text:
Cir II lo Gran
Cir II de Pèrsia (entre 600 e 576 avC - vèrs 530 avC), de còp dich Cir II lo Grand o Cir l'Ancian, èra un rèi pèrs que foguèt lo fondator de l'Empèri Aquemenida o Empèri Pèrsa. Son rèine durèt entre vingt-e-nòu e trenta-e-un ans. Sota sa direccion, aquel empèri conquistèt pauc a pauc la màger part deis estats de l'Orient Mejan, d'Anatolia a Índia e de Caucàs au Golf Persic, gràcias a sei succès militars còntra lei Medes, lei Lidians, lei Babilònians. Moriguèt durant una campanha còntra lei populacions de la region dau fluvi Sirdarià vèrs l'annada 530 avC. Son fiu Cambís II li succediguèt e contunièt son òbra.
Somari
- 1 Jovença e formacion
- 2 Politica de conquistas
- 3 Politica intèrna
- 4 La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
Jovença e formacion[modificar | modificar la font]
Contèxte politc[modificar | modificar la font]
Situat sus lo plan iranian, lo reiaume de la dinastia aquemenida acomencèt sa formacion au sègle IX avC. Son premier centre important èra l'estat de Parsumash organizat au sud-èst de l'estat iranian contemporanèu per Achaemenes, lo fondator de la dinastia. Lo segond sobeiran de la dinastia, Teispes, conquistèt la vila d'Anshan durant son rèine e prenguèt donc lo títol de « rèi d'Anshan ». Après sa mòrt, son fiu Cir Ièr reinèt a la fin dau sègle VII avC. Son successor foguèt Cambís Ièr, lo paire de Cir II, que va reinar fins a 559 avC.
Durant aqueu periòde, lo reiaume aquemenida èra una poissança segondària vassala de l'Empèri Mède. A la fin dau sègle VII avC sota lo rèine de Ciaxares, aquel empèri aviá aprofichat una aliança ambé Babilònia per conquistar e destrurre l'Empèri Assirian. Vengut la premiera poissança de la region, l'Empèri Mède ocupèt la màger part dau plan iranian, lo nòrd de Mesopotamia e una partida d'Anatolia. L'estabilitat de l'estat foguèt assegurada per la fòrça militara, l'integracion au poder deis elèits dei regions conquistadas e una politica de tolerància religiosa. Vèrs 585 avC, a la mòrt de Ciaxares, li succediguèt son fiu Astíages. Lo sobeiran novèu contunièt la politica d'estabilitat e capitèt de la renfòrçar per d'alianças ambé lei reiaumes lidian, situat dins la mitat occidentala d'Anatòlia, e babilonian, situat de lòng dei fluvis mesopotamians, en Siria e en Palestina.
Familha e formacion au poder[modificar | modificar la font]
Lo nom Cir vèn de la forma latinizada d'una forma grèga dau nom pèrs ancian Kūruš que significava probablament « coma lo Soleu »[1]. Aqueu nom èra ja aqueu de son grand, Cir Ièr, car donar lo nom de son paire a son fiu èra alora una tradicion pèrsa[2]. En revènge, la data de sa naissança, entre 600 e 575 avC, es mau coneguda e lei fònts pertocant sa jovença e sei premiereis annadas son raras. Coma d'autrei sobeirans antics, una legenda foguèt escricha per depintar sa jovença e justificar seis accions quand venguèt rèi, especialament la guèrra còntra Astíages. Ansin, la màger part deis informacions coneguts regardan sa familha, sei maridatges e seis enfants.
Segon Erodòt e la legenda principala[3], Cir II èra lo fiu de Cambís Ièr e de Mandane, filha dau rèi mède Astíages. Òr, Astíages pantaièt que son felen prendriá rèi a sa plaça : ordonèt donc au generau Harpagos d'eliminar l'enfant. Pasmens, Harpagos volguèt pas venir lo murtrier e preferiguèt fisar l'enfant a Mitridatès, lo boièr de la Cort reiala dei Mèdes. Mitridatès utilizèt un còrs de ninet ja mòrt per enganar Astíages. L'astúcia foguèt descubèrta dètz annadas pus tard. Dins lo corrent d'un jòc, Cir tenguèt lo ròtle dau rèi e donèt una punicion sevèra au fiu d'Artembarès, un noble mède. Artembarès denoncièt aqueu comportament au rèi Astíages que reconoguèt son felen. Per venjança, organizèt un festin ambé lei rèstas dau fiu d'Harpagos e i invitèt son generau. En revènge, lei mascs reiaus assegurèron lo rèi mède de la disparicion de la menaça car l'enfant aviá tengut lo nom de rèi durant lo jòc. Cir foguèt donc esparnhat e remandat dins sa familha vertadiera per Astíages.
Segon lei vestigis e lei documents istorics, Cir èra lo fiu de Cambís Ièr, rèi d'Anshan, e de Mandane, filha d'Astíages. Lo debanament de sa jovença es fòrça mau coneguda en causa de l'absència de documents. Se mariguèt dos còps. Sa premiera frema foguèt Cassandana qu'èra la filha d'un noble pèrs. Lo pareu foguèt probablament amorós car la mòrt de Cassandana toquèt prefondament Cir II qu'ordonèt un dòu de sièis jorns dins son empèri en 538 avC[4][5]. Quatre enfants nasquèron d'aquela union : Cambís II que vendriá lo successor de son paire, un segond fiu dich Smerdis, una filha dicha Atossa que vendriá la frema de Darius Ièr e una segonda filha que son nom es desconegut. Sa segonda frema seriá una filha dau rèi Astíages. Lo pareu aguèt una filha dicha Artistona.
La presa dau poder per Cir II se debanèt en 559 quand son paire li laissèt o l'associèt a la direccion dau reiaume. Pasmens, la direccion vertadiera foguèt rapidament aquela dau fiu e Cir II èra donc ja lo mèstre dau país quand Cambís Ièr moriguèt en 551 avC.
Politica de conquistas[modificar | modificar la font]
Revòuta còntra Astíages e conquista de l'Empèri Midian[modificar | modificar la font]
Coma per son paire Cambís Ièr, Cir II èra inicialament vassau de l'Empèri Mède. Segon la legenda d'Erodòt, Cir II ajudèt Harpagos de se venjar de l'assassinat de son fiu par Astíages. Dins lei fachs, Harpagos e Cir II se revoutèron còntra Astíages en 553 avC probablament en causa de desacòrds regardant la politica de lor sobeiran. Lei premierei batalhas se debanèron en 552 avC e la guèrra s'acabèt per la conquista d'Ectebana, la capitala dei Mèdes en 549 avC[6]. Tres annadas après aquela victòria, la màger part dei vassaus d'Astíages avián acceptat sa sobeiranetat e Cir II prenguèt lo títol de « rèi de Pèrsia ». Per aquò, aprofichèt de son oncle Arsames, rèi de Parsa, que li permetèt de fusionar lei territòris de Parsa e d'Anshan. Aquela transicion foguèt fòrça amicala e Arsames demorèt probablament lo governor de Parsa. Son fiu obtenguèt tanben lo contraròtle de divèrsei territòris.
Conquista de l'Empèri Lidian[modificar | modificar la font]
La guèrra còntra l'Empèri Lidian marquèt la segonda conquista principala de Cir II. Se debanèt probablament vèrs 547-546 avC a l'iniciativa dei Lidians qu'ataquèron la ciutat aquemènida de Pteria en Anatòlia Orientala. Après la presa de la vila, Cir assaièt d'encoratjar una revòuta dei ciutats grègas d'Anatòlia Occidentala que refusèron e demorèron fidèlas au rèi lidian Cresus. En fàcia d'aquela revirada, Cir decidiguèt d'atacar dirèctament lei Lidians. Una premiera batalha, fòrça saunósa per lei dos camps, se debanèt a l'entorn de Pteria e Cresus decidiguèt de se retirar dins sa capitala Sardes. Demandèt l'ajuda de seis aliats per replegar lei Pèrs. Pasmens, Cir II ataquèt immediatament per empachar aquela mobilizacion e bloquèt Cresus dins la vila. La temptativa lidiana de rompre lo sètge s'acabèt per una desfacha a Timbrea còntra lei tropas de Cir II e d'Harpagos. Après aqueu succès, lei Pèrs conquistèron la capitala e Cir II venguèt lo senhor de l'Empèri Lidian.
Pasmens, deguèt rapidament faciar una revòuta generala de la region dirigit per Pactías, un oficièr lidian vengut vassau de Cir II e cargat dau transferiment dau tesaur reiau lidian vèrs Pèrsia. Per sostenir sa guèrra, Pactías reuniguèt una tropa de mercenaris, especialament dins lei regions grègas. Còntra eu, Cir II mandèt una armada comandada per lo generau Mazares. Ataquèt lei vilas grègas e capturèt Pactías. Puei, contunièt sa campanha per conquistar totei lei vilas grègas d'Anatòlia. Après sa mòrt, Harpagos finiguèt victoriosament aquela òbra en 542 avC.
Conquistas en direccion d'Asia Centrala[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sardes e sa partença d'Anatòlia, Cir II se dirigiguèt vèrs la partida orientala de son empèri per reprimir la revòuta d'unei tribús d'Asia Centrala. Aquela campanha es mau coneguda. Dins aquò, s'acabèt per una victòria pèrsa car, au començament de la guèrra còntra Babilònia en 540 avC, Partía, Drangiana, Aria, Coràsmia, Bactriana, Sogdiana, Gandara, Escítia, Satagídia, Aracòsia e Makran èran estats conquists.
Conquista de l'Empèri Caldean[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Caldean e de sa capitala Babilònia foguèt la darriera victòria majora dau rèine de Cir II. Lei rasons d'aqueu conflicte son mau conegudas mai se debanèt a Babilònia un conflicte religiós important entre lo rèi Nabonide e lo clergat dau dieu Marduk. L'Empèri Caldean èra donc fòrça devesit e una partida de seis elèits èran favorablas ai Pèrs. Nabonide assaièt de resistir a Opis mai sei fòrças i foguèron esquichadas. Aquò entraïnèt l'afondrament totau dei fòrças militaras babilonianas e lo rèsta de la campanha veguèt l'ocupacion sensa resisténcia dei vilas caldeanas per l'armada de Cir II.
