c: text/html

text:
[quote="Sòfia"]òc qu'es aquò :
Carnaval qu’ei aqueste tempora de tension, d'excès, creishenta e
irremediabla, que lo poder politic concedeish au pòple o que lo pòple
s'accòrda ; un drin com lo boishon de la cocota minuta qui's hica a
virar quan la pression ei tròp hòrta e shens loquau e i averé risc
d'explosion. Alavetz, los òmis mascats, qui saben que van entar dens
Quaresma per quaranta dias,shens carn, shens vin, shens sexe, e van,
quauques dias, deisha's anar, minjar, béver, arregolar las loas
envejas, mei que de costume, dinc au paroxisme finau : l’execucion de
Sent Pançard.
Dab era television que transforma era gent en zombi, eth carnaval qu'ajuda eth poder politic. Qu'ei enfin entenut a que serveich eth carnaval.
Qu'ei vist tanben aquo :Mes, que son tots d’acòrd tà díser que carnaval ei ligat au
desvelopament deu cristianisme hèra present quauque còp dens la vita
vitanta : shens Quarèsma, Carnaval n’avé pas nada rason d’estar.
Adara n'i a pas tròp de monde que hé quaresma, que cregi.
Non sòi pas d'aci, aqueras tradicions non las coneishen pas. Que soi vadut en Cevennas e eslhevat per occitans Protestant. N'aprenon pas a her era hesta dens era mia familha... Que sòi un pisse vinagre e tot aquo que m'estonan tostemps

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1110
Aquesta pagina concernís l'an 1110 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Començament d'una politica de Loís VI destinada a favorizar lo desvolopament dei vilas. Plusors ciutats obtenguèron dins lo corrent de son rèine de privilègis fiscaus e lo drech de s'administrar amb un premier cònsol. Dins lo corrent de l'annada, menèt tanben una campanha punitiva victoriosa còntra son frairastre Felip de Mantes que rançonava lei marchands a partir de son castèu de Montlhéry.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Almoravides[modificar | modificar la font]
En Al Andalús, important succès deis armadas almoravidas que capitèron de conquistar Saragossa. Pasmens, l'importància d'aquela victòria suscitèt l'inquietud de plusors estats crestians au nòrd dei Pirenèus. Ansin, a partir deis annadas seguentas, un nombre important de chivaliers catolics venguèron de França ò d'Occitània per participar ai guèrras còntra lei musulmans (→ 1118).
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Contuniant de dirigir lo Principat en causa de la fatiga de Boemond de Tarent, Tancred de Galilèa s'ocupèt d'ajudar lo Comtat d'Edessa tornarmai menaçat per lei Turcs. Deguèt tanben luchar tornarmai còntra l'emir d'Alèp durant son retorn de campanha. Venceire, Tancred obtenguèt la somission deis emirs d'Alèp, de Chaysar e de Hama que deguèron pagar un tribút. Enfin, per completar aquela victòria, s'ocupèt de renfòrçar lei frontieras dau principat gràcias a la bastida ò a la crompa de castèus poderós coma lo Krak dei Chivaliers.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Participacion a la contuniacion dei conquistas crosada lòng dau litorau de la Mar Mediterranèa ambé lei conquistas de Beirot e de Sidon ambé l'ajuda dei tropas norvegianas e dei fòrças crosadas dau Comtat de Trípol. L'objectiu d'aquela ataca èra de melhorar lei liasons entre la mar e Jerusalèm.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada marquèt la fin dau periòde de formacion dau Comtat de Trípol ambé l'assassinat de Guilhèm II de Cerdanha. Aquò permetèt a Bertran de Trípol de tornar unificar lo comtat gràcias a l'integracion dei fèus perduts après l'acceptacion de l'arbitratge de Baudoïn Ièr de Jerusalèm. La vila de Trípol foguèt tornarmai partejada entre Bertrand (dos tèrç) e lei Genoès (un tèrç). Au nivèu militar, lei fòrças de la Crosada Norvegiana ajudèron lei tropas dau comtat per conquistar la region de Sidon après un sètge dau 19 d'octòbre au 5 de decembre e la vila de Beirot. Lei tropas de Trípol participèron tanben a la defensa d'Antioquiá còntra una ataca musulmana.


text:
Marqués de Montespan
Loís Enric de Pardalhan de Gondrin, marqués de Montespan (1640 - lo 1 de deceme de 1701) que ho un aristocrata de Gasconha qui afrontè shens paur ni met lo rei Loís XIV qui s'avèva pres la soa esposa per favorita.
Qu'èra lo hilh de Roger Ector de Pardalhan de Gondrin, marqués d'Antin, e de Marie-Christine Zamet e, en 1663, qu'esposè Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart dab qui avoren dus mainatges : Marie-Christine de Pardaillan de Gondrin (1663-1675), Louis Antoine de Pardaillan de Gondrin (1665-1736).
Lo cople, qui devèva intallà's auprès de la cort com ac hasèvan mantuns nòble d'aqueth temps, que mancava tostemps de diners e lo marquès que devèva demorar luenh de l'ostau per'mor de las soas cargas militaras. Tot aquò que facilitè las enterpresas deu rei qui avèva arremarcat la beutat de la marquesa qui vadó la soa favorita e hasent donc deu marqués de Pardalhan un cocut oficiau.
Enlòc d'ac acceptar en i cercant quauqu'avantatge aqueth darrèr que provoquè aubertament lo rei e que he hicar suu son carròsse duas còrnas entà muishar que n'avèva pas arren a escóner e que lo desaunorat n'èra pas eth.
Que ho empresoat puish estremat dens las soas tèrras gasconas mes a maugrat d'aquò que contunhè las provocacion en hasent díser cada an ua messa per la soa hemna que considerava morta e en tornant regularament a París.


text:
Fréville (Sèina Maritima)
Fréville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una granda part de la parròquia de Fréville constituissiá antany un fief apertenent al Rei #que i aviá tanben, a aquel títol, lo privilègi de presentar al benefici curació. Lo Rei portava efectivament lo títol honorifique de « patron fondator » del benefici curació de Fréville. Philippe III lo Hardi #donar, en 1278, una part de las siás tèrras de Fréville, aperaquí 200 ectaras, en domeni pròpri, als chanoines regulars de Sant-Augustin del prieuré reial de Sant-Thomas dicha « Lo Mont-a los-Malauts » près de Roan[1]. La donation compreniá tanben la bassa justícia agregada al fief e un domeni fieffé representant 14 pichons fiefs e tenures. L'ensems del domeni fieffé e pas fieffé li caliá ressortir 1000 acres sus Fréville, Carville e La Folletière. Lo Rei se #reservar totun l'anautita justícia e lo patrocini de la curació. En 1281, Philippe Lo Hardi #amplificar la donation amb lo patrocini e los #dire de la curació de Fréville a la condicion qu'ajan nomenat a Fréville, dempuèi la sortida del curé actual, dos religiós dudit prieuré reial de Sant-Thomas per desservir la parròquia. Tres sacerdòts anavan d'ara endavant cohabitar a Fréville fins a la Revolucion : lo curé prieur, lo sieu vicari, e lo chapelain reial cargat de dire la messa per la familha reiala cada jorn de la setmana. Lo prieur representava un poder eclesiastic mas tanben féodal coma representant dirècte sul terren del principal senhor local. I aviá pas totun castèl mas un ostal #que pòrta encara uèi lo nom de « prieuré ». Se retendrà dos guariguèsse prieurs celèbres : Dom Antoine Corneille de 1642 a 1657 e lo abbé de Vertot de 1694 a 1696.
Une grande partie de la paroisse de Fréville constituait jadis un fief appartenant au Roi qui avait aussi, à ce titre, le privilège de présenter au bénéfice cure. Le Roi portait effectivement le titre honorifique de « patron fondateur » du bénéfice cure de Fréville. Philippe III le Hardi donna, en 1278, une partie de ses terres de Fréville, environ 200 hectares, en domaine propre, aux chanoines réguliers de Saint-Augustin du prieuré royal de Saint-Thomas dit « Le Mont-aux-Malades » près de Rouen[2]. La donation comprenait aussi la basse justice attachée au fief et un domaine fieffé représentant 14 petits fiefs et tenures. L'ensemble du domaine fieffé et non fieffé devait dépasser 1000 acres sur Fréville, Carville et La Folletière. Le Roi se réserva toutefois la haute justice et le patronage de la cure. En 1281, Philippe Le Hardi amplifia la donation avec le patronage et les dîmes de la cure de Fréville à la condition que soient nommés à Fréville, dès le départ du curé actuel, deux religieux dudit prieuré royal de Saint-Thomas pour desservir la paroisse. Trois prêtres allaient désormais cohabiter à Fréville jusqu'à la Révolution : le curé prieur, son vicaire, et le chapelain royal chargé de dire la messe pour la famille royale chaque jour de la semaine. Le prieur représentait un pouvoir ecclésiastique mais aussi féodal comme représentant direct sur le terrain du principal seigneur local. Il n'avait toutefois pas de château mais une maison qui porte encore aujourd'hui le nom de « prieuré ». On retiendra deux curés prieurs célèbres : Dom Antoine Corneille de 1642 à 1657 et l'abbé de Vertot de 1694 à 1696.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ a Mont-Sant-Aignan.
- ↑ à Mont-Saint-Aignan.


text:
Guèrra de Kippur
La Guèrra de Kippur es un conflicte armat que se debanèt dau 6 au 24 d'octòbre de 1973. Opausèt una coalicion d'estats aràbis, principalament Egipte, Siria, Transjordania e Iraq, a Israèl. Pus equilibrat que lei tres conflictes precedents entre estats aràbis e Israèl, s'acabèt per un alta-au-fuòc impausat per leis Estats Units e l'URSS e un retorn ai posicions tengudas per cada camp avans la guèrra.
La guèrra acomencèt lo 6 d'octòbre de 1973 per d'atacas deis armadas egiptiana e siriana sus lei posicions israelianas au Sinai e sus lo plan de Golan. Au contrari de la guèrra de 1967, Israèl mandèt pas d'atacas preventivas e sei linhas de defensas foguèron pertusadas e la guèrra se debanèt sus dos fronts fins au 24 :
- en Sinai, leis Egiptians repleguèron lei contra-ofensivas israelianas lo 8 mai foguèron arrestats lo 9. Lei doas armadas s'installèron alora en posicion defensiva fins au 14 quand leis Egiptians mandèron una ofensiva novèla per ajudar lei Sirians au nòrd. Pasmens, foguèt una revirada e l'ataca deguèt s'arrestar lo 15. Entre lo 16 e lo 17, l'armada israliena realizèt una ofensiva que li permetèt d'agantar lo canau de Suèz e de menaçar d'enceuclament una partida dei fòrças egiptianas au sud dau front.
- sus lo frònt de Golan, l'avançada iniciala dei Sirians foguèt arrestada lo 8. Puei, entre lo 11 e lo 14, una tièra d'atacas israelianas permetèt ais elements avançats de l'armada israeliana d'arribar a 40 km de Damasc. Aquò entraïnèt l'intrada en guèrra de Jordania e d'Iraq e un sostèn renfòrçament de l'ajuda sovietica ai Sirians. Aquò permetèt d'arrestar lei progrès israelians e de preparar una còntra-ofensiva majora prevista per lo 23. Lo progrès dei negociacions entraïnèt son annulacion.
D'efèct, lei dos Grands ajudèron l'esfòrç militar dei dos camps e negocièron la fin dei combats. Après lei premiers succès isrealians, l'URSS menacèt d'intervenir directàment còntra Israèl obligent l'acceptacion d'un alta-au-fuòc lo 24. Lei dos camps abandonèron lei territòris conquists e venguèron tornarmai ai posicions d'avans la guèrra.


