text:
Arc de Trionf d'Aurenja
L'Arc antic d'Aurenja[1] o Arc de Trionf d'Aurenja[2],[3] es un arc monumental roman del començament del sègle Ièr, que marca la dintrada nòrd d'Arausio (uèi Aurenja) sus la Via Agrippa.
L'arc d'Aurenja foguèt inscrich sus la primièra lista dels monuments istorics de França (1840)[4] e figura dempuèi 1981 sus lo Patrimòni Mondial de l'Umanitat[5].
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Dedicacion
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
L'arc benlèu foguèt bastit entre los ans 20 e 25, per remembrar las victòrias de Germanicus, mòrt en 19, e probablament « restituit » a Tibèri en 26/27, segon l'interpretacion que se fa de la dedicacion aponduda a aquela data sus las doas faciadas del monument[6].
A l'Edat Mejana, lo monument foguèt fortificat per servir de bastion avançat, a la dintrada de la vila.
Estudis, escavaments e restauracions[modificar | modificar la font]
L'arc foguèt restaurat dempuèi los ans 1820 per l'arquitècte Auguste Caristie[7], [8], que comença per desencombrar los barris e aponduts medievals, abans de procedir a una reconstitucion non agressiva del monument, remplaçant las partidas inutilizablas o mancantas d'un biais identificable e s'empachant lo recors a l'imaginacion, tan frequenta dins las restauracions dels arquitèctes del sègle XIX.
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'arc de tres pòrtas es format de grands blòcs de pèiras montadas a sec, mantengudas per de crampons de fèrre e de plomb. Presenta la particularitat unica d'aver un segond atic format de pedestals de estatuas monumentalas (desparegudas), assubjectits e religats entre eles per formar un ensemble maçonat sens discontunhar. L'arc mesura 19,57 m de long e 8,40 m de larg. Atenh una nautor de 19,21 m. Son estructura compòrta de voides intèrnes, abituals dins aquel tipe de monuments[9].
Decòrs de las faciadas[modificar | modificar la font]
Panèls d'armas[modificar | modificar la font]
Quatre panèls situats juste en dessús de pichons arcs, mostrant un amoncellement decoratiu de casques, lanças, boclièrs, dispausats sus quatre plans. Aqueles boclièrs pòrtan de noms: Sacrovir, Decurdus, Mario, que pòdon èsser aqueles dels escultors o d'armadurièrs de renom[10].
[modificar | modificar la font]
Aqueles quatre panèls son dispausats just en dessús dels panèls precedents. Lo mielhs conservat es aquel del nòrd-èst: se pòt veire proas de naus, ancoras, tridents, rems, rems governalhs. Prosper Mérimée ne soslinha l'excellenta factura dins sas Notes d'un voyage dans le Midi de la France. Aqueles elements apartenon a la marina romana e remembran doncas sa superioritat, subretot aprèp la batalha d'Actium[11].
Frisas de l'entaulament[modificar | modificar la font]
La frisa es contunha sus las quatre faciadas del monument. Mòstra, en bas relèus de contorns cenchas, de Romans e de Galleses pelejant, los Romans vestits de tunicas e a vegadas de cuirassas, los Galleses nus, del pel long, armats de boclièrs. La factura de l'ensemble es pro grossièra, amb de pès e de mans desproporcionats[12].
Relèu de l'atic superior[modificar | modificar la font]
Lo sòcle central de l'atic superior, que deguèt suportar un grand grop equèstre, presenta sus las doas faciadas de l'arc de panèls centrals en bas relèus mostrant la confusion d'una batalha, ont totes pelejan fòrça. S'identifica la IIa legion per son emblèma, lo capricòrne, representat sul boclièr d'un oficièr, a l'esquèrra sus la faciada nòrd[13]. Las nombrosas mortaisas a l'entorn dels dos panèls devon correspondre als tenons per fixar de decòrs de bronze uèi perduts[14].
Trofèus dels pichons costats[modificar | modificar la font]
Las pichonas faciadas de l'arc son decoradas de panèls escultats de naut relèu, delimitats per de colomnas corintianas mièg engatjadas. Lo costat oèst es gaireben lo tornèt bastir tot Auguste Caristie, que tornèt pas far las esculturas, mas simplament las suggeriguèt per d'esbòsses.
Cadun dels sièis panèls foguèt decorat d'un trofèu compausat d'un supòrt mostrant de vestits, de cascos, d'ensenhas, de trompetas, e al pè son representats dos captius encadenats[15].
Dedicacion[modificar | modificar la font]
Primièra lectura de la dedicacion per Pierre Herbert (1862)[modificar | modificar la font]
Una primièra lectura, realizada per l'estudi de las mortaisas de sagelament, foguèt prepausada en 1862 per Pierre Herbert[16] :
- IMP CAIO I CÆ AVGVSTO DIVI I FIL ÆGYPT TRP XI COMAT TRIBVT GERMANIA VICTA
- COH XXXIII VOLVNT COLONIA ARAVS I SECVNDAN HVNC ARC DED PVBLICE[17]
o :
- Imp(eratori) Caio I(ulio) Cæ(sari) Augusto divi I(ulii) fil(io) Ægypt(o) Tr(ibunicia) P(otestate) XI comat(a) tribut(aria) Germania victa
- Coh(ors) XXXIII volunt(ariorum) (et) colonia Araus(io) I(ulia) secundan(orum) hunc arc(um) ded(icavit) publice[18]
- Al filh de Juli Cesar, a l'emperaire Caius Juli Cesar August, exercissent per l'onzen còp lo poder tribunician, la XXXIIIa coòrta dels volontaris e la vila d'Arausio Julia, colonia de la segonda legion, an, en sovenir d'Egipte, de la Gàllia peluda somesas al tribut, de la Germania vencida, elevat e dedicat aquel arc, al nom de tot lo país .
Per Pierre Herbert, l'inscripcion indica clarament que l'arc foguèt dedicat a August, per l'onzen an de son poder tribunician, o l'an -12 [19]. La vila, Arausio Colonia Julia Secundanorum foguèt fondada per de veterans de Cesar, tot coma Avinhon[20]. Titus Livi rapòrta que en -12, Drusus parvenguèt a vencre los Germans, aprèp que de soslevaments galleses foguèron reprimits per las legions d'August en -18.
Segon Herbert[21], la mencion d'Egipte remembra la victòria d'Actium contra Marc Antòni e Cleopatra, en -31; Drusus ganhèt sas victòrias suls Germans al nom d'August en -12; August se gandís a Lugdunum e l'arc d'Aurenja foguèt bastit en -10; per finir, August passèt jos l'arc en -10. Los relèus de l'arc d'Aurenja son tanben en rapòrt dirècte amb las victòrias ganhadas per August, qualques fòrças recentas: se pòt veire los tèmas de la batalha navala e de la somission dels pòbles de la Gàllia peluda e de la Germania[22].
Lectura actuala de la dedicacion[modificar | modificar la font]
Una lectura fòrça diferenta de la precedenta foguèt prepausada dempuèi: sembla uèi acceptada de totes los comentators, mas la fin de l'inscripcion demòra incertana[23], [24] :
- TI • CAESAR • DIVI • AVGVSTI • F • DIVI • IVLI • NEPOTI • AVGVSTO • PONTIFICI • MAXI
- POTESTATE • XXVIII • IMPERATORI • IIX • COS • IIII • RESTITVIT • R • P • COLONIAE (o RESTITVTORI • COLONIAE)
o:
- Ti(berio) Caesar(i), divi Augusti f(ilio), divi Iuli nepoti, Augusto, Pontifici Maximo, [Tribunicia]
- Potestate XXVIII Imperatori IIX Co(n)s(uli) IIII restituit R(es) P(ublica) coloniae (o: restitutori coloniae)
- Per Tibèri Cesar, filh del divin August, felen del divin Juli, August, grand pontife, dins sa 28a poténcia tribuniciana, imperator pel 8n còp, cònsol pel 4n, restituida a aquel per l'administracion de la colonia (o refondator de la colonia)[25].
Se pòt doncas retenir la data de 26/27 per aquela restitucion de tèrras per Tibèri, o per una estranja restitucion de l'arc a aquel emperaire. L'emplaçament d'aquela dedicacion aprèp còp es pas mens singulara, sus una benda fòrça estrecha pas destinada a aquel usatge, decorada de nervaduras, daissant pauc de plaça a las doas linhas de tèxte que deurián aparéisser fòrça ceradas[26].
Los comentators modèrnes admeton que l'arc poiriá èsser estat començat vèrs 20 e acabat vèrs 25, bastit en l'onor de Germanicus, filh adoptiu de Tibèri e general de la IIa legion Augusta, mòrt en 19, per remembrar sas grandas victòria, que i participèt la ciutat d'Arausio, que balhava aquela legion[27].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "bm" Fiche sur la Base Mérimée, ministère de la Culture
- ↑ id:"bm"
- ↑ "lpm" Fiche de la liste du Patrimoine mondial, Unesco
- ↑ id: "bm"
- ↑ id: "lpm"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ Auguste Caristie, Notice sur l'état actuel de l'arc d'Orange et des théâtres d'Arles et d'Orange, 1829, obratge citat dins Notice biographique de la Grande encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, ..., 1885-1902, p. 429.]
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id: "MEB"
- ↑ "ph6" Pierre Herbert, Inscripcion de l'arc de trionf d'Aurenja, p. 6
- ↑ id: "ph6"
- ↑ id: "ph6"
- ↑ Herbert, p. 17
- ↑ Herbert, p. 26
- ↑ Herbert, p. 41-44
- ↑ id: "ph41"
- ↑ "MEB" Michel-Édouard Bellet, Orange antique, Guides archéologiques de la France, Imprimerie nationale, 1991, p. 44-60
- ↑ "AP" André Piganiol, L'inscription de l'arc de triomphe d'Orange, Comptes renduts de las séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres,1954, volum 98, n° 1, p. 20-21
- ↑ id: "MEB"
- ↑ id:"MEB"
- ↑ id: "MEB"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Augustin-Charles d’Aviler, Dictionnaire d’architecture civile et hydraulique, article Arc de triomphe, París, 1755
- Adrien de Gasparin, Istòria de la vila d'Aurenja e de sas antiquitats, Aurenja, 1815, p. 30-62
- Auguste Caristie, Monuments antiques à Orange : arc de triomphe et théâtre, Didot, 1856, 156 p. - CD-Rom
- F. Artaud, L'Arc d'Orange, Aurenja, 1840
- Pierre Herbert, L'inscripcion de l'arc de trionf d'Aurenja, París 1862, 102 p.
- André Piganiol, L'inscription de l'arc de triomphe d'Orange, Comptes renduts de las séances de l'Académie des inscriptions et belles-lettres, 1954, volume 98, n° 1, p. 20-21
- Pierre Gros, « Une hypothèse sur l’arc d’Orange », Gallia, 44-2, 1986, p. 191-201 Ligit en linha sus Persée
- Michel-Édouard Bellet, Orange antique, Guides archéologiques de la France, Imprimerie nationale, 1991. ISBN 2-11-081111-0
- Michel-Édouard Bellet, Orange antique, Guides archéologiques Monum, 2000. ISBN 2-85822-437-4
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Los panèls escultats de decòrs maritims de l'arc d'Aurenja, estudi sus la marina romana antica
- Arc de triomphe, ofici de torisme d'Aurenja
- (fr)Los monuments antics: l'exemple d'Aurenja, archiu du Vaucluse
- (fr)Aurenja: teatre antic e arc de trionf
- (fr)Arc roman d'Aurenja, in Structurae
- (fr)Imatge de la faciada nòrd, in Panoramio
- (fr)Timbre: Arc de trionf d'Aurenja, 1938, filatelia


c: text/html

text:
Silly-Tillard
Silly-Tillard es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es vesina de las municipalitats de Hodenc-l'Avesque e de Noailles.
Elle est voisine des communes de Hodenc-l'Évêque et de Noailles.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian Luòc gallo-romain #qu'a dépendu de contunh de la baronnie de Monchy. Lo castèl fòrt i aguèt pres e destruit per Henri IV l'an 1589 pels ligueurs.
Ancien Site gallo-romain qui a dépendu ensuite de la baronnie de Monchy. Le château fort fut pris et détruit par Henri IV en 1589 par les ligueurs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo poèta (Atahualpa Yupanqui)
Tu pensas qu’ès distint
Pr’amor que’t disen poèta,
E qu' i tiens un món a despart
Per las estelas mei enlà.
A pos d'espiar la lua,
Ja non la sabes espiar,
Qu'ès com un praube cec
Qui non sap tà on va.
Vè-te’n espiar los minèrs,
Los òmis au hromentar
E canta'us aus qui lutan
Tà un bocinet de pan.
Poèta de rimas tenhèras,
Vè-te’n víver a la seuva :
Qu' i aprenderàs hèras causas
Deu boscassèr e de sas misèrias.
Demora amassa dab lo pòble,
No’u espies de dehòra estant,
Pr’amor çò de prumèr qu' ei d'estar òmi,
E çò de segond, poèta.
Vè-te’n espiar los minèrs,
Los òmis au hromentar,
E canta’us aus qui lutan
Tà un bocinet de pan,
Tà un bocinet de pan.


text:
Cauderan
Cauderan èra una comuna de Gironda restacada en 1965 a Bordèu per de rasons electoralas. Se desvolopèt autorn de la glèisa Sent Amanç. Anuit es un quartèir borgés de Bordèu.
Cauderan èra coneishuda per sons limacs ; las gents de las comunas a l'entorn venèvan los degustar per lo dimècres de las Cendras. D'aquò ven la devisa gascona de Cauderan (Lo limac cendrenós a hèit ma renomada) e lo blason de l'ex-comuna (damb tres limacs).
Cauderan èra tanben la patria deu poèta gascon Brujol, autor de Las tres ròsas.


