text:
Nigèria
Nigèria es un estat d’Africa de l’Oèst situat dins lo Golf de Guinèa. Es enviroutat de Cameron a l’èst, Chad au nòrd-èst e Benin a l’oèst. Sa capitala es Abuja. Es geograficament dominat per lei vaus de Nigèr e de Benoue que forman un deltà important dins lo sud dau país. Son clima es devesit entre una zòna sud umida e una zòna nòrd arida. Es l’estat pus poblat d’Africa ambé mai de 170 milions d’abitants.
Lo poblament de Nigèria comencèt durant lo millenari X avC. Après l’aparicion de l’agricultura au millenari IV avC, la premiera civilizacion li apareissèt au millenari I avC avans lo començament de l’installacion dei principaus pòbles actuaus a partir dau sègle VII. Unei reiaumes si formèron gràcias au comèrci a travèrs de Sahara puei ambé lei marchands europèus lòng de la còsta. Lo nòrd, en contacte ambé de marchands musulmans, adoptèt pauc a pauc l’islam a partir de la fin de l’Edat Mejana. Lo desvolopament dau comèrci d’esclaus entraïnèt una multiplicacion deis estats sus lo territòri actuau de Nigèria. Pasmens, a partir dau sègle XIX, deguèron faciar la pression colonialista dau Reiaume Unit e de França. Entre 1895 e 1905, Nigèria foguèt ocupat per lei Britanics e va demorèt fins a son independéncia en 1960. Independent, lo país deguèt faciar d’agitacions importantas entre lo sud crestian e lo nòrd musulman (chaples recurrents entre lei doas comunautats) ò entre lei regions productritz de petròli e leis autrei (Guèrra de Biafra en 1967-1970). Aquò es accentuat per sa diversitat etnica. La consequéncia foguèt una tièra de còps d’estat militar e la formacion malaisada d’institucions democraticas dempuei 1998.
Nigèria es un estat federau amb un poder centrau poderós a respèct dei competéncias reservadas ais autoritats localas. Son economia es dominada per l’esplecha de petròli que lo país es un exportator important e qu’es la fònt principala de sei revenguts. Dins aquò, conjugada ambé l’instabilitat politica, aquela dependéncia a empachat lo desvolopament deis autrei sectors economics que facian de dificultats importantas, en particular l’agricultura, premiera activitat de la populacion activa, e l’industria. Pasmens, aquelei problemas empachan pas Nigèria d’èstre una poissança demografica e economica importanta dau continent e es ansin vengut dempuei leis annadas 1990 un actor militar e diplomatic major de la region.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preistòria e Antiquitat
- 2.2 Leis estats nigerians de l’Antiquitat fins ai sègles XVIII e XIX
- 2.3 La colonizacion
- 2.4 L’independéncia
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Nigèria es un país de 923 768 km². Sa topografia es dominada per dos rius importants que son lo fluvi Nigèr a l’oèst e son afluent Benoue a l’èst. Au sud, lòng d’una costat irregulara compausada de mangròvas e de lònas, forman un deltà de 24 000 km² dins lo Golf de Guinèa. A l’interior dau país, dessenhan doas vaus estendudas que limitan lei relèus importants au centre e au sud-èst. Pòdon passar 2 000 m d’altitud e la cima pus auta es lo Chappal Waddi (2 419 m) que si troba sus la frontiera entre Nigèria e Cameron. Enfin, lo nòrd es ocupat per una savana que presenta de zònas umidas e secas.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Nigèria si devesisse entre doas zònas principalas situadas au nòrd e au sud dau país. Lei regions nòrd presentan un clima desertic caud caracterizat per d’escarts importants de temperatura jornaliera e de precipitacions raras. Lei territòris sud son caracterizats per un clima tropicau umid caud amb una sason de precipitacions importantas d’abriu a octòbre.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
Nigèria es lo país pus poblat d’Africa. Pasmens, en causa dei limits dei mejans de son govèrn, lo nombre precís d'abitants es mau conegut. En 2013, èra estimat entre 170 e 174 milions. Aquela demografia es caracteristica d’un país paure ambé de taus de natalitat (38,78/1000 en 2013) e de mortalitat (13,2/1000 en 2013) fòrça auts. Aquò causa una aumentacion fòrça importanta de la populacion de 38 milions d’abitants en 1950, 74 milions en 1980 a 160 milions en 2010. Leis estimacions regardant l’evolucion d’aquela populacion previén 440 milions d’abitants en 2050 e 940 milions en 2100.
En causa d’aquelei caracteristicas – conjugadas amb una esperança de vida de 52 ans en 2013 – la populacion es fòrça jova. Son temps median es egau a 17 ans e 44% a un temps inferior a 15 ans.
Lo taus d’urbanizacion de la populacion nigeriana èra de 50% en 2013. Es a aumentar rapidament (+3,5%/an) e Lagos, la capitala economica, coneis una creissença fòrça importanta e anarquica ambé 9,6 milions d’abitants en 2006 e 14,9 milions en 2013. Sèt autrei vilas passavan un milion d’abitants en 2012 : Kano (3,47 milions), Ibadan (3,03), Abuja la capitala politica (2,25), Port Harcourt (1,95), Kaduna (1,57), Benin City (1,40) e Zaria (1,04). Coma Lagos, facian d’aumentacions demograficas rapidas que causan de problemas importants en causa de la manca generala d’infrastructuras.
Lengas[modificar | modificar la font]
En 2012, 521 lengas e aperaquí 250 grops etnics diferents foguèron recensats. 510 son utilizadas per la comunicacion de la vida vidanta ò coma lenga veïculara, 2 (anglés e francés) son utilizadas unicament coma lenga segonda e 9 an disparegut. Fan partida de tres grops principaus que son lei lengas nigèrocongolosas sud-centralas (lo grop majoritari), lei lengas nilosaharianas e lei lengas afroasiaticas.
Segon la constitucion, l’anglés es la lenga oficiala premiera dau país. Lenga de l’administracion coloniala britanica, es demorada la lenga principala de l’administracion, dau comèrci, de l’educacion superiora, dei mèdias principaus e de la comunicacion entre grops etnics diferents. En revènge, es pauc utilizat per la comunicacion de la vida vidanta e solament una minoritat de l’elèit va parla coma lenga maternala.
Totjorn, segon la constitucion, l’igbo, lo hausa e lo yorubà an tanben un estatut de lenga oficiala. Pasmens, son utilizacion èra condicionada a l’adopcion de mesuras apropriadas. Ansin, son usatge coma lenga oficiala demora inferior a l’anglés. Dins aquò, aquelei lengas an un ròtle locau important car son utilizadas per lei tres grops etnics pus importants de Nigèria. En particular, dins lei regions nòrd, lo hausa li es sovent utilizat coma lenga veïculara. Entre 1997 e 2004, lo govèrn nigerian assaièt tanben d’adoptar lo francés – lenga deis imigrants venguts dei país vesins – coma lenga oficiala per favorizar son integracion au sen dau mercat dei país francofòns d’Africa Occidentala. Pasmens, la temptativa mau capitèt en causa de la manca de mejans (en particular per realizar lei traduccions necessàrias).
Religions[modificar | modificar la font]
Lei religions principalas de Nigèria son lo cristianisme e l’islam que son respectivament majoritàrias dins lo sud e dins lo nòrd. Environ[1] 50% de la populacion es musulmana e 40% cristiana. Lo rèsta es format de religions animistas que son generalament fòrça influenciadas per lo cristianisme.
Entre leis etnias principalas dau país, lei grands grops dau nòrd (Hausa, Nupe, Tiv e Kanuri) son quasi unicament musulmans. Dins lo sud, lei Yorubà son mai partejats (environ 50% cristians, 25% musulmans, 25% animistas). Enfin, dins lo sud-èst, lei Igbo presentan una majoritat cristiana importanta.
Dempuei leis annadas 2000, de tensions religiosas importantas existisson entre musulmans e cristians. En particular, la sècta islamista Boko Haram, desirosa d’instaurar un estat islamica, a organizat divèrseis atemptats còntra lo govèrn ò còntra de populacions cristianas dempuei 2009.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lei vestigis arqueologics pus ancians descubèrts per lei cavaments mostran l’existéncia d’un poblament dins lo sud-oèst dau Nigèria actuau vèrs 9 000 avC. Si desvolopèt l’agricultura e, a partir dau millenari IV avC, la terralha e la produccion d’otís leugiers de pèire. Puei, dins leis autrei regions meridionalas, lei societats de caçaires culheires si sedentarizèron a partir dau millenari I avC gràcias au desvolopament de l’agricultura. Aquò permetèt l’emergéncia de la premiera civilizacion coneguda, dicha civilizacion nok, vèrs 1 000 avC. Dominèt la region entre lei sègles VI e III avC e difusèt vèrs Ife e Benin que venguèron de nuclèus importants de civilizacion. Lo trabalh de fèrre li comencèt au sègle II avC
Leis estats nigerians de l’Antiquitat fins ai sègles XVIII e XIX[modificar | modificar la font]
Lei ciutats-estats hausas e lo Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Installats dins lo nòrd dau Nigèria modèrne, lei Hausas fondèron de ciutats-estats fortificadas dirigidas per un sarki kasa (« cap dau país »). Liadas entre elei per de cambis comerciaus e culturaus, gardèron una omogeneitat culturala que favorizèt la formacion de la lenga hausa. En revènge, lei relacions foguèron pas totjorn pacificas e de guèrras regularas leis opausèron. A partir dau sègle XIV, l’islam apareissèt e venguèt la religion deis elèits dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle seguent. Aqueu sègle, lei ciutats-estats comencèron tanben d’estructurar de rets comerciaus per participar au comèrci d’esclaus e de matèrias premieras ambé leis Europèus[2]. Ai sègles XVII e XVIII, la region hausa èra la pus prospèra de la savana e son influéncia s’estendiá lòng dei rets comerciaus de Sahara e fins ai còstats dau Golf de Guinèa.
Pasmens, a partir deis annadas 1750, lei ciutats declinèron en causa d’una tièra de crisis. Militarament, deguèron faciar leis atacas regularas de Korokofa. Politicament, lei sarki assaièron de si transformar en sobeiran absolut, ço qu’èra contrari ais interès de l’aristocracia. Enfin, regardant leis afaires religiós, apareissèt un islam rigorós apareissèt e s’opausèt a l’islam oficiau dau poder que mesclava fe musulmana e rites tradicionaus africans. En 1804, comencèt una revòuta dirigida per lo cap religiós Osman dan Fodio que proclamèt lo jihad. Fins a 1808, conquistèt lei vilas principalas e obtenguèt lo sostèn de la populacion gràcias a una reforma dei sistèmas d’impòsts e de l'administration. Puei, contunièt son expansion en direccion dau sud-oèst. En revènge, en direccion de l’èst, foguèt blocat per lo reiaume de Kanem Borno.
En 1812, s’organizèt aquelei conquistas que formèron lo Califat de Sokoto. L’islam venguèt la religion de la màger part deis abitants. Pasmens, la cultura hausa dispareguèt pas e integrèt la religion novèla. Après la fin de la guèrra, lo Califat restaurèt rapidament la patz e la region hausa retrobèt rapidament sa prosperitat economica e sa posicion dominanta.
Lo reiaume de Kanem Borno[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Kanem si formèt dins lo corrent de la segonda mitat dau millenari I a l’entorn dau lac Chad. Au sègle XI, adoptèt l’islam coma religion mai gardèt unei trachs religiós africans fins a sa disparicion. A partir dau sègle XIII, lo contraròtle de jaciments de sau li permetèt de venir una poissança comerciala que son ròtle foguèt renfòrçat au sègle seguent per lo desvolopament dau comèrci d’esclaus.
Pasmens, au sègle XIV, d’atacas dei Bolala entraïnèron la pèrda dei regions istoricas de Kanem e la dinastia deguèt si retirar dins lo reiaume vassau de Borno que venguèt lo còr dau reiaume novèu dich reiaume de Borno. Puei, au començament dau sègle XVI, sei sobeirans capitèron de reconquistar la màger part de Kanem formant alora lo reiaume de Kanem Borno que retrobèt rapidament sa prosperitat anciana gràcias au comèrci de sau e d’esclaus e a la drudessa de la region agricòla a l’entorn dau lac Chad.
