text:
Lo Carnav'Escòlas anullat
Pr'amor deu maishant temps pluviós, l'associacion Carnaval Pantalonada, organizatora deu Carnaval Biarnés, qu'anullè lo Carnav'escòlas previst a Pau, en còr de vila, doman dijaus 1èr de heurèr. L'equipa qu'encoratja totun tots los mainatges de las escòlas a presentar los lors costumes au moment de la Pantalonada lo dissabte 10 de heurèr a Pau.
L'associacion que rapèla que lo Carnaval Biarnés n'ei pas arren shens l'ajuda deus benevòles qui hèn un tribalh d'un bèth endom en amont de l'eveniment e tot au long de la hèsta. Se voletz vàder benevòle tà l'edicion 2018 deu Carnaval Biarnés, qu'ei ací.
- Publicat dens Culture


c: text/html

text:
757
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 757 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Signatura d'una trèva entre Bizantins e Arabis amb un cambi de presoniers. Aquò permetèt a Constantin V de concentrar sei fòrças còntra lei Bulgars e leis Eslaus.
Wessex[modificar | modificar la font]
Un an après la mòrt de Cuthred (740-756), un conseu de grands senhors dau reiaume decidèt de confiscar lo poder dau rèi Sigeberht (756-757). Puei, elegiguèt Cynewulf (757-786) per lo remplaçar. Ethelbald de Mèrcia (716-757) foguèt probablament a l'origina d'aqueu complòt mai son assassinat avans la fin de l'annada l'empachèt d'aprofichar la situacion. Au contrari, Cynewulf poguèt aprofichar lo caòs intèrne au sen dau reiaume vesin per atacar la region de Berkshire (→ 758).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Era Acadèmia ena DGPL
Eth passat dijaus dia 8 de hereuèr, eth President der Institut d’Estudis Aranesi-Academia aranesa dera lengua occitana, s’entrevistèc damb era Sra. Estèr Franquesa, Directora Generau de Politica Lingüistica entà presentar-li es darrères publicacions dera acadèmia:
A.- Vocabulari Basic der aranés, damb mès de 2500 entrades e un milenat de toponims. Ei un auanç sus eth Diccionari qu’a d’aparéisher, en un procés normau, laguens d’un parelh d’ans. Conten es formes fonamentals d’un emplec corrent dera lengua.
B.- Vocabulari dera Tecnologia dera informacion. Quinsevolh lengua modèrna a d’auer definit aguest encastre que tant s’emplegue ena nòsta vida quotidiana.
C.- Sang Nòble e Sang deth Pòble: noveleta de Jusèp Condò, qu’encara non s’auie publicat ena grafia normativa. Daurís ua naua colleccion «modèls de lengua».
D.- Eth Mercadèr de Venècia de Shakespeare, traduïda per Antòni Nogués. Un aute modèl de lengua.
E.- Un Triptic de Joan Coromines e era Val d’Aran. Coromines ei un gran referent der estudi dera nòsta lengua.
Tanben informèc ara Directora Generau es projèctes que s’estan trabalhant: elaboracion deth Diccionari aranés, determinacion dera conjugason des vèrbs, elaboracion d’un vocabulari ortografic, determinacion dera toponimia major dera Val d’Aran, estructuracion dera gramatica der estandard, ena articulacion d’un vocabulari basic der estandard, elaboracion deth vocabulari dera nhèu, determinacion dera forma fonetica des paraules fonamentals der aranés,…


text:
1774
Aquesta pagina concernís l'an 1774 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de clòr per lo quimista suedés Carl Wilhelm Scheele (1742-1786) a partir de l'estudi de la reaccion quimica entre l'acid cloridric e lo bioxide de manganès.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - Pèire Ròda, violonista e compositor occitan (m. 1830)
- Luis Eduardo Pérez, president d'Uruguai (m. 1841)


text:
Capcinés
Lo capcinés es una varietat particulara del catalan septentrional parlada dins la val de Capcir en Catalonha del Nòrd. Es actualament un ensems de parlars de transicion cap a l'occitan qu'a conegut una pression constanta dels sosdialèctes catalans vesins (conflentin e cerdan) dempuèi almens la fin del sègle XIX en se desoccitanizar long del temps. Aqueste caractèr ibrid faguèt que Juli Ronjat l'integrèsse dins l'occitan, çò qu'indignèt lo lingüista rosselhonés Enric Guiter qualques decadas mai tard.
Lo capcinés, que compren totes los vilatges de Capcir manca Matamala, presenta una omogeneïtat pro limitada; globalament se pòt dire que los traches "occitans" son mai importants al nòrd qu'al sud encara que lo parlar dels Angles pòsca servar qualques traches "septentrionals" que los autres parlars possedisson pas. Lo parlar de Matamala es exterior al capcinés encara que presente qualques afinitats dins las enquèstas de Sacasa o de Guiter.
Somari
Istòria dels estudis sul capcinés[modificar | modificar la font]
Las donadas mai ancianas qu'existiscan suls parlars del Capcir son de traduccions de dos tèxtes en parlar local qu'èran estadas demandadas a de regents de totes los vilatges de la val dins l'encastre d'una enquèsta suls parlars pirenencs, l'enquèsta Sacasa. Pr'aquò los documents demorèron inediches fòrça temps fins qu'un lingüista catalan, Jordi Costa, ne faguèt una tèsi, e puèi un recuèlh publicat en 1986.
Cap a la debuta del sègle XX foguèron l'abat Lluís Salvat e lo lingüista e ensenhaire occitanocatalan, Loís Pastre, que forniguèron qualques elements de lexic e de morfologia a prepaus del capcinés dins la Revue Catalane.
Los primièrs trabalhs de dialectologia sus aquela varietat comencèron a de bon a l'entorn de 1910. Abans los estudis dialectals pro coneguts d'Antoni Griera que visitèt la localitat de Formiguera e ne descriguèt lo parlar en 1915 dins un article publicat dins lo Bulletí de Dialectologia Catalana, un lingüista alemand discípol del romanista Bernhard Schädel, Fritz Krüger, aviá ja entreprés l'estudi de la val e de las localitats catalanas e occitanas vesinas que ne publiquèt las donadas e la sintèsi en 1913 dins la Revue de Dialectologie Romane. Lo trabalh de Krüger foguèt escrich en alemand, çò que n'entrepachèt sa difusion e son estudi.
Aperaquí 30 ans mai tard, d'autras enquèstas se realizèron dins gaireben totes los vilatges de la val dins l'encastre d'una de las òbras mai ambiciosas portada dins la dialectologia catalana del sègle XX: l'Atlas Linguistique des Pyrénées Orientales (ALPO), dirigit pel lingüista nòrd-catalan Enric Guiter.
L'atencion dels dialectològs puèi foguèt mens intensa cap a aqueste airal que venguèt cada còp mai periferic e sonque la localitat de Formiguera foguèt estudiada dins los atlasses seguents, l' Atlas Lingüístico de la Península Ibérica (annadas 1960) portat pel valencian Manuel Sanchis Guarner e l'Atles Lingüístic del Domini Català dirigit pel dialectològ malhorquin Joan Veny.
Lo lingüista occitan Jacme Allières inclusiguèt tanben lo capcinés dins un estudi comparatiu dels parlars pirenencs.
Caracteristicas del capcinés[modificar | modificar la font]
Es subretot dins la morfologia que lo capcinés se sarra de l'occitan.
Fonologia[modificar | modificar la font]
- Abséncia de la neutralizacion catalana entre, d'una part, o barrada del latin vulgar e o pretonica, d'autre part u del latin vulgar (u es articulada [ø] et pas [y], nimai [u], çò qu'aparenta aquesta varietat de la realizacion particulara del lengadocian litoral); ex: lluna/lhuna ['ʎønə], pluja i es realizat pl[ø]ja, escudella esc[ø]della, perdut perd[ø]t, assegut asseg[ø]t, agulla ag[ø]lla, un pa/un pan [ø]n pa, una filla [ø]na filla, lo mes de juny j[ø]ny, allòc que dins crompar, formiga, dormir, lo, jove, posoll (lengadocian pesolh), pastor, o es realizada [u], coma en occitan, en catalan septentrional, e, per o pretonica, coma en tot lo catalan oriental.
- Preséncia notabla de qualques metatèsis escassas en catalan e dins qualques cases comunas al lengadocian vesin: craba e praube (servat sonque al nòrd del temps de Guiter) per exemple.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo capcinés preservava fins almens las annadas 1950 l'emplec del preterit simple que pr'aquò s'es vist desplaçat per la tendéncia de nivelament lingüistic favorable a de solucions mai catalanas. La conjugason d'aqueste temps es comuna a l'occitan vesin: -èri, -ères, -èc, -èrem, -èreu, -èren.
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo lexic del capcinés s'orienta mai cap al catalan qu'a l'occitan mas se pòdon notar qualques diferéncias notablas coma amb solell contra sol en catalan.


text:
Region de Danemarc
La region es la division administrativa principala de Danemarc dempuèi lo primièr de genièr de 2007.
Las 5 regions de Danemarc son :
- Jutlàndia Septentrionala (Nordjylland) compausat de l'amt del Jutlàndia Septentrionala e d'una part de l'amt de Viborg amb una administration centrala en Aalborg. 11 municipalitats. 7 927 km².
- Jutlàndia Centrala (Midtjylland) compausat dels amter de Ringkjøbing, d'Aarhus e d'una part dels amter de Viborg et de Vejle. La region es administrada a Viborg. 19 municipalitats. 13 142 km².
- Danemarc Meridional (Syddanmark) compausat dels amter de Fyns, Ribe e de la Jutlàndia Meridionala e d'una part de l'amt de Vejle. La region es administrada a Vejle. 22 municipalitats. 12 191 km².
- Hovedstaden compausada dels amter de Copenaga et de Frederiksborg, dels comunas de Copenaga et de Frederiksberg e de la comuna regionala de Bornholm. La region es administrada a Hillerød. 29 municipalitats. 2 561 km².
- Sjælland compausada dels amter de Roskilde, de Storstrøms et del Sjælland Occidental. La region es administrada a Sorø. 17 municipalitats. 7 273 km².


