text:
Pena de mòrt
La pena de mòrt o pena capitala es l'execucion d'un presonièr coma consequéncia d'un crime o delicte. Etimologicament, la pena capitala es lo castig impausat a un crime tant grèu que merita la decapitacion.
Segon lo rapòrt annadièr sus las execucions judiciaras d'Amnistia Internacionala, de 2003 foguèron executadas al mens 1 146 personas dins 28 païses. 84% de las morts documentadas venon de quatre païses: de la Republica Populara de China 726 personas, d'Iran 108 , dels Estats Units d'America 65 e de Vietnam 64.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'usatge de l'execucion capitala coma castig remonta gaireben als començaments de l'istòria escricha ela meteissa. Fòrça documents istorics, quitament las practicas tribalas primitivas, mòstran que la pena de mòrt faguèt partida dels sistèmas judiciaris dempuèi lo començament de l'existéncia d'aqueles; los castigs comunautaris inclusián generalament una reparacion de la part de l'ofensat, castig corporal, repudiacion, exili e execucion. Pasmens, dins las pichonas comunitats los crimes èran rares, e l'assassinat resultava gaireben totjorn d'un crime passional, per aquò las execucions e l'exili èran de castigs fòrça pauc frequents. Abitualament lo recors a la compensacion o la repudiacion sufisiá.
Pasmens, aquelas responsas son pas mai eficaças quand lo crime es comés per d'individús estrangièrs a la comunitat. En consequéncia, tot crime, tant pichon que siá, tendiá a èsser considerat coma una ataca per l'ensemble de la comunitat se èra comés per un estrangièr, e èra castigat amb severitat. Los metòdes variavan, dempuèi los bastonatges fins a l'esclavatge o l'execucion. E mai, la responsa als crimes comeses per tribús o comunautats vesinas inclusián excusas formalas, compensacions o fins a la venjança de sang.
Quand existissiá pas un sistema d'arbitratge entre familhas o tribús, o, se existissiá, lo sistèma capitava pas, se passava de conflictes entre familhas o venjanças. Aquela forma primitiva de justícia èra comuna abans de l'aparicion dels sistemas d'arbitratge organizats pels Estats o lo poder religiòs. Podiá s'acabar per de crimes, conflites territotials o l'aplicacion de còdes d'onor: « Los actes de venjança mòstran la capacitat del collectiu social de se defendre d'esperel, e mòstran al seus enemics (tanben als aliats potencials) que los prejudicis a las propietats, dreches o personas membres del dich collectiu demoraran pas impunits ».[1]
Las formas mai elaboradas d'arbitratge de discussions comprenon las condicions e tractats de patz plan sovent faches dins d'un contèxte religiós, amb un mecanisme de compensacion tanben de base religiosa. la compensacion se basava sul principi de «substitucion», que podiá comprendre de compensacions materialas (en bestial o esclaus), escambi de promesas o promeses, o pagament del deute de sang. Las normas de cada tribú o societat podián permetre que se paga la sang umana versada amb de sang animala, compensat pel prètz del sang, o dins qualques cases, exigir lo pagament mejans la dona d'un èsser uman per la seuna execucion. La persona ofèrta èra pas necessàriament l'autor vertadièr del crime, per que lo sistèma se basava sus las tribús, non suls individús. Los conflictes de sang podián èsser resòuts en reünions periodicas, coma los Things Vikings. Malgrat lor origina primitiva, los sistèmes basats suls conflictes de sang podèron sobreviure de forma parallèla a d'autres sistèmas legals mai modèrnes, o èsser fin finlas acceptat dins los jutjaments (es per exemple lo cas dels duèls).
Endacòm pel mond emergiguèt de nacions jos la forma de republicas, monarquias o oligarquias tribalas. Aquelas nacions s'uniguèron amb de ligams comuns linguistics, religioses o familhars. L'expansion d'aquel tipe de nacions se fasiá per conquèsta de tribús o nacions vesinas. En consequéncia, emergiguèron divèrsas classas de reialetat, noblesa, ciutadanitat e d'esclaus, que menèt los sistèmas d'arbitratge tribal a se modernizar per formar un sistèma de justícia que formalizará la relacion entre las diferentas classas dins de una meteissa societat, al luòc d'entre las diferentas tribús relativament independentas. Lo primièr e mai celèbre sistema de justícia conegut per aquela nova mena de justícia es lo Còde d'Hammurabi, qu'establissiá de penas e compensacions segon las diferentas classas o grops socials de las víctimas e dels autors.
La Torà, tanben nomenat Pentateuc (los cinc primièrs libres de l'Ancian Testament crestian), establís la pena de mòrt per l'omicidi, lo raubament, la magia, la violacion del Shabat, lo blasfèma e una larga gama de crimes sexuals, encara qu'es a creire que las execucions en realitat èran rares.[2]
I a un autre exemple dins la Grècia antica, que lo sistèma legal d'Atenas escrich pel primièr còp per Dracon cap al sègle VII AbC; onte, s'aplicava la pena de mòrt coma un castig per una lista pron longa de delictes (d'aquò ven l'usatge modèrne de «draconian» per se referir a un ensems de mesuras especialament dur).
De biais similar, en la Euròpa medievala, abans lo desevolopament dels sistèmas modèrnes de las presons, la pena de mòrt s'utilizava d'un biais general. Per exemple, al sègle XVIII dins lo Reialme Unit 222 crimes èran castigats per la pena capitala, que d'entres aqueles èra talhar un arbre d'altrú o raubar un animal. Pasmens, gaireben totjorn las senténcias de mòrt per crimes contra la propietat èren comudadas a penas de transferiment a una colonia penala, o endacòm mai onte lo condemnat deviá trabalhar dins de condicions semblablas a l'esclavatge[3]
Malgrat l'usatge massís, las proclamacions per la reforma de la pena de mòrt èran pas rares. Al sègle XII, l'erudit sefardita Maimonides escriguèt: « Çò melhor e mai satisfasent es de liberar un milièr de copables que de codemnar a mòrt a un sol innocent ».
Maimonides argumentava qu'executar un criminal se basant en quina que siá causa mens segura que una certitud absoluda menava al penjal limpant de l'onus probandi[4] totjorn mendre, fins a que al fin finala se comdemnará «segon lo caprici del jutge». La seuna preocupacion èra lo manteniment del respècte popular de la lei, e jos aquel punt de vista, creiá qu'èran fòrça mai domatjosas los errors per accion que los errors per omission.
Los darrièrs sègles foguèt marcat per apareisson dels Estats nacions modèrnes, qu'implica lo concèpte fondamental e inevitable de la «ciutadanitat». Aquò implica que la justícia s'associa cada cada còp amb l'egalitat e l'universalitat (la justícia s'aplica a totes en egalitat), qu'en Euròpa suposausa l'emergéncia del concèpte de drech natural. Un autre aspècte important es l'emergéncia de las fòrças de polícia e de las institucions penitenciàrias permanentas. Dins aquel contèxte, la pena de mòrt vengava pas un factor dissuasiu totjorn mens necessari per prevenir los delictes menors coma lo panatòri.
Lo sègle XX èra un dels mai sagnós de l'istòria de l'umanitat. Las guèrras entre los Estats nacions impliquèt la mòrt de milions de personas, que fòrça moriguèron per d'execucions massissas, combatents enemics presonièrs coma civils. E mai, las organizacions militaras modèrnas utilizèron la pena capitala coma mejan per mantenir la disciplina militara. Dins lo passat, la coardiá, l'abséncia sens autorzacion, la desercion, l'insubordinacion e lo pilhatge èran de crimes qu'en temps de guèrra se castigava de mòrt. La fusilhada venguèt lo principal biais d'executar dins le mejan militar. Atal, divèrses estats autoritaris: per exemple, los regimes faissistas o comunistas: utilizèron la pena de mòrt coma una poderosa mena d'opression politica. En partida en reaccion amb aquel tipe de castig excessiu, las organizacions civilas comencèron a metre pendent aquel sègle un accent de contunh sul concèpte dels dreches de l'Òme e l'abolicion de la pena de mòrt.
Movement cap a una execucion «umanitària»[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin del sègle XVIII existís pel monde una tendéncia a emplegar formas d'execucion mens dolorosas, o mai «umanitàrias». Per exemple, a França apareguèt la Guillotina, alara qu'al Reialme Unit s'enebiguèt la pena de penjament amb escartairament al començament del sègle XIX. Tradicionalament se practicava lo penjament daissant caire la victima d'una escala, o la pojant d'una mena de plataforma qu'al moment èra retirada (coma un escabèl, una cadièra, o la partida posteriora d'un carri), que provòcava una mòrt lenta per asfixia; aquels metòdes foguèron substituïts per l'actual, que la victima cau d'una distància minimala d'un mètre, çò dislòca lo còl, seccionant la mesolha espinala e causant una mòrt gaireben sul còp.
Als Estats Units d'America foguèt introdusida la cadièra electrica e la cambra de gas coma metòdes d'execucion mai "umanitàrias" que la forca, mai que foguèt gaireben totalament remplaçats per injeccion letala, que al seu torn es criticada coma pron dolorosa. Pasmen, qualques païses encara utilizan de metòdes de penjament «lent», decapitacion per espasa e lapidacion.
A partir de 1995 se comencèt a suggerir dind diferents mitans l'usatge de la asfixia per nitrogèn coma metode d'execucion, mas encara s'utiliza dins cap de país.
La pena de mòrt dins lo drech francés[modificar | modificar la font]
La pena de mòrt dins lo monde[modificar | modificar la font]
Almens dempuèi de la Segonda Guèrra Mondiala existís una tendéncia clara al nivèl mondial cap a l'abolicion de la pena de mort. En 1977, 16 païses èren abolicionistas de facto, quantitat qu'aumentèt en 2007 fins a 128: 89 païses aboliguèron la pena capital per totes los crimes, 10 per a totes levat circomstàncias especialas (sobretot en estat de guèrra), e 29 de fa mai de 10 ans que l'aplican pas. 69 païses encara consèrvan la pena de mort dins de la lor legislacion; qu'un permeton l'aplicacion a menors de 18 ans.
La Republica Populara de China faguèt mai de 3400 execucions en 2004, mai del 90% del total mondial. Encara que qualques cases s'utiliza un peloton d'execucion, la China decidiguèt recentament que totes las execucions se realizarán mejans injeccion letala, sovent efectuadas amb de forgonetas d'execucion de marca Iveco.[5] Iran realizèt 159 execucions en 2004.[6] Als Estats Units d'America, Tèxas es l'Estat que mai executa, amb 370 entre 1976 e 2006. Singapor es lo país amb mai d'execucions per capita del mond, amb 70 penjaments per a una populacion de prèp de 4 milons, i a, amb Japon, la menor taus d'asesinats.[7]
21 païses procedèron al mens a una execucion capitala en 2010 (contra 18 en 2009)[8].
L'usatge de la pena de mòrt es totjorn mai restrench dins lo païses practicants. Japó, la Corèa del Sud, Taiwan, Singapor e los Estats Units son las solas nacions completament desvolopadas que mantenon la pena de mòrt. Aquela èra majoritàriament aplicada dins lo païses paures e/o amb govèrns autoritaris, que l'utilizan coma mena d'opression política. Pendent los ans 1980, la democratizacion de America Latina provoquèt un gran aument dels païses abolicionistas, seguida lèu per la casuda del comunisme en Euròpa centrala e Euròpa de l'Èst, qu'es una condicion de dintrada dins l'Union Europèa. Dins aqueles païses lo sosten popular a la pena de mòrt varia, mas merma de contunh. L'Union Europèa e lo Conselh d'Euròpa exigisson de biais estricte los seus estats membres qu'enebisson expressament la pena de mòrt, levat lo Protocòl 6 de la Convencion per a la Proteccion dels Dreches Umans e las Libertats Fonamentalas, qu'encara autoriza l'usatge de la pena capitala dins de l'Union per de crimes se passant en temps de guèrra.[9] Cal notar que l'unic membre qu'encara se pretend d'aquela excepcion es Bielorussia: es la rason qu'aquel país siá encara exclusit del Conselh d'Euròpa. L'industrializacion aviada en Asia aumentèt la quantitat d'Estats desvolopats practicants. Dins aqueles païses, la pena de mòrt compta amb un grand sosten popular, e receb pauca o cap l'atencion dels govèrns e de la premsa. Curiosament, qualques païses d'africas e de l'Orient Mejan que lo sosten a la pena de mòrt es bas seguèron la meteissa tendéncia d'ignorar lo subjècte.
Qualques païses tornèron a la practica de la pena capitala aprèp aver suspendut las execucions pendent de longs periòdes. Los cases mai notables son los Estats Units d'America, que suspenguèt las execucions en 1973 per i tornar en 1977; l'Índia, que faguèt cap d'execucion entre 1995 e 2004; e Sri Lanka, que recentament declarèt la fin del moratòri sus la pena de mòrt, mas qu'encara ne realizèt cap. Las Filipinas tornèron introduire la pena capitala en 1993 aprèp l'abolicion en 1987, mas tornèt a l'abolir en 2006.
Opinion publica[modificar | modificar la font]
