text:
Declinason del latin
La declinason del latin es l'ensemble de las formas que s'i declinan los substantius, adjectius, pronoms e autres categorias de mots en latin. En latin, la declinason d'un mot servís per n'indicar la foncion e lo nombre gramatical.
I a cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son genre gramatical. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo genre gramatical: masculin, femenin o neutre.
Cadun dels sièis cases[1] a una foncion principala e (trach del vocatiu) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la gramatica de las lengas romanicas. D'unas, coma lo romanés, an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis.
Somari
- 1 Cases del latin
- 2 Declinasons
Cases del latin[modificar | modificar la font]
Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del protoindoeuropèu: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu e l'ablatiu. Lo cas locatiu indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes toponims e substantius, coma ara Roma "Roma" (locatiu Romae) o domus "casa" (locatiu domi). D'unas formas adverbialas que s'acaban en -e son de vestigis del cas instrumental.[2]
En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa poeta bonus magnas aves habet,[3] "poeta" e "bonus" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "magnas" e "aves" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason.
Nominatiu[modificar | modificar la font]
Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut.
- Augustus imperator imperii romani fuit ("August foguèt emperaire de l'empèri dels romans")
Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu:
- Urbs Roma caput mundi vocatur ("La ciutat de Roma es nomenada la capitala del mond")
Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (Roma)[4] e un complement predicatiu del subjècte (caput).[5]
Vocatiu[modificar | modificar la font]
Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu.[6] Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça.
Fragment de l'Eneida (29 aC-19 aC), de Virgili (70 aC–19 aC):
Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, lo poeta s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que musa se tròba dins lo cas vocatiu.
Acusatiu[modificar | modificar la font]
L'acusatiu marca, generalament, lo complement dirècte d'un vèrb transitiu, es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.[7]
- Scipionis Africani exercitus incurret hostem ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic")
Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:
- acusatiu de durada: indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb.
- Postea trescentos annos Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt ("Après, los romans dominèron tota la mar Mediterranèa durant tres cents ans")
- acusatiu de direccion: indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions in (movement cap a l'interior d'un luòc) o ad (movement cap a l'entorn d'un luòc).
- Romani Siciliam navigant et terram occupant ("Los romans navegan en Sicília e ocupan la tèrra")
- Legatus in Hispaniam missus est ("Lo legat foguèt enviat en Ispània")
- Milites ad oppidum appropinquant ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa")
- en oracions completivas d'infinitiu: lo subjècte d'una oracion subordinada se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu.
- Dico te priore nocte venisse in M. Laecae domum ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca")
- amb de preposicions determinadas:[8]
- Fretum Gaditanum partem maris inter Hispaniam et Africam est ("L'estrech de Gibartar es la part de la mar entre Ispània e Africa")
- coma complement predicatiu del complement dirècte: van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte.
- Pauperes existimant divites felices ("Los paures consideran los rics uroses")[9]
- en exclamacions:
- Me miseram! ("Paure de ieu!")[10]
Genitiu[modificar | modificar la font]
Lo genitiu marca generalament lo complement del nom d'un substantiu. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas.
- Utilizacion adjectivala
- genitiu possessiu: indica una relacion de possession.
- Caput primum provinciae Africae Utica fuit ("La primièra capitala de la província d'Africa foguèt Utica")
- genitiu subjectiu: indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat.
- Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira Dei descendat ("Dieu luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")[11]
- genitiu objectiu: indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu.
- [...] Metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")[12]
- genitiu partitiu: indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part.
- Tarraco caput fuit prouinciae Tarraconensis, qua maior pars Hispaniae continebatur ("Tarraco foguèt la capitala de la província Tarraconense, que cobriá la majora part d'Ispània")
- genitiu de definicion: definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa:
- [...] decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum virtutis ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")[13]
- genitiu de descripcion: descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat.
- Daedalus, vir magni ingenii, in insula Creta exsulabat ("Dedal, òme de granda intelligéncia, viviá exiliat dins l'illa de Creta")
- genitiu de valor: descriu la valor o lo pretz de quicòm.
- Si quis aquam oletarit, sestertiorum decem milium multa esto ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila sestercis")
- Utilizacions adverbialas
- amb verbs determinats en relacions amb la memòria ("delembrar", "remembrar", etc.).
- Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."[14]
- amb los vèrbs defectius utor, fruor, fungor, potior, vescor e opus est ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament)
- Cleanthes solem dominari et rerum potiri putat ("Cleantes crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")[15]
- amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de « plen ».
- Videte, pueri: his saccus plenus est pirorum ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de peras")
- amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir".
- Taedet me huius quotidiani mundi ("M'aborrís aqueste mond quotidian")
- amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc.
- [...] quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte")
Cas datiu[modificar | modificar la font]
Lo datiu marca, generalament, lo complement indirècte d'un substantiu. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).[16]
- Pater puero librum donat ("Lo paire dona lo libre al mainat")[16]
Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:
- datiu de regim verbal: acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma complement de regim verbal. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar".
- Quam similis soli est, Naevia, noster amor! ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!")
- datiu possessiu: es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu.
- Caesari multi inimici erant ("Cesar" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per Cesar")
- datiu de finalitat: indica la finalitat amb la quala se fa una accion.
- Non omnes milites gloriae pugnant ("totes los soldats lutan pas per la glòria")
- doble datiu: es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat.
- Ipsum bellum est mihi curae ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu")
- datiu d'autor: indica una impression, lo punt de vista de qualqu'un.
- Vir bonus regi videtur ("Aqueste òme li sembla bon al rei")
- datiu de complement agent: s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion.
- Haec nobis agenda sunt ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres")
- datiu comòde: qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme.
- Graecis terras colimus "Cultivan tèrras pels grècs")
- datiu etic: s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva.
- Quid mihi Celsus agit? ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial)
Ablatiu[modificar | modificar la font]
L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de complement circonstancial de temps, de luòc, etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: cum celeritate se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian indoeuropèu: lo separatiu, l'instrumental e lo locatiu.
- ablatiu de luòc: indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'acusatiu per indicar lo luòc cap al qual se produtz l'accion)
- Hannibal, filius Hamilcaris, Carthagine natus est ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a Cartage")
- Ex Graecia ad Italiam navigaverunt ("Naveguèron de Grècia a Itàlia")
- ablatiu de separacion: indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu
- Cicero hostes ab urbe prohibuit ("Ciceron mantenguèt los enemics luenh de la ciutat")
- ablatiu d'instrument: indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme
- Marcus pede vexabat Corneliam quae dormire volebat ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir")
- ablatiu de manièra: indica de quin biais se produtz l'accion.
- Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum magna cura et diligentia suos fines tuentur ("Los Allòbroges, metent de gardas lo long de Ròse, defendon sas frontièras amb vigilància e energia")[17]
- ablatiu de temps: indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion.
- Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore fuissent [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]")
- ablatiu absolut: marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion.
- Urbe capta, Aeneas fugit ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt")
- ablatiu de circonstàncias expectants: parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion.
- Cum magno clamore civium ad urbem perveniunt ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion")
- ablatiu d'acompanhament: l'ablatiu es sempre precedit per la preposicion cum ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion.
- Ego et Iulia cum nostris amicis de amicitia dicebamus ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics")
- ablatiu de separacion: indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion e/ex ("de").
- Centum ex viris mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia")
- ablatiu d'agent: indica l'agent qu'efectua l'accion dins una oracion passiva. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion a/ab ("per")
- Atticus adoptatus est a Caecilio ("Atic foguèt adoptat per Cecili")
- Populus militia atque inopia urgebatur ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria")
- ablatiu de comparason: la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en nominatiu).
- Vilius argentum est auro, virtutibus aurum ("L'argent es mens preciós que l'aur, e l'aur que las vertuts")
- ablatiu de causa: indica la causa que motiva l'accion.
- Clamare gaudio coepit ("Comencèt de cridar de jòia")
- ablatiu de gra de diferéncia: indica lo gra en que difererisson doas causas o mai.
- Puella multo prudentior est puero ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle")
- ablatiu de descripcion: a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu.
- Philosophus magna sapientia ("Un filosòf de granda saviesa")
- ablatiu d'especificacion: dona una informacion pus especifica subre un mot anterior.
- Corpore senex esse poterit, animo numquam erit ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit")
- ablatiu de pretz: de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa.
Cas locatiu[modificar | modificar la font]
Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'indoeuropèu que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'ablatiu amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion.[19] Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu domus ("casa"), qu'a lo locatiu domi.
- Servus Romae erat ("L'esclau èra a Roma")
Tendéncias sincreticas[modificar | modificar la font]
Lo sincretisme, un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors morfosintacticas partejan la meteissa terminason,[20] es abitual en latin.
Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en -a, amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin).
Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de Marcus es Marce e lo vocatiu d'Aeneas es Aenea).[21]
L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de -m, levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai -s, parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons.
Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons.
Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons.
Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural.[22] Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en -i, e los mots neutres de la qatrena declinason.
Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.[19]
Declinasons[modificar | modificar la font]
- Primièra declinason: tema en -a, coma per exemple aqua ("aiga")
- Segonda declinason: tema en -o, coms per exemple amicus ("amic")
- Tresena declinason: tema en consonanta o en -i, coma per exemple praetor ("pretor") o canis ("gos")
- Quatrena declinason: tema en -u, coma per exemple senatus ("senat")
- Cinquena declinason tema en -e, coma per exemple dies ("dia")
Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments fonetics a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, saltus, "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple:
- natio, nationis, ont natio es lo nominatiu e nationis es lo genitiu
- bellum, belli, ont bellum es lo nominatiu e belli es lo genitiu
Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián natio, -onis e bellum, -i.
Primièra declinason (a)[modificar | modificar la font]
Son de noms en general femenins coma la rota (via, viae fem.) o l'aiga (aqua, aquae fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (agricola, agricolae masc.) o marinièr (nauta, nautae masc.).
Segonda declinason (o)[modificar | modificar la font]
La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma equus, equī ("caval") o puer, puerī ("dròlle') e de noms neutres coma castellum, castellī ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de gemas, plantas, arbres, e d'unas vilas e ciutats.
Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'afix -us, amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason -er, mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason -um. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe -ī estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es o.
Tresena declinason (i)[modificar | modificar la font]
La tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en –a,–e, –ī, –ō, –y, –c, –l, –n, –r, –s, –t, or –x . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu variable. La tresena declinason inclutz per exemple flumen, fluminis neut. ("riu"), flos, floris masc. ("flor"), e pax, pacis fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe -is coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en –or (amor). Fòrça noms femenins s'acaban en –īx (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en –us (onus). Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas.
Rasic en -i[modificar | modificar la font]
D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en -i. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents:
- Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en -is. En son d'exemples avis, avis ("aucèl") e amnis, amnis ("torrent d'aiga"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars.
- I a de mots que pèrdon la -i de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la -s fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple Mars, Martis ("Mart"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en -ium.
- Los mots neutres derivats acabats en -al, -ar o -e que derivan de mots acabats en -ali, -ari o -i forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (-Ø). La -i del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en -e en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple animale, animal ("animal"). Pasmens, l'ablatiu se manten en -i.
- Lo mot vis, vis ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en -i, mas al plural se basa sus una rasic en vis transformat en vir per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason -ium dels substantius de rasic en -i.
Exemples de substantius de rasic en -i
Particularitats[modificar | modificar la font]
Dins la tresena declinason, i a quatre noms irregulars.
būbus[24]
būbus[24]
Quatrena declinason (u)[modificar | modificar la font]
La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (fluctus, fluctūs masc.) e 'pòrt' (portus, portūs masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (manus, manūs fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (genu, genūs neut.). Cada nom a un afixe -ūs coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es u.
Dins los plurals datiu e ablatiu, –ibus es de còps que i a remplaçat per –ubus. Aquò sonque per qualques noms, coma artus. La declinason de domus es iregulara:
Cinquena declinason (e)[modificar | modificar la font]
La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (rēs, reī fem.) e 'jorn' (diēs, diēī generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe -ēī o –eī coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular.
Cal notar que los noms acabats en iēs an un ēī long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + ēs an un eī cort dins aquestes cases.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En realitat, lo latin a sèt cases, mas lo locatiu es tant rar qu'en practica se considera que n'i a sièis.
- ↑ Ramat, A. G. & Ramat, P. (1995). Las lenguas indoeuropeas. Cátedra, 313. ISBN 84-376-1348-5.
- ↑ "Lo bon poeta a d'aucèls grands."
- ↑ Un complement de denominacion es un complement indirècte que porgís una informacion accessòria o explicativa del tèrme al qual se referís.
- ↑ Un complement predicatiu del subjècte es un substantiu o adjectiu que se referís al subjècte, completant la signification del vèrb.
- ↑ Entrada "vocatiu"
- ↑ Entrada "acusatiu"
- ↑ Per una lista de las preposicions que pòrtan acusatiu, vejatz Gramàtica llatina: preposicions
- ↑ Angelo Altieri Megale (1988). Gramática Latina. Puebla (Mèxic): Benemérita Universidad Autónoma de Puebla. ISBN 968-863-084-5.
- ↑ Dich per Circe a Odisseu dins l'òbra d'Ovidi Remedium amoris.
- ↑ Iacopo da Varazze, fin del sègle XIII. De Sancto Andrea Apostolo, dins l'òbra Legenda auria.
- ↑ Sal·lusti (segle I). Iugurtha (en català medieval).
- ↑ Adaptat de 2 Macabeus, 6:3
- ↑ Adaptat d'Isaïes, 49:14
- ↑ Bradstreet Greenough, J. & Howard, Albert A. [1896] (2008). Allen And Greenough's Shorter Latin Grammar: For Schools And Academies (1896). Kessinger Publishing, 388 pàgines. ISBN 978-1436989824.
- ↑ 16,0 16,1 Sintaxis de los casos
- ↑ Juli Cesar (58aC-51aC). Comentarii de bello gallico VII. Retrieved on 16-07-2009.
- ↑ Ciceron, Filípiques 7.15
- ↑ 19,0 19,1 The Locative Case
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ John Grant (1823). Institutes of Latin grammar. G. and W.B. Whittaker, 11.
- ↑ Richard Prior (2008). Latin Demystified. McGraw-Hill, 127. ISBN 978-0071477277.
- ↑ L'arcaïsme aquai apareis dins Virgili, Ciceron, Lucrèci per evocar l'estil dels escrivans ancians.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 Here ō or ū come from Old Latin ou. Thus bō-/bū- and Iū- before consonant endings are alternate developments of the bov- and Iov- before vowel endings. — The double pp in the preferred form Iu-ppiter "Father Jove" is an alternate way of marking the length of the u in the etymological form Iū-piter. i is weakened from a in pater (Allen and Greenough, sect. 79 b).


