text:
Sainneville
Sainneville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Havre, jos prefectura de Seine-Maritima, es Modèl:A unitat a l'oèst, la prefectura (Roan) es distant d'unitat|80|km {{}} a l'èst.
Sainneville-Sus-Seine a situat a unitat|8|km}} de Montivilliers e a unitat|7|km {{}} de Sant-Romain-de-Colbosc.
Lo vilatge a estendut e divèrses caserius (Lo Clos Viger, La Maire Violeta, lo Tribunal Sobiran...) An escampilhat a l'entorn del centre-bourg.
Le Havre, sous préfecture de Seine-Maritime, est à 20 km à l'ouest, la préfecture (Rouen) est distante de 80 km à l'est.
Sainneville-sur-Seine est situé à 8 km de Montivilliers et à 7 km de Saint-Romain-de-Colbosc.
Le village est étendu et plusieurs hameaux (Le Clos Viger, La Mare Violette, la Cour Souveraine...) sont dispersés autour du centre-bourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- A Modèl:La s-, los mèstres e écoliers del collègi parisenc Sant-Martin-de detlo-Mont son senhors de Sainneville. Los succedisson de contunh a aquel títol Pierre lo Pichon, aconselhar al Parlament de Roan a Modèl:La s-, e de contunh las châtelains Baudot.
Charles comte de Ourches (familha de Ourches) esposa Maximilienne Felicitat Isabelle Jeanne Paule de Baudot, Marquise de Sainneville #que #nàisser una filha Marguerite Alexandrine de Ourches nascuda lo 14 de març de 1783 a Tantonville e unes fils Didier Balthazard. Inventari del 8 de març de 1741 après defalhiment de Nòbla Madama ne Maride Charlotte del Houtté de Courtonne, André de Baudot escuyer abbé clèrgue tonsuré de Roan, légataire universal de la siá granda-tanta representat per Messire Henry François de Baudot lo sieu fraire chevalier senhor chastelain e patron de Sainneville[1].
- Au Modèl:S-, les maîtres et écoliers du collège parisien Saint-Martin-du-Mont sont seigneurs de Sainneville. Puis leur succèdent à ce titre Pierre le Petit, conseiller au Parlement de Rouen au Modèl:S-, et ensuite les châtelains Baudot.
- Charles comte d'Ourches (famille d'Ourches) épouse Maximilienne Félicité Isabelle Jeanne Paule de Baudot, Marquise de Sainneville dont naquit une fille Marguerite Alexandrine d'Ourches née le 14 mars 1783 à Tantonville et un fils Didier Balthazard.
- Inventaire du 8 mars 1741 après décès de Noble Dame Marie Charlotte du Houtté de Courtonne, André de Baudot escuyer abbé clerc tonsuré de Rouen, légataire universel de sa grande-tante représenté par Messire Henry François de Baudot son frère chevalier seigneur chastelain et patron de Sainneville[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Archiu départementales de Seine-Maritim, 2E91/185
- ↑ Source : Archives départementales de Seine-Maritime, 2E91/185


c: text/html

text:
Commons:Llotja/oc< Commons:Llotja
ContèxtEdit
La collaboracion amb l'Escòla Llotja es part d'una iniciativa per tal de far participar las escòlas d'art e de concepcion dins los projèctes e eveniments importants del movement Wikimedia.
IntroduccionEdit
Maites estudiants de l'Escòla Superiora d'Art e de Concepcion de Barcelona son a far sos estagis professionals dins l'associacion wikimedista Amical Viquipèdia. Lor es estada fisada la tasca de dessenhar d'imatges pels articles de la Viquipèdia e de los publicar a Commons. Los membres de l'associacion, amb l'ajuda d'autres wikipedians, an identificat de mancas dins lo fons d'imatges disponibles a Commons, d'imatges que seriá de mal obtenir liberadas de las restriccions dels dreches d'autor. Aqueste projècte dona als estudiants l'escasença de trabalhar en un encàrrec professional, de far conéisser sas creacions e, a l'encòp, de capitar de far part de la comunitat de creadors grafics de Commons.
La Llotja es continuadoira de l'escòla d'art mai anciana de Catalonha e mai d'Espanha (foguèt fondada en 1775). Actualament l'Escòla Superiora d'Art e de Concepcion Llotja es un institut public d'educacion segondària que depend del Departament d'Ensenhament de la Generalitat de Catalonha.
ProtagonistasEdit
Durant l'annada academica de 2011-12, i a 7 estudiants que trabalhan dins Amical Viquipèdia per far son periòde d'estagi:
Luís Segovia: retraches d'illustradors del sègle XX (Ricard Giralt Miracle, Lola Anglada, Pauline Baynes, Fernando Krahn, Robert Segura Monje)
Gerard Pla: retraches de politicians espanhòls del sègle XX dels primièrs govèrns democratics aprèp la dictatura franquista (Adolfo Suárez, Leopoldo Calvo Sotelo, Martín Villa, Manuel Gutiérrez Mellado)
Albert Pons: retraches d'escrivans(/as) catalan(a)s del sègle XX (Josep Maria Folch i Torres, Montserrat Roig, Terenci Moix, Joan Perucho, Josep Palau i Fabre)
-
-
-
-
-
Josep Maria Folch i Torres.jpg
Josep Maria Folch i Torres
Pau Bahí: illustracions didacticas sus l'assecament de la mar mediterranèa durant lo periòde Messinian
- Amb lo conselhament del cercaire Daniel Garcia-Castellanos
Oriol Tuca: recreacion de scènas e retraches ligats amb lo movement artistic Fluxus
Jessica León: personatges de ficcion dels libres de J.R.R. Tolkien
Albert López: illustracions didacticas sus las practicas esportivas
Alicia Gallego es la tutritz dels estagiaris de l'escòla Llotja, Joan Lleonard e David Gómez son los tutors dels estagiaris per çò qu'es d'Amical Viquipèdia.
Categorias ligadasEdit
Modèl ligatEdit
Ligams extèrnsEdit
- Web de Llotja: http://www.llotja.cat
- Estudiants estagiaris a Amical Viquipèdia: http://www.viquimedia.cat/viqui/Estudiants_en_pràctiques
- Nòva a prepaus del projècte dins la web d'Amical Viquipèdia: [1]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bertran de Bòrn
Bertran de Bòrn (v.1140 - v.1215), senhor d'Autafòrt, als confinhs de Lemosin e Perigòrd, foguèt un daus trobadors mai coneguts. Se ditz d'el que celebrèt tan plan l'amor coma la guèrra. Foguèt ficat dins las luchas daus filhs d'Enric II Plantagenest, e prenguèt partit contra Ricard per Enric lo Jove. A la mòrt d'aqueste, se reconcilièt amb Ricard, que sostenguèt a son torn contra lo rei de França Felip-August.
Bertran de Bòrn passa per èsser estat lo mestre daus sirventés, que sas poesias pus bravas an un accent satiric plan marcat, e que son de plaçar demest las òbras majoras de la literatura occitana.
Sa vida nos ensenha que luchet fòrça temps, per l'avent dau chasteu d'Autafòrt, contra son frair Constantin, qu'aviá lo sosten dau rei Enric Plantagenest. Alaidonc, excitet de contunha los filhs d'Enric contra lor pair; se pensa que considerava qu'ilhs nonmàs aviá lo sang aquitan trasmés per lor mair Alienòr d'Aquitània. Fin finala, son voler d'independéncia per Aquitània es au còr de sa poesia, qu'evòca mai que mai de las questions politicas.
L'un daus libres pus complets sus la vida e l'òbra de Bertran de Bòrn es benleu lo de Gérard Gouiran (L'Amour et la Guerre), publicat a l'Universitat de Provença.
Veiquí un extrach d'un de sos sirventés:
Be'm platz lo gai temps de Pascor / Que fai folhas e flors venir / E platz me quant auv la baudor / Dels ausels que fan retentir
Lor chant per lo boscatge / E platz me quand vei per los prats / Tendas e pavalhons fermats
E ai grand alegratge / Quand vei per campanhas rengats / Cavaliers e cavals armats
E platz me quand li corredors / Fan las gens e l’aver fugir / E platz me quand vei après lor / Granren d’armats corren venir
E platz me mon coratge / Quand vei fòrts chastels assetjats / E-ls barris rots e-d'esfondrats
E vei l’òst e'l ribatge / Qu’es tot entorn claus de fossats / Ab lissas de fòrts pals serrats
E-us dic que tan non m’a sabor / Manjar ni beure ni dormir / Com' a quant auv cridar : « a lor ! » / D’ambas las parts e-d'auv bruir
Cavals votz per l’ombratge / E-d'auv cridar : « aidatz, aidatz ! » / E vei chaser per los fossats
Paucs e grands per l’erbatge / E vei los mòrts que pel-s costats / An los tronçons ab los cendatz
Barons metetz en gatge / Castèls e vilas e ciutats / Enans qu’usquecs no-us guerreiatz


text:
Bailleulmont
Bailleulmont es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Bailleulmont n'a situat 16 quilomètres a l'oèst de la prefectura arrageoise. La nacionala 25, en connectant Amians a Arras, passa a un quilomètre al nòrd de l'aglomeracion.
Lo Crinchon i a las siás fonts primitivas.
La commune de Bailleulmont est située 16 kilomètres à l'ouest de la préfecture arrageoise. La nationale 25, reliant Amiens à Arras, passe à un kilomètre au nord de l'agglomération.
Le Crinchon y a ses sources primitives.


text:
-266
Aquesta pagina concernís l'an -266 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Cremonides acomençada en 268 av. JC. Menat per lo rèi Areus Ièr, leis Espartencs e seis aliats de Peloponès assaièron coma l'annada precedenta de conquistar la fortalesa macedoniana de l'Acrocorint. Pasmens, foguèron tornarmai rebutats per la garnison.


text:
Sent Veran
Sent Veran[1] [2] o Sant Veran[3] (oficialament en francés Saint-Véran) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ http://www.oocities.com/toponimiaoccitana/05b.html Topònims occitans dels Alts Alps
- ↑ patoisqueyras.free.fr