Lo nivèl de sosten a la pena de mòrt varia fòrça d'un país a l'autre. Dins las democracias abolicionistas o non, lo punt de vista del govèrn a un larg sosten popular e receb pauca atencion de la classa politica o dels mejans de comunicacion. Dins qualques païses abolicionistas, la majoritat de la populcion sosten o sostenguèt la pena de mòrt, e l'abolicion èra la consequéncia de cambis politics, o lo passatge d'un regime autoritari cap a un demoratic. Tanben influguèron de païses d'Euròpa per l'abolicion la faguent condicion necessària per poder dintrar dins la Union Europèa, per aquò, per exemple, foguèt abolida la pena de mòrt en França en 1981. Los Estats Units d'America es una notable excepcion: qualques estats proïbiguèron la pena de mòrt fa de decenias (Lo primièr a l'abolir foguèt Michigan en 1846), alara que d'autres encara la practican; la pena capitala es a l'ora d'ara un tèma polemic de discussion per tot lo país. Mas, dins d'autres païses es rare que se proïbiguèt l'aplicacion de la pena de mort aprèp una discussion publica activa suls avetatges e consequéncias.
Quitament dins los païses abolicionistas a vegadas torna lo debat sus la pena de mort coma a reaccion a qualque assassinat especialament brutal, pasmens que paucs païses la tornèron admetre aprèp de l'aver abolida. Mas, l'aument subte de la quantitat de crimes violents, coma assassinats o atacas terroristas, butèt qualques païses, coma Sri Lanka o Jamaica, d'acabar amb los moratòris sus la pena capitala. Dins los païses practicants, lo debat sus l'oportunitat de la pena de mòrt torna cada còp que se fa jorn un cas d'error dins son aplicacion, encara que aquel tipe de faches provòca de modificacions dins lo sistèma legal per melhorar son aplicacion, mas que capita jamai a la proïbicion.
Una enquèsta internacional del Grop Gallup en 2000 assegurava que «Lo sosten a la pena de mort a nivèl mondial es de 52%». La repaticion del porcentatge de sosten e rebuta a la pena de mòrt per continents es: al nivèl mondial, 52%/39%, America del Nòrd 66%/27%,[10] Asia 63%/21%, Euròpa Centrala e de l'Èst 60%/29%, Africa 54%/43%, America Latina 37%/55%, Euròpa Occidentala 34%/60%.
Als Estats Units d'America, las enquèstas mòstran un sosten majoritàri a la pena capitala. Una enquèsta facha per ABC News en julhèt de 2006 mostrava un sosten de 65% per de la pena de mort, de biais coerent amb d'autres resultats de 2000.[11] D'acòrdi amb una autra enquèsta del Grop Gallup de mai de 2006, la mitat del public nòrdamerican pensa que la pena de mort s'aplica pas amb una frequéncia sufisenta, e 60% considèra que s'aplica de biais juste.[12] Mas, las enquèstas mòstran tanben que lo public es mai dividit quand se li demana de causir entre la pena capitala e la pena perpetuitat, o quan se la deu aplicar als delinquents juvenils.[13][14] Aperaquí 6 sus 10 nòrdamericans pensan que la pena de mort a cap d'efècte dissuasiu dins los cases d'assassinat, e la majoritat pensa que al mens un innocent foguèt executat dins los darrièrs cinc ans[15][16]
Una enquèsta recenta sul web de Al-Jazeera concluguèt que 52,7% dels enquestats èran en favor de la proïbicion de la pena de mort, 39,3% contra sa proïbicion, e 8% se mostrèron indecís.
Organizacions internacionalas[modificar | modificar la font]
Qualques convencions regionalas enebisson l'usatge de la pena de mort, la mai notable essent la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme dins lo seus protocòls sesen (abolicion en temps de patz) e tretzen (abolicion en totas las circonstàncias). Pasmens, la majoritat de tractats internacionals negan categoricament la proïbicion de la pena capitala en cas de crime grèu, coma per exemple lo Pacte Internacional dels Dreches Civils e Politics, encara que inclsi de protocòls opcionals que permeton l'abolicion.
Divèrsas organizacions internacionalas han convertit l'abolicion de la pena de mòrt en un dels seus requisits d'entrada, com per exemple la Union Europèa i el Conselh d'Euròpa Ambdues organitzacions estan disposades a acceptar una moratòria com a mesura provisional. D'aquesta manera Russia, que permet la pena de mort segons la seva legislació, no ha fet ús de la pena capital des que va entrar a formar part del Consell. Altres estats, que han prohibit de iure la pena de mort en temps de pau i de facto en tota circumstància, encara no han ratificat el Protocol núm. 13, pel que no tenen obligació internacional d'evitar l'ús de la pena de mort en temps de guerra o en perill de guerra imminent. Concretament Armenia, França, Itàlia, Letònia, Polonha i Espanha,[17] encara que tant Itàlia com Espanya sí que han firmat el Segon Protocol Opcional del Pacte Internacional dels Drets Civils i Polítics en aquest sentit, i Espanha, encara que la contempla en la seva Constitució, va prohibir expressament el 2006 l'ús de la pena capital en temps de guèrra. Albania és de moment l'últim país en ratificar el Protocol núm. 13, amb data efectiva de 1 de junh de 2007.[18]
Turquia, que pels darrièrs ans dintrèt en negociacion per integrar en l'Union Europèa, deguèt menar a una reforma del seu sistèma legal. E en 1984, decidiguèt un moratòri de facto sus l'aplicacion la pena capitala. En agost de 2002 sortiguèt de la legislacion turca la possibilitat d'aplicar la pena de mort en temps de patz, e en mai de 2004 se modifiquèt la constitucion per eliminar la pena capitala en tota circonstància. Turquia ratifiquèt lo Protocòl n°13 de la Convencion Europèa dels Drechzs Umans el febrièr de 2006. Lo resultat es que, en Euròpa es rebutada nimai s'aplica en practica la pena de mort: levat Russia, que decidiguèt una moratòri sus lo tèma, ratifiquèron lo Seisen Protocòl de la Convencion Europèa dels Dreches Umans. L'unica excepcion es Bielorussia, qu'es pas membre del Conselh d'Euròpa. La Assemblada Parlamentària del Conselh d'Euròpa fa pression suls estats observadors del Conselh d'Euròpa qu'encara aplican la pena capitala (Estats Units d'America e Japon) que proïbisca l'aplicacion, o daisse la seuna situacion d'Estat observador. En mai de promòure l'abolicion de la pena de mort pels seus Estats membres, l'Union Europèa proïbiguèt l'extradicion de criminals en cases que lo país reclamant pòsca aplicar la pena capitala.
Las organizacions non governamentalas Amnistia Internacionala e Human Rights Watch se son posicionadas explicitament per la luta contra la pena de mòrt qu'es lor objectiu primièr.
Pena de mòrt pels menors[modificar | modificar la font]
S'aplica de mens en mens la pena de mort pels criminals adolescents (es a dire, qu'an mens de 18 ans al moment de cometre lo crime). Los païses qu'encara permeton oficialament aquela practica son Bangladèsh, Iran, Iraq, Nigèria e Arabia Saudita. Nòu païses executèron de menors d'edat dempuèi 1990: China, Republica Democratica de Còngo, Iran, Nigèria, Paquistan, Arabia Saudita, Sodan, Estats Units e Iemèn. China, Paquistan, Estats Units d'America e Iemèn an aumentat l'edat minimala per poder èsser executat fins a 18 ans.[19] Amnistia Internacionala comptèt 47 execucions dins divèrses païses de menors e adultes que foguèron condemnats per crimas comeses essent menors d'edad.[20]China permet pas l'execucion de menors d'edat; pasmens, segons Amnistia Internacionala, d'aquel tipe execucions se faguèron.[21] La Còrt Suprèma dels Estats Units aboliguèt l'usatge de la pena capitala pels criminals menors de 16 ans dins lo cas Thompson v. Oklahoma (1988), e per totes los menors d'edat en Roper v. Simmons (2005). Quitament, en 2002 la Còrt Suprèma dels EUA declarèt inconstitucionala l'execucion d'individus amb retard mental[22]
La Convencion suls dreches de l’enfant de l'Organizacion de las Nacions Unidas dispausa que « S'impausarà pas la pena capitala nimai la de preson a perpetuitat sens possibilitat de liberacion pels delictes comeses per menors de 18 ans d'edat ». Aquela convencion foguèt signada e ratificada per totes los païses del mond levat los Estats Units d'America e Somalia. « A l'ora d'ara, Somalia pòt pas avançar cap a la ratificacion a causa del manca d'un govèrn reconegut. Al signatura la Convencion, los Estats Units d'America indiquèron la seuna intencion de la ratificar, mas encara l'an pas signada ».[23]
La soscomission de las Nacions Unidas per la Promocion e Proteccion dels Dreches Umans sosten que la pena de mort aplicada als menors d'edat es contrària al Dret internacional costumièr.
L'abolicionisme dins diferents païses[modificar | modificar la font]
La primièra donada istòrica sus l'abolicion de la pena de mòrt ven de China, foguèt proïbida brevament entre 747 e 759. En Anglatèrra s'incluguèt una opinion contrària sus aquela dian Las dotze conclusions dels lolards, tèxt escrich en 1395. Se considèra que l'actual moviment abolicionista foguèt iniciat per la publicacion en Itàlia del libre de Cessés Beccaria, Dei Delitti i Delle Pene (Del delicte e de la pena) en 1764. Beccaria pretendava demostrar non solament l'injustícia, mas quitament la futilitat de la pena capitala e de la tortura del punt de vista de la politica sociala. Influiguèt amb son libre Leopold d'Habsburg, celèbre monarca de las Luses e futur Emperaire de Àustria, aboliguèt la pena de mort dins lo Gran Ducat de Toscana alara independent lo 30 de novembre de 1786, aprèp que suspendèt de facto las execucions (la darrièra se faguèt en 1769). Leopold promulguèt en aquela data la reforma del còde penal qu'aboliguèt la pena de mort, i ordenèt la destruccion de totes los instruments utilizats per l'aplicacion, foguèt la primlèra proïbicion formala de l'epòca modèrna. En 2000, las autoritats regionalas de Toscana establiguèron lo 30 de novembre un festenal annadièr, per remembrar l'eveniment. Aquela meteissa data s'utiliza al nivèl mondial dins prèp de 300 vilas pel meteis objectiu, dins un moviment revindicatiu que se nomena de Jorn de las Vila per la Vida.
Dins lo rèsta del mond l'abolicion de la pena de mort continuhèt mas pron lentament, e se percebiá coma pas necessàri. Pasmens, la segona Republica Romana se desmarquèt completament de la tendéncia practican la pena capitala e lo meteis an de sa proclamacion, en 1849, proïbiguèt l'usatge de la pena de mòrt, venguent la primièra republica de l'istòria en prendre aquela mesura. Veneçuèla seguèt l'exemple abolissent la pena capitala en 1863, e Portugal lo faguèt en 1867 (la darrièra execucion se faguèt en 1846).
Als Estats Units d'America, Michigan foguèt lo primèr Estat a proïbir la pena de mort lo 1 èr de març de 1847. Ara dotze Estats e lo Districte de Colúmbia aboliguèron la pena de mort.
Metòdes d'aplicacion[modificar | modificar la font]
- Asfixia
- Crucificion
- Decapitacion (a espasa, destral o guillotina)
- Desmembrament
- Electrocucion sus una cadièra electrica
- Fusilhada
- garròt
- Cambra de gas
- Abandonament dins un luòc desèrt
- Forca
- Empalament
- Injeccion letala
- La ròda
- Lenhèr (execucion) o en aigua bullent
- Lapidacion
- Estrangulacion
- Mòrt per mil talhs
- Empoisonament
- Dessagnament
- Negada
- Esclafament per elefant
- Esclafament
- Èsser devorat per animals
- Enterrament viu
- Èsser lançat d'un avion
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Waldmann, Peter. Sociedades en guerra: conflictos violentos de Euròpa y América Latina. 2000, Barcelona, ed.: Pidós
- ↑ (en)Schabas, WilliamThe. Abolition of the Death Penalty in International Law Cambridge University Press, ISBN 0-521-81491-X
- ↑ (en)http://teacher.deathpenaltyinfo.msu.edu/c/about/history/history.PDF Universidad de Michigan, The Death Penalty
- ↑ Carga de la pròba
- ↑ (en)China's mobile death fleet, in l'Asian Times
- ↑ China Leads Death List as Number of Executions Around the World Soars, Anne Penketh 2005 The Independent (UK) (2007-03-13)
- ↑ http://www.singstat.gov.sg/ssn/feat/4Q97/feat.pdf
- ↑ (fr)http://www.amnesty.org/fr/library/asset/ACT50/001/2011/fr/827800b8-b10d-4dbf-a6a9-ecad88fbb4ab/act500012011fra.html
- ↑ (en)[1]
- ↑ (en)[http://www.galluppoll.com/content/default.aspx?ci=1606 Death Penalty International Poll, Grupo Gallup (2007-06-04
- ↑ {en}Capital Punishment, 30 Years On: Support, but Ambivalence as Well, ABC News poll (2007-06-04)
- ↑ (en)Crime / Law Enforcement, Gallup 2006 (2007-06-04)
- ↑ {en}Crime: Bills and proposals, Public Agenda (2007-06-04)
- ↑ {en}Bills and proposals (2007-06-04)
- ↑ (en)http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=5 Crime: Bills and proposals (2007-06-04)]
- ↑ (en)Bills and proposals (2007-06-04)
- ↑ Ratificacions de tractats internacionals, Amnistia Internacionala (2007-06-04)
- ↑ Protocol No. 13 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fonamental Freedoms, concerning the abolition of the death penalty in all circumstances, Conselh d'Euròpa (2007-06-04)
- ↑ Dades i xifres sobre la pena de mort (2007-06-04)
- ↑ (en)Execució de menors d'edat des de 1990 (2007-06-04)
- ↑ (ca)¡No a l'execució de menors! (2007-06-04)
- ↑ {en}Supreme Court bars executing mentally retarded (2007-06-04)CNN
- ↑ Convencion suls Dreches dels enfants : Las questions mai frequentas (207-06-04)ONU
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- 'La realitat de la pena capital' (es)
- In Favor of Capital Punishment - Quotes supporting Capital Punishment (en)
- Protocòl europèu contra la pena de mòrt de 1983/1999 (es)