c: text/html

text:
Solfegi
Lo solfegi qu'ei, dens la musica occidentau, la disciplina teorica qui s'encarga de la notacion de la musica d'un punt de vista ritmic, melodic e armonic.
La notacion musicau qu'ei atestada desempuish la civilizacion sumeriana (qui, en escritura cuneifòrma, be ns' a transmés musica marcada qui ei interpretada uei lo dia). En Occident, la musica marcada mei anciana coneguda qu'ei grèga dab, enter autes exemples los Imnes de Dèlfes.
Tostemps en Occident (dab exemples parallèles en Orient) los purmèrs exemples entà notar la musica que hon los neumas, a la debuta simplas linhas ascendentas e descendentas qui notavan las orientacions de hautor de la musica, mes shens dar las nòtas precisas ni lo ritmes. Dab lo temps los neumas que vadón mei precís en bèth hornir linhas qui miaràn de cap au pentagrama modèrne. Dens aqueste procès Guido d'Arezzo, considerat com un deus mei ancians desvolopaires deu solfegi, que bategè las nòtas dab los lors noms modèrnes.
A partir deu sègle XX, la musica qualificada alavetz de «contemporanèa», qu'arribè au punt experimentau de crear musicas escapant a las possibilitats de notacion deu pentagrama necessitant apèrs deus navèths (dab la musica seriau, la musica concreta e la musica aleatòria).
Enjòcs de la notacion musicau[modificar | modificar la font]
- Ritme: tempo, metronòm, ritme binari, ritme ternari
- Durada : arronda, blanca, negra, cròcha, triolet, punt d'orgue, accelenrando, pausa, mieja pausa, sospir, miei sospir
- mesura
- Escala:
- Nòta : Ut/Do
- Escala diatonica, escala cromatica
- Intervaus : tèrça, quarta, quinta, sexta, septima, octava
- Mòde : major, mòde menor

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aimeric de Belenoi
Aimerics de Belenòi èra un poèta occitan dau sègle XIIIau (1216-1242), vadut au castèth de L'Esparra (Medòc, uei Gironda) e mòrt a la cort dau rei Ferdinand III de Castelha, a vint-sheis ans solament. Çò ditz sa vida : « Aimerics de Belenoi si fo de Bordales, d’un castel qui a nom Lesparra, neps de maistre Peire de Corbiac. Clercs fo mas fes se ioglar, e trobet bonas chansos e belas et avinenz d’una dona de Guascuenha que avia nom Gentils de Rius, e per leis estet lonc tems en aquela encontrada. Pueis s’en anet en Cataluenha et estet lai tro qu’el moric. Et aqui son escriutas de las soas chansos. » Es citat - coma d'autes trobaires occitans - per Dante Alighieri dens son obratge De vulgari eloquentia (De l'eloquéncia en lenga vulgara). Clèrc, après augussi joglat en Gasconha, se n'angut obrar en maine francoprovençau, notadament en Savòia, on passèt frem de temps. Servit notadament lo comte Tomàs I de Savòia (1178-1233), meitot son esposa Margarida de Genevés (1180-1236) qu'i dediquèt una cançon :
Dona Na Margarid E vezers, e gens aculhirs Provon que res nos vos sofranh De so que a pro domna tanh
Lo comte Aimon de Savòia (1291-1343) l'apriguèt tanben una passada.
Òbras[modificar | modificar la font]
Aissi quo'l pres que s'en cuja fugir Aissi cum hom pros afortitz Ara'm destrenh Amors Meravilh me cum pot hom apelhar No'm laissa ni'm vol retener Nulhs hom no pot complir adrechamen Per Crist s'ieu crezes Amor Pos Dieus nos a restaurat Puois lo gais temps de pascor Selh que promet a son coral amic S'a midons plazia Ailas per que viu lonjamen ni dura Domna, flor Anc, puois qe giois ni canc Tant es d'Amor honratz sos senhoratges A'l prim pres de'ls breus jorns braus Fins e leials e senes tot engan Ja non creirai q'afanz ni cossirers Nulhs hom en re no falh Pus de Joy mou e de Plazer Can mi perpens ni m'arbire Consiros, cum partitz d'amor
ESTUDIS Maria Dumitrescu : Poésies du troubadour Aimeric de Belenoi, 1935.


text:
Estiu
L’estiu o ostiu es una de las quatre sasons de las zonas temperadas e polaras, tradicionalament percebuda coma la pus cauda.
Data[modificar | modificar la font]
Al punt de vista astronomic, lo solstici d'estiu (lo 21 de junh dins l'emisfèri nòrd e lo 21 de decembre dins l'emisfèri sud, es a dire quand lo solelh es pus naut fòra de la zòna intertropicala) deuriá marcar lo mitan de l'estiu, e l'equinòcci d'automne (lo 22 de setembre dins l'emisfèri nòrd e lo 21 de mars dins l'emisfèri sud) lo mitan de l'automne. Mas las temperaturas jornadièras aumentan fòrça aprèp lo 7 de mai (començament astronomic teoric de l'estiu), la tèrra e la mar meton qualque temps a caufar.
Per consequent, en meteorologia, l’estiu compren per convencion los meses complets de junh, julh e agost dins l’emisfèri nòrd e de decembre, genièr e febrièr dins l’emisfèri sud. La definicion meteorologica centra coma aquò melhor l’estiu sus los periòdes pus cauds d’una annada que la definicion astronomica.
Diferents païses convenon de datas de començament de l’estiu diferentas: en Irlanda, l’estiu debuta lo 1èr de mai; per d'autres es lo 1èr de junh, e d’autres lo 21 de junh. Arriba tanben que los jorns a meteissa distància dels solsticis e dels equinòccis sián utilizats per definir las sasons, permetent atal de los centrar sua aquestes eveniments astronomics; es lo cas par exemple de l’astronomia chinesa que l’estiu i comença vèrs lo 7 de mai.
Dins lo sud e lo sud-èst de’Asia, l’estiu se definís pus generalament coma lo periòde anant de març a mai o començament de junh, lo periode pus caud de l’annada que se termina amb l’arribada de la monson.
Efèits[modificar | modificar la font]
L’estiu es generalament vist coma la sason ont las temperaturas son pus elevadas, e mai coma lo periòde de l’annada ont lo Solelh demòra pus longtemps dins lo cèl entre sa sortida e son cloc. Amb l’enclinason de la Tèrra sul plan de l’ecliptica, l’emisfèri en plan dins la sason d’estiu es enclinat cap al Solelh, provocant atal l'alongament de la durada dels jorns e l'aumentacion de la temperatura.
Dins l’emisfèri Nòrd, la Tèrra se tròba a l’afèli de son orbita en estiu. La Tèrra se tròba doncas a aquel moment pus alunhada del Solelh, çò qu'a per consequéncia una velocitat orbitala pus flaca que pendent las autras sasons; l’estiu es doncas la sason pus longa dins l’emisfèri nòrd. Un fenomèn simetric se produtz dins l’emisfèri sud, la Tèrra se trobant alara al perièli e l’estiu i es la sason pus corta.
Dins las latituds al delà dels cercles polars, lo fenomèn de solelh de mièjanuèch se produtz pendent l’estiu e lo Solelh se cloca pas pendent plusors jorns. Sus de latituds pus bassas, lo crepuscul dura una ora al mens e de còps qu'i a al fenomèn de nuèches blancas, coma Sant Petersborg o en Escandinàvia.
L’estiu es lo periòde ont fructifican gaireben totas las plantas. L’estiu s'utiliza doncas sovent coma una metafòra d’un periòde astrat, d’un apogèu.
Arts[modificar | modificar la font]
- L’Estiu es una de las Quatre Sasons d'Vivaldi.
- L'Estiu es una pèça de teatre de Romain Weingarten.
- L'Estiu es un ensag d’Albert Camus.
- L’Estiu es un quadre de Giuseppe Arcimboldo que n'existís plusors versions.
- Lo Somi d'una nuèch d'estiu es una pèça de teatre de William Shakespeare.


