text:
Païses Catalans
Los Païses Catalans (var. País Catalans) (en catalan: Països Catalans, abreviacion escricha: PPCC) son una sola entitat (per cèrtas personas, una sola nacion) qu'inclutz totes los territòris ont s'espandís istoricament la lenga catalana. Dins aquel sens dins d'unas sensibilitats independentistas se sòl emplegar tanben Catalonha (Catalunya en catalan) per designar aquesta entitat (cal dire pasmens que lo nom Catalonha comprenguèt pas jamai oficialament las Illas Balearas nimai lo País Valencian).
Lo 27 de setembre de 2013, lo Parlament de Catalonha reconeguèt oficialament, amb una granda majoritat, aqueste nom en far a l'encòp una declaracion en favor de l'unitat de la lenga catalana aprèp l'aprovacion de la designacion LAPAO dins la nòva lei lingüistica d'Aragon. Aqueste nom, dificilament tolerat pels corrents espanholistas e sovent criticat, faguèt l'objècte d'una proposicion pas de lei del govèrn balear, governat pel Partit Popular, per declarar que los "Païses Catalans existisson pas".
Somari
Origina del nom[modificar | modificar la font]
Aqueste concèpte apareguèt pel primièr còp a la fin del sègle XIX e mai tard foguèt popularizat per l'autor valencian Joan Fuster dins son libre Nosaltres els valencians (1962).
Lo tèrme Païses Catalans permet de levar qualques ambigüitats:
- Permet de parlar de totas las tèrras de lenga catalana, mentre que lo tèrme Catalonha a un sens variable (pòt designar los "Païses Catalans" al sens larg o ben la region oficiala de "Catalonha" al sens estrech qu'es sonque una part dels Païses Catalans, o lo Principat actual amb Catalonha del Nòrd).
- Permet d'apasimar las susceptibilitats possiblas de certanas regions, ont lo mond son prèstes a admetre una granda comunitat de lenga catalana, mas sens se subordenar a la region de "Catalonha" al sens estrech.
Per certanas personas, ça que la, lo tèrme "Païses Catalans" es politicament cargat, e tend a èsser estrechament associat a l'independentisme catalan. Per d'autras personas, al contrari, es un tèrme practic e apolitic.
Delimitacion[modificar | modificar la font]
Los Païses Catalans comprenon:
- L'ancian Principat de Catalonha, o lo Principat o "Catalonha" al sens estrech, comportant:
- L'actuala comunitat autonòma de Catalonha, dins l'estat espanhòl (que tanben se nomma Principat).
- La Catalonha Nòrd, dins l'estat francés, qu'ocupa quasi tot lo departament dels Pirenèus Orientals.
- La Franja de Ponent dins la comunitat autonòma d'Aragon, dins l'estat espanhòl.
- Lo principat independent d'Andòrra.
- Las illas Balearas, dins l'estat espanhòl.
- l'ancian reialme de Valéncia o País Valencian (oficialament Comunitat Valenciana), dins l'estat espanhòl.
- lo parçan del Carxe, restacat a la comunitat autonòma de Múrcia, dins l'estat espanhòl.
Problèmas de delimitacion[modificar | modificar la font]
Los Païses Catalans segon doas concepcions divergentas:
- En jaune encre: regions catalanofònas
- En jaune clar: restacament contestat de parçans occitans al nòrd (Val d'Aran, Fenolhedés) e de parçans ispanofòns al sud
Una part del movement catalanista considèra que cal inclure dins los "Païses Catalans" de parçans que son pas de lenga catalana, mas qu'apertenon a de regions majoritariament catalanofònas, çò es:
- Dos parçans occitans: la Val d'Aran (region oficiala de Catalonha) e Fenolhedés (Pirenèus Orientals). Pasmens los abitants d'aqueles parçans se son pas jamai sentits catalans.
- Los parçans periferics de lenga espanhòla, a l'oèst e a l'extrèm sud del País Valencian. Es vertat qu'un d'aqueles parçans, lo Bas Segura, a l'entorn d'Oriòla, foguèt catalonofòn fins al sègle XVIII.
Per contra, sovent se considèra que la vila catalanofòna de L'Alguer, enclavada en Sardenha, seriá pas dins los Païses Catalans.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
Los Païses Catalans son de còps mençonats coma lo Pi de les tres branques (lo pin de tres brancas, arbre real que jòga un ròtle simbolic dins l'istòria del catalanisme) perque lor territòri compren tres partidas majoralas: lo Principat, lo País Valencian e las Illas Balearas.
Atal, un dicton popular definís los Païses Catalans "De Salses a Guardamar e de Fraga a Maon" (De Salses a Guardamar i de Fraga a Maó).


c: text/html

text:
-553
Aquesta pagina concernís l'an -553 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Decision de Nabonide de restaurar lei sanctuaris de Sin d'Ur e de Harran. Coma lo segond èra tengut per lei Medes, organizèt un complòt ambé Cir II còntra lei Medes. Pasmens, aquela aliança foguèt descubèrta per lei Medes entraïnant una guèrra civila entre Pèrsas e Medes que s'acabèt per la victòria de Cir II en 550 avC.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Hillary Rodham Clinton
Hillary Diane Rodham Clinton (nascuda lo 26 d'octòbre de 1947 a Chicago, Illinois) es una avocata e una femna politica americana membre del Parti Democrata. Es la femna de Bill Clinton.
Los començaments[modificar | modificar la font]
Son paire èra republican e sa maire democrata. A dos fraires : Hugh e Tony. En 1962, a 15 ans, vegèt Martin Luther King Jr a Chicago. En 1964, a 17 ans, trabalhèt per la campanha presidenciala del senator republican d'Arizòna, Barry Goldwater. En 1968, participèt a la la campanha presidenciala del republican Nelson Rockefeller, mas los republicans decidiguèron que lo candidat deviá èsser Richard Nixon, e aquò agradèt pas a Hillary. Estudièt las sciéncias politicas a l'Universitat Wellesley ont foguèt la presidenta dels estudiants republicans. Escriguèt son memòri sobre Saul Alinsky. En 1969, entrèt a l'Universitat de Yale per estudiar lo drech e i rencontrèt Bill Clinton que seriá son marit. Lo seguiguèt en Arkansas ont foguèt professora de drech a l'Universitat e avocata en cò de "Rose Law Firm" en 1976. Se maridèron en 1975 e aguèron una filha, Chelsea, en 1980. En 1978, lo president Jimmy Carter la nomèt al Conselh de la Legal Services Corporation.
La presidéncia de Bill Clinton (1993-2001)[modificar | modificar la font]
Foguèt la primièra dòna dels Estats Units de 1993 a 2001 coma esposa del President Bill Clinton.
Dempuèi 2001[modificar | modificar la font]
Es senatora de Nòva York al Congrès dels Estats Units dempuèi 2000. Le 20 de genièr de 2007, declarèt sa candidatura a l'investitura democrata per l'eleccion presidenciala americana de 2008. Lo 3 de junh de 2008 declarèt qu'èra pas pus candidata. Lo candidat democrata es Barack Obama e lo candidat pel Partit Republican per l'eleccion presidenciala americana de 2008 es John Mc Cain.


text:
Biologia moleculara
Al crosament de la genetica, de la bioquimia e de la fisica, la biologia moleculara es una disciplina scientifica que l'objècte n'es la compreneson dels mecanismes del foncionament de la cellula al nivèl molecular. Lo tèrme « biologia moleculara » designa tanben l'ensemble de las tecnicas de manipulacions d'acides nucleïcs (ADN, ARN), nomenadas tanben « tecnicas del gèni genetic ».
S'abreuja l'expression biologia moleculara en "biò mòl" o "BM".
La biologia moleculara apareguèt al sègle XX, en seguida de l'elaboracion de las leis de la genetica, la descobèrta dels cromosòmas e de l'identificacion de l'ADN coma supòrt quimic de l'informacion genetica.
Après la descobèrta de l'estructura en dobla eliç de l'ADN en 1953 per James D. Watson (1928- ), Francis Crick (1916-2004), Maurice Wilkins (1916-2004) e Rosalind Franklin (1920-1958) la biologia moleculara coneguèt de desvolopaments importants per venir un esplech essencial de la biologia modèrna a partir de las annadas 1970.


text:
Linha 8 del Mètro de Barcelona
La Linha 8 del Mètro de Barcelona, que fa partida de la Linha de FGC Llobregat-Anoia, es una de las linhas mai ancianas de la vila que s'inaugurèt part del sieu trajècte l'an 1912 e foguèt pas abans 2000 qu'arribèt a Sant Boi.
Parteja tunèl amb las linhas de FGC: S33, S8, S4, R5 e R6.
Lo traçat de la linha de la L8 es sosterranh fins a Cornellà-Riera e es de via estrecha (largor de 1000 mm). Los talhièrs e los garatges se tròban près de l'estacion de Martorell-Enllaç. Circulan a l'ora d'ara per aquela linha trens de las serias 211 e 213.
La L8 a pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 2000, lo que transcor entre l'estacion d'Espanya e la de Molí Nou - Ciutat Cooperativa. Dempuèi 2007 dispausa d'una nòva estacion entre Ildefons Cerdà e Bellvitge nomenada estacion d'Europa | Fira, jos la Plaça d'Euròpa de l'Hospitalet de Llobregat.


text:
Goiás
Goiás es un estat de la Region Central-Oèst de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta l'estat de Tocantins al nòrd, Bahia a l'èst, Minas Gerais a l'èst e al sud, Mato Grosso do Sul al sud-oèst, e Mato Grosso a l'oèst. Lo Districte Federal (format per Brasília) es un enclavament dins l'estat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs europèus arribèron al territòri de Goiàs durant lo sègle XVII. Aur foguèt descobèrt en la region en 1682 per lo bandeirante (explorator) paulista Bartolomeu Bueno da Silva.


text:
Indiana Jones
Henry "Indiana" Jones, Jr., qu'a per escais Indy, es un eròi de ficcion, a l'encòp professor, arqueològ e aventurièr. Es lo personatge central d'una trilogia de filmes entamenada en 1981 amb Los aventurièrs de l'Arca perduda (Raiders of the Lost Ark) e sas seguidas: Indiana Jones and the Temple of Doom e Indiana Jones and the Last Crusade. Interpretat per l'actor Harrison Ford, Indiana Jones es celèbre per encausa de son foet, son capèl e sa paur intensa de las sèrps.
Foguèt tanben interpretat per River Phoenix dins sa joventut (dins Indiana Jones and the Last Crusade), per Corey Carrier e Sean Patrick Flanery (dins la seria The Young Indiana Jones Chronicles).
Lo quatren filme es estat previst pendent fòrça annadas; es ara en preproduccion, deu èsser filmat per l'estiu de 2007 e deuriá espelir en mai de 2008.
Interprèts d'Indiana Jones[modificar | modificar la font]
- Corey Carrier (Capítols 1-5) (edat de 9-11 ans)
- Sean Patrick Flanery (Chapters 6-22) (edat de 17-21 ans)
- Harrison Ford (Chapter 20, Chapters 23-26) (edat de 36-39, 50 ans)
- George Hall (Chapters 1-22) (edat de 93 ans)
- River Phoenix (Chapter 25) (edat de 13 ans)
DVD release[modificar | modificar la font]
Filmes TV[modificar | modificar la font]
Se prevei de fargar los 22 episòdis del jove Indiana Jones en DVD de ne ligar la venda (prevista per 2007) amb la sortida del novèl Indiana Jones IV.
Los filmes[modificar | modificar la font]
Los tres filmes sortiguèron en DVD en 2003.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- IndianaJones.com - Lo sit oficial Indiana Jones
- TheRaider.net - Un dels sits mai importants dels fans de la seria


text:
Panjàs
Panjàs [1] (Panjas en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gasconha situada dans l'Armanhac .
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sent Laurenç
- Monument aux morts de la Résistance.
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Maurice Parisot, commandant deu Bataillon de l'Armanhac durant la libération.
- L'abbé Tales, curé de Panjàs et qui soutint le Bataillon de l'Armanhac durant la seconde guerre mondiale.
- Jeanne de Tignonvila