text:
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Etudes Comtadines.
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Ensignadou.
Prouvèrbi pèr l’estiéu qu’es en camin.
La Coumèdi Umano!.
Editouriau
Ounte vai la Crau?.
L’atualita en image.
L’Evenimen
Avèn pèr aro, qu’uno Terro....
Dis Aup i Pirenèu.
Alès, porto de Prouvènço
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren
Roumié Marcengo - Estage.
De voues se soun amoussado - Courrié.
L’erbo de Sant-Jan.
Sant-Jan e li Barbentanen
Vivo Sant-Jan!
Is areno.
35en Festenau Prouvençau.
Carreto, Cavaucado.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Targo Prouvençalo.
Mialet : Anniversàri dóu Museon dóu Desert.
L’oppidum d’Ambrussum.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Lou jardin à la primo : di flour au fru.
Un tresor nostre : la rabasso?.
Li Gorgo dóu Regaloun
Jan-Pèire Tennevin.
Contro-verso
Etudes Comtadines.
Gabriela Mistral Pres Nobel de Literaturo 1945.
Petrarco, de Flourènço à-n-Avignoun.
Sus li piado d’Annibau.
Lou cantoun d’Estève
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun.
Gabriela Mistral
uno " campesina del Valle de Elqui "
Dins l’article qu’avèn douna sus Counsuelo de Saint-Exupéry (Li Nouvello n°160), avèn evouca, noutamen, lou persounage de Gabriela Mistral. D’ùni legèire nous an demanda pièi quau èro? Èro-ti de la parentèlo de Frederi Mistral? Èro-ti sa fiho? Èro-ti quaucun qu’avié tambèn aqueste noum d’oustau, bord que i’a bèn de gènt que lou porton e qu’an pas de liame famihau emé lou Mèstre de Maiano?
La responso es touto simplo. Gabriela Mistral èro l’escais-noum pres pèr un pouèto, qu’èro uno femenisto chiliano que se sounavo elo, à la modo espagnolo e basco, Lucila de Maria del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga. Èro nascudo lou 7 d’Abriéu de 1889 à Vicuna, en Chili, e mouriguè lou 10 de Janvié de 1957 à New York. Exit touto parentèlo emé noste Frederi. Mai, pamens, entre Lucila Godoy e lou Maianen, i’a ‘gu li liame tras que fort de la pouësìo e de la latineta.
S’atrobo que, en n’en parlant dins li cous de prouvençau, n’i’a uno d’escoulano, Peireto Savidan, chato de l’istitutour e istourian coumtadin Nouvè Marmotan, que nous diguè :
- Gabriela Mistral? Moun paire l’a bèn couneigudo quouro restavo elo à Bedarrido e qu’éu i’èro esta nouma coume istitutour…Ai meme jouga emé soun nebout…Abitavon dins uno bello e grando vila, em’ un bèu jardin, alor que nautre erian louja dins un paure apartamen de founcioun…
La vila eisisto toujour, èro la Vila Saint-Louis, mai i’es esta douna un autre noum. Lou souveni de Gabriela s’es forço perdu en ribo d’Óuvèzo. E pamens la viloto de Bedarrido pòu èstre fièro d’agué aculi lou pouèto que, en 1945, daverè lou Pres Nobel de Literaturo, coume l’avié deja agu Frederi Mistral en lou partejant emé José Etchegaray y Ezaguire.
Mai quau èro e quau fuguè Gabriela Mistral?
Uno campesina del Valle de Elqui
Avèn forço furna sus la telaragno, legi sa biougrafìo en francés, fa parla li souveni pèr assaja de douna lou retra de la femo, dóu pouèto e de soun sejour au nostre, à Bedarrido.
Lou Chili es un païs que ribejo l’Oucean Pacifi sus 4300 km. Es larg, en mejano, de soulamen 180 km, entre la mar e li cresten de la Courdihiero dis Ando que fan counfigno emé l’Argentino e la Boulivìo.
Lucila Godoy nasquè dins la vilo de Vicuna, au nord dóu Chili, en la Regioun de Coquimbo, dins lou Valle de Elqui, la Vau dóu Rio Elqui. Si gènt restavon à La Uníon, à 32 km de Vicuna, vilage que se dis aro Pisco-Elqui. Èron de Monte Grande, un amèu à 3 km de La Uníon. La Vau d’Elqui es un rode dóu climat mié-secarous. Èro antan, avans la coulounisacioun, lou terraire dis Indian Diaguitas, qu’après uno resistènci feroujo fuguèron estermina o depourta pèr lis Espagnòu. I’a de vignarés. La Vau d’Elqui es celèbro pèr lou pisco, l’aigo-ardènt di Chilian.
Quouro i’apareiguè Lucila Godoy, en 1889, l’auto Vau d’Elqui èro uno meno de Far-West, bord qu’èro duberto despièi gaire de tèms i couloun éuroupen.
Soun paire, Jerónimo Godoy Vilanueva, èro un istitutour que courrié la bello eisservo. Abandounè sa famiho alor que la pichouno Lucila avié tres an. La vido de l’enfant fuguè pauro e dificilo, mai pamens urouso dins un cadre naturau ufanous.
Anè à l’escolo primàri, pièi segoundàri. Coumencè de derraba sa vido coume ajudo-istitutriço tre l’age de quatorge an. Es en 1904 que publiquè pèr lou cop proumié de pouèmo dins un journau loucau, La Voz de Elqui.
Sa proumiero recouneissènço literàri arribè quouro daverè lou Pres di Jo Flourau emé soun recuei Los Sonetos de la Muerte (Li Sounet de la Mort), qu’avié signa dóu noum de Gabriela Mistral. Ié reçaupeguè lou pres Flor natural, Medalla de oro y corono de laurel (Flour naturalo, Medaio d’Or e courouno de Lausié), lou 22 de Desèmbre de 1914, au Tiatre de Santiago dóu Chili.
Perqué un nouvèu noum?
Sèmblo que voulié óublida lou noum de Lucila de Maria del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga, que si gènt i’avien douna, en souveni de si racino espagnolo e basco. Adounc, voulié un noum de sa chausido, grand coume si pantai e simbouli de l’óurientacioun que souvetavo baia en sa pouësìo.
Ansin quouro li joio di Jo Flourau fuguèron prouclamado apareiguè un pouèto nouvèu, uno femo de 25 an, ensignarello de mestié, que lou publi enjusqu’aqui noun couneissié : Gabriela Mistral.
Dos ipoutèsi se podon destria :
* D’uno, Lucila aurié chausi Gabriela bord qu’èro lou pichot noum femenin d’un arcange. Pièi, aurié pres Mistral coume noum d’oustau, qu’es lou noum de l’auro que boufo de l’uba dins la Vau de Rose, e qu’escoubo Prouvènço.
* De l’autro, es pulèu proubable que s’ispirè de dos idolo literàri dóu tèms que sis obro èron bèn couneigudo en Chili e, que la jouino femo amavo forço : Gabriele D’Annunzio (1863-1938), escrivan italian, roumansié, autour de pèço de tiatre e pouèto que soun Canto nuevo avié plaisegu à Lucila Godoy; pièi Frederi Mistral, lou Mèstre de Maiano, que venié de nous quita en aquesto annado 1914. Lucila èro pivelado pèr la legèndo ufanouso de Frederi Mistral. Sentié coume un parentage entre la Vau d’Elqui e Prouvènço, meme climat mié-secarous, pasiblo vido prouvincialo, amour pèr la lengo dóu vilage parlado pèr lou pople, amour de la floro, de la fauno. Gabriela Mistral servara au founs dóu cor la bèuta de sa regioun natalo, de long de sa vido ié fai alusioun (es la querencia) (1). Óublidara pas lou pan sacra, en formo de soulèu, de pèis o de courouno e, nimai, lou vènt de la Vau d’Elqui, emé son goust de sàuvi e de mento-folo.
Fin finalo es Gabriela qu’esplicara, pus tard, qu’avié adóuta lou noum de Mistral tre 1913 pèr signa si pouèmo, amor qu’avié legi en 1912 emé l’interès lou mai grand lis obro dóu Maianen. Dira : Ame forço lou vènt. Pènse qu’es lou mai esperitau dis elemen, mai esperitau que l’aigo. Decidère, dounc, de prene lou noum d’un vènt, mai pas "hurricane" o "breeze"; un jour, coume ensignave la geougrafìo dins uno escolo, fuguère marcado pèr la descripcioun d’un vènt pèr Reclus (2) qu’avié lou meme noum que lou pouèto : Mistral. L’adóutère àde- rèng coume escais-noum, acò’ s l’esplicacioun vertadiero dóu perqué emplegue lou meme noum que lou cantaire de la Prouvènço.
Uno vido de barrulage
De long de sa vido, à l’eisèmple de Jerónimo Godoy, soun paire, Gabriela Mistral barrulara.
Es d’abord en Chili qu’óucupara divers poste d’istitutriço. Sara noumado au Licèu de Fiho dis Ando. Anara enjusqu’à Punta Arenas, à 2.000 km, tout en bas, capitalo de la Patagounìo chiliano, pèr ié prene la direicioun d’un autre Licèu de Fiho. Sara direitriço d’un licèu à Santiago dóu Chili e tambèn dins lis Ando. Fara uno carriero forço boulegadisso, mai prenguè lou tèms d’escriéure de pouèmo. À Punta Arenas, creo uno revisto literàri - Mireya (titre qu’es uno guignado au cap-d’obro dóu Maianen) - tout en desvouloupant de cous en vesprado. Èro passiounado pèr soun mestié, pèr l’educacioun dis enfant. Amara pas Santiago que pèr elo èro un garouias, un endré ounte avié ges d’oustau, vivié encò d’uno vesino. Quouro lou poudié s’escapavo de la vilo mounte estoufavo pèr ana respira l’aire de la Courdihiero de San Alfonso. Countuniara, pamens, d’escriéure e de publica de pouèmo.
En 1922, es counvidado au Meissique pèr José Vasconcelos, menistre de l’Educacioun, pèr participa à la reformo de l’ensignamen, à la foundacioun e à l’ourganisacioun di biblioutèco poupulàri. Partira sènso ajudo financiero dóu gouvèr chilian. Lou Meissique sara coume un dimenche dins sa vido. En 1922, tambèn, soun proumié recuei de pouësìo parèis à New York. A pèr titre Desolacíon. Es divisa en plusiour partido pèr de resoun pedagougico : Vido, Escolo, Enfant, Doulour, Naturo, Bressarello, Proso. Pourgira forço tèste escoulàri. Gabriela Mistral entre-pren pièi un proumié vouiage en Éuropo : Espagno, Castiho, Italìo, Souïsso. En 1924, un tome de si pouësìo pèr li pichot parèis à Madrid emé coume titreTernura (Tendresso).
E la barrulado countùnio. En 1925, Gabriela s’entorno en Chili, subre-tout pèr ié faire li fourmalita de sa retrèto de proufessour, que sa vido materialo ié tiro proun soucit. L’óutenguè, mai coume acò bastavo pas pèr viéure dins lou fourestié, escriéura de nouvello, d’article, pèr de journau latino-american. L’enventàri crounoulougi de sis obro en proso es drud de 530 titre!
Pièi en 1926 es à Genèvo coume representanto chiliano de la Ligo di Nacioun. Vai pièi douna de counferènci en Argentino e Uruguai, sèmpre preóucupado pèr sa vido materialo, meme s’es proun espartenco. Es noumado au secretariat de l’Istitut de Couóuperacioun Inteleituau de la Soucieta di Nacioun (lou rèire de l’UNESCO), à Paris. Vouiajo forço. Pèr elo, pamens, es d’annado terriblo, dis que soun las annados estrangieros. Coume la vido, à Paris, es gaire ecounoumico, qu’amo pas la fre, barrulo de-longo dins li vilo franceso : Le Havre, Fontainebleau e, subre-tout, aquéli proche la Mar Mieterrano, Avignoun, Arle, Ais, Marsiho, Iero, e Liguro, Lavagna, Naple en Italìo, sènso óublida la viloto que fuguè un tèms soun recàti : BEDARRIDO.
Li jour de Bedarrido
L’escrivano Isolina Barraza de Estay a evouca dins soun libre Gabriela Mistral y su Sobrino (Gabriela Mistral e soun nebout), lou sejour dóu pouèto à Bedarrido. Dis que se i’atrovo en 1928. Gabriela èro enfachinado pèr Prouvènço, soun pople, l’obro de Mistral e la lengua cultivada por los trovadores, la dulce y amorosa lengua de Oc, de los felibres.
À Bedarrido, Gabriela retroubavo un terraire semblable à la Vau d’Elqui, en Chili, emé dos ribiero : Óuvezo e Sorgo que ié fasien pensa au rio Elqui, e li mémis aubre : figuiero, amourié, arangié (3), mióugranié.
Coume èro-ti arribado aqui? N’en sabèn rèn e la memòri de Bedarrido es muto. Dins uno carto, mandado à Barrios Cruz, Gabriela ié fiso que soun adrèisso, pèr 6 mes, es Villa Saint-Louis, Bedarrides, Vaucluse, Francia. Un article de Nouvèmbre de 1945, counserva pèr Nouvè Marmottan, e que nous a fisa sa chato Peireto Savidan, dis que Gabriela n’èro la prouprietàri (4). Pamens, comte tengu de si dificulta materialo e de sa vido de-longo pèr orto e pèr camin, la vesèn pas èstre prouprietàri d’aquelo grando vila, touto moublado, em’ un jardin grandaras e gaire fatura. Quaucun i’avié-ti lougado? L’avié-ti messo à sa despousicioun? Ié fuguè-ti atirado pèr lou souveni dis Esperita dóu Mount-Tabor (5)? La memòri bedarridenco, aqui, es sèmpre muto.
Es en 1929, à Bedarrido, qu’aculiguè pèr n’èstre la maire adóutivo, un drouloun, Juan Miguel Godoy Mendoza, qu’èro l’enfant d’uno Catalano morto de tuberculòsi e belèu d’un mié-fraire que soun paire aurié agu après agué abandouna la maire de Gabriela.
Es tout naturalamen que l’istitutour Nouvè Marmotan nousè de liame emé Gabriela Mistral. Escambièron sus li sujèt d’educacioun que li preóucupavon. La pichouno Peireto frequentè ansin la Vila Saint-Louis ounte jouguè emé Juan Miguel, que sa nouvello maire escais-noumavo Yin-Yin. Peireto se ramento encaro de l’autò à pedalo que Yin-Yin voulié plus e que Gabriela n’i’en faguè presènt.
En 1929, toujour, Gabriela Mistral aprenguè à Bedarrido la mort de sa maire lou 7 de Juliet. Es l’escrivan equatouren Jorge Carrera Andrade, qu’avié counvida pèr un sejour, que i’aduguè la tristo nouvello lou 9 de Juliet. N’a douna lou raconte. Èro à Marsiho. Arribè à la debuto de la niue à la pichoto garo de Bedarrido. Aqui, es un jouvènt dóu vilage que lou menè à la quinta (6) de Gabriela. Ié fuguè aculi pèr li japado furiouso d’uno chino. Remeteguè à Gabriela lou telegramo anounciant la mort de donà Petronila Alcayaga.
En 1930, lou nouvèu gouvèr dóu Chili, qu’èro pas de sis idèio, souspendeguè la pensioun de retrèto de Gabriela, la leissant sènso ressourso pèr viéure. Se n’en péu-tirè bono-di li journau de lengo ispanico li mai prestigious que ié prepausèron de faire d’article. S’atrouvavo encaro à Bedarrido, que Peireto Savidan a, dins sis archiéu, un libre de pouësio de Francés Villon que Gabriela n’en faguè dedicàci à soun paire en aquesto annado. Ié caup un tros de journau disènt que Gabriela Mistral quitè Bedarrido quouro partiguè pèr Roumo e Naple en 1932, e sabèn qu’avié peravans fa de sejour à Rapallo, Gèno, Cavi de Lavagna, à Porto-Rico e is Estat-Uni counvidado pèr d’Universita.
Es lou nouvèu gouvèr dóu Chili que la noumè conse (7) à vido, emé soun proumié poste à Naple, founcioun diploumatico, ço que ié levavo li soucit materiau que la quichavon, mai que pamens pousquè pas óucupa estènt que lou gouvèr de Mussolini avié refusa si letro de creanço.
Lou sara pièi à Madrid, Lisbouno, en Brasil, au Guatemala, à Niço, en Brasil encaro, à Los Angeles, Veracruz, Naple tourna mai, e fara sa despartido à New York en 1957. De nouta que Yin-Yin l’acoumpagnè pendènt tóuti si barrulage enjusqu’en 1943 ounte se suicidè, en Brasil.
Obro escricho au nostre
L’enventàri dis obro en proso (avèn pas si pouèmo) de Gabriela Mistral douno :
Pres Nobel de Literaturo en 1945
Davera un Pres Nobel es pas un pichot afaire. Es la femo de letro equatourenco, Adela Velasco, que n’en mandè l’idèio. Lou presidènt dóu Chili, Pedro Aguirre Cerda, reçaupeguè ansin uno letro ié demandant de peirineja la candidaturo de Gabriela Mistral. Coume èro pèr éu uno anciano amigo, diguè de o. Es ansin que tre 1938 s’embandiguè uno acioun pèr la presenta au Pres Nobel de Literaturo e qu’en 1943, l’annado de la mort de Yin-Yin, sa candidaturo fuguè prepausado.
Lou 15 de Nouvèmbre de 1945, la novo es óuficialo. Èro lou proumié cop que quaucun, à l’adré dóu Meissique, recebié lou Pres Nobel.
Acò cambiara pas grand causo à la vido de Gabriela Mistral. Li barrulage countuniaran. Femenisto, passiounado pèr la liberacioun de la femo e l’educacioun dis enfant, perseguira soun vouiage sus terro, elo, l’eiretiero de raçado proun diverso : basco pèr sa maire, espagnolo, negro, indiano pèr soun paire. L’escrivan meissican Andrès Iduarte, dins soun article Autour de Gabriela Mistral (Cuardernos américanos), se ramentant sa presènci encò de Gabriela Mistral à Bedarrido, noutè, parlant d’elo, l’impourtànci qu’acourdavo dins sa vido à Yin-Yin soun nebout : Diéu dèu me douna la santa : pèr viha sus éu quàuquis annado de mai.
L’obro pouëtico de Gabriela Mistral
Sourso :Uno longo e fruchouso recerco sus la telaragno.
E s’anas au Chili, en Vau d’Elqui Se pòu vèire :
Souvèt
Demandan à la Vilo de Bedarrido qu’un noum de carriero, en prouvençau, vengue ramenta la presènci au nostre de Gabriela Mistral.Noto :
1117689