text:
Categoria:Politica dels Estats Units d'America
Aquesta categoria recampa d'articles sus las proceduras, las politicas, las conviccions, e las accions de las institucions e personalitats politicas als Estats Units d'America. Vejatz Categoria:Govèrn dels Estats Units per las institucions, los poders, e las foncions definidas per las leis dels Estats Units.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
G
- Govèrn dels Estats Units (3 C)
P
- ► Partit politic american (1 P)
- Personalitat politica americana (10 C, 8 P)
S
V
Articles dins la categoria « Politica dels Estats Units d'America »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Alaba
Alaba (Araba en basco, Álava en espanhòu) qu'ei ua província d'Espanha, un « territòri istoric » dens la Comunautat Autonòma Basca e ua província tradicionau deu Bascoat.
Los sons abitants que son los alabeses.
Qu'ei bordada per Biscaia e Guipuscoa (nòrd), La Rioja (sud), la província de Burgos (oèst) e la Comunautat Forala de Navarra (èst). Las comunas de La Puebla de Arganzón e de Condado de Treviño que forman ua enclava apartienent a Burgos e a Castelha e Leon.
Heraudica[modificar | modificar la font]
La banèra que data deu sègle XIVau, quan lo territòri e acceptè las relacions dab Castelha. Simbèus medievaus: lo leon, lo castèth e lo braç qui sostien l'espasa dab ua devisa: Entà la justícia contra los mauhasents.


text:
Flash (DC comics)
Flash es un títol donat a una seria de supereròis de DC Comics. Creat per lo scenarista Gardner Fox e l'artista Harry Lampert, lo Flash original apareguèt dins Flash Comics #1 (1940).
Flash possedís una "super-velocitat", que compren la capacitat de córrer e de se bolegar extrèmament lèu, de far servir sos reflèxes subreumans e de violar cèrtas leis de fisica. Fins ara, quatre diferents personatges de ficcion, que cadun obtenguèt d'un biais o d'un autre lo poder de "super-velocitat", an assumit l(identitat de Flash: Jay Garrick (de 1940-fins ara), Barry Allen (de 1956 a 1986), Wally West (de 1986 a 2006), e Bart Allen (de 2006-fins ara).
La segonda incarnacion de Flash es generalament considerada coma lo primièr eròi de l'Edat d'argent dels comics e aqueste supereròi es demorat fins uèi un dels personatges mai populars de DC. Cada version de Flash es estada un membre clau de la Societat de Justícia d'America e de la Liga de Justícia.
La version del personatge de Barry Allen dins la seria de television en 1990, foguèt interpretada per l'actor John Wesley Shipp.


text:
1570
Aquesta pagina concernís l'an 1570 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Publicacion dau premier atlàs dich Theatrum orbis terrarum per lo cartograf olandès Abraham Ortelius (1527-1598).


text:
Colonia e Dominion de Virgínia
Los Colonia e Dominion de Virgínia (Colony of Virginia o Virginia Colony o Dominion and Colony of Virginia) èra partida de las Colonias Mejanas èra una colonia britanica d'America del Nòrd qu'existissiá del sègle XVI fins a la Revolucion americana. La Colonia de Virgínia foguèt atal nomenada en oneur de la reina Elisabeta I d'Anglatèrra, escaissada « La Reina Verge » (virgin en anglés) que jamai se maridèt. Aprèp la Primièra revolucion anglesa (mitat del sègle XVII) la Colonia de Virgínia foguèt escissada The Old Dominion (« lo dominion ancian») pel rei Carles II a causa de l'aprenta leialtat a la corona. Aprèp son indepéndancia del Reialme de Grand Bretanha, la partida sud-èst de la Colonia de Virgínia venguèt lo Commonwealth de Virgínia, escaissat oficialament Old Dominion. Èra una de las Tretze Colonias britanicas de l'America del Nòrd que se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Aprèp la formacion dels Estats Units d'America, lo territòri de la Colonia de Virgínia donèt naissença als estars de Virgínia, Virgínia Occidentala, Kentucky, Indiana , Illinois, e una partida d'Ohio


text:
Lei Bauç
Lei Bauç (Les Baux-de-Provence - Lei Bauç de Provença - en francés dempuèi 1958) es una comuna provençala, en Provença, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e dins la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Coma o indica son nom, lo vilatge es quilhat au ras de bauç que marcan lei premiers còntrafòrts de la cadena deis Aupilhas. Lo vilatge es susplombat per un castelàs arroïnat, amb una vista bèla sus lei planas dau sud, vèrs Arle e Camarga.
Dau nom de la comuna es derivat lo mot de baucita.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1642, lo rei de França ofrís ais princes de Mónegue lo títol de "marqués dei Bauç" qu'esta encara encuei dins la titulatura oficiala dei princes o de seis eiretièrs.
En 1958, l'administracion francesa càmbia lo nom de la comuna en ié apondre de Provence.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Eraudica[modificar | modificar la font]
Leis armas dei Bauç se blasonan ansin : dau camp de gules cargat d'una estela de setze rais d'argent ; remembran la pretencion deis ancians senhors dei Bauç que se disián descendents dau rei mage Bautezar, guidat per l'estela.
Monument[modificar | modificar la font]
- Castèu dei Bauç : castèu fòrt que serviguèt mai d'un còp e sobretot durant lei Guèrras baucencas per la succession de Provença.
Literatura[modificar | modificar la font]
Lei Bauç son lo vilatge de Mirèlha de Frederic Mistral, que ne vòl far sa capitala:
Dei Bauç fariáu ma capitala!
Sus lo rocàs que uei rebala,
De nòu rebastiriáu nòste vièlh castelàs:
I apondriáu una torrèla
Qu'emé sa poncha blanquinèla
Ajonheguèsse leis estèlas!


text:
Bauma de Font Chavada
La bauma preïstorica de Font Chavada se tròba dins lo País d'Òrta e Tardoira, en Charanta Occitana.
Geografia[modificar | modificar la font]
Se situa a 2 km au nòrd-oest de la vila de Montberol, 27 km a l'est d'Engoleime, au limit de la comuna d'Orjaduelh, au pè dau vilaret de Font Chavada, dins un valon orientat vers lo sud-oest ente raja un riusset, Font Chavada, afluent de la riba drecha de Tardoira, prep de las baumas de Mont Gaudier e dau Placard.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fuguet cerchada a partir de 1870 per Paire e Fermond; Durousseau-Dugontier de 1902 a 1910; Vallade en 1913-1914; Saint-Perrier en 1921; e Pierre David, qu'en 1933 efectuet de las exploracions dins lo niveu aurinhacian.
Germaine Henri-Martin tornar entreprenguet de las cerchas de 1937 a 1955. En 1947 s'i trobet 'na calòta craniana umana atribuida a un preneandertalian, que seriá l'òs uman mai ancian dau departament de Charanta.
Topografia[modificar | modificar la font]
Es un tunèl de 6 m de larjor e d'aperaquí 30 m de longor emb un corredor en U.
Estratigrafia[modificar | modificar la font]
Germaine Henri-Martin senhalet en 1957 sieis jaç de A a E e un jaç d'argila subre lo sòu de la bauma, emb de jaç B de l'Aurinhacian, de jaç C dau Mosterian e de jaç E dau Taiacian. 'Quilha ocupacion taiaciana fuguet situada dins l'Interglaciari Riss-Würm, fai aperaqui 150 000 ans.
De las cerchas recentas balhan 'na estratigrafia de uech jaç.
Preséncia umana[modificar | modificar la font]
Germaine Henri-Martin trobet en 1947 daus fragments de frontau e de parietau e 'na partida de calòta craniana compausada de frontau e de 'na partida daus parietaus de drecha e de mança, d'un uman vielh estant las suturas soudadas, atribuits a un preneandertalian.


text:
Carl von Linné
- Nomina si nescis, perit et cognitio rerum.
- (Se ignoras lo nom de las causas, quitament lor coneissença desapareis)
-
-
-
- citacion de Linné en 1755.
-
-
-
Carl Linnaeus, que portarà lo nom de Carl von Linné aprèp èsser estat anoblit, (nascut lo 23 de mai de 1707 a Råshult - mòrt lo 10 de genièr de 1778 a Uppsala), es un celèbre naturalista suedés, fondator de la sistematica modèrna e creator de la nomenclatura binomiala de las espècias viventas, encara emplegada per la biologia modèrna.


