text:
Villers
Villers puede referirse a
- Villers, comuna francesa situada en Loira.
- Villers, comuna francesa situada en Vosgos.
Nombres compuestos
- Villers-Agron-Aiguizy, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-Allerand, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-au-Bois, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-au-Flos, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-au-Tertre, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-aux-Bois, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-aux-Érables, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-aux-Nœuds, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-aux-Vents, comuna francesa situada en Mosa.
- Villers-Bocage, comuna francesa situada en Calvados.
- Villers-Bocage, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Bouton, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-Bretonneux, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Brûlin, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-Buzon, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-Campsart, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Canivet, comuna francesa situada en Calvados.
- Villers-Carbonnel, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Cernay, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-Châtel, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-Chemin-et-Mont-lès-Étrelles, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-Chief, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-Cotterêts, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-devant-Dun, comuna francesa situada en Mosa.
- Villers-devant-le-Thour, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-devant-Mézières, antiguo nombre (antes de 1828) de la comuna francesa de Villers, situada en Ardenas.
- Villers-devant-Mouzon, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-devant-Raucourt, antigua comuna francesa situada en Ardenas, actualmente integrada a Maisoncelle-et-Villers.
- Villers-Écalles, comuna francesa situada en Sena Marítimo.
- Villers-en-Argonne, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-en-Arthies, comuna francesa situada en Valle del Oise.
- Villers-en-Cauchies, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-en-Haye, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-en-Ouche, comuna francesa situada en Orne.
- Villers-en-Prayères, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-en-Vexin, comuna francesa situada en Eure.
- Villers-Farlay, comuna francesa situada en Jura.
- Villers-Faucon, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Franqueux, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-Grélot, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-Guislain, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-Hélon, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-l'Hôpital, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-la-Chèvre, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-la-Combe, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-la-Faye, comuna francesa situada en Côte-d'Or
- Villers-la-Montagne, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-la-Ville, comuna francesa de Alto Saona.
- Villers-la-Ville, comuna francófona de Bélgica situada en Valonia en la provincia del Brabante Valón.
- Villers-le-Château, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-le-Lac, comuna francesa situada en Doubs
- Villers-le-Rond, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-le-Sec, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-le-Sec, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-le-Sec, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-le-Sec, comuna francesa situada en Mosa.
- Villers-le-Tourneur, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-lès-Cagnicourt, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-lès-Luxeuil, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-lès-Mangiennes, comuna francesa situada en Mosa.
- Villers-lès-Moivrons, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-lès-Nancy, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-les-Ormes, comuna francesa situada en Indre.
- Villers-les-Pots, comuna francesa situada en Côte-d'Or.
- Villers-lès-Roye, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Marmery, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-Outréaux, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-Pater, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-Patras, comuna francesa situada en Côte-d'Or.
- Villers-Plouich, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-Pol, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-Robert, comuna francesa situada en Jura.
- Villers-Rotin, comuna francesa situada en Côte-d'Or.
- Villers-Saint-Barthélemy, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Saint-Christophe, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-Saint-Frambourg, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Saint-Genest, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Saint-Martin, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-Saint-Paul, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Saint-Sépulcre, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Semeuse, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-Sire-Nicole, comuna francesa situada en Norte.
- Villers-Sir-Simon, comuna francesa situada en Paso de Calais.
- Villers-sous-Ailly, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-sous-Chalamont, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-sous-Châtillon, comuna francesa situada en Marne.
- Villers-sous-Foucarmont, comuna francesa situada en Sena Marítimo.
- Villers-sous-Montrond, comuna francesa situada en Doubs.
- Villers-sous-Pareid, comuna francesa situada en Mosa.
- Villers-sous-Prény, comuna francesa situada en Meurthe y Mosela.
- Villers-sous-Saint-Leu, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Stoncourt, comuna francesa situada en Mosela.
- Villers-sur-Auchy, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-sur-Authie, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-sur-Bar, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-sur-Bonnières, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-sur-Coudun, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-sur-Fère, comuna francesa situada en Aisne.
- Villers-sur-le-Mont, comuna francesa situada en Ardenas.
- Villers-sur-le-Roule, comuna francesa situada en Eure.
- Villers-sur-Mer, comuna francesa situada en Calvados.
- Villers-sur-Meuse, comuna francesa situada en Mosa.
- Villers-sur-Nied, comuna francesa situada en Mosela.
- Villers-sur-Port, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-sur-Saulnot, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-sur-Trie, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Tournelle, comuna francesa situada en Somme.
- Villers-Vaudey, comuna francesa situada en Alto Saona.
- Villers-Vermont, comuna francesa situada en Oise.
- Villers-Vicomte, comuna francesa situada en Oise.


c: text/html

text:
Purmèr Periòde Intermediari egipcian
Lo Purmèr Periòde Intermediari egipcian que ho un temps d'aflaquiment deu poder faraonic qui s'escadó après las temporas dauradas de l'Ancian Empèri de l'Egipte Antic. Durant aqueth periòde (qui regnèn las dinastias de la VIIau a la Xau enter, haut o baish, -2150 e -2022) los capdaus deus nòmes (teoricament nomats peu faraon enta'u servir) que proheitèn de l'aflaquiment deu poder centrau (dilhèu devut a l'etat hèra avançada de faraon deu hèra long regnat deu faran Pepi II de la VIIau dinastia) per préner lo poder e vàder monarques. Fin finala, la XIau dinastia, gessida de Tebas, que tornè unificar lo país en bèth aubrir l'Empèri Mejan.
D'aqueth temps be demoran texts egipcians coneguts com planhs qui contan quin lo país e auré patit la decadéncia, l'injustícia, l'anarquia e profanacions de la religion e de las tombas deus reis (çò qui en Egipte b'èra considerat hèra grèu puisque, a despart d'estar dius, un còp mort, los faraons que demoravan faraons deu lor pòble dens l'aute monde). Aute testimoniatge del'inseguritat e deu poder deus monarques locaus, lo texte deu Lo pagés eloquent que nse conda l'istoèra d'un oasian viatjant dab la son aso, qui's he panar tot per ac tornar crubar per la fòrça deu son plait davant lo senhor deu nòme.
Los reis de la Xau dinastia que comencèn de tornar bastir ua autoritat reiau desempuish la loa ciutat baisha egipciana de Eracleòpolis. Los de la XI que s'apiegèn sus la vila de Tebas. Au cap d'annadas de tension per conquestar l'autoritat suu país sancer, la XIau dinastia que ho victoriósa suber Eracleòpolis e Montohetep II que's hasó coronat sénher de las duas tèrras e atau que s'obreish lo temps deu Mejan Empèri.
De véder:
- Peus personatge d'aqueth periòde: Pepí II, Merenrà II, Nitocris, Kheti Ièr, Neferkarà, Kheti II, Kheti V, Merikarà I, Montohetep I, Antef I, Antef II, Antef III, Montohetep II.
- Per la dinastias: VIIau dinastia, VIIIau dinastia, IXau dinastia, Xau dinastia e XIau dinastia.
- Testimòniatges: Canon Reiau de Turin, Lista Reiau d'Abidòs, Planh de Ipur, Conte deu pagés eloquent.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pònt de Gard
Lo pònt de Gard (var. pont de Gard) es la porcion d'un aqüeducte roman que l'adobèron en pònt de tres nivèus. Se situa dins lo sud d'Occitània, en Lengadòc, dins lo departament de Gard a ras de Remolins, pas gaire luenh de Nimes e d'Usès. Domina lo riu de Gardon (o Gard) e constituissiá la continuitat de l'aqüeducte roman que portava l’aiga d'Usès fins a Nimes.
Arquitectura dau pònt[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo pònt foguèt bastit amb tres nivèls que son estats preservats fins uèi. La construccion se faguèt amb lei pèiras dau país qu'èran trachadas dei peirièras romanas vesinas. La cima dau pònt senhoreja l'endrech e mai lo riu Gard[1], quand leis aigas son bassas, a 48,77 m d'aut, e, subre sa longor mai bèla, l'òbra mesura actualament 275 m.
- Nivèl inferior: 6 arcas de 142,35 m de long, de 6,36 m d'ample e de 21,87m d'aut.
- Nivèl mejan: 11 arcas de 242,55 m de long, 4,56 m d'ample e 19,50 m d'aut.
- Nivèl superior: 35 arcas que fan 275 m de long, 3,06 m d'ample e son autas de 7,40 m. Aqueste darrièr nivèl perguèt 12 uèlhs dempuèi l'origina e mesurava inicialament 360 m; èra precedit d'una culada de 130 mètres de long; à l'origine d'aquesta culada foguèt descubèrt en 1988 una òbra de regulacion[2]. Leis arcas avián 16 pès romans de dubertura (4,75 m), mentre que los pilars èran d'aperaquí 10 pès sur 10.
- Conducha: 1,80 m d'aut, 1,20 m d'ample, pendent de 0,4 %.
L'observacion de la fàcia intèrna dels pilars en grand aparelh dau segond nivèl dau pònt revèla lo trabalh deis bastisseires romans: tecnicas de talha dei blòcs (traças de còps d' escode) e tecnicas de construccion (blòcs pausats en cairèu e botissa e blocs salhents per la mesa en plaça deis escadafaucs). En se sarrar de l'òbra, se pòt constatar la precision deis assemblatges: cada blòc èra ligat ais autres per ciselatge dei junts sus plaça.
Mai d'una traça e gravadura perduran sus la susfàcia dau pònt. Son lei marcas d'assemblage indicant la plaça dei clavèus de vòutas, per exemple, « FRS II » (frons sinistra II, valent a dire "fàcia senestra 2") o de simbòls coma lo « fallus », simbòl apotropaïc (valent a dire « sirvent per desviar las influéncias maleficas »), o encara tanben d'unei marcas divèrsas laissadas per lei bastisseires de totei leis epòcas que per elei lo pònt èra una etapa obligatòria.
Lo pònt presenta una corbadura convèxa de sei nivèls superiors en amont. Aquesta deformacion s'atribuiguèt durant de temps a la volontat dei constructors d'assegurar la resisténcia de l'òbra, coma se podriá far amb un barratge-vòuta. Segon de mesuras de micro-topografia presas en 1989, actualament s'interprèta coma la resulta d'una dilatacion diürna deguda a l'assolelhament, que provòca un desplaçament d'aperaquí 5 mm; de nuèch lei pèiras tòrnan a son endrech iniciau. La repeticion dau fenomèn lòng dei sègles auriá aduch lo pònt a sa forma actuala[3].