text:
Yvecrique
Yvecrique es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux
Commune du pays de Caux
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Del norrois kirkja « glèisa » precedida del nom de persona d'origina germanique Ivo #que i aguèt una granda difusion en Normandie. L'explicacion « la glèisa de Sant Yves » es pas pas justificada, n'efièch aquel toponyme data probablament del Sègle X (primièra mencion al Sègle XII, Ivecriche)[1], del temps que Yves de Chartres viviá al Sègle XI.
Lo nom de Yves / Yvon se tròba freqüentment en Normandie coma en Yvetot, Yvetot-Bocage, Boisyvon, La Capèla-Yvon, èca.
Lo norrois kirkja se tròba en La Crique, los Criquebeuf, Criquetot-sus-Ouville e Carquebut de Normandie.
Du norrois kirkja « église » précédé du nom de personne d'origine germanique Ivo qui eut une grande diffusion en Normandie. L'explication « l'église de Saint Yves » n'est pas justifiée, en effet ce toponyme date probablement du Sègle X (première mention au Sègle XII, Ivecriche)[2], alors qu'Yves de Chartres vivait au Sègle XI.
Le nom d'Yves / Yvon se retrouve fréquemment en Normandie comme dans Yvetot, Yvetot-Bocage, Boisyvon, La Chapelle-Yvon, etc.
Le norrois kirkja se retrouve dans La Crique, les Criquebeuf, Criquetot-sur-Ouville et Carquebut de Normandie.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Labor
- ↑ Lua error in Module:Biblio/Obratge at line 67: attempt to call field 'indicacionDeLenga' (a nil value).


text:
69
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 69 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Annada de crisi dicha Annada dei quatre emperaires au sen de l'Empèri. Fòrça impopular dins l'armada, Galba foguèt assassinat per sa garda lo 15 de genier. Oton i succediguèt e assaièt de contuniar lei politicas economicas e militaras de Claudi e de Neron. Lei legions de Danubi, d'Orient e d'Africa reconoguèron son autoritat mai aquelei de Ren se revoutèron e proclamèron Vitellius emperaire. La batalha entre lei dos emperaires se debanèt lo 14 d'abriu a Bedriac e Oton foguèt vencut. Se suicidiguèt lo 16 e Vitellius foguèt reconegut emperaire lo 19 per lo Senat. Venguèt rapidament impopular en causa dei pilhatges menats per sei soudats e lo 1èr de julhet, lei legions orientalas proclamèron Vespasian emperaire. Lei legions de Danubi ataquèron Itàlia per Vespasian e averèron la Cremona e Roma venguèt lo teatre d'afrontaments entre lei partisans de Vitellius, de Vespasian e d'un fraire de Vitellius qu'assaièt de reversar son fraire. L'intrada dei tropas de Vespasian e l'execucion de Vespasian lo 22 de decembre per la fòga après sa captura marquèron la fin d'aqueleis eveniments e la victòria finala de Vespasian.
En Judèa, perseguida de la Premiera Guèrra Judeoromana. Vespasian quitèt la region ambé la màger part de sei fòrças e laissèt son fiu Titus dirigir leis operacions. Maugrat la demenicion dau nombre de legions disponiblas, Titus capitèt de menaçar Jerusalèm que foguèt assetjada l'annada seguenta.


text:
Mesnil-Panneville
Mesnil-Panneville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat actuala de Mesnil-Panneville #nàisser de l'union, en 1822 e 1823, de quatre pichonas municipalitats e parròquias antany independentas : Mesnil-Durécu, Panneville, Hardouville e Cidetot, d'ont la preséncia a l'ora d'ara de nombroses vestigis publics e privats. Abans la Revolucion, Panneville se trobava en lo bailliage e l'eleccion de Caudebec, las tres unas autras parròquias levavan del bailliage de Roan. En 1823, Mesnil Durécu #venir lo banc natural de Mesnil-Paneville.Se #conservar la siá glèisa, las autras glèisas e presbytères auràn vendut o démolis. Los tres unes autres centres de pòbles #venir caserius. Jacques-Joseph Dubosc, cultivateur cònsol de Mesnil-Durécu, #venir lo primièr cònsol de Mesnil-Panneville.
La commune actuelle de Mesnil-Panneville naquit de l'union, en 1822 et 1823, de quatre petites communes et paroisses jadis indépendantes : Mesnil-Durécu, Panneville, Hardouville et Cidetot, d'où la présence actuellement de nombreux vestiges publics et privés. Avant la Révolution, Panneville se trouvait dans le bailliage et l'élection de Caudebec, les trois autres paroisses relevaient du bailliage de Rouen. En 1823, Mesnil Durécu devint le siège naturel de Mesnil-Paneville.On conserva son église, les autres églises et presbytères seront vendus ou démolis. Les trois autres centres de villages devinrent des hameaux. Jacques-Joseph Dubosc, cultivateur maire de Mesnil-Durécu, devint le premier maire de Mesnil-Panneville.


text:
Esmaut (veire)
L'"esmaut" es un vestiment impermeabilizant cobridor de basa veirosa amb una tonalitat clara, que se pòt fondre a de temperaturas nautas de 880 a 980 grases Celsius, abitualament aplicat a d'objèctes de ceramica, coma basa per èsser decorats o sonque coma cobertura. La composicion quimica es semblanta a la del veire, qu'es formada d'una barreja de silici, de carbonat de sòdi o de potassi, çò que conferís un aspècte opac amb l'addicion d'estam e d'autres oxids metallics. Pòt èsser a mai de colors divèrsas.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 26 de febrer de 2011
Banjo calabassa
Las representacions mes ancianas deus "banjos" jogats peus esclaus afro-americans qu'amuishan un instrument qui s'assemblava fòrça a l'instrument gambian. En anglés, que l'apèran "gourd banjo" (banjo calabassa).
Qu'an reconstrusit ua version "calabassa" deu banjo de cinc còrdas. Las còrdas que son de nilon. Lo banjoista e violonista Adam Hurt que'u consacrè un CD titolat Earth Tones, on tots los troces son de solos de banjo calabassa. Lo son instrument que soa atau:
Segur, que m'agrada lo son deu banjo calabassa d'Adam Hurt. Que m'èi descargat lo son CD a partir d'i-tune. Lo fabricant deu banjo calabassa qui Adam Hurt e tòca qu'ei un especialista apassionat d'aqueth instrument: David G. Hyatt. De visitar, lo sit d'aqueth luthier, tot çò qui voletz saber suu banjo calabassa i ei: fabricants, galeria d'instruments tà cada fabricant - que son plan soent objèctes d'art vertadèrs, jogaires (dab los mp3): de véder e d'escotar!
Lo banjo-calabassa deu regretat Mike Seeger (lo frair de pair de Pete), qui a la caisha hèita d'ua cujassa d'Halloween, non soa pas tan plan, jo que tròbi.
1 comentari:
- merike ha dit...
-
♥♥♥♥♥
- 26 de febrer de 2011 a les 21:05


text:
La couhessioũ dou Yantin
- Traduction(s) :
- La confession de Jeannot
Texte intégral
1Que credet lhèu qu’en éy aymades quoandes e quoandes ? Nou, mics, sounqu’ûe. Qu’ère ûe yoenote dous sédze, péus blounds coume û cabelh de hourmén, dab lous oelhs blus e pregouns drin eslamats, d’aquets qui-b sémble dise : « Oun bas, gouyat, hè-t ença, estangue-t drin » e beroy hèyte, e û balans de la soue persoune quoan anabe sou cami qui-b dabe û truc dous pesants au co.
2Quoan de cops m’en èri anat assède debat û espi-blanc, sabé quoan tournèsse de la borde ! Qu’èri tout sé a d’aquet arcost a demourà, a demourà. Que coumpreni lou truc dou sou esclop s’abè plabut, lou lis de la soue espartégne leuyère, se lou tems ère sec. Que bedi la soue oumpre suban l’escuride, de bèt tros loegn enla, ou sounque de près, soubentotes que cantabe d’ûe bouts clare, qui-m boutabe en ûe langou estounante. Que- m passabe daban, sénse que s’en mench-hidèsse, e lou sou esclop, ou la soue espartégne que-s hasèn perdedis dens l’oumpriu de la noéyt.
3Que la parley û cop de que y abè danse per la hèste au cap dou pount. Nou séy quin s’y èrem escaduts ûe doudzéne d’esbagats, tourneyan entre nous auts e espian se bère gouyate, au yessit de misse, e seré per aquiu ta l’estanga, ta l’estira drin de bou grat, drin per force, dinque au miey de l’aròu. Permou dou mè tems, sabet las gouyates n’èren pas mètches en fèyt de danses. Que las calè parla tout dous, de loungue ma ença, ha-us prouméte hère de dies per abance, e encoère n’èrem yamey segus de que bienerén. Are tant per tant se-s dits que y a bal en quauque loc, que b’en arribe û echàmi.
4La Martine — qu’ère lou noum de la gouyate — e you, que-ns en dèm quauques tours amasse. E, lèu, de pòu de las machantes lengues e dous crits qui-u hasouren a case, que s’ère escapade, lèu hèyt.
5Nou y a pas per dise, aquére que m’abè gahat ya. Que-ns e boulèm. E medich que coundaben de-ns maridà ta la fî dous tribalhs. N’abi qu’a ha la demande e oérat quin, û sé, m’en anabi decap au sou pay :
6— Escoutat, mèste, la Martine que-m plats. Se la hasèm ? Se-b anaré de que-ns e maridèssem aquéste abor ?
7L’òmi, mudat coume û bencilh qui-s desplégue, que s’ère quilhat e dab lou cap adendarrè, e ûe arrise trufandère sous pots :
8—Quio, hòu, e aquére que t’as pensade ?
9— E o, s’ou hey.
10Lou me o, qu’ère û o tremoulent. Ta dise la bertat, nou sabi oun hica-m e la hounte que-m prenè, daban aquet bielh qui sénse disé-n mey m’espiabe dab lous sous oelhs ardouns, la bouque miey oubèrte, coum se se-m boulè minya.
11S’ère estat de las mies traques, s’abè coundats sounque bint ou bint e cinq ans, que m’aberi yetat lou berret per terre, que m’aberi tirat la bèste e que l’aberi dit sénse mequeya : Tè, se-t sentéches nèrbi aus canets, que s’y bam ha drin touts dus. Amasse-m lou berret se gauses ! Mes, ta û òmi atau, tiran sus lous sichante, n’abi pas lou courau dou ha miasses. E puch, qui sab, oey nou-m boulè dechà maridà, permou de quauque hum qui-u gahabe, mes lhèu dab paciénse — e lous amourous qu’en an — tout que-s decidère autaméns. Labets que-ns en estèm sénse nat aute mout lous dus òmis. Et, û cop qui m’abi hort espiat, que-s tirè dou puchéu en hèn courre lous calhaus dou cami dab lou sou bastou d’agrèu, e, you, que-m birabi ta nouste pleyteyan en you medich. M’èri mancat de nou tourna-u cachau ? Nou, nou, tout bis se debèm èste û die pay e hilh, s’aboussem a bibe debat lou medich teyt que balè mey de que m’at beboussi are, sénse set, ta que nou-m digoussen û die : Qu’abèt hèyt au patac l’aute cop !
12Lou sé, coum de coustume, e la lue que courneyabe au pè dou cèu (qu’èrem dens û tèbe brespade de yulh), que m’escadi daban la frinèste de Martine. D’ourdenàri que y’ère a demoura-m ou senou ta que s’amièsse lèu que sabi plaa balhà tres trucs sou sòu, que coumprenè e nou trigabe de paréche. Coum n’ère enloc que dèy atau dab lou bastou, mes endeballes. Sèt ores que sounèn. Que m’apressèy de la frinèste, e qu’entenouy lou pay a crida : Qu’ou bos aquet nou-m hasses dise que, qu’ou bos ? — O qu’ou bouy ! — E bé prén-lou-te, mes que-t sie per dit, nou tournes mey ta case.
13Oeyt ores qu’arribèn e yamey nade Martine. Mau qu’anabe ta nous auts. Batalà ya hasèn deguéns, mes de mey en mey tout dous, e nou-n gahabi nat moutot. E calè demourà toute la noeyt enquio la maynade s’en biengousse abrigà-s debat la mie cape ?
14Ballèu n’entenouy mey nat marmoulh ; que mourin las candéles au cournè dou hoec, e que s’adroumin en case de Martine. Que hasouy dus ou tres passeys encoère e, tè, que m’en tournabi.
15Lou sé despuch, a las mediches ores, que-m escadi au pè dou frinestot. Mes, autalèu la porte que s’aubrech e, plouricouse, Martine que-m hè :
16— Saube-t Yantin, a nouste nou bolen mey aço. Pay qu’a dit que meylèu que de dechà-m maridà, que-m tuaré d’û cop de destrau !
17— Bo, bo, tuà-s la hilhe permou d’amourétes, mes nou bas pas escoutà !
18— Que bos que hàssi ! e tournè Martine.
19E aco dit, sense mey, que-m barrabe la porte d’û patac. E you, esbaryat, nou sabén mey oun da, que courrouy bères pauses dens la noeyt escure, que biengouy escoutà encoère e ha dou pèc au ras de la frinèste. E, quin la troubats aquére, mes qu’èri hòu, coum s’ère tout aco û sauney, qu’anèy assedé-m au pè de l’espi-blanc a espià lous lugras qui acera hore, e lusiben e perpereyaben…
20Quoan, a bèts cops e passi au ras d’aquet arboulet, au cap de tandes ans, que-m balhi ûe sarrade, mes pensat, nou m’y estangui mey.
Bite bitante, 1937
Pour citer cet article
Référence papier
Miqueu de Camelat, « La couhessioũ dou Yantin », Modèles linguistiques, 66 | 2012, 195-201.
Référence électronique
Miqueu de Camelat, « La couhessioũ dou Yantin », Modèles linguistiques [En ligne], 66 | 2012, mis en ligne le 12 mars 2013, consulté le 17 janvier 2017. URL : http://ml.revues.org/314 ; DOI : 10.4000/ml.314Haut de page
Droits d’auteur
© Modèles LinguistiquesHaut de page