text:
Veirariá obrièra d'Albi
La Veirariá obrièra d'Albi o VOA es une societat que produtz e comercializa de botelhas de veire. Son usina es situada dins la comuna d’Albi e emplegava prèp de 300 salariats en 2011. Aparten a Verallia (segond mai grand productor de botelha e pòts al monde), filiala del Grop Saint-Gobain.
Somari
Presentacion de la VOA[modificar | modificar la font]
La VOA, considerada coma lo « laboratòri industrial » de Verallia, s'especializèt dins lo desvolopament e la produccion de botelhas naut de gama e de pichonas serias, amb una granda flexibilitat industriala al mai naut nivèl.
L'usina fonciona a fuòc de contunh: fonciona jorn e nuèch, 24 oras sus 24 e 365 jorns per an. Una partida de son personal trabalha al ritme dels 3x8 amb 5 equipas de trabalh (sus de pòstes de trabalh comprenent las dimenjadas e jorns ferièrs).
L’usina prepausa mai d'unas tintas per la fabricacion de sas botelhas:
- 5 tintas de basas: fuèlhas mòrtas, canèla, verd, blanc e extrablanc.
- tintas de coloracions leugièras en feeder (blau, verd, fumat e una especiala: l’Extra Noir (extranegre)[1]).
La VOA en qualques chifras[modificar | modificar la font]
- Superfícia del site: 23 ectaras
- Prèp de 300 emplegats
- 1 usina de produccion
- 2 forns de fuòc de contunh, 6 linhas de fabricacion
- Capacitat: 170 000 t
- Mercat principals: vins, aperitius e alcoòls, begudas non alcoolizadas
- Exportacions: VOA expòrta prèp de 15 % dins una vintena de païses
- Chifra d'afars 2010: 97 000 000 €
- Investiment: prèp de 4 000 000 € per an
Un pauc d'istòria[modificar | modificar la font]
- 1895 : un grand movement de cauma esclatèt per motiu del licenciament de dos delegats syndicals. Fàcia a l'importància del movement lo proprietari de l’usina decidiguèt de barrar lo site e de licenciar totes los obrièrs. Lo conflicte blocat, l’idèa venguèt als veirièrs de crear lor pròpria usina.
Es amb lo sosten de Joan Jaurés (alara Deputat de Carmauç), qu'una souscripcion nacionale foguèt lançada per la Dépêche de Tolosa e La Petite République en mai aguèt fòrça donas solidàrias e individualas, a lo projecte se realizèt. La veireriá obrièra s’instalèt alara a Albi sus la carrièra de Cordas. La veireriá evoluèt alara cap a un estatut de cooperativa obrièra de produccion (SCOP) e malgrat de dificultats financièras, l’usina contunhèt de foncionar e a se modernizar.
- 1975 : una novèla usina fòrça modèrna foguèt bastida sus la zona industriala d’Albi / Sant Juèri. La VOA venguèt alara lo 4n productor francés de botelhas. Pasmens la securitat financièra de l’entreprisa èra pas encora realizada.
- 1989 : la VOA sortiguèt de l'estatut de cooperativa obrièra per venir una societat anonima amb directòri e conselh de vigilància.
- 19 de genièr de 1998 : la VOA venguèt filiala de Saint-Gobain.
Toutas las botelha son encastrada, al nivèl del fons de la botelha, d'una marca pausada al moment que pren forma dins lo mòtle. Aquela marca permet de conéisser l'origina de l’emballatge de veire quand es enviaat al client. Las botelhas fabricadas par la VOA son reconeissables mercé a la marca « VOA » sul fons o en bas de la botelha.
Qualitat, environament e securitat[modificar | modificar la font]
La VOA es un site fabricant de botelhas de veire destinadas al contacte alimentari amb quatre certificacions[2] :
- ISO 9001 (qualitat)
- ISO 14001 dempuèi julhet de 2002[3] (environament)
- 60 % del veire fabricat a la VOA es eissit del reciclatge.
- los descais son destriats (veire, fusta, fèrre, cartons, plastics, pelhas solhadas, descais de menatges…).
- los regèts atmosferics son captats (Poscas, NOX, SOX). La VOA es equipada, dempuèi 2008, d’un Electrofiltre que permet de devesir per 10 las emissions de poscas, SOX e metals pesucs.
- La VOA assuregura la seguida de la consomacion d’aiga e del tractament de las aigas usadas.
- ISO 22 000 (securitat alimentària)
- OHSAS 18001 (santat e securitat dels trabalhadors)
La VOA seguís lo metòde de gentioon japonés dels 5S (per Destriar, Estremar, Espolsar (descobrir las anomalias), Far evident, Èsser rigorós)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Victor Rouquet, La Verrerie Ouvrière d'Albi, Contribution à l'étude des associations ouvrières de production, Subervie, Rodez, 1932 (Thèsi EHES, 222p.)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)http://www.voa.fr/web/fr/421-l-extra-noir-nouvelle-teinte.php - La teinte Extra Noir
- ↑ (fr)http://www.voa.fr/web/fr/33-qualite-environnement-et-securite.php - Qualité, Environament e Securitat
- ↑ (fr)http://www.voa.fr/web/fr/32-recyclage.php - Reciclatge


text:
Ceaucé
Ceaucé es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ceaucé A situat en lo Domfrontais, e, mai largament, en lo Bocage normand, a 11 km al sud de Domfront, 50 km a l'oèst de Alençon e 80 km al sud de Can[1].
Ceaucé est située dans le Domfrontais, et, plus largement, dans le Bocage normand, à 11 km au sud de Domfront, 50 km à l'ouest d'Alençon et 80 km au sud de Caen[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1832, Ceaucé (1 215 abitants l'an 1831) absorbeix la municipalitat homonyme mayennaise (1 946 abitants)[5].
En 1832, Ceaucé (1 215 abitants en 1831) absorbe la commune homonyme mayennaise (1 946 habitants)[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Totas las distàncias son a panatòri d'ausèl.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Toutes les distances sont à vol d'oiseau.
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 27 de decembre 2010 e claua ligada.
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Ceaucé », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 27 décembre 2010 et fiche liée.


text:
Segonda guèrra de l'òpi
La Segonda guèrra de l'òpi se debanèt de 1856 a 1860. Opausèt lei Britanics e lei Francés a l'Empèri Chinés de la dinastia Qing. Foguèt la perseguida de la politica europèa acomençada en 1839 durant la Premiera guèrra de l'òpi (1839-1842) per obtenir la dubertura de China au comèrci mondiau. Per obtenir una libertat de comèrci pus importanta, lei govèrns anglés e francés mandèron donc una fòrça militara per constrénher lo govèrn imperiau d'acceptar de condicions novèlas pus favorablas ais Europèus. Aprofichèron tanben lo fach que la màger de l'armada Qing èra ocupada dins lo centre dau país per lei combats de la Revòuta Taiping. En causa dau refús de l'emperaire, ataquèron Tianjin e obtenguèron un tractat novèu en 1858. Pasmens, lo govèrn chinés assaièt d'alentir son aplicacion causant una ofensiva novèla en direccion de Pequin que foguèt presa per leis Europèus e parcialament pilhada. Après aquela desfacha, lei Chinés deguèron acceptar lei condicions de patz deis Occidentaus marcant un afebliment grèu de la dinastia Qing.


text:
Labatut (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Pierre Labatut (1776-1849), militaire francés e maréchal brésilien
- André Labatut (1891 - 1978), escrimeur francés e champion olimpica
- Claude Labatut (nascut en 1942) joueur puis entraineur de rugby à XV
Comunas[modificar | modificar la font]
- L'Abatut, comuna francesa d'Arièja
- Labatut, comuna francesa de las Lanas
- L'Abatut Higuèra , comuna francesa deus Pirenèus Atlantics
- L'Abatut, comuna francesa deus Hauts Pirenèus


