text:
Renaissença
La Renaissença es un movement intellectuau e artistic europèu que se debanèt ai sègles XV e XVI. Aprofichant la fin dei crisis de la fin de l'Edat Mejana e lo redreiçament generau deis estats europèus, l'esfòrç culturau de la Renaissença èra liat au movement intellectuau umanista. Lo periòde veguèt una produccion intellectuala e artistica conscienta e fòrça sostenguda marcada per doas caracteristicas centralas : l'exaltacion de l'èstre uman e la certitud de rompre ambé de temps barbars per restaurar una societat antica considerada coma un modèl. Au nivèu artistic, lo movement entraïnèt la formacion d'un ensems de referéncias esteticas que van venir la nòrma principala deis arts europèus fins a l'aparicion de l'art contemporanèu au començament dau sègle XX. Lo movement apareguèt dins lei centres europèus artistics principaus, Itàlia e Províncias Unidas, e va pauc a pauc s'estendre dins lo rèsta d'Euròpa avans d'agantar de territòris en fòra dau continent coma certanei colonias espanhòulas (Mexic, Peró) o portuguesas (Goa).
Dins aquò, maugrat l'estrambord de mai d'un artista o d'un pensaire e un renovelament culturau prefond, la rompedura ambé l'Edat Mejana es limitat e progressiva. Lei basas economicas de la societat demorèron aquelei de la feodalitat e la màger part deis actors de la Renaissença revolucionèron gaire leis estructuras socialas de l'epòca. Aqueu quadre va donc permetre e favorizar d'un caire l'essor e lo desvolopament dau movement e d'autre caire va impausar sei limits.
Somari
- 1 Lei causas e lo quadre de la Renaissença
- 1.1 Lo redreiçament europèu de la fin dau sègle XV
- 1.2 Lo contèxte economic dau sègle XVI
- 1.3 Lo contèxte politic de la Renaissença
- 1.4 Lo contèxte intellectuau de l'Umanisme
- 2 Lo debanament de la Renaissença
- 3 Ligams intèrns
- 4 Ligams
- 5 Nòtas a referéncias
- 6 Bibliografia
Lei causas e lo quadre de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo redreiçament europèu de la fin dau sègle XV[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XV foguèt caracterizat per lo redreiçament d'un continent europèu afeblit per lei crisis de la fin de l'Edat Mejana. Foguèt caracterizat per la restauracion de la patz e deis afaires economics, lo renfòrçament de l'autoritat e dau ròtle deis estats e un començament de renovelament intellectuau liat au contèxte de l'exploracion dau monde per leis Europèus, a divèrsei progrès tecnologics e la descubèrta d'autrei civilizacions. Divèrsei datas foguèron prepausadas per marcar aquela rompedura coma la presa de Constantinòple per leis Otomans en 1453, la descubèrta d'America per Cristòl Colomb en 1492 o l'intrada dei tropas francesa en Itàlia en 1494. Pasmens, la rompedura vertadiera foguèt fòrça progressiva e una partida deis institucions feodalas va subreviure fins au sègle XIX[1]. En revènge, se fau notar que, tre la fin dau sègle XV, la situacion e leis elements, especialament l'autoritat novèla dei sobeirans, que van permetre l'essor de la Renaissença èran en plaça.
La fin dei crisis de la fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'element primordiau permetent lo redreiçament europèu a la fin dau sègle XV foguèt lo reglament o la disparicion dei crisis pus grèvas de la fin de l'Edat Mejana. D'en premier, au nivèu politic, la segonda mitat dau sègle veguèt l'acabament de divèrsei conflictes. Lo pus important èra la Guèrra de Cent Ans entre França e Anglatèrra que s'acabèt en 1453 au nivèu militar e foguèt finalament reglat politicament en 1475 a Picquigny. Lei dos reiaumes poguèron alora se concentrar sus seis afaires intèrns e reglar la question feodala de l'indepedéncia de Borgonha en 1477 per Loís XI e aquela de la succession anglesa per Enric Tudor en 1485. Durant aqueu periòde, lei ciutats-estats d'Itàlia acceptèron la patz de Lodi e la guèrra civila de Castilha s'acabèt en 1474. La rivalitat entre Castilha e Aragon trobèt tanben una solucion ambé lo maridatge de sei sobeirans entre l'union dei dos reiaumes. Vèrs 1490, la patz èra quasi generala en Euròpa.
Aquela patz aguèt de consequéncias positivas per l'economia e la demografia. De mai, après lei pèrdas deis epidemias de pèsta dau sègle XIV, lo nombre d'epidemias majoras demeniguèt. Ansin, la fin dau sègle XV e lo començament dau sègle XVI foguèron caracterizats per la reaparicion de vilatges abandonats durant lei crisis e per una aumentacion generala de la populacion. L'economia aprofichèt aquelei condicions per se restaurar e tre lo periòde 1480-1500, la produccion agricòla agantèt tornarmai son nivèu dau començament dau sègle XIII. L'artesanat e lo comèrci conoguèron tanben un dinamisme similar que van permetre de donar de mejans novèus a l'accion deis estats.
L'afirmacion de l'autoritat deis estats[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XV, Euròpa presentava divèrsei formas de regimes politics. Leis Estats Pontificaus e lo Sant Empèri Roman Germanic èran de monarquiás electivas vestigis de l'afondrament de l'Empèri Roman. Polonha aviá tanben adoptat un sistèma electiu per sa succession reiala. Anglatèrra, Castilha, Aragon e França èran d'estats feodaus dirigits per un poder reiau limitat per leis ambicions de vassaus poderós e lo respèct dei privilègis. Pasmens, l'autoritat dei sobeirans anglés e francés èra sortida renfòrçada de la Guèrra de Cent Ans. Enfin, en Itàlia, de formas variadas existián segon lei ciutats-estats e una fraccion importanta dei senhors èran de caps novèus (capitanis militars[2], banquièrs[3]...) eissits d'una usurpacion victoriosa dau poder.
Dins aquò, maugrat aquelei diferéncias, totei lei estats dau periòde assaièron de renfòrçar l'autoritat dau govèrn centrau. Aquela politica gropèt generalament la necessitat de redurre lo poder deis institucions e elements capables de limitar aquela autoritat e aquela de crear de mejans novèus per assegurar lo mantenement de l'òrdre novèu. La reduccion dei poders rivaus de l'autoritat centrala foguèt caracterizada per la lucha còntra leis ambicions dei vassaus tròp poderòs : Armanhac, Borgonha, Anjòu e Bretanha[4] en França, Pazzi per la Republica de Florença, Colonna e Orsini dins leis Estats Pontificaus... etc. Foguèt tanben marcada per lei temptativas de limitar lo poder deis institucions representativas (Estats Generaus francés, Parlament anglés...). Aquela politica capitèt en Euròpa Occidentala mai leis institucions d'Euròpa Centrala e Orientala (Sant Empèri, Polonha, Escandinàvia...) resistiguèron. Enfin, lei sobeirans assaièron d'aumentar dirèctament lo contraròtle sus la societat gràcias a la limitacion dei privilègis de l'aristocràcia, dei vilas e de la Glèisa. Dins lo cas d'aquela darriera, mai d'un sobeiran assaièt tanben de limitar lo poder papau sus sa glèisa nacionala.
De son caire, la creacion de mejans novèus per assegurar lo poder de l'autoritat centrala veguèt lo renfòrçament dau govèrn centrau. Lo ròtle dei senhors pus poderós es limitat ais afaires judiciaris e lo nombre de foncionaris foguèt aumentat per melhorar l'influéncia de l'administracion dau sobeiran dins cada província. Lei ressorsas dau govèrn foguèron tanben aumentadas e de sistèmas foguèron creats per permetre un pagament pus regular de l'impòst. Enfin, lo periòde de la fin dau sègle XV veguèt l'aparicion e la formacion d'armadas permanentas equipadas d'armaments novèus. L'utilizacion de l'ost feodau venguèt pus rara e, en fàcia de l'entraïnament de soudats professionaus, la valor militara dei chivaliers de l'Edat Mejana demeniguèt. Lei progrès deis estats per aplicar aquelei politicas foguèron inegaus. Foguèron fòrça importants en França onte la Guèrra de Cent Ans aviá ja renfòrçat lo poder reiau e l'idèa d'un impòst permanent. Foguèron pus limitats dins lo Sant Empèri onte l'aristocràcia èra opausada a l'idèa de reformar una organizacion politica inicialament creada per protegir sei drechs e son autonòmia.
Ansin, a la fin dau sègle XV, totei lei caps de govèrn europèus dispausavan de mejans novèus, mai o mens importants segon la poissança dei resisténcias localas de l'òrdre feodau. Aqueleis otís venguèron de mejans importants de la propagacion deis idèas de la Renaissença gràcias ais òbras de prestigis que van comandar e realizar certanei sobeirans. Per exemple, au sègle XVI, lei rèis de França e d'Espanha van contuniar lor rivalitat militara dins lo domeni culturau entraïnant un essor important de la Renaissença dins aquelei país.
Lo començament de l'exploracion dau monde per leis Europèus e lei progrès tecnologics dau periòde[modificar | modificar la font]
Lo darrier element que permetèt lo redreiçament europèu e lo desvolopament d'un corrent intellectuau novèu foguèt la descubèrta de tecnologias novèlas coma l'estampariá (vèrs 1430-1450) completadas per lei progrès liats au començament de l'exploracion dau monde per leis explorators europèus. Se lei motivacions d'aqueleis evolucions foguèron magerament politicas e economicas, van permetre de faire mai d'un progrès dins lo domeni tecnic. Pus important, aquò va suscitar un movement de curiositat per lei culturas estrangieras ja conegudas dempuei de sègles coma lei Bizantins o leis Arabis o quasi desconegudas coma lei civilizacions d'Asia Orientala. Ansin, après la casuda finala deis estats bizantins entre 1453 e 1461 e la multiplicacion dei contactes ambé lei principats musulmans dau sud d'Espanha, leis òbras anticas gardadas dins aquelei país e leis estudis originaus de sei sabents poguèron pauc a pauc se difusar en Euròpa. Van venir una fònt important dau renovelament intellectuau europèu e d'inspiracion per leis artistas de la Renaissença.
Lo contèxte economic dau sègle XVI[modificar | modificar la font]
Lo contèxte economic dau sègle XVI conoguèt de mutacions limitadas e un melhorament generau qu'empachèt divèrsei crisis coma l'aumentacion regulara dei prètz. Aquela economia veguèt l'emergéncia progressiva de sectors economics novèus basats sus lo progrès tecnologic e de pensadas novèlas coma la legitimacion dau profiech. Pasmens, l'estructura de basa de l'economia de la Renaissença èra totjorn de tipe feodau e la contuniacion d'aqueu modèl explica que lo quadre generau de la societat evolucionèt pauc : l'aristocràcia e lo clergat demorèron lei classas dominantas e lei produccions agricòlas lo centre de l'economia.
Dins lo contèxte de redreiçament generau dau continent europèu, la fin dau sègle XV foguèt un periòde d'expansion economica e de creacions o de restauracions de circuits economics. Pasmens, l'aumentacion demografica e lei dificultats tecnicas per aumentar l'ofèrta va entraïnar pauc a pauc una aumentacion de prètz e una demenicion dau nivèu de vida de la màger par deis abitants. Aqueu movement apareguèt ai Províncias Unidas vèrs 1515 e se generalizèt fins a 1550. Aquò empachèt l'aparicion e lo desvolopament de mutacions importantas e lei revenguts feodaus demorèron la nòrma e l'objectiu d'agantar per leis elèits eissidas de la borgesiá novèlas. Ansin, lo quadre economic e lei desiranças socialas de la populacion de la Renaissença èran fòrça similars a aquelei dau periòde precedent.
Lei caracteristicas qu'aqueu quadre economic foguèron l'importància primordiala de l'agricultura e de l'artesanat de subsistància. En causa dei dificultats logisticas, aquelei produchs èran transportats sus de distàncias generalament feblas en direccion dei zonas urbanas pus importantas. Ansin, una vila importanta e sa region formava de circuits comerciaus regionaus que representavan la màger part de l'economia medievala o de la Renaissença. Per lei produchs de luxe o lei matèrias premieras utilizadas per lei servicis de l'estat, d'indústrias e de circuits especifics existián, mai representavan una partida febla dei cambis economics. De mai, la màger part d'aquelei relacions economicas (per exemple, per lo circuit mediterranèu deis espècias) èran ja en plaça durant l'Edat Mejana.
L'agricultura conoguèt gaire de progrès durant lo periòde de la Renaissença. Lei cerealas representavan la màger part de la produccion e, levat de quauquei regions fòrça favorabla (bacin parisenc...), lei rendiments son febles e generalament entre 2,5 e 3,5 per 1. Dins certanei regions, certanei culturas (olivièr, vinha...) permetián d'aumentar lei revenguts dei païsans gràcias a la venda de la produccion. Lo norrigatge es donc fòrça malaisat car necessita de quantitats grandas de manjar e de prat.
Coma l'agricultura, lei basas de l'indústria e de l'artesanat demorèron aquelei de l'Edat Mejana : la produccion dei païsans durant l'ivèrn, lo textil e la metallurgia. Pasmens, aquela darriar va conóisser a partir dau sègle XVI un periòde de progrès tecnic e una demanda importanta per lei besonhs novèus coma aquelei de la produccion d'armas de fuòc. Lo rèsta de l'indústria es plus limitat mai assosta la màger part deis innovacions de l'epòca coma l'estampariá que permetèt tanben de desvolopar l'indústria de la produccion de papièr.
L'aumentacion dei cambis economics foguèt permesa per l'aumentacion dau nombre de pèças de moneda en circulacion e au desvolopament dau credit. La descubèrta e l'esplecha dau continent american i aguèt un ròtle decisiu car permetèt d'importar una quantitat granda de metaus preciós en Euròpa. Pasmens, conjugadas a l'aumentacion de la demanda e ai limits de l'ofèrta, aquò participèt a l'inflacion. La fònt de revenguts pus importantas demorèt donc lei drechs senhoriaus qu'èran magerament basats sus un sistèma d'impòsts en natura. L'accession a la classa aristocrata demorèt donc per aquela rason la desirança de la màger part de la populacion e un factor poderós dau mantenement de l'estructura feodala de la societat.
Lo contèxte politic de la Renaissença[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XV, lo continent europèu veguèt tornarmai lo començament de questions politicas grèvas entraïnant mai d'una guèrra. Lei doas principalas foguèron lei guèrras d'Itàlia e l'aparicion de la Reforma. La premiera foguèt un conflicte lòng entraïnat per lei rivalitats dei ciutats italianas que van permetre l'intervencion dirècta de França e d'Espanha desirosas d'ocupar una partida de la peninsula. Fòrça lòngas, aquelei guèrras s'acabèron per una victòria espanhòula e un afebliment politic deis estats italians. Espanha venguèt la poissança dominanta d'Itàlia. Pasmens, aquelei conflictes foguèron un factor de difusion deis arts de la Renaissença, especialament vèrs França.
La question religiosa foguèt la segonda crisi dau periòde. Apareguèt a partir deis annadas 1520 ambé la creacion dau protestantisme e l'adopcion d'aquela religion per la màger part deis estats dau nòrd d'Euròpa. Afeblida, la Glèisa de Roma poguèt pas reprimir lo movement e lei problemas religiós venguèron una fònt de conflictes e de tensions diplomaticas entre leis estats dau Sant Empèri Roman Germanic.
Lo contèxte intellectuau de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
L'Umanisme foguèt un movement intellectuau dei sègles XV e XVI qu'apareguèt en Itàlia e va se difusar en Euròpa. Basat sus l'eiretatge filosofic medievau e la redescubèrta de la filosofia antica, va encoratjar lo desvolopament d'una estetica novèla basada sus l'observacion de l'òbra divina, d'una etica novèla centrada sus l'èstre uman e de recèrcas teologicas novèlas. Aqueu movement va generalament precedir la revolucion artistica de la Renaissença e pausar una partida dei basas que van permetre son debanament.