text:
Bas-vivarés (parlar)
Lo bas-vivarés (BV) (o sud-vivarés) es la varietat de lengadocian (qu'es un dialècte occitan) en usatge dins la mitat meridionala d'Ardecha, alh sud d'una linha que lo separa delh vivaroaupenc (VA), e que vai delh Mont Mesenc a la vila de Ròchamaura en seguent grosso modo la cresta de Coiron.
Somari
- 1 Caracterizacion coma lengadocian nòrd-cevenòu
- 2 Un tèxt en bas-vivarés (ròdol de vèrs Aubenàs): la parabòla de l'enfant prodig
- 3 Referéncias bibliograficas sobre l'occitan de Vivarés (VA e BV)
- 4 Nòtas
Caracterizacion coma lengadocian nòrd-cevenòu[modificar | modificar la font]
Traits distintius delh bas-vivarés[modificar | modificar la font]
Coma la totalitat de l'occitan d'Ardecha, lo bas-vivarés es de nòrd-occitan: se ditz achabar, chastèl, jal, bujada (acabar, castèl, gal, bugada en occitan meridionau).
- Lo bas-vivarés se destria delh vivaroaupenc, e en particular d'aquel qu'es parlat dins la mitat nòrd d'Ardecha (Botèiras e Naut Vivarés):
- per la conservacion de las dentalas intervocalicas latinas simplas: se ditz feda, jornada, madur, padèla, prada, ròda, tirador, vedèl en BV e feiá, jornaa, maür, paila, praa, roá, tiraor, vèl en VA d'Ardecha. Se sap que la chasuda d'aquelas dentalas es precisament lo trait principau que caracteriza lo vivaroaupenc.
- pus generalament, per la soliditat de las consonantas intervocalicas: se ditz bujada, nejar, nogièr, ausir, susar, vesem en BV e buaa, neiar, noièr, auvir, suar, veiem en VA d'Ardecha.
- per l'abséncia de palatalizacion de /s / precedent una vocala, e de /z /: sason se pronóncia [sɔˈzu] o [saˈzu] en BV e [ʃɔˈʒu] o [ʃaˈʒu] en VA d'Ardecha.
- per l'abséncia de palatalizacion de /k /, /g /, /t /, /d /, /l /, /n / davant /i / e /y /: per exemple, cubrir se pronóncia [kyˈbʀi] en BV e [cyˈbʀi] (a pauc près: [tjyˈbʀi]) en VA d'Ardecha.
- per l'abséncia de palatalizacion daus grops /kl /, /gl /: clau se pronóncia [klaw] en BV e sovent [kʎaw] en VA de las Botèiras.
- per la conservacion de /s / davant /p /, /t /, /k /: se ditz escoba [esˈkubɔ], pasta [ˈpastɔ] en BV, e eicoba, pata dins la màger part delh domeni VA d'Ardecha.
- per l'usança de la desinéncia verbala -e de prumèira persona (generalament -o en VA): se ditz parle, fenisse, parlave, parlère en BV e parlo, fenisso, parlavo, parlèro en VA.
- per l'usança delh vèrbe eiblidar en plaça de eissublar, forma tipica delh vivaroaupenc.
- Los traits seguents delh bas-vivarés son aquelos delh lengadocian, e especialament delh lengadocian orientau o septentrionau per los quatre darrièrs:
- amudiment gaireben generau de /n / finala daus oxitòns: taban [tɔˈbɔ, taˈbɔ], plen [ple], molin [muˈli], fenestron [fenesˈtʀu], bòn [bwɔ], dengun [deŋˈɡy].
- vocalizacion de /s / en /j / davant una consonanta sonòra: Los bolets [luj buˈle]. As manjat [aj mɔnˈʤa]. Lo mes de mai [lu mej de maj].
- conservacion daus diftongs e triftongs.
- usança de las negacions doblas: Manja pas gaire. Ai pas res vist. L'i vai pas jamai. L'i a pas dengun. Lo vese pas enluòc.
- realizacion labiodentala de /v / coma en francés o en provençau.
- conservacion de /l / finala daus oxitòns, quand ven de ll (dobla) latina (chaval, vedèl, aquel, còl) e vocalizacion quand ven de l (simpla) latina (ostau, fièu, rossinhòu).
- diftongason frequenta de /ɔ / tonica en /wɔ /: còsta, messònja, pòrta, relòtge.
- realizacion /ɔ / de /a / (velarizacion) estenduda a fòrça posicions; pertòcha /a / nasalizada dins l'ensem delh domeni BV, totas las /a / atònas (pretonicas o pòstonicas) alh nòrd de Juèsa, e mai la desinéncia -à de la tresena persona delh futur: enfant, fam, campana, grame, fasem, fenirà. Per exemple, chastanha se pronóncia [ʧɔsˈtɔɲɔ] o [ʧasˈtɔɲɔ] en BV.
- Los traits seguents delh bas-vivarés lo rapròchan pus particularament delh lengadocian cevenòu:
- amudiment de las oclusivas sordas finalas: lop [lu], fuòc [fjɔ], sandat [sɔnˈda].
- amudiment gaireben generau de la marca /s / delh plurau daus noms e daus adjectius: De flors blanchas [de fluʀ ˈblɔnʧɔ]. Pasmens, aquela marca rèsta sensibla dins quauquos cases:
- pluraus alonjats: bedigasses [bediˈɡases], espesses [esˈpeses]
- adjectius en posicion proclitica: De braves enfants [de ˈbʀavez eˈfɔŋ]. De bòns vesins [de bwɔj veˈzi].
- Un trait delh bas-vivarés que se retròba dins gaireben tot l'occitan d'Ardecha (a despart d'una zòna alh contacte de l'occitan meridionau, comprenent lo País daus Vans) es lo passatge a it delh grop latin ct: dreit, faita, troita. Es estrangièr alh lengadocian en defòra delh domeni aquitano-pirenenc (lengadocian meridionau).
Una classificacion lengadociana pas totjorn pro explicitada[modificar | modificar la font]
Coma Ronjat [1], se pòt conclure de tot aquò que lo bas-vivarés es, maugrat lo darrièr trait, un parlar "lengadocian en cha" (situacion parèira a aquela de la màger part delh gavaudanés). Lo bas-vivarés es la varietat nòrd-cevenòla delh lengadocian.
La classificacion delh bas-vivarés dins lo lengadocian es pas totjorn estada clara dins los obratges classics de lingüistica occitana:
- La Gramatica occitana segon los parlars lengadocians d'Alibèrt (1935) precisa pas la descripcion delh bas-vivarés. Ditz simplament que los parlars de "Velai e Vivarés se son destacats del tipe lengadocian normal", afirmacion (gaire rigorosa) que s'explica per l'abséncia totala de documents disponibles sobre los parlars vivareses en aquela epòca [2].
- La Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes de Ronjat (tòme IV, p. 46) classifica ben lo bas-vivarés dins lo lengadocian, mas per de rasons geograficas e practicas, lo bas-vivarés i es presentat a la fin de la seccion consagrada alh vivaroaupenc.
- Los obratges posteriors de vulgarizacion occitanista, en particular aquelos de Pèire Bèc: La langue occitane (1963 e reedicions) e Manuel pratique d'occitan moderne (1973), en contunhant la gramatica d'Alibèrt, son pas totjorn clars sobre la classificacion delh gavaudanés, e son muts sobre aquela delh bas-vivarés. Las cartas d'aquelos obratges, en dessenhant l'isoglòssa ca/cha, pòdon laissar creire que lo bas-vivarés e lo gavaudanés serián de varietats d'auvernhat. Lo problèma ven donc d'una manca de precision daus obratges. Mas en tot cas, ges d'obratge posterior a Ronjat classifica pas explicitament lo bas-vivarés.
En conclusion, la sola classificacion valida e explicita es aquela de Ronjat: bas-vivarés e gavaudanés son ben de parlars lengadocians, tenent los traits essenciaus delh lengadocian, e ont solament ca es passat a cha, e ga a ja.
Un tèxt en bas-vivarés (ròdol de vèrs Aubenàs): la parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
Un òme aviá pas que dos dròlles. Lo pus joine diguèt a son paire: « es temps que siaja mon mèstre e qu’aja d’argent. Chau que pòdia m’enanar e que vésia de país. Partatjatz vòste ben e bailatz-me çò que me reven ». — « Coma voudràs », ço diguèt lo paire. « Siás un meschant, e seràs punit ». Emb aquò, dubriguèt un tirador, partatgèt son ben, e ne’n faguèt doas parts.
Quauquos jorns après, lo dròlle partiguèt, quitèt lo vilatge en fasent lo fièr e sans dire adièu a dengun. Traversèt fòrça devés, bòscs e ribèiras e arribèt dinc una bèla vila ont aguèt lèu chabit tot son argent. Alh bot de quauquos jorns, deupeguèt vendre sos abits a una vièlha femna e se logèt per varlet. Lo mandèron gardar los ases e los buòus. Acadonc, seguèt bien malerós. Aviá pas gis de coija per durmir ni de fuòc per se chaufar quand aviá freid. A cha còp, aviá talament fam qu’auriá bien manjat quelas fuèlhas de chaulet e quelos poms purrits que manjavon los caions. Mès dengun li bailava res.
Un vèspre, lo ventre boide, s’assetèt sobre un tronc e regardava per la fenèstra los aucèls que volejavon pr’aquí. E puèi veguèt sortir dins lo cèl la luna e las estiálas e se diguèt en plorent: « Ailai, l’ostau de mon paire es plen de varlets que an de pan e de vin e d’uòus e de fromatge tant que ne’n vòlon. D'entrement, ièu crèbe de fam aicí ».
Transcripcion fonetica (alfabet fonetic internacionau)[modificar | modificar la font]
en ˈɔme ɔˈjɔ pa ke duj ˈdʀɔle. lu py ˈʤujne diˈgɛ ɔ sum ˈpajʀe: « es teŋ ke ˈsjaʤɔ mum ˈmɛstʀe e ˈkaʤɔ dɔʀˈʤeŋ. ʧaw ke ˈpwɔdjɔ menɔˈna e ke ˈvezjɔ de pɔˈis. pɔʀtɔˈʤa ˈvɔste be e bɔjˈla me sɔ ke me ʀeˈve ». « ˈkumɔ vuˈdʀas, su diˈgɛ lu ˈpajʀe, sjes em mesˈʧɔŋ, e seˈʀas pyˈni ». em ɔˈkɔ dybʀiˈgɛ en tiʀɔˈdu, pɔʀtɔˈʤɛ sum be e nen fɔˈgɛ dwɔs paʀ.
ˈkawkuj ʤuʀ ɔˈpʀɛs, lu ˈdʀɔle pɔʀtiˈgɛ, kiˈtɛ lu viˈlaʤe en fɔˈzen lu fjɛʀ e san ˈdiʀ ɔˈdjɛw ɔ deŋˈgy. tʀɔveʀˈsɛ ˈfwɔʀsɔ deˈve, bwɔs e ʀiˈbɛjʀɔ, e ɔʀiˈbɛ diŋk enɔ ˈbɛlɔ ˈvilɔ unt ɔˈgɛ lɛw ʧɔˈbi tu sun ɔʀˈʤeŋ. ej bu de ˈkawkuj ʤuʀ, dewpeˈgɛ ˈvendʀe suz ɔˈbi ɔ nɔ ˈvjɛʎɔ ˈfennɔ e se luˈʤɛ peʀ vɔʀˈle. lu mɔnˈdɛʀuŋ gɔʀˈda luz ˈaze e luj bjɔw. ɔkɔˈduŋ seˈgɛ bjem mɔleˈʀu. ɔˈjɔ pa ʤi de ˈkujʤɔ peʀ dyʀˈmi ni de fjɔ peʀ se ʧowˈfa kɔnt ɔˈjɔ fʀej. ɔ ʧa kɔ ɔˈjɔ talɔˈmen fɔŋ kowˈʀjɔ bjem mɔnˈʤa ˈkelɔs ˈfɥɛʎɔ de ʧowˈle e ˈkelus pum pyˈʀi ke mɔnˈʤavun lus kɔˈju. mɛ deŋˈgy li bɔjˈlavɔ ʀe
en ˈvɛspʀe, lu ˈventʀe ˈbujde, sɔseˈtɛ ˈsubʀen tʀu e ʀegɔʀˈdavɔ peʀ lɔ feˈnɛstʀɔ luz owˈsɛl ke vuleˈʤavum pʀɔˈki. e pjɛj veˈgɛ suʀˈti din lu sɛl lɔ ˈlynɔ e lɔz esˈtjɔlɔ e se diˈgɛ em pluˈʀeŋ: « ɔjˈlaj, lusˈtaw de mum ˈpajʀe es ple de vɔʀˈle ke ɔn de paŋ e de vi e djɔw e de fʀuˈmaʤe tɔŋ ke nen ˈvwɔluŋ. denˈtʀemeŋ, jɛw ˈkʀɛbe de fɔŋ ɔjˈsi »
Remarcas[modificar | modificar la font]
- ço (ço diguèt) es una forma atòna delh pronom çò, utilizada sobretot embé los vèrbes dire o far; se tròba mai en sud-cevenòu
- caion es un sinonim de pòrc, atestat (aumens) en BV, en VA d'Ardecha, en daufinenc, en auvernhat e en francoprovençau
- dins boide e quauquos mots isolats, /v / etimologic (voide) passa a [b] en BV
- que an de pan: notatz l'abséncia d'elision, frequenta en BV après que
Referéncias bibliograficas sobre l'occitan de Vivarés (VA e BV)[modificar | modificar la font]
En Vivarés, a la diferéncia de regions vesinas (Daufinat, Gavaudan per exemple), lo movement de renaissença culturala d'Òc delh sègle XIX seguèt gaireben inexistent. Aquò explica que las publicacions sobre l'occitan vivarés siajan pro "recentas" e gaire nombrosas.
Obratges generaus[modificar | modificar la font]
- Juli RONJAT (1930-1937) = Jules RONJAT, Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]. Rèsta una referéncia indispensabla, mas çò que ditz daus parlars vivareses es necessariament fragmentari e gaire detalhat (còmpte tengut delh caractèr panoccitan de l'obratge).
- An de ponts d'enquista en Ardecha:
- Pèire NAUTON (1958-63) = Pierre NAUTON, Atlas linguistique et ethnographique du Massif Central [ALMC], París: CNRS, 4 vol.
- Jacme BOISGONTIER (1981-86) = Jacques BOISGONTIER (collab. Louis MICHEL, Jean-Marie PETIT), Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc oriental [ALLOr] París: CNRS, 3 vol.
Publicacions especificas[modificar | modificar la font]
- La langue d'oc en Vivarais et Ardèche (novembre de 1996). Quasèrn doble n° 51-I & 51-II de Mémoire d'Ardèche et Temps Présent. Privàs.
- Sobre lo vivaroaupenc d'Ardecha:
- Joannès DUFAUD (1986) L'occitan Nord-Vivarais (région de La Louvesc), edicion a còmpte d'autor. Elements de gramatica, lexic occitan-francés, petita antologia de la literatura orala (provèrbis...).
- Joannès DUFAUD (1998) Dictionnaire français-nord-occitan (nord du Vivarais et du Velay), Saint-Julien-Molin-Molette: Edicions Jean-Pierre Huguet
- Nicolas QUINT (1999) Le parler occitan ardéchois d'Albon, París: l'Harmattan
- Étienne GAMONNET (2001) Glossaire du parler des Boutières (noté à Saint-Julien-du-Gua), edicion a còmpte d'autor.
- Joannès DUFAUD (2004) Des mots à la phrase occitane, sl.: Parlarem en Vivarés
- Sobre lo bas-vivarés:
- En cò nòstre (1991), obratge collectiu editat per l'associacion "La Faraça". Vocabulari tematic delh parlar delh País daus Vans, tèxtes e iconografia.
- Bernat MOLIN = Bernard MOULIN (2006) Grammaire occitane: le parler bas-vivarois de la région d'Aubenas. sl.: Seccion vivaresa de l'Institut d'Estudis Occitans
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grammaire [h]istorique des parlers provençaux modernes, t. IV, p. 46: "L'habitus général [des parlers bas-vivarois] donne à l'auditeur l'impression d'un languedocien avec cha (cf. gévaudanais, § 850), et l'essentiel de l'analyse confirme cette impression." (lo § 850 pertòcha lo lengadocian)
- ↑ En particular, lo tòme IV de la Grammaire [h]istorique des parlers provençaux modernes, onte se tròba (entre autres) l'estudi daus parlars vivareses, seguèt publicat en 1941, après la Gramatica Occitana d'Alibèrt.
Lingüistica > Lenga > Occitan > Lengadocian > bas-vivarés


