text:
Lista dels monarcas de Russia
Aquò es la lista dels monarcas de Russia.
Somari
Princes Rus' de Kiev[modificar | modificar la font]
Grands princes de Vladimir-Sozdal[modificar | modificar la font]
Princes puèi grands princes de Moscòu[modificar | modificar la font]
- Danièl Moskovski (1283-1303)
- Iurii III Moskovski (1303-1325)
- Ivan Ièr (Ivan Kalita) (1325-1341), grand prince de Vladimir Sozdal en 1328
- Simeon Ièr (Simeon lo Fièr) (1341-1353)
- Ivan II de Russia (1353-1359)
- Dmitrii III Constantinovich (1359-1362)
- Dmitrii IV (Dmitrii Donskoi) (1362-1389)
- Vassili Ièr (1389-1425)
- Vassili II (Vassili l'òrb) (1425-1462)
- Iurii IV de Russia (1433-1434) usurpator
- Dmitrii Chemiaka (1446-1447) usurpator
- Ivan III de Russia (Ivan lo Grand) (1462-1505), primièr sobeiran de totas las Russias
- Vassili III (1505-1533)
- Granda Duquesa Elena Glinskaïa (regenta per son filh, Ivan IV, 1533-1538)
Tsars e autocratas de Russia[modificar | modificar la font]
- Ivan IV lo Terrible, grand prince de Moscòu puèi tsar de Russia (1547–1584)
- Fedor Ièr (1584–1598), tsar de Russia (coma totes sos successors fins a Pèire lo Grand)
- Borís Godunov (1598–1605)
- Fedor II (1605)
- Dmitrii II (1605 - 1606)
- Vassili IV Chouiski (1606–1610)
- Ladislas IV Vasa (1610-1613)
- Miquèl III de Russia (1613–1645)
- Alèxis Ièr (1645–1676)
- Fedor III (1676–1682)
- Ivan V (1682–1689)
Empèri de Russia[modificar | modificar la font]
- Pèire Ièr lo Grand, tsar (1689–1721) puèi emperaire de Russia (1721–1725) (coma totes sos successors)
- Catarina Ièra (1725–1727)
- Pèire II (1727–1730)
- Anna Ièra (1730–1740)
- Ivan VI (1740–1741)
- Elisabèt Ièra (1741–1762)
- Pèire III (1762)
- Catarina II (1762–1796)
- Paul Ièr (1796–1801)
- Alexandre Ièr (1801–1825)
- Nicolau Ièr (1825–1855)
- Alexandre II (1855–1881)
- Alexandre III (1881–1894)
- Nicolau II (1894–1917)
- Mikhaïl Aleksandrovich Romanov (1917–1917)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista dels princes de Belgorod
- Lista dels sobeirans de Belz
- Lista dels princes de Bielozersk
- Lista dels princes de Borovsk
- Lista dels sobeirans de Brest
- Lista dels princes de Briansk
- Lista dels ducs de Chelm
- Lista dels princes de Czartorysk
- Lista dels sobeirans de Dmitrov
- Lista dels princes de Dorogobuzh
- Lista dels princes de Drutsk
- Lista dels princes de Dubrovitsa
- Lista dels sobeirans de Galicia
- Lista dels princes de Gerceke
- Lista dels princes de Gorodetsk
- Lista dels princes de Gorodetsk-Souzdal
- Lista dels princes de Hrodno
- Lista dels princes d'Iskorosten
- Lista dels princes d'Izyaslavl
- Lista dels sobeirans de Kaluzha
- Lista dels princes de Kamenets
- Lista dels princes de Kanev
- Lista dels princes de Karachev
- Lista dels princes de Kargolom
- Lista dels princes de Kashin
- Lista dels princes de Kholm
- Lista dels sobeirans de Kiev
- Lista dels princes de Klechesk
- Lista dels princes de Kokneses
- Lista dels princes de Kolomna
- Lista dels princes de Kostroma
- Lista dels princes de Korsk
- Lista dels princes de Kozelsk
- Lista dels reis de Ladoga
- Lista dels princes de Logoysk
- Lista dels sobeirans de Lutzk
- Lista dels princes de Medzhibizh
- Lista dels princes de Mezetzk
- Lista dels princes de Mikulin
- Lista dels princes de Minsk
- Lista dels princes de Mologa
- Lista dels princes de Mosal
- Lista dels sobeirans de Moscòu
- Lista dels princes de Mozhaisk
- Lista dels princes de Mourom
- Lista dels princes de Mourom-Riazan
- Lista dels princes de Nizhegorod
- Lista dels sobeirans de Novgorod
- Lista dels princes de Novgorod-Seversk
- Lista dels ducs de Novogrudok
- Lista dels princes de Novosilsk
- Lista dels princes d'Obolensk
- Lista dels princes d'Odoiev
- Lista dels princes d'Ostrog
- Lista dels princes d'Ovruch
- Lista dels princes de Pereslavl
- Lista dels princes de Peresopnitsa
- Lista dels princes de Pereyaslavl
- Lista dels princes de Pinsk
- Lista dels princes de Polatsk
- Lista dels princes de Pronsk
- Lista dels princes de Przemysl
- Lista dels princes de Pskov
- Lista dels princes de Putivl
- Lista dels princes de Riazanj
- Lista dels princes de Rilsk
- Lista dels princes de Romanov
- Lista dels princes de Rostov
- Lista dels princes de Rostov-Borisoglebsk
- Lista dels princes de Rostov-Souzdal
- Lista dels princes de Rostov-Usretin
- Lista dels ducs de Ruza
- Lista dels princes de Selekhov
- Lista dels princes de Serpukhov
- Lista dels princes de Serpukhov-Borovsk
- Lista dels princes de Seversk
- Lista dels princes de Sheleshpan
- Lista dels princes de Shumsk
- Lista dels princes de Shuya
- Lista dels ducs de Slonim
- Lista dels princes de Smolensk
- Lista dels princes de Snov
- Lista dels princes de Souzdal
- Lista dels princes de Souzdal-Nizhegorod
- Lista dels ducs de Staritsa
- Lista dels princes de Starodub
- Lista dels princes de Staroriazanj
- Lista dels princes de Stepan
- Lista dels princes de Strejev
- Lista dels princes de Sugor
- Lista dels sobeirans de Tchernigov
- Lista dels princes de Terebovlya
- Lista dels princes de Tmutarakan
- Lista dels princes de Toropetz
- Lista dels princes de Torussk
- Lista dels princes de Torzhok
- Lista dels princes de Tripolye
- Lista dels princes de Turov
- Lista dels sobeirans de Tver
- Lista dels sobeirans d'Uglich
- Lista dels princes de Vasiliev
- Lista dels princes de Vereya
- Lista dels princes de Vitebsk
- Lista dels sobeirans de Vladimir
- Lista dels princes de Vladimir-Volynsk
- Lista dels ducs de Vologda
- Lista dels ducs de Volokolamsk
- Lista dels princes de Vshtchizh
- Lista dels princes de Vyshgorod
- Lista dels princes de Yuriev
- Lista dels princes de Zaozersk
- Lista dels princes de Zaslaw
- Lista dels princes de Zvenigorod
- Dirigents de l'URSS
- Lista dels presidents de Russia


c: text/html

text:
Fermion
En fisica nucleara, los fermions que son las particulas elementàrias qui constitueishen la matèria (quarks e leptons).
Los neutrons e protons, son de barions compausats de tres quarks.
Los fermions que forman la matèria son los de la primièra generacion de matèria : quarks u e d, electron e neutrino d'electron.
Los atòms son compausats de neutrons (3 quarks udd), de protons (3 quarks uud) e d'electrons donc de fermions.
Los fermions que son ligats per bosons, particulas elementàrias de las fòrças.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Willerval
Willerval es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Municipalitat de Willerval fa partida del departament del Passatge de Calava. S'estend sus una superficie de 405 ectaras e a una altitud de 66 mètres. Los abitants de la municipalitat de Willerval se nomenan los Willervalois e los Willervaloises.
La Commune de Willerval fait partie du département du Pas de Calais. Elle s'étend sur une superficie de 405 hectares et à une altitude de 66 mètres. Les habitants de la commune de Willerval se nomment les Willervalois et les Willervaloises.


text:
Ostau de Borgonha (París)
L'Ostau de Borgonha que ho un deus màgers lòcs de l'istòria deu teatre au sègle XVII a París e en França.
Com lo son nom ac bremba, que ho bastit au sègle XVI entaus Ducs de Borgonha. Puish, en 1548 los Con.hrairs de la Passion que'u comprèn entà ne har ua sala entà representar mistèris religiós. Totun, lo parlament que'us vedè lo dret de jogar òbras religiosas en los bèth balhar lo monopòli deu teatre profan. Alavetz que comencèn de logar la loa sala a divèrsas tropas.
Pierre Le Messier que i establí la soa en 1624, puish Valleran Le Conte que i installè la Tropa Reiau devath la proteccion deu rei Loís XIII. A depsart de farça, l'Ostau de Borgonha que ho un lòc de representacions d'òbras de Jean Rotrou, Alexandre Hardy, Pierre Corneille e Jean Racine. Los sons actors màgers que hon Floridor, Montfleury e la Champmeslé.
En 1680, per òrdi de Loís XIV, la Tropa de l'Ostau de Borgonha que fusionè dab la de l'Ostau Guénégaud en bèth fondar la Comedia Francesa.


text:
Aboncourt-sur-Seille
Aboncourt-sur-Seille es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pichon vilatge situat a dos quilomètres de Manhoué e quatre de Bioncourt, près de la Seille #que separa la Moselle de la Meurthe-e-Moselle.
Petit village situé à deux kilomètres de Manhoué et quatre de Bioncourt, à proximité de la Seille qui sépare la Moselle de la Meurthe-et-Moselle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement Domeni del prieuré de Salonnes.
- Anciennement domaine du prieuré de Salonnes.


text:
358
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 358 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra novèla còntra l'Empèri Part.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra còntra lei Kidarites sus la frontiera orientala. S'acabèt per una victòria sassanida e lei Kidarites deguèron reconóisser la senhoriá de Shapur II. Ansin, participèron coma vassau de Ctesifont a la guèrra novèla que comencèt còntra lei Romans.


text:
Albucassis
Albucassis qu'ei la version occitanizada de Abu'l Qasim Khalaf ibn Abbas, (en arabi: أبو القاسم بن خلف بن العباس الزهراوي), que ho un mètge arabi qui viscó aus sègles X e XI de l'era crestiana a Còrdoa. Albucassis que ho l'autor d'una sòrta d'enciclopèdia medicau en trenta libes titolada Kitab Al-Tasrif: (Lo Metòde de medecina), e qu'ei considerat com lo pair de la çurgeria modèrna. Lo trentau volum d'aquera òbra qu'ei un tractat çurgicau (La çurgeria d'Albucassis) que ho arrevirat en occitan per iniciativa de Gaston III de Foish-Bearn (Gaston Fèbus) e qui demora, uei lo dia, un manescrit en la bibliotèca de l'Universitat de Montpelhièr[1].
Albucassis que vadó a Madinat az Zahara, près Còrdoa en lo Califat de Còrdoa, a sègle IV de l'Egira e X de l'era crestiana. La soa òbra que ho en purmèr arrevirada a Toledo en latin per Girard de Cremona. L'escrivan e erudit occitan Robèrt Lafont que soslinha qu'aqueth tractat qu'ei mentavut dens las edicions venecianas de la Cyrurgia Parva (fin deu XVau sègle) deu mètge clapassièr Gui de Chaulhac e dens la Chirurgia de Pietro d'Argellata. Lafont que tornè editar lo texte occitan febusian (en lo qualicar de "pirenenc") dab las soa rica iconografia. L'origina dialectala e febusenca (lo manuscrit de Montpelhièr que porta las armas e la devisa de Fèbus) que he pensar a Lafont qu'aqueth texte non pòt pas estar d'origina clapassièra a maugrat qui lo son tèma qu'èra de grana actualitat per l'Universitat de Montpelhièr en ua tempora de desenvolopament de la çurgeria, mei que mei dens lo lo tribalh de Gui de Chaulhac e deu mètge reiau d'origina normanda Henri de Mondeville.
Extracts[modificar | modificar la font]
L'òbra que s'obreish atau:
YSSI COMENSAN LAS PARAULAS DE ALBUCASSIM O fil, pus yeu he a vos complit aquest libre, lequal es le derier de la sciencia de medicina, per le compliment de lu so consequit la fe en lu, e per las exposicion de lu, e per las declaracios de lu, es a mi vist que yeu complesca aquela a vos am aquest tractat, lequal es partida de la operacio am ma, so es cyrurgia. Quar la operacio am ma es prostrada en nostre religio e en nostre temps de tot privada, entro que fort leu peric la sciencia de lu, e le vistigi de lu es ostat ; e no romasero de lu sino alcunas petitas descripcios en les libres dels Anics, lesquals mudero las mas, e endevenc ad aquels error e heyssitacios entro que son clausas las entencios de lu e es elonguada la forsa de lu e l'art. E es vist a mi que yeu vivifique aquela am ordenacio de aquest tractat en aquela segon la via de eposicio e de declaracio e de abreviacio e per que venga am las formas dels ferramentz de cautheri e dels autres instrumentz de la obra cum sia per addicio de la declaracio, e per preparacio de lu, laqual causa es necessaria. [...]
Mei luenh que podem léger:
COMENSA LA SEGONDA PARTIDA. DE INSCIZIO E PERFORACIO E VENTOZAS E DE FLEUBOTOMIA E DE PLAGUA E DE LOR SMBLANTZ. AQUESTAS SON PARAULAS DE ALBUCAZIS: Ja havem dit en le primier capitol tota malautia en laqual cauteri am foc es convenient e am medicina comburent e las occasios e las causas de lu e les instrumentz en aquels necessaris, am las formas dels cauteris, e he ordenatz les capitols de la subiranitat del cap entro als pes. E yeu procesire en aquest capitol per aquela meteysa guisa, per que sia alliviat lo querent aquo, lahoras sobre aquo que aura demandat. E denant que ieu comense aquo, cove, fils, que aprenguatz que en aquest capitol es per terror aquo que es en le capitol primier de cauterizacio, e per aquo cove que sia en lu gran cautela, quar en la operacio laqual es en aquest capitol motas veguadas catz evacuacio laqual es am sanc a lequal esta la vida deves las aspersio de la vena o inscisio sobre l'apostema o aspercio de exsitura o puracio de la plagua o extraccio de sageta o incisio de peyra e a lor semblant.
Edicion modèrna[modificar | modificar la font]
- Lafont, Robèrt. La chirurgie d'Albucassis. Montpelhièr : Centre d'Études Occitanes, 1985.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Wynton Marsalis (Nava Orleans, 1961) qu'ei un trompetista virtuòse nòrd american e afro-american especializat en jazz mes qui a hèit tanben mantuns enregistrament classics e barròcs.
Hilh d'un professor de paino, que ho un trompetista deus precòç (que comencè aus 6 ans) e qu'estudiè a la Julliard Scholl. Qu'ei director deu centre academic Jazz at Lincoln center.
Qu'arrecebó un Grammy Award e lo Prèmi Pulitzer (en bèth estar lo purmèr musician ofiiaument de jazz a'u arrecéber).


