text:
Geografia de Còsta Rica
Geografia[modificar | modificar la font]
La Còsta Rica es gaire mai bèla que la Soïssa, los País Bas, o la region de Miègjorn-Pirenèus (50 700 km2) e pasmens a doas façadas marinas. Gausís amai d’una granda diversitat de si mitans naturaus. Una cadena volcanica centrala - (3432 m d’auçada a l'Irazú), esperlongada al nòrd-oèst per la cordilhèra de Guanacaste (2028 m d’auçada al Miravalles) e al sud-èst per la de Talamanca (3820 m d’auçada al Chirripo Grande), - forma ambé las planesas centralas l’ossamenta del país. Al nòrd e a l'èst d’aquessi relèus i a una plana alluviala boscada, mentre qu'a l’oèst altèrnan planas costièras e peninsulas (de Nicòya e d'Òsa).
Aquessi relèus e la varietat de l’ensoguilhament bailan una granda diversitat bioclimatica atanben. Lo pendís orientau es sovent asaigat per lis alisèus. Lo clima tropicau fòrça umide favoriza lo desvolopament dei mangròvas[1] sobre la còsta e de la seuva sempervirenta[2] per las planas. Après aquessas tèrras caldas (600-700 m), lo clima es mai temperat, de bèlas seuvas de chassanhs cobrisson li sòus roges fertils. Las tèrras «freidas» son al dessús de 2600 m: an de seuvas de resinós. Sobre las tèrras bassas del penjau pacific, la sason seca es pus marcada, la seuva tropicala dei fuelhas caducas laissa la plaça ai savanas per varachs.
Populacion[modificar | modificar la font]
Es formada a 80 % de creòles, descendents de colons espanhòus, e compòrta 3,5 milions de personas segon lo recensament de 1997. Visca principalament sobre las tèrras naltas del centre que an li sòus li milhors, e onde se situa la capitala San José. La quichada demografica dins lo Valle Central provòca de corrents migratòris vers las tèrras caldas. Chau dire que la mitat de la poblacion del país se concentra sobre mila quilometres carrats, l’equivalent d’un carrat de 31 quilometres e mieg de costat. Lo taus de creissença naturala demòra nalt (2 %), que la natalitat se manten quand la mortalitat es febla. Lo país es urbanizat a 49 %, e la poblacion gausís dins l'ensems d'un bon enquadrament medicau. La distribucion sectoriala de la poblacion evoluís lèu : atau la poblacion emplegada dins l'agricultura es passada de 48 % en 1970 a 28 % en 1993 al profieit di sectors segondari (24 %) e terciari (48 %) de l'economia. Lo nivèl d’alfabetizacion es nalt. Li tres quarts de la poblacion an la seguretat sociala.


c: text/html

text:
1068
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1068 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, Folc IV d'Anjau capitèt de prendre la tèsta dau Comtat d'Anjau amb una intriga còntra son fraire. Per defugir una intervencion de Felip Ièr, donèt Gatinès au rèi de França. Felip acceptèt aquel acòrd que li permetèt de ganhar l'aliança de Folc e d'aumentar lo Domeni Reiau.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Acuèlh a la Cort dau senhor saxon Edgar Atheling qu'èra l'adversari principau dei Normands.
Africa[modificar | modificar la font]
Almoravides[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Abu Bakr ibn Umar e Zaynab an-Nafzawiyyah. Fòrça rica e diplomata eficaça, aquela darriera venguèt un pielon dau movement. D'efèct, sa richessa permetèt la fondacion d'un estat almoravide vertadier dins lo corrent deis annadas seguentas (→ 1070).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Cartografia[modificar | modificar la font]
Publicacion a Còrdoa dau Kitāb al-Masālik wa-al-Mamālik (Libre dei Rotas e dei Reiaumes) òbra principala de l'istorian e geograf Al-Bakri (1014-1094). Depintava lei regions dau nòrd e dau centre d'Africa.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
A l'espèra encara e totjorn......... Suènhs
..........palatius........... a las lengas minorisadas...Aprèp l'UMP , lo PS s'espelfòrça de pòrtar lo darrièr còp d'ajuda ....... a la diversitat .........en doçor.
A los que s'estonan fòrça de veire los occitanistas ensatjar d'aparar la lenga e sa dignitat , (alara que i a lo caumatge, la fam, la misèria) disèm que lo mesprés per la nòstra
lenga es benlèu, ambe lo mesprès per las femnas ,l'obrièr , lo paisan, un dels marcadors lo pus vrai, pertinent , senat , que mòstra mai que los autres lo nivèl real de la democracia d'aquel pais....Per la bona rason que reverta mai que mai a l'agach d'un raciste, d'un fasciste , d'un jacobin, per tot çò que se rapòrta a un pòble esclau...
I a quitament pas d'enjòc.... E s aital ... E tot lo mesprès amolonat dempuèi de sègles s'espausar , sens paur, dins una mena de consensus general .
La rason per que los suènhs pallatius a la lenga d'òc mòstran plan per totes l'estat real de la democracia de la republica dels drèches de l'òme , de la femna, dels òmos , e de la canhons.... qu'es pròcha del zerò....
França es de drecha dempuèi totjorn . I a pas que los libres d'istòria per daissar qualquas paginas a l'"epopèia" d'esquèrra. La Revolucion borgèsa, l'Abolicion de l'Esclavatge (en dos còps e encara ) , la Comuna (un banh de sang), la Resiténcia ( ....) , lo drèch de vòta a las femnas ( trenta ans après los autres) per far plaser als professors ...
I a un francés dins la sala? Òc per
parlar de diversitat? Òc per far la respiracion artificiala a Clamença? Lo boca
a boca qué ... La lenga a la lenga nosada ....
Per parlar amb de mots d'òc ... Òc..
L' Educacion Nacionala del pais dels
Dreches de l'òme, mas un pauc Anti Òmòs, Anti Estrangièrs, Anti
Egalitat ( que i a a pron pena 3% d'enfants obrièrs o paisans a
l'universitat), Anti Fraternitat, Anti Libertat, va benlèu
autorisar lo regent d'emplegar l'anglés , lo francés , e que lo
fotre lo prengèsse ........... per de que pas l'occitan!!! Mas consí dire ADN dins
aquel patés ditz Monsur Serres lo gascon dels States ?
Rai d'aquò, pareis que son mai de 50%
dels professors que son ja passats a l'anglés, a l'universitat dins las sciencas ponchudas..
Aquò's pas de creire! Serem los darrièrs , forçats nosautres los occitans de parlar françés....
Sem
vertadièrament lo LUM de la diversitat mondiala non? coma ditz lo
conhat.
Coma crèson d'unes occitanistes............ ambe l'Euròpa ... Ganharem la libertat!!!! Ambe de mèl e de burre...sus lo pan negre dels paures , de l' Euròpa de deman?
Te dona enveja de rire o.... de plorar.


text:
Batalha de la Mar dei Filipinas
La batalha de la Mar dei Filipinas es una batalha navala e aeriana de la Segonda Guèrra Mondiala que se debanèt dau 19 au 20 de junh de 1944 en parallèl dei batalhas de Saipan e de Tinian. L'objectiu dei Japonés èra d'atraire e d'anientar una partida de la flòta estatsunidenca a l'entorn de l'archipèla dei Marianas. Pasmens, leis Estatsunidencs avián descriptat certaneis elements de l'estrategia de l'armada imperiala e reperats sei naviris. En particular, leis esquadrilhas basadas sus l'archipèla, que tenián un ròtle primordiau dins lo plan japonés, foguèron durament tocadas per de bombardaments aerians. De mai, en causa dei pèrdas subidas dins lo corrent deis annadas precedentas, lei pilòts japonés mancavan d'experiéncia. La batalha foguèt ansin un desastre per Japon que perdiguèt 3 pòrta-avions e 395 avions. Son aeronautica foguèt plus una menaça vertadiera fins a la fin de la guèrra. La flòta estatsunidenca perdiguèt solament 123 avions.


text:
20/09/2013
L'invité-lo convidat-de "Meitat chen, Meitat pòrc" dau diumenc 22 de setembre
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission de questa setmana sera:
Yannick Cleyrat e Daniel Le Mao, maira de Antona e Trigonant per los paneus bilingües occitan/ français
...Tot quò-qui sur :
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
19:28 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Belcop d’Americôs te dizou qu’o inventat lou rouman poulicier mouderne e ieu pensi qu’acò’i pulèu David Goodis. (Aven ja parlat de guel soubre Marsyas2) Me dirés qu’acò depend de ço que sounes lou rouman poulicier mouderne.
Trobi las intrigos d’Hammett souvent trop coumplicados, e que si persounatges parlou trop. Amm’ acò cò’i bessai la vertat qu’es un di primiers qu’es sourtit del rouman à enigmo. Se bouto pas en rivalitat ammé lou legèire per sabér quau es l’assassi. Lou legèire o pas cap de mejan d’hou sabér.
Dounc, cò’i vertat, li roumans pouliciers de Dashiell Hammett pourriou èsse un primier pas vel rouman negre.
Alèro d’ounde ve lou plazi d’agacha « the maltese falcon » de John Huston ?
De sigur lou joc d’Humphrey Bogart es excepciounau dien aquel film ; mas per tant bèl que saio un actour, se lou film es pietre, l’actour sufis pas à n’en faire una grondo obro.
La Warner Brothers qu’avio croumpat li drèits d’adaptaciou del rouman avio ja fat duos autros versious :
- uno en 1931, que se sounabo « Una fenno del mounde ». Se centrabo soubre l’erouïno feminino que meno un double joc de seducciou e de coubeitat, talomen que chambiabo l’equilibre de la narraciou e que l’enquisto n’en devenio segoundàrio.
uno en 1936 ammé Bette Davis en fenno fatalo. Lou film se sounabo « Satan o rescountrat uno damo ». Lou detective Sam Spade èro jougat per Warren Williams, actour seduzent, que faguè justomen un play boy mai qu’un detective.
Amm’ acò lou realisatour avio decidat de beila un toun coumique à l’ensemble, e lou falcou maltés, l’estatueto, èro estat remplaçat per una corno de brumo dien laqualo lis eròs bufabou en counflant lei gautos de manièro ridiculo. Ero també malaizit de counsidera aquelo corno coumo chicom de precious que justifiquèsso qu’on tuèsso per guelo.
Maugrat lou prestìgi di dous interprètos principaus lou film aguè pas de succès.
John Huston èro scenaristo à l’epoco e cò’s un pauc per astre qu’Howard Hughes li fizè la realisaciou, essencialomen per que lou film, que se coumpausabo de dialogues, avio un budget tout pichou.
John Huston pensè cossé à Bogart per interpreta lou rolle de Sam Spade, mas la prouducciou voulio George Raft, plô mai counegut.
Per quonho razou Raft refuzè lou rolle ? cachet trop pichou ? scenàri que l’interessabo pas ? film sèns ambiciou ?
Tant i o, aquel refus aurò lançat la carrièro d’Humphrey Bogart.
En refuzant aquel rolle en 1941, George Raft faguè siguromen una grondo errour.
So qu’espanto es que la tournè faire en 1942 en refuzant lou rolle de Rick dien « Casablanca » quand pamen John Huston èro devengut plô celèbre !
De sigur Bogart soulet aurio pas fat lou succès del film se lis àutris actours èrou pas excelents també. Lou rolle de Peter Lorre es lou milhour de sa vido à moun vejaire, e sèi estat countent de legi recentomen qu’acò’i ço que dizio guel també.
Peter Lorre, austïan refugiat is Estats-Units per anti-nazisme, èro un actour recounegut.
(Pel mounde que s’interesso ei lengos aujoulencos, chau sabér que sa lengo mairalo èro l’eslouvaque. Soun lioc de naissenço es agaro en Eslouvàquio.)
Mas aquelo mountonho, aquel petassau d’ome que jogo lou meissont, Sydney Greestsreet, avio pas jamai fat de cinema à l’atge de 61 ons.
Acò èro un actour de teatre, qu’aguè la ganso tout lou temp d’aquel primier film. On hou dirio pas à lou vèire talomen à soun aize, en aparéncio, dien soun rolle.
E pamen damandabo timidomen après cado sceno : « Acò vai ? Sèi estat boun, enfi vole dire, acciptable ? »
Acò’ s amm’ aquelo umilitat que faguè lou rolle de sa vido guel també.
Belcop d’especialistos d’Hollywood ou que se crezou taus dizou que lou succès del film ve de la tensiou de Sam Spade entre l’amour e lou devér. Sario amourous d’aquelo fenno manejairo mas coumo guelo o tuat ou fat tua soun coulego detective, pot pas deveni soun coumplìci e la liéuro à la poulìcio.
Acò’s una visto de persouno qu’o legit lou scenàri à coustat del film.
Mas per quaucun qu’es un fintaire lambda, qu’o agachat lou film sèns ris n’en sabeire à l’avanço, Spade parèis pas forço amourous. Aguèri pulèu l’impressiou que jougabo al chat e à la mirgo amm’ aquelo fenno, jougado per Mary Astor, per que, un cop qu’o coumprés qu’èro messourguièro coumo digu, o coumprés també que chalio li soutira la vertat dapassou.
Per ieu l’encant del film es endacon-mai, amai se podi pas l’esplica coumpletomen.
Pensi qu’acò ve en grondo partido de la beltat de la foutougrafìo. Amai se tout se passo en vilo e se la finèstro del burèu di detective douno soubre un païsatge industriau sèns amo, lou biais de filma e de jouga ammé la lutz, tant impourtanto en negre e bloc, beilo uno impressiou permanento de pouesìo.
Qu’acò saio uno persouno que chamino soubre un trepadour, ou l’erouïno que prend l’ascensour e qu’agacho per li traucs de la grasilho de la porto, tout es jinte.
Bessai qu’à coustat d’aquelo coustataciou counsciento, i o un encant sub-counscient.
Lis « especialistos » d’Hollywood dizou que toùti li persounatge aun de counsisténcio, d’espessour, brèu uno persounalitat ben dessinhado, li quites segounds rolles.
Bessai que i o també cò, de persounatge intenses, e dirio, chicom de mai, de caros, de caros vertadièros.
Acò’i pas coumo dien li films americôs de uèi (e pas soulomen americôs çaquedelai) toujour la mèmo istòrio entre un drolle fat per èsse manequin e una bloundo de magazine.
Qu’enchau del scenàri. Hou torni dire, li scenàris de Dashiell Hammet m’interessou pas.
La qualitat del scenàri es que li persounatges sou pas estats destrïats segoun un esquèmo estetique à la modo. Aun lours caros, lei caros de lour epoco, lei caros de lours gènes, ammé la diverstitat encantarèlo de l’espécio umano.
Amai se mostro la coubeitat la mai cruzèlo e de persounatges ben ambigus puèi que lou quite erò pousitieu es be criticable – coejo ammé la fenno de soun milhour amic, es batoustier, messourguier, manejaire – « lou falcou maltés » es un imne à la beltat de l’ome.
.