text:
Perugino
Pietro di Cristoforo Vannucci dich lo Perugino (Il Perugino) (nascut v. 1448 a Città della Pieve, prèp de Perosa, en Ómbria — mòrt en 1523 a Fontignano frazione de Perosa) es un pintre italian de la Renaissença qu'apartenguèt a l'escòla ombriana, que foguèt un dels mèstres de Rafèl. Pintèt subretot de quadres religioses, multiplicant madònas elegantas e àngels melancolics sens fòrça varietat, « trabalhant dins la religion per s’enriquir » (Élie Faure).
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Lo Perugino se formèt en estudiant las òbras de Piero della Francesca e de Verrocchio, que foguèt probablament son disciple a Florença entre 1470 e 1472, en companhiá de Leonardo da Vinci[1]. Trabalhèt principalament en Ómbria, a Florença e a Roma, tanben a Luca, Bolonha, Venècia, Cremona, Ferrara e Milan.
Dins sas òbras de jovença òm destaca las Scènas de la vida de Sant Bernat (1473), L'Adoracion dels Magues (1476) e Verges variadas dispersadas dins de nombroses musèus d'Euròpa que foguèron longtemps atribuidas a Verrocchio. Dins totas aquelas òbras se pòt veire una mescla de las influéncias de sos dos mèstres.
Trabalhèt a Roma a partir de 1478. Entre 1480 e 1482, contribuiguèt a las frescas de la Capèla Sixtina amb d'autres grands mèstres de l'epòca. Lo Perugino i pintèt tres scènas, que doas en collaboracion amb Pinturicchio (lo Baptisme del Crist e Moisès viatjant en Egipte). Se desliurèt pauc a pauc de l'exemple de Piero della Francesca, privilegièt dins sos composicions la clartat, l'equilibri e lo classicisme de las formas.
Dins las òbras del Perugino, coma dins las del Pinturicchio o del jove Rafèl, lo païsatge es pas considerat coma un simple element decoratiu al fons del quadre. Un dialòg se deviá establir entre lo païsatge e las figuras del primièr plan, visant a inscriure aquelas dins un espaci vast, segon de rapòrts armonioses. Aquela interpretacion aguèt per efèit de permetre al pintre de trobar dins son quadre un equilibri perfèit entre evocacion del real e construccion mentala.
En 1485, Pietro Vanucci foguèt nomenat ciutadan d'onor de Perosa, d'ont lo subrenom de Perugino.
Quand sa reputacion foguèt facha, son activitat venguèt versanta. Dubriguèt dos talhièrs, un a Perosa, l'autre a Florença. A aquel moment son òbra atenguèt la pus granda maduretat, amb fòrça composicions inseridas dins d'amples espacis dobèrts. Sas produccions se multipliquèron, mas de còp que i a perdèron en qualitat, quand aguèt pas temps d’assegurar tota la realizacion. Demòra pasmens lo melhor pintre de l'Itàlia de son temps coma o nòta Agostino Chigi, en 1500 : « Perugino [...] è il meglio mastro d’Italia ».
- Entre 1494 e 1495 realizèt una Pietà e la fresca de la Crucifixion de la glèisa de Santa Maria Magdalena de Pazzi.
- Entre la fin de 1495 e 1496, sus comanda dels Decemvirs de Perosa, realizèt per la capèla de l’Ostal Public, un retaule (uèi dissociat, una partida conservada a Perosa, l'autra al Vatican, representant la Verge amb sus los genolhs l'Enfant Jèsus, entornats de Sant Laurenç, Sant Ludovic de Tolosa, puèi Sant Erculan e Sant Constanç, protectors de la vila.
- De 1496 a 1499, realizèt, sus comanda dels monges benedictins, un poliptic pel mèstre altar de la glèisa de Sant Pèire a Perosa, que foguèt desmontat a la fin del sègle XVI, quand se renovèt la glèisa. Lo panèl central representava l'Ascencion amb los dotze Apòstols, la Verge e angèls ; en dejós, Dieu en majestat. Sus la predèla figurèron : l'Adoracion dels Magues, lo Baptisme del Crist, la Resurreccion e dos panèls mostrant los Sants protectors de Perosa. Enfin, dins l'enbàs de las colomnas, de cada costat de l'Ascencion, sièis panèls representant Sants benedictins.
- Entre 1500 e 1504 realizèt la Nòça de la Verge e la Resurreccion. D'aqueles ans data son amistat amb lo jove pintre Rafèl, que venguèt fins a el per se formar a la tecnica picturala.
- En 1502, Lo Perugino recebèt una comanda d'un retaule pel capitol dels Agustins de Perosa, mas la realizacion foguèt retardada fins a 1512 e l’òbra demorèt inacabada a la mòrt de l’artista. Lo retaule foguèt desmembrat en 1683. Un fragment representant Sant Joan l'Evangelista e Sant Agustin se tròba al Musèu dels Agustins de Tolosa. Los autres fragments son a Perosa, lo Lovre, l’Alabama, Lion, e Grenòble.
Dins las darrièras annadas de sa vida trabalhèt intensament per las principalas glèisas d’Ómbria e de Toscana. Isabèla d'Este li comandèt en 1503 Lo Combat de l'Amor e de la Caritat (Lotta tra Amore e Castità), per son studiolo del palais ducal de Màntoa (uèi al Musèu del Lovre). En 1508, lo papaJuli II li fisèt la decoracion de la copòla de la cambra de l'encendi del Borg (Stanza dell'Incendio del Borgo) al Vatican. A partir d'aquela data, trabalhèt a Perosa e a l'entorn, mas se nòta un certan apauriment de l'estil e una repeticion de sas pus grandas composicions.
A Assisi, dins la Basilica de Santa Maria dels Àngels (Santa Maria degli Angeli), bastida al sègle XVI sus la capèla de la Portioncule (una capèla pichona, ja en plaça al sègle VI, ont en 1208, Sant Francés fondèt son ordre) una novèla òbra fins a uèi foguèt descobèrta. Es una fresca representant una Crucifixion, atribuida al Perugino.
Lo Perugino influencèt fòrtament Fiorenzo di Lorenzo coma a son començament Rafèl.
Òbras[modificar | modificar la font]
Città della Pieve[modificar | modificar la font]
- Adoracion dels magues (1504) dins l’oratòri de Santa Maria dei Bianchi, Città della Pieve
- Baptisme del Crist dins la catedrala dels Santi Gervasio e Protasio
- Madonna in Gloria e Santi Gervasio, Protasio, Pietro et Paolo dins la catedrala dels Santi Gervasio e Protasio
- Deposicion de la Crotz dins la glèisa de Santa Maria dei Servi
- S.Antonio Abate tra i SS. Marcello e Paolo Eremita dins la glèisa de Sant Pèire
Perosa[modificar | modificar la font]
- Òbras a la Galariá Nacionala d'Ómbria :
(Adoracion dels magues), 1470-173 o 1476 (amb son autoretrait)
- Madonna della confraternità della Consolazione (1496-1498 env.),
- Madonna della Cucina (1515 env.)
- San Giovanni Battista tra i santi Francesco, Gerolamo, Sebastiano e Antonio di Padova (1500-1510 env.),
- San Girolamo penitente (après 1512),
- Adorazione dei pastori (1502 env.),
- Pala opistografa di Monteripido (1502-1504 env.),
- Polittico di Sant'Agostino (1502-1523 env.),
- Cimasa della pala dei Decemviri (1495-1496 env.),
- Pala Tezi (1496-98 env.),
- Gonfalone della Giustizia (1496).
Roma[modificar | modificar la font]
- Pinacotèca dels Musèus del Vatican :
- Verge amb l'enfant e Sant Laurenç, sants Ludovic de Tolosa, Herculanus e Constant (Retaule dels Decemviri), (1495-1496), Pintura grassa a tempera sus fusta, 193 x 165 cm,
- Remesa de las claus a Sant Pèire
Florença[modificar | modificar la font]
- Pietà (1495) al Palais Pitti
- Triptic a fresc de la Crucifixion (1496) dins la Glèisa de Santa Maria Maddalena dei Pazzi
París[modificar | modificar la font]
- Lo Combat de l'Amor e de la Castetat
- Apollon e Marsias
- Sant Sebastian
Can[modificar | modificar la font]
Al Musèu de las Bèlas Arts de Can
- Sant Jeròni dins lo desèrt
- La Nòça de la Verge
Nancí[modificar | modificar la font]
Al Musèu de las Bèlas Arts de Nancí
- La Verge, l'Enfant Jèsus e Sant Joan
Tolosa[modificar | modificar la font]
Al Musèu dels Agustins de Tolosa
- Lo retaule Sant Joan l'Evangelista e Sant Agustin foguèt desmembrat en 1683. Un fragment representant se tròba al Musèu dels Agustins de Tolosa, Los autres fragments son a Perosa, al Lovre, en Alabama, a Lion e Grenòble).
Lion[modificar | modificar la font]
Al Musèu de las Bèlas Arts de Lion
- Lo Paire eternal en glòria
- L'Ascencion del Crist
- Sant Herculan e Sant Jacme
Chicago[modificar | modificar la font]
- Lamentacion au pè de la Crotz, òli sus fusta, (v. 1500).
- L'Adoracion de l'Enfant Jèsus (Scènas de la vida del Crist), tempera sus fusta (entre 1500 e 1505)
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis de Jaucourt, dins lo paragraf del Perugino dins l’[[Encyclopedie|enciclopèdia editada per Denis Diderot e Jean d’Alembert]] escriguèt: « Lo Perugino, aprèp qu'estudièt lo dessenh, anèt a Florença ont prenguèt de leiçons amb Leonardo da Vinci, d'Andrèu Verrochio, que prosperèron alara dins aquela vila. »
Font[modificar | modificar la font]
- (it) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en italian intitolat « Il Perugino ».
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- « Le Pérugin » 5:329 in Encyclopédie, ou Dictionnaire Raisonné des Sciences, des Arts et des Métiers de Diderot et D'Alembert
- Charles Paul Landon, Le Pérugin in les Annales du musée et de l'école moderne des beaux-arts, p. 115, 1805
- Abbé Broussolle, La jeunesse du Pérugin et les origines de l'Ecole Ombrienne, Paris, Oudin, 1901
- Fiorenzo Canuti, Il Perugino, Editrice d'arte La Diana, Siena / Editoriale Umbra Foligno, Perugia 1983.
- Anna Forlani Tempesti, La renaissance italienne. Léonard de Vinci - Le Pérugin - Lucas Signorelli - Michel-Ange - Raphaël, Paris Editions Princesse, 1976
- Jean Alazard, Pérugin - Biographie Critique, Henry Laurens, Paris,1927
- Quattrocento, Italie 1530-1523, Peintures et sculptures du musée des Beaux-Arts de Lyon, catalogue d’exposition, Lyon, musée des Beaux-Arts, 1987-1988, (reconstitution du polyptyque Sant'Agostino).


text:
Biécourt
Biécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jos l'Ancian regim, Biécourt fa partida del bailliage de Mirecourt. A la Revolucion, la municipalitat a mes en costat de Roures, costat absorbit per aquel de Mirecourt dempuèi 1801.
Sous l'Ancien régime, Biécourt fait partie du bailliage de Mirecourt. À la Révolution, la commune est placée dans canton de Rouvres, canton absorbé par celui de Mirecourt dès 1801.


