text:
Ictiologia
L’ictiologia es la branca de las sciéncias naturalas qu'estúdia los peisses del punt de vista filogenetic, morfologic, anatomic, fisiologic, ecologic, etologic e sistematic.
Los animals estudiats pels ictiologistas son los peisses ossoses (Osteichthyes), los peisses cartilaginoses (Chondrichthyes) e los agnats (uèi diferenciats dels peisses mas vivents en mitan aqüatic). Los peisses an traversat de millennis d'evolucion, e se recensa aitant d'espècias que totes los vertebrats autres recampats. Se la màger part de las espècias es certanament uèi coneguda e descricha, l'estudi biologic e la fisiologia comportamentala dels peisses demòran un domeni dobèrt.
L'ictiologia fa apèl a la biologia marina, a la limnologia e a l'oceanografia.
Somari
- 1 Istòria de l'ictiologia
- 2 Publicacions modèrnas
- 3 Vejatz tanben
- 4 Ligams extèrnes
Istòria de l'ictiologia[modificar | modificar la font]
Lo camp temporal de l'ictiologia recobrís un periòde que va de la revolucion superiora del Paleolitic fins ara. La practica de l'ictiologia es çaquelà ancestrala suls litorals, mentre que son caractèr pròpriament scientific se siá afirmat al meteis temps que se desvolopavan las autras disciplinas de la zoologia.
Preïstòria (38 000 abans J.C. – 1500 abans J.C.)[modificar | modificar la font]
L'estudi dels peisses tròba sas originas dins las activitats umanas de subsisténcia (pesca, utilizacion de las escatas, etc.) Michael Barton, un ictiologista american, explica que « los primièrs ictiologistas son estats los caçaires-culheires, qu'aprenguèron a se provesir en peisses "utils", e que sabián ont e quand los trobar en abondància. » Las primièras manifestacions culturalas coma l'imatjariá del peis testomonian d'aquesta coneissença empirica.
Èra judèocrestiana (1500 abans J.C. – 40 abans J.C.)[modificar | modificar la font]
De descripcions scientificas informalas de peisses se retròban dins la tradicion judèocrestiana. Las règlas de l'alimentacion cacher interdison la consomacion de peisses deprovesits d'escatas e de nadarèlas. Los teologians e los ictiologistas debaton per saber se Sant Pèire e sos contemporanèus consomavan los peisses provenent de l'actual lac de Tiberiàs: cyprinidae dels genres Barbus e Migorex, cichlidae del genre Sarotherodon e Mugil cephalus (familha del Roget).
Èra mediterranèa (335 abans J.C. – + 400)[modificar | modificar la font]
Aristòtel reconeis l'ictiologia coma una disciplina d'estudi scientific formala. Entre 335 e 322 abans J.C., fornís la primièra classificacion taxinomica dels peisses, ont descriu corrèctament 117 espècias de la mar Mediterranèa. E mai, Aristòtel realiza d'observacions de l'anatomia e del compòrtament de divèrsas espècias de peisses e de mamifèrs marins. Qualques uns de sos discípols perseguisson aquestas recèrcas ictiologicas aprèp sa mòrt. Atal, Teofrast redigís un tractat suls peisses anfibians. Los Romans produguèron fòrça escriches suls peisses. Plini l'Ancian, un naturalista roman celèbre, sintetiza los trabalhs grècs en matèria d'ictiologia, introdusent de rafinaments de còps verificables (per exemple lo peis-rèssa), de còps extravagants (coma la Sirena). La contribucion de Plini l'Ancian es estada lo darrièr grand apòrt a l'ictiologia fins a la Renaissença europèa. Çaquelà, Aelian redigiguèt vèrs 220 aprèp JC una istòria dels animals en 17 volums ont son descrichas aperaquí 130 espècias de peisses. E, sens qu'òm lo pòsca qualificar d'ictiològ, Ausòni, vèrs 350 aprèp JC, dins una òda apelada Moselle, descriu de peisses d'aiga doça fòrt nombroses; es el que balhèt a la truita son nom actual.
Renaissença en Euròpa (1200 – 1600)[modificar | modificar la font]
La naissença de l'ictiologia modèrna procedís d'escriches de tres erudits del sègle XVI : Ippolito Salviani (1514-1572), Pierre Belon (v. 1517-1564) e Guillaume Rondelet (1507-1566). Totes tres realizan de vertadièrs estudis exaustius, çò qu'èra pas jamai estat fach. Lors descobèrtas originalas coneisson d'aqueste fach un succès larg. Lo De Piscibus Marinum de Rondelet es plan sovent citat coma l'obratge mai influent ; recampa 224 espècias de peisses.
Epòca de la colonizacion (1600 – 1800)[modificar | modificar la font]
Los progrèsses notables realizats dins la navigacion e la construccion navala son lo punt de partida d'una practica novèla de l'ictiologia. La Renaissença coïncidís amb lo periòde mai ric en tèrme d'exploracion e de colonizacion, e sus la basa de l'interès per la navigacion, l'istòria naturala se pòt desvolopar. Georg Markgraf (1611-1648), originari de Saxònia, escriu lo Naturalis Brasilae en 1648. Aqueste obratge conten una descripcion de cent espècias de peisses indigènas de las còstas brasilièras. En 1868, John Ray (1627-1705) e Francis Willughby (1635-1672) publican conjuntament l'Historia Piscium, un manuscrich scientific recensant 420 espècias de peisses, demest las qualas 178 èran de descobèrtas recentas.
La classificacion dels peisses foguèt inventada per Carl von Linné (1707-1778), lo paire d'una taxinomia que vendrà la sistematica modèrna. Un de ses discípols e collèga, Peter Artedi (1705-1735), es sovent qualificat de paire de l'ictiologia del fach de sas descobèrtas importantas. Atal, Artedi contribuiguèt a afinar la taxinomia de Linné, e metèt a jorn cinc òrdres suplementaris de peisses : Malacopterygii, Acanthopterygii, Branchiostegi, Chondropterygii, e Plagiuri. Desvolopèt de metòdes estandard per efectuar las mesuras anatomicas, encara utilizadas uèi. Un autre associat de Linné, Albertus Seba (1655-1736), un farmacian prospèr d'Amsterdam, possedissiá el, una granda colleccion de peisses que metèt a disposicion d'Artedi. Malaürosament, aqueste darrièr se neguèt dins un canal de la vila a l'edat de trenta ans.
Linné publiquèt a títol postum una antologia del jornal d'Artedi, Systema Naturae. Sos apòrts a la taxinomia lineana influencièron lo desvolopament de la nomenclatura binomiala, utilizada uèi pels ictiologistas. Linné tanben revisèt los òrdres introduches per Artedi, soslinhant l'importància del parelh de nadarèlas pelvianas. Los peisses que ne son deprovesits foguèron plaçats dins l'òrdre dels Apòdes ; los possedissent un abdomèn, una caissa toracica o de jugularas pelvianas foguèron categorizats jos l'òrdre dels Abdominales, dels Thoracici e dels Jugulares respectivament. Çaquelà, aquestas modificacions èran pas apevadas per la teoria de l'evolucion d'alos. De fach, caldrà esperar los trabalhs de Charles Darwin, un sègle pus tard, per que siá percebuda la correlacion entre las caracteristicas taxinomicas e las relacions filogeneticas, las primièras essent de consequéncias de las segondas.
Epòca modèrna (1800 – present)[modificar | modificar la font]
A l'auba del sègle XIX, lo berlinés Marcus Elieser Bloch (1723-1799) e lo parisenc Georges Cuvier (1769-1832) s'interèssan a la consolidacion del saber ictiologic. Cuvier fa una sintèsi de totas las informacions de la disciplina dins sa monumentala Histoire Naturelle des Poissons. Aqueste manuscrich, publicat entre 1828 e 1849 en vint-e-dos volums, conten 4514 espècias de peisses, dont 2311 novèlas, çò que ne fa encara uèi un dels tractats pus ambicioses. L'exploracion scientifica de las Americas soslinhèt dins lo meteis temps la fòrt granda varietat dels peisses dins lo mond. Charles-Alexandre Lesueur (1778-1846), un estudiant de Cuvier, s'installèt dins la region dels Grands Lacs per i estudiar las espècias localas.
Los dos explorators John James Audubon (1785-1851) e Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840) son tanben d'importants descobreires dins la zòna nòrd-americana. A l'ocasion de viatges nombroses efectuats totes dos, redigisson l'Ichtyologia Ohiensis publicat en 1820. E mai, lo soís Louis Agassiz (1807-1873) fa sa reputacion en estudiant los peisses e organismes d'aiga doça ; es lo pionièr de la paleoictiologia. Agassiz emigrèt apuèi als Estats Units e ensenhèt a Hardvard en 1846.
Albert Charles Lewis Günther (1830-1914) publica son Catalogue of the Fishes of the British Musuem entre 1859 e 1870, obratge dins lo qual descriu mai de 6800 espècias e ne menciona aperaquí 1000 autras. Generalament considerat coma un dels ictiologistas mai influents, David Starr Jordan (1851-1931) escriu 650 articles e libres suls peisses.
Publicacions modèrnas[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- fishbase.org lo sit de FishBase
- CALIFORNIA ACADEMY OF SCIENCES
- Pisces Forum novèl de l'Ictiologia.
- Bibliotèca d'Ictiologia del Musèum Nacional d'Istòria Naturala