text:
Le Châtel
Le Châtel en arpitan (Le Châtel en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Châtel a situat sus un estrech scenari ne nautor cara a Sants-Texans-de-Mauriana, en marge drech del Arc. Lo vilatge beneficia aital d'una exposicion Sud-Oèst.
Le Châtel est situé sur un étroit plateau en hauteur face à Saint-Jean-de-Maurienne, en rive droite de l'Arc. Le village bénéficie ainsi d'un exposition Sud-Ouest.


text:
Avançon (Auts Aups)
Avançon[1] (oficialament en francés Avançon) es una comuna d'Occitània en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Avançon es situat a 8 km de La Bastida-Nòva, a 13 km de Chorges, a 16 km de Tallard e a 20 km de Gap.
La vallée de la Avança separa lo vilatge del masatge dels Santons.
Avançon est située à 8 km de La Bâtie-Neuve, à 13 km de Chorges, à 16 km de Tallard et à 20 km de Gap.
La vallée de l'Avance sépare le village du hameau des Santons.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Normandia
Normandia qu'ei un ancian país de l'Euròpa medievau creat a la seguida deu Tractat de Saint-Clair-sur-Epte enter lo rei de França Carles III lo Simple e lo capdau normand (tan vau díser viking) Rollon qui vadèva atau vassau deu pumèr en arrecéber un tròç de l'anciana Neustria qui vadó país deus Normands : Normandia. Un còp conquestada peu rei de França Felip August en 1204, que ho ua província de França.
Uei la Normandia istorica qu'ei partajada enter la region francesa de Normandia e lo ducat de Normandia (islas de Jersey e de Guernesey) devath la sobeiranetat de la rèina deu Reiaume Unit.


text:
Tractat de Lisbona
Lo Tractat de reforma institucionala de la Union Europèa, Tractat de Reforma o Tractat de Lisbona es un tractat adoptat pel Conselh de l'Union Europèa dins la vila de Lisbona lo 19 d'octobre de 2007 que se substuís a l'escac de la Constitucion Europèa de 2004.[1]
Aquel tractat foguèt signat pel plen del Conselh de la Union lo 13 de decembre de 2007, donant a l' Union Europèa (UE) una personalitat juridica li permetent de signar los acòrdis internacionals al nivèl comunautari.
En junh de 2008 lo tractat foguèt negat per referendum en Irlanda, l'unic país qu'aviá previst de lo sotmetre a l'opinion publica.
Processus[modificar | modificar la font]
L'escac de la ratificacion de la Constitucion Europèa en França e als Païses Basses provoquèt la paralisia de la reforma de las institucions europèas e la crisi institucionala al sen de l'Union Europèa (UE).[2] Lo preojècte prepausat per la Presidéncia alemanda del Conselh de l'Union Europèa lo 19 de mai de 2007 inclusèt l'"esséncia de la Constitucion".[3] La prepausa foguèt presentada aprèp de reünions de trebalh entre la presidéncia e los delegats dels vint e set estats membres pendent lo primièr semestre de l'an, decidissent fin finala abandonar lo format del Tractat constitucional e promòure al luòc un tractat classic qu'introduís esmendaments dins los dos tractats actualament en vigor, Lo Tractat de Roma a lo Tractat de Maastricht.[4]
Portugal, qu'assumava la presidéncia de l'UE pendent la segonda mitat de 2007, lancèt una conferéncia intergovernamentala (CIG) los 23 e 24 de julhet per acabar la redaccion del tèxte, coïncident amb la reünion dels ministres dels Afars exteriors. Lo nòu Tractat foguèt presentat a la cima lo 18 d'octobre dins la vila de Lisbona, amb l'intencion que siá signat pels caps nacionals abans la fin l'an. Aprèp comencèt lo processus de ratificacion amb l'objectiu que lo tèxte dintre en vigor en 2009.
Naut Representant[modificar | modificar la font]
Lo Conselh de l'Union arribèt a un acòrdi sul luòc, ròtle e poders del futur representant de la politica exteriora de l'UE.
Establiguèt que lo cap de la Politica Exteriora se nomenarà "Naut Representant per la Politica Exteriora e de Securitat Comuna de l'Union Europèa", que venguèt alara Vicepresident de la Comission Europèa. Definís lo Naut Representant de Politica Exterior e lo Comissari de las Relacions Exterioras, que contraròtla lo budgèt de la Comission en matèria de cooperacion e de politica exteriora e lo personal d'aquel camp de l'executiu comunitari. E mai serà encargat de presidir lo Conselh del Ministres del Afars exteriors de l'UE.
Doble majoritat[modificar | modificar la font]
Lo tractat de reforma establís qu'a partir de 2014 començarà a s'aplicar formalament lo sistèma de doble majoritat (55% dels Estats membres, amb un minium de 15, que reünís 65% de la poblacion), atal Polonha podrà invocar lo Tractat de Niça per impausar una minoritat de blocatge.
En mai, las matèrias que s'adoptaràn a la majoritat qualificada passan de 36 a 87.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca) Acòrdi sul nòu Tractat de la Union Europèa que substituirà la constitucion escaçada
- ↑ (ca) Euròpa torna prendre alen amb la fin de la crisi institucionala
- ↑ (es) La Presidéncia prepausa una reforma que manten la esséncia de la Constitucion
- ↑ (es) Principalas questions dobèrtas per la reforma del Tractat constitucional


text:
Villes et mairies du Canton de Haguenau
Liste des communes
Haguenau
Ville de Haguenau, commune de France de 35 000 habitants.
Chef-lieu d'arrondissement.
La mairie de Haguenau a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques et de musées, d'activités sur la ville.
Schweighouse-sur-Moder
Ville de Schweighouse-sur-Moder, commune de France de 4 900 habitants.
La mairie de Schweighouse-sur-Moder a une adresse e-mail et un site Internet.
Dauendorf
Village de Dauendorf, commune de France de 1 400 habitants.
La mairie de Dauendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur le village.
Niederschaeffolsheim
Village de Niederschaeffolsheim, commune de France de 1 300 habitants.
La mairie de Niederschaeffolsheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Ohlungen
Village d'Ohlungen, commune de France de 1 300 habitants.
La mairie d'Ohlungen a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur le village.
Batzendorf
Village de Batzendorf, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Batzendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Wintershouse
Village de Wintershouse, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Wintershouse a une adresse e-mail et un site Internet.
Uhlwiller
Village d'Uhlwiller, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie d'Uhlwiller a une adresse e-mail.
Wittersheim
Village de Wittersheim, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Wittersheim a une adresse e-mail.
Présence de monuments historiques sur le village.
Morschwiller
Village de Morschwiller, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Morschwiller a une adresse e-mail.
Huttendorf
Village de Huttendorf, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Huttendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Berstheim
Village de Berstheim, commune de France de -500 habitants.
La mairie de Berstheim a une adresse e-mail.
Wahlenheim
Village de Wahlenheim, commune de France de -500 habitants.
La mairie de Wahlenheim a une adresse e-mail.
Hochstett
Village de Hochstett, commune de France de -500 habitants.
La mairie de Hochstett a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Ruminantia
Los Romiaires son de mamifèrs cetartiodactils del clad dels cetongulats. Es determinat coma romiaire un animal que sa digestion a totalament o parcialament luòc al travèrs d'un procediment de remasticacion de l'alimentacion aprèp son ingestion.
Demest los romiaires mai coneguts, se tròban los bovins (la vaca), los ovins e los caprins que lors quatre pòchas dels estomacs lor permeton un estocatge temporari dels aliments consumats, en particular l'èrba, puèi una regurgitacion qu'autoriza una segonda fasa de masticacion que fa plenament partida del cicle de la digestion.


text:
Riu Paraguai
Lo riu Paraguai (río Paraguay en espanhòl e rio Paraguai en portugués) es un grand riu del centre-sud d'America del Sud, que corsa pel Brasil e lo Paraguai, a torns fòrça prèp dins la frontièra entre lo Brasil e Bolívia, e que fa tanben de frontièra naturala entre lo Paraguai e lo Argentina. A un'extension d'unes 2.550 quilomètres, contats dempuèi las siás fonts -dins l'estat brasilian de Mato Grosso- fins a la siá desbocadura en lo riu Paranà, al nòrd de Corrientes.
Cors[modificar | modificar la font]
Lo riu nais a Diamantino, Mato Grosso, Brasil. Descen cap al sud-oèst, en passant per la vila brasiliana de Cáceres. A comptar d'aquel punt lo sieu cors travèrsa lo Pantanal, la vila de Corumbá, e alavetz près de la frontièra entre lo Brasil e Bolívia, totjorn en lo costat brasilian.
Dempuèi la vila de Puerto Bahia Negra, Paraguai, lo riu forma la frontièra entre aquel país e lo Brasil al cors de 220 quilomètres, abans de se jónher amb lo riu Apa.
Lo riu inícia una longa e subtila corba cap lo sud-sud-èst abans de prosseguir en un cors mai orientat cap lo sud-sud-oèst, en dividint lo país del Paraguai en doas mitats: la region del Gran Chaco a l'oèst, un vast territòri semiàrid e fòrça pauc abitat; e las regions boscosas de l'èst, que comptan amb 98% de la populacion del país.
Après córrer 400 quilomètres pel bèl mièg del Paraguai, en la confluéncia amb lo riu Pilcomayo e en daissant enrè la capitala del país, Asunción, lo riu forma la frontièra amb l'Argentina, fluent en general en direccion sud-sud-oèst pendent 275 quilomètres mai, en arribant a la siá desbocadura en lo riu Paraná.