c: text/html

text:
Revolucion Francesa
La Revolucion Francesa es un periòde de l'Istòria de França situat entre 1789 e 1799 que vegèt la fin de la monarquia absoluda e la proclamacion de la Premiera Republica. Entraïnada per lei dificultats economicas e socialas dau Regim Ancian, acomencèt en 1789 quand lo rèi deguèt acceptar de reünir leis Estats Generaus per resòuvre la crisi financiera. Suscitant una desirança gròssa, aquela novèla venguèt una fònt de trebols tre lo començament deis Estats Generaus en mai de 1789 quand se vegèt que lei reformas esperadas per la populacion èran pas la prioritat dau rèi. Ansin, lei deputats dau Tèrç Estat, representant la màger part de la populacion e ajudats per aquelei dau clergat, intrèron en rebellion e se proclamèron Assemblada Nacionala. L'insurreccion de la populacion parisenca entre lo 12 e lo 14 de julhet (presa de la Bastilha) empachèt lo rèi de mandar de tropas còntra lei deputats marcant donc lo començament dau periòde de la monarquia parlamentària fins a 1792.
Pasmens, lo rèi Loís XVI demorèt opausat a la Revolucion e contunièt de luchar còntra sei progrès. En 1791, assaièt de fugir a l'estrangier puei en 1792, acceptèt que França declarèt la guèrra ais Austrians esperant una desfacha en causa de la desorganizacion de l'armada francesa. Lei premierei desfachas causèron son arrestacion lo 10 d'aost de 1792 e la proclamacion de la Republica en setembre après la victòria francesa de Valmy. Fins a 1795, la Republica foguèt dominada per la Convencion e la guèrra còntra la màger part deis estats europèus après l'execucion dau rèi per traïson en genier de 1793. Vengut fòrça autoritari per averar la guèrra e consolidar la Revolucion, lo govèrn de la Convencion capitèt de replegar leis enemics estrangiers (Premiera Coalicion) e interiors (guèrra de Vendèa) e se devesiguèt entre unei faccions que luchèron entre elei. En 1794, Robespierre capitèt d'eliminar seis adversaris mai foguèt tanben rebutat en julhet de la mema annada. En 1795, lo govèrn de la Convencion foguèt remplaçat per un regim diferent dich Directòri. Corromput e feble, aqueu govèrn foguèt capable de defendre lo país còntra l'insurreccion de Vendèa e la Premiera Coalicion finalament vencudas entre 1796 e 1797. En revènge, mau capitèt d'empachar una crisi economica grèva que causar sa casuda en 1799 après un còp d'estat dau generau Bonaparte après lo començament malaisat de la guèrra de la Segonda Coalicion.
Lo periòde de la Revolucion vegèt la realizacion d'una reorganizacion prefonda de França au nivèu territoriau, economic e sociau ambé l'abolicion de la societat de privilègis caracterizant lo Regim Ancian. Aquelei reformas, coma per exemple lei departaments, son a l'origina de l'organizacion modèrna de França.
Somari
- 1 Causas de la Revolucion Francesa
- 2 La fin de la monarquia absoluda (1789)
- 3 La revirada de la monarquia constitucionala (1789 - 1792)
- 4 Lo periòde de la Convencion (1792 - 1795)
- 5 Lo periòde dau Directòri (1795 - 1799)
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Causas de la Revolucion Francesa[modificar | modificar la font]
La crisi economica[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVIII foguèt caracterizada per una crisi economica grèva e persistenta dau reiaume de França de Loís XVI de França (1774-1792). Èra causada per l'estructura intèrna dau Regim Ancian e per lei despensas tròp per un estat que sei finanças èran regularament en deficit. Va pauc a pauc se transformar en crisi politica.
D'efèct, l'extension dau reiaume aviá entraïnat l'aparicion d'una juxtaposicion de províncias e de territòris tenent de lèis e de taus d'imposicion diferents. De mai, leis obligacions deis abitants èran tanben fòrça diferentas segon la classa sociala, lo mestier e lei privilègis individuaus o collectius. Per exemple, la noblesa èra pas regardada per lo pagament de l'impòst en cambi de sei servicis au profiech dau rèi per la defensa dau reiaume. L'origina d'aquelei privilègis èra la proteccion dei libertats còntra la poissança dau poder reiau. Pasmens, dins lei fachs, entraïnèron un blocatge de la societat e empachèron seis evolucions. Causèron egalament una dificultat fòrça importanta per l'activitat economica ambé la multiplicacion deis obstacles per la circulacion dei marchandisas (peatges entre províncias...) o dei personas (reglas estrictas per l'installacion de certanei comèrcis...).
D'autra part, lei finanças dau reiaume foguèron regularament en deficit entraïnant una aumentacion dei besonhs de l'estat e deis autoritats localas de la noblesa d'obtenir lo pagament de l'impòst. Ansin, la fin de la monarquia foguèt caracterizada per lo retorn de divèrsei privilègis ancians qu'èran plus demandats dempuei lòngtemps. Dins aquò, lei condicions climaticas marridas d'aqueu periòde causèron de recòltas feblas permetent pas de revenguts importants ai païsans. Aquò va causar una aumentacion de la pauretat dins certaneis endrechs e, subretot, l'aparicion d'inegalitats qu'èran la fònt d'un maucontentament quasi permanent còntra lo sistèma politic quand leis assais de refòrmas dei govèrn Turgot, Calonne e Necker foguèron rebutats per lei classas pus privilegiadas.
La reaccion de la noblesa[modificar | modificar la font]
La noblesa foguèt la victima principala dei dificultats economicas dau reiaume en causa dei règlas d'aquela classa, de la diminucion de sei revenguts e de l'aumentacion dau nivèu de despensas demandadas per la vida de la Cort. Aquelei principis entraïnèron lo declin progressiu de l'aristocràcia que sa fònt de riquessa èra l'impòst e la produccion de sei tèrras. Òr, a partir de la mitat dau sègle XVIII, lei revenguts de l'agricultura demeniguèron regularament mentre que la noblesa aviá pas lo drech de participar au comèrci que vendriá la basa dau poder economic de la borgesiá.
Ansin, la noblesa va acomençar de defendre sei privilègis e assaiar de'n restaurar d'ancians per conservar son nivèu de vida. D'autra, va egalament s'opausar ai projèctes de reformas de l'impòst que divèrsei premiers ministres de Loís XVI assaièron d'estendre ai privilegiats[1]. Aprofichant sei drechs per adreiçar de remarcas au rèi durant l'enregistrament deis edictes per lei Parlaments provínciaus, la noblesa va donc venir, ai s uelhs de l'opinion, lo defensor principau de la populacion en fàcia de l'absolutisme reiau meme se la motivacion premiera de l'aristocràcia èra la proteccion dei privilègis. Per exemple, lo 8 de junh de 1788, leis abitants de la vila de Grenoble s'opausèron per la fòrça a l'evacuacion de son Parlament que refusèt de votar d'impòst contraris ais exempcions e privilègis de la region. La revòuta durèt dins au 14 de julhet de 1788 e necessitèt lo mandadís de renfòrç militars importants.
L'ascension de la borgesiá e dei principis de la filosofia dei Lutz[modificar | modificar la font]
Lo periòde de crisi de la monarquia francesa a la fin dau sègle XVIII foguèt egalament l'ocasion per la borgesiá, classa en plena ascension, de contestar l'òrdre establit. Lo modèl mes en avans foguèt inspirat de la monarquia constitucionala britanica e de la filosofia dei Lutz.
D'efèct, compausada per de marchands qu'an pres una importància novèla durant lo sègle, de païsans rics qu'an donat una educacion a seis enfants, de foncionaris, d'òmes de lèi, aquela classa èra generalament exclusa deis oficis necessitant de privilègis. De mai, la reaccion de la noblesa l'empachèt d'ara endavant d'intrar dins l'aristocràcia. En revenge, lor nivèu de vida e lor importància economica avián fòrtament aumentat. Ansin, van pauc a pauc revendicar de drechs supplementaris e luchar còntra lei privilègis ancians que s'opausavan a seis activitats.
Conaissant egalament lei principis dau Sègle dei Lutz, la borgesiá acomencèt de criticar lei basas dau Regim Ancian coma lo poder absolut dau rèi. En plaça, defendèt d'aspècts novèus coma lei drechs deis individús, la sobeiranetat de la Nacion o l'eleccion de representants. Ansin, tre la convocacion deis Estats Generaus per lo rèi, la borgesiá que foguèt lo representant principau dau Tèrç Estat, aguèt un programa de reformas fòrça important e tenent un sostèn poderós entre leis elèits economicas dau reiaume.
La fin de la monarquia absoluda (1789)[modificar | modificar la font]
La convocacion deis Estats Generaus[modificar | modificar la font]
En fàcia dei dificultats economicas dau reiaume e dau refús dei Parlaments provínciaus d'acceptar un reforma prefonda de l'impòst e de la societat de privilègis, Loís XVI deguèt decidir una convocacion deis Estats Generaus per lo premier còp dempuei lo rèine de Lóis XIII en 1614-1615. Aquela decision va entraïnar l'aparicion d'una esperança gròssa entre leis abitants dau reiaume. Pasmens, tre lo començament, leis objectius dau rèi e de la majoritat de la populacion èran fòrça diferents : Lóis XVI desirava d'obtenir la levada d'impòsts e l'aumentacion deis existents mentre que lo Tèrç Estat esperava de cambiaments importants dins l'estructura politica dau Regim Ancian. Per exemple, lei païsans desiravan una diminucion o l'abandon dei drechs dei senhors per melhorar lor nivèu de vida. D'autra part, un autre problema, non resolut a la fin de la campanha electorala, regardava lo vòte dins l'assemblada. D'efèct, lei deputats èran devesits entre tres òrdres segon lor classa sociala :
- lo clergat ambé 291 sètges.
- la noblesa ambé 270 sètges.
- lo Tèrç Estat ambé 584 sètges.
Doas possibilitats existián per lo vòte. Lo premier èra dich « per òrdre ». Èra a l'avantatge dei classas privilegiadas car lo vòte identic dau clergat e de la noblesa èra sufisent per adoptar una decision còntra lo Tèrç Estat. Lo segond èra dich « per deputat ». Èra a l'avantatge dau Tèrç Estat que podiá aprofichar sa majoritat e lo sostèn de quauquei deputats dau clergat e de la noblesa per s'opausar ai classas privilegiadas.
La campanha electorala e l'eleccion se debanèt en genier de 1789. Foguèt l'occasion de la redaccion de quasèrns de dolenças onte la populacion donèt sei desiranças de cambiament, especialament a prepaus deis abús de la noblesa. Pertocant lo Tèrç Estat, sei classas pus dinamicas obtenguèron la màger part dei sètges. Per exemple, aperaquí 200 elegits sus 584 èran avocats.
L'oposicion entre lei deputats dau Terç Estat e lo rèi[modificar | modificar la font]
La dubèrtura deis Estats Generaus aguèt luòc lo 5 de mai de 1789. Lei dissensions entre lo rèi e lo Tèrç Estat apareguèron rapidàment sus dos ponchs majors. D'en premier, lo rèi e son govèrn èran solament regardats per la situacion dei finanças dau reiaume e non per lei desiranças de reformas de la populacion. Puei, lo vòte èra previst per òrdre ambé de debats separats au contrari dei demandas dau Tèrç Estat que voliá un debat comun entre toei lei deputats e un vòte individuau. Lo mes de mai de 1789 veguèt aqueleis oposicions aumentar enterin que lei debats èran fòrça alentits per lei questions de procedura e la decepcion dau Tèrç Estat.
La proclamacion de l'Assemblada Nacionala[modificar | modificar la font]
Durant lo mes de junh de 1789, l'oposicion entre lo rèi e lo Tèrç Estat aumentèt entraïnant la rompedura entre lei doas partidas. Refusant lo vòte e la separacion dei debats per òrdre, lo Tèrç Estat decidiguèt de se considerar coma la fònt de la sobeirenetat nacionala e de cridar lei deputats deis autreis òrdres de lei raganta