text:
divendres, 7 d’octubre de 2016
Nàpols - VI-5 - p.95 > p.100
06/08/16 - 14h45 - Aeropòrt Nàpols - Restaurant
Vos diguèri qu'aviái acabats los ebooks telecargats per las vacanças. Vaquí çò qu'ai legit dempuèi diluns:
Il en faut peu. Petites histoires pour être heureux de William Réjault. Legissi d'un biais regular son blòg , legissiái los blògs qu'aviá abans : Ron l'infirmièr en 2005. Es un modèl per ieu. Son seten libre foguèt pas una suspresa , que la màger part dels tèxtes, los aviái ja legits sul blòg, mas malgrat aquò, es estat un chale. Es un libre que fa de ben.
Vous n'aurez pas ma haine que me soveni pas l'autor. De tèxtes d'un òme que sa femna, l'an tuada al Bataclan e l'òme conta sa vida amb son nenon aprèp aquela catastròfa. Benlèu avètz legit lo tèxt siue que virèt fòrça sus Facebook que s'acabava sus aquela polida frasa "vous n'aurez pas ma haine". Es pas lo libre de l'annada mas se legís plan e fa de ben de legir un discors intelligent dins una situacion tan dificila. L'autor es un tipe coma cal !
Cinq filles, trois cadavres mais plus de volant, un roman per filhas per l'estiu, es simpa, riguèri, ai ja oblidat cossí acaba. L'autor? Cap idèa!
Demain les femmes de Bernard Werber. Adolescenta, legiguèri Les Fourmis, tota la trilogia quand sortiguèt, Les Thanatonautes e ai gardat un tendrum grand per B. Werber, lo primièr autor que rescontrèri a la Comèdia dels Libres a Montpelhièr e que me dediquèt son libre. Foguèt un dels grands moments d'emocion de ma vida adolescenta (ne vos parlèri aquí). Legissi pas mai çò que fa dempuèi de temps. E aquí, me diguèri qu'èra l'escasença d'i tornar. De fach, me'n trachèri mai tard, i a tot plen d'ebooks sieus de disponibles, de racontes corts amb la durada de lectura de marcada. "1h", la veguèri pas passar. Me regalèri. Es pas res mas es plan menat, amb, coma o aviái aimat dins los primièrs, una reflexions scientifica. Del còp, vau benlèu legir d'autres libres sieus.
Aqueles quatre libres acabats, aviái la causida entre los classcis qu'aviái telecargats gratuitament e comencèri Le Grand Meaulnes d'Alain Fournier, ne soi a la mitat e me desagrada pas. Fasiá moment qu'aviái pas legit de literatura francesa.
D'aver pas agut accès a internet, e malgrat la preséncia d'una tele dins la cambra, ai redescobèrt la plaser de legir, d'engolir totas aquelas paginas... Quand aurai acabat d'escriure, tornarai a las aventuras d'Augustin Meaulnes.
Augustin, quin polit nom!
Vos diguèri qu'aviái acabats los ebooks telecargats per las vacanças. Vaquí çò qu'ai legit dempuèi diluns:
Il en faut peu. Petites histoires pour être heureux de William Réjault. Legissi d'un biais regular son blòg , legissiái los blògs qu'aviá abans : Ron l'infirmièr en 2005. Es un modèl per ieu. Son seten libre foguèt pas una suspresa , que la màger part dels tèxtes, los aviái ja legits sul blòg, mas malgrat aquò, es estat un chale. Es un libre que fa de ben.
Vous n'aurez pas ma haine que me soveni pas l'autor. De tèxtes d'un òme que sa femna, l'an tuada al Bataclan e l'òme conta sa vida amb son nenon aprèp aquela catastròfa. Benlèu avètz legit lo tèxt siue que virèt fòrça sus Facebook que s'acabava sus aquela polida frasa "vous n'aurez pas ma haine". Es pas lo libre de l'annada mas se legís plan e fa de ben de legir un discors intelligent dins una situacion tan dificila. L'autor es un tipe coma cal !
Cinq filles, trois cadavres mais plus de volant, un roman per filhas per l'estiu, es simpa, riguèri, ai ja oblidat cossí acaba. L'autor? Cap idèa!
Demain les femmes de Bernard Werber. Adolescenta, legiguèri Les Fourmis, tota la trilogia quand sortiguèt, Les Thanatonautes e ai gardat un tendrum grand per B. Werber, lo primièr autor que rescontrèri a la Comèdia dels Libres a Montpelhièr e que me dediquèt son libre. Foguèt un dels grands moments d'emocion de ma vida adolescenta (ne vos parlèri aquí). Legissi pas mai çò que fa dempuèi de temps. E aquí, me diguèri qu'èra l'escasença d'i tornar. De fach, me'n trachèri mai tard, i a tot plen d'ebooks sieus de disponibles, de racontes corts amb la durada de lectura de marcada. "1h", la veguèri pas passar. Me regalèri. Es pas res mas es plan menat, amb, coma o aviái aimat dins los primièrs, una reflexions scientifica. Del còp, vau benlèu legir d'autres libres sieus.
Aqueles quatre libres acabats, aviái la causida entre los classcis qu'aviái telecargats gratuitament e comencèri Le Grand Meaulnes d'Alain Fournier, ne soi a la mitat e me desagrada pas. Fasiá moment qu'aviái pas legit de literatura francesa.
D'aver pas agut accès a internet, e malgrat la preséncia d'una tele dins la cambra, ai redescobèrt la plaser de legir, d'engolir totas aquelas paginas... Quand aurai acabat d'escriure, tornarai a las aventuras d'Augustin Meaulnes.
Augustin, quin polit nom!
Classificacionatge: libres, nàpols, quasèrn de viatge, vacanças
Cap comentari:
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text:
Ai recebut aquel document aqueste maitin :
Lo
local es la democracia, mas la delegacion de poder, sistèma francés
(sistèma jacobin e de decentralizacion) es lo problèma de TOTES/AS, A NIÇA E
EN OCCITÀNIA. La delegacion de poder dona pas una bona gestion aiçí al
país occitan de Niça, nimai endacòm mai, bona gestion o delegacion de
poder del pòble d'Occitània :
I a tanben ambe aquela novèla, un biais d'afrontar dreita jacobina contra esquèrra jacobina en país occitan de Comenge .... pietadós : fabrica aital una illusion de diferéncia politica, votar per el o l'autre seriá una causida democratica, quand i a mestièr de cavar los problèmas creats per l'Estat, e la flaquessa de la delegacion de poder sonat decentralizacion. Me sembla que lo problèma de l'Estat francés es plan mai comprès a Bordèu qu'a Tolosa ; ai escotat Alain Juppé que parla d'Alain Rousset sul subjecte.
La delegacion de poder, delegacion del jacobinisme, lo provincialisme reial organizat dempuèi 1982, car lo cònsol de Marselha aviá problèma ambe lo prefecte, mas lo prefecte es sempre aquí e de cap mesura gaita l'eficacetat de la politica de la delegacion de poder, de la politica de decentralizacion... La decentralizacion es de tornar pensar, mas pas coma una delegacion de poder, mas coma una constitucion de pichona nacion (juridic de la ciutadanetat locala, nacion locala), e las granda aglomeracion coma Niça o Tolosa an quicòm a veire sul tèma.
La politica de decentralizacion a pas annulat lo sistèma de desfiscalizacion de l'Estat centralista que fabrica lotjaments en desfiscalizar, mas tanben en destrusir tèrra agricòla, e donc lo futur de la qualitat que cal pel minjar de las populacions occitanas.
La politica de decentralizacion a pas donat un poder fiscal als Conselhs Regionals, ni un poder legal ; es aquò lo pus grèu problèma d'aquela reformeta. E dins lo cas de Niça, a plan alonhat la decision simplificatriça per la gestion d'una granda aglomeracion !
E lo sistèma partidocrata es encara jacobin, de mai lo sistèma de la decentralizacion a pas portat constitucion democratica en region occitana. Car es talament aisit de poder far a l'acès del prefecte... sense cap castig argumentat de la politica de decentralizacion, o de la conjoncion de la fiscalitat d'Estat e de la politica decentralizadoira.
Lo local es pas la desctruccion e l'anarquisme. Lo local es lo demòs al pòble, tornam a la semantica grèga.


text:
Que hès aqui soleta, polida oelhèra
Que hès aqui soleta, en aquestis valons
Que guardi eth tropèu, ò cavalièr
Que guardi eth tropèu, en aquestis valons
De qui ès eth tropèu, polida oelhèra
De qui ès eth tropèu, j’ac voleriá saber
Qu’ès tropèu de mon paire, ò cavalièr
Qu’ès tropèu de mon paire e deths mièvis parents
Demanda eth tropèu, polida oelhèra
Demanda eth tropèu, que mos maridarem
Jo non seria cap pro « richa », ò cavalièr
Jo non seria cap pro « richa » entà víver en un castèth
Alonga’t sus l’erbeta, polida oelhèra
Alonga’t sus er’èrba e que t’embrassarè
Er’èrba qu’é trop sòuta, ò cavalièr
Er’èrba qu’é trop sòuta que’m banhariá eth darrèr
Mete t’i la capeta, polida oelhèra
Mete t’i la capeta que te’n preservarà
La capeta qu’é nava, ò cavalièr
La capeta qu’é nava que la m’abrimarè
Los caulets
Los caulets qu’an la torrada
Pel sòl se daissan anar
Pel sòl se daissan anar
Ental fan las joenas filhas,
Quan passan de maridar.
Dos aucèls sus un’ espiga
Non se pòdon sostenir
Non se pòdon sostenir
Dos gojats amb una filha
Non se pòdon divertir.
Han los boisses mala cara
Quan se pèrdon las rasics
Quan se pèrdon las rasics
Ental fan las joenas femnas
Quand se pèrdon lor marit.
Eth dia que jo me maridi
No farà fred ni calor
No farà fred ni calor
Poiràn dire : nom deth diable !
Qu’an atrapat la sason !
Fermer


text:
Aubevoye
Aubevoye en normand (Aubevoye en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aubevoye Se situa a unitat|1.9|km}} al nòrd de Gaillon, a unitat|9.7|km {{}} al sud dels Andelys, a unitat|79|km {{}} de Pont-Audemer, a unitat|48.9|km {{}} de Roan e a unitat|15.1|km {{}} de Vernon.
Aubevoye se situe à 1,9 km au nord de Gaillon, à 9,7 km au sud des Andelys, à 79 km de Pont-Audemer, à 48,9 km de Rouen et à 15,1 km de Vernon.