Dins lo corrent dau sègle XVIII, la multiplicacion deis estats africans dins la region causèt lo declin dau reiaume. Capitèt de resistir a l’expansion dau Califat de Sokoto après una guèrra malaisada e saunosa de 1808 a 1811 (pilhatge de la capitala en 1808) mai posquèt pas empachar l’emergéncia ò lo renfòrçament de reiaumes rivaus. De mai, tre sa victòria de 1811, conoguèt de tensions religiosas similaras a aquelei dei ciutats hausas entre partisan d’un islam rigorós e aquelei d’un islam locau africanizat. En 1846, lo sobeiran perdèt son poder e Kanem venguèt un estat teocratic basat sus la dominacion d'una elèit aràbia e de seis esclaus. Dins aquò, aquela politica mau capitèt de restaurar l’unitat nacionala e lo reiaume foguèt destruch per lei fòrças de Oaddaï en 1894 avans l'ocupacion finala de la region per lei Britanics en 1905.
Lo reiaume de Oaddaï[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Oaddaï si formèt en fòra dau Nigèria actuau a partir dau sègle XIV quand una tribú nomada aràbia s’installèt dins lo sud dau Chad actuau. S’islamizèt a partir dau sègle XVI e participèt ai cambis comerciaus dins lo desèrt de Sahara. Aguèt un ròtle dins l’istòria nigeriana au sègle XIX quand sostenguèt la dinastia de Kanem Borno còntra lei partisans d’un islam rigorós puei destruguèt l’estat teocratic que si formèt en 1846. Après aqueu succès, representava una poissança importanta dins lo sud de Sahara.
La region yorubà[modificar | modificar la font]
Lei Yorubà s’installèron au sud dins lo corrent dau millenari I. Formèron de ciutats-estats independentas. Lei pus poderosas venguèron de centres comerciaus e artesanaus fortificats.
Ife[modificar | modificar la font]
La ciutat-estat d’Ife si formèt dins lo sud entre lei sègles XIII e XIV dins una region ja culturalament e tecnologicament avançada (produccion d’esculturas de bronze tre lo sègle XI). Venguèt rapidament un centre culturau e religiós major de la region car la màger part dei sobeirans deis estats yorubàs formats per la seguida si proclamèron originaris d’Ife per assegurar sa legitimitat. En revènge, maugrat aquela preeminéncia, Ife dominèt jamai politicament la region.
Oyo[modificar | modificar la font]
La vila d’Oyo si formèt au sègle XV e conoguèt rapidament de dificultats militaras que causèron la partença de sa dinastia a la cort dau reiaume de Borgo. Li aprenguèt l’utilizacion de la cavalariá que li permetèt de reconquistar sa capitala vèrs 1600. Puei, gràcias a aquela superioritat militara, posquèt sometre lei vilas yorubàs meridionalas formant ansin lo reiaume d’Oyo que venguèt una poissança comerciala de remarca gràcias au trafec d’esclaus. Durant la segonda mitat dau sègle XVII, contunièt son expansion en direccion de la còsta e vassalizèt mai d’un principat yorubà de l’endrech. En 1720, Dahomey foguèt tanben devastat per sei tropas e acceptèt de venir tributari d’Oyo marcant l’apogèu dau reiaume yorubà.
Pasmens, a partir de 1780, lo reiaume comencèt son declin magerament en causa de revòutas de populacions musulmanas dins lo nòrd. En 1810, sota la pression militara dau Califat de Sokoto, lo nòrd e la capitala foguèron abandonadas e la dinastia si retirèt dins lo sud onte fondèt una novèla vila d’Oyo dins leis annadas 1830. Aquò entraïnèt la pèrda de la màger part de son autoritat e la division dau rèsta de son reiaume.
Lo periòde de division dau sègle XIX e l’influéncia britanica[modificar | modificar la font]
Après l’afondrament dau reiaume d’Oyo, la region yorubà demorèt politicament devesida entre un cinquantenau de ciutats. Dos centres principaus, Ibadan e Abeokuta, prenguèron una importància certana e intrèron en conflicte per la dominacion economica. Pasmens, a partir deis annadas 1850, deguèron tenir còmpte de l’influéncia britanica qu’installèt un rèi favorable a seis interès a Lagos en 1851 puei annexèt dirèctament la vila en 1861. Lei Britanics defendèron lo comèrci d’esclaus entraïnant lo desvolopament progressiu dei cambis de matèrias premieras. Dins aquò, la contuniacion de la guèrra regionala menada per Ibadan dins lo corrent deis annadas 1870 empachèt l’instauracion de la patz. Dins leis annadas 1890, la màger part de la populacion litorala èra ansin desirosa de veire lei Britanics establir son protectorat sus la region.
Benin[modificar | modificar la font]
Benin foguèt fondada per lo pòble Edo. Liada a la region ocupada per lei Yorubà (segon la tradicion, l'ostau dau sobeiran èra originari d’Ife), aquela vila aprofichèt son contraròtle deis axes de transpòrt fluviau per desvolopar son comèrci. A partir dau sègle XV, comencèt una politica d’expansion e venguèt una vila poderosa.
Tre la fin deis annadas 1480, intrèt en contacte ambé lei Portugués. Pasmens, lei cambis comerciaus demorèron limitats car leis Edo refusèron de si convertir au cristianisme e lei Portugués de fornir d’armas de fuec. Après leis annadas 1510, Edo preferèt donc desvolopar sei relacions ambé leis Anglés, lei Francés e leis Olandès. Participèt au comèrci d’esclaus mai la region èra pas situada dins lei zònas pus dinamicas d’aqueu trafec[3]. Lo reiaume conoguèt un declin progressiu e, au sègle XIX, un corrent conservador li prenguèt lo poder. Sa politica causèt un refús de tota inovacion qu’aumentèt lo declin de Benin.
Lo pòble Ibo[modificar | modificar la font]
Lo pòble Ibo s’installèt dins la vau bassa de Nigèr. Coma lei Yorubà, comencèron d’eissartar la selva. Pasmens, en fòra d’Onitsha, fondèron ges de vila e adoptèron una organizacion politica e economica fòrça descentralizada basada sus de vilatges ò de comunautats pichonas. De rets entre lei comunautats permetèron d’assegurar una coësion economica e politica. Au sègle XVIII, la subrepopulacion venguèt un problema grèu car entraïnèt una crisi agricòla e la region venguèt una fònt importanta d’esclaus venduts per lei pòbles dau deltà.
La region dau deltà[modificar | modificar la font]
La region dau deltà de Nigèr èra poblada d’unei populacions diferentas e generalament mescladas. Lo modèl politic es aqueu de la ciutat-estat portuària participant au comèrci d’esclaus. Son organizacion intèrna es generalament centrada sus un senhor marchand mai d’institucions de tipe republican pòdon tanben existir. Conoguèron son apogèu dins la segonda mitat dau sègle XVIII.
Au sègle XIX, après la defensa de contuniar lo comèrci d’esclaus, aquelei ciutats desvolopèron lo comèrci d’òlis gràcias ais esclaus d’ara endavant utilizats locament. Èran donc fòrça dinamica e en relacion regulara ambé lei país marchands. En revènge, venguèron fòrça ostilas au desvolopament de la colonizacion qu’èra contrària a seis interès.
La colonizacion[modificar | modificar la font]
Lei premiereis implantacions[modificar | modificar la font]
Fins au sègle XIX, leis implantacions europèas si limitèron a la creacion de comptadors lòng dau litorau. Son ròtle èra d’avitalhar lei naviris marchands en liason amb Asia e, eventualament, comerçar ambé leis estats africans. Lo desvolopament dau comèrci d’esclaus desvolopèt pauc a pauc aquela segonda possibilitat.
Aquò cambièt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX a l’iniciativa de París e de Londres. D’efècte, dins lo cas d’un conflicte còntra lei Britanics, lei Francés èran desirós de tenir de ponchs de sostèns dins lo monde per sa marina. Fondèron donc lo ponch de Grand Bassam en 1842 dins l’actuala Còsta d’Evòri e placèron Porto Novo sota protectorat en 1863. Aquò causèt donc una reaccion britanic qu’aumentèt sa posicion dins lo Golf de Guinèa a l’entorn d’Accra (victòria còntra leis Ashanti en 1874) e de Lagos (annexada en 1861). Leis autrei poissanças europèas s’interessèron pas a la region ò poguèron pas participar a sa colonizacion franc d’Alemanha que s’installèt au Togò e au Cameron actuaus dins leis annadas 1880 (sensa menaçar l’egemònia francobritanica).
La corsa ais colonias e lo partiment francobritanic de la region[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1880, de negociacions comencèron entre Francés e Britanics per definir un partiment dei zònas d’influéncia dins la region. Pasmens, lei tensions entre París e Londres a prepaus d’Egipte (ocupada en 1882 per de tropas britanicas) arrestèron lei discussions. Per s’aparar còntra lei progrès francés (renfòrçament dau protectorat de Porto Novo) e alemands (protectorat sus Tògo), lei Britanics decidiguèron donc de conquistar certanei regions continentalas per gardar son influéncia dins lo Golf. La màger part dau deltà foguèt plaçada sota protectorat en 1885 e un acòrd de partiment foguèt signat ambé leis Alemands en 1887. Puei, en 1890, un acòrd foguèt finalament trobat ambé França.
Pasmens, aquel acòrd mau definiguèt la possession de certanei regions de la bloca de Nigèr. Aquò foguèt la fònt d’una corsa francobritanica a la colonizacion. En 1894, lei Francés someteguèron lo reiaume de Borgo qu’èra situada en zòna britanica mai non contraròtlat per de tropas anglesas ò un acòrd de protectorat. Per lo govèrn de Londres, aquò foguèt lo ponch de partença d’una campanha activa de conquista sistematica de sa zòna d’influéncia. Comencèt en 1895 e permetèt l’ocupacion dau sud dau Nigèria actuau en 1897 après la destruccion dau reiaume de Benin. Puei, en 1898, lei soudats britanics intrèron tanben dins lo reiaume de Borgo causant una revision de l’acòrd de 1890. Aquò acabèt la crisi e la somission de Nigèria s’acabèt sensa tension suplementària ambé París.
L’acabament de la conquista britanica[modificar | modificar la font]
Après la somission dau sud, lei Britanics deguèron pasmens ocupar lo nòrd e donc atacar lo Califat de Sokoto. Una pichona armada menèt aquel objectiu de 1900 a 1903 gràcias ai divisions entre leis ciutats hausas que compausavan lo califat. En 1903, la resisténcia de Kano foguèt rompuda gràcias a l’artilhariá e la defensa dau califat s’afondrèt rapidament dins lo corrent de l’annada. Puei, en 1905, la region de Borno, ja afeblida per la disparicion de Kanem Borno a la fin dau sègle XIX foguèt ocupada marcant la fin deis operacions majoras de la conquista britanica.
Lei protectorats britanics e la formacion de la federacion de Nigèria[modificar | modificar la font]
Après la fin de la conquista, lei Britanics organizèron lei territòris de Nigèria segon unei sistèmas diferents. Lei colonias pus ancianas coma Lagos foguèron dirèctament administrats. Un embrion de govèrn locau li foguèt creat ambé la formacion de conseus per participar a sa direccion ambé lo governador nomat per Londres. L’objectiu èra de formar lei basas permetent de formar un self-government a tèrme lòng.
Lei regions de conquista recenta foguèron plaçadas sota un sistèma d’administracion indirècta que sa basa foguèt lo mantenement de la màger part deis institucions politicas existentas sota lo contraròtle britanic. Per exemple, leis emirs locaus gardèron son poder a condicion d’acceptar certanei constrenchas impausadas per lei Britanics coma la fin de l’esclavatge ò la cession d’una porcion dei revenguts deis impòsts. Dins aquò, la lèi demorèt quasi identica e la levada deis impòsts una competéncia deis emirs. Aquò capitèt subretot dins lei regions nòrd que l’estat li èra totjorn poderós avans la conquista.
En revènge, aqueu sistèma indirècte mau foncionèt dins lei regions politicament devesidas coma lei país yorubà e ibo. Lei Britanics li adoptèron una legislacion adaptada ai costumas indigènas e administrèron aquelei regions ambé la colonia de Lagos au sen d’un protectorat sud fondat en 1906. En 1914, lei regions nòrd e sud foguèron reorganizadas au sen d’una federacion. Foguèron aumentats de quauquei territòris annexats dau Cameron alemand en 1919 après la Premiera Guèrra Mondiala. Puei, en 1939, lo sud foguèt devesit entre una region oèst e una region èst.
