text:
La Torre d'Òrb
La Torre d'Òrb (La Tour-sur-Orb en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna es situada al nord d'Erau, dins los cantons nauts d'Erau. Lo masatge es bastit prep del riu Òrb sus las "rufas".
Dempuèi 2013, la comuna es integrada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Masatges[modificar | modificar la font]
- Bobals
- Lo Bosquet de la balma
- Bossagues
- Clairac
- Frangolha
- Lo mas blanc
- La plana
- Las rufas
- Sant xist
- Senegra
- Vèrèlhas
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo pont medieval de Mirande sus Òrb.
- Lo masatge de Bossagues, es estat bastit entre los sègles XII e XVII. Se pòdon encara veire los dos castèls medievals, las doas glèisas, los barris, e qualques ostals vièlhs.
- lo clastre de Sant Sixt.
- lo pont de camin de fer.
- lo caucinièr vièlh, qu'es encartat als monuments istorials.
- Lo castèl dels abats de Jaucèls.
- La capèla Sant Pèire de Brosson.
- La glèisa de Santa Maria de Frangolhe
- La glèisa de Sant Saturnin de Clairac
- La glèisa de la Trinitat


c: text/html

text:
Califat abbassida
Lo Califat abbassida foguèt lo tresen califat islamic qu'existiguèt entre 750 e 1259. Capitèt de prendre lo poder après una revòuta còntra lo califat omeia en crisi durant leis annadas 740 en causa de sa politica exclusent lei minoritats nombrosas de l'Empèri, especialament aquelei de Pèrsia. Venceires en 750, leis Abbassidas consolidèron rapidament lor poder, reorganizèron l'administracion en s'inspirant dei tradicions de l'Empèri Sassanida e creeèron una capitala novèla, Bagdad, a partir de 762.
La dinastia aquistèt un poder important gràcias a sa dominacion sus lo monde musulman e a sa posicion estrategica sus lei vias comercialas principalas de l'epòca. Sostenguda per una politica activa d'encoratjament deis autoritats, lei sciéncias e la cultura realizèron de progrès considerables e Bagdad venguèt lo centre culturau, comerciau e intellectuau de la planeta fins a sa destruccion per lei Mongòls en 1258.
D'efèct, maugrat son primat culturau e scientific, lo Califat poguèt pas tenir sei regions perifericas puei centralas que venguèron independentas tre lei sègles IX e X. A partir d'aqueu sègle, lo califa teniá solament una autoritat nominala sus lei territòris musulmans. Venguts dependents, e de còps vassaus, d'estats pus poderós, lei califas demorèron solament senhors de la region de Bagdad que foguèt conquista en 1258 durant leis invasions mongòlas en Orient Pròche. Lei subrevivents de la familha Abbassida s'anèron alora installar au Caire sota la proteccion dei sultans mamelucs. Conservèron un ròtle onorific fins au sègle XVI quand lo darrier califa leguèt son poder au sultan otoman de Constantinòple.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion dau Califat
- 1.2 L'apogèu dau Califat
- 1.3 Lo declin e la fin dau Califat
- 1.4 La contuniacion de la dinastia en Egipte
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Sciéncias
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Nòtas
- 9 Referéncias
- 10 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion dau Califat[modificar | modificar la font]
La revòuta còntra lo Califat Omeia[modificar | modificar la font]
La formacion dau Califat abbassida acomencèt ambé la revòuta a partir de 747 d'una familha de l'aristocràcia dau Califat Omeia dins lo Korasan. S'acabèt per la desfacha deis Omeias en 750 e l'aveniment d'una dinastia novèla, leis Abbassidas a la tèsta dau Califat.
Lei rasons de la crisi dau Califat Omeia après la fin dau periòde dei grandei conquistas islamicas. D'efèct, leis Omeias favorizèron l'aristocràcia aràbia per assegurar son poder. Pasmens, aquela aristocràcia, guerriera e rurala, deguèt dirigir un empèri vast, compausant d'unei pòples e que son motor economic venguèt rapidament lei classas aisadas (marchands, artesans...) dei centres urbans. De mai, ambé l desalenament dei conquistas, lo ròtle de l'aristocràcia guerriera dins la direccion de l'estat venguèt pauc a pauc contestat. Una tièra de crisis de succession afebliquèt egalament la dinastia entre 730 e 750. Enfin, l'exclusion dau poder dei pòples conquistats causèt una agitacion importanta dins lei regions perifericas. Ansin, lo maucontentament entraïnèt la revòuta deis Abbassidas en 747.
Inicialament contenguda per leis Omeias, la rebellion capitèt d'aumentar sa fòrça ambé la realizacion d'una aliança ambé lei Pèrsas e lei Chiites. Aquò permetèt ais Abbassidas d'anientar l'armada deis Omeiadas a la batalha dau Zab en 750. Après una perseguida fins en Egipte, lo darrier sobeiran omeiada foguèt eliminat e lo cap deis Abbassidas venguèt califa.
La consolidacion dau poder abbassida[modificar | modificar la font]
Après sa victòria e lor presa dau poder, leis Abbassidas lo consolidèron per una tièra de refòrmas, magerament ai nivèus politic e religiós. Ansin, lo centre dau Califat foguèt desplaçat de Siria vèrs Iraq. Una capitala novèla, Bagdad, i foguèt bastida en 762 sus lo luòc d'una crosiera comerciala importanta. Enterin, l'administracion foguèt reorganizada e de pòstes dau govèrn prepausats ai non Arabis. Enfin, lei califats novèus anoncièron seis intencions de venir tornarmai a un islam sensa classa sociala e dirigit per un membre de la familha dau Profèta.
L'apogèu dau Califat[modificar | modificar la font]
L'apogèu dau Califat foguèt rapidament agantat en causa dei dificultats dau Califat per tenir sei regions perifericas e gràcias a un envans culturau e economic fòrça important.
Au nivèu militar, lei regions occidentalas escapèron rapidament a l'autoritat dei sobeirans abbassidas. Tre 756, Espanha venguèt independenta sota la direccion d'una dinastia omeiada. En 800, es lo torn deis estats de Magrèb d'obtenir una autonomia en cambi de la reconeissença de l'autoritat nominala de Bagdad. A l'interior de l'empèri, lo govèrn deguèt faciar l'agitacion chiita, la revòuta d'unitats de soudats turcs, la rebellion de certanei regions orientalas e unei crisis de succession. Ainsi, a l'apogèu dau Califat, durant lo rèine d'al-Mamun (813-833), l'empèri a ja perdut la màger part de sei regions occidentalas e una partida importanta de sei territòris orientaus.
En revènge, lo raionament culturau e economic dau Califat, especialament aqueu de sa capitala Bagdad, foguèt fòrça important. Ansin, la vila èra lo centre politic e economic dau monde enterin qu'un luòc major d'art, de cultura e de reflexion. De monuments son lo simbòl d'aquela epòca coma lo centre de traduccion dich « Dar al-Hikma » (Ostau de la Saviesa), construch durant lo rèine d'al-Mammun, que permetèt la conservacion d'un nombre important d'òbras grègas anticas. Aqueu raionament demorèt fins a la presa de Bagdad per lei Mongòls maugrat lo declin politic de la dinastia entre lei sègles X e XIII.
Lo declin e la fin dau Califat[modificar | modificar la font]
Lo declin dau Califat acomencèt tre lo sègle IX ambé la pèrda d'autoritat dau califa sus leis afaires interiors e la formacion de dinastias regionalas fòrça poderosas que prenguèron lo poder. Ansin, lo califa venguèt pauc a pauc una mariòta dirigida per l'aristocràcia, l'armada o de membres influents de la burocràcia administrativa. Reduchs a un ròtle onorific, lei sobeirans abbassidas foguèron eliminats quasi entierament au sègle XIII per leis invasions mongòlas.
La desagregacion dau Califat[modificar | modificar la font]
Començada au sègle VIII, la desagregacion dau territòri de l'empèri s'accelerèt a partir dau sègle IX entraïnant rapidament la mesa sota tutèla dau califa. D'efèct, tre leis annadas 820, la familha pèrsa dei Samanides prenguèt lo contraròtle efectiu d'una partida dei regions orientalas de Korasan. En Siria dau Nòrd, una dinastia chiita, lei Hamdanides, capitèt tanben d'installar son poder sota la region. Enfin, en Iran, lei territòris dei Tahirides e dei Saffarides venguèron de facto independents. A partir dau sègle X, lo fenomèn toquèt tot l'empèri. Bagdad foguèt presa per lei Buyides en 945 e Egipte foguèt conquista per lei Fatimides en 969. Lo califa foguèt pas destituit mai un protectorat foguèt creat au profiech dei Buyides que prenguèron donc lo contraròtle dau centre dau Califat.
L'invasion mongòla e la destruccion dau Califat[modificar | modificar la font]
La contraròtle dei Buyides sota leis Abbassidas demorèt fins a 1055 quand lei Turcs Seldjokids prenguèron la vila. I creèron tanben un protectorat e lo califa demorèt en plaça e conservèt son autoritat nominala sus la màger part dau monde musulman. Au començament dau sègle XII, lo rèine dau califa An-Nasir (1180-1225) permetèt una restauracion parciala de la poissança abbassida en Iraq en participant a la destruccion dei territòris seldjokids puei en resistent ais ambicions dei sobeirans vesins. Pasmens, deguèron cridar a l'ajuda de tropas mongòlas que s'installèron fòrtament dins la region puei acomençar sa conquista metodica. En 1258, una invasion mongòla conquistèt Bagdad e destruguèt la vila e sa populacion. La màger part de la familha deis Abbassidas foguèt tuat dins o après la batalha.
La contuniacion de la dinastia en Egipte[modificar | modificar la font]
