text:
Arbre
Un aubre (var. abre, albre, arbe, arbo, arbre[1]) es un vegetau lignós de pòrt aut, passant generalament mai de 5 m[2], format d'un ret de raiç e d'un tronc mai ò mens desvolopat subremontat d'una corona distinta. A l'opausat, un aubrilhon presenta un pòrt pus bas e es devesit, sovent tre sa basa, en mai d'un tronc. Dins aquò, divèrsei formas de transicion existisson entre aquelei dos tipes.
Lei fuelhós son d'aubres ambé de fuelhas ben desvolopadas e generalament caducas, es a dire que lo fuelhatge tomba dins lo corrent de l'autona. Pasmens, aquela nòrma es pas generalament e plusors fuelhós an un fuelhatge persistent, especialament en Occitània (agreu, lausier, euse...). Lei fuelhós fan partida de la classa deis angiospèrmes (Angiospermae) qu'es caracterizada per un ovul situat dins un ovari sarrat.
Lei resinós (ò conifèrs) gròpan aperaquí 800 espècias. Au sen dau rèine vegetau, son classats au sen de la classa dei gimnospèrmes (Gymnospermae) qu'es definida per l'abséncia d'ovaris e per d'ovuls nuds que se tròban dirèctament sus leis escalhas dei pinhas. Lei fuelhas an una forma reducha que sembla siá a una agulha siá a una escalha. Franc de quauqueis excepcions, son persistentas e tomban pas avans plusors annadas.
La durada de vida d'un aubre pòu èsser fòrça lònga e aisament agantar plusors sègles. Certaneis especimens de Pinus longaeva an mai de 5 000 ans e son leis organismes vivents pus vielhs coneguts a l'ora d'ara sus la Tèrra.
Somari
- 1 Istòria evolutiva
- 2 Caracteristicas
- 3 Ròtles ecologics
- 4 Malautiás, predators e menaças umanas
- 5 Utilizacions
- 6 Mitologia
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria evolutiva[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, l'aubre pus ancian qu'es conegut es l'Archaeopteris qu'auriá viscut i a 370 milions d'annada durant lo Devonian (419 Ma - 359 Ma)[3]. Agantava probable 40 m d'autor amb un diamètre de 1,5 m a la basa. Podiá ja benlèu formar de seuvas importantas. D'un ponch de vista evolutiu, fa partida dei progimnospèrmas qu'es a l'origina dei doas classas actualas d'aubres. Pasmens, i aviá encara de diferéncias importantas coma una reproduccion assegurada per d'espòras.
Pendent lo periòde seguent, lo Carbonifèr (359 Ma - 299 Ma), lo clima caud e umid favorizèt la formacion de seuvas gigantas sus una partida importanta de la planeta[4]. Una evolucion importanta se debanèt, probablament vèrs 319 Ma, ambé l'aparicion deis aubres de granas. Un aubre tipe d'aquela èra es lo Lepidodendron (30 m d'autor e 3 m de diamètre) que sei fossils se tròban sovent dins lei jaciments de carbon. Lo periòde veguèt tanben l'aparicion dei premiers conifèrs i a aperaquí 320 milions d'annadas. Un exemple caracteristic n'es lo Ginkgo biloba qu'es una espècia de « fossil vivent » que data d'aquela epòca[5].
Durant lo Triassic (252 Ma - 201 Ma), lo Jurassic (201 Ma - 145 Ma) e lo Cretacèu (145 Ma - 65 Ma), lei conifèrs conoguèron un desvolopament fòrça important e colonizèron la màger part dei mitans ecologics. Aquò durèt fins a l'aparicion dei premierei plantas de flor a la fin dau Cretacèu. A l'origina deis angiospèrmes, donèron naissença ai fuelhós que dominèron pauc a pauc lei seuvas de 65 Ma a 2 Ma. D'aqueu temps, la màger part de la superficia terrèstra èra cubèrta d'aubres.
Aquela preséncia pus importanta dei fuelhós dins lei seuvas mondialas contunia dempuei lo començament dau periòde de refrejament actuau i a 1,5 milions d'annadas. Pasmens, lei modificacions climaticas liadas ai desplaçaments dei glaciers e ai cambiaments de la temperatura mejana entraïnèron de variacions importantas dins la reparticion deis espècias ambé de fenomèns de disparicion durant lei fasas d'avançadas dei glaç e de recolonizacion deis espacis liberats pendent lei periòdes de reculament.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Metabolisme[modificar | modificar la font]
Leis aubres – coma leis autrei vegetaus – son d'organismes autotròfes, es a dire que produson la sieuna matèria organica a partir d'aiga e de saus mineraus posats dins lo sòu e de dioxid de carbòni transformat gràcias a l'energia solara segon lo mecanisme de fotosintèsi. L'absorpcion dei saus mineraus es realizada per lei racinas e lei fuelhas son la basa de la fotosintèsi gràcias a la clorofilla.
Partidas principalas e foncions[modificar | modificar la font]
Racinas[modificar | modificar la font]
Lei racinas an dos ròtles principaus que son d'assegurar l'ancratge de l'aubre dins lo sòu e d'absorbir de nutriments e d'aiga. Pasmens, pòdon tanben èsser utilizadas per la reproduccion, la defensa ò encara l'estocatge d'energia. Durant la formacion de l'aubre, lei racinas son ansin lei premierei partidas que se fòrman a partir de la grana. Dicha radicula, la racina embrionària permet d'establir un supòrt, de trobar de nutriments e d'absorbir d'oxigèn. Aqueu besonh d'oxigèn disapareis pas ambé la creissença de l'aubre e lei racinas contunian, per la seguida, de necessitar d'oxigèn per subreviure. Quauqueis excepcions existisson coma leis espècias adaptadas a la mangròva.
La màger part dei racinas son sosterranhas[6]. Dins lo sòu, pòdon rescontrar d'autreis organismes e, dins certanei cas, desvolopar de relacions simbioticas amb elei. Mai d'un bolet es susceptible d'establir una tala relacion. Aquò permet a l'aubre d'absorbir de mineraus a partir dau bolet. Aquò favoriza la creissença dei racinas e melhora sa proteccion còntra lei predators, lei patogèns ò la pollucion[7]. En cambi, l'aubre dòna divèrsei produchs eissits de sei reaccions de fotosintèsi[8].
En fòra dei bolets, lei bactèris pòdon tanben formar d'associacion ambé leis aubres. Per exemple, aquelei dau genre Frankia son capables de fixar l'azòt atmosferic qu'es un element important per lo desvolopament dei vegetaus. En particular, dins certaneis ecosistèmas, aquò permet la subrevida d'aubres dins de sòus normalament desfavorables. Enfin, lei rets de racinas d'aubres diferents pòdon se connectar per formar de colonias.
Aisse vegetau[modificar | modificar la font]
L'aisse vegetau (ò camba) deis aubres es dich tronc. Lignificat, pòrta la la corona qu'es facha dei brancas, dei ramèus e dei brots e permet de lei mantenir en autor per captar lo raionament solar qu'es indispensable a la subrevida de l'aubre[9]. Lo tronc es generalament drech[10] sensa ramificacion[11] e sa talha aumenta longitudinalament e ortogonalament cada annada. Se lei condicions climaticas son desfavorables (vent, soleu dins una direccion unica...), l'aubre pòu se desformar per optimizar l'espaci disponible. Aquò es fòrça frequent dins lei vents onte lo vent bofa regularament. Lo tronc e lei brancas s'i desvolopan segon la direccion dau vent e l'aubre sembla a un drapèu.
La corona permet de sostenir la rama e lei brots. Lei brancas, partidas lignificadas de l'aubre que derivan dau tronc, ne son l'esquelèta. Pòrtan lei ramèus, que pòrtan a son torn lei fuelhas, e lei brots. Lei premiers permèton donc de provesir l'energia necessària au bòn foncionament dei reaccions de fotosintèsi e lei segonds permèton d'assegurar la creissença de la corona per ne permetre lo desvolopament.
Segon lei modèls teorics, l'autor maximala deis aubres es limitada a 130 mètres. Pasmens, au sègle XIX, i aguèt plusors rapòrts depintant d'Eucalyptus regnans de 130 a 140 mètres en Austràlia[12]. A l'ora d'ara, l'aubre pus aut es un Sequoia sempervirens de 115,6 mètres dich Hyperion. Es situat dins lo Redwood National Park en Califòrnia.
Lo còr dau tronc e dei brancas es fach de duramen (ò fusta de còr) qu'es una fusta mòrta, dura e impustrescibla. A l'entorn dau duramen, se tròba l'albenca qu'es una fusta ambé de cellulas viventas. Tendre e de color clar, es un jaç que permet la circulacion de la saba. Après l'albenca, i a lo cambium qu'es format de cellulas cargadas d'assegurar la creissença dau diamètre de l'aubre. Lo jaç seguent es dich liber e permet tanben la circulacion de la saba. Enfin, l'exterior de l'aubre es format dau süver. Cubèrt d'un epidèrma, compausa l'escòrça e assegura la separacion entre lei teissuts vivents de l'aubre e lo mitan extèrne.
Fuelhas[modificar | modificar la font]
Leis expansions foliaras (fuelhas, escaumas ò agulhas) son generalament d'organes aplatits e vèrds[13]. Gràcias a la clorofilla contenguda dins sei teissuts, pòdon produrre de sucres a partir d'aiga, de lutz e de gas carbonic atmosferic. La reparticion deis organes foliars varia segon leis aubres e pòu èsser :
- verticillada se au mens tres fuelhas son implantadas sus un meteis nos.
- opausada se lei fuelhas son implantadas exactament fàcia a fàcia sus un nos.
- altèrna se caduna fuelha ocupa un nos situat per torn d'un costat e d'autre de la camba.
- pectinada se leis agulhas fòrman, dins un plan mai ò mens orizontau, doas renguieras opausadas similaras ai pivas d'un penche.
- radianta se leis agualhas son implantadas d'un biais mai ò mens regular a l'entorn de la camba coma lei filaments d'un escobàs.
L'organe foliar complèt se compausa de tres partidas principalas que son la gaina foliara, lo pecol e lo limbe. La premiera es sovent reducha a una pichona zòna pus espessa a la basa de la fuelha. Lo pecol es la partida intermediària entre la gaina e lo limbe. En certaneis espècias, es de còps fòrça cort. Pòu pereu èsser completat per d'estipulas d'expansions foliacèas pichonas situadas a son origina[14].
Lo limbe fòrma la màger part de la fuelha. Son aspèct es fòrça variable ambé de limbes indivís (fuelha simpla) ò de limbes multiples (fuelha compausada). Lo bòrd foliar presenta tanben una gròssa diversitat de formas ambé l'existéncia de limits simples, dentats ò encara lobats. Enfin, lo limbe es percorrut per de nervaduras que son de caneladuras permetent lo transpòrt de la saba.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Leis aubres son de plantas de granas. N'existís dos tipes que son caracterizats per de granas dichas nudas (gimnospèrmes) e per de granas « protegidas » (angiospèrmes).
Flors[modificar | modificar la font]
La flor es l'organ de reproduccion deis aubres. La flor complèta es compausada de quatre partidas principalas que son lei sepals, lei petals, leis estaminas e lei carpèus. L'ensems dei sepals e dei petals fòrma lo periant. Se lei sepals e lei petals son identics, son dichs tepales e fòrman lo perigòne. Dins lo cas contrari, lei petals compausan la coròla e lei sepals lo calici (que tèn lo ròtle de proteccion de la basa de la flor)[15].
Leis estaminas son leis organes mascles de la reproduccion. Nombrós, contènon lo pollèn. Lei carpèus son leis organes femèus. En lei conifèrs (Gymnospermae), an una forma aplatida. En revènge, en lei fuelhós, son fusionadas per formar un organe relativament important, dich pistil, qu'ocupa lo centre de la flor.
Pasmens, un nombre important d'espècias d'aubres presenta de diferéncia a respèct dau modèl depintat dins lei dos paragrafs precedents. D'efèct, lo periant es sovent fòrça reduch, especialament en leis espècias adaptadas a una pollinizacion ambé lo vent. De mai, d'autreis aubres an de flors unisexuadas que son dotats d'estaminas ò de carpèus. Dins aqueu cas, l'aubre pòu presentar de flors dei dos sèxes (espècia monoïca) ò d'un sèxe solament (espècia dioïca).
Fruchs e pinhas[modificar | modificar la font]
Lo fruch es lo resultat de la transformacion d'una flor que seis ovules son venguts de granas. Dins lo cas pus frequent, deriva d'un creissement de l'ovari après la fecondacion. Lo teissut dei carpèus se gonfla per venir lo fruch (ò pericarp) que contèn un ò plusors granas. Pasmens, existís mai d'un autre cas. En particular, en certaneis aubres, d'autrei partidas de la flor participan a la formacion dau fruch e se parla de faus fruch (ò fruch derivat). Entre lei fruchs principaus, se pòdon citar :
- lei « poms » que son formats de lòtjas cartilaginas contenent lei granas enviroutadas per una popa popuda derivada de la copa receptacla de la flor. Lei peras ò lei codonhs ne son d'exemples.
- lei dòuças que son de fruchs secs, sovent alongats, amb una dehiscéncia (zòna de dubertura espontanèa) dobla.
- lei capsulas que son de fruchs eissuchs ambé mai de doas dehiscéncias.
- leis aquènis que son de fruchs secs indehiscents, es a dire sensa dubertura espontanèa, amb una grana unica. Per formar aquelei fruchs, lo pericarp evoluciona per venir una envolopa rigida.
- lei drupas que son caracterizadas per la division dau pericarp entre un jaç intèrne (lo nuclèu) e un jaç extèrne que pòu èsser popós e sucós ò, au contrari, correjós.
En plaça dei fruchs, lei resinós donan de pinhas. Son formadas d'un aisse que pòrta d'escalhas que se lignifican. Sa basa pòrta leis organs femèus que son dichs bractèas. Dins la màger part deis biologias, lei pinhas masclas e femèlas son diferenciadas. Lei premierei se tròban generalament sus lei brancas bassas e lei segondas sus leis autas. Coma lo pollen pòu pas montar, aquò favoriza la fecondacion a partir d'un autre aubre.
Après fecondacion, lei pinhas femèlas demoran sus l'aubre au mens tres ans per permetre lo desvolopament de la grana. Puei, la secaressa entraïna la dubertura dei pinhas e la liberacion dei granas que son sovent aludas. Aquò permet de conquistar d'endrechs novèus gràcias au vent.
Ròtles ecologics[modificar | modificar la font]
Distribucion[modificar | modificar la font]
