text:
Italo Svevo
Italo Svevo, pseudonim d'Aron Hector Schmitz, italianizat puèi en Ettore Samigli aprèp l'annexion italiana de la region (Trieste, 19 de decembre de 1861 - Motta di Livenza, 13 de setembre de 1928) es estat un escrivan italian dels mai importants per la literatura italiana del sègle XX. Aital sas òbras son estadas reviradas dins mai de 20 lengas. L'italian èra pas que la lenga segonda de l'autor que sa lenga primièra èra lo triestin, una varietat del venèt impregnada de friolan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Italo Svevo nasquèt en 1861 a Trieste (vila austro-ongresa que venguèt aprèp la Primièra Guèrra Mondiala italiana) dins una familha amonedada d'origina ebrèa, cinquen enfant de nòu. Son paire, Franz Schmidt, èra un comerçant alemand e sa maire, Allegra Moravia, èra italiana. Seguiguèt los passes de son paire e faguèt doncas d'estudis comercials, bèl primièr en Alemanha e puèi a Trieste. En 1880 trabalhèt dins una banca, e entamenèt una collaboracion amb l'«lndipendente». En 1892 se faguèt la publicacion de son primièr roman Una vita, òbra que foguèt a sa sortida pro ignorada per la critica e pel public.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'avvenire dei ricordi (1877)
- Ariosto Governatore (1880)
- Il primo amore (1880)
- Le roi est mort, vive le roi! (1880)
- I due poeti (1880)
- Difetto moderno (1881)
- La storia dei miei lavori (1881)
- I tre caratteri, sonat puèi La gente superiore (1881)
- L'assassinio di via Belpoggio (1890)
- Una vita (1892)
- Senilità (1898)
- La coscienza di Zeno (1923)
- La madre (1926)
- Una burla riuscita (1926)
- Vino generoso (1926)
- La novella del buon vecchio e della bella fanciulla (1926)
- Terzetto spezzato (1927)
- Il vecchione (inacabat, postum)
- Corto viaggio sentimentale (inacabt, postum)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Òbras d'Italo Svevo en italian disponiblas en linha
- Obres d'Italo Svevo: tèxt, concordàncias e lista de frequéncia


c: text/html

text:
Estiu
L’estiu o ostiu es una de las quatre sasons de las zonas temperadas e polaras, tradicionalament percebuda coma la pus cauda.
Data[modificar | modificar la font]
Al punt de vista astronomic, lo solstici d'estiu (lo 21 de junh dins l'emisfèri nòrd e lo 21 de decembre dins l'emisfèri sud, es a dire quand lo solelh es pus naut fòra de la zòna intertropicala) deuriá marcar lo mitan de l'estiu, e l'equinòcci d'automne (lo 22 de setembre dins l'emisfèri nòrd e lo 21 de mars dins l'emisfèri sud) lo mitan de l'automne. Mas las temperaturas jornadièras aumentan fòrça aprèp lo 7 de mai (començament astronomic teoric de l'estiu), la tèrra e la mar meton qualque temps a caufar.
Per consequent, en meteorologia, l’estiu compren per convencion los meses complets de junh, julh e agost dins l’emisfèri nòrd e de decembre, genièr e febrièr dins l’emisfèri sud. La definicion meteorologica centra coma aquò melhor l’estiu sus los periòdes pus cauds d’una annada que la definicion astronomica.
Diferents païses convenon de datas de començament de l’estiu diferentas: en Irlanda, l’estiu debuta lo 1èr de mai; per d'autres es lo 1èr de junh, e d’autres lo 21 de junh. Arriba tanben que los jorns a meteissa distància dels solsticis e dels equinòccis sián utilizats per definir las sasons, permetent atal de los centrar sua aquestes eveniments astronomics; es lo cas par exemple de l’astronomia chinesa que l’estiu i comença vèrs lo 7 de mai.
Dins lo sud e lo sud-èst de’Asia, l’estiu se definís pus generalament coma lo periòde anant de març a mai o començament de junh, lo periode pus caud de l’annada que se termina amb l’arribada de la monson.
Efèits[modificar | modificar la font]
L’estiu es generalament vist coma la sason ont las temperaturas son pus elevadas, e mai coma lo periòde de l’annada ont lo Solelh demòra pus longtemps dins lo cèl entre sa sortida e son cloc. Amb l’enclinason de la Tèrra sul plan de l’ecliptica, l’emisfèri en plan dins la sason d’estiu es enclinat cap al Solelh, provocant atal l'alongament de la durada dels jorns e l'aumentacion de la temperatura.
Dins l’emisfèri Nòrd, la Tèrra se tròba a l’afèli de son orbita en estiu. La Tèrra se tròba doncas a aquel moment pus alunhada del Solelh, çò qu'a per consequéncia una velocitat orbitala pus flaca que pendent las autras sasons; l’estiu es doncas la sason pus longa dins l’emisfèri nòrd. Un fenomèn simetric se produtz dins l’emisfèri sud, la Tèrra se trobant alara al perièli e l’estiu i es la sason pus corta.
Dins las latituds al delà dels cercles polars, lo fenomèn de solelh de mièjanuèch se produtz pendent l’estiu e lo Solelh se cloca pas pendent plusors jorns. Sus de latituds pus bassas, lo crepuscul dura una ora al mens e de còps qu'i a al fenomèn de nuèches blancas, coma Sant Petersborg o en Escandinàvia.
L’estiu es lo periòde ont fructifican gaireben totas las plantas. L’estiu s'utiliza doncas sovent coma una metafòra d’un periòde astrat, d’un apogèu.
Arts[modificar | modificar la font]
- L’Estiu es una de las Quatre Sasons d'Vivaldi.
- L'Estiu es una pèça de teatre de Romain Weingarten.
- L'Estiu es un ensag d’Albert Camus.
- L’Estiu es un quadre de Giuseppe Arcimboldo que n'existís plusors versions.
- Lo Somi d'una nuèch d'estiu es una pèça de teatre de William Shakespeare.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Grava (d'Ambarés)
La Grava (sovent dita la Grava d'Ambarés) es una anciana comuna de Gironda restacada a d'Ambarés e La Grava en 1818.
La glèisa Nòsta-Dama de la Grava, anuit bastiment desafectat, estut bastida preus Templèirs au XII° siègle, apui remaniada au XVI° siègle. Aquò's un vestige d'una de las pus vielhas fondacions templèiras saus camins de pelerinatge de la region.
A l'interior, se tròban pintruras muralas, en meishant estat, que compausan mantun tablèu sau mur dau mijorn de la nau : Crist en crotz entre Maria e sent Jan, Vièrja au mainatge en majestat, anges mèi Abraham portent las anmas.


text:
1990
Aquesta pagina concernís l'an 1990 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la transicion vèrs lo capitalisme ambé la dissolucion dau POUP que son unitat se rompèt ambé l'afondrament dau blòt sovietic. A la fin de l'annada, Wojciech Jaruzelski demissionèt de la preséncia de la republica e Lech Walesa foguèt elegit per lo remplaçar ambé 74,25% dei sufragis.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En Eritrèa, la situacion contunièt de s'agravar per l'armada etiopiana que perdiguèt la vila e lo pòrt de Massaua après una ataca suspresa (8-10 de febrier) de la guerilha eritrèa. L'aviacion contunièt de bombardar la ciutat mai aquò permetèt pas de la reconquistar. L'avitalhament de l'armada etiopiana venguèt donc fòrça malaisat e lo regime dau Derg s'afondrèt tre l'annada seguenta.
Namibia[modificar | modificar la font]
Independéncia de Namibia lo 21 de març en vertut deis acòrds de patz signats en 1988-1989. Sam Nujoma (SWAPO) ne'n venguèt lo president. Maugrat son ideologia marxista, adoptèt una politica progressista moderada en causa dei dificultats dau blòt sovietic. Ansin, son projècte de reforma agrària (transferiment de tèrras de la minoritat blanca vèrs de païsans negres) regardèt finalament solament 12% dei tèrras e durèt fins a 2007.
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Victòria suspresa d'Alberto Fujimori (Cambio 90) a l'eleccion presidenciala en fàcia de l'escrivan Mario Vargas Llosa maugrat sa temptativa d'estigmatizar l'origina asiatica de son adversari. Pasmens, aquela origina donèt a son adversari una popularitat importanta au sen dei classas popularas d'origina amerindiana e lo programa economica fòrça liberala de Vargas Llosa acabèt de minar sa posicion. Pasmens, après son eleccion, lo venceire desvelèt rapidament un programa encara pus liberala qu'aqueu de son adversari que li permetèt d'obtenir lo sostèn dau FMI. Decidèt tanben d'intensificar la lucha còntra lei guerilhas comunistas perovianas.
Oceania[modificar | modificar la font]
Samoa[modificar | modificar la font]
Suppression dau sufragi censitari e instauracion dau sufragi universau per lei ciutadans dei dos sèxes.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Mesa en orbita dau telescòpi espaciau Hubble per la naveta espaciala Discovery. Pasmens, en causa d'un defaut sus un mirau, lo desvolopament de correccions foguèt necessari per utilizar corrèctament lo telescòpi e una mission espaciala suplementària foguèt finalament decicida (en 1993).
Dins lo Sistèma Solar, capitada de la mesa en orbita de la sonda Magellan a l'entorn de Vènus per la NASA. Fins a 1994, permetèt de realizar una cartografia fòrça detalhada de la planeta e divèrsei mesuras sus son estructura.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Alberto Lleras Camargo, president de Colómbia (n. 1906)
- 6 de genièr - Pavel Alekseievich Cherenkov, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 25 de genièr - Ava Gardner, actritz americana (n. 1922)
- 23 de febrièr – José Napoleón Duarte, president de Lo Salvador (n. 1925)
- 24 de febrièr - Sandro Pertini, president d'Itàlia (n. 1928)
- 3 d'abril - Sarah Vaughan, cantaira americana de [[jazz] (n. 1924)
- 15 d'abril - Greta Garbo, actritz suedesa (n. 1905)
- 23 d'abril - Paulette Goddard, actritz americana (n. 1910)
- 25 d'abril - Dexter Gordon, musician american de jazz (n. 1923)
- 16 de mai - Sammy Davis Junior, actor de comèdia american (n. 1925)
- 22 de junh - Ilia Frank, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1908)
- 7 de julhet - Cazuza, cantaire e compositor brasilièr (n. 1958)
- 18 de julhet - Yun Po Sun, president de la Corèa del Sud (n. 1897)
- 22 de julhet - Manuel Puig, escrivan argentin (n. 1932)
- 27 d'agost - Stevie Ray Vaughan, musician american (n. 1954)
- 26 de setembre - Alberto Moravia, novelista italian (n. 1907)
- 30 de setembre - Patrick White, escrivan australian, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1912)
- 13 d'octobre - Le Duc Tho, òme politic e militar vietnamian, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1911)
- 14 d'octobre - Leonard Bernstein, musician e compositor american (n. 1918)
- 27 d'octobre - Xavier Cugat, musician cuban (n. 1900)
- 17 de novembre - Robert Hofstadter, fisician nòrd-american, Prèmi Nobel (n. 1915)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Jerome Isaac Friedman, Henry Way Kendall, Richard Edward Taylor
- Prèmi Nobel de Quimia : Elias James Corey
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Joseph E. Murray, E. Donnall Thomas
- Prèmi Nobel de Literatura : Octavio Paz
- Prèmi Nobel de la Patz : Mikhaïl Gorbachov
- Prèmi Nobel d'Economia : Harry Markowitz, Merton Miller, William Sharpe


text:
Carla Bruni
Carla Bruni Tedeschi (o Carla Bruni-Sarkozy), mai coneguda sos lo nom de Carla Bruni, es un ancian manequin qu'a trionfat coma compositritz e interprèta de cançons. Nascuda lo 23 de decembre de 1967 à Turin (Itàlia), viu en França dempuèi l'atge de 5 ans. Es la sòrre de l'actritz Valeria Bruni Tedeschi. Tanben es l'esposa del President de la Republica Francesa Nicolas Sarkozy. A un filh (n. 2001) amb lo filosòf e escrivan francés Raphaël Enthoven.
Somari
Albums[modificar | modificar la font]
Cançons de l'album Si j'étais elle, amb una musica de Julien Clerc - 2000[modificar | modificar la font]
- Si j’étais elle
- Aussi vivant
- On serait seuls au monde
- Se contenter d'ici-bas
- Silence caresse
Cançons de l'album Quelqu'un m'a dit - 2002[modificar | modificar la font]
- Quelqu'un m'a dit
- Raphaël (per Raphaël Enthoven)
- Tout le monde
- La noyée
- Le toi du moi
- Le ciel dans une chambre
- J'en connais
- Le plus beau du quartier
- Chanson triste
- L'excessive
- L'amour
- La dernière minute
Cançons de l'album Sol en cirque - 2003[modificar | modificar la font]
- Même si je suis top
Cançons de l'album Longtemps amb Louis Bertignac - 2005[modificar | modificar la font]
- Les frôleuses
- Sans toi
Cançons de l'album No Promises - 2007[modificar | modificar la font]
- Those dancing days are gone
- Before the world was made
- Lady weeping at the crossroads
- I felt my life with both my hands
- Promises like piecrust
- Autumn
- If you were coming in the fall
- I went to heaven
- Afternoon
- Ballade at thirty-five
- At last the secret is out
- Naissença a Turin
- Personalitat italiana del sègle XX
- Personalitat italiana del sègle XXI
- Personalitat francesa del sègle XXI
- Cantaira francofòna
- Cantaira italiana
- Cantaira francesa
- Membre dels Enfoirés
- Conjunt d'un president de la Republica francesa
- Naissença en 1967
- Autor-compositor-interprèt
- Manequin italian


