text:
Divendres, 9 de febrièr de 2018, 03h00 Internacional,Politica
Benoît Tessier / Pool / Reuters Pool
Lo president francés prononcièt dimècres passat, dins la vila còrsa de Bastia, un discors fòrça esperat, perque s’èra anonciat que i revelariá sa vision per l’avenir immediat de Corsega. Las perspectivas, del vejaire dels nacionalistas còrses, èran pas gaire prometedoiras, après las reünions que lo cap del govèrn còrs, Gilles Simeoni, e lo president de l’Assemblada còrsa, Jean-Guy Talamoni, avián tengudas a París amb lo primièr ministre francés Édouard Philippe e lo president del Senat, Gérard Larcher.
Lo president francés anoncièt que poiriá estudiar de donar a l’illa la competéncia per poder aviar “de nòus impòstes locals”, e diguèt d’èsser “dispausat” a negociar una mençon de Corsega dins la Constitucion francesa “en rason de sa geografia [e] de sas especificitats”. Serà, çò diguèt, mejançant l’article 72. Es justament çò que volián pas los autonomistas còrses, que prepausavan l’inscripcion de Corsega dins l’article 74, amb l’esperança que —coma dins lo cas de la Nòva Caledònia— s’i poguèsse consignar l’establiment d’un poder legislatiu pròpri, çò qu’es pas lo cas amb lo 72, que d’en primièr es pas pensat per impulsar d’autogovèrns d’aquela mena.
D’efièch, divendres 2 de febrièr l’Assemblada e lo govèrn còrses avián aprovat una resolucion que demandava explicitament a Macron que negocièsse sus l’autonomia e faguèsse pas servir lo 72. Curiosament, la resolucion aguèt pas solament los vòtes favorables de la coalicion de Simeoni e Talamoni, mas tanben los d’Andà per Dumane, lo grop macronista dirigit per Jean-Luc Orsucci.
Per tornar al discors de dimècres passat, Macron insistiguèt en plusors escasenças sus l’unitat indissolubla de Corsega amb França e expliquèt que çò que caliá a l’illa èra “superar las dificultats quotidianas” per “melhorar la vida vidanta dels ciutadans”.
Un melhorament que per Macron, passa pas, en cap de cas, per satisfar cap de las demandas principalas que las fan lo govèrn còrs e la majoritat parlamentària insulara. D’en primièr, un estatut d’Autonomia amb capacitat legislativa, que poiriá èsser inspirat, segon çò que recentament an dich Simeoni e Talamoni, sus los de Catalonha, las illas Balearas o Sardenha. D’en segond, per la cooficialitat del còrs: Macron a defendut tornarmai lo “bilingüisme” mas a reïterat que la sola lenga oficiala deu èsser lo francés. D’en tresen, per la creacion d’un estatut de resident —que Macron a dich que seriá “contrari a la Constitucion e al drech europèu”— que protegiguèsse los còrses de l’especulacion immobilièra. E d’en quatren, per una amnestia dels presonièrs politics, que lo president francés ne vòl quitament pas ausir a parlar.
Colèra dels dirigents còrses
Après se reünir dimars amb lo president francés, Simeoni e Talamoni anèron quitament pas dimècres a l’invitacion de Macron de dinnar ensems, abans lo discors. Macron mesestimèt aquela colèra: “Çò que m’impòrta es Corsega e los còrses. La rèsta m’interèssa pas”.
De ser, Talamoni reagiguèt en assolidant que “lo fach de dire als còrses que lor vòte a fin finala pas cap incidéncia sus la realitat politica es una forma d’umiliacion”. Los dos dirigents còrses considèran que lo resultat de las eleccions còrsas de decembre —lo 56% dels vòtes per la coalicion Pè a Corsica e los 41 sètis sus 63— èra una aprobacion mai que sufisenta a la demanda d’estatut d’autonomia.
Durant la dimenjada precedenta, de milièrs de personas avián participat a una manifestacion a Aiacciu per fin de reclamar a París que dobriguèsse un dialòg sus l’autonomia, jol lèma “Democracia e respècte pel pòble còrs”.
Que els passa als grans estats? Tant costa acceptar el dret a la diferencia, reconèixer una Nació, no es ni un delicte ni una debilitat, es mes enforteix a l'estat que ho reconeix, França existeix, però te territoris, que no son francesos..casum! però si ja ho saben, això dels xovinisme...
Que ho reconeguin, Còrcega es una Nació, i te tot el dret a la independència, com Alsàcia, Lorena Bretanya, Normandia, Occitània. la Savoia, Cat. Nord, i Iparralde, i potser mes.
Que ho reconeguin... Legir mai
La lenga d'ouil ha de ser aniquilada del mapa, solament hi ha d'aver la lenga d'Oc, la catalana, la bretona,...atal rasona lo govern francès mas alrevers. Es que non se vesen lo que fan, Non vulgas per tu lo que non vols pels altres, qu' es lo concepte de fraternitat o amor. Son uns caparruts de set soles. Uns discos retxats que no fan mai que dire sempre lo mateis. Colha de rucs sense voler ofendre als animals.
La definicion politica de França es radicalament incompatibla amb quina reconeissença oficiala que quin pòble istoric autre que francés-francofòn subre son territòri dit (e donc sonque pretendut) "nacional".
O podèm reprochar a Macron, qu'a reagit coma un muòl reguèrgue. Quin autre cap de tièra politica en plaça d'el auriá reagit autrament ? Los nazis del FN ? Fillon ? Valls ? Melanchon ? Emai lo quite socialistoïda de pseudo-esquèrra, me demandi çò qu'auriá pogut inventar com... Legir mai
#1 D'aitant mai que sos pauc elejuts an marchat amb la majoritat còrsa, çò qu'a permés a Castaner de los condemnar per devicacionisme.
Suu fons, lo discors de Bastia es calamitos d'arrogància, e fòrça inquietant per las negociacions a venir (car volgue o non volgue, ne'n chaldrè). E lo pèjo es estat dins los eschambis ulteriors, quad parla amb Luciani, ensenhaire de còrso, e que li repròcha de se voler embarrar amb sa lenga dins las "toilettes". Naturalament es inutil de li explicar ... Legir mai
Jòus digerís pas lo carpan que s'es pres a las eleccions còrsas.


c: text/html

text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Qualques jorns tant longasses a nòstra espèra impacienta nos desseparan de la sortida nacionala, mai mondiala, del darrièr òpus de la sagà Assassin’s Creed. Manca s’avètz viscut dins un desèrt videòludic pendent cinc ans, aurètz en cap aquela siloèta longa e atletica superada d’una capucha blanca que daissa pro pauc aparéisser un bocin de cara jova, e un braç musculós amagant una lama corteta, prima, mas pasmens mortala. Es brave nòstre eròi, membre puèi cap de la sècta dels assassins, eissida d’una comunautat orientala de l’Atge Mejan. Aquí nòstre punt de depart inicial, mas, e es en partida çò que faguèt son succès, l’univèrs d’Assassin’s Creed, es plan mai pregond qu’aquò. Imaginar de contar l’istòria del « credò dels assassins » sens desflorar lo plaser de la descobèrta e las nombrosas rebombidas escenaristicas, es casiment impossible, pasmens o vau far, e tant pièg per los que se volián gardar lo mistèri.
Sèm al sègle XXI, dins la pèl de Desmond, un tipe a pauc près insignificant, que se tròba un bèl jorn agantat per una multinacionala fosca chafrada Abstergo, que lo foton dins una maquina d’un tal nivèl tecnologic que faria passar la NASA per un fabrejaire d’accessòris de platja. L’Animus, es son nom, a la particularitat de crear de realitats virtualas basadas sul còdi genetic, en seguir lo principi que tota accion viscuda per un aujol i serà inscricha e se podrà tornar viure. E lo mens que se pòt dire es que los rèires del Desmond foguèron de monde plan aventuroses. Un, notadament, Altaïr, viviá al temps de la tresena crotzada en Terra Santa e èra un assassin remarcable dins son trabalh. Cabussat dins una conspiracion fargada pels templièrs que cèrcan a préner Jerusalem e d’ancians e potents artefacts, Altaïr deurà luchar per que visca la frairiá dels assassins e lor pensada, mens crudèla que podiá semblar a la debuta. Lèu-lèu, Desmond e lo jogaire que vivon aquèla espòca pels uèlhs d’Altaïr se rendràn compte de la manmesa dels Templièrs sul monde, e notadament la finança de nòstra espòca, la firma Abstergo en cap de fila…
Los òpus seguents d’Assassin’s Creed daissaràn Altaïr e la Jerusalem medievala per Itàlia a la Renaissença, en seguir l’aprentissatge d’Ezio Auditore, filh d’una bona familha de Florença, pres el tanben dins una manipulacion que poja fins a las mai nautas esfèras politicas de las diferentas republicas, la veniciana coma las autras. Clarament per ieu los melhors de la seria (pel moment), Assassin’s Creed II e Assassin’s Creed Brotherhood daissan una libertat giganta dins de fisèlas reconstitucions de las grandas vilas de l’espòca. Escaladar « Il Duomo » de Florença alara en construccion, cavalar dins la campanha romanhòla, far de basejump dempuèi lo naut del Colisèu, rescontrar Leonardo da Vinci, Lorenzo de Medici, Machiavel o l’afrosa familha Borgià, tot es a portada de la maneta, en seguir çò que devenguèt l’eslogan de la seria e aquel de tota una generacion de geeks-emos-goths en potença : « I a pas res de vertat, tot es permes ».
E òc, tot es permes, a començar per de sagnosas execucions en plena capèla Sixtina o a l’ombra de la colona trajana. Cal jamai oblidar qu’encarnatz un criminal professional, qu’a çaquela pro de morala per pas escotelar dins de grands bolhons de sang cauda los estatjans inocents de las ciutats susnomenadas. Famós per sa jogabilitat, intuitiva, immersiva e regaudissenta, AC capita de sonhar la fòrma coma lo fons, çò qu’es pro rare dins lo monde videòludic per o senhalar.
Podriá d’un certe biais representar la falhida dels jòcs ludò-educatius, sabètz, aqueles que, pichons, nos crompavan los parents per nos passar l’enveja de venir maselaire de zòmbis après lo bac. Ben òc, barrutlar d’oras dins la Florença de sègle XVI en legir las notícias istoricas daissadas a la nòstra vista mai assadolada sus cada monument e personatge istoric fa que, indirectament, aprenèm e retenèm de causas. De causas autras que los 21 biaisses de tuar un soldat amb un cotèl desafilat, vòli dire.
Las reconstitucions istoricas son pro fisèlas, sens çaquela jamai sacrificar al plaser del jòc, i cal doncas un minimum de distància per destriar çò de fals de la realitat, sens comptar que lo grand complòt maquinat pels Templièrs s’afranquís de qualquas vertats istoricas. Mas, totjorn mens que lo Da Vinci Code, amb lo qual la seria entreten de semblanças, mai que mai de la mena « te prèni per la man, tu e sonque tu, e te vau dire los secrets que manejan l’anar del monde ». Una messorga que nos agrada de seguir d’episòdi en episòdi, quitament quand lo scenariò s’entrauca dins sas pròpras trapanèlas, coma dins lo darrièr en data, Assassin’s Creed Revelations, que se debana a Constantinòpla.
Urosament per l’editor Ubisoft e per nosautres, l’univèrs ofèrt pels jòcs permet tantas causas que perpausar de noveutats dins son encastre demòra possible. Ne testimoniarà Assassin’s Creed III ont cambiarèm d’eròi, d’espòca, de grafismes e de biais de jogar en gardar l’ambient e l’istòria que nos agradèron. I seguirèm Connor, un mestís indian-anglés lançat dins una batèsta d’independéncia dels Estats-Units ont sap pas qual camp causir. Serà tornarmai l’ocasion de crotzar de personatges istorics dins un environament dobèrt (Boston en construccion). I podrèm caçar coma un indian, e mai menar, a çò que se ditz, de batalhas navalas, a la Master and Commander. Lo jòc serà coma sos predecessors disponible sus PC e consòlas e enebit als mens de 18 ans.
En esperar, podèm jà imaginar la seguida de la licéncia : lo Japon dels samorais, la Revolucion francesa… E vos escondi pas que somi d’un Assassin’s Creed Lengadòc, pendent la Crotzada, amb la possibilitat d’esbudelar se-mesma lo legat del papa o de cremar qualques catars…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Per aquel novèl Tòca-Maneta, soi plan embestiat. M’èri prometut, quand comencèri aquela cronica suls vidèojòcs en occitan (la cronica, pas los jòcs, ailàs) d’ensajar de pas far doas cronicas sus un meteis jòc o una meteissa seria, istòria de variar los plasers e tanben de sortir ieu de ma zòna de confòrt vidèoludic (representada mai pels mondes dobèrts e pels univèrses fantastics que pels jòcs d’espòrt o de corsa automobila coma o avètz segurament notat dempuèi lo temps que me seguissètz). E patatrau, uèi soi obligat non pas de tornar per un segond numèro sus una seria de jòcs, mas plan per un tresen, òc, s’ai plan calculat (e ai plan calculat) serà lo tresen còp que vos parlarai d’un jòc Assassin’s Creed. Mas es qu’es justificat de ne tornar parlar ? Es çò qu’anam estudiar amassa.
Coma plan de monde, ai una istòria d’amor, o quasi, amb la seria Assassin’s Creed, e coma dins plan d’istòrias d’amor, o quasi, es un amor contrariat. Ja perque nos cal pas mentir a nosautres, son de jòcs qu’an de defauts vesedors, totjorn los meteisses d’alhors, a tal punt que pègan a totas las licéncias d’Ubisoft, del mens aquelas que se passan dins un monde aital liure e obèrt. Lo melhor exemple d’aquò es « l’emplenatge », es a dire lo fach de clafir un pauc tròp regularament sa mapa de pichòtas activitats per assolidar lo contengut del jòc, mas que fin finala son d’una superficialitat terribla e d’un interès relatiu.
Per tot dire, ai quitat de jogar a Assassin’s Creed aprèp Unity, que se passava del temps de la Revolucion francesa, perque, quitament ai pres de plaser a percórrer las reconstitucions de París, ai tanben sentit ponchejar l’enueg. Aparentament aguèri rason, que l’episòdi seguent, Syndicate, que se debanava dins l’Anglatèrra victoriana, foguèt plan criticat. Ubisoft ausiguèt aqueste còp las remarcas e s’arrestèt dins sa publicacion bolimica de jòcs al ritme impressionant de un per an, e prenguèt un pauc de temps e de recuol per tornar pensar sos afars.
E foguèt una bona causa, que, se Assassin’s Creed Origins revoluciona pas la seria, e pren pas forçadament la pena de corregir d’unes defauts, capita de prene un pauc mai de nautor de vista, de pregondor, e de retrobar lo buf espectacular que demenissiá pauc a pauc. La seria istorica se raprochava un pauc tròp de nòstres temps, al risc de mancar de magia, de mistèri, de descobèrta ? La vaquí qu’es teleportada 2000 ans dins lo passat, dins l’Egipta de l’Antiquitat, aquela de Cleopatra e de Cesar, a l’entorn de 50 abans nòstra èra, a las originas de la confrariá assassinesca, abans sa quita existéncia oficiala, quand s’agissiá sonque per Bayek e Aya de venjar la mòrt de lor dròlle, tuat per un biais de sècta potenta, o d’ensajar d’ajudar colhonament de notables a far d’Egipta un melhor país… abans doncas d’èsser decebuts pels potents d’aquel monde e de decidir de cargar la capucha per defendre vertadièrament lo pòble, en seguissent lor famós crèdo.
Primièra causa que frapa dins aquel opus : la mapa es gigantassa. Nos trobam dins tota la Bassa Egipta refacha (pas a l’escala, istòria d’equilibrar entre desèrts e oasis), amb son decopatge en « nome ». Alexandria, son far, sa bibliotèca, Cirèna, las piramidas, l’Esfinx, se pòdon explorar coma volèm, e lo fach de costejar de monuments tant mitics fa forçadament quicòm per l’esbalausiment de l’espectator actiu que sèm. Sens comptar qu’es, darrièr aquela façada espectaclosa, tota una vida quotidiana qu’es estada recreada : los paisans de Nil, la palunalha, los divertiments grecò-romans… La situacion geopolitica de l’epòca, fòrça tenduda, entre egipcians forçats de compausar amb los ptolemaics que los senhorejan (rapèli que Cleopatra es grèca e pas egipciana d’origina), puèi amb los romans que los vènon conquistar es fialada, dins de quistas escrichas coma cal, distillada dins l’environament, los dialògs, l’ambient sonòr ont las lengas se costejan elas tanben.
Autre cambiament massiu per aquel Origins : la progression del personatge, mai detalhada, amb un sistèma de nivèls, d’equipament e (plan) de competéncias de gerir, que rapròchan aquel Assassin’s Creed d’un RPG (jòc de ròtle), ont, per bastir un personatge plan fòrt, acceptam de passar d’oras a barrutlar dins los ermasses, caçar de iènas, sautar de caval per anar véser a pè çò que i a darrièr aquela duna, aquela tor…
E enfin, darrièr apondon fach a un jòc ja plan complet, lo Discovery Tour, o « Musèu a cèl obèrt » coma podriam dire. Pas de combat o d’armas, o d’istòria amb una « i » pichona, mas d’Istòria amb una « i » màger, de visitas guidadas dins l’univèrs del jòc, amb d’illustracions complementàrias e de comentaris esclairats per tot saber de la vita dels ancians egipcians, de la bastison de las piramidas, del sèti d’Alexandria… I trobam quitament qualques explicacions sus de causidas fachas pels desvolopaires discutablas d’un punt de vista scientific… e que vòlon véser discutidas ! Un biais assumit de far s’interessar los jogaires a l’istòria… e ta mameta apassionada de Stéphane Bern a un jòc vidèo !
Sus aquò vos daissi, m’an demandat de portar un tapís al palais e galèri un pauc, qu’es pesuc que non sai, es estranh d’alhors ara que l’i pensi… (Cercatz pas, s’avètz pas vist lo film Cleopatra amb Elizabeth Taylor riscatz aver de mal amb aquela)


