text:
La Bussière (Vinhana)
La Bussière es una comuna francesa del departament de Vinhana e de la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri communal a adaigat pel riu Gartempe.
Le territoire communal est arrosé par la rivière Gartempe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma la rèsta de la França, acuèlh favorablament las avançadas de la Revolucion francesa. Planta aital lo sieu arbre de la libertat, simbòl de la Revolucion. Es malgrat aiçò l'objècte d'un atemptat en 1799 a un moment de reaccion royaliste[1].
Comme le reste de la France, accueille favorablement les avancées de la Révolution française. Elle plante ainsi son arbre de la liberté, symbole de la Révolution. Il est cependant l’objet d’un attentat en 1799 à un moment de réaction royaliste[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Robert Pichon, Los Arbres de la libertat a Peitieus e en la Viena, Peitieus : d'Edicions CLAUS 89/Federacion de las œuvres laiques, 1989, pàg. 195
- ↑ Robert Petit, Les Arbres de la liberté à Poitiers et dans la Vienne, Poitiers : Éditions CLEF 89/Fédération des œuvres laïques, 1989, p. 195


c: text/html

text:
Afganistan
Afganistan es un país d'Asia Centrala que confronta Turcmenistan, Ozbequistan e Tatgiquistan au nòrd, Paquistan a l'èst e au sud, e Iran a l'oèst. Sa capitala es Kabol. Presenta un territòri fòrça montanhós generalament desertic ò semi desertic sensa accès a la mar.
Situat lòng de la Rota de la Seda, foguèt lo sèti d'estats desvolopats e sovent rics tre la fin de l'Antiquitat maugrat d'invasions regularas venguts dei regions nomadas d'Asia. En particular, leis invasions timuridas aguèron de consequéncias grèvas en causa de la destruccion d'unei rets d'aigatge que favorizèt la desertificacion de la region. Passat sota l'influéncia pèrsa, la region se revoutèt au començament dau sègle XVIII e formèt en 1747 un estat sobeiran a l'origina de l'Afganistan actuau. Au sègle XIX, capitèt de gardar son independéncia e aguèt lo ròtle d'estat tampon entre leis Empèris Rus e Britanic. Au començament dau sègle XX, de temptativas de modernizacion mau capitèron en causa dau conservatisme de la populacion. Dins leis annadas 1970, doas revolucions entraïnèron la casuda de la monarquia puei la formacion d'un regime comunista. En 1978, comencèt una guèrra civila entre lo govèrn centrau e d'insureccions islamicas. En 1979, l'URSS intervenguèt dirèctament sus lo territòri afgan per esquichar aquelei movements mai deguèt se'n retirar en 1989 sensa succès. En 1992, lo govèrn comunista foguèt reversat e la guèrra civila contunièt entre lei venceires a l'avantatge dau movement religiós dei Taliban. En 2001, sospichats de sostèn ais atempats dau 11 de setembre de 2001, lei Taliban foguèron atacats e reversats per leis Estats Units d'America qu'installèron un govèrn compausat d'advèrsaris dei Taliban. Pasmens, en causa de l'afondrament de l'estat afgan dins lo corrent deis annadas 1990, aqueu govèrn mau capitèt d'assegurar son autoritat qu'es menaçat per de guerilhas, magerament menats per lei Taliban, una corrupcion fòrça importanta e la division dau país entre senhors de guèrra rivaus.
Lo desvolopament economic d'Afganistan es tanben una question malaisada car lo país es un dei pus paures de la planeta. D'efècte, maugrat una creissença de remerca dempuei 2002 e un sostèn important de seis aliats e de l'ONU, son PIB es encara fòrça feble. De mai, una partida importanta de l'economia es totalament en fòra dau contraròtle de l'estat car se desvolopèt sus lo territòri afgan una gròssa industria de produccion e d'exportacion de dròga (òpi e canebe principalament).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas & referéncias
- 10 Liames extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Afganistan es un país montanhós franc de dos plans situats au nòrd e au sud-oèst. Son relèu es dominat per la cadena de Hindu Kush que s'estend dei regions centralas en direccion de Paquistan e China per jónher Imalaia. Lei cimas d'aquela cadena son autas e la montanha afgana pus importanta, Nowshak, aganta 7 485 m d'altitud. Representan un obstacle major que bloca lei comunicacions entre lei regions nòrd e sud durant lei sasons frejas.
Lo fluvi Amodarià es lo corrent d'aiga pus important d'Afganistan. Se situa au nòrd e ne'n marca la frontiera amb Ozbequistan e Tatgiquistan. Lo segond corrent pus important es lo riu Kabol que passa dins la capitala. Es un afluent major d'Indus après son passatge de la frontiera paquistanesa. Forma una vau d'altitud dins lei regions orientalas dau país que tèn divèrsei centres urbans de remarca. Enfin, lo tresen corrent major es lo riu Helmand que marca lo relèu sud e es a l'origina de la formacion d'una zòna agricòla importanta. Leis autrei rius afgans an un debit inferior a 100 m3/s e son d'una importància pus febla. Pasmens, pòdon marcar localament lo relèu e èstre a l'origina d'inondacions.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Afganistan despend de son altitud, de sa distància a respèct de l'Ocean Indian e dei precipitacions. L'altitud entraïna una demenicion de la temperatura mejana. Dins lei regions pus autas, entraïna l'installacion d'un clima montanhard. La distància a respèct de l'ocean dona una influéncia continentala importanta sus lo clima afgan ambé d'ivèrns fregs (fòrça fregs dins lei regions montanhósas) e d'estius cauds (fòrça cauds dins lei plans). Lei precipitacions son feblas sus tot lo territòri. Se debanan generalament d'ivèrn sota la forma de tombadas de nèu. Lo nivèu de precipitacions definís finalament la natura dau clima qu'es de tipe desertic dins lo sud e lo centre dau país, semi arid dins lo nòrd e lo nòrd-èst e continentau ò temperat dins lei zònas d'altitud nòrd-orientaus.
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia d'Afganistan es mau segura en causa de l'afondrament de l'estat e lei dificultats de la guèrra quasi permanenta dempuei l'invasion sovietica. En 2013, èra estimada a 31,1 milions de personas, compres lei 2,7 milions d'Afgans refugiats en Iran ò au Paquistan. Avans lo començament dau conflicte, un recensament parciau de 1979 estimèt la populacion a 15,5 milions d'abitants. Son temps es fòrça joine amb un temps mejan de 17,9 ans e una esperança de vida egala a 50,1 ans en 2013[1].
Lei condicions de santat son marridas ambé un taus de mortalitat infantila aut (119 mòrts per 1 000 naissenças) e un taus de mortalitat maternatala qu'es tanben important (460 mòrts per 100 000 naissenças). Leis espitaus e sei mejans son pauc nombrós (0,4 plaça per 100 000 abitants) e mau equipats. Enfin, existís de riscs de remarca de malautiás infecciosas coma de diarrèas ò de fèbres tifoïdas.
La màger part deis abitants son installadas dins de regions ruralas e lo taus d'urbanizacion es feble (23,5% en 2011). Dins aquò, es en aumentacion rapida (+4,4% en 2011) en causa de la guèrra. Lei vilas pus importantas son generalament lo centre dei províncias actualas. Franc de Kabol (3 milions d'abitants) e Qandahar (512 000 abitants), passan pas 500 000 abitants. Pasmens, coma crosiera de cambis e luòc de passatge obligatòris lòng dei rotas afganas, de vilas coma Herat (397 000 ab.), Mazar e Charif (397 000 ab.) ò Jalalabad (202 000 ab.) an un ròtle regionau important.
Enfin, la populacion afgana presenta de divisions etnicas importantas favorizadas per la geografia. Lei Pachtós (42% de la populacion) forman lo premier grop magerament situat dins lei regions sud e sud-èst. Lei Tatgics (27%) forman lo segond grop magerament situat dins lo nòrd-èst. Puei, lei Hazaras (9%) e leis Ozbècs (9%) representan doas populacions importantas dins lei regions centralas e dins lo nòrd. Enfin, divèrseis etnias coma leis Aimaks (4%), lei Turcmèns (3%), lei Balochs (2%), lei Pashayis, lei Quirguizs e lei Noristanis representan de minoritats localament importantas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Una quarentenau de lengas son parladas per la populacion afgana e la mestraja d'unei lengas per un abitant es comuna. Lei principalas son aquelei dei grops etnics principaus dau país e son lo dari (un dialècte dau persan), lo pachtó, divèrsei lengas turcas e lo baloch. En particular, lo dari, parlat per aperaquí 50% de la populacion, es la lenga veïculara dau país e la lenga premiera dei Hazaras e d'unei grops tatgics dei regions nòrd ò centralas. Lo pachtó es la segonda lenga dau país (parlada per au mens 35% de la populacion[2]). Es la lenga majoritària dei regions sud. Aquelei doas lengas son lei doas lengas oficialas d'Afganistan. Leis autrei lengas pòdon aver un estatut oficiau dins lei regions onte son parladas per una partida importanta de la populacion locala.
Religions[modificar | modificar la font]
En causa de la guèrra quasi continua dempuei 1979 e de l'afondrament de l'estat, leis estimacions sus la reparticion religiosa de la populacion afgana son mau seguras e realizat per d'organismes estrangiers. Pasmens, totei donan una majoritat clara de musulmans sunitas e una minoritat de musulmans chiistas, magerament situada dins lei regions centralas dau país. Segon leis estimacions principalas, la proporcion de sunitas se situa entre 80 e 89% de la populacion, aquela de chiistas entre 10 e 19%[1] e lo rèsta es format de minoritats gaire nombrosas (zoroastrians, crestians...)[1] [3].
Istòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria e l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
La Preïstòria d'Afganistan es encara mau coneguda. Lei vestigis pus vièlhs coneguts a l'ora d'ara son situats a Mundigak. Son datats dau milleni IV au sègle VI avC. De migracions arianas vengudas de l'oèst de la region foguèron probablament a l'origina de son premier poblament.
Durant l'Antiquitat, Afganistan foguèt conquistat per lei tropas de Cir II e integrat dins l'Empèri Pèrsa. Aqueu periòde durèt dos sègles e foguèt caracterizat per l'introduccion dau zoroastrisme. A la fin de l'Empèri Pèrsa, Afganistan foguèt conquistat per lei Grècs d'Alexandre lo Grand en 329 avC. Après la mòrt d'Alexandre, lo país venguèt l'enjòc de luchas entre lei dinastias ellenicas dei Seleucides e de Bactriana e la dinastia indiana dei Maurya. Puei, a la fin dau sègle II avC, de migracions novèlas de populacions arianas entraïnèron l'emergéncia d'un estat arian dich Empèri Kuixan. Aquel empèri dominèt Afganistan, Paquistan e lo nòrd d'Índia. Son apogèu se debanèt a la fin dau sègle I e au començament dau sègle II. Unei sobeirans d'aqueu reiaume encoratgèron la religion bodista que conoguèt un succès important en Afganistan. Pasmens, au sègle III, l'Empèri Kuixan intrèt dins un periòde de declin e, vèrs 240, perdèt Bactriana au profiech de l'Empèri Sassanida. Au sègle V, Afganistan deguèt faciar leis invasions dei Huns Blancs qu'ocupèron una partida dau país e s'installèron finalament dins lo bacin de Tarim.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo començament de l'Edat Mejana foguèt marcat per l'introduccion e lo desvolopament de l'islam ai sègles VII-IX. La disparicion de l'Empèri Sassanida en 651 après sa desfacha còntra leis armadas aràbias entraïnèt una division de la region entre de principats organizats segon un sistèma de vassalitat. Au sègle X, la dinastia dei Gaznevidas capitèt de formar un estat poderós a partir dau relarg de la vila de Gazni. Sota la direccion de Mamud (999-1030), aquela dinastia venguèt la poissança dominanta de la region e formèt un empèri centrat sus l'Afganistan e l'Iran modèrnes. Gazni venguèt un centre culturau major dei sègles X e XI. Pasmens, a partir dau sègle XII, lei Gaznevidas deguèron faciar leis atacas dei Turcs Seldjokids. En 1149, aquelei darriers capitèron de conquistar la capitala de l'empèri. Lei rèstas de l'estat gaznevida se repleguèron dins lo nòrd d'Índia onte dispareguèron en 1186.
Aqueu periòde de division s'acabèt rapidament car lo començament dau sègle XIII veguèt l'entraïnament deis invasions mongòlas. Ansin, en 1221-1222, la region foguèt conquista e pilhada per l'armada de Genghis Khan. Integrat dins l'Empèri Mongòl fins a sa division dins leis annadas 1250, Afganistan faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel empèri dispareguèt durant la premiera mitat dau sègle XIV après una tièra de crisis politicas causadas per un còp d'estat.
A partir de 1370, Afganistan foguèt ocupat per lei fòrças de Tamburlan e faguèt partida de l'Empèri Timurida. Pasmens, aqueu periòde foguèt marcat per de destruccions fòrça importantas, especialament au nivèu dau sistèma d'irrigacion, franc de la region d'Herat que venguèt la capitala de Tamburlan. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt gaire a la mòrt de son fondator. Ansin, la mitat orientala d'Afganistan venguèt tornarmai independenta. En 1504, lo rèi de Kabol, lo Turc Babar, ataquèt e conquistèt lo nòrd d'Índia. I fondèt l'Empèri Mogòl en 1526 e installèt sa capitala a Agra. De son caire, la mitat occidentala d'Afganistan foguèt ocupada per lei Safavidas entre 1506 e 1510.
La formacion de l'Afganistan modèrne[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Afganistan modèrne foguèt un procès que se debanèt ai sègles XVIII-XIX a partir de divèrsei dinastias localas, deis enjòcs de la colonizacion dau monde per lei poissanças europèas e de la revirada deis invasions britanicas dau país.
Ansin, au començament dau sègle XVIII, lo declin dei Safavidas e dei Mogòls permetèt ai tribús afganas de venir independentas. Après una premiera declaracon d'independéncia en 1707 proclamada per la tribú Galzai, un estat independent se formèt sota la direccion de Nader Chah que conquistèt lei vilas de Qandahar e de Kabol en 1738. Foguèt assassinat en 1747 mai un dei seis oficiers, Ahmad Khan, capitèt de se proclamar rèi de Qandahar e de formar una dinastia, dicha « dinastia de Durrani ». Son fiu installèt la capitala a Kabol. Sa mòrt entraïnèt un periòde de crisis intèrnas fins a la presa dau poder per Dust Moamed entre 1818 e 1838. Fondèt a Kabol la dinastia dei Barakzai e prenguèt la decision de se concentrar sus Afganistan e d'arrestar d'intervenir dins leis afaires indians.
Durant aqueu periòde, Afganistan èra situat entre leis Empèris Rus au nòrd e Britanic au sud. Londres assaièt un premier còp de lo conquistar entre 1839 e 1842. Aquela guèrra s'acabèt per la victòria militara deis Afgans. Pasmens, en causa de crisis politicas intèrnas e de la poissança britanica, Dust Moamed deguèt acceptar una forma de protectorat britanic. En 1878-1880, se debanèt una segonda guèrra que confirmèt aquel estatut e fixèt la frontiera entre Afganistan e Índia de lòng de la linha Durand en 1893.
A partir de 1901, lei rèis Habib Allah (1901-1919) e Aman Allah (1919-1929) s'opausèron a aquela situacion e assaièron de rompre l'isolament diplomatic dau país còntra leis interès anglés. En 1919, se debanèt donc una guèrra novèla còntra l'Empèri Britanic. Militarament victoriós, lei Britanics deguèron acceptar de reconóisser l'independéncia afgana au tractat de Rawalpindi en 1919 puei au tractat de Kabol en 1921. Après aqueu succès, Aman Allah acomencèt una politica de modernizacion dau país e de seis institucions : proclamèt una constitucion en 1922, modificada en 1928, puei publiquèt un còde administratiu en 1924.
La casuda de la monarquia[modificar | modificar la font]
Lei reformas d'Aman Allah se turtèron rapidament a una oposicion importanta que va alentir la modernizacion dau país. Neutre durant la Segonda Guèrra Mondiala, Afganistan venguèt rapidament un enjòc de la Guèrra Freja per lei Sovietics au nòrd e leis Estatsunidencs au sud. De mai, l'oposicion ai reformas demorèt fòrça importanta e la temptativa de democratizacion deis annadas 1960 empachèt leis autoritats de faciar una situacion economica malaisada. Aital, en 1973, un còp d'estat republican entraïnèt la casuda de la monarquia afgana.
D'efèct, en 1929 Aman Allah foguèt rebutat per un còp d'estat conservator. Après una guèrra civila, son parent Nader Khan capitèt de prendre lo poder e de venir rèi fins a son assassinat en 1933. Son fiu Mohammed Zaher Chah li succediguèt e demorèt neutre pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Pasmens, emai se lo país deguèt pas faciar lei consequéncias de combats, la retirada d'Índia dei Britanics entraïnèt una crisi economica grèva. Afganistan deguèt donc acceptar l'ajuda dei Sovietics e deis Estatsunidencs e lo país foguèt devesit entre doas zonas d'influéncias au nòrd e au sud. De mai, la maufisança de la màger part deis elèits a respèct dei reformas causèt lo blocatge economic dau país que poguèt pas aprofichar d'un biais eficaç leis ajudas sovietics e estatunidencs. En 1964, una Constitucion democratica creèt un Parlament mai leis eleccions confirmèron rapidament lo blocatge politic.
Lei recòltas marridas deis annadas 1970 e 1971 entraïnèron alora la fin de la monarquia. Un còp d'estat foguèt organizat per lo cosin dau rèi Sardar Mohammad Daud Khan. Obtenguèt lo sostèn dei Sovietics e capitèt de reversar lo poder en julhet de 1973. Assaièt alora de fondar un estat republican s'apielant sus la jovença formada dins de país occidentaus.
La revolucion comunista e l'intervencion sovietica[modificar | modificar la font]
L'estat republican capitèt pas a resòuvre la crisi dau país. Aquò entraïnèt, gràcias au sostèn sovietic, una unificacion de divèrsei partits de senèstra. Fòrça populars entre lei joves educats e de còps formats dins lei país desvolopats, aquelei partits sostenguèron lo còp d'estat comunista d'abriu de 1978. Un estat comunista se formèt alora e signèt en decembre un tractat d'amistat amb l'URSS.
Pasmens, lo regim comunista e sei reformas se turtèron rapidament ai mitans conservators d'Afganistan. Fòrça religiós, aquelei mitans organizèron de movements armats que menacèron lo govèrn centrau. A la fin de 1979, l'URSS mandèt donc un còrs expedicionari important en Afganistan per sostenir son aliat. Lei rasons dau mandadís d'aquela armada son encara mau conegudas. Regardavan problabament la proteccion dei Sovietics ja presents en Afganistan e la lucha còntra la creacion possibla d'un estat islamista capable de menaçar lo sud de l'URSS. Dich « Premiera Guèrra d'Afganistan », aqueu conflicte opausèt rapidament lei tropas de l'URSS e dau govèrn centrau de Kabol a una tièra de guerilhas sostengudas per Paquistan e leis Estats Units. En 1988-1989, lei Sovietics se retirèron e, en 1992, lo govèrn comunista de Kabol foguèt finalament reversat.