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La Franca Comtat (var. la Francha Comtat)[1] (en francomtés lai Fraintche-Comtè, en arpitan la Franche Comtât, en francés la Franche-Comté) es un país istoric (fins en 1678 amb son annexion per França) e uèi una region administrativa de França.
Lo capluòc es Besançon. La capitala istorica de la Franca Comtat fins a son annexion foguèt Dole.
Lo gentilici es francomtés -esa.
La Franca Comtat a doas lengas. Dins lo nòrd, lo francomtés (lenga d'oïl), e dins lo sud lo francoprovençal (o arpitan).
-
La bandièra de la Franca Comtat
-
Flag - Low Countries - XVth Century.svg
La Crotz de Borgonha
- ↑ Pus rarament al masculin: lo Franc Comtat. Lo TDF de Mistral pòrta la Comtat al femenin.


text:
Hont deus Innocents
La Hont deus Innocents (var. Font dels/daus o Fònt deis Innocents) qu'ei un monument de París situat dens lo Ièr arrondiment dens lo barri de Les Halles. Com ac testimonia lo son nom, qu'èra a l'origina pegada a la muralha deu Cemitèri deus Innocents eth medish toca tocant de la Glèisa deus Innocents. La hont qu'èra ua loggia d'ua seria de halas dab un canèr aus sons pès.
La hont qu'èra estada bastida en 1550 sus ua auta mai anciana e dens un estil Reneishença per l'arquitècte Pierre Lescot e l'escultor Jean Goujon. Pagada a ua paret, b'èra comptava alavetz dab pas sonque tres caras.
Lo Cemitèri (on, en vertat, los còs èran mei que mei apielats) que ho barrat e avalit atu com la glèisa au sègle XVIII. La hont que demorès mes que la caló hornir ua quatau cara e la mudar sus la navèra plaça deu Marcat deus Innocents. que s'i horní tanben ua copòla de metau. Aqueth còp l'aiga qu'arrajava directament de l'anciana loggia e donc los baishs relieus jusons que hon levats entà non pas estar boishats per l'aiga e mandats au Lovre.
En 1956 que ho desplaçada ua darrèra vegada a l'escadença de la transformacion de la plaça e hicada au som d'escalèrs piramidaus.


text:
Pierre Elliott Trudeau
Joseph Philippe Pierre Yves Elliott Trudeau (1919-2000) avocat e òme politic, foguèt primièr ministre de Canadà en doas ocasions: 1968-1979 e 1980-1984.
Probablament se pòt qualificar Trudeau coma lo primièr ministre pus popular e polemic de l'istòria del país. Quand foguèt en carga, foguèt responsable de l'establiment dels idiòmas francés e anglés coma oficials dins lo país. Tanben creèt la legislacion de la Carta Canadiana dels Dreches e las Libertats, qu'establís l'egalitat de dreches, qu'implica que totes los ciutadans an "Drech a la proteccion e benefici de la lei sens discriminacion qualqu'una siá per origina, color, raça, sèxe, edat o discapacitacion mentala o fisica". Aquesta carta inclutz tanben la libertat d'expression e de premsa.


text:
Palèrme
Palèrme (Palermo en italian, Palermu en sicilian) es la principala ciutat e lo sèti administratiu de la region autonòma de Sicília, Itàlia e tanben la capitala de la Província de Palèrme.
Pels estatjants de Palèrme se ditz en occitan palermitan -a (en italian: palermitani o panormiti).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Palèrme foguèt fondat al sègle VIII abans lo Crist per de mercants fenicians a l'entorn d'un golf natural sus la còsta nòrd-oèst de Sicília. Lo nom fenician per la vila foguèt benlèu Zîz, mas los grècs la nomenèron Πάvopuoς = Panormos (nom latinizat puèi en Panormus). Palèrme demorèt una vila feniciana fins a la Primièra Guèrra Punica (264-241 BC), quand Sicília tombèt jos dominacion romana. Lo periòde roman foguèt un dels pus suaus, que Palèrme foguèt jos l'administracion provinciala de Siracusa. Après la fin de l'Empèri Roman, Sicília e Palèrme se trobèron jol poder de l'Empèri Bizantin.
Al sègle IX, Sicília èra devesida en doas prefecturas pels Bizantins. Los dos prefèctes se faguèron la guèrra e lo ganhant, Euphimius, somiava de se tornar unificar a l'Empèri Roman. Ça que là, coma el aviá pas d'armada, demandèt l'ajuda dels arabis d'Africa del nòrd: los Aghlabidas. Una setmana après l'arribada dels arabis a Palèrme en 827, Euphimius moriguèt misteriosament. Cap a 878, Sicília tota, levat qualques enclavas bizantinas pròchas coma Taormina, èra contrarotlada pels sarrasins. En 905 foguèron tanben presas. Los Arabis botèron la capitala de Sicília a Palèrme.
En 1060 los Normands faguèron una crosada contra los Musulmans de l'emirat de Sicília, prenguèron Palèrme en genièr de 1072 e l'illa tota en 1091. La mescla de las culturas normanda e aràbia farguèt un estil ibrid e unic d'arquitectura que se pòt veire a la capèla Palatina, la glèisa de San Giovanni degli Eremiti e la Zisa. Sicília en 1194 tombèt jol contraròtle del Sant Empèri Roman Germanic. Palèrme èra la ciutat preferida de l'emperaire Frederic II. Après un interval jol poder Angevin (1266-1282), Sicília foguèt dirigida per la corona d'Aragon, e pus tard, en (1479), pel reialme d'Espanha.
L'unificacion de Sicília amb lo reialme de Nàpols dirigit pels Borbons en (1734), coma reialme de las Doas Sicílias, foguèt destrúcia per l'elèit de Palèrme, la ciutat foguèt redusida a una simpla vila de província, e la cort reiala demorèt a Nàpols. Palèrme se revoltèt en 1848 e resistiguèt contra la corona de Nàpols fins a 1849 e mai.
Lo Risorgimento italian e l'annexion de Sicília en (1860) al reialme d'Itàlia balhèt a Palèrme una segonda escasença. Èra venguda tornarmai lo centre administratiu de Sicília, amb un desvolopament economic e industrial segur. Dins la segonda partida del sègle XIX, Palèrme s'espandiguèt al delà del centre istoric, especialament cap a la Via della Libertà. De construccions publicas monumentalas se quilhèron e una carrièra novèla se talhèt dins lo centre de la vila vièlha, dita Via Roma. La vila èra un dels centres principals de l'estil art novèl en Itàlia.
Palèrme subrevisquèt gaireben completament indemne del periòde faissista, mas pendent l'invasion dels aligats en Sicília en julhet de 1943 patiguèt de degalhs importants.
L'importància de Palèrme aumentèt tornarmai quand Sicília venguèt en (1947) una region autonòma amb de poders espandits. Mas tot melhorament es compromés pel poder creissent de la Màfia, que sempre uèi es una particularitat dramatica de la ciutat, coma dins lo sud d'Itàlia tota.
Palèrme es una vila amb de problèmas importants, mas es tanben una ciutat de gaireben tres millennis d'istòria, amb palais e glèisas bèlas, mercats colorats, un manjar meravilhós e una identitat culturala fòrta.
Monuments e luòcs d'interès[modificar | modificar la font]
Es de notar l'eiretatge arquitectural de Palèrme, en particular per sas construccions normandas.
Glèisas[modificar | modificar la font]
- La Catedrala de Palèrme (una anciana mosqueta tresmudada en glèisa en 1185).
- San Giovanni dei Lebbrosi (1071)
- San Giovanni degli Eremiti (1132)
- Martorana (Santa Maria dell'Ammiragliato, 1143)
- San Cataldo (sègle XII)
- Santa Maria della Gangia
- Santa Maria della Catena
- San Giuseppe dei Teatini
- Oratorio di San Lorenzo
- Oratorio del Rosario
- Santa Teresa alla Kalsa que lo nom li ven de l'arabi Al-Khalisa, tèrme que significa « elegit ». La glèisa, construida en 1686-1706 sus l'anciana residéncia de l'emir, es un exemple excepcional de l'estil barròc sicilian.
- La Glèisa de Jèsus (Chiesa del Gesù) foguèt bastida pels jesuistas dins lo centre de la vila en 1564, sus un ancian convent. L'edifici foguèt alargat en 1591, e es tanben d'estil barròc sicilian.
- La glèisa de Sant Francés d'Assisi, bastida subre çò que foguèt autres còps lo mercat de la vila. Foguèt construida entre 1255 e 1277 sul sit de doas glèisas vièlhas.
- La glèisa de Magione (oficialament glèisa de la Santa Trinitat), es un exemple d'arquitectura normanda. Foguèt fondada en 1191 per Matteo d'Ajello, que la donèt a de monges cistercencs.
Palais e musèus[modificar | modificar la font]
- Palazzo dei Normanni, un dels pus bèls palais italians e un exemple notable d'arquitectura normanda, benlèu bastit sus una fortalesa aràbia. Albèrga la famosa Capèla Palatina.
- Zisa (1160)
- Cuba
- Palazzo Chiaramonte
- Palazzo Abatellis, amb la galariá regionala. Foguèt bastit a la fin del sègle XV pel prefècte de la vila, Francesco Abatellis. Es una construccion eleganta, d'estil gotic catalan, amb d'influéncias Renaissença .
- Lo Musèu Arqueologic Regional es un dels musèus màgers d'Itàlia: inclutz de rèstas nombrosas de las civilizacions etrusca, cartaginesa, romana e grèga.
Teatres[modificar | modificar la font]
- Lo Teatre Massimo ("Teatre pus grand") foguèt dubèrt en 1897. Tancat per renovacion de 1974 a 1997, es uèi tornarmai dubèrt. Enrico Caruso i cantèt La Gioconda e Rigoletto.
- Lo Teatre Politeama foguèt bastit entre 1867 e 1874. A l'ora d'ara, albèrga la Galariá de las Arts Modèrnas de la vila.
Plaças[modificar | modificar la font]
- Los Quattro Canti son una plaça pichona a la crosada de las ancianas rotas principalas (uèi: Corso Vittorio Emanuele e Via Maqueda) e dessepara la vila en quartièrs. Los palais al caire an de façadas barròcas diagonalas, çò que dona a la plaça una forma octogonala.
- La Piazza Pretoria èra planificada al sègle XVI pròcha dels Quattro Canti per albergar una font de Francesco Camilliani, la Fontana Pretoria.


