text:
Mesopotamia
Mesopotamia, dau grèc « país entre rius », designa lei territòris situats en Iraq, entre lei rius de Tigre e d'Eufrates, que se getan dins lo golf Persic. Aquesta tèrra èra fòrça feconda e enrodada de desèrts.
Aquestei tèrras foguèron ocupadas fa mai de 5000 ans per lei sumerians, civilizacion que bastiguèt lei premierei ciutats coma Ur e Lagash, que fortifiquèron per fin de lei defendre d'autrei pòbles que cercavan tanben de viure dins un luòc melhor. Cada ciutat se governava d'esperela, pr'amor qu'èran de ciutats-Estats independentas.
Somari
- 1 Neolitic
- 2 Periòde d'Obeïd
- 3 Periòde d'Uruk
- 4 Periòde dei dinastias arcaïcas
- 5 Empèri d'Akkad
- 6 Lo periòde neosumerian
- 7 Lo periòde amorita
- 8 Lei periòdes kassita e medioassirian
- 9 Periòde neoassirian
- 10 Periòde neobabilonian
- 11 Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana
- 12 Referéncias
Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo Neolitic de Mesopotamia acomencèt vèrs 7000 avC ambé l'espelida dei premierei culturas agricòlas e dei premiers vilatges. Foguèron lei culturas d'Hassuna (vèrs 6000 avC), de Samarra (vèrs 5700-4900 avC) e de Tell Halaf (vèrs 6000-5300 avC). Vèrs la mitat dau millenari IV avC, lei Sumerians èran solidament installats en Mesopotamia[1]. Pasmens, lor origina es desconeguda e es possible que foguèron presents dins la region dempuei lòngtemps.
Periòde d'Obeïd[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Obeïd es una epòca protoistorica de Mesopotamia aperaquí entre 5000 e 3750 avC. Lo site principau es Eridu ambé 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
- Obeïd 0.
- Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samassa mai presentèt ja de diferéncias.
- Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
- Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Auta Mesopotamia e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encar de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
- Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.
Periòde d'Uruk[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia. Aqueu periòde foguèt identificat per de cavaments dins la vila d'Uruk en Bassa Mesopotamia. Pasmens, aqueu desvolopament regardèt egalament lei regions vesinas dau Pròche Orient. Ansin, lei premiers estats mesopotamians se formèron durant aquela èra enterin que lei premierei vilas e lei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura[2] [3] [4].
D'efèct, l'urbanizacion dei vilas cambièt fortament pendent lo periòde d'Uruk. Per exemple, la superficia d'Uruk foguèt probablament situada entre 230 e 500 ectaras. De mai, la vila de Habuba Kabira en Siria es organizada segon un plan de 22 ectaras a l'interior d'un barri. Aqueu plan tèn de monuments principaus, de carrieras principalas e segondàrias e d'un ensems de residéncias similaras organizadas a l'entorn d'un cort. Leis arquitèctes conoissián donc lei principis fondators d'una vila ambé sei monuments importants e son organizacion intèrna.
D'autra part, ambé la formacion dei premiers estats, la talha dei monuments aumentèt e la forma dau poder cambièt. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lo temple D èra tanben enviroutat per unei temples amb una superficia d'au mens 1 000 m² mentre que lo temple d'Eridu èra isolat. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga. Lei representacions dau poder venguèron egalament diferentas pendent lo periòde d'Uruk ambé l'emergéncia d'una figura que lo designa. Lei foncions d'aquelei caps son similaras ai rèis de Sumèr dei sègles seguents : cap de guèrra, cap religiós e constructors. Ansin, lei premiers monuments, dichs « temples », èran pus probablament d'edificis mesclant d'imperatius administratius e culturaus.
Periòde dei dinastias arcaïcas[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas (DA) se debanèt entre 2900 e 2334 avC fins a l'unificacion de Mesopotamia per Sargon Ièr d'Akkad. Aquela epòca es marcada per d'estats encar gaire desvolopats mai que se consolidèron fins a la formacion dau premier empèri de la region. Es devesit en tres periòdes diferents :
- Lo DA I, entre 2900 e 2750 avC qu'es mau conegut a l'ora d'ara. Sembla que l'influéncia dau periòde precedent e dau centre d'Uruk èra encar importanta maugrat una diversitat culturala pus importanta.
- Lo DA II, entre 2750 e 2600 avC es lo periòde dei « temps eroïcs » de Mesopotamia ambé lei rèines dei rèis Lugalbanda, Enmerkar e Gilgamesh a Uruk e Agga a Kish. Pasmens, l'existéncia arqueologica d'aquela epòca es desenant considerada coma dobtosa[5].
- Lo DA III, entre 2600 e 2340 avC, veguèt una expansion fòrta de l'escritura e es devesit en doas èras :
- Lo DA III A, entre 2600 e 2500 avC, es lo periòde dei tombas reialas d'Ur e deis archius de Fara e d'Abu Salabikh.
- Lo DA III B, entre 2500 e 2350 avC, es lo periòde dau desvolopament de poissanças politicas e la formacion d'un ensems diplomatic pus estendut.
Estructura intèrna deis estats arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lei ciutats-estats dau periòde arcaïc èran dirigidas per de rèis dichs de maniera diferenta segon lei tèxts. Lo mot pus ancian podriá èsser ŠITA.GIŠ.NAM2 que significariá « senhor de la maça ». Puei, tres tèrmes existisson que son LUGAL, EN e ENSÍ. Lo premier es pus frequent, especialament a Kish, e tendriá un aspèct guerrier e conquistaire. Lo tèrme EN, present a Uruk e a Ebla, a una connotacion religiosa. Enfin, ENSÍ indicariá la somission dau rèi au dieu principau de la vila. Ansin, aquela diversitat mòstra l'existéncia de situacions variadas entre lei ciutats diferentas.
Dins aquò, de fachs pareisson constants, au mens per lo periòde DA III. Ansin, lo poder es exercit per un individú unic. Dins lo país de Sumèr, l'ideologia reiala es dominada per lo principi de l'eleccion divina mentre que dins lei regions elamitas, es marcada per lo principi dinastic. Leis inscripcions d'aquela epòca mòstran l'importància superiora dei construccions religiosas a respèct dei victòrias militaras. Quina situacion que sigue, lo rèi es donc l'intermediari entre lei dieus e leis umans. L'art reiau de l'epòca seguís aqueleis idèas. Per exemple, l'Estèla dei Voutors dau rèi Eannatum de Lagash presenta clarament lo dieu de la vila, Ningirsu, considerat coma son mèstre vertadier, e lo fach que lo trionf de son armada es sa victòria[6]. Lo ròtle dau sobeiran es donc organizat segon dos axes principaus : construire e combatre per lei dieus.
Relacions entre leis estats[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament marcat per l'aparicion d'un sistèma de relacions diplomaticas entre lei ciutat-estats. Per exemple, un clavèu d'argiela commemòra l'aliança entre Entemena de Lagash e Lugal-kinishe-dudu d'Uruk vèrs 2500. Es l'acòrd d'aliança pus ancian qu'es conegut a l'ora d'ara. Certanei rèi tenguèron probablament una influéncia preponderanta durant certanei periòdes coma lo rèi Mesalim de Kish qu'arbitrèt un conflicte entre Lagash e Umma vèrs 2600. De mai, lei ciutats de Mesopotamia avián lo sentiment de formar entre elei una unitat culturala dicha KALAM (« lo país »).
Lo periòde dei dinastias arcaïcas es egalament l'epòca dei premierei guèrras documentadas. Ansin, lo DA II es marcat per lei racòntes de Gilgamesh. Pasmens, leis informacions pus precisas son per lo DA III B, especialament per lei guèrras recurrentas entre Umma e Lagash a prepaus d'un territòri aigat nomat GU.EDEN.NA[7]. Leis inscripcions dei rèis de Lagash indican tanben l'existéncia de guèrras ambé de reiaumes de Mesopotamia mai egalament exteriors coma Mari, Subartu o Elam. Certanei rèis establiguèron donc lor dominacion sus la region, especialament en Bassa Mesopotamia : Eannatum de Lagash que bateguèt divèrsei rèis de la region e mai aquelei de Mari e d'Elam vèrs 2450 avC, Enshakushana d'Uruk que prenguèt Kish e capturèt son rèi Enbi-Ishtar vèrs 2430 avC e enfin Lugal-zagesi d'Umma que venguèt lo mèstre de tota la Bassa Mesopotamia en 2450 avC[8].
Dos documents de l'epòca, que son l'Estèla dei Voutors e l'Estendard d'Ur, mòstran l'organizacion e l'armament deis armadas dei dinastias arcaïcas. Presentan de fòrças organizadas a l'entorn d'una falange compacta ambé de soudats fortament armats de lanças e protegits per de grands bloquiers. Tenguèron egalament de maças, d'espasas, d'àpias e de ponhaus mai pas d'arcs. Existiguèt tanben de carris tirats per d'ases. Aquelei carris serviguèron probablament per cargar l'enemic avans l'infantariá.
Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'Empèri d'Akkad durèt d'aperaquí 2334 a 2200 avC. Es documentat per de tauletas d'argiela descubèrtas sus divèrsei sites coma Girsu, Umma, Nippur o Adab en Bassa Mesopotamia, Eshnunna e Khafadje dins la vau de la Diyala, a Susa en Elam, Gasur en Auta Mesopotamia e Tell Brak en Siria[9] [10]. Aquelei tauletas son principalament de documents administratius coma l'enregistrament dei produccions, lei concessions de tèrras... etc. Pasmens, la conoissença de la dinastia d'Akkad es totjorn malaisada car sa capitala, Akkad, es pas encara localizada.
D'autra part, l'activitat dei rèis d'Akkad es coneguda per divèrseis inscripcions e per una produccion literària posteriora e probablament inspirada per lo prestigi dei personatges a partir de la tresena dinastia d'Ur e fins a la fin de la civilizacion de Mesopotamia[11] [12] [13]. Dins aquò, es pas totjorn facil de destapar lo verai e lo faus dins aquelei tradicions[14] [15] [16]. [17].
Enfin, lo periòde de la dinastia d'Akkad es egalament documentat per d'òbras d'art descubèrtas dins lei butins dei rèis elamitas, especialament a Susa après lei campanhas militaras còntra Babilònia durant la segonda mitat dau millenni II abC. En revenge, l'estudi dei nivèus arqueologics dei sites ancians es fòrça dificil generalament en causa de l'abséncia d'una cultura materiala o d'una arquitectura diferentas.
L'emergéncia dau reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs 2234 avC, un còp d'estat dins la ciutat de Kish permetèt la presa dau poder per Sargon qu'èra un ministre dau rèi Ur-Zababa. Puei, Sargon capitèt de véncer lo rèi pus poderós de Mesopotamia qu'èra Lugal-zagesi d'Umma. De fidèus foguèron nomats cap dei vilas principaus de la region. Ansin, Sargon poguèt unificar lei ciutat-estats ancians de Bassa Mesopotamia e d'Akkad que venguèt capitala d'un reiaume vast.
Lei grandei conquistas[modificar | modificar la font]
Après la presa de la Bassa Mesopotamia, Sargon dirigiguèt de campanhas a l'èst e au nòrd-èst. Dins l'Auta Mesopotamia, prenguèt probablament Mari e belèu Ebla en Siria. Pasmens, lei destruccions d'aquelei vilas son de mau datar. Podrián èsser lei consequéncias d'una guèrra locala o tanben de conquistas de Naram-Sin, un successor de Sargon. En revenge, una inscripcion de Sargon espereu indica qu'agantèt lei regions mejanas d'Eufrates a Tuttul.
Lo successor de Sargon foguèt Rimush que reinèt probablament a partir de 2279 avC. Son epòca acomencèt per una revòuta fòrça violenta dei vilas de Bassa Mesopotamia dirigida per Kaku d'Ur ajudat per lei ciutats d'Adab, Lagash, Zabalam e Kazallu. La repression foguèt relativament malaisada mai capitèt finalament. Foguèt lo premier d'un empèri que subrevisquèt a son fondator. Ansin, Rimush poguèt menar d'expedicions còntra lei reiaumes dau platèu iranian (Elam, Awan e Marhashi). Son fiu Manishtusu li succediguèt vèrs 2270 avC. Dirigiguèt d'autrei campanhas dins lei regions iranianas[18].