c: text/html

text:
Guèrra Civila de Sri Lanka
La Guèrra Civila de Sri Lanka se debanèt de 1983 a 2009 entre Sri Lanka e la guerilha dei Tigres de Liberacion de l'Eelam Tamol (LTTE). De 1987 a 1990, Índia assaièt d'intervenir per impausar de negociacions entre lei dos camps mai sa fòrça de mantenement de la patz se turtèt a l'oposicion dei LTTE e deguèt se retirar après divèrseis atacas de la guerilha. Lo conflicte foguèt entraïnat per lei revendicacions d'autonòma puei d'indenpendéncia de la minoritat tamola dau nòrd de l'illa.
Fòrça lòng, lo conflicte foguèt marcat per divèrsei periòdes de trèva e de negociacions entre la guerilha e lo govèrn de Sri Lanka. L'equipament e l'organizacion de la guerilha, que venguèt la premiera guerilha equipada d'una flòta e d'una aviacion, foguèron tanben un factor permetent d'explicar la durada de la guèrra. Fin finala, après una tièra de desfachas au començament dau sègle XXI, lo govèrn decidiguèt de crompar d'equipaments militars modèrns en quantitats importantas. Aprofichèt tanben divèrsei divisions intèrnas de la division per esquichar sei fòrças dins lo sud de l'illa. Puei, a partir de 2006, poguèt se concentrar sus lo nòrd de l'illa. A partir de 2008, la guerilha deguèt se retirar vèrs lo nòrd e la capitala de l'estat dei LTTE foguèt conquista lo 2 de genier de 2009. Aquò marquèt l'afondrament de la guerilha que foguèt definitivament vencuda en mai de 2009.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vulva
La vulva (del latin volva) es l'ensemble dels organs genitals extèrnes de la femna e de certanas femèlas de mamifèrs, constituit principalament de las grandas e de las pichonas labras ensarrant la dintrada de la vagina, del clitòris e de l'uretra.
La vulva compòrta de nombrosas estructuras anatomicas majoras e minoras, dont la dintrada de la vagina, organ genital intèrne. L'ensemble d'aqueles organs extèrnes an tanben una foncion sexuala ligada al plaser.
Qualquas denominacions popularas sus la vagina :
- la pachòla
- la bufa
- la bergamòta
- la figa
- lo con


text:
John Nevil Maskelyne
John Nevil Maskelyne (1839-1917) siguec un illusionista e inventor britanic.
Ei conegut mès que mès pera mèrca de maishines d'escríuer Maskelyne que, ara fin deth sègle xix, innauèc en tot presentar es prumèrs modèus de maishines d'escríuer damb un espaciat proporcionau ara mesura deth caractèr, caracteristica que sonque reintrodusic era entrepresa IBM en 1941.
Ei pairin der illusionista Jasper Maskelyne.
Vejatz taben[modificar | modificar la font]
- Illusionisme
- Jasper Maskelyne, reputat illusionista deth sègle xx.
- Maishina d'escríuer


text:
Casinò
Un casinò es un luòc prepausant de jòcs d'azard (carbassa, craps, baccara e autres jòcs de dats), de cartas (blackjack, poker), e de maquinas automaticas (maquinas de moneda ...) qu'an per enjòc l'argent.
Principals casinòs dins lo monde[modificar | modificar la font]
- Als Estats Units, la capitala dels jòcs d'argent es Las Vegas (Nevada). Mas i a tanben d'autras vilas coma Atlantic City (Nòva Jersey), Biloxi (Mississippí), Reno (Nevada).
- En Euròpa, las vilas mai atractivas per los gròsses jogaires son Londres e Montcarles (Mónegue).
- En Sud-Africa, Sun city.
- A las Bahamas, l'Atlantis.


text:
Corrosion
La corrosion es l'alteracion que provòca l'atmosfèra sus un objècte manufacturat, levats totes los efèctes puramant mecanics (coma los damatges causats par la friccion e la rompadura per impactes). Los exemples mai coneguts son las alteracions quimicas dels metals a causa de l'aire, coma la formacion d'oxid de fèrre sus l'acièr o la patina verda sul coire e los seus aliatges (coma, per exemple, lo laton).
Malgrat tot, la corrosion es un fenomèn fòça mai corrent que tòca totes los materials (metals, ceramicas, polimèrs...) e totes los mitans (aquoses, atmosfèra, nauta temperatura...).
La corrosion es un problèma industrial important, perque pòt causar d'accidents (fagilizacion de las pèças) e, mai, representa un còst important, perque s'estima que cada segonda se dissòlvan cinc tonas d'acièr pel mond. Qualques pichons nanomètres o picomètres invisibles sus cada pèça, multiplicats per la quantitat d'acièr existent pel mond, son vertadièrament una pèrda importanta de material
La corrosion es un camp de las sciéncias de materials que demanda de coneissença de quimia e de fisica (fisicoquimica)
Somari
Apròcha de la corrosion dels metals[modificar | modificar la font]
La corrosion dels metals es un fenomèn de caire natural. En efècte, malgrat de rares excepcions (l'aur, lo fèrre d'origina meteoritica...) los metals son presents sus la Tèrra en forma d'oxid, dins los minerals (coma la baucita s'es alumini, l'ematita s'es fèrre...). Dempuèi de la preïstòria, tota la metallurgia constituissiá a reduire los oxids en bases forns, per fabricar lo metal. La corrosion, de fach, es lo retorn del metal al seu estat natural, l'oxid.
La corrosion es una reaccion quimica (oxidoreduccion) qu'intervenon dos elements:
- La pèça manufacturada
- L'ambient
Sovent se parla de l'"acièr inoxidable"; lo tèrme es inadequat per doas rasons:
- Aquel tipe d'acièr conten d'elements d'aliatge (cròme, niquèl) que s'oxidan; a aquela capa d'oxid se deu la proteccion de l'acièr
- Es pas protegit mai que per un tipe d'ambient, e, probablament, s'oxidarán dins d'ambients diferents.
Oxidareccion de la corrosion[modificar | modificar la font]
La corrosion dels metals es un procès electroquimic qu'implica doas semireaccions:
- Ambient acid O2+ 4H+(aq)+4e-→ H2O o bé 2H++2e-→H2
- Ambient basic O2+2H2O+4e-→4OH- o ben 2H2O+2e-→H2+2OH-
Ambedoas semireaccions se presentan simultanèament e sont irreversible. Atal, se se vòl empachar la corrosion d'un metal, se pòt agir en inibent la semireaccion d'oxidacion o ben la semireaccion de reduccion. Se dich que l'oxidacion es un procès anodic, alara que la reduccion es un procès catodic; d'aquel biais existisson inibitors anodics e inibitors catodics.
Tipes de corrosion[modificar | modificar la font]
Existisson diferents tipes de corrosion. Los mai comuns son:
Corrosion generalizada[modificar | modificar la font]
L'oxidacion se produtz uniformament en tota o granda partida del metal. Lo metal a pauc a pauc merma fins a res sus tota la superfícia.
Corrosion per fissadas (pitting corrosion)[modificar | modificar la font]
La pèça se manten sens atacar a un nivèl macroscopic, mas sus qualques punts locals se produís la corrosion. Lentament evolua, las fissadas venon visibles e amb lo temps arriban a perforar lo metal. La produccion de fissadas son d'en prmièr ligat amb la preséncia d'ions clorur e se presenta entre d'autres, sus qualques acièrs inoxidables en mitans marins.
Stress Corrosion Cracking (SCC)[modificar | modificar la font]
La combinason d'un agent quimic e de tensions provòcan una corrosion que produch cretas qu'acaban per fragilizar lo metal. Cal l'accion combinada de l'agent quimic e de las tensions per tal que se produsís. Se presenta per exemple pels aliatges especials de niquèl, cròme e fèrre.
Deteccion de la corrosion[modificar | modificar la font]
La corrosion dels metals provòca de grands còsts economics derivats de la pintura dels metals, reparacion de material defectuós e, sobretot, pels arestes de produccion per causa d'avarias. Se desvolupèt diversas tecnicas que permeton, amb mai o mens de succès, coneisser lo gra e tipes de corrosion dels canons, reactors, eca., d'una industria:


text:
Reiningue
Reiningen en alemannisch (Reiningue en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ancienne ferme, 22 rue Principale, dans laquelle naquit Romain Hinderer (1668-1744), missionnaire de la compagnie de Jésus en Chine.


text:
Fère-en-Tardenois
Fère-en-Tardenois es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fère-En-Tardenois se situa entre París (100 km) e Rems (50 km) e es desservie pel autoroute de l'Èst. La municipalitat es Modèl:A unitat de Castell-Thierry e 25 km de Soissons.
Es egalament desservie per la linha SNCF Apòstes-Rems dempuèi l'estacion de l'Èst.
Lo Ourcq, #que la font se'n situa a solament qualques quilomètres de Fère-en-Tardenois, travèrsa la vila.
Fère-en-Tardenois se situe entre Paris (100 km) et Reims (50 km) et est desservie par l'autoroute de l'Est. La commune est à 22 km de Château-Thierry et 25 km de Soissons.
Elle est également desservie par la ligne SNCF Paris-Reims depuis la gare de l'Est.
L'Ourcq, dont la source se situe à seulement quelques kilomètres de Fère-en-Tardenois, traverse la ville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo castèl de Fère-en-Tardenois i aguèt bastit de 1206 a 1260 per Robert de Dreux, pichons-fils de Louis VI lo Gròs, rei de França. #Aperténer dins lo primièr ostal Valís-Orléans, Valís-Angoulême. En 1528, La maire de François Eer la #ofrir al connétable Anne de Montmorency per lo sieu matrimòni. Aquel o #far transformar, #far bastir en particular lo sieu grand pont cobèrt, atribuit al architecte Jean Bullant. La Corona lo confisqui après lo suplici de Henry de Montmorency. A retut pauc après a Charlotte de Montmorency, esposa del Prince de Condé. Passa doncas a la branca cadette de las Condé, las princes de Contatz, e pel continuament al pòrti de Orléans, paire de Philippe Egalitat. Aquel darrièr lo démolit en partida en 1779 per far de la popularité e ne vend las matériaux e los mòbles. Los sieus créanciers s'apoderan de la rèsta e lo vendon als enchères, a París en 1793. Los combats pendent la guèrra de 14-18 an pas gaire estalviats la comuna. En testifica un cementèri VOS situat a l'Èst, en sortint de la vila. Los combats dels 25 e 26 de julhet #èsser particularament violentes. Aqueles #permetre un net recul de la tèsta alemanda, de près de 15 quilomètres, en los alentours de Castell-Thierry.
Le château de Fère-en-Tardenois fut construit de 1206 à 1260 par Robert de Dreux, petit-fils de Louis VI le Gros, roi de France. Il appartint à la première maison Valois-Orléans, Valois-Angoulême. En 1528, La mère de François Ier l'offrit au connétable Anne de Montmorency pour son mariage. Celui-ci le fit transformer, il fit construire en particulier son grand pont couvert, attribué à l'architecte Jean Bullant. La Couronne le confisque après le supplice de Henry de Montmorency. Il est rendu peu après à Charlotte de Montmorency, épouse du Prince de Condé. Il passe donc à la branche cadette des Condé, les princes de Conti, et par la suite au duc d'Orléans, père de Philippe Égalité. Ce dernier le démolit en partie en 1779 pour faire de la popularité et en vend les matériaux et les meubles. Ses créanciers s'emparent du reste et le vendent aux enchères, à Paris en 1793. Les combats durant la guerre de 14-18 n'ont guère épargnés la commune. En témoigne un cimetière US situé à l'Est, au sortir de la ville. Les combats des 25 et 26 juillet furent particulièrement violents. Ceux-ci permirent un net recul du front allemand, de près de 15 kilomètres, dans les alentours de Château-Thierry.