text:
Dempuèi lors debutas, fa 3500 ans, en Egipte e dins d’autras culturas anticas, los barbièrs èran sovent de prèires que lor prètzfach màger consistissiá a evitar que los malins esperits entrè…
Lo maltés es la lenga parlada a l’ostal de manièra mai frequenta pel 79% dels malteses, mentre que l’anglés es en segonda posicion amb lo 18,6%. Son de donadas d’un sondatge del jornal Malta Today, que revè…
Lo productor d’Hollywood Harvey Weinstein, acusat de desenas d’abuses sexuals, s’es liurat a la polícia aqueste divendres passat dins un comissariat de Nòva York, al mièg d’una granda espèra mediatica…
Lo collectiu Stop TAFTA/CÈTA que vòu un projècte de referendum suu CÈTA. Qu’an publicat ua lètra ubèrta adreçadas aus parlamentaris. Aquera iniciativa que segueish la volontat deu collectiu de har …
La primièra corsa per la transmission de la lenga occitana es partida. Nomenada “La Passem!”, la correguda comencèt ièr a 14h a Bidaishe (Gramont) e percorrerà Bearn e lo Bas Ador fins a deman amb una arribada a Pau. Los participants i pòdon córrer d’1 a 400 quilomètres en passant per un centenat de comunas del país amb l’objectiu de far prene consciéncia de la transmission de la lenga occitana, e la corsa l’organiza l’associacion Ligams.
Lo començament de la correguda aguèt luòc qualques instants après l’inauguracion d’una escòla bilingua a Bidaishe.
Lo jornal La République des Pyrenées publica una carta interactiva per seguir lo debanament de l’espròva esportiva e militanta.
Lo jornalista Dàvid Grosclaude participa activament a aquela corsa, tres ans après entamenar una cauma de la fam quand èra elegit regional per tal de metre en òbra l’Ofici Public de la Lenga Occitana.


text:
Montenegro
Montenegro (nom d'origina veneciana significant « montanha negra », en sèrbe Crna Gora = ЦpHa Гopa, en albanés Mali i zi) es una republica e un estat dels Balcans. Es en riba de la mar Adriatica a l'oèst e confronta los estats de Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Serbia, Kosova e Albania. A una superfícia de 13 812 km2 e una populacion de 684 736 estatjants.
Sa capitala es Podgorica.
Lo gentilici es montenegrin -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
De la formacion de Montenegro a 1918[modificar | modificar la font]
Montenegro es eissit dau pichon reiaume eslau de Dioclea que se formèt dins lo corrent dei sègles VI e VII ambé l'afondrament de l'Empèri Roman. Nominalament somes a sei vesins pus poderós (Bulgars, Bizantins... etc.), aqueu reiaume aprofichèt son relèu montanhós per mantenir son autonòmia. En 1077, son prince, Mihailo de Voislav, obtenguèt un títol reiau de part dau papa Gregòri VII (1073-1085) e capitèt de conquistar leis enclavas bizantinas isoladas de la region (Ragusa, Kotor, Bar e Ulcinj). Pasmens, dins lo corrent dau sègle XII, aquel estat declinèt e foguèt conquistat per lo còmte de Rascia Stefan Nemanja (1166-1196). Durant aqueu sègle, lo nom de la region cambièt e Dioclea foguèt remplaçat per Zeta.
La region retrobèt son autonòmia au sègle XIV gràcias au declin de la dinastia Nemanjic. Puei, lo prince Ivan lo Negre (1465-1490), un senhor batut per lei Turcs e obligat de se refugiar a Cetinje, i fondèt un pichon principat protegit per lei montanhas. Dich « Crna Goria » (« Montanha Negra » en occitan), son estat foguèt a l'origina dau tèrme venecian « Montenegro ». Pasmens, sa dinastia gardèt pas lo poder lòngtemps car foguèt remplaçat en 1516 per l'evesque de Cetinje.
Lei princes-evesques de Montenegro capitèron de mantenir l'independéncia dau principat maugrat mai d'una temptativa otomana per li impausar lo pagament duradís d'un tribut. Durant lo rèine de Danilo Scepcev Petrović Njegos (1697-1735), Montenegro establiguèt de liames ambé Russia que sostenguèt d'ara endavant regularament lei finanças montenegrinas. Autra evolucion dau rèine de l'evesque Danilo, la dinastia Petrović Njegos capitèt de gardar lo contraròtle dau pòste de prince-evesque.
En 1851, lo prince Danilo Petrović Njegos (1852-1860) reformèt l'organizacion dau principat. Gardèt solament la foncion de prince e abandonèt aquela d'evesque. Puei, en 1858, sei tropas arrestèron una novèla temptativa d'invasion turca a la batalha de Grahovo. En 1875, Montenegro participèt a la guèrra balcanica còntra l'Empèri Otoman e son independéncia foguèt oficialament reconeguda per la comunautat internacionala au Congrès de Berlin en 1878. En mai d'aquò, obtenguèt un accès a la mar ambé la cession d'Antivari e la crompa, en 1881, d'Ulcinj.
En 1912, Montenegro participèt ai crisis balcanicas dins lo camp de Serbia. I ganhèt la mitat sud dau sandjak de Novi Pazar e la region de Peć. Puei, fidèu a l'aliança sèrbe, participèt a la Premiera Guèrra Mondiala dins lo camp de l'Entenduda. Son armada se destrièt en 1915 ambé d'accions permetent d'alentir la progression austriana que menaçava la retirada de l'armada e dau pòble sèrbes vèrs lo litorau. Puei, evacuat en decembre de 1915, lo país foguèt liberat per lei còntra-ofensivas franco-sèrbas de 1918.
Lo periòde iogoslau[modificar | modificar la font]
En decembre de 1918, la màger part deis abitants de Montenegro chausiguèt de ragantar l'estat deis Eslaus dau Sud en formacion. Un vòte confirmèt aquela desirança e devesiguèt lo país entre « Blancs » partisans de Iogoslavia e « Verds » partisans dau mantenement d'un Montenegro independent. Lo 4 de genier de 1919, una insureccion dei « Verds » prenguèt lo contraròtle de Cetinje mai foguèt reprimida per lei tropas francesas presentas dins la region. Una guerilha « verda » ocupèt una partida dau territòri montenegrin mai deguèt finalament abandonar lo combat en 1924.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Montenegro foguèt ocupat per Itàlia que voliá restaurar una monarquia montenegrina sota contraròtle italian. Pasmens, lo prince eiretier dei Petrović Njegos refusèt. En 1943, de tropas alemandas remplacèron lei fòrças italianas e lo país foguèt liberat per la guerilha comunista organizada per Tito. Après la guèrra, en 1945, una Republica Socialista de Montenegro foguèt creada e venguèt una republica constituva de la Federacion de Iogoslavia. Pasmens, republica iogoslava pus pichona e mens poblada, la RS de Montenegro èra pas la prioritat de Belgrad e, franc de la region de Podgorica, demorèt un endrech pauc desvolopat.
Lo periòde de Serbia e Montenegro[modificar | modificar la font]
En 1991, au contrari deis autrei republicas iogoslavas, Montenegro, dirigit per Momir Bulatović, chausiguèt de demorar au sen de la Federacion. De tropas montenegrinas participèron donc ai Guèrras de Iogoslavia e Montenegro deguèt faciar un embarg internacionau a partir de 1993. Lo país comencèt de se democratizar après la desfacha sèrba ambé la desfacha electorala de Bulatović ais eleccions presidencialas de 1997. Foguèt remplaçat per lo reformator (èx-comunista) Milo Djukanović.
Sostengut per una partida dei sòcis de l'ancian partit comunista iogoslau, per de sociaus-democratas, per leis electors de tradicion « verda » e per lei minoritats nacionalas, Djukanović rompèt pauc a pauc totei lei liames entre Serbia e Montenegro (abandon de la moneda comuna, ajudas financieras occidentalas, sostèn a l'oposicion sèrba... etc.) e assaièt de demorar neutre durant la Guèrra de Kosova (1998-1999). Lo reversament de Slobodan Milosević cambièt pas aquela situacion e lei tensions aumentèron entre lei doas republicas.
En 2003, un compromés foguèt negociat per establir una union provisòria que prenguèt lo nom de Serbia e Montenegro e donar la possibilitat a cada republica d'organizar un referendum d'autodeterminacion. Dins aquò, l'union entre Sèrbes e Montenegrins èra fòrça limitada car lei doas republicas gardèron de monedas diferentas, de sistèmas bancaris e fiscaus separats ò una diplomacia distinta.
Montenegro dempuei 2006[modificar | modificar la font]
En 2006, leis autoritats montenegrinas organizèron lo referendum d'autodeterminacion previst per l'acòrd de 2003. Après una campanha dura, l'independéncia foguèt votada per 55,5% dei sufragis exprimits[1]e oficialament proclamada lo 3 de junh.
Dempuei aquela annada, Montenegro es a assegurar son apartenéncia au blòt occidentau amb una adesion a l'OTAN en 2015 e una candidatura en cors a l'Union Europèa. Milo Djukanović gardèt lo poder fins a 2005 avans de lo laissar a Zeljko Sturanović. Pasmens, gardèt la direccion dau partit majoritari e venguèt tornarmai Premier Ministre en 2012 après la mòrt de son predecessor. Son regime dèu a l'ora d'ara faciar de criticas importantas de part de l'UE en causa de la manca de libertat politica.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben: Economia de Montenegro.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Lou méïnadje prodigue
U-n ome n’abèbe que dus méïnadjes. Lou pu june dit à soun paï ‘’Es téns que sie moun mèste é caouji de l’arjen. Faou que pusqui men ana é que bezi daou péis. Partat-iats boste bién é dounat me ce que dibi aoujé. - Oui moun fis dichut lou paï ; coume tu boudras. Ques u-n méchan é seras punit.’’ Puï oubri-n u-n tiroirt, partat-iét soun bién é nen hit duïeus pourtiouns égales.
Caouque jouns après lou méchan gou-iat sen angut daou biladje en azens lou fière é san dire adiu à digun. Trabersèt bocop de landes, de boïs, de ribéïres é bingut dens une grande bile oun despensèt tout soun arjen. Aou bout de caouques mes dibut bènde ses ardes à une bieille fame é se louguèt per esta béïlet : l’embiéreun aou chan per garda lous azes é lous beous.
Alors estut bién malerus. N’aougut pa méï de lit per droumi la nuït ni de uc per se caoua can i azèbe frit. Abèbe caouque cop tan de ame caouré bién min-iat aqueres uilles de caoulet é aquets fruïts pourrits que mi-n-ieun lous porcs ; mé digu-n ne li dounèbe res.
U-n desse, lou bènte bide se dichèt toumba dessus u-n escabéou de boï, guéïtan per la croizée lous aouzèts que boulèbeun léoujéïremen. Puï bit pareche den lou ciél la lune é les esteles é se dichut en plouran : La bas, l’oustaou de moun paï es plen de doméstiques can daou pan é daou bi-n, dos eous é daou ourmadje tan quen nen boleun. Pendén à quet tens jou mori de ame.
E bién baou me leba. Angréï trouba moun paï é li diréï : Azuri u-n pecat can bouluri bous quita. Aouguri gran tort é faou que me punisseut lou sabi bién. Ne m’apèleut pa méï boste gou-iat, tretat me coume lou darnéï de bostes béïlets. Eusturi coupable mé languibi loin de bous.
Lou paï ère den soun cazaou, finibe d’arouza ses flous : bizitèbe lous pouméïs é lou razi-ns. Can bit beni su lou cami-n soun gou-iat tout coubèrt de suzou é de poussière, tréïnan la came, pouscut à pene lou creze. Se demandèt se falèbe que lou punissi ou que lou perdounèssi. Anfin abèque les larmes den lous u-ills li tendut lous bras é se jitan à soun cot li dounèt u-n gros poutoun.
Puï azut achéïta soun gou-iat ; apelèt se gens é sous bezi-ns : ‘’Boli léïma coume aban lou praoube méïnadje les i dichut de que fureun assemblats. A estat assès punit : que digu-n adare ne li ézi nat reproche. Benèts lou béïre ; pourtat li biste une jolie bèste, metet li u-n anèt aou dit é daous soulièrs néous os pès. Pouïrats tabé prende dos coqs é dos canarts é mena u-n betèt boun à tua ; ban bube, mi-n-ia ensemble é èze une grande èste.
Lous béïlets obéireun à lur mèste é mireun une bère nape su la taoule. Aou mème moumen lou gou-iat éïnat rebenèbe de la casse abèque sous cans. ‘’Ques aco aquet bruït ? sescridèt en jurén. Crezi que canteuts assi ; n’es pa trop léou que rebéni. Est foou, moun paï ?’’
‘’Nou moun fis, ne lou suï pa, respoundut lou biéillart. Se ézi aco, acos que suï plen de joi. Canteun é soun eurus, car an bién de que. Que tu lou bu-illis ou nou, fadra que tu cantis tu tabé é que tu te rejouisseus abèque nous aouts parce que toun fraï quère mort es rebi-ngut à la bie. Acos coume se benèbe de nèche : jéï ère perdut, anuït lou bala retroubat.’’
Lo mainatge prodigue
Un òme n’avèva que dus mainatges. Lo pus june ditz a son pair ‘’Es temps que sii mon mèste e qu’augi de l’argent. Fau que pusqui m’en anar e que vesi dau país. Partatjatz vòste bien e donatz-me ce que divi auger. - Oui mon fils dishut lo pair, coma tu vodràs. Qu’ès un meishant e seràs punit. Pui obrit un tiroart, partatgèt son bien e n’en hit duias porcions egalas.
Quauques jorns après lo meishant goiat s’en angut dau vilatge en hasens lo fière e sans dire adiu a digun. Traversèt baucòp de landas, de bòis, de ribèiras e vingut dens una granda vila ont despensèt tot son argent. Au bot de quauques mes divut vénder ses hardas a una vielha fama e se loguèt per estar vailet : l’envièren au champ per gardar los ases e los beus.
Alòrs estut bien malerús. N’augut pas mèi de lit per dromir la nuit ni de huc per se cauhar quand i hasèva frid. Avèva quauque còp tant de hame qu’auré bien minjat aqueras hulhas de caulet e aqueths fruits porrits que minjan los pòrcs ; mès digun ne li donèva res.
Un desser, lo vente vide, se dishèt tombar dessús un escabèu de bòi, gueitant per la croisée los ausèths que volèvan leugèirament. Pui vit paréisher dens lo cièl la luna e les estelas e se dishut en plorant : La-bas, l’ostau de mon pair es plen de domestiques qu’an dau pan e dau vin, daus eus e dau hormatge tant que n’en vòlen. Pendent aqueth temps, jo mòri de hame.
E bien vau me levar. Angrèi trobar mon pair e li dirèi : Hasuri un pecat quand voluri vos quitar. Auguri grand tòrt e fau que me puníssetz, lo sabi bien. Ne m’apèletz pas mèi vòste goiat, tretatz-me coma lo darnèir de vòstes vailets. Esturi copable mès languivi loin de vos.
Lo pair èra dens son casau, finiva d’arrosar ses flors : visitèva los pomèirs e los rasims. Quand vit venir sus lo camin son goiat tot cobèrt de susor e de possièra, trainant la cama, poscut a pena lo créser. Se demandèt se falèva que lo punissi o que lo perdonèssi. Enfin avèque les larmas dens los ulhs li tendut los braç e se gitant a son còth li donèt un gròs poton.
Pui hasut asheitar son goiat ; apelèt ses gents e sos vesins : ‘’Vòli l’aimar coma avant lo praube mainatge, lesi dishut dès que furen assemblats. A estat assez punit : que digun adara ne li hèsi nat repròishe. Venetz lo veire ; portatz-li viste una jolie vèsta, metetz-li un anèth au dit e daus solièrs nèus aus pès. Poiratz tabé prénder daus coqs e daus canards e menar un vetèth bon a tuar ; vam búver, minjar ensemble e hèser una granda hèsta.
Los vailets aubeïren a lur mèste e miren una bèra napa sus la taula. Au mème moment lo goiat ainat revenèva de la caça avèque sos cans. ‘’Qu’es aquò aqueth bruit ? s’escridèt en jurent. Cresi que càntatz ací ; n’es pas tròp lèu que revèni. Ètz fòu, mon pair ?’’
‘’No mon fils, ne lo sui pas, respondut lo vielhard. Se hèsi aquò, aquò’s que sui plen de joie. Càntam e som erús, car am bien dequé. Que tu lo vulhis o no, fadrà que tu cantis tu tabé e que tu te rejoïsses avèque nosauts parce que ton frair qu’èra mòrt es revingut a la via. Aquò’s coma se venèva de nèisher : gèir èra perdut, anuit lo valà retrobat.’’
— -
Remarques :
Hésitation E/I pour les terminaisons du subjonctif (on trouve I en garonno-bazadais et E en bordelais).
Formes intéressantes : búver (forme de la lande et de Marmande, à côté de béver bazadais et ouest-garonnais et beure bordelais et ‘’guyennais’’ ; frid (forme répandue en Benauge et vers Sauveterre, à côté de freid bordelais et de fred marmandais et bazadais).
Formes communes avec le bordelais : duias, partitif de l’, hit, dire, augu-, darnèir, veire, prénder, lo comme pronom neutre.
Formes communes avec le garonno-bazadais : créser, vetèth, hèser, hasen-, -èva, -ivi (bien que -issèvi soit aussi présent en garonnais), hèsi, lesi (bordalés lisi), cresi.


