text:
Guèrra Civila de Moçambic
La Guèrra Civila de Moçambic foguèt un conflicte african major de la Guèrra Freja que se debanèt de 1977 a 1992. Opausèt lo govèrn comunista de Moçambic dirigit per lo Frònt de Liberacion de Moçambic (FRELIMO), sostengut per lo blòt sovietic, a la guerilha anticomunista dau Movement de Resisténcia Nacionala de Moçambic (RENAMO), sostenguda per Sud-Africa e seis aliats. Fòrça saunós ambé 900 000 tuats, lo conflicte s'acabèt en 1992 per una patz negociada entraïnant l'abandon dau regime comunista per lo FRELIMO que gardèt lo poder après sa victòria ais eleccions de 1994.
D'efèct, après l'independéncia dau país en 1975, lo FRELIMO, adversari principau dei Portugués durant la Guèrra d'Independéncia de Moçambic, prenguèt lo poder. Organizèt un regime de tipe comunista ambé la nacionalizacion de l'industria e d'una partida de l'agricultura. Puei, assaièt de crear de vilatges novèus a partir de regropament fòrçats d'abitants. L'objectiu èra de melhorar l'accès ai servicis de l'Estat e d'eliminar leis estructuras ancianas dei plantacions dau periòde coloniau. Pasmens, entraïnèt una gròssa impopularitat dau govèrn dins certanei regions.
D'autra part, au nivèu internacionau, Moçambic apliquèt lei sancions internacionalas còntra Rodèsia e Sud-Africa. Aquò aguèt de consequéncias importantas sus son economia qu'èra dependenta dei cambis amb aquelei país e renforcèt lo maucontentament d'una partida de la populacion. Enfin, après la partida dei foncionaris portugués, lo FRELIMO foguèt pas capable de trobar de personas per reformar l'administracion dau territòri entraïnant una desorganizacion de l'autoritat e una crisi financiera.
Ansin, poguèt s'organizar una guerilha anticomunista dicha Movement de Resisténcia Nacionala de Moçambic (RENAMO). Finançada per Rodèsia e Sud-Africa, comencèt d'organizar una campanha de sabotatge que va finir per se transformar en guèrra vertadiera.
Au començament de la guèrra, lo FRELIMO aguèt l'avantatge e capitèt de tuar lo cap dau RENAMO en 1979. Pasmens, aquò entraïnèt pas la fin dei combats e, dins lo corrent deis annadas 1980, s'installèt un equilibri entre lei dos camps e un partiment dau país. Aquò entraïnèt de destruccions importantas aumentadas per lei crimes de guèrra dei doas armadas. De mai, dins lo corrent de la guèrra, lo RENAMO se transformèt pauc a pauc en movement mafiós causant d'autrei degalhs importants a l'economia de Moçambic.
A la fin deis annadas 1980, lei dos camps èran donc pas capables de contuniar en causa dau declin de l'economia de Moçambic e de la disparicion dei sostèns sovietic e sudafricans ambé la fin de la Guèrra Freja. De negociacions comencèron donc a Roma e s'acabèron per un acòrd de patz signat en 1992. Lo regime comunista foguèt abandonat au profiech d'un sistèma basada sus la democracia liberala e l'organizacion d'eleccions liuras en 1994.


c: text/html

text:
Guèrra d'Ivèrn
La Guèrra d'Ivèrn se debanèt dau 30 de novembre de 1939 au 13 de març de 1940 e opausèt l'URSS a Finlàndia. S'acabèt per una victòria sovietica malaisada qu'entraïnèt la pèrda de divèrsei territòris frontaliers per lei Finlandés.
Aquela guèrra foguèt entraïnada per la revirada de negociacions entre lei dos país en 1939. En causa dei menaças de guèrra entre Sovietics e Alemands, lei Sovietics èran desirós de renfòrçar lei defensas de la vila de Leningrad, segonda vila dau país, qu'èra fòrça pròcha de la frontiera. Demandèron tanben lo drech d'installar de basas navalas dins lo sud dau país. Lei Finlandés refusèron totei lei preposicions de Moscòu e finalament, Stalin ordonèt d'atacar Finlàndia en novembre de 1939.
La guèrra comencèt lo 30 de novembre de 1939 amb una ataca generala de l'Armada Roja sus la frontiera. L'URSS foguèt condamnada per la Societat dei Nacions sensa consequéncia vertadiera e Francés e Britanics assaièron tanben d'organizar sensa succès una fòrça per ajudar lei Finlandés. Mau equipadas e mens nombrosas, lei fòrças finlandesas capitèron de resistir gràcias a la topografia malaisada de la region, a la conóissança dei tecnicas de subrevida dins lei regions polaras e ais errors de comandament sovieticas. Puei, aprofichèron lei condicions duras de l'ivèrn d'aquela annada per causar de pèrdas importantas ai Sovietics que son equipament èra pas adaptat. Per exemple, incapablas de se desplaçar, tres divisions sovieticas foguèron esquichadas a Suomussalmi per solament tres batalhons finlandés entraïnant la pèrda de 23 000 òmes còntra solament 800 entre lo 7 de decembre de 1939 e lo 8 de genier de 1940. Sus lei teatres maritims e aerians, lei fòrças finlandas capitèron de resistir gràcias ai defensas navalas dei costats ò a una tièra d'innovacions dins lo combat aerian. Lo 7 de genier, Stalin deguèt finalament mandar de fòrças novèlas e fisar lo comandament a un generau competent, Semion Timochenko, que decidèt de concentrar sei fòrças e seis equipaments dins lo sud. S'ocupèt tanben de melhorar lei movements entre l'infantariá, l'artilhariá, lei blindats e l'aviacion. Ansin, poguèt aprofichar sa superiotat materiala còntra lei Finlandés que sei linhas foguèron rompudas entre lo 11 e lo 19 de febrier. Lo 29, lo govèrn finlandés acceptèt de negociar tornarmai ambé lei Sovietics e un tractat de patz foguèt signat lo 12 de març.
Aqueu tractat es dich tractat de Moscòu. Sei clausas principalas regardèron l'annexion de Carelia, de la region de Salla e de la lenga de Rybachi per l'URSS. La lenga d'Hanko èra tanben laissada ai Sovietics per una durada de 30 ans. Ansin, lei demandas inicialas dei Sovietics foguèron contentadas. Obtenguèron tanben la vila de Vyborg. Aquelei pèrdas e la volontat finlandesa de lei reconquistar entraïnèron tre 1941 una segonda guèrra, dicha Guèrra de Contuniacion, entre Finlàndia, d'ara endavant aliat a l'Alemanha nazia e l'Union Sovietica. S'acabèt tornarmai per una victòria sovietica. En Euròpa, lei reviradas sovieticas còntra un país rurau e militarament mau equipat entraïnèron d'errors sus l'estimacion de la capacitat de combat de l'Armada Roja, especialament per leis Alemands que pensavan vencre aisament en 1941. De son caire, l'Armada Roja aprofichèt aqueu conflicte per melhorar sei tecnicas, especialament per combatre dins lei condicions duras d'un ivèrn fòrça freg. Aquò li permetèt de protegir victoriosament Moscòu en 1941 còntra l'ofensiva alemanda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Rolleville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una quinzena de quilomètres del Havre, en lo costat de Montivilliers.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une quinzaine de kilomètres du Havre, dans le canton de Montivilliers.
Rolleville
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
790
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 790 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Còp militar còntra lo mantenement de la regéncia d'Irèna. L'emperaire Constantin VI venguèt lo cap unic de l'Empèri (10 de novembre).
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion d'un monument dins la vila. Lo nom dau rèi associat a aquela bastida es desconegut.


text:
Ponts-et-Marais
Ponts-et-Marais es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ponts-e-Marais es nascut de la fusion de las municipalitats de Marais-normands e de Ponts abans 1820 (data precisi-pas)
Ponts-et-Marais est née de la fusion des communes de Marais-normands et de Ponts avant 1820 (date non-precise)


text:
Anjouin
Anjouin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo nòrd del departament, al limit amb los departaments de Loir-e-Doncas que e del Doncas que. A situat en la region naturala del Boischaut Nòrd.
Se situa a : 53 km de Châteauroux, 37 km de Issoudun e 10 km de Sant-Christophe-en-Bazelle.
Las municipalitats limitrophes son : Dun-lo-Poëlier, Bagneux, La Capèla-Montmartin, Sant-Julien-sus-Doncas que, Sant-Lop, Maray, Genouilly, Graçay e Orville.
Lo territòri communal a adaigat pel riu Fouzon.
Lo territòri communal es desservi per las rotas départementale : 13, 31b e 922.
La parca ferroviaire la mai prèpa es la parca de Mennetou-sus-Doncas que, situada a unitat|12|km {{}}. La municipalitat es desservie per la linha B de la ret L'Ala Bleue. L'aeropòrt mai prèp es çò aeropòrt de Châteauroux-Centre, situat a aperaquí 43 km.
La commune est située dans le nord du département, à la limite avec les départements de Loir-et-Cher et du Cher. Elle est située dans la région naturelle du Boischaut Nòrd.
Elle se situe à : 53 km de Châteauroux, 37 km d’Issoudun et 10 km de Saint-Christophe-en-Bazelle.
Les communes limitrophes sont : Dun-le-Poëlier, Bagneux, La Chapelle-Montmartin, Saint-Julien-sur-Cher, Saint-Loup, Maray, Genouilly, Graçay et Orville.
Le territoire communal est arrosé par la rivière Fouzon.
Le territoire communal est desservi par la routes départementale : 13, 31b et 922.
La gare ferroviaire la plus proche est la gare de Mennetou-sur-Cher, située à 12 km. La commune est desservie par la ligne B du réseau L'Aile Bleue. L'aéroport le plus proche est l'aéroport de Châteauroux-Centre, situé à environ 43 km.


text:
NYSE Euronext
NYSE Euronext, Inc (NYSE: NYX, Euronext: NYX) es una entrepresa Estatsuniana / Europèa per tòca lucrativa, que gerís de multiplas valors borsièras, la mai coneguda al New York Stock Exchange (the "Big Board "), l'Euronext, e lo NYSE Arca. [1]
NYSE Euronext nasquèt en 2007 de la fusion de l'NYSE (New York Stock Exchange) amb l'Euronext.
Euronext èra una granda borsa de valors Europèa, eissida de la fusion de las borsas de París, Amsterdam, Brussèlas, Lisbona e Porto e del LIFFE (London International Financial Futures and Options Exchange).
NYSE Euronext es ara la principala plaça financièra mondiala.
Plaças borsièras[modificar | modificar la font]
Las principalas plaças borsièras ont agís NYSE Euronext son:
- Brussèlas, Belgica - Euronext Brussel
- París, França - Euronext París
- Amsterdam, Païses Baisses - Euronext Amsterdam
- Lisbona, Portugal - Euronext Lisboa
- Londres, Reialme Unit - Euronext.LIFFE
- Chicago, Estats Units d'America - NYSE Arca (anciana Archipelago)
- Nòva York, Estats Units d'America - NYSE, sèti central
- San Francisco, Estats Units d'America - NYSE Arca (ancian Pacific Exchange)