Son fiu Naram-Sin venguèt rèi vèrs 2254 avC. Foguèt tanben un personatge de l'istòria de Mesopotamia mai amb un imatge pus negatiu per lei generacions seguentas. Coma Rimush, lo començament de son rèine foguèt marcat per una revòuta generalizada de Bassa Mesopotamia, dirigida per Amar-girid d'Uruk ambé lo sostèn d'Ur, Lagash, Adab o encar Shuruppak, e de Kish amb una coalicion d'Iphur-Kish ajudat per Sippar, Eresh e Kazallu[19] [20] [21]. La repression foguèt fòrça saunosa. Menèt après d'expedicions en Auta Mesopotamia onte capitèt d'establir fermament lo poder d'Akkad. Bateguèt egalament lei rèis d'Elam e de Marhashi. Realizèt tanben unei construccions e reformas per renforçar lo caractèr imperiau de la dinastia. Pasmens, la tradicion repòrta que Naram-Sin onorèt pas correctament lo dieu Enlil, divinitat pus importanta de Bassa Mesopotamia. En consequéncia, lei generacions posterioras considerèron Naram-Sin e sei successors coma maudits. E d'efèct, lei darriereis annadas de son rèine foguèron lo començament de la fin per l'Empèri d'Akkad.
Lo declin e la fin de l'Empèri d'Akkad[modificar | modificar la font]
La fin dau rèine de Naram-Sin visquèt l'arribada d'un pòple novèu, lei Gutis, per lei montanhas Zagros. Aqueu pòple, barbar per lei Mesopotamians, mandèt unei raids murtriers en Mesopotamia. La casuda d'Akkad es donc generalament supausada d'èsser lo fach dei Gutis coma o indica la Lista reiala sumeriana. Ansin, lo rèine de Shar-kali-sharri, successor de Naram-Sin, foguèt marcat per una reculada de l'influéncia d'Akkad maugrat de victòrias còntra leis Amoritas, leis Elamitas e lei Gutis pervenguts dins lei regions pròchas d'Akkad.
Après Shar-kali-sharri, la fin d'Akkad foguèt progressiva car tenguèt tres successors fòrça mau coneguts. Segon la lista reiala, de rèis gutis prenguèron la plaça deis emperaires akkadians. Dins aquò, sembla puslèu qu'un nombre important d'estats e de rèis remplacèron la dominacion d'Akkad coma Tish-atal a Urkish (Tell Mozan), Gudea a Lagash e Utu-hegal a Uruk.
Lo periòde neosumerian[modificar | modificar la font]
Lo periòde neosumerian se debanèt aperaquí après lo reculament dei Gutis durant la mitat dau sègle XXII avC fins a la tombadura de la tresena dinastia d'Ur en 2004 avC. Es caracterizat per un retorn au poder dei regions de Sumèr, especialament Lagash puei Ur.
La segonda dinastia de Lagash[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri d'Akkad, Lagash venguèt tornarmai independenta e una dinastia novèla foguèt creada per Ur-Ningirsu Ièr. Pasmens, la segonda dinastia de Lagash es pas realament una dinastia au sens actuau dau tèrme car sei sobeirans son pas totei de la mema familha. Aqueu periòde es dominat per lo rèi Gudea que reinèt vèrs 2120 avC. Es principalament conegut per son activitat arqueologica e artistica puslèu que per sei succès militars. A laissat un centenau d'inscripcions e a restaurat la màger part dei temples de Girsu, especialament aqueu de Ningirsu.
La tresena dinastia d'Ur[modificar | modificar la font]
Vèrs 2120 avC, lo rèi Utu-hegal d'Uruk vencèt lo rèi Tirigan dei Gutis. Pasmens, son rèine foguèt cort car foguèt rebutat per de notables de la cort dirigits per Ur-Nammu, governador d'Ur. Ur-Nammu reinèt de 2112 a 2095 avC. Son rèine es mau conegut mai apareis que dominèt la Bassa Mesopotamia. Menèt tanben una politica de pacificacion ambé la restauracion dei vilas e dei temples principaus, deis omenatges ai dieus, lo desvolopament de l'agricultura aigada e la reconstruccion de rotas.
Son fiu Shulgi li succediguèt e realizèt de reformas importantas que serviguèron de basas a l'Empèri d'Ur durant de decennis[22]. Se sap pas manco se Shulgi es a l'origina d'aquela politica o se continuèt l'òbra de son paire, mai en tot cas, foguèt lo cap d'un reiaume e d'una administracion organizats. A partir de 2070 avC, mandèt de campanhas militaras per assegurar la seguretat dei frontieras. Au nòrd, lei país de Karkhar, Simurrum, Urbilum e Harshi foguèron somés après onze expedicions. Una muralha foguèt bastida entre Eufrates e la Dilaya. Lei reiaumes elamitas d'Anshan, de Marhashi et de Simashki foguèron tanben somés gràcias a d'alianças matrimonialas. En revenge, lo reiaume de Susa foguèt conquist per de mejans militars e integrat dins l'Empèri.
Shulgi moriguèt en 2047 avC e foguèt remplaçat per son fiu Amar-Sin. Reinèt entre 2046 e 2038 avC. Continuèt l'esfòrç militar de son paire au nòrd e prenguèt Assur. De revòutas acomencèron après sa mort au començament dau rèine de son fiu Shu-Sin. Dins aquò d'ara endavant, la menaça majora foguèt leis incursions deis Amoritas e Shu-Sin deguèt construire una muralha per se parar de sei raids.
Lo darrier rèi de la dinastia foguèt Ibbi-Sin que reinèt entre 2028 e 2004avC. A partir de 2025 avC, certanei regions perifericas retrobèron lor independéncia coma Susa e Larsa en 2025, Larsa en 2023 e Umma en 2017 avC. Leis assais d'Ibbi-Sin per enraiar lo declin d'Ur capitèron mau. Dirigiguèt una campanha còntra Simurrum en 2025 e maridèt una de sei filhas ambé lo rèi de Zabshali per equilibrar la poissança creissenta dei rèis de Simashki. En 2017 avC, Ur es victima de la famina. Puei, en 2009 avC, Ishbi-Erra, governador d'Isin, venguèt egalament independent amb un poder important. Aquel eveniment foguèt decisiu e Ur foguèt presa per leis Elamitas en -2004 e Ibbi-Sin capturat e emportat en Elam.
Lo periòde amorita[modificar | modificar la font]
Lo periòde amorita se debanèt entre 2004 e 1595 avC. Acomencèt per la casuda de l'empèri de la tresena dinastia d'Ur e finiguèt ambé la tombadura de la premièra dinastia de Babilònia.
Periòde d'Isin e de Larsa[modificar | modificar la font]
L'epòca après la fin de l'Empèri d'Ur es marcada per la dominacion d'Isin e de Larsa. Ansin, lo rèi d'Isin capitèt de replegar la garnison elamita d'Ur e se poguèt presentar coma lo successor de la tresena dinastia d'aquela ciutat. Puei, son successor Shu-ilishu faguèt la patz ambé l'Elam e recuperèt l'estatua sacrada dau dieu Nanna d'Ur, presa pendent lo pilhatge de la vila en -2004[23]. Lo poder de la dinastia aumentèt fins a la mòrt d'Ishme-Dagan.
Lo reiaume de Larsa seriá estat fondat vèrs -2025 per Naplanum pendent lo començament de l'afondrament dau reiaume de la tresena dinastia d'Ur. Lo réine dau cinquen rèi de la dinastia, Gungunum, marca l'eissidor de la vila ambé la presa d'Ur còntra Isin. Sei successors contunièron la guèrra còntra aquela vila. Vèrs -1898, Larsa comencèt donc de trabalhs idraulics fòrça importants per desviar l'aiga de canaus alimentant Isin. Acabats en -1877, aquelei trabalhs li donèron un avantatge decisiu[24]. En -1870, Isin perdiguèt la vila santa de Nippur. Maugrat una reconquista quatre ans pus tard, foguèt un simbòl fòrça important. Isin acumulèt adonc lei revèrs : pèrda d'Ibrat en -1844, desfacha d'una coalicion unissent Uruk, Kazallu, Isin e l’Elam còntra Larsa en -1837, segonda pèrda de Nippur en -1828 e novèla revirada d'una coalicion ambé Uruk, Babilònia, Sutum e Rapiqum en -1809[24].
D'aqueu temps, la dinastia en plaça foguèt reversada en -1834 per Kudur-Mabuk qu'aprofichèt una campanha còntra Isin. Nomèt son fiu Warad-Sin rèi de la vila. Un periòde de construccion (temples, canaus) comencèt. En -1802, lo rèi Rim-Sin lancèt son ofensiva finala còntra lo reiaume d'Isin. Prenguèt Uruk (-1802), Al-Damiq (-1799), Dunnum (-1795) e assetgèt Isin. Maugrat una intervencion de Babilònia, la vila tombèt en -1794 o -1793. Es l'apogèu de Larsa mai durèt gaire.
En Auta Mesopotamia, lei reiaumes principaus foguèron aquelei de Mari, d'Ekallatum e d'Assur. Un nombre important de reiaumes pichons existissiá egalament, especialament dins la region dau triangle de Khabur coma Karana, Urbish, Nagar o encara Andarig, que foguèron la presa dei reiaumes pus poderós. A partir de la fin dau sègle XIX avC e au començament dau sègle seguent, la region foguèt lo teatre de guèrras acarnadas entre Mari, Eshnunna e Ekallatum. Lo rèine de Shamsi-Addu (1793-1775 avC) marquèt la dominacion corta d'Ekallatum ambé la formacion dau reiaume d'Auta Mesopotamia qu'englobava Mari. Pasmens, après sa mòrt, Mari venguèt tornarmai independenta. Enfin, en Siria, lei dos estats pus grands foguèron lei reiaumes de Qatna e d'Alèp. Lor rivalitat foguèt tanben importanta e sembla qu'Alèp foguèt venceire.
Premiera dinastia de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia amorita de Babilònia foguèt fondada per lo rèi Sumu-Abum vèrs 1894 aC. Pendent lo rèine de son successor, Sumu-la-El (vèrs 1880-1845 aC), la region de Babilònia sembla fòrça agitada. Per exemple, lei dinastias de Kish o de Sippar conoguèron unei rèis ambé de rèines corts[25] [26]. Sumu-la-El aprofichèt donc la situacion per conquistar Kazallu, Halambu, Kish, Kuta, Anzaqar e Barzi e se crear un reiaume notable dins lei regions centralas de Mesopotamia[27]. Puei, durant lo rèine dau cinquen rèi de la dinastia, Sin-Muballit (1813-1793 aC), Babilònia venguèt un reiaume podent rivalizar ambé leis autrei poissanças de la region coma Isin, Eshnunna, Mari e subretot Larsa.
L'apogèu de la dinastia foguèt lo rèine d'Hammurabi (1793-1750 aC), successor de Sin-Muballit. En 1773 aC après la mòrt de Shamsi-Addu de Mari, un periòde de guèrras violentas comencèt. D'efèct, Eshnunna sostenguèt la revòuta dei nomadas benjaminitas còntra Mari. Lo conflicte durèt quatre ans e s'acabèt amb una patz precària fins a 1766 aC. Aquel an, l'Elam ataquèt Eshnunna. Babilònia e Mari, teoricament vassaus de l'Elam, l'ajudèron a prendre la vila. Pasmens, en 1765 aC, leis aliats ancians se bateguèron entre elei. L'armada elamita foguèt vencuda a Hiritum per lei fòrças d'Alèp, de Babilònia e de Mari e se repleguèt fin finala en 1763 aC. Larsa qu'assaièt d'aprofichar la guèrra au nòrd per atacar lo sud dau reiaume de Babilònia foguèt rapidament conquistat entre 1764 e 1763 aC totjorn ambé l'ajuda de Mari. Puei, après la conquista d'Eshnunna, devastada per lei guèrras de 1766 e 1765-1763, en 1762, una guèrra novèla aguèt luòc entre Babilònia e Mari, son aliat ancian, per de rasons mau compresas. Ansin, Mari foguèt conquistada vèrs 1760 e son palais incendiat en 1759 per la garnison d'Hammurabi.
Samsu-Iluna (1749-1712 aC), successor d'Hammurabi, temptèt de continuar la politica de son paire mai de revòutas nombrosas esclatèron, coma l'insurreccion dau país de Sumèr comandada per Rim-Sin II (1741-1736 aC) que destruguèt tot lo sud dau reiaume. Après Samsu-Iluna, lo territòri babilonian se reduguèt ai regions a l'entorn de Babilònia e finalament, vèrs 1595 aC, una guèrra còntra leis Ititas entraïnèt lo pilhatge de la capitala e la fin de la dinastia.
Lei periòdes kassita e medioassirian[modificar | modificar la font]
Lo nom d'aqueu periòde es pas oficiau e pas encara definit. Se debanèt aperaquí entre 1595 e 1080 avC. Foguèt caracterizat per la formacion d'una dinastia kassita a Babilònia, dau reiaume dau Mitani au nòrd de la Siria e dau reiaume medioassirian. De mai, leis Ititas tenguèron egalament una influéncia importanta dins lo nòrd de Mesopotamia e en Anatolia.
La dinastia kassita de Babilònia[modificar | modificar la font]
La dinastia kassita de Babilònia es fòrça mau coneguda. Adoptèt probablament son plan quadrangular e la vila installèt sa dominacion sus lo sud dau país après la presa d'Isin per Burna-Buriash Ièr. Au sègle XIII avC, lo reiaume kassita aguèt una poisssança sufisenta per menaçar l'Empèri Assirian. Pasmens, a la fin d'aqueu sègle, leis Assirians capitèron de prendre la ciutat e de pilhar sei muralhas. La dominacion assiriana durèt pas e la dinastia restabliguèt son poder a Babilònia au sègle XII avC. Aquela epòca foguèt puei marcada per lo retorn en fòrça deis Elamitas. Afeblits, lei Kassitas poguèron pas resistir e Babilònia foguèt conquista per Shutruk-Nahhunte (vèrs 1185-1160 avC).
Lo reiaume dau Mitani[modificar | modificar la font]
