text:
Ingmar Bergman
Ingmar Bergman (Ernst Ingmar Berman per l'estat civil suedés, nascut a Uppsala lo 14 de julhet de 1918 e defuntat dins l'illa de Fårö, Gotland lo 30 de julhet de 2007) foguèt un cineasta, teleasta, escrivan [1] e meteire en scèna de teatre suèc.
L'òbra siá, d'una excelléncia remirabla, durant mai de 50 ans d'activitat entremièg platèls e emponts, ne fa d'el de segur un dels autors mai importants, exigents e egrègis de la cinematografia amai la scenografia occidentalas de la segonda mitat del sègle XX.
Somari
- 1 La Vida
- 2 L' Òbra
- 3 Los Caps d'òbra
- 3.1 Crisi 1946
- 3.2 La Set 1949
- 3.3 Cap al gaug 1950
- 3.4 Jòcs d'estiu 1951
- 3.5 Un estiu amb Monika 1953
- 3.6 La Nuèch dels forencs 1953
- 3.7 Una leiçon d'amor 1954
- 3.8 Risons d'una nuèch d'estiu 1955
- 3.9 Lo Seten sagèl 1957
- 3.10 Las Majofas 1957
- 3.11 Caratge 1958
- 3.12 La Sorga 1960
- 3.13 L'Uèlh del diable 1960
- 3.14 En pel miralh 1961
- 3.15 Lutz d'ivèrn 1963
- 3.16 Lo Silenci 1963
- 3.17 Persona 1966
- 3.18 L'Ora del lop 1968
- 3.19 La Vergonha 1968
- 3.20 Lo Rite 1969
- 3.21 Una passion 1969
- 3.22 Lo Ligam 1971
- 3.23 Crits e chitadetas 1972
- 3.24 Scènas de la vida de parelh 1973
- 3.25 La Flaüta emmascada 1975
- 3.26 Cara e cara 1976
- 3.27 L'Uòu de la sèrp
- 3.28 Sonata d'auton 1978
- 3.29 De la vida de las mariòtas 1980
- 3.30 Fanny e Alexandre 1983
- 3.31 Los Dos Benaüroses 1986
- 3.32 Sarabanda 2003
- 4 Citacions
- 5 Resson critic & influéncias
- 6 Prèmis e guerdons
- 6.1 Victòrias
- 6.2 nominacions
- 7 Filmografia
- 8 Teatrografia
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Ligams videografics
- 13 Nòtas & referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
Enfantesa...[modificar | modificar la font]
Nascut en 1918 , filh de n' Erik, pastor rigorista luterian, e na Karin Akerblom, eissida d'una familha aisada d'Estocòlme [2] Se va passar las primièras annadas en seguir los divèrses mudadisses pairals, de parçans en ostals parroquials. Aguèt un fraire en Dag,lo siu ainat de dos ans e una sorreta de 4 ans pus jove, na Margareta se disiá.
entremièg repression...[modificar | modificar la font]
Ne va èsser "educat" amb los concèptes religioses mai rigids e fondamentalistas de pecat, confession, castigar, perdon e gràcia, que quitament los sevicis corporals fasián partida d'aqueles ensenhaments integristas que non sai.
e evasion[modificar | modificar la font]
Non pas tot èra tan negre pr'aquò... que lo band femenin de la siá familha d'un cèrt biais s'ateunhèt per l'Ingmaronel l'estultícia machista del siu genitor.
Demercé la siá granda d'Uppsala, descubriguèt cinèma e teatre.
Quitament lo sieu paire lo se daissèt visitar e descubrir los estudios cinematografics suedeses de Råsunda ran Estocòlme... que ne foguèt per el s'adintrar lo paradís.
Una siá parenta fortunada li oferiguèt per Nadal (als dotze ans...) una lanterna magica que li n'ajudèt fòrça per poder resistir a aquel ambient familial tan rigorós, frustradís e menet... e se n'escapar alavetz en d'unes viatges miraudioses de personala creacion.
Ne serà estat tant important per el aquel present per sa vida tota que se ne titolara lo quite el lo sieu libre de memòria autobiografica Laterna magica en 1987.
Autras experiéncias[modificar | modificar la font]
Descubriguèt la barbariá nazi tre 1934 durant una viatjada en Alemanha, en Turíngia.Lo traumatisme que foguèt puèi la descubèrta de l'olocaust e dels chaples inumans e desparaulables dels camps, lo se faguèt aluenhar d'a la politica (quitament se dins L'Uòu de la sèrp lo sicut n'es lo nazisme coma sorga de tot çò aule, lo grand malastre universal.)
Adolescéncia entre teatre e universitat...[modificar | modificar la font]
En 1936, muda lo jove Ingmar a Estocòlme ont s'inscriu a l'Universitat, en istòria e literatura... d'unes estudis fòrça d'aviada interromputs per s'entrevar de teatre (d'òbras d'Ibsen e Shakespeare entre autres autors...) dins l'obrador teatral d'un ostal de joves , lo Mâster Olofsgården, quitament coma actor d'a vegadas, contacte primièr que lo se faguèt endralhar mai tard cap a mesa en scèna amai director d'actors.
Una relacion amorosa amb una jove actritz mai un desir descabestrat de libertat lo se farà definitivament daissar la lar familiala per la vida dins la capitala mas sens acabar sos estudis que los clavarà pas jamai.
los debuts professionals[modificar | modificar la font]
En 1939, va començar de trabalhar a l'Opèra Real d'Estocòlme coma soflaire per l' Orfèu als Infèrns d'Offenbach.La relativa seguretat financièra (amb un salari de 13 coronas per cada serada...) li va permetre d'escriure, en dos ans, dotze dramas e un opèra. Lo sieu primièr mentor va èsser en Ragnar Hyltén-Cavallius, cineasta e scenograf pro conegut en aquela epòca.
Esclata la Segonda Guèrra Mondiala (que Suècia demorarà neutra...) e deu far lo sieu servici militar mas ne serà pro aviat desmobilizat per encausa d'una ulcèra.
En 1942, met en scèna la siá òbra pròpia La Mòrt de Pulcinello, molt inspirada per l'òbra de n'August Strindberg.
a la Svensk Filmindustri...[modificar | modificar la font]
Va conéisser alara en Carl Anders Dymling, director de la Svensk Filmindustri e na Stina Bergman, directritz del servici dels scenaris, que li prepausan un trabalh regular per n'escriure o corregir los scenaris produsits per la societat, per un contracte de cinc cents coronas al mes. Lai va rescontrar en Gustav Molander que li va prepausar de mostrar lo siu scenari de Hets a n'Alf Sjöberg.
O va tot far en Bergman per participar al rodatge, que li trobèron una mena de pòste fintís de script-boy.
N'acabarà per rodar qualques plans de la fin de l'òbra, una satira amagada de l'autoritarisme absolut d'un òme de poder - un professor - envèrs los sieus escolans - lo pòble? - que n'es plan aisit far lo parallèl amb democracia e nazisme, pro d'actualitat en aquela epòca quitament dins un país neutre coma Suècia.Se trachava tanben alavetz del primièr filme de tria amb participacion bergmaniana que ne foguèt seleccionat aquel filme a la Mòstra de Venècia.
Per poder pagar las despensas d'espitalizacion de la siá molhèr n'Else Fisher, malauta ela coma lo siu nenin, nascut a la fin de 1943, de tuberculòsi, ne va encadenar mesas en scèna e scenaris.
Va tanben acceptar l'ofèrta de la comuna d'Helsinborg per venir director del siu teatre municipal que n'es a mand de far quincanèla. Contunharà de se n'entrevar en tot realizar los sieus primièrs filmes coma cineasta e autor.
vertadièrs debuts coma cineasta[modificar | modificar la font]
Après lo siu primièr filme en 1946, Kris / Crisi que serà un fracatge comercial malgrat de qualitats ja plan bergmanianas coma l'estudi de la crisi entre las generacions, ne contunharà lo siu trabalh al teatre municipal d'Helsinborg.
Dirigirà los sieus tres filmes seguents fòra la Svensk Filmindustri, amb lo productor independent en Lorens Marmsted.Se tracha de Det regnar på vår kårlek / Plòu sul nòstre amor 1946, Skepp till India land / Un batèl per l'Índia 1947 e Musik i Morker / Musica dintre la foscor 1948...
Ne seràn, maldespièch los lors defauts, coma los borrolhons malbiaissuts e un chic comercials, del sieu aprenentatge de vertadièr cineasta.
Lai podem notar subretot una violenta revòlta contra religion e familha dins un biais de cinematografiar fòrça inflenciat pel cinèma del realisme poetic francés de las annadas 1930 e d'en Marcel Carné bèl primièr.
Ne serà estat molt actiu durant aquel periòde que contunhèt de trabalhar pel teatre o escriure de scenaris per en Gustav Molander Kvitan utan ansikt / La Femna sens cara en 1947.
Aprèp dos filmes ja importants dins la siá cinematografia en formacion, Hamnstadt / Ciutat portuària 1948 e Fängelse / La Càrcer 1949, poguèt enfins realizar e menar a tèrme un projècte vertadièrament personal Törst / La Set en 1949.
Se ne pòt dire amb certesa qu'es a partir d'aiceste filme que l'òbra del mèstre suèc prenguèt la siá volada definitiva per mai de trenta ans de caps d'òbra o almens òbras de màger importància dins l'istòria dels cinèmas suedés e mondial.
L' Òbra[modificar | modificar la font]
Los Caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Crisi 1946[modificar | modificar la font]
- veire l'article Crisi (filme 1946)
La Set 1949[modificar | modificar la font]
- veire l'article de La Set
Cap al gaug 1950[modificar | modificar la font]
- veire l'article Cap al gaug
Jòcs d'estiu 1951[modificar | modificar la font]
- veire l'article Jòcs d'estiu
Un estiu amb Monika 1953[modificar | modificar la font]
- veire l'article Un estiu amb Monika
La Nuèch dels forencs 1953[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Nuèch dels forencs
Una leiçon d'amor 1954[modificar | modificar la font]
- veire l'article Una leiçon d'amor
Risons d'una nuèch d'estiu 1955[modificar | modificar la font]
- veire l'article Risons d'una nuèch d'estiu
Lo Seten sagèl 1957[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Seten sagèl
Las Majofas 1957[modificar | modificar la font]
- veire l'article Las Majofas
Caratge 1958[modificar | modificar la font]
- veire l'article Caratge
La Sorga 1960[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Sorga
L'Uèlh del diable 1960[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Uèlh del diable
En pel miralh 1961[modificar | modificar la font]
- veire l'article En pel miralh
Lutz d'ivèrn 1963[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lutz d'ivèrn
Lo Silenci 1963[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Silenci
Persona 1966[modificar | modificar la font]
- veire l'article Persona (filme)
L'Ora del lop 1968[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Ora del lop
La Vergonha 1968[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Vergonha
Lo Rite 1969[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Rite
Una passion 1969[modificar | modificar la font]
- veire l'article Una passion
Lo Ligam 1971[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Ligam
Crits e chitadetas 1972[modificar | modificar la font]
- veire l'article Crits e chitadetas
Scènas de la vida de parelh 1973[modificar | modificar la font]
- veire l'article Scènas de la vida de parelh
La Flaüta emmascada 1975[modificar | modificar la font]
- veire l'article La Flaüta emmascada
Cara e cara 1976[modificar | modificar la font]
- veire l'article Cara e cara
L'Uòu de la sèrp[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Uòu de la sèrp
Sonata d'auton 1978[modificar | modificar la font]
- veire l'article Sonata d'auton
De la vida de las mariòtas 1980[modificar | modificar la font]
- veire l'article De la vida de las mariòtas
Fanny e Alexandre 1983[modificar | modificar la font]
- veire l'article Fanny e Alexandre
Los Dos Benaüroses 1986[modificar | modificar la font]
- veire l'article Los Dos Benaüroses
Sarabanda 2003[modificar | modificar la font]
- veire l'article Sarabanda
Citacions[modificar | modificar la font]
- I a pas res mai aisit que s'espantar l'espectator.Lo se pòt de verai far venir baug, que la màger part del mond t'an endacòm dins lo sieu èsser una paur a mand d'espelir.
- Ieu ne soi pas cap un cresent.Quina que ne siá forma de salvacion aprèp la mòrt me sembla un blastèmi.
- Es quand pregui que me cresi que ne soi cresent.
- Avèm la sòrt de viure dins aqueste mond, s'agachar una flor, una nívol a la descisa, de nos escotar un aucèl, lo chibitejar dels espics dins un camp de milh, de nos remirar los trachs d'una persona, las lors tendéncias, lo lor alen mai prigond.
- Çò primièr que devon aprene los escolans d'art dramatic es pas cap l'embriaguesa del teatre mas las exigéncias de la profession.
- Sola la musica me balhèt l'oportunitat de desvelar mas emocions.
- Es l'ombra de la mòrt que li pòrta relèu a la vida.
- Se far vièlh es coma pojar una montanha nauta:mentre ne montas se ne demesisson tas fòrças mas l'agachar es mai liure, la vista mai ampla e serena.
- La paur nos fa cercar un imatge salvador e aqueste imatge es Dieu. [3]
- I a gessa forma d'art coma lo cinèma per se trucar la consciéncia, se segotir las emocions e s'ajónher los estancis mai secretoses de l'arma.
- Lo cinèma coma sòmi, lo cinèma coma musica.Cap art se n'atravèrsa coma si-ben lo cinèma e dirèctament que non sai la nòstra consciéncia diürna, per se tocar los nòstres sentiments, al fons de la cambra luscrala de nòstra arma.
- Cal rodar cada filme coma se lo darrièr foguèsse.
- En realitat ieu vivi de contunh dins la miá enfantesa: ne viri a tengut en pels apartaments solombrats, me passegi en per las carrièras silentosas d'Uppsala e m'aplanti davant la Sommarhuset per escotar l'enòrme beç de dos troncs, me ne movi segonda a segonda, e sempre abiti lo miu sòmi: de temps en temps li ne fau visita a çò real. [4]
- Cal rodar cada filme coma se lo darrièr foguèsse.
Resson critic & influéncias[modificar | modificar la font]
en Suècia[modificar | modificar la font]
en pel mond entièr[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
Victòrias[modificar | modificar la font]
Oscar[modificar | modificar la font]
- 1960: Melhor filme de lenga estrangièra per La Sorga
- 1961: Melhor filme de lenga estrangièra per En pel miralh
- 1971: Prèmi commemoratiu Irving G. Thalberg per la carrièra
- 1983: Melhor filme de lenga estrangièra per Fanny e Alexandre
Berlinale[modificar | modificar la font]
- 1957: Os d'Aur del melhor filme per Las Majofas
- 1961: Prèmi OCIC per En pel mitralh
BODIL[modificar | modificar la font]
- 1957: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Risons d'una nuèch d'estiu
- 1959: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Las Majofas
- 1974: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Crits e chitadetas
- 1979: Prèmi Bodil del melhor filme europèu per Sonata d'auton
Festenal de Canas[modificar | modificar la font]
- 1956: Melhor umor poetic [7] per Risons d'una nuèch d'estiu
- 1957: Prèmi de la jurada per Lo Seten sagèl
- 1958: Prèmi de la mesa en scèna per Sul lindal de la vida
- 1960: Mencion especiala per La Sorga
- 1973: Grand prèmi tecnic [8] per Crits e chitadetas
- 1997: Palma de las palmas especiala cinquantenari del Festival...
- 1998: Prèmi de la Jurada Ecumenica per l' òbra sencera
Mòstra de Venècia[modificar | modificar la font]
- 1971: Leon d'aur per la carrièra
