text:
Teatre
Lo teatre (del grèc θέatpov, « luòc per contemplar ») es un art scenic en relacion amb la performança e la representacion d'eveniments, que vòl representar una istòria de ficcion que fa jogar un o mai personatges en un luòc e un temps concrèt e davant un public. S'utilizan d'elements coma los discors e los dialògs, lo gèst, la scenografia, la musica, lo son e l'espectacle. Es tanben lo genre literari que compren las òbras concebudas coma un scenari e per èsser donat davant un public.
Somari
- 1 Caracteristicas generalas
- 2 Genres teatrals
- 3 Istòria
- 3.1 Africa
- 3.2 Egipte antica
- 3.3 Grècia e Roma
- 3.4 Civilizacions americanas
- 3.5 Civilizacions orientalas
- 3.6 Edat Mejana europèa
- 3.7 Renaissença
- 3.8 Barròc e neoclassicisme
- 3.9 Jòc al natural e realisme dins lo teatre dels sègles XIX e XX
- 4 Teatre en Occitània
- 5 Referéncias
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Lo teatre constituís un ensemble que sos diferents elements forman una part indivisibla. Pasmens cadun d'aqueles elements possedís de caracteristicas e nòrmas pròprias. Vaquí los elements:
Tèxte[modificar | modificar la font]
Las òbras dramaticas s'escrivon en dialògs e a la primièra persona, ont se descrivon las accions entre parentèsis. Dins la tradicion occidentala, lo tèxte, l'òbra dramatica, foguèt totjorn considerada coma la pèça essenciala del teatre, nomenat « l'art de la paraula ». Aquela predominança existís tanben dins las culturas orientalas mas d'un biais mendre. Predominant mas pas lo tot: en primièr luòc, lo tèxte esgota pas lo fach teatral, perque una òbra dramatica es pas teatre fins que siá representada, aquò implica un minimum d'elements de performança; en segond luòc, fòrça formas dramaticas arcaïcas e tanben d'espectacles modèrnes utilizan pas ges de paraula o la subordenan a d'elements coma la mimica, l'expression del còrs, la dança, la musica, l'expression scenica.
Lo fach que l'òbra aquerís plena validitat justament amb representacion es la caracteristica que distinguís l'escritura dramatica dels autres genres literaris. La majoritat dels grands dramaturgs de totes los temps, dels classics grècs a l'anglés William Shakespeare, lo francés Molière, l'espanhòl Pedro Calderón de la Barca o l'alemand Bertolt Brecht, basan sas creacions sus la coneissença dirècta e prigonda de las ressorsas scenicas e d'interpretacion e d'una utilizacion senada de sas possibilitats.
Meteire en scèna[modificar | modificar la font]
La personalitat del meteire en scèna coma artista creatiu d'esperel se veguèt afirmada, a la fin del sègle XIX. Aquela foncion, de quin biais que siá, totjorn existissiá, coma responsabla de la coordinacion dels elements que van de la scenografia a l'interpretacion. Pertòca a el, fin finala, de convertir lo tèxte, s'existís, en teatre, amb de mejans qu'el estima precises, per provocar la reflexion segon los alemands Bertolt Brecht e Erwin Piscato.
Performança[modificar | modificar la font]
Las tecnicas de jòc varièron fòrça lo long de l'istòria. Dins lo teatre occidental classic, per exemple los grands actors, los « monstres sagrats », tendián a far enfaticas las emocions amb la tòca de metre en evidéncia lo contengut de l'òbra, dins la comèdia de l'art l'interprèt jogava d'èime; los actors japoneses kabuki, utilizan de còdes determinats per exprimir los estats d'arma per mejan de gèstes simbolics, de granda subtilitat o volontàriament exagerats.
Dins lo teatre modèrne emergís en general lo jòc naturalista: ont l'actor amb la coneissença de tecnicas corporalas e psicologicas e l'estudi de se meteis e del personatge, cèrca de crear en scèna la personalitat d'aquel. Aquela opcion, se desvolopèt a partir dels traches fondamentals ensenhats pel rus Constantin Stanislavski e ja fòrça presenta dins lo domeni cinematografic. Lo jòc naturalista es pas de la sola causida e depend de l'orientacion de l'estil interpretatiu, de las caracteristicas de l'espectacle e de las indicacions del meteire en scèna.
Pasmens, uèi, al començament del sègle XXI, la performança teatrala demòra fixada dins lo jòc naturalista. Se lo teatre contemporanèu fa una critica del jòc naturalista, es per lo definir coma la simpla reproduccion del comportament uman destacat dels ligams amb lo seu entorn. Actualament i a de grandas transformacions del trabalh de Stanislavsky inspiradas; per los mai importants, Antonin Artaud, Jerzy Grotowsky, Etienne Decroux e Eugenio Barba.
Autres elements[modificar | modificar la font]
Dins un sens estricte son: aqueles que preparan lo mitan ont se jòga una representacion dramatica, la scenografia e l'art de crear las decoracions.
Dins l'Antiquitat, la scenografia èra condicionada pels limits tecnics e arquitectonics, circonstàncias que se mantenguèron pendent tota l'Edat Mejana. E foguèt solament aprèp la Renaissença e, subretot, pendent los sègles XVII e XVIII, que la scenografia comencèt de se melhorar, mercé al perfeccionament de la perspectiva picturicala, que permetèt de donar aparéncia melhora de prigondor a la decoracion, e tanben al desvolopament de la maquinariá teatrala. Al sègle XIX, amb l'introduccion del teatre realista, la decoracion ven un element de basa de la representacion reauçat pel jòc de la lutz electica e fins a la projeccion de sons e videogramas.
Lo costum totjorn foguèt ligat amb la concepcion scenica. Dins lo teatre grèc, l'aspècte brut de las decoracions èra compensat pel mejan de masquetas — tragicas o comicas — e las tunicas estilizadas dels actors, que lor objècte èra de reauçar lo caractèr arquetipal dels personatges. Pendent lo Barròc e lo Neoclassicisme prenguèron importància lo maquilhatge e lo costum, tant i a que sovent foguèt utilizat d'un biais anacronic — per exemple se representava una òbra situada dins la Roma antica amb de vestits franceses del sègle XVII —. Uèi, la causida dels costums es un element important dins la concepcion generala de la performança.
Genres teatrals[modificar | modificar la font]
- Comèdia: Genre realista. Dins la comèdia los personatges son complèxes, ordinaris e corrents que encarnan las pecas e los vicis dels èssers umans, lo conflicte presentat es possible e probable dins la vida reala, tant i a que lo contengut es exagerat o ridiculizat pr'amor de provocar lo rire del regardaire. Lo protagonista en aquel conflicte luta amb son antagonista per fin qu'aquel falhe e atal aconseguir sos objectius; e dins aquelas temptativas s'avançan dins de situacions ont abocan o son objècte de trufariá. Lo desnosament presenta una solucion alègra al conflicte ont totes los problèmas venon auroses e totes venon astrucs. Generalament los autors per mejan del rire visan que lo regardaire sosque perque l'òbra capitèt e atal ne sortir un ensenhament quand aquel pòt s'identificar a un dels personatges. Atal, qualques autors considèran que la comèdia es moralista. Tartufa o l'impostor de Molière n'es un exemple.
- Tragedia: Genre realista. Dins la tragedia i a de personatges celèbres, e la finalitat es de produire una crisi, es de dire, una purificacion del lector o espectator e que culmina en fòrça ocasions amb la destruccion sociala o fisica del protagonista. Edip rei de Sofòcles es un exemple d'aquel genre.
- Drama: Genre realista. Lo drama representa una situacion de la vida reala complèxa e dificil mas amb una fin favorabla o aurosa, se caracteriza per aver de personatges ordinaris e complèxes que s'afrontan dins de situacions limitas de lor vida e fin finala reconeisson mas aquò provòca pas necessàriament un cambi intèrne del protagonista.
- Melodrama: Genre non realista. Los arguments complèxes amb de personatges son simples e son las caracteristicas fondamentalas d'aquel genre. Òm espèra que l'espectator aguèsse una responsa emocionala superficiala davant los eveniments de la scèna. Los personatges an de reaccions emocionalas exacerbadas davant las accions dels autres personatges. I a un conflicte de valors que se pòdon trobar dins de domenis coma: morala, estetica, etc.
- Tragicomèdia: Genre non realista. Lo personatge de la tragicomèdia es simple, generalament un arquetipe, es a la recèrca d'un ideal: l'amor, l'amistat, la fraternitat, etc. L'argument es complèxe. Es pas l'union de tragedia e comèdia. L'aucèl blau de Maurice Maeterlinck n'es un exemple.
- Obra didactica: Genre non realista. Caracterizada per una forma de sillogisme que convida a la reflexion de l'espectator e que a partir d'aquela fa un aprendissatge. Los personatges son simples e l'argument complèxe. Lo cercle de greda caucasian de Bertolt Brecht es un exemple clar.
- Farsa: Genre impossible. La farsa es un genre dramatic que la meta es de far rire e que sovent a de caracteristicas grossièras, bofonescas, e absurdas. Las originas remontan a Aristofanes mas es alsègle XX qu'aquel genre pren vertadièra importància e relevància. La cantatritz clòscapelada[1] d'Eugène Ionesco es lo mai clar exemple.
- Pantomima: Los mims son los actors qu'utilizan pas lo lengatge parlat dins sas performanças e, sovent, utilizan de sons o objèctes per se far comprendre. A d'elements ligats amb la dança e lo circ. Es una forma correnta de l'art de la carrièra.
- Musicala es una forma de teatre que combina musica, cançon, dança e dialògs. Lo contengut emotiu de l'istòria (umor, pathos, amor, ira...), e tanben l'istòria d'esperela, es transmés per mejan de las paraulas, la musica, los movements e los aspèctes tecnics de l'espectacle.
- Opera es un drama total o en partida musical que lo cant scenarizat es acompanhat per l'orquèstra, e los elements scenics abituals del teatre (decoracions, costum).
- Teatre de mariòtas ont los personatges son de monacas manipuladas nomenadas Mariòtas
- Performança es una accion artistica en dirècte ont se fa una importanta mesa en scèna, e ont abitualament l'artista s'implica d'un biais particular fàcia al grop de gentas.
Istòria[modificar | modificar la font]
La majoritat dels estudis considèran que las originas del teatre se devon cercar dins l'evolucion dels rituals magics ligats a la caça, coma las pinturas rupèstras, o la culhida agricòla que, a partir de l'introduccion de la musica e de la dança, arribam en de vertadièras ceremonias dramaticas ont se rend lo culte als dieus e s'exprimissian los principis esperitals de la comunitat. Aquel caractèr de manifestacion sagrada es un fach comun a l'aparicion del teatre dins totas las civilizacions.
Africa[modificar | modificar la font]
Lo teatre african, entre tradicion e istòria, camina uèi per d'autres camins. Tot predispausa Africa al teatre. Lo sens del ritme e de la mimica, l'amor e l'aisiment per la paraula fan dels africans actors nascuts. La vida quotidiana dels africans se fa al ritme de divèrsas ceremonias, ritualas o religioses, concebudas e viscudas generalament coma de vertadièrs espectacles. Pasmens cal se demandar se sagís vertadièrament de teatre. Qualques pensan qu'aqueles espectacles son tròp cargats de significacion religioses per que siá considerat coma teatre. D'autres estiman que los tipes de teatre africans demòran dins una semblança, coma dins d'autres temps la tragèdia grèga, coma un preteatre que jamai arribarà totalament a èsser teatre almens que se dessacralize. Mas ara dins l'Àfrica independenta pren forma un novèl teatre.
Novèl Teatre: Se tracta d'un teatre engatjat, o militant, concebut per defendre l'identitat d'un pòble que capitèt la seuna independéncia.
Teatre d'avantgarda: Anem uèi cap a una recèrca sul ròtle d'actor, coma o fan Jerzy Grotowski e son teatre laboratòri. Atal, a Libreville, Gabon, se formèt en 1970 un teatre d'avantgarda que realizèt dos espectacles que daissèron una emprenta durabla dins aquela jove generacion de comedians. Un autre camp de recèrca es lo teatre del silenci, creat per François Rosira, que sa finalitat èra de realizar d'espectacles ont lo cant, lo recitat, la musica e la dança se complementen en perfiècha armonia.
Egipte antica[modificar | modificar la font]
Pendent l'Egipte antica, a la mitat del segond millenari abans l'edat crestiana, ja se representava de dramas sus la mòrt (resurreccion de Osiris). Foguèt la començança del teatre per mejan de masques e de dramatizacions.
Lo teatre se dona per de luòcs publics pr'amor lo culte e la representacion dels mites d'Egipte[2], coma fòrça mai tard lo faguèron los actes sacramentals medievals.
Grècia e Roma[modificar | modificar la font]
Las racinas son dins los rites orfics e las fèstas dedicats a Dionís, se realizava d'interpretacions de la vida dels dieus acompanhadas de danças e cants (Ditirambics). Mai tard comencèron las primièras representacions pròpriament dramaticas, executadas per las plaças de las vilas per de companhiás constituidas solament d'un actor e d'un còr. A la fin del Sègle VI ab. C. lo poèta e interprèt Tespis ganhèt una celebritat legendària.
Lo teatre grèc se formèt seguent l'evolucion de las arts e ceremonias grègas coma la fèsta de la meisson (ofèrta a Dionís) ont los joves dançavan e cantavan cap al temple del dieu, e d'ofrir lo melhor dels vinhals. Aprèp un jove que se destacava del grop se transformava en corifèu o mèstre del còr, que alara dirigissiá lo grop. Amb lo temps apareguèron lo barde e lo rapsode, qu'èran recitadors.
Al sègle V ab.C., edat classica de Grècia, s'establiguèron los modèls tradicionals de la tragèdia e la comèdia, e los dramaturgs Esquil e Sofòcles apondèron respectivament un segon e un tresen actor a l'accion, aqueles balhèron a aquela una complexitat que rendèt necessària la creacion de grandas scenografias. Alara foguèron bastits lo grands teatres de pèiras, coma aquel d'Epidaure al sègle V ab. C. (qu'encara demòra), capables de contenir aperaquí 12 000 personas, o aquel de Dionís, a Atenas, al sègle IV ab. C. La construccion se realizava aprofeitant del penjal d'un puèg, se dispausavan de forma semicirculara las grasas qu'entornejavan l'orquèstra, espaci circular ont se fasiá la màger part de la representacion. Darrièr l'orquèstra s'auçava un bastit nomenat Skene, scèna, destinat als actors per que cambièsson lor costum. Davant aquela s'auçava una paret de colomnas, lo prosceni, que podiá sostenir de superfícias pintadas, evocacions del luòc de l'accion. Aquelas decoracions, amb las tunicas e los masques utilizats pels actors e qualques maquinas rudimentàrias, constituissián tot l'aparelh scenic.
Las representacions del teatre grèc se fasián a l'aire liure, i aviá lo còr (dirigit pel Corifèu o mèstre del còr) que cantava e dançava a l'entorn d'un autar. Dins lo teatre grèc se representavan dos tipes d'òbras: la tragedia, òbra dramatica de la fin malastrada que tractava dels tèmas de las legendas eroïcas, e la comèdia satirica, que criticava umoristicament los politics e las òbras e avián recors a una mimica iniciada per un còr de satirs, e comèdias qu'avián per subjècte la vida quotidiana; totas èran escrichas en vèrses e utilizavan de masques.
Teatre roman[modificar | modificar la font]
Lo bastit del teatre roman es un grand emicicle[3] tapat per un gigantesc mur de scèna, lo frons scaenae. Contrariament als Grècs es bastit amb estatges sus un terren plan. Las decoracions èran fixas, repausant sus la paret de scèna gigantesca (aquela del Teatre antic d'Aurenja mesura 36 m de naut e 103 m de larg) ornat de colomnas e d'estatuas, e dubèrt de pòrtas. Se trapava sovent al centre l'estatua d’un emperaire e mai fòrça riquesas, butin de batalhas ganhadas per la vila. Per aparar lo public del solelh una granda vela èra estenduda. Darrièr èran las colissas (postscaenium). Lo suc èra clinat cap a l’abans per renviar la votz dels comedians. Eretièr del teatre grèc antic, lo teatre roman se n'alunha en fòrça punts. Se a l'origina es associat a de ceremonias religiosas, evoluiguèt lèu cap a de formas de representacion profanas, ont l'escritura, lo jòc dels actors e la mesa en scèna èran plan codificadas.
Civilizacions americanas[modificar | modificar la font]
Dins las culturas americanas preïspanicas lo teatre aviá aquerit un notable desvolopament, subretot aquel dels maias; una de las òbras pus representativas del teatre maia es lo drama Rabinal Achin. Lo teatre maia se trobava en partit ligat als cicles agricòlas e a las epopèias de sos eveniments istorics. Los astècas e Incas, èran de societats d'estructura teocratica alara las activitats teatralas aviàn un tèma eminentament guerrièr e religiós.
Civilizacions orientalas[modificar | modificar la font]
Las manifestacions dramaticas en Asia remontan a d'epòcas fòrça ancianas. En China se practicavan ja, sos la forma de poèmas scenarizats, a la fin del segond millenari abans l'èra crestiana. En Índia son aparicion foguèt posteriora, lo Mahabharata, poèma epic qu'aqueriguèt sa forma definitiva cap al sègle IV ab. C., es especificament mencionat que l'òbra revela l'existéncia de formas teatralas alunhadas en relacion amb las cresenças vedicas. Lo caractèr marcant ritual e simbolic del teatre oriental es que dona un ròtle a la musica e a la dança fòrça superior a aquel de l'occidental, es parièr al Japon, amb lo desvolopament del teatre Nó (能, nō) emergit al sègle XV, qu'evoluiguèt dos sègles mai tard cap al歌舞 伎 o kabuki , lo pus popular, e basat subretot sus la capacitat dels interprèts, e sus la mobilizacion del sentiments abans l'èime.
Edat Mejana europèa[modificar | modificar la font]
Aprèp de sègles d'oblit, lo reviscòl del teatre en Occident se deu subretot a l'ajuda del clergat, que l'utilizèt amb de fins didacticas. Atal, dempuèi lo sègle XI, se fa dins las glèisas de representacions de mistèris e moralitats; l'objècte èra de presentar d'un biais simple la doctrina crestiana als fidèls. Pr'amor que aisine la compreneson, lo latin cedèt lo pas pauc a pauc a las lengas vernacularas, e als sègles XIII e XIV, tant las pèças religiosas coma las flori farsas profanas comencèron d'èsser representadas.
Renaissença[modificar | modificar la font]
La Renaissença en Itàlia aurà de consequéncias decisivas sus l'evolucion del teatre. E doncas va nàisser una produccion dramatica de caractèr culte, inspirada dels modèls classics e destinada a las classas aristocraticas, se generalizèt al sègle XVI la construccion de salas cobèrtas especializadas.
Teatre en Itàlia[modificar | modificar la font]
Lo teatre Olimpic de Vicènça es sovent citat coma lo primièr dels teatres modèrnes; dessenhat per Andrea Palladio e acabat en 1585, èra una variacion dels modèls romans e presentava, al fons de la scèna, una perspectiva tridimensionala amb de vistas urbanas. Lo modèl classic del teatre italian foguèt lo teatre Farnese de Parma, erigit en 1618; l'estructura se compausava de la scèna, emmarcada per un arc proscenic e separada del public per una tela, e un pertèrra en forma de ferradura entornejada per divèrses estatges de galariás. Pendent aqueles temps se desvolopava tanben en Itàlia una forma de teatre popular, la comèdia de l'art, que amb son enfasi e la libertat de l'improvisacion de l'actor donèt una granda avançada a la tecnica de l'interpretacion.
Anglatèrra: lo Teatre Elisabetan[modificar | modificar la font]
Los teatres erigits en Anglatèrra pendent lo regne de Elisabeta I d'Anglatèrra èran fòrça diferents. Èra l'epòca de l'esplendor excepcionala del genre dramatic, entre eles se destacava lo teatre londinenc The Globe ont se jogava las òbras de William Shakespeare. Sens teulat e bastits de fusta, la caracteristica principala èra una scèna elevada rectangulara, qu'a l'entorn d'ela èra lo public per tres costats, alara que las galariás èran reservadas per la noblesa.
Espanha: los Corrales de Comedias[modificar | modificar la font]
En Espanha, e a la meteissa epòca que lo teatre Elisabetan en Anglatèrra (sègles XVI e XVII) se creava d'installacions fixas per jogar teatre a l'aire liure nomenadas Corrales de Comedias per exemple lo corral de comedias d'Almagro. A l'epòca Lope de Vega, Tirso de Molina e Calderón de la Barca, son los exemples del Sègle d'aur espanhol.
Barròc e neoclassicisme[modificar | modificar la font]
Los sègles XVII e XVIII balhèron un grand enriquiment a la scenografia. Lo reviscòl ven del drama classic francés amb la règla de les tres unitats, accion, temps e luòc; en consequéncias s'abandonèt l'unicitat de las decorations, e se pren l'abitud de ne cambiar en cada entreacte. Al començament del sègle XVIII, l'influéncia dels grands dramaturgues coma Molière del sègle de Loís XIV encara demòra sus la scèna de la Comèdia Francesa. La Tragedia, al delà de las imitacions de Jean Racine se vira cap a un teatre amb de scènas d'orror al limit del malèsser. Aprèp, lo vam de l'operà, que demandava divèrses montatges, favoriguèt lo desvolopament de maquinas perfeccionadas que donèron mai l'aparéncia de vertat amb efèctes coma: la disparicion dels actors e la simulacion de vòls. Lo teatre de la Scala de Milan, acabat el 1778, es un exemple de las grandas dimensions qu'èran necessàrias per lotjar un fum de public coma l'argument e l'aparelh scenic.
Jòc al natural e realisme dins lo teatre dels sègles XIX e XX[modificar | modificar la font]
Lo Realisme èra un corrent estetic dels ans 1830-1880; apareguèt aprèp lo romanticisme e anoncièt lèu molt los movements contemporanèus. Se caracterizava per d'arguments que se preocupavan de far una pintura precisa de la societat, desira replicar la realitat.[4]
Lo corrent que se caracteriza per:
- espontaneïtat del personatge
- psicologia del personatge
Lo jòc al natural comencèt en França en 1870, pauc aprèp apareissiá lo teatre de jòc al natural en Euròpa (subretot en Anglatèrra, Alemanha, França) e als Estats Units d'America.[5]
Los dramaturgues abandonèron l'istòria per situar l'accion dins l'epòca contemporanèa. Los dramaturgues pus significatius d'aquela estapa son Frederic Soler e Àngel Guimerà.
Teatre en Occitània[modificar | modificar la font]
Vejatz:
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Revirada occitana de Maurici Andrieu, 2007
- ↑ (en)Stanton, Sarah; Banham, Martin (1996). "Middle East and North Africa". Cambridge paperback guide to theatre. Cambridge, England: Cambridge University Press.
- ↑ Lo teatre de Pompèu de Roma ten 27 000 plaças, que la tribuna de 50 plaças per l'Emperaire e de sos conselhièrs.
- ↑ (ca) teatre medieval i del Renaixement, Barcelona 62,1983
- ↑ (ca)Castells i Altirriba, Joan: materials relatius al teatre profà dels s.XVIII-XIX.Estudios escénicos,XIX ( 1975), 13-46


