text:
Savouè
La Savouè est un ancian payis d’Eropa et ’na règ·ion naturèla de France. La capitâla historica est la vela de Chambèri. Ora, règion du sud-èste de la France, a la frontiére de l'Italie, divisâye en doux dèpartements (Savouè et Hiôta-Savouè).
Situâye u côr de la chêna arpina, la Savouè fut rapondua per lo dèriér cop a la France en 1860. Ses limites naturèles sont : u cuchient, lo cors du Guièrs et celi du Rôno ; a la bise, lo lèc Lèman ; u levant et u miéjorn, les crètes des Ârpes tant qu'a les Grantes Rosses et tant que na legne que longe lo Grèsivôdan pués remonte vers lo nord-èste en copant la valâye de l'Isera.
Somèro
Provinces[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
G•eografia fisica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
De la bise u miéjorn, la Savouè comprend siéx payis principâls : lo Chablès, lo Fôcegni, lo Genevês, la Savouè ducâla, la Tarentèsa et la Môrièna. La Savouè est constituâ per des hôts massifs entèriors, entre lo moyen Rôno et l'Italie, d'un fllanc et de d'ôtro du Selyon arpin : Vanouèsa, Bôfortin, Mont-Bllanc, fllancâs, u cuchient et a la bise, des massifs prèarpins, matos et bouesiês, des Bôges, du Genevês et du Chablès, que dominont la règion yô cole lo Rôno entre des plês dèrivâs du Jura (Salèvo, Vuache, Grôs-Fongs). U levant s'ôvront les colidors de la Môrièna et de la Tarentèsa. Les cols pèrmètont la comunicacion avouéc les valâyes italiènes : cols du Mont-Cenis, de l'Iseran et du Petiôt-Sant-Bèrnârd. La Cllusa de Chambèri, ocupâ per lo lèc du Borgèt, constitue un chemin de passâjo entre l'Isera et lo Rôno. Lo climat est molyê et rudo en montagne (nê abondanta en hivèrn).
Èconomia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La Savouè vivét tant qu'u XIX° sièclo de la tèrra divèrsa por megiér, u pied des rependues assolelyêes, de l'èlevâjo avouéc l'inarpant et de l'artisanat (tessiê, travâly du bouesc, du cuér, des mètâls). Mas cetes activitâts nurréssant pas prod na populacion trop nombrosa, les gens devant èmigrar : por un temps (jornaliérs agricolos, ramonors, colportors, bucherons) ou por tojorn (comèrçants).
U jorn d'houé, l'èlevâjo est devegnu lo premiér, tandis que les cultures espècialisâyes (hortolâjo, forrâjo, vegne) réstont solament dessus lo fond plan des valâyes. Mas l'uvèrtura de la Savouè est dua a l'amènagement de ses pèrciêes naturèles (vâl du Fièr, de l'Ârva, de la Tarentèsa, de la Môrièna) et a l'utilisacion de sa pouessience hidro-èlèctrica, qu'at bolevèrsâ son èconomia. L'abondance de ses ressôrses hidro-èlèctriques alimente l'èlèctro-mètalurgie (Môrièna, Motiérs, lo Bôrg-Sant-Môris) et l'èlèctro-ch•imie. Les ôtres endustries (construccions mècaniques et èlèctriques, mècanica de prècision, agro-alimentèro, du bouesc, horlogerie) sè sont enstalâyes surtot a Chambèri, Albèrtvile, Motiérs, Modâna. L'endustrie agro-alimentèra est ben reprèsentâye ; fromâjos (y at lo Reblochon), frutiéres, salèsons, égoues (L'Èvian, Tonon). La règion fét des vins famox ; Âpromont, Chegnin, Rossèta, Gamê, entre ôtros. Lo sèctor tèrcièro sè dèvelope avouéc lo tèrmalismo (Èx, *Brides, *Chales, La Léchiére, Tonon, L'Èvian) et lo tourismo : de chôd-temps por la vilèjatura (parc de la Vanouèsa, lècs d'Èneci et du Borgèt, arpinismo), d'hivèrn (sports d'hivèrn). L'organisacion des Juès Olimpicos d'hivèrn de 1992, inôgurâs a Albèrtvela, at contribuâ a la promocion de la règion (amèlioracion des rotes, prolongement de l'ôtorota por dèsengorgiér Motiérs, la pôrta d'accès des Três-Valâyes).
Démografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Du VII° u V° sièclo devant J.-C., l'envasion des Cèltos Alobroges refôle dens les hôtes valâyes los Liguros. Dês 121 devant J.-C. les Romens somètont los Alobroges et, mâlgrât lor rèsistence, avegnont a los fére entrar dens la Provincia Romèna. La futura Savouè fôrme adonc un important nuod rotiér aduisent de l'Italie tant qu'a Geneva et a Vièna. L'èvangèlisacion du payis at étâ prod tardiva (formacion des diocèses de Geneva et de Grenoblo, pués de Môrièna). U IV° aprés J.-C., lo tèrmo de Sapaudia (Savouè) aparêt por lo premiér côp. En 443, Ècio (Aetius), ch•èf de la milice romèna des Gôles, cantone dens la règion los Burgondes, u titro de fèdèrâs de Roma. Celos-ce fôrmont un royômo a la chête de l'Empiro romen d'Occident, que sa capitâla est Geneva, mas que chêt entre les mans des felys de Clovis (534). Pendant lo dèmembrement du royômo de Charlomagno, la Savouè revint a Lotèro u trètâ de Vèrdun (843).
La mêson de Savouè. La Savouè revint adonc u royômo de Provence (879), pués a celi de la Borgogne Transjurana (888), et, enfin, u segond royômo de Borgogne (934), que rapond los doux prècèdents et sè mantint pendant un sièclo. Les envasions sarragines et hongrouèses des IX° et X° sièclos vont dèvastar lo payis. Rodolfo III, enfin, est contrent d'abandonar sa corona a l'emperor Conrad II ; a sa môrt (1032), lo segond royômo de Borgogne, avouéc la Savouè, est rapondu u Sent Empiro romen gèrmanico. En veré, ceta union est purament simbolica : les fèodâls –surtot avouéc les comtos de Geneva a la bise, et la famelye d'Humbèrt des Blanches Mans u miéjorn et u cuchient– réstont en fêt mêtros du payis.
La famelye d'Humbèrt des Blanches Mans apond la Savouè dessot son ôtoritât. Dês 976, el prend lo comtât de Savouè et y apond a châ pou celos de Sent-Môris, de Bèlê, du Vâl d'Aouta, de Sion. U XI° sièclo, les provinces de la Môrièna, du Chablès, de la Tarentèsa et de la Mârche de Turin assiètont la mêson de Savouè de pârt et d'ôtra des Ârpes, qu'el comande dês adonc lo passâjo.
Los ôrdres religiox (principâlament los Cistèrciens) contribuont, u XII° sièclo, a la Renèssance èconomica du payis. La pèrioda que s'ètend du XIII° u XV° sièclo vêt los comtos de Savouè acrêtre l'ètendua de lors possèssions : Vôd, Valês, Chambèri (acquis en 1232), Piemont et Lombardie. U XV° sièclo, lo comtât de Geneva et lo Piemont sont rapondus dessot l'ôtoritât de la Savouè, lyé qu'est èlevâ en duchiê, en 1416, per l'emperor Sigismond, u profit d'Amèdê VIII. Lo Piemont nen est lo côr, la Savouè adonc n'est pas més qu'una possèssion "segondèra".
Les ambicions italiènes. A comptar du XVI° siècle, les ambicions italiènes de la dinastie l'empôrtont et la dècadence savoyârda comence : pèrda de Geneva ; ocupacion de la Savouè per la monarch•ie francêsa, de 1556 a 1559 ; a ceta data, lo trètâ du Câtiô-Cambrèsis rend la Savouè ux ducs de Savouè. En 1601, u trètâ de Liyon, Hanri IV obtint, contre la cèssion de Saluço, la Brêsse, lo Bugê, lo Vâlromê et lo payis de Gèx. Louis XIII envayét oncor le payis et obtint la cèssion de Pignerol (1631). Louis XIV trète la Savouè coment un Ètat vassâl, l'ocupe en 1689, pués de 1703 a 1713. Los trètâs d'Utrèct contrègnont los Francês a l'èvacuar. Los Ètats de la mêson de Savouè devegnont monarch•ie, per adjonccion du royômo de Piemont-Sardègne. Pués la Savouè est ocupâye per los Èspagnols, aliâs de la France, et retrove son endèpendance solament en 1748 (trètâ d'Èx-la-Chapèla).
La raponsura a la France. Aprés la Rèvolucion francèsa, la Savouè est rapondua doux côps a la France, en 1792 et dèfinitivament en 1860. En novembro 1792, la Savouè est anèxâye por rèpondre, siuvent lo raportor de la Convencion, Grègouère, a l'apèl de la soverènetât nacionâla et dens l'entèrêt de la Savouè et de la France. El fôrme adonc lo dèpartement du Mont-Blanc et una partia de celi du Lèman. Mas, dês lo mês de fevriér que siut, lo mècontentement sè fét jorn, prolongiê pou aprés per des rebênes. La dècristianisacion gâgne la France, et lo cllèrgiér savoyârd manifèste adés més son oposicion, pués los ôrdres de levâyes militères rencontront des dificultâts qu'ôgmentont.
Arriér-més, aprés la signatura du trètâ de Paris (1796), yô lo rê Victor-Èmanuèl Iér cède la Savouè et Nice, la dominacion francêsa s'enstale més solidament, favorisâye per un cèrtêna envolâye èconomica, surtot de 1800 a 1801. Aprés cen divèrses oposicions sè manifèstont : rèsistences acrèssues a la conscripcion, hostilitât u mantin des enstitucions rèvolucionères entretegnua per lo cllèrgiér et lo nôblos surtot. En mê 1814, u premiér trètâ de Paris, Victor-Èmanuèl Iér retrove la partia orientâla (Chablès, Fôcegni, Tarentèsa, Môrièna), le cuchient est lèssiê a Louis XVIII. Lo segond trètâ de Paris (novembro 1815) rend tota la Savouè u royômo de Piemont-Sardègne, d'ense il rètablét l'unitât et lo retôrn a la monarch•ie tradicionèla. Mémo se na cèrtêna oposicion sè fôrme entre 1815 et 1848, les mouvements d'agitacion (1830-1834) réstont sen importance et les idês libèrâles (1847) progrèssont pou. Ples sèriosa, mas fenéssant per na vèsta, l'èquipâye des ovriérs rèpubliquens lyonês, que ocupont Chambèri en mârs-avril 1848 (èxpèdicion des Voraces), est pas sen consèquences. El balye u payis, d'alyor pou sensiblo ux èlans italiens por la libèracion de la pèninsula, l'emprèssion que lo govèrnement de Turin at pas ren fêt por lo dèfendre. D'ôtra pârt, el acrêt l'hostilitât des consèrvators catolicos a tota entreprêssa rèpubliquèna francêsa ; arriér-més, el aprèste cetos dèrriérs a balyér lor adèsion a una anèxion de la Savouè a la France quand ceta-ce serat passâ dessot un règimo empèriâl. La quèstion de la raponsura a la France est règllâye solament en avril 1860, per lo trètâ franco-italien du 24 mârs 1860, sanccionâ per lo plèbiscite du 22 avril (politica des "compensacions" menâye per Napoléon III, que sotint l'unificacion italièna). La Savouè est adonc divisâye en doux dèpartements : la Savouè et la Hiôta-Savouè.
Vêre tot-pariér[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Le dèpartement d’la Savouè d’Avâl
- Le dèpartement d’la Savouè d’Amont / Hiôta-Savouè
- Los Payis de Savouè
Liyen èxtèrno[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- (fr) Seto sabaudia.org


c: text/html

text:
Boves
Bofe en picard ( Boves en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Boves a situat a nòus quilomètres al sud de la vila de Amians, capital regional, al confluisson del Avre e de la Noye.
Lo bourg beneficia d'una desserte ferroviaire, a la parca de Boves
La ville de Boves est située à neuf kilomètres au sud de la ville d’Amiens, capitale régionale, au confluent de l’Avre et de la Noye.
Le bourg bénéficie d'une desserte ferroviaire, à la gare de Boves
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En Julhet 1185 : Philippe-Auguste #signar un tractat #que lududes #permetre d'aquerir una part de la Picardie[1].
- En Agost 1835 : Victor Hugo visite las ruïnes del castèl.
- Juillet 1185 : Philippe-Auguste signa un traité qui lui permit d'acquérir une partie de la Picardie[2].
- Août 1835 : Victor Hugo visite les ruines du château.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Beuvry
Beuvry es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Beuvry A situat a 35 km de Lille, près de Béthune, al sud del ancià quartièr dels Weppes.
Beuvry est situé à 35 km de Lille, près de Béthune, au sud de l'ancien quartier des Weppes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portal de las comunas de França
- [[vo:Beuvry]