text:
Revolucion dels ulhets
L'assaut militar del 25 d'abril de 1974 faguèt s'esfondrar lo regim politic en vigor al Portugal dempuèi 1926. Aquel assaut es conegut en portugués coma 25 d'Abril o Revolução dos Cravos (Revolucion dels ulhets). Lo còp d'Estat foguèt menat pels oficièrs intermediaris de la ierarquia militara (lo MFA), la majoritat que n'èran pas que de capitanis e qu'avián participat a la guèrra coloniala.
Somari
Originas[modificar | modificar la font]
Coma consequéncia del còp d'Estat militar del 28 de mai de 1926, foguèt instaurat en Portugal un regim autoritari d'inspiracion faissista. En 1933, lo regim, que se autonominava Estado Novo, es remodelat e Salazar passèt a contrarotlar lo país. Salazar conservèt lo poder fins a 1968, quand li foguèt retirat (per causa de malautiá) Marcello Caetano dirigiguèt lo país fins que foguèt depausat lo 25 d'abril de 1974.
Jol govèrn del Estado Novo, Portugal foguèt considerat coma una dictatura per l'oposicion, pels observaires estrangièrs e pels meteisses dirigents del regim. Formalament, i aviá d'eleccions, mas foguèron totjorn recusadas per una oposicion qu'acusava lo govèrn de frauda electorala e de manca de respècte al dever d'imparcialitat.
L'Estado Novo possedissiá una polícia politica, la PVDE (Polícia de Vigilancia e Defesa do Estado), nomenada a comptar de 1945 la PIDE (Polícia internacional e de Defesa do Estado) e, a comptar de 1969, la DGS (Direcção-Geral de Segurança; la Direccion Generala de Seguretat) que perseguissiá los opausants del regim. La politica coloniala del país dins las annadas 1960 foguèt de manténer las colònias al contrari de la majoritat dels païses europèus, essencialament perque la permanéncia d'un empèri colonial fasiá partida de la vision de l'istòria dels ideològs del regim. Malgrat la contestacion als forums mondials, coma l'ONU, Portugal mantenguèt una politica de fòrça e foguèt obligat, a comptar del començament de las annadas 1960, de defendre militarament las colònias contra los grops independentistas en Angòla, Guinèa Bissau e Moçambic.
Economicament, lo regim mantenguèt una politica proteccionista industriala que consistissiá a atribuir lo mercat portugués a solament qualques grops industrials. Lo país demorèt paure fins a las annadas 1960, çò que provoquèt l'emigracion cap als païses coma França o Soïssa mas, a comptar de las annadas 1970 se produsiguèt, coma en Espanha, un grand desvolopament economic.
Preparacion[modificar | modificar la font]
La primièra reünion clandestina de capitanis se debanèt a Bissau, lo 21 d'agost de 1973. Una nòva reünion, lo 9 de setembre de 1973 al Monte Sobral (Alcáçovas) creèt lo "Movement de las Fòrças Armadas". Lo 5 de març de 1974 foguèt aprovat lo primièr document del movement: « Los Militars, las Fòrças Armadas e la Nacion » que circulèt clandestinament. Lo 14 de març lo govèrn destituiguèt los generals António de Spínola e Francisco da Costa Gomes de las seunas cargas per çò que refusèron de participar a una ceremònia de supòrt al regim. Lo 24 de març la darrièra reünion clandestina decidiguèt la liquidacion del regim per la força.
Movements militars durant la Revolucion[modificar | modificar la font]
Lo 24 d'abril de 1974, un grop de militars comandats per Otelo Saraiva de Carvalho installèt secretament lo luòc de comandament del movement puchista a la casèrna de Pontinha, a Lisbona.
A las 22 h 55 foguèt retransmesa la cançon "E depois do Adeus", de Paulo de Carvalho, per las radios Emissoras Associados de Lisboa. Aquel foguèt un dels senhals convenguts pels puchistas.
Lo segond senhal se produsiguèt a la 0 h 20, quand foguèt retransmesa la cançon "Grândola Vila Morena" de Zeca Afonso, pel programa Limiti de la Rádio Renascença, que confirmava lo còp d'Estat e marcava lo començament de las operacions. Lo locutor de l'emission foguèt Leite de Vasconcelos, jornalista e poèta moçambican.
Lo còp d'Estat del 25 d'abril aguèt lo sosten de divèrses regiments militars que desvolopèron una accion concertada.
Lo 25 d'abril de 1974 moriguèron quatre personas, per tir qualques membres de la polícia politica a las personas que se participavan en una manifestacion.
La politica de las Tres D[modificar | modificar la font]
Spínola anoncièt la formacion d'un Conselh de Salut Nacional e legiguèt la proclamacion redigida per la MFA. Aquela proclamacion afirmava que lo poder seriá remés als civils aprèp la celebracion d'eleccions liuras e insistissiá en la volontat d'una politica de las Tres D : «democratizar, descolonizar e desvolopar».
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Aprèp lo 25 d'abril foguèron liberats los presonièrs politics de la Preson de Caxias. Los caps politics de l'oposicion en l'exili tornèron dins lo país pendent los jorns seguents. Una setmana pus tard, lo primièr de mai foguèt celebrat legalament dins la carrièra pel primièr còp en fòrça ans. A Lisbona s'amassèron près 500 000 personas.
Portugal passèt per un periòde d'agitacion que durèt prèp de dos ans, marcats per la lucha entre l'esquèrra e la drecha. Las grandas entrepresas foguèron nacionalizadas. En 1976 s'organizèron d'eleccions e foguèt establida una democracia parlamentària coma aquelas d'Euròpa Occidentala. La guèrra coloniala s'acabèt e las colònias africanas venguèron independentas abans la fin de 1975.


text:
Sant-Suliav
Sant-Suliav en breton ( Saint-Suliac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Suliac se situa al nòrd del Ille-e-Vilaine a unitat|10 {{|km}} de Sant-Malo, 20 km de Cancale, 15 km de Dinan e de Dinard, 20 km de Dòl-de-Bretanha, 25 km de Combourg, 40 km del cap de Fréhel e del Mont-Sant-Michel, 45 km de Bécherel, 60 km de Roazhon.
Sant-Suliac a classificat entre los mai polits pòbles de França dempuèi 1999 : aquel pòble portuaire typiquement breton, situat sus la Còsta de Maragda, a organizat a l'entorn de la siá glèisa e de lo sieu pòrt, en demúltiples pichonas carrièras tortueuses e charmantes. Es practicament una presqu'isla, amb 12 km de riba. Los sieus fòrça nombroses sentiers litorales de randonnées van a l'amassada de luòcs naturales classificats: al molin a marée de Beauchet, a las ancianes salines de las Talaies (fondadas en 1736), a la Punta del Potz, a la Punta de Grainfollet, al Mont-Garròt, elevat d'unitat|73|m {{}}, #qu'ofrisson de magnificas belvédères sus la estuaire de la Rance, suls païses de Sant-Malo, Dòl-de-Bretanha, Dinan e del Mont-Sant-Michel. La Rance es d'ara endavant separada de l'ocean per un barrage.
Sant-Suliac, vilatge portuaire de pescadors, situat sul marge drech del estuaire de la Rance, es lo un dels escasses pòbles vertadièrament maritims d'aquel estuaire, entre Sant-Malo e Dinan.
Carrièras estrechas e d'ostals ancians de granit an virat cap al pòrt.
Saint-Suliac se situe au nord de l'Ille-et-Vilaine à 10 km de Saint-Malo, 20 km de Cancale, 15 km de Dinan et de Dinard, 20 km de Dol-de-Bretagne, 25 km de Combourg, 40 km du cap Fréhel et du Mont-Saint-Michel, 45 km de Bécherel, 60 km de Rennes.
Saint-Suliac est classé parmi les plus beaux villages de France depuis 1999 : ce village portuaire typiquement breton, situé sur la Côte d'Émeraude, est organisé autour de son église et de son port, en de multiples petites rues tortueuses et charmantes. C'est pratiquement une presqu'île, avec 12 km de rivage. Ses très nombreux sentiers côtiers de randonnées vont à la rencontre de sites naturels classés: au moulin à marée de Beauchet, aux anciennes salines des Guettes (fondées en 1736), à la Pointe du Puits, à la Pointe de Grainfollet, au Mont-Garrot, haut de 73 m, qui offrent de magnifiques belvédères sur l'estuaire de la Rance, sur les pays de Saint-Malo, Dol-de-Bretagne, Dinan et du Mont-Saint-Michel. La Rance est désormais séparée de l'océan par un barrage.
Saint-Suliac, village portuaire de pêcheurs, situé sur la rive droite de l'estuaire de la Rance, est l'un des rares villages véritablement maritimes de cet estuaire, entre Saint-Malo et Dinan.
Rues étroites et maisons anciennes de granit sont tournées vers le port.


text:
Constantinòble
Constantinòble (del latin: Constantinopolis, adaptacion del grèc ancian: Kwvσtavtιvoύπoλις = Kônstantinoupolis, valent a dire "Vila de Constantin", en turc abans 1930: Konstantinopolis, Konstantiniyye) es lo nom que portèt la vila actuala d'Istambol entre 330 ap. JC e 1930 ap. JC., quand èra una de las capitalas de l'Empèri Roman tardiu puèi la capitala de l'Empèri Bizantin, puèi, après 1453, de l'Empèri Otoman.
Abans 330 ap. JC se disiá Bizanci. Los tres noms son de còps mesclats dins l'usatge: aital l'Empèri Roman d'Orient se ditz Empèri Bizantin.
En occitan e dins la màger part de las lengas del Mond, la vila a pres lo nom general d'Istambol en 1930 en seguida d'una decision de l'estat turc (en turc: İstanbul), mas lo nom de Constantinòble contunha de s'utilizar dins l'usatge de la Glèisa Ortodòxa, que ten son sèti internacional dins aquela vila. Atal se parla del "Patriarca de Constantinòble". (En lenga grèga, per contra, lo nom de Kwvσtavtιvoύπoλn = Konstantinoupoli rèsta lo sol que s'emplega per totes los usatges modèrnes.)


text:
208
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 208 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Chinés[modificar | modificar la font]
Batalha dei Bauç Roges entre lei tres reiaumes en formacion dins lo corrent dau declin de la dinastia Han. L'armada dau generau Cao Cao (reiaume de Wei) foguèt batuda per leis armadas coalizadas dei generaus Sun Quan (reiaume de Wu) e Liu Bei (reiaume de Shu). Aquò accelerèt la formacion dei tres reiaumes e la division de l'Empèri Han.