text:
Paraulas en Òc es nascut en 2007 dins la mira de promòure la musica occitana. Simple site de paraulas de cançons a la debuta, es vengut uèi un vertadièr portal de la cultura occitana. Es compausat uèi de tres seccions que correspondon a tres domenis culturals occitans :
I trobaretz paraulas de cançons, un anuari dels grops de musica occitans, una discografia e un anuari dels professionals de la musica occitana. Las actualitats e l'agenda musicals occitans, atal coma la galariá de fòtos, vidèos e entrevistas, vos tendràn informats de çò que se passa dins lo mond de la musica occitana. Trobaretz tanben dins aquela seccion de goodies per vòstre ordenador o vòstre telefonet, de jòcs e de play-lists d'escotar.
Aquesta seccion prepausa un anuari de las tropas de teatre, dels contaires o umoristas occitans, atal coma la lista de lors espectacles e un referenciament dels enregistraments audiòs d'espectacles e de tota mena de films en occitan. Tornaretz trobar, aquí tanben, las actualitats e l'agenda, atal coma la galariá e l'anuari dels professionals de l'espectacle occitan.
Aquesta seccion conten una bibliografia dels libres occitans, una lista de las revistas en lenga nòstra, atal coma un anuari dels autors e un dels editors. La galariá, l'agenda, las actualitats e l'anuari professional i son tanben presents.
Cada seccion del site compren un canton enfants a destinacion tant dels parents coma dels ensenhaires. I trobaretz la lista de las sortidas, dels libres, dels DVDs, dels CDs, de las revistas, dels espectacles e de las cançons pels enfants.
L'espaci membre vos permet d'enregistrar de favorits per trobar mai aisidament d'artistas, de libres, de cançons, de DVDs... sul site e vos constituir una mena de bibliotèca personala.
Paraulas en òc es ara a trabalhar a d'unas amelioracions : recensament dels espectacles musicals, de las particions disponiblas sul net, ajust d'un espaci professional per facilitar los escambis entre artistas e difusaires...
Se desiratz ajudar Paraulas en Òc, podètz portar vòstra contribucion al recensament dels jornals, CDs, artistas, libres... Tot es explicat dins la partida Mandar d'informacions del site.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Romanés
Lo romanés (limba română en romanés) es una lenga romanica parlada per 26 milions de personas dins lo mond. La màger part, unes 20 milions, se concentran en Romania e mai de 2 milions e mièg en Moldàvia, encara qu'ailà la lenga se nomena sovent "moldau". Lo romanés a 77% de semblança amb l'italian.
Oficialament s'escriu amb l'alfabet latin, tant en Moldàvia coma en Romania. Mas durant l'ocupacion sovietica de Moldàvia, fins en 1989, lo poder sovietic i impausèt l'alfabet cirillic e pretendèt que lo "moldau" èra una lenga distinta del romanés. Los lingüistas estiman qu'aquel secessionisme lingüistic a pas cap de validitat scientifica. Uèi lo poder autoproclamat de Transnístria torna impausar l'alfabet cirillic al romanés, que lo nomena "moldau" e que pretend de nòu que seriá una lenga distinta del romanés .
A causa de son isolament geografic envèrs las autras lengas romanicas (se tròba enrodat de lengas eslavas, de lengas finoogricas e de lengas turquesas), lo romanés es una de las lengas romanicas mai desconegudas e diferentas dintre lo grop de las lengas romanicas, amb d'influéncias eslavas, del turc e de l'ongrés. Pasmens es una lenga fòrça establa e conservatritz del punt de vista evolutiu, que ten d'unas traças del latin qu'existisson pas pus dins las autras lengas romanicas.
Somari
Qualques caracteristicas lingüisticas[modificar | modificar la font]
Los noms e adjectius romaneses an tres genres (masculin, femenin e nèutre) e una flexion de cas. Los articles definits son enclitics envèrs lo nom (s'empegan après lo nom en formant amb el un sol blòc, coma los pronoms atòns e lo vèrb en italian e espanhòl), caracteristica unica demest las lengas romanicas. La conjugason verbala es pus complèxa que la de certanas autras lengas romanicas, amb a mai cinc mòdes diferents e una ampla varietat de formas impersonalas.
Es l'unica lenga romanica qu'a lo fonèma /h/, amb l'occitan gascon e qualques varietats de castelhan. L'ortografia es fòrça simpla. En çò que concernís lo lexic, 75% es d'origina latina, entre 10% e 20% es eslau e la rèsta ven d'autras lengas, entre las qualas sobretot lo turc, l'italian e las rèstas del traci o del daci.
Estatut[modificar | modificar la font]
Romania[modificar | modificar la font]
Lo romanés es la sola lenga oficiala de Romania al nivèl nacional[1]. Totun, las lengas minoritàrias son reconegudas dins las regions que mai de 20% de la populacion las parlan.
Moldavia[modificar | modificar la font]
Lo romanés[2] (sonat de còps moldau) es la sola lenga oficiala al nivèl nacional dempuèi l'independéncia de 1991. Es localement oficial amb lo gagauz, l'ucraïnian e lo rus, respectivament en Gagauzia e en Transnistria.
Autres países[modificar | modificar la font]
Lo romanés es tanben reconegut en Voivodina. Es oficial dins las municipalitats seguentas[3]: Alibunar, Biserica Albă (Sèrbe: Bela Crkva), Zitiște (Žitište), Zrenianin (Zrenjanin), Kovăcița (Kovačica), Cuvin (Kovin), Plandiște (Plandište) and Sečanj. Dins la municipalitat de Vârșeț (Vršac), lo romanés es oficial solament dins los vilatges de Voivodinț (Vojvodinci), Marcovăț (Markovac), Straja (Straža), Jamu Mic (Mali Žam), Srediștea Mică (Malo Središte), Mesici (Mesić), Jablanka, Sălcița (Salčica), Râtișor (Ritiševo), Oreșaț (Orašac) e Coștei (Kuštilj). Lo sèrbe es tanben oficial dins aquestas municipalitats e al nivèl regional es la lenga dominanta.
En Ucraïnia la lei de 2012 subre las minoritats li balha un estatut dins lo Raion de Hertsa e dins qualques vilatges de l'Oblast de Chernivtsi e l'Oblast de Zakarpattia
Lo romanés es ensenhat dins 25 países coma lenga estrangièira[4]. En Occitània, es ensenhat a l'universitat d'Ais de Provença.
Demografia[modificar | modificar la font]
Romania[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de 2011,se 88,9% de la populacion es compausada de romaneses, 90,6% de la populacion a declarat lo romanés coma lenga mairala. Al mens 98% de la populacion pòt parlar romanés ( 8% dels abitants de Romania, siá 1 600 000 personas) an lo romanés coma lenga segonda.
Moldàvia[modificar | modificar la font]
Se Moldàvia a impausat lo romanés coma sola lenga nacionala la nivèl nacional, se vei clarament que la politica de russificacion de l'URSS es luènh d'èsser escafada. I a mens de personas que parlan romanés (2 543 354) que de Romaneses (2 638 125) siá un coeficient de continuitat lingüistica de 0,96.
Pel rus, se i a 201 218 Russes, i a 540 990 russofòns siá un coeficient de continuitat lingüistica de 2,69. Aquesta influéncia del rus se vei tanben demest las minoritats. Los Ucraïnians parlan mai rus qu'ucraïnian e un tèrç dels Gagauzes parla rus.
Totun, la normalizacion lingüistica se perseguís amb de resultats positius ( lo romanés es de mai en mai utilizat dins las administracions).
Cal notar tanben la dificultat pels Moldaus de se definir entre Romaneses e Moldaus. Se, etnicament, se definisson coma Moldaus, 20% d'entre eles dison parlar romanés. Aquesta situacion revèrta la del catalan e del valencian.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Constitucion de Romania
- ↑ http://www.moldova-suverana.md/index.php?start_from=&ucat=7&subaction=showfull&id=1156426235&archive=1156767681&
- ↑ http://www.puma.vojvodina.gov.rs/dokumenti/sljezik.xls
- ↑ >"Data concerning the teaching of the Romanian language abroad", Romanian Language Institute.
- ↑ Recensament de 2004 sensa Transnistria


text:
Anaram Au Patac
Anaram Au Patac (AAP) qu’ei un movement politic occitan d’esquèrra revolucionària. Qu'ei favorable a l'independéncia deu pòble occitan dab un projècte de societat autogestionària tà Occitània. Lo son anar dab l’identitat occitana, la tèrra occitana, qu’ei basat sus la volontat de bastir Occitània dab totas e tots los qui i viven, d’on que sian. E aquò dens ua logica de justícia sociau, de solidaritat, de partatge de las riquessas, d’internacionalisme, mes tanben dens lo benestar de la lenga e de la cultura occitanas. Ne cred pas dens la superioritat de l'identitat occitana sus la de qui que sia, mes ne cred pas tanpòc que cau escóner-la o deishar-la morir.
AAP qu’ei a la crotzada enter Occitània e revolucion sociau. Qu’arrefusa l’idèa d’ua França ua e indivisibla, centralizaira, com un modèl politic definitiu, de la medisha faiçon qu’arrefusa l’idèa que lo capitalisme sia l’unic modèl economic qui sia possible. Qu'estima qu’autas vias tà organizà’s, tan politicas com economicas, que son possiblas e necessàrias.
Un element essenciau de la soa amira qu’ei de voler botar en plaça estructuras de lutas e de proposicions popularas hòrtas. AAP que prepausa d'estar sus aqueth camin: en miar accions revendicativas de cap a çò qui identifica com las agressions fascistas, capitalistas, imperialistas mes tanben en participar a la mesa en plaça d’alternativas.
AAP que’s caracteriza per un arrefús d’alinhament ideologic a ua pensada unica qui sia marxista, comunista, ecologista o libertària. AAP que vòu prepausar un equilibri revolucionari e occitanista enter los militants.
Somari
Implantacion geografica[modificar | modificar la font]
Lo nuclèu geografic e istoric d'AAP qu'ei Bearn. Totun que i a seccions e daubuns aderents en dehòra de Bearn, dens autes parçans d'Occitània, a Bordèu, Tolosa e Clarmont.
Lo sèti d'AAP qu'ei a Pau, dens lo petit monument istoric de la Tor deu Borrèu, qui estó au començament un locau per divèrsas associacions alternativas abans d'estar lo d'AAP solament.
Istoric[modificar | modificar la font]
AAP que vadó en 1992 dab l'encontre de militants politics bearnés qui vienèvan d'orizonts divèrs: de l'occitanisme tradicionau, de la mobilizacion ecologista contra lo tunèl deu Sompòrt dens la Vath d'Aspa, deus grops de sostien au movement basco, deu sindicalisme, etc. Los fondadors que causín lo nom d'Anaram Au Patac en reprene ua metafòra deu lengatge deu rugbi. Pro d'òra AAP que se n'i dé d'ocupar ua bona part deu terren politic de l'esquèrra revolucionària en Bearn en bèth profeità'i de l'abséncia o de la feblessa de las organizacions francesas abituaus d'extrèma esquèrra.
En 1995, AAP qu'estó un grop cofondator deu Corrent Revolucionari Occitan (CRÒC) en federà's dab dus autes grops, los Patriòtas Occitans (de Tolosa) e Occitània Libertat (d'Ais de Provença). La revista d'AAP, Har, fondada en 1995, que vadó lèu la revista deu CRÒC dab lo nom mei panoccitan Har/Far, mes la redaccion e la gestion que demorè au sèti d'AAP a Pau. Lo CRÒC que conegó un certan dinamisme entre 1995 e 2000 aperaquí. Mes la manca de coordinacion deu CRÒC, a l'escala panoccitana, que provoquè la soa dislocacion au començament deus ans 2000 e alavetz AAP que decidí de sortir deu CRÒC en 2001 e lo CRÒC que desparegó lèu.
Uei lo dia, AAP que contunha la soa existéncia de movement politic dab un domeni d'accion qui concerneish subertot Bearn.
Criticas hèitas a Anaram Au Patac[modificar | modificar la font]
AAP qu'ei criticat per ua gran part deu movement occitanista per'mor de non pas s'estar sabut, o volut, desmarcar de la luta violenta d'ETA. Totun, qu'ei sovent percebut, dens l'esquèrra paulina "tradicionau" (subertot lo PCF) com un movement violent. S'aqueth acús ei utilizat com argument per l'esquèrra tradicionau entà isolar AAP de la rèsta de las organizacions progressistas reivindicativas, d'un aute costat que cau díser que los d'AAP n'an pas jamei volut explicar miélher la soa desmarcha. D'aulhors, en s'encaborrint a non pas cambiar lo nom mei qu'ambigú de l'organizacion, e per tant que s'i hascan a explicar pudicament que s'ageish d'ua "metafòra rugbistica", que dan còca a las criticas qui'us son hèitas sus aqueth cantèr.
Tà dauvuns, AAP qu'ei tanben l'organizacion politica de las escadenças mancadas e de la manca estrategica: per exemple, ne's sap pas enqüèra, au cap de quinze ans d'existéncia, se AAP e luta per l'autonomia d'Occitania o per la soa independéncia.
N'ei pas estonable, dens aquestas condicions, que se AAP a atraçat monde de diferentas originas, que sian hèras tanben los qui an quitat ua organizacion qui estimavan incapabla d'evoluir.