Ansin, lo 17 de junh de 1789, lei deputats dau Tèrç Estat mai quauquei deputats de la noblesa e dau clergat. Puei, lo 19 de junh, foguèt l'ensems dau clergat, sota l'influéncia de sei membres dau bas-clergat relativament favorables ai problèmas de la classa païsana, qu'acceptèt de jónher lo Tèrç Estat. Lo 20 de junh, lo rèi assaièt d'empachament aqueu movement en ordenant la sarradura de la sala prevista per la reünion dei dos òrdres. Reünits alora dins la sala dau Jòc de Pauma, prometeguèron de pas se separar avans la redaccion d'una constitucion per lo reiaume. Lo 27, lo rèi acceptèt lei demandas dau Tèrç Estat.
Pasmens, enterin que l'Assemblada èra autorizada e se proclamava Assemblada Nacionala Constituenta lo 9 de julhet, Lóis ordonèt lo mandadís de tropas a l'entorn de París. Lo 11 de julhet, cambièt son govèrn per la remandada de sei ministres liberaus. La populacion parisenca, crenhent que l'Assemblada foguèsse dispersada, acomencèt de se revòutar tre lo 12 onte d'afrontaments se debanèron vèrs lo Palais des Tuileries. Lo 13, la màger part dei peatges a l'entorn de la capitala foguèron destruchs. De resèrvas de manjar foguèron pilhadas. Enfin, lo 14 de julhet, la revòuta se generalizèt e la populacion acomencèt la recèrca d'armas e de municions, especialament ais Invalides e a la fortalessa de la Bastilha que foguèt presa après un combat mostrant la determinacion de l'insurreccion. A la fin de la jornada, lo rèi acceptèt d'ordenar la retirada de sei tropas.
La Gròssa Paur e l'abolicion dei privilègis[modificar | modificar la font]
La presa de la Bastilha va entraïnar un movement d'insurreccion nacionala ja acomençat dins certanei regions coma Rennes. Dicha « Gròssa Paur », aquela tièra d'eveniments violents va causar l'afondrament de la monarquia absoluda francesa e de la societat de privilègis.
D'efèct, entre lo 15 de julhet e lo 6 d'aost de 1789, de movements armats reünits en causa de rumors d'atacas de bregands prenguèron lo contraròtle dei castèus per destruire lei documents atestant lei drechs dei senhors. De còp, aqueleis ocupacions necessitèron de combats e certanei senhors foguèron tuats o lei castèus cremats. Espaurida, l'Assemblada Nacionala decidiguèt l'abolicion dei privilègis dins la nuech dau 4 d'aost de 1789. Puei, lo 26 d'aost, adoptèt la Declaracion dei drechs de l'Òme e du Ciutadan. Fòrtament inspirat per la filosofia dei Lutz, aqueu tèxt proclamèt la limitacion dei drechs reiaus, la proteccion dei libertats individualas e lo caractèr sacrat de la proprietat privada.
La revirada de la monarquia constitucionala (1789 - 1792)[modificar | modificar la font]
La reorganizacion dau país[modificar | modificar la font]
Après lei reformas adoptadas per contentar e calmar lei revòutas durant lo mes d'aost de 1789, l'Assemblada contunièt son òbra per escriure una constitucion creant un sistèma de monarquia constitucionala. Una revòuta novèla de la populacion parisenca va assegurar aquela evolucion per lo retorn fòrçat dau rèi a París que venguèt tornarmai la capitala de França. Enterin, lo reiaume foguèt reorganizat.
Ansin, en octòbre de 1789, lei dificultats d'avitalhament de la capitala e lo refús dau rèi de promulgar lei lèis votadas en aost de 1789 van causar una insurreccion novèla de París. La populacion aneguèt a Versalhas per fòrçar lo rèi de leis acceptar. Après un afrontament tendut dins lo palais[2], lo rèi foguèt obligat de venir s'installar a París au Palais dei Teulariás. Gardèt lo poder executiu mai sa posicion foguèt fòrça afeblida.
De son caire, l'Assemblada Nacionala acomencèt de formar de commissions que prenguèron lo contraròtle de l'administracion dau reiaume aprofichant l'occasion per lo reorganizar. Lo territòri foguèt devesit en departaments per unificar la division territoriala anciana onte se superpausava divèrseis unitats que se recurbissián pas entre elei. Dins lo domeni comerciau, totei lei limitacions au comèrci interior foguèron suprimidas[3]. Enfin, assaièt de resòuvre la question financiera per la requisition d'una partida dei bens dau clergat. En cambi, una Constitucion civila dau clergat transformèt sei membres en foncionaris pagats per l'Estat. Pasmens, l'oposicion dau papa va entraïnar l'oposicion d'un nombre important de curats còntra la reforma. Será la causa dei guèrras civilas dins l'Òest de França dins lei premiereis annadas de la Republica.
La fugida dau rèi e la revirada de la constitucion de 1791[modificar | modificar la font]
Lo principi de la monarquia constitucionala será proclamat en 1791 per l'adopcion de la constitucion escricha per l'Assemblada Nacionala. Pasmens, foguèt tanben lo periòde onte lo refús dau rèi d'acceptar lei succès de la Revolucion apareguèron pendent sa temptativa de quitar lo país per l'estrangier. La monarquia parlamentària francesa va donc mau capitar e desbocar sus una crisi novèla.
D'efèct, entre lo 20 e lo 21 de junh de 1791, Loís XVI amb sa familha assaièron de fugir fòra de França. Pasmens, lo plan, mau preparat, se debanèt pas correctament e lo rèi trobèt pas leis unitats militaras que devián l'escortar sus son trajècte. Au contrari, fòrça las, deguèt s'arrestar a Varennes onte foguèt arrestat per lei representants mandats per l'Assemblada. Aquela fugida marquèt la rompedura entre una partida de la populacion e lo rèi e tanben entre lei diferentei faccions dirigent la Revolucion. Ansin, la fugida foguèt generalament sentida coma una traïson dau rèi envèrs lo país e la Revolucion. L'idèa de la Republica acomencèt d'aparéisser. Pasmens, leis elements pus conservators de la borgesiá, desirós d'acabar la Revolucion, s'opausèron a l'arrestacion dau rèi. Ajudats per lei generaus comandant la garda parisenca (La Faieta, Bailly), capitèron de restaurar lo poder reiau en pretendent que lo rèi èra estat raubat per leis enemics de la Revolucion. Aquela aliança, entre revolucionaris moderats e Loís XVI permetèt de proclamar la constitucion dau reiaume en setembre. Lo poder legislatiu venguèt lo poder principau dau reiaume e sa fònt quasi unica èra l'Assemblada Nacionala. Lo rèi gardava lo poder executiu e, subretot, un drech de veto sus lei decisions de l'Assemblada. La composicion dau govèrn es egalament totjorn de son ressòrt.
Leis eleccions se debanèron lo 1èr d'octòbre. Donèron una majoritat de deputats partisans de la monarquia constitucionala ambé 250 deputats per la drecha (Feuillants), 385 per lo Centre e solament 136 per l'esquèrra (club dei Jacobins). Pasmens, avans la fin de l'annada, la question religiosa va entraïnar la revirada d'aquela assemblada quand lo rèi decidiguèt d'utilizar son veto còntra lei reformas pertocant lo clergat. Puei, lo tractament deis autrei questions sensiblas (Emigrats, menaças dei país estrangiers...) va precipitar lei tensions dins lo país e lo regim e una crisi novèla que va causar la fin de la monarquia l'estiu seguent.
La marcha vèrs la guèrra[modificar | modificar la font]
A partir de l'estiu de 1791, la question deis Emigrats, la crenhença dei país estrangiers a prepaus de l'evolucion de la Revolucion e la desirança de seis enemics d'utilizar leis armadas estrangieras per rebutar l'Assemblada van condurre au començament de la guèrra europèa revolucionària en 1792.
La question dei nòbles emigrats foguèt lo ponch principau de l'entraïnament de la guèrra. D'efèct, dempuei 1789, una partida de l'aristocràcia a quitat lo país per s'installar dins leis estats vesins, magerament a Trevèri en Alemanha. Acomencèron de reünir una armada suscitent un vòte de l'Assemblada demandant au govèrn de Treva de dispersar aquelei fòrças, annonciant la confiscacion dei bens deis Emigrats e de mesuras còntra lei curats opausats a la Constitucion dau Clergat. Lo rèi utilizèt son veto per s'opausar ai lèis còntra lei curats e leis Emigrats mai demandèt egalament la dispersion de lor armada. Aquò rendèt la guèrra possibla en cas de refús.
D'autra part, leis estats europèus acomencèron de s'inquietar dei progrès de la Revolucion. Lo 27 d'aost de 1791, Prússia e Àustria declarèron lor solidaritat ambé lo rèi francés e mai se ges de mesuras concrètas foguèron adoptadas. De mai, l'emperaire austrian èra inicialament gaire interessat per una guèrra còntra França. Leis Anglès i èran opausats. Ansin, la question de Treva foguèt reglada quand lo govèrn austrian declarèt son intencion de pas ripostar a una ataca francesa còntra Treva. D'autra part, se l'annexion d'Avinhon causèt quauqueis alarmas, la question venguèt pas lo pretèxt d'una guèrra.
Pasmens, en França, la màger part dei revolucionaris èran favorables a una guèrra que permetriá de renfòrçar la posicion de la Revolucion. Seis adversaris, especialament lo rèi Loís XVI, èran tanben partisans d'una guèrra còntra leis Austrians esperant que la desorganizacion dei tropas francesas, causada per la partença d'un nombre important d'oficiers nobles, entraïnariá una desfacha rapida e l'elimionacion de la Revolucion. Ansin, a partir de 1792, la majoritat de l'Assemblada venguèt pus aggressiva fins a la declaracion de guèrra dau 20 d'abriu.
La fin e la monarquia francesa[modificar | modificar la font]
Lo començament desastrós de la guèrra va causar l'afondrament rapid de la monarquia acusada de traïson après lei menaças deis estats estrangiers en guèrra còntra França.
Ansin, tre lo començament de la guèrra, l'Assemblada decidiguèt d'adoptar tres mesuras còntra lei curats refractaris, per dissòuvre la garda reiala e formar una garda nacionala per defendre la capitala. Lo veto dau rèi entraïnèt una jornada revolucionaria novèla e l'ocupacion dau Palais des Tuileries per la fòga lo 20 de junh. Pasmens, lo rèi mantenguèt son veto que foguèt contornejat per lo vòte d'una lèi declarant la « patria en perilh » lo 11 de julhet cridant lei volontaris de venir a París.
Aquela crisi foguèt agravada per la declaracion de Brunswick menaçant de faire un chaple dins París se la familha reiala èra victima de violéncias de la part dei revolucionaris. Aquò precipitèt la fin de la monarquiá e la preparacion d'una jornada revolucionària novèla. Entre lo 9 e lo 10, la comuna de París foguèt rebutada per una Comuna revolucionària. L'endeman, un tropa importanta capitèt de prendre lo Palais dei Teulariás maugrat la resisténcia acarnada de la garda reiala. Loís XVI deguèt se replegar a l'Assemblada que votèt sa suspension e son arrestacion.
Lo periòde de la Convencion (1792 - 1795)[modificar | modificar la font]
L'eleccion de 1792[modificar | modificar la font]
Après l'adopcion de la Constitucion de 1791, d'eleccions legistivas se debanèron en setembre de 1792. Après la traïson dau rèi e son arrestacion, entraïnèron l'eleccion de deputats revolucionaris que se devesiguèron en tres grops principaus :
- la Montanha (200 deputats aperaquí) formava l'esquèrra.
- lei Girondins (160 deputats aperaquí) formavan la drecha.
- lo Palun (390 deputs aperaquí) formava lo rèsta. Son nom vèn deis opinions esitantas de sei membres situadas entre lei doas alas de l'Assemblada.
La Montanha e lei Girondins, inicialament eissit dau club dei Jacobins, desvolopèron rapidament de projèctes diferents per l'evolucion de la Revolucion intrant pauc a pauc en conflicte.
Lo Procès dau rèi[modificar | modificar la font]