text:
Taiga
La taiga es un biòma caracterizat principalament per de bòsques de conifèrs en un clima freg.
La taiga s'estend generalament per dessús los 60º de latitud nòrd fins arribar dins la zòna de la tondra. Al sud es limitada pel bòsc caducifòli temperat.
Lo mot taiga es manlevat al rus e s'emplega tant per Euràsia coma per America del Nòrd que son los unics luòcs ont s'estend aquel tipe de vegetacion. Dins l'emisfèri sud las tèrras emergidas arriban pas a de latituds tan meridionalas ont se pòscan desvolopar aqueles bòsques. Bòsc boreal de conifèrs es un sinonim de taiga.
Ocupa de grandas espandidas dels païses escandinaus, nòrd de Russia (mai que mai en Siberia), de parts de Mongolia e del Nòrd de China, Canadà en la siá màger part e l'extrèm nòrd dels Estats Units.
Clima de la taiga[modificar | modificar la font]
- Se tracta d'un clima freg continental ont las diferéncias entre las temperaturas mejanas d'ivèrn e las d'estiu van de de 20 °C (Finlàndia) a mai de 60 °C (Sibèria Orientala).
- L'ivèrn las temperaturas son totjorn en dejós de zèro e las geladas nocturnas contunhan pendent la prima seguís un cort periòde de 30 a 45 jorns liures de temperaturas negativas e a la fin de l'estiu tòrna ja gelar.
- La temperatura mejana pòt èsser encara positiva en los luòcs relativament temperats 4 o 5 °C annala mas es en general negativa de -5 °C a -15 °C.
- L'ivèrn es fòrça fred mas dins una granda part del biòma en aquela sason i nèva pauc a causa de la preséncia d'un anticiclòn persistent que fa tanben que l'umiditat ambienta siá bassa e que aja pauc de vent. Per la nauta latitud pendent l'epòca freda las oras de lutz son fòrça cortas.
- L'estiu (de temperaturas mejanas entre 12 °C e 19 °C) es lo moment que s'i produsís gaireben tota la creissença vegetala ajudat pel fach que i plòu mai (la pluviometria annala vària entre 500 e 200 litres) e son los jorns pus longs.
Sòls[modificar | modificar la font]
- Dins la màger part d'aquel biòma lo sòl es de longa gelat e se fond pas que lo jaç superficial, sus un pauc mai d'un mètre, ont s'enrasiga la vegetacion.
- Los sòls son acids e paures en nutriments someses a un lavatge intens e amb una activitat biologica redusida per l'escassetat de microorganismes e de l'activitat biologica en general.
- Es comuna la preséncia de torbièras dins de luòcs amb fòrça aiga e matèria organica.
Flòra e vegetacion[modificar | modificar la font]
- I a pauc d'espècias capablas de s'adaptar a la taiga e d'i subreviure mas las qu'o capitan ocupan la màger part del territòri e atal forman la vegetacion dominanta del païsatge.
- Dins la taiga i creisson principalament de conifèrs: pin roge (Pinus sylvestris) qu'es una sosespècia diferenta de la que creis en de luòcs pus meridionals, ocupa los luòcs mai secs de la taiga. Divèrsas espècias d'avets e de piceas se tròban en Euràsia e Nordamèrica ont la flòra es mai rica perque après las glaciacions la vegetacion a pas trobat d'obstacle geografic per s'espandir.
- Beces e pibols se tròban après los incendis o a la broa dels rius.
- Divèrses tipes de molsa recobrisson lo sotabòsc.
- Entre los pichons arbusts es fòrça corrent l'avajon vaccinum myrtillus
Fauna[modificar | modificar la font]
- Entre los grands mamifèrs cal notar l'ors brun o gris. Los rangièrs (caribó en America del Nòrd) se refugian dins la taiga pendent l'ivèrn e manjan de brots de conifèrs e la sieuna rusca. L'elan es un grand cervid mai meridional que los rens. Lo lop, lo guèine e lo singlar (de talha pus gròssa que los que vivon en de latituds mai meridionalas) son totjorn presents. I a tanben fòrça pichons mamifèrs e de nombrosas espècias d'ausèls.
Populacion umana[modificar | modificar la font]
- 60% de las gents qu'abitan en dessús dels 60° de latitud nòrd son finlandés, dich d'una autra manièra i a aperaquí 10 milions d'abitants dins la taiga e la densitat de populacion arriba pas a un abitant per quilomètre carrat al nòrd de Canadà.
Dins la taiga se pòt pas far gaire de culturas (òrdi, trufas, cebas, plantas pasturencas) e l'agricultura se practica a escala pichona. L'esplecha forestièra demanda a l'ora d'ara pauc de man d'òbra. Abans èra fòrça importanta la caça e la trapa per las pèls preciosas (marta, castor ...), causa que foguèt una empencha per la colonizacion. L'industria minièra (aur e diamants) es a l'ora d'ara importanta en Siberia Orientala.


text:
704
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 704 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra leis Arabis. Pasmens, au contrari de l'annada precedenta, lei posicions evolucionèron. Lei tropas dau califa capitèron de reconquistar la màger part d'Armenia mentre que l'armada de Heraclius — lo fraire de Tiberi III — ataquèt victoriosament Cilícia onte l'armada aràbia menant lo sètge de Sisium foguèt batuda.
Pasmens, dins lo corrent de l'annada, Tiberi III e Heraclius deguèron faciar una menaça novèla quand un complòt de l'emperaire descaigut Justinian II foguèt descubèrt. Capitèt de s'enfugir dins lo Khanat dei Khazars. S'i maridèt ambé la filha dau khan mai una ambaissada de Tiberi III capitèt de rompre l'aliança entre lo khan e Justinian II. L'èx-emperaire deguèt donc tornarmai s'enfugir en Bulgaria. Aquelei manòbras e lei menaças de guèrra tant còntra lei Khazars que còntra lei Bulgars obliguèron Tiberi III de retirar de tropas de la frontiera orientala.


text:
Villes et mairies du District de Toggenburg (94)
Liste des communes
Wattwil
Ville de Wattwil, localité de la Suisse de 8 100 habitants.
La mairie de Wattwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Kirchberg
Ville de Kirchberg, localité de la Suisse de 8 000 habitants.
La mairie de Kirchberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Ebnat-Kappel
Ville de Ebnat-Kappel, localité de la Suisse de 4 800 habitants.
La mairie de Ebnat-Kappel a une adresse e-mail et un site Internet.
Neckertal
Ville de Neckertal, localité de la Suisse de 4 200 habitants.
La mairie de Neckertal a une adresse e-mail et un site Internet.
Bütschwil
Ville de Bütschwil, localité de la Suisse de 3 400 habitants.
La mairie de Bütschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Nesslau-Krummenau
Ville de Nesslau-Krummenau, localité de la Suisse de 3 300 habitants.
La mairie de Nesslau-Krummenau a une adresse e-mail et un site Internet.
Mosnang
Ville de Mosnang, localité de la Suisse de 2 800 habitants.
La mairie de Mosnang a une adresse e-mail et un site Internet.
Lichtensteig
Village de Lichtensteig, localité de la Suisse de 1 900 habitants.
La mairie de Lichtensteig a une adresse e-mail et un site Internet.
Alt Sankt Johann
Village de Alt Sankt Johann, localité de la Suisse de 1 400 habitants.
La mairie de Alt Sankt Johann a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberhelfenschwil
Village de Oberhelfenschwil, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Oberhelfenschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Lütisburg
Village de Lütisburg, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Lütisburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Wildhaus
Village de Wildhaus, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Wildhaus a une adresse e-mail et un site Internet.
Ganterschwil
Village de Ganterschwil, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Ganterschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Hemberg
Village de Hemberg, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Hemberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Stein
Village de Stein, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Stein a une adresse e-mail et un site Internet.
Krinau
Village de Krinau, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Krinau a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Parpalhòl
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
- Parpalhòl es un tèrme comun de zoologia, apelacion correnta de l'ordre d'insèctes dels lepidoptèrs (Lepidoptera).
- Parpalhòl designa un tipe de nada.
- Parpalhòls es una pèça per piano compausada per Robert Schumann.
- Un parpalhòl es un tèrme familiar per un verbal d'estacionament
- Una escrova parpalhòl es una escrova provesida d'extensions en forma d'ala de parpalhòl, permetent de la sasir aisidament a la man per la vissar o la desvissar.
- L'efièch parpalhòl designa lo fach qu'una causa pichona pòt causar d'efièches grands.
- Un nos parpalhòl es una mena de cravata, nosada de biais que sembla un parpalhòl.
- Un Epagneul nan continental parpalhòl es una raça de can.


text:
Proporcionala
Lo mòde d'escrutinh proporcional plurinominal (o pus simplament La Proporcionala) es lo sistèma electoral proporcional mai espandit[1]. Nasquèt al sègle XX amb l'aparicion dels partits politics. Sembla que l'inventor de la representacion proporcionala siá Victor Considerant dins un obratge de 1892. Los primièrs sistèmas per lo realizar foguèron prapausats d'en primièr per de matematicians e portavan sovent lo nom de lors autors. La Belgica foguèt la primièra a adoptar l'escrutinh proporcional per sos deputats en 1899 (règla D'Hondt de Victor D'Hondt).
Somari
- 1 Principi
- 2 Reparticion dels sètis
- 3 Avantatges
- 4 Inconvenients
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Principi[modificar | modificar la font]
Lo principi es atal: cada partit presenta una lista de candidats pels electors. Mas dos sistèmas diferents existisson quant a la causida daissada als electors suls candidats de la lista que vòlon veire elegits, o la causida lor es negada al profèit dels partits (listas blocadas), o la causida lor es autrejada, amb de gras (vòte preferencial). L'escrutinh del electors es fèrm.
Listas blocadas[modificar | modificar la font]
Los electors vòtan per un partit. Puèi los sètis son attribuits als diferents partits proporcionalament al nombre de vòti qu'obtenguèron. Los candidats elegits son preses dins las listas dins lor òrdre d'aparicion.
Vòte preferencial[modificar | modificar la font]
Los electors vòtan per un partit, e dedins la lista pòdon votar per un candidat (Païses Basses, Danemarc, Suècia, Norvègia, Itàlia, Polonha) o per mai d'un (Belgica, Luxemborg). Los sètis son en primièr attribuits als diferents partits proporcionalament al nombre de vòte qu'obtengèron. Los candidats elegits son pres dins las listas en foncion de lors resultats personals (amb de variantas segon los païses).
Al Danemarc, per las eleccions municipalas, cada lista pòt causir (abans l'eleccion) de prendre compte o non de vòtes preferencials.
En Itàlia, l'elector vòta per una liste e se vòl favorizar un candidat pòt apondre, en escrivent d'esperel, un nom (comunalas, provincialas, regionalas), dos noms (parlamentàrias nacionalas) e fins a tres noms (parlamentàrias europèas) sul bulletin de vòte[2]. L'impacte d'aqueles vòtes preferencials sur l'eleccion dels deputats foguèt fòrça limitat de 1994 a 2006 perque pas qu'un quart d'entre eles èran elegits a la proporcionala. Mas la proporcionala foguèt restaurada en 2006 (amb una prima de majoritat).
En Soïssa, lo sistèma se complica encara amb l'utilizacion de listas dobèrtas. Cada partit pòt presentar una lista amb un nombre de candidats devent pas despassar lo nombre de sètis a provesir. L'elector pòt alara utilizar la lista çò coma es, raiar lo nom d'un candidat, lo remplaçar pel nom d'un candidat d'un autre partit (mesclatge) o alara lo remplaçar pel nom d'un candidat ja nomenat sus la lista (cumul). Los limits son aqueles: lo nombre maximal de candidats sus cada lista pòt pas despassar le nombre de sètis a provesir e se pòt cumular un candidat qu'un còp (son nom pòt aparéisser al maximum dos còps per lista). Es tanben possible de remplir una lista verge (sens denominacion de parti) e la remplir segon las règles edictadas precedentas.
Reparticion dels sètis[modificar | modificar la font]
Fòrça sistèmas impausan un lindal de representativitat a l'entorn de 5 %. Aprèp eliminacion de las listas passant pas lo lidal e dels vòtes correspondents, se pòt alara far la reparticion. Lo sistèma seriá parfèct se l'aplicacion de la proporcionalitat permetiá d'obtenir un nombre de sètis entièr, mas lo cas es rar. Cal doncas arredondir; per aquò existís mai d'un metòde:
Metòde del pus fòrt rèsta[modificar | modificar la font]
Metòde utilizant le quocient d'Hare[modificar | modificar la font]
Calculam lo quocient d'Hare egal al quocient electoral: nombre de vòtes devesit pel nombre de sètis. Efectuam la division entièra del nombre de vòtes pel quocient electoral. Calculam lo rèsta. Los sètis non atribuits se distribuisson entre los candidats dans l'òrdre de lor pus fòrt rèsta.
Lo metòde de lista a la proporcionala del pus fòrt rèsta s'utiliza en Alemanha e Itàlia per las eleccions parlamentàrias europèas.
An lo defaut de donar de resultats incoerents de còps que i a coma o mòstra la paradòxa d'Alabama.
Autres metòdes[modificar | modificar la font]
- lo quocient de Droop: lo nombre de vòtes es divisit pel nombre de sètis mai 1 e lo quocient es aumentat d'1.
- lo quocient de Hagenbach-Bischoff: lo nombre de vòtes es divisit pel nombre de sètis + 1
- lo quocient d'Imperiali: lo nombre de vòte es divisit pel nombre de sètis + 2 (utilizat en Belgica per las eleccions comunalas)
Metòde de la mai fòrta mejana[modificar | modificar la font]
Dins aquels metòdes, fasèm lo repòrt entre lo nombre de vòtes e lo nombre de sètis e prenèm las melhoras mejanas.
Méthode de Jefferson[modificar | modificar la font]
Metòde D'Hondt[modificar | modificar la font]
Méthode de Sainte-Laguë[modificar | modificar la font]
Aparentament[modificar | modificar la font]
L'institucion d'aparentaments permet d'acordar un avantatge a las listas aparentadas dins la reparticion dels sètis: s'an ganhat ensems una majoritat simple dels vòtes, se partejan l'ensems dels sètis a provesir.
Avantatges[modificar | modificar la font]
- Lo sistèma de lista de representacion proporcionala permet a cada partit politic d'obtenir un nombre de sètis proporcional al nombre de vòtes. Es perqué pòt semblar pus juste que lo sistèma majoritari, perque rend impossible la predominança exclusiva d'una formacion politica qu'auriá pas lo sosten d'una majoritat dins lo país. Pel filosòf e politològ Alain, aquela vision demòra teorica, perque aja proporcionalitat o non dins la representacion, la majoritat demòra sola a ganhar las decisions, çò que càmbia doncas res in fine.
- Si le seuil est raisonnable, il permet une représentation des petits partis.
- Rebatejant mai la diversitat de l'electorat, lo resultat es mai aisiment acceptat pels electors.
- La constitucion d'un parlament de fòrça partits implica la creacion de govèrns de coalicion: es sovent un factor de stabilitat e de moderacion.
- Al contrari de l'escrutinh majoritari uninominal, l'elector est plus enclin à voter pour des candidats proches de ses opinions penja a votar pas que per un candidat avent mai de escasença d'èsser elegit.
- Lo recors eventual al vòte preferencial permet a l'elector de causir a l'encòp un candidat e une formacion politica, çò que redusís fòrça lo pes dels partits politics dins la causida de lors candidats, çò qu'es pas totjorn lo cas amb los mòdes d'escrutinh majoritari.
Inconvenients[modificar | modificar la font]
- Lo govèrn de coalicion, se es constituit de partits tròp alunhats ideologicament, rend mai dificil l'establiment de grandas reformas.
- Lo païsatge politic es atalhonat se la proporcionala es aplicada dins un luòc caracterizat per un fòrt pluripartisme. Los linadals o los sistèmas de fusion permeton pasmens de reduire l'impacte d'aquel fenomèn sus la composition finala de l'assemblada atal elegida.
- Al contrari del vòte uninominal per circonscripcion, lo ligam es flac entre l'elegit e l'elector, aquel avent votat per una lista e non per una persona quand la lista es blocada. Lo problèma existís mens quand l'elector pòt far un vòte preferencial.
- La creacion de las listas blocadas dona un grand poder als caps de partit, que decidisson sols de l'òrdre dels candidats dins sa lista e pòt crear un sistèma de dictatura dedins un partit.
- Lo sistèma de reparticion dels vòtes es sovent pauc lisible per l'elector mal avertit e risca de tornar aquel sistèma impopular.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Representacion proporcionala d'escrutinh de lista
- ↑ (it) eleccions administrativas e europèas e eleccions nationalas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Per aumentar o demenir la proporcionalitat, fòrça sistèmas existisson mesclant la proporcionala amb l'uninominal: los sistèmas mixtes.
- Sistèma majoritari plurinominal
- Sistèma uninominal majoritari amb un torn o dos torns