text:
Villes et mairies du District de Rheintal (90)
Liste des communes
Altstätten
Ville de Altstätten, localité de la Suisse de 10 000 habitants.
La mairie de Altstätten a une adresse e-mail et un site Internet.
Widnau
Ville de Widnau, localité de la Suisse de 7 900 habitants.
La mairie de Widnau a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberriet
Ville de Oberriet, localité de la Suisse de 7 700 habitants.
La mairie de Oberriet a une adresse e-mail et un site Internet.
Au
Ville de Au, localité de la Suisse de 6 600 habitants.
La mairie de Au a une adresse e-mail et un site Internet.
Diepoldsau
Ville de Diepoldsau, localité de la Suisse de 5 400 habitants.
La mairie de Diepoldsau a une adresse e-mail et un site Internet.
Sankt Margrethen
Ville de Sankt Margrethen, localité de la Suisse de 5 300 habitants.
La mairie de Sankt Margrethen a une adresse e-mail et un site Internet.
Rebstein
Ville de Rebstein, localité de la Suisse de 4 100 habitants.
La mairie de Rebstein a une adresse e-mail et un site Internet.
Balgach
Ville de Balgach, localité de la Suisse de 4 000 habitants.
La mairie de Balgach a une adresse e-mail et un site Internet.
Berneck
Ville de Berneck, localité de la Suisse de 3 300 habitants.
La mairie de Berneck a une adresse e-mail et un site Internet.
Rheineck
Ville de Rheineck, localité de la Suisse de 3 200 habitants.
La mairie de Rheineck a une adresse e-mail et un site Internet.
Rüthi
Village de Rüthi, localité de la Suisse de 1 900 habitants.
La mairie de Rüthi a une adresse e-mail et un site Internet.
Marbach
Village de Marbach, localité de la Suisse de 1 800 habitants.
La mairie de Marbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Eichberg
Village de Eichberg, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Eichberg a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Nívol
Un nívol (var. borra, broma, brum, nieu, niu, nivòu, noa, nubla[1][2]) es un ensems visible de particulas d'aiga liquida ò de cristaus de glaç en suspension dins l'atmosfèra. Segon lei condicions de saturacion e de condensacion, pòu entraïnar de precipitacions (plueja, nèu, grela).
Somari
- 1 Ròtle dei nívols dins lo foncionament atmosferic
- 2 Formacion e composicion dei nívols
- 3 La classificacion dei nívols
- 4 Lei sistèmas nivolós
- 5 Estudi e engenhariá dei nívols
- 6 Lei nívols extraterrèstres
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Ròtle dei nívols dins lo foncionament atmosferic[modificar | modificar la font]
En despiech de formas, de colors e de caracteristas variadas e cambiantas, lei nívols jogan un ròtle actiu dins lo cicle de l'aiga e dins lei mecanismes de regularacion termica de l'atmosfèra. D'efèct, coma son principalament format de vapor d'aiga, permèton l'umidificacion de la troposfèra e la redistribucion de l'aiga vèrs la superficia gràcias ai precipitacions. Vapor d'aiga e precipitacions an tanben un ròtle major dins lo bilanç radiatiu de la planeta e dins lei mecanismes de transferiment de la calor entre l'eqüator e lei pòls. En particular, son un element important de la circulacion atmosferica generala e la densitat de nívols es donc pus importanta lòng de la zòna de convergéncia intertropicala e dei 50en parallèls que dins lei zònas anticiclonicas[3].
Formacion e composicion dei nívols[modificar | modificar la font]
La formacion dei nívols[modificar | modificar la font]
Lei nívols son la consequéncia de dos fenomèns que permèton la transformacion : l'evaporacion e la condensacion de la vapor d'aiga atmosferica. L'evaporacion deis aigas continentalas e oceanicas permet lo passatge de l'aiga dins l'atmosfèra sota la forma de vapor. Leis oceans son lo provesidor principau de vapor d'aiga, especialament dins lei regions latituds mejanas. Puei, quand la concentracion de vapor aganta un nivèu sufisent, la condensacion entraïna l'aparicion de gotetas finas d'aiga ò de glaç que van formar lei nívols.
La condensacion es sovent lo resultat de l'ascension d'una massa d'èr fins a una altitud onte la tension de vapor saturanta es pron bassa per entraïnar un procès de condensacion significatiu. Aquel efèct es favorizat per la demenicion de la pression atmosferica ambé l'altitud que causa una demenicion de temperatura d'aparicion dei gotetas d'aiga ò de cristaus de glaç[4]. Quand l'ascension e la massa d'èr son pron importantas, aquò permet de passar lei 100% d'umiditat, çò qu'entraïna la condensacion d'una partida mai ò mens importanta de la vapor. Aqueu fenomèn libera de quantitats importantas d'energia e renfòrça la vigor dau nívol.
La condensacion pòu tanben èsser accelerada per la preséncia d'aerosòus que jogan lo ròtle de supòrt de condensacion (nuclèus de condensacion). Aquò permet la formacion de gotetas d'aiga ò de cristaus de glaç dins de condicions d'umiditat limitada ò de temperaturas tròp autas[5]. Dins de condicions normalas, aqueu fenomèn accelera la formacion dei nívols car es rapide e aisat.
La composicion dei nívols[modificar | modificar la font]
Lei nívols son compausats de gotetas d'aiga esfericas ò de cristaus de glaç exagonaus aguent un aspèct de plaquetas, d'estelas, de colonas, d'agulhas ò de dendritas. Lo diamètre dei gotetas passa rarament 30 a 40 µm. En revènge, la talha dei cristaus pòu de còps agantar quauquei millimètres. Lei talhas e lei densitats de particulas pòdon variar segon lo tipe de nívol. Lo volum d'aiga condensada pòu èsser considerable (fins a 800 000 t dins certanei cumulonimbus gigants).
Lei particulas formant lo nívol difusan la lutz dins cada direccion e donan a la formacion un aspèct opac. La color dei nívols es donc fòrça variabla en foncion de l'esclairatge. Son blancs ò gris dins lo corrent d'una jornada solelhada e gris blau se lo Soleu es escondut per un jaç nivolós espés. A l'auba e au calabrun, pòdon èsser jaunes, aranjats ò roges.
La classificacion dei nívols[modificar | modificar la font]
Lei nívols classics[modificar | modificar la font]
L'Organizacion Meteorologica Mondiala (OMM) destria dètz tipes de nívols a partir d'una classificacion basada sus tres formas e dos indicators :
- lei cirrus que son de nívols blancs d'altitud amb un aspèct filamentós.
- lei cumulus que son de formas arredondidas.
- leis estratús que son de veus nivolós orizontaus e gris.
- lo tèrme « nimbus » que designa de nívols de plueja.
- lo tèrme « alto » que designa de nívols d'altitud auta.
Aquelei cinc elements se combinan entre elei per formar de tèrmes compausats que permèton de depintar lei dètz tipes de nívols classics.
Lei nívols orografics[modificar | modificar la font]
Lei nívols orografics pòdon se formar dins un flux d'èr que passa una còla, una montanha isolada ò una cadena de montanhas. Son generalament d'altocumulus, d'estratocumulus ò de cumulus que son aspèct es modificat per la preséncia dau relèu. Dins lo cas d'una cima isolada, lei nívols orografics an generalament la forma d'una colareta enviroutant la montanha. De cadenas de còlas ò de montanhas pòdon entraïnar la formacion de nívols orizontaus de granda talha que van prendre l'aspèct d'una muralha nivolosa.
Lei nívols orografics an un ròtle climatic important car entraïnan la concentracion dei precipitacions sus lei versants expausats ai vents cargats d'umiditat. En America dau Nòrd, aquò es a l'origina de la preséncia de seuvas umidas lòng dau litorau de l'Ocean Pacific e de desèrts a l'èst dei Montanhas Rocosas. En Occitània, aquò explica lei diferéncias climaticas enregistradas entre lei pendís oèst e èst dei Cevenas.
Lei nívols artificiaus ò particulars[modificar | modificar la font]
Divèrsei tipes de nívols artificiaus ò particulars existisson qu'intran pas dins lei classificacions precedentas. La formacion dei premiers es liada a d'activitats umanas. Lei segonds son de nívols rars que necessitan de formacions especialas per se formar ò que son encara mau coneguts e rarament observats.
Lei tirassieras de condensacion son lei nívols artificiaus pus frequents. Se forman a partir dei gas d'escapament deis avions. La vapor d'aiga d'aquelei gas se condensa fòrça rapidament gràcias a la preséncia de particulas solidas, eissidas de la combustion dau carburant, que jogan lo ròtle de nuclèus de condensacion. Forman de bendas blancas lusentas que s'alargan pauc a pauc e que pòdon semblar a de cirrus, a de cirrostratus ò a de cirrocumulus. Sa durada de vida es generalament de quauqueis oras.
Dins lei jaç atmosferics inferiors, lei gas e lei vapors d'escapament deis activitats umanas (industria, centralas electricas, automobilas... etc.) pòdon entraïnar la formacion de concentracions localas fòrça importantas de vapor d'aiga e de particulas. Dins de condicions establas, aquò pòu entraïnar la formacion de nívols a la superficia ò d'altituds fòrça feblas (generalament de tipe estratus) que participan au fenomèn de smog.
