text:
Les Essarts-le-Roi
Les Essarts-le-Roi es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Un decrèt imperial de 1814 a decidit de la creacion de la municipalitat dels Essarts-lo-Rei pel regroupement de las ancianes comunas de las Essarts e de las Layes.
Un décret impérial de 1814 a décidé de la création de la commune des Essarts-le-Roi par le regroupement des anciennes communes des Essarts et des Layes.


c: text/html

text:
Papa
Lo Papa de Roma es l'evesque catolic e patriarca de Roma, e cap de la Glèisa Catolica (que compren la Glèisa Catolica Romana e las Glèisas Catolicas Orientalas). Es tanben lo monarca de l'Estat de la Ciutat del Vatican, uèi un pichon Estat dins la vila de Roma, mas qu'atenguèt son pus grand espandiment de territòri fins a 1870. Lo govèrn del Papa se nomena Pontificat, ven del latin Pontifex Maximus, lo reng religiós maximum dins l'Empèri Roman. Sa jurisdiccion eclesiastica se nomena Santa Ses.
Lo Papa es oficialament evesque de Roma. Mas tanben pretend als seguents titres: Pontifex de la Glèisa Universala, Servent dels Servents de Dieu, Patriarca d'Occident, Archavesque de la diocèsi romana, Primat d'Itàlia, Vicari de Crist, Sobeiran de la Ciutat Estat del Vatican, successor del Primat dels Apòstols. Oficiosament tanben es Pontifex Maxim e Paire dels Princes e Reis. Lo papa actual es Francés (Jorge Mario Bergoglio).
Somari
Los sèt punts qu'a de seguir un novèl Papa[modificar | modificar la font]
- Adopcion d'un nom novèl quand es causit.
- Pèrda de connexion quina que siá amb lo seu país d'origina: li es retirada la nacionalitat e lo passapòrt.
- Lo seu trabalh quotidian es supervisat.
- Assignacion d'un confessor privat; serà l'unica persona que poirà absòlver lo Papa dels seus pecats.
- Presentacion del poder absolut sus la Glèisa Catolica.
- Aver lo poder absolut per modificar las nòrmas e leis de la Glèisa.
- Pòt pas èsser jutjat per cap de tribunal. Exceptat la Cort Penala Internacionala .
Privilègis d'un novèl Papa[modificar | modificar la font]
- Apròva o suprimís los ordres religioses.
- Concedís las indulgéncias.
- Beatifica o canoniza.
- Nomena evesques e cardinals.
- Crèa las diocèsis.
- Fonda las universitats pontificalas e decreta sas nòrmas.
- Pòt publicar d'òbras liturgicas.
- Administra los bens de las fondacions dependentas del Vatican.
- Regenta e presidís totas las missions ligadas al Vatican.
- A lo poder per convocar los concilis.
- Regula las fèstas catolicas.
- Publica d'enciclicas sus questions de fe.
- Pòt promulgar, modificar o eliminar las leis eclesiasticas.
- A poder per dispensar dels vòls del religioses que se voldrián secularizar.
- Falha senténcias. Lo Papa es infalhible dins qualques senténcias, mas pas per totas.
- Pòt constituir de tribunals per l'estudi de las causas religiosas o afars de fe concrètas.
- A lo poder per causir personalament los membres de cada tribunal.
Los simbòls del Papa[modificar | modificar la font]
Lo pus caracteristic es la sotana de seda blanca, un capèl blanc. Un autre simbòl important es l'Anèl del Pescador. Cada Papa a un anèl amb un dessenh unic e quand morís, se destrutz. Se completa amb la tiara (aquel simbòl s'utiliza pas mai e s'emplega solament la mitra) e una crotz d'aur (o d'un autre metal que l'aur es pas necessari) penjada al pitre (tanben se ditz pectoral).
Eleccion del Papa[modificar | modificar la font]
Quand un Papa morís, lo Collègi dels Cardinals assumís l'autoritat eclesiastica suprèma. Se reünisson en conclau. Aquel mot ven del latin, compausat de cum e clavis (amb e clau), que vòl dire que los cardinals se reünisson pòrta clavada. Lo tèrme s'aplica tanben al luòc ont se tenon aquelas assembladas.
Una partida del Vatican, enclusís la Capèla Sixtina, demòra clavada, salvat una pòrta dubèrta jos vigilància constanta. Las pèças que entornan la capèla son divididas en pichons apartaments per servir d'ostalet a cada cardinal, lo seu secretari e un ajudant. Lo manjar se prepara a l'interior e los cardinals pòdon pas comunicar amb pas deguns de l'exterior fins qu'un Papa siá causit. Solament los cardinals pòdon votar, e encara qu'un catolic quin que siá pòt, en teoria, èsser designat per l'eleccion, los candidats son totjorn seleccionats entre los cardinals.
Dins la Capèla Sixtina se realizan doas a quatre votacions secretas cada jorn, fins que un candidat obtenga almens dos tèrces del sufragi. Totòm pòt saber lo resultat de caduna de las votacions. Aprèp las votacions del matin e aprèp las votacions del ser, se creman los bilhets e lo fum sortissent per la chemenèia de la Capèla Sixtina. Se lo fum es negre, significa qu'es pas encara causit un novèl Papa. Se lo fum es blanc, vòl dire que ja i a un novèl Papa.
Abans de l'anonciar al monde, amb lo fum blanc, lo degan dels cardinals li demanda, alavetz, solemnament s'accèpta o pas la seuna eleccion e, se la seuna responsa es afirmativa, quin nom papal se prepausa d'adoptar. Puèi un cardinal sortís al balcon central de la Basilica de Sant Pèire del Vatican e ditz en latin: Annuntio vobis gaudium magnum: habemus Papam ("Anonci amb granda jòia: avèm Papa"). Alavetz lo conclau es dissolgut.
Amb aquel anonci tanben se ditz lo nom qu'a causit lo novèl pontifex. Lo simbòl del cambi de nom significa lo començament de la nòva vida coma dins la Bíblia, ont Abraam cambiava de nom e tanben Jèsus batejava los seus disciples amb de novèls noms. Lo nom pus comun pels Papas es Joan.
Objeccions al papat[modificar | modificar la font]
La posicion del papa coma Pontifex Suprèm de la Glèisa Universala es dogmatica, es a dire, es pas dubèrta al debat ni al questionament. Lo Concili Vatican I declarèt anatèma tota disputa sus la primautat d'onor e jurisdiccion del papa. Pasmens, l'autoritat del papa se pòt debatre fòra de la Glèisa Catolica; las objeccions se pòdon dividir en (1) objeccions a l'espandiment de la primautat del papa e (2) objeccions a l'institucion del papat.
Qualques comunitats crestianas non catolicas, coma la Glèisa Assiriana de l'Èst, la Glèisa Ortodòxa Orientala, la Glèisa Ortodòxa de l'Èst, e la Comunion Anglicana, accèptan la doctrina de la Succession Apostolica, e per aquò, accèptan (en diferents grases) la primautat papala d'onor. Mas, aquelas Glèisas negan que lo papa siá lo successor de Sant Pèire, e mai l'evesque siá lo successor de Sant Pèire, e negan que Sant Pèire foguèt evesque de Roma. La primautat, doncas, es lo resultat de la posicion del papa coma evesque de la capitala originala de l'Empèri Roman, una definicion explicita del Concili de Calcedònia. Aqueles Glèisas accèptan pas la jurisdiccion universala del papa pas mens son infalhibilitat.
D'autras Glèisas crestianas non catolicas accèptan pas la doctrina de la Succession Apostolica, o los tèrmes ierarquics d'aquela, e per aquò, accèptan pas la supremacia d'onor en relacion amb Sant Pèire. Las relacions complèxas entre los empèris Roman e Bizantin, e d'autres Estats seculars, e los territòris istorics papals d'Itàlia, son lo centre de las objeccions, e mai lo caractèr monarquic de l'ofici del papa. Dins lo cristianisme occidental, aquelas objeccions son en relacion amb la Reforma Protestanta, e accèptan pas l'autoritat del papa. Qualques confessions protestantas, fin finala, considèran que lo papa es l'Antecrist.
Autres papas[modificar | modificar la font]
Un antipapa es qualqu'un qu'a pres lo pontificat sens èsser estat elegit canonicament. L'existéncia istorica dels antipapas foguèt lo resultat de controvèrsias doctrinalas o de confusions sus sa legitimitat.
Lo cap de l'òrdre jesuista foguèt nomenat « lo Papa negre » a causa de la color de son vestit.
Los caps de la Glèisa Còpta e de la Glèisa Ortodòxa d'Alexàndria son tanben nomenats "papa" per de rasons istoricas. Lo primièr foguèt nomenat « Papa còpte » e lo segon « Papa e Patriarca d'Alexàndria e tota Africa ».
Articles ligats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Eric Frattini: Secretos vaticanos, Ed. Edaf, 2003.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wikipèdia:Talhièr grafic/Imatges de melhorar
Prepausar un imatge de melhorar
Introduccion[modificar | modificar la font]
La tòca d'aquesta seccion del talhièr grafic es de modificar, refar e melhorar d'imatges per illustrar los articles de Wikipèdia. Los Wikigrafistas s'encargan de tractar las requèstas dins la mesura del possible. Cèrtas requèstas pòdon èsser refusadas o demorar en l'estat per de rasons divèrsas.
Prepausar un imatge[modificar | modificar la font]
L'imatge deu èsser :
- Jos licéncia liura (GNU; GFDL; CC; PDL) per poder èsser modificat ;
- Util a Wikipèdia (lo trabalh efectuat serà util a l'enciclopèdia ?) ;
- Potencialament melhorable, çò qu'exclutz los imatges de qualitat fòrt mediòcra o que lor resolucion es insufisenta
Qualques conselhs per facilitar lo trabalh dels Wikigrafistas :
- Prendre l'objècte sus un fons d'una color unifòrma/monocròma, contrastat amb l'objècte, amb una bona qualitat d'imatge (la reduccion del bruch a sos limits);
- Importar lo fichièr sus Commons (necessitat d'aver un compte) jos un nom concís e clar;
Procedura[modificar | modificar la font]
Causissètz un dels ligams seguents segon lo tipe de requèsta, una seccion serà automaticament ajustada a la fin d'aquesta pagina amb vòstra requèsta. Doblidetz pas d'emplenar los camps necessaris per la requèsta :
A l'atencion dels Wikigrafistas[modificar | modificar la font]
- Importatz vòstres melhoraments per dessús lo fichièr original amb lo meteis nom de fichièr. Excepcion : conversion en png o en svg, e mai traduccion ;
- Pensatz d'inserir lo bendèl {{Talhièr grafic}} sus vòstras òbras !
- Se l'imatge demandat per un contributor es estat tractat e que se manifèsta pas, inserissètz lo modèl {{Imatge melhorat}} sus sa pagina de discussion.
- Vòstras proposicions d'imatges son d'ajustar de preferéncia dins la zòna   de la requèsta al costat de l'imatge original. Doblidetz pas d'ajustar un comentari per plan far la distincion.
- Novèlament arribat, podètz metre un anonci indicant que prenètz un imatge en tractament. Aquò evitarà d'aver dos Wikigrafistas que tractan un meteis imatge dins un meteis lapse de temps.
sintaxi : {{preni|vòstre pseudo}} Lo rendut serà lo seguent : Pres en carga per Vòstre Pseudo
Archius[modificar | modificar la font]
2006 : Setembre
Util : Conselhs | Imatges recents de Commons | Categoria:Imatges de melhorar | Category:Images_for_cleanup | Purgar l'amagatal
Somari
.............
Demandat per
Vejaire dels Wikigrafistas
Demandas acabadas[modificar | modificar la font]
Demandas en cors[modificar | modificar la font]