text:
949
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 949 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revirada d'una expedicion navala (100 naviris) còntra lei piratas musulmans de Creta. En Anatolia, capitada d'una campanha qu'averèt unei batalhas còntra lei musulmans e conquistèt Germanicea.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Campanha escosesa comandada per lo rèi Malcolm còntra lo nòrd d'Anglatèrra. Lei rasons d'aquela expedicion son mau conegudas mai èran belèu liadas a un sostèn a la temptativa dau rèi viking de Dublin, Olaf Kvaran qu'èra un aliat deis Escocés, de conquistar lo reiaume viking de York.


text:
Los Amics de Jornalet. Una associacion de drech francés (lei de 1901), que sa tòca es qu’ajudar lo mèdia occitan. [Veire los estatuts]
Associacion entara Difusion d’Occitània en Catalonha (ADÒC), registrada a la Generalitat de Catalonha, qu’edita e publica Jornalet. [Veire los estatuts]
De segur, levat çò necessari, las ressorsas de las doas associacions anaràn dirèctament a Jornalet.
En contrapartida:
Jornalet es engatjat amb lo jornalisme e lo país. Tu te pòdes engatjar amb Jornalet. Ta contribucion es decisiva per far un jornalisme occitan, independent e de qualitat.


text:
Er estat de Samoa, situat en Pacific Sur, a decidit qu’eth dia d’aué non existisque. Bueno, tad eri signifique qu’ei era darrèra jornada der an. D’aguesta forma jamès coneisheran eth diuendres 30 de deseme de 2011. Damb eth saut dera franja oraria, eth govern demore trèir-ne avantatges comerciaus e entath torisme.
Aguest non ei eth prumèr cop qu’eth país, de 180.000 abitants, cambie elements importants deth dia a dia. En 1892 celebrèren eth quate de junhsèga dus viatges entà alinhar-se damb eth calendari des EUA. E hèr sonque dus ans, es coches passèren de condusir pera dreta ara quèrra.
Quan pensi en Samoa, me ven ath cap Oscar Acosta, mès coneishut coma eth Doctor Gonzo –personatge dera novèla e pellicula Fear and Loathing in Las Vegas, escrita per Hunter S. Thompson–. Er avocat ei un tipe singular, miei lhòcu, hartèra e drogadicte. Le pogui imaginar corrent d’un costat ar aute dera carretèra: “Coma avocat tòn, t’aconselhi qu’anèsquem peth miei”. Un gran individu dera istòria deth cine pòc reconeishut.
Aguesti samoans son era repèra. Au mens eth sòn govern cambie bèra causa –encara que sigue era ora–. En europa des dera entrada der èuro, es mens modificacions possibles e toti a víuer deth conde.
Erós an nau a toti e vigilatz damb es mòssos!


text:
Malhana 1882, a l'ostau dau lesèrt, lo novel ostau endòrmit de Frederic
D'aquesta nuech d'estiu, sorniera estelada e sensa vent au defòra, montan encara d'auças de sentors enfarigoladas e tiras camin chincherin emé ta Nerto, ribon ribanha : l'infern, la brefoniá te damna, que vidassa... Es ren qu'una tempèsta endemoniada que t'atraversa, que monta au dedins de la clòsca, que s'esbramassa : lo diable l'i ròda, lo que pòrta pèira. Lo diable te la vai empeirar ta Nèrta. Vendràs coma ela Morga fatalament davans la fòrça dau mau... S'es pron lèu ajaçada la molher, ara es a la palha, gaire de temps après lo darnier cant de l'ultima cigala, après sa tisana de telh. Podes prendre tis aises d'aquesta nuech qu'un grilhet sòrtit de son amagador brusís au luenh, gosta solet coma tu. Cant de doçor dau restoble. Lo diable ven, negra es ton arma... que t'enmasquèsse de contunh, lo tipe !
"Lou diable es un coumpaire gai.
Au mes d'abriéu, sus lou margai
Cerco li danso fouligaudo.
Lis escoundudo, la man caudo..."
E Nèrta pecaire que son arma es a resquilhar dins la biaça de Satan a la chut chut, Nèrta que sa malastrada se complirà fatalament coma dins un mite antic. Per dire lo verai, la nèrta perèu èra l'èrba di dièus, precisament di rituaus diònisiacs d'a passat tèmps. Siás entre lis arpas dau diable emé lo perfum dis oras d'escriure que s'enaura inchalhènt, la sentor abituala dis oras vanas. De badas. Plus fier que li fiers, plus umble que lis umbles. Lo diable ròda emai la paur, emai la lebre sus lo pònt, emai l'amor, emai la Morga que se plora dins son prat...
Au començament, èra lo vèrbe, lo vèrbe e lo ferm voler d'escriure, la fatalitat d'una malastrada. Lo vèrbe e la messòrga... Coma un parpalhon acolhonit devers lo lum, tot fai lutz e Lucifer i senhoreja, portèire d'esclaire. T'a agantat. Coma es possible tant vièlh d'èstre totjorn tant atrivat per aqueli chatonètas ? Aqueli vierginètas dau persègue doble e pas encar madur...
Ton còr es plus a l'epopèia, nimai ton dire, adièu Mirèio, l'amor t'es vengut copable, adièu la gèsta de Calendal, adièu a tu, Esterelo, adièu lo cant de fin'amor ! L'ora es au planh, a la negrura, l'ora es au diau : i poncheja ton maucòr desparaulable. Lo mirau dau cant a crebat. Nèrta es en fugida, es aflaquida, venguda vierge encadenada e l'i pòu ren pecaire que dèu pagar l'infame dèute d'un marrit paire desbauchat qu'a pachejat emé lo diable.
E tu... que siás ara reconegut, enfin maridat, que siás vengut conselhier comunau, e tu, gosta solet dins ta poèsia ? As 54 ans e totjorn aquesta cremeson pagana terribla que te secuta, que te bassaca l'èime fin qu'a la mesola. E lo diable ? Ven de cotria emé la fe qu'a nasejat bota es pas tant facile d'escondre lo verai, ta cèrca d'un infinit paganisma... L'i a sempre quauqua ren qu'es totjorn lèst de desbondar. Una vergonha, chale de l'amor e de la poèsia...
Bèu promier, dòs antiqui pèiras an mandat lo lèc, la lèbre dau Pònt dau Gard e la Morga. Te rementas de ta maire e de ta grand que, pichòt, se regalavan de te racontar còntes e sornètas e tu tanben, te siás regalat emé la lèbre dau prètzfachier roman qu'es mai una istòria de diable, de paur e de malastrada...
"Quand bastiguè lou Pont dóu Gard
Lou prefachier dóu mau regard
S'èro reserva pèr soun comte
La proumiero amo, dis lou conte,
Que passarié sus lis arcas."
E la Morga ? Aquesta antica pèira levada que nos veniá dau temps de la fondacion de Marselha e que representa belèu una divinitat feminina, d'aqueli ligadas a la fegonditat.
Avián rason li vièlhs, lo diable pòrta pèira, lo diable qu'es d'en pertot e que carreja tanbèn dins sa part estranja e benlèu sorna lo bofe dau bastir dau mond, lo diable es Rodriga ? Verai que dins lo temps, lo mond bastissèire di catedralas, companhons soventei fes de la fe benlèu un pauc mau segura èran au servici de si balhaires d'òrdre, aqueli de la santa glèisa. De segur que la pèira es tanbèn lo queiron obcene, aqueu tant impudic dau simbòle priapic, figura gorrina tant presenta encò dis Ancians per dire lòngamai e pas mai.
Que Nèrta s'enmuralhèsse en morga davans la fòrça demoniaca sensa jamai venir mongèta e que lo diable rodèsse per aquí e que faguèsse targa a l'astrada, aquela de l'amor e fin finala de la vida. Es aquí que se complirà sa malastrada coma previst. The devil ! Simpathy with him !
Un salut à Mistral
Malhana 1882, a l'ostau dau lesèrt, lo novel ostau endòrmit de Frederic


text:
Elicopèter d'ataca
Un elicoptèr d'ataca es un elicoptèr militar destinat a l'ataca de butas terrèstras coma d'unitats d'infantariá, de veïculs blindats o de bastiments. Es donc generalament equipat de mitralhièras pesucas, de roquetas e de missils èr-sòu. De còps, certanei modèls son tanben equipats de missils èr-èr per assegurar una defensa còntra una aeronau o un elicoptèr enemic. Doas missions principalas son donc fisadas ais elicoptèrs d'ataca : lo sostèn aerian raprochat e la destruccion dei veïculs blindats.