Golden Globe Awards[modificar | modificar la font]
- 1960: Melhor filme estrangièr per Las Majofas
- 1961: Melhor filme estrangièr per La Sorga
- 1975: Melhor filme estrangièr per Scènas de la vida de parelh
- 1976: Melhor filme estrangièr per Cara e cara
- 1978: Melhor filme estrangièr per Sonata d'auton
- 1984: Melhor filme estrangièr per Fanny e Alexandre
Césars del cinèma[modificar | modificar la font]
Festenal David di Donatello[modificar | modificar la font]
- 1974: David del melhor realizator per Crits e chitadetas
- 1984: David del melhor realizator per Fanny e Alexandre
- 1984: David del melhor scenari per Fanny e Alexandre
- 1984: David del melhor filme estrangièr per Fanny e Alexandre
Autres guerdons e onors[modificar | modificar la font]
- 1961: Membre onorari estrangièr de l' American Academy of Arts and Sciences...
- 1995: Prèmi Dorothy e Lilian Gish
nominacions[modificar | modificar la font]
Oscar[modificar | modificar la font]
- 1957: melhor scenari original per Las Majofas
- 1960: Melhor scenari original per La Sorga
- 1961: Melhor scenari original per En pel miralh
- 1974: Melhor scenari original per Crits e chitadetas
- 1974: Melhor filme de lenga estrangièra per Crits e chitadetas
- 1974: Melhor realizator per Crits e chitadetas
- 1977: Melhor realizator per Cara e cara
- 1979: Melhor scenari original per Sonata d'auton
- 1983: Melhor scenari original per Fanny e Alexandre
- 1984: Melhor realizator per Fanny e Alexandre
BAFTA Awards[modificar | modificar la font]
Berlinale[modificar | modificar la font]
- 1961: Os d'aur per En pel miralh
Césars del cinèma[modificar | modificar la font]
- 1976: Melhor filme estrangièr per La Flaüta emmascada
- 1979: Melhor filme estrangièr per Sonata d'auton
- 2005: Melhor filme de l'Union europèa per Sarabanda
Filmografia[modificar | modificar la font]
realizacions[modificar | modificar la font]
- 1946: Kris Crisi
- 1946: Det regnar på vår kärlek Plòu sul nòstre amor
- 1947: Skepp till India land Un batèl per l'Índia
- 1948: Musik i mörker Musica dintre la foscor
- 1948: Hamnstad Ciutat portuària
- 1949: Fängelse La càrcer
- 1949: Törst La Set
- 1950: Till glädje Cap al gaug
- 1950: Sånt händer intded här Se n'escairiá pas cap aicí
- 1951: Sommarlek Jòcs d'estiu
- 1952: Kvinnors väntan L'Espèra de las femnas
- 1953: Sommaren med Monika Un estiu amb Monika
- 1953: Gycklarnas afton La Nuèch dels forencs
- 1954: En Lektion i kärlek Una leiçon d'amor
- 1955: Kvinnodröm Sòmi de femnas
- 1955: Sommarnattens leende Risons d'una nuèch d'estiu
- 1957: Det sjunde inseglet Lo Seten sagèl
- 1957: Herr Sleeman kommer (television)
- 1957: Smultronstället Las Majofas
- 1958: Nära livet Sul lindal de la vida
- 1958: Venetianskan (television)
- 1958: Rabies (television)
- 1958: Ansiktet Caratge
- 1960: Jungfrukällan La Sorga
- 1960: Djävulens öga L'Uèlh del diable
- 1961: Såsom i en spegel En pel miralh
- 1963: Nattvardsgästerna Lutz d'ivèrn
- 1963: Tystnaden Lo Silenci
- 1964: För att inte tala om alla dessa kvinnor Totas aquelas femnas
- 1965: Don Juan Dòm Juan (fulheton television)
- 1966: Persona
- 1968: Vargtimmen L'Ora del lop
- 1968: Skammen La Vergonha
- 1969: Riten Lo Rite (television)
- 1969: En Passion Una passion
- 1969: Fårö-dokument L'illa de Fårö (television)
- 1971: Beröringen The Touch Lo Ligam
- 1973: Visknkingar och rop Crits e chibiteges
- 1973: Scener ur ett äktenskap Scènas de la vida de parelh
- 1974: Misantropen Lo Misantròp (television)
- 1975: Trollflöjten La Flaüta emmascada
- 1976: Ansikte mot ansikte Cara e cara
- 1977: The Serpent's Egg L'Uòu de la sèrp
- 1978: Höstsonatten Sonata d'auton
- 1979: Fårö-Dokument 2 L'illa de Fårö 2 (television)
- 1980: Aus dem Leben der Marionetten De la vida de las mariòtas
- 1982: Fanny och Alexander Fanny e Alexandre
- 1983: Hustruskolan L'Escòla de las femnas (television)
- 1984: Karins Ansikte Lo Caratge de Karin (telefilme cort)
- 1984: Efter repetitionnen Aprèp la repeticion (television)
- 1986: Dokument Fanny och Alexander (television)
- 1986: De Två saliga Los Dos benaüroses (television)
- 1992: Markisinnan de Sade La Marquesa de Sada (television)
- 1993: Las Baccantas Las Baccantas (television)
- 1995: Sista striket (television)
- 1997: Larmar och gör sig till En preséncia d'un clown (television)
- 2000: Bildmakarna (television)
- 2003: Saraband Sarabanda (television)
scenaris[modificar | modificar la font]
- 1944: Hets / Torments d' Alf Sjöberg
- 1947: Una femna sens cara / Kvinna utan ansikte de Gustav Molander
- 1948: Eva / Eva de Gustav Molander
- 1950: Mentre la vila dormís / Medan staden sover de Lars-Eric Kjellgren
- 1951: Divòrci / Frånskild de Gustav Molander
- 1956: Lo darrièr parelh defòra / Sista paret ut de Alf Sjöberg
- 1957: Lutz de nuèch / Nattens ljus de Lars-Eric Kjellgren
- 1961: Lo Jardin dels plasers / Lustgården de Alf Kjellin
- 1970: La Messorga / Reservatet de Jan Molander (television)
- 1970: La Messorga episòdi de la seria Play for Today d'Alan Bridges (television)
- 1973: La Messorga / The Lie d'Alex Segal (television)
- 1990: Una pichòta musica de nèuèch / A Little Night Music de Scott Ellis (television)
- 1992: Las Melhoras intencions / Den Goda viljan de Bille August
- 1992: Los Mainats del dimenge / Söndagsbarnde de Daniel Bergman
- 1996: Parladissas privadas / Enskilda samtal de Liv Ullmann (television)
- 2000: Infidèla / Trolösa de Liv Ullmann
Teatrografia[modificar | modificar la font]
Òbras teatralas jogadas al Teatre Dramatic Reial d'Estocòlme (Kungliga Dramatiska Teater) (o d'autres teatres del país...) e mesas en scèna per l'autor de Persona... :
- 1951: Dret lyser i kåken de Björn-Erik Höijer amb Maj-Britt Nilsson
- 1955: Tråmålning d'Ingmar Bergman amb Bibi Andersson
- 1961: La Gavina (Måsen) d'Anton Chekhov amb Eva Dalbeck
- 1963 Qual a paur de Virginia Woolf? (Vem är rädd för Virginia Woolf?) d'Edward Albee amb Bibi Andersson
- 1963: Sagan de Hjalmar Bergman amb Erland Josephson, Bibi Andersson
- 1964: Tre knivar från Wei de Harry Martinson
- 1964: Hedda Gabler de Henrik Ibsen
- 1965: Dòm Juan (Don Juan) de Molière
- 1966: L'instruccion (Rannsakningen) de Peter Weiss amb Erland Josephson, Anita Björk
- 1966: L'escòla de las femnas (Hustruskolan) de Molière amb Erland Josephson, Bibi Andersson
- 1969: Woyzeck de Georg Büchner
- 1970: La Soscadissa (Ett Drömspel) d' August Strinberg amb Allan Edwall, Max von Sydow
- 1971: Show de Lars Forssel amb Harriet Andersson, Allan Edwall
- 1972: L'aneda salvatja (Vildanden) de Henrik Ibsen amb Max von Sydow, Erland Josephson, Harriet Andersson
- 1973: Sonata de las trèvas (Spöksonaten) d' August Strindberg amb Harriet Andersson
- 1974: A Damasc (Till Damaskus) d' August Strinberg
- 1975: La Nuèch dels reis o Çò que voldretz (Trettondagsafton) de William Shakespeare amb Bibi Andersson
- 1984: Lo Rei Lear (Kung Lear) de William Shakespeare amb Jarl Kulle, Lena Olin, Peter Stormare
- 198(: Domaisèla Julia (Fröken Julie) d' August Strindberg amb Peter Stormare, Lena Olin
- 1986: La Soscadissa d' August Strindberg amb Lena Olin
- 1986: Hamlet (Hamlet) de William Shakespeare amb Peter Stormare
- 1988: Long Viatge de cap a la nuèch (Lång dags färd mot natt) d' Eugene O'Neill amb Peter Stormare, Jarl Kulle, |Bibi Andersson
- 1989: La Marquesa de Sada (Markisinnan de Sade) de Yukio Mishima amb Anita Björk
- 1989: Un ostal de monaca (Ett dockhem) de Henrik Ibsen amb Erland Josephson
- 1991: Peer Gynt de Henrik Ibsen
- 1991: Domaisèla Julia (Fröken Julie) d' August Strindberg amb Peter Stormare, Lena Olin (represa)
- 1993: Sista skrikert d' Ingmar Bergman (adaptat puèi per la television en 1995... )
- 1993: Lo Temps e la cambra (Rummet och tiden) de Bodho Strauss amb Erland Josephson
- 1994: Las Variacions Goldberg (Goldbergvariationer) de George Tabori] amb Bibi Andersson, Erland Josephson
- 1994: Lo Conte d'ivèrn (Vintersagan) de William Shakespeare amb Bibi Andersson, Pernilla August
- 1995: Lo Misantròp (Misantropen) amb Jarl Kulle
- 1995: Ivona, princessa de Borgonha (Yvonne) de Witold Gombrowicz amb Erland Josephson
- 1996: Las Baccantas (Backanterna) d' Euripides amb Erland Josephson, Anita Björk
- 1998: Bildmakarna de Per Olof Enquist amb Anita Björk (adaptat puèi per la television en 2000)
- 2000: Sonata de las trèvas (Spöksonaten) d' August Strindberg] amb Erland Josephson
- 2000: Maria Stuart (Maria Stuart) de Friedrich von Schiller amb Pernilla August, Erland Josephson
- 2002: Las Tornas (Gengångare) de Henrik Ibsen amb Pernilla August
Bibliografia[modificar | modificar la font]
òbras de n'Ingmar Bergman[modificar | modificar la font]
en suedés[modificar | modificar la font]
en anglés[modificar | modificar la font]
- Ingmar Bergman:The Magic Lantern... revirat per Joan Tate, Nòva York Viking Press 1988
- Ingmar Bergman: Images: my life in film... revirat per Marianne Ruuth idem Arcade Pub. 1994
en castelhan[modificar | modificar la font]
en francés[modificar | modificar la font]
- Ingmar Bergman: Oeuvres... primièr volum, revirat e adaptat del suèc per C.G. Bjurström e Maurice Pons (amb una introduccion de n'Ingmar Bergman) editat per Robert Laffont 453 pp 1962 (amb los scenaris de Jòcs d'estiu, La Nuèch dels forencs, Risons d'una nuèch d'estiu, Lo Seten sagèl, Las Majofas e Caratge... )
- Ingmar Bergman: Une trilogie... revirada e adaptacion de J.Robnard idem 271 pp 1964 ( amb los scenaris de En pel miralh, Los Comuniants e Lo Silenci...)
- Ingmar Bergman: L'Oeuf du serpent... revirat per C.G. Bjurström & Lucie Albertini, Gallimard 1978
- Ingmar Bergman: Laterna Magica... idem 1987
- Ingmar Bergman : Les meilleures intentions... id 1992
- Ingmar Bergman : Images... id id
- Ingmar Bergman : Fanny et Alexandre id 274 pp 1998
en italian[modificar | modificar la font]
- Ingmar Bergman: L'uovo del serpente Einaudi 1974
- Ingmar Bergman: L'immagine allo specchio (Ansikte mot ansikte) idem 1977
- Ingmar Bergman: Fanny e Alexander Ubulibri 1982
- Ingmar Bergman: La lanterna magica Garzanti 1990
- Ingmar Bergman: Nati di domenica idem 1993
- Ingmar Bergman: Il settimo sigillo (Det Sjuncde inseglet - 1957) Iperborea 1994
- Ingmar Bergman: Con le migliori intenzioni Garzanti 1994
- Ingmar Bergman: Conversazioni private id 1999
- Ingmar Bergman: Il quinto atto id 2000
- Ingmar Bergman: Tutto il teatro Ubulibri 2000
- Ingmar Bergman: Il posto delle fragole (Smultronstållet - 1957) Iperborea 2004
- Ingmar Bergman: Sarabanda (Saraband - 2003) Iperborea 2005
- Ingmar Bergman: Tre diari (revirada italiana de Tre Dagböker 2004) Iperborea 2008
òbras a l'entorn de l'artista e de l'òbra[modificar | modificar la font]
en suedés[modificar | modificar la font]
- Jörn Donner: Djåvulens ansikte - Ingmar Bergmans filmer... 1962
- Stig Björkman, Torsten Manns & Jonas Sima: Bergman om Bergman: Intervjuer med Ingmar Bergman 1970
- Maaret Koskinen: I begynnelsen var ordet - Ingmar Bergman och hans tidiga författarskap... 2002
- Henrik Sjögren: Lek och raseri - Ingmar Bergman teater 1938-2002... 2002
- Mikael Timm: Lusten och dåmonerma: boken om Bergman 2008
en anglés[modificar | modificar la font]
- Stig Björgman, Torsten Manns & Jonas Sima: Bergman on Bergman: Interviews with Ingmar Bergman... revirat per Paul Britten Austin, Simon & Schuster Nòva York 1973
- Filmmakers on filmmaking: the American Film Institute seminars on motion pictures and television (edited by Joseph McBride). Boston, Houghton Mifflin Co., 1983.
- Images: my life in film, Ingmar Bergman, Translated by Marianne Ruuth. New York, Arcade Pub., 1994.
- The Magic Lantern, Ingmar Bergman, Translated by Joan Tate New York, Viking Press, 1988.
en castelhan[modificar | modificar la font]
- Ramón Company & Juan Miguel: Ingmar Bergman, buscador de perlas Ediciones Cátedra Madrid 1990
- Pedro Jesús Teruel & Ángel Pablo Cano: Ingmar Bergman, buscador de perlas. Cine y filosofia en la obra de un maestro del siglo XX... Morphos ediciones Murcia 2008
en francés[modificar | modificar la font]
- Francis Guyon & Jean Béranger: Ingmar Bergman... revista Premier Plan Lion 1964
- Olivier Assayas: Conversation avec Bergman... ed. Cahiers du Cinéma París1990
- Joseph Marty: Ingmar Bergman, Une poétique du désir... Éditions du Cerf idem 1991
- N.T. Binh: Ingmar Bergman, Le Magicien du Nord... Découvertes Gallimard id 1993
- Jacques Aumont: Ingmar Bergman: Mes films sont l'explication de mes images Cahiers du Cinéma/Auteurs id 2003
- Jean Narboni: En présence d'un clown, de Bergman Edicions Yellow Now Brussèlas 2009
en italian[modificar | modificar la font]
- Guido Aristarco: I sussuri e le grida... Sellerio editore 1988
- Stig Björkman & Olivier Assayas: Conversazione con Ingmar Bergman... Lindau 1990
- Sergio Trasatti: Ingmar Bergman... Il Castoro Cinema 1993
- Sergio Arecco: Ingmar Bergman.Segreti e maqgie... Le Mani 2000
- Aldo Garzia]: Fårö, la Cineccittà di Ingmar Bergman... Sandro Tetti editore 2001
- Fabrizio Marini: Ingmar Bergman.Il settimo sigillo... Lindau 2002
- Sergio Trasatti: Ingmar Bergman... Il Castoro Cinema n. 156 Editrice Il Castoro 2005
- Alberto Corsani: Il libro che affiora.Suggestioni dal cinema di Ingmar Bergman... Edizioni SEB 2008
- Francesco Netto: Ingmar Bergman.Il volto e le maschere... Edizioni Ente dello Spettacolo 2008
- Antonio Costa: Ingmar Bergman... Marsilio Collana ''Sequenze d'autore'' a cura di Paolo Bertetto Venècia 2009
- Aldo Garzia: Bergman.The Genius... Editori Riuniti University press Roma 2010
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) (sv) Fondacion n'Ingmar Bergman
- (en) (fr)(en) Ingmar Bergman sus l'Internet Movie Database
- (en) Bergmanorama
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Se consideram la qualitat absoluda dels sius scenaris e dialògs originals coma d'òbras de verai literàrias, equivalentas d'òbras teatralas per exemple o sas quitas peças de teatre... idem son jornal personal e sas reflexions generalas... Çò ne tormarem mencionar.
- ↑ La siá maire naturala fin finala se ne disiá Hedvig Sjöberg...
- ↑ Dins Det sjund inseglet / Lo Seten sagèl 1957...
- ↑ Dins Laterna magica, autobiografia... op cit
- ↑ Dins Tystnaden / Lo Silenci 1963...
- ↑ Decernit per una jurada de critics daneses dempuèi 1948...
- ↑ Sic !
- ↑ Sic e tornar sic !!!
- ↑ id est British Academy Films and Television Awards...