text:
Claudi Ptolemèu
Claudi Ptolemeu (en grèc: Kλaύδιoς Πtoλeuaίoς, Klaudios Ptolemaios); vèrs 85 a Ptolemaïs de Tébaïde (Nauta Egipte) - vèrs 165 a Canope , d'autres autors dison v. 100- v. 170) foguèt un astronòm, geograf e matematician grecoegipcian, nomenat comunament Ptolemèu.
Visquèt e trabalhèt a Alexàndria, Egipte (Cresquèt en la famosa Bibliotèca d'Alexàndria). Foguèt astrològ e astronòm, activitats que en aquesta epòca èran intimament ligadas. Es l'autor del tractat astronomic l'Almagest (en grèc Ἡ MeYάλn EύvtaEις Hè Megalè Syntaxis, Lo grand tractat) que foguèt servat, coma totes los tractats de sciéncia grècs classics, dins los manuscrits arabis e venguèt disponible dins la traduccion en latin de Gerard de Cremona al sègle XII.
Eretièr de la concepcion de l'Univèrs donada per Platon e Aristòtel, son metòde de trabalh diferiguèt notablament d'aquela d'aquestes, perque mentre que Platon e Aristòtel donavan una cosmovision de l'Univèrs, Ptolomèu èra un empirista. Son trabalh consistiguèt a estudiar la granda quantitat de donadas existissent sus lo movement de las planetas e a far construire un modèl geometric qu'expliquèt las dichas posicions dins lo passat e foguèsse capable de predire sas posicions futuras.
La sciéncia grèga a doas possibilitats per explicar la natura: l'explicacion realista, que consistiguèt a exprimir de forma rigorosa e racionala çò que realament se passa dins la natura; e l'explicacion positivista, que consistiguèt a exprimir de forma racionala çò qu'es aparent, sens se preocupar de la relacion entre çò que se vei e çò qu'en realitat es. Ptolomèu afirmèt explicitament que son sistèma pretendiá pas descobrir la realitat, mas èra solament un metòde de calcul. Èra logic qu'adoptèsse un esquèma positivista, perque sa teoria geocentrica s'opausava flagrantament a la fisica aristoteliciana: per exemple, las orbitas son sistèma èran excentricas, respècte a las circularas e perfèctas de Platon e Aristòtel.
Ptolomèu repertorièt fòrça estelas, assignant a aquelas un treslutz e una magnitud, e establiguèt de nòrmas per predire los eclipsis.
Son apòrt fondamental va èsser son modèl de l'univèrs: cresiá que la Tèrra èra immobila e ocupava lo centre de l'Univèrs, e que lo Solelh, la Luna, las planetas e las estelas, viravan a son entorn. A partir d'aquò, per mescla de la tecnica de l'epicicle-deferent, que son invencion s'atribuís a Apolini de Perge, ensajèt de resòlvre amb pro de succès los dos grands problèmas del movement planetari:
- La retrogradacion de las planetas e son aumentacion de lusor, quora retrogradan.
- La diferenta durada de las revolucions sideralas.
Sas teorias astronomicas influiràn la pensada de l'astronomia e las matematicas scientificas fins al sègle XVI.
Apliquèt sos estudis de trigonometria a la construccion d'astrolabs e relòtges solars. E tanben apliquèt l'estudi de l'astronomia a l'astrologia, creant los oroscòps. Totas aquelas teorias e estudis figuran dins son òbra Tetrabiblon.
Foguèt tanben bon en optica e geografia. Dins lo camp de l'optica explorèt las proprietats de la lutz, subretot de la refraccion e de la reflexion. Son òbra Optica es un bon tractat subre la teoria matematica de las proprietats de la lutz.
Una autra granda òbra seuna foguèt la Geografia, que descriu lo monde de son epòca, amb mapas d'Agatodemon. Utilizèt un sistèma de latitud e de longitud, que servirà d'exemple als cartografes pendent fòrça ans. Una de las vilas descricha en aquela òbra es La Mèca, dins la Peninsula Arabica, que nomenèt Makoraba.
Lo monde de la musica es tanben conegut per Ptolemèu. Escriurà un tractat de teoria musicala nomenat Armonicas.
Lista de las òbras[modificar | modificar la font]
- MeYάλn EύvtaEις tn̂ς ̓Aσtpovouίaς
- TetpάBιBλuς σύvtaEις, Tetrabiblon, o Quadripartitum de Apotelesmatibtus et Judiciis Astrorum
- Kavὼv Baσιλέwv
- φάσeις ἀπλavŵv ἀσtέpwv kaὶ σuvaYwYὴ ἐπισnuaσeιŵv ,De Apparentiis et Significationibus inerrantium
- De Analemmate
- Planisphaerium.
- Πepὶ ὑπoθέσewv tŵv πλavwuέvwv, De Planetarum Hypothesibus
- Aπuovιkŵv BιBλίa Y
- Πepὶ kpιtnpίou kaὶ ἡYeuovιkoû}De Judicandi Facultate e Animli Principatu
- ΓewYpaφιkὴ ̔YφήYnσις
- Geografia Matematica de Ptolemèu.
- Geografia istorica o positiva de Ptolemeu


text:
Rose Francine Rogombé
Rose Francine Rogombé nascuda Etomba en 1942 a Lambarene, e mòrta lo 10 d'abril de 2015 es una femna politica gabonesa. Presidenta del Senat en ofici, ven, lo 8 de junh de 2009, presidenta de la Republica per interim, que lo president Omar Bongo Ondimba es mòrt. Après las eleccions presidencialas e l'arribada al poder d'Ali Bongo Ondimba, torna a la presidéncia del Senat.
Après d'estudis de drech en França, venguèt magistrata. Obtenguèt tanben en 2007 una licéncia de teologia.
Sòcia del Partit democratic gabonés al poder, foguèt mai d'un còp secretària d'estat a la promocion de la femna jol govèrn de Léon Mébiane, dins las annadas 1990.
En 2008, es elegida al conselh municipal de Lambarene. Ne ven representanta al senat en genièr de 2009. Lo 17 de febrièr de 2009, ven presidenta del Senat per 90 voses de 99.


text:
Lhomme
Lhomme es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel riu la Veusa.
La commune est traversée par la rivière la Veuve.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca féodale, los senhors de la Chartre venon i installar lo sieu tribunal. Es lo un d'eles, Gédéon o Widion, #que, en los ans 1000 i auriá donat lo sieu nom a la Gidonnière, en fasent l'anautit luòc de Lhomme. Cal esperar 1404 per veire aparéisser/aparéisser en l'istòria aquel autre nom prestigiós, Jasnières, portat per una jove filha, Guillemette, a l'escasença de lo sieu matrimòni ongan-ailà amb Texans del Breuil. La Gidonnière, #que fa partida del patrimòni dels dos esposes, es lèu atribuida als sieus fils aîné prénommé Jean lududes tanben, #que ven a l'edat de dètz ans chanoine de Sant-Pierre-lo-Tribunal a las Mans. Farà una carrièra eclesiastica considerabla doncas que tretze ans mai tard, es promu doyen del capítol (las vocacions religiosas son précoces a Modèl:La s-). L'invasion anglesa vendrà pas pas contrariar la fortuna del senhor de la Gidonnière, tot al contrari e morirà en 1497 proprietari d'un fòrt polit eiretatge #que se partejaràn las siás neveux e nièces.
Aquel son los mainats de Marguerite del Breuil, sœur del prélat, maridada a Guillaume Fremière, bourgeois d'Angieus, #que recebon la Gidonnière. Los Lhommois veiràn alavetz lo sieu distincion passar Fremière a las Pitard, de contunh a la familha Courtoux l'an 1562. Se se sona #que Lhomme i aviá pas glèisa a la siá origina, n'a plan una Modèl:A la s-, perque Jacques II de Courtoux e la siá esposa s'i fan inhumer sens #que se sàpias tròp òc es al pè del grand autar o jos la camina de l'intrada principala. Mas los Courtoux van lèu redonner a Lhomme la siá vocacion de capital local en crompant en 1631 la baronnie de la Chartre. Los sieus ancêtres possedisson, n'efièch, dempuèi 1456 lo títol de genet aital coma un polit blason « de azur a la cara d'aur dentelée de sable, acompanhat de tres ròsas de caras, doas en cap, una en punta ». La familha farà d'en un autre luòc metre las siás armas sul quadre del rosaire #que i n'aurà dotat la glèisa paroissiale ont se pòt totjorn l'admirar. Lo ascension conjoncha de la familha de Courtoux e aquela de Lhomme en la societat de la Modèl:S- contunha per la gràcia del rei de França #que, en 1667, erigeix la baronnie de la Chartre en marquisat #que la Gidonnière ne ven lo castèl attitré.
De contunh, per matrimòni o succession, lo marquisat passa de la familha de Courtoux a aquelas de las Pellerin de Gauville, e de las Bonnin de la Boninière, #lo que detenon tanben lo marquisat de Beaumont-la-Ronce. Se lo marques Anne Claude Boninière de Beaumont a espantat per la Revolucion e preferís emigrar, los sieus fils André sembla portar la notícia comuna de Lhomme en man de mèstre. Aquel accèpta pas pas facilament lo ascendent que la Chartre, #que ven d'èsser @promouvoir cap de-luòc de costat, voldriá impausar als autres comunas de la circunscripció. Amb lo Primièr Empèri, la Gidonnière abandonèt lo patrimòni ancestral #que ne fasiá partida dempuèi la Modèl:S-. Lo castèl i aurà vendut en 1813 al baron Malouet, ancià Constituent, monarchiste constitucional afirmat, baron de l'Empèri, ministre de la Marina del rei Louis XVIII. En aquela Modèl:S-, una autra familha, egalament coneguda de l'Istòria dintrarà en aquela de Lhomme, la familha Walewski Colonna.
Amb Cécile Rosa Leconte de Nonant Piercourt #que crompa la Gidonnière en 1817, la municipalitat tròba una châtelaine typique de la siá epòca, en se soslinhant als sieus contemporanèus per la siá bienfaisance. Es siá #que se deu l'installacion de doas sœurs de la Providence de Ruillé, cargadas de instruir los mainats del país e de visitar los malauts sens recorses. Per los permetre de complir lo sieu prètzfach, la bona madama los dotarà d'un ostal e de las siás dependéncias, #que vendràn, en 1905, l'escòla laica de Lhomme. La siá filha Simplicie, la marquise del Prat, conservarà totun la Gidonnière #que serà fin finala transmesa a la familha de Gramont-Lesparre. Mercés als de Gramont #qu'exerciràn de divèrses mandats successius de conselhièr general del costat de la Chartre, Lhomme trobarà la siá notoriété politica locala. Dempuèi 1817, lo sieur Dufour, recebiá de la Societat centrala d'agricultura séant a París, una condecora de sòus « per i aver conreat en pomas de tèrra, tretze ectaras d'un terren prim ». Mas los Lhommois lor caliá se distinguir lèu, mai qu'en la cultura de las pomas de tèrra, en aquela del vignoble, se en i talhant una reputacion grandissante.
À l’époque féodale, les seigneurs de La Chartre viennent y installer leur cour. C’est l’un d’eux, Gédéon ou Widion, qui, dans les années 1000 aurait donné son nom à la Gidonnière, en faisant le haut lieu de Lhomme. Il faut attendre 1404 pour voir apparaître dans l’histoire cet autre nom prestigieux, Jasnières, porté par une jeune fille, Guillemette, à l’occasion de son mariage cette année-là avec Jean du Breuil. La Gidonnière, qui fait partie du patrimoine des deux époux, est bientôt attribuée à leur fils aîné prénommé Jean lui aussi, qui devient à l’âge de dix ans chanoine de Saint-Pierre-la-Cour au Mans. Il fera une carrière ecclésiastique remarquable puisque treize ans plus tard, il est promu doyen du chapitre (les vocations religieuses sont précoces au Modèl:S-). L’invasion anglaise ne viendra pas contrarier la fortune du seigneur de la Gidonnière, tout au contraire et il mourra en 1497 propriétaire d’un fort bel héritage que se partageront ses neveux et nièces.
Ce sont les enfants de Marguerite du Breuil, sœur du prélat, mariée à Guillaume Fremière, bourgeois d’Angers, qui reçoivent la Gidonnière. Les Lhommois verront alors leur seigneurie passer des Fremière aux Pitard, puis à la famille Courtoux en 1562. Si l’on dit que Lhomme n’avait pas d’église à son origine, elle en a bien une au Modèl:S-, car Jacques II de Courtoux et son épouse s’y font inhumer sans que l’on sache trop si c’est au pied du grand autel ou sous la marche de l’entrée principale. Mais les Courtoux vont bientôt redonner à Lhomme sa vocation de capitale locale en achetant en 1631 la baronnie de La Chartre. Leurs ancêtres possèdent, en effet, depuis 1456 le titre d’écuyer ainsi qu’un beau blason « d’azur à la face d’or dentelée de sable, accompagné de trois roses de gueules, deux en chef, une en pointe ». La famille fera d’ailleurs placer ses armes sur le tableau du rosaire dont sera dotée l’église paroissiale où l’on peut toujours l’admirer. L’ascension conjointe de la famille de Courtoux et celle de Lhomme dans la société du Modèl:S- continue par la grâce du roi de France qui, en 1667, érige la baronnie de La Chartre en marquisat dont la Gidonnière devient le château attitré.
Puis, par mariage ou succession, le marquisat passe de la famille de Courtoux à celles des Pellerin de Gauville, et des Bonnin de la Boninière, lesquels détiennent aussi le marquisat de Beaumont-la-Ronce. Si le marquis Anne Claude Boninière de Beaumont est effrayé par la Révolution et préfère émigrer, son fils André semble mener la nouvelle commune de Lhomme en main de maître. Celui-ci n’accepte pas facilement l’ascendant que La Chartre, qui vient d’être promue chef-lieu de canton, voudrait imposer aux autres communes de la circonscription. Avec le Premier Empire, la Gidonnière va quitter le patrimoine ancestral dont elle faisait partie depuis le Modèl:S-. Le château sera vendu en 1813 au baron Malouet, ancien Constituant, monarchiste constitutionnel affirmé, baron de l'Empire, ministre de la Marine du roi Louis XVIII. En ce Modèl:S-, une autre famille, également connue de l’Histoire entrera dans celle de Lhomme, la famille Walewski Colonna.
Avec Cécile Rose Leconte de Nonant Piercourt qui achète la Gidonnière en 1817, la commune trouve une châtelaine typique de son époque, se signalant à ses contemporains par sa bienfaisance. C’est à elle que l’on doit l’installation de deux sœurs de la Providence de Ruillé, chargées d’instruire les enfants du pays et de visiter les malades sans ressources. Pour leur permettre d’accomplir leur tâche, la bonne dame les dotera d’une maison et de ses dépendances, qui deviendront, en 1905, l’école laïque de Lhomme. Sa fille Simplicie, la marquise du Prat, conservera néanmoins la Gidonnière qui sera finalement transmise à la famille de Gramont-Lesparre. Grâce aux de Gramont qui exerceront plusieurs mandats successifs de conseiller général du canton de La Chartre, Lhomme retrouvera sa notoriété politique locale. Dès 1817, le sieur Dufour, recevait de la Société centrale d’agriculture séant à Paris, une médaille d’argent « pour avoir cultivé en pommes de terre, treize hectares d’un terrain maigre ». Mais les Lhommois devaient se distinguer bientôt, plus que dans la culture des pommes de terre, dans celle du vignoble, s’y taillant une réputation grandissante.


