text:
Malautiá de transmission sexuala
Una malautiá de transmission sexuala es una malautiá que la transmission es causada per de relacions sexualas. Aperaquí 30 malautiás intran dins aquela categoria. Certanei coma de transmission sexuala exclusiva (blennoragia, clamídia...), d'autrei an d'autrei mejans de transmission coma lo sang (SIDA...). Conegudas dempuei l'Antiquitat, aquelei malautiás son un important problema de santat publica car plusors pòdon aver de complicacions grèvas. En particular, es lo cas de la sifílis e dau SIDA que son doas patologias mortalas. Rarament mortala, la clamídia pòu entraïnar l'esterilitat en la frema.
La descubèrta deis antibiotics permetèt de trobar de tractaments còntra plusors malautiás de transmission sexuala, especialament la sifílis que foguèt una causa majora de mortalitat en Euròpa entre lei sègles XVI e XX. Pasmens, dins lo corrent deis ans 1980, es aparegut lo SIDA que son virüs, lo VIU, escomet totjorn lei temptativas de li trobar un tractament eficaç. Dempuei 1981, a ainsi entraïnat la mòrt d'aperaquí 40 milions de personas.
Còntra lei malautiás de transmission sexuala, lo mejan de prevencion principau es l'usatge dau preservatiu que permet de s'aparar còntra la màger part dei malautiás de transmission sexuala, compres lo [[[SIDA]]. Per certaneis infeccions coma l'epatiti B, existís tanben de vaccins.
Somari
- 1 Terminologia
- 2 Istòria
- 2.1 De l'Antiquitat a l'aparicion de la medecina modèrna
- 2.2 La descubèrta de tractaments còntra lei malautiás venerianas ancianas
- 2.3 La presa en còmpte de malautiás novèlas
- 2.4 Lei malautiás de transmission sexuala dempuei leis 1980
- 3 Malautiás principalas
- 3.1 Malautiás de transmission sexuala exclusiva
- 3.2 Malautiás de transmission sexuala non exclusiva
- 4 Prevencion
- 5 Autreis espècias
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Terminologia[modificar | modificar la font]
Plusors tèrmes diferents existisson per parlar dei malautiás de transmission sexuala. Fins ais ans 1980, s'utiliza fòrça l'expression « malautiás venerianas » que fasiá referéncia a Vènus, divessa grèga de l'amor. A partir deis ans 1990, foguèt pauc a pauc remplaçada per « malautiás de transmission sexuala ». Puei, en 1999, foguèt introduch lo tèrme « infeccion de transmission sexuala ». Es considerat coma pus precís car mai d'una malautiá de transmission sexuala pòu èsser asimptomatica e demorar inapercebuda ben que siegue transmissibla.
Istòria[modificar | modificar la font]
De l'Antiquitat a l'aparicion de la medecina modèrna[modificar | modificar la font]
Certanei malautiás de transmission sexuala son conegudas dempuei l'Antiquitat Auta. Per exemple, la blennoragia es mencionada dins la Bíblia e dins de tèxtes datant de l'Egipte Anciana. Lo cranc mòu e la clamídia èran coneguts dei mètges grècs[1][2]. Lei Romans depintèron lei simptòmas causats per lei papillòmavirüs. Pasmens, l'identificacion dei malautiás èra pas totjorn precís. En particular, blennoragia e clamídia foguèron consideradas coma una meteissa infeccion. Lo liame ambé l'activitat sexuala, e sovent la prostitucion, foguèt en revènge rapide. Aquò entraïnèt l'aparicion dau fenomèn de vergonha qu'es liat ai malautiás de transmission sexuala. Lo mot « clamídia » que vèn dau grèc xλauύδa (« suelha » en occitan) es un exemple d'aquela dimension pejorativa.
Se aquelei malautiás entraïnavan de problemas importants, la situacion s'agravèt fòrça a la fin de l'Edat Mejana ambé l'aparicion de la sifílis. L'origina d'aquela malautiá es desconeguda mai sembla eissida dau continent american[3]. Arribèt en Euròpa ambé lo retorn dei premiereis expedicions vèrs America a la fin dau sègle XV. Lo premier cas foguèt identificat en 1495 a Nàpols e la malautiá se difusèt rapidament ambé lei guèrras d'Itàlia. Atacant una populacion non immunizada, sa letalitat èra alora fòrça importanta e la malautiá venguèt una causa majora de decès en Euròpa. Tre la fin deis ans 1530, lo nombre de personas contaminadas èra estimat a un milion. Aquela epidemia entraïnèt de recèrcas sus l'infeccion mai lei limits dau periòde empachèron de'n comprendre lo mecanisme. De mai, lei medicaments de la Renaissença permetián pas de la garir e foguèt donc adoptat un tractament a basa de mercuri, substància fòrça toxica per l'organisme[4].
La descubèrta de tractaments còntra lei malautiás venerianas ancianas[modificar | modificar la font]
L'identificacion dei gèrmes dei maladias venerianas[modificar | modificar la font]
Lei progrès regardant la lucha còntra lei malautiás venerianas conegudas a la Renaissença comencèron durant la premiera mitat dau sègle XIX ambé l'aplicacion dau metòde scientific au camp de la medecina. Premier, lei mètges comencèron de destriar lei diferentei malautiás. Per exemple, la blennoragia e la sifílis foguèron diferenciadas en 1837 e lo cranc mòu e la sifílis en 1852. Leis autoritats de certanei país adoptèron tanben de mesuras autoritàrias per isolar lei malauts e li impausar la presa d'un tractament. De mètges comencèron tanben de questionar lei tractaments tradicionaus, especialament aquelei basats sus lo mercuri e sei derivats, ò assaièron d'utilizar lo principi – encara fòrça mau conegut – de la vaccinacion. Per exemple, foguèt lo cas de Joseph-Alexandre Auzias-Turenne qu'estudièt sensa succès un vaccin similar an aqueu còntra la variòla descubèrt per Edward Jenner a la fin dau sègle precedent.
Puei, de la segonda mitat dau sègle XIX a l'inici dau sègle XX, la generalizacion dau microscòpi permetèt d'identificar lei gèrmes a l'origina dei malautiás. La premiera descubèrta importanta foguèt aquela dau gonocòc Neisseria gonorrhoeae, responsable de la blennoragia, per Albert Neisser en 1879. Puei, aguèron luòc aquelei de Haemophilus ducreyi (cranc mòu) per Augusto Ducrey en 1889, de Treponema pallidum (sifílis) per Fritz Schaudinn e Erich Hoffmann en 1905 e de Chlamydia trachomatis (clamídia) en 1907. Aquò permetèt de melhorar la conoissença deis infeccions. Dins aquò, la descubèrta de tractaments eficaç foguèt pus lònga e esperèt ben sovent fins ais 1930 e la descubèrta deis antibiotics. Autre problema, lei virüs, tròp pichons per èsser observats amb un microscòpi optic, demorèron desconeguts fins a l'aparicion de la microscòpia electronica.
La descubèrta d'un tractament còntra la sifílis[modificar | modificar la font]
Se la letalitat de la sifílis demeniguèt entre lei sègles XVI e XX gràcias ai resisténcias desvolopadas per la populacion, demorava totjorn un problema grèu de santat publica e una causa de mortalitat non negligibla. Au contrari deis autrei malautiás venerianas, de mejans foguèron donc concentrats per li trobar un tractament eficaç. Tre 1906, August Von Wasserman, Albert Neisser e Carl Bruck avián més au ponch un metòde de diagnostic rapide. Enfin, en 1908, Sahachiro Hata – dau laboratòri de Paul Ehrlich – descurbiguèt leis efècts positius de l'arsfenamina, un derivat de l'arsenic. Comercializat sota lo nom de Salvarsan, foguèt lo premier medicament eficaç còntra la malautiá. Pasmens, aviá de còp d'efècts segondaris fòrça grèus.
De trabalhs suplementaris foguèron donc menats per melhorar lo produch. Ehrlicht desvolopèt ansin lo Neosalvarsan qu'èra mens eficaç mai mens perilhós e pus aisat d'administrar. Melhorèt pereu lei tecnicas d'injeccion per demenir lei riscs. En 1921, Ernest Fourneau e l'Institut Pasteur desvolopèron un autre derivat de l'arsenic dich Stovarsol. A respèct dau Salvarsan, aviá l'avantatge d'una administracion orala. Enfin, en 1934, conclusion de recèrcas començadas en 1920, Carl Voegtlin e Homer Smith creèron lo Mapharsen après aver isolat lo principi actiu dau Salvarsan. En 1936, remplacèt definitivament lo Salvarsan.
L'arribada deis antibiotics e lei problemas de resisténcia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis ans 1930-1940, l'arribada deis antibiotics entraïnèt una revolucion dins lo domeni dei malautiás venerianas. D'efèct, la [[penicillina] permetèt de crear de tractaments simples e pauc perilhós per sonhar de malautiás coma la blennoragia, la clamídia ò la sifílis. De mai, ambé la multiplicacion dei descubèrtas d'antibiotics novèus, lei suenhs se melhorèron d'un biais important e de malautiás fòrça resistentas, coma lo cranc mòu, an d'ara endavant un tractament.
Dins aquò, l'utilizacion d'antibiotics identics favorizèt l'aparicion de gèrmes resistents. En particular, es lo cas per la blennoragia que son bactèri a desvolopat de resisténcias còntra la sulfonamide e la penicillina. Comença tanben de presentar de resisténcias a d'antibiotics d'usatge frequent coma lei cefalosporinas. A l'ora d'ara, d'esfòrç de recèrca importants son en cors per trobar d'antibiotics novèus. En parallèl, s'utiliza de tractaments basats sus de combinasons d'antibiotics per demenir lei riscs d'aparicion de socas resistentas. Urosament, lo desvolopament de resisténcia es pas generala e certanei malautiás, especialament la sifílis, son ansin totjorn aisadas de tractar ambé d'antibiotics simples coma la penicillina.
Autra evolucion de remarca d'aqueu periòde, l'informacion sus lei malautiás venerianas comencèt de se melhorar entre la populacion. En particular, de campanhas importantas foguèron menadas a partir deis ans 1940 per explicar lei tractaments novèus, lei comportaments riscats e la natura dei malautiás. Aquò suprimiguèt pas l'aspèct vergonhós d'aquelei malautiás, totjorn ben enracinat dins la societat dau sègle XXI, mai permetèt de demenir la prevaléncia dei malautiás. Dins lei país desvolopats, aquelei patologias comencèron donc de venir raras.
La presa en còmpte de malautiás novèlas[modificar | modificar la font]
La presa en còmpte de l'erpès genitau[modificar | modificar la font]
Malautiá coneguda dempuei l'Antiquitat, l'erpès demorèt en fòra dei recèrcas medicalas majoras en causa de sei consequéncias benignas. Sa natura virala foguèt pas sospichada avans leis ans 1940 e seis efècts negligits per leis autoritats de santat fins ais ans 1970. Lei premiereis estudis de tractament se debanèron dins lo corrent dau decenni 1960. Se concentrèron sus l'eliminacion dei simptòmas caracteristics deis episòdis de possada. En parallèl, lei metòdes de prevencion se melhorèron per defugir una transmission de la malautiá au fètus car lei consequéncias de l'erpès pòdon alora èsser rapidament mortalas.
De recèrcas son en cors per assaiar de desvolopar un vaccin. Pasmens, aquò sembla fòrça complicat car la malautiá es ben adaptada au sistèma immunitari uman (dins certanei país, 60 a 80% de la populacion n'es portairitz sana). Divèrseis assais aguèron luòc dins lo corrent deis ans 2000-2010 mai donèron ges de resultat satisfasent.
La descubèrta dau vaccin de l'epatiti B[modificar | modificar la font]
A respèct deis autrei malautiás venerianas, l'epatiti B sembla una malautiá novèla car foguèt pas identificada avans leis ans 1880. Pasmens, d'estudis recents mòstran qu'es probablament apareguda i a 5 000 ans. La descubèrta dau Salvarsan ne favorizèt la difusion car l'utilizacion d'agulhas contaminadas per leis injeccions entraïnèt plusors epidemias en Euròpa. En l'abséncia de gèrme visible, l'existéncia d'una origina virala foguèt sospichada en 1947. Sa descubèrta foguèt realizada en 1963 per Baruch Blumberg. Fòrça estudiat dins lo corrent deis ans 1970, son genòma foguèt sequenciat dins lo corrent deis ans 1980 e un vaccin més au ponch en 1982.
Lei malautiás de transmission sexuala dempuei leis 1980[modificar | modificar la font]
L'aparicion dau SIDA e dau concèpte de malautiás de transmission sexuala[modificar | modificar la font]
Après d'annadas de progrès, leis ans 1980 veguèron una regression considerabla en matèria de malautiás venerianas ambé l'aparicion dau SIDA. Eissida d'un virüs probablament apareguda dins la region de Kinshasa vèrs 1920, aquela malautiá se difusèt lentament durant lo sègle XX. Quauquei cas dins lo corrent deis ans 1960 e 1970, ne mostrèron lei progrès. Puei, a partir de la fin dau decenni 1970, plusors mètges estatsunidencs s'alarmèron de l'aparicion d'una malautiá novèla, caracterizada per un afondrament dau sistèma immunitari, au sen dei comunautats omosexualas de Nòva York, de Los Angeles ò de San Francisco[5]. En 1981, l'existéncia d'una epidemia foguèt oficialament reconeguda e lo virüs responsable identificat per 1983 per Luc Montagnier.
Dins lo corrent deis ans 1980, la malautiá se difusèt siá per transmission sanguina (dons de sang contaminats, toxicomania...) siá per transmission sexuala. En Africa Australa, la situacion venguèt rapidament catastròfica e 25 milions de personas, d'Africans per la màger part, moriguèron dau SIDA entre 1981 e 2006. L'instabilitat dau virüs, que muta aisament, empacha la mesa au ponch d'un vaccin en despiech d'importants programas de recèrca. A partir de 1995, de tractaments basats sus de produchs capables d'empachar la replicacion dau virüs apareguèron mai son còst es fòrça important. Maugrat de demenicion de prètz, la mitat deis abitants dei país paures i an accès. Aquò a permés d'alentir l'epidemia en Africa mai pas de l'arrestar. En 2015, lo nombre de victimas passèt donc lei 35 milions e aperaquí 36 milions de personas èran malautas.
En parallèl de la lucha còntra lo SIDA, de reflexions aguèron luòc sus lo concèpte de malautiás venerianas jutjat arcaïc. Foguèt remplaçat per lo tèrme « malautiá de transmission sexuala » jutjat pus precís. Puei, apareguèt l'expression « infeccion de transmission sexuala » per englobar lei cas nombrós d'infeccions asimptomatics. De mai, d'autrei malautiás de transmission sexuala foguèron descubèrts dins lo corrent deis ans 1980 coma leis infeccions micoplasmicas. Son totjorn fòrça mau conegudas a l'ora d'ara e an pas totjorn de tractaments eficaç.
La vaccinacion còntra lei papillomavirüs[modificar | modificar la font]
En fòra deis avançadas còntra lo SIDA, l'autre succès de la fin dau sègle XX e dau començament dau sègle XXI còntra lei malautiás de transmission sexuala foguèt enregistrat còntra lei papillomavirüs. Malautiá coneguda tre l'Antiquitat, sa natura virala empachèt lòngtemps de'n comprendre l'origina. Lei progrès comencèron en 1972 ambé la descubèrta, per Stefania Jabłońska, d'un liame entre aquelei virüs e certanei cancèrs. Durant leis ans 1970 e 1980, de liames ambé d'autrei cancèrs foguèron identificats e la conoissença dei papillomavirüs largament melhorada. Aquò permetèt la concepcion d'un vaccin comercializat a partir de 2005.
Malautiás principalas[modificar | modificar la font]
Malautiás de transmission sexuala exclusiva[modificar | modificar la font]
Blennoragia[modificar | modificar la font]
La blennoragia es una infeccion genito-urinària entraïnada per lo gonocòc Neisseria gonorrhoeae. Sei simptòmas principaus son una inflamacion de l'uretra, de la prostata e de la vessiga en l'òme e dau còl de l'utèr e de la vessiga dins la frema[6]. En regression dins lei regions desvolopadas coma Occitània[7], aquela malautiá regarda leis individús aguent de relacions sexualas ambé de personas contaminadas, leis individús aguent de rapòrts non protegits ambé d'abitants de personas portairitz sanas de l'infeccion (generalament d'abitants d'una region onte la malautiá es endemica), lo sector de la pornografia e lo sector de la prostitucion. Lo periòde d'incubacion es de dos a sèt jorns.
Lo tractament es basat sus la presa d'antibiotics coma la sulfonamide (ans 1930), la penicillina (ans 1930-1980) e lei cefalosporinas (dempuei leis ans 1990). La resisténcia dau gonocòc ais antibiotics comença de venir un problema grèu dins certanei regions[8]. Sensa suenhs medicaus, la blennoragia pòu entraïnar l'esterilitat e aver de complicacions grèvas au nivèu dau còr ò dau cervèu[6]. La clamídia li es sovent associada. En causa deis riscs d'associacion ambé Chlamydia trachomatis, lo malaut reçaup normalament lo tractament còntra la clamídia en parallèl.