text:
Selce
Selceest un toponyme qui peut désigner :
- en Croatie
- Selce, une localité située dans la municipalité de Crikvenica, comitat de Primorje-Gorski Kotar ;
- en Slovaquie
- Selce, un village situé dans le district de Banská Bystrica ;
- Selce, un village situé dans le district de Krupina ;
- Selce, un village situé dans le district de Poltár ;
- en Slovénie
- Selce, une localité située dans la commune de Lenart ;
- Selce, une localité située dans la commune de Litija ;
- Selce, une localité située dans la commune de Lukovica ;
- Selce, une localité située dans la commune de Pivka ;
- Selce, une localité située dans la commune de Tolmin ;
- Selce, une localité située dans la commune de Vojnik ;
- Selce nad Blanco, une localité située dans la commune de Sevnica ;
- Selce pri Leskovcu, une localité située dans la commune de Krško ;
- Selce pri Moravčah, une localité située dans la commune de Moravče.


text:
Sent Just-Ibarre
Sent Just-Ibarre (Donaixti-Ibarre en basco, Saint-Just-Ibarre en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L'arriu de Bidosa e los sons afluents de Hosta ur Handia, de Larramendi e de Babatze que travèrsan la comuna.
Los quartièrs que son Ametzaga, Donaiki, Ibarre, Ordokia e Donejakue.
Las comunas tòcatocantas que son Bunuze e Jutsi au nòrd, Pagòla au nòrd-èst, Muskildi en Sola a l'èst, Hozta e Ibarrola a l'oèst e Aussuruc en Sola au sud-èst.


text:
Tojet
Tojet [1] (Touget en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada a 35 km a l'Èst d'Aush suus conflent de la Gimona e deu Marcaoa
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Comuna de Tojet
- Tojet sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Comunautat de comunas de Terride-Arcadèche


text:
Malautiá
La malautiá (var. malautia) es un estat determitat de l'organisme que dificulta la subrevivença e reproduccion de l'individú. Mantun biologista considèra tanben qu'una malautiá es l'estat de l'organisme que desavantatja la subrevida de l'espècia. La patologia es l'estudi de las malautiás. La nosologia es lo classament sistematic de las malautiás. Lo camp de la coneissença mai ample sus las malautiás e suls tractaments es la medecina.
Classas de malautiás per lor causa[modificar | modificar la font]
- Las malautiás infecciosas son aquelas causadas per d'agents infeccioses transmissibles, coma pòdon èsser los bactèris, los fongs, los parasits, los virus, e los prions.
- Fòrça ligadas amb las malautiás infecciosas, encara que strictu sensu se pòdon pas considerar coma talas, las malautiás parasitàrias son aquelas causadas per protozous e cucs.
- Las malautiás geneticas son las causadas per la preséncia o abséncia de gèns qu'afèctan l'ADN del pacient.
- Las malautiás toxicas son las causadas per l'exposicion a toxinas ambientalas, coma per exemple, los metals pesants.
- Las malautiás nutricionalas son las causadas per la manca o la deficiéncia de determinadas noiriduras. Atanben i a de malautiás causadas per feridas, malformacions o per la non utilizacion de parts del còs.
- Las malautiás autoimmunitàrias son aquelas ont lo sistèma immunitari de l'afectat ataca los teissits del pròpri còs.
Cal tanben considerar la iatrogènia (la malautiá causada pel metge o pel medicament), las causadas per las pròprias cresenças del pacient, per una combinason de las causas expausadas e las d'origina desconeguda.


text:
Claudi II lo Gotic
Claudi II (10 de mai de 213 o de 214, Sirmium - aost de 270, Roma), tanben dich Claudi lo Gotic, foguèt un emperaire roman que reinèt de setembre de 268 a aost de 270. Succediguèt ai coemperaires Gallien e Salonin e foguèt remplaçat per son fraire Marc Aureli Quintil.
Durant son rèine, capitèt de replegar leis invasions deis Alamans e dei Gòts. En revènge, foguèt pas capable d'unificar tornarmai l'Empèri Roman après lei secessions dei rèines precedents. Moriguèt en causa d'una epidemia de pèsta. Son fraire li succediguèt durant quauquei jorns mai foguèt finalament rebutat per Aurelian.


text:
Samora Machel
Samora Moisés Machel (1933-1986) militar e òme politic, foguèt lo primièr president de Moçambic aprèp l'independéncia, e governèt entre 1975 e 1986.
Èra de l'etnia shangana. De jove ajudèt a lo sieu paire qu'èra un elevaire de mejana importància e estudièt dins una escòla missionièra e après a l'escòla de Souguene, dins la pròpria província de Gaza. Completèt pas l'educacion segondària e estudièt infermeria a Lourenço Marques (Maputo) après 1954, ont trabalhèt coma infirmièr dins l'espital per pagar los estudis que fasiá de nuèch. Las tèrras de la siá comunitat dins la region del Limpopo foguèron expropriadas a fins dels ans 1950 e la siá familha deguèt anar trabalhar a las minas de l'Africa del Sud; un de los sieus fraires moriguèt en un accident a la mina. Ja en aquel temps èra estat ganhat per las idèas marxistas e desvolopèt d'activitats sindicalas dins l'espital ont trabalhava.
Lo 1962 se jonguèt al Frelimo quand se formèt e en 1963 recebèt un entrainament militar e dirigiguèt lo primièr atac militar en 1964. Lo 1969 se maridèt amb Josina Machel e aguèt un filh lo meteis an. Lo 1969 èra ja en comandant en cap del Frelimo e èra apreciat pels campanhards moçambicans.
Lo 23 de febrièr lo president del partit, Eduardo Mondlane, foguèt assassinat, e en abril Machel faguèt partida d'un triumvirat que dirigiguèt l'organizacion, amassa amb Uria Simango e Marcelino dos Santos. En novembre la situacion s'esclariguèt e Machel venguèt president del partit.
Lo 25 d'abril de 1974 lo còp d'estat militar dels oficièrs portugueses d'esquèrra, favoriguèt que lo Frelimo acabèsse en atenhent lo poder. L'independéncia se proclamèt lo 25 de junh de 1975 e Machel foguèt lo primièr president, amb Dos Santos coma vicepresident, e regim de partit unic. Lo 1975 foguèt premiat amb lo Prèmi Lenin per la Patz. Machel proclamèt los principis marxistas, nacionalizèt las plantacions e proprietats portuguesas, e creèt d'escòlas e d'espitals per campanhards. Combatèt los regims blancs de Rhodèsia e l'Africa del Sud e foguèt aliat al blòc sovietic. Lo 1977 se produsiguèron las primièras accions armadas de l'oposicion (nomenada Renamo), ajudada pels rodesians e après 1980 pel sud-african, que destruiguèron las escòlas e d'espitals e sabotèron las infrastructuras. En 1984 signèt l'acòrdi de Nkomati amb l'Africa del Sud, que s'arribèt pas a complir, que Moçambic expulsariá segon el los membres del Congrès Nacional African e l'Africa del Sud quitariá d'ajudar a la Renamo.
Lo 19 d'octòbre de 1986, quand viatjava amb l'avion presidencial, un Tupolev Tu-134, cap a Lusaka per assistir a una reünion internacionala, l'aparelh s'esclafèt dins las montanhas Lebombo, a la frontièra entre Moçambic, l'Africa del Sud e Swaziland. Machel Moriguèt amassa amb d'autras nauts responsables. La comission d'investigacion atribuiguèt lo fach a una error umana del pilòt, mas los sovietics acusèron lo regim sud-african. La siá segonda femna, Graça Machel, se maridèt après la fin de l'apartheid, amb lo primièr president negre de l'Africa del Sud, Nelson Mandela. Al luòc de l'accident s'inaugurèt un monument commemoratiu lo 19 de genièr de 1999.


text:
Se ja vos auetz cansat –coma jo– d’escotar qu’aguest an s’acabe eth món, anatz tà ua ilha desèrta perqué era pellicula sonque a hèt que començar. Non sai qui s’entèste en difóner contenguts sense chuc ne moth ne ua base cientifica credible, mès s’està hent d’òr.
Era fin deth calendari Maya ei prevista entath 21 de deseme. Encara quede un an, non importe eth caumatge generau en àmbit laborau. En aguest temps mos calerà empassar ensagi cientifics (o mielhor dit pseudocientifics), best sellers, infinits films que esvrentaran era Terra per toti es costats e de totes es formes imaginables, tertulies damb actors e professionaus un shinau calamic-calamacs, eca.
S’era cultura Maya siguesse viua, serie ua des mès arriques deth planèta. Mès, segur qu’eth dia que tot s’acabe, i a un concurs de loteria o bèra causa per estil; Dia Especiau dera Fin deth Món. E ath temps qu’en un pòble perdut d’Espanha celebren era gròssa, es liders mondiaus premanissen eth morralet: “Bueno, marcham que mos cau chapar tot açò”. A mès d’un ja l’agradarie.
Se de vertat ces’t fini, me pensi agarrar un an d’excedéncia. E, se per mala sòrt non petam, aquerò ja non m’ac tre arrés.