Aquelei divisions e diferéncias de sistèmas aguèron de consequéncias prefondas sus lo desvolopament de la colonia e de sei populacions. Au nòrd, un acòrd entre emirs e autoritats colonialas li defendèt l’intrada de missionaris crestians e l’influéncia occidentala li foguèt febla ò quasi inexistenta. En revènge, au sud, aquela influéncia foguèt pus importanta e causèt l’aparicion de corrents nacionalistas a partir deis annadas 1910. Après lo conflicte mondiau de 1914-1918, aquò favorizèt l’emergéncia d’una premsa e d’un sindicalisme african que serà a l’origina de l’independéncia nigeriana.
L’autonòmia e l’independéncia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, l’afebliment britanic possèt Londres de promòuvre la formacion d’un self-government dins sa colonia nigeriana. Lo Nòrd li obtenguèt de tenir la mitat dei sètis de la Chambra dei Representants e una constitucion federala foguèt adoptada en 1954. Una vida politica si formèt dominada per lei tres etnias principalas : Hausa au nòrd (Congrès dei Pòbles dau Nòrd, NPC), Yorubà dins l’oèst (Grop d’Accion, AG) e Ibo dins l’èst (Congrès Nacionau dei Ciutadans Nigerians, NCNC). Leis etnias mens importantas formèron lei sieus partits e revendiquèron la formacion d’estats novèus per s’administrar d’esperelei. En 1958, dins l’encastre dau desengatjament britanic de son empèri mondiau, un acòrd foguèt trobat per laissar l’independéncia au Nigèria lo 1èr d’octòbre de 1958.
En 1959, lei partits principaus dau sud s’alièron per empachar lo NPC de dirigir solet la federacion. Crenhós dau risc de scission, lei Britanics sostenguèron la formacion d’una coalicion NPC/NCNC. Après l’independéncia, lo cap dau NCNC, Nnamdi Azikiwe, venguèt governador generau e un lidèr dau NPC, Abubakar Tafawa Balewa, venguèt cap dau govèrn.
L’independéncia[modificar | modificar la font]
La Ia Republica[modificar | modificar la font]
En 1963, foguèt proclamada la Ia Republica de Nigèria. Conoguèt de dificultats tre sa formacion en causa de combats entre partisans e advèrsaris d’Obafemi Awokowo, cap de l’AG. D’un biais pus generau, li aguèt de tensions importantas dins la region yorubà en causa de son abséncia au sen de la direccion de Nigèria. S’acabèt per la proclamacion de l’estat d’urgéncia e la scission en doas partidas de la region oèst per afeblir l’influéncia politica yorubà.
Pasmens, la rivalitat entre NPC e NCNC empachèt l’executiu de foncionar normalament. En 1964, leis alianças cambièron : NCNC s’alièt ambé l’AG e lo NPC ambé l’UPP ( Partit dei Pòbles Units aparegut dins lo corrent dei combats entre Yorubà) sensa resultat electorau clar. Lo blocatge dau govèrn contunièt e causèt ansin una crisi deis institucions.
Lo regime militar e la guèrra de Biafra[modificar | modificar la font]
La contuniacion de la crisi politica encoratjèt lei militars d’organizar un còp d’estat per prendre lo poder. Si debanèt en genier de 1966. Unei personalitats politicas majoras (lo Premier ministre federau, lei Premiers ministres de l’Oèst e dau Nòrd, unei generaus) foguèron executats. Lo generau, d’origina ibo, Johnson Aguiyi Ironsi prenguèt lo poder. Sa decision de suprimir lo sistèma federau entraïnèt l’insureccion dei províncias meridionalas, de chaples còntra leis Ibo (100 000 mòrts) e l’execucion d’Ironsi per de soudats dau nòrd en julhet.
Lo generau Yakubu Gowon, eissit d’una etnia pichona, capitèt de venir lo cap de Nigèria maugrat l’oposicion dau coronèu Obumegwu Ojukwu, governador de la region èst. Lei premierei mesuras de Gowon assaièron de resòuvre lo conflicte gràcias a una restauracion dau federalisme. Creèt dotze estats per contentar lei minoritats e proclamèt l’estat d’urgéncia. Aquò foguèt pas sufisent per raliar Ojukwu que sei fòrças prenguèron lo contraròtle deis institucions federalas dins la region èst. Puei, lo 30 de mai de 1967, proclamèt son independéncia entraïnant la saunósa Guèrra de Biafra (au mens un milion de mòrts).
Sostengut per França, Israèl e Portugal, Biafra capitèt inicialament de conquistar Benin City e de menar d’incursions fins a la region de Lagos. Pasmens, lei fòrças federalas aprofichèron lo sostèn britanic e sovietic per reocupar Benin en setembre e obligir lei fòrças de Biafra de si retirar sus son territòri. Puei, en 1967-1968, lei Nigerians capitèron de conquistar la region maritima de Biafra empachant son avitalhement. Aquò causèt una famina estenduda dins la pòcha continentala onte s’èran replegadas lei fòrças d’Ojukwu. Sa reduccion foguèt malaisada car opausèron una resisténcia acarnada e foguèron solament vencudas en 1970.
Après aquela victòria, Gowon adoptèt una politica de reconciliacion e de reconstruccion rapidas gràcias ai revenguts de petròli. Conoguèt un succès rapide e important mai empachèt pas Gowon d’èstre reversat per un còp militar en 1975. Lo generau musulman Muritala Mohammed venguèt lo menaire dau país. Assaièt de renfòrçar lo federalisme mai foguèt assassinat tre 1976. Foguèt remplaçat per son adjonch (yorubà) Olusegun Obasanjo que creèt sèt estats suplementaris e fèt adoptar una constitucion novèla. En 1979, lei militars laissèron lo poder ai civius.
La IIa Republica[modificar | modificar la font]
La IIa Republica dirigiguèt lo país de 1979 a 1983. Sa decision principala foguèt aquela de desplaçar la capitala de Lagos a Abuja. Pasmens, seis institucions conoguèron rapidament una crisi grèva en causa dau desvolopament important de la corrupcion e dau clientelisme e de conflictes entre musulmans de tendéncias diferentas puei entre musulmans e crestians. Lo 31 de decembre de 1983, un novèu còp d’estat militar menat per lo generau (musulman peul) Muhammadu Buhari causèt la fin de la Republica e lo retorn dau poder militar.
Lo retorn dau regime militar[modificar | modificar la font]
Buhari gardèt lo poder fins a una revolucion intèrna en 1985. Durant son periòde de poder, assaièt de restaurar l’economia segon un programa drastic ambé la reduccion dei despensas publicas e la lucha còntra lei trafecs illegaus. Defendèt la formacion de partits politics e ordonèt de jutjar lei caps politics principaus de la IIa Republica.
Foguèt remplaçat per lo generau (musulman tanben mai eissit de l’etnia gwari) Ibrahim Babangida jutjat pus neutre dins l'arbitratge dei relacions entre lo nòrd e lo sud. Reprimèt totei lei formas d’oposicion mai anoncièt lo començament d’una transicion politica per tornar donar lo poder ai civius. En 1989, una constitucion novèla creèt un sistèma de dos partits e una eleccion presidenciala foguèt organizat en 1993. Foguèt averada per Moshood Abiola (un Yorubà musulman) mai Babangida anullèt aquela victòria. Pasmens, en fàcia dei revòutas suscitadas per aquela decision, deguèt si retirar definitivament e de laissar lo poder a un govèrn d’union nacionala. Aqueu govèrn demorèt quasiment sensa autoritat e la IIIen Republica s’afondrèt après solament quauquei mes d’existéncia e un novèu còp d’estat militar en novembre de 1993.
Lo cap novèu dau país foguèt lo generau (kanuri) Sani Abacha. Establiguèt un regime autoritari (partits politics enebits, dissolucion deis assembladas elegidas...). En 1995, executèt unei caps politics ogonis en revòuta còntra la destruccion de son environament per l’industria petroliera. Après sa mòrt en 1998, li succediguèt lo generau Abdulsalami Abubakar que restaurèt d’institucions civilas e fondèt la IVen Republica.
La IVa Republica[modificar | modificar la font]
En 1999, lo generau retirat Olusegun Obasanjo (ja cap dau país en 1976-1979) foguèt elegit president. Foguèt tornat elegir en 2003. Sa presidéncia foguèt caracterizada per la restauracion dau sistèma politic democratic e dau federalisme. Dins lo nòrd, aquò favorizèt la volontat d’unei caps musulmans d’aplicar la lèi islamica dins seis estats e comencèt de crear de tensions dins aquelei regions. Dins lo sud, de tensions importantas apareissèron dins lo deltà quand lei populacions autoctònas comencèron de revendicar una partida dei revenguts de l’esplecha petrolièra e de guerilhas independentistas si formèron minant l’autoritat estatica.
Dins lo corrent dau mandat de sei successors, Umaru Yar'Adua (2007-2010) puei Goodluck Ebele Jonathan (dempuei 2010) elegits après d’eleccions fòrça agitadas en causa d’accusacions de fraudas, aquelei dos problemas s’agravèron. Dins lo nòrd, unei movements islamistas an començat d’atacar leis institucions federalas e revendican d’ara endavant l’institucion d’un estat islamic, compres dins lei regions crestianas. Dins lo deltà, l’autoritat de l’estat es vengut fòrça febla en fòra deis installacions petrolièras. En particular, certanei zònas li son sota lo contraròtle de guerilhas que certanei participan perèu a l’installacion de la piratariá dins la region.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Nigèria es una republica federala de regime presidenciau que lo president es tanben lo cap dau govèrn. Son foncionament es inspirat per leis institucions estatsunidencas. Lo poder legislatiu es partejat entre doas chambras e lo govèrn. Lo sistèma politic aplica lo multipartisme. Lo poder judiciari es dirigit per un Conseu Nacionau de la Justícia cargat d’assegurar son independéncia. Pasmens, en causa de la fin recenta dau poder militar, lo poder juridic es totjorn relativament afeblit a respèct dei dos autres.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica qu’ocupa tanben lei foncions de cap dau govèrn. Es elegit au sufragi universau. Noma lei ministres dau govèrn federau segon dos critèris :
- cada estat federau dèu aver au mens un membre au sen dau govèrn.
- cada nominacion dèu èsser confirmada per lo Senat.
Pòu definir una ierarquia entre lei ministres. Per exemple, un ministre cargat de l’environament serà plaçat sota l’autoritat dau ministre de l’Interior e de l’Environament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lo parlament. Dich Assemblada Nacionala de Nigèria, aqueu parlament es compausat de doas chambras que son :
- la Chambra dei Representants compausada de 360 deputats elegits per un mandat de quatre annadas au sufragi universau.
- lo Senat compausat de 109 senators. Cada estat tèn tres senators e la capitala federala un.
Lei doas assembladas e lo president an l’iniciativa legislativa. Per èsser aplicada, una lei dèu èsser votada per lei doas chambras e acceptada per lo president. Dins lo cas d’un refús dau president, un vòte dei dos tèrç per cada assemblada permet de rompre lo vetò presidenciau.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
La lèi de Nigèria es magerament inspirada per la lèi britanica eissida de la colonizacion. Es compausada de l’English Law, que vèn dirèctament dau periòde coloniau, de la Common Law, compausada dei sieunas evolucions dempuei l’independéncia e de la Customary Law, que regarda leis afaires indigèns tradicionaus. Dins lei regions meridionalas musulmanas, s’aplica tanben la lèi islamica.
Lo poder judiciari es tengut per la Cort Suprèma de Nigèria qu’es compausada de jutges nomats per lo president e confirmats per lo Senat.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Nigèria es un estat federau compausat de 36 estats e d’un territòri federau a l’entorn de la capitala Abuja. Puei, cada estat es compausat de zònas de govèrn locau. Lei competéncias deis estats e de l’estat federau son devesidas entre de competéncias exclusivas dau govèrn federau e de competéncias concurentas entre lei dos nivèus. En causa de l’importància dei domenis exclusius (defensa, afaires estrangiers, seguritat, preson, moneda, organizacion de la justícia, ressorsas naturalas, impòsts principaus, aviacion, sector bancari, reglementacion dau comèrci, vida politica, creacion d’estats novèus...), lo sistèma nigerian es sovent considerat coma un federalisme limitat.
Lei competéncias concurentas regardan magerament la gestion deis infrastructuras localas, compres lei monuments, la percepcion deis impòsts, lo drech electorau, l’electricitat, lo cinèma, lo desvolopament industriau, comerciau ò agricòla, la recèrca e l’educacion. Dins aquelei domenis, la lèi locala a la prioritat sus la lèi federala, compres dins lo cas d’un desacòrd entre lei dos tèxtes.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu de Nigèria foguèt adoptat tre l’independéncia dau país. Foguèt chausit après un concors organizat en 1959. Lo vèrd representa l’agricultura e lo blanc la patz e l’unitat.