c: text/html

text:
Papir
Lo papir es una planta aqüatica comuna dins certans luòcs dau Bacin Mediterranèu, especialament en Egipte. Es un jonc de palun de la categoria biologica de las ciperacèas (Cyperus papyrus) utilizat per la fabricacion d'objèctes utilitaris, en essent son usatge principau l'elaboracion dau supòrt daus ancians manuscrits, denominats maitot papir.
Lo papir coma supòrt d'escritura[modificar | modificar la font]
Las chambas se talhavan verticalament, en cenchas, empejadas puèi una sobre l'autra en crosar las fibras. La fuèlha obtenguda coma aquò èra escrachada e sechada per fornir un bon papèir (lo mot papèir proven dau tèrme grèc πάπupoς = papyros). Generalament, en jónher de fuèlhas divèrsas una a l'autra, fasián de rotlèus; aqueles podián compassar quauques mètres e se gardavan de costuma enroltats a l'entorn d'un supòrt cilindric de fusta.
Lo papir pus ancian conegut es en blanc e lo descobriguèron dins la tomba d'Hemaka, lo vizir dau faraon Den, de la I Dinastia, vèrs 3000 avC, dins la necropòli de Saqqara.
Gràcias aus manuscrits sobre papir coneissèm fòrça tèxts de l'Edat Antica, sobretot de l'Egipte antica, e tanben de tèxts biblics.
Dessobre utilizavan una tinta elaborada a partir de suèja, de peja, d'aiga e d'òli de cèdre.
Classificacion daus papirs[modificar | modificar la font]
En rason dau grand nombre de papirs trobats, an utilizat d'esquèmas divèrs de classificacion per los poder identificar, ansin:
- Per la persona que possedissía lo manuscrit: Papir de Westcar
- Per lo luòc d'origina: Oxyrhynchus Papyri
- Per lo sit ont se consèrva: Canon de Turin
Aus papirs lor assignan en mai d'aquò un numèro per facilitar lor identificacion dins las òbras de classificacion.
Ancianament se classificavan per lor qualidat, en uèit classas segon Plini lo Vièlh:
- Emporitics: los de qualitat inferiora, utilizats coma papèir per envolopar.
- Taeneotics: los de qualitat mauvasa.
- Saïtics: los de qualitat bassa, elaborats amb de materiaus de sòbra.
- Anfiteatrics: los de qualitat mejana.
- Fanians: los de qualitat bona.
- Livians: los de qualitat plan bona.
- Augustics: los de qualitat nauta.
- Ieratics o reiaus: los de qualitat mai nauta, utilizats sonque per de tèxts sagrats.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bussunarits-Sarrasqueta
Bussunarits-Sarrasqueta (Duzunaritze-Sarasketa en basco, Bussunarits-Sarrasquette en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, situada diens lo País de Cisa. Administrativament, se tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Gamarte e Lakarra au nòrd
- Buztintze-Hiriberri au nòrd-oèst
- Hozta e Ibarrola a l'èst
- Sent Joan lo Vielh a l'oèst
- Lekunberri e Ahatsa-Altzieta-Bazkazane au sud