Lo Mitani es tanben un reiaume mau conegut car sa capitala es pas encara estada descubèrta. De mai, a l'ora d'ara, se ne'n conois ges de site important. Se formèt probablament vèrs lei sègles XVII o XVI avC dins la region dau triangle de Khabur. Venguèt poderós durant la mitat dau sègle XV avC sus lo rèine de Barattarna. Menèt adonc de guèrras còntra leis Egipcians e leis Ititas. Ansin, maugrat un grand nombre de campanhas, l'armada dei faraons capitèron pas de sometre lo país que sa resisténcia permetèt de federar au Mitani divèrsei reiaumes pus pichons. Finalament, lo Mitani gardèt son influéncia sus sei regions sud e lei relacions amb Egipte se melhorèron. La situacion còntra leis Ititas foguèt pus complicada en causa de revòutas. Ansin, au començament dau sègle XIV, leis Ititas poguèron assaiar de nominar directament lo rèi dau Mitani. Puei, Assiria, vassala dau Mitani, reprenguèt son independéncia formant una menaça novèla a l'oèst. Lo Mitani foguèt donc devesit en doas regions vassalas deis Ititas e deis Assirians. Enfin, l'Empèri Assirian destruguèt lei rèstas dau Mitani pendent lo rèine de Salmanzar Ièr (vèrs 1275-1245 avC).
Lo periòde medioassirian[modificar | modificar la font]
Vassaus dau Mitani, leis Assirians venguèron independents vèrs 1380 avC après lei desfachas mitanianas còntra leis Ititas sus Assur-uballit Ièr. Capitèt de s'emparar de Niniva e dei regions orientalas dau reiaume dau Mitani. Puei, lei relacions deis estats mesopotamians foguèron marcadas per lei rivalitats entre Ititas, Assirians e Babilonians.
Lei rèis Adad-nerari Ièr (1308-1275 avC) e Salmanazar Ièr deguèron defendre militarament sei posicions. Una politica de contraròtle dei territòris e mai de colonizacion foguèt tanben mesa en plaça dins la region de Hanigalbat, en Auta Mesopotamia. Lo rèine de Tukulti-Ninurta Ièr (1244-1208 avC) veguèt una victòria importanta contre leis Ititas de Tudhaliya IV puei la presa de Babilònia. Tukulti-Ninurta venguèt donc « rèi d'Assur e de Babilònia ». Pasmens, foguèt assassinat e una crisi dinastica acomencèt enterin que lei Babilònians cochavan leis Assirians.
Après aquela crisi, lo reiaume assirian foguèt en difficultat e lo rèi novèu, Enlil-kudurri-usur (1198-1193), foguèt capturat per lo rèi de Babilònia. Aquel eveniment entraïnèt la formacion d'una dinastia novèla ambé lo rèi Ninurta-apil-Ekur (1193-1180 avC). Pasmens, lei frontieras assirianas foguèron totjorn dificilament defendudas maugrat quauquei succès dins lo Zagros o còntra Babilònia en causa de l'arribada d'enemics novèus coma lei nomadas Ahlamu o leis Aramèus. Teglath-Phasalar Ièr (1116-1077 avC) foguèt lo darrier rèi assirian poderós d'aquela epòca. Mandèt unei campanhas militaras e pervenguèt d'assegurar lei posicions assirianas dins lei regions nòrd mai leis Aramèus resistiguèron e foguèron pas destruchs.
Après Teglath-Phasalar Ièr, sei successors foguèron pauc a pauc submergits per leis atacas deis Aramèus. L'Empèri Assirian perdiguèt finalament sei regions orientalas pendent la segonda mitat dau sègle XI avC e se deguèt replegar a l'entorn d'Assur e de Niniva. Sei rivaus ancians aguèron de dificultats pus importantas car leis Ititas dispareguèron e Babilònia tombèt dins l'anarquia.
Periòde neoassirian[modificar | modificar la font]
Lo reiaume neoassirian[modificar | modificar la font]
Après un sègle X avC malaisat, Assiria capitèt de replegar leis Aramèus durant lo rèine d'Adad-nerari II (911-891 avC). Puei, mandèt un nombre important de campanhas e pervenguèt de véncer Babilònia. Sei successors, coma Assurbanipal II (883-859 avC) e Salmanazar III (858-824 avC) continuèron aquela politica d'expansion dins lo Zagros e còntra leis estats neoititas (Bit-Adini, Bit-Agusi, Suhu, Laqe, Karkemish, Kummuhuh et Gurgum) maugrat una resisténcia importanta en Siria orientala dirigida per lo rèi Bar-Hadad de Damasc.
Crisis assirianas[modificar | modificar la font]
Après Salmanazar III, lo reiaume assirian traversèt un periòde de crisis pendent lei rèines de Shamsi-Adad V (824-811 avC), Adad-nerari III (811-783 avC), Assur-dan III (772-755 avC) e Assur-nerari V (755-745 avC). Una guèrra civila esclatèt après la mòrt de Salmanazar que durèt uneis annadas. De mai, lei rèis assirians deguèron afrontar lei turbuléncias de sei regions tributàrias e de sa noblesa qu'obtenguèt de poders pus importants. Divèrsei revòutas toquèron egalament lei vilas dau còr dau reiaume assirian. Enfin, per donar mai de problèmas a la poissança assiriana, lo reiaume d'Urartu butassèt son influéncia en Anatolia.
La formacion de l'Empèri Neoassirian[modificar | modificar la font]
En 745 avC, la dinastia assiriana foguèt reversada per Teglath-Phalasar III (745-727 avC). Restaurèt lo poder assirian en realizant la transformacion dei reiaumes vassaus en províncias dirigidas per de governadors assirians. De mai, sei reformas de l'armada permetèron de ganhar de batalhas contra l'Urartu, lei reiaumes de Siria e Palestina e prenguèt Babilònia. Ansin, a sa mòrt en 727 avC, l'Empèri Assirian a plus de rivaus dins la region. Son successor foguèt son fiu Salmanazar V (727-722 avC), celèbre per l'annexion dau Reiaume d'Israèl, que foguèt a son torn rebutat per Sargon II.
Sargon II (-722-705 avC) e sei successors Sennacherib (704-681), Assarhaddon (680-669) e Assurbanipal (668-627) menèron l'Empèri Assirian a un nivèu de poissança alora inedit dins l'Istòria. D'efèct, lei principaus país assaièron d'ajudar de revòutas dins lei regions perifericas, mai deguèron adonc afrontar de respòstas directament sus lor territori. Ansin, l'Urartu foguèt devastat per Sargon II en 714 avC e deguèt desplaçar seis ambicions vèrs Armenia. Egipte foguèt conquista per Assarhaddon puei Assurbanipal. Enfin, lei regions elamitas e lor capitala Susa foguèron pilhadas en 646 avC totjorn per lei fòrças d'Assurbanipal.
Dins aquò, la situacion intèrna èra pas establa e lei guèrras civilas foguèron fòrça nombrosas. Lo problèma principau èra lo cas de Babilònia dominada per leis Assirians dempuei lo rèine de Teglath-Phalasar III. De revòutas se debanèron, dirigidas per de Babilonians, de Caldèus o de princes assirians. Per exemple, foguèt lei cas dau prince caldèu Merodach-baladan II a la fin dau sègle VIII avC o dau prince assirian Shamash-shum-ukin qu'entraïnèt una guèrra civila fòrça saunosa e violenta entre 652 e 648 avC.
La casuda deis Assirians[modificar | modificar la font]
La casuda de l'empèri assirian foguèt rapida entre la fin dau rèine d'Assurbanipal en 627 avC e la batalha d'Harran en 609 avC. Son entraïnament foguèt la guèrra civila entre sei fius Assur-etil-ilani e Sin-shar-ishkun, probablament governaire o rèi de Babilònia. Lo segond averèt la guèrra en 625 avC mai Nabopolassar, governaire dau País de la Mar, aprofichèt la situacion per venir rèi de Babilònia e declarar son independéncia.
Una guèrra acomencèt en 620 avC entre Nabopolassar e Sin-shar-ishkun que poguèt pas reprendre Babilònia e mai foguèt replegat en Assiria. En 616 avC, lei Babilonians recebèron l'ajuda dei Medes dau rèi Ciaxares (625-584 avC). Aquela coalicion capitèt de prendre lei vilas principalas d'Assiria (Assur 614, puei Niniva en 612 avC) e tuar Sin-shar-ishkun en 612 avC. Lei darrierei resisténcias assirianas, dirigidas per Assur-Uballit II foguèron eliminadas a Harran en 609 avC.
Periòde neobabilonian[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Nabucodonosòr II[modificar | modificar la font]
Lo fiu de Nabopolassar, Nabucodonosòr II, li succediguèt en 605 avC e reinèt fins a 562 avC. Puei, capitèt divèrsei conquistas en Palestina ambé la presa puei l'annexion dau reiaume de Juda en 586 avC e la presa de Tir après un sètge malaisat de 13 ans. Installèt donc solidament sa dominacion dins aquelei regions. De mai, realizèt de trabalhs importants dins Babilònia, especialament la restauracion dei muralhas, lo santuari de Marduk, un nombre important d'autrei temples e l'organizacion generala de la capitala. D'autrei vilas, coma Uruk o Borsippa aprofichèron pereu aquela politica.
Lo declin e la casuda de l'Empèri Babilonian[modificar | modificar la font]
Lei successors de Nabucodonosòr II pervenguèron de gardar lor territòri maugrat de rèines fòrça corts. Puei, Nabonide venguèt rèi en 656 avC. Fòrça religiós, privilegièt lo dieu Sin en luòga de Marduk. Agravada per aquela politica religiosa, la situacion economica dificila de Babilònia entraïnèt una crisi grèva e una partida importanta de la noblesa e dau clergat s'escometèt dau rèi. Ansin, en 539 avC, durant una guèrra contra la Pèrsia dau rèi Cir II, la vila foguèt presa sensa resisténcia e ambé lo sosten de fòrça abitants.
Mesopotamia après la dinastia neobabiloniana[modificar | modificar la font]
Après lei casudas deis empèris neoassirian e neobabilonian, Mesopotamia faguèt partida dei país qu'ocupèron la region durant lei sègles seguents :
- Empèri de la dinastia aquemenida de Cir II de 539 a 331 avC.
- Empèri Seleucida entre 331 e 130 avC.
- Empèri Part entre 140 avC e 224. Durant aqueu periòde, lei darriers vestigis de la cultura e de la civilizacion dispareguèron.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. Leonard Woolley, The Sumerians (W. W. Norton & Company: New York, 1965) p. 9.
- ↑ H. J. Nissen, P. Damerow e R. K. Englund, Archaic Bookkeeping, Chicago, 1993.
- ↑ R. K. Englund, « Texts From the Late Uruk Period », dins J. Bauer, R. K. Englund e M. Krebernik, Mesopotamien, Späturuk-Zeit und Frühdynastische Zeit, Fribourg et Göttingen, 1998, pp. 15-233.
- ↑ J.-J. Glassner, Écrire à Sumer : l'invention du cunéiforme, Seuil, 2001.
- ↑ M. Lormier, Stratigraphies comparées au IIIe millénaire au pays de Sumer. Etudes de cas de Kish, Nippur et des cités de la vallée de la Diyala, éditions UVSQ, 2008.
- ↑ . Winter, « After the Battle is Over: The ‘Stele of the Vultures’ and the beginning of Historical Narrative in the Ancient Near East », dans H. Kessler and M. S. Simpson (dir.), Pictorial Narrative in Antiquity to the Middle Ages, Washington, 1985, p. 11–32.
- ↑ J. S. Cooper, The Lagash-Umma Border Conflict, Malibu, 1983
- ↑ P. Michalowski dans Sumer 1999-2002, col. 112-114
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Record Keeping in Sargonic Mesopotamia », dans Zeitschrift für Assyriologie 72, p. 1–27.
- ↑ B. R. Foster, « Archives and Empire in Sargonic Mesopotamia », dins K. R. Veenhof (dir.), Cuneiform Archives and Libraries, Leyde, 1986, p. 46–52. B. Lafont, « II. La société sumérienne », dans Sumer 1999-2002, col. 146.
- ↑ E. Sollberger et J.-R. Kupper, Inscriptions royales sumériennes et akkadiennes, Paris, 1971.
- ↑ I. Gelb et B. Kienast, Die altakkadischen Königsinschriften des dritten Jahrtausends v. Chr., Stuttgart, 1990.
- ↑ D. Frayne, The Royal inscriptions of Mesopotamia, Early periods, vol. 3/2, Sargonic and Gutian periods : 2334-2113 BC, Toronto, 1993.
- ↑ M. Liverani, « Model and Actualization, The Kings of Akkad in the Historical Tradition », dans Liverani (dir.) 1993, p. 41-67.
- ↑ P. Michalowski, « Memory and Deed: the Historiography of the political Expansion of the Akkad State », dins Liverani (dir.) 1993, p. 69-90.
- ↑ J. Goodnick-Westenholz, « Objects with Messages: Reading Old Akkadian Royal Inscriptions », dins Bibliotheca Orientalis 55, 1998, p. 44–59
- ↑ D. T. Potts, « Reading the Sargonic ‘Historical-Literary' Tradition: Is There a Middle Course? (Thoughts on the Great Revolt against Naram-Sin) », dins T. Abusch et al. (dir.), Historiography in the Cuneiform World Part I, CRRAI 45, Bethesda, 2001, p. 391–408.
- ↑ D. T. Potts, The Archaeology of Elam: Formation and Transformation of an Ancient Iranian State, Cambridge, 1999, p. 103–106.
- ↑ T. Jacobsen, « Iphur-Lish and Its Times », dans Archiv für Orientforschung 26, 1978-79, p. 1–14.
- ↑ S. Tinney, « A new look at Naram-Sin and the ‘great rebellion' », dans Journal of Cuneiform Studies 47, 1995, p. 1–14.
- ↑ C. Wilcke, « Amar-girids Revolt gegen Naram-Su'en », dans Zeitschrift für Assyriologie 87, 1997, p. 11–32.
- ↑ B. Lafont, « Šulgi », dans F. Joannès (dir.), Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, 2001, p. 885-887.
- ↑ Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ 24,0 et 24,1 Luc Bachelot, Francis Joannès, Cécile Michel, Dictionnaire de la civilisation mésopotamienne, Laffont (2001).
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 53.
- ↑ Jean-Robert Kupper, Les nomades en Mésopotamie au temps des rois de Mari, Librairie Droz (1982), p. 202.
- ↑ Les grands empires, De Boeck Université (1989), p. 112.


