text:
Bernardino Rivadavia
Bernardino de la Trinidad Gónzalez Rivadavia y Rivadavia (1780-1845) òme politic, foguèt lo primièr president d'Argentina e governèt entre 1826 e 1827.
Rivadavia nasquèt a Buenos Aires en 1780. El participèt tant de la resisténcia argentina a l'invasion britanica de 1806 quant de la Revolucion de Mai, nom del movement que proclamèt l'independéncia d'Argentina en 1810. En 1811, Rivadavia se faguèt lo membre principal del triomvirat de govèrn, coma Secretari del Tresaur e dempuèi Secretari de la Guèrra.
Fins a la casuda de lo sieu govèrn en octòbre de 1812, èst ensagèt crear un govèrn central fòrt, manténer bonas relacions amb l'Espanha e crear un'armada.


c: text/html

text:
Sainte-Croix
Sainte-Croix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Santa-Crotz fa partida de la Bressa louhannaise.
Sainte-Croix fait partie de la Bresse louhannaise.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dintre 1795 e 1800, Santa-Crotz absorbeix la municipalitat éphémère de Tagiset[1].
Entre 1795 et 1800, Sainte-Croix absorbe la commune éphémère de Tagiset[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Ehess, nòta communale de Santa-Crotz sus la basa de donadas Cassini, consultada lo 5 de julhet de 2010 Error de citacion : Invalid
tag; name "Cassini" defined multiple times with different content

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1048
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1048 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Començament d'una novèla guèrra entre lo còmte de Provença, sostengut per divèrsei vassaus, e lo senhor de Fòs e d'Ieras que refusava totjorn d'acceptar sa senhoriá.
França[modificar | modificar la font]
En Normandia, après sa victòria de l'annada passada, lo duc Guilhèm comencèt lo sètge de Brionne ont èra fortificat son darrier advèrsari Gui de Brionne. Aquò foguèt lo començament d'un sètge de tres annadas que s'acabèt per la redicion de la garnison en 1051.


text:
Traitesa
La traitesa es una circonstància agravanta de la responsabilitat criminala, generalament observada dins los delictes contra las personas. Se pòt trapar son origina luenchenca dins l'ordenament juridic de mantun país d'Euròpa.
Se considèra per traitesa lo fach de cometre un delicte "a traïson e a còp segur": "Es l'emplec de mejans, de biais o de manièras dins l'execucion del fach que tendon a assegurar lo delicte, sense risc per l'autor, d'accions que provengan de la defensa que pòsca far lo subjècte passiu o un tresen".
Dins los libres de doctrina penala classica, un dels exemples de traitesa es l'assassinat de Juli Cesar de las mans de Brut. Dins l'òbra de William Shakespeare, Juli Cesar, lo dictator pronóncia sas famosas darrièras paraulas a Brut: Tu quoque, Brute, fili mi (Tu tanben, Brut, filh mieu). Brut foguèt un dels principals ideològs e actors de l'assassinat, pr'amor que sabiá que Juli Cesar li confiariá, son filh adoptiu.


text:
Lituanian
Lo lituanian o lituan (nom autoctòn: lietuvių kalba) es una lenga baltica (e indoeuropèa) parlada en Lituània, ont es la lenga oficiala. Ten aperaquí 4 milions de locutors nadius. Es tanben una de las lengas oficialas de l'Union Europèa dempuèi l'adesion del país l'1 de julh de 2004.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo lituanian es una de las doas lengas balticas amb lo leton qu'an subreviscut fins uèi. Lo vièlh prussian, la tresena lenga baltica coneguda se moriguèt pendent lo sègle XIX. Las lengas balticas an son grop pròpri que forma una branca distinta dins la familha de las lengas indoeuropèas.
Distribucion geografica[modificar | modificar la font]
Lo lituanian se parla essencialament en Lituània. Es tanben parlat pels lituanians que vivon en Bielorussia, Letònia, Polonha e Russia. Es estat exportat per las comunitats emigrantas en Argentina, Austràlia, Brasil, Canadà, Estònia, Islàndia, Irlanda, Russia e als Estats Units d'America.
Qualques mots de lituanian[modificar | modificar la font]
- Lituanian (adj.): Lietuviškai
- la lenga lituaniana: lietuvių (kalba)
- Adieu (d'arribada, informal): labas
- Adieu, al còp que ven (informal): iki!
- Per plaser: prašau
- Mercé: ačiū
- Òc: taip
- Non: ne
- Perdon: atsiprašau
- Compreni pas: nesuprantu


text:
1158
Aquesta pagina concernís l'an 1158 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Conclusion d'un acòrd de maridatge entre lo fiu ainat d'Enric II d'Anglatèrra e la tresena filha de Loís VII. Aquò permetiá au rèi d'Anglatèrra de preparar un projècte de reünion futur dei domenis francés, anglés e aquitans.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Acabament per la religiosa alemanda Hildegarda de Bingen (1098-1179) de sei libres sus la medecina e la botanica que tractavan en particular de la farmacopèa.


text:
Gliceri
Gliceri[Glicèri?] (vèrs 420 - après 480) fuguèt un emperaire roman d'Occident que reinèt de març de 473 a junh de 474. Seis originas son mau conegudas e sembla que foguèsse lo cap de la garda personala d'un senhor borgonda que lo placèt sus lo tròne imperiau a Ravena quatre mes après la fin dau rèine d'Olibrius (472). Sensa poder vertadier, fuguèt pas reconegut per l'emperaire d'Orient Zenon qu'organizèt una expedicion comandada per Julius Nepos per lo rebutar. Gliceri se rendiguèt sensa combatre e venguèt evesque en Dalmàcia. Son venceire lo remplacèt coma emperaire durant quauquei mes.


text:
Lista des utilisators actifs
O est na lista des utilisators qu’ant ègzèrciê un’activitât la quinta que seye pendent los 30 jorns passâs.
Vos vêde na vèrsion betâye en cacho de cela pâge, que pôt étre vielye por lo més 2 jorns, 11 hores, 4 menutes et 9 secondes.
- Billinghurst (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Chelin (discutar | contribucions) [6 accions pendent los 30 jorns passâs]
- ChrisPtDe (discutar | contribucions) (grata-papiér, administrator) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Conquistador (discutar | contribucions) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Culex (discutar | contribucions) [19 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Cycn (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Céréales Killer (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Dexbot (discutar | contribucions) [196 accions pendent los 30 jorns passâs]
- GVarnum-WMF (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Holder (discutar | contribucions) [16 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Itsme (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Jerzyjan1 (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Jfblanc (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- K6ka (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- MediaWiki message delivery (discutar | contribucions) (robot) [5 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Moeng (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Nihonjoe (discutar | contribucions) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Poti Berik (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Steinsplitter (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Tchoř (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Tounsimentounes (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- X4v13r3 (discutar | contribucions) [6 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Érico (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- MakcиM ПiдлicHюk (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- 永続繁栄 (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]


text:
Llucmajor
Llucmajor es un municipi de la província catalana de las Illas Balearas e de la Comunautat Autonòma de las Illas Balearas. Es lo municipi mai vast de Malhòrca, e aperten a la comarca del Migjorn (Miègjorn) e acara amb la capitala de l'illa (Palma), Algaida, Montuïri, Porreres e Campos. Compta amb centres toristics de primièr òrdre coma Cala Pi, Cala Blava e s'Arenal.
Maria Antònia Salvà i Ripoll (Palma, 4 de novembre de 1869 - Llucmajor, 29 de genièr de 1958), que foguèt una poetessa e traductritz malhorquina fòrça important per l'occitanisme, èra de Llucmajor.


text:
Zeus faber
Zeus faber
Peis de Sant Peire
Acanthopterygii
— autor complet —, data de precisar
Lo Zeus faber es una espècia de peisses de la familha dels Zeidae. Es tanben nomenat peis de Sant Pèire (quitament s'aquel tèrma designa tanben, mas de biais mens corrent, doas autras espècias de peisses) o encara gal de mar. Lo Zeus faber se noirís de peisses vivent en grops (sardinas, arencs pichons) e de cefalopòds[1].
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo peis es de còs naut e prim. Es marcat d'une taca circulària escura suls flancs. Pòt mesurar fins a 70 cm e pesar fins a 20 kg. La primièra aleta dorsala es constituida de rais espinós alongats. De bòças espinosas son a la basa de las aletas dorsalas e analas[1].
Origina religiosa del nom[modificar | modificar la font]
La legende dit que Sant Pèire, apostòl de Jèsus, puèi primièr evèsque de la cretientat, trapèt un jorn lo peis sus òrdre del Crist per tirar de sa boca una pèça d'aur. La marca de son poce demorèt e se perpetuèt amb las generacion. De fait, lo peis pòrta totjorn de puntàs negras suls flancs. Aquela legenda se trapa dans la Bíblia (per ex. Mat 17.27) pasmens se la mar de Galilèa siá pas l'abitat natural del sant peire.
Reparticion e abitat[modificar | modificar la font]
Es un peis de nauta mar que viu subretot dins l'ocean Atlantic de Norvègia fins a las costats oèst d'Africa, en mar Mediterranèa e mar Negra[1]. Viu solitar o en pichons grops suls fonds sabloses del plan continental.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Es un peis que caça al pòst e se noirís de pichons peisses, sépias e de crustacèus. Se desplaça puslèu lentament ondulant sas grandas aletas dorsalas e analas. En ivèrn, intra en mar del Nòrd a la recerca de noiritura.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Groa mai sovent de junh fins a agost dins lo golf de Gasconha, en mar Celtica, mar d’Irlanda e Mediterranèa. La fecondacion se fa de mai a agost segon lo climat. Los uòus contenon una goteta d'òil que los fa flautar. Aprés l'espelida, las larvas vivon liura dins l'aiga[1],[2].
Metòde de caça[modificar | modificar la font]
Se pòt veire lo Zeus faber s'aprochar de sa presa nadant lentament sul costat. Dins aquela postura, sa morfologia fa que la presa lo vei vertical mas fòrça mai pichon que n'es. Quand es pro pròche, Zeus faber se geta sus sa victima qu'atal aviá enganada.
Pèsca[modificar | modificar la font]
Aquel peis de carn fòrça bona, es present en quantitat tròp flacas sus las còtas per lo cercar especificament. Pica l'esca carnada e los calamars. Es sovent pres dins los chaluts.
Talhas minim de captura[modificar | modificar la font]
Malhas legalas per França[modificar | modificar la font]
La malha pel sant pèire, es a dire la talha legala de captura pels pescaire profesionals o non es fixada en Mediterranèa[3], en Atlantic[4]. Las talhas minim legalas[5] son fixadas en França per l'arrestat del 16 de julhet de 2009 determinant la talha minimala o lo pes minim de captura e de desbarcament dels peisses e autres organismes marins e tanben per fòrça autres tèxtes de referéncias[6] de la Comunautat Europèa.
Malhas biologics[modificar | modificar la font]
La malha biologica, es a dire la talha que 100 % dels sant pèires se sont reproduits es de 37 cm.
Cosina[modificar | modificar la font]
Lo sant pèire es un dels peisses intrant dins la composicion de la bolhabaissa tradicionala de Marselha.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 (fr)Le Monde animal en 13 volumes éd. par B. Grzimek, t. V : Poissons 2 Amphibiens, chapitre I par Werner Ladiges, p. 21-22, Éd. Stauffacher, Zurich, 1974 (ISBN 3287002066)
- ↑ (fr)Revista Produits de la mer, numéro 115
- ↑ [pdf] (fr)fcsmpassion.com, « Mailles por la Méditerranée »
- ↑ [pdf] fcsmpassion.com, « Mailles pour la Manche, l'Atlantique et la mer du Nord »
- ↑ Référentiel "Tailles minimales de capture et calibres de commercialisation" , FranceAgriMer
- ↑ [pdf] Liste des textes de référence, FranceAgriMer
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Modèl:FishBase espèce
- Referéncia ITIS : TSN 166287 Zeus faber Linnaeus, 1758 (en)
- Modèl:DORIS
- Referéncia NCBI : Zeus faber (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Zeus faber (en)


text:
1247
Aquesta pagina concernís l'an 1247 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Mencion de la pouvera dins un trabalh de l'Anglés Roger Bacon (1214-1294).
Medecina[modificar | modificar la font]
Publicacion dau premier libre tractant de medecina legala per lo mètge e foncionari chinés Song Ci (1186-1249).
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion dau Liber de proprietatibus rerum (« Libre dei proprietats dei causas » en occitan) escrich per lo monge anglés Bartholomeus Anglicus. Aquela òbra èra una enciclopedia de 19 libres qu'es considerada coma una dei premiers trabalhs de vulgarizacion scientifica. Fins au sègle XIV, conoguèt mai d'una traduccion en occitan, en francés, en anglés, en neerlandés, en alemand e en italian.