Es una infeccion frequenta ambé 36 a 108 milions de cas annuaus. En 2012, aperaquí 0,8% dei fremas e 0,6% deis òmes n'èran portaires[9]. La mitat deis infeccions èra asimptomatica.
Clamídia[modificar | modificar la font]
La clamídia es entraïnada per lo bactèri Chlamydia trachomatis. Sovent asimptomatica e associada ambé la blennoragia, a per evolucion espontanèa una garison totala après quauqueis annadas[10]. Pasmens, pòu aver de complicacions importantas en cò de la frema caracterizadas per de sagnaments ò d'escolaments blanquinós dins la vagina e per la destruccion de l'epitèli (amb un risc grèu d'esterilitat[11]). I a tanben una aumentacion dau risc de grossesas extra-uterinas[12]. En l'òme, leis efècts son mens importants e prènon generalament la forma d'una uretrita. Es una malautiá que menaça sustot lei joves. Per exemple, 5% dei 20-24 ans èran probablament contaminats au sen de la populacion britanica en 2004. Lo periòde d'incubacion es de doas a sièis setmanas.
Lo diagnostic es sovent malaisat en causa de l'abséncia de simptòmas clars. Lo metòde pus frequent es una recèrca deis acids nucleïcs dau bactèri a partir d'un prelevament d'urina. Lo tractament es basat sus d'antibiotics coma l'azitromicina, la doxiciclina, l'eritromicina ò l'ofloxacina. D'un biais generau, en causa deis riscs d'associacion ambé la blennoragia, lo malaut reçaup lo tractament còntra lei doas infeccions.
Es una malautiá fòrça frequenta que tocava 141 milions de personas en 2013 siá 3,1% de la populacion mondiala. Lei fremas èran pus pertocadas ambé 3,8% de la populacion femenina mondiala qu'èra contaminada còntra 2,1% deis òmes.
Cranc mòu[modificar | modificar la font]
Lo cranc mòu es causat per lo bacil de Ducrey (Haemophilus ducreyi). Es una malautiá sovent asimtomatica per lei fremas. Dins l'òme, en revènge, vèn rapidament dolorós ambé l'aparicion d'inflamacions puei d'ulceracions. Lei complicacions (gangrena dei partidas ulceradas) son raras car la dolor permet un diagnostic rapide. Lo periòde d'incubacion es de 24 oras a 15 jorns. La garison es generalament espontanèa. Pasmens, s'es necessari, de tractaments existisson a partir d'antibiotics coma l'azitromicina ò la ceftriaxona. Aquela malautiá es sustot presenta dins lei regions tropicalas e subtropicalas, especialament entre lei prostituidas.
Erpès genitau[modificar | modificar la font]
L'erpès genitau es entraïnat per lo virüs Herpes simplex. Sensa gravitat vertadiera, una partida importanta de la populacion, benlèu 30 a 40% n'es portairitz, mai la malautiá es generalament asimtomatica. Pasmens, dins certanei cas, pòu entraïnar de prusitges, de cremaduras e de bofigas sus leis organs genitaus qu'empachan tota relacion sexuala durant lei possadas. De mai, lei plagas qu'apareisson durant aqueleis episòdis aumentan lo risc de transmission d'autrei malautiás de transmission sexuala, especialament lo SIDA. En revènge, dins lo cas d'una transmission entre la maire e lo noirisson, l'infeccion es fòrça perilhosa per l'enfant.
Lei tractaments còntra l'erpès genitau son d'una eficacitat limitada. D'un biais generau, consistisson an administrar d'antibiotics au començament d'una possada inflamatòria per ne redurre l'extension e la durada. De mai, regardant la prevencion, i a tanben gaire de mejans eficaç, compres lo preservatiu que demenís solament lei riscs de transmission de 30%.
Mycoplasma genitalium[modificar | modificar la font]
Leis infeccions liadas au micoplasma Mycoplasma genitalium son un ensems de malautiás emergentas que son mau conegudas. Pòu entraïnar d'uretritas e sembla aumentar lo risc de transmission d'autrei malautiás de transmission sexuala. La prevaléncia au sen de la populacion es desconeguda mai sembla regardar 7 a 38% dei fremas que consultan un centre de despistatge. Lo tractament es basat sus lei premas d'antibiotics coma la doxiciclina, l'azitromicina ò la moxifloxacina.
Sifílis[modificar | modificar la font]
La sifílis es una malautiá grèva qu'es entraïnada per lo bactèri Treponema pallidum. Causa inicialament un cranc au nivèu dau ponch d'intrada de l'agent patogèn. Pasmens, après una durada de quatre mes a tres ans, va començar de se difusar dins l'organisme. Aqueu periòde es caracterizat per l'aparicion de sortidas de tacas e de marcas sus la pèu e lei mucosas. Enfin, 3 a 15 ans après l'infeccion, la malautiá aganta un tresen estadi ambé d'atacs còntra leis organs, especialament lo còr, e leis articulacions. Existís tanben de complicacions particularas coma la neurosifílis, que pòu entraïnar de lesions au cervèu, ò la sifílis congenitala que tòca lo fètus e que pòu causar de malformacions.
Lo diagnostic es aisat a partir d'un teissut tocat per la malautiá car lo bactèri es fòrça caracteristic. Lo tractament es basat sus d'injeccions de penicillina. Au contrari d'autrei gèrmes, Treponema pallidum a pas encara desvolopat de resisténcias an aquel antibiotic.
Quasi dispareguda dins lei país desvolopats, la sifílis es encara frequenta au sud de Sahara e en Asia dau Sud-Èst. En 2012, aperaquí 0,5% de la populacion adulta èra tocada[13]. Dins aquò, sa gravitat demenís ambé 107 000 decès en 2015 còntra 202 000 en 1990[14].
Trichomonas vaginalis[modificar | modificar la font]
Trichomonas vaginalis es un protozoari flagellat qu'es un parasit de l'èsser uman. Es sovent asimtomatic en l'òme (90% dei cas) mai pòu entraïnar d'uretritis. En revènge, dins la frema, pòu èsser a l'origina de vaginitas fòrça pruriginosas. Aumenta tanben lei riscs de transmission d'autrei malautiás de transmission sexuala.
Lo diagnostic se fa a partir de l'observacion dau protozoari dins un prelevament vaginau ò dins una gota uretrala. Lo tractament principau es basat sus d'antibiotics (metronidazole, mimorazole), sus una reacidificacion dau vagin (acid lactic ò acid ascorbic) e sus una reensemenada de bacil de Döderlein per restaurar la flòra vaginala.
Aperaquí 160 milions d'individús n'èran portaires au començament dau sègle XXI[15].
Malautiás de transmission sexuala non exclusiva[modificar | modificar la font]
Ectoparasits[modificar | modificar la font]
Divèrseis ectoparasits, es a dire de parasits extèrnes vivent sota la superfícia corporala, pòdon agantar leis organs genitaus e i causar de malautiás. Per exemple, es lo cas de la ronha ò dau pesolh dau pubís. Per aquelei doas malautiás, lei tractaments son complicats e lòngs car lei parasits presentan una resisténcia auta, especialament leis uòus. Lo mòde de transmission de la màger part deis ectoparasits es pas reduch a l'activitat sexuala. Generalament, necessita solament un contacte entre individús.
Epatiti B[modificar | modificar la font]
L’epatiti B es una epatiti virala liada au virüs de l'epatiti B (VEB) qu'entraïna una inflamacion dau fetge e de trèbols digestius ambé de nausèas. Inicialament benigna, pòu evolucionar vèrs de formas grèvas e venir una infeccion cronica cronica caracterizada per una fèbre moderada, un lassitge important, de trèbols digestius, una jaunissa, una urina sorna ò d'excrements descolorats. Dins lei cas pus grèus (20% dei malauts), pòu degenerar en cancèr dau fetge. Lo periòde d'incubacion es lòng (60 a 90 jorns). En fòra de relacions sexualas, la transmission pòu tanben èsser sanguina ò mairala.
La garison es espontanèa per la màger part dei personas contaminadas[16]. Lei tractaments permèton de redurre la durada deis episòdis cronics e d'empachar la replicacion dau virus. Es basat sus de produchs antiviraus coma la lamivudina, l'adefovir ò l'entecavir e sus de modulators dau sistèma immunitari coma l'interferon alfa. Un vaccin existís dempuei 1982.
Entre 240 e 350 milions d'individús son portaires de la malautiá dins lo mond en 2013[17]. La meteissa annada, lo nombre de decès liats a de complicacions, principalament de cancèrs, èra estimat a 750 000. Lei zònas pus tocadas èran l'Asia Orientala e lo sud de Sahara.
Infeccions micoplasmicas[modificar | modificar la font]
Leis infeccions liadas a de bactèris dau tipe Mycoplasma son mau conegudas mai semblan un ensems de malautiás emergentas. Pòdon entraïnar d'uretritas e fòrman desenant una part importanta de malautiás de transmission sexuala identificadas per lei mètges en America dau Nòrd. Lei tractaments son basats sus d'antibiotics eissits dei familhas dei tetraciclinas ò dei macrolids. Pasmens, certanei gèrmes semblan desvolopar de resisténcias.
Papillomavirüs umans[modificar | modificar la font]
Lei papillomavirus umans son un ensems de virus d'ADN que se tròban naturalament sus la pèu deis èssers umans. Dins certanei cas, son a l'origina d'infeccions que pòdon tocar leis organs genitaus. Pòu i entraïnar l'aparicion de verrugas. Pasmens, dins 5% deis infeccions, la malautiá pòu evolucionar vèrs un cancèr dau còl de l'utèr. Lo diagnostic se fa a partir d'observacions deis organs genitaus extèrnes e lo tractament consistís a eliminar lei verrugas (crioterapia, lasèr...). Existís un vaccin dempuei 2005.
SIDA[modificar | modificar la font]
Lo SIDA es una malautiá fòrça grèva entraïnada per lo virüs VIU. S'ataca ai linfocites T CD4+ que son cargats de coordenar la respònsa donat per lo sistèma immunitari a una infeccion. En consequéncia, après un periòde de quauqueis annadas, lei defensas immunitàrias dau malaut s'afondran totalament, çò qu'entraïna son decès. Lo diagnostic se fa principalament a partir de la deteccion deis anticòrs anti-VIU. La transmission pòu èsser sexuala, sanguina ò mairala.
Ges de tractament permetent de garir la malautiá existís a l'ora d'ara. L'objectiu es solament de blocar la multiplicacion dau virüs per empachar l'evolucion de l'infeccion. Per aquò, s'utiliza de combinasons de medicaments antiretroviraus. Pasmens, lo còst d'aquelei tractaments es fòrça important e l'eficacitat pas complèta. Aquò permet de limitar la difusion de la malautiá dins lei país desvolopats (130 000 malauts en França en 2005). En revènge, dins lei país en desvolopament, especialament en Africa Australa, l'epidemia es pas ò pauc contrarotlada e dins certaneis estats, mai de 20% de la populacion es tocada. En 2007, aperaquí 33,2 milions de personas èran portairitz dau virus e 25 milions n'èran mòrtas entre 1981 e 2006[18].
Prevencion[modificar | modificar la font]
Vaccinacion[modificar | modificar la font]
Existís de vaccins eficaç per certanei malautiás de transmission sexuala coma l'epatiti B e un nombre important de patologias entraïnadas per lei papillomavirus umans. Permeton de donar una bòna proteccion avans l'infeccion. En revènge, son mens ò pas eficaç après aver contractat la malautiá. Un vaccin es en cors de desvolopament còntra la blennoragia. Leis esfòrç principaus regardan lo SIDA en causa de sa dangerositat[19]. Pasmens, a l'ora d'ara, lei progrès son lents car lo virus presenta una variabilitat tròp importanta per lei tecnicas de vaccinacion actualas.
Preservatiu[modificar | modificar la font]
Lo preservatiu, femenin ò masculin, fornís una barriera impermeabla au sang e ai secrecions biologicas. Aquò empacha la transmission de la màger part dei malautiás de transmission sexuala, especialament lei pus grèvas coma lo SIDA. Dins aquò, la proteccion es solament presenta sus la zòna cubèrta. D'esfòrç importants son en cors per ne difusar l'usatge dins lei regions menaçadas per lo SIDA e au sen dei grops fòrça vulnerables ai malautiás de transmission sexuala (prostituidas...). Pasmens, aquò se turtèt a l'oposicion de corrents de pensada conservadors e au manca d'informacions dins lei regions pus pauras.
Despistatge[modificar | modificar la font]
De metòdes de despistatge existisson per la màger part dei malautiás de transmission sexuala, especialament lei pus perilhosas coma lo SIDA, la blennoragia, la clamídia e l'epatiti B. Aquò permet de saupre rapidament se un individú es portaire d'una malautiá avans l'aparicion dei simptòmas. Pasmens, la màger part son basats sus la deteccion d'una respònsa immunitària e pòdon donar un resultat negatiu erronèu dins lo cas d'una contaminacion tròp recenta per aver encara entraïnat la produccion d'anticòrs.
Autreis espècias[modificar | modificar la font]
L'èsser uman es pas l'unica espècia victima de malautiás de transmission sexuala. Pasmens, son mau conegudas franc dau SIDA que pòu tanben tocar plusors primats. En fòra d'aqueu cas particular, la pus estudiada es probable lo sindròm de l'immunodeficiéncia felina qu'es una malautiá grèva, similaras au SIDA, per lo gat e d'autrei felins. Es l'objècte de recèrcas destinadas a trobar un liame eventuau ambé lo VIU.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Sèxe.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sexually Transmitted Diseases (4th ed.), McGraw Hill Professional, 2007, pp. 689–698.
- ↑ Angus Stevenson, Oxford dictionary of English (3rd ed.), xford University Press, 2010, p. 306.
- ↑ Plusors ipotèsis existisson per explicar l'origina de la sifílis. L'influéncia dau continent american es desenant largament acceptada. Pasmens, de debats existisson encara entre un bactèri dirèctament originari d'America ò un bactèri europèu aguent mutat en America.
- ↑ En mai de menaçar la santat dau malaut, lo mercuri èra tanben un risc per sa familha.
- ↑ Aquela descubèrta de la malautiá dins lei comunautats omosexualas alentiguèt la reaccion deis autoritats car certanei grops conservadors i veguèron una mena de « punicion divina » còntra un mòde de vida jutjat « còntra natura ».
- ↑ 6,0 et 6,1 Center for Disease Control and Prevention, Gonorrhea - CDC Fact Sheet (Detailed Version), consultat lo 1èr d'abriu de 2017, [1].
- ↑ La rason d'aquela regression es desconeguda car comencèt avans l'aparicion dau SIDA. Lo torisme sexuau sembla la principala causa qu'empacha una quasi disparicion.
- ↑ Segon l'Organizacion Mondiala de la Santat, 46 país an descubèrt de gèrmes presentant de resisténcias importantas e 10 an faciat de socas capablas de resistir ais antibiotics classics. Kai Kupferschmidt, The world may soon run out of drugs to treat gonorrhea, Science, 30 d'aost de 2016, [2].
- ↑ Newman, Lori; Rowley, Jane; Vander Hoorn, Stephen; Wijesooriya, Nalinka Saman; Unemo, Magnus; Low, Nicola; Stevens, Gretchen; Gottlieb, Sami; Kiarie, James; Temmerman, Marleen; Meng, Zhefeng (8 de decembre de 2015), "Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting", PLOS ONE, 10 (12): e0143304. [3]
- ↑ Molano M., Meijer CJ., Weiderpass E. et als, "The natural course of Chlamydia trachomatis infection in asymptomatic Columbian women: a 5-year follow up", J Infect Dis, 2005, 191:907-16.
- ↑ Land JA., Van Bergen JEAM., Morre SA., Postma MJ., "Epidemiology of Chlamydia trachomatis infection and the cost effectiveness of screening", Hum Reprod Update, 2010, 16:189-204.
- ↑ Bakken IJ., Skjeldestad FE., Lydersen S., Nordbø SA., "Births and ectopic pregnancies in a large cohort of women tested for Chlamydia trachomatis", Sex Transm Dis, 2007, 34:739-43.
- ↑ Newman, L; Rowley, J; Vander Hoorn, S; Wijesooriya, NS; Unemo, M; Low, N; Stevens, G; Gottlieb, S; Kiarie, J; Temmerman, M (2015), "Global Estimates of the Prevalence and Incidence of Four Curable Sexually Transmitted Infections in 2012 Based on Systematic Review and Global Reporting.", PLOS ONE, 10 (12) : e0143304.
- ↑ Lozano, R. (15 de decembre de 2012), "Global and regional mortality from 235 causes of death for 20 age groups in 1990 and 2010: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2010", Lancet, 380 (9859): 2095–128.
- ↑ Harp, Djana F.; Chowdhury, Indrajit (2011). "Trichomoniasis: Evaluation to execution", European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology, 157 (1): 3–9.
- ↑ Hollinger FB, Lau DT, « Hepatitis B: the pathway to recovery through treatment », Gastroenterol. Clin. North Am., vol. 35, no 4, 2006, pp. 895–931.
- ↑ Schilsky ML (2013), "Hepatitis B "360"", Transplantation Proceedings, 45 (3): 982–985.
- ↑ 2007 AUDS epidemic update, [4].
- ↑ En 2011, per exemple, au mens 845 milions de dolars foguèron despensats dins aqueu sector.