text:
Boursay
Boursay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Boursay sembla marcar lo passatge de las planas de Beauce al nòrd-es, cap als tucs de la Sarthe e del Portamantèl cap a l'oèst. Los sòls argilo-calcaires de Boursay escalonant-se'n ruscas prigondas particularament regulars an atrach l'atencion del BRGM. N'efièch aquel a cargat pel govèrn d'una mission d'identificacion de luòcs de enfouissement de déchets radioactifs o chimiques. La populacion s'a emocionat d'aquelas investigacions mas a vist las siás demandas refusadas. Un estudi en vista d'una declaracion d'interès public a anonciat per la Prefectura de Bles per 2010. L'activitat economica de la municipalitat demòra essencialament agricòla, las activitats comercialas e artesanalas del Bourg en avent gaireben entièrament desaparegut amb la "fonte" de la populacion dempuèi lo començament de la Modèl:S-. Modèl:Passatge pas neutre Totun la connexion a la ADSL l'an 2009 sembla permetre la émergence d'una nòva economia fondada suls escambis Internet. Boursay Serà lo prototype del succès del comèrci électronique rural ?
La commune de Boursay semble marquer le passage des plaines de Beauce au nord-est, vers les collines de la Sarthe et du Perche vers l'ouest. Les sols argilo-calcaires de Boursay s'étageant en couches profondes particulièrement régulières ont attiré l'attention du BRGM. En effet celui-ci est chargé par le gouvernement d'une mission d'identification de sites d'enfouissement de déchets radioactifs ou chimiques. La population s'est émue de ces recherches mais a vu ses demandes repoussées. Une étude en vue d'une déclaration d'intérêt public est annoncée par la Préfecture de Blois pour 2010. L'activité économique de la commune reste essentiellement agricole, les activités commerciales et artisanales du Bourg ayant presque complètement disparu avec la "fonte" de la population depuis le début du Modèl:S-. Modèl:Passage non neutre Toutefois la connexion à l'ADSL en 2009 semble permettre l'émergence d'une nouvelle économie fondée sur les échanges Internet. Boursay sera-t-il le prototype du succès du commerce électronique rural ?
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Boursay Es dempuèi longtemps un encreuament. Vei passar la via romaine es oèst #que connècta Orléans (Genabum de contunh Aurelianis) a las Mans (Cenomanii), de contunh dempuèi l'IX° sègle lo camin de Compostelle #que passa per Chartres per prene Tors. Los alans, tribús nomadas d'Asia central, dévastent la region de Orléans dins lo 5° sègle, abans dempuèi i fixar, d'ont de las traces toponymique (Allaines, Courtalain, Alainville) prèpas de Boursay, las siás traces subsisteixen tanben en lo gost per la ramaderia de robusts cavals de guèrra (la cavalleria pesada, cataphractes, èst pòt èsser a l'origina del caval percheron, a l'usatge mai pacific) cossí en la practica del tir a l'arc en los campionats inter-pòbles.
La Municipalitat es activa dempuèi la nautor Mièja Edat en lo comèrci dels sòus e de las monedas, d'ont lo sieu nom pittoresque, segon cèrt toponymistes. Boursay Atrasiá del VIII° a la XIV° S dos grands mercats per an al Sant Pierre e al Sant Gilles, #lo que duravan de divèrsas setmanas e amassavan vendeires en venent d'actualas regions Illa de França, Centre, País de Loire e meteis del Peitau-Charanta. N'efièch Boursay se situava suls limits Nòrd-Es de #çò que veniá l'Empèri Plantagenêt #que s'estendiá del sud del Aquitaine a l'Escòcia amb un Cœur (dicha de Leon) en lo Angevin. Los escambis vendeires e financièrs entre las zònas d'influéncia dels reis de França e de Angleterre podián pas se far que dessús pichonas distincions en apareissent coma neutre e commercialement plan mesas ; Boursay #èsser la una d'aquelas zònas e en #tirar profit pendent dos sègles, en comptant fins a 2500 abitants en periòde en calma mas 25 000 pendent las fièras. Las grandas epidèmias de peste, e sustot aquela de 1396 #aver rason d'aquel dynamisme. Boursay #Quèir alavetz en la léthargie e jol ferotge domeni dels Senhors de Mondoubleau #que se participa en una manifestacion encara uèi de manièra brilhanta en la intercommunalité de las Municipalitats del Portamantèl.
Del VII° dins lo XI° sègle la municipalitat #conéisser tanben una pichona activitat sidérurgique #que #declinar quand l'estenduda de l'agricultura i aguèt acabat la ponduda a bas dels bòsques primaris.
L'arribada del camin de fèrre l'an 1865 #relançar l'activitat de Boursay al detriment de la siá granda rivala d'alavetz, la Capèla Vicomtesse, pendent 80 ans Boursay #èsser n'efièch connectat a París e Bordeaux de divèrsas fes per jorn e un tràfec important de céréales e de cavals transitava per la pichona estacion rurala. Pendent la 2° Guèrra mondiala, i aguèt bombardat pels Alemands en mai e junh 1940 per empedir lo govèrn provisòri de ganhar Bordeaux. Pendent qualques oras #èsser meteissa question d'i aver lo conselh dels ministres perque lo tren anava pas pas mai luènh! Reconstruite En 1941, l'estacion de merça #èsser a nòu apuntada, per la resisténcia en principi en 1943 de contunh per la aviation Aliada l'an 1944 per frenar la rebocada dels Alemands aquelas fes-aicí. Las installacions ferroviaires #èsser reconstruites l'an 1946/1947 mas lo tràfec #declinar en benefici del camion, de l'autocar de contunh de l'automobila. Boursay #Que i aviá #èsser relativament protegit del èxode rural per la siá estacion sus la linha Bordeaux-París #dintrar alavetz en una granda léthargie e un déclin démographique #que la #portar a frôler la barra simbolica dels 200 abitants a la fin dels ans 1990, abans de se reprene mai recentament amb l'arribada a las fes de familhas mai joves e aquela de "parisencos" en residéncia secondaire.
Boursay est depuis longtemps un carrefour. Elle voit passer la voie romaine est ouest qui relie Orléans (Genabum puis Aurelianis) au Mans (Cenomanii), puis dès le IX° siècle le chemin de Compostelle qui passe par Chartres pour rejoindre Tours. Les Alains, tribus nomades d'Asie centrale, dévastent la région d'Orléans au 5° siècle, avant de s'y fixer, d'où des traces toponymique (Allaines, Courtalain, Alainville) proches de Boursay, leurs traces subsistent aussi dans le goût pour l'élevage de robustes chevaux de guerre (la cavalerie lourde, cataphractes, est peut être à l'origine du cheval percheron, à l'usage plus pacifique) comme dans la pratique du tir à l'arc dans les championnats inter-villages.
La Commune est active dès le haut Moyen Âge dans le commerce de l'argent et des monnaies, d'où son nom pittoresque, selon certain toponymistes. Boursay attirait du VIII° au XIV° S deux grands marchés par an à la Saint Pierre et à la Saint Gilles, lesquels duraient plusieurs semaines et rassemblaient des marchands venant des actuelles régions Île de France, Centre, Pays de Loire et même du Poitou-Charente. En effet Boursay se situait sur les limites Nòrd-Est de ce qui devenait l'Empire Plantagenêt qui s'étendait du sud de l'Aquitaine à l'Écosse avec un Cœur (dit de Lion) dans l'Angevin. Les échanges marchands et financiers entre les zones d'influence des rois de France et d'Angleterre ne pouvaient se faire que sur de petites seigneuries apparaissant comme neutre et commercialement bien placées ; Boursay fut l'une de ces zones et en tira profit pendant deux siècles, comptant jusqu'à 2500 habitants en période calme mais 25 000 pendant les foires. Les grandes épidémies de peste, et notamment celle de 1396 eurent raison de ce dynamisme. Boursay tomba alors dans la léthargie et sous la féroce domination des Seigneurs de Mondoubleau qui se manifeste encore aujourd'hui de manière éclatante dans l'intercommunalité des Communes du Perche.
Du VII° au XI° siècle la commune connut aussi une petite activité sidérurgique qui déclina quand l'extension de l'agriculture eut achevé la mise à bas des forêts primaires.
L'arrivée du chemin de fer en 1865 relança l'activité de Boursay au détriment de sa grande rivale d'alors, la Chapelle Vicomtesse, pendant 80 ans Boursay fut en effet relié à Paris et Bordeaux plusieurs fois par jour et un trafic important de céréales et chevaux transitait par la petite gare rurale. Pendant la 2° Guerre mondiale, elle fut bombardée par les Allemands en mai et juin 1940 pour empêcher le gouvernement provisoire de gagner Bordeaux. Pendant quelques heures il fut même question d'y tenir le conseil des ministres car le train n'allait pas plus loin! Reconstruite en 1941, la gare de marchandise fut à nouveau visée, par la résistance d'abord en 1943 puis par l'aviation Alliée en 1944 pour freiner le reflux des Allemands cette fois-ci. Les installations ferroviaires furent reconstruites en 1946/1947 mais le trafic déclina au profit du camion, de l'autocar puis de l'automobile. Boursay qui avait été relativement protégé de l'exode rural par sa gare sur la ligne Bordeaux-Paris entra alors dans une grande léthargie et un déclin démographique qui l'amena à frôler la barre symbolique des 200 habitants à la fin des années 1990, avant de se reprendre plus récemment avec l'arrivée à la fois de familles plus jeunes et celle de "parisiens" en résidence secondaire.


text:
Ouro Preto
Ouro Preto ("Aur Negre") es es una vila istorica de l'estat de Minas Gerais, Brasil. Sa populacion èra estimada a 69 058 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 1245,1 km².
Foguèt fondada en 1711 amb lo nom de Vila Rica aprèp la descobèrta d'aur dins la region. Actualament l'economia d'Ouro Preto es fòrça dependenta del torisme, malgrat que i aja tanben d'importantas industrias metallurgicas e minièras dins lo municipi. Lo centre de la vila es estat marcat al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO en 1980.