Un acòrd favorable au clergat de Marduk foguèt probablament negociat per Cir II e lo 7 d'octòbre de 540, lo generau Gubaru intrèt sensa combat dins la capitala[7]. Lo 10, Sippar, luòc de residéncia costumier de Nabonide, foguèt tanben capturat sensa oposicion de la garnison caldeana. Nabonide foguèt capturat pendent seis operacions e Cir II poguèt venir a Babilònia lo 29 per assegurar son poder e i apondre a son títol aqueu de « rèi de Babilònia, de Sumer e d'Akkad, rèi dei Quatre Cantons dau Monde ».
Durant leis annadas seguentas, una politica de redreiçament economic foguèt adoptada per leis autoritats pèrsas e la dominacion de Cir II s'installèt aisament sus la ciutat. En revènge, lo destin (Siria, Judèa...) dei províncias caldeanas es mau conegut. Una partida deguèt èstre ocupada per lei fòrças de Cir II. Pasmens, coma Cambís II deguèt menar una campanha dins la region après la mòrt de son paire, es pas segur que lo contraròtle pèrs i foguèsse totau sota lo rèine de Cir II.
Politica intèrna[modificar | modificar la font]
La politica intèrna de Cir II es mau coneguda en causa de la manca de fònts istorics. Segon lei documents e lei vestigis coneguts, regardèt magerament lo renfòrçament de l'Empèri gràcias a una politica de tolerància religiosa e d'integracion deis elèits conquistas a son administracion. L'exemple religiós es lo famós gràcias a la liberacion dei Jusieus exilats a Babilònia per lei Caldeans. D'efèct, Cir II lo Gran permetèt ai pòbles de son reiaume de contuniar d'observar liurament lei sieunas religions. Espereu èra probablament zoroastrian mai de documents mostran tanben de demandas d'ajuda a d'autrei dieus segon lei regions o lei besonhs. Per exemple, es lo cas dau Cilindre de Cir que tèn de passatges adreiçats ai dieus babilonians Marduk, Bêl, e Nabu[8].
En defòra de la question religiosa, Cir II creèt una organizacion eficaç per contraròtlar lei províncias de son empèri e integrar lei pòbles vencuts. Ansin, l'Empèri èra devesit entre quatre estats principaus (Pasargada, Babilònia, Susa e Ectabana). Cada estat teniá una autonòmia certana e èra tanben devesits en unitats inferioras egalament autonòmas. L'ensems èra susvelhat per una administracion centrala e per un sistèma de pòsta per facilitar lei comunicacions e l'ensenhament. Lei familhas pus importantas dei pòbles conquists foguèron integrats a aqueu sistèma e de non Pèrs poguèron agantar de posicions autas dins lo govèrn, l'administracion o lei fòrças de l'Empèri.
La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta de sa vida, la mòrt de Cir II e sei circonstàncias son mau conegudas[9]. Se debanèt probablament pendent una campanha militara còntra lei Masagetes, un pòble vivent entre lei Mars Caspiana e d'Aral. Cir II assaièt de prendre lo contraròtle dei territòris masagetes gràcias a un maridatge mai la prepausicion foguèt refusat. Acomencèt donc una campanha malaisada dins una region ai condicions climaticas ostilas e foguèt tuat pendent una batalha. Pasmens, existís d'autrei racòntes depintant una mòrt suava de Cir II dins sa capitala.
Dins totei lei cas, aquela mòrt se debanèt vèrs decembre de 530 avC segon d'archivis de la vila de Babilònia[10]. Son fiu Cambís II li succediguèt. Lo còrs foguèt enterrat dins una tomba situada dins la capitala imperiala de Pasargada. Parcialament pilhat durant l'invasion de Alexandre lo Grand, lo monument foguèt restaurat mai d'un còp per de dinastias seguents e es totjorn visible encuei.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Rüdiger Schmitt, Cyrus I, the name, Edicions Routledge & Kegan Paul (2010), p. 515.
- ↑ (en) Schmitt, R., "Iranian Personal Names i.-Pre-Islamic Names", Encyclopaedia Iranica, Vol. 4, "Naming the grandson after the grandfather was a common practice among Iranians".
- ↑ (en) Stories of the East From Herodotus, The Birth and Bringing Up of Cyrus (capitól V), pp. 66–72.
- ↑ (en) Benjamin G. Kohl, Ronald G. Witt, Elizabeth B. Welles, The Earthly republic: Italian humanists on government and society, Edicions Manchester University Press ND (1978), p. 198.
- ↑ (en) Traduccion anglesa de la Crònica de Nabònides, [1].
- ↑ (en) P. Briant, From Cyrus to Alexander, pp. 31–33.
- ↑ (fr) Gauthier Tolini, Quelques éléments concernant la prise de Babylone par Cyrus.
- ↑ Linha 35 dau Cilindre de Marduk.
- ↑ (en) Nino Luraghi, The historian's craft in the age of Herodotus, Edicons Oxford University Press US (2001), p. 155.
- ↑ (en) R. A. Parker e W. H. Dubberstein, Babylonian Chronology 626 B.C. – A.D. 75 (1971).


c: text/html

text:
-216
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -216 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra lei Romans. Après sei victòrias de 218 e 217 avC, lei fòrças d'Annibal Barca se dirigiguèron vèrs lo centre e lo sud d'Itàlia per assaiar de rompre leis alianças entre Roma e leis autrei pòbles de la peninsula. Se turtèron a l'estrategia defensiva dau dictator Quintus Fabius Maximus Verrucosus qu'organizèt d'atacas limitadas dei fòrças cartaginesas per leis agotar sensa afeblir lei defensas de la capitala. Pasmens, aquò alassèt lei partisans d'una ataca còntra Annibal.
A la fin de la dictatura, lei cònsols Lucius Aemilius Paullus e Caius Terentius Varro mobilizèron una armada fòrça importanta (86 000 òmes) per anientar Annibal. Pasmens, l'abiletat tactica dau generau cartaginés li permetèt d'enceuclar e de chaplar aquela tropa a Cannes. Lei Romans perdiguèron entre 45 000 e 60 000 soudats, compres 80 senators e lo cònsol Lucius Aemilius Paullus, e 10 000 presoniers. De son caire, l'armada cartaginesa perdiguèt solament 5 700 a 8 000 òmes.
Après aquela desfacha, divèrsei pòbles d'Itàlia arrestèron de sostenir lei Romans.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lesotho
Lesotho es un estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Es enclavat en Sud-Africa.
La capitala es Maseru.
Lo gentilici es basuto.[1]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Lesotho
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin...


text:
Bonnebosq
Bonnebosq es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la creacion de las costats, Bonnebosq siás cap de-luòc de costat. Aquel costat a suprimit en lo moment del redécoupage cantonal del an IX (1801).
À la création des cantons, Bonnebosq est capluòc de canton. Ce canton est supprimé lors du redécoupage cantonal de l'an IX (1801).


text:
Cefalèa
La cefalèa qu'es un mau de cap, la podem trobar hens mantuas malaudias, neuròlogica com autas. Aquera dolor se pòt definircom cada dolor, qu'es a dìser per lo lòc (quin costat, darrèr...), lo tipe (en casco, cremada, agulha..), la durada (quauquas segondas, mantuas òras....), lo ritme (puja chic a chic, demora tostemps medish, anartornar...), l'apareishuda (d'un còp,pujada léser...), factor favorisent.
cefalèa neruòlogica[modificar | modificar la font]
- migrana: mei de tres òras, d'un costat deu cap mes que pòt cambiar a cada crisi.
- emmoragia meninjada: cefalèa en casca, d'un còp, que's pòt dìser a ua segonda près
- tumor cerebrala: dolor que veng de mei en mei sus mantuns jorns, setmanas.
- algia vasculara de la cara: hòrta dolor de quauques minutas. Que's pòt estancar après mantuas setmanas e tornar pendent quauques jorns
- neuralgia deu tribesson: quauques segondas, com electricitat, mantuns còps en ua òra. Lo tocar de la jauga pòt balhar la dolor, qu'es ua zòna destenta
- accident vascular cerebrau: qu'arriba d'un còp mes lo tablèu clinic bota la dolor endarrèr.
- ipertension intracraniana: mei en mei de dolor de jorn en jorn. La dolor qu'es la mei hòrta lo matin e que's pòt estancar hens la jornada.
cefalèa non neuròlogica[modificar | modificar la font]
- frèbe
- raumàs (auta infeccion ORL)
- ipertension
- iperglicemia
- cuentas ionicas (natremia, caliemia, calcemia)
- ipercapnia
- ipoxia
- traumatica
- imunologica
- oftalmologica
- iatrogèna
- intoxicacions


text:
Empèri Mongòl
L'Empèri Mongòl èra un empèri d'origina nomada fòrça estendut qu'existiguèt durant lei sègles XIII e XIV. A son apogèu, s'estendiá de la mar de Japon ai regions èst d'Euròpa e teniá lo contraròtle de Siberia, de China e de l'Orient Mejan. A son apogèu vèrs la mitat dau sègle XIII, sa superficia èra egala a 33 000 000 km², siá 22% dei tèrras emergidas, e sa populacion es estimada a aperaquí 100 milions d'abitants. Es generalament considerat coma l'empèri pus grand de l'Istòria umana. Sa formacion acomencèt ambé l'unificacion dei tribús mongolas nomadas realizada per Genghis Khan en 1206. Gràcias a son organizacion militara, lei Mongòls capitèron de conquistar rapidament la màger part dau continent asiatic. Aquò permetèt l'establiment d'un periòde de patz relativa a travèrs d'Asia (Pax Mongolica) e lo desvolopament dau comèrci dins lo continent. A partir de la mitat dau sègle XIII, l'Empèri acomencèt de se devesir entre estats independents diferents que conoguèron d'evolucions pròprias. Existiguèron fins a la fin de l'Edat Mejana.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 L'unificacion dei tribús mongòlas
- 1.2 La formacion de l'Empèri per Genghis Khan
- 1.3 Lo rèine d'Ogedei
- 1.4 La lucha de succession de 1241-1251
- 1.5 Lo rèine de Mongke
- 1.6 La division e la fin de l'Empèri Mongòl
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Liames intèrnes
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'unificacion dei tribús mongòlas[modificar | modificar la font]
Au sègle X, la region compausada de la Mongolia modèrna, de Manchoria e dau nòrd de China èra sota lo contraròtle de la dinastia Liao. Rebutada en 1125 per la dinastia Jin fondada per lei Jurchens, laissèt la plaça a una tièra d'estats e de tribús independentas. Per exemple, lo planestèu mongòl èra devesit entre cinc confederacions tribalas. De conflictes nombrós se debanèron entre l'estat Jin e aquelei tribús. Lei Jin foguèron capables de batre lei Mongòls en 1161 mai poguèron pas realizar la conquista de lor territòri.