text:
Djehotimes III
Djehotimes III (tanben conegut com Tothmòsis III, version ellenizada deu son nom) que ho lo sheisau faraon de XVIIIdinastia egipciana. Qu'èra lo hilh de deu faraon Djehotimes II dab ua concubina e lo pair d'Amehotep II (Amenofis II en grèc). A la mort deu son pair qu'èra hèra joen e la soa mairastra Hatshepsot qu'assegurè ua longa regença. A la mort d'aquesta regina, Djehotimes que comencè lo son prestigiós regnat carracterizat per un gran nombre de campanhas victoriósas en Nubia e en Orient Mejan (subertot contre l'espandida deu Mitani) qui mièn Egipte au som de la soa expansion exteriora e au son deu son poder d'influéncia diplomatica e militara.
Djehotimes III qu'ei tanben brembat com bastidor deus grans : qu'espandí lo temple de Karnak, e que bastí en mantun autes lòcs d'Egipte.
Que ho sepelit dens la Vath deus Reis, dens lo tombèu KV34.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Non d'Òrus :
- Nom d'Òrus d'aur:
- Nom de Nisot-Bití :
- Nom de Sa-Ra :
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Os Lusíadas
Os Lusíadas o Los Lusiades es una òbra poetica de l'escrivan Luís Vaz de Camões, considerada l'epopèia portuguesa mairala. Probablament terminada en 1556, foguèt publicada pel primièr còp en 1572 tres ans aprèp lo retorn del seu autor d'Índia.
Coma l'Iliada o l'Odissèa per la Grècia Antica o l’Eneïda per Roma, Los Lusiades es una òbra destinada a contar e glorificar la naissença e lo destin de la nacion e de l’Empèri Portugués.
Somari
- 1 Estructura
- 2 Avis del Sant Ofici
- 3 Tema
- 4 Descripcion de la narracion
- 4.1 Cant I
- 4.2 Cant II
- 4.3 Cant III
- 4.4 Cant IV
- 4.5 Cant V
- 4.6 Cant VI
- 4.7 Canto VII
- 4.8 Cant VIII
- 4.9 Canto IX
- 4.10 Cant X
- 5 Referéncias e bibliografia
Estructura[modificar | modificar la font]
Estructura extèrna[modificar | modificar la font]
- Os Lusíadas es constituida per dètz partidas, nomenadas cants;
- cada cant ten un nombre variable d'estròfas (en mejana, 110);
- las estròfas son compausadas de uèit vèrses (octavas); la rima es crosada dins los sièis primièrs vèrses e doas platas de forma AB AB AB CC (fòrça caracteristic de l'estil de Camões).
- cada vèrs (8 816 en tot) es constituit per dètz sillabas metricas (decasillabe), en sa majoritat eroïcas (accentuat sus la seisena e desena sillabas).
- las estròfas son compausadas de uèit vèrses (octavas); la rima es crosada dins los sièis primièrs vèrses e doas platas de forma AB AB AB CC (fòrça caracteristic de l'estil de Camões).
- cada cant ten un nombre variable d'estròfas (en mejana, 110);
Coma totes los tèxtes de la Renaissença Os Lusíadas podiá pas escapar a l'estetica grèga que donava una importància particulara al nombre d'aur. Atal, lo climax del raconte, l'arribada en Índia, foguèt plaçat al punt que devesís l'òbra segon la proporcion daurada.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Aquela òbra se presenta coma una epopèia classica devesida en quatre partidas:
- Proposicion - introduccion, presentacion dels eveniments e dels eròis (estròfas 1 a 3 del Cant I);
- Invocacion - lo poèta invoca las Tágides ninfas de Tage e las prèga l'inspiracion per escriure (estròfas 4 e 5 del Cant I);
- Dedicacion - lo poèta dedica l'òbra al rei D. Sebastião (estròfas 6 a 18 del Cant I);
- Raconta - la raconta del viatge, in medias res, debuta en plan viatge de Vasco de Gama, puèi torna sus tot çò que precediguèt, dempuèi sus las originas de l'Istòria de Portugal fins al moment present, abans de seguir cronologicament.
Fin finala, i a un epilòg per conclure l'òbra (estròfas 145 a 156 del Cant X).
L'òbras evolua dins de plans diferents amb cadun la seuna cronologia e lo seu espaci
- Plan del Viatge - ont se tracta del viatge de la descobèrta de la rota maritima fins a Índia de Vasco da Gama e dels seus marins;
- Plan de l'Istòria de Portugal;
- Plan del Poèta - Camões evòca sa meteissa admiracion del pòble e dels eròis portugueses;
- Plan de la Mitologia - son descridas las influéncias e las intervencions dels dieus de la mitologia grecoromana dins l'accion dels eròis.
Avis del Sant Ofici[modificar | modificar la font]
L'epopèia pus autentica es un cant de la construccion d'una nacion amb l'ajuda dels Dieus o de las divessas. Os Lusíadas, coma ja l'Eneïda, es una epopèia modèrna, ont lo meravilhós se passa pas dins un artifici necessari, mas unicament literari. A fe en lo Dieu unic crestian se vei per tota l'òbra.
Se pòt pas pensar a una eresiá, en temps de Contra-Reforma, coma o pròva la non censura de l'Inquisicion.
Pasmens, la preséncia d'aqueles dieus ocupa una plaça importanta dins lo poèma. Son las seunas intrigas que ligan los episòdis de l'epopèia e a las seunas intervencions deus ex machina que permet d'explicar los eveniments inesperats del viatge aquí contats.
Tema[modificar | modificar la font]
L'eròi[modificar | modificar la font]
Coma lo títol o indica, l'eròi d'aquela epopèia es collectiu, los Lusíadas, o los filhs de Lusus, es a dire los portugueses. Dins las primièras estròfas del discors de Jupitèr dins lo concili dels dieus olimpics, que dobrís la partida narrativa, mòstra lo caractèr laudatiu de l'autor.
Lo rei dels dieus afirma que dempuèi Viriatus e Sertorius, lo destin (fatum que balhèt fado) dels valents portugueses se realizèt faches tan glorioses que faguèron oblidar aqueles dels empèris precedents (Assirians, Persans, Grècs e Romans).
L'Istòria de Portugal o atèsta, aprèp las lutas successivas e victoriosas contra los moros e los castelhans, mòstra coma un país tan pichon descobrís de mondes novèls e impausa la seuna lei dins lo concèrt de las nacions.
Fin finala del poèma arriba l'episòdi de l'Illa de las Amores, recompensa fictiva del gloriós caminament portugués per lo temps. Atal se confirma la crenta de Bacus que los seus espleches de conquista son despassats per aqueles dels portugueses.
Camões dediquèt sa primièra òbra al rei D. Sebastião de Portugal. Los faches inedits de las descòbertas portuguesas e l'arribada en Índia, foguèron sens dobtes motius determinants, qu'ambicionava ja, de redigir l'epopèia portuguesa.
I aviá ja un sentiment d'ufan e d'audàcia dins lo pòble portugués. Navigadors e capitanis foguèron eròis recents de la pichona nacion, òmes capables d'extraordinaris espleches, coma lo «Castro forte» (lo vicerei D. João de Castro), defuntat pauc ans abans lo poèta.
Es subretot a Vasco da Gama que se deviá la descobèrta de la rota cap a Índia dins un viatge dificil e amb pichonas probabilitats de succès, e que venquèt fòrça batalhas contra reialmes musulmans en tèrras ostilas pels crestians. Aquel viatge epic foguèt atal utilizat coma istòria centrala de l'òbra.
La crosada contra lo moro[modificar | modificar la font]
Lo poèma se pòt legir dins la perspectiva de la crosada, ja anciana, contra « los moros » que tornèt actual per de faches recents. Las lutas amb Índia serián la seguida d'aquelas que ja foguèron menadas en Portugal e en Africa del Nòrd, dominant o abatent lo poder de l'Islam.
Lo "movement" de las descobèrtas arriba amb lo desir de combatre lo poderós Empèri Otoman que menaçava l'Euròpa crestiana, incapabla de véncer l'enemic dins una guèrra dobèrta. L'objectiu foguèt de far concurréncia comerciala amb los musulmans, al meteis temps far profièches e apaurir l'economia dels rivals. Mas tanben se pensava de trobar d'aliats als europèus dins las nòvas tèrras, qu'aurián pogut èsser espèr-el crestians, o almens convertits.[1]
En 1571, l'aparenta invencibilitat del sultanat turc foguèt desmentida per la batalha de Lepant. Atal los otomans fin finala aguèron pas la supremacia en Mediterranèa. E lo comandant de las fòrças crestianas, Don Joan d'Àustria, filh bastard de l'emperador Carles Quint, lo grand paire de Sebastian de Portugal. Foguèt dins aquel contèxte d'exaltacion guerrièra que lo poèta contribuiguèt a incitar lo jove rei de Portugal a la conquista d'Africa, amb los efèctes desastroses que seguiguèron.
Contaires e sos discors[modificar | modificar la font]
Cadun dels tipes de discors dins aquel poèma evidentas particularitats estilisticas concrètas. Dependent del subjècte que tractan, l'estil pòt èsser eroïc e exaltat, implorant, de planh e melancòni, umoristic, remiratiu.
Os Lusíadas es una òbra narrativa, mas sos contaires son gaireben totjorn oradores que fan discorses grandiloquents: lo contaire principal, Camões, que comença dins un grand estil e torne prendre la paraula en vàrias ocasions; Vasco da Gama, reconegut coma capitani facond (eloquent); Jupitèr, que tanben pren la paraula en divèrsas ocasions; Paulo da Gama (Canto VIII, estròfas 2 a 42); El Velho do Restelo (Canto IV, estròfas 95 a 104); Tètis; la Sirena que profetiza al son de la musica (Canto X, estròfas 10 a 74), etc.
Dins las Invocacions, quant lo poèta demanda a las Tagidas (divessas de Tage) «un parlar fòrt e sublimat, un estil eloquent e fluid», per oposicion a l'estil de poesia lirica, un «vèrs umil», un ton semblant a «tuba armoniós e bellicós» (trompeta de guèrra) digne dels «faches de lor famosa Gent» (celèbre gent del Tage, los portugueses).
I a dins Os Lusíadas divèrs moments lirics. Es lo cas de la partida iniciala del episòdi de Linda Inês (Canto III, estròfas 120 a 135), dins la partida finala de l'episòdi d'Adamastor (Canto V, estròfas 37 a 60), de l'encontra dins l'Illa de las Amores (Canto IX).
La fe e los apèls als Dieus tenon una preséncia fòrta dins l'òbra. Per de còps, en moments dificils, Vasco da Gama se repend en preguièra: a Mombaça (Canto II). Son tanben preguièras las invocacions del poèta a las Tagidas, a Caliope (Canto III, estròfas 1 e 2 e Canto X, estròfa 8), a las ninfas de Tage e del riu Mondego (Canto VII]]).
Descripcion de la narracion[modificar | modificar la font]
Modèl:Revelações sobre o enredo
Cant I[modificar | modificar la font]
Dempuèi la Proposicion, l'Invocacion e la Dedicacion]], comença l'accion in medias res amb la flòta de Vasco da Gama ja dins Ocean Indian, mas abans d'arribar en Índia (estròfa 19).
Lo concili dels dieus[modificar | modificar la font]
Ont es convocat lo Concili dels dieus per decidir se los portugueses devon o pas conseguir aténher lo seu destin. Jupitèr afirma que si, perque per aquò son predestinats.
Bacus es pas d'acòrdi perque, s'aquò es premit, las seunas conquistas seràn despassadas per aquel pòble. Mas Vènus vei los portugueses coma eretièrs dels seus aimats romans.
Lo poderós Mars s'impausa dins la disputa. Lo rei dels dieus acòrda e acaba lo reconcílii.
A l'illa de Moçambic e lo pilòt moro[modificar | modificar la font]
L'accion se torna alara cap a la flòta lusitana, qu'arriba a illa de Moçambic. Son aculhits per de musulmans que, intimidats pel poder bellicós de las naus, lor prometon un pilòt per anar en Índia. Mas las intencions vertadièras d'aquel son de destruire los portugueses. L'inspiracion del sobeiran moro ven de Bacus.
La primièra estrategia es d'atacar los marins. Mas, prudents, arriban armats e prenon possession de la vila. Lo regidor se rend e ofrís alara un pilòt que los condusís per las tèrras enemicas, aquí es ma segonda estrategia del dieu del vin.
Dos còps lo pilòt indica bons pòrts: una tèrra de crestians e una autra ont crestians e musulmans vivián amassa. Vasco da Gama se fisa del pilòt. Mas Vènus, vesent que, en aquelas tèrras musulmanas, se podiá vencre los portugueses, desvia la flòta amb de vents contraris. Lo primièr pòrt es despassat; lo segond es Mombaça. E lo cant s'acaba amb doas estròfas plenas de suspens.
Cant II[modificar | modificar la font]
Emboscada de Mombaça[modificar | modificar la font]
Lo rei de Mombaça manda un messatgièr per prometre bon acuèlh, mas amb l'intencion de montar una emboscada. Vasco da Gama. Los moros e Bacus conselhan la dintrada a Mombaça. Mas Vènus interferís un còp de mai, e amb l'ajuda de las Nereidas enebís la dintrada de las naus portuguesas.
Vènus sedusís Jupitèr amb sa belesa per qu'aquel alunhe los dangièrs de l'expedicion. Lo rei dels dieus envia Mercuri per avisar Vasco da Gama de l'existéncia de Melinde, ont encontrarà un rei just e bon, que fornirà tot çò necessari.
Arribada a Melinde[modificar | modificar la font]
Aprèp l'interrogatori dels prisonièrs faches a Mombaça, se confirma la bona novèla sul reialme de Melinde. La flòta se dirigís cap ala e es ben recebuda. Aquò es un episòdi vertadièr plan segur arrangat. D'una granda riquesa descritiva, se conseguís "veire" Melinde e sos abitants, coma se presentan a l'armada portuguesa, la recepcion las reaccions, e coma se fa lo contacte diplomatic.
Lo rei de Melinde ofrís viures, municions e un pilòt per Índia. Es l'ocasion per Vasco da Gama a bòrd del la nau capitana de contar a aquel la geografia e l'istòria de Portugal e de sos abitants e dempuèi son viatge.
Cant III[modificar | modificar la font]
Aprèp una invocacion del poèta a Caliope, Vasco da Gama explica la geografia d'Euròpa e la situacion de Portugal dins lo continent (estròfas 6 a 20), «gaireben cima de la tèsta De tota Euròpa».
Comença alara la raconta de l'Istòria de Portugal. De Lusus a Viriatus, passant per lo rei D. Afonso VI de Leão e Castela, D. Teresa e lo conte D. Henrique. Seguís la luta de D. Afonso Henriques per l'Independéncia de Portugal.
Egas Moniz[modificar | modificar la font]
Dins aquel episòdi (estròfas 35 a 41) conta l'istòria del Egas Moniz, preceptor de D. Afonso Henriques.
Batalha de Ourique[modificar | modificar la font]
dempuèi (estròfas 42 a 54) conta la legenda de batalha de ''Ourique'', ont lo fondador de Portugal venç sol cinc reis moros aprèp la vision de Crist. Per aquò pinta los cinc escuts e las trenta pèças sus la bandièra de Portugal.
La descripcion de las conquistas del rei Afonso continua (estròfas 55 a 68) en ritme accelerat: Leiria, Arronches, Santarém, Mafra, Sintra, Lisboa, Óbidos, Alenquer, Torres Vedras, Elvas, Moura, Serpa, Alcácer do Sal, Évora, Beja, Palmela, Sesimbra, Badajoz.
Dinastia de Borgonha[modificar | modificar la font]
Dins aquela darrièra vila D. Afonso acaba per èsser encerclat per lo rei de Leão, e Camões introdusís son eretièr D. Sancho I, que se tròba dins aquel cant bellicós amassa amb son paire, e après sa mòrt (estròfas 83 e 84) coma rei.
Seguís los autres reis de la dinastia de Borgonha que va arribar los episòdis pus celèbres d'Os Lusíadas: aqueles de Maria de Portugal (1313), la Batalha do Salado, e Inês de Castro.
Inês de Castro[modificar | modificar la font]