text:
Josquin des Prez
Josquin des Prez (c. 1450 - lo 27 d'agost de 1521), tanben conegut com Josquinus Pratensis en latin e Josken Van De Velde en flamenc, qu'ei un deus compositor màger de la Renaishença e un compositor de l'escòla francoflamenca. Que ho lo mei famós compositor deu son temps (enter Guillaume du Fay e Giovanni Pierluigi da Palestrina) e un mèste de la composicion deu cant polifinic dens un estat pro acabat de la soa evolucion.
Vadut probablement en Picardia e educat acerà en musica com enfant de còr, qu'acabè la soa formacion en Italia, a Milan au servici deu Sforza puish dens lo còr deu Papa abans de tribalhar per la cort de França. qu'ei l'autor de 19 messas.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Oganda es un Estat d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta a l'èst Kenya, al nòrd Sodan del Sud, a l'oèst la Republica Democratica de Còngo, al sud-oèst Rwanda e al sud Tanzania. Sa capitala es Kampala.
Lo gentilici es ogandés -esa.
Oganda es una republica presidencialista. Lo president, elegit per la populacion per un periòde de cinc ans, es lo cap d'Estat e lo cap de govèrn.
Lo legislatiu es unicameral, e compausat de 292 membres.
Oganda es devesit en 45 districtes. Los districtes son totes nomenats d'aprèp lor ciutat principala respectiva.
De veire: Economia d'Oganda