Après lo chaple de la familha Abbassida per lei Mongòls, lei subrevivents foguèron aculhits per lei sultans mamelocs installats au Caire en Egipte. La dinastia foguèt donc simbolicament perpetuada permetent ai sultans mamelocs, egalament gardians dei luòcs sants de l'islam, de revendicar un primat onorific dins lo monde musulman. Au sègle XVI, après la conquista d'Egipte per leis Otomans, lo darrier califa abbassida leguèt sei poders au sultan turc Selim Ièr marcant la fin de la dinastia.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'estructura dau govèrn dau Califat abbassida evolucionèt d'un biais important a respèct dei dos califats precedents. D'efèct, lei tribús perdeguèron la màger part de sei poders e l'organizacion de l'empèri s'inspirèt puslèu dei tradicions sassanidas. Ansin, lo regim abbassida èra una autocràcia de drech divin que lo cap, lo califa, es lo representant de Dieu. Son poder es sostengut per lei fòrças armadas e per una administracion salariada que substituiguèt a l'aristocràcia aràbia. De mai, es enviroutat per una Cort e un ceremoniau fòrça organizats e ierarquizats.
Lo califa[modificar | modificar la font]
De veire : Lista dei califas abbassidas.
Lo califa èra lo centre dau govèrn de l'Estat e son poder, d'origina teocratica e fortament inspirat deis empèris bizantin e sassanidas, èra teoricament absolut. Sa succession èra realizada segon un mòde dinastic au sen de la familha Abbassida. Son poder èra doble tant politic, coma cap de l'Estat, que religiós, coma cap dei musulmans.
Pasmens, dins lei fachs, lo poder dau califa èra limitat per l'influéncia de l'administracion, de l'armada e de l'aristocràcia de l'empèri. Ansin, lo poder dau califa abbassida venguèt pauc a pauc nominau a mesura que lei províncias perifericas venguèron independentas. Lo movement foguèt renforçat per lei problèmas per contrarotlar l'armada que venguèt un actor politic major dau Califat. Après la presa de Bagdad per lei Mongòls en 1258, la dinastia perdeguèt sei territòris e subrevisquèt sota la proteccion dei Mamelucs d'Egipte. Son ròtle venguèt adonc solament simbolic e ceremoniau fins a la fin de la dinastia au sègle XVI.
L'administracion[modificar | modificar la font]
Leis Abbassidas reprenguèron una partida importanta dei tradicions administrativas dei Sassanidas e s'apielèron pauc a pauc principalament sus lei regions orientalas de l'Empèri per conservar lor poder[1][2].
Ansin, lo govèrn centrau es format per un ensems d'oficis dichs « diwan » que s'ocupan dei tematicas principalas dau poder. Aqueleis oficis son tenguts per un còrs de secretaris sonats « kuttab ». Lei principaus son l'ofici de l'impòst fonzier, l'ofici dei domenis, l'ofici dau Tesaur, l'ofici de la cancelariá e l'ofici de l'armada. La pòsta aviá tanben un ròtle primordiau per lei comunicacions e l'entresenha. Lo cap d'aquela administracion governamentala es lo vizir.
En 762, la capitala dau Califat foguèt desplaçada a Bagdad. La màger part dei foncionaris sirians foguèt remplaçada per de Pèrsas. De dinastias de foncionaris se formèron alora pauc a pauc dins aquela region enterin que l'organizacion dau govèrn veniá pus administrativa. Aquò entraïnèt una pèrda d'nfluéncia dau Califat sus sei regions occidentalas que venguèron rapidament independentas.
L'organizacion e l'administracion dei províncias èra fisada a de governadors dichs « khatib », « emir » o « wali » e a unei foncionaris exercissent lei poders principaus. Ansin, lei finanças son sota la direccion d'un director deis impòsts dich « amil » e la justícia, que sa fònt principala èra la lèi islamica, es dirigida per un « cadi ». Puei, lo rèsta deis administracions majoras es organizat a l'entorn dei caps dei fòrças armadas, dau cap de la polícia, deis intendents dei domenis dau califa e dau cap de la pòsta. Enfin, un organisme es encargat de reculhir lei planhs còntra lei foncionaris.
L'armada[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron un problèma regular de la dinastia abbassida qu'assaièt divèrsei mòdes d'organizacions per limitar son influéncia dins leis afaires dau govèrn. Pasmens, aquò mau capitèt e l'armada prenguèt pauc a pauc lo poder decisionau dau califa.
Ansin, lei tropas dau Califat èran inicialament d'origina siriana per la màger deis unitats. Aquò durèt fins a la guèrra civila entre Al-Amin e son fraire Al-Ma’mun entre 809 e 813. Lo califa Al-Mu`tasim decidiguèt donc de formar una garda especiala que lei membres èran chausits entre d'esclaus militars generalament turcs. Aqueu sistèma foguèt tanben remplaçat vèrs 860 après l'assassinat de quatre califas successius per una unita mameluca formada d'esclaus capturats joves e educats dins una ortodoxia simpla per assegurar lor leiautat. De lor caire, lei tropas dau rèsta de l'armada èran despartidas dins l'empèri. Leis oficiers recebián una partida deis impòsts fonciers per pagar la sòlda de seis òmes. Unei militars aprofichèron aquela situacion per s'enriquir au detriment dei païsans.
Aquela organizacion entraïnèt una auça progressiva dau poder de l'armada e magerament de son comandant en cap. D'efèct, lo recrutament d'esclaus copèt lo ligam entre la societat e l'armada enterin que la garda personala dau califa venguèt un element politic major de la Cort, especialament durant lei crisis de succession. Enfin, lei dificultats dau tesaur dau govèrn permetèron encara l'aumentacion dau ròtle de l'armada dins la direccion dau país que venguèt preponderanta a partir de la mitat dau sègle X.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia dau califat abbassida.
Lo periòde dau Califat es caracterizat per un desvolopament economic important. D'efèct, lei caps novèus deguèron favorizar lo progrès economic de l'Empèri, magerament après la fin dei conquistas islamicas. Encoratjèron l'agricultura que demorèt la basa economica dau país, la formacion d'una indústria e lei cambis comerciaus gràcias a la posicion dau califat entre Euròpa e Asia.
L'agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura foguèt la basa de l'economia de l'Empèri Abbassida. Lo sector aprofichèt lei progrès tecnologics, lei trabalhs d'aigatge o d'eissartatge per se desvolopar. De mai, foguèt estimulat per la demanda dei grandei ciutats e de l'aristocràcia. La màger part dei païsans èran generalament de megiers. Divèrsei tipes de terrens existissián :
- lei tèrras dei non musulmans que pòdon èsser gardadas, vendudas o legadas en cambi dau pagament d'un impòst.
- lei tèrras dei musulmans qu'èran tanben somesas a l'imposicion.
- lei domenis publics, confiscats après la conquista, èran cultivats sota la direccion d'intendents dau sobeiran o acordadas a de particulars per una esplecha dirècta.
- lei tèrras concedidas per de fidèus a d'organizacions piosas.
Lei culturas èran relativament variadas e principalament dominadas per de produchs vegetaus coma lei cerealas (blat, ris...), lei fruchs, lei lieumes, l'òli d'oliva, la viticultura, lei dàtils, lei bananas o la cana de sucre. Lei rendements èran auts per l'epòca. Pasmens, lo norrigatge conservèt un ròtle important per lo manjar (moton), lo transpòrt (camèus, chivaus...) o la fornidura de matèrias premieras. Existissiá egalament de norrigatge de galinalhas o d'abelhas principalament destinats ai classas pus aisadas de la societat.
L'indústria[modificar | modificar la font]
En fòra de l'agricultura, lo califat capitèt tanben de desvolopar son indústria, especialament dins lei regions pèrsas e egiptianas. La principala foguèt aquela dau textil gràcias ai culturas dau coton e de la seda. L'existéncia de ressorsas minieras importantas permetèron egalament l'envans de la metallurgia. Enfin, après l'introduccion dau papèu, son desvolopament entraïnèt l'aparicion d'una indústria florissenta. Aquela prosperitat industriala favorizèt lei cambis comerciaus au sen dau califat.
Lei cambis comerciaus[modificar | modificar la font]
Gràcias a son envans economic e sa posicion privilegiada, lo califat foguèt un luòc actiu de cambis comerciaus. Ansin, lei pòrts dau Golf persic e de la Mar Roja participèron au comèrci amb India e China. L'empèri importava d'espècias, de la fusta preciosa e d'autreis articles de luxe destinats a la consomacion interiora e a l'exportacion vèrs Euròpa, principalament l'Empèri Bizantin. Aqueu darrier eportava vèrs lo califat de metaus preciós (aur, argent...), de drògas e tanben d'engenhaires. Au nòrd, lei marchands abbassidas èran en relacion ambé lei regions de la Mar Baltica per lo comèrci dei pelissas o de l'ambre. Enfin, au sud, existissiá un comèrci amb Africa que regardava lei metaus e leis esclaus.
Religion[modificar | modificar la font]
La religion principala dau Califat, e de segur aquela dau sobeiran, èra l'islam que diferentei formas existissián dins l'empèri segon lo luòc, lo periòde e la classa sociala. Lei principalas foguèron lo sunnisme, lo chiisme, lo kharigisme e lo mutazilisme. La coexisténcia entre aquelei corrents foguèt generalament malaisada. D'efèct, lei califas èran generalament partisans dau sunnisme o dau mutazilisme e l'agitacion causada per leis autrei brancas venguèt pauc a pauc un problèma per l'integritat dau Califat. D'autra part, lo mutazilisme, inicialament encoratjat per lei califas au sègle IX venguèt pauc a pauc fòrça impopular dins lei classas socialas pus bassas. Ansin, dispareguèt totalament entre lei sègles XI e XIII.
En fòra de l'islam, leis autoritats dau Califat èran relativament tolerantas a regard d'autrei religions. Sei fidèus avián un estatut especiau que permetiá un libertat relativa de culte mai o mens importanta e una proteccion còntra lei persecucions. Ansin, existissiá de minoritats importantas dins l'Empèri coma de crestians, de jusieus o de zoroastrians.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo califat abbassida conoguèt una produccion cultura remarcabla que certaneis òbras son totjorn conegudas a l'ora d'ara. La literatura e la filosofia foguèron lei domenis pus productius gràcias au contacte ambé lei civilizacions grèga e pèrsa o ambé leis estats indians.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura foguèt un art florissent sota leis Abassidas en drecha linha de la literatura pèrsa. Au sègle IX, aprofichèt l'apogèu de la dinastia e de sa capitala Bagdad per agantar un nivèu qu'es demorat legendari dins l'imaginari istoric. Ansin, lo periòde es caracterizat per una tièra d'òbras que son vengudas d'elements majors de la literatura mondiala, especialament dins lo genre epic e dins la poesia. La pus coneguda foguèt lo recuelh d'istòria dei mila e una nuechs. Probablament d'origina pèrsa o indiana, aqueu recuelh foguèt enriquit d'istòrias arregardant lei país e lei societats d'Orient Mejan e d'Africa dau Nòrd[3]. Son influéncia es totjorn fòrça importanta a l'ora d'ara ambé lei personatges d'Aladdin o d'Ali Baba e lei Quaranta raubaires. Una autra òbra capitala de la literatura abbassida foguèt l'ensems poetic de Laila e Majnun que cònta la romança impossibla e tragica entre dos amants[4].