text:
Meteorit
Un meteorit es un còrs celèst relativament pichon qu'arriba a la superfícia terrèstra. Dins l'espaci, aqueles còrses se nomenan meteoroïdes que generalament son lo resultat de la collision de dos asteroïdes o mai). En dintrar en contacte amb l'atmosfèra, la friccion de l'aire fa que lo còrs s'escalfa, emetent de lutz e formant un meteòr, bola de fuòc o estela que tomba.
Lo mot meteorit significa « fenomèn del cèl » e descriu la lutz que se produsís quand un fragment de matèria dintra dins l'atmosfèra de la Tèrra e se desintègra. Lo mot meteoroïde s'aplica a la particula pròpria, sens far referéncia al fenomèn que se produsís quand dintra dins l'atmosfèra. I a fòrça meteoroïdes qu'i dintraràn jamai.
Qualques meteorits que foguèron estudiats semblan de venir de la Luna e d'autres de Mart. La majoritat, çaquelà, son de fragments d'asteroïdes o de cometas.
I a tanben de corrents de meteoroïdes, que se formèron per la desintegracion de nuclèus de cometas. Quand coïncidisson amb la Tèrra se pòt veire una pluèja de meteorits (o, amb mai d'intensitat, una tempèsta) que pòt durar qualques jorns.
L'estudi dels meteorits revela de donadas interessantas. Son de bons exemples de la matèria primitiva del Sistèma Solar, encara que dins qualques cases lors proprietats foguèron alteradas. Lo fèrre que coneissián los umans abans l'invencion de la farga veniá dels meteorits. Los minerals terrèstres que contenon de fèrre an pas de resisténcia. Lo fèrre extraterrèstre foguèt a l'origina de la metallurgia.
Qualques catastròfas del passat pòdon èsser estadas causadas pels meteorits, coma l'extincion dels dinosaures del Cretacèu, fa 65 milions d'annadas, provocada per la casuda d'un asteroïde de gaireben 10 km de diamètre, coma o pensan d'unes astronòms.


text:
La Houssière
La Houssière es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en una vallée traversada pel Neuné, afluent drech de la Vologne, a Unitat|3|km {{}} de Corcieux e 17 km de Sant-Dié-de detlos-Vòges. L'abitat i es fòrça escampilhat, en los caserius : la Còsta, Cors Beheu, lo Épaxe, Grand Bòsc, Vanémont, Rojas-Aigas.
Lo territòri de la municipalitat a la particularité d'albergar doas estacions de la linha Épinal-Sant-Dié, @dénommer La Houssière e Corcieux-Vanémont.
La commune est située dans une vallée traversée par le Neuné, affluent droit de la Vologne, à 3 km de Corcieux et 17 km de Saint-Dié-des-Vosges. L'habitat y est très dispersé, dans les hameaux : la Côte, Cours Beheu, l'Épaxe, Grand Bois, Vanémont, Rouges-Eaux.
Le territoire de la commune a la particularité d'héberger deux gares de la ligne Épinal-Saint-Dié, dénommées La Houssière et Corcieux-Vanémont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras originas de la Houssière remonta a Charlemagne.
Jos l'Ancian Regim, La Houssière aperteniá al bailliage de Bruyères e i aviá comprés en lo doyenné de Corcieux, #qu'èra jos la juridiction del pòrti de Lorraine e de la glèisa de Remiremont. Lo pòrti èra sola nautor justicier. A l'esperital, La Houssière èra egalament annèxa de la curació de Corcieux.
Les premières origines de La Houssière remonte à Charlemagne.
Sous l'Ancien Régime, La Houssière appartenait au bailliage de Bruyères et était comprise dans le doyenné de Corcieux, qui était sous la juridiction du duc de Lorraine et de l’église de Remiremont. Le duc était seul haut justicier. Au spirituel, La Houssière était également annexe de la cure de Corcieux.


text:
Punt d'interrogacion
Lo punt d'interrogacion (var. ponch d'interrogacion, tanben nomenat punt interrogatiu) es un signe de pontuacion.
Usatges[modificar | modificar la font]
Lo punt d'interrogacion s'utilisa per
- Indicar que la frasa es una question dirècta (las questions indirèctas an cap de signe distintiu). En grèc se simboliza amb un punt virgula.
- S'es repetit, indicar l'estonament.
- Servís com a caractèr joquèr en informatica.
- Simboliza l'oclusiva glotala en fonetica (AFI).
- En linguistica, marcar las frasas de correccion dobtosa.
- Dins los dessemhs, indicar l'ignorància.
Originas[modificar | modificar la font]
Lo simbòl vendriá de « quaestio » en latin, que foguèt abregida d'un q en dessús d'un o. Mas aquela ipotèsi es pauc atestada. Segon una autra ipotèsi, lo signe auriá son origina al sègle IX, jos forma d'un punt e d'una mena de tilda., Lo punt marcant simplament la fin de la frasa e la « tilda » l'intonacion de la question a l'oral.