text:
Vènus (planeta)
Vènus (que son imatge, dins lo cèu, s'apèla popularament lo Lugar o Magalona [1]) es la segonda planeta dau Sistèma Solar per òrdre de distància au Soleu après Mercuri e avans la Tèrra. Es una planeta terrèstra coma Mercuri, la Tèrra o Mart. Tèn donc lei seisenei talha e massa dau Sistèma Solar. Pasmens, amb sa talha similara a la Tèrra, es la segonda planeta entre lei còrs dau tipe terrèstre. Tèn una atmosfèra fòrça espessa principalament facha de dioxid de carbòni, un volcanisme important e donc tèn egalament lei temperaturas lei pus autas mesuradas dins lo Sistèma Solar vèrs 500 °C. En revenge, Vènus a pas de camp magnetic, de satellits o de sistèma d'anèus.
Coma es la planeta mens alunhada de la Tèrra, unei sondas espacialas visitèron Vènus. Foguèt la destinacion de la premiera mission interplanetària en 1962 e dau premier aterratge en 1966. Ansin, sa cartografia es ben coneguda e divèrsei missions poguèron estudiar son atmosfèra o aterrar a sa superfícia.
Son nom vèn de Vènus, la divessa romana de l'amor. Es l'objècte naturau pus lusent dins lo cèu, de nuech, après la Luna.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Observacion
- 5 Recèrca e exploracion
- 5.1 Astronòms ancians
- 5.2 Recèrca amb lei telescòpis terrèstres
- 5.3 Exploracion amb de missions espacialas
- 5.4 Exploracion umana
- 6 Cultura
- 7 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Vènus fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar amb Mercuri, la Tèrra e Mart coma o indica sa densitat importanta egala a 5,204. Sa massa representa 81% de la massa terrèstra per un diamètre inferior de mens de 650 km a respèct d'aqueu de la Tèrra. Dins aquò, maugrat aquelei similituds, lei condicions a la superfícia de Vènus son fòrça diferentas de la Tèrra, en particular en causa de la preséncia d'una atmosfèra rica en dioxid de carbòni e de l'abséncia de deriva dei continents.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Lo manca de donadas sismicas o de conoissença sus lo moment d'inèrcia de la planeta fa que leis informacions dirèctas sus son estructura intèrna son raras[2]. Dins aquò, la similitud entre la Tèrra e Vènus laissa supausar una estructura amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Coma per la Tèrra, lo nuclèu de Vènus podriá èsser parcialament liquid car lei taus de refrejament per lei doas planetas semblan similars[3]. En fach, la diferéncia principala es l'abséncia de tectonica dei placas. Aquela abséncia podriá adonc causar un refrejament pus lent de l'interior de la planeta. Podriá tanben èsser una explicacion possibla per la feblesa de son camp magnetic en causa de l'abséncia de camp generat de maniera intèrna coma per la Tèrra[4].
Geologia de la superfícia[modificar | modificar la font]
La superfícia de Vènus es fòrtament modelada per son volcanisme important e 90% es recobèrta per de basalte. Una ipotèsi es que l'activitat tectonica de la planeta es ciclica[5]. D'efèct, sensa movements tectonics continús per dissipar la calor, la temperatura dau mantèu aumentariá fins a una valor critica. Lo magma podriá adonc pertusar a la superfícia entraïnant d'erupcions massissas durant quauquei milions d'annadas. Pendent aqueu periòde, la temperatura dau mantèu demeniriá per tornar a l'estat iniciau. Aquelei periòdes normaus veirián adonc un declin de l'activitat volcanica. Ansin, lo temps de la crosta actuala s'estima entre 300 e 500 milions d'annadas[6] [5].
Dins aquò, d'indicis reculhits per lei sondas Venera e Venus Express, coma la preséncia d'ulhauç e de variacions importantas dau taus de dioxid de sofre dins l'atmosfèra[7], mostrarián que lei volcans de Vènus son totjorn en activitat. Lo nombre de cratèrs d'impacte es donc feble e lo relèu principalament d'origina volcanica amb de plans liscs nombrós, de volcans e d'elements d'activitat tectonica limitada.
Plans[modificar | modificar la font]
La superfícia de Vènus es relativament clòta. Ansin, la diferéncia d'altituds entre lei ponchs pus aut e pus bas es solament 13 km còntra 20 km per la Tèrra. De mai, 51% de la superfícia es situada dins un interval de 500 m a l'entorn de l'altitud mejana de la planeta e 80% dins un interval de 1 000 m. Lei plans son donc lo relèu principau rescontrat sus Vènus. Lei mesuras per radar mostrarián un relèu fòrça lisc per lei plans pus bas car podrián acumular lei materiaus d'erosion provenent dei terrens pus auts.
Continents[modificar | modificar la font]
Lei continents constituisson solament 10% de la superfícia de la planeta. Seis autors son superioras de 2 km a respèct de l'altitud mejana de la planeta.
Volcans[modificar | modificar la font]
Vènus tèn 1 600 volcans importants e de miliers pus pichons : es la planeta pus volcanica dau Sistèma Solar. Ges d'erupcion es estada detectada a l'ora d'ara mai lo volcanisme de la planeta es generalament supausat en activitat. Lei formas dei volcans de Vènus son fòrça variadas :
- de volcans bloquiers car i a pas d'activitat tectonica coma per la Tèrra sus Vènus. Lei volcans de Vènus son donc sovent d'aqueu tipe. Pasmens, lor forma es diferenta dei volcans bloquiers terrèstres. Sus Vènus, seis altituds son generalament a l'entorn de 1 500 m amb un diamètre d'unei centenaus de quilomètres mentre que sus Tèrra, lei volcans bloquiers pòdon agantar 10 km d'autor per un diamètre d'unei desenau de quilomètres.
- de coladas generalizadas formant de plans o de canaus de lava. Aqueleis estructuras son generalament associadas amb de volcans.
- de volcans tipics de Vènus dichs volcans en crespèu. Son de volcans amb un diamètre de quasi 25 km per una altitud mejana egala a 750 m. Se podrián formar après d'erupcions de lavas viscosas que podrián pas s'alunchar dau cratèr en causa de la pression atmosferica fòrça importanta.
- de volcans en corona que son de volcans amb una forma elliptica irregulara enviroutada per d'anèus concentrics. Aquelei volcans son tanben tipics de Vènus. 176 existisson amb de diamètres variant de 60 a 2 000 km e de largors d'anèus compresas entre 10 e 150 km. La reparticion de volcans en corona es relativament unifòrma maugrat una pichona concentracion entre Aphrodite Terra e lo grop Beta.
- de volcans egalament tipics de Vènus dichs Novae e Arachnoïdes. Lei novae son formadas per d'estructuras de lava fòrça rebatentas per lei radars. Forman de rets radiaus e simetrics de crestas e de trencadas a l'entorn d'un cratèr qu'es de còps afondrat. Leis arachnoïdes serián analògs mai presents dins un ancian volcan en corona. Lor aparéncia es donc similara a una teranhina. Dins aquò, l'origina comuna entre lei novae e lei arachnoïdes es pas encara confiermada.
Activitat tectonica[modificar | modificar la font]
Se Vènus a pas d'activitat tectonica similara a la Tèrra, certanei relèus de la planeta son clarament d'origina tectonica. Aquelei relèus comprenon un ret de falhas, de rifts, de montanhas fronsidas e de terrens tipics de Vènus dichs tesserae :
- lei rifts son causats per una extension de la litosfèra e an una autor d'un desenau o d'un centenau de mètres per una longor agantant de còps fins a 1 000 km.
- lei montanhas causadas per de movements tectonicas son presentas dins lei continents coma Ishtar Terra e dins certanei plans bas de la planeta coma Lavinia Planitia. Dins lei continents, lei montanhas son formadas per de plecs, de compressions e de movements lateraus. En revenge, dins lei plans bas, la diversitat es mendra e se rescòntra principalament de crestas amb una autor de quauquei quilomètres, una largor d'unei centenaus e una longor d'unei miliers.
- lei tesserae son compausats per de superposicions de grabens ancians. Son subretot localizats dins lei continents Aphrodite Terra e Ishtar Terra.
Cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
A respèct de Mercuri, de la Luna o de Mart, Vènus a pauc de cratèrs. Ansin, solament un milier de cratèrs d'impacte son presents a la superfícia de Vènus. En causa de l'atmosfèra espessa de la planeta, i a ges de cratèrs amb un diamètre inferior a dos quilomètres e gaire d'una talha pus febla que 30 quilomètres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vènus tèn dos continents dichs Ishtar Terra au nòrd e Aphrodite Terra au sud. Ishtar Terra a una talha similara a Austràlia. Tèn lei cimas pus autas de la planeta amb la cadena de montanhas dei Maxwell Montes (environ 10 700 m). Aphrodite Terra es lo continent pus grand amb una superfícia comparabla a l'America dau Sud. D'autreis ensems de tèrras autas son situadas vèrs Beta Regio amb una cima vèrs 5 000 m e Alpha Regio. Dins aquò, l'altitud d'Alpha Regio es pus pichona amb de valors situadas entre 1000 e 2 000 m. Beta Regio es localizat dins l'emisfèri nòrd entre lei dos grands continents e Alpha Regio dins l'emisfèri sud. Entre lei continents e a l'entorn dau pòl nòrd de la planeta, i a de grands plans coma Guinevre Planitia o de camps de dunas.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Composicion[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Vènus es principalament compausada de dioxid de carbòni (96,5%) e d'azòt (3,5%)[8]. Pasmens, de dòsis feblas d'autreis elements foguèron egalament detectadas coma d'acid sulfuric, d'acid cloridric, de fluorur d'idrogèn, d'argon, d'aiga, d'oxigèn e de monoxid de carbòni[9] [10].
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es lo jaç inferior e lo pus dens de l'atmosfèra. Tèn 99% de la massa de l'atmosfèra per una espessor egala a environ 68 quilomètres. A la superfícia de la planeta, la pression mesurada es egala a 92 atm[8]. Ansin, lo dioxid de carbòni es plus un gas mai un fluid supercritic[8]. En consequéncia, lo clima de Vènus es marcat per un efèct de sèrra fòrça important. La temperatura mejana de la superfícia es d'aperaquí 467 °C, pus auta que la temperatura de fusion dau plomb, dau zinc o de l'estam. De mai, la temperatura varia gaire entre lo jorn e la nuech en causa de l'espessor de l'atmosfèra maugrat una durada de 116,5 jorns terrèstres per una jornada sus Vènus. La variacion durant lei diferentei sasons es tanben fòrça febla car l'excentricitat de son orbita e l'enclinason de son axe son pas grandas. Dos jaç principaus compausan la troposfèra :
- l'atmosfèra bassa, entre 0 e 48 km, es relativament transparenta.
- lo jaç nebulós, entre 31 e 68 km, es opac e explica l'eclat de Vènus per la reflexion dei rais solars. Aqueu jaç es generalament devesit en tres jaç de nívols :
- lo jaç inferior entre 31 e 51 km, tanben dich zona brumosa en causa de la pichona quantitat d'acid sulfuric dei nívols situats vèrs 31-48 km. Puei, entre 48 e 51 km, se situa un jaç fòrça dens caracterizat per la preséncia de particulas, liquidas o solidas, de sofre.
- lo jaç centrau entre 51 e 52 km, qu'es relativament clar.
- lo jaç superior entre 52 e 68 km. Entre 52 e 58 km, es fach d'una solucion d'acid sulfuric, d'acid cloridric, de particulas de sofre e d'aiga. Enfin, entre 58 e 68 km, lei nívols son compausats de glaç d'aiga.
La rotacion de l'atmosfèra a l'entorn de la planeta se debana en 4,2 jorns terrèstres. Aqueu movement es dirigit per la conveccion naturala[11] : lei gas pus cauds vèrs l'eqüator montan dins l'atmosfèra e migran vèrs lei pòls fins ai latituds ±60°. Aqueu fenomèn es dich cellulas de Hadley. Per lei latituds pus importantas, la circulacion es realizada per de vortèx polars similars ai ciclons observats sus la Tèrra. Pasmens, lei vortèx polars de Vènus an dos centres e lei tempèstas a l'entorn dei pòls an donc una forma d'"S". L'atmosfèra a una rotacion dicha retrograda car vira dins lo sens contrari de la rotacion de la planeta. Aqueu movement es dich super-rotacion. Genèra de vents apareissent vèrs 10 quilomètres d'altitud. Lor velocitat se montan a 540 km/h a 65 km puei s'anulla vèrs 95 km. A la superfícia, la velocitat dei vents es solament egala a 2 m/s mai, amb l'espessor importanta de l'atmosfèra, es sufisent per entretenir un fenomèn d'erosion.
Auta atmosfèra e ionosfèra[modificar | modificar la font]
La mesosfèra de Vènus es situada aproximativament entre 65 e 120 km. Tèn dos jaç principaus entre 62 e 73 km e entre 73 e 95 km[12]. Dins lo jaç inferior, la temperatura es relativament constanta amb una valor mesurada vèrs -43 °C. En revenge, la temperatura demenís tornarmai dins lo segond jaç fins a -108 °C a l'altitud de 95 km. Es lo minimum de l'atmosfèra de Vènus pendent lo jorn. Après 120 km, comença la termosfèra que s'estend probablament fins au començament de l'exosfèra entre 220 e 350 km[12]. La circulacion dei gas de la mesosfèra e de la termosfèra es diferenta dei fenomèns vists dins la troposfèra. D'efèct, la circulacion aguèt luòc dempuei la partida esclairada vèrs la partida sorna. Aqueu corrent entraïna adonc un rescaufament de l'atmosfèra de la fàcia escura entre 90 e 120 km (-43 °C contra una valor mejana egala a -173 °C per la termosfèra).
Enfin, l'ionosfèra de Vènus es situada entre 120 e 300 km e se compausa de tres jaç principaus respectivament entre 120 e 130 km, entre 140 e 160 km e entre 200 e 250 km[12]. Lei nivèus importants d'ionizacion son solament mantenguts dau costat esclairat per lo Soleu. Dins lei dos premiers jaç, l'ion principau es O2+. Es O+ per lo tresen[12].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Vènus a un camp magnetic fòrça feble causat per l'interaccion entre sa ionosfèra e lei particulas cargadas dau vent solar[13] [14]. La planeta es donc quasi pas parada contra lei radiacions cosmicas. Aquela abséncia foguèt una sospressa car lei scientifics pensavan de trobar un efèct dinamo dau fach de la similitud entre Vènus e la Tèrra. Leis ipotèsis generalament avançadas per explicar aqueu fenomèn son l'abséncia de movements de conveccion dins lo mantèu o d'un nuclèu liquid[15] [16] [17] [18].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Vènus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a 108 milions de quilomètres (0,7 UA) en 224,65 jorns. Son excentricitat (0,01) es la pus febla dei planetas dau Sistèma Solar. Sa rotacion a l'entorn de son axe es tanben la pus pichona. De mai, es l'unica planeta amb una rotacion retrograda. Es fòrça lenta car un jorn de Vènus dura 243,018 jorns terrèstres. L'origina d'aquela rotacion es pas coneguda. Leis ipotèsis principalas son la collision amb un còrs important au començament dau Sistèma Solar o, pus rarament, l'influéncia de son atmosfèra espessa[19] [20].
Satellits[modificar | modificar la font]
Vènus a ges de satellits naturaus[21]. Dins aquò, tèn dos quasi-satellits coneguts dichs 2002 VE68 e 2001 CK32[22].
Observacion[modificar | modificar la font]
Vènus a una magnitud variant entre -4,6 e -3,8[23]. Es donc lo tresen astre pus brilhant dau cèu après lo Soleu e la Luna. Pòu donc èsser vist facilament per l'uelh uman. De còps, es d'alhors visibla durant la jornada. Coma es una planeta interiora, son elongacion maximala es egala a 47,8° a respèct dau Soleu[23]. Coma per Mercuri e la Luna, Vènus mostra de fasas diferentas pendent son orbita. En revenge, en causa de son atmosfèra espessa, ges de detalhs son visibles dempuei la Tèrra.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Astronòms ancians[modificar | modificar la font]
Vènus èra coneguda coma l'estèla dau matin o dau sera per divèrsei civilizacions. Pitagòras mostrèt au sègle IV avC que leis estèlas dau matin o dau sera èran un astre identic[24]. En 1032, l'astronòm Avicena observèt un transit de Vènus e deduguèt qu'èra pus pròcha dau Soleu que la Tèrra e mai de còps darrier lo Soleu[25] [26]. Puei, d'astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de Mercuri e Vènus entre lei sègles XII e XIII[27].
Recèrca amb lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Lei premiereis observacions amb una luneta astronomica foguèron realizadas per Galileo Galilei au començament dau sègle XVII. Observèt lo fenomèn dei fasas de Vènus. Aquela observacion contradisiá adonc lo modèl de Ptolemèu en vigor dempuei l'Antiquitat en demostrant l'orbita de Vènus a l'entorn dau Soleu[28]. Puei, en 1761, l'astronòm Mikhaïl Lomonosov descurbiguèt la preséncia de l'atmosfèra de Vènus[29]. Pasmens, l'atmosfèra compliquèt l'estimacion dau periòde de rotacion de la planeta. Ansin, Giovanni Cassini e Johann Schröter la calculèron, de manièra erronèa, egala a 24 oras[30].
Après, gaire de progrès foguèron fachs fins au desvolopament deis observacions radar, ultravioletas e espectroscopicas au sègle XX. Durant leis annadas 1900, lei premierei mesuras espectroscopicas de Vesto Slipher detectèron pas de rotacion e mostrèron donc l'existéncia d'un periòde de rotacion pus lòng que supausat[31]. Dins leis annadas 1950, l'existéncia de la rotacion retrograda de la planeta foguèt descubèrta e enfin, son periòde de rotacion foguèt calculat durant lo decenni seguent amb de mesuras radars[32]. Puei, lei mesuras amb radar dau telescòpi Arrecibo permetèron egalament de veire la preséncia de zonas reflectissentas a la superfícia de la planeta e de realizar la premiera cartografia inclusent, per exemple, lei Maxwell Montes, pendent leis annadas 1970[33].
Exploracion amb de missions espacialas[modificar | modificar la font]
Lei fenèstras de tir vèrs Vènus an luòc totei lei 19 mes e, entre 1962 e 1985, caduna veguèt lo lançament de sondas. Ansin, lo nombre dei missions espacialas, especialament sovieticas, per Vènus es fòrça important :
- Venera 1 (1962), revirada.
- Mariner 2 (1962).
- Zond 1 (1964), revirada parciala.
- Venera 2 (1966), revirada.
- Venera 3 (1966).
- Mariner 5 (1967).
- Venera 4 (1966).
- Venera 5 (1969).
- Venera 6 (1969).
- Venera 7 (1970).
- Venera 8 (1972).
- Mariner 10 (1974), en transit vèrs Mercuri.
- Venera 9 (1975).
- Venera 10 (1975).
- Pioneer Venus Multiprobe (1978).
- Pioneer Venus Orbiter (1978-1992).
- Venera 11 (1978).
- Venera 12 (1978).
- Venera 13 (1981).
- Venera 14 (1981).
- Venera 15 (1983-1984).
- Venera 16 (1983-1984).
- Vega 1 (1985).
- Vega 2 (1985).
- Galileo (1990), en transit vèrs Jupitèr.
- Magellan (1990-1994).
- Cassini–Huygens (1998, 1999), en transit vèrs Saturne.
- Venus Express (2006-encuei).
- MESSENGER (2006, 2007), en transit vèrs Mercuri
- Akatsuki (2010), revirada.
Premierei missions[modificar | modificar la font]
La premiera mission per Vènus, Venera 1 en 1962, foguèt tanben la premiera mission interplanetària modèrna e lo començament dau programa sovietic Venera. Pasmens, lo contacte amb la sonda foguèt perdut avans l'arribada a l'entorn de Vènus. Ansin, maugrat la revirada de Mariner 1, la premiera sonda operacionala mandada vèrs Vènus, Mariner 2, foguèt estatsunidenca a la fin de 1962. Lei mesuras de la sonda descurbiguèron la temperatura auta de la planeta (425 °C) e son abséncia de camp magnetic[34].
Fin deis annadas 1960 : premiereis intradas atmosfericas[modificar | modificar la font]
En març de 1966, la sonda Venera 3 venguèt lo premier objècte arribant sus una autra planeta. Pasmens, son sistèma de comunicacion foncionèt pas[35]. En revenge lo 18 d'octòbre de 1967, l'assai seguent capitèt e Venera 4 mandèt de donadas durant 93 min sus la temperatura e la composicion de l'atmosfèra[35]. Dins aquò, leis engenhaires ignoravan l'existéncia d'una pression importanta per Vènus e la sonda foguèt tròp alentida per son paracasuda : la batariá s'èra donc encalada a 25 km de la superfícia. L'endeman, la sonda estatsunidenca Mariner 5 arribèt tanben per estudiar la composicion, la densitat e la pression de l'atmosfèra[36]. Aquelei missions permetèron d'estimar la pression entre 75 e 100 bar. Amb aquelei donadas, lei Sovietics mandèron en 1969 doas sondas, Venera 5 e 6, equipada de bloquiers resistent a de pressions de 25 bar e de paracasudas pus pichons. Ansin, aquelei sondas capitèron de subreviure fins a 20 km de la superfícia mandant d'informacions durant quasi 50 min[35].
Annadas 1970 : aterratges a la superfícia[modificar | modificar la font]
En 1970, la sonda Venera 7 foguèt mandada amb de proteccions sufisentas per resistir a de pressions egalas a 180 bar. Pasmens, après un problèma de paracasuda, la sonda aterrèt probablament sus lo costat e poguèt solament emetre un senhau feble sus la temperatura durant 23 min[35]. En revenge, lei sondas Venera 8, 9 e 10 capitèron lor mission amb la transmission de donadas per lei tres aparelhs e de premiers imatges de la superfícia per Venera 9 e 10[35].
Enterin, la mission Mariner 10, en transit per Mercuri realizèt 4000 fotografias de l'atmosfèra de Vènus. Puei, en 1978, la NASA mandèt doas missions per faire intrar quatre sondas dins la superfícia e cartografiar la planeta per radar[37]. L'orbitaire Pioneer Venus Orbiter, que realizèt lei mesuras radar, restèt en marcha fins a 1992. De son caire, la mission Pioneer Venus Multiprobe tenguèt d'informacions sus la composicion, lei vents e lei transferiments de calor de l'atmosfèra[38].
Annadas 1980 : fin dau programa Venera[modificar | modificar la font]
Entre 1979 e 1982, quatre sondas Venera (11, 12, 13 e 14) mandèron de moduls a la superfícia de Vènus per estudiar lei tempèstas electricas (11 e 12), la composicion dei terrens e prendre d'imatges en color (13 e 14). Lei doas sondas seguentas, Venera 15 e 16, orbitèron a l'entorn de Vènus per cartografiar la planeta per radar[39]. Foguèt lei darrierei missions dau programa Venera. D'efèct, en 1985, lei Sovietics mandèron sei darrierei sondas per Vènus, Vega 1 e 2 en transit vèrs la cometa de Halley, que larguèron de balons atmosferics per estudiar lei condicions vèrs 50 km d'altitud[40] [41].
Annadas 1990 : cartografia radar[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1990, lo nombre de missions per Vènus demeniguèt amb solament doas visitas. Dins aquò, la premiera, Magellan, permetèt la cartografia radar de 98% de la superfícia e de 95% dau camp de gravitat amb una resolucion pus auta que lei missions precedentas[42]. En revenge, la mission Cassini-Huygens, a destinacion de Jupitèr, realizèt solament dos passatges entre 2006 e 2007.
Missions actualas[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, la mission de l'Agéncia Espaciala Europèa es en cors a l'entorn de Vènus dempuei 2006. Estúdia l'atmosfèra e sei nívols, lei caracteristicas de la superfícia, especialament la temperatura e lei plasmas enviroutant la planeta. Ansin, descurbiguèt lei vortèx dei regions polaras[43]. Deuriá èsser rejonch per la sonda japonesa Akatsuki en decembre de 2010.
Exploracion umana[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin deis annadas 1960, una mission umana foguèt prepausada per la NASA vèrs Vènus[44]. La mission podiá utilizar la màger part dei materiaus dau programa Apollo e passar a l'entorn de la planeta après un viatge de quatre mes[44].
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma Vènus es l'astre pus brilhant dau cèu, la planeta a una posicion privilegiada dins la cultura umana. Ansin, foguèt dicha Ishtar per lei Babilonians e probablament observada a partir dau sègle XVI avC[45] [46]. Leis Egipcians e lei Grècs ancians creguèron que leis aparicions de Vènus de matin o de sera èran causadas per dos còrs diferents. D'efèct, Vènus èra Tioumoutiri e Ouaiti en Egipte antica e Φwσφόpoς (Phosphoros) o Ἐwσφόpoς (Eosphoros) dins la Grècia antica. Puei, vèrs lo sègle IV avC, lei Grècs comprenguèron qu'i aviá un astre solet e lo nomèron Afrodita segon lor deessa de l'amor. La latinizacion Phosphoros donarà lo nom Lucifèr. En Pèrsia, la planeta foguèt associada amb la divessa Anahita e lo nom persan modèrne de Vènus, Nahid, vèn d'aquela divinitat. Enfin, Vènus e sei movements èran tanben la basa d'un calendier religiós[47].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Mistral: Lou Tresor dóu Felibrige Tòme II, paginas 234 e 244, lugar; Magalouno.
- ↑ Goettel, K. A.; Shields, J. A.; Decker, D. A, Density constraints on the composition of Venus, In: Lunar and Planetary Science Conference, 12th, Houston, TX, March 16-20, 1981, Proceedings. Section 2. (A82-31677 15-91) New York and Oxford, Pergamon Press, 1982, p. 1507-1516.
- ↑ Faure, Gunter; Mensing, Teresa M. (2007). Introduction to planetary science: the geological perspective. Springer eBook collection. Springer. p. 201.
- ↑ Nimmo, F. (2002). "Crustal analysis of Venus from Magellan satellite observations at Atalanta Planitia, Beta Regio, and Thetis Regio". Geology 30: 987–990.
- ↑ 5,0 5,1 Frankel, Charles (1996). Volcanoes of the Solar System. Cambridge University Press.
- ↑ Nimmo, F.; McKenzie, D. (1998). "Volcanism and Tectonics on Venus". Annual Review of Earth and Planetary Sciences 26: 23–53.
- ↑ Glaze, L. S. (1999). "Transport of SO2 by explosive volcanism on Venus". Journal of Geophysical Research 104: 18899–18906.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W. (2003). "The surface of Venus" (abstract page). Rep. Prog. Phys. 66: 1699–1734.
- ↑ Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al. (2007). "A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H2O and HDO". Nature 450 (7170): 646–649.
- ↑ Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver (2007). "Venus as a more Earth-like planet". Nature 450 (7170): 629–632.
- ↑ Linkin, V.; Blamont, J.; Preston, R. (1985). "The Vega Venus Balloon experiment". Bulletin of the American Astronomical Society 17 (4744): 722.
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al. (2007). "The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere". Nature 450 (7170): 657–660.
- ↑ Kivelson G. M., Russell, C. T. (1995). Introduction to Space Physics. Cambridge University Press.
- ↑ Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al. (2007). "Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum". Nature 450 (7170): 654–656.
- ↑ Luhmann J. G., Russell C. T. (1997). J. H. Shirley and R. W. Fainbridge. ed. Venus: Magnetic Field and Magnetosphere. Chapman and Hall, New York.
- ↑ .Stevenson, D. J. (2003-03-15). "Planetary magnetic fields". Earth and Planetary Science Letters 208 (1–2): 1–11.
- ↑ Nimmo, Francis (November 2002). "Why does Venus lack a magnetic field?" (PDF). Geology 30 (11): 987–990.
- ↑ Konopliv, A. S.; Yoder, C. F. (1996). "Venusian k2 tidal Love number from Magellan and PVO tracking data". Geophysical Research Letters 23 (14): 1857–1860.
- ↑ J. Huw Davies, « Did a mega-collision dry Venus' interior? », dans Earth and Planetary Science Letters, vol. 268, 30 avril 2008, p. 376-383.
- ↑ Alexandre C. M. Correia et Jacques Laskar, « The four final rotation states of Venus », dans Nature, vol. 411, 14 juin 2001, p. 767-770.
- ↑ Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A. (July 2009). "A survey for satellites of Venus". Icarus 202 (1): 12–16.
- ↑ Mikkola, S.; Brasser, R.; Wiegert, P.; Innanen, K. (July 2004). "Asteroid 2002 VE68, a quasi-satellite of Venus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 351: L63.
- ↑ 23,0 23,1 Espenak, Fred (1996). "Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006". NASA Reference Publication 1349. NASA/Goddard Space Flight Center. [1]
- ↑ Pliny the Elder (1991). Natural History II:36–37. translated by John F. Healy. Harmondsworth, Middlesex, UK: Penguin. pp. 15–16.
- ↑ Goldstein, Bernard R. (March 1972). "Theory and Observation in Medieval Astronomy". Isis (University of Chicago Press) 63 (1): 39–47 [44].
- ↑ Sally P. Ragep (2007). "Ibn Sīnā: Abū ʿAlī al‐Ḥusayn ibn ʿAbdallāh ibn Sīnā". In Thomas Hockey. The Biographical Encyclopedia of Astronomers. Springer Science+Business Media. pp. 570–572.
- ↑ Ansari, S. M. Razaullah (2002). "History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997". Springer. p. 137.
- ↑ "Galileo: the Telescope & the Laws of Dynamics". Astronomy 161; The Solar System. Department Physics & Astronomy, University of Tennessee. http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/history/galileo.html]
- ↑ Marov, Mikhail Ya. (2004). "Mikhail Lomonosov and the discovery of the atmosphere of Venus during the 1761 transit". In D.W. Kurtz. Preston, U.K.: Cambridge University Press. 209–219.
- ↑ Hussey, T. (1832). "On the Rotation of Venus". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 2: 78–126.
- ↑ Slipher, V. M. (1903). "A Spectrographic Investigation of the Rotation Velocity of Venus". Astronomische Nachrichten 163: 35.
- ↑ Goldstein, R. M.; Carpenter, R. L. (1963). "Rotation of Venus: Period Estimated from Radar Measurements". Science 139 (3558): 910–911.
- ↑ Campbell, D. B.; Dyce, R. B.; Pettengill G. H. (1976). "New radar image of Venus". Science 193 (4258): 1123–1124.
- ↑ Jet Propulsion Laboratory (1962) (PDF). Mariner-Venus 1962 Final Project Report. SP-59.
- ↑ 35,0 35,1 35,2 35,3 35,4 Mitchell, Don (2003). "Plumbing the Atmosphere of Venus". The Soviet Exploration of Venus. [2]
- ↑ Eshleman, V.; Fjeldbo, G. (1969) (PDF). The atmosphere of Venus as studied with the Mariner 5 dual radio-frequency occultation experiment. SU-SEL-69-003.
- ↑ Colin, L.; Hall, C. (1977). "The Pioneer Venus Program". Space Science Reviews 20: 283–306.
- ↑ Williams, David R. (January 6, 2005). "Pioneer Venus Project Information". NASA Goddard Space Flight Center. [3]
- ↑ Greeley, Ronald; Batson, Raymond M. (2007). Planetary Mapping. Cambridge University Press. p. 47.
- ↑ Linkin, V.; Blamont, J.; Preston, R. (1985). "The Vega Venus Balloon experiment". Bulletin of the American Astronomical Society 17 (4744): 722.
- ↑ Sagdeev, R. Z.; Linkin, V. M.; Blamont, J. E.; Preston, R. A. (1986). "The VEGA Venus Balloon Experiment". Science 231 (4744): 1407–1408.
- ↑ Lyons, Daniel T.; Saunders, R. Stephen; Griffith, Douglas G. (May-June 1995). "The Magellan Venus mapping mission: Aerobraking operations". Acta Astronautica 35 (9–11): 669–676.
- ↑ Hand, Eric (November 2007). "European mission reports from Venus". Nature (450): 633–660.
- ↑ 44,0 44,1 Feldman, M. S.; Ferrara, L. A.; Havenstein, P. L.; Volonte, J. E.; Whipple, P. H. (1967) (PDF). Manned Venus Flyby, February 1, 1967. Bellcomm, Inc.. [4]
- ↑ Sachs, A. (1974). "Babylonian Observational Astronomy". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 276 (1257): 43–50.
- ↑ Meador, Betty De Shong (2000). Inanna, Lady of Largest Heart: Poems of the Sumerian High Priestess Enheduanna. University of Texas Press. p. 15.
- ↑ Sharer, Robert J.; Traxler, Loa P. (2005). The Ancient Maya. Stanford University Press.


