text:
Cir II lo Gran
Cir II de Pèrsia (entre 600 e 576 avC - vèrs 530 avC), de còp dich Cir II lo Grand o Cir l'Ancian, èra un rèi pèrs que foguèt lo fondator de l'Empèri Aquemenida o Empèri Pèrsa. Son rèine durèt entre vingt-e-nòu e trenta-e-un ans. Sota sa direccion, aquel empèri conquistèt pauc a pauc la màger part deis estats de l'Orient Mejan, d'Anatolia a Índia e de Caucàs au Golf Persic, gràcias a sei succès militars còntra lei Medes, lei Lidians, lei Babilònians. Moriguèt durant una campanha còntra lei populacions de la region dau fluvi Sirdarià vèrs l'annada 530 avC. Son fiu Cambís II li succediguèt e contunièt son òbra.
Somari
- 1 Jovença e formacion
- 2 Politica de conquistas
- 3 Politica intèrna
- 4 La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
Jovença e formacion[modificar | modificar la font]
Contèxte politc[modificar | modificar la font]
Situat sus lo plan iranian, lo reiaume de la dinastia aquemenida acomencèt sa formacion au sègle IX avC. Son premier centre important èra l'estat de Parsumash organizat au sud-èst de l'estat iranian contemporanèu per Achaemenes, lo fondator de la dinastia. Lo segond sobeiran de la dinastia, Teispes, conquistèt la vila d'Anshan durant son rèine e prenguèt donc lo títol de « rèi d'Anshan ». Après sa mòrt, son fiu Cir Ièr reinèt a la fin dau sègle VII avC. Son successor foguèt Cambís Ièr, lo paire de Cir II, que va reinar fins a 559 avC.
Durant aqueu periòde, lo reiaume aquemenida èra una poissança segondària vassala de l'Empèri Mède. A la fin dau sègle VII avC sota lo rèine de Ciaxares, aquel empèri aviá aprofichat una aliança ambé Babilònia per conquistar e destrurre l'Empèri Assirian. Vengut la premiera poissança de la region, l'Empèri Mède ocupèt la màger part dau plan iranian, lo nòrd de Mesopotamia e una partida d'Anatolia. L'estabilitat de l'estat foguèt assegurada per la fòrça militara, l'integracion au poder deis elèits dei regions conquistadas e una politica de tolerància religiosa. Vèrs 585 avC, a la mòrt de Ciaxares, li succediguèt son fiu Astíages. Lo sobeiran novèu contunièt la politica d'estabilitat e capitèt de la renfòrçar per d'alianças ambé lei reiaumes lidian, situat dins la mitat occidentala d'Anatòlia, e babilonian, situat de lòng dei fluvis mesopotamians, en Siria e en Palestina.
Familha e formacion au poder[modificar | modificar la font]
Lo nom Cir vèn de la forma latinizada d'una forma grèga dau nom pèrs ancian Kūruš que significava probablament « coma lo Soleu »[1]. Aqueu nom èra ja aqueu de son grand, Cir Ièr, car donar lo nom de son paire a son fiu èra alora una tradicion pèrsa[2]. En revènge, la data de sa naissança, entre 600 e 575 avC, es mau coneguda e lei fònts pertocant sa jovença e sei premiereis annadas son raras. Coma d'autrei sobeirans antics, una legenda foguèt escricha per depintar sa jovença e justificar seis accions quand venguèt rèi, especialament la guèrra còntra Astíages. Ansin, la màger part deis informacions coneguts regardan sa familha, sei maridatges e seis enfants.
Segon Erodòt e la legenda principala[3], Cir II èra lo fiu de Cambís Ièr e de Mandane, filha dau rèi mède Astíages. Òr, Astíages pantaièt que son felen prendriá rèi a sa plaça : ordonèt donc au generau Harpagos d'eliminar l'enfant. Pasmens, Harpagos volguèt pas venir lo murtrier e preferiguèt fisar l'enfant a Mitridatès, lo boièr de la Cort reiala dei Mèdes. Mitridatès utilizèt un còrs de ninet ja mòrt per enganar Astíages. L'astúcia foguèt descubèrta dètz annadas pus tard. Dins lo corrent d'un jòc, Cir tenguèt lo ròtle dau rèi e donèt una punicion sevèra au fiu d'Artembarès, un noble mède. Artembarès denoncièt aqueu comportament au rèi Astíages que reconoguèt son felen. Per venjança, organizèt un festin ambé lei rèstas dau fiu d'Harpagos e i invitèt son generau. En revènge, lei mascs reiaus assegurèron lo rèi mède de la disparicion de la menaça car l'enfant aviá tengut lo nom de rèi durant lo jòc. Cir foguèt donc esparnhat e remandat dins sa familha vertadiera per Astíages.
Segon lei vestigis e lei documents istorics, Cir èra lo fiu de Cambís Ièr, rèi d'Anshan, e de Mandane, filha d'Astíages. Lo debanament de sa jovença es fòrça mau coneguda en causa de l'absència de documents. Se mariguèt dos còps. Sa premiera frema foguèt Cassandana qu'èra la filha d'un noble pèrs. Lo pareu foguèt probablament amorós car la mòrt de Cassandana toquèt prefondament Cir II qu'ordonèt un dòu de sièis jorns dins son empèri en 538 avC[4][5]. Quatre enfants nasquèron d'aquela union : Cambís II que vendriá lo successor de son paire, un segond fiu dich Smerdis, una filha dicha Atossa que vendriá la frema de Darius Ièr e una segonda filha que son nom es desconegut. Sa segonda frema seriá una filha dau rèi Astíages. Lo pareu aguèt una filha dicha Artistona.
La presa dau poder per Cir II se debanèt en 559 quand son paire li laissèt o l'associèt a la direccion dau reiaume. Pasmens, la direccion vertadiera foguèt rapidament aquela dau fiu e Cir II èra donc ja lo mèstre dau país quand Cambís Ièr moriguèt en 551 avC.
Politica de conquistas[modificar | modificar la font]
Revòuta còntra Astíages e conquista de l'Empèri Midian[modificar | modificar la font]
Coma per son paire Cambís Ièr, Cir II èra inicialament vassau de l'Empèri Mède. Segon la legenda d'Erodòt, Cir II ajudèt Harpagos de se venjar de l'assassinat de son fiu par Astíages. Dins lei fachs, Harpagos e Cir II se revoutèron còntra Astíages en 553 avC probablament en causa de desacòrds regardant la politica de lor sobeiran. Lei premierei batalhas se debanèron en 552 avC e la guèrra s'acabèt per la conquista d'Ectebana, la capitala dei Mèdes en 549 avC[6]. Tres annadas après aquela victòria, la màger part dei vassaus d'Astíages avián acceptat sa sobeiranetat e Cir II prenguèt lo títol de « rèi de Pèrsia ». Per aquò, aprofichèt de son oncle Arsames, rèi de Parsa, que li permetèt de fusionar lei territòris de Parsa e d'Anshan. Aquela transicion foguèt fòrça amicala e Arsames demorèt probablament lo governor de Parsa. Son fiu obtenguèt tanben lo contraròtle de divèrsei territòris.
Conquista de l'Empèri Lidian[modificar | modificar la font]
La guèrra còntra l'Empèri Lidian marquèt la segonda conquista principala de Cir II. Se debanèt probablament vèrs 547-546 avC a l'iniciativa dei Lidians qu'ataquèron la ciutat aquemènida de Pteria en Anatòlia Orientala. Après la presa de la vila, Cir assaièt d'encoratjar una revòuta dei ciutats grègas d'Anatòlia Occidentala que refusèron e demorèron fidèlas au rèi lidian Cresus. En fàcia d'aquela revirada, Cir decidiguèt d'atacar dirèctament lei Lidians. Una premiera batalha, fòrça saunósa per lei dos camps, se debanèt a l'entorn de Pteria e Cresus decidiguèt de se retirar dins sa capitala Sardes. Demandèt l'ajuda de seis aliats per replegar lei Pèrs. Pasmens, Cir II ataquèt immediatament per empachar aquela mobilizacion e bloquèt Cresus dins la vila. La temptativa lidiana de rompre lo sètge s'acabèt per una desfacha a Timbrea còntra lei tropas de Cir II e d'Harpagos. Après aqueu succès, lei Pèrs conquistèron la capitala e Cir II venguèt lo senhor de l'Empèri Lidian.
Pasmens, deguèt rapidament faciar una revòuta generala de la region dirigit per Pactías, un oficièr lidian vengut vassau de Cir II e cargat dau transferiment dau tesaur reiau lidian vèrs Pèrsia. Per sostenir sa guèrra, Pactías reuniguèt una tropa de mercenaris, especialament dins lei regions grègas. Còntra eu, Cir II mandèt una armada comandada per lo generau Mazares. Ataquèt lei vilas grègas e capturèt Pactías. Puei, contunièt sa campanha per conquistar totei lei vilas grègas d'Anatòlia. Après sa mòrt, Harpagos finiguèt victoriosament aquela òbra en 542 avC.
Conquistas en direccion d'Asia Centrala[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sardes e sa partença d'Anatòlia, Cir II se dirigiguèt vèrs la partida orientala de son empèri per reprimir la revòuta d'unei tribús d'Asia Centrala. Aquela campanha es mau coneguda. Dins aquò, s'acabèt per una victòria pèrsa car, au començament de la guèrra còntra Babilònia en 540 avC, Partía, Drangiana, Aria, Coràsmia, Bactriana, Sogdiana, Gandara, Escítia, Satagídia, Aracòsia e Makran èran estats conquists.
Conquista de l'Empèri Caldean[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Caldean e de sa capitala Babilònia foguèt la darriera victòria majora dau rèine de Cir II. Lei rasons d'aqueu conflicte son mau conegudas mai se debanèt a Babilònia un conflicte religiós important entre lo rèi Nabonide e lo clergat dau dieu Marduk. L'Empèri Caldean èra donc fòrça devesit e una partida de seis elèits èran favorablas ai Pèrs. Nabonide assaièt de resistir a Opis mai sei fòrças i foguèron esquichadas. Aquò entraïnèt l'afondrament totau dei fòrças militaras babilonianas e lo rèsta de la campanha veguèt l'ocupacion sensa resisténcia dei vilas caldeanas per l'armada de Cir II.
Un acòrd favorable au clergat de Marduk foguèt probablament negociat per Cir II e lo 7 d'octòbre de 540, lo generau Gubaru intrèt sensa combat dins la capitala[7]. Lo 10, Sippar, luòc de residéncia costumier de Nabonide, foguèt tanben capturat sensa oposicion de la garnison caldeana. Nabonide foguèt capturat pendent seis operacions e Cir II poguèt venir a Babilònia lo 29 per assegurar son poder e i apondre a son títol aqueu de « rèi de Babilònia, de Sumer e d'Akkad, rèi dei Quatre Cantons dau Monde ».
Durant leis annadas seguentas, una politica de redreiçament economic foguèt adoptada per leis autoritats pèrsas e la dominacion de Cir II s'installèt aisament sus la ciutat. En revènge, lo destin (Siria, Judèa...) dei províncias caldeanas es mau conegut. Una partida deguèt èstre ocupada per lei fòrças de Cir II. Pasmens, coma Cambís II deguèt menar una campanha dins la region après la mòrt de son paire, es pas segur que lo contraròtle pèrs i foguèsse totau sota lo rèine de Cir II.
Politica intèrna[modificar | modificar la font]
La politica intèrna de Cir II es mau coneguda en causa de la manca de fònts istorics. Segon lei documents e lei vestigis coneguts, regardèt magerament lo renfòrçament de l'Empèri gràcias a una politica de tolerància religiosa e d'integracion deis elèits conquistas a son administracion. L'exemple religiós es lo famós gràcias a la liberacion dei Jusieus exilats a Babilònia per lei Caldeans. D'efèct, Cir II lo Gran permetèt ai pòbles de son reiaume de contuniar d'observar liurament lei sieunas religions. Espereu èra probablament zoroastrian mai de documents mostran tanben de demandas d'ajuda a d'autrei dieus segon lei regions o lei besonhs. Per exemple, es lo cas dau Cilindre de Cir que tèn de passatges adreiçats ai dieus babilonians Marduk, Bêl, e Nabu[8].
En defòra de la question religiosa, Cir II creèt una organizacion eficaç per contraròtlar lei províncias de son empèri e integrar lei pòbles vencuts. Ansin, l'Empèri èra devesit entre quatre estats principaus (Pasargada, Babilònia, Susa e Ectabana). Cada estat teniá una autonòmia certana e èra tanben devesits en unitats inferioras egalament autonòmas. L'ensems èra susvelhat per una administracion centrala e per un sistèma de pòsta per facilitar lei comunicacions e l'ensenhament. Lei familhas pus importantas dei pòbles conquists foguèron integrats a aqueu sistèma e de non Pèrs poguèron agantar de posicions autas dins lo govèrn, l'administracion o lei fòrças de l'Empèri.
La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta de sa vida, la mòrt de Cir II e sei circonstàncias son mau conegudas[9]. Se debanèt probablament pendent una campanha militara còntra lei Masagetes, un pòble vivent entre lei Mars Caspiana e d'Aral. Cir II assaièt de prendre lo contraròtle dei territòris masagetes gràcias a un maridatge mai la prepausicion foguèt refusat. Acomencèt donc una campanha malaisada dins una region ai condicions climaticas ostilas e foguèt tuat pendent una batalha. Pasmens, existís d'autrei racòntes depintant una mòrt suava de Cir II dins sa capitala.
Dins totei lei cas, aquela mòrt se debanèt vèrs decembre de 530 avC segon d'archivis de la vila de Babilònia[10]. Son fiu Cambís II li succediguèt. Lo còrs foguèt enterrat dins una tomba situada dins la capitala imperiala de Pasargada. Parcialament pilhat durant l'invasion de Alexandre lo Grand, lo monument foguèt restaurat mai d'un còp per de dinastias seguents e es totjorn visible encuei.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Rüdiger Schmitt, Cyrus I, the name, Edicions Routledge & Kegan Paul (2010), p. 515.
- ↑ (en) Schmitt, R., "Iranian Personal Names i.-Pre-Islamic Names", Encyclopaedia Iranica, Vol. 4, "Naming the grandson after the grandfather was a common practice among Iranians".
- ↑ (en) Stories of the East From Herodotus, The Birth and Bringing Up of Cyrus (capitól V), pp. 66–72.
- ↑ (en) Benjamin G. Kohl, Ronald G. Witt, Elizabeth B. Welles, The Earthly republic: Italian humanists on government and society, Edicions Manchester University Press ND (1978), p. 198.
- ↑ (en) Traduccion anglesa de la Crònica de Nabònides, [1].
- ↑ (en) P. Briant, From Cyrus to Alexander, pp. 31–33.
- ↑ (fr) Gauthier Tolini, Quelques éléments concernant la prise de Babylone par Cyrus.
- ↑ Linha 35 dau Cilindre de Marduk.
- ↑ (en) Nino Luraghi, The historian's craft in the age of Herodotus, Edicons Oxford University Press US (2001), p. 155.
- ↑ (en) R. A. Parker e W. H. Dubberstein, Babylonian Chronology 626 B.C. – A.D. 75 (1971).