text:
1906
Aquesta pagina concernís l'an 1906 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 10 de març - Explosion dins una mina de carbon a Courrières, departament del Pas de Calais causa mai de 1000 mòrts.
- 23 d'octobre - Primièra presentacion d'un avion a París, amb Alberto Santos-Dumont coma pilòt.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Premiera ataca d'apoplexia dau negus Menelik II que sa santat foguèt fòrçat tocada.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
18 d'abril : a San Francisco, Califòrnia, un grand tèrratrem seguit d'un incendi causa almens 3000 mòrts e 225 000 sens-recès.
Mexic[modificar | modificar la font]
Grèva importanta dins lo sector minier illustrant la crisi grèva de l'economia e dau regime politic mexican dempuei la mitat deis annadas 1900.
Asia[modificar | modificar la font]
- 12 d'abriu : Lei Saudis comandats per Ibrahim bin Aqeel bateguèron l'aliança deis Ottomans ambé l'estat rashidi e lei caps qassimis a Rawdat Muhanna.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 23 d'octobre - Primièra presentacion d'un avion a París, amb Alberto Santos-Dumont coma pilòt.
Armament[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dins la marina britanica dau cuirassat HMS Dreadnought. Conjugant una poissança de fuòc importanta, un blindatge espés e una velocitat auta, revolucionèt l'armament navau e venguèt la nòrma fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau tresen principi de la termodinamica per Walther Hermann Nernst (1864-1941).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de febrièr - Clyde Tombaugh, astronòm american (m.1997)
- 5 de febrièr - John Carradine, actor american de cinèma (m. 1988)
- 13 de febrièr - Agostinho da Silva, escrivan portugués (m. 1994)
- 20 de febrièr - Renat Nelli, òme de letras occitan (m. 1982)
- 1 de març - Pham Van Dong, primièr ministre de Vietnam (m. 2000)
- 19 de març - Adolf Eichmann, nazi alemand (m. 1962)
- 31 de març - Sin-Itiro Tomonaga, fisician japonés, Prèmi Nobel (m. 1979)
- 13 d'abril - Samuel Beckett, escrivan irlandés, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1989)
- 13 d'abril - Gabriel Ramanantsoa, primièr ministre de Madagascar (m. 1979)
- 28 d'abril - Kurt Gödel, matematician alemand-american (m. 1978)
- 8 de mai - Roberto Rossellini, cineasta italian (m. 1977)
- 26 de mai - Márcio de Sousa e Melo, militar brasilièr (m. 1991)
- 3 de junh - Josephine Baker, actritz americana (m. 1975)
- 19 de junh - Ernst Boris Chain, bioquimista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1979)
- 22 de junh - Billy Wilder, director american de cinèma (m. 2002)
- 24 de junh - Pierre Fournier, violoncelista francés (m. 1986)
- 28 de junh - Maria Goeppert-Mayer, fisiciana alemanda, Prèmi Nobel de Física (m. 1972)
- 2 de julhet - Hans Bethe, fisician alemand, Prèmi Nobel (m.2005)
- 3 de julhet - Alberto Lleras Camargo, president de Colómbia (m. 1990)
- 23 de julhet - Vladimir Prelog, quimista croat, Prèmi Nobel (m.1998)
- 25 de julhet - José Figueres Ferrer, president de Còsta Rica (m.1990)
- 30 de julhet - Mário Quintana, poèta brasilièr (m. 1994)
- 26 d'agost - Albert Sabin, scientific e mètge polonés-american (m. 1993)
- 1 de setembre - Joaquín Balaguer, president de la Republica Dominicana (m. 2002)
- 4 de setembre - Max Delbrück, biologista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1981)
- 6 de setembre - Luis Federico Leloir, quimista argentin, Prèmi Nobel de Quimia (m. 1987)
- 17 de setembre - Junius Richard Jayewardene, primièr ministre e president de Sri Lanka (m. 1996)
- 25 de setembre - Dmitrii Shostakovich, musician rús (m. 1975)
- 9 d'octobre - Léopold Sédar Senghor, primièr president de Senegal (m. 2001)
- 20 d'octobre - Alfredo Campoli, violonista italian-britanic (m. 1991)
- 2 de novembre - Luchino Visconti, autor de teatre italian (m. 1976)
- 18 de novembre - George Wald, scientific alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1997)
- 18 de novembre - Klaus Mann, escrivan alemand (m. 1949)
- 19 de decembre - Leonid Brezhnev, Secretari General del Partit Comunista Sovietic (m. 1982)
- 25 de decembre - Ernst Ruska, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1988)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 de genièr - Bartolomé Mitre, president d'Argentina (n. 1821)
- 12 de febrièr - Manuel Quintana, president d'Argentina (n. 1835)
- 22 d'abril - Pierre Curie, fisician francés, Prèmi Nobel (n. 1859)
- 23 de mai - Henrik Ibsen, dramaturg norvegian (n. 1828)
- 11 de junh - Tomás Regalado, president del Salvador (n. 1861)
- 17 de julhet - Carlos Pellegrini, president d'Argentina (n. 1846)
- 22 d'octobre - Pau Cesana, pintor francés nascut en Occitània (n. 1839)
- 7 de decembre - Élie Ducommun, escrivan soís, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1833)
- Pedro Varela Olivera, president d'Uruguai (n. 1837)


text:
-362
Aquesta pagina concernís l'an -362 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Partença d'una expedicion d'un milièr d'òmes dirigits per lo rèi Agesilaus II per sostenir Egipte dins sa guèrra còntra Pèrsia (→ -361). Pasmens, l'eveniment major de l'annada foguèt l'acomençament d'una guèrra civila au sen de la Liga Arcadiana. Mantinèa demandèt e obtenguèt l'ajuda d'Esparta per luchar còntra una coalicion de ciutats sostengudas per Tebas entraïnant tornarmai una guèrra generala en Grècia. Atenas, aliada de Lacedemònia dempuei l'emergéncia de Tebas coma poissança principala, mandèt de tropas.
La batalha decisiva se debanèt a Mantinèa. Leis Espartencs e seis aliats foguèron militarament vencuts. Pasmens, lei Tebans perdiguèron lo generau Epaminondas e avián ges d'oficièr capable de lo remplaçar. De mai, cada camp aviá subit de pèrdas importantas. Ansin, una patz generala foguèt concluda. Marquèt la fin de la dominacion tebana mai èra una revirada per Lacedemònia que retrobèt pas sa poissança anciana ni sei pèrdas territòrialas dau decenni.


text:
1117
Aquesta pagina concernís l'an 1117 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats l'annada precedenta còntra lo rèi d'Anglatèrra (→ 1116). S'acabèron a l'avantatge deis Anglés mai la guèrra contunièt l'annada seguenta (→ 1118).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt maritim[modificar | modificar la font]
Una cronica chinesa escricha per l'autor Zhu Yu depinta l'utilizacion de bossòla magnetica sus lei naviris chinés e l'existéncia de còca estanca sus lei bastiments pus importants.


text:
Vincent Bach
Vincent Bach (Baden, Àustria, lo 24 de març de 1890 - Nava York, lo 8 de genèr de 1976) que ho un factor de trompeta Autro american. A maugrat qui la soa marca e hosse estada crompada per l'ostau Selmer en 1961, lo modèl Stradivarius de la Vincent Bach Corporation que demora un deus mei pretigiós per la trompeta.
Vincent Bach que vadó a Baden d'Àustria. Mainatge qu'enprengó lo cornet e, arron la soa emigracion aus Estats Units que he carrièra dens l'armada com musician. Que comencè la soa carrièra de factor en tot hargoar embocaduras puish, a partir de 1924, que creè trompetas ; las soas creacions que hon successivament batejadas : Apolo, Mercury, Minerva, Mercedes, Stradivarius.


text:
Lionel Richie
Lionel Richie (n. 20 de junh de 1949 a Tuskegee, Alabama) es un cantaire american de R&B, soul e pop, autor de nombrosas pèças durant lo decènni de 1980. A vendut a l'entorn de 100 milions de còpias de los sieus albums dins tot lo mond[1].
Biografia[modificar | modificar la font]
Lo debut musical de Richie foguèt amb The Commodores grop format de los sieus companhs d'universitat (Milan Williams, Ronald LaPread, William King Jr, Thomas McClary e Walter «Clyde» Orange). Lo nom del grop se fixèt per edart, en cercant una paraula qui que siá al diccionari. Lo grop se faguèt conéisser lo 1971 e aguèt l'astre d'èsser un dels teloners dels Jackson 5. Richie Signèt la majoritat de succèsses dels The Commodores amb títols coma Three Times a Lady e Still.
Los mejans se comencèron a interessar mai per Richie e lo 1980 comencèt una carrièra en solitari. Escriguèt e produsir per Kenny Rogers lo títol Lady. Ongan lo sieu duo amb Diana Ross Endless love que fasiá partida de la banda sonòra de la pellicula del meteis nom, foguèt al capdamunt de las ventas durant nòu setmanas seguidas, un recòrd a l'epòca.
L'album Lionel Richie (1982) foguèt un succès de ventas e obtenguèt un disc de diamant amb mai de 10 milions de còpias vendudas. Can't Slow Down situèt Richie en lo nivèl d'una granda estela.
durant los Jòcs Olimpics d'estiu de 1984 a Los Angeles, los organizadors anoncièron un convidat estonament per la ceremònia de clausura. Fòrça gents pensava a Michael Jackson. Mas foguèt Lionel Richie que faguèt l'espectacle All Night Long davant de 2 mil milions d'espectadors dins tot lo mond.
Lo 1985 va coescriure amb Michael Jackson We Are the World, quatre còps disc de platí que donèt fòrça beneficis a la lucha contra la fam a l'Africa. Aquel meteis an compausèt la musica Say You Say Me, banda sonòra originala del film White Nights. Lo 1986, apareguèt Dancing ont the Ceiling
Lo sieu palmarés en aquel temps foguèt impressionant: dètz American Music Awards, sièis People's Choice Awards e un Golden Globe.
Après tres albums, Lionel Richie decidiguèt daissar la siá carrièra durant gaireben dètz ans.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Lionel Richie|Biography www.lyricsfreak.com


text:
Castellers de la Vila de Gràcia (Q684094)
From Wikidata
No description defined
- No aliases defined
Statements
Site links
Wikipedia[]
- cawiki Castellers de la Vila de Gràcia
- cswiki Castellers de la Vila de Gràcia
- dewiki Castellers de la Vila de Gràcia
- elwiki Castellers de la Vila de Gràcia
- enwiki Castellers de la Vila de Gràcia
- eswiki Castellers de la Vila de Gràcia
- euwiki Castellers de la Vila de Gràcia
- frwiki Castellers de Gràcia
- glwiki Castellers de la Vila de Gràcia
- itwiki Castellers de la Vila de Gràcia
- lawiki Castellers de la Vila de Gràcia
- ocwiki Castellers de la Vila de Gràcia
- ptwiki Castellers de la Vila de Gràcia


text:
Organyà
Organyà es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha).
Omelias d'Organyà[modificar | modificar la font]
L'an 1904 se trobèt a la rectoria de la vila un dels tèxtes en pròsa mai ancians escrichs en catalan. Lo responsable d'aquela trobalha foguèt l'istorian Joaquim Miret i Sans. Lo tèxt, conegut coma las Omelias d'Organyà (les Homilies d'Organyà en catalan), correspond a sièis sermons amb comentaris de divèrses evangèlis e epistòlas. La siá datacion cal la situar entre la fin del sègle XII e lo començament del XIII. A l'ora d'ara lo manuscrit se tròba a la Bibliotèca de Catalonha de Barcelona.


text:
Picard
Lo picard es siá una lenga romanica que fa partida de las lengas d'oïl, siá, segon una autra concepcion mai anciana e passada, un dialècte de la lenga d'oïl coma o es lo francés. Una error fòrça espandida es de considerar lo picard coma un dialècte del francés. Es pas lo cas, seriá coma considerar que lo lengadocian es un dialècte de l'auvernhat o del gascon. Lo fach que l'aranés e lo francés sián de lengas oficiaus a pas de cambiar lor classificacion per rapòrt a las autas varietats de lenga d'oïl e de l'occitan: fa pas de l'auvernhat un dialècte de l'aranés ni del picard un dialècte del francés.
Somari
Denominacions[modificar | modificar la font]
La lenga a divèrsas denominacions en picard e en francés estandard coma picart, patois du nord (patés del nòrd), chtimi, chti o rouchi. Aquel es un dialècte picard, considerat sovent coma una lenga d'oïl diferenta, parlada en Enaut Occidental, entre Mons e la linha Tournai-Soignes-Ath-Mouscron.
Localizacion[modificar | modificar la font]
Se parla a las regions francesas de Picardia (levat del sud d'Oise e d'Aisne) e Nòrd-Pas de Calais (levat de la zòna de Dunquèrca, de lenga neerlandesa flamenca) e en Belgica dins la màger part de la província d'Enaut, entrò La Louvière a l'èst (entre Mons e Charleroi).
Locutors[modificar | modificar la font]
Existisson pas d'estatisticas globalas ni fisablas. Ça que la, una enquèsta facha a Amians (1980-1981) mostrava que 46% dels òmes e 29% de las femnas nascudas en 1942 declaravan parlar picard.
Normativizacion[modificar | modificar la font]
I a pas cap de nòrma generalament acceptada. Pasmens, d'un ponch de vista ortografic, una part importanta dels autors son d'acòrdi amb una seria de principis que pòdon tendre a una cèrta normativizacion:
- Represa del còde ortografic francés, en respectant las particularitats foneticas del picard.
- Utilizacion rasonada de letras mudas o de variantas graficas per permetre una corrècta identificacion dels mots. Aquel usatge pòt téner un maxim entre los escrivans tradicionals, pus pròches de l'ortografia francesa, e practicament desaparéisser entre los partidaris de metòdes fonetistas. En una situacion intermediària s'i trobariá l'adaptacion del sistèma Feller pel picard facha per Fernand Carton.
- Tendéncia a escafar las particularitats localas per permetre una màger comprension pels locutors de las divèrsas variantas. E mai, qualques autors utilizan d'archigrafèmas que permeton de lecturas multiplas.
Estatut legal[modificar | modificar la font]
Reconeguda coma lenga regionala endogèna en Belgica, segon un decret de l'executiu de la Comunautat francesa adoptat en 1990. Benefícia, sustot per la preséncia als mèdias de comunicacion, de las accions del Burèu de las Lengas Regionalas Endogènas.
Dins l'Estat francés, benefícia pas de cap de legislacion al nivèl general e la ratificacion de la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias demòra blocada.
Formacion[modificar | modificar la font]
Dins l'Estat francés es reconegut pel Ministèri de l'Educacion Nacionala e s'ensenha als IUFMs de la region e se pòt estudiar de manièra facultativa.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Wikipedia Picard = pcd.wikipedia.org
Audio[modificar | modificar la font]
-
- http://ches.diseux.free.fr/sons/d85.mp3
- http://ches.diseux.free.fr/diri/dir85.htm
- Centre de Ressources pour la Description de l'Oral (CRDO) ( http://www.language-archives.org/language/pcd )


text:
Batalha de Carabobo
La batalha de Carabobo que ho ua de las darrèras etapas de la Guèrra d'Independéncia de Veneçuèla. Que s'escadó lo 24 de juh de 1821 e qu'opausè las hòrças rebèllas gavidadas peu Libertador Simón Bolívar e las òst reialistas comandadas per Miguel de la Torre. L'armada de Bolívar que ho decisivament ajudada per ua Legion Britanica entà obtiéner la soa victòria.
Après Carabobo, Veneçuèla qu'èra practicament liberada a despart de quauque reialistas refugiats a Puerto Cabello qui seré lo nom de la darrèra batalha.