text:
Trabuc
Lo trebuc es una pèça d’artilhariá medievala de contrapés. Es una maquina de sètge que foguèt utilizada a l'Edat Mejana, per destruire la maçonariá de la muralhas, o per lançar de projectils per dessús los barris.
Lo trebuc de contrapés apareguèt dins la primièra partida del sègle XII dins los païses del bacin mediterranèu a l'encòp dins las tèrras crestianas e dins las regions contrarotladas pels musulmans[1]. Podiá lançar de projectils de tres cents liuras (140 kg) e los projectar de granda velocitat contra los barris enemics. Segon las circonstàncias, de cadavres infectats per de malautiás foguèron getats dins las vilas per tòca de propagar las epidèmias d'entre los asetjats, es la varianta medievala de la guèrra biologica. Lo trabuc de compés aparegut en China a l'entorn del sègle IV, en Euròpa al sègle VI e venguèt obsolet solament al sègle XVI, plan aprèp l'introduccion de la polvera de canon. Lo trebuc es fòrça mai precís que los autres catapultas de l'Edat Mejana. Pendent las crosadas, Ricard Còr de Leon donava de noms plan evocators als dos trabucs utilizat al sètge de Sant Joan d'Acre en 1191 "God's Own Catapult" e "Bad Neighbor[2]".
Somari
Las armas de contrapés[modificar | modificar la font]
L’edat d'aur del trebuc se situa al sègle XIII. Foguèt utilizada pendent la crosada dels Albigeses, coma lo mòstan d'escavacions fachas a Carcassona e al castèl de Montsegur per exemple.
S'estima comunament que lo trebuc podava tirar de bolets pesant fins a 120 kg cap una distància d’un pauc mai de 200 m. Se deviá mantenir una distància minimala de 150-200 mètres per se tenir fòra de portada los arquièrs assetjats. Una maquina de talas dimensions èra mai sovent emplegada coma arma de sètge. Èra puntada cap a un punch precís dels barris enemics qu'èran alara bombardats. Lo trebuc constituava tanben una arma de dissuasion eficaça. En efècte, sufisiá a vegadas que los assetjants comencèron a erigir une maquina per que la plaça fòrta capitule.
Lo trebuc fuguèt remplaçat per l’artilhariá de polvera fins a que se daissèt l'usatge pendent lo sègle XVI. Ambedos sistèmas d’armament coexistèron en efècte pendent prèp de tres sègles alara que l’artilhariá de polvera foguèt introducha al començament de la guèrra de Cent Ans opausant los Franceses als Angleses, e pendent lo sètge d’Orleans. Cal dire qu'a l’epòca, lo trebuc èra d’un usatge mai aisit e subretot mens dangierós que l’artilhariá de polvera.
Una de las darrièras utilizacions del trebuc coma arma de sètge que foguèt consignada per escrich data de 1521. Per manca de polvera, Hernán Cortés faguèt montar un trebuc al sètge de la capitala aztèca Tenochtitlán. Se dich que seviguèt pas mai d'un còp e que provoquèt la seuna destruccion al primièr tir.
Caracteristicas tecnicas[modificar | modificar la font]
Se las dimensions e la massa de la maquina pòdon variar fòrça d’un modèl a un autre, un trabuc de talha mejana deuriá possedar las caracteristicas tecnicas seguentas:
- Logor de la vèrga: 8 a 12 mètres ;
- Massa del contrapés: entre 10 e 18 tonas ;
- Massa dels bolets: de 80 a 100 quilogramas ;
- Portada maximala: un pauc mai de 200 mètres;
- Nombre de servissents: prèp de 60 personas (fustièrs, picapeirièrs, manòbras, eca.) ;
- Cadéncia de tir : 1 a 2 per ora.
Foncionament del trabuc[modificar | modificar la font]
Es fach d’un assemblatge ligant una vèrga a un contrapés articulat. De l'autre costat èra ligat una pòcha qu'èra plaçat lo projectil, mai sovent un bolet de pèira talhada.
Lo foncionament del trabuc utiliza lo principi mecanic del palfèr per propulsar una pèira o d'autres projectils fòrça mai luenh e amb mai de precision qu’una catapulta balança fins a la posicion verticala e, amb l’ajuda un croquet, una de las extremitats de la fronda se desliga, propulsant lo projectil cap a la cibla amb una granda fòrça[3].
Descripcion detalhada[modificar | modificar la font]
Nota: Aquela descripcion tradusís aquela de l’Encyclopédie médiévale de Viollet le Duc que compila las coneissenças teoricas sul trabuc a la fin del sègle.
Villard de Honnecourt[4] nos dona lo dessenh d’un de'aqueles grands trabucs de contrapés, tan fòrt emplegats pendent las guèrras del sègle XII e XIII. Alara que l’elevacion d'aquela maquina manca dins lo manuscrich de nòtra arquitecte picard del sègle XIII, pasmens la figura quel presenta e l’explicacion ajuda a comprendre aquelas menas de maquinas. Villard escrich al bas de son plan la legenda seguenta (del francés ancian):
-
- « Se volètz façonar lo fòrt engenh que se nomena trabuc, fasètz aquí atencion. D'aquí son las sablièras coma repausant a tèrra. Aquí siètz davant los •ii• torns e la Còrda dobla amb que se ravala la vèrga. Vejatz se podètz dins aquela autra pagina. I a grand fais de ravalar, perque lo contrapés es fòrça pesuc; perque i a una panièra plena de tèrra, qu'a •ii• grandas canas de long e •ix• pés de larg, e •xii• pés de fons. E al bandir de la flècha (*), pensatz! E vos ne donatz garda, perque deu èsser mantenguda a aquela travèrsa del devant.
- « Se volètz façonar lo fòrt engenh que se nomena trabuc, fasètz aquí atencion. D'aquí son las sablièras coma repausant a tèrra. Aquí siètz davant los •ii• torns e la Còrda dobla amb que se ravala la vèrga. Vejatz se podètz dins aquela autra pagina. I a grand fais de ravalar, perque lo contrapés es fòrça pesuc; perque i a una panièra plena de tèrra, qu'a •ii• grandas canas de long e •ix• pés de larg, e •xii• pés de fons. E al bandir de la flècha (*), pensatz! E vos ne donatz garda, perque deu èsser mantenguda a aquela travèrsa del devant.
(*) La flècha designa una cavilha. »
Lo trabuc dels Albigeses[modificar | modificar la font]
Al sètge del castèl de Menèrba (en Minerbés), Pierre de Vaux-Cernay[5] dich, se levèt del costat dels Gascons una maquina d'aquela que se nomena manganèls, qu'i trabalhavan nuèch e jorn amb fòrça d’ardor. Quitament, al mièjorn e al nòrd, s'auçava doas maquinas, saber una de cada costat. Fin finala, del costat del comte, es a dire a l’orient, èra una excellenta e imensa pèirièra, que cada jorn costava vint e una liuras pel salari dels obrièrs qu'i èran emplegats.
Al sètge de Castèlnòu d'Arri, començat contra Simon de Montfòrt, lo comte de Tolosa faguèt « preparar un engenh de grandor monstruosa per roïnar las muralhas dels castèl, que lançava de pèiras enòrmas, e capvirava tot çò qu'atenhava... Un jorn, lo comte (Simon de Monfort) s’avançava per destruire aquela maquina; e coma los enemics l’aviá rodejada de valats e de clèdas de tal biais que nòstres gents podavan pas i arribar... » En efècte, totjorn s'encledava aquelas maquinas tan per empachar los enemics de las destruire que per preservar los òmes que las servissián.
Al sètge de Tolosa, Pierre de Vaux-Cernay conta que, dins lo combat que Simon de Monfòrt foguèt tuat, « lo comte e lo pauc de monde qu'èra amb el se retirant per causa d’una granissa de pèiras e de l’insuportable trumada de flèchas que los accablavan, s’arrestèron devant las maquinas, darrièra de clèdas, per s'aparar de las unas e de las autras ; perque los enemics lançavan suls nòtres una enòrma quantitat de peiras mejans dos trabucs, un manganèl e mai engenhs... »
Es alara que Simon de Monfòrt foguèt atengut per una pèira lançada per una peirièra que se ne servissiá las femnas, sus la plaça de Sant Sarnin, es a dire a cent tesas al mens del luòc que se passava lo combat..
Villard de Honnecourt nomena l’engenh de contrapés suspendut per de bièlas, de contrapés en forma de panièras, trabuc ; que se deu conclure que se lo manganèl es tanben un engenh de contrapés, sonque pòt èsser un engenh de balancièr, coma aquel figurat dins lo bas relèu de Sant Nazèri de Carcassona[6] e dins fòrça de imatges de manuscrichs.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) David Nicolle/Gerry Embleton/Sam Thompson, Medieval Siege Weapons. Western Europe AD 585-1385, Osprey Publishing, 2002, p.18.
- ↑ "Neatorama - Trivia." en linha
- ↑ FAT(en)The Original Floating Arm Trebuchet sus trebuchet.com
- ↑ Voir l’album de Villard de Honnecourt, publié par MM. Lassus e Alfred Darcel (París, Delion, 1858), e l’edition anglesa publicada per M. Willis (Oxford, Parker).
- ↑ dins son (fr)Histoire des Albigeois
- ↑ (fr)Bas relèu que se supausa representar la mòrt de Simon de Monfòrt.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Chevedden e al., Scientific American, 1995, cap: The Trebuchet [http://web.archive.org/web/20040726001919/http://www.deremilitari.org/resources/pdfs/trebuchet.pdf en linha
- (en)Paul E. Chevedden; Dumbarton Oaks Papers, No. 54; cap: The Invention of the Counterweight Trebuchet:A Study in Cultural Diffusion (TEXT) en linha
- (en)Byzantine Heavy Artillery: The Helepolis in Greek, Roman, and Byzantine Studies, 1998
- (en)Christopher Gravett; Medieval Siege Warfare; ed: Osprey Publishing}
- (en) Peter Vemming Hansen; Medieval Siege Engines Reconstructed: The Witch with Ropes for Hair; jorn: Military Illustrated, 1992
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Secrets of Lost Empires: Medieval Siege (building of and history of trebuchets), from the NOVA website
- (en)Trebuchet Mechanics [pdf])
- (en)Video of a Spring Trebuchet in action
- (en)Historical accounts of the Trebuchet
- (en)Warwick Trebuchet
- (en) Istòria del trabuc.