c: text/html

text:
Toxina
Una toxina es una substància toxica per un ò plusors organismes vivents. Es producha per l'activitat metabolica de certaneis organismes (bactèris, bolets, insèctes, sèrps, vegetaus... etc.).
Son existéncia foguèt pressentida en 1877 per lo quimista francés Louis Pasteur (1822-1895) que descurbiguèt una reaccion dau sistèma immunitari d'un animau san après una injeccion de sang, filtrat per eliminar lei bacilles, d'un animau mòrt dau carbon. La descubèrta de la nocion de toxina foguèt realizada en 1884 per lo mètge alemand Friedrich Löffler (1852-1915) durant un estudi de la difteria. D'efèct, seis observacions dei cadabres d'animaus victimas d'aquela malautiá li permetèron de conclure a una abséncia de difusion dei bacilles de la difteria de la plaga a l'origina de la penetracion deis agents patogèns au rèsta de l'organisme. Ansin, Löffler formulèt l'ipotèsi de la secrecion d'una substància toxica (dicha « toxina » tre lo començament) difusada dins l'organisme e tocant leis organes vitaus. Aquò foguèt confirmat en 1888 ambé la descubèrta de la toxina difterica per Émile Roux (1853-1933) e Alexandre Yersin (1963-1843).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Destrucion del patrimòni Attentat Tour Avalats
Darrièra ora, una novèla facha pel Centre Cultural Occitan d’Albigés per difusar lèu lèu… / Nouvelle Les Avalats Tarn Sauvage destruction du Patrimoine culturel
lo 1° d’Octobre de 2018 sul còp de 1 ora del vèspre, un atentat orrific fatsèt petar lo naut de la Torn dels Avalats.. / De cette magnifique Tour des Avalats qui donnait son cachet touristique à ce village coquet ne demeure qu’un ridicule moignon.
Nòstre paparazo que passejava lo can, prenguèt per miracle la fotò d’aquel acte que serà castigat. / Le malheur est sur nous. Le Loup revient.
Images du lâche attentat.
Mèfi! Los Temps dels Sègles sangnoses son aquí. Lo Lop torna. A còps de pal, de balatja…. de calibre 12.. se caldrà batre!


text:
Waltembourg
Waltembourg es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Bourscheid creat l'an 1680 pels obrièrs en trabalhant a las fortificacions de Vauban a Phalsbourg.
- Una verrerie périclita fauta de bòsc.
- Village de la seigneurie de Bourscheid créé en 1680 par les ouvriers travaillant aux fortifications de Vauban à Phalsbourg.
- Une verrerie périclita faute de bois.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Avocat (mestièr)
En drech, l'avocat es un jurista que sa foncion tradicionala es de defendre los seus clients, personas fisicas o moralas, en justícia, en pledejant per far valer los lors interèsses e, mai generalament, per los representar. L'avocat fa foncion de conselh e de redactor d'actes. Lo ministèri d'avocat es de vegadas obligatòri pel drech nacional, subretot per d'assegurar los drechs de la defensa devant unas jurisdiccions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins l'Antiquitat, en Grècia e Roma oficiavan ja de defensors, mas mai sovent, l'accusat deguèt se defendre d'esperel. Segon lo còdi de Solon, l'accusat deviá pledajar la seuna causa devant lo tribunal, amb los servicis del logograf se se sentiá incapable de produire un discors convenable. A Roma, l'emperaire Justinian substituiguèt a la profession liberala de defensaires d'un collègi public, l’« Òrdre dels Avocats »[1].
En França, la primièra mencion relativa als avocats figura dins un capitular de Carlesmanhe de 802. Dins lo reialme de França, Felip III redigiguèt l'ordonança del 23 d'octobre de 1274 reconeissent als avocats membres du Parlament la qualitat de còrs constituit (drech al títol de « Mèstre »), somes al secret professional e organisant lo mestièr d'avocat: d'entre la règlas se trapa l'obligacion de far jurament, de defendre una causa justa e de recebre un salar moderat (onorari maximum fixat a 30 liuras)[2]. Una partida dels avocats de l'Edat Mejana essent de clergues, portant una raube negra que demòra lo vestit d'aquela profession en França. La practica del barrèl (nomenat ordo) comencèt amb la fixacion del Parlament de París en 1302 e la creacion del tablèu dels avocats (lista dels individús avent lo poder de defendre a la Cort) en 1327 per Felip de Valois. Apareguèron alara las primièras règlas de deontologia. En 1344, un arrèst de reglament del parlament de París oficializèt l'estatut d'avocat que sa profession comptava 51 membres en 1340[3]. L'Ordonança de Villers-Cotterêt en 1539 limita lo ròtle de l'avocat, l'inculpat essent privat de defensor pendent l'instruccion e a l'audiença. La Revolucion francesa afirmèt de nòu lo seu ròtle, autorisant la preséncia pendent l'instruccion (sens drech d'intervencion) e lo pledejament.
Revenguts[modificar | modificar la font]
Levat l'ajuda jurisdiccionala, presa en carga per l'Estat, que permet als justiciables (jos de condicions, coma las ressorsas) d'èsser assistits e/o representats en justícia gratuitament (ajuda jurisdiccionala totala) o de mendre còst (ajuda jurisdiccionala parciala), l'avocat percep d'onoraris. N'existisson tres menas: la primièra es calculada en foncion del nombre d'oras consacrada al tractament de l'afar; la segonda es calculada amb un barèma, quin que siá lo temps passat per l'afar; la tresena es calculada en foncion del resultat (per exemple, un percentatge de la soma balhada per una decision de justícia). Solide que los onoraris dels avocats son libres.
Contenciós[modificar | modificar la font]
En cas de contenciós entre lo client e l'avocat, es legitim de far valer lo seus drechs davant lo bastonièr de l'Òrdre.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Hist">Istoric de la profession d'avocat
- ↑ (fr)Delachenal, Istòria dels avocats al Parlament de París. 1300-1600
- ↑ "Hist"


text:
Planches
Planches es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del departament del Adorna, situada a las confins del país de Ouche, del país del Merlerault e del país de Auge.
Commune du département de l'Orne, située aux confins du pays d'Ouche, du pays du Merlerault et du pays d'Auge.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Chiune Sugihara
Chiune Sugihara (1èr de genier de 1900 - 3 de julhet de 1986) foguèt un diplomata japonés famós per lo sauvament de miliers de judieus (probablament 6 000) de Polonha e de Lituània en 1940. D'efèct, en 1940, coma cònsol japonés de Lituània, deliurèt de miliers de visats ai judieus menaçats per leis Alemands que permetián de traversar lo territòri sovietic fins ai regions de China ocupadas per Japon. Aquò rompèt sa carriera e foguèt pas reabilitat avans sa mòrt per Japon. En revènge, foguèt reconegut coma Just entre lei Nacions per lo Memoriau de Yad va-Shem en 1985.[1]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Chiune Sugihara - Yad va-Shem (en)


text:
Dimenge, 10.9.2017 03h00
Tuc des Neres (Val d'Aran)
© Isidre Blanc
Qu’èstim en plana o en montanha, vésem a tengut d’elevacions de terrenh... Los toponimes que les designan son abondós :
— Entremitan los mèi ancians, los que vènen deu pre-indò-europèu *tūkka e que son espanduts pertot en país d’òc. Lo pus basic es tuc, mèi son femenin tuca qu’es mèi guienés que gascon : le Tuc, le Tuc de Lalanne, la Tuque... Pòdi pas rejustir au plaser de vos balhar tota la corriòla de derivats de tuc(a) : tucòt en vath de Garona (le Tucot), tuquet (le Tuquet, Tuquet de Cauarère) tuqueta (la Tuquette), tucòla en Gasconha orientala (la Tucole, les Tucoles), ticòu en vath d’Aura, tucòu (Tuco, Tuco Bas), tucolet en Armanhac (le Tucoulet, Tucoulet Blanc), ticolet en Gasconha orientala (le Ticoulet), tucolàs, tucolassa, tucolar, ticolar... Una varianta de tuc es... truc. Per exemple, a Bruish, le Truc se tròba sus una elevacion de 155 m au dessús deu nivèu de la mar. E la famosa tautologia Truc de la Truque es citada per B. Boyrie-Fénié.
— I a tanben una racina anciana kuk- : lo Cuc Ravet es un promontòri que perlonga lo mont Aspet, en Bigòrra. Mantun nom de comuna s’i restaca : Cuq-Toulza, Cuq (en Agenés e en Albigés, los dus sus una tuca), Montcuq (en Carcin, tautologia).
— Una varianta de tuc(a) es suc (mèi sut, sup, suca), es inusitada en gascon mès se retròba en Lemosin, Auvèrnha, Daufinat, Lengadòc, Carcin, demb sos diminutius suquet, supèl, suquèrli o mèi suchàs. Atau : le Suquet, le Sucharet, le Suchar, le Sucharoux, le Suchas...
— Los docs, tipics de la lana vasadesa (sustot a Casalís ont fòrman un V e culminan a 133 m), meritan tota nòsta atencion, percé que son curiositats geologicas. Son de dunas d’origina eoliana. Citaram : Douc de Resquet, Cap du Douc, Douc de Pillot, Douc Blanc, Douc de Junqueyre... Pòdetz véser quauquas fotografias achí[1] e aquí[2]
— Per toron, ne’n parlèri dejà achí : [3]
— Anem adara cap a les Pirenèias. Parlan quauque còp de malh, essencialament en Bigòrra. A Estanh, tròban tres toponimes : Et Malh, Pé det Malh e Soum dét Malh ! S’agís, de vrai, de hauta montanha (mèi de 2000 m). En Biarn, lo Mailh d’Ilhoun, eth, despassa a pena los 900 m.
— I a tanben lo mot pena, que se restaca a l’espanhòu peña[4] e au catalan penya e penyal[5] ; vèn deu latin pĭnna“plume”. Es un ròc elevat, una cresta, un cim... Dens les Pirenèias, tròbam per exemple Pene Arrouye, Pène Blanque, Pène d’eras Autous (deras hautors ?), Pène de Garoune e bien d’autas. Mès sustot, fau pas aublidarPenne-d’Agenais : Lo vilatge es apitarrat sus un promontòri alongat e haut de 150 m !
— Pusque parli d’un promontòri alongat, me fau mencionar lavetz les sèrras (cf. l’espanhòu sierra). Vèn deu latinsěrra e ‘quò’s un mot larjament occitan. D’aquí vèn lo nom deu País de Sèrras, qu’es cobèrt de puèges, o mèi los patronimes Serres, Lasserre, Lassarrade... Sos derivats en gascon son : sarrat(h) (Sarrat d’Agréou, Sarrat de Barthe de Seil, Sarrat des Aragnous), serrat(h)[6], serrada (la Serrade, Serradiouse, sarrada (la Sarrade), sarradet (le Sarradet), sarradèra (Sarradère), sarradòt (Sarradot, Sarradots), sarradon (Sarradou), sarret... En toponimia deu Cernés, existissen Sarroc de la Peyre, Sarroc du Can, mèi l’interessanta Sarrouqueyre que se tròba... au mitan deu V format per los docs de Casalís !
— En Bordalés, lo francés colline, tertre se pòt traduíser per tarrèir o terrèir : Terrey des Chardines, Terrey Long, Tarrey Rouge, Tarrey de Castet, Tarreyrots ; quauque còp es au femenin (les Terreyres). Mès le Terré (en Biarn) sembla ne’n èster tanben.
— Enfin, lo pus important, au mens au nivèu antroponimic : l’ensemble de mots derivant deu latin pŏdium. Lo tipepui (e puy en francés) es espandut pertot, coma lo patronyme Dupuy. En gascon, am : puish tipicament en Bordalés e en Albret (Saint-Germain-du-Puch, le Puch, Bois du Puch, Puch-d’Agenais ; patronime Dupuch) ; poi en Gasconha centrala e meridionala (le Pouy, le Pouy du Luc, Pouy-Roquelaure, Pouy-de-Touges ; patronime Dupouy) ; poei en Biarn e Bigòrra (Poueyferré, Pouey Ardoun, Pouey det Pi, Poey-de-Lescar ; patronime Dupouey) ; pei en Medòc e sus la riba dreta de Dordonha (Pey Landry, Pey Amat[7], Peypinson) que fau pas confónder demb Pèir. A costat, en Agenés, Perigòrd, Carcin e pus lunh encara, serà puèg (Pech de Berre, Pech de l’Estelle, Pech de l’Olm, Pech Bracou ; patronime Delpech). Notaram que los patronimes Dupouy e Dupuy son entremièi los pus frequents dens mantun departament gascon[8]. A partir de ‘queths mots, i a tota una sica-saca de derivats deu tipe pujau/pujòu (Pujols, Pujos, le Pujaou, fem. la Pujolle) amèi sos diminutius (Pijoulet, les Pujoulets) ; d’aquí vènen los patronimes Pujol, Pujos, Despujols, Dupiol...
[1] http://ciron.vtt.free.fr/
[2] http://www.rando-landes-de-
[3] https://opinion.jornalet.com/
[4] “Una peña es una colina, monte o protuberancia rocosa, generalmente aislada de otras elevaciones de mayor altitud en relación a ésta.” (Wikipedia)
[5] “Un penyal o promontori és una massa rocallosa, normalment aïllada, i d’una certa altura. Una zona plena de penyals es diu penyalar.” (Wikipedia)
[6] Sustot en toponimia rosselhonesa : Serrat d’en Calvo, Serrat d’en Xapitena, Serrat d’en Raball...
[7] Nom d’un tarrèir calcari en Libornés.
[8] http://www.geopatronyme.com
Plan bona recension. Era toponimia un tresòr !Ua ajuda dera granas enà interessar ara lenga e ara istoèra deth païs! Qu'ei sabut mes qu'ac cau tostems diser.
Question a Gabrièu Balloux
Eh i a projectes de toponimizacion occitana amb las collectivitats localas (vilas, parcs naturals, dralhas de caminada...) o cartografics amb l'IGN?
Reconquista toponimica
La toponimia es un subjecte central per l'occitanisme lingüistic.
Es un patrimòni istoric, un testimòni de l'identitat occitana, e dèu èsser mantengut e mai protegit.
L'apròchi toponimica confronta a de cases practics concrèts, e tòrna menar l'occitanisme a la realitat.
La reapropriacion de l'espaci occitan passa par un tractament correct fonetic/ortografic de la toponimia e una pedagogia de la toponimia coma o fa Gabrièu Balloux.
Un occitanisme local o global, ... Legir la seguida
#17 Un exemple( mas n'i auria tantes autres!) de la degradacion e del mesprètz per la lenga al travèrs dels toponims - evoquèri jà dins un precedent comentari aquel exemple.
Soi sortit d'una boria apelada "lo Mèire"; la grafia normalisada s'adapta sens cap de problèm al toponim.
Oficialament, en francés, èra vengut "Le Meyre", çò qu'èra pas luenh de l'occitan, e se prononçava en " francitan": amb l'accent tonic sul primièr "e" dubèrt- ,e, a la fin, un "e" mut non accentuat mas... Legir la seguida
#16
Es çò que pensi tanben...dens una optica purament occitanista. Per lo grand public, sol ''Pusquey'' retranscriu la prononciacion (...e encara! Lèu tots diràn sonque ''pusqué'') ...e fau pas aublidar que la grafia ''-ey'' èra emplegada à l'Atge Mejan!
#15 "pusquèir" me sembla donc un bon compromés entre la rigor grafica e lo besonh de s'aluenhar pas tròp de la prononciacion locala...Non?
#14
Es que lo mot occitan es ''pusquèir'' ( pesca -> pusca dens una partida deu Bordalés,)
#10#11
Solide que cal aver una reflexion sul biais de notar los toponims. mas aquò's pas tan simple - emai pels toponims d'Occitània centrala ( se l'òm se vòl sarrar de la prononciacion locala).
Cossi e duscas ont se pòdon servar las prononciacions localas, sens pèrdre la dignitat de la lenga(que, per ieu , es importanta), e en seguissent las règlas de basa de la grafia de l'occitan normalisat.
L'exemple de "le Pusquey" es significatiu:
Per ieu, quand vési "le Pusquey" aquò me di... Legir la seguida
#12 interessant! Nos causaràs de toponimisme...
#11
Òc, sui en trin d'i trabalhar per la Benauja.