text:
Regiment de Bearn
Lo Regiment de Bearn que ho ua unitat de l'armada francesa deu Regim Ancian qui, en 1755, e partí au bòrd deus vaishèths Le Leopard e L'Opiniatre de cap a Nava França on combató l'armada anglesa dinc a la caduda de Montreal.
Los grans moments de l'istòria deu Regiment de Bearn que s'escadón durant la Guèrra de Sèt Ans : lo purmèr batalhon que's pelegè en Euròpa dab un unifòrme gris mentre qui lo dusau batalhon e combatèva (enter 1755 e 1760) en Nava França en purmèr dab un unifòrme blanc de la manjas blavas puish, a partir de 1757, l'arroi que remplacè lo blau.
Uei lo dia, associacions americanas e francesas que reviscòlan lo Regiment, las soas activitas, la soa banèra e los sons unifòrmes. Lo castèth d'Aas en Bearn qu'ei lo lòc on parada ua version modèrna e associativa cada mes d'agost.
Ligams[modificar | modificar la font]
- (en) Site d'ua reconstitucion americana
- (fr) Site de la reconstitucion bearnesa deu castèth d'Aas
- (fr) Paja suu Regiment de Bearn deu site deu Ministèri de la Defensa Nacionau de Canadà


text:
Vieux-Thann
Alt-Thann en alemannisch (Vieux-Thann en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Adossada A Thann, situada a la sortida de la vallée de la Thur al nivèl de lo sieu abocat la plana de Alsace pel cône de déjection del Ochsenfeld.
Adossée à Thann, située à la sortie de la vallée de la Thur au niveau de son débouché sur la plaine d'Alsace par le cône de déjection de l'Ochsenfeld.
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila de Vièlh-Thann a mai de 1 000 ans. La siá primièra traça data de 991[1].
Lo vilatge a primièrament #èsser essencialament virat cap a l'agricultura e la viticulture amb lo desvolopament del vignoble del Rangen appellation #que parteja amb la municipalitat vesina (Thann).
left|thumb|Stèle En lo vignoble del Rangen
- Desvolopar una indústria texila prospère a partir del començament de la Modèl:S-, sustot mercés a la qualitat de las aigas de la Thur, riu #que travèrsa la vila. Uèi la manufacture texila a barrat.
La ville de Vieux-Thann a plus de 1 000 ans. Sa première trace date de 991[1].
Le village a tout d'abord été essentiellement tourné vers l'agriculture et la viticulture avec le développement du vignoble du Rangen appellation qu'il partage avec la commune voisine (Thann).
Il développa une industrie textile prospère à partir du début du Modèl:S-, notamment grâce à la qualité des eaux de la Thur, rivière qui traverse la ville. Aujourd'hui la manufacture textile a fermé.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 luòc oficial de la comuna, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 10 de julhet de 2010


text:
Nòstra Dòna de la Gàrdia
La basilica de Nòstra Dòna de la Gàrdia, tanben anomenada Bòna Maire ò Vièrja de la Gàrdia, es un dei monuments màger de la ciutat de Marselha, acrancat a n'un bauç que domina la vila tota, entre lei quartiers dau Rocàs Blanc, d'Endome e de Vauban e a 149 mètres de nautor.
Lo bastiment actuau consagrat lo 5 de junh de 1864 es l'obra de l'arquitèct Enric Esperandieu. Son estile bizantin ramenta la catedrala nòva de la Major, dau mesme arquitèct.
Nòstra Dòna de la Gàrdia, protectriz dei pescadors mai tanben de la populacion marselhesa tota, demòra lo simbòu màger de Marselha.
Lo sèti de Nòstra Dòna de la Gàrdia èra dau temps dei Focèus ja un sèti consagrat a la protectriz dei Massaliòts, Artemís d'Efesa, que fuguèt puei cristanisada e incarnada dins la Vièrja Maria.


text:
Sant Joan Ligora
Sant Joan Ligora, localament Sent Joan Ligora (se desconselha lo francisme Sant/Sent Jan* Ligora; en francés Saint-Jean-Ligoure) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los santjoans (sentjoans).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Peiròt de Fontans, rotèr dau partit anglés, fuguèt Capitani de Chalusset, de 1381 a 1393[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Edmond René Labande ; Histoire du Poitou, du Limousin et des pays charentais: Vendée, Aunis ... 1976 ; Page 207.


text: Joyce nasquèt dins una familha de la classa mejana a Dublin, ont foguèt un escolan egrègi a las escòlas de jesuitas de Clongowes Wood College e Belvedere College, puèi a l'University College Dublin. Cap a l'atge de vint ans emigrèt en Euròpa continentala, demorèt a Trieste, París e Zuric. E mai que la pus granda part de sa vida d'adult se debane a l'estrangièr, l'univèrs ficcional de Joyce s'alunha pas fòrça de Dublin, e es largament poblat de personatges pròches dels membre de sa familha, e de sos amics o enemics d'aqueste periòde; Ulysses en particular se debana precisament per las carrièras e los luòcs de la ciutat. Pauc de temps après la publicacion d' Ulysses Joyce expliquèt aquò: "Per ieu, escriguèri sempre sus Dublin, pr'amor que se pòdi èsser al còr de Dublin pòdi èsser al còr de de totas las vilas del mond. Dins lo local es contengut l'universal." çò diguèt.[1]


text:
Viménil
Viménil es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Viménil dona lo sieu nom a un ruisseau, dicha tanben la Aurichapelle, afluent esquèrra del Durbion, e #qu'adaiga lo sieu territòri e aquel de Gugnécourt sus un recorregut d'Unitat|6|km {{}}.
- Separacions e lieudits
Lo Void de la Voreja La Bassa Verrière
- Rambeaumé
Las Nòu Prés La Caleuche La Nautor de la Ormaie Las Fraiteux
- Reuchamps
Viménil donne son nom à un ruisseau, dit aussi l'Aurichapelle, affluent gauche du Durbion, et qui arrose son territoire et celui de Gugnécourt sur un parcours de 6 km.
- Écarts et lieudits
- Le Void de la Borde
- La Basse Verrière
- Rambeaumé
- Les Neuf Prés
- La Caleuche
- Le Haut de l'Ormaie
- Les Fraiteux
- Reuchamps
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Viménil aperteniá al bailliage de Bruyères e fasiá partida del ban de Dompierre.
Viménil appartenait au bailliage de Bruyères et faisait partie du ban de Dompierre.


