text:
Apicultura
L'apicultura es una branca de l’agricultura que consistís a abalir d’abelhas de mèl per expleitar los produches del bornat, subretot de mèl. L’apicultor deu provesir al bugal un abric, de suènhs, e vigilar sus son environament.
Practicada sus totes los continents, aquesta activitat diferís segon las varietats d’abelhas, lo clima e lo nivèl de desvolopament economic. Es una activitat ont s'encontran uèi encara de metòdes ancestrals coma la culhida de la mèl per premsada de las brescas, mas tanben de metòdes modèrnes coma l'extraccion per fòrça centrifuga, l’inseminacion artificiala, o l'estudi del trajècte de las abelhas equipadas de microreflectors radar.
Somari
- 1 Istòria de l'apicultura
- 2 Vida de la colonia
- 2.1 Raças d'abelha domestica
- 2.2 Evolucion d'una colonia
- 2.3 Surbrevida, reproduccion e multiplicacion
- 2.4 Alimentacion de la colonia e fonts
- 3 Practicas e material apicòls
- 3.1 Tipes de bornat
- 3.2 Gestion e multiplicacion de las colonias
- 3.3 Dubertura dels bornats
- 3.4 Gestion dels riscs per las colonias
- 3.4.1 Riscs climatics
- 3.4.2 Riscs quimics
- 3.4.3 Riscs ligats als pesticids agricòls
- 3.4.4 Predators, intrusions dins lo bornat e patologias
- 3.5 Culhida e gestion de la produccion de la mèl
- 4 Servici de pollinizacion
- 5 Produchs de l'apicultura
- 6 Donadas de la filièra apicòla
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Vejatz tanben
Istòria de l'apicultura[modificar | modificar la font]
L’abelha èra ja presenta fa seissanta milions d'annadas sus Tèrra: de fossils d’aspècte identic a las abelhas d'uèi foguèron descobèrts. Aquesta longevitat es lo resultat de l’adaptabilitat excepcionala d'aquesta espècia: lo comportament de l’abelha es regit per de factors innats, e per son adaptabilitat a las condicions d’environament. De recercas recentas fan pensar penser qu'i aviá pas d'abelha al dessús del 57n parallèl nòrd (lo Danemarc e l'Angletèrra d'ara) en Euròpa a l'epòca del Neolitic (entre 9000 e 3000 AbC).
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Dins los temps mitologics, es Aristèu que lo primièr abaliguèt d'abelhas[1]. La culhida e la consomacion de mèl, de destriar de la quita apicultura, ven de la preïstòria. Las pinturas rupèstras representant de scènas de culhida de mèl mostran l’utilizacion d'escala e de l'enfumatge[2]. A aquesta epòca, l’òme culhís la mèl sovent destrusent la colonia, coma lo mòstra la primièra representacion iconografica d'una caça a l'abelha descricha en 1924 per l'arqueològ Eduardo Hernández-Pacheco y Estevan: una pintura rupèstre mesolitica (datada de fa quatre a set mila ans) trobada a la « cueva de la Araña », près de Bicorp (Valéncia). Se vei dos « culheires de mèl », lo primièr al sòl, lo segond pujant sus una mena d'escala de lianas o de còrda, portant una banasta per l'emplir de la culhida, a la man endintrar dins la camba d’un arbre o una cròta cercant las brescas. A l'entorn d'el son grossièrament dessenhadas d'abelhas feras volant[3].
Lo primièr bornat foguèt benlèu eissit de la presa d’un soc d’arbre cròs contenent un nis d'abelhas. Aqueste soc, tornat del bòsc, permetava d'aver de bornat près de la demorança. Mai tard, amb la mestresa de las tecnicas d'embornatge, apareguèron los primièrs bornats artificials, fabricats coma de banastas a partir de materials vegetals[4], mas se sap pas exactament quand la domesticacion de l’abelha se realizèt.
Aquesta auriá acompanhat la sedentarizacion de l'òme al començament del neolitic, vèrs 9 000 AbC. De pròbas arqueoquimicas d'usatge preïstoric de mèl e d'utilizacion de cera d'abelhas salvatjas son estat recentament cercadas dins los 6400 topins d'argila trobats al Pròche-Orient, en Euròpa e en Africa del Nòrd[5]. Se trobèt alara la traças mai vielhas de cera d'abelha dins de teralhas datant de 7000 AbC, situadas en Anatolia, coma dins lo site de Çayönü Tepesi e aqueste de Çatalhöyük, près de Konya . Benlèu aviá utilizada per far de taps estancs al pòts, o - çò qu'es benlèu lo cas a Çayönü Tepesi, que las traças son mescladas a de grassa animala - poiriá èsser de rèstes de nis d'abelhas entretengudas per produire de mèl per sucrar los aliments.
En Anatolia, los rèstes mai ancians de cera d'abelha trobada se situavan dins los Balcans, per exemple dins de teralhas trobadas suls sites de Paliambela (Grècia actuala, vèrs 4 900 à 4 500 AbC.), Măgura (Romania actuala) (5 500-5 200 AbC.) e Drenovac Turska Česma (Serbia actuala), fa gaireben 1500 ans abans que se pensava. Se'n trapa encara en Polonha o en França, dins los sites chasseans del millenari IV AbC (Font-Juvénal, Chassey-le-Camp e Bercy) e a Clairvaux-les-Lacs.
De rèstes de cera d'abelha foguèron trobadas dins de teralhas dins al Danemarc, e tanben en Anglatèrra (mas pas en Escòcia, ni en Irlanda o en Escandinàvia) a una epòca ont aquesta region constituissiá benlèu la limita nòrd de l'airal d'espandiment de l'abelha.
Egipte e Mesopotamia[modificar | modificar la font]
L’apicultura es correnta dins lo Naut-Empèri egipcian del sègle XXIV AbC. De representacions foguèron trobadas dins la « cambra de las sasons » del temple solar del rei Nioserra à Abo Ghorab (Egipte antica), ont se vei de scènas mostrant l'enfumatge, l’extraccion e la conservacion de mèl[6]. Es lo testimòni grafic mai ancian d'abelhas domesticas e abalidas[7]. De pòts de mèl ara entièrament cristallizats an estat trobats dins de sepulturas.
L'utilizacion en medecina e coma ofèrta religiosa, de cera e de mèl importat (sens poder determinar se s'agís de mèl d'abelha o o de dàtil), es atestada en Mesopotamia al millenari II AbC. Lo governaire de Mari Shamas-res-ușur se pausant en promotor de l'abaliment d'abelhas[8]. Coma los Egipcians o los Mesopotamians, los Ititas practican l'apicultura: las Leis ititas a Atusa castigan vèrs 1300 AbC. los raubaires de bornats[9],[10].
En setembre de 2007, d'arqueològs decobrisson a Tel Rehov 30 bornats intactes datats de l'epòca biblica en Palestina, entre la mitat del sègle X AbC fins al començament del IX. Lor produccion a l'epòca es estimada annalament a 500 quilogramas de mèl e 70 quilogramas de cera[11].
Grècia e Roma antica[modificar | modificar la font]
L’importança de la practica apicòla e tanben la coneissença de las practicas d’apicultura dins lo mond minoèu e micenian es plan establida. Lo mond minoèu e micenian utilizavan de bornats similars als bornats tradicionals de pèira, de ceramica o trenadas, des enfumaires e d’autras aisinas apicòlas[12]. L'apicultura es una activitat agricòla importanta dins la Grècia antica, coma en Atica[13]. Aristòtel, dins son Istòria dels animals, primièr tractat d'apicultura, descriu la forma exagonala de las cellulas dels bornats qu'an a lor cap una abelha-rei, a l'encòp mascle e feme e d'abelhas de diferentas talhas e anatomias[14]. Considèra que las abelhas an pas de sang. Democrit es lo sol a considerar qu'an de tripalhas, trop pichonas per èsser vist a l'uèlh nud.
Existís mai d'un tractats al subjècte de l'apicultura, pendent lo periòde de la Roma antica: Plini lo vièlh descriu amb precision de modèls de bornat mobil, de vim o sieure (apiarium), manipulat par un esclau apicultir, l’« apiarius », e Virgili i consacra lo quatren Cant de sas Georgicas, evocant per exemple la legenda d'Aristèu e sos bornats.
Allusions dins la Bíblia e l'Alcoran[modificar | modificar la font]
La Bíblia evòca sovent la mèl mas designa mai sovent la doçor del chuc del dàtil e de la figa. La mèl eissida d'abelha probablament salvatja es citat sonque dos còps, dins lo Libre dels Jutges e lo primier livre de Samuèl[15]. Dins l'Alcoran, al sègle VII, la setzena sorata, a per nom « An-Nahl », Las Abelhas, en referéncia als versets 68 e 69 ont son evocats la domesticacion de las abelhas e los benfachs de la mèl.
Edat Mejana e Renaissença[modificar | modificar la font]
De modèls de bornats de pòsts son corrents dins l’Antiquitat, e tanben de bornats trenats, e de ceramca: son d'en primièr realizadas de latas de fusta entrecrosadas, estancadas amb una mèscla de bosa de vaca e de cendres. Los bornats de palha trenada, mai tardièras, son mencionadas pel primièr còp dins una ordonança de Carlesmanhe, datada de 799, lo Capitulari De Villis. La culhida dins aquestes bornats es realizada per estofatge total o parcial de l’eissam, o per la talh de las brescas, çò que provòca sa mòrt, o son aflaquiment. A l'Edat Mejana, l'abaliment de « moscas de mèl » se desvolopa subretot dins los monastèris[16] o pel bòscs per de comunautats païsanas o dels agents forestièrs[17], la presa d'eissams, de bornats, de mèl o de cera constituissent de redevanças feudalas. En parallèl a l'eissamatge natural, la transumança dels bornats es realizada quand un espaci floral èra tot entièt expleitat[18]. A la Reneissença, tres tecnicas màger son practicadas per la culhida de la mèl: estofatge amb una meca de sofre, transvasament d'un bornat cap a un autre, presa de las còcas de cera sens se veire lo contengut de la còcas[19].
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Aquesta epòca es d'en primièr illustrada pels noms de Jan Swammerdam, Giacomo Filippo Maraldi, Ferchault de Réaumur, John Hunter, François Huber e Lazzaro Spallanzani.
En Euròpa, l'expleitacion intensiva de la mèl data de la fin del sègle XVIII amb l’invencion d'un sistèma d'estatge suplementari contenent de quadres vuèges qui permet de far la culhida mai productiva, e alara se pòt començar a parlar d'abaliment. L’avèniment de l’apicultura modèrna se fa per l’invencion del quadre mobil, realizada en 1844, pel Doctor Charles Paix Debeauvoys (1797-1863).
Maias[modificar | modificar la font]
Los Maias fan un culte a las abelhas e a lor dieu Ah-Muzen-Cab. Culhisson la mèl de las meliponas, abelhas sens fisson, dins de bornats encapsulats dins un soc cròt o dins de pòts de teralha adorsats a las parets dels ostals, metòde ancestral ancara practicat malgrat l'arribada dels Conquistadors al sègle XV: aquestes colons espanhòls e portugueses importan l'abelha europèa Apis mellifera mai productiva per provesir pro de cera per realizar los ciris de cera d'abelha pura per las glèisas.
Vida de la colonia[modificar | modificar la font]
Raças d'abelha domestica[modificar | modificar la font]
Las espècias domesticadas son subretot Apis mellifera e Apis cerana, e tanben Meliponini, una tribú sens fisson que s'encontra dins las regions tropicalas. L'abelha e lo manhan son los sols insèctes que se califican de domestics. I a pas cap de diferéncia fisiologica entre las abelhas domesticas e salvatges. Una colonia domestica viu donc jos la proteccion de l'Òme, alara qu'una colonia salvatja (se dich d'eissam quitament fòra del periòde d'eissamatge) viu d'esperela.
Evolucion d'una colonia[modificar | modificar la font]
Una colonia d’abelhas se compausa d’una reina unica (feme), de fòrça obrièras (femes), d'un arèm d'abelhards (mascles), e de coüm (uòus, larvas, e ninfas). Una sola colonia ocupa un sol bornat.
La populacion de la colonia varia amb las sasons: es mai importanta pendent los periòdes ont las fonts son abondantas, de 30 000 a 70 000 individús, per far mai de culhidas possiblas. Diminuís en ivèrn, a sièis mila individús, per minimizar la consomacion dels provesiments. Mas deu demorar pro fòrta per reviscolar la colonia a la prima.
Surbrevida, reproduccion e multiplicacion[modificar | modificar la font]
Coma son d'insèctes eusocials, las abelhas an un instincte de subrevida coma individús, mas tanben coma colonia. En primièra instança, lo comportament de las abelhas va sempre dins lo sens de la salvegardia de la colonia.
Reproduccion dels individús[modificar | modificar la font]
Reproduccion sexuada[modificar | modificar la font]
Coma individús, las abelhas possedisson un instincte de subrevida limitat, e esitan pas a se sacrificar per aparar lor colonia (per exemple, fissan quitament se aquò implica lor mòrt de cort tèrme). Solas las reinas (femes) e los abelhards (mascles) se reproduson coma qu'individús, per via sexuada. Aqueste biais de reproduccion favoriza la mescla genetica. Mas los individús vivon pas fòrça temps: mens d'un an per las abelhas, e fins a cinc ans per una reina.
Reproduccion asexuada[modificar | modificar la font]
Una reina es tanben capabla de partenogenèsi, es a dire que pòt pondre d'uòus viables sens aver èsser fecondadas d'en primièr. Aquestes uòus non-fecondats fan sempre naícer d'abelhards (mascles) que possedisson lo mèsme patrimòni genetic que lor maire.
Comportament de subrevida[modificar | modificar la font]
Se sa reina morís, una colonia es dicha « orfanèla », e son esperança de vida cai rapidament. Per produire (al mens) una reina novèla, las obrièras causisson de larvas jovas frescament pondudas (dos a tres jorn maxim), grandisson lor cellula (« cellula de salvetat »), e las noirisson sonque de gelarèia reiala. Aquesta substància acida de qualitat superiora permet a las larvas de se desvelopar en reinas. La primièra nascuda eliminarà totas las autras per assumir sola la subrevida de la colonia. Aqueste comportament es expleitat pels apicultors practicant l'eissamatge artificial.
Reproduccion de la colonia[modificar | modificar la font]
