text:
Mart (planeta)
Mart fa partida de çò que se sona planetas telluricas (es a dire de natura rocosa, coma la Tèrra) e es la primièra de las planetas exterioras a l'orbita terrèstra. A dos satellits naturals o lunas, Fòbos e Deimos, de talha plan pichona e de forma irregulara.
Lo prefixe areo- s'aplica per Mart coma lo prefixe geo- per se referir a la Tèrra. Ven d'Arès, lo dieu de la guèrra dels grècs ancians[1].
Somari
- 1 Los noms de la planeta Mart
- 2 Caracteristicas generalas
- 3 Superfícia
- 4 Atmosfèra
- 5 Climatologia
- 6 Satellits de Mart
- 7 Astronomia dins lo cèl de Mart
- 8 Observacion de Mart
- 9 Istòria de l'observacion de Mart
- 10 Exploracion espaciala de Mart
- 11 Meteorits d'origina marciana
- 12 Nòtas
Los noms de la planeta Mart[modificar | modificar la font]
Mart èra ja coneguda dempuèi los tempses mai ancians de l'Antiquitat. Los egipcians la sonavan «Her Deschel» çò que significa «la Roja». Los babilonians la coneissián jol nom de «Nirgal» o «l'Estela de la Mòrt». Los grècs l'identificavan amb lo dieu de la guèrra, Arès. Pasmens los romans foguèron los que li donèron son nom modèrne, a partir de lor pròpri dieu de la guèrra Mart.
La color roja de la planeta Mart, clarament visibla a uèlh nus, faguèt que se considerèsse dempuèi de tempses immemorials coma ligada amb la sang, la guèrra e la mòrt. De còps que i a se fa referéncia a Mart coma la Planeta Roja.
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Mart (o Mars) es la quatrena planeta del Sistèma Solar en foncion de sa distància al Solelh.
La planeta Mart a una forma leugièrament ellipsoïdala, amb un diamètre eqüatorial de 6792,4 km[2] e un diamètre polar de 6752,4 km[2]. De mesuras micrometricas fòrça precisas an donat un aplatiment de 0,01, es a dire tres còps pus important que lo de la Tèrra. Per encausa d'aqueste aplatiment, l'axe de rotacion es animat d'una precession lenta deguda a l'atraccion del Solelh sus l'enflor eqüatoriala de la planeta; mas la precession lunara, que sus nòstra planeta es dos còps pus granda que la solara, a pas d'equivalent sus Mart.
Mart es un mond plan mai pichonèl que la Tèrra. Sas caracteristicas principalas, en proporcion amb las del glòbe terrèstre, son las seguentas: diamètre 53%, superficia 28%, volum 15% e massa 11%[2]. Puèi que los oceans cobrisson 71% de la superficia terrèstra e Mart ten pas de mars, las tèrras dels dos monds an aperaquí la meteissa superficia. Sa densitat es inferiora a la de la Tèrra, e equival a 3,94 còps la densitat de l'aiga. Un còrs sus Mart pesariá 1/3 de son pes sus Tèrra, per encausa de la febla atraccion gravitacionala.
Vistas de la Tèrra e amb de telescòpis modèstes, qualques caracteristicas de la superficia marciana an l'aparéncia de «tacas» mai o mens escuras e plan delimitadas que son de ponches de referéncia excellents. Foguèron observadas pel primièr còp en 1659 per Christiaan Huygens, que gràcias a elas foguèt capable de mesurar lo periòde de rotacion de Mart en obtenir la valor d'un jorn. En 1666, Giovanni Cassini lo precisèt e obtenguèt 24 h 40 min, valor fòrça pròcha de la realitat. En comparar los dessenhs faches sus un interval de gaireben 300 ans, es estada establida la valor de 24 h 37 min 22,7 s pel jorn sideral (lo periòde de rotacion de la Tèrra es de 23 h 56 min 4,1 s).
A partir de la durada del jorn sideral, se dedusís aisidament que lo jorn solar marcian a una durada de 24 h 39 min 35,3 s. Lo jorn solar mejan, o temps entre dos passatges consecutius del Solelh pel meridian de l'endrech, dura 24 h 41 min 18,6 s. Lo jorn solar sus Mart a, coma sus Tèrra, una durada variabla, fenomèn degut al fach que las planetas an a l'entorn del Solelh d'orbitas ellipticas que son pas percorregudas unifòrmament (leis de Kepler). Sus Mart, la variacion es encara mai granda pr'amor que son orbita a una excentricitat elevada. Per aver mai de comoditat dins sos trabalhs, los responsables de las missions nòrd-americanas d'exploracion de Mart an decidit unilateralament de donar al jorn marcian lo nom de «sòl», sens se preocupar del fach que aqueste mot significa sòl en francés e designa en espanhòl e en catalan la lutz solara o, quand s'escriu amb una majuscula, l'astre central del sistèma planetari nòstre. L'annada marciana dura 687 jorns terrèstres o 668,6 sòls. Quand serà necessari d'aver un calendièr, aqueste deurà comptar doas annadas de 668 jorns per cada tres annadas de 669 jorns.
Mart a de periòdes sasonièrs que semblan als de la Tèrra, encara que las sieus sasons sián mai longas, perque una annada marciana es gaireben dos còps pus longa qu'una annada terrèstra. La variacion de la distància del Solelh causa una variacion de temperatura d'aperaquí 30 °C dins lo ponch subsolar entre l'afèli e lo perièli.
Los pòls de Mart son marcats per doas calòtas polaras de color blanca esbleugissenta, qu'an facilitat fòrça la determinacion de l'angle entre l'eqüator de la planeta e lo plan de son orbita, angle equivalent a l'obliqüitat de l'ecliptica sus Tèrra. Las mesuras fachas per Camichel sus d'imatges pres al Pic de Miègjorn an donat per aqueste angle 24º 48’. Dempuèi l'exploracion espaciala s'accèpta una valor de 25,19º, un pauc pus granda que l'obliqüitat de l'ecliptica (23º 27’).
Superfícia[modificar | modificar la font]
Fòto captada pel Telescòpi espacial Hubble en 2001.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia de Mart presenta de caracteristicas morfologicas semblablas a las de la Tèrra e tanben de la Luna: de cratèrs, de camps de lava, de volcans, de maires secas de rius e de dunas de sabla. Pasmens l'aspècte general del païsatge marcian es pro diferent del que presenta nòstre satellit a causa de l'existéncia d'una atmosfèra tèuna sus Mart. En particular, lo vent cargat de particulas solidas produsís una ablacion que, dins lo cors dels tempses geologics, a ressat fòrça cràters. Son doncas los cratèrs plan mens nombroses que sus la Luna, e la màger part d'eles an de parets mai o mens rosegadas per l'erosion. D'un autre costat, los volums enòrmes de polsa entraïnada pel vent cobrisson los cratèrs mai menuts, las anfractuositats del terren e los autres accidents pas gaire importants. Demest los cratèrs d'impacte conven de remarcar Hellas Planitia dins l'emisfèri sud, qu'a 2000 km de diamètre e 6 km de prigondor. Demest los cratèrs d'impacte pus recents, bèl nombre an una morfologia que suggerís que la superfícia èra ima o plena de fanga quand se faguèt l'impacte.
Tocant l'eqüator, existís una brusca elevacion de qualques quilomètres de nautor que devesís Mart en doas regions clarament diferenciadas. Lo nòrd es practicament plan, jove e prigond ; lo sud, per contra es naut, vièlh e esquiu, amb de cratèrs que revèrtan las regions nautas de la Luna. Las rasons d'aquesta dicotomia globala son desconegudas.
I a de regions brilhantas de color irange rogenc, que recebon lo nom de desèrts, e que s'espandisson suls tres quarts de la superfícia de la planeta e li donan aquela color rogenca caracteristica o, per o dire melhor, la d'una immensa clapareda, vist que lo sòl es cobèrt de pèiras, de clapasses e de blòcs. D'autra part, de la Tèrra e pel mejan de telescòpis, s'obsèrva de tacas escuras (tacas d'albedo) que correspondon pas a d'accidents topografics mas que son de regions ont lo terren es cobèrt d'una polsa escura. Aquelas regions pòdon cambiar lentament quand lo vent entraïna la polsa. La taca escura pus caracteristica es Syrtis Major qu'es simplament un pendís de mens d'1% e sens res de notable.
Una caracteristica que domina una partida de l'emisfèri nòrd es l'existéncia d'una enòrma enflor que conten lo complèxe volcanic de Tharsis. S'i tròba Olympus Mons, lo pus gròs volcan del Sistèma Solar. A una nautor de 25 km (mai de dos còps e mièg la de l'Everest), e sa basa a un diamètre de 600 km. A sos pès, las coladas de lava an creat un sòcle que forma un bauç de 6 km de naut. Cal ajustar la granda estructura esfondrada d'Alba Patera. Las zonas volcanicas ocupan 10% de la superfícia de la planeta. Cèrts cratèrs mòstran de signes d'activitat recenta e an de lava petrificada sus sos versants.
Pròcha de l'eqüator e amb una longor de 2700 km, una largor que va fins a 500 km, e una prigondor d'entre 2 e 7 km, se tròba Valles Marineris, una gorga desmesurada qu'a respècte d'ela lo Grand Canhon del Colorado sembla pichonèl. Se formèt en seguida de l'esfondrament del terren, a causa de la formacion de l'enflor de Tharsis.
Geologia[modificar | modificar la font]
La planeta Mart se compausa fondamentalament de basalt volcanic amb una proporcion importanta d'oxids de fèrre, çò qu'explica la color roja caracteristica de la superfícia. Per natura, revèrta la limonita, oxid de fèrre fòrça idratat. Mentre que dins las crostas de la Tèrra e de la Luna predominan los silicats e los aluminats, dins lo sòl de Mart son preponderants los ferrosilicats. Sos constituents principals son, per òrdre d'abondància: l'oxigèn (43,8%), lo silici (22,4%), lo fèrre (12,1%), l'alumini (5,5%), lo magnèsi (4,3%), lo calci (3,8%) e tanben lo titani e d'autres compausants en quantitats mendres. Per una analisi pus detalhada de la composicion del sòl marcian, vejatz: Resultats de Pathfinder
A la diferéncia de la Tèrra, Mart a pas de camp magnetic global. Pr'aquò, Mars Global Surveyor, en orbita marciana, a detectat de camps magnetics locals de bassa intensitat en divèrsas regions de l'escòrça. S'es descobèrt que las magnetizacions residualas de ròcas apareisson en bendas alternadas de 160 km de larg per 1000 km de long, parièras a las bendas observadas dins las dorsalas marinas de la Tèrra. Aquela descobèrta imprevista pòt aver d'implicacions interessantas per l'istòria geologica de Mart. Actualament, Mart presenta pas de tectonica de las placas activa. I a pas cap de pròvas de movements orizontals recents a la superfícia, coma per exemple de montanhas formadas per plegament. Mas es possible qu'aguèsse agut una tectonica de las placas al començament de son istòria. En aqueste cas, aquò poiriá aver ajudat a mantenir una atmosfèra parièra a l'atmosfèra terrèstra, en transportant de ròcas ricas en carbòni cap a la superfícia, mentre que la preséncia del camp magnetic auriá ajudat a aparar la planeta de la radiacion cosmica. Mas i a tanben d'autras explicacions possiblas.
L'aiga sus Mart[modificar | modificar la font]
I a d'indicis visibles d'erosion en divèrses endreches de Mart, tant a causa del vent coma de l'aiga. La superfícia de la planeta sèrva de vertadièrs malhums idrografics, ara eissuches, amb sas vals sinuosas escalpradas per las aigas dels rius, sos afluents, sos braces, separats per de bancs d'alluvions qu'an subsistit fins a nòstres jorns. Suggerisson un passat, amb de condicions environamentalas ont l'aiga modelèt lo terren per mejan d'inondacions catastroficas. D'unes suggerisson l'existéncia dins un passat alunhat de lacs e d'un vast ocean dins la region boreala de la planeta. Tot sembla d'indicar qu'aquò se passèt fa aperaquí quatre miliards d'annadas e solament pendent un cort periòde de temps.
Se dins lo passat, Mart aguèt de corses d'aiga abondants, es perque una atmosfèra fòrça mai densa permetiá de temperaturas pus nautas. L'aiga dispareguèt de la superfícia de Mart quand la màger part de l'atmosfèra se dissipèt dins l'espaci, e qu'atal mermèron la pression e la temperatura. Mas l'aiga subsistís encara dins l'atmosfèra, a l'estat de vapor, en quantitats minimas, e mai dins las calòtas polaras, constituidas per de grandas massas de glaces etèrnes (majoritàriament de CO2 gelat), e (çò sembla), dins lo sossòl[3].
Quand las pichonas palas mecanicas de las sondas espacialas cavan una rega dins lo sòl polsós de Mart, los bòrds d'aquesta excavacion se deurián esbosonar coma quand se practica una rega dins la sabla o dins un sòl terrós. En realitat, los bòrds de las regas practicadas sus Mart s'esbosonan pas, coma se lo sòl foguèsse umid. Tot permet de supausar qu'entre los grans del sòl i a d'aiga gelada, fenomèn que, d'autra part, es comun dins las regions fòrça frejas de la Tèrra ont, dempuèi las grandas glaciacions del qüaternari, lo sòl es prigondament gelat.
A l'entorn de cèrts cratèrs marcians (qu'an entre 5 km e 50 km de diamètre), s'obsèrva de formacions (ejecta) en forma de lòbes parièrs als regiscles que se vei quand se trai un còdol dins la fanga ; d'unes explican aquel fenomèn en admetent que lo sòl de Mart es gelat : la calor produsida per l'impacte del meteorit auriá provocat la vaporizacion del glaç. Se dispausa tanben de fotografias d'un autre tipe d'accident del relèu perfèctament explicat per l'existéncia d'un gelisòl. Se tracta d'un esfondrament del sòl de la depression que ne partís una maire seca amb l'emprenta de sos braces separats per de bancs d'alluvions. Sembla que dins la zona de la depression, la calor, probablament a causa d'un fenomèn volcanic, a provocat la fusion del glaç ; lo terren s'es esfondrat sot son pes pròpri, expulsant l'aiga fins a la superfícia; coma l'evaporacion del liquid, malgrat que siá ineluctabla, es pas instantanèa, l'aiga a pogut córrer sus lo sòl abans son evaporacion totala ; lo fenomèn a durat pro de temps per que lo cors de l'aiga atal creat per la fusion del permafròst aja cavat una maire.
En junh de 2000, la nau Mars Global Surveyor detectèt sus de parets de cratèrs o dins de vals prigondas ont lo solelh va jamai, d'accidents que pareisson de desbauces formats per de torrents d'aiga e los depaus de tèrra e de ròcas carrejats per eles. Apareisson solament a de nautas latituds de l'emisfèri sud. Cresèm de veire un escorrement superficial d'aiga semblable a un aquifèr. Aqueste aquifèr seriá situat entre 100 m e 400 m de prigondor. En gisclant a la superfícia, l'aiga se gèla e forma una restanca de glaç : quand se romp, produsís un torrent fòrça brèu, que dura fins que l'aiga s'evapore (puèi que pòt pas restar sot forma liquida dins las condicions de temperatura e de pression de la planeta).
En mai de 2002, la nau Mars Odyssey detectèt la signatura d'idrogèn superficial. Aqueste idrogèn poiriá èsser combinat en formant d'aiga gelada. Lo glaç formariá un jaç sos la superfícia, entre 30 cm e 60 cm, qu'anariá de las calòtas polaras fins a 60º de latitud. En genièr de 2004, la sonda europèa Mars Express a detectat d'aiga al pòl sud de la planeta ; l'observacion es estada facha a la fin de l'estiu quand lo "glaç sec" se sublima e laissa una calòta residuala d'aiga. Al pòl nòrd, sa preséncia èra ja confirmada.
I a tanben d'aiga dins l'atmosfèra de la planeta, mas en proporcion tant infima (0,01%) que, se condensèsse totalament e uniformament subre la superfícia de Mart, formariá una pellicula liquida d'aperaquí un centen de millimètre d'espés. Malgrat sa raretat, la vapor d'aiga participa d'un cicle annual. Sus Mart, la pression atmosferica es tan bassa que la vapor d'aiga se sublima dins lo sòl, sot forma de glaç, a la temperatura de -80 °C. Quand la temperatura remonta al dessús d'aquel limit, lo glaç se sublima en sens invèrs : se transforma en vapor sens passar per l'estat liquid.
Calòtas polaras[modificar | modificar la font]
La superfícia de la planeta presenta divèrses tipes de formacions permanentas, que demest elas, las pus aisidas d'observar son doas grandas tacas blancas situadas dins las regions polaras, una mena de calòtas polaras de la planeta. Atal coma la vapor d'aiga se sublima sus Mart aproximativament a -80 °C, lo gas carbonic o fa a -120 °C. Aquesta diferéncia dona a las calòtas polaras de Mart un caractèr singular. Quand arriba la sason freja, lo depaus de glaç etèrne comença per se cobrir d'un jaç de rosada blanca deguda, coma es estat dich, a la condensacion de la vapor d'aiga atmosferica ; puèi, quand la temperatura contunha de mermar e deven inferiora a -120 °C, l'aiga gelada dispareis sot un mantèl de nèu carbonica que, de la calòta polara, s'espandís fins a passar de vegadas lo parallèl dels 60º. N'es atal perque una partida de l'atmosfèra de CO2 se gèla. Invèrsament, dins l'emisfèri opausat, la prima fa que la temperatura despasse -120 °C, çò que provòca la sublimacion de la neu carbonica e la reculada de la calòta polara; puèi, quand lo termomètre monta a mai de -80 °C, se sublima, a son torn, la rosada blanca ; alara demòran pas que los glaces permanents, mas ja lo freg torna e aqueles subiràn pas una ablacion importanta. La massa de glaç etèrne a aperaquí 100 km de diamètre e 10 m d'espés. Atal las calòtas polaras son formadas per un jaç fòrça prim de glaç de CO2 (« glaç sec ») e se pòt qu'al dessot de la calòta sud i aja de glaç d'aiga. Pendent l'estiu austral, lo dioxid de carbòni se sublima entièrament, laissant un jaç residual de glaç d'aiga. En cent ans d'observacion, la calòta polara sud a disparegut dos còps completament, mentre qu'al nòrd o a pas jamai fach. Se sap pas se i a un jaç semblable de glaç d'aiga sot la calòta polara nòrd, donat que lo jaç de dioxid de carbòni dispareis pas jamai completament. Ven del fach que malgrat que lo clima dins l'emisfèri sud siá pus rigorós, las cortas sasons de la prima e de l'estiu de l'emisfèri austral arriban quand lo solelh es al perièli, atal las temperaturas maximalas arriban dins l'emisfèri sud e la calòta ne sofrís. Mentretant, las temperaturas pus bassas tanben arriban al sud perque l'auton e l'ivèrn son longs e que lo solelh es a l'afèli.
Las calòtas polaras mòstran una estructura estratificada amb de jaces alternats de glaç e de divèrsas quantitats de polsa escura. Se coneis pas amb certitud lo mecanisme qu'explica l'estratificacion, mas pòt èsser deguda a de cambiaments climatics religats a de variacions a tèrme long de l'inclinason de l'eqüator marcian (a respècte del plan de l'orbita). Poiriá tanben i aver d'aiga amagada sot la superfícia a de latituds mendres. Los cambiaments sasonièrs dins las calòtas produsisson de cambiaments de la pression atmosferica globala d'a l'entorn de 25% (mesurats als ponches d'aterratge dels Viking).
Mars Global Surveyor establiguèt a la fin de 1998 que la massa totala de glaç de la calòta polara nòrd equival a la mitat del glaç qu'existís en Groenlàndia e constituís la resèrva d'aiga màger del Sistèma Solar, exceptat la Tèrra. De mai, lo glaç del pòl nòrd de Mart es pausat subre una granda depression del terren e es cobèrt per de « glaç sec ». Los traches topografics novèls suggerisson que la calòta nòrd marciana mòstra un gròs montèl de glaç descopat per un remolin semicircular que poiriá èsser d'origina eoliana. La calòta gelada sembla de s'enauçar abruptament del terren adjacent amb de penjals subtes e s'acabant en un plan de glaç. Lo glaç presenta a la broa de la calòta de bendas claras e escuras que semblan d'indicar de procès de sedimentacion. I a pas d'emprentas d'impacte, çò que significa que la calòta e sos depaus poirián aver solament 100 000 ans. Per contra, la calòta de l'emisfèri sud formada, çò sembla, pas que de CO2 (« glaç sec »), mòstra de cràters d'impacte que poirián indicar una ancianetat d'un miliard d'annadas.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Mart es fòrça tèuna, amb una pression superficiala de 7 a 9 mbar, de comparar amb los 1033 mbar de l'atmosfèra terrèstra : es solament un centen de la pression terrèstra. La pression atmosferica varia amb l'altitud, de gaireben 9 mbar dins las depressions pus prigondas fins a 1 mbar a la cima de l'Olympus Mons. Se compausa mai que mai de dioxid de carbòni (95,3%) amb 2,7% d'azòt, 1,6% d'argon e de traças d'oxigèn (0,15%), de monoxid de carbòni (0,07%) e de vapor d'aiga (0,03%). La proporcion d'autres elements es infima e son dosatge escapa a la sensibilitat dels instruments utilizats fins ara; en particular, la concentracion d'ozòn es de centenats de còps mendre que sus Tèrra, e per aquesta rason la radiacion ultravioleta atenh lo sòl marcian sens èsser filtrada.
L'atmosfèra marciana es pas blava, coma la de la Tèrra, mas ròsa saumon a causa de la dispersion de la lutz pels grans de polsa fòrça fins provenent del sòl ferruginós. Es pro densa per èsser lo sèti de vents violents e de grandas tempèstas de polsa que, de vegadas, pòdon englobar la planeta entièra durant de meses. Aquestes vents son responsables de l'existéncia de dunas de sabla dins los desèrts marcians. Las nívols pòdon èsser de tres colors : blancas, jaunas e blavas. Las nívols blancas son de vapor d'aiga condensada o de dioxid de carbòni a las latituds polaras. Las jaunas, de natura pelosa, son lo resultat de las tempèstas de polsa e se compausan de particulas d'1 um. D'ivèrn, a las latituds mejanas, la vapor d'aiga se condensa dins l'atmosfèra e forma de nívols leugièras de cristals de glaç extrèmament fins. A las nautas latituds, la condensacion de l'anidrid carbonic forma d'autras nívols compausadas de cristals de nèu carbonica.
L'atmosfèra marciana es de segonda generacion. L'atmosfèra que l'a precedida a dobèrt camin a una autra, que sos elements provenon pas dirèctament de la nebulosa primitiva. Una atmosfèra de segonda generacion es lo resultat de l'activitat de la planeta. Atal, lo volcanisme voja dins l'atmosfèra cèrts gas, que demest eles predominan lo gas carbonic e la vapor d'aiga. Lo primièr rèsta dins l'atmosfèra, del temps que lo segond tend a se gelar dins lo sòl freg. L'azòt e l'oxigèn son produches sus Mart pas qu'en proporcions infimas. Al contrari, l'argon es relativament abondant dins l'atmosfèra marciana. Aquò a pas res d'estranh : los elements leugièrs de l'atmosfèra (idrogèn, èli, etc.) son los que se dissipan pus aisidament dins l'espaci interplanetari perque sos atòms e moleculas, quand se dordan entre eles, atenhon la segonda velocitat cosmica ; los gas pus pesants finisson per se combinar amb los elements del sòl ; l'argon, malgrat que siá leugièr, es pro pesant per que son escapament cap a l'espaci interplanetari siá malaisit, e d'autra part, coma es un gas neutre o inèrt, se combina pas amb los autres elements ; atal, malgrat que se libère del sòl en proporcions infimas, s'acumula progressivament.
Malgrat que i aja pas d'indicis d'activitat volcanica actuala, recentament la nau europèa Mars Express a trobat de traças de metan dins una proporcion de 10 parts per un miliard. Aqueste gas a necessàriament una origina volcanica o biologica. Lo metan pòt pas demorar longtemps dins l'atmosfèra ; s'estima a 400 ans lo temps que met per disparéisser de l'atmosfèra de Mart. Aquò supausa que i a una font que lo produsís ; se pòt que de volcans coma Olympus Mons ajan conservat una activitat residuala.
Mart a pas de cencha de radiacion, mas a una ionosfèra compausada de dos (e benlèu tres) jaces
Climatologia[modificar | modificar la font]
Subre las temperaturas que reinan sus Mart, se dispausa pas encara de donadas sufisentas permetent de conéisser son evolucion dins lo corrent de l'annada marciana e a las diferentas latituds e, encara mens, las particularitats regionalas. De fach, son de mal comparar las temperaturas enregistradas per las diferentas sondas qu'an explorat aquela planeta : non solament s'es utilizat d'instruments de naturas divèrsas, mas tanben las condicions de son emplec an variat, puèi que dins cèrts cases la temperatura es estada mesurada dins lo quite sòl, dins d'autres, a una cèrta nautor, mentre que d'autras sondas mesuravan la temperatura del sòl dempuèi l'orbita ont èran satellizadas.
- Coma Mart es fòrça mai luènh del Solelh que la Tèrra, son clima es pus freg, d'aitant mai que l'atmosfèra, fòrça tèuna, reten pauc de calor : d'onte la diferéncia pus prononciada que sus nòstra planeta entre las temperaturas diürnas e nocturnas ; la bassa conductivitat termica del sòl marcian i contribuís tanben. La durada del jorn e de la nuèch sus Mart es aproximativament la meteissa que sus Tèrra.
- La temperatura a la superfícia depend de la latitud e presenta de variacions sasonièras. La temperatura mejana superficiala es aperaquí de 218 K (-55 °C). La variacion diürna de las temperaturas es fòrça importanta, coma conven a una atmosfèra tan tèuna. Las maximalas diürnas, a l'eqüator e d'estiu, pòdon aténher 20 °C o mai, mentre que las maximalas nocturnas pòdon aténher aisidament -80 °C. Dins las calòtas polaras, d'ivèrn las temperaturas pòdon baissar fins a -130 °C.
- Un còp que Mart se trobava lo pus près possible del Solelh, s'enregistrèt a l'eqüator, en plen estiu, la temperatura de 27 °C, del temps qu'al pòl de l'autre emisfèri, ont senhorejava l'ivèrn, se mesurava -128 °C. En 1976, Mart se trobava, al contrari, a sa distància maximala del Solelh quand arribèron las sondas Viking. La primièra aterrèt a una latitud (22,46º N) qu'es aproximativament la de L'Avana o de La Mèca ; ailai, en plen estiu, la temperatura diürna maximala enregistrada foguèt de -13 °C (a 15 h) e la minimala de -86 °C (a 6 h, que lo Solelh èra pas levat). De son costat, la segonda se pausèt a la latitud de 47,89º N (aproximativament la de Viena) e mesurèt ailai, tanben en plen estiu, de temperaturas maximalas e minimalas que, en mejana, foguèron respectivament de -38 °C e -89 °C.
- D'enòrmas tempèstas de polsa, causadas per de vents de mai de 150 km/h, que duran de setmanas e mai de meses en escurzissent tota la planeta, pòdon aparéisser tot d'una (malgrat que sián pus frequentas après lo perièli de la planeta, e dins l'emisfèri sud, a la fin de la prima). Atal coma sus Tèrra un vent de 50 km/h a 60 km/h sufís per levar de nívols de polsa, sus Mart, a causa de l'infima densitat de l'aire, cal un ventàs de 200 km/h per produsir lo meteis efècte, e encara en admetent que lo sòl es sec (avèm ja vist que sa consisténcia marca qu'es cargat d'umiditat gelada). Aquelas tempèstas, observadas de la Tèrra pels astronòms, e qu'atenhon una dimension planetària, an per origina la diferéncia d'energia solara recebuda per la planeta a l'afèli e al perièli, deguda a la fòrta excentricitat de l'orbita marciana. Quand Mart se tròba a proximitat del perièli de son orbita (es a dire a sa distància minimala del Solelh), es la fin de la prima dins l'emisfèri sud, ont la montada de la temperatura provòca la pèrda d'umiditat del sòl. Dins cèrtas regions, especialament entre Noachis e Hellas, se desencadena alara una violenta tempèsta locala qu'arranca al sòl sec de massas impausantas de polsa. Aquesta, fòrça fina, s'enauça a de grandas altituds e, en qualques setmanas, cobrís non solament tot un emisfèri, mas la quasi totalitat de la planeta. La polsa en suspension dins l'atmosfèra forma una nèbla jauna qu'escurzís los accidents pus caracteristics de la planeta. Coma tapa la radiacion solara, las temperaturas maximalas demenisson, mas a son torn agís com una cobèrta qu'empacha la dissipacion de la calor, e las temperaturas minimalas aumentan. Per consequent l'oscillacion termica diürna demenís drasticament. Se passèt atal en 1971, empachant pendent qualques tempses las observacions que devián efectuar las quatre sondas (doas Mars sovieticas e doas Mariner americanas) que venián d'arribar sus la planeta roja. Aquestes vels de polsa que se desplaçan d'una partida a una autra, que segon las sasons cobrisson e descobrisson de regions d'una autra color o nuança, e aquestes vents qu'orientan las particulas del sòl e las dunas, explican los cambiaments de color qu'afèctan lo disc marcian vist de la Tèrra e qu'avián tant intrigat los astronòms pendent mai d'un sègle.
- Pendent una annada marciana, una partida del CO2 de l'atmosfèra se condensa dins l'emisfèri ont es l'ivèrn, o se sublima del pòl dins l'atmosfèra quand es l'estiu. Per consequent la pression atmosferica a una variacion annuala.
Las sasons sus Mart[modificar | modificar la font]
Coma lo de la Tèrra, l'eqüator marcian es inclinat a respècte del plan de l'orbita : fa un angle de 25,19º. Los dos plans se copan en indicant una direccion qu'es nomenada punt Àries (Vernal) en la Tèrra o punt Vernal de Mart quand l'orbita copa l'eqüator de la planeta dins lo sens ascendent. Los dos punts son pres per origina de las longituds solaras (aerocentricas, en onor del dieu Arès) Ls, mesuradas sus l'orbita, o de las Ascensions Drechas As, mesuradas sus l'eqüator. La prima comença dins l'emisfèri nòrd a l'equinòcci de prima, quand lo Solelh travèrsa lo punt vernal en passant de l'emisfèri Sud al Nòrd (Ls = 0 e creissent). Dins lo cas de Mart, aquò a tanben una significacion climatica. Los jorns e las nuèchs son de durada egala e la prima comença dins l'emisfèri nòrd ; aquesta dura fins que LS = 90º : es lo solstici d'estiu ont lo jorn a una durada maximala dins l'emisfèri nòrd e minimala dins l'emisfèri sud.
D'un biais analòg, Ls = 90°, 180°, e 270° indican per l'emisfèri nòrd lo solstici d'estiu, l'equinòcci d'auton, e lo solstici d'ivèrn respectivament, mentre que dins l'emisfèri sud es l'invèrs. Coma la durada de l'annada marciana es aproximativament dobla de la de l'annada terrèstra, la durada de las sasons o es tanben. La diferéncia entre sas duradas es pus importanta (pòt aténher 51 sòls, mentre que sus Tèrra, despassa pas 4,5 jorns) perque l'excentricitat de l'orbita marciana es fòrça mai granda que la terrèstra. Vaquí la durada de las quatre sasons sus Mart :
Actualament l'emisfèri nòrd benefícia d'un clima pus doç que l'emisfèri sud. La rason es evidenta : l'emisfèri nòrd a d'autons (143 jorns) e d'ivèrns (154 jorns) corts e de mai quand lo Solelh es al perièli, çò que fa que sián pus doces, vist l'excentricitat de l'orbita de la planeta. De mai la prima (194 jorns) e l'estiu (178 jorns) son longs, mas coma lo Solelh es a l'afèli, son pus fregs que los de l'emisfèri sud. Per l'emisfèri sud, la situacion es invèrsa. Atal, i a una compensacion parciala entre los dos emisfèris pel fach que las sasons de pus corta durada an luòc quand la planeta es al perièli e que recep alara del Solelh mai de lutz e de calor. A causa de la retrogradacion del punt Vernal e de l'avança del perièli, la situacion se decanta de mai en mai. Dins 2940 annadas terrèstras, lo perièli s'alinharà sul solstici d'ivèrn. Carl Sagan prepausèt en 1971, per conciliar l'evidenta erosion idrica amb l'actuala raretat de vapor d'aiga, la teoria del « long ivèrn ». Amb l'alinhament del perièli sul solstici d'ivèrn, i aurà dins l'emisfèri nòrd, d'ivèrns corts e fòrça doces (vist la proximitat del perièli) e d'estius longs. A l'invèrs dins l'emisfèri sud. Aquò provocariá lo transferiment a travèrs de l'atmosfèra de l'importanta calòta polara nòrd al pòl sud. Dins l'operacion, la màger part dels glaces d'aiga e de CO2 se trobarián sot forma de vapor dins l'atmosfèra, produsent un efècte de sèrra. La temperatura superficiala montariá, la pression aumentariá e pendent qualques milièrs d'annadas s'interrompriá lo « long ivèrn » per donar luòc a una « corta prima ». Al cap de 27 850 ans la situacion s'invertiriá.
Satellits de Mart[modificar | modificar la font]
Mart a dos satellits minusculs, dos rocàs de forma irregulara, Fòbos e Deimos[4]. Lo primièr mesura 27 x 21 x 19 km e lo segond 15 x 12 x 11 km. Deimos gravita a 20 000 km d'altitud e Fòbos a 6100 km. Malgrat que sián tan pròches, aqueles astres son visibles dins lo cèl marcian pas que coma de ponches luminoses plan lusents. La luminositat de Deimos pòt èsser comparabla a la de Vènus vista de la Tèrra ; la de Fòbos es mantun còp pus intensa.
Fòbos vira a l'entorn de Mart en 7 h 39 min 14 s. Coma sa revolucion es fòrça mai rapida que la rotacion de la planeta subre son axe, lo satellit sembla de descriure un movement retrograd : se lèva a l'Oèst e trescòla a l'Èst. Deimos inverteix 30 h 17 min 55 s en recórrer son orbita. Sa revolucion es, per consequent, un pauc pus longa que la rotacion de la planeta, çò que fa que lo satellit se desplaça lentament dins lo cèl : tarda 64 h entre son levar, a l'Èst e son trescòl, a l'Oèst. Çò pus curiós es que pendent lo temps que rèsta visible, complís dos còps lo cicle complet de sas fasas. Una autra particularitat d'aquestes satellits es que, coma gravitan dins lo plan eqüatorial de la planeta e tan près de la superfícia d'aquesta, son etèrnament invisibles de las regions polaras : Deimos pòt pas èsser vist al delà del parallèl 82º e Fòbos al delà del parallèl 69º. De tot biais, compte tengut de sas dimensions pichonas, aquestas lunas minusculas pòdon a pena dissipar las tenèbras de la nuèch marciana, e aquò pendent de corts periòdes de temps, puèi que, en gravitant tan près de la planeta e sus d'orbitas eqüatorialas, passan la màger part de la nuèch amagats dins lo còn de l'ombra projectada per la planeta, es a dire sens èsser esclairats per la lutz solara.
S'es observat que Fòbos subís una acceleracion seculara que l'apròcha lentament de la superfícia de la planeta (tan lentament que se seràn passadas cent milions d'annadas abans que tombe). Aquesta acceleracion s'es pas poguda explicar fins ara. Tanben se pausa als astronòms lo problèma de las originas d'aquestes astres pichonèls, puèi que cèrtas rasons s'opausan que sián d'asteroïdes capturats e d'autras que sián de còrses formats a l'entorn de la planeta e en meteis temps qu'ela. De mai, Fòbos presenta d'estrats que suggerisson qu'aqueste satellit es un fragment separat d'un autre astre màger.
Astronomia dins lo cèl de Mart[modificar | modificar la font]
Las planetas superioras o exterioras passan pas jamai entre lo Solelh e la Tèrra : sas fasas son pauc marcadas (se vei totjorn mai de la mitat del disc), fach qu'es aisit de demostrar per la geometria elementària. Considerant lo triangle Solelh-Mart-Tèrra, l'angle de fasa es lo que forman lo Solelh e la Tèrra vistes de Mart ; atenh sa valor maximala a las qüadraturas quand lo triangle STM es rectangle en la Tèrra. Per Mart, aqueste angle de fasa es pas jamai superior a 42º, e son aspècte de disc gibós es analòg al que presenta la Luna 3,5 jorns abans o après la luna plena (la partida escura passa pas 1/8 del disc). Aquesta fasa, aisidament visibla amb un telescòpi d'amator, Galileo Galilei la poguèt pas jamai veire, e supausèt solament son existéncia.
Observacion del Solelh[modificar | modificar la font]
Vist de Mart, lo Solelh a un diamètre aparent de 21' (al luòc de 31,5' a 32,6' quand es vist de la Tèrra). Los scientifics que menavan Spirit e Opportunity li faguèron observar un trescòl de Solelh ; se poguèt constatar coma s'avalís, escondut per la polsa en suspension dins l'atmosfèra.
Observacion dels eclipsis solars de Fòbos[modificar | modificar la font]
Las camèras de la nau Opportunity captèron lo 10 de març de 2004 l'eclipsi parcial de Solelh causat pel satellit Fòbos. Lo satellit tapa una granda partida del Solelh car es pus grand que Deimos e orbita fòrça mai près de Mart. L'eclipsi de Deimos captat lo 4 de març de 2004 es comparable al transit d'una planeta.
Observacion de la Tèrra[modificar | modificar la font]
Vista de Mart pels futurs astronautas, la Tèrra serà una magnifica estela blavenca e tan lusenta coma Jupitèr, almens pendent los periòdes favorables (conjoncions inferioras de la Tèrra), puèi que nòstre glòbe presentarà, vist de Mart, las meteissas fasas que Vènus vista de la Tèrra. Tanben, coma Vènus e Mercuri, la Tèrra serà un astre visible alternativament de matin e de vèspre. Amb un telescòpi installat sus Mart se poirà apreciar l'espectacle resultant de la conjugason dels movements de la Tèrra e de la Luna, e tanben de la combinason de las fasas dels dos astres: passatge de la mièjaluna sus la mitat escura del disc terrèstre ; passatge del sistèma Tèrra-Luna davant lo disc solar pendent los eclipsis.
Transits de la Terra sus lo disc solar[modificar | modificar la font]
Lo 10 de novembre de 2084 escairà lo transit venent, vist de Mart, de la Tèrra sus lo disc solar. Aquestes transits se repetisson aproximativament cada 79 ans. Los transits d'octobre-novembre escason quand Mart es en oposicion e près del nos ascendent ; los transits d'abril-mai quand es près del nos descendent. Lo transit de l'11 de mai de 1984 previst per J. Meeus serviguèt d'inspiracion a l'escrivan Arthur C. Clarke per escriure Transit of Earth ont un astronauta laissat sol sus Mart descriu lo rar fenomèn astronomic pauc abans de morir a causa de la manca d'oxigèn.
Observacion de Mart[modificar | modificar la font]
Se dins l'orbita marciana se dessenha la de la Tèrra, fòrça mens alongada, se pòt observar tanben que la distància de la Tèrra a Mart vària considerablament. Al moment de la conjoncion, es a dire quand lo Solelh es situat entre las doas planetas, la distància entre aquestas pòt èsser de 399 000 000 km e lo diamètre aparent de Mart es de 3,5" ; pendent las oposicions pus favorablas, aquesta distància es redusida a mens de 56 000 000 km e lo diamètre aparent de Mart es de 25". Pendent l'oposicion, atenh una magnitud de -2,0 e a las oposicions perielicas -2,8 que la planeta es alara la pus lusenta a l'excepcion de Vènus e Jupitèr. Compte tengut de la pichonetat del glòbe marcian, son observacion telescopica es interessanta solament pendent los periòdes que precedisson o seguisson las oposicions.
Istòria de l'observacion de Mart[modificar | modificar la font]
Tycho Brahe mesurèt escrupulosament lo movement de Mart dins lo cèl. Sas observacions astronomicas excellentas, sonhosament notadas, permetèron a Johannes Kepler de descobrir la natura elliptica de l'orbita marciana, e pus generalament de totas las orbitas planetàrias, que fins alara èran consideradas circularas. Kepler sintetizèt sas descobèrtas en tres leis, actualament conegudas amb lo nom de leis de Kepler.
Fins al sègle XVII la motivacion principala de l'observacion de Mart èra astrologica. Un còp inventat lo telescòpi, Galileo Galilei vèrs 1610 ja descriguèt Mart coma un disc, en li donant l'estatut de mond, coma la Tèrra o la Luna. En 1659, Christiaan Huygens descriguèt e dessenhèt la primièra caracteristica de Mart, ben visibla, un triangle escur nomenat pus tard Syrtis Major. En seguent aquesta marca, Huygens dedusiguèt corrèctament la durada del jorn marcian, una pauc pus long que lo de la Tèrra. Cap al decènni de 1670, Giovanni Cassini detectèt las marcas lusentas e blancas dels pòls.
A la fin del sègle XVIII, William Herschel melhorèt l'optica dels telescòpis e contunhèt l'observacion de Mart. Confirmèt l'existéncia dels pòls, e son expansion pendent l'ivèrn e mai sa quasi disparicion pendent l'estiu. Justifiquèt aqueste fach en argumentant que la planeta roja, coma la Tèrra, a una inclinason axiala ; aiçò explica l'existéncia de sasons (mas i son aperaquí dos còps pus longas que sus Tèrra). Tanben observèt de tacas lusentas e mobilas qu'interpretèt corrèctament coma de nívols.
Dins los decènnis que seguiguèron, d'erudits nombrós dessenhèron divèrsas cartas de Mart e nomenèron las tacas escuras o claras de sa superfícia. Pasmens, fòrça d'aquestas cartas se contradisián entre elas.
El 1877, quand Mart s'aprochèt de l'orbita terrèstra, Giovanni Schiaparelli dessenhèt la melhora carta jamai facha de la planeta roja. De mai, prepausèt una seria de noms en latin que, adaptats, foguèron acceptats ulteriorament per l'Union Astronomica Internacionala en 1958 e son encara utilizats uèi. La nomenclatura de Mart, coma la de la Luna, nomena las tacas escuras coma de massas d'aiga e las tacas lusentas coma de superfícias terrèstras. Qualques exemples : Mare Sirenum "mar de las serenas", Solis lacus "lac del Solelh", Chryse Planitia "plana daurada", Utopia, Arcadia...
Exploracion espaciala de Mart[modificar | modificar la font]
La primièra sonda que visitèt Mart foguèt Mariner 4 en 1965. Amb Mariner 6 e 7, qu'arribèron sus Mart en 1969, capitèron pas qu'a observar una planeta plena de cratèrs e parièra a la Luna. Mariner 9 foguèt la primièra que se placèt en orbita marciana, al mitan d'una tempèsta de polsa espectaclosa, la primièra que mostrèt una planeta amb de canals semblant un malhum idrografic, de vapor d'aiga dins l'atmosfèra, suggerissent atal un passat de Mart diferent. Las primièras naus qu'aterrèron sus Mart foguèron Viking 1 e 2 en 1976. Après los resultats negatius de sas experiéncias biologicas, l'exploracion marciana s'interrompèt pendent 20 ans. Lo 4 de julhet de 1997, Mars Pathfinder aterrèt sus Mart e provèt qu'èra possible qu'un robòt pichonèl (Sojourner) se passegèsse sus la planeta. En 2004 la mission Mars Exploration Rover, scientificament pus ambiciosa, mandèt dos robòts, Spirit e Opportunity, qu'aterrèron dins doas zonas de Mart diametralament opausadas per analisar las ròcas, en cèrca d'una preséncia anciana e prolongada d'aiga. Mars Express, Mars Odissey e Mars Global Surveyor son d'autras sondas arribadas sus Mart dins los darrièrs ans e que contunhan encara sa mission scientifica. La darrièra sonda qu'arribèt sus Mart foguèt Mars Reconnaissance Orbiter que se metèt en orbita marciana lo 10 de març de 2006.
Meteorits d'origina marciana[modificar | modificar la font]
Los meteorits nomenats SNC son originaris de Mart. Se coneis amb seguretat son origina car contenon de pichonas bofigas de gas que sa composicion coïncidís amb la mesurada per las sondas Viking.
Lo 6 d'agost de 1996, lo Dr. David McKay, de la NASA, anoncièt l'identificacion de compausats organics dins lo meteorit marcian ALH84001. Lo meteorit foguèt ejectat de Mart per un impacte meteoric fa 15 milions d'annadas, tombèt dins l'Antartida fa 13 000 ans e foguèt trobat en 1984. Proven d'una ròca marciana solidificada fa 4,5 miliards d'annadas quand se formèt la planeta. Fòrça scientifics foguèron pas d'acòrdi amb l'anonci, que qualifiquèron de prematur e probablament faus. Las revelacions extraordinàrias exigisson de pròvas extraordinàriament fisablas ; la simpla preséncia de rèstas coma las que crèa lo material organic significa pas qu'aja una relacion amb la vida, malgrat qu'una explicacion non biologica siá improbabla. En decembre de 1997, un grop de scientifics desmentiguèt totalament la NASA en demostrant que dins la ròca i aviá de minerals d'aparéncia parièra a cèrts microorganismes, mas amb una origina quimica e sens res de veire amb la vida.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, l'areografia e l'areologia son l'equivalent per Mart de çò que son la geografia e la geologia per la Tèrra En practica pasmens, se parla (maugrat l'etimologia) de la geografia de Mart e de la geologia de Mart.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 (en) http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html
- ↑ http://www.agu.org/pubs/crossref/2006/2006GL025946.shtml
- ↑ (en) http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=31031


c: text/html

text:
Sissonne (Aisne)
Sissonne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
== Geografia ==.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Sissonne proven del latin Sessonnnia, al Modèl:XIe s - Sègle XIII, alavetz viscut per peuplades germaniques.
L'origine du nom de Sissonne provient du latin Sessonnnia, au Modèl:XIe s - Sègle XIII, alors habité par des peuplades germaniques.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Astronotus ocellatus
L'Òscar (Astronotus ocellatus) es un peis de la familha dels ciclids. Es originari d'America del Sud, del Peró al Brasil e es popular dins los aqüaris.
Somari
Abitat[modificar | modificar la font]
Aqueste peis pòbla principalament las aigas de feble corrent, al mitan de las brancas e dels troncs d'arbres tombats.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un gròs peis que pòt aténher fins a 30 cm a l'atge adulte (e quitament un pauc mai). Lo distinguissèm en particular per son enòrma boca e son ocèla sul pedoncul caudal, es aquela qu'es a l'origina del nom ocellatus. A l'estat natural, sos flancs son lo mai sovent de brun a negre, aureolats de zònas roge iranjat. Pasmens, las fòrmas d'elevatge an generalament aquelas zònas que s'espandisson de còps uniformadament sus gaireben tot lo còs. Amai, existisson de fòrmas albinas, d'un blanc evòri e amb los flancs son coirats.
L'esperança de vida depassa los dètz ans dins de bonas condicions.
Mantenença[modificar | modificar la font]
Aqueste peis, de granda talha, necessita logicament un aqüari consequent. La mantenença de 5-6 subjèctes deu aver luòc dins un aqüari de 600 litres environ. Es desconselhat de manténer los òscars en cobles. En efièch, un dels dos peisses prendriá lo dessús e l'òscar dominat auriá una vida miserabla. Malgrat tot, se causissètz d'associar mantun òscar, fasètz plan atencion a lors talhas que devon èsser rigorosament las meteissas : se un escart de longor entre òscars excedissiá los 5 cm los mai pichons serián tuats per lors congenèrs.
L'aqüari deu èsser amainatjat de raices e de pèiras. Tot aquò deu èsser solidament fixat e plan agençat, perque l'òscar se pòt revelar un vertadièr bulldozer. Es per aquò que las plantas, tròp fragilas, seràn lo pus sovent malmenadas, e quitament arrancadas.
Coma aqueste peis es relativament resistent, los paramètres fisicoquimics de l'aiga an pas gaire d'importància. Malgrat sa talha, aqueste ciclid es puslèu calme e tranquille Son alimentacion serà a basa de peisses magres, cambaròts, muscles, etc., tot aquò en granda quantitat.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Un coble armoniós per la reproduccion pòt èsser mantengut dins un aqüari de 300 litres environ. L'òscar es un pondeire sus substrat descobèrt (mantun centenats d'uòus), e los dos parents suenharàn e gardaràn los pichons amassa. Los joves an una rauba negra e argentada e se noiriràn dels meteisses aliments que los parents, del moment que son pro pichons per èsser engolits.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Astronotus ocellatus dins www.aquabase.org (fr)
- Astronotus ocellatus dans Aquaportail.com (fr)
- Referéncia FishBase : espècia Astronotus ocellatus (Agassiz, 1831) (en) (+traduccion (fr))
- Referéncia ITIS : TSN 169772 Astronotus ocellatus (Agassiz, 1831) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Astronotus ocellatus (en)
- Referéncia Vetofish : espècia Astronotus ocellatus (fr)
Autres ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) [vidèo] Òscar en captivitat
- (en) [vidèo] Un Òscar e sa progenitura


text:
Èrba
En botanica, una èrba es una planta que presenta pas d'organs decididament lenhosas. Los tallas de las èrbas son verdas e morissen generalament a l'acabar la bona estacion, en essent substituits per d'autres nòus se l'èrba es vivaz.
Fòrça èrbas son annalas, en naissent de grana al començament de l'estacion favorabla e en daissant pas a l'acabar aquesta mas de nòvas granas en lo solèr. Existisson tanben d'èrbas vivaces, que dempuèi tallas sosterranhes o plaçats a ras de solèr. Los organs sosterranhes implicats son rizomas (tallas orizontales) e bulbs. Fòrça èrbas biennalas forman una roseta de fuèlhas tustadas al solèr en lo sieu primièr an, que se reprodusisson en el pas, e un talhi naut, l'escapi floral, en lo sieu segond an.
Se sona megaforbias (d'èrbas gigantas) a de plantas qu'en respondent formalament al concèpte anterior, atenhon un pòrte considerable, quitament de divèrses mètres. Aqueste es lo cas, per exemple, de las divèrsas espècias de bananas (genre Musa).
En lo lengatge comun èrba es tanben quina planta que siá que possedís valor culinària o medicinal, amb ignorància de lo sieu caractèr herbacièa o arborèa, quand la part de la planta que s'usa son las fuèlhas o tallos tendres. Pel contrari, las especias son las granas, baias, de pèls, de raïses o d'autras parts de la planta.
"Èrba" o "l'èrba" es tanben un tèrme de l'argot per aperar lo canabàs.


text:
Klezmer
La musica klezmer qu'ei l'estil musical desvolopat en Euròpa Orientau peus judius ashkenazes. Qu'amassa influéncias armonicas orientaus, eslavas e tziganas. Enriquida peus sègles e los viatges de la diaspòra e de l'immigracion, que's pòt interpretar dab la màger part deus instruments de musica classica mes totun dab ua predileccion per quauques uns com lo vriulon, la clarineta, l'acordeon e la contrabassa.
Los sons intrepretas que son aperats klezmerim (per'mor de la marca deu plurau en im de l'ebrèu).


text:
Adolphe Sax
Adolphe Sax (lo Dinan, 6 de noveme de 1814 - lo 4 de heurèr de 1894) que ho un factor d'instruments belga famós per aver inventat lo saxofòn e la soa familha.
Lo son pair qu'èra eth medish factor d'instruments. Mainatge, Adolphe Sax qu'estudiè la flabuta e la clarineta. Que s'installè a París on inventè la familha deus saxorns (en començant per lo bugle - un claron provesit de pistons - puish en continuant dab los menbres los mei graves) e, arron, la deus saxofòn ambs portant lo son nom.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Sax, Mule & Co, Jean-Pierre Thiollet, éd. H & D, 2004.


text:
Istme de Tehuantepec
L'istme de Tehuantepec es un istme de Mexic; dins la region mai estrecha del país entre lo Golf de Mexic e l'ocean Pacific. Lo nom de l'istme ven del vilatge de Santo Domingo de Tehuantepec de l'estat d'Oaxaca, lo qual, al seu torn, proven del nahuatl tecuani-tepec, que significa "puèg del jaguar".
L'istme inclutz la region de Mexic que se tròba entre los meridians 94 e 96 de longitud oèst; es a dire, lo sud dels estats de Veracruz e Oaxaca, e de pichonas porcions de Chiapas e Tabasco a l'èst. L'istme a una longor de 200 km a son ponch mai estrech, del Golf de Mexic al Golf de Tehuantepec (de l'ocean Pacific). La Sierra Madre del Sud s'acaba en aquesta region e se transforma en una larga plana, que l'elevacion maximala n'es de 224 m. La porcion nòrd de l'istme es umida e tropicala, mentre que la region sud es pus seca e establa e lo passatge del tren de Tehuantepec.
Dempuèi lo temps del vicereialme de la Nòva Espanha, l'istme èra considerat coma una rota possibla per un canal interoceanic. La crompa de Gadsden, d'una porcion de territòri del nòrd de Mexic pels Estats Units, inclusiá l'autorizacion del passatge de merças nòrd-americanas per tren a travèrs de l'istme per facilitar lo negòci interoceanic .


text:
Puerto Madero
Puerto Madero qu'ei un quartièr de Buenos Aires qui presenta la paradòxa d'estar uns deus mei recents en tot costejar los quartièrs de San Telmo e Montserrat, los mei ancians de la ciutat.
Lo soa istòria que comencè a la fin deu sègle XIX dab la bastida deu pòrt qui seguí lo projècte d'Eduardo Madero, acceptat en 1882 peu president Julio Argentino Roca. La bastida d'un pòrt qu'èra ua grana necessitat per'mor que las aigas de l'arriu de la Plata be son pas briga pregondas. Los vaishèths que devèvan alavetz descargar òmis e mercanderias suber barcas e las tornar cargar suber bròs d'arròdas granas entà rollar suus darrèrs mètres de l'arribèra. La construccion que comencè en 1887 entà s'acabar en 1897.
Un dezeat d'annadas arron, un navèth pòrt qu'èra bastit per'mor de la pravada de l'endom deus vaishèths e Puerto Madero qu'èra abandonat per decenis. Mantun projèctes que hon perpausats au cors deu sègle XX entà tornar utilizar lo quartièr, shens que cap e hosse pas jamei estat realizat.
Durant las 1990, los vielhs enterpaus abandonats deu pòrt be hon transformats en apartaments lofts, restaurants, locaus comerciaus, e un que vadó quitament seti d'ua universitat. Las quitas gruas deu pòrt be hon pintradas e conservadas entà.
Los terrens pleats desempuish las 1970 dab lo prezthèit d'estar bastits e qui, en lòc, b' èran estats colonizats per la fauna e la flòra naturau de la pampa que hon transformats en Reserva Ecologica de Buenos Aires mentre qui las usias e los entrepaus de la vielha zòna industriau b'èran amainatjats e un navèth quartièr que gessiva de tèrra ; lo projècte qu'ensagè de conservar los ancians bastiments industriaus entà dar ua certa personalitat ad aqueth projècte. Puerto Madero que vadó atau un quartièr exclusiu (desseparat de la rèsta de la vila peus ancians bacins deu pòrt). L'interèst comerciau d'aqueth navèth quartièr qu'èra màger : que dava lo parat de bastir un quartièr isolat e au còp pròche deu center administratiu e financièr de la ciutat.
Atau, durant las annadas 2000 mantuas tors que hon bastidas e lo quartièr que cambiè l'estructura de la ciutat. Enter aquesta navèra tors que's pòt mentàver : las Tors El Faro, las Tors River View, las Tors Le Parc Puerto Madero, las Tors Mulieris, la Tor Repsol-YPF e las Tors Renoir.
En julhet de 2007 que s'inaugurè lo navèth tram de Buenos Aires (aperat "Tren de l'Est") en bèth començar per Puero Madero. Fabricat per l'enterpresa francesa Asltom, qu'ei similar au trams de Bordèu, Niça o Montpelhièr.


text:
Lop garon
Un lop garon o leberon es una creatura legendària d'origina europèa. Generalament, es un èsser uman que pòu se transformar parcialament ò totalament en lop. A l'origina, aquela transformacion èra entraïnada per una malediccion ò un rituau volontari. Per la seguida, d'autrei causas possiblas apareguèron coma la mordedura d'un lop ò d'un autre lop garon. La transformacion a sovent luòc de nuèch, especialament pendent lei periòdes de Luna plena. Aquelei creaturas son generalament consideradas coma marridas, dotadas d'una fòrça e d'una ferocitat gròssas e capablas de tuar mai d'una persona dins lo corrent d'una nuech.


text:
Invaliditat
L'invaliditat o l'infirmitat es una restriccion per desvolopar mai d'una activitat provocada per la deficiéncia o limitacion de las foncions fisica o mentala. Significa, doncas, un desavantatge sus las autras personas.
Incapacitat mentala[modificar | modificar la font]
Critèris d'identificacion[modificar | modificar la font]
La consideracion d'invaliditat intellectuala requerís de la coexisténcia de tres critèris:
- Un nivèl d'intelligéncia inferior a la mejana; la concepcion d'intelligéncia es la prepausada per Gardner, que parla d'una estructura multipla amb de sistèmas cerebrals semiautonòms, que pòdon interactuar enter els-meteisses; se considèra d'invaliditat se lo coeficient d'intelligéncia es mendre que 70 e se se produtz un problèma adaptatiu.
- La preséncia de dificultats en doas o mai abiletats adaptativas, en referéncia a l'eficàcia de las personas per s'adaptar e satisfar lors besonhs.
- Lor manifestacion abans los 18 ans: correntament una invaliditat intellectuala significativa es detectada pendent la mainadesa.
Causas[modificar | modificar la font]
Se tròba de factors genetics, coma lo sindròm de Down, d'errors ereditàrias del metabolisme, coma la fenilcetonúria, d'alteracions del desvolopament embrionari, de problèmas perinatals, restacats al moment de la jasilha, de malautiás infantilas, de deficits ambientals, cognitius, personals e socials.


text:
Circonferéncia
La circonferéncia es una linha corba tancanda limitant una superfícia. Es tanben la longor d'aquela linha corba tancanda.
Circonferéncia es un sinonim de perimètre, mas aquel darrièr a un sens mai general d'una lihna tancada de quina que siá forma (poligonala o corba).
Lo mot « circonferéncia » es plan adaptat al cas d'un disc, o designa la longor del cercle que totes los punts se trapan a meteissa distancia d'un punt fixe nomenat centre.
La nocion de circonferéncia s'aplica tanben plan al cas vesin d'una ellipsa
Circonferéncia[modificar | modificar la font]
La circonferéncia es la longor del trach geometric definissent lo cercle o l'ellipsa.
Cercle[modificar | modificar la font]
S'obten la circonferéncia d'un cercle en multiplicant son diamètre pel nombre π:
S'utiliza la formula:
Ellipsa[modificar | modificar la font]
que e son los rais (o miègaxes) de l'ellipsa, es una approximacion rasonable de la valor exacte, que demanda d'introduire de nòvas fonccions (las integralas ellipticas)


text:
Los Arcs
Los Arcs [1]es una comuna de Provença administrada per lo departament de Var de la region provençala de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments e patrimòni[modificar | modificar la font]
Los Arcs possedon un important patrimòni medievau e subretot la tor dau castèu e la glèisa de Santa Roselina onte repòsa justament o son còrs.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Leis Arcs' sariá esperat en provençau contemporan, pasmens Los Arcs es la forma relevada e atestada dins Var per lo provençalista e majorau dau Felibritge Joan Luc Domenge (Grammaire du provençal varois, 23-24) ; aquesta forma s'acompanha dei derivats logics per contraccion aus Arcs, daus Arcs.


text:
Lo Glaisiú
Lo Glaisiú[1] (Le Glaizil en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
1) Lo Castèl de Lesdiguières
A la fin del Modèl:XVIe sègle, François de Lesdiguières, natiu de Santa-Casqueta, cap de las protestants del Champsaur, #far bastir un castèl fòrt al lieudit « Los Diguières », al Nòrd del vilatge del Glaizil. Aquela distincion lududa #permetre de venir « pòrti de Lesdiguières ».
-
Fichier:Ruïnes Del castèl de Lesdiguières.JPG
-
Fichier:Ruïnes Del castèl de Lesdiguières2.JPG
Ruïnes Del castèl de Lesdiguières
-
Fichier:Ruïnes del castèl de Lesdiguières3.JPG
2) Lo torn cairat del cementèri del Glaizil
Aquela, plaçada a la cœur de l'actual cementèri, seriá lo vestigi d'una glèisa Romane e d'un torn de vigie bastidas cap al XII sègle a la cœur meteis del pòble. La glèisa i auriá brulé dins lo XIX sègle e lo torn a #èsser destruida l'an 1960 perque menaçava de desplomar-se.
1) Le Château de Lesdiguières
À la fin du Modèl:XVIe siècle, François de Lesdiguières, natif de Saint-Bonnet, chef des protestants du Champsaur, fit construire un château fort au lieudit « Les Diguières », au Nord du village du Glaizil. Cette seigneurie lui permit de devenir « duc de Lesdiguières ».
-
Fichier:Ruines du château de Lesdiguières.JPG
-
Fichier:Ruines du château de Lesdiguières2.JPG
Ruines du château de Lesdiguières
-
Fichier:Ruines du château de Lesdiguières3.JPG
2) La tour carrée du cimetière du Glaizil
Celle-ci, positionnée au cœur de l'actuel cimetière, serait le vestige d'une église Romane et d'une tour de vigie construites vers le XII siècle au cœur même du village. La glèisa aurait brulé au XIX siècle et la tour a été détruite en 1960 car elle menaçait de s'écrouler.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Donjeux (Mosèla)
Donjeux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Se situa sus l'ais Mètz / Estrasburg, a parièra distància de Mètz e Nancy, siatz approximativement 30 a 35 km.
- Se situa a proximitat, 1 quilomètre solament, del cap de luòc de costat, la vila de Delme.
- Elle se situe sur l'axe Metz / Strasbourg, à égale distance de Metz et Nancy, soit approximativement 30 à 35 km.
- Elle se situe à proximité, 1 kilomètre seulement, du chef lieu de canton, la ville de Delme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge citat l'an 966 "Domus Juvinis", en lo moment de la fondacion de la abbaye de Vergaville ; situat en la baronnie de Viviers.
- Cedit a la França en 1661.
- Village cité en 966 "Domus Juvinis", lors de la fondation de l'abbaye de Vergaville ; situé dans la baronnie de Viviers.
- Cédé à la France en 1661.


text:
Alàs i Cerc
Alàs i Cerc es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), creada en 1970, que se tròba a l'orient de la plana de la Seu. Lo vilatge d'Alàs es çò cap de municipalitat, mas lo tèrme compren tanben los vilatges de Torres d'Alàs, Cerc, Artedó, la Bastida d'Hortons, el Ges, Vilanova de Banat, lo llogaret despoblat de Lletó, lo santuari de les Peces, lo de Sagàs, e divèrses ermitatges e de masias esparsos arreu, coma l'ermitatge de Sant Antoni del Tossal, la capèla e mas de Sant Miquèl, e la masia de la Molina de Lletó.
Situacion[modificar | modificar la font]
La municipalitat es situada a l'èst de la Seu d'Urgèl, a la riba esquèrra del Segre. Limita al nòrd amb Estamariu, a l'èst amb Arsèguel e Cava, al sud amb la Vansa i Fórnols, a l'oèst amb lo Pla de Sants Tirs e al nòrd-oèst amb la Seu d'Urgèl. Dins lo tèrme d'Alàs i Cerc i a lo pichon enclavament de Bell-lloc, qu'aperten a la municipalitat de la Seu e qu'es situat als primièrs contrafòrts de la Sèrra del Cadí.
Lo Segre li fa de limit natural pel nòrd; unicament a la drecha del riu i a un pichon bocin de tèrras que correspond a l'ancian tèrme de les Torres, incorporat dempuèi mitjan sègle XIX al d'Alàs. Lo termenal, per orient, remonta la riba drecha del riu de Vilanova en passant pel calhau de la Gralla e lo calhau del Moixol e contunha d'aiga amont lo cors del torrent de la Molina fins a arribar a la carena de la sèrra del Cadí, que fa de limit per miègjorn dempuèi ponent de la Torre de Cadí en passant pel portell de Cadí e lo cap de la Fesa (2391 m).
Las tèrras d'Alàs i Cerc s'estendon al pè de la sèrra del Cadí e los sieus contrafòrts septentrionals; bona part del sud de la municipalitat es integrada al Pargue Natural del Cadí-Moixeró.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo primièr cens es de 1970, après la fusion de las ancianas municipalitats d'Alàs e de Cerc.


text:
Fotbòl
Lo fotbòl es un espòrt collectiu opausant doas equipas compausadas d'onze jogaires dins un estadi. L'objectiu es de metre un balon esferic dins lo but advèrs sensa utilizar lei braç. Aquel espòrt apareguèt au sègle XIX dins leis illas britanicas e foguèt codificat a partir deis annadas 1850-1860. En 1904, se creèt una federacion internacionala dicha FIFA. En 2006, lo fotbòl èra practicat per 264 milions de jogaires licenciats e èra l'espòrt pus popular en Euròpa, en Africa e America dau Sud. La simplicitat de sei reglas e la possibilitat de jogar ambé de mejans fòrça febles son de factors permetent d'explicar aqueu succès.
Lo calendièr es dominat per dos tipes de competicions : aquelei pertocant lei clubs e aquelei regardant leis equipas nacionalas. La competicion internacionala pus famosa es la Copa dau Monde creada en 1930. Per lei clubs, lo trofèu pus prestigiós es la Liga dei Campions UEFA creada en 1955. Es reservada ai clubs europèus mai de competicions equivalentas existisson sus leis autrei continents.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 2.1 L'aparicion dau fotbòl
- 2.2 Premierei competicions
- 2.3 L'organizacion de la FA Cup e la fin de l'unificacion dei reglas
- 2.4 L'organizacion dei premiers campionats
- 2.5 L'organizacion dei premierei partidas internacionalas
- 2.6 L'evolucion vèrs lo professionalisme
- 2.7 Lo desvolopament mondiau dau fotbòl
- 3 Reglas
- 4 Organizacions oficialas
- 5 Competicions internacionalas
- 6 Competicions nacionalas
- 7 Competicions femeninas
- 8 Referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Après la codificacion dei reglas realizada en 1863 per l'associacion anglesa Football Association, lo fotbòl recebiguèt lo nom « association football » per marcar sa diferéncia ambé d'autreis espòrts britanics tanben dich football, especialament lo rugby football. Quand lo fotbòl acomencèt de s'estendre en defòra deis illas britanicas, foguèt designat solament sota lo nom « football » que va finalament s'escriure fotbòl en occitan.
Dins lei país anglofòns, lo nom « soccer » apareguèt dins leis annadas 1880 coma l'abreviacion dau tèrme « association ». Lo nom complèt venguèt alora « soccer football ». Aquel expression conoguèt un succès important dins l'Empèri Britanic e ais Estats Units d'America qu'utilizan totjorn a l'ora d'ara l'apelacion « soccer ». En revènge, son utilizacion a declinat au Reiaume Unit onte lo fotbòl es d'ara endavant dich solament « football » coma dins lo rèsta d'Euròpa.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aparicion dau fotbòl[modificar | modificar la font]
Lo fotbòl es eissit d'una tradicion europèa lònga de jòcs de balon. Per exemple, tre l'Antiquitat, lei Grècs e lei Romans coneissián l'aporaxis (Atenas) o la pila paganica (Roma). Aquò contunièt durant l'Edat Mejana. En França, apareguèt la sole mencionada per lo premier còp en 1147 e una tièra de jòcs similars coma lo calcio italian, lo hurling irlandés[1]. En 1174, la practica de la sole foguèt tanben mencionada[2]. Segon l'ipotèsi pus frequenta, es aqueu jòc qu'es l'ancessor dau fotbòl modèrn.
D'efèct, vengut fòrça populara, la sole prenguèt lo nom de « football » en Anglatèrra. Mai d'un còp, leis autoritats francesas o anglesas assaièron sensa succès d'enebir sa practica per de rasons militaras o economicas. Lo jòc demorèt popular fins au sègle XIX dins l'archipèu britanic e lo nòrd-èst de França. Èra magerament practicat per lo pòble. D'evolucions importantas se debanèron après la fin de l'Edat Mejana. D'en premier, au sègle XVI, apareguèt lo balon gonflat de cuer. Puei, en 1835, la lèi britanica defendiguèt la practica dau « football » sus lei rotas publicas obligent d'ara endavant l'utilizacion d'un terren claus. Foguèt dins aqueu contèxte que se formèt pauc a pauc lo fotbòl modèrn sus lei terrens deis escòlas d'Eton, d'Harrow, de Charterhouse, de Rugby, de Shrewsbury, de Westminster e de Winchester.
La premiera codificacion, dicha reglas de Cambridge, foguèt publicada en 1848 a l'Universitat de Cambridge per un ensems de delegacions deis escòlas d'Eton, d'Harrow, de Shrewsbury, de Rugby e de Winchester. Aguèt una influéncia importanta sus lei codificacions seguentas mai foguèron pas adoptadas per totei leis escòlas britanicas. Ansin, dins leis annadas 1850, divèrseis universitats utilizèron de variantas mai o mens diferentas. Lei premiers clubs, generalement formats a partir deis equipas universitàrias, adptèron per consequéncia de reglas pròprias. Aquelei escrichas per lo Sheffield Football Club aguèron una popularitat tant importanta qu'una federacion de « football association » basada sus aquelei reglas poguèt se formar en 1867.
Pasmens, en fàcia d'aquela division, unei temptativas foguèron menadas per assair d'unificar totei lei variantas dau fotbòl. En 1862, una premiera modificacion dei reglas de Cambridge foguèt prepausada sota lo nom de reglas d'Uppingham. L'annada seguenta, leis escòlas d'Eton, de Harrow, de Shrewsbury, de Rugby, de Marlborough e de Westminster acceptèron tanben una reforma dei reglas de Cambridge. Pasmens, l'òbra decisiva foguèt aquela d'Ebenezer Cobb Morley que va capitar d'entraïnar la fondacion d'una federacion dicha Football Association (FA) en 1863. Inicialament fondada per un nombre limitat de club, aquela federacion va permetre de discussions entre equipas e jogaires puei finalament la definicion d'un ensems de reglas. Aquel ensems èra diferent dei reglas modèrnas mai la màger part dei clubs finiguèron per jónher l'associacion a partir de la fin deis annadas 1860 permetent d'unificar lo jòc e l'organizacion dei premierei competicions.
Premierei competicions[modificar | modificar la font]
L'adopcion dei lèis adoptadas per la FA per lei clubs de Sheffield FC e de Nottingham (ara Notts County) permetèron d'organizar una rescòntra anuala entre lei doas equipas. A partir deis annadas 1860, d'autrei clubs jonhèron aqueu movement e lo « football associacion » acomencèt de se popularizar dins lo rèsta de la societat britanica, especialament lei classas popularas. Aquelei partidas permetèron de melhorar lei reglas. Doas evolucions decisivas se debanèron durant aqueu periòde. La premiera foguèt la defensa per totei lei jogaires, franc dau gardian, de tocar lo balon ambé la man e la segonda foguèt l'instauracion d'equipas compausadas d'onze jogaires.
L'organizacion de la FA Cup e la fin de l'unificacion dei reglas[modificar | modificar la font]
L'organizacion de la FA Cup (Copa d'Anglatèrra) foguèt prepausada en 1871 e la premiera competicion organizada l'annada seguenta. Aquela competicion aguèt un succès fòrça important e gropèt rapidàment la màger part dei clubs anglés. Per aquò, leis equipas devián acceptar de seguir lei reglas de jòc de la federacion anglesa. Ansin, la FA Cup permetèt d'acabar l'unificacion dei reglas de l'association football e donèt tanben de basas per la fondacion de clubs novèus. Dins leis annadas 1870, entraïnèt la formacion d'una federacion independenta en Escòcia que gropèt lei clubs d'aquela region. D'efèct, coma la màger part dei clubs britanics de l'epòca èran anglés, leis equipas escocesas devián faciar de dificultats financieras importantas per se desplaçar e la creacion d'un campionat locau èra una solucion per demenir lei còsts.
L'organizacion dei premiers campionats[modificar | modificar la font]
La formacion dau premier campionat acomencèt en 1888 quand William McGregor prepausèt l'organizacion d'una liga de dotze clubs situats a Londres e Mantchester. Per la seguida, aquelei dotze clubs venguèron lo nuclèu de la Football League anglesa. Lei partidas se debanavan a Londres. Aquela competicion presentava un interès important per lei clubs car podiá limitar leis efiechs d'una eliminacion tròp rapida dins la FA Cup gràcias au debanament regular de partidas. Permetèt tanben d'acomençar la professionalizacion dau fotbòl.
De 1889 a 1892, un campionant rivau, dich « Football Alliance » foguèt organizat. En 1892, de negociacions permetèron d'unificar lei doas competicions e un campionat ambé doas divisions foguèt finalament organizat. Lei clubs de la Football League e lei tres equipas melhoras de la Football Alliance formèron la premiera division e lo rèsta formèt la segonda division. Per la seguida, aqueu sistèma se generalizèt e venguèt la nòrma per l'organizacion dei competicions entre clubs.
L'organizacion dei premierei partidas internacionalas[modificar | modificar la font]
La premiera partida entre equipa internacionala se debanèt lo 30 de novembre de 1872 entre Anglatèrra e Escòcia après divèrseis assais en 1870 e 1871. De partidas regularas se debanèron alora cada annada entre lei doas equipas. Dins leis annadas 1880, una competicion dicha « British Home Championship » acomencèt d'èstre organizada entre lei quatre equipas britanicas.
L'evolucion vèrs lo professionalisme[modificar | modificar la font]
Quand la popularitat dau fotbòl aumentèt dins leis annadas 1870 e 1880, lo professionalisme èra defendut en Anglatèrra e en Escòcia. Pasmens, a la fin deis annadas 1880, certanei clubs acomencèron de recrutar de « professors de fotbòl » qu'èran generalament de jogaires professionaus escocés. Aquela club foguèt encoratjada per lei clubs eissits dei classas popularas per faciar lei jogaires dei clubs dei classas aisadas qu'avián pas necessiàrament besonh de trabalhar e podián s'entraïnar pus regularament.
Au començament deis annadas 1880, lei clubs populars dau nòrd d'Anglatèrra prenguèron donc l'avantatge sus leis equipas dau sud dau país gràcias a l'utilizacion d'aquelei jogaires professionaus. L'annada 1882 foguèt lo periòde decisiu d'aqueu periòde : per lo premier còp, un club anglés dau nòrdn Blackburn Rovers, agantèt la finala de la FA Cup que foguèt averada per lo darrier còp per un club amator, Old Etonians. En 1885, sota la pression de la Football Association, lo professionalisme foguèt oficialament autorizat. De limitacions foguèron inicialament creadas e pauc a pauc suprimidas coma l'obligacion per un jogaire d'abitar a mens de sièis miles de l'estadi de son club pendent doas annadas avans de venir oficialament professionau.
Lo desvolopament mondiau dau fotbòl[modificar | modificar la font]
L'aparicion e lo desvolopament dau fotbòl en defòra deis illas britanicas[modificar | modificar la font]
En defòra deis illas britanicas, lo fotbòl se desvolopèt sus lo continent europèu a partir de la fin dau sègle XIX. D'efèct, se lo premier club non britanic foguèt fondat tre 1860 en Soïssa, lo nombre d'equipas demorèt longtemps limitat. Lei premiers campionats foguèron organizats au Danemarc tre 1889, puei en Itàlia au nivèu regionau en 1898 e nacionau en 1929 o encara en França en 1932. Lo professionalisme foguèt tanben pauc a pauc acceptat sus tot lo continent. Après 1945, lo continent aguèt una influéncia importanta per lo debanament dei competicions continentalas entre clubs ambé la creacion de la Copa dei Clubs campions que va venir un modèl.
Lo fotbòl conoguèt tanben una popularitat importanta en America dau Sud. La premiera partida coneguda s'i debanèt en 1867 en Argentina entre d'obriers britanics. Aquela annada veguèt tanben la fondacion dau premier club argentin e un campionat foguèt creat tre 1891. Après de dificultats, dispareguèt l'annada seguenta mai un campionat novèu foguèt fondat tre 1893. Dins leis annadas 1870, lo fotbòl apareguèt egalament au Brasil dins la region de Sao Paulo après l'arribada d'un grop d'imigrants britanics. Lei premiers clubs i foguèron fondats en 1888 e una confederacion en 1914. Lo continent aguèt una influéncia importanta sus lo debanament dei competicions entre equipas nacionalas ambé la creacion en 1916 de la Copa America.
L'organizacion de la FIFA[modificar | modificar la font]
La necessitat d'un organisme capable d'unificar lei federacions nacionalas diferentas venguèt importanta au començament dau sègle XX. La federacion anglesa Football Association mau capitèt de formar aquel organisme que foguèt finalament organizada a l'iniciativa dei federacions d'Euròpa continentala en 1904 a París sota l'apelacion francesa Fédération Internationale de Football Association (en occitan : Federacion Internacionala de Football Association) o FIFA. Maugrat quauquei dificultats, la FIFA capitèt de trobar de sòcis novèus en Euròpa e en America. Inicialament, son poder demorèt limitat. Se renfòrçèt après 1945 gràcias a l'organizacion de la Copa dau Monde que va pauc a pauc un deis eveniments esportius de la planeta. A l'ora d'ara, FIFA gropèt mai de 209 federacions organizadas en sièis confederacions continentalas.
L'aparicion de la Copa dau Monde[modificar | modificar la font]
Fondat en 1930 a l'iniciativa de la FIFA, la Copa dau Monde èra, au començament dau sègle XXI, l'eveniment esportiu pus important de la planeta après lei Jòcs Olimpics. A permés de desvolopar lo fotbòl sus totei lei continents dempuei leis annadas 1970. Dempuei leis annadas 1990, la Copa dau Monde femenina permet tanben d'encoratjar la formacion e lo desvolopament dau fotbòl femenin.
Reglas[modificar | modificar la font]
Lei « Lèis dau Jòc »[modificar | modificar la font]
Lo fotbòl tèn 17 reglas principalas dichas « Lèis dau Jòc ». Sota la susvelhança de la FIFA, son tanben identicas per totei lei país tant per lei professionaus que per leis amators. Aqueu reglament es relativament conservador e lei modificacions majoras son fòrça raras dempuei la fin dau sègle XIX. La darriera reforma importanta se debanèt en 1925 a prepaus de la definicion dau fòra de jòc.
Jogaires, equipaments e arbitratge[modificar | modificar la font]
Cada equipa de fotbòl es compausada d'onze jogaires presents sus lo terren e de remplaçants situats en fòra. La preséncia de remplaçants dins una equipa es pas necessaria. Un d'aquelei jogaires es lo gardian qu'es lo solet de l'equipa qu'a lo drech de tocar lo balon ambé la man dins sa superficia de reparacion. Generalament, lo gardian demora pròche de son but. Lo posicionament deis autrei jogaires es liure mai existís divèrsei sistèmas per optimizar lor formacion segon lei besonhs de l'equipa.
L'equipament de basa es compausat d'un malhòt, d'un short, de caucetas, de cauçaduras e de proteccions per lei tíbias. Per lei gardians, es completat per unei gants e, de còps, per una casqueta. De proteccions especialas suplementàrias existisson tanben per lei gardians o per parar lei jogaires dau freg. La color d'aqueleis equipaments dèu èstre diferenta per lei doas equipas. Dins una mema equipa, lo gardian dèu tanben portar un malhòt de color diferenta per èstre aisament destriat.
Una partida es dirigida per un arbitre que tèn tota l'autoritat necessària per faire respectar lei Lèis dau Jòc. Tèn un malhòt especifica diferent d'aquelei dei doas equipas e, per lei partidas dei divisions superioras, entre dos e cinc assistents.
Enfin, lei caracteristicas dau balon son estrictament definidas. Dèu aver una circonferéncia entre 68 e 70 cm, una massa entre 410 e 450 g e una pression intèrna entre 0,6 e 1,1 atm. Dempuei 1996, d'assais de certificacion son organizats per la FIFA o lei confederacions continentalas.
Terren e superficia de jòc[modificar | modificar la font]
Lei dimensions d'un terren de fotbòl pòdon evolucionar segon lo nivèu dei partidas. Per una partida internacionala, sa longor dèu se situar entre 100 e 110 m e sa largor entre 64 e 75 m. Per una partida non internacionala, la longor pòu se situar entre 90 e 120 m e la largor entre 45 e 90 m. Lo terren es donc de forma rectangulara e sa superficia dèu èstre fach de tepa o de materiaus sintetics autorizats e imitant la tepa.
Lei doas linhas marcant lei limits dau terren dins lo sens de la longor son dichas linhas de banda. Lei doas linhas marcant lei limits dins lo sens de la largor son dichas linhas de fons. Lei buts son situats au mitan de cada linha de fons. Tènon una autor de 2,44 m e una largor de 7,32 m. Son fachs d'una estructura generalament metallica. Au nivèu dau but, la linha de fons es dicha linha de but. Au mitan dau terren, una linha dicha linha centrala permet de devesir lo terren entre doas mitats egalas. Enfin, davans cada but, se situa una zona rectangula dicha zona de reparacions que tèn una largor de 16,5 m dins lo sens de la longor dau terren e una longor de 40,32 m dins lo sens de la largor dau terren.
Durada e debanament d'una partida[modificar | modificar la font]
Una partida oficiala es devesida entre dos periòdes de jòc de 45 mn desseparats per una pausa de 15 mn. Per d'enfants, aquelei duradas pòdon èstre pus feblas. Durant lo debanament d'un periòde, lo cronomètre es generalament pas arrestat e lo temps de jòc perdut es ragantar en fin de periòde. Ansin, la durada vertadiera d'un periòde se situa generalament entre 45 e 50 mn. Dins certanei tipes de competicions, dos periòdes suplementàrias de 15 mn pòdon se debanar en cas d'egalitat entre doas equipas. Enfin, se la situacion d'egalitat demora, una sesilha de tirs au but pòu èstre organizada per designar un venceire.
L'objectiu de cada equipa es de marcar lo nombre maximum de but. Un but es validat per l'arbitre se lo balon intra totalament dins lo but, es a dire que lo balon dèu passar totalament la linha de but.
Fautas e comportaments defenduts[modificar | modificar la font]
Lei fautas son definidas per lei Lèis dau Jòc e son sancionadas per leis arbitres, especialament l'arbitre principau que decidís dau debanament de la partida. Lei comportaments defenduts pòdon se debanar sus lo terren o en fòra e l'autoritat de l'arbitre es pas limitat au terren. Per exemple, pòu sancionar lo comportament d'un remplaçant o d'un entraïnaire. Sus lo terren, una fauta es caracterizada per la pèrda dau balon au profiech de l'equipa advèrsa. Per lei fautas pus grèvas, l'arbitre pòu tanben donar de carton jaunes o roges. Un carton roge marca l'expulsion, sensa remplaçament, d'un jogaire. Dos cartons jaunes son sancionats per un carton roge.
Organizacions oficialas[modificar | modificar la font]
L'organizacion internacionala dirigent lo fotbòl es la FIFA. Pasmens, aquela darriera es compausada de sièis confederacions que tènon una autonòmia granda :
- Asia : Confederacion Asiatica de Fotbòl (AFC).
- Africa : Confederacion dau Fotbòl African (CAF).
- Euròpa : Union deis Associacions de Fotbòl Europèas (UEFA).
- America dau Nòrd e Centrala : Confederacion deis Associacions de Fotbòl d'America dau Nòrd e Centrala e dei Caribas (CONCACAF).
- Oceania : Confederacion de Fotbòl d'Oceania (OFC).
- America dau Sud : Confederacion sudamericana de Fotbòl (CONMEBOL).
Cada confederacion gropa lei federacions nacionalas continentalas.
Competicions internacionalas[modificar | modificar la font]
Lei competicions internacionalas principalas son la Copa dau Monde e lei campionants continentalas. La premiera es organizada per la FIFA e lo rèsta per lei confederacions. Regardan leis equipas nacionalas e lei clubs.
Competicions nacionalas[modificar | modificar la font]
Lei competicions nacionalas son organizadas per lei federacions nacionalas. Son generalament au mens compausadas d'un campionat d'unei divisions e d'una copa nacionala segon lo modèl desvolopat en Anglatèrra a la fin dau sègle XIX. Lei campionats pus famós son situats en Euròpa en Anglatèrra, en Espanha, en Alemanha, en Itàlia e en França.
Competicions femeninas[modificar | modificar la font]
Se lo fotbòl femenin es aparegut en 1895, demorèt generalament gaire desvolopat fins ais annadas 1970 e foguèt enebit per certanei federacions. En decembre de 1969, la decision de l'UEFA de reconóisser oficialament lo fotbòl femenin permetèt sa renaissança. Ansin, dempuei leis annadas 1990, lo fotbòl femenin conoguèt un desvolopament important ambé la creacion d'una Copa dau Monde en 1991 e la professionalizacion de certanei campionats.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Jean Jules Jusserand, Les sports et jeux d'exercices dans l'ancienne France, Paris, 1901 (rééd., Paris-Genève, Champion-Slatkine, 1986), p.266.
- ↑ (fr) Jean-Michel Mehl, Les jeux au royaume de France du XIIIe au début du XVIe siècle, Paris, Fayard, 1990, p.72.


text:
Batalha de Mazar-e-Charif
La batalha de Mazar-e-Charif foguèt liurada dau 3 au 9 de novembre de 2001, foguèt la primièra batalha de la Segonda Guèrra d'Afganistan. Opausèt leis aliats daus Estats Units (Junbish-e-Milli-yi Islami, Jamiat-e-Islami e Hezb-e-Wahdat de l'Aliança dau Nord) ais Talibans. Foguèt una derrotada per leis Talibans e causèt la rompedura del front talêb. L'ataca comencèt lo 3 contra lei posicions talibans dau sud de la vila. Eran plan defenduts per de canons a Bai Beche (una anciana fortificacion sovietica) e Aq Kupruk. Bai Beche tombèt lo 5 e Aq Kupruk solament lo 6 mas la resistança foguèt importanta. La segonda linha dei Talibans foguèt bombardada lei 7 e 8 de novembre. Lo 9, lei Talibans deguèron quitar Mazar-e-Charif. Poguèron pas anar a Kabol e lo 11, l'Aliança del nòrd encerclèt lei unitats talibans dins la vila de Kunduz.


text:
Mòrt
La mòrt es la fin permanenta de las foncions biologicas que definisson un èsser vivent. Se referís tant a la terminason d'esperela coma a l'estat posterior de l'ancian organisme. La vertadièra natura de çò que ven aprèp la mòrt foguèt d'arreu millenari una preocupacion centrala de las tradicions religiosas e filosoficas pertot dins lo monde. Fòrça religions an fe o ben en un en delà o bon en la reïncarnacion. Per monde, l'efèit de la mòrt fisica sus l'esperit o arma s'existisson demòra una question dubèrta. Per la sciéncia contemporanèa, la mòrt d'un organisme es la fin.
Gaireben sens cap d'excepcion (vejatz Hydra), los animals acaban per morir de vielhiment. Qualques fenomèns intervenon qu'abitualament causan una mòrt prematura coma la malnutricion, la predacion, la malautiá, los accidents que provòcan de traumatismes terminals o, dins de circonstàncias extrèmas, una grèva perturbacion d'un ecosistèma. Las activitats umanas volontàrias que provòcan la mòrt son per exemple lo suicidi, l'omicidi e la guèrra. Cada jorn mòron aperaquí 150 000 personas dins lo monde.[1] La mòrt dins monde natural tanben se pòt produire coma un resultat indirècte de l'activitat umana: una causa creissenta de l'apagament d'espècias fins a la destruccion de sistèmas ecologics qu'es la consequéncia de l'expansion de la tecnologia industriala.[2]
L'objectiu principal de la medecina es de retardar e evitar la mòrt. En aquel contèxte, la mòrt es vista mai coma un procèssus que un evenement futur; de condicions qu'abans èran consideradas indefungible de mòrt son actualament reversiblas.[3] Quand se traça una linha separant la vida e la mòrt, cal tenir en compte entre autres factors de la preséncia o abséncia de signes vitals. En general, la mòrt clinica es pas necessària e sufisenta per determinar la mòrt legala. Un pacient amb un còr e palmons foncionals qu'es en estat de mòrt cerebrala se pòt declarar legalament mòrt sens qu'arribe la mòrt clinica. En fach, la definicion medicala precisa de la mòrt ven pus problematica, paradoxalament, a mesura del progrès de la coneissença scientifica e de la tecnologia.
Tipes de mòrt umana[modificar | modificar la font]
I a diferents tipes de mòrt:
- Las mòrts non intencionalas
- La mòrt naturala, produsida per una patologia determinada qu'acaba la vida de l'èsser uman
- La mòrt accidentala, qu'es la consequéncia non volontària o aleatòria de l'accion d'un agent extèrne
- Las mòrts intencionalas
Aqueles tipes son pas egalament frequentas. Las principalas causas de mòrt segon l'OMS son (per òrdre descreissent):
- malautiás en relacion amb lo còr
- infeccions
- càncer
- malautiás respiratòrias
- accidents
- malautiás digestivas
- mòrts intencionalas
Aquelas causas son diferentas segon que se tracta d'un país desvolopat o d'un país del Tèrç Mond. Dins lo primièr cas, las causas pus frequentas de la mòrt son las cardiovascularas, lo càncer del palmon e d'autres problèmas respiratòris, los accidents del Transpòrt, lo càncer de l'estomac, problèmas de tension, tuberculòsi e suicidis, dins aquel òrdre. Al contrari, los païses desvolopats la primièra causa de mòrt es lo sida, e seguisson las infeccions respiratòrias, las darreiriás, las cardiovascularas, las malautiás de l'enfança e la malària.
La mòrt dins la cultura[modificar | modificar la font]
Tradicionalament la mòrt representa una de las principalas fonts de la paur e per aquò divèrsas religions meton l'accent sul fach que la mòrt acaba pas vertadièrament la vida, seguís perque crèan en la resurreccion futura, o en la reïncarnacion de l'arma o perque l'esperit de la persona passa dins un autre monde (escatologia). Per que es esséncia del desconegut, divèrsas culturas temptèron de la personificar amb simbòls; entre eles cal notar:
- Un esqueleta amb una grand esplech (sovent una dalha) per talhar la vida (vejatz lo tarot)
- Las parcas de la mitologia classica
- Azraèl, l'àngel de la mòrt pel Cristianisme e l'Islam
- Un dieu de la mòrt en divèrsas mitologias
- Una ombra negra o un esperit que ven de nuèch
- Lo demòni
- A vegadas pòt prendre l'aparéncia d'un monstre
Divèrses mites e legendas an per subjècte de creaturas que vençon la mòrt (o que demòran dins un estat intermediari entre la vida e la mòrt), coma los zombis, vampirs e las armas errantas, entre autras. tanben divèrses sortilègis e elixirs prometon l'immortalitat o la joventut eternala. Tanben i a fòrça mites sus que far amb lo cadavre, los rites funeraris e el dòl dels subrevivents. A l'ora d'ara la majoritat de las culturas optan per enterrar los còrses (dins los cementèris) o los cremar.
La fascinacion per la mòrt es l'esséncia de movements culturals coma lo dark, lo gotic o aquel dels decadents.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)[1] Life Span Extension Research and Public Debate: Societal Considerations, jornal: Studies in Ethics, Law, and Technology, Aubrey de Grey
- ↑ Human Activities Cause of Current Extinction Crisis
- ↑ David Crippen, ACS Surgery Online, Critical Care, April 2005 [2] Brain Failure and Brain Death
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- En anglés
- Appel, J. M. Defining Death: When Physicians and Families Differ. Journal of Medical Ethics Fall 2005.
- Child A. M (1995) J Archaeolog Sci 22: 165-174it funny
- Piepenbrink H. (1985) J Archaeolog Sci 13: 417-430
- Piepenbrink H. (1989) Applied Geochem 4: 273-280
- Derrick J. Pounder, Postmortem changes and time of death [3] University of Dundee
- Vass AA (2001) Microbiology Today 28: 190-192 at: [4]
- En castelhan
- La muerte en Occidente, Aries, P., Barcelona: ed: Argo Vergara,1982
- El horror de morir: el valor de la muerte en la vida humana, Arregui, Jorge V., ed: Tibidabo Edicions 1992 ISBN 978-84-86421-89-2
- La negación de la muerte, Becker, E. Ed: Barcelona: Kairós, 2003
- Los significados de la muerte, Bowker, J. Ed: Cambridge University Press, 1996
- Los tópicos de la muerte. La gran negación, Cobo Medina, C. Ed: Madrid: Ediciones Libertarias 2000
- El libro de los filósofos muertos, Critchley, Simon, ed: Madrid, Taurus, 2008 ISBN 978-84-306-0677-1
- Paseo alrededor de la muerte, García-Sabell, D, ed; Madrid: Alianza Editorial, 1999
- La muerte explicada a mi hija, Huisman-Perrin, E. Ed: Barcelona: El Aleph, 2003
- Sobre la muerte y los moribundos, Kübler-Ross, E. Ed: Barcelona: Grijalbo, 1989
- La muerte y su imaginario en la historia de las religiones, León Azcárate, Juan Luis de, ed: segunda edición. Bilbao: Universitat de Deusto, 2007 ISBN 978-84-9830-101-4
- El cerebro y el mito del yo, el papel de la neuronas en el pensamiento y el comportamiento humano, Llinás, Rodolfo ed: Belacqua, 2003
- La ansiedad ante la muerte, Lonetto, R. y Templer, D. I, ed: Barcelona: Ediciones Temis, 1992
- Vida después de la vida, Moody, R. A., Jr., 2006, ed: Barcelona: Círculo de lectores
- Muerte e inmortalidad, Josef Pieper, ed:Herder, 1982, ISBN 978-84-254-0530-3
- El buen adiós, Jesús Poveda; Silvia Laforet, ed:Espasa, 2009, ISBN 9788467030266
- Muerte y supervivencia, Max Scheler, ed: Encuentro Ediciones, 2001 ISBN 978-84-7490-623-3
- Los seres queridos, Evelyn Waugh, ed: Círculo de lectores, 2000, ISBN 978-84-226-7804-5


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'arabi (var. arab) (en arabi: عربية = al-arabiyya) es una lenga del grop de las lengas semiticas, parlada en particular pel pòble arabi e dins los Païses Arabis, valent a dire en Arabia, a l'Orient Mejan e dins lo nòrd d'Africa. Los estats ont l'arabi es la lenga dominanta o majoritària son, de l'oèst a l'èst: Mauritània, lo Sahara Occidental, Marròc, Argeria, Tunisia, Libia, Egipte, Sodan, Palestina, Jordania, Liban, Siria, Iraq, Kowait, l'Arabia Saudita, Bahrayn, Qatar, los Emirats Arabis Units, Oman e Iemèn.
En Israèl, l'arabi es cooficial amb l'ebrieu.
Qualques estats an adoptat l'arabi coma lenga oficiala o cooficiala, e mai se l'arabi i es pas la lenga tradicionala de la majoritat de la populacion: son Chad, Eritrèa, Jiboti, Somalia e las Comòras.
A Malta se parla lo maltés, qu'es una lenga per elaboracion venent de l'arabi.


text:
Marolles-sur-Seine
Marolles-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Primièras aucupacions umanas, 11 000 ans abans J-C : Los Magdaléniens, los abitats
- L'ostal neolític dels Gours als Leons[1], 3 000 ans abans J-C, Grop de Cerny : Musèu de la préhistoire, Nemours
- Nécropole de las Taupes, sépultures amb mobilier de la edat del bronze e gallo-romain
- De Alsiacum a Madriolas
- Lo doyenné de Marolles, Hilduin de Marolles, Senhor de Marolles-sus-Seine (1040-1085), veire tanben Fouchères (Yonne)
- La glèisa Santa-Germain-e-Sant-Marcoul (pinturas, esculturas)
- Lo prieuré de Sant-Donain
- Los castèls : Castèl de Motteux
- Los molins a vent : mai cap de[2]
- Premières occupations humaines, 11 000 ans avant J-C : Les Magdaléniens, les habitats
- La maison néolithique des Gours aux Lions[3], 3 000 ans avant J-C, Groupe de Cerny : Musée de la préhistoire, Nemours
- Nécropole des Taupes, sépultures avec mobilier de l'âge du bronze et gallo-romain
- De Alsiacum à Madriolas
- Le doyenné de Marolles, Hilduin de Marolles, Seigneur de Marolles-sur-Seine (1040-1085), voir aussi Fouchères (Yonne)
- La glèisa Saint-Germain-et-Saint-Marcoul (peintures, sculptures)
- Le prieuré de Saint-Donain
- Les châteaux : Château de Motteux
- Les moulins à vent : plus aucun[4]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo luòc neolític dels Gours-a los-Leons a Marolles-sus-Seine, Bulletin de la Societat préhistorique francesa, 1970, Volum 67
- ↑ Marolles-sus-Seine al fil dels ans, Edition Ciutat de Marolles, 2004
- ↑ Le site néolithique des Gours-aux-Lions à Marolles-sur-Seine, Bulletin de la Société préhistorique française, 1970, Volume 67
- ↑ Marolles-sur-Seine au fil des ans, Edition Ville de Marolles, 2004


text:
Receptor nuclear
Lei receptors nuclears son de proteïnas solublas localizadas dins lo citoplasma o dins lo nuclèu cellular.
Leis ormonas que passan a travèrs de la membrana plasmica, normalament per difusion passiva, atenhon lei receptors e inician l'escarcanhada de senhaus. Lei receptors nuclears son de factors de transcripcion activats per de ligants, que transpòrtan un ligant o ormona, que passan a travèrs de la membrana nucleara a l'interior dau nuclèu cellular e activan la transcripcion de cèrts gèns e doncas la produccion de proteïnas. Lei ligants tipics dei receptors nuclears son leis ormonas lipofilas coma leis ormonas esteroïdas, per exemple la testosterona, la progesterona e lo cortisòl, derivats de la vitamina A e la vitamina D. Aquesteis ormonas exercisson una foncion fòrça importanta dins la regulacion dau metabolisme, dins lei foncions de fòrça organs, dins lo procès de desvolopament e creissement deis organismes e dins la diferenciacion cellulara.


text:
Christian Wolff (Filosòf)
Christian Wolff (1679, Breslau - 1754) foguèt un filosòf alemand que tenguèt una importanta influéncia dins los postulats racionalistas de Kant. Pasmens lo seu racionalisme es mai prèp de Descartes que de Leibniz.
L'òbra fondamentala de Wolff foguèt la divulgacion e l'interpretacion de la filosofia de Leibniz, encara que s'apartèt de la idèa de la monada e remplacèt l'armonia preestablida per la teoria de Spinoza de la correspondéncia entre l'òrdre de la pensada e de la realitat. Las controvèrsias entre catolics e protestants, d'una costat, e de l'autre, sobretot, Leibniz e Descartes li inspirèt lo seu metòde filosofic; es a dir, voliá que seriá lo meteis qu'aquel de las matematicas.
Sa morala es tanben racionalista. Establís la correlacion entre drech e dever. Considera que l'èsser uman a devers cap a si meteis, cap a la societat e cap a Dieu. Un dels seus principals devers es se perfeccionar e capitat bonur, per tal promoure la perfeccion e lo bonur dels seus semblants. Mas per aquo lo seu racionalisme li permet pas de comprendre ben las relacions e las diferéncias entre compreneson e volontat, entre libertat e responsabilitat, entre esséncia e fach d'èsser. Son idèa de l'Estat paternalista influiguèt lo despotisme esclairat.


text:
Lluís Llach
Lluís Llach i Grande (Girona, 7 de mai de 1948) es un cantaire e musician catalan. Demest los artistas mai famoses internacionalament, es conegut subretot per encausa de sa cançon "L'Estaca". Aparteniá al grop dels Setze Jutges que ne foguèt lo membre mai jove e pòt èsser considerat coma un dels pilars de la Nova Cançó catalana, e tanben de la cançon catalana actuala.
Es un dels actors mai importants e visibles dins lo procès que vòl portar Catalonha cap a l'independéncia dempuèi 2013.
Biografia
Lluís Llach es lo filh d'un mètge de vilatge, sortit d'una familha de proprietaris, que faguèt sa plaça dins lo vilatge empordanés de Verges. Sa maire èra professora e aviá recebut una educacion borgesa a Barcelona. A un fraire ainat que se sona Josep Maria.
Segon las quitas paraulas de Lluís Llach, la persona que lo portèt a la musica foguèt sa maire. Èra sieuna la guitarra qu'emplegavan el e son fraire. A mai avián un piano. Compausèt sas primièras melodias quand aviá pas que sièis o sèt ans. Pasmens sa primièra vertadièra cançon escricha per son fraire e qu'el n'aviá escrich la musica data de 1965. Aquela cançon es Que feliç era, mare.
Son espelida se faguèt al començament de 1967 en integrar lo movement de la Nova Cançó a travèrs sa participacion al grop Els Setze Jutges, que ne foguèt lo darrièr membre. Causiguèt de seguida la draia del compromés dobèrt, qu'a seguit long de son evolucion artistica.
A la fin de 1969, aprèp maites capitadas a nivèl popular claras, se presentèt en solitari al Palau de la Música Catalana e ailà s'afirmèt coma un dels melhors cantautors del moment amb una popularitat qu'èra a créisser e créisser a totes los nivèls. Viatgèt puèi a Cuba, e se presentèt tanben solet davant lo public de Madrid. Aquò li portèt de duras proïbicions: durant quatre annadas podriá pas cantar mai a Barcelona. Figuèt alara quand comencèt a cantar sovent per França, subretot a París, ont capitèt de passar a l'Olympia.
Aprèp sos recitals de l'an 1975 foguèt arrestat, multat e durant de mesadas foguèron empachats totes sos concèrts dins l'estat espanhòl. Tornèt sortir en 1976 al Palau Municipal d'Esports de Barcelona ont demostrèt d'un biais clar e net aqueste poder sieu d'amassar lo public.
Durant sa carrièra a mai de cantar de tèxtes sieus, escriguèt de musica pels poèmas de poètas divèrses que aital ajudèt a los far conéisser, es lo cas per exemple de Kavafis, Joan Salvat-Papasseit, Joan Oliver, Josep Maria de Sagarra, Màrius Torres o Miquel Martí i Pol.
Sa produccion es enòrma. Demest las cançons mai popularas tenèm:
- L'Estaca
- El Bandoler
- La Gallineta
- Si arribeu
- I si canto trist
- Que tinguem sort
- Fills d'Hiroshima
- Itaca
- Vaixell de Grècia
- Jo també he dormit a l'alba
L'an 2000 inaugurèt dins la vila de Valéncia la cantata Germanies, creada en collaboracion amb lo poèta Miquel Martí i Pol. Sortiguèt del concèrt lo disc aquela meteissa annada.
Pendent l'annada 2005 faguèt la virada "Que no s'apague la llum" amassa amb lo cantaire valencian Feliu Ventura, que menèt a l'enregistrament d'un disc comun en dirècte, amb de cançons dels dos cantaires al Gran Teatre de Xàtiva.
Discografia completa
Aquí la produccion discografica de Lluís Llach publicada en disc e CD. Compren pas los singles nimai los disques que acompanhan de libres.
- Els èxits de Lluís Llach (1968)
- Ara i aquí (1970)
- Com un arbre nu (1972)
- Lluís Llach a l'Olympia (1973)
- I si canto trist... (1974)
- Viatge a Itaca (1975)
- Barcelona, gener de 1976 (1976)
- Campanades a morts (1977)
- El meu amic, el mar (1978)
- Somniem (1979)
- Verges 50 (1980)
- I amb el somriure, la revolta (1982)
- T'estimo (1984)
- Maremar (1985)
- Camp del Barça, 6 de juliol de 1985 (1985)
- Astres (1986)
- Geografia (1988)
- La forja de un rebelde (BSO)(1990)
- Torna aviat (1991)
- Ara, 25 anys en directe (1992)
- Un pont de mar blava (1993)
- Rar (1994)
- Porrera (1995)
- Nu (1997)
- 9 (1998)
- Temps de revoltes (2000)
- Jocs (2002)
- Junts (2003)
- Poetes (2004)
- Que no s'apague la llum amassa amb Feliu Ventura, (2005)
Ligams extèrnes