En 1189, Temujin capitèt d'unificar tornarmai la confederacion Khamag qu'èra devesida après un periòde d'anarquia acomençada en 1171. Lei Mongòls èran alora devesits entre cinc ensembles principaus qu'èran lei Naimans, lei Merkits, lei Tatars, lei Khamags e lei Keraits. Aliats ai Keraits, Temujin obtenguèt un premier succès sus lei Merkits tre lei premiereis annadas de son rèine. A partir de 1200, gràcias a una reorganizacion de sei fòrças, poguèt acomençar la conquista de sei vesins. Lei Merkits foguèron tornarmai batuts en 1200. Puei, en 1203, foguèt lo torn dei Keraits e dei Naimans. Enfin, lei Tatars se deguèron replegar vèrs l'oèst après una tièra de desfachas. Entre 1203 e 1206, Temujin deguèt faciar l'oposicion dau cap merkit Jamukha que foguèt finalament capturat e tuat. Temujin foguèt adonc nomat cap dei Mongòls per lo Kurultai e prenguèt lo títol de Genghis Khan.
La formacion de l'Empèri per Genghis Khan[modificar | modificar la font]
Après l'unificacion dei tribús mongòlas, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica li permetèt de tenir pus aisadament sei conquistas. D'efèct, divèrseis elements de sa politica limitèron lei revòutas e favorizèron l'integracion dei regions conquistas dins l'Empèri en formacion :
- libertat religiosa per leis abitants e dispensa d'impòst per lei clergats.
- attribucion dei promocions au meriti e non en foncion de l'origina etnica.
- politica en favor dau desvolopament dau comèrci e dei produccions culturalas.
Ansin, Genghis Khan capitèt la conquista de l'Empèri tangut (1209 puei 1227), de la mitat nòrd de l'estat Jin (1215), dau Khanat Kara-Khitan (1218), de la partida nòrd de l'Empèri Khwarezmian (1221) e acomencèt la conquista de China. D'expedicions importantas foguèron tanben dirigidas còntra lei regions orientalas d'Euròpa. Avans sa mòrt, Genghis Khan organizèt la division de l'Empèri entre seis eiretiers e la regéncia foguèt assegurada per son fiu Tolui fins a la nominacion d'un Khan novèu.
Lo rèine d'Ogedei[modificar | modificar la font]
Avans sa mòrt, Genghis Khan aviá chausit Ogedei coma successor. Ansin, foguèt elegit Khan per un kurultai en 1229. Fins a sa mòrt en 1241, son rèine foguèt marcat per la consolidacion de l'Empèri e per la contuniacion dei conquistas militaras. Ansin, la capitala foguèt installada a Karakorum[1] a partir de 1235. Au nivèu militar, seis armadas contunièron la conquista dau continent asiatic e ataquèron Euròpa. En 1234, lei rèstas de l'estat Jin foguèron destruchs ambé l'ajuda de l'Empèri Song. Entre 1239 e 1240, lei Mongòls acomencèron d'installar lor protectorat sus lo Tibet. En revenge, leis assais de conquista de Corèa e de China dau Sud mau capitèron en causa d'una resisténcia acarnada. La situacion foguèt similara en India onte lei Mongòls poguèron ocupar unei vilas dau nòrd dau Sultanat de Delhi mai foguèron finalament rebutats. Enfin, en Euròpa, prenguèron lo contraròtle dei principats russas entre 1237 e 1240. Puei, se dirigiguèron vèrs lo centre dau continent onte destruguèron leis armadas polonesas e ongrianas en abriu de 1241. Pasmens, la mòrt d'Ogedei entraïnèt lor retirament en 1242 per participar au kurultai.
La lucha de succession de 1241-1251[modificar | modificar la font]
Après lo decès d'Ogedei, la regéncia foguèt dirigida per sa frema Toregene. Rompent ambé certanei principis de Genghis Khan e d'Ogedei, persecutèt certanei membres de la Cort e de notables musulmans creant una division entre lei responsables de l'Empèri e leis eiretiers d'Ogedei. En 1246, son favorit Guyuk foguèt elegit Khan per lo kurultai. Pasmens, après son eleccion, se revirèt còntra lo partit de Toregene e restaurèt una partida deis oficiers demés durant aqueu periòde. Contunièt leis operacions militaras còntra leis Abassidas, Corèa e l'Empèri Song. Pasmens, moriguèt en 1248 marcant lo començament d'una epòca novèla de divisions. En 1250, un kurultai foguèt reünit per Baku, Khan de Russia. En causa de la distància, una partida dei familhas majoras de l'Empèri refusèt d'i anar. Batu foguèt elegit Grand Khan mai donèt la posicion a Mongke. Après unei protestacions, una segonda assemblada confirmèt aquela decision lo 1en de julhèt de 1251.
Lo rèine de Mongke[modificar | modificar la font]
La decision dau segonda kurultai foguèt acceptada solament per una minoritat dei partisans dei familhas Ogedeid e Chagataid. Certaneis, coma Shiremun, assaièron egalament de reünir de fòrças per rebutar Mongke. Pasmens, lo complòt foguèt descubèrt e una partida de l'elèit mongòla foguèt eliminada per una tièra de purgas. Puei, partejèt l'Empèri ambé son aliat Batu e prononcièt una amnistia per lei presoniers. Aquò li permetèt de s'establir fèrmament coma Grand Khan e lo tròne demorèt entre seis eiretiers fins a la fin de la dinastia.
Au nivèu politic, contunièt la politica de sei predecessors per sostenir la tolerància religiosa e l'activitat economica (renfòrçament dau contraròtle de la moneda... etc.). Dins lo domeni militar, la conquista de territòris novèus contunièt pereu e l'Empèri agantèt son extension pus granda. Lo reiaume Dali foguèt conquista en 1253, lo contraròtle sus lo Tibet foguèt estabilizat en 1258, lo Califat Abbassida foguèt destruch e conquista en 1258 e la presa dau sud de China foguèt perseguida. Dins aquò, la mòrt de Mongke pendent una campanha còntra lei Song en 1259 marquèt un còp d'aplant a la conquista de China fins a 1265 onte lei combats acomencèron tornarmai.
La division e la fin de l'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
A partir de la mòrt de Mongke, la division de l'Empèri, ja començada per lo partimanent ambé Batu, venguèt permanenta mentre que leis armadas mongòlas deguèron faciar sei premierei desfachas. De mai, lei caps dei diferents estats mongòls acomencèron de luchar entre elei e formèron pauc a pauc de khanats separats que lei principaus foguèron la dinastia Yuan que reinèt sus l'Empèri Chinés, l'Empèri deis Ilkhans, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur.
La China e la dinastia Yuan[modificar | modificar la font]
En 1259 a la mòrt de Mongke, una guèrra civila opausèt Ariq Böke e Kublai Khan fins a 1264. Lo segond foguèt venceire e venguèt Grand Khan. En 1271, fondèt la dinastia Yuan ambé Pequin per capitala. En 1279, lei Mongòls capitèron d'esquichar la resisténcia Song e d'unificar tornarmai China. Lo rèine de Kublai Khan s'acabèt en 1294 e foguèt caracterizat per una politica de sostèn au comèrci e per una separacion mai e mai importanta ambé lei tres autrei khanats que venguèron independents e reconoguèron solament una preeminéncia simbolica ai Yuan.
La dinastia contunièt de dirigir lo país fins a 1368. D'efèct, foguèt lèu afeblida per de problèmas de succession e per de dificultats economicas. Ansin, lo successor de Kublai Khan, Temür Khan (1294-1307) contunièt son òbra mai poguèt pas empachar lo desvolopament de la corrupcion. Lo rèine seguent, Külüg Khan (1307-1311), veguèt una tièra de decisions economicas marridas que causèron una crisi financiera grèva per lo govèrn. La situacion foguèt restablida per Buyantu Khan (1311-1320) e Gegeen Khan (1320-1323) qu'adoptèron lei mors chinés per dirigir lo país. Pasmens, aqueu darrier foguèt rebutat per un còp d'Estat de la Cort.
Aqueu còp afebliguèt la dinastia que lei caps perdeguèron la realitat dau poder. A partir deis annadas 1340, lei dificultats economicas e politicas de la dinastia causèron l'emergéncia de movements d'oposicion poderós. En 1351, acomencèt la revòuta dei Turbans Roges. Lei divisions e lei luchas de la Cort empachèron una ripòsta eficaça e lei Yuan abandonèron la capitala en 1368. Certanei membres de la dinastia assaièron de resistir dins lo nòrd de China mai foguèron finalament desfachs en 1388. Lo rèsta de la dinastia se repleguèt en Mongòlia onte demorèron fins a 1635.
L'Empèri deis Ilkhans[modificar | modificar la font]
L'Empèri deis Ilkhans se formèt en 1256 a l'entorn dau planestèu pèrsa e se devesiguèt en uneis estats en 1335. Foguèt creat per lo kurultai de 1251 qu'elegiguèt Mongke coma Grand Khan. Hulagu ne'n venguèt lo cap e jonhèt la region en 1256 onte va reinar fins a sa mòrt en 1265. En 1258, prenguèt Bagdad e ataquèt leis estats musulmans dau Pròche Orient. Après 1260 e la mòrt de Mongke, sei fòrças foguèron parcialament retiradas per anar ajudar Kublai Khan durant la guèrra civila de 1259-1264 e renforçar sa frontiera nòrd còntra lo Khanat de l'Òrda d'Aur.
Son fiu Abaqa (1265-1282) li succediguèt e contunièt la lucha còntra lei principats musulmans ambé l'ajuda deis estats crestians. Pasmens, foguèt batut per lei Mamelocs en 1277 e 1281. Tekudar (1282-1284) vengut musulman foguèt rapidament rebutat e remplaçat per Argon (1284-1291). Aqueu darrier renforcèt l'autoritat de son govèrn e capitèt de redreiçar l'economia. Son fraire Ghaykhatou (1291-1295) assaièt tornarmai de transformar l'Empèri en estat musulman mai, coma Tekudar, foguèt tuat per un còp d'Estat. Una revòuta de la region musulmana de Khorasan permetèt alora a Arghun Ghazan (1295-1304) de prendre lo poder.