Eissamatge natural[modificar | modificar la font]
Al subjècte de la reproduccion de la colonia, lo tèrme de « multiplicacion » es melho. La tecnica utilizada consistís per una colonia a multiplicar sas reinas e a se devesir en colonias mai pichona. La tecnica se nomena eissamatge.
Alara que las reinas se reproduson de biais sexuat (acobament amb d'abelhards), las colonias se multiplican per eissamatge.
Apicultura e sedentarizacion de las colonias[modificar | modificar la font]
En l'abséncia de l'òme, una granda partida de la colonia quita lo luòc inicial, per eissamatge. La partida sedentària de la colonia es sovent pro fèbla, subretot dins l'escasença d'eissamatges multiples, e sempre mai aflaquida pels parasits (entre autre a causa du non-renovèlament de las ceras). La mòrt de la colonia es seguida d'un netejatge per las autras espècis, que libèra l'espaci (soc cròt per exemple) e permet l'installacion d'una novèla colonia amb construccion a partir de ceras nòvas.
L'utilizacion de las abelhas per produire, dins de bornats, necessita que la talha de la colonia demore sufisanta. Es una forma de sedentarizacion de las colonias, amb de practicas apicòlas que li son associadas.
Alimentacion de la colonia e fonts[modificar | modificar la font]
Per subreviure e se reproduire, una colonia d’abelhas a besonh de fonts, que li venon subretot de la flora a l'entorn. Las obrièras trabalhan tota lor vida a acampar aquestas matèrias (nectar de flors, pollèn, propòlis...) per provesir al bornat los materials que li cal, e de produire de la noiritura. La qualitat imputrescibla de la mèl que produson lor permet de lo servar sens pèrdas per de periòdes mens astrats (ivèrn dins l'emisfèr nòrd, sason seca en Africa).
Flore mellifèra[modificar | modificar la font]
Practicas e material apicòls[modificar | modificar la font]
Las practicas e lo material utilizats son diferents segon lo tipe de bornat, la volontat de produccion (quines son los produchs del bornat e en quina quantitat), de conservacion de las abelhas o de pollinizacion.
La mena classica d’una colonia consistís subretot a vigilar a l'estat de la demografia dels bornats per optimizar la produccion e assegurar la subrevida de las colonias. Aquò passa per la proteccion generala contra lo clima e las intrusions, pel noiriment e los tractaments antiparasitaris.
L'apicultura es sovent associada a una observacion de l’ecosistèma a l'entorn dels bornats, amb la necessitat d'unas coneissenças en botanica e entomologia.
Tipes de bornat[modificar | modificar la font]
Existís diferents tipes de bornats coma los bornats naturals, tradicionals, orizontals o verticals mas los bornats modèrnes necessitant pas la destruccion de la colonia.
Apicultura pastorala o transumanta[modificar | modificar la font]
Principi[modificar | modificar la font]
Lo rai d'accion de las abelhas se limita a 3 km, çò que pòt limitar la produccion d'un bugal quand la vegetacion o la florason son limitadas. L’apicultura pastorala es una apicultura que consistís a desplaçar los bornats de site en site, segon las sasons e de las florasons. L'apicultor ensag de subreviure aquestas variacions en començant per las planas e vals plan expausats d’avril a junh, rejongant las florasons mai tardièras de mont en julhet e agost, per finir per las culhidas de melats d'avet, abans un retorn en plana per l’ivernatge. Lo desplaçament d'un bornat es possible a condicion que la durada del viatge passa pas unes jorns, que las abelhas vivon amb lors sèrvas quand son confinadas dins lor bornat. Pendent la manòbra, cal embarrar las abelha dins lor bornat qu'ataquen e fugisca pas. La tampadura del bornat se practica normalament a jorn falit, quand las abelhas se trapan totas a l'interior.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fòrça anciana, la tecnica èra ja practicada pels nomads, que portavan lors bornals a espatla d’animal. Sul Pò (Itàlia) e lo Nil (Egipte), los bornats èran cargats sus de naus que pujavan lo flume cap a de regions mai favorablas. Ara los bornats son embarcats sus de remòrças d'automobila o de camion. Son descargadas e plaçadas dins lo bugal pastoral, o, per limitar las manutencions, demoran en plaça sus de remòrças o de veïculs amenatjas especialament.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Lo vam de las monoculturas conven plan a aqueste genre de tecnica, que la florason dels arbres fruichuèrs es pas simultanèa. Mai, las abelhas aumentan fòrça los rendiments pel ròtle que tenon dins la pollinizacion. Pasmens, las zonas de camp dubèrt e d'agricultura intensiva an sovent perdut tot o partida de lors abelhas salvatjas, que las florasons sincrònas e brèvas permeton pas a las abelhas de se noirir tota l'annada. Dins de zonas coma las plantacions d'ametlièrs als EUA, los arboricultors fruchièrs mancan tanben l'abelhas. Los agricultors itinerants logan de bornats que de « locataris d'abelhas » venon pausar près de lors camps o vergièrs al moment de la florason. Prepausan de bornats d’Apis mellifera, e tanben d’abelhas mens productrises de mèl mas mai resistentas e capablas de fecondar las culturas, coma Megachile rotundata, introducha e naturalizada en America del Nòrd considerada coma lo sol pollinizator fisable per la luzèrna al Canadà[20], pasmens se pòt venir un veïcul d'un fongi patogèn (Verticillium albo-atrum)[21]). Los abelhards son jutjats mai resistents e actius a bassa temperatura (10 - 18 °C) que las abelhas[22]. Los abelhars, que forman de colonias mai pichonas, son preferidas a las abelhas dins las sèrras artificialas, qu'aquestas son sovent pas pro vastas per permetre lo vam d'una colonia d'abelha. Coma las abelhas, unas espècias d'abalhard semblan tanben en fòrta via de regression.
Riscs ligats à la transumança e la fèbla diversitat florala[modificar | modificar la font]
La transumança es font d'ància per las abelhas, venon mai vulnerablas als parasits e malautiás, e poiriá diminuir lor capacitat a foncionar naturalament[23]. Aquestes escambis fan mai aisida l'espandiemnt de las malautiás entre los bugals. Dins la natura, i a al maxim tres a quatre borants salvatges per quilomètre carrat, que « coneisont » lor environament e benfician d'una alimentacion plan variada (pollèn, nectar e melats de millièrs de plantas diferentas), per una produccion intensiva de mèl o la pollinizacion contractuala es una a uèit bornats per ectara que son pausada[24] e pòdo se noirir que d'una font alimentària unica.
Apicultura urbana[modificar | modificar la font]
L'apicultura urbana es una forma d'apicultura apareguda dins los ans 2000. Aquesta tecnica presenta l'avantatge pedagogic de facilitar l'accès dels estudiants als bornals (visitas, observacions, aprendissatge). Semblariá que las abelhas sián capablas de s'adaptar al mitan urban sens encontrar de grandas dificultats, mas l'accès a la natura (exterior de la vila) demora una necessitat absoluda, e cal prene en compte lo rai d'accion limitat de las abelhas (unes 3 quilomètres). I a donc mejan de practicar una apicultura sociala e ludica, mas la produccion de massa demora possibla e entièrament favorizada sonque dins la plena natura.
D'estudis prigons tendon a mostrar que la mèl producha en vila es pas melhore o pièger qu'aqueste produch dins la natura. La pollucion, per exemple, auriá donc pas d'impacte sus la qualitat de la mèl.
Gestion e multiplicacion de las colonias[modificar | modificar la font]
L'eissamatge permet de multiplicar lo nombre de las colonias. Pòt èsser natural o artificial.
Seleccion e abaliment[modificar | modificar la font]
D'apicultors seleccionan lors reinas per favorizar melhor la produccion. La mesa a mòrt d'una reina vielha o tròp fèbla es frequenta, e lo manten de las raças pòt èsser un critèri.
Raças[modificar | modificar la font]
L’abelha es un imenoptèr, apartenent al genre Apis, que compòrta d'espècias socialas, que tres son originàrias d’Asia: Apis dorsata, Apis florea et Apis cerana. L’Apis mellifera (Linné) s'encontra en Euròpa, en Africa, au Pròche-Orient, e dins una partida de la Siberia. Son espandiment geografic fòrça grand donèt de raças amb de caractèrs morfologics e comportementals variats. Menada pels colons, l’Apis mellifera s'espandiguèt en America del Nòrd e en America del Sud, en Austràlia e en Nòva Zelanda.
Las raças d’Euròpa mai conegudas son identificadas per de zonas geograficas, separadas per de monts, impassables pels eissams. I visquèron a l'estat indigèn, amb pauc de contactes exteriors. L’abelha negra, Apis mellifera mellifera (Linné, 1758) ocupava la mai granda partida de l'Euròpa, dempuèi la peninsula Iberica, la França, l'Angletèrra e l'Alemanha, la Polonha fins a la partida europèa de la Russia. L’abelha jauna italiana, Apis mellifera ligustica (Spinola, 1806) ocupa la majora partida de l’Itàlia. L’abelha carnoliana, Apis mellifera carnica (Pollmann, 1879), es originària d'Eslovènie e d'Àustria. La caucasiana de bana longa, Apis mellifera caucasica (Pollmann, 1889), viu subretot dins lo Caucàs e en Georgia.
De raças mestissas foguèron creadas per l'accion de l'òme, volontàriament o non.
L’abelha Buckfast, creada[25] pel Fraire Adam[26] es una de las mai apreciadas. Es lo resultat de crosaments e seleccion combinadas. Aquesta abelha es, a l'ora d'ara, la sola que lo pedigree[27] siá publicat sus l'internet. Aquesta genealogia, classificada pels abalaires, ven de 1925.
Un autre exemple de mestissatge es aqueste de l'abelha dicha africanizada. Nascuda en 1957, al Brasil, a la seguida de l'importacion d'Africa de l'abelha Apis mellifera scutellata (Lepeletier, 1836), qu'aviá semblat adaptada melhor al clima tropical. Se crosa amb l'abelha creòla, descendenta de las abelhas ibericas portadas pels conquistadores. Aqueste crosament, que las caracteristicas de vigor e de prolificitat balhavan un important avantatge evolutiu, envasiguèt tota la zona tropicala e subtropicala de las Americas.
Al delà d'aquestas raças avent una denominacion determinada, las abelhas forman de populacions, o raças localas, dins cada region, e son pas formalament repertoriadas. Lo gra d'originalitat d'aquestas raças, lor omogeneïtat o lor gra d'ibridacion son pauc descrichs. La populacion d'abelhas d'una region es eissida de son eritatge, combinason entre l'anciana raça locala, e los apòrts de contunh d'abelhas d'origina alonhada o de soca seleccionada, pel negòci de las reinas e dels eissams, o la transumança e las migracions. Subís l'influéncia de las condicions de clima o de fonts localas, conjugadas as la practicas mai o mens extensivas dels apicultors.
Los caractèrs racials, morfologics e comportementals son l’objècte d'estudis de biometria: lors apòrts en apicultura son importants que permetèron de conéisser l’influéncia dels caractèrs genetics sus las qualitats d’una raça d'abelhas.
Seleccion[modificar | modificar la font]
La seleccion es practicada coma dins los autres sectors de l’agricultura; tend melhorar l’abelha per colomar los besonhs de l’apicultura. Las qualitats cercadas per las abelhas son la vigor, la feconditat, la doçor, la propretat, la resisténcia a las malautiás, e d'èsser pauc « eissamària ». Pasmens cal remarcar dins lo mond que la seleccion aflaquís la diversitat de las abelhas e pòt consistir a tèrme una deficiéncia. Existís diferents metòdes de seleccion en apicultura. La mai utilizada es la selection dicha massala.
Aqueste metòde consistís a causir las reinas que semblan mai interessantas e a utilizar lors filhas coma partença per abalir las reinas descendentas seguentas. Successivament, l'operacion de seleccion permet de melhorar las performanças de las reinas filhas en foncion dels critèris causits. Entre doas estapas de seleccion, las combinasons geneticas novèlas se fan naturalament sens intervencion umana. Las reinas seleccionadas descendentas son diferentas d'aquestas de la generacion precedenta e diferentas entre elas. Constituisson donc pas une varietat separada.
Abaliment de las reinas[modificar | modificar la font]
Principi[modificar | modificar la font]
Tot apicultor practica, dins son bugal, una forma de seleccion; en efièch, pendent l’eissamatge artificial, causís coma soca sas colonias mas fòrtas. Per practicar una seleccion mai rigorosa, deu poder dispausar d’un grand nombre de colonias: unes apicultors se son donc especializats dons la produccion de reinas seleccionadas.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Los elevaires de reinas dispausan de bornats dedicats a lor activitat. De quadres son amenatjats per conténer d'esboç artificials de cellulas amb reina, nomenadas « cupulas ». Amb un estilet, l'elevaire pausa de jovas larvas (fins a tres jorns) dins las cupulas. Los quadre garnits son enseguida introduchs dins lo bornat d'abaliment mesa a l'estat d'orfanela, es a dire que la reina d'aquesta colonia ven d'èsser raubada. Aqueste raubament provòca lo mecanisme de subrevida de la colonia, es a dire lo noiriment de las larvas amb la gelarèia reiala; las obrièras lo realiza espontanèament quand remarcan l'abséncia de lor reina. Per precaucion, las alveòlas artificialas son enseguida plaçada dins de grasilhas cilindricas destinadas a empachar una reina eventualament nascuda premadura de las destruira per eliminar sas rivalas de nàicer. Abans la naissença de las reinas, cada cellula es plaçada dons un bornatet de fecondacion. Aqueste bornatet es garnida d’obrièras e de brescas de coüm tapats, a partir d'ont lor seriá impossible d'abalir de novèlas reinas (que las larvas jos operculs son de segur tròp vielhas per lo far). Dins lo mes que seguís lor naissença, las reinas devon èsser fecondadas naturalament o artificialament. Dins lo segond cas, une insemination instrumentala permet d'injectar lo semèn — 8-12 ul, d'un bon vintenat de mascles, seleccionats.