text:
Reciclatge
Lo reciclatge es una causida de valorizacion qu'es de tornar utilizar las sobras dels produches ja consomats dins la fabricacion dels produches nòus. Es a dire tornar introduire dins lo cicle produccion-consomacion de produches o materials eissits del rafatum.
Son mai que mai papièrs, metals, plastics e veires que son amassats per Reculhida Selectiva. Lo reciclatge pòt foncionar sonque mercé a l'educacion dels consomadors que devon portar e triar los materials de reciclar dins de conteneires situats dins los punts de culhida .


text:
Mig-17
Lo Mig-17 (en rus MиkoяH и ГypeBич MиГ-17) es una aeronau de caça sovietic qu'intrèt en servici en 1952 durant la Guèrra Freja. Venguèt l'aparelh principau dei fòrças aerianas dau Pacte de Varsòvia e 10 800 unitats foguèron produchs en URSS, en Polonha e en China. Participèt a la Guèrra de Vietnam ambé lo Mig-21 onte lei dos aparelhs venguèron una menaça seriosa per leis aeronaus estatsunidencas. A partir de la fin deis annadas 1960, foguèt pauc a pauc retirat per lo Pacte de Varsòvia. Pasmens, divèrsei país contunièron de l'utilizar e, en 2010, èra encara en servici dins certaneis armadas africanas e en Corèa dau Nòrd.


text:
Wikipèdia:Verificator d'adreças IP/Requèstas
Aquesta pagina presenta lo ròtle e las foncions dels contributors de Wikipèdia qu'an l'estatut de « verificator d'adreças IP » e qu'an accès a la foncion checkuser de Mediawiki.
Somari
Ròtle[modificar la font]
L'estatut de verificator d'adreças IP permet a son titular de far las requèstas permetent de metre en rapòrt un compte d'utilizaire e l'adreça IP de l'ordinator connectat a aqueste compte.
Permet de verificar s'un utilizaire es un fals nas d'un autre sus la Wikipèdia occitana (unicament). En l'utilizant, es possible de :
- determinar amb quinas adreças IP un utilizaire a contribuit sul wiki,
- determinar las contribucions fachas sul wiki per una IP donada (quitament enregistrada).
Avertiment[modificar la font]
Notatz qu'aqueste tipe de requèsta es excepcional en rason notament de la politica de confidencialitat de la Wikimedia Foundation.
Los utilizaires devon çaquelà demorar conscients qu'una tala requèsta es possibla. Podèm doncas pas garantir que siá pas un jorn utilizada en cas de mesa en dangièr dels projèctes Wikimedia o de l'equilibri de la comunautat. D'autra part, la situacion del drech sus Internet permet pas de garantir amb certitud que l'usatge d'aqueste dispositiu s'impause pas un jorn coma constrencha a la Fondacion.
Demandar una consultacion[modificar la font]
Podètz demandar una verificacion d'adreça IP per l'intermediari de la foncion checkuser en fasent una requèsta.
Jornal de las consultacions[modificar la font]
Tota verificacion d'una adreça IP se deu reportar sul jornal de las consultacions. Lo resultat d'aquestas verificacions se deu pas, per contra, rendre public. Sol lo gra de correspondéncia entre las adreças IP de dos utilizaires o tota autra informacion violant pas la politica de confidencialitat pòt èsser rendut public.
Accès a l'estatut[modificar la font]
Sols qualques editors e los stewards son autorizats a aver l'estatut de verificator d'adreças IP. Aqueste estatut es limitat a la Wikipèdia occitana unicament.
Conformament a la politica d'utilizacion definida sus meta sols los editors aprovats pels comitats d'arbitratge pòdon aver l'estatut de verificator d'adreças IP.
Levada de l'estatut[modificar la font]
Un compte d'utilizaire quin que siá dispausant del verificator d'adreças IP, inactiu pendent mai d'un an, veirà son estatut de verificator d'adreças IP levat.
Dins lo cas d'un abús d'utilizacion d'aqueste esplech, l'utilizaire se poirà veire levar immediatament l'accès a l'esplech de verificacion. Aquò arribarà en particular se de verificacions regularas son efectuadas sens motiu vertadièr (cal alara provesir de pròvas d'un tal comportament).
Lo levament pòt èsser efectuat pels stewards. Los stewards pòdon pas decidir eles-meteisses d'un tal levament, mas pòdon provesir lo jornal coma pròva de tal abús. Se besonh, e en cas de non-respècte de la vida privada, es possible de demandar a la Wikimedia Foundation de levar l'estatut.
Se demòra pas mai d'un utilizaire « verificator d'adreças IP » sul wiki, un candidat novèl deurà èsser designat per que n'i aguèsse almens dos.
Lista dels verificators d'adreças IP[modificar la font]
La lista dels actuals verificators d'adreças IP sus la Wikipèdia occitana generada automaticament es accessibla via la lista dels participants.


text:
Vaux-sur-Somme
Vaux-sur-Somme (Veu en Picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vali-sus Soma es un vilatge picard de la vallée de la Soma, situat a unitat|21|km {{}} a l'èst de Amians e a unitat|4|km {{}} de Corbie
Vaux-sur-Somme est un village picard de la vallée de la Somme, situé à 21 km à l'est d'Amiens et à 4 km de Corbie
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Es a Vaux-sur-Somme que moriguèt lo 21 d'abriu de 1918 Manfred von Richthofen, la legènda de l'aviacion alemanda, conoissut sota l'escais dau Baron Rotge.


text:
Vas escotar las chançons sus lur siti, n'en parlarem après.
I a un probleme emb Sonoloco : los qu'aiman l'estile punk-ròck-hard-ròck tròben que SonoLoco es un grop pas tarrible, per rapòrt a çò qu'exista sus l'escena punk.
E, forçadament, los autres aimen pas, perque qu'es tròp punk, justament...
Personalament, m'agrada, leu fach, d'escotar una o doas chançons de temps en temps (Mossur Deubeuliou per exemple). Pense que SonoLoco deu mai esser un precursor, quauqua ren qu'exprima la possibilitat d'una escena punk occitana, pusleu que LO grop punk occitan (emb aquò e Arnapi per sola scena punk, anirem pas luenh
).
Fau saure que SonoLoco exista dempuei detz ans, e, zo sabe perque son de mon canton, an 'gut de mau a se lançar. Forçadament, los tradicionalistas...
An lo meriti d'aver dubert una charriera.


text:
Mairona
Mairona[1][2] ( Meyronne en francés) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Mairona ven del gallés matrona, divessa maire, aplicada çò mai sovent a la naissença d'un riu, una font, o, per Gaston Basalgas, benlèu a l'avenc del Limon (nom francés). Lo nom èra accentuat sus l'antepenultima sillaba (màtrona) e son accentuacion passèt a la penultima jos l'influéncia del mot latin matrona [3],[4]. La fòrma francesa Meyronne marca que lo diftongue -ai-, en posicion pretonica, se pronóncia probablament [-ej-] coma dins una bona partida de la lenga.
Mairac, a qualques km, separat de Mairona per la comuna de Sent Sòsi, que se pòt explicar, segon Bazalgues, per lo nom Marius o Matrius, ambe'l sufixe -acum [5], presenta una proximitat fonetica ambe Mairona qu'es benlèu deguda a l'azard, mas que caldriá interrogar.
Istòria[modificar | modificar la font]
Mairona foguèt annexada a Sent Sòsi abans 1806 (ambe Mairac). Tornèt venir comuna en 1845 [6].
Administracion[modificar | modificar la font]
- A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton de Solhac, i demorèt.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2014 : 286 abitants (36 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 32, 116
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 437, a Marnes
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 116
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=22411


text:
Joan Rebolh
Joan Rebolh (en francés Jean Reboul; Nimes, 23 de genièr de 1796-28 de mai de 1864) fuguèt un poèta e fornier occitan dau sègle XIX, ben conegut e apreciat dins lo país nimesenc. Rebolh, catolic e reialista, soventei-fes fuguèt opausat (d'un biais legitim ò non) a Antòni Bigòt (protestant e republican).
Biografia[modificar | modificar la font]
Naissut a Nimes, èra filh d’un sarralhier qu'aviá capitat professionalament. Aqueste moriguèt jove mas la moneda que laissèt permetèt d'inscriure l'enfant dins un pensionat. Quand aviá pas que tretze ans Rebolh èra intrat coma copista per un avocat mas aguèt de laissar aqueste trabalh per venir fornier e ajudar sa maire a noirir sos quatre enfants. L'ostau que i grandiguèt venguèt puei sa fornariá, que i restariá fins a la mòrt. Se maridèt jove mas perdèt sa femna au cap de quauques meses. Se tornèt maridar e deviá conéisser tornarmai una autra tragedia. Après quauques ensages d'escritura, fuguèt mai que mai après la mòrt de sa femna e son enfant, en 1828, que Joan Rebolh s'inicièt a la poesia, en escriure lo famós poèma en francés l’Ange et l’enfant (L'Àngel e l'enfant). Demieg seis autreis produccions, son poèma le dernier jour (lo darrier jorn) fuguèt d'aquelei qu'assegurèron sa reputacion e sa plaça onorabla au mitan dei poètas e escriveires francés d'aqueu temps.
Emai Chateaubriand passèt quauqueis oras a Nimes e lo visitèt en lo felicitant per seis òbras. Lamartine e d'autrei celebritats d'aqueu temps visitèron tanben lo poèta nimesenc. Alexandre Dumas que lo passèt visitar en 1838 lo descriguèt ansin: C'était un homme de trente-cinq à trente-sept ans, d'une taille au-dessus de la moyenne, avec un teint d'un brun presque arabe, des cheveux noirs et luisants, des dents d'émail, Ce regard fut rapide et profond, et je m'aperçus alors qu'il avait des yeux magnifiques, de ces yeux indiens puissants et veloutés, faits pour exprimer l'amour et la colère.
En 1852, lo govèrn imperiau vouguèt decorar Joan Rebolh (qu'èra reialista), mai aqueu d'aquí respondèt que se pensava pas d'èstre passat a l'estat de monument e arrefusèt la recompensa.
Pauc de temps après que moriguèt d'una malautiá ben lònga, lo decrèt imperiau dau 17 de junh de 1865 fasent passar la deliberacion dau Conseu Municipau de Nimes dau 11 de junh de 1864 donèt lo nom de carriera "Joan Reboul" a l’anciana carriera Carretariá, pròche leis Arenas.


