text:
1815
Aquesta pagina concernís l'an 1815 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Los Cent-Jorns de Napoleon 1èr.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 de julhet - Napoleon Bonaparte es empresoat pels britanics dins l'illa de Santa Elena en l'Ocean Atlantic.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier clipper qu'èra una goleta modificada amb una còca pus lònga e una veladura pus poderosa. Dotat d'una velocitat importanta, aqueu tipe de naviri anava dominar lo comèrci de denadas periblas durant la màger part dau sègle XIX.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de genièr - John Alexander Macdonald, primièr ministre de Canadà (m. 1891)
- 8 de març - Jean-Delphin Alard, violonista, pedagòg e compositor gascon (m. 1888)
- 25 d'octobre - Camillo Sivori, violonista italian (m. 1894)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 24 de febrièr - Robert Fulton, inventor nòrd-american (n. 1765)


c: text/html

text:
Grandris
Grandris en arpitan (Grandris en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Grandrisest Una municipalitat situada a unitat|55|km {{}} al nòrd-oèst de Lion, a aperaquí 50 km a l'èst de Roana e a unitat|35|km {{}} a l'oèst de Villefranche-sus-Saône.
Situada entre los grands reliefs del Massís Central e los coteaux vorejats vignobles del Beaujolais, la vallée de la Azergues es a las fes viradas cap a l'èst e cap a l'oèst.
Orientada cap a la segonda aglomeracion de França, l'anautita vallée de Azergues es una region de natura preservada.
Fòrta d'una istòria doas fes millenàrias, l'anautita vallée de Azergues es un territòri de montanhas e de bòsques en plena evolucion.
Grandrisest une commune située à 55 km au nord-ouest de Lyon, à environ 50 km à l'est de Roanne et à 35 km à l'ouest de Villefranche-sur-Saône.
Située entre les grands reliefs du Massif Central et les coteaux bordés des vignobles du Beaujolais, la vallée de l’Azergues est à la fois tournée vers l’est et vers l’ouest.
Orientée vers la deuxième agglomération de France, la haute vallée d'Azergues est une région de nature préservée.
Forte d’une histoire deux fois millénaire, la haute vallée d’Azergues est un territoire de montagnes et de forêts en pleine évolution.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Georges Clemenceau
Georges Benjamin Clemenceau, escaissat lo tigre, (nascut lo 28 de setembre de 1841 a Mouilleron-en-Pareds, mòrt lo 24 de novembre de 1929 a París) foguèt un jornalista e un òme politic francés.
Foguèt cap de govèrn (1906-1909 e 1917-1920) pendent la revòlta dels vinhairons de 1907 e tanben pendent la Primièra Guèrra Mondiala.
- Deputat a l'Assemblada Nacionala (1871)
- Jornalista francés
- Afar Dreyfus
- Escandal de Panamà
- Ministre de la Tresena Republica
- Ministre francés de l'Interior
- Ministre francés de la Guèrra
- Ancian senator de Var
- Ancian deputat de Var (Tresena Republica)
- Ancian deputat de Sèina (Tresena Republica)
- Ancian cònsol d'arrondiment de París
- Personalitat del Parti republican, radical e radical-socialista
- Personalitat de Vendèa
- Membre de l'Acadèmia francesa
- President del Conselh de la Tresena Republica
- Personalitat de la Primièra Guèrra Mondiala
- Naissença en 1841
- Decès en 1929


text:
Marraquèsh
Marraquèsh (en berbèr: Murakush, en arabi: مراكش, Murrakush), coneguda coma la « Vila Roja », es una vila (wilaya) de Marròc de 1 036 500 abitants (2006), qu'es la capitala de la region economica de Marraquèsh-Tensift-Al Haouz. Se situa al sud-oèst del país, al pè de las montanhas d'Atlàs.
L'origina probabla del seu nom es un mot berbèr mur (n) akush, que significa « tèrra de dieu ». La raiç mur s'utiliza ara dins la lenga berbèr mai que mai al femenin amurt. Lo meteis mot mur apareis en Mauritània, mas son interpretacion es pas segura.
Fins fa qualques decennis, Marròc èra conegut coma lo « Reialme de Marraquèsh » pels arabis, persans e europèus. Los noms europèus de Marròc, Marruecos, Maroc, Marokko, etc. son directament derivats del mot berbèr Murakush.
La vila de Marrakesh ten lo mercat tradicional (soc) mai grand de Marròc qu'es tanben un dels màgers d'Africa e del mond, e s'i tròba tanben la famosa plaça fòrça afasendada de Djemaa el Fna[1] .
Coma fòrça vilas de Magrèb e de l'Orient Mejan, Marraquèsh ten a l'encòp una vila vièlha fortificada (la medina) a costat d'una vila modèrna (sonada Gueliz). Lo quartièr jusieu o mellah se situa dins la vila vièlha o medina. S'i tròba la Sinagòga Salat Al Azama, erigida en 1492. La ciutat es desservida per l'Aeropòrt Internacional de Menara (RAK es lo còde de l'aeropòrt) e una linha ferroviària cap a Casablanca e lo nòrd.


text:
Dos punts
Los dos punts (var. dos ponches, dos ponchs, doi ponchs, dus punts) son un signe de pontuacion.
Usatges[modificar | modificar la font]
Los dos punts s'utilizan per
- marcar lo començament d'una enumeracion (coma aqueles que precedisson una listat, per exemple)
- introduire un tròç de dialòg d'estil dirècte
- separar lo capítols dels verses en escriches ancians coma poèmas de l'epopèia o textes religioses
- separar l'ora de las minutas (exemple: 23:45)
- iniciar un exemple o una definicion quand s'anoncian explicitament
- introduire la conclusion logica del discors precedent
- separar títols e sustítols
- foncionar coma un apostròf en finés e suedés
- foncionar coma signe de division o proporcion del nombres
- equivaler als uèlhs dins los emoticons
- introduire lo texte d'una letra