text:
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Nuvèu banturle
Nuvèu banturle
Einucent
Occitan Warrior
(tu tanben ?)Einucent a écrit:especialiste daus aperitiu que duran
E diga-me : ai vist « grafiste » sus lo tieu perfil, se dich « grafiste » ? (soi debutanta en occitan, e l'ai pas dins mon diccionari…)
Los diccionari qu'existisissen son de bon fisar per las paraulas que los vielhs disian tots los jorns, lo probleme dau mèu trabelh, coma lo de l'interfàcia de quèu forum, es que nos demora d'inventar quò que nos manca.Cerièra de Mai a écrit: ai vist « grafiste » sus lo tieu perfil, se dich « grafiste » ? (soi debutanta en occitan, e l'ai pas dins mon diccionari…)
Allera dise grafiste per 'mor que me vese pas inventar un neologisme putride que faria polemica sens permetre d'èsser entendut. Dire "designer", quitament siria non-mas "graphic designer", implica un trabelh de conçaubcion qu'entenden pas los francoparlants.
Dire "dessenhaire" tira tota referença a la mesa en pagina papièr e web.
Suei entre los dos.
me semble aver legir dins un dicò savant que "design" veniá de "l'ancien français : dessenh" , quò es un pauc colhon mas ai tornat la redire 'quela quí, e de nombrosas vetz.designer
Grafiste, quò es clar mas i a maitot : pintor , dessinhator... e pintritz, dessinhatritz
qu'es 'rai sens lo nòstre dessenh e lo dessein dau Françès, i auria pas de design en Englès. Dempuèi qu'es estat empruntat, lo sens evoluiguèt per dire aura "quèu que calcula 'na fòrma dobada au fons" e quò zo saben pas mantuns francoparlants qu'usan quèu mot a la mòda, quant a pintraire, pintor, pintaire ... sus un escran me sembla mau dobat.clafotis a écrit:
me semble aver legir dins un dicò savant que "design" veniá de "l'ancien français : dessenh"
Los catalans emplejan diseny /dissenyor mas viguei tant de neologismes foirós que suei demorat au calque dau mòt qu'empleje professionalament, sens tombar dins "realisaire de suppòrts per las nuvelas tecnologias de l'informacion e de la comunicacion" .
Se voles nos far un "Coma-Cal" per lo forum, te geina pas !
Òc, compreni… es lo mieu mèstier tanben ! (fau pas de web, es tot…) Ai marcat « dessenhaire grafica », ieu, perqué sabi pas cossí dire…Einucent a écrit:Allera dise grafiste per 'mor que me vese pas inventar un neologisme putride que faria polemica sens permetre d'èsser entendut. Dire "designer", quitament siria non-mas "graphic designer", implica un trabelh de conçaubcion qu'entenden pas los francoparlants.
Dire "dessenhaire" tira tota referença a la mesa en pagina papièr e web.
Suei entre los dos.
Per quò qu'es dau chamison Lo Grand, la familha (sa filha) me balhèt pas la permeson de ò comercialisar. As un collector !
Mai lhi agradèt lo tractament, mai que lo monument qu'es estat pausat sus l'avenguda que pòrta son nom (lo viguei pas, ieu)
L'argument "Che Guevarra lemosin/occitan" ajèt l'effiech inversa dau desirat, volian pas que venguèsse 'na icòna vuèjada de son sens.
Òu demòra 'na persona que me sembla èsser passat au costat de la notorietat que desmerita e me fai totjorn un paus dau mau quora las gents me damandan quin era. Los cocoricofiles que flotejan lor bleublancrouge tots lo 6 de junh per celebrar lo desbarcament daus aligats se dèurian suvenir que foguèt possible mercès aus FTP Lemosins qu'an retengut la Das Reich.
Parrièr de la batalha dau Mont Gargan (la sola victòria d'una armada de partesans) qu'es completament desconeguda allèra que se celebra 'na conaria estategica que faguèt massacrar quilhs dau Vercòrs.
Plante 'quí mas quò desmeritaria un subject especiau sus los personatges claus de l'Istòria d'Occitània. Per quilhs que vesen pas bien mon chamison ò sembla de quò :
Per quò qu'es de Rodés, l'i sirai per presentar mon trabelh de dessenhaire tras MXL87. Lo Grenet refusèt la part chamisons, me balhèt pas gaire d'esplicacions. Dissèt solament que Macarel ò fasià dempuèi d'annadas e qu'era pron entau. Totparrièr, sus lo síte se pòt veire que i a un stand de 'na societat que fai 'na "ligne de vêtement en occitan", ai degut èsser tòp modèste. Pense far portar un "chabatz d'entrar" a d'una ostessa polideta qu'acculhiria las gents sus lo stand" e portar tots los jorns una de las nòstras creacions.
Encoratge las gents que se volen permenar amb lor chamison MXL87 sus lo síte dau festenal de ò far.
Mas i a jamai pro de camisetas occitanas !Einucent a écrit:Dissèt solament que Macarel ò fasià dempuèi d'annadas e qu'era pron entau.
Faguei valèr que calculavam mai lo visual que pas la fabricacion e la venda dau suppòrt e sèm "tolerats" quela annada, fai 2 ans deviam percir l'espandi d'un mesme stand amb lo CRJOC e fuguèt pas tant plan.
Avian daus chamison putrides en 5 colors flashy , vos suvenètz : la prumiera version amb daus persos de Ben qu'era estada facha sens son accord. Totparrièr las gents ne'n volian (per la causa ) e nos los damandavan, a n'autres, ten !
Me sembla que la presença de produches comerciaus amb una cura d'un minimum de rentabilitat lor fai paur, seria parrièr dins un mitan culturau autre que occitan.
Mas dins 'queste cas vòle entendre la presença de "Macarel" e "Qu'es acquò ?"
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Pugny-Chatenod en arpitan (Pugny-Chatenod en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Situada sus la rota del Revard, Pugny-Chatenod domina Aix-los-Bains e lo Lac del Bourget.
Située sur la route du Revard, Pugny-Chatenod domine Aix-les-Bains et le Lac du Bourget.
Pugny-Chatenod
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Guèrra de la Quatrena Coalicion
La Guèrra de la Quatrena Coalicion se debanèt de 1806 a 1807 durant lei Guèrras Napoleonencas. Opausèt França e seis aliats a una coalicion gropant lo Reiaume Unit, l'Empèri Rus, Suècia, Prússia e lo Reiaume dei Doas Sicílias. Saxònia comencèt la guèrra dins lo camp coalizat mai cambièt rapidament d'aliança au profiech dei Francés. Lo conflicte s'acabèt per una victòria francesa que son armada esquichèt l'armada prussiana en quauquei setmanas e destruguèt lei fòrças russas en Euròpa Centrala. La patz de Tilsit marquèt l'afebliment de Prússia fins au Congrès de Viena ambé la pèrda de la mitat de son territòri qu'èra annexat per Saxònia, Russia e lo Ducat de Varsòvia.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Tresena Coalicion.
- Guèrra de la Cinquena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
Badonviller
Badonviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Badonviller Se situa suls primièrs contreforts del massís dels Vòges, sus çò de mès de cuert camin de Nancy a Estrasburg, a una quinzena de quilomètres de Baccarat e a una trentena de Lunéville. La municipalitat a traversat per un afluent de la Vezouze trucat la Blette.
Badonviller se situe sur les premiers contreforts du massif des Vosges, sur le plus court chemin de Nancy à Strasbourg, à une quinzaine de kilomètres de Baccarat et à une trentaine de Lunéville. La commune est traversée par un affluent de la Vezouze appelé la Blette.


text:
José Bonaparte
José Bonaparte ei un paleontològ argentin, vadut en 1948, que discurbiguéc un pilièr de dinosaures de Sud America e siguec un mentor tamben de plan de paleontològs argentins coma Rodolfo Coria. Segontes Peter Dodson, paleontològ dera Universitat de Pensilvània, "a sigut responsable qu'Argentina ei aué eth siesau país en eth monde des dinosaures"(1).
Biografia[modificar | modificar la font]
Bonaparte ei eth hilh d'un marinièr. Vadut en Rosario, Argentina, demorec de joen en Mercedes, Buenos Aires. Shens auer encara ua formacion en paleontologia, comencec a colleccionar fossils e tamben creec un museu ena sua vila natal. Dempús siguec eth responsable dera Universidad Nacional de Tucumán. Aciu siguec aperat Doctor Honoris Causa (2) en 1974 e en aguesta epoca tamben siguec un scientific en eth Museu Nacional de Sciéncies Naturaus de Buenos Aires (3).
Discurbiments[modificar | modificar la font]
Eth supercontinent Pangèa se desseparéc en Laurasia en eth nòrd e Gondwana en eth sud pendent eth Jurassic. Pendent eth cretacèu, Sud America se desseparéc encara més dera resta de Gondwana. Aguesta desseparacion provoquéc ua divergéncia demest eth biòma deth nòrd e eth biòma deth sud. Es trobalhes de Bonaparte illustren aguesta divergéncia e comportéc qu'eth paleontològ Robert Bakker l'aperés eth senhor deth Mesozoïc (4).
En Sud America, es titanosaures desvoloparen ua armadura e prosperaren pendent qu'es sauropòdes deth continent deth nòrd s'escandien e eren remplaçats pes adrosaures; es terapòdes carnivòrs eren representats pes abelisaures e tamben dinosaures estranhs coma eth carnotaurus, un dinosaure damb banha e pauques defenses. Sembla qu'un pont de terra amassaua Nòrd e Sud America pendent eth cretacèu tardièr pr'amor que diuersi titanosaures an sigut discurbits en lòcs tan luenh com Utah o es dinosaures-guit ena Patagonia.
Lista de dinosaures discurbits[modificar | modificar la font]
º Abelisaurus comahuensis (1985, damb Novas), un terapòde carnivòr coma Allosaurus.
º Agustinia ligabuei (1998, auans Augustia), un sauropòde coma Brachiosaurus damb plates damb espies coma Stegosaurus.
º Alvarezsaurus calvoi (1991), er originau e malaisit de classar membre des alvarezsaurides, en forma d'audèth.
º Amargasaurus cazaui (1991, damb Salgado), un diplodocid coma eth Diplodòcus, damb espies que corren enjós.
º Andesaurus delgadoi (1991, damb Calvo), un titanosaurid e un des dinosaures més grani.
º Argentinosaurus huinculensis (1993, damb Coria), un titanosaurid e un des dinosaures més grani.
º Argyrosaurus superbus (1984), un titanosaurid e un des més grani dinosaures.
º Carnotaurus sastrei (1985), un carnivòr ceratosaurid.
º Coloradisaurus brevis (1978, auans Coloradia), un lèu saurodomòrf (Triass).
º Dinheirosaurus lourinhanensis (1999, damb Octávio Mateus), un sauropòde portugués.
º Guaibasaurus candelariensis (1998, damb Ferigolo), un saurischi primitiu.
º Kritosaurus australis (1984, damb Frenchi, Powell e Sepúlveda), eth més conegut dinosaure-guit de Sud America.
º Lapparentosaurus madagascariensis (1986), un sauropòde.
º Ligabueino andesi (1996), un petit ceratosauri.
º Mussaurus patagonicus (1979, damb Vince), un lèu (Triass) sauropodomòrf conegut sonque per ueus e crans de joen dinosaure.
º Noasaurus leali (1980, damb Powell), a ceratosauri que se pensaua qu'auia ua urpa coma Deinonychus.
º Patagopteryx (1992) - er audèth més conegut que podia pas volar.
º Piatnitzkysaurus floresi (1979), un tetanurid teropòde.
º Pterodaustro (1970), un pterosaure.
º Rayososaurus agrioensis (1996), un sauropòde rebbachisaurid.
º Riojasaurus incertus (1969), un lèu (Triass) sauropodomòrf.
º Saltasaurus loricatus (1980, damb Powell), un titanosaurid armat.
º Velocisaurus unicus (1991), un ceratosaurid bastit tà córrer.
º Volkheimeria chubutensis (1979), un sauropòde.
º Ligabuesaurus leanzai (2006), un sauropòde.
Filosofia[modificar | modificar la font]
Bonaparte ei un tradicionalista e utiliza pas es metòdes modèrnes tà classar. Atau aplica eth principi dera parsimonia en plan de causes. Pr'açò madeish a rebutat de trabalhar en un tractat modèrne coma The Dinosauria. Totun, de 200 a 2007 utilizéc cladogrames tà classar eth sòn trabalh e trabalhéc dur tà compréner e usar aguest metòde.
Aué es sòns trabalhs sus es sauropòdes (coma sus Ligabuesaurus) e protomamifèrs de Brasil mòstren cladogrames héts per eth madeish e d'autes autors. Ei plan conegut per sòns discurbiments de dinosaures més adara preferís trabalhar sus mamifèrs. Ei tamben conegut pera sua constància, trabalh dur e horta personalitat (3).
Referéncies[modificar | modificar la font]
1.- ^ Dodson is quoted in Omni, 1993.
2.- ^ "Tras las huellas de los dinosaurios" - CAECE University (Spanish)
3.- ^ a b Omni, 1993.
4.- ^ Bakker is quoted in Omni, 1993.


text:
Lo sieu primièr grop foguèt The Mynah Birds, al bòrd de Neil Young e Bruce Palmer. Après èsser arrestat per evadir la conscripcion, visquèt un temps en lo Reialme Unit, ont liderèt lo grop Main Line. A lo sieu retorn, va reiniciar la siá carrièra coma cantautor e productor, amb la siá banda de supòrt The Stone City Band.
Lo sieu primièr succès foguèt la cançon d'uèch minutas "You and E" de lo sieu primièr album Come Get It (1978). La siá cançon mai famosa es "Super Freak" (de l'album Street Songs (1981)), que foguèt la basa per "U can't touch this" de MC Hammer.
Addicte A la cocaïna, dempuèi 1993 fins a 1995 compliguèt condemna per dos atacs a femnas.
James ensagèt tornar dins lo mond musical amb un nòu disc e una virada en 1997, mas un atac cardíac leugièr pendent un concèrt metèt fin en la practica a la siá carrièra. Moriguèt d'un arrèst cardiorespiratòri dins lo sieu ostal de Burbank, comtat de Los Angeles, en 2004[1]. Aviá 56 ans.