Lei nívols nacrats son de nívols rars que semblan a de cirrus ò a d'altocumulus. Semblan a de lentilhas ambé d'irizacions fòrça marcadas. Situats entre 15 e 25 km d'altitud, se forman a l'entorn dei pòls principalament d'ivèrn. An un ròtle important dins l'aparicion dei traucs observats dins lo jaç d'ozòn car catalizan lei reaccions quimicas de formacion de compausats clorats.
Lei nívols nuechencs son un fenomèn mau conegut. Situats entre 75 e 90 km d'altitud, aquelei nívols son fòrça rars e s'observan de nuech. Semblan a de cirrus fòrça fins. Son sovent blaus ò gris argentat mai pòdon de còps adoptar de tenchas aranjadas ò rojas. Son mecanisme de formacion seriá diferent dei nívols tradicionaus e liat a d'interaccions entre de poussas cosmicas e l'atmosfèra terrèstra.
Lei nívols d'erupcion volcanica an inicialament una forma pròcha d'un cumulonimbus ambé de protuberàncias que montan rapidament dins l'atmosfèra. Puei, s'estendon dins lei jaç atmosferics superiors e pòdon curbir de regions importantas. Entraïnan alora de modificacions fòrça caracteristicas de la lutz solara. Dins certanei cas, pòdon entrainar la formacion de chavanas fòrça violentas en causa de la condensacion fòrça rapida de la vapor d'aiga sus lei particulas solidas dau plumacho.
Enfin, lei nívols d'incendi an la particularitat de poder aver d'originas naturalas, artificialas ò mixtas. Son associats a d'incendis importants (seuva, sèrva d'idrocarburs... etc.). An un aspèct dens e sorn e se desvolopan rapidament. De còps, coma lei nívols volcanics, pòdon èsser a l'origina de chavanas en causa de la condensacion de la vapor d'aiga a l'entorn dei particulas solidas emesas per la combustion. Se son entraïnats per lo vent, prènon una forma fina que sembla a un veu pauc espés. Pòdon entraïnar de modificacion de la lutz solara.
Lei sistèmas nivolós[modificar | modificar la font]
Un sistèma nivolós es un ensems organizat de nívols que demora ben visible durant una durada relativament importanta. Un tal sistèma es generalament format de plusors zònas diferenciadas que son dichas sectors nivolós. Aquelei sectors son organizats d'un biais especific que dona sei particularitats a un estat meteorologic. En particular, certanei sectors e sistèmas nivolós son tipicament associats ambé de depressions a l'origina de perturbacions caracteristicas coma lei ciclòns tropicaus ò lei chavanas.
Dins lei regions temperadas, un sistèma nivolós es format de plusors partidas que s'observan d'un biais quasi sistematic. A l'avans, se troba la « tèsta » que correspond a un sector freg anterior au sistèma. Aqueu sector es marcat per la preséncia de cirrus que precedisson un frònt caud. Après la tèsta, vèn lo « còrs » dau sistèma que correspond ai tres frònts caracteristics d'una perturbacion (caud, freg, oclus) ambé sei nívols bas e sorns (altostratus, nimbostratus e cumulonimbus) qu'entraïnan de precipitacions continuas e de còps violentas. Tèsta e còrs forman la partida anteriora dau sistèma.
Son seguits per una zòna qu'es dicha traïna que compausa la partida posteriora dau sistèma. Generalament tant estenduda que lo rèsta dau sistèma, correspond a una zòna instabla qu'es liada au sector freg posterior de la perturbacion. Lo cubèrt nivolós i es variable ambé de raissas, d'esclarzidas, de veus d'estratocumulus ò regions de bèu temps ambé de cumulus.
Estudi e engenhariá dei nívols[modificar | modificar la font]
En meteorologia, l'estudi e la susvelhança dei nívols es interessanta car l'evolucion dei sistèmas nivolós permet de preveire lei cambiaments climatics, lei precipitacions e lei condicions meteorologicas associadas. Ansin, una tiera d'instruments e d'otís foguèron desvolopats per obtenir d'informacions e assegurar de previsions fisablas. De tecnicas existisson tanben per assaiar de modificar la composicion dei nívols afin de cambiar lo regime de precipitacions associat a un temps donat (reduccion de la violéncia d'una chavana, obtencion de precipitacions ambé la secaressa... etc.).
Lei mejans d'observacions[modificar | modificar la font]
Lei satellits e lei radars meteorologics son lei sistèmas principaus que permèton d'observar lei nívols. Lei satellits meteorologics permèton d'assegurar una observacion quasi permanenta dau cubèrt nivolós. Leis instruments de mesura embarcats a bòrd pòdon provesir d'informacions sus la temperatura a la cima dei sistèmas nivolós, sa velocitat de desplaçament e la concentracion d'aiga dins lei sistèmas de precipitacions. Pòdon tanben mesurar la temperatura e l'umiditat dins lei regions desgatja
Lei satellits son l'objècte de melhoraments regulars gràcias au desvolopament d'instruments novèus susceptibles d'èsser plaçats en orbita. D'esfòrç importants son ansin en cors per embarcar de captors capables d'estudiar lei perfieus de vent, de temperatura ò d'umiditat e lei concentracions d'ozòn. De satellits destinats a de missions especificas existisson coma la mission SARAL cargada d'estudiar la superficia oceanica.
Pasmens, lei satellits pòdon pas cumplir totei leis missions d'observacions meteorologicas, especialament en matèria de recèrca. De sistèmas radars mobils ò fix son utilizats per realizar de campanhas de mesuras d'un biais autonòm. En particular, de radars de diversitat de polarizacion e de radars Doppler permèton d'obtenir d'informacions sus l'intensitat dei precipitacions e dei perfieus de vent associats. D'avions meteorologics permèton egalament de menar d'observacions a l'interior dei sistèmas nivolós e d'i realizar de prelèvaments.
La simulacion de l'evolucion dei nívols[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament dei sistèmas nivolós e dei precipitacions es simulat per d'ordinators poderós qu'utilizan lei resultats dei mesuras provesits per lei satellits e lei sistèmas radars. Per menar aquelei simulacions, lei modèls de prevision dèvon tenir còmpte dei movements lòng de nivèus orizontaus de quauquei centenaus de mètres e dei fenomèns se debanant dins lei nívols.
Pasmens, la prevision meteorologica es l'unic objectiu dei mejans de simulacion. D'efèct, permèton tanben de modificar lei paramètres enregistrats per modificar leugierament lei condicions a l'interior dei nívols. Aquò permet d'estudiar l'influéncia d'aquelei paramètres sus lo comportament dau nivól.
La modificacion dei nívols[modificar | modificar la font]
L'impacte important dau clima sus leis activitats umanas a entraïnat mai d'una temptativa per lo modificar. Dins aqueu projècte, l'engenhariá dei nívols a una plaça importanta car lei nívols son sovent associats ai precipitacions. Pasmens, en causa de l'energia fòrça importanta presenta dins lei fenomèns climatics, lei temptativas de modificacion dei nívols pòdon a l'ora d'ara pas passar lo nivèu locau[6]. L'encaminament utilizat preferís agir sus de paramètres simples susceptibles d'entraïnar de perturbacions importantas coma lo semiatge artificiau dei nívols ambé de nuclèus de condensacion artificiaus.
A l'ora d'ara, lei tecnicas conegudas permèton de dissipar d'un bais eficaç lei nèblas e certanei nívols bas. En revènge, d'objectius coma l'aumentacion dei precipitacions dins lei regions aridas, la demenicion de la violéncia dei chavanas dins lei regions agricòlas ò l'eliminacion de la grèla seràn pas agantats dins un futur pròche. D'efèct, lei modèls de prevision d'aquelei fenomèns son pas encara pron precís. De mai, lei temptativas d'engenhariá climatica pòdon pas modificar de condicions de basa dau clima d'una region coma l'abséncia d'umiditat.
Lei nívols extraterrèstres[modificar | modificar la font]
La Tèrra es pas l'unic endrech dotat d'una atmosfèra onte de nívols pòdon se formar. D'efèct, la formacion de nívols s'observa sus totei lei planetas ò lei lunas qu'an una atmosfèra significativa. Pasmens, la composicion dei nívols extraterrèstres es sovent fòrça diferenta car leis atmosfèras extraterrèstras son gaire comparablas a aquela de la Tèrra. Per exemple, Vènus es cubèrta de nívols de dioxid de sofre, de vapor d'aiga e d'acid sulfuric.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Congrès, cèrca « nuage », 6 de mai de 2016.
- ↑ En fòra d'aquelei tèrmes designant lei nívols d'un biais generau, mai d'un tèrme existís per parlar de nívols especifics.
- ↑ (en) Ya. Kirill, Lev S. Kondratyev, Vladimir F. Krapivin Ivlev e A. Varostos Costas, Atmospheric aerosol properties: formation, processes and impacts, Springer, 2006, p. 403.
- ↑ Durant son ascension, la massa d'èr subís una mena de dilatacion adiabatica. Aquò entraïna una demenicion de temperatura e una aumentacion d'umiditat. Lei dos fenomèns se conjugan per facilitar la condensacion de la vapor d'aiga.
- ↑ Lei nuclèus de condensacion favorizan generalament la formacion de gotetas d'aiga car leis aerosòus a l'origina de glaç son fòrça rars. Ansin, dins lei nívols onte la concentracion d'aerosòus es importanta, es fòrça frequent d'observar de gotetas d'aiga susfonduda fins a -40°C.
- ↑ Dins lo corrent d'una chavana, un nívol de tipe cumulonimbus pòu liberar una energia aperaquí egala a 20 kt, siá una quantitat similara a la bomba atomica largada sus Hiroshima.