text:
Calendièr julian
Lo calendièr julian es una refòrma del calendièr roman introducha per Juli Cesar en 46 abC. Utilizat dins la Roma antica a partir de 45 abC, demòra emplegat fins a son remplaçament pel calendièr gregorian a partir de la fin del sègle XVI e dins d'unes païses fins al sègle XX. Es encara utilizat pels Berbèrs, dins los monastèris del Mont Atòs e per mantuna Glèisa nacionala ortodòxa, que la mai nombrosa d'entre elas es la Glèisa Ortodòxa Russa.
Somari
- 1 Caracteristicas
- 2 Istoric
- 3 Vejatz tanben
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian es un calendièr solar. Compta 12 meses de 29, 30 o 31 jorns que conduson a un total de 365 jorns per una annada comuna.
Per melhor aproximar la durada de l'annada tropica (environ 365,2422 jorns) e doncas evitar un decalatge progressiu de las sasons, lo calendièr julian emplega un jorn intercalar cada quatre ans ; l'annada correspondenta compta 366 jorns. En mejana, una annada del calendièr julian dura doncas 365,25 jorns.
Mes[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian comportava dotze meses, nomenats januarius, februarius, martius, aprilis, maius, junius, quintilis (mai tard, julius), sextilis (mai tard augustus), september, october, november e december, coma lo calendièr roman anterior.
La refòrma juliana lor balhèt lors longors modèrnas. De per abans, èran respectivament de 29, 28, 31, 29, 31, 29, 31, 29, 29, 31, 29 e 29 jorns. Passèron a 31, 28, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30 e 31. L'ancian mes intercalar de 27 jorns foguèt suprimit e remplaçat per l'adjoncion d'un jorn suplementari a februarius las annadas bissextilas.
Al sègle XIII, Sacrobosco emetèt l'ipotèsi que los meses del calendièr roman precedent alternavan 30 e 29 jorns e que la refòrma iniciala de Cesar balhava 29 jorns a februarius e 30 a sextilis, August transferiguèt un jorn de februarius a sextilis aprèp lo cambiament d'aquel mes en son onor. De fonts nombrosas la contredison explicitament.
Annadas[modificar | modificar la font]
Identificacion e numerotacion[modificar | modificar la font]
Divèrses sistèmas d'identificacion de las annadas son estats emplegats amb lo calendièr julian. Pels Romans, lo metòde dominant consistissiá a la nomenar d'aprèp los dos consuls eponims qu'i prenián ofici, çò que s'efectuava lo 1èr de genièr dempuèi -153. Los Romans tanben utilizèron, de còps, l'annada de règne de l'emperaire, e cap a la fin del sègle IV, los documents èran datats segon lo cicle de 15 ans de l'indiccion. En 537, Justinian impausèt la mencion del nom de l'emperaire e de son annada de règne en mai de la de l'indiccion e del consul eponim, tot en autorizant l'usatge d'èras localas.
En 309 e 310, e mai a de datas ulterioras, cap de consul foguèt pas apuntat. Dins aquel cas, la data consulara èra donada en indicant lo nombre d'annadas dempuèi lo darrièr consul (datacion postconsulara). Aprèp 541, sol l'emperaire dirigiguèt lo consulat, tipicament pendent una sola annada, e la datacion postconsulara venguèt la nòrma. Lo sistèma, obsolèt, foguèt formalament abolit per Leon VI en 888.
L'ab Urbe condita, la datacion « a partir de la fondacion de la vila » (es a dire de Roma), s'utilizèt sonque rarament per designar las annadas. Aquel metòde servissiá als istorians romans per determinar lo nombre d'annadas entre dos eveniments e diferents istorians podián utilizar mantuna data.
L'adopcion del calendièr julian condusiguèt a maitas èras localas, coma l'èra d'Actium o l'èra ispanica, e d'unas s'utilizèron pendent un temps certan. L'èra dels Martiris, tanben nomenada anno Diocletiani, foguèt utilizada pels crestians d'Alexàndria per datar lors Pascas pendent los sègles IV e V, e contunha d'o èsser per las Glèisas còpta e etiopiana.
Dins l'èst de la Mediterranèa, los esfòrces dels cronografes crestians coma Anian d'Alexàndria per datar la creacion del monde d'aprèp la Bíblia condusiguèron a l'introduccion d'èras d'Anno Mundi basadas sus aquel eveniment. La mai importanta es l'Etos Kosmou, utilizada dins lo monde bizantin a partir del sègle X e en Russia fins a 1700. A l'oèst, a l'entorn de 527, Denys lo Pichon prepausèt lo sistèma de l'anno Domini, es a dire « annada del Senhor », que s'es gradualament espandida dins lo monde crestian : las annadas se numerotavan a partir de la data supausada de l'incarnacion o de l'anonci del Crist, lo 25 de març de l'an 1 (siá en l'an 753 ab Urbe condita).
Jorn de l'an[modificar | modificar la font]
L'annada consulara del calendièr roman començava lo 1èr de genièr dempuèi 153 abC e aquel punt foguèt pas modificat per la refòrma juliana (d'autres tipes d'annadas podián començar un autre jorn, coma l'annada religiosa o l'annada tradicionala). En revenge, de calendièrs locals alinhats sul calendièr julian poguèron conservar una data de començament d'annada diferenta. En Egipte, lo calendièr alexandrin començava lo 29 d'agost (lo 30 d'agost aprèp una annada bissextila). Maites calendièrs provincials locals l'alinhèron sus l'anniversari d'August, lo 23 de setembre. L'indiccion provoquèt l'adopcion del 1èr de setembre coma començament d'annada dins l'Empèri Bizantin ; aquela data es encara utilizada dins la Glèisa Ortodòxa pel començament de l'annada liturgica. Quand Vladimir Ièr de Kiev adoptèt lo calendièr julian en 988, l'annada foguèt numerotada Anno Mundi 6496 e comencèt lo 1èr de març, sièis meses aprèp lo començament de l'Anno Mundi bizantina del meteis numèro. En 1492 (Anno Mundi 7000), Ivan III tornèt alinhar lo començament d'annada al 1èr de setembre ; l'Anno Mundi 7000 durèt pas, doncas que sièis meses en Russia, del 1èr de març al 31 d'agost de 1492.
A l'Edat Mejana, dins las regions d'Euròpa de l'Oèst afiliadas a la Glèisa Catolica Romana, los calendièrs contunhèron d'afichar los meses en 12 colomnas de genièr a decembre, en començant al 1èr de genièr. Çaquelà, la màger part d'aqueles païses comencèron la numerotacion de l'annada a una fèsta religiosa importanta, coma al 25 de decembre (nativitat de Jèsus), al 25 de març (incarnacion de Jèsus), o quitament a Pascas coma en França.
Al sègle IX, s'utilizèt lo 25 de març coma començament d'una annada novèla dins lo sud d'Euròpa. Aquela practica s'espandiguèt en Euròpa a partir del sègle IX e en Anglatèrra a la fin del sègle XII. Per exemple, los archius parlamentaris angleses enregistrèron l'execucion de Carles Ièr lo 30 de genièr de 1648, quitament se la data correspondriá a çò que seriá actualament considerat coma lo 30 de genièr de 1649.
La màger part dels païses d'Euròpa de l'Oèst desplacèron lo jorn de l'an al 1èr de genièr abans lor adopcion del calendièr gregorian (tanben quitament abans sa creacion en 1582), principalament pendent lo sègle XVI. La lista seguenta ne balha qualques exemples :
- 1522 : Venècia
- 1529 : Suècia
- 1544 : Sant Empèri Roman Germanic
- 1556 : Espanha, Portugal
- 1559 : Prússia, Danemarc
- 1564 : França
- 1576 : Païses Basses del Sud
- 1579 : Lorena
- 1583 : Republica batava
- 1600 : Escòcia
- 1700 : Russia
- 1721 : Toscana
- 1752 : Anglatèrra
Intercalacion[modificar | modificar la font]
Principi[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian prevei l'apondon d'un jorn intercalar cada quatre ans per obténer una annada mejana de 365,25, pròcha de la valor de l'annada tropica de 365,2422. Çaquelà, aquel sistèma apond tròp d'annadas bissextilas e condutz a un descalatge mejan dels equinòccis d'environ 11 minutas de mai lèu cada annada, siá un jorn en 134 ans. Es possible qu'aquel problèma siá estat conegut de Cesar a la creacion del calendièr, mas qu'i aja pas acordat d'importància. Aqueste escart condusiguèt, a tèrme, a l'adopcion de la refòrma gregoriana en 1582.
Posicion[modificar | modificar la font]
La posicion exacta del jorn bissextil dins lo calendièr julian original es pas coneguda amb certitud. En 238, Censorinus declarava qu'èra inserit aprèp las Terminalas (23 de febrièr)[1]. Éra doncas seguit dels cinc darrièrs jorns de febrièr, es a dire a. d. VI, V, IV, III e prid. Kal. Mart. (aqueles jorns correspondon als 24 a 28 de febrièr dins una annada comuna e als 25 a 29 de febrièr dins una annada bissextila). Totes los escrivans ulteriors, coma Macròbe cap a 430[2], Bède en 725[3] e los computistas medievals seguiguèron aquesta règla, tot coma lo calendièr liturgic de la Glèisa Catolica Romana fins a 1970.
Los jorns dels meses foguèron numerotats d'un biais consecutiu sonque a la fin de l'Edat Mejana. Lo jorn bissextil foguèt alara considerat coma lo darrièr jorn de febrièr, es a dire lo 29 de febrièr.
Istoric[modificar | modificar la font]
Motivacion[modificar | modificar la font]
Abans la refòrma juliana, lo calendièr roman possedissiá mantuna règla per las intercalacions. Una annada comuna se compausava de 12 meses per un total de 355 jorns. Un mes intercalar de 27 jorns, lo mensis intercalars, èra de còps inserit entre febrièr e març : èra inserit aprèp los 23 o 24 primièrs jorns de febrièr, los cinc darrièrs jorns de febrièr que venián los cinc darrièrs del mes intercalar. Al total, 22 o 23 jorns èran aponduts per formar una annada intercalara de 377 o 378 jorns.
Segon los escrivans ulteriors Censorinus[1] e Macròbe[2], lo cicle d'intercalacion ideal consistissiá en annadas comunas de 355 jorns en alternància amb d'annadas intercalaras de 377 o 378 jorns, alternativament. Amb aqueste sistèma, una annada romana possedissiá en mejana 366,25 jorns cada quatre ans, siá un descalatge mejan d'un jorn per an respècte al solstici o a l'equinòcci. Macròbe descriu un rafinament, per un periòde de uèch ans cada 24 ans, que compreniá pas que tres annadas intercalaras, caduna de 377 jorns. Aquel principi permet de menjenar la longor de l'annada a 365,25 jorns sus 24 ans, la raprochant de la de l'annada tropica. En practica, las intercalacions se produsiguèron pas sistematicament segon aquel sistèma, mas èran determinadas pels pontifes. Los elements istorics mostrèron que foguèron netament mens regularas que dins aquel esquèma ideal, generalament cada dos o tres ans mas de còps omeses pendent pus longtemps, e a l'ocasion utilizadas al moment de doas annadas consecutivas.
S'èra utilizat corrèctament, aquel sistèma permetiá a l'annada romana de demorar grossièrament alinhada sus l'annada tropica. Çaquelà, se tròp d'intercalacions èran omesas, coma al moment de la Segonda Guèrra Punica o de las Guèrras civilas romanas, lo calendièr se descalava rapidament. Amai, coma las intercalacions èran determinadas pro tardièrament, un ciutadan roman ordinari coneissiá pas la data oficiala, particularament se se trobava luènh de Roma. Per aquelas rasons, las darrièras annadas abans la refòrma juliana foguèron ulteriorament nomenadas « annadas de la confusion ». Pendent las annadas que Juli Cesar exercissiá la carga de pontifex maximus abans la refòrma, entre -63 e -46, solas cinc intercalacions foguèron practicadas al luòc de uèch, e cap d'elas se produsiguèt pas entre -51 e -46.
La refòrma juliana aviá doncas per tòca de corregir definitivament aqueste problèma en creant un calendièr que demorava alinhat d'un biais simple amb lo Solelh sens intervencion umana.
Refòrma juliana e adopcion[modificar | modificar la font]
Coma pontifex maximus, Juli Cesar aviá la carga de fixar lo començament de cada annada. La refòrma juliana foguèt introducha a son iniciativa en -46 e dintrèt en vigor en -45, siá en 709 ab urbe condita dins lo calendièr roman. Foguèt causida aprèp consultacion amb l'astronòm Sosigèni d'Alexàndria e probablament concebuda per aproximar l'annada tropica, coneguda dempuèi almens Iparc.
La primièra etapa de la refòrma foguèt lo realinhament del començament de l'annada romana amb l'annada tropica. Del fach de las intercalacions absentas, lo calendièr roman aviá acumulat 90 jorns de retard. L'annada -46 aguèt doncas 445 jorns. Aquela annada ja èra estada espandida de 355 a 378 jorns per l'insercion d'un mes intercalar regular en febrièr. Quand Cesar decretèt la refòrma, probablament aprèp son retorn de la campanha africana a la fin de quintilis (julhet), apondèt 67 autres jorns en intercalant dos meses intercalars excepcionals entre novembre e decembre. Ciceron nomena aqueles meses intercalaris prior e intercalaris posterior dins una letra escricha a aquela epòca ; lor longor individuala es desconeguda, tot coma la posicion dels nones e dels ides a l'interior. L'annada -45 foguèt la primièra annada d'operacion del calendièr novèl.
Los meses julians foguèron formats en apondent dètz jorns a una annada romana comuna prejuliana de 355 jorns, condusent a una annada de 365 jorns : dos jorns foguèron aponduts a januarius (genièr), sextilis (agost) e december (decembre), un a aprilis (abril), junius (junh), september (setembre) e november (novembre). Los meses prenguèron las longors qu'an actualament dins lo calendièr gregorian.
Macròbe pretend qu'aqueles jorns addicionals foguèron aponduts immediatament aprèp lo darrièr jorn de cadun d'aqueles meses per evitar de desplaçar de las fèstas establidas[2]. Çaquelà, coma las datas romanas aprèp los ides d'un mes èran comptadas a rebors relativament al començament del mes seguent, aqueles jorns suplementaris aguèron per efièch d'aumentar lo compte inicial del jorn situat just aprèp los Ides. Los Romans de l'epòca nascuts aprèp los Ides d'un tal mes reagiguèron diferentament a aquel cambiament de lor data d'anniversari. Marc Antòni lo conservèt al 14en jorn de januarius, çò que lo faguèt passar de a.d. XVII Kal. Feb. a a.d. XIX Kal. Feb., una data qu'existissiá pas de per abans. Livi la conservèt a a.d. III Kal. Feb., çò que la descalèt del 28en al 30en jorn d'januarius, un jorn que lai encara existissiá pas abans. August conservèt la seuna al 23en jorn de september, mas las doas datas, l'anciana a.d. VIII Kal. Oct. e la novèla a.d. IX Kal. Oct., èran celebradas dins qualques endreches.
L'ancian intercalaris, mes intercalar, foguèt abolit. Lo jorn intercalar novèl foguèt nomenat ante diem bis sextum Kalendas Martias, generalament abreujat en a.d. bis VI Kal. Mart. ; l'annada que lo conteniá, annus bissextus.
Correccion d'August[modificar | modificar la font]
Quitament se l'intercalacion juliana èra mai simpla que la del calendièr roman precedent, foguèt aparentament mal aplicada al començament. Los pontifs — lo grop de preires encargat de manténer lo calendièr dins la societat romana e responsable de l'aplicacion del calendièr novèl — comprenguèron aparentament mal l'algoritme e apondèron un jorn intercalar cada tres ans, e non pas cada quatre ans. August corregiguèt aquel problèma aprèp 36 ans en sautant mantun jorn intercalar per tornar alinhar l'annada, puèi en aplicant la frequéncia corrècta.
La seguida de las annadas bissextilas d'aquel periòde es pas balhada explicitament per cap de font anciana, quitament se l'existéncia d'un cicle triannadièr es confirmada per una inscripcion datant de -9 o -8. Lo cronologista Joseph Scaliger establiguèt en 1583 que la refòrma d'August foguèt instituida en -8 e ne dedusiguèt que las annadas bissextilas foguèron -42, -39, -36, -33, -30, -27, -24, -21, -18, -15, -12, -9, 8, 12, etc. Aquela proposicion es encara la mai acceptada. De còps, s'es suggerit que la primièra annada de la refòrma juliana, -45, tanben èra bissextila.
D'autras solucions son estadas prepausadas. En 1614, Kepler emetèt l'ipotèsi que la seguida corrècta èra -43, -40, -37, -34, -31, -28, -25, -22, -19, -16, -13, -10, 8, 12, etc. En 1883, lo cronologista alemand Matzat prepausèt -44, -41, -38, -35, -32, -29, -26, -23, -20, -17, -14, -11, 4, 8, 12, etc., sus la basa d'un passatge de Dio Cassius mencionant un jorn intercalar en -41 supausadament « contrària a la règla [de Cesar] ». Dins les annadas 1960, Radke argumentèt que la refòrma foguèt instituida quand August venguèt pontifex maximus en -12, suggerent la seguida -45, -42, -39, -36, -33, -30, -27, -24, -21, -18, -15, -12, 4, 8, 12, etc. Dins totes los cases, lo calendièr roman foguèt alinhat tornarmai amb lo calendièr julian a partir del 26 de febrièr 4 ; amb la solucion de Radke, tre lo 26 febrièr -1.
En 1999 foguèt descobèrt un papir egipcian que balhava un efemerid de l'annada -24 per las datas romanas e egipcianas, suggerent la sequéncia -44, -41, -38, -35, -32, -29, -26, -23, -20, -17, -14, -11, -8, 4, 8, 12, etc, pròcha de la prepausada per Matzat.
Modificacions ulterioras[modificar | modificar la font]
En rason de la contribucion importanta de Juli Cesar e d'August al calendièr, quintilis foguèt renomenat julius en -44 e sextilis, augustus en -8. Quintilis foguèt rebatejat en onor de Cesar perque s'agissiá del mes de sa naissença. Segon un senatus consult citat per Macròbe, sextilis foguèt renomenat en onor d'August perque d'eveniments nombroses de son accession al poder se produsiguèron en aquel mes.
D'autres meses foguèron renomenats per d'autres emperaires, mas cap de cambiament sembla pas d'aver subreviscut a lor mòrt. Caligula nomenèt september en germanicus. Neron nomenèt aprilis en neroneus, maius en claudius e junius en germanicus. Domician nomenèt september en germanicus e october en domitianus. September tanben foguèt nomenat antoninus (en onor d'Antonin lo Piós) e tacitus (per Marcus Claudius Tacite), november en faustina (Faustina l'Anciana) e romanus. Comòde rebategèt la totalitat dels dotze meses per sos noms e designacions : amazonius, invictus, felix, pius, lucius, aelius, aurelius, commodus, augustus, herculeus, romanus e exsuperatorius.
Carlesmanhe renomenèt tanben los meses en vièlh naut alemand, mas aquela operacion foguèt pus perena que la dels emperaires romans. Aqueles noms foguèron utilizats fins al sègle XV en Alemanha e als Païses Basses, e fins al sègle XVIII amb qualques modificacions. De genièr a decembre : Wintarmanoth, Hornung, Lentzinmanoth, Ostarmanoth, Wonnemanoth, Brachmanoth, Heuvimanoth, Aranmanoth, Witumanoth, Windumemanoth, Herbistmanoth e Heilagmanoth.
Lo descompte dels ides e de las calendas, que compreniá una setmana de uèch jorns o nundines, foguèt remplaçat per la setmana de sèt jorns a l'entorn del sègle III. Constantin introduguèt en 312 lo dimenge coma jorn feriat dins aquela setmana.
Refòrma gregoriana e desuetud[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian foguèt d'utilizacion comuna en Euròpa e en Africa del Nòrd de l'epòca de l'Empèri Roman fins a 1582, quand lo papa Gregòri XIII promulguèt lo calendièr gregorian. Aquela refòrma èra renduda necessària per l'excès de jorns intercalars del sistèma julian per rapòrt a las sasons astronomicas. En mejana, los solsticis e los equinòccis avançan d'11 minutas per an per rapòrt a l'annada juliana. Iparc e benlèu Sosigèni ja avián pres consciéncia d'aquel problèma, mas, visiblament, foguèt pas jutjat important a l'epòca de la refòrma juliana. Çaquelà, lo calendièr julian se descala d'un jorn en 134 ans. En 1582, èra descalat de dètz jorns a respècte dels fenomèns astronomics, una complicacion problematica pel calcul de la data de Pascas, la quala es fondamentala dins lo calendièr liturgic crestian e que se deu produire aprèp l'equinòcci vernal.
Lo calendièr gregorian foguèt lèu adoptat pels païses majoritàriament catolics (Espanha, França, Polonha, Portugal, la màger part d'Itàlia, etc.) : en França, per exemple, Enric III faguèt seguir lo dimenge 9 de decembre de 1582 pel diluns 20 de decembre de 1582. Los païses protestants seguiguèron mai tard e los païses ortodòxes encara aprèp. Dins l'Empèri Britanic, lo 2 de setembre de 1752 foguèt seguit pel 14 de setembre de 1752. Entre 1700 e 1712, Suècia utilizèt un calendièr julian modificat, e adoptèt lo calendièr gregorian en 1753. Russia utilizèt lo calendièr julian fins a 1918 (als tèrmes d’un decret del Conselh dels Comissaris del Pòble del 24 de genièr de 1918 e conformament al qual un escart de 13 jorns sul calendièr tradicional julian, èra decretat. Atal, lo 31 de genièr de 1918 foguèt seguit non pas pel 1èr mas pel 14 de febrièr), aprèp la Revolucion Bolchevica e Grècia fins a 1923. Los dos calendièrs contunhèron de s'escartar pendent aquel periòde : en 1700, la diferéncia passèt a 11 jorns, a 12 en 1800, e 13 en 1900, valor que conservarà fins a 2100.
Se totes los païses ortodòxes (la màger part en Euròpa de l'Èst e del Sud-Èst) an adoptat lo calendièr gregorian abans 1927, es pas lo cas de lors Glèisas nacionalas. En mai de 1923, un sinòde a Istambol prepausèt un calendièr julian revisat, constituit d'una partida solara identica al calendièr gregorian (e qu'o demorarà fins a 2800) e d'una partida lunara calculant la data de Pascas per observacion astronomica a Jerusalèm. Totas las Glèisas Ortodòxas refusèron la partida lunara ; gaireben totas las Glèisas Ortodòxas actualas contunhan de celebrar Pascas segon lo calendièr julian (la Glèisa Ortodòxa de Finlàndia utiliza lo calendièr gregorian).
La partida solara del calendièr julian revisada foguèt acceptada sonque per qualques Glèisas Ortodòxas, dins l'esper d'un dialòg melhor amb la Glèisa d'Occident : lo Patriarcat Ecumenic de Constantinòple, los patriarcats d'Alexàndria e d'Antiòquia, las Glèisas Ortodòxas de Grècia, Chipre, Romania, Polonha, Bulgaria (en 1963) e America (de parròquias d'aquesta darrièra an encara drech d'utilizar lo calendièr julian). Las Glèisas Ortodòxas de Jerusalèm, Russia, Macedònia, Serbia, Georgia e Ucraïna contunhan d'utilizar lo calendièr julian (e mai qualques Glèisas esquismaticas, vièlhas calendaristas). Festejan per exemple la Nativitat lo 25 de decembre julian, es a dire lo 7 de genièr gregorian fins a 2100. De parròquias occidentalas de la Glèisa Ortodòxa Russa celèbran la Nativitat lo 25 de decembre georgian, e mai las del Diocèsi ortodòxe bulgar en America, abans e aprèp lo transferiment en 1976 d'aquel diocèsi de la Glèisa Ortodòxa Russa fòra frontièras a la Glèisa Ortodòxa en America.
Usatge actual[modificar | modificar la font]
En defòra d'unas Glèisas Ortodòxas, lo calendièr julian es encara utilizat en Africa del Nòrd, çò los Berbèrs. Lo calendièr berbèr es utilizat dins una tòca agricòla. Lo primièr jorn de l'annada correspond actualament al 14 genièr del calendièr gregorian.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Calendièr
- Calendièr solar
- Calendièr roman
- Calendièr julian proleptic
- Calendièr julian revisat
- Calendièr gregorian
- Passage al calendièr gregorian
- Comput
- Jorn julian
- Annada juliana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) « Lo calendièr julian », Calendièrs Saga (consultat lo 23 setembre 2008)
- (fr) « Lo calendièr julian », AltCal (consultat lo 23 setembre 2008)
- (en) « Calendar Converter - Julian calendar », Fourmilab (consultat lo 23 setembre 2008)