Segon una estimacion de 2015, i aviá, aquela annada, 3 040 miliards d'aubres dins lo mond[16]. Lei seuvas pluvialas equätorialas (46%) e lei seuvas borealas (24%) n'assostavan la màger part. Aperaquí 15 miliards èran estats copats e 5 miliards plantats. D'un biais generau, lo nombre d'aubres demenís dempuei l'aparicion de la civilizacion en causa dau desvolopament de l'agricultura. Segon lo meteis estudi, aquela demenicion seriá de 46% dempuei 10 000 avC.
Lei conifèrs predominan dins lei regions frejas, especialament dins lei regions borealas de taiga que fòrman 29% de la cubertura forestiera mondiala. De situacions similaras s'observan tre qu'augmenta l'altitud e que demenís la temperatura dins lei regions montanhósas. D'efèct, aqueleis endrechs son favorables a d'aubres amb una creissença rapida e un besonh limitat de lutz.
Lei fuelhós començan de venir nombrós dins lei regions temperadas onte lei precipitacions son sufisentas. Pòdon i formar de seuvas de fuelhós ò de seuvas mixtas en foncion dei condicions climaticas. Enfin, dins lei regions tropicalas e eqüatorialas, lei precipitacions fòrça importantas son fòrça favorablas ai fuelhós que dominan largament aqueu tipe d'ecosistèma.
Participacion ais ecosistèmas[modificar | modificar la font]
Leis aubres, isolats ò en grop, tènon un ròtle fondametau dins leis ecosistèmas terrèstres[17]. D'efèct, un aubre sèrve de supòrt ò de sosta a mai d'un organisme coma de liquèns creissent sus son escòrça, d'aucèus aguent bastit son nis sus una branca ò d'insèctes vivent entre sei racinas. Sei fuelhas, sei flors ò sei fruchs pòdon tanben èsser una fònt de manjar per d'autreis espècias. Per exemple, un estudi recensèt 284 espècias diferentas d'insèctes sus un Quercus robur e 306 d'invertebrats sus un Eucalyptus obliqua[18].
Quand son gropats per formar de bòscs ò de seuvas, leis aubres son a l'origina d'una gròssa diversitat d'ecosistèmas forestiers. D'efèct, lei seuvas an un ròtle de resèrva de biodiversitat. Per exemple, la Seuva Amazonica assosta 10% deis espècias animalas e vegetalas de la planeta[19]. De mai, lei seuvas permèton de melhorar la qualitat de l'èr, de protegir lei sòus gràcias ai racinas ò de regular lo clima de certanei regions gràcias a son influéncia sus l'evaporacion[20].
Malautiás, predators e menaças umanas[modificar | modificar la font]
Malautiás e sistèma immunitari[modificar | modificar la font]
Leis aubres pòdon èsser victimas de mai d'una malautiá. Leis agents patogèns principaus son de bolets, d'organismes pròches dei bolets (oomycota), de virüs, de parasitas, de nematòdes, de protozoaris ò de plantas parasitas. Normalament presents, sovent en quantitats importantas dins l'environament de l'aubre, aqueleis organismes pòdon venir patogèns en causa d'un estrès, d'una bleçadura, d'una ponhedura d'insècte... etc.
Lei simptòmas son generalament constituits de cambiaments de color, d'alteracions d'organismes, de modificacions anatomicas, de produccions anormalas de certanei substàncias e d'alteracions dau metabolisme. Dins certanei cas, pòdon entraïnar la mòrt de l'aubre e d'epidemias au nivèu dei seuvas.
Per faciar aquelei perilhs, leis aubres an un sistèma immunitari. Permet de detectar, dirèctament ò indirèctament, la preséncia de patogèns e d'entraïnar de mecanismes de reaccions per eliminar la menaça. De mai, leis aubres pòdon senhalar l'ataca au rèsta de la seuva, çò que limita lei riscs de generalizacion d'una infeccion. Enfin, certaneis aubres an desvolopat una simbiòsi ambé d'autreis organismes (bolets...) que va lo protegir, generalament en cambi de manjar.
Predators[modificar | modificar la font]
En fòra dei malautiás, leis aubres dèvon tanben se protegir còntra leis erbivòrs que manjan sei fuelhas ò sa fusta. Per aquò, de mecanismes multiples existisson :
- lei defensas quimicas son basadas sus de substàncias que van rendre marrida la consumacion de l'aubre. Son fòrça variadas. Dins certanei cas, l'aubre va detectar l'agression e produrre una substància a l'origina d'un gost marrida. Dins d'autrei cas, sei fuelhas ò sa fusta pòdon dirèctament tenir de toxinas mortalas. Per exemple, en Occitània, es lo cas dau tueis (Taxus baccata), fòrça toxic, que foguèt un simbòl de mòrt dins certanei culturas cèltas.
- lei defensas mecanicas que son d'estructuras extèrnas destinadas a descoratjar leis erbivòrs. Per exemple, es lo cas deis espinas que pòrtan certanei brancas ò fuelhas. La lignina n'es un autre exemple que permet de solidificar l'estructura de l'aubre. Dins de cas extrèms, lei fuelhas dau Mimosa pudica se plegan per demenir la superficia ofèrta a un predator eventuau.
- la color e la casuda dei fuelhas pòu èsser una respònsa per arretar una invasion d'insèctes. De mai, aquò descoratja la ponduda deis uòus.
- lei defensas indirèctas son un ensems de mesuras basadas sus una simbiòsi amb un animau predator deis erbivòrs susceptibles de menaçar l'aubre. En particular, es lo cas de plusors associacions entre aubres e formigas : en cambi d'un manjar ò d'un formiguier artificiau bastit per l'aubre, lei formigas van lo protegir còntra leis autreis insèctes[21].
Menaças umanas[modificar | modificar la font]
Leis aubres son tanben menaçats per leis activitats umanas. D'efèct, l'òme es un utilizator important de fusta, a besonh deis espacis ocupats per lei seuvas per son agricultura e emet una importanta pollucion que menaça lei condicions de vida deis aubres.
La desforestacion es entraïnada per una esplecha tròp importanta de la ressorsa forestiera ò per la necessitat de destrurre la seuva per n'ocupar l'espaci (construccions de vilas, d'infrastructuras, installacion de tenement...). Fòrça anciana[22], aquela practica pòu entraïnar la disparicion totala de seuvas. Dempuei la Revolucion Industriala, es en cors d'acceleracion. Per exemple, entre 1990 e 2005, aperaquí 3% de la cubertura forestiera mondiala dispareguèt, especialament dins lei regions tropicalas e eqüatorialas.
L'industrializacion es tanben a l'origina d'una importanta pollucion que pòu modificar lei condicions quimicas dins certanei regions. Un cas fòrça grèu es aqueu de la plueja acida. D'efèct, l'emission de polluents acids (acid cloridric, acid sulfuric, oxids d'azòt, oxids de sofre...) entraïna la formacion de precipitacions amb un pH relativament bas (inferior a 5[23]). Aquò va entraïnar una acidicacion dei sòus qu'a de consequéncias dirèctas (agressions acidas) e indirèctas (dissolucion e desplaçament dei saus mineraus, desvolopament de certaneis organismes patogèns qu'a besonh d'un mitan acid[24]...) que van menaçar e tuar leis aubres.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
L'òme utiliza leis aubres per mai d'un usatge dempuei la Preïstòria[25]. Leis usatges principaus l'utilizacion coma matèria premiera ò coma materiau de construccion :
- per utilizar sa fusta coma lenha, coma fustatge (ostau, construccion navala...) ò coma matèria premiera per la fabricacion de mòbles, de papier, de carbon ò de tanins.
- per utilizar son escòrça, especialament per produrre lo süver.
Aquò representa un sector important de l'economia mondiala. Ansin, la produccion mondiala de fusta agantèt 3,694 miliards de mètres cubics en 2014. La mitat èra destinada au caufatge (1,862 miliards) e aperaquí un tèrç (1,465 miliards) au ressatge e au placatge. Lo rèsta, 408 milions e 169 milions, èran destinats au trissatge (principalament per faire de papier) e a divèrseis aplicacions industrialas[26].
En fòra d'aqueleis activitats, d'autreis utilizacions economicas deis aubres existisson :
- per utilizar sei fuelhas coma pastura per lo bestiau ò coma norridura per d'insèctes (manhans...).
- per sei fruchs que son utilizadas per la consumacion umanas.
- per seis infloréscencias.
- per sa seva ò sei secrecions (seva d'agast, resina de pin...).
Enfin, leis aubres an tanben d'autreis utilizacions gràcias a sei foncions ornamentalas ò ecologicas :
- per l'agradança e lei lesers (ornamentacion, escalade...).
- per sei foncions ecologicas (lucha còntra l'erosion, lucha còntra la pollucion, renfòrçament de biodiversitat...).
- per regular lo raionament solar.
- per marcar de limits de proprietats (sebissa...)
E per har béròi :
- Dab los bonsai
Mitologia[modificar | modificar la font]
Leis aubres son l'objècte de veneracions dempuei la Preïstòria e apareisson donc regularament dins lei mites e lei religions umanas. La natura de son ròtle es pasmens fòrça variabla. Dins certanei cas, l'estructura dau mond despend en partida ò totalament d'un aubre que lo sostèn (Kalpavriksha dins certanei mitologias indianas, Yggdrasil per lei Vikings).
Dins d'autres cas, l'aubre èra associat a la vida de creaturas divinas ò magicas. Ansin, en Grècia, un aubre podiá assostar de creaturas coma lei driadas. De mai, en Grècia, en Índia, en China e dins mai d'un autre endrech, existián de seuvas sacradas qu'èran consideradas coma lo luòc de vida de divinitats. Sovent, gràcias an aquela proteccion, aqueleis endrechs son uei relativament rics en biodiversitat[27].
Leis aubres pòdon tanben èsser associats a de rites sociaus. Per exemple, en Africa Orientala, certanei pòbles plantan un aubre per celebrar una naissença. Per d'autrei pòbles, coma lei Cèltas en Euròpa ò leis Iroqués d'America, de ceremònias importantas devián necessariament se debanar en dessota d'un aubre de remarca[28].
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Conifèrs (gimnospèrmes).
- Fuelhós (angiospèrmes).
- Lista deis aubres d'Occitània.
- Seuva.
- Silvicultura.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- G. Aas e A. Riedmiller, Les arbres - Reconnaître et déterminer les feuillus et conifères d'Europe, Nathan.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Congrès, Dicod'Òc intrada « arbre », consultada lo 19 de junh de 2017, [1].
- ↑ Segon lei definicions adoptadas, lo limit se situa entre 0,5 e 10 mètres. T. Gschwantner, et al., "Common tree definitions for national forest inventories in Europe", Silva Fennica 43.2 (2009): 303–321.
- ↑ Charles B. Beck, "The identity of Archaeopteris and Callixylon", Brittonia, 12 (4): 351–368, 1960.
- ↑ D'un biais generau, lo clima dau periòde èra relativament freg dins lei regions de latituds autas mai i aviá de condicions umidas e caudas dins lei regions tropicalas e eqüatorialas. Veire Steven M. Stanley, Earth System History, W.H. Freeman and Company, 1999, pp. 414-426.
- ↑ Nan C. Arens, "Ginkgo", Ginkgo, Cordaites and the Conifers, University of California Museum of Paleontology, 1998.
- ↑ Existís quauqueis espècias d'aubre qu'an de racinas aerianas. Adaptadas a de terrens fòrça umid dau tipe mangròva, permèton de melhorar l'estabilitat de l'aubre e de captar dirèctament l'oxigèn atmosferica car lo sòu es totalament negat.
- ↑ D'efèct, lei bolets pòdon absorbir e gardar dins sei teissuts de quantitats importantas de metaus pesucs que son toxics per leis autreis organismes.
- ↑ S. Egli e I. Brunner, "Mycorrhiza – a fascinating symbiosis in the forest", Forestknowledge, Swiss Federal Research Institute, 2011.
- ↑ V. Lowman, H. RInker e H. Bruce, Forest Canopies, Academic Press, 2004, p. 119.
- ↑ Aqueu fenomèn es liat a la disparicion progressiva dei brancas bassas que pòdon plus captar la lutz dau Soleu.
- ↑ Lei ramificacions son raras dins lei conifèrs. Son pus frequents dins lei fuelhós.
- ↑ A l'ora d'ara, la precision ò la realitat d'aquelei mesuras es contestada.
- ↑ Una fuelha contèn tanben de pigments jaunes e roges que vènon visibles ambé la fin de la produccion de clorofilla quand la temperatura comença de demenir.
- ↑ En certaneis espècias, leis expansions foliaras son remplaçadas per d'espinas.
- ↑ Lo periant es dich simple en abséncia de calici e doble dins lo cas contrari.
- ↑ T.W. Crowther, H.B. Glick, K.R. Covey, C. Bettigole, D.S. Maynard, S.M. Thomas, J.R. Smith, G. Hintler, M.C. Duguid, "Mapping tree density at a global scale", Nature, Advance online publication (7568): 201. Leis autrei donadas dau paragraf son eissidas dau meteis article.
- ↑ M. D. Lowman, Canopy research in the twenty-first century: a review of arboreal ecology, 50, Tropical Ecology, 2009, pp. 125–136.
- ↑ Yoav Daniel Bar-Ness, "Tiny animals, titan trees", Canopy Invertebrate Fauna of Tasmanian Eucalyptus obliqua, 2004.
- ↑ Joyce A. Quinn, Susan L. Woodward, Earth's Landscape, ABC-CLIO, 2015, p. 27.
- ↑ R. Bellefontaine, S. Petit, M. Pain-Orcet, P. Deleporte, J-G. Bertault, Trees outside forests, Food and Agriculture Organization of the United Nations, 2002.
- ↑ Per exemple, es lo cas de l’Acacia cornigera qu'a establit una simbiòsi ambé lei formigas Pseudomyrmex ferruginea.
- ↑ La desforestacion es mencionada per mai d'un autor antic. De mai, èra utilizada per leis Amerindians d'America dau Nòrd per empachar la seuva boreala de s'installar sus sei pasturgatges.
- ↑ Lo pH de la plueja varia entre 3,8 e 8,0. Se parla de plueja acida per de valors inferioras a 5. Totei lei pluejas acidas son necesseriament d'origina umana que de fenomèns naturaus (incendi, volcanisme...) pòdon tanben n'entraïnar.
- ↑ R.J. Bevan e G.N Greenhalgh, "Rhytisma acerinum as a biological indicator of pollution", Environmental Pollution (1970), 10(4), 271-285, 1976.
- ↑ La fusta foguèt utilizada tre lo Paleolitic Inferior per la fabricacion d'otís ò d'armas. Aguèt tanben un ròtle dins la domesticacion dau fuòc.
- ↑ Donadas FAO.
- ↑ Sarah A. Laird, Trees, Forests and Sacred Groves, Agroforestry.org, octòbre de 2007, [2].
- ↑ The Tree of Peace, American Indian Student Academic Services, University of Wisconsin, [3]