c: text/html

text:
Sant Eustaqui (Antilhas)
Sant Eustaqui (Sint Eustatius) es una illa de la mar Cariba, qu'aparten a las pichonas Antilhas. Forma una entitat publica d'oltramar dels Païses Basses. Sa capitala es Oranjestad que ten son nom de la familha reiala neerlandesa d'Aurenja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Longtemps centre principal de la colonizacion neerlandesa, l′illa foguèt presa e cremada pels angleses en 1781, a l′escasencça de la guèrra d′independéncia dels Estats Units d′America, que lor vendiá d'armas. Lo 10 d'octobre de 2010, l′illa, qu'aviá votat majoritàriament contra la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, devenguèt après aquela una entitat publica dels Païses Basses.
Lo 17 de decembre de 2014, se fa un referendum per decidir de cambiar o pas l′estatut de l′illa: son propausadas l′independéncia totala, l′estatut de país associat (coma Curaçao), o lo de comuna ordinària dels Païses Basses. La resulta favorabla a l'estatut de país associat es anullada per causa de manca de participacion.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
L'illa es d'origina volcanica amb tres volcans, lo Quill (que culmina al pic Mazinga, 600 ) al Sud-Èst e lo parelh Còla del Senhal (Signal Hill, tanben sonada Bergje, Mont Pichon) e Mont Boven al Nòrd-Oèst.
Cultura[modificar | modificar la font]
La populacion parla una mena de creòl de la basa anglesa.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las Illas BES an recebut lo còde ISO .bq lo 15 de decembre de 2010, mas lo domeni internet correspondent es pas encara en servici.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fernando Belaúnde Terry (1912-2002) foguèt un arquitècte e òme politic perovian que foguèt president de Peró dos còps, de 1963 a 1968 e de 1980 a 1985.
Fondèt lo partit Frente Democrático Nacional (1942) e lo Partido de Acción Popular (1956). Elegit president en 1963, formèt un govèrn de coalicion amb la Democracia Crestiana e amb un programa fòrça moderat. Li calguèt s'afrontar a un periòde de fòrtas tensions socialas, mai que mai amb l'aparicion de guerrilhas e suslhèuaments campanhards. Foguèt depausat pel còp d'Estat del general Juan Velasco Alvarado lo 1968, quand jurèt coma Ministre de Guèrra, e foguèt exiliat al Argentina fins lo 1976.
Durant la Guèrra de las Malvinas, foguèt lo principal aliat d'Argentina contra lo Reialme Unit. Quand Augusto Pinochet apiegèt l'invasion, Belaúnde s'i opausèt e cridèt a l'integritat Sud-americana. Establida de nòu la democracia al Peró, foguèt reelegit president, mas lo sieu mandat (1980-1985) se vegèt erosionat per la crisi economica e lo desvolopament de la guerrilha maoïsta Sendero Luminoso. Dempuèi l'oposicion a Alan García Pérez, en 1988 foguèt un dels mentors de la coalicion de drecha Frente Democrático, que, amb Mario Vargas Llosa per candidat a la presidéncia del país, concorreguèt a las eleccions del 1990, mas que foguèt derrotat per Alberto Fujimori.


text:
La Lengatèca, un espaci per aprene e practicar la lenga occitana a la Mediatèca del CIRDOCLa Lengatèca es un espaci novèl adobat dins la mediatèca del CIRDÒC, son objectiu esLegir la seguida>
Memòria cantada d’Aude, un projècte menat cotria per Lo Bramàs e Lo CIRDÒCLegir la seguida>
Dins l’encastre de sa mission d’archivatge de las donadas numericas del domeni occitan, lo
Partenariat entre lo CIRDÒC e la Bibliotèca de Tolosa per la numerizacion del patrimòni literari occitanDempuèi 2011 lo CIRDÒC es cargat per las collectivitats publicas d’assegurar un programa larg deLegir la seguida>
Lo CIRDÒC e l’Institut d’estudis catalans signan un acòrdi de cooperacion pel desvolopament dels projèctes numerics scientifics e culturals a l’entorn de l’edicion electronica de la lirica occitana medievalaL’Union academica internacionala (UAI) dirigís dempuèi 1961 lo projècte de constitucion d’un còrpus d’edicion deLegir la seguida>
Un fons de pèças de teatre a disposicion dels amators e dels professionalsDe classics de la literatura occitana al teatre populari del niçard Francis Gag sens oblidarLegir la seguida>
Cap a un data center del domeni occitanUna infrastructura informatica per perennizar las donadas numericas del patrimòni cultural e linguistic occitan.Legir la seguida>
Lo
La Canso de Sancta Fides – Projècte de recreacion artistica a l’entorn d’un tèxte occitan emblematicLa Canso de Sancta Fides constituís un dels tèxtes occitans mai ancians conegut a l’oraLegir la seguida>
- 1
- 2


text:
Sodoma et Gomorra
Sodomo et Gomorra
Sodoma[1][Nota 1] (סְדֹם Səḏōm en hèbrô) et Gomorra[2] (עֲמֹרָה ‘Ămōrāh en hèbrô) érant doves veles de Cana’an u sud-èste de la mar Môrta. Sodoma ére possiblament la capitâla d’una Pentapole cananèèna en Palèstina que rassemblâve les cinq veles de Sodoma, Gomorra, Adema, Tseboyime et Tsoar (que s’apelâve los ôtros côps Bèla), châcuna avouéc son rê a sè, mas confèdèrâyes.
D’aprés lo Lévro de la G·enèse, Sodoma et Gomorra érant doux endrêts paradisiacos mas corrompus que Diô at fotu bâs avouéc na « ploge de fuè et sopro », coment punicion por lo comportament de sos habitents que cometiant la pire de les fôtes.
Notes et rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Notes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Diont avouéc Sodomo.
Rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- (frp) Sodoma dens lo Trèsor Arpitan.
- (frp) Gomorra dens lo Trèsor Arpitan.