La presa dau poder per lei Taliban[modificar | modificar la font]
Après la partença dei Sovietics e la casuda dau regim comunista, lei movements de guerilha assaièron de formar un estat islamista. Pasmens, aquelei movements mau capitèron de partejar lo poder entre elei e una guèrra civila acomencèt entre lei venceires. Entre 1992 e 1993, divèrsei temptativas de negociacions mau capitèron e lei combats entraïnèron una division dau país entre « senhors de guèrra ».
A partir de 1994, lo movement islamista dei Talibans capitèt de renfòrçar sei posicions dins la region de Qandahar que venguèt la basa principala dau movement. Rapidament sostenguts per la populacion dau sud afgan, conquistèron pauc a pauc lo rèsta dau país e prenguèron oficialament lo poder en 1996 après la conquista de Kabol. Gràcias a una aplicacion estricta de la lèi islamica, capitèron de restablir l'òrdre mai seis avançadas entraïnèron una aliança quasi generala deis autrei movements, especialament aquelei deis etnias dau nòrd dau país, còntra elei en març de 1999. Pasmens, maugrat aquela union, lei Talibans contunièron d'avançar e ocupèron la màger part d'Afganistan en setembre de 2000.
La Segonda Guèrra d'Afganistan[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1990, lei Talibans deguèron faciar de criticas importantas per lo sostèn donat a certaneis islamistas coma Osama Ben Laden acusat per leis Estats Units de divèrseis atemptats còntra d'interès estatsunidencs : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc. Se debanèron quauqueis operacions de bombardaments aerians sus de camps d'entraïnaments sensa consequéncias pus importantas.
La situacion cambièt après leis atemptats dau 11 de setembre de 2001. Lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama bin Laden. Lei Talibans refusèron e preferiguèron de prepausar la reünion d'una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país mai lo govèrn taleb vouguèt de pròvas per consentir a una extradicion.
D'aqueu temps, lei premiers soudats americans arribèron dins la region. Lo 22, acomencèron d'operacions de reconoissença en Afganistan e lo 7 d'octòbre leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron una campanha de bombardament aerian que va entraïnar l'afondrament militar e politic dei Talibans en novembre e decembre de 2001. Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas representant la guerilha, lo rèi Zaher Chah, senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e leis Afgans exiliats en Iran signèron leis acòrds de Bonn per preparar l'organizacion d'un estat novèu. Ansin, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt foguèt adoptada. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï.
Pasmens, entre 2001 e 2005, lo movement dei Talibans capitèt de se reformar. Aprofichant lo sostèn dei populacions dau sud e la corrupcion fòrça importanta dau govèrn centrau, capitèt de formar una guerilha poderosa capabla de s'opausar ai fòrças de l'OTAN. Per faciar aquela menaça, l'Aliança Atlantica aumentèt lo nombre de sei tropas e son ajuda ais autoritats afganas. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt de vencre la guerilha e leis esfòrçs de desvolopament e d'ajuda economics se turtèron a la corrupcion locala. Ansin, au començament deis annadas 2010, leis Estatsunidencs e seis aliats acomencèron de quitar lo país e d'encoratjar un procès de negociacions entre Talibans e govèrn centrau per acabar la guèrra e exclure leis islamistas pus radicaus dau poder.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Afganistan es una republica islamica presidenciala que seis institucions son definidas per una constitucion adoptada en 2004. Aplica lo principi de la separacion dei poders e sa legislacion s'inspira magerament dei principis de l'islam. Pasmens, abòrd de factors limitan son foncionament vertadier.
Lo premier es la contuniacion de la guèrra còntra lei Taliban e seis aliats. Aquò sapa l'autoritat dau govèrn, especialament dins lei províncias meridionalas onte lei Taliban contraròtlan certanei regions e i an installat d'institucions parallèlas. L'ajuda de la Coalicion internacionala menada per leis Estats Units permet de tenir lei zònas pus importantas coma lei vilas ò leis axes de comunicacion mai lei zònas ruralas ò mens pobladas son pus malaisadas d'ocupar d'un biais permanent. Lei combats dirècts son rars ò limitats mai l'insureccion es capabla d'agarrir seis advèrsaris especialament lòng dei rotas gràcias a l'utilizacion de minas.
Lo segond factor major que limita l'influéncia dau govèrn es l'existéncia d'un nombre important de senhors de guèrrra. Son de còps a la tèsta d'estats parallèls qu'an d'impòsts e de fòrças militaras pròprias. Una partida importanta ocupa tanben de pòstes oficiau au sen de l'administracion coma governador ò au sen dau govèrn coma ministre. Aquò permet au govèrn de s'assegurar son sostèn mai legitima lo poder locau dau senhor de guèrra. Enfin, aquelei senhors an sovent una basa etnica e mai d'un foncionari ò un soudat de la mema etnia li es fidèu, ço que demenís encara l'autoritat dau govèrn.
Lo tresen factor es la manca ò l'absència de mejans d'accion per lo govèrn. D'efècte, maugrat de mejans importants, lo govèrn a totjorn pas de servicis estatics desvolopats. A donc quasiment ges de mejans d'intervencion dirècte franc dei capacitats fornidas localament per d'ONG, de senhors de guèrra aliats ò lei fòrças de la Coalicion internacionala.
Enfin, la corrupcion fòrça importanta de tota l'economia e l'administracion dau país limita mai l'influéncia e la legitimitat dau govèrn centrau. Encoratjada per leis efèctes dau conflicte, de l'importància dei senhors de guèrra e dei feblessas de l'estat, aquela corrupcion renfòrça aquelei problemas en limitant enciara lei possibilitats d'intervencion dau govèrn. Per exemple, mai d'una ONG chausiguèt d'organizar esperela seis invèstiments per pas pèrdre de somas tròp importantas entre divèrseis intermediaris. Pasmens, dins aqueu cas, lo resultat de l'invèstiment demora sota lo contraròtle de l'ONG e lo govèrn pòu pas l'aprofichar per estendre sei capacitats. Ansin, maugrat dètz annadas de guèrra e d'invèstiments fòrça importants de la comunautat internacionala, l'influéncia dirècta dau govèrn s'estendiá en 2012 solament sus Kabol e son relarg.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo president de la republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es elegit, ambé dos vicepresidents, au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Noma ambé l'aprobacion dau Parlament lei ministres e lei governadors dei províncias. Lo Parlament a pas lo poder per reversar lo govèrn. Coma cap dau govèrn, lo president a de capacitats importantas d'iniciativas legislativas que pòu adoptar de decisions solament ambé un vòte d'aprobacion dau Parlament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament compausat de doas chambras :
- la Chambra dau Pòble es formada de 249 deputats elegits au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Cada província es representada per un deputat minimom mai un nombre suplementari dependent de sa populacion. 64 sètis son reservats ai fremas. Es cargada de discutir e de votar lei lèis e de ratificar lei decisions presidencialas.
- la Chambra deis Ancians es formada de 102 membres (22 sètis reservats ai fremas). Un tèrç es nomat per lo president, un tèrç es elegit per lei conseus provínciaus e un tèrç es teoricament[4] elegit per lei conseus de districtes. Es cargar de conselhar lo president e a pauc de ròtle sus lo procès legislatiu. Pasmens, a un drech de vetò sus certanei decisions.
Per lei decisions pus importantas coma certanei revisions de la constitucion ò la ratificacion dei tractats internacionaus majors, lo president pòu tanben reünir la loya jirga qu'es una assemblada larga dei caps tradicionaus dau país.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es tengut per una Cort Suprèma que sei membres son nomats per lo president e confirmats per lo Parlament. Lo sistèma inferior es devesit entre de brancas especialazadas. Lei principalei s'ocupan deis afaires criminaus, civius, religiós, administratius e dei drechs dau trabalh ò de la familha.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
En causa de son istòria agitada, Afganistan aguèt abòrd de drapèus dins lo corrent dei sègles XX e XXI. Lo drapèu actuau foguèt adoptat en 2004 a partir dau drapèu utilizat per lo govèrn provisòri en 2002. Mescla divèrsei lei colors e lei simbòls d'unei drapèus pus ancians. Lo negre representa l'independéncia dau país dins lo corrent dau sègle XIX. Lo roge representa la lucha per l'independéncia dins lo corrent dau sègle XX e lo vèrd sa capitada. L'emblèm es un simbòl tradicionau d'Afganistan compausat d'una mosqueta. Enfin, la frasa es la chahada musulmana. Aqueu simbòl e la chahada forman tanben lo blason afgan.
L'imne nacionau foguèt adoptat en 2006. Es dich Milli Tharana es foguèt escrich per Abdul Bari Jahani. Enfin, la devisa nacionala afgana es « Allah es grand. I a pas d'autre dieu qu'Allah e Maomet es son profèta ».
-
Drapèu adoptat per la Republica Islamica d'Afganistan en 2002.
-
-
-
-
-
-
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Afganistan es devesit en províncias que son compausadas de districtes. En 2013, i aviá 34 províncias e 398 districtes. Son dirigidas per un governador nomat per lo president e an de conseus locaus elegits dotats de certanei poders, en particular l'eleccion dei membres de la Chambra deis Ancians.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Lo govèrn centrau afgan fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e a fa una demanda per integrar l'OMC. En causa de la guèrra còntra lei Taliban, es fòrça pròche deis Estats Units que sei fòrças forman la màger part deis efectius de la Coalicion internacionala cargada de lo sostenir. Lo país assaia tanben de desvolopar de relacions corrèctas ambé leis aliats principaus de Washington coma lo Reiaume Unit, França ò Alemanha.
A respèct de sei vesins, a de relacions malaisadas ambé Paquistan, sospichat de sostenir lei Taliban ò d'assotar sei basas dins lei montanhas lòng de la frontiera comuna. Pasmens, Islamabad demora lo premier partenari comerciau de Kabol. Lei relacions ambé leis autrei país vesins son mai bònas, especialament amb Iran, desirós de protegir la minoritat chiista d'Afganistan e de luchar còntra lo trafèc d'òpi, e ambé China e Índia, desirosas de participar a l'esplecha economica dei ressorsas naturalas dau país.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2012, lei fòrças armadas afganas alinhavan 200 000 òmes amb un budget de 11,6 miliards de dolars magerament pagat per seis aliats estrangiers. Son objectiu es d'agantar 240 000 òmes en 2013. Fondada après la casuda dau regime dei Taliban, aquela armada es totjorn en formacion e seis armaments en cors d'aquisicion. Aqueleis equipaments son de premiera ò de segonda generacions e eissidas de país occidentaus e ex-sovietics. Foguèt cargada de luchar còntra l'insureccion, inicialament dins lei zònas suavas mai dèu pauc a pauc assumir la totalitat deis operacions fins au retirament dei tropas estrangieras (previst a l'ora d'ara en 2014).
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Afganistan
L'economia d'Afganistan es caracterizada dempuei lo començament dau sègle XXI per un creissença e un dinamisme importants maugrat la guèrra quasi permanenta començada en 1978-1979, una corrupcion fòrça estenduda e de conflictes lòng de la frontiera ambé Paquistan còntra de guerilhas ò de traficants de tota mena (en particular d'òpi). Lo fondament principau d'aquela expansion es l'ajuda deis institucions internacionalas e deis Estats Units ambé l'injeccion de 26,8 miliards de dolars dins l'economia afgana entre 2001 e 2007.
Pasmens, en despiech d'aqueu sostèn d'importància, Afganistan demora un país fòrça paure e pauc desvolopat que dèu faciar de questions importantas. De'n premier, son PIB es bas (19,9 miliards en 2012) siá 640 $/ab. Existís tanben de dificultats suplementàrias coma una importanta economia esconduda liada au trafec de dròga, especialament d'òpi e de produchs derivats de canebe qu'Afganistan es lo premier productor mondiau. De mai, lo nivèu de corrupcion au sen dei divèrseis administracions es tant important qu'una part non negligibla de l'ajuda internacionala es en realitat tremarchada au profiech dei caps locaus, dei guerilhas ò dei senhors de guèrra. Enfin, mai d'un invèstiment es realizat dirèctament per de companhiás estrangieras sensa supervision que l'estat que sei mejans son tròp limitats per contraròtlar l'activitat economica. Ansin, aquel invèstiment se fa localament e permet pas lo desvolopament dei servicis de l'estat que son quasi inexistent sus la màger part dau territòri.
Fòra lo sector de dròga, lei partenaris economics principaus dau país son Paquistan, Índia, Tatgiquistan, leis Estats Units d'America, Russia, China e Alemanha. Afganistan exporta de produchs agricòlas e de produchs eissits de l'industria leugiera (subretot tèxtila) e importa de manjar, de produchs petroliers, de tèxtils e de produchs eissits de l'industria pesuca (maquina otís... etc.).
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, l'agricultura afgana èra lo centre de l'economia dau país. Fòra lo sector de la produccion de pavòt, representava 78,6% de la man d'òbra e 20% dau PIB. A la fin deis annadas 1990 e au començament deis annadas 2000, un periòde de secaressa entraïnèt de destruccions importantas dei recòltas, especialament dins lei zònas non aigadas, e una demenicion de la produccion. Entraïnèt tanben una reorientacion de la produccion que priviligièt d'ara endavant lei culturas de subsistància (blat, fruch, moton...) maugrat lo mantenement de culturas destinadas a l'industria tèxtila (coton...). D'autra part, ambé lo començament de la Segonda Guèrra d'Afganistan en 2001, se desvolopèt tornarmai la produccion de pavòt per l'industria de produccion d'òpi. Aquela cultura permet ai païsans d'aumentar sei revenguts e es tolerada ò encoratjada per lei Taliban, la Coalicion e lei senhors de guèrra.
En fòra de l'agricultura, Afganistan tèn tanben de ressorsas naturalas fòrça importantas. Son esplecha es encara limitada per lo conflicte e la manca de seguritat. Pasmens, lo país a de resèrvas d'idrocarburs (petròli, gas e carbon) ò de metaus importants (fèrre, coire, liti...) que representan un potenciau de desvolopament.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector segondari representava 25,6% dau PIB e 5,7% de la populacion activa. En causa d'annadas de guèrra, es limitat a la produccion leugiera e a l'industria d'òpi. Pasmens, ambé la creissença possibla de l'esplecha miniera dei ressorsas naturalas afganas, a un potenciau de desvolopament important. A l'ora d'ara, la premiera industria oficiala dau país es l'industria tèxtila, especialament la teissedura de tapís qu'es lo premier produch d'exportacion dau país.
Dins aquò, segon d'estimacions de l'ONU e deis Estats Units, l'industria de la dròga a una importància fòrça superiora e seriá la premiera fònt vertadiera d'exportacion de l'economia afgana. D'efècte, maugrat lei dificultats d'estimar la valor d'aquela mena d'economia esconduda, Afganistan es lo premier país productor de pavòt e de canebe. En 2005, s'estimèt qu'aquela industria representava un tèrç dau PIB afgan e implicava doas milions de personas (païsans, traficants, oficiaus corromputs...).
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari afgan representava 54,4% dau PIB e 15,7% de la man d'òbra. Es magerament basat sus lo comèrci e leis activitats informalas. Conoís un desvolopament important maugrat de dificultats liadas a la corrupcion e a l'afondrament dei mejans de l'estat per assegurar l'òrdre e la lèi. En particular, dèu faciar l'instauracion regulara de taxas interioras decididas per lei senhors de guèrra per intrar sus son territòri.
Cultura[modificar | modificar la font]
Afganistan a una tradicion culturala lònga e rica en causa de sa posicion de crosiera lòng deis ancians axes comerciaus asiatics, de la preséncia d'un nombre gròs de pòbles diferents sus son territòri e de son apartenéncia d'uneis estats importants. Aquò a per consequéncia l'existéncia d'un patrimòni arquitectura de remarca que sei vestigis pus vièlhs datan de l'Antiquitat. Maugrat de destruccions importantas causadas per lei conflictes, lo govèrn assaia de restaurar una partida d'aqueleis obratges per desvolopar lo torisme. En fòra de l'arquitectura, existís tanben una literatura, en partida orala e influénciada per Pèrsia, que sa forma principala es la poesia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 (en) CIA World Fact Book, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html
- ↑ Leis estimacions sus lo nombre de locutors dau pachtó son fòrça malaisadas car lei regions sud dau país son lo teatre centrau de la Segonda Guèrra d'Afganistan. Ansin, una partida d'aquelei locutors son pas recensats dempuei d'annadas.
- ↑ (en) Country Profile : Afghanistan, Library of Congress, 2005, [1].
- ↑ En 2013, lo conflicte en cors a empachat lo debanament d'aqueleis eleccions. Solament dos tèrç dei sètis èran donc ocupats.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Volapük
Lo volapük es una lenga artificiala, creada en 1879–1880 per un capelan catolic Johann Martin Schleyer. Schleyer, de Baden en Alemanha, pensava que Dieu li aviá demandat dins un sòmi de crear una lenga internacionala. De convencions de volapük se debanèron en 1884 (a Friedrichshafen), en 1887 (a Munic) e en 1889 (a París). Las doas primièras convencions fasián servir l'alemand mentre que dins la darrièra conferéncia s'empleguèt lo volapük. La lenga s'espandiguèt pro rapidament, en 1889 s'estima que i aviá 283 clubs, 25 periodics en o a prepaus del volapük, e 316 textbooks dins 25 lengas. Uèi pr'aquò demòran pas qu'entre 20 e 30 locutors de volapük dins lo mond entièr. Pendent la fin del sègle XIX e la debuta del XX foguèt clarament remplaçat lo volapük per de lengas mai aisidas d'aprendre, coma per exemple l'esperanto e lo Latino Sine Flexione. La basa del volapük es lengas germanicas.
Ortografia[modificar]
Mèfi: ä, ö e ü sovent son escriches ay, oy e uy respectivament (coma dins l'ortografia alternativa alemanda de ae, oe, ue).