text:
Aux portes de Montpellier, entre Mer Méditerranée et Cévennes,
La Villa du Lez est une ancienne grange viticole du 19ème siècle, transformée en une petite résidence familiale, qui vous propose à la location différents logements meublés pouvant accueillir de 4 à 6 couchages par hébergement, avec ou sans terrasse privée, climatisés pour la plupart, donnant sur le jardin cloturé et la piscine chauffée et sécurisée.
Dotées d’un grand confort, nos gîtes vous permettront, dans le cadre de cette location saisonnière, de goûter à tous les attraits du Languedoc intérieur authentique et d’un littoral agrémenté du climat méditerranéen.
La Villa du Lez se situe à PRADES LE LEZ, petit village viticole et verdoyant de la région du Pic Saint Loup à 8 km au nord de MONTPELLIER et à moins d'1 km d'un très beau parc aménagé sous une forêt de pinèdes centenaires et d'une rivière où il fait bon se promener ou pique-niquer au frais en été.
Sa position privilégiée permet d'accéder très rapidement à toutes les merveilles de notre région : la ville de Montpellier, la mer (les plages de Palavas, Carnon,…), la Vallée de l’Hérault (St Guilhem le Désert, les grottes des Demoiselles,…) les contreforts cévenols (Anduze, Alès…), la Camargue (Aigues mortes) ....
C'est la fête du village les 22, 23 et 24 Juillet (date provisoire)
Abrivado, encierro, taureau piscine, concours de pétanque, et soirée DJ font partie des réjouissances
La fête se déroule dans une ambiance familiale et en toute sécurité.
Locations vacances Prades le Lez - locations Hérault Location Montpellier en Appartement, Hébergements Hérault (Languedoc Roussillon) : propriété référencée sur Homelidays.com
Autour de Montpellier, vous pourrez visiter aussi :Adissan, Aigremont, Aigues Mortes, Aigues Vives, Aimargues, Aniane, Argelliers, Aspères, Aspiran, Assas, Aubais, Aubord, Aujargues, Aumelas, Avèze, Baillargues, Balaruc le Vieux, Balaruc les Bains, Beaulieu, Beauvoisin, Bélarga, Bernis, Blandas, Boisseron, Boissières, Bouzigues, Bragassargues, Bréau et Salagosse, Brignac, Brissac, Brouzet lès Quissac, Buzignargues, Calvisson, Campagnan, Campagne, Canaules et Argentières, Candillargues, Canet, Cannes et Clairan, Carnas, Carnon Plage, Castelnau le Lez, Castries, Causse de la Selle, Caveirac, Cazilhac, Cazouls d'Hérault, Ceyras, Clapiers, Clarensac, Claret, Clermont l'Hérault, Codognan, Colognac, Combaillaux, Combas, Congénies, Conqueyrac, Corconne, Cournonsec, Cournonterral, Crespian, Cros, Domessargues, Durfort et Saint Martin de Sossenac, Fabrègues, Fons, Fontanès, Franquevaux, Fressac, Frontignan, Gailhan, Gajan, Galargues, Gallargues le Montueux, Gallician, Ganges, Garrigues, Générac, Grabels, Guzargues, Jacou, Jonquières, Junas, Juvignac, La Boissière, La Grande Motte, La Peyrade, La Rouvière, La Vacquerie et Saint Martin de Castries, Lacoste, Lagamas, Langlade, Lansargues, Laroque, Lasalle, Lattes, Lauret, Lavérune, Le Bosc, Le Cailar, Le Crès, Le Grau du Roi, Le Pouget, Le Triadou, Le Vigan, Lecques, Lédignan, Les Matelles, Lézan, Lieuran Cabrières, Liouc, Logrian Florian, Loupian, Lunel, Lunel Viel, Marsillargues, Mas de Londres, Massillargues Attuech, Mauguio, Mauressargues, Mèze, Milhaud, Mireval, Molières Cavaillac, Monoblet, Montagnac, Montarnaud, Montaud, Montbazin, Montcalm, Montferrier sur Lez, Montignargues, Montmirat, Montpellier, Montpeyroux, Montpezat, Moulès et Baucels, Moulézan, Mudaison, Murles, Murviel lès Montpellier, Mus, Nages et Solorgues, Nébian, Notre Dame de Londres, Palavas les Flots, Parignargues, Paulhan, Péret, Pérols, Pignan, Plaissan, Pommiers, Pompignan, Popian, Port Camargue, Poussan, Pouzols, Prades le Lez, Puéchabon, Puilacher, Restinclières, Rogues, Roquedur, Saint André de Majencoules, Saint André de Sangonis, Saint Bauzély, Saint Bauzille de la Sylve, Saint Bauzille de Montmel, Saint Bauzille de Putois, Saint Bénézet, Saint Brès, Saint Bresson, Saint Cesaire, Saint Christol, Saint Clément, Saint Clément de Rivière, Saint Côme et Maruéjols, Saint Dionizy, Saint Drézéry, Saint Etienne de Gourgas, Saint Félix de Lodez, Saint Félix de Pallières, Saint Gély du Fesc, Saint Geniès de Malgoirès, Saint Geniès des Mourgues, Saint Georges d'Orques, Saint Guiraud, Saint Hilaire de Beauvoir, Saint Hippolyte du Fort, Saint Jean de Buèges, Saint Jean de Cornies, Saint Jean de Crieulon, Saint Jean de Cuculles, Saint Jean de la Blaquière, Saint Jean de Serres, Saint Jean de Védas, Saint Julien de la Nef, Saint Just, Saint Laurent d'Aigouze, Saint Laurent le Minier, Saint Mamert du Gard, Saint Martial, Saint Martin de Londres, Saint Mathieu de Tréviers, Saint Maurice Navacelles, Saint Nazaire de Pézan, Saint Pargoire, Saint Paul et Valmalle, Saint Pons de Mauchiens, Saint Privat, Saint Roman de Codières, Saint Saturnin de Lucian, Saint Sériès, Saint Théodorit, Saint Vincent de Barbeyrargues, Sainte Croix de Quintillargues, Salinelles, Sardan, Saturargues, Saussan, Saussines, Sauteyrargues, Sauve, Savignargues, Sète, Sommières, Souvignargues, Sumène, Sussargues, Teyran, Tornac, Tressan, Uchaud, Usclas d'Hérault, Usclas du Bosc, Vacquières, Vailhauquès, Valergues, Valflaunès, Vauvert, Vendargues, Vendémian, Vérargues, Vergèze, Vestric et Candiac, Vic la Gardiole, Villeneuve lès Maguelone, Villetelle, Villeveyrac, Villevieille, Viols en Laval, Viols le Fort, Vissec


text:
Albesa
Albesa es un municipi de la província catalana de Lhèida e de la Comunautat Autonòma de la Generalitat de Catalonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Joan Coromines cita pas aquel nom en Al- dins los toponimes d'origina araba[1]. Lo Diccionari català-valencià-balear supausa, ambe un punt d'interrogacion, que Albesa vendriá del nom patronimic latin plural Albēnsia[2].
Es interessant de conferir lo nom emb lo de Daubesa, que seriá lo resultat d'*Albisia (villa), deu nom d'òme latin Albisius, de Albius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Joan Coromines, Estudis de Toponímia catalana, tòme I, editorial Barcino, 1965
- ↑ http://dcvb.iec.cat/


text:
Dissabte, 10 de decembre de 2016, 03h00
Lo documentari novèl de l’Ostau Comengés, entitolat Era Hèsta deth Pòrc, se projectarà per lo primièr còp dijòus que ven, 15 de decembre a ... +
Dimècres, 26 d'octòbre de 2016, 03h00
Gasconha > Val d'Aran > Val d'Aran
Era Mongetada que comencèc hè cinc ans en Garòs, coma ua dimenjada gastronomica e culturau entà revendicar era varietat locau dera mongeta de Bossòst. Ara ei ja un eveniment ... +
Dimècres, 12 d'octòbre de 2016, 03h00
Se tendrà dissabte que ven a Pau (Bearn), una serada de sosten als sens-papièrs de l’estat francés amb la projeccion de Shens Papèrs, un cort metratge musical de granda ... +
Diluns, 1 d'agost de 2016, 03h00
Coma cada an dempuèi vint e nòu ans, de centenats d’occitans e catalans s’amassaràn dimenge que ven, 7 d’agost, al Pòrt de Salau, al limit occitanocatalan, ... +
Dissabte, 23 de julhet de 2016, 03h00
Las edicions Letras d’òc-Camins recampan las recèptas mai requistas, agradivas e saborosas d’Occitània dins un libre de cosina collectiu que serà publicat en occitan ... +
Dimenge, 5 de junh de 2016, 03h00
Dimèrcles passat, 1r de junh, qu’auec lòc en Lhèida era presentacion dera edicion occitana deth roman Òc, dera escrivana Griselda Lozano, en encastre incomparable dera ... +
Dimars, 2 de febrièr de 2016, 03h00
Se desvelèt ièr l’edicion 2016 de la Guida Michelin, en autrejant 15 estelas a 13 restaurants occitans. Las estelas Michelin son vengudas, a l’ora d’ara, lo guierdon màger ... +
Dijòus, 15 d'octòbre de 2015, 03h00
Gasconha > Val d'Aran > Val d'Aran
Trip Advisor es una guida de las mai consultadas pels toristas que cèrcan d’endreches ont se lotjar o manjar. Fonciona sus Internet e apond a sas informacions las opinions dels clients, que ... +
Dimenge, 20 de setembre de 2015, 03h00
Los nombroses cambiaments e abituds culinàrias que visquèt Euròpa durant l’Edat Mejana son los fondaments de la cosina regionala d’uèi, sus la quala se proclamèt ... +
Dimècres, 24 de junh de 2015, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Bas > Carcassés
Aqueste dissabte 27 de junh, se debanarà a Rotlens en Malapèira la jornada de la rabassa d’estiu, Rabassa e Terrador, a l’iniciativa de l’associacion locala lo Camin del ... +
Dimenge, 22 de febrièr de 2015, 03h00
Demest los milanta vidèos que i a sus YouTube, qualques unes son de granda utilitat per de situacions quotidianas. Tan quotidianas coma pelar de frucha. L’usatgièr DaveHax, per exemple, ... +
Dijòus, 1 de genièr de 2015, 03h00
Aqueste dissabte 3 de genièr, de matin, se tendrà un novèl mercat de la rabassa negra al pè de la Montanha Negra, a Mossolens (mercat del terrrador tre 9h; passejada rabassiviticòla; ... +
Dimècres, 3 de decembre de 2014, 03h00
La Mòstra de Cinèma Occitan clavèt ièr la 7a edicion après aver engrandit significativament son accion, doncas qu’es passada de 19 a 30 localitats, amb una ... +
Dissabte, 15 de novembre de 2014, 03h00
Aqueste libre presenta tot çò que cal saber sus lo formatge blanc dins diferentas regions del nòrd d’Occitània (Borbonés, Auvèrnhe e Lemosin) e dins las ... +
Dissabte, 4 d'octòbre de 2014, 03h00
Gasconha > Val d'Aran > Val d'Aran
Era tresau edicion der eveniment gastronic aranés nomenat era Mongetada que compdarà enguan damb fòrça mès activitats, en seguida deth succès des edicions precedentes. ... +
Dissabte, 27 de setembre de 2014, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Naut > Lauragués
En aqueste mes d’octòbre, dos rendètz-vos audencs faràn la part bèla als produits dels terradors occitans e als ligams entre alimentacion, gastronomia e cultura occitana. ... +


text:
francoprovençau
Somari
Occitan
Etimologia
Derivat de franco (francés) e provençau.
Nom comun
francoprovençau [frankopruBeⁿsˈaw] masculin singular
- Ling. lenga parlada principalament en Francoprovença (o Arpitània que lo territòri es escambarlat sus tres estats França, Soïssa e Itàlia).
- Abitant de Francoprovença (o Arpitània)
- Originari de Francoprovença (o Arpitània)
Adjectiu
francoprovençau // masculin, francoprovençala // femenin (masculin plural francoprovençaus //, femenin plural francoprovençalas //) :
- Relatiu a Francoprovença (o Arpitània que lo territòri es escambarlat sus tres estats França, Soïssa e Itàlia) e a seis abitants.
- Originari de Francoprovença (o Arpitània).
- Relatiu au francoprovençau, lenga francoprovençala (o lenga arpitana).


