c: text/html

text:
Racisme
Lo racisme es una actitud, que ven sovent una ideologia, qu'en partir de l'idèa qu'existisson divèrsas raças umanas, considera que cèrtes grops de populacion son superiors a d'autres. Lo racisme sovent es focalizat sus un grop etnic o religiós particular coma los jusieus (antisemitisme), una color de pèl (afrofobia) e pòt venir una doctrina d'estat coma foguèt lo cas en Alemanha amb lo nazisme, la segregacion raciala dins lo sud dels Estats Units o l'apartheid en Africa del Sud. Una de las consequéncias mai immediatas d'aquesta discriminacion de las populacions jutjadas inferioras es estada sovent lo colonialisme o l'esclavatge.
Dins la màger part dels païses occidentals, lo racisme es condemnat e los insults racistas pòdon portar a de sancions penalas. Pasmens dins mantun partit d'extrèma drecha europèu, l'ideologia racista es mai o mens assumida e ocultada jos la designacion de nacionalisme o patriotisme.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-605
Aquesta pagina concernís l'an -605 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Entre mai e junh, campanha de Nabucodonosòr en Siria còntra leis Egipcians dau faraon Nekao II que foguèt vencut a Karkemish. La màger part dei fòrças egipcianas i foguèron destruchas e Nabucodonosòr avancèt fins a la frontiera egipciana. Pasmens, la mòrt de son paire Nabopolassar lo 1èr de setembre l'obligiguèt d'arrestar son ofensiva per rintrar dins la capitala assegurar son poder (23 de setembre).
Urartu[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Erimena. Son fiu Rusa III li succediguèt e deguèt rapidament leis atacas e incursions dei Medes e deis Escites.


text:
Lo Grand Tolosa es presentat coma una causa essenciala per la sobrevida de Tolosa dins la geografia europèa. Es çaquelà un biais de desvolopar lo bonapartisme ; qu’es aquò lo bonapartisme ? Es una aisina politica del XIXen sègle, un militarisme que çò que damora dins la republica francesa son causas multiplas, prefectoralas e l’idèa que fabrica chef, sul modèl militar ; la comuna qu’es la basa de la democracia en fRANÇA, es alara atacada de doás manièras : – en donar los poders unics al cònsol màger (e se sap que «le chef a toujours raison»), e ara – en fabricar las aglomeracions per elonhar los ciutadans dels elegits, de las votacions.
Alara se parla de participacion ; mas, concretament la ciutadanetat es pas tota presenta dins las reünion publica e la television locala, que podriá èstre una solucion se lo debat èra real, jòga pas brica lo seu ròtle ciutadan sul tèma, tot en engraissar moneda del sistèma politic tolzan, majoritariament.
Lo problèma es conegut, e aficat aquí realament :
Lo problèma es conegut, car fan en nom del Grand Tolosa la passejada de foncionari-urbanistas (los vertadièrs decideires en plaça) dedins las reünions publicas del Grand Tolosa, que cap elegit presentat sul document ne serà present, sonque veirèm delegats comunals de «granda volontat» politica.
Es lo modèl prefectoral, desplaçat dins lo sistèma de las aglomeracions ; se trapa qu’aquela organizacion tròba una genta ajuda dedins l’Estat francés, per ajudar encara un còp a la tecnocracia per decidar tot o quasiment. Cada còp qu’un sistèma politic es installat per París, las leis parisencas, avèm un sistèma militarista o bonapartista que s’installa dedins que la ciutadanetat es costejada en reünion publica, sonque o quasiment per desfaut d’aver un sistèma politic eficaç localament e occitan. L’autonomia de la pensada democratica occitana es quasiment nulla, e lo sistèma de las grandas aglomeracions ajuda pas a desvolopar la democracia, las chifras d’afar de las entrepresas del mercat-Estat-region francés, òc, la populacion occitana, non.
Qu’es aquò un sistèma politic eficaç e democratic ; es un sistèma que la participacion dels ciutadans e de las ciutadanas es pas delegada al «chef qui a toujours raison», o que plega lo debat dins tres reünions publicas per annada. Lo contrari d’aquel sistèma es un sistèma que la participacion es possibla pels ciutadans (competéncias e sapiença generala), e que lo sistèma gausa pensar que la ciutadanetat es pas un problèma, mas la solucion.
La fòto oficiala del Grand Tolosa, dita Metropòli de Tolosa, me sembla una caracteristica d’aquel sistèma tòrt francés e qu’a res de veire ambe la color politica. Dedins la fòto aquela vesèm sens que lo Cònsol màger, res suls elegits en realitat de l’aglomeracion de Tolosa, los que fan las reünions publicas (un medalhon per cadun en carga dels dorsier, non res!) ; aital podèm listar una error de comunicacion o una realitat … Aurà calgut una lei parisenca per donar una plaça sobre la documentacion publica a l’oposicion dins las comunas, ne caldrà una per aver los medalhons dins un document de grand public per saber quí s’aucupa dels dorsiers ? Lo Grand Tolosa es aital pas tocat per aquesta lei e lo poder bonapartista n’aprofièicha … per mostrar un medalhon del cònsol màger e sonque el ! El que vesèm jamai en reünion publica, e se podrà comprendre vist lo nombre de reünions que cal far per Tolosa, sonque.
Los documents oficials d’aqueste escantilh fan un trabalh important d’informacion (quora son legits, çò que dobti), mas son sobretot lo rebat de l’ignorança dels lectors e de las lectriças sul tèma, que ignorants-antas son alara d’electors e electriças que s’i pòdon gaire rebertar dedins, ni gaire pensar una causida bona o maissanta al nivèl politic. La tecnocracia li agrada aiçò.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 27 de juny de 2008
NÒRMA: aranés o composicionau?
Que’m sembla significatiu d'ua cèrta evolucion lo hèit que lo president actuau de l’Institut d’Estudis Occitans (IEO) non hàsca servir lo bilingüisme lengadocian-gascon tà comunicar dab los sons socis contràriament a En Pèire Bec. En Pèire Bèc qu’escrivèva en lengadocian coma president de l'I.E.O. mès la soa pròpia òbra qu’ei escrivuda en gascon (e pas d'ua mena quau que sia, que i tornarèi) mentre que lo president actuau En Dàvid Grosclaude ei monolingüe en occitan: n’emplega pas jamès lo lengadocian, ça'm par, sonque un gascon blós, tant tà l'escríver com tau parlar.
Los escrivans gascons – dab hèra pòcas excepcions- qu’an tostemp escrivut en gascon, enqüèra que non sia pas guaire en ua lengua unificada. La literatura gascona, malurosament, demora, per fòrça, de caire dialectau: los autors gascons qu'escríven en generau en tot seguir ua nòrma locau se non localista o personau. Non i a pas mes localista que la lengua deu mes gran escrivan gascon de tostemp, En Bernat Manciet. Que’m cau senhalar ua excepcion importanta: la d'En Pèire Bèc qui escriu en gascon composicionau, sintetic, ua mescla personau e hòrt agradiva d'elements prenguts de guaireben tots los dialèctes deu gascon. Notatz que la soa lengua escrivuda qu’ei ben gascona, n’ei pas hèita d’occitan composicionau, non, qu’ei 100 % gascona e de fòrça bon léger per composicionau que sia.
Aquò que poderem aperar lo paradòxe esquizofrenic occitanista : n’avem pas cap de lenga occitana normativizada unificada, sonque ua bèra coleccion de varietats mes o mens ben normativizadas - çò que la nomenclatura oficau de l’I.E.O anomena « dialèctes » mès que no’s pòden pas considerar tots coma taus se prenem coma unitat de mesura linguistica lo "catalan-valencian-balear", lo catalan, qué, qui èra enqüèra ua varietat occitana au mens dinc en 1934. A despieit qu’ajam a la dispausicion nòsta ua lengua gascona sintetica normativizada per un president de l’Institut d’Estudis Occitans En Pèire Bec, ailàs d’usatge exclusivament personau dinc adara, l’I.E.O medish non va pas jamès encoratjar nada unificacion normativizadora gascona e la lengua gascona d’en Pèire Bec n’estó pas jamès promaguda peus gramaticians per rasons que non m'expliqui pas. Avem plan segur gramaticas gasconas que presentan clarament ua volontat normativizadora mès las causidas que son divergentas segon las universitats e/o los autors. B’ei per aquò qu’avem de besonh ua academia tà decidir de manièra colegiau quin e cau escríver lo gascon estandard.
Lo diccionari francés-gascon en dus volumes de l’IEO que demora de caire plan dialectau, e qu’ei de dòu hèr de constatar que quauquas zònas i sian oblidadas o negligidas. En particular, los mots deu gascon sud-orientau, pròpis deus parlars de Comenge, Coserans e d’Aran, non s’i tròban en generau pas. Que cau saludar lo tribalh hèit, çaquelà. Qu’aquestas linhas non sian pas arresentidas coma criticas d’un apèr irremplaçable au dia de uei. Mès, de tota faiçon, la tòca d’aqueth diccionari non pòt reaument estar considerada coma normativizadora.
L’IEO qu’a hèit un tribalh formidable en mantuns domènis. N’i a totun un on lo son tribalh n’a pas brilhat, tà non pas díser qu’ei estat catastrofic, qu’ei lo de la normativizacion en generau e la deu gascon mes particularament, per rasons perfèitament explicablas istoricament. L’IEO qu’a ua responsabilitat de las màger dens la situacion d’anomalitat lingüistica que patim nosautes gasconofònes, ja qu’aquera institucion n’a pas jamès promagut nat gascon unificat. Èra fatau que los aranés normativizessen lo parlar de Mig-Aran.
N’ei donc pas -o en tot cas pas enqüèra- vertat que la lengua occitana i sia oficiau en la Val d’Aran. Ni, malurosament, tanpòc lo gascon. La lengua oficiau en la val d’Aran qu’ei la lengua aranesa, basada sonque suus parlars de la vath, deu grop dialectau sud-orientau deu gascon. Qu’ei un dret fondamentau deus Aranés, plan segur. Totun, on ei l’unitat de la lengua occitana en la realitat ? E coma minimum, on ei l’unitat de la lengua gascona ? B’ei clar que l’IEO n’a pas jamès hèit, o podut hèr, o volut hèr, arren tà empachar de facto l’esclatament deu gascon (doncas de l'occitan) a maugrat d’un discors esquizofrenic d’unitat. Ara, se volem vertaderament que la lengua occitana e sia oficiau en la Val d'Aran, que sufeish de decidir que l'occitan estandard e sia l'aranés. Nat problèma de part mea, l'acceptarí de bon grat e l'utilizarí en aqueth blòg. A véder...
Ara que l’aranés s’a normativizat e ei oficiau per tota Catalonha, que’u nes cau préner en compte. E que’ns cau tribalhar tà tornar trobar la dignitat, qu’ei a díser, l’unitat. E que ns’i cau tribalhar dab los Aranés. Ara qu’avem ua Academia dera Lengua Occitana, qu’ei evident tà nosautes qu’aquera lengua, si a d’estar unica, a d’estar gascona se non aranesa. E s’a d'estar plurau, com ac pensi jo de manièra realista en contemplar lo panorama de la literatura occitana actuau, i deu aver ua lengua gascona unificada, que sia aranesa o composicionau. N’i arrenonciaram pas.
O adoptam tots l’aranés coma nòrma, e las institucions nòstas nes balhan los apèrs tà ensenhar e apréner l’aranés coma cau en l'Estat francés, e atau que guanharem en credibilitat de cara au mond e en pes politic en tots los grats, o que’ns cau hargar un gascon composicionau unificat dab los Aranés, un gascon « batua ». Non i a pas cap d’autas alternativas se volem sortir d'aqueth cuu-de-sac en lo quau e ns'èm embarrats.
Qu’ei de la responsabilitat de l’Academia dera Lengua Occitana de’ns hargar un diccionari e ua gramatica de gascon normativizat , que sia o basat sus l’aranés o composicionau. Se non, seram forçats de seguir l’exemple deus Catalans e sortir lèu lèu de l’occitanisme tà poder aver per fin ua lengua digna d’aqueth nom dab un diccionari generau de la lengua, escrivut en gascon. N’oblidem pas jamès que lo catalan, varietat bessona deu lengadocian (que non pas la deu gascon d'aqueth blòg), èra enqüèra occitana en las annadas 1930. Sortir de l’occitan qu’ei possible, los catalans l’an hèit e son enqüèra vius. Jo que soi occitanista mès pas a quinsevolh prètz. E lo prètz non pòt estar lo sacrifici de la lengua nòsta : la lengua que passa abans que non pas l’ideologia. De non pas aver nat diccionari generau de la lengua gascona estandardizada en 2008, escrivut sonque en gascon, qu’ei ua vergonha vertadèra. Lo de la lengua catalana, hargat per En Pompeu Fabra, data de 1932, dus ans abans de talhar definitivament lo cordon omelicau dab l’occitan per lo famós manifest secessionista de 1934, hèita qui nosautes n'avem pas oblidada e qui'ns cau meditar. Nosautes que volem demorar occitans, mès non pas a quinsevolh prètz.
Que cau ben distinguir dialectes naturaus d’ua lengua e la lengua normativizada. Aquesta darrèra n’a pas coma hita de remplaçar los parlars naturau en la vita vitanta. Qu'ei un mòde de comunicacion pan-gascon destinat abans que tot tà l'escríver. N’ei pas normau que dus Gascons coma lo president de l’Institut d’Estudis Occitans e lo magnific sindic d’Aran non sian pas capables d’escríver en ua medisha lengua gascona en 2008. L’un escriu en gascon biarnés, l’aute en gascon aranés. Dens ua situacion de normalitat, aurén d’escríver en gascon estandard, e pro.