Dubertura dels bornats[modificar | modificar la font]
Seguretat de l'apicultor[modificar | modificar la font]
Una fissada d'abelha es normalament pas dangierosa (levat en cas d'allergia), mas una ataca massissa pòt èsser mortala. Lo risc de fissada necessita de portat de vestits protectors. Los abelhas de genre apis atacan de preferencia lo cap e las partidas escuras que, per elas, representan d'orificis, coma los uèis, los pèls e las aurelhas.
Pendent son trabalh, l'apicultor pòt utilizar una combinason de proteccion per evitar las atacas d'abelhas. Al minim, lo vestit se comapusa una còfa grasilhada a l'entorn de la tèsta e l'apara, mas tanben existís tanben de blòdas e tanben de combinasons integralas. Portat de gants es frequent, mas complica las manipulacions. La combinason d'apicultor es mai sovent una color clara.
Se pòt tanben aplicar de produchs quimics (aerosòls, pomadas) directament sus la pèl de l'apicultor, per alunhar las abelhas.
Lo comportament ten un ròtle important dins la seguretat de l'apicultor. La panica e los gestes bruscs devon èsser evitats per pas provocar la colèra dels insèctes. Quitament en cas de fissada cal gardar son calme e agir dins un movement regular e fluid. Que que siá, una abelha fissa pas qu'un còp.
Enfumatge[modificar | modificar la font]
L'enfumatge es une tecnica utilizada per calmar las abelahas quand se dubrís lo bornat. Lo fum a per efièch d'amar las feromònas largadas per las obrièras donc de calmar la colonia, que se refugia dins la partida inferiora del bornat. Après la partença de l'apicultor, las abelhas ventilan energicament lo bornat per purificar lor aire, e tornant a una activitat normala dins la mièja ora.
Lo fum se fa amb un enfumador. N'existís de menas diferentas, foncionant totes sul mèsme principi: lo combustible alucat es dins una caudièras, per que es injectat d'aire. L'injeccion se pòt far a la man amb un bufet, o una pipa, çò que daissa liure los dos braces de l'apicultor. Una chiminièra conica a la sortida de la caudièra permet de dirigir lo fum sus la zona de trabalh.
La combustion (pirolisi) deu produire un fum abondant e clar mas pas tròp caud per evitar de brutlar las abelhas e damatjar lo contengut del bornat (mèl, cera...). Los combustibles utilizats pòdon èsser de palha, des agulha de pin, de pinhas, de carton, de fusta poirida, etc. Las matèrias sinteticas e los materials tractats quimicament, devon èsser rebutats per evitar las intoxicacions.
Una tecnica mai modèrna consistís a l'utilizar d'aerosòls qu'an per efièch que se retiren las abelhas. Lor utilizacion es fòrça aisisa.
-
-
-
-
-
Apicultor enfumant un bornat.
Gestion dels riscs per las colonias[modificar | modificar la font]
Riscs climatics[modificar | modificar la font]
Lo bornat, natural o salvatge (se dich alara nis), es una estructura solida qu'apara las abelhas contra los factors environamentals defavorables.
Que son 'insèctes, las abelhas son directament vulnerables a l'aiga e al freg, mas tanben al vent (que pren la calor, e escampilha las abelhas) e a la lutz dirècta del solelh (la reina crenh la lutz). Per far pas caser la temperatura de la colonia, es melhor de dubrir pas lo bornat abans lo començament de prima avec al minim 20 °C. En efièch, cal daissar lo coüm al caud qu'a besonh d'una temperatura intèrna de 35 °C per se desvolopar coma cal e de duberturas destemporadas per temps freg fan las abelhas mai fèblas [28].
Riscs quimics[modificar | modificar la font]
Existís de riscs importants ligats a l'apareisson de novèlas moleculas per l'agricultura e l'abaliment.
Riscs ligats als pesticids agricòls[modificar | modificar la font]
Predators, intrusions dins lo bornat e patologias[modificar | modificar la font]
L'abelha mellifèra Apis mellifera, espèci mai coneguda d’abelha domestica, ten un ròtle essencial dins lo manten de la biodiversitat e dins la reproduccion de nombrosas plantas de flors. Mai, amb d’autres pollinizators, participa fòrça al rendiment de las produccions agricòlas. Las abelhas son pasmens sensiblas a fòrça agents patogèns responsables de malautiás, coma de virus, de fongis parasitas, d'ectoparasits (Varroa destructor), de bacterias (Paenibacillus larvae)[29].
Los taus de mortalitat observats aquestas derrièras annadas menan l'apicultura a un declin important de la produccion, subretot dins las regions antropizadas del mond. Donat l'importança qu'an dins la pollinizacion, lor desapareisson a un impacte important suls ecosistèmas.
Vèspa asiatica[modificar | modificar la font]
La vèspa asiatica (Vespa velutina) es lo predator màger de l'abelha en Occitània aparegut en estiu de 2004. Las abelhas localas an pas de defensa contra aqueste predator. La luta consistís subretot a far de tendas pres dels bornats o de las zonas de nisificacion.
Autres predators[modificar | modificar la font]
Lo bornat essent abrigat dels mal temps, font de calor e de noiritura (mèl e abelhas), atira fòrça visitors indesirables.
D'entre lo insèctes, i a las formigas (atiradas per la mèl sucrada), los fissacòls (Forficula auricularia) que cercan un abric mas dintran pas e causan pas de damtges, una arna Galleria mellonella que la larva consoma la cera, destrusent los quadres. Una autra menaça es l'Aethina tumida, un coleoptèr pichon qu provòca de pèrdas importantas dels bornats en Nordamerica que amb la mondializacion e l'exoprtacion de las reinas e eissam poiriá venir Euròpa.
D'animals de mai granda talha pòdon venir desaranjar, coma las mirgas e de sèrps que ceracan la calor dels bornats. Lo pic verd e la picassèla[30] esitan pas a traucar las parets de fusta dels bornats per prene de larvas, ricas en proteïnas. Lo gost dels ors per la mèl es plan comengut, mas tanben consoman las larvas e la cera.
Los vandals e raubaires son tanben una menaça.
Infestacions parasitàrias[modificar | modificar la font]
Varroa[modificar | modificar la font]
Los apicultors patiguèron, e a vegada provoquèron per introduccion imprudenta d'abelha parasitadas, de grandas pèrdas a causa de l'epidèmia mondiala de Varroa destructor, dins los ans 1980[31].
Los apicultors contraròtlan lo taus de Varroa en observant las malformacions de las abelhas de la colonia. Dins unes bornats, mercé a une placa acampant las varroas que cason al sòl, es estimada la quantitat de varroas dins lo bornat. Quand la quantitat es tròp importanta, se fa un tractament (l'amitraza, lo t-fluvalinat o lo timòl sont autorizats). De metòdes simples com loa transvasament de las colonias, la destruccion dels bornats fortament contaminats, cambiar las ceras o la quarantena abans l'introduccion d'una novèla colonia permeton la diminucion de l'infestacion. L'escambi d'individús (coma los mascles) entre colonias fan malaisida una eradicacion.
La seleccion de raças d'abelhas naturalament resistentas a las varroas es une solucion per una proteccion durabla, mas per l'ora pas cap de colonia d’Apis mellifera es resistenta a aquesta parasit.
Infeccions bacterianas[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Las infeccions viralas màger son lo virus de las alas desformadas, lo virus de la paralisia aguda, lo virus de la paralysia cronica e lo virus de la « malautiá negra »
Infeccions fongicas[modificar | modificar la font]
De fongis pòdon atacar lo bornat e provocar de malautiás criptogamicas coma:
- Nosema apis e Nosema caranae, fongis responsables de la nosemòsi,
- l'ascosferòsi, micòsi.
Sindròma d'afondrament de las colonias[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2006 als EUA, e los 2000 al mens en Euròpa e gaireben pertot pel mond, d'abelhas domesticas e a vegadas salvatjas semblan massissament tocadas per una reculada inexplicada de lors populacions. Se dich « sindròma d'afondrament de las colonias d'abelhas », o « CCD » (per Colony Collapse Disorder) per desciure lo fach que de miliards d'abelhas tornan pas ne dins lor bornat. Lo taus de bornat abandonats o gaireben desertats aten 70 % fins a 80 % dins las regions e païses mai tocats. La tèsi d'un fenomèn multifactorial[32],[33] es fortament envisatjada.
La multifactorialitat implicada la presa en compte a l'encòp de causas primàrias e de causas segondàrias de las malautiás: un parasit (causa segondària) pòt tuar la colonia, mas tan mai aisidament que la vigor de la colonia es fèbla (causa primària), per exemple en cas de consanguinitat.
Culhida e gestion de la produccion de la mèl[modificar | modificar la font]
Unes apicultors produson pas de mèl, installant de bornats sonque per la pollinizacion. Una o mai culhida de mèl se pòdon realizar, e tanben la presa d'autres produche del bornat.
Debanament de la culhida[modificar | modificar la font]
Pensent la culhida, l'apicultor extrai los quadres e torna dintrar las abelhas dins lo bornat. Se la sason es pas acabada, remplaça los quadres plens per de vuèges que las abelhas contunhan la culhida. Dins lo cas contrari, lo lèva tot. Fòrça apicultors culhisson la mèl mai d'un còp dins l'annada, per exemple après cada florason dominanta (castanhièr, colza, virasolhelh) per separar las mèls.
Per estimular de joves eisams o ajudar una colonia aflaquida en peride de carestiá, los apicultors practican sovent lo noiriment.
Servici de pollinizacion[modificar | modificar la font]
Produchs de l'apicultura[modificar | modificar la font]
Un bornat produch diferentas matèrias coma las vertuts son multiples. Mai coneguda es la mèl, e n'i a d'autres, coma la gelada reiala, de vertuts anticancerigènas, la cera qu'es utilizada per far de candelas e per l'entreten dels mòbles du fusta, la propòlis, aseptisanta e antibiotica, e lo pollèn, comestible e ric en proteïnas. Diferentas raças d'abelhas son utilizadas per optimizar las culhidas en mèl, propòlis o pollèn. De tecnicas permeton de forçar las abelhas a la culhida de la propòlis.
Mèl[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
La mèl es reputada dempuèi lo començament de l'apicultura sas nombrosas vertuts, e an la particularitat d'èsser imputrescible.
Es produch per las abelhas per constituir de sèrvas. Aquestas son consomadas quand las abelhas pòdon anar se noirir fòra (maltemps, ivèrn, abséncia de florason...).
En mejana, cada abelha transpòrta dins son papach 0,025 g de nectar de flor (matèria-primièra per la fabricacion de la mèl). Un grama de nectar demanda que las abelhas visitan 8 000 flors. Un quilograma de mèl correspond a 5,6 milions de flors visitadas e 40 000 km de percorregut. Pendent una bona annada, un bornat fòrt pòt produire près de 100 kg de mèl.
Autrescòps, la culhida de la mèl se fasiá caçant las abelhas e destrusent lo bornat (premsatge de la regas). La domesticacion de las abelhas e la concepcion de bornats modèrnes permet uèi de culhir de mèl sens damatjar la colonia, sonque las destorbar.
Estapa de la culhida[modificar | modificar la font]
Los quadres devon èsser levats sonque se la majoritat dels alveòls son tapats (amb de cera). Los alveòls se devon brescar per ne sortit la mèl.
Extraccion[modificar | modificar la font]
L'extraccion se pòt far per escorriment, los quadres penjats e la mèl s'escorrissent naturalment (una fàcia après l'autre). Aquesta tecnica conven plan als amators, mas prend fòrça temps. Los apicultors equipats melhor utilizan un extractor centrifug. La qualitat e lo temps d'extraccion son plan avantatjoses.
Après l'extraccion, los quadres pòdon èsser posats a una trentena de mètres del bornat[N 1], que las ablhas tornen prene la mèl que resistiguèt a l'extraccion. Aquò rendabiliza mai la culhida, e permet de servar de quadres pla nets.
Estocatge[modificar | modificar la font]
L'estocatge de la mèl se pòt far dins de botas, de bidons o des pòts. Après l'extraccion, un temps de maduracion d'al mens doas setmanas se cal esperar, al mens per levar los degalhs microscopics que tornan a la superfícia, formant una sisa mai sovent blanquinosa.
Après un temps, segon sa qualitat e sa composicion, la mèl se cristallizarà. La decristallizacion se fa en caufant la mèl al banh maria, mas se cal pa passar los 40 °C per gardar las vertuts de la mèl. A vegada los apicultors esterilizan lor mèl (caufatge a temperatura superiora), mas es en principi inutil.
La mèl possedís la particularitat d'èsser imputrescible. Pòt donc, en teoria, se gardar per sempre.
-
-
-
-
brescatge.
-
-
-
ò
Gelada reiala[modificar | modificar la font]
La produccion de gelada reiala utiliza de tecnicas particularas, que las abelhas ne produson pauc e dins de condicions plan precisas. Sa culhida se fa per d'apicultors especializats.
