text:
Gòrjas d'Olduvai
Es gòrges d'Olduvai son un des complexes preïstorics més importants de l'Africa de l'Èst. An deishat industries litiques, trobalhes d'animaus e fossils d'ominids d'un periòde d'enter hé 1,8 milions d'annades e 400.000 auans lo Crist. Tamben an dat eth nom a l'Olduvaian, eth periòde des inicis deth paleolitic inferior carateritzat pes industries pauc elaborades.
Somari
Situacion geografica e context geologic[modificar | modificar la font]
Es gòrges d'Olduvai braquen eth vessant ouest dera vath deth Rift, eth planèr deth Serengeti, en eth nòrd de Tanzania e son proches dera termièra kenyana e laguens un airau protegit: l'Aire de Conservacion deth Ngorongoro.
Aguestes gorges son d'un interès arqueologic excepcional per mantunes arrasons:
º Era preséncia d'un lac a permès en sòns origens ua sedimentacion practicament contunha sus es dus darrièrs milions d'annades e un ancianament format e relatiuaments lèu territori dab plan de trobalhes de fauna atau coma litiques.
º Era intensa activitat volcanica qu'a emplenat et territori damb tota ua sequencia de nivèus disparièrs de cendres volcaniques qu'es poden datar.
º Açò finíc pera erosion de tot eth terrenh e a hét qu'es gòrges se crotzen en tot embarrar es nivèus disparièrs deishant que s'i pode arrivar. Era longa sequencia d'Olduvai s'a dividit en quauqu'uns horitzons o beds.
S'eth lòch a sigut considerat coma eth breç dera umanitat, cau pas doblidar qu'es grops umans preïstorics auien demorat probaubaments en plan de regions disparières d'Africa més en Olduvai se doneren ua amassada de factors que permeteren prumèr era conservacion e dempús eth redescorbiment de testimonis directes o indirectes dera sua existencia.
Recerques istoriques[modificar | modificar la font]
Aguest lòc ei conegut dempús 1911 més es recerques essenciaus s'an hét a partir de 1931 dejós era direccion de Mary e Louis Leakey. En 1959, eth descurbiment d'un crani d'Australopitecus boisei, eth Zijantropus, hec qu'es trabalhs siguessen encara més intenses sus eth terrenh. Aguesti que sigueren contunhes enquia 1973.
D'autes trobalhes an sigut tamben trapades en eth lòc. Enter aguesti es ossi d'OH 7, eth holotipe d'un Homo habilis. Era arqueologia d'Olduvai a sigut descricha per de nombroses publicacions, e enter aguestes, dus publicades jos era direccion de Mary Leakey, una er an 1971pes nivèus I e II e er aute en 1994 pes nivèus III, IV e Maseks.
Cronostratigrafia[modificar | modificar la font]
Era base dera sequencia a balhat dates més segures que no pas es formacions posteriors: un nivèu de basalt e un nivèu d'arroques dejós deth nivèu I a balhat de donades deth genre d'1,8 milions d'annades auans d'aué ( prova héta damb potassi-argoni).
Era polaritat magnetica des sediments volcanics a balhat es elements cronologics més fisables tàra resta dera sequéncia. Era inversion Brunhes/Matuyama, considerada classicaments coma era termièra enter eth Pleistocèn inferior e mieian e de hé 700.000 milions d'annades ei trapat sonque a partir deth nivèu IV. Era plus grana partida des nivèus II, III e IV son donques de polaritat magnetica inversa. Son trobalhes que sigueren botades en eth lòch pendent eth perióde invers de Matuyama e , totun, es nivèus I e II presenten ua polaritat normal d'enter 1,7 e 1,85 milions d'annades: aguest episodi positiu a arrecebut eth nom d' er eveniment d'Olduvai.
Era fauta de material susceptible de fornir edats radionumeriques a hét qu'es nivèus III, IV e Masek sigan datats per paleomagnetisme e estimacions hétes sus es nivèus de sedimentacion. Es depaus deth nivèu III corresponen ath perióde 1,15 -0,8 milions d'annades e aqueri deth nivèu IV ath perióde 800.000 -600.000 milions d'annades. Es nivèus Masek son d'auans de 400.000milions d'annades pendent qu'es nivèus Ndutu e Naisiusiu, deth Pleistocen superior, son contemporanèus dera formacion dera gòrja peth era medeisha. Ua reinterpretacion nàua des donades paleomagnetiques mos diden qu'es nivèus Maseks poden éster es més ancians e éster laguens deth episodi de polaritat magnetica normal de Jaramillo (1.060.000 -900.000 milions d'annades).
Industries principaus[modificar | modificar la font]
Es industries trapades en Olduvai aparténhen a tres categories segon Mary Leakey:
º Er Olduvaian deth nivèu I e tamben trapat en eth nivèu II. I a plan de còdols talhats (51%), bòles, disques e otís diuersi atau coma proto-bifaces plan estranhes.
º Er Olduvaian ja desvolopat dividit ath sòn còp en tres sos-grops. Er Olduvaian desvolopat A, limitat ath nivèu II e coma sòn nom indica, considerat coma ua derivacion deth Olduvaian damb mens còdols talhats mes més de proto-bifaces e plan de vertadières bifaces. Er Olduvaian desvolopat B, inscrich ena etapa de cotunhacion: embarra bifaces petites e estranhes més plan de otís esclatats. Se coneish sustot en eth nivèu II. Er Olduvaian desvolopat C a sigut identificat ena part superior deth nivèu IV e comporta ua proporcion creishent de bifaces (7,2%) atau coma de petits otís esclatats.
º L'Auchelian d'Olduvai ei deth miei deth nivèu II e d'aperaquí 1,3 milions d'annades. Qu'ei, evidentaments, plen de bifaces e achadors que, totun, decreishen en profit d'otís petits e esclatats.
Es principaus materies prumères utilizades en Olduvai son d'arroques volcaniques (basalt, trachyandesita, fonolita, nefelinita ) e qüarsita. Eth gneiss a sigut tamben utilitzat més d'ua forma anecdotica. Aué toti aguesti materials son laguens ua ratlla de 13 quilometres ath torn dera amassada des branques des gòrges d'Olduvai.
Referéncies[modificar | modificar la font]
º Leakey, L.S.B. (1951), Olduvai Gorge (Tanganyika) - A report on the evolution of the hand-axe culture in Beds I-IV, Cambridge, University Press, 164 p.
º Leakey, M.D. (1971), Olduvai Gorge - vol. 3 : Excavations in Beds I and II, 1960-1963, Cambridge, Cambridge University Press, 306 p.
º Leakey, M.D. (1994), Olduvai Gorge - vol. 5 : Excavations in Beds III, IV and the Masek Beds, 1968-1971, Cambridge, avec la coll. de D.A. Roe, Cambridge University Press, 327 p.
º (en) Phillip V. Tobias, Olduvai Gorge, volume 2: The cranium and maxillary dentition of Australopithecus (Zinjanthropus) boisei, Cambridge University Press, 1967 (ISBN 9780521069014) [présentation en ligne] .
º (en) Phillip V. Tobias, Olduvai Gorge, volume 4: The skulls, endocasts and teeth of Homo habilis, Cambridge University Press, 1991 .


c: text/html

text:
Amerigo Vespucci
Amerigo Vespucci, nascut lo 9 de març de 1454 a Montefioralle, prèp de Florença, e mòrt lo 22 de febrièr de 1512 a Sevilha, foguèt un mercant, joielièr e navigator originari de Florença en Itàlia. foguèt lo primièr a far l'ipotèsi que la còsta de l'America del Sud constituissiá un novèl continent alara que totes los navigators de l'epòca, Cristòl Colomb inclús, pensavan desbarcar en Asia. Es partir de son prenom que serà creat lo nom « America » sus l'iniciativa de l'editor alsacian Martin Waldseemüller.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Cosin per maridatge de la sulfurosa musa de Botticelli, Simonetta Vespucci (modèl de La Naissença de Vènus), Amerigo Vespucci nasquèt a Florença, tresen enfant de la familha. Son prenom, Amerigo es la version italiana del prenom Aimeric, del germanic haim, « ostal », e ric, « rei ».
Lo ròtle de Vespucci dins la descobèrta d'America donèt luòc a fòrça controvèrsias. Los sols documents que li foguèron atribuits son tres letras que se considerèt longtemps coma falsas coma doas autras letras supausament destinadas a Laurenç de Medici e que lor autenticitat foguèt mesa en dobte : La Lettera (dels « quatre viatges ») e « Mundus Novus ». Aquelas doas letras circulèron en tota Euròpa e la segonda aguèt un retronant major. Qualques (coma Las Casas o Herrera)[1] pensavan que Vespucci aviá exagerat son ròtle, d'autres considerèron qu'aquelas doas letras èron d'escrichs falses (o puslèu de novèls escrichs, sens que l'ensemble del contengut siá invalidat) per d'autres al meteis periòde.
Es probable qu'es la publicacion d'aquelas letras que portèt Martin Waldseemüller a nomenar lo nòu continent « America » sus son mapa del mond de 1507. Vespucci se nomenava el meteis Americus Vespucius dins sos escrichs en latin. Waldseemüller prenguèt doncas la forma femenina del prenom de Vespucci e nomenèt alara lo continent America. A l'epòca, aquel tèrme designava solament las qualques illas e tèrras descobèrtas : pas degun sabiá que s'acabava de batejar un continent anant d'Alaska fins a la Tèrra del Fuòc.
Las doas letras litigiosas indican que Vespucci faguèt quatre viatges vèrs l'America alara que sols tres son confirmats amb d'autras fonts : sembla qu'i aguèt pas de viatge en 1497 (alara que Vespucci evòca un despart de Cadis lo 10 de mai d'aquela annada).
En 1499 - 1500, Vespucci rejonguèt l'expedicion d'Alonso de Ojeda que desbarquèt en Guaianas, puèi las doas naus se separèron e Vespucci naviguèt cap a l'embocadura d'Amazonas.
Son viatge seguent en 1501 - 1502, al servici de Portugal, lo menèt lo 1èr genièr de 1502 dins una granda baia que Gaspar de Lemos nomenèt Rio de Janeiro. Anèt apuèi fins a Patagonia.
Se sap gaireben res de son darrièr viatge en 1503 - 1504, e mai s'existiguèt vertadièrament.
Amerigo Vespucci moriguèt lo 22 de febrièr de 1512 a Sevilha.
Aprèp sa mòrt, al sègle XVII, Amerigo Vespucci, aprèp que se tornèt descobrir l'importància del ròtle de Cristòl Colomb dins la descobèrta d'un « Novèl Monde », ròtle qu'èra estat oblidat, foguèt vist coma un usurpator qu'aviá falsificat sas letras per raubar la glòria d'aquel e far balhar son nom al continent. Mas, segon una letra de Cristòl Colomb adreçada a son filh, lo 5 febrièr de 1505, semblariá qu'aqueles dos navigators foguèron amics.
Lo Pont Amerigo Vespucci a Florença pòrta son nom.
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Thomas Suárez, Shedding the veil: mapping the European discovery of America and the world, World Scientific Publishing, 1992, page 54
Vejatz atanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)James A. Canaday, The Life of Amerigo Vespucci
- (fr)Stephan Zweig, Amerigo, récit d'une erreur historique