text:
Panthera pardus
Leopard
Panthera pardus
(Linnaeus, 1758)[1]
244px
VU A2cd : Vulnerable
Estatut CITES
Annèxe I , Rev. del 01/07/1975
Lo leopard es un dels quatre felins del genre Panthera.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo leopard es un mamifèr que pesa adulte entre 35 kg e 80 kg e mesura entre 90 cm e 1,60 m, fins a 1,90 m per la sosespècia africana. La femèla es en general pus pichòta que lo mascle.
De leopards pòdon èsser negres e son alara sonats « pantèra negra »; s’agís pas d’una sosespècia distinta mas d’una variacion ligada a una mutacion genetica sonada melanisme : la forradura consèrva sas tacas, mas son pas visiblas dins los pels.
Costums[modificar | modificar la font]
Caça sonque de nuèch e sòl passar la jornada aconsomit dins la vegetacion, dins las tutas d'autres animals o, mai sovent, sus la branca d'un arbre que los escalan amb una granda agilitat.
Pel leopard, l'arbre representa a l'encòp l'endrech ont se pausa, lo ponch d'ont va caçar e ont emmagazina son manjar. Es un animal exclusivament solitari levat pendent la sason de las amors (mai o mens 15 jorns per an). Lo periòde de gestacion es de 3 meses e mièg e la femèla pòt portar dos o tres pichòts. Lo còs del leopard l’ajuda per montar als arbres, amb sas patas fòrça desvolopadas e sos muscles potents. Quand lo leopard es confrontat a la concurréncia dels autres predators, a tendéncia a far montar sas victimas dins los arbres a l’abric dels caronhaires. Lo leopard es un animal eclectic dins son menut, se noirís de predas de talha mejana (antilòpas, gazelas, facochèrs, gnos), que tua per estrangulacion o per mossegadas. Es un mamifèr de la familha dels felids, es carnivòr, es un grand predator de la savana e de las selvas tropicalas e sornas d’Asia. Pòt viure fins a 12 ans dins la natura e 23 ans en captivitat.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los pichòts de la pantèra pesan entre 500 e 700 g, lo desmamatge se fa a 3 mes, mas atenhon lor maduretat sexuala entre 2 e 3 ans. Es un animal solitari, viu en coble sonque 6 o 7 jorns pendent que la femèla es en calor. 90 jorns après l’acoplament, la femèla dona naissença a 1 a 6 pichons.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Brainmuseum : Panthera pardus (en)
- Panthera pardus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Panthera pardus (en)
- Referéncia NCBI : Panthera pardus (en)
- Referéncia UICN : espècia Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia CITES : espècia Panthera pardus (Linnaeus, 1758) (+ répartition) (sul site de l’UNEP-WCMC) (fr+en)
- Referéncia Fonses documentari ARKive : Panthera pardus orientalis (en)
- Referéncia Fonses documentari ARKive : Panthera pardus nimr (en)
- Un bèl especimèn de Leopard
- The Last Anatolian Panther (en)
- Fòtos de leopard (del Masai Mara Park) (fr)
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
UICN.


text:
Tropa de teatre - Montpelhièr (34)Creada en 1974, La Rampe TIO es una companhiá professionala que quilhèt la cultura occitana al nogal de son camin artistic. Sus aquelas amiras, fa espelir una creacion forta, originala, diversa, per un public finòt, aluserpit, appassionat de descobèrtas e per una populacion volontosa de tornar trapar l'èime e los biaisses d'una lenga e d'una cultura milenari. Amb aquel sicut cultural, La Rampe TIO porgís al mond un agach singular de la societat, una actitud engatjada en resisténcia a la mondialisacion de la pensada unenca.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Plan urbanistic
Eth Plan director urbanistic ei objècte, enes darrères setmanes, d’ua utilizacion partidista feròtge per part dera oposicion politica en Aran e fòrça de govèrn en quauqui ajuntaments. Sens dubte, aguesta ei ua estratègia legitima. Totun, met en evidéncia era sua irresponsabilitat en dar carta de naturalesa ath descontròtle e era arbitrarietat. Pensi qu’ei mielhor auer un Plan urbanistic que non auer-le, perque ei garantia d’ordenacion generau, de proteccion patrimoniau e paisatgistica e, en conseqüéncia, de qualitat toristica. Se volem èster ua destinacion de referéncia, ei de besonh omologar eth creishement as paramètres d’ua estratègia territoriau que met er accent ena preservacion des valors que singularizen Aran (entorn naturau e conjunt patrimoniau), en impuls d’un progrès equitatiu (un urbanisme non massificat) e ena mielhora des comunicacions (N-230, C-28 e es accèssi as pòbles). Se de quauquarren mos a de servir eth Plan ei, entre d’autes causes, entà esvitar projèctes tan mau plantejadi coma eth dera urbanizacion de Ruda, aué en ua situacion d’inseguretat juridica, qu’ei frut, en hons e ena forma, des prèsses e era manca de planificacion. Sense tantes prèsses, eth Plan director, frut deth Plan territoriau de 2006, s’a consensuat damb es ajuntaments e es sectors mès afectadi en un procès que comence en 2004 e qu’ara se tròbe en periòde d’allegacions entà sajar de mielhorar-le. Totun, non ei enquia er an 2000 en qué Andòrra se dòte d’ua lei d’urbanisme. Es resultats son pro evidents ara lum deth principi deth “tot ei urbanizable”. Serà aguest eth “País” que defen Convergéncia?
(diari Segre, 7 de noveme de 2009)