Lo Procès dau rèi e lo vòte de son execucion foguèt una deis òbras majoras de la Convencion. Acomençat lo 11 de decembre de 1792 après l'abolicion oficiala de la monarquia lo 21 de setembre, aqueu procès venguèt rapidament un enjòc politic entre lei deputats de la Montanha e aquelei de la « Gironda ». Lei premiers avèron lo vòte sus la culpabilitat de Lóis XVI lo 15 de genier de 1793 e sa condamnacion a mòrt lo 17 en presentant l'execucion dau rèi coma un mejan per assegurar la fondacion de la Republica. Lo rèi foguèt tuat lo 21 de genier causant una impression prefonda dins la populacion francesa e entre lei sobeirans europèus. Tre lo mes de febrier, una coalicion europèa reuniguèt la màger part deis estats dau continent entraïnant una guèrra generalizada ai frontieras francesas.
L'eliminacion dei Girondins e lo començament de la guèrra civila[modificar | modificar la font]
Acomençat durant lo procès de Loís XVI, lo conflicte entre Girondins e membres de la Montanha aumentèt. Lei dos grops avián una vision diferenta de la Republica e s'afrontèron sus lo contengut de donar a la Revolucion. Pasmens, lei Girondins, fòrça influents dempuei 1791 devián luchar còntra lei contradiccions de lor politica e sei dificultats e lo sostèn important de la populacion parisenca au profiech dei Montanhards. Ansin, avián votat la guèrra sensa prendre de mesuras adaptadas per la realizar, provocat la fin de la monarquia e assait de sauvar lo rèi e autorizat lo liberalisme economic causant un agravament de la crisi economica. Lei 31 de mai e 2 de junh de 1792, lei deputats girondins foguèron donc arrestats ambé l'ajuda de la màger part dei Parisencs e lor partits eliminat de la Convencion.
Aquela mesura va agravar la situacion de guèrra civila que reinava en fòra de la capitala. Dos camps se formèron per luchar còntra la Convencion dirigida per la Montanha. Lo premier foguèt l'ensems dei guerilhas de l'Òest qu'èran partisans dau rèi e còntra lei mesuras presas còntras lei curats opausats a la Constitucion dau Clergat. Aquela insurreccion acomencèt lo 3 de març de 1792 e venguèt rapidament un teatre d'afrontaments majors dei guèrras revolucionàrias. L'autre front apareguèt lo 2 de junh de 1792 e foguèt l'insurreccion dei partisans dei Girondins que tenián lo contraròtle de vilas importantas coma Lion o Marselha. Segon leis occasions, lei dos movements s'alièron còntra lei tropas convencionalas.
La guèrra còntra la Coalicion europèa[modificar | modificar la font]
La declaracion de guèrra còntra leis Austrians durant l'estiu e la captura dau rèi entraïnèt lo començament d'un conflicte ambé lei poissanças europèas. Se generalizèt en 1793 après l'execucion dau rèi e la formacion de la Premiera Coalicion. D'ofensivas aguèron luòc sus toei lei frontieras obligent la Convencion d'organizar e d'armar una armada segon de principis novèus que van permetre la resisténcia puei la victòria deis armadas revolucionàrias.
D'efèct, se la premiera ofensiva aliada foguèt arrestada durant la batalha de Valmy, leis atacas de la prima de 1793 menacèron tornarmai lei frontieras francesas. La Convencion adoptèt donc una tièra de mesuras per renfòrçar la direccion dau país e sei fòrças armadas. Un Comitat de Salut Public foguèt creat e recebiguèt la màger part dei poders reiaus ambé lo sostèn de la Convencion. Un segond Comitat, dich de Seguritat Generala, foguèt tanben creat per arrestar e eliminar leis opausants de la Revolucion. Au nivèu militar, sota l'influéncia de Carnot, lo Comitat reorganizèt leis unitats, s'ocupèt de mobilizar e d'equipar un nombre important de soudats e assegurèt lo contraròtle politic deis armadas per lo mandadís de comissaris politics.
Aquò permetèt un redreiçament militar tre lo mes de setembre de 1793 ambé l'aplant de l'invasion per leis armadas coalizadas ai batalhas d'Hondschoote (6-8 de setembre) e Wattignies (16 d'octòbre). En decembre, lei batalhas de Geisberg (26) e de Landau (28) obliguèron la Coalicion d'adoptar una estrategia defensiva avans d'èsser replegada per leis ofensivas de la prima de 1794. En França, la Convencion prenguèt l'avantatge còntra lei Federalistas girondins e l'insurreccion de Vendèa : Marselha foguèt conquista lo 25 d'aost de 1793 e Lion lo 9 d'octòbre. Enfin, vèrs la fin de decembre, lei Vendeans foguèron esquichats a Savenay (22-23) e Tolon represa ais Anglés (19).
La lucha intèrna dei Montagnards[modificar | modificar la font]
Au poder a partir de la mitat de 1793, lei Montanhards realizèron, en fòra deis aspèctes militars necessitats per la guèrra, una politica revolucionària avançada e autoritària. Pasmens, lei diferentei faccions de la Montanha van rapidament luchar entre elei causant l'eliminacion d'un nombre important de deputats e l'ascension au poder de Robespierre.
Ansin, lo govèrn realizèt una politica sociala novèla assaiant de resòuvre la crisi sociala, d'establir una egalitat de possibilitats pus vertadiera e de contuniar la politica de lucha còntra lo poder de la Glèisa. Au nivèu economic, lo govèrn adoptèt lo dirigisme economic per limitar l'inflacion e taxar certanei produchs utilizats per l'especulacion. La pena de mòrt foguèt utilizada còntra leis « acaparraires ». Pasmens, entraïnèt la proliferacion dau mercat negre e poguèt pas arrestar la depreciacion de la moneda. Au nivèu sociau, l'esclavitud foguèt abolida e de lèis novèlas favorizèron lo divòrci e lo partiment deis eiretatges. Enfin, au nivèu religiós, lo regim assaièt de desvolopar de cultes novèus coma aquelei de la Rason o de l'Èstre Suprèm.
Dins aquò, lo periòde foguèt tanben caracterizat per una lucha intèrna saunosa entre Montanhards. A la fin de l'annada, un conflicte grèu acomencèt entre leis elements pus extremistas dau movement e l'ala pus moderada. Sota l'impulsion de Robespierre, leis extremistas foguèron arrestats e executats au començament dau mes de març de 1794. Puei, en abriu, foguèt lo torn de l'ala drecha de la Montanha d'èsser eliminada. A la prima de 1794, lo poder de la Revolucion passèt donc sota lo contraròtle dau Comitat de Salut Public e de Robespierre.
La reaccion de Thermidor[modificar | modificar la font]
La victòria de Robespierre còntra seis adversaris politics li permetèt d'establir un govèrn fòrça autoritari per luchar còntra leis enemics interiors, que la definicion foguèt modificada per regardar mai d'individús, e accentuar l'esfòrç militar ai frontieras. Ansin, en junh de 1794, leis armadas francesas averèron de succès decisius. Pasmens, Robespierre aviá d'ara endavant d'enemics nombrós. Ansin, una aliança dau Palun e de certanei membres dau Comitat de Salut Public permetèt son arrestacion lo 27 de julhet. Dins aquò, una còntra-ataca de sei partisans capitèt de lo liberar fins a la fin de la jornada quand la Convencion obtenguèt lo sostèn de tropas militaras. Lo 28, Robespierre e seis amics èran eliminats e una constitucion novèla foguèt rapidàment escricha. Lo poder novèu foguèt dirigit per un Conseu executiu de cinc personas elegits per lo poder legislatiu. Aqueu darrier èra devesit entre doas chambras. L'ensems demorèt generalament feble, especialament per leis afaires economics interiors que venguèron fòrça marridas.
Lo periòde dau Directòri (1795 - 1799)[modificar | modificar la font]
L'evolucion deis operacions militaras[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1794 e 1797 veguèron la victòria deis armadas revolucionàrias sus lei tropas europèas de la Premiera Coalicion marcant lo succès e la consolidacion de la Revolucion en França. De mai, leis insurreccions interioras foguèron tanben vencudas. En revenge, leis operacions de 1798-1799 còntra la Segonda Coalicion acomencèron fòrça mau e lei Francés deguèron se replegar en direccion de lor país aumentat la crisi politica dau govèrn revolucionari.
D'efèct, a la prima de 1794, lei tropas francesas ataquèron lei Coalizats que foguèron batuts e deguèron se replegar. Lo 26 de junh, la batalha de Fleurus causèt l'evacuacion de Belgica per la Coalicion. Sus la frontiera espanhòula, lei tropas dau generau Dugommier intrèron en Catalunha onte lei fòrças espanhòulas foguèron pauc a pauc vencudas. La campanha d'Itàlia, començada en 1795, foguèt lo ponch centrau d'aquela guèrra e entraïnèt la victòria francesa après lei succès de Bonaparte que sei tropas agantèron la frontiera austriana en 1796-1797. Lo 18 d'octòbre de 1797, lo retirament d'Àustria marquèt la desfacha finala de la Premiera Coalicion. Enterin, sus lo front interior, l'insurreccion de Vendèa foguèt esquichada en 1796 après la revirada de l'expedicion reiala de Quiberon (23 de junh - 21 de julhet de 1795).
Dins aquò, la guèrra còntra Anglatèrra contunièt e tre 1798, una Coalicion novèla se creèt. Leis armadas francesas foguèron atacadas sus unei ponchs. Vencuts maugrat de dissensions entre Coalizats, deguèron se replegar pauc a pauc lei frontieras francesas foguèron tornarmai menaçadas. Enterin, l'expedicion francesa en Egipte, maugrat sei succès terrèstres, foguèt isolada après la batalha navala d'Abokir e menaçada per de contraofensivas britanicas. Aquelei desfachas causèron donc una crisi politica deis institucions de la Republica eissidas de la casuda de la Convencion.
La crisi economica[modificar | modificar la font]
En fòra de dificultats militaras de 1798-1799, la crisi economica foguèt la causa principala de la casuda dau Directòri en 1799. D'efèct, l'inflacion a entraïnat la depreciacion fòrta de la moneda e leis impòsts son pus pagats per la populacion maugrat lo mandadís de soudats. Una partida dau deute foguèt abandonada per lo govèrn e d'impòsts novèus foguèron creats per assaiar de resòuvre la crisi. Lei requisicions realizadas dins lei territòris ocupats venguèron tanben un metòde fòrça utilizat per reglar lei problemas financiers de la Republica.
Lo còp d'estat de Bonaparte e la fin de la Revolucion[modificar | modificar la font]
A partir de 1797, lei crisis militaras e economicas entraïnèron divèrsei còps d'estat dau Directòri còntra leis Assembladas. Per exemple, en setembre de 1797, tres directors, ambé lo sostèn de l'armada, arrestèron unei deputats après la victòria reialista ais eleccions legislativas. Aquò foguèt completat per l'invalidacion de l'eleccion de 106 deputats en mai de 1798 e la demission dei directors opausats a aquela evolucion en 1799. Pasmens, aqueu renfòrçament foguèt pas sufisent e leis Assembladas obtenguèron lor revènge pendent l'estiu de 1799. En partiular, lo director Sièyes èra un adversari determinat dau regim. Tre sa nominacion, decidiguèt d'organizar un còp d'estat per rebutar lo regim ambé l'ajuda dau generau Joubert. Après la mòrt d'aqueu darrier a la batalha de Novi, prepausèt lo ròtle au generau Bonaparte, fòrça popular gràcias a sei victòrias en Itàlia. Ansin, lo 9 de novembre de 1799, Bonaparte prenguèt lo contraròtle deis Assembladas rebutant lo govèrn. Foguèt la fin de la Revolucion que va laissar la plaça au Consulat puei au Premier Empèri marcats per la personnalitat de Bonaparte.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei privilègis regardan principalament la noblesa e lo clergat mai d'autrei grops ne'n avián tanben : diminucion d'impòst per una vila, drech de peatge per una província, contraròtle estrict de la concurréncia per certanei mestiers... etc.
- ↑ Dos gardas foguèron tuats per la fòga.
- ↑ En particular, la lèi Le Chapelier enebiguèt tanben toei lei formas d'associacion entre obriers e foguèt utilizada còntra lei sindicats pendent lo sègle seguent