text:
Per Los pagalhós
Qu’ei per tu, Loisa, per uei
e doman,
Tu la hemna de l’eisharpa de huec,
Color de cerisa e perhum de pan,
Sabi pas perqué te disi aquò.
Hemna en plors espiant lo regard deu monde,
Hemna nuda dens l’ivèrn pregond,
I a pas cap de plaça tà portar ton nom,
Mes dilhèu mei vau ’questa cançon.
Un bèth dia veiram puntejar lo sorelh,
A cadun son torn, cadun l’esper,
Per sentir ací, tau com un vin borret,
La cançon de Loisa dens lo ser.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Al caireforc de l'estrada d'Amiens e de
la rota granda de Tarlefesse , ont los camions entamenan la
davalada en trantolant , en craïnant ame un tindament de claxons ,
qu'anòncian l 'arribada als fuòcs roges o verds , de la dintrada
de la vila , Ham se pren des manièras de citat granda . Mas quand òm
ròtla un pauc , un còp traversat lo passatge de nivèl e lo pont de
fèrre sul canal, Ham es pas qu'una vila pichona de la campanha , un
pauc pus granda qu'una vilòta , sembla que la carrièra principala
poiriá èsser la d'una vilassa mejana industriala del nòrd. Canal
, rota e camins de fèrre e tot negat dins la tuba que monta de
contunh de la tèrra , coma la que raja a plen de las chiminèas
nautas e negras de suja, de las usinas de tota mena que se tutejan
al long del canal del nòrd. Sul canal passan las barcassas que
carrejan cinc mila tonas de blat , de carbon , de fèrre , de
bledarabas , de maquinas , de canèlas gigants e me pareguèt que los
trens e las …


text:
Districte de l'Eixample
L'Eixample es un dels 10 districtes de la vila de Barcelona. Compren los quartièrs de la Dreta de l'Eixample, l'Antiga e Nova Esquerra de l'Eixample, Sant Antoni, la Sagrada Família e el Fort Pienc. Sorgiguèt al sègle XIX, après l'esmolinament de las muralles (1854-1856) e l'expansion de la vila. Compren un territòri de 7,46 km² ont vivon 262 485 abitants (segon lo cens de 2005), çò que ne fa lo districte pus poblat de la vila.
Inicialament, l'Aishamplatge se bastiguèt en seguint lo Pla Cerdà. L'engenhaire Ildefons Cerdà dessenhèt un quartièr quadriculat, amb illas octogonalas de cantonadas troncadas e amb amples espacis per pedons e jardins interiors. En la practica, lo projècte original de Cerdà se modifiquèt substancialament.
Lo Carrat d'aur (Quadrat d'or en catalan) es la zòna de l'Aishamplatge de Barcelona situada a l'entorn de la Passejada de Gràcia e delimitada per la carrièra Aribau a esquèrra e la Passejada de Sant Joan a drecha, limitat per la Diagonala dins la part superiora qu'a forma de carrat e acuèlh un ric patrimòni arquitectonic.


text:
1518
Aquesta pagina concernís l'an 1518 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha-Lituània[modificar | modificar la font]
Arribada dau protestantisme dins lo reiaume. Obtenguèt de succès rapides au sen dei populacions germanicas onte lei conversions foguèron nombrosas, compres dins l'aristocracia.
Republica de Venècia[modificar | modificar la font]
Famina grèva dins la vila.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Après lei victòrias maias de 1517, leis Espanhòus organizèron una expedicion novèla dins la region de Yucatan sota la direccion de Juan de Grijalva. Conquistèt sensa combat la vila de Cozumel abandonada per seis abitants lo 3 de mai. Puei, se dirigiguèron vèrs Chakán Putum onte l'expedicion precedenta èra estada desfacha e capitèt de conquistar la vila après una batalha rapida que causèt la mòrt dau sobeiran locau. Pasmens, lei venceires demorèron pas dins la vila e preferiguèron contuniar en direccion dei territòris astècs. En 1519, l'expedicion dau conquistador Hernán Cortés arribèt a son torn dins la region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, creacion dau thaler a Jáchymov en Boèmia. Moneda d'argent qu'anava gardar una forma fòrça establa, venguèt fòrça populari dins lo mond germanic, dins lo nòrd d'Itàlia e en Anglatèrra. Inspirèt la creacion de plusors monedas quasi identicas (escut de sièis liuras francés, pèça de uech espanhòla...) qu'anavan tenir lo ròtle de moneda internacionala entre lei sègles XVII e XVIII.