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Abu Kamil
Abu-Kamil Shoja ibn Aslam ibn Muhammad ibn Shoja al-Hassib al-Misri (en arabiأبو كامل شجاع بن اسلم) (vèrs 850 - vèrs 930), mai conegut simplament com Abu Kamil Shoja (en ara bi ابو كامل) o Al-Hassib al-Misri (literalament "lo Calculaior Egipcian"), èra un matematician egipcian especialista en algèbra e geometria. Joguèt un grand ròtle dins lo desvolopament d'aquela primièra disciplina e la seuna òbra influencièt fòrça lo matematician italian Fibonacci (1171 - 1250), que difusèt en Euròpa lo saber algebric arabi. Èra un dels successors d'Al Khowarizmi e, coma el, sonque s'exprimava dins lo seu trabalh utilizant l'escritura (sens chifras).
Òbra[modificar | modificar la font]
Dins la seuna òbra Algebra (coneguda sonque en traduccion latina e ebrièva) prepausa 69 problèmes de primièr e segon grau, aplicacions de l'algèbra al pentagòn regular e al decagòn e equacions diofanticas; tanbe i manipula brilhantament las racinas e expausa la resolucion de l'equacion de segon gra de la forma sonque quand las solucions son positivas.
Lo seu Libre sus las estranhesas dins l'art del calcul tracta dels sistèmas d'equacions que las solucions son nombres entièrs o fraccions e tamben la combinatòria. Aquela òbra donèt luòc a una investigacion posteriòra suls nombres reals, los solucions de polinòms e la recèrca de las racinas de meteis biais que lo faguèron de cientifics coma Al Karaji e As Samawal.
Foguèt lo primièr a tractar los nombres irracionals coma objèctes algebrics[1] en los acceptant (sovent jos forma de racina carrada, racina cubica o d'racina d'una foncion) coma solucions per d'equacions del segon gra o coma coeficients d'una equacion.[2] Tanben foguèt lo primèr a resòlvre tres equacions simultanèas non linàrias amb tres variablas desconegudas.[3]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)MacTutor; Arabic mathematics: forgotten brilliance?
- ↑ Jacques Sesiano, "Islamic mathematics", p. 148, in (2000) Mathematics Across Cultures: The History of Non-Western Mathematics. Springer. ISBN 1402002602.
- ↑ Berggren, J. Lennart (2007). "Mathematics in Medieval Islam", The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook. Princeton University Press, 518. ISBN 9780691114859.


text:
Col legno
Col legno qu'ei, dens la tecnica d'interpretacion deus instruments de còrdas hergadas, un còp d'arquet qui consisteish a capvirar l'arquet entar eslissar la soa husta sus la còrda en lòc de las crins de chivau. Aquesta tecnica que permet de prodúser un son sord e estranh qui pòt evocar ua ambiança de conte fantastic.
Un exemple famós deu son emplec qu'ei justament dens lo sabat de la broishas de la Sinfonia Fantastica d'Hector Berlioz.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Judo
Lo judo es un art marciau, fondat per Jigoro Kano en 1882. Maugrat sa vida corta, a capitat d'aténher un aut percentatge de clubs e d'adèptes dins lo monde occidentau e a l'encòp una granda acceptacion dins lo monde entièr. Jigoro Kano vouguèt reculhir l'esséncia dau Jujutsu, un art marciau practicat per leis bushi e de cavalièrs pendent lo periòde Kamakura (1185-1333), amb d'autrei forma d'arts de lucha practicats en aquelei temps dins l'Extrèm Orient per lei mesclar e fondre dins un art unic e basic. La premiera escòla de judo se dobriguèt en 1882.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tecnicas e forma d'entraïnament
- 3 Arbitratge e debanament dau combat
- 4 Grades e cenchas
- 5 Competicions majoras
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fondator dau judo èra Jigoro Kano. Sa desirança èra de popularizar un metòde que son objectiu èra d'utilizar pus eficaçament sei ressorsas fisicas e mentalas ambé l'ensenhament dei koryu (escòlas tradicionalas) Tenshin Shinyo Ryu e Kito Ryu coma ponch de partença. La legenda dítz que Jigoro Kano s'inspirèt de l'espectacle d'aubres cubèrts de nèu durant un ivèrn fòrça rigorós que remarquèt que lei brancas dei cereisiers avián una reaccion diferenta dei canèus. Sota lo pes, lei brancas dei cereisiers avián tendància de rompre mentre que lei canèus, mai soples, plegavan e se desarassavan de « l'agressor » ambé soplesa. Aquò marcava la naissança de la via de la soplesa.
Dins lei fachs, Jigoro Kano aviá consciéncia de la decadéncia dau jujutsu practicat per sei contemporanèus qu'èra plus adaptat a son epòca. Sei tecnicas èran sovent malaisadas e dangerosas d'aprendre e la màger part dei mèstres èran gaire pedagògs. S'inspirant dei metòdes de divèrsei gimnasticas occidentalas, Jigoro Kano decidiguèt d'eliminar dau jujutsu lei tecnicas dangerosas e de codificar lo rèsta sota la forma de katas per facilitar son ensenhament. Ansin, fondèt un art novèu que sa vocacion èra mai educativa que guerriera. Lo judo èra nascut.
Conoguèt un succès important que s'espandiguèt en delà dei frontieras japonesas e permetèt de popularizar leis arts marciaus d'aqueu país. Acomencèt d'èstre ensenhat au Japon en 1882 au Kodokan puei en Euròpa durant la premiera dau sègle XX. En França, l'òbra dei mèstres Mikinosuke Kawaishi e Shozo Awazu permetèt d'i fondar una federacion poderosa e d'internacionalizar lo judo. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo ret mondiau de clubs èra sufisent per organizar lei premierei competicions internacionalas. En 1964, venguèt espòrt olimpic per leis òmes e en 1992 per lei fremas[1].
Au començament dau sègle XXI, lo judo èra lo tresen art marciau pus practicat après lo karate e lo taekwondo ambé 8 milions de practicants.
Tecnicas e forma d'entraïnament[modificar | modificar la font]
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Lo judo esportiu distinguís explicitament :
- lei tecnicas de projeccion dichas nage waza que l'objectiu es de desesquilibrar l'advèrsari per lo faire tombar au sòu. S'i troban :
- lo grop dei tecnicas drechas dichas tachi waza devesidas entre :
- lei tecnicas de cambas dichas ashi waza.
- lei tecnicas de braç (e d'espatla) dichas te waza.
- lei tecnicas d'anca dichas koshi waza.
- lo grop dei tecnicas de sacrificis de son equilibri per faire tombar l'advèrsari dichas sutemi waza. Coma lei tecnicas precedentas, son devesidas entre divèrsei categorias :
- lei tecnicas de sacrificis dins l'axe dichas mae sutemi waza.
- lei tecnicas de sacrificis subre lo costat dichas yoko sutemi waza.
- lei tecnicas d'enrotlament dichas makikomi waza.
- lo grop dei tecnicas drechas dichas tachi waza devesidas entre :
- lei tecnicas utilizadas per lo combat au sòu per dominar l'advèrsari. Son dichas ne waza e son devesidas entre :
- lei tecnicas d'immobilizacion dichas osae komi waza. Son practicas solament quand l'advèrsari es cochat d'esquinas ambé lei doas espatlas tocant lo sòu.
- lei tecnicas d'estranglament dichas shime-waza que son dirigidas còntra lo sistèma respiratòri o lo sistèma sanguin dau còl.
- lei tecnicas de luxacion dichas kansetsu waza que son dirigidas còntra lo coide.
Existís tanben de tecnicas de luxacion e d'd'estranglament drechas que son rarament utilizadas en competicion car es defendut de faire tombar l'advèrsari amb aquelei tecnicas. Enfin, certanei katas necessitan de practicar de tecnicas de picatge dichas atemi waza. S'i troba :
- lei còps de pie (keri).
- lei còps de ponh (tsuki).
- lei còps dau talhant de la man (shuto).
Ges de còps es portat.
Forma d'entraïnament[modificar | modificar la font]
Lei formas d'entraïnament son devesits entre exercicis tradicionaus e katas. Lei premiers son compausats per :
- lo tandoku-renshu que se practica solet còntra un advèrsari imaginari.
- l'uchi-komi que se practica amb un advèrsari en repeticion d'una projeccion.
- lo nage-komi que se practica amb un advèrsari. Es la repeticion unei còps d'una projeccion.
- lo yaku-soku-geiko que se realiza d'un biais similar au precedent en apondent lo desplaçament.
- lo randori qu'es un combat simulat amb un advèrsari que dèu practicar una resisténcia moderada ai tecnicas.
- lo kakari-geiko qu'es similar au randori ambé l'impausicion d'una tematica a l'exercici.
- lo shiai qu'es lo combat de competicion.
Lei katas representan d'exercicis d'estil necessitant una concentracion especiala. Son la fònt dei principis dau judo e l'execucion corrècta d'aquelei katas necessita un entraïnament lòng. Lei katas principaus son :
- lo nage-no-kata (forma dei projeccions) compausat dei grops te-waza, koshi-waza, ashi-waza, mae-sutemi-waza e yoko-sutemi-waza.
- lo katame-no-kata (forma dei contraròtles) compausat dei grops osae-komi-waza, shime-waza e kansetsu-waza.
- lo kime-no-kata (forma de la decision).
- lo ju-no-kata (forma de la soplesa).
- l'itsutsu-no-kata (forma dei cinc principis).
- lo koshiki-no-kata (forma dei tecnicas ancianas).
- lo Seiryoku-zen'yo-kokumin-taiiku (educacion fisica nacionala per l'eficacitat maximala).
- lo Joshi goshin-ho.
- lo Go-no-sen-no-kata (forma dei còntra-presas).
- lo Nanatsu-no-kata (forma dei sept tecnicas).
- lo Nage-Ura-No-Kata (autra forma de còntra-presas).
Arbitratge e debanament dau combat[modificar | modificar la font]
Tèrmes d'arbitratge[modificar | modificar la font]
Au judo, l'arbitratge a per mission :
- de donar leis avantatges o la victòria ai combatents après l'execucion, parciala o totala, d'una tecnica.
- de mantenir l'interés dau combat e d'assegurar la seguritat dei combatents en arrestant lo combat quand es necessari.
- d'informar lei combatents e la taula d'arbitratge dau debanament dau combat.
- de faire respectar lei reglas e d'aplicar lei sancions necessarias.
Durant lei competicions oficialas, un combat necessita tres arbitres : un principau en posicion drecha qu'es cargat de seguir lei combatents e dos asssetas dins lei cantons de la superficia de combat. Lei decisions son presas per la majoritat deis arbitres e anonciadas per l'arbitre centrau. Per èstre comprés, l'arbitre utiliza un ensems de tèrmes que son generalament acompanhats d'un gèst :
- lei tèrmes pertocant lo debanament generau dau combat son :
- Hajime (mans de lòng dau còrs) que marca lo començament dau combat.
- Matte (braç parat vèrs la taula deis oficiaus, paume dirigit vèrs la taula) que marca una pausa.
- Soremade que marca la fin dau combat.
- Hiki-wake que marca una egalitat.
- Sonomana (en tocant lei dos combatents) que demanda ai dos combatents de s'immobilizar per permetre la verificacion d'una causa per l'arbitre sensa modificar l'eissida de la situacion de combat en cors.
- Yoshi (en tocant brèvament lei dos combatents) que marca la fin d'un sonomana.
- Hantei que marca una presa de decision per leis arbitres.
- lei tèrmes regardant un avantatge son :
- kinza qu'es pas anonciat per l'arbitre. Es utilizat per atribuir la victòria en cas d'egalitat a la fin dau combat.
- koka qu'es un tèrme disparegut dempuei la sason 2008-2009 e remplaçat per lo kinza. Marcava un avantatge menor quand un combatent capitava de faire tombar son advèrsari au sòu sensa contacte deis espatlats ambé lo sòu.
- yuko (braç parat subre lo costat en dessota de l'orizontala, dets parats) que marca un avantatge mejan per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu o sancion.
- waza-ari (braç parat subre lo costat en dessús de l'orizontala, dets parats) que marca un avantatge important per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu o sancion.
- ippon (braç parat en dessús de la tèsta, dets parats) que marca la victòria d'un combatent per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu, cumul deis avantatges donats per la realizacion de waza-ari o sancion. Es la fin dau combat.
- osae-komi que marca lo començament d'una fasa d'immobilizacion.
- toketa que marca la fin d'una fasa d'immobilizacion.
- lei tèrmes regardant lei sancions :
- shido qu'es lo premier avertiment sensa consequéncia.
- chui qu'es lo segond avertiment. Dona un yuko a l'advèrsari.
- keikoku qu'es lo tresen avertiment avans la pèrda dau combat.
- hansoku-make qu'es lo quatren avertiment après lo keikoku o un avertiment dirèct per una fauta grèva (utilizacion d'una presa defenduda...). Entraïna la fin dau combat.
Debanament d'un combat[modificar | modificar la font]
Zona de combat[modificar | modificar la font]
Lo terren de judo es dich tatami. Tèn una superficia minimala de 14 x 14 mètres e lo combat se debana dins una zona de 8 x 8 o 10 x 10 mètres situada au centre dau tatami. La zona exteriora permet d'assegurar la seguritat dei combatents durant l'execucion de certanei tecnicas. Per èstre validada, una tecnica dèu èstre acomençada dins la zona de combat.
Rituaus d'intrada e de sortida de la zona de combat[modificar | modificar la font]
Avans d'intrar e de sortir de la zona de combat, existís una tièra de rituaus obligatòris. Ansin, avans lo combat, lei dos combatents intran subre lo tatami e se saludan. Puei, saludan un premier còp lo tapís en montant dessús. Puei, rintran en passant darrier leis jutges per anar se posicionar au centre dau tapís, fàcia a fàcia au bòrd de la zona de combat e esperar lo sinhau de l'arbitre. Saludan alora un premier còp la zona de combat (aqueu salut es plus obligatòri en competicion dempuei 2004) e se posicionan a distància de combat. Se saludan mutualament e fan un pas d'avans ambé la camba senèstra e esperan alora lo sinhau de l'arbitre per acomençar lo combat.
A la fin dau combat, la sortida es realizada ambé de rituaus indentics se debanant dins l'òrdre invèrs de l'intrada. Lei dos combatents se saludan, pòdon saludar l'arbitre e se tocar la man. Reculan en defòra de la zona de combat e saludan lo tapís pendent la sortida.
Duracion e gasanh dau combat[modificar | modificar la font]
Per lei campionats dau monde e lei Jòcs Olimpics, la duracion oficiala d'un combat es de cinc minutas seguit, s'es necessari, d'una prolongacion de tres minutas. Lo gasanh dau combat es donat au combatent que marca l'avantatge pus important. Per exemple, l'obtencion d'un waza-ari solet permet d'averar lo combat còntra un advèrsari tenent dos yuko. L'obtencion d'un ippon permet d'averar dirèctament lo combat.
Pendent la prolongacion, la regla de la « mòrt subita » s'aplica e lo gasanh de la partida es effectiva tre l'obtencion d'un avantatge. Enfin, se la prolongacion a pas permés de despartajar lei combatents, lo venceire es designat per un vòte dei tres arbitres.
Grades e cenchas[modificar | modificar la font]
Lei combatents de judo son devesits entre unei gradas marcant per de centuras de color diferentas. Permetòn d'avalorar son nivèu tecnic, son eficacitat au combat, son ancianetat e sei qualitats moralas. Lei premiers gradas son marcats per una color diferenta de cencha e son dichs kyu. Dins l'òrdre creissent, lei colors de cencha son lo blanc (9en kyu), lo blanc-jaune (8en kyu), lo jaune (7en kyu), lo jaune-arange (6en kyu), l'arange (5en kyu), l'arange-verd (4en kyu}, lo verd (3en kyu), lo blau (2en kyu) e lo marron (1en kyu). En dessús dei kyu, lei grandes son dichs dan e son representats per una cencha negra per lei cinc premiers, per una cencha roja per lei 6en, 7en e 8en dan e per una cencha roja-blanca per lei 9en e 10en dan. Enfin, existís una cencha dicha blanca larga per lo 12en dan atribuida solament au fondator dau judo Jigoro Kano après sa mòrt.
En França, lei kyu son atribuits dins lei clubs per un professor de judo diplomat d'Estat. Certanei clubs an creat de grades suplementaris entre lei cenchas coma la cencha violeta donat a un judoka jutjat tròp jove per venir cencha blava. Lei grades superiors pòdon s'obtenir en competicion o durant un examen dirigit per una jurada regionala o nacionala oficiala.
Competicions majoras[modificar | modificar la font]
Lei competicions majoras de judo son lei Jòcs Olimpics d'Estiu, lei Campionats Mondiaus, continentaus e nacionaus e lei Tornegs dau Grand Chelèm. Lei combatents i son devesits en categorias definidas per lor pes.