text:
Claude-Henri de Rouvroy, Comte de Saint-Simon (París 17 d'octobre de 1760 - 19 de mai de 1825) foguèt un pensaire socialista utopic francés, e un dels davancièrs de la sociologia contemporanèa, considerat coma lo mèstre e collaborador d'Auguste Comte.
Es considerat coma l'exemple tipe de l'esperit de las luses creatiu e visionari. Se pòt considerar coma lo primièr teorician de la societat industriala, aquò li valguèt qu'uns li atribuiguèron lo títol de fondador del socialisme francés, e fin finala de primièr davancièr de la sociologia. Èra un intellectual plenament immergit dins lo mitan de son epòca, que visquèt intensament. Friedrich Engels arribèt a dire d'el que èra, amb Hegel, la ment pus enciclopedica de la nòstra epòca, e que gaireben totas las idèas del socialisme posterior èran contengudas dins son òbra. Tanben lo positivisme es dins sos escrits, mas, e mai que proclamèsse la necessitat de l'estudi scientific de la societat, de la politica e de la morala, sos pròpris escrits èran totalament alunhats de la recerca scientifica tala coma ara l'entendèm.
Quand arribèt la Revolucion Francesa, renoncièt a son títol nobiliari; lutèt per l'independéncia dels Estats Units d'America, e sa vida boèmia lo menèt a dependre economicament quita de sos pròpris servitors. Foguèt un dels primièrs qu'estudièt l'industrializacion. La vesiá positivament (abondància) e cresiá que poiriá portar un novèl modèl social. Se deviá existir la propietat privada, mas sonque se èra meritada; per aquò defendiá l'abolicion del dret a l'eretatge. Se mòstra contra los comerçants. Afirmava que i aviá doas classas d'individús: los productors (trabalhadors, entrepreneires...) e los non productors (comerçants, nòbles, clergues, militars, fenhants..). L'industrializacion èra bona mas se deviá organizar de nòu la societat e la foncion de l'Estat, per facilitar aquela transformacion, e los trabalhadors deurián ganhar segon lor productivitat.
Foguèt l'autor qu'influiguèt mai los primièrs socialistas, e tanben fòrça los romantics, dins la sociologia d'Auguste Comte, John Stuart Mill e fin finala sus Napoleon III. Tanben son influéncia arribèt a Karl Marx, perque Marx tanben partejava aquel optimisme scientific e fe dins lo ròtle tecnologic.


text:
Acièr inoxidable
L'acièr inoxidable, o mai cort inòx, es un aliatge d'acièr (comportant mens de 1,2 % de carbòni) amb mai de 10,5% de cròme, que la proprietat es d'èsser pauc sensible a la corrosion e que se desgrada pas en rovilh.
La preséncia de cròme en solucion al delà de 10,5 % dins la matritz d'un acièr provòca la formacion d'una capa protectritz d'oxid de cròme que li balha son inoxidabilitat. D'autres compausants pòdon i èsser aponduts, coma lo niquèl que melhora los proprietats mecanicas mai sovent e la ductilitat subretot, o encara lo molbdèn o lo titani que melhoran l'estabilitat de l'aliatge per de temperaturas autras qu'ambianta, o encara d'elements de nauts punts de fusion comal lo vanadi e lo tungstèn accompanhat mai sovent d'un aument del taus en cròme, per obtenir la resisténcia a las nautas temperaturas al contacte d'una flama (acièrs refractaris).
L'acièr inoxidable venguèt indispensable dins fòrça domènis: aisinas de cosinas, objèctes usuals, medecina, quirurgia, bastit e òbras publics, construccion navala, automobila, aeronautic, espleits, industrias mecanicas, agroalimentaris, quimics, transpòrts, eca. Es entierament reciclable.
Nocions sus la corrosion e la passivacion[modificar | modificar la font]
Los fenomèns de corrosion dels metals son de natura electroquimica: lo metal torna son estat termodinamicament estable, l'estat oxidat, en preséncia d'un mitan oxidant (aiga, atmosfèra, mitan natural o industrial). Lo metal reagís amb lo mitan, aquela reaccion se fasent amb d'escambis d'electrons.
Lo fèrre, constituissent majoritari dels acièrs, s'oxida aisidament; lo produch de corrosion, lo rovilh, s'engruna o se dissòlv dins l'aiga, çò que realiza une degradacion de la pèça. A caud, la diffusion dels atòmes oxidants dins l'espessor del metal pòt complicar encara lo problèma.
Un biais d'eviter la corrosion consistís a apondre una quantitat importanta de cròme (Cr) dins l'acièr (mai de 10,5 % en massa): lo cròme reagís amb lo dioxigèn de l'aire e forma una capa d'oxid de cròme Cr2O3 :
- 4 Cr + 3 O2 → 2 Cr2O3
Aquela capa, compacta, aderenta e donc protectritz, es nomenada « jaç passiu »: forma una barrièra separant l'acièr de son mitan. En temps normal, es invisibla car fòrça prima. Alara, al contrari de son nom, l'acièr es pas inoxidable: s'oxida rapidament, mas forma un oxide protector, al contrari del rovilh.
A respècte d'una electròda d'idrogèn de referéncia, lo potencial dels acièrs inoxydables se situa entre lo molybdèn e lo mercuri, pròche de l'argent e del platin.
L'apond de diverses éléments d'aliatge permet de s'adaptar al mitan especific ont deu èsser utlizat l'acièr, e de modificar sas proprietats mecanicas:
- l'apond de niquèl melhora las proprietats del jaç passiu; aquel s'intègra al jaç d'oxide
- 2 Ni + O2 → 2 NiO
- lo niquèl es un element gammagèn, permet d'obtenir una estructura austenitica e donc d'aver de tòlas que se meton en fòrma aisidament;
- lo carbòni en naut taus permet de trempar l'acièr e d'obtenir un acièr martensitic, fòrça dur;
- mas lo carbòni damatja la sodabilitat, e mai, pòt prene lo cròme e empachar la formacion del jaç passiu;
- d'autres elements d'aliatge, subretot de metals gaireben « nòbles » coma lo molibdèn, lo titan, lo coire melhoran encara mai la resisténcia quimica, subretot dins los mitan non oxidants.
Alara existís fòça nuencias d'acièrs inoxidables e la causida pòt venir malaisida, car an pas totes lo meteis comportament dins un mitan donat. Sovent se nomenan pel porcentatges massics en niquèl e en cròme. Atal, un acièr inoxidable 18/10, coma aqueles utilizats en cosreleria, pels cubèrts e per la cosina en general, conten 18 % en massa de cròme e 10 % en massa de niquèl. Aquela designacion es fach fòrça insufisenta que definís pas l'estructura metallurgica.
Los acièrs inoxidables pòdon se rosegar se s'utiliza pas la bona nuencia al repècte del mitande la pèça (composicion quimica del mitan, temperatura), o ben se la jaç passiva se forma pas abans l'utilizacion de la pèça:
- lo metal es desnudat (amolatge, usinatge, desformacion de la pèça fasent sautat lo jaç passiu, fregement, erosion, cavitacion), mas d'òli o de grassa empacha l'aire d'arribar per oxidar; la superfícia es alara dicha « activa » ;
- de particulas d'acièr non inoxidable polluisson la superfícia (pollucion pel fèrre): aquelas particulas rovilhan, çò que forma d'aureolas, mas pòdon tanben amorsar una corrosion de l'inòx dins unes cases;
- pòt i aver de corrosion galvanica: contacte de l'inòx amb un métal mais nòble, eterogeneïtat dins l'inòx, variacion de concentracion del mitan.
Se pòt dire que:
- los acièrs inoxidables pòdon pas èsser rosegar a freg pas qu'en preséncia d'umiditat. Es perque resistís al clòr, gaz pasmens fòrça corrosiu, se aquel darrièr es perfeitament sec;
- una bona utilizacion dels acièrs inoxidables demanda donc un metal d'una fòrça granda omogeneïtat per evitar de corrosion localas e un passatge de l'estat actiu a l'estat passiu sus totes los punts de la superfícia expausada.


text:
Val Cluson
La Val Cluson (var. non localas: Vau Cluson, Vath Cluson) es una de las Valadas Occitanas dins la Província de Turin (estat italian).
Geografia[modificar | modificar la font]
Es una lònja valada que comença en sortent da Pineròl e monta fins a Sestrieras. Chal considerar occitanas decò las comunas de la Comunitat de Montanha Pinerolés Pedemontan: Chantaloba, Frussasc, Rolei, Sant Pèire e las ruaas de Pineròl l'Abaïa e lo Taluc. La part auta de la valada era, ental passat, l'escarton de Prajalats. L'ubac de la bassa valada, fins a Praamòl, es de fe valdesa coma la Val Germanasca, brancha a manchina que comença a Peirosa, e la Val Pèlis.
Estòria[modificar | modificar la font]
A Finistrèlas, ental sècle XVIII, es estaa bastia una granda fortalesa.
Economia[modificar | modificar la font]
La lhi a dui parcs naturals, lo Parc Orsiera Ròchavré que se tròba a caval des valadas Cluson, Sangon e Susa e lo Parc Val Troncheia que pilha un valonet al som de la valada. Es decò dins la bassa valada que s'es desvolopaa una economia industriala encuei un pauc en dificultat.


text:
“E tu de quina casa ès?”, te preguntauen de petit es vielhs, e non tan vielhs, damb un arridolet de curiositat. S’eth mainatge ère un shinhau escarrabilhat encertaue a respóner: “De çò de…” o “d’es de..”, damb aqueres expressions bèn pròpries, e nomentaue era casa d’a on procedie era familha. Es cognòms semblauen anecdotics. D’auti non èrem capables de díder eth nòm, pr’amor qu’es pairs venguien d’un aute vilatge, e era casa a on demoràuem ère un pis com d’auti n’i a en ua madeisha bastissa. Ja se començaue a pèrder aquera abitud tan caracteristica des pòbles aranesi entà identificar a cadun pera sua “casa”. Encara ara tà saber-ne de quauquarrés, d’a on ven, de qui ei, s’emplegue eth nòm deth larèr, mès abantes que se desbrembe deth tot aguest patrimòni dera memòria populara, ei de laudar estudis coma er amiat a tèrme per Arturo Calbetò e Enrique Vidal sus eth nòm e eth plaçament des cases de Vielha entre 1850 e 1950 e que recuelh eth libre omonim editat recentament pera Fondacion deth Musèu Etnologic. Abantes qu’era societat aranesa se daurisse ara planvenguda diversitat d’origines e cambièsse era sua estructura sociau e economica, era casa determinaue ara persona, com se li dèsse esséncia e, per tant, identitat. Ère era condicion de possibilitat de cadun, coma aquerò que demore tostemp, ath hons de cada membre que en forme part, e l’estaque, volgue o non, ad aqueth grop. Èster volie díder èster de bèra casa. “Jacinta, casa e país”, ei era coneishuda òbra de Pepita Caubet. Eth títol exprèsse fòrça ben aqueth camin que va dera persona (subjècte), ara casa (que la determine) e eth país (a on demore). Eth país a cambiat, mès açò non esvite qu’exercisque un saludable dialòg damb aguesta tradicion qu’aué li permet reconéisher-se e compréner-se mielhor. E tu de qui ès?
(DIARI SEGRE, 23 de hereuèr de 2013)


text:
891
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 891 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau visir Al-Muwaffaq qu'èra lo cap vertadier dau Califat dempuei 870. Son « rèine » permetèt de restaurar l'autoritat dau califa e l'òrdre dins lei províncias totjorn tengudas per leis Abbassidas. Son fiu Al-Mutadid, que remplaçava son paire malaut dins unei de sei missions dempuei 889, capitèt d'impausar son autoritat e d'obligir lo califa Al-Mutamid de modificar sa succession. Al-Mutadid venguèt l'eiretier dau Califat au detriment de son cosin Al-Mufawwad. A l'iniciativa de l'eiretier novèu, l'administrator Ubayd Allah ibn Sulayman foguèt nomat visir.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Galeri
Galeri[Galèri?] (vèrs 250, Felix Romuliana - 5 de mai de 311) foguèt un coemperaire roman que reinèt durant lo periòde de la Tetrarquia coma Cesar de Dioclecian dau 1èr de mai de 293 au 1èr de mai de 305 puei coma August dau 1èr de mai de 305 au 5 de mai de 311. Èra en carga d'una partida dei regions orientalas de l'Empèri.
Coma Cesar de Dioclecian, sa politica foguèt caracterizada per la lucha còntre lei Sarmates, lei Carpes e lei Bastarnes de 294 a 296 puei còntra lei Pèrs en 298. A partir de 303, participèt activament a la repression dau crestianisme. La malautiá e l'abdicacion de Dioclecian li permetèron de venir l'emperaire pus influent de la Tetrarquia. Pasmens, aqueu sistèma conoguèt rapidament una crisi grèva après la retirada de son fondator e l'Empèri Roman foguèt devesit entre sept emperaires mai o mens legitims. Assaièt de defendre lo sistèma de Dioclecian e de reglar aquela situacion ambé leis autreis emperaires eissits de la Tetrarquia mai moriguèt de malautiá en 311 marcant la fin finala de la Tetrarquia.