text:
Òrdre dels Predicaires
L'Òrdre dels Predicaires (Ordo Praedicatorum, O.P.), coneguts popularament coma Dominicans, es un òrde mendicant fondat per Sant Domenge de Guzmán a Tolosa. Lo seu abit es blanc amb una tunica, escapulari, capucha e capa de color negre. Lo simbòl mai conegut es la crotz florençada, pinta dels colors de l'òrde. La devisa de l'òrde es Laudare, Benedicere, Praedicare (Lausar, Benir e Predicar).
Una etimologia apocrifa atribuís lo nom de l'òrde a Domini Canis, es a dire, cans (gardians) del Senhor, mas en realitat deriva del nom del fondator, Domenge de Guzmán (Dominicus, en latin).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'òrde foguèt fondat per Domenge de Guzmán (1170-1221), canonge regular de Burgo de Osma: en 1203 acompanhava l'evesque Diego de Acevedo dins una mission diplomatica enviada per Anfós VIII de Castelha a Valdemar II de Danemarc. Pendent lo viatge de retorn, travessavan el Lengadòc e se redèt compte de la granda expansion de l'eretgia catara, çò que lo decidiguèt a s'unir amb los legats enviats pel papa Innocenci III per tòca de far tornar los erètges al sen de la Glèisa catolica.
Amassèt qualques femnas que s'èran convertit de l'eretgia catara e, en 1207 fondèt a Nòtra Dama d Prolha, prèp de Fanjaus, un monestèri de monjas dominicanas. Domenge continunhèt predicant pacificament als albigeses, quitament aprèp de l'assassinat del legat Pèire de Castèlnòu (1208), mas refusant de s'unir a la crosada promulgada per Innocenci III. La seuna òbra missionària aguèt coma centre d'operacions lo convent de Nòtre Dama de Prolha.
Amb l'ajuda de l'evesque de Tolosa, Folquet de Marselha, en 1215, s'establiguèt lo 25 d'abril de 1215 dins l'ostal Seilhan, reüniguèt de companhs que volian predicar coma el e s'iniciar a la vida religiosa, formant una primièra comunautat de fraires: l'òrde atal constituit recebèt una primièra aprovacion oficiosa d'Innocenci III, reconeguda e confirmada pel seu successor Onori III lo 22 de decembre de 1216. Aprèp de l'aprovacion oficiala, los fraires predicacaires s'espandiguèron per tota Euròpa, subretot dins las vilas ont èran installandas las primièras universitats, coma Bolonha o París, al desenvolopament que contribuiguèt fòrça l'òrde dominican.
Coma l'establissiá lo concili Lateran IV los fraires deguèron adopar una règla ja existissenta e optèron per la Règla de Sant Agustin, i apondent un ensems de reglaments, las nomenadas constitucions, que regulavan lo foncionament intèrne de l'òrde. Venguèron famosas perque introduson una biais de govèrn pron democratic que foguèt estudiat plan sovent dels d'un punt de vista juridic. Serviguèt de modèl per a d'autras constitucions d'òrdes similars e per a fòrça vilas e conselhs municipals.
L'orde promouguèt la difusion de la pregària del rosari, invencion qu'es atribuida a Domenge de Guzmán (de fach, lo rosari existiguèt pas qu'aprèp la mòrt de Domenge: benlen aquel fesiá una pregària o letania en onor de la Miare de Dieu, qu'aviá establit lo chartrós Domenico di Proussiac. Lo rosari actual foguèt codificat pel dominican francés André de la Roche e formalizat a la reforma liturgica de Pius V, tanben dominican).
-
-
Odrowaz.jpg
Sant Jacint, pintura del s. XVI
-
-
Carisma[modificar | modificar la font]
Los fraires an lo carisma de la predicacion, fins alara reservat gaireben exclusivament als evesques e als capelans amb per instruccion d'o far mas que pacticavan pauc. Aquel mandat de la predicacion, concedit expressament pel papa a totes los fraires, permetèt a la Glèisa de comptar amb una predicacion ligada al vòt de pobretat, alara que los evesques i èran pas obligats e podavan pas donar exemple.
La vida dominicana se basa suls nomenats 'quatre pilars de la vida dominicana, establits al sègle XIII:
- vida en comunautat (amb los vòts d'obediéncia, pobresa e castetat)
- pregària e liturgia en comunautat
- estudi
- servici
E, en mai, la predicacion de l'Evangèli e l'apostolat.
Per poder desvolupar la predicacion de la biais mai satisfasenta, existís la possibilitat de la dispensa, mejans que lo superior pòt dispensar temporàriament un fraire de qualques règlas o observànças, cada còp que siá necessària perque la predicacio vengua mai efectiva.
Abit[modificar | modificar la font]
L'Abit dominican consistís en un abit o tunica blanca sus que se pausa un escapulari e una capucha blancas. Sus que se plaça una capa negra e una segonda capucha negra, de las meteissa dimensions que la blanca en dejós.
Familha dominicana[modificar | modificar la font]
- Article principal: Familha dominicana
L'òrde prevei mai que la preséncia d'òmes: es formada per doas brancas:
- fraires
- femnas: monjas dominicanas (contemplativas) e sòrras que forman diversas congregacions
A que s'apondon de comunautats de seculars, lo Tresen Òrde de Sant Domengue.
Difusion[modificar | modificar la font]
Lo 31 de decembre de 2005, l'òrde comptava amb 615 convents e 6.077 fraires, que 4.495 èran capelans.[1]
Qualques personalitats de l'òrde[modificar | modificar la font]
- Tomàs d'Aquin
- Sant Albert lo Grand
- Mèstre Eckhart
- Vincenç Ferrièr
- Fra Angelico
- Juan de Torquemada
- Tomás de Torquemada (1420 - 1498)
- Giordano Bruno
- Bartolomé de las Casas (??, Madrid, 1566)
- Henri Lacordaire (Recey-sur-Ource, 1802 - † Sorèze, 1861)
- Vincent McNabb (1868 – 1943)
- Gustavo Gutiérrez Merino (Lima, 1928 - ). Fundator de la Teologia de la Liberacion.
- Dominique Pire (Dinant, Belgica, 1910 - Lovaina. 1969). Prèmi Nobel de la Patz de 1958.
- Yves Congar (1904 - 1995) Cardenal i teòleg.
- Marie-Joseph Lagrange (1855 — 1938) Fundator de l'Escòla biblica e arqueologica francesa de Jerusalèm.
- Beat Domenege Castellet (1597 - 1628). Missionièr al Japon.
Dominicans cientifics[modificar | modificar la font]
- Vicenç de Beauvais (1190-1264), erudit, qu'escriguèt l'òbra enciclopedica Speculus maius, corpus de ciéncias naturalas fòrça difusat pendent l'Edat mejana
- Tomàs de Cantimpré (1210-1270), autor de l'òbra enciclopadica De rerum natura
- Teodoric Teutònic de Vriberg (1250-1313), dominican alemand a París que foguèt lo primièr a explicar l'Arc de Sant Martin amb una teoria que profeitèt Descartes.
- Francisco de Vitoria (Burgos o Vitòria, 1483/1486 - † Salamanca, 1546), fundator del drech internacional.
- Juan de Ortega (1480-1568), matematician, autor de Tratado subtilísimo d'aritmética y geometría
- Domingo de Soto (1495-1560), fisician.
- Ignazio Danti (1536-1586), membre de la comission que dissenhèt lo calendièr gregorian
- Roland de Vaux (1903-1971), arqueològ e istorin francés
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (it)Dades estadístiques de l'Annuario Pontificio per l'anno 2007, Città del Vaticano, 2007, p. 1465