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
64
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 64 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Incendi de Roma en julhet. Tres dei quatorze regions de la capitala foguèron destruchas causant la disparicion d'unei milièrs d'abitants, 132 domus e 4 000 insulae. La manca de respònsa eficaça aumentèt l'impopularitat de Neron en despiech de mesuras presas per dubrir lei palais imperiaus ais abitants qu'avián perdut son ostau. De rumors l'accusèron d'èstre l'autor de l'incendi e seis accusacions còntra lei crestians mau capitèron de restaurar sa popularitat.


text:
Scherwiller
Scherweiler en alemannisch (Scherwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa sus la rota dels vins a una altitud d'Unitat|185|mètres {{}}. Scherwiller Se situa al débouché dels vallées de Sant-Ostal-a las-Minas a l'èst, e de Villé al nòrd, a cinc quilomètres a l'oèst de Sélestat, en Alsace central e a Unitat|3.5|km {{}} de Châtenois cap al sud. La municipalitat fa partida del costat de Sélestat e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants an nomenat los Scherwillerois. Lo sieu nom a mencionat de bona ora jos la forma de "Sceravillare" o Scerwiller", en designant çò caseriu sus las près de la Scheer, nom donat antany a la riu #que travèrsa lo pòble, venguda uèi, la Aubach. Scherwiller A implantat al encreuament de doas vias romaines importantas, sus l'ais oèst-es, la rota de la sal en venent de la vallée de Villé e sus l'ais nòrd-sud sus una rota romaine #que se'n pòt encara admirar doas hitas milliaires repérables sus la quita municipalitat. Aquela situacion estrategica explica la preséncia del castèl del Ortenbourg al cors del Sègle XII. Situat en plena cœur del Alsace, lo vilatge a bastit al centre d'un vignoble de 300 ectaras, en s'estendent sus coteaux en contrebas dels prestigioses castèls del Ortenbourg e del Ramstein.
La commune se situe sur la route des vins à une altitude de 185 mètres. Scherwiller se situe au débouché des vallées de Sainte-Marie-aux-Mines à l'est, et de Villé au nord, à cinq kilomètres à l’ouest de Sélestat, en Alsace centrale et à 3,5 km de Châtenois vers le sud. La commune fait partie du canton de Sélestat et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants sont nommés les Scherwillerois. Son nom est mentionné de bonne heure sous la forme de "Sceravillare" ou Scerwiller", désignant le hameau sur les bord de la Scheer, nom donné autrefois à la rivière qui traverse le village, devenue aujourd'hui, l'Aubach. Scherwiller est implanté au carrefour de deux voies romaines importantes, sur l'axe ouest-est, la route du sel venant de la vallée de Villé et sur l'axe nord-sud sur une route romaine dont on peut encore admirer deux bornes milliaires repérables sur la commune même. Cette situation stratégique explique la présence du château de l'Ortenbourg au cours du Sègle XII. Situé en plein cœur de l'Alsace, le village est bâti au centre d'un vignoble de 300 hectares, s'étendant sur des coteaux en contrebas des prestigieux châteaux de l'Ortenbourg et du Ramstein.
Istòria[modificar | modificar la font]
Scherwiller En alsacien, Scherviller en roman, es un domeni entre plana alsacienne e rebord de la montanha vosgienne, en principi a la confluence de la via romaine de piémont en venent de Châtenois o de Dambach e de divèrses camins gallo-romaines. Probablament reconstruit al cors del Bas-Empèri e preservat pels abitants de Sélestat, un diverticule de la via salinaria a promu Scherviller a l'epòca carolingienne en nœud de comunicacion.
Scherwiller en alsacien, Scherviller en roman, est un domaine entre plaine alsacienne et rebord de la montagne vosgienne, d'abord à la confluence de la voie romaine de piémont venant de Châtenois ou de Dambach et de divers chemins gallo-romaines. Probablement reconstruit au cours du Bas-Empire et préservé par les habitants de Sélestat, un diverticule de la voie salinaria a promu Scherviller à l'époque carolingienne en nœud de communication.


text:
Cleopatra VII
Cleopatra Filopator Nea Thea, Cleopatra VII, foguèt la darrièra reina d'Egipte, de la dinastia ellenica dels Ptolemèus, que foguèt creada per Ptolemèu I Sotèr, general d'Alexandre lo Grand. Nasquèt en 69 abans Crist (data aproximativa) e moriguèt en 30 abans Crist. Èra la filha de Cleopatra V Trifena I e de Ptolemèu XII Auletes qu'eiretèt de son tròn a l'edat de 17 ans, amb son fraire Ptolemèu XIII Filopàtor (que teniá pas que 12 ans), que deviá venir son marit, segon las leis de regne e succession d'aquel moment.
Somari
Començament del regne[modificar | modificar la font]
Cleopatra aviá maites fraire e sòrres: Berenice IV e Cleopatra VI, sas sòrres ainadas (regnèron totas doas en vida de son paire qu'avián expulsat del reialme), una sòrre pichona sonada Arsinoe IV e dos fraires cabdets de nom Ptolemèu XIII e Ptolemèu XIV Filopàtor. L'educacion de totes foguèt essencialament grèga, coma èra costuma dins la dinastia ptolemaica. Cleopatra foguèt lo primièr membre de la dinastia qu'aprenguèt a parlar la lenga egipciana. A mai de conéisser plan segur lo grèc, sabiá tanben l'ebrèu, lo sirian e l'aramèu e probable lo latin. Sabiá de literatura, de musica, de sciéncias politicas, de matematicas, d'astronomia e de medecina. Se disiá qu'èra una femna fòrça bèla e de manièras doças e cortesas.
Al cap de tres ans de son regne, son fraire Ptolemèu, aconselhat per sos conselhièrs Potinus e Aquillas, expulsèt sa sòrre del tròn e l'obliguèt a s'exilhar en Siria. Dempuèi aquela region Cleopatra ensagèt de recuperar lo tròn, en reunir un bona armada per o poder far. Pasmens capitèt pas aquela tòca vertadièrament fins qu'arribèt a Alexàndria lo menaire roman Juli Cesar, en 48 abans Crist. Un an mai tard, en 47 abans Crist, Ptolemèu XIII moriguèt assassinat e Juli Cesar proclamèt Cleopatra reina absoluda d'Egipte, e a mai l'obliguèt a se maridar un còp mai amb son autre fraire cabdet, qu'aviá 12 ans e que vendriá Ptolemèu XIV.
Coma consequéncia de la lucha a Alexandria se declarèt un grand incendi que lo resultat final foguèt la pèrdia de mantun edifici important, coma per exemple lo famós Musèu e sa bibliotèca d'Alexandria.
Juli Cesar e Marc Antòni[modificar | modificar la font]
S'es ja vist abans cossí la familha reiala de Cleopatra aviá desencadenat una guèrra civila entre sos membres. Juli Cesar arribèt en Egipte coma general roman pr'amor de tancar aqueste problèma e foguèt en aquel moment quand se debanèt la batalha sus la mar e l'incendi d'Alexàndria. Aprèp qu'assegurèt Cleopatra sul tròn egipcian e de la maridar amb lo que foguèt Ptolemèu XIV (son fraire cabdet), Juli Cesar tornèt a Roma. Pasmens Cleopatra decidiguèt seguir-li, per a la qual cosa es va preocupar de deixar dins lo reialme un govèrn segur. A Roma visquèt coma concubina de Cesar e foguèt ailà que nasquèt son filh (que se supausa que o èra tanben de Juli Cesar) que sonèron Ptolemèu Cesarion (lo futur Ptolemèu XV Cesarion). En 44 abans Crist Cesar foguèt assassinat, crime projectat e executat per un grop de familhas senatorialas republicanas que veien en ell l'ambicion d'un futur rei, cosa que odiaven. Aprèp sa mòrt, Cleopatra tornèt amb son filh en Egipte; se ditz que donèt l'òrdre qu'enverinèssen son fraire lo rei Ptolemèu XIV e que va convertir a Cesarion en coregent.
Marc Antòni èra un general e politician roman, amic de Juli Cesar, que havia sigut comandant en cap dins son armada. Tre l'assassinat d'aqueste, secutèt los copables, Marc Brut e Caio Casi e a mai sabèt enfrontar lo pòble roman contra eles e se sabèt ganhar lo supòrt e l'inclinason de las gents a sa favor. Quand li sortiguèton dos autres rivals, formèt un triumvirat. Aital se desencadenèt una guèrra civila entre los partisans del triumvirat e los seguidors republicans. Marc Antòni se dirigiguèt a Cleopatra per tal que l'ajudèsse, perquè venguèsse amb sas naus a Tars (actualament en Turquia), pasmens la reina refutèt qu'Egipte dintrèsse dins la guèrra civila dels romans. Marc Antòni decidiguèt doncas de viatjar en Egipte per parlar directament amb la sobirana e li demandar d'explicacions. Foguèt lo resultat d'aquel viatge que aquestes dos personatges s'enamorèron l'un de l'autre e Marc Antòni doncas decidiguèt de demorar en Egipte al costat de Cleopatra. Pr'aquò las fasendas de Roma li cridaven e en 40 abans Crist li calguèt tornar a la capitala de l'empèri. Ailà va complir amb la promesa de se maridar amb Octàvia, la sòrre de Cai Cèsar Octavi August, lo futur primièr emperaire de Roma e nebot nét de Juli Cesar. Octavi (que així se li anomenava llavors) èra grand amic de Marc Antòni, encara que amb lo temps e los esdeveniments, aquesta amistat se vegèt troncada.
Aprèp la despartida de Marc Antòni a Roma, Cleopatra enfantèt dos bessons (Alexandre Èli e Cleopatra Selene) e un temps aprèp un autre enfant (Ptolemeu Filadelf). En 36 abans Crist, Marc Antòni viatgèt amb una expedicion en Orient per luchar contra los parts. Cleopatra se reuniguèt ailà amb ela aguèron lo tresen enfant. La campanha coneguèt una granda capitada que foguèt celebrada a Alexàndria ont demorèron, fins qu'en 32 abans Crist, Octavi declarèt la guèrra a totes dos, faguèt se rebellar lo pòble roman contra la malaconducha de Marc Antòni e aqueste divorcièt oficialament d'Octàvia. Foguèt alara la debuta de la batalha d'Actium (Àccio), en 31 abans Crist, que foguèt un desastre per Marc Antòni e la flòta de Cleopatra. Aprèp d'aquesta desfacha e enganat per un rapòrt fals sus la mòrt de Cleopatra, Marc Antòni se suicidèt en se laissar tombar sus sa pròpria espasa.
Mòrt de Cleopatra[modificar | modificar la font]
Octavi (lo futur emperaire August) aviá acusat publicament en 32 abans Crist Cleopatra de divèrses càrrecs plan grèvas: magia, incèst, luxuria, adoracion d'idòlas animalas... en d'aquesta manera contra ela lo Senat roman e tota la populacion. Se disiá que lo comportament de Marc Antòni èra degut a la mascariá d'aquesta reina.
Los plans d'Octavi èran d'agantar la reina coma presonièra e de la portar a Roma per aital demostrar sa superioritat e sa victòria, però no va ser possible perquè veient son futur coma esclava tal vegada en el seu propi país on havia sigut sobirana, Cleopatra va triar morir i va prendre la decision de se suicidar. Va demanar a les seues criades Ires i Charmion que li portaren una cistella amb fruites i que ficaren dins una cobra egípcia, el famós àspid, responsable de la seua mort. Abans de morir va escriure una missiva a Octavi que li comunicava el sa volontat d'èsser enterrada amassa amb Marc Antòni. Açò succeïa lo 12 d'agost de l'an 30 abans Crist.
Los enfants de Cleopatra[modificar | modificar la font]
Aprèp la batalha d'Accium, Cleopatra volguèt enviar son filh Cesarion luènh d'Egipte cap al sud, mas foguèt traït per son professor particular, Rodon e assassinat per òrdre d'Octavi.
Aprèp la mòrt de Cleopatra, sos autres enfants foguèron menats a Roma e abalits per l'esposa d'Octavi. Cleopatra Selene se maridèt amb lo rei Juba II de Mauritània e aguèron un filh que sonèron Ptolemèu e qu'eiretèt del reialme de son paire en 23 abans Crist, fins que l'emperaire Caligula li lo faguèt tuar quaranta ans mai tard.