c: text/html

text:
Galerías Pacífico
La Galerías Pacífico que son ua de la galerias comerciaus de las principaus e de las mei emblematicas de la ciutat de Buenos Aires. Que's tròban dens un punt important de la ciutat a l'interseccion de l'avienguda Córdoba dab la carrèra Florida (pietonièra e comerciau).
Que hon bastidas a la fin deu sègle XIX entà acessar la botiga Au Bon Marché dab gran espacis e ua grana copòla, mes, per'mor de dificultats economicas, que hon viradas de cap a un espaci administratiu.
En 1945 que vadón sede deu Camin de Hèr deu Pacific qui'u dèn lo lor nom en bèth preservarun espaci comerciau.
Que hon decretadas Monument Istoric Nacionau en 1989 e lo gran marcat saunejat a la debuta que ho fin finala creat en 1992.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Site oficiau.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Riu
Un riu (var. arriu) o una sòrga es un corrent natural d'aiga que cor de contunh amb una quantitat d'aiga determinada e que se pòt getar dins la mar, dins un lac o dins un autre riu. La partida finala d'un riu es son desbocament. De còps los rius s'acaban dins de zònas deserticas ont lors aigas se pèrdon per infiltracion e per evaporacion.
- Un riu de talha pichona se pòt sonar tanben riu o pus precisament rivet (var. arrivet). Tanben riusset o rèc. S'es intermitent, es un valat.
- Un riu de talha mejana se pòt sonar ribièra (var. ribiera, ribèira, ribèra/arribèra).
- Un riu de talha granda se pòt sonar fluvi o flume (o tanben flum).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Walt Disney
Walter Elias Disney (nascut a Chicago, dins l'estat d'Illinois, 5 de decembre de 1901 – mòrt a Los Angeles, Califòrnia, 15 de decembre de 1966), èra un productor, director, scenarista e animador de dessenhs animats dels Estats Units. Foguèt lo fondaire, amb son fraire Roy O. Disney, de The Walt Disney Company. L'entrepresa foguèt fondada lo 16 d'octobre de 1923 jol nom de Disney Brothers Cartoon Studio. En 1929 cambièt aquel nom pel nom de Walt Disney Productions, Ltd. Dempuèi 1986 sa denominacion oficiala es venguda The Walt Disney Company. Aquesta entrepresa que actualament genera de beneficis annadièrs de 30 miliards de dolars es l'actor principal, amb un estil pròpri plan caracteristic, dins lo mond dels filmes de dessenhs animats.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The Walt Disney Family Museum (en anglés)
- Biografía oficiala a Disney Online (en anglés)
- Biografía a Disneydreamer.com (en anglés)
- Legendas urbanas sus Walt Disney (en anglés)
- Las comedias d'Alicia, 1924-1927