Lo blason foguèt tanben adoptat lo jorn de l’independéncia. Vèrd e blanc li representan totjorn l’agricultura, la patz e l’unitat. Lo bloquier negre representa lei ressorsas naturalas de Nigèria e lo Y representa sei dos rius principaus.
La devisa nigeriana es Unity and Faith, Peace and Progress (en occitan : Unitat e Fe, Patz e Progrès). Enfin, l’imne nacionau Arise Oh Compatriots, Nigeria's Call Obey que foguèt adoptat en 1978 en plaça de l’imne de 1960 (Nigeria We Hail Thee).
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX, Nigèria venguèt una poissança regionala e un actor diplomatic de premier plan dau continent african. A un ròtle promordiau au sen de l’Union Africana (UA) e de la Comunautat economica deis Estats de l’Africa de l’Oèst (CEDEAO) que son sèti es installat a Abuja e qu’es un relèu fondamentau d’influéncia per lo govèrn nigerian dins lei negociacions internacionalas. L’importància demografica dau país e de sa diaspòra renfòrçan mai son pes diplomatic. Gràcias a aqueleis atots, Nigèria foguèt per exemple capable de s’opausar a la signatura d’un Acòrd d’Associacion Economica, jutjat tròp desfavorable ais interès africans, ambé l’Union Europèa.
Regardant leis afaires militars d’Africa, Nigèria a tanben una activitat importanta dempuei leis annadas 1990 dins lo reglament dei conflictes regionaus d’un ponch de vista militar ò diplomatic. Per exemple, l’armada nigeriana aguèt un ròtle decisiu dins lo reglament de la Guèrra Civila de Libèria e son govèrn menèt divèrsei mediacions per facilitar la fin dei conflictes de Sodan, de la Republica Democratica de Còngo ò de Zimbabwe.
Enfin, regardant sei frontieras, Nigèria coneis de tensions ambé Cameron. Lo pus important regardava la lenga de Bakassi que foguèt partejada entre lei dos país en 2008 après un jutjament de la Cort Internacionala de Justícia en 2002. Lo segond pertoca la definicion de la frontiera sus lo lac Chad mai sembla en cors de reglament après una premiera decision de la CIJ que confirmèt lo traçat de la frontiera francobritanica dau periòde coloniau.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Nigèria avián en 2006 un budget de 3,7 miliards de dolars (1,5% dau PIB) e alinhavan 130 000 militars gropats au sen d’una fòrça terrèstra (100 000 òmes), d’una fòrça aeriana e d’una fòrça navala. Es considerada coma una deis armadas pus poderosa dau continent african e a ja participat a unei conflictes intèrnes (guèrra de Biafra) ò regionaus (Sierra Leone).
Son equipament es de premiera ò de segonda generacion. En 2006, seis equipaments principaus èran 370 carris de combat (T-55, T-72, Vickers Mk III), 150 carris leugiers (Scorpion), 800 veïculs blindats, environ un milièr de pèças d’artilhariá, 2 fregatas, 4 corvetas, 20 patrolhaires, 2 naviris de guèrra dei minas, 36 aeronaus de combat e 9 elicoptèrs de combat.
Economia[modificar | modificar la font]
Lei ressorsas petrolieras de Nigèria son lo còr de son economia qu’èran a l’origina en 2008 d’un tèrç dau PIB, de 80% dei revenguts estatics e de 95% deis exportacions. Leugier ambé de concentracions de sofre feblas, lo petròli nigerian es fòrça presat per la produccion de carburant. Son esplecha si fa generalament a partir de jaciments pauc estendut situat dins la region dau deltà de Nigèr. Lei resèrvas coneguts son importantas (35 miliards de barrius) e en aumentacion regulara gràcias ai succès de la recèrca de jaciments novèus. Dins aquò, l’importància dau sector petrolier a de consequéncias marridas sus lo rèsta de l’economia car empachèt son desvolopament. Ansin, l’economia nigeriana dèu importar abòrd de produchs agricòlas ò industriaus entraïnant una reexportacion de 80% dei revenguts petroliers.
L’agricultura representava en 2012 30% dau PIB nigerian e ocupava 70% de la man d’òbra. Es principalament una agricultura de subsistància franc dei regions pròchas dei pòrts onte si troban de produccions destinadas a l’exportacion (cauchó, cacau, òlis de pauma e d’arachida). Pasmens, dempuei l’independéncia dau país, una tièra de decisions marridas entraïnèron una demenicion dei capacitats d’exportacion e de produccion en causa d’invèstiments asardós (per exemple, encoratjament de la cultura de blat dins de regions pas pron drudas), d’una absència de modernizacion deis equipaments e d’infrastructuras insufisentas.
Lo sector segondari nigerian es dominat per lo sector industriau petrolier. Leis autrei sectors coneisson en revènge de dificultats importantas qu’empachan un desvolopament vertadier, en particular de l’industria pesuca coma la siderurgia. Lei factors geinant aqueu desvolopament son l’existéncia de taxas d’importacions fòrça importanta que blocan sovent la crompa de maquinas estrangieras, un nivèu aut de corrupcion au sen deis administracions cargats de contraròtlar lei companhiás e de problemas recurrents de provesiments energetics.
Lo sector terciari e son organizacion despendon magerament dau sector petrolier e s’orienta vèrs lo contentament dei besonhs non fornits per lei companhiás tengudas per l’estat. Es ansin subretot centrat sus lo mercat dei telecomunicacions, lo transpòrt aerian e la produccion cinematografica. Sa segonda caracteristica es la quasi absència de crèdit en causa de la manca de fisança entre lei partenaris comerciaus.
L’economia de Nigèria presenta perèu un sector informau larg que representava en 2003 75% dau PIB non petrolier. Gropa subretot de sectors liats a l’esplecha miniera, a l’artesanat e ais activitats financieras. Dempuei lo decenni 1990, lo govèrn, la Banca Mondiala e la Programa dei Nacions Unidas per lo Desvolopament (PNUD) sostènon aquela economia gràcias a una politica de micro crèdits.
Cultura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
L’art nigerian de l’escultura apareissèt dins lo corrent de l’Edat Mejana au sen dei civilizacions africanas establidas sus lo territòri dau Nigèria actuau. Utilizava de materiaus coma la fusta ò l’evòri per realizar d’objèctes religiós ò d’ornaments. Aquelei pèças, especialament lei fetiches e lei mascas, son vengudas fòrça famosas.
Musica[modificar | modificar la font]
Nigèria a una plaça importanta dins lo desvolopament e l’expansion de la musica africana gràcias a sa diversitat etnica e a de liames nombrós ambé d’autreis estats culturalament importants au sen dau Tèrç Monde coma Còngo, Cuba, Brasil ò Jamaïca. Dempuei la descolonizacion, lo país a donc largament participat au raionament internacionau d’aquela musica. En particular, li portèt divèrsei trachs que venguèron enriquir lo jazz, la soul e lo hip hop. D’estils locaus d’aquelei musicas apareissèron tanben sus lo territòri nigerian.
Literatura[modificar | modificar la font]
La diversitat lingüistica dau país favorizèt tanben lo desvolopament d’una literatura nigeriana dinamica qu’a produch mai que d’un autor major en lenga anglesa especialament après la fin de la colonizacion dau país. Lei dos principaus son Wole Soyinka, premier African guierdonat d’un Prèmi Nobel en 1986, e Chinua Achebe. Pasmens, una tièra d’autreis autors coma Joseph Conrad, John Pepper Clark, Ben Okri, Cyprian Ekwensi, BuchiEmecheta, HelonHabila, T. M. Aluko, Chimamanda Ngozi Adichie, Daniel O. Fagunwa, Femi Osofisan e Ken Saro Wiwa son ò èran internacionalament coneguts.
Cinèma[modificar | modificar la font]
L’industria cinematografica nigeriana, dicha Nollywood, es la segonda mondiala en tèrme de produccion. Apareissèt dins leis annadas 1960 après l’independéncia. Presenta una diversitat gròssa que va de la realizacion de films professionaus a una multitud de films amators produchs ambé de mejans mai ò mens artesanaus.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Una estimacion precisa es malaisada en causa dei dificultats per estimar d’un biais precís la demografia nigeriana.
- ↑ De rets existisson ja ambé lo monde musulman.
- ↑ Dins lo corrent dau sègle XVII, Benin participèt plus au comèrci d’esclaus. Lo país èra alora en fòra de l’influéncia europèa. Li participèt tornarmai au sègle XVIII


c: text/html

text:
Juan Rulfo
Juan Nepomuceno Pérez Vizcaíno segon la siá acta de naissença,[1] o Juan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno segon el meteis diguèt se cridar en una entrevista[2], pus conegut coma Juan Rulfo (Sayula, Mexic 1917 - Ciutat de Mexic 1986) foguèt un escrivan mexican, maximal exponent del realisme magic e autor principal de la literatura en lenga castelhana.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut lo 16 de mai dins la vila mexicana d'Acapulco, Jalisco (segon las siás pròprias paraulas), e mai se foguèt oficialament enregistrat coma Juan Nepomuceno Carlos Pérez Rulfo Vizcaíno a Sayula, Jalisco. Quitament uèi se sap pas exactament en quina d'aquelas doas populacions naissèt, e mai se la majoritat de los sieus biografs coincidisson amb la segonda.
La siá familha se transportèt lo 1925 a Guadalajara, en dintrant a l'escòla d'Educacion Segondària d'aquela vila. Lo 1933 abandonèt los estudis après una cauma d'estudiantas, en se transportant a Ciutat de Mexic. dins aquela vila dintrèt trabalhar al Burèu de Migracion fins lo 1945. Après trabalhar en divèrses mestièrs passèt a far partida de l'Institut Nacional Indiginesta als ans 50, moment que comencèt a publicar los sieus escrits en diferentas revistas del país e a collaborar en la creacion de guidons per la television.
Lo 1944, Juan Rulfo, amb 24 ans, s'enamorèt de la qu'acabariá en essent la siá esposa, Clara, quand aquela aviá 11 ans d'edat. Lo matrimòni aguèt dos filhs, Claudia, nascuda lo 1949, e Juan Francisco, nascut lo 1950.
Las siás unicas òbras publicadas en vida son Lo llano en llamas (1953), recopilacion de contes; Pedro Páramo (1955), òbra principala del realisme magic; e Lo gallo de oro (1980), recuèlh dels guidons per la television.
Un autre vessant de lo sieu legat artistic son las de fotografias que se faguèron conéisser de manièra ampla lo 1980, mercés a una exposicion montada al Palacio de Bellas Artes de Ciutat de Mexic, motivada per l'Aumenatge nacional que li consacrèt aquel an lo govèrn mexican.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Así era Juan Rulfo, Guillermo C. Aguilera Lozano, Contacto Magazine.
- ↑ Entrevista de Ma. Teresa Gómez Gleason, transcripta en: Jorge Ruffinelli (1985). Edicions Fundación Biblioteca Ayacucho: Obra completa, 2ª edicion, 214. ISBN 84-660-0141-7.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mickey Mouse
Lo personatge Mickey Mouse (en occitan se revirèssem seriá Miquèl Mirga) es un dels personatges mai coneguts mondialament de l'univèrs de las bendas dessenhadas e dels dessenhs animats mondialament. Foguèt lo primièr personatge de l'entrepresa Disney. Lo creèt Walt Disney en 1928 pendent un viatge en tren. A la debuta Mickey foguèt batejat Mortimer, e foguèt son esposa que li suggeriguèt lo nom de Mickey. En tornar, Walt Disney comencèt a trabalhar amb son cap d'animacion, Ub Iwerks, sus aqueste novèl personatge. Lo primièr filme se sonèt Plane Crazy mas cap de productor lo volguèt pas distribuir.
Finalament espeliguèt a l'escranh per primièra vegada lo 18 de novembre de 1928 dins Steamboat Willie, un dels primièrs filmes sonòrs del cinèma. Vist que foguèt una capitada de las bèlas Walt Disney quitèt pas de realizar d'autres filmes, que de contunha Mickey n'èra lo personatge central. En 1940 se realizèt lo filme pus famós amb aqueste protagonista: Fantasia, que li faguèt conéisser una glòria internacionala. Aqueste filme representava una granda innovacion per aquel temps pr'amor que las tecnicas d'animacion emplegadas marquèron una revolucion dins lo mond del dessenh animat.