text:
Retorica
La retorica (del grèc ancian ῥntopιkὴ tέxvn, rhêtorikê tekhnê, "tecnica oratòria" via lo latin rhetorica) designa l'art de ben parlar e l'ensemble de las tecnicas ligadas a aquest art.
Somari
- 1 Retorica e estilistica
- 2 Dobla definicion istorica de la retorica
- 3 Retorica e argumentacion
- 4 Lista de figuras de retorica
- 5 Istòria de la retorica occidentala
- 6 Nòtas e referéncias
Retorica e estilistica[modificar | modificar la font]
L'estilistica es plan vesina de la retorica mas es diferent per çò qu'es de las tòcas e del public.
La retorica es mai que mai centrada sus la volontat de persuadir, convéncer. En general i a un public e es una activitat que se manifèsta oralament (discors, plag...).
L'estilistica es mai que mai centrada subre lo tèxte e vòl estudiar los biaisses e las tecnicas utilizadas dins los tèxtes.
Las doas nocions son pasmens plan vesinas pr'amor que l'estilistica ven de la confluéncia de la retorica antica e dels apòrts de la lingüistica modèrna. Per aquesta rason, las figuras d'estil e las figuras de retorica son doas expressions sinonimas, tot ben que se pòdon destriar per quant a la finalitat.
De consultar tanben: estilistica.
Dobla definicion istorica de la retorica[modificar | modificar la font]
Del temps dels Ancians[modificar | modificar la font]
Per Platon, los sofistas o Aristòtel la retorica aparten a l'art de la persuasion. Platon i vei una fallàcia que la tòca es la persuasion destacada de la nocion d'onestetat.
Pels stoïcians grècs, o encara per Quintilian o Ciceron, la retorica es subretot l'art de ben parlar (ars bene dicendi) e necessita al contrari moralitat e sapiéncia.
A l'epòca modèrna[modificar | modificar la font]
La dobla percepcion de la retorica, entre fallàcia e vertut, explica las divergéncias epistemologicas e axiologicas dins la definicions de la retorica a l'epòca modèrna.
Per Roland Barthes, es una ajuda-memòria[1].
Per Schopenhauer, es mai que mai una tecnica per parlar en public.
Per Francis Bacon, es puslèu una tecnica de persuasion e de manipulacion mentala.
Çaquelà, se las finalitats de la retorica son variadas e discutidas, i a accòrdi per çò qu'es de reconéisser la retorica coma un ensemble de tecnicas.
Retorica e argumentacion[modificar | modificar la font]
Ambdoas nocions son vesinas mas son pas identicas.
L'argumentacion èra considerada pels Ancians coma una partida de la retorica. Es per aquesta rason que Zenon d'Elea comparava l'argumentacion a un ponh sarrat e la retorica a una man dobèrta.
L'argumentacion, stricto sensu, met en situacion un rasonament dins l'encastre d'una communicacion orala o escricha, segon[2] Philippe Breton.
L'argumentacion onèsta cèrca la manifestacion de la vertat, mentre que la retorica cèrca principalament lo versemblable pr'amor que lo versemblable es plan util per convéncer. Es pas necessari qu'una causa siá vera en retorica, sufís que siá cresebla e cresuda per convéncer.
Quand la retorica cèrca solament de convéncer, s'aparenta a la fallàcia. (ex. publicitats messorguièras).
Quand la retorica es simplament utilizada per "ben parlar" es completament diferenta de l'argumentacion.
De consultar tanben: argumentacion.
Lista de figuras de retorica[modificar | modificar la font]
Las figuras de retoricas se comptan per centenas e tenon de definicion de còps divergentas segon los autors.
Per mai de detalh, consultar: figura de retorica.
Istòria de la retorica occidentala[modificar | modificar la font]
La retorica grèga[modificar | modificar la font]
Polimnia[modificar | modificar la font]
Polimnia (Πoλuuvίa) es la musa de la retorica, de la poesia sacrada e dels imnes. Simbolisa l'eloquéncia e inspira los aedes.
Los sofistas[modificar | modificar la font]
Platon[modificar | modificar la font]
Aristòtel[modificar | modificar la font]
La retorica romana[modificar | modificar la font]
La retorica medievala[modificar | modificar la font]
La retorica a l'epòca modèrna[modificar | modificar la font]
La retorica contemporanèa[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Roland Barthes, « L'ancienne rhétorique : aide mémoire », in L'aventure sémiologique, Points Essais, Seuil, Paris, 1985.
- ↑ Philippe Breton, in L’argumentation dans la communication, 1996, p. 16..


text:
Warlus (Somme)
Warlus (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Res indica pas que Warlus siá fòrça ancian. Engalanava S'èsser format a l'entorn d'un ancià coan, #que ne demòra pas mai #que pauc de vestigis (qualques muralles e dicha-se de los sosterranhes). Los prieurs venián del abbaye de Selincourt.
A Modèl:La s-, las serfs s'agròpan a l'entorn del monastèri e bastisson una glèisa I a pas cap de vestigi de castèl féodal. La distincion a apertengut a la familha de las Créquy, de Poix al Modèl:Sp-.
Pendent la guèrra de #Cent Ans, los angleses an traversat lo territòri (camin dels angleses en lo bòsc de Warlus), actiu de Poix a Airaines.
En 1698, de Cornet, adjudant del Rei, èra senhor de Warlus. La dîme aperteniá a las abbayes de Sant-Martin als Bessones, Sant-Pierre de Selincourt e de Berteaucourt, e al coatz Celestins.
Rien n'indique que Warlus soit très ancien. Il parait s'être formé autour d'un ancien couvent, dont il ne reste que peu de vestiges (quelques murailles et dit-on des souterrains). Les prieurs venaient de l'abbaye de Selincourt.
Au Modèl:S-, les serfs se groupent autour du monastère et construisent une église Il n'y a aucun vestige de château féodal. La seigneurie a appartenu à la famille des Créquy, de Poix au Modèl:Sp-.
Durant la guerre de Cent Ans, les anglais ont traversé le territoire (chemin des anglais dans le bois de Warlus), allant de Poix à Airaines.
En 1698, de Cornet, adjudant du Roi, était seigneur de Warlus. La dîme appartenait aux abbayes de Saint-Martin aux Jumeaux, Saint-Pierre de Selincourt et de Berteaucourt, et au couvent des Celestins.


text:
Genre
Lo genre pòt essèr:
1. una distincion de la gramatica que classifica las paraulas variablas. Se destria, segon las lengas, tres genres: masculin, femenin e neutre.
Lo genre es una caracteristica dels noms substantius e dels adjectius.
En occitan lo genre s'es reduch a dos (masculin e femenin) e s'es perdut lo neutre que i aviá en latin (a l'excepcion de qualques pronoms).
2. une classificacion dels èssers vius. Vejatz: Genre (biologia)
3. segon la logica d'Aristòtel, una de las manièras de devesir los objèctes e èssers, en genres e espècias, es lo genre qu'acampa las caracteristicas comunas de las causas classificadas. Per exemple, dins lo genre "mòbles" auriam l'espècia "cadièra". Vejatz: Genre (arts)


text:
Armonica (musica)
Ua armonica en musica qu'ei un deus sons d'ua seria qui segueish un son fondamentau dotat d'ua frequéncia fondamentau. Cada armonica de la seria qu'ei un multiple sancèr naturau d'aquesta frequéncia.
En musica, cada còp qui la frequéncia b'ei doblada òm produseish la medisha nòta a l'octava superiora. Atau, per exemple, lo la deu diapason qu'ei dotat d'ua frequéncia de 440 hertz ; aquò que vòu díser que la nòta qui la soa frequéncia e ei de 880 hertz qu'ei alavetz tanben un la, mes mei agut.


text:
Nèrvi
En anatomia, al sen del sistèma nerviós, periferic e central, un nèrvi designa un gropament d'axòns, mielinizat o non, eissit de las cellulas nerviosas.
Se distinguís 12 parelhs de nèrvis cranian al nivèl encefalic, e 31 parelhs de nèrvis espinals al nivèl de la mesolha espinala.
Aqueles nervis transmeton de messatges nervioses sensorials o motors de biais centripèt e centrifug. Los nervis conduson de senhals electrics que correspondon a de movements ionics (ions sòdi e potassi) a travèrs las membranas per de besals ionics encastrats dins la membrana plasmica. Aqueles potencials se desplaçan de contunh suls axòns non mielinizats, o de nos de Ranvier en noses de Ranvier sus las fibras mielinizadas.
Somari
Foncions[modificar | modificar la font]
Los nèrvis son los sols ligams de connexions entre lo cervèl e lo rèsta del còs umain. Per aquò, un vast malhum va del cervèl e baissa dins tot lo còs mercé a la mesolha espinala passant per las vertèbras de la colomna vertebrala, onte se ligan totes los nèrvis. Aqueles nèrvis son apuèi connectats als diferents organs, muscles, glandas e receptors sensorial (pels nèrvis sensitius) e atal pòdon o transmetre d'informacions al cervèl (pels nèrvis sensitius) o al contrari, lo cervèl envia d'informacions (pes nèrvis motors responsables per exemple de la mesa en movement volontaris d'una articulacion coma lo braç).
Nèrvi sensitiu e nèrvi motor[modificar | modificar la font]
Sistèma nerviós autonòm e comanda motritz conscienta[modificar | modificar la font]
Anatomia[modificar | modificar la font]
Rebta d'un nèrvi[modificar | modificar la font]
Aprèp una intervencion cirurgicala, un nèrvi rebuta a la velocitat de 1 milimètre per jorn[1].


text:
Sarreinsming
Sarreinsming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Vilatge perché a lo-dessus de la Sarre.
- Village perché au-dessus de la Sarre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement "Hasemingen", Citat l'an 1152; Asmange sus la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de la évêché de Verdun de las abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse e de Werneswiller, de contunh del comtat de Dos-Ponts e dels ducs de Lorraine.
- Anciennement "Hasemingen", cité en 1152; Asmange sur la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de l'évêché de Verdun des abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse et de Werneswiller, puis du comté de Deux-Ponts et des ducs de Lorraine.


text:
Seattle (cap amerindian)
Cap Sealth (Ts'ial-la-kum), mai conegut uèi coma Cap Seattle (tanben Sealth,Seathl o See-ahth) (c. 1786 – 7 de junh, de 1866), foguèt un lider de las tribús nativas americanas Suquamish e Duwamish dins çò qu'es ara l'estat de Washington. Foguèt un cap famós per son pòble, que perseguèt lo camin del compromés amb los blancs, mercé a sa relacion d'amistat amb David Swinson "Doc" Maynard. La ciutat de Seattle porta son nom.
Lo Cap Seattle es tanben conegut per lo discors que faguèt en 1854 en preséncia del governador Isaac Stevens. Aquela dicha èra una responsa al president dels Estats Units Franklin Pierce que voliá crompar las tèrras e crear una resèrva amerindiana. Existís una polemica respècte a l'autenticitat de la version actuala del discors, que sembla d'èsser estada reescrita fòrça mai tard. Lo discors foguèt raportat pel primièr còp pel Dr.Henry A. Smith, negociaire del govèrn, dins lo jornal Seattle Sunday Star en 1887. Una segonda version foguèt publicada per William Arrowsmith dins los ans 1960. Lo discors tornèt venir conegut quand una tresena version comencèt de circular, aquela qu'es coneguda uèi e que data dels ans 1970. Aquesta darrièra sembla d'èsser estada minuciosament trabalhada e ten pauc de causas en comun amb l’originala. Sembla qu'aquesta version foguèsse redigida en 1971 per un scenarista american, Ted Perry. L’afar foguèt revelada pel New York Times en abril de 1992[1]. D'unas afirmacions de la version populara semblan de confirmar que se tracta d'una falsa : la traversada pel « fial que parla » (lo telegraf) de las montanhas de Seattle, alara qu’existissiá pas encara , los bisonts qu'èran desconeguts dins aquesta region, e la mencion d’un camin de fèrre qu’existirà pas abans 1870.
Discors atribuit[modificar | modificar la font]
- (...) Coma se pòt crompar o vendre lo firmament, ni mai la calor de la tèrra? Aquesta idèa nos es desconeguda.
- Se siam pas proprietaris de la frescor de l'aire ni dau treslús deis aigas, coma lei poiretz crompar?
- Cada parcèla d'aquesta tèrra es sagrada per mon pòble. Cada mata lusenta de pin, cada grum de sabla dei plajas, cada gota d'aiganha dins lei bòscs, cada colet e encara lo sòn de cada insècte es sagrat a la memòria e au passat de mon pòble. La saba que circula per lei venas deis arbres pòrta amb ela lei memòrias dei pèus roges.
- Lei mòrts de l'òme blanc demembran son país d'origina quand emprenon sei passejadas entre leis estelas; au contrari, lei nòstres mòrts pòdon pas jamai demembrar aquesta tèrra bòna qu'es la maire dei pèus roges. Fasèm partida de la tèrra e ela fa tanben partida de nosautres. Lei flors perfumadas son nòstrei sòrres; lo cèrvi, lo chivau, l'agla granda; aquestei son nòstrei fraires. Lei ròcs escalabrós, lei prats umids, la calor dau còrs dau chivau e de l'òme, totei apertenèm a la meteissa familha.
- Per tot aquò, quand lo Cap Grand de Washington nos manda lo messatge que vòu crompar nòstrei tèrras, nos es tròp demandar. Lo Cap Grand nos ditz tanben que nos reservarà un luòc que i podrem viure confortablament entre nosautres. Eu vendrà nòstre paire, e nosautres sei fius. Per aquò considerarem son ofèrta de crompar nòstrei tèrras. Aquò es pas aisat, pr'amor qu'aquesta tèrra es sagrada per nosautres.
- L'aiga cristallina que raja dins lei rius e rivets es pas ren que d'aiga, mai representa tanben lo sang dei nòstrei predecessors. Se vos vendèm de tèrra, vos devètz remembrar qu'es sagrada, e que devètz a l'encòp ensenhar ai vòstrei fius qu'es sagrada e que cada treslús fantasmagoric dins leis aigas claras dei lacs cònta leis eveniments e lei memòrias dei vidas de nòstrei gents. Lo bronzinament de l'aiga es la votz dau paire de mon paire.
- Lei rius son nòstrei fraires e assadolan la nòstra set; son portaires dei nòstrei canòts e noirisson lei nòstrei fius. Se vos vendèm lei nòstrei tèrras, vosautres vos devètz remembrar e ensenhar ai vòstrei fius que lei rius son nòstrei fraires e tanben lei sieus, e doncas, lei devon tractar amb la meteissa doçor coma se tracta un fraire.
- Sabèm que l'òme blanc compren pas lo nòstre biais de vida. Sap pas distinguir entre un tròç de tèrra e un autre, pr'amor qu'es un estrangier qu'arriba de nuech e pren çò qu'a de besonh a la tèrra. La tèrra es pas sa sòrre, mas son enemiga, e un còp conquistada seguís son camin, en daissant endarrièr lo cavòt de sei parents e aquò o preocupa pas mai. Enlèva la tèrra a sei fius e aquò o preocupa pas mai. Lo cavot de sei grands e lo patrimòni de sei fius tomban dins l'oblit. Tracta a sa maire, la tèrra, e a son fraire lo firmament coma d'objèctes que se crompan, s'esplechan e se vendon coma de fedas o de pèrlas de colors. Sa fam devorarà la tèrra en daissar endarrièr ren qu'un desèrt. (...)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Murray Morgan, Skid Road, 1951, 1960, and other reprints, ISBN 0-295-95846-4
- William C. ("Bill") Speidel, Doc Maynard, The Man Who Invented Seattle, Nettle Creek Publishing Company, Seattle, 1978.
- Chief Seattle's Speech, HistoryLink.org, introduction by Walt Crowley, June 28, 1999, revised by Greg Lange and Priscilla Long, January 12, 2001, accessed July 21, 2005.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Le Monde, n° 17336, numéro spécial États-Unis, 2000.