text:
Preson landesa : Rugbi entà apatzar las relacions
Despuish lo mes de genèr, cap a 200 presoèrs deu centre penitenciari deu Mont qu'an la possibilitat de jogar au rugbi. Que's hè dens l'encastre d'un dispositu experimentau en França, qui pren l'exemple d'un modèle espanhòu quasi generalizat dens las presons de la peninsula iberica.
Los volontaris qu'an de signar un reglament interior e que s'engatjan a arrespectar règlas de comportament e a participar a 25 òras d'activitat tota setmana. La tòca qu'ei de lutar contra las violéncias en mitan carcerau. En contrapartida, los detienguts que benefician d'ua libertat de movement. En efèit, las pòrtas de las lors cellulas que son obèrtas mei anar mei sovent, las passejadas quotidianas que son causidas. La lor conduita qu'ei avalorada cada setmana e que'u balha accès a avantatges (activitats esportivas la dimenjada, permissions multiplicadas e parladers perlongats).
Lo retorn deus susvelhants qu'ei meilèu positiu. Questionat peus confrairs de France 3, un detiengut que reconeish que « Quiò, que melhora las relacions, que torna hicar tot lo monde au medish nivèu e puish, que mia ua sòrta d'escapada, qu'ei a l'airejada, qu'aledam que ».
Dusau preson qui s'ensajarà ad aqueste dispositiu esportiu : lo Centre de detencion de Neuvic en Dordonha.
Fòto : 34 supers héros
- Publicat dens Sport


text:
Sintèsi proteïca
La sintèsi proteïca permet l'expression extra-cellulara deu còde genetic. Las proteïnas son sintetizadas dens lo citoplasma de la cellula despuish l'ARN, aqueth veng capvath lo nuclèu, sintetizat despuish l'ADN. Lo cambiament deu messatge genetic de l'ADN en ARN s'apèra la transcripcion, lo cambiament de l'ARN en proteïna s'apèra la traduccion. Aquò's un mecanisme on lo còde genetic se càmbia d'un polimèr d'acids nucleïcs (ADN) en un polimèr d'aminoacids (proteïnas).
Somari
La transcripcion[modificar | modificar la font]
Article principau: Transcripcion genetica
L'ADN es transcrit en ARN per ua polimèrasa. Qu'es l'ARN polimerasa qui desplega l'ADN e tanben lo transcriu en tot aparelhar las basas complemantàrias:
Aquò balha un ARN simple brin, mentre que l'ADN es totjorn doble brin. Qu'i a 3 tipes de polimèrasa, la I transciru ARNr, la II ARNm, la III ARNt e chic ARNr. De tots los ARN, sonque l'ARNm es portaire deu messagte genetic, sera sol d'estar tradusit en proteïna.
La traduccion[modificar | modificar la font]
Article principau: Traduccion genetica
Que comença per un codon d'iniciacion que serà totjorn un de metionina ende'us eucariòtas. Après aquera fasa d'iniciacion, se passa l'elongacion. Pendent que los ARNt menhan los aminoacids, lo ribosòma ten l'ARNm entre las duas partidas e aparelha cada codon de l'ARNm l'un après l'autre dab l'ARNt que cau. L'elongacion s'arrèsta quan se tròba lo codon-estanc, se pòt estar UAA, UAG o UGA.
Cambiament pòstraduccionau[modificar | modificar la font]
- Glicosilacion
Après la creacion de la proteïna, que deu enqüèra passar quauques transformacions. De tira après la sintèsi, la proteïna es caperada e se'n va dens lo REL La proteïna i camina capvath e receberà la glicosilacion. Lo dolicòl es un acid gras membranari deu reticulum endoplasmic, gahà's 5 mannòsas contra energia, e los poderà desliurar sus ua proteïna. La glicosilacion se passa segon deus aminoacids preherenciaus, e la disponibilitat d'enzims e substrats. La glicosilacion se pòt passar dab ua molecula GPI, la fin balharà tanben ua glicoproteïna.
- Autres grops foncionaus
s'ajusta deus fosfats, acetat e nombrós lipids e carbohidrats...
- Plegament proteïc
Un còp glicosilada, la gliproteïna serà plegada end'aver la conformacion volguda (qu'es hèra important pr'amor la medisha proteïna dab duas conformacions diferentas aurà duas accions diferentas, cf la malaudia de Creutzfeldt-Jakob). Qu'es plegada sia per ua proteïna caperaira o per la proteïna DPI, l'estabilitat es assegurada peus ponts disulfur per ua oxidacion deus radicaus -SH de la proteïna entre eths.
Secrecion[modificar | modificar la font]
Totas las proteïnas ne son pas destinadas per l'excrecion, d'autes son guardadas ende'u besonh de la cellula. Las que la qualitat n'es pas assegurada son lisadas dens la cellula peus lisosòmas.
Quan la proteïna es destinada a l'excrecion, deu passar la membrana cellulara qui es idrofòba mentre que las proteïnas son lo mei sovent idrofilas, ende passar, quan la proteïna va sortir de l'aparelh de Golgi, serà entornejada dens ua vesicula lipidica, entornejada d'autas proteïnas (coatomèrs o clatrina), un còp pròche de la membrana, la proteccion proteïca es liurada dens lo citoplasma, (que cau l'idrolisi, d'un GTP en GDP), lavetz la vesicula lipidica pòt fusionar dab la membrana cellulara, e la proteïna es liurada en dehòrs de la cellula.
Contraròtle de la sintèsi[modificar | modificar la font]
Qu'existís mantuas biaishs ende regular la sintèsi proteïca, se pòt passar en cada nivéu de l'expression deu còde genetic, e aquò ende inibir o indusir la sintèsi.
Exemple de regulacion de la sintèsi de la renina: la renina es un peptid de 300 aminoacids, secretat per l'aprarelh juxta-glomerulari de l'arrea. Son gène se tròba suu braç long deu cromosòma 1 (1q32). Sa secrecion balha indirectament ua aumentacion de precion arteriau. Lavetz, la sintèsi de renina se hè quan la cellula sent ua abaishada de la precion arteriau o quan tròba ua ipocaliemia o a iponatremia dens lo sector vascular.


text:
Economia d'Índia
L'economia d'Índia es la 4ena pus granda del mond, mai que mai representada per son agricultura, mestierals, industrias, e fòrça servicis. Los servicis son la principala font de la creissença economica en Índia uèi, e mai que los dos tèrces del pòble indian vivon dirèctament o indirèctament de l'agricultura.
Aquesta darrièra passa, mercé al grand nombre de joves educats que parlan anglés, Índia a pogut exportar de nombroses programas d'ordenadors e es vengut un important fornidor en servicis informatics al nivèl mondial. D'autres sectors coma fabricacion, farmacia, biotecnologias, nanotecnologias, telecomunicacions, construccion navala e aviacion mòstran un fòrt potencial amb un taus de creissença naut. E mai que dempuèi l'independéncia d'Índia, lo govèrn aja sempre contrarotlat divèrses domenis de l'economia, coma las telecomunicacions, las bancas o los investiments estrangièrs, dempuèi la debuta de las annadas 1990, l'estat a començat de dobrir lo mercat en redusent lo contraròtle governamental subre lo comèrci e los investiments.
Los problèmas economics e socials d'Índia son l'aumentacion de la populacion, la pauretat, lo manca d'infrastructuras e la creissença del caumatge. E mai que la pauretat aja descregut de 10% dempuèi 1980, un quart dels estajants d'Índia an pas de que se crompar per manjar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook » Accessat lo 18 d'abril de 2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
1052
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1052 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Naissença dau premier fiu d'Enric Ièr e d'Ana de Russia. Foguèt dich Felipe. D'autra part, lo 15 d'aost, fin de la trèva entre lo rèi e lo còmte d'Anjau Jaufré Martel.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
La Calandreta dels Dalfinets organiza un balèti pel segond còp amb lo « Cercle occitan » e « L’Entre2pots ». La tòca d’aquel eveniment es de far petar la lenga e la cultura, de dançar e de se dobrir a diferentas danças del mond, d’escotar de musica tradicionala, de favorizar lo partatge entre las diferentas generacions e d’espandir la cultura occitana dins la vila de Seta.
Vaquí lo debanament del balèti :
miègjorn – 1 ora : talhièrs de dança
1 ora – 2 oras : beure e manjar sus plaça
2 oras – 4 oras : balèti
Còla Octopuss… o lo pofre par 3, mantunas mans per un instrument : la vièla a roda. D’aires a escotar. Mazurka, rondèu, fandangò, escotiche… res pòt pas arrèstar lo pofre.Octopus convida a dançar, divertís, esgaia un luòc, una serada, de rescontres.
PAF 6 euros pels musicians
De que manjar sus plaça : sopa, crespèls saladas o sucradas.


text:
Saint-Georges-sur-Arnon
Saint-Georges-sur-Arnon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo nòrd-es del departament, al limit amb lo departament del Doncas que. A situat en la region naturala de la Champagne berrichonne.
Se situa a : 40 km de Châteauroux e 10 km de Issoudun.
Las municipalitats limitrophes son : Santa-Lizaigne, Migny, Poisieux, Plòu, Chârost, Saugy e Issoudun.
Lo territòri communal a adaigat pels rius Arnon e Théols.
La rota nacionala N151 passa pel territòri communal aital coma las rotas départementales : 2, 9, 9a e 34.
La linha de las Aubrais - Orléans a Montauban-Ciutat-Borbó passa pel territòri communal. La parca ferroviaire la mai prèpa es la parca de Issoudun, situat a unitat|10|km {{}}. Lo territòri communal es desservi per la linha 2 de la ret TIGR (ret interurbana de Issoudun). L'aeropòrt mai prèp es çò aeropòrt de Châteauroux-Centre, situat a aperaquí 36 km.
La commune est située dans le nord-est du département, à la limite avec le département du Cher. Elle est située dans la région naturelle de la Champagne berrichonne.
Elle se situe à : 40 km de Châteauroux et 10 km d’Issoudun.
Les communes limitrophes sont : Sainte-Lizaigne, Migny, Poisieux, Plou, Chârost, Saugy et Issoudun.
Le territoire communal est arrosé par les rivières Arnon et Théols.
La route nationale N151 passe par le territoire communal ainsi que les routes départementales : 2, 9, 9a et 34.
La ligne des Aubrais - Orléans à Montauban-Ville-Bourbon passe par le territoire communal. La gare ferroviaire la plus proche est la gare d'Issoudun, situé à 10 km. Le territoire communal est desservi par la ligne 2 du réseau TIGR (réseau interurbain d'Issoudun). L'aéroport le plus proche est l'aéroport de Châteauroux-Centre, situé à environ 36 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Arpetania
L’Arpitania, tot-pariér l’Arpetania, dèsigne l’ensemblo des tèrres qui ant tradicionalament la lengoua arpitanna coment lor lengoua de payis.
Somèro
Histouère du nom[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Vêde avouéc: Ârpes
Politica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Arpitania est pas recognua coment una entitât politica. El est divisâ entre três Ètats : la France, la Suisse et l’Étalie.
Permié les proposicions populères de la populacion, lo niom Arpetania et Petita Arpetania ére proposâ en 2016 coment nom por la novèla granda règ·ion Ôvèrgne-Rôno-Ârpes.[1]
Divisions politiques et administratives[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Divisions historiques et tradicionâles[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Divisions actuèles[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lengoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’arpitan at un statut oficièl ren que diens les comenes du Piemont yô qu'il sè prège pués que l'ant vôtâ d'aprés la lê de 1999 (desot lo nom de francoprovençâl) et diens la règion de Rôno-Arpes como lengoua règionâle.
Vêde avouéc[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Arpetans
- Veles d’Arpetania
- Enstitut de la Lengoua Savoyârda
- Glossaire des patois de la Suisse romande
- Litèratura arpetana
- Arpitania (himno)
Liyens[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- (fr) France Bleu - "Rhône-Alpes-Auvergne", nom préféré des internautes pour notre nouvelle grande région, 1 févriér 2016.