text:
Quimia fisica
La quimia fisica es lo domeni de la quimia regardant l'estudi dei fenomèns quimics a partir de lèis o concepcions de la fisica coma lei transferiments d'energia. Gropa donc d'aspècts fòrça important de la quimia modèrna coma la termodinamica, la cinetica quimica, la mecanica estatistica, l'espectroscopia o encara l'electroquimia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Concèptes e utilizacions principaus
- 3 Domenis principaus
- 3.1 Quimia colloïdala
- 3.2 Quimia dei cristaus
- 3.3 Radioquimia
- 3.4 Termoquimia
- 3.5 Quimia cinetica
- 3.6 Fotoquimia
- 3.7 Aplicacions dins l'estudi de l'estructura de l'atòm e dei particulas microscopicas
- 3.8 Aplicacions dins l'estudi de la corrosion dei metaus
- 3.9 Aplicacions dins l'estudi dei solucions
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo tèrme quimia fisica apareguèt per lo premier còp en 1752 dins un cors dau scientific rus Mikhaïl Lomonosov (1711-1765) que la considerava coma una sciéncia basica permetent d'estudiar l'estructura de la matèria[1]. Pasmens, mancava encara mai d'una descubèrta per desvolopar aqueu camp d'estudi. Ansin, la quimia fisica apareguèt coma una especialitat independenta de la quimia e de la fisica solament dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, subretot entre 1860 e 1880, gràcias ai progrès realizats en termodinamica e en quimia deis electrolitas.
L'etapa decisiva dins l'emergéncia de la quimia fisica se debanèt en 1876 quand Josiah W. Gibbs (1839-1903) publiquèt son òbra intitulada On the Equilibrium of Heterogeneous Substances (en occitan « De l'equilibri dei substàncias eterogenèas ») que definiguèt divèrsei concèptes centraus de la quimia fisica coma l'energia de Gibbs, lo potenciau quimic o la regla dei fasas de Gibbs[2]. Puei, en 1908, aqueu trabalh foguèt completat per la definicion de l'entalpia per lo Neerlandés Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926)[3] [4].
D'aqueu temps, apareguèron lei premierei revistas scientificas especializadas coma, en 1887, Zeitschrift für physicalische Chemie dirigida per Wolfgang Ostwald (1853-1932) e Jacobus Henricus van 't Hoff (1852-1911) o, en 1896, Journal of Physical Chemistry dirigida per Wilder Dwight Bancroft (1867-1953). Aprofichèron lei progrès realizadas au sègle XIX dins divèrsei domenis que van pauc a pauc integrar lo camp de la quimia fisica coma l'electroquimia, la termoquimia e la cinetica quimica.
D'efèct, l'òbra d'Alessandro Volta (1745-1827), especialament son estudi de la premiera pila voltaïca a la transicion dei sègles XVIII e XIX, venguèt la fònt d'estudis deis efèctes de l'electricitat — fenomèn fisic — sus lei compausats quimics. Ansin, au començament dau sègle XIX, Humphry Davy (1778-1829) estudièt lei consequéncias dau passatge d'un corrent electric dins una solucion de saus quimics e descurbiguèt dos metaus novèus, lo sòdi e lo potassi, e lo principi de separacion deis ions d'una solucion salina. L'estudi dau fenomèn foguèt melhorada per son estudiant Michael Faraday (1791-1867). En 1834, publiquèt lei doas premierei leis sus l'electrolisi : la quantitat de substància despausada sus un electròd es proporcionala a l'intensitat dau corrent electric e la quantitat de cargas electricas qu'entraïna la formacion d'un grama d'idrogèn causa la formacion d'una quantitat equivalenta d'autrei substàncias.
Dins lo domeni de la termoquimia, lei trabalhs pioniers foguèron aquelei dei quimistas francés Antoine Lavoisier (1743-1794 e Pierre-Simon de Laplace (1749-1827). Capitèron de crear un aparelh novèu dich calorimètre que permet de mesurar la quantitat de calor cambiadas dins lo corrent d'una reaccion quimica. Pensavan qu'existiá una grandor dicha caloric que compausa la matèria. Aqueu concèpte èra faus e foguèt abandonat per la seguida mai sei trabalhs permetèron d'establir lei premierei leis de la termodinamica durant la premiera mitat dau sègle XIX. Puei, lei principis termodinamics, inicialament utilizats en fisica e subretot en engenhariá, foguèron aplicats a la quimia per Marcellin Berthelot (1827-1907) e Henry Le Chatelier (1850-1936). Aquò permetèt l'emergéncia de la termoquimia modèrna.
Enfin, la cinetica quimica comencèt d'aparéisser a partir dei trabalhs de Ludwig Ferdinand Wilhelmy (1812-1864) sus la velocitat dei cambiaments de configuracion de grops quimics sucre en preséncia d'un acid. Vèrs la mitat dau sègle XIX, arribèt a la conclusion qu'aquela velocitat èra proporcionala a la concentracion de sucre e d'acid e qu'evolucionava tanben en foncion de la temperatura. Lo quimista George Vernon Harcourt (1834-1919) e lo matematician William Esson (1838-1916) utilizèron alora d'otís matematics coma d'equacions diferencialas per estudiar lo fenomèn. En particular, Esson introduguèt de concèptes primordiaus coma aquelei de reaccions de premier òrdre o de segond òrdre. Puei, van't Hoff completèt aquela òbra e desvolopèt lo metòde diferenciau per estudiar la velocitat dei reaccions quimicas e descurbiguèt en 1884 la relacion famosa que porta lo sieu nom e que permet de far lo liame entre la velocitat d'una reaccion e la temperatura dau mitan reaccionau.
La reünion d'aquelei tres domenis ambé lei trabalhs de Gibbs permetèron l'emergéncia de la quimia fisica a partir de la fin dau sègle XIX e dau començament dau sègle XX. Pasmens, dos autrei domenis a la frontiera entre quimia e fisica i foguèron encara aponduts dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XX : la mecanica estatistica e la mecanica quantica. Lo pionier principau d'aquela darriera evolucion majora dins la disciplina foguèt lo fisician e quimista estatsunidenc Linus Pauling (1901-1994). Dins leis annadas 1930, publiquèt dos libres sus lo subjècte, Introduction to Quantum Mechanics (en occitan « Introduccion ai Mecanismes Quantics ») en 1935 (amb una partida intitulada Applications to Chemistry ; en occitan « Aplicacions a la quimia ») e The Nature of the Chemical Bond and the Structure of Molecules and Crystals en 1939 (en occitan « La natura de la liason quimica e de l'estructura dei moleculas e dei cristaus »), que venguèron la basa de la quimia fisica modèrna. En particular, i introduguèt la nocion d'electronegativitat per depintar la formacion e lei proprietats de la liason quimica e i apliquèt lei principis de la mecanica quantica a l'estudi dei reaccions quimicas.
Dempuei aqueu periòde deis annadas 1930, la basa de la quimia fisica teorica es demorada establa e lei progrès principaus son estats realizats gràcias au desvolopament dei tecnicas d'observacion dei fenomèns fisics (espectrografia... etc) qu'an permés d'identificar de fenomèns novèus. Aquò entraïnèt la division de la disciplica en divèrsei camps d'estudis qu'an a l'ora d'ara una importància gròssa en quimia dei materiaus.
-
Retrach de Mikhaïl Lomonosov (1711-1765) qu'utilizèt per lo premier còp lo tèrme « fisica quimia » en 1752.
-
Extrach dau manuscrit de Mikhaïl Lomonosov de 1752 intitulat « Cors de Quimia fisica vertadiera ».
-
Retrach de Josiah W. Gibbs (1839-1903) qu'introduguèt la màger part dei grandors de basa utilizadas en quimia fisica.
-
Retrach de Heike Kamerlingh Onnes (1853-1926) que definiguèt la nocion d'entalpia.
-
Retrach d'Alessandro Volta (1745-1827), inventor de la pila voltaïca.
-
Retrach de Humphry Davy (1778-1829), pionier de l'electroquimia.
-
Retrach de Michael Faraday (1791-1867) que trobèt lei premierei leis electroquimicas.
-
Retrach d'Antoine Lavoisier (1743-1794, pionier de la quimia e de la termoquimia.
-
Retrach de Pierre-Simon de Laplace (1749-1827), pionier de la termoquimia.
-
Retrach de Marcellin Berthelot (1827-1907), pionier de l'aplicacion de la termodinamica a la quimia.
-
Retrach de Henry Le Chatelier (1850-1936), pionier de l'aplicacion de la termodinamica a la quimia.
-
Retrach de George Vernon Harcourt (1834-1919), pionier de l'aplicacion d'otís matematics a l'estudi dei cineticas quimicas.
-
Retrach de Jacobus Henricus van 't Hoff (1852-1911) que completèt lei trabalhs de George Vernon Harcourt e William Esson sus la cinetica.
-
Retrach de Linus Pauling (1901-1994), pionier de l'estudi deis aplicacions dei mecanicas estatistica e quantica a la quimia.
Concèptes e utilizacions principaus[modificar | modificar la font]
Lei concèptes principaus de la quimia fisica son d'aplicacions de principis fisics a la descripcion de fenomèns quimics. Lei fenomèns d'estudi majors son l'estructura dei grops d'atòms, lei proprietats quimicas d'un compausat, lei reaccions que podon se produrre dins una situacion donada (e donc l'energia necessària o producha) e la velocitat dei reaccions quimicas.
Per aquò, la quimia fisica considera lei compausats quimics coma de grops d'atòms liats entre elei e lei reaccions quimicas coma de creacion o de destruccion de liames entre atòms. Aquò permet de preveire lei proprietats dei substàncias quimicas a partir de la descripcion deis atòmes e dei liames atomics es donc un objectiu major de la disciplina. Necessita de conóisser la distribucion dei cortegis d'electrons a l'entorn dei nuclèus atomics. La quimia quantica, aplicacion de la mecanica quantica ai problemas quimics, permet tanben d'obtenir d'informacions sus la natura dei liames quimics, lo movement dei nuclèus e lei mòdes d'absorpcion o d'emission de lutz per un compausat quimic. Regardant aquelei mòdes d'absorpcion o d'emission, l'espectrocopia es una sotadisciplina de la quimia fisica qu'estudia especialament leis interaccions entre lei radiacions electromagneticas e la matèria.
L'estudi deis equilibris e dei reaccions quimics que pòdon se produrre d'un biais espontanèu o dei proprietats quimicas d'una mescla de compausats quimics necessita generalament l'estudi de fenomèns termodinamics, dei cambis d'energia e de fenomèns de conversion de l'energia en calor o en trabalh. Aquò permet de preveire la possibilitat de realizar o non una reaccion quimica o de verificar la validitat dei donadas experimentalas.