L'ondada d'emocions continua dins aquel episòdi liricotragic (estròfas 118 a 135), benlèu lo pus conegut d'Os Lusíadas.
D. Inês e D. Pedro son los amantes tragics per excelléncia. Lo seu amor es illicit, enebit pels poders.
D. Afonso IV pretend casar o filh que, apaissonat per Inês, recusa. La solucion es de l'eliminar. Menada en preséncia del rei, implora per salvar sa vida, per poder cridar sos filhs. Còrfond lo vièlh sobeiran, mas los conselhièrs e lo pòble exigisson la mòrt. E atal la fragila e bèla apassionada es assassinada.
D. Fernando[modificar | modificar la font]
Dempuèi la venjança de D. Pedro, lo crudèl, es presentat lo flac D. Fernando, responsable de la pèrda de gaireben tot lo reialme e de las crisis seguentas.
Interpretant aquelas crisis coma consequéncia o castig de l'amor del rei per Leonor Teles.
Cant IV[modificar | modificar la font]
Vasco da Gama contunua la raconta de l'istòria de Portugal. Parla agora de la Dinastia de Avis, dempuèi la Revolucion de 1383-85, fins al moment, del reialme de D. Manuel I, ont son armada partís cap a Índia.
Batalha de Aljubarrota[modificar | modificar la font]
La raconta de la revolucion de 1383-85 es dividida en doas partidas: la revòlta del pòble per apujar lo pretendent portugués (estròfas 1 a 23), e la Batalha d'Aljubarrota (estròfas 24 a 44). Dos eròis partejan la glòria d'aqueles episòdis: lo reial D. João e lo guerrièr D. Nuno Álvares Pereira.
Camões fa l'elògi dels patriòtas que defendèron l'independéncia, que sián umils o poderós, sens paur de morir per la causa portuguesa. Critica amarament los que se juntèron al partit castelhan.
Los actes de João I de Portugal son tanben cantats de forma fòrça epica, rapelant Ajax de l'Iliada. Son coratge salva la batalha. .
Mas fin finala al delà d'una batalha sanguinària, lo poèta daissa a opinion de qualqu'un que malditz la guèrra, que per la seuna cobesença los poderoses lançan tanta gent cap a la mòrt, daissant tantas maires e esposas sens marits e filhs.
Expansion portuguesa[modificar | modificar la font]
Amb la patz, las atencions del reialme se torna cap a Marròc e al mar amb D. Duarte e D. Fernando, e dempuèi D. Afonso V.
Dempuèi lo viatge de Pêro da Covilhã e Afonso de Paiva, arriba la contda dels preparatius del viatge cap a Índia, desir que D. João II capitèt pas a realizar abans de morir e que concertèt D. Manuel, a que los rius Inde e Ganges li apareguèron en sòmi, profetizant las futuras glòrias en Orient.
Lo vièlh del Restelo[modificar | modificar la font]
Lo cant termina amb la partida de l'armada. Quand dison adieu-siatz a sas familhas sus la plaja de Belém, los navigadors son susprés per las paraulas d'un vièlh. (estròfas 94 a 104).
Aquel personatge es la representacion de la contestacion de l'epòca contra las aventuras de las descobèrtas. D'unes pensavan qu'èra pur orgulh e simplament suicidi de temptar aquestes projèctes de navigar al luènh; una pèrda de ressorsas e d'òmes, que mancaràn per la luta contra los enemics moros o per la defensa del reialme contra una eventuala invasion castelhana.
L'episòdi dintrèt dins l'imaginari portugués. L'expression significa uèi en portugués conservatisme, o marrit auguri, la marrida volontat e a lo manca d'esperit d'aventura, fàcia a de projèctes originals qu'exigisson audàcia e còst de ressorsas.
Cant V[modificar | modificar la font]
Vasco da Gama conta alara coma foguèt lo viatge de l'armada, de Lisbona a Melinde. Es lo recit de la granda aventura maritima, ont los marins observèron meravilhats o inquiets la còsta d'Africa, la Crotz del Sud dins los cèls desconegut del nòu emisfèri, lo Fuòc de sant Elme e la Tromba d'aiga, e afrontèron dangièrs e obstacles enòrmes coma a l'ostilitat dels natius, la furia d'un mostre, lo sofriment e la mòrt provocats per l'escorbut.
Fernão Veloso[modificar | modificar la font]
Sus las còstas africanas, los portugueses dintran en contacte amb los pòbles natius. Aquel aventurièr (estròfas 30 a 36), invitat a conéisser sus aldeia, acompanha tranquil los òstes. Mas, percep las intencions assassinas d'aqueles.
Es un episòdi tanben umoristic, sus la vanaglòria del portugués. Dempuèi una escaramossa per lo salvar, los companhs se trufan de son evasion precipitada.
L'Adamastor[modificar | modificar la font]
Se pòt considerar tres partidas dins l'episòdi de l'Adamastor: la primièra es una teofania (estròfas 37 a 40). Arribant al Cap de las Tormentas en plena tempèsta, los marins encontran lo titan.
L'espectacle es enfachinant, grandós, esglasiant. Aquel demidieu malefic, encarnament dels dangièrs de la riscada traversada, apareis jos la forma d'un nivolàs negre, que surgís rasant sus los caps dels navigants. Mas pus susprenent encara es l'orquestracion que la mar fa amb aquel element aerian «Bramant, la mar de luènh ronca, Coma o fariá dins lo void un ròc quin que siá.».
Alara comença la segonda partida de l'episòdi (estròfas 41 a 48), una prolepse. Lo Adamastor parla e, coma un oracule, vaticina lo destin crudèl qu'espera qualques uns dels navigadors. Es un biais intelligent del poèta del sègle XVI de parlar d'eveniments del passat, mas que seriá futurs per lo navigador que fa la contada.
Fin finala arriba una eglòga marina (estròfas 49 a 59), que obeís a un debanament comun de fòrça composicions liricas de Camões: l'amor (d'Adamastor per Tetis), la separacion forçada, la traïson, lo planh per lo sòm frustrat.
Despassant l'obstacle, los navigadors alara afrontan la sofrença, particularament l'escorbut, dins un clima inabitual. Aprèp un acuèlh coral dels pòbles d'Africa del Sud, la malcòr tanben aumenta per pas aver de novèlas sus Índia. Fins que, dempuèi Moçambic e Mombaça, lo raconte s'acaba amb la jòia de l'arribada a Melinde.
Lo cant se termina amb l'admiracion dels de Melinde per tota l'epopèia portuguesa, e la censura del poèta per l'analfabetisme de sos compatriòtas. Per la boca de Vasco da Gama conta coma los poderoses del monde, especialament grècs e romans, aimèron las letras. E se planh que sos contemporanèus mesprèsan la lenga, la poesia e lo cantar e lo lausar dels eròis e pòbles.
Cant VI[modificar | modificar la font]
Termina la raconta de Vasco da Gama, e las festivitats dels de Melinde, l'armada se va, guidada per un pilòt que la deurà guidar fins a Calcuta.
Bacus, vesent que los portugueses son prèp d'arribar a Índia, es resolgut a demandar l'ajuda a Neptun, que convòca un concili dels dieus marins. La decision es opausada a aquela dels dieus olimpics, e atal ordenan a Eòle que sofle los vents per far afondar la flòta.
Los dotze d'Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Entretemps, los marins tuan inchalhents lo temps escotant Fernão Veloso contar l'episòdi legendari e cavaleirós de 'Los dotze d'Anglatèrra (estròfas 43 a 69):
Dins los temps de D. João I, dotze cavalièrs angleses ofensèron l'onor de dotze damas anglesas, es lançat lo desfís per las defendre. Aqueles foguèron d'òmes poderoses, i aviá pas de compatriòtas qu'ausèron los afrontar. Atal, lo duc de Lencastre lança un apèl a son gendre, rei de Portugal.
En reposta, s'arman immediatament dotze cavalièrs portugueses en partença de Porto cap a Anglatèrra. Mas solament onze embarcan. Lo dotzen es Álvaro Gonçalves Coutinho, o Magriço (defensor de damas), que resòlv anar en primièr a tèrra fins en Flandra. Dempuèi d'aventuras, arriba sus plaça de la justa al moment precís de començar e, coma amb son ajuda, totes los cavalièrs angleses son vencuts, salvant atal l'onor de las damas ofensadas.
La tempèsta[modificar | modificar la font]
L'istòria de Velosus es interrompuda amb la tempèsta provocada per los dieus marins (estròfas 70 a 84). Es una descripcion dramatica per lo que viu de situacions parièras e coneis lo girgon nautic: los vents, l'ondada, los masts partits, las naus destrempadas, los crits dels marins, fólzers e trons.
En veire sas embarcacions gaireben perdudas, Vasco da Gama fa una preguièra a Dieu. Un còp de mai, es Vènus qu'ajuda los portugueses, demandant a las ninfas de seduire los vents per que se calmen. La tempèsta alara dispersada, l'armada arriba en vista de Calcuta e lo capitani merceja la gràcia divina.
Lo cant se termina amb consideracions del poèta sus la valor de la fama e de la glòria conseguidas per los grands eveniments, e una critica de los que procura aquela e la fortuna per intriga e favor dels poderoses.
Canto VII[modificar | modificar la font]
Aquel cant comença amb la comparason de las accions dels portugueses contra los musulmans, difusant lo cristianisme e fasent la guèrra santa, amb los conflictes intèrnes d'Euròpa (estròfas 2 a 15). Segond lo punt de vista de Camões, los reis e los nòbles de las autras nacions europèas se pèrdon en guèrras intestinas, sens glòrias e injustas. Los protestants alemands, franceses e lo anglicans renègan la vertadièra fe e afrontan lo poder crestian. Los italians son corromputs, lutant los uns contra los autres amb per unic objectiu del ganh personal. Al contrari, solament los portugueses, amb las pus nòblas intencions, lutan contra los moros e los turcs.
Quand acòsta a Calcuta, Vasco da Gama envia un messatgièr al sobeiran indian. Demest aquel nòu pòble, amb que conseguís pas parlar, encontra Monçaide, un moro ispanic d'Al-Andaluz parlan castelhan, que l'aculhís e li servís de traductor. Monçaide l'acompanha a la flòta e explica als portugueses un pauc de geografia, istòria, politica, religions e costumas d'Índia.
Lo capitani e Monçaide desbarcan e encontran lo Catual, un ministre que los acompanha prèp del Samorin (estròfas 43 a 65). La descripcion de çò que los portugueses vêem es un exemple de la sociologia de la descòbertas e de l'interpretacion d'una cultura absoludament nòva.
Camões conta tanben un pauc de la seuna biografia e se lança dins un planh indignat del biais que sa patria lo tractèt, el que solament pretend cantar la glòria portuguesa (estròfas 78 a 87).
Cant VIII[modificar | modificar la font]
Panèl istoric de Portugal[modificar | modificar la font]
La descripcion (estròfas 1 a 42) comença amb Lusus, lo filh o companh de Bacus, dempuèi Viriato e Sertorius.
Aprèp venon de personatges istorics portugueses.
Tractat amb lo Samorin[modificar | modificar la font]
Lo Samorin manda examinar los auguris. Lo Demòni los engana donant coma prevision que los portugueses vendràn per sometre tota Índia. Aquò es confirmat pels conselhièrs musulmans del sobeiran, que pendent la nuèit Bacus visitèt en sòmis, se fasent passar per Maomet, acusant los occidentals de piratariá e incitant a destruire la flòta.
Lo jorn seguent, lo Samorin deu decidir entre los avantatges economics del tractat amb los portugueses e las previsions catastroficas de la nuèit. Apelant Vasco da Gama, l'acusa d'èsser pirata sens patria. Lo navigador respond amb dignitat (estròfas 65 a 75), tornant afirmar las seunas intencions, e sortís de l'audiéncia amb autorizacion de comerçar.
Mas lo ministre indian, influenciat pels musulmans del reialme, pren lo capitani en ostatge, tempta de menar la flòta portuguesa pus prèp, e la prendre d'assaut. Quand aquela estrategia falha, cobejant lo benefici e crenhent lo castig de son sobeiran per aver desobesit a sos ordres, accèpta de trocar amb Vasco da Gama merças.
Canto IX[modificar | modificar la font]
Lo Catual encara tempta de retardar los portugueses, enebissent lo comèrci, per donar lo temps qu'arribe una armada musulmana de la Mar Roja. Mas Monçaide, convertit alara al cristianisme, conseguís informar lo capitani portugués dels plans enemics, vendre merças e obtenir espècias.
L'Illa de las Amores[modificar | modificar la font]
Alara la flòta torna en securitat en Portugal, Vènus demanda l'ajuda do son filh Cupidon per juntar las amors e ferir las nereidas amb las flèchas de l'amor. Amb las ninfas e Tetis jos aquela influéncia, abòrda una illa mistica.
Cant X[modificar | modificar la font]
La profecia de la Sirena[modificar | modificar la font]
Dempuèi aver contentar sos primièrs apetits, los marins arriban al palais de Tetis, ont lor es servit un banquet fastuós. Ont, la Sirena profetiza los expleites dels portugueses en Orient (estròfas 10 a 73). Un còp de mai, Camões utiliza l'artifici de la profecia per contar çò que se passèt entre 1498, l'annada de la descobèrta del camin maritim cap a Índia.
Son alara cantats los eròis e lo governadors d'Índia: Duarte Pacheco Pereira (estròfas 12 a 23), Francisco de Almeida e o son filh Lourenço de Almeida (26 a 38), Tristão da Cunha (39), Afonso de Albuquerque (40 a 49), Lopo Soares de Albergaria (50 e 51), Diogo Lopes de Sequeira (52), Duarte de Menezes e Vasco da Gama (53), Henrique de Menezes (54 e 55), Pêro Mascarenhas (56 a 58), Lopo Vaz de Sampaio (59), Heitor da Silveira (60), Nuno da Cunha (61), Garcia de Noronha e António da Silveira (62), Estêvão da Gama (62 e 63), Martim Afonso de Sousa (63 a 67), João de Castro e sos filhs Álvaro e Fernando (67 a 72) e João de Mascarenhas (69).
La maquina del monde[modificar | modificar la font]
Terminant lo banquet, Tetis convida Gama per l'espectacle de la Maquina del Monde, l'espectacle unic de las esfèras celèstas de Ptolemèu (estròfas 77 a 144). Aquí se vei que l'engenh e las coneissenças de Camões sus la geografia, l'istòria, la mitologia, la religion, la guèrra, lo comportament uman e la navigacion, e l'astronomia (del sègle XVI, naturalamente).
Inclusas dins aquel episòdi encara i a d'autras "profecias" sus los portugueses; l'istòria dels miracles de Sant Tomé, evangelizator d'Índia (estròfas 108 a 118), amb una critica brèva mas riscada dels Jesuistas, estròfa 119; dins l'estròfa 128 una referéncia al naufragi de Camões, ont se salvèt en nadant amb Os Lusíadas, e una curiosa prevision que ditz que son òbra seriá pus famosa que sa vida afortunada).
Dempuèi, los portugueses tornan embarcar e arriban sens mai de problèmas a Lisbona, ont recebon las glòrias meritadas.
Epilòg[modificar | modificar la font]
L'epopèia se termina amb un epilòg (estròfas 145 a 156), en que lo poèta planh un còp de mai las injustícias que lo Reialme li faguèt. Enfòrça la dedicacion de l'òbra al jove rei D. Sebastião e profèita, coma òme experimentat de la vida e de las coneissenças, per li donar de conselhs: que prenga conselh dels melhors, que govèrne amb justícia, que recompense solament e totjorn qual que merita, que lute amb bravesa e intelligéncia per espandir Portugal e la fe crestiana.
Referéncias e bibliografia[modificar | modificar la font]
- ↑ Age of Discovery, 1400-1600, David Arnold, Routledge (2002) ISBN 0-415-27995-X