text:
-454
Aquesta pagina concernís l'an -454 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Pèrda d'una flòta mandada sostenir la revòuta d'Egipte còntra l'Empèri Aquemenida. Aquò entraïnèt un afebliment provisòri de la poissança atenenca. Inquiet d'una revòuta possibla dei ciutats de la Liga de Delos, Pericles ordonèt lo transferiment dau tesaur de la Liga de l'illa de Delos a l'Acropòli. A partir dau decenni seguent, aqueu tesaur foguèt utilizat per finançar lo programa de bastida de Pericles.
Esparta[modificar | modificar la font]
Reglament quasi definitiu de la revòuta deis Ilotes acomençada en 464 avC. Lei subrevivents foguèron autorizats de se retirar mai una guerilha — fòrça limitada — demorèt en plaça còntra leis Espartencs durant d'annadas.
Republica Romana[modificar | modificar la font]
En fàcia dau blocatge deis institucions e dei perilhs entraïnats per la crisi de la Lex Terentilia, lei tribuns de la plèba e lo patriciat capitèron de trobar una compromes. En cambi de l'abandon de la lèi, una comission de dètz magistrats foguèt creada per redigir una lèi escricha regardant totei lei Romans.


text:
Teofil d'Antiòquia
Teofil foguèt, al sègle II, patriarca (evesque) d'Antiòquia segon Eusèbi.
Nos es conegut per qualques notícias ancianas e pel sol de sos tractats – una apologia – qu'es arribat fins a nosautres: los Tres libres a Autolycus.
Sembla d'èsser originari d'Assiria[1] en Mesopotamia, coma Tacian, mas sa lenga e tot son rèireplan son grècs. D'origina pagana, venguèt crestian après legir « los escriches sacrats dels sants profètas »[2]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A Autolycus II. 24
- ↑ A Autolycus II. 14. S'agís probablament de l'Ancian Testament mas benlèu tanben de l'Apocalipsi


text:
Samoëns
Samoëns en arpitan (Samoëns en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- De la XIVen a la XIXen sègle, los tailleurs de pèiras de Samoëns #solcar l'Euròpa. Entre los sieus bastiments : los otèls de vila d'Anecí e de Bonneville, la glèisa paroissiale de Ferney-Voltaire, la vila de Carouge, divèrses fòrts de Vauban, los canaux bastís jos Napoleon, lo Senat de Savoie a Chambéry, e meteis de las bastissas en Louisiane. Qualques #venir architectes e lo un d'eles i aguèt elegit cònsol de Ferney-Voltaire. Segon la tradicion, la confrérie de las tailleurs de pèira de la vallée, las « frahans », seriá fòrça mai anciana e remontariá a l'epòca dels emperaires romains, ont quatre de dintratz eles, crestians, #èsser martyrisés per i aver refusèsse de édifier una estatua consagrada al culte de l'emperaire[1],[2].
- Du XIVen au XIXen siècle, les tailleurs de pierres de Samoëns sillonnèrent l'Europe. Parmi leurs constructions : les hôtels de ville d'Annecy et de Bonneville, l'église paroissiale de Ferney-Voltaire, la cité de Carouge, plusieurs forts de Vauban, les canaux bâtis sous Napoléon, le Sénat de Savoie à Chambéry, et même des édifices en Louisiane. Certains devinrent architectes et l'un d'eux fut élu maire de Ferney-Voltaire. Selon la tradition, la confrérie des tailleurs de pierre de la vallée, les « frahans », serait beaucoup plus ancienne et remonterait à l'époque des empereurs romains, où quatre d'entre eux, chrétiens, furent martyrisés pour avoir refusés d'édifier une statue vouée au culte de l'empereur[3],[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Mickaël Meynet, Los Frahans, 2008
- ↑ Mickaël Meynet, #Cent ans a la Jaÿsinia, 2006
- ↑ Mickaël Meynet, Les Frahans, 2008
- ↑ Mickaël Meynet, Cent ans à la Jaÿsinia, 2006