text:
Pedagogia
La pedagogia es la sciéncia de l'educacion.
Somari
Etimologia del tèrme[modificar | modificar la font]
Pedagogia vien del grèc, paidagogos (πaιδaYwYίa), que èra l'esclav que acompanhava los ninhs al escòla. Lo mot paida o paidos fa referéncia a chics, aqueste es lo motiu pel aquel alguns distinguisson entre "Pedagogia" (ensenhar a chics) e andragogia (ensenhar a adultes). Lo mot latina per far referéncia a la pedagogia, educacion, es fòrça mai utilizada e, de còps, ambas s'utilizan de biais indistint.
Istoria de la pedagogía[modificar | modificar la font]
La pedagogia exist despuèi que l'educacion pasèt a èsser considerada un asunt social e pas sol familiar. Per este los primièrs escrits teorics aparecen a Grècia, a las polis democraticas ont l'ensenhanza facilitava l'acces a la politica. Roma eredèt aquesta preocupacion.
A l'Etat Mièja, l'educacion èra fòrça atada a l'iglèsia, post que l'unica educacion que se considerava de provech èra la religiosa que permitia lograr la salvacion. Además, la cultura èra als monasteris e après a las universitats, dominadas pels teologians. Lo Renacimient, amb son afán de recuperacion dels clasics e l'ansia de saber e d'aver cultura, di un novèl impuls a la pedagogia. Amb l'Ilustracion s'atèt definitivament a l'idèa de progres, post que sens educacion un pobl pòt pas adelantar (d'aquí las campanhas d'alfabetizacion).
La pedagogia a l'actualitat[modificar | modificar la font]
Actualament, la pedagogia a evolucionat fòrça despuèi lo suyo origen etimologic. Uèy en dia, la pedagogia es pas la sciéncia que s'ocupa dei tecnicas de l'ensenhanza, este es tarea d'otra sciéncia pedagogica denominada Didactica. La pedagogia es un ensems de sabers que s'ocupan de l'educacion coma un fenomèn tipicament social i especificament uman. Es, pel tan, una sciéncia de caracter psicosocial que a per objècte l'estudi de l'educacion amb lo fin de conocerla y perfeccionarla. Tanben es una sciéncia de carácter normatiu perque se dedica pas a describir lo fenómen educacional mas a establecer las pautas o normas que devèm seguir per llevar a bon tèrme aqueste fenómen.
Pedagogia tanben fa referéncia al correcte us d'estratègias d'ensenhanza (véase teoria instruccionala). Per exemple, lo brasilenh Paulo Freire, un dels educadores mai significatius del sègle XX, fa referéncia a son métode d'ensenhanza per adultes coma "pedagogia critica".
L'Escòla Catalana de Pedagogia aguèt son máxim ressò als añs 30 del sègle XX, dins la época de la Republica.
Pedagogs famoss[modificar | modificar la font]
- Paulo Freire
- Erasme
- Célestin Freinet
- Comenius
- Joan Bardina i Castarà
- Maria Montessori
- Jean Piaget
- John Dewey
- Rosa Sensat
- Francesc Ferrer i Guàrdia
- Adolphe Ferrière
- Victorino de Feltre
- Pierre Bovet
- Giuseppe Lombardo-Radice
- Alexander Neill
- John Haden Badley
- Johann Bernhard Basedow
- Johann Friedrich Herbart
- Joan Puig i Elias
- Cecil Reddie
- Pere Roselló i Blanch
- Ramon Ruiz Amado
- Edward Lee Thorndike
- Carleton Wolsey Washburne
- Juan Pablo Bonet
- Roger Cousinet
- Jean-Joseph Jacotot
- Nadezda Konstantinovna Krupskaja
- Joseph Lancaster
- Georg Kerschensteiner
- Lourenço Filho
- Lorenzo Luzuriaga Medina
- Anton Makarenko
- Andrés Manjón
- Paul Oestreich
- Helen Parkhurst
- Peter Petersen
- Wolfgang Ratke
- Eduard Spranger
- Francesco Tonucci
- Stanislaw Konarski


text:
Villes et mairies du District de Schwytz (50)
Liste des communes
Schwytz
Ville de Schwytz, localité de la Suisse de 14 000 habitants.
La mairie de Schwytz a une adresse e-mail et un site Internet.
Arth
Ville de Arth, localité de la Suisse de 9 900 habitants.
La mairie de Arth a une adresse e-mail et un site Internet.
Ingenbohl
Ville de Ingenbohl, localité de la Suisse de 7 800 habitants.
La mairie de Ingenbohl a une adresse e-mail et un site Internet.
Muotathal
Ville de Muotathal, localité de la Suisse de 3 500 habitants.
La mairie de Muotathal a une adresse e-mail et un site Internet.
Steinen
Ville de Steinen, localité de la Suisse de 3 000 habitants.
La mairie de Steinen a une adresse e-mail et un site Internet.
Unteriberg
Ville de Unteriberg, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Unteriberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Rothenthurm
Ville de Rothenthurm, localité de la Suisse de 2 000 habitants.
La mairie de Rothenthurm a une adresse e-mail et un site Internet.
Sattel
Village de Sattel, localité de la Suisse de 1 500 habitants.
La mairie de Sattel a une adresse e-mail et un site Internet.
Lauerz
Village de Lauerz, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Lauerz a une adresse e-mail et un site Internet.
Steinerberg
Village de Steinerberg, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Steinerberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Morschach
Village de Morschach, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Morschach a une adresse e-mail et un site Internet.
Illgau
Village de Illgau, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Illgau a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberiberg
Village de Oberiberg, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Oberiberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Alpthal
Village de Alpthal, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Alpthal a une adresse e-mail et un site Internet.
Sisikon
Village de Sisikon, localité de la Suisse de -100 habitants.
La mairie de Sisikon a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Adiu,
Lo Servici de l'Emplec ven de dubrir ara sas pòstas sul www.emplec.com.
Aquel site internet a per vocacion primièra de botar en relacion emplegaires e cercaires d'emplec a l'entorn de la competéncia occitana.
Podètz tre ara començar de i postar las vòstras ofèrtas que requesisson una coneissença o simplament una sensibilitat a l'occitan per aquí, i pausar lo vòstre CV o cercar las ofèrtas en cors, o nos escriure al contacte@emplec.com.
D'autra part, lo novèl sit de l'IEO ven de cambiar.
Totjorn accessible sul www.ieo-oc.org, lo sit bilingüe presenta las accions e servicis que l'IEO met en plaça, sas actualitats, son malhum, e d'informacions sus la lenga occitana pel grand public.
Vos podètz abonar a la letra d'informacion per reçaupre regularament per e-mail los darrièrs articles publicats.
Bona navigacion,
Valentin Belhomme
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Servici de l'Emplec/IEO
1 Servici de l'Emplec/IEO le Mar 2 Fév - 11:02
Danís
Adjudant
2 Re: Servici de l'Emplec/IEO le Mar 2 Fév - 18:07
Cerièra de Mai
Trobador !!
La novela version del de lIEO es plan tanben, fa plaser de veire tot aquò !
3 Re: Servici de l'Emplec/IEO le Mar 2 Fév - 18:58
maime
Lemosin de prumiera !
Dernière édition par maime le Mar 2 Fév - 20:15, édité 1 fois
4 Re: Servici de l'Emplec/IEO le Mar 2 Fév - 19:32
Barbet
Occitan Warrior
5 Re: Servici de l'Emplec/IEO le Mer 24 Fév - 21:16
joan_cavalier
Trobador !!
Merda legissetz pas la premsa e l'identitat NaZionale de que n'en fasetz.... vos torni a una letra del CREO MP al moment de la baissa de postes al CAPES "Nous Occitans, qui avons toujours été respectueux de la France et des valeurs de la République"
6 Re: Servici de l'Emplec/IEO Aujourd'hui à 2:17
Contenu sponsorisé
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
772
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 772 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion deis incursions aràbias que pilhèron Anatolia e bateguèron una armada bizantina cargada de blocar la retirada vèrs l'èst.


text:
11/06/2016
Raibe negre 25 per Gilbert Borgés
Es alassat, lo Piaron. Quò se veu. Dempuei quauques jorns, a la peu un pauc mai grisa. Tremòla un pauc. Tòrna pipar regulierament. 'Rieba tardier dins tot çò que fam. Parla pus tròp. Traina darrier quante vam marchar. A pus lo pep's dau començament.
Lo Piaron, quo es un galhard d'un metre quatre-vint-cinc. Seissanta-ueit ans. Dos infarctus. Quatre pontatges. Dos stents. Es 'ribat quasi en mesme temps que io per aprener a tornar viure normalament.
Lo Piaron parla emb d'un accent belge marcat. A fach tota sa cariera a Bruxelles. Era educator especialisat. Es un especialiste de las dependenças, de las adiccions e mai que mai de las drogas. A passat sa vita coma daus drogats, daus junquis, a essaiar de los tornar metre sus una melhora via.
Son especialitat, quo es los tipes que prenián de la cocaina o de l'eròina. Melhors resultats emb l'eròina nos a apres.
- Sei un especialiste de las adiccions, çò-ditz sovent.
Eimatin, lo Piaron davala de bicicleta. Se sieta sus una chadiera de plastique. Cobdes sus las jarras. Testa que pend pesentament.
- Quò vai, Piaron ? li damande.
- Ai set, çò-ditz.
Vau au robinet. Emplisse un gòt d'aiga frecha. Li pòrte. Piaron leva dos uelhs tristes devers io.
- Quo es pas d'aiga qu'ai set.
Gilbert Borgés
10:43 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Gòrgas de Verdon
Lei Gòrgas de Verdon (lei Gorgo de Verdoun segon la nòrma mistralenca e Gorges du Verdon en francés)
son un ensems de gòrgas cavadas per lo riu de Verdon, en Provença (Occitània), entre lei departaments deis Aups d'Auta Provença e de Var.
Lei gòrgas de Verdon constituisson sus 50 km la frontiera entre lei departaments de Var au Sud e deis Aups d'Auta Provença au Nòrd, de Castelana au lac de Santa Crotz. Se devesisson en tres parts:
- lei Pregòrgas que van de Castelana a Pònt de Solèus ;
- lei Gòrgas que van de Pònt de Solèus a l’Embut ;
- la Clusa que va de l’Embut au Pònt de Galetas.
Lei Gòrgas de Verdon son estrechas e prigondas : de 250 a 700 m de fonsor, per 6 a 100 m de larg au nivèu dau riu de Verdon, e 200 a 1500 m d’un versant a l’autre au som dei gòrgas. Son lei gòrgas pus prigondas d'Euròpa.


text:
Glèisa Vertadièra de Jèsus
La Glèisa Vertadièra de Jèsus (en chinés : 真耶穌教會) es una Glèisa independenta que foguèt establida a Pequin en China en 1917. Se plaça coma una ramificacion chinesa de la branca protestanta del cristianisme que subrondèt dins las annadas 1900.
Lo president actual d'aquesta Glèisa es Yung-Ji Lin que se revendica predicator. Foguèt elegit per l'assemblèa internacionala de la Glèisa vertadièra de Jèsus. La Glèisa revendica 1 500 000 membres a travèrs lo mond. La Glèisa crei a la teologia pentecostista, una doctrina basada sul don de l'Esperit Sant.
La doctrinas principalas[modificar | modificar la font]
- "Recebre l'Esperit Sant, demostrar en parlant dins de lengas, aquò es la garentida de nòstra transmission del reialme del cèl."
- "Lo Baptisme de l'aiga es lo per la remission dels pecats a travèrs de la regeneracion. Lo baptisme deu aver luòc dins l'aiga viva normala, coma lo flume, la mar o lo rèc."
- "Lo sagrament del lavament dels pès permet de se referir a un acte del Sénher Jèsus. Tanben servís de rapèl constant, lo qu'òm deuriá aver de l'amor, la santetat, l'umilitat, la remission e lo servici."
- "Jèsus Crist, lo mot qu'es vengut carn, mòrt sus la crotz per la redempcion dels pecaires, ressuscitat lo tresen jorn e montat al cèl. Es lo sol salvaire de l'umanitat, del creator dels cèls e de la tèrra, e lo sol Dieu vertadièr".
- "La Bíblia, comprenent l'ancian e lo novèl testament, es inspirada per Dieu, la sola vertat escripturala e la nòrma pel crestian vivent".
- "Lo Salvament es balhat pel Dieu de la gràcia per la fe. Los cresents se devon fondar sus l'Esperit Sant per perseguir la santetat, per onorar Dieu, e per aimar l'Umanitat".
- "l'aveniment del Sénher aurà luòc lo darrièr jorn ont davala del cèl per jutjar lo monde: los vertuoses recebràn la vida etèrna, alara que los marrits seràn etèrnament condemnats".


text:
Micvé
Lo Micvé es un banh ritual utilizat per l'ablucion necessària als rites de puretat dins lo judaïsme.
Practicat dins un bacin d'aiga o banhadoira qu'una persona i se pòsca immergir entièrament. Las règlas que regisson los mikvaot son complèxas e son definidas dins lo tractat omonim de la Michnà. L'aiga (o al mens la primièra quantitat versada dins la cistèrna) non pòt èsser vojada, en consequéncia las aigas de pluèja son generalament las mai utliziadas per inicalizar lo Micvé.
Pòt èsser utilzat, tant pels òmes coma per las dònas. Al jorn d'uèi sonque las dònas an conservada l'obligacion d'utilizar lo Micvé d'un biais ritual sèt jorns aprèp la culminacion de cada cicle menstrual. Qualques òmes an conservat la costuma d'anar al Micvé pas que la velha de Yom Kippur o Jorn del Perdon, mentre que los josieus hassidics lo practican cada jorn.


text:
Buhl-Lorraine
Buhl-Lorraine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Büle Al XVe sègle.
- I i aviá un ermitage a Weltring, anciana parròquia e vilatge #que #desaparéisser pendent la guèrra de Trenta ans ; la capèla i aguèt destruit l'an 1794.
- Büle au XVe siècle.
- Il y avait un ermitage à Weltring, ancienne paroisse et village qui disparut pendant la guerre de Trente ans ; la chapelle fut détruite en 1794.