text:
Catedrala de Sant Estève de Limòtges
La Catedrala de Sant Estève (tanben s'escriu Sant Esteve en lemosin) es la principala glèisa de Limòtges e lo sèti de son evescat. Se tròba al còr del quartièr vièlh de la Ciutat. Es la bastissa pus remarcabla de Limòtges e la sola de Lemosin que siá estada construcha en estil gotic omogenèu.
Somari
Construccion[modificar | modificar la font]
Sa construccion, començada en 1273, acabèt en 1888 amb lo restacament del cloquièr d'origina romanica a la nau. La construccion comencèt pel còr caracteristic del gotic radiant del sègle XIII que foguèt restacat a la nau romanica. Las òbras s'interrompèron un primièr còp en 1327 per la manca d'argent. En 1378, s'elevèron la capèla de Sant Marçal e una part del transèpte nòrd, e se refortiguèt lo cloquièr romanic per una maçonariá considerabla; qualques ans pus tard, foguèt lo torn del transèpte sud. Entre 1458 e 1499, après la Guèrra de Cent Ans, foguèron bastidas las doas primièras travadas de la nau. Entre 1516 e 1541, Joan de Lanjac faguèt bastir lo transèpte e lo portal de Sant Joan, òbra mèstra lemosina del gotic flamejant. Mas la construccion se repausèt amb la mòrt de l'evesque e las tres travadas de la nau que religan la glèisa al cloquièr de la catedrala romanica foguèron elavadas a la fin del sègle XIX.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
La catedrala embarra doas òbras de la Renaissença d'una granda qualitat: un balet comandat per l'evesque Joan de Lanjac, e la tomba d'aquel evesque ont son escultadas de scènas de l'Apocalipsi inspiradas d'Albrecht Dürer.
Los murs de la cripta romana, barrada al public, possedisson de bèlas frescas que representan lo Crist en glòria.
Qualques unas de las pinturas medievalas son encara visiblas dins d'unas capèlas radiantas (en representant sensiblament d'àngels musicians) mas la quasi totalitat presentan de frescas del sègle XIX.
Los òrgues[modificar | modificar la font]
La Catedrala de Limòtges possedís dos òrgues: l'òrgue grand Gonzalez foguèt inaugurat en 1963[1] e l'òrgue de còr data de 1850.
La sason musicala estivala[modificar | modificar la font]
Cada estiu, s'i organizan de concerts d'òrgue per metre en relèu l'òrgue grand.
Galariá[modificar | modificar la font]
Extrachs de la visita virtuala de la Catedrala dins lo site Limoges 360°[2] :
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Limòtges, Catedrala de Sant Estève (Grand òrgue)
- ↑ Limòtes 360º: visita virtuala de Limòtges - Catedrala de Sant Estève - Fotografias panoramicas per Vincent Ogloblinsky


text:
Imalaïa
Echl' Imalaïa (in sanskrit « barraque des nèges ») ch'est un insimbe ed cainnes ed montaingnes s'étirant su pus ed 2 400 km ed long et large ed 250 à 400 km, qui sépare ech dsous-continint indien dech platiau tibétain dins ch'sud del Asie. I débute dins chl' Oest au Nanga Parbat au Pakistan pi i s' finit dins chl' Est au Namche Barwa au Tibet.
Echl' Imalaïa abrite ches pus autes montaingnes dech monne, sot ches 14 sommets qui culmine'te à pus ed 8 000 mètes d'altitude, dont ch'mont Everest, ech pus grind ed tous. Ches autes sommets ont donné liu à granmint d' éspédicions d'alpinisses.


text:
Bisont des estèpes
Bisont des estèpes
Eth Bisont des estèpes apareishèc en Euròpa hè 900.000 annades e siguèc caçat per er òme enquia eth sòn escantiment.
Eth Bisont des estèpes (var. bisont de las estèpas; bisont deis estèpas) (bison priscus) ei ua espècie escantida de gran bisont dab granes còrnes.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Eth bisont des estèpes ère mès naut e mès gran qu'es bisonts actuals. Es sues còrnes èren mès longues e entà en naut. Se pensa que semblaua mès eth bisont europèu que non pas eth bisont american. Es mascles mès grani hèien gaireben 2 m. Es sues còrnes astenhien enquias 1,5 m de longada. Demoraua en grani ramats pr'amor qu'es pradères on demoraua èren abondants e ère caçat per plan de predators.
Diuerses rèstes momificades an sigut trapades en Siberia, ua des quals à 36.000 annades (coneguda coma Blue Babe) e se trapa en eth Museu Institut d'Alaska. Ua auta damb sonque 28.000 annades ei en eth Museu Institut Smithsonian.
Environament[modificar | modificar la font]
Ère originari d'Euròpa e eth sòn ancessor ère ua forma de bisont mès primitiu (Bison shoetensacki). Ei atau qu'eth bisont des estepes siguec vadut hè 900.000 annades. Que i an classades diuerses sos-espècies:
· Bison priscus mediator : originari de França, Occitània e Euròpa. Plan de sòns fossils an sigut trapats ena Corresa occitana e tanben en Tautavelh (Rosselhon catalan). Es despulhes sigueren trapades en baumes on i demorèc er òme. Ère un animal semblant a Bison priscus priscus.
· Bison priscus priscus : originari de Russia e Euròpa, ère era sos-espècie mès gran de totes.
· Bison priscus gigas: (tanben Bison alaskensis o Bison crassicornis). Apareishèc hè 200.000 annades dempús d'ua epòca de plan de heired qu'auia hèt baishar es nivèus des aigues. Demoraua en Alaska dempús de crotzar er estret de Bering. Eth gèu que capèraua Canadà deishèc pas que i aués un espandiment dera espècie mès entàth sud per tot eth continent american. Aguesta espècie serà era ancessora des bisonts americans (Bison latifrons).
· D'autes sos-espècies an sigut pas encara descrites.
Eth bisont des estèpes demoraua enes estèpes e pradères arriques en graminees ont i auien paucs arbes. Demoraua damb eth mamot lanós, eth rinocèros lanós, shivaus e cèrvis mès tanben ath cant de predators coma leons, lops e er òme.
Eth bisont e er òme[modificar | modificar la font]
Eth bisont des estèpes ère ua ressorsa de minjar importanta pes òmes preïstorics: ère minjar e rauba. Pendent eth paleolitic miei er òme de Neandertal caçaua soent bisonts utilizant avencs coma atraps naturals. Codolons en er Òlt occitan que n'ère un d'aguesti. Pendent eth paleolitic inferior es bisonts des estèpes èren diboishats soent enes baumes europèes (Altamira,Las Caus, Chauvet) damb tot sòn poder e força. Probaubaments èren ua hònt d'ajuda religiosa e mitica importanta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alan Turner et Mauricio Anton. Mammifères de la Préhistoire, Nathan, 2004.
- (en) Steppe bison, article de la BBC présentant le bison des steppes.
- (en) Le bison des steppes sur Beringia.org.


text:
1523
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1523 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra entre lei Kaqchikels, aliats ais Espanhòus dempuei 1520, e lei K'iche. Assegurat de sa posicion au sen de l'ancian estat astèc, Hernán Cortés poguèt mandar una expedicion militara per ajudar seis aliats. Aquela tropa (650 Espanhòus e d'auxiliaris indians) arribèt dins la region en 1524. Aquò marquèt lo començament de la conquista espanhòla dei ciutats-estats maias e d'una tièra de guèrras entre Espanhòus e Maias.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Captura per la flòta imperiala d'un naviri portugués transportant doas colobrinas que foguèron rapidament copiadas per leis engenhaires chinés (en 1529).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 29 d'agost - Ulrich von Hutten, poèta e cavalièr alemand (n. 1488)


text:
Fenolhedés
Fenolhedés o la Fenolheda es un parçan d'Occitània[1] (e de lenga occitana), dins la region istorica de Lengadòc, situat essencialament dins lo departament francés dels Pirenèus Orientals e tanben un pauc dins lo departament d'Aude amb la Val de Santa Crotz (fòra lo Fenolhedés occitan, la rèsta dels Pirenèus Orientals se compausa de comarcas catalanas). Fenolhedés confronta al nòrd e a l'oèst los parçans occitans de las Corbièras e del País de Saut (Lengadòc) e al sud las comarcas catalanas de Rosselhon e Conflent.
Sa capitala es Sant Pau de Fenolhet.
Lo gentilici es fenolhedés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fenolhedés èra inicialament una part del comtat de Rasés. En 870, venguèt possession del comte d'Urgèl e de Cerdanha e l'abadiá de Sant Miquel de Cuixà i espandiguèt las sieunas possessions en crear lo monastèri de Sant Pau de Fenolhet. En 990 passèt jol vassalatge dels comtes de Besalú fins a 1111 e mai tard dels comtes de Barcelona. Los ligams feudals se compliquèron entre los comtes de Barcelona, de Fois, de Tolosa e de Carcassona, e la crisi de la Crosada dels Albigeses. Fin finala amb lo Tractat de Corbeil (1258), Fenolhedés passèt definitivament a la corona francesa. Après lo Tractat dels Pirenèus, Fenolhedés s'incorporèt al Rosselhon, puèi departament dels Pirenèus Orientals, levat la Val de Santa Crotz qu'es dins lo departament d'Aude.
Comunas de Fenolhedés[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Zégierman, Le Guide des Pays de France, Sud, Fayard, 1999


text:
Kenpo
Kenpo es lo nom descriptiu de divèrsas arts marcialas japonesas amb oríginas chinesas. Servís tanben per çò ne desriure d' autras arts marcialas ibridas creadas en tot s'inspirar d' ambedoas meteissas tradicions.
Lo kenpo se ne practica tant amb còps de punh o atemi coma pautals o còps de pè e autras tecnicas de lucha.
Originas e naissença[modificar | modificar la font]
Estils mai coneguts[modificar | modificar la font]
- Kenpo american
- Kajukenbo
- Shorinji kenpo o kenpo de Shaolin
- Kenpo tai jutsu
- Tracy kenpo
- Kenpo jiu-jitsu
- Kenpo Kai
e ca


text:
Empèri Mejan egipcian
L'Empèri Mejan egipcian qu'ei un periòde de l'istòria de l'Egipte antic qui segueish lo purmèr periòde intermediari e qui precedeish lo dusau periòde intermediari. L'istoriografia egipciana que i bota las XIau e XIIau dinastia. Aqueth periòde que s'obreish dab la pujada de la XIau dinastia e mei qu mei deu faraon Montohotep II qui, en tot véncer los reis d'Eracleopòlis (de la IX dinastia) que torna unificar l'Egipte en prenent lo títol de "Rei de la duas tèrras". La capitala que passa a Tebas (uei Loxòr) e Amon e Monto be'n son uns deus dius màgers.
Suu punt de vista arquitecturau, l'Emperi Mejan qu'ei los temps de la purmèra edificacion deus temples funeraris de Karnak. Durant aqueth periòde que's torna bastir piramidas e los rites funeraris com la construccion de tombas de bèth endom e la momificacion, que's "democratizan" e non son pas mei reservats aus sols faraons.
De véder:
- Per las dinastias: XIau dinastia, XIIau dinastia.
- Peus personatges: Montohotep II.
- Peus monuments: Karnak.


text:
Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki
Lo Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki es la seguida de la decision lei 6 e 9 d'agost de 1945 del president estatsunidenc Harry Truman d'ordenar lei bombardaments d'Hiroshima amb una bomba a l'urani e de Nagasaki amb una bomba au plutòni. Lei degalhs foguèron considerables ambé 100 000 tuats durant leis atacas e probablament 340 000 fins a 1950[1] [2]. Ambé la declaracion de guèrra de l'URSS lo 8 d'aost de 1945, lo resultat d'aquelei bombardaments foguèt la capitulacion dau Japon lo 15 d'aost e la fin de la Segonda Guèrra Mondiala lo 2 de setembre.