text:
Artonne
Artonne (en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Una atestacion anciana es Arthona (sègle VI), citada per Dauzat e Rostaing. Los meteisses autors considèran que lo nom del vilatge ven d'un nom d'òme *Artonos, derivat del gallés artos, ors. Lo nom es utilizat al femenin[1]; la femenizacion correspond sovent a l'usatge ambe'l nom villa : *Artona villa ?
Probable que lo nom occitan del vilatge es (o foguèt) *Artona, coma al sègle VI.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984


text:
Madagascar
Madagascar es una illa granda e un estat d'Africa Orientala. D'una superficia de 587 040 km², sa capitala es Antananarivo. A una populacion de 23,2 milions d'abitants (2014) quasi unicament eissits dau pòble malgash. Son installacion aguèt luec dins de circonstàncias mau conegudas, probablament dau sègle VII au sègle XVI. Li formèt una tiera de reiaumes independents mai gardèt en partida son unitat culturala, especialament sa lenga. A partir de la fin dau sègle XVI, d'estats poderós acomencèron de si formar. Aqueu procès contunièt fins a l'emergéncia dau Reiaume Merina que dominèt la quasi totalitat dau territòri malgash au sègle XVIII. Pasmens, deguèt faciar leis ambicions dei poissanças colonialas francesa e britanica que luchèron per establir sa dominacion dins l'illa. Finalament atribuida a París, Madagascar venguèt un protectorat puei una colonia francesa a la fin dau sègle XIX. Venguèt tornarmai independenta en 1960 ambé l'afondrament de l'Empèri Francés.
Lo gentilici es malgash -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacion politica e territòriala
- 4 Diplomacia e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
L'illa de Madagascar a una superficia d'environ 587 000 km². D'una longor de 1 600 km, si situa entre 12 e 26° de latitud sud e a una largor que pòu agantar 500 km. Es separada de l'Africa continentala per lo Canau de Moçambic que sa prefondor pòu passar 3 000 m. Geologicament, es eissida de Gondwana e sa basa es un sòcle precambrian que cuebre lei dos tèrç de sa superficia. En causa de l'erosion, es generalament fach de còlas mai certanei regions son marcadas per de relèus pus importants d'origina granitica e volcanica que forman lei Tèrras Autas (au dessüs de 1 000 m) e lo Grand Desbauç Orientau. Si troba la cima pus auta de l'illa (Tsaratanana, 2 886 m). A l'oèst, si troba dos grands bacins sedimentaris que presentan un relèu de cuesta ambé de gres e de cauquiers.
Madagascar presenta un ret idrografic complèx format d'un nombre important de rius qu'an un perfieu similar. An una fònt situada dins lei regions d'altitud e un escorrement relativament rapide en direccion de l'Ocean Indian, especialament dins la partida orientala de l'illa onte lo plan costier a una largor febla. Dins la partida occidentala, la preséncia dei bacins sedimentaris aumenta la longor dei rius e Mangoky e Betsiboka passan 500 km. En causa dau clima tropicau malgasha, aquelei rius an de debits que presentan de variacions fòrtas dins lo corrent de l'annada.
Clima[modificar | modificar la font]
Madagascar pòu èsser devesida entre cinc zònas climaticas principalas :
- au nòrd e au nòrd-oèst, lei precipitacions li son abondosas durant la mosson (decembre-abriu). Lo clima li es de tipe tropicau ambé de temperaturas situadas entre 15 e 37°C.
- lòng de la costat èst, lo clima li es tanben tropicau. Dins aquò, a la particularitat d'èsser expausat tota l'annada a l'influéncia deis alisis. De genier a març, l'endrech pòu tanben èsser tocat per de ciclons.
- a l'oèst, la màger part dau territòri receu mens de plueias e presenta un clima tropicau ambé de savanas. Lei temperaturas li varian entre 10 e 37°C.
- dins lo centre de l'illa, lei Tèrras Autas, sustot situadas entre 1 000 e 1 250 m, an un clima subtropicau ambé de plueias estivencas. La temperatura mejana es d'environ 20°C.
- dins lo sud extrèm, lo clima es de tipe subdesertic. Li es pus sec e lei plueias pus raras amb una amplitud termica importanta entre -6 e 40°C.
Demografia[modificar | modificar la font]
La populacion malgasha èra estimada a 23,2 milions d'abitants en 2014. Son estructura es caracteristica d'un país paure amb una populacion jova (95,8% deis abitants an mens de 55 ans), una esperança de vida limitada a 63,8 ans, un taus de feconditat aut (4,29 enfants per frema) e una aumentacion anuala importanta (+2,6%). L'urbanizacion es tanben limitada (34,5%) mai en aumentacion rapida (+4,6%). La talha dei vilas es donc limitada e solament dètz passavan 50 000 abitants en 2014. Lei pus importantas èran la capitala Antananarivo (1,4 milion d'abitants), Toamasina (206 000), Antsirabe (186 000), Fianarantsoa (167 000), Mahajanga (155 000) e Toliara (115 000).
La composicion etnica dau país pòu èsser considerada coma omogenèa car lo pòble malgash forma la totalitat de la populacion e parla la meteissa lenga. Pasmens, dins lei fachs, se destria mai d'un sotagrop etnic au sen d'aqueu pòble (oficialament 18). Aquelei divisions son la consequéncia deis independéncias localas dei diferentei populacions avans leis unificacions merina e francesa dei sègles XVIII e XIX. Son basadas sus de trachs culturaus e geografics. Pasmens, la primautat merina e la politica coloniala de França que s'apielèt sus l'infrastructura merina per administrar l'illa a creat una division pron importanta entre grops dei Tèrras Autas e dau rèsta de l'illa.
Dempuei l'independéncia, lei diferéncias entre sotagrops son vengudas pus feblas dins la vida vidanta mai l'apartenéncia etnica demora un objècte de fiertat per una partida importanta de la populacion. En particular, foguèt pron fòrt per devesir constitucionalament lo territòri malgash entre sièis regions autonòmas fins a 2007.
Lengas[modificar | modificar la font]
Madagascar a doas lengas oficialas que son lo malgash e lo francés. La premiera es parlada per la totalitat de la populacion. La segonda es sustot la lenga deis elèits e es mestrejada per environ 20% deis abitants. Pasmens, aquela proporcion sembla fòrça lentament demenir dempuei l'independéncia. De 2007 a 2010, una temptativa aguèt luec per apondre l'anglés coma tresena lenga oficiala e atraire leis investiments estrangiers.
Religions[modificar | modificar la font]
La populacion malgasha es devesida entre quatre grops principaus regardant lei creissenças religiosas. Dos son relativament ben identificats. Aperaquí 20% de la populacion es ansin atèa ò agnostica e 7% musulmana. En revènge, la definicion dei dos autrei blòts (environ 75%) es fòrça malaisada en causa de l'interpenetracion dei tradicions crestianas (catolicas ò protestantas) e animistas. Exemple d'aquela dificultat, la part deis animistas au sen de la populacion de Madagascar varia segon leis estudis e lei critèris considerats de 20 a 50%.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo premier poblament de l'illa[modificar | modificar la font]
Lei premiers movements de poblament de Madagascar son fòrça malaisats de depintar en causa de la manca d'informacions claras sus l'origina dau pòble malgash. D'estudis linguïstics mostran d'originas oceanencas e africanas e l'arqueologia indica d'una faiçon quasi segura l'abséncia de poblament uman de l'illa avans son arribada. Pasmens, en l'abséncia d'elements suplementaris novèus, uneis ipotèsis existisson que lei principalei son :
- una migracion de marchands venguts deis illas de l'Indonesia actuala. D'efèct, existiá un comèrci actiau entre l'archipèla dau Sud-Èst Asiatic e lo sud d'Índia. Per la seguida, s'estendèt en direccion de l'Africa Orientala e es possible que Madagascar ne'n faguèsse partida. Puei, aquò auriá entraïnat l'installacion permanenta de certanei marchands dins l'illa.
- una tiera de migracions de populacions totjorn vengudas de l'Indonesia actuala entre lei sègles V e VII. Lei rasons d'aquela installacion son desconegudas e l'ipotèsi es principalament basada sus d'indicis linguïstics. Après lo sègle VII, lei migracions aurián contuniat fins au sègle XIII.
- una expansion lenta de populacions marchandas, totjorn vengudas de l'Indonesia actuala, que s'installèron pauc a pauc lòng dau litorau de l'Ocean Indian e se mestissèron ambé lei pòbles locaus. Segon aquela ipotèsi, lo poblament de Madagascar seriá donc lo fach d'una populacion d'origina oceanenca parcialament mestissada.
La formacion dau pòble malgash[modificar | modificar la font]
Lei premiereis installacions umanas se situavan lòng dei costats nòrd-oèst e èst que son clima es pus umid e pus favorable a l'agricultura. Puei, dins lo corrent de l'Edat Mejana, d'autrei pòbles venguèron s'installar dins l'illa. L'assimilacion deis imigrants foguèt generalament rapida e Madagascar gardèt son unitat culturala e linguistica. Pasmens, fins au sègle XVI, de sota-grops, caracterizats per de trachs culturaus pròpris, se formèron pauc a pauc au sen dau pòble malgash.
Entre lei pòbles que venguèron s'installar dins l'illa, se pòu nòtar :
- leis Antalaotras qu'èran de marchands musulmans swahilis. S'installèron lòng dau litorau nòrd-èst.
- lei Rasikajys qu'èran una populacion parcialament islamizada que s'installèt dins lo nòrd.
- lei Raminias qu'èran tanben una populacion parcialament islamizada. Pasmens, s'installèron dins lo sud de l'illa.
- leis Antemoros, totjorn una populacion en partida musulmana. S'installèron tanben dins lo sud. Aguent adoptat l'escritura aràbia, l'utilizèron per escriure de libres en malgasha depintant sei tradicions.
- lei Hovas que venguèron d'Oceania. Desbarquèron sus la costat orientala avans de progressar en direccion de l'interior dau territòri.
Au començament dau sègle XVI, lei principalei migracions èran acabadas e la division etnica actuala dau territòri èra quasi en plaça. Aquela estabilitat permetèt la formacion dei premiers estats vertadiers de l'illa. Lo premier reiaume de remarca foguèt aqueu dei Sakalava fondat au començament dau sègle XVII dins lo sud-oèst de l'illa. A son apogèu, dins lo corrent dau sègle seguent, s'estendiá sus un tèrç dau territòri malgash. D'autrei Sakalava fondèron lo Reiaume de Menabe dins l'oèst e lo Reiaume de Boina dins lo nòrd-èst. Totjorn dins lei regions meridionalas, lei Zana-Melata fondèron una confederacion poderosa dich Confederacion dei Betsimisaraka. Dins lo centre, lei Hova formèron tanben un reiaume qu'èra una poissança importanta dins l'illa a la fin dau sègle XVI. Dins lo corrent dau sègle XVII, prenguèt lo nom d'Imerina e seis abitants lo nom de Merina. Au sègle XVIII, aquel estat se fragmentèt mai lo sentiment d'unitat demorèt viu.
Lei premiers contactes ambé leis Europèus[modificar | modificar la font]
Lei premiers explorators europèus (Portugués, Anglés, Olandés) arribèron a Madagascar au començament dau sègle XVI. Assaièron de crear de comptadors fortificats sus la costat. Pasmens, l'ostilitat dei Malgashs, lo perilh representat per lei malautiás tropicalas e la manca d'interès comerciaus entraïnèron la revirada d'aquelei projèctes. Au sègle XVII, laissèron la plaça ai Francés que coneissèron un succès pus grand. D'efèct, fondèron Fòrt-Daufin dins lo sud-èst e lo gardèron de 1642 a 1672. Pasmens, en 1664, la Companhiá deis Índias Orientalas que s'ocupava de Fòrt-Daufin decidèt de donar la prioritat au desvolopament de l'illa Borbon entraïnant lo declin de la preséncia francesa. Au sègle seguent, la preséncia europèa se limitava donc a l'illa de Santa Mariá (francesa en 1754) e a l'installacion de piratas francés e britanics dins lo nòrd (magerament en Diégo-Suarez).