text:
Felis silvestris catus
Lo gat (var. cat, chat), de nom scientific Felis silvestris catus, es un pichon mamifèr carnivòr amb un morre cort e rebon. Caçaire crepuscular que se noirís principalament de rosigaires, d'aucèus, de conius e d'insèctes, foguèt probablament domesticat tre l'aparicion de l'agricultura en Orient Mejan per protegir lei resèrvas de gran còntra lei rats o lei mirgas. Relativament intelligent e sociable, es tanben vengut un animau de companhiá fòrça apreciat.
Originari d'Egipte, d'Anatolia ò de Mesopotamia, lo gat s'es pauc a pauc difusat dins lo mond entier. Capable de s'adaptar a d'environaments climatics variats e de caçar mai d'un milier d'espècias, a colonizat la quasi totalitat dei tèrras emergidas. Ansin, en 2008, sa populacion èra estimada entre 200 e 600 milions d'individüs.
Somari
- 1 Taxonomia
- 2 Ecologia e reparticion
- 3 Descripcion
- 4 Mòde de vida e reproduccion
- 5 Santat
- 6 Istòria
- 7 Cultura
- 8 Economia
- 9 Liames intèrnes
- 10 Bibliografia
- 11 Nòtas e referéncias
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Lo gat domestic porta lo nom scientific de Felis silvestris catus. Es un mamifèr carnivòr de la familha dei Felidae, de la sosfamilha dei Felinae, dau genre Felis e una sosespècia de Felis silvestris. Pasmens, divèrsei felins de talha pichona e de morfologia similara a aquela dau gat domestic son tanben correntament dichs « gat » coma lo gat dei paluns, lo gat deis arenas ò lo gat deis Andes. De mai, existís l'expression « gat fèr » que designa l'ensems dei gats de l'espècia Felis silvestris.
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Lo gat es una espècia capabla de s'adaptar a de mitans fòrça variats (desèrt, montanha, seuva, tondra... etc.) que se difusèt dins lo mond ambé l'expansion dei societats umanas sedentàrias. Se troba donc sus totei lei continents, franc d'Antartida, e sus la màger part deis ensems insulars, compres d'illas que son plus abitadas per l'èsser uman. Dins mai d'una region, especialament en Oceania, lo gat es donc una espècia invasiu qu'es a l'origina de problemas per la subrevida d'espècias localas en causa de la caça (disparicion dei predas), dei malautiás ò de l'ibridacion ambé d'espècias localas de felins.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aspèct exterior[modificar | modificar la font]
Un gat pesa generalament entre 2,5 e 4,5 kg e mesura entre 46 e 51 cm sensa la coa (entre 20 e 25 cm). Dins aquò, divèrseis excepcions existisson que certanei raças pòdon passar 10 kg. Lei gats fèrs son generalament pus pichons que lei gats domesticats car an un accès pus limitat ai fònts de norridura.
Lo pelatge cuerb tot lo còrs e assegura l'isolacion termica de l'animau. Es format de tres jaç principaus compausats de peus lòngs que donan son aspèct au pelatge, de peus corts e de peus foletins[1]. Lo jaç pus exterior pòu presentar mai d'una color (blanc, negre, brun, ros, gris... etc.) formant de còps de motius (tacas, raiaduras, pigalhas... etc.). Pasmens, per de rasons geneticas, lo pelatge dei mascles es generalament limitat a una ò doas colors diferentas.
Esquelèta e musculatura[modificar | modificar la font]
L'esquelèta dau gat es compausat de 250 òs. Sa caracteristica principala es la soplesa que li conferís la preséncia vertèbras cortas, l'atrofia dei claviculas permetent un movement independent de cada espatla e una colona vertebrala plegativa. Presenta tanben d'adaptacions au mòde de vida carnivòr de l'espècia coma d'arpas retractilas, una maissèla poderosa ò una dentadura de 30 ò 32 dents ambé de cròcs lòngs e fòrts e de carnassièras.
La musculatura es fina e poderosa. Lei patas anterioras an cinc dets (quatre que tocan lo sòu e un poce que demora en despart) e lei posterioras quatre. An de coissinets soples e elastics permetent una marcha silenciosa. Aquò dona a l'animau una soplesa importanta e una destenda ampla. Per exemple, pòu sautar a una autor cinc còps pus granda que sa talha. Pòu agantar una velocitat de 40 km/h mai son endurança es febla. Enfin, au contrari d'una idèa espandida, lo gat es un bòn nadaire.
Sens e percepcion[modificar | modificar la font]
Coma per l'esquelèta e la musculatura, lei sens dau gat son adaptats a la caça e son superiors a aquelei de l'èsser uman. Son odorat es ansin fòrça pus desvolopat e es sensible ai substàncias azotadas. Son gost es egalament relativament precís e capable de destriar entre diferenteis aliments.
Sa vista es excellenta. Li permet de mesurar precisament lei distàncias e d'observar una zòna larga amb un camp visuau de 280° (solament 200° dins l'òme). Lo gat es capable de distinguir lei colors (franc dau roge probablament). Sa retina a un nombre fòrça important de bastonets, de cellulas sensiblas a la lutz, çò que li conferís una vision nocturna e crepusculara remarcabla (fòrça superiora a aquela de l'èsser uman). De mai, l'uelh es dotat d'un jaç reflector (dich tapetum lucidum) que fonciona coma un mirau e que permet d'aumentar la quantitat de lutz passant per la retina. En revènge, sa vista es mens eficaça de jorn (e probablament inferiora a la vision umana).
Son audicion cuerb una plaja de frequéncia que va de 55 a 79 000 Hz. Un ensems de 27 muscles li permet d'orientar lo pavalhon de son aurelha per estimar l'origina e la distància de la fònt d'un bruch. De mai, sei mostachas reagisson au mendre contact. Enfin, lo gat a un sens de l'equilibri de remarca.
Sistèma digestiu[modificar | modificar la font]
Lo gat a un sistèma digestiu relativament cort qu'es pauc adaptat a la diversitat alimentària (diarrèas e vòmits frequents). Lo procès de digestion comença generalament dins l'estomac car lo gat mastega pas (ò gaire). L'estomac a un volume feble (aperaquí 300 mL) e un pH fòrça acid qu'a un ròtle primordiau dins la prevencion deis infeccions digestivas. Lo budèu prim a una longor mejana d'aperaquí un mètre e lo budèu gròs de 20 a 40 centimètres. Lo transit es donc rapide (entre 12 e 14 oras) e lo gat dèu manjar sovent (entre 10 e 16 repàs quotidians) de quantitats pichonas.
Raças[modificar | modificar la font]
Se totei lei gats domestics son de Felis silvestris catus, existís plusors raças depintadas per d'estandards precís establits diferenteis associacions (FIFé, LOOF... etc.). Una raça donada recampa totei leis individüs amb una conformacion fisica identica, amb una origina comuna e una inscripcion sus lei registres de pedigree. Certanei son ancianas e naturalas coma lo siamés mai la màger part son relativament recentas e aparegudas après un trabalh de seleccion menat per l'òme[2]. Dins aquò, maugrat la multiplicacion dei raças de gat dins lo corrent dau sègle XX[2], lei gats de raça son fòrça minoritaris au sen de la populacion felina (aperaquí 5% en França).
Mòde de vida e reproduccion[modificar | modificar la font]
Comportament sociau e comunicacion[modificar | modificar la font]
Lo gat es generalament un animau fòrça independent en despiech d'excepcions que despendan de la raça e de l'educacion. Es un animau rituau, casanier e territòriau que presa lei situacions recurrentas. La sauvagarda de son luòc de vida es donc un aspèct fondamentau de seis interaccions ambé leis autreis individüs. Pasmens, es pas estrictament solitari e, segon l'espaci e lei ressorsas alimentàrias disponiblas, de grops ò de colonias de gats pòdon se formar.
Lei gats comunican principalament entre elei ambé de feromònas ò de posicions corporalas. D'efèct, a mai d'una glanda odorosa que son situats a l'entorn de l'anus, de la coa, de la boca, dins lei gautas, entre lei coissinets e dins lo sistèma urinari. Son a l'origina de feromònas duradissas que pòdon èsser depausadas d'un biais volontari (marcatge dau territòri, contactes sociaus... etc.) ò non (marcatge dei gatons per la maire, feromònas sexualas... etc.). Leis expressions corporalas son basadas sus la posicion generala dau còrs, lei movements de la coa, lei mimicas facialas, la posicion deis aurelhas e l'aspèct deis uelhs.
En revènge, lo miaular, crit caracteristic dau gat, es rarament utilizat levat dei comunicacions entre la maire e sei gatons. Pasmens, lo miaular se desvolopa au contacte de l'èsser uman. Lo gat sembla alora utilizar un registre especific qu'es probablament aquistat durant sa vida. Segon leis individüs, aqueu registre es compausat d'un desenau a plusors centenaus de sòns diferents.
Alimentacion e caça[modificar | modificar la font]
Lo gat es un mammifèr unicament carnivòr. Son metabolisme a besonh de taurina, derivat d'acid aminat present dins la carn, que son organisme pòu pas produrre d'un biais sufisent. Una caréncia entraïna dei trèbols oculars, cardiacs, un afebliment dei defensas immunitàrias e dei problemas de reproduccion.
La caça es donc una activitat importanta dau gat. Sei predas principalas son lei rosigaires de talha pichona, leis aucèus de talha pichona, lei lagramusas, leis insèctes, lei conius e, pus rarament, lei granolhas, leis esquiròus ò leis eiriçons. Utiliza doas estrategias de caça : la caça a l'apròchi que necessita de se raprochar de la preda avans l'ataca e la caça a l'espèra que comporta una fasa atentiva e immobila avans l'ataca. Lei metòdes utilizats semblan pas especifics a l'espècia caçada. La preda es generalament tuada amb una mordedura au cotet que li romp la colona vertebrala.
L'instint de caça es solidament ancorat en lo gat. Ansin, lei jòcs de caça son una activitat fòrça importanta per la sociabilizacion dei gatons. De mai, un gat adult, « corrèctament domesticat » e ben norrit, contunia de caçar e de tuar de predas.
Sòm[modificar | modificar la font]
Lo gat a besonh d'entre 12 e 16 oras de sòm jornadier. Pasmens, en generau, dormís mai, siá entre 15 e 18 oras cada jorn. A respèct de la màger part deis espècias de mamifèrs, son sòm se caracteriza per una proporcion relativament important de fasas de sòm paradoxau (entre 180 e 200 mn). Aquelei fasas son fòrça importantas per la santa mentala dau gat. Consistisson en una activitat electrica dau cervèu qu'es similara a un estat revelhat e en una atonia musculària causada per l'inibicion dei centres motors[3]. Correspond probablament a un periòde de seleccions deis informacions memorizadas per lo sistèma nerviós ò d'evocacion de percepcions ancianas.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
La maduretat sexuala se situa entre cinc e sièis mes per lo mascle e entre sèt e dètz mes per la femèla. Lei calors an luòc de la prima a l'autona. La gata pòu s'acoblar ambé diferents gats e lei gatons d'una meteissa portanha pòdon aver de paires diferents. D'idridacions entre lei gats domestics (Felis silvestris catus) e d'autreis espècias de felins son possiblas. Una ventrada compta generalament entre quatre e cinc gatons amb un nombre maximau de uech.
La gestacion dura 63 a 65 jorns. A partir dau 35en jorn, lei mamèlas grossisson e rosejan. Vèrs sèt setmanas, la gata acomença de cercar un endrech suau e convenent per gatonar. La gaton lava immediatament sei pichons per estimular sa respiracion. Puei, manja lo placentà, qu'es fòrça nutritiu, e copa lo cordon ombilicau.
Educacion dei gatons[modificar | modificar la font]
A sa naissença, un gaton pesa entre 100 e 110 gramas e es bòrni e sord. Son pelatge porta tanben de raiaduras fantaumas que dispareisson ambé la possada dei pèus lòngs. Leis uelhs se duerbon entre lo 8en e lo 12en jorn. Son de color blau e prenon son aspèct definitiu vèrs lo segond mes. La gata apren a sei pichons de se lavar, de se norrir, de tuar de predas e de caçar. L'emancipacion a luòc entre uech e dotze setmanas e la separacion familiala entre sièis e uech mes.
Au sen dei colonias de gats, i a sovent una sincronizacion dei calors entre lei femèlas dau grop. Aquò permet una educacion comunitària e, dins lo cas de disparicion d'un dei maires, lei gatons orfanèus son elevats per d'autrei femèlas (ò per de gats esterilizats).
Esterilizacion[modificar | modificar la font]
L'esterilizacion es una operacion cirurgicau frequenta destinada a empachar la reproduccion de l'animau. En lo mascle, es dicha castracion e consistís en l'ablacion dei testiculs. Dins la femèla, consistís en l'ablacion deis ovaris. En fòra de l'aplant de la reproduccion, l'esterilizacion modifica lo comportament e la fisiologia de l'animau. En particular, aquò demenís lo comportament territòriau (urina, arpadas... etc.) e aumenta de còps l'estocatge dei matèrias graissosas.
En fòra de la cirurgia, de pilulas ò d'injeccions contraceptivas existisson. Permèton de blocar lo cicle de reproduccion e lei calors. Pasmens, son incompatibles amb un estat de gestacion e fau leis administrar avans lei periòdes de calors, sota pena d'infeccions. De mai, son benlèu a l'origina d'efècts segondaris comportamentaus e cancerigèns.
Santat[modificar | modificar la font]
Lo gat domestic a una longevitat qu'aganta regularament 12 a 18 annadas[4]. Pasmens, pòu èsser victima de divèrsei parasitas e malautiás. Entre lei parasitas pus frequents, se pòu citar de nieras (Ctenocephalides felis), d'acarians, de protozoaris (Toxoplasma gondii) ò de vèrmes que s'installan dins lo sistèma digestiu. Certanei son a l'origina de malautiás grèvas.
Lei malautiás pròprias au gat son relativament comunas mai lo risc de lei contractar pòu èsser demenit per la vaccinacion ò l'esterilizacion. Una partida es liada a la domesticacion coma l'obesitat ò lo diabète. D'autrei son transmissiblas a l'èsser uman, coma la ràbia, la tuberculòsi, diferenteis epatitas viralas ò la brucellòsi. Lei pus grèvas son l'objècte de programas de susvelhança e d'una legislacion especifica (vaccinacion obligatòria, lucha còntra lei populacions de gats errants... etc.). Enfin, se fau citar tres malautiás (la leucemia felina, lo sindròm de l'immunodeficiéncia felina e la peritonita infecciosa felina) que son relativament frequentas au sen dei populacions felinas (30% dei gats portan lo virüs de la leucemia). Normalament benignas ò necessitant de duradas lòngas per menaçar la santat dau gat (entre 5 e 10 ans per lo SIDA felin), pòdon se transformar en malautiás cronicas tocant lei sistèmas immunitaris ò digestiu que s'acaban ambé la mòrt de l'animau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Leis originas de la domesticacion dau gat son fòrça conegudas. D'indicis arqueologics escampilhats indican una origina anciana, benlèu vèrs 7 500 av. JC, en Mesopotamia ò en Mar Mediterranèa Orientala. Seriá una consequéncia dau desvolopament de l'agricultura e de la sedentarizacion car lei gats serián venguts s'installar dins lei vilatges umans per i caçar lei rosigaires atrachs per lei resèrvas de gran.
L'òme auriá donc pas agut de ròtle dirècte dins la domesticacion dau gat. Pasmens, l'animau foguèt rapidament adoptat coma l'indica la descubèrta d'un òme enterrat amb un gat dins una tomba de Chipre vèrs 7 000 av. JC. Leis etapas d'aqueu raprochament son desconegudas mai sembla subretot regardar lo gat fèr d'Africa (Felis silvestris lybica) que seriá a l'origina dau gat domestic actuau, probablament gràcias a un caractèr mens ferotge que leis espècias de gat fèr.
Egipte Antica[modificar | modificar la font]
Se lei premiereis etapas de la domesticacion dau gat son mau conegudas, l'istòria e l'arqueologia mòstran qu'èra acabada quand emergiguèt la civilizacion egipciana anciana. Lo gat i aquistèt un estatut d'animau sacrat, personificat per la divessa Bastet e protectritz dau fogau, divessa de la feconditat. Lei gats mòrts èran donc momificadas e enterrats dins de cementèris de gats coma la necropòli de Bubastis (centre dau culte de Bastet).
La difusion dau gat dins lo mond[modificar | modificar la font]
A partir de la Mediterranèa Orientala, lo gat domestic se difusèt pauc a pau dins lo rèsta dau mond car èra sovent embarcat sus lei naviris dei marchands egipcians e fenicians per protegir lei cargaments. En Mediterranèa, son succès foguèt important en Euròpa durant lo periòde roman. Vèrs l'èst, se propaguèt ais Índias, en China (vèrs 1000 av. JC) e, finalament, dins leis illas japonesas (vèrs l'an 1000). Puei, au començament de la Renaissença, foguèt introduch en America per de colons europèus.
Son imatge èra alora variabla segon lei regions. En China, èra considerat coma un simbòl de patz e èra fòrça respectat per son ròtle de caçaire de rosigaires. En Japon, aguèt un estatut similar e de lèis de proteccion dei gats foguèron adoptadas au sègle XVIII (enebiment de son comèrci, defensa de l'embarrar). Dins l'Escandinàvia pagana dei Vikings, èra associat a Freyja, divessa de la beutat, de l'amor e de la feconditat. Per lei musulmans, podiá èsser l'incarnacion de creaturas maleficas coma lei jinns. Pasmens, gardèt generalament un imatge positiu au sen dau mond musulman en causa de l'afeccion de Maomet per son gat.
En revènge, per l'Inquisicion Catolica, èra associat au Diable e ai mascas en causa de sa vida nuechenca. Ansin, lo gat, especialament lei gats negres, foguèt condamnat per leis autoritats ecclesiasticas. L'idèa d'una transformacion dei mascas en gats venguèt relativament frequenta e foguèt evocada dins mai d'un afaire de mascariá fins ai sègles XVI e XVII[5]. Pasmens, demorèt un animau frequent en Euròpa, compres dins lei monastèris, per protegir lei resèrvas de gran. La resurgéncia deis epidemias de pèsta dins lo corrent dau sègle XIV melhorèt la vision occidentala de l'animau. Dins aquò, la reabilitacion foguèt lenta e durèt fins au sègle XIX[6].
Cultura[modificar | modificar la font]
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
Lo gat foguèt frequentament representat dins l'art estatuari e picturau de l'Egipte Antica e de l'Empèri Roman. Pasmens, après la crestianizacion de Roma e la disparicion de l'Empèri d'Occident, dispareguèt dei representacions artisticas fins a la Renaissença tardiva. En revènge, apareguèt dins l'art asiatic, especialament a partir dau periòde Song. En Japon, la popularitat de l'animau li permetèt d'èsser regularament representat en pintura, compres per d'artistas importantas coma Hiroshige (1797-1858) ò Utagawa Kuniyoshi (1797-1861).
En Euròpa, lo gat reapareguèt a partir dau sègle XVII en França, en Anglatèrra, en Flandra e en Itàlia. Pasmens, demorèt un element dau decòr fins au sègle XVIII e son introduccion au premier plan (coma personatge segondari) per Jean-Baptiste Perronneau. Lo retorn dau gat coma personatge important deis òbras artisticas aguèt luòc au sègle XIX e lei representacions de gats son d'ara endavant relativament banalas (Delacroix, Manet, Renoir, Toulouse-Lautrec, Franz Marc, Raoul Dufy, Théophile Steinlen, Paul Klee, Balthus, Léon Huber, Louis Wain... etc.) e fòrça variadas (element dau decòr, personatge segondari, personatge principau, gats « normaus » ò antropomorfizats... etc.).
-
-
-
Gats dins lo Jardin, pintura chinesa dau sègle XII.
-
Pintura francesa de Jean-Baptiste Perronneau (sègle XVIII).
-
-
Pintura de gat de Pierre-Auguste Renoir (1862).
-
Pintura de Louis Wain (entre 1925 e 1939).
Musica[modificar | modificar la font]
Lo gat foguèt introduch dins la musica au començament dau sègle XVII ambé leis òbras d'Adriano Banchieri (Contrapunto bestiale), de Carlo Farina (Capriccio stravagante, Il gatto) e d'Hans Werner Henze (La gata anglesa). Per la seguida, coma en literatura, l'adopcion de gats coma animau de companhiá per un nombre creissent de musicians entraïnèt una multiplicacion deis ocurréncias dau felin dins leis òbras musicalas. Ansin, au sègle XX, mai d'un artista (Brassens, Nougaro, Freddie Mercury, Renaud... etc.) ò d'un grop important (The Cure, Telephone... etc.) compausèron de cançons centradas sus de gats.
Literatura[modificar | modificar la font]
La preséncia dau gat dins la literatura demorèt lòngtemps discrèta, especialament dins l'Euròpa Medievala. Au sègle IX, Hildegard de Bingen ne'n faguèt un retrach relativament negatiu dins son Libre dei subtilitats dei creaturas divinas : « lo gat demora sec e freg. Lo gat rèsta pas volentiers ambé l'òme, levat d'aqueu que lo noirís ». Totjorn durant l'Edat Mejana, Tibert, lo gat dau Roman de Renart, apareis coma un personatge fin e ipocrita. La reabilitacion acomencèt a partir de la Renaissença e lo gat venguèt l'animau de companhiá de mai d'un autor famós (Petrarca, Joachim Du Bellay...). Puei, au sègle XIX, foguèt l'animau simbòl deis escrivans romantics qu'introduguèron de gats dins sei racòntas. Enfin, dempuei lo sègle XX, se son multiplicadas leis òbras amb un gat coma personatge important.
Aquela evolucion es fòrça visibla dins lei fablas e la poèsia. Ansin, dins leis òbras de Rabelais ò de La Fontaine, lei gats son sovent considerats coma de caçaires de ratas fins, maliciós e profechaires. Puei, au sègle XIX, mai d'un artista coma Victor Hugo ò Champfleury, autor d'un libre famós dich Lei Gats : istòria, mors, observacions, anecdòtas (1869), donèron una gròssa importància au gat.
Dins lei còntes, lo gat garda generalament un imatge pus misteriós intermediari entre lo personatge medievau trébol e lo gat reabilitat per lei poètas dau sègle XIX. Dins lo Gat Calçat, es un eiretatge benurós que dona la richessa a son mèstre per engana. Autre exemple, dins Leis Aventuras d'Alícia au País dei Meravilhas, lo gat de Cheshire es un personatge nihilista, dotat per lei discussions filosoficas, qu'apareis ò dispareis segon sa volontat d'un biais misteriós.
Aquel aspèct misteriós s'observa tanben dins lei romans. Lo Gat negre, roman fantastic d'Edgar Allan Poe depinta dos gats negres que son a l'origina de la foliá dau personatge principau. Pasmens, la diversificacion deis estiles romanescs entraïnèt una diversificacion dei ròtles donats ai gats, especialament dins lo corrent dau sègle XX. Ansin, de gats son venguts lei personatges principaus e certaneis òbras depintan de societats entierament compausadas de gats. Aquela tendància s'observa tanben dins la benda dessenhada ambé de serias coma Garfield.
-
Illustracion dau Gat Calçat per Gustave Doré.
-
Illustracion de John Tenniel representant lo gat de Cheshire.
-
Cinèma[modificar | modificar la font]
Aparegut a la fin dau sègle XIX, lo cinèma utilizèt rapidament de gats coma actor de film ò personatge de seria animada. Coma per leis autrei formas d'arts dei sègles XX e XXI, lo gat pòu tenir de ròtles variats que van d'aparicions brèvas coma element dau decòr a personatge principau. Plusors gats de ficcion son venguts fòrça famós, especialament Tom dei dessenhs animats Tom e Jerry.
Supersticions[modificar | modificar la font]
Lo gat es l'objècte de mai d'una supersticion, especialament en Asia e en Euròpa. En Japon, s'utiliza d'amulets dichs maneki-neko que representan un gat amb una pata darrier l'aurelha. Segon divèrsei legendas, serà capables de preveire lo temps. En Tailàndia, la benvolença dau dieu Indra es demandada amb un rituau que consistís a aspergir d'aiga un gat embarrat dins una gàbia.
En Euròpa, lo gat èra dins lo corrent de l'Edat Mejana lo representant de Satan. Aquò aguèt per consequéncia d'entraïnar l'aparicion de mai d'una legenda regardant lei gats negres. Per exemple, dins plusors regions Occitània (Gasconha, Lengadòc e subretot Provença), la legenda dau matagòt depinta un gat negre magic ofèrt a un masc per lo Demòni en cambi de son arma. En França, lei gats negres son supausats portar lo malastre e foguèron lòngtemps tuats a la naissença. En revènge, dins leis Illas Britanicas, son au contrari considerats coma d'amulets.
Economia[modificar | modificar la font]
Lei gats son a l'origina d'una importanta activitat economica liada ai besonhs dei gats domestics ò a son utilizacion coma norridura ò pelissa. D'efèct, la populacion mondiala de gats domestics, estimada entre 200 e 600 milions, a entraïnat la creacion d'un mercat especializat d'alimentacion (35 miliards de dolars en 2003) e d'un sector dedicat de suenhs veterinaris (18,5 miliards de dolars en 2006). En causa de la creissença dei populacions felinas dins lei país desvolopats (+11% en França entre 2012 e 2014[7]), aquelei dos mercats son fòrça dinamicas e dominats per de grandei companhiás multinacionalas coma Nestlé ò Colgate-Palmolive.
En fòra d'aquelei sectors, existís d'autreis activitats economicas liadas ai gats domestics. Son generalament pus localas e l'estimacion de son importància economica es pus malaisada. Gropan leis activitats de norrigatge, de netejatge, de dreiçatge, de garda e de pension. Dins certanei país, de servicis coma d'asseguranças acomençan d'aparéisser per finançar lei despensas de santat deis animaus.
Pasmens, dins mai d'un país, lo gat es pas unicament un animau de companhiá. D'efèct, en China, en Asia dau Sud-Èst e dins certanei regions africanas (Lesotho... etc.), la carn de gat es regularament consumada[8] e se vend sus lei mercats. La pelissa de gat es tanben l'objècte d'una demanda de l'industria de la mòda. Pasmens, en causa de la generalizacion progressiva dau mòde de vida occidentau au rèsta dau mond, aquelei practicas regressan lentament. Per exemple, l'exportacion e l'importacion de pelissas de gat es enebida en Euròpa en 2009[9]. Lo comèrci de la carn de gat i es tanben enebit.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Lista de gats famós.
- Lista de gats de ficcion.
- Lista dei raças de gats.
- Lista deis associacions felinas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Laurence Bobis, Une histoire du chat. De l'Antiquité à nos jours, Fayard (2000).
- (fr) Bruce Fogle, Le Monde fascinant du chat, Gründ (1998).
- (fr) Fernand Méry, Le Guide des chats, Le Livre de poche (1973).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La raça esfinx es un cas particular qu'a un pelatge format d'un unic jaç de peus foletins.
- ↑ 2,0 2,1 Lo nombre de raças de gat reconegudas varia segon leis associacions felinas que s'ocupan de la definicion deis estandards. Pasmens, d'un biais generau, i aviá 8 raças de gat en 1900 còntra mai d'un centenau un sègle pus tard.
- ↑ Aquela atonia empacha pas quauquei movements coma de subresauts dei patas ò un eiriçament dei peus.
- ↑ Lo recòrd es tengut per Creme Puff (3 d'aost de 1967 - 6 d'aost de 2005) que moriguèt a 38 ans e 3 jorns.
- ↑ Per exemple, d'acusats lo reconoguèron en 1566 durant un procès organizat a Vernon. Citat per Pierre Ripert, Dictionnaire du diable, des démons et sorciers, Maxi-poche, coll. « Références » (2003), p. 64
- ↑ Per exemple, dins lei fablas de Jean de La Fontaine, escrichas dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei gats son sovent de personatges ambigüs tant graciós e avisats que fins e crudèus.
- ↑ (fr) Estudi 2014 de la FACCO (Chambra Sindicala dei Fabricants d'Aliments Preparats per Chins, Gats, Aucèus, e autreis Animaus Familhars), [1].
- ↑ Èra tanben lo cas en Euròpa dins lo cas de l'Edat Mejana.
- ↑ (fr) La vente de fourrure de chien et de chat interdite, Rafaële Rivais, Le Monde, 17 de junh de 2007.


