text:
Lieutadès
(en francés)
| longitud=2.89972222222 | latitud=44.8408333333
| alt mini =621
| alt mej =930 | alt maxi =1136 | km² =39.91
Lieutadès es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Segon Dauzat e Rostaing, que citan las atestacions Lhautades, en 1381, e Leotadès en 1628, lo nom del vilatge vendriá del nom d'òme germanic Liuthad amb lo sufixe -ès (en realitat -és), del latin -ensem, ajustat tardivament[1]. Mas, segon J. Lacroix dins Les noms d'origine gauloise, derivariá de la tribú gallesa dels Eleutetes qu'es citada per Cesar coma clienta dels Arvèrnes[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984
- ↑ Jacques Lacroix, Les Noms d'Origine gauloise, reedicion Errance, 2004-2007


c: text/html

text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Rottweil (325)
Liste des communes
Rottweil
Ville de Rottweil, localité de l'Allemagne de 25 000 habitants.
La mairie de Rottweil a un site Internet.
Schramberg
Ville de Schramberg, localité de l'Allemagne de 21 000 habitants.
La mairie de Schramberg a un site Internet.
Oberndorf am Neckar
Ville d'Oberndorf am Neckar, localité de l'Allemagne de 14 000 habitants.
La mairie d'Oberndorf am Neckar a un site Internet.
Sulz am Neckar
Ville de Sulz am Neckar, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Sulz am Neckar a un site Internet.
Dornhan
Ville de Dornhan, localité de l'Allemagne de 6 100 habitants.
La mairie de Dornhan a un site Internet.
Dunningen
Ville de Dunningen, localité de l'Allemagne de 6 000 habitants.
La mairie de Dunningen a un site Internet.
Deißlingen
Ville de Deißlingen, localité de l'Allemagne de 6 000 habitants.
La mairie de Deißlingen a un site Internet.
Zimmern ob Rottweil
Ville de Zimmern ob Rottweil, localité de l'Allemagne de 5 800 habitants.
La mairie de Zimmern ob Rottweil a un site Internet.
Vöhringen
Ville de Vöhringen, localité de l'Allemagne de 4 100 habitants.
La mairie de Vöhringen a un site Internet.
Aichhalden
Ville d'Aichhalden, localité de l'Allemagne de 4 000 habitants.
La mairie d'Aichhalden a un site Internet.
Dietingen
Ville de Dietingen, localité de l'Allemagne de 3 900 habitants.
La mairie de Dietingen a un site Internet.
Schiltach
Ville de Schiltach, localité de l'Allemagne de 3 800 habitants.
La mairie de Schiltach a un site Internet.
Bösingen
Ville de Bösingen, localité de l'Allemagne de 3 400 habitants.
La mairie de Bösingen a un site Internet.
Epfendorf
Ville d'Epfendorf, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie d'Epfendorf a un site Internet.
Villingendorf
Ville de Villingendorf, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie de Villingendorf a un site Internet.
Fluorn-Winzeln
Ville de Fluorn-Winzeln, localité de l'Allemagne de 3 100 habitants.
La mairie de Fluorn-Winzeln a un site Internet.
Wellendingen
Ville de Wellendingen, localité de l'Allemagne de 3 100 habitants.
La mairie de Wellendingen a un site Internet.
Lauterbach
Ville de Lauterbach, localité de l'Allemagne de 3 000 habitants.
La mairie de Lauterbach a un site Internet.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Amor non partatjat
L'amor non partatjat qu'ei un amor non recipròc, qu'ei a díser l'amor d'ua persona entà un aute individú qui n'a pas los medishs sentiments. Que pòt estar l'encausa de destrobles taus com un estat de depression, de maishanta estima de si, d'anxietat, e cambiaments bruscs d'umor com passatges brutaus de la depression a l'euforia.
Qu'ei un tèma universau dens la literatura.
Fisiopatologia[modificar | modificar la font]
L'amor non partatjat que pòt miar tà comportaments obsessionaus e mei qu'aquò agressiu entà l'objècte deu desir. Aqueth tipe de deriva que pòt miar lo subjècte tà comportaments considerats com estant de "pervèrs", com la susvelhança o mei qu'aquò lo secutament de l'objècte deu desir.
Dens la comunitat de la seduccion que's qualifica las personas qui's tròban en aqueth tipe de situacions de Average Frustrated Chump (o AFC); que son presentadas com personas dab ua experiéncia amorosa e sexuau febla e autanplan inexistenta.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lo nombre d'òbras de literatura qui tractan lo tèma de l'amor non partatjat qu'ei immens. A l'Edat Mejana, qu'estó un tèma màger de la lirica trobadorenca. Dens la dralha deus trobadors que's plaça l'amor deu poèta italian Dante entà Beatrice Portinari, dab qui ne parlè pas que dus còps dens la soa vita, lo prumèr còp com èra l'atge de nau ans e era ueit, e qui com personatge apareish dab un ròtle màger dens la soa òbra, totun com un aute deus màgers poètas italians de l'Edat Mejana, Petrarca, dab Laura de Sada, qui inspirè au poèta màger la soa òbra capitau, lo Canzionere.
La tematica de l'amor non partatjat qu'inspirè tanben lo poèta latin Catul e escrivans coneishuts de l'edat modèrna e contemporanèa, com Cervantes, Shakespeare, Goethe, e au dia de uei qu'ei hèra presenta dens la cançons de "varietats", de rock, o d'autes estilles musicaus.


text:
Entau doblatge d’ua seguida de dessenhs animats en lenga occitana, l’associacion Conta’m que cèrca joens comedians, gojatas e gojats (enter 9 e 13 ans) qui mestregen la lenga de com cau : qui la sàpian léger e cantar, en la soa varianta gascona.
Entà pausar ua candidatura, que cau enviar los elements qui segueishen :
- 1 CV dab fòto ;
- 1 letra de
motivacion en occitan ;
- 1 CD o fiquèr audio qui ensenhe las vòstas possibilitats vocaus e artisticas.
Los dossièrs que son a pausar abans lo 11 de julhet 2011.
ASSOCIACION CONTA’M BP 23 64800 ASSON, o cast.contam@orange.fr


text:
L'idrogèn es un element quimic de simbòl H e de nombre atomic 1. Ten un pes atomic mejan de 1,00794 uma, çò que ne fa l'element pus leugièr. Dins sa forma monoatomica (H) es la substància quimica mai abondanta: constituís aperaquí 75% de la massa barionica de l'univèrs.[1] Las estelas compactas son compausadas principalament d'idrogèn a l'estat de plasma.
En condicions estandard de temperatura e de pression, l'idrogèn es incolor, inodor, insipid, non toxic, non metallic, e autament combustible; pren la forma d'un gas diatomic de formula moleculara H2. L'idrogèn atomic d'ocurréncia naturala es fòrça rar per la Tèrra, pr'amor que forma facilament de compausats covalents amb la majoritat dels elements e se tròba present dins la molecula d'aiga e dins la majoritat dels compausats organics. L'idrogèn ten un ròtle fòrça important dins la quimica d'acid-basa: dins nombrosas reaccions s'intercambian de protons entre molaculas solublas.


text:
1767
Aquesta pagina concernís l'an 1767 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra acomençada en 1765 còntra Birmania. D'efèct, après lei reviradas de 1765-1766, l'emperaire Qianlong (1735-1796) mandèt de fòrças importantas per acabar la guèrra. Pasmens, en fàcia de la menaça, Birmania concluguèt la patz ambé Siam e mobilizèt sei tropas dins lo nòrd. La guèrra prenguèt alora una amplor novèla e lei bandieras manchós — l'elèit de l'armada Qing — permetèron finalament ai Chinés d'avançar dins lo territòri birman (→ 1768).


text:
Cresenças popularas
Las cresenças popularas o supersticions son un fach important de cada cultura o civilizacion. Las cresenças popularas especialament occitanas son mai que mai ruralas. Mas se pòt tanben mencionar lo desvolopament de çò que li dison legendas urbanas.
Lo Missant uèlh[modificar | modificar la font]
Cresenças ligadas al bestial[modificar | modificar la font]
- lo crit del galgalet o gargalin (Carcin): es lo crit que fa la pola qu'imita lo gal. Pòrta mala sòrt. La sancion es immediata. La galina se fa talhar lo còl.
- "après cent ans la vaca torna a l'estable", valent a dire la meteissa vaca. Al delai de la nocion de recomençament perpetual, es l'idèa qu'un eveniment se torna produire al cap d'un periòde donat. Per exemple, un ostal abandonat, un jove coble lo crompa, un mainatge nais pel primièr còp dempuèi 50 ans.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Apotropaïsme Article "apotropaïsme" dins lo Wikiccionari.