Lei Mongòls adoptèron vèrs aqueu periòde lo mòde de vida dei populacions pèrsas. Pasmens, perdeguèron tanben lor disciplina militara entraïnant una diminucion de la poissança de l'estat centrau. En 1316, un còp d'Estat dirigit per un senhor feodau marquèt lo començament d'una crisi politica grèva que s'acabèt en 1335 per la disparicion de l'Empèri.
Lo Khanat de Djaghataï e l'Empèri Timorida[modificar | modificar la font]
Lo Khanat de Djaghataï se formèt entre 1220 e 1242 sus de territòris donats dins lo centre dau continent asiatic a Djaghataï per Genghis Khan. Inicialament dins lo camp d'Ariq Boqa, lo khanat se revoutèt e prenguèt lo partit de Kublai Khan pendent la guèrra civila au començament deis annadas 1260. Participèt a la casuda d'Ariq Boqa e averèt divèrsei batalhas còntra son aliat de l'Òrda d'Aur. Pasmens, en 1266, lo Khanat de Djaghataï se rompèt busqueta ambé Kublai. Foguèt lo començament d'una tièra de guèrras intèrnas e extèrnas per assegurar l'independéncia dau khanat e lo poder de la dinastia. Aprofichèt tanben la situacion per prendre lo contraròtle de territòris novèus dins lo centre d'Asia puei vèrs lo sud e l'India. Lo Djaghataï agantèt son apogèu vèrs la fin dau sègle XIII. Pasmens, en 1326, la mòrt dau Khan Kebek (1309-1326) causèt lo començament d'un periòde de trebols de succession. La conversion a l'islam de son fraire e successor, Tarmachirin, entraïnèt la scission dei populacions mongòlas e la division de l'Empèri entre lo Mogholistan e la Transoxiana.
Lo Moghoslitan demorèt independent fins au sègle XVII dins la region de l'Ili. Contrarotlèt tanben lei regions d'Alti-Shahr e l'Uiguristan durant la màger part de son existéncia. A partir de la fin dau sègle XVI, aquel estat foguèt pauc a pauc menaçat per lei pòbles cazac e quirguiz e finalament conquist per lei Dzongars. De son caire, la Transoxiana veguèt la formacion la formacion de la dinastia timorida per Tamburlan (1370-1405) que capitèt de conquistar un empèri important entre lo Pròche Orient e l'India. Pasmens, après sa mòrt, aquel empèri deguèt faciar divèrsei revòutas e dispareguèt en 1506. De dinastias timoridas existiguèron dins la region fins au sègle XVIII.
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur[modificar | modificar la font]
Lo Khanat de l'Òrda d'Aur existiguèt sus lei regions orientalas de l'Empèri Mongòl de la mitat dau sègle XIII au començament dau sègle XVI. Sa capitala Saraï foguèt bastida en 1243 e lei Khans de l'Òrda venguèron rapidàment musulmans. Pasmens, l'unitat dau territòri foguèt menaçada tre leis annadas 1280 per l'autonòmia fòrta dei tribús diferentas e lo poder dei Khans foguèt demenit, especialament a respèct deis autoritats militaras. Puei, entre 1360 e 1380, lo Khanat conoguèt una crisi politica grèva (14 khans en 20 ans) que foguèt aprofichada per lei Rus per venir independents (1371-1370). Après aquela revirada, un assai de restauracion de la poissança foguèt realizada durant lo rèine de Tokhtamych que foguèt finalament vencut per Tamburlan entre 1392 e 1395. A partir de 1430, lo Khanat acomencèt de se devesir en estats independents e sei vassaus refusèron pauc a pauc de pagar lo tribut. Per exemple, en 1475, lo Khanat de Crimèa venguèt un protectorat de l'Empèri Otoman e en 1480, lei Rus prenguèron Moscòu. Reduch au plan de la Volga, lo Khanat de l'Òrda d'Aur foguèt finalament destruch en 1502 per lei tropas dau Khanat de Crimèa e son darrier sobeiran moriguèt en 1516.
[modificar | modificar la font]
Leis institucions politicas[modificar | modificar la font]
Tres institucions politicas aguèron un ròtle primordiau dins l'Empèri Mongòl. Lo premier èra lo Khan que foguèt lo cap d'estat de l'Empèri. Èra lo centre dei decisions de l'estat, especialament dins l'adopcion de la lèi de l'Empèri (Yassa). A sa mòrt, sa succession aviá luòc dins sa familha pròcha (fraire, fiu...) e validada per una decision de l'assemblada dei notables de l'Empèri. Dicha kurultai, aquela assemblada èra compausada per lei membres de l'aristocracia imperiala e èra regardada per lei decisions majoras. Enfin, existiguèt un sistèma d'apanatge entre la familha dau Khan e l'aristocràcia. Aqueu sistèma serà a l'origina de la division de l'Empèri e de la formacion d'uneis estats independents.
Lei principis generaus[modificar | modificar la font]
En fòra de seis institucions, l'organizacion politica de l'Empèri Mongòl foguèt determinada per un ensemble de principis que foguèron respectats e defenduts per Genghis Khan e sei successors :
- la lèi de l'Empèri, dicha Yassa, que foguèt creada per Genghis Khan. Son objectiu èra de venir la lèi unica dins tot lo territòri mongòl. Sei successors contunièron e desvolopèron aquela òbra. Permetèt de redurre lei conflictes entre tribús, de reglar lo comèrci dins l'Empèri e preveguèt de penas sevèras còntra lei delictes[2].
- la leiautat èra exigida tant dins leis institucions civilas coma militaras. La desobeïssença podiá èsser sancionada per la mòrt.
- la non-discriminacion entre leis etnias[3].
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron l'institucion principala de l'Empèri Mongòl. Èran principalament compausadas de tropas terrèstras, leis unitats navalas èssent rarament utilizadas (conquista de la China Song). Sei fòrças èran equipadas per favorizar la mobilitat e la velocitat e un esfòrç èra realizat au nivèu dau comandament per la preparacion dei campanhas e la reconoissença dau territòri e dei fòrças enemics. Ansin, lei tropas mongolas foguèron capablas de faciar victoriosament d'unitats ambé de soudats fòrtament protegits e armats coma lei chivaliers europèus e de condurre de campanhas lòngas e alunchadas de sei basas[4].
L'organizacion dei fòrças armadas èra basada sus un sistèma decimau. Dètz soudats formavan un arbat. Puei, dètz arbats èran gropats per formar un zuut d'un centenau d'òmes. Dètz zuuts formavan una unitat d'un milier de combatents qu'èra nomada myanghan. Enfin, dètz myanghans èran gropats per crear un tumen qu'èra l'unitat pus granda de l'armada mongòla. De mai, leis armadas de l'Empèri avián tanben de còrs per la fabricacion d'armas de sèti o de passatges sus lo prat batalhier (pònt...) e per lo mandadís rapide de messatges entre divèrseis unitats. Toei leis òmes fins a 60 ans èran regardats per lo servici dins l'armada.
Lo sistèma de pòsta[modificar | modificar la font]
L'Empèri Mongòl dispausava d'un sistèma de pòsta fòrça eficaç per son epòca. Dich Yam, èra compausat d'un ensemble de relèus protegits e gardats onte lei messatgiers podián trobar de chivaus repausats. Dos relèus èran generalament desseparats per una distància de quaranta quilomètres permetent ai messatgiers de realizar de trajèct de 125 quilomètres cada jorn[5]. Ansin, la novèla de la mòrt d'Ogedei dins la capitala imperiala Karakorum necessitèt solament quatre a sièis setmanas per agantar leis armadas mongòlas d'Euròpa Centrala.
Economia[modificar | modificar la font]
Moneda[modificar | modificar la font]
En causa de la superficia granda de l'Empèri, lei Mongòls utilizèron divèrsei sistèmas de moneda, especialament dins lei territòris pus alunchats. D'en premier, lo sistèma chinés basat sus una moneda d'argent e l'utilizacion de papier-moneda[6]. En 1253, un Departament de la Moneda foguèt creat per administrar la gestion dau papier-moneda qu'èra garantit per de resèrvas d'argent e de seda[7]. Modificat per la dinastia Yuan ambé l'aparicion de moneda de coire, aqueu sistèma foguèt fòrtament utilizat per lei populacions mongolas e chinesas. Pasmens, dins lo rèsta de l'Empèri, demorèt limitat e l'utilizacion de pèças contunièt coma en Asia Centrala (moneda d'aur e d'argent) e dins lei territòris occidentaus (monedas d'argent e de coire)[8] [9].
Comèrci[modificar | modificar la font]
Lo sostèn au comèrci foguèt una caracteristica constanta de la politica dei Mongòls apareguda avans l'unificacion dei tribús per Genghis Khan. Inicialament, lei marchands permetián ai Mongòls d'obtenir de causas pas o pauc produchs sus lor territòri. Avián tanben un ròtle diplomatic important per obtenir d'informacions sus d'autrei regions o servir de messatgiers. En cambi, lei marchands èran protegits durant lor passatge sus lo territòri dei tribús.
Lei principis de basa d'aquela politica demorèron après la formacion de l'Empèri. La seguritat sus lei rotas comercialas foguèt establida e lei marchands èran indemnizats dins lo cas de pèrdas causadas per d'atacas de bandits. De mai, lei marchands avián d'exempcions d'impòsts. Aquela situacion cambièt a partir dau rèine de Mongke que decidiguèt de reprendre lo contraròtle sus la classa marchanda. Lo pagament d'una taxacion per lei marchands foguèt adoptat per limitar lor influéncia. Aqueu comèrci se debanèt principalament de lòng de la Rota de la Seda gràcias a un ensems de rotas ben entretenguts per leis autoritats.
A partir de la division de l'Empèri Mongòl, la seguritat dau comèrci continentau demeniguèt en causa dei combats entre estats e de l'afebliment de certanei govèrns. De mai, lo desvolopament dau comèrci maritim foguèt un còp dur per lo comèrci terrèstre pus lent. Ansin, la Rota de la Seda conoguèt un declin important a partir dau sègle XIV e foguèt pauc a pauc abandonada au sègle XV.