Lei basas de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
Lei basas intellectuaus de l'Umanisme tènon tres ensems literaris mai o mens diferents. Lo premier es l'eiretatge de la filosofia medievala. D'efèct, inicialament liada a la recèrca teologica, la filosofia d'aqueu periòde èra venguda independenta, especialament dins lei domenis que la Bíblia tractava gaire. Leis òbra principalas èran aquelei de Tomàs d'Aquin au sègle XIII e de Guilhèm d'Occam au sègle XV. Lo segond foguèt la redescubèrta deis autors antics acomençat a partir dau sègle XIV gràcias au contacte ambé leis estats musulmans d'Espanha o l'arribada d'intellectuaus bizantins causadas per l'avançada dei Turcs. Aquò permetèt ai sabents d'Euròpa Occidentala d'estudiar per lo premier còp de tèxtes de Platon, de Pitagòras, d'Euclid o encara de Ptolemèu. Enfin, lo tresen foguèt compausat per leis òbras deis umanistas elei que formèron divèrsei rets de reflexions e de cambis intellectuaus gràcias a l'estampariá e a una correspondéncia importanta.
La difusion e lei consequéncias de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
L'Umanisme conoguèt una difusion importanta dempuei lo nòrd e lo centre d'Itàlia vèrs lo rèsta d'Euròpa. Tres elements permetèron aqueu fenomèn. Lo premier foguèt l'aparicion e lo desvolopament de l'estampariá que permet de difusar leis òbras umanistas entre leis elèits. Lo segond foguèt la correspondéncia quasi permanenta qu'existiá entre certaneis autors umanistas. Va formar pauc a pauc un ret fòrça importanta gràcias ai contactes entre leis intellectuaus principaus e d'umanistas locaus en relacion ambé leis elèits localas permetent donc de difusar rapidament certaneis idèas.
Una dei consequéncias principalas dau desvolopament de l'Umanisme foguèt l'aparicion e la formacion d'una estetica novèla basat sus lo principi que la contemplacion de l'òbra divina (tanben dicha la beutat) èra un mejan de conóissança de la realitat. Creatura viventa pus pròcha de Dieu, l'èsser uman a la capacitat per leis umanistes de crear de causas bèlas gràcias a l'imitacion e l'idealizacion de la natura. Dins aqueu quadre, l'art vèn alora un acte de creacion permetent a l'artista de participar a l'òbra divina e de mostrar un monde ideau ais espectators. Aquò va venir una concepcion centrala per leis artistas de la Renaissença e va entraïnar l'aparicion de definicions e d'objectius novèus per leis arts de l'epòca. Per exemple, d'ara endavant, l'arquitectura foguèt cargada de tradurre l'òrdre naturau gràcias a l'armonia dei formas e l'equilibri dei massas.
Una segonda consequéncia dau movement umanista foguèt lo renovèu de la recèrca tecnologica e scientifica que van permetre certanei progrès dins lei matematicas, l'astronomia (Copernic) o la biologia. Va tanben entraïnar la publicacion d'unei trabalhs teologics marcant l'aspèct prefondament religiós dau movement. Enfin, element important, l'Umanisme va desvolopar una reflexion etica sus l'èstre uman. Considerada coma una creatura privilegiada e naturalament bòna, la rason umana permet de replegar lo desòrdre de la naturau per se concentrar sus l'armonia e lo respèct de la volontat divina. Aquela evolucion es desliura e la libertat e lo respèct d'aquela van venir d'elements centraus dins la reflexion deis intellectuaus e deis artistas dau periòde.
Lo debanament de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo debanament de la Renaissença pòu se devesir en tres etapas principalas. La premiera foguèt lo periòde iniciau d'aparicion en Itàlia fins en 1490. Lo segond foguèt lo desvolopament dau classicisme italian fins a 1560. Enfin, la tresena etapa foguèt la difusion dau movement dins lo rèsta d'Euròpa onte va conóisser d'evolucions e de mutacions importantas e donar naissança a d'estils novèus e diferents d'Itàlia segon lei regions.
L'iniciacion italiana de la Renaissença[modificar | modificar la font]
La premiera etapa de la Renaissança se debanèt en Itàlia fins a 1490, probablament a partir de l'òbra umanista e de l'eiretatge antic dau país. Lei premiers artistas pertocats per aqueu movement foguèron Brunelleschi (1377-1446), Mesacio (1401-1428) e Donatello (1386-1466). Rapidament, la rompedura ambé l'estil medievau gotic foguèt importanta. Per exemple, lo premier inventèt un vocabulari novèu per definir una arquitectura novèla basada sus l'estil antic. Sa Chapèla dei Pazzi, que sa bastida se debanèt de 1441 a 1478, foguèt una dei premiereis òbras marcadas per l'introduccion d'una estructura « racionala » e matematica.
Lo centre principau dau periòde foguèt Florença gràcias au sostèn dei familhas dominant la vida politica de la ciutat coma lei Pazzi o lei Medicis. Lei principis artisticas novèus foguèron teorizats per Alberti (1404-1472) e lei successors de Brunelleschi, de Mesacio e de Donatello contunièron l'òbra de lor mèstre. Ansin, lei teorias novèlas aguèron rapidement una forma sistèmatica e vulgarizada que van permetre una difusion aisada. L'influéncia de Boticelli (1445-1510) e de Leonardo da Vinci (1452-1519), artistas florentins majors pròches de la familha Medicis, van desvolopar de tecnicas novèlas, acabar l'instauracion de l'estil de la Renaissença coma la nòrma artistica novèla e acomençar sa difusion vèrs lo rèsta d'Euròpa (installacion de Vinci en França).
A la fin dau sègle XV, l'art florentin s'èra ja difusat dins leis autrei centres urbans d'Itàlia coma Pàdoa, Roma, Venècia o encara Milan. Sota l'influéncia deis arts bizantins, Venècia venguèt un centre artistic relativament originau caracterizats per lei trabalhs de Mantegna (1431-1506) e de sei fius sus lei nocions d'espaci e de color.
Lo classicisme italian[modificar | modificar la font]
La començament dei guèrras d'Itàlia a partir de la fin dau sègle XV entraïnèt la rompedura deis equilibris politicas entre leis estats italians. Au nivèu artistic, aquò va se tradurre per un desplaçament deis artistas e un transferiment de la primautat artistica de Florença vèrs Roma. Fins au pilhatge de la ciutat papala per lei mercenaris alemands de Carles Quint en 1527, la vila va conóisser un periòde lòng de trabalhs e l'aparicion de valors artisticas novèlas dicha classicisme italian.
Aqueu darrier èra basat sus la contuniacion de l'idèa de sacralizacion de la Beutat caracterizant lo movement umanista. D'efèct, a l'epòca, aquela nocion èra fortàment definidi per de critèris racionaus e objectius coma l'armonia dei formas o l'armonia matematica. Lo classicisme va donc chausir dirèctament e idealizar lei formas pus pròchas de l'òbra divina per ne'n exprimir l'òrdre, l'armonia e la fòrça. Será donc basat sus de principis matematics coma la simetria.
Aquela evolucion se debanèt magerament a Roma onte lei papas capitèron de faire venir una partida gròssa deis artistas florentins. D'efèct, lo declin d'aquela darriera après sei reviradas militaras entraïnèt la partença d'uneis artistas importants a partir dau decenni 1500-1510. En particular, Michelangelo decidiguèt d'anar a Roma en 1508 après una formacion au contacte de la Cors dei Medicis. Son òbra principala, la Capèla Sixtina, fa partida totjorn partida deis òbras pus famós de l'istòria umana e va revolucionar la pintura, l'escultura e l'arquitectura.
Leis autrei capitalas italianas conoguèron tanben una evolucion similara vèrs lo classicisme. Venècia contunièt d'èstre un centre artistic relativament independent a respèct dau rèsta de la peninsula. L'arquitectura gotica i resistiguèt fins a la fin deis annadas 1520 e l'arribada d'artistas dempuei Roma. En revènge, la pintura conoguèt una tièra d'evolucions sota l'influéncia de Tician (1488-1576) que foguèt capable d'assimilar divèrsei tendàncias e venguèt un autor famós de retrachs. L'infuéncia de Venècia s'espandiguèt pauc a pauc fins a Pàdoa, Verona e Màntoa. A Milan, lo mitan artistic foguèt dominat per lei successors de Leonardo da Vinci e Parma foguèt un centre independent pichon marcat per l'influéncia d'Antonio da Correggio (1489-1534).
A partir deis annadas 1520, la màger part d'aquelei centres adoptèron pauc a pauc un estil novèu dich manierisme en reaccion a l'apogèu dau classicisme. D'efèct, après lo succès deis òbras premieras de la Renaissença, l'estil de seis autors venguèt la nòrma e limitèt l'iniciativa generala. Per exemple, la representacion d'Adam per Michelangelo èra d'ara endavant l'exemple d'imitar per cada pintura d'Adam. Mai d'un artista decidiguèt donc de s'opausar a aquelei tendàncias academicas. Lei caps d'òbras dau premier periòde de la Renaissença demorèron de referéncias importantas que lo manierisme va assaiar d'enriquir, especialament gràcias a una mèscla d'estils diferents. A partir de 1560, lo manierisme èra vengut l'estil dominant en Itàlia mai la mòrt de Michelangelo e de Tician va entraïnar lo declin dau movement e la fin de la Renaissença italiana a partir deis annadas 1580 e l'aparicion dau barròc.
La difusion de la Renaissença e l'aparicion de corrents novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau sègle XVI, lo nivèu de mestreja agantat per leis artistas italians venguèt lo modèl d'Euròpa. Mai d'un artistas europèus assaièron de viatjar en Itàlia e certanei sobeirans invitèron d'artistas italians dins lor reiaume. Lo cas pus conegut es aqueu de Leonardo da Vinci que moriguèt en França mai son exemple foguèt pas un cas isolat. Ansin, la Renaissença italiana se difusèt rapidament e va entraïnar l'aparicion d'escòlas novèlas dins certanei regions europèas.
La Renaissença francesa[modificar | modificar la font]
En fòra d'Itàlia, França foguèt lo centre europèu de la Renaissença amb un interés important de sei rèis per leis arts novèus. Aquò va permetre la formacion d'un classicisme francés que va agantar durant lo sègle XVI un nivèu estetic quasi similar ai mèstres italians e va fortàment influénciar l'art francés dau sègle XVII.
Tres etapas principalas marquèron aqueu desvolopament. La premiera se debanèt sota lei rèines de Carles VIII e de Loís XII. L'art gotic demorèt dominant mai la Renaissença acomencèt d'influénciar certaneis elements arquitecturaus o decoratius. A partir dau rèine de Francés Ièr e deis annadas 1520, aquela tendància se renforcèt e un nombre important d'artistas italians foguèron invitats en França. I desvolopèron leis estils eissits dau classicisme e dau manierisme que se mesclèron ambé l'art locau per formar l'estil caracterizant lei castèus reiaus dau periòde (Fontainebleau, Léger...). Fontainebleau venguèt un centre d'innovacions permanentas e un modèl per lo rèsta dau país. A partir de 1540-1550, aquò va entraïnar l'emergéncia d'un classicisme francés independent fusionant d'influéncias frances, italianas e anticas. Aquel estil conoguèt un desvolopament important, especialament dins lei palais reiaus de París, mai l'entraïnament dei guèrras de religion causèt sa disparicion a partir dau decenni 1570.
La Renaissença olandesa[modificar | modificar la font]
Lei Províncias Unidas conoguèron una activitat artistica fòrça important durant lo periòde de la Renaissença. Sa caracteristica principala es sa basa locala e son independéncia fòrça granda a respèct de la Renaissença italiana. D'efèct, aqueu territòri èra lo sèti d'una tradicion umanista majora diferenta d'aquela Itàlia. Ansin, se l'arquitectura e l'escultura conoguèron gaire d'evolucions au sègle XV, la pintura veguèt l'aparicion d'estils novèus tre la fin dau sègle XV sota la direccion de pintors coma dei fraires Van Eyck o de Memling.
L'influéncia italiana arribèt a partir de 1510 mai demorèt limitada a certanei vilas o ceucles d'artistas. Lo classicisme s'i desvolopèt gaire mai lo manierisme conoguèt quauquei succès, especialament a Brussèlas. Pasmens, leis artistas olandés principaus de la fin de la Renaissença èran largament independent de l'influéncia italiana coma Pèire Brueghel (1525-1569).
La Renaissença dins lo Sant Empèri Germanic[modificar | modificar la font]
A partir de 1520, leis estats alemands foguèron magerament regardats per leis afaires religiós e lei populacions protestantas venguèron generalament ostilas a un art vengut d'Itàlia e basat sus una Antiquitat de còps considerada coma pagana. La Renaissença foguèt donc relativament limitada en Alemanha e l'art medievau s'i mantenguèt. Dos centres urbans, Nuremberg e Augsborg, solament foguèron vertadierament marcats per la Renaissença e tanben solament dos artistas majors de l'epòca, Dürer (1471-1528) foguèron influénciat per l'art italian. Vengut protestant, Dürer desvolopèt un art pron independent d'Itàlia basat sus l'art de la gravadura e dau retrach. Lo segond foguèt Hans Holbein lo Jove que s'installèt finalament en Anglatèrra. Sa partença e la mòrt de Dürer marquèron la fin de la Renaissença alemanda.
La Renaissença dins lo rèsta dau continent[modificar | modificar la font]
Dins lo rèsta d'Euròpa, la Renaissença demorèt relativament limitada maugrat d'influéncias umanistas localas importantas dins certanei regions :
- en Anglatèrra, sa propagacion acomencèt solament sota lo rèine d'Enric VIII. Pasmens, maugrat lo sostèn e la proteccion reiau per leis arts, l'estil de la Renaissença i foguèt limitat a la decoracion interiora e a la musica.
- en Espanha, lo movement de la Renaissença deguèt faciar leis influéncias variadas presentas dins l'Empèri Espanhòu. L'arquitectura flamanda demorèt dominanta fins au rèine de Felipe II (1556-1598). Lo corrent italian veguèt donc son influéncia èstre tardiva e limitada a certanei centres reiaus e ai regions en relacions ambé lo reiaume de Napòli.
- en Portugal - Torre de Belém, Lisbona
- en Polonha, l'influéncia de la Renaissença foguèt inicialament tardiva e limitada au palais reiau de Wavel. Pasmens, a partir de 1550, se desvolopèt un corrent nacionau independent d'Itàlia que va marcar certanei monuments de Cracòvia.
- en Pomerània - castèl de Szczecin (Pomerània Occidentala)
- en Ongria - castèl de Buda (Budapèst) e Bibliotheca Corviniana
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Fra Angelico.
- Giotto.
- Hieronymus Bosch.
- Pieter Brueghel lo Vièlh.
- Pieter Brueghel lo Jove.
- Jan Brueghel lo Vièlh.
- Jan Brueghel lo Jove.
- Filippo Brunelleschi.
- Donatello.
- Sandro Botticelli.
- Albrecht Dürer.
- Miquèl Angel.
- Rafèu.
- Leonardo da Vinci.
- Jan van Eyck.
- Rogier van der Weyden.
- Palestrina, compositor e musician italian.
- Tomás Luis de Victoria, compositor e musician castelhan.
- Ginés Pérez de la Parra, compositor e musician valencian.
Ligams[modificar | modificar la font]
Nòtas a referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, dins l'Empèri Rus, lo servatge foguèt abolit solament en 1861.
- ↑ Per exemple, es lo cas de la familha Sforza dins lo Ducat de Milan.
- ↑ Per exemple, es lo cas de la familha Medicis que prenguèt lo poder a Florença.
- ↑ Se fau notar la complexitat de l'estatut dau Ducat de Bretanha : teoricament independent, èra fortàment implicat dins leis afaires intèrns francés en causa de sa posicion geografica e lo Reiaume de França assaièt mai d'un còp de l'annexar fins a l'union definitiva dei dos estats en 1547.