text:
Index Translationum
L'Index Translationum es un indèx gerit per l'UNESCO que comptabiliza las traduccions accessiblas segon divèrses critèris (autor, editor, país, lengua, etc.).
Durant fòrça temps, los libres foguèron revirats segon lo vejaire de diferents editors e libraris, sens que cap d'enregistrament centralizat de las traduccions s'efectuèsse. Las bibliotècas dels estats se trachavan, en general, de far un inventari dels libres traduches dins sa lenga. Long del temps una gestion centralizada e un enregistrament sistematic de las reviradas son apareguts coma necites e foguèt alara demandat l'Index Tranlationum a la Societat de las Nacions e aital foguèt creat en 1932. En 1946, l'UNESCO recuperèt aquel prètzfach e plan mai tard, en 1979, lo sistèma coneguèt una informatizacion, çò que permetèt de generar una vertadièra basa de donadas cumulativa que contunhava de créisser. Cada an, las bibliotècas nacionalas de cada estat mandan als trabalhadors de l'Index Translationum la lista de las òbras que son estat revirats dins son airal durant l'annada. Puèi l'Index Translationum es actualizat amb aquelas novèlas donadas.
Aqueste repertòri central se fa plan util tre que se vòl conéisser l'existéncia de las traduccions actualas e evitar un trabalh de revirada que seriá inutil. A l'encòp servís per avalorar los escambis culturels entre lengas e estats. E finalament es tanben una font per poder determinar la popularitat d'un autor. Pr'aquò l'Index Translationum determina pas se l'escrivan se ven fòrça o pas.
En novembre de 2011, los 10 autors mai traduches dins lo mond entièr amb mai de 2.500 traduccions cadun èran en òrdre descreissent:
- Agatha Christie
- Jules Verne
- William Shakespeare
- Enid Blyton
- Lenin
- Barbara Cartland
- Danielle Steel
- Hans Christian Andersen
- Stephen King
- Jacob Grimm


text:
Ouhans
Ouhans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A Ouhans se tròba la font de la Loga (ne fa una résurgence del Doubs). Cela a #èsser descobèrt per edart en 1901 quand, @frapper per la foudre, las fabricas Pernod de Pontarlier #èsser incendiades e lor calguèsse buidar las siás cuves de alcool en lo Doubs. Qualques jorns mai tard, se se percepcion que los peisses de la font de la Loga nadavan en la absinthe.
À Ouhans se trouve la source de la Loue (en fait une résurgence du Doubs). Cela a été découvert par hasard en 1901 quand, frappées par la foudre, les usines Pernod de Pontarlier furent incendiées et durent vider leurs cuves d'alcool dans le Doubs. Quelques jours plus tard, on s'aperçu que les poissons de la source de la Loue nageaient dans l'absinthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ouhans Es lo berceau de la familha Perrenot de Granvelle. Del ferrièr Nicolas De Ouhans son issus :
- Nicolas Sègle I, Senhor de Granvelle, Ministre d'estat de Charles Quint (Ornans 1486 - Augsborg 1550)
- Antoine, Cardinala, Garda dels Sagèths de Charles Quint e Philippe II (Besançon 1517 - Madrid 1586)
Ouhans est le berceau de la famille Perrenot de Granvelle. Du forgeron Nicolas D'Ouhans sont issus :
- Nicolas Sègle I, Seigneur de Granvelle, Ministre d'état de Charles Quint (Ornans 1486 - Augsburg 1550)
- Antoine, Cardinal, Garde des Sceaux de Charles Quint et Philippe II (Besançon 1517 - Madrid 1586)


text:
Revòuta dei Boxers
La Revòuta dei Boxers se debanèt en China de novembre de 1899 a setembre de 1901. Foguèt un movement d'insurreccion qu'èra inicialament opausat a la dinastia manchó, a la politica de reformas dau govèrn e la preséncia estrangiera sus lo territòri. A partir dau començament de l'annada 1900, lo govèrn de Cixi assaièt d'utilizar lo movement unicament còntra la preséncia occidentala. D'Europèus e de Chinés crestians foguèron massacrats per la foga durant tot aqueu periòde, subretot après lo començament dei combats. En junh, lei missions diplomaticas europèas installadas dins la capitala foguèron enceucladas per lei tropas regularas chinesas e lei membres dau movement dei Boxers. Lo 21 de junh de 1900, lei Occidentaus formèron una aliança granda dicha deis Uech Nacions e decidiguèron la guèrra. Lo 4 d'aost, acomencèron una ofensiva en direccion de la capitala. Maugrat una resisténcia chinesa acarnada a Peitsang (5 d'aost), Yang Tsun (6 d'aost) e a Tongzhou (12 d'aost), Pequin es atacada e conquista lo 14 d'aost. Lo govèrn chinés deguèt ajudar leis Europèus dins la repression de la revòuta que s'acabèt solament en setembre de 1901.


text:
Belo Horizonte
Belo Horizonte es la capitala de l'estat brasilièr de Minas Gerais. Sa region metropolitana, amb 4,97 milions d'abitants en 2006, es la tresena del país per la populacion. La ciutat es situada a 716 km de la capitala brasilièra, Brasília, 585 km de São Paulo, e 444 km de la vila de Rio de Janeiro. Es un important centre comercial, industrial e de servicis regional. Es tanben sèti de l'Universitat Federala de Minas Gerais (UFMG) e d'altras institucions d'ensenhament superior.
Foguèt la primièra capitala d'estat projectada de Brasil, projècte de l'engenhaire Araão Reis, inaugurat lo 12 de decembre de 1897.


text:
Brassy (Nièvre)
Brassy es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nièvre de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brassy Se situa en lo Morvan, près del lac del barrage de Chaumeçon. La municipalitat fa partida del Parc natural regional del Morvan. #Èsser desservie per una estacion de camin de fèrre a partir de Saulieu.
Brassy se situe dans le Morvan, près du lac du barrage de Chaumeçon. La commune fait partie du Parc naturel régional du Morvan. Elle fut desservie par une gare de chemin de fer à partir de Saulieu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana Braciacum gallo-romaine, la parròquia a conegut dempuèi 1052.
Henri De Clamecy i #fondar un monastèri bénédictin ligat al abbaye de La Caritat sus Loire.
Brassy #Èsser cap de-luòc de costat fins en 1800 e #èsser désenclavée al Sègle XIX per la creacion d'una rota en traversant çò Morvan a partir de Lormes, a l'iniciativa del deputat André Dupin, dicha Dupin Aîné, President de la Cambra dels Deputats jos la Monarchie de Julhet.
En junh 1944, lo castèl de la Chaume de las Val #èsser lo ponch d'adesion de l'estat màger del coronèl Jarry e del capitani Julien, cap dels celèbres maquis Julien, organ de Resisténcia en Morvan.
Ancienne Braciacum gallo-romaine, la paroisse est connue depuis 1052.
Henri de Clamecy y fonda un monastère bénédictin rattaché à l'abbaye de La Charité sur Loire.
Brassy fut capluòc de canton jusqu'en 1800 et fut désenclavée au Sègle XIX par la création d'une route traversant le Morvan à partir de Lormes, à l'initiative du député André Dupin, dit Dupin Aîné, Président de la Chambre des Députés sous la Monarchie de Juillet.
En juin 1944, le château de La Chaume des Vaux fut le point de ralliement de l'état major du colonel Jarry et du capitaine Julien, chef du célèbre maquis Julien, organe de Résistance en Morvan.


text:
Plesiosaure
Plesiosauria
Representacion artistica d'un plesiosaure.
Plesiosauria
Blainville, 1835
Superfamilhas de reng inferior
Los plesiosaures (Plesiosauria) son un òrdre de sauropsids (reptils) sauropterigis qu'apareguèron a de fins del periòde Triassic e durèron fins a l'escandiment K-T a la fin del Cretacèu, en abitant en totas las mars. Sovent son identificats erròneament coma "dinosaures marins".
S'argumenta de còp que i a que los plesiosaures son pas atudats, e mai que aja pas cap d'evidéncia scientifica per aquesta cresença; mas sovent las observacions de plesiosaures vius foguèron en realitat de cadavres descompausats de làmia pelegrin o de simplas enganas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Coma grop, los plesiosaures èran los animals aquatics pus grands del sieu temps, e quitament los de talha mendre atenhián los 2 mètres (6,5 pès) de long. Atenguèron un talha màger que los cocodrils pus grands, e èran pus grands que los sieus successors, los mosasaures. Comparats amb los sieus predecessors, los ictiosaures, semblants als dalfins, que se sap qu'atenguèron 23 m de longor, e la làmia balena (18 m), lo cachalot (20 m), e sustot la balena blava (30 m) que poguèron aver de talhas similaras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo plesiosaure es un dels primièrs grands fossils identificats pels paleontòlogs, amassa amb lo Mosasaurus, e lo dinosaure Iguanodon. Lo primièr especimèn, correspondent al genre Plesiosaurus, foguèt trobat en 1821 per Mary Anning, dins los depauses d'Oxford Clay près de Lyme Regis, Anglatèrra. L'espècia foguèt descricha formalament e foguèt nomenada per Henry de la Beche e William Daniel Conybeare aqueste an. Lo nom que causiguèron significa "prèp del lausèrt", derivat del grèc plesios ("près de") e sauros ("lausèrt o reptil"). Lo taxon Plesiosauria foguèt nomenat per Henri Marie Ducrotay de Blainville en 1835.
La majoritat del material de plesiosaure descobèrt al sègle XIX èra dels meteisses depauses. Sir Richard Owen nomenèt gaireben cent nòvas espècias. Malgrat aquò, los plesiosaures son pas encara fòrça coneguts. La majoritat de las nòvas "espècias" se descriguèron en se basant sus d'òsses isolats, sens las caracteristicas de diagnostic sufisentas per los separar de quina que siá de las autras espècias que s'èran descrichas per abans. Fòrça d'aquestas espècias son estats invalidadas, mas lo trabalh fach dins aqueste sègle es estat insufisent per eliminar aqueste embolh taxonomic. Lo genre Plesiosaurus es particularament problematic. La majoritat de las nòvas espècias foguèt plaçada ailà, de tal biais que lo genre es una classa de taxon "reciclable".


text:
Dassault Mirage 2000
Lo Mirage 2000 es una aeronau militar desvolopat per la companhiá francesa Dassault Aviation a partir de la fin deis annadas 1970. Foguèt adoptat per l'armada francesa en 1984 e per uech autrei país.
A l'origina, èra un aeronau destinat a l'intercepcion e a la superiotat aeriana. Pasmens, dempuei sa creacion, divèrsei versions son estadas aparegudas per lei besonhs de l'armada francesa o per l'exportacion :
- Mirage 2000B : version biplaça d'entraïnament.
- Mirage 2000C : version utilizada per la defensa aeriana.
- Mirage 2000-5 : version destinada a la defensa aeriana e inicialament prevista per l'exportacion. La caracteristica principala es la renovacion dei sistèmas electronics. Finalament, l'armada francesa a tanben modernizada certanei Mirage 2000C en Mirage 2000-5.
- Mirage 2000N : version especializada dins leis atacas nucleras.
- Mirage 2000D : version utilizada per l'assaut convencionau.
- Mirage 2000E : version destinada a l'exportacion ambé divèrsei modificacions possiblas segon la practica.