text:
Vièlafranca
Milafranga / Villefranque
Vièlafranca o Vilafranca[1] (Milafranga en basco, Villefranque en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Lo son nom basco ancian qu'èra Bazter, documentat Baster en 1200.
L'arriu de Niva que travèrsa la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Baiona au nòrd, Basusarri a l'oèst, Ustàrits e Jatsu au sud e Sent Pèr d'Irúber e Moguerre a l'est. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
Glèisa de Sant Bartomieu (sègle XVIIau).
-
-
-


text:
1777
Aquesta pagina concernís l'an 1777 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 24 de junh - Jean-Paul Marat es nomenat mètge dels gardas del comte d'Artés.
- 17 de decembre - Reconeissença de l'independéncia dels Estats Units d'America per Loís XVI de França.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Començament del règne de Maria I de Portugal
- març - Aliança entre l'Empèri Rus e Prússia
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra d'independéncia començada en 1776. Leis operacions militaras de l'annada foguèron magerament a l'avantage deis Insurgents. D'efècte, Washington foguèt venceire de la Princeton (3 de genier) tre lo començament de l'annada. Puei, en despiech de l'ofensiva dau generau Howe (23 de julhet - 26 de setembre) que conquistèt Filadèlfia e averèt la batalha de Germantown (4 d'octòbre) còntra Washington, leis Insurgents capitèron d'enceuclar e de constrénher a la redicion l'armada dau generau Burgoyne (7 000 òmes) a Saratoga (17 d'octòbre). Aquela victòria demostrèt la poissança de l'insureccion e favorizèt l'intrada en guèrra de França còntra leis Anglés.
Regardant lo rèsta deis afaires politics estatsunidencs, lo país adoptèt son drapèu (14 de junh) e acabèt de redigir leis articles de confederacion (15 de novembre).
Vermont[modificar | modificar la font]
Proclamacion de l'independéncia de la colonia anglesa de Vermont (15 de genier). Pasmens, en causa d'un desacòrd territòriau ambé la colonia de Nòva York, poguèt pas integrar leis Estats Units.


text:
Anjouin
Anjouin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo nòrd del departament, al limit amb los departaments de Loir-e-Doncas que e del Doncas que. A situat en la region naturala del Boischaut Nòrd.
Se situa a : 53 km de Châteauroux, 37 km de Issoudun e 10 km de Sant-Christophe-en-Bazelle.
Las municipalitats limitrophes son : Dun-lo-Poëlier, Bagneux, La Capèla-Montmartin, Sant-Julien-sus-Doncas que, Sant-Lop, Maray, Genouilly, Graçay e Orville.
Lo territòri communal a adaigat pel riu Fouzon.
Lo territòri communal es desservi per las rotas départementale : 13, 31b e 922.
La parca ferroviaire la mai prèpa es la parca de Mennetou-sus-Doncas que, situada a unitat|12|km {{}}. La municipalitat es desservie per la linha B de la ret L'Ala Bleue. L'aeropòrt mai prèp es çò aeropòrt de Châteauroux-Centre, situat a aperaquí 43 km.
La commune est située dans le nord du département, à la limite avec les départements de Loir-et-Cher et du Cher. Elle est située dans la région naturelle du Boischaut Nòrd.
Elle se situe à : 53 km de Châteauroux, 37 km d’Issoudun et 10 km de Saint-Christophe-en-Bazelle.
Les communes limitrophes sont : Dun-le-Poëlier, Bagneux, La Chapelle-Montmartin, Saint-Julien-sur-Cher, Saint-Loup, Maray, Genouilly, Graçay et Orville.
Le territoire communal est arrosé par la rivière Fouzon.
Le territoire communal est desservi par la routes départementale : 13, 31b et 922.
La gare ferroviaire la plus proche est la gare de Mennetou-sur-Cher, située à 12 km. La commune est desservie par la ligne B du réseau L'Aile Bleue. L'aéroport le plus proche est l'aéroport de Châteauroux-Centre, situé à environ 43 km.