text:
Vilafranca de Roergue
Vilafranca de Roergue[1][2] (Villefranche-de-Rouergue en francés) es una comuna roergata situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilafranca de Roergue se situa per la val del riu Avairon, subre la falha geologica que separa lo Causse (tèrra de blat) del Segalar (tèrra de segal).
Minas de coire, de plomb, d'estam, de fèrre, d'argent. Extraccion de fosfats e de pèiras de talha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las basas d'un primièr establiment aguèron luòc subre la riba senestra del riu Avairon en 1099 per Ramond de Sant Geli, a l'endrech de jaces metalifèrs esplechat dempuèi l'antiquitat[3]. Lo sol luòc de culte consistissiá en una capèla anteriora nomenada Sant Carpil - a l'ora d'ara Sant Joan d' Aigremont al suc d'un puèg nomenat uèi lo Calvari[4].
Quand los Capecians prenguèron lo poder sul comtat de Tolosa pel maridatge d'Anfós de Peitieus amb l'eretièra del comtat Joana de Tolosa, filha del darrièr comte Ramon VII, l'anciana capitala administrativa de Roergue, Najac, sèti de la senesalciá de Roergue, foguèt jutjada tròp fisèl a l'anciana dinastia ramondina.
Anfós de Peitieus decidiguèt sul pic de crear una vila nòva en riba drecha a qualques quilomètres d'ailà e d'i transferir lo sèti de la siá administracion, per fin de rompre las ancianas leialtats. Fondèt doncas Vilafranca de Roergue en 1252 dotada de franquesas d'exempcions fiscalas per assegurar lo succès de l'entrepresa, d'ont lo nom de la vila.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Urbana Cabrol, Pròva de critic istoric en çò que tanh a una vila #qu'a existit en la plana de la Madeleine, près de Vilafranca de Roergue|Vilafranca de Roergue, in Memòrias de la Societat de las cartas, sciéncias e arts de la Aveyron, tome 11, 1874-1878 (pp. 319-334).
- ↑ lo Sr. Goffinet, Villefranche-De-Rouergue. Glèisa La nòstra-Madama, dins Congrès archéologique de França. Figeac, Cahors E Rodez. 100en session. 1937, pàg. 90-105, Societat francesa de arqueologia, París, 1938


text:
Jacme Ièr d'Aragon
Jaume I o Jacme I dich lo Conquistaire (en catalan: Jaume I el Conqueridor, en aragonés SLA: Jaime I lo Conqueridor, en aragonés GO: Chaime I lo Conqueridor), nascut lo 2 de febrièr de 1208 a Montpelhièr, mòrt lo 27 de julhet de 1276 a Valéncia, foguèt un sobeiran occitan e catalan, rei d'Aragon, comte de Barcelona e senhor de Montpelhièr a partir de 1213, rei de Malhòrca a partir de 1229 e de Valéncia a partir de 1238.
Somari
Ascendents e descendents[modificar | modificar la font]
Filh e successor de Pèire I lo Catolic (1213) al tròn de la corona d'Aragon. Paire de Pèire lo Grand e Jacme II de Malhòrca.
Èra filh de Pèire lo Catolic (rei d'Aragon) e de Maria de Montpelhièr. Ditz la legenda que son paire èra fòrça atirat per las femnas e pasmens rebutava sa femna. Enganat per aquela, e d'autras personas, pensèt d'anar al lièch amb una de sas amigas, qu'èra en realitat sa quita molhèr. Se ditz qu'aital foguèt concebut lo futur Rei Jacme Ièr. Jacme Ièr, dich lo Conquistaire, es l'autor del Libre dels faches.
Enfança[modificar | modificar la font]
L'enfant Jacme foguèt capturat, quand aviá quatre ans, per Simon de Montfòrt a partir de la desfacha de Batalha de Murèth. Puèi, e gràcias a l'intervencion de sa maire, lo papa Innocenci III obliguèt Montfòrt a cedir la tutèla de l'enfant als Cavalièrs Templièrs d'Aragon e Catalonha, que son mèstre n'èra Guillem de Mont-rodon que recebèt l'enfant Jacme quand aguèt sièis ans. Aqueles li donèron son instruccion de rei al castèl de Montson, mentre que lo regent, Sanç de Rosselhon, comte de Rosselhon, Provença e Cerdanha se disputava la sobeiranetat amb l'oncle de Jacme, Ferran d'Aragon, abat de Montaragon.
Al moment critic, que los nòbles de Catalonha èran a mand d'entamenar una guèrra civila pel contraròtle de la sobeiranetat contra los d'Aragon, Jacme, qu'aviá pas que nòu ans, aconselhat pels cavalièrs templièrs, saupèt mestrejar plan biaissudament la situacion e prenguèt lo poder de la Corona. A partir d'aquel moment totes los nòbles tornèron jurar fidelitat al rei.
Malgrat aquò, Sanç conspirèt mai d'un còp amassa amb d'autres nòbles per far tombar Jacme del poder, de longa sens o capitar. L'acte pus remarcable foguèt d'influenciar e de manipular lo nòble Roderic de Liçana per fin qu'usurpèsse las tèrras de Llop d'Albero, un autre nòble fidèl a la Corona. Jacme, malgrat sos tretze ans, resolguèt la situacion d'un biais contondent, e Roderic de Liçana, amb de grandas pèrdas, s'anèt refugiar a Albarrasí, dins de domenis qu'èran pas encara someses a la Corona. En seguida, foguèt prepausada la conquista d'Albarrasí, pasmens aprèp qualques setmanas de sètge e d'atacas continuas amb dos fonèvols e un almanjanec, se descobriguèt una traïson a la Corona, orquestrada per Pèire Ferrandes d'Açagra, senhor d'Albarrasí, e Jacme se deguèt retirar.
Nòças, amors e enfants[modificar | modificar la font]
Jacme I, coma son paire, èra un òme plan atirat per las femnas.
Lo 6 de junh de 1221 se maridèt a Ágreda (Sòria), quand aviá tretze ans, amb Alienòr de Castelha, filha d'Anfós VIII de Castelha e Alienòr d'Anglatèrra. En 1229 divorcièt d'Alienòr, qu'amassa avián agut un enfant:
- l'infant Anfós d'Aragon (1222-1260), eretièr de la corona fins a la siá mòrt.
Durant lo maridatge amb Alienòr aguèt qualques galantas: Elo Álvarez; la comtessa Aurembiaix, filha del comte d'Urgèl Guerau de Cabrera, que se maridariá finalament amb Pèire de Portugal. Aprèp lo divòrci amb Alienòr, Jacme signèt un contracte secret de concubinatge amb la d'Aurembiaix.
Lo 8 de setembre de 1235 se maridèt dins la catedrala de Barcelona en segondas nòças amb Violent d'Ongria, filha d'Andreu II d'Ongria, que ne nasquèron uèch enfants:
- l'enfanta Violent d'Aragon (1236-1300), maridada en 1246 amb Anfós X de Castelha.
- l'enfanta Constança d'Aragon (1238-1275), maridada amb Manel, prince de Portugal.
- l'enfanta Sança d'Aragon (1239-1251), que moriguèt en peregrinatge per Tèrra Santa.
- l'enfant Pèire lo Grand (1240-1285), rei d'Aragon e Valéncia e comte de Barcelona.
- l'enfant Jacme II de Malhòrca (1243-1311), rei de Malhòrca.
- l'enfanta Elisabèta d'Aragon (1245-1271), maridada en 1262 amb Felip III de França.
- l'enfant Sanç d'Aragon (1247-1275), que arribèt a venir arquevesque de Toledo.
- l'enfant Ferrand d'Aragon (1248-1251), mòrt quand aviá tres ans
Pendent lo maridatge amb Violent, Jacme Ièr aguèt força galantas, que i cal remarcar:
- Blanca d'Antillón, amb qui aguèt un filh bòrd, Ferrand Sanxís (1240-1275), baron de Castra.
- Berenguela Ferrandis, amb qui aguèt lo filh Pèire Ferrandis (1259-1318), baron d'Híxar.
- Elvira Sarroca, de la que naisserà en 1248 Jacme Sarroca, que capitèt de venir evesque d'Òsca.
Veuse de Violent en 1251, aguèt d'autras galantas e concubinas: Guillema Cabrera, Berenguela Anfóso, Sibilla de Saga e Teresa Gil de Vidaure, que seriá esposa d'aprèp un document privat, mas que lo rei abandonèt quand aquesta contractèt la malautiá de la lepra. D'aquesta darrièra ne nasquèron:
- Jacme de Xèrica (1255-1285), senhor de Xèrica.
- Pèire d'Ayerbe (1258).
Tractat de Corbeil[modificar | modificar la font]
Signèt amb Loís IX, rei de França, lo Tractat de Corbeil (1258), que li cedissiá totes los domenis qu'aviá en Occitània (franc de la senhoriá de Montpelhièr, lo vescomtat de Carladés e la baroniá d’Aumelàs); pasmens obtenguèt que los reis de França renoncièsson explicitament a tota pretension avenidoira sus Catalonha que poirián allegar coma descendents dels conquistaires de la Marca Ispanica.
Règne[modificar | modificar la font]
Durant los quinze primièrs ans de son règne, mantenguèt divèrsas luchas contra la noblesa aragonesa que pasmens capitèt de lo far presonièr en 1224. En 1227 afrontèt tornarmai la noblesa aragonesa, dirigida per Fernando, oncle del rei, conflicte que s'acabèt, mercé a l'intervencion papala a travèrs de l'arquevesque de Tortosa, amb la signatura de la Concòrdia d'Alcalá (març de 1227). Aquel Tractat marquèt lo trionf de la monarquia sobre los nobles, li donant l'estabilitat necessària per començar las campanhas contra los musulmans. Aquesta estabilitat provoquèt l'amaisament de las reclamacions de la noblesa.
Conquista de Malhòrca[modificar | modificar la font]
Un grop de prudòmes catalans presidits per Jacme Ièr s'amassèron a l'ostal de Pèire Martell, a Tarragona, per preparar la conquista de Malhòrca (1228). L'an seguent, lo 5 de setembre de 1229, la flòta catalana sortiguèt de Salou, e conquistèt Malhòrca a Abû I-Alâ Idrîs al-Ma’mûn: desbarquèt a Santa Ponça e vencèt los arabis a Portopí. Comencèt lo repòblament amb de pageses d’Empordan (1236). Al sègle XIII ja se commemorava a Malhòrca, lo 31 de decembre, la Fèsta de la Conquista, qu'al sègle XIV seriá nomenada Fèsta de l'Estendard. A l'entorn d'aquesta Fèsta, Jacme lo Conquistaire venguèt lo mite principal de l'istòria de Malhòrca, coma tanben serà mitificat al País Valencian.
Conquista de Menòrca[modificar | modificar la font]
Pel Tractat del cap de Pera (1231), lo governador de Menòrca, Abû Muhammad ‘Abd al-Wahid, venguèt vassal del rei catalanoaragonés Jacme Ièr. Anfós II lo Franc conquistèt efectivament aquesta illa, aprèp la capitulacion de Abû’Umar (1287). D'acòrd amb lo Tractat d'Anagni (1295) la cediguèt a Jacme II de Malhòrca, que el l'incorporèt a la corona malhorquina. Foguèt repoblada plos catalans, mas tanben i demorèron fòrça sarrasins. La conquista es celebrada annalament lo jorn de Sant Antòni.
Conquista de las Pitiusas[modificar | modificar la font]
Guillem de Montgrí, arquevesque de Tarragona, e son fraire Bernat de Santa Eugènia conquistèron las Pitiusas (Eivissa e Formentera) en 1235 a Abû I-Hasan ‘Alî al-Saîd al-Mutadid. La fèsta de la Conquista se celèbra, seguent lo modèl de la Fèsta de l'Estendard malhorquina, lo 9 d'agost, jorn de Sant Ciriac.
Conquista del País Valencian[modificar | modificar la font]
Comencèt en 1232. En 1238, las tropas catalanas e aragoneses dintrèron dins la ciutat de Valéncia, que dependiá del califa de Bagdad al-Mustansir Billah. La conquista de las darrièras plaças aguèt per origina un tust amb Anfós X de Castelha, que preaviá conquerir Xàtiva. Mas i renoncièt quand aguèt signat lo Tractat d'Almizra (1244), segon lo qual Jacme Ièr cedissiá a Castelha la conquista de Múrcia. Lo Reialme de Valéncia foguèt repoblat per de catalans e d'aragoneses: los primièrs ocupèron mai que mai las comarcas del litoral, que ara son de lenga catalana, e los segonds ocupèron las comarcas interioras, inicialament de lenga aragonesa e uèi de lenga castelhana. La conquista es celebrada a Valéncia dempuèi lo temps de Ramon Muntaner fins a uèi lo jorn, per imitacion de la Fèsta de l'Estendard malhorquina.
Durant la conquista del Reialme de Valéncia, cal mencionar las diferentas revòltas del cap musulman Al-Azraq.
Vejatz mai d'informacion dins Edat Mejana al País Valencian.
Conquista de Múrcia[modificar | modificar la font]
Castelha aviá somés Múrcia a vassalatge (1243), mas los moros murcians se revoltèron contra Castelha amb lo supòrt de Granada e de Marròc (1264). La reina Violent d'Aragon e d'Ongria (esposa d'Anfós X, lo Savi) demandèt una ajuda urgenta a son paire Jacme Ièr. Alara, de tropas exclusivament catalanas comandadas per l'enfant Pèire (lo futur Pèire II ) conquistèron a Muhammad ibn Hûd Biha al-Dawla lo reialme moro de Múrcia (1265-1266). Tot lo país foguèt repoblat per de catalans. D’acòrd amb lo Tractat d'Almizra, Jacme Ièr cediguèt Múrcia a Castelha.
Darrièrs ans[modificar | modificar la font]
En setembre de 1269 Jacme sortiguèt de Barcelona amb son armada per una expedicion en Tèrra Santa, mas sas naus foguèron dispersadas per una tempèsta, e deguèt desbarcar a Aigas Mòrtas, prèp de Montpelhièr, e renonciar a aquesta nòva entrepresa.
Moriguèt a Valéncia lo 27 de julhet de 1276, aprèp un règne de seissanta tres ans, quand estava viatjant cap al Monastèri de Poblet ont voliá dintrar per monge.
Testaments[modificar | modificar la font]
L'enfant Anfós, son filh ainat moriguèt en 1262 sens descendéncia. Jacme Ièr daissèt doncas a Pèire lo Grand, son segond filh, Catalonha, Aragon e Valéncia; al fraire pichon Jacme li daissèt Malhòrca, Menòrca (alara encara al poder dels moros), las Pitiusas, los comtats del Rosselhon e Cerdanha (aproximativament l’actuala Catalonha del Nòrd) e los territòris que conservava en Occitània (la senhoriá de Montpelhièr, lo vescomtat de Carladés e la baroniá d’Aumelàs): venguèt rei d’aquestes territòris coneguts jol nom de Reialme de Malhòrca- amb lo nom de Jacme II de Malhòrca.
Jacme Ièr aviá fach diferents testaments; dins cadun aviá repartit sas tèrras d'un biais diferent, segon lo nombre de filhs qu'aviá a cada moment, e segon una concepcion patrimoniala de l'Estat.
Las consequéncias d'aquesta concepcion foguèron que, après lo darrièr testament, calguèt, d'un latz, la recomandacion a son filh menor, Jacme, que se mantenguèsse unit amb son fraire, Pèire, d'acòrd amb la qual aqueste darrièr signèt amb son fraire lo Tractat de Perpinhan d'infeudacion; l'òrdre de Jacme lo Just per tal que poguèsson pas separar lo Principat de Catalonha, lo Reialme d'Aragon e lo Reialme de Valéncia; e lo Jurament per las Illas.
D'en primièr, a l'epòca los contemporanèus aguèron consciéncia dels inconvenients d'aquela politica patrimoniala per la division que creava, com o precisèt lo cronicaire Ramon Muntaner en l'exemple de la Mata de Jonc.
De fach, al temps de la dinastia de l'Ostal de Barcelona, ja i aguèt una manca d'ententa entre los reis de la branca de Malhòrca e sos parents, amb las conquistas de Malhòrca per Pèire II e Pèire III lo Ceremoniós. Al temps de l'Ostal de Trastamara e de l'Ostal d'Àustria i aguèt d'enfrontaments que prenguèron un aire de guèrra civila entre los reialmes de Malhòrca i de Valéncia, d'un costat, e lo Principat de Catalonha de l'autre, per la desafeccion majoritària d'aqueste a la monarquia, al temps de Joan II de Trastamara e de Felip III (IV de Castelha). Sens un rei exclusiu comun, l'estructura en diferents reialmes menèt a un alunhament progressiu dels reialmes de la Corona d'Aragon, fins a la seuna darrièra collaboracion durant la Guèrra de Succession, amb d'unitats militaras malhorquinas e valencianas que defendèron Barcelona e en la redaccion e desfensa del memorial de greuges nomenat Representacion.
D'en primièr, la combinason de las proprietats de Jacme Ièr dins cada testament, mòstra, d'un costat, la constància a atribuir al filh màger Anfós lo Règne d'Aragon; a Pèire, lo Principat de Catalonha; e a Jacme, lo Reialme de Malhòrca e Montpelhièr, mas amb diferentas combinasons, dependent del nombre de fraires: segon lo quatren testament, Jacme seriá estat rei de València. L'òrdre de naissença s'associava, doncas, amb l'importància del reialme atribuit: los patrimonials, Catalonha e Aragon, pel primogenit; en avent dos filhs, Anfós recebiá Aragon e Pèire, Catalonha, coma se Aragon foguèsse mai important. Quand aguèt quatre filhs, lo tresen recebèt lo Reialme de Valéncia, lo tresen en importància per l'extension. E quand n'aguèt quatre, lo petit recebèt las tèrras nòrd-pirenencas e Montpelhièr.
Lo fach notable es que, lo primièr còp que Jacme Ièr aguèt dos filhs, lo cabdèt, Pèire, deviá recebre lo Reialme de Valéncia, lo de Malhòrca, las tèrras nòrd-pirenencas e Montpelhièr; per contra, dins lo darrièr testament, tanben amb dos filhs, lo petit recebèt pas lo Reialme de Valéncia. Lo motiu de la separacion del Reialme de Valéncia del de Malhòrca dins lo darrièr testament poguèt èsser la volontat de pas crear dos blòcs pro gròsses que se poguèsson afrontar. Mas la consequéncia foguèt que los reis de l'Ostal de Malhòrca se deguèron enfeudar a sos parents pus poderoses, perque la Catalonha Nòrd estrategicament èra tròp importanta per Catalonha coma zona de passatge des de la Corona de França. E finalament, se produguèt la reïncorporacion de las tèrras de la Corona de Malhòrca a la Corona d'Aragon, amb la pèrda de Montpelhièr.