text:
Divendres, 18 de mai de 2018, 03h00
La pollucion provocada pels païses mai industrialitzats provòca lo cambiament environamental de la Tèrra. E seràn, malgrat aquò, los païses mai paures de la planeta ... +
Divendres, 11 de mai de 2018, 03h00
Abans de morir ongan, lo professor Stephen Hawking èra a trabalhar amb Thomas Hertog, de l’Universitat Catolica de Lovaina (Flandra) sus l’origina de nòstre univèrs e la ... +
Divendres, 4 de mai de 2018, 03h00
Las cronicas europèas del sègle XVI afirman que quora Colomb arribèt a divèrsas illas de la mar Cariba pendent sos darrièrs viatges de descobèrta, i poguèron ... +
Divendres, 27 d'abril de 2018, 03h00
Lo problèma del plastic per l’environament, a nòstra epòca, es tras qu’alarmant. N’i a dins los oceans e pertot. Aürosament, ara, e mentre que degun o podiá ... +
Divendres, 20 d'abril de 2018, 03h00
Es una nòva malaürosa que confirma lo cambiament environamental que lo patís uèi la planeta. Lo sistèma de circulacion atlantic d’aiga a perdut de fòrça ... +
Diluns, 16 d'abril de 2018, 03h00
Un tribunal de Moscòu a enebit lo ret social de comunicacion instantanèa Telegram en seguida de la demanda de Roskomnadzor, es a dire l’autoritat russa de las comunicacions, de l’informacion, ... +
Dissabte, 14 d'abril de 2018, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Naut > Tolosan
L’anciana basa aeriana de Tolosa Hranccasau aculhís ara lo centre d’ensag Hyperloop Transportation Technologies, la societat estatsunidenca qu’aculhís lo tren del ... +
Divendres, 13 d'abril de 2018, 03h00
Normalament, cada matèria scientifica a sas pròprias leis universalas. Aital, la mecanica quantica – que descriu lo comportament instintiu a las escalas atomica e subatomica– ... +
Divendres, 6 d'abril de 2018, 03h00
E òc. E de microorganismes resistents a l’acid. Es la resulta d’una nòva ipotèsi publicada dins la revista Astrobiology per una còla scientifica amb Sanjay Limaye ... +
Dissabte, 31 de març de 2018, 03h00
Se tendrà a l’Universitat de Peitieus lo 6 e 7 d’abriu un collòqui entitolat Promocion o relegacion: la transmission de las lengas minorizadas d’ièr a uei. Aqueu ... +
Divendres, 30 de març de 2018, 03h00
Plusors planetas del sistèma de Trappist-1 —amb 7 planetas e una estela nana situada a 39 ans-lutz de la Tèrra— poirián conténer fòrça aiga e glaç, ... +
Dijòus, 29 de març de 2018, 03h00
Al començament de la setmana passada, The New York Times raportava la mòrt d’una femna reversada mortalament per una veitura sens menaire de la societat Uber a Tempe (Estats Units). ... +
Divendres, 23 de març de 2018, 03h00
Segon la revista scientifica Nature, lo fach de recebre l’informacion a travèrs de las meteissas fonts —Facebook, Instagram o Twitter—, ont mostram nòstra vida privada, ... +
Dijòus, 22 de març de 2018, 03h00
Gasconha > Armanhac > Baish Armanhac
Au moment on començan las famosas assisas deu transpòrt aerian francés, lo 20 de març), sus la rota, que bolega tanben! A Nogaròu (Baish Armanhac), que vienen ... +
Dimenge, 18 de març de 2018, 03h00
Après sa partença, Stephen Hawking daissa un legat scientific que lo plaça demest los mai influents de l’istòria. Sas teorias suls traucs negres e lo Big Bang an revolucionat ... +
Divendres, 16 de març de 2018, 03h00
Fins a uèi lo jorn lo sol campament viking jamai trobat sus continent american es l’Anse aux Meadows, en Tèrra Nòva. Òr, un segond campament, conegut coma Hóp e ... +


text:
I a pas jamai agut qu'un occitanista per m'indicar que val melhor emplegar promòure (promouvoir) que defendre (défendre) per l'associar a una politica lingüistica ; sembla que los organizators o sapiguèssen pas, nimai la premsa locala (que cal çaquelà felicitar per la portada aquela).
L'Académie française es lèsta per defendre lo francés de las invasions barbaras, de l'invasion dels Angleses que parlan Anglés, o de las multinacionalas que emplegan melhor la lenga de la borsa que la lenga del comuns academicians.
Mas tot occitan dèu saber la diferéncia entre PROMÒURE e DEFENDRE ; la pausicion d'aquel que parla es un pauc diferenta. L'occitan a pas mestièr d'èstre defendut, mas promòugut, segur. Per defendre es un vision guerrièra de l'afar acarat al francés constitucional (sonque dempuèi 1992) ; per defendre lo francés dins l'administracion, los socialistas a introdusit l'article 2 de la constitucion republicana, aital an assegurat una etnicitat a la santa republica parisenca. Aquel article 2 es pas per promòure lo francés, car un jornal coma Le Monde que recep moneda per imprimir lo seu jacobinisme administratiu, publicava a l'epòca quatre paginas en anglés ! L'interdiccion administrativa de l'occitan arriba sonque dempuèi 1992... Es un acte de defensa fàcia « a l'anglés» que nos deviá èstre imposat pels tractats europèus ; çò que sabèm çaquelà es qu'aquel article es estat emplegat per d'associacion nacionlsita francesa per interdire subvencions a associacion bretona e occitana. Donc lo replegament francés passa per la defensa del francés.
La promocion es tot autre.... Avètz jà vist la politica del Quebèc (lei 101) per promòure l'emplec del francés dins la vida videnta dels Quebequeses ? Aquela lei es una lei de promocion politica del francés al Quebèc ; es la lei exemplar que cal demandar per l'occitan.
Per demandar una lei per l'occitan :
E la promocion de l'occitan, passa simplament per un ortografia dels noms d'endreits que respectèsse la grafia oficiala de la lenga occitana, quand serà oficiala ; çò que cal aver per promòure dignament una lenga. La defensa passa sens que per violéncia d'Estat.
Car manifestar per l'occitan es pas simplament per aver l'occitan ensenhat generalizat per TOTES e TOTAS, mas es per una visibilitat publica de la lenga, donc una ortografia digna de totes los panèus d'Occitània.
La novèla region aurà aital pus mestièr de sortir sonque las doás bandièras per las grandas occasions politicas ; seràn bandièra de la novèla region Sud-Occitània, e donc pus mestièr de cercar una despensa de mai pel lògo de la region novèla, es trobat :


text:
Ajuda:Cossí suprimir una pagina
La supression de pagina es pas una accion agradiva. Sovent val mai d'incitar los contributors a melhorar un article que comença sa vida enciclopedica, puslèu que de lo suprimir sens esperar. Çaquelà, cèrtas paginas pòdon pas, per lor natura meteissa, s'acordar amb lo projècte enciclopedic qu'es Wikipèdia.
Cal senhalar que l'esplech de supression es reservat als administrators que l'emplegan solament amb l'autorizacion de la comunautat, que los a elegits.
Somari
Procediment de supression[modificar | modificar la font]
Cas general per un article[modificar | modificar la font]
Quand vos trobatz sus una pagina que, segon vos, a pas sa plaça dins Wikipèdia, podètz far una demanda de supression sus Wikipèdia:Paginas de suprimir. Las paginas prepausadas a la supression son per exemple las que contrevenon al principi fondator de la neutralitat de punt de vista o se resumissent a un annuari ; per mai d'informacions consultar la lista de tot çò qu'es pas Wikipèdia.
Una proposicion de supression entraïna un vòte que li pòt participar tot utilizaire enregistrat ; pòdon èsser decidits : la supression, la conservacion, la fusion, lo desplaçament vèrs d'autres projèctes wikis, o lo renomenatge de las paginas concernidas. La règla de compte de las voses que preval es la quasi-unanimitat que visa a instaurar idealament un consensus o almens un debat vertadièr.
Cases particulars : violacion de dreches d'autor e imatges[modificar | modificar la font]
En cas de violacion de copyright averada o quitament solament sospechada, podètz depausar un senhalament sus Wikipèdia:Paginas sospechadas de violacion de copyright.
Pels imatges violant de dreches d'autor o qu'an pas lor plaça sus Wikipèdia, un procediment, similar al precedent, existís sus la pagina dedicada als Wikipèdia:Imatges de suprimir.
Blanquiment e « supression immediata » dins los cases evidents[modificar | modificar la font]
Quand la necessitat de suprimir una pagina es flagranta, per exemple quand conten un tèxt injuriós o se se resumís a un ensag de novelari amb doas o tres linhas sus los dessenhs remirables de son pichon fraire, es pas necessari de prepausar la pagina a la supression. Podètz dirèctament blanquir la pagina, valent a dire escafar son contengut en l'editant. Vòstre blanquiment deu imperativament èsser justificat amb precision dins la boita de resumit (escrivètz blanquit car gag/insultas/lenga marrida/charabia/etc)
Los administrators verifican periodicament amb l'ajuda de la pagina especiala « Articles brèus » la preséncia de paginas blancas – lor talha es de zèro octet – dins l'espaci enciclopedic, que suprimisson o restablisson aprèp aver complit totas las verificacions utilas. Per comprendre mièlhs lo foncionament d'aqueste esplech d'administracion, consultatz Wikipèdia:Procediment de supression de pagina. Mas la pagina especiala « Articles brèus » concernís solament las paginas d'articles, d'ont l'existéncia d'una procediment especific pels autres espacis de noms accessible dempuèi Wikipèdia:Demanda de supression immediata.
Cal notar que d'una part qual que siá pòt restablir una pagina blanquida, a partir de l'istoric, e que d'autra part una pagina suprimida pòt totjorn èsser restablida per un administrator (a l'excepcion dels imatges).


text:
Republica de Corsega
La Republica de Corsega foguèt un estat qu'existiguèt entre 1755 e 1769 sus l'illa de Corsega. Foguèt envasit e annexat per França a partir de 1767.
En novembre de 1755, Pasquale Paoli proclamèt Corsega en nacion sobeirana, independenta de la Republica de Gènoa. Crèet la constitucion corsa, qu'èra la primièra constitucion escrita segon los principis del sègle de las Luses, e qu'inclusiá pel primièr còp lo drech de vòt de las femnas, pus tard revocat pels franceses quora prenguèron l'isla en 1769. La Republica creèt una administracion e un sistèma judiciari, e fondèt una armada.