text:
Rigny-la-Salle
Rigny-la-Salle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò Castèl o ostal fòrt de Malpierre, possession de las Salas de la XVIIen al començament XIXen, #èsser en partida destruida per un incendi en 1831. De contunh remaniée a la reconstruction en los ans seguents.
Le château ou maison forte de Malpierre, possession des Salles du XVIIen au début XIXen, fut en partie détruite par un incendie en 1831. Ensuite remaniée à la reconstruction dans les années suivantes.


text:
Segonda Guèrra Balcanica
La Segonda Guèrra Balcanica se debanèt en 1913 après la Premiera Guèrra Balcanica. Sa causa principala foguèt lo partiment dei territòris conquists sus l'Empèri Otoman entre lei venceires de la premiera guèrra. D'efèct, Bulgaria crenhiá un acòrd entre Serbia e Grècia per obtenir la màger part dei zonas conquistas e una ataca d'aquelei país per impausar aqueu partiment desfavorable ais interés de Sofia. Lei Bulgars preferiguèron donc atacar lei premiers en junh de 1913. Pasmens, aqueleis ofensivas foguèron replegats per Serbia e Grècia. Entraïnèron la formacion d'una aliança entre Serbia, Grècia, Montenegro, Romania, desirosa de participar au partiment dei territòris otomans europèus, e l'Empèri Otoman, desirós de limitar sei pèrdas. Totalament enceuclada, Bulgaria foguèt alora rapidament vencuda e ocupada. Lo Tractat de Bucarèst s'ocupèt de reglar lo partiment dei territòris europèus de l'Empèri Otoman e de definir lei frontieras novèlas de la region.


text:
1703
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1703 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Fin de l'epopèia dei 47 ronin que foguèron obligats de se suicidar après l'assassinat de Kira Yoshinaka, responsable de la mòrt de son dàimio en 1701. Apolida, aquela istòria es venguda una fònt d'inspiracion majora de la literatura japonesa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 3 de març - Robert Hooke, sciencian anglés (n. 1635)
- 16 de mai - Charles Perrault, escrivan francés (n. 1628)


text:
Tricot (Oise)
Tricot es una comuna francesa administrada per lo departament d'Oise de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tricot A situat sul scenari picard a unitat|5|km {{}} de Maignelay-Montigny, 10 km de Montdidier, 12 km de Ressons-sus-Matz e a unitat|13|km {{}} de Sant-Just-en-Cauçada[1]. Los sieus abitants son los Tricotois e los Tricotoises[2].
Tricot est située sur le plateau picard à 5 km de Maignelay-Montigny, 10 km de Montdidier, 12 km de Ressons-sur-Matz et à 13 km de Saint-Just-en-Chaussée[3]. Ses habitants sont les Tricotois et les Tricotoises[4].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
dins aquela vila se practica cada an la darrièra autentica part de choule, Segon la tradicion ancestrala. Reportatge en lo libre "Jòcs Populars e Tradicionales del Nòrd Calava e de Picardie" de Dominique LOBJOIS Engelaere Edicions.
Dans cette ville se pratique chaque année la dernière véritable partie de choule, Selon la tradition ancestrale. Reportage dans le livre "Jeux Populaires et Traditionnels du Nord Pas de Calais et de Picardie" de Dominique LOBJOIS Engelaere Éditions.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 1er en novembre 2010
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distance orthodromique entre Tricot et..., lion1906.com. Consultat lo 1er novembre 2010
- ↑ Nom des habitants de Tricot, habitants.fr. Consultat lo 1er novembre 2010


text:
Segonda Guèrra dei Boers
La Segonda Guèrra dei Boers se debanèt dau 11 d'octòbre de 1899 au 31 de mai de 1902 entre l'Empèri Britanic e una aliança dei dos estats boers de Sud-Africa (Transvaal e Estat Liure d'Auranja). La causa principala de la guèrra foguèt la volontat britanica de contraròtlar lei minas d'aur dei regions boers. Après divèrsei temptativas de destabilizacion dins leis annadas 1890, entraïnèron una reaccion militara d'aqueleis estats qu'ataquèron lei colonias britanicas de Sud-Africa. Sosprés, lei Britanics foguèron desfachs mai d'un còp mai poguèron protegir lei pòrts principaus dau país e esperar l'arribada de renfòrç venguts dau rèsta de l'Empèri. De genier a setembre de 1900, l'armada britanica poguèt donc reconquistar lei colonias britanicas puei ocupar dirèctament leis estats boers. Pasmens, aquela ocupacion marquèt pas la fin de la guèrra car lei colons boers contunièron de se batre gràcias a de tecnicas de guerilhas e l'utilizacion de comandos sostenguts per leis abitants. Per luchar contra aquela guerilha, leis autoritats britanicas adoptèron una politica de repression violenta ambé la destruccion sistematica de tenements e la desportacion de populacions boers vèrs de camps de concentracion. Ansin, a la fin de la guèrra, 116 000 Boers e 120 000 Negres èran presoniers d'aquelei camps entraïnant la dissolucion de la màger part dei comandos boers en causa de la manca de sostèn. De mai, lo govèrn boer en exil mau capitèt d'internacionalizar la crisi. Aital, lei Boers deguèron finalament capitular en mai de 1902 entraïnant l'annexion dei territòris boers a l'Empèri Britanic en cambi d'una autonomia locala importanta e dau pagament d'una indemnitat per Londres.


text:
Antraigues-sur-Volane
Commune du département de l'Ardèche (arrondissement de Privas) ; altitude : 472 m.
- Population : 557 hab. (recensement de 2010)
- Nom des habitants : Antraiguins
Pittoresque village cévenol, au centre du Vivarais ardéchois, perché sur un piton d'origine volcanique (orgues de basalte), Antraigues (« entre-les-eaux ») surplombe les trois vallées de la Volane, de la Bise et du Mas. Le clocher de l'église est le donjon de l'ancien château des comtes de Launay, qui au xviie siècle, étaient les seigneurs d'Antraigues. Maison Jean-Ferrat.