text:
Mi dihon Gautier. Demòri en Bretanha. Adòri li lengas e donca, m'inscrieure sus d'aquesto forum occitan m'interessa. Non parli foarça bèn l'occitan, es per aquò qu'un amic m'a ajudat per faire aquesta presentacion. Lo voastre forum es vertadièrament foarça bèn!
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Boanjorn
Boanjorn
K'aanibalo
Cacha-Niu
Mi dihon Gautier. Demòri en Bretanha. Adòri li lengas e donca, m'inscrieure sus d'aquesto forum occitan m'interessa. Non parli foarça bèn l'occitan, es per aquò qu'un amic m'a ajudat per faire aquesta presentacion. Lo voastre forum es vertadièrament foarça bèn!
Ma l'ai donat la possibilitat de chausir dintre lu dialèctes en fasent differenti reviradas...
Dernière édition par Cyril06 le Jeu 26 Nov - 13:12, édité 1 fois
Ieu prefèri lo nissart
Gramaci de mi ajudar Cyril.
Si que non, las fichas de lengas son claras e utilas.
Quau es ton pausicionament per rapòrt au forum Babel e autres, especialisats dins la linguistica ?
(Danís, a prepaus dels topics de lor forum tot nòu, seriá pas interessant d'aver çò meteis dins la facultat d'aqueste forum ? pel moment es un pauc voida… non ?)
Boanjorn,Danís a écrit:Sei passat leu fach sus ton forum. I a de las chausas interessantas, mas tot lo monde sembla pas au punt sus çò que deu esser considerat coma dialecte o pas...
Si que non, las fichas de lengas son claras e utilas.
Gramaci d'estre passat sus lo mieu forum e per li voastri remarcas.
En efèt, per tant de personas, la nuança dintre dialètes e lengas es lòugierament fosca...
Eh ben, tròvi aquesto forum foarça estruch e foarça complèt.Danís a écrit:Quau es ton pausicionament per rapòrt au forum Babel e autres, especialisats dins la linguistica ?
Cerièra de Mai a écrit:Planvengut lo breton/nissart !
(Danís, a prepaus dels topics de lor forum tot nòu, seriá pas interessant d'aver çò meteis dins la facultat d'aqueste forum ? pel moment es un pauc voida… non ?)
Qu'es a dire ?
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
-368
Aquesta pagina concernís l'an -368 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. D'efèct, sensa tenir còmpte dau vetò deis autrei tribuns de la plèba — certaneis èran somés ais interès dau patriciat e blocavan lo vòte — reüniguèron lei comices tributes per vòtar la lèi. En despiech de l'eleccion d'un dictator (Marcus Furius Camillus), lo patriciat deguèt finalament acceptar e un plebèu, Publius Manlius Capitolinus, foguèt elegit dictator per amaisar la situacion.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Acomençament de movements d'agitacion au sen dei satrapas dei províncias occidentalas de l'Empèri (→ -366). Totjorn en guèrra còntra Pèrsia, Egipte sostenguèt economicament lei rebèls.


text:
Zuydcoote
Zuydcoote es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò Abbaye De Sant-Winoc ne possedissiá la dime de Soutcota en 1121[1].
Zuydcoote A totjorn agut de lutar contra lo movement natural de la dune desplaçada per las tempèstas e las ondas de tempèstas.
Segon las cronicas ancianas, lo sieu primièr pòrt de persec #èsser entièrament ensablé cap a 1200. Lo watergand Havendick (fossé del pòrt), près de la Fabrica de las Montilhas, remembra la siá existéncia.
La Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., un auragan #destruir totalament lo vilatge e lo #recobrir de sable. Arruïnada, La glèisa #èsser démolie en 1779. Lo torn i aguèt conservat (servissiá de amar).
En 1803, se #abatre la siá fletxa e se #reauçar la basa (totjorn perque servisca d'amar). Una nòva glèisa i aguèt elevat mai al sud. Lo anciana torn, curiositat del littoral, #èsser dynamitée pels Alemands. Las siás rèstas son jos la granda butte de sable, al nòrd de la via ferrée. Divèrses autors avián consciéncia de l'importància de la vegetacion (oyats, buissons) en fixant la dune, mas aquela i aviá espetat per la populacion, al detriment de la fixacion dels sables volants. Per exemple, en 1825, François Joseph Grasilha (d'Angieus) escriviá après lo sieu viatge d'estudi del departament del Nòrd[2] : « Caldriá pas permetre d'arrancar las espinas sauvatjas #que naisson sus las reünions mai àrides de las montilhas, e garantisson aquel sòl en movent contra los vents impétueux (anòta de basses de pagina : « de meteis que los hoyas (canas dels sables). Los paures los arrancan per la fabricacion de vergettes, #que la raïtz li es a el pròpria. Per çò qu'es de las espinas, servisson de combustible. ») ». Informa egalament : « Abans aqueles trabalhs, los sables se amoncelaient e ganhavan totes los jorns. Ja del torn de Zudcoote se percebiá pas mai que la fletxa. »
L' Abbaye de Saint-Winoc possédait la dime de Soutcota en 1121[3].
Zuydcoote a toujours dû lutter contre le mouvement naturel de la dune déplacée par les tempêtes et les vagues de tempêtes.
Selon les chroniques anciennes, son premier port de pêche fut complètement ensablé vers 1200. Le watergand Havendick (fossé du port), près de l'Usine des Dunes, rappelle son existence.
Le Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., un ouragan détruisit entièrement le village et le recouvrit de sable. Ruinée, l'église fut démolie en 1779. La tour fut conservée (elle servait d'amer).
En 1803, on abattit sa flèche et on rehaussa la base (toujours pour qu'elle serve d'amer). Une nouvelle église fut élevée plus au sud. L'ancienne tour, curiosité du littoral, fut dynamitée par les Allemands. Ses restes sont sous la grande butte de sable, au nord de la voie ferrée. Divers auteurs avaient conscience de l'importance de la végétation (oyats, buissons) fixant la dune, mais celle-ci était exploitée par la population, au détriment de la fixation des sables volants. Par exemple, en 1825, François Joseph Grille (d'Angers) écrivait après son voyage d'étude du département du Nord[4] : « Il ne faudrait pas permettre d'arracher les épines sauvages qui naissent sur les sommets les plus arides des dunes, et garantissent ce sol mouvant contre les vents impétueux (note de bas de page : « de même que les hoyas (roseaux des sables). Les pauvres les arrachent pour la fabrication de vergettes, à laquelle la racine est propre. Quant aux épines, elles servent de combustible. ») ». Il rapporte également : « Avant ces travaux, les sables s'amoncelaient et gagnaient tous les jours. Déjà de la tour de Zudcoote on n'apercevait plus que la flèche. »
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Eugène Mannier,Estudis etymologiques, istorics e comparativas suls noms de las vilas, bourgs e de pòbles de departament del Nòrd, - Auguste Aubry, 1861 - siá=X&ei=e9sZT53dAZHtOaL72KQL&ved=0CD8Q6AEwAQ#v=onepage&q=%22Abbaye%20de%20Sant-Winoc%22&f=false
- ↑ François Joseph Grasilha (d'Angieus), Descripcion del departament del Nòrd. Istòria, topographie, populacion, administracion, indústria, comèrci, agricultura, mœurs, París, Sazerac & Duval Éditeurs, 1825-1830 (libre començat l'an 1824).
- ↑ Eugène Mannier,Études etymologiques, historiques et comparatives sur les noms des villes, bourgs et villages de département du Nord, - Auguste Aubry, 1861 - [1]
- ↑ François Joseph Grille (d'Angers), Description du département du Nord. Histoire, topographie, population, administration, industrie, commerce, agriculture, mœurs, Paris, Sazerac & Duval Éditeurs, 1825-1830 (livre commencé en 1824).


text:
742
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 742 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
A la prima de 742, represa de la guèrra civila entre Artavasde e Constantin V. Una ofensiva dei fòrças d'Artavasde foguèt batuda dins la region de Sardes e Constantin se dirigiguèt en direccion de Constantinòble. En aost, la batalha saunosa de Modrine permetèt a Constantin de començar lo sètge de Constantinòble ont Artavasde foguèt totalament isolat après la captura d'un convòi d'avitalhament vèrs Abydos.


text:
Lo Princilhon
Lo Princilhon (var. Lo Prinçòt, Eth petit prínce, en francés : le petit prince) es un conte escrich per Antoine de Saint-Exupéry . Publicat en francés en 1943, es demèst las òbras mai reviradas al monde.
Somari
Un conte per pichons o un breviari per adultes ?[modificar | modificar la font]
Emai s'es un libre cortet que conta las fachas e los rescontres d'un pichon, aquel libre conten tanben una concepcion simbolica de la vida.
Reviradas[modificar | modificar la font]
Se compta pas mai lo nombre de reviradas o adaptacions del libre dins d'autras lengas. De sites especializats[1] ne donan mai de 180.
Versions occitanas[modificar | modificar la font]
Existís ja un fum d'adaptacions en occitan :
- en gascon, Lo prinçòt revirat per Pèire Morà, Princi Negre, 1995, ISBN 2-905007-22-2
A! prinçòt, atau qu'èi comprés, chic a chic, la toa vitòta adirosa. Longtemps qu'avèvas avut sonque la doçor deus sós-cocs com distraccion. Qu'èi aprés aqueth detalh navèth, lo qüatau jorn au matin, lavetz que'm disèva: Qu'aimi plan los sós-cocs.
- en gascon aranés, Eth petit prince revirat per Verònica Barés, Entuarea, 2005
Ah! petit prince, atau comprení, pòga pòc, era tua petita vida melancolica. En molt de temps non auies agut per distracion qu'era doçor deth solei quan se cògue... Sabí aguest nau detalh, eth quatau dia ath maitin, quan me diguís: M'agrade veir quan eth solei se cògue.
- en lemosin, Lo prinçonet revirat per Paul Rainal, Tintenfass, 2011, ISBN 978-3-943052-03-9
- en lengadocian, Lo princilhon revirat per Jòrdi Blanc, Vent Terral, 1994, ISBN 2-85927-070-1
Aquí lo meu secrèt. Es plan simple : òm i vei fin pas qu'amb lo còr. Çò pus essencial es pas visible amb los uèlhs.
- en provençal rodanenc e en grafia mistralenca, Lou pichot prince revirat per Andrieu Ariés, Edisud, 1995, ISBN 2-85744-823-6
Ah! Pichot prince, pau à cha pau, ansin coumprenguère ta pichoto vido malancòni. Long tèms pèr te gara dóu languitòri aviés agu que la douçour di soulèu tremount. Sachère acò de nòu, lou de matin dóu quatren jour quand me diguères: M'agradon forço li soulèu tremount.
- en provençal rodanenc e en grafia mistralenca, Lou princihoun revirat per Peireto Berengier, Tintenfass, 2011, ISBN 978-3-937467-91-7
- en provençal niçard e en grafia mistralenca, Lou pichin prince revirat per Albèrt Rosso, Princi Negre, 2002 e 2007, ISBN 2-84618-064-4
- en vivaroalpenc, dins una grafia locala, Ël pchi prinsë revirat per Giovanna Jayme, Wesak Edicions, 2001, ISBN 88-87719-01-2
I tanben doas versions catalanas :
- en catalan, El petit príncep revirat per Joan Xancó, Estela Laia, 1967, puis Emecé, 1991, 1998, ISBN 84-7888-035-6
- autra revirada d'Anna e Enric Casassas, Emecé, 1998 e 2001, ISBN 84-7596-594-6
- en valencian, El príncep xiquet revirat per Jaume Arabí, Entuarea, 2007, ISBN 978-84-611-6397-7
Seguidas[modificar | modificar la font]
Lo poèta argentin Alejandro Roemmers a escricha en 2000 una seguida amb l'acòrdi dels fraires d'Agay, rèire-nebots de Sant Exupéri. El regreso del joven principe (lo retorn del princilhon), es publicat sonque en Argentina, que los eiretièrs francés an rebufat tota idèa de publicacion francesa abans la caiguda de l'òbra originala dins lo maine public (2033). L'edicion de 2000 es un tiratge privat de 2000 exemplairs mandats al amics de l'autor e a d'escòlas publicas. Aquela seguida presenta un prince adolescent que descobris l'univèrs dels adultes.[2]
En 1997, Jean-Pierre Davidts publiquèt en francés Le petit prince retrouvé (Montréal : Les Intouchables).