text:
1808
Aquesta pagina concernís l'an 1808 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Reversament de Mustafa IV per Mahmud II. Mustafa Beiraktar — autor principau dau còp d'estat còntra Mustafa IV — venguèt vizir. Lei dos òmes decidiguèron de contuniar la politica reformatritz de Selim III.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé la continuacion de la guèrra civila entre lei ras Gugsa, Zewde e Wolde Selassie. Dins lo corrent de l'annada, Gondar foguèt tornarmai atacada per lo senhor rebèl Asserat (que trabalhava per lei sieus interès).
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Continuacion de la guèrra menada per Osman dan Fodio còntra lei ciutats-estats haussàs que s'acabèt ambé la conquista de Gobir. Son sultan Sarkin Gobir Yunfa foguèt executat marcant la victòria definitiva de dan Fodio còntra lei sultans haussàs.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de genièr - Juan Crisóstomo Torrico, president de Peró (m. 1875)
- 25 de març - José de Espronceda, escrivan espanhòl (m. 1842)
- 10 d'abril - Auguste-Joseph Franchomme, pedagòg e compositor francés (m. 1884)
- 13 d'abril - Antonio Meucci, inventor italian (m. 1889)
- 20 d'abril - Napoleon III, president e emperaire francés (m. 1873)
- 18 de mai - Venancio Flores, president d'Uruguai (m. 1868)
- 13 de julhet - Patrice de Mac-Mahon, president de la Republica Francesa (m. 1893)
- 29 de decembre - Andrew Johnson, president dels Estats Units (m. 1875)


text:
Thoix
Thoix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural de la Soma, situat en limit del departament de l'Oise.
Lo Riu dels Parquets, afluent del ruisseau dels Évoissons, #que se tira en la Selle, pren la siá font a Thoix e alimenti las douves del castèl.
Village rural de la Somme, situé en limite du département de l'Oise.
La Rivière des Parquets, affluent du ruisseau des Évoissons, qui se jette dans la Selle, prend sa source à Thoix et alimente les douves du château.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion i aguèt lo títol de Marquisat.
Guillaume Gouffier de Bonnivet, conegut jol nom de amiral de Bonnivet (1488-1525), favorit de [[François Ier de França|François Sègle I]], #èsser senhor de Thoix. .
La seigneurie eut le titre de Marquisat.
Guillaume Gouffier de Bonnivet, connu sous le nom d'amiral de Bonnivet (1488-1525), favori de [[François Ier de France|François Sègle I]], fut seigneur de Thoix. .


text:
Auvilliers
Auvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la Dintre-Bray-e-Picardie situada en lo costat de Neufchâtel-en-Bray.
Commune de l'Entre-Bray-et-Picardie située dans le canton de Neufchâtel-en-Bray.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Epòca anciana : preséncia romaine testificada per la descobèrta de briques e poteries romaines a Modèl:La s- a Auvilliers e de tuiles a rebords sus la Còsta dicha del Mont-a-Caillot #que bassa de Auvilliers a Mortemer.
Epòca incerta : tumulus o motte féodale testificat a Modèl:La s-. La preséncia d'una léproserie a citat en cèrtas labors istoricas.
Époque antique : présence romaine attestée par la découverte de briques et poteries romaines au Modèl:S- à Auvilliers et de tuiles à rebords sur la Côte dite du Mont-à-Caillot qui descend d'Auvilliers à Mortemer.
Époque incertaine : tumulus ou motte féodale attesté au Modèl:S-. La présence d'une léproserie est citée dans certains ouvrages historiques.


text:
Erupcion freatica
Leis erupcions freaticas son un tipe d'erupcion volcanica. Son caracterizadas per l'expulsion d'una quantitat importanta d'aiga sota la forma d'explosions que van formar un plumacho volcanica magerament compausat de vapor d'aiga. L'origina de l'aiga es generalament un jaç freatic, un lac o un glacièr. Quand l'aiga es totalament consumada, l'eruption pòu evolucionar vèrs un tipe magmatic classic. L'erupcion de La Sofrièra de 1976 es un exemple d'erupcion freatica.
Lei riscs per lei populacions umanas son generalament limitats car lei consequéncias de l'explosion son concentrats sus lei flancs dau volcan. Pasmens, una erupcion freatica es generalament lo signe d'una remontada de magma que pòu per la seguida entraïnar una erupcion pus importanta coma au Mont St-Helens en 1980.


text:
Croix-Fonsomme
Croix-Fonsomme es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Abans lo 22 de març de 2011 s'apelava Croix-Fonsommes.[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Decrèt 2011-311 deu 22 de març de 2011, au jornau oficiau francés.


text:
Paire nòstre
Lo paire nòstre o pater (pater noster en latin) es una pregària crestiana. N'existís mai d'una version occitana.
Somari
Version catara en occitan ancian[modificar | modificar la font]
Tracha de l'evangèli de Matieu e accentuada segon las nòrmas modèrnas exceptat per las O que sempre sonan [o][1]:
- Le nostre Paire que es els cèls
- sanctificatz sia lo teus nom
- avenga lo teus regnes
- e sia faita la tua voluntatz sicò el cèl et e la tèrra.
- E dona nos a nos oi (uòi?) le nostre pan qui es sobre tota causa.
- E perdona a nos les nostres deutes,
- aissí co nos perdonam als nostres deutors.
- E no nos amenes en temptacion
- Mas deliura-nos de mal.
Version de la conferéncia episcopala[modificar | modificar la font]
Aprèp doas annadas de trabalh intensiu, la traduccion occitana de «l'ordo missae» foguèt imprimida pel primièr còp en 1975, jos lo sagèl dels avesques d'Occitània, que, d'acòrdi amb la Conferéncia episcopala francesa (que sol a una existéncia canonica) publiquèron una ordenança:
'Dins la liturgia de la messa en lenga occitana, o lenga d'òc, serà obligatòri d'emplegar lo present tèxte titolat 'Messa en lenga d'òc. D'ara endavant es lo sol autorizat per I'usatge liturgic. Totas las permissions acordadas fins ara son suprimidas. (art.4)':
- Paire nòstre que ès dins lo cèl, que ton nom se santifique, que ton renhe nos avenga, que ta volontat se faga dins la tèrra coma al cèl. Dona-nos uèi nòstre pan de cada jorn, perdona-nos nòstres deutes coma nosaltres perdonam a nòstres debitors e fai que tombem pas dins la temptacion mas deliura-nos del mal.
Versions gasconas[modificar | modificar la font]
Version aranesa oficiala dins las glèisas de la Val d'Aran :
- Paire Nòstre qu'ei ath cèl,
- qu'eth tièu nòm sia sanctificat;
- qu'eth tièu regne venga.
- qu'era tia volontat sia hèita ara tèrra coma ath cèl.
- Dòna-nos agüèi eth nòstre pan de cada dia,
- e perdona-nos es nòstres ofènses
- coma nosati perdonam es d'aqueths que nos an ofensats
- e no nos deishes pas caure en temptacion;
- mai deliura-nos deth malin.
- Atal sia.
Version de Miquèu Grosclaude :
- Pair noste qui ès dens lo cèu,
- que ton nom se santifique,
- que ton renhe nos avenga,
- que ta volentat se hasca
- sus la tèrra coma dens lo cèu.
- Dona-nos uei noste pan de cada jorn,
- perdona-nos nostes deutes
- coma nosauts perdonam
- aus nostes debitors
- e hè que tombem pas dens la temptacion
- mès deliura-nos deu mau.
- Amèn.
Versions lengadocianas[modificar | modificar la font]
La version oficiala qu'es dins lo Missal occitan de 1979[2] es aquela :
- Paire nòstre que siès dins lo cèl,
- que ton nom se santifique,
- que ton renhe nos avenga,
- que ta volontat se faga
- sus la tèrra coma dins lo cèl.
- Dona/dòna-nos nòstre pan de cada jorn,
- perdona-nos nòstres deutes
- coma nosautres perdonam als nòstres debitors
- e fai que tombèm pas dins la temptacion
- mas deliura-nos del mal. Atal sia.
La traduccion de Cantalausa[3] es mai poetica :
- Paire del cèl, paire nòstre
- Santificat lo teu nom
- Fai avançar ton reialme
- Ta volontat sus la tèrra, coma se fa dins lo cèl
- Lo tròç de pan del besonh balha-lo-nos cada jorn
- Perdona-nos a nosautres
- Coma perdonam atanben a los que nos faguèron quicòm
- Desliura-nos de l'espròva
- Desliura-nos de tot mal.
La traduccion de Frederic Gervais, montpelhierenc nascut en 1755 e mòrt en 1822:
- Nòstre paire que sètz amont
- santificat siá vòstre nom
- fasetz que vòstre règne avengue
- vòstra volontat se mantegue
- sus la tèrra coma amondaut.
- Fasetz que cadun a l'ostau
- agem uòi coma d'ordinari
- lo pan que nos es necessari.
- Perdonatz-nos nòstres pecats
- coma a quau nos a ofensats
- nosautres perdonam l'ofensa
- e fasetz qu'en vòstra presença
- seguem plus temptats coma sèm
- mès gardatz-nos dau Diable.
- Amèn.
Version provençala[modificar | modificar la font]
Paire nòstre que siás dins lo cèu
Que ton nom se santifique
Que ton regne nos avèngue
Que ta volontat se fague sus la tèrra coma dins lo cèu
Dona-nos uei nòstre pan de cada jorn
Perdona-nos nòstrei deutes
Coma nosautres perdonam a nòstrei debitors
E fai que tombem pas dins la temptacion, mai deliura-nos dau mau.
Que son tieus: lo Regne, lo Poder e la Glòria, ara e per l'eternitat. Amen.
Version lemosina[modificar | modificar la font]
Version extracha dau libre La Lison dau Peirat de Monica Sarrasin.
Nòstre pair que setz dins los ciaus
Que vòstre nom sia regraciat
Que vòstre volontat sia facha
Sus la terra coma dins los ciaus
Balhatz-nos aüei nòstre pan jornadier
Perdonatz-nos nòstres pechats
Eschivatz-nos, si'us platz, las temptacions
E gardatz-nos dau mau
Entau sia.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://jean.duvernoy.free.fr/text/pdf/cledat_matei.pdf
- ↑ Missal occitan, amb un prefaci del cardinal Guyot, Institut d'Estudis Occitans, Tolosa, 1979
- ↑ CANTALAUSA, La bona novèla. Los quatre evangèlis revirats del grèc
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sobre el parenostre (Simone Weil) (tradusit al catalan)