text:
A la seguida de las eleccions de Grècia, lo cap del Parti de Gauche, Jean Luc Mélanchon a declarat a l’antena d’Europe 1 qu’èra prest a far una aligança amb l’Union Démocratique Bretonne.
« La question de las lengas regionalas es pas un problèma per ieu, declarèt, l’essencial es de ganhar. Ai comprés aquò en vesent mon amic Alexis Tsipras qu’a un acòrd de governament amb los sobereinistas grecs. Ai cercat un partit pichon, opausat come ieu a la politica d’austeritat, e ai trobat sus internet l’UDB qu’a de posicions que rejonhan las meunas. Ai doncas decidit de passar un acòrd electoral amb eles.
Se ganham, lo Breton serà lenga oficiala en Bretanha, e l’UDB sostendrà lo Parti de Gauche dins los vòtes a l’assemblada nacionala. Es pas un renonciament a mas posicions passadas contra las lengas regionalas, mas la causida d’un pragmatisme a la greca per parvenir a conquistar lo poder. »
Lo partit occitan auriá demandat a rescontrar En Melanchon per estudiar tota possibilitat de negociacion.
Fòto : Sam Hocevar


text:
Lo dicod'Òc qu'ei un multidiccionari francés-occitan e occitan-francés hargat peu Congrès qui a per objectiu d'amassar en ua aplicacion unica ua seleccion d'utís de referéncia en mestior de lexicografia occitana. Mercés a la contribucion de mantuns autors e editors, lo dicod'Òc que tien uei quinze diccionaris (8 francés-occitan, 5 occitan-francés, 2 diccionaris istorics). Cinc variantas que son tractadas (auvernhat, gascon, lengadocian, provençau, vivaroaupenc), e que seré de plan que tractèsse a tèrmi tota la realitat lingüistica occitana.
Mercés ad aqueth utís, Lo Congrès que volè respóner au besonh urgent deus usatgèrs, mei que mei los qui aprenen la lenga occitana, en utís lingüistics occitans sus internet. La lenga occitana que pateish d'ua manca de las granas : quan sabem de la riquessa de la produccion lingüistica occitana aquerò qu'ei ua paradòxa vertadèra. De mei, que's constata ua baisha de l'usatge deu diccionari papèr en çò deus escolans e l'aparicion de hars navèths per'mor deu desvolopament de las TIC. Per'mor d'aqueras rasons, Lo Congrès qu'a causit lo format numeric. Los diccionaris numerics qu'an apareishut recentament e ne son pas, fin finala, qu'ua adaptacion de diccionaris imprimits per navèths supòrts de difusion.
D'un punt de vista lexicografic au sens estricte, los utilizators ne vederàn pas arren de nau au par deus diccionaris imprimits aus quaus e son acostumats. Per aquò, divèrs aspèctes directament ligats a la difusion numerica qu'an d'estar soslinhats :
En aliant dens un utís unic diccionaris gessits de divèrsas variantas, Lo Congrès que concretiza per la produccion un deus sons principis d'accion : la valorizacion de l'unitat de la lenga e lo respècte de la soa diversitat. Mercés a las foncionalitats aplicativas deu dicod'Òc (seleccion de diccionaris, recèrca multicritèris), l'usatgèr, d'on que sia, qu'a accès a informacions en acòrd dab la soa realitat lingüistica en tot guardant ua perspectiva « panoccitana ». Qu'a accès a ua riquessa lexicau mei bèra. Que pòt estimar las evolucions istoricas e geograficas de l'occitan e har los ligams dab las lengas vesias.
Dab aqueth apròchi, lo dicod'Òc que vòu ahortir la coeréncia institucionau e pedagogica de la transmission de la lenga occitana. Per'mor d'aquò los diccionaris seleccionats que son obratges de referéncia taus lors espacis lingüistics respectius : que son largament utilizats peus ensenhaires, formators per adultes, estudiants, professionaus, institucionaus, etc.
Lo Congrès que hica a disposicion deu public aquestes diccionaris devath format « brut » : ne son pas briga modificats e balhats atau com estón editats en format papèr (per la partida diccionari au sens estricte, hòra introduccion, avertiments e annèx). Las causidas, dont las de grafia, que son l'òbra e de la responsabilitat deus autors. Las dificultats istoricas de la regulacion de la lenga occitana sus un territòri bèth que pòden estar l'explic d'uas discordanças ortograficas o lexicaus : aquestas que son marginaus e ne pòden pas cargar la qualitat d'aqueths tribalhs deus exigents, deus longs – tà quauques uns plusors decennias ! - e deus amenusats. Lo Congrès que hè aunor aus autors, aquestes hasedors ardents, e que n'i a qui s'en anèn malaja, e remercia hèra los qui an contribuït a la creacion d'aqueth utís qui ei ua purmèra tà la lexicografia occitana. Mercés ad eths, los locutors e usatgèrs de l'ua de la mei grana minoritat lingüistica d'Euròpa qu'an un utís numeric opercionau e volutiu qui amuisha l'unitat pregonda e tota la riquessa de la lor lenga. Lo Congrès que remercia tanben los editors qui ns'an permetut la realizacion d'aqueth tribalh.
Totun, que cau díser que lo dicod'Òc non aurè espelit shens la participacion remirabla de Domenge Château-Annaud, informatician professionau e occitanista apassionat, qui creè entau Congrès la basa de dadas e qu'i integrè chic a chic los divèrs diccionaris. Mercés au son tribalh d'engenheria, que s'i escadó a bastir ua matriça comuna establa e foncionau entà arrecaptar, uei e doman, honts numericas lingüisticas eterogenèas. Qu'avem aquí un nivèu de competéncia rare entau tractament numeric lingüistic de l'occitan.
L'usatgèr que pòt trobar en aquesta partida ua lista de las abreviacions e ua presentacion deus diccionaris e deus autors.
dicod'Òc qu'ei ua produccion deu Congrès permanent de la lenga occitana. Tots los drets reservats.