text:
Abbevillian
Abbeville qu’ei teh nom balhat a ua vila de Picardia on s’an trapat diuersi otís preïstorics qu’aueren eth nom d’abbevillian enquia se’n traparen més en Olduvai (Africa).
Atau que se pode díder qu’er abbevillian ei un nom ancian tà designar ua tradicion d’otís qu’aué se ditz Oldowaian. Aguests sigueren trapats pendent eth bastiment d’ua dralha proche der arriu Some, prep d’Abbeville. Sigueren trapats per Boucher de Perthes, un oficial de doanes francès. Aguest publiguéc es sòns trobalhes en 1836.
Dempús, Louis Gabriel de Mortillet (1821-1898), professor d’antropologia preïstorica ena Escola d’Antroplogia de Paris, publiguéc en 1882 “ Era Preïstoria anciana der òme”. En aguest libe siguec eth prumèr tà catacterizar sons periodes peth sòn nom deloch. Plan d’aguests son encara utilizats aué. Es dus prumèrs Chellean e Acheulean.
Eth Chellean includís otís discurberts ena vila de Chelles, ua banlega de Paris. Son semblants a aqueri trapats en Abbeville. Diuersi antropològs escambiaren dempús eth terme Abbevillian per Chellean que ja no s’utiliza.
Somari
Istória[modificar | modificar la font]
Eth label Abbevillian siguec valid enquia era familha Leakey discurbec otís parièrs ena gorja d’Olduvai e situaren aciu er origen der òme. Er Olduwaian lèu sosplantéc eth terme Abbevillian tà descríuer otís paleolitics africans e asians. Era paraula Abbevillian ei encara utilizada tà parlar d’otís sonque europeus. Aguest label, totun, perd popularitat coma terme scientific.
Mortillet situéc aguestes tradicions coma ua sequencia cronologica. Pendent er abbevillian, es ominids paleolitics utilizaven nuclis més pendent er acheulian volves. Es otís olduwaians totun, mos diden qu’en eth Paleolitic lèu era distincion enter es nuclis e volves non erá pas tan horta. Atau i a ua tendencia tà véder abbevillian coma ua fase der acheulian.
Tipes e origen[modificar | modificar la font]
Eth loch e es otís abbevillians ei format per ua terrassa de més de 150 pès en en arriu Riuer. Es otís trapats son achadors bifaces talhades e hetes pendent er estadi elsterian deth Pleistocen, que caperaua Europa central tre 478.000 e 424.000 annades.
Er abbevillian ei ua fase der Olduwaian qu’arribéc sonque en Europa pendent er lèu Paleolitic (2,5 milions d’annades –250.000 ). Es qu’utilizen era paraula acheulian parlen deth acheulian miei (hé 600.000-500.000 annades ). Geologicament. Açò arribéc pendent eth Miei Pleistocen, més joen que 700.000 annades (1). Dessepara eth periode interglacial enter eth Günz e eth Mindel més trobalhes més recents deth paleolitic d'’East Anglia mos parlen de donades deth Günz, proche as 700.000 annades.
Era gent dera cultura abbevilliana se cre qu’evolucioneren hóra d’Europa, més i dintraren des der èst.
Eren precedits pes Homo erectus der Olduwaian lèu e sigueren suplantats pes acheulians classics.
D’aguest, eth clactonian e eth tayacian en son considerades fases. Er acheulian contunhéc enquiath eth Levalloisian e eth Mousterian, associat dab er èome de Neandertal.
Es bastidors d’otís abbevillians[modificar | modificar la font]
Es òmes que héren es otís abbevillians sigueren es prumèrs abitants ominids d’Europa. Eren es ancessors immediats der òme de Neandertal e eth sòn classament, encara discutit, se blaha soent a Homo sapiens neanderthalensis. Açò vòl díder que Neandertal ei ua sosespécie der òme modern. Més pendent plan de temps qu’es nostes sosespécies an estat aramides en sonque Homo sapiens sapiens.
Atau, encara i a ua batesta semantica sus to açò. Parlem de tres opinions:
º Es prumèrs òmes europeus son Homo erectus, açò vòl dídder que son pas òmes moderns. Totun, encara diden més (2):
“Eth tipe identificat coma Homo erectus a de caracteristiques que suggereishen qu’ei més ben un eslabon enter Homo erectus e Neandertal”.
º Es prumèrs òmes europeus son ua amassada d’espécies intermiejes enter Homo erectus e Neandertal coma Homo heidelbergensis e Homo antecessor.
º Es prumèrs òmes europeus son vareitats d’òme modern, d’Homo sapiens (3):
“En Europa s’an trapat pas fossils d¡ominids (4) classats, de segur, coma Homo erectus tipics. Toti es crani sancers an estat classsats pes scientifics coma formes ancianes d’Homo sapiens”.
Lèu ominids en Europa[modificar | modificar la font]
Er abbevillian siguec, donques, er acheulian e er clactonian europeus hé 500.000 annades. Tà evitar discutir encara més sus es otís e sòns noms (5), paralarem de no-achador de man o achador de man. Es achadors qu’eren de man eren ja utilizats en –500.000. Es que no eren pas de manse trapen soent eth cant des axchadors de man e, de segur, que i a diferéncies enter uns e autes més s’a pogut pas trapar encara aguestes. Es ominids son es madeishi.
Referencies[modificar | modificar la font]
1.- a b "Abbevillian". Encyclopedia Britannica. I: A-Ak - Bayes (15th ed.). Chicago, IL: Encyclopedia Britannica, Inc. 2010. p. 11. ISBN 978-1-59339-837-8.
2.- George W. Rohrer, The First Settlers in France, Old World Archaeologist – Winter 1983
3.- Kathy D. Schick and Nicholas Toth, Making Silent Stones Speak, Simon & Schuster, 1993, ISBN 0-671-69371-9, Page 269.
4.- Wikipedia has altered Hominid to Hominin in accordance with the latest genetic classifications.
5.-op. cit.


text:
Neologisme
Un neologisme es un mot d'incorporacion recenta a una lenga. Pòt èsser estat creat per una sola persona o amb l'evolucion de la lenga al long dels sègles, e son utilizacion dependrà de l'acceptacion del nòu mot demest la comunautat de parlants. Un neologisme pòt provenir del manlèu d'una autra lenga o per creacion amb los mecanismes de la pròpria lenga, subretot amb la derivacion o composicion a partir de mots comuns. Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana trabalha a difusar neologismes en occitan.
Los neologismes apareisson generalament per designar un nòu objècte o concèpte que abans non existiá, encara que tanben se crean de mots novèls per d'idèas ja presentas dins la lenga per mants motius: connotacion del mot ja existent, influéncia d'autras lengas, alargament o restriccion dins lo camp d'aplicacion...
- auto-adesiu, benda auto-adesiva, pel francès 'auto-collant'.
- fotbolet (cf. catalan Futbolí), pel francés 'babyfoot'.
- barba-cuol (grasilhada, brasucada, sembla un nom d'origina occitana manlevat per los Angleses en Aquitània: peça de carn astada "de la barba au cuol"), pel francés 'barbecue'.
- carreton, butasseta, pel francés 'caddy/caddie'.
- coctèl
- passadisc, per l'anglés 'disk-jockey'.
- ròdapaïses, ròdapaís invar., per l'anglés 'globe-trotter'.
- botiguejar, per l'anglo-francés 'faire du shopping'
- manjarlèu, per l'anglés 'fast-food'
- retorn en rè, per l'anglés 'flash-back'
- gadget
- giratòri, viracarris, pel francés '(rond-point) giratoire'.
- tela, ret, malhum, hialat, per l'anglés 'Internet'.
- vaisseladoira, pel francés 'Lave-vaisselle'
- manjardreit/manjardrech, per l'anglo-francés 'Lunch'.
- remouta, per l'anglés 'remake'
- entrepan (catalanisme adoptat despuei longtemps en occitan e logic que ben format), per l'anglés 'sandwich'.
- auto-servici, un servís-te, per l'anglés 'self-service'.
- fòravotz, per l'anglo-francés 'voix off'.
- cap/fin de setmana", per l'anglés 'week-end'.
Metòdes de formacion de neologismes[modificar | modificar la font]
- Derivacion
- apondre de prefixes e/o sufixes a de lexèmas ja existents. des + comprimir: descomprimir
- Composicion
- combinason de mots ja existents. para + fuòc: parafuòc.
- Composicion sabenta
- combinason de formas cultes (latinas o grègas) o d'un mot patrimonial amb una forma culte. mega + polis: megapòlis.
- Lexicalizacion
- lexicalizacion d'una forma flexiva, normalament un vèrb. lavar: lavatge.
- Abilitacion sintactica: cambiament de la soscategoria gramaticala d'un autre. desqualificar: se desqualificar.
- Sintagmacion
- lexicalizacion d'una estructura sintactica lo resultat de la quala es un compòst sinaptic. violéncia domestica,
- Siglacion
- lexicalizacion d'una sigla legida coma una paraula.
- cedé.
- Mot crosats
- apocòpe del primièr element d'una estructura sintactica lexicalizada e aferèsi del segond. torisme + informatica: turismatica, neologisme + bibliotèca neolotèca.
- Troncament
- apocòpe o aferèsi, o supression d'un mot o mai d'un d'una estructura sintactica lexicalizada neoconservador: neocon; top model: top. (model anglicizant)
- Neologisme semantic
- cambiament de significacion d'un mot; pòt èsser per abilitacion d'una marca. cercador, tipex.
- Manlèus
- incorporacion de mots preses d'autras lengas. Pòdon arribar a s'adaptar a la lenga receptora, coma dins lo cas de disquet o chiip, que provenon de diskette e chip en anglés. Una mena de manlèu es lo xenisme, que consistís en un mot pres a una autra lenga que ten per referent un element inexistent dins la cultura pròpria. Quand l'element denominat daissa d'èsser estranh, lo mot ven un manlèu.
- Calc
- formacion d'una unitat lexicala per imitacion de l'estructura o significacion d'un mot estrangièr. space shuttle: naveta espaciala; container: contenidor.
- Autres sistèmas
- incorporacion de mots d'origina dialectala, d'argòt, e autres sistèmas que non se pòdon classificar en los apartats anteriors.
Enllaços externs[modificar | modificar la font]
- Neoloteca Diccionari en línia dels neologismes acceptats pel Consell Supervisor de la normalització de la llengua catalana TERMCAT en lo domini del catalan.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Modèl:Autoritat Modèl:Esbòs de lingüística
Ligams extèrns[modificar | modificar la font]
- Metodologia del treball en neologia: criteris, materiales i processos, Observatori de Neologia Papers de l'IULA, Universitat Pompeu Fabra, Sèrie Monografies, 8; Barcelona, 2004. Depaus legal: B-49.028-2004.


text:
Perissodactyla
L'òrdre dels perissodactils (Perissodactyla), del grèc perissos « impar » e dactylos « det », es un òrdre de mamifèrs ongulats qu'an un nombre impar de dets als pès. Lo pes del còrs es suportat pel det median.
Los equids an pas qu'un sol det als pès, mentre que los rinocerotids an tres dets.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Dins las classificacions classicas, los perissodactils comptavan que tres familhas :
Los estudis filogenetics permeton de restacar tanben a aqueste grop una quatrena familha : los iracoïdes ; de pichons ongulats tornats plantigrads. Lo grop dels perissodactils « classics » pren alara lo nom de mesaxonians.
Las quatre familhas de perissodactils son alara las seguentas :
- Òrdre dels perissodactils, Perissodactyla
- Sosòrdre dels mesaxonians
- Infraòrdre dels ipomòrfs, Hippomorpha
- Familha dels equids, Equidae : cavals e aparentats, environ 9 espècias per un genre
- Caval de Przewalski, Equus przewalskii
- Caval, Equus caballus
- Ase o Ase African, Equus asinus
- Onagre o Ase Asiatic, Equus hemionus
- Zèbre de las planas, Equus quagga
- Zèbre de las montanhas, Equus zebra
- Zèbre de Grévy, Equus grevyi
- Familha dels equids, Equidae : cavals e aparentats, environ 9 espècias per un genre
- Infraòrdre dels ceratomòrfs, Ceratomorpha
- Familha dels brontoterids, Brontotheriidae (atudada)
- Familha dels chalicoterids, Chalicotheriidae (atudada)
- Familha dels tapirids, Tapiridae : tapirs, 4 espècias en un genre
- Tapir de Brasil, Tapirus terrestris
- Tapir de las montanhas, Tapirus pinchaque
- Tapir de Baird, Tapirus bairdii
- Tapir de Malàisia, Tapirus indicus
- Superfamilha dels rinocerotids, Rhinocerotidae : rinocèros, 5 espècias en 4 genres
- Familha dels iracodontids, Hyracodontidae (atudada, sosclassificacion discutida)
- Paraceratherium, Paraceratherium bugtiense (atudat)
- Baluchitherium, Baluchitherium grangeri (atudat)
- Familha non nomenada
- Rhinoceròs blanc, Ceratotherium simum
- Rhinoceròs lanós, Coelodonta antiquitatis (atudat)
- Rhinoceròs de Sumatra, Dicerorhinus sumatrensis
- Rhinoceròs negre, Diceros bicornis
- Rhinoceròs unicòrn gegant, Elasmotherium sibiricum (atudat)
- Rhinoceròs indian, Rhinoceros unicornis
- Rhinoceròs de Java, Rhinoceros sondaicus
- Familha dels iracodontids, Hyracodontidae (atudada, sosclassificacion discutida)
- Infraòrdre dels ipomòrfs, Hippomorpha
- Sosòrdre dels iracoïds, Hyracoidea
-
- Familha dels procavids, Procaviidae : damans, 7 espècias en 3 genres
-
- Sosòrdre dels mesaxonians
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : Perissodactyla Owen, 1848 (fr) (+ version anglesa (en))


text:
« Pròche de la cripta de Sent Melquiade que’s veid un tahuc com lo de la nosta senta Quitèira d’Aira, e de tira que’m gaha l’idea de díser la canta de senta Quitèira en’queste país on an botat martirs com botan grons au camp per semiar. »
Cesari Dauger, Ua camada en Italia – Letra XXIX, Las Catacombas
La glèisa Senta Quitèira d’Aira (Tursan, Gas.) qu’es un monument istoric classat, inscrivut au Patrimòni Mondiau de l’UNESCO suus camins de Sent Jacme de Compostèla. Bastida a la fin deu sègle XIau còsta l’abadia benedictina (uei Licèu professionau). Qu’estó destrusida en partida au sègle XVIau pendent las Guèrras de Religion.
De véser : lo timpan deu sègle XIIau representant lo Darrèr Jutjament, lo còr dab decòr roman e autar barròc deu sègle XVIIIau, la cripta, ancian mausolèu embarrant lo tahuc dit de Senta Quitèira de marme blanc datant deu miei deu sègle IVau.
La legenda que ditz que’queste tahuc qu’èra un present de la reina Clotilda, hemna deu Clodovèu.
Un legenda hòrt vitèca
Quan la glèisa Senta Quitèira seré hòrt beròja, qu’es la legenda ligada tà la senta qui es pro notadera.
Quitèira qu’èra hilha d’Aetius, rei visigòt de Tolosa. Qu’arrefusè de’s maridar dab lo princi German e que hujó entad Aira desguisada en cavalèr entad escapar tà la sollicitacions deu nòvi e tà la malícia deu pair. La hugida qu’intervienó quauques temps après la soa conversion tau cristianisme, acompanhada deu vòt de castetat. German que l’arretrobè e que la descapitè.
La legenda que ditz que quan lo cap casó e toquè tèrra, ua hont que chorrè. Quitèira que s’auré pres lo cap, que se l’auré lavat e que se l’auré portat mei haut suu platèu deu Mas, on se tròba uei lo son tahuc.
L’avesque, deu nom de Haust, que hasó aqueth jorn un presic, après lo quau la vila sancèra d’Aira e’s convertí tau cristianisme, lo quite German tanben.
La hont que cor tostemps e que la balhan la vertut de desentopiar atau com guarir la ràbia (Senta Quitèira qu’es sovent representada dab aus pès un can qui tira la lenca).
Lo son culte qu’estó hòrt vitèc a l’Edat Mejana.