text:
Voltaire
François-Marie Arouet (París, lo 21 de noveme de 1694 - París, lo 30 de mai de 1778), conegut dab lo son anagrama Voltaire, que ho un escrivan e filosòf francés de las lutz (admés a l'Academia Francesa en 1746) e considerat, amassa dab lo son enemic Jean-Jacques Rousseau, com un precursor de la Revolucion Francesa.
Durant la soa vita que ho mei que mei presat e laudat com autor liric e dramatic a maugrat qui uei be sia mei que mei lejut per las soas òbras filosoficas (las Lettres Philosophiques e los sons contes filosofics, com Zadig, Candide, Micromegas, L'Ingénu o Menon, ).
Vita[modificar | modificar la font]
Voltaire que vadó a París en çò d'ua familha borgesa. Que ho de d'òra orfanin de mair. Lo son pair que'u he estudiar au Licèu Louis-le-Grand, alavetz gavidat peus Jesuitas.
Que comencè a ecríver joen e, per aquesta rason e tanben peu son biais de víver libertin be conegó la preson (on e començore de redigir La Henriade, ua celebracion de la figura - liberau au son gost - deu Noste Enric) per brèvas pausas e un exili en Anglatèrra qui'u dè lo gost deu regim politic britanic.
En 1750 que comencè la soa relacion d'amistat dab Frederic II de Prússia en bèth establí's hens la soa cort de Berlin dinc a 1753 ; qu'i escrivore Lo sègle de Loís XIV.
En 1755 que s'installè en Soïssa, puish, a partir de 1758 qu'establí la soa proprietat deu domeni de Ferney, sus la termièra enter França e Soïssa.
En 1778, chic abans de morir que tornè a París on e ho arcuelhut dab hèra d'entosiasme e que's he francmaçon en tot entrar dehens la lòtja de las Nau Sòrs.
[
- 1000 articles fondamentals
- Naissença a París
- Dramaturg francés del sègle XVIII
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Polemista
- Umanista del sègle XVIII
- Enciclopedista
- Critica de las religions
- Adversari de la pena de mòrt
- Escrivan genevés
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Acadèmia dels Jòcs Florals
- Acadèmia de Berlin
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Nom de pluma
- Persona inumada al Panteon de París
- Naissença en 1694
- Decès en 1778
- Filosòf de las Luses
- Escrivan francés del sègle XVIII


text:
1926
Aquesta pagina concernís l'an 1926 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 6 de febrièr: Espanha e França signan un acòrdi de cooperacion militara suls interèsses d'ambedós estats en Marròc.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de febrièr: En Alemanha s'acaba l'ocupacion de Colonha, après la partença de las tropas britanicas e francesas lo jorn d'abans.
- 3 de febrièr: En Espanha, Francisco Franco , amb 34 ans, d'edat, deven lo pus jove general d'Euròpa.
- 3 de febrièr: Lo chèc ven idiòma oficial de Checoslovaquia e se donan grands avantatges a las lengas minoritàrias del país.
- 6 de febrièr: Benito Mussolini acusa Alemanha d'una campanha contra Itàlia, çò que provòca una crisi entre ambedós païses.
- 7 d'abril: Una femna de 62 ans recentament sortida d'un espital psiquiatric ferís Benito Mussolini d'un còp al nas.
- 24 d'abril - Berlin (Alemanha): se signa lo Tractat de Berlin entre Alemanha e l'Union Sovietica.
- 17 de mai: Lo socialdemocrata Wilhelm Marx es elegit cancelièr del reich alemand.
- 8 de setembre: La Republica de Weimar dintra dins la Liga de las Nacions.
- 11 de setembre - Roma (Itàlia): L'anarquista Gino Lucetti fa un un atemptat contra Mussolini que resultan ferits uèch pedons.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Revirada totala de la coalicion deis adversaris de Stalin. D'efèct, gràcias au partit qu'èra principalament format per sei partisans dempuei la fin dei purgas de 1921-1924, Stalin capitèt aisament de condamnar lo « fraccionisme » de seis opausants (Trotski, Kamenev, Zinoviev...).
Mond[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr: Un tractat anglopèrsa esperlonga per 25 ans lo mandat britanic sobre Iran.
- 24 de febrièr: S'establís una linha aeriana regulara per transpòrt de passatgièrs entre Buenos Aires e Montevideo.
- 23 de mai: La primièra constitucion de Liban es adoptada.
- 1 de julhet: Lo Kuomingtang comença una campanha d'unificacion de territòris al nòrd de China.
- 26 de novembre: en Uruguai se debanan d'eleccions, es elegit Juan Campisteguy.
- 25 de decembre: Après la mòrt de l'emperaire de Japon Yoshihito lo prince regent Hirohito ven lo nòu emperaire.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per Erwin Schrödinger (1887-1961) dins leis Annalas de Fisica d'un article fòrça importanta a prepaus dau problema de quantificacion dei vectors pròpris. Aqueu trabalh marquèt una etapa importanta dau desvolopament de la mecanica quantica modèrna e foguèt a l'origina deis equacions de Schrödinger. Aplicat a la teoria atomica, aquò permetèt de desvolopar lo modèl atomic de Schrödinger. En 1933, Schrödinger foguèt guierdonat dau Prèmi Nobel de Fisica (partejat ambé Paul Dirac) per aqueu trabalh.
Medecina[modificar | modificar la font]
Après l'invencion dau premier vaccin veterinari còntra lo tetanòs en 1924, un grop format de Pierre Descombey, Gaston Ramon e de Christian Zoeller capitèt d'adaptar lo vaccin a l'èsser uman. Aquò permetèt de generalizar la vaccinacion a la màger part de la populacion e lo tetanòs es uei vengut una afeccion relativament rara dins lei país desvolopats — en revènge, dins leis annadas 2000, causava totjorn la mòrt de 500 000 personas per an.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Kim Daejung, president de la Corèa del Sud e Prèmi Nobel de la Patz
- 29 de genièr - Abdus Salam, fisician paquistanés, Prèmi Nobel (m. 1996)
- 29 de genièr - Roberto Goyeneche, cantaire argentin de tango (m. 1994)
- 2 de febrièr - Valèri Giscard d'Estanh, president de la Republica Francesa
- 2 de febrièr - Julio Sosa, cantaire argentin de tango (m. 1964)
- 27 de febrièr - David Hunter Hubel, scientific canadian-american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 8 de març - Francisco Rabal, actor espanhòl (m. 2001)
- 13 de març - Carlos Roberto Reina, president d'Onduras (m. 2003)
- 16 de març - Jerry Lewis, actor comic american
- 24 de març – Dario Fo, escrivan italian
- 14 d'abril - Leopoldo Calvo-Sotelo, primièr ministre d'Espanha (m. 2008)
- 21 d'abril – Reina Elisabèt II del Reialme Unit
- 24 d'abril - Thorbjörn Fälldin, primièr ministre de Suècia
- 8 de mai - David Attenborough, naturalista britanic
- 19 de mai - Ferrand Rainaud, actor comic francés (m. 1973)
- 26 de mai - Miles Davis, musician american de jazz (m.1991)
- 1 de junh - Marilyn Monroe, actritz americana (m.1962)
- 3 de junh - Allen Ginsberg, poèta american (m.1997)
- 16 de junh - Adriano Emperado, artista marcial
- 29 de junh - Jaber Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah, emir de Kuwait (m. 2006)
- 30 de junh - Paul Berg, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 1 de julhet - Robert Fogel, economista american, Prèmi Nobel
- 9 de julhet - Ben Roy Mottelson, fisician american, Prèmi Nobel
- 15 de julhet - Leopoldo Fortunato Galtieri, militar e president d'Argentina (m. 2003)
- 16 de julhet - Irwin Rose, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 13 d'agost – Fidel Alejandro Castro Ruz, revolucionari e dirigent cuban.
- 15 d'agost - Kostis Stefanopoulos, president de Grècia
- 17 d'agost - Jiang Zemin, èx-president de la Republica Populara de China
- 29 d'agost - Abdoulaye Wade, president de Senegal
- 2 de setembre - Ibrahim Nasir Rannabanderyi Kilegefan, president de Maldivas (m. 2008)
- 23 de setembre - John Coltrane, musician american (m. 1967)
- 7 d'octobre - Aaron Klug, bioquimista britanic, Prèmi Nobel
- 15 d'octobre - Michel Focault, filosòf francés (m.1984)
- 18 d'octobre – Chuck Berry, cantaire e musician american
- 3 de novembre - Valdas Adamkus – president de Lituània
- 30 de novembre - Andrzej W. Schally, biològ polonés-american, Prèmi Nobel
- Alfredo Oscar Saint-Jean, president d'Argentina (m. 1987)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 de genièr - Camillo Golgi, mètge e scientific italian, Prèmi Nobel (n. 1843)
- 21 de febrièr - Heike Kamerlingh Onnes, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (n.1853)
- 26 de març - Konstantin Fehrenbach, cancelièr d'Alemanha (n. 1852)
- 26 de mai - Soltan Mehmed VI Vahidettin de l'Empèri Otoman (n. 1861)
- 10 de junh - Antoni Gaudí Cornet, arquitècte catalan, a Barcelona (Catalonha (n.1852)
- 23 d'agost - Rodolfo Valentino, actor italian (n.1895)
- 15 de setembre - Rudolf Christoph Eucken, escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n.1846)
- 5 de decembre - Claude Monet, pintor francés (n. 1840)
- 26 de decembre - Emperaire Yoshihito de Japon (n. 1879)
- 29 de decembre - Rainer Maria Rilke, poèta austrian (n.1875)