Lo Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle XIX, lo rèi Andrianampoinimerina (1787-1810) restaurèt l'unitat d'Imerina amb Antananarivo coma capitala. Puei, acomencèt una politica d'expansion militara en direccion dau sud. Se maufisèt deis estrangiers mai acceptèt de cambiar d'esclaus còntra d'armas de fuec. Son fiu Radama Ièr (1810-1828) contunièt sa politica d'expansion mai èra mens ostils ais influéncias estrangieras. En 1810, autorizèt l'installacion d'una mission britanica en Antananarivo. Puei, negocièt un acòrdi ambé Londres que foguèt signat en 1817. Acceptèt de renonciar au trafec d'esclaus en cambi d'una ajuda financiera, militara e tecnica. De progrès tecnics importants aguèron donc luec dins lo corrent de son rèine.
A sa mòrt, foguèt remplaçat per sa frema Ranavalona Ièra (1828-1861). Au contrari de son marit, adoptèt una politica conservatritz que son axe principau èra lo mantenement de la societat e de la religion tradicionalas. Ordonèt l'expulsion dei missionaris crestians cargats de la predicacion. Aqueu contèxte aumentèt lei tensions au sen de la societat malgasha e la fin dau rèine foguèt marcada per de violéncias importantas còntra lei crestians de l'illa. Ansin, son fiu Radama II (1861-1863), qu'aviá autorizat lo retorn dei missionaris francés (catolics) e britanics (protestants), foguèt assassinat après solament doas annadas de rèine.
Après Radama II, très rèinas se succediguèron a la tèsta dau Reiaume Merina : Rasoherina (1863-1868), Ranavalona II (1868-1883) e Ranavalona III (1883-1897). Pasmens, durant aqueu periòde, lo cap vertadier dau país foguèt lo Premier Ministre Rainilaiarivony que venguèt lo marit dei tres sobeiranas. A son iniciativa, una politica de modernizacion accelerada foguèt adoptada ambé l'ajuda dei missionaris (en 1869, Rainilaiarivony e Ranavalona II venguèron protestants). Aquò permetèt de bastir d'escòlas, d'espitaus, de crear un govèrn modèrne e de formar lei basas d'una administracion centrala. Dins aquò, aquela politica èra sostenguda per l'aumentacion deis impòsts eissits dau sistèma feodau mantengut en plaça sus la màger part dau territòri. De tensions socialas grèvas apareguèron donc dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1880, França acomencèt de s'interessar a l'illa a l'iniciativa dei mitans d'afaires e mitans catolics. Gràcias a sa preséncia anciana lòng dau litorau, París capitèt de trobar divèrsei pretèxtes per ocupar militarament lei vilas portuàrias de Majunga e de Tamatave en 1883. Vencut, lo Reiaume Merina foguèt obligit de signar un tractat dur en 1885 qu'impausava lo pagament d'una indemnitat de guèrra fòrça importanta e l'instauracion d'un quasi-protectorat francés. Après aquela desfacha, la situacion marrida dei finanças entraïnèt de trèbols grèus dins lo reiaume. En 1890, d'acòrdis coloniaus francobritanics donèron l'illa ai Francés e laissèron lo Reiaume Merica sensa aliat en fàcia de la poissança francesa. En 1895, una expedicion francesa desbarquèt a Majunga e conquistèt Antananarivo après uech mes de campanha malaisada dins la seuva malgasha. Rainilaiarivony deguèt acceptar la creacion d'un protectorat vertadier e foguèt exilat per lei venceires. Puei, en 1897, foguèt de Ranavalona III e Madagascar venguèt oficialament una colonia francesa.
De la colonizacion a l'insureccion de 1947[modificar | modificar la font]
Après la conquista francesa, lo generau Joseph Gallieni dirigiguèt la colonia de 1896 a 1905 e ne'n creèt leis institucions e lei basas. D'efèct, de 1896 a 1899, s'ocupèt de sometre la totalitat de l'illa que foguèt pacificada après una tiera d'operacions saunosas e destructritz. En particular, deguèt reprimir l'insureccion dei Merinas reialistas partisans de la rèina Ranavalona III e conquistar lo territòri dei pòbles encara independents dau sud e de l'oèst. Puei, organizèt l'administracion coloniala, acomencèt una politica de grands trabalhs (camin de fèrre... etc.) e impausèt un programa d'ensenhament laïc en francés.
Lei successors de Gallieni se preocupèron principalament de la mesa en valor de la colonia. Favorizèron lo desvolopament d'una agricultura d'exportacion (cafè... etc.) ambé lo sostèn de grandei companhiás francesas. En revènge, lei condicions de vida de la màger part de la populacion foguèron totalament negligidas. Lo trabalh fòrçat foguèt mantengut e gaire de païsans malgashs aprofichèron lo desvolopament economic de l'illa.
Aquela situacion encoratjèt l'oposicion d'una partida de l'elèit merina — principalament l'aristocracia protestanta — que s'organizèt au sen de l'organizacion secrèta Vy Vato Sakelila (VVS)[1]. Foguèron arrestats en 1915 mai lo nacionalisme malgash contunièt d'existir e de s'estendre dins lo corrent de l'entre doas guèrras. En particular, lo jornalista Jean Ralaimongo creèt un jornau anticolonialista que denonciava leis abús e leis atrocitats de la colonializacion e revendicava l'egalitat dei drechs entre Francés e Malgashs.
Pasmens, aquò mau capitèt e, en 1940, lo sostèn dau governador de la colonia au regime de Vichy agravèt mai lei tensions. D'efèct, l'isolament de l'illa, enceuclada per lei colonias africanas dau Reiaume Unit entraïnèt una aumentacion dei requisicions e dau trabalhs exigits per lo poder. En 1942, de fòrças aliadas (britanicas e sud-africanas desbarquèron per conquistar l'illa. Mau preparada, aquela expedicion foguèt malaisada mai lei fòrças de Vichy foguèron finalament obligits de capitular. En 1943, la direccion de Madagascar foguèt fisada a un representant de la França Liura que deguèron faciar una agitacion importanta.
De l'insureccion de 1947 a l'independéncia[modificar | modificar la font]
Lei causas de l'insureccion malgasha de 1947 son totjorn mau conegudas a l'ora d'ara. Relativament organizada, la revòuta troba seis originas dins l'agitacion politica de la fin de la Segonda GUèrra Mondiala. D'efèct, dos partits politics s'opausèron ais eleccions de 1946. Lo Movement democratic de la revolucion malgasha (MDRM), que revendicava una autonòmia fòrça importanta, ganhèt leis eleccions mai se turtèt a l'oposicion dau Partit dei deseritats de Madagascar (Padesm) pus moderat e fòrça influent dins lei regions maritimas. Aquela oposicion entraïnèt un clima de tensions importantas e favorizèt lei violéncias. D'autra part, lei condicions de vida marridas dei païsans avián entraïnat un maucontentament prefond au sen dei zònas ruralas. A la fin de març, après lei premiers succès de l'insureccion, lo movement prenguèt donc rapidament una gròssa amplor, magerament dins lei regions orientalas. De combats durs se debanèron còntra lei tropas francesas e un nombre important d'atrocitats marquèron lo conflicte que s'acabèt en decembre en 1948. Environ 2 000 soudats, principalament originaris de l'illa, foguèron tuats. Lo nombre d'insurgents mòrts es oficialament de 80 000 sser pus important.
Designat responsable de la revòta, lo MDRM foguèt dissòus e sei caps arrestats per leis autoritats francesas. Puei, lo Padesm foguèt sistematicament favorizat. En 1956, aqueu partit se transformèt per venir lo Partit sociau democrata (PSD). En 1958, se prononcièt per lo mantenement de l'illa dins l'Union Francesa (environ 70% d'òc). Pasmens, maugrat aqueu vòte, Madagascar venguèt oficialament independenta en 1960 dins l'encastre dau movement d'independéncia generau au sen de l'Empèri Coloniau Francés. Philibert Tsiranana, cap dau PSD, venguèt lo premier president de Madagascar.
Madagascar dempuei l'independéncia[modificar | modificar la font]
Philibert Tsiranana adoptèt una politica de cooperacion larga ambé França. Pasmens, au començament deis annadas 1970, la crisi economica suscitèt de manifestacions importantas, especialament dins la capitala (estudiants en 1971, estudiants e obriers en 1972). Tsiranana ordonèt la dissolucion dau govèrn e fisèt lo poder ai militars dirigits per lo generau Ramanantsoa. Puei, un referendum aprobèt la suspension de la constitucion e leis acòrdis de cooperacion ambé França foguèron denonciats.
Après divèrsei luchas intèrnas au sen de la junta, lo capitani de fregata Didier Ratsiraka prenguèt lo poder en 1975. Fondèt la IIa Republica e engatjèt una politica d'inspiracion socialista (renfòrçament dau ròtle de l'Estat dins l'economia) e nacionalista (promoccion dau malgash dins l'ensenhament au detriment dau francés). Pasmens, lei resultats economics foguèron fòrça marrits e l'armada deguèt reprimir d'esmogudas entraïnadas per de faminas en 1985 e 1986. En 1989, Ratsiraka decidèt donc d'adoptar una politica liberala mai la tension demorèt viva ambé l'oposicion. D'efècte, unificats dins un Comitat dei Fòrças vivas, lei movements d'oposicion organizèron regularament de manifestacions gigantas còntra lo president. En 1991, la situacion se desgradèt mai e la policía tirèt sus una manifestacion. Aquò obligiguèt Ratsiraka de durbir de negociacions vertadieras ambé l'oposicion.
En 1992, una constitucion novèla foguèt votada e en 1993, lo cap dau Comitat, Albert Zafy, foguèt elegit a la presidéncia. Pasmens, son mandat foguèt minat per sei relacions marridas ambé l'Assemblada Nacionala. En 1996, lei deputats votèron sa destitucion e Ratsiraka foguèt tornarmai elegit president l'annada venenta. Mau capitèt d'estabilizar la situacion economica dau país e venguèt fòrça impopular dins certanei region. En 2001, l'eleccion presidenciala entraïnèt donc una crisi grèva entre Ratsiraka e lo premier consòl d'Antananarivo Marc Ravalomanana que contestèron lei resultats dau premier torn. En abriu de 2002, après de mes d'afrontaments entre lei partisans dei dos camps, la Cort constitucionala Auta proclamèt l'eleccion de Ravalomanana. Ratsiraka s'exilèt e lo venceire foguèt tornarmai elegit president en 2006. Pasmens, en 2009, una crisi novèla aguèt luec e Ravalomanana deguèt laissar lo poder sota la pression de la populacion e dei militars. Un govèrn de transicion foguèt format fins a d'eleccions presidencialas e legislativas en 2013 que veguèron la victòria de Hery Rajaonarimampianina.
Organizacion politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Madagascar es una republica democratica semi-presidenciala multipartita qu'aplica lo principi de la seperacion dei poders executiu, legislatiu e judiciari. Leis institucions, largament inspiradas per aquelei de França, son regidas per una constitucion adoptada en 2010. Lo cap de l'Estat n'es lo President de la Republica.
Lo poder executiu es tengut per lo President qu'es elegit au sufragi universau dirècte. Noma lo cap dau govèrn, dich Premier Ministre, e lei ministres dau gabinet (que son prepausats per lo Premier Ministre). Lo poder legislatiu es entre lei mans dau govèrn e d'un parlament bicamerau que sa chambra auta es dicha Senat e sa chambra bassa Assemblada Nacionala. Lo Senat es compausat de 33 senators que dos tèrç son elegits au sufragi indirècte per lei províncias e un tèrç es nomat dirèctament per lo President. L'Assemblada es formada de 160 deputats elegits au sufragi universau dirècte. La durada dei mandats de senator e de deputat es de cinc annadas. Enfin, la justícia es devesida entre diferentei brancas especializadas que sei juridiccions pus autas son la Còrt Suprèma (per la màger part deis afaires), la Còrt Constitucionala Auta (per leis afaires constitucionaus) e la Còrt de Justícia Auta (per leis afaires de traïment dei caps pus importants de l'Estat).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala de Madagascar es inspirada dau sistèma francés ambé teoricament cinc nivèus formats de 6 províncias autonòmas (faritany mizakatena), de 22 regions (faritra), de 116 departaments ò districtes (fivondronana), de 1 548 comunas (kaominina) e de 16 969 fonkotanys (fokontany). Pasmens, en causa dei trèbols politics e sociaus deis annadas 1990-2000, la mesa en plaça de totei lei subdivisions es pas encara efectiva.