text:
Sant-Albin-al-Lann
Sant-Albin-al-Lann en breton ( Saint-Aubin-des-Landes en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Aubin-de detlos-Lanas a situat a l'èst de Roazhon, entre Châteaubourg e Vitré, al sud de la Vilaine e al nòrd de la rota nacionala 157.
Lo bourg es al nòrd de la confluence de las ruisseaux de Ginette e de la Bichetière.
Saint-Aubin-des-Landes est situé à l’est de Rennes, entre Châteaubourg et Vitré, au sud de la Vilaine et au nord de la route nationale 157.
Le bourg est au nord de la confluence des ruisseaux de Ginette et de la Bichetière.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo vint huitième en agost mil sèt #cent cinquanta nòu a onze oras oras del matin la ceremònia del nomentament e benediccion de la gròssa Campana d'aquela Parròquia a #èsser faitte; e a #èsser bénie per nòble e discrèt Pierre Degennes Licentier en drech canon e civil Doyen e sol dignitaire de la Collégiale de Champeaux e recteur doyen rurala de Ste Marida Magdelaine dudit luòc, & a #èsser nomenada Charlote Anthoinette per Messire Vharles Isaac de Boispeau chevalier senhor dudit luòc conselhièr del Roy dins lo sieu parlament de Bretanha e madama Anthoinette Julie Hoisnard esposa de Genet Jean Baptiste Lo Moyne Secretari del Roy marida e corona de França senhor de las tèrras e distincions de la Charronnière, Rousserie, Bòsc Bide e unes autres luòcs d'aquela parròquia, cy presenta, amb Messire Jean Marida Nicolas actual senhor de Pelan e corona Renascuda Mathurinne Lo Moyne la siá esposa, Senhors los recteurs de las parròquias de Torcèt, St Me Hervé, Pocé, Montreuil sus Perrouze, St Jean sus Vilaine e Vergéal, e unes autres eclesiastics e laics soscriches, present vénérable e discrèt Messire Pierre Pairel Recteur d'aquela parròquia aussy soscricha[1].
- Le vingt huitième août mille sept cent cinquante neuf aux onze heures du matin la cérémonie de la nomination et bénédiction de la grosse Cloche de cette Paroisse a été faitte; et a été bénie par noble et discret Pierre Degennes Licentier en droit canon et civil Doyen et seul dignitaire de la Collégiale de Champeaux et recteur doyen rural de Ste Marie Magdelaine dudit lieu, & a été nommée Charlote Anthoinette par Messire Vharles Isaac de Boispeau chevalier seigneur dudit lieu conseiller du Roy en son parlement de Bretagne et dame Anthoinette Julie Hoisnard épouse d'Écuyer Jean Baptiste Le Moyne Secrétaire du Roy maison et couronne de France seigneur des terres et seigneuries de La Charronnière, Rousserie, Bois Bide et autres lieux de cette paroisse, cy présent, avec Messire Jean Marie Nicolas actuel seigneur de Pelan et dame Renée Mathurinne Le Moyne son épouse, Messieurs les recteurs des paroisses de Torcé, St M'Hervé, Pocé, Montreuil sur Perrouze, St Jean sur Vilaine et Vergéal, et autres ecclésiastiques et laïques soussignés, présent vénérable et discret Messire Pierre Pairel Recteur de cette paroisse aussy soussigné[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Registre communal dels Bateges, Matrimònis e Sépultures de 1759 e 1760 de la parròquia de Sant-Aubin-de detlos-Lanas, Archiu départementales de Ille-e-Vilaine en linha, cotitza 10 NUM 35252 58, pàg. 6/13, consultat lo 19 d'octòbre de 2010.
- ↑ Source : Registre communal des Baptêmes, Mariages et Sépultures de 1759 et 1760 de la paroisse de Saint-Aubin-des-Landes, Archives départementales d'Ille-et-Vilaine en ligne, cote 10 NUM 35252 58, p. 6/13, consulté le 19 octobre 2010.


text:
Secessionisme lingüistic
Lo secessionisme lingüistic es una actitud que vòu separar una varietat lingüistica de la lenga a la quala aperten normalament, per fin de faire considerar aquela varietat coma una lenga distinta. Es la sociolingüistica lemosina d'Espanha e de Rossilhon qu'a començat d'analisar aqueu fenomèn[1] mai se pòt constatar dins d'autrei partidas dau Mond.
Somari
En occitan[modificar | modificar la font]
Caracteristicas comunas[modificar | modificar la font]
Dins l'Espaci Occitan, lo secessionisme lingüistic es un fenomèn pron recent que s'es desvolopat solament dempuei leis ans 1970. Se caracteriza per lei trachs seguents[2]:
- Un refús (inassumit) dau desvolopament de l'occitan, coma lengas normalas de comunicacion dins la societat. Bensai es aquò lo motiu principau qu'explica lo secessionisme lingüistic dins de lengas subordenadas coma l'occitan. Ansin lo secessionisme lingüistic representa en fach una incapacitat d'inversar la diglossia e la substitucion lingüistica. Simultaneament s'acompanha d'una ideologia qu'idealiza la coexisténcia entre la lenga subordenada (una varietat d'occitan) e la lenga dominanta (francés, espanhòu, italian), en negant o minimizant ansin lo conflicte lingüistic. Estigmatiza coma enemic principau, non pas la lenga objectivament dominanta (francés, espanhòu, italian), mai sa lenga pròpria (occitan) de la quala pretend de separar una varietat regionala.
- Una rompedura e una contradiccion amb lei tradicions dei movements renaissentistas occitan, qu'afortisson l'unitat de l'occitan dempuei lo sègle IX.
- Una ignorància (sovent volontària) de la tradicion de la lingüistica romanica qu'afortís tanben l'unitat de l'occitan[3].
- De crispacions identitàrias subre lei dialèctes que vòlon considerar coma de lengas a despart.
- Una abséncia de succès (o ben una posicion fòrça marginala) dins la recèrca scientifica en lingüistica[4].
- Un lobbying actiu vèrs lei mitans politics regionaus.
- L'adesion a una grafia o a una prescripcion que romp l'unitat lingüistica e qu'exagèra lei particularitats dialectalas.
En occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, i a tres cas:
- Lo secessionisme lingüistic auvernhat es sostengut dempuei leis ans 1970 per Piare Bonaud qu'a fondat la nòrma bonaudiana, lo Cercle Tèrra d'Auvèrnhe e la revista Bisa Nèira. L'impacte dins la populacion es negligible. Lo mitan culturau auvernhat es dividit entre la vision unitària de l'occitan (partisans de la grafia classica) e lo secessionisme (partisans de la grafia bonaudiana).
- Lo secessionisme lingüistic provençau es aparegut dins leis ans 1970 amb Loís Baile e es reactivat dempuei leis ans 1990 per Felip Blanchet e per de grops coma l'Union Provençala o lo Collectiu Provença. Aqueu secessionisme revendica la grafia mistralenca (mai es pas representatiu de l'ensems deis usatgiers de la grafia mistralenca, que son tradicionalament partisans de l'unitat de l'occitan). L'impacte dins la populacion es feble. Lo mitan culturau provençau es dividit entre la vision unitària de la lenga (amb de partisans tant de grafia mistralenca coma de la grafia classica) e lo secessionisme (amb solament de partisans de la grafia mistralenca). Lo Conseu Regionau de Provença-Aups-Còsta d'Azur votèt una resolucion lo 5 de decembre de 2003 qu'aprovava lo principi de l'unitat de l'"occitan o lenga d'òc" e dau fach que lo provençau n'es una part.
- Lo secessionisme lingüistic gascon, sostengut dempuei leis ans 1990 per Joan Lafita, qu'a creat dins leis ans 2000 un "Institut Bearnés e Gascon". L'impacte dins la populacion es negligible. Lo mitan culturau gascon aderís quasi unanimament a la vision unitària de la lenga. Lo secessionisme de Joan Lafita prepausa dos sistèmas grafics originaus, una version fòra nòrma de la grafia classica e una version fòra nòrma de la grafia febusiana-mistralenca. En Aran, lo gascon es definit fòrça oficialament coma una varietat de l'occitan. L'estatut d'Aran de 1990 presenta lo gascon aranés coma "Er aranés, varietat dera lengua occitana e pròpia d’Aran". Tanben l'estatut d'autonomia de Catalonha reformat en 2006 o confirma amb aquela formula: "Era lengua occitana, denominada aranés en Aran".
Lo cas del lemosin d'Espanha e de Rossilhon[modificar | modificar la font]
Lo lemosin d'Espanha e de Rossilhon, parfoàs desnommat a tòrt catalan es una varianta periferica de la lengua occitana qu'es parlada en Rossilhon e dins lo Comtat de Barcelona d'Espanha ansin que dins lo Realm de Valencia d'Espanha. Después las originas de la lenga, aquela varienta es nommada lemosin, fòrs per qualques secessionistas diglossics lemosins d'Espanha e de Rossilhon. Il es fortament recommandat als occistanistas de conservar aquela appelacion vertadièra e venerable, sos pèna d'escommunicacion. Afin d'esvitar la confusion totjorn possible amb lo patoés parlat pels plocs del Massif Septentrional, om preciserà ben lemosin d'Espanha e de Rossilhon.
Dusque dins las annadas 30, los Lemosins d'Espanha e de Rossilhon furon membres feals dels institucions pre-occitanistas coma lo Felibritge (en esperant la revelacion de la grafìa dels trobadors per Loís Alibèrt, era lo que i'avìa de mels). Però vaig arrivar lo diable secessionista Pompeu Fabra, alienat per la vergonha de parlar la polida lenga occitana. Aquest espanholista localista vaig inventar una cacografìa completament differenta de la grafìa dels trobadors, franco-fonetica, facha de grafemes patoésants coma : ny, ly o x en lòc de nh, lh, o sh. Mas grave ! Pagat per sis mèstres de Madrid, vaig completament espanholisar lo lemosin d'Espanha e de Rossilhon. Per exemple, vaig remplaçar l'article lo per l'article el, portant fòrt minoritar dins l'ensemble occitan e probablament dut à l'influença espanhola. Però, i'a finalament una justicia en aquel mond pasque lo traïdor Pompeu Fabra vaig morir luenh del Comtat de Barcelona d'Espanha, dins lo fred paìs de sis mèstres franchimands. Aquò's ben fach, quand metes !
Al final, lo secessionisme lemosin d'Espanha e de Rossilhon tuvò pas gaire d'impacte dins la poblacion del Comtat de Barcelona d'Espanha. Notamment, pasqu'i'a pus gaire de Lemosins d'Espanha e de Rossilhon dins aquest paìs ; que furon tots remplaçats per d'Andaloses e de Latinòs que parlan pas qu'espanhol. Urosòment que los darrés autoctones vòn a crevar, pasque coma aquò, om porrà enseinhar partot l'occitan estandard e om oirà pus nonca parlar del soà-disant catalan.
En romanés[modificar | modificar la font]
Lo romanés es la lenga de l'estat de Moldàvia tant coma aquela de l'estat de Romania. Durant l'ocupacion sovietica de Moldàvia, fins en 1989, lo poder sovietic i impausèt l'alfabet cirillic e pretendèt que lo "moldau" èra una lenga distinta dau romanés. Lei lingüistas estiman qu'aqueu secessionisme lingüistic a ges de validitat scientifica[5]. La Moldàvia de la fin de l'èra sovietica (a partir de 1989), puei la Moldàvia independenta (dempuei 1991) nomenan "moldau" la lenga oficiala, mai aqueu moldau (lo romanés de Moldàvia) receu en practica la meteissa codificacion que lo romanés de Romania (levat quauquei detalhs menors). Aquò garentís solidament l'unitat de la lenga romanesa.
Uei, solet lo poder autoproclamat de Transnístria (zona sota contraròtle rus, en secession amb Moldàvia) torna impausar l'alfabet cirillic au romanés, que lo nomena "moldau" e que pretend de nòu que seriá una lenga distinta dau romanés. En tot cas lo poder transnistrian privilègia lo rus e frena lo desvolopament dau romanés.
En sèrbocroat[modificar | modificar la font]
- Per mai de detalhs, vejatz sèrbocroat.
Lo sèrbocroat a una granda unitat estructurala, reconeguda per lei lingüistas especializats dins lei lengas eslavas[6]. Mai es parlat per de populacions qu'an de consciéncias nacionalas fòrça distintas: lei croats, lei bosniacs ("musulmans") e lei sèrbes. Ansin, dempuei l'afondrament de Iogoslavia en 1991, lo sèrbocroat a perdut sa codificacion unitària e son estatut de lenga oficiala; ara es partejat entre tres lengas oficialas que sègon de codificacions distintas: lo croat, lo bosnian e lo sèrbe.
Ansin, lo sistèma de basa comun, lo sèrbocorat, contunha d'existir dins lei fachs, a travèrs de son estructura lingüistica quasi intacta: es un diasistèma o una lenga per distància. Per còntra es cultivat a travèrs de tres formas volontariament divergentas, lo croat, lo bosnian e lo sèrbe, que son de lengas per elaboracion[7].
Comparasons[modificar | modificar la font]
Lei secessionismes lingüistics que nasejan en occitan e en romanés son minoritaris e son pas consensuaus. Arrèstan pas la dinamica majoritària que fa qu'aquelei lengas gardan de foncionaments pron unitaris.
Au contrari, lo secessionisme lingüistic en sèrbocorat es un fenomèn ara majoritari, consensuau e fortament institucionalizat. Es aquò qu'autoriza de dire qu'aqueu secessionisme lingüistic a abotit a de "lengas per elaboracion" per qualificar lo croat, lo bosnian e lo sèrbe, bòrd que leis elaboracions divergentas se son ben implantadas dins la practica generala.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple:
- STRUBELL Miquel (1991) "Catalan in Valencia: the story of an attempted secession", Swiss Academy of Social Science Colloquium on Standardization: Parpan / Coira (Grisons), 15-20 d'abriu de 1991
- PRADILLA Miquel Àngel (1999) "El secessionisme lingüístic valencià", dins: PRADILLA Miquel Àngel (1999) (ed.) La llengua catalana al tombant del mil·leni, Barcelona: Empúries, p. 153-202.
- Article "secessionisme lingüístic", dins: RUIZ I SAN PASCUAL Francesc, & SANZ I RIBELLES Rosa, & SOLÉ I CAMARDONS Jordi (2001) Diccionari de sociolingüística, coll. Diccionaris temàtics, Barcelona: Enciclopèdia Catalana.
- ↑ SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l’occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l’Association Internationale d’Études Occitanes 3, Turnhout: Brepols, p. 49.
- ↑ BÈC Pèire (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ) Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol.
- ↑ KREMNITZ Jòrdi = KREMNITZ Georg, "Une approche sociolinguistique", in KIRSCH F. Peter, & KREMNITZ Georg, & SCHLIEBEN-LANGE Brigitte (2002) Petite histoire sociale de la langue occitane: usages, images, littérature, grammaires et dictionnaires, coll. Cap al Sud, F-66140 Canet: Trabucaire, p. 109-111 [version actualizada e traduccion parciala de: HOLTUS Günter, & METZELTIN Michael, & SCHMITT Christian (1991) (dir.) Lexikon der Romanistischen Linguistik. Vol. V-2: Okzitanisch, Katalanisch, Tübingen: Niemeyer]
- ↑ BÈC Pèire (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ) Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol.
- ↑ COMRIE Bernard, & CORBETT Greville G. (2002), The Slavonic Languages, Londres / Nòva York: Routledge [1a ed. 1993]
- ↑ Lenga per distància e lenga per elaboracion son de concèptes dau lingüista Heinz Kloss. Vejatz:
- KLOSS Heinz (1967) “Abstand languages and Ausbau languages”, Anthropological linguistics 9: 29-41.
- KLOSS Heinz (1978) Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800, coll. Sprache der Gegenwart-Schriften des Instituts für Deutsche Sprache n° 37, Düsseldorf: Schwann [1a ed. 1952, Munic: Pohl]