text:
Tais europèu
Tais europèu al British Wildlife Centre, Surrey (Angletèrra).
Reparticion geografica
244px
LC : Preocupacion menora
Lo tais (o taisson) europèu (puslèu eurasian) (reg. taish, taishon) a per nom scientific Meles meles. Es l'espècia gròssa de Mustelids d'Euròpa. Trapet e cort de pata, pòt aténher 70 cm de long (90 cm amb la coa, que fa fins a 20 cm), per 25 a 30 cm al garròt e fins a un vintenat de quilogramas (12 kg en mejana[1]).
Se reconeis plan amb sas bendas longitudinalas negras que mòstra son morre blanc. Aquel tais pòt viure dins gaireben tota l'Euròpa e una granda partida del nòrd de l'Asia centrala e del nòrd, al sud del cercle polar (fin 2 000 m d'altitud a çò nòstre).
Es un animal escavaire, capable de bastir de vastas galariás « familialas ».
Somari
- 1 Originas
- 2 Espandiment e abitat
- 3 Descripcion
- 4 Esperança de vida
- 5 Compòrtament
- 6 Abitat e airal vital
- 7 Servicis ecosistemics
- 8 Classificacion
- 9 L'espècia e l'òme
- 10 Estatut de proteccion
- 11 Nòtas e referéncias
- 12 Annèxes
Originas[modificar | modificar la font]
Segon las donadas paleontologicas disponiblas, aquela espèci èra fòrça pesenta pendent (fòra dels soms glaciaris) l'Èra quaternària dins una granda partida de l'Eurasia, tanben dins lo periòde istoric ont sas ossadas se trapan sovent pels arqueològs[2]. Pasmens apareguèt recentament (fa gaireben 800 000 ans).
Sos fossils mai ancians datanen França del Pleïstocèn (fa 100 000 ans)[3].
Espandiment e abitat[modificar | modificar la font]
Èra fòrça present en Eurasia, e viu encara fins a dos mila mètras d’altitud.
Sembla ara confinat a unes bòscs e talvèras de pradas e mens sovent en mitan obèrt, mas alara près d'un bosquet, d'una gròssa sèga. Aquel espandiment poiriá resultar de las pressions de caças fachas sus l'espècia dempuèi de millenaris.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Se reconeis plan amb sas bendas longitudinalas negras que mòstra son morre blanc qui cobrisson los sieus uèlhs negres fins a las aurelhas. Lo rèste de la pel es gris, venent negre jol ventre e las patas. La muda se debana a la davalada. Massís e cort sus patas, amb un còs long e una cropa mai larga que las espatlas, pòt far pensar a un ors pichon dotat d'una coa flòta. La feme sovent mai pichona que lo mascle[1].
Sa vista es marrida, mas son ausida es fina e subretot a un fòrça bon odorat. Doas glandulas analas produson des secrecions odorantas utilizadas per marcar lo territòri e congenèrs.
Lo dessús del crani pòrta una fòrta giba caracteristica dels cranis de fòrça carnivòrs.
Sas patas fòrtas e dotadas de solidas àrpias e tanben sa tèsta pichona e d'aire conic evòcan una adaptacion a una vida escavaira.
Esperança de vida[modificar | modificar la font]
Es de quinze ans, e pòt anar fins a vint ans en captivitat, mas es plan mendre dins la natura, o gaireben totes los adults morisson abans l'edat de quatre o cinc ans, e rarament detz a dotze ans[3]. 30 àa60 % dels joves morisson dins lor primièra annada, de malautiá, de famina, de parasitòsi, o caçat per l'òme, lo linx, lo lop, lo can, lo rainal, lo ducàs, l'aigla…, e a vegadas d'« infanticid animal »[3]. Lo tais es sensible a la ràbia e a la tuberculòsi bovina, fòrça espandida en Granda Bretanha e Irlanda.
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Aquel animal territorial foguèt presentat coma solitari[1] [3], longtemps mesconegut, quitament dels scientifics a causa de sas mòrses subretot nocturnas[3]. Al contrari dels autres mustelidèus, poja pas als arbres, mas pòt escalar un arbre penjat[1] o passar un riu sus un tronc (se besonh pòt nadar[1]). Cada clan es fidèl al tuta màger, mas d'individús pòt daissar son clan per un clan vesin[1].
Sa vida sociala (quand viu pas en solitari) es marcada per:
- lo netejatge; se fa mai sovent en comun e pendent unas minutas al sortir la tuta[3];
- los marcatges socials odorants; se fan amb de secrecions de la region anala pausadas per de frejament d'un individú suls flancs e la cropa d’un congenèr, aquelas regions essent regularament nifladas quand dos taisses s'encontran[3] ;
- los jòcs; ne fan subretot los joves mas a vegadas los adults. Constituits de redolets, butassadas, corregudas, presa de copet e cais, pujadas als arbre, eca, amb sovent des vocalizacions (evocant un pichon rire), coïcadas, renadas, bofaments o ronronament, e d'actituds especificas[3].
I a una ierarquia dins los grops, mas que sembla mens marcada que per fòrça autres mamifèrs[3].
Se sap per d'estudis ecoetologics prigondas facha al Reialme Unit ont las populacions son densas forman de clans d'unes individús (e fins a una trentena excepcionalament) que, a l'entorn d'una tuta comuna màger, aparan lo territòri del clan per un marcatge odorant (secrecions de glandulas perianalas, soscaudalas e digitalas e cagadas perifericas[4], e de patrolhas regularas als tèrmes del territòris que son marcadas per de dralhas plan netas. Los taisses intrús son atacats e caçats[3].
Al contrari, ont es rare (en zona periurbana o d'agricultura intensiva per exemple), son comportament social es diferent: es mens territorial (s'obsèrva quitament d'encambament de territòris e de domènis vitals de grops diferents e a vegadas viu en solitari sens marcatge ni defensa du territòri[3].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Los estudis basats sul radiopistatge e de tendas fotograficas mostrèron que lo tais adapta son compòrtament alimentari a las fonts sasonièras del mitan, e lor accessibilitat (puja pas plan als arbres per exemple). Quand a una larga disponibilitat de fonts, pòt pasmens èsser fòrça selectiu.
L'analisi dels rèstes trapats dins los excrements permetèt de conéisser melhor son alimentacion.
En ivèrn, sensible al freg, espleita sas resèrvas de grassa e se vira cap als lombrics que pren escavant le sol pas encara gelat. Sas variacions annadièras de pes (importantas) semblan ligadas a la variacions d'accessibilitat de la noiridura. Espleita las pradas (a la prima subretot), puèi de parcèlas agricòlas (en estiu) e los bòscs (a la davalada). Se trapa un cadavre, de grat se fa necrofag, mas es pas caçaire que percaç las presas.
Pasmens se se classa coma carnivòr, sa denticion es aquela d'un omnivòr (caninas e incisivas pòdon ni tuar ni despeçar de gròssas presas, e molaras planas adaptadas al trissatge dels vegetals).
Son alimentacion es variada, amb:
- de grandas quantitats de mollusques, d'insèctes (coleoptèrs, escarabats, vèspas et autres apidèus vivent o pausant pel sol (bordon..), langostas) e lors larvas;
- de campairòls;
- e a vegada de pichons rosegaires o conilhons, très rarament d'uòus o aucelons;
- pòt s'enguilhar dins un polalhièr, es capable de far tant de damatges qu'un rainal
- de granhòtas o grapauds;
- de sèrps.
- des vèrms, subretot en ivèrn: podava manjar cada an fin a cent quilogramas de lombrics;
- d'animals que pren dins lo sol escavant de tutas (campanhòl, talpa...).
- de vegetals, fruchs e fruchas secas (ex: aglands), raices et tuberculs; per una partida plan mai importanta de son alimentacion al vejaire dels autres mustelidèus.
Tuta[modificar | modificar la font]
Lo tais pòt de grat s'installar dins de tutas existentas (rainals…), ma es lo contrari que se passa mai sovent: d'animals mens adaptats per aquela òbra prenon sovent una anciana tuta de tais, veire s'i installan alara que lo tais l'ocupa encara, d'exemples amb de rainals, conilhs[5], cats silvestres[6], quitament de catpudres[7] partejant la tuta d'un tais foguèt observats. La talha e configuracion de las tutas de tais vàrian segon las regions, mas l'animal s'adapta a fòrça contèxtes, podent quitament cavar de sols pro denses a condition que sián aisidament de cavar e plan secats e pròche dels terrens rics en vèrm de tèrra[8], non inondables e mai sovent situats dins una zona aparada o pauc frequentada (ont se sent en seguretat).
Dins la fauna europèa non aqüatica, lo tais es lo melhor terrejaire; per cavar las galariás de sa tuta, pòt desplaçar fins a 40 tonas de tèrra.
D'aquelas tutas son fòrça vièlhs e tan vasts qu'an fins a 30 o 40 intradas[9]; dins aquel cas, la superfícia ocupada per la tuta pòt aténher 2 000 m2 e la talha de son territòri cobrís 40 a 50 ectaras.
Es sovent cavat sus un sol clinat (que fa mai aisida la sortida dels rebuts), e al pè de mòtas (suquèt, bauç, tap…) en bòscs o mai rarament en mitan obèrt, mas alara près d'un bosquet, d'una sèga espessa o d'un tap o valat quitament de romegàs...
En zòna rocasuda son intrada pòt èsser una simpla ascladura pel ròc roche o dins un clapas. Pòt tanben s'enfonsar dins la paret d'una arenièra abandonada. Lo tais pòt adaptar la forma de sa tuta a des condicions estepicas[10]
I a pas de rapòrt entre la talha d'una tuta e le nombre dels ocupants.
Lo tais dispausa de mai d'una tutas ont passa mai de la mitat de son temps:
La tuta màger[modificar | modificar la font]
Es ocupada per un « clan » familhal de taisses (un clan es format d'un grop de dos a cinc taisses, mai un a trois joves) subretot a la davalada e per l'ivernatge. Aquí tanben las femes fan nàisser los pichons.
Se compausa de mai d'una galariás que pòdon davalar fins a 3 o 4 mètres de prigondor sus una distança fins a quinze mètres de long, o mai. Un ret mai o mens complèxe de galariás es accessible en mejana par cinc intradas[1] (fins a mai de detz per la tutas[1]). Aquelas galariás s'espandisson avegadas sus mai d'un nivèl, amb una longor totala fins a 300[1]. S'i trapan de cambras ont las femes pòdon s'ajaire e alachar e de cambras ont mascles, femes e joves passan lo jorn tranquils a dormir o a se repausar sus de jaces fachs de fuèlhas, de mossas, de falguièras e d'erbacèas sovent cambiadas[1].
Aquela tuta es un legat per las generacion venentas e pòt durar fins a de centenas d'ans.
Las tutas segondàrias[modificar | modificar la font]
Mens utilizads, son mai pichons amb mens d’intradas[1]. Èran utilizat per cercar de vèrms o campairòls sosterens e servisson refugi en cas de dangièr o de luòc de repaus pròche de las plaça de noirrissatge[1]. Son sovent ligats a la tuta màger per de dralhas[1].
Abitat e airal vital[modificar | modificar la font]
Aquel animal conegut boscassier s'adapta tanben plan a d'abitats pro variats qu'expleite de biais diferent segon la sason, mas mai sovent cava sa tuta près de boissons de baias salvatjas, coma de saü negre e eule que se regala al temps vengut.
La talha de son airal vital es ligada als sieus besonhs energetics e a l'abondança en noiritura de son territòri o mai precisament a son accessibilitat. Ayal, al sud d'Angletèrra ont lo climat es clement e lo sol ric en insèctes e vèrm, vui a l'entorn de 0,2 a 0,5 km2, alara que dins las zonas mas frejas e oligotròfas del Naut Jura, li cal 3 km2[1] per repondre a sos besonhs (pòt alara percorrir de quilomètres cada nuèch, contra unas centenas de mètres dins las zonas mai ricas en aliments)[1]. En Euròpa continentala, sa densitat mejana seriá de gaireben 0,63 individú per km2, mas se ne compta fins a sièis individús/km2 dins un bosc falemande e sovent mens d'un individú/km2 en altitud[1].
Tolèra plan la proximitat de l'Òme, tant qu'es pas destorbat de nuèch a proximitat de sa tuta.
Servicis ecosistemics[modificar | modificar la font]
Lo tais aireja e mescla los sols qu'espleita. Et subretot, regularament escaa una partida de la « criptobanca de granas du sol » (que contribuís tanben a manténer quand entèrra de granas jos las tèrras que saca de sa tuta)
Lo tais enriquís tanben de sols en nutriments: marca son territòri per des placetas ont urina, çò qu'es una font de contunh renovelada d'azòt pel sol, qu'aman lo saüc e d'autras plantas nitrofilas (Ortigas, Cerfuèlh salvatge, Èrba d'alh, Cardèra pelosa, Geranium lusent...).
Coma d'autres consomators de pichons fruchs, ne rebutat las granas dins sos excrements, çò que favoriza lor germinacion, lor disseminacion e lor diversitat genetica. Aumenta atal la biodiversitat.
La tutas abandonadas o periodicament inutilizadas podent venir de refugis provisòris per d'autras espècias. Lo tais eurasiatic tolèra tanben la preséncia del rainal ros del conilh canin dins sa tuta[1]. Lo catpudre, la faïna, la moslèla olo cat salvatge expleitan tanben aquel jaç[1]. De rats de camp i pòdon intrar e apondre las lors galariás lateralas dins los tunèls de la tuta[1].
Per son activitat alimentària, regula las populacions d'unas autres espècias e joga un ròtle de seleccion naturala.
Reproduccion e biais de viure[modificar | modificar la font]
La maturitat sexuala se fa a l'edat de 2 ans.
La reproduccion se debana subretot dels meses de genièr a març. Una feme pòt s'acoblar amb mai d'un mascle d'un meteis clan e pòt èsser receptiva d'autres periòdes de l'an. L'ovul fecondat demòra en espèra pendent 10 meses abans de se fixar dins l'utèr.
La quita gestacion dure pas mai que dos meses. Los taissons naisson mai l'an seguent entre febrièr e març. La portada de 2 a 7 taissons demora amb la maire dins la tuta que, coma fòrça de pichons de mamifèrs recent naiscut, son pas en mesura de se desplaçar e an pas pro de pelatges per s'aparar del freg. An los uèis barrats. Començon a sortir de la tuta de familha vèrs l'adat d'un mes e mièg e son alaitats pendent tres meses, mas après 6 setmanas la maire pòt tanben li torna montar d'aliments.
Après la parturicion, lo tais ven un dels rares mamifèrs monogams ont los cobles pareisson units per un periòde long[11].
Lo tais es fòrça pauc prolific (0,3 jove per an e e per feme en Euròpa de l'Oèst[1]); patiguèt fòrça dins los ans 1970 de las campanhas de gazatge de tutas per un contraròtle la rabia[12]); las autoritats sanitàrias enseguida (a partir de 1986) finançat (amb l'Euròpa e los departaments concernits) la vaccinacion (per un vaccin espandit) que se mostrèt espectacularament eficaç. Una granda partida de las tutas gazadas èran ocupadas per de taisses, que morissián empoisonats o jols tirs dels caçaires los esperant a la sortida.
Los taisses sortisson sonque de vèspre per cercar de manjar, urinar e defeciar. Lo tais pòt far sos besonhs dins la tuta, dins de cambras especialas, mas los fa mai sovent en defòra dins de traucs en forma d'embut cavat exprès.
Abans de partir en cerca de noiridura, se fa una session de netejatge del pelatge e de desespolhatge, sol o en comun. Lo tais se vira sus l'espatla e se gratar lo ventre e flancs amb las dents e arpias.
Los pichons demòran en davant la tuta per jogar esperant èsser noirits. Lors jòcs son una imitacion de la vida dels adults (falsas luchas, cavar, trobar de palhat pròpre e lo cunhar entre le menton e lo piter per lo far intrar de reculons dins la tuta). En octobre, los pichons atenhon gaireben la talha dels parents.
Pendent l'ivèrn, lo clan coneis un periòde de repaus e non de quita ivernacion: merman plan fòrtament los activitat e vivon sus las servas de grassas constituïdas pendent la davalada (pendent aquel periòde un tais pòt aumentar son pes de 60%). L'espandiment es encara mal conegut. Serián los mai vièlhs individús que quitan le clan e non pas los joves coma per fòrça espècias.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo tais es plantigrad, alara autrescòps èran classificats amb los Orsidèus.
Los autors classifican ara de preferéncia totes los genres de la sosfamilha de las Melinae dirèctament dins la sosfamilha de las Mustelinae.
Aquela espècia longtemps foguèt considerada coma la sola del genre Meles, mas los autors del sègle XXI penson que Meles leucurus e Meles anakuma son d'espècias indépendentas d'Asia e non de sosespècias dels Meles meles[13].
Tanpauc se la cal pas confondre amb Taxidea taxus, lo Tais d'America.
Lista de las sosespècias[modificar | modificar la font]
Segon Mammal Species of the World (24 juin 2013)[14] e Catalogue of Life (24 juin 2013)[15] :
- sosespècia Meles meles arcalus Miller, 1907
- sosespècia Meles meles canescens Blanford, 1875
- sosespècia Meles meles heptneri Ognev, 1931
- sosespècia Meles meles marianensis Graells, 1897
- sosespècia Meles meles meles (Linnaeus, 1758)
- sosespècia Meles meles milleri Baryshnikov, Puzachenko & Abramov, 2003
- sosespècia Meles meles rhodius Festa, 1914
- sosespècia Meles meles severzovi Heptner, 1940
L'espècia e l'òme[modificar | modificar la font]
Istòria e interaccions amb las societats umanas[modificar | modificar la font]
Aquela espècia foguèt descricha pel primièr còp en 1758 pel naturalista suedés Carl von Linné (1707-1778).
Coma lo vibre dins las zònas umidas e coma lo rainal, qu'es escavaire, remanejant los sols, aguèt localament un impacte important sus l'organizacion dels jaces d'unes sites arqueologics[2], biais que devon prene en compte los arqueològs[16].
Preïstòria: los arqueozoològs l'identifican dins fòrça sites arqueologics dempuèi lo sègle XIX[17]. Dempuèi de referéncias neotafonomicas e d’experimentacions de maselariá sus de carnivòrs pichons, los arqueològs concluguèron que los restes d'aisinas trobadas su las ossadassadas preïstoricas de taisses (per exemple dins los restes inventoriatss dins la balma d'Sclayn (Paleolitic mejan – Neolitic), la balma d'Artenac (Mosterian), la balmas del Boscs Ragot de Gouex (Asihan), dins l’abric Faustin (Magdalenien final), dins un jaç del pòrgue de Rouffignac (Mesolitic) o dins lo jaç d’Unikoté (Paleolitic mejan – sub-actual) testimònian mai de lor consomacion per la carn que de lor utilizacion coma font de forradura "e aquò, non pas al Palelitic superior mas a partir del paleolitic mejan"[2].
Menaças, dinamica e estat de las populacions[modificar | modificar la font]
Lo tais a mala reputacion pels caçaires e agricultors: consoma de còps un pauc de blat, d'òrdi, civada o unes espigas de malh pels camps, veire de raisims dins los vinhals, mas demòra fòrça excepcional. Se cal senhalar de damatges ont d'autras fonts alimentàrias mancan[18].
Aquela espècia desapareguèt una granda partida de son airal de reparticion naturala, a causa de la caça, de las tendas e de la degradacion o de la destruccion o de la barrièra ecologica dels abitats. Sofrís benlèu tanben de la regression dels vèrms de tèrra inducha per l'agricultura intensiva, o dempuèi pauc localament per l'introduccion d'espècias invasivas de nematòdes tuaire de vèrms.
En Euròpa la metapopulacion de taisses es pas considerada coma globalament menaçada, mas l'espècia sofriguèt fòrça del gasatge dels rainals (enebit dempuèi los ans 1990) e de la caça que se'n faguèt. Malgrat unas estudis localas o pontualas[4], sa demografia e sa dinamica de las populacions son mal conegudas[19].
Desapareguèt dins una granda partida de son aral natural de reparticion e sas densitats son fòrças bassas dins gaireben totas las grandas planas de cultura intensiva e pròche de las grandas aglomeracions. Per exemple, d'estudis menats dins l'aglomeracion lionesa mòstran sa desapareisson dins los sectors naturals e agricòlas enclavats entre des vias rapidas ont se nòta tanben una fòrta progression de las superfícias urbanizadas.
Aquela espècia es sensibla a la rabia (ara eradicada o fòrtament mermada mercé a de vaccins). Es tanben sensibla a la tuberculòsi bovina, que pòt prene a proximitat d'elevatges tocats. Es dins aquela tòca que se realizèron de campanhas derogatòrias de tuariá del tais al Reialme Unit dempuèi 1998. Pasmens tuar de taisses sanitoses per caça o tendas pòt possiblament agravar l'epidèmia fasent venir d'individús « colonizaires » infectats e contribuir a espandre una epidèmia[20].
Estatut de proteccion[modificar | modificar la font]
En Euròpa es classificat dins l'annèxe III de la Convencion de Bèrna, çò que ne fa una espècia parcialament protegida (podent èsser l'objècte d'una espleitacion se la densitat de sas populacions o permet).
Polemica sul desentutatge del tais[modificar | modificar la font]
Dins de regions, existís un leser o biais caçar, que la tòca es de trapar le tais enterrat al fons de sa tuta, cavant per aténher una cambra de la tuta amb de cans especialament dreçats per acular lo tais, es a dire le cunhar au fons de sa tuta[21]. A vegadas los caçaires se tornar bastir la tuna per poder i tornar l'an seguent.
Al desentutatge s'opausan de defensaires de la causa animala que jutjan la practica crudèla e deseimada. Mai, lo tais pòt avegadas se far nhacar pels cans. Pasmens demòra una tradicion cinegetica.
Eraldica[modificar | modificar la font]
Lo taisson se presenta sempre passant.
Lo taisson apareis dins l'escut de la familha Thurn und Taxis, familha lombarda, iniciatritz de la pòsta europèa, e dins la familha Taxis de Dinha.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,00, 1,01, 1,02, 1,03, 1,04, 1,05, 1,06, 1,07, 1,08, 1,09, 1,10, 1,11, 1,12, 1,13, 1,14, 1,15, 1,16, 1,17, 1,18 et 1,19 Le blaireau et l’homme Pour une cohabitation pacifique, PDF, consultat 2014-05-10.
- ↑ 2,0, 2,1 et 2,2 Mallye JB (2007) Les restes de Blaireau en contexte archéologique: taphonomie, archéozoologie et éléments de discussion des séquences préhistoriques (Thèse de Doctorat, soutenue à l'Université de Bordeaux 1).
- ↑ 3,00, 3,01, 3,02, 3,03, 3,04, 3,05, 3,06, 3,07, 3,08, 3,09 et 3,10 Dr Emmanuel Do Linh San (2007) blaireau, ce solitaire qui vit en groupe.
- ↑ 4,0 et 4,1 Do Linh San E.(2002) Biologie et écologie du blaireau Meles meles (Mustelidae, Carnivora) dans la Broye : résultats préliminaires.
- ↑ Choix de l'habitat chez le blaireau européen en Belgique, P. Anris et R. M. Libois, Cahiers d’Éthologie appliquée, 1983, p. 19-23.
- ↑ Le blaireau en Lorraine, Groupe d’Étude des Mammifères de Lorraine, 2007, p.4.
- ↑ Le blaireau, un mustélidé omnivore, Univers nature.
- ↑ Anrys P & Libois R (1983) Choix de l'habitat chez le blaireau européen (Meles meles) en Belgique.
- ↑ Choix de l'habitat chez le blaireau européen en Belgique, P. Anris et R. M. Libois, Cahiers d’Éthologie appliquée, 1983, p. 16-17.
- ↑ Popescu, A., & SIN, G. (1968).
- ↑ Notre ami le blaireau.
- ↑ Voir p 2/8 EIDLCR (), L’Entente Interdépartementale de Lutte contre la Rage ; L’outil de terrain pour la lutte contre les zoonoses (Note de synthèse destinée aux Conseils généraux membres de l'EIDLCR), PDF, 8 pages, consulté 2014-05-10.
- ↑ Meles meles sur le site de l'UICN.
- ↑ Mammal Species of the World, consulté le 24 juin 2013
- ↑ Catalogue of Life, consulté le 24 juin 2013
- ↑ Cochard D. (2008, June).
- ↑ Gervais P (1876) Zoologie et paléontologie générales: Nouvelles recherches sur les animaux vertébrés dont on trouve les ossements enfouis dans le sol et sur leur comparaison avec les espèces actuellement existantes (Vol. 2).
- ↑ Blaser H (1975) La problématique des dégâts de blaireaux en maïs ; Fourrages-Mieux asbl : Convention gagnages RW / Fourrages-Mieux.
- ↑ Mouches A (1982) Le blaireau européen (Meles meles).
- ↑ Afssa – Saisine n° 2009-SA-0280 PDF, ; 14 pages, 25 novembre 2009 - AVIS de l’Agence française de sécurité sanitaire des aliments relatif aux mesures visant à renforcer la lutte contre la tuberculose bovine en Côte-d'Or.
- ↑ Claude Henry, Lionel Lafontaine et Alain Mouches (ill.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Griffiths HI & Thomas DH (1998), La conservation et la gestion du blaireau d'Europe (Meles meles) (No. 90). Council of Europe (avec Google Books).
- (fr) Emmanuel Do Linh San, Le Blaireau, Éveil Nature, coll. « Approche », Saint-Yrieix-sur-Charente, 2003
- (fr) Emmanuel Do Linh San, Le blaireau d'Eurasie, Delachaux et Niestlé, 2006
- (en) E. Virgos, Role of isolation and habitat quality in shaping species abundance: a test with badgers (Meles meles L.) in a gradient of forest fragmentation, Journal of Biogeography 28: 381–389, 2001.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Basas taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia Animal Diversity Web : Meles meles (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia Catalogue of Life : Meles meles (Linnaeus, 1758) (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia Fauna Europaea : Meles meles (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia ITIS : Meles meles (Linnaeus, 1758) (fr) (+ version anglaise (en)) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncias Mammal Species of the World : Meles meles Linnaeus, 1758 (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia NCBI : Meles meles (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia SeaLifeBase : espèce Meles meles (Linnaeus, 1758) (fr) (+ noms communs) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia Fossilworks Paleobiology Database : Meles meles Linnaeus 1758 (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia uBio : Meles meles (Linnaeus, 1758) (en) (consulté le 24 juin 2013)
- Referéncia UICN : espèce Meles meles (Linnaeus, 1758) (en) (consulté le 24 juin 2013)