Avem un besonh urgent d’un diccionari deu gascon normativizat, unificat e academic tà’ns preparar a la co-oficialitat deu gascon en tots los país gascons e a la normalitat lingüistica. Segur qu’avem tanben besonh d’un diccionari complet de gascon de caire dialectau, on e sian referenciats tots los mots de la lengua parlada e lors variants morfologics (véder e véser e véger e véir.., nèu, neu, nheu e nhèu, eca), l’equivalent gascon de l’Alcover peus catalanofònes. Mès aqueth segond diccionari, d’interés lingüistic, no’s pòt substituir a un diccionari de la lengua normativizada, coma, d’alhòrs, l’invèrs b'ei vertat tanben. Que son dus apèrs d’utilizacion distincta.
Unificar vòu díser que cau causir un variant morfologic e sonque un : véder o véser o véger o véir, de causir de manièra que la lengua e sia vertaderament ua lengua e non pas sonque ua coleccion de dialèctes o de parlars. Mès non cau pas repetir las errors de la normativizacion fabrenca : be cau que la lengua sia hargada en concertacion dab tanhents de cada un de los grans dialèctes gascons. L'estandard serà mes aisidament acceptat se n'a pas cap de coloracion tròp localista. Doncas, que'm sembla preferable de hargar ua lengua composicionau, sintetica, qui aplegarà elements prenguts d’au mens duas varietats gasconas, o mes se possible - e òc, qu'ei possible, tornatz léger l'òbra d'En Pèire Bèc- , atau que serà mes aisidament acceptada. Qu’ei lo cas, per exemple, deu batua peu basc, e tanben lo deu yiddish. Isaac Bashevis Singer parlava en yiddish polonés mès tota la soa òbra, qui’u való lo prèmi Nobel de literatura, qu’estó escrivuda en yiddish unificat. Aquera lengua, unic estandard deu yiddish, qu'estó hargada en las annadas 1930 a partir de duas varietats naturaus en combinant basicament la pronóncia de l'ua dab la gramatica de l'auta. Aquò qu' obliga tots los locutors naturaus deu yiddish (y.) au "bilingüisme" y. naturau/ y. unificat. Que cau soslinhar lo yiddish qu’ei au medish temps ua varietat de l’alemand e ua lengua, coma lo francés ei au medish temps ua varietat de la lengua d’oil e ua lengua, o coma ac son l'aranés e lo catalan au respècte de l'occitan.
Aranés o composicionau tà l'estandard gascon, causir que cau. Que deu estar la mission de l'Academia dera Lengua. E sense trigar mes, que n'avem un besonh urgent.
dijous, 26 de juny de 2008
Chuntos por l'aragonés !
Partatjam ua medisha toponomia pre-romanica que no's tròba enlòc en las autas tèrras d'òc, los nòstes ajòus parlavan la medisha lengua; qu'èm de la medisha sang.
Unitat de la lengua aragonesa, unitat de la lengua gascona: ua medisha exigéncia, un medish combat!
E a jo que m'agradan las jotas. Viscan los jotaires !!!!
La grana Pilar Gascón, republicana coma jo ;), en duas gravaduras istoricas de las annadas 1920:
Don Pedro Ornat, dab eth la jota qu'ei ornada coma cau !!!
Don Valentín López:
La jota de l'Olivera, que la devem enqüèra a l'excellenta Agrupación Folklórica Santa Cecilia d' Òsca. Ne soi "fan". Malaja non canten guaire en aragonés, totun!!!
D'aqueth medish grop, shò, escotatz, escotatz !!! "Los Bolos", ua canta de beutat purissima:
Aragon: amor e solidaritat! Chuntos por l'aragonés!
dimecres, 25 de juny de 2008
Sanjuanitos
Era mia amna se perguec enter Ibarra e Saransi (Otavalo).
Chimbaloma cayadora huambrita
Fachalina cayadora huambrita
Si quiera chainishcamnada huambrita
Huahuicama causangapa huambrita
Cinco sucres semanales huambrita
La montanha de cap qu'ei muda, gojata
Lo ton cabilh qu'ei mut, gojata
Se volosses acceptar çò qui't digoi, gojata
Units que serem tà tostemp, gojata
Cinc sòus per setmana, gojata
La soledad del pajonal
Al corazón se iguala,
Desde aquel dia en que mi longuita
Se fué huyendo.
Para donde marcharía,
Peshte longuita, cuando volverá?
Han pasado ya seis cosechas,
Y en el campo solo hay rastrojos,
Con su partida ya
Ha dejado el corazón hecho hinojos.
Ya las ramas de los sauces
Se inclinaron hasta el río,
Para donde marcharía,
peshte longuita, cuando volverá?
dilluns, 23 de juny de 2008
Sent Joan
Per Sent Joan, jo qu’èri justament a Perpinhan. Que i avèva la trobada deus gigants. Coma a la costumada, i podoi véder lo rei En Jacme de Malhòrca acompanhat per sa hemna Na Esclarmonda de Foish, de Perpinhan, e tots los d'Elna: Guifred lo Pilós, lo Comte En Miron e tota la familha, e los bessons d'Argelèrs de la Marenda Sant Còsme e Sant Damian o dilhèu Sant Damian e Sant Còsme, e los nau-vienguts de Tuir. La barriqueta de Byrrh i èra, plan segur.
Que i avèva tanben los dus "Chinés" (que'm semblan meslèu Japonés, mès rai) de Lheida! A Lheida, los gigants que i son plan orientaus deu tipe extrème, enqüèra que i parlen lo catalan occidentau. Atau qu’ei.
Urosament qu'a "Perpinyà la Catalana" los Lheidatans i trobèn un Gascon tà poder charrar en catalan e’us préner la fòto-sovier, que s’avèvan desbrombat la camera :D.
Ja qu’ei la Sent Joan, sautem lo huec dab los joens de que quiò !!!!
Sauta lo huec
Quin plaser de barrar los cinc cantons
De véder arribar l’Emili dab lo vimi,
La mei beròja vesia dab lo vin
Lo hòu hòrt esvagat tà har lo hòu
Sauta sauta…lo huec
Sauta sauta…lo huec de la Sent Joan
un còp, dus còps tres còps tau cèu,
Sauta sauta…lo huec com un gran pèc
Un, dus, tres, quate...
Tots los vesins son amassats aquiu
A la carrèra au miei deu crotzament
Los òmis dab lo bòis e lo briquet
Las hemnas dab l'òli entaus cruspeths
Abans de començar un pion de vin
Entà poder fretà’s a la calor,
Los peus cramats, galopa com un gran pèc
E tà la Carme, un Sant Joan mitat provençau, mitat valencian, dab lo Jan-Maria Carlotti e Al Tall. Occitano-catalan, qué!
dissabte, 21 de juny de 2008
Paquito que's passeja per tota Gasconha, e doman que seram tres o quate milions!!!
Que i èra enqüèra dinc a tard, de nuèit...
L'an vist a Dacs, en Shalòssa, per segur:
E a Condom, en Armanhac, lo Paquito que i èra tanben (un drin cacofonic, d'acòrd, totun tostemps plan gaujós) !!!!
A Condom, los flamencs e los chtis que son vienguts deu bèth nòrd de França, tots per lo Paquito!!!! Aquí qu'avetz la band'as de Wattrelos...
A Vic, tostemps en Armanhac, tanben que l'an vist au Paquito...Vist? Enfin...qu'ei a díser... mes o mens !!! :D
Totun, non i a pas nada letra gascona tà 'u apelhar au noste Paquito? Segur que si! Las de Tederic Merger, de Gasconha.com! E eth que m'obliga de las cantar, en gascon de l'oèst e tot, aqueth hilh de...:D. E çò piéger: que m'agrada!!!!
Doman que seram tres o quate milions
La vita n’ei pas un camin dret
N’am pas nada carta segura
De còps que trobaràs ua lutz
Tot au hons d’ua via escura
La vita n’ei pas un camin dret
N’am pas nada carta segura
De còps que trobaràs ua lutz
Mès lèu que s’estuparà
Qu’aimam de cantar tres o quate cançons
N’avem pas nada vergonha
N’avem pas mei pòur de gran causa
Si quauqu’un trabuca en camin
Tostemps que l’ajudan los companhons.
Tant de coentas, tant d’ahars,
Tant de dolors, tant de patacs, e tant de pelejas
De la vita vitanta, l’escalumada
Doça ploja daurada, mei que tot nos agrada
Segur qu’avem tanben sauneis e ambicions
Mès qu’aimam sustot béver, e minjar e arríder.
Doman que seram tres o quate milions
Visca era nosta Gasconha
de Baiona dinc a Tolosa
Dau Medòc ara Val d’Aran
E de Jurançon a Sent Emilion.
Tà balhà've ua idèa com e las cau cantar, que sufeish de l'escotar au Tederic, vam! Totun, cantar-las un pòc mes rapidament, que haré pas cap de mau, ça'm par.
dijous, 19 de juny de 2008
Los fossiles de l’Academia e los senators formolats
Los fossiles de l’Académia francesa
E los senators, a penas mens formolats,
Per un miracle penós, s’an hèit trebulats
Ailàs, çe’m sembla, ben pregond nos l’an mesa!
Totun, que nse’n fotem, la lengua qui volem,
Non son pas eths los qui la nos daran,
Serà l’Académia qui, ena val d’Aran,
Tribalharà hòrt tà que, per fin, la parlem !
Òc, libertat, egalitat, fraternitat
Tà nosautes non van pas sens gasconitat,
Nosaus qu’èm los hilhs deth gloriós Sanç lo Vascon,
E que volem doncas parlar tostemp gascon !
Que volem, segur, ua lengua modèrna,
Sense tots aqueths blablàs de Sent Pitèrna !
Un bèth diccionari tath nòste batua:
Pas quate, tres ni duas nòrmas, sonque ua !
--------------------------------------------------------------------
D'Eric Fraj, que've balhi ua cançon, d'inspiracion clarament valenciana, qui m'agrada fòrça. Lo (cog)nom Fraj qu'ei ua corrupcion espanhòla deu catalan freixe, o sia hrèishe / hrèisho en gascon e fraisse en lengadocian. Lo pairan de l'Eric èra hilh d'Elx (Elsh), en país valencian. Qu'emigrè tà L'Avelanet, en Arièja, on e maridè ua hilha deu país, la mair-gran de l'Eric.
Som le fraisse
Ieu som l'arbre
Que se vòl pujar al cèl
Som le fraisse
Ieu som l'arbre
Que vòl volar com' l'ausèl
Ieu me nègui
Las rasigas
Al pus prigond de las aigas
Ieu me brutli
Las rasigas
Tot al mièg de las nivolas
E camini
Sens relambi
Sens patria e sens rèi
E camini
Sens relambi
Coma l'àngel de la nuèit
Corsas Landesas
En las videos qui segueishen, i vedem quauques sautaires e escartaires.
A còps, tot non se debana pas exactament coma desirat...Las vacas se'n foten deu reglament!
E las tumadas pòden estar seriosas !!!
E que'n coneishi ua qui s'ei plan divertida!
Tà véder los resultats individuaus, que cau clicar ací, tà los resultats collectius, qu'ei acerà.
dimarts, 17 de juny de 2008
Grafias
Totun, òc, qu'èi la nostalgia d'era Bouts dera Mountanho. N'èri cap jamès d'acòrd dab los tèxtes polemics que s'i podèvan trobar, ben segur, mès que cau compréner qu'èra deu temps que quauques militants occitanistas e s'avèvan completament abandonat lo gascon tà adoptar un aute "dialècte" e volèvan a tota fòrça nos hèr créder qu'estosse ben miélher atau. Quina "barbaritat"! Nosautes Gascons qu'avem la nòsta grandor e lo nòste lengatge qu'a ua sabor que non arretròbi pas en cap succedani. Ara lo temps qu'a plan cambiat, e lo President de l'Institut Occitan qu'escriu a tots los sons socis occitans en gascon sense nada vergonha. Que sia arremerciat per aquerò.
Léger un texte en la grafia deu Felibrige que t'ajuda a audir lo dialècte e l'accent de l'autor, òc, aquerò que m'agrada a jo. Totun, la grafia qui sagi de respectar b'ei la de l'Institut d'Estudis Occitans, per mala e imperfèita que sia! La grafia mes bona, tà jo, qu'ei la classica de l'Institut Biarnés e Gascon, la de Chaplain, derivada a l'encòp de la de l'I.E.O. e de la d'en Joan Coromines. Qu'ei mes fonetic e mes coherent que non pas la de l'I.E.O. S'avossi podut, aurí tanben adoptat lo digrafe ny deus catalans com ac hasó Coromines per lo gascon, "amb el vist-i-plau del mestre Pompeu Fabra". Lo digrafe ny qu'ei perfèitament occitan au mens en la part pirenenca e adoptar lo digraf nh en gascon, on i a ua h ben sonora contrariament a totas las autas varietats de l'occitan, qu'ei ua coneria de las màger. Que ns'obliga a puntejar la lengua!!! L'èi dejà escriut e ac torni hèr, aurí causit lh e ny per totas las varietats occitanas, catalan inclús. Atau, cap de besonh de puntejar la lengua. Mès bon, que i a causas mes seriosas en aqueth planeta, vertat?
Doncas, qu'èi ua grafia més bona que non pas la de l'I.E.O. e non l'utilizi pas. Perqué? Pr'amor que n'ei pas la de l'I.E.O. precisament e tot simplament!!! Notatz qu'èi tanben ua grafia hèra mes bona tà escríver lo francés, n'ei pas guaire complicat de n'aver ua, totòm que'n pòt aver ua. E trobaretz normau se las utilizèssem? Que non! Que contunham d'utilizar la d'aqueths fossiles de l'Academia francesa. Tè, que ns'an enqüèra ponut ua de las bonas, aqueths fossiles. Anatz véder en çò de la Carme.
Tà'm hèr content, aquí qu'avetz ua fabla de Louis Daulon, escrivan gascon e autor d'ua gramatica deu gascon haut-comengés. Qu'èi arrespectat la grafia deu felibrige utilizada per l'autor.