text:
1808
Aquesta pagina concernís l'an 1808 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Reversament de Mustafa IV per Mahmud II. Mustafa Beiraktar — autor principau dau còp d'estat còntra Mustafa IV — venguèt vizir. Lei dos òmes decidiguèron de contuniar la politica reformatritz de Selim III.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra menada per Osman dan Fodio còntra lei ciutats-estats haussàs que s'acabèt victoriosament ambé la conquista de Gobir. Son sultan Sarkin Gobir Yunfa foguèt executat marcant la fin de la guèrra de dan Fodio còntra lei sultans haussàs.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Juan Crisóstomo Torrico, president de Peró (m. 1875)
- 25 de març - José de Espronceda, escrivan espanhòl (m. 1842)
- 10 d'abril - Auguste-Joseph Franchomme, pedagòg e compositor francés (m. 1884)
- 13 d'abril - Antonio Meucci, inventor italian (m. 1889)
- 20 d'abril - Napoleon III, president e emperaire francés (m. 1873)
- 18 de mai - Venancio Flores, president d'Uruguai (m. 1868)
- 13 de julhet - Patrice de Mac-Mahon, president de la Republica Francesa (m. 1893)
- 29 de decembre - Andrew Johnson, president dels Estats Units (m. 1875)


text:
Minho (region)
Lo Minho es une província istorica portuguesa que son nom ven del Minho, flum que separa aquela region portuguesa de la Galícia, una comunautat autonòma d'Espanha.
La capitala del Minho èra Braga (Bracara Augusta), anciana capitala de la província romana de Gallaecia e del reialme sueva.
Lo Minho es l'embrion istoric de la comtat de Portucale ont son localizada las ciutats de Guimarães (la vila breç), Barcelos (la vila comtala) et Braga (la vila dels arquevesques).
La reforma administrativa portuguesa remplacèt las províncias par de districtes, e aquela del Minho foguèt subdivizada en dos, lo districte de Braga e le districte de Viana do Castelo. Aquela anciana província es uèi integrada dins la Region Nòrd.


text:
Sant Joan d'Acre
Acre o Sant Joan d'Acre (nom tradicional per las populacions crestianas; en arab: عكّا, ʻAkkā e en ebrèu: עַכּוֹ, Akko) es una ciutat de Palestina qu'es uèi compresa dins lo Districte Nòrd de l'Estat d'Israèl.
La vila, poblada dempuèi l'Antiquitat, foguèt primièr una ciutat grèga, puèi romana, bizantina e finalament musulmana a partir de 638. En 1104 foguèt presa pels crestians e venguèt part del Reialme de Jerusalèm senhorejat per Baudoïn Ièr. Foguèt la capitala d'aquel reialme, e mai son pòrt principal, fins que foguèt pres pels mameluks musulmans en 1291, çò que marquèt la fin del reialme latin d'orient. Mantuns òrdres religioses crestians qu'i demorèron pr'aquò. En 1918 que cabussèt dins la tempsada del mandat britanic fins a 1947 quand a partir del plan de partatge de Palestina que l'auriá deguda autrejar als arabs, foguèt refusat per aquestes darrièrs e Acre foguèt alavetz conquestada per Israèl.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Acre es una dels endreches mai ancians d'abitacion continua de l'estat d'Israèl.[1] Lo nom Aak, que figura sus las listas de tribut de Totmòsi III (cap al sègle XVI abans Crist), podriá se referir a Acre. Las letras d'Amarna mençonan tanben un endrech sonat Akka,[2] tot coma los tèxtes de l'Execracion, que son anteriors.[3] Dins las Bíblia ebrèa, (Jutges 1:31), Akko es un dels lòcs qu'a partir d'el los israelitas fòragetèron pas los cananeans. Es descrich mai tard coma essent dins lo territòri de la tribú d'Asher e segon Josephus, èra dirigida per un dels governadors provincials del rei Salomon. Del temps de la dominacion israelita, foguèt politicament e culturalament ligada amb Fenicia. A l'entorn de 725 abans Crist, Akko, Sidon e Tir se jonhèron dins una revòlta contra Shalmaneser V.[4]
Los periòdes grèc e roman[modificar | modificar la font]
Los istorians grècs mencionan la vila pel tèrme Ake, que significa "cura". Segon un mite grèc, Eracles i trobèt d'èrbas curativas per sonhar sas nafras.[5] Josephus la sonava Akre. Son nom foguèt cambiat per Antiochia Ptolemais qualque brieu aprèp la conquesta d'Alexandre lo Grand, e puèi a Ptolemais, probablament per la Dinastia Ptolemaica, aprèp la particion del reialme d'Alexandre.[6]
Estrabon fa referéncia a la vila sonque coma un ponch de joncion pels Pèrsas dins sas expedicions contra Egipte. A l'entorn de 165 abans Crist Judas Maccabeus desfaguèt los seleucids dins divèrsas batalhas en Galilèa, e los menèt a Ptolemais. Cap a 153 abans Crist Alexandre Balas, lo filh de Antiochus Epiphanes, contestant la corona seleucida amb Demetrius, s'apoderèt de la vila, que li aviá dobèrt las pòrtas. Demetrius assoldèt los macabèus per tal d'obtenir lo supòrt dels josieus contra son rival, en particular los revenguts de Ptolemais pel benefici del Temple de Jerusalèm, mas de badas. Jonathan Maccabaeus s'aliguèt amb Alexandre, e en 150 abC foguèt recebut per el amb los onors a Ptolemais. Qualques ans mai tard, pasmens, Trifon, un oficièr dels seleucids, que creissèt dins la suspicion dels macabèus, traiguèt Jonathan a Ptolemais e quand aqueste i arribèt, traitament lo faguèron presonièr.
La ciutat foguèt presa per Alexandre Jannaeus, Cleopatra VII d'Egipte e Tigranes II d'Armenia. Here Herod bastiguèt un gymnasium, ae here los josieus met Petronius, sent to set up estatuas de l'emperador dins lo Temple, e lo persuadiguèt him to turn back. Sant Pau passèt un jorn a Ptolemais (Acts 21:7). Una colonia romana foguèt fondada dins la vila, Colonia Claudii Cæsaris.Aprèp la division definitiva de l'Empèri Roman en 395 CE, Akko passèt jos l'administracion de l'Empèri Roman d'Orient.
Las dominacions dels arabs e dels crosats[modificar | modificar la font]
En seguida de la desfacha de l'armada bizantina de Heraclius per l'armada sarrasina de Khalid ibn al-Walid a la Batalha de Iarmok, e la capitulacion de la ciutat crestiana de Jerusalèm al calif Umar, Acre passèt jos la dominacion del califat arab que comencèt tre 638. La conquèsta araba generèt un reviure de la vila d'Acre, que venguèt lo pòrt principal de Palestina del temps dels omaiads e dels abassids que seguèron, e mai encara quand passèt jol contraròtle dels crosats durant lo sègle XIII.[1] La vila foguèt conquistada pel rei Baldoïn I de Jerusalèm en 1104 durant la Primièra Crosada e los crosats tanben ne faguèron son pòrt màger en Palestina.[7] Cap a 1170 venguèt lo pòrt mai important de la Mediterranèa occidentala, e lo Reialme de Jerusalèm èra considerat en occident coma una entitat immensament rica e subretot per encausa d'Acre. Segon lo testimoniatge d'un contemporanèu anglés, provesiá mai per la corona crosada que la totalitat de revenguts del rei d'Anglatèrra.[8] Foguèt tornar presa per Saladin en 1187, puèi assetjada per Gui de Lusinhan renforçat per de naus de Pisa e una armada terrèstre d'en primièr en agost de 1189. But foguèt pas presa abans julhet de 1191 per Ricard I d'Anglatèrra, Felip de França, Leopold d'Áustria, lo fèrre de lança de las armadas Soàbias e alemandas e la rèsta de l'armada dels crosats. Venguèt puèi la capitala de çò que demorava del Reialme de Jerusalèm en 1192. En 1229 foguèt plaçada jol contraròtle dels cavalièrs espitalièrs. Los crosats sonèron la vila "Acre" o "Sant Joan d'Acre" que la confondèron amb la vila filistèa d'Ekron, situada dins lo sud d'Israèl actuala. Foguèt la darrièra fortalesa de l'estat crosat, e tombèt jos las atacas dels mamelocs d'Egipte durant un sètge sanglent en 1291.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
Los otomans del Sultan Selim I capturèron la vila en 1517, que caiguèt puèi dins una totala descasença. L'universitari anglés Henry Maundrell en 1697 la trobèt arroïnada, en defòra d'un khan (caravanserralh) qu'èra ocupat per qualques mercants franceses, una mosqueta e qualques paures ostalets.[9]
Cap a la fin del sègle XVIII jos la dominacion de Dhaher al-Omar, lo sheik local, la vila se reviscolèt. Son successor, Jezzar Pasha, lo governador de Damasc, la melhorèt e la fortifiquèt, mas al pretz d'impòstes pesucs levats per son compte pròpri. Cap a 1780 Jezzar forabandiguèt peremptòriament lo comptador de negòci francés, malgrat las protestacions del govèrn francés, e refusèt de recebre lo consul.
En 1799 Napoleon Bonaparte, in pursuance de son scheme for raising una rebellion dels sirians contra la dominacion turca, appeared before Acre, mas aprèp un sètge de dos meses (March–May) was repulsed pels turcs, ajudats per Sir Sidney Smith and a force of British sailors. Having lost his siege cannons to Smith, Napoleon attempted to lay siege to the walled city defenduda per las tropas otomanas lo 20 de març de 1799, using only his infantry e small-calibre cannons, una estrategia que fracassèt e portèt to his retreat dos meses mai tard, lo 21 de mai.
Jezzar was succeeded aprèp sa mòrt per son filh Suleiman Pasha, under whose milder rule the town advanced in prosperitat till his death in 1819. Aprèp sa mòrt, Haim Farhi, qu'èra estat son conselhièr, paguèt a huge sum in bribes per s'assegurar que Abdullah Pasha (lo filh d'Ali Pasha, the deputy de Suleiman Pasha), que coneissiá had known from joventut, will be appointed as ruler. Abdullah Pasha ruled Acre fins a 1831, quand Ibrahim Pasha besieged and reduced the town and destroyed its buildings. Durant la Crisi orientala de 1840 it was bombarded lo 4 de novembre de 1840 per las allied British, Austrian and French squadrons, e l'an seguent restored to Turkish rule.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Andrew Petersen (February 6, 2002). A Gazetteer of Buildings in Muslim Palestine: Volume I (British Academy Monographs in Archaeology) (Pt.1) (Hardcover). British Academy, 68.
- ↑ Burraburias II a Amenophis IV, letter No. 2
- ↑ Aharoni, Yohanan (1979). The land of the Bible: a historical geography. Westminster John Knox Press, 144–147. ISBN 9780664242664. Retrieved on October 18, 2010.
- ↑ Becking Bob (1992) The Fall of Samaria: An Historical and Archaeological Study BRILL, ISBN 9004096337 pp 31–35
- ↑ The Guide to Israel, Zev Vilnay, Ahiever, Jerusalem, 1972, p. 396
- ↑ Acco, Ptolemais, Acre
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Maundrell, Henry (1836). A Journey from Aleppo to Jerusalem: At Easter, A.D. 1697. S. G. Simkins, 90. Retrieved on October 20, 2008.