Religion[modificar | modificar la font]
Leis autoritats mongolas foguèron fòrça tolerantas a respèct dei religions diferentas qu'existissián dins l'Empèri. La condicion soleta per acceptar una religion èra sa conformitat ambé la lèi de l'Empèri dicha yassa. Segon aquela darriera, lei membres d'un clergat èran dispensats dau pagament deis impòsts e dau servici militar dins lei fòrças armadas. Ansin, durant lo rèine de Genghis Khan, un nombre fòrça important de religions èran presentas coma lo crestianisme, l'islam o lo bodisme. A partir dau rèine d'Ogodei, de luòcs religiós variats foguèron bastits per cada religion dins lei vilas principalas de l'Empèri coma Karakorum. Pasmens, pauc a pauc, l'islam venguèt la religion principala deis elèits e tres khanats venguèron musulmans après la dislocacion de l'Empèri.
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma l'Empèri Mongòl gropèt de populacions fòrça variadas, de culturas diferentas i existiguèron durant son existéncia coma aquela de l'Empèri chinés de la dinastia Yuan. Lo govèrn mongòl assaièt d'encoratjar la produccion culturala. Au nivèu de la populacion mongòla, d'òbras importantas foguèron realizadas en literatura coma de racòntes dei conquistas o dins lo domeni deis arts visuaus.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aqueu site èra un camp de basa de Gengis Khan dempuei 1220.
- ↑ George Lane, Genghis Khan and Mongol Rule, Greenwood Press, 2004, p. 37.
- ↑ Amy Chua, Day of Empire: How hyperpowers rise to global dominance, and why they fall, Random House, 2007. p. 95.
- ↑ Atwood, Christopher P., “The Soldiers:Weaponry, Training, Rewards”, The Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, 1en vol., Facts on File, 2004.
- ↑ Aquela velocitat èra superiora a aquela dei messatgiers dau sistèma estatsunidenc dau Ponny Expresse organizat au sègle XIX.
- ↑ Allsen, Thomas T., Culture and Conquest in Mongol Eurasia, Edicions Cambridge University Press, (2001), pp. 177-179.
- ↑ A.P. Martinez, The use of Mint-output data in Historical research on the Western appanages, pp. 87-100.
- ↑ Atwood, Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, p. 362.
- ↑ A.P.Martinez, The use of Mint-output data in Historical research on the Western appanages, pp. 120-126.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Allsen, Thomas T., Mongol Imperialism: The Policies of the Grand Qan Möngke in China, Russia, and the Islamic Lands, 1251-1259, University of California Press, 1987.
- (en) Allsen, Thomas T. (2004), Culture and conquest in Mongol Eurasia, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-60270-9.
- (en) Amitai-Preiss, Reuven (1995), Mongols and Mamluks: The Mamluk-Ilkhanid War, 1260–1281, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-46226-6.
- (en) Atwood, Christopher P. (2004), Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire, Facts on File, Inc., ISBN 0-8160-4671-9.
- (en) Barfield, Thomas Jefferson (1992), The perilous frontier: nomadic empires and China, Blackwell, ISBN 978-1-55786-324-9.
- (en) Brent, Peter, The Mongol Empire, Genghis Khan, His Triumph and his Legacy, Book Club Associates, (1976).
- (en) Buell, Paul D. (2003), Historical Dictionary of the Mongol World Empire, The Scarecrow Press, Inc., ISBN 0-8108-4571-7.
- (en) Burgan, Michael (2005), Empire of the Mongols, Infobase Publishing, ISBN 978-1-4381-0318-1.
- (en) Diamond, Jared (1997), Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies, W.W. Norton & Co., ISBN 0-393-06131-0.
- (en) Dominique Farale, De Gengis Khan à Qoubilaï Khan : la grande chevauchée mongole, Economica, 2003 (ISBN 2-7178-4537-2).
- (en) Dominique Farale, La Russie et les Turco-Mongols: 15 siècles de guerre, Economica, 2007, (ISBN 978-2-7178-5429-9).
- (en) Finlay, Robert (2010), The Pilgrim Art: Cultures of Porcelain in World History, University of California Press. ISBN 978-0-520-24468-9.
- (en) Foltz, Richard C. (1999), Religions of the Silk Road: Overland Trade and Cultural Exchange from Antiquity to the Fifteenth Century St. Martin's Press. ISBN 0-312-23338-8.
- (en) Franke, Herbert (1994), Twitchett, Denis; Fairbank, John King, Alien Regimes and Border States, 907-1368, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-24331-5.
- (en) Grousset, Rene (1970), The Empire of the Steppes: a History of Central Asia, Rutgers University Press.
- (en) Halperin, Charles J. (1985), Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History, Indiana University Press. ISBN 0-253-20445-3.
- (en) Howorth, Henry H., History of the Mongols from the 9th to the 19th Century: Part I: The Mongols Proper and the Kalmuks, Burt Frankin.
- (en) Jackson, Peter (1978), "The dissolution of the Mongol Empire", Central Asiatic Journal XXXII : 208–351.
- (en) Jackson, Peter (2003), The Delhi Sultanate: A Political and Military History, Cambridge University Press. ISBN 0-521-54329-0.
- (en) Jackson, Peter (2005), The Mongols and the West: 1221-1410, Longman. ISBN 978-0-582-36896-5.
- (en) Kradin, Nikolay, Tatiana Skrynnikova, "Genghis Khan Empire", Vostochnaia literatura, 2006. 557 paginas (ISBN 5-02-018521-3).
- (en) Kradin, Nikolay, Tatiana Skrynnikova, "Why do we call Chinggis Khan's Polity 'an Empire' ", Ab Imperio, Vol. 7, No 1(2006): 89-118. (ISBN 5-89423-110-8)
- (en) Lane, George (2006), Daily life in the Mongol empire, Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33226-5.
- (en) Man, John (2004), Genghis Khan: Life, death and resurrection, Thomas Dunne Books. ISBN 978-0-312-36624-7.
- (en) Man, John (2007), Kublai Khan: from Xanadu to superpower, Bantam. ISBN 978-0-553-81718-8.
- (en) May, Timothy, "The Mongol Art of War.", Westholme Publishing, Yardley. 2007. ISBN 978-1-59416-046-2 / ISBN 1-59416-046-5.
- (en) Morgan, D., Arbel, B., et al.(junh de 1989), "The Mongols and the Eastern Mediterranean: Latins and Greeks in the Eastern Mediterranean after 1204", Mediterranean Historical Review 4 (1): 204. doi:10.1080/09518968908569567. ISSN 0951-8967.
- (en) Morgan, David (2007), The Mongols (2a edicion), Blackwell Publishing. ISBN 978-1-4051-3539-9.
- (en) Ratchnevsky, Paul (1993), Genghis Khan: his life and legacy, Wiley-Blackwell.
- (en) Rossabi, Morris (1983), China among equals: the Middle Kingdom and its neighbors, 10th-14th centuries, University of California Press. ISBN 0-520-04383-9.
- (fr) Jean-Paul Roux, Gengis Khan et l’Empire mongol, Gallimard, collecion « Découvertes Gallimard », 2002, 143 paginas.
- (en) Sanders, Alan J. K. (2010), Historical dictionary of Mongolia, Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-6191-6.
- (en) Saunders, John Joseph (2001), The history of the Mongol conquests, University of Pennsylvania Press. ISBN 978-0-8122-1766-7.
- (en) Rybatzki, Volker (2009), The early mongols: language, culture and history, Indiana University.
- (en) Sverdrup, Carl (novembre de 2010), "Numbers in Mongol Warfare". Dins Rogers, Clifford J.; DeVries, Kelly; France, John. Journal of Medieval Military History. 8. Woodbridge, Suffolk, UK: Boydell & Brewer. ISBN 978-1-84383-596-7. [1].
- (en) Vladimortsov, Boris (1969), The life of Chingis Khan, B. Blom.
- (en) Weatherford, Jack (2004), Genghis Khan and the Making of the Modern World, Three Rivers Press. ISBN 0-609-80964-4.
- (en) Woods, Shelton (2002), Vietnam: An Illustrated History, Hippocrene Books Inc, ISBN 0-7818-0910-X.


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
ForrOccitània
Signalan à nòsti legèire aqueste CD que vèn d’espeli. Es forço óuriginau bord que reünis de cant e de musico .dóu pople nostre e dóu Nordèste dóu Brasil. Li tèmo en pourtugués e en óucitan se mèsclon emé bonur. Ié trouban la voues de Silvério Pessoa e retrouban aquelo de Celino Ricard, emé lis acord de Daniè Loddo qu’emé Silvério n’assegurè la direicioun musicalo. Avès aqui 74 minuto d’ausido, em’ un chale, un estrambord qu’es pas de dire. Tout de long dóu disque lis artisto dialogon, se respondon, en musico e en cansoun dins de targo musicalo e pouëtico. Es un disque ounte s’afiermon dos resistènci que fan boulega li pèd e lis auriho.
28075


text:
Massilhan
Massilhan o Macilhan o Marcilhan (Marseillan en francés) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region administrativa de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Massilhan es situat a 13,3 km de Seta e a 6,5 km d'Agde a proximitat de l'estanh de Taur. Lo vilatge es al ras de l'autorota A9. A Massilhan, l'estanh de Taur comunica amb la mar per lo grau de Pissa-Sauma e i recep las aigas del Canal de las Doas Mars al luòc dich Los Onglós.


text:
Cornet
Lo cornet qu'ei un instrument de la familha deus coires qui's jòga com la trompeta classica modèrna. L'emplec deu cornet qu'ei mei que mei virat de cap au jazz e a las armonias e fanfaras; qu'ei mens emplegat dens la musica classica e sinfonica que non pas la trompeta au maugrat que quauques òbras classicas lo sian precisament vodadas (e sustot : L'Histoire du Soldat d'Igor Stravinskii e la Sinfonia Fantastica d'Hector Berlioz qui'u autreja dus pupitres).
Se ambs instrument e's jògan deu medish biais e peus medish musicians, qu'an duas originas separadas au maugart d'aver evoluit dens la medisha direccion. En efèit, la trompeta modèrna qu'ei la version modèrna e dotada de pistons de la tropeta barròca mentre qui lo cornet b'ei gessit de la trompa o còrn de pòsta. En consequéncia, au canèr tubular de la trompeta (qu'ei a diser de medish diamètre despuish l'embocadura dinc a pabalhon) qui produseish un son estiglant lo cornet (com tanben lo bugle) qu'opausa un canèr conic en constantas pravada de diamètre e qui produseish un son mei doç.