text:
Istòria de Tolosa
Tolosa es una de las vilas principalas d'Occitània. Se situa sul flume de Garona, e son airal es ocupat dempuèi l'epòca del Neolitic. Son istòria es plan rica. Lo territòri de la vila es estat ocupat dins un primièr temps pels romans puèi pels visigòts e enfin los merovingians. Al sègle XII, Tolosa passèt jol contraròtle d'un comte.
Somari
- 1 Origina de Tolosa
- 2 Los Vòlcas Tectosages del sègle II al sègle Ièr abC
- 3 L'ocupacion romana del sègle Ièr abans J.C. al sègle II sègle aprèp J.C
- 4 Lo Reialme Visigòt
- 5 La creacion del comtat de Tolosa
- 6 L'epòca feudala
- 7 La creacion del capitolat
- 8 La fin dels comtes de Tolosa al sègle XIII
- 9 Del sègle XIII al sègle XVI
- 10 Sègle XVII
- 11 Sègle XVIII
- 12 Fin de sègle XVIII - començament del sègle XIX
- 13 L’èra industriala
- 14 Lo sègle XX, lo reviscòl tolosenc
- 15 Tolosa, uèi
- 16 Per anar mai luènh
- 17 Fonts de l’article
Origina de Tolosa[modificar | modificar la font]
Las environas de Tolosa foguèron ocupadas tre lo Paleolitic inferior. La val de Garona pòrta de traças claras d'aquela ocupacion, subretot sul sit acheulean d'En Jaca sus la comuna de Colomièrs. Lai i foguèron trobats de vestigis litics ancians. De traças d'ocupacion del Neolitic son estadas descobèrtas a Vilanòva Tolosana jos la forma d'un vilatge que teniá un grop d'abitacions de dotze ectaras, protegidas per un valat e una palissada.
D'autres testimoniatges ancians d'ocupacion que datan de l'edat del fèrre (particularament dels sègles VIII e VII son estadas detectats long de la riba drecha de Garona, mai que mai sul sit de l'ancian espital Larrey. Se tròba en particular sus aqueste sit la necropòli del quartièr Sant Ròc (Plaça dels Carmes, cap a la carrièra Fenetra), mesa al jorn en 2002[1].
Çaquelà, las originas de la vila de Tolosa son mal conegudas. Sens dobte es lo ga del Bazacle qu'afavorisèt l’installacion dels primièrs abitants. Pr'aquò, aquesta version es contestada per d'unes istorians. Una espasa de bronze testimonia çaquelà de la preséncia d’òmes 2 000 ans abans nòstra èra.
Los Vòlcas Tectosages del sègle II al sègle Ièr abC[modificar | modificar la font]
Lo primièr pòble conegut foguèt lo dels Vòlcas Tectosages, al sègle II. Tolosa èra sens dobte la ciutat principala d'aquesta poblada cèlta venguda d’Alemanha que senhorejava sul sud de França.
Trabalhant una tèrra fertila de la valada de Garona e de las planas de Lauragués, los Tolosencs coneguèron pauc aprèp una expansion demografica sens precedent. Aquesta expansion atenhèt Vièlha Tolosa, vila coneguda per sos vestigis antics nombroses, e ont d'unes veson las originas vertadièras de la ciutat. La vila deviá pas solament sa prosperitat a l’agricultura. Quand l’invasion romana aprochèt de Tolosa, los Tectosages avián ja amassat un vertadièr tresaur en espleitant l’aur d’Arièja e de las Montanhas Negras. De tòrques en aur, testimònis d'aqueste passat, son expausats al Musèu de Sant Ramon a Tolosa[2].
Cap a 121 abans J.C., la Provincia romana es organizada pels romans sus las ribas de la Mediterranèa. Contraròtlan atal l'axe comercial entre Espanha e Itàlia per la via Domitia. Los Tectosages situats lo long d'aquesta via son alara tractats coma d'aligats[3]. Lo pòble tolosenc garda 10 ans una independéncia de façada al davant del poder roman en garnison a l’entorn de Tolosa. En 109 abC, un pòble germanic, los Teutons, envadís Gàllia e bat l'armada romana. Los Tectosages ne profeichan per s'aligar amb eles e cochar la garnison romana. Mas la victòria es pas de durada, perque lo consul Marius trionfa dels Teutons e recupèra Tolosa. En 104 abC, una revòlta contra la garnison entraina una ripòsta immediata de Roma. La vila foguèt conquerida per traitesa e pilhada per Cepion (Quintus Servilius Caepio). D’aprèp la legenda, 70 tonas d’aur foguèron raubadas per Cepion. Degun sap pas çò qu’es vengut aqueste tresaur, conegut jol nom de l’« Aur de Tolosa ».
L'ocupacion romana del sègle Ièr abans J.C. al sègle II sègle aprèp J.C[modificar | modificar la font]
Pauc de mond sabon que lo primièr comèrci de Tolosa foguèt lo del vin. Lo sossòl formigueja çaquelà de tròces d’anfòras. Es pas lo vin de Lengadòc qu'assegurèt la prosperitat de la ciutat, mas lo d’Itàlia, acaminat via Narbona. Una bona partida dels cargaments èra consomida sus plaça. Las garnisons romanas, los Galleses e los ciutadans romans èran, en efièch, consomators. Lo de mai èra escampat cap a Aquitània e tot a l’entorn de Tolosa. D’autres produches de luxe seguiguèon lo camin traçat pel vin roman, de vaissèla en particular. Per dispausar de totas aquelas riquesas, la província s’adonava, en vrac, a la venda de produches agricòlas, e a la venda d’esclaus. Garona es utilizada pel transpòrt de merças sus de barcassas de fons plat e suls ancèstres de las gabaras en aval de Tolosa. Aquesta riquesa comerciala e agricòla faguèt de Tolosa la ciutat mai prospèra de la Gàllia Narbonesa[4].
Ara raligada a la vida romana, la Tolosa dels ans 70 abans J.C èra pas gaire mai qu’un pòst militar avançat. Cadun trobant son compte dins la patz impausada per la dominacion romana, es sens estat d’anma que la ciutat refusa la Gàllia de Vercingetorix. Tolosa coneguèt alara una fòrta progression demografica, atenhent 20 000 abitants al sègle Ièr aprèp J.C. Teatres, temples, escòlas e toats faguèron de Tolosa una ciutat modèrna e docila, totjorn al centre d’un comèrci regional.
Los Romans amanaigèron los premicis de la futura vila. Es delimitada per la plaça del Capitòli al nòrd, la plaça del Salin al sud, Garona a l'oèst. Dins los ans 20-30 aprèp J.C. [5], una muralha longa de tres quilomètres foguèt bastida per soslinhar la prosperitat de la colonia romana novèla. Enrodava la vila e se dobrissiá sus Garona. Constituida de bricas e de rassièrs, la muralha romana mesurava una nautor de 12 m e 2 m d'espessor[6]. Un trocet es encara visible sus la plaça de Sant Jacme prèp del palais Niel. Puèi, meton en plaça los axes de comunicacions principalas : lo cardo e lo decumanus se crosan sus la plaça Esquiròl ont se tròba lo forum. Construison tanben un teatre plaça del Pont Nòu, un temple sus la plaça Esquiròl e un anfiteatre a Ancely-Purpan. Una ret de toats permet d'evacuar las aigas usadas mentre qu'un Aqüeducte alimenta la vila en aiga potabla dempuèi las fonts de Lardena e del Miralh fins al castèl d'aiga situat plaça Roais[7].
La ciutat romana vei sa demografia amb 15 000 abitants e sa riquesa aumentar. Al nivèl cultural, Tolosa se distinguís dins lo mond roman e grèc per son escòla de lenga grèga e de retorica[8]. La vila es dirigida per d'aristocrats en tòja que los noms son estats romanizats e dont los membres benefician de la ciutadanetat romana.
Lo sègle III es marcat pel martiri de Sant Sarnin, que en 250[9] es rebalat per un taure dins la carrièra del Taure. Aqueste eveniment marca lo començament del cristianisme. Sant Sarnin refusant lo culte roman es condemnat a èsser estacat a la garra d'un taure que lo rebalarà fins que la còrda se rompa. Aquela istòria es tanben a l'origina del nom del quartièr de Matabuòu, lai ont los boièrs tuèron lo famós taure. Doas sòrres, las santas puèlas, s'ocupèron d'enterrar lo còs de sant Sarnin[10],[11].
Uèi, pauc de traças o de monuments romans son pervenguts fins a nosautres. Sol un tròc de muralha es visible plaça de Sant Jacme prèp del Palais Niel e de restas de l'anfiteatre de Purpan son de testimònis d'aquela epòca. Aquò s'explica en granda partida pel material principal de las construccions romanas qu'es la brica. Contràriament a d'autras vilas romanas construchas de pèira de talha, Tolosa es estada oblijada d'utilizar l'argila de la valada per fabricar de bricas per sas construccions. Òr la brica es un material fòrça mens resistent que la pèira. Las reconstruccions successivas an fachas a partir e suls ancians bastiments romans[12]. Uèi, la basa dels edificis romans e dels amainatjaments urbans son enterrats jos 3 a 5 m del pavat tolosenc. Darrièrament, la construccion del mètro de Tolosa a permés de far avançar las coneissenças sus la Tolosa antica[13].
Lo Reialme Visigòt[modificar | modificar la font]
La fin del sègle III marca, per Euròpa, la fin de la dominacion romana. Relativament protegida dels brigands per sas muralhas, la vila de Tolosa escapa a la pujada franca en 260. Lo cristianisme pren pè a l’entorn de la vila gràcia als esfòrces de l’evesque sant Sarnin. Enterrat a l'exterior de l'encinta, segon l'usatge antic, a l'emplaçament de l'actuala basilica de Sant Sarnin, la reputacion d'aqueste personatge permet a la primièra comunautat crestiana de se constituir.
Puèi son los Visigòts qu'envasisson la ciutat en 418. La populacion veirà totjorn d’un marrit uèlh la preséncia germanica. Los Galloromans cristianizats e los visigòts pòrtan pas los meteisses vestiments, ni an pas las meteissas costumas. Los envasidors se passaràn rapidament del sosten roman per prene lor independéncia e regnaràn fins en 507. Çaquelà, preferissent Tolosa a Bordèu, los Gòts fan de Tolosa la capitala de lor Reialme novèl. Coneguda jol nom de « Reialme de Tolosa », la dominacion s’espandís de Léger a Gibartar. Teodoric II ven rei dels Visigòts e de Tolosa en 453. Aquesta nominacion marca l'independéncia del Reialme Visigòt e la mesa en plaça d'institucions e de bastiments reials. Atal, en 1987, la destruccion de l'ancian espital Larrey descobrís las ancianas fondacions del palais reial[14]. Aqueste estatut novèl profiecharà longtemps a la vila. Sola la cultura rapròcha los visigòts dels Galloromans.
Lo cristianisme pren son expansion a Tolosa amb l'evesque Exupèri que faguèt construire la primièra basilica de Sant Sarnin en 403. La catedrala de Sant Estève, la glèisa de la Daurada e la glèisa de Sant Pèire de las Cosinas sortisson tanben de tèrra. La vila s’espandís totjorn mai e d'ostals d'abitacion nombroses son construches. La brica es largament utilizada coma o pròvan los forns de calç descobèrts jol Musèu de Sant Ramon.
Los galloromans demòran majoritaris a Tolosa. En 462, amb l'aveniment d'Euric, lo poder visigòt es pus violent e lo rei vòl impausar l'arianisme. Los catolics son persecutats e d'unes luòcs de cultes desmontats. Es tanben jos son règne que lo Reialme dels Visigòts es lo mai espandit, anant de Léger a Durença en englobant una granda partida d'Espanha. En 484, Alaric II succedís a son paire Euric.
Clodovèu metèt fin a la dominacion visigòta e a l'expansion de l'arianisme en 507, e ramenèt Tolosa a un reng inferior. Copada de Narbona, la vila foguèt declarada Aquitana. De fe catolica, los Francs seràn melhor acolhits que lors predecessors. Aqueles faràn de la ciutat una vila militara, darrièra muralha contra lo Reialme de Toledo, fièu novèl dels Visigòts, e aquò fins al sègle VII.
La creacion del comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
A partir del sègle VII, l’istòria de Tolosa es pro escura. A la favor de las successions merovingianas, la vila ven la capitala d’un territòri important, que s’espandís dels Pirenèus fins a Léger, jos l’autoritat d’un duc, tanben comte de Tolosa, e que pren de còps lo nom de Reialme d’Aquitània. Tolosa servís tanben de plaça-fòrta fàcia a Septimània a l'Èst, senhorejada pels visigòts tre la fin del sègle VI. En 721, Carles Martèl reconeis l’independéncia d'aqueste ducat. Lo duc Eudes fa recular l’envasidor arabi al moment del sètge de Tolosa en 721. Venguda de la peninsula iberica, l’armada d’El-Samah patirà una brava desfacha. Mens conegut que lo de Peitieus, en 732, aqueste sètge seriá estat determinant per l’avenidor de França[15].
Lo rei franc Pepin lo Brèu metèt fin a l'independéncia del ducat en 768. Mes en dangièr a la batalha de Roncesvals en 778, Carlesmanhe decidiguèt la creacion del Reialme d’Aquitània. Fisèt lo comtat de Tolosa a Corson, puèi a son pròpri cosin Guilhèm. Son los dos primièrs comtes tolosencs. Lo perilh sarrasin faguèt de la vila una plaça fòrta d’ont partissián a la prima los conquerents carolingians. L’armada de Carlesmanhe va fins a Barcelona e l’emperaire crèa una zòna de securitat al sud dels Pirenèus, la marcha d'Espanha.
Pepin Ièr, lo felen de Carlesmanhe, tempta de prene son independéncia e avia la reconstruccion d'Aquitània. Son filh Pepin II tempta de conquerir Aquitània en 840. Carles lo Calv, dont l’autoritat èra atal escarnida, met en mai de 844 lo sètge davant Tolosa, defenduda per Bernat de Septimània : aquel sortís per negociar, mas es fach presonièr, puèi lèu jutjat e decapitat; Carles li reprochant d’aver compromés la reputacion de sa maire Judit de Bavièra, e son oportunisme a la batalha de Fontenoy-en-Puisaye. Deu çaquelà levar lo sètge, Pepin II avent destruit son armada de secors[16]. Reïtèra sa temptativa en 849 e profèicha de la traïson del comte Fredelon per tornar conquerir la vila, e restacar atal Tolosa a la Francia occidentalis[17]. En 862, Tolosa es pilhada pels Vikings del cap Hasting[18].
L'epòca feudala[modificar | modificar la font]
La fin dels Carolingians marca lo començament de la feudalitat. Durant tota l'Edat Mejana, Tolosa serà dirigida per sos comtes.
Al començament del millenni, l’actitud derivanta del clergat e la confiscacion de la glèisa pel poder tolosenc entraïnan una degradacion del culte. La glèisa de Sant Sarnin, la basilica de la Daurada e la catedrala de Sant Estève son mal entretengudas. De corrents religioses novèls apareisson, coma la refòrma clunisiana[19].
L’evesque Izarn, sostengut pel Papa Gregòri VII, temptèt de metre bon òrdre a tot aquò. Confisèt la Daurada als abats clunisians en 1077. A Sant Sarnin, rencontrèt una fòrta oposicion en la persona del prevòst Raimon Gayrard, lo qual venià de bastir un espital pels paures e prepausava de bastir una basilica. Sostengut pel comte Guilhem IV, sant Raimon obtinguèt finalament del Papa Urban II de consacrar l’edifici de Sant Sarnin en 1096, aqueste anant al concili de Clarmont-Ferrand per predicar la Primièra Crosada[20]. Las garrolhas religiosas venián de revelhar la fe dels Tolosencs. Aquesta renaissença s’acompanhèt d’una progression demografica novèla, afavorida per una agricultura tecnicament pus performanta. La vila ven una de las màgers d'Euròpa al sègle XII[21].
Es a aquela ocasion que los barris de Sant Miquèl e Sant Çubran foguèron bastits. Lo pont de la Daurada permetèt en 1181 de religar Sant Çubran a las pòrtas de la vila. Los barris de Sant Sarnin e de Sant Pèire de las Cosinas coneguèron tanben una expansion notabla. D'artesans nombroses prenon possession de las carrièras e carrieròts de l'antica Tolosa entre la carrièra de Sant Roman e la carrièra d'Alfaro. Totas aquelas carrièras pòrtan encara lo nom dels mestièrs dels artisans : carrièra dels Cambis, dels Filatièrs o dels Cotelièrs. Es tanben a aquela epòca que la muralha feudala es construcha, versemblablament lo long dels actuals grands baloards d'Estrasborg, d'Arcòl, de Lascròssa e d'Armand Duportal[22].
La creacion del capitolat[modificar | modificar la font]
La fin del sègle XI marca lo despart del comte Raimon IV per las crosadas. Morís en 1105 davant lo sètge de Trípol. Tolosa serà assetjada mantun còp, al fial de las guèrras de successions que se'n seguiguèon. En 1119, lo pòble tolosenc auça Anfós Jordan al poder comtal. Aqueste darrièr li ne serà reconeissent perque aleugierà taxas e impòstes en levant la tòlta e la quèsta. A la mòrt del comte en 1147, una administracion de 8 capitulars es creada jol nom de « comun conselh de la Ciutat e dels barris ». S’agís del capitolat, una administracion municipala tipicament tolosenca. Jos la protection del poder comtal, a la carga de reglamentar los escambis e de far aplicar las leis. Son los capitols, que lors primièrs actes datan de 1152. En 1176, lo capitolat comportava ja 12 membres, cadun representant un quartièr de Tolosa, o un barri[23]. Lo poder dels cònsols s’opausèt rapidament a lo del comte Raimon V. Los Tolosencs foguèron devesits sul subjècte, e es aprèp 10 ans de lucha, en 1189, que lo conselh municipal obtenguèt la somission del comte.
En 1154, Raimon V de Tolosa esposa Constança, sòrre del rei de França Loís VII. Rebota los atacs del rei d'Anglatèrra, Enric II Plantagenèst[24]. En 1190 comencèt la construccion del futur Capitòli, l'ostal comun, lo sèti del conselh municipal. Ara del nombre de 24, e versemblablament elegits, los Capitols s’autrejan los dreches de polícia, de comèrci, d’impausicion e provòcan de conflictes amb las vilas vesinas. Tolosa ne sortirà generalament vencedora, espandent atal la dominacion de la patria tolosana.
Malgrat l’intervencion del poder reial, l’administracion dels Capitols farà de Tolosa una vila relativament independenta pendent prèp de 600 ans, fins a la Revolucion. Per l’anecdòta, los jogaires de l'Estadi Tolosenc, l’equipa de rugbi locala, arbòran uèi las colors roge e negre dels Capitols.
La fin dels comtes de Tolosa al sègle XIII[modificar | modificar la font]
Lo catarisme es una doctrina venguda de Bulgaria que profèssa la separacion del material e de l'espiritual tre lo sègle X. S’opausa en aquò a la confession ortodòxa. Los catars s’espandisson progressivament en Euròpa e mai precisament en Occitània al sègle XII. Tolosa e Albi venon dos luòcs d'implantacion importants e durables pels catars d'ont lo nom de còps emplegat d'« Albigeses » per los designar. Tolosa ven en 1167 una de las cinc Glèisas cataras independentas regetant la poténcia catolica. Lo catarisme e lors adèptes venon rapidament la cibla de la Glèisa Romana. Son alara condemnats coma eretics.
Simon de Montfòrt èra un dels senhors qu'aguèron la carga de los exterminar al moment de la Crosada dels Albigeses proclamada en 1209. Tolosa foguèt pas esparnhada per vam catar. Los blancs ortodòxes percaçavan los negres eretics dins las carrièras de Tolosa. L’evesque Foulques profiechèt de çò que los eretics èran sos creancièrs per encoratjar aquesta recèrca. Qualques Tolosencs rejunguèron los crosats blancs, d’autres aportèron lor ajuda als assetjats. Los cònsols volguèron pas devesir encara mai la populacion tolosenca e defisèron l’autoritat pontificala en designant pas los eretics. Lo comte Ramon VI, protegent los catars, estigmatizèt l’eresia tolosenca[25].
En 1211, lo primièr sètge de Tolosa per Simon de Montfòrt foguèt un fracàs mas dos ans mai tard, infligiguèt a l’armada tolosenca una terribla desfacha a Murèth. Jos la menaça d’eexcutar d'osttges nombroses, entrèt dins Tolosa en 1216, e se nomenèt comte. Simon de Montfòrt foguèt tuat d’una pèira al sètge de Tolosa de 1218. Fins al darrièr sètge, los crosats seràn asprament combatuts pels Tolosencs. Loís VIII decidirà finalament d’abandonar en 1219[26]. Ramon VI sabèt grat als Tolosencs d’aver preservat ses interèsses, e abandonèt sas darrièras prerogativas als capitols. Ramon VII de Tolosa li succediguèt en 1222. Mas fàcia a la crosada novèla aviada per Loís VIII, Ramon VII capitula e signa lo Tractat de Meaux-París lo 12 d'abril de 1229[27]. Per aqueste tractat, l'Universitat de Tolosa es creada, la segonda aprèp París, amb quatre teologians, dos decretistas (canonistas) e dos gramaticians.
En 1233 e 1234, de tribunals d'Inquisicion son meses en plaça pel Papa Gregòri IX. Los catars son tracats per l'òrdre dels Fraires predicaires fondat per Domèrgue Guzman e installat dins lo convent dels Jacobins en cors de construccion fins en 1340. La repression envèrs los catars s'accentua en 1241. En 1249, Anfós de Peitieus succedís a Ramon VII e administra la vila dempuèi París. Lo comtat de Tolosa fòrt redusit dempuèi la darrièra crosada es alara pauc a pauc integrat al Reialme de França[28].
Del sègle XIII al sègle XVI[modificar | modificar la font]