text:
Heinrich Böll
Heinrich Theodor Böll (n. en 21 de decembre de 1917 a Colonha, m.16 de julhet de 1985 a Kreuzau-Langenbroich) foguèt un escrivan e òme politic alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1972.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 21 de decembre de 1917 dins la vila de Colonha, populacion situada dins l'estat alemand de Renània del Nòrd-Vestfàlia, filh de l'escultor Viktor Böll de fòrtas conviccions catolicas. Entre 1924 e 1928 anèt a l'escòla elementària de Köln Raderthal, e entre aquel an e 1937 realizèt los sieus estudis segondaris a Colonha. En 1937 a lo sieu primièr contacte amb la literatura, en trabalhant dins una botiga de libres e objèctes ancians qu'abandonarà un an mai tard amb lo desir de s'avodar a l'escritura. Durant lo regim nazi participèt a un camp de trabalh del regim qu'èra l'unica causa que li poiriá permetre en lo futur de dintrar a l'universitat. Entre qu'èra prèste de se matricular per butar d'estudis de filologia alemanda, l'estiu de 1939, foguèt recrutat per la Wehrmacht (armada alemanda).
Durant la Segonda Guèrra Mondiala participèt coma soldat a lo front francés e al front de l'èst, en se maridant durant una permíssion en 1942. Foguèt capturat e fach presonièr per l'Armada americana durant la prima de 1945, puèi presonièr en camps de detenguts a França e Belgica. En Decembre de 1945 tornèt amb la siá esposa dins la siá vila nadiva e comencèt a escriure mentre reparèt lo sieu ostal destruit pels bombardaments de la guèrra. En 1949 publiquèt lo sieu primièr libre, Der Zug war pünktlich, en s'integrant en lo Grop 47 e en se ligant al realizator e pintor Hans Werner Richter e a l'escrivan Alfred Andersch.
Moriguèt dins la siá vila nadiva lo 16 de julhet de 1985.
Òbras principalas[modificar | modificar la font]
- 1946-1947: Kreuz ohne Liebe
- 1949: Der Zug war pünktlich
- 1948-1949: Das Vermächtnis
- 1950: Wanderer, kommst du nach Spa
- 1951: Die schwarzen Schafe
- 1951: Nicht nur zur Weihnachtszeit
- 1951: Wo warst du, Adam?
- 1949-1951: Der Engel schwieg
- 1953: Und sagte kein einziges Wort
- 1954: Haus ohne Hüter
- 1955: Das Brot der frühen Jahre
- 1957: Irisches Tagebuch
- 1957: Die Spurlosen
- 1958: Doktor Murkes gesammeltes Schweigen
- 1959: Billard um halb zehn
- 1962: Ein Schluck Erde
- 1963: Ansichten eines Clowns
- 1964: Entfernung von der Truppe
- 1966: Ende einer Dienstfahrt
- 1971: Gruppenbild mit Dame
- 1974: Die verlorene Ehre der Katharina Blum (L'Onor perduda de Katharina Blum)
- 1979: Fürsorgliche Belagerung
- 1981: Was soll aus dem Jungen bloss werden?
- 1982: Vermintes Gelände
- 1983: Die Verwundung
- 1985: Frauen vor Flusslandschaft (publicacion postuma)