text:
29
Mar
Setmana occitana de la Bibliotèca Max Roqueta de Clarmont d'Erau
Del 29/03 al 02/04, la Bibliotèca Max Roqueta de Clarmont d’Erau, organiza sa tradicionala Setmana occitana. Contes, musica e balèti son al programa d’aquela novèla edicion. E pendent tota la durada de l’eveniment, descobrissètz la mòstra Cultura viva, mesa a disposicion pel CIRDÒC.
Bibliotèca Max Roqueta de Clarmont d'Erau : 14 rue Louis Blanc.
Tèl : 04.67.96.42.53
Programacion :
-
Exposicion Cultura Viva - del 21 de març al 18 d’abril
Aquela exposicion bilingüa, occitan/francés, evoca qualques bocins del Patrimòni Cultural Immaterial del Lengadòc e Rosselhon. Mites, contes e legendas, èstres fantastics, carnavals, fèstas totemicas occitanas e catalanas auràn pas mai de secrèt per vos.
-
Cançons occitanas - lo 29/03 a 18:00
La corala Lo Cocut serà a la Bibliotèca per una serada a l’entorn de la cançon occitana. Son repertòri va de la cançon tradicionala als cants del sègle XX. Un moment de plaser a partejar ensemble.
Sus reservacion.
-
L’Ora del conte - lo 1/04 a 14:00
Per lo plaser d’escotar d’istòrias en occitan… Una animacion a l’entorn del conte presentada per Tomas Dupuy-Osterman de l’associacion Lectura e òc.
Pels mainatges de las classas bilingüas en francés/occitan de l’escòla Rostand.
-
Balèti - Mauresca - lo 1/04 dins la cort de la Bibliotèca
Una serada tot public, seguida per un balèti. Aquela serada serà l’escasença pels collegians del Salagon (los qu’auràn trabalhats en amont amb los musicaires de Mauresca) de vos presentar lor trabalh de creacion.
Sus reservacion.


text:
Montanhas Rocosas
Las Montanhas Rocosas (var. Montanhas Rochosas, Montanhas Rocoï), o simplament las Roc(h)osas, son una longa cadena de montanha situada dins lo nòrd-oèst d'America. Las Montanhas Rocosas s'espandisson sus mai de 4800 km del nòrd de la Colómbia Britanica, en Canadà, fins al Nòu Mexic, als Estats Units. Lo pic pus naut es lo Mont Elbert, en Colorado, amb 4401 m en dessús del nivèl de la mar. Lo Mont Robson en Colómbia Britanica, amb 3954 m es lo som pus naut dins la partida canadiana.
Lo sistèma de las Montanhas Rocosas dintre los Estats Units forma una "region fisiografica" (vejatz [1]). E mai apertengan a la Cordilhièra Pacifica, las Montanhas Rocosas an pas d'èsser confondudas amb la Cadena Costièra Pacifica (Pacific Coast Ranges) qu'es localizada directament a la broa de l'ocean Pacific.
Al Estats Units las pujadas pus impressionantas al dessús de las Grandas Planas incluson la cadena nomenada Front Range situada entre lo nòrd de Colorado e lo nòrd del Nòu Mexic, en Wyoming amb las sèrras apeladas Wind River Range e Big Horn Mountains, e en Montana amb las Crazy Mountains e amb lo "front" de las Montanhas Rocosas que s'espandís dins l'extrèm sud-oèst d'Albèrta en Canadà (conegut coma Clark Range).
La cadena Wasatch Range, prèp de Salt Lake City en Utah, dessepara lo Grand Bacin de las montanhas a l'oèst.


text:
Petròni
Petròni, C. ou T. Petronius Arbiter en latin, seriá naissut devers 30 aparentament a Palèrme ò Marselha e moriguèt alentorn de 66 a Cuma. Es un escriveire latin, que li es generalament atribuit lo Satiricon.
Biografia[modificar | modificar la font]
Visquèt dau temps deis Emperaires Glaudi e Neron. Foguèt bèu premier procònsol roman en Bitinia, puei foguèt anomenat cònsol. Maugrat qu'aquela foncion aguèsse perdut fòrça de la sieuna importància an aqueu moment, mòstra pasmens l'influéncia que ne'n gausissiá Petròni. Tacit lo descriu ja coma òme de plaser, dorment de jorn e s'espaçant en d'afars de nuech. Venguèt puei sòci de Neron.
La bòna astrada de Petròni suscitèt puei de gelosiá. Tigellin, prefècte dau pretòri, lo faguèt acusar d'aver participat a l'esconjuracion de Pison de 65. Èra d'efiech Petròni collèga d'Escaevinus, un deis esconjuraires. Sachent qu'èra clavat son sòrt, se trenquèt lei venas en 66 mentre que fasiá ribòta ambé seis amics, dau temps qu'èra a Cumes ambé la cort. Avans que de morir, atrobèt de temps per escriure son testament qu'adreicèt a Neron e que recapitulava lei tòrts qu'arreprochava a l'Emperaire. Aquela biografia a un caractèr largament ipotetic e tant se porriá que l'autor dau Satiricon foguèsse un autre Petronius
Anecdòta[modificar | modificar la font]
Se pensèt un temps que Petròni seriá naissut a Marselha. Un passatge dau Satiricon uei perdut se debanava dins la Ciutat Focèa. Probable tanben que se i naissèt pas, i passèt quauquei temps dins sa joinessa.


text:
Aups (Var)
Aups (Aups en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Var. La vila es celèbra per son mercat dei rabassas.
Aups se pronóncia [ˈaw, ˈzaw][1].
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aups es a 500 m d'altitud ai pòrtas de Verdon, entre la plana deis Uchanas e lei premiers còntrafòrts deis Aups coma la montanha deis Espiguieras (880 m).
La comuna es integrada dins lo Pargue Naturau Regionau de Verdon despuei 2000.
Istòria[modificar | modificar la font]
Juli Cesar i passèt per conquistar Gàllia e auriá dich « preferissi d'èsser premier as Aups que d'èsser segond a Roma ».
La vila foguèt pilhada per leis uganauds dau baron d'Alemanha de Provença particularament en 1574 onte pilhèron lo vilatge e maselèron 18 aupencs. Una "verge dau masèu" foguèt erigida sus lo luòc dau borrelatge, carriera dau Relòtge.
Aups foguèt lo centre de l'insurreccion varesa republicana en 1851 còntra lo còp d'Estat de Napoleon III, una veraia caça de l'òme foguèt liurada lo 10 de decembre. Lo vilatge prenguèt per escais lo Centre Var roge. La vila foguèt tanben un grand centre de la Resisténcia Francesa pendent la Segonda Guèrra Mondiala.


text:
532
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 532 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa de l'emperaire Justinian (527-565), acomençament de la construccion de la Basilica de l'Hagia Sophia sota la direccion deis arquitectas Isidòr de Milet e Antemius de Tralles. La bastida ocupèt aperaquí 10 000 obriers e esclaus e s'acabèt cinc ans e dètz mes pus tard.


text:
Lo devís recent deu president Obama en Egipte qu'a marcat ua etapa de compte har sus la via de la patz en Orient Mejan. Lo son prumèr gèste qu'ei estat de har pression suu govèrn de dreta d'Israèl entà que pause tèrmi a la soa politica destructora de colonizacion de las tèrras palestinianas.
Mes Obama qu'a besonh d'un sostien internacionau afin de tiéner de tòla a la potenta oposicion qui's mobiliza dejà contra eth.
Hem còrda a la declaracion d'Obama e au son aperet a estangar las activitats de colonizacion dens lo territòri ocupat, en juntar las nostas votz a ua peticion qui repeteish la soa crida.
Que publicaram lo nombre de signets obtienuts dens los principaus jornaus israelians e a Washington entà har còrda au messatge d'Obama. Hètz audir la vòsta votz, signatz aquesta peticion sus pè e hètz passar lo mot:
Peticion au govèrn d'Israèl e au Congrès deus Estats Units d'America:
Com ac a declarat lo president Obama, lo dret d'existir ne's pòt pas denegar a Israèl, e qu'ei totun entau dret de Palestina. N'acceptam pas la legitimitat de l'esperlongada de las colonias israelianas. Que viòlan los acòrds concludits e que sapan los esfòrç deus qui s'i hèn entà arribar a la patz. Qu'ei temps de pausar tèrmi ad aqueras colonias.


text:
Universitat Pau Sabatièr
L’Universitat de Tolosa III, tanben sonada Universitat Pau Sabatièr, es l’una de las tres universitats de l'Universitat de Tolosa.
L’universitat es especializada dins las sciéncias, las tecnologias, las disciplinas de la santat e del sports. Foguèt constituida en 1969 pel gropament de las facultats de sciéncias e las facultats medicalas de l’anciana Universitat de Tolosa. Compta 31 987 etudiants.[1]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L’anciana Universitat de Tolosa foguèt creada en 1229 e suprimida, coma totas las autras universitats francesas, per la Convencion en 1793 e tornat creada en 1896. Après mai de 1968 e la lei Faure, foguèt partejada en tres universitats (que l'Universitat Pau Sabatièr n'es) e un institut nacional politecnic.
Istoric[modificar | modificar la font]
Presidents de l'universitat[modificar | modificar la font]
Lo president actual es Bertrand Monthubert.
Estructura[modificar | modificar la font]
Unitats de formacion e de recèrca[modificar | modificar la font]
- Matematicas Informatica Gestion;
- Fisica Quimia automatica;
- Sciéncias de la vida e de la tèrra;
- Lengas viventas;
- Facultat de Medecina Ranguelh;
- Facultat de Medecina Purpanh;
- Facultat de las Sciéncias Farmaceuticas;
- Facultat de Cirurgia Dentària;
- Sciéncas e tecnicas de las activitats fisicas e esportivas.
Instituts e autras estructuras ligadas[modificar | modificar la font]
- Institut Universitari de Tecnologia de Tolosa A;
- Institut Universitari de Tecnologia de Tarba;
- Observatòri de Miègjorn-Pirenèus.
Ancians estudiants[modificar | modificar la font]
- Pierre Cohen, deputat socialista e cònsol màger de Tolosa de 2008 a 2014.


text:
1885
Aquesta pagina concernís l'an 1885 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Dins lo sud dau continent african, creacion dau protectorat de Bechuanaland. Aquò permetèt de blocar l'expansion vèrs lo nòrd dei colons boers.
Dins la Mar Roja, violacion dau tractat d'Adua signada l'annada precedenta amb Etiopia e regardant lo comèrci dins lo pòrt de Massaua. Pasmens, Londres laissèt leis Italians ocupar lo pòrt e començar la conquista de la region.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Installacion deis Italians dins lo pòrt de Massaua. Aquò èra una violacion totala dau tractat d'Adua de part dei Britanics mai lo negus Yohannes aguèt ges de possibilitat de s'i opausar. En plaça, acomencèt d'organizar la defensa dau nòrd dau Plan Etiopian e de Tigre. Lòng de la frontiera occidentala, batalha de Kufit (23 de setembre) que s'acabèt per una victòria defensiva etiopiana còntra lei Madistas.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Après doas annadas de guèrra e de blocus còntra França, lo govèrn malgash deguèt reconeisser sa desfacha e negociar per arrestar lo conflicte. En decembre, acceptèt de pagar una indemnitat de guèrra importanta, cedir lo pòrt de Diego Suarez e laissar « presidir ai relacions exterioras de Madagascar ». En cambi, París reconoguèt l'Estat malgash. Aquò permetiá ai Francés de presentar Madagascar coma lo sieu protectorat mai laissèt de facto son autonòmia ais autoritats malgashas (→ 1895).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Fin dei trabalhs acomençats en 1883 per l'engenhaire Hiram Maxim (1840-1916) sus lei mitralhièras. Aquò li permetèt de desvolopar la premiera mitralhièra automatica de tir continú. Modificada en 1894 per l'adaptar a la pouvera sensa fum, foguèt adoptada per mai d'una armada europèa a la fin dau sègle XIX e au començament dau sègle XX. Son foncionament èra basat sus l'efèct de reculament.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dei camps magnetics viradís per lo fisician Galileo Ferraris (1847-1897). Aquò aguèt de consequéncias importantas e rapidas sus lo desvolopament de maquinas electricas industrialas.
Medecina[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau premier vaccin còntra la ràbia per lo quimista francés Louis Pasteur (1822-1895). Aquò permetèt de luchar d'un biais eficaç còntra una malautiá perilhosa qu'entraïnava un nombre important de victimas cada annada e demostrèt l'eficacitat de la vaccinacion.
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de germani per lo quimista alemand Clemens Winkler (1838-1904).