Et gahus de't cledatch
Un gat que caucarres auio boulutch nega
en goua de Bispiroun, qu'arribèc a trauca
à forço de birouletados,
d'arruets e d'esgarrapiados,
era telo de't sac oun l'auion embarratch,
e, sentse counegue 'ra nado,
qu'atterric de'tj aute coustatch.
Quan auec et pèu ben secatch,
cap à'ra fin de'ra brespado,
- "'n'ei cap tout!" ça didec "se'm boui tira d'aci
que calerio, dilhèu, trouba de que crouchi!"
N'auio cap acabatch que, de'ra pigourlado,
deuaron dus arrats que passon a touca-u !
- " Diu m'ajude toustents atau !"
ça didec...Autà lèu, sus et prumè que sauto...
que l'escano d'un mos e, de patos en gauto,
entiè que l'hè passa de't cap dinco 'ra couo !
Mès, bengutch de'ra Tanario,
un gahus qu'auio bist era cèno d'un casse,
qu'arribo sus et gat e, d'un aire furious,
que-u ditz, entout dauri sos gouels coumo lournhous :
- Nou t'an pas abèrtitch que nou boui qu'arres passe
per aci, gat ou can, sentse ma permissioun
proumou jou soul qu'en so patroun?
"Aro, sentse gena-t, tout parèlh que s'èros
et poussessou de'ras mios tèrros,
que vengues aci-tau, per dessus et marcatch,
de pana-m un soupa que m'èro destinatch!
Qu'as de trop passatch eras bornos!
Mès, auta segu qu'è dios cornos,
que-m deues un arrat, ou bièn que-u pagaras
ou senou, que le-m tournaras!"
E sus aqueris mouts, et gahus, de coulèro,
que s'en ba de cap à't Caubètch
pendent que, pe't pount de't castètch,
et gatoun qu'arrejouènh era maisoun d'oun èro.
A dus meses d'aquiu, noste gat (bièn souenhatch)
que bic, laguents io lapinièro,
un gahus! ...e, justoment, qu'èro
et noste gahus de't Cledatch !
-" Yè, qu'ès tu? ça-u didec et minet estounatch,
james n'aurio pensatch que, dab es gouels que porto,
un gahus coumo tu poudio troumpa-s de porto !
Quin as hèt per decha-t gaha ?
Abants, que t'y bedios mès cla!"
- "Tio!" ça hec et gahus dab io figuro tristo...
"Bièn attrapatch que so!....Mès n'èi cap que ma bisto
aje feblitch!... Tout simploment,
qu'èro 'quero 'r'auto semmano,
et se de Nadau, justoment-
que cassauo parrats en truatch de Lamano
quan tout d'un cop, mascatch pe't cla de lio,
dessus que-m cajec un babó !
açi que so, dempus...Mès çò que mès me peno,
mès que nou pouder boula,
qu'ei, cado net, et tros arrantse de coudeno,
que-m dan es tos patrous en guiso de soupa !
Encaro ! se-m boulion pourta
dios mirgalhotos a'ra plaço,
de ma presoun, dilhèu, que m'acoumoudario !
Mès ! Io mirgo ! qui la-m dario?"
jou madech! dits et gat...e que part ara casso
auta lèu d'arretour, entout arrossega
et mès bètch arratas qu'auio poudutch trouba...
"Pren-le! que le-t deuio!" ça hec en tout arride
noste minet. "Atau qu'èm quittis de't Cledatch!
Mès, se nou m'en auios cassatch
(quan te panè per entsi dide
aqueth soupa que t'haio do
aro bedes, que't tournario
ets arrats qu'alabets nou-m dechères aucide!
Arres nou deu arrefusa
un cop de man, mèmo se'n cósto
Un tau, qu'à caso sio dechèrem pantecha,
james nou bous ajudara
quand sudaram à caso nósto
De't chounts dinco't cap de'ra costo
qui sap ço que potch arriba?
Ah, e ja qu'èm lo 17 de junh ; per fin, la version d'es Corbilhuèrs!!!! La podetz descargar per itune. 0.9 euros lo trocet, o 9 euros l'àlbum. Lo CD qu'ei enqüèra a la venta, urosament, se non , non trobaretz pas l'imne penjat aquiu, n'ac èi pas podut hèr dab i-tune. Tà crompà'u, que'vs cau clicar acitau.
Ni farine, ni harina, ni farinha, ni farina, qu'ei haria ena lengua nòsta!
Hilhs de Gasconha, pro de vergonha!
La Banèra, ja l'avem! Era lengua, la volem!
diumenge, 15 de juny de 2008
Infòc en aranés
A perpaus de l'exposicion d'art romanic en Barcelona (adara passada), que'us calerà raperar que Tolosa e's ditz plan TOLOSA en occitan, tant en lo de la haria com en los de la farina, tant en gascon com en lengadocian com en catalan. Qu'ei inadmissible qu'en ua exposicion barcelonina, la ciutat on vivi e sia anomenada Toulouse en francés e non pas Tolosa. N'escrivi pas aquò tàd en Farri qui ditz ben plan Tolosa, plan segur, mès pr'amor los organizadors de l'exposicion qu'escrivón Toulouse e non pas Tolosa.
E tà que lo bonur e sia complet, que'vs pengi ua cançon valenciana, dab sabor a rebetiko, de l'excellent grop Al Tall:
Ni farine, ni harina, ni farinha, ni farina, qu'ei haria en la lengua nòsta!
Hilhs de Gasconha, pro de vergonha!
La Banèra, ja l'avem! Era lengua, la volem!
Pelòta basca o gascona, vascona, qué! Lo Peiroton i èra!
L'an passat, los juniors de Tolosa qu'èran campion de França de pala còrta, enguan que van pérder en finau contra l'Aviron Baionés.
La pelòta basca qu'ei de mes e mes populara en la part gasconofòna de la region Mieidia-Pirenèus, coma ac ei en l'Aquitània gascona. Que'ns podem regaudir de l'inauguracion d'un fronton nau a Soés, près de Tarba, en Bigòrra.
Baiona qu'ei gascona e non basca, mossur de la telé! Los campions Balhencs e Labordica son GASCONS!!! Vam, n'ei pas grèu, bascs e gascons qu'èm de la medisha soca. Tots arrèr-hilhs deus Uascones.
Qué vòu díser Aran en basco, ja? N'i a pas cap de fronton en la Val d'Aran, que jo sàpii, mès que n'i a un ben au ras, de l'aute costat deu còth de Portlhon, en Banhères (oc, Banhères dab dues "e" e sonque ua "a", de non pas con.hóner dab Banhèras de Bigòrra, doncas que voi díser Luishon, qué!), a quauques quilomètres de Bossòst.
La pelòta, òc! La "corrida", non! Ni aciu, ni aquiu, ni acerà ni enlòc! PROÏBICION TOTAU DE LAS "CORRIDAS"!!!! Quauque temps a, signèi ua peticion mes, la de l'Associacion (espanhòla) deus Veterinaris Abolicionistas de la Tauromaquia. Se la voletz signar tà ajudà'us, qu'ei acitau.
E qu'ac cau tornar diser tà acabar:
Ni farine, ni harina, ni farinha, ni farina, qu'ei haria en la lengua nòsta!
Hilhs de Gasconha, pro de vergonha!
La Banèra, ja l'avem! Era lengua, la volem!
divendres, 13 de juny de 2008
Paco, qu'èm vius enqüèra! Bona hèsta, Aran!!!
Paco, non mos abandones!
Escota aquera canta, aqueris cantaires son totis biarnesis!
En quina lengua e cantan? Pas en biarnés!
Totun, que cantan ena sua lengua, ena nòsta: en gascon!
Te la dediqui, sai que t'agrada.
Qu'ac volhas o non, eth caplòc deths païsis gascons non ei cap Bordèu, cap Pau, cap Baiona...
qu'ei Vielha!!!!!
Era termièra ei sonque en eth mapa, en eth còr non i ei!
Occitans, òc, mès gascons tostemp!
BONA HÈSTA, ARAN!!!!
NB Que'm resulta impossible de penjar era version de Aqueres Montanhes per Es Corbilhuèrs, era mielhor de totas. Ailàs, no'm deishan cap hèr, ac auriai hèt, se non, ben segur !!!
dijous, 12 de juny de 2008
Hilhs de Gasconha, Cap de Vergonha!!!! Gascon Unificat: Ua necessitat!!!!
Non volem auer de causir enter 100 varietats gascones! Tant estimam eth biarnés coma er aranés!!! Nosati volem un gascon unificat!
PRO DE DANCES !!!!
ACADEMIA, ATH TREBALH!!!!
diumenge, 8 de juny de 2008
Volem ua lengua unificada e gascona entau pòble de la Gasconha Gran!!!!
Poderatz constatar en aquera video prenguda a Dacs, per l'estiu 2007, que nosautes Gascons existim enqüèra. Òc, Gascons qu'èm, e b'èm tostemp plan vius !!!!
Òc, qu'èm plan vius, mès, malurosament que ns'èm vaduts ... afasics!! :((
Ja seré temps de trobar paraulas de las ben gasconas tad aquera cançon qui'ns vien d'Espanha (vino griego) e qui ei vaduda l'imne dilhèu mes popular en çò noste, segurament tan popular com Aqueras Montanhas.
B'ei de dòu har de véder un pòble privat de la soa lengua!!!! Qu'avem per fin ua Academia dera Lengua Occitana, apitada per dus Gascons: lo president de l'Institut d'Estudis Occitans qui ei Biarnés, e lo magnific sindic de la Val d'Aran. Los dus se parlan en gascon, plan segur, mès en dialèctes ben diferents. Dinc adara, arren a díser en contra: qu'ei san, naturau e normau. Çò qui n'ei pas ni tan san ni tan normau, b'ei que non son pas capables d'escríver en ua lengua unificada! L'un escriu en biarnés e l'aute en aranés!!!! E no'vs parli pas ací de diferéncias petitonas com las que separan lo catalan fabrenc deu valencian o deu balear!! Plan que non! Que son fòrça mes granas las diferéncias dialectaus en gascon que non pas en catalan. E n'ei pas lejut enlòc que volèvan remediar tad aquera situacion en hent tribalhar era Academia dera Lengua. En tot cas, no'n parlan pas.
Totun, un gascon unificat, comparable au batu deus bascos, nosautes gasconofònes que'u demandam URGENTAMENT. Volem un gascon unificat tà poder adornar los nòstes imnes de mots plan beròis, entà que'us poscam cantar de Liborna dinc a Baiona, Salardú o Massat sense aver de'us virar en un dialècte quin que sia. Be seré dar fòrça tà la lengua nòsta! Non volem pas la mort deus dialèctes, plan au contra, mès demandam coma minimum que poscam dispausar d'ua lengua unificada tà tots los país gascons. Me pensi que caleré qu'estosse sintetica tà poder demorar acceptabla per tots, mès, per segur, que seré a l'Academia de decidir quin e cau que sia. Tà avisà'vs de qué pòt semblar un gascon sintetic, que'vs sufeish de léger la pròsa d'en Pèire Bèc, un aute president de l'Institut d'Estudis Occitans, qu'escrivó en un gascon "artificiau" hèit d'elements prenguts de mantuns dialèctes. L'òbra d'en Pèire Bèc qu'ei de fòrça bon léger e non presenta pas cap de coloracion tròp locau o localista. Se l'Academia non s'encarga pas de'ns hargar un gascon unificat dab ua gramatica e un diccionari generau deu gascon, escrivuts sonque en gascon, adonc qui ac harà? E de qué servirà aquera Academia????
Que podem arregraciar los de l'Ouzom qu'an hicat letras biarnesas a l'imne nòste.
Lo divés ser qu'arriban tots per lo camin devath,
Drin de pertot que son vienguts gaujós e esvagats
Los gran parents parlan gascon dab los mainats
Arrepic:
Ça-vietz cantar e bev'un còp
Dab los amics que va plan!
Qu'ei la hèsta tan bèra deu Chapelò,
La vath vielha s'amassa aquiu entà dançar
La la la...
Despuish vint ans e mei los joens de Haut de Bòsc d'Arròs
Qu'an prepausat un gran empont apitat tròç a tròç,
Dab lo vin blanc, qu'an arcuelhut los cantadors.
Davant lo casso fièr e hòrt lo dimenge matin,
Tostemp hardits qu'an envitat los vilatges vesins,
E dens la nueit un beròi huec entà fenir
Suu site de Gasconha.com, que trobaratz ua auta proposicion, tanben plan bèra, la d'Eric Astié, aquí un drin retocada per Tederic Merger. Los coplets de l'Eric que poden perfèitament completar los deus d'Ouzom.
Sus l'aire de l'arrepic, que da:
Atau vivem ! Dens un país qui te serà arcuelhent
Luenh deus chepics, deu malh e a l’estanguet
Per hestejar, brindar e se virar la set.
Atau vivem ! Tant que palomas e ceps a nòste i aurà
Tant que la vinha lo son vin e’ns balherà
Banda ripataulèra per tot bailejar.
N'i manca sonque la version finau... en gascon unificat.
NB La canta deus de l'Ouzom qu'ei tirat deu lor CD "Adishatz". Tà crompà'u, que cau anar tau lor site.
dissabte, 7 de juny de 2008
Bon Aniversari Mailís!!!!!!!!!!!!
Ja ès granòta ja!!!! PUNONS EN ARRAMATS!
Que't dediqui lo coplet aqueth, compausat per Jan-Pèir Minèr sus la musica de la Pitxuli.
T’aimi MAILÍS ! T’aimi MAILÍS !
Beròia flor, hilha tan doça deu país !
T’aimi MAILÍS ! T’aimi MAILÍS !
Se la vesètz, tenètz-vos fièrs, galants, hardits !
Aquí que'n pòts escotar ua version interpetada per Tederic Merger, lo nòste arrei de Gasconha !
En la lenga deu Joan, aquò que't da :
T'aimi MAILÍS, t'aimi MAILÍS !