c: text/html

text:
Modèl:Ortografia
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.
Aqueste modèl permet d'indicar que l'ortografia e/o la gramatica d'un article necessitan d'èsser verificats.
Utilizacion[modificar la font]
Podètz plaçar aqueste modèl dins un article (generalament al començament) per far aparéisser un bendèl d'avertiment, en utilizant una de las doas sintaxis seguentas:
- {{Ortografia}}
- {{Ortografia|Nom}}
La primièra sintaxi intègra lo bendèl dins l'article e ajusta aqueste dins la categoria « Ortografia de verificar ». La segonda permet de mai d'especificar l'òrdre de classament de l'article dins aquesta categoria.
Aprèp insercion del bendèl, es possible de crear una sospagina especifica de « Wikipèdia:Paginas de verificar » en clicant sul ligam roge qu'apareis.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Estrées-lès-Crécy
Étrèe-lès-Carcy (Sonme) en picard ( Estrées-lès-Crécy en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La pichona municipalitat se caracteriza per un centre en forma de pichona vila anautita medievala amb un jardin a la francesa, al mièg d'una campanha ondulée en daissant luòc al luènh a tucs.
La petite commune se caractérise par un centre en forme de petite cité haute médiévale avec un jardin à la française, au milieu d'une campagne ondulée laissant place au loin à des collines.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Estrée Es una paraula de ancià francés, issu del latin strata (via), #que designava una « via cobèrta de pèiras planas », per oposicion a rupta (via) > rota. S'es conservat dins la majoritat de las lengas romanas (cf. Lo italian e lo romanés strada) e a #èsser manlevat pel germanique (cf. Lo anglés street, lo alemand Straße e lo néerlandais straat[1]). La paraula estrée a desaparegut del francés a la fin del Mièja Edat, mas demòra en un grand nombre de toponymes, particularament en lo nòrd de la França, en soslinhant la proximitat d'una via romaine[2].
Aital Estrées-lès-Crécy es una bourgade anciana bastida la longitud de la via romaine en jonhent Amians a Boulogne-sus-Mar. Es lo centre populeux d'una distincion picarde e francesa #que jògue un papièr crucial de resisténcia pendent lo long conflicte medieval entre los reialmes de França e de Angleterre. La capèla santa Ferréol es l'objècte de visita reiala #que remonta probablament al delà de la celèbra visita de Charles VIII en majestat. A aquela escasença festive, los abitants an levat draperies blancas e bleues brodadas de flor de lys, pintat una decoració de carton e installat un teatre profanes suls planches ont una scèna relòtge dels nourrices en adaigant de lach lo mainat reial.
Los sieus bourgeois tenaços refusan los ligueurs espanhòls #que se insinuent dempuèi los dètz-e-sèt províncias dels Païses-Basses. Compta a l'edat classica probablament mai de 1000 armas, #çò que lududes permet d'aculhir l'ostal de tissage e teinture del en tractant olandés Van Mopez, priviliegiada pel ministre Colbert. Un superbe jardin a la francesa caracteriza la vila anautita.
Pendent la Revolucion, Estrées pas connait practicament verdaderes violéncias o de grèus disturbis popularas, meses a despart qualques pichonas disputas sectaires. L'epòca a marcat per doas fèstas, un incendi e una inondacion. En 1793, los representants de la Republica aunora l'Èsser suprèma : après una dubertura solemna per la Garda nacionala, un cortège de classas d'edat, las mai joves en avançant las mai màgers desfila jols uèlhs méfiants de las autoritats e de los sieus representants observaires, escarrabilhats a denonciar una actitud rigolarde o lo mendre manqui-pas. Una bandièra flotte al vent, en mencionant: "lo vilatge es depès : esclafa los tyrans".
Un arc de triomfe fleuri acuèlh lo primièr cònsol Bonaparte. Lo discors e lo tèxt grauat son sens ambages : "Los fisèles abitants d'aquela vila juran al vencedor de Marengo attachement e reconeissença".
Un arc de triomfe encara mai grandiose liura lo sieu messatge grauat en latin al coble imperial. Significa : "Estrées totjorn fisèl a l'Emperaire Napoleon e a l'emperairitz Maride-Louise".
En març 1814, lo allégeance etèrna a desbrembat. La cocarde blanca s'anóncia amb lo retorn del poder bourbon, annonciateur de patz. Lo tribunal de Louis XVIII desembarcada a França après aver-i afranquit la Manja a aculhit jos las hourras popularas per una guarda d'onor e una desfilada tonitruant de matelots e de pòrta-faix jos un arc de triomfe levat a la pòrta santa Ferréol. Lo rei aclamat se'n va asssister a un solemne Te Deum a la glèisa sant Ferréol abans de ganhar los sieus lotjaments éphémères en lo abbaye sant Pierre.
Charles X complís una intrada triomfal al començament de regna, abans que la Revolucion parisienne coneguda lo 29 d'agost de 1830 faga pas sorgir amb lo mes d'agost un pavoisement de bandièras tricolores. Louis-Philippe a drech a una intrada jos un arc de triomfe. Desfilatz a despart e successivament :
- la guarda nacionala #que se adjoignent las douaniers
- la guarda urbana e rurala, en comportant los vièlhs-grognards o vièlha-rèsta.
- Los intrèpids marines de Cayeux e los matelots de pataches.
Estrées-lès-Crécy Li es a el una municipalitat del costat de Crécy en comptant 855 abitants l'an 1880. Lo sieu centre es a 21 km de Abbeville, cap de-luòc de arrondissement. Estrées Fa de partidas municipalitats implicats en la batalha de la Soma l'an 1914. Es de contunh un dels luòcs d'organizacion del ravitaillement de las tropas britanicas al posterior de la tèsta de tranchées de l'extrèm oèst.
Estrée est un mot d'ancien français, issu du latin strata (via), qui désignait une « voie couverte de pierres plates », par opposition à rupta (via) > route. Il s'est conservé dans la plupart des langues romanes (cf. l'italien et le roumain strada) et a été emprunté par le germanique (cf. l'anglais street, l'allemand Straße et le néerlandais straat[3]). Le mot estrée a disparu du français à la fin du Moyen Âge, mais il demeure dans un grand nombre de toponymes, particulièrement dans le nord de la France, signalant la proximité d'une voie romaine[4].
Ainsi Estrées-lès-Crécy est une bourgade antique construite le long de la voie romaine joignant Amiens à Boulogne-sur-Mer. Elle est le centre populeux d'une seigneurie picarde et française qui joue un rôle crucial de résistance pendant le long conflit médiéval entre les royaumes de France et d'Angleterre. La chapelle saint Ferréol est l'objet de visite royale qui remonte probablement au-delà de la célèbre visite de Charles VIII en majesté. À cette occasion festive, les habitants ont dressé des draperies blanches et bleues brodées de fleur de lys, peint un décor de carton et installé un théâtre profanes sur les planches où une scène montre des nourrices arrosant de lait l'enfant royal.
Ses bourgeois tenaces repoussent les ligueurs espagnols qui s'insinuent depuis les dix-sept provinces des Pays-Bas. Elle compte à l'âge classique probablement plus de 1000 âmes, ce qui lui permet d'accueillir la maison de tissage et teinture du traitant hollandais Van Mopez, privilégiée par le ministre Colbert. Un superbe jardin à la française caractérise la ville haute.
Pendant la Révolution, Estrées ne connait quasiment pas de vraies violences ou de graves troubles populaires, mis à part quelques petites querelles sectaires. L'époque est marquée par deux fêtes, un incendie et une inondation. En 1793, les représentants de la République honore l'Être suprême : après une ouverture solennelle par la Garde nationale, un cortège de classes d'âge, les plus jeunes devançant les plus âgées défile sous les yeux méfiants des autorités et de leurs représentants observateurs, prêts à dénoncer une attitude rigolarde ou le moindre faux-pas. Une bannière flotte au vent, mentionnant: "le peuple est debout : il écrase les tyrans".
Un arc de triomphe fleuri accueille le premier consul Bonaparte. Le discours et le texte gravé sont sans ambages : "Les fidèles habitants de cette cité jurent au vainqueur de Marengo attachement et reconnaissance".
Un arc de triomphe encore plus grandiose délivre son message gravé en latin au couple impérial. Il signifie : "Estrées toujours fidèle à l'Empereur Napoléon et à l'impératrice Marie-Louise".
En mars 1814, l'allégeance éternelle est oubliée. La cocarde blanche s'affiche avec le retour du pouvoir bourbon, annonciateur de paix. La cour de Louis XVIII débarquée en France après avoir franchi la Manche est accueillie sous les hourras populaires par une garde d'honneur et un défilé tonitruant de matelots et de porte-faix sous un arc de triomphe dressé à la porte saint Ferréol. Le roi acclamé s'en va asssister à un solennel Te Deum à l'église saint Ferréol avant de gagner ses logements éphémères en l'abbaye saint Pierre.
Charles X accomplit une entrée triomphale au début de règne, avant que la Révolution parisienne connue le 29 août 1830 ne fasse surgir avec le mois d'août un pavoisement de drapeaux tricolores. Louis-Philippe a droit à une entrée sous un arc de triomphe. Défilent à part et successivement :
- la garde nationale à laquelle s'adjoignent les douaniers
- la garde urbaine et rurale, comportant les vieux-grognards ou vieux-débris.
- les intrépides marins de Cayeux et les matelots de pataches.
Estrées-lès-Crécy est une commune du canton de Crécy comptant 855 habitants en 1880. Son centre est à 21 km d'Abbeville, chef-lieu d'arrondissement. Estrées fait partie des communes impliquées dans la bataille de la Somme en 1914. Elle est ensuite un des lieux d'organisation du ravitaillement des troupes britanniques à l'arrière du front de tranchées de l'extrême ouest.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ John Ayto, Dictionary of Word Origins, Arcade Publishing, Naua Yòrk, 1990, 584 paginas, pg 506
- ↑ Stéphane Gendron, La Toponymie de las vias romaines e medievalas, edicions errance, París, 2006, 200 paginas, pg 32
- ↑ John Ayto, Dictionary of Word Origins, Arcade Publishing, New York, 1990, 584 pages, pg 506
- ↑ Stéphane Gendron, La Toponymie des voies romaines et médiévales, éditions errance, Paris, 2006, 200 pages, pg 32