Aquel estudi es sovent liat ambé l'analisi de la cinetica de la reaccion. L'idèa principala d'aqueu domeni es l'estudi deis espècias intermediàrias qu'apareisson dins lo corrent d'una reaccion. Aquò necessita de mesurar o d'estimar lei nivèus d'energia d'agantar per produrre o consomar aqueleis intermediaris car la velocitat d'una reaccion despend sovent de l'energia d'agantar per lei formar (reaccion rapida quand l'energia es febla, reaccion lenta car l'energia es importanta). D'autrei domenis de recèrca son l'estudi de tièras de reaccions elementàrias e de l'influéncia de la concentracion dei produchs quimics utilizats o de la temperatura sus la velocitat.
Enfin, coma leis objèctes d'estudi de la quimia fisica son generalament d'ensems gropant de miliards de miliards de particulas, lo darrier concèpte major es donc l'utilizacion d'otís estatistic per depintar l'evolucion d'aquelei sistèmas car es pas possible a l'ora d'ara de seguir lo movement de cada particula. Aquò es a l'origina de l'utilizacion de grandors globalas per descriure lo sistèma coma la concentracion, la temperatura o la pression.
Domenis principaus[modificar | modificar la font]
Quimia colloïdala[modificar | modificar la font]
Apareguda a partir deis annadas 1860 après l'invencion dau tèrme « colloïde » en 1861 per Thomas Graham (1805-1869), la quimia colloïdala estudia la suspension d'una o unei substàncias, dispersadas regularament dins una autra substància, formant un sistèma de doas fasas separadas, continuas e dispersadas. Dins un fluid, aquò forma una disperson omogenèa de particulas que sei dimensions van de 2 a 2 000 nanomètres. Se parla de « suspension » per un colloïde e non de « solucion ». Descriure o preveire l'evolucion d'un colloïde necessitan de conóisser divèrsei paramètres quimics (temperatura, pH... etc) o fisics (interaccions entre particulas, entropia, floculacion... etc). La quimia colloïdala a d'aplicacions dins divèrsei domenis de la quimia modèrna coma la fabricacion de pintura, de manjar o de materiaus polimèrs.
-
Thomas Graham (1805-1869) qu'inventèt lo tèrme « colloïde » en 1861.
-
-
-
Lo sang es una suspension colloïdala de particulas solidas dins una fasa aquosa.
Quimia dei cristaus[modificar | modificar la font]
La quimia dei cristaus estudia lei relacions entre leis estructuras cristallinas e lei proprietats de la matèria. Necessita donc de conóisser lei proprietats quimicas deis atòms e lor dependéncia ai proprietats fisicas en foncion de lor posicion espaciala. En particular, de tecnicas d'observacion per diffraccion (rais X, electronics, neutronics...) son necessàrias per determinar leis angles entre leis atòms au sen de l'estructura. Aquò a d'aplicacions per la produccion industriala de cristaus ambé de proprietats especialas (opticas, electricas...).
-
Cristau de silici industriau utilizat per la produccion de circuits integrats.
-
-
Cristau artificiau esferic utilizat per una experiéncia de la NASA sus la gravitat.
-
Divèrsei tipes de diamants sintetics.
Radioquimia[modificar | modificar la font]
La radioquimia estudia magerament la quimia dei nuclèus radioactius e l'efèct dei raionaments ionizants sus leis atòms e lei moleculas. Tracta tannben dei fenomèns de produccion de radioisotòps e dei compausats eissits de desintegracions nuclears o de materiaus irradiats. Necessita donc de conóisser lei proprietats quimicas dei compausats estudiats e lei consequéncias fisicas deis efècts dei radiacions. Aquò a d'aplicacions importantas en medecina (tecnicas d'imatjariá medicala utilizant de compausats radioactius...) o en proteccion còntra lei radiacions ionizantas (per exemple dins una centrala nucleara).
-
Aparelh medicau de tomografia per emission de positrons.
-
-
Muralha de plomb per se protegir còntra d'emissions ionizantas.
Termoquimia[modificar | modificar la font]
Fondada a partir dei trabalhs de Marcellin Berthelot durant la segonda mitat dau sègle XIX, la termoquimia estudia leis efècts termics sus lo debanament dei reaccions quimicas, lei liames entre la temperatura e lei paramètres fisicoquimics e lei proprietats termicas dei compausats en particular aquelei de transicion de fasa. Necessita d'aplicar lei principis de la termodinamica, especialament lo segond principi, ai mecanismes quimics. Aquò a d'aplicacions en engèni dei procediments per preveire la possibilitat de menar una reaccion, de melhorar son rendement o d'accelerar sa velocitat.
Quimia cinetica[modificar | modificar la font]
La quimia cinetica es l'estudi de la velocitat dei reaccions quimicas en fonccion dei relacions entre lei paramètres fisics dau mitan reaccionau e dei proprietats quimicas dei substàncias en preséncia. D'efèct, la velocitat dei reaccions quimicas pòu presentar de variacions importantas evolucionant de reaccions fòrça rapidas, coma una explosion que necessita quauquei fraccions de segonda, a de reaccions fòrça lentas coma la formacion d'idrocarburs que necessita de milions d'annadas. I a tanben d'estats provisòris que pòdon existir solament car la reaccion dictant la disparicion d'aquelei substàncias es fòrça lenta. Per exemple, un diamant es una forma non establa de carbòni que va pauc a pauc evolucionar vèrs la forma establa de grafit. La quimia cinetica a donc d'aplicacions importantas. Per exemple, dins l'industria quimica, permet de demenir la durada necessària per realizar una transformacion quimica o, dins l'industria automobilia, permet de melhorar lo rendement d'un motor.
-
Mestrejar la velocitat de reaccion entre lo carburant e l'èr permet de melhorar lo rendement d'un motor automobila.
-
-
Fotoquimia[modificar | modificar la font]
La fotoquimia estudia lei reaccions quimicas que dependon de l'influéncia de la lutz visibla, de l'ultraviolet e de l'infraroge. Per exemple, es lo cas de la reaccion de fotosintèsi dei vegetaus. Aquò a d'aplicacions importantas dins divèrsei domenis coma l'estudi de la pollucion (produccion d'ozon a partir dei gas d'escapament dei veïculs...) o en medecina ambé la comprenença de divèrsei reaccions fotoquimics de l'organisme (pigmentacion, vision...).
-
La reaccion de fotosintèsi es una reaccion fotoquimica majora dei vegetaus.
-
-
Aplicacions dins l'estudi de l'estructura de l'atòm e dei particulas microscopicas[modificar | modificar la font]
La quimia fisica a d'aplicacions dins l'estudi de l'estructura deis atòms e dei particulas microscopicas qu'estudia lei relacions fisicas entre la composicion de l'atòm (nuclèu, cortègi electronic...) e sei proprietats quimicas. Aquò s'interessa en particular ai proprietats dei particulas cargadas que la carga e seis efèctes son descrichas per de lèis fisicas.
-
-
-
Representacion d'un atòm d'idrogèn 1.
Aplicacions dins l'estudi de la corrosion dei metaus[modificar | modificar la font]
La quimia fisica a d'aplicacions dins l'estudi de la corrosion dei metaus que depend d'interaccions entre paramètres quimics (pH, concentracion de certanei compausats...) e fisics (lutz, termodinamica...). Permet de preveire la possibilitat o non de reaccions de corrosions o de leis empachar gràcias a de mesuras de proteccion coma la corrosion diferenciala. Aquò a d'implicacions importantas car lei metaus (fèrre, acièr...) son de materiaus fòrça utilizats dins la vida quotidiana.
-
Corrosion sus la còca d'un naviri.
-
Corrosion de l'acièr sus una maquina abandonada dins una mina anciana.
-
-
Aplicacions dins l'estudi dei solucions[modificar | modificar la font]
La quimia fisica a d'aplicacions dins l'estudi dei solucions quimicas que depend dei proprietats fisicas dei fasas (temperatura, pression...) e quimicas dei compausats quimics. De mai, d'autrei proprietats quimicas, coma la solubilitat, l'evolucion de temperaturas de transicion de fasa o l'interaccion entre doas particulas, dependon tanben de proprietats fisicas dei substàncias. Aquò a d'aplicacions dins divèrsei domenis economics car lei solucions quimicas son un aspèct fondamentau de la quimia modèrna. Per exemple, son utilizadas dins diferenteis industrias (petroquimia, metallurgia...), dins l'environament (la pollucion es sovent presenta dins l'èr o l'aiga)o encara en medecina (lo còrs uman es una solucion aquosa...).
-
Lo sang es una solucion aquosa.
-
-
-
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Cambiament d'estat e Equilibri de fasa.
- Cinetica quimica.
- Electroquimia.
- Gas perfèct.
- Mecanica estatistica.
- Mecanica quantica.
- Molecula.
- Radioactivitat.
- Radioquimia.
- Teoria cinetica dei gas.
- Termodinamica.
- Termoquimia.
- Transicion electronica.
- Svante Arrhenius (1859 - 1927).
- Peter Debye (1884 - 1966).
- Josiah Willard Gibbs (1839 - 1903).
- Jacobus Henricus van 't Hoff (1852 - 1911).
- Lars Onsager (1903 - 1976).
- Wilhelm Ostwald (1853 - 1932).
- Linus Pauling (1901 - 1994).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
P.W. Atkins (1978). Edicions Oxford University Press: Physical Chemistry (en anglés). ISBN 0-7167-3539-3.
R.J. Hunter (1993). Edicions Oxford University Press: Introduction to Modern Colloid Science (en anglés). ISBN 0-19-855386-2.
M. Díaz Peña, A. Roig Muntaner (1984). Edicions Alhambra: Química Física (en espanhòu). ISBN 84-205-0569-2.
J. Bertran Rusca, J. Núñez Prim (2002). Edicions Ariel: Química Física (en espanhòu). ISBN 84-344-8050-6.
Laidler, K.J. (1993). Edicions University Press: The World of Physical Chemistry (en anglés).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Alexander Vucinich (1970), Science in Russian Culture: 1861-1917, Stanford University Press, p. 388.
- ↑ (en) Josiah W. Gibbs (1876), On the Equilibrium of Heterogeneous Substances.
- ↑ (en) Carl S. Helrich (2009), Modern thermodynamics with statistical mechanics, Springer, p. 64.
- ↑ (en) Milan Trsic, Evelyn Jeniffer de Lima Toledo (2010), A Serious Glance at Chemistry: Basic Notions Explained, World Scientific, p. 109.