text:
1272
Aquesta pagina concernís l'an 1272 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
11 ans après la restauracion de l'Empèri, l'emperaire Miquèu VIII Paleòleg (1258-1282) associèt son fiu, lo futur emperaire Andronic II Paleòleg, a son poder coma coemperaire. Son objectiu èra de renfòrçar la legitimitat e l'estabilitat de la dinastia dei Paleòlegs.
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
En Siria, aprofichant la trèva de dètz ans concluda l'annada precedenta ambé lo Comtat de Trípol e la Novena Crosada, lo sultan Bàybars ataquèt la sècta deis Assassins. Conquistèt la fortalesa de Masyaf, plaça majora de seis adversaris dins la region e assetjèt lei darrierei posicions fortificadas de la sècta (→ 1273). Dins lo sud d'Egipte, lei Mamelocs deguèron faciar una ataca dau Reiaume de Makuria que s'inquietava dei menaças dau poder egipician còntra lei populacions crestianas d'Egipte. Maugrat plusors desfachas inicialas, en particular la pèrda dau pòrt de Suakin, lei Mamelocs e seis aliats locaus prenguèron l'avantatge. Mai d'una incursion còntra Makuria foguèt ansin organizada dins lo corrent deis annadas seguentas e la menaça representada per lei Nubians demeniguèt rapidament.
Makuria[modificar | modificar la font]
Inquiet dei menaças dei Mamelocs còntra lei populacions crestianas d'Egipte Auta, lo rèi David Ièr menèt d'incursions dins aquela region còntra lei posicions dei musulmans. Pasmens, i foguèt desfach e Makuria deguèt faciar per la seguida una tiera d'expedicions punitivas e d'incursions menadas per lei Mamelocs e seis aliats.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Mongòls que contunièt de se concentrar sus lo sètge de Xiangyang. Au contrari de l'annada precedenta, leis operacions de l'annada foguèron a l'avantatge dei Song. D'efèct, una pichona fòrça navala capitèt de passar lo blocus mongòl per avitalhar lei defensors e la populacion après l'agotament dei viures l'annada precedenta. Pasmens, la novèla d'aqueu succès agantèt jamai la Cort Song qu'estimèt la vila perduda e arrestèt d'i mandar dei renfòrç entraïnant l'afondrament de sa defensa l'annada seguenta.