text:
Drech de proprietat
Lo drech de proprietat es lo drech d'usar (en latin : usus), de gaudir (fructus) e de dispausar (abusus) d'una causa dins lei condicions fixadas per la lei.
Lo ben, ò aver, sus lo quau aqueu drech pòrta es tanben anomenat proprietat. Aquesta proprietat pòu èstre tant imobiliara coma mobiliara, segon la dicha juridica "En matèria de mòble, possession vau títol (de proprietat)".
Lei drechs de proprietats venon, segon d'unei filosòfs, de convencions socialas establidas per contrat. Per d'autres, lo drech de proprietat es una lei naturala.
L'idèia de proprietat collectiva existís despuei fòrça temps, e son atestadas per leis us e costumas tradicionaus. Lei premierei teorias juridica formalas de la proprietat se constituan dins una amira individualista e consagran lo drech de la proprietat coma prerogativa dei personas fisicas. Lo retorn dei personas moralas au drech de proprietat se farà mai tard e pauc a cha-pauc.
Lo drech anglo-american conois la proprietat personala. Existís tanebn çò que se sona la proprietat intellectuala (sus lei creacions artisticas, leis invencions,...).
L'aparicion a la fin dau sègle 20 de l'informatica personala e lo desvolopament d'internet tornèt metre la question dau drech de proprietat au còr dei discutidas, notadament sus la question dei fichiers digitaus pertatjats soventei-fes d'un biais totalament a-gratís per leis usanciers dau malhum.
Lo drech de proprietat es un drech objectiu


text:
Annada
Una annada es una unitat de temps mesurant la durada entre doas ocurréncias consecutivas d'un eveniment ligat a la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh.
En fach, existís pas una definicion unica de l'annada, mas un ensemble de definicions menant a de duradas pròchas seguissent los fenomèns — astronomics o non — que servisson a la mesurar.
Somari
Annada civila[modificar | modificar la font]
L'annada civila es l'interval de temps entre doas datas successivas portant lo meteis nom dins un calendièr.
Lo calendièr gregorian a per tòca de conservar l'equinòcci de març lo pus prèp possible del 21 de març. La longor mejana d'una annada gregoriana es de : 365,2425 jorns.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Annada juliana[modificar | modificar la font]
L'annada juliana es l'unitat de temps definida exactament coma : 365,25 jorns. S'agís de l'unitat ordinària utilizada dins divèrses contèxtes scientifics. (simbòl SI : « a »)
Annada siderala[modificar | modificar la font]
L'annada siderala es l'interval de temps per que la Tèrra efectue una revolucion complèta de son orbita, mesurada dins un referencial fixe ; es a dire que se tracta del temps mes per que, vist de la Tèrra, lo Solelh retròbe la meteissa posicion a respièch de las estèlas sus l'esfèra celèsta.
Una annada siderala dura en mejana : 365,256 363 051 d (siá : 365 d 6 h 9 min 9 s, epòca J2000.0).
Annada tropica[modificar | modificar la font]
L'annada tropica es « l'annada dels retorns de las sasons » e constituís la basa dels calendièrs solars.
Dins son accepcion contemporanèa en sciéncia modèrna, l'annada tropica se definís coma l'interval de temps dins lo qual la longitud mejana del Solelh sus son orbita aparenta, qu'es l'ecliptica, creis de 360°.
Aquesta definicion modèrna ten compte del començament de totas las sasons e ne balha la valor mejana.
Fins a una epòca recenta, se confondiá generalament l'annada tropica e « l'annada vernala », es a dire l’interval de temps entre dos passatges successius del Solelh a l’equinòcci vernal. Aquesta definicion anciana teniá doncas compte del començament de la prima septentrionala unicament. En realitat l'annada vernala e l'annada tropica son plan diferentas.
En l'an 2000, J2000.0, l'annada tropica pròpriament dicha, doncas mejanada sus totes los punts de l'ecliptica, valiá : 365,242 190 517 d, siá 365 d 5 h 48 min 45,2606 s.
Demenís regularament, actualament, d'environ 0,53 s per sègle.
Annada anomalistica[modificar | modificar la font]
L'annada anomalistica es l'interval de temps mes per la Tèrra per efectuar una revolucion a respièch del perièli de son orbita. L'orbita de la Tèrra essent elliptica, la Tèrra es al pus pròche del Solelh a son perièli (lo 2 de genièr en 2000) e al pus luènh a son afèli (lo 2 de julhet en 2000).
A causa de perturbacions gravitacionalas de las autras planetas, la forma e l'orientacion d'aquesta orbita son pas fixas e las apsidas se desplaçan lentament dins un referencial fixe, seguissent un cicle d'environ 112 000 ans. L'annada anomalistica es atal leugièrament mai longa que las annadas siderala e tropica.
L'annada anomalistica dura en mejana : 365,259 635 864 d (siá 365 d 6 h 13 min 52 s, epòca J2000.0).
Annada draconitica[modificar | modificar la font]
L'annada draconitica es lo temps mes pel Solelh (observat de la Tèrra) per efectuar una revolucion a respièch del meteis nos lunar (lo punt ont l'orbita de la Luna copa l'ecliptica). Aqueste periòde es associat als eclipsis, que se produson quand lo Solelh e la Luna son pròches d'aquestes noses; los eclipsis se produson doncas dins un interval d'un mes (environ) : la "sason dels eclipsis", cada mièja annada draconitica.
L'annada draconitica dura en mejana : 346,620 075 883 d (siá 346 d 14 h 52 min 54 s, epòca J2000.0).
Annada gaussiana[modificar | modificar la font]
L'annada gaussiana es l'annada siderala d'una planeta fictícia de massa negligibla a respièch de la del Solelh, que son orbita seriá pas perturbada per las autras planetas e que seriá regida per la constanta gravitacionala de Gauss (dins l'encastre de la tresena lei de Kepler).
L'annada gaussiana es egala a : 365,256 8983 d (siá 365 d 6 h 9 min 56 s).
Annada besseliana[modificar | modificar la font]
Una annada besseliana es una annada tropica que comença quand un Solelh fictici atenh una longitud mejana de 280°.
Granda annada[modificar | modificar la font]
La granda annada correspond a una revolucion complèta dels equinòccis a l'entorn de l'ecliptica. Sa durada es d'environ 25 700 ans, mas se pòt pas determinar amb precision, que la velocitat de precession es variabla.
Annada eliaca[modificar | modificar la font]
L'annada eliaca es l'interval de temps entre dos levars eliacs d'una estela. Es vesina d'una annada siderala, abstraccion facha de las diferéncias degudas al movement pròpri de l'estela e a la precession dels equinòccis.
Annada sotiaca[modificar | modificar la font]
L'annada sotiaca es l'interval de temps entre dos levars eliacs de Sirius. Es fòrça pròcha de l'annada juliana de : 365,25 jorns.
Cambiaments[modificar | modificar la font]
La durada exacta d'una annada astronomica varia al cors del temps. Las causas principalas de cambiament son :
- La precession dels equinòccis, que desplaça la posicion dels equinòccis a respièch dels apsides de l'orbita terrèstra (l'axe major). Una posicion tropica donada, per exemple los solsticis o los equinòccis (o una autra posicion quina que siá) se desplaçant vèrs lo perièli se reprodutz amb un periòde descreissent d'an en an ; una autra se desplaçant vèrs l'afèli se reprodutz amb un periòde creissent.
- L'influéncia gravitacionala de la Luna e de las autras planetas, que modifica l'orbita de la Tèrre a l'entorn del Solelh.
- Las fòrças de marèa entre la Tèrra, la Luna e lo Solelh aumentan la durada del jorn e del mes. Lo jorn solar mejan estent l'unitat que permet de mesurar la longor de l'annada civila, la longor d'aquesta darrièra sembla de cambiar.
- A tèrme long, las variacions de la massa totala del Solelh, causadas per lo vent solar e la radiacion de l'energia desgatjada per la fusion nucleara dins son còr, pòdon afectar lo periòde orbital de la Tèrra.
Comparasons[modificar | modificar la font]
- 353 ; 354 o 355 jorns : longor de las annadas regularas dins cèrts calendièrs luni-solars.
- 354,37 jorns : 12 meses lunars ; durada mejana d'una annada dins los calendièr lunars.
- 365 jorns : annada regulara dins la màger part dels calendièrs solars.
- 365,242 19 jorns : annada tropica mejana als alentorns de l'an 2000.
- 365,2425 jorns : durada mejana d'una annada dins lo calendièr gregorian
- 365,25 jorns : durada mejana d'una annada dins lo calendièr julian
- 365,2564 jorns : annada siderala
- 366 jorns : annada bissextila dins mantun calendièr solar.
- 383, 384 o 385 jorns : longor de las annadas bissextilas dins cèrts calendièrs luni-solars.
- 383,9 jorns : 13 meses lunars ; una annada bissextila dins cèrts calendièrs luni-solars.
Lo tablèu seguent dona una comparason entre las diferentas annadas astronomicas :
- 1 jorn solar = 86 400 s
- 1 jorn sideral = 86 164 s


text:
Eth lhòco Frank de la Jungla visitèc era Val d’Aran ena sua darrèra aventura. Era equipa de Cuatro passejèc pes montanhes araneses ena recèrca der os –un ahèr qu’a lheuat moltes veus disparières–. Ua sèuva se caracterize, entre d’autes causes, per amagar animaus perilhosi. Donques eth nòm deth programa non podie èster un aute milhor: La Selva en Casa; Er Os en Aran.
En octobre deth 2008 era ossa Hvala ataquèc ath vesin de Les Luís Turmo. Eth tapatge que s’armèc siguèc important, dant còrda a un debat entre era Val d’Aran contra tot Catalunha. Des dera sua reintroduccion en 1996 a trauèrs deth Pla Life signat per França, Espanha e Catalunha –non pas pes aranesi–, es atacs der os as ramats e es sues passejades pera Val son ben viui enes charrades ath torn deth cafè.
En 2008 eth sindic d’Aran, Francesc Boya, expliquèc qu’era presència der os damb era activitat umana “non ei compatible” e s’estaue “planejant trasladar er os entà un aute airau” segontes eth jornau El País. Dotze ans dempús dera reintroduccion, era Generalitat encara non auie redactat eth Pla de Recoperació de l’Ós Bru peth que recebie 300.000 èuros dera UE. Ua mesura que permet susvelhar es ossi entà evitar perilhs as caçaires e pagesi, e comporte era creacion –ara òc qu’existís– d’ua patrolha de seguiment des animaus e, tanben, invertís ena formacion des collectius que soent pujen ara montanha.
Eth problèma seguís ben viu, encara que damb patrolha der os s’està un shinau mès segur. Mès quin besonh i auie entà reimplantar ua espècie que hège seishanta ans que non existie en país aranés? Ara, des batudes de sanglièrs en Collserola non s’en ditz arren. E aquerò qu’arrés les a reintroduidi.


text:
Homo sapiens
Homo modèrno, Homo, Gens
Dèssin sur la placa de Pioneer, que reprèsente l’homo per doux grants endividus nus, de sèxo masculin et sèxo femenin.
LC : Petiôta prèocupacion
Homo sapiens (« homo savent » en latin), per habituda apelâ homo modèrno, « homo », « homo anatomicament modèrno » ou ben « gens », est un’èspèce de primatos qu’est a la famelye des hominidès. Il est lo solèt reprèsentent d’ora du genro Homo, les ôtres èspèces, na quinzêna en l’ètat d’ora de les cognessences de la palèoantropologia, sont totes amôrtes.


text:
1545
Aquesta pagina concernís l'an 1545 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Fòrça afeblida a l'eissida dau conflicte còntra lo Sultanat d'Adel, Etiopia deguèt faciar lei premiereis invasions oròmo còntra lo sud de l'Empèri, especialament Fatajar e Dauaro. Aqueu premier conflicte entre Etiopians e Oròmos s'acabèt solament en 1547.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la guèrra acomençada en 1540 entre Espanha, sostenguda per unei pòbles maias, e lei ciutats-estats maias desirosas de demorar independentas. D'efècte, après sei reviradas de 1543-1544, leis Espanhòus organizèron una campanha fòrça violenta còntra lei vilas d'Uaymil e de Chactemal qu'èran lo centre de la resisténcia maia e que deguèron se sometre. A la fin de l'annada, totei lei ciutats maias dau nòrd de Yucatan èran siá aliadas siá somesas ais Espanhòus marcant una etapa importanta de la conquista de la region. Pasmens, aquela conquista èra encara provisòria e una insureccion importanta acomencèt tre la fin de 1546. De mai, lei ciutats fòrça isoladas dau sud de la peninsula demorèron independentas fins a la fin dau sègle XVII (Tayasal fins a 1697).
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Mòrt de Sher Khan que foguèt remplaçat per son fiu Islam Shah.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Botanica[modificar | modificar la font]
Dins la vila italiana de Pàdoa, inauguracion dau premier jardin botanic.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion d’Ars Magna dau matematician italian Girolamo Cardano (1501-1576). Aquela obratge i desvolopèt per lo premier còp de solucions a d'equacions de tresen e de quatren gras.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - Guidobaldo del Monte, matematician e astronòm italian (m. 1607)
- Yi Sun-sin, amirau corean.
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 de julhet - Pernette du Guillet, poetessa tanhenta (n. c. 1520)
- Christoff Rudolff, matematician alemand.


text: Jaufres Rudels de Blaia si fo mout gentils hom, princes de Blaia. Et enamoret se de la comtessa de Tripol, ses vezer, per lo ben qu’el n’auzi dirc als pelerins que venguen d’Antiocha. E fez de leis mains vers ab bons sons, ab paubres motz. E per volontat de leis vezer, et se croset e se mes en mar, e pres lo malautia, en la nau, e fo condug a Tripol, en un alberc, per mort. E fo fait saber a la comtessa et ella venc ad el, al son leit e pres lo entre sos bratz. E saup qu’ella era la comtessa, e mantenent recobret l’auzir al flairar, e lauzet Dieu, que l’avia la vida sostenguda tro qu’el l’agues vista; et enaissi el mori entre sos bratz. Et ella lo fez a gran honor sepellir en la maison del Temple; e pois, en aquel dia, ella se rendet morga, per la dolor qu’ella n’ac de la mort de lui.