c: text/html

text:
Bacourt
Bacourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Viviers e banc d'una distincion amb castèl en avent apertengut a la familha Bacourt Sègle XIII ; destruit al començament Sègle XIX.
- Village de la seigneurie de Viviers et siège d'une seigneurie avec château ayant appartenu à la famille Bacourt Sègle XIII ; détruit au début Sègle XIX.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wikiccionari:Mot del jorn/broken
Lo principi[modificar]
S’agís de vos far descobrir lo foncionament del Wikiccionari. Sètz doncas convidat, pel biais d'aqueste mot, a participar a l’elaboracion del Wikiccionari :
- en verificant que las definicions donadas son corrèctas ;
- qu’existís pas d’autres sens del mot qu’apareisseriá pas dins aqueste mot ; e
- que las paginas que son ligadas son interessantas.
Modificacion del mot del jorn[modificar]
Sus aquesta pagina podètz cambiar los mots del jorn (qu'apareisson regularament sus la pagina d’acuèlh) fins a un mes a l’avança.
Vos sufís per aquò de clicar sus cambiar sus la linha del mot del jorn de cambiar, puèi de remplaçar lo mot precedent per un novèl (escrivissetz pas que lo mot en totas letras). Verificatz quitament de per abans se lo mot es pas estat cambiat ja en agachant l’istoric de cada mot del jorn.
Lo « mot del jorn » es pas restrenhut als mots al sens estrict ; pòt tanben s’agir de locucions (expressions, provèrbis…). Vos limitetz doncas pas al mots simples :)
Enfin, doblidez pas de jetar un còp d’uèlh als archius del mot del jorn. Pensatz a los metre a jorn…
Los mots que mancan encara[modificar]
Dins los 100 mots mai demandats


text:
Republica
Dins una definicion larga, una republica es un estat o un país dirigit per de personas que fondan lo seu poder politic dins la volontat democratica del pòble e dins lo qual los ciutadans tenon lo drech de vòte , çò que balha al govèrn lo fondament de la legimitat e de la sobeiranetat. Atal, las monarquias e las republicas son de concèptes que s'excluson mutualament. Cal desassociar los concèptes de republica e de democracia. Dins aquel sens las monarquias constitucionalas, e mai que sián de sistèmas electorals democràtics, son pas de republicas. De còps que i a d'unas dictaduras se nomenèron "republicas" solament per mostrar que son poder es afranquit d'un monarca.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins l'antiquitat[modificar | modificar la font]
Dins l'Antiquitat, se concebiá pas la Republica del meteis biais coma s'entend lo concèpte actual en sciéncia politica.
E mai que Republica vòlga díser "la causa publica", totes podián pas participar a aquela causa publica. Dins la democracia atenenca teniá pas lo meteis sens que ten actualament. En realitat, las pòlis grègas foguèron governats per d'oligarcas (aristoi, "Los melhors") al nom dels ciutadans (totes los membres del pòble èran pas ciutadans) èran eles sols que prenián part a las discussions dins l'agòra. (Se pòt pas díser que la Republica antica èra "mal nomenada" perque la nocion de libertat èra diferenta a aquesta epòca).
Entre los paucs tèxtes antics rescapats de l'Edat Mejana, i a La Republica de Platon. Malgrat los ideals nauts desvolopats, quand Platon prepausarà son idèa politica en practica dins la pòlis de Siracusa lo resultat serà un fracàs complet.
Tanben Ciceron temptèt una causa comparabla pendent la Roma Antica e tanpauc capitèt pas de renforçar lo govèrn de la Republica Romana.


text:
Lo napolitan (en napolitan: napulitano, en italiannapoletano), es una lenga romanica parlada a Nàpols e dins sa region, Campània, e mai dins d'unas regions vesinas. Una lei de la region de Campània del 14 d'octobre de 2008 reconeguèt lo napolitan coma lenga de protegir.
Qualques fonts, coma Ethnologue, incluson dins lo meteis grop lingüistic napoletanocalabrés [1] los dialèctes del sud de Laci, del sud de Marchas, Abruç, Molise, Basilicata, del nòrd de Calàbria, e del nòrd e del centre de Polha, çò qu'amassariá aperaquí 7 milions de locutors natius teorics.
Los dialèctes napolitans son presents dins una granda part de l'Itàlia del Sud continentala, istoricament units a l'epòca del Reialme de Nàpols e del Reialme de las Doas Sicílias, e incluson a mai del napolitan pròpriament dich, l' irpino, lo cilentano, l' ascolano, lo teramano, l'abrucés oriental adriatic, l' abrucés occidental, lo molisano, lo dauno-appenninico, lo garganico, l' apulobarese, lo lucano, e lo cosentino.


text:
SIDA
Lo sindròm de l'immunodeficiéncia aquerida (o aquesida), abreujat SIDA [ˈsiðɔ (ˈsidɔ, ˈʃidɔ, ˈsida)], qu'ei ua malaudia caracterizada per la pèrda de las dehensas immunitàrias deus organismes superiors qui pòt provocar la mort per'mor deu desvolopament de malaudias oportunistas qui prohèitan de la manca de dehensa de l'organisme. Dus famós virus qui produsen lo SIDA que son coneguts per provocar aqueth sindròm : lo VIU (lo virus de l'immunodeficiéncia umana, HIV en anglés) en çò deus òmis, e lo VIF (lo virus de l'immunodeficiéncia felina). Per'mor de l'especificitat d'aqueth virus, qu'ei impossible per un felin d'estar contaminat peu virus uman e, reciprocament, qu'ei impossible per un uman d'estar contaminat peu virus felin.
Lo VIU que's desvolopa e que's transmet dens e per la sang. Qu'ei transmetut per relacion sexuau, per escambi de sheringla (a còps practicats peus consumaires de drògas injectadas), de la mair au chin durant la gestacion o per transfusion sanguina dab sang contaminada peu VIU.
Lo VIU qu'ei un virus de la familha deus retrovirus. Aquò que vòu díser qu'ei constituit d'ua molecula d'ARNg embarrada dens ua caisha proteïca. Com tots los virus, non se pòt pas díser que sia un èste viu puish que non possedeish pas cap metabolisme: n'a pas cap besonh de's neurir e non creish pas. Que pòt sonque reproduse's en injectant lo son ARNg qui contien lo son cabau genetic entà que sia interpretat peus organets de la cellula parasitada qui's hica a prodúser VIU o FIU en lòc d'assegurar las soas pròpias foncions vitaus e, fin finala, que's moreish en tot liberar un hèish de virus navèths.


text:
Athée (Mayenne)
Athée es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es situada en lo sud-Mayenne
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana de contunh jos lo Regim Ancian, la municipalitat fasiá partida del fief de la baronnie angevine de Craon que dependava de la Senescalciá d'Angieus e del país d'eleccion de Château-Gontier.
Au Moyen Âge puis sous l'Ancien Régime, la commune faisait partie du fief de la baronnie angevine de Craon dépendait de la sénéchaussée principale d'Angers et du pays d'élection de Château-Gontier.


text:
Valsa
La valsa es una dança de salon e una dança tradicionala. A un caractèr ternari (normalament escrich en compàs 3/4) e l'accent menor sul primièr temps. Es una dança de parelhs, que lo primièr temps s'obrís sus una camba en diagonal, dins lo segond l'autra camba se jonh s'unissent de nòu los pés, e dins lo tresen temps se fa un pihon pas sens desplaçament amb lo primièr pé. Aprèp se repetís del meteis qu'al començant amb l'autre pé.
S'i a cap de consensus sus son origina, d'unes l'atribuisson a una dança del sègle XVIII, nomenada ländler, que dançavan los païsans d'Àustria e del sud d'Alemanha, d'autres, a una dança italiana de fa mai de quatre sègles, nomenada volte.
Las mai famosas sont las valsas vienesas dels membres de la familha Strauss, e tanben l'omenatge que ne fa Ravel amb la seuna òbra La Valse, al entrar lo sègle XX.


text:
- Pel motor de recèrca, vejatz Google (motor de recèrca)
Google es una societat americana fondada lo 27 de setembre de 1998 dins Silicon Valley en Califòrnia per Larry Page e Sergey Brin.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1996, Google, es nomenat BackRub, qu'es lo nom d'un projècte de recèrca de dos estudiants de l'Universitat de Stanford : Larry Page e Sergey Brin. Volián crear un motor de recèrca melhor que los qu'existissián a l'epòca, amb un sistèma d'analisi de las relacions entre los sits web.
Lo nom de domeni « google.com » es registrat lo 15 de setembre de 1997.
Los dos estudiants tornan nomenar lo projècte Google en referéncia al mot Gogol. Gràcias als amics e la familha, crèan la societat Google Inc. lo 7 de setembre de 1998.
En febrièr de 1999, es ja 500 000 requestas cada jorn que Google deu tractar, puèi en agost tres milions. En març, la societat muda a Palo Alto. Lo motor de recèrca acaba son periòde de tèst lo 9 de decembre.