text:
1890
Aquesta pagina concernís l'an 1890 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Dahomey[modificar | modificar la font]
Après una desgradacion de relacions ambé França en causa d'escaramochas frontalieras lòng dau limit dau protectorat francés de Porto Novo, Dahomey decidèt d'organizar una ataca generala dei posicions francesas au sud dau Reiaume. Lei combats acomencèron lo 4 de març amb una ataca còntra Cotonou. Pasmens, en despiech de sa superiotat numerica, lei Fons foguèron obligats de se retirar en fàcia de la poissança de fuòc dei soudats francés sostenguts per l'artilhariá d'unei naviris. Puei, una segonda ataca mau capitèt dins la region d'Atchoupa. Lo 3 d'octòbre, Dahomey deguèt donc signar un tractat acceptant lo protectorat francés. Pasmens, en realitat, lo conflicte èra pas reglat e una segonda guèrra acomencèt rapidament.
Kaffa[modificar | modificar la font]
Acomençament dau rèine de Gaki Sherocho (1890-1897).
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Revirada diplomatica importanta ambé la reconeissença dau protectorat francés sus l'illa per lo Reiaume Unit. Aquò privèt lo Premier Ministre Rainilaiarivony de son sostèn principau còntra leis ambicions colonialas francesas e lo tractat de decembre de 1885. Fins a 1894, una partida importanta de la politica de Rainilaiarivony foguèt donc de preparar la defensa dau centre de l'illa còntra una invasion dei Francés que sa preséncia se limitava encara au litorau. En particular, assaièt de crompar d'armas modèrnas.
Mond[modificar | modificar la font]
- 10 de julhet - Wyoming ven lo 10en estat dels Estats Units.
Arts[modificar | modificar la font]
- Primièra publicacion del libre The Light that Failed, de Rudyard Kipling
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Adopcion de la refrigeracion au dioxid de carbòni sus certanei naviris frigorifics. Pus eficaç que lei sistèmas precedents, aqueu tipe de refrigeracion assegurèt lo desvolopament dei naviris frigorifics per lo transpòrt de denadas periblas. Per exemple, en 1910, la companhiá britanica J&E Hall aviá ja installat 1 800 maquinas de refrigeracion d'aqueu tipe.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - Oswald de Andrade, poèta brasilièr (m.1954)
- 10 de febrièr - Boris Pasternak, escrivan rus, Prèmi Nobel de Literatura (m.1960)
- 31 de març - William Lawrence Bragg, fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m.1971)
- 10 de mai - Mário de Sá-Carneiro, escrivan portugués (m.1916)
- 19 de mai - Ho Chi Minh, líder del Vietnam del Nòrd (m.1969)
- 16 de junh - Stan Laurel, actor britanic (m.1965)
- 15 de setembre - Agatha Christie, escrivana britanica (m.1976)
- 2 d'octobre - Groucho Marx, actor american de comèdia (m.1977)
- 14 d'octobre - Dwight D. Eisenhower, president dels Estats Units d'America (m.1969)
- 22 de novembre - Charles de Gaulle, president de França (m.1970)
- 11 de decembre - Carlos Gardel, cantaire argentin (m.1935)
- 20 de decembre - Jaroslav Heyrovský, quimista chèc, Prèmi Nobel de Quimia (m.1967)
- 21 de decembre - Hermann Joseph Muller, genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1967)
- (jorn desconegut) - Bechara El Khoury, president de Liban (m.1964)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - Rei Amadèu Ièr d'Espanha (n.1845)
- 29 de julhet - Vincent van Gogh, pintor neerlandés (n.1853)


text:
Comunautat Europèa de Defensa
La Comunautat Europèa de Defensa (CED) èra un projècte de creacion d'una armada europèa, amb d'institucions supranacionalas, plaçadas jos la supervision del comandant en cap de l'OTAN, quel meteis èra nomenat pel president dels Estats Units d'America. Dins lo contèxte de la Guèrra Freja, lo projècte, qu'èra un esbòç en setembre e octobre de 1950, venguèt un tractat, signat per 6 Estats lo 27 de mai de 1952. Ratificat per la Republica Federala d'Alemanha, Belgica, Luxemborg e los Païses Basses, lo tractat instituent la CED foguèt negat per l'Assemblada Nacionala Francesa lo 30 d'agost de 1954 per 319 vòtes contre 264.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lo fracàs de la CED, e mai la solucion de l'UEO revelan l'incapacitat dels Estats d'Euròpa Occidentala de concebre un sistèma de defensa independament dels Estats Units d'America. R. Marjolin, que foguèt un dels principals collaborators de Jean Monnet lo contèt dins sas memòrias: « l'incapacitat de l'Euròpa a s'unir resulta d'una decision presa implicitament pels Europèus après la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, aquela de se fisar als Americans per lor defensa »[1].
L'idèa d'una defensa europèa tornèt en 1992, per la signatura del tractat de Maastricht (PESC : politica estrangièra e de securitat comuna), confirmada en 2007 per la signatura del tractat de Lisbona, mas totjorn dins l'encastre de l'OTAN, es a dire jos l'estrecha dependéncia dels Estats Units d'America.


text:
Saint-Mammès
Saint-Mammès es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antany, Sant-Mammès se nomenava Sant-Popèsse (en 1793), de contunh Sant-Mamert (en 1801)[1] abans de prene mai tard la siá forma actuala.
Installada suls marges de dos cors d'aiga, e sens dobte a l'origina un vilatge de pécheurs, Sant-Mammès a totjorn tirat e barrejat la siá existéncia a aquela de l'aiga. Pendent longtemps, #jogar un papièr fòrça important en la batellerie, e #venir lo un dels povàses màgers en Ile-de-França, amb Conflans-Santa-Honorine.
Los desvolopaments technologiques an rythmé la vida de la batellerie a Sant-Mammès, en transeünt per totas las faiçons de navegacion: la descenuda dels rius al gré del corrent, lo halage uman e animal, la tracció mecanica, lo remorquage a vapor, lo touage e la motorització dels vaissèls, mas tanben totes los tipes de batellerie: la batellerie séquanaise jos la Ancian Regim, la batellerie ligérienne, la batellerie del Centre, aquela del Nòrd e fin finala aquela venguda de l'ensems de l'Euròpa.
Caseriu De Moret-sus-Loing fins a la Revolucion francesa l'an 1789, Sant-Mammès se concentra a l'entorn d'un prieuré bénédictin de la Modèl:S-, #que pas subsisteix uèi que la capèla. En 1719 çò ne pòrti de Orléans decidís de la perforada del canal del Loing per d'importants trabalhs #que i aurà mes en servici l'an 1726 en assegurant alavetz un rapid e lucratiu desvolopament economic per la vila #que ven una plaque tournante del transpòrt fluvial entre la Seine e la Bourgogne. Lo desvolopament aumentat de las activitats industrialas #assegurar pel continuament a la batellerie e a Sant-Mammès un periòde de prospérité, en ne fasent lo segond pòrt batelier sus la Seine dins Isla-de-França, après Conflans-Santa-Honorine.
Autrefois, Saint-Mammès se nommait Saint-Mamés (en 1793), puis Saint-Mamert (en 1801)[2] avant de prendre plus tard sa forme actuelle.
Installée sur les rives de deux cours d'eau, et sans doute à l'origine un village de pécheurs, Saint-Mammès a toujours tiré et mêlé son existence à celle de l'eau. Pendant longtemps, elle joua un rôle très important dans la batellerie, et devint l'un des pôles majeurs en Ile-de-France, avec Conflans-Sainte-Honorine.
Les développements technologiques ont rythmé la vie de la batellerie à Saint-Mammès, en passant par tous les modes de navigation: la descente des rivières au gré du courant, le halage humain et animal, la traction mécanique, le remorquage à vapeur, le touage et la motorisation des bateaux, mais aussi tous les types de batellerie: la batellerie séquanaise sous l'Ancien Régime, la batellerie ligérienne, la batellerie du Centre, celle du Nord et enfin celle venue de l'ensemble de l'Europe.
Hameau de Moret-sur-Loing jusqu'à la Révolution française en 1789, Saint-Mammès se concentre autour d'un prieuré bénédictin du Modèl:S-, dont il ne subsiste aujourd'hui que la chapelle. En 1719 le duc d'Orléans décide de la percée du canal du Loing par d'importants travaux qui sera mis en service en 1726 assurant alors un rapide et lucratif développement économique pour la ville qui devient une plaque tournante du transport fluvial entre la Seine et la Bourgogne. Le développement accru des activités industrielles assura par la suite à la batellerie et à Saint-Mammès une période de prospérité, en en faisant le deuxième port batelier sur la Seine en Île-de-France, après Conflans-Sainte-Honorine.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Consultat lo 15 d'agost de 2011 Detalhat de la comuna
- ↑ Consulté le 15 août 2011 Détaillé de la commune