text:
Quimia
La quimia es la sciéncia qu'estúdia la composicion e lei reaccions de la matèria.
Existís pas de frontièra clarament definida entre la fisica e la quimia, mai son considerats generalament coma dependents de la quimia lei fenomèns provocats per lei reaccions entre lei constituents de la matèria qu'entraïnan una modificacion dei ligasons entre los atòms. Segon la natura d'aquestas ligasons, aquestes fenomèns implican entre los atòms d'escambis o mesas en comun d'electrons, o de las fòrças electrostaticas.
Lei nivèus d'energia més en òbra dins lei fenomèns quimics fan que solament leis electrons periferics son concernits. En delà, se dintra dins la fisica dels plasmas, e mai dins la fisica nucleara ambé l'implicacion dau nuclèu atomic.
Ais escalas inferioras a la de l'atòm, l'estudi dei particulas elementàrias e de sei interaccions es una part de la fisica de las particulas.
Lei disciplinas principalas de la quimia son :
- la quimia fisica (o quimia generala), que son objècte es l'estudi de las leis fisicas dels sistèmas e procediments quimics ; sos principals domenis d'estudi comprenon : la termoquimia, la cinetica quimica (o mecanica quimica), l'electroquimia, la radioquimia ;
- la quimia analitica, que son objècte es l'analisi dels materials per determinar e comprendre lor composicion quimica e lor estructura ;
- la quimia organica, pertocant la descripcion e l'estudi del carbòni e dels compausats organics ;
- la quimia minerala, pertocant la descripcion e l'estudi dels elements quimics e dels compausats inorganics.
Somari
- 1 Etimologia e evolucion dau sens dau mòt
- 2 Istòria
- 3 Concèptes principaus
- 3.1 Estructura de la matèria
- 3.2 Quimia reaccionala
- 3.3 Quimia organica
- 4 Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas
- 5 Vejatz tanben
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Referéncias e nòtas
- 8 Bibliografia
Etimologia e evolucion dau sens dau mòt[modificar | modificar la font]
Tres etimologias son frequentament prepausadas que son relativament similaras e pòdon èstre liadas :
- una origina egipcina « kemi » significant la tèrra. L'art de la kemi gropa divèrsei disciplinas mai o mens legalas coma l'estudi dei poisons mineraus.
- una origina grèga « xuueίa » (khumeia) significant mescla de liquid. Existiá tanben una disciplina dicha « xeueίa » (khemeia) qu'èra una forma de mascariá.
- una origina aràbia « الكيمياء » (al kemi) significant literalament quimia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria[modificar | modificar la font]
Lei premiereis aplicacions « quimicas » foguèron utilizadas per certaneis espècias dau genre Homo a partir de la descubèrta dau fuòc. Aquò permetèt de coire, e donc de transformar, lo manjar, de produrre de pigments o encara de produrre de terralhas. De mai, certanei mineraus acomencèron d'atraire l'atencion deis òmes en causa d'un aspèct colorat e de proprietats utilas per la metallurgia o la construccion coma l'òcra o lo bitume.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'Antiquitat veguèt lo desvolopament important de la metallurgia, es a dire l'extraccion per l'òme de metaus a partir de mineraus presents dins la natura, generalament sota la forma de metaus natius, de saus o de sulfurs. D'aliatges coma l'electrum, lo bronze o lo loton foguèron tanben descubèrts e utilizats per la fabricacion d'objèctes coma de pèças de moneda, d'otís o d'armas. En fòra de la metallurgia, se descurbiguèt d'aplicacions novèlas ja coneguts coma lo bitume d'ara endavant utilizat dins la construccion navala e de procediments per produrre de materiaus novèus coma lo veire o la porcelana.
De teorias foguèron tanben creats per explicar aquelei fenomèns. Una dei principalas èra aquela d'Empèdocles que va gardar una influéncia importanta durant l'Edat Mejana europèa e aràbia. Es la teoria dei quatre elements de basa de l'Univèrs : aiga, èr, fuòc e tèrra. Platon contunièt aquela teoria e associèt cada element a un ensems d'objèctes geometrics coma lo tetraèdre per lo fuòc o lo cube per la tèrra. Lei proprietas d'aquelei figuras permeton de depintar certanei proprietats de l'element associat coma l'estabilitat dau cube per marcar aquela de la Tèrra.
L'alquimia e l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'alquimia èra una disciplina assaiant de cambiar certanei metaus en aur o de descubrir de compausats ai proprietats extraordinàrias gràcias a una combinason de recèrcas scientificas, filosoficas e teologicas. Apareguèt au sègle IX en Egipte e se desvolopèt rapidàment dins lei mitans intellectuaus arabis. Foguèt introducha en Euròpa a partir dei traduccions de tractats scientifics o filosofics. Se l'alquimia èra pas una disciplina scientifica au sens contemporanèu dau mòt, i apareguèt mai d'un otís de laboratòri (melhorament dei tecnicas de destillacion...), d'unei descubèrtas de compausats quimics novèus (acid sulfuric, acid nitric, arsenic...) e subretot lei premierei reflexions per crear un metòde eficaç d'experimentacion (trabalhs de Roger Bacon, de Robert Grosseteste...).
La Renaissança e lo declin de l'alquimia[modificar | modificar la font]
Lo renovelament intellectuau de la Renaissença va veire l'aparicion vertadiera, mai progressiva, de la quimia a partir d'una separacion ambé l'alquimia. La definicion pus precisa de la metallurgia foguèt l'element decisiu d'aquela evolucion. D'efèct, lei guèrras de l'epòca an vist un renfòrçament de la tecnologia dins l'armamet dei soudats ambé la generalizacion d'armas de fuòc. Lei besonhs militars en metaus van donc permetre de crear lei condicions favorablas au desvolopament de l'engenheriá liada a la produccion metallic. Aquela engenheriá foguèt lo domeni precursor dins l'adopcion d'un metòde d'experimentacion scientic e va permetre l'acquisicion de conoissanças experimentalas importantas. Aquò necessitèt d'utilizar de metòdes de quantificacion. Leis aparelhs inventats per leis alquimistas e lo calcul matematic aparegut dempuei lo sègle XV ne'n venguèron lei supòrts privilegiats.
Lei noms principaus associats a l'aparicion de la quimia son Andreas Libavius qu'èra encara alquimista mai que publiquèt lo premier obratge de quimia sistèmatica, Paracèlse per son desvolopament dau metòde experimentau, Bernard Palissy per sei descubèrtas sus la fabricacion de porcelana, Vannoccio Biringuccio per sei descubèrtas sus la metallurgia e la pirotecnia e enfin Agricola que fondèt definitivament la quimia metallurgica.
Lei sègles XVII-XVIII e l'aparicion de la quimia modèrna[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVII foguèt la contuniacion dau periòde de la Renaissença. L'artesanat e l'industriá (tintura, metallurgia, armament...) èran totjorn lo centre dei progrès tecnologics dins lei domenis pertocant la quimia. Pasmens, maugrat un melhorament d'aqueleis aplicacions, ges de descubèrtas majoras i foguèron realizadas. En revènge, lo sègle XVIII veguèt un desvolopament important de la quimia amb una multiplicacion de laboratòris e de publicacions scientificas. De tematicas d'estudis novèlas apareguèron coma l'estudi de la combustion, la calcinacion o la reduccion de mineraus. A partir deis annadas 1750, la quimia venguèt una sciéncia vertadiera e de descubèrtas fòrça importantas, basas de la quimia modèrna, foguèron realizats vèrs la fin dau sègle.
Lei progrès principaus dau periòde foguèron :
- la descubèrta e lo desvolopament de l'estudi dei gas après l'observacion e la caracterizacion de dioxid de carbòni au sègle XVII. Aqueleis experiéncias foguèron completadas au sègle seguent e veguèron en particular la sintèsi de dioxigèn en 1774 per Joseph Priestley.
- la mesa en forma progressiva dau concèpte d'acids e de basas. Un nombre gròs d'acids variats foguèron descubèrts a partir deis annadas 1760 e certaneis aplicacions foguèron desvolopadas per d'autrei brancas de l'industriá coma la destillacion.
- la descubèrta de metaus novèus (cobalt, niquèl, manganès...). De metallurgias novèlas coma aquela de zinc apareguèron tanben e permetèron de melhorar lei tecnicas d'extraccion, lei conoissanças teoricas e leis aliatges.
- l'industrializacion de certanei procediments quimics coma aqueu de la fabricacion d'acid sulfuric.
- la descubèrta, majora, dau principi de conservacion de la massa e l'òbra de Lavoisier per l'espandre dins lo rèsta de la communautat scientifica. Lavoisier participèt tanben ai premiers trabalhs de nomenclatura.
Lo sègle XIX e lo desvolopament de la quimia[modificar | modificar la font]
Après lei progrès dau sègle XIX, la quimia venguèt una sciéncia majora e conoguèt unei desvolopaments teorics importants coma la teoria atomica de Dalton, lei premierei lèis sus lei gas, l'ipotèsi d'Avogadro, lo calcul dei massas atomicas, la naissança de la quimia organica, lo desvolopament de l'electroquimia, la teoria de valéncia, l'aparicion de la quimia estructurala e lo classament deis elements per Mendeleiev. A la fin dau sègle, la fisica e la quimia permetèron de descubrir la radioactivitat.
Lei trabalhs de Lavoisier e la formulacion de la teoria atomica de Dalton permetèt de suscitar un debat important a prepaus de l'existéncia deis atòms. Sostenguda pauc a pauc per lei quimistas principaus dau sègle, aquela idèa foguèt finalament adoptada d'un biais definitiu au començament dau sègle seguent après lei trabalhs d'Albert Einstein e leis experiéncias de Jean Perrin. Pasmens, lo concèpte èra ja una basa de trabalh de mai d'un sabent e permetèt de desvolopar l'electroquimia e la nocion d'ion. Permetèt tanben la premiera classificacion deis elements quimics per Mendeleiev en 1869. Aqueu trabalh permetèt de classar per lo premier còp leis elements en foncion de lor proprietats de predire l'existéncia e lei proprietats d'elements encara desconeguts. Aquela classificacion es la basa de la classificacion periodica modèrna.
La descubèrta e la formulacion de l'ipotèsi de concèptes novèus permetèron tanben de crear de disciplinas novèlas (quimia organica, electroquimia...) e d'eliminar definitivament la concuréncia entre quimia e alquimia. D'efèct, après un declin lòng, aquela darriera aviá aprofichat lei progrès de la sciéncia quimica dau sègle XVIII per conóisser una darriera renaissença magerament basada sus d'aspècts espectaculars e comerciaus.
Periòdes contemporanèus[modificar | modificar la font]
Au sègle XX, lo melhorament e lo desvolopament dei mesuras fisicas an facilitat la caracterizacion dei compausats gràcias a l'aparicion dei tecnicas de cromatografia, d'espectroscopias electronica, de massa, de resonància magnetica, electromagnetica e lo rèsta dei tecnicas d'analisis per estudi de la difraccion de raionament X o de difusion de particulas. Lei consequéncias d'aquelei progrès an permés d'avançadas fòrça importantas, l'estudi d'edificis quimics mai e mai complèxs o de reaccions fòrça variadas. En particular, lei ligams entre la quimia e la biologia son venguts fòrça importants.
La quimia recebiguèt sa definicion « classica » coma la sciéncia estudiant la natura de la matèria e sei transformacions. Se sa matematizacion èra pus febla qu'aquela de la fisica, l'aparicion de la mecanica quantica e son aplicacion a l'atòm d'idrogèn en 1926 entraïnèt l'aparicion de la quimia quantica que va permetre d'explicar e de predire un nombre grand de fenomèns liats a la reactivitat dei moleculas e ai nivèus d'energia moleculars o atomics. La frontiera entre quimia e fisica venguèt tanben mens clara e certanei disciplinas eissidas de la quimia quantica necessitan d'ara endavant l'utilizacion d'otís matematics e informatics poderós coma per la fisica.
A partir de la mitat dau sègle XX, la descubèrta de l'estructura dei teissuts organics (descubèrta de l'estructura de l'ADN en 1953). Lo meme decenni veguèt l'estudi de moleculas organicas coma lei proteinas o leis acids aminats. En 1983, se capitèt de trobar un metòde d'amplificacion in vitro de l'ADN. Aqueu desvolopament de la bioquimia a entraïnat una dificultat novèla per definir la quimia e permés l'emergéncia d'unei disciplinas fòrças dinamicas. Ansin, una proporcion gròssa de Prèmis Nobel de Quimia son d'ara endavant atribuits per de trabalhs regardant la bioquimia.
Enfin, l'industria quimica, ja apareguda dins lo corrent dau sègle XIX dins certanei país, es venguda una industria majora de l'economia modèrna. En 2009, lo sector e seis installacions representavan aperaquí 3 800 miliards de dolars e lei companhiás especialazadas dins la petroquimia fan partida dei pus poderosas a l'ora d'ara. En causa dei dificultats de transpòrts dei produchs quimics (riscs, quantitats importantas...), aquela industria tèn de centres diferents a l'entorn d'Euròpa, d'America dau Nòrd e d'Asia. En causa d'aquela division, lei companhiás pòdon aver de talhas relativament feblas e èstre fòrça ben implantadas sus un continent e totalament desconegudas dins lo rèsta dau monde[1]. La quimia industriala es devesida entre tres domenis principaus que son :
- la quimia de basa (o quimia pesuca) qu'es cargada de la produccion de produchs de basa d'una valor febla en quantitats fòrça importanta. Lei matèrias de basa d'aquela industria son generalament de compausats naturaus coma lo petròli o lei mineraus.
- la quimia d'especialitat qu'es cargada de produrre de compausats o de principis actius a partir de produchs realizats per l'industria de basa. Lei produccions son generalament limitadas e la valor importanta.
- la quimia farmaceutica qu'es cargada de la produccion de medicaments. Sei produccions son fòrça limitadas en causa de la complexitat dei reaccions e tènon donc una valor fòrça importanta.
Concèptes principaus[modificar | modificar la font]
Lei concèptes principaus de la quimia modèrna gropan un ensems de definicion d'entitats o de fenomèns pertocant magerament la matèria e son estructura d'un caire e lei fenomèns de reaccion d'autre caire. Se fau tanben notar l'influéncia de la quimia organica, a l'origina una branca de la quimia, que tèn d'ara endavant una autonòmia fòrça importanta e forma un ensems d'aplicacions quimistas major.
Estructura de la matèria[modificar | modificar la font]
Element[modificar | modificar la font]
Un element es una entitat immateriala desprovida de proprietats fisicas o quimicas. Es un parèu format per un simbòl definit d'un biais arbitrari e un numerò atomic Z que caracteriza leis atòms, lei moleculas, leis ions e leis isotòps d'una espècia quimica donada. Lo numerò atomic es definit per lo nombre de protons dins lo nuclèu atomic. Aqueleis elements son classats dins la taula periodica per òrdre de numerò atomic. A l'ora d'ara, n'existís 94 elements que se pòdon observar dins la natura e 24 que son artificialas siá 118 elements coneguts. De recèrcas son en cors per descubrir d'elements novèus e se debana regularament de descubèrtas novèlas. Per exemple, l'element 116 foguèt observat per lo premier còp en 2000 e l'element 117 en 2010.
Atòm[modificar | modificar la font]
Un atòm d'una espècia quimica donanda es una entitat materiala formada per un nuclèu atomic enviroutat per un ensems d'electrons. Lo nuclèu atomic es format d'un nombre A de nucleons devesits entre un nombre Z, egau au numerò atomic de l'atòm, de protons e d'un nombre variable de neutrons. Lei protons tènon una carga electrica positiva, lei neutrons an una carga electrica nulla e leis electrons una carga electrica negativa. Lo nuclèu atomic es donc una entitat cargada positivament que sa carga es compensada per un nombre Z d'electrons. La talha generala d'un atóm es d'aparequí 10-10 m (siá 0,1 nanomètre). Aquela dau nuclèu atomic es pus pichona de l'òrdre de 10-15 m. Lo rai d'un atòm, son estructura atomic e sei proprietats quimicas son espeficas e caracterizadas per lo cortegi electronic.
Leis atòms forman l'unitat de basa de la quimia. Compausavan la matèria e lei moleculas per lo partiment d'electrons e pòdon evolucionar per formar d'ions. D'un biais generau, se fau notar qu'un atòm subís pas de modificacions importantas durant una reaccion quimica levat dei cambis pertocant leis electrons periferics.
Dos atòms tenent un nombre Z identic mai un nombre A diferents son dichs isotòps atomics. Un exemple famós pertoca l'atòm d'urani que tèn doas composicions principalas. La premiera ambé 92 protons e 143 neutrons (urani 235) e la segonda ambé 92 protons e 146 neutrons (urani 238). Cada composicion diferenta definida per un nombre donat de neutrons e de protons es dicha isotòp atomic. Dos isotòps atomics tènon de proprietats quimicas identicas.
Molecula[modificar | modificar la font]
Una molecula es un assemblatge precís d'atòms definit e estructurats dins l'espaci e lo temps per de liasons quimicas fòrtas. Lei moleculas monoatomicas son fòrça raras e una molecula tèn donc generalament mai d'un atòm. Una molecula es una entitat que tèn de proprietats pròprias e diferentas deis atòmes que la forman. La carga electrica dei moleculas pus pichonas es generalament neutra mai aquò es pas necessàriament lo cas per lei moleculas grandas.
Liason quimica[modificar | modificar la font]
La liason quimica necessita la preséncia d'electrons liats a un o mai d'un nuclèu atomic. Permet d'assegurar l'estabilitat dei moleculas e la coesion deis atòms entre elei que sigue gràcias au partiment de quauqueis electrons periferics dins lei liasons covalentas, d'un nombre fòrça grand d'electrons dins lei liasons metalicas o per la creacion de cargas electricas localas fòrtas.
Còrs pur e compausat quimic[modificar | modificar la font]
Un còrs pur es un còrs generalament macroscopica compausat au nivèu molecular d'una espècia quimica unica. Sa composicion quimica, son organizacion sota forma de gas, de liquid, de solids e sei proprietats fisicas pòdon èstre defenidas d'un biais precís. Per exemple, l'aiga pura tèn un ponch d'ebulicion a 100°C sota la pression d'una atmosfèra. Se distinguís lei còrs purs simples compausats d'un tipe d'atòm unic (diament compausat solament de carbòni) e lei còrs purs compausats d'atòms de tipe diferent.
Un compausat quimic es una apelacion frequenta, mai impròria, que designa una substància quimica pura (molecula, compausat ionic...). Es caracterizat per la formula quimica, escricha a partir de la notacion simbolica deis atòmes, de sa compausicion quimica.
Fasas[modificar | modificar la font]
Una fasa es un partida omogenèa d'un sistèma eterogenèa. Es una nocion fòrtament utilizada en termodinamica que tèn tanben una importància granda en quimia car se pòu constituir d'un nombre variable de compausats quimics diferents. De mai, un sistèma quimic pòu tanben tenir mai d'una fasa.
Ion[modificar | modificar la font]
Un ion es un atòm qu'a pardut o ganhat un o unei electrons. Sa carga electrica es donc plus neutra. Es dich cation se sa carga es positiva dins lo cas de la pèrda d'electrons e anion se sa carga es negativa dins lo cas dau ganh d'electrons. Leis anions e lei cations formats a partir de moleculas poliatomicas son dichs ions complèxs.
Complèx[modificar | modificar la font]
Un complèx es un edifici poliatomic compausat d'un o d'unei cations, generalament metallics, enviroutats d'un o d'unei moleculas, dichs ligands, que son d'ions o de moleculas grandas capablas de deslocalizar una partida de lor densitat electronica sus lo cation entraïnant la formacion de liasons quimicas.
Quimia reaccionala[modificar | modificar la font]
Reaccion quimica e equilibi quimic[modificar | modificar la font]
Una reaccion quimica es la transformacion d'un o uneis espècias quimicas en d'autreis espècias quimicas. Implica l'aparicion o la disparicion d'au mens una liason quimica o d'un cambi d'electrons. Una reaccion que tèn de caracteristicas termicas necessita o entraïna l'aparicion de diferentei formas d'energia liadas a l'energia de la liason quimica.
Dins una reaccion quimica, un equilibri quimic es un estat onte lei concentracions dei reactius e dei produchs de la reaccion s'estabilizan. Generalament, aquel estat s'obtèn quand lei dos sens de la reaccion quimica an agantat una velocitat de reaccion similara. Un equilibri quimic es donc pas una causa estatica. Es la rason qu'es dich equilibri dinamic.
Acid e basa[modificar | modificar la font]
Lei reaccions deis acides e dei basas en solucion son basadas sus de parèus d'espècias quimicas. L'aciditat e la basicitat pòdon se calcular o se mesurar gràcias a la concentracion deis espècias quimicas en solucion sota la forma d'acid o de basa. Un acid es una espècia quimica qu'es capabla de liberar d'ions idronium H+. La concentracion en ion idronium d'una solucion indica donc son aciditat. Una extension d'aqueu concèpte foguèt menada per lo quimista estatsunidenc Gilbert Newton Lewis.
Oxidoreduccion e electroquimia[modificar | modificar la font]
Una reaccion d'oxidoreduccion implica una pèrda o un ganh d'electrons entre diferents parèus d'espècias quimicas. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de ganhar d'electrons a d'autrei còrs quimics es dicha oxidanta. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de perdre d'electrons au profiech d'autrei còrs quimics es dicha reductritz. L'electroquimia es un domeni important de la quimia qu'es basat sus l'oxidoreduccion e qu'estudia lei relacions entre quimia e electricitat.
Solucion e emulsion[modificar | modificar la font]
Una solucion es una mescla omogenèa formada per un solvant en proporcion majoritària e d'un o mai d'un solutats. La solubilitat es la capacitat d'un còrs de formar una solucion dins un mitan donat. Per exemple, un sau coma lo clorur de sòdi NaCl tèn una limitat de solubilitat dins l'aiga : 357 g/kg d'aiga a 0°C e 391 a 100°C. Aquò significa qu'a partir d'aqueu limit, i a separacion de fasa car lo sau va precipitar e formar un depaus solid.
La miscibilitat es la capacitat d'un còrs de se mesclar amb un autre per formar una fasa unica. Per exemple, lo gas amoniac se mescla aisament ambé l'aiga per formar una solucion aquosa dicha amoniaca.
Una emulsion es una dipersion d'una fasa liquida a l'estat de gotas microscopicas dins una autra fasa liquida non miscibla. Una suspension es una dispersion d'una fasa solida dins una fasa liquida. Una emulsion pòu s'estabilizar per de moleculas amfipaticas capablas d'empachar l'aglomeracion dei gotas microscopicas.
Quimia organica[modificar | modificar la font]
La quimia organica es una branca de la quimia pertocada per l'estudi de la transformacion de moleculas d'origina petrolièra o viventa compausadas magerament de carbòni, d'idrogèn, d'oxigèn e d'azòt. Aquelei compausats pòdon tenir d'atòms d'autreis elements quimics coma d'alogèns, de bòr, de silici, de fosfòr, de sofre e pus rarament, de liti o de metaus. Aquela branca tèn una importància granda en causa de seis aplicacions ai nivèus industriaus (petroquimia, polimèrs...) e biologics.
Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas[modificar | modificar la font]
Metòde scientific[modificar | modificar la font]
Lei quimistas utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria. Aquelei teorias son generalament caracterizadas per l'utilizacion de l'otís matematic per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Pasmens, lo nivèu de complexitat d'aquelei modèls son generalament pas tant qu'aqueu dei modèls utilizats per lei fisicians.
Disciplinas principalas[modificar | modificar la font]
La recèrca e l'ensenhament de la quimia son organizats en disciplinas diferentas que son generalamanet autonòmas e tènon de ligams fòrça feblas entre elei :
- la bioquimia qu'estudia lei reaccions quimicas dins lei mitans biologics coma lei cellulas o ambé d'objèctes biologics coma d'enzims.
- la quimia analatica qu'estudia lei metòdes d'analisis qualitavas o quantitativas que permeton de determinar la composicion d'una mòstra donada.
- la quimia dei materiaus qu'es la preparacion e l'estudi de substàncias tenent una aplicacion coma materiau.
- la quimia inorganica o quimia minerala pertoca l'estudi e la descripcion deis elements quimics e dei compausats sensa estrucutura basada sus d'atòms de carbòni.
- la quimia organica qu'es la descripcion e l'estudi dei compausats magerament compausats de carbòni e d'idrogèn.
- la quimia fisica qu'estudia lei lèis fisicas dei sistèmas e procediments quimics.
- la quimia teorica qu'estudia la quimia gràcias a un rasonament teoric fondamentau basat sus lei matematicas e la fisica, especialament la mecanica quantica.
Relacions ambé leis autrei domenis intellectuaus[modificar | modificar la font]
En fòra dei disciplinas principalas de la quimia, existís un nombre fòrça de domenis quimics especializats o a l'interfàcia ambé d'autrei brancas scientificas coma l'agroquimia, l'astroquimia, la quimia atmosfèrica, la quimia dei sucres, la petroquimia... etc. Aqueleis interfàcias an de frontieras mobilas e lei limits exacts de la quimia son donc malaisats de definir :
- ambé la fisica : lo limit es pas clarament definit. Lei fenomèns pertocant lei fenomèns de reaccion entre compausats de la matèria e entraïnant de modificacions entre lei ligams atomics son gropats dins la quimia. Au nivèu energetic, la quimia regarda solament lei modificacions deis electrons periferics de l'atòm. Es la fisica qu'estudia lei modificacions observadas ais escalas inferioras.
- ambé la biologia : lo limit es tanben pas definit, especialament dins lei cas de la bioquimia e de la biologia moleculara qu'estudian de procediments biologics.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Bioquimia
- Estereoquimia
- Quimia doça
- Quimia supramoleculara
- Gèni quimic
- Geoquimia
- Lista dels compausats quimics
- Lista dels produches quimics
- Mineralogia
- Elements quimics, Nomenclatura quimica
- Petroquimia
- Prèmi Nobel de Quimia
- Representacion de las moleculas
- Sciéncia dels materials
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Es lo cas de mai d'un companhiá chinesa que pòdon presentar una poissança financiera importanta gràcias a la talha dau marcat interior chinés mai èstre encara gaire desvolopadas en fòra de China.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Jacques Angenault (1995). Edicions Dunod: La chimie, dictionnaire encyclopédique, 2° édition (en francés). ISBN 978-2-10-002497-1.
Robert Luft (1997). Edicions Association Cultures et Techniques: Dictionnaire des corps purs simples de la chimie (en francés). ISBN 978-2-9510168-3-5.
Paul Rigny (dir.) (1994). Edicions Image de la recherche, CNRS: De la matière au vivant, les systèmes moléculaires organisés (en francés). ISBN 978-2-271-05186-8.