text:
Gagauz
Los Gagauzes son un pòble turc establesit en Moldàvia, atal coma en Ucraïna e Romania que demòra principalament en Gagauzia. Son aperaqui 200 000. Parlan lo gagauz, e plan sovent lo rus. I a tanben de Gagauzes que parlan lo romanés e l'ucraïnian. Son crestians ortodòxes e lor lenga es oficiala en Gagauzia amb lo rus e lo romanés.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Gagauzes son signalats al sègle 13 dins l'actuala Bulgaria. Convertits al crestianisme dempuèi bèl brieu, patiguèron de nombrosas persecucions e migrèron al nòrd de Danubi, entre 1750 e 1846.
Gagauzia faguèt partida de l'empèri rus fins a 1918, de Romania (1918-1940 e 1941-1944), de l'URSS (1940-1941, 1944-1991). Dempuèi 1991, es moldava.
Los Gagauzes dins lo mond[modificar | modificar la font]
Moldàvia[modificar | modificar la font]
La populacion gagauza a conegut una expansion notabla dempuèi 1959 un desvolopament demografic favorable e superior a lo de la populacion de Moldàvia. Çaquelà, aquela expansion sembla tancada a l'ora d'ara.
Ucraïna, Russia e ex-URSS[modificar | modificar la font]
En 1979, i aviá 173 179 Gagauzes en URSS e en 1989, 197 768. Lo nombre de Gagauzes vivent dins los autres païses de l'URSS passèt atal de 35179 a 44 220 en 10 ans (10051 vivián en Russia, 31 967 en Ucraïna e 2 202 dins las autras republicas). Aqueles nombres se son probablament mantenguts per las autras republicas. En Russia i aviá 13 690 Gagauzes al recensament de 2010, e 31 923 al recensament ucraïnian de 2001. Lo nombre total de Gagauzes dins las autres païses de l'ex-URSS pòt èsser estimat a 48 000 en 2010.
Romania e Bulgaria[modificar | modificar la font]
En 2002, 45 personas se declarèron de nacionalitat gagauza. Es pauc quand se sap que entre 1918 e 1940 gaireben tots los Gagauzes èran en Romania.
En Bulgarian, èran un pauc mai amb 540 membres al recensament de 2001.
Autres païses[modificar | modificar la font]
Qualques Gagauzes an emigrat en Euròpa, Turquia, e mai America. Lor nombre es desconegut mas representa al mens qualques milieirats.
Lenga[modificar | modificar la font]
Veire tanben: Gagauz (lenga)
Al recensament de 2004, en Moldàvia, lo gagauz èra la primièra lenga de 69,42% dels Gagauzes, lo rus de 27,42%, lo moldau/romanés de 2,28%. 0,28% utilizavan l'ucraïnian, 0,56% lo bulgar e 0,04% d'autras lengas. La proporcion de los que sabon parlar gagauz, rus o romanés es ben superiora. Lo bilingüisme rus/ gagauz es d'usatge. Lo romanés es ben mens praticat.


text:
Pèsta
La pèsta (dau latin pestis, « malautiá contagiosa ») es una malautiá que pòu aver d'efiechs diferents e qu'es mortala per l'uman. Es causada per Yersinia pestis, descubèrt per Alexandre Yersin de l'Institut Pasteur en 1894, qu'es tanben responsable de patologias dei paumons pas tant grèvas en de pichons mamifèrs e d'animaus de companhiá (dins aqueu cas si ditz pèsta sauvatja). Es principalament veïculada per un garri, lo Rattus rattus, que la transmete a l'uman per de nieras infectadas (niera dau garri Xenopsylla cheopsis dins lei país cauds coma Índia, ò Nosopsyllus fasciatus en Euròpa). Lei rosigaires sauvatges constituisson la sèrvia naturala de la malautiá. Lei lagomòrfs (lapin, lèbre) e carnivòrs pòdon infectar l'uman per lo contacte amb un animau infectat ò la mordedura d'un animau infectat.
Per lei devastacions que causèt, sustot a l'Atge Mejan, la pèsta aguèt de consequéncias importantas dins l'economia, la religion e leis arts. La pèsta negra es una epidemia d'aquela epòca. Pasmens, mai que d'una epidemia de malautiás inconeissudas de mortalitat fòrta posquèt èsser qualificada de pèsta per lei cronistas de l'epòca. Per analogia, d'autrei malautiás de fòrta mortalitat en d'autreis espècias son tanben nomadas pèsta, coma la pèsta de l'anet ò la pèsta porcina, qu'an per la màger part ren de comun ambé la pèsta umana.


text:
IJsselmeer
L'IJsselmeer («Lac IJssel» en neerlandés) es un estanh artificial dels Païses Basses, environat per las províncias d'Olanda Septentrionala, Frisa e Flevoland, resultat del barrament l'an 1932 de l'ancian Zuiderzee (Mar del Sud, per oposicion a la Mar del Nòrd dempuèi una perspectiva de las islas Frisas) per l'Afsluitdijk, (levada de barrament) que jonh lo nòrd d'Olanda Septentrionala amb Frisa.
Objectius[modificar | modificar la font]
- Redusir la longor de còsta a protegir dels dels còps de mar (amb un estalvi consequent en basteson de levadas) e aumentar la seguretat de totas las populacions (sovent expausadas als aigats) de l'anciana Zuiderzee (objectiu principal).
- Augmentar la superfícia agricòla per la basteson de poldèrs. Aiçò foguèt realizat solament en partida, en particular amb la construccion de la província de Flevoland, mas una oposicion ecologista creissenta n'empachèt la realizacion totala originalament prevista.
- Dispausar d'una immensa resèrva d'aiga doça.
- Melhorar las comunicacions entre Olanda e Frisa (per la construccion d'una autopista que travèrsa la levada).
Idrologia[modificar | modificar la font]
Ten una superfícia de 1.100 km². Situat dins una zòna de dèlta, es fòrça pauc prigond: la prigondor maximala es de 5,5m, a Urk. Es alimentat per entre d'autras los rius IJssel e Utrechtse Vecht (ambedós braces de Ren), Eem e Amstel.
L'aiga es evacuada cap a la Mar de Wadden per dos complèxes de resclausas, un près de Den Oever e l'autre a Kornwerderzand. Ambedós permeton en mai lo passatge de vaissèls. L'evacuacion de l'aiga s'a de far amb marèa bassa a mar dubèrta, de sòrta que lo nivèl al dintre del lac siá pus naut e que calga pas pompar l'aiga. Pasmens amb lo futur cambiament climatic se prevei que lo nivèl mejan de la mar de Wadden s'augmente 25 cm, causa que menariá a un doblamment de la quantitat d'aiga a evacuar e complicariá lo procèssus, portant benlèu a reconsiderar las actualas resclausas.


text:
Cambrian
Lo Cambrian es lo primièr dels sièis de periòdes o serias de l'Èra Paleozoïca, dicha tanben Èra Primària; comencèt fa 542,0 ± 1,0 milions d'ans, a la fin de l'Eon Proterozoïc e finiguèt fa unes 488,3 ± 1,7 milions d'ans, per daissar plaça a l'Ordovician.
Aqueste periòde recep la siá denominacion del nom Cambria qu'es la forma latinizada de Cymru, tèrme que los galeses utilizan per nomenar sa tèrra: lo País de Galas. Foguèt justament en Galas que s'identifiquèron los primièrs rèstes geologics del Cambrian.


text:
Economia
L'economia es la sciéncia umana qu'estúdia l'allocacion de las ressorsas raras amb de finalitats alternativas. Autrament dich, segon Raymond Barre, un economista liberal, «La sciéncia economica es la sciéncia de l'administracion de las ressorsas raras. Estudia las formas que pren lo compòrtament uman dins l'amainatjament d'aquestas ressorsas; analisa e explica las modalitats segon las qualas un individú o una societat afècta de mejans limitats a la satisfaccion de besonhs nombroses e illimitats».
En realitat, existís pas una sola definicion de l'economia, mas mai d'una.
Enjòcs de la definicion[modificar | modificar la font]
A l'origina, le tèrme economic ven del grèc oikos (ostal) e nomos (administrar) que signica "l'art d'administrar plan un ostal, d'administrar los bens d'un particular o de l'Estat". Se pòt alara definir coma un art de viure amb sos pròches e son environament.
De veire[modificar | modificar la font]
- Microeconomia
- Macroeconomia
- Produch interior brut
- Caumatge
- Inflacion
- Moneda
- Liberalisme
- Socialisme
- Adam Smith
- David Ricardo
- Karl Marx
- John Maynard Keynes


text:
Bernac Devath
Bernac Devath ( Bernac-Debat en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region d' Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Eth nom de Bernac (atestacions A Bernag Debat, cap a 1200-1230, Bernag Deius, en 1285, De Bernaco, en latin, en 1313 e 1342, de Bernaco Inferiore, en latin, en 1379, Vernac Debat, Bernac Debat, en 1429, Bernac de Bat, a la fin deth sègle XVIII [1]) que vieneré, segon Dauzat deth nom gallo-roman Brennus, dab eth sufixe -acum[2], latinizacion deth sufixe gallés -aco(n). Dens aquera explica, Brenac qu'èra donc probablament ua anciana grana propietat antica qui avè com mèste Brennus/Brennos. Eth nom Brennos o Brennus (latinizat), benlèu varianta allofonica de branos, « eth corbaish, eth còrb », qui designa metaforicament eth capdau o eth guerrèr dens daubuas lengas celticas, qu'es eth de mèi d'un cap gallés istoric [3], doncas, meilèu que d'un nom personau, que's tracta benlèu d'un nom comun e eth nom que's poderé eventualament interpretar com « eth vilatge deth capdau ».
Pr'aquò, que's pòt qui i aja ua auta origina : totjorn un nom de propietat, mès dab un mèste qui seré Bernus o Vernus [4], çò qui estauviaré l'ipotèsi d'ua metatèsi (-r- qui càmbia de plaça) e qui evitaré, au còr de la Gasconha, un nom celtic (lo sufixe -ac- es, ara fin de l'Antiquitat, un usatge qui pòt despassar eths limits deth pòblament celtic).
- Devath qu'a eth sens de « ath nòrd » respècte a Bernac Dessús.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans era refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, era comuna èra deth canton de Semiac; es ara deth canton de Moyen-Adour (en francés), doncas Ador Mejan.
Demografia[modificar | modificar la font]
- lacuna en 1872
- 2013 : 668 abitants (171 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier, Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, a Bargny, p. 54
- ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, a branos, p. 85
- ↑ Michel Grosclaude et Jean-François Le Nail, Dictionnaire toponymique des communes des Hautes-Pyrénées intégrant les travaux de Jacques Boisgontier, Conseil Général des Hautes-Pyrénées, 2000
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-bernac-debat.html


text:
Categoria:Istòria modèrna
Lista dels articles sus l'Istòria modèrna (Sègle XVI-Sègle XVIII) Veire tanben Istòria d'Euròpa e l'istòria de cada país, Istòria de França, etc.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 7 soscategorias, sus un total de 7.
A
- Istòria modèrna d'Alemanha (1 C, 1 P)
E
- Istòria modèrna d'Espanha (5 C, 2 P)
G
- Guèrra dels Temps modèrnes (4 C)
I
- ► Istòria de la Reforma (8 P)
N
- Nòva França (2 C, 2 P)
R
- Regim Ancian (5 C, 7 P)
Articles dins la categoria « Istòria modèrna »
Aquesta categoria conten los 7 articles seguents.