text:
Villes et mairies du Canton d'Épinal-1
Liste des communes
Chantraine
Ville de Chantraine, commune de France de 3 200 habitants.
La mairie de Chantraine a une adresse e-mail et un site Internet.
Les Forges
Ville des Forges, commune de France de 2 000 habitants.
La mairie des Forges a une adresse e-mail et un site Internet.
Arches
Village d'Arches, commune de France de 1 700 habitants.
La mairie d'Arches a une adresse e-mail et un site Internet.
Sanchey
Village de Sanchey, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Sanchey a une adresse e-mail et un site Internet.
Chaumousey
Village de Chaumousey, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Chaumousey a une adresse e-mail.
Dinozé
Village de Dinozé, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Dinozé a une adresse e-mail.
Renauvoid
Village de Renauvoid, commune de France de -500 habitants.
La mairie de Renauvoid a une adresse e-mail.


text:
Ventor
Ventor o pus rarament lo Mont Ventor (mount Ventour segon la nòrma mistralenca; Vinturi en latin, d'una basa prelatina Vĭn-t-ŭru; Mont Ventoux en francés) es una montanha d'Occitània, en Provença, dins lo departament de Vauclusa. Lo mont a per escais lo Gigant de Provença.
Es lo ponch culminant dau massís dei Baroniás amb 1912 m a la cima.
Son vielh nom de Ventor vèn dei racinas prelatinas Vĭn-t-ŭru, de sens mau conegut[2]; es associat dins l'imaginacion populara a l'idèa de « ventós ». Es verai que lo mistrau i bofa sovent a mai de 100 km/h, e de còps fins a 300 km/h. Lo Mont Ventor deten d'alhors un dei recòrds de granda rapiditat de vent recordat en França metropolitana amb un vent avent bofat a 320 km/h lo 19 de novembre de 1967. D'efiech, lo mont s'estira perpendicularament au vent, donc s'i congrèa un efiech Venturi abrivant lo flux d'aire, coma sus l'extradòs d'una ala d'avion.
La cima es ocupada per un observatòri de la Meteorologia Nacionala despuei 1882 e un emetor de television bastit dins leis annadas 1960.
Frederic Mistral en 1859 faguèt l’expedicion de nuech per assistir au levar dau soleu a son som. Relatèt aquel eveniment en aquelei mots: « Vegueriam lo soleu sorgir, tau qu'un supèrbe rei de glòria, d'entre lei cimas esbleugissentas e nevosas deis Aups » (Memòrias e Racòntes).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Identificacion amb l'ajuda de géoportail e mapa IGN a l'escala 1:20 000
- ↑ Albert Dauzat, Gaston Deslandes, Charles Rostaing (1978) Dictionnaire étymologique des noms de rivières et de montagnes en France, París: Klincksieck, pàg. 231.


text:
Enes tempsi d’estudiant (encara me’n senti, totun), ua des teories que corrie pera facultat qu’ère era dera “espirau deth silènci”. Proposada per Elisabeth Noelle-Neumann, era teoria defen, de forma plan resumida, qu’era pòur ar isolament sociau genère ua espirau que mos posse a amagar era expression dera nòsta preferéncia ath servici d’un determinat clima d’opinion, majoritari e controtlador. Quauquarren de semblant m’a passat, enquia aué que sagi de trencar aguest estat d’estordiment, dauant dera opinion formada sus dus personatges plan disparions, mès qu’an estat protagonistes dera actualitat, encara que per rasons autant de diferentes. En tot reconéisher es sòns merits, plan notables, me pesen fòrça eth desconcèrt e era contradiccion. Moric e, com sòl succedir, un mar de laudances estofèc quinsevolha analisi mès o mens critica, mès Heribert Barrera, prumèr president deth Parlament d’ençà dera restauracion democratica, arribèc a advocar per ua Catalonha, lèu lèu raciau e excludenta, univoca e singular (en lòc de plurau), dera quau cau adméter qu’ei possibla era desaprobacion o aumens eth dissentiment mès pregon. Er entosiasme nacionau per un entrenador de fotbòl, Pep Guardiola, de sòu milionari e exemple de granes virtuts, ei tanben dificil de compartir ath cent per cent, e ací compde sustot era mia desconeishença der espectacle fotbolistic. Encara qu’a quauqu’un li semblarà pòc postmodèrn, cada còp creigui mens enes “mites”. Mès, sants, o persones exemplars, n’i a agut, gràcies as dius, tota era vida. Me calerà discernir alavetz ce quini son faussi ídols e quini son dignes d’ua fe que dongue mès justícia e desirs d’ua societat mès afrairada, mens desigual, abantes de tornar ara espirau d’aguest silènci autoritari.
(Diari Segre, 10 de seteme de 2011)


text:
Torni a auer enes mans era clarividenta Critica dera rason esturmentau, de Max Horkheimer, er autor, amassadamb Adorno, dera Dialectica dera Illustracion. La escriuec en ua etapa dificila e critica en desvolopament deth sòn pensament, configurat pera convulsion deth moment: triomf deth fascisme e era barbàrie nazi, degeneracion stalinista deth comunisme e exit d’un capitalisme de masses, deth quau ara en patim es conseqüéncies mès nefastes. Eth filosòf rasoe era rason, valgue era redondància, des de laguens, ei a díder, des d’un punt d’enguarda autocritic. Era rason ei mercada pera decadéncia deth pensament filosofic, perque “eth sòn lòc a estat ocupat peth pensament scientific modèrn”. Açò vò díder qu’arren, ne arrés, escape ara “logica deth domeni”, perque, com ja avertic Marx, tot ei sometut ath calcul. Com tanben sabec veir Heidegger, eth nòste autor remèrque que “es auanci des mieis tecnics s’acompanhen per un procès de desumanizacion. Eth progrès menace damb destruïr er objectiu qu’ère cridat a realizar: era idèa der òme”. Ei mès, eth procès d’“autoconservacion” amie non sonque a esturmentalizar era rason, senon a transformar-la dirèctament en “racionalitat governamentau”. Atau ac demòstren aué era logica dera economia especulativa e era respòsta ineficaça non sonque des nòstes institucions, senon d’un govèrn europèu fèble e burocratizat, damb eth risc constant der autoritarisme creishent en fòrça païsi membres. A on ès, Euròpa? A on, era justícia, era igualtat, era felicitat e era tolerància, “toti concèptes que batienen còr dera rason” e que “an perdut es sues arraïtz espirituaus”?
(Diari Segre, 2 de junh de 2012)


text:
06/12/2013
"Concertò per pissarata" de Joan Ganhaire, episòdi 4
Episòdi 4, onte lo notari Mestre Pradier nos fai descubrir la familha Cubertafont e lor vielh vilatge de talhaires de peira ...
°°
Justament, Mestre Pradier nos en portava un, de misteri. Un pauc raviscolat dau prumier contacte, lo pitit òme calhau plumat, de la pita mostacha eiriçada, s’era sietat a la lonja taula de notgier previda per trenta cruberts. Gaëtan tronava au naut bot, environat de sas botelhas d’aiga, de sos mochenas de papier, mitonat dins sa pelinga e son bòrd de còu, coifat jucinc’a las aurelhas d’un boneta de lana, sabetz, los ventolets son traïdors dins quelas bastissas. Demandet pas aprep son pitit chaufatge electric, mas se’n fauguet de gaire, z’ai vut a son aer mautranquille. Lo notari niflet dos tres còps, a òc, vos ai pas dich que per precaucion, nòstre comte se perfume au creba-tinha e a-d-un boiradis de canfre, d’eucaliptus e d’una autra besunha que ai obludat lo nom, e nos racontet son istòria.
« Fau que vos dise, çò-ditz, que la familha Cubertafont quo es un pauc complicat. Eran sieis de familha, tres filhas e tres garçons. Restavan tots, e las filhas i demòren enquera, dins un endret estrange, que s’apela La Talhada. Quo es au mitan dau causse de Vermenosa, a dos jorns de tota rota, un pòt gaire i ‘nar autrament que a pè, o-ben-tot en quatre-quatre, coma un dich aurà. » Caüsac comencet de bolegar sus sa chadiera, sentiá que quò montava brun, que es pas daus mai remudaires, aima bien sos aises, que… « La Talhada quo es un vielh vilatge de talhaires de peira dau segle dietz e nau, mai benleu avant, pareis, e los trabalhaires, en plaça de se bastir de las maisons, las an talhadas directament dins lo rochier, au mitan de la carriera. De las annadas de temps, dau monde an viscut lai, un sap pas tròp de que, que lo rochier i arrasa, e puei son tots partits, manca los Cubertafont. Lo pair era estat un daus darriers a trabalhar a la carriera, que aviá barrat au començament de la granda guerra. Los gendarmas lo chercheren mai d’un an sens pesser lo trobar, pensatz emb tots quilhs cròs, totas quelas cavas que degun i es jamai dintrat. Insomès, disseren, a interest a pas se montrar. Quo es benleu per quò que la familha demoret quí, mai escartada qu’au mitan dau desert. Pertant sus lors vint ans, a pus près, l’un aprep l’autre, los goiats laisseren lor mair e lors sòrs, lo pair era mòrt dempuei dos tres ans. L’ainat, lo Robert, se’n anet au diable lonh, en Africa, ente faguet fortuna d’un biais que vòu mielhs pas saber, lo second, Marceu, s’engaget dins la marina e se neget en Mediterranea, dins lo naufratge d’un paquebòt, lo tresième, lo pus jòune, Antòni, adorat de sas tres sòrs, s’engaget dins l’armada e dispareguet dins los Aures au cors d’una mitralhada ente la seccion entiera fuguet tuada, esgorjada, e tres còrs jamai retrobats. Robert e Antòni agueren jamai de mainatges, mas lo marin aguet un filh coma ‘na dròlla, coma dire, de pita vertut, que aprep la mòrt de son pair, fuguet brandoirat deçai delai, s’eissaiet tanben a la marina, i passet cinc ans, puei trainet de pitit trabalh en pitit trabalh, puei, zo crese per lo mens, se laisset ‘nar au beure, faguet dos tres còps daus pitits sejorns en preison dau costat de Tolon. Crese que era bien temps que lo tròbe, Marius. Per que quo es de eu que es question, mossur Caüsac. Son oncle Robert funtet veiqui sieis mes e li laisset una bona partida de sa fortuna, un còp las talhas paiadas. E m’aviá charjat de lo tornar trobar e de li transmetre l’eiretatge. ‘Chabi per lo trobar, ma letra per lo mens, dins una chambra daus bas quartiers de Tolon ente fialava sa còrda. Venguet me veire, mai era pas fier. Li anonci la bona novela, era riche aura, mas aguet d’uelh nonmas per lo meschant paquetatge que Robert m’aviá remetut, quauquas fòtòs de familha, quauques gatges sovenirs, e una clau… A ! la clau… Fauguet que li parle de la maison que ‘nava aveque, que ne’n sabiá nonmas çò que Robert me’n aviá dich, talhada dins la peira, au mitan de degun luòc. Vegui sos uelhs ne’n luquetar. Faliá que i ane, cop sec, quò podiá pas esperar. Benleu sas tantas i serián enquera, quòqui zo sabiá pas, que Robert i aviá jamai pus fotut los pès, nimai jamai ‘gut de novelas. Tres jorns aprep, se’ n anet, nonmas lo temps de chaptar de la besunha per lo viatge, quauques bilhaments nuòus, que quo era pas de luxe. Quò fai mai de tres mes, mossur Caüsac, deviá tornar jos quinsena, o me donar de las novelas. Ren dau tot. E veiqui çò que me mena. Tornatz lo trobar…
Julian, acompanha mossur a sa veitura“, e mossur lo comte se levet dinhament, tant que quò se pòt emb sa pelinga, son bòrd de còu e sa boneta e se’n anet vers la pòrta. Mestre Pradier laschet nonmas un mot, un chiffre, e Gaëtan Cahüsac daus Ombradors faguet demieg torn, se tornet sietar, “que fau que fasam ?” Quo era pas complicat. Faliá i anar a la Talhada, dins queu pòrt de mer, tustar a la pòrta de quelas estranjas basticòlas, e si jamai quauqu’un o quauqu’una drubiá, demandar bien cortesament si per asard aurián pas vut un nommat Marius Cubertafont que deviá se banturlar dins los ranvers. E si lo trobavam, taschar moien de lo far tornar per tucar son eiretatge, e si lo trobavam pas, lo cherchar un temps rasonable, ‘na quinzena de jorns, quauquaren entau. Cugi que lo comissari anava tornar prener la fugida, bon una diezena, si voletz. Pradier tiret de sa saqueta tres quatre fòtòs e las expauset sus la taula, “tenetz, veilo-quí, Marius, un brave dròlle, de la chara fina, daus piaus negres frisotats, e lai, espiatz, los tres oncles quante eran jòunes enquera, avant que quò s’engrinhe, la familha.” Caüsac levet sas lunetas, trapet las fòtòs, se las conhet dins lo conh de l’uelh drech, que quante lo desvirava completament li permetiá d’i veire un pauc. “Disas donc, Julian, as vut coma lo Marius e un daus tontons se retiren, lo quau qu’es ?” Òc, aviá vut. Mestre Pradier ne’n sabiá pas mai, tot çò que vos pòde dire que quo es pas Robert, Robert quo es lo grand espanlut a drecha emb los piaus en arreir.“ E las femnas, ne’n avetz de las fòtòs de las femnas ?” Las femnas semblavan n’aver gaire existat…Ne’n sabiá quitament pas los noms. ( De segre)
Joan Ganhaire
Rampelada: per legir los autres episòdis, clicar qui-dejos
Concertò per pissarata, episòdi 1
Concertò per pissarata, episòdi 2
Concertò per pissarata, episòdi 3
Les commentaires sont fermés.