text:
La Bastia Vielha
La Bastia Vielha[1] (La Bâtie-Vieille en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Bastida-Vièlha a situat a Unitat|5|km}} de La Bastida-Nòva, 8 km de Gap, 11 km de Chorges e a Unitat|21|km {{}} de Tallard.
D'una superficie de 905 a, la municipalitat a situat dins zòna de mièja montanha, en lo sector rural périphérique a l'aglomeracion de Gap. Altituds #que vàrian de 798 m al nivèl de la Luye, en mai de 1152 m. La màger part de las tèrras de la municipalitat se situa dins zòna de scenari, entre 850 e 1 000 m. Los sòls son de qualitat fòrça mièja. La vegetacion es de tipe " montagnard-mediterranèu ". Mai de la mitat de la superficie communale a ocupat per una agricultura tradicionala extensive (polyculture-ramaderia) modèrna. Aperaquí 40 % de la superficie communale a cobèrt per bòsc e bòsques. Aqueles bòsques jòguen un papièr de proteccion contra la érosion, protegisson de vents, donan una qualitat paysagère[2].
La Bastia Vielha Bâtie-Vieille est située à 5 km de La Bâtie-Neuve, 8 km de Gap, 11 km de Chorges et à 21 km de Tallard.
D’une superficie de 905 ha, la commune est située en zone de moyenne montagne, dans le secteur rural périphérique à l'agglomération de Gap. Altitudes qui varient de 798 m au niveau de la Luye, à plus de 1152 m. La majeure partie des terres de la commune se situe en zone de plateau, entre 850 et 1 000 m. Les sols sont de qualité très moyenne. La végétation est de type " montagnard-méditerranéen ". Plus de la moitié de la superficie communale est occupée par une agriculture traditionnelle extensive (polyculture-élevage) moderne. Environ 40 % de la superficie communale est couverte par des bois et forêts. Ces forêts jouent un rôle de protection contre l'érosion, protègent des vents, donnent une qualité paysagère[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Comunitat de Municipalitat de la Vallée de l'Avançada
- ↑ Communauté de Commune de la Vallée de l'Avance


text:
Lo Mas (Aups Maritims)
Lo Mas[1] (Le Mas en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Veire los païsatges e la geografia de la municipalitat del Mas : Municipalitat-lemas.fr
Voir les paysages et la géographie de la commune du Mas : commune-lemas.fr
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1713, lo tractat d'Utrecht preveja que lo Ubaye e las siás dependéncias, en levant per endavant del reialme de Piémont-Sardenha, i aja escambiat contra los luòcs franceses del Val de Suse, amb la fin que la frontièra seguisca la linha de parteja d'aigas. Mas los imbrications de territòris eretats de l'istòria subsisteixen : aital, Entraunes e Sant-Martin-de Entraunes dépendaient de Barcelonnette, mas se situan en la vallée del Var, doncas del costat Piémontais, en amont de Guillaumes #que lududes èra ja franceses. Lo reialme de França e aquel del Piémont los #reivindicar. Per en un autre luòc, la vallée de la Estéron, en marge drech del Var, èra piémontaise, en creant aital una lenga de territòri en s'avançant en la Provence francesa. En la Nautor-Var, es fin finala la nòrma de la linha de parteja d'aigas #que prévaut. Per aportar una compensation a la França, e redusir la irrégularité de la frontièra, la comunitat del Mas a cedit a la França en 1718[2].
Veire l'Istòria e lo patrimòni de la municipalitat del Mas : [1]
En 1713, le traité d'Utrecht prévoie que l’Ubaye et ses dépendances, relevant auparavant du royaume de Piémont-Sardaigne, soit échangé contre les places françaises du Val de Suse, afin que la frontière suive la ligne de partage des eaux. Mais les imbrications de territoires héritées de l’histoire subsistent : ainsi, Entraunes et Saint-Martin-d'Entraunes dépendaient de Barcelonnette, mais se situent dans la vallée du Var, donc du côté Piémontais, en amont de Guillaumes qui lui était déjà français. Le royaume de France et celui du Piémont les revendiquèrent. Par ailleurs, la vallée de l’Estéron, en rive droite du Var, était piémontaise, créant ainsi une langue de territoire s’avançant dans la Provence française. Dans le Haut-Var, c’est finalement la règle de la ligne de partage des eaux qui prévaut. Pour apporter une compensation à la France, et réduire l’irrégularité de la frontière, la communauté du Mas est cédée à la France en 1718[3].
Voir l'Histoire et le patrimoine de la commune du Mas : [2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Denis Andreis, « 1713-1718 : l'anautita vallée del Var a la cœur d'un litige internacional », A la cœur dels Alpes : Utrecht, colloque organizat pel musèu de Colmars, lo écomusée de la Roudoule, l'associacion Sabença de la Valeia, 14-16 de setembre 2012. Actes a aparéisser/aparéisser en 2013
- ↑ Denis Andreis, « 1713-1718 : la haute vallée du Var au cœur d’un litige international », Au cœur des Alpes : Utrecht, colloque organisé par le musée de Colmars, l’écomusée de la Roudoule, l’association Sabença de la Valeia, 14-16 septembre 2012. Actes à paraître en 2013


text:
Crits e chitadetas
Viskningar och rop / Crits e chibiteges (1972) es un filme de n'Ingmar Bergman, lo mai important e personal amai abotit dempuèi Persona (1966).
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
N'es a se morir n'Agnese d'un càncer de l'utèr que la fa fòrca sofrir.
Per li n'ajudar a luchar contra tota aquesta dolor, lai venguèron ambedoas siás sòrres Karin e Maria mas la que de verai se n'entreva d'ela es la lor sirventa Anna.
Lo patiment d'Agnese metrà en evidéncia los problèmas existents a l'endintre d'aquela familha que las doas sòrres reagisson d'un biais molt diferent a la sòrt de la lor malastrada sòrre quitament se totas doas se ne destacan amb excessiva facilitat.
Las quitas relacions amb los lors marits es pro trebol.N'es Karin una femna freja, quasiben frigida e n'a gesses contactes amb lo sieu marit Fredrik, quand Maria çò que d'ela s'ignòra gaireben del tot lo siu espós e ne trantalheja ges per lo s'enganar amb lo doctor David.
Demest los glacials rapòrts personals, l'unica persona de còr del relat es n'Anna, la sirventa que dempuèi moltas annadas s'ocupa d'Agnese.N'arriba quitament a far coma se la s'alachava coma un neninon, remembre de la siá pròpria filha mòrta tròp jove.
Aprèp las funeralhas l'ostal de familha es vendut e n'Anna es embandida amb per sol recòrd lo jornal personal de n'Agnese, mentre las doas sòrres se ne daissan frejas, glacialas que non sai.
Generic[modificar | modificar la font]
còla tecnica[modificar | modificar la font]
- maquilhatge: Cecilia Drott & Börje Lundh
Interprèts e personatges[modificar | modificar la font]
- Harriet Andersson: Agnese
- Kari Sylwan: Anna
- Ingrid Thulin: Karin
- Liv Ullmann: Maria (& la maire de Maria...)
- Erland Josephson: David, lo doctor
- Henning Moritzen: Joakim, marit de Maria
- Anders Ek: lo paire Isak
- Inga Gill: narratritz
- Linn Ullmann: filha de Maria
- Ingrid von Rosen [1] una espectatritz
- Lena Bergman: Maria pichona
- Lars-Owe Carlberg: un espectator
- Malin Gjörup: la filha d'Anna
- Greta Johansson emplegada de las pompas funèbras
- Karin Johansson: emplegada de las pompas funèbras
- Ann-Christin Lobråten: una espectatritz
- Börje Lundh: un espectator
- Rossana Mariano: Agnese pichona
- Monika Priede: Karin pichona
Analisi[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
- 1973: Grand Prèmi de la Comission Superiore Tecnica del Festenal de Canas
- 1973: Prèmi Guldbagge - Suècia de la melhora actritz per Harriet Andersson
- 1973: Prèmi Guldbagge - Suècia del melhor filme
- 1973: Prèmi National Board of Review - Nòva York del melhor filme estrangièr
- 1973: Prèmi National Board of Review - Nòva York del melhor realizator
- 1973: Prèmi New York Film Critics Circle del melhor filme
- 1973: Prèmi New York Film Critics Circle del melhor realizator
- 1973: Prèmi New York Film Critics Circle del melhor scenari
- 1973: Prèmi New York Film Critics Circle de la melhora actritz per Liv Ullmann [2]
- 1973: Prèmi National Society of Film Critics del melhor scenari
- 1973: Prèmi National Society of Film Critics de la melhora fotografia per Sven Nykvist
- 1974: Oscar de la melhora fotografia per Sven Nykvist
- 1974: David di Donatello al melhor realizator (amb David especial per Harriet Andersson, Kari Sylwan, Ingrid Thulin e Liv Ullmann...)
- 1974: Prèmi Bodil - Danemarc del melhor filme europèu
- 1974: Riban d'argent del melhor realizator estrangièr [3]
- 1974: Prèmi Kansas City Film Critics del melhor filme estrangièr
- 1974: Prèmi Kansas City Film Critics Circle del melhor realizator
- 1975: Prèmi Jussi - Finlàndia del melhor filme estrangièr
- 1975: Prèmi Círculo de Escritores Cinematográficos - Espanha del melhor filme estrangièr
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ...o Bergman... que n'es la cinquena molhèr d'en Bergman...
- ↑ ... a paritat amb lo siu ròtle dins Utvandrarna / Los Emigrants de Jan Troell Suècia 1971...
- ↑ ... idem Nastro d'argento, decernit pel Sindacato Nazionale dei Giornalisti Cinematografici Italiani...


text:
Joan Francés Fulcònis
Joan Francés Fulconis (Johan Frances Fulconis dins la grafia de l'autor ; Lieusola, ca 1520) foguèt un matematician niçard autor dau tractat La cisterna fulconicra, estampat a Lion en 1562 e escrich en lenga occitana.
La Cisterna foguèt editada e ampliament estudiada (scientificament mai tanben d'un ponch vista biografic, istoric e societau) dins l'edicion de Rogier Rocca e Romieg Gastaglia. Dau tèxte, se pòt dedurre que Fulconis èra un Niçard originari de Lieusola. Possedís mantuna referéncias, subretot grègas e aràbias e a legit lo Compendion de l'Abaco de Francés Pelós (dona, de còps que i a, lei mesmeis exemples numerics que pòdon pas èsser lo fruch de l'azard) mai sensa lo citar.
La Cisterna foguèt escricha coma una aisina fòrça practica e concreta per lo comèrci (per oposicion au Compendion mai teoric). Sei exemples son donc fòrça concrets e una illustration de la vida vidanta e de l'economia de Niça e de l'epòca.
Edition[modificar | modificar la font]
- Fulconis, Jouan-Francés. La Cisterna fulconicra. Niça : Lou Sourgentin, 1996.


text:
Negra (solfegi)
En solfegi, ua negra qu'ei ua nòta la durada de la quau ei la meitat de la durada d'ua blanca e lo doble de la durada d'ua cròcha ; dens ua mesura de 4/4 ua negra que dura un temps.
La negra qu'ei representada per un punt negra provesit d'ua barra orientada sia de cap au haut sia de cap au baish per rasons esteticas (se la nòta b'ei hauta òm baisha la barra entà la har caber dens lo pentagrama e vice versa) o de clartat (dens lo cas qui duas nòtas son escrivudas amassas).
Lo silenci de medisha durada qu'ei lo sospir.


text:
Prion
Un prion (de l'anglés proteinaceous infectious particle only, particula infecciosa facha solament de proteïna) es un agent infecciós d'estructura autoreplicativa pas associada a ges de tipe d'acid nucleïc.
Lei prions son de simpleis estructuras proteïcas fòrça mai simplas que lei virus. Lor replicacion se basa en la transmission de particulas presentas d'un òste infectat a un autre pas infectat. L'interaccion de particulas prionicas amb de particulas presentas dins l'òste produtz un cambiament dins l'estructura tridimensionala de la proteïna en passant d'una forma sana e amb una foncion especifica dins lei cellulas a una forma infecciosa. Totei lei cas descrichs fins ara son descobèrts en çò dei mamifèrs. La transmission se produtz per ingestion de viscèras o sistèma nerviós d'individús de la meteissa espècia (canibalisme rituau dins lo cas del kuru en Papoa-Nòva Guinèa), o per consomacion entre individús d'espècias diferentas, maugrat qu'es pas encara dau tot ben demostrat qu'aquela transmission siá efectiva. L'infeccion per lo prion provòca de malautiás coma l'encefalopatia espongiforma bovina o la malautiá de Creutzfeldt-Jakob produsent de neurodegenerescéncias irreversiblas. En 1997, Stanley B. Prusiner recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per sa descobèrta.