text:
Santa Catarina
Santa Catarina es un estat de la Region Sud de Brasil. Confronta l'estat del Paraná al nòrd, lo Rio Grande do Sul al sud, e l'Argentina a l'oèst. Es bordat per l'Ocean Atlantic a l'oèst. Sa superfícia totala es 95 442,9 km2, similara a la d'Ongria.
Istòria[modificar | modificar la font]
Santa Catarina es situada dins los limits dels territòris d'Espanha e Portugal fixats al sègle XV pel Tractat de Tordesillas. En 1541, l'espanhòl Álvar Núñez Cabeza de Vaca traversèt l'interior de la region en direccion de l'actual Paraguai. En 1549 Tomé de Sousa, governador general de Brasil, e lo paire jesuista José de Anchieta, arribèt dins la region. La capitania de Santa Catarina (sistèma d'administracion e distribucion de tèrras colonial) foguèt establida en 1738.
Aprèp l'independéncia brasilièra la region recebèt lo títol de Província de Santa Catarina. Amb la proclamacion de la republica en 1891 foguèt transformada en estat federau brasilièr.
Geografia[modificar | modificar la font]
La montanha mai nauta de l'estat es lo Morro da Igreja, amb 1828 m, dins lo municipi d'Urubici. La vila principala es Joinville (pus granda que la capitala, Florianópolis).
Clima[modificar | modificar la font]
Sul litoral, lo clima es subtropical, amb d'estius cauds e de vents pus freges e intenses durant l'ivèrn. Als punts mai nauts de l'estat (altituds superioras a 1000 m), i pòt aver la formacion de gelada e tanben la precipitacion de nèu dins los ivèrns mai fòrts.
Lista de las vilas[modificar | modificar la font]
- Águas Mornas
- Araranguá
- Balneário Camboriú
- Biguaçu
- Blumenau
- Chapecó
- Criciúma
- Florianópolis
- Imbituba
- Itajaí
- Itapema
- Jaraguá do Sul
- Joinville
- Laguna
- Palhoça
- Pomerode
- Santo Amaro da Imperatriz
- São Francisco do Sul
- São José
- São Joaquim
Economia[modificar | modificar la font]
Las activitats economicas principalas son l'industria (principalament aliments, begudas, textils, ceramica, metallurgia maquinas), la mineracion e l'elevatge.


text:
Bretoncelles
Bretoncelles es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en lo Portamantèl. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat a l'èst de Rémalard, a Unitat|11|km {{}} a l'oèst de La Loupe e a Unitat|14|km {{}} al nòrd-es de Nogent-lo-Rotrou[1]. Es desservi per la parca de Bretoncelles, situada sus la linha París - Chartres - Nogent-lo-Rotrou - Las Mans.
En cobrint 4 025 ectaras, lo territòri de Bretoncelles es çò de mès d'estendut del costat de Rémalard e lo segond del arrondiment de Mortagne-a lo-Portamantèl.
La commune est dans le Perche. Son bourg est à 9 km à l'est de Rémalard, à 11 km à l'ouest de La Loupe et à 14 km au nord-est de Nogent-le-Rotrou[3]. Il est desservi par la gare de Bretoncelles, située sur la ligne Paris - Chartres - Nogent-le-Rotrou - Le Mans.
Couvrant 4 025 hectares, le territoire de Bretoncelles est le plus étendu du canton de Rémalard et le second de l'arrondissement de Mortagne-au-Perche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la creacion dels costats, Bretoncelles es cap de-luòc de costat. Aquel costat a suprimit en lo moment del redécoupage cantonal de l'an IX (1801).
À la création des cantons, Bretoncelles est chef-lieu de canton. Ce canton est supprimé lors du redécoupage cantonal de l'an IX (1801).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo Grand Sause (nom oficial Sauze d’Oulx, nom italianizat del regim faissista Salice d’Ulzio) es una comuna de la Val d'Ors (Valadas Occitanas d’Itàlia).
Administrativament, es dins la Ciutat Metropolitana de Turin e dins la region de Piemont.
Lo Grand Sause es tanben dins la Comunautat de Montanha de la Val de Susa e Val Sangone.
L'estatut de la comuna dona una etimologia fantasiosa de Sauze[1].
- ↑ Article 2 del Statuto del Comune si Sauze d'Oulx: "Sauze corrisponde ad una alterazione della parola Dessus (alto) espressa in lingua d'oc."


text:
-415
Aquesta pagina concernís l'an -415 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Demanda d'ajuda militara de Segesta, vila grèga de Sicília atacada per Selinonta sostenguda per Siracusa. Atenas, aliada de Segesta, i respondèt d'un favorable en despiech de l'oposicion dei partisans de Nicias que deguèron s'inclinar en fàcia dei bellicistas menats per Alcibiade. Una expedicion fòrça importanta foguèt organizada (134 naviris, 5 100 oplitas e l'infantariá d'acompanhament) car la somission de Sicília èra un objectiu ancian deis Atenencs e permetiá de suprimir una fònt d'avitalhament important d'Esparta dins lo cas d'una guèrra novèla. Lo comandament foguèt fisat ais estrateges Alcibiade, Nicias e Lamachos.
Pasmens, quauquei jorns après la partença, Alcibiade foguèt acusat per seis adversaris d'aver participat a un sacrilègi fòrça grèu (afaire dei Hermocopides). Un naviri foguèt mandat per l'arrestar mai l'estratege capitèt de s'enfugir a Esparta onte venguèt un conselhier militar dau govèrn de la vila. I conselhèt ais Espartencs de mandar una ajuda militara a Siracusa per contrar l'expedicion atenenca.
En Sicília, l'expedicion atenenca se turtèt a la maufisança dei vilas localas que s'inquietavan d'una expedicion tant importanta. Deguèt donc conquistar Catana que venguèt sa basa principala per preparar una ataca còntra Siracusa, centre principau de l'oposicion ais Atenencs dins l'illa. Pasmens, en despiech de la presa dau pòrt de la vila, ges d'operacion importanta aguèt luòc e lei fòrças principalas de l'expedicion demorèron a Catana.


text:
Muttersholtz
Müttersholz en alemannisch (Muttersholtz en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Muttersholtz se tròba Modèl:A Nombre de Sélestat e fa partida del costat de Marckolsheim sus la expedís actiu a Diebolsheim, en comprenent los caseriux de Ehnwihr e de Nieder-Rathsamhausen.Lo vilatge es lo un del mai important centre del Ried del Alsace central.
Muttersholtz se trouve à Modèl:Nombre de Sélestat et fait partie du canton de Marckolsheim sur la route allant à Diebolsheim, comprenant les hameaux d'Ehnwihr et de Nieder-Rathsamhausen.Le village est l'un des plus important centre du Ried de l'Alsace centrale.


text:
Josèp d'Arbaud
Josèp d'Arbaud (Jóusè d'Arbaud en nòrma mistralenca, Joseph d'Arbaud segon l'estat civil Francés Mairarga, Provença, 4 d'octobre de 1874 - Ais de Provença, 2 de març de 1950) foguèt un escrivan occitan provençau.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp d'Arbaud nasquèt en 1874 dins lo domeni familiau de Mairarga, dins una familha amonedada. Son paire èra Felip d'Arbaud e sa maire Maria Loïsa Valèra Martin, una poetessa qu'aviá escrich un recuelh de poèmas sonat Lis amoras de ribas, que li transmetèt sa passion per la lenga d'òc. Quand faguèt sei 10 ans, anèt estudiar en çò dei jesuitas a Avinhon e puèi comencèt d'estudis de drech a Ais de Provença. Après quauqueis annadas demest lei joves escrivans de la vila coma Joaquim Gasquet, s'installèt en Camarga e venguèt manadièr, coma o aviá fach son cosin Folco de Baroncelli-Javon, quauqueis ans avans. Èra sòci de la Nacion Gardiana e foguèt fach Majorau dau Felibritge en 1918.
La sieuna òbra màger e cap d'òbra es La bèstia dau Vacarés (La bèstio dóu Vacarès), un racònte poetico-oniric situat dins la sieuna Camarga arlatenca que ne foguèt ansin lo cantor màger e l'eraud.
A l'encòp grand prosador e poèta inspirat mai requist, laissa una òbra de referéncia per lei Letras d'Òc de Provença, amb son grand aflat universau.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lou lausié d'Arle /Lo lausier d'Arle, París ; Ais de Provença, Le Feu, 1918 id 1925 sus lo site de la Tor Magna
- Li rampau d'aran / Lei rampaums d'aram, poèmas de guerra, id id 1920
- La vesioun de l'uba / La vesion de l'ubac, trach dau precedent, id edicion de luxe fòra comèrci, 1921
- Nouvè gardian / Novè gardian, conte, Ais de Provença, Le Feu, 1924 sus lo site de la Tor Magna
- La caraco / La caraca, nòvas cortas, id 1926 sus lo site de la Tor Magna
- La bèstio dóu Vacarès / La bèstia dau Vacarès, París, Grasset, 1924... Reedicion id 1945
- La sauvagino / La sauvatgina, id 1929 sus lo site de la Tor Magna
- Li cant palustre / Lei cants palustres, poèmas, id Horizons de France, 1951 sus lo site de la Tor Magna
- La coumbo / La comba, poèma, id 1946
- Espelisoun de l'autounado/ Espelison de l'autonada, Selon, Baile Verd, 1951
- L'Antifo/ L'Antifa, Cavalhon, 1969 sus lo site de la Tor Magna
- Obro pouëtico / Òbra poetica, id 1974
- Morceaux choisis (Tròces causits), amb prefaci d'en Carles Rostanh, Rafèla, CPM
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Marcela Drutel : "Jóusè d'Arbaud", L'Astrado/L'Astrada (revista), num. 6, 1969 edicion sus lo site de la Tor Magna
- Glaudi Mauron : Joseph d'Arbaud et la critique d'art in Lou liame/Lo liame, nums. 70 e 71, 1978 (en francés)
- Marcela Drutel Jóusè d'Arbaud in La France latine, nums. 45, 46, 47, genièr-setembre de 1971
- La Nacion gardiana (revista), num. esp. 20-24, abril-decembre de 1943
- Y.G. Le Dantec : Un grand poète provençal, J. d'Arbaud, in Revue des deux mondes, abril de 1950
- Fe (revista), num. de març-abriu e mai de 1950
- Pèire Roqueta, in Òc (revista), julhet de 1950
- Sulli Andrieu Pèire, in rev. Marsyas, num. 284, març de 1951
- Lou Felibrige/Lo Felibritge (revista), num. 154, 1970-1
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Provença/Articles ligats
- Literatura occitana
- Escrivan occitan del sègle XIX
- Escrivan occitan del sègle XX
- Poèta occitan
- Majorau dau Felibritge
- Literatura provençala
- Escrivan dau país d'Ais
- Naissença en 1874
- Naissença dins lei Bocas de Ròse
- Decès en 1950
- Decès as Ais de Provença


text:
Enguinegatte
Enguinegatte es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Una pichona part del territòri de la municipalitat i aviá incorporat en lo perimètre de la concession de Fléchinelle per l'espleitacion de las venas de carbon.
Une petite partie du territoire de la commune était incorporée dans le périmètre de la concession de Fléchinelle pour l'exploitation des veines de charbon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Enguinegatte, #Que se trucava antany Guinegatte, #èsser lo banc d'almens doas batalhas:
- En 1479, los Franceses de Louis XI, comandats per Philippe de Crèvecœur de Fendasclas, an vencut pels Flamencs de Maximilien de Habsbourg (archiduc d'Àustria, e, per lo sieu matrimòni amb Ostal de Bourgogne, pòrti e comte de Bourgogne, comte de Flandre, pòrti de Brabant, èca.);
- l'an 1513, en lo moment de la jornada dels esperons, Maximilien, totjorn lududes, mas vengut dempuèi alavetz emperaire germanique, e aliat aquelas fes a Henri VIII de Angleterre, i venç las tropas de Louis XII.
Enguinegatte, qui s'appelait autrefois Guinegatte, fut le siège d'au moins deux batailles:
- En 1479, les Français de Louis XI, commandés par Philippe de Crèvecœur d'Esquerdes, sont vaincus par les Flamands de Maximilien de Habsbourg (archiduc d'Autriche, et, par son mariage avec Marie de Bourgogne, duc et comte de Bourgogne, comte de Flandre, duc de Brabant, etc.);
- En 1513, lors de la journée des éperons, Maximilien, toujours lui, mais devenu depuis lors empereur germanique, et allié cette fois à Henri VIII d'Angleterre, y vainc les troupes de Louis XII.