text:
La Calandreta « Titouan Lamazou »
(annèx de la calandreta de Pau)
Calandreta deu nom deu son parrain despuish l’inauguracion de 2011. « Artista de l’UNESCO entà la patz » despuish 2003, l’ancian navigator qu’ei en efeit hèra engajat auprès d’associacions caritativas entà deféner los drets de las hemnas e tanben deus mainatges dens lo monde.
La calandreta de Masèras-Lesons, annèx de la calandreta de Pau, qu’arcuelh tots los mainatges a partir de dus ans e miei dinc a la grana Seccion.
Los mainatges que’s parteishen tà la cantina dab l’escòla publica. Que benefician tres còps per setmana d’ua grana sala suplementària entà las activitats motriças.
Ligams que son teishuts dab la bibliotèca e lo Centre Sociau. De mei, los calandrons que participan au carnaval deus mainatges de Masèras dab l’escòla e l’IME « Le château ».
L’escòla que participè a l’operacion « Set de lenga » en 2012 en collaboracion dab l’artiste Patrice Chaminade, projècte sostiengut per l’aglomeracion de Pau. Com annèx qu’organiza encontres dab la calandreta paulina tau com sortidas tau cinèma « le Méliès » cada an o com augan , en 2013, ua classa verda quan los mainatges an passat un dia a la « Falaise aux Vautours ».
Que cau rapelar que los pairs tanben que s’implican hèra dens la vita de l’escòla !
Calandreta « Titouan Lamazou »
Annèx Calandreta de Pau
Plaça Mendes France – Carrièra Jules Ferry
64110 Masèras-Lesons
Tel : 05 59 02 63 87


text:
Jordi Delaurens:Es joeni prenen eth relèu ena direccion tecnica des equips de fotbòl dera Val d'Aran
Aué en collòqui d'"Eth maitin d'Aran" auem parlat dera sason de fotbòl e des dus equips amateurs aranesi, era Union Deportiva Bossòst e era Associacion Fotbòl Les, e dera Escòla de fotbòl Val d'Aran, que disputaran enes mesi que vien diuèrses competicions enes que sagaran de melhorar es resultats der an passat. En auem coneishut mès detalhs damb Jordi Delaurens, Oriol Broto, Manu Simois e Sergio Rella. Coma tostemp, auem escotat era actualitat esportiua e era agenda. Avui a "Eth maitin d'Aran" hem parlat de la temporada de futbol i dels dos equips amateurs aranesos, la Unio Deportiva Bossòst i l'Associació Futbol Les, i de l'Escòla de futbol Vall d'Aran, que disputaran els proxims mesos competicions en què intentaran millorar els resultats de l'any passat. En sabem més detalls amb Jordi Delaurens, Oriol Broto, Manu Simois i Sergio Rella.