text:
Banca Centrala Europèa
La Banca Centrala Europèa (var. Banca Centrau Europèa; BCE o ECB en anglés) es una institucion d'esséncia federala qu'es la banca centrala de l’Union Europèa, Foguèt creada l'1 de genièr 19981 e es situada a Francfòrt (Alemanha). Sa mission consistís a emetre l'èuro, coma moneda comuna e unica, a definir las grandas orientacions de politica monetària de la zòna èuro e de prendre las decisions necessàrias a son aplicacion, valent a dire mantenir lo poder de crompra de l'èuro doncas l'estabilitat dels prèses dins la zòna èuro que comprend actualament los 17 païses de l'Union Europèa qu'an introduit l'èuro dempuèi 1999. L'actual president de la BCE es l'economista italian Mario Draghi


text:
Jan-Pèire Tennevin.
L'Astrado n° 44
Lou decor à la jardiniero
de Nino Martinent-Savidan
Camin crousa
de Felipe Blanchet
Marsiho, tras li siècle
de Gabriéu Cassin
UNO o DE lengo d'O
pèr Jean Lafitte e Guilhem Pépin
Ié disien Cèio e Marto, dos santo à l'ounour
Couleicioun Lenga d’Oc.
Ièu savo una chançon.
pèr Parlarem en Vivarés
«La Pounchudo
Cercle Langue d’Oc
La Targo
pèr L’Escolo de la Targo
Beatritz de Mongalvanh
pèr Reinat Toscano
154
Enfourmacioun
Lou Ciéucle Lengo d’O dóu Cantoun d’Aigo-Morto enformo li bèu legèire di Nouvello de Prouvènço que sa revisto trimestrialo de rintrado La Pounchudo a baneja.
Se ié conto d’aneidoto, de cascareleto, emé de tèste istouri, d’istòri viscudo e de pouèmo. Lis escri soun di mai requist e agradiéu, presenta dins lou parla d’Aigo- Morto emé la reviraduro au franchimand.
La revisto costo 5,50 € pèço. Es à € éurò l’adesioun pèr li quatre numerò de l’an. Se pago au proumié de janvié, aurés uno carto de membre que baio dre à uno remesso de tarifo pèr la taulejado annalo de janvié, à gràtis i cous de prouvençau baia pèr lis ensignaire dóu Ciéucle de Lengo d’O d’Aigo-Morto, e tambèn i sourtido.
1119309


text:
Djedefher
Djedefher que ho un hilh deu faraon Khofo (Keòps en grèc) e dilhèu, segon cèrtas teorias, eth medish faraon de la IVau dinastia a la seguida deu regnat de Khafra.
Lo documents contenporans no'u mentàven pas com faraon mes aquò que's pòt déver a un conflicte dab sons hrairs (en particular dan Djedefra) e lo son mastaba qu'ei degradat. Qu'ei citat totun com faraon mes per escrits de l'Emperi Navèth egipcian e qui'u pòden aver autrejat aqueth títol a posteriori per'mor deu gran respecte qu'inspirè dens la saviessa egipciana (un cèrte nombre de tèxtes sapients - los Ensenhaments de Djedefher - , e en particular capítol deu màgers deu Libe deus Mort que'u son autrejats).
La reputacion de la soa sapiença que he d'eth gaireben un diu dens los escrits egipcians posteriors.
Mentavut com faraon, lo son nom en ieroglifs que s'escriu :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
Hadza
L'hadza es una lenga tanzaniana actualament parlada per 200 individús, tanben sonada Hadzabi, Hadzapi, Hatsa, Kangeju, Kindiga, Tindiga, Wakindiga. Considerada coma un isolat per d'unes lingüistas, tanben es ligada a la familha de las lengas khoisan (Greenberg, 1976) en rason de la preséncia de consonas particularas, nomenadas clics. En rason de sa natura tipologica, aqueste ligam es encara debatut mentre que pauc de recèrcas sián estadas conduchas per ensajar d'establir una filiacion genetica amb la lenga sandawe.


text:
Innocenci I
Innocenci Ièr (mòrt lo 12 de març de 417) foguèt lo 40en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de decembre de 401 au 12 de març de 417. Succediguèt a Anastasi Ièr (399-401) e foguèt remplaçat per Zosim (417-418).
Originari d'Albano dins la region de Roma, èra lo fiu de son predecessor Anastasi Ièr (399-401) segon Sant Giròni. Dins lo corrent de son pontificat, deguèt faciar l'afondrament militar de l'Empèri Roman d'Occident en fàcia dei Grandeis Invasions e lo sac de Roma per lei Visigòts d'Alaric en 410. Per empachar l'afondrament de la Glèisa qu'èra menaçada per la disparicion de l'autoritat imperiala, decidiguèt de renfòrçar l'autoritat de Roma sus leis autreis evesques e exigiguèt que Roma venguèsse lo luòc de debat deis afaires regardant la doctrina dau cristianisme. Ansin, a sa mòrt, l'autoritat pontificala sus lo clergat crestian agantava un nivèu encara desconegut dins l'istòria de la Glèisa.
Foguèt tanben l'autor d'una lista de libres canonics de la Bíblia que foguèt finalament retenguda per lo concili de Trenta e condamnèt lo pelagianisme.


text:
Coton
Lo coton es una fibra textila vegetala que se desvolopa a l'entorn de las granas del cotonièr, un arbust del genre Gossypium, qu'aparten a la familha de las malvacèas, originària de las regions tropicalas e subtropicalas, i a diferentas espècias autoctònas en America, Africa o Índia. Lo mot coton deriva de l'arabi قُطْن (al) qutn.
Lo coton es la fibra naturala mai importanta qu'es producha dins lo mond. La sieuna importància comencèt al sègle XIX amb lo procèssus d'industrializacion e uèi encara representa gaireben la mitat de la consomacion mondiala de fibras textilas. Totas las espècias del genre Gossypium an pas una valor comerciala, las fibras s'obtenon de la granas de paucas espècias, que l'interès ne ven de la longor la grossor.
Somari
La fibra de coton[modificar | modificar la font]
Lo coton es una cultura fòrça valorizada per que mai de 10% del seu pes se pèrd dins lo procèssus de produccion. La cellulòsa i es ordenada d'un biais tal que lo coton aja de proprietats unicas de durabilitat, resisténcia e absorcion. Cada fibra se compausa de 20 o 30 tèstas de cellulòsa, enrotladas en una seria de ressòrts naturals. Quand la capsula de coton (capsula de las granas) se durbís, las fibras se secan e s'enredan las unas amb las autras, çò ideal per far de fials.
La composicion del coton es de cellulòsa gaireben pura. La seuna color es blanca, jauna palha o leugièrament roja. La seuna fibra es mai o mens sedosa, mai o mens fòrta e de longor e grossor variablas. Segon la seuna longor, es classificat pel comèrci en cotons de fibra corta o longa. Los màgers son de 20 a 39 mm de long. E la grossor, varia de 6 a 29 centens de millimètre per fibra. Lo coton de fibra longa servís per la fabricacion de textils fins, mossolinas e percalas. Lo de fibra corta es de mens bon trabalhar.[1]
Lo coton foguèt utilizat fa fòrça temps per far de vestits leugièrs dins las regions de clima tropical. D'unes afirman que los egipcians utilizèron lo coton dempuèi l'an 12 000 abC., e que se trobèt de traças de coton dins las cavèrnas mexicanas datant de 7000 ans. Mas la referéncia escrita mai vièlha proven d'Índia.
E mai s'aquela fibra es pus comuna uèi, foguèt la darrièra fibra naturala qu'aguèt una importància comerciala. S'utilizava ja al sègle V abC en Grècia provenent d'Índia. E mai se los antics grècs e romans l'utilizavan per de telas, velas e vestits, Euròpa esperarà son usatge qualques sègles.
Çò que faguèt popularizar lo coton es l'introduccion de la desgrunadoira (maquina de desgrunar) de coton, inventada en 1793 pel nòrd-american Eli Whitney.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo coton foguèt cultivat fa de milièrs d'ans en Peró preïnca. Una pèça de teissut, de granda dimension, dels paraques es expausada dins lo hall de l'edifici de les Nacions Unidas a Nòva York. La COPROBA, organisme del govèrn de Peró, declarèt lo coton perovian un dels produches far de Peró lo 28 de julhet de 2004.
Lo coton foguèt plantat en Índia fa mai de tres mila ans, i es referenciat dins lo Rigveda, escrit 1500 abC. Mila ans après lo grand istorian grèc Erodòt escriguèt del coton indian: « Ailà i a d'arbres que creisson salvatjament, que lor fruch es una lana melhora e mai bèla que la d'un moton. Los indians fan los seus vestits de la lana d'aquel arbre. » L'industria cotonièra indiana foguèt eclipsada durant la revolucion industriala anglesa, quand l'invencion de la maquina de fialar dicha Spinning Jenny en 1764 permetèt la produccion en massa al Reialme Unit. La capacitat de produccion serà melhorada per l'invencion de la desgrunadoira d'Eli Whitney en 1793.
50% del coton del mond proven solament de tres païses: EUA, China e Índia. Lo coton es produit dins fòrça parts del mond, inclusent Europèa, Asia, Africa, America e Austràlia en utilizant de plantas de coton geneticament modificadas per obtenir mai de fibras. Lo coton geneticament modificat foguèt un desastre comercial en Austràlia. Los profits foguèron fòrça mendres que çò que se podiá esperar e las plantas de coton convencional pollinizadas amb de varietats transgenicas causan de problèmas legals pels cultivadors.
L'industria cotonièra utiliza una gròssa quantitat de produches quimics (fertilizants, pesticidas, etc.), que contaminan lo mitan ambient. Per aquesta rason, d'agricultors causisson ara lo modèl de produccion organic.
Espècias cultivadas[modificar | modificar la font]
- Gossypium arboreum L.. Originari d'Índia e Paquistan.
- Gossypium barbadense L. Originari d'America del Sud.
- Gossypium herbaceum L. Originari del sud d'Africa e de la península d'Arabia.
- Gossypium hirsutum L. Originari d'America Centrala, Mexic, Carbi e Florida
G. hirsutum es l'espècia pus espandida mondialament, las espècias se diferéncian per la longor de la fibra e per las caracteristicas agronomicas, mas lo coton necessita totjorn un estiu fòrça caud e fòrça aiga de pluèja o d'irrigacion (coton egipcian).
Produccion[modificar | modificar la font]
La taula seguenta mòstra la produccion mondiala de coton:
En milièrs de tonas (Font:FAO).
Coton transgenic[modificar | modificar la font]
D'unas companhias utilizan l'engenhariá genetica per modificar la natura del coton e obténer de caractèrs diferents. Una entrepresas multinacionala coma Monsanto per exemple produtz de granas que balhan de colors diferentas, especialament lo blau indian utilizat dins la confeccion dels jeans. Dins la region autonoma de Xinjiang (China) desvolopèron de plantas qu'an de fibras rojas, verdas, blavas o negras. D'autres, en cambi, utilizan las biotecnologias per crear de fibras fòrça mai longas e resistentas. La societat Natural Cotton Colors brevetèt, en 1990, doas varietats de coton de colors naturalas: castanha (Coyote) e verda.
Fòrça de las modificacions cercan d'obténer que la planta siá mai resistenta a las marranas, coma la varietat Bt Cotton; o resistentas als erbicids coma la varietat Roundup Ready, de Monsanto, resistenta al glifosat (Roundup).
D'unes estudis demòstran que la cultura de coton transgenic a pas un rendement mai grand que la del coton convencional, qu'èra una de las promessas de les companhias que desevolopan de varietats geneticament modificadas. E mai aquela cultura redusís pas gaire la quantitat de pesticids quimics necessaris , provocant d'autres problèmas coma l'aparicion de varietats d'èrbas insèctes resistents a aqueles darrièrs.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Diccionari enciclopèdic popular il·lustrat Salvat (1906-1914)


text:
Còrda
Una còrda es un element format de fibras textilas torsadas o trenadas unicament en sens longitudinal, per fin de confeccionar de pèças resistentas e flexiblas d'espessor e longor desiradas.
Las fibras pòdon èsser naturalas: cambe, lin, lana, coton, seda o autras o artificialas a partir de derivats plastics, principalament nilon. Se las còrdas son constituidas de fibras metallicas (acièr, coire, alumini) recebon lo nom de cables.
L'usatge basic es de ligar d'un biais permanent o temporari un o mai d'un elements entre eles o amb d'autras (en fasent de noses). I a d'usatges derivats coma los trabalhs de traccion, de suspension verticala e lo traçat de linhas drechas.
S'utiliza pels trabalhs en nautor per assegurar o prevenir la casuda d'objèctes o de personas. Tanben pels espòrts de montanha per assegurar los practicants o per far de davaladas en dobla còrda.
La còrda es utilizada coma aisina per l'òme dempuèi lo començament de son existéncia amb un grand ventalh d'usatges. Lo cordièr es una persona que son mestièr es de far de còrdas.
S'utiliza tanben per fòrça animals e un bon nombre d'aqueles pòdon –atal coma l'òme- la confeccionar o la produsir segon los sieus besonhs.
Recebon lo nom de còrdas –sens n'èsser vertadièrament- los cables vibratils d'unes instruments de musica, que dintran en vibracion en essent percutits coma dins lo cas del piano, o fretats coma pel violon, o pecigats coma amb la guitarra.