c: text/html

text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 20 d’agost de 2016
Xarbot en catalan: ipotèsi etimologica arrevesitada, de l'occitan chabròt.
La definicion de xarbotar qu'ei (segon lo G.D.L.C):
E la de xarbot:
Com las ipotèsis etimologicas d'Alcover-Moll e de Coromines e's contradisen enter si, entà botar tot lo monde d'acòrd (o non), que vse'n prepausi ua tresau. Xarbot que deriva de l'occitan chabròt (en gascon, lo mot que i ei un manlhèu lemosin o nòrd-lengadocian, qui lo diccionari Tot en Gascon e gràfia shabròt, a la mòda gascona). Har chabròt o shabròt que consisteish en mesclar vin dab la rèsta de l'assieta de sopa e s'engolir lo liquide en i botant dirèctament la boca hens l'assieta com ac hè ua craba en béver aiga (chabròt = gasc. crabòt, cat. cabrit, cabreta). Lo francés qu'a manlhevat lo mot chabrot de l'occitan en ne conservant sonque la significacion deu "har shabròt". Segon lo cntrl, lo mot que vien deu latin capreolus (cabiròu), dab cambi d'afixe -òl, òu -> -òt.
La prumèra atestacion deu mot xarbot en catalan qu'ei pro recenta (fin deu sègle 19). Qu'ei sonque la semblança fonetica deu mot xarbot dab lo mot occitan (autanplan gascon per manlhèu) "chabròt" qui'm hè suggerir ua relacion "filogenetica" enter los dus mots. Enfin, non, pas solament, que i a un element de mei, e qu'ei precisament aqueste element qui m'a convençut. Segon lo DCVB, xarbot qu'a locaument (comarca de Berguedà, Principat de Cat.) la significacion de "brou mal fet, sense gust" (maishanta sopa, shens gost). Aquesta significacion de "brou" , qu'ei a díser, bolhon o sopa en catalan, a mei de la semblança fonetica enter los dus mots, que'nse permet d'arreligar xarbot a chabròt. Lo mot catalan que deriva hòrt probablament deu de l'occitan septentrionau (lengadocian sept. e lemosin). Que cau raperar lo pes demografic important de l'immigracion occitana en Catalonha a l'epòca modèrna (sègle 15 ençà), provienent essenciaument de duas zònas geograficas: 1- País Gascons e Lengadòc pròishe (Lauragués, Sud-Lengadòc etc), 2- Massís Centrau. Au sègle 17, los Gascons que representavan 25 % de la populacion totau deu règne d'Aragon (Catalonha inclusa), segon l'estimacion de l'inquisitor aragonés Marco de Guadalajara (1613). Aquesta gent que parlavan gascon e, en Catalonha, ua mescla de gascon e de catalan, qu'ac sabem de la lectura deu Don Quishòt de Cervantes (1547-1516) (los bandolèrs gascons de Peraguinardo) e deu teatre de Lope de Rueda (1510- 1566) (lo personatge de Peirutón, vailet gascon, s'i exprimeish a còps en pro bon gascon dab formulas prehèitas qui semblan sortir d'un "phrase-book" gascon- quin saludar tota la maisoada quan entras ua maison, etc, shens oblidar los arneguets, un a cada frasa o pòc se'n manca, a còps que s'exprimeish en sharnego hispanocatalan. Lope de Rueda qu'èra andalós, la soa hemna qu'èra valenciana), com deus tèxtes deus nadalets catalans de l'epòca, on los pastors deu presep e s'i exprimeishen especificament en gascon mesclat de catalan. Non cau donc pas trop estonà's de la preséncia deu mot shabròt en catalan. N'ei pas lo solet cas de mot gascon en aquesta lenga, n'i son hèra, sustot en registre paisan e pastorau. Las activitats agricòlas e d'eslhevatge, mespresadas peus Espanhòus de l'epòca, qu'èran reservadas taus francés -màgerment occitans sensu lato- vienguts en nombre en Espanha on i remplacèn en camps e bòrias los Moriscs expulsats (expulsion promulgada en 1609 per Felip III). Lo monopoli de l'activitat qu'explica la gran proporcion de gasconismes en vocabulari popular tanhent a la tecnica pastorau, a la zootecnica e a l'agricultura en catalan.
Lo passatge de charbòt a xarbot per metatèsi de la r qu'a balhat au mot un navèth ahur onomatopeic ligat au brut deu movement d'aiga e qui a permetut au mot de s'enradigar, a maudespieit de la pèrda de la significacion originau. La significacion principau de xarbot qu'ei la d"esquitx" qu'ei a diser "chisclat", "esclac". Qu'a tanben prenguda ua significacion deu registre meteorologic: borrada sobta, violenta e braca, eishagat violent e brac. Enfin, com a adjectiu, qu'a ua significacion deu registre paisan: barlòc. Sonque locaument, en catalan berguedan, lo mot que s'a guardada la significacion de "sopa".
Lo mot catalan xarbotar -de xarbot- que rapèra - au còp per la soa fonetica e per la soa istòria, un aute mot gascon e mei largament occitan: barbotar, en cat. xipollejar. N'ei pas impossible que l'influx de barbotar sia a l'origina de la metatèsi de la r e deu cambi de significacion a partir de chabròt. L'istòria de barbotar qu'ei exemplara. Lo mot que deriva de barba e, a l'origina, que volèva díser "parlar de manèira poca intelligibla, shens plan articular", significacion perduda dab "barbotar" en gascon com dab barboter en francés, totun plan conservada dab lo mot catalan barbotejar. En gascon, lo mot "barbotar" (com barboter en francés) qu'a aquesit ua valor onomatopeica ligada au clapotei, en perdent tota connexion semantica dab lo mot "barba". Lo mot xarbot que'm sembla resultar d'un ahar hòrt semblant en catalan, que sufeish de remplaçar "barba" per "cabiròu" e d'i ajustar l'influéncia possibla deu mot gascon "barbotar" o deu son equivalent francés.
Com a adjectiu, xarbot qu'apareish estar l'exacte equivalent catalan de barlòc. Aqueste darrèr mot gascon qu'ei probablament d'origina estranha (bœrloque: causa qui pendoleja, qui s'abandoa, en particular "esquira"en arpitan -fr. cloche du bétail, sonaille, cat. esquella-). En gascon, lo mot qu'ei considerat popularament com a onomatopèia, brut de liquide qui s'aplica a l'ueu barlòc, l'ueu shens poric la-hens (com xarbot en cat.). Qu'a autanplan la significacion de boharòc (var. bohalòc) , aqueste darrèr mot que deriva probablament de barlòc per influx de bohar, en s'aplicant a la fruta de crest vueita (esquilhòt, averan) (cat. nou, avellana ). En gascon landés lo mot boharòc que continua de "soar" de manèira desagradabla (boharòc: brut desagradable, cf. Foix), reminiscéncia semantica probabla deu mot estranh berloque en gascon. Per extension, barlòc en gascon que significa nèci, pèc. A la comarca de Berguedà, la medisha comarca on i ei atestada xarbot dab la significacion de sopa, lo mot barloc que i ei tanben emplegat e qu'a la medisha significacion que barlòc en gascon (cf. DCVB, cat. berguedan : ou barloc; en gasc. ueu barlòc, id., un gasconisme dialectau en catalan shens nada traça de dobte) o sia la medisha significacion que xarbot (ou xarbot) en catalan normatiu. Berloc en catalan septentrionau ("rosselhonés") que significa nèci, pèc, com barlòc en gascon (gasconisme dialectau en catalan, ved. barloc, berloc). La significacion de pèc de barlòc que vien de la d'esquilhòt vueit (cat. nou cosca) e la d'esquilhòt vueit que poderé viéner de la significacion d'esquira (cat. esquella) qu'a lo mot arpitan bœrloque (esquilhòt qu'ei etimologicament equivalent a esquiròt, cf. esquellot en cat.; cf. tanben la significacion de barlangar o barlingar: soar (per ua esquira o ua campana). Xarbot, a l'origina derivat deu latin capreolus dab cambi d'afixe , qu'ei popularament considerat en catalan com a onomatopèia, brut de liquide associat a l'ueu barlòc qu'òm segoteish entà verificar l'abséncia de poric la-hens (en gascon, barlòc qu'a la medisha valor) e, hens l'expression sortir xarbot, qu'ei sinonime de carbassa, qu'ei a díser fruta vueita o cloca e, per extension, que significa pèc (com barlòc en gascon). L'espanhòu loco, loca (gasc. hòu, hòla) qu'a possiblament ua origina semblanta a partir deu navarroaragonés loco-loca qui significa au còp hòu (per ua persona) e guastat, passat (per ua fruta), cf. lo mot corresponent en asturian lluecu-llueca capable de virar lo mot gascon boharòc-a (aplicable a l'esquilhòt: cussoat, vueit); gasc. cloc-cloca: passat, pas fresc, cf. pera cloca: pera tròp madura, passada; en gasc. pirenenc: lòc, lòca, pera lòca id. (aragonesisme); cat: pera lloca, id. (aragonesisme); tots derivats de *klokka, la garia coadera. Cloc qu'ei sinonime de xarbot en catalan empordanés (DCVB). La non-diftongacion deu mot espanhòl loco que s'explicaré peu manlhèu navarroaragonés (cloca que s'i ditz loca en aragonés, loka en basco, totun llueca en castelhan) e lo pes de la valor onomatopeica responsabla de la deriva semantica deu mot. Aquesta ipotèsi aragonesista entà explicar lo mot espanhòu loco qu'ei hòrt versemblanta, jos la condicion de negligir la grafia portuguesa deu mot (louco) qui suggereish- possiblament a tòrt- un diftong.
Gràcias au messatge d'uei, qu'avem vist quin podem passar deu cabiròu (cat. cabirol) au bolhon (cat. brou) e deu bolhon a l'eishagat (cat. xàfec) e a l'ueu barlòc (cat. ou nial, ou xarbot). La relacion enter xarbot e chabròt n'ei pas estada avisada peus lingüistas per'mor non s'interèssan pas tròp au gascon , pas mei au lemosin ni a l'Istòria. Qu'ei pecat. L'istòria de l'immigracion modèrna (sègle 15 ençà) deus "occitans" (sensu lato) a Catalonha qu'ei un camp d'investigacions pro recent e que la cau considerar com a factor entà compréner l'evolucion de la lenga. Aquesta ignorància deu fèit gascon e mei largament occitan en domeni catalan n'ei pas mei excusabla au dia de uei, ce'm sembla.
N.B-1. Los imatges que son tirats de la wiki.
NB-2 Aqueste messatge qu'ei lo resultat d'escambis dab lectors de blòg, en particular dab Octavià Alexandre, que sia arremerciat per l'interès qu'a amuishat de cap a la tematica e lo temps passat a las discussions.
11 comentaris:
- Octavià Alexandre ha dit...
-
Tot i que l'etimologia proposada per en Coromines és inversemblant, el que diu el DGLC és correcte, en el sentit que en principi tenim dos mots homònims, dels que la manca de coneixement de l'etimologia ens impedeix ajuntar-los en un de sol.
Pel que fa a xarbot(1) i xarbotar no veig cap possibilitat de relació amb chabròt, però és possible que tingui algun parentiu llunyà amb altres veus d'origen onomatopeic com el castellà salpicar (que ve a ser l'equivalent aproximat de xarbotar) o chapotear. En tot cas, els detalls resten amagats en les desconegudes profunditats de la història de la llengua.
I en quant a xarbot(2), si n'hi hagués relació (cosa que dubto) amb la paraula occitana, no seria pas recent sinó força allunyada en el temps. Posats a triar, prefereixo l'antic eslau eclesiàstic za-prъtъkъ, que vol dir el mateix, i el txec s-pratek 'vedell prematur', amb una evolució com p.ex. *saprot > *xaprot > xarbot. :-)
- 20 d’agost de 2016 a les 10:46
- Octavià Alexandre ha dit...
-
És clar que no ho deia seriosament! Era només un exemple per il·lustrar que és fàcil fer hipòtesis, però una altra cosa és que estiguin ben fonamentades.
Per altra banda, sembla que la relació entre chabròt i 'cabrit' (gascó crabòt) és deguda a una etimologia popular. La pista me l'ha donada aquesta frase de l'article de la Viquipèdia francesa: Il semblerait que cette pratique ait aussi existé au nord de la Loire: dans le dernier volume de la Chronique des Pasquier, Georges Duhamel parle d'une pratique déjà ancienne (« c'était une coutume de mon père ») qu'il appelle le champorot et qui est le chabrot. Resulta que el champoreau és una barreja de cafè i vi o una altra beguda alcohòlica, el nom de la qual deriva del castellà popular champorro 'barreja', postverbal de cha(m)purrar 'barrejar licors', que pel que sembla prové del mateix origen onomatopeic que chapotear.
Així doncs, és ben possible que xarbot(1) i chabròt tinguin un origen comú onomatopeic (opció que em sembla més probable que un manlleu directe), mentre que xarbot(2) no té cap equivalent occità conegut i tindria una altra etimologia.
- 20 d’agost de 2016 a les 11:37
- Joan de Peiroton ha dit...
-
En tot cas chabròt que's ditz cabròu en provençal (cf. Mistral), qu'ei lo mot entà díser cabirol. L'origina onomatopeica no'm sembla pas vertat aquiu. La relacion fonetica enter xarbot e chabròt que'm sembla evidenta, la enter champoreau e champorro evidenta tanben, totun non crei pas que i aja la mendre relacion filogenetica enter chabrot/ xarbot e champorro. Los mots non son pas briga aparentats, que'm pensi jo. Segon los deu cntrl, l'origina de chabròt qu'ei lo latin capreolus. http://www.cnrtl.fr/etymologie/chabrot
- 20 d’agost de 2016 a les 20:09
- Joan de Peiroton ha dit...
-
En realitat, jo que pensi l'origina de cha(m)purra n'ei pas mei onomatopeica que la de chabròt. Chabròt (varianta de chabròu, cabròu) vien deu latin capreolus e cha(m)purrar vien deu lorenés via lo francés chambouler puish lo gascon chamborlar var. chaporlar. Que me n'expliqui hens lo tèxte deu blòg. Las valors onomatopeicas prestadas a tots aquestes mots que son d'invencions popularas de part de gent qui van interpretar mots estranhs (forasters) com van poder.
- 21 d’agost de 2016 a les 8:04
- Octavià Alexandre ha dit...
-
Joan, no he dit que champorro estigui relacionat amb charbot/xarbòt. sinó que el mot occità és d'origen onomatopeic i s'ha confós amb 'cabirol' degut a una etimologia popular.
La questió és el català té dos xarbot homònims, el primer relacionat amb chabròt però el segon no.
- 21 d’agost de 2016 a les 8:27
- Joan de Peiroton ha dit...
-
Non crei pas que s'agesca de dus xarbots omonimes, qu'ei lo medish mot, l'un emplegat com a substantiu l'aute emplegat com a adjectiu. Entà saber se un ueu contien o non un poric (pollet), lo paisan que'u segoteish doçament. Si'enten (sent) un brut (soroll) de liquide sacsejat, l'ueu qu'ei "xarbot". Si non, lo poric (pollet) i ei.
En gascon qu'observam çò medish dab lo mot barlòc. Se lo paisan enten (sent) lo liquide, l'uei qu'ei barlòc. A l'origina, lo mot en arpitan que vòu díser esquira (en cat. esquila). En gascon, lo mot qu'ei considerat popularament com l'onomatopèia de l'ueu shens poric dedens, qu'ei la defincion prumèra deu substantiu barlòc en gascon. Com a adjectiu s'aplica als ueu shens poric com xarbot en catalan. S'aplica també a les nogues vuides, les nogues menjades pels cucs. I clar, s'aplica també als humans (nèci, pèc, de pòca intelligéncia).
A l'origina ni xarbot ni barlòc ne son onmatopeias, d'aulhors non n' i a pas guaire de relacion fonetica enter los dus mots supausats representar lo medish son. Aquestas relacions onmatopeicas que son invencions popularas shens cap de realitat fonetica, en realitat. Els ous catalans i gascons són tan diferents entre si que els uns farien "barloc" mentre que els altres farien "xarbot" quan són sacsejats? Segur que no, fan el mateix soroll. I a l' Empordà, l'onomatopèia de l'ueu barloc, perdó, xabrot, és "cloc". L'ou cloc.
La relacion onmatopeica , son plan las gens qui la hèn, totun ne son pas tostemps a l'origina deu mot.
- 21 d’agost de 2016 a les 9:10
- Joan de Peiroton ha dit...
-
Un bon exemple de çò qui volh díser, lo mot francés barboter (xipollejar). A l'origina, qu'avèva exactament la significacion deu mot catalan barbotejar, barboter que deriva de barba, com barbotejar. Uei lo dia, la signifcacion deu mot qu'a completament cambiat, la gent que i an sentit una onomatopèia e que n'i an hèit derivar la significacion. Total, en francés barboter significa xipollejar, qu'a perdut la significacion prumèra de barbotejar. L'evolucion xabrot xarbot qu'ei completament similara (barbotar -> xarbotar de xabrot)
- 21 d’agost de 2016 a les 9:25
- Octavià Alexandre ha dit...
-
No és ben bé com dius, sinó més aviat al contrari. Una etimologia popular consisteix em què els parlants d'una llengua associen un mot d'origen desconegut (d'origen onomatopeic o no) per a ells a un altre de conegut. Per això un mot que molts segles enrera era onomatopeic va acabar essent associat p.ex. amb un animal ('cabrit') i fonèticament ell mateix també va fer cabrioles (ho dic com a metàfora de la metàtesi br > rb).
En el cas del català, és possible que xarbot(1) fos originàriament *xabrot i hagués sofert una etimologia popular com la que descrius, confonent-se amb xarbot(2). Espsro haver-me explicat millor aquest cop. :-)
- 21 d’agost de 2016 a les 10:12
- Octavià Alexandre ha dit...
-
Vull dir que els mots onomatopeics poden evolucionar i passar a d'altres llengües, i canviar el significat al llarg dels segles, igual que els altres mots. Per example, ningú diria (fins i tot els mateixos indoeuropïstes) que el llatí faber 'ferrer' té la seva origen en una onomatopeia que descriu el soroll de golpeig del metall quan es treballa a la forja.
- 21 d’agost de 2016 a les 10:17
- Joan de Peiroton ha dit...
-
Qu'èi un endic mei sus la relacion xarbot e l'occitan chabròt: locaument (a Borredà), xarbot i que significa :
Brou mal fet, sense gust; cast. bodrio. (D.C.B.V.). Que i arretrobam plan lo brou qui vien deu mot occitan chabròt. Per jo, aquesta relacion que va en favor de la mea ipotèsi: xarbot que vien plan de chabròt
- 22 d’agost de 2016 a les 21:54
-
-
Adixat Joan,
Ju ke so owsales e ke kunexi "faire chabrot" permu dew franses! K'u ditz ma may bielyo en Bordèw... Tutü en patwès per asi ke dizen ha "gudalo" kwan hikon bî aw plat ta nesteja la supo. E que hès "miawsat" kwan t'i hikos pâ. "goudale" key pasat aw franses de si mès "chabrot", nèni.
Labetz lu pai "fait la goudale" e la mai bielyo "fait chabrot". Entertens ju qu'èri anat bede si per kas em demorabo drin de garburo ens lu tupî!
- 8 de juny de 2017 a les 15:34