text:
Economia de Ghana
L'economia de Ghana s'enfortiguèt mercés a una solida gestion durant un quatren de sègle, a un ambient de negòcis competitius e las reduccions persistentas en los nivèls de praubesa.[1] Ghana es un dels païses mai rics de l'Africa tropicala, e la siá economia se basa en l'extraccion de ressorsas naturalas e en l'agricultura. La principala font de revenguts dels agricultors es lo cacau e los sieus produchs derivats, que sòlen normalament consistir en dos tèrces de las exportacions. Expòrta tanben fusta, òli de palma, lo coco e d'autres produchs de la palmera, lo karité, del que s'extrai grèish comestible e lo cafè.
En mai d'aqueles produchs tradicionales, Ghana a incorporat a la siá agricultura nòva produchs amb succès, coma ananàs, anacards, pebre negre, inhame, tapioca, banana, milh, arròs, cacauèts, blat e sorgo. Dispausa tanben de ausèls de corral e carn.
Se practica la mineracion - principalament de aur, diamants, manganés e bauxita. L'unic campt petrolifèr que i aviá s'abandonèt après produsir 3.5 milions de barrils (560 000 m²) durant sèt ans, mas i a d'indicis de la preséncia de gas natural.


text:
Teropòde
Los teropòdes (del grèc theropoda: "pè de bèstia"), son un sosòrdre de dinosaures saurisquis que visquèron entre lo Triassic superior e lo Cretacèu superior (fa aperaquí 228 e 65 milions d'ans, entre Carnian e Maastrichtian), en çò qu'es uèi America, Euròpa, Africa, Asia, Oceania e l'Antartida. Pendent la màger part del Jurassic e del Cretacèu.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los teropòdes constituisson un grop de dinosaures saurisquis larg e variat caracterizats per una dièta carnivòra e un caminar bipède. Los teropòdes apareguèron al triassic (230 milions d'ans) e foguèron los caçaires terrèstres dominants fins al sieu escantiment al cretacèu (65 milions d'ans) amb los autres dinosaures e una granda part de la fauna e de la flòra d'aquesta epòca. Lor forma varia dempuèi de pichons caçaires primitius de pas mai d'un mètre, coma l'Eoraptor lunensis, a de predadors gigants de 15 mètres de long, coma lo Giganotosaurus carolini o lo Carcharodontosaurus saharicus.


text:
1091
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1091 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En Normandia — comtat independent dempuei 1058-1059 — conflicte novèu per lo contraròtle de la region entre Guilhèm II lo Ros e son fraire Robèrt Courteheuse. Lo rèi de França, Felip, aprofichèt aquela guèrra per perseguir sa politica d'afebliment de Normandia e chausiguèt de sostenir Robèrt Courteheuse. Pasmens, Guilhèm II li ofriguèt una gròssa sòma per se retirar. Aquò foguèt acceptat e entraïnèt la victòria dau rèi d'Anglatèrra. Robèrt Courteheuse deguèt laissar plusors fortalesas a son fraire que permetèron ais Anglés de s'installar sus lo continent.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Rompedura novèla de la patz entre Escòcia e Anglatèrra a l'iniciativa dau rèi Malcolm III que menèt una incursion en Northúmbria. I agantèt la vila de Durham. Puei, au contrari de 1072 e 1080, capitèt de resistir a la repòsta anglesa que foguèt blocada per de condicions climaticas fòrça marridas.


text:
Tilia
Lo genre Tilia regropa los tilhs, arbres salvages e ornementals que las flors odorantas e las bractèas son utilizadas en infusions amaisantas e calmantas. Los tilhs apartenon a la familha de las Tiliaceae segon la classificacion classica, o aquela de las Malvaceae segon la Classificacion filogenetica.
Somari
- 1 Caracteristicas
- 2 Usatges e proprietats
- 3 Malautiás e parasits
- 4 Nòtas e referénciss
- 5 Vejatz tanben
- 6 Liens externes
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Los tilhs son d'arbres de creissença aviada, podent aténher 35 m de naut, de brancas pro largament espandida. La camba presenta una rusca liça, se fendilhant amb l'edat. Las fuèlhas, caducas, son simplas, altèrnas, mai sovent en forme de còr amb une longa punta a tèrme e de bòrd dentat. Las flors son ermafroditas. An cinc sepals e cinc petals liures de color blanc jaunenca, amb fòrça etaminas. Son amassada en cimas biparas, cada cime avent a la basa una bractèa oblonga e translucida, de color jaunenca. Los fruchs son de pichonas capsulas sèches et globuleuses.
Principales espècias[modificar | modificar la font]
Una longevitat remarcable[modificar | modificar la font]
En Baissa Bavièra, un tilh de grandas fuèlhas domina la plaça del vilatge de Ried. Selon Thomas Parkenham, autor del Torn del monde en 80 Arbres, es un dels mai bels arbres qu'a jamai vist. Pendent mai d'un sègle aquel arbre se nomenèt Wolframslinde, es a dire lo tilh de Wolfram von Eschenbach, trobador autor de la version originala alemanda de Parzival que l'auriá inspirat per escriure los seus poèmas. segon las estimacions dels istorians, l'arbre auriá mil ans. Sembla que seriá un maximum, la fusta del tilh essent tròp tendre per èsser resistant. Pasmens, a una capacitat de reviscol important que li permet de restablir una tèsta arrancada per una tempèsta. La majoritat dels tilhs passant gaire 400 ans, e los tilhs de grandas fuèlhas semblan èsser mai resistants[1],[2].
Usatges e proprietats[modificar | modificar la font]
Caracteristicas comunas de las fustas de tilhs[modificar | modificar la font]
La fusta de tilh[3] es omogenèa, amb de fendilhas pauc marcadas. L'albenca e la fusta al còr son pas distinctes. Es jaunenc a rossenc, blancós o rosenc, a vegadas venat de verd amb de tacas medullaras. A una odor de posca.
La fusta es de pauca densitat per las espècias europèas, e mejana per aquels d'America del Nòrd. Es tendre e aisit de trablhar, de ressar, tornar e escultar. Al secatge, se retracta fortament. Un cóp sec e trabalhat, es plan estable. Aquela fusta es gaire duradissa e pas adaptadas a las utilizacions exterioras, mas es corrèctament duradissa a l'estat sec.
En Euròpa, la fusta de Tilia cordata]] es mai apreciada qu'aquel del tilh de grandas fuèlhas, car lo darrièr es reputat mens tendre e mens resistant, la camba es sovent mai larga mas presentant de formas mens bèlas. Sens estudi scientific, es ara impossible de distingar amb certitud de fusta de Tilia platyphyllos o Tilia cordata.
Apreciada per son omogeneitat e son trabalh aisit, la fusta de Tilia cordata conven gaire quand una forta resistança mecanica es necessari. Las utilizacion son:
- Tradicionalas: escultura, esclops, espleches de cosinar e de dessenh (pincèls plans, gredon), bobinas de fials, plan d'estamparias, alumetas, mòtles de fonderiá, mòbles, joguinas, caissas e aisinas divèrsas, luteria, bornats, protèsis, eca. Dins l'art sacrat ortòxe, lo tilh es la sola fusta autorizada coma supòrt de las icònas.
- Contemporanèas: fusta d'ebenisteriá (partidas escultada), esculturas de tota mena, obrador de tornièr, gredon, placatges, pasta de papièr, pans de fibras e de particulas.
Lo carbon de fusta es avalorat pel dessenh e las proprietats filtrantas, es un combustible mediòcre mas de fòrta calor radianta[4]. Èra tanben utizat per la fabricacion de la pòlvera de fusil[5].
Cordariá[modificar | modificar la font]
S'utiliza la rusca intèrna per fabricar de ficèlas e Còrdas de granda qualitat.
Perfumariá[modificar | modificar la font]
Los coeissaires sabon distingar los parfums de las flors de tilh de diferentas provenenças. La substáncia produsent la sentor, lo farnesol, foguèt descoberta a Züric en 1923 per Leopold Ruzicka, Prèmi Nobèl de quimia en 1939. Dempuèi, lo famesol ocup una granda plaça en perfumariá[6]. Per o extraire, s'utiza de flors secadas amb etèr de petròli. La concrèta obtenguda es verd escur e possedís un odor erbacèu de fen sec. L'absoluda es viscosa e verdenca[7].
Proprietats medicinalas[modificar | modificar la font]
Las flors[modificar | modificar la font]
Las flors[8] del tilh comun tenon de mucilage, d'òlis essencials (38 %, que lo farnesol) de tanins, de glucosids, de gomas, de sucres, de manganès e de vitamina C. En tintura maira een infusion, son recomandadas[9] dins fòrça casses de trobles nervioses (cassièra, ància, neurastenia), de migrans, de gripa, et d’insomnias. Aquelas flors son d'antidepressors, d"euforisants e de sedatius. Serián tanben antispasmodicas, diaforeticas[10] e fasent lo sang mai fluide e favorizant la circulacion[11]. Amb dòsi máger, l'infusion ven excitanta e pòt causar d'insomnias[12]. Mas serán surestimadas[13] las capacitats del tilh per curar de vertadièras nevròsis o l'epilepsia.
La forma mai comun es l'infusion de flors secadas. En 1957, an de fòrta gripa en França, s'infusèt 500 tonas de flors de tilh (20 % de mai que la mejana). Los banhs calmants son tanben recomendats. En Euròpa, la tisana de tilh ne seriá utilizada sonque d'empuèi lo sègle XVI[14].
En Provença, existís una vertadièra produccion industriala de flors de tilh dempuèi dos sègles, la culhida se fa tant suls arbres isolat que dins de plantacion talhadas e empeutada especificament. Las flors son secadas dins des secadors ostalièrs o de forns ont son mesclda de contunh. Quatre quilogramas frèsc donan un quilograma de flors secadas. Existís de cultivars particulars favorisant la resisténcia de las brancas al pés de las escalas. La culhida de Carpentràs, Comtat Venaicin, Auts Aups, Aups d'Auta Provença) es de las mai reputadas. Se cultiva lo tilh comun. Aquela region dona mai de 80 % de la produccion francesa (250 tonas). Realizada per seleccion empirica, la varietat « Benivay » (de Bénivay-Ollon a una bractèa mesurant de 15 a 20 cm. En 1985, prèp del Ventor, i a la Confrairiá dels Cavalièrs del Tilh de las Baroniás organisant la feira del Tilh, al Bois dei Baroniás[15],[16].
L'albenca[modificar | modificar la font]
Ara, l'albenca del Tilia platyphyllos e de Tilia cordata son considerat comme un drenaire general qu'interven especificament sul fètge e la vesicula biliara. Es utilizada en infusion, tintura maire o extrat aquòs. Es un coleretic[17]. Permet d'eliminar melhor las toxinas organicas e acids metabolics perturbators. Son accion epatotonica permet una filtracion melhora de las toxinas presentas dins lo sang e lor eliminacion dins l’intestin par la bila que lo volum e la difusion son aumentadas. Es considerada pel Professor Jean Valnet coma un dissolvent especific de l'acid uric e un diuretic remarcable. Es tanben un antispasmodic que permet de dissipar de migranas. A, encara, una accion suls fenomèns d'ipertension[18]. Los fitoteurapeutas lo donan contra los rumatismas aguts, e la crisis de gota, fa tanben partit de regims amagrissents[19],[20].
Los borrons[modificar | modificar la font]
En gemmoterapia, se recomanda d'utilizar los borrons a pèna sortits a la prima, subretot aqueles de Tilia tomentosa. La dilucion omeopatica del macerat glicerinat de borrons es utilisada per curar la menopausa[21]. Segon P. Andrianne, « lo macerat glicerinat de tilh s'indic dins totes los cas d'insomnia, especialament pels enfants. Remarcaable drenaire del sistèma nerviòs, favoriza lo sòm mas n'aumenta tanben la durada. Sa presa regulara contribuís a destoxificar l'organisme, subretot del colesteròl e de l'acid uric, uricemia »[22]. De biais mai subtil, curriá los problèmas de tiroída, seriá antiinflammatòri e utisat dins de regims amagrissent[23].
Lo Doctor Bach, pels Elixirs florals utilisa lo borron de Tilia tomentosa per curar las « Penas d'Amors que se pensava eternals »[24].
Nectar, melat e pollèn[modificar | modificar la font]
Los tilhs representan per las abelhs un apòrt important en nectar e pollèn en junh e julhet. Lo mel de tilh se culhís subretot en Romania. En França, se pren dins le bassin parisienc, en Jura e en Ocitània dins qualques luòcs dels Pirinèus, dels Alps e Massís Central. La secrecion de nectar es mai importanta per temps pauc umid e pro caud. Intensa e fòrça aviada, la melada s'acada en qualques jorns. De fach, la produccion es capriciosa.
Usatges alimentaris[modificar | modificar la font]
Las flors[modificar | modificar la font]
Lo tilh es conegut per las inflorescèncis parfumadas, que se fa infusions de gost agreable[25]. Etanben se'n pòt apondre a de saladas estivalasr[26].
La saba[modificar | modificar la font]
Amassada a la sortida dels borrons, la saba de tilh se la pòt veure de meteis biais qu'aquel del bèç. Es possible de ne far de siròp (operacion fastidiosa a causa de la flaca quantitat saccaròsi presenta dins la saba).[27].
Las fuèlhas[modificar | modificar la font]
Las fuèlhas jovas dels tilhs originaris d'Euròpa son comestibles crudas. Son un pauc mucilaginosas e na un gost agradable . Acompanhan aisidament una salada. Aquelas fuèlhas contenon de sucres intervertits, pro assimilables, quitament pels diabetics[28].
Las fuèlhas maduras, secadas, polverizada, criveladas, donan una farina verda fòrça nutritiva (rica en proteïnas) que foguèt utilisada pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Un quilograma de fuèlhas fresas dona 300 gramas de farina. Mesclada a d'autras farinas se fa de pan o farinetas[29],[11].
Los fruchs[modificar | modificar la font]
Los fruchs contenon d'òli grasse qu'un mètge n'auriá fach apondent de fuèlhas un produch de gost semblant al chocolat[30] mas lo quimista prussian Andreas Margraff apitèt pas a ne reproduire tenta de reproduire.
Los fruchs torrats, fa un substitus de cafè[31].
Malautiás e parasits[modificar | modificar la font]
Nòtas e referénciss[modificar | modificar la font]
- ↑ name="Rameau"
- ↑ "Pakenham"
- ↑ "Rameau">Flore forestière française Montagne ; J.-C. Rameau, D. Mansion G. Dumé, IDF, 1989
- ↑ "Rameau"
- ↑ "Domont"
- ↑ "Lieutaghi"
- ↑ Les arbres parfumeurs, Jean-Luc Ansel, Éd. Eyrolles, 2003
- ↑ Lieutaghi">Lieutaghi P. Livre des arbres, arbustes et arbrisseaux, Arles, Actes Sud, 2004
- ↑ "Ducerf">Guide ethnobotanique de Phytothérapie, Gérard Ducerf, Éditions Promonature, 2006
- ↑ Les plantes médicinales, Guide vert, Roberto Chiej (ISBN 2-263-00667-2)
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Couplan.
- ↑ name="Couplan"
- ↑ name="Lieutaghi"
- ↑ name="Lieutaghi"
- ↑ "Lieutaghi"
- ↑ "Domont"
- ↑ "Couplan"
- ↑ "Couplan"
- ↑ "Ducerf"
- ↑ "Lieutaghi"
- ↑ "Ducerf"
- ↑ La gemmothérapie, Philippe Andrianne, Editions AMYRIS, 2004
- ↑ "Ducerf"
- ↑ "Ducerf"
- ↑ "Domont"
- ↑ "Couplan"
- ↑ "Couplan">Le régal végétal, Plantes sauvages comestibles, Vol I ; François Couplan, Ed Equilibres, 1989
- ↑ "Couplan"
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Domont.
- ↑ Jean-Baptiste de Monet de Lamarck, Encyclopédie méthodique : Botanique, vol. 7, Paris, Panckoucke, 1792, p. 677
- ↑ name="Couplan"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Unter den Linden (« jols tilhs »), celèbra avenguda berlinesa