text:
La Bastida de l'Avesque
La Bastida de l'Avesque es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna possedís mai d'un masatges coma Cabanas o Lo Rieu. Se comptan quatre parròquias sus aquela comuna : La Bastida de l'Avesque, Teulièras, Cabanas e Cador. La comuna es limitada al nòrd per Avairon e al sud per la rota departamentala 911. Tèrra de barena e sistre principalament, la comuna se tròba al començament del Segalar avaironés quora passam la falha de Vilafranca de Roergue en direccion de Rodés. La municipalitat es mai que mai rurala, s'i tròba doncas nombrosas espleitacions agricòlas que l'activitat vària entre l'elevatge bovin per la carn o lo lach mas tanben ovin. De nombroses artesans residisson o trabalhan dins la comuna de la Bastida. Un cèrt nombre d'abitants an simplament causits de s'i installar mas exercisson la siá activitat professionala en las aglomeracions vesinas coma Vilafranca de Roergue o Riupeirós.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondada en 1280 per l'evesque Raimond de Calmont, La Bastida l'Avesque es una de las bastidas del Roergue occidental, amb Najac, Sauvatèrra de Roergue, Vilanòva d'Avairon e Vilafranca de Roergue. S'agiriá d'una fondacion de l'evesque de Rodés sus las despuèlhas de Morlhon, faidits, per contrar la creacion de Vilafranca (Vilafranca de Roergue). L'evesque se meteis autrejèt una carta en 1280.