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
2525La Dintrada, 24-25 de setembre de 2016 a Pòrt-Leucata (Lengadòc)
Coorganizada par le Partit Occitan e l’Aliança Liura Europenca, la Dintrada se vòl l’Universitat de dintrada de l’occitanisme, doncas dubèrta a tots. O tornam dire, es un luòc per escambiar ! S’es pas una rason sufisenta per vos mobilizar, vos prepausam -a la mòda oèb marketing- aquestas 5 bonas rasons de venir a la Dintrada 2016 :
1 : L’edicion 2015 foguèc un succès,
fòrça dels 150 participants nos o diguèron. Se tornam prene las conclusions que faguèc nòstre conselhèr regional en region Occitanie, Patric Roux : “Sens tornar aquí suls debats, la qualitat e l’extrèma assiduitat dels participant-as, la qualitat e la fraternitat dels escambis (dedins e defòra) an tanben constituit un element de mençonar (…) La Dintrada foncionèt perque s’es trobada naturalament en fasa amb çò que totas e tots les militants de l’occitanisme ressentissián : le besonh de confrontar nòstres fondaments amb la realitat de nòstre environament, la realitat de la crisi politica, culturala, environamentala que tresvira a granda vitessa lo pensament, les mitjans e las capacitats d’accion. »
2 : Vendrà un candidat a l’eleccion presidenciala !
Òc , un candidat a l’eleccion presidenciala representarà la majoritat dels partits autonomistas, regionalistas e federalistas de França. Christian Troadec, sostengut per la federacion de partits “Regions e Pòbles Solidaris”, vòl far dintrar las questions de la descentralisacion dins le debat. Le breton serà tanbens la velha divendres 23 de setembre a Traussan Mererbés per reçaupre le sosten de cònses occitans.
3 : Vos ofrissèm le dinar !
La participacion a la jornada del dissabte es a gratis, coma le dinar. Vos demorarà sonqu’a trapar un coveituratge per venir per pas tròp car. Per aquelis que vòlon demorar un pauc mai, la serada del dissabte serà una autra escasença de viure un moment convivial.
4 : Encontrar les responsables !
Nòstre editò le rampèla : “quitament se totas las taulas redondas son pas suls subjèctes polemics mai estimats dels occitanistas, los poiretz metre sus la taula al moment de l’aperitiu o a la pausa del cafè ! Avèm invitat les elegits occitans a expausar lor trabalh.”
5 : Farem mai que charrar :
l’edicion 2015 nos permetèt de téisser de relacions amb de personalitats que conéissian pas las questions occitanistas. Tanben, es una escasença rara de trapar las ressorgas umanas per vòstres projèctes occitans. Passatge a l’accion concrèta le dimenge : de talhièrs pagmatics son prepausats per mediatizar las vòstras revendicacions suls malhums socials e per participar activament a l’eleccion presidenciala.
En bònus… 6 : L’encastre val la pena :
la Dintrada se debana a Pòrt-Leucata entre la plaja e le pòrt, òm pòt quitament vèire la mar dempuèi le luòc ! E se quicòm vos tarufa o vos enuèja, una cabuçada dins l’aiga vos farà tornar le vam e l’enveja.


text:
Comuna
La comuna es una division administrativa, la circonscripcion la mai pichona del territòri francés[1]. Una comuna correspond generalament al territòri d'una vila o d'un vilatge. Sa superfícia e sustot sa populacion pòdon variar considerablament (la pus poblada, París, possedís mai de dos milions d'abitants, las mens pobladas zèro.
Al 1èr de març de 2007, existissiá 36 782 comunas en França (dont 214 en otramar) que cobrissián l'integralitat del territòri francés (a l'excepcion de Wallis e Futuna e de qualques territòris sens populacion permanenta), çò que representa environ la mitat del nombre total de comunas dins l'Union Europèa.
La lista seguenta recapitula lo nombre de comunas per departament o comunautat d'otramar. D'un biais general, los departaments situats al nòrd e a l'èst de França comptan mai de comunas que los situats al sud e a l'oèst. Los departaments e comunautats d'otramar tanben son largament mens devesits que los de la França metropolitana. Enfin, París e los departaments de sa pichona corona, del fach de lor talha pichona, ne còmptan fòrça mens.
Municipi ena Val d'Aran[modificar | modificar la font]
Un municipi ei era entitat locau basica dera organizacion territoriau e er element primari de participacion ciutadana enes ahèrs publics. Ena antica Roma un municipi (municipium en latin) ère ua ciutat liura que se governaue pes sues pròpries leis, encara qu'es sòns vesins obtienguen es drets de ciutadanatge roman.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Çaquelà, París, Lion e Marselha son de comunas francesas subdevesidas en arrondiments.