text:
Àustria
Àustria (var. Austria; Österreich [ˈøːstɐraɪç] en alemand) es una republica federala dau centre d'Euròpa. Es bordada a l'oèst per Soïssa e Liechtenstein, au nòrd per Alemanha e la Republica Chèca, a l'èst per Eslovaquia e Ongria, e au sud per Eslovènia e Itàlia.
Es un país ancian d'Euròpa qu'acomencèt sa formacion au sègle X. Au sègle XIII, passèt sota lo contraròtle de l'Ostau de Habsborg e foguèt integrat a l'empèri europèu d'aquela dinastia. Au sègle XVI, venguèt lo centre dei possessions dei Habsborg d'Àustria. La disparicion d'Ongria que son rèi foguèt tuat per leis Otomans en 1526 li permetèt de venir una poténcia majora dau continent. Pasmens, se turtèt ais interés deis autrei poissanças coma França que luchèron per limitar lo poder dei Habsborg. Après una tièra de conflictes ai sègles XVI e XVII, la Guèrra de Trenta Ans s'acabèt en 1648 per una desfacha austriana que empachèt lei Habsborg de prendre lo contraròtle dau Sant Empèri Roman Germanic. Au sègle XVIII, la poissança austriana foguèt menaçada per l'emergéncia de Prússia que menacèt son influéncia en Alemanha. Lei guèrras napoleonencas arrestèron aquela rivalitat fins a 1815 e permetèron a l'Empèri d'Àustria d'agantar son apogèu. Pasmens, la rivalitat ambé Prússia acomencèt tornarmai a partir de la mitat dau sègle XIX. En 1866, Prússia expulsèt Àustria deis afaires intèrns d'Alemanha. Afeblit, Viena deguèt acceptar de reconóisser lei drechs de la minoritat ongresa per formar Àustria-Ongria. De mai, deguèt tanben dirigir seis ambicions vèrs lei Balcans onte se turtèt au govèrn rus. Aquela rivalitat venguèt una fònt de tensions en Euròpa e foguèt una causa de l'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala. Vencuda, Àustria-Ongria esclatèt e foguèt remplaçada per una tièra d'estats novèus. Se formèt una Republica d'Àustria que foguèt annexada en 1938 per lo Tresen Reich e participèt a la Segonda Guèrra Mondiala dins lo camp alemand. Ocupada en 1945 per lei venceires, lo país foguèt evacuat en 1955 en cambi de sa neutralitat dins leis afaires internacionaus.
Es membre de l'Union Europèa dempuei 1995. La capitala es Viena (1 825 287 abitants dins l'airal metropolitan). Lo gentilici es austriac -a (o austrian -a).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria a l'Antiquitat
- 1.2 De l'Antiquitat a l'establiment de l'Ostau dei Habsborg dins la region de Danubi
- 1.3 De l'establiment dei Habsborg ais eiretatges de Boèmia e d'Ongria
- 1.4 De la batalha de Mohács ai guèrras revolucionàrias
- 1.5 Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas
- 1.6 De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria
- 1.7 De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment
- 1.8 La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich
- 1.9 La Segonda Republica d'Àustria
- 2 Geografia
- 3 Economia
- 4 Diplomàcia e fòrças armadas
- 5 Cultura
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
La region d'Àustria es poblada dempuei au mens 8000 avC. Lo premier estat conegut, lo reiaume de Norica, foguèt fondat au sègle II avC per de populacions cèltas de la cultura de Hallstatt que s'installèron pauc a pauc entre 800 e 400 avC. Gràcias a la produccion e au comèrci de sau e de fèrre, èra un reiaume liat au comèrci europèu e probablament un territòri prospèr. Aqueu comèrci permetèt d'establir de relacions ambé la Republica Romana e lo reiaume de Norica èra un aliat de Roma. Pasmens, en 16 avC, sostenguèt la revòuta de Panònia còntra lei Romans. Desfach, foguèt integrat a l'Empèri Roman en 40.
De l'Antiquitat a l'establiment de l'Ostau dei Habsborg dins la region de Danubi[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Norica, lei Romans contraròtlavan la màger part dau territòri de l'Àustria modèrna que foguèt devesit entre lei províncias de Rètia, de Norica e de Panònia. A partir dau sègle II, l'endrech foguèt menaçat per d'invasions de pòbles germanics e l'Empèri Roman i organizèt lo limes de Danubi e i mandèron mai e mai de legions (2 legions en 80, 4 en 125, 7 au sègle III).
Pasmens, quand l'Empèri Roman d'Occident s'afondrèt au sègle V, la region foguèt ocupada per lei Lombards fins a 568 puei per leis Avars. A partir dau començament dau sègle IX, leis Avars deguèron faciar leis atacas de l'Empèri Carolingian de Carlesmanhe (768-814). Foguèron vencuts en 811 e la region foguèt annexat au territòri carolingian. Ne'n formèt una marcha militara dicha Marcha de l'Èst (Ostmark) fins ais invasions ongresas. De 900 a 955, la marcha foguèt ocupada per leis Ongrés avans una reconquista en 955 per lei tropas dau Sant Empèri Roman Germanic de l'emperaire Oton Ièr. En 976, Oton II nomèt lo comte Leopold de Babenberg coma margrava dau país que foguèt dich Àustria (Oesterreich) per lo premier còp en 996.
Lo rèine de l'Ostau de Babenberg sus Àustria durèt tres sègles de 976 a 1246. La dinastia capitèt de venir un ostau influent dins leis afaires intèrns dau Sant Empèri e d'aumentar son territòri. Au sègle XII, èra venguda un advèrsari de l'Ostau dei Welf e assaièt de prendre lo contraròtle de Bavièra. Pasmens, l'emperaire Frederic Ièr (1152-1190) èra desirós de destendre sei relacions ambé lei Welfs. En cambi de l'abandon deis ambicions dei Babenberg, l'emperaire donèt l'estatut de duc a Enric II d'Àustria e creèt lo Ducat d'Àustria en 1156. A partir d'aquela data, lei Babenberg van donc se concentrar sus Àustria que foguèt aumentada de Stiria en 1192 e de Carniola en 1232. Pasmens, en 1246, lo duc Frederic II d'Àustria (1230-1246) moriguèt sensa eiretier durant una batalha còntra leis Ongrés entraïnant la fin de la dinastia.
En 1251, Ottokar II de Boèmia venguèt duc d'Àustria après un periòde de tensions entre divèrsei pretendents. Capitèt de conquistar o de crompar la region d'Egerland en 1266, de Caríntia en 1269 e Friol en 1272. Pasmens, intrèt en conflicte ambé l'emperaire Rodòlf de Habsborg (1273-1291) a prepaus de la succession imperiala de 1272 e foguèt tuat en 1278 a la batalha de Marchfeld. Sei fèus foguèron ocupats per Rodòlf que lei donèt a son fiu en 1282.
De l'establiment dei Habsborg ais eiretatges de Boèmia e d'Ongria[modificar | modificar la font]
L'Ostau de Habsborg apareguèt au sègle XI en Soïssa e capitèt rapidament d'aumentar sei domenis en Alsàcia (comtat de Sundgau, landgraviat d'Auta Alsàcia) e Soïssa (comtat de Lenzborg). Gràcias a una politica abila, capitèt d'aumentar son territòri e de pausar lei fondacions de l'estat austrian modèrn. D'efèct, tre 1264, Rodòlf de Habsborg, que foguèt elegit emperaire en 1273, obtenguèt per eiretatge de possessions dins la region de Brisgau, en Soïssa Occidentala, lo comtat de Kyborg e lo landgraviat de Turgòvia avans de prendre possession dei fèus d'Ottokar II de Boèmia après la batalha de Marchfeld.
La politica de l'Ostau de Habsborg foguèt similara a aquela dei Babenberg e lei novèus ducs d'Àustria se concentrèron sus l'aumentacion dau nuclèu territòriau format per la dinastia precedenta. Pasmens, la fin dau sègle XIII foguèt marcada per la pèrda de Caríntia mau compensada per lo gasanh dau margraviat de Burgau en 1301. L'etapa decisiva de l'ascension dei ducs d'Àustria se debanèt durant la segonda mitat dau sègle XIV quand, en 1355, lei Habsborg reprenguèron lo contraròtle de Caríntia e aquistèron la region de Tiròl. D'ara endavant, la dinastia ocupava una posicion estrategica dins leis Aups e, franc de la pèrda definitiva de Soïssa en 1499 après una tièra de guèrras, lei possessions Habsborg s'aumentèron ai sègles XIV e XV de divèrsei territòris coma lo comtat de Feldkirch en 1365, lo comtat de Bludenz en 1376, lo comtat de Hohenberg en 1381, la vila de Trieste en 1382, lo comtat de Saeckingen en 1401 e lo comtat de Bludenz en 1451.
En 1453, per marcar la poissança de la dinastia, lei Habsborg obtenguèron lo drech de transformar lo Ducat d'Àustria en Archiducat. Puei, en 1477, la mòrt dau duc de Borgonha e lo maridatge entre sa filha unica e l'eiretier austrian Maximilian de Habsborg permetèt ais Austrians de prendre lo contraròtle de la màger part dei territòris dau duc (País Bas e Franca Comtat). Enfin, en 1500, obtenguèt lei comtats de Goritz, de Pustherpal e de Mitterborg.
De la batalha de Mohács ai guèrras revolucionàrias[modificar | modificar la font]
Après lo renfòrçament dei possessions Habsborg au sen dau Sant Empèri Roman Germanic e en Euròpa Occidentala, l'annada 1526 e lo desastre ongrés de Mohács donèron un vam decisiu a l'expansion territòriala d'Àustria que va annexar Ongria e Boèmia. Àustria venguèt la poténcia principala d'Euròpa Centrala. Pasmens, leis ambicions dei Habsborg se turtèron ais interés deis autrei poissanças europèas e ai divisions religiosas entraïnadas per la Reforma. En 1648, França e Suècia capitèron de vencre lei Habsborg de Viena a l'eissida de la guèrra de Trenta Ans e poguèron empachar la dinastia austriana de contraròtlar lo Sant Empèri. Aquela desfacha obliguèt leis Austrains de se concentrar sus l'extension d'Àustria. Per aquò, aprofichèron lo declin d'Espanha e participèron ai guèrras còntra l'Empèri Otoman e Polonha per realizar divèrsei conquistas. En revènge, a partir dau sègle XVIII, la posicion d'Àustria en Alemanha foguèt pauc a pauc menaçada per l'emergéncia de Prússia.
La batalha de Mohács se debanèt lo 29 d'aost de 1526 e s'acabèt per la destruccion de l'armada ongresa e la mòrt de son rèi Loís Jagellon (1516-1526). Aquela desfacha entraïnèt l'afondrament dau reiaume d'Ongria e l'intrada en guèrra de l'archiduc Ferdinand Ièr (1520-1546) que capitèt après una guèrra malaisada de blocar l'avançada otomana e d'ocupar una partida deis estats de Loís II (Boèmia e Ongria occidentala). Après la division dei possessions Habsborg entre una dinastia espanhòula e una autra austriana en 1519 per Carles Quint (1506-1558), aquò permetiá de faire d'Àustria una poissança majora gràcias a un territòri important e a son influéncia au sen deis institucions dau Sant Empèri Roman Germanic.
Pasmens, lo rèsta d'Euròpa èra opausat a l'idèa de veire l'Ostau de Habsborg prendre lo contraròtle d'un Sant Empèri que son govèrn centrau serià vengut pron poderós per unificar l'empèri a l'entorn deis interés Habsborg. L'enemic principau èra França que formèt una aliança ambé leis estats protestants d'Euròpa en lucha còntra leis ambicions de Viena. De 1618 a 1648, aqueleis oposicions entraïnèron la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt per la victòria de França e de seis aliats. Lo Sant Empèri Roman Germanic veguèt seis institucions modificadas per assegurar l'autonòmia de sei membres e empachar una presa de contraròtle per l'Ostau de Habsborg. De mai, Àustria perdèt sei territòris d'Alsàcia.
L'ostilitat entre Viena e l'axe París-Istambol contunièt après aquela guèrra e au començament dau sègle XVIII. Leis Austrians s'opausèron ais ambicions territòrialas de Loís XIV (1643-1715) e aprofichèron la perseguida dau declin espanhòu per conquistar una partida dei País Bas e dau nòrd d'Itàlia. Pasmens, lei succès austrians pus importants se debanèron en Euròpa Orientala còntra lei Turcs e lei Polonés. Dins lo premier cas, Viena conquistèt la segonda mitat d'Ongria, Transilvània e una partida de Serbia e una partida de Valaquia de 1699 a 1719. Pasmens, Sèrbia e Valaquia foguèron perduts en 1739. Dins lo segond cas, Àustria participèt ai partiments dau país de 1772 a 1795.
Durant aqueu periòde, l'advèrsari principau d'Àustria venguèt Prússia que son emergéncia e seis ambicions, sostenguts per lo Reiaume Unit, menacèron l'equilibri europèu. Aquò entraïnèt la signatura d'una aliança ambé França mai lei diferentei guèrras entre Viena e Berlin s'acabèron a l'avantatge prussian e per la pèrda de Silèsia au profiech de Frederic II (1740-1786) e dau Ducat de Parma au profiech d'Espanha.
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas foguèt un periòde malaisat per leis Austrians qu'enregistrèron una tièra de desfachas còntra França e foguèron obligats de s'aliar ambé Napoleon Ièr après la Guèrra de la Cinquena Coalicion (1809). Pasmens, la revirada de la Campanha de Russia (1812) permetèt ais Austrians de reprendra la lucha e d'acabar lo conflicte dins lo camp dei venceires.
Àustria intrèt dins lo conflicte tre lo mes d'abriu de 1792 après una declaracion de guèrra per França revolucionària. Pasmens, leis armadas austrianas foguèron batudas e lei Francés agantèron Alemanha e Itàlia. En 1797, lo tractat de Campo Formio acabèt aquela premiera fasa de la guèrra per una desfacha austriana relativa. Àustria deguèt abandonar lei País Bas Austrians e permetre la creacion de republicas sòrres en Itàlia en cambi de l'annexion de Venècia. Lo conflicte acomencèt tornarmai en 1799 e s'acabèt per una victòria francesa novèla après lei batalhas de Marengo e de Hohenlinden. La patz foguèt signada en 1801 e Àustria perdèt divèrsei territòri dins la region de Ren e dins lo nòrd d'Itàlia. De mai, l'archiduc Francés II d'Àustria (1792-1835) acceptèt de fach la dissolucion de l'Empèri Roman Germanic que serà oficialament prononciada en 1806.
Per compensar la demenicion de prestigi causada per la disparicion dau Sant Empèri, Francés II transformèt l'Archiducat d'Àustria en Empèri d'Àustria en 1804. Contunièt tanben la guèrra e son armada foguèt tornarmai esquichada a Austerlitz a la fin de 1805 entraïnant la pèrda de 65 000 km² e de tres milions magerament au profiech deis aliats italians e alemands de Napoleon Ièr (1799-1814, 1815). En 1809, Àustria assaièt d'aprofichar lei dificultats francesas en Espanha mai Napoleon Ièr foguèt venceire a Wagram entraïnant de pèrdas importantas (regions de l'Adriatica, Tarnopol...) e l'obligacion per Viena de venir un aliat de França. Un maridatge entre Napoleon e Maria Loïsa d'Àustria deviá assegurar aquela aliança.
Pasmens, après la desfacha de la campanha de Russia, Àustria, Prússia e Russia formèron una aliança secrèta lo 27 de junh de 1813 e l'armada austriana ataquèt tornarmai França lo 12 d'aost. Participèt ambé leis autrei poissanças europèas a la desfacha finala de la França napoleonenca après la batalha de Leipzig (16-19 d'octòbre de 1813) e la campanha de França (octòbre de 1813 - març de 1814).
De l'apogèu de l'Empèri d'Àustria a la formacion d'Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Gràcias a sa participacion majora còntra lei fòrças napoleoncas, l'Empèri d'Àustria foguèt l'endrech chausit per organizar lo congrès cargat d'organizar lei frontieras novèlas d'Euròpa. Aqueu congrès, dich Congrès de Viena, permetèt a Àustria d'agantar son apogèu après la reconquista de sa posicion dominanta en Itàlia, l'annexion de divèrsei territòris d'Alemanha e la formacion dau protectorat de la Republica de Cracòvia (finalament annexada en 1846).
Pasmens, la poténcia austriana poguèt pas resòuvre la question dei nacionalitats de l'Empèri que comencèron de s'agitar. Lo problema esclatèt en 1848 dins lo corrent dei movements revolucionàrias europèas, especialament en Àustria, en Ongria, en Boèmia e dins la region de Venècia. Lo govèrn de Metternich foguèt rebutat en març, Ferdinand Ièr (1835-1848) deguèt abdicar au profiech de son nebòt e l'armada imperiala aguèt de dificultats per vencre lei diferentei revolucions en 1849 ambé l'ajuda de Russia. Dins aquò, maugrat la victòria, la question dei minoritats, sostengudas per França desirosa de rompre l'equilibri dau Congrès de Viena, venguèt una fònt de tensions importantas en Itàlia e en Alemanha.
Ansin, de 1859 a 1866, Àustria deguèt faciar doas guèrras perdudas en Itàlia e en Alemanha. La premiera foguèt entraïnada per l'unificacion d'Itàlia a l'entorn dau Reiaume de Sardenha qu'èra aliat ai Francés de Napoleon III. S'acabèt per la pèrda de la region de Milan per leis Austrians. Puei, en 1860, una tièra de revòutas en favor de l'unitat italiana se debanèron dins lei principats sota protectorat de Viena. Fòrça rapid, lo movement empachèt una reaccion austriana e lo reiaume d'Itàlia foguèt proclamat en 1861. Lo segond conflicte foguèt causat per la question de l'unificacion alemanda a l'entorn de Berlin o de Viena. Sota l'influéncia d'Otto von Bismarck, Prússia capitèt de prendre l'avantatge e una guèrra en 1866 entre Àustria e una coalicion formada de Prússia e d'Itàlia entraïnèt l'eliminacion de Viena dins leis afaires intèrns d'Alemanha e la pèrda de Venècia au profiech de Florença[3].
Aquelei desfachas mostrèron la demenicion de la poissança austriana e entraïnèron de trebols dins lo país. De mai, eliminat deis afaires alemands, Viena èra d'ara endavant obligat de dirigir leis axes principaus de sa politica estrangiera vèrs lei Balcans. Ansin, lo 18 de junh de 1867, un acòrd foguèt trobat ambé la minoritat ongresa per crear un reiaume d'Ongria autonòm e un estat novèu, dich Àustria-Ongria, qu'èra format de l'union personala d'Àustria e d'Ongria sota la direccion de l'emperaire austrian e de tres ministres comuns ai doas nacions.
De la formacion d'Àustria-Ongria a son partiment[modificar | modificar la font]
La politica austriana dirigida vèrs lei Balcans venguèt rapidament una fònt de tensions importantas ambé Russia e un element major de la diplomàcia europèa de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Per sostenir seis ambicions, Viena signèt una aliança ambé l'Empèri alemand, format en 1871, entraïnant la formacion d'una aliança francorussa en 1892-1893. D'autra part, la question des nacionalitats contunièt d'agitar l'empèri. Après leis Ongres, foguèt lo torn deis autrei pòbles de revendicar una autonòmia o meme l'independéncia.
En 1914, après l'assassinat de l'archiduc Francés Ferdinand, aquelei dos factors entraïnèron la Premiera Guèrra Mondiala entre leis Empèris Centraus (Alemanha, Àustria-Ongria e l'Empèri Otoman) e la Tripla Entenduda (França, Reialme Unit, Russia jónhats per Itàlia en 1915 e leis Estats Units en 1917). Aqueu periòde veguèt la deliquescéncia d'Àustria-Ongria que son armada subiguèt de pèrdas grèvas tre lo començament dau conflicte e que govèrn foguèt plaçat sota una forma de protectorat alemand. En octòbre de 1918, divèrsei revòutas acomencèron entraïnant l'afondrament e lo partiment de l'Empèri.
La Premiera Republica d'Àustria e son annexion au Tresen Reich[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de 1918 e la dissolucion de l'Empèri, una partida deis Austrians èran desirós d'integrar Alemanha. Pasmens, lei venceires èran opausats a l'idèa de renfòrçar Alemanha. Impausèron donc la formacion d'una Republica d'Àustria que sa reünion a Alemanha foguèt defenduda per lo Tractat de Versalhas. Per aquò, l'estat novèu obtenguèt divèrsei territòris a l'entorn de Viena per assegurar sa basa territòriala e leis Aliats li donèron un sostèn financiar per redreiçar son economia.
Pasmens, en 1929, lo país subiguèt lei consequéncias de la crisi economica acomençada ais Estats Units d'America. Aquò donèt un sostèn ais idèas d'Adolf Hitler (1933-1945) de revision dau sistèma de Versalhas e d'annexion d'Àustria. Ansin, l'oposicion a l'annexion dau govèrn e de la màger part dei partits politics entraïnèt una tièra de crisis intèrnas de 1934 a 1938 que va afeblir l'estat. De mai, permetèt tanben ais Nazis de se renfòrçar e de trobar lei limits dau tractat de 1919. Ansin, en març de 1938, Hitler capitèt d'ocupar Àustria sensa trobar d'oposicion armada vertadiera sus lo camin de Viena e de part deis autreis estats europèus. Aquò marquèt la disparicion de la Premiera Republica d'Àustria que venguèt una region dau Tresen Reich fins a 1945. Après la guèrra, Àustria foguèt tractada coma Alemanha e devesida entre quatre zònas sota contraròtle sovietic, estatsunidenc, britanic e francés.
La Segonda Republica d'Àustria[modificar | modificar la font]
Ocupada fins a 1955 per lei quatre venceires de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945), lo govèrn austrian novèu se considerèt coma victima dau nazisme per obtenir l'annexion de Tiròl e lo retirament dei tropas d'ocupacion. Per lo premier ponch, leis Aliats refusèron mai Viena obtenguèt un drech de regard sus leis afaires intèrns de Tiròl que demorèt politicament italian. Per lo segond, Àustria foguèt finalament restaurada dins sei frontieras de 1921 e deguèt venir neutre en cambi de son evacuacion. Conoguèt un desvolopament economic important durant la Guèrra Freja e venguèt membre de l'Union Europèa en 1995.
Geografia[modificar | modificar la font]
Àustria es un país montanhós de 83 858 km² situat dins leis Aups que representan lei dos tèrç dau territòri. A de frontieras amb uèch estats que son Soïssa e Liechtenstein a l'oèst, Itàlia e Eslovènia au sud, Ongria e Eslovaquia a l'èst e Alemanha e Republica Chèca au nòrd. La cima pus auta es Grossglockner (3 798 m). Danubi, fluvi pus important d'Euròpa, passa tanben sus lo territòri austrian.
Economia[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Àustria a una economia desvolopada de tipe capitalista. En 2010, lo país fasiá partida dei dotze país pus rics dau mond segon lo rapòrt Produch Interior Brut per abitant[4]. Alemanha es son partenari economic principau e es un objectiu important de Viena de desvolopar sei cambis ambé d'autrei membres de l'Union Europèa.
L'agricultura es basada sus un ret de tenements de talha limitada en causa de la geografia montanhósa. En 2011, representava 1,5% dau Produch Interior Brut, 5,5% de la populacion activa e permetiá de produrre 80% dei besonhs nacionaus. L'indústria representava 29,3% dau PIB, 27,5% deis emplechs e èra especializada dins la sostractança e, coma l'agricultura, es basada sus un ensems de companhiás mejanas e quauquei pus importantas dins lei domenis de la quimia, dau textil d'auta qualitat, dau papièr, de l'electronica, de l'agroalimentar e de la metallurgia. Enfin, lo sector dei servicis represetava 69,2% dau PIB, 67% deis emplechs e, coma la màger part dei país occidentaus, èra lo centre de l'economia austriana.
Demografia[modificar | modificar la font]
A la fin de setembre de 2006, Àustria aviá una populacion estimada a 8 292 322 abitants en aumentacion de 53 200 personas en 2005. La vila principala es la capitala Viena qu'a una populacion de 1,7 milions d'abitants e quatre autrei vilasan una populacion superiora a 100 000 abitants (Graz, Linz, Salzborg e Innsbruck). Pasmens, coma la màger part dei país d'Euròpa Centrala, Àustria a un taus de feconditat feble egau a 1,41 en 2005 e l'aumentacion de la populacion es donc sostenguda solament l'immigracion e la naturalizacion d'estrangiers. Ansin, entre 2003 e 2004, lo taus de naturizacion austrian èra entre lei pus importants dau continent.
Diplomàcia e fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Diplomàcia[modificar | modificar la font]
Àustria es un país neutre dempuei 1955 e l'evacuacion dei tropas d'ocupacion. Aqueu principi es donc vengut l'axe principau de la diplomàcia austriana maugrat quauquei modificacions dempuei la fin de la Guèrra Freja en 1991. Ansin, en 1995, Àustria venguèt membre de l'Union Europèa e dau Partenariat de l'OTAN per la patz. Aperavans, Àustria èra venguda un membre actiu deis organizacions de cooperacion internacionala coma l'Organizacion dei Nacions Unidas. Es tanben lo sèti de divèrseis organizacions dei Nacions Unidas coma l'Agencia Internacionala de l'Energia Atomica (AEIA) e certaneis organizacions internacionalas coma l'OPEP.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2006, Àustria teniá una armada de conscripcion que sa mission principala es la proteccion de la neutralitat dau país. La durada dau servici militar èra de sièis mes e d'una annada de resèrva. Un servici volontari mai lòng existía e ansin, la mitat deis efectius èran professionaus. Lo budget de la defensa representava 0,9% dau PIB e leis efectius de l'armada èran egaus a 45 000 òmes devesits entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una fòrça destinada a la realizacion de missions internacionalas e dei fòrças especialas. Lo materiau militar principau èra modèrn e compausat de 114 carris de combat, de 48 caçaires de carris, 530 veïculs de combat, 80 pèças d'artilhariá, 15 aeronaus de combat e 35 elicoptèrs de combat.
Cultura[modificar | modificar la font]
Musica[modificar | modificar la font]
La musica es lo domeni pus famós de la cultura austriana e Viena foguèt un centre major d'innovacion musicala ai sègles XVIII e XIX gràcias a la proteccion de l'Ostau de Habsborg. Ansin, Viena foguèt lo luòc de naissença de Joseph Haydn (1732-1809), de Johann Michael Haydn (1737-1806), de Franz Liszt (1811-1886), de Franz Schubert (1797-1828), d'Anton Bruckner (1824-1896), de Johann Strauss (1804-1829), de Johann Strauss II (1825-1899), de Arnold Schoenberg (1874-1951), d'Anton Webern (1883-1945) e d'Alban Berg (1885-1935). Dins lo nòrd-oèst d'Àustria, Salzborg foguèt lo luòc de naissença de Wolfgang Amadeus Mozart (1756-1791).
Literatura[modificar | modificar la font]
En fòra de la musica, Àustria a tanben una literatura famosa amb un nombre important d'escrivans e de poètas coma Arthur Schnitzler, Stefan Zweig, Thomas Bernhard, Franz Kafka, Robert Musil, Georg Trakl, Franz Werfel, Franz Grillparzer, Rainer Maria Rilke, Adalbert Stifter, Karl Kraus, Elfriede Jelinek, Peter Handke e Daniel Kehlmann.
Pintura e arquitectura[modificar | modificar la font]
La pintura e l'arquitectura austrianas an un nombre important d'artistas majors coma lei pintors Ferdinand Georg Waldmüller, Rudolf von Alt, Hans Makart, Gustav Klimt, Oskar Kokoschka, Egon Schiele, Carl Moll e Friedensreich Hundertwasser, lei fotografs coma Inge Morath e Ernst Haas e leis arquitects Johann Bernhard Fischer von Erlach, Otto Wagner, Adolf Loos e Hans Hollein.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Sant Empèri Roman Germanic.
- Ostau de Babenberg.
- Ostau de Habsborg.
- Guèrra de Trenta Ans.
- Àustria-Ongria.
- Anschluss.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La dinastia Absborg aviá per devisa l’acronime AEIOU qu'es mai soven t interpretat en latin per : « Austria Est Imperare Orbi Universo » (« a l’Àustria es de regnar sul mond entièr »); e seriá alemand : « Alles Erdreich ist Österreich untertan ».
- ↑ CIA World Factbook
- ↑ Florença foguèt la capitala dau Reiaume d'Itàlia fins a l'annexion de Roma.
- ↑ Donadas dau Fons Monetari Internacional, [1].
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