text:
Escòla de Salamanca
Lo nom Escòla de Salamanca (Escuela de Salamanca) foguèt donat al sègle XX a un grop de teologians e de juristas espanhòls del sègle XVI, ligats a l'anciana universitat d'aquela vila, que la doctrina tornèt èsser descobèrta per d'economistas[1],[2], en particular Joseph Schumpeter[3] e utilizada pels fondators de la doctrina dels libertarians que ne faguèron los davancièrs de l'escòla austriaca[4],[5]. Designa de biais generic l'ensems de las reflexions que menèron de teologians espanhòls seguent de trabalhs intellectuals e pedagogics començats per Francisco de Vitoria, tornant interpretar la pensada de Tomàs d'Aquin a partir del postulat que las fonts de la justícia, del drech e de la morala se devon pas mai cercar dins los tèxtes sacrats o las tradicions, mas dins l'examen de la natura a la lutz de la Rason.
Quand la Renaissença difusèt dins tota Euròpa, al començament del sègle XVI, las concepcions tradicionalas de l'òme, de sa relacion amb Dieu e amb lo monde foguèron estrementidas per l'aparicion de l'umanisme, per la Reforma, per las grandas descobèrtas e lors consequéncias sus las coneissenças (geograficas sobretot). Aquelas questions novèlas foguèron abordadas per l'Escòla de Salamanca.
Los dominicans Francisco de Vitoria (1546), Domingo de Soto (1560) e Melchior Cano (+1560), puèi Martín d'Azpilcueta (o Azpilicueta), Tomás de Mercado o Francisco Suárez, totes jusnaturalistas e moralistas, son los fondators d'una escòla teologica e juridica un novelum del tomisme a l'epòca de la Reforma. Los subjèctes d'estudis se concentran subretot sul drech de las gents o de la guèrra, l'òme e sos problèmas practics (morals, fins a abordar de questions economicas), mas s'agís pas d'un còrpus vertadièrament unic admés per totes, coma o mòstran los desacòrdis o, quitament, las polemicas importantas entre eles.
A causa de l'espandiment dels domenis tractats, se distinguís doas escòlas, aquela dels Salmanticenses e aquela dels Conimbricenses. La primièra comença amb Francisco de Vitoria (vèrs 1483-1546), e arriba a son apogèu amb Domingo de Soto (1494-1560) e Melchor Cano (1509-1560). L'escòla dels Conimbricenses es formada per de Jesuistas que, dempuèi la fin del sègle XVI avián pres la relèva intellectuala dels Dominicans. D'entre los Jesuistas i a de noms coneguts coma Luis de Molina (1535-1600) e Francisco Suárez (1548-1617).
Somari
- 1 Drech e justícia
- 2 Economia
- 3 Teologia
- 4 Nòtas e referéncias
Drech e justícia[modificar | modificar la font]
La doctrina juridica de l'Escòla de Salamanca signifiquèt la fin dels concèptes medievals del Drech, amb una revendicacion de libertat inabituala dins Euròpa de l'epòca. Los dreches naturals de l'òme son venguts, d'un biais o d'un autre, lo centre d'interès, per aqueles relatius al còrs (drech a la vida, a la proprietat) o aqueles ligats a l'esperit (drech a la libertat de pensada, a la dignitat).
Drech natural e dreches umans[modificar | modificar la font]
L'Escòla de Salamanca tornèt formular lo concèpte de Drech natural. Aquel ven de la natura ela meteissa, e tot çò qu'existís segon l'òrdre natural compartís aquel drech. La conclusion evidenta es doncas que totes los òmes partejant la meteissa natura partejan tanben los meteisses dreches coma l'egalitat o la libertat. Fàcia a la concepcion predominanta en Espanha e en Euròpa, considerant los indians d'America coma de menors o incapables, la granda novetat foguèt la reconeissença de lors dreches, coma aqueles de rebutar la conversion forçada o lo drech a la proprietat de lors tèrras. Per que l'òme viu pas isolat mas en societat, la lei naturala es pas limitada a l'individú. Atal, per exemple, la justícia es un exemple de lei naturala practicada dins la societat. Per Gabriel Vázquez (1549-1604) agir amb justícia es un dever dictat per la lei naturala.
Sobeiranetat[modificar | modificar la font]
L'Escòla de Salamanca destrièt dos poders, lo domeni natural o civil, e lo domeni subrenatural, que son confuses a l'Edat Mejana. Una consequéncia dirècta de la separacion dels poders es que lo rei o l'emperador a pas d'autoritat sus las armas, nimai lo papa per manca de poder temporal. Anèron fins a prepausar que lo poder del dirigent a sos limits. Atal, segon Luis de Molina una nacion es analòga a una societat marcanda que sos dirigents serián los administrators, mas ont lo poder demòra dins l'ensems de sos administrats considerats individualament. Pasmens, lo poder de la societat sus l'individú es pus grand qu'aquel de l'individú sus el meteis, perque lo poder del dirigent es una emanacion del poder divin.
La corona anglesa espandissiá la teoria del poder reial per volontat divina (lo sol receptaire legitim de l'emanacion del poder de Dieu es lo rei), de tal biais que los subjèctes podián pas que respectar los òrdres per pas contravenir a aquela intencion. Fàcia a aquela teoria, divèrses membres de l'Escòla sostenián que lo pòble es lo receptor de le Sobeiranetat, que la transmet al prince dirigent segon divèrsas condicions. Lo principal defensor d'aquela tèsi foguèt benlèu Francisco Suárez, que son obratge Defensio Fidei Catholicae adversus Anglicanae sectae errores (1613) foguèt lo melhor plaidejat de l'epòca de la sobeiranetat del pòble. Los òmes naisson libres per natura e non per servir un autre òme, e pòdon desobeir e tanben destronar un sobeiran injust. Tot coma de Molina, afirma que lo poder politic aparten pas a degun en particular, mas se diferéncia d'aquel darrièr en considerant que lo receptor es lo pòble coma un tot, non coma un ensems d'individús sobeirans. Per Suárez lo poder politic de la societat es contractual dins son origina perque que la comunautat se forma pel consensus de liuras volontats. La consequéncia d'aquela teoria contractuala es que la forma de govèrn natural es la democracia, alara que l'oligarquia o la monarquia apareisson coma d'institucions segondàrias, que son justas pas que se son la causida del pòble.
Drech de las personas e drech internacional[modificar | modificar la font]
Francisco de Vitoria benlèu foguèt lo primièr que desvolopèt una teoria sus l'ius gentium (drech de las personas) que sens cap de dobte se pòt qualificar de modèrne. Desvolopèt sas idèas d'un poder sobeiran legitim sus la societat dins l'encastre internacional, en conclusent que l'encastre se deu tanben regir per de règlas justas e respectuosas dels dreches de totes. Lo ben comun de l'univèrs es de reng superior al ben de cada Estat. Aquò significa que las relacions entre Estats deurián pas mai èsser justificadas per la fòrça, mas èsser justificadas pel drech e la justícia. Es çò que fa de Francisco de Vitoria lo creator del drech internacional.
Descompausèt l'ius gentium. Francisco Suárez, que trabalhèt ja sus aquelas categorias plan distintas, distinguissiá entre ius inter gentes e ius intra gentes. Alara que l'ius inter gentes, que correspond al drech internacional modèrne, èra comun a gaireben totes los païses (essent un drech positiu, non natural, deu pas èsser obligatòri a totes los pòbles), l'ius intra gens o drech civil es especific a cada nacion.
Guèrra justa[modificar | modificar la font]
Perque la guèrra es un dels piègers mals que pòsca patir l'òme, los membres de l'Escòla ne deduguèron que se pòt pas utilizar dins totas las ocasions, mas sonque per evitar un mal mai grand. Encara es preferible d'aver un acòrdi rasonable puslèu que de començar un conflicte. Qualques exemples de guèrra justa:
- per sa pròpria defensa, sonque s'existís de possibilitats de succès. S'es condamnada de per abans a l'escac, aquela guèrra seriá pas qu'una rajada inutila de sang
- Guèrra preventiva contra un tirant qu'es a mand d'atacar
- Guèrra de castig contra un enemic copable
Mas una guèrra es licita o illicita pas solament en foncion del motiu, mas tanben deu observar tota una seria de condicions suplementàrias :
- Es necessari que la responsa siá proporcionala al mal; s'utilizam mai de violéncia qu'aquela estrictament necessària, vendriá injusta.
- Lo dirigent es el que deu declarar la guèrra, mas sa decision es pas una causa sufisenta per la començar. Se la populacion s'i opausa, es illicita. Plan segur, se lo dirigent vòl començar una guerra injusta, seriá melhor de lo despoderar abans e de lo jutjar.
- Un còp la guèrra començada se i pòt pas far tot, coma atacar los innocents o tuar los ostatges, i a de limits morals.
- Es necessari de cercar totas las possibilitats de dialòg e de negociacion abans de començar una guèrra, sola es licita la guèrra coma darrièr recors.
Son injustas las guèrras expansionistas, lo pilhatge, per tòca de conversion dels infidèls o pagans, per la glòria, eca.
Vejatz tanben: Doctrina de la guèrra justa
Conquesta de l'America[modificar | modificar la font]
Al començament del colonialisme, Espanha èra l'unic país europèu ont un grop important d'intellectuals prepausèt d'estudiar las condicions de legitimitat d'una conquesta al luòc d'ensajar de la justificar per de motius tradicionals.
Francisco de Vitoria comencèt son analisi de la conquesta en rebutant los títols illegitims. Foguèt lo primièr que se risquèt a negar que las bullas d'Alexandre VI (gropadas jol tèrme de las Bullas de la Donacion) èran un títol valable de possession de las tèrras descobèrtas. Pas mai la primautat universala de l'emperaire que l'autoritat del Papa (que manca de poder temporal) èran pas acceptablas, nimai una sosmission o una conversion volontària dels indians d'America. Podián pas èsser considerats pecaires o pauc intelligents, mas essent liures per natura e proprietaris legitims de lors tèrras. Quand los Espanhòls arribèron en America, portavan cap de títol legitim per ocupar aquelas tèrras, que n'avián ja.
Vitoria tanben analisèt l'existéncia possibla de motius que justificarián un tipe de dominacion sus las tèrras descobèrtas. Trobèt fins a uèit títols legitims per la dominacion.
- Lo primièr qu'indica, benlèu lo mai fondamental, es a respècte de la comunicacion entre los òmes, que constituisson ensems una societat universala. L'ius peregrinandi et degendi es lo drech de tot èsser uman de viatjar e de tractar sus tota la tèrra, independentament del govèrn o de la religion de cada territòri. Se los Indians permetián pas lo liure passatge, èra juste de se defendre, e de demorar suls territòris obtenguts per aquela guèrra.
- Lo segond títol fa referéncia a un autre drech que l'empachament essent tanben una causa de guèrra justa. Los Indians podián volontàriament rebutar la conversion, mas deurián pas empachar los Espanhòls de presicar, sens que se trovaram dins una situacion analòga a la del primièr títol. Pasmens Vitoria fa remarcar que quitament s'èra una causa de guèrra justa, seriá pasmens inoportuna del fach dels mòrts que poiriá causar.
Los títols seguents, de mendre d'importància, son:
- Se los sobeirans pagans fòrçan los convertits a tornar a l'idolatria.
- S'i a un nombre sufisent de crestians convertits, pòdon recebre del Papa un dirigent crestian.
- S'i a tirania o damatges faches a d'innocents (sacrificis…)
- Per causa dels partenaris e d'amics atacats, coma los tlaxcaltècas, ligats als Espanhòls mas someses, coma fòrça pòbles, pels aztècas.
- Lo darrièr títol legitim, pasmens qualificat per Vitoria d'esperel de dobtós, es la manca de leis justas, de magistrats, de tecnicas agricòlas, eca. En totes cases, seriá totjorn motivat per la caritat crestiana e pel ben dels Indians.
Aqueles títols legitims e illegitims satisfaguèron pas l'emperador Carles Quint, perque significavan qu'Espanha aviá cap de drech particular per espandre son empèri, es perque ensagèt sens capitar que los teologians daissen d'exprimir lors vejaires sus aqueles subjèctes.
Economia[modificar | modificar la font]
La consecracion finala de la denominacion dels economistas de l'Escòla de Salamanca foguèt donada per Joseph Schumpeter dins son Istòria de l'analisi economica (1954), pasmens que fòrça istorians economics avián ja emplegat aquela denominacion abans el. Schumpeter estudièt la doctrina escolastica en general e espanhòla en particular, e faguèt l'elògi del naut nivèl de las sciéncias economicas en Espanha al sègle XVI. Segon el aquela escòla foguèt lo grop que merita mai lo títol de fondators de las sciéncias economicas. L'Escòla de Salamanca capitèt pas a elaborar una doctrina economica complèta, mas establiguèt las primièras teorias economicas modèrnas se confrontant als novèls problèmas qu'avián aperegut. Malaürosament, i aguèt pas de seguida aprèp la fin del sègle XVII, e fòrça d'aquelas contribucions acabèron dins l'oblit, per tornar èsser descobèrtas dins los decènnis seguents. Malgrat qu'i aguèt pas d'influéncia dirècta, l'Escòla de Salamanca sovent foguèt comparada a l'Escòla austriaca; Murray Rothbard qualifica sos representants de « proto-Austriacs » dins son libre An Austrian Perspective on the History of Economic Thought.
Precedents[modificar | modificar la font]
En 1517 Francisco de Vitoria, qu'èra alara a La Sorbona, foguèt consultat alara pels mercants espanhòls establits a Anvèrs sus la legitimitat morala de comerciar per s'enriquir. D'un punt de vista actual, èra una demanda sus l'esperit d'entrepresa. Alara, Vitoria e d'autres teologians sosquèron suls afars economics. S'alunhèron de las posicions medievalas ja passadas e ensagèron de las remplaçar per de principis nòus venent de la lei naturala. L'òrdre natural repausa sus la libertat de circulacion de las personas, bens e idèas, de mena que los òmes se pòscan conéisser entre eles e aumentar lors sentiments de fraternitat. Aquò implicava que las accions dels mercants, en mai de pas èsser moralament condemnablas, asseguravan un important servici pel ben èsser general.
Proprietat privada[modificar | modificar la font]
Amb l'aparicion dels òrdres mendicants al sègle se desvolopèt un movement que, de contunh amb fòrça, insistissiá sus la pauretat e la fraternitat dels òmes, en deplorant l'acumulacion de las riquessas per la Glèisa. Los òrdres mendicants consideravan la possession de bens e la proprietat privada coma, pel mens, moralament condamnablas. En fàcia los dominicans en general, e Tomàs d'Aquin en particular, defendián l'idèa que la proprietat privada es una institucion umana moralament neutra.
Los membres de l'Escòla de Salamanca consideravan que la proprietat a per efècte benefic d'estimular l'activitat economica, e doncas lo ben èsser general. Diego de Covarrubias y Leiva (1512-1577) considerava que los proprietaris avián en mai del drech de proprietat sul ben n'avián lo drech exclusiu als beneficis que poirián derivar del ben (çò qu'es ja una caracteristica modèrna), quitament s'aqueles poirián profeitar a la Comunautat. Ça que la, en periòde de granda necessitat totes los bens son comuns.
Luis de Molina (1535-1601) la considerava coma una institucion d'efèctes practics positius perque, per exemple, los bens èran çò melhor mantenguts per un proprietari que s'èran la proprietat comuna.
Argent, valor e prètz[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament pus complèt e metodic d'una teoria de la valor es degut a Martín d'Azpilcueta (1493-1586) e Luis de Molina. Interessat per l'efècte dels metals precioses qu'arribavan d'America, Martín d'Azpilcueta constatèt que dins los païses qu'èran rares, los preses dels bens èran inferiors a aqueles dels païses avent una abondància d'aqueles metals. Los metals precioses son de merças coma las autras, d'ont mai son abondants d'ont mens permeton d'aquerir d'autres bens. Atal desvolopèt la teoria de valor carestiá davancièr de la teoria quantitativa de l'argent, en avança de mai d'un decènni sus Jean Bodin (1530-1596). La teoria de la valor predominanta fins a aquela epòca èra una teoria medievala del còst de produccion coma prètz juste. Diego Covarrubias e Luis de Molina desvolopèron una teoria subjectiva de la valor e del prètz que consistís a considerar que, perque l'utilitat d'un ben varia d'una persona a l'autra, son prètz juste serà atengut per l'acòrdi mutual sus un mercat liure (sens monopòli, enganas o intervencion del govèrn). En tèrmes actuals, los membres de l'escòla defendián lo liure mercat, ont lo prètz juste es determinat per la lei de l'ofèrta e de la demanda.
Interès[modificar | modificar la font]
L'usura (coma se nomenava a l'epòca tot prèst d'interès) totjorn foguèt fòrça mal vista per la Glèisa. Lo segon concili de Latran aviá condamnat lo remborsament d'un deute a una valor superiora al capital prestat; lo concili de Viena aviá explicitament enebit l'usura e aviá qualificat d'eretica tota legislacion que la tolerariá; los primièrs escolastics reprovavan l'encaissament d'interès. Dins l'economia medievala, los prèstes èran la consequéncia de la necessitat (recòlta marrida, encendi dins un talhièr...) e, dins aquelas condicions, podiá almens d'èsser moralament condamnable de percebre un interès per aquò.
A la Renaissença, la mai granda mobilitat de las personas profeitèt al desvolopament del comèrci e l'aparicion de condicions favorablas per que los entrepreneires comencèsson de nòus e lucratius afars. A causa que lo prèst èra ja pas mai sonque per l'autoconsomacion mas tanben per la produccion, se podiá alara considerar jos un autre angle. L'Escòla de Salamanca trobèt divèrsas rasons per justificar la percepcion d'un interès. Atal, la persona que recebiá lo prèst obteniá un benefici al prètz de l'argent obtengut. D'autre autre costat l'interès se podiá considerar coma una prima pel risc que preniá lo prestaire. Mas tanben coma la compensacion d'una manca per ganhar, perque lo prestaire perdiá la possibilitat d'utilizar l'argent per autre causa. Fin finala — e es una de las contribucions mai originalas — l'argent venent a èsser considerat coma una merça de qué se podiá tirar un benefici (l'interès).
Martín d'Azpilcueta prenguèt lo temps en compte. A de condicions egalas, val mai de recebre una soma immediatament que de la recebre dins lo futur. L'interès compensa doncas pel temps pendent qu'avèm pas a disposicion l'argent.
Teologia[modificar | modificar la font]
Pendent de la Renaissença la teologia èra en decadéncia fàcia a l'umanisme trionfant, e mai l'escolastica transformada en metodologia voida e rotinièra. L'Universitat de Salamanca conduguèt especialament, aprèp Francisco de Vitoria, Domingo de Soto e Melchor Cano un novelum de la teologia coma la renaissença del tomisme, qu'influencièt la vida culturala en general e d'autras universitats europèas. L'apòrt fondamental de l'Escòla de Salamanca a la teologia es benlèu l'estudi dels problèmas fòrça mai pròches dels òmes, qu'èran estats fins alara ignorats, en mai de l'estudi de questions fins alara desconegudas. S'utilizava a vegada lo tèrme de teologia positiva per soslinhar son caractèr practic fàcia a la teologia escolastica.
Morala[modificar | modificar la font]
A una epòca que la religion (catolicisme, calvinisme, islam…) impregnava tot, analisar la moralitat dels actes èra l'estudi pus practic e util que se podiá far per servir la societat. Es atal que las contribucions novèlas menèron fins al drech e a l'economia per l'Escòla de Salamanca non a lors originas mas amb las analisas concrètas dels desfís e dels problèmas morals impausats a la societat per las situacions novèlas.
Una idèa revolucionària es que se pòt far lo mal quitament èssent cresent, se pòt far lo ben quitament sens o èsser. Es a dire que la morala depend pas de Dieu. Aquel venguèt particularament important per las relacions amb los pagans, perque lo fach que sián pas crestians implicava pas que sián pas bons.
Al fil dels ans s'obtenguèt una casuistica de responsas davant de dilèmas morals. Mas coma una casuistica jamai podiá pas èsser complèta, tanben se cerquèt una règla o un principi mai general. Dempuèi aquí comencèt d'èsser ja desvolopat le probabilisme, que son darrièr critèri èra pas la veritat, mas la securitat de pas far una marrida causida. Desvolopat subretot per Bartolomé de Medina e perseguit per Gabriel Vázquez e Francisco Suárez, lo probabilisme se transformèt en l'escòla morala pus importanta dels sègles seguents.
Polemica De auxiliis[modificar | modificar la font]
Aquela polemica entre Jesuistas e Dominicans foguèt un conflicte — resolgut a la fin del sègle XVI — sus la tolerància e la predestinacion, es a dire, cossí se pòt conciliar la libertat umana amb l'omnisciéncia de Dieu. En 1582 lo Jesuista Prudencio Montemayor e lo fraire Luis de León discorriguèron publicament sus la libertat umana. Domingo Báñez considerèt qu'i donèron un pes excessiu e qu'avián emplegat de tèrmes que sonavan un pauc eretic, es perqué l'acusèt davant lo Sant Ofici de pelagianisme. Aquela doctrina demostrava la liura volontat umana al detriment del pecat original e de la tolerància balhada per Dieu. Lo resultat foguèt que Prudencio Montemayor e lo fraire Luis de Leon deguèron daissar l'ensenhament e lor foguèt enebit de defendre aquelas idèas.
Báñez foguèt acusat davant lo Sant Ofici pel fraire Luis de León de far l'error de Luther. Segon aquela doctrina, qu'es a la basa del protestantisme, l'òme es corromput a causa del pecat original e poirà pas èsser salvat mercé al seus merites, mas sonque se Dieu acòrda sa gràcia. Báñez foguèt rebutat.
Pasmens aquò acabèt pas la polemica, que contunhèt amb Luis de Molina e son Concordia liberi arbitrii cum gratiae donis (1588). Aquel foguèt considerat coma la melhora expression de la posicion dels Jesuistas. La polemica encara contunhèt pendent d'ans, amb una temptativa dels Dominicans per que lo Papa Clemenç VIII condamne la Concordia de Molina. Fin finala Pau V en 1607 reconeguèt la libertat dels Jesuistas e dels Dominicans per defendre lors idèas, sens que cap d'elas se posquèsse qualificar d'eretgia.
Existéncia del mal dins lo monde[modificar | modificar la font]
Vitoria donèt un imatge nòu de la divinitat per ensajar d'explicar la preséncia del mal dins lo monde. L'existéncia del mal rendiá dificil de creire que Dieu pòsca èsser a l'encòp infinidament bon e infinidament poderós. Vitoria expliquèt aquela paradòxa fasent apèl a la liura volontat, o liure arbitri de l'òme. Per que la libertat siá acordada per lo meteis Dieu a cada òme, es pas possible que l'òme agisca en causissent totjorn lo ben. La consequéncia es que l'òme pòt volontàriament provocar lo mal. Pau, el (Letra als Romans 7:14-22), explica que l'Òme Pecaire pòt pas que causir lo Mal.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)B. Dempsey, « The historical emergence of quantitity theory », in Quartely journal of economica, novembre 1935.
- ↑ (fr)Thomas Guggenheim, Les théories monétaires préclassiques, Genève, Droz, 1978
- ↑ (fr)Histoire de l'analyse économique, 1954
- ↑ (fr)Pascal Salin, Libéralisme, 2000, p. 35.
- ↑ (en)Jesus Huerta de Soto, « New light on prehistory of the theory of banking and School of Salamanca », in Review of austrian economics, 1996, n°2.