text:
Maiòta
Maiòta (Mayotte en francés) es una collectivitat territoriala unica francesa situada dins lo nòrd de l'Ocean Indian.
La capitala n’es Mamodzo.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 4 d'abril de 2011, Maiòta ven una collectivitat territoriala unica qu’es a l’encòp un departament d'otramar e una region. Lo conselh general e son president fan tanben al conselh regional e al president de region. L’estatut de collectivitat territoriala unica serà tanben lo de Martinica e de Guaiana a partir de 2015.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Maiòta se compausa de mai d’una illa e illòts cobèrts d’una vegetacion abondosa. Las pus grandas son las doas illas de « Grande terre » - « Tèrra Granda » - e Pamandzi (o « Petite Terre » - « Tèrra Pichona ») environadas d’un lagon d'1100 km² (un dels mai grands del mond).
Aquestas illas son, del punt de vista de la geologia, las pus ancianas de l'archipèla de Las Comòras. La mai vièlha es Maiòta al sud-èst, la mai recenta es « La Grande Comore » - Comòra Granda al nòrd-oèst.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Maiòta es partida en 17 comunas e 19 cantons. Cadun d'aquestes cantons correspond a una de las comunas. Per excepcion, Mamodzo es partida en tres cantons. Las comunas mai pobladas son Dzaodzi, Congo e Mamodzo.