text:
Chifras de populacion en França
En França, per las operacions de recensament, l'INSEE a definit mantun indicator de populacion que permeton de rendre compte de la dobla domiciliacion de cèrtas personas, per poder estudiar aqueste fenomèn e de ne téner compte dins las politicas d'amainatjament. Es per aquò que cada comuna, en França, a pas solament una sola chifra de populacion, mas mantuna.
Aspècte estatistic[modificar | modificar la font]
Las chifras donadas per l'INSEE per una comuna son :
- la populacion municipala compren las personas qu'an lor residéncia abituala sul territòri de la comuna ;
- la populacion comptada a despart, principalament las personas demorant dins cèrtas collectivitats (internats, casèrnas, espitals, covents, presons…) ;
- la populacion totala, soma de las doas precedentas ;
- los comptes dobles, un sosensemble de la populacion comptada a despart, comptant los abitants qu'an un autre luòc de residéncia (autrament dich, que fan partida de la populacion municipala d'una autra comuna) ;
- la populacion sens comptes dobles, qu'es la populacion totala demenida dels comptes dobles[1].
La populacion sens comptes dobles es doncas totjorn superiora o egala a la populacion municipala, e inferiora o egala a la populacion totala. Dempuèi 2004, las nocions de populacion municipala e de populacion sens comptes dobles son identicas.
Per comprene convenablament la populacion d'una aglomeracion, d'un gropament de comunas, d'un departament o d'una region, s'utiliza la populacion sens comptes dobles.
Aspècte legislatiu[modificar | modificar la font]
Los resultats dels recensaments son oficializats per decret.
La nocion de populacion legala es utilizada en drech. Al sens larg, designa l'ensemble de las chifras oficializats. Dins un sens restrench, designa :
- per una comuna, la populacion totala ;
- per un canton, un arrondiment, un departament o una region, la soma de las populacions sens comptes dobles.
La populacion totala es la qu'es presa en compte dins l'aplicacion de las leis e dels règlaments a las collectivitats (en particular per las questions budgetàrias e fiscalas)[2].
En revenge, es la populacion municipala que determina lo nombre de conselhièrs municipals e lo mòde d'escrutinh de las eleccions municipalas[3].


text:
POUM
Lo POUM o Partit Obrèr d'Unificacion Marxista (en castelhan :Partido Obrero de Unificación Marxista) que ho ua organizacion trotskista espanhòla activa enter 1935 e dissot en 1980.
Que pelegè durant la Guèrra Civila Espanhòla e abans d'estar victima d'ua repression encoratjada per estalinistas dens lo son pròpi camp republican. Arron la guèrra que conegó la repression franquista e mantuns membre que'n hon executats, exilats o qu'avón d'exilà's, quauques uns en França on e horen internats en camps de concentracion abans d'estar liurats aus alemands nazis e mandats aus camps d'exterminacion.
Après la segonda guèrra mondiau lo POUM que resistè contra lo regim deu dictator galèc Francisco Franco e que's dissó en 1980 dab lo retorn de la democracia parlamentària.


text:
Dampierre-sous-Bouhy
Dampierre-sous-Bouhy es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo senhor de Dampierre-jos-Bouhy a fin del XVIIe sègle es Philippe de Troussebois, #lo que residís a Colméry (Nièvre)[1].
Le seigneur de Dampierre-sous-Bouhy à fin du XVIIe siècle est Philippe de Troussebois, lequel réside à Colméry (Nièvre)[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 3 E 8 / 142 - Archiu del notaire Louis Voullereau - Archiu départementales de la Nièvre
- ↑ 3 E 8 / 142 - Archives du notaire Louis Voullereau - Archives départementales de la Nièvre


text:
Puèg Dàvid
Puèg Dàvid es un quartièr de Tolosa situat al tèrme sud de la vila e compausat d'un grand pargue de 280 ha, culminant a 130 mètres al tresplomb de Garona e que domina l'ensemble de la vila ròsa. Puèg Dàvid es una zona de léser ont se tròban passejaires, ciclistas, e familhas qu'i venon far lo picnic suls nauts de la vila.
Dins un sens mai larg, aquel nom designa un succession de relèus que s'escampant cap a Venèrca.
Dempuèi Puèg Dàvid i a una vista excepcionala sul Grand Tolosa e sus la cadena dels Pirenèus.
Puèg Dàvis es regularament subrevolat pels avions aterrant a l'Aeropòrt de Tolosa-Blanhac.
Dos grands espitals son implantat a Puèg Dàvid: lo CHU de Ranguèlh e l'Espital Larrey.
Istòria[modificar | modificar la font]
En agost de 1799, los reialistas lo prenguèron dins lor tentativa de prene Tolosa.