text: Foguèt fondada en 1515 pel conquistador espanhòl Diego Velázquez de Cuéllar, entre las primièras sèt vilas de Cuba. Lo conquistador Hernán Cortés foguèt lo primièr cònsol de la vila e de partiguèt ailà cap a la conquista de Mexic. De Santiago partiguèt tanben lo conquistador e explorator Pánfilo de Narváez amb lo títol de Adelantado en mai del títol de Governador cap a las còstas de Florida en viatge d'exploracion, viatge qu'acabèt en fracàs e li costèt la vida. Foguèt la primièra capitala de Cuba, en comptant amb condicions geograficas excepcionalas. Per la baia santiaguera dintrèron los primièrs esclaus negros a Cuba e amb eles fòrtas raïses africanas e espanhòlas.


text:
Aizier
Aizier en normand (Aizier en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aiçò èra, a l'origina, un ancian pòrt gallo-romain ont desbocavan las vias ancianas en portant a Lillebonne. Veire egalament Vièlh-Pòrt, municipalitat contigüe.
C'était, à l'origine, un ancien port gallo-romain où aboutissaient les voies antiques menant à Lillebonne. Voir également Vieux-Port, commune contigüe.


text:
Castanha
La castanha (var. chastanha) es lo fruch comestible del castanh. Sovent se nomena marrons lo fruch de l'arbre empeutat. Los marrons son de castanhas gròssas, redondas e sens separacion, que se devon pas confondre amb l'amaron qu'es toxic. La castanha foguèt longtemps la basa de l'alimentacion umana dins fòrça regions. S'utilizava tanben per l'alimentacion dels pòrcs.
Lo pelon es la pelofa eriçada de picants qu'apara los fruchs. Los diferents mots designant la castanha en Euròpa venon totes del latin Castanea.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Una castanha es formada d'un clòsc prim, solide, brun e brilhant contenent una grana. Lo clòsc es un pericarp de tres sisas classicas de la paret d'un fruch: epicarp, mesocarp e endocarp. La castanha se destaca del clòsc per son hil. A un costat salhent qu'emergís una pichona mata rèsta secada del pistil e de cinc o sèt « estigmatas » florals e qu'apara lo gèrme. Dins fòrça varietats, lo fruch es aplatit sus un o dos costats.
La grana es envelopada dins un tegument, una pelòfra rogenca e astringenta qu'es a l'origina dels tanins que conten, que penètra dins los replecs de l'amètla, e que se deu levar abans de consomir la castanha. Las varietats de castanhas, que lo tegument de la grana separa pas l'amètla, son nomenadas marrons. Lo pes de la castanha pòt variar de 10 a 25 gramas segon la varietat.
Valor nutritiva[modificar | modificar la font]
L'amètla fresca conten fins a 35% de glucids (amidon, sacaròsa, dextrinas), 5 % de fibras, mas es paura en protids (albuminas) e lipids. Contenon atal de vitaminas, coma de la vitamina C e d'elements minerals, coma de potassi. Lo taus de sucre del fruch evoluís dins lo temps: es mai important qualques setmanas aprèp la culhida.
La farina de castanha conten mai de 75 % de glucids, çò que ne fa un aliment energetic.
Punts fòrts de la castanha: La castanha es paura en matèria grassa e fòrça paura en colesteròl e sòdi. Es une bona font de manganès.
Varietats[modificar | modificar la font]
Consomacion[modificar | modificar la font]
Las castanhas pòdon se consomir grilhas jos la cendre o dins de padenas traucadas o, mai simplament, bolhidas o grilhadas al forn.
Se pòt tanben las consomir frescas.
Se pòdon confire amb de sucre e cristallizadas (los marrons glaçats, que se vendon subretot a la fin de l'an), mesas dins d'alcòl, cuèchas en confitura o en purèa.
Secadas, puèi molinadas, donan de farina dificilament panificabla que, mesclada, a 30 %, amb de farina de froment se pòt far de pan, de pescajons, de còcas.
Sèrva[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
La culhida mondiala de castanhas es de prèp 1 milion de tonas (FAO 2002).
La produccion francesa, localizada subretot en Ardecha (26%), en Dordonha e dins Var, es de gaireben de 12 000 t par an (en 2004, contra 110 000 t en 1945[3]). Aquela produccion cobrís pas l'ensems dels besonhs nacionals, subretot pels produchs transformats, França impòrta de 13 000 t a 14 000 t alara qu'exporta prèp de 2 000 t[4].
En 2006, l'INAO reconeguèt l'AOC Castanha d'Ardecha. Una ectara de castanh pòt produire de 1 a 4 tonas de fruch par an (segon las varietats) se vendent en 2009 pel productor entre 1 € e 2,5 €/kg (segon las varietats).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)CHAPA, J. - INRA, 1982 : "Situation de la castanéiculture française. Convegno internazionale di Frutticoltura montana," Saint-Vincent d'Aoste, IT
- (fr)INRA. CTPS., 1986 + 1987 : "Premier catalogue officiel des variétés de châtaignes et marrons," Documents GEVES, p. 31-33, FR
- (fr)CHAPA, J. - INRA, 1987 : "Châtaignes et marrons, variétés inscrites au Catalogue officiel. Arboriculture fruitière," No 399, p. 21-30
- (fr)CTIFL Henri BREISCH 1995 "Châtaignes et Marrons"


text:
TER de Miègjorn-Pirenèus
Lo TER de Miègjorn-Pirenèus es un malhum de linhas TER de la region administrativa de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Lo malhum en chifras[modificar | modificar la font]
- 1500 km de vias ferradas
- 330 trens/jorn
- 173 garas e arrèstes ferroviaris
- 241 arrèstes estradièrs
- gaireben 30 000 viatjaires/jorn
- 47,3 M€ de recèptas comercialas.
Relacions TER[modificar | modificar la font]
Per ralh[modificar | modificar la font]
- Tolosa Matabuòu - Sant Sulpici - Albi - Rodés
- Tolosa Matabuòu - Sant Sulpici - Vilafranca de Roergue - Capdenac - Fijac - Auriac - Clarmont-Ferrand
- Tolosa Matabuòu - Sant Sulpici - Vilafranca de Roergue - Capdenac - Fijac - Briva la Galharda
- Tolosa Matabuòu - Grisòlas - Montalban - Caors - Solhac - Briva la Galharda
- Tolosa Matabuòu - Montalban - Agen – Bordèu, Gara Sant Joan
- Tolosa Matabuòu - Sant Sulpici - Castras - Masamet
- Tolosa Matabuòu - Castèlnòu d'Arri - Carcassona
- Tolosa Matabuòu - Colomièrs - L'Isla de Baish - Aush
- Tolosa Matabuòu - Pàmias - Fois – la Torre de Querol
- Tolosa Matabuòu - Muret - Sent Gaudenç - Montrejau - Tarba - Lorda - Pau
- Montrejau - Banhèras de Luishon
- Rodés - Fijac - Briva la Galharda
Per autocarri SNCF[modificar | modificar la font]
- Rodés - Milhau
- Milhau - Sant Africa
- Vilafranca de Roergue – La Sala
- Capdenac – La Sala
- Solhac – Sant Denís prèp Martèl
- Montalban - Albi
- Caors - Fijac - Capdenac
- Caors - Fumel – Monsempron Libos
- Masamet - Sant Ponç de Tomièiras
- Castèlnòu d'Arri - Revèl - Soresés
- Bossens - Sent Gironç - Aulús - Guzet
- Lorda - Argelèrs de Gasòst - Pèirahitta Nestalas - Cauterèrs
- Pèirahitta Nestalas – Luz Sent Salvador - Barèga
- Tarba - Lanamesa - Àrreu – Sent Lari Solan - Piau Engaly
- Tarba – Banhèras de Bigòrra - La Mongia
- Tarba - Lo Mont de Marsan - Dacs
- Tarba - Mielan - Aush
- Aush - Florença - Leitora - Agen
- Muret - Longages – Sant Sulpici de Leze
Òbra d'engenhariá[modificar | modificar la font]
- Viaducte de Viaur
- Tunèl elicoïdal de Salhens (entre Merens las Vals e l'Espitalet prèp Andorra). Denivelat de prèp de 100 mètres amb 3/4 de torn dins la montanha.


text:
Oriol Junqueras
Oriol Junqueras i Vies (Barcelona, 11 d'abril de 1969) es un istorian e politician catalan. Dempuèi lo 17 de setembre de 2011 ocupa lo cargue de president d'Esquèrra Republicana de Catalonha, çò que permetèt un reviscòl del partit aprèp mantun conflicte intèrn. Es tanben cònsol de Sant Vicenç dels Horts, una vilòta de l'airal metropolitan de la capitala catalana, dempuèi l'11 de junh de 2011. Las eleccions de 2012 an consolidat la progression d'ERC e actualament Junqueras capitaneja l'oposicion e a l'encòp lo supòrt al govèrn dirigit per Artur Mas.


text:
Segonda Guèrra Medica
La Segonda Guèrra Medica se debanèt entre 480 e 479 avC quand l'Empèri Pèrsa assaièt tornarmai d'envaïr lei ciutats-estats grègas après sa revirada pendent lo premier conflicte (490 avC). Aqueu còp, lo ròtle principau dins lo plan pèrsa foguèt fisat a l'armada terrèstra que deviá conquistar Grècia per lo nòrd dau país. La flòta èra principalament encargada de l'avitalhament. Après quauquei dificultats logisticas, lei Pèrsas capitèron d'atacar en 480 avC mentre que lei ciutats grègas èran encara devesidas entre elei. Certanei decidiguèron d'acceptar la dominacion pèrsa coma Tebas e d'autrei, coma Esparta e Atenas, decidiguèron de se batre per demorar independentas. Pasmens, aquelei discussions empachèron lei Grècs de fortificar lo nòrd dau país e la posicion dei Termopilas foguèt presa per lei Pèrsas. Aquò entraïnèt la casuda rapida dau centre de Grècia e l'evacuacion d'Atenas per sa populacion. La destruccion de la flòta pèrsa a Salamina arrestèt aquela ofensiva obligant lei dos camps de gardar sei posicions durant l'ivèrn. A l'estiu de 479 avC, lei Grècs mandèron una ofensiva dempuei Peloponès còntra la Grècia Centrala. L'armada pèrsa foguèt anientada a Platea marcant la victòria grèga sus lo continent. Puei, vèrs la fin de l'annada, la flòta grèga ataquèt lei basas pèrsas dins la Mar Egèa entraïnant la destruccion dei capacitats navalas de l'Empèri Pèrsa dins la region.
Lei victòrias de 479 marquèron lo succès de la coalicion grèga e l'alunchament de la menaça pèrsa sus lei ciutats-estats de Grècia. En revenge, la guèrra contunièt durant d'annadas entre una coalicion novèla formada sota l'impulsion deis Atenencs per atacar lei posicions pèrsas en Anatòlia e i reprendre lei ciutats-estats grègas conquistadas per lei Pèrsas au sègle VI avC.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1956
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1956 (Jòcs de la 9ena Olimpiada) se debanèron a Cortina d'Ampezzo Itàlia ( 26 de genièr - 5 de febrièr de 1956 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas e referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
823 atlètas de 32 equipas participèron a aicestes primièrs jòcs olimpics transalpins.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic (Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 79 documents subre Cortina d'Ampezzo 1956 en picar coma clau Winter Olympic Games 1956