text:
Rettel
Rettel es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Rotila Es plan una appellation anciana de Rettel doncas qu'a testificat dempuèi 620 per « Valla Rotovallum » (anals de Trèvas). Mas se lududes coneis d'unes autres noms, approchants en efièch, tales #que Ruttila en 1218. La creacion del coan de Rettel remontariá a l'an 800, i auriá #èsser fondat segon la volontat d'una de la sœurs de Charlemagne, Effetia, en residéncia a Anautita-Kontz. Es possible que lo vilatge s'i siá bastit pichon a pichon a l'entorn d'una amplària domeni. Mas aquel i aviá segurament ja #èsser ocupat per endavant pels Romains, #que s'establissián en las planas. Après i aver #èsser la possession de las Bénédictins, lo coan #passar a las mans de las Chartreux de Marienfloss en 1431. La chartreuse de Rettel a #èsser bastida sus un modèl prèp d'aquela de Bosserville près de Nancy, suls bòrds de la Moselle. Es lo periòde n'aparència, segon l'istòria modèrna, la mai importanta e la mai rica n'eveniments. Las guèrras e los incendis successius an contribuit a trabalhs de reconstruction constants.
Rotila est bien une appellation ancienne de Rettel puisqu’elle est attestée dès 620 par « Valla Rotovallum » (annales de Trêves). Mais on lui connaît d’autres noms, approchants certes, tels que Ruttila en 1218. La création du couvent de Rettel remonterait à l’an 800, il aurait été fondé selon la volonté d’une des sœurs de Charlemagne, Effetia, en résidence à Haute-Kontz. Il est possible que le village se soit construit petit à petit autour d’un large domaine. Mais celui-ci avait certainement déjà été occupé auparavant par les Romains, qui s’établissaient dans les plaines. Après avoir été la possession des Bénédictins, le couvent passa aux mains des Chartreux de Marienfloss en 1431. La chartreuse de Rettel a été construite sur un modèle proche de celle de Bosserville près de Nancy, sur les bords de la Moselle. C’est la période en apparence, selon l’histoire moderne, la plus importante et la plus riche en événements. Les guerres et les incendies successifs ont contribué à des travaux de reconstruction constants.


text:
-422
Aquesta pagina concernís l'an -422 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès totjorn centrada sus leis operacions en Tràcia còntra l'armada dau generau espartenc Brasidas. Après la fin de l'armistici signat en 423 avC — que foguèt ja parcialament respectat — e d'un renfòrç atenenc dirigit per Cleon (40 naviris, 1 200 oplitas, 300 cavaliers e l'infantariá leugiera d'acompanhament), lei combats acomencèron tornarmai. Leis Atenencs reconquistèron Torone e Scione. Pasmens, foguèron vencuts a Amfipòlis. Cleon e 600 soudats atenencs foguèron tuats còntra 7 Espartencs, compres Brasidas. Aquela desfacha èra grèva per Atenas car la region èra un centre minier important e una fònt d'avitalhament per leis arsenaus navaus de la vila qu'utilizan la fusta de Tràcia per la construccion dei naviris. Pasmens, lei mòrts de Cleon e de Brasidas, caps importants dei faccions bellicistas d'Atenas e d'Esparta, permetèron de durbir de negociacions entre lei dos camps.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas e seis aliats. Après l'arribada d'un renfòrç atenenc dirigit per Cleon en Tràcia, lei combats acomencèron tornarmai a l'entorn d'Amfipòlis. Après unei desfachas, leis Espartencs capitèron de tuar Cleon e 600 soudats atenencs mai Brasidas foguèt tanben tuat dins la batalha. Amfipòlis demorèt ocupada per leis Espartencs e de negociacions acomencèron tornarmai entre lei doas ciutats.