text:
Roppe
Roppe es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat sus la rota N 83 en connectant Belfòrt a Mülhausen a 6km de Belfòrt. Ja a l'epòca romaine una via d'importància secondaire en venent de Offemont e se dirigenta vèrs Leval o Rougemont traversava lo territòri de la comuna. Aquel darrièr s'estend sus 743 ectaras a una altitud compresa entre 355 e 511m (fòrt de Roppe). A traversat pel Autruche, un ruisseau #que pren naissença en lo massís forestal en s'estendent al nòrd del vilatge ont se retarda per formar lo étang del Autruche.
Al 1er en genièr 2006, la N 83 a #èsser descatalogada en RD 83. Fins alavetz @dénommer Rota nacionala en la traversada de la municipalitat, a rebatejat avenguda del General de Gaulle.
Le village est situé sur la route N 83 reliant Belfort à Mulhouse à 6km de Belfort. Déjà à l’époque romaine une voie d’importance secondaire venant d’Offemont et se dirigeant vers Leval ou Rougemont traversait le territoire de la commune. Ce dernier s’étend sur 743 hectares à une altitude comprise entre 355 et 511m (fort de Roppe). Il est traversé par l’Autruche, un ruisseau qui prend naissance dans le massif forestier s’étalant au nord du village où il s’attarde pour former l’étang de l’Autruche.
Au 1er janvier 2006, la N 83 a été déclassée en RD 83. Jusqu'alors dénommée Route nationale dans la traversée de la commune, elle est rebaptisée avenue du Général de Gaulle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Roppe (Rotbach O Roppach, coma se o tròba nomenat antany), es un dels pòbles citats en los mai ancians documents relatius dins aquelas tèrras de la Pòrta de Bourgogne. A mencionat en tant que camina en una charte datada de 792 e en 828 la abbaye de Masevaux possedissiá de bens en la camina de Roppe. Pendent la Guèrra de Trenta Ans, lo castèl de Roppe i aguèt pres per las tropas suedesas e #venir un repaire per mercenaires croatas #qu'estrossejavan los environs. I aguèt représ e meses a sac per las tropas del comte de la Suze en setembre 1635, qualques meses abans qu'aquel s'apodera pas de la vila de Belfòrt. Sul plànol religiós Roppe fa partida de la parròquia de Phaffans, La Baroche e possedissiá pas #qu'una simpla capèla castrale #que, en 1592, èra dédiée a Sant Lop. Pel continuament, en l'archiu, se detla amassada consagrada a Santa Catherine o Santa Marguerite.
Ja al Sègle XVII lo minaré de fèrre, #que n'es ric lo jos-sòl (jurassique superior) de Roppe e dels pòbles vesins (Eguenigue, Phaffans...), A #èsser espetat en carrièra e a l'ajuda de potz-galariás per èsser foguèsse en los foguets de Belfòrt o de Masevaux La produccion de minaré en grandas en contenent 30 a 40% de fèrre arribat a un nivèl de 72 mètres-cube per meses. En 1785 una inondacion fa cessar la extraction en prigondor. Una temptativa d'espleitacion en utilizant una maquina a vapor i aguèt luòc al XIXe sègle mas se #tustarrar a la competéncia del fèrre lorrain melhor mercat.
Començament en novembre 1870 #debanar una batalha entre tropas prussiennes e de francesas #que #virar a l'avantatgi dels primièrs, la tèsta i aguèt mantengut mas lo luòc fòrt de Belfòrt i aviá delimitat. Après la signatura del Tractat de Frankfurt #que daissava Roppe a la França, l'autoritat militar #decidir de refortilhar la proteccion de Belfòrt per una linha de fortificacions #qu'un element important i n'aguèt bastit entre 1874 e 1887 sus la reünion mai anautita del territòri de la comuna. La linha Belfòrt-Lachapelle-jos-Rougemont del Camin de fèrre d'interès local del Territòri de Belfòrt traversava Roppe abans de contunhar cap a Denney e Phaffans.
Roppe A coneguda una espleitacion de carbon.
Roppe (Rotbach ou Roppach, comme on le trouve nommé autrefois), est un des villages cités dans les plus anciens documents relatifs à ces terres de la Porte de Bourgogne. Il est mentionné en tant que marche dans une charte datée de 792 et en 828 l’abbaye de Masevaux possédait des biens dans la marche de Roppe. Pendant la Guerre de Trente Ans, le château de Roppe fut pris par les troupes suédoises et il devint un repaire pour des mercenaires croates qui ravageaient les environs. Il fut repris et mis à sac par les troupes du comte de la Suze en septembre 1635, quelques mois avant que celui-ci ne s’empare de la ville de Belfort. Sur le plan religieux Roppe fait partie de la paroisse de Phaffans, La Baroche et ne possédait qu’une simple chapelle castrale qui, en 1592, était dédiée à Saint Loup. Par la suite, dans les archives, on la rencontre consacrée à Sainte Catherine ou Sainte Marguerite.
Déjà au Sègle XVII le minerai de fer, dont est riche le sous-sol (jurassique supérieur) de Roppe et des villages voisins (Eguenigue, Phaffans...), a été exploité en carrière et à l’aide de puits-galeries pour être fondu dans les fourneaux de Belfort ou de Masevaux La production de minerai en grains contenant 30 à 40% de fer atteint un niveau de 72 mètres-cube par mois. En 1785 une inondation fait cesser l’extraction en profondeur. Une tentative d’exploitation utilisant une machine à vapeur eut lieu au XIXe siècle mais elle se heurta à la concurrence du fer lorrain meilleur marché.
Début novembre 1870 eut lieu une bataille entre troupes prussiennes et françaises qui tourna à l’avantage des premiers, le front fut maintenu mais la place forte de Belfort était encerclée. Après la signature du Traité de Francfort qui laissait Roppe à la France, l’autorité militaire décida de renforcer la protection de Belfort par une ligne de fortifications dont un élément important fut construit entre 1874 et 1887 sur le sommet le plus élevé du territoire de la commune. La ligne Belfort-Lachapelle-sous-Rougemont du Chemin de fer d’intérêt local du Territoire de Belfort traversait Roppe avant de continuer vers Denney et Phaffans.
Roppe à connue une exploitation de charbon.


text:
Purmèra Republica de Veneçuela
La Purmèra Republica de Veneçuela que ho instituida per la Junta Suprema de Caracas lo 19 d'abriu de 1810 qui avèva avalit lo poder deu capitani generau Vincente Emparan e bèth prohèitar de l'invasion d'Espanha per l'armada de Napoleon Bonaparte. L'estat atau creat que ho batejat Províncias Unidas de Veneçuela o Estats Units de Veneçuela.
Aquera republica que degó miar la debuta de la Guèrra d'Independéncia de Veneçuela (e sustot d'enviar ua armada entà combàter las duas províncias de Coro e Maracaibo qui demoravan hidèus a Espanha) abans d'estar des.hèita e suprimida lo 25 de julhet de 1812 dab la victòria deu capdau reiaulista Domingo Monteverde e la Capitulacion de San Mateo.


text:
D’un continent a un autre, la geografia fabrica corrent de comèrç que se pòdon semblar.
Occitània es sempre estat un ligam entre los pòrts miegterranencs e l’atlantic, ambe mai o mens de transformacions potencialas.
Uèi es Panamà a una autra dimension ; la comèrç mondial exista sempre, mas la dimension del planetari sembla aver cambiat.
Del Canal du Midi al Canal de Panamà, lo Canal du Midi es estat concurrenciat pel tren, los poders economics chineses vòlon prendre lo tren per aumentar las rotacions dels contenedors entre Africa-America-Euròpa e Èst-Asia.
Mas contrariament al Canal du Midi, los poders politics an pas abandonat lo Canal de Panamà, al contrari ; alara lo fèrre es pas la solucion tant rapida que se pensa…
Uèi lo Canal du Midi es devengut un patrimòni UNESCO e un luòc de torisme important per Occitània, per batèus de plasença (ambe totas las dificulats de sobrecarga de la navigacion) e per velò (ambe las dificultats de las ribas que son atacadas per la navigacion fòrta).
Soi segur que lo Canal de Panamà aurà pas aquesta trista fin, perqué al Panamà lo país-Estat es ara independent, aprèp un sègle de sotmission als Estats-Units d’America del Nòrd...
-°-
Es un document bilingüe, per certans fenhants de Franceses que vòlon pas far lo mendre esfòrç per assajar de comprendre l’occitan ; alara, coma son fenhants(tas), demandan als Occitans e a las Occitanas de tradusir per els o per elas.


text:
Unitat d’Aran ges tath carrèr entà explicar eth nau finançament
Unitat d’Aran a gessut aué entath carrèr entà explicar eth nau acòrd de finançament artenhut peth Govèrn catalan que presidís José Montilla. D’aguesta forma, UA se hig ara campanha qu’eth PSC a prebotjat pendent aguesta dimenjada per miei de diuèrses accions informatives en 220 municipis de Catalonha. Eth partit aranesista a plaçat tanben era sua taula informativa dauant dera sua sedença, en Vielha.
Cau rebrembar tanben qu’en Aran se produsís era coïncidéncia qu’es grops deth Conselh Generau, entestadi peth sindic e secretari generau d’UA, Francés Boya, an liurat, aguesta setmana, era prepausa de projècte de lei entà renauir e mielhorar eth regim especiau dera Val d’Aran ara Generalitat.


text:
« Serai lo president qu’ajusta a la Lèi mai de democracia, que respècta seis engatjaments e aplica son programa ». Vaquí lei premiérei paraulas de Crestian Estrosi coma president de Regien Provença Aups e Còsta d’Azur, lo 18 decembre. Elegit amé 82 votz còntra 41, a recebut l’eissarpa sang e aur dei mans de Miqueu Vauzelle, son predecessor socialista, e subran a donat l’acolada a Joan-Glaudi Gaudin, son mentor dei Republicans, avans que de sarrar la man de Miqueu Vauzelle, a la demanda d’aqueu.
Segur que lo novèu president provençau a ben sotalinhat, per lo còup, ce que deviá ai votz de senèstra que li an permés de ganhar, lo 13 de decembre, en fàcia de Marion Marechal-Le Pen.
S’a poscut afirmar que seriá « lo president que velha a l’equitat entre lei territòris, despuei lei mai àutei valadas jusqu’ai mai doç de nòstrei ribas de mar » s’es pereu engatjat, d’un biais mai espantant, a èstre « lo president de la justícia sociala », mai tambèn de l’inovacien, la proteccien, « tant per nòstre territòri que per leis òmes e lei fremas que li vívon ».
President dau discors d’ultra drecha avans lo 6 decembre, s’èra vestit per partida deis abits idelogics de la senèstra puei. Un costuma d’arlequin que l’avenir dirà leu se pòu vestir una politica coerenta per lei sieis annadas a venir.


text: Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana. Es planes multilingües son acceptades se an informacion relevanta en occitan. Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua. Per exemple, ua web produïda en castelhan que hèsque referéncia a tèmes occitans a d'anar entara sua correponent categoria laguens de World/Español.


text:
Tarragona
Tarragona es lo capluòc de la comarca catalana de Tarragonés e de la província del meteis nom.
La ciutat foguèt tanben capitala de la província romana Tarraconensis (Tarragonesa), e es per aquesta rason que ten dins son patrimòni actual de vestigis arqueologics e monuments remarcables que datan d'aquela epòca (coma l'anfiteatre o sas muralhas. Teniá 155 563 abitants en 2009
e 675 000 abitants dins l'airal metropolitan.
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se situa sus la còsta de la mar Mediterranèa, en riba esquèrra de l'embocadura del flum Francolí.
Transports[modificar | modificar la font]
Lo pòrt de Tarragona es lo primièr pòrt de merças d'Espanha. L'Aeropòrt de Tarragona-Reus es situat à Reus e dispausa de vint e set linhas rzgularas internacionalas e nacionales, la vila dispausa d'une gara TGV (gara de Camp de Tarragona) e d'une gara centrala desservissent pels trens regionals e de grandas linhas.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina web de la Comuna
- Informacion de la Generalitat de Catalonha
- Informacion de l'Institut d'Estadística de Catalunya
- Les nostres imatges de Tarragona, pagina amb d'imatges de Tarragona, las fèstas, etc.
- Tàrraco Wiki
- Notícies de la demarcació de Tarragona
- Agenda d'actes de la demarcació de Tarragona
- Web amb informació de la Tàrraco Imperial
- xagatarragona.cat informacion culturala e istorica de Tarragona