text:
Apòstol
Un apòstol, del grèc classic ἀπόσtoλoς (apostolos, "aquel qu'es mandat luènh") es un messatgièr e ambaissador.
Dins la tradicion crestiana, los apòstols, un pichon grop de dotze pessonas, causits d'entre los discípols de Jèsus, èran de josieus enviats per Jèsus per presicar l'Evangèli, d'en primièr sonque als josieus e après als gentius, dins tot lo mond antic. Èran al total dotze personas.
Segond l'Evangèli de Luc, "Cridèt cap a el los sieus discípols, e d'entre eles ne causiguèt dotze, e qu'el nomenèt apòstols" (Luc 6:13).
Se vei, pasmens, que, après la ressurreccion de Jèsus, d'autres òmes foguèron mandats (enviats) coma apòstols de la Glèisa crestiana, en compliment del poder que Jèsus daissèt a Sa Glèisa de parlar al Sieu nome. Son los primièrs presbitas (aqueles a que uèi son coneguts coma paires, de las glèisas localas), passant lo nombre inicial dels 12 apòstols (que son los davancièrs dels evesques).
Lo tèrme d'apòstol es designat per un trabalh especific dins l'estrutura del cap de la Glèisa. Mai tard, aquela carga serà d'espandre lo mensatge de l'evangèli per de novèlas contrada, organizant la vida crestiana entre los fidèls. La foncion es responsable de la formulacion de las questions doctrinalas, en reson amb los ensenhaments de Dieu.
Somari
Òrdre missionari[modificar | modificar la font]
La tòca del cristianisme es de far mission a un nombre mai possible de personas. Lo judaïsme es un sistèma de crensenças caracterizat per un ensems de règlas de comportament, que d'unas son vistas coma pauc adaptadas per èsser acceptat pels autres pòbles (coma las circuncision e las règlas de alimentacion). D'un autre costat, lo monoteisme es atractiu pels pòbles politeïstas (veire sociologia de la religion de David Hume).
Tant dins la cresença judaïca, que la cristana, son monoteïstas e atractivas per fòrça romans, politeïstas. Mas, mentrtant los josieus mantenguèron sas tradicions religiosas, los crestians, d'en primièr una pichona secta del judaïsme, èra dispausada a acabar amb sas tradicions que en contrapartida venguèron mas atractius pels gentius. Los apòstols prenguèron, dins aquel contèxte, un ròtle fondamental.
Los apòstols foguèron aqueles que recebèron la carga, del quita Jèsus, d'explicar als pòbles, los gentius compreses, que sufisís pas de seguir un ensems de règlas estrictas de comportament en realizant de rituals (coma los josieus o pensavan) per plaire a Dieus e recebre las sieuna favor, a son salvament e que Dieud desirava lo salvament de totes e pas sonque los josieus; çò permitèt l'intrada dels pòble gentiu dins aquel sistèma de crensenças encara naissenta.
Lo succés de l'estrategia presicada pel cristianisme pels apòstols es evident. Alara que lo judaïsme contunha una religion monoteïsta transmesa de generacion en generacion, lo cristianisme foguèt adoptat per d'autre pòbles (l'Empèri Roman aguèt un ròtle important dins sa divulgacion) e cresquèt fins a influenciar l'istòria e la cultura d'Euròpa dempuèi l'ora.
Sus la vida dels apòstols[modificar | modificar la font]
Dins Novèl Testament son contats la mòrt d'unes apòstols: Jaume, filh de Zebedèu, que foguèt executat per Eròdes Agripa I en 44 (Actes 12:2).
Judàs Iscariotes, que traïguèt Jèsus Crist, èra dels 12, mas perdèt sa designacion de apòstol pel fach de traïr Jèsus. Sa mòrt es contraditòria. Matèu 27:5 ditz que se penjèt, alara dins lo Actes 1:18 auriá sautat dins um precipici e se rompèron as entralhas.
Los dotze[modificar | modificar la font]
Los apòstols nomenats dins Marc 3:16-19 son Pèire, Jaume, Joan, Andrèu, Felip, Bartolomèu, Matèu, Tomàs, dins un segon temps Jaume filh d'Alfèu, Judàs Tadèu, Simon lo Zelòt e fin finala Judàs Escariòts. Las listas de Luc 6 (Luc 6:12-16) e Actes 1 (Actes 1:13) cita pas "Tadèu" mas un "Judàs filh de Jaume" ou "Judàs filh de Jèsus", o que muitos defendem ser dois nomes para uma mesma pessoa, Judas Tadeu. Lucas tanben conta l'istòria dels setenta Discípols, que Marc 3 (Marc 3:16-19) cita pas. La lista de Matèu 10 (Matèu 10 1:4) es identica a aquela de Marc, mai se unes manuscrits occidentals citan un Lebèu, una incisa que, benlèu, seriá de la lista dels apòstols "menors" qu'èra pas encara consolidat a l'epòca que los Evangèlis èran escrichs, subretot dins lo cas de "Judàs Tadèu", una creacion de l'agiografia posterior. Joan presenta pas una lista consolidada e fòrça apòstol seguent son citats dins lo tèxte (coma es lo cas de Matèus, per exemple). Pasmens, ele cita un Natanael, qu'es mai sovent considerat coma essent Bartolomèu.
Marc afirma que los faires Jaume e Joan recebèron lo títol de "Boanerges", que significa "filhs del tròn", pasmens se fòrça savents modèrnes discutan aquela traducion. Fòrça explicacions foguèron ensejadas, mas deguna capitèt lo consens. Dins Marc tanben s'explica pas per que Jèsus nomena "Simon" de "Pèire" — Matèu 16:18 raconta lo ligam coma la futura glèisa de bastir alara que Joan 1:42 afirma qu'es una referéncia a sa personalitat. Es possible alara que lo nom será estat una ironia, que lo quita Pèire negarà Jèsus al final.
Filip e Andrèu son de noms grècs, tanben coma Tadèu e Lebèu. D'unes josieus, subretot dins d'airals coma Galilèa, ont èra una granda populacion de gentius, avián l'abitud de nomenar los filhs amb un nom grèc e d'autres josieu.
Lo segond Simon es nomanat "kananaios", un mot que benlèu deriba de l'aramèu "qan'ānā", que significa "zelòt". Pasmens, lo sens es pas gaire clar, lo mòt pòt aver una conotacion politica, significant qu'el aparteniá a un moviment de revòlta contra l'Empèri Roman, mas tanben um religiós, significant sonque que el èra una persona "zelosa" dels sièus devers. Lucas utiliza o tèrmo grèc "zēlōtēs".
"Escariòt" pòt èsser lo chafre de Judàs o una referéncia de son origina geografica, um "òme de Kerioth". Poirá èsser una referéncia als sicaris.
Marc utiliza lo vèrb grèc "apostolien" ("enviar") quando Jèsus nomena los apòstols e los "envia" per realizar lo trabalh que el meteis veniá realizar, mas sens sa quita preséncia. Fòrça glèisas interpretan aquel verset coma la fundacion de la Glèisa, que Jèsus crea un grop especial de personas per trabalhar al sieu nom en son abscéncia.


text:
Per Mans de Breish, paraulas de Joan Bodon
Dins una aubèrga vièlha demandèrem de vin...
Non pas de vin de trelha d’aquel qu’es tròp canin
Mas de vin franc de soca del terrador d’aici.
Ni per pinton, ni pauca: ne volèm un blechin
E volèm la patrona per nos melhor servir.
Solament una copa: beurem cadun son torn
Aital moris la fièra quand s’acaba lo jorn.
Patrona, la patrona, te pastègi d’amor
Sarra-te mai encara per nos portar calor.
Rantelas sens aranhas son las telas del sèr
Dos potons a la copa; gardam lo nòstre espèr
Tot çò que nos demòra: voler e non poder
Campanas sens relòtge que clocan sens saber.
Patrona, la patrona, la clau per nos dobrir
Pren aqui ta moneda. Nos cal anar cobrir
Una estela blanqueja dins lo cèl del matin
Comptam los corbatasses tot lo long del camin
Per la fièra novèla demandarem de vin...
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Per Mans de Breish
Tant de paraulas engraissadas
A còp de vielhs, de taulejadas
Que lo poder s’es afartat.
Tòca-manètas, ventre conflat
Contra aquel biais de gobernança
Nos cal plan dintrar dins la dança :
I a pas quatre camins a prendre ;
Ne sabi un, es pas lo mendre
Per engranar aquela merda
Sabetz, i a pas de temps a perdre
Cal dire adieu a la familha
E se’n anar, gojats e filhas
Refrain
:
Lo vestit verd, la carabina
E d’amagat dins las ausinas
Perduts al mieg de las Corbièras.
Gausar la guerra bartassièra
Benlèu qu’aquò’s passat de mòda
Que lo temps a virat la ròda
Ièu cresi qu’es pas acabat
Cal continuar l’entemenat
M’a pas quitat del ròm la sèt,
Me ten dempuiei seissanta sèt.
Los discorses d’un president,
N’ausissetz un, n’ausissetz cent.
Lo pòple brandís sa talent.
Las paraulas, coma lo vent
Se’n van bufar dins las platanas,
Dins las panièras de patanas
Refrain
Notables francimandejats
N’i a mai que mai, paure gojat
Los mestres de la capitala
Coma valor fondamentala.
La terra dormís jol cotiu
Dins las aroinas ren que viu.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Lo 3 de seteme, qu’èra dens mantun establiment lo purmèr dimèrcs d’escòla despuish la refòrma deus ritmes escolars. Uns parents non semblan pas està’s adaptats.
Que serén 4 521 mainats a aver mancat l’escòla aqueste dimèrcs 3 de seteme, en per’mor de desbrombs deus lors pairs. En efèit, ne’s serén pas adaptats aus navèths ritmes escolars e qu’averén contunhat, com l’an passat, a demorar a casa.
« Qu’avèvi l’alarma deu telefonet reglada tà tindar sonque quate dias dens la setmana », çò explica ua mair a Manaset. « Qu’èi desbrombat de cambiar aquò e, quan e’m soi desvelhada, qu’èra tròp tard ». « Ne tribalhi pas lo dimèrcs, qu’avèvi decidit aquò tà’m poder aucupar deus mainats », çò conta un pair. « E com ne soi pas anat au burèu, qu’èi desbrombat de pausar los enfants a l’escòla en passant ».
Tau moment, aqueths desbrombs que son sonque petits dramas shens nada consequéncia, mes qu’esperam que los parents e preneràn lèu lo navèth ritme.
Fòto : Clio


text:
Divendres, 20 d'abril de 2018, 03h00 Environament
Provença > Comtat de Niça > Val de Ròia e Tèrra Brigasca
La construccion d’un tunèl a Tenda (Val de Ròia) poiriá portar una catastròfa ecologica a la Val de Ròia, que polluiriá l’aiga que se consuma dins l’encontrada e tanben a Menton, Ventemilha e una partida de Mónegue.
Lo cònsol de Tenda (Val de Ròia), Jean-Pierre Vassalo, ven d’avertir lo prefècte del departament de la perilhositat del curum del talhièr del tunèl illegalament entrepausat aquí, çò rapòrta Nice-Matin. D'efièch, son entrepausadas de desenas de tonas de gip e d’anidrit, çò es de curum classat que l’entrepresa italiana Fincosit, implicada dins l’enòrme escàndol de vòls de material sul talhièr, a daissat entrepausat a l’aire liure.
Quand plòu, aqueles material se desfàn e pòdon polluir Ròia, lo flume que travèrsa la val e que fornís l’aiga als ostals de Menton, de Ventemilha e d'una partida importanta de Mónegue. De fach, s'es ja trobat aqueles contaminants dins un afluent.
Lo geològ niçard Jean-Alain Vernet confirma a Nice-Matinlo perilh potencial d’un escorrement d’aqueles anidrits: “Compte tengut que siam en tèsta d’un bacin versant, riscatz de modificar la composicion quimica de l’aiga. Aquesta pòt aver de consequéncias perilhoas sus tota la cadena alimentària e un impacte ecologic tot plen perilhós”.
N’avertisson dempuèi longtemps las associacions environamentalistas de Ròia. Lo cònsol màger Vassallo se mòstra escandalizat: “Es un escàndol economic, ecologic, environamentau e bensai alieutic”.
De costat, la prefectura reconeis l’existéncia illegala d’aquelas tonas de curum entrepausat, mas assegurar que i a pas cap de perilh. Dimècres passat, i mandèt d’expèrts qu’aurián analisat los materials en afirmant que presentan pas cap de perilhositat.