text:
La granda de 4 filhs, nasquèt en una familha d'artistas italo-irlandeses en Nòva York. La siá maire, Dinna, barava en lo grop Rockettes del Radio City Music Hall abans de sortir en fulhetons de television. Lo sieu paire, Michael, se faguèt conéisser al fulheton As The World Turns. A dos fraires Michael e Dakòta, e una sòr, Ali Lohan.
Lindsay Lohan comencèt la siá carrièra fòrça en rodant lèu spots publicitaris a comptar de 3 ans.
Forma alavetz part del quadre familial de la Walt Disney Pictures en pelliculas coma The Parent Trap, Freaky Friday o mai recentament Herbie: Fully Loaded . A rodat egalament una satira sus la joenessa americana, Mean Girls, qu'a agut succès als Estats Units. Lança alavetz lo sieu primièr album Speak a fins del 2004 e vend mai d'un milion d'exemplars als Estats Units. Trai un nòu single en octòbre del 2005Confessions of a Broken Heart consacrat a lo sieu paire. Lo sieu segond album, A Little More Personal (raw) sòrt lo 6 de decembre de 2005 als Estats Units, se vend mens plan que lo sieu primièr album e es pas mai present en lo "Top 40" doas setmanas après la siá sortida. Lo sieu retorn dins lo cinèma, en mai del 2006, a la pellicula Just My Luck, es loisha, amb solament un pauc mai de 38 milions de dolars de recobrament dins lo mond entièr.[1]


text:
Saint-Aubin-sur-Gaillon
Saint-Aubin-sur-Gaillon en normand (Saint-Aubin-sur-Gaillon en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Aubin-sus-Gaillon a situat al Sud de Gaillon, sus la rota de Évreux a las Andelys.
Saint-Aubin-sur-Gaillon est situé au Sud de Gaillon, sur la route d'Évreux aux Andelys.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Aubin possedís traces archéologiques gallo-romaines : thermes e fana.
Saint-Aubin possède des traces archéologiques gallo-romaines : thermes et fana.


text:
La Sauça
La Sauça[1] (La Saulce en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada entre lo Pic de Crigne e Gap, beneficia d'un relief aupin. Aquela municipalitat als 1100 abitants culmini a 585 mètres d'altitud e es ensoleillée mai de 300 jorns per an.
Située entre le Pic de Crigne et Gap, elle bénéficie d'un relief alpin. Cette commune aux 1100 habitants culmine à 585 mètres d'altitude et est ensoleillée plus de 300 jours par an.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Signes del zodiac
Lo Zodiac es lo nom del trajècte del Solelh (e tanben de las planetas) dins los cèls. Es tradicionalament devesit en dotze constellacions correspondent a dotze signes.
Lo nom de «Zodiac» vendriá del mot grèc zoon, « animal », que totas las constellacions del Zodiac (levada la Balança) figuran de creaturas viventas.
Las constellacions del Zodiac e l'astrologia[modificar | modificar la font]
Los signes del Zodiac s'utilizan dins l'astrologia coma marcas espaciotemporalas que permeton d'establir las correspondéncias sus las qualas repausa aquesta practica. Utiliza per aquò la posicion de divèrses objèctes dins lo Zodiac. Entre autres: las planetas, lo Solelh, Jupitèr, e sul plan local : l'orizontal (l'ascendent es lo punt del Zodiac talhat per l'orizont) e lo meridian (lo mièg del cèl correspondent al punt del Zodiac talhat pel zenit).
Las constellacions del Zodiac[modificar | modificar la font]
Vaquí un tablèu dels signes del Zodiac amb las datas a las qualas se tròba lo solelh. L'escart entre los signes e las constellacions es de nòstres jorns (2001) de l'òrdre de 30° environ segon la mesura de l'Ayanamsa pels astrològs indós.


text:
Juvardeil
Juvardeil es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se tròba en lo Nautor-Anjau, en la part orientala del Segréen, al nòrd del departament.
Lo riu la Sarthe travèrsa lo sieu territòri.
La commune se trouve dans le Haut-Anjou, dans la partie orientale du Segréen, au nord du département.
La rivière la Sarthe traverse son territoire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon Pierre Riché, en 851, una batalha entre las tropas de Charles lo Chauve e del cap de breton Erispoë a luòc a Juvardeil, près de Segré[1].
Selon Pierre Riché, en 851, une bataille entre les troupes de Charles le Chauve et du chef breton Erispoë a lieu à Juvardeil, près de Segré[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pierre Riché, Los Carolingiens, una familha #que #far l'Euròpa, 1997, pàg.218
- ↑ Pierre Riché, Les Carolingiens, une famille qui fit l'Europe, 1997, p.218


text:
Lengas de França
Las lengas de França son l'ensems de las lengas parladas sul territòri francés, en mai del francés, qu'es l'unica lenga oficiala de l'estat e, en consequéncia, mai parlada. En França se nomenan abitualment "lengas regionalas", e de còps qui a son consideradas coma dialèctes, per insistir dins lo caractèr local, o encara patés amb una significacion pejorativa.[1]
Actualament i a tretze lengas que son objècte d'un ensenhament public en França, e son a aquelas que se referís normalament coma "lengas regionalas":
- Dins l'encastre de la lei Deixonne (1951): lo basc, lo breton, lo catalan e l'occitan
- dempuèi 1974: lo Còrs
- dempuèi 1981: lo tahitian
- dempuèi 1992: quatre Lengas austronesianas (l'ajië, lo drehu, lo nengone e lo paicî)
- dempuèi 2006: lo galò, lo francic e l'alsacian.
Al Burèu Europèu per las Lengas Minorizadas, la branca francesa compta 10 comunautats linguisticas: breton, catalan, còrs, lengas creolas, alemand/alsacian, basc, luxemborgés/mosellan, neerlandés/flamenc occidental, occitan e lengas d'oïl.[2]
A la fin del sègle XX, qualques comentadors franceses parlan de qualques desenas de lengas regionalas en França.[3] Aquel chifra ven d'una enquesta ordenada pel govèrn de Lionel Jospin en 1999 e realizada per Bernard Cerquiglini, de la Delegacion Generala a la Lenga Francesa e las Lengas de França, que faguèt un recolleccion de las lengas regionalas francesas per que se seriá pogut aplicar la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minorizadas.[4] Aquela enquèsta inclusís per exemple l'armení occidental, lo judeocastelhan e la lenga dels signes pels sords dins la categoria de las lengas de França.[5]
Situacion oficiala[modificar | modificar la font]
Segon l'article 2 de la Constitucion francesa de 1958, modificat per la lei constitucionala del 25 de junh de 1992:[6]
-
- « La lenga de la Republica es lo francés. »
Constitucion del 4 d'octobre de 1958, art. 2
- « La lenga de la Republica es lo francés. »
En consequéncia, en França cap lenga regionala o minorizada a l'estatut de lengua oficiala. França signèt 39 dels 98 articles de la Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minorizadas, mas sens los ratificar; lo processus de ratificacion s'interrompèt en junh de 1999 quand lo Conselh Constitucional francés estimèt qu'aquela carta conteniá clausulas inconstitucionalas, incompatiblas amb l'article 2 de la Constitucion, que calriá, doncas, modificar aquela per permetre aquela ratificacion. L'Acadèmia Francesa, alara, s'opausèt a quina que siál mencion de las lengas regionalas dins la Constitucion, segon sa declaracion fecha publica lo 12 de junh de 2008.[7]
En 2001, la Delegacion Generala per la Lenga Francesa adoptèt lo nom de Delegacion Generala per la Lenga Francesa e las Lengas de França e apondèt los objectius de promòure las mai de setanta cinc lengas de França. Mai tard, la lei constitucionala del 23 de julhet de 2008 introdusís una mencion de la valor patrimoniala de las lengas regionalas:[8]
-
- « Las lengas regionalas apartenon al patrimòni de França. »
República francesa Constitucion del 4 d'octobre de 1958, art. 75-1
- « Las lengas regionalas apartenon al patrimòni de França. »
L'Acadèmia Francesa demandèt de retirar la mencion, que considerava coma un atemptat a la identitat nacionala francesa.[9] Malgrat aquò, segon l'Atlas interactiu UNESCO de las lengas del monde en perilh, 34 lengas de França son actualament en divèrses gras de perilh d'extincion, 26 dins la França europèa e las autras 8 otramar.[10]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dintrada "patois" al CNRTL (fr)
- ↑ Burèu Europèu per las Lengas Minorizadas. Lengas de França (fr)
- ↑ cerquiglini (fr) "Mas de setanta cinc lengas": dins Les langues de France : un patrimoine méconnu, une réalité vivante
- ↑ (fr)Las Lengas de la França, enquèsta al ministre de l'Educacion Nacionala, de la Recerca e de la Tecnologia
- ↑ id cerquiglini
- ↑ (fr) "cofr"La Constitution du 4 Octobre 1958 a legifrance.gouv.fr (fr)
- ↑ (fr)L'Acadèmia francesa vòl pas de las lengas regionalas dins la Constitucion. Le Monde, 18.06.08.
- ↑ id "cofr"
- ↑ (es)"Las lengas regionalas atentan a l'identidad nacionala": L'Acadèmia Francesa demanda que siá pas inclusits breton, vasco o catalan dins la reforma constitucionala, El País, Madrid, 16 de junh de 2008 }
- ↑ (en)UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger. Statistics by country or area


text:
Saint-Mammès
Saint-Mammès es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antany, Sant-Mammès se nomenava Sant-Popèsse (en 1793), de contunh Sant-Mamert (en 1801)[1] abans de prene mai tard la siá forma actuala.
Installada suls marges de dos cors d'aiga, e sens dobte a l'origina un vilatge de pécheurs, Sant-Mammès a totjorn tirat e barrejat la siá existéncia a aquela de l'aiga. Pendent longtemps, #jogar un papièr fòrça important en la batellerie, e #venir lo un dels povàses màgers en Ile-de-França, amb Conflans-Santa-Honorine.
Los desvolopaments technologiques an rythmé la vida de la batellerie a Sant-Mammès, en transeünt per totas las faiçons de navegacion: la descenuda dels rius al gré del corrent, lo halage uman e animal, la tracció mecanica, lo remorquage a vapor, lo touage e la motorització dels vaissèls, mas tanben totes los tipes de batellerie: la batellerie séquanaise jos la Ancian Regim, la batellerie ligérienne, la batellerie del Centre, aquela del Nòrd e fin finala aquela venguda de l'ensems de l'Euròpa.
Caseriu De Moret-sus-Loing fins a la Revolucion francesa l'an 1789, Sant-Mammès se concentra a l'entorn d'un prieuré bénédictin de la Modèl:S-, #que pas subsisteix uèi que la capèla. En 1719 çò ne pòrti de Orléans decidís de la perforada del canal del Loing per d'importants trabalhs #que i aurà mes en servici l'an 1726 en assegurant alavetz un rapid e lucratiu desvolopament economic per la vila #que ven una plaque tournante del transpòrt fluvial entre la Seine e la Bourgogne. Lo desvolopament aumentat de las activitats industrialas #assegurar pel continuament a la batellerie e a Sant-Mammès un periòde de prospérité, en ne fasent lo segond pòrt batelier sus la Seine dins Isla-de-França, après Conflans-Santa-Honorine.
Autrefois, Saint-Mammès se nommait Saint-Mamés (en 1793), puis Saint-Mamert (en 1801)[2] avant de prendre plus tard sa forme actuelle.
Installée sur les rives de deux cours d'eau, et sans doute à l'origine un village de pécheurs, Saint-Mammès a toujours tiré et mêlé son existence à celle de l'eau. Pendant longtemps, elle joua un rôle très important dans la batellerie, et devint l'un des pôles majeurs en Ile-de-France, avec Conflans-Sainte-Honorine.
Les développements technologiques ont rythmé la vie de la batellerie à Saint-Mammès, en passant par tous les modes de navigation: la descente des rivières au gré du courant, le halage humain et animal, la traction mécanique, le remorquage à vapeur, le touage et la motorisation des bateaux, mais aussi tous les types de batellerie: la batellerie séquanaise sous l'Ancien Régime, la batellerie ligérienne, la batellerie du Centre, celle du Nord et enfin celle venue de l'ensemble de l'Europe.
Hameau de Moret-sur-Loing jusqu'à la Révolution française en 1789, Saint-Mammès se concentre autour d'un prieuré bénédictin du Modèl:S-, dont il ne subsiste aujourd'hui que la chapelle. En 1719 le duc d'Orléans décide de la percée du canal du Loing par d'importants travaux qui sera mis en service en 1726 assurant alors un rapide et lucratif développement économique pour la ville qui devient une plaque tournante du transport fluvial entre la Seine et la Bourgogne. Le développement accru des activités industrielles assura par la suite à la batellerie et à Saint-Mammès une période de prospérité, en en faisant le deuxième port batelier sur la Seine en Île-de-France, après Conflans-Sainte-Honorine.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Consultat lo 15 d'agost de 2011 Detalhat de la comuna
- ↑ Consulté le 15 août 2011 Détaillé de la commune