Mickey ten un gos fidèl que se sona Pluto.


text:
Slava (cantaira)
Slava (en rus: CлaBa), de son nom vertadièr Anastasia Vladímirovna Slanévskaia (en rus: AHacTacия BлaдиMиpoBHa CлaHeBckaя; Moscòu, 15 de mai de 1980) es una cantaira, actritz e modèla russa. Aprèp una carrièra de modèla e d'actritz, venguèt famosa coma cantaira quand son títol OдиHoчecTBo ("solitud") foguèt causit coma melhora cançon durant los Prèmis Muz-TV lo 1èr de junh de 2011.
Biografia[modificar | modificar la font]
Anastasia Slanévskaia nasquèt en 1980 a Moscòu dins una familha de classa mejana. Son paire es un pilòt professional e sa maire una economista. Quand èra pichona s'interessèt als espòrts, mai que mai al voleibòl, mas foguèt subretot la musica que l'atirèt. Apreniá totas las cançons mai popularas per las tornar cantar gràcias a un karaoke. Estudièt puèi la psicologia, la lingüistica e la gestion toristica abans de trabalhar coma gestionària dins un casino e puèi coma arquitècta d'interior mas sa vocacion demorava la musica. Foguèt durant la prima de 2002 que foguèt remarcada per un realizador mentre èra a cantar aprèp una jornada de trabalh.
Discografia[modificar | modificar la font]
- ПoпyTчицa (2004)
- KлaccHый (2006)
- The best (2007)
- OдиHoчecTBo (2013)


text:
Vanuatu
Vanuatu es una republica insulara de l'Ocean Pacific Sud. Es constituit d'un archipèla situat aperaquí a 1750 km a l'èst d'Austràlia, al nòrd-èst de la Nòva Caledònia, a l'oèst de las Illas Fiji e al sud de las Illas Salamon. Descubèrt en 1606 per Pedro Fernández de Quirós que l'apelèt Australia del Espíritu Santo, l'archipèla èra poblat per de populacions melanesianas. Foguèt colonizat a partir de la segonda mitat dau sègle XIX per de colons francés e britanic e leis illas venguèron un condomini francobritanic ambé lo nom de Nòvas Ebridas. A partir de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, apareguèt de movements independentistas e l'archipèla venguèt independent en 1980.
Lo gentilici es vanuatuenc -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Govèrn e politica
- 4 Economia
- 5 Fòrças armadas
- 6 Lengas
- 7 Religion
- 8 Referéncias
- 9 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Vanuatu si situa dins l'Ocean Pacific a 540 quilomètres au nòrd-èst de Nòva Caledònia. Es un archipèla d'origina volcanica de 81 illas que sa superficia fa 12 000 km². Lei tres illas pus importantas son Espiritu Santo, Malekula e Efate. Lo clima es de tipe tropicau e subtropicau. Lo territòri es organizat en sièis províncias que son Malampa, Penama, Sanma, Shefa, Tafea e Torba. Existisse un conflicte ambé França per la sobeiranetat sus leis illas Matthew e Hunter qu'es revendicada per Vanuatu.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2013, la populacion èra estimada a 262 000 abitants[1]. L'urbanizacion èra de 26% e lo país aviá solament doas vilas que son la capitala Port Vila (44 000 abitants) e Luganville (13 000 abitants).
Riscs naturaus[modificar | modificar la font]
Lo país si situa au sud-èst de la Cencha de Fuec dau Pacific. Lo risc geologic es donc fòrça amb unei volcans en activitat sus lo territòri vanuatuenc e, subretot, un risc important de tèrratrems violents que pòdon formar de tsunamis. En novembre de 1999, un terratrèm causèt la destruccion de centenaus d'ostaus sus l'illa de Pentecosta e, en genier de 2002, la capitala foguèt endomatjada per un terratrèm seguit d'un tsunami. Enfin, en 2006 e 2007, si debanèron dos terratrèms importants que causèron pauc de degalhs. Lo risc climatic es tanben important amb una sason ciclonica entre lei mes de genier e d'abriu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Vanuatu avans l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
L'Istòria de Vanuatu avans l'arribada deis explorators europèus es pauc coneguda en causa de la manca de documents escrichs. Lei vestigis descubèrts per leis arqueològs semblan indicar un pòblament progressiu per de populacions Lapita vengudas de Nòva Guinèa entre -4000 e -2000. De fragments de terralha datats de -1300 e d'esqueletas de pòrcs datats de -1200 mostran l'existéncia d'activitats agricòlas e l'arribada de bestiau tre lei premierei migracions. Puei, segon la tradicion orala, de cambis ambé de populacions originàrias de Polinesia aurián portat un melhorament tecnologic entre lei sègles XI e XV. Enfin, totjorn segon la tradicion orala, unei tribús foguèron unificadas au sègle XIII per un cap melanesian dich Roimata e formèron un reiaume poderós dins la region.
Arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lo premier explorator europèu qu'agantèt l'archipèla foguèt lo Portugués, au servici de la corona d'Espanha, Pedro Fernandes de Queirós en 1606. Pasmens, après sa descubèrta, si perdèt la localizacion de l'illa que foguèt donc descubèrta un segond còp per lo Francés Bougainville en 1768. Lei Francés explorèron tanben leis illas a l'èst de Vanuatu e nomèron l'archipèla « Grandei Cicladas ». Puei, James Cook explorèt la region en 1774 e la diguèt Nòvas Ebridas. Dins aquò, fins ais annadas 1830, l'archipèla interessèt solament leis explorators e demorèt sota l'autoritat de tribús localas independentas.
Colonizacion europèa[modificar | modificar la font]
L'interès dei poissanças europèas apareissèt a partir de 1840 e la colonizacion comencèt ambé l'arribada de missionaris e l'esplecha de la fusta de santal. Dins leis annadas 1860, si desvolopèt un tresen tipe d'interaccions entre Europèus e indigèns ambé l'aparicion d'un comèrci de man d'òbra dich Blackbirding per assegurar la preséncia d'obriers dins lei plantacions d'Austràlia, de Fiji e de Nòva Caledònia. Enfin, l'installacion de colons francés e anglés comencèt a partir deis annadas 1880 a l'iniciativa de companhiás privadas. Conjugada ambé lo Blackbirding e d'epidemias portadas per leis Europèus, aquò entraïnèt una demenicion rapida de la populacion indigèna.
Pasmens, en despiech d'aqueleis arribadas de colons, ni França ni lo Reiaume Unit voguèron proclamar l'annexion de l'archipèla en causa dau risc diplomatic representat per l'annexion de colons estrangiers. En 1887, una solucion provisòria foguèt adoptada per lei doas poissanças colonialas per assegurar lo mantenement de l'òrdre e en 1906, l'archipèla venguèt una colonia francoanglesa dicha condominium dei Nòvas Ebridas.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, lei Nòvas Ebridas foguèron la premiera colonia francesa que jonhèt lei fòrças dau generau de Gaulle lo 22 de julhet de 1940. Après 1941, venguèt una basa importanta de l'armada estatsunidenca dins leis operacions còntra lei Japonés. L'arribada d'aquelei soudats favorizèt la formacion de movements nacionalistas e d'un culte dau cargo que revendiquèron l'independéncia. Dins leis annadas 1970, lo pastor anglican Walter Lini organizèt lo premier partit politic de l'archipèla (Partit Nacionala dei Nòvas Ebridas puei Vanua'aku) e demandèt l'independéncia a l'ONU. Puei, après sa victòria ais eleccions de 1979, lo Vanua'aku prenguèt lo poder e fixèt l'independéncia a julhet de 1980.
Independéncia[modificar | modificar la font]
Pasmens, certanei populacions èran opausadas au Vanua'aku. En novembre de 1979, lei francofòns faguèron secession e prenguèron lo contraròtle d'Espiritu Santo e de Tanna. En mai de 1980, doas insureccions novèlas si debanèron dins aqueleis illas. Dins la premiera, de secessionistas conquistèron la capitala e proclamèron la Republica de Vemarana e dins la segonda, de combats opausèron lei partisans dau govèrn ai partisans de França. De son caire, França capitèt d'empachar lo mandadís d'una fòrça militara desirós per leis Anglés e reconoguèt l'independéncia d'Espiritu Santo e son cap de govèrn, Jimmy Stevens, après la reconquista per lo govèrn de Lini de l'illa de Tanna lo 2 de junh de 1980. Pasmens, après julhet de 1980, Lini poguèt demandar l'ajuda militara dei país de la region e obtenguèt aquela de Papoa-Nòva Guinèa. Lo 31 d'aost de 1980, sei fòrças ocupèron lo territòri de la Republica de Vemarana e 2 274 personas foguèron arrestats, compres Jimmy Stevens.
Vanuatu dempuei 1980[modificar | modificar la font]
Après 1980, lei relacions entre França e Vanuatu demorèron marridas en causa dau sostèn francés ai movements secessionistas dau nòrd de l'archipèla. En 1983, una crisi novèla comencèt entre lei dos país quand Vanuatu revendiquèt leis illas Matthew e Hunter, dependéncias de Nòva Caledònia. Enfin, d'accusasions regularas foguèron prononciadas còntra leis intervencions supausadas dau govèrn francés dins leis afaires intèrnas de son anciana colonia. Aquò entraïnèt l'expulsion de l'ambaissador francés en 1981, 1983 e 1987.
Dins leis annadas 1990, la question deis illas Matthew e Hunter demorèt un problema entre França e Vanuatu mai lei relacions si melhorèron e d'acòrds foguèron signats entre lei dos país. Durant aqueu periòde, l'influéncia de França foguèt pauc a pauc remplaçada per aquela d'Austràlia. Pasmens, l'estabilitat politica intèrna demeniguèt e divèrsei crisis si debanèron coma una temptativa de còp d'estat en 1996 per una fòrça paramilitara e una revòuta importanta (500 arrestacions) en 1998 après un escandòl de corrupcion dins lo govèrn.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Vanuatu es una republica parlementària. Lo poder executiu es dirigit per un president, que sei poders son subretot simbolics, e un premier ministre elegit per lo Parlament. Lo Parlament es fach d'una assemblada unica de 54 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de quatre annadas. Enfin, lo sistèma judiciari es dirigit per lo cap de la Cort Suprèma. La lèi es inspirada per lei drechs anglés e francés.
La descentralizacion es importanta e cada província a lo sieu parlament locau e una autonòmia desvolopada, especialament per l'organizacion dau torisme. Lei conseus tradicionaus an tanben una influéncia importanta sus la direccion deis afaires locaus.
En causa de la colonizacion francobritanica, la populacion e la vida politica son devesidas entre comunautats anglofòna e francofòna e la formacion d'una coalicion de govèrn es pas totjorn un problema aisat de resòuvre.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia del Vanuatu
L'economia de Vanuata es pauc desvolopada amb un PIB de 4 900$/abitant en 2012[1] e es dependenta de l'ajuda economica estrangiera (principalament australiana, francesa e anglesa). Per 65% de la populacion, situadas dins de regions ruralas de l'archipèla, l'economia es basada sus una agricultura e una pesca de subsisténcia organizada per de comunautats formant de vilatges pichons. L'indústria es pauc desvolopada e lo rèsta de la populacion activa trabalhad dins lei servicis. Lei pus importants son lo torisme (50 000 personas en 1997, 197 000 en 2007[1]), que son desvolopament es la prioritat dau govèrn dempuei leis annadas 2000, e leis activitats financieras off shore car Vanuatu es un paradís fiscau e un pavalhon de complasença.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Vanuatu a ges de fòrça armada. Pasmens, lo país a doas fòrças de polícia que son la Fòrça de Polícia de Vanuatu(VPF) e la Fòrça Mobila de Vanuatu (VMF). La segonda es de tipe paramilitar. Aquela polícia gropa 550 òmes e a doas basas principalas dins lei doas vilas dau país e quauqueis installacions dins d'illas mens importantas. Pasmens, certaneis illas an pas de preséncia policièra permanenta.
Lengas[modificar | modificar la font]
Vanuatu a la densitat linguïstica pus importanta dau monde ambé 108 lengas vernacularas diferentas per solament 234 000 abitants. Tres lengas son polinesianas, nòu fan partida dau grop dich « Sud Vanuatu » e lo rèsta fa partida dau grop « Nòrd-Centre Vanuatu ». En fòra d'aquelei lengas vernacularas, de lengas d'autrei país coma lo fijian, lo vietnamian e, de segur, lo francés e l'anglés son tanben arribadas dins l'archipèla dins lo corrent dei sègles XIX e XX.