text:
1871
Aquesta pagina concernís l'an 1871 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la revirada d'una darriera temptativa de sortida de la garnison francesa de París arrestada per lei Prussians a Buzenval, capitulacion de la capitala. Aquò entraïnèt la signatura d'un armistici (29 de genier) ambé l'Empèri Alemand que foguèt proclamat lo 18 de genier. D'eleccions foguèron organizadas per negociar lo tractat de patz finala. Se debanèron lo 8 de febrier e donèron una majoritat reialista ambé 214 deputats orleanistas, 182 legitimistas per 112 republicans moderats e 38 republicans radicaus. Lei liberaus obtenguèron 72 deputats e lei bonapartistas 20.
Lei premierei decisions d'aquela chambra (installacion a Versalhas, fin dau moratòri sus lei rendas adoptat durant la guèrra...) entraïnèt una rompedura rapida entre lei deputats e la populacion parisenca fòrça favorabla ai republicans. Dins lo corrent de març, una temptativa de Versalhas per prendre lo contraròtle de l'artilhariá parisenca entraïnèt l'insureccion de la capitala e la formacion d'un govèrn revolucionari dich Comuna de París. Adoptèt una politica sociala fòrça avançada mai mau capitèt d'organizar de fòrças armadas eficaças. A partir d'abriu, la guèrra civila acomencèt entre lo govèrn provisòri de Versalhas dirigit per Adòlf Tièrs e la Comuna. Aprofichant sa superioritat numerica gràcias au sostèn de l'armada regulara, lei fòrças de Versalhas avancèron pauc a pauc en despiech de la resisténcia acarnada de pichonei tropas parisencas. Entre lo 21 e lo 28 de mai, lei tropas versalhesas intrèron dins París que foguèt conquistat après una setmana de combats. Una repression saunosa foguèt alora mesa en plaça còntra lo movement revolucionari que perdèt aperaquí 40 000 òmes (10 000 dins lei combats, 20 000 fusilhats e 10 000 presoniers ò exilats). Lo movement socialista parisenc perdiguèt son influéncia fins a la fin dau sègle XIX. Dins lo sud de França, doas autrei comunas se formèron a Narbona e a Marselha mai foguèron rapidament reprimida per leis autoritats.
Après aquela victòria, lo govèrn de Tièrs negocièt la patz amb Alemanha e deguèt acceptar de condicions duras. Lei clausas pus importantas foguèron la cession d'Alsàcia-Lorena e lo pagament d'una indemnitat de 5 miliards de francs-aur. Se pausèt alora la question dau regime d'adoptar. D'efècte, lei reialistas èran majoritaris dins l'Assemblada mai devesits entre elei a prepaus dau candidat legitime au tròne.


text:
Prokaryota
Los procariòtas son un grop d'organismes qu'an pas de nuclèu (karyon), e pas d'organets dins sas cellulas. D'unes son unicellulars, mas d'autres son multicellulars.
Lo mot de procariòta ven del grèc ancian pro- "abans" + karyon "notz" o "nuclèu", + sufixe -otos, plural .[1]
Los procariòtas son devesits en dos domenis: Bacteria e Archaea. Archaea o Arqueobactèris son un domeni del viu nòu. Aqueles organismes èran a l'origina concebuts per viure dins de condicions inespitalièras coma de temperaturas, pH, o radiacions extrèmas, mas foguèron trapats dempuèi dins totes tipes d'abitats.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Campbell, N. "Biology:Concepts & Connections". Pearson Education. San Francisco: 2003.


text:
Wetzlar
Wetzlar es la capitala de l'arrondiment de Lahn-Dill, dins lo land d'Èssa, Alemanha; es situat en riba del riu de Lahn. Sa populacion èra estimada a 53 831 abitants, lo 31 de junh de 2006. Sa superfícia totala es 75,67 km².
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Avinhon (França)
- Siena (Itàlia)
- Colchester (Anglatèrra)
- Písek (Republica Chèca)
- Ilmenau (Alemanha)
- Schladming (Àustria)
- Neukölln (Alemanha)
Galariá de fòtos[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Gara d'Albi Magdalena
La gara d'Albi Magdalena es la segonda gara de viatjaires d'Albi[1]. Es situada sus la Linha Castèlnòu d'Arri - Rodés.
La gara[modificar | modificar la font]
Foguèt creada jol nom d'Albi Miègjorn coma cap de linha d'Albi-Carmauç bastida de 1855 a 1857, per desservir las minas de carbon de Carmauç, alara proprietat del marqués de Solages. La linha inaugurada lo 7 de decembre de 1857 èra expleitada per la companiá del Camin de fèrre de Solages. Totjorn en activitat[2],la gare d'Albi-Magdalena permet de desservir le barri de la Magdalena, quartièr d'Albi alunhat d'Albi Vila, e tot lo nòrd del país d'Albi (Castèlnòu de Lèvis, Canhac de las Minas, L'Escura d'Albigés). Lo bastiment actual de la gara data de 1899 .
Interès novèl[modificar | modificar la font]
Segonda gara d'Albi qu'es atal la primièra, perque foguèt bastida prèp de detz ans abans aquela d'Albi vila, la gara d'Albi Magdalena a un novèl interès. Sa preséncia permet als usatgièrs de la riba drecha d'Albi d'aver a traversar de ponts sovent encombrats per anar prendre lo tren. Una realitat que lo conselh regional de Miègjorn-Pirenèus e la vila d'Albi prenguèt en compte. La gara d'Albi Magdalena foguèt pas abandonada, paür de contunh a Albi, mas foguèt modernizada [3] e lo parcatge agrandit.
Font[modificar | modificar la font]
- (fr) La Vie du Rail, n° 3124, 10 octobre 2007, p. 34.


text:
Santonge
Santonge (Séntunjhe en peitavin-santongés, Saintonge en francés) es una anciana província de França que sos limits an chamnhat mai d'un còp dins lo temps. De verai, fuguet l'objecte de luchas entre Aquitània, Peitau e Anjau a l'epòca medievala.
Auei, compren lo Sud dau departament de Charanta Maritima e una partida de Charanta. D'un biais linguistic, lo nòrd de Gironda (País Gavai) e l'oest extrem de Perigòrd fan tanben partida de Santonge.
Sa capitala istorica es Santas.
Lo gentilici es santongés -esa.