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
O sabètz segurament se me seguissètz dempuèi longtemps, e se o sabètz pas vos o disi : m’agrada plan la seria animada americana South Park. Sens èsser lo fan absolut, que soi fòrça critic sus d’unas sasons que tròbi un pauc feblas, soi receptiu a aqueste caval de Tròia de la pop culture actuala, que ne fa partida (aprèp 20 ans lo contrari seriá estonant) en tot la questionar, la criticar, se’n trufar bravament sens s’interdire res. Sens èsser fan absolut mas ai çaquelà fach amb d’amics lo doblatge d’un episòdi en occitan, e se pòt encara veire sus mon blòg. Aquò fa 5 ans tot juste, e per aquel anniversari tornam parlar de South Park doncas, amb lo jòc The Fractured But Whole, jòc de mot talament complicat de revirar en francés (mot a mot « lo qu’es fracturat mas entièr » amb una omofonia amb « butthole », lo trauc del cuol) que n’an completament cambiat lo títol per donar L’Annale du Destin. Coma manqui d’imaginacion e que lo jòc de mot original es tant complicat de revirar en occitan coma en francés, L’Annala del Destin serà doncas per nosautres tanben.
L’Annala del Destin es la seguida d’un primièr jòc South Park a las mecanicas similaras, Lo Baston de la Vertat, sortit en 2014, e ja cronicat dins aquestas colomnas. N’es talament la seguida que comença aquí exactament ont l’autre s’arrestava : seguissiam los dròlles de South Park dins un deliri fantastic a la Donjons e Dragons, lo « novèl » (vòstre avatar) èra estat coronat rei… mas vaquí que Cartman (totjorn el) decidís que non, es nul de jogar als Senhorets dels Anelons, quand i a de causas grèvas que se passan de per la vila, per exemple la disparicion de gats. Un l’interessa en particular, Scrambles, per la rason plan pragmatica que i a una recompensa de 100$ per lo tornar, e Eric compta plan sus aquel argent per lançar tot un programa de filmes e de serias Netflix, lo Coon Cinematic Universe, sul modèl del Marvel Cinematic Universe que nos sabronda cada an, e mai d’un còp per an amb sos Avengers, Spiderman, Ant-Man, Captain America…
Vesèm plan que l’ambient del jòc bascula doncas del medieval fantastic cap a l’univèrs del comic, que cada dròlle a son avatar, sa classa e son chafre de supereròi e, evidentament, los subrepoders qu’acompanhan. La majoritat foguèron vists ja dins d’episòdis de la seria, scenarizats, montats coma d’aventuras de supereròis, mas es un plaser renovelat de los retrobar e de los encarnar, vist lo potencial parodic. L’Òmi-serp-volanta, Tupperware l’òmi bostia de plastic, Call Girl que nafra los enemics en lançant de dorsièrs sul net, Capitani Diabèta e sos poders sucrats, Bostia d’otisses e son viravitz… Es amusant de veire aital un monde eissit d’un imaginari d’enfants, amb tota la dòsa de Do It Yourself que cal, que cada costume sentís lo « fach a l’ostal amb de rotlèus de papièr cuol ». Mas coma sovent amb e dins South Park, çò qu’es leugièr dura pas e los dròlles se deuràn batre per de bon, contra d’enemics vertadièrs.
Pas gaire de suspresa d’aquel costat, e una cèrta timidesa quitament, que lo jòc se contenta lo mai sovent de reciclar de personatges e d’enjòcs vists dins la seria, a l’excepcion d’una referéncia plan apiejada e planvenguda al moviment « Black Lives Matter » e al murtre dels afrò-americans per la policia tantplan coma a las questions de genre e de transidentitat que prenon de mai en mai de plaça dins la societat. L’umor de South Park que se defend pas res es present, e es totjorn tant larg, de las galejadas pipi-cacà (lo subrepoder especial del personatge principal es una petada que dilata l’espaci-temps) a las criticas mai finas de nòstra societat, de la cultura de massa o del mèdia… quitament se d’aquel costat se vei que las causas son complicadas, vist qu’es editat per Ubisoft sul qual i auriá tant e mai a dire mas que los desvolopaires gausan pas atacar frontalament…
Scenaristicament mens apregondit que son predecessor que s’acabava dins un grand n’impòrta que, L’Annala del Destin brilha çaquelà per son sistèmi de combat, qu’es el pregond, fin, trabalhat, e demanda un minimum d’intelligéncia per èsser mestrejat, coma un jòc d’estrategia, e per son aspècte jòc de ròtle, que laissa la plaça a un fum de combinasons, de possibilitats, entre cambiaments estetics e cambiaments de classa e de poders a la volada.
Sus aquò vos daissi, Cartman m’apela, qu’es a elaborar un plan perque dilate mon cuol e l’espaci-temps per li permetre d’anar encontrar Hitler… sabi pas de qué li vòl d’alhors, aquò m’inquieta…


text:
La Pèrcha
La Pèrcha [la'pɛr(t)sɔ] [1] es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L'ostal de comuna es a Moiracs.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- La Pèrcha. Las fòrmas ancianas son ecclesia de Pertica, en latin, cap a 1300, Perchia, en occitan, al sègle XIII, castel de Perghia, en 1283, p. de Pertica, en 1520 [2]. Dauzat i vei lo latin pertica, al sens de « pèrga, lata », de « rebrot » o de mesura agrària [3], explicacion que convenç pas Bénédicte Boyrie-Fénié, que sièc Pierre-Henri Billy, que prepausa lo sens de « talhadís, talhada ». La dificultat es fonetica : lo resultat de pertica en lengadocian es pèrga e fuguèsse una fòrma nòrd-occitana, seriá pèrja [notem que los parlars brageiragués, se gardan ca intacte, camjan ga en ja; mas ont es l'isoglòssa ?]; se tròba que la prononciacion correspond a pèrcha [la'pɛr(t)sɔ] [4].
- Moiracs, omonime de Moiracs, près d'Agen, es atestat priorissa de Moiraco en 1326 (preséncia d'un priorat, pas coneissut fòra d'aquela mencion) [5]. L'origina deu èsser la meteissa que pel vilatge de delà Garona : segon Bénédicte Boyrie-Fénié, Mauriacos (fundos), a l'acusatiu plural > *Mauriac(o)s > *Mòuriacs (assordiment de au- atòn en [ɔw]) > *Moriacs > Moiracs, prononciat [muj'rats] [6] (çò qu'es la sola diferéncia, perqué nòstre Moiracs se pronóncia probablament [muj'ras], segon l'usatge de Durengues qu'escriu Moiras). Doás observacions son a far : lo passatge de Mauriacs a Moriacs es pas regular ni necessari (dins lo cas de Mauriac (Auvèrnhe), aquò's diferent, perqué tot au- pretonic passa a [u] en auvernhàs : [mu'rja]) e justament una tendéncia a l'anteposicion pus aboriva de iòd auriá poscut accelerar la pèrda del diftongue : *Mòuriacs > *Mòuiracs > *Mòiracs > Moiracs; segondament, la conservacion de -s finala dins *Mauriac(o)s es pas çò pus probable; i a una autra solucion, que dona de resultats importants en Gironda : dins lo cas de gentilicis sense sufixe, encara utilizats dins lo departament (Fumèl, los fumèls), los abitants de *Moirac son los *moiracs, puèi al cap d'un moment, lo nom del vilatge o de la parròquia es confondut emb lo gentilici, coma per exemple a Leujacs.
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna es formada de doás parròquias d'Ancian Regime, Sent Blasi de Moiracs e Sent Gervasi de La Pèrcha. Dins lo temps que los de La Pèrcha devián tornar bastir lor glèisa, anavan als oficis a Moiracs (que Durengues escriu Moiras), sus òrdre de Claude Joli, avesque e comte d'Agen [7] (1663-1678)
Administracion[modificar | modificar la font]
- De 1793 a 1801, la comuna èra del canton de Sent Bertomiu d'Agenés [8]. Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Lausun; es adara del canton de Le Val du Dropt (en francés), donc de la Val de Dròt.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Lo pauc de populacion de 1793 fai supausar que La Pèrcha e Moiracs podián èsser de las comunas diferentas. En 1793, lo nom de la comuna es Laperche, en 1801, es La Perche et Moiras; es un indici, mès lo site Cassini dona ren sus una eventuala fusion de las doás entitats e sus la populacion de Moiracs en 1793 [9].
Luècs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 149-150
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 149
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 525
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 149-150
- ↑ https://archive.org/stream/pouillhistoriq00dure#page/448/mode/2up
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 174
- ↑ https://archive.org/stream/pouillhistoriq00dure#page/496/mode/2up
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=26442
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=26442


text:
Sant-Revig-ar-Plaen
Sant-Revig-ar-Plaen en breton ( Saint-Rémy-du-Plain en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant Rémy del Plain a situat a aperaquí 30 km de Roazhon e 25 km del Mont Sant Michel.
Saint Rémy du Plain est situé à environ 30 km de Rennes et 25 km du Mont Saint Michel.
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Rémy-de detlo-Plain, enclavée en lo évêché de Roazhon fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Rémi.
La paroisse de Saint-Rémy-du-Plain, enclavée dans l'évêché de Rennes faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Rémi.


text:
28/03/2014
Diables e diablatons per Micheu Chapduelh
Suite de la série sur les créatures fantastiques en Périgord.
°°
Lo diable, quo es pas un afar. D’abòrd pòt èsser bon diable e de mai es un pauc colhon. Dins los contes, lo paisan lo mens educat arriba a lo colhonar. Vos balha la fortuna contra vòstra ama ? Trobaretz ben una faiçon d’aver l’una e l’autra e lo paubre diable ne’n será tot moquet.
Mas i a tanben l’Autre. L’autre diable qué. L’Aversier… Mas chot ! ne’n fau pas parlar tròp fòrt…
E i a tots los diablatons. Per los uns son 666 e per los autres (que an legit la fuelha a l’envers benleu) son 999. Ne’n veiquí tres.
Ricoquet vos espera sus lo chamin, de preferéncia a la caforcha. Vos pausa un sorcelatge (una devineta) e si sabetz pas respondre, setz fotuts. Mas son vielhas coma lo monde, sas devinetas e saubretz ben li respondre. E daus còps vos balha quitament la responsa sens i pensar. Lo darrier còp que lo veguí, me damandet si podiá respondre a son enigma. Li dissí que òc e me laisset passar.
Tamarron es un pauc mai meschant. Esfoudit vòstras bèstias, vos fai tombar de chavau, fot la pagalha dins vòstre granier, fai unlar vòstre chen… N’i a que disen « lo tamarron », mas a queu moment quo es una bèstia, un pauc coma lo dalús que vos menan chaçar la nuech.
Peir Beraud eu a nom e petit nom, coma una persona. Beraud, quò fai pensar a la « bera », una bèstia faramina. O au leberon. E Peir Beraud aima, coma lo leberon, se far portar o se metamorfosar en lebre, la lebre de las grandas dents, amija dau lop e dau reinard. E parla leberon : « Portica-me ! » çò-ditz. Es talament de chas nos que, dins una comuna dau Nontronés, sabe pus laquala, i a un endrech que se ditz « Pueg (Puy) Beraud » e quò se pronóncia parier.
Micheu Chapduelh
06:00 Publié dans Cultura e literatura en òc, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Tags : créatures fantastiques en périgord, los diablatons, ricoquet, tamarron, peir beraud, micheu chapduelh | Lien permanent | Commentaires (1)


text:
Norodom Sihamoni
Norodom Sihamoni (Phnom Penh, Cambòtja, 14 de mai de 1953- ) es l'actual Rei de Cambòtja dempuèi l'abdicacion de son paire Norodom Sihanuk lo 29 d'octobre de 2004.
Passèt una part de sa joinessa a Praga. En 1975-77 visquèt en Corèa del Nòrd e, en tornar en Cambòtja, los khmers roges lo metèron, amb tota sa familha, jos arrèst domiciliari fins a 1979, quora lo regim caiguèt.
En 1981 s'instalèt en França, ont demorèt fins als ans nonanta (foguèt professor de dansa). En 1993 foguèt nomenat ambaissador de l'UNESCO, fins en 2004 quand foguèt nomenat rei.
Aprés l’abdicacion de son paire en octobre de 2004, un comitat dins lo qual s’inclusián lo primièr ministre Hun Sen e son fraire Norodom Ranariddh (portavotz del govèrn) lo designèt successor a la corona.


text:
Sortie du dimanche 06 août 2017
Bonjour ami(e)s cyclos
Pour cette sortie dominicale, je vous propose ce parcours de 75 kms:
Varangéville - DOmbasle sur Meurthe - routes des sables - Damelevières - Blainville sur l'Eau - Mont sur Meurthe - Lamath - Landécourt - Einvaux - Méhoncourt - Brémoncourt - Froville - Clayeures - Moroviller - Haudonville - Lamath - Mont sur Meurthe - Blainville sur l'Eau - Rosières aux Salines - Saint Nicolas de Port - Varangéville.
Départ à 8 H 15 parking de la mairie de Varangéville.
A dimanche
Dominique


text:
Temple d'Artèmis a Efès
Lo Temple d'Artèmis (en grèc Ἀpteuίσιov e en latin Artemisium), tanben conegut mens justament coma Temple de Diana, èra un temple dedicat a Artèmis vèrs 550 aC a Efès (uèi en Turquia) jos la dinastia Aquemenida de l'Empèri Pèrsa. Res demòra pas del temple, una de las Sèt Meravilhas del Monde. Foguèt bastit pel rei Cressús amb soscripcion populara al meteis luòc ont i aviá agut un autre temple que foguèt destruit al sègle VII abC. La majora partida de la descripcion del Temple d'Artèmis ven de Plini lo Vièlh. Plini descriu un temple de 377 pès (115 mètres) de long e 180 pès (55 mètres) de larg, tot fat de marbre. Aviá 127 colomnas d'estil ionic antic de 60 pès (qualques vint mètres) d'auçada, estriadas en aresta viva, a la vam doric.
Lo temple foguèt destruit per un pastre, Erostrat d'Efès, que l'encendièt per venir famós.