Filosofia[modificar | modificar la font]
Durant lo califat, la filosofia gropèt dos ensems de trabalhs que pòdon de còps èsser liats. Lo premier regarda la recèrca filosofica menada sus l'islam a partir de sei tèxts sacrats. Aqueu domeni s'interessèt a la concepcion de l'islam e a sa vision a prepaus de l'Univèrs, de la Creacion, de la Vida e de Dieu. De son caire, la segonda partida de la filosofia desvolopada dins l'Empèri Abbassida consistiguèt en la contuniacion de la filosofia grèga antica, especialament aquelei d'Aristòtel e de Platon. Regarda donc generalament pas de tematicas islamicas e de non musulmans poguèron i participar.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Coma per lo domeni culturau, lo periòde dau califat abbassida foguèt una èra fasta per lei sciéncias e lo progrès medicau o tecnologic dins lo monde musulman[5]. D'efèct, l'Empèri Abbassida assostava un nombre grand de sabents que realizèron un trabalh fòrça important e permetèron sa difusion au rèsta dau monde, especialament en Euròpa a partir dei sègles XI e XII[6]. Lei scientifics dau califat descubriguèron e creèron tanben de domenis novèus dei sciéncias coma la quimia o l'optica. Enfin, capitèron d'assimilar lei conoissenças e la tecnologia dei regions conquistas per comprendre e perfeccionar divèrsei tecnicas (armament, agricultura, maquinas...).
Aquelei progrès foguèron permés per la conjoncion d'elements e de politicas favorables. Ansin, l'empèri deis Abbassidas èra en contacte ambé la màger part deis estats pus avançats de l'epòca coma Índia e China. Lo califat aprofichèt egalament lo fach d'èsser situats sus lei territòris de civilizacions ancianas e prestigiosas, coma lei Sassinadas o lei Grècs ancians, que tenián de conoissenças scientificas importantas. Enfin, la lenga aràbia, unica dins tot l'empèri, foguèt un factor que favorizèt la propagacion deis òbras scientificas e lei cambis intellectuaus.
Sciéncias fondamentalas[modificar | modificar la font]
Lo califat abbassida capitèt de realizar de progrès e de descubèrtas importantas dins lo domeni dei sciéncias fondamentalas. Dos axes principaus, e pas necessarament separats, permetèron aqueu desvolopament. Lo premier foguèt la represa e la contuniacion dei trabalhs dei sabents de civilizacions pus ancianas o conquistas per lo califat coma lei Grècs en Alexàndria o lei Sassanids pèrsas. Lo segond foguèt la participacion a l'aparicion e a la formacion de domenis scientifics novèus.
Lo periòde abassida veguèt donc la redescubèrta e l'aprefondament dei sciéncias grèga antica e sassanida. Lei domenis principaus qu'aprofichèron aquela situacion foguèron lei matematicas, la fisica e la medecina. Ansin, la geometria euclidiana foguèt represa e desvolopada per lei Pèrsas Al-Biruni e Abu Nasr Mansur. Lo premier publiquèt divèrsei calculs de latituds, una teoria d'un sistèma solar eliocentric e s'interessèt a la fòrça de gravitacion terrèstra. Lo segond realizèt una òbra importanta en trigonometria. Un autre sabent pèrsa, Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, es considerat coma lo fondador de l'algèbra que son nom vèn de sa publicacion principala, l'Abreujat de calcul per restauracion e comparason (« Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala »).
En fòra dei matematicas, la fisica aprofichèt l'aparicion de l'empirisme e dau metòde scientic modèrne descricha per Ibn al-Haytham dins son Tractat d'Opticas de 1021[7]. Aqueu darrier es considerat de còps coma lo premier scientific per son utilizacion d'experéncias per demostrar una ipotèsi[8]. En astronomia, uneis astronòms inventèron de sistèmas geocentrics, utilizats puei per Copernic per crear sa teoric d'un sistèma solar eliocentric, melhorèron lei calculs de precession de la Tèrra e participèron a l'invencion de l'astrolabi. Enfin, l'aparicion de la quimia modèrna foguèt prefigurada per leis òbras deis alquimistas de l'empèri qu'inventèron un nombre important de reaccions, de tecnicas coma la destillacion.
Medicina[modificar | modificar la font]
Coma lei sciéncias fondamentalas, leis arts medicaus realizèron de progrès fòrça importants durant lo periòde dau califat abbassida. De mai, la medecina èra relativament escampada dins certanei ciutats. Per exemple, au sègle IX, Bagdad assostava 800 mètges. Seis òbras, coma lo Qanun dau Pèrsa Ibn Sina, venguèron la referéncia mondiala e influencièron fòrtament la recèrca europèa de la Renaissença.
Tecnologia[modificar | modificar la font]
La tecnologia abbassida progressèt dins de domenis variats per assimilacion de tecnologias de país conquists o per contacte ambé d'autreis estats. Leis evolucions pus impressionantas foguèron realizadas dins la produccion agricòla e lo tractament dei produchs agricòlas.
D'avançadas aguèron luòc ambé l'aparicion de culturas novèlas e per l'utilizacion de maquinas per ajudar lo trabalh agricòla. Ansin, tre lo sègle VII, existissiá de molins d'aiga. Per la seguida, leis engenhaires abbassidas aprenguèron tanben de bastir de restancas o de pompas per canalizar lei quantitats d'aiga utilizadas per l'agricultura. Gràcias a aquelei realizacions, divèrsei sectors industriaus se poguèron desvolopar dins lo textil, lo sucre o lo papièr[9]. Enfin, a costat de l'agricultura, lei contactes ambé China permetèron egalament lo passatge de tecnologias chinesas, especialament la polvera[10].
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Applied History Research Group , University of Calgary, "The Islamic World to 1600".
- ↑ Hamilton Gibb, Studies on the civilization of Islam, Princeton University Press, 1982, ISBN 0-691-05354-5, p. 66.
- ↑ John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Arabian fantasy", p 51.
- ↑ Talattof, Kamran and Jerome W. Clinton, K. Allin Luther, "The poetry of Nizami Ganjavi: knowledge, love, and rhetoric", (Palgrave Macmillan, 2000), 15-16.
- ↑ Huff, Toby E., The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West, (Cambridge University Press, 2003), 48.
- ↑ Vartan Gregorian, "Islam: A Mosaic, Not a Monolith", Brookings Institution Press, 2003, pp. 26–38, ISBN 0-8157-3283-X.
- ↑ Gorini, Rosanna (October 2003). "Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision". Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine 2 (4): 53–55. [1].
- ↑ Bradley Steffens (2006), Ibn al-Haytham: First Scientist, Morgan Reynolds Publishing.
- ↑ Adam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", Technology and Culture 46 (1), p. 1–30 [10].
- ↑ Ahmad Y Hassan, Potassium Nitrate in Arabic and Latin Sources, History of Science and Technology in Islam.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ar) The time allocated for running scripts has expired. Abbassidas de Bagdad (749-1261).
- (ar) The time allocated for running scripts has expired. Abbassidas dau Cairo (1261-1517).
- (ca) Antoni Segura i Mas, Aproximació al món islàmic. Des dels orígens fins els nostres dies. Editorial Pòrtic. 2000.
- (de) Claude Cahen: Der Islam. Band 1: Vom Ursprung bis zu den Anfängen des Osmanenreiches. Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1968 (Fischer Weltgeschichte Band 14).
- (de) André Clot, Harun al Raschid. Kalif von Bagdad. Artemis, München u. a. 1988.
- (de) Wolfram Drews, Die Karolinger und die Abbasiden von Bagdad. Legitimationsstrategien frühmittelalterlicher Herrscherdynastien im transkulturellen Vergleich. Akademie Verlag, Berlin (2009).
- (de) Florian Illerhaus, Haschimitische Propaganda. Bedingungen für den Erfolg der abbasidischen Revolution. München, 2011.
- (en) John Joseph Saunders, The history of the Mongol conquests, ed. University of Pennsylvania Press, 2001.
- (en) Cyril Glassé e Huston Smith, The new encyclopedia of Islam, ed. AltaMira Press, 2003.
- (en) Ira Lapidus, A History of Islamic Societies, Cambridge University Press, 2002.
- (en) Bertold Spuler. The Muslim World. Vol.I The Age of the Caliphs. Leiden. E.J. Brill. 1960 ISBN 0-685-23328-6 p. 29.
- (en) William Muir, The caliphate its rise, decline, and fall from original sources, [2].
- (en) L. Venegoni (2003). Hülägü's Campaign in the West - (1256-1260), Transoxiana Webfestschrift Series I, Webfestschrift Marshak 2003.
- (en) Ahmad Y Hassan, History of Science and Technology in Islam, TRANSFER OF ISLAMIC TECHNOLOGY TO THE WEST (PART II) : TRANSMISSION OF ISLAMIC ENGINEERING, [3].
- (es) Pijoan, Jose. Història del Mundo, tom V, 7a ed.. Editorial Salvat, 1962, p. 127-141.
- (fr) Dominique Sourdel, L'État impérial des califes abbassides: VIIIe-Xe siècle, 1999.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
586
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 586 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Visigòt[modificar | modificar la font]
Victòria definitiva sus lo Reiaume Sueve de Galícia que deguèt acceptar la dominacion dei Visigòts. Après aqueu succès, lo Reiaume Visigòt ocupèt tota la Peninsula Iberica franc dei montanhas dau nòrd.