text:
Gargolha, alias Gribolha, alias LaFripolha, alias Cascolha, alias BAB (òc, com l'agglomeracion Baiona-Anglet-Biàrritz e sustot com Boîte à Bétises) qu'a mudat de l'ostau de la Mela tà casa deu Peiroton a Tolosa.
Qu'ei vaduda ua gatoneta plan gualharda. N'a pas mei problemas a l'uelh, mercés aus suenhs de Dauna Mela.
Que s'a trobat un companh de jòc qui se ditz Déclic. Déclic qu'ensenha a Gribolha-LaFripolha quin e cau jogar a la bala: Après lo jòc, que hèn la siesta amassa. Enfin, qu'ei Déclic qui vòu hèr la siesta. A Gribolha-LaFripolha non l'agrada pas tròp de dormir. S'estima mes jogar.
Lo collectiu TisseÒc comunica: Lo collectiu TisseÒc organiza una jornada d'accion aqueste dimècres lo 28 d'abril, per demandar l'amelioracion e l'extension del bilingüisme dins lo mètro de Tolosa. Rendètz-vos a 4 oras del vèspre a las alèias del Pdt Roosevelt (estacion Joan Jaurés) per una animacion. D'artistes tolosans nos vendràn sosténer. Vos esperam plan nombroses ! :)
En gascon occidentau com en catalan, que coneishem los dus mots quin e com. Lo sens prumèr de quin qu'ei lo medish en gascon com en catalan: Quin camin e'ns cau seguir tà anar tau vilatge? Cat.: Quin cami ens cal seguir per anar al poble? Quin camin mei beròi! (Cat.: Quin camí més bonic!)
En gascon modèrn, quin a prengut lo sens de de quina manèra de com: Quin t'apèras? (Cat.:Com et dius?) Quin va? (Cat.: Com va? Què tal? ). Non sèi pas quin e'm cau har/hèr tà anar tau vilatge. No sé com em cal fer per anar al poble. Aqueth emplec de quinper com qu'ei ua caracteristica deu gascon per arrepòrt a la rèsta de l'occitan.
En gascon, com s'a guardat lo sens de "la medisha manera que": negre com la nueit (cat.: negre com la nit) e lo de "la manera que": haràs com volhis/volhas (cat.: faràs com vulguis/vulgues). En ua partida pro grana deu maine gascon, de cap a la termièra dab lo maine lengadocian, com ei remplaçat per la fòrma occitana coma: negre coma la nueit, haràs coma volhas etc. En aranés, qui hè partida deu gascon sud-orientau, com e quin son dus advèrbis interrogatius absolutament sinonims: Com ac as hèt? = Quin ac as hèt? (en catalan= com ho has fet?). Com te dides= quin t'apères? (cat.: com et dius?). Mès la fòrma de la preposicion e de la conjoncion en aranés qu'ei tostemp coma com en lengadocian: nere coma era net, haràs coma volgues, sò tan gran coma tu; (en lengadocian: negre coma la nuèch, faràs coma voldràs (futur de l'ind.), soi tan grand coma tu).
La preposicion com a, dab lo sens de "en qualitat de" qu'ei perfeitament corrècte en gascon, com en catalan, mès lo son emplec qu'ei cadut drin en desús en gascon modèrn qui'u prefereish com mentre que com a ei demorat normau en catalan: Que soi vienut/viengut/vengut com (a) medecin/mètge. (He vingut com a metge).
La conjoncion causau deu catalan estandard : com que n'existeish pas en gascon, enqüèra que l'aranés l'aja adoptada. Com que qu'ei ua particularitat deu catalan. En gascon qu'ei tostemp com (o locauments, coma a la termièra dab lo lengadocian). De notar que com que n'existeish pas tanpòc en catalan septentrionau. Podem comparar: Catalan: Com que plou, em quedo a casa. Catalan septentrionau ("rosselhonés"): Com plou, resti a casa. Gascon occidental: Com e plau, que demori a casa. Lo mot "e" qui segueish com qu'ei un deus enonciatius gascons (Los autes enonciatius gascons que son que, ja e be). Aranés: Coma plò, demori en casa. Lengadocian: Coma plòu, demòri a l'ostal.
Lo catalan septentrionau que pòt emplegar com de en lòc de com en las comparasons. Qu'ei un lengadocianisme (e non un occitanisme, puishque no's ditz pas en gascon). Hom veu a saltar rats grossos com de llapins (A. Saisset). La frasa aquesta, arrevirada en gascon occidentau, que hè: qu'òm ved a sautar arrats gròs com lapins. En gascon centrau e orientau, lo plurau de gròs que hè gròsses o gròssis, doncas la frasa que vad atau: Qu'òm ved/vei a sautar arrats gròsses coma lapins. En aranés: òm ve a sautar arrats gròssi coma conilhs. Un aute exemple: Un munt de gent premits com d'arengades (J. Marty). En gascon, la frasa que's pòt arrevirar per un arramat de monde premuts com eishardinas. Lo vèrbe rosselhonés premir qu'ei un lengadocianisme (que non un occitanisme), la fòrma "normau" en catalan qu'ei prémer, exactament com la deu gascon (deu latin prĕmĕre), mentre qu'ei premir en lengadocian.
Ara qu'ei a discutir-se en Principat de Catalonha era lei der aranés. Coma ac sabetz, er aranés qu'ei occitan, qu'ei era unica forma oficiau que s'a prengut era lengua occitana. O mès exactaments, qu'ei eth parlar de Vielha-Mijaran que s'a hèt er estandard. S'anatz visitar un sit de Salardú coma aguest, poderatz constatar qu'era version aranesa dera pagina oèb ei plan en aranés de Vielha (estandard), que non en aranés de Pujòlo coma lo parlen en Salardú. Er aranés que s'a hèt lengua oficiau sense copar es ligams damb era rèsta der occitan. Aquerò provoquèc ua reaccion escandalizada - e escandalosa deth mèn punt de vista - d'uns intellectuaus occitans e catalans qui pretenen impausar eth lengadocian coma substitut der aranés en principat de Catalonha. Aquera nocion d'estandard lengadocian entar occitan que remonta ath sègle XX, damb er esfòrç d'estandardizacion deth son dialècte pròpi de part d' Alibèrt qui ère lengadocian. Qu'ac cau plan díder: es lingüistes occitans qu'an estat incapables de normativizar era lengua occitana, que se son acontentadi de normativizar es dialèctes. Tà cadun gran dialècte, trapam ua lengua normativizada distinta, e de còps, mès d'ua. Tar occitan, non i a cap d'estandard unificat. Un argument en contra dera causida der aranés coma estandard representatiu dera lengua oficiau serie eth petit nombre de locutors d'aguesta modalitat. Per jo, au contra, qu'ei ua rason excellenta entà adoptar er aranés coma estandard oficiau per tot er occitan. O mès exactaments, qu'i vedi dues arrasons des bones: 1- nosati occitans non-aranesi, que seram linguisticaments toti egaus deuant era lengua estandard e oficiau. Toti auram de hèr un esfòrç d'aprentissatge dera modalitat oficiau dera lengua nacionau d'Occitània, que sigam originaris de Tolosa, Pau, Lemotges, Montpelhèr o Marselha.
Quan eth yiddish estandard siguèc creat, en 1934, o quan eth basc estandard siguèc creat en 1963 enlà, er estat dera lengua yiddish o dera lengua basca ère comparable ath der occitan dera fin deth sègle XX, qu'ei a díder qu'i auie estandards distinti corresponent as dialèctes màgers dera lengua. Èren es dialèctes qu'èren normativizadi, que non era lengua madeisha. Totun, tà remediar aquerò, linguistes yiddishi e basqui heren un gran trabalh entà crear un estandard unificat tà cada ua d'aguestes lengües, basat sus un mescladis d'aumens dus dialèctes naturaus. Qu'ei a díder que, quan siguèren creadi, es estandards yiddishi e basqui non èren representadi per absolutaments cap de locutors, absolutaments degun parlaue aguest dialècte estandard e la literatura en aguestes modalitats èren ben evidentaments inexistenta. Agueste hèt non empachèc er èxit deth yiddish estandard, unificat, emplegat aué dia de manèra exclusiua ena premsa escrita e en obratges dera literatura contemporanèa per tot eth planeta. Aguest estandard qu'ei tanben era forma dera lengua ensenhada enes universitats. Isaac B. Singer (neishut en 1902) adoptèc aguest yiddish estandard, que non parlaue cap jamès. Quan parlaue yiddish, ac hege tostemp en sòn parlar naturau, mès escriuie en estandard. Açò non l'empachèc de guanhar eth Prèmi Nobel de literatura en 1978. Ara debuta, eth basc batu que se trapèc dab ua resisténcia hòrta en contra per èster ua modalitat artificiau e non parlada deth basc. Ara non i a cap mès resisténcia, eth basc batu que s'a ben hèt era lengua nacionau des Basqui. È prengut aqueri dus exemples deth yiddish e deth basc simplaments pr'amor que son lengües sense Estat, coma ac ei er occitan. Aqueth trabalh de normativizacion non siguèc hèt tar occitan. 2- Es Aranesi qu'an aconseguit hèr der aranés, donques der occitan, ua lengua oficiau, ensenhada de manèra normau enes escòles e emplegada pera administracion. Aquerò plan qu'ei tornar a balhar ara lengua occitana un estatut de dignitat que li mancaue. Per jo, aquerò sufís tà adoptar er aranés coma modalitat oficiau e representatiua dera lengua occitana. Era union hè era fòrça, adoptem er aranés! Adoptar er aranés coma forma d'Occitan unificat qu'ei contribuir ar esfòrç de normalizacion der aranés, donques der occitan. Militar en contra qu'ei politicaments desastrós e non miarà enlòc. Aquerò non vos empacharà cap de continuar d'escríuer en vòste dialècte o parlar preferit, jo en gascoinés, tu en lengadocian, eth en provençau o en lemosin etc , mès aumens, dispausaram d'ua modalitat escrita oficiau e universau der occitan, de base aranesa, d'ensenhar e de promòir a costat (e non en plaça) dera modalitat locau dera lengua nòsta, en cada escòla deth territòri occitan. Hèr tindar er aranés enes administracions e en organismes internacionaus que cau.
E coneishetz lo grop de musica folk country Dry Branch Fire Squad? Shens nat dobte un deus mens favorits. Qu'ei prumèr un nom, lo deu comedian, cantaire, mandolinista e multi-instrumentista Ron Thomason qui fondè lo grop en 1976. A cada àlbum (n'i a un detzenat, lo grop joga enqüèra) la composicion de la banda que càmbia, mès l'unic qui non càmbia pas qu'ei precisament Thomason. Non pòdi pas díser que comparteishi totas las valors e la cultura deu sud deus Estats-Units, hòrt inspiradas per la bigoteria cristiana ambienta, tot lo contrari. Mès, qué voletz, que m'agrada hèra la musica folk d'aquesta region, e particularament quan ei interpretada per Dry Branch Fire Squad... Dry Branch Fire Squad : bluegrass, oldtime music, gospel e cants religiós, que i trobam drin de tot. E quasi tot çò qui hèn que m'agrada a jo.
Tà començar, que voi escotar ua canta acompanhada per lo son magnific deu banjo de 5 còrdas tocat a la mòda vielha (qu'ei a díser d'estile clawhammer, arren de bluegrass). Que'm hè quauquarren d'audir-la, que soi fan de clawhammer, e jo que cantavi precisament aquesta cançon dab lo men banjo quan èri, digam-ne, ... mei joen. Rider on an Orphan Train (tirat de l'àlbum Echoes of the Mountains):
Que continuarèi dab ua auta cançon Love has brought me to despair (tirada de l'àlbum Fertile Ground)
E escotatz aquestas duas jòias: ua canta gospel cantada a capella: Looking for the stone (tirada de l'àlbum Memories that bless and burn):
E la medisha en version bluegrass (deu medish àlbum):
E tà acabar, aquiu qu'avetz un classic bluegrass: Nazeer, Nazeer (tirat de l'àlbum Hand Hewn):
Se voletz crompar los trocets o los àlbums de Dry Branch Fire Squad, anatz sus itune store! E sus youtube, en picar lo nom deu grop, que i trobaratz tot plen de videos dab lo grop en concèrt. En la video qui segueish, prenguda en 1993, Ron Thomason i tòca la guitarra:
En tot passejar per París, me trobè damb era anma deth poeta sovietic (de pair georgian e de mair armeniana) Bolat Okodjava qui moric mentre qu'ère de viatge en caplòc francés, en 1999.
ПeceHka o Moeй жизHи
A kak пepBaя любoBb - oHa cepдцe жжeT. A BTopaя любoBb - oHa k пepBoй лbHeT. A kak TpeTbя любoBb - kлюч дpoжиT B зaMke, kлюч дpoжиT B зaMke, чeMoдaH B pyke. A kak TpeTbя любoBb - kлюч дpoжиT B зaMke, kлюч дpoжиT B зaMke, чeMoдaH B pyke.
A kak пepBaя BoйHa - дa Hичbя BиHa. A BTopaя BoйHa - чbя-Hибyдb BиHa. A kak TpeTbя BoйHa - лишb Moя BиHa, a Moя BиHa - oHa BceM BидHa. A kak TpeTbя BoйHa - лишb Moя BиHa, a Moя BиHa - oHa BceM BидHa.
A kak пepBый oбMaH - дa Ha зape TyMaH. A BTopoй oбMaH - зakaчaлcя пbяH. A kak TpeTий oбMaH - oH Hoчи чepHeй, oH Hoчи чepHeй, oH BoйHы cTpaшHeй. A kak TpeTий oбMaH - oH Hoчи чepHeй, oH Hoчи чepHeй, oH BoйHы cTpaшHeй.
Cançon dera mia vida
Eth prumèr amor –vos creme eth còr Eth segon amor – a costat deth prumèr s’arruque, E eth tresau amor - era clau tremble ena sarralha, Era clau tremble ena sarralha -auem era valisa ena man. E eth tresau amor - era clau tremble ena sarralha, Era clau tremble ena sarralha -auem era valisa ena man.
Era prumèra guèrra - non ei cap eth tòrt de degun Era segona guèrra - ja ei eth tòrt de bèth un, E era tresau guèrra - non ei quasi qu’eth tòrt mèn, E eth mèn tòrt - toti lo pòden veir. E era tresau guèrra - non ei quasi qu’eth tòrt mèn, E eth mèn tòrt - toti lo pòden veir.
Era prumèra enganha - era bromèra enconhe eth solelh. Era segona enganha - trantalhejam coma borrachos. E era tresau enganha - qu’ei mès nera qu’era net qu’ei mès nera qu’era net, mès terribla qu'era guèrra. E era tresau enganha - qu’ei mès nera qu’era net, qu’ei mès nera qu’era net, mès terribla qu'era guèrra.
Bolat Okodjava, (n. eth 9 de mai 1924 en Moscòu- m. eth 12 de Junh 1997 en París
Un eveniment familiau dolorós que'm hasó tornar tà París, la vila on vadoi e on i visquoi las meas 23 prumèras annadas. Arribat divendres passat, lo retorn a Tolosa qu'ei previst divendres qui vien: ua setmana sancera partatjada enter visitas a la familha, tribalh au sit parisenc de l'enterpresa qui m'emplega e passejadas per las arruas deu París vielh qui tant m'agrada.
Qu'ei trobada ua vila cambiada. Ua suspresa de las granas: a París, los noms de las carrèras que i son balhats sistematicament en doble, com a Tolosa. Supausi qu'ua version ei la francesa e l'auta qu'ei balhada en parisenc. Be son fòrts, aqueths parisencs!
Tè, un compatriòta, l'èi arreconeishut!
Lo patués parisenc b'a plan cambiat! A la debuta, jo que pensavi que's tractava de basco: herriko erregea o quauquarren semblant. Mès non. Enric que's ditz Errico en patués locau.
Las cavitats o tutas com aquesta que i son fòrça nombrosas en aquesta paret calcaria e que serveishen d'abrics taus vutres qui i nidifican en genèr en tot utilizar quauques brancas. Adara qu'èm en plen sason d'eclosion e non cau pas apressà's deus nids tà non pas desrengar los cobles.
La pena de Santoña, sia lo "Monte Buciero" deus geografs, a la vista. Qu'ei de bon arreconéisher dab las duas bonhas arredonas mes hautas.
Qu'avem un punt de vista magnific sus la plaja de San Julián (Liendo) au prumèr plan e sus la baia de Laredo-Santoña au hons. Que's pòden véder Santoña dab la soa "peña" (pena) de las duas bonhas, com las d'un camèu, e l'extremitat (El puntal) de la plaja de Laredo. La plaja de Laredo qu'a tres noms. Qu'ei coneguda com El Arenal, o com El Sable qui ei la version afrancesada d'El Arenal qui remonta au sègle 19 quan la borguesia laredana pretenèva parlar francés e enviava los sons mainats a estudiar a l'escòla salesiana de Baiona. Lo nom d'el Sable ei tostemp viu au dia de uei, enqüèra que pòc utilizat. La plaja qu'ei autanplan coneguda com la plaja del o de la Salvé. Salvé qu'ei probablament ua deformacion populara de Sable per influéncia deu latin de glèisa : los mainats de la clasa populara laredana estudiavan a l'escòla deus Trinitaris, a Laredo, que non a França. Lo quite nom de Laredo poderé derivar deu roman vielh glaretu, o sia la plaja de sable o de glarèr (en realitat de sable fin, 5 km de longor, la mes longa de la còsta cantabrica).
Au hons tot, darrèr Santoña, que's deishan endevinar las colinas de Noja.
A mesura qui pujavam au travèrs deu macís de la Candina, los crums que s'estavanivan tà deishar plaça a un cèu de mes en mes blu. Passèm per un correder enter parets de quarsita, m'arrestèi davant un horat d'on se podèva contemplar la punta de Sonabia, qui coneishem locaument coma La Ballena (la baleia). Lo pretèxte entà estancà'i qu'èra de'n préner una fòto, en realitat qu'avèvi sustot besonh de tornar gahar l'alet.
Mes haut, que tornèm trobar lo bòrd de la galihòrça dab la mar a l'enbaish. Just a la hautor nòsta, que podèm contemplar un magnific vutre qui pujava au dessús de l'aiga en planant.
Mes de quate cents mètres de desnivelat per un caminòt arrabent qui serpenteja au demiei de l’euseda, deishant apercéber lo teishut verdiós de la mar de Gasconha: non cau pas èster sensible au vertigi ! Èram a caminar de cap au som deu mont Candina, acompanhats per un par de naturalistas bilbainés qu’avèvam rencontrat a la botiga d’Oriñón. N’avèvam pas crotzat arrés mes durant la nòsta pujada a despièit de las vacanças de Setmana Santa. Lo temps qui mercandejava drin, qu’avèva probable retienut los rondalejaires a casa.
Los vutres qu’èran de volada. En sortir deu restaurant, suu camin qui miava tà la plaja de Sonabia, que n’avem vist prumèr un gessit tot sobte de la linha de la cresta, lèu seguit per dus autes puish per un arramat qui la montina semblava escopir deu son piet . Que’n comptèi tretze o quatorze qui planavan au dessús nòste. Alavetz ua question que’s hiquè a’m tarabustar: e’us vederam de près un còp en haut ? O serà un rendetz-vos mancat ?