Beròja flor, hilha tan doça deu país !
T’aimi MAILÍS ! T’aimi MAILÍS !
Se la vedetz, tienetz-vos fièrs, galants, hardits !
Vam! Un pòc de musica bretona, tà tu, plan segur!!!! Ladies and Gentlemen, aquí qu'avetz lo Bagad Kemper!
Ah! E ved, au sud-èst tanben que saben cantar ena lengua nòsta !!!! Es caulets quan son geladi...:)))
POTONS !!!!
NB: Los trocets de uei son tirats deus CDs seguents:
Manolo & Arribes- Bagad Kemper: Sud Ar Su Ed Keltia music
De notar: Arribes qu'ei ua passavila leonesa (region d'Arribes del Duero, près deu Portugal) jogada en companhia de la magnifica gaitera galhega Susana Seivane.
Es Caulets- Santi Arisa i La Tribu: Aran un País, 2006 Picap, S.L. (Descargable per itune, 0,99 euro)
dimarts, 3 de juny de 2008
Ceret (2): La festa de la cirera
Enguany, per culpa de les pluges primaverenques tardanes, el terreny del pinyòdrom era totalment enaiguat, no era del tot practicable per al nostre noble joc.
Els organitzadors van decidir de resplegar-se a un racó sec, a prop del terreny oficial. Doncs, enguany, el terreny de jocs no va poder ésser de terra batuda com de costum, sinó de moqueta vermella, de les que Tsarkó desplega per acollir els dictadors sanguinaris.
La primera competidora, de la categoria “promesa de l’escopir-pinyols català”, va tenir un èxit ben merescut.
La mateixa, algunes cireres després, amb mocador al cap i espardenyes als peus (i no l’invers).
Quin galer més galant !
Visca Sent Ibaaaaars, perla de l'Arièja/ l'Arieja!!!!
Sent-Ibaaaaaaaars !!!! Arièèèèèèja!!!!
Viiiiiisca Occitààània !!!!
Gora Hiriburu! Gora Lapurdi!!!! Goraaaa Euskal-Herriiiiiiiiia !!!!
(a parte gascon : Que’s ditz sonque l’idioma qu’aparta los bascos de los gascons e viceversa, totun que’m sembla extra-terrèstra, aquesta. N’èi pas jamei vist ua gasconeta tant extranha, personaument. :D)
Us presento l'excel.lentíssim Sr Torrent, alcade de Ceret
Pffff, us caldrà tornar a entrenar-vos, Sr alcade.
Visca Piààààà!!!!! visca el Rossellóóóó!!!!
alééééééé Sent Ibaaaaaars!
Blanhac!!! Blanhac!!! Blanhac!!! Blanhac!!!! (arribat 2n en 2005 i en 2006, 1er l'any passat...)
TOLOSA!!! TOLOSA!!!! TOLOSA!!!! TOLOSA!!!! (arribat 1er en 2005 i en 2006, 2n l'any passat, quin suspens...)
TOLOSA TRIOMFA!!!!!
Budiu! No m’ho puc creure! Ha regalat el cirerer a la Marie del salon de thé La Praline (casa belga molt recomanable; a més la Marie, que és flamenca, us hi atendrà en català) i està distribuint les cireres pels carrers en posant-se més “tocamaneta” que un diputat!
Dissabte passat a Ceret (del diumenge, festa dels pantans, millor no parlar-ne) : 1- Les bandes
A Ceret, capital del Baix-Vallespir, hi erem per la diada de les bandes, que era també la de les cireres (vàrem tindre dues diades pel preu d'una).
Abans la passavila, totes les bandes, vingudes de totes les contrades del vessant nord pirinenc, de la "Mar Gran" fins a la Mar Nostra, del País Basc xarnego (d'idioma occità més que no pas eusquerenc) fins al Rosselló en passant per l'Arieja llengadociana, es van reunir per tocar-hi plegats.
Els de Sent Pèr de Moguerra ;) - o Hiriburu pels bascs- hi van trobar els de Biàrritz - Miarritze:
Ah, que hi són també, els de Sent Ibars!!!! Sent Ibaaaaaaaaaaaars, la flor de l'Arieja!
Sent Ibars és un poblet medieval molt preciós situat als límits del Llenguadoc lingüístic, 45 km al sud de Tolosa. La capital de la comarca és Lezat, a cinc quilòmetres de Sent Ibars. Lezat ja és ben gascona, mentre que a Sent Ibars, el parlar pròpi hi és de transició, és a dir que presenta moltes característiques pròpies del gascó tot i essent més aviat llenguadocià. Arièja és lingüisticament un departament molt interessant, ja que hi trobem parlars ben llenguadocians, d'altres ben gascons, d'altres que fan la transició llenguadocià-gascó (o viceversa) i d'altres la transició llenguadocià-català. Cal ben dir que les normes de Tolosa, de Pau i de Barcelona hi fan violència per aquestes terres.
Els de les samarretes vermelles són de la cobla "Jovent del Monestir" de Sant Esteve, a prop de Perpinyà.
Aquests de les samarretes blaves, són els Companys, de Ceret. Per lligar amb les Basquetes, val més fer servir el francès, clar! ;)).
Té, tot això em fa pensar una cançó bearnesa macaroni, un poc nècia, hi convinc. Això rai, que m'agraden els fandangos, aquesta n'és un:
Clar que no manquen pas d'encisos, les Basquetes de Hiriburu (amb una hac ben aspirada i sonora, si's plau, que som al nord!).
Alééééééééééééééééé Sent Ibaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaaars!!!!!!!!!! :D
dilluns, 2 de juny de 2008
Boha bisa
Lo pair deu Marc qu'èra un judiu alemand, de Koblenz, qui, deu temps que Hitler i arribè au poder, avèva huejut Alemanha. Avèva ja hèit un trentenat d'annadas quan e quitè Alemanha.
S'èra prumèr installat a Sèta per quauque temps dab l'idèa de se màver tà la Palestina, puish la guerra qu'esclatè e que s'arretrobè a Aush. Qu'auré podut passar los Pirinèus mès eth que decidí de n'ac hèr pas.
Lo pairan de la petita Elsa que s'a la fòto au Musèu de la Resisténcia d'Aush. Que tribalhava d'obrèr agricòla de dia e que hasèva petar los trens alemands cargats d'armas o de metau, de nueit. Que participè a la liberacion de l'isla d'Oleron.
Ne parlava pas sonque alemand e francés, que s'avèva tanben aprengut lo gascon!
Après la guerra, que passè quauques temps a París puish que s'installè definitivament a Saargemünd-Sarreguemines, en Mosèla, on e's va maridar e on e neishó lo Marc.
E lo Marc que ns'a aportat ua botelha d'armanhac vielh. E jo que'u hasoi tastar lo men Gewurtztraminer vendanges tardives.
Qu'ei deus bons, l'armanhac deu Marc. Tè, que m'a inspirat ua cançoneta.
Boha bisa
Boha bisa, que devisa
Shens arreganh ni vergonha
En la lenga de Gasconha.
Qui de vosaus se’n avisa ?
La lenga nòsta, que volem
Que demore viva tostemp!
En gascon canta lo cocut
E lo harri, a l’esconut
En gascon que manda son ut!
Non te n’ès pas apercebut?
E lo gave, de nèu hartat,
riuleja cascarejant
E tà non trobà’s apartat
Qu’at hè sonqu’en gasconejant
En passant peu barri, au ras,
E ‘u comprenes, aqueth devís ?
Qu’ei en la lenga deu país
E tu, donc, en qué parlaràs ?
Se vòs lo país compréner
Que’t serà pro sonqu’apréner
La lenga deu vent, deu harri
Deu cocut, deu gave e deu barri
Adonc, un esforçet hàciatz
Entà emplegar la lenga
Atau que haratz, sàpiatz ,
deu destin la camaliga
E atau la lenga, vivant!
Demorarà viva tostemp!


text:
LETRA A
De abaganhar a aburguerar, ved. aquiu.
aça (fr. écheveau), deu lat. acia. (id.). En occitanoromanç, lo mot qu'ei sonque gascon.
acajolar fr. mettre en cage, de cajola (lat. caveŏla, fòrma diminutiva de cavea)
FEW v.2 p. 554. En occitanoroman, lo mot cajola n'ei pas arrepresentat sonque en gascon e los parlars non-gascons de la zòna pròishe, autanplan com localisme dialectau en catalan, probablament un gasconisme en catalan (cajola), com en basco (kayola). Gasconisme.
acalhocar (v) coaguler(sang), faire des grumeaux (pâte, bouillie), de calhòc var. calhòt. etim. coagulum (possiblament un manlhèu fr. ancian caille), lo gascon qu'a autanplan lo mot etimologicament mei regular 'cògol' (de coagulum).
acarassà-se s'entasser (Haut-Ador) deriv. de acarar dab influx d'un aute mot, dilhèu acatra(lha)r, atracar.
acatralhar arranger quelque chose qui est détraqué, mettre en ordre, acatralha's s'habiller (en style plaisant). Etmologia escura, dilhèu fòrma afixada de * acatrar metatèsi de atracar, o de atracalhar ved. atracar, influx deu fr. accoutrer. Gasconisme.
acatrassar, mal racommoder, de acatrar, afixat, ved. acatralhar.
acès, acessar. (abri, abriter). Lo Few e Coromines ne son pas tot a fèit d'acòrd sus l'etimologia d'acès. FEW (vol. 24 p 73) que proposa accĕssus -> acès. Coromines (CorominesAran) que propòsa ua auta solucion qui m'agrada mei pr'amor qu'explica au còp la fonetica e la localizacion gascona deu mot : recĕssus -> arcès -> acès per reduccion. Acès qu'ei la fòrma pròpiament gascona de l'oc. recès, cat. recés. Lo vèrbe acessar que deriva de acès. Gasconisme manlhevat peu lengadocian.
acomandar (v.) fòrma de comandar; fr. confier un dépôt, remettre en garde Lat. commendare (FEW 2 p. 948).
acomiar (v.) faire tomber dans le domaine public, action de la prescripcion. acomià's : s'acoquiner Vèrbe derivat de commeatus (congiet d'un balh) dab influx de 'comunau' con·honut dab 'comiau' ('via comiau', camin comuau). Aqueste vèrbe qu'ei especificament gascon, absent deu TdF e de UbaudDic. Gasconisme.
acondiar (v.) réunir des animaux de plusieurs troupeaux, etimologia escura, evidentament indoeuropèa, dilhèu latina se non celtica, dilhèu de condia, lat. contĭo 'assemblée du peuple' o lat. concĭlĭare ? ved. aconsiar. Acondia, aconsia réunion d'animaux de plusieurs pasteurs. Gasconisme.
aconsiar (v) apparenter, unir, habituer à vivre ensemble, assembler (des personnes, des bêtes de la même espèce) aconsià's: s'unir, former une société. ved. acondiar entà l'etimologia. Gasconisme.
ahonar deu latin fundare, oc. fonsar. Lo mot en gascon qu'a dus tips de significacion plan diferents corresponent respectivament a la de hona (latin funda) e la de hons (latin fundus). 1- getar, lançar, tirar cf. arhonsar (arronçar) 2- honsar, en·honsar, cf. ahonsar. Gasconisme.
ahur (s.m.) fr. façon, allure, tenue (Palay) fòrma modèrna deu mot de la lenga anciana aür, lat. augurium. La r finau deu quite mot ahur no's pronóncia pas en gascon. Ahurar (désirer, souhaiter) e ahurat (qui a de l'allure) que derivan de 'ahur'. Lo mot qu'ei extint en occitan non-gascon. Gasconismes.
ahurbir (v.t) fr. exténuer, harceler, fatiguer, chasser varianta: ahurguir (Bay. segon Lespy). derivats: ahurbit (fr. exténué o, au contra, hardit, segon los parlars. Exténué qu'ei la significacion etimologica), ahurbiu (fatigant, ennuyeux, un 'boulet') etc. Etimon: germ. furbjan (FEW). Gasconisme.
agòr (s.m.) , gòrra (s.f.), abòr (s.m) aragonés 'agüerro', id. (fr. automne) Mot indigèn, pre-latin ,en basco: agor = sèc, agorril = aost. Derivats: agorrejar etc.ved. FEW agor. En romanç, sonque gascon e aragonés. Vasconisme.
agraula (s.f.) fr. corneille, un heish d'equivalents: corbaishina en Bearn, croqueta en gascon maritime, etc. Deu latin grăcŭla, dab agglutinacion de l'article. Etimon espandit per tota la galloromania.
ahloishar (v.) grafiat aloixà per Coromines (ved. el parlar de la vall d'Aran 'aloixà', p. 270). Har hloish, vàder hloish. Mot calcat suu catalan afluixar (id.), esp. aflojar (id.), e probablament, per derivacion substantiva, a l'origina deu mot catalan conflentin de l'expression 'tenir les alojes' (aver las mans amorras) e possiblament a l'origina deu mot deu catalan de Catalonha aloja (hada). Latin fluxu. Catalanogasconisme (mot pròpi deus gascons de Catalonha).
alebar, alebat, alèb , fr. blesser, estropié, blessure grave, fracture (lat. alăpare). Prumèras atestacions en 1306 en doc. arch. de las Lanas com aleb, alebar. Gasconisme.
alejar, fr. battre des ailes sin. aletejar. Mot panoccitan comun au catalan e au gascon. Derivat de ala. .
alejà's s'aliter (confusion d alejar,'aletejar e fr. aliter). Gasconisme
alengar fr. commencer, mettre en train, sur le métier. Derivat de lenga. En gascon, l'alengada qu'ei l'accion de l'alengar, mentre que alengat-da qu'ei sinonime de lengassut-da. En oc, alengar que significa rasonar, totun non en gascon segon Palay.