text:
Arc-et-Senans
Arc-et-Senans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Arc-e-Senans es un gròs bourg del Doubs poblat de 1428 abitants (chifra INSEE 2006). Se situa entre lo riu la Loga e la bòsc de Chaux a Unitat|250|mètres {{}} d'altitud. Lo vilatge es pro estendut e a compausat de divèrses caserius : Arc, Senans e lo Vernois fan pas per aital dire #qu'una sola aglomeracion. Los caserius del Deffois, del molin Toussaint, de Ròca loga Dessús an separat. La particularité del Molin Toussaint es #que cal passar per la municipalitat vesina de Cramans sise en lo departament del #Jurar per i accedir. N'efièch, I li cal pas pont per desservir dirèctament aquel luòc dich. La vida economica d'Arc-e-Senans es largament virada cap al torisme. La Salina reial atrai 150 000 visitants per an (an 2000). N'indigne, una pichona indústria s'i es desvolopada, virada principalament cap al bòsc e en una mendre mesura la plasturgie. Apondèm per acabar que lo luòc de l'agricultura es pas pas a négliger : i a encara près d'una desena d'espleitacions. Tradicionalament, a virat cap a la ramaderia de bovins laitiers e la cultura céréalière.
Arc-et-Senans est un gros bourg du Doubs peuplé de 1428 habitants (chiffre INSEE 2006). Il se situe entre la rivière la Loue et la forêt de Chaux à 250 mètres d'altitude. Le village est assez étendu et est composé de plusieurs hameaux : Arc, Senans et le Vernois ne font pour ainsi dire qu'une seule agglomération. Les hameaux du Deffois, du moulin Toussaint, de Roche sur Loue sont séparés. La particularité du Moulin Toussaint est qu'il faut passer par la commune voisine de Cramans sise dans le département du Jura pour y accéder. En effet, Il n'y a pas de pont pour desservir directement ce lieu dit. La vie économique d'Arc-et-Senans est largement tournée vers le tourisme. La Saline royale attire 150 000 visiteurs par an (année 2000). En outre, une petite industrie s'y est développée, tournée principalement vers le bois et dans une moindre mesure la plasturgie. Ajoutons pour finir que la place de l'agriculture n'est pas à négliger : il y a encore près d'une dizaine d'exploitations. Traditionnellement, elle est tournée vers l'élevage de bovins laitiers et la culture céréalière.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De las traces d'aucupacions en remontant a l'epòca romaine an #èsser d'amassadas, sustot al luòc dich Lo Cretot. Dels ossements aital coma dels bris de tuiles e de briques son visibles en lo sòl en lo moment de terrassement. Lo abbé Letondal, en lo sieu libre "Arc e Senans a travèrs de las edats" editadas l'an 1927, relata pro entièrament l'istòria communale.
Des traces d'occupations remontant à l'époque romaine ont été retrouvées, notamment au lieu dit Le Cretot. Des ossements ainsi que des bris de tuiles et de briques sont visibles dans le sol lors de terrassement. L'abbé Letondal, dans son livre "Arc et Senans à travers les âges" édité en 1927, relate assez complètement l'histoire communale.