text:
Blainville-Crevon
Blainville-Crevon es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Blainville-Crevon s'es desvolopat en la vallée del Crevon. Lo Crevon pren la siá font a Sant-Germain-de detlos-Essourts e se tira en lo Andelle a Vascœuil après un trajècte d'una vintena de quilomètres.
La municipalitat de Blainville-Crevon compòrta set caserius : Capendu, Cauvicourt, Crevon, Gruchy, Houlmesnil, Maillomets, Sant-Arnoult-sus-Ry.
Le village de Blainville-Crevon s'est développé dans la vallée du Crevon. Le Crevon prend sa source à Saint-Germain-des-Essourts et se jette dans l'Andelle à Vascœuil après un trajet d'une vingtaine de kilomètres.
La commune de Blainville-Crevon comporte sept hameaux : Capendu, Cauvicourt, Crevon, Gruchy, Houlmesnil, Maillomets, Saint-Arnoult-sur-Ry.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cal remontar a l'epòca neolític per determinar l'origina d'una preséncia umana en aquela comuna.
Vengut la possession de la familha de Mauquenchy, illustrada principalament pel maréchal de Blainville, servidor de Charles V e compagnon de Bertrand del Guesclin, lo fief de Blainville, vengut una fortalesa, passa de contunh a la familha de Estouteville (veire Robert VII de Estouteville). Confisqué Pels Angleses al començament de la guèrra de #Cent Ans de contunh represes en 1435, es alavetz la possession de Jean de Estouteville. Aquel darrièr restaura lo castèl e fonda la collégiale[1]. Passat per eiretatge a la familha protestante de las Alègre, lo castèl es assiégé e preses per Tavannes, en comandant Ligueurs rouennais lassés de las incursiós del senhor de Blainville #que i aviá atengut a s'introdusir dins lo castèl de Roan. Al moment de la reconquête de la Normandie, Henri IV i auriá agut un conselh de guèrra dins lo castèl de Blainville, la vespra de la casuda de Roan. Transmesa per matrimòni a la familha de Colbert #que la fa erigir en marquisat, la tèrra de Blainville passa de contunh a las Montmorency-Luxemborg e tòrna a la familha Colbert-Seignelay #que lo darrièr proprietari ne fa rasar la fortalesa medievala per la remplaçar per un castèl en l'estil del Sègle XVIII. Vendut coma ben de emigrat, lo castèl de Blainville es totalament rasat pendent la Revolucion.
L'anciana glèisa Sant-Germain, en dolent estat a barrat[2] Al culte e remplaçada l'an 1783[3] per decision de Dominique de la Rochefoucauld, archevêque de Roan, per la anciana collégiale Sant-Michel.
En 1826, las doas municipalitats vesinas de Sant-Arnoult-sus-Ry e de Crevon, an ligat a Blainville #que ven Blainville-Crevon.
Il faut remonter à l'époque néolithique pour déterminer l'origine d'une présence humaine dans cette commune.
Devenu la possession de la famille de Mauquenchy, illustrée principalement par le maréchal de Blainville, serviteur de Charles V et compagnon de Bertrand du Guesclin, le fief de Blainville, devenu une forteresse, passe ensuite à la famille d'Estouteville (voir Robert VII d'Estouteville). Confisqué par les Anglais au début de la guerre de Cent Ans puis repris en 1435, il est alors la possession de Jean d'Estouteville. Ce dernier restaure le château et fonde la collégiale[4]. Passé par héritage à la famille protestante des Alègre, le château est assiégé et pris par Tavannes, commandant des Ligueurs rouennais lassés des incursions du seigneur de Blainville qui avait réussi à s'introduire dans le château de Rouen. Au moment de la reconquête de la Normandie, Henri IV aurait tenu un conseil de guerre au château de Blainville, la veille de la chute de Rouen. Transmise par mariage à la famille de Colbert qui la fait ériger en marquisat, la terre de Blainville passe ensuite aux Montmorency-Luxembourg et revient à la famille Colbert-Seignelay dont le dernier propriétaire fait raser la forteresse médiévale pour la remplacer par un château dans le style du Sègle XVIII. Vendu comme bien d'émigré, le château de Blainville est entièrement rasé pendant la Révolution.
L'ancienne église Saint-Germain, en mauvais état est fermée[5] au culte et remplacée en 1783[3] par décision de Dominique de La Rochefoucauld, archevêque de Rouen, par l'ancienne collégiale Saint-Michel.
En 1826, les deux communes voisines de Saint-Arnoult-sur-Ry et de Crevon, sont rattachées à Blainville qui devient Blainville-Crevon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bulletin De Societat de las Antiquaires de Normandie, pagina 377.
- ↑ Barrada l'an 1794, a destruit l'an 1806, Basa Merimée Notícia N°IA00019972, Ministèri francés de la Cultura..
- ↑ 3,0 3,1 Basa Merimée Notícia N°IA00019978, Ministèri francés de la Cultura. Error de citacion : Invalid
tag; name "M.C3.A9rim.C3.A9e" defined multiple times with different content
- ↑ Bulletin De Société des Antiquaires de Normandie, page 377.
- ↑ Fermée en 1794, elle est détruite en 1806, Basa Merimée Notícia N°IA00019972, Ministèri francés de la Cultura..


text:
Ramon Berenguièr III de Barcelona
Ramon [1]Berenguièr III lo Grand (en catalan: Ramon Berenguer III el Gran; Rodés, 11 de novembre de 1082 - Barcelona, 23 de genièr de 1131) èra un sobeiran catalanoccitan que foguèt Comte de Barcelona e Girona (1097-1131), Comte d'Osona (1097-1107 e 1111-1131), Comte de Provença (1113-1131) e Comte de Cerdanha (1118-1131). Sa devisa latina èra: Raimundus, Dei gratia Barchinonensis et Hispaniarum marchio, Bisuldunensium et Provincie comes.
Biografia[modificar | modificar la font]
Antecedents[modificar | modificar la font]
Ramon Berenguièr III nasquèt en 1082 a Rodés, filh del comte de Barcelona Ramon Berenguièr II Cap d'Estopes e de sa molhèr Mafalda de Pulla-Calàbria, que li succediguèt al tron comtal de Barcelona.
L'assassinat de son paire pauc de temps après sa naissença causèt una granda emocion, aprofechada a l'exterior pel vescomte de Besièrs, Bernat Aton. Aqueste prenguèt aital la Ciutat de Carcassona e Rasés, mentre qu'a l'interior se produsissián divisions e afrontaments que s'acabèron en 1086, quand lo seu oncle Berenguièr Ramon II lo Fratricida, considerat instigador de l'assassinat, acceptèt la tutèla del nebot e lo compromés de l'associar al govèrn. Amb la partença del seu oncle cap a Tèrra Santa, vèrs 1097, comencèt a poder regnar tot solet.
Politica sarrasina[modificar | modificar la font]
Sas relacions amb los sarrasins, qu'en aquel temps ocupavan una part importanta de la peninsula iberica foguèron plan conflictivas. Ramon voliá espandir son territòri cap al sud e decidiguèt doncas d'atacar Tortosa en 1095 e puèi Amposta en 1097 mas fracassèt.
Aqueste interès cap al sud lo portèt a se maridar amb la filha del Cid, Maria Rodrigo de Vivar. Pensava aital poder senhorejar tot lo litoral valencian, mas los almoravits intervenguèron e o faguèron tot tombar.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben possiblas en occitan


text:
Dugny-sur-Meuse
Dugny-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Dugny li caliá se trobar una villa carolingienne. Lo 10 d'agost de 843, l'avesque de Freising, en Bavière, #que li caliá acompanhar Louis lo Germanique per las discussions del tractat de Verdun, i signi un acte[1]
À Dugny devait se trouver une villa carolingienne. Le 10 août 843, l'évêque de Freising, en Bavière, qui devait accompagner Louis le Germanique pour les discussions du traité de Verdun, y signe un acte[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Persée - Revista d'istòria de la Glèisa de França,1932 pagina 114
- ↑ Persée - Revue d'histoire de l'Église de France,1932 page 114


text:
Pau Lafont
Pau Lafont (en francés: Paul Laffont; Lo Mas d'Asilh, 25 d'abril de 1885 - Rimont, 13 de julh de 1944) èra un politician occitan del país de Fois que foguèt deputat de 1914 a 1930 e puèi senador d'Arièja de 1930 a 1944.
Biografia[modificar | modificar la font]
Pau Lafont faguèt d'estudis de drech. Passèt lo doctorat e venguèt avocat al tribunal de Tolosa.
Venguèt membre del partit republican radical e se presentèt a las eleccions legislativas del 10 de mai de 1914. Foguèt elegit deputat de l'arrondiment de Sant Guironç per 8.644 vòtes sus 17.395 votaires, quand aviá pas que 29 ans.
Pau Lafont se prononcièt a favor de la delegacion de poders al marescal Pétain lo 10 de julh de 1940. Pasmens l'evolucion del Govèrn de Vichèi li agradèt pas ges e s'engatgèt dins la Resisténcia.
Moriguèt lo 13 de julh de 1944 a Rimont durant los combats que se faguèron per liberar lo país de Fois.


text:
Jardin de las Plantas de Montpelhièr
Lo Jardin de las Plantas de Montpelhièr es un jardin botanic universitari que fa partit del patrimòni de l'Universitat de Montpelhièr 1. Es lo mai ancian jardin botanic en França. Ten una tripla vocacion: botanica, istorica e universitària.
A sa fondacion en 1593 per Pierre Richer de Belleval, lo Jardin de las plantas de Montpelhièr èra destinat a la cultura de las « simplas », mas lo projècte de Richer lèu despassèt las solas plantas medicinalas que servissián a l’ensenhament dels futurs mètges e apoticaris per venir un vertadièr luòc d’estudi botanic, novèl a l’epòca.
Somari
- 1 Istorica
- 2 Lo jardin botanic ara
- 3 Informacions practicas
- 4 Quelques donadas sul Jardin de las plantas de Montpelhièr
- 5 Personnalitats ligadas al Jardin botanic de Montpelhièr
- 6 Qualques fotografias del Jardin botanic de Montpelhièr
- 7 Vejatz tanben
Istorica[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XVII, lo Jardin de las Plantas de Montpelhièr foguèt en mai d'un jardin scientific, amb la seuna granda colleccion de vegetals, un jardin davancièr dins lo biais d’abordar lo monde vegetal dins sa diversitat, reprodusent diferents mitans (ombragat, solelhat, umide, sablenc, peirós…) e consacrant un luòc per las plantas exoticas.
Lo jardin botanic ara[modificar | modificar la font]
La seuna valor pedagogica essent reconeguda, es frequentat per nombre de botanistas, mètges e farmacians, escolans e estudiants mas tanben, per d'amators de la flora, dels toristas e de fòrça amoroses de la natura e de las plantas. Lo Jardin de las Plantas, que s'espandís sus 4,6 ectaras, es proprietat de l’Estat, afectat a l’Universitat de Montpelhièr 1 e gerit per l’UFR medecina.
Es un dels mai bèls elements del patrimòni païsatgièr de Montpelhièr e es classat atal depuèi 1982 e Monument istoric dempuèi 1992. Sa restauracion, comencèt en 2010, amb la reabilitacion de la serra Martins e l'amenatjament dels a l'entorn.
Informacions practicas[modificar | modificar la font]
Lo jardin de las plantas se visita, la dintrada es gratuita.
Oraris de dubertura:
- estiu (del 1èr de junh al 30 setembre) totes los jorns de 12 h a 20 h levat dilus
- ivèrn (del 1èr d'octobre al 31 de mai) totes los jorns de 12 h a 18 h levat dilus
L'Institut de botanic bastit en 1889 pel professor Charles Henri Marie Flahault e que tòca lo Jardin, es una proprietat de l'Universitat de Montpelhièr 2.
Quelques donadas sul Jardin de las plantas de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
- Classat site protegit dempuèi lo 12 de febrièr de 1962, Monument istoric dempuèi del 3 de setembre de 1992.
- Superfícia: 46 460 m2
- Collections :
- Nombre de vegetals fòra: 2 200 espècias que 760 arbres.
- Nombre de vegetals en serras : 1 000 espècias, repartidas entre : l'oranjariá (1804), las serras Planchon : cinc chapèlas que la mai granda es dedicada a las plantas de l'América de Sud, la serra Martins : cactacèas e plantas succulentas, la serra Harant : arbrilhons tropicals.
- Estatuas : una quinzena de bustes de mètge naturalistas avent obrat al jardin, lo monument de Rabelais (1921) e lo tombèl de Narcissa (1785-1810), Estatua de Carl von Linné.
- Foncion pedagogica
Personnalitats ligadas al Jardin botanic de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
-
Pierre Richer de Belleval, Intendent de 1593 a 1632
-
François Boissier de Sauvages, Intendent de 1740 a 1758
-
Antoine Gouan, director de 1794 a 1803
-
Augustin Pyrame de Candolle, director de 1807 à 1816
Qualques fotografias del Jardin botanic de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
-
-
-
L'estanca dels lotus
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Rioux, Jean Antoine. Le Jardin des plantes de Montpellier. Graulhet : Odyssée, 1994, 230 p. ISBN 2-909478-01-7
- (fr)Rioux, Jean Antoine. Le Jardin des plantes de Montpellier : les leçons de l'histoire. Montpellier : Sauramps Médical, 2004, 114 p. ISBN 2-84023-307-X
- (fr)Rioux, Jean Antoine. "Le jardin des plantes de Montpellier : origine, évolution, avenir" Sites et monuments (bulletin de la Société pour la protection des paysages et de l'esthétique de la France) n° 195 (octobre 2006) - pp. 32-35
- (fr)Jarry, Daniel & Balmès, Michel. Les Plantes médicinales au jardin botanique : vade-mecum au jardin des plantes de Montpellier. Montpelhièr : Sauramps Médical, 2004, 104 p. ISBN 2-84023-368-1
- (fr)Jarry, Daniel M. Le jardin des plantes de Montpellier : à découvrir ou à redécouvrir. Montpellier : Sauramps Médical, 2008, 90 p. ISBN 978-2-84023-549-1