text:
La Fire pren color
Amazon ven d’anonciar quauquas noveutats per sa tauleta Kindle Fire. Segur quò es gràcias aus primiers rais de solelh primaverau, vei-la-quí que pren color. Magenta, blau o irange, la Fire es presta per l’estiu!
"Fire es la tauleta d’Amazon que las vendas son estadas, dempuei son lançament, las mai rapidas: en avem vendut daus milions a travers lo monde" çò declaret Jorrit Van der Meulen, Vicepresident ’Amazon Devices EU. "Quò es de mai la tauleta mai venduda sus Amazon.fr. Sem tant mai aürós de presentar uei una tauleta Fire declinada en mai d’una color viva e dotada de mai de memòria d’estocatge per ofrir a nòstres clients un divertiment complet emb una tauleta colorada per mens de 60 euros."
Per çò tecnic, veiquí çò que nos prepausa:
- ecran IPS 7" (171 ppp / 1024 x 600)
- processor quadricòr rapide de 1,3 GHz
- camera davant e arrier
- 8 o 16 Go d’estocatge emb la possibilitat d’ajostar una carta microSD per una extension d’acianta 128 Go
- d’acianta 7 oras d’autonomia
- espaci d’estocatge gratuit e illimitat dins lo Cloud
Son noveu sistema operatiu Fire OS 5 "Bellini" uefra una navigacion repensada, emb las recomandacions Amazon mesas en davant. Ten tanben lo sistema "BLue Shade", un sistema d’optimizacion dau retroesclairatge que redusís la fatiga visuala e la geina per durmir deguda a l’ecran.
Per çò de las aplicacions, la Fire conten notadament Amazon Underground, siá daus miliers de juecs gratuits emb de las vitas suplementàrias, daus niveus desblocats, sus de las aplicacions coma Looney Tunes, la course! ou Goat Simulator. De segur, balha tanben accès aus diferents malhums sociaus, a Netflix e emb l’Abonament Kindle, a una ampla seleccion de mai d’un milions de títol.


text:
De cercaires austriacs e estatsunidencs an identificat un grop de virus gigants apelats clausneovirus. Segon la còla scientifica qu’a publicat l’estudi, an de caracteristicas nòvas pr’amor qu’an evolucionat fa gaire. Entre aquestas, i a de composants d’autres virus mas tanben de proteïnas determinadas.
Aquò arriba après la descobèrta en 2003 d’un autre grop de virus mai pichons, los minivirus. Dempuèi alavetz d’autres virus gigants son estats trobats: los pandoravirus e los pitovirus. Aquò cridèt l’atencion dels scientifics per estudiar encara mai los desparièrs tipes de virus. E an sorgit doas ipotèsis.
Los virus gigants an evolucionat d’ancianas cellulas uèi ja escantidas. O son l’evolucion de virus mai pichons. E la recenta descobèrta realizada per aquela còla de geneticians situariá los clausneovirus en aquela direccion. Aital o afirma Tanja Woyke, cap del Programa Genetic Microbian de l’Institut Energy Joint Genome. “En aqueste scenari de pichons virus infectarián d’òstes eucariòtas e aurián pres divèrsas caracteristicas d’aquestes pendent un long periòde de temps – çò diguèt Woyke”.
La descobèrta d’aqueste tipe de virus, totun, seriá estada facha en Àustria. En tot analisar d’aiga qu’aviá d’èsser reciclada dins la vila de Klosterneuburg, aurián trobat e identificat los virus gigants. Per los detectar, la còla scientifica qu’a fach l’estudi auriá analisat mai de 7000 metagenòmas de l’environament.
De virus pas jamai vistes abans
Las talhas dels clausneovirus son entre 0,86 MB e 1,33 Mb, mas tanben pòdon arribar a 1,53 Mb, segon çò qu’an confirmat los scientifics. La primièra origina qu’avián los gèns cellulars dels virus gigants semblava d’èsser comuna mas après far un estudi mai prigond, an descobèrt que venián de desparièrs òstes. Puèi, los scientifics an bastit divèrses modèls evolutius dels virus gigants e an trobat qu’èran arribats a lor forma finala tròç per tròç, pauc a cha pauc pendent lor evolucion.
“Los clausneovirus an d’enzims d’acid ribonucleic transferit en mai de 19 de lors 20 aminoacids. Aquò –çò an assolidat los scientifics– e divèrses autres factors son una descobèrta jamai vista abans dins lo mond dels virus”.
La còla qu’a realizat l’estudi, publicat dins la revista Science, tanben a confirmat qu’aqueles nòus virus son de la familha de virus nomenada Mimiviridae. E aurián un grand impacte suls protistas qu’ajudan a regular los cicles biogeoquimics de la planeta.
“Amb aquesta trobalha, la coneissença dels desparièrs tipes de virus presents sus la Tèrra e de lor evolucion es encara mai perfiècha –çò diguèt Eugene Koonin, biologista del Centre Nacional de Biotecnologia estatunidenc e tanben cap de l’estudi–. La sintèsi de las proteïnas es un dels procèsses mai importants en la vida cellulara e aquestes virus son fòrça mai pròches de las cellulas que cap d’autre virus o es pas jamai estat”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
Punts de suspension
Los punts de suspension (var. ponches de suspension, ponchs de suspension, punts de suspension; tanben nomenats punts/ponches/ponchs suspensius) es un signe de pontuacion que se plaça al tèrme de la frasa quand se vòl pas i donar de fin, per exemple dins una enumeracion de que sonque qualques elements son mencionats o dins un dialòg quand l'emetor vòl que l'interlocutor complete mentalament lo sens del messatge. S'utiza coma eufemisme non lexical, per evitar de prononciar de mots non adequats al contèxte e tanben quand es pas necessari d'acabar la frasa perque l'informacion que conten es sufisent per inferir lo rèsta del contengut. Se plaçan tanben quand l'entonacion daissa en suspens l'enonciat o quand i a una interrupcion de la conversacion.
Los punts de suspension (tres) son un substitut de l'eca. (etcetèra) dins las frasas inacabadas quand l'informacion es pas necessària, non dins los autres cases.
Un usatge especial es quand se palçan entre parentèsis, alara significa que se suprimiguèt conscientament un passatge del discors o que la font conten un vuèit, per exemple dins los documents ancians deteriorats o enregistraments incomprensibles.
En matematica son utilizats per aleujar o acorchir las notacions. Se pòdon plaçar orizontalament, verticalament o de biais. Notan pas una abséncia o una manca, mas al contrari una enumeracion d'objèctes entièrament determinats per l'ensems dels simbòls que los encastran. Lo lector avertit es capable sens dificultat de comprendre cossí construire, sens risc d'error, los elements meses en ellipsa, a partir de lor contèxte.