text:
Cir II lo Gran
Cir II de Pèrsia (entre 600 e 576 avC - vèrs 530 avC), de còp dich Cir II lo Grand o Cir l'Ancian, èra un rèi pèrs que foguèt lo fondator de l'Empèri Aquemenida o Empèri Pèrsa. Son rèine durèt entre vingt-e-nòu e trenta-e-un ans. Sota sa direccion, aquel empèri conquistèt pauc a pauc la màger part deis estats de l'Orient Mejan, d'Anatolia a Índia e de Caucàs au Golf Persic, gràcias a sei succès militars còntra lei Medes, lei Lidians, lei Babilònians. Moriguèt durant una campanha còntra lei populacions de la region dau fluvi Sirdarià vèrs l'annada 530 avC. Son fiu Cambís II li succediguèt e contunièt son òbra.
Somari
- 1 Jovença e formacion
- 2 Politica de conquistas
- 3 Politica intèrna
- 4 La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Ligams intèrns
- 7 Bibliografia
Jovença e formacion[modificar | modificar la font]
Contèxte politc[modificar | modificar la font]
Situat sus lo plan iranian, lo reiaume de la dinastia aquemenida acomencèt sa formacion au sègle IX avC. Son premier centre important èra l'estat de Parsumash organizat au sud-èst de l'estat iranian contemporanèu per Achaemenes, lo fondator de la dinastia. Lo segond sobeiran de la dinastia, Teispes, conquistèt la vila d'Anshan durant son rèine e prenguèt donc lo títol de « rèi d'Anshan ». Après sa mòrt, son fiu Cir Ièr reinèt a la fin dau sègle VII avC. Son successor foguèt Cambís Ièr, lo paire de Cir II, que va reinar fins a 559 avC.
Durant aqueu periòde, lo reiaume aquemenida èra una poissança segondària vassala de l'Empèri Mède. A la fin dau sègle VII avC sota lo rèine de Ciaxares, aquel empèri aviá aprofichat una aliança ambé Babilònia per conquistar e destrurre l'Empèri Assirian. Vengut la premiera poissança de la region, l'Empèri Mède ocupèt la màger part dau plan iranian, lo nòrd de Mesopotamia e una partida d'Anatolia. L'estabilitat de l'estat foguèt assegurada per la fòrça militara, l'integracion au poder deis elèits dei regions conquistadas e una politica de tolerància religiosa. Vèrs 585 avC, a la mòrt de Ciaxares, li succediguèt son fiu Astíages. Lo sobeiran novèu contunièt la politica d'estabilitat e capitèt de la renfòrçar per d'alianças ambé lei reiaumes lidian, situat dins la mitat occidentala d'Anatòlia, e babilonian, situat de lòng dei fluvis mesopotamians, en Siria e en Palestina.
Familha e formacion au poder[modificar | modificar la font]
Lo nom Cir vèn de la forma latinizada d'una forma grèga dau nom pèrs ancian Kūruš que significava probablament « coma lo Soleu »[1]. Aqueu nom èra ja aqueu de son grand, Cir Ièr, car donar lo nom de son paire a son fiu èra alora una tradicion pèrsa[2]. En revènge, la data de sa naissança, entre 600 e 575 avC, es mau coneguda e lei fònts pertocant sa jovença e sei premiereis annadas son raras. Coma d'autrei sobeirans antics, una legenda foguèt escricha per depintar sa jovença e justificar seis accions quand venguèt rèi, especialament la guèrra còntra Astíages. Ansin, la màger part deis informacions coneguts regardan sa familha, sei maridatges e seis enfants.
Segon Erodòt e la legenda principala[3], Cir II èra lo fiu de Cambís Ièr e de Mandane, filha dau rèi mède Astíages. Òr, Astíages pantaièt que son felen prendriá rèi a sa plaça : ordonèt donc au generau Harpagos d'eliminar l'enfant. Pasmens, Harpagos volguèt pas venir lo murtrier e preferiguèt fisar l'enfant a Mitridatès, lo boièr de la Cort reiala dei Mèdes. Mitridatès utilizèt un còrs de ninet ja mòrt per enganar Astíages. L'astúcia foguèt descubèrta dètz annadas pus tard. Dins lo corrent d'un jòc, Cir tenguèt lo ròtle dau rèi e donèt una punicion sevèra au fiu d'Artembarès, un noble mède. Artembarès denoncièt aqueu comportament au rèi Astíages que reconoguèt son felen. Per venjança, organizèt un festin ambé lei rèstas dau fiu d'Harpagos e i invitèt son generau. En revènge, lei mascs reiaus assegurèron lo rèi mède de la disparicion de la menaça car l'enfant aviá tengut lo nom de rèi durant lo jòc. Cir foguèt donc esparnhat e remandat dins sa familha vertadiera per Astíages.
Segon lei vestigis e lei documents istorics, Cir èra lo fiu de Cambís Ièr, rèi d'Anshan, e de Mandane, filha d'Astíages. Lo debanament de sa jovença es fòrça mau coneguda en causa de l'absència de documents. Se mariguèt dos còps. Sa premiera frema foguèt Cassandana qu'èra la filha d'un noble pèrs. Lo pareu foguèt probablament amorós car la mòrt de Cassandana toquèt prefondament Cir II qu'ordonèt un dòu de sièis jorns dins son empèri en 538 avC[4][5]. Quatre enfants nasquèron d'aquela union : Cambís II que vendriá lo successor de son paire, un segond fiu dich Smerdis, una filha dicha Atossa que vendriá la frema de Darius Ièr e una segonda filha que son nom es desconegut. Sa segonda frema seriá una filha dau rèi Astíages. Lo pareu aguèt una filha dicha Artistona.
La presa dau poder per Cir II se debanèt en 559 quand son paire li laissèt o l'associèt a la direccion dau reiaume. Pasmens, la direccion vertadiera foguèt rapidament aquela dau fiu e Cir II èra donc ja lo mèstre dau país quand Cambís Ièr moriguèt en 551 avC.
Politica de conquistas[modificar | modificar la font]
Revòuta còntra Astíages e conquista de l'Empèri Midian[modificar | modificar la font]
Coma per son paire Cambís Ièr, Cir II èra inicialament vassau de l'Empèri Mède. Segon la legenda d'Erodòt, Cir II ajudèt Harpagos de se venjar de l'assassinat de son fiu par Astíages. Dins lei fachs, Harpagos e Cir II se revoutèron còntra Astíages en 553 avC probablament en causa de desacòrds regardant la politica de lor sobeiran. Lei premierei batalhas se debanèron en 552 avC e la guèrra s'acabèt per la conquista d'Ectebana, la capitala dei Mèdes en 549 avC[6]. Tres annadas après aquela victòria, la màger part dei vassaus d'Astíages avián acceptat sa sobeiranetat e Cir II prenguèt lo títol de « rèi de Pèrsia ». Per aquò, aprofichèt de son oncle Arsames, rèi de Parsa, que li permetèt de fusionar lei territòris de Parsa e d'Anshan. Aquela transicion foguèt fòrça amicala e Arsames demorèt probablament lo governor de Parsa. Son fiu obtenguèt tanben lo contraròtle de divèrsei territòris.
Conquista de l'Empèri Lidian[modificar | modificar la font]
La guèrra còntra l'Empèri Lidian marquèt la segonda conquista principala de Cir II. Se debanèt probablament vèrs 547-546 avC a l'iniciativa dei Lidians qu'ataquèron la ciutat aquemènida de Pteria en Anatòlia Orientala. Après la presa de la vila, Cir assaièt d'encoratjar una revòuta dei ciutats grègas d'Anatòlia Occidentala que refusèron e demorèron fidèlas au rèi lidian Cresus. En fàcia d'aquela revirada, Cir decidiguèt d'atacar dirèctament lei Lidians. Una premiera batalha, fòrça saunósa per lei dos camps, se debanèt a l'entorn de Pteria e Cresus decidiguèt de se retirar dins sa capitala Sardes. Demandèt l'ajuda de seis aliats per replegar lei Pèrs. Pasmens, Cir II ataquèt immediatament per empachar aquela mobilizacion e bloquèt Cresus dins la vila. La temptativa lidiana de rompre lo sètge s'acabèt per una desfacha a Timbrea còntra lei tropas de Cir II e d'Harpagos. Après aqueu succès, lei Pèrs conquistèron la capitala e Cir II venguèt lo senhor de l'Empèri Lidian.
Pasmens, deguèt rapidament faciar una revòuta generala de la region dirigit per Pactías, un oficièr lidian vengut vassau de Cir II e cargat dau transferiment dau tesaur reiau lidian vèrs Pèrsia. Per sostenir sa guèrra, Pactías reuniguèt una tropa de mercenaris, especialament dins lei regions grègas. Còntra eu, Cir II mandèt una armada comandada per lo generau Mazares. Ataquèt lei vilas grègas e capturèt Pactías. Puei, contunièt sa campanha per conquistar totei lei vilas grègas d'Anatòlia. Après sa mòrt, Harpagos finiguèt victoriosament aquela òbra en 542 avC.
Conquistas en direccion d'Asia Centrala[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sardes e sa partença d'Anatòlia, Cir II se dirigiguèt vèrs la partida orientala de son empèri per reprimir la revòuta d'unei tribús d'Asia Centrala. Aquela campanha es mau coneguda. Dins aquò, s'acabèt per una victòria pèrsa car, au començament de la guèrra còntra Babilònia en 540 avC, Partía, Drangiana, Aria, Coràsmia, Bactriana, Sogdiana, Gandara, Escítia, Satagídia, Aracòsia e Makran èran estats conquists.
Conquista de l'Empèri Caldean[modificar | modificar la font]
La conquista de l'Empèri Caldean e de sa capitala Babilònia foguèt la darriera victòria majora dau rèine de Cir II. Lei rasons d'aqueu conflicte son mau conegudas mai se debanèt a Babilònia un conflicte religiós important entre lo rèi Nabonide e lo clergat dau dieu Marduk. L'Empèri Caldean èra donc fòrça devesit e una partida de seis elèits èran favorablas ai Pèrs. Nabonide assaièt de resistir a Opis mai sei fòrças i foguèron esquichadas. Aquò entraïnèt l'afondrament totau dei fòrças militaras babilonianas e lo rèsta de la campanha veguèt l'ocupacion sensa resisténcia dei vilas caldeanas per l'armada de Cir II.
Un acòrd favorable au clergat de Marduk foguèt probablament negociat per Cir II e lo 7 d'octòbre de 540, lo generau Gubaru intrèt sensa combat dins la capitala[7]. Lo 10, Sippar, luòc de residéncia costumier de Nabonide, foguèt tanben capturat sensa oposicion de la garnison caldeana. Nabonide foguèt capturat pendent seis operacions e Cir II poguèt venir a Babilònia lo 29 per assegurar son poder e i apondre a son títol aqueu de « rèi de Babilònia, de Sumer e d'Akkad, rèi dei Quatre Cantons dau Monde ».
Durant leis annadas seguentas, una politica de redreiçament economic foguèt adoptada per leis autoritats pèrsas e la dominacion de Cir II s'installèt aisament sus la ciutat. En revènge, lo destin (Siria, Judèa...) dei províncias caldeanas es mau conegut. Una partida deguèt èstre ocupada per lei fòrças de Cir II. Pasmens, coma Cambís II deguèt menar una campanha dins la region après la mòrt de son paire, es pas segur que lo contraròtle pèrs i foguèsse totau sota lo rèine de Cir II.
Politica intèrna[modificar | modificar la font]
La politica intèrna de Cir II es mau coneguda en causa de la manca de fònts istorics. Segon lei documents e lei vestigis coneguts, regardèt magerament lo renfòrçament de l'Empèri gràcias a una politica de tolerància religiosa e d'integracion deis elèits conquistas a son administracion. L'exemple religiós es lo famós gràcias a la liberacion dei Jusieus exilats a Babilònia per lei Caldeans. D'efèct, Cir II lo Gran permetèt ai pòbles de son reiaume de contuniar d'observar liurament lei sieunas religions. Espereu èra probablament zoroastrian mai de documents mostran tanben de demandas d'ajuda a d'autrei dieus segon lei regions o lei besonhs. Per exemple, es lo cas dau Cilindre de Cir que tèn de passatges adreiçats ai dieus babilonians Marduk, Bêl, e Nabu[8].
En defòra de la question religiosa, Cir II creèt una organizacion eficaç per contraròtlar lei províncias de son empèri e integrar lei pòbles vencuts. Ansin, l'Empèri èra devesit entre quatre estats principaus (Pasargada, Babilònia, Susa e Ectabana). Cada estat teniá una autonòmia certana e èra tanben devesits en unitats inferioras egalament autonòmas. L'ensems èra susvelhat per una administracion centrala e per un sistèma de pòsta per facilitar lei comunicacions e l'ensenhament. Lei familhas pus importantas dei pòbles conquists foguèron integrats a aqueu sistèma e de non Pèrs poguèron agantar de posicions autas dins lo govèrn, l'administracion o lei fòrças de l'Empèri.
La fin dau rèine de Cir II e sa mòrt[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta de sa vida, la mòrt de Cir II e sei circonstàncias son mau conegudas[9]. Se debanèt probablament pendent una campanha militara còntra lei Masagetes, un pòble vivent entre lei Mars Caspiana e d'Aral. Cir II assaièt de prendre lo contraròtle dei territòris masagetes gràcias a un maridatge mai la prepausicion foguèt refusat. Acomencèt donc una campanha malaisada dins una region ai condicions climaticas ostilas e foguèt tuat pendent una batalha. Pasmens, existís d'autrei racòntes depintant una mòrt suava de Cir II dins sa capitala.
Dins totei lei cas, aquela mòrt se debanèt vèrs decembre de 530 avC segon d'archivis de la vila de Babilònia[10]. Son fiu Cambís II li succediguèt. Lo còrs foguèt enterrat dins una tomba situada dins la capitala imperiala de Pasargada. Parcialament pilhat durant l'invasion de Alexandre lo Grand, lo monument foguèt restaurat mai d'un còp per de dinastias seguents e es totjorn visible encuei.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Rüdiger Schmitt, Cyrus I, the name, Edicions Routledge & Kegan Paul (2010), p. 515.
- ↑ (en) Schmitt, R., "Iranian Personal Names i.-Pre-Islamic Names", Encyclopaedia Iranica, Vol. 4, "Naming the grandson after the grandfather was a common practice among Iranians".
- ↑ (en) Stories of the East From Herodotus, The Birth and Bringing Up of Cyrus (capitól V), pp. 66–72.
- ↑ (en) Benjamin G. Kohl, Ronald G. Witt, Elizabeth B. Welles, The Earthly republic: Italian humanists on government and society, Edicions Manchester University Press ND (1978), p. 198.
- ↑ (en) Traduccion anglesa de la Crònica de Nabònides, [1].
- ↑ (en) P. Briant, From Cyrus to Alexander, pp. 31–33.
- ↑ (fr) Gauthier Tolini, Quelques éléments concernant la prise de Babylone par Cyrus.
- ↑ Linha 35 dau Cilindre de Marduk.
- ↑ (en) Nino Luraghi, The historian's craft in the age of Herodotus, Edicons Oxford University Press US (2001), p. 155.
- ↑ (en) R. A. Parker e W. H. Dubberstein, Babylonian Chronology 626 B.C. – A.D. 75 (1971).


text:
Lavètz, bearnés, peiregòrd, aquitenc e occitan "cap e tot" com ac disen en Bearn, hilh de puta e filh de loira, tot en òc quin plaser!
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Adishatz o Adiu-Siatz
Adishatz o Adiu-Siatz
ocsigen6424
Gacha Empega !
Lavètz, bearnés, peiregòrd, aquitenc e occitan "cap e tot" com ac disen en Bearn, hilh de puta e filh de loira, tot en òc quin plaser!
Sujets similaires
chica de sang creòla de la Reunion. Malurosament, èi pas encara ajut
l'escasença d'aprene la lenga locala. Mas aquò vendrà!
A l'ora d'adara i a pas mau de manifestacions e d'escambis culturaus enter occitans e domians (Bearn e Reunion sustot dempuish dera manifestacion d'Hestivòc van mei luenh au niveu dera creativitat musicau).
Qu'ei lejut un text que'm sembla qu'ei escrit en galés (cymraeg), Pau l'occitana , la gascona, la bearnèsa qu'ei bessoada dab Swansea (Abertawe en galés) e hasen pas grand causa enter eras duas vilas peu moment.
Los bessoatges sustot enter vilas qu'arrepresenten tanben de culturas amiaçadas que balhan pas grand causa fin finau:-( hilh de puta , porca misèria! com ac disen en Italia.
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Ostal de Borbon
L'Ostal de Borbon (var. Ostau de Borbon) remonta au sègle X quand lo chavalèir Ademar aquerís lo Chastèl de Borbon (Borbon d'Archambaud uèi lo jorn) e baila son nom a la familha e au Duchat de Borbonés.
L'adjectiu que se referís a l'Ostal de Borbon es borbonós, borbonosa.
Lo primèir Ostal daus Borbons s'achaba en 1200 amb la mòrt d'Archambaud VIII, que laissèt una eiretèira, Matiuda de Borbon, que venguèt Dòna de Borbon. Esposèt Gui de Dampierre, ajustant aitau Montluçon a las possessions daus senhors de Borbon.


text:
Hiroshi Yamauchi
Hiroshi Yamauchi (en japonés: 山内 溥 Yamauchi Hiroshi?, nom vertadièr: 山内 博; Kyoto, 7 de novembre de 1927 - Kyoto, 19 de setembre de 2013) foguèt un entrepreneire japonés. Venguèt lo tresen president de Nintendo en 1949 e transformèt aquela entrepresa que vendiá de cartas en una firma de creacion de videojòcs qu'es actualament multimilionària. Se retirèt en 2002 mas servèt de parts de l'entrepresa e ne foguèt lo principal accionari fins a sa mòrt. En abril de 2013, la revista americana Forbes estimèt la fortuna de Yamauchi a 2,1 miliards de dolars; èra alara la tretzena persona mai rica de Japon e la 491ena del mond.