La tecnica deu cornet (e donc de la trompeta modèrna) que ho desvolopada peu virtuòse e pedagòg Jean-Baptiste Arban.
Lo poeta Boris Vian qu'ei conegut per aver jogat deu cornet.


text:
Musica classica
La musica classica designa l'ensemble de la musica sabenta occidentala, en oposicion amb la musica populara, del començament de l'Edat Mejana fins a uèi.
Mai precisament, dins l'istòria de la musica, l'expression « classica » designa lo periòde de la segonda mitat del sègle XVIII al sègle XIX. De fach, lo desinterès de la fin del sègle XVIII e e del començament del sègle XIX (periòde classic) per la musica anciana e barròca, mas atanben l'importància de las formas novèlas, an fach oblidar l'eiretatge anterior e dempuèi l'expression « classica » designa totas las musicas sabentas occidentalas.
Los diferents periòdes de l'istòria de la musica son:
Somari
Musica de l'Edat Mejana (ca 500 - 1470)[modificar | modificar la font]
Genèsi de la musica sabenta occidentala, d'en primièr monodica puèi polifonica; naissença de la notacion musicala, dels repertòris religioses e corteses etc.
Musica de la Renaissença (1470 - ca 1607)[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la polifonia sabenta (contrapunt) dins la musica sacrada e dins las cançons; volada de la musica instrumentala, etc.
Musica barròca (ca 1608 - 1750)[modificar | modificar la font]
Maturitat de l'escritura polifonica e del contrapunt, desvolopament de la votz sola, de la musica instrumentala (sonatas, concertos), de l'opèra dins d'estils italian, francés (Tragedias liricas), germanic, etc.
Musica classica (1750 - 1820)[modificar | modificar la font]
Construccions pus simplas mas enlargidas (sinfonias) ont la melodia ten una plaça importanta...
Musica romantica (1820 - 1900)[modificar | modificar la font]
Escritura musicala que vòl exprimir las passions umanas; desvolopament de l'orquèstra...
Musica del sègle XX[modificar | modificar la font]
Ruptura amb l'escritura tonala e ritmica classica; expressionisme germanic, impressionisme francés


text:
Dança
La dança es l'art de mòure lo còrs uman segon un cèrt acòrd entre l'espaci e lo temps, acòrd qu'es perceptible gràcias al ritme e a la composicion coregrafica.
La dança es un art corporal constituit d'una tièra de movements, sovent ritmats per una musica.
Las danças se fondan sus un ensemble definit de movements desprovesits de significacions d'espereles, coma sovent dins lo balet o las danças folcloricas europèas, siá sus un bolec simbolic, mena de mime o de pantomima, coma dins la màger part de danças asiaticas. Cada pòble dança, per de motius e de biais diferents.


text:
Estereoscopia
L'estereoscopia, imatge estereografica, o imatge 3D (tridimensional) es quina que siá tecnica capabla de donar una informacion visuala tridimensionala o de crear l'illusion de pregonditat dins un imatge. L'illusion de la pregunditat dins una fotografia, film, o mai imatge bidimensional es creada en presentant un imatge leugièrament diferent per cada uèlh, coma se pasa dins la nòstra forma abitual de veire la realitat. Fòrça ecrans 3D utilizan aquel metòde per transmetre los imatges. Foguèt inventada d'en primièr per Sir Charles Wheatstone en 1838. L'estereoscopia s'utiliza en fotogrametria e tanben pel léser amb la produccion de estereogramas. L'estereoscopia es utila per veire d'imatges fabricadas (trabalhada per ordinator) d'un ensems de donadas multidimensionalas coma aquelas obtingudas per de donadas experimentalas. La fotografia tridimensionala de l'indústria modèrna pòt utilizar escàners 3D per detectar e servar d'informacion tridimensionala. L'informacion 3D de pregunditat se pòt tornar bastir mejans de dos imatges utilizant un ordinator per metre en relacion los pixels correspondents als imatges d'esquèrra e drecha. Resòlvre lo problèma de correspondéncia dins lo camp de la vision per ordinator a coma objectiu de crear d'informacion significativa de pregoditat dempuèi dos imatges. La fotografia estereoscopica tradicionala consistís en crear una illusion 3D a partir d'un ecran d'imatges 2D. La forma mai simpla de crear dins lo cervèl la percepcion de prigondor es de donar als uèlhs de l'espectator dos imatges diferents, que representan doas perspectivas del meteis objècte, amb una pichona desviason similara a las perspectivas que de biais natural recebon los uèlhs dins la vision binoculara. Per evitar la fatiga visuala e la distorsion, cadun dels imatges 2D se cal plaçar pel melhor a l'uèlh correspondent de l'espectator de tal biais que quin que siá objècte a una distància infinida percebut per l'espectator deu èsser visualizat per aquel uèlh, e, en mai, l'imatge deu èsser orientat just al davant e dins la posicion adeqüada a la realitat. La vision obtinguda dempuèi cada uèlh deu pas se crosar.
Somari
Estereoscopia[modificar | modificar la font]
L'imatge estereoscopica se basa sus la visualizacion de dos imatges que representon doas perspectivas diferentas d'un meteis objècte. D'aquel biais lo nòstre cervèl redep dos imatges mas las interprèta coma una sola produsent una sensacion tridimensionala, es a dire, apondent de pregonditat als imatges convencionals 2D.
Podèm situar lo fenomèn de l'esteresocopia a la primièra mitat del sègle XIX, quand un fisician de Gran Bretanha, Charles Wheatstone, establiguèt las basas de la vision tridimensional, bastissent d'esperel un aparelh per poder apreciar de figuras geometricas en relèu. En 1849 David Brewster dissenhèt e construiguèt la primièra cemèra fotografica estereoscopica, e, pauc aprè, un aparelh ver visionar amb de lents per poder observar las fotografias. Es important de notar, doncas, que los primèrs aparelhs apareguèron pauc aprèp la fotografia convencionala, aquò confirma que los estudis de l'estereoscopia ja se realizavan quitament abans l'apareision de la primièra camèra fotografica, per de personatges illustres coma Leonardo Da Vinci. Oliver Wendell Holmes, en 1862, construiguèt un modèl mai comòde d'utilizar. Pasmens, venguèt pas al vam al contrari de çò que se passèt amb la fotografia e mait tard amb lo cinèma estereoscopic. Sonqu'al metan del sègle XX, se tentèt de far una expleitacion comerciala d'aquel sistèma en tres dimensions, coma dins Los crimas del musèu de cera d'Andre de Toth el 1953. Mas aquelas tentativas d'aquela mena satisfaguèron pas lo public a causa de las dificultats de vision del film. Sonque lo cinèma IMAX, que permet veire los imatges en relèu sus de grands ecrans capitèt.
En mai, l'estereoscopia a d'autres aplicacions que lo léser, coma la ciéncia e la medecina. Los progreses informatics permeton de representar d'imatges 3D que s'utilizan dins la cartografia o la medecina, en mai de las aplicacions industrialas e de l'astronomia, que permeton de veire d'astres d'un biais que la fotografia convencionala permetriá pas. Mai especificament, per poder observar d'imatges estereoscopics, foguèron creats diferents procediments, coma la visualizacion crosada, que l'imatge de drecha se vei a esquèrra e viceversa. D'autre procediments demandan la utilizacion d'aparelhs, coma l'anaglif, que cada uèlh de las son de color roge e blau. Un sistèma similar a aquel es la polarizacion, qu'utilitza la lutz polarizada per separar los imatges de drecha e esquèrra. Cal prene en compte que dins tots aqueles procediments, lo resultat final de la visualizacion variarà d'una persona a una autra perque cadun n'a una percepcion diferenta.
A l'ora d'ara se pòt trobar divèrsas aplicacions informaticaes per crear d'imatges e vedèos que permeton de las veire 3D amb lo material apropriat. Una autra futura aplicacion serà per la television convencionala, que en comportarà una nòva dimension. Existisson dos tipes de sensors remots. Sensors passius que detectan l'energia (radiacion) qu'es emetida o rebatida per l'objècte o los seus alentorns. Rebatisson la luz solar qu'es la font mai comuna de la radiacion mesurada pels sensors passius. Qualques exemples de sensors remots passius, son: la fotografia del cinema, los sensors d'infraroge, radiòmetres e mai. Al contrari, los sensors actius emeton d'energia amb l'objectiu d'analisar los objèctes e los seus alentorns. Lo sensor mesura la radiacion que se rebatís o se retrodispersa. Lo RADAR es un exemple actiu de la televigiléncia que lo temps de retard entre l'emission e lo retorn se mesura, permetent la localizaion, la nautor, la velocitat e la direccion d'un objècte.
Parallaxi en X[modificar | modificar la font]
La parallaxi en X, parallaxi estereoscòpica, es causada per una rotacion dins la posicion d'observacion. Per generar un parelh estereo de fotografias aerianas, una camèra fotografica al bòrd d'un avion fa de fotos del terren a divèrses oras e posicions. Dins lo cas dels satellits, cal que las donadas sián reculhidas dempuèi doas posicions o angles diferents. Lo cambi dels punts d'observacion provòca una rotacion aparenta a la posicion de l'objècte al repècte de l'imatge de referéncia.
Angle parallactic[modificar | modificar la font]
L'angle parallàctic, o angle de convergéncia, es format per l'interseccion de la linha de vista de l'uèlh esquèrra amb la linha de vista de l'uèlh drech. Lo punt mai pròche dels uèlhs d'aquelas interseccions a l'angle de convergéncia mai grana. Lo cervèl percep la grandor d'un objècte associant la pregonditat al seu suc e a la seuna basa amb lo angles de convergéncia que se forman vesent lo suc e la basa. Lo parallaxi en X e l'angle parallactic son en relacion. Alara que lo parallaxi en X aumenta, tanben o fa l'angle parallactic.
Modèl estereo. Quand los uèlhs exploran d'airals que s'encrosilhan entre un parelh estereo d'imatges, lo cervèl recep una percepcion tridimensional (3D) contunha de la superfícia. Aquò es causat perque lo cervèl percep de contunh los cambis dins l'angle parallactic d'un infinit nombre de punts de l'imatge que se superpausa per generar la percepcion del terren. Lo modèl tridimensional percebut es conegut coma modèl estereo.