La produccion de gelada reiala demanda de menar los bornats coma per la produccion de reinas. S'agís de levar la reina per incitar las obrièras a ne produire de novèlas, e de culhir la gelada reiala que las obrièras donaràn a las larvas per çò far.
De quadres amb cellulas reialas son a vegada utilizadas. Donan un esboç de cellula reiala e facilitan lo trabalh de las obrièras, mas las larvas vielhas de mens de tres jorns devon i èsser plaçadas manualament per l'apicultor. Las obrièras acaban aquestas cellulas e l'emplisson de gelada reiala per noirir la larva jova. Tres jorns passsats, las cellulas son plenas e se las pòt vuèjar per l'apicultor, una a una. Un bornat pòt donar al maxim tres cents gramas de gelada cada an.
La gelada reaila essent fòrça acida (pH 4), se pòt pas servar dins de pòts amb tap de metal. Se garda mai sovent dins de pichon botelhons de plastic, e entre 2 e 5 °C, dins una atmosfèra levada d’umiditat e a l’abric de la lutz. Dins de talas condicions, la gelada reiala se pòt gardar pendent de meses.
La gelada reiala es un produch natural plan ric en vitamina B5, en oligoelements, en acetilcolina (fins a 0,1% de massa), en factors antibiotics plan actius suls proteus e escherichia coli B, o colibacil.
La gelada reiala se negocia a prètz fòrça naut suls mercats especializats.
Pollèn[modificar | modificar la font]
Pels vegetals superiors, lo gran de pollèn constituís l’element fecondant mascle de la flor. Se trapa su las antèras de las etaminas. Sa forma, sa color e sas dimensions varian fòrça d’una plante a l’autra. Per èsser fecondada, una flor deu recebre del pollèn sus son pistil, organ feme.
Las abelhas culhisson lo pollèn per noirir lors larvas, e servan lo demai dins de cellulas. Se'n trapa tanben dins la mèl, çò que dona a aqueste una partida de sas vertuts. L'espandida de la mèl a partir dels pollèns que conten se nomena la melissopalinologia, e permet d’identificar son origina botanica.
Las plantas entomofilas comptan fòrça suls insèctes per realiza lor pollinizacion. Las abelhas fan lo ròtle, mas tanben los abalhards, que los agrandan lo pollèn, e tanben fòrça insèctes volants o pas. Butinant de flor en flor, l’abelha pausa de biais involontar e fatalament lo pollèn de l’una sul pistil d'una autra, permetent la fecondacion. L’abelha es fòrça utilizada per la pollinizacion de las plantas cultivadas, subretot los arbres fruchièrs. S'estima que la valor economca portada per las abelhas pendent de la pollinizacion es de dotze a quinze còps superiora a aquesta dels produchs del bornat.
La culhida del pollèn per l’abelha es possible mercé a l’adaptacion especifica de las patas posterioras de l'obrièra. Utiliza la bròssa per pollèn situada a la superfícia intèrne del metatars per prene lo pollèn espandit sus son còrs, puèi lo buta e lo cachat dins la banasta de pollen situada sus la superfícia externa du tibia de la pata opausada. Un pèl unic dans la banasta servís d'arbre que manten la pelòta de pollèn. Une pelòta pèsa de quinze a vint milligramas, e l’abelha ne pòrta doas. Dins lo bornat, lo pollèn es quichat dins los alveòls per d’autras obrièras, amb la tèsta.
Composicion del pollèn[modificar | modificar la font]
Lo pollèn es d'en primièr una font de protids per las abelhas, dintra dins la composicion de la noiritura distribuida al coüm.
Lo pollèn es mai sovent ric en d’autres substéncias, e sa composicion mejana es de:
- 20 % de protids (acids aminats liberats e proteïnas) ;
- 35 % de glucids;
- 5 % de lipids;
- 10 à 12 % d'aiga.
D’autres compausants son presents coma de vitaminas, d'oligoelements, d'enzims (amilasi, invertasi, unas fosfatasas), de substéncias antibioticas activas sus totas las socas de colibacils e de de proteus e salmonelas. S'i trapa tanben la rutina, une substéncia acceleratritz de la creissença, de substénciase estrogenicas, e fòrça pigments que donan la color d’un pollèn determinat (jaune e irange dins gaireben totas de flors, mas tanben vert, blau...).
Culhida e conservacion del pollèn[modificar | modificar la font]
La culhida del pollèn es pro recenta. Los apicultors realizèron una trapa de pollèn que plaçan a la dintrada del bornat. Per i dintrarr, las abelhas devon passar per d’estrechas boberturas e perdon lors pelòtas de pollèn dins un tirador situat al dejós[34]. Lo dispositiu es concebut de biais que, estatisticament, sonque detz per cent du pollèn siá levat, qu'es indispensable a la cresissença de las colonias. Los tiradors so levats cada un o dos jorns. Las pelògas de pollèn sont secadas maxim a 40 °C pel passatge d’un corrent d’aire caud e sec passant per de cledas ont son espandidas. Son secadas alara qu’aderisson pas mai las unas a las autras.
Lo pollèn essent idrofil, deu èsser servat dins d'aisinas ermeticas per evitar que se torne idratar dins l'atmosfèra. Un autre metòde, mai recent, consistís congelar las pelòtas sens las secar.
Propòlis[modificar | modificar la font]
La propòlis es culhida per las abelhas per de garantir l'igièna dins lo bornat, utilizant sas proprietats aseptisantas e antibioticas.
Las esséncias produsent de propòlis en Euròpa son de conifèrs, coma lo pin, l'avet, e lo picea, e d'espècias de pibols, que semblan n'èsser la font mai importanta, lo vèrnhe, lo salze, le marronièr d'Índia, lo beç, lo prunièr, lo fraisse, lo casse e l’olm.
La propòlis culhida dins lo bornièr es constituida amb unes:
- 50 à 55 % de resinas e baumas;
- 30 à 40 % de cera;
- 5 à 10 % d'òlis volatils o essencialas;
- 5 % de polleèn;
- 5 % d’autres elements (acids organics, oligoelements, fòrça flavonoïds, e vitaminas...).
Cera d'abelhas[modificar | modificar la font]
La cera es setada per las glandulas cerèras situadas jos l'abdomèn de las abelhas, pendent un periòde ont se nomenan abelhas cerèras (entre lo dotzèn e lo detz e noven jorn de lor vida). La cera se manifesta jos la forma d'escatatas blancas transparentas.
La cera es subretot utilizada per la fabricacion dels brescas, ont la reina produch son coüm, e ont las obrièras sèrvan lors matèrias primièras (pollèn, propòlis...) e la mèl. Un bresca frescament bastit es jaune pelenc, gaireben blanc, ven jaune puèi brun escur amb lo temps. La forma fòrça sofisticada de las cellulas e dels brescas lor permet de conténer detz a dotze quilogramas de mèl per un quilograma de cera.
La cera aparten a la familha quimica dels cerids, es constituida d’acids e d’alcoòls grases de fòrça longas cadenas, de vint a seissenta atòms de carbòni. Son punt de fusion es d’unes 64 °C e sa densitat de 0,97. Es insolubla dins l’aiga e resistís a l’oxidacion.
Los apicultors reciclan la cera dels quadres destruchs per realizar de fuèlhas de cera estampada. Aquesta fuèlhas son fixadas al centre dels quadres dels bornats modèrnes e servisson de basa per las abelhas, que bastisson lors alveòls respectant lo motiu. Aquesta tecnica evita a las abelhas una eventual error de concepcion, melhorant indirèctament lo rendiment de lor produccion, e favoriza la produccion de cellulas femes (las cellulas produsent d'abelhards essent mai largs).
Fòra de l'apicultura, s'utilisava autrescòps la cera d'abelhas per realizar de candelas; aquesta utilizacion es uèi marginala. S'utiliza, encara, la cera d'abelhas per tractar la fusta e lo mòbles (encaustics).
La cera pòt tanben se consumar, mai sovent pendent la consomacion de la mèl o de las larvas.
Consomacion de las larvas[modificar | modificar la font]
La consomacion de larvas est possibla, mas se practica fòrça pauc dins los païses occidentals. Se realiza pels pòbles que fan la caça a las bescas[35], e que consomisson tot lo produch de la culhida.
Apiterapia[modificar | modificar la font]
L’apiterapia es un autre emplec pels apicultors. Fòrça utilizat autrescòps dins las preparacions medicinalas tradicionalas, la mèl passèt de mòde amb la medecina recenta.
L'apiterapia tornèt al vam amb las medecinas alternativas. Apis es una de las medicinas d'omepatia. Mai, lo verin d’abelha (apipunctura), lo pollèn e la gelada reiala son de produchs que las propritats foguèron descobèrtas recentament. Se podèron realizar sonque amb las tecnicas de culhidas.
Produchs derivats[modificar | modificar la font]
Los produchs eissis d'un bornat se pòdon consomir en dirècte, mas tanben preparats.
La pastisseria e la confiseria utilizan sovent de mèl, per son gost, sas qualitats, e sa reputacion.
La mèl es tanben utilizada dins la produccion d'idromèl, bevenda alcoolizada plan agrada.
L'industria farmaceutica, fin finala, s'interessa als produchs de l'apicultura per produire de remèdis mai eficaces contra las patologias que vòl combatre. Per exemple, l'opercul auriá d'efièchs plan benefics sus la santat.
Donadas de la filièra apicòla[modificar | modificar la font]
Produccion de mèl[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- E. Alphandery, Traité complet d'apiculture, Paris, éditions Berger-Levrault, 1931.
- Maurice Chaudière, Apiculture Alternative, édition Le Décaèdre, 2003 (ISBN 2914234066).
- Le traité Rustica de l'apiculture - Édition Rustica
- (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- {{{2}}},
- modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Los quadres devon pas èsser pausats troòp près dels bornats per evitar las tensions entre colonias (risc de pillatge).
Références[modificar | modificar la font]
- ↑ Haralampos V. Harissis, Anastasios V. Harissis, Apiculture in the Prehistoric Aegean.Minoan and Mycenaean Symbols Revisited. Appendix: Virgil’s Aristaios: an ancient beekeeping educational myth, Oxford, British Archaeological Reports, .
- ↑ Michel Pastoureau, « L'homme et l'abeille », Concordance des temps, Modèl:Date-.
- ↑ Eduardo Hernández-Pacheco y Estevan, Las pinturas prehistóricas de las cuevas de La Araña (Valencia): Evolución del arte rupestre en España, Musée national des sciences naturelles d'Espagne, , 221 p..
- ↑ Bernadette Darchen, L'apiculture de la Préhistoire à l'histoire, PLB éd., , 40 p. (ISBN 978-2869521322).
- ↑ , « Widespread exploitation of the honeybee by early Neolithic farmers », Nature, vol. 527, no 7577, , p. 226-230 (DOI 10.1038/nature15757). Voir aussi recension par Erik Stokstad, « Humans have been using bees for at least 9000 years », Science Mag.org, (legir en linha).
- ↑ Rémy Chauvin, Traité de biologie de l'abeille, Masson, , p. 51.
- ↑ Jean-René Mestre, Gaby Roussel, Ruches et abeilles : architecture, traditions, patrimoine, Éditions Créer, , p. 8.
- ↑ A. Rougeulle, « Des "étuves" à dattes à Bahrain et en Oman : le problème de l'apparition des techniques de transformation de la datte », Paléorient, vol. 8, no 2, , p. 74 (legir en linha).
- ↑ Grace Pundyk, The Honey Trail. In Pursuit of Liquid Gold and Vanishing Bees, Macmillan, , p. 233.
- ↑ "Depuis quand ?", le dictionnaire des inventions, Pierre Germa, page 9.
- ↑ Amihai Mazar et Nava Panitz-Cohe, « It Is the Land of Honey : Beekeeping at Tel Rehov », Near Eastern Archaeology, vol. 70, no 4, , p. 202-219 (legir en linha).
- ↑ Haralampos V. Harissis, Anastasios V. Harissis, Apiculture in the Prehistoric Aegean.Minoan and Mycenaean Symbols Revisited, Oxford, British Archaeological Reports, .
- ↑ Voir aussi: Agriculture en Grèce antique#Miel.
- ↑ Le naturaliste hollandais Jan Swammerdam rédige un traité sur l'histoire des abeilles au Sègle XVII où il peut étudier, grâce au microscope, l'anatomie interne de l'abeille. Il est le premier à identifier également les 3 castes d'abeilles et la reine des abeilles.
- ↑ Jean-Marie Hoyoux, Le vocabulaire de l'apiculteur : illustré d'extraits littéraires, Presses Agronomiques de Gembloux, , p. 225.
- ↑ Certains moines fabriquent des cierges en cire d'abeille pure pour les églises, l'abeille ayant un symbole ambivalent : virginité médiévale (sa sexualité étant inconnue à l'époque, on considère qu'elle se reproduit par parthénogenèse ou par pourriture d'un animal), érotisme (par son dard) à la Renaissance.
- ↑ Bigre est issu du latin apiger, api, abeille et gererer, gouverner, littéralement celui qui gère les « bigreries » ou « hostels aux mouches », ruchers à l'orée ou au cœur des forêts.
- ↑ « Brève histoire de l'apiculture ».
- ↑ L'histoire de l'apiculture.
- ↑ page du Ministère canadien de l'agriculture, sur Megachile rotundata.
- ↑ Fiche Inist sur la verticillose.
- ↑ Louis-Gilles Francoeur, « Le « syndrome de l'effondrement » des abeilles », Le Devoir, 24 août 2007 (legir en linha).
- ↑ Kuchinskas 2007.
- ↑ http://www.apicolturaonline.it/aidepol3.htm.
- ↑ « Origine de l'Abeille Buckfast », www.pedigreeapis.org.
- ↑ Frère Adam.
- ↑ pedigree de labeille Buckfast.
- ↑ Au trou de vol, Heinrich Storch, 1951 - Éditions européennes apicoles.
- ↑ Modèl:Lien brisé consulté le 25/03/2012.
- ↑ http://same-apiculture.colinweb.fr/Cellules-Royales.
- ↑ « Introduction au Varroa ».
- ↑ Gaëlle Dupont, « L'étau se resserre autour des "tueurs" de l'abeille », Le Monde, (legir en linha).
- ↑ [Josquin Debaz], « Nous sommes tous de la coalition contre les abeilles », Socio-informatique et argumentation, sociologie argumentative des controverses.
- ↑ http://same-apiculture.colinweb.fr/Trappes-a-pollen.
- ↑ Eva Crane, The World history of beekeeping and honey hunting, Duckworth (Londres), 1999 : xxii + 682 p. (ISBN 0-415-92467-7).
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant.