text:
Sant Grasal
Lo Grasal (var. Grasau) o lo Sant Grasal (var. Sant Grasau) es un objècte mitic de la legenda arturiana, objècte de la quista dels cavalièrs de la Taula redonda. A partir del sègle XIII, es assimilat al Sant Calici (la copa que recebèt lo sang del Crist) e pren lo nom de Sant Grasal. La natura del Grasal e la tematica de la quista que li es associada faguèron naisser fòrça interpretacions simbolicas o esotericas, e a d'illustracions artisticas multiplas.
Somari
- 1 Origina e evolucion de la figura del Grasal
- 2 La legenda del « Sant Grasal »
- 3 Las interpretacions del Grasal
- 4 Lo Grasal e la quista del Grasal dins la cultura contemporanèa
- 5 Luòcs ligats al Grasal
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz
- 8 Nòtas e referéncias
Origina e evolucion de la figura del Grasal[modificar | modificar la font]
L'objècte legendari del Sant Grasal apareis pel primièr còp a la fin del sègle XII dins lo roman Perceval ou le Conte du Graal (capítols 8, 15 e 19), de Chrétien de Troyes, coma avatar del pairòl d'imortalitat del Dagda – talisman de la mitologia celtica. Aquel Grasal que produch una noiritura miraculosa que torna cada jorn[1] se presenta coma un sovenir dels vases e aisinas d'abondància de contengut inagotable, provesidor de manjar e bevenda, que la mitologia celtica e las legendas d'autras culturas indoeuropèas mencionan (lo motiu de la bana d'abondància per exemple, dins la mitologia grèga). Lo fach que lo rei o sèrva e mòstra pendent la fèsta assegura que las riquesas contunhen l'an que ven[2].
Lo grasal es un plat larg e pauc prigond, una aisina cròia de bòrds largs: lo mot ven del latin medieval cratella, « vas », una copa o un plat cròi de bòrds largs. Chrétien de Troyes considèra que s'agís d'un plat de peisses (simbòl crestian, aquel nom d'aisina se trapa dins los inventaris aprèp decès).
Chrétien de Troyes morriguèt avans d'acabar l'obratge, que li aviá comendat Felipe d'Alsàcia, comte de Flandres. Mai d'un autors contunhèron amb l'istòria de Perceval : Wauchier de Denain, Gauvain, Manessier, Gerbert[3]. Aprèp 1230, lo tèma del Grasal foguèt pas pus de nòus desvolopaments literaris.
Per Michel Roquebert, totes los desvelopaments a l'entorn de la quista del Grasal coincidisson amb la crosada contra los Catars en Lengadòc[4] e constituisson d'un biais una maquina de guèrra ideologica[5]. Aqueles desvelopaments son tanben lo resultat d'una rivalitat francoanglesa: la nòva dinastia dels Plantagenêt vòl concurrenciar a l'anciana de Carlesmanhe e als mites fondators dels Capecians.
Per Chrétien de Troyes[modificar | modificar la font]
Dins Perceval ou le Conte du Graal, Perceval vei, al castèl del Rei pescador, un òme jòve tenent en la seuna man una lança d'un blanc treslusent que de la punta ferrada goteja de sang, dos joves òmes tenent de candelièrs d'aur e una gojata tenent un grasal (que dona una lutz tala que lo clarum de las candèlas pèrdon lor treslús) encastrat de rubís rojes sang. Perceval escaç a aquèla « espròva del Grasal », perque demòra silenciós davans aquela apareisson alara qu'auriá degut demandar perque sagnava la lança e que se li seriá menat l'aisina. Cap de significacion per aquela enigma simbolica es donada per Chrétien de Troyes. Caduns dels contunhadors faguèron la lor interpretacion, raprochant l'aisina al sacrat crestian.
Pels contunhadors[modificar | modificar la font]
Una seguida del tèxte de Chrétien de Troyes, la Redaccion corta de Wauchier de Denain, explica que lo Graal dona a cadun las noirrituras que desira, e l'associa amb la Santa Lança, que pertusèt lo flanc del Crist sus la Crotz (dont li fius Diu fu voirement ferus tres parmi le costé). Per Wolfram von Eschenbach, coma lo presenta dins Parzival, lo Grasal es una peira que lo nom se traduch pas : « Lapsit Exillis ». Uns volguèron traduire per « Lapis Exilis » o « Lapis Ex Coelis » : esmeralda tombada, segon la legenda, del front de Lucifèr, e que, cavada en vas, restanquèt lo sang del Christ rajant de las cinc plagas.
Al començament del sègle XIII, Robert de Boron explica dins L'Estoire dou Graal que lo Grasal es lo quite Sant Calici, es a dire la copa que Jèsus utilizèt per celebrar la Cena e qu'après recebèt lo sang. Emportat en tèrras alunhadas (sus l'illa Bretanha ?) per Josèp d'Arimacia, lo « Sant Grasal » (coma Sant Calici) ven lo centre d'un mistèri (car l'objècte èra d'en primièr amagat, puèi perdut), que d'elegits partipant a l'entorn d'una taula redonda — que l'integracion dins los recits de la Taula Redonda. Aquela cristianizacion de la legenda del Graal s'acaba per la Queste del Saint-Graal, roman anonim escrich vèrs 1220, benlèu per un monge, que fa del Graal la Gràcia divina. Segon la legenda, aquel que beu d'aquela copa obten la vida eternala.
La legenda del « Sant Grasal »[modificar | modificar la font]
Segon Robert de Boron, lo Grasal es lo « Sant Grasal » : lo calici contenent lo sang de Jèsus Crist, reculhit par Josèp d'Arimacia. Aquel calici es encara presentat coma essent aquel qu'utilizèt Jèsus pendent la cena, darrièr repais amb los apòstols. Aquela mena acabada de la legenda del Graal, bastida a l'entorn del Josèp d'Arimacia, foguèt escricha en verses per Robert de Boron dempuèi un tèxte grèc apocrif del sègle IV: l’Evangèli de Nicodèm qu'inspirèt fòrça legendas.
D'aquelas se dich qu'un josieu (o un òme de Ponç Pilat) auriá panat lo Sant Calici al Cenacle, puèi l'auriá donat a Pilat. De legendas apondon que lo quite Pilat i auriá posat l'aiga que s'aviá lavat las mans.
- «Uns Juis le veissel trouva
- chiés Symon, se l' prist et garda
- car Jhesus fu d'ilec menez
- et devant Pilate livrez.»
- Robert de Boron
Dins totas las legendas inspiradas par l’Evangèli de Nicodèm, Josèp d'Arimacia reculhèt dins lo Sant Calici (que li foguèt donat per Ponç Pilat o qu'anèt cercar al cenacle) de gotas de sang rajant de la ferrida de las costelas de Jèsus facha d'un cop de la Santa Lança: lo Sant Sang. L’Evangéli de Nicodèm dona lo nom del soldat que donèt lo cop de lança: Longin.
Las interpretacions del Grasal[modificar | modificar la font]
La simbolica tradicionala del Grasal[modificar | modificar la font]
Lo Grasal es un objècte misteriós:
- Es un objècte sacrat de poders poderoses: sol un èsser pur poirá lo trobar e ne prene possession.
- Segon de legendas, la descoberta anoncia la fin dels Temps Aventuroses.
Totes los cavalièrs lo cerquèron, e lo mond aurá pas de patz qu'après la descobèrta, mas, paradoxalament, es aquel qu'o cerca pas que li seriá donat d'o trapar, segon Wolfram. Auriá doas interpretacions a la quista dels cavalièrs:
- L'energia depensada e las espròvas encontradas fan grandir o relevan las qualitats dels cavalièrs, eventualament lor permetre de ne querre mai. S'agís doncas d'una quista initiacica.
- La recerca d'un objècte sacrat coma tòca de la vida, e quitament en riscar aquela, mòstra que la finalitat pòt èsser mai importanta que la seuna existéncia: vista crestiana de la vida terrestra, espèra pel passatge cap a un mond melhor.
- Lo Sant Grasal pausat al centre de la Tauna Redonda, luòc d'encontra dels poderoses, marca simbolicament l'instauracion del cristianisme mercé al poders temporals (politics o militars). Mòstra tanben la primautat del religiós sul temporal, perque justifica los esforces accomplits pels cavalièrs.
- L'anciana civilizacion cèlta druidica puèi medivala pagana, caotica, facha de Magia, de mascariá e de supersticion, s'acaba per daissar plaça a la civilizacion crestiana.
Lo Grasal fácia a la Sciéncia[modificar | modificar la font]
Los scientifics jamai neguèron vertadièrament l'idèa que Jèsus aja podut existit, de brevas mencions de Sueton, Tacit o Plini lo Jove podon piejar aquela tèsi. Mas los quite scientifics considèron que d'elements de la vida de Jèsus venon de fonts deversas a vegada precrestianas[6]. Le Graal coma una aisina contenent lo sang del Crist será una invencion de la fin del sègle XII. La legenda generala del Graal seriá ela una invencion de Chrétien de Troyes e datariá dels ans 1180. Goulven Peron monstrèt que l'apareisson del Grasal al castèl del Rei Pescador es un manlèu dirècte de las Metamofósis d'Ovid, lo "libre preferit" de Chrétien de Troyes[7].
Sens figurat del mot[modificar | modificar la font]
La quista del Grasal a un sens modèrne concret: descriu un objectiu dificilament realisable, mas que portará al mond de connaissenças novèlas o permetrá una aplicacion originala sul subjècte. Atal, en fisica, la teoria de granda unificacion (teoria del tot) esqualificat de « Graal dels fisicians ». E, la comprenesson dels mecanismes amb que los gèns contrarotlan la fiosionomia des organs será lo « Graal dels geneticians ».
Lo Grasal e la quista del Grasal dins la cultura contemporanèa[modificar | modificar la font]
La tematica del Grasal dins ls nòus movements religioses[modificar | modificar la font]
Los movements religioses novèls profeiton de la fascinacion provocada pel mistèri del Grasal. L'aspècte magic e simbolic del Grasal favoriza l'interpretatcion esoterica .
Adaptatcions artisticas o mediaticas del Grasal[modificar | modificar la font]
Lo tèma del Graal se trapa dins la pèça Le Roi Pêcheur de Julien Gracq (1948), dins los romans de T.H. White "The Once and Future king" e "The Sword in the Stone", e per Boris Vian dins "le Chevalier de neige" . Montsalvat, de l'academician Pierre Benoît (1957) torna a la tematica de l'exòdi del Graal presentada per Wolfram mesclat amb de referéncias cataras.
Lo Grasal es tanben evocat dins Lo Pendul de Foucault d'Umberto Eco (1988).
Fòrça òbras cinematograficas se n'inspirèron coma Knights of the Round Table (1953) de Richard Thorpe mas tanben dins las òbras de Jerry Zucker (1995), Robert Bresson, Éric Rohmer, Monthy Python, Walt Disney, John Boorman Excalibur, Hans-Jürgen Syberberg Parsifal (1981) e Steven Spielberg Indiana Jones e la darrièra crosada.
- 1882 : Parsifal de Richard Wagner - Opèra
- 1974 : Lancelot du Lac de Robert Bresson (film)
- 1975 : Monty Python and the Holy Grail de Terry Jones e Terry Gilliam (film parodic comic de la quista dels cavalièrs de la Taula Redonda).
- 1978 : Perceval le Gallois d'Eric Rohmer (film)
- 1981 : Excalibur de John Boorman (film)
- 1984 : L'Enchanteur de René Barjavel (roman)
- 1989 : Indiana Jones e la darrièra crosada de Steven Spielberg (film)
- 1991 : The Fisher King de Terry Gilliam (film) (exmembre de Monty Python)
- 2003 : Da Vinci Code de Dan Brown (roman) que los eròis cercan a trobar lo secret del Graal tornant interpretar L'Enigma sagrada : lo Graal seriá una metafòra per designar Maria Magdalena, que seriá estat la fenma de Jèsus e la maire de la seuna descendéncia.
- 2004 : Bernard Cornwell : La Quête du Graal (roman)
- 2004 : Fate/stay night de TYPE-MOON (vidèojòc)
- 2005 : Labyrinthe de Kate Mosse roman contant la quista de manuscrichs contenent lo secret del Graal, en país catar.
- 2006 : Da Vinci Code de Ron Howard (film) tirat del roman precedent.
Luòcs ligats al Grasal[modificar | modificar la font]
Rèstes del Sant Calici[modificar | modificar la font]
- Santo Caliz de la catedrala de Valéncia, en Espanha: sant Laurenç, diacre del papa Sixt II, l'auriá fach enviar dins lo seu vilatge d'Òsca. Pendent la conquista musulmana, seriá estat amagat dins los Pirenèus del Sud. Vèrs 1070, lo Sant Calici seriá esta plaçat al monastèri de Sant Joan de la Peña. En 1399, lo rei Martin I d'Aragon lo faguèt portar al palais de la Aljafería de Saragossa puèi a Barcelona. En 1416, lo seu pichon filh Alfons V de Portugal lo transferiguèt dins lo seu palais reial de Valéncia. Lo seu fraire Joan II de Portugal lo tornèt donar a la Glèisa Catolica Romana, que lo consèrva dempuei a la catedrala de Valéncia.
- Sacro Catino de Gènoa en Itàlia.
- Calici d'argent d'Antiòcha, conservat al Metropolitan Museum of Art a Nòva York; aquel objècte es presentat coma lo Sant Calici.
- Sant Vas, tornat pels crosats de la basilica de Santa Sofia de Constantinòple cap a Tròias.
Autres Grasals celebres[modificar | modificar la font]
- La copa Nanteos : situada al País de Galas dins un monastèri, s'agís d'un fragment de ból talhat dins de fusta d'Olivièr, usat pels pelegrin venguts per i beure. Reputada per las vertus curativas de l'aiga al seu contacte.
- La copa d'onix de Victoria Palmer, ancianament dels sobeirans de Galas, decobèrta per l'istorian britanic Graham Phillips, e presentada a la premsa en agost de 1995[8].
- La copa de l'Órdre dels templièrs d'Itàlia, donada a aquel darrièr en 1976 pel membre Antonio Ambrosini, e presentada a la premsa pels grand mèstre Rocco Zingaro di San Fernandino en agost de 1995[9].
- La cubeta d'aur d'origina celtica pescada dins lo lac de Chiemsee (Munic) en 2001[10]
Luòcs en rapòrt amb Munsalwäsche e lo castèl del Grasal[modificar | modificar la font]
Castèl de Montsegur[modificar | modificar la font]
En 1940, suls òrdres d'Heinrich Himmler, lo capitan Günter Alquen e una vintena de soldats SS, cerquèron lo Grasal al castèl de Montsegur e a Montserrat. L'associacion de Montsegur (bastion catar) al Graal es de fach degut a una confusion etimologica: dins son òbra Parzival, Wolfram von Eschenbach plaça lo castèl del rei Pellès sul Munsalwäsche, e los Alemands cresián a tort que Montsegur èra la significacion del luóc. La traduccion presisa de Munsalwäsche es mont Salvatge o mont del Salut, e non pas "Montsegur"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Tèxtes[modificar | modificar la font]
- (fr)Chrétien de Troyes, Le conte du Graal ou le Roman de Perceval.
- (fr)Robert de Boron, Le Roman du Graal (édition de Bernard Cerquiglini, Union générale d'édition, collection 10/18, 1981).
- (de)Wolfram d'Eschenbach, Parzival
- (fr)Le Livre du Graal, Gallimard, "Bibliothèque de la Pléiade"
- (fr)t. I : Joseph d'Arimathie, Les premiers faits du roi Arthur, 2000 p.
- (fr)t. II : Lancelot : La marche de Gaule, Galehaut, La première partie de la quête de Lancelot, 1984 p.
- (fr)t. III : Lancelot (suite) : La seconde partie de la quête de Lancelot, La quête du saint Graal, La mort du roi Arthur, 1728 p.
- (fr)La Quête du Graal, París: ed Seuil, coll. Points "Sagesse", 1982.
Estudis (fr)[modificar | modificar la font]
- Dictionnaire des mythes littéraires, sous la direction de Pierre Brunel, Éditions du Rocher, 1998. Notamment l'article de Jean-Louis Backes « Le Graal », p. 675-687 et celui de Pierre-François Kaempf, « Parsifal », p. 1150-1154.
- Lumière du Graal, René Nelli éd., Paris, Les Cahiers du Sud, 1951.
- Georges Bertin, La quête du saint Graal et l'Imaginaire, Corlet, 1997, et La Pierre et le Graal, Vega, 2006.
- Jean Frappier, Autour du Graal, Genève, Droz, 1977.
- Jean Marx, La Légende arthurienne et le Graal, Paris, PUF, 1952.
- Claude Lévi-Strauss, De Chrétien de Troyes à Richard Wagner, dans Parsifal, L'Avant-Scène Opéra n°213.
- Jean-Jacques Vincensini, Pensée mythique et narrations médiévales, Paris, Champion, 1996.
- Werner Greub, La Quête du Graal, Wolfram von Eschenbach et la réalité historique, Éditions Anthroposophiques Romandes, Genève 2002
- Wolfram von Eschenbach, Parzival, deux tomes, Éditions Aubier Montaigne, Paris 1977
- Chrétien de Troyes, Perceval ou le Roman du Graal, Éditions Gallimard Folio, Paris 1974
- Otto Rahn, Croisade contre le Graal, (1933), Éditions Philippe Schrauben, 1985
- Jean-Paul Bourre,"La Quête de Graal, du paganisme indo-européen à La Chevalerie chrétienne"Ed. Dervy,1993.
- Antonin Gadal, Sur le Chemin du Saint-Graal, Rozekruis-Pers, Haarlem
- Michel Roquebert, Les Cathares et le Graal, Éditions Privat, Toulouse 1994
- Jean Markale, L'Énigme du Saint Graal, Éditions du Rocher, 2005
- Au-delà du Code Da Vinci, Marie Madeleine et ses descendants, le grand secret des Templiers, le Saint Graal, René Chandelle, Ed. Exclusif (2006) ISBN 2-84891-055-0
- Marie Madeleine et le Saint Graal, Margaret Starbird, Ed. Exclusif (2006) ISBN 2-84891-051-8
- Dernières révélations sur le Graal, Pascal le Charpentier, Ed. Exclusif (2006) ISBN 978-2-84891-061-1
- L'Enchanteur, René Barjavel, Éd. Denoël (1984)
- L'Islam et le Graal, Pierre Ponsoye, Éd. Denoël (1957)
- Le livre du Graal, en 3 tomes, collection Bibliothèque de la Pléiade (tome 1 en 2001, tome 2 en 2003, tome 3 en 2009 )
Vejatz[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Estoire del saint Graal manuscrit du XVe, BNF fr. 113 Causida de tèxtes.
- (fr) La Quête du saint Graal et l'imaginaire. Essai d'anthropologie de l'Imaginaire arthurien, per Georges Bertin. 1995
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean Frappier, Le Graal et l'hostie, In Les romans du Graal dans la littérature des XIIe et XIIIe siècles, París, 1956, p.70-71
- ↑ (fr)Jean-Marc Pastré, Structures littéraires et tripartition fonctionnelle dans le Parzival de Wolfram von Eschenbach, éditions Klincksieck, collection Sapience, 1993, p.270 ISBN 2252028041)
- ↑ Lo nom dels contunhators es pas certificat mas, los tèxtes foguèron atribuits per comoditat.
- ↑ Michel Roquebert, Les Cathares et le Graal, Ed Privat.
- ↑ Catharisme et Chrétienté, José Dupré, La Clavellerie.
- ↑ http://www.zetetique.ldh.org/jesus.html
- ↑ (fr)La Publication de l'Observatoire Zététique, n°76, septembre 2012. Lire sur http://www.zetetique.fr/index.php/nl/450-poz-76#dossier
- ↑ "ReferenceA"(fr)Querelle autour du Saint-Graal, Le Figaro, 19 d'agost de 1995
- ↑ "ReferenceA"
- ↑ (fr)Le Matin, 27 de febrièr de 2007
- Element de la lista numerotada