text:
Common law
La common law o drech anglosaxon deriva del sistèma de drech que s'aplicava a Anglatèrra a l'Edat Mejana, a partir de la conquèsta normanda d'Anglatèrra, e foguèt utilizat per fòrça territòris jos influéncia britanica. La principala font del drech anglosaxon èra la costuma, e per quò se ditz common law[1]. Aprèp evoluèt cap a un drech jurisprudencial.
La caracteristica principala es de se basar mai sus la jurisprudéncia que sus las leis.
Principis de basa[modificar | modificar la font]
Lo drech anglosaxon (jurisprudencial) se mòstra pus flexible que lo drech roman (legalista). Al contrari, lo processus legislatiu se mòstra fòrt lent dins lo drech anglosaxon.
Lo sistèma de drech anglosaxon se basa, subretot, sus las analisis de las decisions judiciàrias dictadas pels tribunals o qualques tribunals superiors (aqueles que se pòt far apèl davant eles de las decisions presas pel dich tribunal) e las interpretacions d'aquelas decisions constituisson la Legislacion, per aquò las leis pòdon èsser ambigüas dins fòrça domenis, perque s’espèra que los tribunals las clarificaràn (o del biais que los tribunals ja faguèron sus de leis anterioras e similaras).
S'establís lo principi que se deu pas simplament tractar d'un biais similar los fachs diferents o emergissent dins diferentas ocasions[2].
Lo principi stare decisis vòl dire que los cases similars deurián èsser reglats amb de nòrmas de principis estables, amb que deurián arribar a de resultats similars.
Encara existís d'interpretacions judiciàrias que crèan de donadas juridicas nòvas, causa que en principi èra la nòrma mas que actualament es l'excepcion. Uèi es mai comun que las leis crèan de corpus completament novèls o qu'uniformizan e fixan las règles d'en primièr establidas per las decisions judiciàrias.
Cal remarcar que, d'en darrièr, lo principi de la ratio decidendi de las decisions judiciàrias de per abans dictadas obligan un tribunal (e los tribunals inferiors a aquel) a se prononciar de la meteissa mena o de forma similar. Per aquel motiu l'estudi del sistèma se basa en l'analisi detalhada de las decisions, aquò qu'indisís la nòrma juridica. Aquel estudi aboca a l'elaboracion d'un cas tipic, que se compara amb la situacion en estudi per veire s'es similar o non. Dins fòrça ocasions s'analisan divèrsas decisions que contenon lo meteis principi, vist de las divèrsas perspectivas, per n'extraire fin finala la nòrma juridica que s'aplicarà al cas estudiat.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Actualament, la diferéncia entre lo sistèma del drech roman e aquel del drech anglosaxon se redusís, perque se vei dins aquel segon sistèma una tendéncia a codificar las règlas juridicas, es a dire, far de nòrmas escrichas que pauc a pauc prenon la plaça dels ancians precedents judiciaris.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Washington Probate, "Estate Planning & Probate Glossary", Washington (State) Probate, s.v. "common law", [htm], 8 Dec. 2008:  , retrieved on 7 November 2009.
- ↑ (fr)Charles Arnold-Baker, The Companion to British History, s.v. "English Law" (London: Routledge, 2001), 386.
Ligams extèrnes (en)[modificar | modificar la font]
- The Common Law per Oliver Wendell Holmes Jr.
- The Common Law (Free eBook) por Oliver Wendell Holmes Jr., en Projècte Gutenberg .
- Examèn comparatiu de drech roman e drech anglosaxon per Peter Messitte, revista electronica del Departament d’Estat dels Estats Units d'America.
- Los sistèmas juridics del monde, Web de l'Universitat d’Ottawa.


text:
-319
Aquesta pagina concernís l'an -319 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Represa de la Segonda Guèrra Samnita. Lo cònsol Quintus Aulius Cerretanus ataquèt lei Frentanians, aliats dei Samnitas, que deguèron se sometre après la conquista de sa capitala. L'autre cònsol, Lucius Papirius Cursor, reconquistèt Satricuma e obliguèt lei Samnitas de demandar una trèva de doas annadas que foguèt acceptada.


text:
Seyssel
Seyssel en arpitan (Seyssel en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Seyssel-Savoie ocupa lo ponch çò de mès de bas del departament de la Anautita-Savoie : aquel ponch es çò confluisson del Orgulhós e del Rhône, #que l'altitud a lo-dessus del nivèl de la mar n'es pas que de 250 mètres.
Le territoire de Seyssel-Savoie occupe le point le plus bas du département de la Haute-Savoie : ce point est le confluent du Fier et du Rhône, dont l'altitude au-dessus du niveau de la mer n'est que de 250 mètres.


text:
Guèrra de las Malvinas
La Guèrra de las Malvinas (var.Guèrra dei/deras Malvinas) o Guèrra de l'Atlantic Sud qu'oposè lo regim de la Dictatura Militara Argentina dab lo govèrn anglés de la Purmèra Ministra Margaret Thatcher entau contròlle de la soberanitat suber l'achipèl de las Islas Malvinas.
A maugrat de la realitat anciana d'aqueth conflicte, ambs gobèrns qu'èran en dificultas dens sengles país e qu'enssagèn de virar se las dab ua guèrra. Los dus govèrns que credèvan que las causas e serèn aisidas entà eths : Anglatèrra qu'avèva ua evidenta superioritat militara mentre que lo govèrn d'ideologia capitalista de la Dictatura qu'èra politicament pròche deus regims anglosaxons d'Anglatèrra e deus Estats Units d'America e, en mei d'aquò, que credèva qu'Anglatèrra qu'èra chic interessada per aquesta colonia pauc defenuda, isolada e costosa. Au cap de l'expulsion de l'armada argentina per las òst britanicas la Dictatura Militara Argentina que cadó e lo Partit Conservator que gavidè Anglatèrra per mantuas annadas après, a maugrat de las soas coentas iniciaus e d'ua tradicion anteriora de govèrns tribalhistas.
Lo pretèxte de la guèrra que ho la revindicacion Argentina de crubar las islas Malvinas d'on las soa populacion e la soa autoritat èran estadas expulsadas per ua invasion anglesa en 1833. A maugrat d'aquesta invasion e de las revindicacions Argentinas, las relacions enter ambs país que demorèn bona e quitament estretas e privilegiadas dinc a la fin de la Segonda Guèrra Mondiau au mens.
Aqueth statu quo que ho rot dab l'expulsion per l'armada anglesa e devath los òrdis de la Purmèra Ministra d'ua enterpresa argentina qui èra estada contractada entà efectuar tribalhs dens las islas Georgia deu Sud per'mor d'aver hissada ua banèra argentina. Ua escalada militara que seguí dant atau a ambs govèrns lo parat de mobilizar las loas opinion publicas e de desbrembar atau las loas mauescadudas respectivas politicas, sociaus e economicas.
A maugrat de çò de previst per la Junta Militara argentina, lo govèrn deus Estats Units d'America, lo lor aligat e sostien dens las loa Guèrra Lèda contre l'esquèrra, que l'abandonè au prohèit d'Anglatèrra, país de medisha origina culturau. L'ajuda americana qu'obliguè l'armada de l'aire argentina e volar hèra baish ; França, aligada dab Anglatèrra, que ho implicada estrategicament e ambigüosamet dens lo conflicte per'mor l'armament argentin qu'èra estat crompat a França. Argentina que ho sostienguda per tots los país americans (a l'excepcion deus Estats Units, de Colómbia, de Trinitat e Tobago e sustot de Chile qui, gavidat peu regim capitalista deu dictator Augusto Pinochet, e èra un enemic d'Argentina e un aligat ideologic d'Anglatèrra e deus Estats Units d'America) ; a maugrat d'estar governada per ua junta de dreta anticomunista, Argentina que ho tanben sostienuda per país comunistas com l'Union Sovietica (cinicament un enemic ideologic mes un partenari economic deus màgers) e per Cuba (solidari d'aqueth país latino american vadut tot d'un còp ostil de cap au monde anglosaxon).
Au cap de las operacions militaras - on participè lo princi Andrew de York - las òst britanicas que tornèn controllar las Malvinas. Lo conflicte que tuè 649 argentins, 255 sordats britanics e 3 kelpers (nom deus colons britanics de las Malvinas).


text:
1461
Aquesta pagina concernís l'an 1461 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Carles VII lo 22 de julhet. Son fiu Loís XI li succediguèt. Sensa se procupar dei funeralhas de son paire, lo rèi novèu foguèt sacrat en Reims e intrèt dins la capitala lo 30 d'aost. Un important grop de chivalier de Borgonha menat per Felip III de Borgonha li accompagnèt. Pasmens, tre lo 7 d'octòbre, Loís XI quitèt París per lo castèu d'Amboise. Puei, lo 7 d'octòbre, s'installèt a Tors.
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Fin de la crisi entraïnada per l'afondrament de la vila de Mayapan cremada e abandonada après la revòuta d'Ah Xupan. Lo territòri maia dau nòrd de la peninsula de Yucatan foguèt d'ara endavant devesit entre 16 estats rivaus dominats per lei tribüs dei Cocomes, dei Xius, dei Chels, dei Canuls e dei Chontals.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
John Birks "Dizzy" Gillespie (1917-1993) foguèt un trompetista, cantaire e compositor nòrd-american de jazz. Gillespie, Amb Charlie Parker, foguèt una de las figuras mai considerablas en lo desvolopament del bebop, jazz latin e del jazz modèrne. En los sieus primièrs ans coma instrumentista trabalhèt amb las grandas bandas de Cab Calloway e Earl Fatha Hines, del temps que lo 1945 collaborèt amb lo saxofonista Charlie Parker, amb qual grauèt qualqu'uns dels mai revolucionaris tèmas de l'istòria del jazz.


text:
Annie Lennox
Ann Lennox, mai coneguda coma Annie Lennox (Aberdeen, 25 de decembre de 1954) es una cantautora e activista escocesa. Sa carrièra comencèt dins la decada de 1970 dins una formacion sonada The Tourists. Qualques ans mai tard amb un dels membres d'aquel grop, Dave Stewart, formèron amassa lo duo Eurythmics. Comencèt sa carrièra en solista tre 1992 amb l'album Diva.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Diva (1992)
- Medusa (1995)
- Bare (2003)
- Songs of Mass Destruction (2007)
- The Annie Lennox Collection (2009)


text:
Coffea
Coffea es lo genre de mantuna espècia de plantas de flors de la familha de Rubiaceae. Son d'arbrilhons, natius d'Africa subtropicala e d'Asia del sud. Las granas d'aquelas plantas produsisson una beguda estimulanta nomenada cafè. Los grans de cafè son nomenats beans (monjetas) dins lo comèrci. Las grans de cafè son mai que mai cultivats dins los païses tropicals, dins de plantacions per a l'encòp la consomacion locala e l'exportacion dins los païses temperats. Lo cafè es un produch agricòla màger e representa las mai bèlas exportacions de mantun país.
Diferentas espècias[modificar | modificar la font]
- Coffea arabica
- Coffea benghalensis
- Coffea canephora
- Coffea congensis
- Coffea excelsa
- Coffea gallienii
- Coffea bonnieri
- Coffea mogeneti
- Coffea liberica
- Coffea stenophylla


text:
Carville (Calvados)
Carville en normand (Carville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del Bocage virois, sul marge drech de la Vire e lo marge esquèrre de la Souleuvre, limitrophe a l'oèst del Bény-Bocage, Carville es a 10 km al nòrd de Vire.
Commune du Bocage virois, sur la rive droite de la Vire et la rive gauche de la Souleuvre, limitrophe à l'ouest du Bény-Bocage, Carville est à 10 km au nord de Vire.