Lei províncias autonòmas foguèron en 2000 e d'eleccions se debanèron per formar lei conseus provínciaus. Dins lo corrent de la crisi, cinc províncias sostenguèron lo president Ratsiraka e se declarèron independentas. Aquò entraïnèt sa dissolucion de facto après lo presa dau poder per lo president Ravalomanana. Sa disparicion definitiva foguèt votada en 2007. Lei regions foguèron oficialament creadas en 2004 mai sei competéncias son encara mau definidas. Coma lei departaments an disparegut dei tèxtes de lèi, lei comunas e sei sudivisions son donc lei soleteis entitats que foncionan normalament a l'ora d'ara.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lei simbòls nacionaus oficiaus de Madagascar son son drapèu, son sagèu, sa devisa e son imne nacionau :
- lo drapèu malgash foguèt adoptat lo 21 d'octòbre de 1958. Es format d'una benda blanca verticala representant lo ris, produccion agricòla importanta dins l'illa) e doas bendas verticalas roja (color de l'argiela ò dau sang de zebú utilizat per certanei ceremònias funeràrias de l'animisme malgash) e verda (color dau ravenala).
- lo sagèu foguèt adoptat en 1993. Es un disc daurat ambé la siloeta dau país en son centre. Dins la partida superiora, li a una representacion estilizada d'un ravenala ambé lo nom complèt de l'Estat en malgash. Dins la partida inferiora, li a una tèsta de zebú, d'espigas de ris e la devisa nacionala.
- la devisa nacionala es « Tanindrazana, Fahafahana, Fandrosoana » (« Patria, Libertat, Progrès » en occitan).
- l'imne nacionau es Ry Tanindrazanay malala ô (« O, Bèla Patria Nòstra » en occitan) adoptat en 1958.
Enfin, lo ravenala (ò aubre dei viatjaires), qu'es un aubre originari de Madagascar, es sovent utilizat coma simbòl de l'illa.
-
-
-
Fotografia d'un aubre dei viatjaires.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Diplomacia[modificar | modificar la font]
Madagascar es un actor diplomatic segondari d'Africa que sa diplomacia es basat sus quatre axes principaus : lo mantenement de relacions bònas ambé leis institucions financieras (FMI...) e leis estats susceptibles de finançar son desvolopament (França, Estats Units...), lo renfòrçament de l'integracion regionala ambé la participacion a divèrseis organizacions africanas, lo desvolopament de relacions amb Asia (sustot Japon, China e Tailàndia) e la recèrca d'una visibilitat internacionala ambé la participacion a d'organizacions internacionalas (Union Africana, Francofonia...). Après la crisi politica de 2009, lo país foguèt suspendut de mai d'una organizacion mai la situacion s'es normalizada ambé l'organizacion d'eleccions a la fin de 2013.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Madagascar son formadas dei Fòrças Armadas Popularas (13 500 òmes en 2010) e de la Gendarmariá Nacionala (8 100 òmes). Son budget representava 0,69% dau PIB en 2012 e lo servici èra basat sus lo volontariat. Son eissidas dei fòrças colonialas francesas de l'illa e an pas participat a de guèrras importantas dempuei sa creacion. En revènge, aguèron de còps un ròtle important dins leis afaires intèrnes dau país. Sei missions principalas son de sostenir la populacion dins lo cas de catastròfas naturalas, de protegir lo territòri nacionau còntra lei menaças exterioras (sustot la piratariá de l'Ocean Indian), assegurar la seguritat dins lei regions pus isoladas de l'illa e participar a d'operacions exterioras de mantenement de la patz. Lei Fòrças Armadas Popularas son devesidas entre una branca terrèstra (13 500 òmes en 2010), una marina militara (500 òmes) e una fòrça aeriana (500 òmes). En causa de l'abséncia d'enemic declarat e de la feblessa economica malgasha, leis armaments son ancians e leugiers (PT-76, Mig-17...).
Revendicacions territòrialas[modificar | modificar la font]
Madagascar a de revendicacions sus leis illas francesas de Bassas da Índia, d'Euròpa, de Juan de Nova, dau Banc dau Gueisèr e de l'archipèu deis Illas Gloriosas. Regardant lo Banc dau Gueisèr, l'estèu es tanben l'objècte d'una revendicacion dau govèrn comorian.
Economia[modificar | modificar la font]
Madagascar es un país paure e pauc desvolopat amb un PIB de 11,2 miliards de dolars en 2014 siá 482 $/ab. L'agricultura n'es la basa que forma 28,1% dau PIB e emplega environ 80% de la populacion activa. Sei produccions principalas son lo ris, lo cafè, la vanilha, lo sucre, lo claveu de giròfle, lo cacau, lo maniòc, la banana e l'arachida. La màger part son consomadas localament mai lo país exporta de quantitats importantas de cafè, de vanilha e de sucre. Lo norrigatge, especialament aqueu dau zebú, a tanben un ròtle important dins l'alimentacion deis abitants. L'industria forma 17,4% dau PIB mai es un sector considerat coma important per lo desvolopament de l'economia malgasha. D'efèct, lo govèrn assaia de desvolopar l'industria miniera per esplechar lei ressorsas mineralas importantas dau territòri. Lo país es ja un exportator de mineraus de cròme mai de projèctes regardant lei resèrvas de titani, de carbon, de fèrre, de cobalt, de coire e de niquèl. Si supausa tanben l'existéncia de jaciments de petròli e de gas naturau. Existisse tanben una importanta industria textila liada au còst feble de la man d'òbra locala e una industria agroalimentara que tracta lei produchs locaus coma la vanilha ò lo sucre. Enfin, lei servicis forman 54,5% dau PIB e lo torisme li es considerat coma un axe de desvolopament gràcias a la fauna e a la flòra de l'illa.
Lei partenaires principaus de l'economia malgasha son França (21,6% deis exportacions, 11,9% deis importacions), China (19,2% deis importacions, 8,2% deis exportacions), lies Estats Units d'America (8,2% deis exportacions), Índia (6,4% eis importacions), Sud-Africa (5,6% deis importacions e 4,1% deis exportacions), lei País Bas (5,3% deis exportacions) e Alemanha (5,1% deis exportacions) e divèrseis estats dau Golf Arabic per leis importacions de petròli. En fòra deis idrocarburs, leis importacions de Madagascar regardan la norridura e lei bens manufacturats.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura tradicionala de Madagascar es particulara en Africa en causa de sa semblança ambé l'arquitectura dau sud de Bornèo. Es caracterizada per d'ostaus rectangulars bastits sus paufics. Lo paufic centrau a un ròtle important per sostenir la teulissa. Es sovent decorat e es l'objècte de rites especiaus au sen de la religion animista malgasha. Lei materiaus de construccion tradicionaus èran la tèrra dins lo centre, la fusta lòng dau litorau e una mescla dei doi matèrias dins lei regions intermediàrias. Au sègle XIX, d'influéncias estrangieras penetrèron dins l'illa e entraïnèron de materiaus novèus coma la brica, especialament per l'aristocracia merina. Enfin, après la fin de la conquista francesa, lei corrents principaus de l'arquitectura internacionala se difusèron au sen dei vilas pus importantas.
-
Ostaus tradicionaus de fusta.
-
-
Ostaus de brica en Antananarivo.
-
Ostau de brica en Antananarivo que son arquitectura es inspirada per lei palais reiaus de la vila.
Musica[modificar | modificar la font]
La musica malgasha es fòrça rica gràcias a l'existéncia de desenaus d'estiles musicaus e d'instruments pròpris ai diferentei regions de l'illa. En mai d'aquelei musicas regionalas, la musica de Madagascar es influenciada per de corrents musicaus venguts d'Asia dau Sud-Èst, d'Africa, de la Peninsula Aràbia, d'Anglatèrra, de França e deis Estats Units d'America. Se pòu devesir entre trei categorias que son lei musicas tradicionala, contemporanèa e populara. La musica contemporanèa es una evolucion de la musica tradicionala que foguèt mesclada ambé d'instruments modèrnes (guitarra electrica, sintetizader...) e la musica populara es dirèctament inspirada per la musica occidentala actuala (hip-hop, reggae, jazz, gospel, folk...).
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura malgasha anciana es mau coneguda car èra largament orala e qu'una partida importanta es estada perduda. La poesia, sovent inspiradas per de tematicas mitologicas ò epicas, li aviá un ròtle de remarca. L'òbra majora d'aqueu movement es un poèma epic dich Ibonia. Pasmens, mai d'un racònte foguèt collectat per lei Francés e lei Britanics au sègle XIX, compres lo famós Tantara ny Andriana eto Madagasikara. Existiá tanben una literatura escricha que fèt son aparicion entre lei sègles VII e X gràcias ai contactes ambé lei marchands arabis. L'escritura demorèt lòngtemps l'apanatge d'una partida menora deis elèits e leis escribas se concentrèron sustot sus l'enregistrament dei rites religiós e dei coneissenças medicalas.
La literatura modèrna apareguèt après la fin de la conquista francesa e l'introduccion de l'influéncia europèa dins l'illa. Leis escrivans malgashs adoptèron rapidament leis estiles diferents de la literatura occidentala (poesia, opèra, roman, novèlas...). Un nombre important fasiá de l'organizacion culturala Vy Vato Sakelika que teniá tanben d'objectius nacionalistas, çò qu'entraïnèt una repression viva entre 1915 e 1922. Lei tematicas d'aqueleis autors foguèron principalament centradas sus Madagascar e son passat avans la colonizacion e la lenga pus utilizada èra lo francés. Jean-Joseph Rabearivelo (1901 ò 1903 - 1937) es l'autor pus famós d'aqueu periòde. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, lo francés gardèt un ròtle important mai lo malgash fèt pauc a pauc sa reaparicion. En revènge, lei tematicas evolucionèron per donar una importància pus granda ais influéncias occidentalas e ai racòntes oraus ancians. Aquò entraïnèt un renovelament de la poesia e l'emergéncia d'estiles novèus (benda dessenhada per exemple).
Teatre e dança[modificar | modificar la font]
Madagascar a una tradicion importanta d'espectacles mesclant teatre e dança dichs hiragasys. Un hiragasy dura environ tota la jornada e sei reglas acomencèron d'èsser fixadas a la fin dau sègle XVIII ambé la formacion dei premierei tropas permanentas per lo prince merina Andrianampoinimerina. Pauc a pauc, leis actors integrèron pauc a pauc d'elements politics e critics e certanei tropas (Tarika Ramilison Fenoarivo) venguèron popularas dins una partida importanta de l'illa. La colonizacion entraïnèt l'introduccion dau teatre e d'instruments europèus (sustot lo pianò), de modificacions dau teatre tradicionau de part d'autors coma Andrianary Ratianarivo (1895–1949) e Naka Rabemananatsoa (1892–1952) e l'emergéncia dau teatre modèrne malgash.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma malgash es pauc desvolopat mai es pas inexistent amb un vintenau de films realizats dempuei 1974. Inspirat per lei cinèmas nigerian (Nollywood) e francés, se preocupa sustot de la lucha anticoloniala (Tabataba de Raymond Rajaonarivelo que foguèt seleccionat au Festeval de Canas de 1988) e de documentaris.