text:
Batalha d'Almansa
La Batalha d'Almansa (25 d'abriu 1707) es un fach militar de la Guèrra de Succession d'Espanha que se tenguèt en Almansa (Albacete, Espanha). Las tropas de Felipe V d'Espanha, mandadas per lo duc de Berwick, i bateren las de l'archiduc Charles d'Àustria. La consequéncia de 'quela batalha fuguet l'occupacion dau Reiaume de Valéncia per las tropas borbonesas e la perda de sos fòrs.
Dins l'actuala Comunautat Valenciana i a dus dires que rapelan 'quela desfacha :
- Quan el mal ve d'Almansa, a tots alcança: (Quand lo mau ven d'Almansa, tots atenh).
- De ponent, ni vent ni gent.
Chade an, lo 25 d'abriu, se commemòra 'quela batalha emb 'na manifestacion dins la vila de Valéncia. En 2007 se commemorarà lo 300en aniversari de la desfacha.


text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Lou mouvemen de Reneissènço Prouvençalo e di Païs d’Oc embandi pèr Frederi Mistral e sis ami a pres pèr emblèmo uno estello di sèt rai. Simbouliso li sèt primadié que, lou 21 de mai de 1854, s’acampèron (emai fuguèsson que quatre aqueste jour d’aqui) à Font-Segugno, coumuno de Castèu-nòu de Gadagno, en Vaucluso. Fuguè di qu’èro lou jour que se festejavo santo Estello, uno martiro crestiano incouneigudo en Prouvènço, qu’aurié viscu en Santounge e que sarié estado la disciplo d’un sant Estròpi, diferènt dóu patroun d’Aurenjo.
L’impourtant, pamens, es qu’en adóutant l’estello di sèt rai, li primadié, emé Mistral, se counsideravon, peréu, coume lis eiretié d’uno antico tradicioun bèn presènto dins aquéli de Nouvè.
Iéu lou darrié bessai de ti cresèire...
Mistral, éu-meme, lou fiso quouro dins si Memòri e raconte parlo de l’acamp de Font-Segugno :
- Pièi, tout acò regla, l’on s’avisè, ma fisto, que lou 21 de Mai, dato de noste acamp, èro lou jour de santo Estello; e, coume li rèi Mage, recouneissènt aqui l’aflat misterious de quauco auto counjouturo, saluderian l’estello que presidavo au brès de nosto redemcioun.
E encaro, dins Lis óulivado, que lou pouèto i’acabo Moun toumbèu pèr aquesto estrofo :
Enfin, à bord d’esplicacioun,
Diran : «Es lou toumbèu d’un Mage,
Car d’uno estello à sèt raioun
Lou mounumen porto l’image».
Enfin, dins Lou Pouèmo dóu Rose, vesèn, à la remounto dóu flume, Guihèn d’Aurenjo, lou Dra, davans l’autar dóu diéu Mitra, à la Font de Tourno, au Bourg Sant-Andiòu, pensant is :
(...) adouraire dóu souleias bléuge
Mountant o descendènt lou flume
Pèr faire en devoucioun soun roumavage
Au diéu Mitra, «lou soulet invincible».
E se disié : - Soulèu de la Prouvènço,
O diéu que ié coungreies lis angloro,
Que fas sourti d’en terro li cigalo,
Que dins mi veno marfo e palinouso
Reviéudes lou sang rouge de mi rèire,
Diéu roudanen que lou Dra dins si vòuto
Agouloupo, à Lioun, au Bourg, en Arle,
E que dóu negre tau dins lis Areno
Encaro vuei t’es fa lou sacrifice
Incounsciènt, diéu qu’escavartes l’oumbro
Galoi, qu’en uno ribo incouneigudo
Vuei es desert toun autar - e toun rite
Abandouna dins l’óublit, iéu barbare,
Iéu, lou darrié bessai de ti cresèire,
Vole sus toun autar óufri, premiço
De ma felicita, ma niue de noço!
Lou culte di mistèri de Mitra
Li rèi Mage, l’estello di sèt rai, lou diéu Mitra, coume vai que?... D’ùni pènson que Mistral èro esta inicia en d’ensignamen secrèt vo escoundu; belèu avié-ti agu de liame, à-z-Ais, emé de disciple dóu teousofe Fabre d’Olivet? D’acò n’avèn ges de provo, leva de tros de soun obro, coume aquésti que venèn de nouta, mounte se vèi clar que couneissié d’anciàni tradicioun e que, de bon, ié restacavo uno part de sa filiacioun esperitalo.
Fau ramenta eici lou mot de Renan, à prepaus de Mitra : - Si le Christianisme avait été atteint d’une maladie mortelle, le monde eût été mitraïque. Lou culte di mistèri de Mitra èro deja vièi de 2.000 an quouro lou Crist coumencè de predica. Mitra èro un diéu soulàri indou-iranian, un diéu de la lumiero. L’arqueoulougìo, au nostre, atèsto que soun culte ié fuguè pratica : sèmblo meme que, dins un tèms, fuguè Mitra lou diéu maje dóu païs roudanen, sus li dos man dóu Rose!
À si prèire ié disien li magoi, es de dire li mage. Magoi, mage, mège, tout acò ‘s parié. E, dins la religioun di mistèri de Mitra, li rèi Mage, qu’èron si grand prèire, èron li pontifex dóu culte. La grando fèsto de la neissènço de Mitra toumbavo lou...25 de desèmbre. À Roumo, la coulino vuei dicho vaticano, èro la capitalo dóu culte di mistèri de Mitra. Ié disien, antan, la coulino de Mithra-Pétréo»; i’avié ‘qui un tèmple vouda à la divesso Cibèlo (la memo que figuravo à la Fèsto-Diéu de z-Ais). Se ié faguè lis iniciacioun i mistèri de Mitra enjusquo la fin dóu siècle 4en de nosto èro. Enfin, e ié sian, l’un di simbole dóu culte èro uno estello di sèt rai - helios heptaktis - que simboulisavo lou soulèu.
Uno estello de verita
L’estello de Mitra es pariero à l’estello chausido pèr Mistral coume emblèmo de la Reneissènço Prouvençalo e di Païs d’Oc.
Es un simbole de verita que councèntro en éu l’essenciau de la couneissènço dis Ancian, en particulié de sa cousmougounìo. Lis Ancian couneissien 7 planeto boulegadisso, vesiblo de la terro, lou soulèu (qu’es uno estello) estènt counsidera coume l’uno d’entre éli. Plaçavon aquéli 7 planeto sus un ciéucle, lou soulèu e la luno estènt avers. Pièi, li religavon entre éli, en partènt de la luno, traçant ansin uno estello di sèt rai perfèto.
Pèr li Grè, l’estello ansin dessinado representavo l’ordre dóu mounde cousmi, tau que sa sciènci lou definissié. Pèr lis Indou-iranian, fidèu di mistèri de Mitra, lou traça di sèt rai simboulisavo lou camin iniciati dis amo, viajant de la luno au soulèu, adounc de l’escur vers la lus!
Ansin, dins li dos tradicioun, l’estello di sèt rai èro l’essènci di couneissènço, uno essènci que, d’aiours, utilisan despièi 300 après J.C. dins nosto vido vidanto. Coume? Eh bèn, vaqui...
De l’estello à la semano...
Lou biais de coumta li jour en semano, es de dire pèr 7, nous vèn di Caldean e dis Iranian. Li vièi Rouman, lis Egician, li ancian Grè, li Chinés emplegavon, éli, la decado. Pièi, en Éuropo, souto l’enfluènci de la sciènci grèco e di mistèri de Mitra, se prenguè l’abitudo d’utilisa la semano.
Dins la semano, coume dins la coustrucioun de l’estello di sèt rai, chasque jour, coume chasco pouncho d’aquelo estello, es vouda à-n-uno planeto boulegadisso. E se capito que nòsti jour e si planeto soun arrengueira dins lou meme ordre, la memo prougressioun que pèr l’estello de Mitra :
...e i Fèsto de Nouvè
À Roumo, i’avié vers lou siècle tresen, uno centeno de santuàri de Mitra, li Mithreum. N’i’avié 20 à Oustìo. Li Rouman avien, dóu 17 de desèmbre i Calèndo de Janvié (premié jour dóu mes), de fèsto apelado Saturnalia. Ié caupié, dedins, au jour dóu soulstice d’ivèr que lou calendié julian plaçavo lou 25 de desèmbre, la fèsto dóu Dies Natalis Solis Invicti (fèsto dóu soulèu-diéu invincu) en l’ounour de la neissènço de Mitra dins uno croto.
La councurrènci entre li dos religioun, crestianisme e mitracisme, fuguè fèro. Es emé la counversioun de l’emperaire Coustantin en 312 que lou crestianisme coumencè de l’empourta, impausant sa vesioun dóu mounde au poudé rouman.
En 374 l’emperaire Gracian refusè lou titre mitriaque de pontifex maximus (pountife soubeiran). Es emé l’emperaire Teoudòsi, en 391, que li culte diferènt dóu crestianisme fuguèron definitivamen enebi.
Pamens lou mitracisme èro talamen enracina que la glèiso catoulico deguè, pèr l’empourta, encourpoura d’elemen de la religioun mitriaco dins soun ideioulougìo e dins si rite.
Lou jour dóu soulèu - li darnié pople crestianisa n’en garda lou souveni (1) -, qu’èro lou jour dóu Segnour Mitra, devenguè lou dies Domenica. Lou jour de Saturne devenguè lou dies Sabbati.
Pièi, lou papo Libère, en 354, decidè que la neissènço dóu Crist sarié celebrado lou 25 de desèmbre, en liò e plaço de la fèsto soulsticialo dóu Dies Natalis Solis Invicti counsacrado à Mitra, decisioun counfiermado en 376.
Un diéu despareissié. Un autre anavo faire l’empèri dins lou mounde óucidentau.
Vàutri, li gènt jouine...
Ansin Mistral, en prenènt uno estello di sèt rai pèr simbole de soun acioun, la restaquè en de tras qu’anciàni tradicioun. Avès remarca, coume nautre, l’impourtanço de la chifro 7, l’impourtanço dis astre, l’entendamen (2) de l’ordre simbouli dóu mounde... Mistral, dins soun obro, nous amountagno pèr de draio mounte li flour dóu camin soun culido de couneissènço.
E sabié ço que fasié, noste magoi, lou proufèto de Maiano! Ramentas-vous : veici Guihèn, Guihèn-Mistral, que remounto lou grand Rose, à bord dóu Caburle. Fàci la Font de Tourno, éu, lou magoi, s’adrèisso à Mitra, lou diéu roudanen :
- Iéu lou darrié bessai de ti cresèire...
Pièi, à Maiano, sus soun toumbèu, es bèn pèr que pousquessian nous restaca i tradicioun li mai anciano, de dela l’istòri legendàri de la santo crestiano, que ié faguè escrincela l’estello di sèt rai.
E nous diguè encaro mai :
- Vàutri, li gènt jouine que sabès lou secrèt, fau que noun s’arrouino lou mounumen escrèt.
En Prouvènço, dins lou Païs Roudanen, lou pople gardo encaro vuei la fe di biòu, liuenchen souveni di rite de Mitra.
E dins si belèn, li magoi arrivon toujour pèr se clina davans l’enfant, sèmpre bloundin, que vèn de naisse, guida que soun pèr soun estello.
Vièi souveni de l’anciano Roumo, avèn Nouvè (dóu latin Nouellus sol coume dóu grè Neos Helios = jouine soulèu) coume maje fèsto. Ié disèn tambèn Nadau (dóu latin natalis) e subre-tout Calèndo, estènt que Nouvè (se dis tambèn Nouè) ramplaço li Saturnalia que se debanavon avans Kalendae, noum de tóuti li premié jour di mes, adounc dóu premié de janvié (3).
Mistral, encaro, e coume l’a nouta Carle Galtier, a ramenta qu’en Prouvènço, antan, l’annado coumençavo e finissié à Nouvè.
Nouvè es la nouvello annado que se duerb : es uno annado soulàri, que vai se debana de soulèu en soulèu, de reneissènço en reneissènço, marcant ansin l’anamen cousmi de noste mounde.Noto :
(1) - Eisèmple : Sunday, Sontag, Zontag.
(2) - Dins lou sèns de coumprenesoun, lis ancian Catare, li «bon crestian», disien qu’avien «l’entendomen dau bèn».
(3) - Li quinge o sege darnié jour d’un mes, apela li Kalendae pèr li Rouman, se decoumtavon de-requiéuloun, à respèt dóu premié jour dóu mes seguènt apela Pridie Kalendas (lou mot calendié n’en vèn), aquéli quinge jour, fasien la pountannado calendalo mounte se debanavon li Saturnalia e la fèsto dóu Dies Natalis Solis Invicti.
28520


text:
1014
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1014 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Represa (ò perseguida) de la guèrra entre Bizantins e Bulgars amb una campanha militara bizantina còntra la region dau riu Estrimó. Lei Bulgars assaièron d'i utilizar lo relèu per blocar l'avançada bizantina. Pasmens, aquela temptativa mau capitèt e lei Bulgars foguèron enceuclats per lei Bizantins a Kleidion (29 de julhet). De milièrs de Bulgars i foguèron tuats ò capturats.
Segon la legenda, 15 000 presoniers foguèron emborniats entraïnant la mòrt dau tsar Samuel Ièr a la vista dei mutilats. Gabrièu Radomir li succediguèt. Pasmens, en causa de la continuacion de la guèrra fins a 1018, la victòria bizantina foguèt probablament pas tant totala.
Après aquela victòria, lei Bizantins ataquèron lei darrierei regions contrarotladas per lei Bulgars en direccion de la Macedònia actuala.