text:
Pòl Nòrd
Lo pòl Nòrd geografic terrèstre, o simplament pòl Nòrd, es lo punt pus septentrional de la planeta Tèrra. Es definit coma lo punt d’interseccion de l'axe de rotacion de la Tèrra amb la superfícia terrèstra dins l'Emisfèri Nòrd, ont totes los meridians e los fusèls oraris se jonhon. Es pas un punt fixe a la superfícia de la Tèrra, son periòde d'oscillacion es de catòrze meses e sa posicion vària de qualques mètres al moment de las pus fòrtas oscillacions. Cal pas confondre lo pòl Nòrd geografic amb lo pòl Nòrd magnetic, punt central del camp magnetic terrèstre cap ont las bossòlas puntan.
Lo pòl Nòrd se situa al plen mièg de l'ocean Artic prigond de 4 261 m[1] e cobèrt en permanéncia per la banquisa, al contrari del pòl Sud qu'es sul continent Antartica. La tèrra emergida pus prèpa es l'illa Kaffeklubben, situada à 707 km del pòl[2].
La primièra exploracion del pòl Nòrd es atribuida a l'American Frederick Cook qu'auriá atengut lo pòl lo 21 d'abril de 1908, mas auriá maquilhat son trajècte real[3]. Lo Congrès dels Estats Units d'America atribuiguèt puslèu la primièra exploracion a l'American Robert Peary que pretendiá d'aver atengut lo pòl Nòrd lo 6 d'abril de 1909, mas los istorians contèstan aquò dempuèi la descobèrta d'una còpia del jornal de Peary, que se seriá enganat dins sas estimacions[4]. La primièra exploracion confirmada del pòl Nòrd ven doncas al Norvegian Roald Amundsen e a l'Italian Umberto Nobile, que lo subrevolèt a bord d'un balon dirigible lo 12 de mai de 1926.
La temperatura del pòl Nòrd pòt variar entre -43 °C e 0 °C, çò que favoriza la permanéncia del glaç de mar que son espessor vària entre dos e quatre mètres. La banquisa es pr'aquò menaçada e l'ocean Artic poiriá èsser libre de glaç l'estiu 2014, en partida per causa del rescalfament climatic e de la diminucion de l'efècte albedo[5]. Aquela situacion novèla farà pus facil l'accès a las ressorsas del sossòl Artic e una disputa territoriala se fa jorn entre los cinc païses limitròfs de l'Artic : Canadà, Russia, Norvègia, Danemarc e los Estats Units d'America.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion[modificar | modificar la font]
L'axe de rotacion de la Tèrra es enclinat de 23° 27′ a respièch del plan de l'orbita terrèstra, l'ecliptica. Lo pòl Nòrd definís las geodesicas de latitud 90° Nòrd (Φ = + π / 2), e mai la direccion del Nòrd Vertadièr, e sa longitud se pòt definir coma una valor λ (-π ≤ λ ≤ + π) quina que siá[6]. L'axe de rotacion — e doncas la posicion del pòl Nòrd — foguèt longtemps considerat coma fixe a respièch de la superfícia de la Tèrra, mas al sègle XVIII, lo matematician Leonhard Euler prediguèt que l'axe poiriá oscillar[7]. Al començament del sègle XX, los astronòms remarquèron una pichona variacion de la latitud. D'una portada de qualques mètres per de pus fòrtas oscillacions, l'errança del pòl a la superfícia de la Tèrra, semblabla al movement d'una baudufa, amb de periòdes e irregularitats. Lo compausant periodic de 433 jorns es nomenat oscillacion de Chandler[8]. Lo punt exacte de l'axe de la Tèrra, en un moment donat, es nomenat pòl instantanèu, mas en rason de l'oscillacion dels pòls, se pòt pas utilizar coma definicion d'un pòl fixe quand s'exigís una mesura precisa a l'escala del mètre[9].
Un sistèma fixe de coordenadas terrèstras (latitud, longitud e altitud, o l'orografia) seriá util, mas amb la deriva dels continents, l'auça e la baissa de la Tèrra en rason dels volcans, la precession dels equinòccis, l'erosion, entre autres, i a pas de sistèma ont totas las caracteristicas geograficas se pòdon fixar. L’International Earth Rotation and Reference Systems Service}} e l'Union Astronomica Internacionala an doncas definit un cadre nomenat lo Sistèma Internacional de Referéncia Terrèstra ». Lo pòl Nòrd d'aquel sistèma definís a uèi lo Nòrd geografic pel trabalh de precision, mas coïncidís pas exactament amb l'axe de rotacion terrèstre[10].
Per qu'i a pas de preséncia umana permanenta al pòl Nòrd, i a pas d'ora e de fusèl orari oficialament atribuits a aquela region del glòbe, mas en practica lo pòl compòrta totes los fusèls en un sol punt [11]. Coma totas las linhas de longitud aquí s'encontran, se pòt marchar per totes los fusèls oraris en una segonda en virant a l'entorn del pòl..
Las expedicions polaras pòdon utilizar lo fusèl orari que vòlon, generalament lo fusèl orari de lors basas d'avitalhament, o encara quin que siá unitat dem Temps Mejan de Greenwich (GMT), del Temps Universal Coordenat (UTC), o lo fusèl orari d'un país quin que siá. Mas, la convencion es d'utilizar lo fusèl UTC+0[12], contràriament al pòl Sud ont s'utilza lo UTC+12 (fusèl orari de Nòva Zelanda pendent l'estiu austral)
Clima[modificar | modificar la font]
Lo pòl Nòrd es ben pus caud que lo pòl Sud, car es al nivèl de la mar al mitan d'un ocean que fa coma una restança de calor, puslèu qu'en altitud sus una massa continentala. D'ivèrn (genièr), la temperatura al pòl Nòrd pòt variar entre -43 °C e -26 °C, per una mejana de -34 °C. La temperatura mejana d'estiu (julhet) se situa a l'entorn del punt de conglaç (0 °C)[13].
Lo glaç de mar del pòl Nòrd es d'environ dos o tres mètres d'espessor, mas existís de variacions fòrtas, e de còps que i a a la circulacion de las banquisas expausa la superfícia maritima. Un nòu estudi finançat per l'Union Europèa e publicat dins la revista Geophysical Research Letters a mostrat que l'espessor mejana del glaç a demenit dins lo corrent de las darrièras annadas[14]. Segon los cercaires del Centre for Polar Observation and Modelling (CPOM) de l'University College de Londres (UCL) al Reialme Unit, la demesida de la banquisa es atribuida al rescalfament climatic e a l'ocean Artic de mai en mai expausat al dardalh solar[15]. L'acceleracion drastica de la fusion dels glaces de mar en Artic foguèt pas prevista per los modèls climatics, per que comptèron pas l'efèit albedo ; pus l'ocean Artic se libèra de sas glaçs, pus la calor dels rais solars es absorbida per l'aiga, accelerant la fusion de la calòta polara[16],[17].
Al pòl Nòrd, lo Solelh es en permanéncia en dessús de l'orizont pendent los meses d'estiu e en permanéncia en dejós de l'orizont pendent les meses d'ivèrn. La sortida del solelh se fa just abans l'equinòcci vernal (vèrs lo 19 de març). Lo Solelh pren dempuèi tres meses per aténher son punt culminant, gaireben 23,5° d'elevacion, al solstici d'estiu (vèrs lo 21 de junh). Puèi, comença torna descendre per aténher lo falit del solelh just aprèp l'equinòcci d'autona (vèrs lo 24 de setembre). Quand lo Solelh es visible dins lo cèl polar, sembla de se desplaçar dins un cercle en dessús de l'orizont. Aquel cercle passa pauc a pauc pus prèp de l'orizont, just aprèp l'equinòcci vernal a son maximum d'elevacion (en gras) en dessús de l'orizont al solstici d'estiu e torna descendre cap a l'orizont abans de passar a l'equinòcci d'automne[18],[19].
Fauna e flòra[modificar | modificar la font]
-
Lo copepòde se noirís del fitoplancton jos la calòta glacièra
-
Geopolitica[modificar | modificar la font]
L'ocean Artic es identificat dempuèi de desenas d'annadas coma ric en petròli e en gas natural. Dins una publicacion de julhet de 2008, de United States Geological Survey dins lo sossòl artic i auriá 90 miliards de barril de petròli, 1 670 miliards de pès cubics de gas natural e 44 milions de barrils de gas natural liquid[20]. Aquò rend lo pòl Nòrd e l'Artic son fòrça cobejats per los païses limitròfs[21].
En vertut del drech internacional, pas cap de país possedís actualament lo pòl Nòrd o la region de l'ocean Artic. Los cinc Estats limitròfs de l'Artic, Russia, Canadà, Norvègia, Danemarc (per Groenlàndia), e los Estats Units (per Alaska), son limitats a una zòna economica exclusiva de 200 milas marinas (prèp de 370 km) a l'entorn de lors còstas. Al delà d'aquelas ZEE, la zòna restant, mai d'un milion de quilomètres carrats, es pas atribuida es l'Autoritat Internacionala dels Fons Marins qu'administra aquel territòri[22].
Lors de la signatura de la Convencion de las Nacions Unidas sul Drech de la Mar, un país a un periòde de dètz ans per far valer legalament sa zòna dels 200 milas marinas[23]. Per aquò, Norvègia, Russia, Canadà e Danemarc lancèron de projèctes per afirmar que de sectors de l'Artic deurián apartenir a lor territòri[24].
En 1948, una expedicion russa faguèt la descobèrta de la dorsala de Lomonossov, una estructura geologica que s'estend sus 1 800 km dempuèi las illas de Nòva Siberia fins a l'illa d'Ellesmere[25]. Es solament al començament de las annadas 2000 que la dorsala oceanica atira l'atencion de la comunautat internacionala, a causa de la demanda oficiala de la Federacion de Russia davant la Comission de las Nacions Unidas sus lo limit del plan continental. Lo document prepausa d'establir un nòu limit periferic pel plan continental rus, en delà de la zòna de las 200 milas.
Danemarc, Canadà e Russia se disputan l'estructura geologica e afirman que la dorsala es una extension de lors plans continentals respectius.
Exploracion[modificar | modificar la font]
-
Gravadura de 1598 illustrant la nau de Willem Barentsz presa dins los glaces artics.
-
Robert Peary e son equipa prèp del pòl Nòrd, lo 6 d'abril de 1909.
-
-
Representacions culturalas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) site aninat del CNRS/sagascience
- (fr) Le pôle Nord (L'enciclopèdia canadiana)
- (fr) Dossier « Découverte » de la SRC
- (fr) Annada Polar Internacionala
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Prisonniers des glaces : les expéditions de Willem Barentsz (1594-1597) Gerrit de Veer et Xavier de Castro Ed. Unesco ISBN 978-2-906462-22-9
- (fr) Tragédies polaires, Pierre Vernay ed. Arthaud ISBN 978-2-7003-9674-4
- (fr) Le grand défi des pôles, Bertrand Imbert e Claude Lorius ed. Gallimard col. Découvertes ISBN 9782070763320
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ (fr) Russia planta son drapèl al fons de l'ocean Artic - Radio France internationale
- ↑ (en) Kaffeklubben Island - Absolute astronomy
- ↑ (en) True north : Peary, Cook, and the race to the Pole ed: W.W. Norton & Company Bruce Henderson 2005 ISBN 978-0-393-05791-1}}
- ↑ (en) Cook & Peary : the polar controversy, resolved ed: Stackpole Books Robert M. Bryce ISBN 978-0-8117-0317-8
- ↑ (fr) L'Arctique en pleine mutation : mesurer les changements - Découverte à la Télévision de Radio-Canada, 22 mars 2009
- ↑ (fr) La Terre - L’Université du Maine, Le Mans
- ↑ (fr) Euler, Leonhard (1707-1783) - Service Commun de la Documentation de l'Université de Strasbourg
- ↑ (fr) Frissons de la Terre sur son axe - European Space Agency
- ↑ (en) Global rotation of the nonrotating origin - The astronomical journal, Guinot, B. 1979, in IAU Symp. 82, Time and the Earth's Rotation
- ↑ (fr) Amélioration du Système terrestre conventionnel - Système canadien de référence spatiale
- ↑ (en) Time zones at the poles - USA Today
- ↑ (fr) Fuseaux horaires : seriez-vous déboussolé ? - L'Internaute
- ↑ (en) Science, question of the week - Goddard Space Center
- ↑ (fr) L'épaisseur de la banquise arctique en diminution - Année Polaire Internationale
- ↑ (fr) L'épaisseur de la banquise arctique en diminution - Année Polaire Internationale
- ↑ (fr) L'Arctique réchauffé par des remontées d'air chaud et humide vers le Nord Institut polaire français
- ↑ (fr) Développement durable - tout connaitre sur le développement durable
- ↑ (fr) Lo solelh de mièja nuèit - Encyclopédie française
- ↑ (en) Measuring the sky - Université de l'Illinois
- ↑ (fr) L'Arctique renfermerait 90 milliards de barils - Agence France-Presse
- ↑ (fr) Un trésor noir sous l'Arctique ? - Le Figaro
- ↑ (fr) A qui aparten l'Artic ? - Centre d'Estudis de las Politics Estrangièras e de Securitat
- ↑ (fr) Drech de la mar : Comission dels Limits del Plan Continental - ONU
- ↑ (en) The Battle for the Next Energy Frontier [pdf] - Oxford Institute for Energy Studies
- ↑ (en) Broken ship halts Russian expedition to claim Arctic seabed - CBC News, lo 25 de julhet de 2007.