c: text/html

text:
Concerto per vriulon (Brahms)
Lo concerto per vriulon en Re major, Op. 77 de Johannes Brahms qu'ei lo sol qui aja compausat per aqueste instrument e un deus màger dehens lo repertòri deu vriulon. Que ho compausat en 1878. Que's compausa de 3 movements seguent :
1. Allegro non troppo (en Re major) 2. Adagio (enFa major) 3. Allegro giocoso, ma non troppo vivace - Poco più presto (en Re major)
Qu'ei adobat per un vriulon solo acompanhat per flabutas, clarins, clarinetas, bassons, 4 trompas, 2 trompetas, timpani e còrdas.
Que ho estreat lo 1 de genèr de 1879 a Leipzig peu violonista alemand Joseph Joachim a qui Brahms e'u vodè e qui'u gavidè per aqueste concèrt on Joachim e's causí de debutar dab lo cincerto per vriulon de Ludwig van Beethoven.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Tresau movement interpretat per Hilary Hahn
- [2] Particion libra e a gratis suu site de l'International Music Score Library Project.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1101
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1101 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Crompa per lo rèi Felip Ièr de Borges e de Dun-sur-Auron a un chivalier preparant sa partença ai Crosadas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
En Egipte, mòrt dau califa Al-Musta'li. Lo visir Al-Afdal Shahanshah chausiguèt Mansur al-Amir Bi-Ahkamillah, fiu dau califa defunt, per lo remplaçar. Dins aquò, demorèt lo cap vertadier dau Califat.
En Palestina, revirada d'una temptativa de còntra-ofensiva fatimida en direccion de Jerusalèm. D'efèct, en despiech d'una superiotat numerica marcada (aperaquí 10 000 còntra 1 260), lei soudats fatimidas foguèron vencuts per lei Crosats a Ramla (7 de setembre). Pasmens, Al-Afdal Shahanshah decidèt de contuniar lo combat e de reünir una armada novèla fisada a son fiu Charaf.
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Per assegurar lei liasons entre Jerusalèm e la Mediterranèa, lei Crosats de Baudoïn Ièr de Jerusalèm ataquèron e conquistèron lei pòrts d'Arsuf e de Cesarea.


text: Fòrça viles son scenari d’ua protèsta ciutadana, espontanèa, liura e democratica, contra er estat de causes actuau, qu’a portat, pera cobdícia d’uns pògui, ara vulnerabilitat de fòrça gent. I a ciutadans qu’an dit pro. E, malurosament, dilhèu era politica mès institucionalizada non a estat ara nautada entà combàter es motius qu’aué possen era protèsta civica, perque, ara fin, se tà quauquarren a de servir era politica ei tà sostier ad aqueri que non an mès recorsi qu’eth supòrt d’aquerò public. Com didie hè pògui dies er antropològ Lluís Duch, viuem tempsi en qué “s’a produsit ua fractura dera confidança, laguens dera societat”. Fractura dera confidança de cap tà tot tipe d’institucions. Era actuacion des institucions economiques internacionaus, que tanben son politiques, an contribusit ad desprestigi, mès tanben i compde eth trist exemple des politics qu’en lòc de servir ara societat, se n’an acabat servint. Qué podem hèr? Era protèsta pacifica pòt èster ua prumèra gessuda morau. Mès cau un nau compromís politic e civic de cap aquerò qu’ei de toti. Duch daue er exemple deth “testimoniatge”, o sigue, era exemplaritat. Era politica a de tornar as arraïtz, ar apropament ar aute. Per aquerò, com auem comprovat en aguesta campanha electorau, era politica locau encara manten era confidança, aumens er interès: perque ei propèra, perque acabam coneishent lèu de prumèra man quini son es valors e es projèctes collectius qu’encarnen es representants publics. Era illusion compartida qu’auem anat sentent aguesti dies non serie possibla s’es ciutadans non siguèssem vertadèrs protagonistes d’ua volentat entà hèr mès país, entà bastir ua tèrra melhor, damb futur e, sustot, mès justa.


text:
Libertat
Se èstre liure es : tu, te cales
que ieu, ai quicòm a te dire
Se èstre liure es : tu, metut darrièr los barrèus
que alara deuriam pas pus aveire paur
de tas manòbras e de tos actaments
Se èstre liure es : jutjar severament
los endemans per fin qu’ avuèi
siaga un pauc mens long
Se èstre liure es : barrar las pòrtas
e agachar liurament a l’ecran çò que
deuriá restar a distença bona
Se èstre liure es dormir tranquillament
per de qu’avèm desliuradament copat la paraula a autrú
Se èstre liure es : manjar çò que vòles e quora lo vòles
tot en daissant tombar las espelucas dins los jornals
que pàssan la talent jos silenci
Se èstre liure es : pas vòler saupre çò que m’a desliurat
per fin de me reténer totes los jorns
presonièr d’aquela libertat
Se èstre liure es : esperar que l’autre
me desliure de mas engoissas a las qualas
acòrdi una sagrò santa fisança
Se la libertat pausa un pessament sus mas soscadas
Se la libertat volteja a l’entorn de ieu, en ieu e als entorns
mas que seriá incapidoira per tu
Se la libertat me para
de tas idèas que me son per tròp desparièras
Se la libertat per ieu me sembla
uèi tant evidenta e que tu, desabes
çò qu’aquò vòl dire
Se la libertat per ieu tomba costat pila
e per tu cara contra tèrra
alara la libertat será un buf forciu
Mas alara benlèu balharai d’aire
de molar una partida
de ma risenta libertat – per tant
de segur que siaguèm mutualament d’acòrdi –
temporariament o per una durada mai longa
per fin de te desliurar
de mon estofanta libertat
Marion Bloem
Occitan translation by Stéphan Bord


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
Cars auditors aimats, caras auditriças aimadas, uèi es lo jorn de las confidéncias. De qué jogàvetz pichons ? Las monacas, las boletas, lo diabolò ? Lo doctor benlèu ? E ben ieu, jogavi al Lego.
Es plan lo Lego. Un quicòm de creatiu, mixte, ont podiam fargar nòstras istòrias en fargant tanben l’univèrs ont se debanavan. Ieu me soveni d’aver tornat far Lucky Luke, Star Wars, Astérix, lo Senhor dels Anèls, lo far d’Alexandria, la Crotzada albigesa… M’anatz dire : òc-es mas es pas una confidéncia aquò. Vos respondrai que la confidéncia es aquèla : la societat seriá pas çò qu’es que benlèu i jogariái encara al Lego. N’i a d’alhors qu’an pas ma vergonha, estile Alexandre Astier, aquel de la seria Kaamelott qu’es plan conegut per colleccionar, a gaireben 40 ans, los pichons teules de color. Mas ieu soi adulte e fau de causas d’adulte : jògui als videojòcs. Bon, avètz compres, anam pas virar a l’entorn del topin, anèm parlar uei del rescontre entre los dos, valent a dire los videojòcs amb la licéncia Lego. A l’ora ont parli, n’i a ja un paqueton de sortits. En general son de jòcs que son un crotzament entre un element de la cultura populara, de filmes mai que mai, e las pichonas bricas, mai especificament la seria en dur dedicada a aquel element de cultura populara. E òc, i a pas de pichon profièch en çò del fabricant de joguets danés e quand tenon una licéncia l’expleitan a fons !
Aital, i a agut Lego Star Wars, Lego Indiana Jones, Lego Harry Potter, Lego Piratas dels Caribes, Lego Batman, Lego Senhor dels Anèls. Ieu vos recomandi particularament los dos darrièrs, mas fin finala vòstra apreciacion dependrà del gra d’afeccion qu’avètz per la licéncia tocada. En sabent que totes aqueles jòcs son basats sus un meteis principi. Un principi que podèm trobar repetitiu d’alhors. Son de jòcs d’aventura dins un environament en granda partida destructible, e doncas remontable. Se tròban d’enigmas basadas sus aquel principi, enfin disi enigmas mas un enfant normalament constituit i perdrà pas sos pelses, è. I a totjorn un molon de personatges, amb de capacitats diferentas, tot plen de tresaurs amagats pertot-pertot, de secrets, puèi un umor omnipresent. E çò de vertadièrament risolièr, es qu’aquel umor se fa sus d’elements parodics de la licéncia investida. Justament coma quora eram nenons e qu’i jogàvem en viu : tant que podèm, ensajam de far, de tornar crear l’istòria, lo filme qu’avèm vist ; o fasèm, mas i a totjorn un moment ont, siá perque se sovenèm pas mai, siá lo passatge nos agradèt pas, siá avèm juste enveja de fotre lo rambalh en nos desclarant mai creatius, aquò part en colha. Carrada, la colha, è. E las adaptacions Lego es aquò : respectuós de l’òbra originala e original a l’encòp. Tota la creativitat que permet lo supòrt, pel grand public. De fun en barretas. Virtualas.
E aquí la limita : ieu personalament, se tròbi qu’es de bon jogar, me sentissi pasmens frustrat de pas poder furar dins la granda caissa de bricas en forra-borra. I passar la man, sentir lo contact, las fòrmas, e bastir pauc a pauc un quicòm. Tanlèu que i a una aisina de bastir dins los videojòcs se fa mai o mens automaticament, en apuejar sus un boton. Una interaccion mens granda dins lo jòc que dins la realitat, es una primièra… E ieu me pensi que los desvolopaires an compres aquò, e qu’es per aquò que bòtan l’accent sus la licéncia. I a gaire an ensajat de far un MMO Lego, e ben a cabussat. I aviá pas de licéncia darrièr, e pas la libertat que prestam a las briquetas dins la realitat. Paradòxe. L’estapa venenta, es a mitat camin entre tot : Lego City Undercover tornarà prene los còdis del filme o del jòc de gangsters dins una vila en Lego ont podrèm se passejar liurament, en menant d’enquistas, en encontrant de monde, en ganhant de corsas. Se ditz tanben que se podrà bastir d’ostals.
Per resumir : los videojòcs Lego son faches pels dròlles mas son los grands qu’i jògan, mentre que los dròlles demòran sus las bostias de Lego a las qualas los adultes voldrián plan jogar s’avián pas paur de se far prene per de dròlles. Simple, non ?