text:
Arpetans
1ére renche : Hèctor Bèrlyo · Mèlie Gèx · Jian-Josèf Maquegna · Maximo Quartenôd
2nda renche : Lucien Fâvro · Pèrnèla Carron · Luc Besson · Jian-Baptista Grange
La tèrra yô que vivont los Arpetans.
Los Arpetans ou ben los Arpitans sont un poplo et na comunôtât ètno-lengouistica de l’Eropa du Cuchient que s’èpatont dessus la France (Ôvèrgne-Rôno-Ârpes et Borgogne-Franche-Comtât), la Suisse (Romandie) et l’Étalia (Vâl d’Aoûta, Piemont et Poulye). Grôssament d’Arpetans prèjont pas més lor lengoua. Ora la lengoua arpetana est prègiêe ren que per na minoritât de la populacion : y at vers los 140 000 arpetanofonos sur na soma de 7 000 000 habitents[9] dedens l’ensemblo des Payis arpetans.
Somèro
- 1 Origines des Arpetans
- 2 Patronimos arpetans
- 3 Demografia
- 4 Cultura
- 5 Histouère
- 6 Arpetans ilustros
- 7 Notes et rèferences
Origines des Arpetans[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Los Arpetans ant ben d’ancètros. Y en at qu’ils ant a nom en latin les « GENTES ALPINAE » (gens arpenches)[10], coment dit lo Trofê de La Turbia hôssiê a la gllouère de l’emperor Ôgusto, lo vencor de les Ârpes. Por los Payis arpetans, l’ensemblo de celes « GENTES ALPINAE » est sot-divisâ per los Romens en CEUTRONES, GRAIOCELI, MEDULLI, SALLASSI, TAURINI, etc... (a complètar). L’Arpetania est vêr ocupâye de maniére pèrmanenta per l’homo modèrno dês lo nèolitico, de vers lo VIémo milènèro dev. J.-C..
L’âjo de fèr est lo temps de les envasions cèltiques. U comencement du IIIémo siècllo dev. J.-C., los Alobrojos sè betont dessus la granta partia de l’Arpetania transarpenche. La conquéta et l’organisacion de l’Arpetania per los Romens s’est fêta en doux côps : dês 125 dev. J.-C., los Alobrojos sont sometus et pués, de vers 15 dev. J.-C., les GENTES ALPINAE du dedens de les Ârpes avouéc. La romanisacion de celos poplos (d’abôrd per los Romens et ples târd per lo cristianismo) at balyê — ben tot plan — de vers la fin du VIémo siècllo na novèla lengoua romana (lo viely arpetan) et pués un novél poplo galo-roman (los Arpetans). Tôs los poplos citâs ples hôt sont vêr los ancètros historicos des Arpetans.
Patronimos arpetans[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Por difèrenciér les gens qu’ant lo mémo nom (de bâptèmo), ils ant balyê un surnom (nom atribuâ) ou ben un psudonimo (nom chouèsi) : lo nom du pâre (Bernard, Martin), lo nom de l’endrêt yô que cela pèrsona vit ou de yô que vint (De Sciez, Des Balmes, Descollaz), na singularitât liyêe a la fesica u caractèro (Legrand, le Bon, Leborgne, Bernardon - lo petiôt Bèrnârd) ou ben lo metiér de cela pèrsona (Bouchier, Pellissier). D’ense, u moment de fixar un nom de mêson por châcun, ils ant naturèlament consèrvâ celos surnoms que vindront un nom de mêson que sè fât passar a la dèscendence. Los patronimos que siuvont dedens los ègzemplos ce-desot sont asse-ben transcrits entre-mié parentèses et en étalico dens l’ortografia arpetana.
Vê-que doux-três ègzemplos :
- Noms de mêson que vegnont de la topografia : Alpettaz / Arpettaz (Arpèta), Balmain (Barmenc), Barmasse, Dupraz (Duprât) ;
- Noms de mêson que vegnont des endrêts de via des metiérs : Excoffier (Ècofiér), Charbonnier (Charboniér), Favre (Fâvro), Magnat (Magnin), Pellissier, Tissot (Tessior), Rey (Rê) ;
- Noms de mêson que vegnont de la fllora de les bétyes : Biollay (Biolê), Biollaz (Biôla), Dalbon / Darbon (Darbon), Falcoz / Farcoz (Fârco), Frasset (Frasse), Tesson (Tasson), Tillier (Telyér), Varnet / Vernay (Vèrnêr) ;
- Noms de mêson que vegnont de particularitâts fesiques : Blanc (Bllanc), Gros (Grôs), Maure (Moro), Rosset (Rossèt) ;
- Noms de mêson que vegnont de noms (de bâptèmo) : Jacquemot / Jacquemoz » (Jaquèmo), Liaudet (Gllôdo), Martinet (Martinèt), Mermillod (Mèrmelyôd), Vuillermoz (Vulyèrmo).
Los noms de mêson que nos veyens de més chiéz los Arpetans sont celos que fornéssont per -az et -oz[11]. Celos noms de mêson sont presents dedens tôs los Payis arpetans (ora administrâs per los Ètats étalien, francês et suisso) et en-delé per la presence d’una vielye et ampla diaspora arpetana, surtot en Argentina.
Demografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Arpetania est l’ensemblo des tèrritouèros yô que l’arpetan est la lengoua du payis, desot l’una l’ôtra de ses fôrmes dialèctâles. Cél tèrritouèro est poplâ d’a pou prés sèpt milyons d’habitents, que quâsi doux milyons dedens la Suisse. Los Arpetans èmigrâs sont nombrox, de sûr qu’y en at prod dens les veles de Turin (Étalia) et Paris (France), dens la règ·ion étalièna de la Poulye (Cèles de Sant Vuite et Fayéte) et pués en Argentina.
Cultura[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La lengoua prègiêe per na populacion est atant lo refllèt de sa façon de vivre — de sa cultura — et l’outil que lyé sèrvét dens totes les relacions d’homo. De yô que vint la couencidence dessus los mémos tèrritouèros, dedens les mémes populacions, d’un’identitât lengouistica et culturâla. Vê-que doux-três piéces :
Lengoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Los Arpetans, historicament divisâs en payis difèrents, prèjont de centênes de variantes dialèctâles de l’arpetan. Lo fraccionament des Arpetans dedens un mouél d’entitâts fèodâles et politiques fant que nos prègens enqu’houé de huét dialèctos : lo dôfinouès, lo fayetâr, lo comtês, lo vôdouès, lo liyonês, lo savoyârd, lo vâldoten et pués los dialèctos piemontês[12]. Celos dialèctos sont pas catègorisâs d’aprés un critèro lengouistico avouéc des isoglosses mas solament per un critèro g·eografico.
La maj·oritât des Arpetans prège enqu’houé lo francês (France, Suisse, Piemont et Vâl d’Aoûta) et / ou ben l’étalien (Étalia), et pués, des côps, en Suisse asse-ben lo tuche et en Piemont lo piemontês. L’arpetan empleyê per lor est surtot lo franpitan, na varianta brâvament enfluenciêe de la lengoua francêsa (a pas confondre avouéc lo francês locâl).
Bôna-chiéra[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Fromâjo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Los Arpetans ant fabricâ de fromâjos dês lo lacél de races bovines montagnârdes. Avouéc lo lacél de l’Abondance, la Montbèliârda, la Sèbetâl et / ou la Tarina fant vêr : l’Abondance, l’Arpetan, lo Bôfôrt, lo Bagnes, la Fôrma de Montbréson, la Gruviére, lo Reblochon, ... (a complètar)
Avouéc les vaches de race vâldotêna (la nêre et la roge) fant la Fontina et lo Vâl d’Aoûta Fromâjo.
Plats[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Bugnèta, Farcement, Fondua, Gratin, Cèrvèla de canut, Pélâ, Tartefllèta, Polenta, Quenèla, Crosèt, Râcllèta, Rosèta, ... (a complètar)
Religions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Judâismo[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cen fât 2000 ans qu’ègziste na minoritât de Jius dedens los Payis arpetans. Por la Savouè, la premiére mencion de Jius dâte de 1254[13]. Y at un mouél de senagôgues, d’ècoules jiues et tot plen de rèstorants jius[14]. Dens los cantons de Geneva et de Vôd, lo yidich·e est considèrâ coment na lengoua du payis[15].
Litèratura[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Les premiéres traces ècrites remontont u XIIémo siècllo et u XIIIémo siècllo. O est los tèxtos en viely arpetan liyonês de Marguerita d’Oingt.
Simbolos arpetans[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo rouson, tot pariér la rosace, est un simbolo empleyê per tôs los Payis arpetans, atant celos de les planes et de les bâsses valâyes que celos d’hôta montagne. Los prèhistoriens y recognessont un segno solèro a valor protèctor de les vielyes cultures du payis.
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’ocupacion per Roma des Payis arpetans sè fit prod tardivament, u temps d’Ôgusto : la conquéta de les Ârpes vegnét nècèssèra a les comunicacions entre les difèrentes parties de l’Empiro, la mêtrise de les rotes aparèssét endispensâbla a la sècuritât por pas sè fâre dèpegiér.
Dês lo Xémo siècllo ou ben lo XIémo siècllo, la civilisacion campagnârda entre dens lo fèodalismo : la via u dedens d’una sociètât de solidaritât que sont la sègnorria, la paroche et la comena. Brâvament de famelyes de l’aristocracia fèodâla règnont dessus les tèrres arpetanes : lo ples cognu vint lo comto Hombèrt de les Blanches Mans qu’at de vâstos domênos dedens les Ârpes et en Môrièna, cen que vindrat na construccion politica endèpendenta, la Savouè. Celos payis balyont ux Arpetans de noms ples locâls coment Savoyârds, Brêssans, Vâldotens, et tot cen que vat avouéc.
O ére en 1971, que Josèf Hanrièt, un homo politico vâldoten, ècrisêt en francês « Le peuple valdôtain possède la même langue, les mêmes habitudes, les mêmes traditions, la même origine raciale, tout cela résultat d’un même passé historique que le peuple du Valais et que le peuple de la Savoie » et pués « Nous sommes des citoyens italiens, mais nous sommes des citoyens italiens de nationalité arpitane »[16]. Cél lévro qu’at a nom Harpeitanya, il at betâ u mondo, dês 1972, lo corent de l’arpetanismo et pués la conscience de un’ègzistence d’un poplo, d’una comunôtât arpetana prôpra.
Arpetans ilustros[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Ècrivens et artistos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Entre-mié los ècrivens arpetans los ples cognus avouéc un’importance a la litèratura arpetana, y at : Marguerita d’Oingt, Josèt Biârd, Mèlie Gèx, Flloran Corradin, Justo Sonjon, Josèt Fontèna, Nicolâs Martin, Marco Gal, Èmê Mârco d’Èclle, André Laguiér etc., pués d’ôtros qu’ècrivont en un’ôtra lengoua coment Aloys Theytaz, Victor Cherbuliez, Jean-Noël Cuénod, Michaël Perruchoud, Charles-Ferdinand Ramuz et l’ôtor en histouère ilustrâye Emmanuel Excoffier.
Permié los artistos arpetans a repèrar figuront : Pascale Favre, Constant Rey-Millet, Bernard Anthonioz, Jacques Pugin, Désiré Charnay, Jacques-Antoine Arlaud, Jean Degottex, Pierre Pasquier, etc.
Atlètos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Entre-mié los atlètos arpetans cognus, y at : Roberta Brunet (corosa de fond), Pascal Dupraz, Sébastien Frey (jouyor de calço), Sergio Pellissier (jouyor de calço), Alexis Vuillermoz (cicllisto), René-Laurent Vuillermoz (biatlèto), Jean-Joseph Maquignaz (arpinisto), Antonio Castagneri, Julien Taramarcaz (cicllisto), Alexandre Quennoz (jouyor de calço), René Rey (squiyor), Sébastien Fournier (jouyor de calço), Joël Gaspoz (squiyor), Brigitte Nansoz (squiyosa), Mickaël Buffaz (cicllisto), Henri Copponex (règatiér), Timothé Cognat, Nicolas Bonnal (jouyor de calço), Catherine Chabaud (navegatrice), Jean-Marc Dupraz (basquètor), Pernelle Carron (danciosa sur gllace), Hubert Velud (jouyor de calço), etc.
Musiciens[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Permié los musiciens arpetans a distingar figuront : Dantès, Vincent Gillioz, Hector Berlioz, Pascal Favre, Michel Corboz, Erik Truffaz, et pués celos que chantont en lengoua arpetana : Louis de Jyaryot, Maura Susanna, Magui Bétemps, Philippe Milleret, Christian Sarteur, Yvette Buillet, Joël Nendaz, Paul Mac Bonvin, Daniele Bionaz, Reno Bistan, Nicolas Gey, Billy Fumey, Sylvie Bourban, Laurence Revey, Lady Barbara Jean-Marc Jacquier, etc.
Chèrchiors[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Entre-mié los chèrchiors arpetans a repèrar, y at : Jean-Baptiste Cerlogne, Rêmon Vôterin, Amâ Chenâl, Alexis Bél-temps, Cristiana Dunoyér, Georges Amoudruz, lo « pâre de la spèlèologia suissa », Michel Fernex (mèdecin), Nicolas Chervin (mèdecin), Gustave Revilliod (arquèologo), Bernard Crettaz (ètnologo), etc.
Religiox[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Permié los Arpetans cognus de caractèro religiox figuront : Margrita d’Oingt, Jacob Vernet, Charles Morerod, Jean Quartenoud, Gabriel Matagrin et Pauline Chaponnière-Chaix.
Politiciens[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Entre-mié los politiciens arpetans los ples importants, y at : Désiré Dalloz, Augusto Rollandin, Laurent Viérin, Jean-Baptiste de Tillier, Céline Amaudruz, Isaac Vernet, François-Xavier Bondallaz, Armand Magnin, Maxime Quartenoud, Henri Lillaz, Joannès Dupraz, Frédéric Dugoujon, Joanny Berlioz, et pués coment politiciens arpetanistos : Josèf Harrièt, etc.
Filosofos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Permié los filosofos arpetans cognus figuront : Antoine-Jacques Roustan, etc.
Militèros[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Entre-mié los militèros arpetans a distingar, y at : Ennemond Bonnard, Pierre Emmanuel Jacques de Rivaz, etc.
Pèrsonâjos[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Joseph-Samuel Farinet, Patrick Favre, Joseph Opinel, César Dufournel (marchand), René-Louis Berclaz (historien), Bernard Corboz (jujo), Louis Mouchet (rèalisator), Claude Vermorel (rèalisator), Émile Béthenod (homo d’afâres), Joseph et Jacky Clérico (patrons du Molin Rojo).
Notes et rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Calcul d’aprés los chifros en atendent de les statistiques de populacion de la fin du 2nd quârt d’an de 2015 : 767 294 en Vôd, 242 463 en Valês, 481 868 en Geneva, 213 636 en Fribôrg, 178 059 en Nôchâtél, 105 378 (-43 378 por la partia franc-comtêsa du Jura bèrnês et de Bièna, adonc 62 000) en Bèrna = 1 945 320 gens.
- (fr) BODLORE-PENLAEZ, M. (2010). Atlas des Nations sans État en Europe, p.80, Éd. Yoran Embanner, (ISBN 978-2-914855-71-6)
- Lengoua oficièla en France, en Suisse et en Vâl d’Aoûta.
- Lengoua oficièla en Étalia.
- En Suisse, los Arpetans de les règ·ions vesenes de la frontiére lengouistica prèjont des côps avouéc lo tuche.
- En Étalia, los Arpetans de les bâsses valês prèjont asse-ben lo piemontês dens lors rapôrts comèrciâls avouéc la plana du Pô.
- (fr) (it) (de) (en) Les Walser dans les Alpes.
- BRUNIER, C. (2002). Les Juifs en Savoie de 1940 à 1944. Chambéry: Société savoisienne d'histoire et d'archéologie. (ISSN 1153-6764)
- (fr) Atlas des nations sans état en Europe. p.80
- (fr), (en) La pâge du Trofê de les Ârpes.
- (fr) Point Chablais - La prononciation des noms arpitans.
- (en) David Dalby's Linguasphere Register of the World's Languages and Speech Communities (2 vols.), by the Linguasphere Observatory (Observatoire Linguistique) (Dalby, 1999/2000, Franco-Provençal language pp. 402–403.
- (fr) Castelnuovo, Guido LA SAVOIE AU MOYEN-AGE, 1032-1536.
- (en) Georges Levitte & David Weinberg « Lyons », dessus Jewish Virtual Library.
- (fr) CEFAN - Confédération suisse - Les langues autochtones.
- (fr) Kar, Edur. (1971). Harpeitanya.


text:
Teatre deu Capitòli de Tolosa
Lo Teatre del Capitòli de Tolosa (var. Teatre deu Capitòli de Tolosa o Teatre dau Capitòli de Tolosa) qu'ei un deus empont lirics màger d'Occitània e de França. Qu'ei sovent considerat com lo segond après L'Opera de París.
Qu'ei integrat dehens lo Capitòli de Tolosa.
Aquesta institucion que troba la soa origina dens un purmèr teatre fondat en 1737 e dessenhat per l'arquitècte mondin Guilhem de Camàs. Que ho tornat bastir en 1818 e, abambat dens un incendi en 1917, tornat bastir un còp mei durant las annadas 1920.
Lo Teatre deu Capitòli qu'ei un empont d'opera, de ballet, d'opreta e l'ostau de l'Orquèstra deu Capitòli, ua de las orquèstras, com teatre, màger d'Occitània e de França.