text:
Estela de mar
Asteroidea
Planca « Asteroidea » dins Kunstformen der Natur d'Ernst Haeckel, 1904.
Aquesta planca mòstra, entre autres, los diferents estadis de desvolopament d'una Asterias rubens.
Asteroidea
de Blainville, 1830
Òrdres de reng inferior
L'estela de mar es un animal equinodèrme qu'a abitualament cinc braces a partir d'un centre (simetria pentaradiala) que pòt aténher 45 cm de largor. Existisson almens 1600 espècias repartidas en mai de 30 familhas dins totes los oceans.
Frequenta la franja litorala fins a 200 m de prigondor.
- Acantastèr porpre (Acanthaster Planci) es un predator dels coralhs de la granda barrièra d'Austràlia tanben apelat Corona de Crist.
- La mai granda, Midgardia xandaras, pòt despassar 1,30 m de diamètre.
A pas d'esqueleta desplaçabla mas de pseudopòdis, pichons tubes presents tanben dins los orsins, que pòdon projectar d'aiga dempuèi la fàcia ventrala e que servisson per la locomocion e l'alimentacion.
Somari
Alimentacion e digestion[modificar | modificar la font]
L'estela de mar es un predator. Se noirís gràcias a son orifici bucal, situat sus sa fàcia ventrala. Sas pèças bucalas son un element que servís per lor classificacion.
La digestion es facha dins dos estomacs separats, l'estomac cardiac e l'estomac piloric. L'estomac cardiac es coma un sac situat al centre. Pòt èsser sortit del còs. Qualques espècias utilizan la granda endurança de lor sistèma aquifèr per dobrir la cauquilha dels mollusques e introduire lor estomac a l'interior (digestion extèrna). Aquò lor permet de caçar de predas fòrça mai grandas qu'elas e quitament de peisses pichons. Los braces son tanben provesits de glandas digestivas (caecas piloric e epatic). Lo canal radial a d'ampullae agissent coma de dents. D'espiculas eiriçan la superfícia dorsala.
Regeneracion[modificar | modificar la font]
Cèrtas espècias an la possibilitat de se regenerar, es a dire, la capacitat de far recréisser un o mantun de lors braces se se son destacats. Un braç perdut pòt èsser regenerat en mens d'un mes.
Lista dels òrdres[modificar | modificar la font]
- òrdre Brisingida Downey, 1986
- familha Brisingidae Sars, 1875
- òrdre Forcipulatida H. E. S. Clark, 1963
- familha Asteriidae Gray, 1840
- familha Heliasteridae Viguier, 1878
- familha Zoroasteridae Sladen, 1889
- òrdre Notomyotida Ludwig, 1910
- familha Benthopectinidae Verrill, 1894
- òrdre Paxillosida Perrier, 1884
- familha Astropectinidae Gray, 1840
- familha Goniopectinidae Verrill, 1889
- familha Luidiidae Verrill, 1899
- familha Porcellanasteridae Sladen, 1883
- familha Radiasteridae Fisher, 1916
- òrdre Peripoda Baker, Rowe and Clark, 1986
- familha Xyloplacidae Baker, Rowe and Clark, 1986
- òrdre Platyasterida Spencer, 1951
- òrdre Spinulosida Perrier, 1884
- sosòrdre Eugnathina Spencer and Wright, 1966
- sosòrdre Leptognathina Spencer and Wright, 1966
- òrdre Valvatida Perrier, 1884
- familha Asteropseidae Hotchkiss and Clark, 1976
- sosòrdre Granulosina Perrier, 1894
- sosòrdre Tumulosina Spencer and Wright, 1966
Galariá de fòtos[modificar | modificar la font]
-
-
-
UndersideofASeastar.jpg
Vista de dejós
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-


text:
847
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 847 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Watiq lo 10 d'aost. Son fraire Al-Mutawakkil li succediguèt. Son rèine èra estat marcat per lei trèbols intèrnes liats a l'oposicion entre lei soudats turcs que compausavan d'ara endavant l'elèit de l'armada e lei populacions aràbias de Siria e d'Egipte. Lo califa novèu ordonèt una purga còntra lei foncionaris que li èran estats ostils dins lo corrent dau rèine precedent.
Dins la Peninsula Aràbia, la campanha dau generau turc Bugha al-Kabir còntra la tribü dei Banu Numayr s'acabèt per una victòria lo 4 de febrier après una batalha malaisada.


text:
Auxelles-Haut
Auxelles-Haut es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a bastit sul revers meridional del massís dels Vòges e domina la Trouée de Belfòrt. La municipalitat se situa en lo departament del Territòri de Belfòrt, al nòrd-oèst d'aquel, ont ela jouxte çò departament de l'Anautita-Saône. A environat per las municipalitats de Lepuix, Giromagny, Auxelles-Basses, Plancher-Basses, Plancher-las-Minas. Es un vilatge entre los mai montagnards del departament, al ambiance pittoresque.
Le village est construit sur le revers méridional du massif des Vosges et domine la Trouée de Belfort. La commune se situe dans le département du Territoire de Belfort, au nord-ouest de celui-ci, où elle jouxte le département de la Haute-Saône. Elle est entourée par les communes de Lepuix, Giromagny, Auxelles-Bas, Plancher-Bas, Plancher-les-Mines. C'est un village parmi les plus montagnards du département, à l'ambiance pittoresque.
Lo pòble aquel bastit en lo vessant assolejasa del massís dels Vòges.
El poble esta construït en la vessant assolejasa del massís dels Vosges.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ober-Assel Coma la se trucava a l'epòca austriana deu lo sieu existéncia a l'espleitacion minaire #que s'es desvolopat dempuèi la fin del Sègle XIV en tot lo nòrd del departament. La municipalitat de Auxelles se #dividir en 1569 per donar naissença a Auxelles-Anautit e Auxelles-Bas.
Qualques minèrs venguts del Tyrol e de Porcellana immigrin en lo sud dels Vòges al Sègle XIV per trabalhar al creusement dels potzes e de las galariás e a la extraction del minaré de plomb, de còder e de sòus. Los noms germaniques aportats per aquela populacion se tròban a Auxelles-Elevat en la toponymie (Gesellschaft, Teuschgrund, Pfennigthurm...) E plan segur en los patronymes, e mai se fòrça sovent francisés. Los potzes e de galariás pòrtan la majoritat del temps un nom de sant : Sant-Jean-Fundgruben, Sant-Philippe...
L'espleitacion de las minas de Auxelles-Elevat èra complèx e perilhosa en rason de la instabilité dels terrens. Èra encara complicada per la preséncia de grandas quantitats d'aiga #que caliá extraire de minas. Qualques maquinas hydrauliques perfeccionadas aguèron installat en los ans 1670-1680, en utilizant la fòrça motrice de l'aiga de superfícia portada a las minas mercés a un sistèma de pichons barrages e de canaux en recorrent la montanha, e introdusida en las galariás per conduchas forçoses. Al dedins de la mina Santa-Jean, en particulara, una immensa sala aculhiá una ròda hydraulique de près de 10 mètres de diamètre #çò qu'èra una gèsta technologique per l'epòca. La mina Santa-Jean èra la una de las tres gandes minas del Rosemont (la region #que Giromagny n'es çò cap de-luòc), amb aquelas del Phanitor e de Sant-Pierre al Montjean. Produsissiá pas mai que del plomb, #que i aviá utilizat per separar lo coeire dels sòus issu dels unas autras minas. La produccion de sòus assegurava d'intradas importantas #çò qu'explica #que s'i siá realizat d'inversions considerablas sustot per metre al ponch de las maquinas hydrauliques fòrça perfeccionadas.
L'espleitacion de las minas a cessat a la fin del Sègle XVIII, las vetas mai rendablas en avent #èsser apurats. Al sègle XIX, un tissage mecanica entrenat per la fòrça de l'aiga a bastit per l'industriala Boigeol. Se pòt encara veire las ruïnes de dos pichons barrages #que pòrtan lo sieu nom, al nòrd del pòble en lo vallon del Rhôme, e #qu'avián utilizat coma resèrva d'aiga en permetent de alimenter lo motor hydraulique. Es probable qu'aqueles barrages ajan #èsser establits sus aqueles en servint a l'alimentacion de las maquinas hydrauliques de las minas, dins los sègles precedents.
Se pòt encara veire a desparièrs endroits los vestigis de l'activitat minaire : de galariás de minas e déblais dins lo pòble, haldes en la lande del Mont Ménard.
Aquela activitat industriala fòrça anciana a daissat una marca prigonda en l'estructura de l'abitat : se vei a Auxelles-Elevada quantitat d'ostals de minèrs e d'obrièrs, pichonas e estrechas las unas contra los autres, près de las minas, contràriament a #çò que se vei a Auxelles-Basses ont l'ostal typique es la gròssa granja paysanne.
La glèisa del pòble data de 1841, a situat jol cementèri establit près de de lo piton rocós ont s'elevava antany lo castèl medieval, #que se'n vei encara los fossés, segon un plànol circular typique de la motte castrale. A proximitat, se pòt veire un ancian potz de reconeissença realizada per EDF per l'investigacion de uranium en los ans 70 de la XXen.
Divèrses monuments mantenon lo remembre de la Resisténcia contra l'ocupanta pendent la segonda guèrra mondiala, e dels combatents de l'ombra aucida pels Alemands dins lo pòble.
Al Mont Ménard, la Vèrge de las Auxelles a #èsser installada per la mercejar d'aver-i protegit la populacion. Un autre luòc emblématique de la municipalitat es la Chaume del Querty, pâturage communal ont se mantenon dos chalets associatius e ont pujan los Quichelots per culhir los myrtilles o brimbelles.
Ober-Assel comme on l'appelait à l'époque autrichienne doit son existence à l'exploitation minière qui s'est développée dès la fin du Sègle XIV dans tout le nord du département. La commune d'Auxelles se divisa en 1569 pour donner naissance à Auxelles-Haut et Auxelles-Bas.
Des mineurs venus du Tyrol et de Saxe immigrent dans le sud des Vosges au Sègle XIV pour travailler au creusement des puits et des galeries et à l'extraction du minerai de plomb, de cuivre et d'argent. Les noms germaniques apportés par cette population se retrouvent à Auxelles-Haut dans la toponymie (Gesellschaft, Teuschgrund, Pfennigthurm...) et bien sûr dans les patronymes, bien que très souvent francisés. Les puits et galeries portent la plupart du temps un nom de saint : Saint-Jean-Fundgruben, Saint-Philippe...
L'exploitation des mines d'Auxelles-Haut était complexe et dangereuse en raison de l'instabilité des terrains. Elle était encore compliquée par la présence de grandes quantités d'eau qu'il fallait extraire des mines. Des machines hydrauliques perfectionnées furent installées dans les années 1670-1680, utilisant la force motrice de l'eau de surface amenée aux mines grâce à un système de petits barrages et de canaux parcourant la montagne, et introduite dans les galeries par des conduites forcées. À l'intérieur de la mine Saint-Jean, en particulier, une immense salle accueillait une roue hydraulique de près de 10 mètres de diamètre ce qui était un exploit technologique pour l'époque. La mine Saint-Jean était l'une des trois gandes mines du Rosemont (la région dont Giromagny est le chef-lieu), avec celles du Phanitor et de Saint-Pierre au Montjean. Elle ne produisait que du plomb, qui était utilisé pour séparer le cuivre de l'argent issu des autres mines. La production d'argent assurait des revenus importants ce qui explique que l'on ait réalisé des investissements considérables notamment pour mettre au point des machines hydrauliques très perfectionnées.
L'exploitation des mines a cessé à la fin du Sègle XVIII, les filons les plus rentables ayant été épuisés. Au sègle XIX, un tissage mécanique entraîné par la force de l'eau est construit par l'industriel Boigeol. On peut encore voir les ruines de deux petits barrages qui portent son nom, au nord du village dans le vallon du Rhôme, et qui étaient utilisés comme réserve d'eau permettant d'alimenter le moteur hydraulique. Il est probable que ces barrages aient été établis sur ceux servant à l'alimentation des machines hydrauliques des mines, aux siècles précédents.
On peut encore voir à différents endroits les vestiges de l'activité minière : galeries de mines et déblais dans le village, haldes dans la lande du Mont Ménard.
Cette activité industrielle très ancienne a laissé une marque profonde dans la structure de l'habitat : on voit à Auxelles-Haut quantité de maisons de mineurs et d'ouvriers, petites et serrées les unes contre les autres, près des mines, contrairement à ce que l'on voit à Auxelles-Bas où la maison typique est la grosse ferme paysanne.
La glèisa du village date de 1841, elle est située sous le cimetière établi près du piton rocheux où s'élevait autrefois le château médiéval, dont on voit encore les fossés, selon un plan circulaire typique de la motte castrale. À proximité, on peut voir un ancien puits de reconnaissance réalisé par EDF pour la recherche d'uranium dans les années 70 du XXen.
Plusieurs monuments entretiennent le souvenir de la Résistance contre l'occupant pendant la seconde guerre mondiale, et des combattants de l'ombre tués par les Allemands dans le village.
Au Mont Ménard, la Vierge des Auxelles a été installée pour la remercier d'avoir protégé la population. Un autre lieu emblématique de la commune est la Chaume du Querty, pâturage communal où se maintiennent deux chalets associatifs et où montent les Quichelots pour cueillir les myrtilles ou brimbelles.