text:
Mate
Lo mate o chimarrão (en portugués) qu'ei un béver tradicionau de Paraguai, Uruguai e Argentina e deu sud de Brasil. Qu'ei adobat per infusion de la huelhas (aperadas yerba mate en castelhan) d'un arbo aperat Ilex paraguyensis, qui son trencadas, e qui èran utilizadas dejà abans la conquesta espanhòu peus indians guaranís. Aquestas huelhas que son hicadas dens ua cuja (aperada tanben mate ) on òm hè colar aiga cauta qui ei filtrada au mejan d'un calamet (aperat bombilla en castelhan e bomba en portugués) e provesit d'un filtre au son cap qui entra en contacte dab las huelhas.
Somari
Preparacion[modificar | modificar la font]
Adobament de la cuja[modificar | modificar la font]
Lo biais mei ortodòxe de preparar lo mate qu'ei dens ua cuja : qu'ei la mòda mei tradicionau e tanben la cuja que contribueish au gost deu mate. Abans de poder estar utilizada la cuja que deu estar adobada ; adpbar ua cuja que vòu díser la plear au tres quart dab mate puish acabar de la plear dab aiga e esperar 24 òras abans de la vueitar e deishar secar.
Sonque la cujan be son adobadas. Los mates de hustas que's coishirén dab un tau tractament e los mates de materiaus artifuaus (plastic, metau o porcelana) non pòden pas absorbar los elements deu mate.
Preparacion[modificar | modificar la font]
Cuja e bombilla[modificar | modificar la font]
La cuja (o aute recipient) qu'ei pleat aus tres quart dab mate. Puish, en lo bèth tapoar dab la pauma de la man, qu'ei segotit entà atau eliminar la prova deu mate qui produseish un gost desagradiu. Aquesta prova que's pausa sus la man e qu'ei eliminada.
Après òm inclina lo niveu deu mate den la cuja on e's vèrsa aiga tèbia dinc au som deus tròç de huelha de mate ; lo mate, atau, qu'absorba l'aiga e qu'en.hla e que's pòt alavetz intrudúser la bombilla (shens aquò har, lo bombilla que's tapoa).
Fin finala, que's pòt barrejar l'aiga.
A cada etapa que cau avisà's que lo mate qu'ei ua bevuda mes tanben ua tinta qui pòt plapar definitivament las pelhas.
Lo mate dens la literatura occitana[modificar | modificar la font]
Lo mate qu'ei mentavut dens lo lexic hornit en cap d'òbra dens Vita Vitanta Miquèu de Camelat e mei precisament dens lo son raconte Lo qui ei de Lavedan qui conta l'emigracion d'un lavedanés en Argentina : " [...] puish au lòc deu pinton que caló béver mate" [1]
- ↑ Bite - Bitante. Bilhèra : Escole Gastoû Febus, 1971. Paja 109