text:
"Meddia Aranés": Era Val d'Aran loenh dera mejana catalana en reciclatge deth contienedor auriò
Aué parlam dera remassada selectiva e sustot de que cau tirar enes contienedors auriòs. Ac hem damb Enric Ibañez, coordinador entà Catalunha d'Ecoembes. Albert Calzada mos parlarà sus er eMail Marketing; mos apropam as documents der Archiu Generau dera man dera sua directora Mª Pau Gomez e hèm eth repàs as resultats esportius dera dimenjada en Aran. Avui parlem de la recollida selectiva i sobretot de què cal posar als contenidors grocs. Ho fem amb Enric Ibáñez, coordinador per Catalunha d'Ecoembes. Albert Calzada ens parlarà sobre l'eMail Marketing; ens apropem als documents de l'Arxiu General amb la seva directora, M. Pau Gómez, i fem el repàs dels resultats esportius del cap de setmana a l'Aran.


text:
Batalha de França
La Batalha de França, foguèt pendent la Segonda Guèrra Mondiala, l'invasion alemanda dels Païses Basses, Belgica, Luxemborg e França. Començada lo 10 de mai de 1940, l'ofensiva s'acabèt lo 22 de junh per la desfacha de las tropas francesas.
La batalha consistèt en doas operacions principalas. D'en primièr, l'operacion Fall Gelb (caissa jauna), las unitats blindadas alemandas faguèron una traucada a travèrs las Ardenas per fin d'isolar e d'enrodar las fòrças aligadas qu'avián avançadas en Belgica. Quora las fòrças britanicas e francesas foguèron butadas cap a la mar per una operacion alemanda fòrça mobila e plan organizada, lo govèrn britanic decidiguèt d'evacuar lo còrs expedicionari britanic e qualques divisions francesas a Dunkerque per l'Operacion Dynamo.
La segonda part, l'operacion Fall Rot (caissa roja), foguèt executada a partir del 5 de junh . Al començament las fòrças francesas desplegadas opausèron una fòrta resisténcia, mas la superioritat aeriana alemanda submergiguèt pauc cha pauc las posicions de l'artilhariá francesa. Las tropas alemandas contornèron la Linha Maginot per dintrar prigondament dins lo territòri francés alara que començava la desbranda de las fòrças francesas. L'armada alemanda arrivèt dins una vila de París non defenduda lo 14 de junh e sos comandants encontrèron los oficials franceses. Entre eles lo marescal Philippe Pétain que, contrariament als voses de nombroses franceses, anoncièt voler signar un armistici.
Lo 22 de junh, un armistici foguèt signat entre França e Alemanha, que ne resultèt una division de França que foguèt ocupada al nòrd e a l'oèst per Alemanha, al sud èst per Itàlia per un pichona part, e una zona sud inocupada, la zona liura, foguèt daissada al govèrn novèlament format a Vichèi dirigit per lo Marescal Pétain. França demorarà jos l'ocupacion de las Poténcias de l'Ais entrò lo Desembarcament aligat en Normandia en 1944.
Preludi[modificar | modificar la font]
Après l'invasion de Polonha en setembre de 1939 (qu'inicièt la Segonda Guèrra Mondiala), un periòde d'inaccion nomenat en anglés Phoney War (falsa guèrra), en alemand Sitzkrieg (guèrra assetada) o en francés Drôle de guerre (guèrra estranha) s'installèt entre las fòrças en preséncia. Adolf Hitler aviá esperat que França e Anglatèrra aurián accceptadas sa conquista e fach la patz lèu lèu. Lo 6 d'octobre, prepausèt la patz als dos poders occidentals. Abans qu'aguèsson lo temps de respondre, lo 9 d'octobre, formulèt tanben una nòva politica militara per dins lo cas de responsas negativas: Führer-Anweisung N°6 (directivas del Führer n°6).[1]
Estrategia alemanda[modificar | modificar la font]
Hitler aviá totjorn somniat d'una granda campanhas militara per véncer los estats de l'Euròpa Occidentala coma pas preliminar abans la conquista dels territòris a l'èst, evitant aital una guèrra de dos fronts. Pasmens, aquestes intencions èran absentas de la Directiva del Führer Numèro 6.[2] Aqueste plan se basava subre la suposicion pus realista que lo potencial militar alemand non seriá pas al seu punt maximum abans plusors ans, e que doncas sonque se podrián aténher d'objectius pus limitats. Èran dirigits a melhorar la capacitat alemanda a sostenir una guèrra longa a l'oèst.[3] Hitler aviá pensat repetir l'atac alemand de la Primièra Guèrra Mondiala, es a dire, atacar a travèrs del nòrd de Belgica, contornant la ben defenduda Linha Maginot; amb la diferéncia que aquesta còp los Païses Basses e Luxemborg serián tanben envasits. Aqueste atac evitariá tanben que França poguèsse amenaçar lo bacin de Ruhr, vital per Alemanha. A mai, aqueste atac ofririá de basas per lançar una campanha a long tèrme per aire e mar contra lo Reialme Unit. Dins la directiva se mencionava pas l'intencion de conquistar la totalitat de França, mas sonque las zonas frontalièras del nòrd.[2]
Mentre qu'escriviá la directiva, Hitler aviá assumit l'idèa que l'atac podriá començar dins qualques setmanas, mas lo jorn de sa publicacion s'èra ja desenganat d'aquesta illusion. Comprenguèt qu'èra estat mal informat subre l'estat real de las fòrças alemandas. Las unitats motoritzadas avián de recuperar e reparar los veïculs malmenats durant la campanha de Polonha; mentre que las resèrvas de municion èran majoritàriament abenadas.[4]


text:
Cerbèr
Dins la mitologia grèga Cerbèr (en grèc ancian Kέpϐepoς / Kérberos) es un can mostruós de tres caps (50 segon Esiòdes, 100 en cò d'Oraci) que representan passat, present e futur o segon d'autras fonts: naissença, joventut e vielhum. Son ròtle èra de gardar las pòrtas de l'infèrn, plantat en riba de l'Estitge (un dels flumes del reialme d'Adès) e deviá empachar los mòrts de ne sortir e los èssers vius d'i dintrar. D'un aspècte colossal, aviá lo còl espelofit de sèrps e las mordidas de sas dents terriblas èran verinosas.
Mite[modificar | modificar la font]
Cerbèr èra lo filh de Tifon, considerat generalament coma un mostre qu'escupissiá de flamas, e d'Equidna, una creature divenca mitat sèrp e mitat femna. Sos fraires èran Ortos, gos dels infèrns bicefals e tanben l'idra de Lèrna, lo leon de Nemèa demest d'autres creaturas mostrosas. Cerbèr èra encadenat a las pòrtas de l'infèrn per empachar los mòrts de ne fugir e los vius d'i dintrar. Divèrses personatges mitologics capitèron pr'aquò de dintrar dins l'infèrn coma la princessa Psique o l'eròi Enèa que l'endormiguèron amb un pastís soporific. Orfèu l'aprivadèt en tocar la lira e en cantar mentre qu'Eracles lo vencèt e lo capturèt durant un dels dotze trabalhs que deviá realizar.


text:
Montenegro
Montenegro (nom d'origina veneciana significant « montanha negra », en sèrbe Crna Gora = ЦpHa Гopa, en albanés Mali i zi) es una republica e un estat dels Balcans. Es en riba de la mar Adriatica a l'oèst e confronta los estats de Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Serbia, Kosova e Albania. A una superfícia de 13 812 km2 e una populacion de 684 736 estatjants.
Sa capitala es Podgorica.
Lo gentilici es montenegrin -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
De la formacion de Montenegro a 1918[modificar | modificar la font]
Montenegro es eissit dau pichon reiaume eslau de Dioclea que se formèt dins lo corrent dei sègles VI e VII ambé l'afondrament de l'Empèri Roman. Nominalament somes a sei vesins pus poderós (Bulgars, Bizantins... etc.), aqueu reiaume aprofichèt son relèu montanhós per mantenir son autonòmia. En 1077, son prince, Mihailo de Voislav, obtenguèt un títol reiau de part dau papa Gregòri VII (1073-1085) e capitèt de conquistar leis enclavas bizantinas isoladas de la region (Ragusa, Kotor, Bar e Ulcinj). Pasmens, dins lo corrent dau sègle XII, aquel estat declinèt e foguèt conquistat per lo còmte de Rascia Stefan Nemanja (1166-1196). Durant aqueu sègle, lo nom de la region cambièt e Dioclea foguèt remplaçat per Zeta.
La region retrobèt son autonòmia au sègle XIV gràcias au declin de la dinastia Nemanjic. Puei, lo prince Ivan lo Negre (1465-1490), un senhor batut per lei Turcs e obligat de se refugiar a Cetinje, i fondèt un pichon principat protegit per lei montanhas. Dich « Crna Goria » (« Montanha Negra » en occitan), son estat foguèt a l'origina dau tèrme venecian « Montenegro ». Pasmens, sa dinastia gardèt pas lo poder lòngtemps car foguèt remplaçat en 1516 per l'evesque de Cetinje.
Lei princes-evesques de Montenegro capitèron de mantenir l'independéncia dau principat maugrat mai d'una temptativa otomana per li impausar lo pagament duradís d'un tribut. Durant lo rèine de Danilo Scepcev Petrović Njegos (1697-1735), Montenegro establiguèt de liames ambé Russia que sostenguèt d'ara endavant regularament lei finanças montenegrinas. Autra evolucion dau rèine de l'evesque Danilo, la dinastia Petrović Njegos capitèt de gardar lo contraròtle dau pòste de prince-evesque.
En 1851, lo prince Danilo Petrović Njegos (1852-1860) reformèt l'organizacion dau principat. Gardèt solament la foncion de prince e abandonèt aquela d'evesque. Puei, en 1858, sei tropas arrestèron una novèla temptativa d'invasion turca a la batalha de Grahovo. En 1875, Montenegro participèt a la guèrra balcanica còntra l'Empèri Otoman e son independéncia foguèt oficialament reconeguda per la comunautat internacionala au Congrès de Berlin en 1878. En mai d'aquò, obtenguèt un accès a la mar ambé la cession d'Antivari e la crompa, en 1881, d'Ulcinj.
En 1912, Montenegro participèt ai crisis balcanicas dins lo camp de Serbia. I ganhèt la mitat sud dau sandjak de Novi Pazar e la region de Peć. Puei, fidèu a l'aliança sèrbe, participèt a la Premiera Guèrra Mondiala dins lo camp de l'Entenduda. Son armada se destrièt en 1915 ambé d'accions permetent d'alentir la progression austriana que menaçava la retirada de l'armada e dau pòble sèrbes vèrs lo litorau. Puei, evacuat en decembre de 1915, lo país foguèt liberat per lei còntra-ofensivas franco-sèrbas de 1918.
Lo periòde iogoslau[modificar | modificar la font]
En decembre de 1918, la màger part deis abitants de Montenegro chausiguèt de ragantar l'estat deis Eslaus dau Sud en formacion. Un vòte confirmèt aquela desirança e devesiguèt lo país entre « Blancs » partisans de Iogoslavia e « Verds » partisans dau mantenement d'un Montenegro independent. Lo 4 de genier de 1919, una insureccion dei « Verds » prenguèt lo contraròtle de Cetinje mai foguèt reprimida per lei tropas francesas presentas dins la region. Una guerilha « verda » ocupèt una partida dau territòri montenegrin mai deguèt finalament abandonar lo combat en 1924.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Montenegro foguèt ocupat per Itàlia que voliá restaurar una monarquia montenegrina sota contraròtle italian. Pasmens, lo prince eiretier dei Petrović Njegos refusèt. En 1943, de tropas alemandas remplacèron lei fòrças italianas e lo país foguèt liberat per la guerilha comunista organizada per Tito. Après la guèrra, en 1945, una Republica Socialista de Montenegro foguèt creada e venguèt una republica constituva de la Federacion de Iogoslavia. Pasmens, republica iogoslava pus pichona e mens poblada, la RS de Montenegro èra pas la prioritat de Belgrad e, franc de la region de Podgorica, demorèt un endrech pauc desvolopat.
Lo periòde de Serbia e Montenegro[modificar | modificar la font]
En 1991, au contrari deis autrei republicas iogoslavas, Montenegro, dirigit per Momir Bulatović, chausiguèt de demorar au sen de la Federacion. De tropas montenegrinas participèron donc ai Guèrras de Iogoslavia e Montenegro deguèt faciar un embarg internacionau a partir de 1993. Lo país comencèt de se democratizar après la desfacha sèrba ambé la desfacha electorala de Bulatović ais eleccions presidencialas de 1997. Foguèt remplaçat per lo reformator (èx-comunista) Milo Djukanović.
Sostengut per una partida dei sòcis de l'ancian partit comunista iogoslau, per de sociaus-democratas, per leis electors de tradicion « verda » e per lei minoritats nacionalas, Djukanović rompèt pauc a pauc totei lei liames entre Serbia e Montenegro (abandon de la moneda comuna, ajudas financieras occidentalas, sostèn a l'oposicion sèrba... etc.) e assaièt de demorar neutre durant la Guèrra de Kosova (1998-1999). Lo reversament de Slobodan Milosević cambièt pas aquela situacion e lei tensions aumentèron entre lei doas republicas.
En 2003, un compromés foguèt negociat per establir una union provisòria que prenguèt lo nom de Serbia e Montenegro e donar la possibilitat a cada republica d'organizar un referendum d'autodeterminacion. Dins aquò, l'union entre Sèrbes e Montenegrins èra fòrça limitada car lei doas republicas gardèron de monedas diferentas, de sistèmas bancaris e fiscaus separats ò una diplomacia distinta.
Montenegro dempuei 2006[modificar | modificar la font]
En 2006, leis autoritats montenegrinas organizèron lo referendum d'autodeterminacion previst per l'acòrd de 2003. Après una campanha dura, l'independéncia foguèt votada per 55,5% dei sufragis exprimits[1]e oficialament proclamada lo 3 de junh.
Dempuei aquela annada, Montenegro es a assegurar son apartenéncia au blòt occidentau amb una adesion a l'OTAN en 2015 e una candidatura en cors a l'Union Europèa. Milo Djukanović gardèt lo poder fins a 2005 avans de lo laissar a Zeljko Sturanović. Pasmens, gardèt la direccion dau partit majoritari e venguèt tornarmai Premier Ministre en 2012 après la mòrt de son predecessor. Son regime dèu a l'ora d'ara faciar de criticas importantas de part de l'UE en causa de la manca de libertat politica.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben: Economia de Montenegro.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Per aqueleis eleccions, un lindau de 55% dei sufragis exprimits èra necessari per proclamar l'independéncia.