Parallaxi en Y[modificar | modificar la font]
Lo parallaxi en Y es present en fòrça parelhs estereo. Es la diferéncia de distàncias entre dos imatges d'un punt contengut dins lo plan vertical que possedís la basa airala. Pòt èsser causat per l'enclinason d'un o ambedos imatges al respècte d'un sistèma de referéncia exteriora. L'inclinason pòt donar coma resultat la desviacion de l'avion. Lo parallaxi de Y se pòt causar tanben per una variacion dins las nautors de vòl o si las imatges s'estampen dins d'escalas leugièrament diferentas. Fin finala, la parallaxi en Y pòt se passar se l'espectator pausa en linha los imatges incorrectament. En quantitats pichnas, lo parallaxi en Y pòt causar una fatiga visuala, pasmens, lo cervèl o compensa e lo modèl tridimensional ven alara visible. En quantitats granda, lo parallaxi en Y fa impossible la vision estereo.
Exageracion visuala[modificar | modificar la font]
L'exageracion verticala es presenta dins totes los parelhs estereo e se deu a la dispersion entre las escalas verticalas e oritzontalas d'un modèl estereo. En condicions normalas, l'escala verticala es mai granda que l'orizontala. Aqueles interpretan de l'imatge devon prene encompte aquel efècte per estimar las nautors dels objèctes. L'exageracion verticala s'interprèta melhor quand se considèra la relacion entre la geometria de projeccion de l'imatge e la geometria de vista de un modèl estereo. L'exageracion verticala es la diferència entre las relacions de la base de la projeccion de l'imatge a la nautor de vòl e la basa de la vision estereo a la nautor que lo modèl estereo es vist utisant un dispositiu de vision estereoscopica.
Integracion d'imatges[modificar | modificar la font]
Matematicament, un imatge es la representacion de l'espaci tridimensional dins un mitan 2D. La vision d'imatges de la superfícia de la Tèrra en estereoscopia dóna als interprètas d'una informacion mai qualitativa e quantitativa qu'un sol imatge. Los cartografs, los engenhièrs, los geelògs, los idrologistas e mai scientifics utilizèron tradicionalament la vision estereo dins lo seu trabalh. Un modèl estereo pòt contenir l'informacion suls penjals, la dimension de formas de la tèrra e las elevacions de biais fòrça mai clarament qu'una representacion 2D. Encara, los models estereo pòdon mostrar de relacions entre las formas del terren e la vegetacion, las expleitacions de minerals, o los sistèmas d'assecament que no son pas evident de veire amb un sol imatge.
Vision estereoscopica[modificar | modificar la font]
Utilizant de parelhs d'imatges de radar se genera del meteis biais qu'en fotogrametria convencionala la vision estereoscopica. Lo contraròtle del posicionament dins l'imatge permet d'anular lo parallaxi en Y, d'aquel biais l'operator suprimís lo parallaxi en X, fusionant las marcas flotantas e mesurant lo parallaxi bidimensional entre los dos imatges per cada punt. L'operacion visuala de supression de parallaxi combina un aspècte geometric, "fusion de las marcas flotantas" e un aspècte radiometric, "cerca de punts omològs dins los imatges". Aquò es lo principal avantatge de la vision en estereo, per integrar simultanèament, la percepcion generala del relèu e lo senhal de retorn d'ambedos imatges. La correspondéncia automatica es sensibla a las dispersions radiometricas que la correspondéncia visuala en la cerca de punts omològs dins los dos imatges. La vision estereoscopica demanda la propagacion de l'error de parallaxis artificials de las coordenadas dels punts de contraròtle (GCP, ground control points). Encara, l'utilizacion d'imatges estereo facilita lo processus d'identificacion d'una caracteristicas coma: punts de contraròtle sobre la capa dels bòsc, rius, bacins, eca. dins lo metòde estereoscopic, l'extraccion planimetrica de las caracteresticas es independent de l'altimetria. Un parelh estereo tanben dona una informacion mai quantitativa qu'un sol imatge, peque permet una visualizacion tridimensionala del terren.
Ligams[modificar | modificar la font]
- (ca)Web de l'Institut Cartografic de Catalunha
- (es)Web de la Sociedad Española de Cartografía, Fotogrametría y Teledetección
- (en)Web del Instituto Geográfico Nacional


text:
Westhouse
Westhausen en alemannisch (Westhouse en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en plena cœur de la Plana de Alsace, en lo costat de Erstein e lo arrondissement de Sélestat-Erstein al intersection de las rotas RD 206 e 213. Westhouse Es d'environats pòbles de Uttenheim, Benfeld, Sand, Kertzfeld e Valff. La Scheer flueix al Sud e a l'Èst del pòble, lo Andlau voreja l'Oèst del ban communal. La localité es desservie per la rota départementale 1083 aital coma l'estacion de Benfeld.
Située en plein cœur de la Plaine d'Alsace, dans le canton d'Erstein et l'arrondissement de Sélestat-Erstein à l'intersection des routes RD 206 et 213. Westhouse est entourée des villages d'Uttenheim, Benfeld, Sand, Kertzfeld et Valff. La Scheer coule au Sud et à l'Est du village, l'Andlau borde l'Ouest du ban communal. La localité est desservie par la route départementale 1083 ainsi que la gare de Benfeld.
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat es ja ocupada dempuèi los primièrs sègles de lo nòstre ère per las tropas romaines #que i establiguèron un important centre administratiu. En 1139, lo coan de Gergenbach possedís de bens en la municipalitat aital coma çò abbaye de Honcourt a partir de 1162. Cap al Sègle XI, lo pòble de Weshouse fa de partits bens apertenent als Habsbourg #que lo cedisson en fief en 1278 al chevalier de Graiffenstein (procedent de Saverne). Dempuèi lo Sègle XII, los barons de Westhausen contròtlan una part del pòble, l'autra part en essent échue als nòbles dels Rathsamhausen zum Stein. Lo pòble demorarà jos las dependéncias de las Rathsamhausen de 1369 a 1689. En 1706, lo comte de Wurmser darrièr senhor del fief, i possedís un castèl #que i aurà transformat en barralha après la Revolucion. En 1648, lo Tractat de Westphalie #que met final a la guèrra de Trenta Ans transferís los dreches dels Habsbourg a la França. Una glèisa #que subsisteix d'importants vestigis al Sègle XIX, se'n tròba en lo cementèri fortificat e environat d'un fossé. Westhouse Possedís una sinagoga bastida en 1856 e destruida en lo moment de la Segonda Guèrra mondiala. Lo pòble a de nombrosas granjas #que fòrça ne datan del Sègle XVIII.
La commune est déjà occupée dès les premiers siècles de notre ère par les troupes romaines qui vont y établir un important centre administratif. En 1139, le couvent de Gergenbach possède des biens dans la commune ainsi que l'abbaye de Honcourt à partir de 1162. Vers le Sègle XI, le village de Weshouse fait partie des biens appartenant aux Habsbourg qui le cèdent en fief en 1278 au chevalier de Graiffenstein (originaire de Saverne). Dès le Sègle XII, les barons de Westhausen contrôlent une partie du village, l'autre partie étant échue aux nobles des Rathsamhausen zum Stein. Le village restera sous la dépendances des Rathsamhausen de 1369 à 1689. En 1706, le comte de Wurmser dernier seigneur du fief, y possède un château qui sera transformé en ferme après la Révolution. En 1648, le Traité de Westphalie qui met fin à la guerre de Trente Ans transfère les droits des Habsbourg à la France. Une église dont il subsiste d'importants vestiges au Sègle XIX, se trouve dans le cimetière fortifié et entouré d'un fossé. Westhouse possède une synagogue construite en 1856 et détruite lors de la Seconde Guerre mondiale. Le village a de nombreuses fermes dont beaucoup datent du Sègle XVIII.


text:
Clément Marot
Clément Marot (Caors, ca 1496/97 - Turin, 1544) que ho un poeta francés deu sègle XVIau ; Normand de costat deu pair e occitan per la mair, que ho pròche de la reina Margarida de Navarra e deu son hrair Francés I de França e tanben de las idèas reformadas.
Las soas divèrsas Epistòlas au Rei que'u sauvèn de mantuas coentas (dont la preson) e bèth eth autrejar per lo son estil literàri las favors de Francés I.
En 1533 que comencè de tradúser los Psaumes en francés e, pròche de la idèas reformadas qu'avó de huéger entau Bearn gavidat per Joana de Labrit abans de s'exiliar en Itàlia, de tornar en França, puish de's tornar exiliar (en 1542) en Soïssa e Savòia.
Eth sieu lexic qu'ei plan influençat peu occitan deu Carcin on va nàisher.


text:
Benda sonora
La benda sonora d'un filme constituís sa partida sonora. De 1891 (data dels primiers filmes de cinèma) a 1927, i a pas de benda sonora accompanhant la benda imatge, s'agís de filmes muts. Mas lo cinèma mut es gaire silenciós, los filmes son accompanhats de musica jogada in situ o gravada sul cilindre o disc de cera, e de bruchs a cada sesilha. La misa al punt de sons enregistrats, tornats en sincronisme amb l'imatge, balhèt al cinèma un vam nòu. L'arribada d'un engenhaire del son suls emponts revolucinèt los bais de realizacion d'un filme.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1891 : Primièrs filmes de Thomas Edison e de son ingenhaire William Kennedy Laurie Dickson. Filmes muts, encara que totes centrats sus de subjèctes sonors, Edison sonhava de realizar lo maridatge imatge-son.
- 1892 : Primièrs dessenhs animats del cinèma d'Émile Reynaud. Filmes amb musica originala per cada dessenh animat, compausada e jogada in situ (Musèu Grévin) per Gaston Paulin.
- 1895 : Primièrs filmes dels fraires Lumière. Filmes muts, que s'apondava de per aprèp d'un accompanhament musical improvizat.
- De 1895 a 1926 : Se faguèt diferents ensags per una sincronizacion aproximativa entre una benda imatge e un fonografe. Primièr ensag conegut: en 1895, Laurie Dickson joga d'esperel al violon una melodia de Planquette. Ensags astrats: dempuèi 1902, Léon Gaumont faguèt enregistrat de Fonoscènas, cansons interpretadas en play-back, sincronizacion per començament simultanèu de doas maquinas.