text:
Tristan Tzara
Tristan Tzara, de son nom vertadièr Samuel Rosenstock, nascut lo 16 d'abril de 1896 a Moineşti, Romania e mòrt lo 25 de decembre de 1963 a París, foguèt un escrivan, poèta e ensagista de lenga romanesa e francesa e un dels fondadors del movement Dada.
Biografia[modificar | modificar la font]
Los membres de la familha Rosenstock faguèron part de las 800 000 personas josievas recensadas que lo còde civil en vigor, a l'epòca, interdisiá la ciutadanetat romanesa. Lo seu paire èra quadre d'una societat d'expleitacion petroliera; Samuel coneguèt una enfança e una adolescéncia aisada e sens istòria. Seguèt una classa sus la cultura francesa dins un institut privat, de literatura al licèu Saint-Sava e de sciéncia e otenguèt lo certificat de fin d'estudis al licèu Milhai-Viteazul.[1].
Amb son amic de licèu Marcel Janco, Samuel creèt, en 1912, sa primièra revista "Simbolul" e s'imagina en « àngel negre del simbolisme trionfant ». I publiquèt l'un de sos primièrs poèmas « Sur la rivière de la vie ».
En 1915, adoptèt l'escais de Tristan Tzara : Tristan en referéncia a l'eròi de l'opèra de Richard Wagner « Tristan e Iseut » e Tzara per çò que vòl dire "tèrra" o "país" en romanés[2].
Amb son certificat de fin d'estudis, Tzara s'inscriguèt a l'Universitat de Bucarèst en matematicas e filosofia en setembre de 1914). Son amic Janco s'inscriguèt en politecnica[3].
L'ambient provincial de Bucarèst languís Tzara que sòmia de partir. Contra l'avís de son paire, mas encoratjat per Janco que lo buta de lo rejónher a Zuric, quitèt Romania per Suècia, país neutre aculhent la joventut d'Euròpa refusant la guèrra. S'inscriguèt a l'universitat en classa de filosofia. Mas lo languiment lo torna ganhar : « las sensacions de ben-èsser venguèron raras e totes los plasers foguèron catalogats : las excursions, los cafès, los amics... » Demòra a Zuric sonque mercés a Janco.
Tzara encontrèt l'alemand Hugo Ball e la seuna femna Emmy Hennings, baladora e cantaira. Se presenta coma un revolucionari professional, disciple de Mikhaïl Bakunin, que quitèt Alemanha per causa d'incitacions a l'insurreccion. Convencut qu'en Suècia, encontrèsse de joves coma el tenent la volontat de « gausir de lor independéncia », Ball configuèt a Tzara son projècte de dubrir un luòc ont s'assemblarián totas las dissidéncias.[4].
Lo 5 de febrièr, Ball, Hennings, Richard Huelsenbeck, Tzara e los pintres Jean Arp, Janco e Sophie Taeuber inaugurèron lo Cabaret Voltaire que transformèron en cafè literari e artistic que sos murs foguèron cobèrts de quadres creant un ambiant a l'encòp intim e ofegat[5]. Lo succès foguèt immediat. [6].
Participèt a la renaissença del mot Dada a Zuric e foguèt lo pus actiu propagandista del movement.
Escriguèt los primièrs tèxtes "dadas" :
- La Première aventure céleste de Mr Antipyrine (1916),
- Vingt-cinq poèmes (1918),
- Sept manifestes Dada (1924)
Tristan Tzara, Aragon, Philippe Soupault et Breton, e mai d'autres, participèron a la revista SIC creada per Pierre Albert-Birot en 1916 e d'autras activitats amb visada de tustar lo public e destruir las estructuras tradicionalas del lengatge.
Puèi, temptèt de reconciliar surrealisme e comunisme (aderiguèt al Partit Comunista en 1936, per rejónher la Resisténcia pendent la Segonda Guèrra Mondiala).
Es enterrat a Paris, al cementèri del Montparnasse.
Òbras[modificar | modificar la font]
- La Première aventure céleste de Mr Antipyrine, première édition 1916
- Vingt-cinq poèmes, 1918
- Cinéma calendrier du cœur abstrait maisons, première édition 1920
- Le cœur à barbe, 1922.
- Sept manifestes Dada, première édition 1924, amb dessenhs de Francis Picabia
- Mouchoir de nuages, 1924.
- Sonia Delaunay, 1925.
- De nos oiseaux : poèmes, 1923.
- L’arbre des voyageurs, 1930.
- Essai sur la situation de la poésie, 1931
- L’homme approximatif, 1931.
- Où boivent les loups, 1932.
- L’antitête, 1933.
- Grains et issues, 1935.
- La main passe, 1935.
- Ramures, 1936.
- Sur le champ, 1937.
- La deuxième aventure céleste de M. Antipyrine, 1938.
- Midis gagnés, 1939.
- Ça va, 1944.
- Entre-temps, 1946.
- Le cœur à gaz, 1946.
- Terre sur terre, 1946.
- La fuite : poème dramatique en quatre actes et un épilogue, 1947.
- Le surréalisme et l’après-guerre, 1947.
- Le poids du monde, 1951.
- La face intérieure, 1953.
- À haute flamme, 1955.
- La bonne heure, 1955.
- Parler seul, 1955.
- Le fruit permis : poèmes, 1956.
- La Rose et le chien, 1958.
- Juste présent, 1961.
- Lampisteries, précédé de Sept manifestes Dada, 1963.
- 40 chansons et déchansons, 1972.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Henri Béhar, Tristan Tzara, Oxus, Colleccion "Les Roumains de Paris", Paris, 2005 (ISBN 2-84898-048-6).
- François Buot, Tristan Tzara, Grasset, Paris, 2002
- Marc Dachy, Tristan Tzara, dompteur des acrobates, L'Echoppe, Paris, 1992
- Christian Nicaise, Tristan Tzara : les livres, Éd. L'Instant perpétuel, Rouen, 2005 (ISBN 2-905598-90-5).


text:
Ramon Berenguier V de Provença
Ramon[1] Berenguier IV o V nascut vèrs 1199 e mòrt lo 19 d'aost de 1245 as Ais de Provença, foguèt còmte de Provença de 1209 a 1245 e còmte de Forcauquier de 1222 a 1245.
Fiu dau còmte Anfós II de Provença e de Garsenda de Sabran comtessa de Forcauquier, foguèt nomenat còmte de Provença a quatre ans. Foguèt ensenhat per son oncle Pèire II d'Aragon que moriguèt a la batalha de Murèth lo 12 de setembre de 1213, pendant la Crosada deis Albigés. Es en 1216, a 17 ans, que Ramon Berenguier V se venguèt mostrar ai provençaus.
Se maridèt amb Beatritz de Savòia en 1219, filha dau còmte de Savòia Tomàs Ier.
En 1222, la posicion de Ramon Berenguier V es solidament assegurada, e Garsenda de Forcauquier li cediguèt lo comtat de Forcauquier per s'endintrar au monastèri de Celas. Recampèt lei dos comtats separats per lei partatges de succediment subrevenguts après la desaparicion de la premiera dinastia provençala.
Ramon Berenguier V ne sosquegèt pas a se jónher a la crosada còntra leis Albigés e sometèt dins l'òrdre lei consolats d'Arle e de Marselha que creèron de trebolèris dins lo comtat.
L'arribada de Loís VIII de França amb son armada en 1226 permetèt a Ramon Berenguier d'abolir lei consolats e lei libertats urbanas d'Avinhon e Tarascon, e mai lei de Grassa (1227) e Niça (1229).
Loís VIII de França e Ramon Berenguier V entrèron dins la vila d'Avinhon, lo 12 de setembre de 1226. Lo rei de França se rendèt puei en Lengadòc e moriguèt en fin de la mesma annada.
Ramon Berenguier V temptarà durant tot son renhe de possedir la Republica d'Arle e la Republica de Marselha qu'èran sota l'aparament de Ramon VII de Tolosa, e mai la comuna de Tarascon que se revoltèt en 1231.
Maugrat totei aquelei guèrras, Ramon Berenguier V es lo creador deis armariás de Provença, semblant curiosament aquelei de Catalonha. Es a la capciera dins son reiaume dei bailes que devènon lei reprojeires dau poder comtau.
Ramon Berenguier bastiguèt la vila de Barciloneta, en 1231, en onor de sei rasigas catalanas, dins lei montanhas d'Auta Provença. Acordèt a la ciutat naissenta lei pus bèus privilègis.
Agrandiguèt tanben la vila dau Martegue, onte vouguèt far una plaça de primier òrdre e faguèt bastir la glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença, primier edifici gotic de Provença.
Ramon Berenguier V aguèt quatre filhas unicament amb Beatritz de Savòia:
- Margarida de Provença (1221 - 1295), se maridèt amb Loís IX de França dich Sant Loís.
- Alienòr de Provença (1223 - 1291), se maridèt amb Enric III d'Anglatèrra.
- Sança de Provença (1228 - 1261), se maridèt amb Ricard de Cornoalha, emperaire dei Romans.
- Beatritz de Provença (1231 - 1267), se maridèt amb Carles Ier d'Anjau que prenguèt la succession dau tròn de Provença e de Forcauquier. Es lo primier de la segonda dinastia dei sobeirans de Provença.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan


text:
Biomecanica
La biomecanica es l'exploracion de las proprietats mecanicas dels organismes vius e tanben l'analisi dels principis d'engenhariá que fan foncionar los sistèmas biologics. Tracta de las relacions existentas entre las estructuras e las foncions a totes los nivèls d'organizacion del viu a partir de las moleculas, coma lo collagèn o l'elastina, als teissuts e organs. La biomecanica caracteriza las responsas espaciotemporalas dels materials biologics, que siagan solids, fluides o viscoelastics, a un sistèma impausat de fòrças e de constrenchas intèrnas e extèrnas.