La Republica de Vanuatu reconoisse tres lengas oficialas que son lo francés, l'anglés e lo bislama, un pidgin basat sus l'anglés. Lei doas premierei lengas son fòrça presentas dins lei vilas mai la tresena es la lenga principala de l'archipèla, compres dins lei zònas ruralas. Lei lengas vernacularas resiston ben e èran totjorn la lenga premiera de 79% de la populacien en 1996.
Religion[modificar | modificar la font]
En 1999, la populacion èra magerament crestiana ambé 55,6% de protestants, 13,1% de catolics e 13,8% de fidèus d'una autra glèisa crestiana[1]. Lo rèsta, especialament lo culte dau cargo, representava 15,2% de la populacien.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Lengas agni-kuchi
Lei lengas agni-kuchi (o agni-kuči, o caducament arshi-kuchi, arśi-kuči), sovent nommadas tanben lengas tokharianas[1], son un grop d'ancianei lengas indoeuropèas que se parlèron en Asia Centrala pendent l'Edat Antica e l'Edat Mejana.
Comprenián en particular doas lengas que son atestadas per de tèxts dau començament de l'Edat Mejana, dins lo Bacin de Tarim (çò es, dins la region actuala de Xinjiang, dins l'oèst de l'estat chinés):
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per l'evolucion de la terminologia, vejatz lei doas edicions successivas de: SERGENT Bernard (2005 [1995]) Les Indo-Européens: histoire, langues, mythes, París: Payot


text:
Paolo Uccello
Paolo di Dono di Paolo, dich Paolo Uccello (Florença, 1397 - Florença, 1475), es un pintre italian de la primièra Renaissença, filh de Dono di Paolo, cirurgian e barbièr, e d'Antonia di Giovanni del Beccuto.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Paolo Uccello foguèt un pintre del Quattrocento (sègle XV) que marquèt l'istòria de la pintura per son mestritge de las novèlas règlas de la Perspectiva. Foguèt d'en primièr aprendís en çò de Lorenzo Ghiberti entre 1407 e 1414 environ, ailà faguèt coneissença amb de pintres coma Masolino, Donatello e Michelozzo. Participèt a l'epòca a las finicions de la pòrta del batistèri de Florença. Aprèp aver recebut las formacions de pintre, escultor, orfèbre e arquitècte, rejonhèt en 1424 la Companhiá dels pintres de San Luca e foguèt apelat un an pus tard per tornar far las mosaïcas de la basilica de San Marco (Venècia) destruidas per un encendi. En 1432 trabalhèt a la realizacion de la copòla de la glèisa de Santa Maria del Fiore. Recebèt sa primièra comanda monumentala en 1436 e realizèt la fresca lo Monument equèstre, dedicat al condottiere anglés John Hawkwood. Tota sa vida, faguèt de sas recèrcas sus la perspectiva una vertadièra passion anant de vegadas cap a l'obsession, rason per la quala lo critiquèron sos contemporanèus e l'escaissèron, Uccello (« aucèl » en italian), segurament per causa de sos capricis e sa distraccion. Pr'aquò aquela istòria seriá una legenda, auriá apertengut a una anciana familha florentina exiliada a Bolonha, los Ucceli.
Segon Le Vite de Giorgio Vasari, Paolo Uccello acabèt sa vida en 1475 « solet, excentric, malencòni e paure ».
Qualques òbras[modificar | modificar la font]
-
Sant Jòrdi esternissent lo dragon, 1439-1440 (París, Musèu Jacquemart-André).
-
Sant Jòrdi esternissent lo dragon, 1450-1455 (Londres, National Gallery).
-
-
Principalas[modificar | modificar la font]
- Sant Jòrdi e lo dragon (entre 1439 e 1440, destrempa sus fusta, 52 cm × 90 cm, National Gallery, Londres, Anglatèrra)
- Lo Deluvi (1446-1448, Chiostro Verde de la Santa Maria Novella, Florença) : aquela pintura murala es una experiéncia de Paolo Uccello sus la representacion ont cerquèt los limits de la perspectiva en l'accentuant al maximum.
- La Batalha de San Romano (destrempa sus pibol, 182 cm × 320 cm)
Aquela òbra en tres panèls independents executada entre 1456 e 1460 es una de las pus conegudas de Paolo Uccello. Comandada pels Medicis, representa una scèna de l'istòria de Florença datant de 1432. Los tres episòdis son repartits dins tres païses :
- en Itàlia al Palais dels Oficis de Florença,
- en Anglatèrra a la National Gallery de Londres
- en França al Musèu del Lovre de París.
- La Tebaïda (o Scene della vita di santi e di alcuni monaci) - Galleria dell'Accademia de Florença - pintada entre 1450 et 1475, es una larga fresca representant la vida de sants dins lor activitat monacala.
Lista cronologica[modificar | modificar la font]
- Renonciacion (env. 1420–1425) - Ashmolean Museum, Oxford
- La Creacion e la Casuda (env. 1424–1425) - Chiostro Verde, glèisa de Santa Maria Novella, Florença
- Adoracion dels magues (env. 1431–1432) - Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe
- Sant Jòrdi e lo dragon (env. 1431) - National Gallery of Victoria, Melbourne
- Poliptic (env. 1433) - Museo Arcivescovile di Castello, Florença
- Frescas de la capèla dell' Assunta (env. 1434–1435) - Duomo, Prato
- Monjas amb dos enfants (env. 1434–1435) - Colleccion Contini-Bonacosi, Florença
- Monument equèstre de Sir John Hawkwood (Giovanni Acuto) (env. 1436), fresca - Duomo, Florença
- La Batalha de San Romano, tres panèls dispersats entre la National Gallery, lo Musèu del Lovre e los Oficis
- Sant Jòrdi e lo dragon (env. 1439–1440) - Musèu Jacquemart-André, París
- Panèl del relòtge amb profètas e evangelistas (1443) - Duomo, Florença
- Resurreccion (1443-1444) - veirièra, Duomo, Florença
- Nativitat (1443-1444) – veirièra, Duomo, Florença
- Istòria de Noè (env. 1447) - Chiostro Verde, Santa Maria Novella, Florença
- Scènas de la vida monastica (env. 1447–1454) - San Miniato al Monte, Florença
- Sant Jòrdi e lo dragon (env. 1450-55) - National Gallery, Londres
- Crucifixion (env. 1457–1458) - Thyssen-Bornemisza Collection, Madrid
- Vidas dels sants paires (env. 1460–1465) - Galleria dell'Accademia de Florença
- Miracle de la profanacion de l'ostia (1467–1468) - predèla, Galleria Nazionale delle Marche, palais ducal, Urbin)
- Caça dins la forèst (env. 1470) - Ashmolean Museum, Oxford
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) James Bloedé, Paolo Uccello et la représentation du mouvement : regards sur La Bataille de San Romano, Paris, École nationale supérieure des beaux-arts, " Espaces de l'art ", réédition 2006. (ISBN 2840560399)
- (fr) Jean-Louis Schefer, Le déluge, Paolo Uccello, Paris, POL, 1999. (ISBN 2867446767)
- (fr) vidèo : Vacarmes en Toscane, Paolo Uccello d'Alain Jaubert, collection Palettes. Considérations sur le peintre, en particulier sur la Bataille de San Romano


text:
Tèrmes romans
Los tèrmes (en latin thermæ, del grèc thermos, caud) èran d'establiments de banhs publics de la Roma Antica.
Somari
Istòria dels tèrmes[modificar | modificar la font]
Los tèrmes son a l’origina una idèa grèga, mas los Romans l’an considerablament melhorada. Segon las descobertas arcqueologicas, las primièras installatcions de banhs datan de 2 500 ans AbC., mas la practica del banh es atestada tre la fin del sègle V en Grècia.
Los primièrs tèrmes èran privats, los publics apareguèron pas qu'al sègle I AbC. De particulars proposavan de banhs fregs e cauds e amb a vegadas massatges. Calguèt esperar 27 AbC. per qu'aparescan los tèrmes vertadièrs, sus òrdre de Marcus Vipsanius Agrippa, un amic de l’emperaire August, qu'èra lo seu gendre. Aquel anava dins de banhs fregs preconizats pel mètge marselhés Antonius Musa. Los banhs fregs s'apondèron a las salas tebesas e caudas, e los tèrmes s'espandiguèron per tot l’Empèri[1]. Quitament las vilas pauras ne possedavan. La construccion de tèrmes rendava a l’emperaire o al seus representants. Los còsts de foncionament dels tèrmes èran donc assegurats per las finanças publicas. A Roma, èra l'emperaire que finançava gaireben totes los monuments.
Los Romans anavan a las aigas per l'igièna corporela e los suenhs complets del còs. Mas lo luòc tanben aviá una foncion sociala importanta: los tèrmes fasián partida de la vida videnta urbana romana. s'i lavava, mas tanben, s'i encontrava los amics, s'i fasiá d'espòrt, s'i jogava als dats, s'i legissiá dins las bibliotècas, e tanben s'i podava tractar d'afars o manjar.
Pels Romans, lo banh representava a l'encòp un luxe e una necessitat. Totes i anavan quina que siá la classa sociala. Èran obèrts als òmes e a las femnas mas dins de partidas diferentas o/e a d'oras diferentas.
Solas las villas de las classas nautas dispausavan de banhs privats e de comuns. Los banhs publics avián donc un ròtle important per l'igièna generala. Apartenián a l'Estat o a de personas privadas. Lo prètz d'entrada èra modic. Sovent, per se far valer, los rics borgeses bastiguèron de tèrmes luxuoses que dobrissián gratuitament al public (practica de l'evergetisme). A la fin de l'Empèri Roman, los banhs venguèron mixtes.
Arquitectonica dels tèrmes[modificar | modificar la font]
Lo principi de basa dels tèrmes privats, que deguèron mai tard s'adaptar a l'obertura al grand public, comprend:
- l’apodyterium (plur. : apodyteria) (vestiairis) ;
- lo sudatorium (sala de transpiracion) ;
- lo caldarium (banh caud per aspersion o immersion[2]) ;
- lo tepidarium (banh tebés) ;
- lo frigidarium (banh freg).
Lo sòl èra cobèrt de mosaïcs e caufat per un sistèma de caufatge pel sòl e de restancas: l'ipocauste, alimentat per un fogal tenent, lo praefurnium. Los fums del fogal èran vojats per de condcutes situats dins l'espessor de las parets (los tubuli) que los caufavan al meteis temps. Lo provesiment en aiga se fasiá mercé als aqüeductes. I aviá tanben de latrinas.
Los tèrmes se completavan sovent d'una palestra per l'exercici fisic e una piscina (natatio, piscinam). Los grands tèrmes de l'epòca imperiala constituissián de vastes complèxes de léser, amb jardins, salas d'espectacle, de bibliotècas.
Los tèrmes èran pas mixtes, levat qualques excepcions. Qualques installacions èran dobladas, amb una partida separada reservadas a las femnas. D'autres practicavan d'oraris alternats per cada sèxe. Lo matin èra pusleu reservat a las femnas, alara que los òmes profeitavan de tot l'aprèp dinada e quitament del vèspre[3].
Aprèp lor matinada de trabalh, los Romans anavan plan sovent als tèrmes per se pausar e seguissián un « percors » de caufament progressiu puèi de refregiment. D'en primièr, daissavan los vestits dins los vestiaris (apodyterium o spoliatorium), gardats per d'esclaus, s'escalfavan en fasent d'espòrt al gimnàs per transpirar (jòcs de balas, corregudas, alterofilia), e aqueles qu'amavan pas l'esfòrt fisic anavan dins lo tepidarium, sala tedesa, puèi dins una sala mai caufada, lo laconicum (estuba sèca) o sudatorium (estuba umida) per transpirar[4].
Passavan aprèp als banhs cauds, se raspavan la pèl amb lo strigil, rasclet de fèrre corb, puèi dintrava dins l'estuba. Atal s'acabava lo banh de propretat.
Dins lo caldarium, se pausavan puèi passavan als banhs tebeses, als banhs fregs, e fin finala, se fasián massar, epilar o encara perfumar... Generalament, s'onchavan dins lo destrictarium (los Romans utilizavan pas lo sabon, pasmens conegut dels Galleses). Los òlis e perfums èran servats dins un unctuarium[5].