text:
Helstroff
Helstroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De l'anciana província de Lorraine e del Luxemborg ; #èsser aquerits pauc a pauc pel comte de Boulay.
En fasent partida de la exclave de Raville, Helstroff a amassat al reialme de França dempuèi 1769, quand a cedit pel Àustria.
Dépendait de l'ancienne province de Lorraine et du Luxembourg ; fut acquis peu à peu par le comte de Boulay.
Faisant partie de l'exclave de Raville, Helstroff est réuni au royaume de France depuis 1769, lorsqu'il est cédé par l'Autriche.


text:
158
Frédéric Mistral ilustre e descouneigu
Pèr la Fe di Biòu e l’Amour de la lengo
Trilougìo prouvençalo n° 2 de Roubert Aprin
Nivous et esclargidos
Nivous et esclargidos
Vaqui un libretoun de pouèmo, un de mai dirés? Noun. Es de pouèmo que nous arribon d’en Ceveno e qu’un ome, tras que couneigu dóu tèms qu’èro courrespoundènt loucau dóu quoutidian marsihés Le Provençal, avié escri dins la lengo de soun brès : lou cevenòu. Ié disien Paul Deleuze, es de dire Pau de l’Éuse (1911-1994). Èro nascu à Porto, avié fa carriero dins l‘ensignamen e èro devengu lou direitour dóu coulège de Ginoulha. Escriguè de pouèmo en cevenòu, dins la grafìo mistralenco asatado à soun parla. Es Ive Gourgaud, lou Raïoulet de Sant-Martin de Valgalgo, que lis a recampa. Se n’en voulès un escapouloun, vaqui la debuto de Iéu! parlé patoues...! : - Ero fièro ‘n Chambourigau - De Bello Pouïlo à Pont de Rastel - Campejavé moun troupéu - E vers dets ouros fasié cau! Avièi set! Tiravé ‘no lengo séco - Coumo ‘n luser souto ‘n léco! Lou recuei porge 27 pouèmo en lengo raïolo emé coume titre, en respetant l’autour, Nivous et esclargidos. Es lou testimòni d’un tèms, pas trop liuenchen, que la lengo nostro èro bèn vivènto dins li serre cevenòu, d’un tèms que lou mounde travaiavon si castagnié e se regalavon de clinton. Se parlavo naturalamen e noun coume dins li libre di nouvèu gramatician. Fai mestié, pèr tóuti, de tasta e de saboura aquest parla tant proche dóu prouvençau roudanen.
1087071