text:
Malautiá infecciosa
Una malautiá infecciosa es la manifestacion clinica consequéncia d'una infeccion provocada per un microorganisme —coma la bacterias, fongi, virus, protozoari, ecaa.— o per prions. Dins lo cas d'agents biologics patogèns de grandor macroscopica, se parla pas d'infeccion, mas d'infestacion.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Las malautiás infecciosas se caracterizan per l'apareisson de simptòmas coma fèbre, malèsser general e poiriment. Tota malautiá infecciosa passa per 4 estapas
- La contagion. Quand una persona malauta contamina una autra sana.
- Període d'incubacion. Temps comprès entre la dintrada de l'agent fins a l'apareisson dels seus primièrs simptòmas. Alara l'agent patogèn se pòt multiplicar e s'espandre dempuèi las zonas d'ataca. Lo temps depend de la malautiá.
- Periòde de desvolopament. Apareisson los simptòmas caracteristics.
- Convalescéncia. Quand la malautiá es vencuda e que l'organisme se remet.
Transmissibilitat[modificar | modificar la font]
Las malautias infecciosas se divison en transmissiblas e no transmissiblas. Las malautiás infecciosas transmissiblas se pòdon propagar dirèctament dempuèi l'individu infectat, mejans la pèl o las membranas mucosicas o, indirèctament, quand la persona infectada contamina l'aire mejans la respiracion, un objècte inanimat o un aliment. Per las malautiás infecciosas no transmissiblas Lo microorganisme es pas contagiós d'un individú cap a un autre, sonque se requerís de circumstàncias especialas, que sián mediambientalas, accidentalas, eca., per que se transmeten. Dins aqueles cases, las personas infectadas transmetan la malautiá.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Una classificacion utila, e clinicament generalizada, regropa las malautiás infecciosas segon las caracteristicas biologicas de l'agent patogèn que los provòcan: Las infeccions fachas per de bacterias an pas de cura.
Infeccions bacterianas[modificar | modificar la font]
Infeccions vericas[modificar | modificar la font]
Infeccions fongicas[modificar | modificar la font]
- Aspergillòsi
- Candidòsi
- Cromomicòsi
- Dermatofitòsi
- Esporotricòsi
- Histoplasmòsi
- Otomicòsi
- Pitiriasi versicolor
- Queratomicòsi
Infeccions per protozaris[modificar | modificar la font]
Las mai importantas son:
Infeccions per prions[modificar | modificar la font]
- Malautiá de Creutzfeldt-Jakob
- Encefalopatia espongiforma bovina (malautiá de la vaca bauja)
- Tremolor ovina (Scrapie)
- Insomni familiar fatal
- Kuru
Mortalitat[modificar | modificar la font]
L'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) enregistra l'informacion sus las mòrts globalas segon la Classificacion internacionala de malautiás (ICD, pels sigles angleses). La taula seguenta rebat las malautiás infecciosas que causarián mai de 100 000 disfoncions pendent una estimacion facha en 2002. Tanben s'encluson las donadas de 1993 per poder las comparar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The World Health Report - 2004 Annex taula 2 [pdf]} e 1995 Taula 5 [pdf]
- ↑ L'infeccion de vias respiratòrias baissas enclusís pneumòniaa, influenzas e bronquitis.
- ↑ Les gastroenteritis son causadas per diferents microorganismes, soma lo còlera, lo botulisme, e l'E. coli, entre autres
- ↑ Las malautiás tropicalas encluson: la malautiá de Chagas, dengue, filariòsi, leishmaniosi, oncocerciasi, esquistosomòsi e tripanosomòsi.
- (en)H. Krauss, A. Weber, M. Appel, B. Enders, A. v. Graevenitz, H. D. Isenberg, H. G. Schiefer, W. Slenczka, H. Zahner, 2003. Zoonoses. Infectious Diseases Transmissible from Animals to Humans, 3rd Edition. ASM Press, American Society for Microbiology, Washington DC., USA, 456 pp. ISBN 1-55581-236-8
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)http://www.scmimc.org Societat Catalana de Malalties infeccioses i Microbiologia clínica]
- (es)Sociedad Andaluza de Enfermedades Infecciosas
- (en)Principis e practicas de Mandell sus malalties infeccioses
- (en)Elsevier health
- (en)Manson's Tropical Diseases
- (en)The World Health Report
- (en)Llibres sobre malalties infeccioses


text:
Ménilles
Ménilles en normand (Ménilles en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo bourg de Ménilles a bastit al bas del serral ont flueix lo riu de Eure. I aviá conegut a la s-|XII|e}} per la siá produccion de vin : los religioses del abbaye de la Noë avián en 1223 lo drech de pressurage sus totas las vinhas d'aquel territòri. En 1194, lo rei Philippe-Auguste installa de hitas a la sortida de Menilles, a la extremitat del Caseriu del Grand Tribunal, Menilles en essent sul domeni francés e pas sul domeni anglés de Richard Còr de Leon, Pòrti de Normandie e Rei de Angleterre.
La cultura del safran i i aviá difondut a la s-|XVII|e}} : se depausava los produchs d'aquela planta en los soscaves sosterranhas al pè del serral.
Le bourg de Ménilles est bâti au bas du coteau où coule la rivière d'Eure. Il était connu au Modèl:S- pour sa production de vin : les religieux de l'abbaye de la Noë avaient en 1223 le droit de pressurage sur toutes les vignes de ce territoire. En 1194, le roi Philippe-Auguste installe des bornes à la sortie de Menilles, à l'extrémité du Hameau de la Grande Cour, Menilles étant sur le domaine français et non sur le domaine anglais de Richard Coeur de Lion, Duc de Normandie et Roi d'Angleterre.
La culture du safran y était répandue au Modèl:S- : on déposait les produits de cette plante dans les caves souterraines au pied du coteau.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Ménilles es imprecisa. Al Sègle XIII, Ménilles constituissiá un quatren de fief en levant de la châtellenie de Pacy.
L'origine du nom de Ménilles est imprécise. Au Sègle XIII, Ménilles constituait un quart de fief relevant de la châtellenie de Pacy.


text:
Ramon II Trencavel
Ramon[1] II Trencavel (v. 1204 - v. 1267), membre de l'ostal de Trencavel, cercarà durant mantun ans de recuperar las possessions que la crosada albigesa aviá espoliat al sieu paire. S'oposèt mai d'una vegada a Amalric de Montfòrt, filh de Simon de Montfòrt, alavetz establit subre los ancians domenis dels Trencavels.
Raimon es encara jove, quand los crosats fan lo sètge de la ciutat de Carcassona, alavetz tenguda pel sieu paire Ramon Rogièr Trencavel en 1209. A la presa de la ciutat, Simon de Montfòrt, cap militar de la crosada, farà empresonar Ramon Rogièr dins sos pròpris crotons. A la mòrt d'aqueste, lo 10 de novembre de 1209, Simon de Montfòrt, que sollicitava los territòris dels Trencavels, faguèt signar a Agnès de Montpelhièr, la molhèr del defunt, una renonciacion subre los sieus dreits e los de son filh. En contrapartida, recebèt una renda viatgièra de tres mil sòus e lo remborsament subre un an, realizat en quatre pagaments, de sa dòt que pujava a vint-e-cinc mila sòus. Raimon foguèt alara fisat a la tutèla del comte Ramon Rogièr de Fois.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan


text:
1624
Aquesta pagina concernís l'an 1624 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Tayasal[modificar | modificar la font]
Novèla expedicion militara espanhòla dirigida còntra la vila per la sometre e la convertir au catolicisme. Coma en 1622, lei soudats e auxiliaris espanhòus foguèron pres dins una emboscada e anientats. Après aquela revirada, lo governador espanhòu renoncièt a una ataca còntra la ciutat.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Fin de l'epidemia de pèsta començada en 1616.


text:
Suzeiranetat
La Suzeiranetat es una situacion ont una region o una nacion es tributària d'una entitat mai poderosa, apelada lo suzeiran, que li permet d'autonomias domesticas limitadas mentre que contraròtla sos afars estrangièrs. Dins lo sistèma feudal, lo suzeiran `èra un senhor qu'autrejava un fèu a son vassal durant la ceremonia de l'omenatge.
China[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Istoricament, l'emperaire de China se considerava coma lo centre del mond civilizat, e las relacions diplomaticas dins l'Asia de l'Èst se fondavan sus la teoria que totes los caps del mond avián obtengut lor autoritat de l'Emperaire. La teoria politica chinesa reconeissiá pas res qu'un emperaire e afirmava que son autoritat èra suprèma a travèrs del mond entièr. Las relacions diplomaticas amb l'emperaire de China èran quilhadas sus la teoria d'estats tributaris, e mai que lo resultat de las relacions tributàrias èra una forma de comèrci, jos la teoria que l'emperaire dins sa benvolença recompensariá l'estat tributari amb de presents de valor egala o pus granda.


text:
806
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 806 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'annada precendenta, invasion d'amplor d'Anatolia per leis Arabis (135 000 òmes). Nicèfor Ièr, gràcias a sa politica de restauracion dei finanças imperialas, poguèt negociar sa retirada en cambi dau pagament d'un tribut important e de l'abandon d'unei fortalesas frontalieras. Pasmens, tre la retirada de l'armada abbassida, Nicèfor Ièr reocupèt lei posicions abandonadas aprofichant una revòuta dins lo nòrd-èst dau plan iranian.
En causa de dificultats intèrnas au sen de l'Empèri Bizantin e dau Califat abbassida, aquò foguèt lo començament dau periòde suau d'un vintenau d'annadas en Anatolia.
En Itàlia, rompedura entre lei Francs e lei Bizantins. Venècia, darriera posicion bizantina dins lo nòrd de la peninsula, foguèt l'enjòc principau dau conflicte. Pasmens, en causa de l'alunchament a respèct de Constantinòple, leis autoritats localas acceptèron de venir vassalas de l'Empèri Carolingian.


text:
884
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 884 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'annada precedenta còntra una tropa de Vikings que pilhava la region de Somme, lo rèi Carloman II reüniguèt l'aristocracia auta dau Reiaume a Compiègne per negociar la retirada deis envaisseïres. Un acòrd foguèt trobat permetent la partença dei Vikings en cambi dau pagament de 12 000 liuras d'argent. Puei, en març, reüniguèt tornarmai lei Grands dau Reiaume per adoptar divèrsei mesuras per melhorar e renfòrçar la lucha còntra lo bregandatge.
Lo rèi moriguèt a la fin de l'annada lo 6 de decembre en causa d'una bleçadura recepuda dins lo corrent d'una caça. Son eiretier, Carles III, èra un enfant de sèt ans. L'aristocracia de Francia Occidentala demandèt donc a l'emperaire Carles III lo Gròs de venir regent dau Reiaume. Aquò permetiá de reconstituir l'ancian empèri de Carlesmanhe (franc de Bretanha e de Provença vengudas independentas).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Assaiant d'aprofichant la mòrt d'Ahmad ibn Tulun, governador rebèl d'Egipte, de Palestina e de Siria, lo visir Al-Muwaffaq mandèt una fòrça per reconquistar Egipte. Pasmens, se turtèt a una resisténcia acarnada e lo projècte mau capitèt en 886.