text:
Swahili
Lo swahili o kiswahili (nom autoctòne: Kiswahili) qu'ei ua lenga parla per divèrs grops etnics qui s'estenen sus la còsta de l'Ocean Indian, deu sud de Somalia au nòrd de Moçambic. Qu'ei parlat com lenga mairana per 5 milions de locutors, com lenga segonda (lingua franca per 70 milions mei[1], màgerment en Tanzania, au Kenya e dens la Republica Democratica de Còngo, ocupant atau la plaça de lenga africana dab lo mei gran nombre de locutors. Qu'ei lenga oficiau o nacionau dens quate Estats, e la sola lenga africana qui hè partida de las lengas oficiaus de l'Union Africana.
Lo swahili qu'ei estat hèra influenciat per l'arabe, subertot au nivèu lexicau. Qu'a emprontat mots tanben au portugués, a l'alemand e a l'anglés. Au nivèu gramaticau, per venciva, qu'ei demorat ua lenga banto tipica dab un sistèma de classas nominaus hèra regular.
Lo swahili, com totas las lengas bantos, qu'ei ua lenga aglutinanta.
Somari
- 1 Grafia e prononciacion
- 2 Las classas nominaus e l'acòrd de classa
- 3 Lo connectiu
- 4 Lo sufixe locatiu -ni-
- 5 Determinants e pronominaus
- 6 Los nombres
- 7 Lo vèrbe
- 8 Lo lexic
- 9 Dialèctes e sociolèctes
- 10 L'estandardizacion deu swahili
- 11 Quauques mots
- 12 Nòtas
- 13 Véder tanben
Grafia e prononciacion[modificar | modificar la font]
Lo swahili que s'escrivó en prumèras dab l'alfabet arabe. Despuish la fin deu XIXau sègle, que s'escriu dab l'alfabet latin. Non i a guaire, lo sistèma d'escritura Mandombe qu'ei estat prepausat entà divèrsas lengas africanas, enter eras lo swahili, mes lo son usatge que demora minoritari.
Las letras de l'alfabet utilizadas en swahili que son: a, b, ch, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, ng', o, p, r, s, t, u, v, w, z.
La letra c qu'ei tostemps utilizada dab h. Lo swahili qu'utiliza tanben las combinasons de letras ny, sh, e entaus empronts a l'arabe, las combinasons dh, gh e th.
Las vocalas a, e, i, o, u que's pronóncian respectivament com en occitan a, è, i, ò, o.
La prononciacion de las consonantas qu'ei indicada dens lo tablèu qui s'ensèc:
M e n que pòden estar vocalizats e prononcià's com sillabas distintas. Que pòden portar l'accent tonic quan constitueishen l'abansdarrèra sillaba deu mot. Ex.: dens mtu [ˈmtu] "òmi", nchi [ˈnt͡ʃi] "país" , nitampa [nitaˈmpa] "que'u balharèi".
L'accent tonic que's plaça quasi tostemps sus l'abansdarrèra sillaba.
Ua sillaba swahili qu'ei tostemps ubèrta (acabada per ua vocala), e atau un mot com askari (soldat) que's descompausa a-ska-ri.
Las classas nominaus e l'acòrd de classa[modificar | modificar la font]
Lo swahili, com las autas lengas bantos, qu'a un ric sistèma de classas nominaus. Tot nom que hè partida d'ua classa, dont lo nombre ei de 14, en comptant separadament las classas de singular e las de plurau. Que i a tanben ua classa deus infinitius, çò qui pòrta lo nombre totau de classas a 15.
Ua classa que's pòt definir com ua cadena d'acòrds qui ligan tots los mots qui dependen d'un nom : l'adjectiu, lo possessiu e lo demonstratiu au nom, lo vèrbe au subjècte e au complement d'objècte.
En teoria, los noms que hèn partida de tau o tau classa segon çò qui designan: per exemple, los noms de personas que hèn partida de las classas 1 e 2 (1: singular en m, mw davant vocala; 2: plurau en wa).
Atau, los noms mchawi (broish), mfuata (adèpte d'ua religion), mkwao (parent), mwalimu (regent), que hèn partida de la classa 1-2. Mes l'evolucion de la lenga (e per ua gran partida los manlhèus a l'arabe e a las lengas europèas) qu'a hèit que la correspondéncia enter sens e classa nominau ne sia pas mei briga sistematica.
Dens lo grop nominau, la classa deu nom qu'ei mercada tanben peus autes mots, adjectiu qualificatiu, adjectiu numerau, demonstratiu...
Ex.: - dab la classa 7-8: kitabu kizuri, "beròi libe"; vitabu vizuri, "beròis libes"; kitabu kimoja, "un (sol) libe"; vitabu viwili, "dus libes"; kitabu kile, "aqueth libe"; vitabu vile, "aqueths libes", vitabu vile vizuri, "aqueths beròis libes".
- dab la classa 1-2: watoto, watoto wadogo, watoto wadogo wale, respectivament "mainatges", "petits mainatges",
Dens la frasa, lo vèrbe que repren las indicacions de classa deu grop nominau subjècte e, se n'i a un, objècte: watoto wazuri, watoto wazuri wawili, watoto wazuri wawili wanasoma, respectivament "beròis mainatges", "dus beròis mainatges", , "dus beròi mainatges que legen" ; ninamwona, "que'u vei", ninawaona, "que'us vei".
Los noms d'èstes animats qui ne son pas dens las classas 1-2 qu'entrainan totun, dens lo vèrbe, l'acòrd dab la classa 1-2 (acòrd segon lo sens). Ex. : maseremala wanafanya kazi nyingi, "los carpentèrs que tribalhan hèra". Maseremala qu'ei de classa 6 e lo prefixe subjècte wa- de wanafanya qu'ei lo de classa 2.
Lo connectiu[modificar | modificar la font]
La particula -A qu'ei aperada connectiu. Que serveish a indicar lo possessor e qu'apòrta precisions sus çò dont se parla. Qu'equivau a la preposicion "de" mes tanben a dauvuns emplecs de la preposicion "en".
Lo connectiu que hè l'acòrd de classa dab la persona o l'objècte dont se parla, qui'u precedeish dens la frasa. Qu'avem atau las formas seguentas :
La possession[modificar | modificar la font]
Lo prumèr emplec de la particula -A qu'ei de marcar la possession.
Ex. : mwana wa mfalme, lo hilh deu rei (cl. 1)
miti ya msitu, los arbes de la seuva (cl. 4)
wenyeji wa nchi, los abitants deu país (cl. 2)
kisu cha mpishi, lo cotèth deu cosinèr (cl. 7)
Se, au contra, e vòlen insistir suu possessor, qu'utilizan l'adjectiu -ENYE, "qui a".
Ex. : mfalme mwenye mwana, lo rei qui a un hilh (cl. 1)
ndege yenye mbawa ndefu, "un ausèth dab longas alas" (cl. 9)
La caracterizacion[modificar | modificar la font]
Un aute emplec, hèra espandit, de -A, que serveish entà caracterizar lo nom qui precedeish.
Ex. : mfuko wa chakula, "lo sac de la viòca", "lo sac entà la viòca" (cl. 3)
taa ya mkono, "la lampa de man" (cl. 9)
kisu cha kukatia nyama "un cotèth entà copar carn"
Que pòt aver un sens locatiu : soko la mji, "lo mercat de la vila" (cl. 5)
Que pòt tanben servir entà formar torns qui an lo sens d'un adjectiu qualificatiu :
maji ya moto "aiga cauta" (mot per mot : "aiga de calor") (cl. 6)
maneno ya furaha "mots gaujós" (mot per mot : "mots de gaujor")
A bèths còps, que s'arrevira per tota ua locucion :
fedha ya kutosha "moneda en quantitat sufisenta" (mot per mot : "moneda de sufir") (cl. 9)
Lo sufixe locatiu -ni-[modificar | modificar la font]
Lo sufixe locatiu -ni-, hornit a un nom comun, que serveish a mercar qu'aqueste nom indica un complement de lòc. Ex. dab shamba, "camp": Ninakwenda shambani. "Que vau tau camp." Ninakuja shambani. ""Que vieni deu camp. Ninapita shambani. "Que passi peu camp.
Ne's horneish pas jamei a un nom pròpi: Ninakwenda Nairobi. "Que vau tà Nairobi."
Se i a lòc, tà precisar qu'un nom pròpi ei complement de lòc dens la frasa, que'u hèn precedir d'un nom comun complement de lòc, com mjini ("a la vila") o nchini ("au país"): mjini Nairobi. "A (la vila) [de] Nairobi". nchini Kenya. "En (au país) [de] Kenya".
Los empronts a las lengas estrangèras, eths tanpòc, ne pòden pas préner aqueth sufixe: Ninakwenda sinema. "Que vau tau cinèma."
Tà quauques mots, totun, l'usatge qu'ei fluctuant: Ninakwenda hospitali. (Zanzibar) o Ninakwenda hospitalini.: Que vau tà l'espitau.
Determinants e pronominaus[modificar | modificar la font]
Los demonstratius[modificar | modificar la font]
Lo swahili qu'a tres categorias de demonstratius : un demonstratiu de proximitat (oc. aqueste), un demonstratiu d'aluenhament (oc. aqueth, aceth) e un demonstratiu de referéncia, qui concerneish quauquarren o quauqu'un de dejà mentavut dens lo discors.
Entrams los tres que's forman dab lo prefixe subjècte de la classa concernida, sonque entà la classa 1 qui presenta la forma yu (en plaça de a, prefixe subjècte de cl. 1).
Los demonstratius que's plaçan darrèr lo nom. Totasvetz, lo demonstratiu d'aluenhament plaçat davant lo nom qu'equivau a l'article francés. Ex: kile kitabu, "lo libe" Lo son emplec n'ei pas sistematic: kitabu, "un libe" o "lo libe".
Lo demonstratiu de proximitat[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu de proximitat que's forma de la manièra seguenta : h + vocala + prefixe subjècte. La vocala qu'ei la medisha que la de la segonda sillaba, deu prefixe subjècte.
Lo demonstratiu d'aluenhament[modificar | modificar la font]
Lo demonstratiu d'aluenhament que's forma de la manièra seguenta : prefixe subjècte, seguit de -le.
Lo demonstratiu de referéncia[modificar | modificar la font]
Los demonstratius de referéncia que's forman en remplaçant la darrèra vocala deus demonstratius de proximitat per -o, dab eventuaument los cambiaments fonetics necessaris:
Los possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius que son, per ordi de persona, -angu, -ako, -ake, -etu, -enu, -ao, dab los prefixes de classa apropriats. Ací, aquestes prefixes que prenen la medisha forma que dab lo connectiu.
Ex. : kisu changu, "lo men cotèth" ; mji wako, "lo ton vilatge" ; mke wake, "la soa hemna" ; shamba letu, "lo noste camp" ; nchi yenu, "lo vòste país" ; ng'ombe zao, "las lors vacas" ; kusoma kwake, "la soa manièra de léger".
A bèths còps, lo possessiu qu'ei estacat au nom devath ua forma abreviada. Ex. : mwanangu, "lo men mainatge" ; wenzake, "los sons companhons".
Los pronoms personaus subjèctes[modificar | modificar la font]
Lo swahili n'a pas que pronoms personaus subjècte, e enqüèra sonque entà la classa 1-2. Lo lor emplec n'ei pas obligatòri e que serveishen a marcar l'insisténcia. Ne i a pas en swahili pronoms personaus complements : l'infixe objècte dens lo module verbau que'n tien lòc.
Ací qu'avetz la lista deus pronoms personaus subjèctes :
mimi ("jo"), wewe ("tu"), yeye ("eth", "era"), sisi ("nosaute/as"), ninyi o nyinyi ("vosaute/as"), wao ("eths", "eras")
Los relatius[modificar | modificar la font]
La particula relativa[modificar | modificar la font]
En swahili, que i a pronoms relatius desseparats deu vèrbe, mes l'usatge mei corrent e mei "natre" que consisteish a emplegar ua particula relativa qui s'insereish com infixe dens lo module verbau qui introduseish la proposicion relativa.
Aqueth afixe que compòrta la marca de classa de "l'antecedent" seguida d'ua o dita "de referéncia"; "l'antecedent" que pòt estar autanplan subjècte com C.O.D. deu vèrbe qui pòrta lo sufixe. La classa 1 qu'a un afixe relatiu irregular de fòrma ye.
Ex. dab "antecedent" subjècte: Mtoto aliyesoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", Watoto waliosoma, "los mainatges qui lejón"; barua iliyokuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan l'antecedent ei complement d'objècte dirècte, qu'ei tostemps determinat ("lo libe qui lejoi"), lo vèrbe que compren donc dejà un infixe qui marca la classa deu C.O.D. Aqueth infixe que demora quan lo vèrbe e pren l'afixe "relatiu", aqueste que's plaça dirèctament davant l'infixe C.O.D.
Ex.: Mtoto alikisoma kitabu, "Lo mainatge que lejó lo libe"; Kitabu alichokisoma mtoto, "Lo libe qui lejó lo mainatge".
Lo pronom relatiu AMBA-[modificar | modificar la font]
En plaça de la particula relativa, que's pòt emplegar lo relatiu polivalent AMBA-. Aqueth usatge que s'espandeish en swahili standard per'mor qu'ei mei simple. La basa AMBA- qu'ei seguida de l'afixe qui correspond a la classa de l'antecedent :
Ex. : Mtoto ambaye alisoma kitabu, "lo mainatge qui lejó lo libe", barua ambayo ilikuja jana, "la letra qui arribè ger".
Quan lo relatiu a un sens preposicionau (quan s'arrevira en occitan per dont, deu quau, dens lo quau...), ne's pòt pas emplegar la particula relativa. Sol lo pronom relatiu AMBA- qu'ei possible. La particula relativa qu'ei emplegada dens la proposicion qui segueish AMBA- :
Ex. : Yohana, ambalo jina lake la pili ni Marko "Jan, dont lo segond nom ei Marc". Hiki ni kitabu ambacho ndani yake niliona picha "Aqueste libe qu'ei lo dens lo quau èi vist l'imatge". Njia nyingine ambayo kwayo watu hupata fedha "Ua auta faiçon per la quau lo monde e ganhan sòus".
Los nombres[modificar | modificar la font]
Los cardinaus[modificar | modificar la font]
Los numeraus cardinaus deu swahili que son :
Que son empronts a l'arabe, a l'excepcion de las chifras 1 a 5 e de la chifra 8.
Entaus cardinaus enter 11 e 19, 21 e 29, etc., las chifras qui segueishen la prumèra que son precedidas de na ("e") : Ex. : 11 : kumi na moja ; 17 : kumi na sita ; 23 : ishirini na tatu ; 45 : arobaini na tano ; 68 : sitini na nane.