text:
09 novembre 2006
Manca de comunicacion o d’informacion ?
Article paru dans la Setmana n° 582 Manca de comunicacion o d’informacion ? J. J. Fenié, dins la Setmana n° 580 sembla estonat de trobar escrich dins un libre recent de Yves Lacoste (Géopolitique, la longue histoire d’aujourd’hui) que « la lenga d’òc e sos patèses an desaparegut ». E ièu m’estona de son estonament perque coneissèm dempuèi longtemps las posicions sul sicut de las lengas minoritarias de Lacoste e de la còla tota d’Hérodote. Entre autras causas, aquèla... [Lire la suite]


text:
Nos podèm questionar a mantunes endreits de la faiçon que lo club sarkozista practica la politica ambe d’emplec semantica d’acarament de las populacions, los unes contra los autres, que fosquèssen en fR-nça o en Occitània.
Avèm aital l’instrumùent màger d’aquesta instrumentalizacion, Le Figaro, proprietat del defuntat Marcel Dassault, e ara de Serge Dassault, tot dos militarista e afidat a l’UMP, RPR, UDR…
Nos podèm tanben questionar de l’intervencion del govèrn israelian dins l’afar de Tolosa en oblidar de parlar de las matanças musulmanas, e en faire aital plaser a los que díson qu’i a privilegiat de moment que son tocats, es justament lo devís de l’agressor… E benlè-u tanben la raiça de l’agression.
Vesèm aital la sorga del problèma, l’acarament de las civilizacions ; es una ideologia promòuguda pels conservadors de totas las pèls. Me sembla tanben qu’es estat objecte d’elògia dins la revisa occitana Lo Lugarn.
Aquela faiçon de foncionar, favoriza aital lo verbiatge del Front National coma zo podrà demostrar Libération ambe las intervencion politica l’ièr.
O cal remembrar, lo FN a sistematicament votat contra tota linha budgetària o mission en favor de l’occitan, estent dins lo camp de mantunes mùilitants-elegits de l’actual FdG.
Lo parcors de violéncia del nacionalisme francés, es un parcors de la mòrt, es aquel practicat a partir de l’inquisicion en Occitània contra los cataras o ‘bons cristians’, per bastir un Estat centralista francés, una dictatura d’una elita europèa… sanctificada pel papista o pel Vatican.
Lo terrorista aquel es pastat e enganat per la solucion republicana de la violéncia per bastir un projecte politic que li auriá agradat. Es lo contrari d’un sistèma politic occitan.


text:
Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós
Lo Misantròp o l'Atrabilari Amorós (en francés Le Misanthrope ou l'Atrabilaire amoureux) qu'ei ua comedia en 5 actes de Molière interpretada peu purmèr còp lo 4 de junh de 1666 au Teatre deu Palais Reiau.
Lo son personatge principau, Alceste, que vòu estar e demora sincèr e vertadièr en tot regetar, dinc a las darrèras extremitats, l'ipocrisia, au punt de non pas poder integrà's dens la societat, hèita de convencions e on lo pragmatisme b'impausa de negociar la vertat. Amorós de Célimène, que la vòu convéncer de seguir lo medish camin en bèth s'estremar deu mòn.
Somari
Personatges[modificar | modificar la font]
- Alceste: aimador de Célimène.
- Philinte: amic d’Alceste.
- Oronte: aimador de Célimène.
- Célimène: aimadora d’Alceste.
- Éliante: cosia de Célimène.
- Arsinoé: amiga de Célimène.
- Acaste: marquès.
- Clitandre: marquès.
- Basque: vailet de Célimène.
- Un guarde.
- Du Bois: vailet d’Alceste.
Resumit[modificar | modificar la font]
Acte I[modificar | modificar la font]
Alceste qu'arcasta lo son amic Philinte en lo bèth reprochar d'estar ipocrita en societat per'mor de non pas díser tostemps e a totòm çò qui pensa en vertat. Philinte que'u respon que no's pòt pas estar tostemps sancerament onèste en societat e que s'estona de véder qu'Alceste qu'ei amorós de Celimène, ua joena hemna mondana e superficiau. Arron, Oronte qu'arriba entà domandar a Alcestela soa amistat e lo son avís suu los vers que vien de compausar. Alceste que respon qu'ei tan sincère que'u cau temps entà balhar la soa amistat e que los sons vers que son deus maus. Oronte ofensat que se'n va ; la crenta qu'emplegui la soa influéncia politica qui ei grana que demora.
Acte II[modificar | modificar la font]
Alceste qu'arcata adar Celimene per'mor de s'amigalhar dab totòm çò qui l'empacha de poder créder au son amor. Davant Acaste e Clitandre, dus deus sons pretendents, que lo vòu obligar a causir. Un oficièr qu'arriba e que l'obliga a'us seguir. Òm cranh qu'ei per'mor de la coentas dab Oronte.
Acte III[modificar | modificar la font]
Acaste e Clitandre que's descobreishen rivaus. Arron Arsinoe que cossira entà la díser qu'òm devisa hèra suber la soa moralitat (que horneish qu'era, de segur que pren la soa dehensa). En tot seguir suu medish terren, Celimene que la merceja en bèth la díser que deu son costat qu'a tanben presa la soa dehensa quan a entenut a díser qu'Arsinoe qu'aveja dab las soas leçons de morau ; conclusion, be i a un atge per tot.
Arsinoe que vòu estremar Alceste (qui gaudeish de la soa admiracion) de Celimene e que perpausa a purmèr de'u muishar una pròva de la soa culpabilitat.
Acte IV[modificar | modificar la font]
Éliante (cosia de celimene) e Philinte que devisan deu lor amic Alceste e de las coetas qu'amian la soa atituda radicau. Éliante qu'avoa qu'a maugrat de tot que n'ei amorosa. Philinte, deu son costat qu'avoa que l'aima era, Éliante. Arron Alceste qu'arriba justament furiós en tot se créder enganat per Celimene e que doanda, entà'u venjar, a Éliante e l'esposar. Celimene qu'arriba au son tor e que reprocha a Alceste de tostemps se mes·hidar e que per aquesta rason que refusa de'u mishar la pròva de la soa onestetat.
Acte V[modificar | modificar la font]
Alceste, furiós d'aver injustament perdut lo son procès, que's vòu estremar deu monde. Davant Alceste, Oronte, e Clitandre, Acaste que legeish ua letra qui pròva que Celimene que s'ei trufada de tots amassas. Tots que l'abandona a despart d'Alceste qui la perpausar de l'esposar se'u segueish dens lo son exili causit. Era, a maugrat de tot, que's denega per'mor de tròp aimar víver en societat. Deu lor costat, Éliante e Philinte que decideishen de's maridar.


text:
Micrognathozoa
Limnognathia maerski Kristensen & Funch, 2000 es la sola espècia dels Micrognathozoa. Son d'animals microscopics cilindrifòrmes (0,15 mm sus 0,1 mm) descoberts dins una font de l’Illa Disko al Groenlàndia. De Micrognathozoa son estats observats dins las illas Crozet dins lo sud de l'ocean indian.
Filogenia[modificar | modificar la font]
Fòto del net[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Kristensen & Funch, 2000 : Micrognathozoa : a new class with complicated jaws like those of Rotifera and Gnathostomulida Journal of Morphology 246, p 1-49.


text:
179
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 179 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Annada probabla de la publicacion dau libre Lei Nòu Capítols sus l'art matematic, compilacion dei conoissenças dei matematicians chinés dau periòde. Prepausava un apròchi dei matematicas centrat sus la recèrca de metòdes generaus per resòuvre lei problemas ò certaneis equacions linearas.


text:
Ai pas la costuma de contar las meunas istòria e aquelas dels clients-roi d’Agen…. mas aquela val lo còp perqué fabrica una descripcion del futur que serà la gestion francesa d’Aquitània, e donc d’un tròç d’Occitània, Agen.
Ai la costuma d'anar a-n Agen de temps en temps, es pas lo centre del monde, mas reberta un pauc de la gestion francesa d’Occitània. Diluns passat i soi estat per mantunas causas, dementre aquelas, èri portaire d'un paqueton per un amic, un client-roi coma disián dins las botigas d'Agen. E coma es un rei plan educat, e qu'arribavi per la gara d'Agen, aquel ciutadan es estat s'aparcar a costat de la gara coma es conselhat. E coma soi ecologista e occitanista, preni lo tren… de Matabuòu a Agen.
( jamai digun a l’aglomeracion, a la SNCF, a RFF, al Conselh Regional s’es pausat la question del perqué de l’installacion d’aquel panèu ; ai trobat la solucion diluns passat, al parcatge EFFIA)
Los escambis de paquetons son estats pron lèu faits, 14h45 tot èra clavar. Puèi l'amic-ciutadan que se sap aparcar coma es indicat per la SNCF, tòrna al parcatge oficial de la gara d'Agen.
I serà damorat mai d'una ora, en esperar que, lo portalh de sortida se dobriguèsse e que la maquina de pagar foncione.... Lo parcatge es una gestion EFFIA coma es de costuma dins totas las garas ; es al cap de gara (« - c'est pas nous, c'est...»), aprèp una eisitacion, qu'ai après que la gestion èra de l'aglomeracion ; donc es plan l'aglomeracion qu'a causit una entrepresa privada, e visiblament pas capable de far foncionar los instruments de pagament e sortida.
Coma èri un pauc marrit d'aver demandat a l'amic-client-rei d'Agen de venir a la gara, e donc de s'aparcar aiçí, me soi sentit concernit pel problèma : mas ont es l'aglomeracion a Agen ? Soi estat a la comuna : « - c'est pas nous, allez-voir la police municipale », polícia municipala que, ela, me remanda a la comuna, en fàcia. Tornat, ai agut l'esperit per demandar lo burèu dels elegits ; a l'arcuèlh (i a un pilòt de foncionaris a la comuna d'Agen, a totas las pòrtas d'entradas !), « - c'est pas nous et il n'y a plus d'élu, c'est les vacances, allez à l'agglomération » (per astre parlavi pas occitan, catalan, espanhòl, nimai anglés) .... Aquí, meteis, l'arcuèlh se demanda perqué soi pron en colèra ; ben segur perqué els devon èstre sants, e los ciutadans los devon pas pagar perqué tot foncionèsse al melhor, «sèm aquí per los enmerdar» (se pensar, mas se dís pas), sonque segurament !
Arribat a l'aglomeracion, acompanhat per un gente agent perqué sabiá pas ont èra aquel bastiment novèl, ai après la dimension de l'aglomeracion (veire mapa junta) e jà debuta la reflexion sus aquel tipe d'estructura novèla que sembla prendre en carga tot, las accions de la comunas, del departament e la causida de las entrepresas privadas que lo sistèma fonciona pas, e fonciona ambe bravament mens de foncionaris (alara qu’i a gaire agut de transfèrs). L'acuèlh, simpatic (troanva de vacanças), coma lo foncionari en pòste un jorn de vacanças, simpatic, son aquí per vos explicar : « - anèm vos respondre », alara que lo problèma èra de resòudre... De cap a 16h15, lo foncionari, simpatic, a respondut : « la barrièra èra (enfin) levada » ; contactat lo client-rei se questiona : « - perqué los emplegats d'EFFIA sabon pas gerir los moments delicats coma aquestes», en levar la barrièra, punt, alara que los sistèmas informatics -causit per EFFIA-, en plenas vacanças, sembla que foncionèssen pas.
Quí a causit EFFIA per aquel tipe de servici logistic collectiu e de personal puslèu freg ; se cal pausar la question dels futurs amanaitjaments de la gara TGV (veire document junt)….
Dins l'aglomeracion, la question que plana, sense èstre donada, « per astre urosament que los ciutadans son pas totes autanplan exigents » (exigents, per non pas èstre vulgars).... La gara d'Agen es estada inaugurada farà un bèl briu ; ai donc après que l'aglomeracion es en carga de l'entorn de la gara (donc dels parcatges e dels fluxes logistics), sabi que RFF s'aucupa de l'interior, los bastiments (e benlèu la signaletica), e que la SNCF s'aucupa dels trens (punt).
La gara d'Agen es estada pagada en partida per subvencion del Conselh Regional e l'Union Europèa, que ni l'un ni l'autra institucion an sabut imposar la lenga occitana dins la signaletica.
La gara d’Agen serà lèu una gara TER unicament, e donc ambe mens de circulacion e los cambiaments faràn que los ciutadans seràn forçats de traversar la vila e la val de Garona per préner lo tren sus la LGV novèla… E res es previst per un transfèr per la linha de camin de fèrre que partís d’Agen, e que traversarà la novèla linha per anar cap a Lairac, 7 km a costat de la novèla gara de la LGV. Donc tot es previst per assegurar a EFFIA un mercat automòbil coma pels aeropòrts ; e aiçò es – coma los mal foncionaments – la fauta de causidas dels elegits en plaça, que sense vision de la logistica collectiva, fan a la pichona setmana per resòuldre problèmas de logistica e dels desplaçaments dels ciutadans, en esperar que seràn pron piòts per, coma en Estat sovietic, se calar quora foncionarà pas.
En esperar que los elegits prenguèssen mens l’avion, mai lo tren pels desplaçaments e per anar cercar los òrdres a París, seriá plan de veire las consequéncias, sul pic, d’aquel parcatge EFFIA, ineficaç : los veïculs dels ciutadans s’aparcan devant la gara, a la plaça dels taxis, que els s’en van prendre las plaça que damòran dins lo parcatge del buses ; e i a pas un foncionari de l’aglomeracion, ni de la SNCF, ni de RFF, ni del Conselh Regional, que s’en es avizat ! E donc, se los foncionaris s’en son pas encara avizat, los elegits encara mens, Jean Dionis tanpauc.
Ciutadans aparca-te a Agen e demèrda-te ambe los disfoncionaments d’un objecte public NÒU ! Siam plan en sistèma tipe sovietic, mas aquí es la gestion del mercat-Estat-nacion de la dita «République Française ©» que crida als ciutadans de pagar plan, mas que l’eficacetat es rarament a la sortida, nis per la logistica, ni pels elegits.
Aparcar a la gara d’Agen, tot va plan, per astre la gara es pichona e lo trafic tanben.
Prèni lo tren, mas es lo calvari de cada viatge ! 17h20, ai près mon tren per tornar a Agen, es l’estiu, pauc de monde sus als linhas TER, ai agut lo temps de veire, çaquelà que los TGV passavan plen, plen de clients pels taxis….
E cal apondre, l’occitan es pas encara installat dins la gara, son installacion d’Agen, ara que la gara es nòva, costarà car ; es benlèu aiçò qu’espèra los elegits e l’administracion francesa d’Occitània…