text:
Colòs de Ròdes
Lo Colós de Ròdes (grèc antic: Ὁ Ἥλιoς Ῥόδιoς, Ὁ Koλoσσὸς Ῥόδιoς – ho Hélios Rhódios, ho Kolossòs Rhódios, latin: Colossus Solis Rhodi o Solis Colossus Rhodi, grèc modèrne: Koλoσσός tnς Pόδou – Kolossós tis Rhódu) èra una gigantesca estatua del dieu Èlios bastida sus l'illa grega de Ròdes al sègle III abC per Cares de Lindόs. Sa grandor èra coma aquela de la modèrna Estatua de la Libertat, de Nòva York, alara qu'èra pausat sus una plataforma mens elevada. Foguèt una de las Sèt Meravilhas del Monde.
Las originas[modificar | modificar la font]
Alexandre lo Grand, moriguèt a una edat primieirenca sens designar un successor. Alara esclatèt fòrtas disputas entre sos generals e tres dels quals acabèron per dividir la majora partida d'aquel empèri Mediterranèu.
Pendent la disputa, Ròdes èra al costat de Ptolomèu I e, quand aquel general venguèt rei d'Egipte, formèt una aliança que permetèt de contrarotlar una granda partida del comèrci de la Mediterranèa orientala.
Un autre dels generals d'Alexandre, Antigon, èra ofensat per aquò. En 305 aC ordenèt a son filh Demètri (alara ja un famós general) envasèt Ròdes amb una armada de 40 000 soldats. Pasmens, la ciutat èra plan protegida e a Demetri le calguèt bastir fòrça torres de sètge per accedir als murs. La primièra d'aquelas torres èra montada sus sièis naus, que foguèron enfonzadas pendent una tempèsta abans que se pòscan utilizar. Temptèron encara amb una torre pus granda per tèrra, mas los defensors de Ròdes los arrestèron en inondant la tèrra al pè dels barris per evitar l'avançada de las torres. En 304 abC, una armada de naus enviadas per Ptolemèu arribèt a Ròdes e causèt la desbandada de l'armada de Demetri, qu'abandonèt una granda partida de l'esquipament. Malgrat son fracàs a Ròdes, Demetri foguèt escaissat de Poliorcetes, "aquel qu'assètja las ciutats".
Per celebrar lor victòria, los de Ròdes decidiguèron de bastir una estatua giganta la patronizant al lor dieu, Èlios. La construccion foguèt balhada a la direccion de Cares, natiu de l'illa, que ja avia trabalhat a la construccion de grandas estatuas. Son mèstre, lo famós escultor Lisip, aviá ja bastit una estatua de Zèus de 18 mètres d'auçada.
La construccion e son destin final[modificar | modificar la font]
De recits antics (que diferisson mai o mens) descrivon una estructura interiora formada per de colomnas de pèira (o torres fachas de grands blòts), situada sus un naut pedestal de marbre blanc prèp de la dintrada del pòrt (d'autres fonts indican que se trobava sus una pèirada del pòrt). A l'interior de las torres de pèira se plaçava de bigas de fèrre, e per la cobertura exteriora s'utilizèt de placas de bronze. Una granda partida del material venguèt de l'armament que daissèt l'armada de Demetri, e la segonda torre de sètge foguèt utilizada per bastir los nivèls d'en bas. Las partidas mai elevadas foguèron bastidas amb l'ajuda d'una granda rampa. La torre aviá, al total, una nautor de 34 mètres.
La construccion s'acabèt en 282 abC aprèp 12 ans de trabalh. Demorèt drecha pendent 56 ans, abans que Ròdes patiguèsse un tèrratrem en 226 abC. Alara l'estatua se rompèt pels genolhs e casèt a tèrra. Ptolomèu III ofriguèt de pagar per la tornar bastir, mas un oracle faguèt pensar a los de Ròdes qu'avián ofensat Èlios e declinèron l'ofèrta. Los rèstas de l'estatua demorèron sus el tèrra de Ròdes pendent mai de 800 ans, e maugrat que foguèsson copats èran encara tan impressionants que fòrça viatgèron solament per los veire. Plini lo Vièlh destacava que plan pauc podi´Æn entornejar amb lo braces lo poce casut per tèrra, e que cadun dels dets del Colòs èra pus grand que fòrça estatuas.
En 654 una fòrça aràbia dirigida per Muawiyah I capturèt Ròdes e vendèt los rèstas de l'estatua a un òme de negòcis d'Edessa, segon lo cronicaire Teofanes Isauric. Lo comprador tirèt l'estatua de tèrra e transportèt las placas de bronze sus l'esquina de 900 camèls cap a son país. Se contunhèt de vendre de pèças pendent d'ans, tal coma ne testimònian los rèstas que se pòt trobar sus la rota de la caravana.
La novèla construccion[modificar | modificar la font]
En novembre de 2008, s'anoncièt que lo Colós tornarà èsser bastit. Segon lo Dr Dimitris Koutoulas, que dirigís lo projècte en Grècia, en plaça de reproduire l'estatua originala, bastirà l'òbra amb una nòva estructura. Serà entre 60 e 100 mètres d'auçada, la gent i poirà dintrar fisicament e serà bastida de tal biais que serà una escultura de lutz. Lo projècte poiriá costar fins a 200 milions d'èuros, que seràn obtenguts per soscripcion internacionala e l'artista alemand Gert Hof. Lo nòu Colòs de Ròdes adornarà un cai exterior a la zòna del pòrt de Ròdes, ont serà vesible pels vaissèls en transit.


text:
Region de Múrcia
La Region de Múrcia es una comunautat autonòma d'Espanha, situada dins lo sud-est de la Peninsula Iberica entre Andalosia e la Comunautat Valenciana, e entre la còsta mediterranea e Castelha-La Mancha. Sa capitala es la vila de Múrcia que es lo sieti daus organs institucionaus regionaus, fòra de l'Assemblada Regionala qu'a son sieti a Cartagena.
Un terç de la populacion totala de la Region de Múrcia viu a Múrcia, sa capitala, e la region es la principala productora de frucha, legums e flors d'Euròpa. A daus vinhaus importants rasis los municipis de Bullas, Yecla e Jumilla qu'an 'na denominacion d'origina. Son clima es chaud e son territòri es semiarid quasi de pertot ; despiech de quò, son agricultura es tradicionalament d'irrigacion. Lo pueg pus naut de la region es lo pueg de Revolcadores (2 001 m) a Mortella.
Coordenadas:
- Lat: 38° 00' 00" N (en format decimau: 38,0°)
- Long: 1° 30' 00" W (en format decimau: -1,5°)
Somari
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Releu[modificar | modificar la font]
La Region se situa a l'extremitat orientala de las Cordilheras Beticas e es influenciada per son orografia. 'Quelas cordilheras es formada per las cordilheras Prebetica, Subbetica e la Penibetica (dau nòrd au sud).
Tradicionalament se considera que lo pueg de Revolcadores qu'aparten au massís dau mesme nom, es lo punt culminant de la Region de Múrcia emb 2027 m ; mas dins las mesuras de las darrieras mapas dau SNIG (Servici Nacionau d'Informacion Geografic d'Espanha) lo pueg de Revolcadores figura emb 1999 m e una cima dau mesme massís, un pauc mai au nòrd, es pus elevada : Los Obispos (Los Evesques) emb 2015 m d'altitud.
Quasi 27% dau territòri murcian correspond au releu montanhós, 38% a de las deprecions entre las montanhas e a daus vaus e 35% a de las planas.
Climatologia[modificar | modificar la font]
La Region de Múrcia a un clima mediterraneu de tipe semiarid, emb daus iverns doç (11 °C de mejana en decembre e genier) e daus estius chauds (emb daus maxima de 40 °C). La temperatura annuala mejana es de 18 °C.
Emb de las precipitacions de 300 a 350 mm per an, la region a entre 120 e 150 jorns per an ente lo ciau es totalament esnautat. Abriu e octòbre son los mes emb lo mai de precipitacions.
La distància entre la mar e lo releu fai qu'existís 'na diferéncia termica entre la còsta e l'interior, subretot en ivern. 'Laidonc qu'en lo litorau las temperaturas son rarament en dessós de 10 °C, dins las comarcas de l'interior despassan pas los 6 °C e lors precipitacions son pus importantas (d'aicinta 600 mm).
La vila de Múrcia a lo recòrd de temperatura dau segle XX en Espanha : 47,2 °C lo 4 de julhet de 1994. L'ivern de 2005 fuguet lo pus freg dempuei un brave temps e i a 'gut de las neus sus lo litorau murcian [1].
Idrografia[modificar | modificar la font]
Lo raseu idrografic de la Region es fach dau riu Segura e de sos afluents:
- Riu Mundo (que nais a Albacete), es lo que li pòrta lo mai de debit.
- Riu Alhárabe e son afluent, lo Benamor.
- Riu Mula.
- Riu Guadalentín, Sangonera o Reguerón (que nais denaut de Lorca, Múrcia).
Demai dins la region òm tròba l'estanh naturau lo mai grand d'Espanha : la laguna de la Mar Menora. Es una laguna d'aiga salada, situada rasis la Mar Mediterranèa. Sas caracteristicas especialas ecologicas e naturalas fan de la Mar Menora un luòc naturau unic e l'estanh d'aiga salada lo mai grand d'Euròpa. De forma semicirculara, es separat de la Mar Mediterranèa per 'na franja de sable de 22 km de long e entre 100 e 1 200 m d'ample, apelada La Manja de la Mar Menora. La laguna fuguet designada per las Nacions Unidas coma Zona Especialament Protegida d'Importància per la Mediterranea. Son litorau compta 73 km de còsta ente se succedisson plajas d'aigas lindas e pauc prundas (la prundor maximala es pas superiora a 7 m), e 170 km² de superficia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
La region de Múrcia es devesida en 45 municipis. Mai d'un municipi fai mai de 1000 km²: per la superfícia, Lorca (1676 km²) es lo segond municipi d'Espanha après Cáceres, en Extremadura. Entau, la division daus municipis en pedanias es comuna. Lo municipi de Múrcia a 54 pedanias, dont beucòp son pus pobladas que los municipis de l'interior de la Peninsula Iberica. Lo municipi de Cartagena se devesís pas en pedanias mas en 24 deputacions.
Govèrn e administracion[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Gastronomia[modificar | modificar la font]
Musica[modificar | modificar la font]
Universitat[modificar | modificar la font]
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo castelhan o espanhòu es la lenga oficiala. Al nòrd-èst (dins lo Carxe) se parla catalan (valencian) mas a pas cap de reconeissença oficiala.
Festas[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Liams externes[modificar | modificar la font]
Pagina oficiala de la Comunautat Autonòma de la Region de Múrcia


text:
Hermelange
Hermelange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A Hermelange se tròba la jonction de las doas Sarres : la Sarre roja e de la Sarre Blanca, #que ven "La Sarre".
A Hermelange se trouve la jonction des deux Sarres : la Sarre rouge et de la Sarre Blanche, qui devient "La Sarre".
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dependéncia del domeni episcopal de Sarrebourg.
- Batalha en 1312.
- Destruit a Modèl:La s
- #Venir fief del senhor de Guermange en 1494, de contunh eretat pels de Custine en 1561.
- Dépendance du domaine épiscopal de Sarrebourg.
- Bataille en 1312.
- Détruit au Sègle XV
- Devint fief du seigneur de Guermange en 1494, puis hérité par les de Custine en 1561.