text:
Lo comte Joan IV d’Armanhac – nos perdonèsse nòstra indiscrecion – aviá sa residéncia a Leitora un sègle abans Pèir de Garròs e, dins la vida vidanta, parlava de segur la meteissa lenga. Per aquò, de l’Isla En Jordan estant, quand escriguèt trufa-trufant al conselh del rei a Tolosa per explicar qu’èra sol responsable de l’evasion de preson d’un fidèl sieu, quina lenga emplegava ? Lo gascon leitorés ? Lo gascon estandard ? Una « koiné regionala » segon la terminologia dels que nos vòlon far préner gat per lèbre ? En lengadocian ? Autre ? Vos daissi legir, benlèu auretz ganhat.
Cars e grands amics,
Nos tenèm que sabètz e avètz en memòria la grand procesa qu’avèm faita far per aver la relaxacion e deliurança de nòstre benamat confessor, mèstre Estève de Ga, mèstre en santa teologia, e vesent que non i podiam aver degun aprochament de sadita deliurança e relaxacion, avèm trasmés per delà de nòstres gens e, sens sabusa [sabuda] ni consentiment de persona qual que sia de Tolosa, nòstradita gens, per nòstra ordonança e comandament, realment e de fait, an prés lodit mèstre Estève, gitat e elargit de la preson ont èra, e lo [an] menat aicí a nos. Si vos en escrivèm, cars e grands amics, [es] per vos certificar que, si deguna persona de Tolosa èra vexat [tormentat], impausant-li [en li imputant de] aver en aiçò tengut la man, que a tòrt e sens causa se faria, car nòstra gens o an fait sens sabusa e consentiment de persona qual que sia, e aissí ben aquels que per li avent fermat [afirmat] a tòrt e sens causa seriam vexat, si lo èran per la dita fermança [testimoniatge].
Cars e grands amics, Nòstre Sénher sia garda de vos.
Escrita a la Isla [En Jordan], lo XVIe jorn de novembre [de 1428].
Coma se tracta aquí d’occitan modèrne, avèm normalizada l’ortografia.
J.P.


text:
Lo site de ’na companhia que festeja en 2009 sos 30 ans de teatre amator en Occitan a Tolosa.
Lo site fonciona amb SPIP.
Los squeletas utilisan de las boclas personalisadas, en perticulièr lo menu per chamnhar de lenga qu’es pas lo furnit per defaus amb SPIP. Se pòt revirar de ’na version a l’autre a tot moment e ente que siá dins l’aubrescença.
Lo Vestissatge se vòu far referença a l’ambient de ’na sala d’espectacle a l’anciana. Velors roge, negre d’escuretat e burèu clar dau bòsc de la scena mai dau ornament floradís de bronze baroc. Son tamben las colors de Tolosa amai de la Comedia dell’Arte.


text:
Processor central
Lo processor central, de l'anglés CPU, Central Processing Unit, es lo compausant essencial d'un ordenador qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un programa.
Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol circuit integrat es abitualament nomenat microprocessor; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del transistor en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'unitat centrala (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las annadas 1960 (Weik 1961).


text:
Wikipèdia:Participants
Los wikipedians son las personas identificadas per un nom d'utilizaire, qu'escrivon e editan los articles de Wikipèdia. Demest los participants, se pòt comptar tanben los anonims o « anon » collectivament identificats dins aquesta lista.
Veire tanben Wikipèdia:Mercé als redactors desconeguts.
Çai-jos, trobaretz una lista de totes los contributors qu'an causit de metre lor nom sus aquesta lista. Se participatz vos tanben a Wikipèdia, podètz ajustar vòstre nom aicí ! Aquesta lista es facha per nos ajudar a nos conéisser un pauc entre nosautres e per mostrar als novèls venguts qu'i a ja de mond aicí ! :-)
Certans noms figurant sus aquesta pagina son probablament fantasieroses, o correspondon pas exactament al pseudò de l'utilizaire. Se tròba sul Wikipèdia occitanofòn una lista completa e exacta dels utilizaires inscriches (d'unes an pas creat lor pagina personala, e lor nom apareis en roge) e una lista completa de las paginas personalas dels utilizaires.
Existís tanben d'autras paginas qu'ensajan de classar los wikipedians (supausat que poguèsson o èstre :-)) :
Listas comunas a tot Wikipèdia
- m:Wikipedians categorized by sub-cultural affiliation, amb en particular
- m:Queer Wikipedians
- m:Vegetarian Wikipedians
- m:WikiWomen (doblidetz pas de vos inscriure !)
- m:Mac user Wikipedians (idem, cal luchar contra la monocultura)
- m:Anti-American Wikipedians (pels jorns que la necessitat de daissar anar se fa sentir...)
- http://www.wikipedia.org/wikistats/csv/StatisticsUsers.csv
Cèrts wikipedians an contribuit fòrça, mas de còps son partits temporàriament, de còps de biais mai definitiu : Wikipèdia:Wikipedians mancants
Veire tanben :
- Redactors desconeguts
- Seguir lo nombre d'edicions d'un wikipedian {{Edit|PSEUDO}}


text:
Derròta en darrèr partit en casa, en un partit poc vistòs en qu’ eth Martres se trapèc tamb ua victòria inesperada.
Sonque en començar, ena menuta 3´, Gomes shutaue de luenh e agarraue a Marcos mau plaçat e marcaue eth 0-1. Era U.E. Bossòst sajèc d’ igualar en marcador mès es intervencions deth portèr Firmino a shuts de Pèir impedic de marcar ath equip aranés. Tamb eth 0-1 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, as 10 menutes en un error defensiu , Gomes tornaue a marcar tath Martres e plaçaue eth 0-2 en marcador. Era U.E. Bossòst auèc pòques oportunitats entà reduir eth marcador, sonque un shut d’Ariel qu’ anèc entà dehòra.
Ath finau, derròta. Ei vertat que patíem baishes importants mès er equip non joguèc bric ben.
Aguesta setmana mos auem reunit tamb era F.F.F. eth dimarts e diuendres pes hèts deth partit dera Copa de Comminges entre U.S. Garonne e U.E. Bossòst e era Comission de Litiges e discipline a decidit de tornar a jogar tot eth partit a porta barrada. Ara, ei era Comission de Copes e Campionats era qu’ a de díder eth lòc, dia e ora a jogar aguesta ½ finau dera Copa de Comminges. En principi semble èster que se jogaria aguesta pròplèu dimenjada.
U.E. Bossòst: Marcos, Alex, Miguel, Juanka, Marc, Gachi (60’ Ariel), Polilla (45’ Dani), Paba, Sergio, Javi(60’ Ignasi) e Pèir.
Trainer: Jordi.
E.S. MartresTolosane : Firmino, Querre, Gobet, Chang, Coutanceau, Carayon, Vivini, Batralle, Tetard I, Gomes, Caillouet.Remplaçants : Tetard II.
Trainer : Tetard Guy.
Tarjetes auriòles :Carayon (35’).
Gols :0-1 Gomes(3’), 0-2 Gomes (60’)
Arbitre: Castro Antoine.


text:
Dimars, 16 de febrièr de 2016, 03h00 Espòrt
La sason de Superliga es plan lançada e certanas esquipas s’arregalan de desjogar los pronostics.
Los Dracs sens èime
Dissabte, los Dracs festejavan los 10 ans de lor primièra partida en Superliga. Aprèp un Els Segadors escarraunhat en comun per l’Albèrt Bueno e un cinquantenat d’escolans de la Bressola, los Catalans daissavan marcar Hull FC los primièrs, mas Richie Miller metiá sus orbita Patric Richards per l’egalizacion. Aquò se tornava repetir: ensag d’Hull, replica del novèl alièr sang e aur. E, al cap d’un vintenat de minutas, los Dracs arrestèron de jogar: palmas tombadas, manca de sosten, defensa en formatge traucat: 22-10 pels angleses a la pausa. Dins lo segond temps, levat qualques movements esporadics jamai concretizats del costat catalan, los Negre e Blanc passèron tres còps pro aisidament. Lo 38-10 del planchòt atudèt lo sosten del public (mai de 10 000 espectators) e dobriguèt la mala de las questions. Aqueste diluns de matin, lo pilar samoan Mason se ven ajustar al grop, mas pensatz que la solucion se trapariá dins la venguda d’un pilar de 36 ans?
La partida venenta del dissabte 27 de febrièr a Brutus se jogarà entre darrièrs del classament. Per çò que i a encara mai malaürós que los Dracs: los campions de Leeds qu’an pres un 52-16 a Widnes, que se trapa atal cap de fila al classament.
Dijòus, los Diables de Salford dobriguèron lo balèti en passant un espantant 44-10 a Saint Helens; divendres, Wigan se deguèt emplegar per ganhar sus la fin a Huddersfield: 18-13. E dimenge, las victòrias foguèron bèlas: 40-6 per Castleford fàcia a Wakefield e 38-8 per Warrington fàcia a Hull KR.
Rescontres internacionals
Aquesta dimenjada, plaça a las World Club Series amb tres partidas relevadas entre las melhoras formacions europèas e australianas: divendres, Saint Helens recebrà los Sydney Roosters; dissabte, los Broncos de Brisbane seràn sus la pelena (?) de Wigan e dimenge, afrontament per designar la melhora esquipa de la planeta tretzista entre Leeds e los Vaquièrs de North Queensland; se podètz pas anar dins lo nòrd d’Anglatèrra, poiretz seguir las partidas en dirècte sus Be In Sport.
Dissabte, a Brisbane, la seleccion autraliana d’NRL ganhèt una partida intensa fàcia als Indigènas: 12-8.
La pola bèla serà audenca
Dissabte, Lesinhan confirmèt aisidament sa tresena plaça qualificativa per la pola bèla de la segonda fasa: victòria 68-6 a Tolosa.
Dimenge, l’AE Carcassona esperèt las dètz darrièras minutas ont quatre ensages tornèron a la rason los volontaris Broncos de Palau: 50-33.
Los Dragonets ganhèron a Albi, 36-24; e Limós e Avinhon demorèron a l’ostal que la comuna de Limós aviá interdit de metre un pè sus la pelena de l’Agulha aprèp las pluèjas de dijòus e divendres. Una partida a metre dins lo calendièr mentre que la segonda fasa deu començar per la darrièra dimenjada de febrièr!
La pola 1 recamparà Carcassona, Limós e Lesinhan. La pola 2: Dragonets, Albi e Avinhon. La pola 3: Palau, Tolosa e Vilanuèva.
Quarts de Copa
Dissabte de vèspre, al Molin, l’oposicion entre Lesinhan, tenent del trofèu, e l’AE Carcassona dobrirà la tièra dels quarts de finala de la Copa. Dimenge, la formacion de Nacionala 1 Ferrals recebrà Albi; Limós esperarà Vilanuèva a l’Agulha e los Dragonets anaràn rescontrar la formacion d’Elèit 2: Carpentràs.
Alan Roch