text:
Batalha de Maipú
La batalha de Maipú qu'oposè las hòrças revolucionàrias argentinas (constituidas per l'Armada deus Andes qui comptava dab lo Regiment de Granadèrs a Chivau) e chilenas contra las òsts realistas comandadas per Mariano Osorio. Que s'escadó lo 5 d'abriu de 1818 dens la Vath de Maipo en Chile, pròcha de Santiago de Chile.
La victòria deus sud-americans que permetó d'assegurar la liberacion de Chile e atau de renforçar la libertat de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata en bèth preparar la futura liberacion de Peró.
A la fin de la batalha, lo generau chilen Bernardo O'Higgins que's presentè dab ua herida arrecebuda a l'escadença de la soa derrota de Cancha Rayada entà saludar e mercejar José de San Martín.


text:
Pour son nouvel opus policier, Joan Ganhaire nous fait découvrir un nouvel univers et confirme sa maîtrise du genre.
L’Espelida, brave pitit chasteu a la surtida de Maraval. Una quarantena d’endechats mentaus i menen una vita suauda e protegida. Per lo mens zo deurián… La mòrt de Ludivina, dicha Lulu, manifestament assassinada, ven far espetar l’eimatge immaculat de l’institucion… E quo es pas la mòrt violenta d’un daus educators los mielhs aimats quauques jorns pus tard que vai ajudar lo trabalh dau comissari Darnaudguilhem e de sa fina còla que van ’nar d’orror en orror.
L’Espelida, un tan doç fogier…


text:
Lo grop La Tireta Duberta, devath la direccion de Michel Pertuis, que presentarà au public lo son navèth repertòri de cantas de Nadau lemosinas, gasconas, provençaus mes tanben de cantas mei contemporanèas. Lo grop que s'acompanharà d'un musicaire dab la soa harpa celtica.
La Tireta Duberta que serà en concèrt divés 8 de deceme a la sala deu Tribunau de Nontron (Dordonha) a 20 ò 30 dab cantas de Nadau e « istòrias de país » dab Patrick Ratineaud. Lo grop que serà a Bussièra Badiu (Dordonha) lo 10 de deceme a la glèisa romana a 15 òras dab en purmèra partida la corala Carillon de Nontron qui cantarà cançons de Nadau deu monde sancèr. Lo 15 e lo 16 de deceme, que's produsiràn a Escuras (Charenta), puish lo 17 de deceme a Sent Marçau de Valeta au Domeni de Montagenet a 15 òras dab en purmèra partida la corala Lyra Libra de Marval. Darrèra data a quauques dias de Nadau, lo 22 de deceme a la glèisa romana de Saint Pardoux de Mareuil a 21 òras.
Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e
Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr


text:
Isabèl II d'Espanha
Isabèl II de Borbon (Madrid, lo 10 d'octòbre de 1830 - París, lo 9 d'abrial de 1904), foguèt reina d'Espanha après 1833. Èra la filha de Ferrand VII d'Espanha e de Maria Cristina de Nàpols e la maire d’Anfós XII.
Carlos María Isidro de Borbón, l’oncle d’Isabèl, èra l'eiretèir del tròn d'Espanha, mas en 1833, après la mòrt de Ferrand VII, Isabèl foguèt reina d'Espanha malgrat la contestacion de sos dreits pelhs partisans de son oncle (qui se 'pelavon carlistas-veire Guèrra Carlista). Isabèl Z-aviá tres ans. Maria Cristina de Nàpols foguèt regenta taiqua 1840. En 1840, alhs tretze ans, Isabèl foguèt reina d’Espanha taiqua 1868. Après la Revolucion de 1868, se sauvèt a París. Son successor foguèt Amadèu Ièr d'Espanha.
Se casèt embe Francés de Borbon, son cosin. Lo monde disiá qu’èra omosexual. Mai Isabèl aguèt mantun enfant, entre los quenhs Isabèl de Borbón y Borbón, Anfós XII, María de la Paz de Borbón e Eulalia.


text:
Terralha
La terralha es una tèrra cuècha porosa, que pòt demorar bruta o recebre un revestiment esmaltat. Gres e porcelanas, que la pasta vitrifica a nauta temperatura, son pas de terralhas.
La terralha, designant al meteis còp la fabricacion de vases e aisinas de tèrra faiçonada e cuècha al forn e, par metonimia, los objèctes produits amb aquela tecnica.
La faiença e una terralha, perque fabricada amb de tèrra porosa impermeabilizada per un esmalt blanc d'estanh
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
L'invencion de la terralha data de la preïstòria: benlèu del Neolitic, d'un biais independent dins diferentas regions del monde: al Japon cap al millenari XI, pendent lo periòde Jomon e en Asia Menora, cap al millenari VIII. Al Pròche Orient, seriá apareguda vèrs lo millenari X.
Un autre foguièr d'invencion, situat en Africa Sahariana, es datat del millenari VIII. Dins d'autres luòcs, de descobèrtas recentas lo long del flum d'Amur, dins l'èst de Russia, an revelat de traças de ceramica. Aquelas darrièras son estadas datadas de 13 000 ab. C., mas lor concepcion fa pensar que las tradicions ceramicas serián encara mai ancianas. Las datacions al carbòni 14 efectuadas en China del sud a la fin dels ans 1990 suls jaces ont se trobèt de tèstes de terralha donèron de datas situadas entre 9000 e 14000 ab. C.[1]. En America del Sud, la ceramica apareis vèrs 3500 ab. C. en Colómbia e en Eqüator. En America Mejana, l'aparicion de las primièras terralhas es pus tardiva: vèrs 1500 ab. C., dins la region de Tehuacán[2].
Dins totes los cases, alara que la descobèrta de la ceramica es fòrça anteriora (vèrs lo millenari XXXe abans nòstra èra[3]), l'aparicion de la terralha es ligada a la sedentarizacion de las populacions e al besonh creissent de recipients per la conservacion de las recòltas o a la coseson dels aliments.
Entre 3500 e 3450 ab C., la terralha fa une vertadièra revolucion amb l'introduccion del torn del terralhièr, en Orient Mejan mercé a una novèla populacion venguda del Creissent Fertil, e en China entre 3000 e 2000 ab C.[4],[5]. Entre 2900 e 2300 ab C, pendent l'Edat del Bronze, se tròba de traças de decoracion.
Tecnicas de faiçonar[modificar | modificar la font]
La fabricacion d'una terralha comença per la mescla de las tèrras (argila, marla, silici). Los materials son malaxats, manualament (trolhatge), o mecanicament. La pasta obtenguda se consèrva al repaus (poiriment) durant un periòde que varia de qualques setmanas a qualques meses.
Existisson diferentas tecnicas per donar al material la forma desirada:
Modelar[modificar | modificar la font]
Tecnica pus primitiva, lo modelatge es la mesa en forma d'una bola de tèrra per la pression dels dets.
Estampar e calibrar[modificar | modificar la font]
De pichonas partidas de tèrras son aplicadas sus o dins un objècte modèl (cojon, ancian pòt copat...) e la tèrra es aprèp lissada.
L'industria utiliza aquel procèssus lo nomenant calibratge. La pasta malleabla es plaçada dins un mòtle en rotacion puèi pressada contra las parets mercé a l'accion d'un calibre introduch mecanicament[6].
Motlar amb un cilindre[modificar | modificar la font]
La tèrra es enrotlada amb un mòtle long e estrech sus una taula jos la palma de las mans. Las diferentas partidas son assembladas per ne far la pèça.
Aquela tecnica rapida permet d'obtenir de pèças fòrça grandas, de formas totalament libras. Aquela tecnica es correnta dins los pòbles primitius e los artistas ceramistas.
Pasmens las pèças realizadas atal son pesugas. Se pòdon afinar en utilizant un postarèl e un còdol per comprimir la tèrra e modelar la forma de la pèça. Lo còdol es a l'interior de la pèça, al contacte de la tèrra, e lo postarèl permet de martelar la paret.
Motlar amb de placas[modificar | modificar la font]
De placas de tèrra son realizadas amb un ròtle puèi assembladas amb de barbotina.
Aquela tecnica es rapida, mas permet de far sonque de pèças geometricas. Encara que se pòt obtenir de formas cilindricas en rotlant la placa e en assemblant las doas extremitats opausadas.
Tornejar[modificar | modificar la font]
La tecnica pus perfeccionada es aquela del tornejament. Pasmens demanda un long aprendissatge. Aquela tecnica apareguèt als alentorns de 4000 ans ab C, revolucionant la terralha en permetent d'obtenir lèu de formas fòrça mai regularas e de pèças fòrça mai leugièras.
Lo torn se compausa d'un platèl rotatiu, la girèla. Aprèp que se dispausèt una turon d'argila al centre del platèl, lo tornejaire centra sa tèrra puèi la faiçona pendent sa rotacion.
Quand la pèça es tornejada prenguèt consisténcia « cuèr », lo tornejaire rectifica las imperfeccions e crusa lo pè de la terralha. Se cal se termina per la pausa de las carbas e la gravadura de la pèça segon lo modèl.
Lo tornejament permet d'obtenir sonque de pèças de revolucion, que pòdon pasmens èsser deformadas abant lo secament complet.
Motlar o colar[modificar | modificar la font]
Dins lo procèssus de motlage, la tèrra es pas mai de forma pasta, mas de forma de barbotina.
Un mòtle de plastre o de tèrra cuècha es utilizat per definir l'exterior de la forma; lo plastre a per caracteristica d'absorbir l'aiga.
La barbotina es introducha dins lo mòtle. Aprèp qualques minutas de presa, l'excedent de barbotina es voidat.
L'aiga de la barbotina se transferís dins lo plastre, e la densitat de la barbotina aumenta prèp de las parets. La pèça es desmotlada aprèp secament, operacion aisida pel retrach de produch per evaporacion d'aiga.
Tecnicas de còser[modificar | modificar la font]
Per la coseson, las diferentas pèças obtengudas son dispausadas dins un forn a una temperatura de 850 a 1 000 °C pendent environ 8 oras. Dins lo cas de terralhas destinadas a recebre un decòrs coma la faiença, alara s'obten lo « biscuèch ».
Las temperaturas de coseson anan de 850 °C a 1 150 °C segon la natura de la tèrra utilizada. La temperatura depend de la proporcion d'oxides metallics, de sals alcalins o acids, de la tèrra.
Las pèças pòdon èsser decoradas al pincèl amb d'oxides metallics, trissat e diluits, de colors diferentas. Le biscuèch atal pintat es trempat dins de banhs d'esmalt. Un còp decorada e esmaltada, la pèça subís una novèla coseson a 960 °C pendent 5 oras per la faiença.
La terralha demòra porosa aprèp coseson, es a dire que pòt absorbir l'aiga e es sensibla al gèl; çò que la distinguís del gres que, coma la porcelana, es totalament vitrificat. Aquela porositat ofrís dos avantatges: la conservacion dels liquides fresques per evaporacion superficiala e la resisténcia al fuòc dirècte permetent de l'utilizar coma aisina de còser. Aqueles doas caracteristicas explican son interès per las societats primitivas.
Nòtas e refences[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Descobèrta dels primièrs tèstes de terralha en China
- ↑ (en)Susan Toby Evans, Ancient Mexico and Central America. Archaeology and Culture History, Thames & Hudson, 2008, p. 118
- ↑ Vènus de Dolní Věstonice En Chequoslovaquia, se datèt una estatua de ceramica a l'entorn de 24 000 ab C
- ↑ (fr)Cécile et Michel Beurdeley, La Céramique chinoise - Le Guide du connaisseur, 1974, page 15
- ↑ (fr)Torn de terralhièr e ceramicas « clòsc d'uòu » dins la cultura de Longshan
- ↑ (fr)font:Thierry Bonnot, Des produits industriels, de l'ustensilité à l'esthétique, Ecomusée du Creusot-Loire, 2000 p18-19 [1]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Susan Toby Evans, Ancient Mexico and Central America (Archaeology and Culture History), Thames & Hudson,
- (fr) Cécile e Michel Beurdeley, La Céramique chinoise - Le Guide du connaisseur,
- (fr) Thierry Bonnot, Des produits industriels, de l'ustensilité à l'esthétique, Ecomusée du Creusot-Loire,