text:
Estela
Una estela (var. estiala) es una bola de plasma que genèra d'energia gràcias a la fusion nucleara. Leis estelas (manca lo Soleu) apareisson coma de ponchs luminós dins lo cèu de nuech, e beluguejan per encausa de l'atmosfèra terrèstra.
Somari
- 1 Formacion e evolucion
- 2 Caracteristicas
- 3 Tipes d'estela
- 4 Catalòg d'estelas
- 5 Nòtas
- 6 Referéncias
- 7 Bibliografia
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
Leis estelas son formadas dins lei regions qu'an una densitat de matèria pus auta qu'aquela dau mitan interestellar. Aquela matèria es principalament facha d'idrogèn e d'èli. Tènon egalament un percentatge d'elements quimics pus pesants. Dins aquò, la pression d'aquelei zonas, dichas nívols moleculars, es inferiora ai vueges obtenguts dins lei laboratòris terrèstres. Un exemple fòrça celèbre d'una region d'aqueu tipe es la Nebulosa d'Orion (M42)[1]. D'efècte, quand leis estèlas en formacion s'illuminan, esclairan de regions dei nívols moleculars autorizant lor observacion dempuei la Tèrra.
Formacion dei protoestelas[modificar | modificar la font]
La formacion d'una estela acomença amb una instabilitat gravitacionala dins un nívol molecular, generalament causada per leis ondas de tuert d'una supernova o per la collision entre doas galaxias. La durada de l'afondrament gravitacionau d'un nívol molecular es estimada entre 10 e 15 milions d'annadas. Durant l'afondrament dau nívol, de conglomerats pus dens e fachs de gas e de poussa se forman dins lo nívol. Aquelei conglomerats son dichs globuls de Bok. Pendent l'afondrament d'aquelei globuls, la temperatura e la pression aumentan. Puei, quand l'equilibri idrostatic es agantat, una protoestèla se forma au còr dau globul[2]. Aquelei protoestèlas son sovent enviroutadas per un disc protoplanetari.
Leis astres novèus amb una massa inferiora a doas massas solaras forman la classa deis estèlas variablas dau tipe T Tauri. Lei reaccions de fusion de l'idrogèn son pas encara començadas e l'energia provèn solament de la contraccion gravitacionala. De mai, leis estèlas d'aqueu tipe tènon un disc d'acrecion e una velocitat de rotacion importanta. Enfin, de giscles de matèria an generalament luòc de lòng de l'axe de rotacion de l'estela. Aquelei giscles son nomats objèctes Herbig-Haro[3] [4]. Ansin, lei rèstas dau nívol son finalament dispersats en causa dei giscles e dei radiacions deis estèlas novèlas[5].
Sequéncia principala[modificar | modificar la font]
La sequéncia principala es una fasa que representa 90% de l'existéncia deis estelas. Pendent aqueu periòde, l'estela produtz d'èli a partir d'idrogèn per de reaccions de fusion nuclearas. Aqueleis estèlas son dichas estèlas nanetas. Lor concentracion d'èli aumenta donc progressivament. En consequéncia, per mantenir lei reaccions de fusion dins lo nuclèu, la temperatura e la luminositat aumentan tanben pauc a pauc[6]. Per exemple, la luminositat dau Soleu auriá aumentat d'environ 40% dempuei 4,6 miliards d'annadas[7].
Cada estela de la sequéncia principala emet un vent estellar fach de particulas que constituisson un flux gasós continú vèrs l'Espaci. Per la màger part deis estèlas, la pèrda de massa causada per lo vent estellar es negligibla. Per exemple, lo Soleu pèrd 10-14 de sa massa cada an en causa dau vent solar, siá 0,01% de sa massa durant son existéncia complèta[8]. Dins aquò, una estèla supermassissa pòu pèrdre entre 10-7 e 10-5 de sa massa cada an, modificant fortament son evolucion[9]. Ansin, una estela de 50 massas solaras pòu pèrdre la mitat de sa massa iniciala pendent son passatge sus la sequéncia principala[10].
La durada passada dins la sequéncia principala varia principalament en foncion de la quantitat iniciala d'idrogèn e de la velocitat de reaccions de fusion dau nuclèu. Valent a dire que lei dos paramètres importants son la massa e la luminositat inicialas. Per lo Soleu, aqueu periòde es estimat a 1010 annadas. Leis estèlas massissas comborisson fòrça rapidament sei resèrvas de carburant e an donc una existéncia corta. En revenge, leis estelas pus pichonas, dichas nanetas rojas, comborisson lentament sei resèrvas d'idrogèn e pòdon foncionar durant de desenaus o de centenaus de miliards d'annadas[11].
Enfin, après la massa, un autre paramètre important es la quantitat d'elements pus pesants que l'èli. D'efècte, per leis astronòms, leis elements quimics pus pesants que l'èli son dichs metaus e sa concentracion es dicha metallicitat. Aquela metallicitat influéncia la durada dei reaccions de fusion, contraròtla la formacion dau camp magnetic de l'estela e modifica l'intensitat dau vent estellar[12] [13].
Evolucion après la sequéncia principala[modificar | modificar la font]
Quand leis estelas amb una massa superiora a 0,4 massa solara agotan lei resèrvas d'idrogèn dau nuclèu, sei jaç exteriors se dilatan per formar una estela giganta roja. Per exemple, lo rai dau Soleu serà d'environ 150 milions de quilomètres dins cinc miliards d'annadas còntra 70 000 a l'ora d'ara. Enterin, auriá perdut 30% de sa massa actuala en causa dei reaccions de fusion[7] [14] [15].
Aquela dilatacion es entraïnada per dos fenomèns que son l'extension dei reaccions de fusion de l'idrogèn dins lei jaç exteriors de l'estela e la contraccion dau nuclèu ont acomençan lei reaccions de fusion de l'èli[16]. Dins aquò, aquelei fenomèns son pas necessariament simultanèus. D'efècte, per leis estelas gigantas rojas amb una massa inferiora a 2,25 massas solaras, aquela transicion comença per l'aumentacion dau rai en causa de la fusion de l'idrogèn dins lei jaç exteriors. Puei, aquela dilatacion aumenta la pression dins lo nuclèu, permetent adonc lo començament dei reaccions implicant l'èli[16]. En revenge, una massa superiora a 2,25 massas solaras es sufisenta per entraïnar la fusion de l'èli[16]. La fusion de l'èli causa generalament una aumentacion brusca de la luminositat e de la temperatura de superficia. Enfin, après la consumacion dei resèrvas d'èli dau nuclèu, lei reaccions de fusion s'estendon ai jaç superiors.
Durant la fasa de fusion de l'èli, leis estelas d'una massa superiora a nòu massas solaras pòdon formar d'estèlas supergigantas. Après l'agotament dei resèrvas d'èli, aqueleis estèlas pòdon entraïnar la fusion d'elements pus pesants que l'èli. D'efècte, lo nuclèu se contracta e la fusion dau carbòni pòu començar. Puei, lei reaccions de fusion se propagan au neon, a l'oxigèn e au silici per pervenir a la produccion de fèrre qu'es lo darrier element produch. Ansin, certaneis estèlas ancianas aurián un nuclèu de fèrre mai leis elements pesants pòdon egalament agantar la superficia. Lo vent solar es adonc relativament dens.
Fin deis estelas[modificar | modificar la font]
Leis estelas ancianas dau tipe solar finisson per embandir au luench sei jaç exteriors e formar una nebulosa planetària. Se lei rèstas de l'estela an una massa mens importanta que 1,4 massas solaras, se pòdon contractar per formar un objècte amb una talha similara a la Tèrra dich naneta blanca[17]. Puei, après un periòde probablament fòrça lòng de refrejament, lei nanetas blancas vendrián de nanetas negras.
Per leis estelas pus massissas, lei reaccions de fusion contunian fins que la massa dau nuclèu de fèrre vèngue tròp importanta (environ 1,4 massas solaras). Lo nuclèu s'afondra adonc rapidament en causa de sa gravitat, causant una onda de tuert. Aquela onda entraïna l'explosion dei rèstas de l'estèla. Una explosion, dicha supernova, pòu èsser brevament tant lusenta coma una galaxia. Ansin, lei supernovas de la Via Lactèa foguèron descrichas coma d'estèlas novèlas per leis astronòms ancians[18]. La màger part de l'estela es ejectada au luench per l'explosion creant un tipe particular de nebulosa dich rèstas de supernova. Un exemple fòrça conegut es la Nebulosa dau Cranc (M1)[18]. De son caire, lo nuclèu vèn un pulsar o per leis estèlas pus massissas, un trauc negre[19].
Lei jaç exteriors deis estelas expulsats dins l'Univèrs tènon un ròtle important car se pòdon reciclar dins la formacion d'estèlas novèlas e de planetas. Ansin, la bofada dei supernovas e lo vent estellar an una importància capitala dins la formacion dau mitan interestellar[18].
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Massa[modificar | modificar la font]
La massa es la caracteristica fisica pus importanta d'una estela car permet la determinacion de sei paramètres d'evolucion essenciaus. Pòu montar a 100 o 150 massas solaras coma per Eta Carinae o benlèu 265 massas solaras per RMC 136a[20]. Dins aquò, la massa d'una estèla pòu tanben èsser fòrça febla coma per AB Doradus C amb una massa egala a 93 còps la massa de Jupitèr[21]. Lo limit inferior per la massa deis estèlas seriá situat entre 75 e 87 massas jovianas e variariá en foncion dau taus de metaus[22] [23]. Lei còrs pus pichons son de nanetas brunas. Lo limit superior es mau conegut. Fins a la descubèrta de RMC 136a, leis astrònoms supausavan l'existéncia d'un maximum entre 100 e 150 massas solaras.
Temps[modificar | modificar la font]
Lo temps deis estelas conegudas a l'ora d'ora varia generalament entre un miliard e dètz miliards d'annadas. L'estela pus anciana coneguda es HE 1523-0901 amb un temps egau a 13,2 miliards d'annadas[24] [25]. La durada d'existéncia d'una estèla depend quasi unicament de sa massa. Es corta, quauquei milions d'annadas, per leis estelas pus massissas que comborisson rapidament sei resèrvas de carburant. En revenge, leis estelas pus pichonas pòdon existir durant de desenaus o de centenaus de miliards d'annadas[26].
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
La composicion massica mejana deis estèlas de la Via Lactèa es environ 71% d'idrogèn e 27% d'èli amb un percentatge feble d'elements pus pesants[27]. Generalament, la porcion d'elements pesants es recampada au taus de fèrre dins l'atmosfèra estellara car son espèctre d'absorcion se mesura facilament. Ansin, la quantitat de fèrre dins una estèla pòu permetre l'identificacion d'un sistèma de planetas l'enviroutant[28].
L'estela amb lo taus pus feble de fèrre es l'estèla naneta HE1327-2326 que tèn 5.10-6 de la concentracion solara. En revenge, existisson d'estèlas, coma u Leonis o 14 Herculis, amb dos o tres còps lo taus de fèrre dau Soleu[29]. Enfin, certaneis estèlas an un espèctre enriquit amb un element especial[30].
Diamètre[modificar | modificar la font]
Lo diamètre reau d'una estela varia de 20-40 quilomètres per un pulsar a environ 900 milions de quilomètres per una estèla supergiganta coma Betelgeuse. Dins aquò, en causa dei distàncias fòrça importantas ambé la Tèrra, leis estèlas son vistas coma de ponchs pichons que beluguejan dau fach deis efèctes atmosferics. Ansin, a l'excepcion dau Soleu, l'estèla ambé la talha aparenta pus granda es R Doradus, amb un diamètre visible egau a 0,057 segondas d'arc.
Lei discs visibles deis estèlas son donc tròp pichons per d'observacions ambé de telescòpis optics. Aquelei mesuras necessitan generalament l'utilizacion dei telescòpis interferomètres per obtenir d'imatges o l'estudi per ocultacion. Per exemple, se la luminositat d'una estèla es coneguda precisament pendent son ocultacion per la Luna, lo diamètre vesedor pòu èsser estimat[31].
Velocitats e movements deis estelas[modificar | modificar la font]
Lo movement d'una estela a respècte dau Soleu pòu permetre d'obtenir d'informacions quant a son origina, son temps, son estructura e son evolucion dins la Via Lactèa. Aqueu movement es devesit en doas compausantas que son la velocitat radiala, se l'estèla s'aluencha o non dau Soleu, e sa velocitat angulara, transversala, dicha movement pròpri. La velocitat radiala es mesurada per efècte Doppler a partir dei espèctres de linhas deis estèlas. Lo movement pròpri es mesurat per d'observacions astronomicas precisas per obtenir sa parallaxi. Generalament, leis estèlas pròchas dau Soleu an un movement pròpri important. Puei, aquelei compausantas permeton de calcular la velocitat de l'estèla a respècte dau Soleu o de la Via Lactèa. Leis estèlas de populacion II, pus ancianas, an generalament una velocitat superiora ais estèlas pus jovas de populacion I. De mai, de comparasons entre lei movements d'estelas diferentas permeton l'identificacion d'associacions mostrant una origina comuna probabla[32].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic deis estèlas es entraïnat en causa de l'efècte dinamo creat per de movements de conveccion. L'intensitat dau camp magnetic varia en foncion de la massa, de la composicion e de la rotacion a l'entorn de l'axe de l'estela. Son activitat entraïna la formacion dei tacas sornas de la superficia que son de regions amb un camp magnetic fòrça important. De mai, l'activitat magnetica influéncia lei movements dau plasma dins l'atmosfèra estellara e lei projeccions de matèria[33].
D'autra part, leis estelas jovas an generalament una superficia pus activa e una rotacion pus auta en causa de lor camp magnetic. Aqueu camp a donc un ròtle de fren per alentir la rotacion de l'estèla a l'entorn de son axe. Ansin, leis estelas pus ancianas, coma lo Soleu, an una velocitat de rotacion pus febla e una activitat de superficia relativament bassa. Dins aquò, l'activitat deis estèlas es egalament ciclica ambé de maximums e de minimums[34].
Velocitat de rotacion[modificar | modificar la font]
La velocitat de rotacion d'una estèla se pòu mesurar aproximativament per espectroscòpia o pus exactament per observacion dau movement dei tacas sornas de la superficia. Leis estelas jovas an una velocitat de rotacion auta ambé de valors eqüatorialas superioras a 100 km/s. Ansin, per exemple, Achernar tèn una velocitat de rotacion de 225 km/s qu'entraïna un aplatiment important de l'estèla. Per contrast, la velocitat de rotacion dau Soleu es 1,994 km/s a l'eqüator. Ansin, la velocitat de rotacion, que depend de l'intensitat dau camp magnetic, es signe de l'evolucion de l'estèla[35]. Enfin, lei rèstas d'estèlas, especialament lei pulsars, tènon de velocitats de rotacion fòrça importantas. Per exemple, lo pulsar de la Nebulosa dau Cranc fa trenta torns cada segonda[36].
Temperatura de superfícia[modificar | modificar la font]
La temperatura de superficia d'una estela de la sequéncia principala es determinat per lo repòrt entre la produccion d'energia dau nuclèu e lo rai estellar[37]. Pus generalament, la classificacion actuala deis estèlas es basada sus la color, e donc la temperatura de superficia. Utiliza 7 categorias principalas, de la classa A a la classa Q, e divèrsei classas especialas per destriar leis estelas diferentas. De mai, uei, la classificacion es estenduda ai nanetas brunas. Cada categoria es devesida en dètz grops pus pichons, egalament en foncion de la temperatura de superficia [38] :
- la classa O amb una temperatura superiora a 33 000 K e una color blava prononciada. Es lo cas de Zeta Ophiuchi.
- la classa B que tèn una temperatura de superficia entre 10 500 e 33 000 K amb una color blava. Un exemple es l'estela Rigel de la constellacion d'Orion.
- la classa A, coma Altair, amb una color blanca qu'indica una temperatura de superficia entre 7 500 e 10 500 K.
- la classa F que tèn una temperatura entre 6 000 e 7 500 K e una color jauna palla. Per exemple, es lo cas de Procyon A.
- la classa G qu'es lo tipe dau Soleu. Aqueleis estelas an una color jauna per una temperatura de superficia entre 5 500 e 6 000 K.
- la classa K amb una temperatura de superficia entre 4 000 e 5 500 K e una color aranjada. Un exemple es Epsilon Indi.
- la classa M, coma Proxima Centauri, es la classa deis estelas pus frejas, amb una temperatura entre 2 600 e 4 000 K, e una color roja. Aquela classa regropa lei nanetas rojas.
Tipes d'estela[modificar | modificar la font]
Diagrama de Hertzsprung-Russell[modificar | modificar la font]
Lo diagrama de Hertzsprung-Russell es un graf mostrant la luminositat deis estèlas en foncion de la temperatura de superficia. Aqueu diagrama mòstra l'existéncia d'una diagonala dau canton aut a senèstra (estèlas brilhantas e caudas) au canton bas a drecha (estèlas gaire lusentas e frejas) onte se situa la majoritat deis estèlas. Aquela diagonala es dicha sequéncia principala. La region auta a drecha tèn leis estelas gigantas amb un esclat important e una temperatura de superficia febla. Au dessús, lo canton aut a drecha es poplat per leis estelas supergigantas. Enfin, dins la partida bas a senèstra, i a una diagonala isolada dau rèsta dau diagrama amb lei nanetas blancas que tènon una temperatura de superficia granda amb una magnitud febla.
Naneta bruna[modificar | modificar la font]
Lei nanetas brunas son pas d'estelas, o puslèu, son d'estèlas mancadas. Lor massa se situa entre aquela d'una estèla pichona e aquelei dei planetas gròssas. D'efècte, fau environ 0,08 massa solara per entraïnar lei reaccions de fusion dins lo nuclèu d'una protoestela e crear adonc una estèla vertadiera. Òr, lei nanetas brunas an una massa inferiora e pòdon solament emetre un raionament feble per contraccion gravitacionala.
Naneta roja[modificar | modificar la font]
Lei nanetas rojas son d'estelas rojas e pus pichonas car lei nanetas o lei pulsars an plus de reaccions nuclearas. Lor massa se situa entre 0,08 e 0,8 massa solara e lor temperatura de superficia es entre 2 500 e 5 000 K. La color roja es causada per aquelei temperaturas. Lei nanetas rojas mens massissas (amb una massa inferiora a 0,35 massa solara) son entierament convectivas. Aqueleis estelas consuman lentament sei sèrvas d'idrogèn e an donc una existéncia lònga. 80% deis estèlas de la Via Lactèa son de nanetas rojas que son lo tipe pus frequent d'estèla. Per exemple, l'estèla pus pròcha dau Soleu es una naneta roja dicha Proxima Centauri. Lo segond sistèma estellar en proximitat es tanben una naneta roja dicha estèla de Barnard.
Naneta jauna[modificar | modificar la font]
Lei nanetas jaunas son d'estèlas amb una talha mejana e una temperatura de superficia d'environ 6 000 K. An una superficia amb una color jauna, quasi blanca. Lo periòde d'existéncia d'aqueleis estèlas es estimat a 10 miliards d'annadas. Environ 10% d'estèlas de la Via Lactèa son de nanetas jaunas coma lo Soleu, Alfa Centauri, Tau Ceti e 51 Pegasi.
Giganta roja[modificar | modificar la font]
Lei gigantas rojas son de nanetas jaunas qu'an agotat sei resèrvas d'idrogèn. Lei reaccions de fusion de l'èli acomençan adonc e entraïnan un gonflament fòrça important de l'estèla. Ansin, lo nuclèu se contracta e lei jaç exteriors se dilatan, se refrejan e rogisson. Quand lei resèrvas de l'èli son consumadas, l'estela s'amòrça. Lei jaç exteriors son expulsats au luench per formar una nebulosa planetària e lo centre se contracta per venir una naneta blanca.
Giganta blava e supergiganta roja[modificar | modificar la font]
Leis estelas pus caudas e amb una massa superiora a 10 massas solaras son dichas gigantas blavas. Consuman rapidament sei resèrvas d'idrogèn. Puei, lei reaccions de fusion de l'èli començan enterin que l'estela se dilata e sa superficia se refreja per venir roja. Es adonc una supergiganta roja. Lei reaccions de fusion dau nuclèu pòdon produrre d'elements pesants coma lo fèrre, lo niquèl, lo cròme, lo cobalt, lo titani... Pasmens, l'estèla vèn instabla e finís de realizar sei reaccions termonuclearas. Peta adonc en supernova e forma segon sa massa un pulsar o un trauc negre.
Naneta blanca[modificar | modificar la font]
Lei nanetas blancas son lei rèstas d'estelas amb una massa situada entre 0,8 e 5 a 8 massas solaras coma lo Soleu[39]. Lor talha es pichona, similara a la Tèrra[40]. Inicialament, son d'astres fòrça cauds amb una color blanca. Puei, se refrejan per raionament. 97% d'estelas de la Via Lactèa formaràn de nanetas blancas dau fach dau nombre limitat d'estèlas fòrça massissas.
La densitat dei nanetas blanca es fòrça auta ambé de valors mejanas egalas a environ 109 kg.mm-3[41]. Ansin, la matèria compausant lei nanetas blancas es dicha degenerada car l'expression dei fòrças de pression es adonc basada sus lo principi d'exclusion de Pauli.
Naneta negra[modificar | modificar la font]
Lei nanetas negras son d'objèctes ipotetics. Serián de nanetas blancas pron refrejadas per emetre mai de lutz[42]. Dins aquò, a l'ora d'ara, l'Univèrs es tròp jove per tenir de nanetas negras.
Pulsar e trauc negre[modificar | modificar la font]
Lei pulsars son d'astres fòrça pichons mai massís. Per exemple, un pulsar fa 1,5 massas solaras amb un diamètre d'environ 10 quilomètres. Son lei vestigis d'estelas fòrça massissas, superioras a 10 massas solaras, que son nuclèu s'es contractat après una supernova. La densitat d'un pulsar es fòrça auta. De mai, aqueleis objèctes an un camp magnetic e una velocitat de rotacion fòrça importants. Dins aquò, certaneis estèlas an una massa talament auta que la contraccion dau nuclèu entraïnèt la formacion d'un objècte pus massís qu'un pulsar dich trauc negre.
Catalòg d'estelas[modificar | modificar la font]
Divèrsei catalògs d'estelas foguèron creats per listar leis estèlas. Lei pus celèbres son lei catalògs HD (Henry Draper) e BD (Bonner Durchmusterung). Leis estelas son classadas ambé sei coordenadas e recebon un numèro de classament coma, per exemple, HD 122653 coneguda per son percentatge fòrça feble d'elements metallics.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Woodward, P. R. (1978). "Theoretical models of star formation". Annual review of astronomy and astrophysics 16: 555–584. doi:10.1146/annurev.aa.16.090178.003011
- ↑ Courtney Seligman, Slow Contraction of Protostellar Cloud, [1]
- ↑ Bally, J.; Morse, J.; Reipurth, B. (1996). "The Birth of Stars: Herbig-Haro Jets, Accretion and Proto-Planetary Disks". In Piero Benvenuti, F.D. Macchetto, and Ethan J. Schreier. Science with the Hubble Space Telescope - II. Proceedings of a workshop held in Paris, France, December 4–8, 1995. Space Telescope Science Institute. p. 491. http://adsabs.harvard.edu/abs/1996swhs.conf..491B.
- ↑ Smith, Michael David (2004). The origin of stars. Imperial College Press. p. 176. ISBN 1-86094-501-5.
- ↑ Megeath, Tom (May 11, 2010). "Herschel finds a hole in space". ESA. [2]
- ↑ Mengel, J. G.; Demarque, P.; Sweigart, A. V.; Gross, P. G. (1979). "Stellar evolution from the zero-age main sequence". Astrophysical Journal Supplement Series 40: 733–791. doi:10.1086/190603.
- ↑ 7,0 7,1 Sackmann, I. J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. (1993). "Our Sun. III. Present and Future". Astrophysical Journal 418: 457. doi:10.1086/173407.
- ↑ Wood, B. E.; Müller, H.-R.; Zank, G. P.; Linsky, J. L. (2002). "Measured Mass-Loss Rates of Solar-like Stars as a Function of Age and Activity". The Astrophysical Journal 574 (1): 412–425. doi:10.1086/340797.
- ↑ de Loore, C.; de Greve, J. P.; Lamers, H. J. G. L. M. (1977). "Evolution of massive stars with mass loss by stellar wind". Astronomy and Astrophysics 61 (2): 251–259. [3]
- ↑ "The evolution of stars between 50 and 100 times the mass of the Sun". Royal Greenwich Observatory. [4]
- ↑ Richmond, Michael. "Late stages of evolution for low-mass stars". Rochester Institute of Technology. [5]
- ↑ Pizzolato, N.; Ventura, P.; D'Antona, F.; Maggio, A.; Micela, G.; Sciortino, S. (2001). "Subphotospheric convection and magnetic activity dependence on metallicity and age: Models and tests". Astronomy & Astrophysics 373: 597–607. doi:10.1051/0004-6361:20010626.
- ↑ "Mass loss and Evolution". UCL Astrophysics Group. [6]
- ↑ Schröder, K.-P.; Smith, Robert Connon (2008). "Distant future of the Sun and Earth revisited". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 386: 155. doi:10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
- ↑ Palmer, Jason (2008-02-22). "Hope dims that Earth will survive Sun's death". NewScientist.com news service. [7]
- ↑ 16,0 16,1 16,2 ben, Icko, Jr. (1991). "Single and binary star evolution". Astrophysical Journal Supplement Series 76: 55–114. doi:10.1086/191565.
- ↑ Liebert, J. (1980). "White dwarf stars". Annual review of astronomy and astrophysics 18 (2): 363–398. doi:10.1146/annurev.aa.18.090180.002051.
- ↑ 18,0 18,1 18,2 "Introduction to Supernova Remnants". Goddard Space Flight Center.
- ↑ Fryer, C. L. (2003). "Black-hole formation from stellar collapse". Classical and Quantum Gravity 20: S73–S80. doi:10.1088/0264-9381/20/10/309.
- ↑ Smith, Nathan (1998). "The Behemoth Eta Carinae: A Repeat Offender". Mercury Magazine (Astronomical Society of the Pacific) 27: 20. [8]
- ↑ Weighing the Smallest Stars, ESO, 19 de genier de 2005, [9]
- ↑ Boss, Alan (2001-04-03). "Are They Planets or What?". Carnegie Institution of Washington.
- ↑ Shiga, David (2006-08-17). "Mass cut-off between stars and brown dwarfs revealed". New Scientist.
- ↑ Frebel, A.; Norris, J. E.; Christlieb, N.; Thom, C.; Beers, T. C.; Rhee, J (2007-05-11). "Nearby Star Is A Galactic Fossil". Science Daily. [10]
- ↑ Frebel, Anna, et al (May, 2007). "Discovery of HE 1523-0901, a Strongly r-Process-enhanced Metal-poor Star with Detected Uranium". Astrophysical Journal Letters 660 (2): L117–L120. doi:10.1086/518122.
- ↑ Laughlin, G.; Bodenheimer, P.; Adams, F. C. (1997). "The End of the Main Sequence". The Astrophysical Journal 482: 420–432. doi:10.1086/304125.
- ↑ Irwin, Judith A. (2007). Astrophysics: Decoding the Cosmos. John Wiley and Sons. p. 78. ISBN 0-470-01306-0.
- ↑ Fischer, D. A.; Valenti, J. (2005). "The Planet-Metallicity Correlation". The Astrophysical Journal 622 (2): 1102–1117. doi:10.1086/428383
- ↑ Feltzing, S.; Gonzalez, G. (2000). "The nature of super-metal-rich stars: Detailed abundance analysis of 8 super-metal-rich star candidates". Astronomy & Astrophysics 367: 253–265. doi:10.1051/0004-6361:20000477.
- ↑ Gray, David F. (1992). The Observation and Analysis of Stellar Photospheres. Cambridge University Press. pp. 413–414. ISBN 0-521-40868-7.
- ↑ Ragland, S.; Chandrasekhar, T.; Ashok, N. M. (1995). "Angular Diameter of Carbon Star Tx-Piscium from Lunar Occultation Observations in the Near Infrared". Journal of Astrophysics and Astronomy 16: 332. [11].
- ↑ Elmegreen, B.; Efremov, Y. N. (1999). "The Formation of Star Clusters". American Scientist 86 (3): 264. doi:10.1511/1998.3.264.
- ↑ Brainerd, Jerome James (7 de junh de 2005). X-rays from Stellar Coronas. The Astrophysics Spectator. [12].
- ↑ erdyugina, Svetlana V. (2005). "Starspots: A Key to the Stellar Dynamo". Living Reviews. [13]
- ↑ Fitzpatrick, Richard (2006-02-13). "Introduction to Plasma Physics: A graduate course". The University of Texas at Austin. [14]
- ↑ Hubble site, Hubble Astronomers Unveil "Crab Nebula - The Movie", 30 de mai de 1996, [15]
- ↑ Strobel, Nick (2007-08-20). Properties of Stars: Color and Temperature. Astronomy Notes. Primis/McGraw-Hill, Inc.
- ↑ Smith, Gene (1999-04-16). "Stellar Spectra". University of California, San Diego. [16]
- ↑ Falk Herwig, Evolution of Asymptotic Giant Branch Stars, Annual Review of Astronomy & Astrophysics, 43, 435-479.
- ↑ H. L. Shipman, « Masses and radii of white-dwarf stars. III - Results for 110 hydrogen-rich and 28 helium-rich stars », dans The Astrophysical Journal, vol. 228, février 1979, p. 240–256.
- ↑ Jennifer Johnson, Extreme Stars: White Dwarfs and Neutron Stars: Lecture notes, Astronomy 162, Ohio State University, Columbus, Ohio, (E.-U.)
- ↑ Jean-Pierre Luminet, Les trous noirs, Seuil, coll. « Points Sciences », 1992 (ISBN 978-2-02-015948-7) , chap. « L'âge de cristal », p.107-108.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Pickover, Cliff (2001). The Stars of Heaven. Oxford University Press. ISBN 0-19-514874-6.
Gribbin, John; Mary Gribbin (2001). Stardust: Supernovae and Life—The Cosmic Connection. Yale University Press. ISBN 0-300-09097-8.
Hawking, Stephen (1988). A Brief History of Time. Bantam Books. ISBN 0-553-17521-1.