text:
Miocèn
Lo Miocèn al quatren periòde geologic de l'Èra Cenozoica. Comencèt fa 23,03 milions d'ans e feniguèt fa 5,332 milions d'ans. En aqueste periòde contunhèt l'elevacion de sarradas coma los Pirenèus, los Alps e lo Imalaia. L'erosion favorida per aquestas orogenèsi originèt sediments e de depauses de petròli dins de zònas qu'èran de concas marinas de pauca prigondor. La temperatura èra mai bassa que l'actuala e s'originèron las massas de gèl en l'Antartida.
Las plantas e los animals del Miocèn èran pro modèrns. Lo nom de Miocèn procedís dels mots grècs ueίwv (meiōn, “mens”) e kaιvός (kainos, “nòu”) e significa "mens nòu" en fasent allusion a que presenta 18% mens d'invertebrats marines modèrns que lo Pliocèn. Los mamifèrs e las ausèls èran plan establits. Proliferèron las espècias de mamifèrs, entre eles lo rinocèros, lo gat, lo camèl e lo caval amb las formas primitivas; entre aquestes son incluses los grandes simis, qu'en mai d'Africa, vivián en Asia e en lo sud d'Euròpa. En las mars, proliferèron de balenas e fòcas.


text:
Delphine Batho
Delphine Batho es una femna politica francesa, nascuda lo 23 de març de 1973 a París.
Líder sindicala estudianta e de SOS Racisme, especialista de la securitat al Partit Socialista, succediguèt a Ségolène Royal coma deputada de la 2a circonscripcion de las Doas Sèvras en 2007. Pòrtaparaula de François Hollande, pendent la campanha presidenciala de 2012[1], foguèt nomenada ministre delegada prèp de la ministra de la justícia dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Somari
Carrièra[modificar | modificar la font]
Jovença militanta a la FIDL e SOS Racisme[modificar | modificar la font]
Filha dels fotografes John Batho, ancian obrièr del libre CGT puèi als Archius Nacionals, e Claude Batho, que moriguèt quand aviá pas que 8 ans, Delphine Batho comencèt de militar al collègi dins d'operacions umanitàrias[2] e pendent de manifestacions liceanas de 1986[3], politicament influenciada pels artistas coma Daniel Balavoine, Coluche e Pierre Desproges[4].
Adheriguèt en 1988 a SOS Racisme e a la Federacion independanta e democratica liceana, que ne prenguèt la presidéncia dos ans mai tard[5]. Aprèp dos meses de caumas, lo movement obtenguèt de Lionel Jospin, ministre de l’Educacion Nacionala, 4,5 miliards de francs per la renovacion dels licèus e de nòus dreches pels liceans.
Bachelierada en 1992, estudièt l'istòria. Venguèt vicepresidenta de SOS Racisme en setembre de 1992 al costat del nòu president Fodé Sylla, aprèp lo depart d’Harlem Désir.
Primièrs passes al Partit Socialista[modificar | modificar la font]
Aderiguèt al PS en 1994. Èra alara membra del corrent l'Esquèrra socialista amb Julien Dray, e comencèt de trabalhar suls tèmas de la securitat[6]. Al congrès de Grenòble de 2000, dintrèt al Burèl nacional. En 2003 demorèt fidèla a Julien Dray que ne foguèt l'emplegada al Conselh Regional d'Illa de França, en carga de las questions de securitat.
Se liguèt a François Hollande al congrès de Dijon (mai de 2003) e venguèt secretària nacionala, encargada de la securitat.
Per l'eleccion presidenciala de 2007 Batho e Julien Dray èran dels pròches de Ségolène Royal e la conselhièra[7].
Deputada de las Doas Sèvras[modificar | modificar la font]
A las elections legislativas de 2007, Delphine Batho venguèt candidata dins la 2a circonscripcion de las Doas Sèvras ont Ségolène Royal se presentèt per evitar lo cumul dels mandats[8].
Delphine Batho èra vicepresidenta del grop socialista a l'Assemblada Nacionala encargada de la securitat[9].
Ministra[modificar | modificar la font]
Del 16 de mai de 2012 au 2 de julhet de 2013, foguèt ministra delegada prèp de la Garda dels Sagèls, ministra de la Justícia dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Site internet de François Hollande.
- ↑ hémicycle (fr)Eric Fottorino, « Delphine Batho, petite-fille de 1789 et 1981 », L'Hémicycle, 28 de març de 2012.
- ↑ lepoint Delphine Batho, déléguée à la Justice, lepoint.fr, 16 de mai de 2012.
- ↑ hemicycle
- ↑ name=lepoint
- ↑ lepoint
- ↑ "Le Monde" (fr)Cf. l'article du journal Le Monde du 27/03/2007, La dauphine de Royal, per Isabelle Mandraud
- ↑ (fr)« Royal : "Ai pas l'intencion de me tornar presentar a la deputacion" », Libération, 11 de mai de 2007.
- ↑ (fr)Presentacion del Grop Socialista a l'Assemblada
Annèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Blòg del sector Securitat del Partit Socialista, amb fòrça escriches de Delphine Batho.
- (fr)Bibliografia sul site de l'Assemblada Nacionala.


text:
Mond islamic
La civilizacion islamica, mond islamic o mond musulman designa la zona geografica cobèrta par l'espandiment musulman.
La civilizacion islamica s'identifica a la civilizacion aràbia del periòde dich arabi classic (fins la casuda del Califat de Bagdad en tèrmes de datacion). D'efèit, fins a aquela epòca, la confusion amb le mond arabomusulman es totala.
Cal distriar la religion islam pròprament dicha de la civilizacion islamica. D'efèit, los pòbles vivent dins aquel espaci geografic son pas totes musulmans.
Aquel article tracta pas del aspèctes religioses, mas culturals ligats a la civilizacion concernida dins la datacion çò dicha.
Somari
Espandiement geografic[modificar | modificar la font]
Dos tipes de espandiment cultural opèran, son.
- Arabizacion culturala:
La conquèsta musulmana mèna a aquel espandiment geografic principal.
Territòri : dempuèi Al Andalús e l'Ifriqiya à l'oèst, fins a Índia a l'èst, e abitat per de populacions de cultura islamica.
L'islam nasquèt en Arabia en 622 mercé e l'egira, a la seguida de la revelacion facha a Maomet. Los Arabis profitèron de la flaquesa dels empèris vesins (empèris bizantin e sassanida). Lo fulgurent espandiment militar, e la flaqua rebutada dels conquerents arabis pels autoctòns, s'expliquèron en mai d'una cavalariá leugièra nombrosa e ordonada, una preséncia pauc constrenhenta e subretot de bons comportaments dels soldats arabis. La volontat d'espandir l'islam (Djihad = "esfòrç dins la fe", es a dire la volontat de propagar la novèla fe en un Dieu unic, se traduch per un espandiment rapid avent induch a espandir un contraròtle sul comerci mondial.
Los primièrs arrèsts d'aquelas conquèstas arribèron al sègle VIII, que se pòt considerar coma l'apogèu de l'empèri arabomusulman: batalhas de Constantinòple (718), de Peitieus (732) e de Talas (751). L'unitat d'aquel vast ensems territorial se desfach amb las querèlas dinasticas, politicas[1] e religioses (661 : naissença del chiisme).
- Islamisacion religiosa:
Autre zona d'espandiment: aquela de l'islamizacion. Apond de païses del Monde a la precedenta.
Aquela zona es mai vasta, e comprend de partidas de l'Africa Negra, las còstas de la Bana d'Africa, l'Indonesia e las Filipinas que las populacions dintrèron en contacte amb la religion dels negociants venguts far comèrci de produches escasses.
- Païses de majoritat musulmana:
Istoric[modificar | modificar la font]
La religion musulmana apareis al sègle VII de l’edat cristianitat. Dins una centana d’ans, se difusèt aviadament a l’ensems du bassin mediterranèu mejans d'arabis que conqueriguèron l’Africa del Nòrd poblada de loga data pels Berbèrs ; s'espandiguèron a la peninsula iberica dirigida per de pòbles germanics; los Arabis intègron tanben l’Asia Occidentala e desfaguèron los Bizantins e los Persans sassanidas. Aquelas regions son doncas divèrsas per lor pòblament e coneissavan ja l’esclavatge e la tracha dels Africains dempuèi l'Antiquitat. Son en partida unificadas per la cultura arabomusulmana, que los fondaments son religioses e urbans; utilizan l’arabi e le dinar dins las transaccions comercialas. La Mèca en Arabia es la vila santa cap ont los musulmans van de pelegrinatge.
Aprèp la casuda de la dinastia des Omeiadas (750), lo monde musulman s'escampilha en entitats politicas (califats, emirats, sultanats) sovent rivalas.
Al sègle XI, l’irrupcion dels Turcs venguts d’Asia centrala cambia la geografia de l'Orient Mejan e de l’Africa del nòrd, avec l’instauracion de l’Empèri Otoman (1299-1922).
Govèrn[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Es fondada sul comerci e la recerca tecnologica. Los mercants avián los metodes seguents:
- lors deslaçaments gropats lors permetavan d'èsser raubats mens aisidament ;
- Transportavan gaire d'argent liquid amb eles mejans als chècs ;
- Desvelopavan lo comèrci maritim amb la creacion de companhias maritimas ;
- Avián una monada engatjada sur l'aur que mesuravan en carats ;
- Bastiguèron en plaça un malhum de magasins nomenats Caravanserralh.
Cultura[modificar | modificar la font]
Art[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura islamica es un eritatge de l'empèri Persan qu'èra l'una de las civilizacions mai desvelopada
Sciences et philosophie[modificar | modificar la font]
Educacion[modificar | modificar la font]
Drech[modificar | modificar la font]
Societat[modificar | modificar la font]
La civilizacion arabomusulmana repausa sus un malhum de vilas e d’oasis de foncions de negòci desvolopadas que lo còr es lo mercat (sok, bazar). Aquelas ciutats son ligadas entre elas per un sistèma de rotas que traversavan de regions miègaridas o deserticas. Aquela pistas son percorridas per de carregs que constisson lo trafic caravanièr.
Religion[modificar | modificar la font]
Cal distriar la religion islam d'esperela de la civilizacion Islam. En efècte, los pòbles vivent dins l'espacia plaçat jos l'obediénça dels califs son pas totes musulmans.
Confrairiás religiosas[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ remplaçament de las Omeiadas per las Abbassidas en 750.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Expression en arabi: Dar al-Islam. Sembla que l'emplec d'aquela expression convenga pas per designar la civilizacion islamica, mas puslèu a l'ensems des personas dins l'espaci geografic, çò que se rapòrta a la cretientat al respècte a l'autre monoteïsme.
- Lista dels Païses amb de populacion musulmana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) africa del nòrd
- (fr) Revista dels monds musulmans e de la Mediterranèa
- (fr) fleurislam.net
- (fr) bostani.com
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Conéisser la Civilizacion Aràbia:
- (fr)Juan Vernet. Ce que la culture doit aux Arabes d'Espagne. Éd. Sindbad.Paris 1985.
- (fr)Claudio Sánchez-Albornoz. L'Espagne musulmane. Éd. OPU/Publisud. 1985
- Roger Garaudy.
- (fr)L'Islam vivant. Éd. La Maison des Livres. Alger 1986.
- (fr)Pour un dialogue des civilisations. Éd. Denoel,1979.
- (fr)L'Islam habite notre avenir. Éd. Desclée de Brouwer,1981.
- (fr)Promesse d'Islam. Essai. Éd. du Seuil.1981.
- (fr)Appel aux vivants. Éd. du Seuil. 1979
- (fr)Biographie du XXème siècle. Le testament philosophique de Roger Garaudy. Présentation du Père Chenu. Éd. Tougui. 1985.
- (fr)Henry Corbin. Histoire de la philosophie islamique. Éd. Gallimard. Coll. Folio.1986
- (fr)Frithjof Schuon. Comprendre l'Islam. Éd du Seuil.1976.
- (fr)Roger Du Pasquier. Découverte de l'Islam. Éd. des trois continents.1984.
- (fr)Jacques Berque. Les arabes d'hier à demain. Éd. du Seuil.1969.
- (fr)Buresi, Pascal, Géo-histoire de l'islam, Paris, Belin, Sup-Histoire, 2005, 355 p.