text:
#CulturaVivaBCO – Una Campanha de Partatge Cultural
Una campanha de partatge cultural organizada pel Centre Inter-regional de desvolopament de l’occitan (CIRDÒC)
A l’escasença del segond Forum euroregional « Culturas Popularas en dialòg », lo CIRDÒC, granda bibliotèca de la lenga e de la cultura occitanas, e sos partenaris organizan una mobilizacion collectiva sus las rets socialas per tal de metre en relacion e promòure la riquesa de las culturas popularas de l’espaci occitano-catalan que va del Piemont Italian al país Valencian.
A la clau, venètz ambaissador de vòstra cultura e integratz la ret dels actors del patrimòni cultural immaterial.
Fasètz conéisser vòstras accions e iniciativas e recebètz vòstre kit ambaissador
Los participants a la mesa en òbra d’aqueste repertòri recebràn un kit “Ambaissador / Ambaissadora de cultura” que lor permetrà gràcias a de libres, CD, DVD e fòrças causas mai de descubrir tota la riquesa culturala d’aqueste territòri.
Cossí participar ?
- Redigir un pichòt tèxte de presentacion de son organizacion e de sas accions per las culturas popularas e pel patrimòni viu de son territòri acompanhat d’una fòto o vidèo ;
- Mandatz-lo a culturavivabco@cirdoc.fr o postatz-lo dirèctament sus vòstra pagina o compte Facebook amb lo tag @CulturaVivaBCO ;
- Reperatz e escambiatz amb los ambaissadors e ambaissadoras de CulturaViva de las Balearas, Catalonha, Occitània sus www.tumblr.com/blog/culturavivabco e los 18 e 19 de mai venent al Forum euroregional « Culturas popularas en dialòg » al Pont de Gard.
Al còr de l’Arc Nòrd-Mediterranèu, l’espaci occitano-catalan : un extraordinari territòri de diversitat culturala.
L’espaci occitano-catalan que va del Piemont Italian al País Valencian constituís lo còr de l’Arc Nòrd-Mediterranèu. Aqueste espaci es particularament ric de sas culturas vivantas tradicionalas. Aquestas son constituidas per de fèstas e rites collectius, saber-faire agricòla e artesanals, un patrimòni gastronomic e agroalimentari, de jòcs e espòrts tradicionals e d’un legendari popular fòrça present. Aquestas manifestacions a l’encòp ancestralas e contemporanèas constituisson los emblèmas d’aqueste territòri e mobilizan las populacions, contribuïssent aital a son originalitat e son atractivitat. Dins aquela dinamica lo CIRDÒC vos convida a venir ambaissador de las praticas vivantas de vòstre territòri e a participar al dialòg de las lengas e culturas entre Baleares, Catalonha e Occitània.
Forum Euroregional « Culturas popularas en dialòg »
Aprèp un primièr Forum en 2016, lo CIRDÒC, la Fira Mediterrània de Manresa e Sa Xerxa – Fira de Teatre Infantil i Juvenil (FIET) organizan una novèla edicion dedicada a la question clau del patrimòni cultural immaterial. Aqueste forum a per objectiu de sosténer lo dialòg entre los pòbles de l’Arc Nòrd-Mediterranèu, la mobilitat artistica, aital coma de favorizar lo raionament de las expressions culturalas del territòri. Es doncas los 18 e 19 de mai que se debanaràn doas jornadas de rescontre, de conferéncias e de fèsta a l’entorn de las culturas popularas d’Occitània, de Catalonha e de las Islas Balearas.
Ne saber + : aquí
Telecargar lo comunicat de premsa : Communique-CutluraVivaBCO-OC


text:
Estève Pelabon
Estève Pelabon (Tolon, 25 de genèr de 1745 - Marselha? 1 de novembre de 1808) foguèt un escrivan de teatre provençau de lenga occitana dau sègle XVIII. Èra tolonenc e comencèt coma maquinista de teatre avans de compausar en provençau.
Se saup pauc de causas subre sa vida en defòra deis informacions balhadas per Joan Monné dins l'introduccion dau Grolier de 1901.
Pasmens son òbra marquèt decisivament l'istòria dau teatre occitan e tolonenc ambé sa comèdia Lo Grolier Bel Esprit, ò Suseta e Tribòr (Lou Groulié Bel Esprit, vo Suzeto et Tribor) interpretada a Tolon en 1789.
Se maridèt en 1766 ambé Margarida Loïsa Ponç e aguèron ensems dos enfants: Victor Josèp Alexandre en 1772 e Loís Estève en 1784. Après, escriguèt La Réunion Patriotique ò Minerve a Toulon (La réunion patriotique vo Minerve à Toulon en grafia originala) en 1790 e Matiu e Ana (Matiéu e Ano) en 1792. Maquinista a Marselha, foguèt menaçat per lei revolucionaris, qu'aviá sauvat la vida d'un reialista, e escriguèt per s'aparar una pèça revolucionària: Lo sens culòta a Niça (Lou sèns-culoto à Niço) que celèbra l'intrada dei tropas jacobinas a Marselha [1].
En defòra de çò d'estampat, sei manuscrichs foguèron malurosament perduts per son fiu, lo marin e poèta provençau Loís Estève Pelabon, dins un naufragi a l'escasença de la batalha de Trafalgar.
Lo felen d'Estève Pelabon, Loís Pelabon foguèt tanben poèta provençau e tolonenc.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Velai : Clet
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Pluton
- Pluton, dieu dels Infèrns dins la mitologia romana ;
- (134340) Pluton, planeta nana del Sistèma Solar nomenada d'aprèp lo dieu roman (ancianament considerada coma planeta a part entièra e reclassada lo 24 d'agost de 2006 per l'Union Astronomica Internacionala) ;
- un pluton, apelacion qu'es pas estada retenguda per designar un objècte de la categoria de Pluton (Pluto-class object en anglés), una categoria novèla de còrses celèstes similars a Pluton creada per un vòte de l'Union astronomica internacionala en agost de 2006 ;
- un pluton, massís de ròcas intrusivas magmaticas apeladas ròcas plutonicas.


text:
Aguèri aquela recèpta sus una carta postala a total festum lo 13 de junh 2009.Granda fèsta per l'occitan.
Las vièlhas que fasián la recèpta venián d'un ostal de retirada .
Los enfants de calandretas las acompanhavan e faguèrem lo torn de l'esplanada en cantant de cançons en. occitan .Un jove de qinze ans me demandèt qu'es aquò l'occitan? es de Breton,?.?Quicòm coma aquò vos daissa sens votz pas de que s'escanar ca que la ,lo li expliquèt un pauc ..Cossí far per far conèisser l'occitan o sabi pas mas i a du trabalh...
1kg de farina
250 g de burre
12 uòus
2 limons
1 pichòt gòt d'alcoòl
Far un potz dins la farina.Botar al mitan del pòtz los uòus las peletas de lemon lo gòt d'alcoòl lo burre fondut .Plan mesclar pastissejar.e prestir per far una bola de pasta.Daissar pausar doas oras al fresc copar de pichòtas bolas de pasta gròssas coma un albricòt . Estirar lo mai possible que siá fin. Puslèu que de tresusar aquí dessus preni la maquina per far las pastas es mai aisit e va plan.Far fregir dins l'òli plan cauda .Estorrar e salpicar de sucre glaça.
Bon apetít.!!
.
proverbi;val mai manjar qu' èsser manjat.
rubrica F VERNET aux yeux de tous: a bèlis uèlhs vesents


text:
Dante Alighieri
Dante Alighieri o simplament Dante (Mai/Junh de 1265 - 14 de setembre de 1321), foguèt un poèta italian de Florença. La seuna òbra màger, la Divina Comèdia (sonada a l'origina Commedia puèi pus tard Divina per Giovanni Boccaccio per venir Divina Commedia), es considerada coma la mai granda òbra literària compausada en italian e demòra un trabalh màger de la literatura mondiala.
En Italian es conegut coma lo Poèta Suprèm (il Sommo Poeta). Dante, Petrarca e Boccaccio son tanben apelats : Las Tres Fonts o Las Tres Coronas. Li dison Dante lo Paire de la lenga italiana. La primièra biografia escrita d'el o foguèt per Boccaccio (1313-1375), qu'escriguèt Trattatello in laude di Dante.
Es Dante dins lo De vulgari eloquentia (ont pren en consideracion las tres fondamentalas literaturas romanas) qu'es pel primièr còp l'autor de l'expression de « lenga d'òc » per designar l'occitan (aquò a partir de l'italian « lingua d'oc », un nom donat segon lo biais de dire de òc, per oposicion a la « lenga de si » qu'es l'italian e a la « lenga d'oïl » qu'es lo francés).
Teniá talament l'occitan en consideracion, coma autre còp totes los poètas d'Euròpa, que l'empleguèt dins la Divina Comèdia. Dins lo poèma, destinat a devenir un modèl jamai sobrat per la literatura en lenga vulgara, Dante emplega sonque tres idiòmas : l'italian : favella nova, es a dire « lenga nòva », lo latin, lenga de la poesia classica, e l'occitan, en onor dels trobadors.
De fach, dins lo cant XXVI del Purgatòri, lo trobador Arnaut Danièl ditz :
Tan m'abellis vostre cortes deman,
qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire.
Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
consiros vei la passada folor,
e vei jausen lo joi qu'esper, denan.
Ara vos prec, per aquella valor
que vos guida al som de l'escalina,
sovenha vos a temps de ma dolor !
Purg., cant XXVI, la fin


text:
La vida criminala d'Archibald de la Cruz
La vida criminala d'Archibald de la Cruz es un filme de Luis Buñuel e Eduardo Ugarte presentat en 1955 a Mexico. Es una mena d'adaptacion d'un libre de Rodolfo Usigli.
L'istòria[modificar | modificar la font]
Lo protagonista es Archibaldo de la Cruz. Las mòrts de maitas femnas a l'entorn d'el li fan créser qu'es un assassin pr'amor cada còp que desira la mòrt d'una persona, aquela morís.
Los personatges / distribucion[modificar | modificar la font]
- Ernesto Alonso : Archibald de la Cruz
- Miroslava Stern : Lavinia
- Rita Macedo : Patricia Terrazas
- Ariadna Welter : Carlota Cervantes
- Eva Calvo : la maire d'Archibald
- Enrique Díaz : lo paire d'Archibald
- Carlos Riquelme : lo comissari
- Chabela Durán : Sòrre Trinidad


text:
Bagar-Morvan
Bagar-Morvan en breton ( Baguer-Morvan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia d'Anerar-Morvan fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jols vocables de sant Pierre e sant Paul.
Lo bailliage de Vaudoré aperteniá al Abbaye La nòstra-Madama del Tronchet, #que lo aliéna.
La paroisse de Baguer-Morvan faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous les vocables de saint Pierre et saint Paul.
Le bailliage de Vaudoré appartenait à l'Abbaye Notre-Dame du Tronchet, qui l'aliéna.


text:
17 novembre 2015
Es una nòva venguda del monde judiciari que marquèt la suspresa e la naissença del tot novèl OPLO.
De fach, aqueste matin foguèt portada al grafi del tribunal de Tolosa una denóncia per « Contrafaiçon, violacion del còdi de la proprietat intellectuala e concurréncia desleiala » pels avocats franceses de la famosa marca de joguets de construccion danesa LEGO®.
(suite…)
28 octobre 2015
Manaset a reculhit lo vejaire d’occitanistas, coneguts o non, sus la manifestacion de dissabte passat.
Pendent la manifestacion Anem Òc, Manaset a mandat una còlha bèla de jornalistes per entrevistar de personalitats sus lor vejaire. Vaquí lo resultat de nòstre trabalh de desinformacion.
(suite…)
24 août 2015
Un terrorista plan preparat e decidit es estat mestrejat al moment de cometre son atemptat, mercé al coratge de dos estudiants del MEBOC.
Es en plen amfi, al moment d’un cors sus la literatura occitana del sègle 20, que lo terrorista se levèt per perpetrar son malfait. Urosament, dos estudiants del Meboc, desrevelhats per un còp, ausiguèron lo malfactor que repetava a votz baissa « degunalitat degunalitat ». Son intencion èra segurament de getar aquesta panoccitanitat a las aurelhas dels paures estudiants occitans, que la risca de traumatisme es grandarassa, sens parlar dels professors presents dins la sala.
(suite…)
14 août 2015
Manaset es en vacanças. Los articles pareisseràn doncas quand aquò nos farà plaser, e non pas amb la regularitat qu’i sètz acostumats.
Manaset ten a se desencusar alprèp de sos legeires mas, coma totes trabalhadors, los jornalistas de desinformacion an dreit a se pausar, quitament se la falsa informacion non cessa pas de ne pas circular !
(suite…)
4 juillet 2015
Amb lo caumaci, los dirigents de las associacions occitanistas an conegut una epidèmia d’indisposicions qu’an obligat totas las activitats a s’arrestar pendent una setmana.
Es un efièit segondari de la nauça de la mejana d’atge en cò dels burèus de las associacions occitanistas (que son compausats uèi, o rapelam, a 85% de personas de mai de 70 ans). Amb la calorassa d’aquesta debuta d’estiu, una granda part d’aqueles vièlhs foguèron indispausats e obligats de renonciar a tota activitat.
(suite…)
2 juillet 2015
L’universitat se tendrà al centre GORAFI al mes de julh. La tematica : l’occitan dins totes sos estats.
Avèm enfin lo programa complet de l’universitat. Vaquí la tièra de las conferéncias :
(suite…)


text:
Aquesta setmana, la Polícia Occitana de Proximitat que miè hèra accions en l’encastre de l’estat d’urgéncia.
La Polícia Occitana de Proximitat non caumè pas aquesta setmana. Après los atemptats, que’u calè miar uas accions antiterroristas d’urgéncia. La purmèra qu’estó ua perquisicion dens tots los maines de produccion de vin deu juransonés. Que’s sasín de haut o baish 2500 botelhas suspèctas.
La POP qu’intervienó puish dens los restaurants de l’aglomeracion paulina, on tastè cada plat tà verificar que non èran pas emposoats. Enfin, tà uei dimenge, qu’an previst d’anar a las cadenas umanas tau climat, tà verificar que las gojatas qu’i participan non amaguen pas armas dangeirosas dens los lors pòrtapopas.
Manaset non pòt pas que saludar la consciéncia professionau de la brigada.
Fòto : Paraulas en Òc