text:
Taula periodica
La taula periodica deis elements es una disposicion tabulara deis elements quimics, ordenats per numèro atomic creissent.
Somari
Taula periodica[modificar | modificar la font]
D'aquesta maniera, s'agropa leis elements en blòts, grops (colomnas) e periòdes (renguieras) amb de proprietats fisicas e quimicas similaras. En generau, leis elements se pòdon dividir en metaus (part inferiora senèstra de la taula) e non-metaus (part superiora drecha), amb lei semimetaus au mitan. Un cas a despart es aqueu dei gas nòbles, que se situan dins la colomna pus a drecha (grop 18).
La primiera taula periodica modèrna foguèt concebuda simultaneament per Lothar Meyer e Dmitrii Ivanovich Mendeleiev.
La figura seguenta es una taula periodica modèrna amb leis elements quimics coneguts.
Proprietats periodicas[modificar | modificar la font]
- Rai atomic: distància entre lo nuclèu e leis electrons extèrnes.
- Dins un grop, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Dins un periòde, e en avent lo meteis nivèu, demenís a dicha qu'Z aumenta, a causa de la traccion.
- Volum atomic: espaci qu'ocupa un atòm.
- Dins un grop, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Dins un periòde se passa la meteissa causa qu'amb lo rai, valent a dire: demenís a dicha qu'Z aumenta, a causa de la traccion.
- Energia (potenciala) d'ionizacion: energia que cau administrar a un atòm en estat gasós per li derrabar un electron. Un a cha un, a cada còp es pus malaisat.
- Dins un grop, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Dins un periòde, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Electroafinitat (afinitat electronica): energia que pèrd un atòm en estat gasós quand ganha un electron e deven un anion. Lei gas nòbles i intran pas.
- Dins un grop, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Dins un periòde, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Electronegativitat: tendéncia a capturar d'electrons, per leis atòms d'un element determinat.
- Dins un grop, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Dins un periòde, aumenta a dicha qu'Z aumenta.
- Caractèr metallic e non metallic:
- Metau: energia d'ionizacion bassa, electroafinitat bassa e electronegativitat bassa.
- Non-metau: energia d'ionizacion auta, electroafinitat auta e electronegativitat auta.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- EQTabla Taula periodica amb informacion en catalan, imatges e ressorsas.
- Webelements: Informacion (en anglés) subre totei leis elements de la taula periodica
- Lista deis elements e traduccion en lengas divèrsas
- Edu365 elements quimics Pagina web amb informacion subre totei leis elements e informacion generala subre leis elements (en catalan).


text:
L'Òmi a écrit:Aquí es un forum generalista ! Donc, se voletz parlar d'omosexualitat (o d'eterosexualitat), n'i a pas nat chepic ! Apres, cadun a lo dret de har o de non pas har lo son Coming out. Lo sòu taboo aquí es la pornografia.
Segur, mas chas los gais, mot occitan raubat per los anglés, i a 'na formula que fai lei (totjorn valabla au trabalh, quauques vetz dins la vita) :
l'eterosexualitat quo es ço que se montra,
l'omosexualitat ço que se cacha !
Per comprendre, far un remplacament emb francés / occitan.
Quela teoria dau rempaçament es valabla maitot per los racistes, los antifenimistes o perqué non los anticiclistes :
exemple : La veitura (ço que se montra) es posada sus lo trepador coma un chin posa 'na merda, per far bandar "los baufs", las tapetas sus las bicicletas que fon baissar la polucion, 'natz veire lo bocin de pista alhors.
Per las variantas dialectalas : tapetas = gonsessas = enculats de ciclistes
Per mon perron, trobe risent de veire que lo bilhet "omosexualitat e occitan" a virat galejadas sus, o b'etot jos, las dochas ? Freud es perquí.
Aprep, sei 'quí dempuei mai d'un an e deve, me e d'autre, vos felicitar, te, l'Òmi e lo Danís, per la bona poliça dau forum
I a jamai 'gut de perpaus quauqueren-fòbes. Ai solament botat 'na vetz 'n'autra granda lei omosexuala :
Quò vai mielh d'èsser chivalier de la rampeta
que de se copar 'na jamba !


text:
Elicasa
Ua elicasa qu'ei un enzim qui catalisa l'idrolisi deu ligams idrogèn arreligants las duas cadenas nucleotidicas de las eliç doblas d'ADN provocant atau un desenrotlament de la molecula. Aqueth procès que participa a la replicacion de l'ADN, a la transcripcion genetica, a la recombinason genetica e a l'adobament de l'ADN.
L'activitat de l'elicasa que s'acompanha de l'idrolisi d'un nucleotid trifosfat (ATP o GTP)
Un hum d'elicasas divèrsas mes geneticament tanhentas b'existeishen (14 be hon trobadas en çò d'Escherichia coli e 24 en çò deus umans). Que contan 141 acids aminats.