text:
Evaus
Evaus (oficialament en francés Évaux-les-Bains) z-es 'na comuna occitana de Lemosin (Occitània) situada en Combralha; z-es administrada pel departament de Cruesa e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
15/08/2017
L’erba de la matagòu, Claude Seignolle, revirat en òc per Joan-Claudi Dugros
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « La Mandragore», collecté à Montpon par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd », livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Aver l’erba de la matagòu (1)quò era aver entre sas mans lo mai poderós daus poders(2). Coma ela, tot plejava davant vos, la richessa e las quitas femnas !… Tot parier, si un voliá ne’n aver, faliá prener daus grands risques, mai que mai lo de trobar lo diable, que era lo sole que balhava quela planta generosa.
Per quò, una pola negra fasiá l’afar e, vòstre coratge… lo demorant. Faliá chausir una nuech sorna coma un cròs de taupa e una capforcha se copant coma dos traits. ‘Ribat quí, un deviá credar leu leu :
– Pola negra… pola negra… pola negra…
Si lo diable era bien virat e aviá besonh de polalha, tardava pas a venir, impressionant e gaire ‘cepte(3). ‘Laidonc, malur se li parliatz pas prumier. Vos emportava còp-sec dins son infern. Per contra, si disiatz un mot avant lo seu, vos balhava l’erba de la matagòu, qu’apelan tanben : la man dau diable.
Contat per M. Chaumeil, de Mont Paun (Dordonha).
Vocabulari : (1) La mandragore (2)pouvoir (3) commode
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 21
I a una brava discutida que se’n sec. Lo professor es per ‘nar directament a la poliça e far perquisicionar quela maison. Quo es mau coneitre Caüsac. D’en prumier, avem pas pro elements per lançar una enquesta, segond, Gaëtan a totjorn aimat ‘nar a la riba de las chausas e liurar los copables punhs e pès ligats. Quo es plan brave, quò-qui, mas los que van a la riba de las chausas, en principe, quo es Franciscò e io, io subretot, que questa nuech, va escambalar muralhas, teuladas, se raletar per quauque calustron, se panturlar dins-t- una maison ente se pòt rencontrar dau monde a chaque cuenh de corredor. E quò manca pas. Lo det guinhaire de Caüsac me tuca en plen parpalh, Julian, rentraras veire quí dedins çò que se passa, nautres montarem la garda. E quo es entau que, a doas oras de la nuech, quante lo monde oneste deurián durmir, una fina siloeta vestida de negre, emb nonmàs una museta a l’espanla, laissa la lonja veitura negra a cent metres, se fond dins l’ombra de las muralhas, archela la nauta grilha barrada e se laissa tombar dins lo parc. Un còp dedins, prene mon temps. Pas de chen, quo es desjà quauquaren. Espie la sarralha dau portau de prep. Ai bien fait de pas i trifonhar de defòra. Un fiau ne’n part, cort au long d’un barreu, clonca dins lo sable de l’aleia e deu ‘nar far trundir quauqua eschinleta dins la maison o benleu pieg, directament au comissariat. Quo sembla dau vielh materiau, pas dau genre a s’esbramelar quante copas lo fiau. Crau, un còp de pinces. Ren. Pòde i anar. Ara, lo portau s’esbadalha discretament, per siervir de surtida de secors, per cas que faudriá fugir redde, o per pemetre aus secors de ribar a la lesta, un sap jamai çò que pòt ‘ribar dins queu genre d’expedicion. Un pitit geste de la man a Franciscò que s’es renconhat a l’acialat d’un platanas en faciá dau portau que vene de drubir. Traversada silenciosa dau parc. Quauques calustrons que deven drubir sus un jos-sòl ne laissarián pas passar una engrinsòla, la pòrta d’entrada, pas la pena d’i pensar, totas las fenestras daus dos niveus barradas de contrevents. Mon paubre Julian, i a pus nonmàs s’escupir dins las mans e s’atacar a l’archelada jurcinc’ a teulada. Quo es partit. Las belas peiras e los regots son pariers coma de las marchas e en doas minutas, sei sus las ardesas de la teulada. D’avesat, i a totjorn un calustron que badalha pro per laissar passar quauqu’un de pita corporença, lo monde se mesfián pas de las teuladas. Mas aqui, ren. Pas ‘na quita pita drubertura. Enfin per lo moment. De la museta suerte ventosa e diamant, e un chen sietat que me tend los braç, si pòde entau dire, se laissa decopar en silenci una brava redondela. Una man gantada tarda pas a trobar lo luquet. Quo i es, sei dins la plaça.( de segre)
Joan Ganhaire
11:18 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)
07/08/2017
Los dos auvernhats, collectat per Claude Seignolle, revirat per Joan-Claudi Dugros
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « Les deux auvergnats», collecté à Saint-Martin de Gurson par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd », livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Un còp era dos frairs auvernhats que se’n tornavan d’una vòta vesina. Tres quilometres avant de ‘ribar chas ilhs, passeren davant un perier charjat de bravas peras.
Se disseren : « De ser, vendrem las minjar au clar de luna. »
‘Ribats chas ilhs, espereren la nuech e torneren au perier.
Lo pus leste montet sus l’aubre e faguet passar las fruchas a son frair puei las lancet leu per terra.
Lo que era demorat per terra ‘restava pas de minjar. Mas quò fasiá tan negre qu’a un moment, en plaça de ‘massar una pera, ‘masset un grapaud e lo brifet(1). Tanleu, se botet a s’esbraceiar(2) :
– Viech d’ase ! E ! lo fraire ! En queste país los perons pòrtan pautas ?
– Nani, pòrtan que coá.
– Òu ! lo fraire ! lo fraire ! me’n vau, lo fraire !
Lo que era sus l’aubre davalet, mas l’autre s’era desjà traïnat morent a la maison.
(A queu moment, quò es nonmàs eu que parla :)
– Tres jorns per la palha, tres jorns per lo fen.
– L’ai trobat crebat coma un chin.
– Me’n vau trobar monsur lo Curet per l’enterrar.
– Monsur lo Curet me damanda un franc per l’enterrar.
– Vau lo querre lo fraire ; lo veiquí.
– Es crebat coma un chin, put coma un boc.
– Si voletz pas l’enterrar, minjatz-lo !
Contat per lo paubre Daugerias, de Sent Martin de Gurçon (Dordonha).
Vocabulari : Brifar= dévorer, s'esbraceiar= gesticuler
15:19 Publié dans Cultura e literatura en òc, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 20
Quò començava de romar dins la veitura, vitras levadas, chaufatge a fons, Juliá que se tortilhava sens ausar demandar una alta pissadoira, e l’autre, tindat coma fiau d’arceu, espionant la meitat de Vilafrancha que semblava queu matin lai justament privat de tota envolada musicala. Quante quò comença de ropiar, generalament, quo es Franciscò que prend lo risque. Un còp de frein brutau davant la terrassa d’un cafe, un garatge acrobatic, tot lo monde davala. Gaëtan a beu badar que queste còp, som bons per tornar trobar la racalha que nos en a surtit dins sa subrebela grandor d’arma, que podem nar querre un autre patron que siá tan generós coma la valetalha, que nos dòna pas quinze jorns ‘vancès d’estre tornats en gàbia o d’ocupar quauqua tireta refrigeranta. Lo còp d’uelh e de babinhon de Franciscò, l’evidenta complicitat daus ocupaires de la veitura que son desjà a l’interior dau cafe lo fan s’apasimar, mas demòra potinhat tot emborrassonat de sa dobla pelinga e de son triple bòrd de còu a bonhar dins la comassa de la lonja veitura negra. Hofnagel es un brave tipe. Pendent que disnem d’una meschanta pizza, pòrta a son ancian malaude una bòla de té bruslant, que Caüsac accepta sens romar, que a nautres, z’auriá fotut per lo morre, mai si ne’n crebava d’énvia. E la chercha tòrna començar. Vira que te vire, lo diable te vire, avem seguit tota la lista, es presque nuech, e l’expedicion se’n vai bra’ment fanit . E veiqui lo miracle. Dins un barri un pauc fier de Vilafrancha, longtemps ‘vancès que los auvidors de Caüsac aián captat quauquaren, veiqui nòstre Gaspard que s’esgenicla, que s’esbraceia, que eschapa a Juliá per se conhar lo nas a la vitra. Tusta dau plat de las mans sus la vitra barrada coma si lo fuòc l’esmanciava. Laidonc, nonmàs, una musica plan coneguda emplit los auvidors de Gaëtan e sabronda dins la veitura. Pas de dobte, quelas percussions lancinantas, acompanhadas daus vironzeus de cent instruments de vent, cent còps tornadas dire, de mai en mai fòrt, parier come lo cortegi de quauqua reina orientala que s’aprueimariá sus sos elefants, quo es lo Bòlerò de Ravel. D’avesat, quante Caüsac estufla queu chause, quo es signe d’exasperacion, que ne’n a son fai, son confle, e que es preste a espetar dins una de quelas coleras que fan una partida de sa plasénteia. Mas, quí, se ufla coma ‘na petairòla, son ideia es estada bona… La maison que laissa rajar quela musica es una brava maison borgesa, de dos niveus, teulada ardesada, aleia de sable fin e tot e tot, au mitan d’un parc de cedres de vint metres de naut.
Dau temps que passem davant, l’espie bien coma faut, que sabe çò que nos espera, questa nuech, Franciscò e io. Aurà, Gaspard, jostengut per Hofnagel, fai petar las dents e los uelhs lusents coma jamai pus, montra dau det la nauta grilha que s’eslunha dins l’eizilament silenciós de la lonja veitura negra. Quo es ben d’aqui, que s’es eschapat i a aurà dos mes, es quo es segurament d’aqui qu’es surtit l’òrdre de lo tuar.( de segre)
Joan Ganhaire
30/07/2017
Lo diable Ricoquet, conte collectat per Claude Seignolle, revirat en òc per Joan-Claudi Dugros
Jean-Claude Dugros nous livre la version occitane du conte « Le diable Ricouquet», collecté à Paysac par Claude Seignolle, dans « Contes populars de Perigòrd », livre bilingue occitan français, 25€ éditions Novelum IEO 2016.
Un còp era un diable qu’apelavan Ricoquet. Un jorn, trobet un òme qu’apelavan Joan. Lo diable li disset :
– Ricoquet, quò es mon nom. Si dins uech jorns l’as obludat, te minjarai. Joan fuguet tant espaventat que tanleu lo diable partit, obludet son nom.
Sieis jorns de temps, se migret e minget pus, se sentent morir avant mesma la data ‘ribada. Lo matin dau setesme jorn, anet tras la campanha per profiechar un darnier còp dau pauc de temps que li demorava a viure. A-d’un moment, ‘viset quauqu’un que jugava a sautar d’una riba a l’autra d’un fossat. Leu, reconeguet lo diable. Parlava tot naut. Joan paret l’aurelha e auviguet :
– A ! si lo Joan se remembrava que m’apele tot simplament Ricoquet, ririá ben… Lo Joan ririá ben…
De vrai, fuguet au Joan de rire. Leu, tornet chas eu e disset a sa femna que lo diable s’apelava Ricoquet. Deviá venir l’endoman. ‘Laidonc lo Joan e sa femna passeren la nuech a se dire : Ricoquet… Ricoquet… L’endoman, lo diable ‘ribet. Cresent far un bon marende, aviá junat.
– E ben ! Joan ! qual es mon nom ?
– Ben, auriatz obludat que vos apelatz Ricoquet ?
‘Laidonc lo diable deguet tornar partir tot canit, lo ventre voide coma un lop trompat.
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 19
E partirem en chaça a sabe pas tròp qué l’endoman matin. Faliá veire lo charrelh. La lonja veitura negra clafida de monde, chamjada en chalutier sovietic emb totas sas antenas, radars, sònars, micròs que passavan de pertot, eizilava majestuosament per las ruas e plaças de la vila nauta. Gaëtan, queste còp, escotava pas sa musica, mas tras los subrebeus escotadors que s’era conhat sus las aurelhas, eissaiva de coneitre quauqua musica que auriá pogut èsser reconeguda per Gaspard e montrar au monde la maison d’ente s’era enfugit. Mas far tener daus auvidors a las aurelhas dau dròlle se montret rapidament tant aisat coma farrar las moschas. Los fotiá lai tanleu installats en butir daus crids que Hofnagel disset èsser de dolor. E Caüsac fuguet leu sol a escotar bruchs de cosina, de banhadoira que se voida, discutidas mai o mens intimas e violentas de la pita borgesia Vilafranchesca. De temps en temps, d’una maison, surtiá un aer de musica que Caüsac fasiá rapidament auvir a Gaspard que demorava sens reaccion, o-ben-tot se barrava las aurelhas a doas mans. Eram luenh de sas excitacions a l’auvir daus grands classics. Aguerem una bufada d’esper quante la novesma de Beethoven gisclet dins los auvidors de Gaëtan en provenença d’una maison que se revelet èsser una botica de disques. Gaspard se contentet d’acompanhar quauquas mesuras de la man, puei tornet tombar dins l’indiferença. La preséncia de la botica donet una ideia a Caüsac. Davalet de veitura, demoret presque una ora de temps coma lo marchant e tornet surtir emb una lonja lista d’adreças e de noms de melomanes, praticas seriosas de la botica dicha au Diapason. Bona ideia, i a pas a dire, que lancet Franciscò dins una errança a penas un pauc guidada per Hofnagel e Juliá que coneissián la vila. Los melomanes devián estre au trabalh, o en vacanças, o ‘vián decidat de far quauquaren mai que d’escotar lors disques, que tres oras e tres quarts de lista pus tard, paguna sinfonia, pas lo mendre concertò, pas lo pus pitit quatuòr eran venguts chatinglar los timpans pertant en alerta de Caüsac.(de segre)
Joan Ganhaire
10:28 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Dijòus, 28.8.2014 03h00
Los traucs negres
Totasvetz, uns quants sapients que pensan que i auré ua possibilitat de viatjar caphens l’Univèrs en evitant las constrentas de l’espaci-temps. Entad aquò, que caleré passar per “endrets” qui n’i aubedissen pas. Que pensan que los traucs negres e poderén estar los endrets aqueths.
Un trauc negre qu’ei? Qu’ei un objècte cosmologic (com ne son ua estela o ua planeta) qui presenta la particularitat d’aver ua densitat de plusors miliards de còps superiora aus autes còrps qui coneishem; per comparèr, qu’a la densitat qui auré la Tèrra se la comprimívam dens ua bòla de 2 cm de diamètre. Qu’ei tan grana, aquera densitat, qu’arren ne’s pòt escapar de la lor atraccion gravitacionau: la quita lutz n’ac pòt pas; e de tan grana qui ei la lor atraccion, tot çò qui passa a la lor portada – com la lutz emetuda per d’autes objèctes – que i cad e ne’n sòrt pas mei; qu’ei per aquera rason qui’us apèran “traucs negres”. N’enviant pas lutz, ne’s pòden pas véder, mes la lor existéncia que’s pòt devinar, per exemple, de l’observacion deu movement de rotacion d’ua estela qui sembla sola – e qui en realitat e vira au torn d’un trauc negre –; que’s pòt tanben establir per calculs.
Los trauc negres qu’an la lor plaça dens las teorias d’Einstein, ne las meten pas en causa; mes las règlas costumèras de l’espaci-temps ne s’i aplican pas mei: l’espaci que i vad infinidament petit e lo temps que s’i arrèsta. Au mensh, qu’ei çò qui los calculs e’ns permeten de prevéder. Los calculs que preveden tanben l’existéncia de honts blancas, qu’ei a díser d’objèctes cosmologics qui serén lo quite contrari deus traucs negres: au lòc d’absorbir la matèria, que l’escopirén. Uns quants qu’imaginan que traucs negres e honts blancas e comunicarén per embraquèras de l’espaci-temps a qui an dat lo nom de traucs de vèrmi; e qu’an pensat qu’aqueths traucs de vèrmi e serén un mejan possible de viatjar caphens l’Univèrs. Entad ac compréner miélher, qu’ei drin com se podèm viatjar per tunèls devath la crosta terrèstra, qui’ns permetossen de har mei viste qu’en demorant a la susfàcia. Ua civilizacion mei avançada que la nosta que’s poderé fabricar traucs de vèrmi “artificiaus”, segon los sons besonhs.
Malurosament, que sembla qu’ua nau espaciau qui s’aventurèsse aus entorns d’un trauc negre, rapidament e seré desformada, desjuntada e esbrigalhada per la gravitacion infinida e que çò qui’n sortisse per la hont blanca correspondenta n’auré pas mei arren d’ua nau. De qui n’i a, totun, qu’ahorteishen que dens condicions precisas, ne’s passaré pas forçadament atau. Hèra d’ipotèsis, e peu moment nada certitud; vertat que ne i a pas que quauques detzenats d’annadas qui observam los traucs negres, e que’ns demora hèra de causas a apréner.
Entà viatjar tà distàncias luenhècas de l’Univèrs, ua auta possibilitat que seré de’s poder desplaçar a ua velocitat mei grana que la de la lutz. Segon Einstein, n’ei pas possible, mes arren ne’ns defend de pensar que i aurà un dia ua teoria navèra qui ns’ensenharà que dens cas qui i a, velocitats mei granas que la de la lutz existeishen. Tot comptat, que i avó d’autas teorias abans la d’Einstein, qui n’èran pas faussas mes qui n’ac avèn pas tot previst. Que tornaram parlar d’aquò quan abordem los viatges caphens lo temps.
Los extraterrèstres existeishen?
Longtemps que s’i a credut que los extraterrèstres ne’s podèn pas encontrar que dens l’imaginacion descabestrada deus autors de sciéncia-ficcion. Lucian de Samosata dont avem dejà citat lo nom, qu’imaginava que sus la Lua lo son personatge e trebucava hemnas-vits dab arrasims suu cap e brancas d’arbes cargadas de pinhas e d’òmis, qui neishèn capvath los arbes. Cirano de Brageirac tanben que descrivó ua Lua poblada. Adonc, mei près de nosautes, en 1877, l’astronòme italian Schiaparelli que credó de descobrir canaus sus Mart, mes ne digó pas que s’agisse de canaus artificiaus; en realitat, que volè parlar de braç de mar. Mes l’american Lowell que comprengó mau e que gadiè ua partida de la soa vita a observar lo “hialat d’adaigatge” deus marcians, per’mor que, se i avè canaus, que i avè marcians! L’american H. G. Wells que’s basè suu tribalh de Lowell entà publicar en 1898 La guèrra deus Mondes (The war of the worlds), qui estó lo prumèr gran succès de libraria de sciéncia-ficcion, e dens los decennis qui seguín, quan s’i parlava d’extraterrèstres, que solèn pensar prumèr aus marcians, qui’s figuravan sovent com “petits òmis verds”.
Après la segonda Guèrra mondiau, la sciéncia-ficcion que conegó un gran desvolopament e los autors que’s metón a imaginar extraterrèstres dens galaxias hèra luenhècas, o umans installats, dens un futur luenhèc, sus planetas on la vita estosse possibla. Atau, en occitan, Joan Frederic Brun, dens lo son roman Lo retrach dau dieu negre, dens lo quau un personatge e ditz a un aute: “Sabes la legenda que ditz que los òmes, a l’origina, venián d’una pichòta planeta mièg liquida que d’aquí la conquista prenguèt son vam? Aquela planeta en galactic s’apelava Earth…” Aquiu, qu’èm tan luenh dens l’espaci e lo temps de la nosta Tèrra, qu’aqueths òmis e tienen l’existéncia de la nosta planeta per ua legenda qui’s conta “au cot deu huec”.
E la sciéncia, qué’n pensa? Que ns’ensenha que, entà que la vita extraterrèstra e sia possibla sus ua planeta, que cau qu’aquesta, a la manièra de la nosta Tèrra, e presente condicions favorablas a la soa aparescuda, com per exemple la preséncia d’aiga liquida, o ua temperatura ni tròp hreda ni tròp cauta, çò qui excludeish planetas tròp pròchas o tròp luenhècas de l’estela au torn de la quau e viran. La màger part deus sapients que pensan que planetas d’aqueras caracteristicas, ne se n’i deu pas trobar sovent, mes que dab lo nombre d’estelas existentas capvath l’Univèrs (mei de dus cents miliards dens la sola Via Lactèa) e lo de planetas qui’us viran au torn, que’s pòt estimar probabla l’existéncia d’ua vita extraterrèstra. Los astronòmes qu’an dejà localizat planetas dab aqueras caracteristicas, mes que se’n manca enqüèra que poscam observar çò qui s’i passa…
Vita extraterrèstra n’implica pas forçadament civilizacion extraterrèstra: capvath miliards d’annadas, la vita sus Tèrra que la representèn algas, puish plantas. Qu’ei possible que trobem formas de vita d’aqueras e non pas, com sovent ac imaginan los autors de sciéncia-ficcion, extraterrèstres qui viscan dens de granas vilas e se desplacen dab vaishèths ultrarapides. Adara qui començam de conéisher Mart, qu’èm segurs de non pas descobrí’i nada civilizacion organizada, mes qu’ei possible que i trobem formas de vita: mercés a Discovery, qu’avem establit la preséncia d’aiga liquida a la susfàcia d’aquera planeta en ua epòca luenhèca, e que n’i poderé demorar devath lo sòu marcian.
Viatjar capvath lo temps?
Se dab las tecnologias umanas de uei lo dia e son de mau imaginar los viatges caphens l’espaci luenhèc, qu’ei enqüèra mei complicat de concéber l’aute tipe de viatge presat peus autors de sciéncia-ficcion, los viatges capvath lo temps, d’autan mei que, s’avem dejà hèit viatges capvath l’espaci mei pròche, dab sondas o dab l’equipatge uman de 1969, viatges capvath lo temps ne n’avem pas jamei hèit nat. Lo problèma d’aqueths viatges que’s pausa de faiçons diferentas segon que s’ageish de viatges capvath lo futur o capvath lo passat.
Scientifics qui i a que pensan que los viatges capvath lo futur e son possibles. Qu’avem vist qu’a velocitats pròchas de la lutz, lo temps ne passa pas tan viste; brombem-nse que las distàncias e lo temps e son associats dens l’espaci-temps: díser qu’un viatge ei rapide, que passa distàncias granas en un temps dat, qu’ei parièr com díser que lo temps e passa mei lentament entau vaishèth espaciau qui’s desplaça qu’entaus observators dehòra.
Lo fisician Claude Semay que balha quauques exemples d’aquò entà velocitats de mei en mei pròchas de la lutz; que s’ageish cada còp d’anar dinc a la mieitat deu trajècte, puish de’s tornar virar:
Mercés per aquel article esmiraudiant. Ai daus lunons (= estelas) plen, los mirons (=uelhs).
Ieu sei un extra-terrestre, si voletz, vos vòle ben far rescontrar los meus ?
"... la vida deuriá existir en quauque endrechs."
Mathieu, ne sès sigur ? M'estoi dins un quartièr ont sabon quitament pas qu'existís un vesin.
Cresi que la question encuei es pas de sacher s'exista una vida extraterrèstra mai puslèu m'onte, e coma fa per n'aguer la pròva concrèta... Es evident qu'amb l'infinatat supausada de l'Univèrs lei condicions de la vida deurián existir en quauque endrech...
Coma que vague, fa plaser de liegir un article en occitan sus aqueu subjècte.