text:
Metafisica
La metafisica es la branca de la filosofia qu'estúdia los principis de la realitat dins un nivèl d'abstraccion que transcendís aquel de tota autra disciplina. Estúdia los fondaments (causas e "primièrs principis"), las estructuras mai generalas, lo sens e la finalitat de tota realitat e tot èsser. A de grandas similituds amb l'autra branca de la filosofia nomenada ontologia. Per extension e d'un biais generic, se ditz que quicòm es metafisic quand subrepassa lo domeni de l'experiéncia sensibla, de la sciéncia positiva, de la realitat fenomenologica.
Los problèmas tradicionals de la metafisica uèi se son partejats en d'autras brancas del saber, coma la sciéncia, la filosofia del lengatge, etc. Mas i a de questions que demòran dins lo seu camp. Uèi de còps qu'i a s'utiliza lo mot en un sens pejoratiu per far referéncia a de causas pauc realas, tròp inconsequentas, discorses vuèits e complicats.
Somari
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo nom ven d'Andronic de Ròdes que, en classificant las òbras d'Aristòtel, placèt aquelas d'ontologia aprèp aquela de fisica (en grèc uetà tà φvσιkά). Se divisissiá tradicionalament en ontologia, teologia e sciéncia universala, que s'ocupava del sens de las causas, de l'esséncia de çò qu'entorneja l'èsser uman, de la realitat non perceptibla, de las leis primièras e las originas del monde, de l'esperit...
Istòria de la metafisica[modificar | modificar la font]
L'antiquitat[modificar | modificar la font]
Las primièras recèrcas filosoficas grègas son metafisicas perque s'interrògan sul principi de tot (l'arché presocratic). lo dualisme, que dividís la realitat en monde sensible e monde intelligible, foguèt fondamental per la metafisica (que seriá l'estudi d'aquel segond monde, formulat per Platon e que subrevisquèt jos d'autres noms). Los sceptics foguèron los primièrs a criticar lo tèrme e çò que designava. La batalha amb los estoïcs sus aquela question dividirà los filosofs posteriors en dos corrents que sonque foguèron unificats amb Kant.
L'edat mejana e modèrna[modificar | modificar la font]
A l'[[Edat Mejana|epòca medieval]a] la metafisica gaireben se confond amb la teologia e lo debat central se desplaça del principi primièr (que pels cresents es evident qu'es Dieu) a la batalha entre fe e rason.
Lo criticisme torna amb l'edat modèrna, precisament per oposicion a las afirmacions de la teologia. Los cambis dins la representacion del monde (eliocentrisme) tornan botar la question coma lo ròtle de Dieu e de l'arma, alara que l'èsser uman es pas mai vist coma lo centre e la fin de tota la creacion. Spinoza foguèt un dels autors que tornèt formular la metafisica, la tornant far viure del sègle XVII.
Christian Wolff la dividiguèt en doas partidas, l'ontologia e l'especifica, subdividida al seu torn en cosmologia, psicologia e teologia. Aquela division de la coneissença e lo seu metòde influiguèron Kant, que dividiguèt la realitat en fenomèn e noümèn, decretant que tot çò qu'aparteniá al noümen èra objècte d'estudi de la metafisica.
Periòde contemporanèu[modificar | modificar la font]
Al sègle XIX creis l'ateïsme que lo criticisme influiguèt la disciplina, amb d'autors coma Nietzsche. Per contra, d'autres filosòfs coma Hegel o Schopenhauer ensagèron de defendre la validitat del seu camp d'estudi, metent l'accent sus de matèrias coma l'istòria, l'etica e l'eternal problèma de la libertat per susmontar un ancoratge excessiu dins l'idèa de Dieu e de la creacion. Lo trabalh d'exegèsi del protestantisme sus la Bíblia, es de caractèr metaforic, reconcilia la religion amb la sciéncia, separant los seus camps d'accion d'un biais definitiu.
L'existencialisme a una fòrta compausanta metafisica, per qui sinterròga sul sentit de la vida, una mena de reflexion plan comprensibla aprèp las doas Guèrras Mondialas del sègle XX. (Louis Lavelle e Heidegger). Lo positivisme s'erigís coma lo principal corrent critic de l'epòca.
Dins los darrièrs ans del sègle XX, un cambi lingüistic de la filosofia desplacèt una granda partida dels tèmas metafisics cap a la semantica.
Autors que se consacrèron a la metafisica[modificar | modificar la font]
- Parmenides
- Aristòtel
- Kant
- Hegel
- Tomàs d'Aquin
- Heidegger
- Platon
- Agustin d'Ipòna
- Neoplatonicians
- Leibniz
- Spinoza


text:
Formiga legionària
Lei Formigas legionàrias son un nom popular designant divèrseis espècias de formigas africanas e sudamericanas dei sota-familhas Ecitoninae, Aenictinae e Dorylinae. Son caracterizadas per la formacion de formiguiers importants (de 100 000 individús a 20 milions) e un comportament de caça fòrça agressiu. Aquò entraïna una demenicion pron rapida de la quantitat de manjar e donc de migracions ciclicas de la colonia. Au contrari deis autreis espècias de formigas, lo formiguier dei formigas legionàrias es donc provisòri.


text:
1811
Aquesta pagina concernís l'an 1811 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion per l'Italian Amedeo Avogadro (1776-1856) de la lèi d'Avogadro. Aquela lèi enoncièt l'egalitat dau nombre de moleculas dins dos volums egaus de gas perfècts diferents dins de condicions de temperatura e de pression identicas. Aquò foguèt tanben una dei premierei mencions d'una distincion entre atòms e moleculas. Pasmens, aquela lèi foguèt aculhida amb indiferéncia per la communautat scientifica e l'adopcion de la teoria atomica foguèt un procès lent.


text:
T-64
Lo carri T-64 es un carri de combat principau sovietic de tresena generacion desvolopat entre 1951 e 1962. Foguèt lo premier carri de tresena generacion e representava au començament deis annadas 1960 una evolucion ambé d'equipaments fòrça modèrnes. Entraïnèt lo desvolopament per l'OTAN dei carris Leopard II e M1 Abrams. Destinat ais unitats blindadas sovieticas, foguèt jamai exportat e demorèt fòrça secrèt fins a la fin de la Guèrra Freja. 13 000 unitats foguèron produchas de 1963 a 1987.
Lo carri participèt a quauquei conflictes còntra de guerilhas coma en Chechenia. Es fòrça complèx d'entretenir e Russia l'abandonèt dins leis annadas 2000. En revènge, Ucraïna a contuniat de lo modernizar e de l'utilizar, especialament ambé l'addicion d'un blindatge reactiu.


text:
Destruccion Mutuala Assegurada
La Destruccion Mutuala Assegurada es una doctrina d'estrategia militara e de seguritat nacionala desvolopada sus la Guèrra Freja per mantenir la patz entre leis Estats Units d'America e l'Union Sovietica. Èra basada sus la possession d'un arsenau nuclear fòrça important e de mejans de deteccion dei tirs de missils. Ansin, s'un país atacava l'autre, l'ataca èra detectada tre lei premierei minutas permetent d'organizar una repòsta massiva avans l'explosion dei premiers missils mandats per lo país entraïnant lo conflicte. Ansin, dins totei lei cas, la guèrra s'acabarà per la destruccion totala e la desfacha dei dos país. L'objectiu d'aquela politica èra donc d'empachar una guèrra nucleara ofensiva en causa dei riscs encorreguts.
A l'ora d'ara, aquela estrategica constituís totjorn la doctrina principala d'utilizacion de l'arma nucleara que l'enemic probable sigue conegut, per exemple dins lo cas de Paquistan e d'Índia, o non dins lo cas deis autrei poissenças nuclearas oficialas. Lo cas d'Israèl, possessor non declarat de l'arma nucleara, es mau definit.