text:
Kenya
Kenya (nom complèt Republica de Kenya) es un país d'Africa Orientala. Es limitròf dau Sodan dau Sud, d'Etiopia, de Somalia, d'Oganda, de Tanzania e de l'Ocean Indian. Sa capitala es Nairòbi e es una republica independenta dempuei 1963. Sa superficia fa 580 367 km² per una populacion estimada en 2013 a 41 milions d'abitants.
Es poblat per de populacions magerament d'origina banto e nilotica que s'installèron dins la region a partir dei millenis II e I avC. A partir de la fin de l'Edat Mejana, sa costat foguèt colonizada per lei Portugués e leis Omanés. Si formèt lo sultanat de Zanzibar que son territòri foguèt partejat entre Alemanha e Reiaume Unit a la fin dau sègle XIX. Kenya venguèt una possession britanica que formèt oficialament una colonia en 1920. Dins leis annadas 1950, comencèt lo procès d'independéncia que s'acabèt en 1963. Dins l'encastre de la descolonizacion e de la Guèrra Freja, Kenya venguèt un regime autoritari basat sus un partit unic. Dins leis annadas 1990, lo multipartisme foguèt restaurat e la democratizacion deis institucions comencèt maugrat de violèncias intèrnas importantas durant lei cicles electoraus.
Lo gentilici es kenyan -ana.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana
- 2.2 Lei pòbles dau Platèu d'Africa Orientala a la fin de l’Edat Mejana
- 2.3 L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa
- 2.4 La conquista portuguesa dei vilas marchandas
- 2.5 Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman
- 2.6 La restauracion de la dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar
- 2.7 Lo partiment germanobritanic de l’Africa Orientala
- 2.8 Lo periòde coloniau
- 2.9 La fin de la dominacion britanica
- 2.10 Lo Kenya independent
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La geografia fisica de Kenya es marcada per sa situacion entre l'Ocean Indian a l'èst e la Granda Vau dau Rift a l'oèst. La preséncia dau Rift entraïna una division dau territòri entre lo tèrç occidentau e lei dos tèrç orientaus. D'efècte, dins certanei zònas de Kenya, pòu representar un obstacle important amb una prefondor maximala de 1 550 m e la preséncia d'unei lacs situats au fons de la vau. L'altitud aumenta donc lentament dei ribas de l'Ocean Indian au sud-èst fins a la cadena dei monts Aberdare puei demenisse en direccion de l'oèst e dau nòrd. Unei volcans amorçats si situan dins la region orientala dau Rift coma lei monts Londiani, Eldalat e Tinderet. Lo Mont Kenya (5 199 m), situat dins lo centre de Kenya a l'èst dau Rift, es la cima pus auta dau país.
En fòra dei montanhas, existisse unei caracteristicas geograficas de remarca sus lo territòri kenyan. Lo premier es l'existéncia de dos desèrts que si situan a l'èst dau lac Turkana (desèrt de Chalbi) e a l'èst dau lac Magadi (desèrt de Nyiri). Lo segond es la preséncia d'unei bancs de corau d'una superficia totala de 621 km² lòng de la costat de l'Ocean Indian.
Clima[modificar | modificar la font]
Situat lòng de l'eqüator terrèstre, Kenya a la particularitat de presentar un clima similar ai país tropicaus africans de l'emisfèri sud. Son clima es donc magerament de tipe tropicau amb una division entre una sason cauda (maximom de temperatura en febrier-març) e una sason freja (minimom en julhet-aost). Pasmens, se fau nòtar la diferéncia febla (environ 4°C) entre lei temperaturas mejanas mesuradas dins lo corrent dei doas sasons.
Dins lo país, dos paramètres principaus an una influéncia sus lei condicions climaticas. Lo premier es l'altitud qu'entraïna una demenicion de la temperatura e lo segond es la distància per rapòrt a l'ocean qu'entraïna una demenicion dei precipitacions. Dins lo nòrd, aquela ariditat es tant importanta que lo clima es de tipe desertic (desèrt de Chalbi). Dins aquelei regions, la temperatura presenta generalament de variacions importantas (fins a 12°C) entre lo jorn e la nuech.
Enfin, dins lei regions montanhosas coma lo mont Kenya, lo mont Kilimandjaro ò lo mont Elgon, lo clima es de tipe montanhard ambé de temperaturas fòrça feblas tota l'annada.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2011, la populacion de Kenya èra estimada a 41 milions d’abitants, magerament d’origina banto dins lo sud e sodanesa centrala dins la mitat occidentala ambé de minoritats cushiticas dins lei regions nòrd e èst. Es en creissença importanta (mai de 3% per an) dempuei l’independéncia maugrat una demenicion febla dempuei lo començament dau sègle XXI (2,7% dins leis annadas 2000).
Coma la màger part deis estats africans, la populacion es fòrça jova. En 2010, 42,5% sis situava dins la categoria 0-14 ans, 54,9% dins la categoria 15-64 ans e solament 2,7% dins la categoria 65 ans e mai. Pasmens, en 2012, l’esperança de vida èra de 64 ans. Es en aumentacion rapida (48,9 ans en 2006) gràcias a la reduccion de la mortalitat infantila. Pasmens, es menaçada per la malnutricion e per l’epidemia de SIDA.
Aquela populacion es devesida entre 70 etnias e es principalament situada lòng de la Vau de Rift, de l’Ocean Indian, dins lo relarg de la capitala e dins lo sud dau país. Es subretot formada de pòbles d’origina banto e nilotic. Cada grop forma aperaquí una mitat de la populacion. En 2010, leis etnias principalas èran lei Kikuyu (17%), lei Luhya (14%), lei Luo (10%), lei Kamba (10%), lei Kisii (6%), lei Mijikenda (5%), lei Meru (4%), lei Turkana (2,5%) e lei Massai (2,1%).
Lei minoritats cushiticas representan 2% deis abitants situadas dins lei regions gaire pobladas dau nòrd. Lei minoritats eissidas d’Euròpa, d’Orient Mejan ò d’Asia gropan mens de 1% de la populacion.
Lengas[modificar | modificar la font]
La politica lingüistica dau país es definida per leis articles 7.1, 7.2 e 7.3 de la Constitucion de Kenya. L’anglés e lo swahili son lengas oficialas de l’estat. De mai, lo swahili es considerada coma la lenga nacionala dau país. Enfin, 59 lengas regionalas ò etnicas son protegidas. Pasmens, existisse encara de desenaus de lengas, de còps mau conegudas, qu’an ges d’estatut. Lei regions occidentalas de Kenya son generalament de lengas sodanesas centralas. La mitat orientala es subretot de lengas coshiticas. Enfin, lo sud e la costat sud-èst es puslèu de lengas bantos.
Religions[modificar | modificar la font]
En 2009, la màger part de la populacion de Kenya es crestiana protestanta (47,4%) ò catolica (23,3%). Leis autrei glèisas crestianas representavan 11,8% deis abitants. L’islam èra la religion de 11,1% de la populacion. Enfin, lei religions tradicionalas africanas e leis autrei religions, generalament difusadas durant la colonizacion britanica coma lo bodisme, representavan 3,3% de la populacion de Kenya.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana[modificar | modificar la font]
En causa de la manca de documents escrichs, lei conóissanças istoricas sus l’Antiquitat de l’Africa Australa son relativament limitadas fins a l’emergéncia d’estats marchands lòng de la costat a partir de la fin de l’Edat Mejana. Pasmens, la region foguèt una crosiera importanta per lei migracions etnicas sus lo continent african e leis arqueològs an donc descubèrt mai d’un vestigi tocant son poblament. Dos elements importants se’n desgatjan :
- lo premier es l’existéncia de tres ondas successivas de populacions de la region de Nil que venguèron s’installar dins la region dau lac Victòria a partir dau milleni II avC. Son a l’origina d’unei pòbles contemporanèus coma lei Masais ò lei Luos.
- lo segond es l’existéncia d’una migracions de populacions bantos a partir de la premier amitat dau milleni I avC vèrs lo sud de la region dei Grands Lacs. S’installèron fins au riu Zambèzi e migrèron lòng de l’Ocean Indian. Es a l’origina dei pòbles actuaus d’aquelei regions, en particular lo grop swahili.
Pauc a pauc, la geografia isolèt tres regions principalas :
- la zòna dei Grands Lacs caracterizada per la formacion de principats pichons amb una economia generalement basada sus l’agricultura e lo norrigatge coma lei reiaumes de Rwanda e du Burundi.
- la zòna maritima caracterizada per la formacion de vilas marchandas en relacion ambé lei continents asiatic puei europèu.
- la zòna dau platèu d’altitud que son economia èra basada sus una agricultura nomada d’estèpa. Aquela region isolava tanben lei Grands Lacs dei regions maritimas en causa de luchas militaras quasi permanentas entre certanei pòbles.
Lei pòbles dau Platèu d'Africa Orientala a la fin de l’Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l’arribada dei premiers Europèus dins la region a la fin de l’Edat Mejana, lo platèu èra devesit entre quatre zònas diferentas :
- la savana nòrd situada situada au nòrd dau lac Victòria. Èra dominada per de pòbles originàrias de la region meridionala de Nil.
- una zòna d’agricultura pastorala situada de l’oèst dau lac Turkana au sud dau Kilimanjaro. Èra dominada per lei Masais que l’agressivitat entraïnèt de reorganizacion militara au sen d’autrei pòbles (Kikuyu…) per resistir ais atacas. Coma durant lei sègles precedents, aquelei conflictes empachavan totjorn lo passatge dei caravanas entre lei Grands Lacs e la costat.
- de zònas d’altitud auta coma lei monts Kilimanjaro ò Meru onte lei societats avián desvolopats d’activitats agricòlas sedentàrias.
- la savana sud situada au sud dau lac Victòria èra gaire poblada en causa de sa manca de drudessa. En revènge, èra una region productritz d’evòri gràcias a la préséncia importanta d’elefants. La region èra donc en relacion ambé leis estats marchands de la costat. Lei Nyamwezis èran lo pòble pus important de la region e l’i formavan unei tribús independentas entre elei.
L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa[modificar | modificar la font]
L’emergéncia dei ciutats marchandas de la costat orientala d’Africa comencèt ai sègles VIII e IX quand lei populacions bantos dei regions maritimas, explorant la costat vèrs lo nòrd, rescontrèron de marchands arabopersans, explorant la costat en direccion dau sud. Si desvolopèt alora de cambis entre lei dos pòbles. Lei Bantous aprenguèron la navigacion lòng dei costats e adoptèron l’islam coma religion e lei marchands arabopersans prenguèron lo poder mai s’integrèron pauc a pauc dins la societat locala. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquelei vilas venguèron d’actors importants dau comèrci dins l’Ocean Indian gràcias a la produccion d’evòri e de metaus preciós.
La conquista portuguesa dei vilas marchandas[modificar | modificar la font]
Lei Portugués arribèron dins la region après lo passatge dau Cap de Bòna Esperança per Vasco de Gama en 1498. Organizèron rapidament una tièra d’expedicions militaras per conquistar lei vilas marchandas : Sofala en 1502, Kilwa e Mombasa en 1505, leis illas de Mafia, Zanzibar e Memba en 1509. En revènge, mau capitèron d’ocupar Mogadiscio que venguèt la capitala d’una dinastia locala independenta durant un sègle.
Lei vilas de la region èra consideradas per lei Portugués coma d’etapas sus lo camin vèrs l’Asia dau Sud-Èst e de fònts de revenguts gràcias a l’impausicion de tributs importants de pager per lei diferentei ciutats. Aquò entraïnèt donc de revòutas sostengudas per de predicators musulmans. Mombasa foguèt lo centre principau d’aquela resisténcia e foguèt pilhada dos còps per lei Portugués en 1528 e en 1588 per reprimir d’insureccions. Un fòrt poderós l’i foguèt tanben bastit.
Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei possessions portuguesas d’Africa Orientala foguèron menaçadas per leis Omanés, sostenguts per leis Olandés. Ataquèron lei vilas marchandas dau nòrd puei aquelei ocupadas per lei Portugués. Conquistèron Mombasa en 1698, Zanzibar en 1699 e Kilwa en 1710. De temptativas portuguesas per reconquistar lei zònas perdudas mau capitèron e, en 1752, un tractat de partiment de la region en zònas d’influéncia foguèt signat entre lei dos estats.
D’Omanés venguèron s’installar dins lei vilas presas ai Portugués e l’i formèron una aristocràcia novèla entraïnant de tensions ambé leis ancianeis aristocràcias d’origina aràbia. Pasmens, la dominacion novèla demorèt leugiera en causa dei luchas intèrnas dins lo sultanat d’Oman. Causèron l’afebliment deis Omanés e unei vilas poguèron si proclamar independentas a partir deis annadas 1750.
La restauracion de la dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Après la fin dau periòde d’agitacion intèrna de la mitat dau sègle XVIII, leis Omanés, sostenguts per lei Britanics, s’interessèron tornarmai ai vilas marchandas de la costat orientala d’Africa, en particular aquelei de la Tanzania e dau Kenya modèrnes. Pasmens, la reconquista foguèt lònga. Comencèt en 1785 ambé la presa de Kilwa e s’acabèt solament en 1837 ambé la captura de Mombasa.
Aquò permetèt de restaurar la poissança dau sultunat d’Oman que sa capitala foguèt transferida de Mascate a Zanzibar en 1840. Ocupèt lei regions maritimas deis estats modèrnes de Tanzania e de Kenya. En revènge, en cambi dau sostèn britanic, lo sultan Saïd Sayyid (1804-1856) deguèt acceptar de signar en 1822 un acòrd marcant la quasi fin dau trafeg d’esclaus. De mai, deguèt tanben acceptar l’aumentacion de l’influéncia de Londres dins leis afaires dau sultanat. Dins aquò, lo sultanat capitèt d’organizar l’activitat comerciala de la region a son profiech gràcias a la dubertura de liasons ambé lei reiaumes de l’Africa interiora, especialament dins la region dei Grands Lacs. Lei produchs principaus d’aqueu comèrci èran l’evòri e leis espècias. Un trafeg d’esclau reduch contunièt d’existir ambé lei país d’Orient Mejan.
D’autra part, l’aumentacion dau comèrci d’evòri entraïnèt una multiplicacion deis itineraris comerciaus dins l’estèpa dau platèu tanzanian maugrat l’ostilitat de certanei pòbles locaus. Gràcias a d’armas europèas, lei marchands swahilis agantèron lo lac Tanganyika vèrs 1820 e prenguèron lo contraròtle dau comèrci de la region orientala dei Grands Lacs a partir de 1850.
En 1841, s’installèt a Zanzibar un cònsul britanic. Aquò illustrèt l’aumentacion de l’influéncia e deis interès de Londres dins la region. En 1845, impausèt la signatura d’un tractat que defendèt lo comèrci d’esclaus en fòra dei territòris africans dau sultanat. Puei, après la mòrt de Saïd Sayyid en 1856, lei Britanics participèron ai luchas intèrnas per la succession e sostenguèron Syyid Majid còntra sei fraires. Aquò entraïnèt en 1861 la scission entre Zanzibar e Oman que formèron d’ara endavant dos estats separats. Enfin, en 1873, Londres impausèt la signatura d’un tractat marcant la fin dau trafeg d’esclaus dins lo sultanat.
Lei sultans mau capitèron de limitar aquela influéncia. De temptativas foguèron ansin menadas per assaiar d’implicar d’autrei poissanças coma França ò Alemanha dins leis affaires du sultanat. Pasmens, per la seguida, aquò va entraïnar l’arribada de fòrças alemandas per colonizar la region.
Lo partiment germanobritanic de l’Africa Orientala[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1870, la populacion britanica comencèt de s’interessar a la region orientala dei Grands Lacs ambé la question dei missionaris mandats dins lo reiaume de Buganda. Pasmens, lo govèrn de Londres contunièt dins la region de sostenir lo sultanat de Zanzibar coma relèu de l’influéncia britanica. Ansin, leis Alemands poguèron desbarcar dins la region au començament deis annadas 1880 e signar rapidament d’acòrds ambé leis estats dau platèu d’Africa Orientala, especialament dins la Tanzania modèrna en 1884.
Lo Reiaume Unit deguèt acceptar de negociar amb Alemanha e un acòrd foguèt signat en 1886 sensa l’avejaire dau sultan de Zanzibar. Lo territòri dau sultanat foguèt limitat a una faissa de 16 quilomètres lòng de la costat e lei regions interioras foguèron devesidas entre una zòna d’influéncia alemanda au sud e britanica au nòrd. Puei, entre 1888 e 1889, lo sultanat deguèt laissar l’administracion dei regions maritimas sud e nòrd ais Alemands e Britanics. Enfin, en 1890, leis Alemands agantèron lo territòri d’Oganda.
Aquò entraïnèt de negociacions novèlas entre Londres e Berlin qu’organizèron lo partiment de la region. La màger part de la Tanzania actuala formèt la colonia d’Africa Orientala Alemanda. Oganda, lo Kenya actuau e l’illa de Zanzibar demorèron sota la dominacion britanica en cambi de l’illa europèa de Heligoland. Lo sultanat de Zanzibar venguèt un protectorat britanic e perdèt son influéncia dins lo sud dau territòri kenyan.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
En 1894, s’acabèt la formacion dau British East African Protectorate que venguèt la colonia de Kenya en 1920. Èra destinat inicialament a rompre l’isolament de la region d’Oganda, qu’èra tanben sota la dominacion britanica, gràcias a la bastida sus son territòri d’un camin de fèrre de Mombasa a Kisumu (1896-1901). Pasmens, lo chantier aguèt doas consequéncias per la region car entraïnèt l’installacion permanenta d’una partida importanta de la man d’òbra (d’origina indiana) e decidèt leis autoritats colonialas d’installar de colons europèus cargat d’esplechar lo país per assegurar la rentabilitat de la linha novèla.
D’efècte, a la fin dau sègle XIX, leis invasios dei Masais e uneis epidemias avián entraïnat una demenicion de remarca de la populacion. La colonizacion foguèt ansin aisada e lei colons capitèron de prendre possession d’un quart dei zònas agricòlas. Pasmens, tre leis annadas 1920, lei regions laissadas ais Africans èran tròp pobladas mentre que lei colons èran pas capables d’esplechar totei lei tenements reservats ais Europèus.
Aquò causèt donc una crisi agrària e d’Africans, especialament de Kikuyu, migrèron e s’installèron illegalament sus lei tenements europèus. Per sostenir sei demandas de tèrras suplementàrias, lei Kikuyu fondèron en 1925 l’Associacion Centrala Kikuyu (KCA). Kamau Johnstone, que venguèt per la seguida Jomo Kenyatta, faguèt partida dei caps dau movement. En fòra dau desvolopament dei revendicacions africanas, lo periòde veguèt tanben l’emergéncia de movements destinats a la defensa dei drechs e dei revendicacions de la minoritat indiana.
En 1945, Londres decidèt donc de formar un sistèma multiraciau amb una assemblada legislativa devesida entre lei comunautats blancas, indianas e africanas. Dins aquò, aqueu sistèma mau capitèt car èra tròp favorable ai Blancs. Ansin, au contrari de son objectiu iniciau, favorizèt l’emergéncia progressiva de partits negres radicaus que van menar Kenya vèrs l’independéncia.
La fin de la dominacion britanica[modificar | modificar la font]
En 1947, doas annadas après la fin de la Segonda Guèrra Mondiala que portèt un còp decisiu au mantenement de l’Empèri Britanic, Jomo Kenyatta venguèt lo cap de l’Union Africana de Kenya (KAU). Aqueu partit s’encarguèt de defendre lei revendicacions africanas de Kenya. Pasmens, èra devesit e una minoritat decidèt de preparar una insureccion per expulsar lei colons europèus. La guèrra, dicha Insureccion dei Mau-Mau comencèt en 1952 e s’acabèt per una victòria britanica en 1956. Unei caps de la KAU, compres Kenyatta, foguèron estremats dins lo corrent dau conflicte.
Pasmens, maugrat son succès, la posicion dau govèrn de Londres èra fragila e lei Britanics autorizèron puei la formacion progressiva de partits politics. L’objectiu èra de preparar l’independéncia en favorizant la formacion de partits moderats capables de protegir leis interès dei colons e dau Reiaume Unit dins la region. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt car dos partits africans radicaus foguèron lei venceires deis eleccions de 1961: l’Union Nacionala Africana de Kenya (KANU), implantada au sen dei Kikuyu e dei Luo, e l’Union Democrata Africana de Kenya (KADU), implantada au sen dei Kalenjin e dei regions litoralas.
Après sa victòria, la KANU obtenguèt la liberacion de Jomo Kenyatta que dirigiguèt per la seguida lei negociacions ambé lo govèrn britanic. En 1963, lo novèu succès electorau de la KANU (dos tèrç dei sufragis) entraïnèt l’independéncia dau país en decembre. En 1964, Kenya venguèt una republica ambé Kenyatta coma president.
Lo Kenya independent[modificar | modificar la font]
Tre son independéncia, Kenya conoguèt de tensions importantas en causa de la basa etnica dei dos partits principaus. En consequéncia, lo regime de Kenyatta venguèt pus autoritari e la KADU foguèt integrada au sen de la KANU per assaiar de demenir lei tensions. Pasmens, entraïnèt en 1966 la fondacion de l’Union dei Pòbles Kenyans (KPU) per lo Luo Oginga Odinga que venguèt rapidament lo partit d’oposicion pus important.
En 1969, l’assassinat dau Luo Tom Mboya, qu’èra considerat coma lo numerò dos de l’Estat kenyan, entraïnèt la fin dau multipartisme. D’efècte, Odinga foguèt arrestat e la KPU enebida. La reeleccion de Kenyatta en 1969 renforcèt son poder e la KANU venguèt dins lei fachs lo partit unic de Kenya. Kenyatta demorèt president fins a sa mòrt en 1978.
Son successor foguèt Daniel Arap Moi qu’èra un Kelenjin. Aquò causèt un cambiament de la basa etnica dau poder. D’ara endavant, anava s’apielar sus lei Kalenjin e lei Massai mentre que l’oposicion èra subretot dirigida per lei Luo e lei Kikuyu. Moi aumentèt tanben l’autoritarisme dau regime, ambé per exemple l’instauracion oficiala dau sistèma dau partit unic en 1982.
Pasmens, l’autoritarisme dau govèrn poguèt pas empachar lei progrès de l’oposicion. En 1991, dins l’encastre dau contèxte de la fin de la Guèrra Freja, Moi deguèt finalament acceptar la restauracion dau multipartisme. Dempuei aqueu periòde, Kenya conoisse una democratizacion malaisada e sovent violenta. D’efècte, Moi capitèt d’averar leis eleccions presidencialas de 1992 e de 1997 en aprofichant lei divisions de l’oposicion. Puei, en 2002, lo Kikuyu Mwai Kibaki capitèt de gropar l’oposicion au sen dau Partit de l’Unitat Nacionala e foguèt elegit president. Pasmens, sa reeleccion de 2007 còntra Raila Odinga foguèt fòrça contestada en causa de fraudas importantas. Entraïnèt de combats, especialament dins l’oèst dau país, entre partisans dei dos candidats (1500 morts, 300000 refugiats) fins a la conclusion d’un acòrd conclut sota la pression de l’ONU e deis Estats Units d’America. Kibaki demorèt president e Odinga venguèt son premier ministre.
En 2010, una constitucion novèla foguèt adoptada per referendum. Integrèt en particular d’asseguranças a prepaus dau respèct dei drechs de l’Òme e foguèt sostengut tant per lo president que per lo premier ministre. L’annada seguenta, Kenya mandèt de tropas militaras per sostenir lo govèrn somalian dins l’encastre de la Guèrra Civila de Somalia. Aquelei fòrças participèron en particular a la lucha còntra lei milicias islamistas dau sud dau país.