En 1271, lo rei Felip III l'ardit manda lo senescal de Carcassona per dirigir la vila de Tolosa. Lo poder monarquic representat pels foncionaris e los servicis reials remplaça pauc a pauc lo dels capitols qu'auràn sonque un ròtle de gestion de la vila coma l'òrdre public o las vias[29]. La vila va rapidament prosperar entre 1271 e 1370 e ven la quatrena vila del Reialme amb 40 000 abitants. En 1309, la mòrt de Pierre Authié marca la fin del catarisme a Tolosa. Lo sègle XIII marca lo començament de la construccion de bastiments nombroses d'estil gotic. Atal, la glèisa dels Jacobins e sas clastras demòran l'ensemble d'art gotic meridional melhor conservat de Tolosa. Es estat construch pels fraires Predicaires entre 1230 e 1340 e possedís un convent, unas clastras, una granda sala capitulara e una glèisa impausanta que sas vòlas fòrman un « palmièr » naut de 22 mètres. Mantuna catastròfa pontua aquel periòde : en 1281, lo Pont Vièlh s'esfondra jol pes dels abitants venguts assistir a l'immersion de la crotz mentre qu'en 1298, los aigats de prima destrusisson los ponts sus Garona, levat lo pont de la Daurada[30]. Mantun incendi van devastar lo centre-vila. En 1306, Felip lo Bèl avia una politica antisemita e de josieus nombroses son persecutats a Tolosa. En 1320, d'illuminats, « los pastorèus », persecutan tornarmai los josieus e ne tuan prèp de 152.
Al sègle XIV, Tolosa es en crisi. L'agricultura de Lauragués capita pas a subvenir als besonhs de las populacions e cal importar lo blat d'Itàlia o del Reialme d'Aragon. A partir de 1348, la pèsta tua los tolosencs que se refugian dins las campanhas. La Guèrra de Cent Ans melhora pas la vida dels tolosencs que la vila deu finançar l'esfòrç de guèrra e pagar la rançon del rei Joan lo Bon fach prisonièr en 1356 a Peitieus[31]. La populacion tolosenca va alara patir d'una fòrta descreissença e en 1398, la vila compta pas pus que 24 000 abitants.
Lo sègle XV comença amb la creacion del Parlament tolosenc per Carles VII. Prometent una exempcion de taxas, lo rei enfortís atal son poder e desfisa l’administracion dels Capitols. Investit de dreches de jurisdiccion, lo parlament ganharà apuèi son independéncia politica. Aqueste sègle es tanben lo teatre de disetas nombrosas. Las rotas son pas pus seguras, e Tolosa patís un terrible incendi en 1463. Las abitacions situadas entre l’actuala carrièra Alsàcia-Lorena e Garona son deimadas. Lo 7 de mai de 1463 lo Grand incendi de Tolosa, dins la vila medievala, destrusiguèt los tres quarts de la ciutat e arroïnèt mantuna glèisa, convents e autres edificis publics. Propagat per un vent violent a travèrs de las carrièras estrechas, bordadas d'abitacions de pans de fusta, espandiguèt sos degalhs fins a l'ostal de vila. A mai la vila coneis una expansion demografica novèla, entraïnant una vertadièra crisi del lòtjament.
La prosperitat venguda del pastèl (1463-1561)[modificar | modificar la font]
Perseguent l’activitat textila de la vila, lo comèrci del pastèl pren s'espelís a partir de 1463. Es lo periòde pus prospèr de l’istòria tolosenca. Son representant mai ric es Pèire d'Assesat, celèbre per son ostal remirable.
Al mitan del sègle XVI, l’Universitat de Tolosa compòrta prèp de 10 000 estudiants. Lo corrent umanista travèrsa sas parets e los universitaris son sovent preses d’agitacion. L’Inquisicion contunha d’installar de lenhièrs nombroses.
En 1533, la Bèla Paula recep Francés Ièr. En 1562, la reforma protestanta provòca de combats de carrièra entre calvinistas e catolics, e l’incendi de gaireben 400 ostals.
D’Assezat es expulsat, al meteis temps que començan trenta dos ans de guèrra civila. Los protestants son rapidament espotits, e tre 1563-64, una Liga es formada pels capitols e lo Parlament per defendre lo catolicisme[32].
Carles IX passa dins la vila al moment de son torn de França reial (1564-1566), acompanhat de la Cort e dels Grands del Reialme : son fraire lo duc d’Anjau, Enric de Navarra, las cardinals de Borbon e de Lorena[33].
Lo chaple de Sant Bertomieu (24 d'agost de 1572 a París) se repetís a Tolosa lo 6 d'octobre. Mentre que 300 protestants èran estats meses en prison lo 31 d'agost, tres conselhièrs al Parlament son condemnats per « subversion » per la guèrra de 1562. Lo 4 d'octobre, la rumor d’òrdres secrets del rei s'espandís en vila, e malgrat lo governador lo vescomte de Juèsa, un soslèvament fòrça la preson, e la mitat dels prisonièrs protestants son massacrats[34].
Sègle XVII[modificar | modificar la font]
L’accession al tròn d’Enric ⅠⅤ metèt fin als trobles tolosencs. Lo Parlament se somet e l’edicte de Nantas es acceptat en 1600. Los Capitols pèrdon las darrièras influéncias que lor demòran. En 1622, al cors d’una guèrra de religion novèla, la vila es presa per Loís XIII[35]. Un flagèl plan mai grèu que la Fredonda va tocar Tolosa en 1629 e en 1652, en fasent de milierats de victimas : la pèsta.
Pel primièr còp, la municipalitat e lo Parlament prenon amassa de mesuras per assistir los malorals que patisson de l’epidemia. Fòrça membres del clergat daissan la vila. Los Tolosencs mai rics fugisson tanben, e sols los doctors son constrenches de demorar. La famina obliga lèu los qualques Capitols qu’an pas abandonat la vila a aplicar una interdiccion de sortida als maselièrs e als fornièrs.
L’Ospici de La Grava albèrga los pestiferats en quarantena. Lo prat dels Sèt Denièrs aculhirà, el tanben, de malauts nombroses dins de condicions precàrias. Abans de tampar sas pòrtas, la vila ven un refugi de mendiants atirats per una infraestructura medicala qu’espèran melhora qu’a la campanha. L’argent manca per noirir tota aquesta populacion, e de requisicions son ordenadas. Als piègers moments de la crisi, los rics se veson atribuir la responsabilitat dels paures.
En 1654, quand la segonda epidemia s’atudèt, la vila èra devastada. Los periòdes de remission, çaquelà, foguèron l’ocasion de realizar dos projèctes màgers : lo Pont Nòu en 1632 e lo Canal de las Doas Mars en 1682. Aqueste sègle trebolat s'acabarà per una darrièra famina, en 1693.
Lo sègle XVII marca tanben l’arribada d’una associacion secrèta, l’Aa (associatio amicorum), qu'acampa de membres del clergat e d'universitaris, e predican una fe exacerbada. L’influéncia d'aquesta organizacion se farà sustot sentir al sègle XVIII.
Sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Seriá malaisit de qualificar los ans qu'an precedit la Revolucion. Divèrses corrents artistics, religioses, o arquitecturals an percorregut la ciutat durant lo sègle XVIII.
Loís de Mondran es l’instigator d’un urbanisme novèl, versemblablament inspirat per son sejorn dins la capitala. Las principalas realizacions d'aquesta epòca son lo Grand Redond, lo Cors Dillon, e la faciada del Capitòli.
En 1770, lo cardinal Lomeni de Briena pausa la primièra pèira del canal que portarà son nom. Acabat sièis ans pus tard, lo canal acaba de religar la Mediterranèa a l’Atlantic, lo Canal de las Doas Mars al Canal lateral a Garona. Lo punt de joncion es conegut jol nom dels Ponts Bessons.
La vila s’emborgesís, apaurissent los pus desprovesits, e enriquissent la noblesa e lo clergat. Los arquitèctes locals e los escultors son meses a contribucion pels particulars. La Reinariá serà la residéncia d’estiu del marit de la comtessa del Barri.
Tolosa a pas doblidada sa fervor religiosa tradicionala, quitament se la fin del sègle marca un cèrt declin. De confrairiás novèlas apareisson, la mai celèbra es la dels Penitents blaus, oficiant a la glèisa de Sant Jeròni. Lo Parlament, infiltrat per l’Aa (vejatz sègle XVII), reglamenta la vida religiosa, e condemna los protestants.
Es dins aqueste contèxt dificil qu’esclata l’afar dels Calàs (vejatz Joan Calàs). Aqueste afar mòstra a quin punt lo Parlament a pres la direccion de la vila, perque es el que prononciarà la condemnacion a mòrt de Joan Calàs.
Sociosa per son autonomia, lo pòble tolosenc sosten lo Parlament quand aqueste es menaçat per la monarquia. Es lo Parlament de Tolosa que nomena los Capitols, que lo capítol es alara redusit a uèit representants. Caldrà una Revolucion per que la vila escape a l’empresa dels parlamentaris.
Fin de sègle XVIII - començament del sègle XIX[modificar | modificar la font]
La Revolucion modifica lo ròtle de la vila, e mai son estructura politica e sociala.
D’en primièr, la vila es estada espectatritz dels movements parisencs. L’anonci de las manifestacions del 14 de julhet de 1789 a un resson relatiu, pontuat per qualques pilhatges. Cinc meses pus tard, quand lo Regim Ancian es abolit, es plan diferent. Los parlamentaris e los capitols luchan per conservar lors privilègis, manifèstan lo 25 de setembre, e son pas gaire sostenguts per una populacion que reconeis pas pus sos protectors passats.
L’empresa regionala de Tolosa, autan assegurada per son Parlament, es ara reducha a las dimensions d’un departament, Nauta Garona. Lo clergat se deu plegar a la Constitucion civila impausada per l’Assemblada Constituenta, la quala nomena un arquevesque tolosenc novèl, en prejudici de Lomeni de Briena. Una partida de la populacion es ostila a aquelas reformas que grèujan sos ancians privilègis.
Las prerogativas dels capitols son abolidas lo 14 de decembre de 1789. Josèp de Rigaud es lo primièr cònsol, es elegit lo 28 de febrièr de 1790.
En 1793, pendent la Comuna, Tolosa refusa de s’aligar a Provença e a Aquitània per montar sus París. Apuèi, las perspectivas de la guèrra contra Àustria e las de las resisténcias interioras entrainan la Terror, qu'elimina a Tolosa una partida dels refractaris a la Revolucion.
En agost de 1799, la vila fortificada resistís a l’assaut dels insurgents reialistas, al moment de la primièra batalha de Tolosa[36]. L’arribada de Napoleon al cap del regim novèl, puèi de l’Empèri, restablís parcialament l'estatut regional de la vila. L’emperaire fa quitament l'onor d’una visita en 1808, fisant en particular las clastras de la Daurada a la manufactura de tabat.
Lo 10 d'abril de 1814, la batalha de Tolosa opausa los ispanobritanics del marescal Wellington als franceses del marescal napoleonian Soult, que, mentre que pervenon a resistir, son contrenches de se retirar. L’armada del Feld-Marechal Wellington i es aculhida per un grand nombre de reialistas, preparant Tolosa a la Restauracion de Loís XVIII. La vila ròsa es estada, doncas, lo teatre de la darrièra batalha francoanglesa sul sòl francés[37].
L’èra industriala[modificar | modificar la font]
La construccion e la dobertura de la gara Matabuòu, en 1856, va marcar una virada dins l'istòria de Tolosa, la vila se tròba d’ara enlà religada a la capitala e a l'èra novèla e prometeira dels transpòrts. Es alara que se substituís los baloards a las muralhas, que s'acaba la plaça del Capitòli e que se decidís de traucar las artèrias grandas (coma la carrièra de Metz e la carrièra d'Alsàcia-Lorena que tiran lor denominacion del clima ostil a la Prússia victoriosa de França en 1870 e conqueridora d'Alsàcia e de Lorena) sul modèl dels traucaments grands efectuats a París pel prefècte Haussmann. Los trabalhs borrolhan lo centre de Tolosa, que pèrd pauc a pauc son atmosfèra medievalassa.
L'aigat de Garona de 1875 devasta mai de 1000 ostals e tua 200 personas. Destruís tanben lo pont suspendut de Sant Pèire e lo pont de Sant Miquèl. Lo marescal Mac-Mahon, president de la Republica, s'exclamarà « Quant d'aiga, quant d'aiga ! ». Aqueste aigat, de 6,20 m al dessús de son estiatge, foguèt desenclavat per las importantas precipitacions del mes de junh de 1875 e per la fonda de las nèus dins los Pirenèus[38].
Lo sègle XX, lo reviscòl tolosenc[modificar | modificar la font]
Lo començament del sègle XX es marcat per l'expansion importanta de la populacion Tolosenca. Aquò es lo resultat de l'exòde rural de las campanhas del Sud-oèst mas tanben de la combinason dels èrms successius d'immigrats quitant los regims faissistas de lors païses d'origina (los franceses del Nòrd durant la Primièra Guèrra Mondiala, los Italians dins los ans 1920 amb l'arribada de Mussolini al poder e los Espanhòls fugissent lo regim franquista). La calma tornada, 25 000 Espanhòls demorèron a Tolosa, e influencièron fòrtament lo mòde de vida tolosenc. Uèi, òm la considèra encara coma la mai espanhòla de las vilas franceseses.
La guèrra de 1914-1918 buta Tolosa (situada geograficament a l’abric dels atacs enemics) a s'industrializar d'un biais màger (las grandas industrias èran pas que la dels tabats e de la podrariá). Atal en 1915, s'i installa d'industrias quimicas e mai de talhièrs d'aviacion (Latécoère), que donaràn naissença aprèp la guèrra al famós servici de l'Aeropostala.
En 1963, Tolosa es causida per venir una de las uèch metropòlis d'equilibri del país. Lo govèrn essent enfin decidit a rompre la macrocefalia de París, serà vodada a las activitats aeronauticas e espacialas.
La reforma regionala plaça Tolosa coma capitala de la pus granda region francesa, e mai l'expansion economica e industriala d'Ariane e d’Airbus dòpa la creissença demografica de la vila, li aportant un aspècte positiu de vila en movement e en plena expansion.
Per alhors, Tolosa aculhirà un èrm novèl d'immigracion a l'endeman de la Guèrra d'Argeria evaluat a 25 000 personas, butant la vila a s'espandir a l'oèst cap a las banlègas e a construire de grands ensembles coma la celèbra ciutat del Miralh, concebuda a l'epòca pels melhors arquitèctes mondials e qu'èra destinada a lotjar mai de 100 000 personas. Parallèlament, d'òbras de renovacion son aviadas dins lo centre istoric e mai d'infrastructuras de transpòrts novèlas (mètro e bus) e d'espacis d'estacionament novèls de còps pas gaire integrats dins lo vièlh teissut urban (es lo cas dels sèt estancis del parking dels Carmes que se quilhan en luòc e plaça d'un mercat cobèrt metallic elegant datant de 1892).
Tolosa, uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, Tolosa es una metropòli de vocacion europèa e mondiala. Son aglomeracion es, tornarmai, pus importanta que la de Bordèu. Al ritme de creissença actual (+15 000 abitants per an), dintrarà dins lo cercle tampat de las aglomeracions francesas de mai d'un milion d'abitants, darrièr París, Lion e Marselha, mas davant Lilla e Niça. Aquò ja es lo cas de son airal urban espandit e pauc dense.
Tolosa demòra malgrat tot encara afeblida per sa relativa distància amb París (5 h 10 en tren e mai de sièis oras en veitura) e amb las autras vilas europèas. Aquesta situacion es accentuada per la manca de ligason TGV que los projèctes actuals prometon al mai lèu per 2016. D'elegits aquitans fòrt nombroses opausan aquesta linha al projècte d'una linha de Granda Velocitat a destinacion d'Espanha via lo País Basc. Una partida considerabla dels fluxes de viatjaires transitan per l'aeropòrt de Tolosa-Blanhac que demòra de luènh la primièra plateforma aeroportuària de tot lo grand sud-oèst francés e la 4ena en defòra de París, talonant Marselha-Provença, amb environ sièis milions de passatgièrs per 2006.
La vila es pas pus uèi unicament lo simbòl del consortium Airbus quitament se aqueste darrièr quita pas d'espandir sas installacions industrialas (novèl sit aeroconstellacion per la construccion de l'A380). Tolosa pren a present la forma d'una concentracion tecnopolitana de talha europèa que tempta de compensar los risques ligats a una tròp fòrta monocultura industriala en desvolopant d'especializacions çaquelà ja presentas coma l'industria espaciala per la quala la vila aculhirà lo sèti del programa europèu Galileo o encara las sciéncias del vivent amb d'ambicions europèas noiridas a travèrs la realizacion del futur canceropòli sul sit d'AZF.
Centre cultural francés de primièr plan, Tolosa dispausa d'un vivièr estudiant fòrt important que ne fariá la primièra vila estudianta de província, títol que li disputa Lilla, mas sustot Lion. D'equipaments culturals novèls son estats aviats dempuèi los ans 1990 coma lo centre de congrèsses Pierre Baudis, lo Teatre nacional de Tolosa (TNT), los Tuadièrs, la ciutat de l'Espaci, lo Zenit e pus recentament la granda mediatèca José Cabanis.
Beneficiant atal d'un taus de notorietat elevat e sustot d'un imatge particularament positiu, la vila ròse quita pas d'atirar d'abitants novèls (pus fòrt saldo migratòri positiu de França), que siá per son ambient de vida (regularament consacrat dins los palmarès de la premsa nacionala) o per son economia en plena expansion.
Revelator d'aquesta tendéncia, Tolosa èra la sola vila francesa qu'apareissiá dins un palmarès establit per la revista americana Newsweek (datat del 3 de julhet de 2006) presentant las dètz metropòlis actualas mai abans-gardistas de la planeta. La vila se plaçava atal a la quatrena plaça, just entre Londres e Nanchang (China).
Per anar mai luènh[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Istòria de Tolosa, sul sit de la comuna de Tolosa.
- L'imprimeriá a Tolosa : istòria de l'imprimeriá e de l'edicion a Tolosa.
- Palladia-Toulouse.net : istòria de Tolosa dins l'Antiquitat, dels Cèltas als Visigòts.
Fonts de l’article[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, Tolosa, Lo Pérégrinateur Editor, 2006, (ISBN 2-910352-44-7)
- Taillefer (Michel) (dir.), Fournier (Georges), Olivier (Jean-Marc), Pailler (Jean-Marie), Pradalié (Gérard), Pech (Rémy), Zytnicki (Colette), Nouvelle istòria de Tolosa, Tolosa, Privat, 2002, 383 p.
- Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, deuxième edicion, 1961, Éditions Édouard Privat,
- Michel Labrossa, Philippe Wolff, Marcel Durliat, Bartolomé Bennassar, Brunot Tollon, Jacques Godechot, Histoire de Toulouse, 1974, Éditions Privat, (ISBN 2-7089-4709-5)
- Christian Cau, Petite Histoire de Toulouse, 1987, Éditions Loubatières, (ISBN 2-86266-046-9)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.8
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.10
- ↑ Philippe Wolf, Histoire de Toulouse, 2en edicion, 1961, edicion Privat, p.25
- ↑ declara Pomponius Mela citat per Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.27
- ↑ J.M. Pailler & al. "Toulouse, nouvelles recherches sur Toulouse et son territoire dans l'Antiquité", p. 214-217
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.14
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.16
- ↑ Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.27
- ↑ Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.28
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.20
- ↑ Las Santas Puèlas o la destinada de Saturne
- ↑ Philippe Wolff, Histoire de Toulouse, p.29
- ↑ Dorsièr de premsa : Mètro e arqueologia a Tolosa
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.28
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p 39
- ↑ Michel Dillange, Les comtes de Poitou Ducs d'Aquitaine (778-1204), La Crèche : Geste éditions, 1995, 303 p. (ISBN 2-910919-09-9), p 41-42
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p 41
- ↑ Michel Dillange, op. cit., p 29
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.47
- ↑ Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, ed. Presses universitaires de France, coll. Que sais-je ?, 1982, pagina 24
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.48
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.49
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.55
- ↑ Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, éd. Presses universitaires de França, coll. Que sais-je ?, 1982, pagina 30
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.63
- ↑ Emmanuel Leroy Ladurie, Histoire du Languedoc, éd. Presses universitaires de França, coll. Que sais-je ?, 1982, pagina 42
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.65
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.68
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.71
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.77
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p. 80
- ↑ Pierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8 ), p. 255
- ↑ Pierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8 ), p 255
- ↑ tPierre Miquel, Les Guerres de religion, Club France Loisirs, 1980, (ISBN 2-7242-0785-8 ), p 287-288
- ↑ Gérard Folio. La Ciutadèla e la plaça de Sant Joan Pè de Pòrt, de la Renaissença a l’Epòca Contemporanèa, in Cahier du Centre d’études d’histoire de la défense n° 25 Histoire de la fortification, 2005 ISBN 2-11-094732-2, En linha [1], consultat lo 3 març de 2007 p 36
- ↑ Jean Odol : L'insurrection royaliste d'août - setembre de 1799 en Lauragués.
- ↑ Anne Le Stang, Histoire de Toulouse illustrée, p.150
- ↑ Spécial météo a Toulouse, L'express, n°2948, setmana del 3 al 9 de genièr de 2008, Los aigats mai devastators, p.II