text:
Janet Yellen
Janet Louise Yellen (Brooklyn, Nòva York, 13 d'agost de 1946) es una economista e professora americana. Anteriorament, foguèt la presidenta e dirigenta principala de la Banca Resèrva Federala de San Francisco, cap del Conselh dels Conselhièrs en Economia de l'Ostal Blanc del temps del president democrata Bill Clinton, e professora emerita de l'Escòla de Comèrci Haas de l'Universitat de Califòrnia a Berkeley. Lo 6 de julh de 2014, lo senat dels Estats Units confirmèt la nominacion de Yellen per venir presidenta del Conselh dels Governadors de la Resèrva Federala dels Estats Units, çò que fa d'ela la primièra femna a ocupar aquesta foncion.
Es maridada amb l'economista George Akerlof que recebèt lo prèmi Nobel d'Economia en 2001.


text:
1154
Aquesta pagina concernís l'an 1154 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Az-Zafir que foguèt remplaçat per son fiu Al-Faiz. Pasmens, lo caòs politic, illustrat per leis assassinats recurrents dei visirs, contunièt e lo califa novèu aguèt ges de poder vertadier.


text:
Antòni de Borbon
Antòni de Borbon (La Fère, Picardia, 1518 - Les Andelys, Normandia, 1562) que ho un princi de sang deu reiaume de França. Hilh de Charles de Vendôme e de Françoise d'Alençon, que vadó rei de Navarra a l'escadença deu son maridatge dab Joana III de Labrit. Qu'èra lo pair deu Noste Enric (Enric III de Navarra e IV de França).
Com la soa molher, que's convertí au protestantisme en tot gavidar lo partit protestant dinc a qui hosse convençut per Caterina de Medici de tornar virar de cap au catolicisme (qu'èra alavetz desseparat dab Joana de labrit) ; que vadó alavetz lòctenent deu Reiaume de França (lo son hrair, Loís de Borbon, princi de Condé que vadó alavetz capdau deu partit protestant) e que combatè los protestants. Qu'ei justament au sièti de Roan qu'arrecebó ua bala mortau mentre qui pishava.


text:
Bartolomeu Dias
Bartolomeu Dias (1450 - 29 de mai de 1500) foguèt un navegador portugués, nòble de la cor reiala, conegut per èsser lo primièr explorador europèu a aténher a partir de 1488 l'extrèm sud d'Africa, religant aital ocean Indian e ocean Atlantic, un dels eveniments mai importants de l'istòria de la navegacion a vela.
Bartolomeu Dias foguèt lo primièr navegador que naveguèt al long de la còsta africana dins l'Atlantic Sud, son viatge, contunhat per Vasco de Gama un decenni pus tard (1497-99), contribuguèt al descobriment de la rota maritima de las Índias.
L'expedicion[modificar | modificar la font]
En 1486 lo rei Joan II de Portugal l'encarguèt de montar una expedicion cap a la punta sud d'Africa dins l'espèr de trapar una rota maritima cap a las Índias. L'expedicion daissèt Lisbona en agost de 1487 amb doas caravèlas, la São Cristóvão, menada per Pêro de Alenquer, e la São Pantaleão, comandada per João Infante e menada per Alvaro Martins. Lo fraire de Bartolomeu, Pêro Dias èra lo capitani de la tresena nau encargada de l'intendéncia, amb João de Santiago coma pilòt. L'expedicion s'arestèt per se porgir en provisions a la fortalesa de Sao Jorge de Mina situada sus la "Còsta de l'aur" (Ghana actual). Dias atenguèt lo Golfo da Conceicão (Walvis Bay en Namibia actuala) en decembre. L'expedicion passèt al larg del Cap de Bona Esperança, e contuhèt a l'èst abans de dintrar dins l' Aguada de São Brás (Baia de Sant Blasi)- pus tard renomenada Mossel Bay - lo 3 de febrièr de 1488. Dias atenguèt lo punt extrèm de l'expedicion lo 12 de març de 1488 quora ancorèt a Kwaaihoek, prèp de la boca de la Bushman's River, ont un padrão -lo Padrão de São Gregorio - foguèt quilhat.[1] Dias voliá contunhar cap a Índia, mas foguèt forçat de se'n tornar per son equipatge que refusèt d'anar pus luènh.[2] Aquò foguèt pendent lo viatge de retorn que descobriguèt lo Cap de Bona Esperança, en mai de 1488. Dias tornèt a Lisbona en decembre del meteis an, aprèp una abséncia de setze meses.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bartholomeu Dias
- ↑ "The World's History, Third Edition", by Howard Spoken, Prentice Hall, NJ 2006. page 444


text:
Rabòt
Lo rabòt qu'ei un apèr de hustèr, d'ebenista, de laütièr e de tot obrèr qui trabalhi la husta. Que permet de lissar ua superfícia de husta o de'n mermar l'espessor. Qu'ei constituit d'un quadre de husta (o de hèr peus mei modèrnes) dab un horat e d'ua lama d'acèr de despassa entà nhacar lo tròç de husta de tribalhar.
Los laütièrs que n'emplegan de mei petits entà curar la vòuta de la taula e deu hon deus vriulons.
Los rabòts mei grands que son aperats garlòpas.
A cada passatge deu rabòt fins tròç de hustas que son produsits (que son aperats mensonjas en gascon).


text:
From the Wikimedia Foundation
(Redirected from Donate/oc)
Sostenètz Wikipèdia !
DONATZ ARA »
De milions de personas dins lo mond entièr van apréner de causas novèlas sus Wikipèdia uèi. En tant qu’organizacion de tòca non lucratica que sosten una vasta comunautat de benevòls, nos esforçam de provesir a totes d'entresenhas en quantitat e en qualitat creissentas dins totas las lengas, pertot dins lo mond, gratuitament e sens publicitat. Vòstre don nos va ajudar a manténer Wikipèdia en activitat e a la far mai utila per vos.
— Wikipèdia es sostenguda per Wikimedia Foundation, una societat de tòca caritativa basada a San Francisco en Califòrnia, exonerada d’impòstes al títol de l’article 501(c)(3) del còde dels impòstes dels Estats Units. Se demoratz als Estats Units, vòstre don pòt èsser deduch de vòstre revengut imposable. Totes los dons realizats al mejan d’una carta bancària o de crèdit seràn tractats per PayPal.
Associacions localas
Wikimedia Foundation es sostenguda per una ret de 41 associacions localas dins lo mond, qu'acampan de benevòls nombroses. » Ne saber mai...


text:
Pont de Balandras
Lo Pont de Balandras (pronóncia locala ['pun de bɔ'lɔndreʃ]; en francés: Pont Valentré) passa Òlt a Caors, en Carcin. Lo pont medieval es quilhat de tres torres. Simbòl de la capitala carcinòla, es tanben un dels monuments mai coneguts d'Occitània al e fòra país.
Una 'balandra es una mena de barca, "vaissèl del fons planièr" (Cantalausa). Coma o explica Pau Lescala a la fin de l'introduccion a son glossari (1900), lo pont prenguèt lo nom del transbodador qu'aviá remplaçat. Totjorn segon el, lo Te igitur designa, a aquel endrech, una plataforma per descargar o un acotador, que li disián pòrt de balandras, que i arribava la balandra que fasiá comunicar las doas ribas.
Lo nom de l'arquitècte se perdèt, tot ben que l'istòria locala faga mencion de son tombèl.
La legenda del Pont de Balandras[modificar | modificar la font]
Segon la legenda lo mèstre d'òbra auriá fach pache amb lo Diable per poder acabar las òbras.


text:
Pel moment, i a pas cap de tèxte sus aquesta pagina ; podètz aviar una recèrca sul títol d'aqueste títol de pagina dins las autras pagina, recercar dins las operacions ligadas o crear aquesta pagina.
Categoria:Païses
Aquesta pagina es estat suprimida. L'istoric de las supressions e dels cambiaments de nom es afichat çaijós coma referéncia.
- 16 de març de 2008 a 10.36 Cedric31 (Discussion | contribucions) a suprimit la pagina Categoria:Païses (contenent 'Lista dels Païses del mond. Categoria:Tematicas País en:Category:Countries fr:Catégorie:Pays gu:Category:દેશ hi:श्रेणी:देश ne:Category:देश pl:Kategoria:Pa...')
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
C
- ► Païses en catalan (void)
N
- ► Païses en neerlandés (16 P)
O
- ► Païses en occitan (142 P)


text:
Neguèv
Lo Neguèv (de l'ebrieu : נֶגֶב ; en arabi : النقب - an-Naqab) es una region desertica del sud d'Israèl. En ebrieu biblic, Neguèv significa « sud ». Lo Neguèv cobrís la mai granda partida del districte sud d'Israèl.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geograficament, d'una superfícia de 13 000 km2, aquel desèrt forma un triangle capvirat. Es limitat a l'oèst pel desèrt de la peninsula del Sinai e a l'èst per la val d'Araba.
Populacion[modificar | modificar la font]
La vila principala es Beer-Sheva (prèp de 200 000 abitants) al nord. Lo limit sud es lo golf d'Eilat e d'Aqaba e la vila balneària israeliana d'Eilat. Las autras vilas son Dimona e Mitzpe Ramon e las ciutats bedoïnas que Rahat e Tel Sheva.
Lo Neguèv constituís 60 % de la superfícia de l'Estat d'Israèl mas abriga pas que 8 % de sa populacion, qu'una forta comunautat de Bedoïns (25 % de la populacion regionala).
La populacion de Bedoïns, que son de ciutadans arabis, es estimada a 160 000 personas. La volontat de las autoritats israelianas seriá de los sedentarizar, e per aquò, son dirigits en granda partida cap als vilatges bastits pel govèrn. Una autra mitat demòra sus las tèrras d'origina, dins de vilatges que son pas reconeguts e onte las condicions d'existéncia son precàrias a causa de l'abséncia d'infrastructuras e de las destruccions de las autoritats israelianas[1],[2].
La situation es conflictuala entre las autoritats israelianas e la populacion bedoïna.
Flora[modificar | modificar la font]
La vegetacion es fòrça rara, pasmens, qualques arbres capitan a subsistir e qualques pichons boissons secats pel solelh. La vida dins lo desèrt se situa totjorn a l'entorn dels oasis o a l'entorn dels poses cavats per l’òme.
Geologia[modificar | modificar la font]
Se trapa fòrça curiositats geologicas e culturalas, coma tres grands circs o machteshim, unics dins la region: ha-Machtesh ha-Gadol (« lo grand cratèr »), ha-Machtesh ha-Katan (« lo pichon cratèr ») e lo cratèr Ramon, lo mai vast. Aqueles son pas de cratèrs d'impacte.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sul plan istoric, foguèt tanben lo teatre de las activitats de la civilizacion dels Nabateans qu'alá fondèron la ciutat d'Avdat, l'Oboda antica, sus l'itinerari de lors caravanas anant cap a Petra.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
Ara, aquela region se situa al centre de l'agenda israelian del desvolopament del païs amb fòrça programas de reforestacion del desèrt, d'implantacion de nòus migrants e de desvolopament economic afin de desengorgar lo litoral costièr. Per aquela tòca una novèla linha ferroviària foguèt inaugurada en 2005 entre Tel Aviv e Beer-Sheva, la « capitala del desèrt ». Lo Neguèv es tanben conegut sul plan internacional perque abriga las installacions de la centrala nucleara de Dimona, lo còr del programa nuclear militar d'Israèl, e lo centre de lançament de Palmachim.
En 2006, un novèl ministèri dirigit per l'ancian Primièr ministre Shimon Peres foguèt creat sonque per la mission de tornar florir lo desèrt del Neguèv cap a 2015.
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Squatters sur leurs propres terres : les tribus bédouines du Néguev, Catherine Weibel
- ↑ Los bedoïns del Neguèv: una minoritat oblidada, Kathrin Koeller