text:
Violoncèl
Lo violoncèl qu'ei un instrument de musica de còrdas hregadas de la familha deu vriulon e jogat au mejan d'un arquet mei brac e mei hòrt que lo deu vriulon. Que's jòga totun en posicion verticau com los instruments de la familha de la viòla de gamba, mes, au contra d'aqueth, lo violoncèl que tòca lo sòu a mejan de la soa pica (dab l'excepcion deu violoncèl barròc, desprovesit de nada pica e portat com la viòla de gamba. La soa forma qu'ei pròcha de las deu vriulon au maugrat qui quauques las proporcions sian diferentas enter los dus instruments (lo violoncèl, per exemple, qu'ei proporcionaument hèra mei espés que lo vriulon).
Lo violoncèl qu'ei acordat ua octava en devath deu vriulon alto, qu'ei a díser (de la còrda mei grava dinc a la mei aguda) : Do, Sol, Re e La. La ssoas particions que son marcadas en clau de Fa.
Lo musician qui ne jòga qu'ei aperat « violoncelista ».
Somari
- 1 Nom
- 2 Partidas e equipament deu violoncèl
- 3 Elements de tecnica
- 4 Violoncèl barròc
- 5 Violoncèls famós
- 6 Violoncelistas famós
- 7 Repertòri
Nom[modificar | modificar la font]
Lo nom violoncèl que vien de l'italian violoncello qui vòu díser "petit violone" ; violone (literaument gran vriulon) qu'èra un nom entà designar un instrument grave de còrdas hregadas pròche de la contrabassa. Violoncello qu'ei donc au còp un aumentatiu e un diminutiu.
Partidas e equipament deu violoncèl[modificar | modificar la font]
Arquet e colofònia[modificar | modificar la font]
Com tots los instruments de còrdas hregadas, lo violoncèl que's jòga au mejan d'un arquet (a maugrat qui's pòsca tanben puntejar las còrdas en bèth emplegar la tecnica deu pizzicato. l'arquet qu'ei ua bagueta de tradicionaument husta (husta de pernamboc o d'amoreta entaus miélhers mes tanben d'aute materiau com la fibra de carbòni) on son tienuts crins de chivau (l'arquet que deu estar tienut au moment de jogar puish destienut a la fin au mejan d'ua vitz). La crin qu'ei lissa e lo son contacte dab ua còrda lissa non produseish pas nat son. Entà har vibrar las còrdas en la hregant que cau hregar e untar lo crin dab ua resina (generaument de pin) aperada colofònia. Aquò que's hè generaument cada còp abans de jogar. la colofònia entau violoncèl b'ei pas la medisha que non pas la colofònia hregada suus arquets de vriulons e de vriulons altos : qu'ei mes espessa.
Còrdas, pontet e amna[modificar | modificar la font]
Las còrdas que son de metau (sustot d'acièr) sus un violoncèl modèrne ; sus un violoncèl barròc (equivalent entau violoncèl deu vriulon barròc) que son de tripas d'aulhas (e pas jamei de gat com ac ditz ua vielha legenda mentidora - que seré tecnicament impossible - ). Las 4 còrdas que son tienudas suu pontet per la cavilhas e lo cordièr (eth medish arrapat a la pica - o au boton sus un instrument barròc - ).
Lo pontet que transmet las vibracions de la còrdas a la taula d'armonia. En devath deu pè deu pontet e deu costat de la còrda de Do ua barra d'armonia pegada a la taula au dehens de l'instrument que transmet la vibracion au long de la taula. Deu costat de la còrda de La, l'aute pè deu pontet que transmet la vibracion a la taula puish a l'amna deu violoncèl qui, era, e transmet directament la vibracion au hons de l'instrument.
Sordina[modificar | modificar la font]
Com tots los inetrument de còrdas hregadas, lo violoncèl que pòt estar provesit d'ua sordina. Aquesta que's hica suu pontet, que s'i arrapa e atau, qu'estofa ua partida de l'intensitat de la vibracion. Las sordinas que pòden estar de caocho o de metau. Que pòden estar de las beras e mossecar tota la longor deu pontet (que's tracta alavetz de sordinas deu tipe "pienti", entà l'estudi) o petita e arrondas (aquestas que son las sordinas d'orquèstra).
Partidas deu violoncèl[modificar | modificar la font]
Au som lo violoncèl qu'ostendeish ua voluta (qui pòt representar tanben un cap d'òmi o de bèstia, generaumen un leon). En devath de la voluta òm tròba un horat, lo cavilhèr, qui forma ua mena de caisha e on las còrdas e s'enrollan autorn de las cavilhas.
En devath òm tròba lo manjo on e s'eslissa la man deu musician e la tòca (generaument d'ebena) on los dits e premen las còrdas.
Lo còs de l'instrument que forma la caisha de resonància e qu'ei constituit de la taula d'armonia (dab dus horats entà deishar sortir lo son), deu costat e deu hons. La taula qu'ei de pin mentre que los costats e lo hons e son d'aseròu. Los costats que son assemblat sus un mòtle durant la construccion e pegats sus arrims (6 en tots : dus au cap juson e sobiron e 4 dens las puntas de las C formats peus costats de l'instrument) ; 12 contra arrims que vienen renforçar las pèças deus costats en haut e en baish.
Las còrdas que son enrolladas autorn de las cavilhas (qui permeten d'acordar l'instrument en tienent mei o mens las còrdas) puish que son tienudas contra ua petita pèça au cap de la tòca aperada lo silhet. Que correishen au long de la tòca dinc au pontet on e s'apujan (la longor enter lo silhet e lo pontet qu'ei aperat la « còrda vibranta »). Fin finala las còrdas que s'arrapan au cordièr (a còps au mejan d'un tienedor qui permet d'acordar mei precisament e mei aisidament) e, eth medish, que d'arrapa a la pica (o au bonton dens los cas d'un violoncèl barròc).
La pica que's pòt desplegar e que permet de pausar l'instrument suu sòu e lo bèth mantiéner a ua hautor satishasenta. Generaument los musicians qu'estancan la pica au sòu au mejan d'ua cinta o de quauquarren similar estacat a un pè de la loa cadièra.
Elements de tecnica[modificar | modificar la font]
Posicion[modificar | modificar la font]
Lo violoncèl que's jòga generaument assedut. L'instrument qu'ei pausat sus ua pica qui la soa hautor b'ei reglada entà que la cavilha deu Do (la mei baisha) e sia haut o baish a la medisha hautor que las aurelhas deu musician. L'instrument que plaçat enter las duas camas deu musician. Teoricament, l'instrument qu'ei jogat deu medish biais que lo musician e sia dretèr o esquerrèr.
La man dreta que gaha l'arquet ; la gaucha que s'eslissa au long deu manjo entà poder prémer las còrdas dab los dits.
Man esquèrra[modificar | modificar la font]
Las puntas deus dits de la man esquèrra que prémen las còrdas contra la tòca. Lo dit poç que demòra darrèr en contacte dab lo manjo (manca dens las posicion mei agudat quan la man devara hèra baish dinc au cap de la tòca). Los dit que deben demorar arcats au moment de prémer la còrda. Un dit que pòt prémer duas còrdas au medish temps e, alavetz, qu'ei pausat mei plat.
En bèth prémer la còrda lo dit que pòt demorar immobile o marcar oscillacions qui marcan lo son d'un vibrato considerat com ua marca de sensibilitat.
Man dreta[modificar | modificar la font]
La man dreta que gaha l'arquet. Que pòt possar o tirar l'arquet, balhant atau ua respiracion au jòc (com se tirar o possar e hosse un alet).
La man dreta qu'eslissa l'arquet orizontaument.
Sul ponticello e sul tasto[modificar | modificar la font]
Que's pòt har variar lo lòc on e s'elissa l'arquet : qu'ei generaument au miei enter lo cap de la tòca e lo pontet ; totun un son agressiu e quitament desagradiu, espaventant, que pòt estar produsit en bèth jogar au ras deu pontet (que's dit alavetz que's jòga sul ponticello) ; lo contra qu'ei jogar sul tasto (au ras deu cap de la tòca), çò qui produseish un son mei sord.
Legato e staccato[modificar | modificar la font]
Dens un medish còp d'arquet (sia un possat o un tirat) las nòtas que pòden estar jogada dens ua medisha impulsion ; que son alavetz ligadas e lo musician qu'executa atau un legato. Se, au contra, lo musician las dessepara en marcant un estanquet enter cada nòta jogada dens un medish còp d'arquet que's tracta d'un staccato.
Spiccato[modificar | modificar la font]
Ua succession rapida e leugèra de possats e tirats qu'ei aperada un spiccato.
Pizzicato[modificar | modificar la font]
Lo musician que pòt puntejar las còrdas dab los dits (com dab ua guitarra) enlòc de la hregar dab l'arquet. Aquò que s'apera un pizzicato.
Col legno[modificar | modificar la font]
Que jòga col legno quan, enlòc de hregar la còrda dab la crin de l'arquet, aqueth qu'ei capvirat e la còrda qu'ei alavetz hregada dab la husta de l'arquet (qu'ei donc desconselhat d'emplegar lo géncer arquert deu musician, s'aquò e's pòt evitar !).
Violoncèl barròc[modificar | modificar la font]
Com per un vriulon barròc, un violoncèl qu'ei dit barròc se presenta las caracteristicas originaus d'un instrument creat ad aquesta epòca Que pòt donc tractà's sia d'un instrument ancian plan conservat, sia d'ua imitacion modèrna supausada hidèu. Las caracteristicas que pòden variar, mes generaument qu'implican ua mena de pontet diferenta deus pontets modèrnes, còrdas de tripas d'aulhas, un cordièr hèra simple, mens o cap d'ebena (ua simpla marqueteria pegada sus la tòca a còps) e ua tòca de forma despariera.
Un violoncèl barròc qu'ei desprovesit de nada pica ; a la soa plaça qu'ostendeish un simple boton (com lo vriulon). L'instrument b'ei alavetz pas pausat suu sòu mes gahat enter las camas.
Jogar dab un violoncèl barròc qu'implaca tanben de gahar un arquet barròc ; aqueth qu'ei mei leugèr, mei cort e mei arcat.
A despart de las modificacions fisicas com la forma de la tòca o l'angle deu manjo (qui son segondàrias entau son) un violoncèl modèrne que pòt estar montat a la mòda barròca. Qu'ei atau com lo violoncelista Yo-Yo Ma b'a hèit tornar montar lo stradivarius de Davidov (creat barròc mes modernizat arron).
Violoncèls famós[modificar | modificar la font]
- Stradivarius de Davidov
- Stradivarius de Servais
- Stradivarius de Duport
- Stradivarius de Bonjour
- Stradivarius de Piatti
Violoncelistas famós[modificar | modificar la font]
- Luigi Boccherini
- Pèir de Jeliòt
- Joseph Franz Weigl
- Antonín Kraft
- Adrien-François Servais
- Karl Davidov
- Carlo Alfredo Piatti
- Hanuš Wihan
- Pau Casals
- Pierre Fournier
- André Navarra
- Carlos Prieto
- Mstislav Rostropovich
- Jacqueline du Pré
- Julian Lloyd Webber
- Yo-Yo Ma
- Gautier Capuçon
Repertòri[modificar | modificar la font]
Lo violoncèl que s'intègra dehens orquestras e ensemble de crampa (quintet, quatuor e trio de còrdas generaument). Dens las orquèstras de plèctres qu'ei remplaçat sia per guitarras sia peu son equivalent de plèctre dens la familha de la mandolina : lo mandoloncèl. Com solista, las soas òbras mei famosas que son:
- Las Suites de Bach
- Los concertos No. 1 e No. 2 per violoncèl de Joseph Haydn
- Las sonatas de Ludwig van Beethoven
- Lo concerto per violoncèl de Robert Schumann
- Lo Concerto per violoncèl d'Antonín Dvořák