text:
Cratèr d'impacte
Un cratèr d'impacte qu'ei la depression de forma mei o mensh circulara sortida de la collision d'un objècte sus un aute de talha sufisentament grana entà que non sia pas complètament destrusit per l'impacte. L'expression qu'ei particularament utilizada en Astronomia entà designar lo resultat de la collision d'objèctes celèstes (un asteroïde o ua cometa qui impactan ua planeta per exemple).
Mei generaument, que's designa devath lo tèrme d'astroblèma l'ensems de las consequéncias de l'impacte. Lo cratèr n'ei pas qu'un deus elements constitutius de l'astroblèma.


text:
Karate
Lo karate es un art marcial d'ataca e de defensa, d'origina japonesa, que consistís a concentrar tota la fòrça del còs en un endrech determinat. Atal doncas, es un art d'autodefensa amb un aspècte espiritual predominant.
Somari
Origina e creacion[modificar | modificar la font]
Lo karate se desvolopèt dins l'illa d'Okinawa, ont los ocupants japoneses avián enebit l'us de las armas. Dempuèi aquela pontannada, Gichin Funakoshi Sensei, çò es Mèstre Funakoshi Gichin, l'introdusiguèt a Japon.
Tre la siá creacion, l'objectiu de l'art aqueste ne foguèt d'arribar a que lo karateka (id est lo que practica lo karate) pòsca causar un damatge definitiu a l'adversari amb sonqu'un còp, cop de punh, atemi (valent a dire palmada) o cop de pè.
Definicion[modificar | modificar la font]
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Lo karate (kara:vuèg e té:man) o karate-do (do:camin, donc lo camin de la man vuèja) es una disciplina que se practica amb las mans vuèjas e desarmat. Los braces e las cambas s'entrainan amor de s'abastar las meteissas agilitat e poténcia que ne pòdon o poirián una arma reala.
Mas se ne tracha subretot d'acostumar e lo còs e l'esperit amassa, per tal d' obténer un contaròtle total de la situacion e atal n'èsser capable e pro competent per s'acarar l'adversari amb l'educacion e la cortesia adeqüatas.
Esséncia[modificar | modificar la font]
L'esséncia, la quita esséncia, la quintaesséncia de totas las tecnicas utilizadas al karate se concentra dintre lo kime.
S'agís d'una agarrida explosiva e subta que s'acompanha qualque ataca que siá (còp de punh, palmada, pautal, còp de pè o esquiva e parada e ca). S' una tecnica es pas acompanhada del kime, se pòt pas considerar coma n'èssent de karate autentic.
Competicions[modificar | modificar la font]
Coma espòrt de competicion, lo karate se devesís en doas practicas o espròvas:
- Kumite: es lo combat entre dos karatekas.
La nòrma o règla principala dins aquels combats es lo contaròtle del contacte fisic amb l'adversari.Una ataca (atemi o còp de pè) pòt causar fòrça prejudicis o damatges fisics al combatent que lo colpable n'es de tot biais e gaireben sempre desqualificat.
Atal doncas, los combats se ne caracterizan pas sonque per la velocitat de las accions mas tanben mai que mai per lor contaròtle efectiu.
- Kata: son una demostracion dels movements e dels cambiaments de posicion realizats adereng.
Totes los kata ne cabisson los elements essencials per l'emplec en totalitat del còs del practicant d'aicesta disciplina. Las tecnicas basicas dels kata ne son de parar e atacar amb los punhs, las mans o los pès, n'èssent tot aquò combinat dins una forma logica, coma s' en fàcia i aguèsse qualqu'un, qualqu' adversari, un autre campion.


text:
-439
Aquesta pagina concernís l'an -439 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Fin de la revòuta de Samos acomençada l'annada precedenta ambé la capitulacion de la vila. Lei vencuts deguèron liurar sa flòta e pagar una indemnitat de guèrra fòrça importanta. Una democracia inspirada per lo sistèma atenenc foguèt tornarmai installada per dirigir Samos. Puei, la flòta, en despiech dau maucontentament dei marins, anèt reprimir una revòuta a Bizància.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Sostèn aquemenida a la Revòuta de Samos còntra Atenas. Aquò permetèt de renfòrçar lei defensors mai pas d'empachar sa defensa après nòu mes de sètge.


text:
Mesnières-en-Bray
Mesnières-en-Bray es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo Antiquitat, lo luòc a traversat per una via romaine[1]. A Modèl:La s-, Robert de Mesnières i bastís una fortalesa en bòsc, #que i aurà destruit pels Angleses a Modèl:La s-[1].
Dans l'Antiquité, le site est traversée par une voie romaine[1]. Au Modèl:S-, Robert de Mesnières y construit une forteresse en bois, qui sera détruite par les Anglais au Modèl:S-[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Dels castèls e dels òmes, Lo castèl de Mesnières, Franck Boitel Edicions de las falaises en Novembre 2010.