text:
Antonio José de Sucre
Antonio José de Sucre y Alcalá (Cumaná, Veneçuèla, 1795 - sèrra de Berruecos, Colómbia, 1830), militar e òme politic veneçolan. Foguèt un dels caps mai destacats del procès d'independéncia dels païses d'America del Sud e amic de Simón Bolívar. Aperteniá a una importanta familha criolla veneçolana, de longa tradicion militara al servici de la corona espanhòla. Malgrat aiçò, Sucre se jonguèt amb fervor a la causa independentista ja dempuèi fòrça jove. Foguèt tanben president de Bolívia, entre 1825 e 1828.
Als quinze ans s'enrotlèt dins l'armada patriòta e participèt a la campanha de Francisco Miranda contra los realistas. Lo fracàs d'aquela campanha l'obliguèt a se refugiar a Trinitat ont, amassa amb Santiago Nariño, planegèt un nòu atac contra Veneçuèla, que se produsiguèt en 1813. Organizèt l'armada de l'Orient e participèt a l'ofensiva sus Caracas, mas vencut pels realistas a Aragua e Urica, li calguèt fugir. En 1818 arribèt a Angostura, ont Simón Bolívar aviá establit lo sieu quartièr general e organizava la nòva republica veneçolana e s'integrèt rapidament dins l'estat màger de Bolívar.
Lo 1821 dirigiguèt una armada cap al Sud per sosténer al suslhèuament de Guayaquil e consolidar la desliurança de la Equator. Lo ponch culminant d'aquela campanha foguèt la batalha del Pichincha, liurada près de Quito lo 24 de mai de 1822, que demorèt amb el consolidada l'independéncia de l'Equator e de Colómbia e dobrissiá lo passatge cap a la desliurança de Peró. Dempuèi Quito se dirigiguèt cap a Lima e amassa amb Bolívar participèt a la batalha de Junín e, mai que mai, a la batalha d'Ayacucho lo 9 de decembre de 1824, ont derrotèt los realistas e metèt fin definitivament a la dominacion espanhòla en l'America del Sud.
Se dirigiguèt posteriorament cap a la zona del Naut Peró (Charcas) ont proclamèt l'independéncia de la nòva Republica de Bolívia, e l'Assemblada Nacionala acabada de constituir lo nomenèt president. A causa de divèrses conflictes renoncièt a la carga e se retirèt a l'Equator amb la siá familha. Dempuèi trabalhèt ailà activament en defensa de l'estat de la Grand Colómbia, ja alavetz en procès de separacion e, sustot, venquèt una armada peroviana qu'ensajava d'ocupar Equator e Colómbia a la batalha de Tarqui. Moriguèt en 1830 mentre ensajava controtlar los movements secessionistas de la Granda Colómbia.