text:
Vars (Auts Aups)
Vars[1] (Vars en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vars es una comuna alpestre situaa sus l'ais #que connècta las municipalitats de Guillestre e de Barcelonnette, pel caulet de Vars a 2 108 m. De la nautor del caulet, en gardant cap al sud, es possible de distinguir las gargamèlas de la Ubaye.
La municipalitat a compausat de quatre caserius : Sant-Marcelin (altitud : 1 500 m), Sant-Ostal (altitud : 1 650 m), Santa-Catherine (altitud : 1 750 m) e Las Claux. Aquel darrièr caseriu, #que constituissi la cœur de la station d'esquí actual, se escalona entre 1 800 m e 1 950 m.
Vars Se situa a las pòrtas del Parc natural regional del Queyras. Una part de la municipalitat, la resèrva del Val de Escreins, una de las primièras resèrvas municipalas de França creada l'an 1964, a #èsser integrada al parc dempuèi la siá creacion l'an 1977 fins en 2010.
A 3 385 m d'altitud, la Fan Sancte es lo ponch culminant de la comuna.
Vars Constituissi, amb Risoul, lo domeni del Bòsc Blanc entre 1 650 m e 2 780 m d'altitud. Aquel domeni compta aperaquí 180 quilomètres de pistas, mai de 100 pistas e aperaquí 55 remontadas mecanicas #que 1 télécabine, 1 télépulsé e 7 télésièges débrayables.
Vars est une commune alpestre située sur l'axe qui relie les communes de Guillestre et de Barcelonnette, par le col de Vars à 2 108 m. Du haut du col, en regardant vers le sud, il est possible de distinguer les gorges de l'Ubaye.
La commune est composée de quatre hameaux : Saint-Marcelin (altitude : 1 500 m), Sainte-Marie (altitude : 1 650 m), Sainte-Catherine (altitude : 1 750 m) et Les Claux. Ce dernier hameau, qui constitue le cœur de la station de ski actuelle, s'étage entre 1 800 m et 1 950 m.
Vars se situe aux portes du Parc naturel régional du Queyras. Une partie de la commune, la réserve du Val d'Escreins, une des premières réserves municipales de France créée en 1964, a été intégrée au parc depuis sa création en 1977 jusqu'en 2010.
À 3 385 m d'altitude, la Font Sancte est le point culminant de la commune.
Vars constitue, avec Risoul, le domaine de la Forêt Blanche entre 1 650 m et 2 780 m d'altitude. Ce domaine compte environ 180 kilomètres de pistes, plus de 100 pistes et environ 55 remontées mécaniques dont 1 télécabine, 1 télépulsé et 7 télésièges débrayables.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Marcellin n'es lo vilatge mai ancian de la comuna. S'i practicava principalament d'activitats pastoralas #qu'an majoritaierment desaparegut en benefici d'activitats touristiques. Las activitats pastoralas demòran totjorn, principalament sul flanc sud als environs de Santa-Catherine. La municipalitat s'es de contunh estenduda cap a Sant-Ostal e Santa-Catherine. Es a partir d'aquel primièr masatge #qu'an #èsser bastidas las primièras remontadas mecanicas e los primièrs otèls, creats per la majoritat en los ancians chalets. Fin finala, a partir de 1962, Los Claux an #èsser bastits a l'entorn activitats esportiuas e principalament de l'esquí aupin. Uèi, los pòbles istorics se desvolòpan pas mai en benefici dels Claux #que contunha lo sieu creissement cap al caulet.
Una de las nombrosas teorias sul passatge dels Alpes per Hannibal anóncia que la siá armada e los sieus elefants de combat serián passats lo caulet de Vars, en 218 av. J.-C.. Las mai recentas investigacions descrivon uèi aquel passatge coma improbable, en benefici d'unas autras proposicions.
Del Modèl:Ier sègle av. J.-C. Fins als nòstres jorns, Vars rèsta un luòc de passatge en determinant entre la França e l'Itàlia. Aital, los sieus abitants veiràn s'i succedir de nombrosas batalhas. Los Sarrasins son caçats Anautitas Alpes al Sègle X. Las armadas de François Eer son passats pel caulet de Vars per atacar lo Itàlia e ganhar la batalha de Marignan l'an 1515.
A la fin de meteis sègle, lo pòrti de Lesdiguières, futur connétable de França jol regna de Henri IV, i bat lo pòrti de Savoie #que se resòlv a batre en jubilacion. Al cors dels sègles, la vallée serà de divèrsas fes incendiada en représailles per las armadas del pòrti de Savoie. Los Vaudois de contunh las protestants, #que la preséncia n'es fòrça importanta, auràn assetjat fins a la XIXen sègle amb lo restabliment de la libertat de culte.
Saint-Marcellin est le village le plus ancien de la commune. On y pratiquait principalement des activités pastorales qui ont majoritaierment disparu au profit d'activités touristiques. Les activités pastorales demeurent toujours, principalement sur le flanc sud aux environs de Sainte-Catherine. La commune s'est ensuite étendue vers Sainte-Marie et Sainte-Catherine. C'est à partir de ce premier hameau qu'ont été construites les premières remontées mécaniques et les premiers hôtels, créés pour la plupart dans les anciens chalets. Enfin, à partir de 1962, Les Claux ont été construits autour des activités sportives et principalement du ski alpin. Aujourd'hui, les villages historiques ne se développent plus au profit des Claux qui continue sa croissance vers le col.
Une des nombreuses théories sur le passage des Alpes par Hannibal avance que son armée et ses éléphants de combat seraient passé le col de Vars, en 218 av. J.-C.. Les plus récentes recherches décrivent aujourd'hui ce passage comme improbable, au profit d'autres propositions.
Du Modèl:Ier siècle av. J.-C. jusqu'à nos jours, Vars reste un lieu de passage déterminant entre la France et l'Italie. Ainsi, ses habitants verront s'y succéder de nombreuses batailles. Les Sarrasins sont chassés des Hautes Alpes au Sègle X. Les armées de François Ier sont passées par le col de Vars pour attaquer l'Italie et gagner la bataille de Marignan en 1515.
À la fin de même siècle, le duc de Lesdiguières, futur connétable de France sous le règne d'Henri IV, y bat le duc de Savoie qui se résout à battre en retraite. Au cours des siècles, la vallée sera plusieurs fois incendiée en représailles par les armées du duc de Savoie. Les Vaudois puis les protestants, dont la présence est très importante, seront persécutés jusqu’au XIXen siècle avec le rétablissement de la liberté de culte.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Lo blòg deu Joan
Lo plaser infinit de perpensar e d'escríver en lenga gascona.
dimarts, 3 juny de 2014
Navèra mapa de las regions: decepcion
Com d’auts, qu’avi saunejat a l’oportunitat auherida per aquera revision administrativa, de reunir tots los país gascons laguens ua soleta entitat administrativa en bèth fusionar Aquitània e Mieijorn-Pirenèus. Que signèi la peticion en aqueth sens. Lo projècte presidenciau qu’ei diferent. Que lo Baish e lo Haut Lengadòcs e’s tròben reunits dab la fusion de Mieijorn-Pirenèus dab Lengadòc Rosselhon, aquò que’m sembla plan. Los gascons n’an pas avut aquera sòrta. La partida gascona de Mieijorn-Pirenèus que’s trobarà diluida laguens un gran ensemble occitan majoritàriament lengadocian. E, çò de sordeish, ua frontèra administrativa que continuaré de dividir Armanhac en dus tròç, de separar la Gasconha landesa de la Gasconha interiora e Bigòrra de Bearn. Lo maine lingüistic gascon que demoraré dividit. Que haré dòu, que tròbi jo.
Non sèi pas se i a enqüèra quauques possibilitats d'obtiéner la fusion d' Aquitània dab la region Mieijorn-Pirenèus(la de uei o, miélher, la deu futur, mei grana). Se non, que poderam sajar de nse consolar en imaginar la cultura gascona que poderà continuar d’arrecéber subvencions de duas regions en lòc de juste ua. Pòca consolacion, la vertat.
dimecres, 28 maig de 2014
Resultat
Los partits anti-UE qu'an aprofieitat de la multiplication de las listas qui afavoriza la dispersion deus vòts. De tot biaish, entà governar, au candidat deu partit relativament majoritari, lo PPE, que'u harà besonh ua aliança, quitament dab los socialistas. La necessitat d'alianças qu'ei ua conseqüéncia normau deu sistèma proporcionau de votacion. La prumèra pròva de democràcia, que l'auram - o non- dab la nominacion deu cap de govèrn europèu. Que seré un maishant signe se la causida democratica deus votaires europèus n'estosse pas arrespectada.
dijous, 22 maig de 2014
Question de perspectiva e de prioritat.
« …E tròbi que degalhas ton talent e ta fòrça de trabalh. M'agrada ton blòg, m'agrada lo trabalh que fas dins lo terren de l'etimologia. Mas en luòga de questionar los catalans, los referencialistas... podriás trabalhar per la reconeissença de la lenga occitana en Occitània. »
Lo mot "degalhar", no'u coneishèvi pas, que m’a calut cercà’u en horucar per las pajas deus mens diccionaris. E que l’èi trobat en diccionaris d'occitan non-gascon. N’ei pas briga un mot deu lexic gascon, aqueth (que me’ n dobtavi). N’ei pas ua critica, e ! Pas sonque ua observacion.
Tribalhar per la reconeishença de la lenga occitana en Occitània, qu'ac harèi de bon grat un còp qu’ajam obtienuda la reconeishença de la lenga gascona en Gasconha, en Catalonha e pertot aulhors en aqueth planeta. Question de perspectiva e de prioritat.
dimecres, 21 maig de 2014
Tornat
dimecres, 23 abril de 2014
L'independéncia de Catalonha.
Com a europèu, prumèr. Se Catalonha s’independentiza, que caleré que pogosse demorar membre normau de l'Union Europèa, çò qui non sembla pas estar possible segon las autoritats de Brussèlas. La perspectiva d’ua enclava non-UE sus la rota de Salses tà Guardamar, dab lo retorn d’ua frontèra fisica au Pertús e l'aparicion d' ua dusau mei au sud, provocant retencions shens fin com las que conegom enqüèra pòc temps a, que seré shens nat dobte la marca d’un retrocès qui complicaré la vita deus ciutadans d’aquera euroregion, e pas sonque deus pròpis catalans. Qu’ei pecat los catalans qu'ajan trigat tant de sègles tà questionar la lor ispanitat. Uei lo dia, qu’ei un pòc tard, ara qu’Espanha hè partida de l’UE. Ac agossen hèit abans d'entrar en l'Union, lo problèma no’s pausaré pas.
Com a gasconofòne preocupat per l'aviéner deu gascon, que’m pensi l’status-quo actuau qu’ei la mei bona escadença entau futur deu gascon en la Val d’Aran. En cas d’independéncia de Catalonha, qu’ei pòc probable los Aranés, qui non son pas briga catalans e n'an pas nat problèma dab la lor identitat espanhòla, que volhan arrejónher la republica catalana. Totun, demorar en Espanha shens l’empara catalana qu'arrisca hòrt d’accelerar l’extincion de l’aranés com a lenga vernaculara. E en cas de restacament d'Aran a la navèra republica, n’ei pas tanpòc segur qu’un Estat catalan independent, liberat de las suas confrontacions reivendicativas dab l'Estat espanhòu, e seré mei tendre envèrs l'excepcion aranesa que n'ac son los Estats francés, italian e espanhòu envèrs las lors pròpias minoritats occitanas respectivas. No's cau pas desbrembar lo mau comun que vien deu denominator comun: l'Estat.
dissabte, 5 abril de 2014
Estatisticas: repoblament d'Espanha per gascons au començament deu sègle 17 (Marco de Guadalajara, citat per Joan Martinis).
Sus la preséncia gascona e, mei generaument, francesa, a la Corona d' Aragon e particular(a)ment per las tèrras valencianas, que vs' arrecomandi la lectura deu libe Valéncia tèrra d'òc, escriut (en valencian) per En Joan Martinis. Aqueth obratge, hòrt interessant, qu'ei descargable a gratis.
dilluns, 31 març de 2014
Mots gascons: abalòt, abarrotar; mots catalans: avalot, abarrotar.
Hens aquera lista, qu'estimi, a vista de nas, la proporcion de mots absents deu lexic deu lengadocian segon lo diccionari de J. Ubaud, a quinze - vint per cent. Au debut d'aquera lista de mots non-lengadocians , qui i tròbi abalòt (grafia de Per Noste) , qui Eric Gonzales recomanda, dab arguments deus bons, d'escríver avalòt. Aqueth mot qu'ei un catalanisme (avalot en catalan). Abalòt, segon Palay, que significa simplament atropament, rencontre de dus grops e abalotà's que vòu díser màve's tà formar un atropament.