text:
Serran
Serran (Sarran en francés) es una comuna d'Occitània, en Lemosin, situada dins lo País de Tula.
Administrativament aperten au departament de Corresa e a la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chasteu de Bitin
- Egleisa de Sent Peire (segle XV)
- Ferma dau Char (segle XIX)
- Museu dau President Jaume Chirac
- Pueg de Sarran (819 m)


text:
Lunas galilèas
Las lunas galilèas son los quatre mai grands dels satellits naturals de Jupitèr descobèrt per Galilèo : Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto.
Somari
Caracteristias[modificar | modificar la font]
Dimensions[modificar | modificar la font]
Los quatre satellits galileans son los mai grands satellits del sistèm jovian: la 5a mai granda luna del sistèma, Amaltèa, fa sonque 250 km dins dimencion mai larga, alara qu'Euròpa, la mai pichona de las lunas galilèas, mesura prèp de 3 100 km de diamètre. Son doncas los sols satellits de Jupitèr que presentan un aspècte esferic e non irregular.
Per comparar, Ganimèdes, lo mai grand de totes los satellits naturals coneguts, es fòrça mai grand que Mercuri e mesura prèp dels tres quarts del diamètre de Mart. Dins tot lo sistème solar, sols Titan, Triton e la Luna an de dimensions comparablas a las lunas galilèas.
Lo tablèu seguent mòstre las caracteristicas fisicas principalas de las lunas galilèas, classificadas per talha descreissenta:
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Las donadas reculhida per las sondas Voyager e Galileo, sus la densitat de las lunas galilèas e la natura de lor rusca, permetèt d'elaborar de modèls per l'interior de caduna d'elas.
Io, Euròpa e Ganimèdes possedisson una estructura diferenciada, amb un nuclèu de rocas densas (possiblament metallic dins lo cas de Ganimèdes). Callisto, al contrari, possedariá un interior pro indiferenciat constituit subretot de glaç d'aiga e de rocas, amb benlèu un pichon nuclèu.
Orbita[modificar | modificar la font]
Las lunas galilèas son plaçadas sus d'orbitas leugièrament excentricas (mens de 0,009) e pauc clinada al respècte de l'equator de Jupitèr (mens de 0,74°). Io, la mai pròcha, es situada a 421 800 km de Jupitèr, o un pauc mens de 6 còp le rai de la planeta. Callisto, la mai alunhada, possedís un mièg grand axe egal e 1 882 700 km, o 26 rais jovians.
Las orbitas d'Io, Euròpa e Ganimèdes, las tres lunas mai intèrnas, presentant un tipe de resonança orbitala particular, dicha resonança de Laplace: lors periòds orbitals son dins un rapòrt 1:2:4, es a dire qu'Euròpa pren dos còp mai de temps qu'Io a percorrir son orbita e Ganimèdes quatre còp. Lors fasas orbitalas son tanben ligats e empachan una triple conjonction de se produire.
Callisto, mai alunhada, es benlèu pas en resonança amb las autras lunes[2].
Lo tablèu seguent mòstra los elements orbitals de las lunas galilèas:
Detalhs[modificar | modificar la font]
Io[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Ganymède[modificar | modificar la font]
Callisto[modificar | modificar la font]
Observacion[modificar | modificar la font]
Las quatre lunas galilèas serián pro brilhantas per se veire a l'uèlh nu s'èran mai alunhadas de Jupitèr. Quand Jupitèr es en oposicion, lor magnitud aparenta es comprés entre 4,6 e 5,6, una unitat de magnitud de mens quand Jupitèr es en conjonccion.
La principala dificultat per las observar es deguda que son situadas fòrça prèp de Jupitèr e doncas negadas dins sa luminositat. Lor separacion angulara maximala de Jupitèr es compresa entre 2 e 10 minutas d'arc, prèp de la limita de la vision umana.
Las lunas son plan vesiblas amb un paire de gemèlas de pauc grossiment.
Istoric[modificar | modificar la font]
Descobèrta[modificar | modificar la font]
L'astronòm italian Galileo Galilei descobriguèt las lunas, que mai tard portarán lo seu nom, en genièr de 1610, amb una luneta astronomica[4]. Lo 7 de genièr de 1610, escriguèt una letra meninant aqueles objèctes pel primièr còp. Ne n'aviá observat sonque tres pel moment e pensava que s'agissiá d'estelas fixas. Pendent las observacions entre lo 8 de genièr e lo 2 de març, decobriguèt un 4n e remarquèt que los coses èran pas fixes, mas orbitavan a l'entorn de Jupitèr[4]. Foguèron los primièrs objèctes celèstes descobèrts amb d'instruments obtics autres que l'uèilh nu.
La descobèrta de Galilèu provèt l'importéncia de la lunèta coma instrument astronomic. E mai la descobèrta d'objèctes celèstes orbitant a l'entorn d'un autre astre que la Tèrra trucava lo modèl geocentric. Se l'obratge de Galilèu, Sidereus Nuncius (« lo Messatgièr estelar »), que son publicadas las descobèrtas, fa gaire mencion del mdèl eliocentric desvolopat per Nicolau Copernic per paur de la Glèisa, Galilèu n'essent un feverós partisan[4].
L'anterioritat dela descobèrtafoguèt contestada en 1614 per l'astronòm alemand Simon Marius dins un obratge titul Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici (Lo mond jovian descobèrt en 1609 mercé al telecòpi bèlga)[5], que pretendava aver observat los quatres satellits de Jupitèr en novembre de 1609[6] e mèsme abans; e mai los nomenèt Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto. Pasmens, Marius aviá pas publicat sas observacions abans 1614, foguèt pas creditat per la descobèrta. E mai, la mai anciana observacion de Jupitèr mencionada per Marius data de decenbre de 1610 e los exemples que dona son dins l'obratge de 1613.
Segon l'istorian de l'astronomia chinesa Xi Zezong, l'astronòm chines Gan De auriá bservat las lunas galilienas -362, prèp de dos milènies abans Galilèu[7].
Noms[modificar | modificar la font]
Los quatre còs celèstes foguèron d'en primièr nomenats per Galilèu « Cosmica Sidera », en l'onor de Cosimo II de Medicis (1590-1621), grand duc de Toscana a partir de 1609, e que Galilèu cercava lo patronatge. Galilèu los nomenèt los Medicea Sidera (« estelas Medicèas »), en l'onor dels quatre fraires de l'ostal Medicis (Cosimo, Francesco, Carlo e Lorenzo). La desobèrta foguèt anonciada dins Sidereus Nuncius (« Messager stellaire »), publicada a Venècia en març de 1610, mens de dos meses aprèp las observacions[4].
D'entre los autres noms prepausats, i a Principharus, Victipharus, Cosmipharus e Ferdinandipharus, en l'nor dels quatre fraires Medicis, noms que Hodierna utilisèt. Johannes Hevelius los nomena Circulatores Jovis o Jovis Comites, e Ozanam Gardians o Satellitas (del latin satelles, satellitis : « escòrta »). Peiresc lor dona los noms de: Cosme lo Jòve, Cosme lo Vièlh, Maria e Catarina per, respectivament, J-I, J-II, J-III e J-IV.
Fguèron los noms prepausats per Simon Marius que s'imposèron: Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, publicats dins lo Mundus Jovialis de l'autor en 1614[5].
Galilèu refusava d'utilizar los noms prepausat per Marius e inventèt alara un sistèma de numerotacion qu'es encara utilizat ara en parallèl dels noms de Marius. La numerotacion comença per la luna mai pròcha de Jupitèr: I per Io, II per Euròpa, III per Ganimèdes e IV per Callisto.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Planetary Satellite Physical Parameters; ed: Jet Propulsion Laboratory
- ↑ Musotto, Susanna; Varadi, Ferenc; Moore, William; Schubert, Gerald; Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites; revista: Icarus n°2 vol 159 p 500–504 10/2002
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Guide for the satellites of Jupiter; ed:Natural Satellites Data Center
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Galileo Galilei; març 1610Sidereus Nuncius
- ↑ 5,0 5,1 Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici; Simon Marius; 1614
- ↑ Simon Marius; ed: The Galileo Project
- ↑ The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan De 2000 years Before Galileo; Xi, Z. Z.; revista: Acta Astrophysica Sinica; 1981
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Observation des lunes de Jupiter, Mars 1613 (animacion de las observacions de Galilèu); ed:Parcours étranges


text:
Janissari
Lei janissaris (var. geníssers) èran un còrs militar d'infantariá d'elèit de l'Empèri Otoman qu'existèt de 1368 a 1826. Formats d'esclaus recrutats per fòrça au sen dei populacions crestianas somesas au govèrn otoman, aguèron un ròtle decisiu dins lei principalei victòrias dau periòde d'expansion de l'Empèri. Foguèron a l'origina de l'introduccion de tacticas novèlas ò de reglas novèlas coma la generalizacion de mesuras d'igièna dins lei camps militars. Pereu, unei janissaris ocupèron de pòstes d'importància au sen de l'administracion, de l'armada ò dau govèrn.
Participèron tanben ai luchas intèrnas per lo poder e lei janissaris declinèron en parallèl de l'autoritat dei sultans. Au sègle XVIII, èran venguts una tropa nombrosa, indisciplinada e ineficaça que participava gaire a la defensa dau territòri. En revènge, partisans dau conservatisme per defendre seis interès e privilègis, se revoutèron mai d'un còp còntra lei sultans sospichats de voler reformar lo còrs. En 1826, un complòt d'amplor foguèt donc organizat per lo sultan Mahmut II que s'acabèt per lo chaple dei janissaris.


text:
Superfícia comerciala utila
Dins lo monde dau comèrci, la superfícia comerciala utila ou SCU es la superfícia destinada a la venda de produchs e/ò de servicis. Ansin, dins un centre comerciau, enclause pas leis espacis que ne'n benefician lei comerçants coma parcatges, leis alèias dei Galariás Mercandas ò encara lei locaus qu'acuelhon lei servicis tecnics ò administratius implicats dins lo foncionament dei bastiments. Es diferenta de la superfícia de venda, qu'aquela d'aquí enclause pas d'uneis espacis que la SCU possedís.


text:
Madrid
Madrid es la capitala e la vila mai importanta d'Espanha e la Comunitat autonòma de Madrid. Sa populacion èra estimada a 3 228 259 abitants en 2005 (5 843 041 abitants dins l'airal metropolitan). Sa superfícia totala es 607 km².
Lo gentilici es madridenc -a.
Es un important centre industrial, e lo centre mai important de comèrci, servicis e bancari d'Espanha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Au sègle IX, l'emir de Còrdoa, Mohamed Ièr, que fondè ua hortalessa en aqueth lòc au ras de l'arriu mazanares en lo bèth batejar Magerit ( مجريط en arab).
Lo rei Ferran Ièr de Castelha que prengó ua purmèra vegada aquesta hortalessa e lo son vilatge en 1047, mes, los jutjant brica interessants, que 'us tornè en escambi d'un tribut. La vila que ho definitivament conquestada en 1085 peu rei Anfós IV de Castelha, au maugrat qui hore sacamandejada peus almoravides en 1109.
En 1525, Madrid que ho lo lòc de detencion deu rei de França, Francés Ièr.
Felip II d'Espanha que prengó en 1561 la decision de mudar la soa cort de Toledo a Madrid e aquesta que vadore atau e dinc au dia de uei, capitala d'Espanha e, alavetz, deu son empèri.
Au sègle XIX, l'envasion francesa que miè a la susmauta deus madrilencs (lo 2 de mai de 1808) e a la sanhosa repression de l'armada de Napoleon (ambs hèitas immortalizadas per Francisco Goya). En 1812 Josèp Bonaparte qu'avó d'abandonar Madrid tornada crubar per la dinastia deus Borbons dab l'entrada deu rei Ferrand VII d'Espanha.
Durant la Guèrra Civiu Espanhòla, Madrid que ho bombardejada per l'armada rebèlla de Francisco Franco qui i he la soa entrada en 1939, en tot clavar atau la guerra.
En 1973, durant la dictatura franquista, la ciutat que ho marcada per la repression politica e reaccions de resisténcia com l'atemptat de l'ETA contra lo president deu conselh Luis Carrero Blanco, alavez successor probable deu dictator qui eth, e's morí en 1975 en tot deishar atau lo parat au rei Joan Carles Ièr de restaurar la monarquia en promulgant la constitucion de 1978. Lo desenvolopament d'aqueth procès democratic que hore l'encausa, en 1981, de la temptativa infructuosa de còp d'Estat peu coronèu Antonio Tejero Molina.
Desempuish la ciutat qu'a conegut un gran desvolopament urban e culturau, sustot dab las annadas qui seguèn la caduda de la dictatura e qui hon batejadas la Movida, justament peu lor dinamisme.
Musèus de Madrid[modificar | modificar la font]
- Musèu Arqueologic Nacional de Madrid
- Musèu d'America
- Real Academia de Bellas Artes de San Fernando
- Musèu deu Prado
- Musèu Reina Sofia
- Musèu Thyssen-Bornemisza
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Puerta del Sol , Madrid
-
-
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Pages with script errors
- 1000 articles fondamentals
- Comuna d'Espanha
- Capitala
- Portal:Espanha/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Comuna de la comunautat autonòma de Madrid
- Capitala europèa
- Capitala Europèa de la Cultura
- Vila de la comunautat autonòma de Madrid
- Comunautat autonòma de Madrid


text:
Paton
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo can de montanha dels Pirenèus o Montanha dels Pirenèus es una raça de can, que tanben se nomena de còps paton.
De confondre pas amb lo pastor dels Pirenèus qu'es un can mai pichon.
Dempuèi de temps immemorials, es present dins los Pirenèus. A l'Edat Mejana, es descobèrt e utilizat per gardar los castèls e protegir los tropèls contra los predators. Es mencionat al sègle XIV per Gaston Fèbus. Fòrt presat al sègle XVII, pertegèt la glòria de la cort de Loís XIV.
La primièra descripcion del paton apareis dins lo libre del Comte de Bylandt en 1897. L'estandard oficial alprèp de la SCC es enregistrat en 1923, a l'iniciativa de M. Sénac-Lagrange, membre de l'acamp dels Amators de Cans Pirenèus. L'estandard actual es fòrt pauc estat modificat, sols de detalhs i son estats ajustats.
Lo paton s'èra fach rar dins las campanhas, a causa de la desaparicion dels grands predators mas dempuèi qualques temps suscita un reviudament d'interès alprèp dels pastors, amb la tornada del lop dins los Aups.
Caractèr[modificar | modificar la font]
Al mièg d'un tropèl, es un gardian remirable. Son ròtle es pas d'acampar los motons mas de los protegir. Per aquò far, se l'abitua fòrt lèu a viure amb eles, de biais que los considèra apuèi coma sa familha. Se lo can detècta un intrús, jaupa e s'interpausa entre lo tropèl e çò que considèra coma una menaça.
Al sen d'una familha es un animal qu'es naturalament un bon gardian, del fach de son caractèr protector. A un grand sens de la familha e sap fòrt plan reconéisser d'amics qu'a pas vist dempuèi longtemps. Fòrt doç amb los enfants e puslèu placid, es çaquelà pauc adaptat a la vida citadina. Es en efièch un can qu'a besonh d'espaci e que son jaupament poderós pòt se far una font de geina pels vesins.