text:
Lengadocian
Lo lengadocian es lo dialècte occitan parlat sus una granda part del Lengadòc istoric (fòra Velai, lo nòrd de Vivarés e la region de Nimes), una part de Guiana (Roergue, Carcin e qualques parçans d'Agenés e de Peiregòrd) e dins lo sud-oèst d'Auvèrnha.
Sas caracteristicas màgers son, se se pren pas en compte mantun parlar periferic:
- lo manten de las oclusivas finalas: cantat [kanˈtat] (en provençal: [kãnˈta])
- lo manten de la -s finala: los òmes [luˈzɔmes] (en provençal: [lejˈzɔme])
- la casuda de la -n finala: occitan [utsiˈta] (en provençal: [usiˈtãn])
- la non-palatalizacion dels grops CA e GA: cantar, gal (en auvernhat: chantar, jal)
- lo manten de la -l finala non vocalizada: provençal (en provençal: provençau)
Aquelas caracteristicas son pas jamai exclusivas e son partejadas amb un o mantun dialècte, çò que ne fa un dialècte a l'encòp central e conservador. Es per aquò que d'unes vòlon far l'estandardizacion de l'occitan (occitan larg) a partir d'aqueste dialècte. Domergue Sumien, dins sa tèsi de novembre 2004, prepausa una estandardizacion pluricentrica per que concernisca pas mai que lo lengadocian e respècte los divèrses centres de l'espaci occitan.
Somari
- 1 Los sosdialèctes del lengadocian
- 2 Fonologia del lengadocian
- 3 Conjugason regulara
- 4 Ligams extèrnes
- 5 Vejatz tanben
Los sosdialèctes del lengadocian[modificar | modificar la font]
Aquesta classificacion dels sosdialèctes del lengadocian es la de Loís Alibèrt amb d'ajusts (bas-vivarés e sarladés). D'autras classificacions son possiblas.
Las varietats meridionalas e l'agenés forman, amb lo gascon, lo diasistèma aquitano-pirenenc.
Sosdialèctes meridionals[modificar | modificar la font]
Pels parlars Ariegeses: http://www.terrecourage.com sit complet sus l'occitan ariegés http://ieoparis.free.fr/delo/Tito%2520ZANARDELLI%2520-%2520Essai%2520de%2520grammaire%2520du%2520dialecte%2520labastidien%2520(Ari%25E8ge).pdf Essai de grammaire du dialecte labastidien, Tito Zanardelli, IEO París http://gallica.bnf.fr/m/ark:/12148/bpt6k3705317 Proverbes patois de la vallée de Biros en Couserans, Abbé Castet (amb una gramatica)
https://archive.org/details/ContesPopulairesDuBlesta
Sosdialèctes orientals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes septentrionals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes occidentals[modificar | modificar la font]
Fonologia del lengadocian[modificar | modificar la font]
En seguida avètz una descripcion detalhada de la fonologia del lengadocian en general, e mai regionalament.
Vocalas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- La vocala u se pronóncia generalament [y], mas dins un grop de parlars de la còsta mediterranèa (e mai dins qualques endreches dels parlars continentals coma a Saurat per exemple) dempuèi lo narbonés fins al país d'Arle se pronóncia [œ]. Dins d'autras localitats a ras del litoral provençal (coma a Marselha) pòt existir un polimorfisme [y]/[œ] en foncion dels mots.
- La vocala á se pronóncia [ɔ] en general; pasmens dins una part bèla del lengadocian oriental (tre l'èst de Mesa), se pronóncia [ɛ].
- La vocala a finala e abans lo -ment dels adjectius se pronóncia [ɔ], màs dins los airals de Montpelhièr, Nimes e Seta, la vocala a se pronóncia totjorn [a] (Ex: vaca ['baka] en luòc de ['bakɔ], parlament [parla'men] en luòc de [parlɔ'men]).
- La sequéncia ieu se pronóncia [jew], mas en lengadocian septentrional se pronóncia [ju] (adieu [a'd̪jew] màs [a'dju] dins los parlars septentrionals).
Alternança vocalica[modificar | modificar la font]
- En posicion atòna, existís una reduccion del nombre de vocalas e en general es pas abitual d'aver una vocala dobèrta dins aquesta posicion:
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɛ] (è) la vocala correspondenta en posicion atòna es [e] (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra [ˈt̪ɛrɔ] > terrassa [t̪eˈrasɔ].
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɔ] (ò) correspond en posicion atòna la vocala atòna [u] (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde [ˈkɔðe] > codificar [kuðifiˈka].
- Dins certans parlars locals del lengadocian de Guiana, la vocala tonica [a] (a) pòt correspondre en posicion atòna a la vocala [ɔ](a). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala [ˈbalɔ] > balon [bɔˈlu].
- En Guiana, la vocala a, quand es tonica, se pronóncia [ɔ] al contacte d'una consonanta nasala coma [n, m, ɲ] (n, m, nh) o d'una -n finala venguda muda: montanha, pan [mun̪ˈt̪ɔɲɔ, ˈpɔ] (en luòc de [mun̪ˈt̪aɲɔ, ˈpa]).
- Dins qualques vèrbs qu'an una "o" [u] pretonica existís una alternància vocalica amb "ò" [ɔ], o en "uè" [ɥe] quand aquesta "o" se tròba en posicion tonica. Per exemple (solinhant l'accent tonic) "trobar" [t̪ɾo'Ba], màs "tròbi" ['t̪ɾɔBi]. "Sonhar" [su'ɲa], màs "suènhi" ['sɥɛɲi]
- Qualques verbes qu'an una "e" pretonica, an aquesta "e" [e] coneisson una alternància vocalica en "è" [ɛ] en posicion tonica. Per exemple: "levar" [le'Ba], mas "lèvi" ['lɛBi].
Remarcas:
- Las "e/é" plaçadas abans una consonanta se pronóncian [e̞].
- La vocala a es prononciada [ä] (centrala).
Consonantas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- Las consonantas sonòras finalas venon sordas (Ex: b [b] ven [p], z [z] ven [s]).
- Lo g final se pronóncia [k] se ven del son [g], mas se pronóncia [tʃ] se ven del son [dʒ] (g+i/e o j).
- Las consonantas [d̪], [b] e [g]/[gʷ], quand son entre doas vocalas o al contacte dels sons [l], [ɾ]/[r] e [z], venon [ð], [B] e [ɣ]/[ɣʷ]. Mas al contacte d'una nasala, [d̪], [b] e [g]/[gʷ] venon pas jamai de fricativas.
- La consonanta s finala se pronóncia [s] se lo mot seguent comença per una consonanta sorda o en fin de frasa, mas se pronóncia [z] se lo mot seguent comença per una vocala o per una consonanta sonòras e que la s es après una vocala.
- Los grops consonantics bl e gl se pronóncian [Bl] e [ɣl], mas entre doas vocalas a l'interior d'un mot o a la fin d'un mot se pronóncian [pl] e [kl].
- Las sequéncias -ps, -ts e -cs convergisson e se pronóncian [ʦ] (Ex: los còps [lus ˈkɔʦ], los baobabs [luz BauˈBaʦ], la sinòpsi [la siˈnɔʦi], los amics [luz aˈmiʦ], occitan [uʦiˈta], bòxa [ˈbɔʦɔ], fax [ˈfaʦ]).
Assimilacion consonantica[modificar | modificar la font]
En lengadocian, se fa pro sovent una assimilacion consonantica. Aquesta assimilacion consonantica seguís las règlas seguentas:
- Se doas consonantas oclusivas sont en contacte e se son dins lo meteis mot, alara la primièra pren la pronóncia de la segunda (Ex:captar [ka't̪:a], acte [ˈat̪:e], subjècte [sy'd:ʒɛtte], fotbòl [fu'b:ɔl])
- Las letras t e d plaçadas davant una laterala (l, lh) o una nasala (n, m, nh) prenon la pronóncia de la laterala (Ex: aumetlièr [awme'l:jɛ], setmana [se'm:anɔ],…)
- Las nasalas m e n prenon lo ponch d'articulacion de la consonanta seguenta s'es una oclusiva o una nasala e se son dins lo meteis mot(Ex: anterior [an̪t̪e'rju], encara [eŋ'karɔ], Montpelhièr [mumpe'ʎjɛ]. Mas dins Montpelhièr [din.mumpe'ʎjɛ])
- Dins qualques mots coma pas, pus, res, dins (ont la s se pronóncia pas avant una consonanta) an la s final que pren la pronóncia de la consonanta seguenta s'es una oclusiva, una laterala o una nasala.
- La sequéncia gd se pronóncia [t̪].
- Se las doas letras fòrman un digrama, l'assimilacion consonantica s'emplega pas.
Conjugason regulara[modificar | modificar la font]
Modèls: Parlar, Finir, Batre
Present de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Imperfach de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Preterit definit de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- occitan
- dialectologia
- fonetica
- fonologia
- morfologia
- lingüistica
- Lengadòc
- Occitània
- diccionari de las lengas
- lengas per familha
- lengas indoeuropèas
- lengas romanicas


text:
Castanea sativa
Lo castanh (var. chastanh) o lo castanhièr (var castanhier/-nhèr, chastanhier/-nhèir/-nhièr) es un arbre de las fuèlhas caducas, de la familha de las fagacèas (tan coma lo garric o lo fau). Produtz un fruch, la castanha (o chastanha).
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un arbre bèl (de 25 m a 35 m) amb de brancas longas e de grandas fuèlhas caducas dentadas (que pòdon mesurar fins a 25 cm en longor e 4 a 8 cm en largor). La selva ont lo castanhièr es majoritari se ditz una castanhal (Carcin, Roergue), una castanhau (Orlhac), una chastanhèira (Auvèrnhe), un castanet o chastanet (Cevenas), una castanheda (Gasconha), una castanhareda (Provença) o una chastanheirada (Lemosin), etc. E se'n tira lo nom del parçan de la Castanhau qu'es a l'entorn d'Orlhac.
La longevitat del castanhièr es plan bèla, de 500 a 1500 ans. Un castanhièr sicilian: Il Castagno dei Cento Cavalli sus la comuna de Sant'Alfio (sul penjal d'Ètna) auriá entre 2000 e 4000 ans.
Lo castanhièr florís de junh a julhet, las flors mascles nòlon alara a espèrma. Las castanhas tomban tre lo mes d'octobre. L'arbre es monoïc: se tròba sul meteis arbre de flors unisexuadas, mascles e femes, dispausadas en caton dreiçat a la florison.
Lo pelon, involucre verd e espinós, envelopa los fruches, las castanhas, d'un a tres per pelon. Pels botanistas son d'aquènis. Cadun d'aqueles fruches es format d'un clòsc prim e correjós, la pelòfa (lo pericarp pels botanistas) e conten una grana, de còps doas, envelopada d'una pellicula rogenca e astringenta, que dintra dins los plecs de l'amètla e que cal levar abans de consomar.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Castanhièr ven del latin castanea, derivat del grèc kastanon. Aquel nom fariá referéncia a Kastanon, una vila de Tessàlia famosa dins l'Antiquitat per sas castanhas. Castanea designava lo garric abans de designar lo castanhièr. Sativus significa « cultivat » en latin.


text:
Crematogaster scutellaris
Crematogaster scutellaris es una formiga escampada dins lei regions a l'entorn de la Mar Mediterranèa.
Es una espècia que fonda de colonias independantas amb una rèina unica. Lei nis son generalament son situats dins la fusta e un environament gaire umid. An un aspèct aisat de reconéisser amb una tèsta roja e un còrs negre lusent.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Edouard DELLA SANTA, Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud), Volume 16 (1995).


text:
Respiracion cellulara
La respiracion cellulara qu'ei ua reaccion quimica catabolica d'oxidacion qui libera energia (per'mor d'aquò qu'ei qualificada de reaccion exotermica). Lo substrat oxidat qu'ei generaument sia un glucid com la glucòsa, sia aminoacids produsit per la destruccion de proteïnas o sia lipids.
Aqueths substrats que son utilizats per prodúser moleculas de piruvate, qui, un còp integradas dens ua cadena de reaccions quimicas aperada cicle de Krebs, e produseish ua molecula d'adenosina trifosfat qui ei la hont purmèra d'energia de las cellulas, sia per mave's o sia per alimentar reaccions metabolicas endotermicas (qui an besonh d'estar provesidas d'energia).