-
Los tèrmes del Nòrd a Niça: la palestra e la paret èst del frigidarium
-
-
Tèrmes del mond roman[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Bouet5" (fr)Les dossiers d'Archéologia n°323, Thermes et pratique balnéaire en Gaule romaine, Alain Bouet p5
- ↑ "Martin Pruvot33" Archéologie suisse, 24-2-2001, Les thermes publics, Chantal Martin Pruvot, p.33
- ↑ "Martin Pruvot33"
- ↑ "Bouet5"
- ↑ vejatz per exemple, l'unctuarium dels tèrmes romans de Glanum


text:
Charles Perrault
Charles Perrault (12 de genier de 1628 a París - 16 de mai de 1703 a París), es un escrivan francés, celèbre per sei còntes venguts de la tradicion orala.
Foguèt membre de l'Acadèmia francesa tre 1641, l'aparat dau ministre Jean-Baptiste Colbert e autor dau celèbre libre Contes de ma mère l'Oye (1697), amb relats que vènon vendre dei classics, foguèron versionats per lei fraires Grimm e d'autres. Foguèt lo cap de fila dei partisans dei Modèrnes dins la Garrolha deis Ancians e dei Modèrnes qu'inaugurèt amb la publicacion en 1688 dau Siècle de Louis le Grand.


text:
Publicado 07/09/2012 12:35:30CET
BARCELONA, 7 Sep. (EUROPA PRESS) -
Eth conselhèr d'Economia e Coneishement dera Generalitat, Andreu Mas-Colell, a afirmat aguest diuendres qu'eth projècte Barcelona World qu'acabe d'anonciar eth Govèrn ei "incompatible" damb era escomesa que s'auie hèt per Eurovegas peth solet hèt des condicions qu'impausaue eth promotor, Las Vegas Sands.
Mas-Colell a explicat en arròda de premsa que Las Vegas Sands auie impausat coma condicion "ua congelacion de cap de tipe de licéncia de jòc a compdar d'aguest moment; se respectaue eth que ja existie " mès no se podien concedir autes licéncies d'aguest tipe.
Per contra, Barcelona World oc aurà casinòs, maugrat que Mas-Colell a demanat "no obsessionar-se" qu'aguesti equipaments que seràn en projècte recent anonciat, ja que seràn ua ofèrta mès des plan qu'includirà.
A assegurat que Barcelona World ei un projècte plan diferent d'Eurovegas, que se basaue ena industria deth jòc, e qu'ei incompatible damb er aute, maugrat qu'a dit qu'eth contacte damb Las Vegas Sands "a estat ua bona relacion" e les a desirat sòrt.
Ath delà, eth conselhèr d'Economia a arrebrembat qu'era Generalitat dèc a Las Vegas Sands eth limit deth 30 d'agost per decidir-se: "Com no se comprometec per Barcelona, amiam entà dauant damb açò".
"ERA COMPETÉNCIA EI ERA COMPETÉNCIA
Sonque damb presentar-lo (Barcelona World), entre en contradiccion" damb Eurovegas, a dit Mas-Colell, e a hijut que no li compren qu'era promotora estatunidenca age prenut encara ua decision.
"Es decisions de Las Vegas Sands van en tot posposant-se, entara setmana que ven o eth mes que ven; quan prenen era decision ja veiram", a hijut.
Pel que fa ara possibilitat que s'acabe en tot installar a Madrid, a dit: "Era competéncia ei era competéncia, e volem èster es prumèrs" e garantir des dera Generalitat que Catalonha age eth prumèr lòc ena industria toristica.
A nuançat que "Catalonha no se barre a parlar damb arrés en futur" e ei dubèrta a atrèir inversions de tota sòrta, maugrat qu'a exemplificat que no ei eth madeish auer un casinò damb un complèxe ath cant, qu'un complèxe damb un casinò.
Sus aguest punt, eth conselhèr delegat dera enterpresa impulsora ath cant de La Caixa, Veremonte, Xavier Adserà, a explicat que no cerquen ath "jogador professionau", senon que se quauquarrés va damb era familha, pogue jogar se li platz.
Eth conselhèr de Territòri e Sostenibilitat, Lluis Recoder, a senhalat que mentre que se negociaue Eurovegas, arribèc era proposicion de Veremonte en aligança damb La Caixa, e s'a daurit negociacion en parallèl, peth que se tracte d'un projècte "elaborat e reflexionat".
A repassat qu'encastre damb es plans dera Generalitat, estrategic e damb eth supòrt deth territòri, "sense cuiqui", perque no demane cambis legislatius com oc hè Las Vegas Sands, damb un terren que ja ei urbanitzat e qualificat.
"Èm contents, era proposicion que presentem credem qu'ei eth més bon", a incidit, dempús respectar uns terminis e condicions damb Las Vegas Sands.
"Un còp qu'eth compromés credem qu'a arribat ara fin, auem elegit eth projècte que credem qu'ei eth més bon, qu'ei eth de Veremonte e La Caixa," a resumit.
Eth conselhèr d'Enterpresa e Trabalh, Francesc Xavier Mena, a postil·lat que "i a projèctes que no se haràn ne aciu ne en cap de lòc perque an besonh finançament e ara no i a; aguest oc que se harà --Veremonte preve captar era inversion de recorsi pròpris damb es empresaris que s'impliquen en projècte--, e aurà tornada".


text:
Emai que l'afrikaans siá barrejat de lengas coma lo malai, portugués, banto o Khoisan, s'estima que 90 a 95 del cent del vocabulari afrikaans es d'origina neerlandesa. Per aquesta rason, las diferéncias entre afrikaans e neerlandés venon puslèu sovent de la morfologia, la gramatica o l'ortografia que son pus regularas per l'afrikaans que pel neerlandés.
I a un gra de compreneson mutuala entre las doas lengas—mai que mai a l'escrit—e mai s'es pus aisit per un neerlandofòn de comprene l'afrikaans que de lo parlar. Amb aperaquí 6 milions de locutors natius en Sud-Africa, o 13,3 del cent de la populacion, es la tresena lenga mairala dins lo país. Ten la pus larga distribucion geografica e raciala de totas las lengas oficialas, e es la pus largament parlada e compresa coma segonda o tresena lenga. Es la lenga majoritària de la mitat oèst de Sud-Africa—las províncias de Northern Cape e Western Cape—e la primièra lenga dels coloured e de las comunitats blancas.


text:
Províncias Unidas
Província Unidas (en neerlandés : Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, çò que significa Republica dels Sèt Païses Basses Units e en latin : Belgica Foederata) es lo nom que prenguèron las sèt províncias del nòrd de las Dètz e sèt Províncias o Païses Basses espanhòls en 1581 fins a la creacion pels Francés de la Republica batava (1795) puèi lo Reialme d'Olanda (1806).
Las Províncias Unidas son tanben nomenada Païses Basses septentrionals o Païses Basses del nòrd, al respècte dels Païses Basses meridionals o del sud Belgica Regia tornandas jos dominacion espanhòla pendent la Guèrra d'ochanta Ans.
Lo 26 de junh de1581, amb l'Acte de L'Aia, aquelas províncias, alara jos l'autoritat del rei d'Espanha, prenguèron lor endenpendéncia e bastiguèron una federacion. Las causas de la secession èran una reaccion fàcia a la centralizacion en cors jols Absborg, e la confession religiosa, los abitants d'aquelas províncias avent majoritáriament causit lo calvinisme en contra de las politicas ultracatolicas de Felip II d'Espanha. Dempuèi 1586, los Estats generals de las Províncias Unidas bastiguèrin l'union confederala en forma de republica.
Somari
- 1 Las sèt províncias
- 2 Dependéncias
- 3 Colonias e establiments d'otramar
- 4 Las causas politicas de la sacession
- 5 Lo conflicte amb lo rei ee son governaire abans 1581
- 6 La guèrra contra Espanha (1581-1609)
- 7 Las Províncias Unidas als sègles XVII e XVIII
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Las sèt províncias[modificar | modificar la font]
- la província d'Olanda, ancian comtat
- la província de Zelanda, ancian comtat
- la província d'Overijssel, anciana senhoria
- la província de Frisa, anciana senhoria
- Groninga, ancianas senhorias de la vila e dels Ommelanden oficialment nomenada los « Estats de la vila e dels Ommelanden » (Stadt en land en neerlandés)
- la província de Guèldres, partida de l'ancian ducat de Guèldres
- la província d'Utrecht, anciana senhoria (evescat secularizat en 1528 pel tractat de Schoonhoven).
Dependéncias[modificar | modificar la font]
Las dependéncias de las Províncias Unidas comprenavan:
- lo país de Drenta ;
- los païses de la Generalitat;
- colonias e establiments d'otramar.
País de Drenta[modificar | modificar la font]
Lo País de Drentae (Landschap Drenthe) èra administrat per una assemblada d'estats mas èra pas representada als Estats generals.
Païses de la Generalitat[modificar | modificar la font]
Los Païses de la Generalitat avián cap d'assemblada d'Estats e èran administrats pels Estats generals.
Colonias e establiments d'otramar[modificar | modificar la font]
La creacion e l'expleitacion d'establiments e colonias foguèt confiada pels Regents a doas societats per accions, la GWC e la VOC, vesrtadièrs Estats dins l'Estat.
- Nòva Neerlanda (Nòva Amsterdam, Manhattan)
- Antilas neerlandesas (Curaçao, Bonaire, Aruba, Sant Martin)
- Guyana (Essequibo, 1616 ; Berbice, 1627 ; Demerara, 1752)
- Nòva Olanda (Brasil)
- Colonia del Cap (Lo Cap, 1652 ; Stellenbosch, 1679 ; Swellendam, 1745)
- Còsta de Coromandel (Cochin, 1663)
- Molucas (Ambon 1605 ; conquèsta acabada en 1636), Java (Batavia, 1618)
- Maurici (1598)
- Nagasaki
- Nòva Zelanda (1642)
- Nòva Olanda (Australia) (1644)
Los cors expedicionaris de la VOC capitèron pas jamai aprene l'establiment de Macao.
Las causas politicas de la sacession[modificar | modificar la font]
Abans 1581, los Païses Basses èran constituits de ducats, comtats, evescats e autras senhorias independantas, gaireben totas fasent partida del Sant Empèri Roman Germanic, e lo territòri èran mas omens constituit per las Detz e sèt Províncias cobertas per la Pragmatica Sancaion de Carles Quint.
Per mariadatge, guèrra o venta, totes aqueles Estats acabèron dins las mans dels Absborg, l'emperaire Carles Quint e son filh, Felip II d'Espanha. En 1568, qualques províncias, menadas per Guilhem lo Taciturn, se revoltèron contra lo governaire del Rei à Brusselas, Ferand Alvare de Toledo, duc d'Albe, contra sass tentativas de modernizacion e de centralizacion de las estructuras, de sa politica absolutista, de las execucions capitalas dels oposants e dels impòstes elevats, e tanben de la persecucion dels protestants. Foguèt lo començament de la Guèrra d'Ochanta Ans.
En 1579, de províncias septentrionalas signèron l'Union d'Utrecht, que s'engatjèron a se sostenir mutualament contra l'armada espanhòla. L'Union d'Utrecht foguèt seguida, en 1581, per l'Acte de L'Aia, proclamant de facto l'indedendéncia de las Províncias Unidas, e doncas l'abjuracion formala del rei.
Lo conflicte amb lo rei ee son governaire abans 1581[modificar | modificar la font]
- Lo Conselh dels trebolums del Duc d'Albe de 1568
- Lo soslevament de 1572
- La Furia espanhòla de 1576 a Anvers
- la Pacificacion de Gand de 1576
- l'Union de Brusselas 1577
- l'Union d'Arras e l'Union d'Utrecht en 1579
- l'Acte de l'Aia en 1581
La guèrra contra Espanha (1581-1609)[modificar | modificar la font]
Es lo periòde mai tormentat de la Guèrra d'Ochanta Ans entre 1568 e 1648. Una mediacion del rei de França permetèt la conclusion de la trèva de Dotze Ans del 9 d'abril 1609 entre Espanha e las Províncias Unidas.
Las Províncias Unidas als sègles XVII e XVIII[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVII es considerat coma le sègle d'aur de las Províncias Unidas: lo país èra alara al cap d'un poderós empèire colonial e comercial. Las vilas atirèron los entreprenaires e obrièrs de tota Euròpa. La reputacion de tolerança e de libertat fasiá de las Províncias Unidas un fogal intelectual e cultural al vam.