text:
Modèl:D'ara enlà sus Commons
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.
- Utilizacion
- Aqueste modèl indica qu'un mèdia es estat transferit sus Commons. Lo mèdia es automaticament plaçat dins la categoria D'ara enlà sus Commons.
- Sintaxi
{{d'ara enlà sus Commons
|NomImatgeCommons
}}
- Paramètres
- NomImatgeCommons : nom de l'imatge correspondent sus Commons, sens lo prefixe (facultatiu : nom de l'imatge corrent s'es omés).
- Exemples
- Se Imatge:toto.jpg es estat transferit amb lo meteis nom sus Commons, utilizatz simplament
{{d'ara enlà sus Commons}};
- Se Image:titi.jpg es estat transferit sus Commons jol nom Image:tutu.jpg, utilizatz simplament
{{d'ara enlà sus Commons|tutu.jpg}}.
- Vejatz tanben
- {{Per Commons}} : imatges pas encara transferits,
- {{ShadowsCommons}} : imatges diferents jol meteis nom sus Commons.


text:
Azerbaitjan
Azerbaitjan (en azèri: Azərbaycan, sovent transcrich Azärbaycan) es un país a las confinhas d'Asia e d'Euròpa, al sud de Caucàs; es la pàtria del pòble azèri e de la lenga azèri e forma un estat. Confronta Iran al sud, Armenia e Georgia a l'èst e Russia al nòrd. Es limitat per la mar Caspiana a l'èst. Possedís l'enclava de Naxçıvan entre Armenia, Turquia e Iran.
La capitala es Bakó.
Lo gentilici es azèri (masculin e femenin).
L'Azerbaitjan istoric e cultural despassa l'estat d'Azerbaitjan e englòba tanben una zona vasta al nòrd-oèst d'Iran, a l'entorn de Tabriz.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 La formacion dau pòble azèri
- 2.2 Lo partiment d'Azerbaitjan
- 2.3 L'Azerbaitjan independent dempuei 1991
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Situat au nòrd de Mesopotamia e de Pèrsia, lo territòri de l'Azerbaitjan actuau foguèt abitat per l'èsser uman d'un biais precòç. Son apelacion es eissida de la deformacion dau nom dau satrapa Atròpates que se refugièt dins la region dins lo corrent dau periòde d'Alexandre lo Grand. Annexat per l'Empèri Sassanida au sègle III ap. JC, lo país passèt sota contraròtle arabi vèrs 650. Pasmens, s'i interessèron gaire e au sègle X, la region aviá un poblament fòrça complèx qu'èra la consequéncia dei movements de populacions dei periòdes precedents. Au centre e au sud, se trobavan d'etnias iranianas, a l'oèst dominavan leis Armènis e lei Curds e au nòrd, èran installats divèrsei pòbles ancians originaris dei montanhas. La formacion dau pòble azèri acomencèt a partir dau sègle XI ambé l'arribada de nomadas turcs venguts de l'estèpa eurasiatica.
La formacion dau pòble azèri[modificar | modificar la font]
Leis invasions turcas e mongòlas[modificar | modificar la font]
L'origina dau pòble azèri se troba dins leis invasions turcas d'Orient Mejan e d'Iran que comencèron dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XI. Son iniciator principau foguèt una tribü de Turcs Seldjokides, dirigida per Toghrul Beg, que conquistèt pauc a pauc Pèrsia a partir de 1040. Quinze ans pus tard, ne'n contraròtlava la màger part e son cap poguèt i fondar lo Sultanat dei Grands Seldjokides. Aquel estat, inspirat dei principis de poder centralizat dei pòbles sedentaris dau Platèu Iranian, èra inicialament estrangier ai Seldjokides e l'abandon dau mòde de vida nomada suscitèt de tensions.
Menats per Arslan Israil, lei partisans dau mantenement dei tradicions nomadas se dirigiguèron vèrs l'oèst. Dichs Turcomans, aquelei Turcs tradicionalistas participèron ai guèrras dei Seldjokides còntra l'Empèri Bizantin. Après la batalha de Manzikert (1071), plusors grops de Turcomans intrèron en Anatolia Centrala onte fondèron rapidament un estat sedentari dich Sultanat de Rom. En revènge, aquela evolucion aguèt pas luòc en Anatolia Orientala e en Azerbaitjan onte lo nomadisme demorèt la nòrma per lei pòbles turcs.
En 1221, Azerbaitjan foguèt atacat per de Mongòls que decidèron de s'i installar. Un trentenau d'annadas pus tard, foguèron jonhats per leis òrdas de Hulegu. Après la destruccion de Bagdad en 1258, lei Mongòls fondèron l'Ilkhanat. Azerbaitjan ne'n venguèt lo còr e lo poblament turc de la region foguèt renforçat car lei soudats turcs èran fòrça nombrós au sen dei fòrças de Hulegu. Pasmens, aquela importància demografica aguèt pas d'efèct politic car fins a la disparicion de l'Ilkhanat en 1335, lo poder demorèt entre lei mans de l'aristocracia mongòla.
Lei Turcomans dau Moton Negre e dau Moton Blanc[modificar | modificar la font]
La fragmentacion de l'Ilkhanat, devesit entre quatre estats rivaus a partir de 1335, e lei campanhas militaras timuridas de 1380-1405 entraïnèron de cambiaments prefonds dins l'estructura politica de la region. Lei nomadas turcomans ne'n foguèron lei beneficiaris principaus après la mòrt de Tamburlan. Azerbaitjan passèt sota lo contraròtle de la Confederacion tribala dau Moton Negre que dominèron lo territòri azèri e la Mesopotamia Auta fins a 1467-1468.
Foguèron remplaçats per lei Turcomans dau Moton Blanc que conquistèron l'Iran Orientau, lo rèsta de Mesopotamia e una partida de l'Anatolia Orientala. Azerbaitjan èra alora lo còr dau territòri turcoman ambé Tabriz coma capitala. La decision d'Uzun Hasan d'adoptar la legislacion islamica en plaça de la lèi mongòla — ja ben modificada — entraïnèt de revòutas au sen de mai d'una tribü de la confederacion. Afeblit, lo Moton Blanc foguèt finalament vencut per lei Safavidas entre 1502 e 1508.
L'emergéncia dau pòble azèri[modificar | modificar la font]
Originari d'Azerbaitjan, la dinastia safavida unifiquèt tornarmai Pèrsia. Azerbaitjan venguèt lo centre politic de l'empèri novèu e demorèt un centre economic. Au començament dau sègle XVI, de revòutas turcomanas dirigidas en Anatolia còntra l'Empèri Otoman e sostengudas per lei Safavidas entraïnèt una guèrra entre lei dos empèris. Batuda a Chaldiran en 1514, Pèrsia perdiguèt la màger part de l'Anatolia Orientala.
Egalament vencuts, leis insurgents turcomans deguèron se refugiar en Pèrsia. S'installèron principalament en Azerbaitjan onte venguèron majoritaris. I impausèron pauc a pauc sa cultura e sa lenga ai minoritats de la region. Aqueu procès entraïnèt la formacion progressiva dau pòble azèri modèrne e la lenga turcomana evolucionèt a cha pauc per formar l'azèri. Lei populacions localas adoptèron tanben lo chiisme coma religion tant en causa de sa promocion activa per lei Safavidas que per afirmar son ostilitat ais Otomans sunitas.
L'autra consequéncia majora de la batalha de Chaldiran foguèt lo transferiment dei centres de poder iranians vèrs l'èst per leis alunchar de la frontiera. Azerbaitjan perdiguèt ansin son importància politica mai gardèt un ròtle important per la defensa de Pèrsia. Mai d'un còp, foguèt atacat per lei Turcs Otomans (e brèvament ocupat de 1590 a 1608) fins a l'afondrament de la dinastia safavida en 1722.
Lo partiment d'Azerbaitjan[modificar | modificar la font]
Leis avançadas russas en Caucàs e la division d'Azerbaitjan[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XIX, l'expansionisme Rus en Caucàs modifiquèt l'equilibri regionau entre l'Empèri Otoman e Pèrsia. D'efèct, après l'annexion per l'armada dau tsar de Karabagh (1803), de Chirvan (1803), de Bakó (1806) e de Derbent (1806), lei Pèrsas reagiguèron entraïnant una guèrra que durèt de 1804 a 1813 e que s'acabèt per la victòria de Russia. Pèrsia deguèt reconóisser leis annexions russas e lo nòrd d'Azerbaitjan passèt sota contraròtle rus.
Pasmens, Pèrsia refusèt d'acceptar aquela desfacha e foguèt a l'origina d'una guèrra novèla en 1826-1828. Tornarmai vencuda, foguèt obligada d'abandonar la region d'Erevan e Nakhitchevan aumentant ansin la preséncia russa en Azerbaitjan. La frontiera definida a l'eissida d'aqueu conflicte es totjorn en vigor a l'ora d'ara e marca totjorn la separacion entre lo nòrd d'Azerbaitjan (uei independent) e l'Azerbaitjan Iranian.
Dins lo corrent dau rèsta dau sègle XIX, Azerbaitjan demorèt ansin devesit entre Russia e Pèrsia. Au sud, èra totjorn la region pus rica dau país e, tradicionalament, lo prince eiretier n'èra lo governador. Sa Cort se situava a Tabriz que sa populacion èra comparabla a aquela de Teheran. Pasmens, la societat, tant au nòrd qu'au sud evolucionèt gaire.
De transformacions acomencèron a partir de 1871 quand apareguèt l'industria petroliera de Bakó. Lei besonhs de man d'òbra entraïnant l'imigracion d'un grand nombre d'estrangiers e la formacion d'un proletariat obrier, d'idèas novèlas e, de còps, revolucionàrias, emergiguèron. Se difusèron rapidament a la region de Tabriz gràcias ai movements deis Azèris d'un costat e d'autre de la frontiera. Son influéncia i venguèt importanta, çò que pòu observar per la participacion activa deis Azèris a la Revolucion Constitucionala Persana (1905-1911). En particular, en 1908, una insureccion prenguèt lo contraròtle de Tabriz après la suspension de la constitucion per lo chah. L'annada seguenta, aquelei trèbols entraïnèron una intervencion russa per restablir l'òrdre mai leis idèas revolucionàrias dispareguèron pas. Au contrari, se formèt en 1911, dirèctament en Azerbaitjan Rus, un partit revolucionari e nacionalista dich Mussavat.
L'Azerbaitjan independent de 1918-1920[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala aguèt de consequéncias importantas per Azerbaitjan car entraïnèt l'afebliment de Russia, en causa de la Revolucion de 1917, e de Pèrsia, en causa de l'ocupacion anglorussa dau país que minèt l'autoritat dau poder centrau. Aquò favorizèt la presa dau poder per lei nacionalistas azèris.
En Russia, lei jaciments de petròli azèris atisèron lei cobesiás deis Otomans, dei Britanics e de divèrsei faccions russas, especialament lei bolchevics que contraròtlavan Bakó gràcias au sostèn deis obriers locaus. De son caire, lo Mussavat participèt a la creacion de Transcaucàsia e, après la dissolucion d'aquela federacion en mai de 1918, formèt un govèrn independent a Gandja.
Lei nacionalistas azèris se raprochèron lèu deis Otomans ambé la signatura d'un tractat militar lo 4 de junh. En reaccion, lei Britanics s'alièron ambé lo soviet bolchevic de Bakó. Aquò empachèt pas la presa de la vila per lei Turcs lo 25 de julhet maugrat una còntra-ataca britanica dins lo corrent de setembre. En parallèl, de combats opausèron Armènis e Azèris qu'èran la consequéncia de l'ostilitat entre aquelei pòbles a prepaus dau contraròtle de Karabagh e de Nakhitchevan e per l'òdi còntra la borgesiá armèni de Bakó. En particular, aperaquí 20 000 Armènis foguèron tuats a Bakó.
Dins aquò, lo succès otoman foguèt brèu car l'Empèri foguèt vencut sus totei leis autrei frònts. Lo 30 d'octòbre, deguèt signar l'armistici de Mudros e abandonar Azerbaitjan. Lo país foguèt alora ocupat per lei Britanics mai lo govèrn azèri demorèt en plaça. Londres assaièt d'arrestar lei combats e impausèt son arbitratge ais Azèris e ais Armènis. Lei premiers obtenguèron la region armenia de Karabagh e lei segonds la region azèri de Nakhitchevan. En aost de 1919, l'òrdre britanic semblava pron solide per permetre un retirament dei tropas en novembre. En genier de l'annada seguenta, lo govèrn azèri obtenguèt de facto la reconóissença de son independéncia per leis Aliats.
Pasmens, lei basas de l'Azerbaitjan independent èran en realitat feblas e lo país resistiguèt gaire a una ofensiva bolchevica que comencèt a la fin de genier de 1920. Lei Bolchevics intrèron sensa combat dins Bakó e, lo 28 d'abriu, poguèron proclamar la creacion de la Republica Socialista Sovietica d'Azerbaitjan.
L'Azerbaitjan Sovietic[modificar | modificar la font]
En 1920-1921, de negociacions entre Turcs e Sovietics permetèron de reglar lei desacòrdis frontaliers en Caucàs fins a la fin deis annadas 1980. Au Tractat de Kars (21 d'octòbre de 1921), lei Sovietics acceptèron lei demandas turcas d'integrar Karabagh e Nakhitchevan au sen de la RSS d'Azerbaitjan.
L'Azerbaitjan Sovietic èra una associacion de dos ensems fòrça diferents. Sa capitala, Bakó, èra un centre industriau favorable ais idèas comunistas. En revènge, lo rèsta dau país èra demorat relativament arreirat e l'influéncia dei grands proprietaris terrencs dau periòde imperiau èra encara importanta. Lei premiereis annadas dau periòde sovietic veguèron un desvolopament culturau de la societat azèri que s'acabèt ambé lei purgas ordonadas per Estalin, la collectivizacion fòrçada e la repression violenta dei movements nacionalistas. Pasmens, Azerbaitjan foguèt tanben l'objècte d'investiments importants de part de Moscòu per desvolopar sei capacitats industrialas.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'Azerbaitjan Sovietic foguèt tornarmai utilizat coma basa per una ocupacion comuna d'Iran ambé lo Reiaume Unit. En 1945-1946, Estalin sostenguèt brèvament leis independentistas azèris iranians avans de retirar sei fòrças dau territòri iranian sota la pression de Londres e de Washington. Après la guèrra, la RSS d'Azerbaitjan declinèt pauc a pauc a mesura de la demenicion de son importància au sen de l'industria petroliera sovietica (de 75% en 1946 a 2% en 1989).
A la fin deis annadas 1980, lo declin de l'Union Sovietica entraïnèt una resurgéncia de la question de Karabagh qu'èra totjorn revendicat per leis Armènis. Après la demanda oficiala deis Armènis d'Aut Karabagh d'èsser restacats a la RSS d'Armenia en mai de 1988, de tensions vivas opausèron tornarmai leis Azèris e la minoritat armenia d'Azerbaitjan. Moscòu assaièt de restablir l'òrdre mai lei trèbols s'agravèron. En decembre, un Frònt Popular (anticomunisme) se formèt en Azerbaitjan e de grèvas importantas bloquèron Bakó en aost-setembre de 1989. A la fin de l'annada, l'armada sovietica intervenguèt per restaurar l'autoritat azèri en Aut Karabagh mai de violéncias novèlas aguèron luòc còntra leis Armènis en Bakó dau 13 au 15 de genier de 1990. Aqueu còp, lei militars sovietics intervenguèron per restaurar l'òrdre dins la capitala azèri (600 mòrts). Puei, lo PC Azèri, dirigit per Aizaz Mutalibov ganhèt d'eleccions organizadas en setembre-octòbre de 1990.
Pasmens, aquela demonstracion de fòrça resistiguèt pas a l'afondrament dau poder centrau sovietic. Lo 29 d'aost de 1991, lo Parlament Azèri proclamèt l'independéncia d'Azerbaitjan. Aizaz Mutalibov foguèt elegit a sa tèsta dins lo corrent de setembre mentre que la guèrra entre Armènis e Azèris acomençava dins lo sud-oèst.
L'Azerbaitjan Iranian dempuei 1917[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XX, l'Azerbaitjan Iranian conoguèt una vida politica agitada ambé doas insureccions independentistas. La premiera se debanèt en 1917 après la partença dei tropas russas. Lo 7 d'abriu de 1920, un movement nacionalista menat per Mohammad Khiabani (1880-1920), que s'inspirava de l'exemple donat per l'Azerbaitjan dau Nòrd, prenguèt lo poder a Tabriz. Lo 23 de junh seguent, formèron lo govèrn d'Azadistan e revendiquèron una autonòmia e un estatut per la lenga azèri dins l'encastre d'una republica iraniana. Pasmens, Teheran reprimiguèt l'insureccion per fòrça e lei rebèls foguèron vencuts en setembre.
La segonda insureccion se debanèt en 1945-1946 quand lei Sovietics sostenguèron lo projècte dau Partit Democratic d'Azerbaitjan de Jafar Pishevari (1893-1947) d'establir un govèrn autonòm. Pasmens, sei metòdes violents suscitèron l'ostilitat d'una gròssa partida de la populacion e foguèt abandonat per Moscòu en abriu de 1946. En decembre, sei fòrças foguèron definitivament vencudas e Teheran restaurèt tornarmai son poder dins la region.
Après 1946, l'Azerbaitjan Iranian e l'Azerbaitjan Sovietic evolucionèron d'un biais separat. L'adopcion d'un modèl pluriculturau per lo govèrn iranian favorizèt l'integracion deis Azèris Iranians. Pasmens, la decision dei Pahlavi de suprimir l'usatge de l'azèri dins leis escòlas, leis institucions localas e la premsa suscitèt un fòrt maucontentament. La Revolucion Iraniana de 1979 foguèt ben aculhida e plusors caps religiós ò òmes politics azèris jogan un ròtle important. Per exemple, lo Guida Suprèm Ali Khamenei fa partida deis Azèris Iranians. Dins aquò, de problemas existisson encara e lei tensions pòdon rapidament aparéisser tornarmai coma lo mostra d'esmogudas en 2006. Existís tanben totjorn un corrent autonomista fòrt qu'es representat per l'aiatòllah Kazem Shariatmadari.
L'Azerbaitjan independent dempuei 1991[modificar | modificar la font]
En 1991, la RSS d'Azerbaitjan venguèt la Republica d'Azerbaitjan. Deguèt rapidament de faciar de dificultats importantas, especialament una guèrra còntra Armenia a prepaus de la question d'Aut Karabagh. Lo conflicte durèt fins a 1994 e s'acabèt per una victòria armenia e de pèrdas importantas au sen d'una armada azèri gaire motivada.
La sucession de desfachas entraïnèt rapidament de trèbols intèrnes e Aizaz Mutalibov foguèt obligat d'abandonar lo poder en mai de 1992. Abulfaz Elchibey lo remplacèt mai foguèt reversat en 1993 per Heydar Aliyev, un ancian cap dau PC Azèri. Instaurèt un regime autoritari e se raprochèt de Turquia e deis Estats Units d'America. Redreiçèt tanben l'industria petroliera dau país. A sa mòrt en 2003, foguèt remplaçat per son fiu e Premier Ministre Ilham Aliyev que contunièt sa politica.
Dempuei la fin deis annadas 2010, la question d'Aut Karabagh es tornarmai regularament evocada per lo govèrn azèri qu'a adoptat una importanta politica de rearmament. Lei negociacions amb Armenia, sostenguda per Russia, son totjorn blocadas e Aut Karabagh es totjorn militarament ocupat per leis Armènis.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011