En 2012, l’eleccion presidenciala conoguèt encara d’accusacions de fraudas importantas de part de Raila Odinga còntra lo venceire Uhuru Kenyatta. Pasmens, aqueu còp, lei tensions demorèron limitadas e Odinga acceptèt la decision deis autoritats electoralas de reconóisser la victòria de Kenyatta.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Leis institucions de Kenya son definidas per la constitucion adoptada per referendum en 2010. Es una republica multipartista liberala qu’es fòrça descentralizada. Lei poders executius e legislatius son partejats entre lo govèrn centrau e uneis autoritats localas semi autonòmias. Lo poder judiciari es pus centralizat e dirigit per unei corts centralas especializadas segon leis afaires tractadas.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per un president elegit per un mandat de cinc annadas au sufragi universau dirèct. Dèu obtenir 25% dei sufragis dins la mitat dei comtats dau país. Es cargat de nomar lo vice president e lei ministres entre lei deputats de l’Assemblada nacionala. Ocupa tanben lei foncions de ministre de la Defensa e de cap de la policiá. Enfin, noma lo procuror generau e lo president de la Cort Suprèma ambé l’acòrd de l’Assemblada.
Lo procuror es cargat de la defensa juridica deis interès de l’estat. Lo president de la Cort Suprèma es cargat de verificar la conformitat constitucionala dei decisions dau poder legislatiu ò deis autreis organes dau poder executiu.
De 2008 a 2013, existiá un pòste de Premier Ministre que foguèt creat per reglar la crisi electorala de 2007-2008. Sa suppression èra prevista dins lo tèxe d’adopcion de la constitucion de 2010.
Lei 47 comtats kenyans son semi autonòms. An lo drech de crear d’impòsts, d’adoptar de reglaments locaus dins de domenis coma l’urbanisme ò la policiá, e d’organizar la gestion de sei ressorsas naturalas ò umanas. Pasmens, sei decisions an d’èstre en acòrd ambé la constitucion e lei leis de l’estat. Cada comtat es dirigit per un governador, un vice governador e un maximom de dètz elegits designats per un mandat de cinc annadas a la majoritat relativa.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu nacionau es constituit de doas chambrs que sei membres son elegits per un mandat de cinc annadas :
- l’Assemblada nacionala qu’es compausada de 350 deputats eissits dei 290 de circonscripcions electorala e dei 47 comtats, de 12 nominats per lei partits politics designats segon la proporcionalitat dei resultats e dau procuror generau de la republica.
- lo Senat qu’es compausat de 68 senators eissits d’eleccions dirèctas dins lei 47 comtats, d’un president elegits entre lei 47 senators dei comtats e de 20 senators designats per leis elegits dirèctes (16 fremas designats per lei partits politics, 2 personas per defendre leis interès dei joves, 2 personas per defendre leis interès dei personas andicapadas.).
Lo poder legislatiu locau es tengut per una assemblada locala elegida per cinc annadas. Es compausada d’au mens 25 deputats e d’un president.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es independent dei poders executiu e legislatiu. Aquela independéncia es assegurada per una Comission justiciá. Es compausada de cinc magistrats, dau procuror generau, de dos avocats e de dos personas eissidas de la societat civila. Tres corts principalas asseguran la direccion dei decisions judiciàrias :
- la Cort Suprèma que si situa dins la capitala Nairòbi. Es compausada d’un president, d’un vice president e de cinc jutges nomats per lo president de la republica ambé l’approbacion de l’Assemblada nacionala.
- la Cort d’Apèu que si situa tanben dins la capitala mai pòu de còps si desplaçar dins d’autrei vilas importantas dau país.
- la Cort Auta qu’es cargada deis afaires regardant la constitucion. A un sèti dins cada comtat kenyan.
Dins lei juridiccions inferioras, si troba magerament 105 tribunaus de premiera instància que son cargats deis afaires civius e criminaus. De tribunaus especializats son tanben cargadas deis afaires regardant la jovença, la lucha còntra la corrupcion, leis afaires militars, lo drech dau trabalh, lo drech comerciau, la justiciá de patz per reglar lei problemas de proprietat e lo drech musulman (solament en matèria de lei islamica entre personas musulmanas).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Dempuei l’adopcion de la constitucion de 2010 e son intrada en aplicacion totala en matèria territòriala en 2013, Kenya es organizat en 47 comtats. Cada comtat a una autonòmia sieuna qu’es incarnada per un govèrn e una administracion locaus. Lo govèrn centrau l’i es representat per un comissari generau cargat d’assegurar lo liame entre leis autoritats centralas e localas.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu de Kenya foguèt oficialament adoptat lo 12 de decembre de 1963. Es inspirat dau drapèu de la KANU, principau movement politic que menèt la lucha per l'independéncia. Lo negre l'i representa lo pòble kenyan, lo roge lo sang perdut durant la lucha independentista, lo vèrd lei ressorsas naturalas dau país e lo blancla patz. Lo bloquier e lei doas lanças tradicionalas massais representan la defensa d'aquelei simbòls e la libertat de Kenya. Leis armòrias de Kenya foguèron tanben adoptadas en 1963 après l'independéncia.
-
-
Kenya African National Union.gif
Simbòl de la KANU que foguèt la fònt d'inspiracion dau drapèu oficiau de Kenya.
-
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Kenya fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e regionalas coma l’Organizacion dei Nacions Unidas, l’Organizacion de l’Unitat Africana venguda l’Union Africana en 2002, lo grop dei País ACP, la Comunautat d’Africa de l’Èst ò lo Movement dei Non Alinhats. Sa politica internacionala es marcada per son aliança ambé leis Estats Units d’America e Nairòbi es un relèu important de l’influéncia estatsunidenca dins la region d’Africa Orientala. En particular, dempuei 2011, Kenya, sostengut per Washington, participa a la guèrra civila de Somalia.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Kenya son eissidas dei tropas colonialas britanicas. Avans l'independéncia, participèron donc a la repression de l'insureccion dei Mau Mau. Après 1963, participèron a la guèrra còntra lei secessionistas de la region de Shifta (1963-1967) e demorèron sota lo contraròtle dau govèrn dins lo corrent de la Guèrra Freja. En particular, l'armada kenyana menèt ges de còp d'estat còntra lo poder civiu. Dempuei leis annadas 1990, l'armada participèt ais operacions de l'ONU en Africa, a la lucha còntra l'insureccion de la region dau Mont Elgon (2005-2008) e dempuei 2011 a la guèrra civila de Somalia.
En 2012, èran compausadas de 24 120 militars amb un budget representant 5,3% dau PIB. Es devesida entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça navala. Seis equipaments èran magerament d'origina sovietica ò rus, sèrba, americana, britanic e francés. Es relativament modèrna en comparason de l'armament deis estats vesins. De mai, certaneis armaments èran en cors de modernizacion, especialament au sen de l'artilhariá e de l'infantariá. Seis equipaments principaus èran 76 carris de combat, 550 veïculs blindats, 30 pèças d'artilhariá, 60 elicoptèrs de combat, 21 aeronaus de combat, 13 naviris leugiers e 2 naviris mejans de transpòrt.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Kenya es caracterizada per un PIB feble (41 miliards de dolars en 2012), una pauretat importanta caracteristica de la màger part dei país africans, l'importància de l'agricultura e de l'esplecha dei matèrias premieras, la feblessa de l'industria e deis infrastructuras e la dificultat de luchar còntra la corupcion. En 2012, seis exportacions èran magerament destinadas a Oganda (10,5%), Tanzania (10,2%), País Bas (7,1%), lo Reiaume Unit (6,7%), leis Estats Units d'America (5,8%), Egipte (5,2%) e la Republica Democratica de Còngo (4,5%). Totjorn aquela annada, seis importacions venián principalament de país petrolièrs d'Orient Mejan (Emirats Arabis Units 9,5% e Arabia Saudita 6,7%) ò de país industriaus asiatics (Índia 20,7% e China 15,3%).
Sector primari[modificar | modificar la font]
L'agricultura es lo centre de l'economia de Kenya. En 2007, representava 24% dau PIB e emplegava 75% de la populacion activa. La superficia cultivada dau territòri es relativament febla (environ 15%) car lei precipitacions ò la fertilitat son rarament favorablas a l'agricultura. En causa d'aquelei dificultats, la mitat de la produccion èran donc unicament una agricultura de subsisténcia. De mai, en causa de son nivèu tecnologic feble, èra vulnerabla ai variacions de clima e de prètz. Pasmens, leis exportacions de produchs agricòlas (tè, coton, flor) èran la fònt de la mitat dei revenguts dau comèrci estrangier kenyan.
L'esplecha de fusta e la pesca, dins l'ocean ò dins lei lacs de la Vau dau Rift, èran tanben d'activitats economicas importantas. En 2004, la produccion de fusta agantava 22 162 000 m3 e aquela de la pesca 128 000 tonas. Pasmens, aqueleis activitats devián faciar la desgradacion de l'environament, especialament en causa de la pollucion e de l'esplecha tròp importanta dei ressorsas.
Enfin, lei ressorsas mineralas de Kenya son feblas e sa part dins lo PIB nacionau es inferiora a 1%. La produccion pus importanta es aquela de carbonat de sòdi dins lo lac Magadi.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Kenya a l'industria pus desvolopada d'Africa Orientala. Pasmens, en 2012, aqueu sector representava solament 15% dau PIB e èra desfavorizat per la manca d'infrastructuras. Après un periòde de creissença rapida après l'independéncia, conoguèt d'annadas d'estanhacion dins lo corrent dau decenni 1980. En consequéncia, l'aumentacion de la produccion industriala entre 1963 e 2012 foguèt finalament limitada. L'industria es concentrada dins lei tres centres urbans pus de Nairòbi, de Mombasa e de Kisumu. Seis activitats principalas son basadas sus la transformacion de produchs agricòlas, de bens de consomacion e lo rafinatge de petròli importat (que permet de contentar 60% de la demanda nacionala).
Sector terciari[modificar | modificar la font]
Lo sector terciari kenyan representava en 2012 61% dau PIB dau país. Es dominat per lo torisme que conoguèt dos periòdes de creissença importanta pendent lei premiereis annadas après l'independéncia e durant leis annadas 1980. Es magerament basat sus leis activitats balneàrias e sus la visita dei parcs nacionaus. Maugrat la menaça de movements armats generalament d'origina islamista (atemptat de 1998 còntra l'ambaissada estatsunidenca, presa d'ostatge de Nairòbi en 2013...) lo sector demorava la premiera fònt de devisas estrangieras de Kenya.


text:
Categoria:Recèrca scientifica
Aquesta categoria es destinada a recampar totes los articles concernent la recèrca scientifica: organismes de recèrca (CNRS, CERN, Comissariat a l'Energia Atomica, etc.), laboratoris de recèrca, cercaires, sabents, ensenhament scientific (Universitats, Escòla Normala Superiora, Collègi de França, etc.), Recèrca publica, Recèrca privada.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
A
- Analisi matematica (2 C, 1 P)
P
- Prèmi scientific (1 C)
S
- Subdivisions per disciplina (9 C)
Articles dins la categoria « Recèrca scientifica »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.