text:
Mongolia
Mongolia (en mongòl Mongol Uls) es un país d'Asia, pàtria del pòble mongòl e de la lenga mongòla, que dona son nom a un estat del meteis nom. A pas cap de frontièra maritima. Confronta China al sud e Russia al nòrd.
Sa capitala es Ulaan Baatar (que sa populacion èra estimada a 942 705 abitants en 2005).
Lo gentilici es mongòl -a.
La Mongolia istorica e culturala es plan mai granda que l'estat actual de Mongolia (compren per exemple la província de la Mongolia Interiora en China).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a Gengis Khan
- 2.2 L'Empèri Mongòl
- 2.3 De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna
- 2.4 La Mongòlia modèrna
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a Gengis Khan[modificar | modificar la font]
La Preïstòria[modificar | modificar la font]
La preséncia umana sus lo territòri mongòl sembla datar d'au mens 100 000 ans e aquela d’Homo sapiens d'au mens 40 000 ans. Lo Neolitic i comencèt entre lei millenaris VII e V av. JC. Entre 1100 e 800 av. JC, una cultura a l'origina a la bastida de monuments megalitics dichs pèiras de cèrvi dominava la region. Entre lei sègles VIII e II av. JC, foguèt remplaçada per una cultura caracterizada per la bastida de tombèus de lausas. Lo norrigatge èra l'activitat principala e lo mestritge dau chivau sembla precòça coma per un nombre important d'autrei pòbles de l'estèpa. De descubèrtas d'objèctes semblan indicar l'existéncia de rets marchands ambé de pòbles alunchats e l'existéncia d'una activitat artistica pròcha de l'art escite. Dins lo corrent d'aqueu periòde, a una data mau coneguda, se desvolopèt la metallurgia dau bronze qu'èra ben conegut au sègle V av. JC. La metallurgia dau fèrre apareguèt au sègle III av. JC e se difusèt rapidament.
Lei Xiongnus[modificar | modificar la font]
Lei Xiongnus son lo premier pòble ben identificat sus lo territòri mongòl. Son centre politic èra installat dins la vau d'Orkhon que venguèt per la seguida lo còr de plusors empèris nomadas ulteriors. A partir de 245 av. JC, lei Xiongnus menèron d'incursions còntra China e infligiguèron plusors desfachas ai fòrças imperialas. En 201 av. JC, l'emperaire Gaozu (202-195 av. JC), fondator de la dinastia Han, foguèt obligat de negociar, çò que venguèt generalament la regla dei sobeirans chinés seguents car la poissança militara de cavaliers-arquiers nomadas unificats sota la direccion d'un cap unic èra una menaça fòrça seriosa per la seguretat de l'Empèri.
Lei principis d'aquelei negociacions foguèron de pagar de tributs regulars per defugir d'invasions, de donar de títols ai caps de l'estèpa, de conclure de maridatges politics ambé lei caps pus importants, sostenir la division dei tribüs per empachar l'emergéncia d'un cap unic e encoratjar lei guèrras entre pòbles diferents. En parallèl, lei Chinés renforcèron sei defensas e organizèron d'expedicions punitivas còntra lei reguitnaires. Pasmens, quand lo poder imperiau èra afeblit, lei nomadas ataquèron sistematicament lo territòri chinés per obtenir mai de concessions.
Fins au sègle I ap. JC, lei Xiongnus demorèron una menaça importanta per China. En mai d'aquò, menacèron tanben la Rota de la Seda e lei Chinés foguèron obligats d'intervenir dins lo Bacin de Tarim per gardar sota son contraròtle leis itineraris comerciaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde, lei Xiongnus se devesiguèron entre Xiongnus Meridionaus, installats lòng de la frontiera chinesa que se sinizèron e se reconoguèron vassaus de l'emperaire, e Xiongnus Septentrionaus que gardèron sa cultura. Pasmens, a partir dau sègle I ap. JC, foguèron pauc a pauc dominats per lei Xianbeis.
Lei Xianbeis e lei Ruanruan[modificar | modificar la font]
Lei Xianbeis establiguèron a son torn un empèri nomada centrat sus lo territòri de la Mongolia actuala que dominèt leis autrei pòbles locaus, compres lei tribüs xiongnus. Dins lo corrent dau sègle III, ataquèron regularament China qu'èra devesida e afeblida après la disparicion de la dinastia Han. Lei Xiongnus Meridionaus aprofichèron tanben lo declin dei dinastias chinesas per demandar de concessions suplementàrias puei se jonhèron ai pilhards. Au sègle IV, la resisténcia s'afondrèt e la China Septentrionala foguèt ocupada per lei Xianbeis, lei Xiongnus Meridionaus e divèrseis autrei pòbles nomadas. Puei, entre 386 e 439, un pòble nomada turc, lei Tobas, unifiquèt lei reiaumes formats per leis envaïsseires, fondèt la dinastia Wei dau Nòrd e se sinizèt rapidament.
Aqueu procès se debanèt mai d'un còp a l'eissida deis invasions nomadas seguentas car lei venceires èran generalament numericament gaire nombrós a respèct de l'importanta massa representada per leis abitants chinés. De mai, sensa conóissença de la gestion d'un estat sedentari, adoptavan lo modèl politic chinés e s'impregnèron de sa cultura sofisticada. Enfin, aquel efècte èra accelerat per lei contactes ambé lei foncionaris chinés qu'èran necessaris per la gestion de l'administracion, de la burocracia e dau govèrn. Fòrça rapid, aquela evolucion durava generalament una ò doas generacions e lei venceires abandonavan alora totalament lo mond de l'estèpa ont èran remplaçats per d'autrei pòbles eissits dei prefondors de l'estèpa.
Ansin, tre lo sègle IV, Mongolia èra venguda lo centre de la confederacion dei Ruanruan (que se donavan lo nom « d'Avars »[1]). Lei mèstres novèus de l'estèpa representèron rapidament una menaça per China fins au sègle VI quand lei Chinés capitèron de formar una aliança amb un autre pòble nomada, lei Tujue d'origina turca, per leis anientar en 552.
Lei Tujue[modificar | modificar la font]
Lo vuege laissat per la disparicion dei Ruanruan durèt gaire car lei Tujue fondèron lo sieu khanat de la Mar Caspiana a Mongolia. La vau d'Orkhon ne'n foguèt tornarmai lo centre politic. Per lei Chinés, venguèron rapidament una menaça pus seriosa que lei Ruanruan. Per exemple, en 626, una incursion tujue agantèt la capitala Chang'an. Pasmens, lo govèrn chinés capitèt de lei devenir entre Tujue Occidentaus, installats en Asia Centrala, e Tujue Orientaus, installats en Mongolia.
Au sègle VII, la dinastia Tang, qu'aviá tornat unificar China en 618, contunièt aquela politica e suscitèt de divisions entre tribüs turcas. En 630, sei fòrças capitèron de capturar lo cap suprèm dei Tujue entraïnant la fragmentacion de son empèri que demorèt devesit fins ais annadas 680. Un segond khanat tujue se formèt a partir deis annadas 680 mai sa poissança demorèt inferiora a aquela dau premier khanat. Fòrça afeblits a partir de 710, lei Tujue foguèron vencuts en 745 per leis Uigurs.
Leis Uigurs[modificar | modificar la font]
Leis Uigurs son un pòble d'origina turca que dominèt l'estèpa mongòla fins ais annadas 840. Aliats de la dinastia Tang, intrèron en China a la demanda de l'emperaire per luchar còntra la revòuta d'An Lushan. Aprofichèron la situacion per pilhar lo territòri chinés. Au contacte dei rets marchands de la Rota de la Seda, adoptèron divèrsei trachs culturaus d'autrei pòbles asiatics coma lo bodisme, lo nestorianisme e un sistèma d'escritura. Organizèron pauc a pauc un reiaume amb una administracion, relativament desvolopada per un pòble nomada, qu'èra totjorn en plaça au moment de l'emergéncia dei Mongòls de Genghis Khan. Ansin, maugrat un declin precòç de sa poissança, tre leis annadas 840, leis Uigurs gardèron un ròtle administratiu e culturau important au sen dei khanats ulteriors.
Lo periòde de division de l'estèpa de 840 a 1206[modificar | modificar la font]
Après la disparicion deis Uigurs coma poissança dominanta, l'estèpa eurasiatica e Mongolia conoguèron un periòde marcat per una succession d'empèris nomadas que mau capitèron de dominar lòngtemps la region. Ansin, lei venceires deis Uigurs, lei Quirguizs mau capitèron d'establir d'un biais duradís sa dominacion e foguèron desfachs per lei Khitans en 924.
D'origina mongòla, aqueu pòble èra centrat teniá lo contraròtle de Manchoria e de Mongolia. Conquistèron tanben una partida dau nòrd de China onte fondèron la dinastia Liao (907-1125). Se sinizèron rapidament e se preocupèron gaire de l'estèpa. La fondacion en 1036 d'un reiaume, egalament rapidament sinizat, per lei Tanguts entre lo còr de China e l'estèpa permetèt de protegir lo territòri chinés deis incursions nomadas e agravèron la manca d'interès dei Khitans per leis afaires eurasiatics.
En 1125, lei Khitans foguèron batuts per lei Jurchens (nom ancian dei Manchós) que fondèron tanben una dinastia sinizada, la dinastia Jin. Pasmens, coma sei predecessors, s'interessèron subretot ais afaires chinés. Aquela manca d'interès entraïnèt de combats entre lei tribüs turco-mongòlas desirosas d'establir sa primautat dins l'estèpa.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Lei Mongòls avans Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Benlèu originaris de Manchoria occidentala segon de documents chinés dau sègle IV, lei Mongòls migrèron pauc a pauc vèrs l'oèst. Desvolopèron un liame important ambé lei Monts Khentii onte se troba Burkhan Khaldun, au nòrd d'Ulan Bator, qu'es sa montanha sacrada. Au sègle XII, vivián dins lo bacin de Kerulen. Èran devesits entre plusors tribüs principalas : lei Kereit ocupavan la vau auta d'Orkhon, lei Merkit èran installats entre Selenga e lo lac Baikal, lei Naiman vivián a proximitat d'Altai e lei Ongut se desplaçavan lòng de la Granda Muralha. De 1130 a 1160, lei Mongòls formèron una premiera confederacion, fondada per Qabul Khan, que foguèt destrucha per leis atacas dei Tatars, installats au sud dau domeni mongòl. Après aquela revirada, lei diferentei tribüs demorèron devesidas fins a l'arribada de Genghis Khan.
Lo rèine de Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Genghis Khan ò « khan universau » èra un títol donat en 1206 a un cap mongòl dich Temudjin nascut dins lo corrent deis annadas 1150 ò 1160. A la fin dau sègle XII, aviá capitat de reünir lo pòble mongòl sota son autoritat. Totjorn en 1206, someteguèt tanben leis Uigurs que sei letruts formèron lei premiers personaus administratius mongòls e foguèron cargats de l'educacion intellectuala dei fius de l'elèit mongòla. Enfin, dotèt son pòble d'una lèi estricta que favorizèt la disciplina e l'obeïssença ai caps. Formada de soudats disciplinats, fòrça mobils gràcias ai capacitats fisicas excepcionalas dei chivaus de l'estèpa e tenent una poissança de fuòc quasi inegalada gràcias ais arcs composits caracteristics dei pòbles nomadas, l'armada mongòla agantèt ansin una fòrça encara desconeguda dins l'Istòria.
A partir de 1209, Genghis Khan acomencèt la conquista dei territòris vesins. Ataquèt premier lei Tanguts mai maugrat mai d'una victòria, poguèt pas prendre lei vilas. Lei Tanguts poguèron donc negociar la partença dei Mongòls en cambi d'una aliança per sei projèctes futurs d'expansion. En 1211, foguèt lo torn dei Jins de venir la buta deis atacas mongòlas. Pasmens, en despiech de plusors desfachas e de la pèrda de Pequin, capitèron de resistir a partir dau sud de son reiaume.
En 1218, lei Jins foguèron sauvats per l'execucion d'una ambaissada mongòla per lo sultan de Khwarezm. D'efèct, aquò entraïnèt una intervencion generala de l'armada mongòla en Asia Centrala en 1219-1220. Khwarezm foguèt ravatjat e plusors vilas qu'avián assaiat de resistir foguèron pilhadas e cremadas. En 1221, la màger part de Khwarezm èra conquistat e Genghis Khan s'entornèt en Mongolia. I preparèt una campanha novèla còntra lei Tanguts qu'avián refusat de l'ajudar còntra Khwarezm. Après doas annadas de resisténcia, foguèron batuts e annexats a l'Empèri Mongòl. Genghis Khan moriguèt la meteissa annada.
Lo rèine d'Ogedei[modificar | modificar la font]
A sa mòrt, l'Empèri foguèt partejat entre lei fius de Genghis Khan e seis eiretiers segon la volontat dau fondator de l'Empèri. L'Asia Centrala occidentala foguèt fisada a Batu (fiu dau fiu ainat de Genghis Khan), l'Asia Centrala orientala a Chagatai, la Mongolia occidentala a Ogedei e la Mongolia orientala a Tului. Designat per son paire per assegurar sa succession, Ogedei foguèt elegit en 1229 per dirigir l'ensems per l'assemblada dau pòble mongòl (lo kurultai). Lo sobeiran novèu creèt una administracion e una burocracia permetent de dirigir e d'administrar l'Empèri Mongòl en formacion. A partir de 1230, acomencèt tanben la bastida de Karakorum que venguèt la capitala de l'Empèri fins ais annadas 1260.