text:
1630
Aquesta pagina concernís l'an 1630 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Estats Pontificaus[modificar | modificar la font]
Arribada de la pèsta dins lei regions meridionalas deis Estats Pontificaus (Granda Pèsta Italiana de 1629-1631). En fòra de Bolonha (15 000 mòrts), lo nombre de victimas es mau conegut mai lei documents d'epòca depintan de pèrdas importantas dins lei vilatges locaus.
Republica de Venècia[modificar | modificar la font]
Arribada de la pèsta en Venècia (Granda Pèsta Italiana de 1629-1631). Fins a 1631, la malautiá causèt la mòrt de 46 000 sus una populacion totala estimada a 140 000 abitants.


text:
Progestagèn
Los progestagèns o gestagèns son d'ormonas amb un efècte similar a la progesterona qu'es l'unic progestagèn natural. Totes los autres progestagèns son sintetics e se noman comunament progestinas. Dins los progestagèns sintetics trobam lo levonorgestrèl (pilula del jorn seguent). Totes los progestagèns an de proprietats antiestrogenicas, es a dire que revèrtan los efèctes dels estrogèns del còrs; e antigonadotropicas (inibisson la produccion d'esteroïdes sexuals per las gonadas). Los progestagèns diferisson en lor poténcia segon lor afinitat pels receptors de progesterona e mai segon lor efèctes collaterals. Aquels efèctes collaterals pòdon èsser androgènics (medroxiprogesterona e la majoritat dels progestagèns C19), antiandrogènics (acetat de ciproterona), estrogènics, glucocorticoïdes (qualques progestagèns C21) o antimineralcorticoïdes (progesterona). La majoritat dels progestagèns s'utilizan per lors proprietats antiestrogenicas coma contraceptius orals per evitar la sus-estimulacion de l'endometri, çò que poiriá provocar d'endometriosis. L'acetat de medroxiprogesterona (marca comerciala Depo Provera) s'utiliza en contraròtle de natalitat. La ciproterona s'utiliza principalament coma antiandrogèn.


text:
Praça do Comércio
La Praça do Comércio (« Plaça del comèrci »), mai coneguda coma Terreiro do Paço, es una plaça del quartièr Baixa de Lisbona situada sus las ribas de Tage, dins la zòna ont foguèt localizat lo palais dels reis de Portugal pendent prèp de dos sègles. Es una de las mai grandas Plaças d'Euròpa, amb prèp de 36 000 m² (180 m x 200 m).
En 1511, lo rei D. Manuel I transferiguèt la seuna residéncia del Castelo de São Jorge cap a aqueste site prèp del flum. Lo Paço da Ribeira, coma sa bibliotèca de 70 000 volums, foguèron destruits per lo tèrratrem de Lisbona de 1755. A la reconstruccion, la plaça venguèt l'element fondamental del plan del Marqués de Pombal. Los edificis, amb d'arcadas qu'entornejan la plaça, albèrgan qualques Ministèris del Govèrn Portugués, amb l'excepcion del famós cafè Martinho da Arcada, lo mai vièlh de Lisbona, e un dels preferits de Fernando Pessoa.
Après la Revolucion de 1910 los edificis foguèron pintats en ròse republican. Tornèron recentament a sa color originala, lo jaune. Lo costat sud, amb sas doas torres carradas, es tornat cap a Tage. Çò que foguèt totjorn la dintrada nòbla de Lisbona e, per la grasas de marbre del Cai de las Colomnas, venent del flum, desbarquèron la reialtat, caps d'Estat e diplomatas.
Autres còps de personas, un còp per setmana dempuèi aqueste cai, se banhavan nudas - çò que causèt indignacion a l'epòca.
Al centre de la plaça, i a l'estatua equèstra de D. Josèp I, erigida en 1775 per Joaquim Machado de Castro, lo principal escultor portugués del sègle XVIII. Amb lo temps, l'estatua de bronze prenguèt una patina verda. Al costat nòrd de la plaça, i a l'Arc de Trionf de la Rua Augusta, es la dintrada del quartièr de Baixa.
La plaça serviguèt de parc d'estacionament fins al decenni de 1990, mas uèi aqueste vast espaci s'utiliza per d'eveniments culturals e d'espectacles.
Eveniments istorics[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de febrièr de 1908, lo rei D. Carlos e son filh Loís Felip foguèron assassinats quand passavan en la plaça.
Lo 25 d'abril de 1974, la plaça foguèt lo teatre de las operacions de la Revolucion dels ulhets, que capvirèt lo govèrn de Marcello Caetano e l'Estado Novo.