Politica[modificar | modificar la font]
L'independéncia de las sèt Províncias Unidas es definitivament reconeguda per la monarquia espanhòla pel Tractats de Vestfàlia en 1648. La poténcia de la Republica de las Províncias Unidas durèt pendant dos sègles. Al sègle XVII, las Províncias Unidas faguèron de gèrras contre Angletèrra, que se disputavan la superioritat navala e comerciala dins la Mar del Nòrd. Las Províncias Unidas èran, coma enemic, de totas las guèrra de Loís XIV; aquel los menaçava per sas pretencions d'annexar los Païses Basses espanhòls (Belgica actuala). Es lo cas a Noordpeene, pendent la batalha de la Peene, l'11 d'avril de 1677: le rei de França envièt son fraire, Philippe d'Orleans, assetjar Saint-Omer, sola vila d'Artés encara en Païses Basses espanhòls; la coalicion antifrancesa dirigida per las Províncias Unidas (amb lo quita Guilhèm III d'Aurenja al cap) foguèt desfacha; Saint-Omer casèt en seguida (tractat de Nimèga).
Institucions[modificar | modificar la font]
Las institucions de las Províncias Unidas son eritadas del periòde dels trebolums; la ficcion politica n'es la reünion de sèt provícias que s'èran separadas del lor sobeiran e decident de daissar vacanta l'emplec. Bastiguèron doncas un sistèma de republica federala pro flac. Al contrari de las republicas italianas coma Venècia o Gènoa, las Províncias Unidas coneguèron en efècte pas de poder central fòrt amb un cap formal de l'Estat o un territòri unificat.
Al nivèl central[modificar | modificar la font]
Es al nivèl central qu'aquela ficcion es mai netament sensibla: tot ensag de centralizacion foguèt percebut coma una ingeréncia dins las prarogativas de las Províncias, un otratge contra los lor privilègis e un recòrd de la monarquia.
De fach, la sola institucion atal centrala coneguda es l'assemblada dels Estats generals de las Províncias Unidas (Staten generaal). Foguèt gaire pas una institucion autonòma per que se compausava pas que de delegats de las assembladas dels Estats provincials. Pasmens aguèron un ròtle de deliberacion important dins los afars tocant l'ensems de las Províncias (comerci, religion, eca.) e administravan los païses de la generalitat e los territòris non constituits en Província. La máger partida de la fiscalité repausa suls impòstes indirèctes.
De bais informal, pr'amor, los magistrats de la Província d'Olanda aguèron de foncions que se poirian calificar de centralas. Lo pés economic e politic d'aquela Província es tal que res se pòt pas decidir sens lo seu acòrdi. E mai èra sul seu territòri que se reünián las institusions centralas.
Dins las Províncias[modificar | modificar la font]
Lo poder efefectiu, dins la republica de las Províncias Unidas, demorava de fach al nivèp provincial. Cada Província dispausa d'un govèrn gaireben simple de tres pilars:
- Los Estats provincials , l'assemblada deliberativa, qu'administrava lo país de la mèna d'un conselh de regéncia en l'abséncia del sobeiran descasut.
- Lo pensionari, secretari e president del comitat permanent dels Estats. Èra lo cap civil de la província. Aquel d'Olanda aviá preeminéncia de fach e las poténcias estrangièras o consideravan coma l'unic interlocutor valable d'entre los seus collègas. La diplomacia li donèt doncas la títol informal de Grand pensionari.
- L' Stathouder, esretièr del governaire e capitan general del periòde monarquic. Es lo cap militar de la província, e dirigiá la diplomacia. Coma pel pensionari, aquel d'Olanda es lo máger; es tanben stathouder de Zelanda e d'Utrecht. Los Stathouders èran causits sonque dins l'ostal d'Aurenja Nassau e brancas cabdetas.
Equilibris e evolucions[modificar | modificar la font]
Lo grand debat institucional al sen de las Províncias unidas fogèt l'equilibri entre las foncions civilas, representadas pels Estats e los pensionaris, e lo poder militar dels Stathouders. Lors foncions remembravan pro en efècte aquelas d'un monarca, subretot un cap de guèrra.
De partits se formèron, los partits Aurengistas, calvinistas e liberal coabitavan mai o mens. Se balançan entre una monarque de tipe britanica (alternative sostenguda pels aurengistas e calvinistas) e una republica (alternativa sostenguda pels liberals). Un statu quo demorèt fins a 1650, an de l'eleccion de Johan de Witt. Sostengut per Cromwell, prononcièt lo faidiment dels Aurenja Nassau, suspectats per l'Angletèrra republicana de sostener los Stuarts en exili e per l'olanda de voler restablir la monarquia dins los Païses Basses. L'stathouderat foguèt doncas suspendut en Olanda e en Zalanda; de províncias, al contrari, mantenguèron lor d'el. Se profeitèt pendent un vintenat d'ans d'una libertai gaireben complèta, que gausissiá entre autres lo filosofe Spinoza.
Las catastròfa militaras de la guèrra d'Olanda, en 1672 menèron Witt a la disgracia: foguèt rendut responsable de las victòria francesa. Le sentiment d'une punicion divina dels ans de licéncia èra poderós. De Witt fin finala foguèt reprovat puèi linchat, alara que los Aurenja Nassau tornèron èsser nomenat al poder. Aprèp una segonda oligarquia, l'Stathouderat foguèt fin finala reformat en 1747. Venguè una foncion unica e ereditária, comuna a l'ensems de las províncias. Aquele segonda institucio del stathouderat demorèt fins a l'invasion francesa de 1795 e l'instauracion d'une republica batava.
Quitament las municipalitats èran invitadas al debat, en concuréncia de las institucions provincialas se basant sus la poténcia de lors elitas marcandas e nobiliaras, e tanben sus totes los privilègis ereitat de l'Edat Mejana.
Populacion e economia[modificar | modificar la font]
Lo succès economic de las Províncias Unidas s'explica gaires pels atots natuels: Lo territòri es pichon, gaireben pauc poblat al repècte de França. Lo territòri se bastiguèt progressivament per la conquèsta de tèrras novèlas sus la mar del Nòrd. Una grand partida del país es constituit de poldèrs d'altutud plan baissa. Las Províncias Unidas deguèron s'apara de las tempèstas per de levadas qu'empachèron pas totjorns las aigadas. Encara que lo país es plan situat entre la mar del Nòrd et la Marga. Profeitèt de la rota fluvenca e comerciala del Ren.
La populacion de las Províncias Unidas èra de prèp de 2 500 000 abitants al mitan del sègle XVII. Aculhèron una fòrta migracion venguda d'Alemanha e de Scandinavia. Los Josius iberics e los Huguenots ne faguèron un refugi al sègle XVII.
L'agricultura èra fòrça productitz per l’epòca: las culturas ortalencas se desvolopèron a l'entorn de las vilas utilizant fòrça engrais. Las culturas industrialas e de renda èran desvolopadas (cambe, colzat, aubelon, tintura, tabat, lin, eca). Las vilas faguèron butar de blat sus las ribas de la Baltica. La pèsca dels arencs, de la merluça e de la balena èra tanben un sector dinamic. Mas subretot, las Províncias Unidas s'enriquèron a l'epòca modèrne amb lo comerci maritim. Dominan lo comerci en mar Baltic e dintrant dins lo malhum mediterranèu. La prosperitat economica e financière del país es basat sul grand comerci maritim.
Pendent la guèrra d'Ochanta Ans, las Províncias Unidas bastiquèron una marina de guèrra venent menaçar Espanha dins los seus pròpis pòrts e fins en America. La flòta marcanda de la Companhiá neerlandesa de las Índias orientalas (VOC) e de la Companhiá neerlandesa de las Índias occidentalas (GWC) tornèron fa le comerci internacional dels Espanhòls. Las Províncias Unidas bastiguèron un empèire colonial en Asia (Insulíndia, Ceilan, Malàisia) e en America (Nòva Amsterdam, Surinam). La flòta olandesa ancorèron dins los pòrts japoneses e menaçava las possessions ibericas d'America del Sud.
Lo comerci de las Províncias Unidas declinava pendent lo sègle XVIII. Se vei la casuda de las importacions de fusta balta (2/3 en 1720, 1/5 en 1740), de vin du Ren (96 % en 1710, 40 % en 1750), d'arenc de la Baltica (60 % en 1700, 15 % en 1740). La Companhiá neerlandesa de las Índias occidentalas perdèt las seunas posicions en Índia e en China. La produccion de papièr passèt de 150 000 ramas en 1730 a 80 000 en 1750. Lo nombre de manufacturas de tabat d’Amsterdam passèt de 30 en 1720 a 8 en 1751. Las construccions navalas s’esfondrèron pendent lo sègle. Leyde produgava 139 000 pèças de teissuts en 1671, 54 000 en 1750, 29 000 en 1795. La populacion estagnèt a l'entorn de 2 000 000 d’abitants e s'apauriguèt. Los còstes salarials trop naut, lo vam comercial e industrial de las poténcias europèas coma la Grand Bretanha e França son a l’origina d'aquel declin[1].
Cultura[modificar | modificar la font]
Las Províncias Unidas foguèron un fogal cultural al vam als sègles XVII e XVIII. Aquela republica toleranta aculhèt alara totas las religions e favorizèron las libertats individualas. Donèt a la filosofia un dels mai grand: Baruch Spinoza (1632-1677). Los filosofes francese Pierre Bayle e René Descartes i tabalhèron e publiquèron longtemps.Montesquieu admirava aquel modèl politic e faguèt publicat las Lettres persanes a Amsterdam en 1721.
Lo país dispausava de centres d'edicion e d'estampariá (Amsterdam), d'universitats renomadas (subretot l'universitat de Leyde, fondada en 1575). Al sègle XVII s'espandiguèt una pintura olandesa renomada e representada per Jan Vermeer (1632-1675), Rembrandt (1606-1669) e Frans Hals (1580-1666). La borgesia d'afars, les armadors e los escabin passavan des comandas a aqueles artistas e se faguèron bastir d'ostals de familha dins las vilas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Denis Diderot Voyage en Hollande ed:La Découverte, 1982
- (nl) Denis Diderot Over Holland : een journalistieke reis 1773-1774, ed:Contact, introd. e nòtas: Yves Benot
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrne[modificar | modificar la font]
- « La civilisation du "Siècle d'or" aux Pays-Bas » par Christophe De Voogd, Maître de conférences à l'Institut d'études politiques de Paris.


text:
Geranium (genre)
Aqueste article concernís lo genre Geranium stricto sensu. Per l'article concernent los geraniums de jardinariá, vejatz l'article Pelargonium.
Los geraniums son un genre de plantas erbacèas de la familha dels Geraniacèas. Las fuèlhas lobadas, gaireben sequèas, de nervuras palmadas son opausadas sus la tija. Las tijas e mai lo dejós de las fuèlhas son pubescents. Las fuèlhas atenhon 5 cm de diamètre. Lo grop dels geraniums recampa diferentas espècias, de formas e biotòps fòrt variats. Per la seleccion varietala, òm a obtengut de varietats orticòlas ineditas nombrosas : vejatz tanben l'article Pelargonium.
Somari
Las vertuts dels geraniums[modificar | modificar la font]
- Los geraniums son de plantas excellentas contra los moissals.
- Aquelas flors an una odor fòrça delicata e bravament agradiva.
- Lors raices son fòrt finas e se pòdon plantar en pòt pichon.
Espècias salvatjas principalas[modificar | modificar la font]
Flòra europèa :
- Geranium bohemicum L. Geranium de Boèmia
- Geranium columbinum L. Geranium colombin
- Geranium dissectum L. Geranium de las fuèlhas decopadas
- Geranium lanuginosum L. Geranium lanós
- Geranium lucidum L. Geranium lusent
- Geranium macrorrhizum L. Geranium de las raices gròssas
- Geranium molle L. Geranium de las fuèlhas mòlas
- Geranium nodosum L. Geranium nosós
- Geranium phaeum L. Geranium livid
- Geranium pratense L. Geranium dels prats
- Geranium pusilum L. Geranium fluet
- Geranium pyrenaicum Burm.f. Geranium dels Pirenèus
- Geranium rivulare Vill. Geranium blanc
- Geranium robertianum L. Geranium èrba de Robèrt
- Geranium rotundifolium L. Geranium de las fuèlhas redondas
- Geranium sanguineum L. Geranium sanguin
- Geranium sylvaticum L. Geranium dels bòsques
- Geranium tuberosum L. Geranium tuberós
Autras espècias[modificar | modificar la font]
- Geranium maderense Yeo, 1969
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Doas flors de geranium
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]