text:
Bielorús
Lo bielorús (en bielorús: бeлapyckaя MoBa, BGN/PCGN: byelaruskaya mova, Scientific: belaruskaja mova, Łacinka: biełaruskaja mova) es una lenga eslava parlada en Bielorussia amb l'estatut de lenga oficiala e es parlada tanben dins qualques regions de Polonha.
Los locutors son estimats a 7 milions de personas (sèt milions en Bielorussia, mièg milion en Russia, aperaquí 200 000 en Polonha e benlèu 150 000 en Ucraïna). La lenga mòstra de caracteristicas de transicion entre l'ucraïnés e lo polonés, amb de fòrtas influéncias del lituanian. Se devesís en quatre dialèctes: Nordest (a Polack, Viciebsk i Mahilou), Sudoest (Hrodnia, Baranovychi, Slutsk i Mozyr), Zabludov o central, qu'es emplegat coma basa de la lenga literària, e polesia.


text:
Singapor possedís una economia extrèmament desvolopada e plan succedida. Es una economia de mercat obèrta e liura de corrupcion amb un PIBper capita parièr al dels païses mai rics d'Euròpa. L'economia depend principalament de las exportacions, particularament las del sector electronic, farmaceutic e industrial, en mai d'un sector de servicis en creissença[1].
L'economia creissèt en mejana de 7% l'an entre 2004 e 2007, mas solament 1,2% en 2008, e amendriguèt 1.0% coma resultat de la crisi financièra mondiala[1], mas tornèt créisser sulpic: 14.8% lo 2010 e 4.9% lo 2011, amb la recuperacion de las exportacions[1].
La rafinariá petrolièra pus granda d'Asia se tròba a Singapor. Egalament, Singapor possedís lo pòrt maritim que maneja màger volum de carga annala, tant en tonatge coma lo nombre de contienedors del mond.


text:
Barr (Bas Ren)
Barr en alemannisch (Barr en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La localité se appuie sus las contreforts del massís dels Vòges al pè del mont Santa-Odile e a 8 km al sud de Obernai. A traversat per la Kirneck, afluent del Andlau e jos-afluent del Ill. Barr Es capital viticole de Alsace amb la siá mai anciana fièra als vins de Alsace (mai de 100 ans) e la siá istorica "Fèsta de las vendanges" #que se desenrotlla tradicionalament lo primièr week end d'octòbre.
La localité s'appuie sur les contreforts du massif des Vosges au pied du mont Sainte-Odile et à 8 km au sud d'Obernai. Elle est traversée par la Kirneck, affluent de l'Andlau et sous-affluent de l'Ill. Barr est capitale viticole d'Alsace avec sa plus ancienne foire aux vins d'Alsace (plus de 100 ans) et son historique "Fête des vendanges" qui se déroule traditionnellement le premier week end d'octobre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Malgrat que la primièra traça escricha, en mencionant lo vilatge de Barr jol nom de Barru, data de l'an 788, los istorians pensan qu'aquel luòc a #èsser ocupat plan abans, coma lo pròvan los nombroses vestigis préhistoriques de l'edat del fèrre e de l'edat del bronze descobèrt en lo sector.
A l'origina proprietat imperiala, la vila i aguèt cedit per las Habsbourg a Nicolas Ziegler en 1522, de contunh transformada en franc-alleu tres ans mai tard. Pel continuament los sieus fils la #vendre dins la vila de Estrasburg, #que li calguèt épouser la causa en la guèrra #que #opausar Estrasburg en protestant a las Lorrains catolicas. En 1592, aqueles #cremar lo castèl, l'ostal comun e setanta abitacions, e #torturar de divèrses abitants.
Pendent la Guèrra de Trenta Ans i aguèt a sofrir Imperiales, dels Suedeses e dels Franceses, mas mens que los pòbles environnants. En lo conflicte #que #opausar Louis XIV a Estrasburg la vila i aguèt ocupat pels Franceses ; l'omicidi d'un oficiar per un abitant #portar en représailles l'incendi de la vila..
La reconstruction #èsser rapida e pel continuament Barr pas #conéisser mai de catastròfa d'aquel genre, se li calguèt quitament sosténer al passatge de tropas #que lududes #caler manténer.
A Modèl:La s- un procès #que li caliá durar près d'un sègle #opausar los localités de la distincion de Barr dins la vila d'Estrasburg, la siá suzerain, #que reivindicava la totalitat dels bòsques de la siá vassale. En 1763, una primièra decision en #atribuir lo tèrç a Estrasburg ; i i aguèt crida e aquel pas #èsser #qu'en 1836, jos la Monarchie de Julhet, que lo verdict #èsser definitivament confirmat. I a encara una quarentena d'ans, de vièlhs Barrois trucavan la part possedida per Estrasburg de r g'stohlne Wàld, lo bòsc volat. Mas s'es totjorn lo lairon de quauquarrés : a Modèl:La s- egalament, Estrasburg #far bastir, en tota legalitat, un pichon canal #que détournait cap a la Kirneck una part de las aigas #que lor auriá calgut arribar a Andlau, e i a una cinquantena d'ans, de vièlhs Andloviens parlavan encara de la g'stohlnes Wasser, de la aiga volada. Uèi aquela bandèja apareis tanben desbrembada de part e d'autra ; sembla quitament que l'actual municipalité barroise conesca pas mai l'existéncia del canal (encara mantengut en los ans ochanta) e, la natura en reprenent los sieus dreches, las aigas tornaràn benlèu lèu a Andlau.
De violentes combats i #opausar en 1944 Alemands nazis e Americanes. Labors Consultadas: Annuaire de la Societat d'Istòria e de Arqueologia de Dambach-la-Vila, Barr e Obernai, 1993 (pp. 99 e suiv.), 2004 (pp. 81 e suiv.)
Même si la première trace écrite, mentionnant le village de Barr sous le nom de Barru, date de l’année 788, les historiens pensent que ce site a été occupé bien avant, comme le prouvent les nombreux vestiges préhistoriques de l’âge du fer et de l’âge du bronze découverts dans le secteur.
À l'origine propriété impériale, la ville fut cédée par les Habsbourg à Nicolas Ziegler en 1522, puis transformée en franc-alleu trois ans plus tard. Par la suite ses fils la vendirent à la ville de Strasbourg, dont elle dut épouser la cause dans la guerre qui opposa Strasbourg protestant aux Lorrains catholiques. En 1592, ceux-ci brûlèrent le château, la maison commune et soixante-dix habitations, et torturèrent plusieurs habitants.
Pendant la Guerre de Trente Ans elle eut à souffrir des Impériaux, des Suédois et des Français, mais moins que les villages environnants. Dans le conflit qui opposa Louis XIV à Strasbourg la ville fut occupée par les Français ; le meurtre d'un officier par un habitant amena en représailles l'incendie de la ville..
La reconstruction fut rapide et par la suite Barr ne connut plus de catastrophe de ce genre, même s'il dut supporter le passage de troupes qu'il lui fallut entretenir.
Au Modèl:S- un procès qui devait durer près d'un siècle opposa les localités de la seigneurie de Barr à la ville de Strasbourg, leur suzerain, qui revendiquait la totalité des forêts de sa vassale. En 1763, une première décision en attribua le tiers à Strasbourg ; il y eut appel et ce ne fut qu'en 1836, sous la Monarchie de Juillet, que le verdict fut définitivement confirmé. Il y a encore une quarantaine d'années, de vieux Barrois appelaient la partie possédée par Strasbourg d'r g'stohlne Wàld, la forêt volée. Mais on est toujours le voleur de quelqu’un : au Modèl:S- également, Strasbourg fit construire, en toute légalité, un petit canal qui détournait vers la Kirneck une partie des eaux qui auraient dû arriver à Andlau, et il y a une cinquantaine d’années, de vieux Andloviens parlaient encore du g'stohlnes Wasser, de l’eau volée. Aujourd’hui cette affaire elle aussi paraît oubliée de part et d’autre ; il semble même que l’actuelle municipalité barroise ne connaisse plus l’existence du canal (encore entretenu dans les années quatre-vingt) et, la nature reprenant ses droits, les eaux retourneront peut-être bientôt à Andlau.
De violents combats y opposèrent en 1944 Allemands nazis et Américains. Ouvrages consultés: Annuaire de la Société d'Histoire et d'Archéologie de Dambach-la-Ville, Barr et Obernai, 1993 (pp. 99 et suiv.), 2004 (pp. 81 et suiv.)