text:
1531
Aquesta pagina concernís l'an 1531 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lo Sultanat d'Adel. Aguent mobilizat una armada fòrça importanta (aperaquí 100 000 òmes), lo negus Dawit II (1508-1540) ataquèt la pichona armada d'Ahmad ibn Ibrahim (aparaquí 12 000) a Antukyah. Pasmens, lei musulmans utilizèron son artilhariá d'un biais decisiu per rompre leis atacas etiopianas. De mai, lei soudats etiopians foguèron espaurits per leis armas de fuòc e s'enfugiguèron. Aquela victòria permetèt ai tropas d'Ahmad ibn Ibrahim de perseguir la conquista dau sud e dau centre d'Etiopia.


text:
Dijòus, 3 d'agost de 2017, 03h00 Politica,Lenga,Istòria,Cultura
Provença > Comtat Venaicin > Comtat Venaicin
Avinhon aculhissiá aquesta dimenjada la celebracion del 150n anniversari del autrejament de la Copa Santa, simbòl de la fraternitat occitanocatalana. En aquesta ocasion, de representants de la Generalitat de Catalonha e de la municipalitat de Vilanova i la Geltrú acompanhavan los delegats de la comuna d’Avinhon, del Felibritge, de la Nacion Gardiana e del Riban de Provença, demest d’autres.
En representacion del govèrn de la Generalitat de Catalonha, i participèt lo director general de l’Agéncia Catalana de Patrimòni Cultural, l’aranés Jusèp M. Boya, que faguèt una partida importanta de son parladís en lenga occitana.
La Copa Santa
Lo 30 de julhet de 1867, qualques escrivans e politicians catalans autregèron als felibres provençals una copa d’argent per los mercejar d’aver aculhit en cò lor pendent son exili Víctor Balaguer, una granda figura de la renaissença culturala de Catalonha, que s’èra opausat al govèrn de la reina Isabèl IIa d’Espanha. La copa foguèt aquerida amb una soscripcion populara facha a Barcelona e a Sabadell, e se presenta jos la forma d’un vas sostengut per un palmièr jol qual doas femnas vestidas a l’antica s’agachan amistosament: Provença e Catalonha. Sus la copa i a dos vèrses escriches, un en catalan e un en occitan, escriches respectivament per Víctor Balaguer e per Frederic Mistral, que dison:
#9 car ami que parles dei " barbies " arlatenco....!!!!
verai pèr que tu, de l'autre las de Rose, aco pou ti parèisse un pau d'à rèire, d'à passat tèms aquéstei chato emé sèi dentello,,,,,,, mai s'un jour venes eici, d' aquest las dou pais oucitan prouvençau, en Arles, pourras juja qu'aquéstei chato tant bello, la majo part d'entre elèi pàrlon l'oucitan courentamen coumo tu dins toun pais....pénsi qu'emé sèi jupo de sedo e sèi riban,,,,, fan tambèn coumo tu, obro d'aparamen p... Legir mai
Occitània i Catalunya, dues nacions germanes, per tant si Cat. s'allibera, l'Occ, també.
Es de lògica, ai que la fotrem grossa!
Visca la Terra...Lliure!
L'Ernest, "El Tàrrega".
#13 O brnlhèu qu'ei qu'eths felibres provençaus non comprenen pas guaire eth occitan de Boya per manca de costuma, a maudespieit que Boya s'esfòrce de provençalizar eth sòn aranés autant coma pòt.
#1 Pensi que la responsa es dins lo comentari del #7 qu'a notat lo contraste espantant entre la modernitat virada cap a l'avenidor de Jusèp Boya e la còla dels felibres "virats cap al passat, al folclòre e a la somission reverenciala als francimans". A tot comprès aquel !
#11 Desencusat ☺
Desencusatz! Ai fait de Jusèp un Paco. Desencusatz!.
#5 Vesi que lo PSOE, valent a dire lo castellhanisme, progressa plan dins l'occitanisme.
Quanta afecion, quanta jòia e quanta fe dinc lo discors e sus la cara dau sénher Boya !
E los autres a costat que me fariáun plorar gaireben... Quand quauqu'us parla, i a una atitud concentrada d'aveire (aquò's lo cas). Mès pas barrada ni mai laugièira (aquò's lo cas tanben).
Per quant a las "Barbies arlatencas" que son estadas escais-nommadas coma aquò dinc un comentari, espinchatz bien, son puslèu a l'escota. N'i a una en mai d'aquò qu'aprova.
Pòde afortir personalament, estent ... Legir mai
#6 Des d'Aran Paco Boya? Vòs díder que non a trapat era poltrona en Senado de Madrid?
Quin contrast entre l'estrambòrd e lo vam d'en Jusèp Boya e las caras reguèrguas dels felibres oficials e autres membres del colectiu "Provenço".
Aquò es lo rebat d'un latz, del poble catalan e aranés, virat cap al siu avenidor, a la recuperacion de la siá dignitat e la siá emancipacion e de l'autre latz, lo còla de certs felibres e dels membres del colectiu, virats cap al passat, al folclòre e a la somission reverenciala als francimans.
Mas, d'unes diràn, benlèu que val mielhs f... Legir mai


text:
Sauvem l'ensenhament dau provençau! / Sauvons l'enseignement du provençal
Sauvem l'ensenhament dau provençau! / Sauvons l'enseignement du provençal
Ce que nous demandons à la ministre (texte en provençal) :
Dònas, Sénhers,
Exigissèm que lei cors d’occitan-provençau sigan mantenguts, desvolopats e garentits dins lei licèus e collègis de Manòsca, Aurenja e Chastèu Arnós, en Provença.
Aprenèm, estabosits, que lei cors d’occitan-provençau i serián suprimits a partir de la rintrada de setembre de 2016. Es inacceptable, e sembla qu'aquò se passe tanben dins d'autrei luòcs de Provença qu'associam a nòstrei revendicacions: a Cadenet, Cavalhon ò Costelet.
L’ensenhament de l’occitan-provençau representa fòrça mai qu’una simpla “opcion”. Se tracta de sauvar nòstra lenga menaçada que fa partida dau patrimòni de l’umanitat e que jòga un ròtle essenciau dins nòstra cultura.
Una lenga despareis cada quinze jorns dins lo Mond. 25 lengas despareisson cada an. Çò que se passa ara a Manòsca, Aurenja e Chastèu-Arnós ajudarà a tuar una lenga de mai: l’occitan.
Demandam concretament:
Lo mantenement e desvolopament dei cors d’occitan a Manòsca, a partir de 2016-2017, au Licèu Esclangon e au Collègi dau Mont d’Aur.
Lo mantenement e desvolopament dei cors d’occitan a Aurenja, a partir de 2016-2017, au Collègi Barbara Hendricks.
Lo mantenement e desvolopament dei cors d’occitan a Chastèu Arnós-Sant Auban, a partir de 2016-2017, au Collègi Camil Raimond.
Lo redesvolopament dei cors d’occitan au Collègi Joan Giono de Manòsca, que son estats suprimits en setembre de 2015.
Una informacion sistematica e valorizanta, envèrs leis escolans e lei parents, sus la possibilitat d’aprene l’occitan a l’escòla.
Una ofèrta generalizada de cors d’occitan dins totei leis escòlas d’Occitània, de la mairala a l’universitat, pendent leis ans que venon.
Un recrutament massís de professors d’occitan per fin de respòndre a la demanda deis escolans que vòlon aprene l’occitan.
Estendèm la peticion a Tarascon: un collègi privat sembla d'èsser concernit. Tanben se solidarizam amb lei campanhas pertot en Occitània: la FÈLCO, lo Collectiu dei Mespresats en Peiregòrd, la lucha au Collègi Sant Maur de Pau, etc.
Aicí tuan nòstra lenga, aicí aimam nòstra lenga
Ici on tue l'occitan, ici nous aimons l'occitan
Òsca Manòsca!