Alengà's : se décider à parler. Locaument (Aussau) 'lacher le bétail et l'amener vers le paturage'. Ved. alengar. Influx de alandar, alanar.
alicòth. De ala i còth segon l'etimologia populara gascona (Palay). En fèit, ua interpretacion gascona deu mot occitan alicòt, var. aligòt, fòrma derivada o allelica de haricot (originaument 'mixtura' e non 'hava' 'mongeta'), deu germ. harion: mixtura, cf. aligot, aligoté. Lo fèit qu'ei lo plat en question (entrada usuau de la cosina paisana dautescòps) que mèscla rèstas de carn de poralha.
alifatar, var. aliflatar fr. caresser. Desconegut deu FEW. segon lo Peiroton, etimon doble: flatar ( sin. de bailanar fr. caresser) crotzat dab alifrar (allécher, etimon germ. liffru, fr. lèvre). O, dit autament, derivat de alifrar per crotzament dab flatar (caresser, flatter). Flatar que vien probablament deu fr. mejan flatter, dont l'origina ei lo francic ancian 'flat' qui significa plat, aquiu magnificament adobat 'a la sauça gascona'. Gasconisme.
aloixà ved. ahloishar.
amarar. inonder, délayer, tremper, diluer. Aqueste mot qu'ei partatjat dab lo catalan (cat. : amarar, id). La significacion de amarar (< har impur), qu'ei antonimica respècte a l'etimon mĕrus (pur) e que s'arretròba dab l'adjectiu especificament gascon merac-a (cascant, hangassut) derivat de mèr -a (pur, blos). Lo gascon qu'a tanben lo mot desmarar, mot desconegut deu catalan. O sia que lo mot catalan 'amarar' deu estar un empront au gascon ancian (cat. anc. amerar, sègle 14) . Etimon: latin mĕrus (pur). Gasconisme.
amor (s.m) 1- latin amor (la r no's pronóncia pas en gascon occidentau, ni en ua partida de l'orientau). Pan-romanic, d'acòrd. Totun, de non pas con·hóner dab lo qui sec.
amor (s.m.) ,var. amorro, amorre, (s.m), amorrèr (s.m.) Malautia deus ovins causada peu prion, fr. tremblante des moutons, tournis des moutons (la r d'aqueste mot gascon amor qu'ei sensibla, var. amorre, amorrèr (id.); l'adj. amorre-a que significa: 1- engordit per l' ehred. 2- dit d'un ovin qui pateish l'amorrèr. Mot indigèn, preroman cf.. basco amorru: arrauja, l'arrauja; amurri: tournis (Rohlfs). Mot desconegut deu galloromanç (occitan inclús). Vasconisme (endemic deu romanç aquitanopirenenc).
ambura, var. lambura (Palay). fr. asphodèle. Mot indigèn, basco: anbula, var. amula (Roncal), anbulo, anburu (id.).
anesca fr. brebis d'un an, autanplan en aragonés (anyesco-anyesca) e hòrt locaument en valencian (Alcòi) (anyesca : crabeta d'un an). L'ipotèsi mei simpla qu'ei un ipotetic mot deu lat. tardiu *annisca com supausat per Rohlfs. Alternativament, en plaça d' ua origina romanica, que podem suspectar ua derivacion a partir deu mot basco quasi omonime neska (gojata, puncèla) via lo son derivat romanic nesca, uei nèsca (per confusion dab nèci- nècia) = gojata, nècia, puncèla. Alavetz, (la, era, sa) nesca, que vadó (l', er', s') anesca , mot con·honut semanticament dab 'anolha', confusion d'ahur d'etimologia populara. En aquesta teoria alternativa, lo mot aragonés anyesco- anyesca e lo valencian alcoienc anyesca que serén adaptacions deu mot bearnés anesca en seguint la medisha etimologia populara e non la derivacion d'un mot latin. En supòrt d'aquesta teoria, lo mot anesca com lo quite mot nèsca (= nècia) que demoran shens fòrma pròpia masculina en gascon.
anolh fr. bovin d'un an (annuculus). Gasconisme probable com ac atesta la n simpla deu mot, mot prestat au catalan e au lengadocian (anolh, anolla, id.)
ansolh, ansolha fr. chevr-eau / ette d'un an, etimon identic au mot basco antxu (estèrle, man) sufixat com anolh. Gasconisme deu Lavedan (Palay), ved. MassourreDic tanben.
apèr, sinonime d'arnés, ustilh, araire. Mot de l'iberoromanç e deu gascon (apero, lat. tard. apparium), desconegut deu galloromanç (occitan inclús), recentament incorporat en catalan normatiu pr'amor deu mot rosselhonés aper qui jo supausi d'origina gascona. Lo mot qu'ei desconegut en occitan, sauv en las regions tanhentas d'influéncia gascona. Gasconisme e/o Ispanisme.
aplegar Reunir dab lo sens d'amassar. Latin applecare. Aplec derivat d'aplegar. En oc-rom. sonque gascon. Autanplan catalan e aragonés, sonque localisme en castelhan (Rioja). Vasconisme (romanç aquitanopirenenc)
ar- correspon generaument a re-en occitan. Que provien generaument de la simplificacion de la protèsi arre- (per ex. arnard per (ar)renard), totun que pòt autanplan correspóner a la 'particula prostetica' a- de las lengas vesias, quina que'n sia l'origina. Aquesta particula prostetica qu'èra hòrt mei correnta en la lenga anciana que non pas en la d'uei, totun n'i a enqüèra traças de las bèras ex, arnegar (oc. & cat. renegar), arsec (de arseguir, arreseguir) argüeitar, arcuélher, arronçar =arhonsar (> oc ronçar), acès (de arcès, fòrma propiament gascona de recès), arnard (de arrenard), arcossar, arnèlh (< lat. reneculu), etc, etc.
aranhon (fr. prune) Mot occitan d'etimon celtic, cf. galés *agran(i)o: prunelle (DelamarreGaul). Autanplan en aragonés: arañon, en catalan aranyó, en basco: aran (id.). Ved FEW etim agranio.
ariang var. arriang, arianglo (fr. vautour fauve, Gyps fulvus). Mot considerat com indigèn, non-roman, per Rohlfs; en basco: arranogorria, lit. agla roja, autanplan: arranobeltza, lit. agla negra= Gyps fulvus.
ariòu, ariòla, hariòla, fòrma de l'adj. auriòu, auriòla emplegada entà designa lo frut de mei d'un arbuste de la familha de las Ericàcias (com Arbutus unedo, Arctosaphylos uva-ursi...) Etim. aureolus-aureola qu'ei a díser jaunenc (color deu frut non-madur). Gasconisme.
arcuélher (accueillir): derivat de cuélher via arrecuélher. Arrecuélher que pòt aver las duas significacions: arrecaptar (recueillir) e arcuélher (ved. Duplech). L'arcuelh =fr. l'accueil.
arla, arna, ària l'insècte desguastador deus teishuts (fr. mite) etimon indigèn, preroman. Segon Rohlfs la fòrma arna que vieneré deu mot indigèn arra: la púpia (vèrmi, gatamina), basco ar = vèrmi, arra = lo vèrmi, qu'arretrobam lo mot en arruca, arraca (arra x eruca). Lo Peiroton que prepausè un sintagma */'arlana/ (lit. vèrmi (de) lan) > arla, arna, ària. Gasconisme o Vasconisme. Arna qu'ei tanben catalan e occitan. Arla n'ei pas sonque gascon e ària que n'ei la fòrma especificament deus Pirenèus centraus.
arland, arlandejar. De arla que deriva lo vèrbe arlar (desguastar) e de arlar, lo gerondiu substantivat arland qui significa sacamand, pilhard, De arland deriva arlandejar = sacamandejar. Arland qu'a viatjat per la Galloromania. Gasconisme. Ved. tanben ariang e arianglo, possiblament relacionats a ariand, fòrma montanhòla d'arland.
arlòt: sacamand, cocarro, òmi de mala vita, macarro, derivat afixat d'arla, ved. arland. Mot viatjaire qu'arretrobam en un gran nombre de lengas vesias deu gascon e deu francés, espanhòu, portugués, basco, italian, e dinc en anglés.... Lo mot gascon qu'ei a l'origina en particular deu mot cat. arlot e balear al·lot (gojat). La h deu manlhèu gascon harlot que s'explica per la mòda populara gascona- considerada com trèit vulgar peus letrats gascons de l'epòca medievau e pas jamei notada h en la lenga escriuta- d'ajustar ua h aspirada au debut d'ua sillaba entà destacar-la, copar un iat o evitar ua elision, cf. hentrar per entrar, hariòla per ariòla, harrèr per arrèr, haut per aut, gahús per gaús etc.Ved. lo messatge consacrat ad aqueste mot aquiu. Wartburg, mei german que non pas gascon, que s'oblidè lo mot gascon arla e los sons derivats e qu'avancè ua teoria germanista tà explicar lo mot arlot, harlot etc. totun lo mot n'ei pas present en nada lenga germanica, qu'ei sonque romanic lhevat l'anglés qui'u degó eretar sia deu francés sia, mei probablament, dirèctament deu gascon. Gasconisme.
arrabanejar, sinonime de rabanejar. Significacion generau de saunejar (fr. réver) dab nuanças possiblas: saunejassar (fr. révasser) (Bearn), saunejar, mausaunejar (réver, cauchemarder) (País Thòi, MassourreDic). Lo FEW que'u hè remontar tà un teoric *reexvagus qui seré, segon eth, a l'origina deu fr. rêver, totun shens explicar quin s'i escad entà poder har derivar (ar)rabanejar
arraca, arruca, sinonime de gatamina, possiblament latin eruca x mot indigèn (basco) arra (suggerit per Rohlfs), ved. arla.
arrèc, arrèga cf. cat. rec, etimologia desconeguda, possiblament indigèna (cf. basco erreka: ravin) o simplament medish etimon que lo qui sec, en gascon arrèc, arrèga que's conhon semanticament dab arrec, arrega: raie, sillon, andain, vallon très étroit, ruisseau,
arrega, arrec : celtisme, galés *ricā = sillon (DelamarreGaul).
arruca. deu latin eruca, possiblament per ibridacion dab un mot indigèn, cf. basco ar, arra (vèrmi, lo vèrmi ) (ipotèsi de Rohlfs) fr. chenille. Ved. arraca tanben.
arrupar, arrupit, arrupa etc (fr. plisser, froncer, pli, fronce). De l'etimon germanic rūp, qui significa garronhut (fr. rugueux) (ved. FEW). En occitan (sensu lato), aqueste etimon n'ei representat qu'en gascon e en los parlars lengadocians de la zòna pròishe. Per contra, los mots oc e cat (ar)rugar, (ar)ruga (latin. ruca) n'existeishen pas en gascon, que i son precisamment remplaçats per arrupar, arrupa. La fòrma gascona arrupit ( cf. catalan arrupir, arrupar) que pleiteja en contra de l'ipotèsi de l'allelisme rupa /ruga (segon la quau (ar)rupar derivaré d (ar)rucar per mutacion), ipotèsi pòc versemblanta formulada peu quite Peiroton.
arsec (oc. vam, estrambòrd). Derivat post-verbau de arseguir varianta d'arreseguir, L'etimon qu'ei lo de 'seguir'. La fòrma deu mot arsec (var. arsèc) que permet la distincion dab (ar)ressec, var. (ar)ressèc) (l'utís entà arressegar, l'arressèga). Gasconisme.
arténher derivat de attingere, (fr. atteindre), mot adaptat en gascon ancian dab la protèsi ar- probablament per atraccion de tànher.
artaish (artach) arbuste, buisson, Mot indigèn, preroman cf. basco arte, arta: èusa (Quercus ilex), en arag. arto = bròc blanc (aubépine Crataegus sp.) e d'autes arbustes espinós (ved. Rohlfs).
artiga (fr. terre juste défrichée) Mot preroman, que l'arretrobam en espanhòu, aragonés, catalan, occitan, non s'ei pas espandit per Lèira enlà. L'etimon que poderé estar lo deu basco arte, arta: èusa e lo deu gascon artaish: buisson, arbuste, cf. basco arteaga = gasc. euseda, bòsc d'èusas.
artigar= défricher et par ext. faire un travail pénible. Transformar un bastar, un bòsc etc en peishedèr, treitiar, esbosigar ved. artiga.
arturar fòrma aranesa de aturar (lat. obturare), adaptada dab faus ahur d'addicion prostetica. Aturar qu'ei un mot catalan e occitan (lat. obturare) qui, sauv error mia, non trobam pas sonque en parlars gascons sudorientaus e sudcentraus, un manlhèu possible en gascon. La significacion d'aturar, en gascon thòi, qu'ei 'rester sans rien faire' (MassourreDic).
aselar, selar, cela, sela ved. acelar etc.
aseroèr derivat de aseron, loc on i creishen aseròus o lo quite aseròu.
aseròla, derivat de aseròu, id. Gasconisme.
aset, -da (adj.) fr. acide, aset derivat d'acetum (vinagre). Gasconisme.
aseròu var. aserò, aseró(n), , auderò(u), auderó(n). Arbos deu genre Acer (fr. érable). Lo mot galloromanic erable (òc argelabre) que deriva deu mot 'acer' (aseròu en latin) de manèira enigmatica, probablament sintagmatica. L'etimologia deu mot fr. érable qu'ei controvertida: d'un sintagma ipotetic acer abulus - abulus: deu mot galés abalos, aballos (poma, pomèr) segon FEW après Vendryes, o version latinizada d'opulos, mot atestat en galés de Mediolanum (uei Milan) tà designar 'l'érable de montagne' ved. Delamarre-Gaul. Coromines que s'estimè mei l'ipotèsi d'un sintagma cent per cent latin acer-arbor qui vedè a l'origina deus nòstes mots gascons tanben. Hòrt mei simplament, los nostes mots gascons que deven derivar de fòrmas afixadas de acer: acerone (cf. catalan auró, id, aragonés aserón e leng. gasc aseron, aseron -> aseroèr) e acerolu: aseròu deu quau é derivè aseròla. A mei d'aseron, lo lengadocian qu'a autanplan lo mot sinonime argelabre (medisha etimologia que lo mot francés érable) e, a l'èst, lo mot autanplan provençau d'etimon grèc 'agast'. Aseròu, qui ei la fòrma mei espandida en gascon, qu'ei un gasconisme, totun non aseron.