Qu'ei parièr entaus cardinaus enter 101 e 999 e 1001 a 999 999 : Ex. : 101 : mia na moja ; 450 : mia nne na hamsini ; 720 : mia saba na ishirini ; 999 : mia tisa na tisini na tisa ; 1001 : elfu na moja ; 543 000 : elfu mia tano na arobaini na tatu.
"Milion" que's ditz milioni. Lo multiplicator de milioni que pòt, entà mei de claretat, anar davant. Ex. : 23 351 000 : ishirini na tatu milioni na mia tatu na hamsini na moja.
L'acòrd deus nombres[modificar | modificar la font]
Los nombres bantos (-moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano et -nane) que prenen l'acòrd de classas : watu wawili, "duas personas" ; miti mitano, "tres arbes" ; mayai manane, "ueit ueus".
Los nombres manlhevats a l'arabe (tots los autes) ne'u prenen pas jamei : watu sita, "sheis personas" ; miti kumi, "dètz arbes" ; mayai ishirini, "vint ueus".
Dens los nombres formats d'un nombre de detzenas seguit d'un nombre d'unitats, se lo nombre d'unitats ei -moja, -mbili, -tatu, -nne, -tano o -nane, que pòt préner l'acòrd de classa, mes aqueste n'ei pas obligatòri : watu ishirini na wanne o watu ishirini na nne, "vint-e-quate personas".
Los ordinaus[modificar | modificar la font]
Los ordinaus que's forman dab lo connectiu -A, seguit deu nom de nombre costumèr : kitabu cha tatu, "lo tresau libe".
Mbili que's presenta dab la forma pili : kitabu cha pili, "lo dusau libe", "lo segond libe".
Entà "prumèr", lo swahili que ditz -a kwanza (de -anza, "començar") : kitabu cha kwanza, "lo prumèr libe".
Lo vèrbe[modificar | modificar la font]
Lo module verbau[modificar | modificar la font]
Los vèrbes swahilis qu'an ua estructura morfologica complèxa qui consisteish en un radicau e divèrs afixes (prefixe(s), infixes e sufixes) qui indican lo subjècte, se i a lòc lo C.O.D.), lo mòde e lo temps, la forma afirmativa o negativa.
Que i a tanben fòrmas diferentas entà la conjugason afirmativa e la conjugason negativa.
- Ací que son los prefixes subjècte de la classa 1-2 e mots de las autas classas qui designan èstes animats, com paka, "gat":
Cada classa nominau qu'a los sons pròpis prefixes, definits sonque per la tresau persona deu singular e la tresau persona deu plurau. Per exemple, los noms de la classa 7-8 (qui indican en generau objèctes inanimats) qu'an entà prefixes verbaus ki- (au singular) e vi- (au plurau).
- Un vèrbe swahili qu'a tanben a l'acostumada un infixe temporau; per exemple -na- qu'indica ua accion au present, -li- qu'ei l'infixe deu passat, e -ta- lo deu futur: wanasoma, "que legen"; walisoma, "que lejón"; watasoma, "que legeràn".
- Lo vèrbe swahili que pot contiéner tanben un infixe indicant lo C.O.D.: dens alituona ("que ns'a vists"), l'infixe -tu- qu'indica lo C.O.D. "nos"; ua fòrma com wanakisoma kitabu ("que legen lo libe") que's descompausa en wa- (prefixe = subjècte: tresau persona deu plurau, animat), -na- (infixe deu present), -ki- (infixe = C.O.D. de la classa 7, kitabu), -soma- (radicau verbau). L'indicacion deu C.O.D. dens la fòrma verbau n'ei pas obligatòria, mes segon qu'ei presenta o non que carreja ua nuança de sens: wanakisoma kitabu, "que legen lo libe"; wanasoma kitabu, "que legen un libe".
- Ua forma verbau swahili que's pòt compausar de tots los elements seguents, dens l'ordi : prefixe subjècte, infixe temporau (o formator), relatiu, infixe objècte, basa verbau, vocala tematica.
Un exemple de forma verbau dab tots aqueths elements presents qu'ei alichokisoma, "(lo libe) qui a lejut". Que's pòt descompausar en A- (prefixe subjècte de classa 1, 1èra pers. sing.), -LI- (formator deu passat), -CHO- (relatiu de classa 7), -KI- (infixe objècte de classa 7), SOM- (basa verbau), -A (vocala tematica).
Las conjugasons[modificar | modificar la font]
En generau las formas conjugadas deus vèrbes que's pòden descompausar en mantun element: prefixe subjècte (sonque a l'imperatiu), formator (l'infixe caracteristic deu temps), radicau verbau, vocau tematica (sonque entaus vèrbes emprontats a l'arabe). Dens las formas conjugadas que s'i pòden trobar tanben un afixe relatiu e un afixe objècte.
Que prenem l'exemple deu vèrbe -soma, "léger".
Las conjugasons afirmativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas[modificar | modificar la font]
Las conjugasons negativas qu'an com prumèra caracteristica de's formar dab prefixes subjèctes especifics. A las classas 7-8, aqueths prefixes que son : si-, hu-, ha-, hatu, ham, hawa. A las autas classas que's fòrman dab lo prefixe verbau afirmat precedit de ha-.
Totun, que i a temps entaus quaus la conjugason negativa e's forma en hant seguir lo prefixe subjècte de l'infixe de negacion -si-.
Aqueths prefixes negatius ne s'emplegan pas qu'au present, au passat, au futur e au resultatiu. Entà formar los autes temps negatius, qu'utilizan los medishs prefixes qu'a la fòrma afirmativa.
Com se ved, los radicaus verbaus que s'acaban per ua vocala tematica -A qui càmbia au present negatiu e au subjontiu. En realitat, açò ne vau pas qu'entaus vèrbes bantos. Los vèrbes manlhevats a l'arabe que s'acaban per quina vocala que sia e aquera vocala ne càmbia pas jamei dens la conjugason. Ex. dab -shukuru, "mercejar" : ashukuru, "que mercege", sishukuru, "ne mercegi pas".
Los vèrbes derivatius[modificar | modificar la font]
Lo lexic[modificar | modificar la font]
Lo lexic deu swahili qu'ei màgerment de duas originas: banto e arabe. Que i a tanben mots emprontats a las lengas europèas, quasi tots a l'anglés.
Dialèctes e sociolèctes[modificar | modificar la font]
Los dialèctes istorics[modificar | modificar la font]
Que son los dialèctes deu swahili qui existivan dejà abans l'espandida de la lenga au XIXau sègle. Aqueths dialèctes, e sosdialèctes, que son numerós ; los màgers que son :
- Lo kingozi, un dialècte literari, plen de formas arcaïcas, utilizat peus poètas deu nòrd de l'airau (islas e còsta de Kenya)
- Lo kiunguja, dialècte de Zanzibar-vila, puish de tota l'isla, qui serví de sòla a l'elaboracion deu swahili estandard ;
- los autes grans dialèctes de la còsta èst-africana que son lo kimvita (lo dialècte de Mombasa), lo kiamu (lo dialècte de Lamu), tots dus parlats au Kenya, e lo chimwiini, parlat a Barawa e a Kisimayo au sud de Somalia.
Lo comorian, longtemps considerat com un parlar o meilèu un ensemble de parlars swahilis, au dia de uei qu'ei considerat com ua lenga pròcha mes diferenta.
Los autes dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo kingwana[modificar | modificar la font]
Lo swahili que serveish de lenga veïculara dens tot l'èst de la RD Còngo, dens ua gran region estermiada per Kisangani e Lubumbashi. Lo swahili practicat au Còngo que s'aluenha deu swahili estandard e que constitueish un dialècte a despart, lo kingwana. Qu'ei un dialècte segondari, qu'ei a díser un dialècte qui s'ei format a partir deu kiunguja, dab influéncias de las lengas locaus, e non pas dirèctament suu lòc.
L'usatge deu kingwana qu'ei, malurosament, estat ahortit aquestas annadas per'mor deus movements de poblacion devuts a las guèrras qui an ensangnosit l'èst de la RD Còngo.
Lo kizungu[modificar | modificar la font]
Lo kizungu qu'èra mei un sociolècte qu'un dialècte : qu'èra lo nom qui balhavan au swahili parlat peus europèus establits en Africa orientau e au Còngo[2], ua lenga simplificada, shens acòrds de classa e dab un vocabulari redusit.
[modificar | modificar la font]
(Musoma, sheng, lugha ya mitaani)
L'estandardizacion deu swahili[modificar | modificar la font]
Lo swahili estandard (kiswahili sanifu) qu'ei basat suu dialècte de Zanzibar, lo kiunguja, qui èra espandit suu continent, dejà abans la colonizacion, per'mor qu'èra la lenga deus escambis comerciaus, puish de las missions crestianas establidas en Africa orientau.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
L'estandardizacion deu swahili qu'estó en prumèras lo fèit deu poder coloniau britanic qui contarotlava Zanzibar e lo Tanganyika (la futura Tanzania), lo Kenya e l'Oganda. Aquera iniciativa qu'èra destinada a facilitar lo tribalh deu poder coloniau e non a melhorar la vita deus abitants[3] ; qu'estó decidida peu Comitat d'estandardizacion reünit a Dar-es-Salaam en 1925 e confirmada a la reünion de Mombasa (1928). En 1930 qu'estó creat un Comitat Interterritoriau per la Lenga[4] encargat de difusar l'estandard dens l'ensenhament e l'edicion, d'encoratjar los escrivans e de suscitar vocacions. Per contra, las autoritats deu Còngo bèlga n'amuishèn pas guaira de volontat de participar a l'estandardizacion de la lenga.
La difusion deu swahili au Tanganyika qu'estó rapida e en 1964, lo navèth Estat de Tanzania que causí lo swahili com lenga oficiau e que decidí de continuar l'amainatjament lingüistic ; mes lo Kenya e l'Oganda que's desinteressavan de la question.
[modificar | modificar la font]
La situacion dinc a la fin de las annadas 1990[modificar | modificar la font]
Las autoritats tanzanianas que creèn tres institucions :
- UKUTA (Chama cha usanifu wa Kiswahili na ushairi wa Tanzania : Organizacion entà l'estandardizacion deu swahili e l'escritura poetica tanzaniana), un Conselh d'amainatjament de la lenga e de la poesia encargat de la coordinacion de la politica lingüistica ;
- BAKITA (Baraza za Kiswahili ya Tanzania : Comitats tanzanians deu swahili), encargat d'aprovar los tèrmis navèths, seguir dens lo país lo desvolopament de la lenga e conselhar lo govèrn ;
- TUKI (Taasisi ya uchunguzi wa Kiswahili : Institut de recèrca suu swahili), encargat de la recèrca lingüistica e literària.
Ad aquera epòca, la creacion de tèrmis navèths qu'èra, entaus membres d'aqueras institucions, ligada a un objectiu politic, la construccion deu socialisme, dens la quau s'engatjava lo país a la fin de las annadas 60. Qu'estó un periòde de publicacion de lexics e diccionaris destinats a difusar los tèrmis navèths.
A la fin de las annadas 80, l'abandon de la construccion deu socialisme qu'a repercussions suu lexic : que cau amuishar que lo swahili ei un atot entau desvolopament economic e pas solament ua referéncia ideologica. Atau, BAKITA que publica en 1987 un diccionari tecnic anglés-swahili de mei de 10 000 tèrmis.
Dens las annadas 2000, l'amainatjament lingüistic deu swahili que pren ua orientacion navèra : TUKI que pren mei en compte la produccion de tèrmis navèths per non lingüistas (jornalistas, artistas, especialistas divèrs), e que's hè dens l'encastre d'ua cooperacion dab lo Kenya.
Au Kenya, n'existiva pas nat organ oficiau encargat de l'innovacion terminologica : aquesta qu'èra deishada a l'iniciativa deus ensenhaires e deus letrats de la còsta.
La situacion actuau[modificar | modificar la font]
A comptar de la fin de las annadas 1990, ua estrategia coerenta de desvolopament que s'ei hicada en plaça : que s'ei establit un dialògue enter tanzanians e kenyans dens la produccion terminologica, e TUKI que tribalha de cotria dab un organisme kenyan, la Fondacion Jomo Kenyatta. Utís navèths e importants (manuaus, lexics especializats), publicats per la Fondacion Jomo Kenyatta, que son estats hicats a la disposicion deu public, sus subjèctes tecnics mei precís [5]. L'arrevirada en swahili de l'Istòria Generau d'Africa de l'UNESCO qu'ei prevista.
Quauques mots[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ chifra d'Alain Ricard, Le kiswahili, une langue moderne, p. 12
- ↑ deu swahili Mzungu, europèu
- ↑ Alain Ricard, op. cit., p. 37
- ↑ Inter-Territorial Language Committee for the East African Dependencies
- ↑ Per exemple : R.M. Wafula, Uhakiki wa Tamthilia, Historia na Maendeleo Yake (La critica deu teatre, istòria e desvolopament), 1999 ; Kimani Njogu e Rocha Chimerah, Ufundishaji wa Fasihi, Nadharia na Mbinu (L'ensenhament de la literatura, teoria e metòde), 1999 ; K. M. Wamitila, Kamusi ya Fasihi, Istilahi na Nadharia (Diccionari de literatura, teoria e metòde), 2003.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Alain RICARD, Le kiswahili, une langue moderne, Karthala, 2009.
Odile RACINE-ISSA, Le swahili sans peine, Assimil, 1998.
Odile RACINE-ISSA, Exercices de swahili pour débutants, L'Harmattan, 1996.
Ali SALEH, Cours d'entraînement au swahili, Publications Orientalistes de France, 1979.
Joan RUSSELL, Teach yourself Swahili : complete course, McGraw-Hill Companies, 2003.
E. O. ASHTON, Swahili grammar including intonation, Longman, 1984.
Frederick JOHNSON, A standard Swahili-English dictionary, Oxford University Press, 1985.
Alphonse LENSALEAR, Dictionnaire swahili-français, Karthala, 1983.
Georges MERTENS, Dictionnaire kiswahili-français et français-kiswahili, Karthala, 2006.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Kamusi Project, un projècte de diccionaris e autas ressorsas en linha, que compta mei de 60 000 mots swahilis