text:
SUPINFO International University
SUPINFO International University o SUPINFO[1] o Escòla superiora d'infomatica SUPINFO[2] es una escòla internacionala d'informatica qu'existís dempuèi 1965[3]. Es la mai granda escòla d'informatica en França amb 6000 escolans inscriches en 2008 e 35 sites dins lo mond. L'escòla prepausa un programa comun, aquò permet als estudiants de cambiar de site, nomenat campus per l'escòla, quand vòlon dins l'annada. L'ensems dels corses son en anglés dins lo mond entièr, mas en França los corses son en anglés a l'escrich e en francés a l'oral.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon SUPINFO cal totjorn escriure SUPINFO en majuscula
- ↑ SUPINFO conselha d'utilizar la lenga del país ont se tròba l'escòla per parlar d'ela
- ↑ http://www.supinfo.com/fr/supinfo_ecole_informatique_mondiale.aspx


text:
Sent Pèr de Nivela
Saint-Pée-sur-Nivelle / Senpere
Sent Pèr de Nivela (Saint-Pée-sur-Nivelle en francés e Senpere en basco) qu'ei ua comuna de la província tradicionau de Labord.
Las comunas tòcatocantas que son Ahetze e Arcangós au nòrd, Sent Joan de Lus e Ascain a l'oèst, Sara au sud e Ustàrits, Zuraide e Ainhoa a l'èst.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Hèstas e celebracions[modificar | modificar la font]
Las hèstas que s'i celèbran lo 29 de junh per Sant Pèir.
Cada an que's celèbra a prèp deu lac lo Herri Urrats, hèsta de las ikastolas (escòlas bascas) deu país bascofrancés.


text:
Bonson (Aups Maritims)
Bonson[1] (Bonson en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perché sus un contrefort del mont Vial, lo vilatge de Bonson domina los vallées del Var e del Estéron de la nautor d'un esperó rocós de mai de 300 mètres.
Bonson es situat a una ora de la còsta e una ora de las stations d'espòrts d'ivèrn de Auron e #Isolar 2000.
Perché sur un contrefort du mont Vial, le village de Bonson domine les vallées du Var et de l'Estéron du haut d'un éperon rocheux de plus de 300 mètres.
Bonson est situé à une heure de la côte et une heure des stations de sports d’hiver d’Auron et Isola 2000.
Istòria[modificar | modificar la font]
Bonson A totjorn apertengut al comtat de Niça e fasiá partida del grand diocèse de Glandèves.
A partir de la Modèl:S-, la distincion de Bonson passa a divèrses titulars tales que los Liti, los Lascaris, los Chabaud e los De Gubernatis.
Al mièg de la Modèl:S-, amb la avènement d'una Republica durable, la oppression dels senhors desapareis mas las catastròfas naturalas persistenta ; lo 23 de febrièr de 1887, un tremoladís de tèrra endeuille la comuna. Cal comptar egalament amb las malautiás e las invasions d'insèctes destructors de récoltes.
Bonson a toujours appartenu au comté de Nice et faisait partie du grand diocèse de Glandèves.
À partir du Modèl:S-, la seigneurie de Bonson passe à plusieurs titulaires tels que les Liti, les Lascaris, les Chabaud et les De Gubernatis.
Au milieu du Modèl:S-, avec l'avènement d'une République durable, l'oppression des seigneurs disparaît mais les catastrophes naturelles persistent ; le 23 février 1887, un tremblement de terre endeuille la commune. Il faut compter également avec les maladies et les invasions d'insectes destructeurs de récoltes.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Sant-Jili-Roazhon en breton ( Saint-Gilles en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
La municipalitat de Sant Gilles se situa a una quinzena de quilomètres al Nòrd-Oèst de Roazhon. Se tròba sus la rota de Sant-Brieuc.
Modèl:Section vide ou incomplète
La commune de Saint Gilles se situe à une quinzaine de kilomètres au Nord-Ouest de Rennes. Elle se trouve sur la route de Saint-Brieuc.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Doris Leuthard
Doris Leuthard (Merenschwand, Aargau, 10 d'abril de 1963) es una avocada politiciana soïssa, del Partit Democrata Crestian (PDC). Foguèt presidenta de la Confederacion Soïssa de l'1 de genièr de 2010 al 31 de decembre del meteis an.
Biografia[modificar | modificar la font]
Doris Leuthard nasquèt a Merenschwand en 1963, filha de Leonz Leuthard, secretari de comuna e deputat del Partit Democrata Crestian, e de Ruth Köchli. Après d'estudis de drech a Zuric, venguèt avocata en 1991. Es maridada dempuèi 1999 amb Roland Hausin, un quimista.
Seguís tanben una carrièra politica:
- Deputada al Grand Conselh d'Argòvia (1997-2000)
- Elegida presidenta del Partit Democrata Crestian (2004)
- Membre del Conselh Federal dempuèi lo 14 de junh de 2006
Lo 2 de decembre de 2009 foguèt elegida presidenta per 2010. Es la tresena femna presidenta, e la primièra sortida de Soïssa alemanica.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La basilica de Sant Sarnin es un dels edificis religioses mai importants d'Occitània, e subretot lo mai emblematic de Tolosa (Lengadòc). Es un santuari bastit per recaptar las relíquias de Sant Sarnin, avesque de Tolosa, martirizat en 250. La carrièra del Taur que mena de la plaça del Capitòli a la basilica tira d'efièch son nom de las circonstàncias del martiri, Sarnin essent estat trach per un taure furiós per çò qu'èra una rota sortissent de la vila. L'edifici sèrva 260 capitèls romanics[1] e es lo simbòl de l'arquitectura romanica occitana. Tolosa recebiá la visita de nombroses romieus pel Camin de Sant Jaume de Compostèla, o venguts onorar las relíquias de Sant Sarnin. Sant Sarnin foguèt puèi un dels centres de pelegrinatge pus importants de l'Occident medieval. Venguèt monument istoric en 1840 e es estada inscricha al Patrimòni Mondial de l'UNESCO en 1998.
- 1 Pòrta dels Comtes
- 2 Arcossòli dels Comtes
- 3 Portal de l'anciana abadiá
- 4 Pòrta Mièjavila
- 5 Portal occidental
- 6 Emplaçament de las ancianas clastras
- 7 Capèla de Sant Pèire
- 8 Sacristia
- 9 Capèla del Crucifix
- 10 Capèla de las armas del Purgatòri
- 11 Capèla de l'Immaculada Concepcion
- 12 Capèla de Sant Jòrdi
- 13 Capèla del Sant Esperit
- 14 Capèla de Sant Marçal, Sant Ciergue e Santa Julieta
- 15 Capèla de Santa Silvia
- 16 Capèla de la Verge
- 17 Capèla de Sant German
- 18 Autar màger
- 19 Pintura romanica: Noli me tangere
- 20 Cicle de la Resurreccion
- 21 Pintura representant Sant Agustin
- 22 Rèstas de pinturas: la crucifixion
-
-
-
-
Costat de pòrta Mièjavila
-
-
-
-
- ↑ Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., pagina 276


text:
Cristóbal de Virués
Cristóbal de Virués o lo Capitan Virués (en catalan : Cristòfor de Virués - Valéncia, 1550 e 1609/1614 ?) que ho un escrivan, poeta e autor dramatic valencian de lenga castelhana deu Sègle d'Aur e tanben un òme d'armas que participè a la Batalha de Lepanta e que pelegè a Milan aban de se retirar de l'armada en 1686 dens la soa ciutat nadau (dab lo reng de capitan) e d'entamenar, atau, ua carrièra d'escrivan.
Èra hiu d'un mètgeo riginari de Medina de Rioseco, en Castelha; que s'installè a Valéncia.
La soas òbras principalas que son El Monserrate (1687) e la soas tragedias La Gran Semiramis, La Cruel Casandra, Atila furioso, La Infelice Marcela e Elisa Dido.


text:
1523
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1523 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra entre lei Kaqchikels, aliats ais Espanhòus dempuei 1520, e lei K'iche. Assegurat de sa posicion au sen de l'ancian estat astèc, Hernán Cortés poguèt mandar una expedicion militara per ajudar seis aliats. Aquela tropa (650 Espanhòus e d'auxiliaris indians) arribèt dins la region en 1524. Aquò marquèt lo començament de la conquista espanhòla dei ciutats-estats maias e d'una tièra de guèrras entre Espanhòus e Maias.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Captura per la flòta imperiala d'un naviri portugués transportant doas colobrinas que foguèron rapidament copiadas per leis engenhaires chinés (en 1529).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 29 d'agost - Ulrich von Hutten, poèta e cavalièr alemand (n. 1488)


text:
Cannes-Écluse
Cannes-Écluse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
]]


text:
Champlive
Champlive es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Champlive Es lo encreuament entre divèrses pòbles e permet de connectar la vallée del Doubs al primièr scenari. Per i accedir dempuèi Laissey, situat en la vallée, cal manlevar 2 tunèls en la còsta de Champlive.
Champlive est le carrefour entre plusieurs villages et permet de relier la vallée du Doubs au premier plateau. Pour y accéder depuis Laissey, situé dans la vallée, il faut emprunter 2 tunnels dans la côte de Champlive.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Champlive Es un pichon vilatge #que deu lo sieu nom a las nombrosas inondacions parladas pel "Gour". En patois Champlive significa de camps ruscats.
Champlive est un petit village qui doit son nom aux nombreuses inondations causées par le "Gour". En patois Champlive signifie champs lavés.


text:
1855
Aquesta pagina concernís l'an 1855 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Tièra de victòrias dei fòrças imperialas còntra lei tropas de la Revòuta Taiping. Premier, lei darrierei fòrças taiping de l'ofensiva de 1853 còntra Pequin foguèron definitivament anientadas en març per lo generau mongòl Sengge Rinchen dins la region de Lianzhen. Sus lo frònt de Wuhan, lei dos camps capitèron de gardar sei posicions mai dins la region de Hunan, la batalha de Tongcheng s'acabèt per una victòria Qing qu'empachèt lei Taiping d'intrar dins la region. Enfin, en novembre, lo sètge de Luzhou (22 mes) s'acabèt per una victòria imperiala suplementària e l'eliminacion de sa garnsion. Pasmens, l'annada seguenta, lo començament de la Segonda Guèrra de l'òpi permetèt ai Taiping de subreviure e de se restablir.
En revènge, còntra lei Nian, lei fòrças Qing conoguèron una tièra de dificultats. En particular, la cavalariá leugiera de l'insureccion, equipada d'armas de fuòc modèrnas, menacèt la linha entre Pequin e lei fòrças mandadas còntra lei Taiping.