Un aute mot desconeishut deu lexic occitan non-gascon qu'ei abarrotar. No'u trobaratz pas hens lo diccionari de Mistral, pas mei que abalòt. Aqueth mot abarrotar que m'a interessat pr'amor que'u trobam tanben en catalan e en las lengas iberoromanicas, totun dab significacions plan distintas de la deu mot gascon. Especificament en gascon, abarrotar que vòu díser bastonejar, perseguir en bastonejar. Abarrotà's que vòu díser patacà's a còps de barròt, de bastòrra. Lo mot abarrotar qu'ei construsit a partir de barròt, derivat afixat de barra qui, en gascon, e pòt designar ua sòrta de baston. Un barròt, especificament en gascon, que designa ua traca de bastòrra. Que's cau avisà's de que lo quite mot baston e pausa un problèma semantic en gascon, pr'amor deu risc de confusion dab un omonime baston de significat completament diferent. Lo mot baston qu'ei un gasconisme qui designa un pielat de palhas, gèrbas secas, tojas, heuç, qui serveish de sostratge. L'etimologia d'aqueth dusau mot baston que vien de basta, un gasconisme tà designar plantas com la toja, emplegadas d'autscòps com a sostratge entau bestiar. De la medisha manèira, que i a dus vèrbes bastoar en gascon. Lo prumèr, uei lo dia extint o guaireben extint, qu'ei l'equivalent gascon regular deu mot de formacion onguesa bastonar, aqueth darrèr mot qu'ei absent du diccionari de Palay. Totun, lo gascon qu'a conservat lo substantiu bastoada qui'n deriva (en occitan e en catalan: bastonada). Lo segon vèrbe bastoar que vau diser har (a)bastons, qu'ei a díser tribalhar en dalhar e amassar los vegetaus tà poder har lo sostratge . En gascon, lo bastoar qu'ei lo lòc on i creishen gèrbas o tojas. Jo que supausi qu'ei aquera possibilitat de confusion enter aqueths dus mots baston qui va provocar l'emplec deus mots barra e barròt en lòc de baston e l'extincion deu vèrbe bastoar com a sinonime de bastonejar, au profieit deu son aute sinonime abarrotar. En catalan com en gascon, lo vèrbe ongués bastonar n'existeish pas, enqüèra que i trobam bastonada e, en gascon, bastoada. Per contra, lo gascon com lo catalan qu'an lo mot bastonejar, de formacion clarament non-gascona (en espanhòu: bastonear).
Dongas lo mot abarrotar que permet d'arrevirar en gascon lo mot occitan non-gascon bastonar, desconeishut en gascon. En catalan, lo mot abarrotar, de medisha etimologia, n'a pas briga la significacion deu mot gascon. Atau que nse'n ditz lo GDLC:
(De barrote).
Qu'arretrobam las definicions 1 a 5 dab lo mot abarrotar en portugués. Com s'ac pòt véder, abarrotar en catalan, espanhòu e portugués n'a pas briga la significacion deu mot gascon, a maudespieit de la concordança perfèita de fòrma. Aquerò que s'explica per la diferéncia semantica enter lo mot gascon barròt e los mots barrot o barrote en las lengas de la peninsula. En las lengas vesias, barra non significa pas briga baston, qu'a meilèu lo significat deu mot francés barre. Abarrotar dab la significacion de l'occitan non-gascon bastonar qu'ei un gasconisme vertadèr, gessit de la substitucion deu mot baston, ambigú en gascon, per derivats de barra. Un aute mot probablament derivat de barra qu'ei barrica, gasconisme de la tecnologia viticòla adoptat per totas las lengas vesias, en particular peu francés (barrique). Que i tornaram un aute còp.
dissabte, 29 març de 2014
Las banas de la mula.
diumenge, 23 març de 2014
La lenga e l'Estat
L'obstacle principau tà l'usatge deu gascon n'ei pas l'Estat. Qu'ei prumèr deu maine socioculturau: har deu nenet un gasconofòne qu'èra vist - a tòrt- com un andicap tà l'escolarizacion, puish que l'escòla n'acceptava sonque lo parlar de la Republica, qu'ei a diser lo francés. E puish parlar francés qu'èra considerat com a signe de modernitat e de progrès sociau. Uei lo dia, l'obstacle màger qu'ei enlòc mei : qu'ei mei que mei cerebrau, neuronau: que demanda un tribalh personau, esfòrç deus grans tà reconstrusir un circuit neuronau gasconofòne en dehòra de la transmission mairau. Esfòrç e energia que hèn hrèita tà vàder gasconofòne. Totun qu'ei perfèitament possible de s'i escàder shens l'ajuda de l'Estat e shens l'escòla. Lo vòste servidor que'n pòt testimoniar. Non hèn pas hrèita cors de gascon tà apréner la lenga, jo n'ei seguit absoludament nat, pas mei que los locutors naturaus. Metòdes d'autoaprenedissatge com mejan de substitucion tà transméter la lenga, ahijuts ad utís linguistics de tot escantilh (diccionaris, gramaticas…) qu'existeishen mercés a l'equipa valenta de Per Noste, a l'Institut Biarnés e Gascon (Enstitut Biarnés e Gascoun), a l'Acadèmia Gascona (Academia gascona) de Baiona, a l'editor gasconofòne Eric Chaplain, a l'escrivan e lexicografe Pèir Morà e a un hum d'auts; e la lenga que comença d'estar plan vededera e audidera en particular per youtube (cercatz-i IEO65 o Ostau Comengés), que cau encoratjar lo tribalh exemplar de Nosauts de Bigòrra - IEO 65 e deth Ostau Comengés en aqueth maine, que'n sian felicitats e arregraciats! Qu'avem tanben la TV per internet qui'nse prepausa quauques videos tot en gascon (per fin!) . Que non mancan pas sonque la motivacion e la volontat de s'i escàder. Qu'ei aquò: parlar gascon uei lo dia qu'exigeish volontat e motivacion. Que s'ageish, a la hèita fin, com per tota lenga e a tot atge, de's crear de novo circuits neuronaus dedicats a la gasconofonia e aquò qu'exigeish un tribalh regular e seguit. Tà apréner a emplegar mots e idiomatismes, a har frasas com cau, que hè hrèita ua practica regulara, progressiva, shens tròp de dolor, ideaument quotidiana. Qu'ei l'unic mejan tà en·hortir aqueths circuits gasconofònes. Qu'ei plan aquò lo motiu d'aqueth blòg entau son autor : aproprià's lo gascon. E lo motor d'aqueth "brain building" que's ditz motivacion. Qu'ei la motivacion qui pòt assegurar un futur tà la lenga. E en abséncia de tota motivacion politica, de dòu har, sonque la motivacion de la gent que pòt compdar. La clau deu futur deu gascon qu'ei enter las mans deus quites gascons, e sonque d'eths.
diumenge, 16 març de 2014
Càuus, caua, gahús, tinhahús, soritz-cauva, chauve-souris.
Ja sabetz que deu mot galloromanic càuus (qui jo supausi d'origina celtica, *kàwos) que derivan los mots occitans còis e caús.
Aqueth mot celtic kàwos / càuus que constitueish la basa d'ua seria de mots qui'n derivan per afixacion: atau, dab -annos / -annus (qui jo supausi que representa ua evolucion tardiva de l'afixe augmentatiu gallés -amos correspondent au latin -imus, cf. en irlandés contemporanèu ana-, an- = hòrt, hèra): cauànnus, d'on vienen lo mot de lenga d'òil chouan, francés chat-huant, en santoniés chauan, passat en nòrd-gascon (chavan), breton kawann. Per la significacion de l'afixe, cf. gran duc per rapòrt a duc, petit duc. Dab lo sufix diminutiu -eta (d'origina celtica, tanben) la fòrma femenina de càuus, caua, que formè caueta (fr. chouette) e dab lo sufix despreciatiu -eca: cauèca, gauèca (fr. chevêche, oc. cavèca, gascon cauèca, gauèca, gavèca, chavèca etc). Los vascons qu'assimilèn lo mot celtic o vascoromanic cauèca, gauèca au basco gaueko, literaument: de la nueit. En basco, Gaueko qu'ei lo nom d'un personatge nueitau, sovent mauhasent, de la mitologia vasc(on)a, l'Esperit de la Nueit qui pòt demorar invisible o qui's pòt préner ahurs d'animaus inquietants, en particular lop, gahús, gavèca e tinhahús.
Lo celtic e/o galloromanic kàwos / càuus qu'ei probablament a l'origina deu mot basco gauhontz (en navarresolabordan: gauhuntz; en soletan: gauhüntz). Lo mot indoeuropèu kawos / càuus qu'ei estat interpretat peus vascons com compausat de duas sillabas, "gaw hos", "gaw hús" la dusau plan marcada per l'aspiracion de la h tà evitar a tot hòrt l'iatus, exactament com gahús en gascon. Lo prumèr element kau, gau que soa com nueit en basco (gau, gaue), lo segond element qu'ei estat alavetz assimilat a un mot basco hontz (varianta navarresolabordana: huntz, varianta soletana: hüntz), qui significa gèira e qui, per fòrça, s'a prengut un dusau significat: lo de gahús. En basco, gauhuntz e huntz (au sud: gauhontz, hontza ) que son sinonimes enter sí e que significan alavetz gahús. Notatz que lo mot accèpta las duas accentuacions en gascon com en lengadocian. L'accentuacion normau deu mot indoeuropèu que pòt estar conservada en gascon: guèhus, gàus, gàuus, càus, com còis en lengadocian. L'accentuacion que's pòt autanplan trobar inversada com a resultat de l'insisténcia tà copar l'iatus en tot sostiéner la dusau sillaba: gahús, caús, gaús, gohús, guehús cf. basco gauhuntz, lengadocian gabús, catalan gaús. La h, artefact fonic tipicament vascon, n'ei pas etimologica aquiu, qu'a precisament aqueth ròtle de marcar la dusau sillaba e d'evitar l'iatus, exactament com la b de gabús en lengadocian e la h de gauhuntz .
La relacion enter lo gascon gahús e lo basco gauhuntz, gauhüntz qu'ei evidenta: que s'ageish deu medish mot. Qu'avem vist lo mot en basco qu'ei estat interpretat a partir de kàwos o de gàus, gaús com un mot compausat de dus mots monosillabics: gau e huntz. Aqueth dusau mot nòrd-basco huntz, varianta soletana: hüntz, qu'a ua dobla significacion, la de gèira e la de gahús. Qu'ei a l'origina deu mot gascon "hus" qui trobam hens los mots d'ahur compausat tinhahús e tumahús qui son sinonimes de soritz-cauva. La natura de mot compausat de tinhahús qu'apareish pro clarament hens la fonetica de la grafia tignehùs (sic, que non tignahùs!) emplegada per Palay, e enqüèra mei clarament dab la grafia tigne-hus emplegada per Camelat e per Mistral. L'estructura de la locucion que's pòt comparar a la deu son sinonime ausèth-tinha. Aqueth hus que poiré estar a la basa de l'antroponime gascon Huzet : qu'ei a díser huset: aujami de nueit, enténer: taciturn, pòc sociable (cf. l'entrada tinhahús hens Palay). Quant au mot cauva, lo de soritz-cauva, qu'ei evidentament lo medish mot que lo francés chauve hens chauve-souris. Totun, en realitat, non s'ageish pas aquiu d'un derivat deu latin calvus, calva, la soritz-cauva n'ei pas briga... cauva. Aqueth mot cauva de soritz-cauva que deu resultar de l'evolucion de la fòrma femenina deu noste mot càuus: caua ( d'on derivan per afixacion caueta: fr. chouette, caueca : cavèca, gavèca etc) via l'adaptacion gascona deu mot compausat francés chauve-souris. En francés, a l'origina deu mot "chauve" (-souris) qu'arretrobam lo noste mot galloromanic caua, o lo son variant cauua /kaw wa/, exactament com en gascon lo mot cauüs (càuus) b'ei un variant de caüs (càus). D'aquera etimologia qu'atèstan las fòrmas valonas deu mot "chauve-souris": en valon, tinhahús que's ditz chawe-souri, escriut antigament cauwesoris (sègle XIII), segon lo CNRTL. Dongas, lo mot celtic puish galloromanic càuus, caua que devè designar a l'origina lo gahús en conformitat dab l'etimologia indoeuropèa deu mot (arradics i.-e. *kau = ausèth cridassèr) e puish, lo mot que's prengó lo sens mei generau d'aujami volaire nueitau, e en particular que va servir tà designar lo tinhahús. D'aulhors, b'ei plan lo significat deu mot gascon hus: aujami volaire nueitau! Adonc, que cau enténer lo mot chauve-souris com (ga)hús-murga, que non com murga cauva, e tot parièr en gascon dab soritz- cauva. D'aulhors, locaument en gascon, los quites mots caús e cauèca que pòden servir tà díser tinhahús, mentre las fòrmas gahús, gavèc, gavèca que son reservadas entaus rapinhaires nueitaus.
En francés, lo mot "cauus" que deishè de designar lo gahús, simplament pr'amor deus francs qui invadèn Gàllia. Que i arribèn dab lo lor mot caua, de medisha origina etimologia indoeuropèa que lo mot celtic, totun dab la significacion, en francic, de corvid (corbaish), que non la de gahús. Efectivament, lo mot chauve en francés qu'ei emplegat locaument tà designar la chauga segon lo CNRTL, çò qui confirma plan la filiacion caua > *cauwa >chauve. La chauga o chauca (lhèu de chauve x choucas) qu'ei unha espècia d'agraula pro rara peus país gascons, lo mot que deu estar un manlhèu d'òil. En gascon, lo quite mot cava (caua) que pòt locaument designar la quita agraula.