text:
Escòla de Salamanca
Lo nom Escòla de Salamanca (Escuela de Salamanca) foguèt donat al sègle XX a un grop de teologians e de juristas espanhòls del sègle XVI, ligats a l'anciana universitat d'aquela vila, que la doctrina tornèt èsser descobèrta per d'economistas[1],[2], en particular Joseph Schumpeter[3] e utilizada pels fondators de la doctrina dels libertarians que ne faguèron los davancièrs de l'escòla austriaca[4],[5]. Designa de biais generic l'ensems de las reflexions que menèron de teologians espanhòls seguent de trabalhs intellectuals e pedagogics començats per Francisco de Vitoria, tornant interpretar la pensada de Tomàs d'Aquin a partir del postulat que las fonts de la justícia, del drech e de la morala se devon pas mai cercar dins los tèxtes sacrats o las tradicions, mas dins l'examen de la natura a la lutz de la Rason.
Quand la Renaissença difusèt dins tota Euròpa, al començament del sègle XVI, las concepcions tradicionalas de l'òme, de sa relacion amb Dieu e amb lo monde foguèron estrementidas per l'aparicion de l'umanisme, per la Reforma, per las grandas descobèrtas e lors consequéncias sus las coneissenças (geograficas sobretot). Aquelas questions novèlas foguèron abordadas per l'Escòla de Salamanca.
Los dominicans Francisco de Vitoria (1546), Domingo de Soto (1560) e Melchior Cano (+1560), puèi Martín d'Azpilcueta (o Azpilicueta), Tomás de Mercado o Francisco Suárez, totes jusnaturalistas e moralistas, son los fondators d'una escòla teologica e juridica un novelum del tomisme a l'epòca de la Reforma. Los subjèctes d'estudis se concentran subretot sul drech de las gents o de la guèrra, l'òme e sos problèmas practics (morals, fins a abordar de questions economicas), mas s'agís pas d'un còrpus vertadièrament unic admés per totes, coma o mòstran los desacòrdis o, quitament, las polemicas importantas entre eles.
A causa de l'espandiment dels domenis tractats, se distinguís doas escòlas, aquela dels Salmanticenses e aquela dels Conimbricenses. La primièra comença amb Francisco de Vitoria (vèrs 1483-1546), e arriba a son apogèu amb Domingo de Soto (1494-1560) e Melchor Cano (1509-1560). L'escòla dels Conimbricenses es formada per de Jesuistas que, dempuèi la fin del sègle XVI avián pres la relèva intellectuala dels Dominicans. D'entre los Jesuistas i a de noms coneguts coma Luis de Molina (1535-1600) e Francisco Suárez (1548-1617).
Somari
- 1 Drech e justícia
- 2 Economia
- 3 Teologia
- 4 Nòtas e referéncias
Drech e justícia[modificar | modificar la font]
La doctrina juridica de l'Escòla de Salamanca signifiquèt la fin dels concèptes medievals del Drech, amb una revendicacion de libertat inabituala dins Euròpa de l'epòca. Los dreches naturals de l'òme son venguts, d'un biais o d'un autre, lo centre d'interès, per aqueles relatius al còrs (drech a la vida, a la proprietat) o aqueles ligats a l'esperit (drech a la libertat de pensada, a la dignitat).
Drech natural e dreches umans[modificar | modificar la font]
L'Escòla de Salamanca tornèt formular lo concèpte de Drech natural. Aquel ven de la natura ela meteissa, e tot çò qu'existís segon l'òrdre natural compartís aquel drech. La conclusion evidenta es doncas que totes los òmes partejant la meteissa natura partejan tanben los meteisses dreches coma l'egalitat o la libertat. Fàcia a la concepcion predominanta en Espanha e en Euròpa, considerant los indians d'America coma de menors o incapables, la granda novetat foguèt la reconeissença de lors dreches, coma aqueles de rebutar la conversion forçada o lo drech a la proprietat de lors tèrras. Per que l'òme viu pas isolat mas en societat, la lei naturala es pas limitada a l'individú. Atal, per exemple, la justícia es un exemple de lei naturala practicada dins la societat. Per Gabriel Vázquez (1549-1604) agir amb justícia es un dever dictat per la lei naturala.
Sobeiranetat[modificar | modificar la font]
L'Escòla de Salamanca destrièt dos poders, lo domeni natural o civil, e lo domeni subrenatural, que son confuses a l'Edat Mejana. Una consequéncia dirècta de la separacion dels poders es que lo rei o l'emperador a pas d'autoritat sus las armas, nimai lo papa per manca de poder temporal. Anèron fins a prepausar que lo poder del dirigent a sos limits. Atal, segon Luis de Molina una nacion es analòga a una societat marcanda que sos dirigents serián los administrators, mas ont lo poder demòra dins l'ensems de sos administrats considerats individualament. Pasmens, lo poder de la societat sus l'individú es pus grand qu'aquel de l'individú sus el meteis, perque lo poder del dirigent es una emanacion del poder divin.
La corona anglesa espandissiá la teoria del poder reial per volontat divina (lo sol receptaire legitim de l'emanacion del poder de Dieu es lo rei), de tal biais que los subjèctes podián pas que respectar los òrdres per pas contravenir a aquela intencion. Fàcia a aquela teoria, divèrses membres de l'Escòla sostenián que lo pòble es lo receptor de le Sobeiranetat, que la transmet al prince dirigent segon divèrsas condicions. Lo principal defensor d'aquela tèsi foguèt benlèu Francisco Suárez, que son obratge Defensio Fidei Catholicae adversus Anglicanae sectae errores (1613) foguèt lo melhor plaidejat de l'epòca de la sobeiranetat del pòble. Los òmes naisson libres per natura e non per servir un autre òme, e pòdon desobeir e tanben destronar un sobeiran injust. Tot coma de Molina, afirma que lo poder politic aparten pas a degun en particular, mas se diferéncia d'aquel darrièr en considerant que lo receptor es lo pòble coma un tot, non coma un ensems d'individús sobeirans. Per Suárez lo poder politic de la societat es contractual dins son origina perque que la comunautat se forma pel consensus de liuras volontats. La consequéncia d'aquela teoria contractuala es que la forma de govèrn natural es la democracia, alara que l'oligarquia o la monarquia apareisson coma d'institucions segondàrias, que son justas pas que se son la causida del pòble.
Drech de las personas e drech internacional[modificar | modificar la font]
Francisco de Vitoria benlèu foguèt lo primièr que desvolopèt una teoria sus l'ius gentium (drech de las personas) que sens cap de dobte se pòt qualificar de modèrne. Desvolopèt sas idèas d'un poder sobeiran legitim sus la societat dins l'encastre internacional, en conclusent que l'encastre se deu tanben regir per de règlas justas e respectuosas dels dreches de totes. Lo ben comun de l'univèrs es de reng superior al ben de cada Estat. Aquò significa que las relacions entre Estats deurián pas mai èsser justificadas per la fòrça, mas èsser justificadas pel drech e la justícia. Es çò que fa de Francisco de Vitoria lo creator del drech internacional.
Descompausèt l'ius gentium. Francisco Suárez, que trabalhèt ja sus aquelas categorias plan distintas, distinguissiá entre ius inter gentes e ius intra gentes. Alara que l'ius inter gentes, que correspond al drech internacional modèrne, èra comun a gaireben totes los païses (essent un drech positiu, non natural, deu pas èsser obligatòri a totes los pòbles), l'ius intra gens o drech civil es especific a cada nacion.
Guèrra justa[modificar | modificar la font]
Perque la guèrra es un dels piègers mals que pòsca patir l'òme, los membres de l'Escòla ne deduguèron que se pòt pas utilizar dins totas las ocasions, mas sonque per evitar un mal mai grand. Encara es preferible d'aver un acòrdi rasonable puslèu que de començar un conflicte. Qualques exemples de guèrra justa:
- per sa pròpria defensa, sonque s'existís de possibilitats de succès. S'es condamnada de per abans a l'escac, aquela guèrra seriá pas qu'una rajada inutila de sang
- Guèrra preventiva contra un tirant qu'es a mand d'atacar
- Guèrra de castig contra un enemic copable
Mas una guèrra es licita o illicita pas solament en foncion del motiu, mas tanben deu observar tota una seria de condicions suplementàrias :
- Es necessari que la responsa siá proporcionala al mal; s'utilizam mai de violéncia qu'aquela estrictament necessària, vendriá injusta.
- Lo dirigent es el que deu declarar la guèrra, mas sa decision es pas una causa sufisenta per la començar. Se la populacion s'i opausa, es illicita. Plan segur, se lo dirigent vòl començar una guerra injusta, seriá melhor de lo despoderar abans e de lo jutjar.
- Un còp la guèrra començada se i pòt pas far tot, coma atacar los innocents o tuar los ostatges, i a de limits morals.
- Es necessari de cercar totas las possibilitats de dialòg e de negociacion abans de començar una guèrra, sola es licita la guèrra coma darrièr recors.
Son injustas las guèrras expansionistas, lo pilhatge, per tòca de conversion dels infidèls o pagans, per la glòria, eca.
Vejatz tanben: Doctrina de la guèrra justa
Conquesta de l'America[modificar | modificar la font]
Al començament del colonialisme, Espanha èra l'unic país europèu ont un grop important d'intellectuals prepausèt d'estudiar las condicions de legitimitat d'una conquesta al luòc d'ensajar de la justificar per de motius tradicionals.
Francisco de Vitoria comencèt son analisi de la conquesta en rebutant los títols illegitims. Foguèt lo primièr que se risquèt a negar que las bullas d'Alexandre VI (gropadas jol tèrme de las Bullas de la Donacion) èran un títol valable de possession de las tèrras descobèrtas. Pas mai la primautat universala de l'emperaire que l'autoritat del Papa (que manca de poder temporal) èran pas acceptablas, nimai una sosmission o una conversion volontària dels indians d'America. Podián pas èsser considerats pecaires o pauc intelligents, mas essent liures per natura e proprietaris legitims de lors tèrras. Quand los Espanhòls arribèron en America, portavan cap de títol legitim per ocupar aquelas tèrras, que n'avián ja.
Vitoria tanben analisèt l'existéncia possibla de motius que justificarián un tipe de dominacion sus las tèrras descobèrtas. Trobèt fins a uèit títols legitims per la dominacion.
- Lo primièr qu'indica, benlèu lo mai fondamental, es a respècte de la comunicacion entre los òmes, que constituisson ensems una societat universala. L'ius peregrinandi et degendi es lo drech de tot èsser uman de viatjar e de tractar sus tota la tèrra, independentament del govèrn o de la religion de cada territòri. Se los Indians permetián pas lo liure passatge, èra juste de se defendre, e de demorar suls territòris obtenguts per aquela guèrra.
- Lo segond títol fa referéncia a un autre drech que l'empachament essent tanben una causa de guèrra justa. Los Indians podián volontàriament rebutar la conversion, mas deurián pas empachar los Espanhòls de presicar, sens que se trovaram dins una situacion analòga a la del primièr títol. Pasmens Vitoria fa remarcar que quitament s'èra una causa de guèrra justa, seriá pasmens inoportuna del fach dels mòrts que poiriá causar.
Los títols seguents, de mendre d'importància, son:
- Se los sobeirans pagans fòrçan los convertits a tornar a l'idolatria.
- S'i a un nombre sufisent de crestians convertits, pòdon recebre del Papa un dirigent crestian.
- S'i a tirania o damatges faches a d'innocents (sacrificis…)
- Per causa dels partenaris e d'amics atacats, coma los tlaxcaltècas, ligats als Espanhòls mas someses, coma fòrça pòbles, pels aztècas.
- Lo darrièr títol legitim, pasmens qualificat per Vitoria d'esperel de dobtós, es la manca de leis justas, de magistrats, de tecnicas agricòlas, eca. En totes cases, seriá totjorn motivat per la caritat crestiana e pel ben dels Indians.
Aqueles títols legitims e illegitims satisfaguèron pas l'emperador Carles Quint, perque significavan qu'Espanha aviá cap de drech particular per espandre son empèri, es perque ensagèt sens capitar que los teologians daissen d'exprimir lors vejaires sus aqueles subjèctes.
Economia[modificar | modificar la font]
La consecracion finala de la denominacion dels economistas de l'Escòla de Salamanca foguèt donada per Joseph Schumpeter dins son Istòria de l'analisi economica (1954), pasmens que fòrça istorians economics avián ja emplegat aquela denominacion abans el. Schumpeter estudièt la doctrina escolastica en general e espanhòla en particular, e faguèt l'elògi del naut nivèl de las sciéncias economicas en Espanha al sègle XVI. Segon el aquela escòla foguèt lo grop que merita mai lo títol de fondators de las sciéncias economicas. L'Escòla de Salamanca capitèt pas a elaborar una doctrina economica complèta, mas establiguèt las primièras teorias economicas modèrnas se confrontant als novèls problèmas qu'avián aperegut. Malaürosament, i aguèt pas de seguida aprèp la fin del sègle XVII, e fòrça d'aquelas contribucions acabèron dins l'oblit, per tornar èsser descobèrtas dins los decènnis seguents. Malgrat qu'i aguèt pas d'influéncia dirècta, l'Escòla de Salamanca sovent foguèt comparada a l'Escòla austriaca; Murray Rothbard qualifica sos representants de « proto-Austriacs » dins son libre An Austrian Perspective on the History of Economic Thought.
Precedents[modificar | modificar la font]
En 1517 Francisco de Vitoria, qu'èra alara a La Sorbona, foguèt consultat alara pels mercants espanhòls establits a Anvèrs sus la legitimitat morala de comerciar per s'enriquir. D'un punt de vista actual, èra una demanda sus l'esperit d'entrepresa. Alara, Vitoria e d'autres teologians sosquèron suls afars economics. S'alunhèron de las posicions medievalas ja passadas e ensagèron de las remplaçar per de principis nòus venent de la lei naturala. L'òrdre natural repausa sus la libertat de circulacion de las personas, bens e idèas, de mena que los òmes se pòscan conéisser entre eles e aumentar lors sentiments de fraternitat. Aquò implicava que las accions dels mercants, en mai de pas èsser moralament condemnablas, asseguravan un important servici pel ben èsser general.
Proprietat privada[modificar | modificar la font]
Amb l'aparicion dels òrdres mendicants al sègle se desvolopèt un movement que, de contunh amb fòrça, insistissiá sus la pauretat e la fraternitat dels òmes, en deplorant l'acumulacion de las riquessas per la Glèisa. Los òrdres mendicants consideravan la possession de bens e la proprietat privada coma, pel mens, moralament condamnablas. En fàcia los dominicans en general, e Tomàs d'Aquin en particular, defendián l'idèa que la proprietat privada es una institucion umana moralament neutra.
Los membres de l'Escòla de Salamanca consideravan que la proprietat a per efècte benefic d'estimular l'activitat economica, e doncas lo ben èsser general. Diego de Covarrubias y Leiva (1512-1577) considerava que los proprietaris avián en mai del drech de proprietat sul ben n'avián lo drech exclusiu als beneficis que poirián derivar del ben (çò qu'es ja una caracteristica modèrna), quitament s'aqueles poirián profeitar a la Comunautat. Ça que la, en periòde de granda necessitat totes los bens son comuns.
Luis de Molina (1535-1601) la considerava coma una institucion d'efèctes practics positius perque, per exemple, los bens èran çò melhor mantenguts per un proprietari que s'èran la proprietat comuna.
Argent, valor e prètz[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament pus complèt e metodic d'una teoria de la valor es degut a Martín d'Azpilcueta (1493-1586) e Luis de Molina. Interessat per l'efècte dels metals precioses qu'arribavan d'America, Martín d'Azpilcueta constatèt que dins los païses qu'èran rares, los preses dels bens èran inferiors a aqueles dels païses avent una abondància d'aqueles metals. Los metals precioses son de merças coma las autras, d'ont mai son abondants d'ont mens permeton d'aquerir d'autres bens. Atal desvolopèt la teoria de valor carestiá davancièr de la teoria quantitativa de l'argent, en avança de mai d'un decènni sus Jean Bodin (1530-1596). La teoria de la valor predominanta fins a aquela epòca èra una teoria medievala del còst de produccion coma prètz juste. Diego Covarrubias e Luis de Molina desvolopèron una teoria subjectiva de la valor e del prètz que consistís a considerar que, perque l'utilitat d'un ben varia d'una persona a l'autra, son prètz juste serà atengut per l'acòrdi mutual sus un mercat liure (sens monopòli, enganas o intervencion del govèrn). En tèrmes actuals, los membres de l'escòla defendián lo liure mercat, ont lo prètz juste es determinat per la lei de l'ofèrta e de la demanda.
Interès[modificar | modificar la font]
L'usura (coma se nomenava a l'epòca tot prèst d'interès) totjorn foguèt fòrça mal vista per la Glèisa. Lo segon concili de Latran aviá condamnat lo remborsament d'un deute a una valor superiora al capital prestat; lo concili de Viena aviá explicitament enebit l'usura e aviá qualificat d'eretica tota legislacion que la tolerariá; los primièrs escolastics reprovavan l'encaissament d'interès. Dins l'economia medievala, los prèstes èran la consequéncia de la necessitat (recòlta marrida, encendi dins un talhièr...) e, dins aquelas condicions, podiá almens d'èsser moralament condamnable de percebre un interès per aquò.
A la Renaissença, la mai granda mobilitat de las personas profeitèt al desvolopament del comèrci e l'aparicion de condicions favorablas per que los entrepreneires comencèsson de nòus e lucratius afars. A causa que lo prèst èra ja pas mai sonque per l'autoconsomacion mas tanben per la produccion, se podiá alara considerar jos un autre angle. L'Escòla de Salamanca trobèt divèrsas rasons per justificar la percepcion d'un interès. Atal, la persona que recebiá lo prèst obteniá un benefici al prètz de l'argent obtengut. D'autre autre costat l'interès se podiá considerar coma una prima pel risc que preniá lo prestaire. Mas tanben coma la compensacion d'una manca per ganhar, perque lo prestaire perdiá la possibilitat d'utilizar l'argent per autre causa. Fin finala — e es una de las contribucions mai originalas — l'argent venent a èsser considerat coma una merça de qué se podiá tirar un benefici (l'interès).
Martín d'Azpilcueta prenguèt lo temps en compte. A de condicions egalas, val mai de recebre una soma immediatament que de la recebre dins lo futur. L'interès compensa doncas pel temps pendent qu'avèm pas a disposicion l'argent.
Teologia[modificar | modificar la font]
Pendent de la Renaissença la teologia èra en decadéncia fàcia a l'umanisme trionfant, e mai l'escolastica transformada en metodologia voida e rotinièra. L'Universitat de Salamanca conduguèt especialament, aprèp Francisco de Vitoria, Domingo de Soto e Melchor Cano un novelum de la teologia coma la renaissença del tomisme, qu'influencièt la vida culturala en general e d'autras universitats europèas. L'apòrt fondamental de l'Escòla de Salamanca a la teologia es benlèu l'estudi dels problèmas fòrça mai pròches dels òmes, qu'èran estats fins alara ignorats, en mai de l'estudi de questions fins alara desconegudas. S'utilizava a vegada lo tèrme de teologia positiva per soslinhar son caractèr practic fàcia a la teologia escolastica.
Morala[modificar | modificar la font]
A una epòca que la religion (catolicisme, calvinisme, islam…) impregnava tot, analisar la moralitat dels actes èra l'estudi pus practic e util que se podiá far per servir la societat. Es atal que las contribucions novèlas menèron fins al drech e a l'economia per l'Escòla de Salamanca non a lors originas mas amb las analisas concrètas dels desfís e dels problèmas morals impausats a la societat per las situacions novèlas.
Una idèa revolucionària es que se pòt far lo mal quitament èssent cresent, se pòt far lo ben quitament sens o èsser. Es a dire que la morala depend pas de Dieu. Aquel venguèt particularament important per las relacions amb los pagans, perque lo fach que sián pas crestians implicava pas que sián pas bons.
Al fil dels ans s'obtenguèt una casuistica de responsas davant de dilèmas morals. Mas coma una casuistica jamai podiá pas èsser complèta, tanben se cerquèt una règla o un principi mai general. Dempuèi aquí comencèt d'èsser ja desvolopat le probabilisme, que son darrièr critèri èra pas la veritat, mas la securitat de pas far una marrida causida. Desvolopat subretot per Bartolomé de Medina e perseguit per Gabriel Vázquez e Francisco Suárez, lo probabilisme se transformèt en l'escòla morala pus importanta dels sègles seguents.
Polemica De auxiliis[modificar | modificar la font]
Aquela polemica entre Jesuistas e Dominicans foguèt un conflicte — resolgut a la fin del sègle XVI — sus la tolerància e la predestinacion, es a dire, cossí se pòt conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia de Dieu. En 1582 lo Jesuista Prudencio Montemayor e lo fraire Luis de León discorriguèron publicament sus la libertat umana. Domingo Báñez considerèt qu'i donèron un pes excessiu e qu'avián emplegat de tèrmes que sonavan un pauc eretic, es perqué l'acusèt davant lo Sant Ofici de pelagianisme. Aquela doctrina demostrava la liura volontat umana al detriment del pecat original e de la tolerància balhada per Dieu. Lo resultat foguèt que Prudencio Montemayor e lo fraire Luis de Leon deguèron daissar l'ensenhament e lor foguèt enebit de defendre aquelas idèas.
Báñez foguèt acusat davant lo Sant Ofici pel fraire Luis de León de far l'error de Luther. Segon aquela doctrina, qu'es a la basa del protestantisme, l'òme es corromput a causa del pecat original e poirà pas èsser salvat mercé al seus merites, mas sonque se Dieu acòrda sa gràcia. Báñez foguèt rebutat.
Pasmens aquò acabèt pas la polemica, que contunhèt amb Luis de Molina e son Concordia liberi arbitrii cum gratiae donis (1588). Aquel foguèt considerat coma la melhora expression de la posicion dels Jesuistas. La polemica encara contunhèt pendent d'ans, amb una temptativa dels Dominicans per que lo Papa Clemenç VIII condamne la Concordia de Molina. Fin finala Pau V en 1607 reconeguèt la libertat dels Jesuistas e dels Dominicans per defendre lors idèas, sens que cap d'elas se posquèsse qualificar d'eretgia.
Existéncia del mal dins lo monde[modificar | modificar la font]
Vitoria donèt un imatge nòu de la divinitat per ensajar d'explicar la preséncia del mal dins lo monde. L'existéncia del mal rendiá dificil de creire que Dieu pòsca èsser a l'encòp infinidament bon e infinidament poderós. Vitoria expliquèt aquela paradòxa fasent apèl a la liura volontat, o liure arbitri de l'òme. Per que la libertat siá acordada per lo meteis Dieu a cada òme, es pas possible que l'òme agisca en causissent totjorn lo ben. La consequéncia es que l'òme pòt volontàriament provocar lo mal. Pau, el (Letra als Romans 7:14-22), explica que l'Òme Pecaire pòt pas que causir lo Mal.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)B. Dempsey, « The historical emergence of quantitity theory », in Quartely journal of economica, novembre 1935.
- ↑ (fr)Thomas Guggenheim, Les théories monétaires préclassiques, Genève, Droz, 1978
- ↑ (fr)Histoire de l'analyse économique, 1954
- ↑ (fr)Pascal Salin, Libéralisme, 2000, p. 35.
- ↑ (en)Jesus Huerta de Soto, « New light on prehistory of the theory of banking and School of Salamanca », in Review of austrian economics, 1996, n°2.