text:
Contrapés
Un contrapés es un massa, que s'utiliza per equilibrar las fòrças sul parelh motor. S'utilizan per desplaçar de massas considerablas.
Somari
Principi[modificar | modificar la font]
Los contrapeses s'utilizan subretot dins lo ascensors, gruas e pòrtas basculantas.
Per capitar l'estabilitat, se deu compensar la fòrça que se vòl produire. Un contrapés ajuda a lançar de peses importants, alara que las fòrças opausadas se neutralizan amb l'efècte de la gravitat. La direccion corrècta del contrapés se dona amb l'ajuda de codòls de sens de rotacion variable.
De contrapeses tanben s'utilizan caduns a lor torns per evitar la rotacion. Segon la lei del palfèr lo moment parelh necessari resulta de la multiplicion de la fòrça per la distància de la fòrça al centre de rotacion.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Movement de rotacion[modificar | modificar la font]
Grua : Una aplicacion tipica es lo contrapés de gruas tòrres e gruas mobilas jos forma de pesucs blòts de beton. Quan lo braç de cargament a un grand parelh, se deu compensa de contrapeses.
Carri elevator : Un pés, normalament situat dins la partida posteriora del veïcul garantís l'estabilitat.
Trabucs : Funcionan segons lo principi del palfèr, qu'un contrapés al braç cort garantís l'acceleracion necessària pel braçat long.
Equilibratge de la ròdas : Los peses associats a la ròda asseguran que l'axe de rotacion coïncida amb l'axe principal d'inerciá. Alara s'anullan las possiblas fòrças perturbatriças al respècte a l'axe (vibracions). Tanben s'utiliza aquèl metode dins las ròdas de las locomotivas de vapor.
Metronòm : Un metromòm a un pés desplaçable que se fixa al volant. Lo balancièr demòra en oscillacion mercé a un mecanisme de ressòts. Segon la posicion del pes se pòt determinar la velocitat.
Moviment lineari[modificar | modificar la font]
Ascensor : Per auçar de peses s'utilizan de contrapeses en un ascensor de cables, que son fixats a la cabina mejans de còdols e se capviran cap al teulat (o lo contrari). D'aquela mena, lo motor que desplaça la cabina sonque deu auçar la diferéncia entre la carga e lo contrapés. E mai, lo contrapés aumenta l'acceleracion de pujada, al meteis temps que la disminuís quand descend. [1] Tanben los ponts levadises e basculants utilizan lo meteis principi.
Ascensor espacial : Per un ascensor espacial se deuriá aver un contrapés per penjar la font, que permetriá de transportar de carregas dins l'espaci. Lo contrapés se carga que la gravitat de la font que se tròba en orbita geoestacionària, perque la fòrça centrifuga equilibre la fòrça d'atraccion de la Tèrra.


text:
Gavaudanés (sosdialècte)
Lo gavaudanés o gevaudanés es la varietat occitana de Gavaudan, país que correspond gaireben al departament de Losera. Aqueste sosdialècte lengadocian coma totes los dialèctes o sosdialèctes, a una definicion e un espandiment arbitraris que pòt cambiar d'autor a autor. Foguèt estudiat pregondament per Carles Camprós dins doas òbras Essai de géographie linguistique du Gévaudan e Étude syntaxique des parlers gévaudanais. Se considèra que lo parlar "tipic" del gavaudanés es lo de Mende.
Somari
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Fonetica[modificar | modificar la font]
Vocalisme[modificar | modificar la font]
- Assordiment de la -a- [1] en /ɔ/ d'un biais mai sistematic a l'oèst que non pas a l'èst (= lengadocian septentrional)
- Manten dels diftongs e triftongs (= lengadocian)
Consonantisme[modificar | modificar la font]
- Palatalizacion dels grops latins CA e GA e del -qui- en ch-, j- e -schi- sus la màger part del domeni. La chabra, lo jal, l'eschina. (= nòrd-occitan)
- Transformacion de la -l- intervocalica en -g- o -r-. Ex: soguelh per solelh, aga per ala.
- Casuda o vocalizacion de la -l finala provenent de -l- intervocalica latina simpla: l'ostà o l'ostau.
- Betacisme, confusion de v- e b- en [b] (= lengadocian, levat lo cevenòl e lo bas-vivarés)
- Manten dels grops SC, ST e SP (= lengadocian)
- Manten de las oclusivas finalas (= lengadocian)
- Manten de la -s finala (= lengadocian)
Morfologia[modificar | modificar la font]
- Finala en /'jɔ/ pels noms de mestièr: lo fornièr /lu fur'njɔ/.
- Primièra persona dels vèrbes en -e: chante
- Morfologia particulara del preterit: L'òme chantèt mas Nosautres chantessiam.
Parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
Un òme aviá dos filhs. Lo pus jove d'aquelei diguèt a son paire: "Mon paire, dono-mi la part del ben (/bè/) que mi deu venir". Ansin (francisme /ensí/) lo paire li divisèt son ben. Paucs de jorns après, aqueste pus jove filh amassèt tot aquò siu, se n'anèt dins un país eloanhat e i dissipèt tot son ben en vivent dins la debaucha. Après qu'aguèt tot despensat arribèt una granda famina dins aquel país e el comencèt d'èstre dins l'endigença. Alòrs se n'anèt e si meteguèt al service d'un dels abitants d'aquel país, que lo mandèt dins sas possessions, per faire pàisser los pòrcs (/poòrs/). E auriá ben volgut si rassasiar de carrojas que los pòrcs manjavon; mes persona non (/nun/) le'n donava.
Tèxt complet: http://books.google.fr/books?id=uBQ0AAAAMAAJ&pg=PA513&lpg=PA513&dq=lozere+parabole+patois&source=bl&ots=VNY77BQ0CS&sig=JiEZ3eC8aEW_juNvOyQ5pbcAACA&hl=ca&sa=X&ei=6f0WU8rpHInesgaJoYG4DA&ved=0CC8Q6AEwAQ#v=onepage&q=lozere%20parabole%20patois&f=false
Lo gavaudanés es donc un parlar que ten la caracteristica que definís lo nòrd-occitan, la palatalizacion dels grops CA e GA, e a l'encòp las del "lengadocian central". Sa classificacion es donc complicada, mas es considerat generalament, a causa de son conservatisme, coma un parlar lengadocian.
- ↑ Mai que mai /a/ tonica nasala (enfant, plana) e /a/ tonica finala de la tresena persona del futur (parlarà)
Autors gavaudanés[modificar | modificar la font]
Lo mai conegut dels autors es lo canonge Felix Remize (lo Grelhet) qu'escriguèt entre autres los Contes del Gavaudan.


text:
1815
Aquesta pagina concernís l'an 1815 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Los Cent-Jorns de Napoleon 1èr.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 de julhet - Napoleon Bonaparte es empresoat pels britanics dins l'illa de Santa Elena en l'Ocean Atlantic.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier clipper qu'èra una goleta modificada amb una còca pus lònga e una veladura pus poderosa. Dotat d'una velocitat importanta, aqueu tipe de naviri anava dominar lo comèrci de denadas periblas durant la màger part dau sègle XIX.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - John Alexander Macdonald, primièr ministre de Canadà (m. 1891)
- 8 de març - Jean-Delphin Alard, violonista, pedagòg e compositor gascon (m. 1888)
- 25 d'octobre - Camillo Sivori, violonista italian (m. 1894)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Robert Fulton, inventor nòrd-american (n. 1765)


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
'Les Côtes-de-Corps' (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Las Còstas-de-Còrsses a situat en la region del Beaumont.
Les Côtes-de-Corps est située dans la région du Beaumont.
Les Côtes-de-Corps
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
1621
Aquesta pagina concernís l'an 1621 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Batalha de Khotin lo 24 de setembre còntra lei fòrças de Polonha-Lituània. S'acabèt per una desfacha otomana saunosa (42 000 tuats còntra 14 000) maugrat una superiotat numerica fòrça importanta. Osman II deguèt se retirar e signar un tractat de patz restaurant lo statu quo. Après aquela revirada, decidiguèt d'adoptar un programa de modernizacion de l'Empèri Otoman, especialament de l'armada e de l'administracion.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de julhet - Jean de La Fontaine, escrivan francés (m. 1695)
- 19 d'agost - Gerbrand van den Eeckhout, pintor neerlandés (m. 1674)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 31 de març - Rei Felip III d'Espanha (n. 1578)
- 2 de julhet - Thomas Harriot, matematician e astronòm anglés (n. c. 1560)


text:
72
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 72 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Judèa, perseguida de la Premiera Guèrra Judeoromana ambé l'acomençament dau sètge de Massada per lei tropas de Lucius Flavius Silva. La fortalesa, situada a la cima d'un pic rocassós, èra venguda la basa principala de la resisténcia josieva còntra lei Romans. Coma ocupava una posicion defensiva fòrça favorabla a la garnison, lei Romans deguèron començar d'importants trabalhs de terralhatge.


text:
1679
Aquesta pagina concernís l'an 1679 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Àustria[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una epidemia de pèsta bubonica en Viena (Granda Pèsta de Viena). La malautiá tuèt aperaquí 76 000 abitants e se difusèt vèrs leis autrei regions alemandas.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha de l'armada dau negus Yohannes Ièr (1667-1682) per reprimir una insureccion dins la region de Lasta onte l'aristocracia assaiava d'aumentar son autonòmia. L'expedicion s'acabèt per una victòria mai lo meme problema existiá dins d'autrei regions etiopianas onte ges d'operacion poguèron èsser organizadas.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Grèva malautiá dau shogun Tokugawa Ietsuna que pausèt la question de sa succession. Sakai Tadakiyo, conselhier poderós dau govèrn, prepausèt de chausir lo successor entre lei princes imperiaus, per gardar la realitat dau poder. Son projècte mau capitèt e lei autrei ministres sostenguèron Tokugawa Tsunayoshi, un fraire de Ietsuna (→ 1680).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premierei demonstracions de l'ola de Denis Papin. Aquel engenh aviá lei caracteristicas d'una caudiera de vapor modèrna e èra equipada de la premiera sopapa de seguretat. Prefigura tanben leis olas de pressions actualas. Pasmens, Papin trobèt degun per sostenir sei recèrcas e l'estudi dei maquinas de vapor conoguèt ges de desvolopament important avans lo sègle seguent (Thomas Newcomen en 1712).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 24 de genièr - Christian Wolff, filosòf alemand (m. 1754)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de decembre - Thomas Hobbes, filosòf anglés (n. 1588)


text:
Courtillers
Courtillers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Courtillers a situat al sud de Sablé-sus-Sarthe, sus la rota de La Fletxa.
La commune de Courtillers est située au sud de Sablé-sur-Sarthe, sur la route de La Flèche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia dépendait de la sénéchaussée angevine de la Fletxa e del diocèse d'Angieus.
La municipalitat a situat uèi en lo Maine angevin.
Pauc de cambiaments an modificat l'estructura del vilatge lentament elaborat del Modèl:XVe al Modèl:XVIIIe sègle. Al nòrd, près de la granja del Parc, subsisteixen los vestigis del anciana « garenne » del castèl de Sablé, mencionada per un document del Modèl:XIVe sègle. Consistissiá en un vast quadrilatère, vorejat de barralhas vivas, en châtaignier, excepcionalas per lo sieu espessor de divèrses mètres : son encara visibles en bordure de la rota dintre Sablé e Courtillers.
La paroisse dépendait de la sénéchaussée angevine de La Flèche et du diocèse d'Angers.
La commune est située aujourd'hui dans le Maine angevin.
Peu de changements ont modifié la structure du village lentement élaborée du Modèl:XVe au Modèl:XVIIIe siècle. Au nord, près de la ferme du Parc, subsistent les vestiges de l’ancienne « garenne » du château de Sablé, mentionnée par un document du Modèl:XIVe siècle. Elle consistait en un vaste quadrilatère, bordé de haies vives, en châtaignier, exceptionnelles par leur épaisseur de plusieurs mètres : elles sont encore visibles en bordure de la route entre Sablé et Courtillers.


text:
Siblings:
Henry Beaumont, Dutchess Of Lanc Beaumont, Joan Beaumont, Elizabeth De Beaumont, Isabel Lancaster Beaumont, John Beaumont, John De Beaumont, John Beaumont, John D Beaumont, Catherine De Beaumont, John De Beaumont, Catherine De Beaumont, Alice Beaumont, Henry Beaumont, Thomas Beaumont, John De Beaumont, Isabel De Beaumont, DUCHESS OF LAN, John De Beaumont, John De Beaumont, John De Beaumont, John De Beaumont, John Beaumont, John De Beaumont, Thomas De Beaumont, Elizabeth De Beaumont, Catherine Strathbogie (nacida De Brienne), Richard De Beaumont, Elizabeth De Beaumont, Richard De Beaumont, Richard De Beaumont, Joan De Beaumont, Joan De Beaumont, Elizabeth De Beaumont