text:
Es ajuts “Leader” son destinades tara creacion, ampliacion e mielhora d’empreses.
Eth 26 d’octobre tàs 13:00 ores aurà lòc ena sedença deth Conselh Generau d’Aran (Vielha) ua session informatiua.
Eth termini de presentacion des ajudes finalizarà eth 30 de noveme.
Es persones interessades se pòden informar sus es ajudes ena sedença deth Conselh Generau d’Aran en tot demanar ora damb Judit Jaquet en j.jaquet@aran.org o en tel. 973 64 18 01.
Eth Conselh Generau d’Aran presentarà eth 26 d’octobre as microempreses, petites e mejanes empreses dera Val d’Aran es naues ajudes europèes LEADER 2017, a on se ne poderàn beneficiar toti es particulars dera Val d’Aran interessadi en impulsar un projècte empresariau generador d’activitat economica, atau coma es ajuntaments dera Val d’Aran.
En 2015 eth Govèrn d’Aran artenhec materializar aguest hèt reivindicat pera Val d’Aran, qu’a de supausar un impuls important ath desvolopament economic deth territòri.
Eth Departament d’Agricultura, Ramaderia, Pesca e Alimentacion (DARP) dera Generalitat de Catalonha, a seleccionat 11 Grops d’Accion Locau (GAL) Leader, entà aplicar eth desvolopament locau participatiu Leader en marc deth Programa de Desvolopament Rurau ( PDR) de Catalonha 2014-2020.
Un des objectius principaus des GAL ei era dinamizacion territoriau e era divulgacion des sòns projèctes mès estrategics e bones practiques, amassa damb era gestion des ajudes, que convòque annauments eth DARP entà fomentar era realizacion d’inversions que genèren activitat economica enes zònes ruraus e fomenten era creacion e/o mantenença de lòcs de trabalh, principauments de hemnes e de joeni, en accions de melhora des procèssi de transformacion e comercializacion des productes agraris, creacion e desvolopament de microempreses, foment d’activitats toristiques, e conservacion e melhora der auviatge rurau.
Eth termini de presentacion des ajudes finalizarà eth 30 de noveme.
Es persones interessades se pòden informar sus es ajudes ena sedença deth Conselh Generau d’Aran en tot demanar ora damb Judit Jaquet en j.jaquet@aran.org o en tel. 973 64 18 01.
Mès informacion:
http://www.leaderpirineuoccidental.cat/ajuts-leader/documentacio-i-descarregues/
Vielha, 6 d’octobre de 2017
Conselh Generau d’Aran: Núria Sanjuan


text:
Per Crestian Almerge e lo grop Test
Tot lo mond canta ambe ieu !
Mai fort !
Encara mai fort !
Si avia un martel
Tustaria tot lo jorn
E mai tota la nuèit
E saria plan content
Bastitia una borda
Ambe quatre barrièras
E i metria mon paire , ma maire , mon fraire e mon gos
Saria lo mai uros
Mai fort ! Encara mai fort !
Si avia una campana
Sonaria tot lo jorn
E mai tota la nuèit
E saria plan content
Lo matin per lo travalh
E lo ser per la sopa
Apelaria mon paire , ma maire , mon fraire e mon gos
Saria lo mai uros
Encara un cop ! Un cop de mai !
Si avia una cançon
La cantaria lo jorn
La cantaria la nuèit
E saria plan content
En revirant la tèrra
Dins los camps , dins las vinhas
Cantaria per mon paire , ma maire , mon fraire e mon gos
Seriam totis uroses
Mai fort ! Encara mai fort !
Si avia un martèl
Si avia una campana
E si avia una cançon a cantar
Saria lo mai uros
Me cal pas quicom de mai
Que martèl , campana e cançon
Per l’amor de mon paire , ma maire , mon fraire e mon gos
Es lo martèl del coratge
La campana de la libertat
Mas la cançon es per mon paire , ma maire , mon fraire e mon gos
Aquo es lo bonur
Lo bonur plan segur
Si avia un martèl
Si avia un martèl
Si avias un martèl
Un martèl macarel
Balha me un pichon martèl , un gros martèl
Per tustar tot lo jorn , tota la nuèit , un martèl
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Somari
Engatjament dins la renaissença d’oc
Naissuá en Ardecha en 1922, d’una familha païsana, païsana se-mesma, autora de recits, poèmas e chançons, sòcia de l’associacion Parlarem en Vivarés.
Mourier, Marie (1922-2011)
< Vallon, Marie (1922-2011) (nom de naissença)
Marie Vallon es naissuá lo 7 de març de 1922 ès Sant Geure d'Andaure, dau latz de Sant Agreve en Ardecha de naut. Aviá tres ans quand la familha se meirèt per anar faire valer una petita ferma, ès La Roá, sus la comuna d'ès Vaudavent. Qu'es dins 'quelo vilatge qu’anèt a l'escòla e que prenguèt lo gost de legir e d'escriure. Mas, a dotze ans, « ne'n sap ben pro » coma disián lo monde. I aviá ben de travalh a la maison daube las sorretas e los frairons – Marie èra la segonda d’una mainaa de dotze enfants. Se loièt dins las fermas dau caire per gardar las chiauras e las feàs...
Escòla 'chabaa, Marie Vallon ama totjorn legir. Legir e... escriure. La filheta, puei la joina filha, escriu doncas per se contar d'istòrias, dau biais de las escrituras escolaras o de las revistas que la familha se ne’n galava. La dison « gaita-luna »...
A vint ans, marida Henri Mourier d'ès Sant Farcian. E qu'es la mesma viá que contunha, au còp dura e eürosa. A son torn d'abarir sos enfants, nombrós, d'aidar son òme per los champs. A plus gaire de temps per escriure mas i a totjorn lo plaser de chantar – es una fina chantaira.
Qu'es a l'ocasion d'un auvari cruèl, la perda accidentala d'un garçon, que l'escritura tòrna dins la viá de Marie Mourier. Per conjurar la dolor, lo besonh d'escriure s'impausa. Comença un tèxte, un poèma, que tornará prendre detz ans mai tard. Puei los enfants venon grands, son òme dispareis, a mai de temps. L'enveia la pren de contar çò qu'a viuput, per sos enfants e los petits-enfants qu'arrivan. Espelissan alòrs istòrias, poèmas e chançons, en francés d’en promeir, puei en occitan quand crosa la rota de l'associacion Parlarem en Vivarés.
Marie Mourier chanta sas chançons sus las ondas d'una ràdio locala, dins de velhaas... Sas istòrias, sos poèmas tròvan plaça dins lo jornalet de l'associacion, Lo Grinhon. Per aquesto jornal, vai faire quaucòm qu'aviá jamai fait, benlèu pasniu imaginat : escriure dins sa lenga d'enfança e de viá – a totjorn parlat daube son òme – dins aquesto patois mespresat, l'occitan. Au ritme de tres o quatre numeros per an, vai debanar sos sovenirs, faire los retraits de personatges pintoresques, inventar d'istòrias, de contes...
Tots 'quelos textes, un cinquantenat, son estats editats per Parlarem en Vivarés.
Marie Mourier meriguèt lo 25 de setembre de 2011.
- Quand èro petiotona, Parlarem en Vivarés, Annonay, 2007. En occitan.
- Quand èro petiotona / Quand j’étais petite, Parlarem en Vivarés, Annonay, 2017. Occitan / français.
Quauques articles sasonièrs dins La Bulle verte, bulletin de l'Ofici de Torisme d'ès Sant Farcian.
Participacion aus enregistraments de :
- Ieu savo 'na chançon, CMTRA-Parlarem en Vivarés, K7 n° 1 de l'Atlas sonore Rhône-Alpes, 1989, reédition CD en 1996.
- Haut-Vivarais, CMTRA-Parlarem en Vivarés, K7 n° 5, Atlas sonore Rhône-Alpes, 1992.
NB : Un « sentier d’interprétation : Sur les pas de Marie Mourier » se prepara es Vaudavent, sa comuna d’enfança.


text:
1379
Aquesta pagina concernís l'an 1379 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après tres annadas de guèrra, Venècia capitèt de conquistar l'illa de Tenedos. Dins lo caòs de la situacion catastrofica de l'Empèri, l'ancian emperaire Joan V Paleòleg e son fiu Manual capitèron de s'escapar de sa preson. Lo premier jonhèt la Cort otomana per demandar l'ajuda militara dei Turcs còntra Andronic IV Paleòleg. En cambi, prepausèt de cedir la vila de Filadèlfia que refusèt e sostenguèt una lònga resisténcia (→ 1390).
Atacats per leis Otomans e per lei Venecians, Andronic IV Paleòleg deguèt abandonar Constantinòble. S'enfugiguèt dins lo comptador genoès de Pera onte capitèt de se mantenir fins a la conclusion d'un acòrd de patz generau (→ 1381). Joan V Paleòleg foguèt restablit coma emperaire de Constantinòble.


text:
Delaware (riu)
Lo riu Delaware (en anglés: Delaware River) es un fluvi del nòrd-èst dels Estats Units que se geta dins l'ocean Atlantic a la baia de Delaware. Sa longor totala, de la font de son braç pus long fins a Delaware Capes es de 660 km.
Lo riu Delaware constituís una part de las termièras entre los Estats de Pensilvània e de Nòva York, la totalitat de la frontièra entre Nòva Jersey e Pensilvània e la màger part de la frontièra entre l'estat de Delaware e l'estat de Nòva Jersey. Provesís una part importanta de l'aiga de la vila de Nòva York.
Lo riu foguèt explorat pel navegador olandés Adriaen Block coma part de la colonia dels Nòus Païses Basses. Foguèt sonat « riu del sud », que marcava lo punt pus meridional de la colonia.


text:
Nos fai d’alhors doas bèlei conariás que venon d’un òme capable de mobilisar jutges, policiers e sordats. Fa paur.
Sus aquò vaquí qu’un joine Marselhès ataca un Jusieu dins la carriera, am’ un chaplador e un cotèu. E lo nafra. Lei medias, elei, veson un imigrat Turc, pièger, Kurde. La victima es un ensenhaire coifat d’una Kippa ; Manuel Valls, encara eu, denoncia un acte antisemite. Per un còp a reson.
Mai de que fau veire dins aquela agressien ? Un acte terrorista, o un agressien facha per un joine minor ?
Pasmens vaquí la Còla Antiterrorista, lo jutge antiterrorista e tota la tiera de la repressien d’Estat mobilisada per un adolescent marselhès.
Mai a l’ora d’ara, n’auriam pas necessitat alhors d’aqueu monde ?
E es que faliá esperlongar la garda a vista d’un adolescent e lo menar a Paris, alòr que seis actes relevan premier d’un Jutge deis enfants ? Mai d’aqueu, pus degun ne’n parla.
Aquel afaire nos fa ben veire l’estat de panica que fai se perjurar aquelei bailes de gaucha, tan lests d’oblidar sei valors fondamentalas. Nos fa veire pereu lo biais de jutjar de mai que d’un media, de cotria ‘mé lo poder. Lo joine delinquent qu’a nafrat l’ensenhaire jusieu de Marselha, qu’es benleu premier qu’un joine desequilibrat, nos dison avans tota causa qu’es un imigrat Turc, emai Kurde…Trobatz nos un Marselhès que vèngue pas d’autrei luecs !
L’aurián dich Hernandez, es que lei medias aurián sotalinhats que veniá d’Espanha ? L’aurián dich Berger, aurián fa remarcar sa germanitat ? Segur alòr que seriá estat nazi.
Vaquí l’Estat democratic completament desmargat am’ un afaire que la simpla justícia pòu e deu tractar. Quand, deman, l’Estat d’Urgènci serà intrat dins la Lèi, coma va vòlon leis memei personatges d’Estat, sarem polits ! La folía serà l’estat abituau e reglementàri de la societat francèsa.
E lei terroristas aurán alòr vertadièrament ganhat la premièra mena.