Durant lo rèine d'Ogedei, l'expansion mongòla contunièt. A l'èst, destruguèron lo reduch de la dinastia Jin entre 1233 e 1234. Puei, ataquèron l'Empèri Song marcant l'acomençament d'una guèrra lònga e saunosa còntra lei Chinés que resistiguèron amb acarnament a partir de sei rets de fortificacions. A l'oèst, menèron campanha còntra Pèrsia, Caucàs, l'Euròpa Orientala e l'Euròpa Centrala. Pasmens, leis armadas mongòlas deguèron se retirar de Polonha e d'Ongria en causa de la mòrt d'Ogedei en 1241 que necessitèt la reünion dau kurultai.
La division de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Ogedei — fenomèn classic e recurrent au sen deis empèris nomadas — l'Empèri Mongòl se fragmentèt rapidament entre leis eiretiers de son fondator car leis apanatges de cada branca de l'ostau de Genghis Khan venguèron pauc a pauc independents. Après lo rèine brèu de Guyuk (1246-1248), Mongke (1251-1259) foguèt lo darrier khan mongòl que son autoritat èra vertadiera sus la totalitat de l'Empèri. La conquista de territòris novèus contunièt dins lo corrent de son rèine ambé la conquista de Pèrsia e de Mesopotamia per son fraire Hulegu que fondèt l'Ilkhanat, divèrsei campanhas en Asia dau Sud-Èst, la conquista de Tibet e l'estructuracion dau Khanat de l'Òrda d'Aur en Asia Centrala Occidentala.
La disparicion de Mongke entraïnèt una crisi de succession entre lei descendents de Tului, sostenguts per Kubilai, e lei descendents d'Ogedei. Lo premier partit ganhèt lo combat gràcias a la victòria de Kubilai còntra Arik Borke, un felen d'Ogedei. Pasmens, maugrat lo mantenement nominau de l'unitat mongòla sota l'autoritat de Kubilai, elegit grand khan, l'Empèri èra devesit entre quatre khanats independents. Tre 1279, Kubilai se preocupèt principalament de son domeni chinés, se proclamèt emperaire de China e fondèt la dinastia Yuan. Gardèt tanben lo contraròtle de Mongolia.
De l'Empèri Mongòl a la Mongòlia modèrna[modificar | modificar la font]
Lo periòde oirat[modificar | modificar la font]
La dinastia Yuan gardèt lo poder en China fins a 1368 e son expulsion per una revòuta dirigida per la dinastia Ming. Lei Yuans assaièron d'utilizar Mongolia per organizar la reconquista de China mai foguèron tornarmai vencuts. Aquela revirada marquèt l'abaissament dei descendents de Genghis Khan que foguèron remplaçats per lei Mongòls Occidentaus ò Oirat. Dins lo corrent dau sègle XV, leis Oirat ataquèron lo Khanat de Chagatai e l'Empèri Ming. Aquò entraïnèt lo renfòrçament de la Granda Muralha. Pasmens, la poissança oirat declinèt rapidament car poguèt pas redurre l'ostilitat persistenta dei Mongòls Orientaus. De mai, se devesiguèron entre elei.
Dayan Khan, Altan Khan e la conversion au bodisme[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVI, lei tribüs mongòlas orientalas se redreiçèron e venguèron tornarmai una poissança militara seriosa durant lei rèines de Dayan Khan (1480-1543) e d'Altan Khan (1543-1583). Capitèron de luchar victoriosament còntra la primautat oirat e de menar d'incursions còntra lo territòri chinés. Lei Mongòls ocupèron d'un biais solid lei regions au nòrd de la Granda Muralha, çò qu'es a l'origina dei poblaments mongòls actuaus en China Septentrionala. Après una tiera de victòrias, Altan Khan obtenguèt de privilègis comerciaus fòrça importants en 1570. Fondèt alora la vila de Hohhot en 1581 que venguèt sa capitala.
Una autra evolucion liada au periòde de redreiçament dei rèines de Dayan Khan e d'Altan Khan foguèt la conversion dei Mongòls au bodisme. D'efèct, a partir dau sègle XVI, de liames importants se desvolopèron entre Mongòls e Tibetans. En 1566, lei premierei conversions aguèron luòc dins lei clans pus meridionaus. Puei, en 1578, un rescòntre entre Sonam Gyatso e Altan Khan permetèt au premier d'obtenir lo títol de dalai-lama e la conversion dau khan e au segond d'èsser reconegut coma reïncarnacion de Kubilai. A partir d'aquela annada, lo bodisme vajrayana venguèt la religion deis elèits que l'impausèron au pòble.
L'integracion dei Mongòls Meridionaus au sen de China[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, lei Jurchens restaurèron sa poissança anciana. Capitèron rapidament de formar d'alianças solidas ambé mai d'una tribü mongòla, especialament au sen dei Mongòls Meridionaus, a partir de 1627. En 1634, lo khan manchó Abahai venquèt lo khan Ligdan qu'assaiava d'establir son poder sus lo rèsta dau pòble mongòl. Aquela victòria li permetèt d'obtenir lo raliment de la màger part dei Mongòls ai Jurchens e lo sagèu imperiau de la dinastia Yuan. Ansin, lei Mongòls Meridionaus faguèron partida de l'armada manchó e participèron a la fondacion de l'Empèri Qing.
Lei Khalkhas[modificar | modificar la font]
Lei tribüs de Mongolia Septentrionala demorèron en fòra dau movement d'integracion manchó. La tribü dei Khalkhas dominèt la region e sa politica aguèt un ròtle important dins la formacion de la Mongolia modèrna. D'efèct, lo khan Gombodorj proclamèt son fiu Zanabazar coma la reïncarnacion de Genghis Khan e d'un letrut tibetan dich Taranatha. Après un viatge en Tibet, recebèt lo títol de « venerable e sant senhor incarnat » e fondèt en 1639 lo monastèri d'Urga que foguèt a l'origina d'Ulan Bator.
A partir deis annadas 1580, Zanabazar favorizèt un raprochament entre Khalkhas e Manchós quand Mongolia venguèt la buta deis atacas dei Jungars. En 1691, una assemblada dei caps mongòls orientaus acceptèt la senhoriá de la dinastia Qing. China aprofichèt aqueu succès diplomatic per consolidar sa frontiera septentrionala definida au tractat de Nerchinsk signat en 1689 ambé Russia. De garnisons foguèron ansin installadas dins lo nòrd de Mongolia.
Lei Jungars e la conquista chinesa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XVII, lei Jungars, una tribü mongòla eissida deis Oirat, fondèron un empèri nomada en Tarbagatai. Dominèron l'estèpa d'Asia Centrala e venguèron pron poderós per intervenir dins leis afaires intèrnes de Tibet en 1642 e de la region de Kachgar en 1677. Puei, ataquèron lei Mongòls Orientaus, çò qu'accelerèt son raliment ai Manchós. En 1696, lei Jungars foguèron batuts per lei fòrças de l'emperaire Kangxi (1661-1722). Pasmens, lei Jungars poguèron se retirar dins l'estèpa.
Au començament dau sègle XVIII, organizèron d'atacas novèlas còntra China e Tibet. En 1717, prenguèron e pilhèron Lhasa. I demorèron fins a 1720 avans d'èsser desalotjat per una còntra-ataca chinesa. Pasmens, aquela desfacha demeniguèt gaire lo potenciau militar jungar que representèt una menaça seriosa per la dinastia Qing fins a una crisi de succession en 1745. A partir d'aquela annada, lei Jungars se devesiguèron e foguèron exterminats per lei Chinés en 1757. Son territòri foguèt repoblat ambé de populacions musulmanas.
Lo periòde Qing[modificar | modificar la font]
Après l'anientament dei Jungars, la politica Qing en Mongolia foguèt basat sus un respèct estricte de l'organizacion e dau mòde de vida mongòls. Ansin, lei limits dau territòri de cada khan foguèron clarament definits, lo desvolopament dau clergat bodista (40% de la populacion adulta masculina a la fin dau sègle XIX) foguèt encoratjat e un governador manchó foguèt nomat per susvelhar lo país. L'accès au país èra defendut ais estrangiers e ai Chinés. Aquò favorizèt la formacion d'una societat fòrça conservatritz dominada per lei khans e lei monastèris qu'èran proprietaris dei tèrras.
Conjugat ambé la politica isolacionista de China, aqueu conservatisme bloquèt tota evolucion de la societat mongòla. Ansin, a la fin dau sègle XIX, la màger part de la populacion èra reducha a un estatut similar ai sèrvs europèus. Pasmens, dins lo corrent dau sègle XIX, la sarradura de Mongolia foguèt mens fèrma. L'immigracion chinesa se desvolopèt ansin en Mongolia Interiora e lei Rus poguèron durbir un consulat a Urga en 1860. De mai, la manca de sòus e la fin dei pilhatges, que permetián aperavans d'obtenir lei bens necessaris ai Mongòls, donèt un ròtle preponderant ais usuriers chinés.
La Mongòlia modèrna[modificar | modificar la font]
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En octòbre de 1911, se debanèt una revolucion republicana en China. Lei khans mongòls, que s'estimavan liats a la dinastia Qing e non au govèrn chinés, proclamèron son independéncia en decembre. Obtenguèron una promesa russa d'ajuda militara per rebutar una eventuala ataca chinesa en 1912. Pasmens, un an pus tard, Russia cambièt de politica. Reconoguèt la senhoriá chinesa en cambi dau mantenement d'una autonòmia intèrna. Signat en 1915, aquel acòrd subrevisquèt pas a la Revolucion Russa de 1917 e, en 1919, China ocupèt militarament Mongolia.
Pasmens, la posicion chinesa èra menaçada per lo desvolopament d'un corrent revolucionari mongòl dirigit per Damdinguine Sükhe-Bator e Khorloguine Tchoibalsan. Deviá tanben faciar lei projèctes de Japon, ja establit en Manchoria de crear un estat mongòl plaçat sota son influéncia. Tòquio sostenguèt donc lei fòrças antibolchevicas dau baron von Ungern-Sternberg que gardèt lo contraròtle de Mongolia fins a 1921. En julhet, lei tropas de Sükhe-Bator e de Tchoibalsan, renforçadas per de soudats sovietics, ocupèron Urga e i fondèron un govèrn revolucionari dirigit — en teoria — per lo Bodgo Gegen, considerat coma la reïncarnacion de Taranatha. Son autoritat s'estendiguèt sus la Mongolia Exteriora mai pas sus la Mongolia Interiora que demorèt sota contraròtle chinés.
Après la mòrt de Sükhe-Bator e dau Bodgo Gegen, respectivament en 1923 e en 1924, la Mongolia Interiora venguèt la Republica Populara de Mongolia en novembre de 1924. Premier « estat satellit » de l'Union Sovietica, foguèt dirigida per lo manescau Tchoibalsan e lo Partit Popular Revolucionari Mongòl (PPRM). Urga venguèt Ulan Bator.
La Republica Populara de Mongolia[modificar | modificar la font]
La Republica Populara de Mongolia demorèt dins l'esfèra d'influéncia sovietica fins a la fin de la Guèrra Freja. Lo regime comunista assaièt de modernizar lo país mai deguèt rapidament tenir còmpte dei particularitats liadas au nomadisme e au feble nivèu tecnologic dau país. Ansin, una premiera temptativa de collectivizacion dei tropèus entraïnèt una catastròfa au començament deis annadas 1930. Après aquela revirada, lo regime de Tchoibalsan venguèt pus flexible sus lei questions economicas. En revènge, lo caractèr autoritari demorèt viu e en 1937-1939, d'importantei purgas permetèron au govèrn d'eliminar l'oposicion dau clergat e dei khans.
Diplomaticament, lo país èra protegit per lei Sovietics que menèron en 1939 de combats durs còntra lei Japonés a Khalkhin Gol per defendre lo país còntra leis ambicions de Tòquio. Puei, en 1945, l'armada mongòla participèt a l'invasion sovietica de Manchoria. Totjorn en 1945, Mòscou donèt son acòrd per l'organizacion d'un referendum permetent au país de venir totalament independent.
Khorloguine Tchoibalsan moriguèt en 1952 e foguèt remplaçat per Yumjagiyn Tsedenbal que gardèt lo poder fins a 1984. Durant aqueu periòde, lo govèrn assaièt de modernizar lo país amb un desvolopament de l'urbanisme e de l'industria, l'adopcion de reformas dau sistèma judiciari (creacion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, de tribunaus, d'òrdres d'avocats... etc.) e la fin de l'isolacionisme mongòl (adesion a l'ONUen 1961, creacion de relacions diplomaticas ambé d'autrei país... etc.). Per redurre lo nomadisme, Tsedenbal capitèt tanben de collectivizar una partida de l'agricultura. Pasmens, a partir deis annadas 1970, son regime venguèt pus autoritari e autocratic (creacion d'un culte de la personalitat... etc.) e Tsedenbal foguèt destituit en 1984 durant un viatge en URSS.
Son successor foguèt Jambyn Batmonkh que renforcèt lei liames ambé l'Union Sovietica per assaiar d'accelerar la modernizacion. Pasmens, ambé la crisi sovietica deis annadas 1980, Mongolia deguèt tanben faciar de dificultats economicas e de manifestacions en favor de la democracia. En 1990, Batmonkh deguèt laissar lo poder. Una constitucion novèla foguèt adoptada e la Republica Populara de Mongolia dispareguèt oficialament en junh de 1992.
Mongòlia dempuei 1992[modificar | modificar la font]
La disparicion dau protector sovietic e la fin dau sistèma comunista aguèron de consequéncias importantas sus l'economia mongòla. En particular, la pauretat, l'inflacion e la criminalitat aumentèron e plusors avançadas dau periòde precedent, coma la reduccion deis inegalitats òmes-fremas, son fòrça menaçadas. De mai, en 2000, una secaressa causèt de pèrdas importantas au sen dei tropèus. Aquò accelerèt l'exòdi rurau en direccion de la capitala que conoís un desvolopament anarquic a l'origina d'una pollucion fòrça importanta. Politicament, lo PPRM e lei partits liberaus alternan au poder e forman regularament de coalicions comunas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Mongolia
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]