text:
Coma vivi en Corrèsa, mas que coneissi pas res o gaireben al dialecte lemosin, soi a legir la Grammaire limousine de J. Roux e ai besonh d'explicacions sus dos ponches :
- ditz que l'a dèu sempre ésser prononciada [a], jamai [o], quitament en finala ; e mai recomanda fortament de defugir la prononciacion [o] ;
- ditz tanben que la s sona pas a la fin dels mots, levat davant una vocala iniciala, mas que se pòt prononciar, segon la volontat del locutor, dins "las" (ex. : las causas); de mai, indica mai d'un grop s + consonanta que la s s'i prononcia clarament, alara qu'ai sempre legit que la s davant consonanta se prononciava pas en lemosin.
Doncas, una question : çò que ditz Roux és verai per cèrts dialectes, o és particularament puriste e normatiu ?
Planmercés.


text:
1225
Aquesta pagina concernís l'an 1225 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la revòuta mancada de l'annada precedenta en Peitau (→ 1224), lo rèi Enric III mandèt una armada dirigida per son fraire Ricard de Cornoalha en Gasconha. I reconquistèt plusors plaças ocupadas per lei Francés coma La Rèula mai mau capitèt de prendre La Rochèla. En revènge, sa preséncia entraïnèt una certana agitacion entre lei senhors de Peitau e de Lemosin maucontents dau rèi de França.
Regardant l'afaire albigés, lo papa Onòri III contunièt de sostenir la Crosada desfacha. Per aquò, encoratjèt una intervencion reiala. Loís VIII èra pas opausat a aquela idèa e reüniguèt un important concili a Borges per obtenir una condamnacion novèla de Ramon VII de Tolosa e legitimar una expedicion (→ 1226).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa An-Nasir (1180-1225). Son rèine marquèt la restauracion de la poissança abbassida en Mesopotamia e lo redreiçament de Bagdad. D'efèct, après d'annadas de declin — relatiu — mai d'una infrastructura de la vila (escòlas, bibliotecas, rets publics... etc.) foguèt reparada ò bastida. Una polícia e un sistèma fiscau eficaç èran tanben estats creats. En revènge, lo sostèn militar donat ai Mongòls per destrurre lo Sultanat de Khwarezm aviá entraïnat lo raprochament d'un enemic fòrça poderós lòng de la frontiera orientala dau territòri abbassida. Son fiu Az-Zahir (1225-1226) li succediguèt brèvament.
Srivijaya[modificar | modificar la font]
Segon una fònt istorica chinesa, l'estat de Srivijaya fasiá encara partida dei poissanças principalas de l'Asia dau Sud-Èst. Lo bodisme èra sa religion dominanta.


text:
1583
Aquesta pagina concernís l'an 1583 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Biologia[modificar | modificar la font]
En Florença, lo naturalista, filosòf e mètge italian Andrea Cesalpino (1519-1603) publiquèt son òbra majora (De plantis). I prepausèt una classificacion novèla dei plantas qu'èra basada sus lei fruchs, lei granas e lei racinas.
Medecina[modificar | modificar la font]
Formulacion d'una ipotèsi regardant l'estimulacion possibla de la retina de l'uelh per la lutz. Son autor èra lo mètge soís Felix Plater (1536-1614) que la publiquèt dins un tractat d'oftalmologia ambé d'estudis sus divèrsei cecitats. Pasmens, son trabalh demorèt desconegut fins a 1626.