text:
Diane-Capelle
Diane-Capelle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antany trucat Capelle, lo vilatge i aguèt destruit e reconstruit per Diane de Dommartin, comtesse de Fontenoy e baronne de Fénétrange, futura marquise de Havré e nomenat aital en remerciement[1]. Lo vilatge serà de nòu dévasté pendent la Guèrra de Trenta Ans.
Kerprich-A los-Bòsques a #èsser desligat de Diane-e-Kerprich en 1984.
Jadis appelé Capelle, le village fut détruit et reconstruit par Diane de Dommartin, comtesse de Fontenoy et baronne de Fénétrange, future marquise d'Havré et nommé ainsi en remerciement[2]. Le village sera de nouveau dévasté pendant la Guerre de Trente Ans.
Kerprich-aux-Bois a été détaché de Diane-et-Kerprich en 1984.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Diccionari topographique del departament de la Meurthe, Henri Lepage, ed.Impremta Imperial, París, 1862
- ↑ Dictionnaire topographique du département de la Meurthe, Henri Lepage, ed.Imprimerie Impériale, Paris, 1862


text:
Lista dels presidents d'Albania
Actualament lo cap d'Estat d'Albania es lo president. Segon la constitucion albanesa, es elegit per l'Assemblada Nacionala per un periòde de 5 ans.
Albania venguèt independenta de l'Empèri Otoman l'an 1912 e venguèt una republica en 1920. L'an 1928 Ahmet Zogu s'autoproclamèt coma rei Zog Ièr e governèt fins a 1939, quand Itàlia ocupèt lo país. En 1944, los comunistas expulsèron los italians, e lo país venguèt tornarmai una republica.
Caps d'Estat d'Albania aprèp 1912[modificar | modificar la font]


text:
Caminada deth Pòrt, eth pròplèu dia 27 de seteme28 de agosto de 2014
Hèsta Major d’Arròs: Sant Joan 201426 de agosto de 2014
Programacion d’ Era Audiovisuau de Vielha22 de agosto de 2014
ER AJUNTAMENT DE VIELHA E MIJARAN APRÒVE ES PLECS DE CLAUSULES ENTÀ DUES INVERSIONS ESTRATEGIQUES EN MUNICIPI22 de agosto de 2014
Era Junta de Govèrn tanben apròve es bases entara convocatòria d’ua plaça d’administrativa que refortilharà eth servici d’atencion ciutadana dera institucion.
Aguest maitin, s’a celebratera Junta de Govèrn Locau en Ajuntament de Vielha e Mijaran, ena quau entre auti ahèrs s’an aprovat es plecs de clausules de dues inversions estrategiques entath municipi.
Ua des inversions ei era realizacion d’ua naua captacion d’aigua entara poblacion de Vielha. Aguesta se configure coma captacion d’emergéncia e ei era volontat der Equip de Govèrn d’assegurar e garantir eth subministrament en cas de contratemps. Aguesta inversion a estat demanada des de hè temps pes servicis tecnics municipaus. Eth pressupòst iniciau ei de 51.425 €.
Er auta des inversions, ei era pavimentacion d’ua part dera Avda. Pas d’Arró, fòrça maumetuda e que se considère estrategica en encastre comerciau e toristic. Damb era naua pavimentacion e adeqüacion de tota aguesta zòna dera avenguda se preten melhorar era accessibilitat, adaptar-la comerciaument e ordenar ua zòna importanta deth pòble de Vielha. Eth pressupòst entà melhorar era pavimentacion ei de 56.000 €.
Damb aguesta accion, er equip de govèrn contunharà damb eth Plan d’Accessibilitat 100 qu’establís coma objectiu suprimir es barrères arquitectoniques deth nuclèu urban entà facilitar era accessibilitat as persones damb mobilitat redusida.
Melhora deth servici d’atencion ciutadana
Ath delà des inversions, era Junta de Govèrn Locau tanben a aprovat es bases entara convocatòria d’ua plaça de foncionàri/a interin/a, nivèu administratiu. Entà poder amiar a tèrme aguesta convocatòria, eth Plen dera corporacion la declarèc coma essenciau. Er objectiu ei melhorar eth servici d’atencion ciutadana. Aguesta convocatòria forme part deth Plan de Melhora de Gestion Intèrna der Ajuntament de Vielha e Mijaran.
Dances tradicionaus araneses en Vielha aguesta dimenjada19 de agosto de 2014
Aguesta dimenjada poderam gaudir dera actuacion des dus grops de dances tradicionaus araneses ena Plaça dera Glèisa tàs 20.15 ores.
Eth diuendres 22 d’agost actuarà era Còlha de Santa Maria de Mijaran e eth dimenge 24 , Es Fradins de Vielha.


text:
Glaciacion
Una glaciacion o edat de glaç es un periòde de longa durada que s'i produtz una baissa de la temperatura globala del clima de la Tèrra, donant coma resultat una expansion del glaç continental, de las calòtas polaras e dels glacièrs. Glaciologicament, lo tèrme de glaciacion s'utiliza per se referir a un periòde amb calòtas glaciàrias tant a l'emisfèri nòrd coma al sud; segon aquesta definicion, nos trobam encara dins una glaciacion (perqué i a encara de calòtas polaras en Groenlàndia[1] e e Antartida). Mai colloquialament, quand se parla dels darrièrs milion d'ans, s'utiliza glaciacion per se referir a de periòdes mai fregs amb de calòtas glaciàrias estendudas, tant en America del Nòrd coma en Eurasia: segon aquesta definicion, la glaciacion pus recenta s'acabèt fa 10 000 ans.


text:
Wikijunior:Dinosaures/Brontosaure
Lo brontosaure, que son nom significa "lasèrt de tron" en grèc, es un dels dinosaures mai famoses de totes. Malgrat aquò, lo brontosaure existiguèt pas jamai!
Temps enrè, d'unes scientifics ensagèron de reconstituir la primièra esqueleta complèta de dinosaure per tal de l'exibir dins un musèu. Pr'amor de bastir una ossamenta entièra, metèron accidentalament lo cap d'un dinosaure sonat camarasaure sul còs d'un dinosaure que se ditz apatosaure. Sonèron aquela creatura lo brontosaure!Aquò foguèt una error colossala. Fòrça annadas foguèron necessàrias per tal de realizar e encapar que lo brontosaure foguèt pas un dinosaure vertadièr de debon.
Se faguèron a mai d'autras errors sul mòde de vida del dinosaure. Qualques scientifics cresián que vivián dins l'aiga, e qu'èran pro forçuts per caminar sus tèrra. Sovent apareissián sus de dessenhs walking around dins l'aiga amb sonque lo còl e lo cap que sortissián de l'aiga. Un nombre important de libres ensenhavan aquel imatge, e aprenguèron a plan de gents de causas falsas!
Gaireben 100 ans aprèp que lo brontosaure foguèsse batejat, dos scientifics, Jack McIntosh e David Bermanbase, demostrèron que lo brontosaure èra en realitat una error, e tornèron lo cap que caliá sul còs corrècte finalament!


text:
Château de Lienesse
Cet édifice est situé en France dans la région Centre dans la ville de Neuilly-en-Dun et sa construction date du : 1ère moitié 16e siècle
Pigeonnier (cad. C 166) : inscription par arrêté du 25 octobre 1971
Propriétaire : propriété d'une société privée
Géolocalisation : 46.8 / 2.78333
Localités à proximité :
Neuilly-en-Dun (1 km),
Chaumont (5 km),
Givardon (5 km),
Saint-Aignan-des-Noyers (5 km),
Bannegon (6 km).
Photo sous licence CC-BY-SA
Les alentours de Neuilly-en-Dun ne manquent pas de monuments historiques, dont voici quelques exemples : Immeuble à Moulins, Eglise de Puy-Ferrand qui se trouve à Châtelet (Le), Observatoire astronomique et météorologique de l'abbé Louis-Théophile Moreux (Bourges), Eglise communale Saint-Martin d'Epineuil-le-Fleuriel, Maison à pans de bois à Bourges, Château de Segange qui se situe à Avermes, Immeuble de l'entreprise Leiseing qui se trouve à Bourges, Chapelle Sainte-Claire de Moulins, Château de Pouzy (Pouzy-Mésangy), Basilique Notre-Dame-des-Enfants de Châteauneuf-sur-Cher, Donjon à Marche (La), Château de Souys de Saint-Menoux, Eglise Saint-Victor de Saint-Victor, Château de la Viveyre à Souvigny, Eglise Saint-André de Jussy-Champagne, Eglise Saint-Georges (Saint-Georges-de-Poisieux), Eglise Saint-Julien de la commune d'Osmery, Manoir qui se trouve à Saint-Pierre-les-Etieux, Eglise Saint-Nicolas à Murat, Château des évêques de Nevers (ancien) d'Urzy.


text:
Civada
La civada es una planta erbacèa annala, que fa partida de la familha de las graminèas, concrètament dels grans. S'utiliza coma noiridura per las personas e pels animals. Las varietats mai cultivadas son: avena sativa e avena byzantina. Se cultiva dins de tèrras acidas e dins de zònas plujosas e d'estiu non pro caud pel blat (coma Escòcia). Segon los luòcs se semenan a la tardor o a la prima pr'amor que resistís pas tant al fred d'ivèrn coma lo blat o l'òrdi.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Originària del sud-èst asiatic e naturalizada dins los balcans, se cultiva actualament dins fòrça luòcs del mond, subretot dins de zònas temperadas, coma lo centre e lo nòrd d'Euròpa e lo nòrd d'America. Es una planta que se trapa tanben de manièra salvatja. Florís entre junh e agost e la culhida s'efectua d'estiu.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Terofit en forma de planta erbacèa de fins a 1,5 m de nautor. Rasics reticularas e potentas, pus abondantas e prigondas que las de las autras cerealas.
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
- Amidon
- Lipids
- Sals minerals (coma fèrre, zinc o magnèsi)
- Flavonas
- Fitosteròls
- Vitaminas (A, B1, B2, PP, E e D)
- Sals silicicas
- Saponinas triterpenicas (avenacosids A e B)
- Carotenoïdes
- La civada conten pas de glutèn, mas pòt aver de contaminacion crosada amb d'òrdi e de blat
Emplecs terapeutics[modificar | modificar la font]
Emplecs aprovats per la Comission I del Ministèri alemand de la Santat:
- Dermatitis
- Verrugas
Tradicionalament s'es utilizada pel tractament de l'ànsia, l'insomnia, la discinesia biliara, l'artriti, l'artralgia, la gota, la tos seca e la gripa. S'es tanben utilizada per via topica pel tractament de la conjontiviti e de l'impetigo. Es fòrça utilizada coma una noiridura importanta pel bestial e pels umans dins los airals septentrionals.


text:
Lengas dardicas
Las lengas dardicas constituisson una sosfamilha de las lengas indoiranianas. Aquestas lengas son parladas dins las regions montanhosas de l'Indukush, en Afganistan e al Cachemir. L'emergéncia istorica de las lengas dardicas per rapòrt a las autras lengas indoiranianas demòra malaisit d'apreciar.
Òm compta demest las lengas dardicas :
- Lo dameli
- Lo domaaki
- Lo gawar-bati
- Lo kalasha
- Lo kashmiri
- Lo katarqalai o wotapuri
- Lo khowar
- Lo kalam kohistani o kalami
- Lo kohistani de l'Indús o mayã
- Lo ningalami
- Lo pashai
- Lo falura
- Lo sawi
- Lo shina
- Lo brokskat
- Lo shumashti


text:
Hexactinellida
Las Espongas exactinellidas o Espongas siliçosas o encara Espongas de veire son d'organismes apartenent al grop dels Metazoaris (animals) d’organizacion fòrça simpla: presentan pas que dos fulhets cellulars (endodèrma e ectodèrma), son doncas qualificadas de diploblastics.
Somari
Estructura[modificar | modificar la font]
L'esqueleta de las Espongas exactinellidas se compausa d'espiculas siliçosa amb sièis ponchas seguent tres axes: las exactinas. Cèrtas espiculas son grandas (las megasclèras), d’autres son pus pichonas (las microsclèras). Las megasclèras s’agençan en una ret siliçosa complèxa, sens matritz proteïca. Lo teissut d’Espongas exactinellidas es parcialament sincicial : Atal existís pas de pinacodèrma (una siza cellulara extèrna), ni de choanodèrma (constituit normalament per una siza de choanocites). Aqueste darrièr es remplaçat per un choanosyncytium que borrona d'estructuras semblablas a de choanocites.
Abitat[modificar | modificar la font]
Aquestes espongas vivon preferencialament dins las aigas marinas pregondas (a mai de 200 m) e mai dins las aigas polaras.
Etologia[modificar | modificar la font]
Euplectella es una espècia abritant un cople de cambaròtas entrant dins l’esponga quand son pichonas. En creissent, se tròban empresonadas dins aquesta e i demòran tota lor vida. En Japon, aquesta associacion constituís un present a l'ocasion d'un maridatge tradicional.
Lista d’espècias d’espongas exactinellidas demest las 1000 conegudas (per òrdre alfabetic del nom scientific)[modificar | modificar la font]
- Aphrocallistes vastus
- Asconema setubalense
- Euplectella aspergillum = Euplactella = Esponga de cambaròtas
- Hyalonema schmidti
- Oopsaca minuta
- Protospongia (fossil conegut mai ancian; -540 MA; Cambrian de Burgess)
- Staurocalyptus solidus
De legir[modificar | modificar la font]
Classificacion filogenetica del vivent per Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader a las edicions Belin