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimecres, 1 d’octubre de 2008
ANÓNCIA: l'aplec gascon deu dimars
Los qu'ac vòlen que's pòden ajustar a la "conferéncia", tots los nivèus de practica deu gascon que i son acceptats, çò important qu'ei de voler parlar en gascon. Qu'ei a gratis! Los començants que i son benvienguts, los joens coma los mens joens! S'èm pro numerós, que poderam mei tard formar grops segon las afinitats, los nivèus etc. Lo Tederic s'exprima en gascon deu Nord-Oèst mentre que lo Miquèu ac hè en gascon Sud-Orientau (eth grop dialectau comengés- aranés - coseranés) e lo vòste servidor en gascon peirotonenc...Doncas i participar qu'ei dejà ua man(i)èra de s'acostumar a las diferentas varietats de gascon e aus accents diferents !
Cap de vergonha! Parlem la leng(u)a! N'ajatz pas paur, vengatz! Internet que ns'ajudarà a tornar recuperar la lengua!
Rendetz-vos lo dimars 7 d'octobre a partir de 20 H 30 (GMT + 1, l'òra de Bruxellas e de la França metropolitana). Çò qui'vs cau hèr tà participar: que'vs cau installar l'skype suu vòste ordinator se non l'avetz pas dejà, causir un pseudo tà l'skype s'ètz navèth, comunicar la vòsta identitat skype a Tederic (Tederic at gasconha punt com) e equipar lo vòste ordinator d'un micro (o d'un casc-micro).
Que v'i esperam!
1 comentari:
- merike ha dit...
-
Com voldria participar!:-)
- 1 d’octubre de 2008 a les 8:37


text:
Venètz descobrir o tornar descobrir la cultura e la lenga occitanas !
Parlatz pas la lenga e desiratz : Aprene l’occitan ? Aprene a lo legir e a l’escriure ? Seguir l’escolaritat de vòstre enfant ?
Parlatz ja la lenga e volètz : Discutir e escambiar en occitan ? Partejar vòstra lenga mairala o descobrir mai de traches de la vòstra cultura
Los setmanièrs son de corses en occitan que vos faràn descobrir los diferents aspèctes de la cultura e de la lenga occitanas long de l’annada.
Venètz aprene de parlar, legir e escriure en occitan


text:
Glèisa de Nòstra Dòna de Laval
Nòstra Dòna de Laval es una glèisa romanica situada dins la comuna de Caudièrs de Fenolhet, vilatge del país de Fenolhedés, e administrativament dins lo departament dels Pirenèus Orientals e la region Occitània. Venguèt monument istoric en octobre de 1982.
Compren lo portal de Nòstra Dòna de Dona pan qu'èra la dintrada del cementèri.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras atestacions d'un edifici religiós a aqueste endrech datan de 935 e 986, e fan pensar que la construccion del bastiment èra anteriora al sègle X. Situada sus un tuc al sud-èst de Caudièrs, la capèla actuala foguèt construida durant lo sègle XV.


text:
Benin
Benin es un país de l'oèst d'Africa que confronta Burkina Faso e Nigèr al nòrd, Nigèria a l'èst, e Tògo a l'oèst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic.
La capitala es Porto Novo.
Lo gentilici es beninés -esa.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Liames extèrnes
- 7 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta deis estats maritims d'Africa de l'Oèst, l'istòria de Benin es mau coneguda avans la fin de l'Edat Mejana. Lo poblament complèx de la region permet de supausar l'existéncia de braçatges importants dins lo corrent dau millenari I ap. JC avans la formacion dei premiereis estats vertadiers a partir dau sègle XII. Una partida dau territòri beninés faguèt alora de la zòna d'influéncia dei ciutats-estats de l'oèst dau Nigèria actuau (Oyo, Benin... etc.).
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei reiaumes de Porto Novo e de Dahomey[modificar | modificar la font]
Lei Portugués agantèron lo litorau beninés en 1472. Dins lo corrent dau sègle XVII, lo desvolopament de la tracha negriera favorizèt la formacion d'estats dins lo Gof de Guinèa. En Benin, lei dos pus tards foguèron lei reiaumes de Porto Novo e de Dahomey. Lo premier venguèt rapidament una crosiera marchanda majora e establiguèt de relacions fruchosas ambé lei negriers europèus. Durant la segonda mitat dau sègle XIX, se raprochèt de França e acceptèt de venir un protectorat en 1883.
Dahomey, centrat sus la fortalesa d'Abomey, venguèt de son caire una poissança militara regionala sota la direccion dau rèi Agadja (1708-1732) que someteguèt plusors clans vesins de son territòri e annexèt l'important pòrt negrier d'Ouidah. Pendent lo rèine de Ghezo (1818-1858), lo reiaume capitèt de transformar son economia, principalament basada sus la tracha, e desvolopèt lei palmaredas destinadas a la produccion d'òli. Melhorèt tanben l'eficacitat de l'administracion e estendèt son reiaume vèrs lo nòrd e l'èst. En 1851, signèt un tractat d'amistat ambé França. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament quand França acomencèt de multiplicar lo nombre de sei comptadors dins la region per contornejar Ouidah e sei taxas portuàrias.
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1880, lei tensions entre França e Dahomey s'agravèron. Lo rèi Behanzin decidèt en 1890 de reglar militarament lo problema e ataquèt Porto-Novo qu'èra vengut la posicion principala dei Francés dins la region. Pasmens, foguèt batut e deguèt reconóisser la preséncia francesa dins la region e se plaçar sota lo protectorat de París. Dins aquò, aquel acòrd intrèt jamai en vigor e França preparèt a son torn una ataca qu'aguèt luòc en 1892. Lei vilas principalas de Dahomey foguèron aisament conquistadas per lei Francés e Behanzin foguèt finalament obligat de capitular en 1894.
Dahomey foguèt annexat per França e sa disparicion eliminèt l'obstacle qu'empachava la penetracion europèa dins lei regions interioras. Ansin, lei Francés agantèron Gordo en 1894 e Gorma en 1895. En 1897 e 1898, un tractat francoalemand e una conferéncia coloniala francobritanica permetèron d'establir lei limits dei diferentei colonias de la region. Pasmens, dins la zòna francesa, de resisténcias persistiguèron fins a la fin deis annadas 1910.
L'administracion francesa[modificar | modificar la font]
França creèt leis Establiments Francés dau Gof de Benin en 1883 per administrar sei conquistas e sei protectorats dau futur Benin. En 1894, formèron la colonia de Dahomey que foguèt restacada dètz ans pus tard a l'Africa Occidentala Francesa. I adoptèt una politica d'administracion dirècta e eliminèt la màger part dei reiaumes tradicionaus. Lo sud dau territòri conoguèt alora un desvolopament relativament important e venguèt un centre de recrutament de foncionaris africans e de soudats de l'armada coloniala (tiralhaires senegalés). De mai, Dahomey recebèt d'investiments non negligibles dins lo sector de la produccion d'òli. Pasmens, aqueu sector conoguèt una crisi dins lo corrent deis annadas 1930. En revènge, lo nòrd de la colonia interessèt gaire lei Francés.
La Premiera Guèrra Mondiala favorizèt l'emergéncia d'una vida politica beninesa e la colonia venguèt un centre de la politica africana après la Segonda Guèrra Mondiala. Sourou Migan Apithy (originari dau sud-èst), Hubert Maga (dau nòrd) e Justin Ahomadegbé (sud-oèst) ne'n foguèron lei figuras principalas. Participèron en particular a la vida politica de la IVa Republica Francesa e ai negociacions regardant l'evolucion institucionala de l'Empèri Francés.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1956, la lèi Defferre donèt una autonòmia intèrna ai colonias francesas ambé la creacion de conseus legislatius. Puei, dos ans pus tard, Dahomey acceptèt de venir membre de la Comunautat Francesa. Pasmens, aquel ensems foncionèt pas e Dahomey demandèt e obtenguèt son independéncia lo 1èr d'aost de 1960.
Lo Benin independent[modificar | modificar la font]
La Republica de Dahomey[modificar | modificar la font]
Hubert Maga venguèt lo premier president de Dahomey en 1960. Deguèt rapidament faciar una situacion malaisada en causa de la desgradacion de l'economia e dau retorn dei foncionaris beninés licenciats deis administracions colonialas de l'AOF e de l'AEF. Aquò entraïnèt de tensions politicas. En 1963, lo coronèu Christophe Soglo e l'armada impausèron lo principi d'un govèrn tripartita gropant Apithy, Maga e Ahomadegbé. Un an pus tard, una constitucion novèla foguèt adoptada mai lo projècte mau capitèt. En 1965, Soglo prenguèt dirèctament lo poder mai foguèt reversat per un còp d'estat en 1967. Lo país s'afonsèt alora dins un periòde d'instabilitat fins a la creacion d'un conseu presidenciau (Apithy, Maga e Ahomadegbé) en 1970. Pasmens, aquò permetèt pas de resòuvre lei problemas dau país.
La Republica Populara de Benin[modificar | modificar la font]
En 1972, un còp d'estat organizat per lo coronèu Mathieu Kérékou reversèt lo conseu presidenciau. Lo remplacèt per un Conseu Nacionau de la Revolucion que decidèt d'aplicar lei principis dau marxisme-leninisme en 1974. Un an pus tard, lo nom dau país foguèt cambiat e la Republica de Dahomey venguèt la Republica Populara de Benin. En 1977, una consitucion instaurèt un regime d'assemblada amb un partit unic (Partit de la Revolucion Populara de Benin, PRPB). Pasmens, lo cambiament de politica economica eliminèt pas lo maucontentament popular e d'esmogudas grèvas se debanèron en 1989 a Porto Novo e a Cotonou. Afeblit, lo poder acceptèt de negociar l'abandon dau comunisme.
Benin dempuei 1990[modificar | modificar la font]
Après lei manifestacions de 1989, una conferéncia nacionala decidèt de l'abandon dau marxisme e l'instauracion d'un regime democratic multipartita. Dempuei aqueu periòde, Benin a d'institucions democraticas que son bòn foncionament foguèt simbolizat per d'alternàncias politicas en 1991 (eleccion de Nicéphore Soglo, un administrator de la Banca Mondiala), en 1996 (retorn au poder de Mathieu Kérékou) e en 2006 (eleccion de Thomas Yaqi Boni, un ancian banquier). Aquò dona un imatge positiu au país que pòu ansin obtenir lo sostèn dei balhaires de fons internacionaus (França, Estats Units... etc.). Dins aquò, la situacion economica es totjorn relativament marrida.


text:
Urbanisme
Plan especiau urbanistic der encastre deth centre de tractament de residus dera boca nòrd deth tunèl
Archius Pla especiau urbanisticveir mès
Informe de sostenibilitat ambientau peth plan especiau de transferéncia de residus urbans
Archius informe de sostenibilitat ambientauveir mès
Projècte d’urbanizacion dera U.A.1 de Vielha
Archius deth projecte d’urbanizacion U.A.1veir mès
Projècte d’Urbanizacion PP1 "Prats dera Mòla" de Pònt d’Arròs
Archius projecte PP1veir mès
Projècte de reparcelacion dera unitat d’accion nombre 1 d’Arròs
Archius projecte reparcelacionveir mès
Modificacions des NNSS nombre 71 - 72
Archius modificacions des NNSSveir mès
Era Tuca
Archius Era Tucaveir mès
Projècte de reparcelacion volontària d’U.A 1 de Vielha
Archius reparcelacion volontària U.A.1veir mès
Modificacion des Normes Subsidiàries e Complementàries de Planejament dera Val d’Aran N. 68 qu’afecte ath nuclèu de Gausac
Archius planejament Gausacveir mès
Modificacion des Normes Subsidiàries e Complementàries de Planejament dera Val d’Aran num. 69 der àmbit deth Plan Parciau num. 1 de Mont
Archius - Modificacion nòrmes subsidiàries plantejament de Montveir mès
Teishut urban assolidat deth nuclèu de Vielha e Mijaran
Archius - Teishut nuclèu urban Vielha e Mijaranveir mès
Mapa Acostic
Archius - Mapa acosticveir mès
Projecte de Reparcelacion deth Plan de Melhora Urbana 2.2 de Vielha
Archius - Projecte reparcelacion 2.2 Vielhaveir mès
Projècte d’Urbanizacion deth Plan de Melhora Urbana 2.2 de Vielha
Archius - Projècte d’Urbanizacion deth Plan de Melhora Urbana 2.2 de Vielhaveir mès
Projècte de Reparcelacion dera UA1 d’Arròs
Archius - UA1 d’Arròsveir mès
Plan de melhora urbana 2.1 de Vielha e Mijaran
Archiusveir mès
Projèctes òbres municipaus
Projèctes òbres municipals ARCHIUSveir mès
Plan de Milhora Urbana d’Ordenacion Volumetrica en Escunhau
PMU Escunhau archiusveir mès
Aprobacion iniciau modificacion PMU 2.1 Coto Março de Vielha
Aprobacion iniciau modificacion PMU 2.1 Coto Março de Vielha_veir mès
Modificacion num. 1/2016 des NSCP en àmbit deth PMU 2.1. de Vielha
Modificacion num. 1/2016 des NSCP__veir mès
Modificacion num. 2/2015 des NSCP ena zòna de Plaus de Vielha
Modificacion num. 2/2015 des NSCP ena zòna de Plaus de Vielhaveir mès
Modificacion des Normes Subsidiàries de Planejament dera Val d’Aran, en vigor en Vielha e Mijaran, ena zòna dera Closa
Modificacion NNSS VA La Closaveir mès
Plan especiau urbanistic d’ordenacion e milhora deth càmping Verneda
PEU Càmping Vernedaveir mès
Expedient 3_2017 Modificacion des Normes Subsidiàries de Planejament dera Val d’Aran, en vigor en Vielha e Mijaran, usi recreatius
EXPEDIENT 3_2017 MODIFICACION NSCPveir mès
Modificacion puntuau deth Plan Parciau deth secotr Mijaran de Vielha e Mijaran
Modificacion puntuau PP Mijaranveir mès


text:
Banèra de Chicago
La banèra de Chicago que's compausa de duas bendas blavas celestas orizontaus (e espessas cadua d'un ueitau de la hautor deu drapèu) sus un camp blanc dab 4 estèlas de 6 puntas arroias enter las duas bendas.
Las bendas celestas que representan las duas brancas de l'arriu Chicago (la purmèra dab lo Lac Michigan e la dusau dab lo Gran Canau) mentre qui las estèlas e simbolizan 4 gran eveniments de l'istòria de la ciutat :
- L'existéncia deu Fòrt Dearborn.
- Lo Gran Huec de Chicago.
- L'Exposicion Universau de 1893.
- L'Exposicion deu Sègle de Progrès (1833-1933).
Lo drapèu que ho adoptat en 1917.