text:
Pirinola
La pirinola qu'ei un jòc de societat qui's jòga dab un cibòt emplegat a mena de dat ; en ehèit, lo cibòt de la pirinola qu'ei provesit de 6 caras e après aver virat que's pausa en bèth ostenta ua en bèth dar atau ua consigna :
- Botar 1 (pon 1)
- Botar 2 (pon 2)
- Préner 1 (toma 1)
- Préner 2 (toma 2)
- Tots que botan (todos ponen)
- Préner tot (lo cabau - toma todo)
Lo jòc que's practica dab ua resèrva de monedas (o d'aute element com pèiras o granas per exemple). A la debuta deu jòc los jogadors que préner tots ua medisha quatitats de monedas e la rèsta que forma un cabau. Cadun que hè virar la pirinola e lo pretzhèit qu'ei d'amassar tot lo cabau o de remportar lo maximum de monedas a la fin d'in cèrte nombre de tors determinat.
La pirinoma qu'ei mei que mei jogada en America Latina e en Argentina en particular. Qu'ei pròche deu dreidel ashkenaz associat dab la hèsta judiva de Hanoka (dab la varianta que lo cibòt deu dreidle qu'ostentar pas sonque 4 caras dab letras ebraïcas).


text:
Ath long dera pròplèu dimenjada, er aranés Aymar Navarro competirà damb es mielhors riders deth món ena cursa Nendaz Freeride en es Alps de Soïssa. Eth vesin de Les ja a somat boni resultats aguesta sason, guanhant per dusau còp consecutiu era pròva dera Val d’Aran per arribentor deth Tuc Baciver, e acabant tercèr en Open d’El Dorado d’Andorra.
Autanlèu comencèc a caminar, jamès a patit pòur as espòrts. Açò, ath cant d’un bon hèr d’aguestes activitats e longues ores d’exercici, l’amièc a entrar ena equipa de competicion deth Club d’Esquí Val d’Aran (CEVA). Mès tard, tanben passèc peth deth Club Aranés Espòrts Iuèrn (CAEI). Hè practicaments tres ans, deishèc d’esquiar laguens dera pista tà començar a córrer dehòra d’era.
D’alavetz tot son bones noticies. En 2011, artenhèc eth Circuit Freeride Pirineus dempús de somar es trionfi de Boi e Aran e acabar segond ena Jam Extrem d’Andorra. Ara, guarde eth Nendaz Freeride damb era victòria coma objectiu entà accedir ara gran finau Xtreme de Verbier tanben en Soïssa.
Damb açò, Aymar non a deishat d’èster aqueth petit lhòco que baishaue Escornacrabes quan encara non arribaue ara balustrada deth telesèra. Ua vida plia de nhèu. Ua vida ath torn de blanc, mès plia de color.
Molta sòrt!


text:
-228
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -228 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Eudamidas III — un enfant — que foguèt remplaçat per son oncle Archidamus V.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Mòrt dau generau Hamilcar Barca dins lo corrent dau sètge de Helike (Elche de la Sierra). Foguèt remplaçat per son gendre Hasdrubal lo Bèu que contunièt sa politica e assaièt de renfòrçar la preséncia cartaginesa dins la peninsula.


text:
Punt de lenga que balha elements de lenga occitana dab ua illustracion e explics bracs. Los articles, redigits per Andrieu Bianchi, sòci deu Conselh lingüistic deu Congrès, Maurici Romieu, vicepresident deu Conselh lingüistic deu Congrès e Joan Pèire Tardiu, que hèn lutz arron divèrs aspèctes de l'occitan (gramatica, ortografia, fonia, etc.)
Perpausat pel Congrès en aliança dab lo jornau La Setmana, qu’ei ua version numerica de la plan coneguda rubrica deu setmanèr en lenga occitana. L'aplicacion que permet d'archivar los articles, que los utilizators e pòden consultar mercés a mots-claus, e qu'a tanben un module a la pagina d'arcuelh deu site du Congrès qui aficha un article a l’escadut.


text:
Censura
La censura, eissit d'al latin censura, es la pretension de tota mena de contaròtle coercitiu o repressiu de la creacion o l'expression artistica, de l'expression de las idèas e del lor desvolopament amai la lor promocion, per totas menas de poders politics, autoritaris o pas, estatals o pas, exercit per de govèrns, d'institucions oficialas mas tanben per tot deteneire d'una parcèla de poder que se ne crei atal aver lo drech d'impausar als autres lo siu pròpri vejaire, que lo voldriá veire oficial.
Somari
Domenis generals d'exercici[modificar | modificar la font]
Se pòt exercir a totes los nivèls de la societat e dins totes los domenis de l'activitat umana: arts, cultura, economia, vida associativa, vida politica, vida sociala... e ca etc.
Istòria generala de la censura[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
La censura en politica[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
La censura dins l' art[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Maxime Dury: La Censure, Publisud, París, 1995 (en francés)
- Enzo Sallustro: Storie del cinema italiano - Censure (film mai nati, proibiti,, perduti, ritrovati), obratge collectiu engulhat per l' autor editor, edicion de grand luxe, 285 pp (format subrebèl, amb iconografia de tria), Silvana editoriale, Milan, 2007 (en italian)... Una òbra remirabla, que molts païses deurián imitar per estudiar las malafachas de l' Anastasia dins lo domeni del cinèma... e totes autres maines possibles, natürlich...
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
La Vancelle
Wanzel en alemannisch (La Vancelle en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Vancelle (Wanzel n'alemand) es un vilatge de montanha, blotti sul vessant sud del massís #que separa lo Val de Lièpvre e lo Val de Villé. Lo pòble se tròba a 13 km a l'èst de Sélestat e a 3 km a l'oèst de Lièpvre, #qu'es la localité la mai prèpa. La majoritat dels ostals d'abitacion son perchées sus una nautor #que domina a l'oèst lo massís del Chalmont e a l'èst lo massís del Altenberg a 855 m. La Vancelle es plan expausada al sol e particularament de protegits vents del nòrd. Lo Chalmont la met a l'abric dels vents d'oèst. Bastit sus un terren en pendent, los ostals los mai recents se llauren al sud sul vast panorama de las reünions situadas sul marge drech de la Liepvrette. La pendenta es raide dempuèi la sortida del pòble en lisière del bòsc. Aquela a constituit de résineux (pi sylvestre) mas tanben de feuillus. Sul vessant anautit-rhinois en direccion del Chalmont a poblat de hêtres. Los abitants de la Vancelle an trucat las Vancellois e las Vancelloises. Los abitants de la Vancelle an sobrenomenat "Cocattes", tèrme #que designa la poma de pi en patois roman. Aquel subernòm los a #èsser atribuit perque los abitants utilizavan antany de pomas de pins per calfar-se.
La Vancelle (Wanzel en allemand) est un village de montagne, blotti sur le versant sud du massif qui sépare le Val de Lièpvre et le Val de Villé. Le village se trouve à 13 km à l'est de Sélestat et à 3 km à l'ouest de Lièpvre, qui est la localité la plus proche. La plupart des maisons d'habitation sont perchées sur une hauteur qui domine à l'ouest le massif du Chalmont et à l'est le massif de l'Altenberg à 855 m. La Vancelle est bien exposée au soleil et particulièrement protégée des vents du nord. Le Chalmont la met à l'abri des vents d'ouest. Construit sur un terrain en pente, les maisons les plus récentes s'ouvrent au sud sur le vaste panorama des sommets situés sur la rive droite de la Liepvrette. La pente est raide dès la sortie du village en lisière de la forêt. Celle-ci est constituée de résineux (pin sylvestre) mais aussi de feuillus. Sur le versant haut-rhinois en direction du Chalmont il est peuplé de hêtres. Les habitants de La Vancelle sont appelés les Vancellois et les Vancelloises. Les habitants de la Vancelle sont surnommés "Cocattes", terme qui désigne la pomme de pin en patois roman. Ce surnom leur a été attribué parce que les habitants utilisaient jadis des pommes de pins pour se chauffer.


text:
Hanuš Wihan
Hanuš Wihan (Police nad Metují, lo 5 de junh de 1855 – lo 1 de mai de 1920) que ho violoncelista chèc considerat com un deus màger de la soa epòca e hèra pròche deu compositor Antonín Dvořák (qui'u vodè un par d'òbras soas) e de la soa òbra. Lo son nom qu'ei tanben associat dab Quatuor Bohemian que fondè e on joguè arron. Qu'estudiè au Conservatòri de Sant Petersborg on e ho eslhève de Karl Davidov. Qu'ei entà eth que Dvořák e compausè lo son concerto per violoncèl (ua de las òbras màger deu repertòri epr aqueth instrument). Que ho tanben professor a 18 ans au Mozarteum abans de eprseguir ua carrièra inetrnacionau de concertista e de professor.