text:
1480
Aquesta pagina concernís l'an 1480 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Modernizacion de l'armada francesa per lo rèi Loís XI que decidèt de remplaçar la milicía deis arquiers francs per una infantariá permanenta.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Revirada de l'ataca de la garnison de l'Òrdre deis Espitaliers sus l'illa de Ròdes per una importanta flòta otomana. L'illa anava demorar una basa per la piratariá crestiana fins a 1522.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mandadís d'una ambaissada en Egipte per lo regent. La mission obtenguèt divèrsei concessions dei Mamelocs, compres la nominacion d'un metropolita novèu a la tèsta de la Glèisa Etiopiana. Regardant lo conflicte ambé leis estats musulmans d'Africa Orientala, l'armada etiopiana menèt una campanha victoriosa còntra lo Sultanat d'Adel. La capitala enemiga foguèt conquistada e pilhada. Pasmens, aqueu succès foguèt efemèr car lei soudats etiopians foguèron grèvament desfachs dins lo corrent dau retorn vèrs Etiopia. D'efèct, una emboscada organizada per divèrseis armadas musulmanas anientèron una gròssa partida dei fòrças etiopianas entraïnant de pèrdas importantas que foguèron mau compensadas dins l'armada imperiala. En consequéncia, Etiopia perdiguèt pauc a pauc sa supremàcia militara dins lo corrent de la fin dau sègle XV.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Mòrt de Tlacaelel, fiu de Huitzilihuitl e fraire de Chimalpopoca e de Moctezuma Ièr. Dempuei 1428, aviá un ròtle important au sen dau govèrn e dau clergat de Tenochtitlan e èra estat a l'origina d'una reforma importanta de la religion astèca, especialament ambé l'integracion de divinitats novèlas eissidas dei pòbles vencuts, e de la redaccion d'una mitologia novèla regardant leis originas deis Astècs permetent de legitimar lo poder e lei conquistas de son paire e de sei fraires.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Après lei combats de 1473-1478, acomençament d'incursions novèlas deis Astècs còntra lo territòri tarasc. Aqueleis atacas foguèron replegadas mai entraïnèron l'aplant de l'expansionisme militar dei Tarascs fins a la fin deis annadas 1510.
Asia[modificar | modificar la font]
Khanat d'Àstrakhan[modificar | modificar la font]
Revirada d'una expedicion militara dirigida còntra Moscòu.


text:
Francilly-Selency
Francilly-Selency es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Francilly-Selency Se situa a qualques quilomètres a l'Oèst de l'aglomeracion de Sant-Quentin.
Francilly-Selency se situe à quelques kilomètres à l'Ouest de l'agglomération de Saint-Quentin.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1883, Francilly-Selency, caseriu de Fayet, a erigit en una municipalitat independenta per démembrement de la municipalitat de Fayet.
- En 1883, Francilly-Selency, hameau de Fayet, est érigé en une commune indépendante par démembrement de la commune de Fayet.


text:
Niccolò Paganini
Niccolò Paganini (Gènoa, 1782 - Niça, 1840) que ho un compositor romantic italian, considerat tanben com un deus violonista màgers de totas las tempsadas, que ho tanben mandolinista e guitarrista.
Los sons coincertos per vriulon e sustot los sons 24 capricis deu son opus 1 que comptan (e, de segur, en paticular lo 24au) enter las òbras màgers deu repertòri deu vriulon. Qu'ei totun tanben presat per las soa musica de crampa incluent pupitres de guitarra.
Vita[modificar | modificar la font]
Niccolò paganini qu'èra lo tresau enfant d'ua familha qui e'n comptè 6. Lo son pair, Antonio Paganini, marcadèr, qu'èra tanben mandolinista e que'u aprengó a jogar la mandolina. Aus set ans, que comencè a estudiar lo vriulon (un instrument mei dificil mes pròche acordat parièr com la mandolina). De segur lo mainatge que's mostrè deus hèra talentuós e lo son pair que'u s'anè hidar au mèste Alessandro Rolla a Parma, qui, eth medish, e'u hidè a Ferdinando Paër e a Gasparo Ghiretti. Au 18 ans, arron mudanças devudas a l'invasion d'Italia per Napoleon, Paganini que vadò purmèr vriulon de la Republica de Lucca. La soa carrièra de virtuòse qu'èra establida atau com la soa reputacion de jogaire de hemnassèr.
Que perdore atau lo son estrdivari au jòc abans de's har auherir, en compensacion lo famós guarneri conagut devath lo nom de Il Cannone.


text:
Tinis
Tinis (deu grèc egaument aperada Tis) qu'ei ua anciana ciutat egipciana considerada com la capitala de la Ièra dinastia e parciaument de la IInda dinc au son remplaçament au prohèit de Menfis.
Qu'ei mentavuda per Maneton e que's considera que's trobava près deu lòc de la ciutat d'Abidòs. En favor de la soa existéncia e de la soa localizacion que's cau mentàver la preséncia de la necropòli reiau de las Ièra e IIau dinastias egipcianas a Umm el-Qa'ab e tanben la descoberta de la Paleta de Narmer (qui evoca lo rei Narmer considerat sia com lo purmè faraon de la Ièra dinastia sia com lo predecessor d'aquesta dinastia) près d'Abidòs.
Tinis que da lo son nom au periòde tinita de l'istòria de l'Egipte antica : lo temps de las duas purmèras dinastias precedent l'establiment de l'Ancian Empèri egipcian.


text:
Valérie Fourneyron
Valérie Fourneyron, nascuda Absire lo 4 d'octobre de 1959 al Petit-Quevilly, (Sèina Maritima), es una femna politica francesa. Membre del Partit Socialista, deputada cònsola de Roan, foguèt nomenada lo 16 de mai de 2012, ministra dels Espòrts, de la Jovença, de l'Education populara e de la Vida associativa jol govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Mandats[modificar | modificar la font]
- Ministra
- 16 de mai de 2012: ministra dels Espòrts, de la Jovença, de l'Education populara e de la Vida associativa
- Deputada
- 20 de junh de 2007: deputada de la 1a de Sèina Maritima
- Conselhèra regionala
- 16 de març de 1998 - 28 de març de 2004 : membre du conselh regional de Nauta Normandia
- 29 de març de 2004 - 1èr de julhet de 2007 : vice presidenta del conselh regional de Nauta Normandia
- Conselhèra generala
- 28 de març de 2004 - abril de 2008 : membre du conselh general de Sèina Maritima
- Conselhèra comunautària
- 3 d'abril de 2008 - 31 de decembre de 2009: 1a vice presidenta a l'Aglomeracion de Roan
- genièr de 2010 : 1a vice presidenta a l'Aglomeracion de Roan
- Cònsola de Roan
- 11 de junh de 1995 - 18 de març de 2001 : adjunta al cònsol de Roan
- 19 de març de 2001 - 1èr d'abril 2004 : cònsola de Roan
- 15 de març 2008 : cònsola màjor de Roan


text:
Teia (protoplaneta)
Teia es una protoplaneta ipotetica del Sistèma Solar, que seriá l'encausa de la creacion de la Luna. Cossent damb l'ipotèsi predominanta, la formacion de la Luna se deu a l'impacte de la Tèrra (o proto-Tèrra) amb un objècte de la pagèla de Mart. Teia es lo «impactaire».[1]
Lo nom «Teia» es derivat de la mitologia grèga: Teia èra una titana que donèt a lum a Selene, deessa de la luna e sòr d'Èlios (lo Soleu) e d'Eos (l'Auròra).[2]
Ipotèsi[modificar | modificar la font]
La principala rason de la majoritat dels scientifics e d'especialistas per adoptar aquela teoria es que, comparadivament a las lunas de las desparièras planetas del sistèma solar, la nòstra es fòrça mai grand que la mejana e la siá distància de la Tèrra es mendre que l'existenta entre las autras planetas e las siás lunas. Doncas la nòstra luna pòt pas èsser estat obtenuda en interceptant un còrs celèst que passava per ailà coma las autras planetas. La teoria sosten que Teia seguiriá una orbita gaireben similara a la de la Tèrra, s'es format en un ponch de Lagrange Tèrra-Soleu, e aviá aquerit una massa mai o mens similara a la de Mart, fins a que l'impacte s'es produsit.[1]
Vertadièrament pas se pòt qualificar Teia coma planeta en seguint la definicion formala d'aquel tèrme: una planeta deu aver eliminat las siás «rivalas» d'una orbita prèpa.[3] Teia o a pas fach, doncas que la proto-Tèrra se situava sus una orbita prèpa, e la Tèrra es justament una planeta perque a eliminat Teia. Totun, lo sistèma Tèrra-Teia pòt èsser considerat cossí en avent format de manièra iniciala un sistèma de planetas conorbitals,[4] que cas lo tèrme planeta li poiriá a el èsser utilizat pels dos còrsses en abséncia de precision per aquel cas especific (o en considerant cossí precisa, mas en desformant absurdament la definicion actuala); en lo «pièger» dels cases, Teia seriá uèi considerat coma una «planeta nana».[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Javier Arrimada García, « La formación de la Luna », 2008. Consultat lo 06-10-2012
- ↑ Sandra Garcia, « Tia », 12-06-2012. Consultat lo 06-10-2012
- ↑ 3,0 3,1 Nova definició de planeta, Agost de 2006, Generalitat de Catalunya. Consultat lo 06-10-2012. « La IAU resol que els planetes i la resta dels cossos amb l’excepció dels satèl·lits dins el Sistema Solar es defineix en tres categories diferents de la següent manera: un planeta és un cos celest que està en òrbita al voltant del Sol, que té suficient massa perquè la seva gravetat superi les forces associades a un sòlid rígid de manera que assoleix una forma (gairebé) esfèrica en equilibri hidròstatic i que és l’objecte gravitatòriament dominant a l’entorn de la seva òrbita. »
- ↑ Marcus Chown, « Two planets found sharing one orbit », 06-03-2011, NewScientist. Consultat lo 06-10-2012