text:
Estereoscopia
L'estereoscopia, imatge estereografica, o imatge 3D (tridimensional) es quina que siá tecnica capabla de donar una informacion visuala tridimensionala o de crear l'illusion de pregonditat dins un imatge. L'illusion de la pregunditat dins una fotografia, film, o mai imatge bidimensional es creada en presentant un imatge leugièrament diferent per cada uèlh, coma se pasa dins la nòstra forma abitual de veire la realitat. Fòrça ecrans 3D utilizan aquel metòde per transmetre los imatges. Foguèt inventada d'en primièr per Sir Charles Wheatstone en 1838. L'estereoscopia s'utiliza en fotogrametria e tanben pel léser amb la produccion de estereogramas. L'estereoscopia es utila per veire d'imatges fabricadas (trabalhada per ordinator) d'un ensems de donadas multidimensionalas coma aquelas obtingudas per de donadas experimentalas. La fotografia tridimensionala de l'indústria modèrna pòt utilizar escàners 3D per detectar e servar d'informacion tridimensionala. L'informacion 3D de pregunditat se pòt tornar bastir mejans de dos imatges utilizant un ordinator per metre en relacion los pixels correspondents als imatges d'esquèrra e drecha. Resòlvre lo problèma de correspondéncia dins lo camp de la vision per ordinator a coma objectiu de crear d'informacion significativa de pregoditat dempuèi dos imatges. La fotografia estereoscopica tradicionala consistís en crear una illusion 3D a partir d'un ecran d'imatges 2D. La forma mai simpla de crear dins lo cervèl la percepcion de prigondor es de donar als uèlhs de l'espectator dos imatges diferents, que representan doas perspectivas del meteis objècte, amb una pichona desviason similara a las perspectivas que de biais natural recebon los uèlhs dins la vision binoculara. Per evitar la fatiga visuala e la distorsion, cadun dels imatges 2D se cal plaçar pel melhor a l'uèlh correspondent de l'espectator de tal biais que quin que siá objècte a una distància infinida percebut per l'espectator deu èsser visualizat per aquel uèlh, e, en mai, l'imatge deu èsser orientat just al davant e dins la posicion adeqüada a la realitat. La vision obtinguda dempuèi cada uèlh deu pas se crosar.
Somari
Estereoscopia[modificar | modificar la font]
L'imatge estereoscopica se basa sus la visualizacion de dos imatges que representon doas perspectivas diferentas d'un meteis objècte. D'aquel biais lo nòstre cervèl redep dos imatges mas las interprèta coma una sola produsent una sensacion tridimensionala, es a dire, apondent de pregonditat als imatges convencionals 2D.
Podèm situar lo fenomèn de l'esteresocopia a la primièra mitat del sègle XIX, quand un fisician de Gran Bretanha, Charles Wheatstone, establiguèt las basas de la vision tridimensional, bastissent d'esperel un aparelh per poder apreciar de figuras geometricas en relèu. En 1849 David Brewster dissenhèt e construiguèt la primièra cemèra fotografica estereoscopica, e, pauc aprè, un aparelh ver visionar amb de lents per poder observar las fotografias. Es important de notar, doncas, que los primèrs aparelhs apareguèron pauc aprèp la fotografia convencionala, aquò confirma que los estudis de l'estereoscopia ja se realizavan quitament abans l'apareision de la primièra camèra fotografica, per de personatges illustres coma Leonardo Da Vinci. Oliver Wendell Holmes, en 1862, construiguèt un modèl mai comòde d'utilizar. Pasmens, venguèt pas al vam al contrari de çò que se passèt amb la fotografia e mait tard amb lo cinèma estereoscopic. Sonqu'al metan del sègle XX, se tentèt de far una expleitacion comerciala d'aquel sistèma en tres dimensions, coma dins Los crimas del musèu de cera d'Andre de Toth el 1953. Mas aquelas tentativas d'aquela mena satisfaguèron pas lo public a causa de las dificultats de vision del film. Sonque lo cinèma IMAX, que permet veire los imatges en relèu sus de grands ecrans capitèt.
En mai, l'estereoscopia a d'autres aplicacions que lo léser, coma la ciéncia e la medecina. Los progreses informatics permeton de representar d'imatges 3D que s'utilizan dins la cartografia o la medecina, en mai de las aplicacions industrialas e de l'astronomia, que permeton de veire d'astres d'un biais que la fotografia convencionala permetriá pas. Mai especificament, per poder observar d'imatges estereoscopics, foguèron creats diferents procediments, coma la visualizacion crosada, que l'imatge de drecha se vei a esquèrra e viceversa. D'autre procediments demandan la utilizacion d'aparelhs, coma l'anaglif, que cada uèlh de las son de color roge e blau. Un sistèma similar a aquel es la polarizacion, qu'utilitza la lutz polarizada per separar los imatges de drecha e esquèrra. Cal prene en compte que dins tots aqueles procediments, lo resultat final de la visualizacion variarà d'una persona a una autra perque cadun n'a una percepcion diferenta.
A l'ora d'ara se pòt trobar divèrsas aplicacions informaticaes per crear d'imatges e vedèos que permeton de las veire 3D amb lo material apropriat. Una autra futura aplicacion serà per la television convencionala, que en comportarà una nòva dimension. Existisson dos tipes de sensors remots. Sensors passius que detectan l'energia (radiacion) qu'es emetida o rebatida per l'objècte o los seus alentorns. Rebatisson la luz solar qu'es la font mai comuna de la radiacion mesurada pels sensors passius. Qualques exemples de sensors remots passius, son: la fotografia del cinema, los sensors d'infraroge, radiòmetres e mai. Al contrari, los sensors actius emeton d'energia amb l'objectiu d'analisar los objèctes e los seus alentorns. Lo sensor mesura la radiacion que se rebatís o se retrodispersa. Lo RADAR es un exemple actiu de la televigiléncia que lo temps de retard entre l'emission e lo retorn se mesura, permetent la localizaion, la nautor, la velocitat e la direccion d'un objècte.
Parallaxi en X[modificar | modificar la font]
La parallaxi en X, parallaxi estereoscòpica, es causada per una rotacion dins la posicion d'observacion. Per generar un parelh estereo de fotografias aerianas, una camèra fotografica al bòrd d'un avion fa de fotos del terren a divèrses oras e posicions. Dins lo cas dels satellits, cal que las donadas sián reculhidas dempuèi doas posicions o angles diferents. Lo cambi dels punts d'observacion provòca una rotacion aparenta a la posicion de l'objècte al repècte de l'imatge de referéncia.
Angle parallactic[modificar | modificar la font]
L'angle parallàctic, o angle de convergéncia, es format per l'interseccion de la linha de vista de l'uèlh esquèrra amb la linha de vista de l'uèlh drech. Lo punt mai pròche dels uèlhs d'aquelas interseccions a l'angle de convergéncia mai grana. Lo cervèl percep la grandor d'un objècte associant la pregonditat al seu suc e a la seuna basa amb lo angles de convergéncia que se forman vesent lo suc e la basa. Lo parallaxi en X e l'angle parallactic son en relacion. Alara que lo parallaxi en X aumenta, tanben o fa l'angle parallactic.
Modèl estereo. Quand los uèlhs exploran d'airals que s'encrosilhan entre un parelh estereo d'imatges, lo cervèl recep una percepcion tridimensional (3D) contunha de la superfícia. Aquò es causat perque lo cervèl percep de contunh los cambis dins l'angle parallactic d'un infinit nombre de punts de l'imatge que se superpausa per generar la percepcion del terren. Lo modèl tridimensional percebut es conegut coma modèl estereo.
Parallaxi en Y[modificar | modificar la font]
Lo parallaxi en Y es present en fòrça parelhs estereo. Es la diferéncia de distàncias entre dos imatges d'un punt contengut dins lo plan vertical que possedís la basa airala. Pòt èsser causat per l'enclinason d'un o ambedos imatges al respècte d'un sistèma de referéncia exteriora. L'inclinason pòt donar coma resultat la desviacion de l'avion. Lo parallaxi de Y se pòt causar tanben per una variacion dins las nautors de vòl o si las imatges s'estampen dins d'escalas leugièrament diferentas. Fin finala, la parallaxi en Y pòt se passar se l'espectator pausa en linha los imatges incorrectament. En quantitats pichnas, lo parallaxi en Y pòt causar una fatiga visuala, pasmens, lo cervèl o compensa e lo modèl tridimensional ven alara visible. En quantitats granda, lo parallaxi en Y fa impossible la vision estereo.
Exageracion visuala[modificar | modificar la font]
L'exageracion verticala es presenta dins totes los parelhs estereo e se deu a la dispersion entre las escalas verticalas e oritzontalas d'un modèl estereo. En condicions normalas, l'escala verticala es mai granda que l'orizontala. Aqueles interpretan de l'imatge devon prene encompte aquel efècte per estimar las nautors dels objèctes. L'exageracion verticala s'interprèta melhor quand se considèra la relacion entre la geometria de projeccion de l'imatge e la geometria de vista de un modèl estereo. L'exageracion verticala es la diferència entre las relacions de la base de la projeccion de l'imatge a la nautor de vòl e la basa de la vision estereo a la nautor que lo modèl estereo es vist utisant un dispositiu de vision estereoscopica.
Integracion d'imatges[modificar | modificar la font]
Matematicament, un imatge es la representacion de l'espaci tridimensional dins un mitan 2D. La vision d'imatges de la superfícia de la Tèrra en estereoscopia dóna als interprètas d'una informacion mai qualitativa e quantitativa qu'un sol imatge. Los cartografs, los engenhièrs, los geelògs, los idrologistas e mai scientifics utilizèron tradicionalament la vision estereo dins lo seu trabalh. Un modèl estereo pòt contenir l'informacion suls penjals, la dimension de formas de la tèrra e las elevacions de biais fòrça mai clarament qu'una representacion 2D. Encara, los models estereo pòdon mostrar de relacions entre las formas del terren e la vegetacion, las expleitacions de minerals, o los sistèmas d'assecament que no son pas evident de veire amb un sol imatge.
Vision estereoscopica[modificar | modificar la font]
Utilizant de parelhs d'imatges de radar se genera del meteis biais qu'en fotogrametria convencionala la vision estereoscopica. Lo contraròtle del posicionament dins l'imatge permet d'anular lo parallaxi en Y, d'aquel biais l'operator suprimís lo parallaxi en X, fusionant las marcas flotantas e mesurant lo parallaxi bidimensional entre los dos imatges per cada punt. L'operacion visuala de supression de parallaxi combina un aspècte geometric, "fusion de las marcas flotantas" e un aspècte radiometric, "cerca de punts omològs dins los imatges". Aquò es lo principal avantatge de la vision en estereo, per integrar simultanèament, la percepcion generala del relèu e lo senhal de retorn d'ambedos imatges. La correspondéncia automatica es sensibla a las dispersions radiometricas que la correspondéncia visuala en la cerca de punts omològs dins los dos imatges. La vision estereoscopica demanda la propagacion de l'error de parallaxis artificials de las coordenadas dels punts de contraròtle (GCP, ground control points). Encara, l'utilizacion d'imatges estereo facilita lo processus d'identificacion d'una caracteristicas coma: punts de contraròtle sobre la capa dels bòsc, rius, bacins, eca. dins lo metòde estereoscopic, l'extraccion planimetrica de las caracteresticas es independent de l'altimetria. Un parelh estereo tanben dona una informacion mai quantitativa qu'un sol imatge, peque permet una visualizacion tridimensionala del terren.
Ligams[modificar | modificar la font]
- (ca)Web de l'Institut Cartografic de Catalunha
- (es)Web de la Sociedad Española de Cartografía, Fotogrametría y Teledetección
- (en)Web del Instituto Geográfico Nacional