text:
Linx iberic
Lo linx iberic o linx pardèla (nom scientific Linx pardinus)[1], es una espècia del genre Linx.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Coma totes los linx, la cara del Linx iberic es ornada d'un colar de pèls longs a l'entorn del còl amb d'aurelhas triangularas cornadas d'una flòca de pèls negres. A pas que 28 dents al luòc dels 30 abitualas pels felins[2]. La coa corta se termina per una partida negra. Las patas son longas e los pès voluminoses en comparason al rèste del còs.
Lo Linx iberic a una pel fòrça ma tacada qu'aquela de las mai espècias del genre Linx. Se distinga del linx comun per una còa mai corta qu'aquela del Linx boreal.
Lo Linx iberic pèsa en mejana 9 a 13 quilogramas[3], lo mascle essent en general mai gros e mai grand que la feme. La longor totala es de 85 a 110 cm[4] amb una coa entre 12 e 13 cm[5],[6],[7]. La nautor al garròt es de 42 a 47 cm[8].
Lo Linx iberic es un excellent sautaire, mercés a la patas posterioras subretot adaptats al bond[9]: per exemple, un linx captiu s'escapèt en sautant al dessús d'una barralha electrificada de quatre mètres[10].
Filogenèsi[modificar | modificar la font]
Analisi genetic[modificar | modificar la font]
La filogeniá se basèt longtemps sus l'estudi dels fossils d'un animal per precisar l'apparicion e l'evolucion d'una espècia. La filogeniá modèrna se basa subretot suls analisis genetics acausa del nombre escaç de fossils de felins. Lo primièr felin datariá d'11 milions d'ans. L’aujòl comun de las linhadas Leopardus, Linx, Puma, Prionailurus e Felis auriá traversat la Beringia e colonizat l’America del Nòrd fa 8 a 8,5 milions d’ans. Fa 7,2 milions d’ans, la linhada dels linx divergiguèt d'aquela dels pumas. Lo darrièr aujòl comun a totes los linx data de 3,2 milions d’ans al Pliocèn[11].
Arbre filogenetic del genre Linx[12]
Lo Linx de Soire[modificar | modificar la font]
Alara que los fossils sian escasses pels félins, los linxes ne son una excepcion[13]. Lo Linx de Soire (Lynx issodoriensis) es sovent considerat coma l'aujòl comun del genre Lynx. Avent un aral de reparticion fòrça grand, Lynx issiodorensis presentava une morfòlogia pròche dels Felinae tot n'avent las caracteristicas dels linx[14],[15] : una coa corta e la denticion de 28 dents. Foguèron prepausada mai d'un ipotèsis d'« aparicions » dels linx modèrnes mejans la forma intermediara du Linx de Soire. Una primièra ipotèsi suggerís una divergéncia en tres linhadas diferentas: L. pardinus, L. lynx, e L. rufus ; dins aquela primièra ipotsesi, L. canadensis descend de L. lynx[16].
Las primièras formas de Lynx pardinus poirián datar de fossils atribuits a Lynx issiodorensis del Pleïstocèn mejan segon Argant (1996). Lo Linx de las cavèrnas Lynx pardinus speleus[17] o Lynx spelaea[18], que de traças foguèron trapadas dins de balmas de l’Observatòri a Mónegue e de Grimaldi en Itàlia, possedís de caracteristicas intermediàras entre Lynx lynx e Lynx pardinus. Es possible que lo linx de Soire aja evoluat cap al linx de las cavèrnas qu'el meteis evoluèt cap al lynx iberic[19]. D'estudis menadas sus la morfologia e sus l'esquelèra del Linx iberic mostrèron l'simpatria entre le Linx iberic e lo Linx boreal al sud-oèst de l’Euròpa pendent lo Pleïstocèn. Abedoas espècias son de presentar considerats coma allopatrics[20]. Lo Linx d'Eurasia Lynx lynx es mai alunhat de Lynx issiodorensis que li Linx iberic[21]; una ipotèsi prepausada es que lo Linx boreal, originari d'Asia, auriá rebutat lo Linx iberic sus la peninsula[22].
Comportament[modificar | modificar la font]
Regime alimentari[modificar | modificar la font]
Son alimentacion compren de conilhs e de las lèbres (93 %), de rosegaires coma rat, la mirga e l'Esquiròl e los aucèlx coma de guits e de perdrices, de pichons de cèrvids, eca.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La feme dona mai sovent naissença en abril[23] aprèp dos meses de gestacion. De 1 a 5 joves naissent aprèp 63 o 68 jorns de gestacion[24]. Son cècs e pèson pas mai de 250 gramas. L'edat d'emancipacion es de 7 a 10 meses, e los jòves son sexualament madurs a 33 meses pels mascles e 21 meses per las femes[25].
Corologia[modificar | modificar la font]
Menaças[modificar | modificar la font]
Es una espècia en situacion critica a causa d'una populacion fragmentada e localament menaçada. La mai importanta populacion, en Espanha, es victima d'una escasença de la noiritura: conilh e pichons mamifèrs que patiguèron de l'epidèmia de mixomatòsi e de l'espediment de la cultura industriala de la fraga, en Euròpa subretot producha en Espanha dempuèi los ans 1980 (330 000 t culhida en 2006, qu'un quart, siá 83 000 t en 2006, exportadas cap a França[26]); Aquelas culturas fòrça polluentas essent en 2007-2008 segon WWF a 40 % ilegalas e dintrarn sus mai de 100 ha dins lo parque natural nacional de Doñana[27].
En 2010, tres especimens abalits en captivitat moriguèron d'una infeccion renale cronica d'originària desconeguda e mai d'un tèrç dels individís captius presenton de simptòmas d'aquela infeccion[28].
Reparticion[modificar | modificar la font]
Abita las superfícias boscadas de las zonas montanhosas alunhada (Sierra Morena), las dunas e la brossa del Coto Doñana, del sud-oèst d'Espanha. Se mantenon localament al Portugal e amb de solidas supaosicions, dins los Pirenèus. Pendent longtemps, de scientifics se demandavan se demoravan de linx dins los Pirenèus. Semblariá qu'una pichona populacion aja podut subreviure fins ara. Lo linx iberic a la reparticion mai pichona de totes los linx veire de fòrça de mamifèrs[29]. Lo Linx iberic preferís las pinèdas e la garriga[30].
Al començament del sègle XX, i aviá a peraquí 100 000 Linx en libertat vivent entre lo sud d'Espanha e Portugal[31]. Dins los ans 1960, se pensava que la populacion èra de 5000 individús dins la Peninsula iberica[32]. Dins los ans 1980, la populacion tombèt a 1000 o 1200 individús, sus una superfícia de prèp de 11000 quilomètres carrats, e en 2005, se trapava pas mai de 160 individús sus una superfícia cobrissent pas mai de 585 quilomètres carrats[33]. Pasmens los efectius torna aumentar pendent aquels darrièrs ans e s'estimèt qu'n 2007, lo nombre de linx èra de 215 a 265 individús. Las doas mai grandas resèrvas se trapan en Andalosia dins lo pargue nacional de Coto de Doñana e la Sierra de Andújar dins la provícia de Jaén. En octobre de 2007, un nòu grop foguèt observat en Castelha-La Mancha constituida de 15 animals. Se considèra al contrari que la raça es atudad al Portugal[34]. Los darrièrs chifres estiman que demòra a l'ora d'ara 250 lynx iberic que 50 adults maturs[35].
Lo linx iberic, extrèmament menaçat, vesèt mermar drasticament pendent la fin del sègle XX a causa de las epidèmias de mixomatòsi que decimèt sa prese principala, lo conilh, e d'importants malhums rotièrs que fragmentèron son abitat e aumentèt lo nombre de tusts amb de veïculs[36]: les populacions de lynx iberic mermèt de 80 % dins lo darrièrs vint ans[37].
Préservacion de l'espècia[modificar | modificar la font]
La seuna fòrta semblança amb lo linx d'Eurasia mas tanben la possible coabitacion d'abedoas espècias dins los Pirenèus dins lo passat daissant los scientifics perplèxes. Lo linx eberic es benlèu una sosespècia del linx boreal. Çò que se sap es qu'un aujòl comun mai recent qu'amb los autres linx. Los scientifics trabalhon sul subjècte, subretot per determinar fins a que lo linx iberic es menaçat.
Segon l'UICN, lo linx iberic es lo mamifèr mai menaçada de cort tèrme dins lo monde.
Fàcia a aquela menaça, de projèctes de preservacion, d'afortimrnt de population], e de reïntroduccion de l'espècia son e cors, subretot en Andalosia. La Comission Europèa soutenguèt aqueles projètes amb lo programme LIFE[38] (L'Instrument Financièr per l'Environament) pilotat par la DG environnement. Aqueles projècts an per tòca de melhorar la populacion del linx iberic en Andalosia e favorizar son expandiment. Mai d'una mana d'actions devon alara èsser ensejadas per garantir lo succès dels projèctes, coma la restauracion del seu abitat, la melhoracion de la populacion de conilhs per assegurar una alimentacion viable, l'eliminacion de las causas de mòrt non naturalas (coma los tusts rotièrs), facilitar la ligason entre las populacions isoladas, e sensibilizar la populacion en melhorant la seu percepcion del linx e encara mai.
Un projècte de fortiment de populacion tanben se fa en Andalosia. Aquel projècte es bessonat amb un programa d'elevatge en captivitat (conservacion ex situ) dels individús en vista de las reïntroduire dins la vida salvatge mai tard. Un budgècte de mai de 25 milions d'èuros financian aquel projècte. La contribucion LIFE es fixada a prèp de 10 milions d'èuros.
Un programa d'élevatge del Linx iberic se decidiguèt en urgéncia en junh de 2003. Lo parque nacional de Doñana instituiguèt de sistèmas permetent de donar als linx salvatges que noirritura sens mermar lor instincte de cacaire: de conilhs embarralhats especialament, dificils d'accès e preposant fòrça amagadas[39]. En parallèl, lo centre de reproduccion permet de far leu créisser la populacion: totas las naissenças deurián, à tèrme, tornat èsser introdusidas[40].
Utilizacion coma emblèma[modificar | modificar la font]
En març de 2009, lo linx iberic venguèt la figura recurrenta d'una campanha de cartèls antiavortament menada pel clergat espanhòl. Lo cartèl mòstra un pichon linx estampat « Linx protegit », a costat un nenon qu'emplora « E ieu ? Protegís la meuna vida ! »[41].
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ europe (fr)Annèxes au Jornal oficial de las Comunautats europèas del 18 de decembre de 2000. en ligne.
- ↑ "Jackson10" (fr) Les félins, p. 10
- ↑ "Larousse" (fr)Larousse des félins, « Lynx pardelle Lynx pardinus », p. 47
- ↑ "Larousse"
- ↑ "Kalb155" Kalb, p.155
- ↑ unep-wcmc (en)United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre Species Data Sheets: Iberian lynx Lynx pardinus
- ↑ adw (fr)Animal Diversity Web: Lynx pardinus
- ↑ "Larousse"
- ↑ "BorealPhysio" (fr)Le lynx boréal; Patrice Raydelet; ed: Les sentiers du naturaliste; isbn 2603014676 }}
- ↑ (fr) un Lynx pardelle s’évade en sautant une clôture électrifiée de 4 mètres de haut 17 de junh de 2008 Actu'Lynx
- ↑ "PourLaScience" (fr)L'évolution des chats; Stephen O'Brien et Warren Johnson; jornal: Pour la science; Abril de 2008 basat sus (en)The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment; W. Johnson et al.; rev: Science; 2006 e (en)The near eastern origin of cat domestication; C. Driscoll et al.; rev: Science; 2007
- ↑ "PourLaScience"
- ↑ "bobcat" (en) Bobcat: master of survival; Kevin Hansen; ed: Oxford University Press US; 2007; isbn 0195183037 isbn 9780195183030;en linha
- ↑ "LynxBorealGenea"; Le lynx b(fr)oréal; Patrice Raydelet; ed: Les sentiers du naturaliste; isbn 2603014676
- ↑ "GestaPopu" C. Kempf, op. cit., « Historique des populations », p. 83-120
- ↑ "LynxBorealGenea"
- ↑ "Ferus"
- ↑ "LynxBorealGenea"
- ↑ "Ferus" (fr)Les lynx, essai de paléontologie et formes actuelles sus FERUS.
- ↑ "RosaGardia" (en) Phylogeny and Conservation of Iberian Lynxes; Rosa Garcia-Perea; periododic: CAT NEWS; 1997; 21 de setembre de 2009
- ↑ "Ferus"
- ↑ "LynxBorealGenea"
- ↑ "test" [1].
- ↑ "jackson88" Peter et Adrienne Farrel Jackson, op. cit., p. 88
- ↑ "jackson88"
- ↑ segon la doanas et Interfel
- ↑ (fr)}Page WWF
- ↑ (fr) Les lynx ibériques menacés; AFP; Le Figaro; 9 de març de 2010 [2]
- ↑ "UICN"
- ↑ name="Larousse"
- ↑ (fr)Une Espagnole lègue sa fortune au lynx ibérique en danger, Le Point del 23/02/2010
- ↑ (es)"pais">El País 6. November 2007, p.36 : El lince ibérico sale del coma
- ↑ "Kalb155"
- ↑ "pais"
- ↑ "UICN
- ↑ "pardelleFerus"(fr)Le lynx pardelle François Moutou e Vincent Vignon; 2005 ;FERUS]; 1èr d'octobre de 2009
- ↑ "UICN"
- ↑ (en)Lista dels projèctes de reïntroduccion e de conservacion (del Linx iberic)
- ↑ "pardelleFerus"
- ↑ (es) Programa de Conservacion Ex-Situ] sus (es) lynxexsitu.es
- ↑ (fr)L'Eglise et le bébé médicament; Jean-Jacques Bozonnet; Le Monde; 23 de març de 2009 [3]


text:
Shinichi Suzuki
Shinichi Suzuki (en japonés 鈴木 鎮一 Suzuki Shin-ichi ; Nagoya lo 17 d'octobre de 1898 – lo 26 de genèr 1998) que ho un pedagòg, violonista, hilh deu gran laütièr japonés Masakichi Suzuki (lo fondator de las granas usias de vriulon de Nagoya).
Shinichi que desvolopè ua tecnica pedagogica (aperada metòde suzuki), a la debuta virada de cap a l'ensenhament deu vriulon mes en hèit e de hèit generalizada a tot ensenhament.
Qu'avèva aprés lo vriulon au 17 ans e qu'estudiè a Berlin dens las annadas 1920 abans de tornar au Japon en 1930 e i har lo pedagòg e cap d'orquèstra.


text:
Falvy
Falvy (Sonme) en picard ( Falvy en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard de l'anautita vallée de la Soma, situat a 12 km al sud de Péronne e a 8 km de Nesle.
Es facilament accessible pel anciana rota nacionala 37 (actuala RD 937) en connectant Castell-Thierry a Péronne e pels autoroutes A29 e A1
Village picard de la haute vallée de la Somme, situé à 12 km au sud de Péronne et à 8 km de Nesle.
Il est aisément accessible par l'ancienne route nationale 37 (actuelle RD 937) reliant Château-Thierry à Péronne et par les autoroutes A29 et A1