text:
Arquitectura
L'arquitectura, tèrme eissit del latin architectura, mot trach del grèc apxιtektwv (« perrièr en cap») de apxι (« cap-mèstre ») e tektwv («bastidor », « fustièr») designa una disciplina qu'associa art e sciéncia de bastir de bastiments terrèstres o navals, e d'estructuras.
Es un mestièr multidisciplinari que pòt pas far sens la filosofia, la sociopsicologia, lo drech o la politica car l'arquitècte es mai que mai lo conceptor de nòstre biais de viure e impausa sas causidas als usancièrs de las seunas construccions. Aquela disciplina se tracha de la construccion d'espacis (que siá de vilas, de bastiments, d'interiors, de païsatges, de mòbles, d'espacis virtuals...). D'un autre costat, designa tanben l'estudi e la classificacion de las construccions, que lor concepcion siá estada pensada o pas. La practica d'aqueste mestièr es codificada pels òrdres d'arquitèctes. Dins la màger part dels païses industrializats, lo títol d'arquitècte es limitat sonca als membres d'aqueles òrdres.
Per extension, lo tèrme d'arquitectura es tanben utilizat per designar la concepcion o l'acte de concepcion dels sistèmas complèxes, per exemple l'arquitectura logiciala e l'arquitectura informatica. Dins aquel cas se fa referéncia a l'estructura generala del sistèma.
Qualques arquitèctes modèrnes[modificar | modificar la font]
- Frank Lloyd Wright
- Le Corbusier
- Josep Lluís Sert
- Walter Gropius
- Alvar Aalto
- Carlos Raúl Villanueva
- Lúcio Costa
- Oscar Niemeyer
- Ieoh Ming Pei


text:
Ais de Provença
Ais de Provença, o pus brèu Ais (Aix-en-Provence en francés)[1], es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala de l'ancian comtat de Provença. Es lo centre dau parçan dau País d'Ais e de la comunautat d'aglomeracion dau País d'Ais. Segond la definicion INSEE, Ais compausa amb Marselha la promiera aglomeracion d'Occitània e la segonda de França. Se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais a recebut per escais L'Atenas dau Miegjorn (TDF) perque es un grand centre d'activitats intellectualas e culturalas en Occitània.
Ais se pronóncia [ˈajs, ˈzaj]. Per dire a Ais [aˈajs], se ditz correntament as Ais [aˈzaj][2].
Lo gentilici es sextian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Ensenhament superior
- 7 Monuments e luecs toristics
- 8 Imatges
- 9 Luòcs e monuments
- 10 Personalitats ligadas amb la comuna
- 11 Véser tanben
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Ais es situat a 15 km a l'oèst dau Mont Venturi e a 30 km au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.
La comuna, una dei pus vastas d'Occitània (e de França), englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ais de Provença es la capitala istorica de Provença.
Au sègle IV avC., la Bassa Provença foguèt ocupada per la tribú celtoligura dei Salis o Saluvis. La capitala foguèt l'opidum d'Entremont, situat au nòrd d'Ais. En 123 avC., après la crida a l'ajuda dei grècs de Massàlia (Marselha), lo cònsol Sèxtius prenguèt e destruguèt aquela vila-opidum, puèi assetgèt, decòsta deis aiganaissents termalas, un camp apelat Aquae Sextiae («leis aigas de Sèxtius») a fin d'assegurar la seguretat dei transpòrts comerciaus entre Roma e la ciutat focèa de Massàlia.
En 102 avC., pendent la batalha d’Aquae Sextiae, Màrius arrestèt e vencèt lei Teutons e leis Ambrons, au pè dau Mont Venturi.
A l'Edat Mejana, lei còmtes de Provença s'aisèron as Ais au sègle XII. Au sègle XV, sota lo règne de Rainier d'Anjau, sonat lo "Rei Rainier", còmte de Provença e rei de Sicília, la vila prenguèt son enauratge. Rainier transformèt la vila en un centre culturau e universitari important (1409).
En 1481, Provença foguèt annexada juridicament au reiaume de França e Ais venguèt ansin una capitala regionala de segonda categoria, subordenada au prestigi de París. En 1501, Loís XII establiguèt lo Parlament de Provença que demorèt fins a la Revolucion Francesa.
Ais es ben segur la vila que veguèt nàisser e morir Pau Cesana (1839-1906). Es au collègi Borbon d'Ais que nasquèt la granda amistat entre Pau Cesana e Émile Zola.
L'11 de junh 1909, de vilatges au nòrd d'Ais son picats per un tèrratrem de magnitud avalorada a 6,2 sus l'escala de Richter que provòca la mòrt de 46 personas e de degalhs nombrós.
Ais es uei una vila que mescla passat istoric e avenidor tecnologic amb lo pregit ITER a Cadaracha (comunitat dau País d'Ais), la gara d'Ais-TGV, lei tecnopòles de l'Arbois e de Rosset, leis universitats e escòlas...
Ais a festat dinhament lo centenari de la mòrt de Cesana amb en particular l'exposicion internacionala au Musèu Granet : "Cézanne en Provence" dau 9 de junh au 17 de setembre de 2006 que assemblava près de 120 òbras dau mèstre sus lo tèma de sa "Provença".
Visitant lo centre de la vila, podretz caminar "sus lei pas de Zola" : l'escrivan s'es inspirat d'Ais per descriure la celèbra vila de Plassans dins lei Rougon-Macquart.
Administracion[modificar | modificar la font]
Cònsols d'Ais de Provença[modificar | modificar la font]
La consolessa actuala d'Ais de Provença es Marisa Joissains-Masini, despuei lo 18 de març de 2001.
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Ais de Provença es devesit en tres cantons :
Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.
Ensenhament superior[modificar | modificar la font]
- Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
- Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
- Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
- ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
- Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
- Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers
Monuments e luecs toristics[modificar | modificar la font]
Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, en fònts e en glèisas.
Luecs e bastiments publics[modificar | modificar la font]
- la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
- la Plaça d'Aubertàs
- lo cors Mirabèu
- lo Pònt de Sant Ponç
- lo Pònt dei Tres Sautets
- l'Opidum d'Entremont
- lo Mausolèu de Jòsep Sec
- lei Tèrmas Sextius
- lei nombrosei fònts coma:
- la fònt de la Rotonda
- la fònt dei Quatre Daufins
- la fònt dei Tanaires
- la fònt dau Rei Rainier
- la fònt d'Aiga Cauda
- la fònt dei Nòu Canons
- lei ostaus particulars nombrós coma:
- lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
- l'ostau d'Estève de Sant Joan
- l'ostau de Fonscolombe
- l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
- l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança
Bastiments religiós[modificar | modificar la font]
- la Catedrala de Sant Sauvaire
- la Glèisa de Sant Joan de Malta
- la glèisa de Nòstra Dòna de la Seds
- la glèisa dau Sant Esperit
- la glèisa de la Magdalena
- lo Palais de l'Archevescat
Bastiments culturaus[modificar | modificar la font]
- lo Musèu Granet
- lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
- lo Musèu dei Tapissariás
- lo Museum d'Istòria Naturala
- lo Musèu d'Arbaud
- l'Ostau de Provença
- l'Institut d'Estudis Politics
- la Fondacion Vasarely
- la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas)
- lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
- lo Grand Teatre de Provença
Imatges[modificar | modificar la font]
Lei carrieras[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
Lo cors Mirabèu
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Edificis[modificar | modificar la font]
-
Fondation Vasarely, Aix-en-Provence (2006-10-14).jpg
Fondacion Vasarely
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ais de Prouvènço en nòrma mistralenca, Aics en occitan medievau.
- ↑ Vejatz tanben Aups e Albi.


text:
Arthur Rimbaud
Jean Nicolas Arthur Rimbaud (Charleville-Mézières, lo 20 d'octòbre de 1854 - Marselha, lo 10 de novembre de 1891) foguèt un poèta francés.
Somari
- 1 Biografia
- 2 L'òbra
- 3 Los caps d'òbra
- 4 Òbras
- 5 Bibliografia generala
- 6 Discografia
- 7 Filmografia e documents audiovisuals
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Vida a Charleville-Mézières[modificar | modificar la font]
Nasquèt d'una familha de la classa mejana rurala de Charleville-Mézières, Ardenas. A l'edat de quinze ans, aviá recebut fòrça prèmis e aviá compausat de vèrses originals de granda qualitat e de dialògs en latin.
Cap a la poesia amb Verlaine[modificar | modificar la font]
En 1870, son mèstre, Georges Izambard, venguèt son primièr mentòr literari, e sos vèrses en francés aqueriguèron rapidament una qualitat superiora. Fugiá sovent e fòrça possiblament, en una d'aquelas fugidas, participèt brèvament a la Comuna de París, en 1871, çò que li inspirarà lo poèma L'Orgie parisienne o Paris se repeuple (L'Orgia parisenca o París se repòbla).
Foguèt probablament victima d'una ataca sexuala de la part de soldats bandats. Son poèma Le Cœur supplicié (Lo còr supliciat) o suggerís. Alara venguèt anarquista e comencèt de beure. Tornèt a París a la fin de setembre de 1871 davant l'invitacion de l'eminent parnassian Paul Verlaine (prigondament impressionat per la lectura de l'òbra mèstra de Rimbaud: Le bateau ivre - Lo batèl èbri).
Rimbaud visquèt pauc temps aprèp dins l'ostal de Verlaine. Aquel poèta, d'orientacion bisexuala, s'enamorèt rapidament d'aquel naut adolescent, d'uèlhs blaus e de pèl bruna e menant vida dissolguda, bandats amb aussent e ashish. Escandalizèron aital l'elèit literari parisenc, indignat particularament pel comportament de Rimbaud, l'arquetipic enfant terrible. Al cors d'aquel periòde, contunhèt d'escriure los sos vèrses modèrnes visionaris, en superant son mèstre, Charles Baudelaire.
La relacion omosexuala turbulenta entre Rimbaud e Verlaine los condusiguèt a Londres en 1872, en abandonant Verlaine, son esposa e son filh.
En julhet de 1873, aprèp una brega particularament violenta a la gara de Brussèlas, Verlaine tirèt sus Rimbaud. Verlaine foguèt arrestat e somés a un umiliant examen medicolegal. Lo jutge foguèt implacable e malgrat que Rimbaud retirèsse la denóncia, Verlaine foguèt condemnat a dos ans de preson.
Rimbaud tornèt a Charleville e acabèt Une saison en enfer (Una sason en infèrn), amplament considerada coma una de las òbras pionièras del simbolisme
En 1874 tornèt a Londres amb lo poèta Germain Nouveau amb lo qual fa una ruptura amb Illuminations (Illuminacions), en i comprenent los primièrs dos poèmas en rima liure en francés... (cal pas oblidar pr'aquò que los trobadors occitans s'èran agut inventat lo vèrs liure o estramp mai de cinc sègles abans...).
Rimbaud e Verlaine se retrobèron per lo darrièr còp en 1875, en Alemanha, quand Verlaine recuperèt la libertat après sa falsa conversion al catolicisme. Alavetz Rimbaud aviá abandonat l'escritura e aviá optat per una vida establa de trabalh, alassat de la salvatja existéncia anteriora.
Vida d'aventurièr[modificar | modificar la font]
Contunhèt de viatjar extensament per Euròpa, sovent a pè. A l'estiu de 1876 s'enrotlèt coma soldat dins l'armada neerlandesa per viatjar gratuitament a l'illa de Java, (Indonesia), ont desertèt rapidament, e tornèt posteriorament en França en batèl. Viatgèt a Chipre e, en 1880, s'establiguèt fin finala a Aden (Iemèn), coma trabalhador de cèrta importància a l'Agéncia Bardey. Aguèt ailà divèrsas amants nadivas e pendent un temps visquèt amb una abisínia.
En 1884 daissèt aquel trabalh e se convertiguèt en mercand per son compte pròpri a Harar, dins l'actuala Etiopia. I faguèt una pichona fortuna coma traficant d'armas fins a que desvolopèt una sinoviti al genolh drech que degenerèt en carcinòma, çò que lo forcèt de tornar en França lo 9 de mai de 1891, ont de paucs après jorns li calguèt amputar la camba. Moriguèt fin finala a Marselha, lo 10 de novembre, a l'edat de 37 ans.
L'òbra[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Los caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Una sason en infèrn (1873)[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Illuminacions (1872-1875)[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Òbras[modificar | modificar la font]
-
- Une saison en enfer(1873)... Una sason en infèrn
- Illuminations (1872-1875, publicats en 1886)... Illuminacions
- Reliquaire, poesias (1891)... Reliquari
- Poésies complètes (1895)... Poesias complètas
- Lettres, Égypte, Arabie, Éthiopie (1899)... Letras, Egipte, Arabia, Etiopia
- Œuvres, vers et proses (1912)... Òbras, vèrses e pròsas
- Les Mains de Jeanne-Marie (1872)... Las Mans de Joana Maria
- Stupra (publicat en 1923 dins la revista surrealista Littérature, mas compausat fin 1871)... idem
- Un Cœur sous une soutane (1870)... Un Còr jos una sotana
- Sensation (1870)... Sensacion
- Le dormeur du val (1870)... Lo dormeire del val
- Lettres de la vie littéraire (1870-1874)... Letras de la vida literària
- Ma Bohème (1870)... Ma Boèmia
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
edicions originalas e compilacions[modificar | modificar la font]
a l'entorn del poèta[modificar | modificar la font]
a l'entorn de l'òme[modificar | modificar la font]
generalitats[modificar | modificar la font]
traduccions[modificar | modificar la font]
-
- Arthur Rimbaud: Òbra en Vèrs 1870 - 1872, presentada e traducha en lenga d'òc per J.F. David Delhomme, colleccion Flor Envèrsa... Institut d'estudis occitans I.E.O Edicion 1991
- Arthur Rimbaud: Une saison en enfer - Denboraldi bat infernuan, edicion, presentacion e traduccion en euscar d' en Mikel Lasa, Erein, Donostia - Sant Sebastian 1991
Discografia[modificar | modificar la font]
Filmografia e documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA ISBN-13: 9781468018011
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Naissença en 1854
- Decès en 1891
- Decès a Marselha
- Arthur Rimbaud
- Aventurièr francés
- Enfant prodigi
- Laureat del Concors general
- Naissença a Charleville-Mézières
- Omosexualitat dins la literatura
- Poèta francés del sègle XIX
- Escrivan francés del sègle XIX
- Escrivan francés de lenga latina