text:
En dirècte de Lesinhan
jeudi 24 mars 2011
Lo rugbí es coma l'amor, cal donar abans de prene
jeudi 10 mars 2011
Sabes que siás audenc quand ...
- T’encanha quand te dison qu’as l'accent de Marselha
- Siás anat al mens un còp dins ta vida a la fèsta à Vilagalhenc, a Limós, a Quilhan, a Esperaza, a Sant-Papol o a Motomet
- Tu tanben pichon, apreniás a agantar las cigalas
- As ja visitat la cauna de Limosis e l’avenc de Cabrespina
- Cada còp qu’i a una inondacion, te demandas se vas pas i passar
- Sabes que se sès pas pudic, cal pas anar a Sant Pèira la Mar
- As ja gostat la fregida e la blanqueta de Limós, al cassolet e als « allelouïa » de Castelnaudary
- Creses que totas las ustras venon de Gruissan.
- As ja sautat dins la font de la plaça Carnot!
- Per tu la fèria de Carcassona es melhora que la de Nimes … e mai es vertat
- Per tu la Novela, Gruissan, Narbona Plaja, Sant Pèire, La Franqui, Leucate son pas de super plajas per los toristas. Son per tu !
- La « Villa » es pas un ostal per tu mas una discotèca
- Siás sus la rota e crosas un 31 ta primièra reaccion : "putan que conduson mal aqueles conasses de tolosencs !"
- Sabes sulcòp de qué parlan quand te dison : la 113
- As ja fach un anar e tornar dins la jornada en Espanha per crompar d'alcoòl o de cigaretas
- Sabes qu'al dessús de Mazamet o de Tolosa es lo nòrd de França
- Sabes que miègjorn manca un quart es l’ora del Ricard
- As fach al mens una sortida escolara a Camurac o a Baudriga
- Romègas al luòc de t'exprimir
- Sabes quand cambiàs de despartament per anar dins l'Arièja per que las linhas blancas desapareisson e los traucs pareisson
- La Comèdia a Carcassona per tu, es pas un espectacle
- Sabes que lo vin es pas d'alcoòl, es una potinga
- Sabes la diferéncia entre Cuxac d'Aude e Cuxac Cabardés
- Sabes que siás audenc quand tu, sus l'autostrada, arribat a nivel de Ciutat, ralentisses a 110 per causa del radar, e que lo Parigòt el compren pas res .... e flash... un de mai
- Sabes que lo pus bel carnaval del mond es a Limós, pas a Rio, pas a Venisa, pas a Niça …A LIMÓS
mercredi 2 mars 2011
Spoiler Twilight
mercredi 16 février 2011
Sant Valentin !
Pichòta lista de las malautiás mentalas de que se desvelopan amb la passion :
lundi 14 février 2011
SNCF (del nòrd)
vendredi 4 février 2011
Son a costat de tu
lundi 17 janvier 2011
L'an 2011 serà un grand tuc !
1) Esitacion entre la rauba – talons e jogging – basquets : pendent la serada aviái la rauba amb los basquets
2) Aquesta fèsta èra organizada doas setmanas abans. Mas, contra tota espèra, èra terribla. Finalament es quand tot s'anóncia poirit que te regalas lo mai.
3) L'organizacion de la fèsta èra als mans d'amics … d'òmes ! Ai Ai Ai ! E ben sabètz qué .. a un moment, Maxim diguèt : « las filhas a taula ! » . E d'un còp, nos serviguèron ! Era quicòm d'excepcional per ieu, lo chòc es encara ancorat en ieu.
4) Carles qu'es un amic fòrça important per ieu, festejèt plan lo passatge a 2011 : passèri lo descompte (5, 4, 3, 2, 1, Bona Annada !!) a costat d'el que vomissiá, sus un banc.
5) De 8h a 5oras del matin, aquò passèt coma una ora ! Èri pertot, amb tot lo mond, a parlar, cantar e rire de longa !
6) Darièra imatge de la serada : Emilia, Carles (que anava plan aprèp aver dormit dins ma veitura) e ieu, dabans l'especiariá del vilatge a esperar los parents d'Emilia. Se disiam que la serada èra estada enorma, e la fèsta un pur bonur !


text:
Allevard
Alevârd en arpitan (Allevard en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Allevard A situat en lo massís de Belledonne dintre Chambéry (40 km) e Grenòble (38 km). Lo Bréda, un torrent de montanha #que travèrsa la municipalitat, es en partida capté per produsir de la electricitat.
Allevard est située dans le massif de Belledonne entre Chambéry (40 km) et Grenoble (38 km). Le Bréda, un torrent de montagne qui traverse la commune, est en partie capté pour produire de l'électricité.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]