text:
Solidaritat
La solidaritat es un ligam d'engatjament e de dependéncia recipròcs entre de personas caduna tenguda a l'autres, sovent de membres d’un meteis grope ligats per una comunautat de destin (familha, vilatge, profession, entrepresa, nacion, etc.).
En drech, la solidaritat dels debitors significa que lo creditor pòt demandar de pagar a qui que siá de la societat dels debitors.
Somari
Nocion juridica[modificar | modificar la font]
En drech, se fa referéncia a la solidaritat quand un ensems de personas an una obligacion en comun, que siá d'un deute eissit d'un contracte, d'un delicte, quasidelicte o ligada a la possession comuna d'una causa o d'un drech (per exemple pels membres d'una indivision). La nocion de solidaritat es donca ligada a aquela de societat, que siá de drech o de fach.
Sens larg[modificar | modificar la font]
Dins lo sens larg, la solidaritat caracteriza de personas que causisson o se senton una moralitat per assistir una autra persona e lo contrari. La solidaritat se distinguís de l'altruisme: l'altruista pòt pas desirar d'ajudar autrú sens se sentir tocat per çò que viu, e al contrari se pòt venir solidari d'autrú simplament per interès plan comprés (escambi de reciprocitat) e non per altruisme.
Plan sovent, se torna d'un biais positiu de formas de solidaritat mai ambiguas:
- una mena d'escambi mutual, ont un membre del grop es solidari dels autres perque los autres vengan solidari d'el. Es doncas un calcul (economic) e non una intervencion generosa (vejatz ajuda mutuala) ;
- una mena de solidaritat impausada, ont cada membre es obligat d'aderir al grope per que pèrda pas un nombre de beneficis (còsts de coproprietat,...), quitament jos la menaça de sancions (partida socializada du salari, impòsts, conscripcion).
Expression de la solidaritat[modificar | modificar la font]
La solidaritat al dintre d'una societat s'exprimís en particular cap als mai paures. Pòt consistir en una ajuda financièra, un sosten moral, o una ajuda en natura (provisions).
Utilizacion politica del tèrme[modificar | modificar la font]
L’Estat organiza una redistribucion obligatòria dels revenguts e de las riquesas que los politics elegits justifican, segon lor tendéncia politica, per un « dever de solidaritat » entre los membres d'una meteissa societat, perque una aumentacion de las inegalitats socialas menaçant la coesion sociala, o per una espoliacion de las riquessas produchas pel trabalh al profèit del capital, obligant a una redistribucion de las riquesas. Segon los pus liberals, economicament, aquela practica mena cap a l'assisténcia e l'espoliacion etatica.
Qualques organizacions se revendican de la valor positiva de solidaritat, fins a se considerar coma en practica l'incarnation de la solidaritat:
- las organizacions non governamentalas (que se vòlon associacions independentas dels govèrns) coma Mètges Sens Frontièras ;
- fòrça Associations sens tòca lucrativa
- de sindicats de salariats.
Referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Virargues
Virargues, o Veirargues [1], o eventualament Vairargues (veire toponimia), oficialament en francés Virargues, es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
(2,2 km)
(3,6 km)
(3,8 km)
(3,9 km)
(3,9 km)
e Bredòm
(4,0 km)
(4,2 km)
(5,1 km)
(5,3 km)
(5,4 km)
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Veyrargues, en 1289, Veyrargiœ, latinizacion del sègle XIV, Locus de Beyrargues, en 1414, Birargues, en 1441, Veyraigues, en 1446, Veyrargas, en 1476, Virargas, en 1484, Virargues, en 1575, Virergues, en 1628, Vayrargues, en 1691 [2]. Lo nom es format del nom latin d'òme Varius, amb lo sufixe -anicum[3],[4]. Dins -anicum, l'accent tonic èra sus la prumèira sillaba e doncas *Variànicum èra un proparoxiton, que coneguèt après una apocòpa : *Vairanego > *Vairargues. Virargues es lo doblet de Verargues (Erau). A la pretonica, -ai- se mudèt en -ei- dins una granda partida nòrd e èst de l'occitan, d'aquí la fòrma de 1289 (mas l'escrit manten -ai-). Se l'evolucion anguèt taiqua -i-, la fòrma francesa Virargues correspond a la prononciacion autentica. Se n'es aital, probable que d'escriure Vairargues permetriá pas de conéisser la prononciacion (chaldriá que totes los -ai- pretonics se prononcièsson -i- dins l'auvernhat local). En conclusion, la grafia Vairargues es valabla per una prononciacion [vejr-] o [vɛjr-] e la grafia Virargues es temporàriament la pus prudenta per una prononciacion [vir-]. La prononciacion, notada a Farjas, comuna de Virargues, es [bi'rargə] [5].
- Farjas. Las fòrmas ancianas son Faurghas, en 1289, Faurgœ, latinizacion de 1293, Fargœ, Faurgiœ, Faurgium, Forgium, en 1329, Faurgias, Faurghi, en 1397, Fargias, en 1410, Faurgos, en 1446, Faurgas, en 1476, Faurges, Faurghes, en 1575, Farges, en 1598, Frarges, en 1678 [6]. La prononciacion aproximativa, notada a Farjas, es ['farʒə] [7]. Lo nom ven del latin fabrica, « obrador » -----> « farja ». L'accent tonic s'es conservat [8]: *fàbrica > *fàbrega > *fàbreja > *faurja (cf. las fòrmas medievalas) > farja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton de Murat, i demorèt.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a0113514968639mXYCs
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 693, a Vairé
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 125 e 152
- ↑ enquèsta Sivadon, abrial 2018
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496857uRuqm6
- ↑ enquèsta Sivadon, abrial 2018
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 280, a Fabrègues


text:
4
Ental ’36, o ben vint-e-dui ans fa, lo tren local Ferrara-Bologna, en partença tuchi lhi matins da Ferrara qualque minuta derant de sèt oras, percorria lhi quaranta e cinc quilomètres de la linha en ren menc de un’ora e vint minutas.
Quora las causas filavon ben, lo tren donc rejonhia sa mira vèrs uech e un quart. Mas lo mai di bòts, bèla en se lançant a tot anar al lòng de la via drecha passat Corticella, lo convòi prenia la larja corba que mena dins l’estacion bolognesa abo dètz, quinze minutas de retard (en cas que se devesse fermar al semàfor d’intrada, las minutas polion devenir facilament trenta). Eron pus lhi temps dal vielh Ciano, d’acòrdi, quora, a l’arribaa, cèrti trens trobavon a lhi aténder lo ministre de las Comunicacions en persona, tot absorbit dins la solemna accion scènica de mesurar a pas nerviós la banchina e de controlar en barboteant l’ora al quadrant de la gròssa ceba da cap-estacion que’extraïa d’un contun dal sacochin dal corpet. Es ver totun que l’accelerat Ferrara-Bologna de sies oras e cincanta fasia sempre, en pràctica, çò que volia. Pareissia ignorar lo govèrn, se’n fóter autament de son vant d’aver empausat fins a mai a las Ferrovie dello Stato lo rígid respèct de lhi oraris. E d’autre cant qui lhi fasia cas, qui se’n sagrinava? Mesa coataa d’èrba e sensa teulissa, la banchina dal setzen binari, reservaa a el, era la darriera, confinava abo la campanha fòra de Porta Galleria. Avia pròpi l’aire d’èsser desmentiaa.
De costuma lo tren se compausava masque de sies carròças: cinc de tèrça e una de seconda.
Recòrdo ren sensa freiçonar lhi matins dal desembre padan, lhi escurs matins de lhi ans ente, estudents universitaris a Bologna, devíem nos levar abo lo revelh. Dal tram, que corria en ferralhant a rota de còl en direccion de la barriera dal daci de vial Cavour, auvíem lo tren sublar mai d’un bòt, luenh e invisible. Semelhava que menacesse: “Gachatz, vau partir!”. O fins a mai: “Es inútil que vos coitatz, filhs, siu bèla que partit!” Coma que sie eron ren que las matrícolas, en general, mascles e fumèlas, a s’agitar a l’entorn dal menaire per que aumentesse la velocitat. Tuchi nosautri, Eraldo Deliliers comprés, que s’era inscrich aquel mesme an a Scienças políticas mas se comportava já abo lo gaubi e l’indiferença d’un ancian, saubíem ben que l’accelerat de sies oras e cincanta seria pas jamai partit derant de nos aver charjat. Lo tram finalament se fermava derant l’estacion; sautàvem a tèrra; dins paucs instants nos trobàvem sal tren, que soflava da tuchi lhi cants de candis gets de vapor, e pura encara aquí, immòbil sal siu binari coma previst.
Quant a Deliliers, el arribava sempre per darrier, en chaminant gadin-gadena e en balhant. De fach, vist que s’era endurmit, capitava ben sovent que auguéssem degut tirar-lo chabal dal tram a fòrça.
Lhi vagons de tèrça classa se pòl dir que foguesson tuchi per nosautri. Gavat qualque viatjaire de comèrci, qualque pichòta companhia de varietat que avia passat la nuech dins la sala d’atenta de l’estacion, e que abo sas balarinas un cerchava vinca tant, durant lo viatge, de far un pauc d’amistat, da Ferrara an aquel’ora partia pas jamai degun.
Aquò totun vòl pas dir, sie ben clar, que lo tren de sies oras e cincanta rejonhesse Bologna en viatjant metz vueit!
Durant son pigre transferiment da l’espés escur de Ferrara a la lutz de cèrti matins bolognés – una lutz intensa, treslusenta, abo lo còl de San Luca blanc de neu e las cópolas de las gleisas color vèrd-aram, que ressortion esquasi en relèu sus la rossa mar di cubèrts e des tors – lo tren reculhia man a man da las pichòtas estacions dislocaas al lòng de la linha de gent sempre nòva. Eron d’estudents mesans, de filhs e de filhas; de magistres elementars d’ambedui i sexs; de pichòts proprietaris agrícols, de mesadriers, de marchandierets de bestiam variat, reconoissibles da las larjas mantèlas, dai chapèls de feltre calats sal nas, dal curadents e dal toscan enchastrat al metz des labras: de gent de campanha que parlava já dins lo grossier dialèct bolognés, dal qual contact un se defendia en se barrant dins dui o tres compartiments da cant. L’assaut di vilàn començava a Poggio Renatico, un quilomètre derant de la riba manchina dal Reno; se renovava a Galliera, just passat lo pònt de fèrre, e puei a San Giorgio di Piano, a San Pietro in Casale, a Castelmaggiore, a Corticella. Quora lo tren arribava a Bologna da las portieras dubèrtas abo una violença esquasi explosiva se reversava sus la banchina sal setzen binari una pichòta fola tumultuosa de divèrsas centenas de personas.
Restava lo vagon de seconda classa, únic e solet: sal qual, almenc fins a una cèrta data, o ben justament fins a l’uvèrn 1936-1937, montet pas jamai un’anma.
Lo personal d’escòrta al tren, un quartet fix qu’en viatjant sus l’accelerat fasia amont e aval entre Ferrara e Bologna cinc o sies bòts al jorn, lhi tenia l’acadèmia d’escoba e tres-sèt. E nosautri, de nòstre cant, nos érem talament abituats al fach que lo vagon de seconda classa foguesse reservat al cap-tren, al controlor, al frenaire, e al graduat de la Milizia ferroviària (guinhaires e gentils fins que se vòl, lhi quatre, sustot se funavon d’estudents dal G.U.F., mas pus que decís a interdir qual se sie passatge de classa abusiu), nos pareissia d’aüra enlai talament natural lo veire foncionar coma una sòrta de círcol de l’Après-trabalh ferroviari, que al començament, quora lo doctor Fadigati comencet a venir a Bologna dui o tres bòts a la setmana, e prenia totjorn lo bilhet de seconda, al començament lhi fasérem pas cas, d’el nimanc nos ne’n avisérem.
En tot cas foguet una question de gaire de temp.
Sarro lhi uelhs. Reveo lo grand passatge asfaltat dal vial Cavour completament desèrt dal Chastèl fins a la barriera dal daci, abo lhi lampions estradals, plaçats en lònja prospectiva a una cincantena de mètres l’un da l’autre, encara tuchi aviscs. Lo menaire Aldrovandi, dont da dins lo tram un pòl pas entreveire que l’eschina guebua e irritaa, possa son vielh carroçon al màxim. Mas un pauc derant que lo tram sie arribat a la barriera, te-aquí plombar a nòstras espatlas, en nos sobrant sobrelèsta abo lo característic brui estofat que fai lo motor de la Lancia, una màquina, un taxi. Es un’Astura vèrda, sempre la mesma. Chasque mars e venre matin nos sobra a pauc près a la mesma autessa de vial Cavour. E es tan lèsta que quora nos, abo nòstre tram que branda paurosament dins la volaa finala, envaïem lo plaçal de l’estacion, ren masque a já pausat son passatgier (un senhor corpulent fornit d’un chapèl dal bòrd blanc, de barícolas d’òr, d’un paletò dal còl de pelissa), mas a fach manòvra, e en mai d’aquò en tren de repartir en direccion contrària a la nòstra, vèrs lo centre.
Qui serè estat, de nosautri, a atirar per premier la curiositat generala sal senhor dal taxi: sal senhor putòst que sal taxi? Es ver qu’en tram, abo la blonda tèsta riçolina reversaa sus l’espatliera de bòsc, Dediliers de costuma durmia. E totun me semelha pròpi que sie estat el, una matinaa a l’entorn de la meitat de febrier, dal 37’, dal temp que divèrsas mans, sempre un pauc mai nombrosas dal necessari, s’esporzion da la portiera per l’ajuar a montar sal tren, e el se fasia solevar esquasi de pes, jurariu que sie estat pròpi Deliliers a anonciar que la seconda classa avia trobat ental tipe de l’Astura un client fix, fix e pagant, e que aquel tal era, ren de mencs, lo doctor Fadigati.
“Fadigati? Qui era aquel aquí?” demandet abo un aire estordit una des filhas: Bianca Sgarbi, per la precision, la majora des doas sòrres Sgarbi (l’autra, Attilia, de tres ans pus jove e encara al licèu, al començament dal ’37 la conoissiu pas encara).
Sa demanda foguet aculhia da de gròs rires. Dediliers s’era setat e s’istava viscant una Nazionale. Avia la mania de s’aviscar las cigarretas dal cant de la marca, pus que atent tuchi lhi bòts a ren esbalhar.
A l’ època Bianca Sgarbi, que fasia ben de marria vuelha lo tèrç an de Letras, era esquasi fiançaa abo Nino Bottecchiari, lo nebot de l’ex-deputat socialista. Ben que fringuesson ensem, anavon pas tròp d’acòrdi. Exuberanta de natura, e al mesme temp preveienta dal futur pauc aürós que atendia lhi joves de nòstra generacion e ilhe en particular (restaa veva d’un oficial de l’aviacion precipitat sus Malta ental ’42, abo dui filhs mascles da créisser, la paureta es finia puei a Roma, emplegaa vacatària al Ministèri de l’Aeronàutica), Bianca se demostrava insuferenta a tot liam, en s’amusant a far la coqueta abo qui se sie lhi fasesse còmod, e en passant en substança da un flirt a l’autre.
“E alora se pòl sauber qui es?” insistet molament, plegaa vers Deliliers que lhi era setat derant.
Agranhat da cant an aqueste darrier dins lo pòst que fai canton da pè de la portiera, lo paure Nino sufria en silenci.
“Òh, un vielh cúpio”, proferiet enfin Deliliers abo calma, en auçant mai la tèsta e en guinchant nòstra companha drech enti uelhs.