text:
Bois (arbrilhon)
Lo bois (Buxus) (var. boish) es un genre d'arbrilhon d'odor caracteristica, de la familha dels Buxacèas. Aquela odor poiriá èsser donada per un compausat contenent un gropament tiòl, lo 4-metil-4-sulfanilpentan-2-one (4MSP).
Son d'arbres o arbrilhons perens de talha pichona o mejana. Existís mai de 70 espècias espandidas per las regions tropicalas e subtropicalas, que 30 es troben a Cuba, 17 en China e 9 a Madagascar.[1]
Doas espècias son indigènas en Euròpa. La primièra, lo Buxus balearica, se trobava encara a l'estat salvatge en Andalosia. Se ne trapa qualques especimens dins las Illas Balearas e en Sardenha. L'autra espècia, fòrça comuna, Buxus sempervirens, se troba dins tota l'Euròpa continentala et mediterranèa. Buxus balearica, (tanben nomenada bois de Maon), es pauc utilizada en orticultura.
Lo tèrme latin Buxus es un manlèu del grèc πύEoς (puksos), de meteissa significacion.
L'aspècte de la fusta es brilhant aprèp polissatge, aquel material es fòrça utilizat per far de pèças d'escacs. Lo luòc ont se trabalha lo bois se sonava a l'origina astelièrs/ astièrs.
Lista d'espècias[modificar | modificar la font]
Selon ITIS:
- Buxus laevigata (Sw.) Spreng.
- Buxus microphylla Siebold e Zucc.
- Buxus portoricensis Alain
- Buxus sempervirens L. - Lo bois commun
- Buxus vahlii Baill.
que s'apondon:
- Buxus balearica - Lo bois de las Balearas
Galaria[modificar | modificar la font]
-
Buxus sempervirens, lo bois comun
-
-
-
-
-
-
Pounchou : aisina fòrça simpla que s'utilisa dins la cultura de milh, escultada dins de bois


text:
Comitat Regional d'Accion Viticòla
Lo Comitat Regional d'Accion Viticòla (CRAV) o Comitat d'Accion Viticòla (CAV) es una organizacion radicala de vinhairons lengadocians. Revendiquèt de nombrosas accions violentas subretot pendent las crisis que toquèron la viticultura (annadas 1970 e 2000).
Lo CRAV menèt fòrças accions contra los vins estrangièrs (importats d'Itàlia o d'Espanha) e contra los supermercats.
Lo 17 de mai de 2007, lo CRAV lancèt un ultimatum a Nicolas Sarkozy e apelèt los vinhairons a passar a l'accion se lo President de la Republica fasiá pas res per la viticultura. [1]


text:
Samsara
Lo samsara (संसार tèrme sanscrit significant « ensems de çò que circula », que « transmigracion » ; en tibetan khor ba, o Khorwa འཁོར་བ། ) significa « transicion » mas tanben « transmigracion », « corent de las renaissenças successivas »[1]. Dins lo bodisme, s'agís del cicle de las existéncias condicionadas, es a dire los estats de l'existéncia jos l'empresa de la sofrença, de l'estacament e de l'ignorança. Aqueles estats son condicionats pel karma.
D'un biais mens juste mas mai simple, lo samsara es doncas lo cicle de las vidas, de renaissença en renaissença. Aquel tèrme existís tanben dins l'indoïsme, lo jaïnisme, lo sikhisme.
Somari
Lo samsara dins l'indoïsme[modificar | modificar la font]
Dins l'indoïsme, samsara significa:
- còrs comun dels rius aprèp lor confluent ;
- movement circulari de la consciéncia divina dins l'espaci e lo temps (segon shrî Aurobindo) ;
- ronda de las naissenças e de las mòrts (segon swâmî Râmdâs), reencarnacions successivas (segon swâmî Vivékânanda) ;
- la vida dins lo monde de la multiplicitat (segon Râmana Maharshi) ;
- lo mond (segon shrî Râmakrishna)[2].
Lo samsara dins lo bodisme[modificar | modificar la font]
Lo samsara es lo cicle de renaissença e de sofrença que son preses los essèes non despertats. Aquel cicle es sens començament dins lo temps, se perpetua per l'acumulacion del karma coblada a la set d'existéncia, e s'acaba per cada èsser al moment que lo nirvana es capitat. A la diferéncia de las autras filosofias indianas, es pas una "arma" que percors lo samsara, cada èsser essent pas qu'un processus impersonal: aquò est "ni lo meteis, ni un autra" que renais. Alara que le bodisme theravāda opausa samsara e nirvana, le Mahāyāna afirma lor identitat ultima.
Lo samsara pòt tanben èsser interpretat dins un sens moral:
- « Lo mòt samsara se referís pas, coma se crei sovent, a un cercle sens fin d’una existéncia fisica aprèp l’autra. Se referís en realitat al cercle viciós de tres elements: lo desir, l’accion que nais d'aquel desir e los efèctes que resultan de l’accion ». (Buddhadasa Bhikkhu, Manual per l’Umanitat, 1964)
Cicles[modificar | modificar la font]
Lo samsara renvei a la determinacion istorica del present, dins lo sens que lo moment actual se forma de consequéncias del passat, subretot dels actes karmics, a començar par la pensada. Aquel modèla implica une succession de cicles enonciant una determinacion complèxa, de fòrça factors cooperant: aquel modèl es aquel de la coproduccion condicionada. Aquel tèrme designa lo cicle infinit de las renaissenças. Los òmes naisson, morisson e renaisson de contunh dins un cicle infinit: lo samsara. Encadenat al samsara, que pòt pas se n'escapar, l'òme soufrís de badas. Es assetat jos l'arbre del despèrtament que Boda se remembra sas vidas anterioras e que pren consciéncia del samsara. L'objectiu del quite bodisme essent l'acabament de la sofrença, la practica deu menar a un estat de cessacion d'aquela sofrença universala, lo nirvana. Es solament quand capitam lo nirvana que podèm nos liberer del samsara. La condidion que renassèm depend de las nòstras vidas passadas e dels nòstres actes presents, amb lo fenomèn del karma.
Monds[modificar | modificar la font]
Vejatz Loka. Le samsara se compren tanben dins l'encastre de la cosmologia bodica; es tradicionalament descrich coma compausat de tres monds:
Los monds correspondon per l'essencial a d'estats d'existéncia (e doncas a d'estats d'esperits).
Lo samsara dins lo jaïnisme[modificar | modificar la font]
Dins lo Jaïnisme, lo Samsara es la vida caracterizada per de renaissenças e reencarnacions dins divèrs domenis de l'existéncia. Es descrich coma la banala existéncia, plana de sofrenças e de misèria e, en consequéncia, es considerat coma indesirable e a valor de renonciacion. Lo Samsara es sens començament e l'arma se tròba dins la servitud a son karma dempuèi la nuèch dels temps. Moksha es la sola liberation delu samsara.
Lo samsara dins le sikhisme[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Sanskrit Heritage Dictionary de Gérard Huet
- ↑ (fr)Jean Herbert e Jean Varenne, Vocabulaire de l'hindouisme, Dervy, 1985, p. 89.


text:
Republica Dominicana
La Republica Dominicana o mens formalament Sant Domingo (en espanhòl República Dominicana, Santo Domingo) es un Estat d'America Centrala e de la Cariba qu'ocupa l'èst de l'illa d'Aïtí.
Sa capitala es Sant Domingo.
Lo gentilici es dominican -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cristòl Colomb arribèt a Hispaniola (ancian nom de l'illa de Sant Domingo) lo 5 de decembre de 1492 e foguèt recebut per los indigènas taínos. Pendent lo sieu segond viatge en 1493, fondèt la primièra colònia espanhòla en America, Isabella.
Los primièrs esclaus africans foguèron portats a Sant Domingo en 1503. La cultura de la cana de sucre comencèt en 1516.
Politica[modificar | modificar la font]
Lo president de la Republica Dominicana es elegit per la populacion per un periòde de 4 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de la Republica Dominicana.


text:
1820
Aquesta pagina concernís l'an 1820 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta d'una relacion entre electricitat e magnetisme per lo sabent danés Christian Orsted (1777-1851) durant una experiéncia d'estudi de la deviacion d'una agulha aimantada per un corrent electric. Aquò marquèt l'aparicion de l'electromagnetisme que foguèt definitivament fondat per James Clerk Maxwell en 1864.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de març – Rei Victor Emmanuel II d'Itàlia (m. 1878)
- 6 d'abril - Nadar, jornalista, illustrador, caricaturista e fotograf francés (m. 1910)
- 24 de junh - Joaquim Manuel de Macedo, escrivan brasilièr (m. 1882)
- 28 de novembre - Friedrich Engels, filosòf alemand (m. 1895)
- Jules-Nicolas-André Babick, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1902)
- Alexandre Langlada, escrivan de Montpelhièr (m. 1900)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Joseph Franz Weigl, violoncelista austriac (n. 1740)


text:
Estrech de Malaca
L'estrech de Malaca es un long corredor maritim del sud-èst d'Asia situat entre la peninsula Malaisa e l'Illa Indonesiana de Sumatra, e religant la mar d'Andaman, mar bordièra de l'ocean Indian, a la mar de China Meridionala, al sud.
L'estrech es long de gaireben 800 km, s'espand del sud-èst cap al nòrd-oèst e es d'una largor compresa entre 50 km e 320 km. Fa solament 2,8 km de larg dins son punt pus estrech, l'estrech de Philips dins l'estrech de Singapor. Plusors illas se tròban dins sa partida meridionala.
Prenguèt una importància estrategica de primièr ordre, essent la rota principala del provesiment en petròli de dos dels principals consomators mondials, Japon e China. Los pus grands pòrts son Malaca (Malàisia) e Singapor.
Importància geoestrategica[modificar | modificar la font]
L'estrech de Malaca es una de las pus importantas vias de navigacion del mond, e coneis un trafic equivalent a aquel del canal de Suèz. Constituís una de las principalas vias de passatge entre l'ocean Indian e l'ocean Pacific, religant quatre dels païses pus poblats al mond: Índia, Indonesia, Japon e China. Qualques chifras o mòstran:
- mai de 50 000 naus i passan cada an;
- entre 20 e 25% del transpòrt maritim mondial i passa cada an;
- la mitat del comèrci maritim del petròli i transita (mai d'11 milions de barils en 2003, o 1 700 000 m³), e aquel trafic es en aumentacion constanta.
Aquel important trafic e son estrechor ne fan una zona privilegiada per la piratariá e una cibla potenciala del terrorisme. La piratariá es venguda un problèma major dempuèi un decenni, lo nombre d'atacas passant de 25 en 1994 a 220 en 2000, abans de redescendre a 150 en 2003, o lo tresen de la piratariá mondiala. S'estima que en 2004, lo recòrd de l'annada 2000 se deuriá aténher. Qualques especialistas estiman que sola una mitat de las atacas fa l'objècte d'un rapòrt. Las marinas malaisa, indonesiana e singaporiana an aumentat lors patrolhas a partir de julhet de 2004 mas la geografia de l'estrech lo rend quasiment impossible de securizar : separa Malàisia d'Indonesia, conegudas per aver de relacions dificilas, çò que complica encara un pauc mai las questions de securitat. Segon l'Organizacion Maritima Internacionala (OMI), 135 naus foguèron atacadas, 44 sasiments e 600 marins pres en ostatge e cambiats contra rescat en 2008. Larg de 320 km a son embocadura septentrionala, l'estrech se redusís fins a 2,8 km vèrs son extremitat meridionala. Es semenat de centenats d'illas inabitadas envasidas per de mangròvas qu'ofrisson fòrça rescondudas pels criminals.
Un atemptat terrorista poiriá, en colant una granda nau, a causa de la flaca prigondor dels fons (25 m al mens prigond), tapar vertadièrament lo trafic, amb fòrça consequéncias sul comèrci mondial.
Contornaments[modificar | modificar la font]
Tailàndia a elaborat plusors plans per reduire l'importància economica de l'estrech de Malaca. Prepausèt plusors projèctes de canal a travèrs l'istme de Kra, evitant atal 600 milas de navigacion entre Africa o l'Orient Mejan e lo Pacific.
Pasmens, aquel canal copariá Tailàndia en dos, en isolant las províncias del sud, que Narathiwat, Pattani e Yala de la minoritat musulmana, de la rèsta del país. E mai, son còst proïbitiu daissa pensar qu'aquel canal se bastirà pas abans longtemps, malgrat los desirs dels òmes politics tailandeses.
Un autre biais de contornar l'estrech seriá de construire un oleoducte a travèrs l'istme, çò que permetriá de transportar lo petròli cap a de naus esperant de l'autre costat, per un còst de 50 cents lo baril.
Aquel projècte d'oleoducte lo concurréncia un autre projècte a travèrs Birmania, o dirèctament per Xinjiang (en China continentala), que sa construccion comencèt en octobre de 2004.
A costat d'aqueles projèctes de canal e d'oleoducte, existís doas rotas maritimas alternativas:
- per l'estrech de la Sonda;
- per l'estrech de Lombok e l'estrech de Makassar.
Aquelas doas rotas son tanben expausadas a la piratariá e al terrorisme. E mai, l'estrech de la Sonda es tròp pauc prigond per permetre lo passatge de las naus de tipe Malaccamax.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Le détroit de Malacca : porte océane, axe maritime, enjeux stratégiques, per Nathalie Fau