text:
Guilhèm de Sallusti deu Bartàs
Guilhèm de Sallusti deu Bartàs o, mei brac, Sallusti deu Bartàs (Montfòrt, Armanhac 1544 - Mauvesin, 1590), qu'èra un escrivan gascon de lengas gascona e francesa. Qu'ei mei que mei conegut per la soa òbra francesa a maugrat qui la soa brèva òbra occitana (un sonet e ua entrada en forma de plèit allegoric en favor de la superioritat de la ninfa gascona) muisha ua mestresa e un talent indenegables.
Vida[modificar | modificar la font]
Deu Bartàs que neishó en çò d'ua familha protestant uganauta a qui portè lo aqueth patronim quan lo pair e he l'aquesida de la tèrra deu medish nom. Guilhem que he los sons estudis de dret a Tolosa on s'escadó aus Jòcs Floraus. Vadut doctor en dret, que tornè de cap a Montfòrt, au ras de la soa ciutat nadau, entà i estar jutge. Que comencè per publicar Judith (per Joana de Labrit, la regina de Navarra), Uranie e La Muse Chrestienne. Que ho ligat au Noste Enric e a la soa cort de Nerac. En 1578 que publiquè lo gran poèma La Sepmaine qui conegó un succès europèu.
Òbra occitana[modificar | modificar la font]
En 1578, a l'escadença de l'arribada de Caterina de Medici e de Margarida de Valés a Nerac, deu Bartàs que compausè ua entrada devath la forma d'un dialòg allegoric enter tres ninfas : la Latina, la Francesa e la Gascona. Las tres que's pelejan l'aunor d'arcuélher las reinas e qu'ei la darrèra qui l'emporta, au maugrat deu hèit qui la critica qu'a soslinhat qu'ei mercès a l'avantatge d'estar en Gasconha en emplegar mei de fòrça e d'intimidacion que non pas d'esperit o de legitimitat intellectuau. Aquera "victòria" de circonstància qu'ei a l'opausat de la posicion de Pèir de Garròs qui, quauques annadas abans, e reconeisheva que lo gascon qu'èra estat un pauc negligit com un òrt on auren deishat créisher malas èrbas, mes en bèth soslinhar la soa valor naturau. La ninfa gascona de deu Bartàs que dehen ua lenga mens sapienta que lo francés o lo latin qui la soa valor ei la simplicitat naturau ; qu'at vedem quan ce hè:
Cara't, Ninfa vesia : e tu, Ninfa Romana,
N'anes pas de tos grans mots ma Princessa eishantar :
Non i a tan gran lairon, qu'aqueth que l'aunor pana.
Dessús l'autrú joquèr lo poth non diu cantar [...]
S'en man mons hilhs avèn, lo temps passat, tenguda
La pluma com' lo hèr, jo poirí rampellar.
Mas entre eths dénquia'i Pallas s'es vista muda :
Car eths an mes amat plan hèr que plan parlar. [...]
Tota vòsta beutat , n'es ara que pintrura,
Que manhas, qu'afiquets, que retortilhs, que fard :
E ma beutat n'a punt auta mair que natura :
La natura tostemp es mes bèra que l'art. [...]
Lesheim estar la fòrça : on mes òm s'arrasoa,
Mès òm ved que jo è dret de parlar davant vos.
Jo sonc Ninfa Gascona : era es ara Gascoa :
Son Marit es Gascon e sons subjects Gascons. [...]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Nolet, Joan Baptiste. Essai sur l'histoire littéraire des patois du Midi. París : Técherner, 1859.
- Coroau, Joan Francés . Premiers combats pour la langue occitane. Anglet : Atlantica, 2001.
- Gardy, Felip. Histoire et anthologie de la littérature occitane, Tome II, l'âge du baroque - 1520 -1789. Montpelhièr : Premsas de Lengadòc, 1997.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo Dialòg de las Nimfas qu'ei estat editat dehens l'antologia e istòria critica de Joan Baptista Nolet [1]
- (en) Guilhèm de Sallusti deu Bartàs suus sit de l’Encyclopædia Britannica.


text:
Pan (mitologia)
Personatge de la mitologia grèga, Pan (Πάv, tot), es lo dieu de la totalitat, de la Natura tota entièra. Es sovent identificat a fanès o Protogonos. Dins la tradicion orfica, es lo dieu unic.
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Pan es lo protector dels pastres e dels tropèls. Es generalament figurat amb de pès de boc e de banas. Se confond sovent amb los satirs (òmes semicabrencs, aurelhas, coa e pès de cabra), Pan es representat d'un biais mens uman, se caracteriza per sa laidetat e sa sauvatjariá. En mai de la natura, Pan es associat a la feconditat.
L’Imne omeric que li es consacrat lo nomena filh d'Ermès e d'una ninfa, filha de Driops. Nasquèt atal sul mont Cilèna, en Arcadia. Vesent son aparéncia mostrosa, sa maire fugiguèt, mas lo paire portèt son filh sus Olimp (çò que balhèt a Pan sa natura divina), ont totes los dieus se gausèron de lo veire. Segon l'autor, seriá l'origina de son nom : totes [Πάv] los dieus foguèron regaudits. Segon d'autras legendas, passèt per èsser lo filh de Zèus e de Callisto o de Zèus e de la ninfa Timbris, o encara de Zèus e d'Ibris, la divessa de la Desmesura. Enfin, seguent las racontas posterioras a l'Odissèa, Pan foguèt puslèu considerat coma lo filh d'Ermès e de Penelòpa qu'Ulisses auriá repudiada per causa de son manca de fidelitat, o ben coma aquel que concebèt aprèp aver cedit cadun son torn a sos cent uèit pretendents[1]. Per conciliar aquelas diferentas variantas, Nonnos de Panopolis imaginèt l'existéncia d'un quinzenat de Pan diferents, d'unes eissits del Pan primordial, alara considerat coma lo filh de la ninfa cabra Amaltèa e lo fraire de lach de Zèus, los autres nascuts d'Ermès per las ninfas Sosé e Penelòpa[2].
Segon d'autras legendas, Pan aima pas l'Olimpa, ont los dieus se riguèron de son aspècte, e preferís viure dins los bòscs e las forèsts en companhiá dels satirs, ninfas e autras divinitats de la natura.
Segon Ovidi (Metamorfòsis, XI), Pan desfisa Apollon dins un concors musical jutjat per Tmolos, rei lidian, finalament ganhat pel dieu el meteis.
Pan es presentat coma lo dieu de la fola, e subretot de la fola isterica, en rason de la capacitat que li foguèt atribuida de far pèrdre son umanitat a l'individú en panica, e d'estrifar, desmembrar, espandre son idole. Es l'origina del mot « panic », manifestacion umana de la colèra de Pan.
Se s'atribuís a Pan de compòrtaments pauc benvolents, cal far abstraccion de las atencions qu'aviá pels pastres e per lors tropèls que n'èra naturalament lo protector.
Lo cristianisme s'inspirèt sens dobte de l'aparéncia e del caractèr sulfurós d'aquel dieu fòrça popular, e lo « diabolizèt » en balhant sas caracteristicas al demòni, per lutar contra lo paganisme e tota autra tradicion religiosa que resistissiá a son implantacion.
Es Pan que forniguèt los cans de la canhada d'Artemis.
Pan es lo sol dieu a aver un jorn conegut la mòrt, atal se pòt interpretar coma una representacion del cicle de las sasons, e del passatge de la bèla sason a l'automne puèi a l'ivèrn.
Amors[modificar | modificar la font]
- La ninfa Sirinx se transformèt en canavèras per escapar a son desir. Coma lo vent de son buf fasiá gemegar las canavèras, en omenatge, Pan faguèt un instrument de musica que li balhèt lo nom de sirinx, conegut coma flaüta de pan.
- La ninfa Ecò que sa votz remirabla rendiá tot òme amorós. Pan l'atrapèt e l'escampilhèt sus tota la Tèrra. Ne demòra solament l'ecò, palla imitacion, e una filha, Linx, qu'Era, per la punir d'aver favorizat las amors de Zèus amb Io, metamorfòsa en estatua de pèira o en un aucèl utilizat dins las conjuracions amorosas, lo torcòl[3].
- Lo pastre de Sicília Dafnis, aimant de Pan.
- Selene (personificacion de la Luna), que se daissa seduire en acceptant un tropèl de buòus blancs.
- La ninfa Eufene, que li dona un filh, Crotos, venguda la constellacion del Sagitari.
Atal, Sirinx percaçada per enveja s'escapèt e foguèt assemblada post mortem, alara qu'Ecò percaçada per gelosiá foguèt atrapada puèi escampada dins la mòrt (e atal dispareguèt). Lo mite de Pan concentra tota la dualitat de l'imitacion : desir/gelosiá, assemblar/escampar, preséncia/abséncia.
Atributs e santuari[modificar | modificar la font]
- Sos atributs : la flaüta de Pan, las banas, los pès de boc
- Sos santuaris : Arcadia, ont es lo dieu nacional, se partejan amb Zèus lo principal som de la region, lo mont Licèu.
- Una de las balmas del versant Nòrd de l'Acropòli li es consacrada.
Iconografia[modificar | modificar la font]
Nascut dins los bòscs d'Arcadia, la region pus isolada de Peloponès, Pan es venerat per la populacion locala que li atribuís d'elements pastorèls. A l'origina, semblèt un boc dreçat sus las patas de darrièr ; puèi, amb lo temps, son umanitat apareis, e consèrva doas banas amagadas dins lo pel. Los satirs partejan amb Pan d'atributs comuns, se pòdon identificar amb lor barba e lor pels espelofits, aurelhas puntadas e una longa coa cavalina e lor sèxe es generalament en ereccion [4].
Notes[modificar | modificar la font]