text:
Ròca
Lei ròcas (var. ròchas, ròcs, garròcs, arròcs, arròcas) son de materiaus naturaus solides formats d'un assemblatge d'un ò de plusors mineraus. Constituent principau de la crosta tèrrestra, son devesidas entre ròcas magmaticas (ò ignèas), metamorficas e sedimentàrias en foncion de sei condicions de genèsi. La sciéncia de la descripcion e de l'estudi dei ròcas es dicha petrologia e fa partida de la geologia. Dins lo corrent de l'Istòria umana, lei ròcas son estadas fòrça utilizadas coma materiau de construccion e coma fònt de mineraus ò de metaus.
Somari
- 1 Mecanismes generaus de la formacion dei ròcas
- 2 Tipes diferents de ròcas
- 3 Utilizacions
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Mecanismes generaus de la formacion dei ròcas[modificar | modificar la font]
La formacion dei diferentei ròcas es liada a l'activitat intèrna de la Tèrra e a son estructura de jaç concentrics, similara a aquela d'una ceba. Dau centre vèrs la superficia, se troba lo nuclèu intèrne, lo nuclèu extèrne, lo mantèu (inferior e superior) e la crosta. Lo mantèu superior es rigide e forma ambé la crosta la litosfèra. Aquela crosta pòu èsser oceanica ò continentala. La crosta oceanica es pus pesuca que la continentala mai a una espessor pus febla.
Segon d'estudis sismologics, lo nuclèu intèrne e la litosfèra serián a l'estat solide. Leis autrei jaç serián dins un estat liquide fòrça viscós. Au sen dau mantèu, la transmission de la calor seriá a l'origina de movements lents de conveccion entraïnant la remontada de magma caud dei regions inferioras vèrs lei regions superioras e la descenduda de magma pus freg en sens contrari. Aquelei movements forman de cellulas de conveccion qu'implican de troç de litosfèra. Au limit entre doas cellulas divergentas, aquò entraïna l'aparicion d'un ret de fracturas e la formacion de doas placas tectonicas que s'alunchan. Au contrari, dins lo cas de doas cellulas atenentas convergentas, un dei dos tròç de crosta aurà tendància a passar au dessüs de l'autre.
Dins lei zònas de divergéncia, se forma una crosta oceanica novèla formada de ròcas eissidas de la solidificacion dau magma vengut dau mantèu. Dins lei zònas de convergéncia, doas situacions diferentas pòdon aver luòc en foncion de la natura dei placas qu'interagisson. Se lei doas son de tipe oceanic, un arc volcanic pòu se formar (Japon, Aleutianas... etc.). En revènge, s'una placa (ò lei doas) es de tipe continentau, la collision possa dei massas de materiaus en aut e en bas. Dich orogenèsi, aqueu fenomèn es a l'origina de plegaments de la crosta e de la formacion de cadenas montanhosas. A la superficia terrèstra, lei ròcas son expausadas a l'erosion fisica ò quimica per d'agents exogèns e acomençan de se desagrejar.
Lei fragments dei ròcas dislocadas son transportats per lei rius dins lei vaus e dins lo corrent d'aqueu procès, forman divèrsei sediments en foncion de sei caracteristicas, de sa talha e de l'endrech onte s'arresta lo transpòrt (riu, lac, mar... etc.). En parallèl, dins lei zònas de convergéncia, lei fòssas oceanicas s'emplisson tanben a cha pauc de sediments. Son alora implicats dins lo procès de cabussada de la placa e son somes a de condicions de pression e de temperatura importantas. Aquò entraïna de transformacions mineralogicas au sen dei ròcas que son intensitat aumenta ambé la pression e la temperatura. Lei ròcas ansin transformadas son dichas metamorficas. La cabussada pòu pereu entraïnar la fusion de certanei ròcas que van alora remontar en direccion de la superficia. Se l'agantan, pòdon causar la formacion de ròcas volcanicas ò piroclasticas e se demoran dins la crosta, van se refrejar lentament e se solidificar per formar de ròcas dichas intrusivas ò plutonicas.
Tipes diferents de ròcas[modificar | modificar la font]
Ròcas magmaticas ò ignèas[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lei ròcas magmaticas (ò ignèas) derivan de la solidificacion d'un magma. Forman aperaquí 64,7% dau volum de la crosta terrèstra e 99% de la crosta oceanica. Pasmens, son estudi presenta una dificultat particulara car la natura dau magma a l'origina de la ròca es desconeguda. D'efèct, un contacte dirèct ambé lo magma es pas possible e es fòrça malaisat ambé lei lavas. Leis analisis e lei mesuras son donc principalament limitadas ai ròcas situadas a la superficia ò a de prefondors feblas (sondatge, foratge... etc.) e son donc obligadas d'interpretar lei caracteristicas dei magmas ancians a partir de la geologia actuala dei ròcas. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, lei progrès tecnologics an donc permes d'avançadas importantas e se destria uei quatre tipes principaus de ròcas magmaticas : intrusivas, venencas, efusivas e piroclasticas (de còps dichas volcanoclasticas). Lei ròcas intrusivas e venencas se solidifican dins la crosta terrèstra. Lei ròcas efusivas son eissidas de la solidificacion dei lavas, es a dire dau magma arribat a la superficia. Lei ròcas piroclasticas son pereu eissidas de la solidificacion dei lavas[1]. Pasmens, se forman a partir de lavas ejectadas que forman de particulas finas que començan son refrejament dins l'èr.
La composicion dei magmas a l'origina d'aquelei ròcas es siliçosa e entraïna la formacion de silicats. L'unica excepcion coneguda es lo magma carbonat e negre dau volcan tanzanian Ol Doinyo Lengai que causa la formacion de carbonatits[2]. Lei magmas son classats en foncion de son aciditat, valent a dire de sa concentracion de silici exprimida en concentracion de SiO2. Son ansin dichs :
- acids se la concentracion es superiora a 63%.
- intermediaris se la concentracion es entre 52 e 63%.
- basics se la concentracion es entre 45 e 52%.
- ultrabasics se la concentracion es inferiora a 45%.
Lei magmas acids e intermediaris contènon generalament de mineraus coma lo qüars, l'ortosa ò l'albita que son compatibles ambé sei valors d'aciditat. Dins lei magmas basics e ultrabasics, lei mineraus compatibles principaus son l'olivina, la leucita ò la nefelina. En foncion dei mineraus contenguts, una ròca magmatica pòu tanben èsser dicha subresaturada (preséncia de qüars), saturada (abséncia de qüars e de feldspats) e sosaturada (abséncia de qüars e preséncia de feldspats).
Regardant lo classament dei diferentei ròcas magmaticas, lei mineraus pus importants son lo qüars, lei feldspats alcalins (ortosa, sanidina, albita[3]... etc.), lei plagioclasas e lei feldspatoïds. Lo qüars e lei feldspats alcalins son acids, lei plagioclasas son feblament acids ò basics e lei feldspatoïds son basics. Coma lo qüars e lei feldspatoïds son pas compatibles, aquò permet d'establir de diagramas simplificats, dichs diagramas de Streckeisen, ambé quatre cimas que permèton de destriar lei diferentei ròcas en foncion de sa composicion ò de sa natura acida ò basica (cf. infra).
Ròcas intrusivas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas intrusivas son eissidas de la solidificacion dau magma en prefondor. Se troban subretot dins lei regions d'orogenèsi onte son sovent de natura acida. Dins lei regions de dubertura de la crosta, son pus raras e i son quasi totjorn basicas ò ultrabasicas. Una particularitat importanta dei magmas a l'origina d'aquela mena de ròca es la constància de sa composicion que luòc de la planeta que siegue, çò que demostra l'omogeneïtat dau mantèu. En revènge, la formacion dei ròcas intrusivas au sen deis orogèns es un procès complèx e variable car lei condicions dei collisions entre placas tectonicas son pas identicas entre lei diferentei regions.
Lei ròcas intrusivas son compactas e an una textura granulara, valent a dire qu'es formada de cristaus visibles a uelh nus. Aquelei cristaus an generalament de talhas similaras mai i a d'excepcions. Per exemple, es lo cas de granit de còps caracterizat per de cristaus d'ortosa pus desvolopats qu'aquelei deis autrei mineraus constituents de la ròca.
-
Diagrama de Streckeisen simplificat dei ròcas intrusivas.
-
-
Fotografia d'una intrusion de magma revelada per lei movements tectonics e l'erosion.
-
Granit, un exemple de granitoïd.
-
Sienita, un exemple de sienitoïd.
-
Diorita, un exemple de dioritoïd.
-
Gabro, un exemple de gabroïd.
-
Ròcas venencas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas venencas son de ròcas magmaticas eissidas d'un magma infiltrat e solidificat dins una fendilha (diaclasa) de la crosta terrèstra. Lo refrejament d'aqueu magma es pus rapide que dins lo cas d'una intrusion en causa de la talha generalament limitada dei fendilhas mai es pus lent qu'aqueu de la lava aguent agantat la superficia. Lei ròcas venencas an donc una estructura intermediària entre lei ròcas intrusivas e ròcas efusivas generalament formada de cristaus de talha pichona mai visible sensa dificultat a uelh nus.
-
Kimberlita, exemple de ròca venenca.
-
Pegmatita, autre exemple de ròca venenca.
-
Fotografia d'una vena de dolerita.
-
Fotografia d'una vena d'aplita.
Ròcas efusivas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas efusivas son eissidas dau magma desgasat — qu'es alora dich lava — aguent agantat la superficia. Lei lavas basicas ò ultrabasicas son fluidas e pòdon cubrir una superficia fòrça importanta (Islàndia, plans de Deccan... etc.). Lei lavas intermediàrias e acidas son pus viscosas e se solidifican rapidament (de còps dirèctament dins lo cratèr dau volcan entraïnant d'erupcions explosivas). Lei caracteristicas dei ròcas efusivas despendon de la natura dau magma iniciau, de sa temperatura, de son mòde d'efusion e dei condicions de solidificacion. Aquelei paramètres condicionan la cristalizacion dei mineraus au sen dei ròcas.
Lei ròcas efusivas an generalament un aspèct compact, una color sorna, una textura fina formada de cristaus fòrça pichons invisibles a uelh nus e de còps de matèria vitrosa, d'escòrias volcanicas sornas, de cavitats liadas au desgasatge dau magma e de linhas de flux indicant lo movement de la lava avans sa solidificacion. Dins certanei cas, s'i pòu observer de cristaus pus importants (fenocristaus) aguent començat de se formar avans l'ejeccion de la lava. Aquela mena de textura es dicha porfirica. Es frequenta dins lei ròcas acidas e intermediàrias e de còps, en l'abséncia d'escòrias e de cavitats, l'aspèct d'aquelei ròcas pòu venir pròche d'aqueu dei ròcas intrusivas.
-
Diagrama de Streckeisen simplificat dei ròcas efusivas.
-
-
Fotografia d'una fònt de lava durant una erupcion volcanica, un exemple d'emission de ròca efusiva.
-
Fotografia d'un dòma de lava, autre exemple d'emission de ròca efusiva.
-
Riolita, un exemple de riolitoïd.
-
Dacita, un exemple de dacitoïd.
-
Traquita, un exemple de traquitoïd.
-
Andesita, un exemple d'andesitoïd.
-
Basalt, un exemple de basaltoïd.
-
Fonolita, un exemple de fonolitoïd.
-
Tefrita, un exemple de tefritoïd.
Ròcas piroclasticas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas piroclasticas (ò volcanoclasticas) son de fragments de lava expulsats per una erupcion. Parcialament ò totalament solidificats dins l'èr, tomban en plueja. Son generalament eissidas de magmas acids ò intermediaris car lei magmas basics ò ultrabasics son pron fluids per èsser dificilament explosius[4]. Lei causas deis explosions son variadas. Dins lei magmas acids e intermediaris, la viscositat importanta (e de còps l'acomençament de la solidificacion) geina la sortida dei gas que s'acampan fins a aver una pression pron importanta per entraïnar una explosion. La preséncia d'aiga es un factor qu'aumenta lei proprietats explosivas dei magmas car sa vaporizacion es a l'origina de quantitats gròssas de vapor que s'apondon ai gas magmatics.
La classificacion principala dei ròcas piroclasticas es basada sus la talha dei particulas ejectadas que destria lei tefras e lei piroclasts [5]:
- dos tipes principaus de tefras existisson :
- lo tuf volcanic qu'es format de la matèria pus fina. A una consisténcia mòla que se solidifica a cha pauc per formar una ròca compacta. Son origina pòu èsser autogèna (en provenéncia dau magma) ò allogèna (en provenéncia dei parets dei conduchs volcanics.
- lo cendre volcanic qu'es format de particulas de mens de 2 mm. Vèn de la polverizacion de ròcas preexistentas ò de l'ejeccion de magma finament fragmentat.
- tres tipes principaus de piroclasts existisson :
- lei lapillis son de fragments que sa talha se situa entre 2 e 64 mm. Pòdon èsser solids au moment de son ejeccion ò se solidificar durant son trajècte aerian. Dins lo premier cas, son a l'origina de fragments angulós ambé de cristaus importants e dins lo segond, forman de fragments arredondits[6].
- lei bombas volcanicas son de fragments que sa talha es superiora a 64 mm. Son de fragments de lava solidificats durant son trajècte aerian[7].
- lei clasts (ò blòts) son de fragments de mai de 64 mm que son ja solids au moment de son ejeccion.
-
Fotografia d'una erupcion explosiva a l'origina de l'emission de ròcas piroclasticas.
-
-
Vilatge cubèrt de cendre volcanic.
-
-
-
Scientific observant un depaus de blòts volcanics.
Ròcas metamorficas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas metamorficas forman aperaquí 27,4% dau volum totau de la crosta terrèstra. Son eissidas de la transformacion d'autrei ròcas d'origina magmatica, sedimentària ò metamorfica. Aquò pòu se debanar dins d'endrechs variats mai dos tipes principaus de metamorfisme existisson : regionau e de contacte. Lo premier s'aplica a de quantitats importantas de ròcas situadas a de prefondors importantas. Es generalament liat a l'orogenèsi que permet de sometre lei materiaus a de pressions e de temperaturas fòrça importanta a mesura de l'avançament de la cabussada de la crosta[8]. Lo segond regarda de volums pus febles associats a un còrs magmatic. Dins aqueu cas, es la temperatura dau magma en contacte ambé la ròca qu'entraïna lei transformacions mineralogicas.
Lei paramètres a l'origina dau metamorfisme son nombrós. La pression e la temperatura an un ròtle primordiau car favorizan dirèctament la transformacion dei mineraus. Pasmens, ne'n existís d'autrei coma la composicion iniciala dei ròcas somesas au metamorfisme ò la preséncia eventuala de fluids. La classificacion dei ròcas metamorficas es donc complèxa. D'un biais generau, lo gras de metamorfisme aumenta ambé la prefondor. Ansin, lo metamorfisme demora feble per de prefondors limitadas. En revènge, se la cabussada de la crosta vèn importanta, aquò pòu totalament transformar l'estructura d'origina de la ròca.
-
Exemple de zeolites formats per metamorfisme dins un tròç de basalt.
-
Exemple de sistres verds.
-
Exemple de sistres blaus.
-
Exemple d'eclogita.
-
Hornfels, exemple de ròca metamorfica dau faciès dei corneanas.
-
Exemple d'amfibolita.
-
Exemple de granulita.
-
Exemple de sanidinita.
Ròcas sedimentàrias[modificar | modificar la font]
Lei ròcas sedimentàrias representan aperaquí 7,9% dau volum totau de la crosta terrèstra. Se forman sustot a partir de l'acumulacion de particulas ò per precipitacion quimica ò bioquimica. De tipes diferents de ròcas sedimentàrias existisson donc en causa de l'existéncia de mecanismes variats de sedimentacion. Lei sediments pus frequents son lei detritics que forman la màger part de l'ensems. Pasmens, se pòu citar tanben leis organogèns, lei quimics e lei residuaus.
Ròcas detriticas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas detriticas necessitan de fenomèns d'erosion, de transpòrt e de sedimentacion. Lei causas principalas de l'erosion son lei movements de la crosta terrèstra qu'entraïnan la fragmentacion de la ròca, la desagregacion dei ròcas de superficia per lo raionament solar e la gelada, lo movement abrasiu dei glaciers, lo transpòrt de fragments per l'aiga, lo vent, l'alteracion quimica dei ròcas (especialament reaccion ambé lo dioxid de carbòni) e l'aleracion dei ròcas per lei vegetaus e leis animaus. Lei mecanismes de transpòrts principaus son lo movement de la crosta que porta lei sediments fins ai zònas de convergéncia e lei rets idrografics (regolament, riu... etc.). Lei rets idrografics permèton tanben una seleccion dei fragments que son portats mai ò mens luench en foncion de son pes. Enfin, la sedimentacion es un procès qu'entraïna l'immobilizacion dei sediments que s'agregan per formar una ròca onte lei jaç successius de sediments demoran visibles (estratificacion).
Divèrsei classificacions son estadas prepausadas per descriure lei sediments a l'origina d'aquelei ròcas. La pus utilizada definís lei gravas (particulas de mai de 2 mm), lei sablas (entre 0,063 e 2 mm), lei nitas (entre 0,002 e 0,063 mm) e leis argielas (mens de 0,002 mm). Au contrari dei ròcas magmaticas e metamorficas, i a ges d'equilibri quimic entre aquelei sediments que pòdon venir d'endrechs fòrça diferents.
-
-
Fenomèn d'erosion, de transpòrt e de sedimentacion lòng d'un riu.
-
-
-
-
-
Bauç de loess, exemple d'una ròca detritica eissidas de l'agregacion de nitas.
Ròcas organogènas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas organogènas son eissidas d'organismes que fabrican son esqueleta a partir de saus dissòuts dins l'aiga. Se forman unicament au sen dei mars e deis oceans car leis organismes dei rius pòdon pas formar d'accumulacions sufisentas. La natura d'aquelei ròcas es fòrça variada en causa de la diversitat deis organismes marins. Per exemple, gropa lo corau, lei cauquilhas dei molluscs ò leis accumulacions d'esqueletas d'organismes unicellularis que fan partida dau fitoplancton.
Ròcas quimicas[modificar | modificar la font]
Lei ròcas d'origina quimica son pus raras. Se forman segon de procès divèrs. Dins un environament marin, l'evaporacion de l'aiga blocada dins de bacins sarrats e pauc prefonds es lo mecanisme principau car entraïna la cristallizacion dei saus e dei mineraus dissòuts. Aqueu fenomèn pòu pereu s'observar dins lei regions continentalas. Per exemple, es lo cas dins lei bacins de la Mar d'Aral. Es tanben lo cas de la màger partdei cauquiers. Pasmens, sus lei continents, un segond procès existís a proximitat dei fònts termalas. Son aiga presenta tanben de concentracions importantas de mineraus dissòuts que son a l'origina de fenomèns de precipitacion quimica.
Ròcas residualas[modificar | modificar la font]
Enfin, lei ròcas residualas son formadas per la dissolucion per l'aiga de certanei mineraus amb una absorpcion selectiva de certaneis ions. La partida "insolubla" s'acampa dins d'endrechs onte prèn generalament un aspèct estratificat. Per exemple, es lo cas dei lateritas que son de ròcas rojas se formant dins lei regions tropicalas ò de la baucita.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Lei ròcas son utilizadas per divèrseis espècias de primats dempuei au mens 2,5 milions d'annadas[9]. Regardant Homo sapiens, aquela utilizacion aguèt e a totjorn una importància sus lo desvolopament e lo foncionament dei civilizacions. Per exemple, l'avançament dei tecnologias minieras caracteriza mai d'un periòde preïstoric ò antic (Edat dau Coire, Edat dau Bronze, Edat dau Fèrre... etc.). En fòra de l'extraccion de mineraus, lei ròcas foguèron ò son tanben utilizadas coma materiaus de construccion, coma materiaus per fabricar d'objèctes utilitaris (industria litica... etc.) ò artistics (escultura... etc.) ò coma armas. Certanei foguèron ò son totjorn l'objècte d'un culte religiós (Pèira Negra[10], Pèira de Scone...).
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Minerau.
- Ròca magmatica.
- Ròca metamorfica.
- Ròca sedimentària.
- Petrologia.
- Tectonica dei placas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) E. Asselborn, P-J. Chiaperro, J. Galvier, Les Minéraux - Guide vert, France Loisirs-Solar, 1987.
- (fr) P. e N. Bariand, Minéraux passion, Bordas, 1992.
- (en) R. L. Bates e J. A. Jackson, Glossary of Geology, American Geologic Institute, 1980.
- (en) S. Boggs Jr., Principles of Sedimentology and Stratigraphy (4th ed.), Upper Saddle River, 2006.
- (fr) N. Cipriani, Minéraux et Roches, Gründ, 1996.
- (fr) C. e A. da Cunha, Des pierres précieuses aux pierres fines, Plon, 1984.
- (fr) R. Duda e L. Rejil, La Grande Encyclopédie des minéraux, Gründ, 1986.
- (fr) A. Foucault e R. Dumitras, Dictionnaire de géologie (2e Édition), Masson, 1984.
- (en) N. Fry, The Field Description of Metamorphic Rocks, Geological Society of London Handbook Series, 1984.
- (en) D. W. Hyndman, Petrology of Igneous Rocks and Metamorphic Rocks, Mc Graw-Hill Book Co., 1985.
- (fr) Pierre Pech e Hervé Regnauld, Géographie physique, Paris, PUF, 1992.
- (en) E. J. Pettijohn, Sedimentary Rocks, Harper & Row, 1975.
- (fr) C. Pomerol, Y. Lagabrielle e M. Renard, Éléments de géologie, 13e édition, Dunod, 2005.
- (fr) F. H. Pough, Guide des roches et minéraux, Delachaux et Niestlé, 1979.
- (de) H. Strunz, Mineralogische Tabellen, Akademische Verlagsgesellschaft, 1970.
- (fr) R. F. Symes, Roches et Minéraux, Gallimard, 1988.
- (en) E. J. Tarbuck e F. K. Lutgens, Earth, an introduction to Physical Geology (6th ed.), Prentice Hall, 1999.
- (en) M. Trucker, The Field Description of Sedimentary Rocks, Geological Society of London Handbook Series, 1982.
- (en) Arthur Wilson, The Living Rock: The Story of Metals Since Earliest Times and Their Impact on Developing Civilization, Cambridge, Woodhead Publishing, 1996.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèrme « lava » designa lo magma après sa sortida dau conduch volcanic e son arribada a la superficia terrèstra.
- ↑ (en) James S. Monroe, Reed Wicander e Richard Hazlett (dir.), Physical Geology: Exploring the Earth. Sixth Edition, Thomson Brooks/Cole, 2007, p. 165.
- ↑ Ben que l'albita fague partida dei plagioclasas, es generalament classat au sen dei feldspats alcalins car son comportament es identic ai mineraus d'aquela familha.
- ↑ Pasmens, lei magmas basics ò ultrabasics amb un excès de potassi semblan tenir un caractèr explosiu.
- ↑ (en) R. Fisher, Proposed classification of volcaniclastic sediments and rocks (1961), Geol. Soc Amer. Bull., 72: 1409-1414.
- ↑ Lo tèrme « lapilli » s'aplica tanben ai projeccions de talha similara ejectadas per un impact de meteorit.
- ↑ (fr) J.-M. Bardintzeff, Les éruptions explosives : produits rejetés et dynamismes, Mémoires de la Société géologique de France, 1993, vol. 163, NS, pp. 155-166
- ↑ Certanei ròcas pòdon ansin subir de temperaturas situadas entre 150 e 200°C e de pressions superioras a 1500 bars (H. Blatt e J. T. Robert, Petrolology, W.H.Freeman, 2nd edition, 1996, p. 355). D'experiéncias menadas dempuei leis annadas 1980 an tanben mostrat la possibilitat d'agantar de condicions pus extrèmas passant 1 000°C ò 27 kbar.
- ↑ (en) William Haviland, Dana Walrath, Harald Prins e Bunny McBride, Evolution and Prehistory: The Human Challenge, p. 166.
- ↑ (en) Karen Armstrong, Islam: A Short History, Modern Library, 2000.