text:
1859
Aquesta pagina concernís l'an 1859 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre conservadors e liberaus. Retirat en Veracruz, lo govèrn liberau de Benito Juárez decidèt de nacionalizar lei bens de la Glèisa. Aquò agravèt lo conflicte e foguèt una causa de l'invasion francesa de 1862-1863.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
La resisténcia de la garnison de Tianjin entraïnèt la revirada d'una ataca francobritanica còntra la vila. Pasmens, la guèrra contunièt.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
James Clerk Maxwell demostrèt l'aspèct particulari e non solid deis anèus de Saturne.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Emperaire Guilhèm II d'Alemanha (m. 1941)
- 10 de febrièr - Alexandre Millerand, president e primièr ministre de la Republica Francesa (m. 1943)
- 19 de febrièr - Svante Arrhenius, quimista suedés, Prèmi Nobel (m. 1927)
- 6 de mai - Juan Antonio Escurra, president de Paraguai (m. 1919)
- 15 de mai - Pierre Curie, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1906)
- 22 de mai Arthur Conan Doyle, escrivan escocés (m. 1930)
- 6 de julhet - Verner von Heidenstam, escrivan suedés, Prèmi Nobel (m. 1940)
- 4 d'agost - Knut Hamsun, escrivan norvegian, Prèmi Nobel (m. 1952)
- 3 de setembre - Joan Jaurés, socialista occitan (m. 1914)
- 7 de setembre - Juan Campisteguy, president d'Uruguai (m. 1937)
- 9 d'octobre - Alfred Dreyfus, militar francés (m. 1935)
- 18 d'octobre - Henri Bergson, filosòf francés, Prèmi Nobel en literatura (m. 1941)
- 21 d'octobre - Francesc Macià, president dera Generalitat de Catalonha (m. 1933)
- 15 de novembre - Christopher Hornsrud, primièr ministre de Norvègia (m. 1960)
- 2 de decembre - Georges Seurat, pintor francés (m. 1891)
- 15 de decembre - Ludwig Zamenhof, escrivan rus-polonés, creator d'Esperanto (m. 1917)
- 29 de decembre - Venustiano Carranza, president de Mexic (m. 1920)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Frederick John Robinson, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1782)
- 16 d'abril - Alexis de Tocqueville, istorian francés (n. 1805)
- 5 de mai - Alexander von Humboldt, naturalista alemand (n.1769)
- 8 de decembre - Thomas de Quincey, escrivan anglés (n. 1785)


text:
Geomyidae
La familha dels Geomyidae foguèt creada pel zoologista Charles Lucien Bonaparte (1803-1857) en 1845.
Los representants de la familha dels Geomyidae son de rosegaires apelats rats a pòcha en rason de lors grandas gautas. Aquestas se dobrisson cap a l'exterior e servisson a estockar la noiridura ; las voidan amb l'ajuda de lors patas de davant.
Son originaris d'America Centrala e d'America del Nòrd.
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
- Geomys Rafinesque, 1817.
- Orthogeomys Merriam, 1895.
- Pappogeomys Merriam, 1895.
- Thomomys Wied-Neuwied, 1839.
- Zygogeomys Merriam, 1895.


text:
Cellulas glialas
La cellulas glialas que son la màger part de las cellulas deu cervèth, au ras de las neurònas (qui representan sonque 10 per cent de las celulas d'aqueth organ). Las cellulas glialas que jogan un ròtle dens lometabolisme deu cervèth, qu'asseguran lo son sostien en tot pleant los vueits deishats per las neurònas, qu'isoplan las neurònas enter eras e que las emparan contra las infeccions. Despuish chic de temps, la sciéncia que s'intresa au ròtle qui jogarén dilhèu dens la propagacion deu briu nerviós.
Microglia[modificar | modificar la font]
La macroglia qu'ei constituida de cellulas macrofags qui emparan las neurònas per fagocitòsi.


text:
1948
Aquesta pagina concernís l'an 1948 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - En Irlanda, Éamon de Valera renóncia coma taoiseach.
- 25 de febrièr - En Checoslovaquia trionfa un còp d'estat qu'implanta un regim comunista que durarà fins a 1989.
Mond[modificar | modificar la font]
- 4 de febrièr - Sri Lanka atenh l'independéncia del Reialme Unit.
- 10 de decembre - En la sieu de las Nacions Unidas en Nòva York, l'ONU proclama la Declaracion Universala dels Dreches Umans.
- 15 de febrièr - En Paraguai, Natalicio González, del Partit Colorado, resulta eligit president.
- 15 de febrièr - En Veneçuèla, Rómulo Gallegos assumís la presidéncia.
Polonha[modificar | modificar la font]
Destitucion de Wladyslaw Gomulka per Stalin dins l'encastre dei purgas còntra lo « titisme ». Foguèt remplaçat per Boleslaw Bierut e lo marescau sovietic d'origina polonesa Konstantin Rokossovski, ministre de la Defensa. Adoptèron una politica alinhada sus aquela de Stalin. Donèron la prioritat au desvolopament de l'industria pesuca e s'ataquèron a la Glèisa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau telescòpi de 5 mètres de dubertura de l'Observatòri dau Mont Palomar bastit a l'iniciativa de George Hellery Hale (1868-1938).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Ichirō Mizuki, cantaire japonés
- 17 de genièr - Davíð Oddsson, primièr ministre d'Islàndia
- 28 de genièr - Charles Ghankay Taylor, president de Libèria
- 30 de genièr - Wu Den-yih, primièr ministre de Taiwan
- 1 de febrièr - Rick James, cantaire american (m. 2004)
- 3 de febrièr - Henning Mankell, escrivan suedés
- 3 de febrièr - Carlos Filipe Ximenes Belo, evesque catolic timorense, Prèmi Nobel de la Patz
- 4 de febrièr - Alice Cooper, cantaire e musician american
- 4 de febrièr - Ram Baran Yadav, president de Nepal
- 19 de febrièr - Pim Fortuyn, òme politic neerlandés (m. 2002)
- 20 de febrièr - Christopher Antoniou Pisarides, economista cipriòta, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Steven Chu, fisician american, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Alfred Sant, primièr ministre de Malta
- 29 de febrièr - Chung Un-chan, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 15 de març - Sérgio Vieira de Mello, diplomata brasilièr (m. 2003)
- 22 de març - Andrew Lloyd Webber, compositor britanic
- 31 de març - Al Gore, òme politic e e òme d'afar american, vice-president dels Estats Units
- 31 de març - Enrique Vila-Matas, escrivan catalan
- 1 d'abril - Jimmy Cliff, cantaire jamaican
- 4 d'abril - Abdullah Öcalan, cap politic de Curdistan
- 12 d'abril - Joschka Fischer, òme politic alemand
- 22 d'abril - George Abela, presidente de Malta
- 27 d'abril - Kate Pierson, cantaira americana (The B-52's)
- 28 d'abril - Terry Pratchett, escrivan anglés
- 29 d'abril - Dominique Constanza, actritz francesa
- 4 de mai - Rei George Tupou V de Tònga
- 7 de mai - Lluís Llach, musician e cantaire catalan
- 15 de mai - Brian Eno, musician britanic
- 19 de mai - Grace Jones, cantaira e actritz jamaicana
- 19 de mai - Bruce Jarchow, actor american
- 25 de mai - Ylli Bufi, primièr ministre d'Albania
- 24 de junh - Armando Calderón Sol, president del Salvador
- 20 de junh - Ludwig Scotty, president de Nauru
- 1 de julhet - Steven Demitri Georgiuo,conegut coma Cat Stevens, musician britanic
- 15 de julhet - Anne Sinclair, jornalista francesa
- 16 de julhet - Pinchas Zukerman, violonista israelian
- 18 de julhet - Hartmut Michel, bioquimista alemand, Prèmi Nobel en 1988
- 30 de julhet - Jean Reno, actor francés
- 3 d'agost - Jean-Pierre Raffarin, òme politic francés, primièr ministre
- 20 d'agost - Robert Plant, cantaire britanic (Led Zeppelin)
- 23 d'agost - Iurii Iekhanurov, primièr ministre d'Ucraïna
- 3 de setembre - Levy Mwanawasa, president de Zambia (m. 2008)
- 2 d'octobre - Siim Kallas, primièr ministre d'Estònia
- 8 d'octobre - Claude Jade, actritz francesa (m. 2006)
- 8 d'octobre - Baldwin Spencer, primièr ministre de Antigua e Barbuda
- 8 d'octobre - Johnny Ramone, musician american (The Ramones) (m. 2004)
- 19 d'octobre - George Pau-Langevin, femna politica francesa
- 4 de novembre - Amadou Toumani Touré, president de Mali
- 5 de novembre - William Daniel Phillips, fisician american, Prèmi Nobel
- 14 de novembre - Carles Windsor, prince de Galas
- 20 de novembre - Barbara Hendricks, cantaira americana, soprano
- 21 de novembre - Michel Suleiman, president de Liban
- 26 de novembre - Elizabeth H. Blackburn, biològ australian, Prèmi Nobel
- 3 de decembre - Ozzy Osbourne, cantaire e musician britanic (Black Sabbath)
- 6 de decembre - Keke Rosberg, pilòt de Formula 1 finlandés
- 21 de decembre - Samuel L. Jackson, actor american
- 25 de decembre - Manny Mori, president de Micronesia
- 27 de decembre - Gérard Depardieu, actor francés
- 31 de decembre - Donna Summer, cantaira americana (m. 2012)
- Jan dau Melhau, autor, contaire, editor, cantaire e musician lemosin
- Fèliç Daval, escrivan auvernhat
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 30 de genièr - Mohandas Karamchand Gandhi, pacifista indian (n. 1869)
- 30 de genièr - Orville Wright, pionièr american d'aviacion (n. 1871)
- 11 de febrièr - Sergei Eisenstein, cineasta leton e rus (n. 1898)
- 4 de març - Antonin Artaud, poèta, actor e teorician del teatre francés (n. 1896)
- 10 de març - Jan Masaryk, ministre d'afairs estrangièrs de Checoslovaquia (n. 1886)
- 15 d'abril - Manuel Acuña Roxas, president de las Filipinas (n. 1892)
- 17 d'abril - Kantaro Suzuki, primièr ministre de Japon (n. 1867)
- 6 de junh - Louis Lumière, inventor francés (n. 1868)
- 4 d'agost - Mileva Marić, fisiciana e matematiciana serbiana (n. 1875)
- 3 de setembre - Edvard Beneš, president de Checoslovaquia (n. 1884)
- 24 d'octobre - Ferenc Lehár, compositor ongrés (n. 1870)
- 23 de decembre - Koki Hirota, primièr ministre de Japon (n. 1878)
- 25 de decembre - Pompeu Fabra, engenhaire e filològ catalan (n. 1868)
- Fernand Masson, poèta gascon (n. 1872)
- Renat Tulet, escrivan occitan (n. 1868)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Patrick Maynard Stuart Blackett
- Prèmi Nobel de Quimia : Arne Tiselius
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Paul Müller
- Prèmi Nobel de Literatura : T.S. Eliot
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
Lac Malawi
Lo lac Malawi es un lac d'Africa de l'Èst, ancianament nomenat lac Nyasa, lac Nyassa o encara lac Niassa en Moçambic. Es lo pus miègjornal dels grands lacs de la val del grand rift. Tresen lac african per sa talha, a lo cinquen reng dels grands lacs mondials per son volum. Las ribas del lac Malawi se partejan entre tres Estats : Malawi, Moçambic e Tanzania.
Aquel lac es somés a de fòrtas variacions de temperatura degudas au ritme regular dels cicles sasonièrs reinant jos aquela latitud fòrça pus australa qu'aquela dels lacs Tanganyika e Victòria.
Fauna aqüatica[modificar | modificar la font]
Una de las particularitats del lac Malawi es la riquesa excepcionala de sa fauna aqüatica, que compòrta mai d’espècias que tot autre lac. La familha dels Cíclids (cichlidae), notablament, gaireben tota endemica, es fòrça representada, amb mai d'un milièr d'espècias diferentas estimat — se coneis uèi prèp de uèit cents). Son de peisses fòrça apreciats pels aqüariofils per lors colors dignas de las espècias marinas, e per lors comportaments variats e interessants.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Malawi s’espandís sus una longor aproximativa de 580 km, alara que sa largor vària entre 30 km e 80 km. Es un dels pus grands lacs del mond, que se plaça en cinquena posicion en tèrmes de volum amb 7 775 km3 e en novena posicion en tèrmes de superfícia amb 29 500 km2.
Un dels punts importants de las caracteristicas fisicas d'aquel lac es que sus 90% de son espandida, lo fons es prigond de mai de 100 m (prigondor maximala de 706 m e mejana de 264 m).
Quimia de l'aiga[modificar | modificar la font]
Las aigas del lac Malawi son fòrça puras ; la visibilitat es excepcionala perque pòrta a mai de 20 mètres jos l’aiga.
La temperatura mejana de las aigas de superfícia vària entre 24 °C e 29 °C , alara que dins lo fons demòra gaireben a l'entorn de 22 °C.
Los paramètres fisicoquimics fondamentals son:
- pH= 7,8 – 8,5
- KH= 6,3 – 6,9
- Conductivitat = 200 – 260 µS/cm