atalaja (atalàia). (cf.G.D.L.C. talaia: 's. XIII; de l'àr. ṭalâyi, pl. de ṭalî'a 'sentinella', de l'arrel ṭ-l- 'estar a dalt, a l'argüeit'. Los espanhòus qu'an 'atalaya' e 'atalayar', los catalans qu'an talaia, los gascons qu'am (a)talaja; lòc d'argüeit au som d'ua torre o d'un pujòu, un substantiu, autanplan toponime e nom de familha en gascon: Talaye, Latalaye. Qu'am tanben lo vèrbe (a)talajar = argüeitar, espiar (gueter, regarder) e derivats: talajaire (celui qui guette; per ext. poursuivant amoureux), talajet (coup d'oeil furtif) etc., . Aqueste vèrbe qu'ei emplegat locaument tà diser espiar (fr. regarder) mentre lo sens etimologic deu mot qu'ei argüeitar (guetter). Lo mot n'ei pas occitan non-gascon. Ispanisme.
atracar, atracalhar arranger, mettre en ordre, mettre en pile. Etimologia desconeguda. dilhèu de raprochar deu catalan e espanhòu atracar (ved dic. catalan e esp.) . Etimologia dilhèu romana (*tragicare, de trahĕre) o araba *taràqqa 'aproximar-se a la costa' G.D.L.C.).
auarre, auta gràfia per avarre, ved. avarre
aueitar, fòrma sud-orientau de (g)ueitar fr. regarder. Deu francic wahta = argüeit. Aueitar qu'a mei sovent lo sens deu gascon occidentau gueitar, que non lo d'argüeitar. Locaument, aueitar qu'a lo sens de guardar (afrancic. wardon) en sud-orientau dab la significacion de mirar , mentre gueitar que significa conservar (aute sens de guardar) en gascon maritime. En gascon peirotonenc, espiar = mirar; guardar = conservar, susvelhar; güeitar (pronon. oeità o goeità) que significa espiar dab atencion; argüeitar = vigilar en estant a l'argüeit, talajar.
auròst; aurostar; aurostaira (fr. chant funèbre, psalmodie funéraire; pleurer le mort; pleureuse professionnelle (Palay). Romanizacion d'un sintagma indigèn, basco auri + osti lit. planh + crit (cf. Rohlfs, après Azkue), cf. basco erostatu = faire le deuil. Gasconisme.
auvarge-ja (adj) var. aubarge, abarge, avarge, auarje, fr. sauvage, se dit d'un animal ou d'une plante.
En particular aubarja en Aran: ariòla fr. raisin de l'ours, frut de l'arbuste d'altitud (Arctosaphylos uva-ursi). L'etimologia que n'ei incèrta, la grafia tanben. Grafiat avarge per Per Noste. Lo FEW (vol. 21 p 44) que menciona lo mot com d'etimologia desconeguda, d'ahur hòrt ancian e probablament indigèn.. Coromines que supausè l'etimologia 'prunus damascena tà explicar l'aranés aubarja, ipotèsi complicada e pòc credibla. Segon ua ipotèsi deu Peiroton, l'etimon qu'ei doble: silvaticu (sauvatge -> s' auvatge -> auvatge ) e lo son sinonime indigèn avarre-avarra. auarre X (s) auvatge. -> auvarge, avarge. O sia de avarre dab influx de sauvatge.
avaganhar (abaganhar) sin.. vaganhar, gavanhar, probablament tots d'etimon identic, fr. avorter (pour un animal). Origina desconeguda. L'etimon prepausat peu FEW qu'ei lo de gava, gavòt (jabot) (ved. gabagnà). Lo Peiroton ne cred pas briga Wartburg aquiu. Mei probablament, un derivat verbau de vagan 'inutile, paresseux'. lat. vacare> vagar > vagan(t) -> vaganhar. Cf. vagantejar e vaganau. Gasconisme.
avajon (fr. airelle, myrtille). Mot preroman basco anabi, ahabi, abi, romanizat en *anabiu (fòrma non afixada) e *anabione (fòrma afixada) e dab ua varianta protogascona derivada per metatèsi de la fòrma afixada: *abanione, id, a l'origina de la fòrma en gascon ved. Rohlfs e FEW. Mot endemic cantabropirenenc, que l'arretrobam en asturian, cantabre (anaviu), castelhan dialectau (Rioja): anavia, en aragonés e en catalan (nabiu). En plaça de nabiu, lo rosselhonés qu'a avajó (de *abanione), qui ei la fòrma pròpiament gascona, un gasconisme en catalan. En bearnés d'Aspa, que i arretrobam las fòrmas aragonesas non afixadas nabiu e abaniu. Lo mot en galaicoport. qu'ei arando, en esp. arándano, probablament derivats deu mot basco aranondo (pruna, lit. avajon bon) ->, *port. arando, arándano), ved. aranhon. Vasconime.
avarre, auarre /w/ sauvatge. Mot d'etimon desconegut segon lo FEW (vol. 21 p 44). Coromines qu'arreliga avarre au mot deu cat. dial (Cerdanya, Conflent) arro, fòrma locau deu latin arĭdus corresponent au gascon 'arre': terrenh sèc, calcari. Totun la derivacion aridus -auarre qu'ei complicada. Segon lo Peiroton, mot probablament indigèn, dilhèu relacionat etimologicament au mot basco abar: branca d'arbo, cf. abarrarte (abarr -arte): bruishagar, lòc de matàs (lit. branca - enter); abarriz: èusa (Quercus ilex). Vasconisme.
avei sin. avegèr (fr. ennui) ved. avejar
avejar fòrma pròpiament gascona deu lat. inodiare (oc. anujar, fr. ennuyer), autanplan.: devejar. Derivats avegiu, avejança, avejatiu, avegèr etc. Gasconisme.
averan, auran fr. noisette lat avellana, masculanizat.
avitar (ad + vita -re) sinonime d'alucar. Etimon: deriv de vita. La significacion d'alucar qu'ei un gasconisme.


text:
Jerry Rubin
Jerry Rubin (14 de julhet de 1938 – 28 de novembre de 1994) es un militant libertari[1] e antimilitarista estatsunian dels ans 1960 e 1970, cofondator del movement Youth International Party, puèi virat dins los afars a partir dels ans 1980.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
D'origina josieva, nascut a Cincinnati, Rubin es lo filh d'un mercand de pan e delegat sindical. Los paires moriguèron a detz meses d'interval en 1960 e 1961, lo daissant sol per elevar son fraire cabdet, Gil, qu'aviá 13 ans. Decideiguèt de li far descobrir lo mond e lo menèt en Índia. Mas, a causa de las protestacions de sa familha, iabandonèt son projècte e lo menèt alara a Tel Aviv. Gil aprenguè l'ebrieu e decidiguèt, mai tard, de demorar en Israèl e de viure dins un kibbotz.
Dels Yippies...[modificar | modificar la font]
Jerry Rubin torna als EUA ont escriguèt per diferents jornals en parallèl dels estudis. Obtenguèt una licéncia de sociologia a l'universitat de Cincinnati. Intrèt alara a l'universitat de Berkeley en Califòrnia, en 1964, mas deceidiguèt lèu d'abandonar los estudis per se consacrar al militantisme.
Jerry Rubin comença son engatjament per una protestacion contra un epicièr de Berkeley que refusava de far trabalhar de negres.
Fondèt lo VDC (Vietnam Day Committee), e organizèt las primièras manifestacions contra la guèrra del Vietnam. Es tanben cofondator del movement Yippies (Youth International Party), amb Abbie Hoffman, e es del costat de la candidatura de Pigasus. Tanben joguèt un ròtle fondamental dins l'interrupcion de la Convencion nacionala democrata de 1968 a Chicago. Amb set autres activistas, foguèt jutjat per conspiracion e incitacion a l'insurreccion . Julius Hoffman èra lo president del tribunal. Los set accusats, chafrats los « Chicago Seven », transformèron lo tribunal en un circ, e pasmens se cinq d'aqueles foguèron jutjats copables d'incitacion a l'insurreccion, foguèron inoncenciats en apelacion.
Jerry Rubin escriguèt de libres presentent son engatjament e sas idèas, coma Do It ! Scénarios de la révolution[2], escrich en 1970, amb une introduccion redigida per Eldridge Cleaver, membre de las Black Panther e de dessenhs de Quentin Fiore. Aquel libre es presentat coma lo manifèst Yippie. En França, Rubin e son movement foguèron vists coma los inspirators del movement de Mai de 68, afiliacion revendicada pel quite Daniel Cohn-Bendit, e puntada per de marxistas antiseissenteuitencs coma Michel Clouscard.
... cap als Yuppies[modificar | modificar la font]
A la fin de la guèrra del Vietnam, Rubin ven un important entreprenaire e òme d'afars, tipic Yuppie dels ans 80 (foguèt un dels primièrs investisseires de l'entrepresa Apple[3]), e fervorós republican reaganian. Interrogat sus l'incoeréncia de son percors, respondava que "lo mond a cambiat, tanben devèm cambiari" e que "la creacion de riquesas es la sola veratadièra revolucion americana".
Lo 14 de novembre de 1994, alara qu'anava cap a promesa, Rubin passa, fòra dels passatge protegit, una carrièra de sièis vias fòrça frequentada près de l'universitat de Los Angeles. Una veitura de pauc lo manca mas la seguenta capita pas a evitar Rubin. Foguèt menat a l'espital, ont moriguèt 14 jornsmai tard.Es interrat al Hillside Memorial Park Cemetery a Culver City en Califòrnia.
Citacion[modificar | modificar la font]
« Une societat qu'abolís tota aventura, fa de l’abolicion d'aquela societat la sola aventura possibla. »[4] Citacion utimizada (dins Do it) per Raoul Vaneigem dins son Tractat de saber viure a l'usatge de las jovas generacions: « Dins una societat qu'abolís tota aventura, la sola aventura possibla es l'abolicion de la quita societat. »
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Steven Jezo-Vannier, San Francisco - L’utopie libertaire des sixties, Le Mot et le Reste, 2010.
- Jean-Christophe Angaut, Anarchisme et libéralisme. Une démarcation, École normale supérieure de Lyon, Triangle (UMR 5206), 2011, note 1, page 1.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Turn on, tune in, drop out !, un tèxte sus las accions de Jerry Rubin e d'autres contra la guèrra del Vietnam
- (en) Jerry Rubin: Activist changed his rap, The Cincinnati Post, 05-04-99
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean-Paul Laurens, Épistémologie, éthique et politique, n°14-15, Cahiers de l'Imaginaire, 1997, page 165.
- ↑ Publié aux éditions du Seuil en 1973
- ↑ The Utopian, 14 mai 2008
- ↑ Voir affiche Alternative libertaire (Belgique), en ligne.


text:
Après l’anóncia de las resultas de las eleccions europèas, numeroses occitans an planificat de s’exiliar dins la circonscripcion Oèst ont lo FN es arribat sonque second. Per çò far, vòlon aprene lo breton.
« Foguèt una marèa d’inscripcions que nos arribèron dins la nuèit de dimenge a diluns », çò conta Gaël Harwen, responsable web a Edubreizh. « Nos calguèt tampar lo site per evitar que lo servidor tombèsse ». D’efièit, après las resultas de l’escrutin, una granda part dels occitans an decidit d’aprene lo breton.
Bretanha se tròba dins una de las raras circonscripcions francesas ont lo Front Nacional es arribat sonque second a las eleccions europèas. Es doncas venguda un modèla de tolerància e d’obèrtura d’esperit que fa pantaissar los occitans, negats dins la marèa blava marina.
Per se preparar a l’exilh, la solucion melhora lor pareguèt d’aprene lo breton mercés al MOOC d’Edubreizh que se debanarà del 9 de junh al 12 de julhet. « Aprenetz lo B.A.BA de la lenga bretona », çò ditz l’associacion per atirar los clients.
Mas ara, a pas pus besonh de publicitat. Dimars de matin, Edubreizh a tornat dobrir las inscripcions après aver installat son site sus un servidor mai potent. Es ara lo site parla.cat que rescontra de problèmas, benlèu perque la possibilitat d’una Catalonha independenta e antifascista fa ela tanben somiar los estatjants d’Occitània.


text:
Escrivetz de las novelas, daus romans ode la poesia ? Adonc esitatz pas a nos mandar vòstres manuscrits. Caillon Dorriotz cercha a desvelopar son catalòg de literatura generala emb daus noveux talents, o daus talents desjà confirmats que nos desiran rejúnher.
Setz universitaris o professor agregat (...)
Escrivetz de las novelas, daus romans ode la poesia ? Adonc esitatz pas a nos mandar vòstres manuscrits. Caillon Dorriotz cercha a desvelopar son catalòg de literatura generala emb daus noveux talents, o daus talents desjà confirmats que nos desiran rejúnher.


text:
Per Los pagalhós
A Vièla e a Vilhèras qu’avem quauques
turments,
Dab la valea d’Aspa qu’avem gran diferent.
Montanhas
son montanhas, non n’i a com las d’Aishòs,
Au mensh tant desirada, deu vilatge d’Escòt.
Que volèn la termièra_ au som deu Tucolet,
Au còl de Maria Blanca, lo mes beròi endret.
Tretze vaquèrs de Vièla, que pujan t’aquí
haut.
Que traucan la Tecoèra entà Camor de haut.
Qu’anàn liurar batalha a d’aqueths
grans brigands
Tà defénder la tèrra que tots aimavan tant.
S’avèn leishat borrugas au cap deus grans
barròts;
Entà ’star mei solides que’s tiran los esclòps.