text:
President del Govèrn d'Espanha
Lo president del Govèrn es lo cap del govèrn d'Espanha. Es elegit pel Congrès dels Deputats, la Cambra bassa de las Cortes Generales, per mejan d'un procèssus d'investidura, e lèu es nomenat pel Rei d'Espanha, davant qui prèsta jurament o promesa.
Sas foncions son establidas pels articles 97 a 116 de la Constitucion Espanhòla de 1978. Son ròtle primièr es de dirigir l'accion del Govèrn e coordena las foncions dels membres del Govèrn. Es empachat d'exercir quina activitat professionala pendent sa carga.
A l'ora d'ara (2011), la carga de president del Govèrn d'Espanha es ocupada per Mariano Rajoy Brey del Partit Popular. La residéncia oficiala del president del Govèrn dempuèi 1977 es lo Palais de la Moncloa, a Madrid.
Somari
Eleccion[modificar | modificar la font]
Lo president del Govèrn es pas elegit dirèctament, mas per una eleccion indirècta del poder legislatiu. Lo rei, seguent la consulta de per abans dels representants designats pels gropes politics que fan partida de la representacion parlamentària, prepausa un candidat a la presidéncia del Govèrn. La costuma indica que deu èsser lo cap del partit majoritari, o lo cap de la coalicion majoritària, mai i a pas d'obligacion legala al subjècte.
Lo candidat prepausat pel rei presenta davant lo Congrès dels Deputats lo programa politic del Govèrn que pretend de formar e demanda la fisança del Congrès.
Se lo Congrès dels Deputats, a la majoritat absoluda (al mens la mitat mai un dels deputats que compausan lo Congrès), autreja sa confisança al dich candidat, lo Rei lo nomenarà President. Se capita pas, la majoritat absoluda, somet la meteissa preposicion a un novèl vòte 48 oras aprèp, e la confisança es autrejada se lo candidat obten la majoritat simpla (mai de vòtes positius que negatius dels membres presents al vòte).
Los autres membres del Govèrn son nomenats e demeses pel Rei, sus proposicion del seu President.
Investidura[modificar | modificar la font]
Aprèp que lo candidat foguèt autrejat per la majoritat del Congrès dels Deputats, es nomenat pel Rei coma President del Govèrn dins una ceremonia d'investidura ont jura o promet sa carga dins lo Salon de las Audiéncias del Palais de la Zarzuela jos la preséncia del Notario Mayor del Reino (Ministre de la Justícia).
Estatut[modificar | modificar la font]
En cas de responsabilitat penala del President e dels autres membres del Govèrn, aqueles son justiciables, dins un afar, davant la Sala 2ª de lo Penal del Tribunal Supremo.
Se l'acusacion es per traïson o quin que siá delicte contra la securitat de l'Estat dins l'exercici de sas foncions, aquela poirà solament èsser introducha sus iniciativa del quart dels membres del Congrès, e amb l'aprovacion de la majoritat absoluda d'aquel.
Mocion de Censura e Question de confisança[modificar | modificar la font]
Lo President del Govèrn, aprèp deliberacion del Conselh del Ministres, pòt iniciar davant lo Congrès dels Deputats la question de confisança sul sèu programa o sus una declaracion de politica generala.
Lo Congrès dels Deputats li autreja sa fisança quand vòta en favor d'aquela a la majoritat simpla dels Deputats.
Lo Congrès dels Deputats pòt destituir en quin moment que siá lo President del Govèrn per mejan d'una mocion de censura constructiva, que demanda lo sosten de la majoritat absoluda del Congrès (almens la mitat mai un dels deputats que compausan la cambra) per que pòsca capitar e provocar la destitucion efectiva del President e de son Govèrn.


text:
Velocitat de la lutz
La velocitat de la lutz (notada c) es una constanta fisica, e es la velocitat d'una radiacion electromagnetica, coma la lutz, dins lo void. Sa valor es de 299 792 458 m/s.
De veire[modificar | modificar la font]
- 1000 articles fondamentals
- Wikipèdia:esbòs
- Article de qualitat en indonesian
- Article de qualitat en espanhòl
- Article de qualitat en eslovac
- Article de qualitat en alemand
- Article de qualitat en anglés
- Article de qualitat en vietnamian
- Portal:Fisica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Lutz


text:
Vilanòva de Montreal
Vilanòva de Mont-real (Villeneuve-lès-Montréal en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es atestat en 888, Anulvila e en 932, Villanova. Lo mot vilanòva a lo sens d'una aglomeracion novèla, sovent creada a l'Edat Mejana per un senhor o una abadiá, sense que de franquesas sián precisadas, a la diferéncia de las Vilafrancas [1]. Vilanòva es una formacion romanica, aicí plan anciana. La primièra atestacion s'explica mal, nimai lo rapòrt amb la segonda.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 723


text:
La Houssière
La Houssière es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en una vallée traversada pel Neuné, afluent drech de la Vologne, a Unitat|3|km {{}} de Corcieux e 17 km de Sant-Dié-de detlos-Vòges. L'abitat i es fòrça escampilhat, en los caserius : la Còsta, Cors Beheu, lo Épaxe, Grand Bòsc, Vanémont, Rojas-Aigas.
Lo territòri de la municipalitat a la particularité d'albergar doas estacions de la linha Épinal-Sant-Dié, @dénommer La Houssière e Corcieux-Vanémont.
La commune est située dans une vallée traversée par le Neuné, affluent droit de la Vologne, à 3 km de Corcieux et 17 km de Saint-Dié-des-Vosges. L'habitat y est très dispersé, dans les hameaux : la Côte, Cours Beheu, l'Épaxe, Grand Bois, Vanémont, Rouges-Eaux.
Le territoire de la commune a la particularité d'héberger deux gares de la ligne Épinal-Saint-Dié, dénommées La Houssière et Corcieux-Vanémont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras originas de la Houssière remonta a Charlemagne.
Jos l'Ancian Regim, La Houssière aperteniá al bailliage de Bruyères e i aviá comprés en lo doyenné de Corcieux, #qu'èra jos la juridiction del pòrti de Lorraine e de la glèisa de Remiremont. Lo pòrti èra sola nautor justicier. A l'esperital, La Houssière èra egalament annèxa de la curació de Corcieux.
Les premières origines de La Houssière remonte à Charlemagne.
Sous l'Ancien Régime, La Houssière appartenait au bailliage de Bruyères et était comprise dans le doyenné de Corcieux, qui était sous la juridiction du duc de Lorraine et de l’église de Remiremont. Le duc était seul haut justicier. Au spirituel, La Houssière était également annexe de la cure de Corcieux.


text:
Aníbal Troilo
Aníbal Troilo (Buenos Aires, l'11 de julhet de 1914 - Buenos Aires, lo 18 de mai de 1975), chafrat Pichuco que ho dab Ástor Piazzolla lo màger bandoneonista de tango ; que ho tanben compositor e director d'orquèstra de tango.
Vita[modificar | modificar la font]
Los sons pairs que s'aperavan Felisa Bagnolo e Aníbal Carmelo Troilo. Mainatge qu'audiva a jogar tangos dens los cafés de Buenos Aires e aus detz ans que convençó los sons pairs deu crompar un bandoneon. La soa mair que'n trovè un de 140 pesos de pagar en 10 còps mes los vedendor que desapareishó arron deu quatau pagament shens non pas domandar arren mei. Aqueth bandoneon que hore lo qui jogare tota la soa vita sancera.
Aus 11 ans (en 1925) que jogava au mercat de l'Abasto e aus 15 qu'avèva ja lo son quintet.
En 1930 qu'entrè dens un sextet on Osvaldo Pugliese be hasèva lo pianista. Arron que joguè dens las orquèstras de Juan "Pacho" Maglio, Julio de Caro, Juan D'Arienzo, Ángel D'Agostino e Juan Cobián abans de fondar, en 1937, lo son qui debutè dens un club portènhe aperat lo Marabú.
A partir de julhet de 1939 Ástor Piazzolla qui vienèva d'arribar deu son Mar del Plata nadau, que comencè a escotar regularament e dab passion l'orquèstra de Troilo e de practicar çò qu'aprenèva au bandoneon. Lèu qu'aprochè un deus musicians entà poder entrar dens l'orquèstra en s'i escàder. N'i he pas sonque lo bandoneonista mes qu'ajudè tanen Pichuco a adobar las particions dab las soas influèncias musicaus mei academicas.
Suu plan personau : qu'esposè Zita Calachi en 1938, qu'avó ua amistat de las pregondas dab lo poeta de tango Homero Manzi, que ho un suportaire famós de River Plate e qu'avó coentas dab l'alcòl e la cocaïna.


text:
Se ben era Val d’Aran mantenguec es institucions pròpries dempús deth Decrèt de Naua Planta, non siguec enquia 1991 en qué les recuperèc, ja ena naua etapa democratica, dempús dera sua abolicion en 1834. D’aquerò ne hè enguan 25 ans, motiu entara celebracion, eth balanç e, sustot, un nau impuls a compdar dera experiéncia apilerada. Eth Conselh actuau ei neishut per via descendenta, pr’amor qu’es competéncies son exercides a trauèrs dera delegacion des madeishes de part dera Generalitat, damb qui li estaque ua fòrta dependéncia financèra, en contrast damb eth Conselh istoric desvolopat per via ascendenta, d’ençà dera basa des sòns vilatges e familhes, damb es sòns Conselhs de Terçon, igualadi toti, aumens en signe dera vestidura qu’encara consèrven es conselhèrs guarnidi damb era madeisha capa. Mès enlà des romanticismes que s’i poguen evocar, d’aquera societat luenhana, mès isolada, endogamica e controtlada, com ei facil supausar, er autogovèrn poderie virar de cap tà nau vitalisme sociau, a despièch de tot, se vò subergésser coma era institucion de referéncia tàs sòns abitants. N’eth romanticisme deth linhatge ne tanpòc eth racionalisme heired que le condamnèc en sègle XIX en seràn era solucion. Era idèa d’autogovèrn, pleament vigenta, ei (neo)illustrada, pr’amor qu’implique autonomia e libertat, a on era governabilitat aurie de perméter ua mielhor vida entà uns ciutadans non sosmetudi a cap tipe de dominacion (democràcia) e sonque amassadi peth ben e era rason comuns e es normes acceptades liurament. Er autogovèrn non ei isolament, senon dubertura, intersubjectivitat e comunicacion. E aguest n’ei encara eth sòn principau rèpte.
(DIARI SEGRE, 27-5-2016)