text:
Brain-sur-Allonnes
Brain-sur-Allonnes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna angevine se situa en lo Baugeois, en limit de la vallée de la Loire e del Saumurois.
La municipalitat a traversat pel Authion.
Cette commune angevine se situe dans le Baugeois, en limite de la vallée de la Loire et du Saumurois.
La commune est traversée par l'Authion.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna i aguèt bastit e viscuda per Jules Leboeuf frere de la comédienne e courtisane marguerite Bellanger
La mairie fut construite et habitée par Jules Leboeuf frere de la comédienne et courtisane marguerite Bellanger


text:
Modèl:Utilizaire burocrata
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Aquel modèl accèpta dos arguments opcionals que permeton de remplaçar lo mot « occitana » e de puntar cap a la bona Wikipèdia.
Per exemple, {{Utilizaire burocrata|anglofòna|en}} permetrà de senhalar un burocrata de la Wikipèdia anglofòna. {{Utilizaire burocrata|anglofòna|simple}} permetrà de senhalar un administrator de la Wikipèdia anglofòna debutant.
Aqueste modèl categoriza dins Categoria:burocrata Wikipèdia levat se l'argument opcional es entresenhat.


text:
Jòcs Olimpics d'estiu de 1928
Los Jòcs Olimpics d'estiu de 1928 (Jòcs de la 9ena Olimpiada) se debanèron a Amsterdam Païses Basses ( 17 de mai - 12 d'agost de 1928 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Alterofilia[modificar | modificar la font]
Atletisme[modificar | modificar la font]
-
-
- veire article detalhat Amsterdam 1928 - Atletisme
-
Bòxa anglesa[modificar | modificar la font]
Cabus[modificar | modificar la font]
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Equitacion[modificar | modificar la font]
Escrima[modificar | modificar la font]
Fotbòl[modificar | modificar la font]
Gimnastica[modificar | modificar la font]
Lucha[modificar | modificar la font]
Oquei pelena[modificar | modificar la font]
Pentatlon modèrne[modificar | modificar la font]
Rem[modificar | modificar la font]
Tir[modificar | modificar la font]
Vela[modificar | modificar la font]
Waterpolo[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 127 documents subre Amsterdam 1928 en picar coma clau Olympic Games 1928


text:
Ressonància magnetica nucleara
La Ressonància magnetica nucleara (o RMN) es un fenomèn fisic descrich pel primièr còp en 1946 per Felix Bloch e Edward Mills Purcell, que recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica per aquela descobèrta en 1952. La RMN se basa sus l'interaccion entre :
- 1) lo nuclèu atomic jos l'influéncia d'un camp magnetic extèrne e,
- 2) un camp electromagnetic d'una frequéncia determinada.
La mesura de la radiacion absorbida e emesa per los nuclèus atomics informa sus lors proprietats magneticas. La RMN se pòt utilizar sonque amb de nuclèus amb moment magnetic diferent de zèro. Aquò vòl dire d'atòms amb un nombre entièr de protons e de neutrons, coma 1H, 2H, 13C, 15N, 31P, 19F. Lo camp magnetic extèrne fa que i a de pichonas diferéncias energeticas entre aqueles estats. Se lo camp electromagnetic a la frequéncia adequada, un nuclèu pòt absorbir un foton e passar dins un estat d'energia pus elevat; quand aquel nuclèu se relaxa, emet tanben un foton. La RMN s'utiliza coma instrument espectroscopic per obténer de donadas fisicas e quimicas de produches quimics. En practica, es la RMN sus los atòms d'idrogèn o de carbòni qu'a mai d'importància, perque aqueles atòms se tròban presents dins la majoritat de las moleculas, almens las organicas (malgrat que lo 13C es pas l'isotòp mai abondant, n'i a una proporcion pro elevada dins quina mòstra que siá). Lo principi basic es que, e mai las proprietats magneticas de cada atòm dependan principalament de la composicion de son nuclèu (nombre de protons e de neutrons), l'ambient a l'entorn d'aquel atòm i a tanben un efècte. Aiçò fa possible que cada atòm (o grop d'atòms equivalents) d'una molecula done un senhal diferent dins l'espèctre RMN. Aquesta tecnica es fòrça utila en imatjariá medicala (dab lo nom d'IRM) mas tanben en biologia estructurala per determinar l'estructura de pichonas proteïna.


text:
Bouchard de Marly
Bouchard de Marly[1] († 13 de setembre de 1226), èra un senhor francés de Marly, de Montreuil-Bonnin, e de Picauville. Èra lo filh de de Matieu de Montmorency[2] . Se faguèt crosat pendent la crosada dels albigeses, que i obtenguèt las tèrras de Saissac e de Sant Martin de Lengadòc.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Genealogie de Bouchard, senhor de de Marly sul site de Medieval Lands
- ↑ (en) Genealogia de Matieu de Montmorency, senhor de Marly sul site Medieval Lands


text:
Soledad Pastorutti
Soledad Pastoruti (Arequito, Província de Santa Fe, lo 12 d’octòbre de 1980) (chafrada la “Sole” o l’’Hurancán d’Arequito”) qu’ei ua cantaira folclorica e de varietat argentina revelada a la hestejada de Cosquín de 1995. Qu’a perseguida ua carrièra dens tota America latina e contribuit dab un son navèth e un acompanhament particular deus sons musicians a l’evolucion de la musica folclorica argentina.
Qu’a enregistrat mantuns discs dab quauques duòs dab la soa sòr Natalia Pastorutti.


text:
Egiptologia
L'egiptologia qu'ei la disciplina qui a per objectiu l'estudi de la civilizacion qui viscó e ocupè Egipte e mei que mei la benda fertila de la vath de Nil enter lo millenni V abC e lo sègle IV de l'èra crestiana (quan l'espandiment deu cristianisme acabè dab la religion egipciana e, dab era, l'utilizacion deu son sistèma d'escritura).
Los documents utilizats en egiptologia be son divèrs anant d'artefactes de tota traca trobats suu terren, de monuments de gran endom, dinc aus tèxtes trobats sus aqueths monuments e aus testimoniatges de tot escantilh (papirs, tauletas d'argela, tèxtes biblics, tèxtes grècs o romans) de totas las epòcas.
Lo desbromb de la lectura deus sistèmas d'ecritura e de la lenga egipciana antica (dens los son divèrs estats) non deishè pas, dinc au sègle XIX, com hont d'informacion suber l'Egipte antica, pas sonque los testimoniatges en lengas conegudas alavetz com ac èran l'ebrieu, lo grèc e lo latin.
L'entrada dens l'èra de l'egiptologia modèrna que ho lo hrut deu famós erudit filològ e cercaire occitan Joan Francés Champolion de Fijac qui, lo purmèr, e tornè léger los ieroglifs (un deus sistèmas d'escritura de l'Egipte antic) mercés a la soa coneishença deu còpte e au descobriment, per l'armada de Napoleon, de la Pèira de Roseta (qui pòrta un tèxt egipcian arrevirat en grèc, lenga qui, au contra de l'egipcian, èra coneguda deus Europèus d'aqueth temps).


text:
La Garda (Var)
La Garda ( La Garde en francés) es una comuna francesa e provençala, en Provença, situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Leis abitants si dison gardéens, -ennes en francés.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Si situa a l'èst de Tolon, entre Marselha e Niça. Son territòri s'estende sus 1554 ectaras, despartidas coma aquò :
- 3 quilomètres de litorau
- 75 quilomètres de rotas e camins
- 642,5 ectaras d'urbanizacion
- 21,4 ectaras de bòscs
- 400 ectaras d'espacis verds urbans
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna de la Garda obtenguèt son nom dau rocàs que, tre l'Antiquitat, servèt de gacha.
La Garda possedisse de vestigis de l'Antiquitat e dau periòde roman.
Citat en 1056 sota lo nom de Guarda, lo castèu siguèt lo fèu deis evesques de Tolon au sègle XIII, dei Castelanas au sègle XV, puei senhoriá dei Glandevas puei dei Tomàs. Uèi ne'n sobra que la capèla e una torre d'angle.
Gacha de Tolon a l'Atge Mejan, la Garda subissèt d'invasions nombrosas mai tanben lei guèrras de religion. Siguèt saquejada en 1707 per lei tropas de Savòia au moment que son nom èra La Garda de Tolon.
Sant Maur, patron de la comuna, es en fach un òme nomat Maur que passèt d'aquí en 542. Afamat quand intrèt dins lo vilatge, una vièlha li donèt de pan e de cebas. Maur lei benesissèt e decidissèt qu'a partir d'aqueu jorn, lei cebas de la Garda aurián la doçor de la poma.
Ancian centre agricòla prospèr, la Garda venguèt banlèga urbana de Tolon. Dau rocàs d'andesita s'extraguèron lei caladas de Tolon.
Mai recentament, per "punir" la vila de Tolon de s'èstre liurada ais Anglés, Napoleon Bonaparte transferissèt lo quartier de Santa Margarita au vilatge de la Garda. Es per aquò que i a una comuna annèxa dins aquest quartier, un pauc alunchat dau centrevila administratiu.
Administracion[modificar | modificar la font]
En 2010, la comuna de la Garda siguèt recompensada per lo labèl "Vila Internet @@@@".
Demografia[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Jean Aicard (Joan Aicard) (Tolon 1848 - París 1921), poèta e autor dramatic, sòci de l'Académie française, restèt dins la comuna a la bastida "Lei Rosatges" a partir de 1864. Leguèt aquel ostau a Julia Pillore, critica d'art, tanben mairina de Marcel Duchamp e maridada au pintre Paulin Bertrand.
L'ostau venguèt lo rendètz-vos dei celebritats de l'epòca : Claude Michelet (Claudi Michelet), Émile Ollivier (Emili Ollivier), Frederic Mistral, Édouard Schuré, Ernest Reyer, Gaston Bonnier, Pierre Loti, Juliette Adam, Charles Richet, Antoine Albalat (Antòni Aubalat), etc.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo campus de l'Universitat de Sud Tolon Var si situa dins la comuna de la Garda.
- Lo licèu generau e tecnologic dau Codon si situa dins la comuna de la Garda.
- Lo vilatge vièlh de la Garda es en partida bastit sus un rocàs de natura volcanica. A l'Atge Mejan, aqueu rocàs serviá de promontòri au castèu de l'epòca. Mai la revolucion passèt d'ailà, lo castèu siguèt destruch e lo rocàs servèt de peiriera. Subsistís uèi dau castèu que la glèia romanica e una torre.


text:
La Perouse (Austràlia)
La Perouse es un quartièr de la vila de Randwick, dins l'Estat de Nòva Galas del Sud en Austràlia. Se tròba a gaireben 14 km al sud-èst del centre vila de Sydney, sus la peninsula de La Perouse.
Lo nom de La Perouse ven de Joan Francés de La Peirosa (1741-88), qu'acostèt a Botany Bay lo 26 de genièr de 1788. Òm pòt i veire lo La Perouse Museum amb de mapas, d'instruments scientifics e d'autres sovenirs dels exploradors franceses dins la region. Prèp del musèu, se tròba lo La Perouse Monument, un obelisc erigit pels franceses en 1825.
Es tanben un dels rars luòc de Sydney amb un nom francés.
Unas scènas del filme Mission Impossible 2 foguèron rodadas a La Perouse.