Sèt demoràn per tèrra estenuts aus
Camors,
Los auts avón a huéger capvath deu Varescon.
Partín au mei a córrer, entà darrèr
deus plors,
T’anar portar la plenta, au parquet d’Auloron.
Los de Vièla
tranquilles que’us espiavan
a har :
« Que podetz tostemps córrer, qu’avem ganhat l’ahar. »
Que plantàn la termièra, darrè’u
serròt d’Aishòs.
La crotz qu’ei a la vista, au pè deu gran garròc.
E quan tornèn tà casa que podèn estar
fièrs
De racontar l’istuèra coma de grans guerrièrs.
E tota la joenessa qui aimavan lo bestiar
Dab gran reconeishença, lo ser, qu’anàn tringar.
Adiu Maria Blanca e los Camors d’Aishòs,
Non i a nada contrada qui ei autant bèra enlòc.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Deis investigadors an utilizat d’etiquetas GPS per demostrar que leis entrepresas de reciclatge deis Estats Units se dispausan dei dèishas electronicas mejançant l’enviament dins lei pais en desvolopament. Fins fa pauc, aviá pas pensat au futur de mon electronic un còp qu’aviá tirat. M’aviá acostumat a lei portar a un centre de reciclatge e lei … Contunhar la lectura
Category Archives: Economia
Lo spleen bèlga
Un estudi sociologic revelèt que 61% dei bèlgas creson que la societat s’es convertida en un « caòs ». S’enfonsan en reaccion a una identitat e reaccions xenofòba d’una parta de la populacion. Son desencantat, perdut e ansiós e de plus en plus xenofòbs : lei bèlgas començan mau 2017. Aquò es çò que sorta d’un grand … Contunhar la lectura


text:
Jacint Verdaguer
Jacint Verdaguer i Santaló, tanben conegut popularament coma Mossèn Cinto Verdaguer (Folgueroles, Osona, 17 de mai de 1845 - Vallvidrera, Barcelonés, 10 de junh de 1902) foguèt un capelan e poèta catalan. La qualitat de son òbra lo situa a la cima dels escrivans e poètas mai importants per la literatura catalana modèrna, que son ròtle dins la Renaissença de la lenga catalana foguèt preponderant. L'eclesiastic venguèt un dels personatges clau de la Renaissença catalana gràcias a sas òbras màgers l'Atlàntida e lo Canigó. L'avesque catalanista Josep Torras i Bages lo qualifiquèt de "Princi dels poètas catalans".
Biografia[modificar | modificar la font]
Jacint Verdaguer nasquèt en 1845 a Folgueroles, un vilatge al còr de la Plana de Vic dins una familha de classa mejana que comptèt uèch mainatges. Èra lo tresen enfant de Josep Verdaguer i Ordeix, un pagés e mèstre d'òbra, e de Josepa Santaló i Planas que se trachava de l'ostalada. Dels uèch enfants del parelh, sonque ne subrevisquèron tres. Quand Jacint faguèt sos 11 ans dintrèt dins lo Seminari de Vic. Mentre que contunhava sos estudis, e fasiá de professor e de pagés. En 1865 participèt als Jòcs Florals de Barcelona e i ganhèt quatre prèmis. L'annada seguenta tornèt ganhar dos prèmis als meteisses Jòcs Florals.
Lo 24 de setembre de 1870 foguèt ordenat capelan a Vic e lo mes d'octobre d'aquela meteissa annada, diguèt sa primièra messa a l'ermitatge de Sant Jordi. A 28 ans dintrèt de capelan dins la Companhiá Transatlantica que li avián recomandat per sa santat lo climat maritim; l'annada seguenta s'embarcava a Cadis en destinacion a l'Avana. Finalament s'establiguèt a Barcelona, coma capelan de la familha del marqués de Comillas. Quand passèt sas 32 annadas, la jurada dels Jòcs Florals li autregèt lo prèmi extraordinari de la Diputació de Barcelona pel poèma L'Atlàntida. Aqueste eveniment marcava la consacracion de Verdaguer coma poèta.
En 1880, vist que ganhèt tres prèmis als Jòcs Florals, foguèt proclamat Mèstre en Gai Saber. Aquela meteissa annada publiquèt lo libre Montserrat. A 39 ans viatgèt a París, Soïssa, Alemanha e Russia. Lo 21 de març de 1886, a l'edat de 41 ans, l'avesque Morgades lo coronèt Poèta de Catalonha al Monastèri de Ripoll. Publiquèt lo grand poèma Canigó en 1885 e realizèt puèi un viatge de pelegrinatge en Tèrra Santa.
Foguèt aprèp aquel viatge que s'aturèt sa produccion literària, e que comencèt de s'avodar a d'autras activitats pas gaire ortodòxas, coma la practica d'exorcismes. Per encausa d'aqueste e mai d'autres escandals, lo marqués de Comillas trinquèt sas relacions amb el, e a mai en 1895 li foguèt enebit d'exercir coma capelan. Verdaguer ensagèt de se defendre amb una tièra d'articles dins los jornals que se titolavan En defensa pròpia.
En 1898 tornèt far lo capelan, pasmens o faguèt amb un salari miserable e amb un enfrontament permanent a d'unes sectors de la societat fins a sa mòrt. Lo 17 de mai de 1902, quand aviá 57 ans, s'installèt a la carrièra Aragó, dins lo centre de Barcelona ont viviá, a la finca coneguda com a Vil·la Joana, de Vallvidrera (Barcelona), ont espera far una convalescència de tuberculòsi. Lo 10 de junh se moriguèt a Vil·la Joana. Actualament, la proprietat, qu'es venguda un musèu, se pòt visitar.
L'enterrament de Jacint Verdaguer foguèt un dels actes mai multitudinaris que s'èra vist a Barcelona fins a aquel moment. A mai, son eiretatge se manifèsta dins qualques poèmas e cançons dels mai populars de la cultura catalana, coma per exemple L'emigrant o lo Virolai de Montserrat. Un autre exemple de sa popularitat es qu'es una de las personalitats istoricas que balhèt son nom al nombre mai important de carrièras de Catalonha tota.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'Atlàntida (1876)
- Idil·lis i cants místics (1879)
- Montserrat (1889)
- Oda a Barcelona (1883)
- Canigó (1886)
- Montserat (1889)


text:
Ménigoute
Ménigoute es una comuna peitavina, situada dins lo departament de las Doas Sèvras e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Ménigoute es estretament ligada a aquela de la anciana abbaye de las Châtelliers, fondada l'an 1119 e barrada l'an 1791.
L'histoire de Ménigoute est étroitement liée à celle de l'ancienne abbaye des Châtelliers, fondée en 1119 et fermée en 1791.


text:
PRUMÈR PAS DECISIU ENTARA REFORMA E AMPLIACION DER ESPITAU VAL D’ARAN
Eth Servici Aranés deth Benèster e era Salut convòque eth concors d’idèes entà desvolopar eth projècte
Eth Servici Aranés deth Benèster e era Salut (SABS) a convocat eth concors d’idèes entà desvolopar eth projècte de reforma e ampliacion der Espitau Val d’Aran. Eth sindic d’Aran, Francés Boya, a explicat que “d’aguesta forma, se da un prumèr pas important a nivèu administratiu entà hèr realitat un projècte estrategic de país de cara as pròplèu ans”. Entath sindic, “aguesta ei ua iniciativa de futur que, a miei e long tèrme e d’acòrd damb es possibilitats financères, a de perméter mielhorar es actuaus infraestructures e ampliar es equipaments entà hèr front as naui besonhs d’atencion e espitalizacion”.
Eth pressupòst base de licitacion ei de lèu 85.000 èuros, sense IVA, qu’includís era redaccion der avantprojècte. Era data limit dera presentacion des ofèrtes ei eth 21 de març, abantes des 14.00 ores (podetz consultar er anonci en Diari Oficiau dera Generalitat).
“Dempús dera reduccion dera estructura directiva e eth refòrç des foncions dera gestion diadera en Espitau, mos cau iniciar un nau projècte sanitari entà dar un mielhor servici, mès propèr e en mielhores condicions entà garantir ua atencion agila e de qualitat que da confidança ar usatgèr”, segontes a assegurat Francés Boya. Pr’amor d’açò, “autant d’important qu’era mielhora des espacis fisics, ei arténher era excelléncia e era especializacion d’acòrd damb es possibilitats d’un espitau primari de montanha coma eth nòste”.
En aguest sens, enes darrèri quate ans, s’an produsit auanci de collaboracion fòrça destacables, coma es acòrds de cooperacion e collaboracion en matèria de formacion, atencion e prestacion d’especialitats damb er Espitau Arnau de Vilanova de Lleida (an 2008), er Espitau deth Mar de Barcelona (an 2009) e es espitaus francesi de Tolosa e Comènges (an 2010).
Eth Plan foncionau dera reforma der Espitau, presentat en 2010, respon ath besonh d’adaptar eth centre ara realitat actuau, dempús de 25 ans de prestar un servici essenciau ara populacion e ath sòn entorn de referéncia. Açò supòse dotar-lo d’espacis de naua construccion entà acuélher airaus primordiaus, coma un nau servici d’urgéncies, un nau blòc quirurgic e obstetric e ua naua unitat d’espitalizacion.
Aguesta actuacion permeterà liberar espacis ena actuau bastissa e atau se duplicarà era capacitat des consultes extèrnes e se crearàn gabinets de diagnostic e tractament. Tanben se poderà agranir eth servici de diagnostic pera imatge. Eth cambi afectarie era globalitat der edifici e, sustot, ara planta sosterranèa, a on se harà possible era renovacion dera centrau d’installacions, era ampliacion de magazèms e era adequacion deth servici d’ostalaria.
Tot er edifici se dotarà der hilat integrat e es TIC de besonh entà consolidar es esfòrci que s’amien a tèrme ara entà qu’er Espitau se place ara avantguarda des espitaus deth sòn nivèu e ath còp pogue aumentar era sua capacitat resolutiva per miei des diuèrses possibilitats qu’aufrissen era telemedicina, era robotica e es hilats compartits.
Eth sindic a declarat que “en definitiva, se tracte d’adequar er espitau e proveir-lo dera capacitat e era tecnologia entà que sigue un referent entara recuperacion dera salut des ciutadans e sigue un atractiu entàs professionaus pendent es pròplèu 25 ans”.


text:
Molière
Jean-Baptiste Poquelin (batejat a París lo 15 de genèr de 1622 - lo 17 de heurèr de 1673) que ho lo màger autor dramatic francés deu sègle XVII ; que ho actor e cap de tropa. Ua gran part de la soa carrièra que's debanè en mantuns lòcs d'Occitània e l'òbra de Molière que muisha ua bona coneishença de la lenga d'òc, lenga hens laquau compausè ua partida deu son Monsieur de Pourceaugnac.
Joentut[modificar | modificar la font]
Hilh de Jean Poquelin, mercadèr de tapís, Molière que ho batejat eth tanben Jean Poquelin a París en la glèisa de Saint Eustache lo 15 de genèr de 1622. Dus ans arron, com avó un hrair capdèth tanben aperat Jean, que ho renomat Jean Baptiste. Aus 10 ans, la soa mair, Marie Cressé, que's morí e lo son pair que's tornè maridar dab Catherine Fleurette.
En 1633, que comencè los sons estudis au collègi de Clarmont (uei licèu Louis le Grand) on estudiava tanben lo princi de Conti, un deus sons futurs mèstes. Que's ditz que Pierre Gassendi seré podut estar l'un deus sons mèstes. Qu'avó tanben lo parat d'assistir a representacions a l'Ostau de Borgonha e tanben de véder los comedians italians qui jogavan alavetz a París.
En 1637 que prengó la seguida deu pair en jurar coma tapissaire deu rei. Qu'acabè tanben los sons estudis de dret a l'Universitat d'Orleans en obtiéner ua licéncia e en bèth jurar com avocat en 1642.
Au medish moment que conegó la familha d'actors familha Béjart en bèth vàder amorós de Madeleine Béjart, la hilha. Qu'abandonè la soa carrièra ; lo son pair, qui n'aprovè pas aquesta causida, que deishè de l'entertiéner.
Molière actor[modificar | modificar la font]
Dab Madeleine Béjart, Jean-Baptiste Poquelin e d'autes actors que fondèn la companhia de l'Illustre Teatre qui joguè dens ua sala de jòc de pauma. Que prengó alavetz lo nom de Molière e que vadó capdau de la companhia. Aquesta que he bancarota en 1645 e Molière que conegó alavetz la preson per'mor de deutes que son pair l'ajudè a pagar. Un còp sortit de preson, la navèra tropa de Molière que partí entà jogar en província e mei que mei en Occitania ; enter genèr de 1646 e març de 1657 que passèn per las vilas de Nantas, Albi, Tolosa, Carcassona, Peitieus, Viana, Narbona, Agen, Pesenàs, Grenòble, Lion, Montpelhièr, Dijon, Avinhon, Bordèu, Besièrs e Roan on Molière rencontrè lo vielh Pierre Corneille.
En 1653, la tropa qu'entrè au servici deu princi de Conti, governador de Guiana, dinc a la conversion morau sobta d'aqueste qui abandonè alavetz lo son gost peu teatre.
La consecracion[modificar | modificar la font]
La tropa que tornè a París en 1658 entà jogar au jòc de pauma deu Marais. Qu'avó lo parat d'interpretar Nicomède (ua tragedia de Pierre Corneille) e ua comedia pròpia : Lo Mètge Amorós (Le Docteur Amoureux) davant lo joen rei Loís XIV. La representacion e la comedia que hon au son grat , e la tropa qu'avó l'aunor d'estar aperada "Tropa de Monsieur" (qu'ei a díser la tropa deu hrair deu rei). La tropa que fusionè dab la deus italians.