text:
Mali
Mali es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima.
Lo gentilici es malian -ana.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 Lo periòde deis empèris africans
- 2.3 Lo periòde coloniau
- 2.4 Lo Mali independent
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri malian es poblat dempuei lo periòde neolitic. A partir dei millenaris IV e III av. JC, de vilatges fortificats apareguèron e participèron au desvolopament progressiu dau comèrci transsaharian. Lei premierei vilas se formèron a partir dau sègle III av. JC ambé l'important centre de Djenné-Djeno.
Lo periòde deis empèris africans[modificar | modificar la font]
L'emergéncia de reiaumes marchands[modificar | modificar la font]
A la fin de l'Antiquitat e au començament de l'Edat Mejana, de movements de populacion comencèron de mesclar populacions nomadas de Sahara (berbèras e arabas) ai pòbles negres de la Vau de Nigèr. Aquò favorizèt l'aumentacion dau trafegue caravanier — que demorava irregular fins au sègle IX — e l'emergéncia d'estats marchands centrats sus lei vilas de Sahèl : Kumbi-Saleh (sègle V), Niani (sègle VI), Audaghost (sègle VIII), Tekrur (sègle IX) e Silla (sègle IX).
Lo Reiaume de Ghana[modificar | modificar la font]
Eissit d'un principat marchand fondat entre lo sègle III av. JC e lo sègle III ap. JC, lo Reiaume de Ghana venguèt la principala poissança regionala a la fin dau sègle VII. Estendut entre lo Mali e la Mauritània actuaus, capitèt de resistir a una expedicion omeia en 734 e d'establir son influéncia sus lei regions vesinas. Ansin, se formèt una federacion de reiaumes tributaris que sa prosperitat foguèt assegurada per l'especha dei jaciments d'aur de Bambuk, de Galam e de Buré e per una agricultura dinamica.
L'apogèu dau Ghana medievau aguèt luòc au començament dau sègle XI mai son declin foguèt rapide. Foguèt l'òbra dei nomadas berbèrs e arabis qu'ataquèron lo reiaume a partir de 1042. En 1076, la capitala, Kumbi-Saleh, foguèt brèvament conquistada per leis Almoravides e leis estats tributaris reprenguèron pauc a pauc sa plena independéncia durant leis annadas seguentas. Au sègle XIII, un Ghana afeblit venguèt tributari dau Reiaume de Kaniaga puei de l'Empèri de Mali avans de disparéisser en causa dau desviament dei rotas comercialas vèrs Gao e Timboctó.
La disparicion de la poissança ghanesa permetèt tanben la penetracion de l'islam dins la region. D'efèct, maugrat la tolerància aplicada au sen de l'empèri, la religion musulmana èra demorada fòrça minoritària. Aquò cambièt ambé la conversion fòrçada d'una partida deis abitants e la fugida de certanei populacions animistas vèrs lo sud.
L'Empèri de Mali[modificar | modificar la font]
L'Empèri de Mali dominèt la Vau de Nigèr dau sègle XIII a la fin dau sègle XIV. Foguèt fondat per un prince mandé dich Sundiata Keita que se revoutèt còntra leis estats sossos qu'avián remplaçat lo Ghana medievau. La societat maliana èra organizada d'un biais estricte e devesida entre 5 clans marabotics, 16 clans d'òmes liures e 4 clans d'artesans. Lo comèrci d'aur e d'esclaus, l'agricultura e un artesanat fòrça actiu asseguravan la prosperitat de l'empèri. La capitala èra una plaça culturala e intellectuala majora de son periòde ambé lo desvolopament d'una musica classica pròpria e una importanta activitat juridica. En parallèl, lei guèrras còntra lei Sossos, que durèron fins a 1335, entraïnèron un movement de recomposicion deis estats regionaus a l'entorn de l'Empèri Malian que venguèt lo centre d'una federacion de reiaumes tributaris.
Dins aqueu contèxte, l'islam aprofichèt son prestigi per progressar dins lei vilas e la religion novèla aguèt una influéncia importanta sus lo desvolopament culturau e legislatiu dau Mali medievau (islamizacion dei noms d'ostaus, demenicion dau ròtle de la frema au sen de la societat... etc.). En particular, aquò foguèt illustrat per lei dos romavatges a La Mèca realizats per leis emperaires Uli Ièr (1255-1270) e Mansa Musa Ièr (1312 - 1332 ò 1337)[1].
Lo declin malian foguèt rapide e comencèt a la fin dau sègle XIV ambé una multiplicacion dei revòutas dei vassaus periferics durant lei rèines de Mari Djata II (1360-1374) e de Musa II (1374-1387). En 1400, la capitala foguèt destrucha per una incursion songai e l'Empèri Malian conoguèt alora un lòng afebliment marcat per sa vassalizacion e sa disparicion definitiva au començament dau sègle XVII.
L'Empèri Songai[modificar | modificar la font]
La dinastia dei Sonni[modificar | modificar la font]
La dominacion maliana foguèt remplaçada per la poissança songai que s'afirmèt a partir dau sègle XIV sota la dinastia dei Sonni. Fondat sus lo comèrci transsaharian tradicionau (aur, sau, esclaus, produchs artesanaus... etc.), sus lo contraròtle de plaças marchandas majoras (Timboctó, Gao... etc.), sus lo raionament intellectuau de sa cort e de seis universitats, sus son armada ben organizada e sus son organizacion politica solida, l'Empèri Songai conoguèt un lòng periòde d'instabilitat e resistiguèt a un cambiament de dinastias en 1492.
Son expansion comencèt en 1464 ambé Sonni Ali Ber (1464-1492) que conquistèt Timboctó (1468), Djenné (1473 e afebliguèt lei Peuls e lei Mossis qu'avián tengut un ròtle important dins lo declin de l'Empèri de Mali. Pasmens, musulman kharigista, intrèt en conflicte ambé lei mitans intellectuaus de l'Empèri e son fiu foguèt rapidament reversat après sa mòrt.
La dinastia deis Askia[modificar | modificar la font]
Lei Sonni foguèron remplaçats per leis Askia que sa dinastia foguèt fondada per Askia Muhammad (1493-1528). Restaurèt lei relacions ambé lo poder e leis olemas de la capitala. Contunièt pereu la politica d'expansion militara de la dinastia precedenta e realizèt lo romavatge a La Mèca en 1496-1497. Son prestigi li permetèt d'atraire de letruts dau Caire ò de Fès. Pasmens, en 1528, foguèt reversat per sei fius e una guèrra civila opausèt seis eiretiers fins a 1537.
Leis Askia agantèron son apogèu dins lo corrent dau sègle XVI e dominèron alora la màger part de la Vau de Nigèr. Pasmens, a la fin d'aqueu sègle, comencèron d'èsser menaçats per leis ambicions de Marròc, interessat per lei jaciments de sau dau desèrt. En 1584, lei Marroquins impausèron un embarg sus leis exportacions de sau songais que destabilizèt l'economia de l'Empèri. Puei, organizèron una expedicion militara que destruguèt l'armada songai a la batalha de Tondibi lo 12 d'abriu de 1591. Aquò entraïnèt l'installacion de pachas marroquins a Timboctó — independents a partir de 1660 — e la fragmentacon dau rèsta de l'Empèri.
En parallèl, la descubèrta d'America per leis Europèus e lo desvolopament dau comèrci atlantic entraïnèron lo declin dei rets marchands transsaharians. Leis estaus de la Vau de Nigèr se concentrèron alora sus lo comèrci d'esclaus e multipliquèron leis incursions per capturar de presoniers de vendre. Ansin, au començament dau sègle XVII, la region èra venguda fòrça instabla e ges d'empèri succediguèt a l'Empèri Songai.
Lo declin dei reiaumes de la Vau de Nigèr e la conquista francesa[modificar | modificar la font]
Lo periòde d'instabilitat consecutiu a l'afondrament de l'Empèri Songai entraïnèt au sègle XIX una reaccion dei mitans religiós acipats per lei mors mai ò mens corromputs dei dinastias localas. En Mali, lo marabot peul Seku Amadu foguèt la figura principala d'aqueu movement. Sei partisans prenguèron leis armas en 1818 e conquistèron Djenné l'annada seguenta. Fondèron un estat teocratic dich Empèri de Macina. Fòrça ierarquizat, aqueu reiaume se dotèt d'una armada e d'una administracion eficaça que li permetèron de convertir un nombre important d'animistas e de sedentarizar lei Peuls. Pasmens, en 1861-1862, Macina foguèt conquistat per l'Empèri Tocolor.
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, França aprofichèt lei divisions entre leis estats africans locaus per conquistar la region. Aquela expansion comencèt en 1863 a partir de Senegau e foguèt principalament impulsada per lei generaus Faidherbe e Gallieni. Se turtèt sustot a l'Empèri Tocolor, destruch en 1893, e a l'empèri fondat per Samory Touré, definitivament vencut en 1898. Pasmens, la pacificacion complèta foguèt pus lònga e durèt fins au començament dau sègle XX.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde coloniau, Mali faguèt partida de l'Africa Occidentala Francesa (AOF) fondada en 1895. Lei Francés installèron la capitala regionala a Bamako en 1907 e fixèron lei frontieras entre 1922 e 1945. En 1924, acabèron la construccion d'una linha de camin de fèrre que permetiá lo desplaçament rapida dei tropas colonialas cargadas de mantenir l'òrdre. Un Ofici de Nigèr foguèt creada per esplechar lei ressorsas de la region. Pasmens, lo desvolopament economic demorèt limitat e l'ensenhament èra quasi inexistent.
Durant lei doas guèrras mondialas, Mali, coma lo rèsta de l'AOF, foguèt una region importanta de recrutament de tiralhaires « senegalés » per lei tropas colonialas francesas. Après 1945, la remembrança d'aquela mobilizacion foguèt a l'origina d'una agitacion nacionalista que marquèt leis annadas 1950. Modibo Keita, regent format en Dakar, foguèt l'actor principau de la vida politica qu'apareguèt durant aqueu periòde. Elegit deputat francés en 1956, defendiguèt l'idèa d'un socialisme uman.
Autonòm en 1959, Mali participèt a la formacion d'una federacion gropant quatre colonias de l'AOF (Mali, Senegau, Dahomey e l'Auta Vòta. Dicha Federacion de Mali, aquel ensems venguèt independent lo 20 de junh 1960 mai durèt pas lòngtemps. Tre lo 20 de julhet, lei Senegalés proclamèron son independéncia entraïnant la desagregacion de la federacion.
Lo Mali independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde de Modibo Keita[modificar | modificar la font]
Elegit president de la Republica, Modibo Keita establiguèt rapidament un regime autoritari e son partit venguèt de facto partit unic. Adoptèt una politica d'inspiracion socialista ambé la creacion de companhiás d'Estat, de cooperativas agricòlas e una nacionalizacion dau sector bancari. Pasmens, après quauqueis annadas, aqueu programa aviá mau capitat (inflacion importanta, burocracia corrompuda... etc.) e l'autoritarisme dau govèrn maucontentava la populacion. Ansin, en 1968, un còp d'estat militar reversèt lo president que veniá de dissòuvre l'assemblada nacionala.
Lo periòde de Moussa Traoré[modificar | modificar la font]
Per remplaçar Modibo Keita, lei militars chausiguèron lo coronèu Moussa Traoré que manteguèt un regime autoritari de partit unic. En 1970, lo regime novèu deguèt faciar de trèbols intèrnes grèus entraïnats per de secaressas en Sahèl. A partir de 1981, comencèt de liberalizar l'economia mai se turtèt a l'oposicion dei sindicats de foncionaris e d'estudiants. Se la Guèrra de la Faissa d'Agacher (14-30 de decembre de 1985) còntra Burkina Faso a prepaus d'un territòri frontalier permetèt au regime d'obtenir un respiech gràcias a la mobilizacion nacionalista, la fin de la Guèrra Freja entraïnèt de manifestacions durament reprimidas. Ansin, en 1991, un grop de militar reversèt Modibo Keita.
De la democratizacion a la Guèrra de Mali[modificar | modificar la font]
Leis autors dau còp d'estat de 1991 donèron lo poder a un Comitat de Transicion per lo Salut dau Pòble dirigit per lo generau Amadou Toumani Touré. Aqueu conseu restaurèt lo multipartisme e foguèt a l'origina de l'adopcion d'una novèla constitucion en 1992. Mali conoguèt alora un periòde de democratizacion de sa vida politica ambé l'eleccion d'Alpha Oumar Konaré, adversari de Touré, a la presidéncia. Après dos mandats, se retirèt coma lo demanda la constitucion e foguèt remplaçat per lo generau Touré, tornat elegir en 2007.
Pasmens, l'instauracion d'institucions democraticas permetèt a Mali d'amaisar sa situacion intèrna. D'efèct, a partir de 1990, plusors guerilhas independentistas se formèron dins lei regions toaregas dau nòrd[2]. En 2012, lei rebèls enregistrèron plusors succès còntra l'armada maliana que perdiguèt de miliers d'òmes. L'incapacitat dau govèrn de restablir la situacion entraïnèt un còp d'estat militar en març de 2012. Pasmens, aquò melhorèt pas la situacion e, sota la pression internacionala, lei militars rendèron lo poder ai civius en julhet.
Enterin, la situacion dins lo nòrd s'èra agravada ambé la conclusion d'una aliança entre movements toaregs e movements jihadistas. De març a setembre de 2012, l'armada maliana perdiguèt ansin lei vilas de Kidal, de Gao, de Timboctó e de Mopti. En genier de 2013, per defugir l'invasion de la mitat sud dau país per de jihadistas, França decidèt donc d'intervenir militarament en Mali (operacion Serval).
Mali dempuei 2013[modificar | modificar la font]
Dempuei 2013, Mali conoís un periòde de transicion marcat per de tensions vivas dins lei regions septentrionalas e per una temptativa de restauracion deis institucions democraticas grèvament afeblidas per lei desfachas militaras de 2012. D'efèct, la còntra-ofensiva francesa (genier-febrier de 2013) permetèt aisament d'arrestar lei jihadistas e de reconquistar lei vilas perdudas. Pasmens, maugrat aqueu succès, de guerilhas islamistas contunian de se mantenir dins la region e lei Francés, sostenguts per una coalicion d'estats africans, contunian de menar d'operacions en Mali. De mai, la question toarega es totjorn pas reglada e lei negociacions regardant una possibla autonòmia dau nòrd son blocadas.
Regardant la vida politica dau país, Ibrahim Boubacar Keïta foguèt elegit president en 2013 a l'eissida d'un escrutinh sensa frauda. Pasmens, aquò permet pas de resòuvre la crisi economica entraïnat per la guèrra e l'afebliment considerable de l'aparelh d'estat. L'instabilitat governamentala (3 Premiers Ministres entre 2013 e 2015) illustra aquelei dificultats.