text:
1949
Aquesta pagina concernís l'an 1949 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr: se crèa lo Conselh d'Assisténcia Economica Mutuala.
- 10 de febrièr: En Irlanda los conservadors unionistas obtenon la majoritat parlamentària.
- 16 de febrièr: en l'ONU començan las convèrsas sus Berlin entre los delegats dels Estats Units e lo URSS.
- 1 d'abril: Éire daissa la Comunautat Britanica e ven la Republica d'Irlanda.
- 5 de mai: Tractat de Londres ont se signa l'Estatut del Conselh d'Euròpa.
- 9 de mai: Rainier III tornès lo prince de Mónegue après la mòrt del sieu pepin, Loís II.
- 25 d'octobre - Londres (Anglatèrra): lo De Havilland Comet, lo primièr jet destinat al transpòrt de passatgièrs, fa un vòl de pròva Londres-Trípol-Londres en 6 oras e 36 minutas, dos còps mai rapid que los avions convencionals.
- 31 d'octobre: Alemanha es dividida en dos Estats.
Mond[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr: Tropas comunista chinesas ocupan la vila de Beijing.
- 2 de febrièr: En Temuco (Chile) erupcion del volcan Villarrica.
- 5 de febrièr: En Iran se dissòlv lo Partit Comunista Tudeh.
- 23 d'abril: Tropas comunistas chinesas ocupan la vila de Nanquin.
- 19 de julhet: Laos se fa independent de França.
- 8 d'agost: Bhutan se fa independent d'Índia.
- 1èr d'octobre: Mao Zedong establís la Republica Populara de China, en venent un país comunista.
- 31 d'octobre: a las Filipinas, un tifon causa 975 mòrts e daissa sens larèr 20 000 personas.
- 31 d'octobre: Chiang Kai-shek se refugia a Formosa.
- 31 d'octobre: Indonesia se fa independenta dels Païses Basses.
- 27 de decembre: mejançant la signatura del Tractat de l'Aia, los Païses Basses reconeisson l'independéncia d'Indonesia.
Arts[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr: Als Estats Units s'estrea la pellicula La mòrt d'un viatjant, de Elia Kazan, basada en l'òbra de Arthur Miller.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta d'un segond satellit naturau dich Nereïda dins lo sistèma de Neptun per l'astronòm Gerard Kuiper.
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion d'un radar meteorologic ais Estats Units dins l'encastre d'un projècte (Thunderstorm Project) dirigits per Roscoe Braham e Horace Byers (1906-1998).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Linda Lovelace, actritz pornografica americana (m. 2002)
- 17 de genièr - Gyude Bryant, president de Libèria
- 20 de genièr - Göran Persson, primièr ministre de Suècia
- 24 de genièr - John Belushi, actor american
- 25 de genièr - Paul Nurse, geneticista britanic Prèmi Nobel
- 26 de genièr - Jonathan Carroll, escrivan american
- 29 de genièr - Mans de Breish, cantaire occitan
- 30 de genièr - Peter Agre, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 4 de febrièr - Gilles Catoire, òme politic italian (m. 2010)
- 12 de febrièr - Joaquín Sabina, cantaire espanhòl
- 22 de febrièr - Niki Lauda, pilòt austriac de Formula 1
- 25 de febrièr - Amin Maalouf, escrivan libanés
- 3 de març - Gilles Catoire, òme politic francés
- 6 de març - Shaukat Aziz, primièr ministre de Paquistan
- 14 de març - Rafael Ángel Calderón Fournier, president de Còsta Rica
- 4 d'abril - Abdullah Öcalan,òme politic curd
- 6 d'abril - Horst Ludwig Störmer, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 15 d'abril - Alla Pugachova, actritz e cantaira russa
- 16 d'abril - Pirkko Saisio, escrivana finesa
- 20 d'abril - Aleksandr Maltsev, jogaire sovietic d'hockey sus glaça
- 30 d'abril - António Manuel Guterres, primièr ministre de Portugal
- 9 de mai - Billy Joel, cantaire, pianista e compositor american
- 9 de mai - Ibrahim Baré Maïnassara, president de Nigèr (m. 1999)
- 13 de mai - Massimo D'Alema, primièr ministre d'Itàlia
- 23 de mai - Alan García Pérez, president de Peró
- 18 de junh - Jarosław Kaczyński, primièr ministre de Polonha
- 18 de junh - Lech Kaczyński, president de Polonha (m. 2010)
- 18 de junh - Han Duck-soo, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 22 de junh - Meryl Streep, actritz americana
- 22 de junh - Pierre Amoyal, violonista francés
- 4 de julhet - Horst Seehofer, Germana òme politic, president d'Alemanha
- 15 de julhet - Nils Daniel Carl Bildt, primièr ministre de Suècia
- 26 de julhet - Thaksin Shinawatra, primièr ministre de Tailàndia
- 1 d'agost - Mugur Isărescu, primièr ministre de Romania
- 2 d'agost - Jean-Pierre Plancade, politician socialista francés
- 12 d'agost - Fernando Collor de Mello, president de Brasil
- 12 d'agost - Mark Knopfler, musician escocés
- 31 d'agost - Hugh David Politzer, fisician american, Prèmi Nobel
- 9 de setembre - Susilo Bambang Yudhoyono, president d'Indonèsia
- 20 de setembre - Sabine Azéma, actritz e realizatritz francesa
- 23 de setembre - Bruce Springsteen, musician american de rock
- 24 de setembre - Pedro Almodóvar, realizator espanhòl
- 8 d'octobre - Trương Tấn Sang, president de Vietnam
- 21 d'octobre - Benjamin Nethanyahu, òme politic israelian, primièr ministre
- 21 d'octobre - Manuel Marín, president de la Comission Europèa
- 17 de novembre - Nguyễn Tấn Dũng, primièr ministre de Vietnam
- 26 de novembre - Mari Alkatiri, primièr ministre de Èst-Timor
- 1 de decembre - Sebastián Piñera, president de Chile
- 5 de decembre - Ângela Rô Rô, cantaira e musiciana brasilièra
- 12 de decembre - Marc Ravalomanana, president de Madagascar
- 25 de decembre - Nawaz Sharif, primièr ministre de Paquistan
- 26 de decembre - José Ramos-Horta, president e primièr ministre de Èst-Timor, Prèmi Nobel de la Patz
- Augustin Dumay, violonista academic francés
- Patric, cantaire occitan
- Rotland Pecot, poèta e cantautor occitan
- Tomeu Penya, cantautor malhorquin
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Niceto de Alcalá-Zamora, president d'Espanha (n. 1877)
- 30 de març - Friedrich Bergius, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1884)
- 6 de mai - Maurice Maeterlinck, escrivan belga, Prèmi Nobel en 1911 (n. 1862)
- 10 de junh - Sigrid Undset, escrivan norvegian, Prèmi Nobel]] en 1928 (n. 1882)
- 12 de julhet - Douglas Hyde, president d'Irlanda (n. 1860)
- 30 de julhet - Stoyan Danev, primièr ministre de Bulgaria (n. 1858)
- 16 d'agost - Margaret Mitchell, escrivan americana (n. 1900)
- 3 de setembre - August Krogh, scientific e mètge danés, Prèmi Nobel (n. 1874)
- 7 de setembre - José Clemente Orozco, artista mexican (n. 1883)
- 8 de setembre - Richard Strauss, compositor alemand (n. 1864)
- 20 de novembre - Reijiro Wakatsuki, primièr ministre de Japon (n. 1866)
- 4 de decembre - Ivar Lykke, primièr ministre de Norvègia (n. 1872)
- 27 de decembre - Antoni Ponikowski, primièr ministre de Polonha (n. 1878)
- Francés Deseuse, escrivan montpelhierenc (n. 1871)
- Mathilde Laigle, escrivan e professora francesa (n. 1865)


text:
Pierre-Joseph Proudhon
Pierre-Joseph Proudhon (nascut lo 15 de genièr de 1809 a Besançon dins lo departament francés de Dobs, mòrt lo 19 de genièr de 1865 a Passy, França) es un polemista, publicista, economista e sociològ francés. Foguèt lo primièr a se qualificar d'anarquista. Li devèm la formula famosa « La proprietat, es lo raubament » que figura dens lo sieu memòri. Qu'es aquò la proprietat ? o Recèrca sus lo principi del Drech e del Govèrn, la sieu òbra majora, publicada en 1840.
La publicacion de Qu'es aquò la proprietat ? atira l’attencion de las autoritats francesas mas tanben de Karl Marx que comença una correspondéncia amb el. Los dos òmes s’influéncian mutualament ; se tròban a París que Marx i es en exilh. La lor amistat s'acaba quand, en responsa a la Filosofia de la misèria de Proudhon, Marx escriu la Misèria de la filosofia. Dins l'Association Internacionala dels Trabalhaires (Primièra Internacionala), i aguèt scission entre los anarquistas de Baconin e los de Proudhon. Los mutualistas proudhonencs se pensavan que la proprietat collectiva èra de defugir e que la revolucion sociala se podiá aténher pacificament.
Proudhon balhèt, dins son Sistèma de las contradiccions economicas (1846) una explicacion de la societat fondada sus l'existéncia de realitats contradictòrias. Aital la proprietat es la pròva de l'inegalitat, mas tanben l'objècte de la libertat. Aital tanben lo maquinisme fa créisser la productivitat mas a l'encòp destrusís l'activitat mestierala e fa patir l'obrièr. Fin finala la quita libertat es indispensabla mas tanben causa d'inegalitat. Aquelas contradiccions son etèrnas e preveson pas l'autodestruccion del capitalisme coma Marx o anonciava.
Dins sas Confessions d'un revolucionari per servir a l'istòria de la Revolucion de febrièr, Proudhon escriu : « L’anarquia es l'òrdre sens lo poder ». Ensagèt de crear una Banca Nacionala que prestèsse sens interès, un pauc coma las mutualas de uòi.
- Anarquista
- Escrivan francés del sègle XIX
- Federalisme
- Membre de l'Assemblada Constituenta de 1848
- Deputat de la Segonda Republica Francesa
- Ancian deputat de Sèina
- Filosòf libertaire
- Filosòf del sègle XIX
- Publicista
- Socialista libertari
- Sociologia politica
- Teorician de l'anarquisme
- Personalitat de la francmaçonariá francesa
- Anticomunisme
- Antisemitisme en França
- Naissença en 1809
- Naissença a Besançon
- Decès en 1865


text:
Gentiana asclepiadea
La genciana asclepiada (Gentiana asclepiadea) es une planta erbacèa vivaça de la familha de las Gencianaçadas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es una planta pro pichona, de las tijas puslèu finas, de las fuèlhas caulinaras opausadas, lanceoladas, de las flors blavas tubularas, generalament per parelhs a la naissença de las fuèlhas.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Organs reproductors
- Tipe d'inflorescéncia : glomerulas
- Reparticion dels sèxes : ermafrodita
- Tipe de pollinizacion : entomogame
- Periòde de florison : agost a setembre
- Grana:
- Abitat e reparticion
- Abitat tipe : pradas paratorbosas medioeuropèas, basofilas, montanhòlas
- Airal de reparticion : europèu meridional
Font[modificar | modificar la font]
Julve, Ph., 1998 ff. - Baseflor. Index botanic, ecologic e corologic de la flòra de França. Version : 23 d’abril de 2004