text:
Anaïs Vaillant
Estil : Lenga e societat
Sectors : Carnaval, Teatre
Domeni d'activitat : Intervenent
Lenga : Bilingue Occitan-Français
Fa part de : FeM Collectiu, Terrain à Déminer
Airal lingüistic : Provence
Nissarda d'origina, son gost per la cultura, la musica e los rites carnavalescs sus los quals trabalha encara uèi, la mènan notadament al Brasil. Ne tornarà amb un projèct de tèsi, sostenguda en 2013, e titolada "La batucada des gringos" : Appropriations européennes de pratiques musicales brésiliennes.
Sceptica per çò qu'es d'una mena de mondializacion culturala e de reapropriacion que pòt pas que constatar, Anaïs Vaillant tòrna en França, en Provença, e decidís aquí de far d'aquesta region son nòu terraire d'enquista, s'interessant a la lenga occitana, a la nocion de "folclòr". Tòrna descobrir una part d'eiretatge familial (son paire es lo musician Patric Vaillant), de cultura tradicionala, de praticas popularas...
Tornam trobar uèi Anaïs Vaillant dins un cèrte nombre de collectius carnavalescs, qu'anima e estúdia tot a l'encòp.
En 2013, se forma alprèp de Franck Lepage, famós autor de conferéncias gesticuladas sus l'educacion populara. Ne sortirà un projèct similari prepausat per Anaïs Vaillant, a l'entorn de l'antropologia, de la sociologia : "Comment j’ai goûté à la multiplicité, une ethno-conf", autrament nomenada "Culture à toutes les sauces". Apuèja son discors, particularament critic, per son eprcors personal, sos rencontres, sos estudis, sos contractes professionals, e espeta los mecanismes de dominacion culturala a l'òbra de pel Monde.


text:
1517
Aquesta pagina concernís l'an 1517 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Victòria de l'armada etiopiana qu'organizèt una emboscada victoriosa còntra l'armada de l'emir de Harrar. Lei tropas musulmanas subiguèron de pèrdas importantas e l'emir foguèt tuat. Puei, leis Etiopians ataquèron lo Sultanat d'Adel qu'èra tanben menaçat per una flòta portuguesa. Lo sultanat foguèt donc aisament ravatjat ambé la presa de Dakkar per lei tropas dau negus Dawit II (1508-1540) e de Zeila per lei naviris portugués. Fin finala, deguèt acceptar tornarmai de venir tributari dau negus per obtenir lo retirament dei tropas etiopianas.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Gràcias a una tiera de negociacions, lo sultan Amara Dunqas (1503-1534) capitèt de negociar l'aplant de l'avançada otomana en direccion dau sud de la Vau de Nil après l'afondrament dau Sultanat Mameloc. Aquò li permetèt d'assegurar l'independéncia de son reiaume e de contuniar sa politica d'expansion dins la region.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Lo 22 de març, desbarcament d'una expedicion d'exploracion espanhòla menada per Francisco Hernández de Córdoba dins la region de Can Pech dins l'èst de la peninsula de Yucatan. Una ataca menat per lo sobeiran maia locau obliguèt leis Espanhòus de se retirar. Pasmens, en causa d'una tempèsta, deguèron tornarmai desbarcar sus lo litorau dins la region de Chakán Putum ont una ataca novèla dei Maias locaus entraïnèt de pèrdas importantas dins lei rengs de l'expedicion e sa retirada definitiva. Dins aquò, una expedicion novèla arribèt en 1518.
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat de Delhi[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Sikandar Lodi que foguèt remplaçat per son fiu Ibrahim Lodi.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geologia[modificar | modificar la font]
Per lo premier còp en Euròpa, lo mètge italian Girolamo Fracastoro (1478 ò 1483 - 1553) exprimiguèt publicament l'idèa que lei fossils foguèsson lei rèstas d'organismes vivents.


text:
Chauffecourt
Chauffecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Malgrat lo sieu estatut de municipalitat, Chauffecourt es pas #qu'un masatge caseriu d'una trentena d'abitantas, a qualques centenats de mètres solament del vilatge de Mazirot.
L'abitat i es pauc dense, e lo ancià voreja sovent de nòus bastiments.
Malgré son statut de commune, Chauffecourt n'est qu'un hameau d'une trentaine d'habitants, à quelques centaines de mètres seulement du village de Mazirot.
L’habitat y est peu dense, et l’ancien côtoie souvent de nouvelles constructions.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
25/11/2016
Raibe negre 39 per Gilbert Borgés
Sei dins una classa. Pas la miá. Una classa de mairala. La regenta es a son bureu e trabalha. Io sei sietat sus una chadiera. Los dròlles en demieg cercle en faciá de me. Presque miegjorn. Ai fam. ‘Trape la guitara per ‘chabar per una chançon. Miegjorn exactament. La regenta recupera los dròlles per los envoiar a la cantina. La pòrta de la classa se drueba. Una dròlla entra seguida d’una femna.
Granda. Brava. Longs piaus negres. Rauba negra. Debas negre. Chamisa de seda verda. Ma camarada Delfina ! A pus los piaus roges. Son tornats negres.
Pause la guitara. Me campe. La ‘trape per las espatlas e li fau petar un gròs poton sus chasque jauta.
- Que fas aquí ? Sei content de te veire.
Delfina es educatriça. Sabiá pas que trabalhava dins las escòlas.
S’escarta un pitit. Me visa.
- Crese pas vos coneitre.
- Mas Delfina… Quo es me, Gilbert !
- Sei pas Delfina. M’apele Emilia. Vos coneisse pas.
L’espie daus pès a la testa. Me ‘reste sus sos uelhs. Sembla a la Delfina mas quo es pas la Delfina. Mesma talha. Mesme atge. Mesmes uelhs provocaire. Mas quo es pas ela.
- Ses pas educatriça ?
- Non, sei regenta. Aide los dròlles en dificultat.
Comprene mielhs perque sos piaus son pus roges e çò que fai din l’escòla. Ai l’aer fin. Ai interest de me ratrapar.
Me parla trabalh. Li parle dau meu. Fam coneissança. Las regentas de l’escòla traversan la classa emb lor disnar sus un plateu.
- Minjas aquí ? li damande.
- Non. Chamge d’escòla.
Coma fau parier, surtem de la classa a nòstre torn. Ai pres mon sac e ma guitara. Seguem un coredor. Se ‘resta ad una pòrta. Me ‘resta darier ela. Entra pas. Contunhem de blagassar. Me faudriá me despeschar de saludar per prener leu-leu la rota.
- Voles i ‘nar ? Çò-ditz.
- Dije au reveire a las regentas e me’n vau viste.
Me lança una espiada bizarda. Drueba la pòrta. Som pas la sala de minjar. Som davant los comuns.
Gilbert Borgés
19:24 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
1197
Aquesta pagina concernís l'an 1197 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En despiech de la signatura d'un tractat de patz l'annada precedenta (→ 1196), represa de la guèrra entre França e Anglatèrra. Lei Francés conquistèron Aumale que foguèt pilhada e destrucha. Leis Anglés ataquèron lo castèu de Chilly dins la region de Beauvais. L'evesque de la vila assaièt de rompre lo sètge mai foguèt capturat. Lo còmte de Flandra Baudoïn IX s'alièt tornarmai amb Anglatèrra en causa dei liames comerciaus entre son comtat e lo reiaume de Ricard Ièr. L'emperaire germanic Otton IV s'alièt tanben ambé lo rèi d'Anglatèrra qu'èra son oncle.
Baudoïn IX ataquèt lo nòrd dau reiaume onte conquistèt plusors vilas. Pasmens, foguèt obligat de se retirar après l'arribada de l'ost francés menat per Felip II. De son caire, l'emperaire germanic organizèt ges d'ataca vertadiera e lei combats entre França e lo Sant Empèri se limitèron a d'incursions frontalieras (→ 1198).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra França amb una incursion anglesa dins la region de París e en Vexin.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
19.10.2018. Nòva
Divèrses òsses trobats a Christmas River dins lo sud de l’illa de Madagascar confirmèron
12.10.2018. Nòva
Aquò semblar un títol de sciéncia-ficcion mas o es pas. Es estat publicat dins las
5.10.2018. Nòva
Una nòva espècia de dinosaure erbivòr es estada trobada e classada en
28.09.2018. Nòva
Lo rapòrt de junh d’ongan de las Nacions Unidas sus la crisi de la manca d’aiga sus
14.09.2018. Nòva
La magnesita es un mineral natural qu’absorbís lo dioxid de carbòni de l’atmosfèra
7.09.2018. Nòva
La recèrca per produire d’energia amb lo Solelh coma font a fach un bèl pas endavant.
31.08.2018. Nòva
Los cercaires de fisica quantica son ara estonats de veire que dins aquela sciéncia la sequéncia
24.08.2018. Nòva
Se pensava que la momificacion de cadavres èra pas tant anciana en Egipte. Mas la confirmacion
17.08.2018. Nòva
Quand foguèt trobat l’esqueleta fossila d’Homo floresiensis en 2004, la comunautat
10.08.2018. Nòva
Es un nòu estudi scientific polemic que, de segur, provocarà fòrça discussions
3.08.2018. Nòva
Una de las missions que l’Agéncia Europèa de l’Espaci alestís es bastir
27.07.2018. Nòva
Los biastronòms i tornan. Los scientifics qu’an d’estudiar se i a de vida sus d’autras
20.07.2018. Nòva
Pauques fenomèns astronomics tant extraordinaris coma un truc galactic pòdon èsser
13.07.2018. Nòva
La Resèrva Nacionala del Pingoïn d’Humboldt, dins l’illa de Choros, en Chile,
6.07.2018. Nòva
Es arribada una denóncia publica òrra. De totes es sauput que la caça e la pesca
29.06.2018. Nòva
Canadà, après Uruguai, serà lo segond país de la planeta que legaliza l’usatge
22.06.2018. Nòva
Çò d’important dins un ecosistèma, dins lo Mond vegetal, es lo tipe
15.06.2018. Nòva
Es un fach qu’a luòc cada 405 000 ans. L’orbita circulara de la Tèrra dins
8.06.2018. Nòva
Lo virus Nipah es tornat sorgir en Índia: ja son mòrtas 11 personas e 25 de mai son a l’espital.
1.06.2018. Nòva
Una còla de cercaires texans a volgut crear una polèmica a l’entorn de la tectonica
25.05.2018. Nòva
Aquò es çò qu’an volgut soslinhar los cercaires d’una còla e
18.05.2018. Nòva
La pollucion provocada pels païses mai industrialitzats provòca lo cambiament environamental
11.05.2018. Nòva
Abans de morir ongan, lo professor Stephen Hawking èra a trabalhar amb Thomas Hertog, de l’Universitat
4.05.2018. Nòva
Las cronicas europèas del sègle XVI afirman que quora Colomb arribèt a divèrsas
27.04.2018. Nòva
Lo problèma del plastic per l’environament, a nòstra epòca, es tras qu’alarmant.
20.04.2018. Nòva
Es una nòva malaürosa que confirma lo cambiament environamental que lo patís uèi
13.04.2018. Nòva
Normalament, cada matèria scientifica a sas pròprias leis universalas. Aital, la mecanica
6.04.2018. Nòva
E òc. E de microorganismes resistents a l’acid. Es la resulta d’una nòva ipotèsi
30.03.2018. Nòva
Plusors planetas del sistèma de Trappist-1 —amb 7 planetas e una estela nana situada a 39
23.03.2018. Nòva
Segon la revista scientifica Nature, lo fach de recebre l’informacion a travèrs de las meteissas
16.03.2018. Nòva
Fins a uèi lo jorn lo sol campament viking jamai trobat sus continent american es l’Anse
9.03.2018. Nòva
Una còla de paleontològs a trobat de tròces fossils de l’esqueleta de çò
23.02.2018. Nòva
L’entrepresa privada espaciala Space X, d’Elon Musk, a fach ja d’assages amb Falcon
16.02.2018. Nòva
La teoria astronomica confirmava fins a uèi lo jorn que las doas lunas de Mart, Fòbos e
9.02.2018. Nòva
Çò que poiriá venir una granda descobèrta medicala es es estat publicat dins
2.02.2018. Nòva
I a pas de pròvas scientificas per demostrar qu’una dièta sens gluten siá
19.01.2018. Nòva
De cercaires an trobada una nòva tecnica que restaca l’intelligéncia umana amb las
12.01.2018. Nòva
Lo fenomèn de la dissolucion de l’oxigèn dins l’aiga es un prètz plan
5.01.2018. Nòva
I a d’anniversaris qu’avèm enveja de remembrar. N’i a d’autres que n’avèm
29.12.2017. Nòva
Es çò qu’una còla de psicològs a volgut comprene. E après far
22.12.2017. Nòva
La polemica es dobèrta tornarmai. Ara dos estudiants de la Bíblia de l’Universitat
15.12.2017. Nòva
De còps, pensam que tot çò qu’avèm conegut pendent las nòstra
8.12.2017. Nòva
Las desparièras fasas de l’aiga liquida son estadas explicadas après un estudi qu'a
1.12.2017. Nòva
La fisica es una sciéncia apassionanta. Quand pensas que sas quicòm, de nòvas recèrcas
24.11.2017. Nòva
Plan mai anciana que çò que los libres d’istòria dison fins a uèi.
17.11.2017. Nòva
Èra quicòm que totes los adultes ja aviam vist fa de temps. Quand un mainat es amb un can
10.11.2017. Nòva
Sus la plaja de Trachilos, en Creta, son estadas descobèrtas de pesadas polemicas. Son estadas
27.10.2017. Nòva
Èra pas conegut fins ara. Pr’amor d’aquò es una descobèrta estonanta
20.10.2017. Nòva
Lo temps que va. Lo temps que ven. L’umanitat tanben. E las vilas qu’aquesta a bastidas.
13.10.2017. Nòva
Ja fasiá temps qu’èran coneguts. Mas cap cercaire aviá pas volgut trobar la
6.10.2017. Nòva
L’arqueologia americana aviá totjorn sospechat que l’anciana vila mexicana de Teotihuacan,
29.09.2017. Nòva
Era seleccion naturau ei un procés que demore milions d’ans en cambiar ua espècia
22.09.2017. Nòva
Segon una còla de scientifics de l’Institut de Tecnologia de Georgia, las dunas
15.09.2017. Nòva
Es la conclusion d’un nòu estudi fach sus la dent trobada dins la balma de l’illa
8.09.2017. Nòva
Una còla internacionala de geològs amb Joël Brugger coma cap (Universitat de Monash,
1.09.2017. Nòva
La desaparicion de l’anciana megafauna australiana — aital coma sus d’autres continents
25.08.2017. Nòva
Una còla d’arqueològs a descobèrt una estatueta de fa mai de 8000 ans dins
18.08.2017. Nòva
Lo corrent marin antartic es estat considerat fins a uèi coma una proteccion naturala d’Antartida
11.08.2017. Nòva
Fins a uèi lo jorn l’existéncia de l’apelada antimatèria es demorada
4.08.2017. Nòva
Ara seguida d’un estudi e d’ua analisi genetica ara escala globau de rèstes umanes
28.07.2017. Nòva
De recentas descobèrtas dins l’istòria evolutiva de la saliva umana e de sas proteïnas
21.07.2017. Nòva
Èra conegut dempuèi 1849 que jos Hawaii i avián de falhas mas èra pas estat
14.07.2017. Nòva
Èsser paire o maire fa viure mai longtemps. Quand aquestes an 60 ans, la diferéncia amb
7.07.2017. Nòva
Ja fa longtemps que la populacion mondiala d’abelhas perilha. Totes los mèdias ne parlan.
30.06.2017. Nòva
Son estats trobats sus d’inscripcions sus una ròca desconeguda fins ara. Son d’ieroglifes
23.06.2017. Nòva
Los arqueològs americans tornan èsser estonats. Huaca Prieta, una de las piramidas mai
16.06.2017. Nòva
La geologia a pogut confirmar lo primièr cas dins los tempses modèrnes de la desaparicion
9.06.2017. Nòva
O a pogut demostrar una còla de scientifics: los chimpanzés pòdon aprene coma los
2.06.2017. Nòva
Los astronòms an besonh de l’ajuda dels afogats d’astronomia. Cal cercar la novena
26.05.2017. Nòva
La vila judaïca de Tel Laquish demorèt coma la segonda mai granda vila del reialme de Juda
19.05.2017. Nòva
La nòva ipotèsi prepausada per de cercaires canadians es mai qu’originala. Segon
12.05.2017. Nòva
Tala es la conclusion d’un nòu estudi scientific qu’a analisat las condicions environamentalas
5.05.2017. Nòva
De cercaires austriacs e estatsunidencs an identificat un grop de virus gigants apelats clausneovirus.
28.04.2017. Nòva
De mai en mai divèrses estudis scientifics balhan una importància màger al ròtle
21.04.2017. Nòva
Era descobèrta de centenats de bastisses de tèrra ena sèuva amazoniana ei estonanta.
14.04.2017. Nòva
L’arqueologia estatsunidenca a pogut confirmar una guèrra fòrça anciana. Se
7.04.2017. Nòva
La NASA a publicat los darrièrs imatges del robòt espacial New Horizons (Nòus Orizonts)
31.03.2017. Nòva
L’astronomia es una de las sciéncias que fan mai de descobèrtas e a un ritme, de
17.03.2017. Nòva
Doas còlas scientificas an pogut crear, a l’encòp, un nòu estat de la matèria.
10.03.2017. Nòva
L’evolucion del temps (o lo movement a travèrs d’aqueste) es totjorn estada una matèria
3.03.2017. Nòva
Ja o aviá afirmat Albert Einstein: las ondas gravitacionalas existisson. Mas fins uèi lo
24.02.2017. Nòva
L’adaptacion dels inuits al freg e a la dièta marina a trobat ara una explicacion scientifica.
17.02.2017. Nòva
Fins ara jamai degun aviá pas descobèrt qu’un pòble natiu nòrd-american
10.02.2017. Nòva
Es la conclusion d’un estudi scientific fach per de cercaires universitaris de Nòva Zelanda
3.02.2017. Nòva
Aquò es la conclusion finala d’una còla de psicològs angleses en tot estudiar
27.01.2017. Nòva
Era situacion climatica semble que non ei guaire bona. Lançar tant de dioxid de carbòni
20.01.2017. Nòva
Se pensavan pas qu’existisguèsse. Mas ara una còla de fisicians de l’Universitat
13.01.2017. Nòva
Un nòu tractament experimental comença d’èsser una reüssida dins lo tractament
6.01.2017. Nòva
La demostracion scientifica de sos estats de l’aiga liquida poiriá jogar un grand ròtle
30.12.2016. Nòva
De còps, es pas util de far un nòu estudi scientific amb de nòvas donadas per descobrir
23.12.2016. Nòva
Uèi lo jorn, i a quatre codèxes vertadièrament maias e un d’eles, lo codèx
16.12.2016. Nòva
An detectat problèmes visuaus enes astronautes. Pas en toti, mès ua còla d’engenhaires
9.12.2016. Nòva
Una nòva propòsta scientifica devesís dempuèi sa publicacion l’origina
2.12.2016. Nòva
Una còla arqueologica internacionala a tot just confirmat quin foguèt un dels primièrs
25.11.2016. Nòva
Dempuèi la descobèrta en 2003 d’una nòva espècia d’ominid apelada
18.11.2016. Nòva
Un estudi prigond des paraules de mès de 6000 lengues demòstre ara qu’era umanitat
11.11.2016. Nòva
Los monards de coa longa, Macaca fascicularis aurea, de Pyak Nam Yai, un pargue natural situat en Tailàndia,
4.11.2016. Nòva
Es sonque un petit ensag. Totun, l’esperança de poder enfin arrestar aqueste càncer
28.10.2016. Nòva
S’es totjorn dich que los cans comprenián mai o mens l’entonacion umana. E aquò
21.10.2016. Nòva
Era Universitat d’Harvard a hèt ua nava proposicion entà viatjar per espaci que lèu
14.10.2016. Nòva
Segon un estudi publicat fa gaire dins Nature, s’es pogut confirmar una relacion dirècta
7.10.2016. Nòva
Chomolangma, valent a dire lo mont Everest, es un glacièr e es plan sensible al cambiament climatic
30.09.2016. Nòva
La Taula Periodica d’elements quimics qu’estudiam a l’escòla es, o benlèu
23.09.2016. Nòva
Èra l’an 1835 e l’estat de Tèxas aviá declarat la siá independéncia
16.09.2016. Nòva
L’edat d’aur de las formigas comencèt just après la desaparicion dels dinosaures.
9.09.2016. Nòva
La descobèrta es estada realizada per una còla internacionala de scientifics e es estada
2.09.2016. Nòva
La descobèrta d’òsses de mamot de fa 45 000 ans poiriá far cambiar la
26.08.2016. Nòva
Amb la publicitat dins de luòcs coma l’aeropòrt d’Inverness, en Escòcia,
19.08.2016. Nòva
De còps nos demandam quora arribarà lo futur. Lo futur qu’avèm totes
12.08.2016. Nòva
Totes los filmes de dinosaures an totjorn mostrat lo grand rugiment dels dinosaures e cossí las
5.08.2016. Nòva
Los orses polars son de nadaires excellents. Pòdon arribar de passar plusors jorns en tot nadar
4.06.2016. Nòva
Espelirà en setembre que ven una nòva revista numerica en occitan. Entitolada Sapiéncia,