text:
1 - Tema 1 : coma gerir un grop de niveu eterogeneu.
Dins lo monde present, avem desjà una eterogeneïtat de las practicas pedagogicas, mai de l’estatut : ensenhaires salariats, ensenhaires benevòles, ensenhaires per un cors, per cinc cors, ensenhaires tot nuòus, ensenhaires dempuei lontemps…
Dins lo torn de taula sus las diferentas practicas, n’um pòt veire que se pausa la question de coma far venir los nuveus : Quant dau monde son quí dempuei lontemps, quò fai un cors embarrat sus se, dau còp quò pòt empaschar los nuveus d’aprener. Jan-Francés Vinhau fai remarcar que la moiena dins un cors quo es 12 personas. Sus quelas 12 personas, i a totjorn 5 bons locutors, 1 o 2 que comprenen res e lo resta entre los dos.
Responsa : Çò que compta avant tot per que lo monde progressen quo es lur motivacion. Un cors denominat coma tau se deu de formar lo monde, si que non quo es un club. Entau un cors marcha bien sus tres o quatre ans, mas au delà se deu renovelar. Au delà de quilhs 3-4 ans, efectivament lo cors se vai embarrar sus se-mesme.
1-1 Un apercegut breu dau Quadre Europeu Comun de Referéncia per las Lengas :
Quo es un document que ven d’Alemanha. Las diferentas entradas : Parlar, Legir, Escriure, Orau de contunh, Prener part a una conversa, tot quò quí son las competéncias lengatgieras que fan mestier per saber quala lenga que siaia. Quo es un document que nos vai permetre de classar los locutors en foncion de quelas competéncias. Per exemple aurá, lo monde marquen de mai en mai B1, B2 dins lur CV a la rubrica “Lengas Parladas”. Un policier a Valéncia deu aver lo niveu B2 en Valencian per poder exerçar.
L’origina de queu document es la constatacion de monde incapables de comunicar dins una lenga estrangiera aprep un bon nombre d’annadas d’estudis : l’ensenhament portava nonmas sus las competéncias “Escrir” e “Legir”. Los punts “Prener part a una conversa” e “Orau de contunh” eran pas, e son enquera, gaire evaluats. Tot quò d’aquí pausa una remesa en causa de l’ensenhament de las lengas en França dempuei longtemps.
Un còp que questa remesa en causa importanta es acceptada, lo problema sirá de plaçar lo cursor au bon endrech. Quò vòu dire saber lo niveu de l’esleva per li poder permetre de progresar mai. La clau es dins l’evaluacion. Mas atencion a bien chausir lo tipe d’evaluacion : ludica, los criteris, la competéncia evaluada, etc. Veiquí quauques exemples.
1-2 Coma evaluar la competéncia de l’escota?
A partir d’un document sonòre enregistrat, d’una lectura facha per un esleva o lo professor, n’um pòt far un QCM (question a chausida multipla) per veire si lo contengut essenciau es estat compres. Si lo document sonòre es ‘na descripcion, n’um pòt damandar de zo dessenhar, de retraçar lo plan per exemple si quo es de las indicacions per ‘nar en quauqu’un luòc.
Notatz bien qu’una persona es pas capabla de se concentrar bien mai de 2 minutas sus un mesme subject. Lo document deu estre pro cort.
N’um pòt tanben partir d’un document escrich, literari o pas, desconegut. L’ensenhament classic fariá que lo professor pausariá de las questions a sos eslevas per verifiar si comprenen. A l’inversa, podem far que quò siaia los eslevas que pausen de las questions au professor per, ilhs, tornar plaçar lo quadre dau texte. Quò permet entau au monde de diferents niveus de trobar sa plaça, de s’exprimar en foncion de sos meians. La lectura interven nonmas a la fin.
Dins un cors qu’exista dempuei lontemps, n’um a suvent afar emb dau monde que parlen bien, mas es quò que saben escotar ? Questa competéncia es d’evaluar a tots los niveus de competéncia. Risquem d’estre susprés dau resultat, mentre qu’un debutant sap soventecòp mai escotar qu’un confirmat.
1-3 Coma evaluar la conversa ?
Quò pòt estre per dos, emb una consigna. Un juec de ròtle a improvisar. Son los autres esleva que pòden evaluar en foncion de criteris qu’ilhs aurán fixats (ex: distinccion entre preterit e passat compausat, “r” rotlada, vocabulari, etc.). Lo dialòg, segon lo niveu, deu estre preparat avant. La durada de produccion deu estre limitada (1-2 minutas).
1-4 Coma evaluar l’expression de contunh?
Quò pòt estre un suject que n’um pescha entre plen d’autres. N’um se deurá exprimir dessús pendent 30 segondas.
Ex de subject :
1-5 Per evaluar la lectura e la produccion escricha?
Per quò, n’avem mai l’abituda, que lo nòstre sistema educatiu zo fai mai que mai. Notatz pasmens que per la lectura fau far atencion de pas copar la persona que legís. Notatz o fasetz notar las errors. Fasetz una recapitulacion a la fin de la lectura.
Dins tots los cas, l’evaluacion finala deu estre bien identifiada e coneguda de l’esleva. Quo deu estre quauqua ren de preparat e non pas una descuberta au darrer moment.
2 - Tema 2 : chausir un bon supòrt pedagogic
L’essenciau es de chausir bien los objectius e que los meians siaien adaptats au niveau dau grop ( o que permeta a chascun de s’i retrobar si i a dau monde de mai d’un niveu).
L’objectiu es un pretzfach que deu estre lo mai pròche possible de la realitat de la lenga. L’objectiu deu estre totjorn lengatgier, jamai culturau : si sabetz parlar, l’interès per la cultura vendrá naturalament. Per contra quo es pas perça que coneissetz una cultura que ne’n sauretz parlar la lenga.
2-1 Minutatge de las activitats, ròtle de l’ensenhaire :
Per quò, Nicolau Rei-Bèthvéder prepausa un juec de ròtle emb lo basc per botar chascun dins una situacion d’aprentissatge. Exercici de circulacion de la paraula per aprener a se presentar (mon nom, d’ente sei), mai de comptar jursinc’a 8 (equivalent au nombre de participants a l’activitat).
Actituda dau professor :
Actituda daus eslevas :
A la fin : fixar o far fixar au tableu. Pas d’explicacion sus la grafia ni sus las conjugasons : quo es entau, quo es pas autrament.
2-2 Bastir un escenari
Exemple per un grop de niveu A2.
Escenari : « chaptar un bilhet de tren en occitan »
2-3 Trabalh de bastison d’un escenari dos per dos
Escenaris chausits :
3 – Bilanç de la jornada :
Lo formator Nicolau Rei-Bèthvéder es unanimament remerciat per sas qualitats pedagogicas. Lo contengut didactic siguet trobat interessant, manca per lo monde qu’eren mai organizator de cors que non pas ensenhaires. Queu monde quí eran mai interessats per los detalhs liats a PARLESC.
Las damandas de formacion a venir :


text:
Loís Alibert
Réédition de la grammaire de Louis Alibert, établie d'après les parlers languedociens dans les années 1930, et qui fait encore autorité aujourd'hui pour l'étude de la langue et les choix graphiques.
VOCABULARI ORTOGRAFIC
IEO edicions, hors collection.
Amazon France:
Wiki
https://oc.m.wikipedia.org/wiki/Gramatica_occitana_segon_los_parlars_lengadocians
La Gramatica occitana segon los parlars lengadocians, mai sovent coneguda coma laGramatica occitana d'Alibèrt, foguèt una de las òbras fondamentalas per la fixacion de la grafia dicha "classica" de l'occitan. Foguèt escricha per Loís Alibèrt e publicada a Barcelona en 1935.
Aquela gramatica pareguèt çò primièr en tròces dins la revista Òc. En 1935 la Generalitat de Catalhona per mejan de l'Oficina de Relacions Meridionals, l'estampèt, mas la Guèrra civila espanhòla ne geinèt la difusion. Calguèt esperar 1976 que se sortiguèsse una edicion novèla e revisada deguda a Ramon Chatbèrt, editada pel Centre d'Estudis Occitans de l'Universitat Pau Valèri de Montpelhièr. En 2000 l'Institut d'Estudis Occitans e l'Institut d'Estudis Catalans la tornèron estampar.
- Es escricha en occitan.
- Es una gramatica descriptiva dels parlars lengadocians.
- Es l'òbra qu'es a la basa del desvolopament de la grafia classica (e mai se n'es pas a l'origina).
- Es una gramatica prescriptiva (ditz las formas que cal emplegar e las que cal pas) que fonda la nòrma classica de l'occitan e qu'a per ambicion d'èsser a la basa d'una lenga literària. Es aquela caracteristica que noiriguèt la polemica a l'entorn de l'òbra, ajudada pel ton categoric de l'autor.
- Es una òbra qu'anticipa las aplicacions possiblas a d'autres dialèctes occitans que lo lengadocian, e que se fonda sempre sus una concepcion globala de la lenga occitana.
- Loís Alibèrt
- Dictionnaire occitan-français d'après les parlers languedociens
- Occitan
Dins Le lengodoucian literari, fasiá servir una grafia francizanta e a l'encòp l'article local le.
Es cap a la fin de las annadas 1920, que jos l'influéncia de Prospèr Estieu, Antonin Perbòsc e sustot de Pompeu Fabra, perfecciona l'escrich e l'oral per desvolopar la nòrma classica, inspirada de l'usança anciana e adaptada a la lenga modèrna. Es demest los fondators de la Societat d'Estudis Occitans, en 1930, que ne ven gaireben lo solet animator. Sa Gramatica occitana segón los parlars lengadocians poguèt pasmens paréisser qu'a Barcelona, mercé a l'ajuda dels catalans, en 1935-1937, en plena guerra sivil.
Sa Gramatica pausava los principis e donava una lista d’exemples de mots, aplicacion dels principis per l’ortografia restituida. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Alibèrt se mostrèt partisan del regim de Pétain e de la collaboracion. Amb la femna, foguèt jutjat e condemnat a la preson per "atteinte à la sûreté de l'Etat" en 1946. Sortiguèt finalament de preson en 1951 (5 añs per atteinte?) e visquèt cansat e malautís en çò de sas conhadas.
Alibèrt se mostrèt fòrça discret dins l'emergéncia de l'occitanisme de l'après guèrra. Sembla que joguèt pas cap de ròtle actiu dins la fondacion de l'Institut d'Estudis Occitans (IEO) en 1945. Per contra, l'IEO adoptèt la nòrma classica en se basant sus sa gramatica, revista en 1950. Moriguèt a Montpelhièr lo 16 d'abril de 1959 e foguèt enterrat a Bram.
- Le lengodoucian literàri, 1923
- Gramatica occitana segón los parlars lengadocians, 1935-1937, reedicion corregida per Raimond Chatbèrt, Montpelhièr, CEO, 1976, reedicion IEO, Tolosa, 2001
- Les troubadours de l'Aude, 1941 (Revista Pyrénées n° 2)
- Origine et destin de la langue d'Oc, 1942 (Cahiers du Sud)
- Participacion a la redaccion de la Tèrro d'Oc, 1908-1930
- La réforme linguistique occitane et l’enseignement de la langue d’oc (publicat sens nom d'autor per l'IEO (1950)
- ambe Pèir Bec, L'application de la réforme linguistique occitane au gascon, IEO, Tolosa,1952
- Sur quelques toponymes catalano-occitans dans l'Aude, 1956 (Revue internationale d'onomastique n° 2)
- Toponymes de l'Aude, 1957 (Revue internationale d'onomastique n° 4)
- Sept élégies de Tibulle traduites en languedocien, 1928
- Dictionnaire occitan-français d'après les parlers languedociens, 1966 (postum)
Ligams extèrnes
- Dictionnaire occitan - français, Loís Alibèrt (en pdf)
- Dictionnaire occitan - français, Loís Alibèrt (en html)
- Gramatica occitana segon los parlars lengadocians - Introduccion: encastre geografic e origina dels mots occitans
- Gramatica occitana segon los parlars lengadocians - Introduccion: estudi de las mutacions foneticas dels parlars lengadocians, Loís Alibèrt
- Lexique français-occitan des gallicismes corrigés, Loís Alibèrt
- Loís Alibèrt al sit Montpelhièr l'occitana
- Compte-rendut de la Gramatica occitana, segonda edicion, per Xavier Lamuela
- Letra manescricha de Loís Alibèrt a F. P. Raynal, sus Occitanica, fons Cirdòc