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Marcieux en arpitan (Marcieux en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Comuna de la Abans-País savoyard, Marcieux a situat a 6km al nòrd del Lac de Aiguebelette.
Commune de l'Avant-Pays savoyard, Marcieux est situé à 6km au nord du Lac d'Aiguebelette.
Marcieux
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Ferrièiras (Albigès)
Ferrièiras[1][2] (Ferrières en francés) es una comuna lengadociana en Sidòbre situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Legenda de La pochada del diable[modificar | modificar la font]
Al sègle XVI, alara que Monsen Guilhot de Ferrièiras, cap dels Uganauds, èra accusat pels papistas d'aver des relacions amb Satan, los cònsols de Ferrièiras o de Vabre demandèron al malin de bastir un pont a Tessauliés. Lo Diable amb pauc d'imaginacion: reclamèt l'arma del primièr que passeriá dessús. (Véser l'article Pont del Diable)
Guilhot qu'aviá viatjat conselhèt als cònsols d'acceptar.
- « I farèm passar l'ase del molinièr de Recòrd. »
Los cònsols ne rièron fòrça, las lors femnas lo confisèra a totes lors amigas. Lucifèr qu'arribava, las pòchas confladas dels ròcs pel pont, entendiguèt los charras. De colèra, getèt los ròcs sul penjal e quitèt lo sidobreans. Las pèiras rotlèron en esbubèl, e formèron la "pochada del Diable".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Dettwiller
Dettweiler en alemannisch (Dettwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat en la vallée de la Zorn entre las Vòges a l'oèst, la plana de Alsace a l'èst, los tucs del país de Hanau al nòrd e las nautors del Kochersberg al sud.
Situat a unitat|8|km {{}} de Saverne e a unitat|36|km {{}} de Estrasburg, Dettwiller es desservi per la linha SNCF Sarrebourg-Estrasburg e la RD 421.
Lo Canal de la Marna al Rhin passa egalament a las immeditaeses del vilatge e separa lo ban communal d'aquel de Lupstein.
Le village est situé dans la vallée de la Zorn entre les Vosges à l'ouest, la plaine d’Alsace à l'est, les collines du pays de Hanau au nord et les hauteurs du Kochersberg au sud.
Situé à 8 km de Saverne et à 36 km de Strasbourg, Dettwiller est desservi par la ligne SNCF Sarrebourg-Strasbourg et la RD 421.
Le Canal de la Marne au Rhin passe également aux abords du village et sépare le ban communal de celui de Lupstein.


text:
Singlar
Lo singlar (Sus scrofa) es un mamifèr omnivòr pròche del pòrc, que n'es l'ancèstre, aparten a la familha dels Suids. Aquesta aparten al taxon dels Artiodactils suifòrmes.
Distribucion geografica[modificar | modificar la font]
Lo singlar se retròba dins de regions diferentas. Se destria mai d'una sosespècia :
- Sus scrofa affinis (Índia e Sri Lanka)
- Sus scrofa algira (Tunisia, Argeria, Marròc)
- Sus scrofa andamanensis (illa d'Andaman en Índia)
- Sus scrofa attila (Ongria, Ucraïna, Bielorussia Centrala, Caucàs, Iraq)
- Sus scrofa baeticus (Balearas, Sud d'Espanha e probablament nòrd de Marròc)
- Sus scrofa barbarus (Africa del Nòrd : Tunisia, Argeria, Marròc)
- Sus scrofa castilianus (Nòrd d'Espanha)
- Sus scrofa chirodontus (China)
- Sus scrofa coreanus (Corèa)
- Sus scrofa cristatus (region Sud Imalaia : Nepal, nòrd Birmania, Índia, Tailàndia)
- Sus scrofa davidi (region Sud Imalaia : Iran, Paquistan, Índia del Nòrd-Oèst, Birmania)
- Sus scrofa falzfeini (Polonha)
- Sus scrofa ferus (Euròpa del Nòrd)
- Sus scrofa floresianus (illa de Flores en Indonesia)
- Sus scrofa jubatus (Malaisia)
- Sus scrofa leucomystax (China)
- Sus scrofa libycus (Transcaucàsia, Turquia, Palestina, Iogoslavia, Ozbequistan e Cazacstan)
- Sus scrofa majori (Itàlia Centrala).
- Sus scrofa mandchuricus (China)
- Sus scrofa mediterraneus (Espanha)
- Sus scrofa meridionalis (Andalosia; Sardenha e Corsega)
- Sus scrofa moupinensis (zòna costièra de la China del Sud a Vietnam)
- Sus scrofa nicobaricus (illa de Nicobar en Índia)
- Sus scrofa nigripes (Asia Centrala, mar Caspiana, Afganistan, Mongolia, China, Russia Orientala)
- Sus scrofa papuensis (Nòva Guinèa)
- Sus scrofa raddeanus (Mongolia)
- Sus scrofa reiseri (Iogoslavia, Albania, Bulgaria, Grècia)
- Sus scrofa riukiuanus (illas Ryukyu - Japon)
- Sus scrofa sardous (Sardenha, Corsega)
- Sus scrofa scrofa (Espanha del Nòrd, Itàlia del Nòrd, França, Alemanha, Benelux, Danemarc, Polonha, Republica Chèca, Eslovaquia, Albania)
- Sus scrofa sennaarensis (Sodan)
- Sus scrofa sibiricus (Tunkinsk Mts, Sayan Mts, Siberia, Mongolia, Transbaikalia
- Sus scrofa sukvianus (China)
- Sus scrofa taivanus, Singlar de Taiwan (Taiwan)
- Sus scrofa ussuricus, Singlar de Manchoria (Russia Orientala, Manchoria, Corèa, China del Nòrd)
- Sus scrofa vittatus, Singlar d'Asia (Malàisia : Peninsula, illas de Terutua e Langkawi; Indonesia : Sumatra, archipèla de Riau, Java e illa de Peucang, Bali, Lombok, Sumbawa e Komodo)
Referéncias taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Sus scrofa (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180722 Sus scrofa L., 1758 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Sus scrofa (en)
- Referéncia NCBI : Sus scrofa (en)
- Referéncia IUCN : espècia Sus scrofa L., 1758 (en)
- Referéncia GISD : espèce Sus scrofa L., 1758 (en)


text:
962
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 962 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Campanha militara de Nicèfor Focas còntra l'Emirat d'Alèp que menava totjorn d'incursions regularas còntra lo territòri imperiau. Permetèt de conquistar Cilícia, que foguèt annexada, e Alèp que foguèt pilhada, compres lo palais de l'emir. Lo butin i foguèt immens. D'autra part, dins lei Balcans, una incursion magiara s'acabèt per una revirada en fàcia de la resisténcia dei fòrças imperialas.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Per lo premier còp dempuei la desfacha infligida per lo rèi Constantin II en 904, lei Vikings organizèron una incursion importanta còntra Escòcia. Après divèrseis escaramochas, rescontrèron l'armada escocesa comandada per lo rèi Indulf a Bauds. La batalha foguèt ganhada per leis Escocés que causèron de pèrdas importantas au sen de l'armada vikinga mai lo rèi Indulf i foguèt tuat. Lo fiu ainat de Malcolm Ièr, Dubh, li succediguèt.


text:
1955
Aquesta pagina concernís l'an 1955 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
- 12 d'abril - Introduccion de la vaccina contra la poliomieliti desvolopada per Jonas Salk.
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 5 de mai - L'Alemanha Occidentala deven un estat sobeiran.
- 14 de mai - Signatura del Pacte de Varsòvia entre l'Union Sovietica, Polonha, Checoslovaquia, Bulgaria, Ongria, Romania, Albania e la RDA.
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 d'abril - Obertura del primièr restaurant McDonald's, a Des Plains, Illinois.
- 17 de julhet - Inauguracion de la primièra Disneyland, a Anaheim, Califòrnia
- 26 d'octobre - Ngo Dinh Diem declara lo Vietnam del Sud una republica e se'n declara president.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera sintèsi de diamants sintetics per la companhiá estatsunidenca General Electric.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Rowan Atkinson, actor britanic
- 18 de genièr - Kevin Costner, actor e director american de cinèma
- 18 de genièr - Fernando Trueba, realizator espanhòl
- 26 de genièr - Eddie Van Halen, musician neerlandés-american
- 28 de genièr - Nicolas Sarkozy, president de França.
- 2 de febrièr - Leszek Engelking, poèta, escrivan e tradutor polonés.
- 11 de febrièr - Anneli Jäätteenmäki, primièra ministra de Finlàndia
- 24 de febrièr - Steve Jobs, informatician american, creator d'Apple Computer.
- 24 de febrièr - Alain Prost, pilòt francés de Formula 1
- 9 de març - Ornella Muti, actritz italiana.
- 11 de març - Nina Hagen, cantaira alemanda.
- 19 de març – Bruce Willis, actor american
- 22 de març - Valdis Zatlers, president de Letònia.
- 31 de març - Angus Young, guitarrista escocés (AC/DC)
- 16 d'abril - Grand Duc Enric I de Luxemborg
- 3 de mai - Joan Lassala, deputat bearnés.
- 21 de junh – Michel Platini, fotbolaire francés.
- 26 de junh - Mick Jones, guitarrista britanic (The Clash)
- 27 de junh - Isabelle Adjani, actritz francesa
- 3 de setembre - Steve Jones, guitarrista britanic (Sex Pistols)
- 24 de setembre - Pedro Almodóvar, realizator de cinèma espanhòl
- 7 d'octobre - Yo-Yo Ma, musician chinés
- 28 d'octobre - Bill Gates, informatician american, creator de Microsoft.
- 4 de novembre - Matti Vanhanen, primièr ministre de Finlàndia.
- 9 de novembre - Fernando Meirelles, realizator brasilièr.
- 11 de novembre - Jigme Singye Wangchuk, primièr ministre de Botan.
- 13 de novembre - Whoopi Goldberg, actritz americana
- 1 de decembre - Verónica Forqué, actritz espanhòla
- 15 de decembre - Paul Simonon, musician britanic (The Clash)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - José Antonio Remón Cantera, president de Panamà (n.1908)
- 29 de genièr - Hans Hedtoft, primièr ministre de Danemarc (n.1903)
- 31 de genièr - John Mott, Prèmi Nobel de la Patz (n.1865)
- 11 de març – Sir Alexander Fleming, mètge britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1881)
- 12 de març - Charlie Parker, musician american (n.1920)
- 23 de març - Artur Bernardes, president de Brasil (n.1875)
- 10 d'abril - Pèire Telhard de Chardin, paleontològ occitan (n.1881)
- 18 d'abril - Albert Einstein, fisician alemand, Prèmi Nobel (n.1879)
- 23 de julhet - Cordell Hull, òme politic dels Estats Units, Prèmi Nobel de la Patz (n.1871)
- 5 d'agost - Carmen Miranda, actritz e cantaira brasilièra
- 12 d'agost - James Batcheller Sumner, quimista american, Prèmi Nobel (n.1887)
- 12 d'agost - Thomas Mann, escrivan alemand, Prèmi Nobel (n.1875)
- 30 de setembre - James Dean, actor american (n.1931)
- 18 d'octobre - José Ortega y Gasset, filosòf espanhòl (n.1883)
- 5 de novembre - Maurice Utrillo, pintor francés (n.1883)
- 13 de decembre - Egas Moniz, neurològ portugués, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1874)