text:
Smarves
Smarves es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Smarves Es una municipalitat périurbaine de l'aglomeracion de Peitieus. La siá situacion, a unitat|8|km {{}} de Peitieus, lududes a permeses de connaitre un fòrt desvolopament démographique al cors dels darrièrs decenis. Aquel movement s'es acompanhat del desvolopament del sector urban.
La municipalitat es délimitée pels vallées del Clain a l'Oèst, del Miosson a l'Èst e del Chézeau al Sud. Los païsatges de vallée, caractéristique del Sud de Peitieus, contribuisson a la qualitat del marc de vida e explican en partida lo fòrt desvolopament residencial.
La municipalitat a traversat per unitat|9|km}} de cors d'aiga : 4 km pel Clain e 5 km per la Miosson.
La municipalitat a connectat a l'aglomeracion de Peitieus per la RD 741 n'ais Nòrd / Sud (Peitieus - Confolens), via classificada a granda circulacion. Constituissi l'ais màger de connexion amb los povàses de trabalh de l'aglomeracion e lo pol comercial de la Granda Amplària situada près de de lo contournement Sud. Las connexions Es / Oèst lor cal manlevar los vallées. Los traçats son mai obligats, las vias estrechas e @adapter a un tràfec local.
Segon lo Observatoire Regional mieiambiental de Peitau-Charanta,la superfícia de la municipalitat a ocupat per 59 % per tèrras agricòlas, per 33 % per forets e dels mièges semi-naturales e per 8 % per sòls condicionats per l'òme : aglomeracion, zònas comercialas, voirie...
D'après lo Centre Regional de la Proprietat forestala, la municipalitat de Smarves compren 508 ectaras de bòsc privat, siatz 25 % de lo sieu territòri.
Smarves est une commune périurbaine de l’agglomération de Poitiers. Sa situation, à 8 km de Poitiers, lui a permis de connaitre un fort développement démographique au cours des dernières décennies. Ce mouvement s’est accompagné du développement du secteur urbain.
La commune est délimitée par les vallées du Clain à l’Ouest, du Miosson à l’Est et du Chézeau au Sud. Les paysages de vallée, caractéristique du Sud de Poitiers, contribuent à la qualité du cadre de vie et expliquent en partie le fort développement résidentiel.
La commune est traversée par 9 km de cours d'eau : 4 km pour le Clain et 5 km pour la Miosson.
La commune est reliée à l’agglomération de Poitiers par la RD 741 en axe Nord / Sud (Poitiers - Confolens), voie classée à grande circulation. Elle constitue l’axe majeur de liaison avec les pôles d’emploi de l’agglomération et le pôle commercial du Grand Large situé près du contournement Sud. Les liaisons Est / Ouest doivent emprunter les vallées. Les tracés sont plus contraints, les voies étroites et adaptées à un trafic local.
Selon l’Observatoire Régional de l'Environnement de Poitou-Charente,la surface de la commune est occupée pour 59 % par des terres agricoles, pour 33 % par des forets et des milieux semi-naturels et pour 8 % par des sols aménagés par l'homme : agglomération, zones commerciales, voirie...
D'après le Centre Régional de la Propriété forestière, la commune de Smarves comprend 508 hectares de forêt privée, soit 25 % de son territoire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Smarves Apareis jol nom de "Samarva" en 962. Las originas de Smarves demòran escuras. Es pas anormal #qu'una tota pichona municipalitat daissa pas #que pauc de traces en los documents d'archiu. Totun, se se se réfère al Diccionari toponymique de Louis-François-Xavier Rédet, publicat l'an 1881, lo nom de Smarves a citat per las primièras fes l'an 962 jos la forma SAMARVA. Aquel meteis diccionari répertorie de contunh las formas seguentas : SANMARVIA (1183), SALMARVIA, SANTA MARVE (1324), SANCTA MARVIA (1348), ST FELIX DE SAMARVE (1466), SAMARGNE (1479), SEMARVE (1576; 1720)
A #encobrir se pòt apondre dos unas autras referéncias cartographiques, la una Modèl:A la s- SAMARVE sus la mapa de CASSINI, l'autre a Modèl:La s- SEMARVE sus una mapa de 1843, editada per Ora LANGLOIS. Aquela lista truca doas obsèrves : lo nom es systématiquement estropié pels copistes, perque arriban pas a admetre lo grop de consonnes SM. Los @adapter çò de mès en introdusint sovent una voyelle, en interpretant quitament SM coma S.M = Sant(e) Marve. -Lo grop phonétique SM es excessivement escàs en la lenga francesa e d'en un autre luòc, l'evolucion de la lenga, segon las leis conegudas de la phonétique, fa desaparéisser/desaparéisser lo grop SM quand existissiá al començament d'una paraula : per exemple la paraula latina SMARAGDA se transforma en EMERAUDE en francés. D'ont pòt doncas venir lo grop SM de SMarves ? Aquela question truca, ela tanben, doas obsèrves : -a França de nombroses noms de luòcs, de rius, de monts an gardat la traça de la siá origina celte (gauloise) del temps que lo vocabulari ordinari gaulois s'es esborrat jos l' influéncia en dominant del latin. Aqueles noms cèltas de luòcs, monts o de rius fasián sovent referencia al nom d'una divinitat. Loudun E Lion (Lugdunum) son de noms de vila #que la raïtz n'a forjat sul nom del Dieu LUG, dieu suprèm de la mythologie celtique. E Smarves ? Existís divinitats cèltas #que lo nom ne compòrta lo grop de consonnes SMER: S'agís de SMERTRIOS e de ROSMERTA.
Segon Senhor Joseph VENDRYES, lingüista e celtologue, la raïtz celtique SMER significa "prévoyance, aprovisionament". Las divinitats en correspondent a aquela raïtz avián supausat aportar l'abondància, la profusion. D'ont aquela ipotèsi #que se pòt formular : SMARVES, amb lo grop de consonnes fòrça escàs SMER, poiriá èsser un nom en marcant la subrevivença d'una dédicace al Dieu SMERTRIOS, Dieu de l'abondància. Las fonts (#que las cèltas veneravan) poirián explicar aquela idèa; i i aviá tres fonts répertoriées a Smarves: "al bas del bourg, al Pòrt Sèguen e al Molin de las Madamas." (Lo Sr. A. De Longuemar l'an 1869)
Coma la rèsta de la França, Smarves acuèlh favorablament las avançadas de la Revolucion francesa. Planta aital lo sieu arbre de la libertat, simbòl de la Revolucion. Mas en lo moment de l'anóncia de la levada en tròp en 1793, es lo blanc de las menaças dels joves #que i son ostiles[1].
Lo arbre de la libertat : lo érable roge del luòc de la comuna a plantat lo 25 de novembre de 1986, en remplacement del orme plantat en 1848, pauc après la revolucion de febrièr, per celebrar lo avènement de la Segonda Republica. Tot lo vilatge a mobilizat : de mainats de las escòlas trabalhan sus un projècte divèrs setmanas, conferéncia, exposicion, supòrt als otages francés del Liban[2].
Smarves apparaît sous le nom de "Samarva" en 962. Les origines de Smarves restent obscures. Il n'est pas anormal qu'une toute petite commune ne laisse que peu de traces dans les documents d'archives. Toutefois, si l'on se réfère au Dictionnaire toponymique de Louis-François-Xavier Rédet, publié en 1881, le nom de Smarves est cité pour la première fois en 962 sous la forme SAMARVA. Ce même dictionnaire répertorie ensuite les formes suivantes : SANMARVIA (1183), SALMARVIA, SAINTE MARVE (1324), SANCTA MARVIA (1348), ST FELIX DE SAMARVE (1466), SAMARGNE (1479), SEMARVE (1576; 1720)
À cela on peut ajouter deux autres références cartographiques, l'une au Modèl:S- SAMARVE sur la carte de CASSINI, l'autre au Modèl:S- SEMARVE sur une carte de 1843, éditée par H. LANGLOIS. Cette liste appelle deux remarques :
- le nom est systématiquement estropié par les copistes, parce qu'ils n'arrivent pas à admettre le groupe de consonnes SM. Ils les adaptent le plus souvent en introduisant une voyelle, voire en interprétant SM comme S.M = Saint(e) Marve.
-le groupe phonétique SM est excessivement rare dans la langue française et d'ailleurs, l'évolution de la langue, selon les lois connues de la phonétique, fait disparaître le groupe SM lorsqu'il existait au début d'un mot : par exemple le mot latin SMARAGDA se transforme en EMERAUDE en français. D'où peut donc venir le groupe SM de SMarves ? Cette question appelle, elle aussi, deux remarques : -en France de nombreux noms de lieux, de rivières, de monts ont gardé la trace de leur origine celte (gauloise) alors que le vocabulaire ordinaire gaulois s'est effacé sous l'influence dominante du latin.
- ces noms celtes de lieux, monts ou rivières faisaient souvent référence au nom d'une divinité. Loudun et Lyon (Lugdunum) sont des noms de ville dont la racine est forgée sur le nom du Dieu LUG, dieu suprême de la mythologie celtique.
Et Smarves ? Il existe des divinités celtes dont le nom comporte le groupe de consonnes SMER: Il s'agit de SMERTRIOS et de ROSMERTA.
Selon Monsieur Joseph VENDRYES, linguiste et celtologue, la racine celtique SMER signifie "prévoyance, approvisionnement". Les divinités correspondant à cette racine étaient supposées apporter l'abondance, la profusion. D'où cette hypothèse que l'on peut formuler : SMARVES, avec le groupe de consonnes très rare SMER, pourrait être un nom marquant la survivance d'une dédicace au Dieu SMERTRIOS, Dieu de l'abondance. Les sources (que les celtes vénéraient) pourraient expliquer cette idée; il y avait trois sources répertoriées à Smarves: "au bas du bourg, au Port Seguin et au Moulin des Dames." (M. A. de Longuemar en 1869)
Comme le reste de la France, Smarves accueille favorablement les avancées de la Révolution française. Elle plante ainsi son arbre de la liberté, symbole de la Révolution. Mais lors de l’annonce de la levée en masse en 1793, il est la cible des menaces des jeunes qui y sont hostiles[3].
L’arbre de la liberté : l’érable rouge de la place de la mairie est planté le 25 novembre 1986, en remplacement de l’orme planté en 1848, peu après la révolution de février, pour fêter l’avènement de la Deuxième République. Tout le village est mobilisé : enfants des écoles travaillent sur un projet plusieurs semaines, conférence, exposition, soutien aux otages français du Liban[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 206-207
- ↑ Robert Pichon, op. cit., pàg. 227-231
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 206-207
- ↑ Robert Petit, op. cit., p. 227-231


text:
Modèl:Infobox Papa de la Glèisa Catolica
Informacion[modificar la font]
Lo modèl {{Infobox Papa de la Glèisa Catolica}} servís a illustrar totas las datas fondamentalas d'un papa de la Glèisa Catolica e de son pontificat.
Utilizacion[modificar la font]
Per utilizar lo modèl sufís de copiar lo tèxt dins lo quadre çaicontra (que conten la sintaxi del modèl) e lo completar :
{{Infobox Papa de la Glèisa Catolica | nom = | imatge = | nom de naissença = | naissença = | debuta pontificat = | intronizacion = | fin pontificat = | predecessor = | successor = | nòta = | antipapa = | armas = | devisa = }}
- nom · nom causit pel sobeiran pontife. Obligatòri
- imatge · retrach, imatge o fòto. Especificar solament lo nom (per exemple: Imatge:Pape Benoît XVI). Opcional
- largor · largor de l'imatge precedent, s'es pas especificat amb aqueste paramètre la largor de l'imatge equival a la largor del tablèu; aquel paramètre deu pas èsser adjunt e al meteis temps daissat void. Pòt èsser util dins lo cas d'un imatge estrech e naut.
- nom de naissença · nom de naissença. Opcional
- naissença · data e luòc de naissença. Opcional
- debuta pontificat · data e informacions sus l'eleccion del sobeiran pontife. Opcional
- intronizacion · data e informacions sus l'intronizacion del sobeiran pontife. Opcional
- fin pontificat · data e informacions sus la fin del pontificat. Opcional
- predecessor · predecessor. Opcional
- successor · successor. Opcional
- nòta · eventualament nòta. Opcional
- antipapa · eventualament antipapa. Opcional
- armas · se son disponiblas, las armas del sobeiran pontife. Indicar solament lo nom (per exemple: Image:Armoiries Benoît XVI). Opcional
- devisa · s'es disponibla, la devisa causida pel sobeiran pontife. Opcional
Exemple[modificar la font]
Las modificacions del modèl se veiràn pas immediatament dins l'exemple fins al moment que la pagina serà salvada e eventualament l'amagatal voidat.
{{Papa de la Glèisa Catolica |nom=Piu X |imatge=Image:Pius10.jpg |largor=180px |nom de naissença=Giuseppe Sarto |naissença=2 de junh de [[1835]], Riese ([[Treviso]]) |debuta pontificat=4 de mai de [[1903]] |intronizacion=[[7 de mai]] de [[1903]] |fin pontificat=[[1914]] |predecessor=[[Leon XIII|papa Leon XIII]] |successor=[[Beneset XV|papa Beneset XV]] |armas= |devisa=Instaurare omnia in Christo }}


text:
Thoissey
Thoissey en arpitan ( Thoissey en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Lo costat, #que fa partida de la arrondissement de Borg de Bressa, a 12 comunas e 12 005 abitants.
- Lo cementèri, l'estadi aital coma una part del camping e del collègi de Thoissey se tròba sus la municipalitat de Sant-Didier-sus-Chalaronne
- Le canton, qui fait partie de l'arrondissement de Bourg-en-Bresse, a 12 communes et 12 005 habitants.
- Le cimetière, le stade ainsi qu'une partie du camping et du collège de Thoissey se trouve sur la commune de Saint-Didier-sur-Chalaronne


text:
Gerard de Cremona
Gerard de Cremona (en latin: Gerardus Cremonensis) (c. 1114–1187) èra un traductor italian d'òbras scientificas aràbias trobadas per las librariás abandonadas de Toledo.
Foguèt un dels pus importants erudits eissits de l'Escòla de traductors de Toledo que reviscolèt l'Euròpa medievala al sègle XII en li transmetre la coneissença aràbia, grèga e josieva en astronomia, medecina e autras sciéncias, la fasent disponibla per tota persona sabent legir. Una de sas pus celèbras revirada es l' Almagest de Claudi Ptolemèu a partir dels tèxtes en arabi trapats a Toledo. Li foguèt atribuit per error la traduccion del Canon de la medecina d'Avicena.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Inventions et découvertes au Moyen-Age", Samuel Sadaune, p.44


text:
Indigòt
L'indigòt o l'indigòt dels tinturièrs(Indigofera tinctoria) es una planta de las regions caudas de la familha de las Fabaceas. Son nom generic ven del grèc indikon e vòl dire d'Índia, país ont los Europèus descobriguèron aquela planta. L'indigòt se n'es aclimatat a las regions tropicalas e temperadas d'Asia coma a qualques regions d'Africa. Son abitat d'origina demòra alavetz desconegut, que sa cultura es anciana : en Índia, la planta foguèt cultivada pendent mai de 4000 ans.
Es un arbust naut d'un a dos mètres. Pòt èsser annadièr, biennal o renadiu, segon lo clima.
La tintura[modificar | modificar la font]
Autrescòps cultivat coma planta tintoriala, es una font primièra de l'indi, qu'es pus ecologic que las tinturas sinteticas, se vend encara uèi.
Per obtenir de tintura, las fuèlhas son en primièr banhadas dins d'aiga, puèi se daissa rebolir, e apareis l'indi, lo principi colorant que dona lo blau. Segon las dòsis ne pòt sortir de roge. Lo precipitat resultant de la fermentacion es mesclat amb una basa quimica fòrta (coma l'idroxid de sòdi). Çò qu'es comprimit, secat puèi transformat en polvera. Resulta una tintura mai que mai blava pururinada, e s'apond tanben d'adjuvants per balhar de matises.
Las fuèlhas de la planta s'utilizan tanben per colorar lo pel (henne)
Autras utilizacions[modificar | modificar la font]
Las fuèlhas e las racinas son utilizadas dins la medecina tradicionala de divèrses païses. En China, contra la fèbre, mals de ventre e depuratiu. En Africa del Sud, la racina trissada s'utiliza per calmar lo mal de caissal. Auriá tanben de vertuts emeticas.
Coma fabacea, es tanben cultivada per melhorar los sòls.
Sinonims[modificar | modificar la font]
Son considerats coma sinonims d'Indigofera tincturia:
- Anila tinctoria (L.) Kuntze var. normalis Kuntze
- Indigofera anil L. var. orthocarpa DC.
- Indigofera argentea L., non Burm.f.
- Indigofera bergii Vatke
- Indigofera cinerascens DC.
- Indigofera houer Forssk.
- Indigofera indica Lam.
- Indigofera sumatrana Gaertn.
- Indigofera ornithopodioides Schum.
- Indigofera orthocarpa (DC.) Berg
- Indigofera tinctoria L. var. macrocarpa D.C.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lo pastèl.