text:
Wikipèdia:Bòt
Los bòts (abreviacion de robòts) son d'agents automatics o semiautomatics qu'interagisson amb Wikipèdia coma o fa un utilizaire lambda mas per de prètzfaches repetitius e fastidioses per un uman.
Los bòts se pòdon utilizar per generar d'articles. D'autres se pòdon utilizar per editar o quitament destruire d'articles. Cèrts bòts son especializats dins la gestion dels ligams d'interlenga, la resolucion de las omonimias o encara las operacions sus las categorias.
De bòts plan concebuts pòdon aportar un benefici concret a Wikipedia. Çaquelà, perque lo sistèma es pas estat concebut per suportar de bòts, quitament un bon bòt pòt aver d'efièches segondaris indesirables.
- S'avètz besonh de l'ajuda d'un bòt (levat per las categorias), clicatz aicí...
- Se vòstra requèsta concernís de categorias, clicatz aicí
- Per demandar l'autorizacion d'utilizar un bòt sus Wikipèdia o per vos prononciar sus las demandas en cors, clicatz aicí
Somari
- 1 Beneficis e efièches segondaris dels bòts
- 2 Règlas d'utilizacion dels bòts
- 3 L'estatut de bòt
- 4 Lista dels bòts sus la Wikipèdia Occitana
- 5 Remarcas concernent lo bòt Pywikipedia
- 6 Requèstas
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
Beneficis e efièches segondaris dels bòts[modificar | modificar la font]
Beneficis que los bòts presentan
- Fornisson un bon modèl de donadas preformatadas pels contributors.
- Fornisson potencialament una ressorsa unica qu'es pas dirèctament accessibla sul web.
- Permeton de metre a jorn automaticament d'informacions coma una lista d'articles recents suls portals o d'efectuar de prètzfaches repetitius coma per exemple importar un grand nombre d'imatges.
Efièches segondaris inerents a l'utilizacion dels bòts dins lo sistèma actual
- Ajustar a Wikipedia de desenas de milions d'entradas que son pas prèp d'èsser modificadas per un Wikipedian.
- Aumenta artificialament l'activitat percebuda de Wikipedia.
- Pòt èsser percebuda coma d'usurpacion de las tòcas de Wikipèdia, d'una enciclopèdia a una gaseta per exemple.
- Dangièr d'abús per de « bòts vandals » o simplament de bòts errants. Un bòt incontrolable pòt potencialament causar una carga servidor importanta o quitament un atac DOS.
- Planhs a prepaus d'interferéncias amb las operacions normalas dels contributors (Lista de seguit per exemple).
Règlas d'utilizacion dels bòts[modificar | modificar la font]
Se destria dos tipes de bòts :
- lo bòt utilizat de biais temporari e a escala pichona. Aqueste tipe de bòt pòt èsser utilizat dirèctament jol compte de l'utilizaire. Se recomanda a l'utilizaire de far *fòrt* atencion. En cas de problèma (derapatge del bòt), lo compte d'utilizaire poirà èsser blocat per un sysop ;
- lo bòt a usatge frequent e escala granda. Çò que seguís concernís aqueste tipe de bòt.
Primièrament, un bòt deu èsser autorizat per que se pòsca utilizar.
Per suggerir un trabalh susceptible d'èsser complit per un bòt, sometètz vòstra requèsta e metètz un mot a la tavèrna se la requèsta es importanta.
Lo creator de bòt deu demostrar que :
- Lo bòt es util.
- Lo bòt es sens dangièr.
- Lo bòt satura pas lo servidor.
- Lo bòt es estat aprovat per qualqu'un.
Dins l'ideal, se deuriá totjorn verificar amb un sysop o un desvolopaire abans d'utilizar lo bòt. Cal que lo bòt siá pro lent per que las errors pòscan èsser detectadas rapidament e corregidas pels autres abans que cause de damatges.
Segondament, lo bòt deu tanben far sos cambiaments coma un utilizaire loggat que pòt èsser contactat en cas de problèma. Un bòt deu poder èsser arrestat a tot moment per un sysop quin que siá.
Se demanda de crear un compte d'utilizaire independent, e de far enregistrar aqueste compte d'utilizaire jos un estatut de bòt. Aquò pòt èsser fach pels m:stewards sus meta.
L'estatut de bòt[modificar | modificar la font]
Validacion d'un bòt novèl[modificar | modificar la font]
Se deu far una demanda sus la pagina Wikipèdia:Bòt/Estatut. Se la requèsta es acceptada, lo proprietari del bòt pòt demandar lo bòt flag sus meta.
Recomandacions[modificar | modificar la font]
Ajust del sufixe "bòt" a la fin del nom[modificar | modificar la font]
Per permetre als utilizaires de destriar melhor los robòts dels simples utilizaires, es desirable de causir un nom que s'acabe per la sillaba "bòt". Recipròcament, dins Ajuda:compte utilizaire, se demanda als simples utilizaires de defugir aquesta sillaba.
Aparicion dins los darrièrs cambiaments[modificar | modificar la font]
Amb l'estatut de bòt, las contribucions del bòt apareisseràn pas automaticament dins los Darrièrs cambiaments. Çaquelà, es possible de veire lors contribucions en activant l'opcion « afichar los robòts ».
De mai, se desconselha de levar las foncions de temporizacion dels bòts coma los sleep presents dins PyWikipedia. Quitament se los darrièrs cambiaments apareisson pas dins la lista abituala, es totjorn possible d'observar lo comportament dels bòts (via IRC) e los blocar en cas de modificacions en rafala. Una diminucion dels temps d'espèra se pòt envisatjar fins a un periòde rasonable (ie. cada 15 a 45 segondas). PyWikipedia per exemple prepausa un tal paramètre (vejatz minthrottle e maxthrottle dins config.py)
Acuèlh dels novèls venguts[modificar | modificar la font]
L'utilizacion d'un bòt es de proscriure per aqueste trabalh. Es preferible de conservar un ajust manual dels bendèls per privilegiar los contributors serioses.
Lista dels bòts sus la Wikipèdia Occitana[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben : Categoria:Bòt Wikipèdia.
Bòts autorizats e utilizats actualament[modificar | modificar la font]
La lista çai jos es mesa a jorn manualament. Per una lista a jorn dels bòts validats, consultar la lista dels bòts.
Bòts non autorizats o en fasa de tèst e utilizats actualament[modificar | modificar la font]
NobelBot 15 de març de 2009 a 15:34 (UTC) Veire tanben :
Ancians bòts[modificar | modificar la font]
Aquestes bòts son a priori pas pus actius (mai de 3 meses sens modificacions novèlas).
Vejatz tanben :
Remarcas concernent lo bòt Pywikipedia[modificar | modificar la font]
Veire Ajuda:Piwikipèdia.
Requèstas[modificar | modificar la font]
Avètz pas de robòt, mas voldriatz qu'un robòt realizèsse cèrts trabalhs per vos : anatz adreçar una requèsta sus la pagina : Wikipèdia:Bòt/Requèstas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- meta:Requests for permission (en anglés)
- meta:Interwiki bot (en anglés)
- meta:Category:Pywikipedia (en anglés)
- sourceforge:projects/pywikipediabot (en anglés)
- sourceforge:projects/dotnetwikibot (Microsoft .NET) (en anglés)