text:
Lucian Freud
Lucian Freud OM CH (Berlin, 8 de decembre de 1922 - Londres, 20 de julh de 2011). Pichon filh Sigmund Freud, foguèt un important pintre e gravador britanic.
Malgrat que sa jovença comencèt pel surrealisme, aprèp la Segonda Guèrra Mondiala venguèt en un dels principals representants de la pintura figurativa anglesa. Especializat dins retraches, aqueles excluson l'expression de sentiments e los personatges representats apareisson nus e jos una fòrta lutz.
Recebèt l'Òrdre del Merite del Reialme Unit.
Biografia[modificar | modificar la font]
Sos parents èran Lucie Brasch e l'arquitècte Ernst Ludwig Freud, e èra lo pichon filh de Sigmund Freud. Aguèt dos fraires, l'òme politic Clement Raphael Freud e Stephan Gabriel Freud. Sa neboda, Emma Freud, es una important productora de ràdio britanica.
Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala e amb l'avançada del Nazisme, Lucien e la familha emigrèron al Reialme Unit en 1933, e recebèt la nacionalitat britanica en 1939. Pendent aquel periòde, estudièt a la Dartington Hall School a Totnes, Devon, e a la Bryanston School.
Un periòde brèu, estudièt a la Central School of Art de Londres e aprèp fòrça succès a l'Escòla de Pintura e de dessenh Cedric Morris's East Anglian, a Dedham. s'engatgèt com dins la marina mercanda dins una companhiá de l'Atlantic Nòrd en 1941, abans d'èsser reformat del servici en 1942.
En 1943, l'editor ceilanés Tambimuttu faguèt una comanda al jove artista per illustrar un libre de poèmas de Nicholas Moore, intitulat The Glass Tower.
A sa primièra exposicion individuala, a la Lefevre Gallery, en 1944, expausèt son quadre enigmatic The Painter's Room.
L'estiu de 1946 viatjèt a París, per contunhar cap a Itàlia pendent qualques meses. Aprèp visquèt e trabalhèt a Londres.
Lo 20 de julh de 2011 va moriguèt « en patz » a son domicili de Londres, segon un comunicat de premsa de son avocada Diana Rawstron (font: France Presse).
Cambis d'estil[modificar | modificar la font]
Las primièras pinturas de Freud sovent son associadas amb lo surrealisme e mòstran de personas e de plantas en juxtaposicions inabitualas, fachas amb de pintura fòrça fina. A partir dels ans 50 comencèt a realizar de retraches, plan sovent nus, utilizant la tecnica de l'empast (pintura al costèl). Las colors son sovent neutras.
Los tèmas de Freud son las personas e lors vidas; amistats, familha, collègas, aimants e enfants. En escassas ocasions acceptèt de retraches de comanda. Coma o explica el meteis dins sas memòrias: « Lo tèma es autobiografic, tot aquò qu'a ligam amb l'esperança e la memòria e la sensualitat e l'engatjament, la vertat... », « Pinti gents, pas per çò que volrián èsser, mas per çò que son ».
L'usatge d'animals dins sas composicions es fòrça e es sovent apareisson los animals domestics al costat de son proprietari. Exemples de retraches d'animals e personas de l'òbra de Freud: Noi i Speck (1980-81), Eli i David (2005-06) e Doble Retrach (1985-86).
Sa passion pels cavals lo menèt a pintar los especimèns de l'escòla de Darlington, ont, en mai de los montar, fins i tot dormiá dins los estables. Entre aqueles, cal destacar los retraches de Grey Gelding (2003), L'euga Skewbald (2004), e Euga menjant fenc (Mare Eating Hay) (2006).
Son quadre After Cézanne es notable per sa forma inabituala e lo naut prètz que paguèt la Galariá Nacionala d'Austràlia (7,4 milions de dolars americans). Un retrach de pichon format de la reina Elisabeta II provoquèt controvèrsia, en la mostrant tan envielhida (o mai) de que es. La premsa britanica ne publiquèt de criticas opausadas.
La quòta de l'òbra[modificar | modificar la font]
- Naked Woman on a Sofa (1984-1985) se vendèt a l'encant, en 2005, per 4,353 milions d'èuros.
- Le 13 mai 2008, un nud intitulat Benefits supervisor sleeping, de 1995, se vendèt per Christie's a Londres. Per près de 34 milions d'èuros, qu'es l'òbra pus costosa d'un artista encara viu[1].
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Imatges de l'òbra de Lucian Freud
- Lucian Freud. Biografia e analisi critica
- (ca)Lucian Freud; rere els plecs de la carn, una aproximació al retrat psicologic


text:
Genghis Khan
Gengis Khan (en mongòl : ЧиHrиc XaaH [Cinggis qan]), (1155-1227) nascut Temujin e ocasionalament sonat per son nom de temple Taizu (太祖), èra lo fondador e primièr Grand Khan (emperaire) de l'Empèri mongòl, que venguèt après sa mòrt l'empèri contigú pus grand de l'istòria.
Venguèt al poder en unificar mantunas tribús nomadas del nòrd èst d'Asia. Après aver fondat l'Empèri mongòl foguèt proclamat "Genghis Khan", comencèt las invasions mongolas que ne resultèt la conquista d'una granda part d'Eurasia. Abans de morir designèt Ogodei coma son successor e repartiguèt lo sieu empèri entre sos filhs e felens, en unitats territorialas nomenadas khanats. Morguèt en 1227 après aver vençut los tangots e foguèt rebondut en un luòc desconegut de Mongòlia. Sos descendents enlarguèron l'empèri per una granda part d'Eurasia, conquistant e creant d'estats vassals dins çò que seriá las actualas China, Corèa, lo Caucàs, los païses asiatics centrals, e de porcions substancialas de l'Euròpa orientala e l'Orient Mejan. Lo sieu felen, Khublai Khan, foguèt lo primièr emperaire de la dinastia Yuan en China. .


text:
L'albanés (shqip en albanés) es una lengaindoeuropèa, que constituís a ela sola un grop independent al sen d'aquesta familha de lengas. Sièis milions de personas la parlan en Albania, Kosovo, Grècia (los Arvanitas), Serbia, Montenegro e dins la Republica de Macedònia, mas tanben dins lo sud d'Itàlia (los Arbëreshë). De comunautats immigradas significativas existisson en Euròpa Occidentala, en Turquia, Egipte e als Estats Units.
En 1854, lo filològ alemand Franz Bopp pròva que l'albanés es una lenga indoeuropèa, mas isolada e sens cap de lenga que li siá pròcha. Son origina se discutís: d'unes fan montar l'albanés a l'illirian, d'autres al dacotraci (e mai se cèrts lingüistas considèran aquelas doas lengas coma benlèu aparentadas). Los Illirians èran los abitants autoctòns de la zòna ont se parla l'albanés. Aital la discussion sus la filiacion de l'albanés se carga d'implicacions politicas dins lo contèxt balcanic (conflicte de Kosovo).


text:
Sissonne (Aisne)
Sissonne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
== Geografia ==.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Sissonne proven del latin Sessonnnia, al Modèl:XIe s - Sègle XIII, alavetz viscut per peuplades germaniques.
L'origine du nom de Sissonne provient du latin Sessonnnia, au Modèl:XIe s - Sègle XIII, alors habité par des peuplades germaniques.


text:
SNCF
La SNCF Société nationale des chemins de fer français (Societat Nacionala dels Camins de Fèrre Franceses) es una de las principalas entrepresas publicas francesa, dels sector del transport ferroviari. Es una entrepresa del grop SNCF.
Presentacion[modificar | modificar la font]
La forma juridica de la SNCF es aquela d'un establisment public de caractèr industrial e comercial (EPIC)[1], qu'a de participacions majoritarias o totalas dins de societats de drech privat dins l'encastre del grop SNCF. Lo sèti social de la SNCF se troba a París
L'EPIC, emplega prèp de 160 000 personas (2010) per un chifra d'afars de 17,8 miliards d'èuros (2009), exercís una activitat dobla:
- entrepresa ferroviària cargada de l'expleitacion comerciala dels servicis de transpòrt ferroviari de viatjaires e de merças, en cambi de 4,5 miliards d'èuros de redevença pagats a RFF[2].
- expleitacion e manteniment, pel compte de RFF (Ret Ferrat Francés), del malhum ferrat nacional francés (mejans una convencion de gestion).
La SNCF expleita prèp de 32 000 km de linhas, que 1 850 km de linhas de granda velocitat (junh 2007) e 14 800 km de linhas electrificadas. Fa circular en mejana 14 000 trens cada jorn e transpòrta 1 miliard de personas cada an. Per son volum d'activitat, es la segonda entrepresa ferroviària de l'Union Europèa aprèp la Deutsche Bahn.
Lo rèste del grop SNCF, emplega prèp de 68 000 personas per 7,1 miliards d'èuros de chifra d'afars (2009)[3], intervient dans les domaines suivants :
- logistica e transpòrt rotièr de merças (que Géodis)
- transpòrt rotièr de viatjaires (que Kéolis)
- ligam maritim (SeaFrance)
- comèrci (Voyages-sncf.com…)
- Engenhariá (Infra Ingénierie,(EFFIA, INEXIA…)
- bilhetica (RITMx)
- participacion dins de societats o GIP ferroviàris partejats amb d'autras empresas coma Eurostar, Thalys, Elipsos, Lyria e Artesia.
Lo president es Guillaume Pepy
Fonts[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Perfil e los chifras claus sul site de la SNCF [pdf][1]
- ↑ (fr)Site oficial de RFF, Tarificacion
- ↑ (fr)Perfil del grop SNCF
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Une entreprise publique dans la guerre, la SNCF, 1939-1945; ed: AHICF / PUF; 2001; París
- SNCF, la machine infernale; ed: Le Cherche Midi; Nicolas Beau, Laurence Dequay, Marc Fressoz; París (2004)
- SNCF, la mutation impossible ?; Jean-Claude Gawsewitch; coll: Coup de gueule; François Regniault


text:
Pòble carib
Es caribs o kalinago son ua gent en era Cariba atau coma un gran grop d'ilhes de Veneçuela e des Antilhes Petites. Son un pòble amerindi originari dera costa nòrd de Sud-America.
Parlauen ua lengua carib o lengua de comunicacion enter territoris (pidgin). Es sòns atacs en d'autes territòris heien que plan de hemelles Arawak siguessen capturades e pera eres qu'era pas malaisit de parlar Kaliphone o ua lengua maipuri (Arawak).
En eth sud dera mar Cariba tanben i auia un aute grop que parlaua carib; es Galibi. Demorauen en vilatges desseparats de Veneçuela, Granada, Tobago, Santa Lúcia, Dominica e Sant Vincent.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Es caribs se cre qu'emigraren des der arriu Orinoco en Sud-America tà demorar enes Ilhes Cariba en 1200. Pendent es dus segles auans dera arribada de Colom, desplaçaren es tainos pera guerra, era exterminacion e era assimiliacion. Es tainos auien arribat auans ara zona des deth continent.
Es ilhencs carib auien tostemps het negòcis damb es taino de l'èst des Ilhes Cariba. Es caribs produsien productes de plata. Er aur era obtingut des deth continent. Eren grans bastidors de canoés e tanben grans mariners. Dominauen era Cariba pes sues guerres.
Sigueren, ath sòn torn, desplaçats pes europeus més damb ua grana pèrdua de vida; i aueren plan d'experiències coma era veròla atau coma guerres. Quaqu'ns sigueren assimilats pendent eth periòde coloniau e uns pòcs demorauen ena Dominica. Aué que subreviuen beri uns ena Cariba e era Dominica.
Es caribs neres de Sant Vincent an coma ancessors africans esclavats que hugiren. Quaqu'ns que se maridaren damb es caribs e no siguec enquia 1795 qu'es anglesi es portaren tà era ilha de Roatan , deuant Honduras. Es sòns descendents sons aperats garifuna. Eth darrèr parlaire de carib moriguec en 1920 e aué aguesta lengua ei escandida.
Pòble[modificar | modificar la font]
Es caribs pogueren subrevíuer as europeus pr'amor qu'era Ilha dera Dominica a ua part plan montanhenca (15 Km2) conegut coma eth territori carib. Enqüera adara escolHen es sòns capmestres. Quauques centenes de caribs enqüera purs etnicaments demoren enes ilhes Virgin, St. Kitts & Nevie, Antigua & Barbuda, Guadalupa, Martinica, Dominica, Santa Lucia, Granada, Trinidad, Aruba e Sant Vincent.
Es garifuna hen ua musica plan diuersa dera resta de tribús dera America Central. Era horma més coneguda ei era punta. Es dançadoires an de móuer es malucs hent redondes damb eri. Aué era punta s'apera tanben punta rock. D'autes hormes de musica des garifunes son eth hungu-hungu, eth matamuerte a era paranda, enter autes. Era letra des cançons ei escrita soent per hemnes.
Es tambors jugen un papèr plan destacat. S'aperen eth primero e era segunda. Era mescla des tambors s'apera sisera e vien acompanhada d'aguesta fruita deth arbe dera gorda, plen dera grana.
Religion[modificar | modificar la font]
Es caribs se cre qu'an estat politeistes. Creden que i a un esperit marrit que s'apera Maybonya qu'a d'éster calmat tà evitar malures. Es sòns shamans que se diden buyeis e son plan respectats pr'amor que tanben esdevenien guerrers. Es sues querimònies eren acompanhades damb sacrificis.
Es caribs humauen tabac e era sua cultura era patriarcau. Es hemnes portauen es petits, produsien minjar e vestits e colhien eth minjar dera tèrra. En eth segle XVII viuien en ostaus desseparades des òmes. Totun, eren plan respectades e auien cert poder. Era societat carib era mès egalitara qu'era des tainos pr'amor que i auien pas capmestres de vilatge ne de guerra ne aristocracia.
Cannibals[modificar | modificar la font]
Era paraula carib karibna vole díder persona. Siguec eth origin dera paraula moderna cannibal. Enter es caribs era un rituau ligat damb minjar es enemics e quauques europeus crederen qu'eren cannibals en generau.
Es kalinango auien ua tradicion de manténer es ossi de sòns ancessors en es ostaus. Pr'amor d'açò sigueren descrits coma vicioses e violents. Se dide que Giovanni de Verrazzano siguec tuat e minjat pes caribs dera ilha Guadalupa en 1528.
Es istoriadòrs an descrit eth cannibalisme coma ligat a certi rituaus belics. En 1503 era reina de Castelha (pas d'Aragon) Isabela establiguéc que podien éster esclavats determinadi indis. Açò duguec as castelhans a esclavar molti indians damb era excusa qu'eren cannibals tà préner es sues terres. Totun, i a pas d'evidència arqueològica o d'òmes qu'an guardat e confirmat qu'es caribs minjassen umans.
Honts[modificar | modificar la font]
º Allaire, Louis (1997). "The Caribs of the Lesser Antilles", in Samuel M. Wilson, The Indigenous People of the Caribbean, pp. 180–185. Gainesville, Florida: University of Florida. ISBN 0-8130-1531-6.
º Steele, Beverley A. (2003). Grenada, A history of its people, New York: Macmillan Education, pp. 11–47
º Honeychurch, Lennox, The Dominica Story, MacMillan Education, 1995.
º Davis, D and Goodwin R.C. "Island Carib Origins: Evidence and non-evidence", American Antiquity, vol.55 no.1(1990).
º Eaden, John, The Memoirs of Père Labat, 1693–1705, Frank Cass, 1970.
º "Carib", Ethnologue
º "Kalinago", Name change announcement of November 15, 2010, by the Office of the Kalinago Council posted at Dominica News Online
º (French) Brard, R., Le dernier Caraïbe, Bordeaux : chez les principaux libraires, 1849, [1]