text:
blau
Somari
- 1 Occitan
- 2 Alemand
- 3 Catalan
- 4 Frison
Occitan
Adjectiu
Etimologia
- (Adjectiu, Nom) De l’ancian alemand naut blao (« blau »). Es etimologicament ligat a « blanc » e « blond ».
- Lo mot es eissit de l’indo-europèu comun *bhleg- (« brilhar », que lo *bh a de còps evoluat en f e es a l’origina de mots coma « fólzer » (del latin fulgur) o « flama » (del latin flamma - de flag-ma).[1]
Definicions
blau masculin (femenin: blava)
- De la color del cèl en plen jorn quand es desgatjat, e que correspond a una longor d’onda d’aperaqui 470 nm.
- Lo cèl es blau, mas pòt virar al roge quand ven lo ser.
- De la color que cèrtas sangfoison o cèrtas contusions fan prendre a la pèl.
- Quand la sang li pòrta al cap, se fa tot blau.
- L’endrech de la contusion es encara blau.
- (Per metonimia) Pauc cuèch, en parlant de carn.
- Se m’a servit un estèc blau.
- Vivament suspres de quicòm.
- N'èri complètament blau.
- Nòble (dins la locucion aver la sang blava).
- Tot lo monde pòt pas aver de sang blava.
Sinonims
Color (1) :
Leugièrament cuèch (2) :
Mots aparentats
Derivats
Reviradas
Iponimes
Color (1) :
Nom comun
blau masculin
- Color blava (vejatz l’adjectiu).
- Dins aquesta òbra, a utilizat un blau dels mai agradables.
- Aquesta dròlla a los uèlhs d’un blau fòrt pregond.
- Blau clar o blau escur.
- Ténher de blau.
-
- (Per metonimia) Famille de formatges que la pasta conten de campairòls formant de venas de color blava.
- Lo blau sembla al ròcafòrt.
- Persona vestida d'un unifòrm blau, vestida de blau.
- Equipa nacionala de fotbòl francesa.
- Anatz los Blaus !
- Equipa nacionala de fotbòl francesa.
- Persona sens experiéncia, novici.
- Als ancians lor agrada picanhar los blaus.
- (Militar) (Familiar) Jove soldat sens experiéncia.
- Aqueste soldat èra un vertadièr blau.
- (Per metonimia) Equimòsi, resultat d’un tust sus una region del còs uman, condusent a l’aparicion d’una color blavenca.
- Es tombat, e ara a un blau.
Sinonims
Novici (4) :
Soldat sens experiéncia (4.1) :
Reviradas
Color (1) :
Soldat sens experiéncia (4.1.) :
- neerlandés : groentje (nl) neutre ; blauwe plek (nl) femenin
- chèc : bažant (cs) masculin
- anglés : rookie (en)
- francés : bleu (fr)
Equimòsi (6) :
Iperonims
Color (1) :
Iponimes
Formatge (2) :
Prononciacion
Paronimes
Vejatz tanben
Alemand
Adjectiu
blau
- Blau.
Prononciacion
- [blaʊ̯]
Catalan
Etimologia
- Veire #oc.
Adjectiu
blau
- Blau.
Frison
Etimologia
- → Etimologia de completar. (Ajustar)
Adjectiu
blau
- Blau.


text:
Beja
Lo pòble Beja ès un pòble african, que parla una lenga afroasiatica, lo beja e que resida mai que mai dins tres païses: Egipte, Sodan, Eritrèa.
Demografia[modificar | modificar la font]
En Egipte, los Bejas vivon mai que mai dins lo sud, entre Mar Roja e Nil. Son estimats a mens de 90 000 (0,1%) de la populacion. Gaireben totes parlan tanben un o mai d'un dels dialèctes seguents: arabi egipcian, arabi sa'idi o arabi sodanés.
Lo grop mai important demòra dins lo nòrd de Sodan. Estimat a 951 000 en 1982 per lo SIL[1], son probablament gaireben 2 000 000 en 2013 (o aperaquí 6% de la populacion).
En Eritrèa son 120 000 (2%). I son coneguts jol nom de Hedareb. Parlan sovent tanben tigre o arabi.
Al total, los Bejàs son mai de 2 200 000 en 2013.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ethnologue pagina Sodan


text:
636
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 636 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Batalha de Yarmok (15-20 d'aost) còntra leis armadas aràbias. Lei Bizantins foguèron esquichats e perdèron sei províncias d'Orient Mejan e permetèron ais Arabis de preparar una invasion d'Egipte dins leis annadas seguentas.
Wessex[modificar | modificar la font]
Mòrt dau prince eiretier Cwichelm. Un autre fiu de Cynegils (611-643), Cenwalh, lo remplacèt coma eiretier dau reiaume (→ 643).
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Començament dau rèine de Yunoom lo Grand qu'anava marcar l'apogèu de Calakmul.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lei tribús aràbias unificadas per Maomet e sei successors ambé la batalha saunósa d'al-Qadisiyya. Venceires, leis Arabis comencèron de menaçar Ctesifont, la capitala sassanida.


text:
Maisoncelles-Pelvey
Maisoncelles-Pelvey es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat a portat lo nom de Maisoncelles-sus-Sòlas[1].
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune a porté le nom de Maisoncelles-sur-Seules[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Nòta de Maisoncelles-Pelvey sul luòc Dels pòbles de Cassini a las municipalitats d'uèi del EHESS, consultat lo 26 de julhet de 2012. Error de citacion : Invalid
tag; name "Cass" defined multiple times with different content


text:
Yuan Chonghuan
Yuan Chonghuan (1584-1630) foguèt un generau chinés de l'EMpèri Ming. Participèt au començament de la guèrra còntra la rebellion Ming a partir de 1622. Entre 1623 e 1625, sota leis òrdres de Sun Chengzong, s'ocupèt de fortificar la vila de Ningyuan onte resistiguèt a una ofensiva dei Manchós de Nurhachi en 1626. Vengut Governador de Liaodong après sa victòria, capitèt de replegar lei fòrças manchós mandant un plan per reconquistar lo nòrd dau país en cinc ans. Pasmens, a partir de 1629, lei Manchós cambièron d'estrategia e assaièron de prendre Pequin per sospresa en 1630. Yuan capitèt de replegar aquela ofensiva davant la vila en 1630 mai foguèt fòrça criticat e executat per traïson après un complòt preparat per la Cort e l'Emperaire. Sa mòrt marquèt lo començament de l'afondrament definitiu dau poder de la dinastia Ming.


text:
Nartèx
Lo nartèx d'una glèisa es lo cobèrt de dintrada situat al tèrme occidental de la nau, o al tèrme oposat al respècte de l'altar principal de la glèisa. Tradicionalament lo nartèx èra una partida de l'edifici, mas èra pas considerat coma partida del temple. Èra un airal interior separat de la nau per un panèl o una baranda, o ben una estructura extèrna coma un pòrge. La foncion del nartèx èra de lotjar las personas "no admissiblas al culte", coma los catecumens o los penitents, per que pòscan sentir e seguir lo servici religiós sense dintrar dins lo temple. Lo nartèx sovent dispausava d'una pila baptismala de biais que los enfants sián batejats abans de penetrar dins la nau. E mai, jol nartèx generalament i aviá tombas de personatges importants, practica que se mantenguèt fins al sègle XIV, quand s'autrejèt los enterraments a l'interior de la glèisa. De reformas posterioras suprimiguèron aquela obligacion d'exclusion dels servicis per las personas qu'èran pas membres de plen drech de la congregacion. Los arquitèctes de glèidas contunhèron, encara, de bastit un espaci abans la dintratrada de la nau. Aquel espaci se pòt nomenar vestibul interior (s'es arquitectonicament partida de l'estructura de la nau) o un pòrge (s'es una estructura duberta e extèrna).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Nàrtex ».
- (ca)«Nàrtex». L'Enciclopèdia.cat. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.


text:
Anarcoprimitivisme
L'anarcoprimitivisme es una doctrina politica que s'apieja sus un reget radical de la civilizacion industriala, considerada coma la font principala de las divèrsas formas d'alienacion que pesan sus la libertat umana; es una critica anarquista de las originas e del progrès de la civilizacion e fa tanben partida del ecologisme radical.
Los primitivistas pretendon que lo cambiament de la caça-culhida cap al mòde de subsisténcia per l'agricultura donèt luòc a l'estratificacion sociala, la constrencha e l'alienacion. Plaidejan per tornar a una vida non « civilizada » a travèrs la desindustrializacion, l'abolicion de la division del trabalh o de l'especializacion, e l'abandon de la tecnologia. Ça que la, i a de nombrosas formas de primitivisme non anarquic, e totes los primitivistas designan pas las meteissas causas coma fonts dels problèmas de la civilizacion modèrna. Theodore Kaczynski considèra la Revolucion Industriala coma lo problèma primièr e d'autres designan de faches istorics divèrses coma lo monoteïsme, l'escritura, lo patriarcat, l'emplec d'aisinas de metal... Mantun anarquista tradicional refusa aquestas criticas de la civilizacion mentre que d'autres ne son d'acòrd encara que se considèran pas primitivistas (per exemple, Wolfi Landstreicher). Los anarcoprimitivistas se distinguisson abitualament per lo desir de tornar aténher un estat salvatge. Mai d'un promòu un retorn al nudisme.
Concèptes[modificar | modificar la font]
Segon los primitivistas, abans l'arribada de l'agricultura, los umans vivián dins de tribús nomadas qu'èran socialament, politicament e economicament egalitàrias. Sense aver cap de ierarquia, aquestas tribús son vistas de còps coma una personificacion precursora de l'anarquisme. John Moore ditz que l'anarcoprimitivisme cèrca de descobrir, desfisar e abolir totas las formas de poder qu'estructuran l'individú, las relacions socialas e las interaccions amb lo mond natural. Los primitivistas pretendon que coma resultat de l'agricultura, las societats son vengudas progressivament pus dependentas dels procèssus tecnologics e de l'estructura de poder que sorgiguèt de la division del trabalh e de la ierarquia. Los primitivistas son pas d'acòrd sul gra de preséncia de l'orticultura dins una societat anarquica: encara que mai d'un crei que la permacultura deuriá aver una utilitat, d'autres militan per una subsisténcia estrictament caçaira-culheira. Malgrat son refús cap al scientifisme, lo primitivisme s'es basat sus la cultura antropologica e l'arqueologia. Dins la darrièra mitat del sègle XX, mantuna societat qu'abans èra vista coma barbara es estada examinada per d'academicians qu'an verificat que los primièrs umans vivián dins un estat de patz e prosperitat relativas. Per exemple Frank Hole, un especialista de l'agricultura "primairenca" e Kent Flannery, un especialista de la civilizacion centroamericana, an constatat que « cap de grop del mond a mai de temps liure que los caçaires e los culheires, que l'utilizan principalament dins de jòcs, de convèrsas e de relaxacion ».


text:
Guèrra de las Gàllias
La Guèrra de las Gàllias (var. Guèrra deras Gàllias) que ho ua succession d'ofensivas romanas en Gàllia e en Aquitània (enter -58 e -51) qui mièn a la conquèsta d'ambs territòris e lo lor contraròlle per l'Empèri Roman.
La operacions que hon gavidadas per Juli Cesar qui deishè lo testimoniatge lo mei important suber aquestes eveniments dens la soa òbra : Commentarii De Bello Gallico (Comentaris suber la Guèrra de Gàllia).
A maugrat d'estar iniciadas per Juli Cesar per rason d'interests politics personaus, aquestas conquètas qu'assegurèn definitivament la seguritat de Roma qui èra estada atacada autes còps per grop gals e que'u dè lo contraròlle definitiu d'ua importanta partida d'Euròpa.
A despart de la conquesta plana de las Gàllias e d'Aquitània, las Guèrras de las Gàllias qu'impliquèn tanben incursion en Britannia e Germania, mes shens cap ocupacion definitiva. Lo punt culminant d'aquestas guèrras que ho la des.hèita deu capdau gal Vercingetorix (qui avèva amassada ua coalicion galla contra l'armada romana) a la Batalha d'Alesia.


text:
Sauvatèrra (Bearn)
Sauvatèrra qu'ei ua vila de Bearn. Qu'ei situada dans lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Que possedeish un important patrimòni monumentau medievau deu quau e cau destacar la glèisa de Sant Andrèu e lo pont. Aqueste que ho trencat au sègle XIX per la retirada deu marescau Soult. Qu'ei conegut com lo "pont de la legenda" per'mor qu'ua princessa e s'i seré sauvada d'ua ordalia : com avèva dat lo dia a un mainatge difòrme e mort a la neishença mentre qui lo son òmi e s'èra mort a las crotzadas, que ho acusada d'adultèri e condemnada a estar getada deu pont dab las mans ligadas. Com lo briu e la miè de cap a l'arribèra, que ho sauvada e considerada com innocenta.
Sauvatèrra qu'ei tanben la vila de l'escrivan bearnés de lenga occitana Gastellú Sabalòt. Lo son monument aus morts qu'ostendeish un tèxte gravat en bearnés.


text:
Districte de Sant Andreu
Lo districte de Sant Andreu es lo tresen dels districtes de Barcelona en estenduda, amb una superfícia de 653 ha e amb una populacion de 142 598 abitants (2005).
Se tròba situat al nòrd de la vila, es limitat pel riu Besòs, que fa de frontièra entre Barcelona, e los pòbles vesins: Sant Adrià de Besòs e Santa Coloma de Gramenet, e los districtes barceloneses: Nou Barris, Horta-Guinardó e Sant Martí.
La configuracion d'aquel districte data de l'an 1984, quand la vila de Barcelona aprovèt la division territoriala actuala en 10 districtes. Ras d'aquela division, lo districte de Sant Andreu tornèt recuperar los quartièrs de la Trinitat Vièlha e lo Congrès.
A l'ora d'ara, es format de 7 quartièrs d'origina istorica fòrça divèrs:


text:
Lucha
La lucha (var. locha) es un espòrt de combat qu'existisse despuei de millenaris. N'existís un gròs gròs nombre de varietats mai si pòdon distinguir doas principalas : la lucha libra (LL) e la lucha grècoromana (GR).
La lucha es un sistèma de combat sens arma au cors de que leis adversaris si mesuran au còrs a còrs. L'objectiu es de ganhar lo combat siá en fasent tombar l'adversari au sòu e en mantenent sei doas espalas empegadas au tapís : es lo tombar ; siá en ganhant gràcias ai ponchs. Pasmens existisson de règlas particularas segon leis estils diferents. Fau pas confondre la lucha ambé lo catch (WWE, TNA).