text:
Luscinia megarhynchos
Lo Rossinhòl filomèl a un cant fòrt agradable que se pòt ausir de jorn coma de nuèch.
Son abitat es lo bòsc, de preferéncia a proximitat de l'aiga, mas se pòt tanben trobar dins los òrts, los bosquets o verdièrs.
Aspècte[modificar | modificar la font]
Son envergadura mesura entre 22 e 24 cm per una nautor d'environ 16 cm; pesa de 18 a 27 g. Son plumatge es brun, sas patas son longas.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Se noirís de baias, d'aranhas o d'insèctes pichons.
Nidificacion[modificar | modificar la font]
A lòc de mai a junh. Son nis es pauc ordenat e bas (passa rarament al dessús de 30 cm), o quitament sul sol. La femèla pond 4 o 5 uòus que son blavencs o verdencs, un pauc pigalhats. L'incubacion dura 14 jorns. L'emancipacion dura 11 a 12 jorns e lo vòl seguís pauc aprèp. La primièra nidificacion se passa a la prima seguenta e los rossinhòls filomèls vivon fins a 6 ans.
Migracion[modificar | modificar la font]
En setembre, migra vèrs l'Africa subsaariana en passant per l'estrech de Gibartar o per d'endreches ont l'espandida maritima es pas importanta.
Simbòls[modificar | modificar la font]
Dins las tradicions popularas, lo rossinhòl anóncia la prima, es l'ausèl del mes de mai, mas es tanben e sustot lo simbòl de l'amor. Lo comtat de Niça a conservat son Rossinhòl que vòla dins los cants tradicionals e las ròndas de mai, que lor tèma a inspirat Chaikovskii per son Humoresque opus 10-2.


text:
Banaleg
Banaleg en breton ( Bannalec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Bannalec a situat en lo sud-es del departament del Finistère, al nòrd-oèst de Quimperlé (12,9 km a panatòri d'ausèl [1]) e a l'èst de Kemper (31,4 km a panatòri d'ausèl[2]). D'un punt d'enguarda istoric, aperten a la Cornouaille. La municipalitat a pas amb Scaër al Nòrd e Lo Trévoux e Riec-sus-Bélon al Sud que dels limits artificiales.
La commune de Bannalec est située dans le sud-est du département du Finistère, au nord-ouest de Quimperlé (12,9 km à vol d'oiseau [3]) et à l'est de Quimper (31,4 km à vol d'oiseau[4]). D'un point de vue historique, elle appartient à la Cornouaille. La commune n'a avec Scaër au Nord et Le Trévoux et Riec-sur-Bélon au Sud que des limites artificielles.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 27 de genièr de 2010
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 27 de genièr de 2010
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Bannalec et Quimperlé. Consultat lo 27 janvier 2010
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Bannalec et Quimper. Consultat lo 27 janvier 2010


text:
Saint-Riquier
Saint-Ritchier en picard ( Saint-Riquier en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier se tròba Modèl:A unitat de Abbeville, 35 km a l'oèst de Amians e 160 km al nòrd de París.
L'accès pel camin de fèrre a assegurat per la linha París-Calava (estancada a Abbeville).
Saint-Riquier se trouve à 10 km d’Abbeville, 35 km à l’ouest d’Amiens et 160 km au nord de Paris.
L'accès par le chemin de fer est assuré par la ligne Paris-Calais (arrêt à Abbeville).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier, antany trucat « Centule » (la vila als #cent torns[1]) Es una anciana vila monastique #que s'es desvolopat a l'entorn del monastèri fondat al Modèl:VIIe sègle, en 625, per Riquier, proprietari terrien converti al catholicisme #que évangélisa lo Nòrd de la França. Lo abbaye #conéisser lo sieu apogée a l'epòca de Charlemagne e comptava, en l'an 800, mai de 300 fraires e una escòla réputée.
La vila de Centule, #que beneficiava d'aquela prospérité e s'i èra protegit per fortificacions, i auriá protegit fins a 15 000 abitants ; #èsser capital del Ponthieu a Modèl:La s2-, abans d'èsser supplantée per Abbeville (Abbatis Villa o domeni dels Abbés) ont un pòrt i aviá #èsser creat.
Al Mièja Edat, Centule pren lo nom de Sant-Riquier en rason de la ferveur dels pelegrinatges als reliques del sant, mas los abitants conservan lo nom de Centulois. Longtemps vila fortificada del Reialme de França, #que ne possedís las armas, Sant-Riquier a patit de nombrosas invasions e destruccions.
La Província de Picardie #èsser ligada al domeni reial tot a la fin del Mièja Edat, unas primièras fes en 1477 jol regna de Louis XI e lo sieu rattachement i aguèt confirmat unas segondas fes, e definitivament, en 1482, après la victòria d'aquel darrièr lo Pòrti Dessús de Bourgogne Charles lo Téméraire. En 1524, cal citar los noms de dos centuloises : Becquestoile e Bellegueule #qu'entrenan a la resisténcia de la vila encara environada de remparts contra un atac estonat de las tropas d'un tinent de Charles Quint.Dempuèi alavetz, Sant-Riquier joguèc lo papièr de luòc fòrt, réputée gaireben-imprenable dins la frontièra nòrd del reialme, cara dins la Província de Artés, possession de la Marida d'Àustria fins en 1659. [[François Ier de França|François Sègle I]] vendrà en persona la conforter en aquel papièr estrategic.
Se la municipalitat compta pas uèi que 1 200 abitants aperaquí, conserva totun un ric patrimòni istoric e touristique.
Saint-Riquier, autrefois appelé « Centule » (la ville aux cent tours[2]) est une ancienne cité monastique qui s’est développée autour du monastère fondé au Modèl:VIIe siècle, en 625, par Riquier, propriétaire terrien converti au catholicisme qui évangélisa le Nord de la France. L’abbaye connut son apogée à l’époque de Charlemagne et comptait, en l’an 800, plus de 300 moines et une école réputée.
La ville de Centule, qui bénéficiait de cette prospérité et s’était protégée par des fortifications, aurait abrité jusqu’à 15 000 habitants ; elle fut capitale du Ponthieu aux Modèl:S2-, avant d’être supplantée par Abbeville (Abbatis Villa ou domaine des Abbés) où un port avait été créé.
Au Moyen Âge, Centule prend le nom de Saint-Riquier en raison de la ferveur des pèlerinages aux reliques du saint, mais les habitants conservent le nom de Centulois. Longtemps ville fortifiée du Royaume de France, dont elle possède les armes, Saint-Riquier a subi de nombreuses invasions et destructions.
La Province de Picardie fut rattachée au domaine royal tout à la fin du Moyen Âge, une première fois en 1477 sous le règne de Louis XI et son rattachement fut confirmé une seconde fois, et définitivement, en 1482, après la victoire de ce dernier sur le Duc de Bourgogne Charles le Téméraire. En 1524, il faut citer les noms de deux centuloises : Becquestoile et Bellegueule qui entraînent à la résistance de la cité encore entourée de remparts contre une attaque surprise des troupes d'un lieutenant de Charles Quint.Dès lors, Saint-Riquier va jouer le rôle de place forte, réputée quasi-imprenable à la frontière nord du royaume, face à la Province d’Artois, possession de la Maison d’Autriche jusqu’en 1659. [[François Ier de France|François Sègle I]] viendra en personne la conforter dans ce rôle stratégique.
Si la commune ne compte aujourd’hui que 1 200 habitants environ, elle conserve néanmoins un riche patrimoine historique et touristique.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela étymologie del toponyme es incerta. Se la vila #èsser benlèu equipada de #cent torns en defendent las siás muralles, coma çò vòl la tradicion, qualqu'uns i veson mai lèu una origina celtique a partir de la paraula « candir » (tèrra blanca, sòl crayeux) transformat en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».
- ↑ Cette étymologie du toponyme est incertaine. Si la ville fut peut-être équipée de cent tours défendant ses murailles, comme le veut la tradition, certains y voient plutôt une origine celtique à partir du mot « candir » (terre blanche, sol crayeux) transformé en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».


text:
1991
Aquesta pagina concernís l'an 1991 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Georgia[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 9 d'abriu. En mai, Zviad Gamsakhourdia foguèt elegit president de la republica. Establiguèt rapidament un regime fòrça autoritari que causèt una guèrra civila entre sei partisans e seis adversaris a la fin de l’annada.
Polonha[modificar | modificar la font]
Premiereis eleccions liuras en Polonha que marquèron la fin de la transicion vèrs lo capitalisme. Foguèron marcadas per una division importanta dei sufragis que ges de partit obtenguèt un resultat superior a 13%. Aquò foguèt a l'origina d'una instabilitat importanta dau govèrn. Pasmens, lei Premiers Ministres successius de l'annada (Tadeusz Mazowiecki, Jan Bielecki e Jan Olszewski) poguèron impausar un programa economic fòrça liberau qu'entraïnèt un afondrament economic dau país e una crisi persistenta fins a 1993. D'autra part, regardant sa diplomacia, Polonha quitèt lo Pacte de Varsòvia lo 1èr de julhet. Ambé l'acòrd deis autrei membres, l'aliança foguèt definitivament abandonada.
Asia[modificar | modificar la font]
Cazacstan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 16 de decembre.
Ozbequistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 1èr de setembre.
Quirguizstan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 31 d'aost.
Tatgiquistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 9 de setembre.
Turcmenistan[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 27 d'octòbre.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Steve Clark, guitarrista britanic (Def Leppard) (n. 1960)
- 11 de genièr, Carl David Anderson, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1905)
- 30 de genièr - John Bardeen, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 6 de febrièr - Salvador Luria, biològ italian, Prèmi Nobel (n. 1912)
- 21 de febrièr - Margot Fonteyn, dançaira britanica (n. 1919)
- 2 de març - Serge Gainsbourg, cantaire francés (n. 1928)
- 12 de març - Ragnar Granit, neuroscientific finlandés, Prèmi Nobel (n. 1900)
- 17 de març – Pilar Primo de Rivera, femna politica espanhòla (n. 1907)
- 3 d'abril - Graham Greene, escrivan, autor de teatre e critic de literatura anglés (n. 1904)
- 21 de mai - Rajiv Gandhi, primièr ministre d'Índia (n. 1944)
- 6 de junh - Stan Getz, musician american (n. 1927)
- 15 de junh - Arthur Lewis, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 24 de julhet - Isaac Bashevis Singer, escrivan polonés, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1902)
- 3 d'agost- Ali Sabri, primièr ministre d'Egipte (n. 1920)
- 2 de setembre - Alfonso García Robles, diplomata mexican, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 7 de setembre - Edwin Mattison McMillan, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1907)
- 26 de setembre - Miles Davis, musician american (n. 1926)
- 6 de novembre - Gene Tierney, actritz americana (n. 1920)
- 18 de novembre - Gustáv Husák, president de Checoslovaquia (n. 1913)
- 24 de novembre - Eric Carr, musician american (Kiss) (n. 1950)
- 24 de novembre – Freddie Mercury, cantaire britanic (n. en Zanzibar en 1946)
- 1 de decembre - George Joseph Stigler, economista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 6 de decembre - Richard Stone, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1913)