text:
Russ
Russ (Bas-Rhin) en alemannisch (Russ en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna entre Wisches, Schwartzbach, Hersbach e Schirmeck.
Commune entre Wisches, Schwartzbach, Hersbach et Schirmeck.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Russ es incerta. La primièra mencion de la localité data del Mièja Edat, en 1306. Proven del évêché d'Estrasburg #que menciona dos localités, OBERRUSS e NIEDERRUSS. Lo nom d'amassa seriá RUGI o NUZI, #çò que significa pel primièr « ruisseau » e per la segonda « campanha », noms #que son pòt èsser d'origina celtique. Aqueles dos localités se trobavan en defòra de la localizacion actuala de la municipalitat, als luòcs-diches Jardin Batlo, Fontaine del Benz e Bassa del Gròs Colas, endroits situats en plen bòsc. Pòt èsser a l'epòca gallo-romaine existissiá ja una pichona tribu al luòc-dich Fontaine del Penz. I auriá subsistit fins a Modèl:La s-. Mai tard, a la Mièja Edat, apareis una pichona localité al luòc dich Jardin Batlo, nomenada a priori OBERRUSS, #que i auriá existit fins al començament de la Modèl:S-, abandonat continuament dins un estat d'extrèma praubesa.
Lo segond localité nomenada NIEDERRUSS i auriá #èsser activa fins en 1633, en plena guèrra de Trenta ans, pendent #lo que las tropas suedesas #estrossejar lo pòble, #que subsisteix lo nom « lo luòc cremat ». Abans la guèrra de Trenta Ans, lo vilatge de Russ ne comptava 42 familhas, #que 12 solament survécurent après l'invasion suedesa. En 1760, se'n comptava a nòu 72 familhas. En 1666, Russ fasiá partida del bailliage episcopal de Schirmeck, e en 1761 formava una quita parròquia. A anotar que la glèisa, #qu'èra mai lèu una gròssa capèla amb un campanal central, se trobava a la quita localizacion del cementèri. Podiá conténer aperaquí 50 personas. Dempuèi 1540, aquela glèisa i aviá mencionat, del temps que lo vilatge de Russ se trucava RUOSE, n'expression alemanda. En francés o latin, lo nom al fil dels sègles #èsser : RUGI o RUZI, de contunh RIG o ARRÒS, e sens dobte RUSS a partir de la Revolucion de 1789.
Oberruss E Niederruss avián agropat a l'entorn d'un cloître e d'un molin. Cap a 1800, dels abitants de Russ aurián encara observat ruïnes en lo bòsc, aital coma las rèstas del molin #que lo canal #subsistir encara longtemps après. Ne sembla que cèrts ostals bastits a l'epòca, lo #èsser amb pèiras en provenent d'aquelas ruïnes. Oberruss Se trobava près del masatge caseriu de Muckenbach. S'i obsèrva un ruisseau e dels résurgences d'aiga. Un camin es empierré, un pauc coma l'epòca romaine. Un pauc mai cap a l'aval, s'obsèrva un mur de pèira #que sembla délimiter las pâturages de las abitacions. De nombrós entassements de pèiras encara visiblas, semblan indicar la localizacion dels ostals. Se pòt #qu'una carrièra a cèl dubèrt siá a l'origina de l'implantacion d'aqueles ostals. Niederruss Se situava al cors mai elevat del ruisseau #que travèrsa lo pòble del sud-es al nòrd-oèst. S'i obsèrva encara de pèiras la longitud d'un pré dicha del Guarda Forestal, aital coma dels tertres en escalièr semblable indicar la localizacion d'abitacions. A Modèl:La s-, aquel endroit i aguèt ocupat per carboners #que i trabalhavan.
L’origine du nom de Russ est incertaine. La première mention de la localité date du Moyen Âge, en 1306. Elle provient de l’évêché de Strasbourg qui mentionne deux localités, OBERRUSS et NIEDERRUSS. Le nom d’ensemble serait RUGI ou NUZI, ce qui signifie pour le premier « ruisseau » et pour le deuxième « campagne », noms qui sont peut être d’origine celtique. Ces deux localités se trouvaient en dehors de l’emplacement actuel de la commune, aux lieux-dits Jardin Batlo, Fontaine du Benz et Basse du Gros Colas, endroits situés en pleine forêt. Peut être à l’époque gallo-romaine existait-il déjà une petite tribu au lieu-dit Fontaine du Penz. Elle aurait subsisté jusqu’au Modèl:S-. Plus tard, au Moyen Âge, apparaît une petite localité au lieu dit Jardin Batlo, nommée a priori OBERRUSS, qui aurait existé jusqu’au début du Modèl:S-, abandonnée suite à un état d’extrême pauvreté.
La seconde localité nommée NIEDERRUSS aurait été active jusqu’en 1633, en pleine guerre de Trente ans, pendant laquelle les troupes suédoises ravagèrent le village, dont subsiste le nom « la place brûlée ». Avant la guerre de Trente Ans, le village de Russ comptait 42 familles, dont 12 seulement survécurent après l’invasion suédoise. En 1760, on comptait à nouveau 72 familles. En 1666, Russ faisait partie du bailliage épiscopal de Schirmeck, et en 1761 formait une paroisse propre. A noter que l'église, qui était plutôt une grosse chapelle avec un clocher central, se trouvait à l’emplacement même du cimetière. Elle pouvait contenir environ 50 personnes. Dès 1540, cette église était mentionnée, alors que le village de Russ s’appelait RUOSE, en expression allemande. En français ou latin, le nom au fil des siècles fut : RUGI ou RUZI, puis RIG ou RIZ, et sans doute RUSS à partir de la Révolution de 1789.
Oberruss et Niederruss étaient groupés autour d’un cloître et d’un moulin. Vers 1800, des habitants de Russ auraient encore observé des ruines dans la forêt, ainsi que les restes du moulin dont le canal subsista encore longtemps après. Il semble que certaines maisons construites à l’époque, le furent avec des pierres provenant de ces ruines. Oberruss se trouvait près du hameau de Muckenbach. On y remarque un ruisseau et des résurgences d’eau. Un chemin est empierré, un peu comme à l’époque romaine. Un peu plus vers l’aval, on remarque un mur de pierre qui semble délimiter les pâturages des habitations. De nombreux entassements de pierres encore visibles, semblent indiquer l’emplacement des maisons. Il se peut qu’une carrière à ciel ouvert soit à l’origine de l’implantation de ces maisons. Niederruss se situait au cours le plus haut du ruisseau qui traverse le village du sud-est au nord-ouest. On y remarque encore des pierres le long d’un pré dit du Garde Forestier, ainsi que des tertres en escalier semblant indiquer l’emplacement d’habitations. Au Modèl:S-, cet endroit fut occupé par des charbonniers qui y travaillaient.