text:
Jean Genet
Jean Genet (París, 9 de decembre de 1910- París, 15 d'abril de 1986), èra un escrivan, dramaturg e poeta francés. Es sebelit en l'ancian cementèri espanhòl de Larache, Marròc, dins una bèla e austera tomba al frent de l'Ocean Atlantic.
Biografia[modificar | modificar la font]
De paire desconegut, sa maire lo daissèt a l'assisténcia publica onte demorèt fins a uèit ans. De uèit a dètz ans visquèt a çò de païsans de Morvan que ne faguèt las primièras victimas dels seus primièrs panatòris. Descobèrt e acusat, a l'edat de dètz ans, Genet venguèt un vertadièr raubaire, passèt la seuna adolescéncia dins de presons per joves e mai tard acabèt per se prostituir. En 1943 foguèt condemnat a preson a perpetuïtat e a partir d'alara comencèt a escriure.
Los seus romans e òbras teatralas son plenas de situacions sexualas tractant de proxenetas, raubaires, omosexuals e mai de marginals socials, evocant la seuna pròpia experiéncia coma presionièr e omosexual. Jean-Paul Sartre, Jean Cocteau e Pablo Picasso trobèron la seuna òbra tan brilhanta que demanèron la gràcia e la condemnacion foguèt fin finala revocada en 1948. De 1954 a 1956 tornèt èsser condemnat a uns meses de preson per atemptat contra la pudor e pornografia. L'engatjament politic de Genet lo conduguèt a soportar lo Black Panther Party e a l'OLP. Dins son òbra postuma Un captiu enamorat, editada per Gallimard en 1986, Genet reculhís de textes elaborats pendent sa demorança en Jordania e Liban al costat dels Fedayin. Quand èra a Beirot, èra un dels primièrs europèus a dintrar dins lo camp de refugiats palestinan de Chatila onte fin alara de falangistas (kataeb) libaneses, amb l'ajuda de l'armada israeliana, venián d'assassinar la majoritat dels abitants sens defensa. Lo resultat d'aquela visita es lo seu texte 4 oras a Chatila publicacion censurada dins la Revue d'Etudes palestiniennes dins lo numèro de genièr de 1983.
En 1984 l'Acadèmia Francesa li autrejèt lo Prèmi Nacional de Literatura. Moriguèt en abril de 1986, gaireben obliat.
òbras[modificar | modificar la font]
De 1940 a 1946, escriguèt las seunas primièras òbras dins las presons de Fresnes, de Tourelles, e de la Santé. Lo seu primièr roman, considerat coma lo seu melhor es La Maire de Dieu de las flors (1944). I descriu un viatge dins lo monde dels sacamands parisencs. Dins Lo miracle de la ròsa (1946), escriu sus la seuna vida en preson, que se torna trobar amb d'ancians amants de las presons per joves.
Romans
- La Maire de Dieu de las flors (1944)
- Lo miracle de la ròsa (1946)
- Pompas funèbras (1947)
- Querèla de Brest (1947)
- Jornal del raubaire (1949)
Teatre
- Las servicialas (1947)
- Estricta vigilància (1949)
- Lo balcon (1956)
- Los negres (1959)
- Los paravents (1961)
Textes
- Un captiu enamorat (1986)
Poesia
- Lo condemnat a mort (1942)
Filmes
- Un cant d'amor(1950)
Subre Jean Genet
- Sant Genet comediant e martir, per Jean-Paul Sartre
- Querèla de Brest la version cinematogràfica del darrièr longmetratge de Rainer Werner Fassbinder
- Lo filme Poison de Todd Haynes (1991) tanben se basa subre l'òbra de Genet
- La cançon Jean Genie de David Bowie


text:
Albania
Albania (Shqipëria en albanés) es lo país del pòble albanés e de la lenga albanesa, formant un estat al sud d'Euròpa dins los Balcans. Confronta los estats de Montenegro, Kosova, Macedònia e Grècia. Es en riba de la mar Mediterranèa (mar Ioniana e mar Adriatica).
Sa capitala es Tirana.
Lo gentilici es albanés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina deis Albanés[modificar | modificar la font]
L'origina dau pòble albanés es fòrça mau coneguda. Locutor d'una lenga indoeuropèa isolada, es benlèu eissit dau pòble illirian que viviá en Albania dins lo corrent de l'Antiquitat. Pasmens, aquela ipotèsi demòra contestada per mai d'un istorian. Lo nom « Albania » eu meteis es d'origina desconeguda. Utilizat per lo premier per Ptolemèu au sègle II, sembla pus vièlh que lo pòble albanés que foguèt mencionat per lo premier còp au sègle XI. De mai, a ges de liame ambé lo tèrme « Shqipëria » (« lo País deis Aglas » en occitan) que designa Albania en albanés.
La region foguèt conquistada en 168 av. JC per Roma que voliá i eliminar la poissança navala deis Illirians venguda una menaça per lo comèrci maritim italian. Lei Romans ne gardèron lo contraròtle fins au sègle IV. A partir d'aqueu periòde, se la region fasiá nominalament partida de l'Empèri Bizantin, foguèt sovent tenguda per de pòbles nomadas en transit vèrs d'autrei regions europèas. Au sègle IX, passèt sota contraròtle bulgara avans d'èsser tornada conquistar per lei Bizantins au sègle XI. En 1272, Carles d'Anjau se proclamèt rèi d'Albania e assaièt sensa succès de conquistar lo país. Puei, durant lo rèine de Stepan Dusan (1331-1355), Albania foguèt integrada au sen de Serbia.
Pasmens, a la fin dau sègle XIV, la desfacha sèrba de Kosova (1389) entraïnèt lo reculament de la poissança sèrba vèrs lo nòrd e expausèt Albania ais atacas dei Turcs Otomans. Un senhor locau dich Gjergj Kastriot Skanderbeg menèt la resisténcia a partir de 1443. Sostengut per la papautat e Venècia, enregistrèt una tiera de victòrias còntra lei Turcs que lo reconoguèron senhor d'Albania en 1461. Pasmens, après sa mòrt, sei successors foguèron finalament vencuts en 1478 (sètge de Shkodër) e Albania passèt sota dominacion otomana. Aquò entraïnèt l'exili de mai d'un Albanés e foguèt a l'origina dei comunautats albanesas que se tròban totjorn a l'ora d'ara dins lei Balcans ò en Itàlia.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
Leis Otomans gardèron lo contraròtle d'Albania de 1478 a 1913. I aguèron una influéncia importanta car la màger part de la populacion se convertiguèt a l'islam. De mai, lo sistèma turc favorizèt la division de la societat albanesa entre doas entitats distintas. Dins lei plans agricòlas, se formèt una societat centrada sus lei tenements de grands proprietaris otomans mentre que dins lei montanhas, lei tribüs gardèron son autonòmia e son organizacion tradicionala.
A partir dau sègle XVIII, aprofichant lo declin dau poder centrau, plusors senhors locaus venguèron de facto independents. En particular, en 1757, Mehmet Bushati l'Ancian prenguèt Shkodër e formèt un pachalik que demorèt mai ò mens independent fins a 1796. La restauracion de l'autoritat de Constantinòble sus la region foguèt malaisada e entraïnèt d'insureccions recurrentas. Aquò favorizèt pauc a pauc l'emergéncia d'un sentiment nacionau albanés a l'iniciativa de quauqueis intellectuaus coma Girolama da Rada que publiquèron d'òbras literàrias en albanés.
A partir deis annadas 1870, aqueu movement aviá agantat seis objectius e en 1881, un govèrn provisòri albanés foguèt proclamat necessitant una intervencion armada otomana per lo sometre. En 1908, lei Jovei Turcs assaièron de desarmar la populacion entraïnant una revòuta generala en 1910. En 1912, leis insurgents tenián la màger part dau país e Ismail Qemali aprofichèt la crisi balcanica de 1912-1913 per proclamar l'independéncia d'Albania.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
La formacion caotica dau Reiaume d'Albania[modificar | modificar la font]
La formacion d'un estat albanés estable foguèt lònga e caotica e entraïnèt lo desvolopament de l'influéncia italiana dins lo país. D'efèct, après la proclamacion de l'independéncia lo 28 de novembre de 1912 a Vlorë, Ismail Qemali formèt un govèrn per negociar la reconóissença d'Albania per la comunautat internacionala. Aquò capitèt mai lo traçat dei frontieras laissèt divèrsei populacions albanesas en Montenegro, en Grècia e en Serbia. De mai, un prince alemand foguèt impausat per lei poissanças europèas. Tre març de 1914, aviá perdut lo contraròtle dau país en causa d'una insureccion musulmana dins lo nòrd e d'una revòuta pro-grèga dins lo sud.
Durant la Premiera Guèrra Mondiala, l'Entenduda respectèt pas la neutralitat d'Albania. En 1915, l'armada e lo pòble sèrbes utilizèron lo territòri albanés pendent sa retirada d'ivèrn vèrs la mar. Puei, l'annada seguenta, de tropas francesas e italianas desbarquèron dins lei regions meridionalas per i restablir un frònt balcanic. Aquò permetèt ais Italians d'annexar l'illa de Saseno. Pasmens, Albania capitèt d'obtenir l'evacuacion de son territòri en 1920 e de venir membre de la Societat dei Nacions en 1921.
La meteissa annada, d'eleccions donèron lo poder a Ahmet Zogu. Fòrça autoritari, sei metòdes de govèrn entraïnèron una insureccion en 1924. Venceire dei combats, proclamèt una republica e comencèt de se raprochar de l'Itàlia faissista. En 1928, restaurèt la monarquia e se proclamèt rèi sota lo nom de Zog Ièr. Modernizèt lo país gràcias a l'adopcion d'un còdi civiu, d'un còdi penau, d'un programa de construccion d'infrastructuras, dau sufragi universau ò de mesuras per eliminar la feudalitat. Pasmens, aquela politica necessitèt un sostèn financier italian important e Albania passèt ansin pauc a pauc sota lo contraròtle d'Itàlia.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Albania foguèt atacada e ocupada per Itàlia en abriu de 1939 quauquei mes avans l'invasion de Polonha. Zog Ièr deguèt s'exilar e lo rèi d'Itàlia venguèt tanben rèi d'Albania. Benito Mussolini considerava la conquista d'Albania coma la premiera etapa de la restauracion de l'Empèri Roman. Assaièt donc d'aprofichar lei revendicacions territòrialas albanesas per atacar lei país vesins. Pasmens, sa guèrra còntra Grècia foguèt una revirada e una intervencion alemanda foguèt necessària per vencre leis estats balcanics ostils a l'Axe.
Pasmens, leis Italians foguèron rapidament combatuts per una guerilha comunista poderosa dirigida per Enver Hoxha. En 1943, leis Alemands ocupèron lo país après la capitulacion italiana. Sostenguts per de nacionalistas e de monarquistas albanés, menèron una campanha saunosa còntra lei comunistas mai deguèron abandonar la region en 1944 après la rompedura dau frònt sovietic (operacion Bagration). Una guèrra civila opausèt alora lei tropas de Hoxha ai auxiliaris alemands. S'acabèt en novembre de 1944 amb una victòria comunista.
Lo periòde d'Enver Hoxha[modificar | modificar la font]
Enver Hoxha dirigiguèt lo país de 1948 a sa mòrt en 1985. Après un periòde de luchas politicas còntra lei partisans de Koçi Xoxe, favorables a un raprochament ambé Tito, la rompedura entre l'URSS e Iogoslavia li permetèt d'eliminar sei rivaus e de prendre lo poder. Puei, instaurèt un regime de terror sostengut per una polícia politica eficaça e brutala (la Sigurimi). Refusant la destabilinizacion, rompèt ambé lei Sovietics en 1961 e ambé lei Chinés en 1978. Aquò entraïnèt un isolament quasi totau dau país e una tiera de dificultats economicas.
En 1985, Hoxha foguèt remplaçat per Ramiz Alia que deguèt liberalizar lo regime a la fin de la Guèrra Freja. En març de 1991, lei comunistas ganhèron d'eleccions generalas mai la multiplicacion dei movements d'oposicion entraïnèt l'organizacion d'eleccions novèlas un an pus tard. Veguèron la victòria dau sociau-democrata Sali Berisha e la fin dau regime comunista.
Albania dempuei 1992[modificar | modificar la font]
Dempuei 1992, Albania conoís una democratizacion malaisada e de dificultats economicas recurrentas qu'entraïnan de trèbols e favorizan lo desvolopament d'una criminalitat organizada poderosa. D'efèct, se après la fin dau periòde comunista, la situacion economica se melhorèt gràcias ai revenguts eissits de la diaspòra albanesa, una victòria fraudulosa dei democratas ais eleccions de 1996 entraïnèt una crisi politica ambé lei socialistas. En genier de 1997, la tension foguèt agravada per la crisi economica d'aquela annada e d'esmogudas importantas aguèron luòc dins lei vilas principalas. L'armada refusèt de combatre lei manifestacions, se fragmentèt e perdiguèt la màger part de son armament que foguèt dispersat au sen de la populacion e dei màfias localas. Ansin, en abriu de 1997, una fòrça internacionala dirigida per Itàlia foguèt creada per lei Nacions unidas per restablir l'òrdre dins lo país. Aquò permetèt lo remplaçament de Sali Berisha per lo socialista (èx-comunista) Rexhep Mejdani qu'assaièt de tornar establir un regime legau menaçat per leis armas tengudas per leis abitants.
En 1998-1999, la Guèrra de Kosova entraïnèt una destabilizacion novèla d'Albania ambé l'arribada de centenaus de miliers de refugiats e l'utilizacion de son territòri per leis armadas de l'OTAN en guèrra còntra Serbia. De mai, lei socialistas se devesiguèron entre elei e un periòde d'instabilitat politica comencèt e durèt fins a l'eleccion d'una personalitat neutra a la presidéncia en 2002. En 2006, d'acòrds d'estabilizacion economica foguèron signats ambé l'Union Europèa per Sali Berisha, Premier Ministre de 2005 a 2013. Pasmens, lo país dèu totjorn faciar de dificultats considerablas en causa d'una manca d'infrastructuras, d'una corrupcion generalizada, de l'existéncia de màfias poderosas e de l'emigracion de seis elèits.
Politica[modificar | modificar la font]
Albania es una republica parlamentària democratica representativa, que lo Primièr Ministre es a travèrs d'el lo cap de govèrn. Lo poder executiu es exercit pel govèrn. Lo poder legislatiu li es conferit al parlament, nomenat l'Assemblada d'Albania (Kuvendi e Republikës së Shqipërisë).
Geografia[modificar | modificar la font]
Albania es un país montanhòl (70%), que son punt mai naut es lo mont Korab (2753 m). La rèsta es de planas ont la tèrra es de maissanta qualitat, pas gaire bona per l'agricultura. Las tèrras pus ricas son dins lo parçan dels lacs (lac d'Ohrid, Prespa Grand e Prespa Pichon) e sus d'unes plans. La sola illa de notar es la de Sazan.
Lo riu principal es Drini, qu'amb 282 km es lo sol a pas secar l'estiu, al contre de rius coma lo Semani e lo Vjosa.
Lo clima es mediterranèu sus la còsta (mejana de 7 °C d'ivèrn) e un pauc mai continental dins la montanha.
Albania es devesida en 12 prefecturas (qarku) e 36 districtes.
- Véser l'article Divisions administrativas d'Albania.
Economia[modificar | modificar la font]
Albania es lo país ont persistiguèt lo mai lo regim comunista d'economia centralizada e estatizada d'Euròpa tota. L'economia i es basada mai que mai sus l'agricultura e las minas, amb de grandas centralas siderurgicas, un escàs comèrci exterior e d'infrastructuras absoludament insufisentas, e las timidas reformas iniciadas en 1985 desboquèron sus un reajustament economic dificil dins lo decenni de 1990.