Articles connexes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Catherine Johns, Sex or Symbol, Erotic Images of Greece and Rome, Londres, 1983.
- (en) Le grand dieu Pan (The Great God Pan) roman de Arthur Machen (1894)
Filmographie[modificar | modificar la font]
- Sa Majesté Minor, Jean-Jacques Annaud, 2007.
- El Laberinto del Fauno, Guillermo Del Toro, 2006.
- La Flûte de Pan, Mallory Grolleau, 2008.
- ↑ Fonts divèrsas : ServieEus, Pausànias, Tzetzès a Licofron, etc.
- ↑ Catalòg de l'armada divina de [[Dionisos (mitologia)|]] al cant XIV de las Dionisiacas.
- ↑ Soda ; scoliastes de Teocrit e de Pindar, IV, 56.
- ↑ (fr)Dictionnaire illustré de la mythologie et des antiquités grecques et romaines, Pierre Lavedan, Hachette, 1931.


text:
Hernán Cortés
Hernán Cortés de Monroy y Pizarro (Medellín, Extremadura, alavetz Castelha, 1485 – Castilleja de la Cuesta, Andalosia, lo 2 de decembre de 1547) foguèt un dei conquistadors principaus que conquistèt e someteguèt l'Empèri Astèca.
Nascut dins lo Reiaume de Castelha, traversèt l'ocean per faire fortuna e visquèt dins l'illa d'Hispañola puei a Cuba onte recebèt una proprietat coloniala (una encomienda) e organizèt una expedicion de conquista dau continent maugrat l'ostilitat persistenta dau governador de la colonia, Diego Velázquez de Cuéllar.
Estrategicament e tacticament, comprenguèt l'ostilitat de grops indians còntra la supremacia astèca e seis aliats, l'avantatge donat per l'explecha de mites de la religion astèca e la poissança deis armas europèas a respèct deis armas tradicionalas utilizadas en America Centrala. En mai d'aquò, aguèt una mestressa indiana, coneguda dins l'Istòria coma Doña Marina que foguèt tanben son conselhier e son interprèta. Fin finala, maugrat quauquei desfachas importantas e una resisténcia acarnada (Nuech Trista), capitèt la conquista rapida dei territòris astècas. Coma recompensa, foguèt nomat duc de Oaxaca per lo rèi d'Espanha e rintrèt au país vèrs 1540 ambé de riquessas importantas.
Somari
- 1 Familha e jovença
- 2 La conquista de Mexic
- 3 Leis expedicions vèrs Califòrnia
- 4 L’expedicion d’Argier e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrnes
- 7 Bibliografia
Familha e jovença[modificar | modificar la font]
Hernán Cortés èra lo fiu unic d’una familha de l’aristocràcia auta d’Espanha entre 1483 e 1485[1]. Son paire, Martin Cortés de Monroy, foguèt Procuraire generau, e divèrsei membres de la familha participèron ambé succès a la Reconquista, especialament dins la província d’Estremadura. I obtenguèron de fèus.
A 14 ans, Cortés foguèt mandat per doas annadas a l’Universitat de Salamanca avans d’abandonar seis estudis per començar una carriera dins l’armada. En 1504 o 1506, s’embarquèt per America per participar a la colonizacion de l’illa d’Hispaniola. I recebèt de tèrras, d’esclaus e la carga de notari.
En 1511, participèt a una campanha de conquista de l’illa de Cuba e recebèt d’autrei tèrras. Venguèt tanben cònsol de Santiago de Cuba. En 1518, après leis expedicions en Yucatan e lei racòntes de Francisco Hernández de Córdoba (1517) e Juan de Grijalva (1518) a prepaus d’aur dins lei ciutats de la region, se decidiguèt de preparar a son torn una expedicion dins la region.
La conquista de Mexic[modificar | modificar la font]
Lei premiers contactes[modificar | modificar la font]
En causa de la mesfisança dau governador de Cuba, Cortés foguèt obligat de precipitar sa partença ambé solament onze naviris e mens d’un milier d’òmes. Pasmens, la màger part èran de soudats experimentats qu’avián ja participat ai guèrras d’Itàlia. Lo 22 d’abriu de 1519, desbarquèron pròche dau luòc ocupat per la vila modèrna de Veracruz. Lei premiers contactes ambé lei Maias foguèron relativament bons e Cortés descurbiguèt doas personas que van aver un ròtle primordiau dins la perseguida de son expedicion.
Lo premier foguèt lo capelan espanhòu Gerónimo de Aguilar qu’èra un presonier ancian d’una tribú d’Indians. Lo segond èra una esclava, dicha Malintzin. Lei dos avián una conoissença fòrça importanta dei lengas, dei populacions e de la politica de la region. Venguèron de membres majors de l’expedicion. Puei, Cortes aprenguèt l’existéncia d’un país dich ‘’Mexico’’, en fach l’Empèri Astèca, que sembla d'èsser lo centre dei riquessas circulant dins la region. De contactes foguèron donc conclús ambé lei representants de son rèi, Moctezuma II e la conquista d’aquela region va venir pauc a pauc l’objectiu principau de Cortés.
De la fondacion de Vera Cruz a Cholula[modificar | modificar la font]
Per començar la conquista de Mexic, Cortés fondèt una vila a l’endrech dau desbarcament que foguèt dicha Veracruz. Ne’n venguèt lo capitani generau devenent donc independent de l’autoritat dau governador de Cuba. Aquò, e l’abséncia de resultats dins l’expedicion, entraïnèt una revòuta d’una partida dei membres de l’expedicion. Cortés deguèt eliminar lei caps principaus dau movement per reprendre lo contraròtle de seis òmes.
D’autra part, gràcias ai conseus de Malintzin, lo conquistador poguèt crear de relacions diplomaticas ambé de pòples enemics deis Astècas. Descurbiguèt tanben lo dieu Quetzalcoatl, divinitat principala de tota la region d’America Centrala, e lei tradicions parlant de son retorn sota la forma d’un òme blanc.
Lo 19 d’aost de 1519, acomencèt sa campanha en direccion dei territòris astècas. Lo 2 de setembre, averèt una batalha còntra lei tropas de la ciutat de Tlaxcala, enemiga de la Tripla Aliança astèca[2], e obtenguèt son aliança e son sostèn. Aprofichant aquelei renfòrç e la possibilitat de faire una pausa, leis Espanhòus poguèron contuniar d’avançar après quauquei setmanas per arribar a Cholula onte recebèron un acuelh favorable per leis Astècas. Pasmens, aquela recepcion èra una leca per eliminar l’expedicion durant la nuech. Avertits, Cortés e sei fòrças ataquèron d’en premier e destruguèron la vila tuant entre 15 000 e 30 000 abitants.
La conquista de l’Empèri Astèca[modificar | modificar la font]
L’intrada dins Tenochtitlan[modificar | modificar la font]
La destruccion de Cholula permetèt ais Espanhòus d’espaurir leis Astècas que deguèron acceptar l’intrada de Cortés e de seis aliats dins lor capitala Tenochtitlan lo de novembre de 1519. Totei leis exigéncias de Cortés foguèron egalament acceptadas coma lo desliurament d’aur cada an a Cortés e au rèi d’Espanha e lo remplaçament de l’estatua d’un dieu astèca per una escultura de la Verge Maria.
Enterin, de combats avián agut luòc a l’entorn de Veracruz entraïnant la mòrt de quauquei membres de la garnison. Aquò mostrèt ais Astècas que leis Espanhòus èran pas de dieus mai solament d’òmes normaus. De mai, a Tenochtitlan, lei relacions entre lei dos camps venguèron fòrça marridas après la descubèrta d’un tesaur escondut per de soudats de Cortés. Per empachar una ataca massiva deis Astècas, Cortés decidiguèt tornarmai d'agir d'en premier e prenguèt lo rèi Moctezuma II coma ostatge. Aqueu darrier deguèt venir lo vassau dau rèi d’Espanha.
La lucha intèrna entre conquistadors[modificar | modificar la font]
Quauquei jorns après lo succès de Cortés a Tenochtitlan, una expedicion desbarquèt per esquichar la rebellion de Cortés còntra l’autoritat dau governador de Cuba durant la fondacion de Veracruz e la presa dau titól de capitani generau. Dirigit per Panfilo de Narvaez, annoncièron la traïson de Cortes ais Astècas e li donèron lo drech de lo tuar.
La reaccion de Cortés foguèt rapida. Laissant un centenau d’òmes en garnison a Tenochtitlan, mandèt una ofensiva rapida còntra Narvaez que foguèt tuat après una sospresa. Lo rèsta de sei tropas acceptèt de jónher l’expedicion de Cortés gràcias au racònte dei riquessas de la capitala astèca.
La rebellion astèca[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra Narvaez, l’armada de Cortés intrèt tornarmai dins Tenochtitlan lo 24 de junh de 1520. Pasmens, l’acuelh foguèt fòrça marrit e una revòuta aguèt luòc entraïnant la mòrt de Moctezuma II e la rebellion generala de la vila dins la nuech dau 30 de junh au 1en de julhet (Nuech Trista). Vencuts, leis Espanhòus se deguèron retirar en fòra de la ciutat ambé de pèrdas importantas.
Pasmens, lo 7 de julhet, l’ofensiva astèca foguèt replegada a Otumba. Gràcias au sostèn de Tlaxcala, Cortés poguèt formar una armada novèla e enceuclar Tenochtitlan que deguèt capitular lo 13 d’aost de 1521 marcant la fin de l’estat astèca.
Après sa victòria còntra leis Astècas, Cortés mandèt d’autreis expedicions en America Centrala. En 1524, la traïson de Cristóbal de Olid durant una expedicion vèrs lo sud l’obliguèt de mandar una ofensiva en fòra de Mexic. Aprofichant sa partença, de rumors d’insurreccions astècas aguèron luòc au profiech dau darrier emperaire astèca, Cuauhtémoc ambé lo sostèn dau rèi de Tlacopan.
Foguèt l’ocasion per Cortés d’assegurar son poder per l’eliminacion dau rèsta de l’aristocràcia auta astèca encara enemiga deis Espanhòus e per la desfacha finala de Cristóbal de Olid que foguèt egalament tuat.
Leis expedicions vèrs Califòrnia[modificar | modificar la font]
Entre 1533 e 1540, Cortés mandèt o diriguèt quatre expedicions d’exploracion e de colonizacion vèrs Califòrnia. Aqueleis operacions obtenguèron gaire de resultats mai permetèron ais Europèus de descubrir de territòris novèus au nòrd de Mexic.
L’expedicion d’Argier e sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1541, Cortés, vengut duc de Oaxaca coma recompensas de sei conquistas, foguèt volontari per dirigir una ataca còntra Argier. Pasmens, en causa d’una tempèsta, sa flòta deguèt faciar de pèrdas importantas e la vila resistiguèt au sètge. Après aquela revirada, moriguèt en 1547 a Castilleja de la Cuesta en Espanha mentre que preparava son retorn en America.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La màger part dei fònts donan l’annada 1485 coma data de naissança.
- ↑ La Tripla Aliança èra l'aliança entre Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan. Lo territòri d'aquelei ciutats formava l'Empèri Astèca.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Conquistador: Hernan Cortes, King Montezuma, and the Last Stand of the Aztecs, Buddy Levy, 2008, ISBN 978-0-553-80538-3.
- (en) Restall, Matthew, Seven Myths of the Spanish Conquest, Oxford University Press, 2003, ISBN 0-19-516077-0.
- (en) Thomas, Hugh, 1993, Conquest: Cortés, Montezuma, and the Fall of Old Mexico, ISBN 0-671-51104-1.
- (en) White, Jon Manchip, 1971, Cortés and the Downfall of the Aztec Empire, ISBN 0-7867-0271-0.
- (es) Hernán Cortés, José Luis Martínez, Edicion del Fondo de Cultura Económica y UNAM, 1990.
- (es) El dios de la lluvia llora sobre México, László Passuth, 1939, ISBN 84-217-1968-8.
- (es) Compostela de Indias, su origen y fundación, Salvador Gutiérrez Contreras, 1949.
- (es) Hernán Cortés: el conquistador de lo imposible, Bartolomé Bennassar, 2002.
- (fr) Kirkpatrick, F.A, Les conquistadors espagnosl, Payot, Paris, 1935.


text:
Verzelai
Verzelai (Vézelay en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yonne e la region de Borgonha Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Verzelai es situada a 15 km d'Avallon e 45 km d'Aussèrra.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
La basilica Santa Maria Magdalena[modificar | modificar la font]
Verzelai èra una estapa importanta sul Camin de Sant Jaume pels romieus venent del nòrd e de l’èst (Belgica, Lorena, Champanha-Ardena, Borgonha). La preséncia de las relíquias de Santa Maria Magdalena ne'n fasiá un cap de camin de la Via Lemovicensis.
-
-
-
Detalh del capitèl (sègle XIX) de la nau