text:
Dimècres, 23 de mai de 2018, 03h00
Lo cap del Movement 5 Estelas (M5E), Luigi di Maio, a confirmat que lo jurista Giuseppe Conte es lo nom consensualament pachat amb la Liga Nòrd per que venga lo president italian del conselh dels ... +
Dimècres, 23 de mai de 2018, 03h00
Se multiplican de mai en mai las agressions contra los simbòls independentistas de Catalonha, e ara van fins a d’atacas contra las personas. Diluns passat, se tenguèron d’autres ... +
Dimars, 22 de mai de 2018, 03h00
Malhòrca se mobiliza en sosten amb la corsa per la lenga occitana, nomenada La Passem. Se tendrà en Bearn e Bas Ador del 25 al 27 de mai venents e l’organiza l’associacion Ligams. D’efièch, ... +
Diluns, 21 de mai de 2018, 03h00
Lo Ramadan en Islàndia a mes en question la literalitat de l’Alcoran. Son a pena un milièr los musulmans que vivon dins aquela illa talament septentrionala, mas ongan la tradicion del ... +
Dimenge, 20 de mai de 2018, 03h00
Lengadòc > Comtat de Fois > País de Fois
Gaireben totes los conselhièrs departamentals d’Arièja (22 sus 26) an signat un manifèst per “la liberacion dels presonièrs politics catalans e lo retorn dels exiliats”, ... +
Divendres, 18 de mai de 2018, 03h00
Los Estats Units son estats los sols a defendre a l’ÒNU la responsa d’Israèl a las protèstas a Gaza. Dins la reünion d’urgéncia del Conselh de Seguretat ... +
Dijòus, 17 de mai de 2018, 03h00
Lo 12 de decembre passat dins la nuèch, arrestèron l’activista negre Rakem Balogun a son domicili de Dallas (Estats Units) per sos comentaris publicats sus Facebook que criticavan la ... +
Dijòus, 17 de mai de 2018, 03h00
Lo ministèri public de Belgica a demandat a la justícia del país que refuse lo mandat d’arrèst europèu dictat pel jutge espanhòl Pablo Llarena que los acusava ... +
Dimècres, 16 de mai de 2018, 03h00
Reportèrs Sens Frontièras (RSF) denoncièt dimars passat l’estat d’Israèl a la Cort Penala Internacionala (CPI) per de sospechats crimes de guèrra. Segon l’organizacion ... +
Dimars, 15 de mai de 2018, 03h00
Quim Torra es vengut lo 131n president de la Generalitat de Catalonha. Lo Parlament de Catalonha a causit coma president lo deputat que l’aviá prepausat lo president en exili, Carles Puigdemont, ... +
Dimars, 15 de mai de 2018, 03h00
Lo nombre de palestins tuats per las balas dels soldats israelians es a créisser. Ier se’n comptava almens d’autres 55 durant las protèstas contra l’inauguracion de l’ambaissada ... +
Diluns, 14 de mai de 2018, 03h00
La lenga taiwanesa, una varianta de la lenga hokkien, es en draia de venir oficiala en Taiwan. Sembla estranh qu'o siá pas, mentre qu’es la lenga parlada per l'82% de la populacion. ... +
Diluns, 14 de mai de 2018, 03h00
An denonciat lo govèrn d’Itàlia a la Cort Europèa dels Dreches Umans (CÈDU) per aver collaborat amb Libia per empachar que los migrants arriben en Euròpa, amb las ... +
Dissabte, 12 de mai de 2018, 03h00
Lo jornal catalan VilaWeb ten una seccion entitolada Letras per la libertat, amb la tòca d’exprimir la solidaritat amb los presonièrs politics e los exiliats catalans, e a l’encòp ... +
Divendres, 11 de mai de 2018, 03h00
Era Direccion Generau dera Politica Lingüistica deth Departament de Cultura a dubèrt, a compdar deth 8 de mai, eth limit de sollicitacion entà subvencions de promocion dera coneishença ... +
Dijòus, 10 de mai de 2018, 03h15
Los presidents de França e d’Iran, Emmanuel Macron e Hasan Rohani, an confirmat dins una convèrsa telefonica lor engatjament envèrs l’acòrdi nuclear signat en 2015, ... +


text:
Mois: août 2015
A Montpelhièr, per la lenga lo 24 d’octobre l’unitat qu’ei ua necessitat absoluda
Lo 24 d’octobre se debanarà la grana manifestacion en favor de la lenga occitana a Montpelhièr. Que i serèi e que convidi tots los qui considèran que la lenga a besonh d’estar reconeguda a participar a aquera manifestacion.
Non soi pas shens saber las divergéncias exprimidas per quauques uns a prepaus de la decision suu lòc e la data de la manifestacion. Mes aquò ei pauc de causa comparat dab la necessitat d’unitat.
Lo sol messatge d’aquera manifestacion qui serà retiengut qu’ei lo sostien a la reconeishença de la lenga. E, çò’m sembla, qu’ei l’objectiu de totas las associacions, tots los grops, totas las organizacions e totas la personas qui tribalhan cada dia en favor de l’occitan.
Desempuish 2005 los occitanistas qu’an sabut har véder la lor capacitat de mobilizacion. Deus 10 000 de la prumèra manifestacion a Carcassona en 2005 dinc aus 30 000 de Tolosa en 2012 qu’avem podut préner la pagèra de l’interès que i avèva entà nosautes de ns’amassar atau entà díser la nosta determinacion a obtiéner lo desvolopament d’ua vertadèra politica publica en favor de la lenga occitana.
A maugrat las dificultats de comunicar en los grans mèdias, a maugrat l’espandiment deu territòri occitan qui complica l’organizacion d’ua manifestacion unitària, que son nombrós los qui reconeishen que podón tirar ua energia en aqueths rassemblaments entà poder contunhar lo lor tribalh au quotidian.
Aqueras manifestacions qu’an tanben dat au combat en favor de la lenga occitana un imatge nau. L’occitan qu’ei la lenga dita regionau mei parlada e qu’èra normau de que prengosse la prumèra plaça dens la capacitat de mobilizacion. Qu’avem aviat ua dinamica qui deu seguir.
Organizar ua grana manifestacion cada dus o tres ans qu’ei necessari entà dar arsec e energia a las navèras generacions. Los qui son vaduts desempuish lo començar deu sègle, desempuish 2000, qu’an besonh de sentir que l’occitanisme reivindicatiu no’s limita pas au combat locau. Los joens qui participèn a las manifestacions de 2005, 2007, 2009 e 2012 qu’estón marcats per aqueths eveniments. Que’n tirèn la leçon qui’s resumiva en frasas qui podoi enténer mei d’un còp : « qu’avem sentit que n’èram pas sols ! » o tanben : « qu’avem vist que d’autas personas pertot en Occitània pensans com nosautes » o enfin : « Adara que sabem que son nombrós los qui demandan çò que demandam ».
Legitimar un combat aus uelhs d’aqueths qui seràn los adultes de doman n’ei pas ua petita causa ; que poderem díser qu’ei quitament çò essenciau e necessari.
Comparat dab aquò, las divergéncias de l’occitanisme de uei suu lòc de la manifestacion o sus lo biais de l’organizar, que pesan pauc.
De mei, au sortir de la manifestacion de Montpelhièr, non i aurà pas arrés entà discutir tà saber de qui avèva rason, enter los qui volèvan anar tà Montpelhièr e los qui trantalhavan tà har lo viatge.
La sola informacion interessanta, la sola que l’Istòria e’s brembarà que serà de saber se los occitans seràn estats capables de s’amassar entà defénder la lenga.
Aviadas en disent « Anem Òc ! Per la lenga occitana ! » las prumèras manifestacions que prengón ua color hestiva, qui segón daubuns manquèn, còps que i avèva, de nhac reivindicatiu. Qu’ei ua critica qui’s pòt enténer. Tota critica que’s pòt enténer com tanben la causida deu lòc de la manifestacion mes tot aquò non dèu pas servir d’argument a ua non-participacion.
L’energia despensada en polemicas sus un eveniment qui ei lançat que serà mei plan plaçada en l’organizacion d’eveniments suplementaris qui’s pòden debanar en acompanhament de la manifestacion de Montpelhièr, que sia abans o après lo 24 d’octobre.
Pensem enfin que i aurà çò sembla un debat sus la ratificacion de la Carta europèa de las lengas regionaus o minoritàrias ; que seré triste qu’en circonstàncias atau non i avosse pas milierats de personas per las carrèras de Montpelhièr entà díser un còp de mei : « Anem Òc ! Per la lenga occitana ! » .
David Grosclaude