L'ua de las soas prumèras escadudas que ho Les Précieuses Ridicules, un purmèr retrèit de l'anar de la societat deu temps e de la preciositat d'aquera epòca.
En 1661 que partatja lo Teatre deu Palais Reiau dab la tropa de Domenico Biancolelli. La medisha annada qu'escriu Les Importuns entà l'interpretar per Nicolas Fouquet hens lo son castèth de Vaux-le-Vicomte davant lo Rei.
En 1662 qu'esposè Madelaine Béjart (de vint ans mei joena qu'eth) dab qui avore un hilh, Louis, batejat lo 24 de heurèr de 1664 (mort aus 8 mes e qui Loís XIV ho lo pairin)
En 1673, arron d'interpretar Le Malade Imaginaire, que's morí a casa (e pas sus l'empont com s'ac ei dit mantuns còps).
Uei, qu'ei sepelit au cemitèri deu Père Lachaise [1]
Òbras[modificar | modificar la font]
- Le Médecin volant (1645)
- La Jalousie du barbouillé (1650)
- L'Étourdi ou Les Contretemps (1655)
- Le Dépit amoureux (1656)
- Le Docteur amoureux (1658)
- Les Précieuses ridicules (1659)
- Sganarelle ou Le Cocu imaginaire (1660)
- Dom Garcie de Navarre ou Le Prince jaloux (1661)
- L'École des maris (June 24, 1661)
- Les Fâcheux (August 17, 1661)
- L'École des femmes (1662)
- La Jalousie du Gros-René (1663)
- La Critique de l'école des femmes (1663)
- L'Impromptu de Versailles (1663)
- Le Mariage forcé (1664)
- Gros-René, petit enfant (1664)
- La Princesse d'Élide (1664)
- Tartuffe ou L'Imposteur (1664)
- Dom Juan ou Le Festin de pierre (1665)
- L'Amour médecin (1665)
- Le Misanthrope ou L'Atrabilaire amoureux (1666)
- Le Médecin malgré lui (1666)
- Mélicerte (1666)
- Pastorale comique (1667)
- Le Sicilien ou L'Amour peintre (1667)
- Amphitryon (1668)
- George Dandin ou Le Mari confondu (1668)
- L'Avare ou L'École du mensonge (1668)
- Monsieur de Pourceaugnac (1669)
- Les Amants magnifiques (1670)
- Le Bourgeois gentilhomme (1670)
- Psyché (1671)
- Les Fourberies de Scapin (1671)
- La Comtesse d'Escarbagnas (1671)
- Les Femmes savantes (1672)
- Le Malade imaginaire (1673)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La tomba de Molière que ho hicada au cemitèri deu Père Lachaise entà har qu'aqueth cemitèri e vadosse mei prestigiós e atractiu
Ligam extèrnes[modificar | modificar la font]
(oc) Moliere e lo teatre d'òc VOSTFR - Occitanica eAnem / CIRDOC
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- 1000 articles fondamentals
- Molière
- Loís XIV
- Dramaturg francés del sègle XVII
- Actor francés
- Meteire en scèna francés
- Actor del sègle XVII
- Tropa de la Comèdia Francesa
- Nom de scèna
- Nom de pluma
- Naissença a París
- Escrivan francés del sègle XVII
- Escrivan classic
- Naissença en 1622
- Decès en 1673
- Escrivan occitan del sègle XVII


text:
Vennes
Vennes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Las municipalitats limitrophes de Vennes son : Loray, Orchamps-Vennes, Plaimbois-Vennes.
Les communes limitrophes de Vennes sont : Loray, Orchamps-Vennes, Plaimbois-Vennes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La labor de la abbé Narbey, sacerdòt al séminaire de Consolation e editat l'an 1868 jol nom: "Las anautitas montanhas del doubs entre Morteau, Lo Russey, Belvoir e Orchamps-Vennes", illumina una pauc mai sus la contrée del val de vennes.
Sus la municipalitat de vennes, se tròba la ròca barchey, es a dire en celtique la ròca perforada. Una caverne se llaura al centre del esplanade e va déboucher en mai de vint pès a lo-dessous, en cara d'una ròca pyramidale, fòrça semblabla a un menhir, o pèira levada, objècte de vénération dels gaulois. Dels badinas de talhadas de man d'òme, sul calhau viu, condusisson en serpentant del cotitzat d'aquela espècia de menhir, #qu'a elevat d'aperaquí sièis mètres, e present dels entailles o d'escalièrs informes, que # se pòt per el pujar a la reünion. Las tradicions del país meton en aquel endroit de las reünions de sorciers, #que dempuèi sègles i aurián aguts lo sabbat; #çò qu'es, a l'informe dels investigadors, un remembre de qualque vièlha superstition de las druides. Fòrça d'istorians an soslinhats la prediccion de las gaulois per las ròcas perforades, se son daissats traces de lo sieu passatge a barschey, aparentament i #venir ofrir de sacrificis a pluton #qu'èra una divinitat particularament cara als sieus uèlhs. Los vièlhs murs #que son ailà, indican de trabalhs de la X° o del XI° sègle, e benlèu un torn de la nautor #que se'n susvelhava las sarrasins fixats sus la montanha vesina.
Lo castèl de Vennes èra a la mièja-edat un polit e vast donjon, #que la guarda i n'aviá confiat a chevaliers #que l'istòria n'a ligat a aquelas de divèrsas nòblas familhas de la província e #que las chartes de Sant Maurici-ne-ne Valiá remembren los ancians aumenatges e la fidélité. Lo castèl i aviá dividit en tres compartiments superposats, en comunicant entre eles per escalièrs de pèira, e en comprenent cadun en la siá enceinte una esplanade, #que la mai anautita se n'acabava a la arête septentrionala del rocher. Al miègjorn d'aquela esplanade superioras èran galariás cobèrtas en s'esperlongant de l'èst al couchant e connectadas a còrsses d'abitatges plan provesits de mòbles, d'armas e de munitions de guèrra:al mièg la capèla èra environada estadas seigneuriales. Se se se avançava al nòrd, s'arribava al dessus del rocher #que surplombe, a aperaquí 30 mètres, al dessus d'un camin pavé. Una ròda, fixada al ponch culminant, remontava al mejan d'una chaine las provisions necessàrias. Lo segond esplanade, #que barrava la primièra en tota la siá longitud, i aviá jargat de doas tourelles: la una al miègjorn, fòrça plan conservada l'an 1556, amb una cambra pels guardas de nuèch, e l'autre un pauc mai al nòrd. Es en aquel espaci intermediari #qu'èran los taxem e los soscaves, enfonsadas a sèt mètres jos tèrra, sus trenta mètres de longitud. En descendent lo esplanade inferior, #qu'èra pas gaire anautita al dessus del sòl, se trobava una fòrça trucada porterie, contigua a un tribunal spacieuse e a una étable dividida en tres parts, près #que n'èran los escalièrs de pèiras per pujar dins las abitacions superioras. Los torns e las estanças destinadas a la garnison podián conténer doas mil òmes de guèrra.
Los murs de enceinte, sus tota la siá mai granda estenduda, mesuravan 163 mètres; endrabavan tot lo fèrre a caval de la citadelle e avián dept de pès de espessor.
Per i dintrar se longeait al nòrd lo camin pavé #que se llaurava entre dos tròces de calhau viu, e desbocava a un pont levis del cotitzat de l'orient, de contunh al segond esplanade #que traversava de l'èst al couchant. Mas se podiá pas arribar a la reünion ni amb los carris ni amb los cavals: tot semblava i aver #èsser distribuit en vista dels esclaus cargats dels desparièrs mestièrs de la domesticité. I aviá plan patit péripéties en lo cors de las edats: arruïnat pels barbars, de contunh engrandit e restaurat, èra ja lo vièlh castèl per çò qu'es de chatelneuf bastit sus la font del Dessoubre, en 1027. Lo castèl de vennes malgrat la siá istòria incresibla e las nombrosas ajudas aportats a las villageois en lo moment de las invasions divèrsas, es pas uèi mai que l'ombra de lududes-meteissa. Pas subsisteix mai que qualques traces de los sieus vestigis ancestrals las ruïnes an gaireben desaparegudas.
L'ouvrage de l'abbé Narbey, prêtre au séminaire de Consolation et édité en 1868 sous le nom: "Les hautes montagnes du doubs entre Morteau, Le Russey, Belvoir et Orchamps-Vennes", nous éclaire une peu plus sur la contrée du val de vennes.
Sur la commune de vennes, se trouve la roche barchey, c'est à dire en celtique la roche percée. Une caverne s'ouvre au centre de l'esplanade et va déboucher à plus de vingt pieds au-dessous, en face d'une roche pyramidale, fort semblable à un menhir, ou pierre dressée, objet de vénération des gaulois. Des rigoles taillées de main d'homme, sur le roc vif, conduisent en serpentant du coté de cette espèce de menhir, qui est élevé d'environ six mètres, et présente des entailles ou escaliers informes, par lesquels on peut monter au sommet. Les traditions du pays placent en cet endroit des réunions de sorciers, qui depuis des siècles y auraient tenus le sabbat; ce qui est, au rapport des chercheurs, un souvenir de quelque vieille superstition des druides. Beaucoup d'historiens ont signalés la prédiction des gaulois pour les roches percées, s'ils ont laissé des traces de leur passage à barschey, apparemment ils y vinrent offrir des sacrifices à pluton qui était une divinité particulièrement chère à leurs yeux. Les vieux murs qui sont là, indiquent des travaux du X° ou du XI° siècle, et peut-être une tour du haut de laquelle on surveillait les sarrasins fixés sur la montagne voisine.
Le château de Vennes était au moyen-âge un beau et vaste donjon, dont la garde était confiée à des chevaliers dont l'histoire est liée à celles de plusieurs nobles familles de la province et dont les chartes de Saint Maurice-en-Valais rappellent les anciens hommages et la fidélité. Le château était divisé en trois compartiments superposés, communiquant entre eux par des escaliers de pierre, et comprenant chacun dans leur enceinte une esplanade, dont la plus élevée se terminait à l'arête septentrionale du rocher. Au midi de cette esplanade supérieure étaient des galeries couvertes se prolongeant de l'est au couchant et reliées à des corps de logis bien pourvus de meubles, d'armes et de munitions de guerre:au milieu la chapelle était entourée des demeures seigneuriales. Si l'on s'avançait au nord, on arrivait au dessus du rocher qui surplombe, à environ 30 mètres, au dessus d'un chemin pavé. Une roue, fixée au point culminant, remontait au moyen d'une chaine les provisions nécessaires. La seconde esplanade, qui renfermait la première dans toute sa longueur, était garnie de deux tourelles: l'une au midi, très bien conservée en 1556, avec une chambre pour les gardes de nuit, et l'autre un peu plus au nord. C'est dans cet espace intermédiaire qu'étaient les prisons et les caves, enfoncées à sept mètres sous terre, sur trente mètres de longueur. En descendant l'esplanade inférieur, qui n'était guère élevée au dessus du sol, on rencontrait un fort appelé porterie, attenante à une cour spacieuse et à une étable divisée en trois parties, près de laquelle étaient les escaliers de pierres pour monter aux habitations supérieures. Les tours et les appartements destinés à la garnison pouvaient contenir deux mille hommes de guerre.
Les murs d'enceinte, sur toute leur plus grande étendue, mesuraient 163 mètres; ils enveloppaient tout le fer à cheval de la citadelle et avaient dept pieds d'épaisseur.
Pour y entrer on longeait au nord le chemin pavé qui s'ouvrait entre deux tronçons de roc vif, et aboutissait à un pont levis du coté du levant, puis à la seconde esplanade qu'il traversait de l'est au couchant. Mais on ne pouvait arriver au sommet ni avec les chars ni avec les chevaux: tout semblait avoir été distribué en vue des esclaves chargés des différents offices de la domesticité. Il avait subi bien des péripéties dans le cours des âges: ruiné par les barbares, puis agrandi et restauré, il était déjà le vieux château par rapport à chatelneuf construit sur la source du Dessoubre, en 1027. Le château de vennes malgré son histoire incroyable et les nombreuses aides apportés aux villageois lors des invasions diverses, n'est aujourd'hui plus que l'ombre de lui-même. Il ne subsiste que quelques traces de ses vestiges ancestraux les ruines ont presque disparues.


text:
Frœschwiller
Fröschweiler en alemannisch (Frœschwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 22 de decembre 1793 : Batalha entre las tropas del General francés Hoche e del general austrian Dagobert Sigmund von Wurmser. Los « soldats de l'an II » refusen l'armada austriana defòra de frontièras de la Republica.
- 6 d'agost 1870 : Batalha de Frœschwiller-Wœrth, continuament #que l'astre de la Alsace (departaments 67 e 68, sens lo futur « Territòri de Belfòrt ») e de la Moselle (departament 57) li a a el precintat : demoraràn jos domeni alemand fins en 1918.
- 27 de setembre 1876 : lo Kaiser Wilhelm E Hohenzollern ([[Guillaume Ier d'Alemand|Emperaire Guillaume Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]]) visite la glèisa protestante « die Friedenskirche » erigida jos lo sieu anautit patrocini amb dons en procedéncia de tota l'Alemanha.
- 22 décembre 1793 : Bataille entre les troupes du Général français Hoche et du général autrichien Dagobert Sigmund von Wurmser. Les « soldats de l'an II » repoussent l'armée autrichienne hors des frontières de la République.
- 6 août 1870 : Bataille de Frœschwiller-Wœrth, suite à laquelle le sort de l'Alsace (départements 67 et 68, sans le futur « Territoire de Belfort ») et de la Moselle (département 57) est scellé : ils resteront sous domination allemande jusqu'en 1918.
- 27 septembre 1876 : le Kaiser Wilhelm I Hohenzollern ([[Guillaume Ier d'Allemagne|Empereur Guillaume Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]]) visite l'église protestante « die Friedenskirche » érigée sous son haut patronage avec des dons en provenance de toute l'Allemagne.