text:
1860
Aquesta pagina concernís l'an 1860 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Reconquista de la capitala, perduda en 1858, per lo govèrn liberau de Benito Juárez. Pasmens, l'insureccion conservatritz contunièt dins divèrsei províncias sostenguda per la Glèisa. De mai, lei liberaus deguèron faciar la question de l'important deute public mexican.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après la revirada de son ofensiva de 1859, leis armadas britanicas e francesas desbarquèron una fòrça importanta sus lo territòri chinés lo 17 de julhet. Lo 2 de setembre, capitèron de conquistar Tianjin avans de contuniar vèrs Pequin que foguèt agantada lo 5 d'octòbre. Lo 13, presa de la capitala onte lo Palais d'Estiu foguèt pilhat e cremat per leis asalhidors. Après aquelei desfachas, lo govèrn chinés deguèt acceptar de signar la Convencion de Pequin qu'agravèt lei clausas dau tractat de Tianjin. Lei ponchs principaus de la convencion èran :
- la reconóissança dau tractat de Tianjin.
- la dubertura de Tianjin coma pòrt comerciau.
- la cession de la peninsula de Kowloon ai Britanics per aumentar la superficia de sa colonia de Hong Kong.
- la libertat de culte per lei crestians chinés.
- lo pagament d'una indemnitat important ai Francobritanics.
- la cession ai Rus de Manchória exteriora e dau krai d'Ussuri.
Regardant lo debanament de la Revòuta Taiping, après lei presas de Hangzhou e de Suzhou (junh), l'insureccion assaièt sensa succès de conquistar lo pòrt de Shanghai (aost) defenduda per una garnison compausada de soudats francés, britanics e chinés. Regardant la Revòuta dei Nian, lo generau Sengge Rinchen — maugrat sei desfachas còntra lei Francés — foguèt plaçat a la tèsta d'una armada importanta cargada de reconquistar lei vilas fortificadas per l'insureccion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Isolacion d'isoprèn per lo quimista britanic Charles G. William que permetèt de sintetizar lei premiers cauchós naturaus.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Kato Takaaki, primièr ministre de Japon (m. 1926)
- 17 de genièr - Carlos José Solórzano, president de Nicaragua (m. 1936)
- 17 de genièr - Douglas Hyde, president de la Republica d'Irlanda (m. 1949)
- 21 de genièr - Karl Albert Staaff, primièr ministre de Suècia (m. 1915)
- 29 de genièr - Anton Chekhov, mètge e escrivan rus (m. 1904)
- 20 de mai - Eduard Buchner, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1917)
- 21 de mai - Willem Einthoven, inventor danés, prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1927)
- 7 de julhet - Gustav Mahler, compositor austriac (m. 1911)
- 16 de julhet - Otto Jespersen, lingüista danés (m. 1843)
- 20 d'agost - Raymond Poincaré, president de França (m. 1934)
- 6 de setembre - Jane Addams, sociològa americana, Nobel-premiario en pacala laboro (m. 1935)
- 6 de novembre - Ignacy Jan Paderewski, pianista e òme politic polonés (m. 1941)
- 20 de novembre - José Figueroa Alcorta, president d'Argentina (m. 1931)
- 23 de novembre - Hjalmar Branting, primièr ministre de Suècia, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1925)
- 4 de decembre - Charles de Broqueville, primièr ministre de Belgica (m. 1940)
- 7 de decembre - Joseph Cook, primièr ministre d'Austràlia (m. 1947)
- 15 de decembre - Niels Ryberg Finsen, mètge danés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1904)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de julhet - Charles Goodyear, inventor american (m. 1800)
- 21 de setembre - Arthur Schopenhauer, filosòf alemand (n. 1788)


text:
-42
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -42 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Recòlta marrida en Egipte. Coma l'annada precedenta, Cleopatra VII deguèt se concentrar sus l'avitalhament d'Alexàndria.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de novembre - Tibèri segond Emperaire Roman


text:
Boviolles
Boviolles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo oppidum de Boviolles[1]A situat sus un vast esperó en dominant l'aglomeracion actuala. D'una superficie d'aperaquí 50 a, a barrat per un imponent rempart de tipe murus gallicus #que se'n pòt totjorn veire los vestigis. L'aucupacion la mai importanta se situa aModèl:L'E er sègle abans J.-C. : Es sens dobte una autentica vila, amb las siás carrièras, los sieus ostals, los sieus comèrcis e los sieus quartièrs d'artesans, #que s'elevava alavetz. Los abitants mantenián relacions comercialas contunhas amb los sieus vesins e amb l'Itàlia romaine : de nombrosas amphores a vin, de las ceramicas de Étrurie e de Campanie an sustot #èsser de descobèrtas, aital coma de las monedas en procedéncia d'una granda part de la Gaule. A partir de la Guèrra de las Gaules (mièg de l'Eer sègle abans J.-C.), Dels garnisons romaines s'installan probablament dins la vila, e cohabiten amb la populacion indigèna. Los sieus abitants possedissián egalament un luòc de culte en la vallée (lo temple de Mazeroie, comuna de Nais-a las-Forges). A la fin de l'Eer sègle abans J.-C. (Començament de l'epòca romaine), abandonan la oppidum e fondan la vila de Nasium #que se desvoloparà a l'entorn del santuari.
L'oppidum de Boviolles[2]est situé sur un vaste éperon dominant l'agglomération actuelle. D'une superficie d'environ 50 ha, il est barré par un imposant rempart de type murus gallicus dont on peut toujours voir les vestiges. L'occupation la plus importante se situe au Ier siècle avant J.-C. : c'est sans doute une véritable ville, avec ses rues, ses maisons, ses commerces et ses quartiers d'artisans, qui s'élevait alors. Les habitants entretenaient des relations commerciales continues avec leurs voisins et avec l'Italie romaine : de nombreuses amphores à vin, des céramiques d'Étrurie et de Campanie ont notamment été découvertes, ainsi que des monnaies en provenance d'une grande partie de la Gaule. À partir de La Guerre des Gaules (milieu du Ier siècle avant J.-C.), des garnisons romaines s'installent probablement dans la ville, et cohabitent avec la population indigène. Ses habitants possédaient également un lieu de culte dans la vallée (le temple de Mazeroie, commune de Naix-aux-Forges). À la fin du Ier siècle avant J.-C. (début de l'époque romaine), ils abandonnent l'oppidum et fondent la ville de Nasium qui se développera autour du sanctuaire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ DECHEZLEPRETRE Th., MENIEL Pàg., BONAVENTURE B. - Lo oppidum de Nasium a Boviolles (Meuse) : estat de las investigacions, en : Barral e alii 2007 - L'edat del Fèrre en l'arc jurassien e los sieus marges. Depauses, luòcs sagrats e territorialité a l'edat del fèrre, Actes del Modèl:XXIXe colloque del AFEAF (Bienne, 5-8 de mai 2005), , Besançon : de Premsas univesitàries de Franca-Comtat, 2007 (Anals Literaris de l'Universitat de Franca-Comtat ; Seriá "Entorn, societats e arqueologia", 11), pàg. 45-54.
- ↑ DECHEZLEPRETRE Th., MENIEL P., BONAVENTURE B. - L’oppidum de Nasium à Boviolles (Meuse) : état des recherches, dans : Barral et alii 2007 - L'âge du Fer dans l'arc jurassien et ses marges. Dépôts, lieux sacrés et territorialité à l'âge du fer, Actes du Modèl:XXIXe colloque de l’AFEAF (Bienne, 5-8 mai 2005), , Besançon : Presses universitaires de Franche-Comté, 2007 (Annales Littéraires de l'Université de Franche-Comté ; Série "Environnement, sociétés et archéologie", 11), p. 45-54.


text:
Sant Flor
Sant Flor (Saint-Flour en francés) z-es 'na comuna d'Auvèrnhe administrada pel departament del Chantal de la region d'Auvèrnhe (z-es una sos prefectura).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se devesís entre vila nauta e vila bassa. Sant Flor z-es situada a 900 m de nautor sobre una planesa de basalt volcanic. Z'es traversada pel riu d'Ander qui dona justament son nom a la Val d'Ander.
Sant Flor z-es situada sobre l'anciana rota R9 e a rasa de l'autorota A75 que religa Besièrs e París
Eraldica[modificar | modificar la font]
Blasonament : Partit d'azur e d'aur semenat de lises l'un l'autre, ambé la bordura engrelada de gules.
Monuments e lòcs toristics[modificar | modificar la font]
- Catedrala de Sant Pèire : bastida ('na primièira vegada en 1095, puèi tornada bastir en 1398 après la chasuda de la primièira) ambé de pèiras basalticas.
.


text:
Crémieu
Crèmiœ en arpitan ( Crémieu en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Situacion
Crémieu a situat al nòrd-oèst del departament, a unitat|15|km {{}} al nòrd de Bourgoin-Jallieu, 12 km a l'èst del aeropòrt Lion-Sant-Exupéry (Satolas) e aperaquí 40 km a l'èst de Lion.
Las municipalitats limitrophes son Leyrieu al nòrd, Annoisin-Chatelans, Siccieu-Sant-Julien-e-Carisieu, Dizimieu, Villemoirieu e Sant-Romain-de-Jalionas.
Segon de classament establit per l'INSEE l'an 1999, Crémieu es una municipalitat urbana, la vila centri d'una unitat urbana de doas comunas (lo segond en essent Villemoirieu), #que fa partida de la airal urban de Lion[1].
- Geografia fisica
La vila se tròba al contacte entre una zòna de tucs a l'èst e los terrens plans de la vallée del Rhône #que flueix 5 km al nòrd.
- Situation
Crémieu est situé au nord-ouest du département, à 15 km au nord de Bourgoin-Jallieu, 12 km à l'est de l'aéroport Lyon-Saint-Exupéry (Satolas) et environ 40 km à l’est de Lyon.
Les communes limitrophes sont Leyrieu au nord, Annoisin-Chatelans, Siccieu-Saint-Julien-et-Carisieu, Dizimieu, Villemoirieu et Saint-Romain-de-Jalionas.
Selon de classement établi par l'INSEE en 1999, Crémieu est une commune urbaine, la ville centre d'une unité urbaine de deux communes (la seconde étant Villemoirieu), qui fait partie de l'aire urbaine de Lyon[2].
- Géographie physique
La ville se trouve au contact entre une zone de collines à l'est et les terrains plats de la vallée du Rhône qui coule 5 km au nord.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana vila residéncia de las dauphins del Viennois. Crémieu A mencionat dempuèi la Modèl:S- ; mas apareis en l'istòria a Modèl:La s-.
Ancienne ville résidence des dauphins du Viennois. Crémieu est mentionné dès le Modèl:S- ; mais apparaît dans l'histoire au Modèl:S-.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina INSEE [1] ; cheminement : sus la pichona mapa de França, onglet Departaments, de contunh escuélher lo departament, de contunh menu desenrotllant Ruscas d'ajuda a la seleccion
- ↑ Page INSEE [2] ; cheminement : sur la petite carte de France, onglet Départements, puis choisir le département, puis menu déroulant Couches d'aide à la sélection


text:
Virasolelh
Lo virasolelh (var. virasoleu) (Helianthus annuus) es una planta erbacèa de la classa dels magnoliopsidas, de la sosclassa de las asteriles e de la familha de las asteraceae, amb una granda inflorescéncia en capitula que vira al cors del jorn per s'orientar en direccion apausada al solelh. Las flors intèrnas de la capitula son pas liguladas.
Es cultivada per la sua grana que se n'obten un òli comestible.
Es una planta originaria d'America del Nòrd, mai que mai de Mexic, Peró e del sud dels Estats Units que foguèt introdusida en Euròpa pendent lo sègle XVI e dempuèi amb sa cultra s'a propagat rapidament.