text:
Massachusetts Institute of Technology
42° 21′ 35″ Nòrd 71° 05′ 32″ Oèst / 42.35982, -71.09211
Massachusetts Institute of Technology (MIT) es una institucion e universitat americana dedicada a la recerca, situada dins la vila de Cambridge, Massachusetts. Es especializada dins los domenis de la sciéncia, de la tecnologia e de l'engenhariá, mas tanben i a d'autras matèrias. Foguèt creada en 1861 pel scientific William Barton Rogers (1804-1882) mas comencèt de foncionar quatre ans mai tard a causa de l'esclatament de la Guèrra Civila Americana.
Qualques estudiants e ensenhaires eminents[modificar | modificar la font]
- Benjamin Netanyahu, primièr ministre d'Israèl
- Buzz Aldrin, cosmonauta
- Kofi Annan, cap de l'ONU
- Andrew Carnie
- Noam Chomsky, lingüista
- Richard Matthew Stallman, informatician
- Sidney Altman
- John Forbes Nash, matematician
- Richard Feynman
- Nicholas Negroponte
- Michael Hammer
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- www.mit.edu (pagina oficiala)


text:
Comte de Lautréamont
[1]Isidòr Lucian deu Casse (Isidore Lucien Ducasse per l'estat civil francés , nascut a Montevideo, Uruguai lo 4 d'abril de 1846, defuntat a París lo 24 de novembre de 1870), autobatejat Comte de Lautréamont per causida pròpia, es un escrivan occitan (lo son pair, a Tarba e vadè) de lenga francesa, autor d'una òbra flamejaira, inclassificabla e irrecuperabla (subretot per tota mena d'entitat o institucion oficialas que siá...), titolada Les Chants de Maldoror.
Aquesta òbra (publicada per primièra vegada a Brussèlas, Belgica en 1868), de VI Cants (de pròsa) es lèumens considerada coma precursora del surrealisme mas subretot simbolica e exemple sendent de la libertat de crear per tot artista, fòra dògmas e fòra capèlas, e d'afortir la preminéncia de l' albir de cada èsser uman a causir la siá destinada, la siá astrada e lo siu destin, fàcias a las fòrças senhorejairas a l'epòca siá dins la societat del bon goût (... " français "...) o la retenue.
Alandèt, en çò far, las pòrtas de la creacion poetica desliurada, amb lo siu Trobar miraudiós.
Somari
- 1 l'Òme
- 2 La Vida
- 3 L' Òbra
- 4 Citacions
- 5 Bibliografia generala
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Ligams videografics
- 9 Nòtas e referéncias
l'Òme[modificar | modificar la font]
La Vida[modificar | modificar la font]
L' Òbra[modificar | modificar la font]
Lo Cap d'òbra[modificar | modificar la font]
Les Chants de Maldoror[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
- Cada còp que me legiguèri Shakespeare, me ne semblèt qu'esbocinavi la cervèla d'un jaguar. [2]
- Tota l'aiga de la mar ne sufiriá pas per lavar una flapa de sang intellectuala. [3]
- Me ne coneissi ges obstacle que se passe las fòrças de l'esperit uman, franc vertat. [4]
- Lo roman es un genre fals per çò que descriu las passions per elas meteissas:la conclusion morala es absenta.Descriure las passions es pas res: ne sufís d'èsser un pauc chacal, un pauc voltor, un pauc pantèra. [5]
- Aritmetica!Algèbra!Geometria!trinitat grandiòsa!triangle lumenós!Lo que vos coneguèt pas es un èsser dessenat. [6]
- ... Ieu te saludi Pèugue vièlh! [7]
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
Bibliografia de l'òbra[modificar | modificar la font]
edicions originalas[modificar | modificar la font]
Los Cants de Maldoror[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont... Les Chants de Maldoror cò en Lacroix, Verboeckhoven et Cie Brussèlas 1868
Poesias[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont... Poesies I & Poesies II brocaduras estampadas per en Balitout, Questroy et Cie París 1870
Òbras completas[modificar | modificar la font]
-
- Comte de Lautréamont: Oeuvres complètes... editadas per Jean-Luc Steinmetz Bibliothèque de la Pléiade Gallimard París 2009
Bibliografia a l'entorn de l'òbra[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 46 documents subre lo Comte de Lautréamont en picar coma clau Comte de Lautreamont
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl Vida, made in Occitalonha...
- ↑ Poesias II
- ↑ Poesias I
- ↑ Poesias II
- ↑ Poesias...
- ↑ Los Cants de Maldoror...
- ↑ ... Cant I § 9 p 54 de l'edicion de 1963, amb opinions e avejaires d'en Poulet Malassis e'n Valéry Larbaud.Tèxt establit per en Maurice Saillet, colleccion Le Livre de poche Librairie Générale Française
- ↑ ... Cant VI § 1 p 319 op cit
- ↑ ... idem p 322
- Pages with script errors
- Poèta
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Poèta simbolista
- Nom de pluma
- Escrivan francés del sègle XIX
- Poèta francés del sègle XIX
- Escrivan occitan
- Occitan d'Argentina e d'Uruguai
- Naissença en 1846
- Naissença a Montevideo
- Decès en 1870
- Decès a París


text:
Paleocèn
Lo Paleocèn es immediatament posterior a l'escantiment massiu de la fin del Cretacèu, sonat limit KT, que marca la desaparicion dels dinosaures (l'escantiment massiu del Cretacèu-Terciari). La desaparicion dels dinosaures daissèt voides la majoritat dels ròdes ecologics dins lo mond entièr, e lo nom de "Paleocèn" ven del grèc πaλaιός (palaios), que significa "vièlh", e kaιvός (kainos), "nòu" en fasent referéncia a la fauna qu'apareguèt a aquesta epòca, abans de que los modèrns òrdres dels mamifères sorgiguèsson a l'Eocèn.


text:
Neuville
«Neuville o La Neuville» té aquests significats:
- Bèlgica Neuville-en-Condroz nucli del municipi de Neupré, a la província de Lieja de la regió valona de Bèlgica
- Municipis de França
- Neuville (Puèi Domat)
- Neuvila, al departament de Corresa
- Neuville-Coppegueule, al departament del Somme
- Neuville-Bosc, al departament de l'Oise
- Neuville-Bourjonval, al departament del Pas-de-Calais
- Neuville-Vitasse, al departament del Pas-de-Calais
- La Neuville (Nord), municipi francès a la regió de Nord – Pas-de-Calais, al departament de Nord
- Neuville-Day, al departament de les Ardenes
- Neuville-Ferrières, al Sena Marítim
- La Neuville-d'Aumont, al departament de l'Oise
- Neuville-aux-Bois, al departament del Loiret
- Neuville-lès-Vaucouleurs, al departament del Mosa
- La Neuville-Roy, al departament de l'Oise
- Neuville-sur-Vanne, al departament de l'Aube
- La Neuville-Vault, al departament de l'Oise
- Neuville-sur-Ornain, al departament del Mosa
- Neuville-en-Beaumont, al departament de Manche
- Neuville-au-Plain, al departament de Manche
- Neuville-lez-Beaulieu, al departament de les Ardenes
- La Neuville-Bosmont, al departament de l'Aisne
- Neuville-sur-Seine, al departament de l'Aube
- Neuville-en-Verdunois, al departament del Mosa
- Neuville-Saint-Vaast, al departament del Pas-de-Calais
- La Neuville-Housset, al departament de l'Aisne
- Neuville-sur-Margival, al departament de l'Aisne
- Neuville-sur-Authou, al departament de l'Eure
- Neuville-au-Cornet, al departament del Pas-de-Calais
- Neuville-sous-Montreuil, al departament del Pas-de-Calais
- Neuville-sur-Sarthe, al departament del Sarthe
- Neuville-sur-Touques, al departament de l'Orne
- La Neuville-Garnier, al departament de l'Oise
- Neuville-sur-Escaut a la regió del Nord – Pas-de-Calais
- Neuville-lès-Lœuilly, al departament del Somme
- Neuville-les-Dames, al departament de l'Ain
- Neuville-sur-Ain, al departament de l'Ain
- Neuville-lès-Decize, al departament del Nièvre
- Neuville-sur-Brenne, al departament de l'Indre i Loira
- Neuville-près-Sées, al departament de l'Orne
- Neuville-lès-This, al departament de les Ardenes
- Andouillé-Neuville, municipi francès, situat a la regió de Bretanya, al departament d'Ille i Vilaine
- Neuville-sur-Oise, al departament de Val-d'Oise
- Neuville-sur-Ailette, al departament de l'Aisne
- La Neuville-Sire-Bernard, al departament del Somme
- Neuville-en-Ferrain, al departament del Nord
- La Neuville-sur-Oudeuil, al departament de l'Oise
- La Neuville-lès-Wasigny, al departament de les Ardenes
- La Neuville-sur-Ressons, al departament de l'Oise
- La Neuville-aux-Larris, al departament del Marne
- La Neuville-lès-Dorengt, al departament de l'Aisne
- La Neuville-en-Beine, al departament de l'Aisne
- Neuville-Saint-Rémy al departament del Nord
- La Neuville-Saint-Pierre, al departament de l'Oise
- La Neuville-au-Pont, al departament del Marne
- La Neuville-aux-Bois, al departament del Marne
- La Neuville-lès-Bray, al departament del Somme
- Neuville-Saint-Amand, al departament de l'Aisne
- La Neuville-sur-Essonne, al departament del Loiret
- Neuville-en-Avesnois, al departament del Nord
- La Neuville-en-Hez, al departament de l'Oise
- La Neuville-Chant-d'Oisel, al Sena Marítim
- La Neuville-à-Maire, al departament de les Ardenes
- La Neuville-du-Bosc, al departament de l'Eure
- La Neuville-aux-Joûtes, al departament de les Ardenes
- La Neuville-en-Tourne-à-Fuy, al departament de les Ardenes
- Grez-Neuville, al departament de Maine i Loira
-
- Bailleul-Neuville, al Sena Marítim
- Arzillières-Neuville, al departament del Marne
- Mousseaux-Neuville, al departament de l'Eure
- Biografies:
- Oliver Neuville (1973, Locarno, Suïssa), futbolista alemany
- François Neuville (Mons-Crotteux, 20 de novembre de 1912 – Dadizele, 12 d'abril de 1986, un ciclista belga


text:
Montlaur (Provença)
Montlaur (Montlaux en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es una municipalitat a l'abitat escampilhat sus tot lo sieu territòri. Lo pichon masatge dels Jacons reagrupa qualques ostals, la comuna e la glèisa.
Le village est une commune à l'habitat dispersé sur tout son territoire. Le petit hameau des Jacons regroupe quelques maisons, la mairie et l'église.
Istòria[modificar | modificar la font]
La localité apareis per las primièras fes en las chartes en 1203. Lo vilatge èra un fief eclesiastic, apertenent en principi al abbaye de Cruis de contunh al évêché de Sisteron[1]. La comunitat levava de la viguerie de Forcalquier[2]. La glèisa paroissiale levava de la abbaye de Cruis e #tornar coma l'ensems de las siás possessions a la avesque de Sisteron a Modèl:La s[2]. Un autre prieuré èra installat al luòc-dich Santa-Pierre[2].
La localité apparaît pour la première fois dans les chartes en 1203. Le village était un fief ecclésiastique, appartenant d’abord à l’abbaye de Cruis puis à l’évêché de Sisteron[1]. La communauté relevait de la viguerie de Forcalquier[2]. L’église paroissiale relevait de l’abbaye de Cruis et revint comme l’ensemble de ses possessions à l’évêque de Sisteron au Sègle XV[2]. Un autre prieuré était installé au lieu-dit Saint-Pierre[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Modèl:Atlàs istoric de la Provence, Modèl:Pàg.186
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
archeo-provence.


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 30/07/2012
GIRONA, 30 Jul. (EUROPA PRESS) -
Eth conselhèr d'Interior dera Generalitat, Felip Puig, a inaugurat aguest deluns eth nau parc de Pompièrs de Llançà (Girona) damb er objectiu de melhorar es condicions de trabalh, laguens deth contèxte fragil e dificil.
Segons a informat Interior en un comunicat, eth conselhèr tanben a apuntat qu'aguestes installacions permeteràn en Alt Empordà, comarca arrasada per incendi qu'a cremat ues 13.000 ectares, "auer ues més bones dotacions perque es pompièrs poguen hèr eth sòn trabalh e desplegar era sua immensa vocacion".
Era naua bastissa aucupe un solar de 2.700 mètres quarrats e a supausat ua inversion de mès de dus milions d'èuros, e ath temps permeterà auer ua plantilha de 28 pompièrs, 19 foncionaris e 9 volontaris, damb ua flòta de tres veïculs, ua pompa rurau pesada, ua pompa forestau pesada e ua unitat de personau e de carga.


text:
Mt. Gox
Mt. Gox, acronim de Magic: The Gathering Online Exchange, foguèt una companhiá d'escambi de bitcoins basada dins la capitala de Japon, Tòquio. Se desvolopèt a partir d'un luòc d'escambi de cartas de Magic creat en 2007 per l'informatician american Jed McCaleb, que lo transformèt en 2010 en çò qu'es actualament quand comencèt a s'interessar a la moneda virtuala. Lo 6 de març de 2011 vendèt la companhiá a un informatician francés Mark Karpelès.
Mt. Gox cresquèt rapidament e en 2013 gerissiá 70% de totas las transaccions en bitcoins. Pasmens, de problèmas divèrses se faguèron sentir en 2013 e finalament en febrièr de 2014, la firma suspendèt sas activitats e tampèt son sit web. A l'encòp se metèt jos la tutèla de la lei americana per las falhidas. Anoncièt alara qu'aperaquí 850.000 bitcoins de sos clients avián desaparegut e qu'èran estadas probablament raubadas, çò qu'equivaliá en aquel temps a 450 milions de dollars.