text:
-49
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -49 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Rompedura entre Cleopatra VII e son fraire Ptolemèu XIII e acomençament d'una guèrra civila per lo poder. En dificultat, Cleopatra VII deguèt s'enfugir en Egipte onte capitèt de reünir una armada e de repòstar.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 17 de setembre de 2011
Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan
Enquèra que la consultacion d'aqueth obratge e posca indusir pècas d'ortografia en gascon pr'amor de las particularitats deu lengadocian (prene per préner, chuc per suc/shuc, etc...), lo beròi òmi que i trobarà un gran interès en consultà'u, estosse gascon o non, lexicograf(e) o non. Totun, n'esperetz pas las indicas sus la significacion deus mots. Que'vs calerà acontentar de la lista, e punt. La rèsta serà per mes tard, supausi.
Aqueth diccionari estant lengadocian, lo títol principau de l'obratge, Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan qu'ei pro inexacte e enganaire: qu'ei un diccionari d'UN occitan: lo lengadocian, e non pas de l'occitan. Qu'ei ja enòrme, puish que contien haut o baish cent mila entradas (enfin, potenciaus, las entradas, que m'avetz comprés. Lo tribalh mes gran que demora tà hèr). En comparar ua lista lexicografica de mots gascons començant per la letra a dab la lista corresponenta de dauna Josiana, que hèi l'estima, a vista de nas, que i caleré hornir dilhèu vint o trenta mila entradas mes s'i volossem aplegar tots los mots deus dus maines lingüistics lengadocian e gascon. Non soi pas a parlar de doblons evidents com abadial / abadiau, segur, senon de mots com, per exemple: abaishalenga, abalot, abalotà's, abalut, abalutar, abambar, abanderar, abandoar, abarcalh, abarquèr, abarreis, abarrir, abarroar, abarrotar, abastoar, etc, etc, e tots los sons derivats en -aire, -at, -ada, -adís-, -ader; etc, etc, e ua montanha d'autes mots gascons qui son logicament tots absents d'aqueth diccionari.
L'utilitat practica d'aqueth diccionari peus gasconofòn(e)s qu'ei particularament evidenta per çò qui tanh aus tèrmis scientifics e aus neologismes en generau. Totun, las entradas toponimicas que seràn mensh convienentas per duas arrasons. La prumèra qu'ei los toponims gascons n'i son pas tròp plan arrepresentats. Que n'i a, clar. Totun que n'i mancan quauques-uns qui m'aurén agradat d'i véder. Notatz plan que soi hòrt content d'i apréner que Palaiseau e's ditz Palaiseau e qu'Orsay s'arrevira per Orsay. Totun, que'm seré estat plan mes utile de saber, per exemple, quin e cau escríver "Pays de Buch" en la lengua pròpia d'aqueth país: País de Bug, Buig, Bush (non, pas lo Jòrdi, hilh de pica), Buish, o Buch? En tot cas pas País de Buc com ac estó prepausat erronèament per l'equipa deu diccionari de Per Noste. La segonda rason: los noms de vila gascons, contràriament aus lemosins, que i pareishen en generau devath ua forma mes "lengadocianizada", perdon peu neologisme, que non pas gascona : Sant Gaudenç, Sant Guironç i remplaçan Sent Gaudenç, Sent Guironç... La vila basca de Sent Sebastian, a l'edat miejana, que's disèva plan viele de Sent Sebastian (que non de Sant Sebastian), en bon gascon, segon los archius guipuscoans de l'epòca (tots en gascon, per exemple, aqueth de 1304). Dens lo diccionari de dauna Josiana, Banhères de Luishon que vad Banhèras de Luishon. Aquò rai, los lengadocians qu'an perfeitament lo dret de "lengadocianizar" los toponim(e)s gascons e l'obratge qu'ei un diccionari de lengadocian. Totun, las formas pròpias deus lòcs gascons que i aurén podut èster ahijudas aquiu tanben, a costat de l'adaptacion lengadociana.
Qu'èi avut lo plaser de constatar Maremne que i ei estat correctament ortografiat dab ua e finau e non pas dab ua a. Qu'a deishat d'èster transsexuau, per fin. Òsca! Totun, Coserans que s'i a perdut la s finau, malaja! Aquesta pèca que's tròba dejà dens lo diccionari de Per Noste. B'ei vertat lo mot Coserans que presenta un tracanard : la s finau no's pronóncia generaument pas en gascon contemporanèu! Coserans que's pronóncia popularament /Coserann/, mes soent que non pas /Coseranns/ ( /-ns/ com dens la forma plurau de joen: joens). Totun la s que demora tostemps notada, segon la tradicion e l'etimologia (Conserannes), qu'ei atau. Qu'ei un cas hòrt semblant au de tostemps qui, en gascon contemporanèu, e's pronóncia /tostemm/, exactament com la forma verbau tostem! (de tostar). Brembatz-vos de "Tostem, tostem, tostem, gascooooooons!" qui ei la frasa consacrada en hèr las tostadas de l'esdejuar.
Dauna Josiana qu'ei mes arreputada per los sons tribalhs lexicografics e etnobotanics que non pas per la soa vision geopolitica. Que'u perdonaram donc de situar Betleèm en Jordània.
Qu'èi avut ua gran suspresa en liéger que h n'ei jamés emplegat...(que citi:) "a l'iniciala en lengadocian, levats noms estrangièrs". Efectivament, n'èi pas trobat en aqueth diccionari toponim(e)s gascons com Hagetmau, Sent Helix, Herran o La Hitèra...totun, dauna Josiana no'ns ditz pas quin e cau díser, en occitan, aqueths mots "estrangièrs". Qu'ac demandarèi au Yann Lafita, lol.
En realitat, l'òbra qu'ei enòrma, que hè gòi e qu'a trobat la soa plaça dens la mea bibliotèca. L'unica causa que m'a reaument tahurquejat qu'ei la partida introductiva longassa, pesuga, e escriuta...en francés. Perqué en francés e non en lengua d'òc? L'autora l'agosse escriuta en occitan, e, perqué non, en la modalitat oficiau de l'occitan, se non en nòste gascon, qu'auré evitat d'emplegar aqueth mot òrre de "francisme". Remplaçar "gallicisme" per "francisme" en francés, qu'ei com emplegar lo mot "condrechador" per "corrector" en occitan, enqüèra que l'autora hè ua distincion plan personau enter gallicisme e francisme. Tà hè'c brac e s'èi plan comprés, un "francisme", segon dauna Josiana, qu'ei un gallicisme qui l'autora tròba desagradable e inutile. Per exemple, blu o blue que't hè un gallicisme hòrt digne en italian o en anglés, mentre en occitan, praubòt, que cad dens la categoria maudita deus "francismes", qu'ei a díser, en nhirgo emplegat per l'autora, la deus gallicismes indignes e inacceptables. Totun blu en gascon n'ei pas briga arressentit com un gallicisme peus locutors, pas mes qu'en anglés o en italian. Au sègle 21, la filiacion de blu dab lo mot francés non sembla pas sautar a l'uelh deu pacan. Blu que hè plan partida deu lexic de la lengua occitana oficiau, qu'ensenhan lo mot en las escòlas aranesas. Escrivans de nòste com Lapassada, Manciet e hèra d'autes que l'emplegan. A mes, blu que i conviu hèra plan dab blau, cadun dab ua significacion distinta de l'auta. Alavetz, non soi pas convençut que la lengua i ganharé en claretat e riquessa de nuanças dab la disparicion de blu au profieit de blau. En tot cas, lo mot "francisme", en lengua francesa, n'a pas briga la significacion qui'u prèsta l'autora. Per sòrta, aqueth mot francisme non figura pas dens la lista deus mots occitans d'aqueth obratge. Totun, n'i son pas tanpòc los mots gallicisme e francesisme, e aquò b'ei pecat! Arrai! Qu'esperaram dab impaciéncia la segonda edicion ...o melhor enqüèra tà nosautes, la version gascona.
Per quan un diccionari ortografic, gramaticau e morfologic deu gascon? Ja seré òra, ja!
Josiana Ubaud, Diccionari ortografic, gramatical e morfologic de l'occitan Dictionnaire orthographique, gramatical et morphologique de l'occitan. Casa editoriau "Trabucaires" (Canet de Rosselhon, 2011). En venta en totas las librerias deu país, e en las librerias granas de venta online de França e d'Espanha.
PS1. Un legedor anonim que m'entressenha e que'm corrigeish sus la grafia de País de Buc dens un comentari ací-dejós. Mila excusas tà l'equipa deu diccionari de Per Noste. En tot cas, qu'ei pecat que lo mot non sia dens la lista de dauna Josiana.
PS2 (escrit lo 24 de seteme). Un auta legedora, pas briga anonima aquera, e drin mosquilhosa, que m'enviè un mèl hòrt aimable, enqüèra qu'un shinhau gasconofòb(e), tà'm díser, enter autas causas, que lo mot gallicisme i èra plan en la soa lista. E que n'aprofieita tà m'ensenhar un mot qui'm sembla plan beròi: asenada. Totun, asenada, aquò n'ei pas gascon. Qu'èi cercat en tots los mens diccionaris gascons, n'apareish pas dens nat. Qu'endevini que serà ua especialitat culinària regionau, ua sòrta de tapenada provençau de puç d'aso dab plantas mediterranèas. Enfin, qu'ac supausi. En tot cas, qu'èi verificat dens lo diccionari de madama Ubaud, lo mot asenada que i ei plan present e madama Ubaud que'u m'escrivó plan com cau. Well done, madama Ubaud! Mercès hèra per la vòsta contribucion ad aqueste blòg !
PS3 (escrit lo 2 d'octobre). Dens un messatge deishat suu sit Gasconha.com, Domergue Sumien que i escriu: "... Lo centralisme francés que tua drin a drin las personalitats culturaus de las regions e deus parçans qui hèn l'arquitectura territoriau d'Occitània en generau e de Gasconha en particular. Lo País de Bug qu'ei un parçan hèra ancian. Qu'ei de dòu har de véder l'incultura e l'alienacion pregona deus nòstes elegits. "
La grafia "País de Bug" emplegada per Domergue Sumien que'm sembla la mes bona. Qu'ei compatibla dab las duas pronóncias conflictivas Bu(t)sh e Buc. Qu'ei susquetot la mes coherenta au còp dab lo gentilici bogés e dab l'etimologia deu mot Bug. Los Boii que son la nacion cèlta a l'origina deu País de Bug. La prumèra letra i deu mot boii que devèva èster un iòd, qu'ei a díser un glide, que non ua vocau. En latin, i que pòt servir tà notar j, Boii = Boji. Bojes (->bogés) qu'ei la forma de l'accusatiu plurau de la declinason latina de Boius/Bojus. De Boju(m) , o de Bojes, que devó venir lo nom deu País de *Bog (dab la g finau soant a sh o ch com dens passeg -de passejar -e com dens estug - de estujar. Aquera -g qu'ei l'equivalent grafic de -ig finau en catalan: puig cf. pujar , passeig etc, autes còps emplegat en bearnés tanben, cf. Beigbeder per Bèthvéder). E puish *Bog que's vadó Bug, ua mutacion comparabla a la de potz tà putz, un trèit tipicament gascon, fin finala . Jan Lafitta qu' afirma, dab arguments solides, que la pronóncia deu mot ei plan bush despuish sègles. Que prepausa la grafia lafittana Bux (o sia Bush). Totun, que horneish lo mot qu'ei trobat grafiat Bug dens un manuscrit bearnés. B'ei clar que l'argument de Jan Lafitta non pleiteja guaire per la grafia Buc! La pronóncia buc /byk/ qui trobam dens lo diccionari de Mistral, que podó èster provocada per ua mala interpretacion de la grafia Bug deu manuscrit bearnés. La pronóncia bush que devó èster percebuda, a tòrt, com un gallicisme. E la faussa correccion buc que's podó espandir peu monde deu felibrige bogés pr'amor deu gran prestigi de Mistral. Que's cau brembar deu felibre bogés Emilien Barreyre qui èra un contemporanèu e un gran admirador de Mistral. Que'ns deishó quauques poèmas escriuts en provençau, o mes exactament en pseudoprovençau, cas excepcionau en Gasconha, en demiei d'un pialat de poèmas en gascon.
Adonc, jo que m'estau dab lo País de Bug o lo Captalat de Bug, gentilici: bogés.
6 comentaris:
- Mela ha dit...
-
E ben l'as crompat? Pas tròp lèu!!!!
N'aviái mon confle de recebre de SMS tieus au mitan de la nuòch per saber se l'Ubauda te met una e o una a darrièr un toponim estrangièr :DDD
Me'n servissi de longa d'aquel diccionari. òsca a l'autora.
- 17 de setembre de 2011 a les 8:21
- merike ha dit...
-
LA LANGUE DE CHEZ NOUS. YVES DUTEIL + LYRICS. - YouTube
C'est une langue belle avec des mots superbes
Qui porte son histoire à travers ses accents
Où l'on sent la musique et le parfum des herbes
Le fromage de chèvre et le pain de froment
Et du Mont-Saint-Michel jusqu'à la Contrescarpe
En écoutant parler les gens de ce pays
On dirait que le vent s'est pris dans une harpe
Et qu'il en a gardé toutes les harmonies
Dans cette langue belle aux couleurs de Provence
Où la saveur des choses est déjà dans les mots
C'est d'abord en parlant que la fête commence
Et l'on boit des paroles aussi bien que de l'eau
Les voix ressemblent aux cours des fleuves et des rivières
Elles répondent aux méandres, au vent dans les roseaux
Parfois même aux torrents qui charrient du tonnerre
En polissant les pierres sur le bord des ruisseaux
C'est une langue belle à l'autre bout du monde
Une bulle de France au nord d'un continent
Sertie dans un étau mais pourtant si féconde
Enfermée dans les glaces au sommet d'un volcan
Elle a jeté des ponts par-dessus l'Atlantique
Elle a quitté son nid pour un autre terroir
Et comme une hirondelle au printemps des musiques
Elle revient nous chanter ses peines et ses espoirs
Nous dire que là-bas dans ce pays de neige
Elle a fait face aux vents qui soufflent de partout,
Pour imposer ses mots jusque dans les collèges
Et qu'on y parle encore la langue de chez nous
C'est une langue belle à qui sait la défendre
Elle offre les trésors de richesses infinies
Les mots qui nous manquaient pour pouvoir nous comprendre
Et la force qu'il faut pour vivre en harmonie
Et l'Île d'Orléans jusqu'à la Contrescarpe
En écoutant chanter les gens de ce pays
On dirait que le vent s'est pris dans une harpe
Et qu'il a composé toute une symphonie
Et de l'Île d'Orléans jusqu'à Contrescarpe
En écoutant chanter les gens de ce pays
On dirait que le vent s'est pris dans une harpe
Et qu'il a composé toute une symphonie.
- 17 de setembre de 2011 a les 20:00
-
-
La Testa de Bug ?! (prononciat buK o butch)
- 20 de setembre de 2011 a les 19:53
-
-
Que'vs poish díser tots los vielhs Testerins qui coneishi e dab qui èi podut parlar que disen [byk] shens trantalhar. N'èi pas jamei entenut a díser [bysh] enlòc, sonque peus navèths parlaires qui non coneishen pas lo gascon. La solucion Bug que poderé estar interessenta, Lartiga que l'a emplegada sus la soa carta de Gasconha de 1998. Qu'èra plan perpensat mes lo problèma qu'ei: -G finau cau que sii prononciat [tch], cf. estug, en ortografia normada, ne's pòt pas díser [k]. Bug qu'èra interessent pramor que permetè de derivar, Bogés. Que m'èi crompat la navèra edicion de Lartiga, en çò de Per Noste, e qu'escriu adara Buc. Que crei jo tanben qu'ei la solucion mensh maishanta. La Tèsta de Buc, País de Buc mes los Bogés...Sus
aquera carta deu Lartiga de 1998 que i avè pècas. Qu'èi verificat, que las a corregidas adara sus la de Per Noste. Qu'a tanben deishat la grafia "lafitiana" o los de Per Noste que l'an demandat d'emplegar la grafia normada comuna. N'ac sèi pas. De tot biaish, qu'a acceptat.
- 21 de setembre de 2011 a les 12:57
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Mela: òc, òsca. Mas perqué trabalhar sola?
Merike: beautiful
Anonim 1: sèi pas.
Anonim2: Bon, alavetz, totas mas excusas a l'equipa deu diccionari de Per Noste. Que vau corregir per un PS. En tot cas, aqueth toponim- pas guaire simple-que manca en la lista, be'n seratz d'acòrd!
- 21 de setembre de 2011 a les 19:11
-
-
http://www.gasconha.com/index.php?vista=buc Debat sus "Bug/Buc"
- 27 de setembre de 2011 a les 21:54