text:
Jean-Claude Juncker
Jean-Claude Juncker (Redange, Luxemborg, 9 de decembre de 1954) es un politician conservador luxemborgués. Membre del Partit Popular Social Crestian, foguèt primièr ministre de Luxemborg durant 18 ans, de 1995 a 2013. Lo 1 de novembre de 2014 ven president de la Comission Europèa.
Lo 27 de junh, malgrat la posicion ostila del govèrn britanic dirigit per David Cameron, foguèt causit per venir lo novèl president de la Commission Europèa. L'ostilitat se faguèt sentir tanben dins la premsa del Reialme Unit qu'aquel meteis jorn lo jornal The Guardian acusava Juncker de beure fòrça e d'èsser un fumador inveterat.[1]


text:
Adam de Crapona
Adam de Crapona (Adam de Craponne en francés), nascut a Selon de Provença en 1526 e mòrt empoisonat a Nantas en 1576, foguèt un nòble provençal e engenhaire.
Biografia[modificar | modificar la font]
Adam de Crapona bastiguèt entre 1557 e 1558 lo canal que pòrta son nom, que permetèt d'asaigar la Crau amb l'aiga que veniá de Durença. Crapona financèt personalament los trabalhs, mas deguèt tanben manlevar d'argent, subretot de Nostradamus. Los trabalhs d'aqueste canal e las opcions tecnicas de Craponne inspirèron Pèire Pau Riquet per tal de construire lo Canal de las Doas Mars.


text:
Menskirch
Menskirch es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciana província de Lorraine, distincion de Sierck.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Sus mapas del XVIIIe sègle, la municipalitat a mencionat jol nom de Manquery.
- Ancienne province de Lorraine, seigneurie de Sierck.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans.
- Sur des cartes du XVIIIe siècle, la commune est mentionnée sous le nom de Manquery.


text:
Fernando Belaúnde Terry
Fernando Belaúnde Terry (1912-2002) foguèt un arquitècte e òme politic perovian que foguèt president de Peró dos còps, de 1963 a 1968 e de 1980 a 1985.
Fondèt lo partit Frente Democrático Nacional (1942) e lo Partido de Acción Popular (1956). Elegit president en 1963, formèt un govèrn de coalicion amb la Democracia Crestiana e amb un programa fòrça moderat. Li calguèt s'afrontar a un periòde de fòrtas tensions socialas, mai que mai amb l'aparicion de guerrilhas e suslhèuaments campanhards. Foguèt depausat pel còp d'Estat del general Juan Velasco Alvarado lo 1968, quand jurèt coma Ministre de Guèrra, e foguèt exiliat al Argentina fins lo 1976.
Durant la Guèrra de las Malvinas, foguèt lo principal aliat d'Argentina contra lo Reialme Unit. Quand Augusto Pinochet apiegèt l'invasion, Belaúnde s'i opausèt e cridèt a l'integritat Sud-americana. Establida de nòu la democracia al Peró, foguèt reelegit president, mas lo sieu mandat (1980-1985) se vegèt erosionat per la crisi economica e lo desvolopament de la guerrilha maoïsta Sendero Luminoso. Dempuèi l'oposicion a Alan García Pérez, en 1988 foguèt un dels mentors de la coalicion de drecha Frente Democrático, que, amb Mario Vargas Llosa per candidat a la presidéncia del país, concorreguèt a las eleccions del 1990, mas que foguèt derrotat per Alberto Fujimori.


text:
Lista dels primièrs ministres de Russia
Lo President del Govèrn de la Federacion Russa (en rus ПpeдceдaTeлb ПpaBиTeлbcTBa Poccийckoй Фeдepaции, colloquialament ПpeMbep-MиHиcTp) es lo cap de govèrn e la segonda persona del govèrn rus per òrdre d'importància. Lo títol de primièr ministre es pas utilizat en Russia.
Aquesta es la lista de primièrs ministres e altres caps de govèrn de Russia de 1905 fins a uèi.
Somari
Lista dels primièrs ministres de 1905 fins a 1917[modificar | modificar la font]
Lista dels primièrs ministres dempuèi la Revolucion Russa[modificar | modificar la font]
Caps del Conselh de Ministres — Govèrn de la RSF Russia (1978-1991/1992)[modificar | modificar la font]
Cap del Conselh de Ministres — Govèrn de la Federacion Russa (1991/1992-1993)[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo nom Republica Socialista Federala de Russia foguèt modificat a Federacion Russa lo 25 de decembre de 1991 de facto, mai solament lo 21 de mai de 1992 de jure
- ↑ S'auto-indiquèt coma primièr ministre en exercici, mas la Cort Constitucionala considerèt aquel decrèt inconstitucional. Lo president revoquèt lo decrèt.