text:
Cavilha (laüteria)
Ua cavilha en laüteria qu' ei ua pèça (de husta o en metau) deus instruments de musica de la familha deu cordofòns (los instruments de còrda) sus laquau e s' enrollan las còrdas entà las poder tiéner e acordar.
Instruments de còrdas hregadas[modificar | modificar la font]
Los instruments de còrdas hregadas qu'an generaument cavilha de husta en.honsadas dens las parets deu cavilhèr de l'instrument. Quauques instruments com las contrabassas modèrnas e quauques rars vriulons qu'an cavilhas de metau viradas e gahadas per un engrenatge (com ac hèn tanben las cavilhas de las guitarras e de la mandolinas modèrnas).
La majoritat de la cavilhas de husta que son d' ebèna mes d'autas menas de husta qu' èran emplegadas a l' epòca barròca mei que mei, mes tanben arron e dinc a uei lo dia.
La còrda la mei aguda deu vriulon (la còrda de mi) qu'ei la qui demanda lo mei de precision entà estar acordada ; per aquesta rason qu' ei enrollada autorn d'ua cavilha a ua extremita e gahada per un tienedor a l'aute cap. Aqueth tienedor que tien la còrda en tirant de l'aute costat de la còrda.
Se lo tienedor qu'ei generaument hicat au cap de la còrda de mi deu vriulons modèrnes, que's pòt potenciaument fixar sus totas la còrdas segon lo grat deu musician.


text:
Contrarotlaire Europèu de la Proteccion de las Donadas
Lo Contrarotlaire Europèu de la Proteccion de las Donadas (CEPD) es una institucion independenta responsabla de garantir que las institucions o organismes de l'Union Europèa (UE) respecten lo drech dels seus ciutadans a l'intimitat dins lo tractament e utilizacion de las seunas donadas personalas.
Foncionament[modificar | modificar la font]
Lo CEPD gerís lo recuèlh, l'enregistrament, l'organizacion, l'estocatge de l'informacion de las donadas, las recuperant per la consultacion, l'enviant o la metent a la disposicion d'altrú, e tanben las pòt blocar, escafar o destruire.
Es enebit que las institucions e los organismes de l'UE procedisson de donadas personalas que revèlan l'origina raciala o etnica, las opinions politicas, cresenças filosoficas o religiosas o l'adesion als sindicats, exceptat dins de circonstàncias especificas. Tampauc podon procedir de donadas sus la vida sexuala o la santat, levat qu'aquó siá necessari per de rasons de santat publica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins la signatura del Tractat de Maastricht en 1992 aquel organisme es regulat per l'article 286, pasmens se foguèt creat sonque en 2001.
En 2004 lo Parlament Europèu e lo Conselh de l'Union Europèa designèt lo neerlandés Peter Hustinx Contrarotlaire d'aquel organisme e l'espanhòl Joaquín Bayo Delgado Contrarotlaire adjunt.


text:
Mendibe
Mendibe en basco o Mendive en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei mendibar.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Quartièrs[modificar | modificar la font]
- Basaburua
- Bastida
- Xenberro
- Txilardoi
- Laurhibarrea
- San Salbador
Miei[modificar | modificar la font]
L'arriu de Lauribar (afluent de Niva) e los sons afluents que passan per la vila. Irati e mantun deus sons afluents, que i passan tanben.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Behorlegi au nòrd
- Aucet-Aucet Juson-Sunarreta en Sola a l'èst
- Lekunberri a l'oèst
- Larrau en Sola au sud-èst
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Capèra de Sant Salvador d'Irati, deu sègle XII
- Glèisa de Sant Vincenç de Dacs, deu sègle XII ; qu'arcuelh ua estatua de la Maria (maire de Jèsus dab lo mainatge Jèsus deu sègle XVII.
- La crotz deu cemitèri qu'ei monument istoric.


text:
Isomeria
L'isomeria (deu grèc iso, « medish » e meros, « partida ») qu'ei la proprietat de duas moleculas quimicas qui an ua medisha formula bruta (qu'ei a díser que's compausan deus medish elements dens las medishas quantitats) mes qui son totun diferentas, sia per'mor de pas ostender los medish grops quimics (que's parla alavetz d'isomeria de composicion) o per'mor que quitament en avent los medish grops quimics mes pas au medish lòc sus la molecula (que's parla alavetz d'isomeria de posicion).
Duas moleculas qui partatjan ua mena d'isomeria enter eras que son aperadas isomèrs.
En solucion, quauques moleculas que poden passar d'ua forma isomerica a ua auta; aqueth fenomèn que s'apera la tautomeria.


text:
1928
Aquesta pagina concernís l'an 1928 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Lo Partit Comunista Francés adòpta l'estrategia "classe contra classe"
- 12 de genièr - Lo govèrn francés ordena l'arrestacion dels deputats comunistas
- 22 e 29 d'abril - victòria de la drecha e del centre dirigit per Raymond Poincaré a las eleccions legislativas.
- 22 de setembre - Installacion de la primièra centrala telefonica automatica francesa, la centrala Carnot.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 6 e 7 de genièr - Lo fluvi de Tamèsi causa una inondacion a Londres: 14 mòrts.
- 31 de genièr - Leon Trotsky es exilhat a Alma Ata (actualament Almaty, en Cazacstan)
- 12 de març - Malta ven un domini britanic
- 12 d'abril - Un atemptat de bomba a Milan contra lo Rei Victor Emmanuel III causa 17 mòrts.
- 2 d'octobre - Josemaría Escrivá fonda l'Opus Dei
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Extension ai fremas dau drech de vòte e de candidatura ais eleccions.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
A la fin de l'annada en decembre, debanament dau XVen Congrès dau Partit que decidèt la collectivizacion de l'agricultura. Marcant la fin de la NEP, aquela decision acomencèt lentament e assaièt premier d'obtenir lo sostèn dei païsans paures e deis obriers agricòlas qu'èran lei beneficiaris supausats de la reforma. L'objectiu generau de la mesura èra de desgatjar de ressorsas sufisentas per acomençar l'industrializacion dau país e aparar la Revolucion còntra una ataca estrangiera. Nikolai Bukharin, un dei caps principaus de la drecha dau Partit, critiquèt publicament lo cambiament politic decidit per Stalin e foguèt excluch.
Mond[modificar | modificar la font]
- 3 de setembre - Descobèrta de la penicillina per Alexander Fleming.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Zulfiqar Ali Bhutto, president e primièr ministre de Paquistan (m. 1979)
- 12 de genièr - Andriu Labarrèra, òme politic occitan (m. 2006)
- 21 de genièr - Reynaldo Bignone, èx-president d'Argentina
- 28 de genièr - Jeanne Moreau, actritz francesa
- 26 de genièr - Roger Vadim, director francés de cinèma (m. 2000)
- 27 de genièr - Hans Modrow, primièr ministre de l'Alemanha Orientala
- 2 de febrièr - Ciriaco de Mita, primièr ministre d'Itàlia
- 26 de febrièr - Fats Domino, musician american
- 27 de febrièr - Ariel Sharon, primièr ministre d'Israèl
- 4 de març - Alan Sillitoe, escrivan anglés
- 6 de març - Gabriel García Márquez, escrivan colombian, Prèmi Nobel
- 10 de març - Sara Montiel, actritz e cantaira espanhòla
- 18 de març - Fidel Valdez Ramos, president de las Filipinas
- 19 de març - Hans Küng, teologian soís
- 2 d'abril - Serge Gainsbourg, cantaire francés (m. 1991)
- 6 d'abril - James D. Watson, genetician francés, Prèmi Nobel
- 7 d'abril - James Garner, actor american
- 23 d'abril - Shirley Temple, actritz e activista politica americana
- 4 de mai - Muhammad Husni Mubarak, president d'Egipte
- 10 de mai - Arnold Rüütel, president d'Estònia
- 12 de mai - Burt Bacharach, compositor american
- 13 de mai - Enrique Bolaños, president de Nicaragua
- 13 de junh - John Forbes Nash Jr., matematician american, Prèmi Nobel d'Economia
- 14 de junh - Che Guevara, revolucionari argentin (m. 1968)
- 17 de junh - Juan María Bordaberry, president d'Uruguai
- 20 de junh - Jean-Marie Le Pen, òme politic francés
- 25 de junh - Aleksei Alekseievich Abrikosov, fisician rus, Prèmi Nobel de Fisica
- 12 de julhet - Elias James Corey, quimista american, Prèmi Nobel
- 26 de julhet - Stanley Kubrick, director de cinèma american (m. 1999)
- 26 de julhet - Francesco Cossiga, president d'Itàlia (m. 2010)
- 6 d'agost - Andy Warhol, artista american (m. 1987)
- 22 d'agost - Karlheinz Stockhausen, compositor alemand (m. 2007)
- 25 d'agost - Herbert Kroemer, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 27 d'agost - Osamu Shimomura, quimista japonés, Prèmi Nobel
- 31 d'agost - James Coburn, actor american (m. 2002)
- 3 de setembre - Gaston Thorn, primièr ministre de Luxemborg (m. 2007)
- 19 de setembre - Adam West, actor american
- 30 de setembre - Elie Wiesel, escrivan romanés, Prèmi Nobel de la Patz
- 1 d'octobre - George Peppard, actor american (m. 1994)
- 3 d'octobre - Kåre Willoch, primièr ministre de Norvègia
- 30 d'octobre - Daniel Nathans, microbiologista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 10 de novembre - Ennio Morricone, compositor italian
- 11 de novembre - Carlos Fuentes, escrivan mexican
- 7 de decembre - Noam Chomsky, escrivan, lingüista e pensaire american
- 30 de decembre - Bo Diddley, musician american (m. 2008)
- ? Idi Amin Dada, dictator d'Oganda (m. 2003)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Vicente Blasco Ibáñez, escrivan espanhòl (n. 1867)
- 30 de genièr - Johannes Fibiger, scientific neerlandés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1867)
- 4 de febrièr - Hendrik Antoon Lorentz, fisician neerlandés, Prèmi Nobel (n. 1853)
- 15 de febrièr - Herbert Henry Asquith, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1852)
- 2 d'abril - Theodore William Richards, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1862)
- 19 de mai - Max Scheler, filosòf alemand (n. 1874)
- 2 de junh - Otto Nordenskjöld, explorator polar suedés (n. 1869)
- 20 de junh - Roald Amundsen, explorator norvegian (n. 1872)
- 17 de julhet - Álvaro Obregón, president de Mexic (n. 1880)
- 30 d'agost - Wilhelm Wien, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1864)
- 13 de setembre - Italo Svevo, escrivan italian (n. 1861)
- 22 d'octobre - Andrew Fisher, primier ministre d'Austràlia (n. 1862)
- 1 de decembre - Gunnar Knudsen, primièr ministre de Norvègia (n. 1848)