text:
Vancouver
Vancouver (prononciacion: [vænˈkuːvər]) es una vila costièra situada al sud de la província canadenca de Colómbia Britanica. Foguèt nomenada aital après sa "descobèrta" pel capitani britanic George Vancouver, qu'exploriguèt la region cap a 1790. Lo nom Vancouver a per origina lo neerlandés "van Coevorden," que designa qualqu'un originari de Coevorden, una vila dels Païses Basses.[1]
Pus grand airal metropolitan de l'oèst de Canadà, Vancouver es tanben la tresena vila del país en populacion. Segon lo recensament de 2006, Vancouver a una populacion de mai de 578 000 abitants Sos estajants son etnicament e lingüisticament divèrses; 52% parlan pas l'anglés coma primièra lenga.
De ressècs s'establiguèron en 1867 per l'esplecha forestièra dins un airal nomenat Gastown qu'anava venir lo nuclèu a l'entorn del qual la vila creisseriá. Vancouver prenguèt l'estatut de ciutat en 1886. En 1887, lo camin de fèrre transcontinental foguèt estendut fins a la vila per aprofechar dels avantatges de son grand pòrt natural, que vendriá un ligam vital per la rota comerciala entre l'Orient, l'èst de Canadà, e Londres.


text:
Glutèn
Lo glutèn es una proteïna ergastica amòrfa que se trapa dins la semença de fòrça grans combinada amb l'amidon. Representa 80% de las proteïnas del blat e se compausa de gliadina e glutenina. Lo glutèn es responsable de l'elasticitat de la massa de farina, çò que permet sa fermentacion e la consisténcia elastica e espongosa dels pans e de las massas enfornadas.
Obtencion[modificar | modificar la font]
Lo glutèn se pòt obténer a partir de la farina de blat e de mantun gran, en lavant l'amidon. Per aquò se forma una massa de farina e aiga, que se lava puèi amb d'aiga, fins a que l'aiga sorta neta. Pels emplecs quimics (non alimentaris) es preferible d'utilizar una solucion salina. Lo produch resultant aurà una textura pegosa e fibrosa, parièra a la de la pasta mastegoma.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Après coseson, lo glutèn aquerís una consisténcia fèrma e pren de sabor del bolhon que i es cuèch. Aquela proprietat fa que siá apreciat coma remplaçant de la carn dins las codinas vegetarianas e bodista. En fornat, lo glutèn es lo responsable que los gases de la fermentacion sián gardats a l'interior de la massa, en fasent qu'aquela puège. Après la coseson, la coagulacion del glutèn es la responsabla que lo pan se desfole pas après codut.
Malautiás ligadas al glutèn[modificar | modificar la font]
L'intolerància al glutèn, apelada celiaquia o malautiá celiaca, necessita de far de dietas liuras de glutèn, que dana la mocosa de l'intestin prim e empacha una digestion normala. Après suprimir lo glutèn de la dieta l'intestin fonciona tornarmai normalament. Las personas celiacas an una predisposicion genetica, eretada, a l'intolerància al glutèn, mas desvolopan pas necessàriament la malautiá. Se recomanda que la noiridura dels nens abans los sièis meses contenga pas de glutèn, pr'amor qu'una administracion primairenca podriá desencadenar l'intolerància. Quand se manifèsta la malautiá celiaca pòt venir sivèr acompanhada d'una intolerància temporària a la lactòsa. Los autistas pòdon èsser sensibles al glutèn e a la caseïna (la proteïna del lach), substàncias que i semblan d'interferir lor neurotransmetors opiacis. D'autras malautiás que se tractan tanben amb una dieta liura de glutèn son la dermatiti erpetifòrma, l'artriti reumatoïda e l'esquizofrenia.
Grans[modificar | modificar la font]
Lo glutèn se tròba dins los grans de blat, d'òrdi, de blat, d'espelta, de kamut e de triticale.
Los autres grans son liures de glutèn; per exemple:
- Ris (dins totas sas varietats).
- Milh
- Civada (pòt aver de glutèn per contaminacion crosada amb d'òrdi e de blat, per exemple, se creisson pròches).
Evidentament, la soia, lo blat negre (Fagopyrum esculentum) o las semenças de virasolelh son liures de glutèn.


text:
Châtenois (Nauta Sòna)
Châtenois es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Châtenois a situat a ieu-distància de las tres vilas de Vesoul, Lure, e Luxeuil, al còr de la campanha elevada-saônoise.
La commune de Châtenois est située à mi-distance des trois villes de Vesoul, Lure, et Luxeuil, au coeur de la campagne haut-saônoise.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Châtenois i aguèt ocupat fòrça d'ora : s'i es trobat de vestigis d'abitat gallo-romain. A la Mièja Edat, la municipalitat de Châtenois èra una baronnie. Aquela possedissiá un castèl #que i aguèt destruit a la fin de la Modèl:S-. Lo nom de Châtenois es issu del grand nombre de châtaigniers #qu'empengan (encara uèi) sus la comuna. Qualques vestigis del castèl son encara visibles, e sustot lo grand portail #qu'es intacte. Châtenois Possedís doas grandas fontaines totjorn n'aiga. La una i aguèt bastit l'an 1890 en grès ròsa. Es surmontée d'una pichona crotz e fasiá egalament mestièr de lavoir (lo bac de lavage en essent separat del bac de rinçage) e de abreuvoir. L'autre fontaine, un pauc mai modèst, data de la meteissa epòca. Per çò qu'es de l'eleganta glèisa de Châtenois, i aguèt bastit ela tanben a Modèl:La s- en un estil néo-gotic. En lo en environant, se pòt descobrir un en encantant parc verdoyant ont se niche una pichona capèla. La façada d'aquela es adornada armoiries de la familha de Sant-Mauris
Le site de Châtenois fut occupé très tôt : on y a retrouvé des vestiges d'habitat gallo-romain. Au Moyen Âge, la commune de Châtenois était une baronnie. Celle-ci possédait un château qui fut détruit à la fin du Modèl:S-. Le nom de Châtenois est issu du grand nombre de châtaigniers qui poussent (encore aujourd'hui) sur la commune. Quelques vestiges du château sont encore visibles, et notamment le grand portail qui est intact. Châtenois possède deux grandes fontaines toujours en eau. L'une fut construite en 1890 en grès rose. Elle est surmontée d'une petite croix et faisait également office de lavoir (le bac de lavage étant séparé du bac de rinçage) et d'abreuvoir. L'autre fontaine, un peu plus modeste, date de la même époque. Quant à l'élégante église de Châtenois, elle fut construite elle aussi au Modèl:S- dans un style néo-gothique. En la contournant, on peut découvrir un charmant parc verdoyant où se niche une petite chapelle. La façade de celle-ci est ornée des armoiries de la famille de Saint-Mauris


text:
Banca Centrala Europèa
La Banca Centrala Europèa (var. Banca Centrau Europèa; BCE o ECB en anglés) es una institucion d'esséncia federala qu'es la banca centrala de l’Union Europèa, Foguèt creada l'1 de genièr 19981 e es situada a Francfòrt (Alemanha). Sa mission consistís a emetre l'èuro, coma moneda comuna e unica, a definir las grandas orientacions de politica monetària de la zòna èuro e de prendre las decisions necessàrias a son aplicacion, valent a dire mantenir lo poder de crompra de l'èuro doncas l'estabilitat dels prèses dins la zòna èuro que comprend actualament los 17 païses de l'Union Europèa qu'an introduit l'èuro dempuèi 1999. L'actual president de la BCE es l'economista italian Mario Draghi