text:
Publicado 19/09/2012 12:28:26CET
TARRAGONA, 19 Sep. (EUROPA PRESS) -
La Guàrdia Civil a detengut en ua operacion desvolopada a Tarragona a tres persones e a imputat autes 52 per falsificar e véner un minim d'ua cinquantia de titolacions nàutiques per internet, pes quaus aurien obtengut apròp de 100.000 èuros.
Segons a informat er Institut Armat, es investigadors detectèren era existéncia d'anoncis en Internet enes que s'aufrie era obtencion deth títol de patron d'iot mitjançant eth pagament d'ua soma qu'oscillaue entre es 2.500 e 3.000 èuros.
Tanben s'aufrie era obtencion de quinsevolhe sòrta de titolacion relacionada damb eth món nàutic: capitan d'iot, patron d'embarcacions d'esbarjo, patron entà navigacion basica o abilitacion entath govèrn d'embarcacions de vela.
Es interessadi a obtier era titolacion èren informadi qu'ua persona damb mès de 25 ans d'experiéncia en sector s'encargarie de hèr er examèn, e qu'es examèns se poderien hèr en quinsevolhe Capitania Maritima d'Espanha.
Efectuauen eth pagament dera meitat des sòs e transcorreguts uns quinze dies arrecebien en sòn domicili era titolacion, en tot abonar era rèsta dera quantitat arribenta, si bé en gestions posteriores, es investigadors verifiquèren qu'es persones qu'auien obtengut eth títol no figurauen enes bases de dades oficiaus.
Es agents arribèren ara conclusion qu'es interessadi desconeishien se vertadièrament quauquarrés auie realizat er examèn en nòm sòn, s'auien pagat per un títol falsificat o se per còntra auien estat victimes d'ua fraude.
En dus registres a Barcelona, es agents intervengueren materiau informatic deth quau s'obtenguec informacion de diuèrses des persones qu'auien cromprat es titolacions, e detenguec tres persones.
Dempús analisar era informacion obtenguda, es agents descorbiren era identitat de 52 persones a tota Espanha qu'auien aquerit era titolacion, e les imputèc pes presomptius delictes de falsificació de document oficiau e usurpació d'identitat.


text:
Lenga aglutinanta
Una lenga aglutinanta es una lenga bastida per aglutinacion: que fòrça mots son formats en jónher de morfèmas amassa.
Aquel tèrme foguèt emplegat d'en primièr per Wilhelm von Humboldt en 1836 per fin de classificar las lengas d'un punt de vista morfologic .[1] Lo mot ven del vèrb latin agglutinare (pegar amassa).
Una lenga aglutinanta es una forma de lenga sintetica ont cada afixe representa una unitat de sens (coma "diminutiu," "preterit," "plural," etc.), e los morfèmas ligats son exprimits per d'afixes (e pas per de cambiaments intèrnes de la raiç del mot, o cambiament de ritme o de tonalitat). En mai, çò qu'es pus important, dins una lenga aglutinanta, los afixes fusionan pas amb los autres, e cambian pas de forma jos l'influéncia dels autres.
Las lengas sinteticas que son pas aglutinantas son sonadas lengas fusionalas; de còps que i a, combinan los afixes amassa, sovent en los cambiar drasticament dins lo processus, e en jónher mantun sens per un meteis afixe (per exemple, dins lo mot occitan "parli" , lo sufixe "-i" porta lo sens de l'indicatiu present e de la primièra persona del singular).
Exemples de lengas aglutinantas[modificar | modificar la font]
D'exemples de lengas aglutinantas son: lo basc, lo blackfoot, lo georgian, las lengas altaïcas (veire turc e tatar), lo japonés (de còps que i a classificat amb las lengas altaïcas), lo corean (de còps que i a classificat amb las lengas altaïcas), lo malai l'indonesian, fòrça lengas tibetobirmanas, las lengas dravidas, fòrça lengas oralicas (que las pus importantas son l'ongrés, lo finés e l'estonian), l'inuktitut, las lengas bantos (veire swahili), las lengas caucasencas del nòrd-èst, del nòrd-oèst e las lengas sud caucasencas, e qualques lengas mesoamericanas e de lengas indigènas d'America del Nòrd coma lo nahuatl, lo uastec, e lo salish ; lo quíchoa e l'aimara que son de lengas indigènas d'America del Sud. Una part de l'ancian Orient Pròche parlava tanben talas lengas, coma lo sumerian, l'elamita, l'urrian, l'urartian , l'attic, lo gutian, lo lullubi, e lo kassite.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Stocking, George W. (1995). The Ethnographer's Magic and Other Essays in the History of Anthropology. University of Wisconsin Press, 84. ISBN 0299134148.


text:
Unitat astronomica
L’unitat astronomica (UA o ua) es una unitat utilizada per mesurar las distàncias, subretot entre los objèctes del Sistèma Solar. Es istoricament basada sus la distància entre la Tèrra e lo Solelh.
Una annada lutz val aproximativament 63 241 ua.
En anglés, e dins qualques autras lengas, s'emplega lo simbòl « AU » o « au ».
Somari
- 1 Precision de la definicion
- 2 Utilizacion
- 3 Distàncias a l'interior del Sistèma Solar
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Precision de la definicion[modificar | modificar la font]
En primièra aproximacion (en supausant la massa de las planetas negligibla davant aquela del Solelh), la Tèrra a una orbita elliptica a l'entorn del Solelh, que sa lei temporala es contenguda dins las leis de Kepler ; per mai de precision, se ten compte de las interaccions entre planetas e de las fòrças exercidas per las planetas sul Solelh. Apareis doncas que la Tèrra es pas a una distància constanta del Solelh.
Per obtenir una valor fixa, foguèt, a l'origina, definida coma lo semiaxe major de l'orbita terrèstra, que correspond a la mejana temporala de la distància Tèrra-Solelh (mejana de las distàncias sus una durada definida).
En 1976, foguèt definida coma la distància al Solelh d'una particula de massa negligibla[note 1] sus una orbita non perturbada e qu'auriá un periòde orbital de 365,256 898 3 jorns (una annada gaussiana).
Dempuèi 1996, la constanta gravitacionala eliocentrica es definida coma valent : (0,017 202 098 95)2ua3/d2 [1].
Valor numerica actuala[modificar | modificar la font]
Aquelas definicions, combinadas amb d'observacions radar e seguidas de las sondas espacialas, permetèron d'avalorar l'unitat astronomica a (149 597 870,691 ± 0,030) km.
Per vulgarizacion, se considèra qu'una unitat astronomica mesura a pauc près 150 milions de quilomètres.
Aquò representa la correguda d'una durada d'un pauc mai de uèit minutas a la velocitat de la lutz.
Aumentacion seculara[modificar | modificar la font]
Los astronòms Georgij A. Krasinsky e Victor A. Brumberg metèron en evidéncia, per de mesuras radiometricas de la distància entre la Tèrra e las planetas del Sistèma Solar, una aumentacion de la valor de l'unitat astronomica, de prèp de 15 mètres per sègle[2].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
D'una part, l'unitat astronomica s'utiliza per exprimir las distàncias dins lo Sistèma Solar o dins de sistèmas planetaris. D'autra part, en rason dels metòdes utilizats per mesurar la distància de las estelas alunhadas, l'unitat astronomica interven dins la definicion del parsec, definit coma la distància ont una unitat astronomica sosten un angle d’una segonda d'arc. Es una unitat en defòra del Sistèma Internacional (SI), mas en usatge amb aquel.
Distàncias a l'interior del Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Distància mejana de las planetas del Sistèma Solar al Solelh[modificar | modificar la font]
- Mercuri : 0,38 ua
- Vènus : 0,72 ua
- Tèrra : 1 ua
- Mart : 1,52 ua
- Jupitèr : 5,21 ua
- Saturne : 9,52 ua
- Uranus : 19,16 ua
- Neptun : 30,11 ua
(aquela valors son arredondidas al centen prèp)
Autras distàncias al Solelh[modificar | modificar la font]
- Pluton : de 29 a 49 ua
- Sonda Voyager 1 : 113 ua (lo 17 d'abril de 2010)
- Sonda Voyager 2 : 92 ua (lo 17 d'abril de 2010)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- Nòtas
- ↑ L'expression de « massa negligibla » correspond a un cas limit del problèma dels dos còrs ont una sola de las doas massas exercís una fòrça sus l'autra.
- Referéncias
- ↑ Convencions del SIRT (Servici Internacional de la Rotacion de la Tèrra e dels Sistèmas de Referéncia), D. D. McCarthy éd., Note technique 21, Observatòri de París, julhet de 1996.
- ↑ * G. A. Krasinsky and V.A. Brumberg, Secular Increase of Astronomical Unit from Analysis of the Major Planet Motions, and its Interpretation Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 90: 267–288, (2004)


text:
783
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 783 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la darriera revòuta dei Companhons sus lo plan iranian. Pasmens, lo contraròtle abbassida sus la region èra tojorn mau segur.


text:
Timpan (arquitectura)
En arquitectura, un timpan es la superfícia remplissent l'espaci triangular o gable entre un lindal e las arquivòutas. Abitualament correspond a la partida nauta d'un portal.
Etimologicament, lo tèrme (latin tympanum, grèc tumpanum) designa un tambor, una membrana tibat sus una dubertura, dins lo cas la membrana es de pèira, de veiral o de fusta, tibada en travèrs de l'arca.
En l'arquitectura classica e neoclassica, subretot los temples grècs coma lo Partenon de l'Acròpoli d'Atenas, es la zona decorada d'esculturas qu'es dins de lo fronton.
A l'Edat Mejana, ven un espaci mièg circular dins la partida superiora d'un portal romanic o gotica, e sosten la decoracion esculturala.
Pendent la Renaissença e lo Barròc la decoracion escutlturala desapareis.
Timpans de type classic[modificar | modificar la font]
-
-
Lo panteon de Roma amb un timpan simple
Timpans romanics[modificar | modificar la font]
-
Glèisa de Sant Restitut]] : portal a l'antica (Provença) - L'art romanic provençal empruntèt fòrça caracteristicas estilisticas a l'arquitectura de l'antiquitat grecoromana.
-
Lo Jutjament darrièt: arquivòuta e timpan del portal de la catedrala de Bamberg (Alemanha).
-
Abadiá de Santa Fe de Concas - Lo timpan romanic representant lo jutjament darrièr (vèrs 1050).
-
Lo Tetramòrf, segon l'Apocalipsi, simbòl dels quatre Evangelistas e de las quatre estapas de la vida de Jèsus: portal romanic de l'Anciana Catedrala de Sant Trefume d'Arle (Arle) representant los quatre evangistas (vèrs 1180).
Timpans de tipe arabi[modificar | modificar la font]
-
Timpan en arquitectura: partida superiora d'una pòrta ricament escultada de la Granda Mesquita de Kairuan (en Tunisia); lo timpan es escultat d'un vase estilizat qu'a partir d'el surgisson d'enlaçaments vegetals
Timpans gotics[modificar | modificar la font]
-
Timpan gotic, Nòtra Dama de París.
-
Timpan de veiral de la Catedrala de Toul (Lorena).