- 1926 : la firma Warner Bros produch un long-mestratge sonor, Don Juan, amb lo Vitaphone de Western Electric (ambedoas maquinas son mogudas per de motors asincròns qu'assuguran una perfiècha sincronizacion de la benda imatge sul filme e del son gravat sul disc). La benda sonora del filme compòrta subretot de musica e de raras paraulas sincronizadas.
- 1926 : Warner produch Una scèna dins la plantacion, un cort-mestratge qu'Al Jolson, enfarnissat en paure jornalièr negre, canta una breçairola plan ritmada, Rock-a-Bye Your Baby with a Dixie Melody, e mai doas cansons[1], mas subte, gaita en plan l'objectiu de la camèra, arrèsta sa canson e comença a parlar. Pendent las projeccions, « los espectators son entosiasmats perque, ò miracle! lo cantaire s’adreissa a la camèra, doncas a eles, e los interpèla amb una replica venguda celèbra, « Wait a minute, wait a minute, you ain't heard nothin' yet ! » (Esperatz una minuta, esperatz una minuta, avetz pas entendut res encara!), una experiença que recomencèt mai tard dins Lo Cantaire de jazz[2] ». Qu'es vertadièrament lo primièr filme parlant.
- 1927 : Amb lo succès, Warner produguèt lo long-mestratge Lo Cantaire de jazz, amb lo meteis Vitaphone. Pasmens, los dialogs son encara totes escrichs sus de cartons d'intertítols e son prononciats "en mut" (s'ausís pas los comedians). Es doncas pas un filme parlant, mas un filme cantant.
- 1927 : Fox Film Corporation inaugura lo primièr son optic enregistrat sus la copia de projeccion.
- 1931 : Entada del multicanal[3].
- 1967 : Arribada du dolby[3].
- 1977 : Dolby stéréo[3]
- 1990 : Arribada del numeric[3].
Composicion d'una benda sonora[modificar | modificar la font]
- Los dialogs e sons sincròns enregistrats sul filmatge e, s'es lo cas, los dialogs postsincronizats en postproduccion.
- Lo montatge sonor dels efèctes, dels ambients e de la concepcion sonora.
- Los bruitatges enregistrats en postproduccion.
- La musica — mai sovent un dels compausants essencials de la benda sonora d'un filme, ofrís un supòrt emocional a l'espectator.
Aquelas diferentas fonts sonoras son mescladas per constituir la benda sonora finala del filme.
Enregistrament e reproduccion d'una benda sonora[modificar | modificar la font]
Son analogic[modificar | modificar la font]
Lo processus primitiu de començament simultanèu de doas maquinas comportavan los riscs possibles de desincronizacion mecanic, amb la variacion de lor velocitat respectiva, e un problèma insolvable quand un accident de projeccion avián per consequéncia l'amputacion d'imatges deterioradas, la benda imatge venent alara mai corta que lo son coplat. Lo processus Vitaphone eliminava lo primièr inconvenient, mas podava pas res contra l'acorciment accidental de la benda imatge, la sola solucion èra de remplaçar los imatges tombadas per d'entamenon negre, o — solucion mai costosa — de tirar una copia nòva.
A partir de 1927, lo son portat sus la quita benda imatge remplaça lo disc de cera utilizat de per abans. « Lo son Movietone de Fox Film Corporation es dich de densitat variabla, l’enregistrador compòrta un imant de doas brancas entre que un fial tendut es traversat pel corent electric modulat venent d’un microfòn. Lo fial s’escarta en foncion de l’intensitat du corent e amaga mai o mens una lutz fòrta mejans ambedoas brancas. Las variacions d'aquela lutz, presa per un objectiu, estampa sul costat un filme de cinèma 35 mm verge[2] ». En retorn, una lampa esclaira fortament la "listra optica" de la copia de projeccion, l'intensitat de la lutz traversant lo filme es mesurada per una cellula fotoelectrica que transforma aquela intensitat en un senhal electric, senhal qu'es aprèp enviat cap a un processus d'amplificacion. Las variacions de nivèl de gris provòcan las variacions de l'intensitat luminosa, doncas del senhal electric. Mas aquel processus es accompanhat d'un fòrt bruch de fond degut a l'usura progressiva de la gelatina del filme e en consequéncia la pèrda en intensitat de la gama dels grises, deca amplificada per las raiaduras degudas als pasatges nombroses dins los mecanismes, e lo depaus d'òli venent de las pèças en movement. En 1928, Radio Corporation of America (RCA) lancèt lo son Photophone qu'es dich de densitat fixa. « L’enregistrador es equipat d’un galvanomètre amb miralh qu'oscilla en foncion de las variacions de l’intensitat del corent sortit del microfón. Lo miralh es esclairat per una fòrta lutz qu'es mai o mens rebatida cap a un objectiu qu'enregistra sul filme 35 mm l’amplitud de l’esclairatge recebut[2] ». Lo son de densitat fixa utiliza pas la gama dels grises, perque es enregistrat sus una emulsion ortocromatica que garda de la lutz sonque lo blanc, dessenhant sul fond negre del filme la representacion analogica de l'intensitat e de la nautor dels sons.
Lo lector se situa aprèp lo fenestron de projeccion, amb un descalatge de 20 imatges. Çò qu'explica que, quand l'imatge sauta o es copada, la deca sonora arriba un pauc mens d'una segonda aprèp (aquel descalatge existís pas mai amb un son numeric). Se la copia es mal cargada, le son pòt èsser leugièrament en avança o en retard al respècte de l'imatge; s'agís alara d'un problèma de projeccion independent dels eventuals problèmas de sincronizacion en pòst-produccion.
Dins los ans 1950, lo son estereo es lançat. Perque es nacessari de lotjar doas listras sul bòrd del filme, que la largor es donada, tot en gardant la compatibilitat amb le son monofonic, cada listra es dos còps mai pichona qu'una listra mono, çò que merma la qualitat del son. Es lo metòde d'enregistrament e de filtratge de l'entreprisa Dolby que permet alara la mesa al punt de l'estereo al cinèma. Aquò s'apond un autre problèma: l'espectator deu èsser a la mitat de dos nautparlaires per aver un bon retorn. Cal doncas desvelopar un sistèma de tres nautparlaires esquèrra-centre-drech, donant un retorn ben melhor. De fach, las intensitats de las doas bendas sonora (esquèrra e drecha), nomenadas aici Lt e Rt, son compadas:
- La partida comuna (la « mejana » d'ambedoas bendas) es enviada cap al nautpalaire;
- la partida especifica de la benda de son esquèrra (la diferéncia entre la benda d'esquèrra e la mejana) es enviada cap al nautparlaire d'esquèrra,
- e la partida especifica de la benda de son drecha es enviada cap al nautparlaire.
Aquó es lo sistèma dich « Dolby Stereo ». A la tres voces L (esquèrra), C (centre) e R (drecha), s'apond un canal arrièr dich « ambient », o surround en anglés. Lo senhal enviat sul canal d'ambient S es subretot basat sus la diferéncia de fasa entre los dos canals Lt e Rt. Aquó dona una impression supplementari de relèu, provocant des sons a l'arrièra de l'espectator.
La darnièra evolucion del son analogic es l'utilizacion d'un faissal laser coma font de lutz mermant atal la talha del faissal et doncas melhora la bensa passanta, los filmes 70 mm, de las listras magneticas son empegat sul filme, entre l'imatge e las perforacions. Es una tecnica classica d'enregistrament magnetic utilizant lo filtrarge Dolby. I a una listra magnetica per cada listra audio. (4 canals al total)
Son numeric[modificar | modificar la font]
Tres formats sont utilizats, las informacions sonoras de cada format disponible essent inscrichas sus de plaças diferents sul filme:
- Dolby Digital (ancienament Dolby SRD): le son encodat es estampat en paquets entre las perforacions, sus la partida esquerra del filme (a costat de la listra sonora estereo optica analogica);
- DTS : Digital Theater Systems, inspirat "fortament" pel LC Concept, lo son es legit par un CD-ROM, un Timecode (còdi d'adressatge e de sincronizacion) es fotografiat a costat de la pista optica;
- SDDS : Sony Dynamic Digital Sound, lo son encodat se repartís suls bòrds exteriors del filme (entre las perforacions e lo bòrd) Los sistèmas de restitucion dispausan de 6 a 8 voces: avant-esquerra, avant-mièg-esquerra, avant-centre, avant-mièg-drecha, avant-drecha, reire-esquerra, reiree-drecha e bassas (a l'ausida se percep gaire la direccion que venon las bassas, i a doncas qu'un sol nautavotz).
Quitament quand lo filme utiliza un son numeric, la listra son optic es totjorn presenta, pel cas de degradaciion de la copia o de pana del sistèma e pel cas que le projector siá pas equipat d'un lector numeric.
La benda passanta[modificar | modificar la font]
La benda passanta es la gama de frequéncia que pòt restituir lo sistèma de sonorizacion. Lo son consistís en des pichonas variacions ciclicas de la pression de l'aire, mai las variacions son aviadas (frequéncia nauta), mai le son es agut. L'orelha ausís globalament entre 20 Hz e 20 000 Hz. Amb le son analogic, la frequéncia superiora de la benda passanta èra d'uns 5 000 Hz mas capitat 12 000 Hz dins los sistèmas d'ara. Aquò es limitat per la largor del faissal esclairant la benda son e per la velocitat de desfilament del filme.
Cinèma numeric[modificar | modificar la font]
Lo cinèma numeric remplaça, dins los ans 2010, aviadament las salas de cinèma tradicionalament fotoquimics. Mai d'una rasons pòdon o explicar; d'en primièr lo fotoquimic demròra una industria fòrça polluenta e costosa, lo succès en 2009 del filme Avatar en 3D sembla obrir de pòrtas nòvas per l'industria del divertiment
Benda sonora del cinèma numeric[modificar | modificar la font]
Per l'imatge coma pel son, la ruptura tecnologica es totala. I a pas mai de supòrt lineari, imatge e son venguèron de fichièrs informatics. La bennda sonora a pas mai besonh d'èsser compressada en debit ou de donadas; lo quasèrn de las cargas prevei 16 pistas audio PCM.
Benda sonora del cinèma de relèu[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ April Showers, When the Red, Red Robin Comes…
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (fr)Marie-France Briselance e Jean-Claude Morin, « Grammaire du cinéma », Nouveau Monde éditions, París, 2010 ISBN 9782847364583}}
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Historique du son au cinéma
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Lo son dins lo cinèma amator cameravideo.net (fr)