text:
Villes et mairies du Canton de Clervaux (1)
Liste des communes
Clervaux
Ville de Clervaux, localité du Luxembourg de 4 600 habitants.
La mairie de Clervaux a une adresse e-mail et un site Internet.
Wincrange
Ville de Wincrange, localité du Luxembourg de 3 600 habitants.
La mairie de Wincrange a une adresse e-mail et un site Internet.
Parc Hosingen
Ville de Parc Hosingen, localité du Luxembourg de 3 300 habitants.
La mairie de Parc Hosingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Troisvierges
Ville de Troisvierges, localité du Luxembourg de 2 800 habitants.
La mairie de Troisvierges a une adresse e-mail et un site Internet.
Weiswampach
Village de Weiswampach, localité du Luxembourg de 1 200 habitants.
La mairie de Weiswampach a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Nepal
Nepal (en nepalés नेपाल) es un país d'Asia situat en Imalaia. Confronta Índia al sud, èst e oèst, China al nòrd.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la formacion dau Nepal modèrne[modificar | modificar la font]
La descubèrta d'otís neolitics dins la Vau de Katmandó indica una preséncia umana sus lo territòri nepalés dempuei au mens 11 000 ans. Vèrs 3300 av. JC, un pòble dravidian, qu'aviá lo mestritge dau bronze e qu'èra probablament liat a la Civilizacion de la Vau d'Indus, s'installèt dins la region. Foguèt jonhat per de pòbles tibetobirmans, indoarians e austroasiatics. Aqueu procès foguèt lòng e fòrça estendut dins lo temps e es a l'origina de la mosaïca etnica actuala de Nepal. Son debanament precís es mau conegut en causa de l'abséncia de documents escrichs contemporanèus.
Segon de racòntes legendaris, la Vau de Katmandó venguèt lo centre d'un estat imalaian, dich Reiaume de Kirati, tre lo sègle VII av. JC. Disparegut au sègle II ap. JC, aqueu reiaume seriá a l'origina de l'introduccion dau bodisme dins la region. D'autreis estats lo seguiguèron, totjorn centrat sus la Vau de Katmandó, coma lo Reiaume Licchavi entre lei sègles V e VIII, un reiaume newar au sègle X e lo Reiaume Malla de 1201 a 1769. Lei dinastias a la tèsta d'aquelei reiaumes èran indoïstas e sa religion venguèt pauc a pauc largament majoritàrias au sen de la populacion. Pasmens, situada sus la rota comerciala entre Tibet e Índia, Katmandó èra una vila prospèra onte se formèt una societat fòrça ierarquizada segon lo sistèma creat per lo rèi indoïsta Jayasthiti Malla (vèrs 1382-1395).
Lo Principat Gurkha[modificar | modificar la font]
En 1484, lo Reiaume Malla conoguèt una crisi qu'entraïnèt sa division entre tres principats rivaus. Dins lo corrent d'aqueu periòde de declin de la dinastia Malla, divèrsei pòbles arribèron en Nepal après conquista dau nòrd d'Índia per lei musulmans. En particular, en 1559, lei Gurkhas fondèron un principat a l'oèst de Katmandó.
Entre 1768 e 1769, durant lo rèine de Prithvi Narayan (1743-1775), conquistèron la Vau de Katmandó e i transferiguèron sa capitala. I impausèron l'usatge de sa lenga — que venguèt lo nepalés — coma lenga oficiala. Aquò marquèt la fondacion dau Nepal actuau. A la fin dau sègle, estendiguèron sa dominacion entre Sikkim e l'estat indian actuau de Himachal Pradesh. Dins aquò, aquela expansion entraïnèt una reaccion chinesa. En 1792, una armada Qing ocupèt Katmandó que deguèt reconóisser la senhoriá de Pequin. Pasmens, dins lei fachs, aquela somission se limitèt au mandadís d'un tribut cada tres annadas e lei Gurkhas gardèron son independéncia.
Durant lo sègle seguent, deguèron faciar l'expansionisme britanic. De 1814 a 1816, una guèrra, entraïnada per l'oposicion entre leis expansionismes gurkha e britanic, opausèt Nepal a la Companhiá Anglesa deis Índias Orientalas. S'acabèt per una victòria britanica e per lo tractat de Sugauli que fixèt lei frontieras actualas de Nepal. Establiguèt tanben un protectorat britanic parciau sus lo país ambé l'installacion d'un resident a Katmandó equilibrat per un respèct estricte de la sobeiranetat nepalesa. Aquò favorizèt l'isolament de Nepal que foguèt pas dubèrt ais estrangiers avans lo sègle XX.
Lo periòde Rana[modificar | modificar la font]
De 1846 a 1951, la politica nepalesa foguèt dominada per la dinastia Rana que monopolizèt lo pòste de Premier Ministre e reduguèt la monarquia a un ròtle unicament simbolic. Aquò comencèt amb un complòt de Jung Bahadur Rana qu'assassinèt plusors centenaus de captaus liats a la dinastia reinanta e que prenguèt lo poder. S'assegurèt lo sostèn d'una armada renfòrçada e establiguèt de relacions bònas ambé lo Reiaume Unit. Per exemple, Nepal permetèt a Londres d'utilizar sei regiments de Gurkhas puei de recrutar dirèctament de soudats au sen d'aqueu pòble au profiech de l'armada britanica d'Índia. Aquelei fòrças se destrièron durant lei doas guèrras mondialas onte 200 000 Nepalés participèron au combat. Après l'independéncia d'Índia, aquela tradicion contunièt e plusors unitats indianas son totjorn formadas de soudats recrutats en Nepal. En 1923, lei Britanics cridèron son resident e reconoguèron la sobeiranetat plena de Nepal.
Nepal dempuei 1951[modificar | modificar la font]
La restauracion de la monarquia[modificar | modificar la font]
En 1947, l'independéncia d'Índia entraïnèt de cambiaments politics en Nepal qu'entraïnèron la casuda de la dinastia Rana en 1951. D'efèct, lo Premier Ministre Mohan Shamsher Jang Bahadur s'opausèt a la formacion d'un partit politic liat au Congrès Nacionau Indian. Au contrari, lo rèi Tribhuvana Bir Bikram (1911-1955) sostenguèt aqueu projècte e poguèt reversar lei Rana. Aquò permetèt de restaurar lo poder dei rèis nepalés que gardèron lo poder fins a 2007-2008.
Son fiu Mahendra Bir Bikram (1955-1972) capitèt d'obtenir l'adesion dau país a l'ONU en 1955, çò que permetèt d'assegurar son independéncia entre Índia e China. En 1959, foguèt a l'origina d'una constitucion parlamentària. Pasmens, aqueu periòde democratic durèt gaire car lo partit dau Congrès, venceire deis eleccions, votèt una reforma agrària que causèt de trèbols e d'esmogudas. En 1960, lo rèi suspendiguèt la constitucion e reprenguèt lo poder fins a l'adopcion d'una constitucion novèla en 1962. Pus autoritari, lo tèxte renfòrçava lo poder reiau e adoptèt lo sufragi indirècte. La monarquia conoguèt una evolucion similara e venguèt pus autoritària ambé lo desvolopament d'un aparelh policier important. Ansin, en despiech d'una politica de modernizacion (abolicion dei castas en 1963... etc.), lo regime deguèt una oposicion creissenta.
La fin de la monarquia e la guèrra civila[modificar | modificar la font]
L'oposicion apareguda dins lo corrent dau rèine de Mahendra Bir Bikram se renforcèt durant lo rèine de Birendra Bir Bikram (1972-2001) e entraïnèt finalament l'abolicion de la monarquia en 2008. D'efèct, maugrat divèrsei consultacions popularas e la reintroduccion dau sufragi universau, lo regime evolucionèt gaire e lo poder restèt entre lei mans dau sobeiran.
En 1990, aquò entraïnèt de manifestacions importantas a Katmandó e lo rèi foguèt obligat de restablir la constitucion de 1959. D'eleccions organizadas en 1991 veguèron la victòria dau partit dau Congrès mai son poder demorèt fragil. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1990, lo poder foguèt mai ò mens partejat entre lo Congrès e un partit comunista moderat. En 1996, una insureccion maoïsta acomencèt dins lei regions pauras de l'oèst qu'èran totalament oblidadas per lo poder centrau. La guerilha prenguèt rapidament lo contraròtle d'una partida importanta dau territòri mentre que lo govèrn se concentrèt sus lo contraròtle de la Vau de Katmandó, còr economic e demografic dau país.
En 2001, lo rèi Birendra Bir Bikram e una partida de l'ostau reiau foguèron assassinats. Lo segond fraire dau sobeiran defunt, Gyanendra Bir Bikram (2001-2008), li succediguèt. Fòrça impopular e sospichat d'èsser l'organizator dei murtres per la populacion, assaièt de rompre per fòrça la guerilha. Pasmens, l'extension dau conflicte agravèt la situacion economica nepalesa. En 2005, la suspension de la constitucion maucontentèt mai la populacion. En abriu de 2006, de grèvas duras entraïnèron lo restabliment dau regime parlamentari e l'estatut sacrat dau rèi foguèt abolit. En 2007, lo govèrn concluguèt un acòrd ambé lei maoïstas permetent d'acabar la guèrra civila. Aquela patz prevesiá d'organizar l'eleccion d'una assemblada constituenta e d'abolir la monarquia en 2008.
Nepal dempuei 2008[modificar | modificar la font]
L'assemblada constituenta foguèt elegida lo 10 d'abriu de 2008 e la monarquia oficialament abolida lo 28 de mai de 2008. En plaça, foguèt proclamada una republica democratica e federala. Pasmens, lo país demorèt instable car ges de partit capita de ganhar clarament leis eleccions. Ansin, d'un caire, lei maoïstas dirigiguèron lo país en 2008-2009 e 2011-2013 mai aguèron pas de majoritat parlamentària e d'autre caire, lo Congrès e lei comunistas moderats formèron una coalicion de 2009 a 2011 mai deguèron lo laissar après d'importantei manifestacions socialas organizadas per lei maoïstas.
En 2013, d'eleccions constituentas se debanèron per resòuvre la crisi. Ganhadas per lo Congrès e lei comunistas moderats, permetèron la promulgacion d'una constitucion lo 20 de setembre de 2015. Lo tèxte devesís lo país entre sèt estats federaus. Certanei minoritats, lesidas per lo traçat deis entitats federalas ò per una reforma de la nacionalitat que donèt la nacionalitat nepalesa unicament ais enfants aguent un paire nepalés, assaièron de s'i opausar. En parallèl, Nepal dèu faciar lei consequéncias d'un tèrratrem violent que destruguèt una partida dau país e tuèt au mens 6 600 abitants en abriu de 2015.


text:
Lac Agassiz
Lo lac Agassiz èra un lac immens qu'ocupava entre los millennis X e VII ab. J.C. la part centrala del continent nòrd-american, mai precisament la region dels Grands Lacs actuals. D'en primièr postulat per William Keating en 1823, son existéncia foguèt confirmada après que Louis Agassiz aguèt lo primièr establit son origina glaciària en 1879.
Format fa aperaquí 11 700 ans, lo lac cobrissiá una granda part de Manitòba, la part occidentala d'Ontàrio, una part de Minnesòta, del Dakota del Nòrd e de Saskatchewan. A son extension maximala, auriá cobèrt fins a 440 000 km², siá 25 % de mai que la mar Caspiana actuala.
Fa 8500 ans, los glacièrs recuolèron rapidament e lo lac Agassiz se demesiguèt, mas cobrissiá encara las planas al sud de la baia d'Hudson. Sas aigas comencèron de desbordar d'en primièr cap al Mississippí per l'intermediari del riu Minnesòta, puèi dins lo riu Sant Laurenç. Subran, fa aperaquí 8200 ans, las aigas del lac s'espandiguèron per la baia d'Hudson e, en qualques meses, gaireben tot lo lac se voidèt dins l'atlantic nòrd. Los cercaires pensan qu'aqueste apòrt d'aiga glaciària provoquèt un refrejament brutal de l'ocean, contrariant lo corrent del Golf e engendrant una baissa de las temperaturas de 5 °C en Euròpa per mantun sègles.
Uèi, del ancian lac demoran qualques vestigis, lo lac Winnipeg, lo lac Winnipegosis, lo lac Manitòba e lo lac dels Bòsques entre autres, mas tanben de vals fertilas coma la del riu Roge del Nòrd e del riu Assiniboine.


text:
La Crampa a Arle
La Crampa a Arle (var. La Cambra a Arle, La Chambra a Arle) qu'ei un tablèu de Vincent van Gogh. Be n'i a 3 versions ; la purmèra que ho realizada en 1888 e qu'ei expausada uei au Musèu van Gogh a Amsterdam. Ua segonda version (expausada dehens l'Institut d'Art de Chicago que ho realizada en 1889 a la demanda deu hrair de l'artista, Theo van Gogh, per'mor la purmèra version qu'èra de restaurar. Fin finala ua tresau (expausada au Musèu d'Orsay) que ho realizada entà la sòr e la mair de Vincent van Gogh.
Quauques esbòs que hon dessenhats dens la correspondéncia de l'artista.
Aquesta òbra que representa la crampa deu pintre dens l'Ostau Jaune.
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
Esbòs dens ua letra a Paul Gauguin


text:
Onelha
Onelha (en ligur Inéja, en italian Oneglia) es una partida de la vila d'Impèria (en Itàlia, en riba de la mar Mediterranèa, dins la region de Ligúria).
Impèria es lo resultat de la fusion, en 1923, dei doas vilas d'Onelha e de Porto Maurizio.
Onelha e Provença[modificar | modificar la font]
Lei ligams dau país ligur amb Provença èran pron importants. Ansin Onelha foguèt un dei vilatges que permetèt lo repoblament de qualquei vilatges dau país provençau. Divèrsas familhas d'Onelha s'implantèron a Biòt e i preservèron qualquei sègles sa varietat ligura originala, amb d'influéncias occitanas, que recebèt lo nom de figon. Au sègle XVIII, lei liames èran ben vius encara amb lei tèrras occitanas que Onelha fornissiá per exemple l'òli d'oliva a Marselha pr'amor d'elaborar lo famós sabon de Marselha.