text:
Vilanòva (omonimia)
Vilanòva (o Vilanava o Vilanuèva) pòt designar :
- Vilanava de Rions, comuna francesa deu departament de Gironda
- Vilanava d'Ornon, comuna francesa deu departament de Gironda
- Vilanava, comuna francesa deu departament de las Lanas
- Vilanava de Marsan, comuna francesa deu departament de las Lanas
- Vilanava Tolosana, comuna francesa deu departament de Nauta Garona
- Vilanòva, comuna francesa deu departament d'Avairon
- Vilanòva de Besièrs, comuna francesa deu departament d'Erau
- Vilanòva de Magalona, comuna francesa deu departament d'Erau
- Vilanòva del Pariatge, comuna deu departament d'Arièja
- Vilanòva d'Avinhon, comuna deu departament de Gard
- Vilanuèva d'Òlt, comuna francesa deu departament d'Òlt
De véser tanben[modificar | modificar la font]
- Vilanova (Catalonha), toponim en catalan
- Vilanova (portugués), toponim en portugués
- Villanueva , toponim en italian e en espanhòu
- Villeneuve, Neuville toponims en francés


text:
Plaça de la Comèdia
43° 36′ 30″ N 3° 52′ 47″ E / 43.60833, 3.87972
La plaça de la Comèdia de Montpelhièr, escaissada "plaça de l'uòu", es la plaça centrala de la vila, lo centre medieval de la vila. La Comèdia s'espandís sur un ancian espaci de barris, coma los baloards entornejant lo centre.
Son nom ven del teatre municipal (Opèra Comèdia) que la faciada monumentala es al sud-oèst de la plaça.
Istoric[modificar | modificar la font]
La primièra plaça data de 1755. Èra situada sur l'anciana empresa del barri de Montpelhièr a la nautor de la pòrta de Latas, prèp dels bastiments del governador de Lengadòc.
La font subremontada de l'escultura de las Tres Gràcias (Aglaèa, Eufrosina e Talia) foguèt installada a la fin dels ans 1790. Es d'Étienne d'Antoine, un escultor de Carpentràs. En 1794, èra sus la plaça de la Canorga ont alara èra l'ostal de vila. En 1989, l'original foguèt desplaçat al Musèu Fabre e daissèt plaça a una còpia. L'original es uèi a la dintrada l'Opèra Comèdia.
Al sègle XIX venguèt de mai en mai utilizada amb la creacion de la carrièra Foch e de la carrièra de la Lòtja e la dubertura de la gara de Montpelhièr Sant Ròc.
La plaça e los transpòrts[modificar | modificar la font]
La plaça es organizada per l'« uòu » ont tròna la copia de l'estatua-font de las Tres Gràcias. A l'origina, l'« uòu » èra l'espaci pedonièr de la plaça de la Comèdia entornejada per totas las rotas que traversavan encara lo centre de la vila (que la RN 113). De contunh, la circulacion automobila foguèt fòrabandida de la plaça.
Sus la plaça èra situada la gara de la linha del tren cap a Palavàs. I passava lo tram fins a 1949 e lo nòu tram la travèrsa.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Autour de la Comédie, compilation de documents par Pierre Macaire, éd. Le Plein des sens, 2001, ISBN 87-90493-50-8.


text:
Portal:Lengas
Diccionari de las lengas :
- lengas per familha,
- lengas per zòna geografica,
- lengas per òrdre alfabetic,
- lista de las lengas oficialas,
- lista de lengas mòrtas.
Tipologia :
Divèrs :
- isolat,
- dialècte,
- pragmatica,
- Lengas de França,
- Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias,
- Lenga dels signes,
- Lenga dels signes francesa,
- Lenga dels signes quebequesa.
Los Wikipedians, sul wiki occitan coma sus fòrça autres, manifèstan tanben lor interès per divèrsas lengas, que sián o pas participants al Projècte Lengas.
Una iniciativa, nascuda sus Wikimedia Commons en novembre de 2004 jol nom Babel, a consistit a crear de modèls de messatges estandardizats per facilitar la comunicacion entre locutors de divèrsas lengas. Aquesta iniciativa s'es rapidament espandida a travèrs los autres projèctes de la Wikimedia Foundation, pus especialament las diferentas versions de Wikipedia, ont es sovent designada jos l'escais de « projècte Babel » (o un escais equivalent segon la lenga).
A l'ora d'ara, son pas mens de 76 Wikipedias que, a un gra o a un autre, fan usatge dels « modèls Babel », per los quals los utilizaires, indican, amb 4 o 5 nivèls diferents, lor practica de divèrsas lengas.
Sul wiki occitan, vejatz Wikipèdia:Babel e la categoria:Wikipedians per lenga.
Reparticion geografica de las zònas dialectalas del neerlandés
- L'article Escritura e la categoria:Escritura.
- L'article Alfabet e la categoria:Alfabet.
- L'article Gramatica e la categoria:Gramatica.
- Los articles Diccionari e Wikiccionari.
Lengas :
Concèptes lingüistics :
-


text:
Brimeux
Brimeux es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Traversat per la Canche, aquel vilatge a situat a unitat|7|km}} de Montreuil-sus-Mar,(una de las mai pichonas jos-prefecturas de França). Dels étangs e unes autres marais son fòrça favorables a las passejadas dominicalas.
Traversé par la Canche, ce village est situé à 7 km de Montreuil-sur-Mer,(une des plus petites sous-préfectures de France). Des étangs et autres marais sont très favorables aux balades dominicales.


text:
Atmosfèra (Tèrra)
L'atmosfèra terrèstra es lo jaç gasós qu'enròda l'esfèra terrèstra retengut per la gravitat del planeta . L'atmosfèra protegís la vida subre la Tèrra en absorbissent los rais ultraviolet de las radiacions solaras, e rescalfant la superfícia terrèstra per retencion de la calor (efièch de sèrra), e redutz la diferéncia entre las temperaturas extrèmas del jorn e de la nuèit.
L'aire es la mescla gasosa que compausa l'atmosfèra e usat per la respiracion e la fotosintèsi. L'aire sèc conten aperaquí (en volum) 78.09% d'azòt, 20.95% d'oxigèn, 0.93% d'argon, 0.039% dioxid de carbòni, e de quantitats pichonas d'autres gases. L'aire conten tanben una proporcion variabla de vapor d'aiga, en mejana 1%.
Jaces atmosferics[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra es devesida en 5 jaces correspondent a diferentas partidas de la corba de variacion de la temperatura en foncion de l'altitud :
- la troposfèra : la temperatura descreis amb l'altitud (de la superfícia del glòbe a 8-15 km d'altitud) ; l'espessor d'aqueste jaç varia entre 13 km e 16 km a l'eqüator, mas entre 7 km e 8 km als pòls ;
- l'estratosfèra : la temperatura creis amb l'altitud (de 8-15 km d'altitud a 50 km d'altitud) ;
- la mesosfèra : la temperatura descreis amb l'altitud (de 50 km d'altitud a 80 km d'altitud) ;
- la termosfèra : la temperatura creis amb l'altitud (de 80 km d'altitud a 350-800 km d'altitud) ;
- l'exosfèra (de 350-800 km d'altitud a 50 000 km d'altitud).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) La composition de l’atmosphère Los trabalhs de Gérard Mégie.
- (fr) Qu'est-ce que l'atmosphère ? Una animacion de la Fondacion Polara Internacionala.


text:
-238
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -238 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Mercenaris amb una leca organizada per Hamilcar Barca còntra lei generaus principaus de l'insureccion. Venguèron dins lo camp cartaginés per negociar una patz mai foguèron arrestats e executats. Pasmens, en despiech d'aquela engana, la situacion militara demorèt malaisada per lei Cartaginés que sei fòrças foguèron batudas a Tunis.
En Mediterranèa, tièra de revòutas de la populacion de Sardenha e dei mercenaris en garnison sus l'illa. Menaçats per leis abitants, lei mercenaris demandèron l'ajuda de Roma que prenguèt lo contraròtle de l'illa. Blocada per la guèrra civila, Cartage deguèt reconóisser l'annexion romana.


text:
Zommange
Zommange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Levava de l'anciana província de Lorraine, de la châtellenie de Marimont.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans ; inhabité en 1650.
- Relevait de l'ancienne province de Lorraine, de la châtellenie de Marimont.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans ; inhabité en 1650.


text:
Categoria:Istòria de las sciéncias
L'istòria de las sciéncias es una disciplina qu'estudís las relacions passadas entre sciéncias e societats, sciéncias e tecnicas, sciéncia e religions, e mai lo desvolopament de la sciéncia per ela-meteissa.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
*
C
- ► Controvèrsia scientifica (1 P)
F
- Istòria de la fisica (2 C, 3 P)
M
- Istòria dei matematicas (1 C)
- Istòria de la medecina (4 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Istòria de las sciéncias »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
1347
Aquesta pagina concernís l'an 1347 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Aparicion de la Pèsta Negra dins lo pòrt de Marselha après l'arribada d'un naviri genoés vengut de Crimèa. La malautiá s'estendèt rapidament sus tot lo continent europèu. Entre 1347 e 1352, anava entraïnar la mòrt d'un tèrç de la populacion.
França[modificar | modificar la font]
- 3 d'aost - Presa de Calais per l'armada anglesa d'Edoard III.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Fin de la bastida de la Basilica Santa Maria de Cracòvia. D'estile gotic, lo bastiment venguèt la glèisa principala de la capitala polonesa e foguèt a cha pauc completat per d'ajusts d'estiles gotic e Renaissença fins ai sègles XV-XVI.


text:
Buteo buteo
La Busa o Tartana es un aucèl de rapina qu'aperten a la familha dels Accipitridae. S'encontra en Euròpa, Asia e Africa, mesura tipicament entre 51 e 57 cm de long e 110 a 130 cm d'envergadura, çò que ne'n fa un predator de talha mejana.
Las divèrsas sosespècias se despartisson entre los dos grops seguents:
-Lo grop dels Buteo a l'oèst que son mai o mens sedentaris, o passaires sus distàncias cortetas:
- Buteo buteo buteo : dins Euròpa tota
- B.b. rothschildi : Açòres
- B.b. insularum : Illas Canàrias
- B.b. bannemani : Illas del Cap Verd
- B.b. arigonii : Corsega e Sardenha
- B.b. menetreiesi : Caucàs
- B.b. burterti : Madèira.
-Lo grop Vulpinus a l'est que son mai que mai d'aucèls de passa: