text:
Immanuel Kant
Amanieu Kant (Immanuel Kant en alemand) es un filosòf alemand, fondador de l’« idealisme transcendental » [1]. Nascut lo 22 d'abril de 1724 a Königsberg, capitala de la Prússia Orientala, ont moriguèt lo 12 de febrièr de 1804. Un dels grands pensadors de las Luses, Kant continua d'exercir, uèi encara, una fòrça influéncia, tan dins la filosofia analitica, puslèu anglosaxona, que dins la filosofia continentala. Son òbra, fòrça granda e divèrsa dins sos interès, mas centrada a l'entorn de tres Criticas, la Critica de la rason pura, la Critica de la rason practica e la Critica de la facultat de jutjar, faguèt atal l'objècte d'apropriament e d'interpretacions successivas e divergentas.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Filosofia
- 3 Nòtas
- 4 Bibliografia
Biografia[modificar | modificar la font]
Kant nasquèt en 1724 a Königsberg en Prússia Orientala (uèi Kaliningrad en Russia) dins un mitan modèst: son paire, d'origina escocesa, foguèt selièr, e sa maire, descricha per Kant coma una femna fòrça intelligenta, es prigondament pietista. Foguèt lo quatren d'una familha d'onze enfants. Foguèt pendent sèt ans al collègi Frederic, dirigit per Schulz, pastor pietista que considerèt la pietat de l'arma coma superiora al rasonament.
En 1740, dintrèt a l'Universitat de Königsberg dins la visada d'estudiar alà la teologia. Seguèt los cors de Martin Knudsen, professor de matematicas e de filosofia ; aquel professor, tanben pietista e discípol de Wolff, combat lo dualisme e torna a la pura doctrina de Leibniz, que segon ela la fòrça representativa e la fòrça motoriza participan una de l'autra e se supausan recipròcament.
Alà descobrís Newton e la fisica, pròva segon el qu'una sciéncia a priori de la natura es possibla (es a dire las matematicas e la fisica) [2]. Pus tard, creditèt tanben l'astronomia de nos aver « aprés fòrça causas estonantas », que la pus importanta es que nos « descobèrt l'abisme de l'ignorància, que la rason umana, sens [aquela coneissença], jamai auriá pogut se representar que foguèt tan prigonda ; e la reflexion sus aquel abisme, diguèt encara, deuriá produire un grand cambiament dins la determinacion de las finalitats darrièras per assignar al nòstre usatge de la rason. » [3]
En 1746, la mòrt de son paire l’obliguèt a interrompre sos estudis per balhar de corses : es engatjat coma preceptor per de familhas aisadas e compliguèt aquela tasca pendent nòu ans. Es tanben aquela annada que publiquèt sa primièra dissertacion : Pensadas sus la vertadièra avaloracion de las fòrças vivas.
En 1755, obtenguèt una promocion universitària mercé a una tèsi sul fuòc e una abilitacion mercé a una dissertacion suls principis primièrs de la coneissença metafisica. Comencèt d'ensenhar a l’Universitat de Königsberg, amb lo títol de Privatdozent (ensenhant pagat per sos estudiants).
Kant foguèt lo primièr grand filosòf a balhar un ensenhament universitari regular. Sos cors, e mai sas publicacions a aquel periòde, foguèron fòrça diversificadas : matematicas, fisica, apresa amb Newton, teoria de las fortificacions, pirotecnica, morala amb Rousseau, Shaftesbury, Hutcheson e Hume, e enciclopedia filosofica.
A partir de 1760, sos cors aguèron per novèls objèctes la teologia naturala, l'antropologia, e subretot la critica de las « pròvas de l'existéncia de Dieu » e mai la doctrina del bèl e del sublim.
En 1770, es nomenat professor titular, aprèp aver escrit una dissertacion, De la Forma dels principis del monde sensible e del monde intelligible, qu'òm designa coma la dissertacion de 1770.
En 1781 pareis la primièra edicion de la Critica de la rason pura. Aquel obratge, fruch d'onze ans de trabalh, encontrèt pas lo succès esperat per son autor. Una segonda edicion vegèt lo jorn en 1787. En 1788 foguèt publicada la Critica de la rason practica e, en 1790, la Critica de la facultat de jutjar. Totas sas autras òbras majoras (Fondaments de la metafisica de las mors e Cap a la patz perpetua entre autras) foguèron escritas pendent aquel periòde.
Kant jamai quitèt sa region natala[4] mas foguèt fòrça atentiu als movements del monde, coma o mòstran fòrça publicacions que tractan de subjèctes variats e contemporanèus de son epòca. Recebiá tanben fòrça sovent de nombrós amics per dinnar.
Moriguèt en 1804 a Königsberg, vengut celèbre, pasmens incomplètament comprés per sos contemporanèus (a l'excepcion dels filosòfs Fichte, Schelling, Hegel, etc.). Sos darrièrs mots foguèron: "aquò es ben" (es ist gut en allemand).
Filosofia[modificar | modificar la font]
Division generala[modificar | modificar la font]
Las tres grandas brancas de la filosofia de Kant son las seguentas : filosofia teorica (desvolopada subretot dins la Critica de la rason pura), filosofia practica (expausada dins la Critica de la rason practica e los Fondaments de la metafisica de las mors) e estetica (dins la Critica de la facultat de jutjar).
- La filosofia teorica a per finalitat de respondre a la question « que pòdi saber ? ». Tempta doncas pas de conéisser un objècte particular (coma la Natura per la fisica o lo viu per la biologia) mas de limitar e de determinar la portada de la nòstras facultats cognitivas, es a dire de la rason en lengatge kantian (cf. lo títol Critica de la rason pura).
- La filosofia practica a per objècte la question « que devi far ? » e elle comporte aussi bien la philosophie morale que la philosophie du droit ou que la philosophie politique. La philosophie pratique s’intéresse aussi à la question « que devi esperar ? ». Mòstra que las idèas transcendentalas, pasmens que pòscan pas venir d'objèctes de la nòstra coneissença, se devon postular per permetre la moralitat e l'espèr. La coneissença deu atal èsser limitada per la quita rason per far plaça a la cresença.
Enjòcs del criticisme[modificar | modificar la font]
Los enjòcs de la filosofia kantiana son multiples car Kant a balhat fòrça contribucions tan dins la teoria de la coneissença, que dins l'etica, dins la metafisica o dins la filosofia politica.
Sa primièra granda contribucion foguèt d’aver fondat, dins la Critica de la rason pura, la teoria de la coneissença aquela meteissa : foguèt d'aquela una disciplina independenta de la metafisica e tanben de psicologia.
Encara, e dempuèi los aquits de la Critica de la rason pura, Kant elaborèt una filosofia morala prigondament novèla que part del concèpte de lei morala valable per tot èsser rasonable, universala e necessària, e de son correspondent, la « libertat transcendentala ». Expausada en particular dins la Critica de la rason practica, l'etica kantiana foguèt qualificada de deontologica, es a dire que considèra l'accion en ela meteissa e lo dever o obligacion morala, qual que siá tota circonstància empirica de l'accion. S'opausa doncas tan a l'etica consequéncialista, qu'estima la valor morala de l'accion en foncion de las consequéncias previsiblas d'aquelas, coma a l'eudemonisme, que considèra que l'etica deu visar lo bonaür. A causa del caractèr absoludament imperatiu de la nocion de dever, e de la connexion pas necessària entre lo bonaür e la morala, la posicion kantiana foguèt sovent qualificada de rigorista.
Enfin, dins la Critica de la facultat de jutjar, expausèt una teoria estetica qu'es lo fondament de la reflexion estetica modèrna. La tresena Critica es tanben una reflexion sus la natura e la teleologia.
Existís d'un biais incontestable un « abans » e un « aprèp » Kant dins aqueles tres domenis. La reflexion kantiana foguèt presa en compte, dempuèi son elaboracion, per l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel), abans d'èsser perseguida pel nòu kantisme (Cassirer, etc.).
La Teoria de la coneissença[modificar | modificar la font]
Lo punt de despart de la reflexion elaborada dins la Critica de la rason pura es, de la declaracion meteissa de Kant, lo scepticisme empirista de Hume. Hume a, en efèit, construiguèt una critica radicala dels fondaments de la metafisica de Leibniz e de Wolff, que Kant ne foguèt un adèpte. « Dempuèi las temptativas de Locke e de Leibniz o pus exactament dempuèi la naissença de la metafisica - tan luènh que coneissèm son istòria – i aguèt pas cap d'eveniment qu'auriá pogut èsset pus decisiu concernent lo destin d'aquela sciéncia que l'ataca que David Hume contra aquela », diguèt encara dins los Prolegomèns a tota metafisica futura que voldrà se presentar coma sciéncia [5], òbra que visa a explicar d'un biais pus simple lo projècte de la primièra Critica.
Meteis lo títol d'aquel obratge explicita lo projècte kantian : i a, aprèp Hume, que refondar la metafisica sus de basas solidas, e de far d'aquela una sciéncia rigorosa, en imitant l'exemple de la revolucion coperniciana. Del meteis biais que Copernic mostrèt que la Tèrra virava a l'entorn del Solelh e pas lo contrari, Kant afirmèt que lo « centre » de la coneissença lo subjècte coneissent (l'òme o l'èsser rasonable), e pas una realitat exteriora per rapòrt a aquela seriam simplament passius. Es doncas pas mai l'objècte qu'obliga lo subjècte a se conformar a sas règlas, es lo subjècte que balha las seunas a l'objècte per lo conéisser [6]. Aquò a per consequéncia immediata que podèm pas conéisser la realitat en se (noümen), mas solament la realitat coma aquela nos apareis jos la forma d'un objècte, o fenomèn.
La critica kantiana es tanben una temptativa de despassar l'oposicion entre lo « dogmatisme », o l'idealisme, e lo « scepticisme », representat per l'empirisme d'Hume: « la metafisica es un camp batalhièr », atal diguèt dins la primièra Critica [7]. Segon Heidegger (Kant e lo problèma de la metafisica), Kant seriá estat lo primièr filosòf a se contentar pas de regetar la metafisica tradicionala, mas qu'auriá comprés son trabalh filosofic coma una refondacion de la metafisica.
Aquela refondacion es, dins lo meteis temps, assignacion de limits a l'entendement uman : Kant establiguèt una linha de partiment entre çò qu'es accessible a la rason umana e çò que la despassa, permetent atal de distinguir la sciéncia d'un costat, e çò que depend de la cresença d'un autre costat. Tot dire pretendent formular una vertat certana sus Dieu es atal qualificat de « dogmatic » : lo projècte meteis d'una teologia racionala, dins sa forma classica (que passa per exemple per las « pròvas de l'existéncia de Dieu ») es atal invalid. Recipròcament, tota profession d'ateïsme que se volriá apiejar sus la sciéncia per afirmar l'inexisténcia de Dieu es, ela tanben, renviada del costat de la simple cresença: totas aquelas questions, que concernisson las Idèas transcendentalas (Dieu, l'Arma e lo Monde), son fòra de portada de l'entendement uman. Es perqué Kant escriguèt, dins son prefaci de la Critica de la rason pura: « Deguèri doncas abolir lo saber per obtenir una plaça per la cresença ».
Limitar las pretensions de la rason : aquò es dins lo fons la solucion que vòl aportar Kant a la crisi de la metafisica. Aquela limitacion es possibla solament per una critica complèta de la rason per ela meteissa. I a qu'entreprendre una critica de la rason per la rason : vaquí lo sens vertadièr del títol Critica de la rason pura. Lo tèrme de critica renvia etimologicament al grèc krinein, que significava jutjar un procès (al sens juridic). La rason organizarà doncas un procès de las seunas pròprias pretensions, « dogmaticas », a conéisser d'objèctes situats per delà l’experiéncia, nomenats per Kant noümens (per contrast amb los fenomèns). Pasmens restrictiva, aquela tasca permet tanben, en limitant lo saber e en despartissent clarament lo camp del saber e aquel de la cresença, de metre en securitat totes los aquits del saber contra las atacas del scepticisme.
Filosofia practica[modificar | modificar la font]
La filosofia practica de Kant es expausada subretot dins los Fondaments de la metafisica de las mors e dins la Critica de la rason practica. Ven de las tèsis finalas de la Critica de la rason pura mas desvièt sensiblament las tèsis kantianas subretot en çò que concernís la foncion de la libertat dins la morala. Kant elabòra tanben, a costat d'aquela filosofia morala, una filosofia politica que li es ligada. Aquela es explicitat dins d'opusculs, que Cap a la patz perpetuala, que recomanda un federalisme cosmopolita per establir una patz vertadièra; l' Idèa d'una istòria universala d'un punt de vista cosmopolitic, que precisa las concepcions kantianas al subjècte del progrès del drech e de la morala dins l'Istòria, o encara de çò que Hegel nomenèt — en modificant l'apròcha — la Rason dins l'Istòria); o Que son las Luses?, un opuscula fòrça brèu que formula coma devisa de l'Aufklärung (las Luses) Sapere aude (« Ausar pensar per tu meteis »).
L’articulacion entre la filosofia teorica e la filosofia practica es la seguenta. Lo sol usatge legitim dels concèptes de la metafisica es un usatge dins lo quadre de la morala. Dins la Critica de la rason pura Kant faguèt solament qu'evocar aquela idèa sens li donar tota l'importància que merita. Comolèt aquel manca amb la Critica de la rason practica. Mas dins aquel obratge, mostrèt que lo dever moral es per esséncia sens condicion (es l'imperatiu categoric ja presentat dins Fondaments de la metafisica de las mors ) e qu’es impensable sens los concèptes de libertat, de Dieu e d'immoralitat de l’arma.
D'un biais general, se pòt dire qu'es d'una etica deontologica, que siá la lei morala, tala coma descobèrta per la rason pura, desvia brica de l'experiéncia empirica e s'impausa coma l'imperatiu categoric. Lo dever o obligacion morala per que la lei morala se presenta a nosautres, èssers rasonables finits, considèra doncas pas l'accion dins son encadenament empiric de causas e de consequéncias, mas l'accion en ela meteissa. Una illustracion dels enjòcs levats per l'apròcha de Kant es fornida pel debat amb Benjamin Constant al subjècte de la messòrga. Aquel darrièr critiquèt Kant per çò qu'interdisiá d'un cap absolut la messòrga, pasmens qu'aquò podèt aver de consequéncias importunas, çò que li valguèt una replica de Kant dins D'un pretendut drech de mentir per umanitat (1797). D'un biais significatiu, se Kant interdiguèt categoricament la messòrga, admetèt la legitimitat de la pena de mòrt, criticant las tèsis de Beccaria e l' « sensiblariá simpatizanta d'una umanitat afectada », e mai lo rasonament que fonda « l'illegitimitat de la pena de mòrt sul fach qu'es pas contenguda dins lo contracte social »: per aquel, « tot es pas mai que sofisme e plaidejament » [8].
L’accion morala segon Kant obeís a un imperatiu categoric (lo dever per lo dever), e pas a un imperatiu ipotetic (que siá dictat per la prudéncia, que visa lo bonaür, o per l'abiletat). Aquò significa que visa pas d’autras finalitats qu’ela meteissa. S'agís moralament solament per agir moralament e pas per recèrca d'un interès personal quin que siá. Un imperatiu categoric se distinguís d’un imperatiu ipotetic, per çò qu'aquel darrièr pòrta sus los mejans a utilizar per aténher una finalitat determinada.
Una accion libra es una accion que lo mobil que determina la volontat a agir es pas empiric: pòt èsser de seguir lo bonaür, o d'agir per vertut per çò qu'aquò nos fa urós, coma dins l'etica eudemonista d'Epicur [9]. I a que al contrari agir pas « conformament al dever », mas « per dever », es a dire que lo mobil de la volontat deu èsser la lei morala ela meteissa, qu'es necessariament universala e a priori [10].
La tresena Critica[modificar | modificar la font]
La tresena Critica', o Critica de la facultat de jutjar, visa a comblar l'abisme prigond entre l'usatge teoric de la rason, qu'es al fondament de la renaissença de la natura per l'entendement (Critica de la rason pura) e l'usatge practic de la rason que comanda tota accion morala (Critica de la rason practica). La facultat de jutjar es atal lo punt d'articulacion entre la rason teorica e la rason practica. Kant vòl atal acabar l'edifici de la metafisica que ne comencèt la refondacion amb la primièra Critica.
La primièra partida de la Critica de la facultat de jutjar es consacrada a una estetica (analisi del jutjament estetic), la segonda partida a una teleologia (analisi de la plaça de la natura). Es dins aquel obratge que Kant expausa coma distinguir entre jutjament determinant e jutjament pensadís. I a de fach tres problematicas principalas que semblan, a primièra vista, eterogenèas: d'una part lo jutjament de gost, reflexion que part d'una critica de l'estetica coma es concebuda per Baumgarten, que voliá far d'aquò una sciéncia racionala; d'autra part una reflexion suls èssers organizats o l'individualitat biologica; fin finala una interrogacion sus la finalitat o sistematicitat de la natura [11] Segon Alain Renaut, que repetís atal una tèsi d'Alfred Baümler de 1923, lo punt d'encontre entre la problematica de la belesa e dels èssers organizats, es la question de l'irritacional [11]. La brega del panteïsme (o del spinozisme), qu'opausa dempuèi 1875 Mendelssohn e Jacobi a l'entorn de las consequéncias del racionalisme de las Luses, forma lo fondament de la tresena Critica [11].
Lo jutjament estetic[modificar | modificar la font]
La finalitat de Kant es pas de prepausar de nòrmas del bèl, mas d'explicar perqué una causa es bèla, e en que consistís un jutjament de gost. Lo bèl seriá un produch del sens estetic. En aquel sens, çò qu'es bèl, es pas un objècte, mas sa representacion. Kant balha d'aquel las definicions seguentas:
- L'universalitat sens concèpte : « Es bèl çò qu'agrada universalament sens concèpte ». Lo bèl es un intermediari entre la sensibilitat e l'entendement : aquò es pas un concèpte definissable per nòstre sol entendement.
- Una finalitat sens fin : Lo bèl es pas l'util, i a doncas pas de fin exteriora. I a pr'amor una fin intèrna (armonia).
- Un plaser desinteressat : Lo bèl se confond pas amb l'plasent, que depend per sa part d'una percepcion estrictament personala : « Quand disi que lo vin de Canaires es plasent, sofrís volontièr qu'òm me repotegue e qu'òm me rapèle que devi dire solament qu'es plasent per ieu. » al contrari que per l'exemple d'un jutjament sus la belesa d'una causa, expliquèt : « jutgi pas solament per ieu, mas per tot lo monde, e parli de la belesa coma se foguèsse una qualitat de las causas »[12] Si lo bèl balha plaser e satisfaccion, es d'un biais desinteressat.
Kant distinguís dos tipes de bèl : la belesa libra e la belesa aderenta.
- Lo sublime : Per Kant, le sublime se distinguís del bèl en çò que despassa nòstre entendement.
« L'art vòl pas la representacion d'una bèla causa mas la bèla representacion d'una causa. » (Critica de la facultat de jutjar). Se vei aquí la plaça qu'ocupa per Kant la facultat de jutjar, e l'interpretacion de l'estetisme se fa per una apreciacion variabla d'un individú a l'autre.
Lo jutjament teleologic[modificar | modificar la font]
La teleologia es l'estudi de las causas finalas (del grèc ancian telos, finalitat, e logos, discors, rason). Segon l'optica teleologica, l’umanitat va cap a un punt de perfeccion.
Dins sos Opusculs sus l'istòria, Kant emetèt l'ipotèsi d'un sistèma teleologic de la natura permetent lo progrès istoric de l'umanitat. Lo presenta doncas pas coma certan, mas solament coma ideal regulator. Es lo famós "coma se" de Kant (als ob) : la renaissença de las finalitats darrièras de l'umanitat escapa a l'experiéncia, mas aquò empacha pas de postular dins la practica l'idèa del progrès a de finalitats moralas. Es aquel meteis avantatge practic que per Kant fa de Dieu una idèa "utila".
Posteritat[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Kant se vei dins la majora partida de la filosofia continentala:
- l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel)
- lo nòu kantisme (Escòla de Marborg : Cohen, Natorp, Cassirer ; Escòla de Bade : Windelband, Rickert)
- l'èra del sospèit (Schopenhauer, Kierkegaard, Marx, Nietzsche)
- la fenomenologia, l'existencialisme e l'ermeneutica (Dilthey, Husserl, Jaspers, Heidegger, Sartre, Levinas, Merleau-Ponty, Ricœur)
- la filosofia politica contemporanèa (Habermas, Rawls, Apel, Arendt, Alain Renaut, Luc Ferry)
- la filosofia pòstmodèrna (Foucault e la nocion de modernitat, Deleuze e son concèpte d'empirisme transcendental, Lacan e lo raprochament Kant/Sade).
Nòtas[modificar | modificar la font]
Fonts per la biografia[modificar | modificar la font]
La melhora font d'informacion concernent la biografia de Kant es sa correspondéncia, 2(da) partida del t. XI de l’edi. Rosenkranz e Schubert de las òbras de Kant, Kuno Fischer, Geschischte der n. Philosophie, t. III. .
Se dispausa tanben de las òbras de sos amics Hasse, Borowski, Wasianski e Jackmanu
La Grande Encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, des lettres, et des arts.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Entre autras afirmacions, vejatz Prolegomèns a totes metafisica futura..., 1èra partida : "Perque, de çò que balhèt ieu la meuna teoria lo nom d’idealisme transcendental, pòt pas autorizar degun a lo confondre amb l’idealisme empiric de Descartes [...], o amb l’idealisme mistic e fanatic de Berkeley." Se pòt encara, dins un biais particular, considerar que Kant a res d'un idealista al sens comun, coma o afirma el meteis : "Puèi avoï mentretant que i a fora de nosautres de còrs, es de dire causas que, pr'amor son absoludament pas conegudas de nosautres dins çò que pòdon èsser en elas meteissas, son pasmens conegudas per las representacions que nos procura lor accion sus la nòstre sensibilitat, e a que balham lo nom de còrs, mot qu'indica per consequent que lo fenomèn d'aquel objècte de nosautres pas conegut mas pasmens real. Que nomenem aquò idealisme ! Aquò es tot juste lo contrari", ibidem.
- ↑ Vejatz sus aquel subjècte las doas primièras partidas dels Prolegomèns a tota metafisica futura... que tractan de la matematica e de la fisica puras, es a dire a priori.
- ↑ Nota de la Critica de la Rason pura, « L'ideal de la rason pura », 2(da) seccion: « De l'ideal transcendental », A575/B603.
- ↑ Histoire de la vie et de la philosophie de Kant (Amand Saintes), pp 22-23.
- ↑ Prefaci als Prolegomèns a tota metafisica futura.
- ↑ Critica de la rason pura, prefaci de la segonda edicion, III, 12
- ↑ Prefaci de la primièra edicion de la Critica de la rason pura
- ↑ Citacion de la Doctrina del drech, VI, 335, in Metafisica de las mors
- ↑ Cf. critica de l'epicurisme al capítol I de la Critica de la rason practica
- ↑ Capítol III de la Critica de la rason practica, « Dels mobils de la rason pura practica »
- ↑ 11,0 11,1 11,2 Introduccion a la Critica de la facultat de jutjar (1995), per Alain Renaut.
- ↑ Critica de la facultat de jutjar, Cap. 7
>
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- L'unique fondement possible d'une démonstration de l'existence de Dieu (1763).
- Essai pour introduire en philosophie le concept de grandeur négative (1763).
- Rêves d'un visionnaire expliqués par des rêves métaphysiques (1766).
- Des différentes races humaines (1775).
- Critique de la raison pure (1781 ; 2nde éd. 1787)
- Prolégomènes à toute métaphysique future qui voudra se présenter comme science (1783).
- Idée d'une histoire universelle d'un point de vue cosmopolitique (1784).
- Réponse à la question : « qu'est-ce que les Lumières ? » (1784).
- Fondation de la métaphysique des mœurs (1785).
- Qu'est-ce que s'orienter dans la pensée ? (1786).
- Critique de la raison pratique (1788).
- Critique de la faculté de juger (1790).
- Sur le mysticisme et les moyens d'y remédier (1790).
- Sur l'échec de toute tentative philosophique en matière de théodicée (1791).
- Quels progrès effectifs a accompli la métaphysique depuis l'époque de Leibniz et de Wolff ? (1791).
- Sur le mal radical (1792).
- La religion dans les limites de la simple raison (1793)
- Sur le lieu commun : cela est bon en théorie, mais ne vaut rien en pratique (1793).
- La Fin de toutes choses (1794).
- Projet de paix perpétuelle (1795).
- La Métaphysique des mœurs (1796-1797)
- Sur un prétendu droit de mentir par humanité (1797).
- Conflit des facultés (1798).
- Anthropologie d'un point de vue pragmatique (1798).
- Logique (publiée en 1800).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- (en) Scruton, Roger. Kant: a Very Short Introduction. Oxford University Press, 2001. ISBN 0-19-280199-6 (provides a brief account of his life, and a lucid introduction to the three major critiques)
- (en) Broad, C. D. Kant: an Introduction. Cambridge University Press, 1978. ISBN 0-521-21755-5, ISBN 0-521-29265-4
- (en) Gardner, Sebastian. Kant and the Critique of Pure Reason. Routledge, 1999. ISBN 0-415-11909-X
- (en) Martin, Gottfried. Kant's Metaphysics and Theory of Science. Greenwood Press, 1955 ISBN 978-0-8371-7154-8 (elucidates Kant's most fundamental concepts in their historical context)
- (en) Perez, Daniel Omar. Kant e o problema da significação. Curitiba: Editora Champagnat, 2008. ISBN 978-85-7292-187-9 (Portuguese)
- (en) Palmquist, Stephen. Kant's System of Perspectives: an architectonic interpretation of the Critical philosophy. Lanham, MD: University Press of America, 1993. ISBN 0-8191-8927-8 (for availability see link)
- (en) Seung, T. K. 2007. Kant: a Guide for the Perplexed. London: Continuum. ISBN 0-8264-8580-4
- (en) Uleman, Jennifer. An Introduction to Kant's Moral Philosophy. Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-13644-0
- (en) Satyananda Giri. Kant. Durham, CT: Strategic Publishing Group, 2010. ISBN 978-1-60911-686-6
- (en) White, Mark D. Kantian Ethics and Economics: Autonomy, Dignity, and Character. Stanford University Press, 2011. ISBN 978-0-8047-6894-8. (Reviewed in The Montreal Review)
- (en) Braver, Lee. A Thing of This World: a History of Continental Anti-Realism. Northwestern University Press: 2007. ISBN 978-0-8101-2380-9 (This study covers Kant and his contribution to the history of Continental Anti-Realism)
- (en) Caygill, Howard. A Kant Dictionary. Oxford, UK; Cambridge, Mass., US: Blackwell Reference, 1995. ISBN 0-631-17534-2, ISBN 0-631-17535-0
- (en) Derrida, Jacques. Mochlos; or, The Conflict of the Faculties. Columbia University, 1980.
- (en) Mosser, Kurt. Necessity and Possibility; The Logical Strategy of Kant's Critique of Pure Reason. Catholic University of America Press, 2008. ISBN 978-0-8132-1532-7
- (en) Perez, D. O. . Os significados dos conceitos de hospitalidade em Kant e a problemática do estrangeiro. Revista Philosophica (Chile), v. 31, p. 43-53, 2007. Também em Konvergencias, 2007, nro. 15. UCV.cl, Konvergencias.net
- (en) Perez, D. O. A loucura como questão semântica:uma interpretação kantiana. Trans/Form/Ação, São Paulo, 32(1): 95-117, 2009. Scielo.br
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- libre audio: Kant, Pour la Paix perpétuelle
- Audiolivre : Critique de la raison pure, préfaces et introduction20px
- Pages du site agora sur Kant
- Textes kantiens en allemand et en français sur Vox Philosophiae
- Kant's Critique of Metaphysics`` dans le Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Philopsis, Textes inédits sur la philosophie kantienne
- Kant, Critique de la raison pure, commentaire de l’Analytique transcendantale, Pierre Lachièze-Rey
- L'assise de l'ontologie critique. Commentaire de l’Esthétique transcendantale, François-Xavier Chenet
- La métaphysique de la métaphysique, François-Xavier Chenet
- La philosophie pratique de Kant.(Cours), François-Xavier Chenet


c: text/html

text:
Sòu melgorian
Lo sòu melgorian èra la moneda dels comtes de Melguèlh (ara Mauguiò. Sa moneda èra un denier d'argent qu'aguèt longtemps cors dins fòrça regions d'Occitània e en Rosselhon.
Somari
Valor e composicion[modificar | modificar la font]
Èra utilizat correntament amb d'autres monedas localas o estrangièras a la província, qu'apartenavan totas al sistèma monetari del denier. D'efècte, aquel sistèma qu'èra eretat de l’Empèri Roman, èra utilizat dins l’ensems de l’Euròpa Occidentala.
Quand s'arrestèt de batre l'aur jols Carolingians, demorava pas que de deniers d'argent. Lo denier melgorian èra completat per de pèças divisionàrias (la malha o obòla, valent ½ denier, e lo « pogés », valent ¼ de denier).
Lo sòu, que correspondiá a 12 deniers e la liura a 20 sòus e 240 deniers èran pas materializada per cap de pèça vertadièra, e servissián sonque de moneda de compte. Le sòu melgorian valiá la mitat del sòu tolosenc.
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament copiá de la moneda de Narbona, los motius se distinguèron pauc a pauc. En efècte, la crotz d'origina evoluèt cap a una crotz caracteristica de la region, se trapa suls sagèls dels evesques de Magalona. Sus las pèças, se trapa tanben la legenda RAMVNDVS e NARBONA, que amb lo temps evoluèt fins a venir illisibla.
Enseguida, los evesques de Magalona, que succedèron als comtes, batèron de pèças nòvas, pareissent a las pèças arabias, per tòca de far mai simple l'exportacion cap a Egipte. Mas aquela emission s'arrestèt lèu, los evesques essent accusats pel papa Clemenç VI d'utilizar lo nom de Maomet, alara que demorava encara de rèstes de la premièra emission fins al sègle XIV.
Airal monetari de la moneda de Melguèlh[modificar | modificar la font]
S'espandissiá sus mai d'una perçans d'Occitània, e comprenent las principalas vilas seguentas[1]:
- En Provença
- En Lengadòc
- Nimes
- Somèire (qu'aviá tanben una moneda locala)
- Andusa (qu'aviá tanben una moneda locala)
- Montpelhièr
- Agde
- Albi
- Castras
- Montalban
- Tolosa (en concurréncia amb lo denier tolosenc)
- Carcassona
- Castèlnòu d'Arri
- En Narbonesa (que remplaça l'ancana moneda, en concurréncia amb las monedas de Barcelona)
- En Gavaudan
- En Roergue
- Milhau
- Rodés
- Vilafranca de Roergue
- Carlat (en concurréncia amb lo sòu del Puèi)
- En Carcin
- Caors que se trpava de banquièrs josieus.
Dins las regions al tèrme coma Lemosin e Carladés, lo sòu melgorian èra en concurréncia amb d'autras monedas que van lo remplaçar.
Atal, segon las monedas mencionadas dins lo Cartular de Briude, que se deu la publicacion a Marcellin Boudet, pendent lo periòde 1146-1210 i aguèt un grand cambi al repècte del periòde entre 1000 e 1045.
Atal, en Velai, en Carladés e en Briudés, pendent lo periòde 1146-1210, s'encontrava pas que de men ions dèl sòu del Puèi. Alara dins aquelas regions, al periòde precedent, se podava trapar tanben de mencions a las monedas de Melguèlh e de Valença, e tanben l’aur.
La moneda de Melguèlh reculèt pas sonque ont èra en contacte amb la moneda del Puèi, mas dins lo centre del Massís central, son airal d'espediement tornant a las regions mai al sud, siá Roergue e le Gavaudan[2].
Nòtas, fonts e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Castaing-Sicard, Monnaies féodales et circulations monétaires en Languedoc, 1961
- ↑ (fr)Marie Saudan, Éléments de géographie monétaire. Massif central du IXen au XIIen siècle, in Hypotèses 1/2001, pp. 63-74.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Augustin Fabre, (fr)Histoire de Provence, Marseille, chez Feissat Aîné et Demonchy, Marius Lejourdan, éditeurs, 1834, p. 93
- (fr)« Melgorien », dans Toutati François-Olivier (éd.), Vocabulaire historique du Moyen Âge (Occident, Byzance, Islam), París, La Boutique de l'Histoire, 1997 (3en édition), p. 200
- (fr)Engel Arthur & Serrure Raymond, Traité de numismatique du Moyen Âge, París, Ernest Leroux, 1894, p. 456-457
- (fr)Grierson Philip, Monnaies du Moyen Âge, Fribourg, Office du livre, 1976, p. 87-94-120-130-311

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Doris Leuthard
Doris Leuthard (Merenschwand, Aargau, 10 d'abril de 1963) es una avocada politiciana soïssa, del Partit Democrata Crestian (PDC). Foguèt presidenta de la Confederacion Soïssa de l'1 de genièr de 2010 al 31 de decembre del meteis an.
Biografia[modificar | modificar la font]
Doris Leuthard nasquèt a Merenschwand en 1963, filha de Leonz Leuthard, secretari de comuna e deputat del Partit Democrata Crestian, e de Ruth Köchli. Après d'estudis de drech a Zuric, venguèt avocata en 1991. Es maridada dempuèi 1999 amb Roland Hausin, un quimista.
Seguís tanben una carrièra politica:
- Deputada al Grand Conselh d'Argòvia (1997-2000)
- Elegida presidenta del Partit Democrata Crestian (2004)
- Membre del Conselh Federal dempuèi lo 14 de junh de 2006
Lo 2 de decembre de 2009 foguèt elegida presidenta per 2010. Es la tresena femna presidenta, e la primièra sortida de Soïssa alemanica.


text:
Disc golf
Disc golf (tanben conegut jol nom de frisbee golf) es un jòc de disques volants dins lo qual, de jogaires lançan un disc volant per ensajar de dintrar aqueste disc dins un panièr o ensajan d'aténher una cibla. Segon la Professional Disc Golf Association, "La tòca del jòc es de traversar un camp de jòc dempuèi la debuta cap a la fin, dins un nombre minimal de lanç."[1] Lo jòc es pas car perque la màger partida dels terrens son a gratis. De mai lo jòc es accessible a la màger partida de las personas, qual que siá son l'edat o sa condicion fisica.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria del disc golf modèrna comença dins lo decènni de 1960, sembla qu'es estat inventat dins un fum d'endreches, e per un fum de personas diferentas dins lo meteis temps, donc es pas aisit de conéisser precisament l'origina d'aqueste espòrt. Doas personas son especialament conegudas dins lo mitan d'aqueste espòrt, son George Sappenfield e "Steady Ed" Headrick[2] qu'a inventat lo tèrme de "Disc Golf", a creat lo primièr panièr e a creat la primièra correguda dins lo pargue de Oak Grove en Califòrnia a Pasadena, Califòrnia. En 1975, Headrick creèt la primièra associacion del jòc, la PDGA, uèi aquesta darrièra s'ocupa de crear e manténer las règlas del jòc.
Disques[modificar | modificar la font]
Los disques utilizats son mai pichons e mai pesuc que los disques volants destinat al grand public pel léser, generalament fan 8 o 9 inches de diamètre, es a dire a quicòm prèp de 20 a 23 cm) e pesan entre 150 e 180 gramas.
Existís un fum de varietats de disques, despariat dins tres grandas categorias: los putters es a dire los disques utilizats quand lo jogaire es prèp del panièr, a la fin de la correguda, los mejans, e los drivers que permeton de far de longas distàncias.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Règlas", PDGA.com, Professional Disc Golf Association
- ↑ http://www.discgolfassoc.com/discgolf-founder/index.html


text:
Tèrratrem de Lisbona de 1755
Lo tèrratrem de Lisbona de 1755 se debanèt lo 1èr de novembre de 1755, a las 09 h 20 min e d'una magnitud de 8,75. Foguèt un dels tèrratrems pus destructius e mortals de l'istòria, en causant la mòrt de 60 000 a 100 000 personas.
Lo seïsme sosmarin foguèt seguit per un tsunami e un incendi, en causant la destruccion gaireben totala de Lisbona. Lo tèrratrem accentuèt las tensions politicas en Portugal e interrompèt subtament las ambicions colonialas de Portugal durant lo sègle XVIII.


text:
Leon III (emperaire bizantin)
Leon III l'Isaurian (vèrs 680, Germaniceia - 18 de junh de 741), tanben dich Leon III lo Sirian, foguèt lo sobeiran de l'Empèri Bizantin de 717 a sa mòrt e la fondator de la dinastia isauriana que va dirigir l'empèri fins a 802. SOn successor foguèt son fiu Constantin V. Son periòde foguèt marcat per una volontat de redreiçament de l'empèri après lo declin de la fin dau sègle VII. Ansin, Leon III capitèt de replegar l'assaut còntra Constantinòple de 717-718 e reorganizèt l'administracion per melhorar son foncionament. En revènge, dins lo domeni religiós, sei decisions van entraïnar una division prefonda dau país quand decidiguèt d'enemir lo culte deis imatges dins lo rite crestian entraïnant lo començament de la garrolha deis imatges.


text:
Ozbequistan
La Republica d'Ozbequistan o simplament Ozbequistan es un estat d'Asia Centrala. Confronta al nòrd Cazacstan, al nòrd-oèst la mar d'Aral, a l'èst Quirguizstan e Tatgiquistan e al sud, en una corta porcion de frontièra, Afganistan, e Turcmenistan.
La capitala es Tashkent.
Lo gentilici es ozbèc -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant de sègles, l'actual territòri d'Ozbequistan faguèt partida de l'Empèri Pèrsa intermitentament. Abans l'arribada graduala d'invasors turcs, l'airal foguèt poblat pels scitas e per de pòbles de parlar persan e d'etnia iraniana, que constituisson encara una granda minoritat en Ozbequistan e son nomenats a l'ora d'ara tatgics. Dempuèi l'Edat Modèrna, los emirats que se dividissiá lo país (Bukhara, Samarcanda e d'autres) foguèron estats tampons entre las aspiracions pèrsas e chinesas, e posteriorament russas.
Al sègle XIX, l'Empèri Rus comencèt de s'espandir e d'annexar divèrses territòris de l'Asia Centrala. Lo periòde del "Grand Jòc" se considèra generalament que comencèt en 1813 e se perlonguèt fins a la convencion anglorussa de 1907. Al començament del sègle XIX l'Índia britanica e las regions alunhadas de l'Empèri Rus èran separadas per aperaquí 3 000 km. Una granda part d'aquel territòri èra pas notada sus las mapas de l'epòca.
Après la Revolucion Russa, lo territòri d'Ozbequistan venguèt partida de l'Union Sovietica e, finalament, se creèt la Republica Socialista Sovietica d'Ozbequistan.
Lo 1èr de setembre de 1991, Ozbequistan declarèt l'independéncia amb reticéncias. Mentre que las republicas balticas portavan la lucha per l'independéncia, los estats de l'Asia Centrala n'avián paur. Las fòrças centrifugas que trenquèron l'Union foguèron pus flacas en Asia Centrala. Après l'assag de còp d'estat d'agost de 1991, totes los caps de l'Asia Centrala creguèron que l'Union poiriá èsser preservada de qualque biais. En aquel meteis an, la republica venguèt partida de la Comunautat dels Estats Independents.
Politica[modificar | modificar la font]
Constitucionalament, lo govèrn d'Ozbequistan establís la separacion de poders, la libertat d'expression e la democracia representativa. En realitat, l'executiu deten gaireben tot lo poder. Lo poder judiciari es pas independent e lo parlament, que s'amassa solament qualques jorns a l'an, a pauc de poder per donar forma a las leis.
Lo president nomena e remplaça los governadors provincials.
Al referendum de decembre de 1995, lo primièr mandat de Islam Karimov foguèt prorogat. Un autre referendum nacional se debanèt lo 27 de genièr de 2002 per, de nòu, prorogar lo sieu mandat. Lo referendum s'aprovèt e lo mandat de Karimov foguèt estendut per una lei del Parlament fins a decembre de 2007.
La majoritat dels observaires internacionals declinèron participar al procèssus e reconeguèron pas los resultats perque reunissián pas los estandards basics.
Lo referendum del 2002 compreniá tanben un plan per crear un Parlament bicameral. L'edifici que deviá assostar lo parlament es a l'ora d'ara en construccion. Las eleccions pel nòu Parlament bicameral se debanèron lo 26 de decembre mas cap de candidat o partit opausant vertadièrament independent aguèt l'oportunitat d'i participar. La mission d'observacion limitada de l'OSCE concluguèt que las eleccions arribèron a pena als estandards internacionals per d'eleccions democraticas.
Divèrses partits politics son estats formats amb l'aprobacion del Govèrn mas an pas mostrat encara d'interès per defendre d'alternativas a la politica del govèrn. Malgrat la preséncia de multiples mejans de comunicacion (ràdio, TV, premsa), aqueles se tròban tanben jol contraròtle del govèrn e tractan rarament de tèmas politics.


text:
Roald Dahl
Roald Dahl (Llandaff, País de Galas, 13 de setembre de 1916-Oxford, Anglatèrra,23 de novembre de 1990) foguèt un escrivan britanic d'origina norvegiana. Escriguèt mantun libre adreçat tant al jovent qu'als adultes que se caracterizan sovent per son umor negre. Demest sas òbras mai famosas figuran Charlie and the Chocolate Factory, Matilda o James and the Giant Peach.
Biografia[modificar | modificar la font]
Roald Dahl nasquèt en 1916 a Villa Marie, Fairwater Road a Llandaff, actualament un barri de Cardiff, la capitala del País de Galas, dins una familha modèsta de norvegians emigrats. Los parents de Roald, Harald Dahl que veniá de Sarpsborg e s'èra installat a Cardiff dins los ans 1880 e Sofie Magdalene Dahl (nascuda Hesselberg) s'èran maridat en 1911. Dahl recebèt son pichòt nom en omenatge a l'explorador polar Roald Amundsen, qu'èra un eròi nacional en Norvègia en aquel temps. Roald parlava norvegian a l'ostal amb sos parents e mai amb sas sòrres Astri, Alfhild, e Else. Roald e sas sòrres foguèron batejats a la glèisa norvegiana de Cardiff, luòc de culte de sos parents.
En 1920, quand Dahl aviá pas que tres ans, sa sòrre Astri que n'aviá sèt moriguèt aprèp aver agut una apendiciti. Qualques setmanas mai tard, foguèt son paire que moriguèt, d'una pneumonia a l'edat de 57 ans durant una sortida de pesca dins l'Antartic. Sa maire, confrontada a la possibilitat de tornar en Norvègia viure amb de membres de sa familha, decidiguèt finalament de demorar al País de Galas que son marit Harald desirava que sos enfants recebèssen son educacion dins d'escòlas britanicas, qu'èran a son vejaire las melhoras del mond.
Dahl estudièt primièr a la Cathedral School de Llandaff e puèi foguèt mandat a un internat a Weston-super-Mare en Anglatèrra. Aquela èra l'escòla anglesa mai pròcha que s'i podiá accedir gràcias al ferry que circulava regularament. Son temps a l'escòla Saint Peter foguèt una experiéncia dificila pel jove Roald que s'i languissiá fòrça de l'ostal e per encausa de la censura escolara ne podiá pas parlar dins las letras qu'enviava cada setmana a sa maire. S'assabentèt en 1967 aprèp la mòrt de sa maire, qu'aquela aviá servat caduna de sas letras, amolonadas en paquetons ligats per un ligam verd, Dahl evoquèt son experiéncia a Saint Peter dins son autobiografia: Boy: Tales of Childhood.


text:
Pòl Nòrd
Lo pòl Nòrd geografic terrèstre, o simplament pòl Nòrd, es lo punt pus septentrional de la planeta Tèrra. Es definit coma lo punt d’interseccion de l'axe de rotacion de la Tèrra amb la superfícia terrèstra dins l'Emisfèri Nòrd, ont totes los meridians e los fusèls oraris se jonhon. Es pas un punt fixe a la superfícia de la Tèrra, son periòde d'oscillacion es de catòrze meses e sa posicion vària de qualques mètres al moment de las pus fòrtas oscillacions. Cal pas confondre lo pòl Nòrd geografic amb lo pòl Nòrd magnetic, punt central del camp magnetic terrèstre cap ont las bossòlas puntan.
Lo pòl Nòrd se situa al plen mièg de l'ocean Artic prigond de 4 261 m[1] e cobèrt en permanéncia per la banquisa, al contrari del pòl Sud qu'es sul continent Antartica. La tèrra emergida pus prèpa es l'illa Kaffeklubben, situada à 707 km del pòl[2].
La primièra exploracion del pòl Nòrd es atribuida a l'American Frederick Cook qu'auriá atengut lo pòl lo 21 d'abril de 1908, mas auriá maquilhat son trajècte real[3]. Lo Congrès dels Estats Units d'America atribuiguèt puslèu la primièra exploracion a l'American Robert Peary que pretendiá d'aver atengut lo pòl Nòrd lo 6 d'abril de 1909, mas los istorians contèstan aquò dempuèi la descobèrta d'una còpia del jornal de Peary, que se seriá enganat dins sas estimacions[4]. La primièra exploracion confirmada del pòl Nòrd ven doncas al Norvegian Roald Amundsen e a l'Italian Umberto Nobile, que lo subrevolèt a bord d'un balon dirigible lo 12 de mai de 1926.
La temperatura del pòl Nòrd pòt variar entre -43 °C e 0 °C, çò que favoriza la permanéncia del glaç de mar que son espessor vària entre dos e quatre mètres. La banquisa es pr'aquò menaçada e l'ocean Artic poiriá èsser libre de glaç l'estiu 2014, en partida per causa del rescalfament climatic e de la diminucion de l'efècte albedo[5]. Aquela situacion novèla farà pus facil l'accès a las ressorsas del sossòl Artic e una disputa territoriala se fa jorn entre los cinc païses limitròfs de l'Artic : Canadà, Russia, Norvègia, Danemarc e los Estats Units d'America.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion[modificar | modificar la font]
L'axe de rotacion de la Tèrra es enclinat de 23° 27′ a respièch del plan de l'orbita terrèstra, l'ecliptica. Lo pòl Nòrd definís las geodesicas de latitud 90° Nòrd (Φ = + π / 2), e mai la direccion del Nòrd Vertadièr, e sa longitud se pòt definir coma una valor λ (-π ≤ λ ≤ + π) quina que siá[6]. L'axe de rotacion — e doncas la posicion del pòl Nòrd — foguèt longtemps considerat coma fixe a respièch de la superfícia de la Tèrra, mas al sègle XVIII, lo matematician Leonhard Euler prediguèt que l'axe poiriá oscillar[7]. Al començament del sègle XX, los astronòms remarquèron una pichona variacion de la latitud. D'una portada de qualques mètres per de pus fòrtas oscillacions, l'errança del pòl a la superfícia de la Tèrra, semblabla al movement d'una baudufa, amb de periòdes e irregularitats. Lo compausant periodic de 433 jorns es nomenat oscillacion de Chandler[8]. Lo punt exacte de l'axe de la Tèrra, en un moment donat, es nomenat pòl instantanèu, mas en rason de l'oscillacion dels pòls, se pòt pas utilizar coma definicion d'un pòl fixe quand s'exigís una mesura precisa a l'escala del mètre[9].
Un sistèma fixe de coordenadas terrèstras (latitud, longitud e altitud, o l'orografia) seriá util, mas amb la deriva dels continents, l'auça e la baissa de la Tèrra en rason dels volcans, la precession dels equinòccis, l'erosion, entre autres, i a pas de sistèma ont totas las caracteristicas geograficas se pòdon fixar. L’International Earth Rotation and Reference Systems Service}} e l'Union Astronomica Internacionala an doncas definit un cadre nomenat lo Sistèma Internacional de Referéncia Terrèstra ». Lo pòl Nòrd d'aquel sistèma definís a uèi lo Nòrd geografic pel trabalh de precision, mas coïncidís pas exactament amb l'axe de rotacion terrèstre[10].
Per qu'i a pas de preséncia umana permanenta al pòl Nòrd, i a pas d'ora e de fusèl orari oficialament atribuits a aquela region del glòbe, mas en practica lo pòl compòrta totes los fusèls en un sol punt [11]. Coma totas las linhas de longitud aquí s'encontran, se pòt marchar per totes los fusèls oraris en una segonda en virant a l'entorn del pòl..
Las expedicions polaras pòdon utilizar lo fusèl orari que vòlon, generalament lo fusèl orari de lors basas d'avitalhament, o encara quin que siá unitat dem Temps Mejan de Greenwich (GMT), del Temps Universal Coordenat (UTC), o lo fusèl orari d'un país quin que siá. Mas, la convencion es d'utilizar lo fusèl UTC+0[12], contràriament al pòl Sud ont s'utilza lo UTC+12 (fusèl orari de Nòva Zelanda pendent l'estiu austral)
Clima[modificar | modificar la font]
Lo pòl Nòrd es ben pus caud que lo pòl Sud, car es al nivèl de la mar al mitan d'un ocean que fa coma una restança de calor, puslèu qu'en altitud sus una massa continentala. D'ivèrn (genièr), la temperatura al pòl Nòrd pòt variar entre -43 °C e -26 °C, per una mejana de -34 °C. La temperatura mejana d'estiu (julhet) se situa a l'entorn del punt de conglaç (0 °C)[13].
Lo glaç de mar del pòl Nòrd es d'environ dos o tres mètres d'espessor, mas existís de variacions fòrtas, e de còps que i a a la circulacion de las banquisas expausa la superfícia maritima. Un nòu estudi finançat per l'Union Europèa e publicat dins la revista Geophysical Research Letters a mostrat que l'espessor mejana del glaç a demenit dins lo corrent de las darrièras annadas[14]. Segon los cercaires del Centre for Polar Observation and Modelling (CPOM) de l'University College de Londres (UCL) al Reialme Unit, la demesida de la banquisa es atribuida al rescalfament climatic e a l'ocean Artic de mai en mai expausat al dardalh solar[15]. L'acceleracion drastica de la fusion dels glaces de mar en Artic foguèt pas prevista per los modèls climatics, per que comptèron pas l'efèit albedo ; pus l'ocean Artic se libèra de sas glaçs, pus la calor dels rais solars es absorbida per l'aiga, accelerant la fusion de la calòta polara[16],[17].
Al pòl Nòrd, lo Solelh es en permanéncia en dessús de l'orizont pendent los meses d'estiu e en permanéncia en dejós de l'orizont pendent les meses d'ivèrn. La sortida del solelh se fa just abans l'equinòcci vernal (vèrs lo 19 de març). Lo Solelh pren dempuèi tres meses per aténher son punt culminant, gaireben 23,5° d'elevacion, al solstici d'estiu (vèrs lo 21 de junh). Puèi, comença torna descendre per aténher lo falit del solelh just aprèp l'equinòcci d'autona (vèrs lo 24 de setembre). Quand lo Solelh es visible dins lo cèl polar, sembla de se desplaçar dins un cercle en dessús de l'orizont. Aquel cercle passa pauc a pauc pus prèp de l'orizont, just aprèp l'equinòcci vernal a son maximum d'elevacion (en gras) en dessús de l'orizont al solstici d'estiu e torna descendre cap a l'orizont abans de passar a l'equinòcci d'automne[18],[19].
Fauna e flòra[modificar | modificar la font]
-
thumb|Lo copepòde se noirís del fitoplancton jos la calòta glacièra
-
thumb|left|Ors polar (Pargue Nacional d'Ukkusiksalik, Nunavut, Canadà)
Geopolitica[modificar | modificar la font]
L'ocean Artic es identificat dempuèi de desenas d'annadas coma ric en petròli e en gas natural. Dins una publicacion de julhet de 2008, de United States Geological Survey dins lo sossòl artic i auriá 90 miliards de barril de petròli, 1 670 miliards de pès cubics de gas natural e 44 milions de barrils de gas natural liquid[20]. Aquò rend lo pòl Nòrd e l'Artic son fòrça cobejats per los païses limitròfs[21].
En vertut del drech internacional, pas cap de país possedís actualament lo pòl Nòrd o la region de l'ocean Artic. Los cinc Estats limitròfs de l'Artic, Russia, Canadà, Norvègia, Danemarc (per Groenlàndia), e los Estats Units (per Alaska), son limitats a una zòna economica exclusiva de 200 milas marinas (prèp de 370 km) a l'entorn de lors còstas. Al delà d'aquelas ZEE, la zòna restant, mai d'un milion de quilomètres carrats, es pas atribuida es l'Autoritat Internacionala dels Fons Marins qu'administra aquel territòri[22].
Lors de la signatura de la Convencion de las Nacions Unidas sul Drech de la Mar, un país a un periòde de dètz ans per far valer legalament sa zòna dels 200 milas marinas[23]. Per aquò, Norvègia, Russia, Canadà e Danemarc lancèron de projèctes per afirmar que de sectors de l'Artic deurián apartenir a lor territòri[24].
En 1948, una expedicion russa faguèt la descobèrta de la dorsala de Lomonossov, una estructura geologica que s'estend sus 1 800 km dempuèi las illas de Nòva Siberia fins a l'illa d'Ellesmere[25]. Es solament al començament de las annadas 2000 que la dorsala oceanica atira l'atencion de la comunautat internacionala, a causa de la demanda oficiala de la Federacion de Russia davant la Comission de las Nacions Unidas sus lo limit del plan continental. Lo document prepausa d'establir un nòu limit periferic pel plan continental rus, en delà de la zòna de las 200 milas.
Danemarc, Canadà e Russia se disputan l'estructura geologica e afirman que la dorsala es una extension de lors plans continentals respectius.
Exploracion[modificar | modificar la font]
-
Gravadura de 1598 illustrant la nau de Willem Barentsz presa dins los glaces artics.
-
Robert Peary e son equipa prèp del pòl Nòrd, lo 6 d'abril de 1909.
-
-
Representacions culturalas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) site aninat del CNRS/sagascience
- (fr) Le pôle Nord (L'enciclopèdia canadiana)
- (fr) Dossier « Découverte » de la SRC
- (fr) Annada Polar Internacionala
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Prisonniers des glaces : les expéditions de Willem Barentsz (1594-1597) Gerrit de Veer et Xavier de Castro Ed. Unesco ISBN 978-2-906462-22-9
- (fr) Tragédies polaires, Pierre Vernay ed. Arthaud ISBN 978-2-7003-9674-4
- (fr) Le grand défi des pôles, Bertrand Imbert e Claude Lorius ed. Gallimard col. Découvertes ISBN 9782070763320
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Russia planta son drapèl al fons de l'ocean Artic - Radio France internationale
- ↑ (en) Kaffeklubben Island - Absolute astronomy
- ↑ (en) True north : Peary, Cook, and the race to the Pole ed: W.W. Norton & Company Bruce Henderson 2005 ISBN 978-0-393-05791-1}}
- ↑ (en) Cook & Peary : the polar controversy, resolved ed: Stackpole Books Robert M. Bryce ISBN 978-0-8117-0317-8
- ↑ (fr) L'Arctique en pleine mutation : mesurer les changements - Découverte à la Télévision de Radio-Canada, 22 mars 2009
- ↑ (fr) La Terre - L’Université du Maine, Le Mans
- ↑ (fr) Euler, Leonhard (1707-1783) - Service Commun de la Documentation de l'Université de Strasbourg
- ↑ (fr) Frissons de la Terre sur son axe - European Space Agency
- ↑ (en) Global rotation of the nonrotating origin - The astronomical journal, Guinot, B. 1979, in IAU Symp. 82, Time and the Earth's Rotation
- ↑ (fr) Amélioration du Système terrestre conventionnel - Système canadien de référence spatiale
- ↑ (en) Time zones at the poles - USA Today
- ↑ (fr) Fuseaux horaires : seriez-vous déboussolé ? - L'Internaute
- ↑ (en) Science, question of the week - Goddard Space Center
- ↑ (fr) L'épaisseur de la banquise arctique en diminution - Année Polaire Internationale
- ↑ (fr) L'épaisseur de la banquise arctique en diminution - Année Polaire Internationale
- ↑ (fr) L'Arctique réchauffé par des remontées d'air chaud et humide vers le Nord Institut polaire français
- ↑ (fr) Développement durable - tout connaitre sur le développement durable
- ↑ (fr) Lo solelh de mièja nuèit - Encyclopédie française
- ↑ (en) Measuring the sky - Université de l'Illinois
- ↑ (fr) L'Arctique renfermerait 90 milliards de barils - Agence France-Presse
- ↑ (fr) Un trésor noir sous l'Arctique ? - Le Figaro
- ↑ (fr) A qui aparten l'Artic ? - Centre d'Estudis de las Politics Estrangièras e de Securitat
- ↑ (fr) Drech de la mar : Comission dels Limits del Plan Continental - ONU
- ↑ (en) The Battle for the Next Energy Frontier [pdf] - Oxford Institute for Energy Studies
- ↑ (en) Broken ship halts Russian expedition to claim Arctic seabed - CBC News, lo 25 de julhet de 2007.


text:
313
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 313 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Dos ans après l'edicte de Sardic, adopcion de l'edicte de Milan per lei dos emperaires Constantin e Licinus. Es un edicte de tolerància religiosa important car laissèt la libertat de culte a totei lei religions e permetèt ai crestians de pas observar lo culte imperiau. Marquèt ansin oficialament la fin dei persecucions anticrestianas.


text:
Amics d'Arpitània
Blog original en català amb traduccions a l'arpità amb el mètode ortogràfic "ORB" de Dominique STICH
4.9.14
Arpitans a la V
25.3.14
Centenari Frederic Mistral: l'obra en arpità
Des d'aquí li retem homenatge amb aquest text de l’obra Memòri e Raconte de Mistral traduït a l'arpità pel lingüista Dominique Stich:
Pèr Sant Jan, uno annado, mèste Francés Mistral èro au mié de si blad – qu’uno chourmo de gavot toumbavon au voulame. Un vòu de glenarello seguien li meissounié, acampant lis espigolo qu’escapavon au rastèu. E ‘m’acò moun segne paire remarquè ‘no bello chato que restavo darrié, coume s’avié vergougno de glena coume lis autro. S’avance d’elo e ié faguè: Mignoto, de quau siés ? coume te dison ?La chato respoundeguè:Siéu d’Estève Poulinet, lou maire de Maiano. Me dison Delaïdo.- Coume ! diguè moun paire, la fiho de Poulinet, qu’es esta Maire de Maiano, vai glena?- Mèstre, elo repliquè, sian uno grosso famiho, dous drole emé sièis chato, e noste paire – emai aue, es verai, proun de bèn au solulèu – quand ié demandean d’argènt pèr un pau nous pimpa, nous respond : Mi chatouno, se voulès de belòri, gagnas-n’en ! E ves-aqui perqué siéu vengudo glena.Siès mes après aquéu rescontre – que retrais l’antico sceno de Rut emé Booz, lou valènt meinagié demandè Delaïdo à mèste Poulinet e siéu nascu d’aquéu mariage.
25.8.13
Vall de Lanzo
20.8.13
Festa Internacional per la llengua arpitana
Aquí teniu tota la informació.


text:
Esperit
L'esperit o la ment es l'ensems dels fenomèns e facultats mentalas: percepcion, afectivitat, intuicion, pensada conceptuala, eime, morala…
Dins fòrça tradicions religiosas, s'agís d'un principi de la vida incorporala de l'èsser uman. En filosofia, la nocion d'esperit es al còr de las tradicions dichas espiritualistas. Dins aquel sens s'opausa al còs e esperit (nomenat puslèu consciéncia per la filosofia e amna per qualques religions). En psicologia contemporanèa, lo tèrme ven sinonime de l'ensems de las activitats mentalas umanas, conscientas e nonconscientas.
- En metafisica e dins las religions, lo mot esperit designa normalament l'element immaterial incarnat dins l'èsser uman[1].
- Per extension se dich tanben de totes los èssers immaterials supausats dodats d'intelligéncia: Dieu, los àngels, los demònis.
- En psicologia, lo mot esperit designa los proceses mentals e la facultat de pensar pròpia a l'òme. Aquel tèrme foguèt a vegadas rebutat a causas de las connotacions religiosas o espiritualistas qu'èra cargat, los autors, subretot dins l'escòla psicanalitica, li preferisson aquel, mai neutre, de psiquè. Dempuèi la fin del Sègle XX, jos l'influéncia dels escrichs anglofòns, lo mot esperit es la traduccion del tèrme mind.
- Dins lo lengatge ordinari, lo mot esperit evòca en mai de l'activitat mentala de facultats o engenhs intellectuals, subretot de vivacitat, de finessa, d'umor.
Somari
- 1 Origina
- 2 L'Esperit dins las religions
- 3 L'esperit dins las filosofias
- 4 L'esprit dins las sciéncias
- 5 Fonts
- 6 Vejatz tanben
Origina[modificar | modificar la font]
Lo mot esperit ven del latin « spiritus » (derivat de spirare = bufar) que significa buf, vent. Tanben donèt los mots inspirar (lat. inspirare) e expirer (lat. expirare). Esprit, o spiritus, es tanben la traduccion du grèc pneuma e de l'ebrieu ruach.
Lo mot esperit podava se donar a tot çò qu'es fòrt subtil e fòrça actiu, se trapa donc dins las expressions de l'anciana quimia coma esperit del vin (alcoòl) o esperit de sal (acid cloridric).
L'esperit pòt tanben se referir al principi de la vida o a l'amna individuala. Ara s'encontra pas mai aquela utilizacion, que pasmens reviscolèt Leibniz, sonque dins los discors teologics o mistics.
Los Esperits o amnas rasonablas son d'imatges de la Divinitat, o del quite Autor de la natura; çò que fa que los Esperits son capables d'intrer dins una mena de Societat amb Dieu ..." [2]
Dins lo lengatge filosofic contemporanèu "Esperit" pòt èsser oposat a diferentas nocions:
- Oposat a la matèria, amb una distinccion entre la pensada et l'objècte de la pensada, la matèria; amb d'analogias amb subjectiu/objectiu o unicitat/multitud dins d'unes rapòrts.
- Oposat a la natura per exemple dans la distincion libertat/necessitat.
- Oposat a la carn e a l'instincte de vida animala, « La carn a de desirs contraris a aqueles de l'esperit, e l'espeerit n'a de contraris a aqueles de la carn. »[3]
L'Esperit dins las religions[modificar | modificar la font]
L'esperit dins lo cristianisme[modificar | modificar la font]
Dins la primièra epistòla de Sant Pau als Tessalonicians, Sain Paul prega per que nòstre « èsser tot entièr, l'esperit, l'amna e lo còs » siá gardat sens repròchi a l'Aveniment del Senhor (1Th 5, 23).
La Glèisa catolica ensenha que la distinccion entre l'amna e l'esperit introdutz pas una dualitat dins l'amna[4]. Al Sègle IX, pendent lo quatrien concili de Constantinòble en 869, se faguèt una controvèrsia sus la relacion entre l'amna e lo còs. L'11n canon d'aquel concili afirma l'unicitat de l'amna.
Foguèt donc al Sègle IX que se formalizèt la distinccion entre l'amna e l'esperit. L'esperit essent tradicionalament associat a la pensada e l'amna al sentiment, se considerava de per abans que l'òme podava aver una natura multipla (còs, amna e esperit). Lo cristianisme afirma al contrari l'unitat de la persona umana (un de còs e d'amna) negant l'existéncia de l'esperit, perque es confondut amb l'amna:
-
- « L'unitat de l'amna e del còs es tan prigonda que se deu considerar l'amna coma la forma del còs; es a dire, es mercé a l'amna espirituala que lo còs constituit de matèria es un còs uman e vivent; l'esperit e la matèria, dins l'òme, son pas doas naturas unidas, mas lor union forma una unica natura. » [5]
Lo mot Esperit escrich amb una majuscula, ou figurant dins las expressions Esperit de veritat, Esperit d'adopcion... designe lo « Sant Esperit ».
L'esperit dins la cabala[modificar | modificar la font]
La mistica josieva, dempuèi lo Sègle II, considèra que l'òme possèda, en mai del còs fisic, mai d'una amnas. Los neoplatonicians josieus Abraham ibn Ezra (~ 1150) e Abraham bar Hiyya distrian tres partidas: nêfesh, ru'ah, neshamah ; los cabalistas apondon hayyah, yehidah. Los cinc noms de l'amna, son, dins un òrdre creissent: la nêfesh (vitalitat, doble corporel), lo ru'ah (buf, la personalitat,anima), la neshamah (lo parfum divin, amna superiora, l'étincelle divina, spiritus), la hayyah (vida divina, equivalent de la Bodi), e la yehidah (union, unicitat, principi indivisible d'individualitat). En bastissent en un acronime las inicialas de cadun d'aqueles tèrmes s'obten lo mot naran-hai, NaRaN-HAI(lo Fuòc Vivent). Es la doctrina del cabalista Isaac Louria, lo Ari, vèrs 1570, àa Safed[6].
L'esperit dins lo bodisme[modificar | modificar la font]
Lo bodisme nega l'existéncia de l'amna (considerada coma una illusion, veire l'article anatta), e insistís sus l'interdependéncia prigonda entre lo còs e l'esperit. L'individú i es considerat coma un ensems d'agregats, que lo primièr es lo còs, acompanhat de 4 autres concèptes podent èsser ligats a la nocion d'esperit: las sensacions, las percepcions, las formacions volicionalas e la consciéncia. Aqueles agregats son de proceses impermanents e interdependents, e non pas d'objèctes immutables. L'esperit es ligat al còs e ne ven vertadièrament independent sonque dins los estats de meditacion sublimats que son los dhyānas en vista del nirvana.
L'esperit es considerat, non pas coma un fantasma dins la maquina del còs, mas coma un siesen sens (manas) en mai dels cinc sens abitualament coneguts. Lo bodisme es ni espiritualista, ni materialista: l'esperit es pas una entitat eternala, mas es tanpauc un epifenomèn de la matèria. Lo cervèl es qu'una mena de "terminal" que fa l'interfàcia entre l'esperit (immaterial) e lo mond dels cinc sens (material). Las experiéncias d'estats modificats de consciéncias, comunas pels meditaires avançats, semblan confirmar aquela concepcion. Ajahn Brahm explica:
-
- « Lo seisen sens, lo mental, es independent dels cinc autres sens. Subretot, es independent del cervèl. Se se fasiá una transplantacion del cervèl entre vosautre e ièu, que prenètz lo meu cervèl e ièu lo vòstre, seriái totjorn Ajahn Brahm e vosautres seriatz totjorn vosautres »[7].
Lo Dalai Lama exprimís una opinion semblabla:
-
- « Lo nivèl [de consciéncia] mai naut escapa al supòrt material. La consciéncia es independenta de las particulas fisicas »[8].
Lo foncionament fondamental de l'esprit e son condicionament dins le samsara son decrchs per la cadena causala de la coproduccion condicionada. Unas escòlas, coma l'escòla Cittamatra, ensenhan un aspècte inconscient de l'esperit, l'Ālayavijñāna.
L'esperit dins las filosofias[modificar | modificar la font]
Filosofia occidentala classica[modificar | modificar la font]
Al Sègle XVII, Descartes separa lo còs de l'esperit (qu'identifica a l'amna) dins un dualisme: lo còs es une substança espandida e tòca a la mecanica (d'ont la teoria dels animals maquinas), alara que l'amna es una substança pesuca. Per que es passiu, l'esperit es intellect; perque es actiu, es volontat. L'unitat ambedos demora un problèma espinós, e Descartes vei dins la glandula pineala lo luòc de communicacion entre ambedos. Mai simplament, Descartes descompausa l'esperit en 3 composants[9] : la pensada, l'imaginacion e la memòria.
Al contrari, los tenents del materialisme filosofic refusan l'existéncia d'un principi immaterial e l'esperit es concebut coma la manifestacion de fenomèns fisiologics regís per las leis de la fisica : « lo cervèl secrèta la pensada coma lo fetge secrèta la bila » (Pierre-Jean-Georges Cabanis, 1802).
Filosofia de l'esperit contemporanèa[modificar | modificar la font]
La generalizacion del paradigme monista naturalista dins las sciéncias de l'esperit, ara conegudas jol nom de sciéncias cognitivas, mena sovent ara a metre entre lo cervèl e l'esperit dins lo mèsme tipe de rapòrt que le material (« hardware ») e lo logicial (« software ») en informatica.
Aquela tesi dicha de la metafòra del cervèl ordinator coneis tanben d'adversaris, aqueles que refusan de veire dins l'esperit sonque un epifenomèn de la neurobiologia, s'opausant a l'optimisme d'aqueles per que, lo camp d' aquò que demora a explicar dins lo fonctionament de l'esperit es acabat e merma cada an.
Filosofia espirita[modificar | modificar la font]
L'espiritisme se definís coma una filosofia espiritualiste[10] e dona una plaça essenciala a la nocion d'esperit. Per aquela doctrina, l'esperit es lo principi intelligent de l'univèrs[11], que la vertadièra natura demora de descobrir[12]. Dins lo sens de la doctrina espirita, los Esperits son d'èssers intelligents de la creacion, que pòblan l'univèrs en defòra del mond material, e que constituisson lo mond invisible. Son pas d'esseres d'una creacion particulara, mas las amnas d'aqueles que visquèron sus la tèrra o dins las autras esfèras, e que daissèron lor envelopa corporala[13].
L'esprit dins las sciéncias[modificar | modificar la font]
Par etimologia, la pscicologia es la sciéncia de l'esperit. Mas a causa de la connotacions religiosas e misticas del mot, lo discors scientific preferèt utilizar de tèrmes mai neutres coma facultas o proceses mentals ou encara psiquè (coma dins los apròches d'inspiracion psicanalitica) o cognicion. Dins las sciéncias cognitivas contemporanèas, lo tèrme cognicion se referís pas sonque a la facultats de coneissença e d'intelligéncia de la pensada mas a l'ensems dels proceses psicologics a l'òbra dins l'esperit uman (e nonuman), incluent la percepcion, la motivacion, la decision o las emotions...
Fonts[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Paul Foulquié, Dictionnaire de la langue philosophique, Presses Universitaires de France, París 1986
- ↑ Leibniz, Monadologie, p.82-83 et suiv
- ↑ Sant Pau, Epistòla als Galats, V, 17
- ↑ Catequisme de la Glèisa catolica, n° 367
- ↑ Catequisme de la Glèisa catolica, n° 365, p. 84.
- ↑ Gershom Scholem, La kabbale (1974), trad., Gallimard, coll. "Folio essais", p. 255-260.
- ↑ Buddhism and Science
- ↑ (fr)La force du bouddhisme, R. Laffont, 1994, page 151
- ↑ Descartes, Discors del metòde, (fr) en linha, 2010-08-01
- ↑ "Coma especialitat, lo Libre dels Esperits conten la doctrina espirita; coma generalitat, es ligat a la doctrina espiritualista que presenta una de las fasas. Vaquí es la rason que pòrta en tèsta de son títol los mots: Filosofia espiritualista." Allan Kardec, Lo libre dels Esperits, introduccion.
- ↑ " Qu’es aquò l’esperit? Lo principi intelligent de l’univèrs." Lo libre dels Esperits, question 23.
- ↑ "Quina es la natura intima de l’esperit? L’esperit es pas aisit d'analisar dins vòstra lengatge. Per vosautres, es pas res, perque l’esperit es pas una causa palpabla; mas per nosautres es quicòm. Sapiatz lo plan, res es lo nonrés, e lo nonrés existís pas." Lo libre dels Esperits, question 23.
- ↑ Lo libre dels mediums, cap XXXII, vocabulari espirita.


text:
Drech
Lo drech (var. dreit, dret) es l'ensemble de las règlas, definidas e acceptadas pels òmes per regir los rapòrts socials, e garantidas per l'intervencion del poder public, valent a dire de l'Estat. La sancion ligada a la règla de drech es çò que destria aquesta de las autras règlas, coma las règlas moralas e de civilitat. Lo fach qu’aquesta sancion provenga de l'Estat, e doncas d'une creacion artificiala umana presupausada acceptada per totes, destria lo drech de la religion.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo drech positiu es l'ensemble dels tèxtes de lei d'una comunautat, e de lor aplicacion per la justícia, la jurisprudéncia. Visa un apròchi scientific ont « lo drech s'explica pel drech » segon la ierarquia de las nòrmas. Aqueste biais de veire lo drech permet de desbarrassar son estudi de tota question religiosa, sociologica, etnologica o istòrica. Es lo drech dels juristas, ensenhat dins las universitats actualament.
Çaquelà, se la vision positivista permet al drech d'aver una certana rigor e logica, cal pas qu’aquesta definicion, que decopa lo real amb l'ajuda de categoria juridica preexistenta, siá la sola presa en compte. Lo drech, al sens larg, es una recèrca del rapòrt d’efectuar entre de circonstàncias de faches e de leis. Lo tèxt de lei es pas alara la sola donada de prendre en compte. Conven tanben d'observar la natura dels faches, l'efectivitat del drech, etc. En efècte, i a pas tant de leis que de situacions de faches, e i a de leis que demòran letras mòrtas. Es abans tot per l'analisi dels faches que se sauprà quina lei aplicar e quina poirà « regir melhor los rapòrts socials ».
Lo drech objectiu[modificar | modificar la font]
Lo drech objectiu es l'ensemble de las règlas juridicas obligatòrias aplicadoiras dins un país. Aquestas règlas son establidas pel poder regularament en plaça dins lo país e son destinadas al manten de l'òrdre e de la securitat, a « preservar los interèsses subjectius legitims e a reprimir los interèsses subjectius illegitims (Huguette Jones, 2002-03) ». Se parla alara melhor del Drech.
Dins lo drech francés, coma dins fòrça dreches romano-germanics, se destria lo drech public e lo drech privat. Aquesta distincion es mens presenta al sen dels sistèmas juridics anglosaxons tanben nomenats sistèmas de common law.
Los dreches subjectius[modificar | modificar la font]
Los dreches subjectius son de prerogativas personalas reconegudas pel drech objectiu. Son oposables als tèrces. Aquestes son per exemple, lo drech de proprietat, lo drech de crèdit,... Se parla alara pus volontièrs dels dreches.
Un drech subjectiu pòt èsser absolut o relatiu :
- Los dreches absoluts s'aplican a l'esgard de tot tèrç (ex. : drech de proprietat). Se ditz que s'aplican erga omnes.
- Los dreches relatius s'aplican a l'esgard d'un o maites tèrces determinats (ex. : dreches resultant d'un contracte).
Las fonts del drech[modificar | modificar la font]
L'expression "fonts del drech" remanda a totas las fòrças e donadas moralas, economicas, socialas, politicas a l'origina del drech. Las fonts formalas en s'interessant solament a las que conduson dirèctament a l'elaboration del drech.
Las fonts formalas del drech internacional son las Convencions internacionalas, la costuma internacionala, la jurisprudéncia internacionala e los principis generals del drech reconeguts per la màger part dels païses.
Dins los païses de tradicion romano-germanica e de drech escrich coma França, las solas fonts formalas son la lei lato sensu, comprenent la constitucion, la lei stricto sensu, los tèxtes subordenats (règlaments), coma los decrets, los arrestats, las circularas e la costuma. La jurisprudéncia, los principis generals del drech formulats especialament per la doctrina son pas que parcialament reconeguts coma de fonts del drech.
A las fonts del drech correspond una ierarquia de las nòrmas qu’establís la plaça de las nòrmas dins l'òrdre juridic.
Las grandas brancas del drech[modificar | modificar la font]
Lo drech privat[modificar | modificar la font]
Lo drech privat es la partida del drech que regís los rapòrts entre los particulars, que sián de personas fisicas o de personas moralas de drech privat.
Las brancas principalas del drech privat son :
- Lo drech civil :
- Lo drech de la familha
- Lo drech dels bens (o dreches reals, del latin res, "causa"))
- Lo drech de las obligacions :
- Lo drech penal es generalament ligat al drech privat, car sa sancion depend de las jurisdiccions judiciàrias : lo tribunal correccional es en realitat una cambra especializada del Tribunal de Granda Instància ; en darrièr recors, los afars penals son jutjats per la Cort de Cassacion, etc. Mas, per natura, lo drech penal aperten puslèu al drech public : organiza los rapòrts entre l'Estat e los individús. Es pas solament per facilitat que s’accèpta que la victima pòrte davant lo tribunal repressiu sa demanda de reparacion, per la quala lo jutge civil auriá degut èsser competent (« se portar partida civila »). Lo drech penal a pas per vocacion primièra d'organizar los rapòrts entre delinquent e victima, mas entre la societat e lo delinquent.
- Lo drech social
- Lo drech internacional privat
- Lo drech dels afars. Son contengut es subjècte a debat mas es admés que recampa :
- Lo drech comercial
- Lo drech de las societats
- Lo drech de la concurréncia
- Lo drech de la consomacion
- Lo drech bancari e lo drech de las asseguranças
- Lo drech financièr inclutz lo drech borsièr
- Lo drech de l'informatica
- Lo drech del secret dels afars existís als Estats Units e dins los païses anglosaxons, mas pas encara en França.
- Lo drech economic.
- Lo drech de la concurréncia
- Lo drech de la proprietat intellectuala, dont :
- Lo drech de la proprietat literària e artistica que compren :
- Lo drech de la proprietat industriala, que compren :
Lo drech public[modificar | modificar la font]
Lo drech public regís l'existéncia e l'accion de la poténcia publica.
Las quatre brancas principalas del drech public son :
- lo drech constitucional ;
- lo drech administratiu ;
- las finanças publicas ;
- lo drech internacional public.
D’aquestas quatre matèrias son derivats :
- lo drech de las collectivitats territorialas ;
- lo drech de la foncion publica ;
- lo drech del servici public ;
- lo drech dels mercats publics ;
- lo drech de l'urbanisme ;
- lo drech de l'environament ;
- lo drech fiscal (aqueste drech es pr’aquò al limit del drech privat, especialament del drech dels afars, e del drech public)
- una partida del drech de la santat (en çò que concernís las responsabilitats de l'espital public) ;
- lo drech public economic ;
- lo drech europèu es un cas a despart, inicialament fòrtament enrasigat dins lo drech internacional public (rapòrt entre Estats e institucions internacionalas), es d’ara enlà creator de rapòrts de dreches privats.
Istòria del drech[modificar | modificar la font]
- Drech primitiu : Còde d'Hammourabi,
- Drech roman : Lei de las Dotze Taulas, Còde de Teodòsi o Còde teodosian, Còde de Justinian, Digeste,
- Drech de l’Edat Mejana : Breviari d'Alaric, Lei salica
- Drech canonic
- Drech intermediari : Durant la Revolucion Francesa
Filosofia del drech[modificar | modificar la font]
Ubi societas, ubi jus (« ont i a societat, i a drech »), maxima de la Roma antica. Aquesta donada permet d'armonizar los rapòrts dins una collectivitat. Balha un poder de formular, d'adoptar e promulgar de règlas de conducha imperativas per regir las relacions dels individús que la compausan.
- Drech natural dins las teorias liberalas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Fonts del drech :
Teorias principalas:
Dreches particulars :
Autres :
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Terry Olson e Paul Cassia. Edicions Droit et justice. PUF: Le droit international, le droit européen, et la hiérarchie des normes (en francés).


text:
Mig-17
Lo Mig-17 (en rus MиkoяH и ГypeBич MиГ-17) es una aeronau de caça sovietic qu'intrèt en servici en 1952 durant la Guèrra Freja. Venguèt l'aparelh principau dei fòrças aerianas dau Pacte de Varsòvia e 10 800 unitats foguèron produchs en URSS, en Polonha e en China. Participèt a la Guèrra de Vietnam ambé lo Mig-21 onte lei dos aparelhs venguèron una menaça seriosa per leis aeronaus estatsunidencas. A partir de la fin deis annadas 1960, foguèt pauc a pauc retirat per lo Pacte de Varsòvia. Pasmens, divèrsei país contunièron de l'utilizar e, en 2010, èra encara en servici dins certaneis armadas africanas e en Corèa dau Nòrd.


text:
Pòl Nòrd magnetic
Lo Pòl Nòrd magnetic es un punt variable a la superficia de la Tèrra ont lo camp magnetic terrèstre punta en direccion verticala. Lo pòl nòrd magnetic deu pas èsser confondut amb lo mens conegut Pòl nòrd geomagnetic e amb lo Pòl Nòrd.
En 2005 lo pòl nòrd magnetic se situava prèp de l'Illa d'Ellesmere al nòrd del Canadà, approximativament a 82.7° N’ 114.4, W° {{{5}}}’ {{{6}}}. Lo punt correspondent dins emisfèri sud es lo Pòl sud magnetic. Mas los pòls magnetics son pas antipòdes un de l'autre: la linha que los reünís passa pas pel centre de la Tèrra (mas a 530 km).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'astronòm, matematician e fisician chinés Shen Kuo (1031-1095) foguèt lo primièr a comprendre las coneissenças sul magnetisme, coma declinason magnetica e pòl nòrd magnetic. En temps ancians los navigadors europèus pensavan que las agulhas de las bossòlas èran atiradas per una "montanha magnetica" o "illa magnetica" al nòrd luenchenc, o per l'estela polara. L'idèa que la Tèrra agís coma un aimant gigant foguèt prepausada inicialament per Sir William Gilbert, en 1600, un membre de la cort de la Reina Isabèl I d'Anglatèrra. Foguèt lo primièr a definir lo pòl nòrd magnetic, ont lo camp magnetic terrèstre punta a la verticala, cap a l'interior de la Tèrra. Aquò es la definicion uèi utilizada, encara que lo progrès de la compreneson dels mecanismes geomagnetics prenguèt qualques sègles per èsser destriats.[1]
Expedicions e mesuras[modificar | modificar la font]
La primièra expedicion a aténher lo punt del pòl magnetic nòrd foguèt conduita per James Clark Ross, que l'atenguèt amb lo Cap Adelaïda dins la Peninsula de Boothia lo 1èr de junh de 1831. Roald Amundsen atenguèt lo punt en posicion leugièrament diferenta en 1903. La tresena observacion foguèt conduita per de scientifics de Canadà, Paul Serson e Jack Clark, del Dominion Astrophysical Observatory, que l'atenguèt al lac Allen Lake, dins l'Illa del Prince de Galas[2].
Lo govèrn de Canadà faguèt divèrsas mesuras dempuèi, que mòstran que lo pòl nòrd magnetic es continuament en movement per nòrd-èst. En 1996 una expedicion certifiquèt que la seuna posicion amb magnetomètres e teodolites a 78° 35.7’ N, 104° 11.9’ W[3]. En 2005 en 82.7° N’ 114.4, W° {{{5}}}’ {{{6}}}, a l'oèst de l'Illa d'Ellesmere, dins l'Archipèla Artic Canadian[4]. Durant lo sègle XX se desplacèt de 1100 km, e dempuèi 1970 lo seu movement passèt de 9 km/an a 41 km/an. Se se manteniá a aquel ritme al meteis cap podriá aténher Siberia en cinquanta ans, mas es possible que càmbie de direccion e descelère.
Lo movement es per l'observator una variacion quotidiana ont lo pòl nòrd magnetic descriu aproximativament una ellipsa, amb un desviament maximum de 80 km de sa posicion mejana[5]. Aquel efèit es degut a las perturbacions del camp geomagnetic per de particulas cargadas venent del Solelh.
Nòrd magnetic e declinason magnetica[modificar | modificar la font]
La direccion ont l'agulha d'una bossòla punta es coneguda coma nòrd magnetic. En general, aquela es pas exactament en direccion del Pòl Nòrd magnetic. La bossòla s'alinha segond lo camp geomagnetic local, que vària d'un biais complèxe en foncion del luòc a la superficia de la Tèrra, tanben amb lo temps. La diferéncia angular entre lo nòrd magnetic e lo nòrd vertadièr (definit en referéncia al Pòl Nòrd geografic, d'un punt particular de la Tèrra, es nomenat declinason magnetica. La màger part dels sistèmas de coordenadas son basadas al nòrd vertadièr (puèi lo nòrd cartografic causís una projeccion cartografica) e aquò es abitualament mostrat dins las legendas de las mapas indicant la valor de la declinason magnetica.
Pòl nòrd geomagnetic[modificar | modificar la font]
Coma aproximacion de primièr ordre, lo camp magnetic terrèstre se pòt modelizar coma un dipòl simple (un sistèma de dos cargas de meteis valor, mas de senhals opausats, situats a corta distància l'un de l'autre), desviant de prèp de 11º amb l'axe de rotacion terrèstre e centrat al centre de la Tèrra. Los demais forman un camp non dipolar. Los pòls geomagnetics nòrd e sud son antipòds entre eles, ont l'axe d'aquel dipòl teoric travèrsa la superficia terrèstra. Se lo camp magnetic terrèstre èra un dipòl perfèit alara las linhas del camp magnetic serián verticalas amb los pòls geomagnetics e coïncidirián amb los pòls magnetics. Pasmens, existís una distància entre los pòls magnetics e geomagnetics.
Coma lo pòl nòrd magnetic, lo pòl nòrd geomagnetic atira lo pòl nòrd d'un aimant e, al sens fisic, es en realitat un "pòl sud". Es lo centre de la region de la magnetosfèra ont l'auròra boreala se pòt observar. En 2005 se situada aproximativament 79.74° N’ 71.78, W° {{{5}}}’ {{{6}}}, al nòrd-oèst de la còsta de Groenlàndia,[6] mas se va de l'America del Nòrd a Siberia.
Reversament geomagnetic[modificar | modificar la font]
Al long de las èras geologicas, l'orientacion del camp magnetic terrèstre (e aquel de las autras planetas) pòt cambiar, atal que lo nòrd magnetic ven sud e vice versa — un eveniment conegut coma reversament geomagnetic.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Coneissement inicials del pòl nòrd magnetic, Natural Resources Canada
- ↑ Istòria de las expedicions al pòl nòrd magnetic, Natural Resources Canada
- ↑ Posição certificada de 1996 do PNM
- ↑ Geomagnetismo – PNM, Natural Resources Canada, acesso Maio 2007
- ↑ Geomagnetisme — Movement Quotidian del PNM, Natural Resources Canada
- ↑ FAQ sus lo camp geomagnetic, National Geophysical Data Center, acesso


text:
Ouro Preto
Ouro Preto ("Aur Negre") es es una vila istorica de l'estat de Minas Gerais, Brasil. Sa populacion èra estimada a 69 058 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 1245,1 km².
Foguèt fondada en 1711 amb lo nom de Vila Rica aprèp la descobèrta d'aur dins la region. Actualament l'economia d'Ouro Preto es fòrça dependenta del torisme, malgrat que i aja tanben d'importantas industrias metallurgicas e minièras dins lo municipi. Lo centre de la vila es estat marcat al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO en 1980.


text:
Pierrefontaine-lès-Blamont
Pierrefontaine-lès-Blamont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pierrefontaine-lès-Blamont A situat sul Scenari de Blamont, pas luènh de la frontièra suisse. Las siás municipalitats limitrophes son Blamont e Villars-lès-Blamont.
Pierrefontaine-lès-Blamont est situé sur le Plateau de Blamont, non loin de la frontière suisse. Ses communes limitrophes sont Blamont et Villars-lès-Blamont.


text:
Acheulean
L'Acheulean es una cultura del Paleolitic Inferior que deu lo nom al site de Saint-Acheul, pròp d'Amians. Es present en Africa, Orient Mejan, Asia e Euròpa. Las ustensilhas pus caracteristicas son las bifàcias, las capoladoiras e d'autres polièdres.
- L'Acheulean Ancian sembla derivar de l'Abbevillean e se desvolopa pendent lo periòde interglaciari de Mindel-Riss (300 000-200 000 abC), de durada longa e clima caud. Las bifàcias s'afinan e sorgissen las ellipticas mai que mai planas. Se desvolopan las aisinas de produccion de fuòc.
- L'Acheulean Mejan se desvolopa pendent la màger part de la glaciacion de Riss (200 000-110 000 abC). Los vestigis de fuòc, que èra alavetz fòrça de besonh, s'i multiplican. I a una varietat granda de bifàcias planas, lanceoladas, amigdaloïdas e d'espleches de produccion de fuòc (de gratadors, de puntas, d'aisinas denticuladas, de perforadors...).
- L'Acheulean Superior comença a la fin de la Glaciacion de Riss (benlèu vèrs 140 000 abC), se contunha pendent lo periòde interglaciari de Riss-Würm (110 000-90 000 abC) e s'acaba dins lo primièr periòde würmian (a partir de 90 000 abC). Las bifàcias se perfeccionan (lanceoladas de punta finament retocada e d'arestas lateralas rectilinèas, amigdaloïdas, cordifòrmas...).
En Euròpa, los sites pus representatius son las terrassas de Somme, Terra Amata e la Cauna del Lazaret a Niça, la Cauna de l'Aragó a Talteüll, Torre in Pietra a Fiumicino, Pinedo a Toledo, El Castillo a Puente Viesgo e Atapuerca.


text:
Momificacion
La momificacion dens l'Egipte antica qu'ei lo procès peu quau lo còs deu defunts b'èra mes a l'acès de la putrefaccion e atau teoricament preservat per l'eternitat. Qu'ei probable que la conservacion naturau devuda au sequer deu desèrt egipcian que den l'idea d'inventar las tecnicas de momificacion. Dens la religion egipciana, l'èste qu'èra vist com compausat de cinc elements: lo nom (cambià'u o modificà'u que podèva estar un castig deus grans, condemnant l'amna per l'eternitat), un ba, un ka, ua ombra e un còs. Conservà'u qu'èra donc ua question de salut. N'avem pas hèra de testimoniatges directes egipcians sus aquesta tecnica mes los autors grècs (enter los quaus Erodòt dens l'Equiste II) que descriven diferentas tecnicas; de mei, los estudis scientifics deu sègle XXau (com los analisis practicats sus la momia de Ramses II a l'escadença de la soa restauracion en França pendent las annadas setanta deu sègle XXau) que den lo parat de corregir las honts grègas.
Erodòt que descriu tres tractaments diferents mei o mens cars. Dens lo miélher que's començava per vueitar lo cervèth peu nas. Puish que calèva obrir lo vente dab un cotèth rituau de silèx entà sortir las entralhas qui èran hicadas dens los vas canòpes, quate vases representant los quate hilhs deu diu Òrus: Amset deu cap d'òmi (peu hitge), Api deu cap de baboin (peus paumons), Doanotef deu cap de can (per l'estomac) e Quebehnoef deu cap de haucon (peus intestins). Lo còr, hèra important puish qu'anava estar pesat peus dius au moment deu jutjament, que demorava on èra. Après lo còs qu'èra banhat dens ua solucion de sau de natron qui evitava lo poirumi. Fin finala que calèva soenhar la presentacion en bèth tornar barrar lo vente e en emplegant untamis e potingas de color per la pèth abans de bendar lo còs.


text:
Ada Lovelace
Ada Augusta Byron King, comtessa de Lovelace (Londres, 10 de decembre de 1815 - 27 de novembre de 1852) foguèt la primièra programaira de l'istòria dels ordenadors.
Collaborèt amb Charles Babbage a la creacion d'una maquina analitica capabla de resòlver d'equacions diferencialas.
Somari
Contèxt istoric[modificar | modificar la font]
La corta vida d'Ada Lovelace traversèt la primièra mitat del sègle XIX, jos l'influéncia de las idèas classicas de la societat victoriana, fòrça ligadas a la nauta classa sociala que i aperteniá, mas a l'encòp impregnadas pels ideals romantics coma los de son paire.
La coneissença scientifica èra pas mai una referéncia de prestigi social, mas la manièra de pas demorar a la talvera del progrès, font autentica de riquesa e de poder.
Aquela actitud tan dobèrta vèrs la formacion scientifica faguèt possibla que las femnas de nauta posicion sociala se poguèsson dedicar a l'estudi, en aténher una granda notorietat e en essent reconegudas pels sieus contemporanèus.
Las femnas èran encara luènh d'aténher un tractament egalitari. Totun, començavan de conviure amb lo progrès e iniciavan un protagonisme novèl. Ça que la las obrièras de las fabricas subissián cada jorn l'inegalitat salariala.
En aquel clima de cambiament començant, de confusion e d'esperança, nais Ada Lovelace. La siá vida es marcada per dos factors: la personalitat estricta e puritana de sa maire e l'ambient culte e refinat que ne faguèt partida. Ada visquèt practicament tota sa vida condicionada pels dictats de sa maire, Ana Isabel Milbanke, ja que lo maridatge d'aquesta amb Lord Byron durèt sonque un pauc mai d'un an. Se separèron al mes de la naissença d'Ada. Totun, lo paire li dediquèt de vèrses polits e sembla tanben que las siás darrièras paraulas foguèron per ela.
Enfança[modificar | modificar la font]
Augusta Ada Byron nasquèt lo 10 de decembre de 1815. Cresquèt amb sa maire que, de la paur que sa filha se poguèsse convertir en poetessa, l'orientèt cap al mond de las sciéncias. Totun, Ada se sentiguèt totjorn tanben unida a son paire e a son mond poetic. Dempuèi petita aviá dich net e clar çò que voliá èsser: "matematiciana e metafisiciana".
Ada èra una gojata fòrça activa que practicava ja divèrsas activitats coma la gimnastica, la dança e l'equitacion. Desvolopèt tanben de qualitats musicalas en aprene a jogar divèrses instruments coma lo piano, lo violon e l'arpa. L'influéncia de sa maire foguèt fòrça importanta doncas, que las questions de mecanica l'atrasián fòrça, e es aital que sa maire inculquèt a Ada aquel interès.
Adolescéncia[modificar | modificar la font]
Dins sos 17 ans coneguèt un personatge clau de la siá vida, Mary Sommerville, una matematiciana notabla. Ensems tradusiguèron las òbras de Laplace e aquelas traduccions foguèron utilizadas mai tard a Cambridge.
A aquela edat coneguèt tanben Charles Babbage e, aitant ela coma sa maire, demorèron impressionadas per la siá maquina de diferéncias finidas, que desirava de generalizar en una maquina analitica o calculadoira generala.
D'ans pus tard se maridèt amb l'onorable William King, ochen baron de King, comte de Lovelace. Èra un òme aimable mas feble, de mendre nivèl intellectual qu'ela.
La naissença successiva de sos tres filhs empachèt Ada de perseguir los sieus estudis. A tres meses d'aver son tresen filh, decidiguèt de restablir lo contacte amb Babbage, en li pregant que li forniguèsse un professor per aprene las matematicas amb el.
Darrièrs ans de vida[modificar | modificar la font]
Dins la darrièra epòca de la vida d'Ada se succediguèron las crisis nerviosas, los deutes e los escàndols. La siá salut pejorava cada viatge mai. Per calmar las dolors se daissèt emportar per l'alcòl e las drògas (preniá una barreja de cervesa, de brandy, d'òpi e de morfina) que sonque pejoravan lo sieu estat de santat.
Ada, conscienta d'aquel desajustament vital, assagèt de s'alonhar de l'alcòl e de las drògas en se daissant emportar per una autra obsession: las escomesas. Incitats per de recèptas probabilistas sofisticadas qu'ajudarián a Ada e Charles Babbage a recuperar tota la riquesa qu'èran a pèrdre, s'introdusiguèron dins lo mond de las escomesas de corsas de cavals.
La vida sentimentala d'Ada se marquèt per d'escàndols nombroses. Calinhava amb totes los òmes que coneissiá e que se movián a son entorn.
Ada moriguèt lo 27 de novembre de 1852, victima d'un càncer uterin a la meteissa edat que son paire Byron, a 37 ans; las rèstas de totes dos repausan dins lo meteis cavòt.
Los sols òmes qu'a la velha de sa mòrt Ada los volguèt veire foguèron son marit e Babbage.
Ada aguèt tres filhs amb William King e una quatrena filha, Scherezada Lovelace, fruch de la passion entre Ada e Sir David Brewster, responsable de l'invencion del caleidoscòpi. Aquela foguèt l'unica descendenta a seguir los passes de sa maire.
Relacion amb las matematicas[modificar | modificar la font]
En delà d'aver de relacions amb Charles Babbage, Ada aguèt l'oportunitat de conéisser personalament Sir David Brewster (fisician britanic), Charles Wheatstone (fisician e inventor britanic, conegut especialament pel sieu trabalh dins l'electricitat), Charles Dickens (romancièr anglés) e Michael Faraday (quimista e fisician anglés, inventor del motor electric, dels generadors e de la dinamo).
Coma primièra femna dins lo mond dels ordenadors, Lovelace ocupa un espaci sensible dins lo quadre de las figuras istoricas e nos remembra que las femnas e l'informatica an totjorn agut una relacion estrecha, dempuèi lo començament, en ocupant un ròtle decisiu e pas simplament una preséncia testimoniala.
Son estadas fòrça las femnas qu'an realizat de grandas aportacions a l'informatica, mas sonque Ada compta, amb un lengatge de programacion que pòrta lo sieu nom. En 1979 lo Departament de Defensa dels Estats Units creèt un lengatge de programacion basat sul Pascal en onor d'Ada Byron, nomenat lengatge de programacion ADA. Foguèt la primièra reconeissença de son trabalh dempuèi sa mòrt.


text:
San
Los sans o bushmen, sho, basarwa, kung, o khwe son un pòble indigèna del sud d'Africa, que lor territòri s'estend en Sud-Africa, Zimbabwe, Lesotho, Moçambic, Swaziland, Botswana, Namibia, e Angòla. Èran tradicionalament de caçaires-culheires, qu'apertenon al grop khoisan e son ligats als pastres khoikhoi.
Los sans son los abitants pus ancians d’Africa Australa ont vivon dempuèi almens 20 000 ans. Lor abitat es lo vast desèrt de Kalahari. Se definisson coma « los que seguisson lo liuç » en se desplaçant segon las pluèjas per fin de trapar son manjar.
La denominacion de bochiman es deguda als boers, de l'afrikaans, boschjesman, « òme del bòsc » mas se nomenan eles meteisses « san ».
Aqueste pòble nomada de caçaires-culheires ocupava antan tota l'Africa Australa. Las arribadas successivas dels bantos, agricultors sedentaris, e dels khoikhoi vivent d'elevatge e parlant una lenga de la meteissa familha, deimèron aquesta populacion e la butèron cap a de tèrras de mai en mai ingratas. L'arribada dels neerlandeses (boers) e uganauds al sègle XVII puèi del britanics acabèt de los reduire a la misèria en los caçant de sas tèrras ancestralas.