text:
Centrafrica
Centrafrica o oficialament la Republica Centrafricana es un estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta amb la Republica Democratica de Còngo e la Republica de Còngo al sud, Cameron a l'oèst, Chad al nòrd, e Sodan del Sud a l'èst. Sa capitala es Bangui.
Lo gentilici es centrafrican -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Colonialisme francés[modificar | modificar la font]
La penetracion europèa al territòri de l'actuala Republica Centrafricana comencèt a la fin del sègle XIX (entre 1875 e 1900). Pierre Savorgnan de Brazza venguèt lo cap e s'establiguèt en Còngo francés amb casèrnas centralas dins la vila que portariá après lo sieu nom (Brazzaville), e envièt d'expedicions a remontar lo riu Obangui per tal d'espandir las proprietats francesas al territòri central d'Africa. Lo rei Leopold II de Belgica, l'Alemanha e lo Reialme Unit fasián concurréncia tanben per estendre las siás possessions a l'actual territòri de la Republica Centrafricana.
En 1889 los franceses creèron una enclava a las ribas del riu Obangui a Bangui, que pus tard seriá la capitala de Obangui-Chari e de la Republica Centrafricana. De Brazza envièt d'expedicions en 1890-91 al riu Shang a la region que reven a l'ora d'ara al sud-oèst de la Republica Centrafricana. De Brazza e los colonizators franceses desiravan d'espandir los limits del Còngo francés per'mor de lo religar amb los territòris franceses a l'oèst, nòrd e èst d'Africa.
En 1894 los limits del Còngo francés foguèron fixats en tractats amb los territòris del rei Leopold II de Belgica (Estat liure de Còngo) e amb Cameron, ocupat alavetz pels alemands. Quand los negociadors europèus acordèron los limits pel Còngo francés, França cerquèt la manièra de poder resòlvre la laboriosa ocupacion, administracion e desvolopament del territòri. Las notícias del succès economic atengut per las concessions a de companhiás privadas de la part del rei Leopold II de Belgica a l'Estat Liure de Còngo convenquèron lo govèrn francés d'autrejar a 17 companhiás privadas de grandas concessions dins la region d'Obangui-Chari lo 1889.
En escambi dels dreches d'espleitacion d'aquelas tèrras, las companhiás s'engatgèron a pagar d'impòstes dins l'Estat colonial francés e a promòure las siás concessions. Las companhiás utilizèron d'agents europèus e africans, que frequentament empleguèron de metòdes brutals e d'atrocitats per espetar los trabalhadors centrafricans.
Durant lo segond decènni del govèrn colonial francés (1910-1920), las companhiás privadas coma l'Estat colonial francés contunhèron d'utilizar de metòdes brutals per forçar los abitants locals de trabalhar per eles.
Independéncia[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de decembre de 1958, la colònia Obangui-Chari venguèt un territòri autonòm dins la Comunautat Francesa, en prenent lo nom de Republica Centrafricana. Lo pari fondator e president del Conselh de Govèrn (Conseil de Gouvernement) foguèt Barthélemy Boganda, mòrt en un misteriós accident aerian en 1959, sonque uèch jorns abans las darrièras eleccions en l'èra coloniala de la Republica Centrafricana.
Lo 13 d'agost de 1960, la Republica Centrafricana venguèt independenta e dos dels principals collaboradors de Boganda, Abel Goumba e David Dacko, se vegèron implicats en una luta intèrna pel poder. Amb lo sosten dels franceses, Dacko prenguèt lo poder e Gumbo foguèt arrestat, en establint cap a 1962 un Estat de partit unic.
Lo 31 de decembre de 1965 Dacko foguèt depausat per lo sieu cosin lo general Jean-Bédel Bokassa, que suspendèt la Constitucion e dissolguèt l'Assemblada Nacionala, se proclamèt emperaire Bokassa Ièr, e establiguèt una dictatura militara excentrica. En 1976 Bokassa cambièt lo nom del país en Empèri Centrafrican e s'autoproclamèt emperaire amb lo nom de Bokassa Ièr, en una ceremònia inspirada en la coronacion de Napoleon Ièr. Las siás constantas violacions dels dreches umans, entre autres motius, portèron França a sosténer un còp d'Estat en contra sedença, lo que portèt nauament al poder David Dacko, qu'al sieu torn foguèt depausat lo 1èr de setembre de 1981 pel general André Kolingba mejançant un autre còp d'Estat.
Kolingba suspendèt la Constitucion e dirigiguèt una junta militara fins a 1985, incorporèt la constitucion de 1986 que foguèt adoptada per un referendum nacional, e creèt lo sieu pròpri partit, Rassemblement Démocratique Centrafricain (RDC). Lo 1987 las eleccions parlamentàrias foguèron boicotadas pels dos grands opausants a Kolingba, Abel Goumba e Ange-Félix Patassé a causa de que los sieus partits foguèron pas autorizats a participar a las eleccions.
En 1990, après la casuda del comunisme, lo movement en favor de la democracia venguèt fòrça actiu. En mai de 1990 se signèt una carta per part de 253 ciutadans respectats, que volián convocar una Convencion Nacionala, mas Kolingba refusèt aquela peticion. Après las pressions dels païses occidentals, Kolingba acceptèt d'organizar d'eleccions liuras en octòbre de 1992 amb ajuda de l'ONU a travèrs del sieu Burèu d'assisténcia electorala. Totun, a l'aver la possibilitat d'irregularitats, Kolingba suspendèt las eleccions per fin de se manténer al poder. Anteriorament foguèt presentada una fòrta pression de GIBAFOR per establir un Conselh Nacional Politic provisòri per la Republica "Conseil National Politique provisoire de la République" (CNPPR), lo meteis qu'una Comission electorala mixta que comprenguèsse de representants de totes los partits politics.
Après las eleccions de 1993 amb lo sosten de la comunitat internacionala, Ange-Félix Patassé obtenguèt la primièra plaça al primièr torn de las eleccions seguidas per Abel Goumba e David Dacko; Kolingba acabèt en quatrena plaça. Al segond torn electoral, Patassé s'impausèt sus Goumba amb 52,5% dels vòtes qu'en la siá majoritat provenián dels votants de Gbaya, Karee e Kaba e de grandas populacions del nòrd-oèst, a diferéncia dels vòtes de Goumba, que provenián de las populacions del sud e l'èst.
Coma consequéncia, lo partit que portèt Patassé a la presidéncia, lo Movement per la Desliurança del Pòble Centrafrican (Mouvement pour la Libération du Peuple Centrafricain) (MLPC) obtenguèt una majoritat simpla, mas pas absoluda al Parlament, que causa aguèt de besonh per el sòcis per formar una coalicion dins lo govèrn.
En 1994 lo President Patassé retirèt lo gra militar a l'èx-president de facto Kolingba, e en decembre del meteis an foguèt aprovada una nòva Constitucion pel país e promulgada lo 14 de genièr de 1995.
Durant los ans 1996 e 1997 se produsiguèron divèrses motins contra lo govèrn de Patassé acompanhats de sacatges, destruccion e tension etnica. Lo 25 de junh de 1997 los acòrdis de patz de Bangui establiguèron la creacion d'una fòrça militara africana per fin de garantir la seguretat dins lo país. LaMission Interafricaine de Surveillance dempuèi los acòrdis de Bangui(MISAB) foguèt dirigida per l'èx-president de Mali Amadou Touré, que tanben oficièt coma cap de mediators e empediguèt l'intrada dels rebèls dins lo govèrn lo 7 d'abril de 1997. Aquela mission foguèt remplaçada posteriorament per las fòrças de patz de las Nacions Unidas a la Republica Centrafricana (MINURCA).
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Centrafrica
La Republica Centrafricana es un dels païses mens desvolopats del mond amb un PIB per cápita de 700 dolars annals[1], deficientas comunicacions e un sistèma educatiu e de formacion gaireben inexistent. La màger part de la populacion se consacra a la agricultura de subsisténcia, que representa 58% del total del Produch Interior Brut. Per consomacion intèrna se cultiva milhòc, nyam, tapioca e banana. Lo cafè, lo coton e lo tabac son per l'exportacion.
Lo sector fustièr, caracterizat per l'espleitacion anarquica dels recorses, constituís una part substanciala de las exportacions. La mineracion, (a excepcion dels diamants), l'aur e l'urani, son pas estats espetats.
L'industria depend del sector minaire e de pichonas entrepresas, e lo sector servicis es sustot public. Los recorses energetics pròpris son escasses e lo país depend de las importacions, amb l'excepcion de qualques centralas idroelectricas. Lo petròli s'impòrta de Cameron.
Lo conflicte permanent dins lo país a dificultat lo sieu desvolopament, doncas qu'aquel fa que se non acompliscan repetidament los projèctes, publics o privats, de reactivacion economica.


text:
La Grana Piramida de Giza qu'ei un monument funerari de l'antiquitat egipciana vodat au faraonKhofo (conegut deu son nom ellenizat Kheops, Xeoπς). La Grana Piramida de Giza qu'ei la sola de las Sèt Meravilhas deu Monde encara quilhada uei lo dia. Que ho bastida a l'entorn de -2560 e qu'ei la mei vielha deu complèxe funerari de Giza qui compta tanben, enter autas causas, las duas autas mendras e mei recentas piramidas de Khafra e Mikerinòs, l'esfinx, las piramidòtas de las reinas, los mastabas deus nòbles e mantuns autes bastiments.
Las tecnicas de construccion de la piramida que son tostemps desconegudas de la sciéncia modèrna com tanben l'estatut precís deus obrèrs qui i tribalhèn. Que s'a parlat per annadas d'esclaus a maugrat qui, en Egipte, las creishudas de Nil que deishavan temporas qui lo pòble non podèva pas tribalhar ; de mei, que sembla que dens la religion d'aqueth pòble, la bastida de la piramida qu'èra un element de conservacion deu son rei qui devèva estar lo quite rei qu'avore dens l'aute monde. Ajudar a la bastir, qu'èra tribalhar per l'auta vita dens l'aute mòn.
Non s'a pas jamei trobat tanpauc la momia deu rei çò qui deisha un dobte suber l'estatut d'aqueth bastiment (tomba o cenotaf). Un aute enigma que son las "vias d'aeracion" longas vias estretas qui arreligan lo centre de la piramida dab l'exterior; dens aqueth cas, totun, qu'ei mei que probable qu'aquò be hosse estat curat com un camin per l'amna deu faraon.
Dinc au sègle XIVau qu'ostendèva ua fòrma de piramida perhèita (atau las vedèn los crotzats). Totun, desempuish aqueth temps, un terratrem que la segotí e que perdó ua partida de la cauç qui la caperava e qui ho emplegada dens las construccions de bastiments otomans.
Au sègle XXau que s'an trobat un vaishèth de husta demontada au pè de la piramida. Au cap de quauques annadas que la tornèn bastir e que's pòt véder en aqueth quite lòc.