text:
Fusta
La fusta (var. husta) es lo material lenhós de la tija d'una planta, especialament dels arbres e arbrilhons que se caracterizan per aver de troncs; mas aquela definicion es solament una approximativa, dins un sens mai larg, la fusta pòt far referéncias a d'autres materials e teissits amb de proprietats comparables. La fusta es un material eterogèni, igroscopic, cellular e anisotropic. La fusta es compausada de fibras de cellulòsa (40 a 50 %) e emicellulòsa (15 a 25) mantengudas unidas per linhina (15 a 30 %).
La substància linhosa se caracteriza per de sisas de fibras separadas entre elas per un malhum medullars dins un sens radial.
Las plantas produson e utilizan la fusta a de fins estructuralas, es la causa d'aquelas caracteristicas que, essent un material d'estructura solida, es fòrça utilitat pels umans.
Un còp talhada e seca, la fusta s'utiliza per fòrça aplicacions diferentas. Una d'aquelas es la fabricacion de mesola o pasta, matèria primièra per far de papièr. Artistas e fustièrs talhan e unisson de tròces de fusta amb espleches especials, per de fins practicas o artisticas. La fusta es tanben un material de construccion fòrça important dempuèi los començaments de las construccions umanas e o demòra fins a uèi.
Somari
Estructura intèrna de la fusta[modificar | modificar la font]
La mesola es la partida mai fèrma e compacta, al centre del tronc, se forma per secatge e resinificacion.
Duramen es la partida seguent la mesola, mas dura e consistenta, impregnada de linhina e tanin.
Albenca es la partida exteriora e pus jove de la fusta, amb mai de seva, que amb el temps va conéisser un cambiament en amidon, pel tanin se transforma en duramen, que se fixa en la membrana cellulara.
Cambium es la sisa que permet la creissença en espessor de l'arbre
libèr es una sisa formada per de cellulas conductrises que transpòrtan la saba elaborada que noirís l'arbre
Rusca es la pèl o cobertura exteriora del tronc e de las brancas de qualques plantas productrises de fusta.
Proprietats[modificar | modificar la font]
E mai la fusta possedisca pas de proprietats precisas, podèm establir qualques unas generalas:
- Densitat - Es la relacion entre la massa e lo volum dels còsses. Las fustas an sovent una densitat inferiora a aquela de l'aiga, e es per aquò que flòtan. Qualques fustas d'origina tropicala de granda duretat an de densitats superioras a aquela de l'aiga
- Duretat - Es l'oposicion que presenta un material a èsser raiat o penetrat per un autre qu'es pus dur.
- Resisténcia mecanica - La fusta es un material isotròp. Endura plan los esfòrces que seguisson la direccion parallèla a las fibras, mas es pas lo cas dins lo sens perpendicular a elas. De fach son ideals per endurar los esfòrces de flexion, coma o fa un arbre a l'accion del vent.
- Durabilitat – I a de fustas fòrça durablas e resistentas als parasits e fungi, coma lo noguièr, e d'autres i son pas tan coma lo pin.
Procèssus d'obtencion de la fusta[modificar | modificar la font]
- talh: En aquel procèssus intervenon los boscatièrs o l'equipa de trabalhadors que pujan los monts e amb destrals o abocinadoras electricas o d'esséncia talhan l'arbre e li tiran las brancas e racinas e comencan a li sortir la rusca perque comence a secar. Sovent se recomanda que los arbres se talhen en ivèrn o tardor. Se cal tornar plantar mai arbres qu'aqueles se talhèt.
- Transpòrt: Es la segonda fasa e en aquela la fusta es transportada dempuèi lo luòc de talha cap a la rèssa e dins aquela fasa jògan un fum de causas coma l'orografia e l'infrastructura. Normalament la tiran d'animals o de maquinas mas dins qualques cases s'aprofiècha un riu, s'i a un bon corrent d'aiga se daissa anar los troncs, s'i a pauc de corrent se ligan fasent de barcassas que se pòscan guidar.
- Ressatge: Dins aquela fasa la fusta es portada a la rèssa. La rèssa solament dividir en tròces la fusta segon l'usatge que se li va donar posteriorament. S'utiliza diferents tipes de rèssa coma per exemple, la rèssa alternativa, la rèssa de cencha, rèssa tornissa o amb rèssa de còdols. Qualques rèssas combinan qualques unas d'aquelas tecnicas per melhorar la produccion.
- Secatge: Es lo procèssus mai important per la fusta perque dona la qualitat.
- Secatge natural: Se reünís las fustas en pilas separadas del sòl e amb de cròses perque baralhe l'aire entre elas e aparat de l'aiga. Lo problèma d'aquel sistèma es que demanda fòrça temps e per aquò es gaire rendable per l rèssa que vòl qu'aquò ane aviat.
- Secatge artificial:
- Secatge per immersion: dins aquel procèssus lo tronc o un tròç es banhat, e l'aiga buta la saba per un dels costats del tròç e aquela, expulsada de la fusta, se poirís pas mai; aquò lèva a la fusta d'un pauc de duretat e consisténcia mas ganha en durabilitat. Aquel procèssus dura qualques meses, aprèp que la fusta secarà mas aviat perque conten pas mai de saba.
- Secatge jol vueit: dins aquel procèssus la fusta es plaçada dins una maquina de vueit. Es lo pus segur e permet de conciliar temps fòrça brèus de secatge amb mai:
- Bassas temperaturas de secatge la fusta.
- Gradient d'umitat limitat entre l'exterior e la superfícia.
- L'eliminacion del risc de fissaduras, enfonzament o alteracion de la color.
- Utilizacion aisida.
- Mantenement reduch de l'installacion.
- Secatge per vaporizacion: aquel procèssus es fòrça costós mas de qualitat. Las fustas son plaçadas dins un claus tancat a una certana nautor del sol ont corrís un nívol de vapor de 80 a 100 °C; amb aquel procèssus la fusta pèrd 25% de son pes en aiga e mai tard per terminar lo procèssus se fa circular un corrent de vapor d'òli de quitran que l'impermeabilizarà e favorirà la conservacion.
- Secatge mixte: Dins aquel procèssus s'utilizan lo natural e l'artificial: de comença amb un secatge natural que sortís l'umitat de 20-25% per seguir amb lo secatge artificial fins arribar al punt de secat o d'eliminacion de l'umitat desirada.
- Secatge per pompa de calor: Aquel procèssus es una autra aplicacion del sistèma de secatge per vaporizacion
Derivats de la fusta[modificar | modificar la font]
De la fusta natural s'obtenon autres productius, com los pòstes de fusta aglomerada, lo papièr e lo carton.
pòstes de fusta aglomerada:
En general, los mòbles qu'utilizam son pas fabricats de fusta massissa. L'interior dels mòbles es de fustas aglomeradas e solament s'utiliza la fusta naturala sus la partida exteriora en forma de placatge.
An las caracteristicas seguentas:
- Son mai economics que la fusta natural.
- Se pòt obtenir de dimensions fòrça mai grandas.
- Se desforman gaire, sens se poirir o s'usar.
Lo papièr:
Lo papièr es una fina sisa de fibras vegetalas entrelaçadas entre elas formant un ensemble qu'a la proprietat d'èsser resistent, durable dins lo temps, leugièr, isolant de la calor e de l'electricitat e igroscopic (absorbís l'aiga).
Lo carton:
S'obten a partir de fuèlhas espessas de pasta de papièr o pel jonent de divèrsas sisas. La forma comerciala mai comuna es lo carton ondulat, que se compausa d'un fuèlh de papièr a l'interior de forma d'ondas, renfortida per doas a l'exterior plana que se pegan.
La fusta dins l'industria e la construccion[modificar | modificar la font]
Per evitar lo degalhatge se la somet a un tractament de conservacion, que consistís a injectar a fred e jos pression, o ben a caud, una substància capabla de la rendre imputrescibla (creosòta, sulfat de coire...) e de l'aparar de l'accion de l'aiga, de certans insèctes e de la mosidura.
Dins la construccion, la fusta s'utiliza per d'elements d'estructura, coma tancadura, pasiment o decoratiu.
- Elements d'estructura: pilars, bigas, o trelís.
- Tancadura: rampas, pòrtas o elements de menusariá (fenèstras)
- Pasiments: fuèlhas de postam, massissas o laminat
- Decoracion: s'utiliza en elements per l'escultura o ebenistariá,
- Elements auxiliars: coma material de construccion s'utiliza pels emponts, cofratges o plataformas.
Dins l'industria quimica s'emplega per la produccion d'esséncia de terebentina e d'acid acetic per destillacion seca.
La fusta coma font d'energia[modificar | modificar la font]
La fusta que es tanben biomassa es la font d'energia mai vièlha que coneis l'umanitat.
Uèi, per prèp de la mitat de la populacion mondiala, la fusta representa l'origina de 50% de l'energia consumida mas per Euròpa e los Estats Units d'America solament 4%.
La fusta es compausada de cellulòsa e linhina, coma l'amidon, oleoresinas, alcoòl metilic, canfre, colorants, tanins, perfums e resinas. Conten de carbòni e d'idrogèn. Lo contengut energetic depend de l'espècia vegetala mas totjorn es inferior al aquel del carbon e los autres combustibles fossils.
Per produire de calor pendent la combustion de la fusta cal d'oxigèn, coma comburent, e se libèra de dioxid de carbòni.
Agents nocius per la fusta[modificar | modificar la font]
La degradacion de la fusta es un procèssus qu'altèra las caracteristicas d'aquela. En tèrmes largs, se pòt atribuir doas causas primàrias:
- Agents biotics (que vivon)
- Agents fisics (que vivon pas).
Tecnica[modificar | modificar la font]
Las personas que trabalhan la fusta son los fustièrs. Tradicionalament las bigas dins fòrça culturas se fan de fusta. Tanben s'utiliza per far, per exemple, mòbles, encastres de fenèstras e pòrtas, instruments de musica, pasiment (postam), etc. Qualques espleches o partida d'espleches, subretot los margues, son sovent de fusta. Qualques aisinas per modificar e trabalhar la fusta son, per exemple, lo rabòt, lo cisèl, la rèssa.... La fusta se pòt vernissar o pintar.


text:
Petrópolis
Petrópolis es una vila toristica de l'estat de Rio de Janeiro en Brasil. Sa populacion èra estimada a 310 216 abitants en 2006. Sa superfícia totala es de 774,6 km².
Lo primièr nom de la region foguèt Fazenda Córrego Seco, quand èra camin entre la vila de Rio de Janeiro e Minas Gerais. Lo començament de la construccion de la vila aguèt luòc durant lo govèrn de Pedro II de Brasil, en 1843: lo nom de Petrópolis significa "vila de Pedro", en son onor.[1] Lo clima temperat transformèt la vila en residéncia d'estiu de l'emperaire. Aprèp la construccion de la vila, 600 familhas d'immigrants alemands colonizèron la region; los primièrs arribèron en 1824.
L'importància politica de la vila perdurèt fins a la fin de l'empèri. Entre 1894 e 1902 Petrópolis foguèt la capitala de l'estat de Rio de Janeiro.[1] Actualament, per sas construccions d'epòca imperiala (coma lo Musèu Imperial), plaças arborizadas e païsatges naturals pròches, la vila es una importanta destinacion toristica de l'estat, dempuèi la capitala.


text:
Giovanni Pierluigi da Palestrina
Giovanni Pierluigi da Palestrina (Palestrina, lo 4 de març de 1525 - Roma, lo 2 de heurèr de 1594) que ho un compositor italian de la Reneishença de hèra grana influéncia dens l'istòria de la musica occidentau mei que mei per la musica polifonica e religiosa (qu'ei l'autor de nombrosas messas), lo contrapunt e peus sons libes de madrigals.
Que comencè la soa carrièra a Roma com mèste de còr. La proximitat deu Papa e lo contèxte de la Contrareforma e deu Concili de Trent que marquèn la soa musica. En ehèit, dens aqueste contèxte que revolucionè la musica religiosa en tot recercar la composicion d'ua musica mei atractiva e mei clara que non pas la complexitat deu cant polifonic.