text:
-499
Aquesta pagina concernís l'an -499 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Recepcion favorabla de l'ambaissada dei ciutats grègas d'Ionia en revòuta còntra l'Empèri Aquemenida. D'efèct, inquieta deis intrigas menadas per l'èx-tiran Hippias exilat a la cort pèrsa, Atenas mandèt un còrs expedicionari de 20 naviris per sostenir l'insureccion (Eretria mandèt 5 naviris suplementaris). Aqueu còrs participèt a de combats durs còntra lei fòrças aquemenidas e lei subrevivents se retirèron l'annada seguenta.
Esparta[modificar | modificar la font]
Recepcion de l'ambaissada dei ciutats grègas d'Ionia en revòuta còntra l'Empèri Aquemenida. Pasmens, Lacedemònia refusèt d'intervenir dins leis afaires d'Anatolia.


text:
Joan de l'Ors
Joan de l'Ors es un dels personatges legendaris mai coneguts dins Occitània tota. Son paire, un ors dels Pirenèus, aviá capturat una femna amb la qu'aguèt un dròlle: Joan de l'Ors. Gràcias a son paire l'enfant èra d'una fòrça colossala que li serviriá mai tard dins sas aventuras.
La tematica del filh de l'ors se retròba dins un bon nombre de contes del mond e es probablament un dels tèmas mai presents de pertot. Es conegut subretot a l'entorn dels Pirenèus, en Occitània e en Catalonha (jol nom de Joan de l'Ós).
Aquesta istòria foguèt mençonada mantun còp dins l'òbra de Frederic Mistral, mai que mai dins Mirèlha.
Personatges de l'istòria[modificar | modificar la font]
Durant son viatge Joan de l'Ors trobèt dos personatges subreumans que l'acompanharàn dins sas aventuras:
- Virapalets, un colòs que jogava al palet amb de ròdas de molin.
- Viramontanhas, un omenàs capable de desplaçar las montanhas a còps d'espatla.
Publicacions divèrsas[modificar | modificar la font]
L'escrivan lengadocian Andrieu Lagarda publiquèt una version de Joan de l'Ors tre 1968 que coneguèt divèrsas reedicions. En 1996, Sèrgi Carles creèt un jòc de cartas basat sul conte, Los jòcs de Joan de l'Ors, per privilegiar las activitats de lengatge en occitan.


text:
896
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 896 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Gràcias a la formacion d'una aliança ambé lei Petchenegues qu'intrèron en guèrra còntra leis Ongrés, lei Bulgars poguèron tornarmai menaçar la frontiera bizantina. Dins lo corrent de l'estiu, doas armadas importantas s'afrontèron e lei fòrças de Simeon Ièr anientèron lei fòrças bizantinas (batalha de Bulgarophygon). Leon VI deguèt acceptar de signar una patz fòrça favorabla ai Bulgars ambé lo pagament d'un tribut anuau important. Aqueu tractat demorèt en aplicacion fins a sa mòrt e li permetèt de se concentrar sus la frontiera orientala.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Mesopotamia Auta onte lo califa Al-Mutadid menava dempuei 893 còntra lei rebèls nombrós installats dins la region, captura dau cap kharigista Harun ibn Abdallah que foguèt executat a Bagdad. Dins aquò, la dinastia locala dei Hamdanides — que son cap participèt au combat dins lo camp rebèl e son eiretier dins lo camp abbassida — capitèt de se mantenir en plaça e afirmèt pauc a pauc son poder dins lo nòrd d'Iraq e lo sud-èst d'Anatolia. De mai, Armenia e lei regions de Caucàs demorèron sota lo contraròtle d'emirs locaus de facto independents dau Califat.
Dins la region iraniana, lei Dulafides — que se situavan dins la zòna d'influéncia abbassida definida per l'acòrd de 893 ambé lei Saffaridas — foguèron desfachs mai que d'un còp per leis armadas abbassidas.