text:
Lista dels primièrs ministres de Liban
Aquesta es la lista dels de primièrs ministres de Liban. Malgrat pas aver una determinacion en aquò de sens en la constitucion, per tradicion dempuèi lo 1943 lo primièr ministre a d'èsser musulman sunnita. Malgrat aiçò, fòrça foguèron crestians.
Somari
Mandat Francés en Liban (1926-1943)[modificar | modificar la font]
Republica de Liban (1943 fins a uèi)[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Controvèrsia: escandilhament del mandat lo 22 de setembre de 1988 discutible.
- Controvèrsia:indicacion coma nòu governant lo 22 de setembre de 1988 discutible.


text:
Nos los arpitans
5.
Cependent la chifra de la Cultura Arpitana rèside [habite
] pas solament dens lo savêr-fére matèrièl, mas domine amplament lo champ du savêr humen. Grants homos et grantes fènes ant vécu sur noutra tèrra, des grantes contribucions a l'humanitât sont issues d'Arpitania. Nen parlerens lo long de cetes notes.
L'alfabètisacion et la propagacion scolèra furont tojorn una des prèocupacions de nos ancians, o fôt pensar que dejâ dens la premiére mêtiêt du sièclo XIX châcun de noutros velâjos ére dotâ d'una ècoula. Cen que nos montre l'amplor et la capilaritât de la difusion du savêr entèlèctual, et nos éde a comprendre l'amôr de nos ancians por lo savêr et l'ènorma quantitât de sacrifiços et d'ènèrg·ies que ant savu dèpensar.
Coment a dére que la Cultura Arpitana se presente complètament dotâye por comprendre lo mondo : cél de hièr coment cél d'u jorn d'houé.
A nos lo devouèr de tenir en via ceta tradicion de cultura. A nos l'engagement de comprendre que cultura et savêr son una conquéta de sacrifiço et pas solament una facila promenâda por la têla.
Et ples dificilo oncor est aprendre a étre Arpitan. Un aprentissâjo dur, plen de dificultâts et de renonces ; un aprentissâjo u quint nos povens pas nos soustrère, franc por lo passâ que nos sens tenu a honorar.
Les fènes et los homos que nos sens apelâs a suscitar dêvont possèdar l'ârma envincibla du Savêr.
Alor comencens de la construire ceta ârma envincibla.
- ... a continuar -


text:
24/01/2018
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Nicolau Puech nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 28 de genier 2018 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera David Assas-Silveri, creator de l'associacion Cultura Viva que vòu promover la cultura occitana en pais nissard e botar en plaça un festenau de cort-metratge.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Per escotar l'emission en directe o en redifusion, clicar sur lo ligam: França Blu Perigòrd
Veiqui lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
e los ligams vers lo sites de Nicolas Puech: www.nicolaspeuch.com e anemtrio.com e facebook.com/nicolaspeuch
19:20 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Vendemiaire
de 2014
(o quand lo Montamametas fa son calendièr revolucionari...)
Qu’òm i vei lo roge, que de la premsa a la tina nos aprèsta
de costuma los endemans cantaires, venir pas mai qu’alèrta meteo que fai dau Clapàs,
lo Fangàs-beach das bo-bos banhats, qu’aqueles
estanciurs de cagabetums, amb la benediccion dobla d’arquitèctes desclocats e de
politics corromputs e deseimats, l’an cementat e enquitranat, a doble rebraç,
dau Puòg de Sant-Lop a las ribas de l’estanh de l’Òrt, pas que per lo poblar, ultima
crosada, das felens de Montfòrt-l’amòrri.
Aquò per lo mai grand bonaür postum dau paure nòstre Pofre*,
enfin aürós coma un peis dins l’aiga, de veire mai qu’un floquet d’escupinha asaigar
son pòrt Mariana per lavar los pès, fondamentas pudentas, dau palais e das poders
regionaus. Las Tres-Petetas,** servieta esponga a la talha, fan la Comèdia*** de la bugada, rementant los
trempa-cuèus de Mont-Ferrièr d'un còp èra, amb lo risolet a las bocas, agachan se banhar las lengas ponchudas…
Quand l’Autisme o Maire Natura, causiretz, fan calar enfin
los guirguilhs das captaus politics de l’endrech, l’aubre poirit de l’ump litoralenc e la
ròsa passida de la vilassa dins lo meteis banh, que coma disiá l’autre « se lo tram va
pas a la mar, es la mar que ven enfin al tram » !
Episòdi cevenòl que dison, se lo pilòt vos agrada farem la seria, sason 1, sason 2, de tot biais i a pas pus de sasons, la paura ma tanta Nina aviá rason:
"Mar clara, montanha escura,
ne tornaretz tastar, segur."
E lo regret, que l’estadi siaguèsse estat voide, sens sa
còla de fotbòl, quand Mausson tirèt la sèrva d’aiga per veire Merdanson**** tornar
trapar a de bon son nom.
* Jòrdi Frêche.
** Las Tres-Gràcias.
*** Comèdia, plaça bèla de Montpelhièr que i rèstan las Tres-Petetas.
**** Merdanson se sona ara pudicament Verdanson per espaurugar pas las practicas.
Banh de pès per lo poder regionau e lo pòble clapassièr, jòt l'agach amusat de las Tres-Petetas.


text:
Après la decision de Ràdio País d’arrestar de difusà’s en linha, qu’ei la soa collèga tolosana qui barra la soa emission numerica.
« Qu’avem hèra parlat dab los nostes collègas gascons, e que ns’an ganhats au lor punt de vista. La difusion per internet n’ei pas ua bona causa tà l’espandiment de la lenga e de la cultura nostas. Dab ua ràdio numerica, l’occitan que riscaré d’estar entenut per monde qui ne son pas deu parçan o, péger, per monde qui ne son pas locutors ! », çò explica lo president de Ràdio Occitània.
Lo flus en linha que s’arrestarà lo purmèr d’octobre venider. Mes qu’ei sonque ua purmèra etapa. « Que pensam tanben a arrestar la difusion ertziana », çò hida lo president. « La purmèra tòca d’ua ràdio n’ei pas d’estar entenuda. Las nostas emissions que devon amerità’s. Si lo monde ne son pas prèsts a viéner taus nostes locaus tà ns’escotar, ne son pas dignes d’entener lo noste tribalh ».
Segon las nostas sorsas, Ràdio Lenga d’Òc Narbona e Ràdio Lenga d’Òc Montpelhièr que serén eras tanben a perpensar a clavar la lor difusion numerica.
Fòto : Saibo


text:
Visan
Visan (en occitan e oficialament en francés) es una comuna occitana de Provença situada dins lo departament de Vauclusa e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Visan (atestacions de Avisano, en 1136, Avisa en 1148, Avisani en 1418) ven dau nom d'òme latin Avitius emé lo sufixe -anum[1],[2]. La primièra sillaba a disparegut per aferèsi. Visan èra probablament una granda proprietat gallo-romana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- La refòrma cantonala de 2014 càmbia pas res per lo canton de Vauriàs que garda sei limits precedents.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 1907; 2013 : 1910 abitants (47 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007