text:
Basa azotada
Una basa azotada es un compausat organic que gracia a sos proprietats de basa a un parelh solitari d'electrons d'un atòm d'azòt. Las basas azotadas principalas son l'adenina, la guanina, la timina, la citosina e l'uracil, fan partida del material genetic, mas trobam tanben las aminas coma l'amòni (NH3), la trietilamina, la piridina. Las basas azotadas se pòdon classificar en dos grops: purinas, adenina (A) e guanina (G); e pirimidinas, citosina (C), timina (T) e uracil (U). Aquelas basas forman la part principala dels nucleotids, e las interaccions entre la adenina/timina e la guanina/citosina son la basa del còde genetic universal. En l'ARN l'uracil substituissi la timina.


text:
Malautiá
La malautiá (var. malautia) es un estat determitat de l'organisme que dificulta la subrevivença e reproduccion de l'individú. Mantun biologista considèra tanben qu'una malautiá es l'estat de l'organisme que desavantatja la subrevida de l'espècia. La patologia es l'estudi de las malautiás. La nosologia es lo classament sistematic de las malautiás. Lo camp de la coneissença mai ample sus las malautiás e suls tractaments es la medecina.
Classas de malautiás per lor causa[modificar | modificar la font]
- Las malautiás infecciosas son aquelas causadas per d'agents infeccioses transmissibles, coma pòdon èsser los bactèris, los fongs, los parasits, los virus, e los prions.
- Fòrça ligadas amb las malautiás infecciosas, encara que strictu sensu se pòdon pas considerar coma talas, las malautiás parasitàrias son aquelas causadas per protozous e cucs.
- Las malautiás geneticas son las causadas per la preséncia o abséncia de gèns qu'afèctan l'ADN del pacient.
- Las malautiás toxicas son las causadas per l'exposicion a toxinas ambientalas, coma per exemple, los metals pesants.
- Las malautiás nutricionalas son las causadas per la manca o la deficiéncia de determinadas noiriduras. Atanben i a de malautiás causadas per feridas, malformacions o per la non utilizacion de parts del còs.
- Las malautiás autoimmunitàrias son aquelas ont lo sistèma immunitari de l'afectat ataca los teissits del pròpri còs.
Cal tanben considerar la iatrogènia (la malautiá causada pel metge o pel medicament), las causadas per las pròprias cresenças del pacient, per una combinason de las causas expausadas e las d'origina desconeguda.


text:
Eurasia
Eurasia es un continent format per Euròpa e l'Asia. Se pòt tanben considerar coma una partida de l'Afroeurasia o Eurafrasia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Cobrís 54 milions de quilomètres carrats e albèrga 4,8 miliards d'abitants que son los Eurasians. Geologicament, la placa eurasiana compren pas lo soscontinent indian (qu'es partida d'Oceania) tanpauc la peninsula Arabica (qu'es situada sus una placa tectonica destacada d'Africa) tanpauc las Filipinas (que son sus la placa filipina) tanpauc l'extremitat èst de Russia (situada sus la placa nòrd-americana).
Politica[modificar | modificar la font]
Al sens geopolitic, Eurasia faguèt surgir una ideologia politica russa : l'eurasisme qu'ancora Russia (alara l'URSS) dins la massa continentala e tempta de tornar balancejar cap a Asia l'eurocentrisme tradicional dels elèits russes.
Environament[modificar | modificar la font]
Del punt de vista environamental, s'agís d'una entitat biogeografica coerenta. La ret ecologica paneuropèa (REP) e l'estrategia paneuropèa de la diversitat biologica e paisatgièra que lo promòu, sostengut per lo PNUE (ONU) e lo Conselh d'Euròpa, volent desvolopar un malhum ecologic acaptant aquela zona.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Telefòn mobil
Lo telefòn mobil o lo mobil o lo telefòn cellular es una mena de telefòn portatil que se connècta a una ret ràdio. Es aparegut e s'es generalizat lèu lèu dins la vida vidanta dempuei leis ans 1990.
Somari
Denominacions en occitan[modificar | modificar la font]
Maugrat que lei doas formas (mobil e cellular) son corrèctas, tecnicament seriá pus apropriat de dire telefòn cellular, ja qu'un telefòn sens fiu tanben es mobil dins lo sens estricte dau mot: se pòt mòure. Per còntra, lo mot cellular definís clarament lo tipe de tecnologia. Pasmens, lo tèrme de telefòn mobil (o mobil) es lo que s’utiliza abitualament dins la màger part dei lengas romanicas.
- Remarcas
- Tanben s'ausís la denominacion de telefonet: aqueu mot es ben format mai manca de precision perque pòt designar en fach tota mena de telefòn pichon, fixe o mobil.
- Denominacions mai familiara son pegaurelha o tindarèl.
- De tèrmes coma telefòn portable* e portable* son especifics dau francés. De lei transpausar en occitan, aquò separa l'occitan de l'usatge romanic generau.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo telefòn mobil es una combinason dau telefòn tradicionau e de la ràdio.
- Lo telefòn foguèt inventat per Alexander Graham Bell en 1876, e mai s'aquela atribucion es estada contestada recentament (vejatz telefòn).
- La comunicacion sens fiu a sei raiç dins l'invencion de la ràdio per Guglielmo Marconi, que patentèt lo primier aparelh de ràdio en 1896.
Lo concèpte d'una ret de ràdio cellulara l'inventèron en 1947 dins lei Laboratòris Bell, mai es en 1983 que ne fabriquèron lei primiers esquipaments ais Estats Units.
La ràdio cellulara consistís en una tecnica qu'ofrís la telefonia mobila en utilizant un espèctre electromagnetic.
Foncionament generau[modificar | modificar la font]
L’us dau mot "cellular" per la telefonia mobila deriva dei doas estacions de basa, que lian a travèrs de la ràdio lei telefòns mobils amb lei contrarotladors d’estacions de basa: se dispausan coma una malha, en formant de cellulas (coma un brusc d’abelhas). D'aqueu biais, cada estacion de basa se situa dins un nos d’aquelei cellulas e assigna un grop de frequéncias pròprias de transmission e recepcion. Bòrd que lo nombre de frequéncias es limitat, amb aquela disposicion se pòt reütilizar lei meteissei frequéncias dins d'autrei cellulas (basta que sigan jamai adjacentas) per fin d’evitar d'interferéncias entre elei.
Lei telefòns mobils, en mai de servir per telefonar, an d'autrei foncionalitats que son de mai en mai nombrosas a dicha que la tecnologia avança e que de modèls novèus apareisson: SMS e MMS, camèra fotografica e vidèo, videofòn, agenda electronica, organizador, calculadoira, navegador per Internet, revelh... Una mena pron sofisticada es l'smartphone.
Rets (o malhums)[modificar | modificar la font]
Basicament existisson dos tipes de rets (o malhums) de telefonia mobila:
- Ret de telefonia mobila analogica (TMA). Coma son nom o indica, dins aquela ret la comunicacion se realiza mejançant de senhaus de votz analogics, tant per via radioelectrica coma per via terrèstra. Dins sa primiera version foncionèt dins la benda radioelectrica de 450 MHz, puei foncionèt dins la benda de 900 MHz (en Espanha desconnectèron la ret de telefonia mobila analogica lo 31 de decembre de 2003).
- Ret de telefonia mobila numerica. Dins aquela ret, la comunicacion se realiza mejançant de senhaus numerics, çò que permet d'optimizar tant l'aprofechament dei bendas de radiofrequéncia coma la qualitat de transmission. Sei representants mai significatius dins lo domeni public son l'estandard GSM (telefonia de segonda generacion) e l'estandard UMTS (telefonia de tresena generacion). Fonciona dins lei bendas de 850/900 e 1 800/1 900 MHz. En 2004 s'arribèt a un miliard d'usatgiers dins lo Mond. I a un autre estandard numeric, present en America e Asia, nommat CDMA. Dins lo domeni privat e dins de servicis d'urgéncia coma la polícia, lei pompiers e leis ambulàncias, utilizan leis estandards Tetrapol e TErrestrial Trunked Radio (TETRA) dins de bendas de frequéncia diferentas.
Lei telefòns mobils, e lei rets dins lei qualas opèran, vàrian significativament en foncion dau provesidor e dau país. Dins aquò, totei lei mobils comunican entre elei mejançant de microondas electromagneticas passant per leis estacions de basa, que seis antenas son montadas sus de torres o d'edificis. Lei telefòns tenon un transceptor de poténcia bassa per transmetre e recebre lei votz e lei donadas vèrs e dempuei la cellula pus pròcha (normalament de 8 a 13 km de distància). Quand lo telefòn cellular s’amòda, se registra son identificador dins la ret per fin de l'avisar quand una sonada arriba. Lo telefòn bosca constantament lo senhau pus potent que pòt recebre deis estacions a son entorn. Se l’usatgier se desplaça a travèrs de cellulas divèrsas, lo mobil cambiarà automaticament de cellula per fin de mantenir lo senhau e pas pèrdre en ges de moment la comunicacion.
Leis estacions de basa an de transmissors de ràdio relativament pauc potents (entre 1 e 2 watts) qu'informan constantament lei mobils de son existéncia. Lo dialòg que mantenon amb lei terminaus mobils consistís en un flux de donadas numericas qu'incluson l'àudio numerizat (franc per lei rets analogicas comentadas çai sus). La tecnologia que permet aquela comunicacion depend dau sistèma que l’operador de servicis a adoptat. De costuma s’utiliza AMPS per lei rets analogicas e D-AMPS, CDMA2000, GSM, GPRS, EV-DO e UMTS per lei numericas. Cada operador dispausa d’una benda de frequéncia de ràdio unica.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]