text:
Totes es fòrces politiques deth consistòri ratifiquen eth refús as quate prepauses deth Ministerio de Fomento, en tot demorar qu’en 18 mesi i pogue auer naues alternatives que compden damb eth supòrt deth territòriAguest dimèrcles, pendent eth plen ordinari der Ajuntament de Vielha e Mijaran, s’a aprovat per unanimitat eth conjunt d’allegacions ar estudi de condicionament dera N-230, en tot refusar es quate alternatives prepausades peth Ministerio de Fomento, pes impactes mediambientaus, economics e toristics qu’aurien. En aguest sens, s’a ratificat eth conjunt d’allegacions que signèren eth pròpri consistòri amassa damb eth Conselh Generau d’Aran, era Deputacion de Lleida e era Generalitat de Catalunya.
Segontes eth baile de Vielha e Mijaran, Juan Antonio Serrano, “èm fòrça contents per auer artenhut un acòrd unanim, non sonque en municipi damb eth supòrt des pedanies, senon de tota era Val d’Aran, coma manifestèren era rèsta de municipis pendent eth darrèr Conselh Consultius de Bailes. Ath delà, ei istoric qu’es quate administracions ajam presentat es madeishes allegacions, e ara demoram que Fomento prengue consciéncia dera importància de prepausar un projècte que pogue compdar damb eth supòrt de tot eth territòri, pr’amor qu’era reforma dera N-230 implique a tota era Val d’Aran”.
Laguens deth conjunt d’allegacions se demane a Fomento que considère era sua posicion e que pendent es pròplèu 18 mesi pogue presentar naues alternatives qu’agen eth supòrt deth territòri. En aguest sens, ua des prepauses que se poirie méter dessús dera taula, ei eth bastiment d’un tunèl abantes d’arribar en Vielha e qu’acabèsse en pònt d’Arròs.
Pendent eth plen tanben s’a aprovat iniciauments eth Document Unic de Proteccion Civiu (DUPROCIM) que servís entà amassar es diuèrsi plans d’emergéncies municipaus, en tot èster vigent pendent es pròpleu quate ans.
Info: Ajuntament de Vielha


text:
E.F.C. Aurignac II 3 - U.E. Bossòst 2
Partit disputat damb fòrça e importants baishes en totes es linhes der equip. A despiet d’aquerò, er equip joguèc un partit pro correcte. Ena prumèra mietat eth joc siguec igualat sense auer un clar dominador e es defenses s’imposauen as delantèrs. Er Aurignac creaue perilh damb es jogades deth sòn jogador Bellour qu’anaue a suspréner ara defensa aranesa en un parelh de jogades; ena dusaua artenhie mercar eth 1-0 quan shutaue ras a tocar deth garròt. Era U.E. Bossòst artenhie er empat en ua jogada de Cristian que se plantaue dauant deth portèr, eth sòn shut siguec refusat mès era pilota queiguie enes botes de Charles que mercaue eth 1-1, resultat damb eth que s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, sonque començar, cornèr mau defenut e Boue en prumèr garròt shute entà mercar eth 2-1. Auérem dues bones ocasions ara seguida, mès es shuts de Salva e Castet sigueren desviadi entath cornèr per Shiavon. En cambi er Aurignac en ua jogada de Dumazert se plantaue dauant Paba e mercaue eth 3-1. Er equip aranés sajaue d’escuerçar es distàncies en mercador, mès eth portèr francés Shiavon siguec eth milhor jogador deth sòn equip en tot trèir ua bona rematada de cap de Charles quan toti ja celebràuem eth gol. A 5 menutes deth finau ua bona jogada entre Charles e Castet , qu´anaue a profitar aguest entà mercar eth 3-2. Encara quedaue temps mès non podérem aumens empatar eth partit.
Ath finau, ua auta derròta. Non estèrem tan luenh d’arténher un milhor resultat, eth camin seguís. Auem dus partits en casa abantes d’acabar er an e qu’auem dearofitar entà retrobà-mos damb era victòria.
Non jogam enquia d’açiu dues dimenjades :
- 9au. Jornada deth campionat de Liga en Bossòst eth dissabte 9 de deseme tàs 20 :00 contra er equip deth F.C. Pyrenees Sud.
E.F.C. Aurignac II : Shiavon, Benazet, Mayet, Hurle, Mallet, Benyahya, Rey, Boue, Bellour, Gateau, Ferrere. Remplaçants : Plante Germain, Guezennec, Dumazert.
Trainer : Benac Gilles.
U.E. Bossòst: Paba, Miquel, Javito, Borja, Felipe, Àlex, Salva, Castet, Cristian, Charles, e Marco. Remplaçants: Jonathan, Carlos, Dani
Trainer: Jordi.
Gols : 1-0 Bellour (35’), 1-1 Charles (42’), 2-1 Boue (50’), 3-1 Dumazert (60’), 3-2 Castet (85’).
Arbitre: Marnissi Oasmi Achraf.
Liniers : Sengles Pierre, Mekouchech Farid.


text:
Region HII
Una region HII ò region d'idrogèn ionizat es un tipe de nebulosa d'emission formada de nívols principalament formats d'idrogèn ionizat. Pòu agantar una talha de plusors ans lutz. L'ionizacion de l'idrogèn es causada per la preséncia d'una ò de plusors estèlas fòrça caudas (tipe espectrau O ò B) que son la fònt d'un raionament ultraviolet poderós.
Aquelei nívols pòdon s'observar a de distàncias fòrça importantas en causa de sa luminositat. Son estudi es una fònt d'informacions fòrça importantas sus la natura e la composicion dei galaxias e sus lei distàncias interstellaris.