text:
« Dempuèi lo temps qu'avian doberta la pòrta, l’ors contunhava de virar dins la gàbia ». Aqueste pròverbi chinès m’a totjorn tocat. Se sentís que i a quicòm fòrça clar aqui dedins, que desclavar una sarralha basta pas per venir liure. Ça que la s’encapa pas plan per quina rason… Alara, perque sortises pas l’ors ?
Pòt pas mai veire la pòrta
Dempuèi lo temps que vira, sempre lo meteis camin, long de la grasilha d’un costat l’autre... Vei pas mai de pòrta, e vei pas mai de gàbia tampauc. Vira que viraràs, a virat lo sens.
Passa pus
Era un orson quand lo botèron dins la gàbia. Ara qu’a près quatre quintals, passa pus que lo morre.
Ten lo sindròma d’Estocòlm
Se sentís una responsabilitat de las grandas perque lo zoò emplega fòrça monde. E puèi, se i avia pas aquel zoò, consi farian los mainatges per conoisser las bèstias salvatgas ? Tot lo monde an besonh d’èl, se pòt pas enanar. L’ors a penjat lo retrach del director dessus sa palhassa.
Es vergonhós
Autres còps, era l’ors mai bèl de la montanha. L’estiu se solelhava, manjava de fedas e d’unes còps se chapava un pastorel. L’ivèrn se dormissia dins una tuna sèca e caudèta. A la prima las orsas li badavan, las prenia totas... Era lo rei ! Mas ara es plan acabat. Es vengut tot magre, son pèl es lord. Li limèron las arpas e los cròcs. Es una mitat d’ors. Pòt pas tornar al païs coma aquò.
Se sentís plan dins la gàbia
I a pas que los òmes que crèson que los orses siagan uroses dins la montanha ! Ailamont fa freg, las fedas son pas de bon arrapar, e puèi te lascan los cans e te tiran dessus. Aicí, te balhan la pastèla cada jorn e degun t’emmerda pas. Li an quitament botat la telé. Alara, s’entornar dins la montanha…
Vesetz d’autras possibilitats ?


c: text/html

text:
Debutam uèi una tièra d’articles sus lo tèma de l’istòria amagada d’Occitània. D’efièch, fa de sègles que nòstra conciencia nacionala potenciala es escanada. Ara nos cal, enfin, revelar a la nòstra populacion un fum de faches istorics espantants, estrambordants e sovent de mal creire. Prenem las nòstras responsabiltats, sens brica dobtar del rambalh qu'aquò va provocar dins lo mitan dels istorian officials franchimands, sens parlar del microcòsme dels jovents occitanistas.
Aquò rai, la vertat de’n primièr ! E per començar :
Lo desbarcament mancat de la baia d’Arcaishon
1èra partida : Occitània sauvarà t’i lo Monde Liure ?
A la debuta del mes de mars de 1961, mentre que París sortis dapasset d’un invern poirit de mai, un raionet de solelh trauca la vitra d’un fenestron, al tresen estatge d’un ostal grand, 2 carrièra Gabriel dins lo Uèiten arondissament de la nòstra capitalassa : l’ambassada dels Estats-Units. Doçamenton, lo solelh se pausa sus un burèu ont esclaira un parelh de dorsièrs barrats amb la mencion "subresecret".
Darrièr lo burèu : John Walter Cuningam, officièr de la CIA en pòste a París. Malgrat lo frescor que renha dins lo membre (lo radiator a pétròli es en carafa), sa camisa es tota pegada de susor. La color roginassa de sa clòsca pòt pas enganar degun : l'òme es a prenne lo bulh.
D’effiech, los dos rappòrts que ven d’acabar de legir son explosius… Lo primier pòrta sus l’estat de l’armada francesa, alara en plena guèrra d’Argèria. Un tablèu gaire famós : la leialtat de la Granda Muda devers la Republica comença de se fendisclar. De sòrga segura, lo rappòrt descriu los preparatius d’un putch en Argièr : mantuns generals e la magèr part des oficièrs superiors son prestes. La populacion europenca mancarà pas de los sostenir. Se l’Argèria francesa cabusa dins la rebelion, l’ipotèsi d’una guèrra civila, espandida a la metropòli, es mai que probabla !
Lo segond rappòrt descriu l’ambient que renha a la cima del poder francés. Lo General De Gaulle passa lo sant clame del jorn dins son liech, fenestras barradas, e la nuèch erra sens repaus lo long dels coredors de l'Elisèu. An fach venir lo mètge, qu’a diagnosticat un estat depresiu prigond e un psoriasis avançat. La causa de tot aquò : Ivòna a quitat l’ostal ! Fasia de setmanas que los plafons daurats resonavan de garolhas quotidianas, èla li fasent repròchi d'ambandonar la grandor de França amb sa politica fumosa d’autodeterminacion (ton "vos ai comprés", é, m’as comprés !), èl li demandant de se mainar primièr de sos devers de femna e de maire. Ivòna a plegat los afars e se dís que seriá partida amb un joine luoctenant de gendarmariá republicana. Lo General es ara pas mai qu’una ombra. França sap pas encara que i a pas pus degun que la governe…
J.W. Cunigam aganta un tròç del drapèu american que pendoleja darrièr son burèu, se seca la cara e buffa lentament. Davant èl, dins un quadre, lo président Kennedy l’agacha afectuosament. J.W. sarra los uèlhs puèi aganta sa maquina d’escriure e ataca lo rappòrt de sintèsi : Dest. : Allan Dulles, capolièr de la CIA, 2430 E Street, Washington DC…
…França, emai tota Euròpa occidentala e donca tamben la resta del monde liure son a mand de s’esfondrar. Tancat dins son cadieràs, Allan Dulles acaba lo rappòrt e fronzís las ussas. La politica francesa, aquò te li balha un mal de tèsta…
Un mormolh : "Son d’entresenhas fòrça preocupantas…" Dulles leva lo nas. Amb la moquetassa qu’estofa cada pas, l’a pas ausit venir aquel d’aquí : son ajunt William Colby. Lo tipe ten un dorsièr espès. "Avèm tamben recebut un plan que tomba plan, se permetessetz…"
Dulles dobris lo dorsièr e ne tira una carta :
Una nòta precisa lo calendàri de las operacions :
Jorn J : desbarcament del còrps expedicionàri en baia d'Arcaishon
J+1 : presa d’Arcaishon.
J+2 : traucatge cap a Bordèu.
J+2 a J+4 : combats e presa de Bordèu.
J+5 a J+10 : correguda cap a Tolosa.
J+11: dintrada triomfala del còrps expedicionari dins Tolosa. Establissament del govèrnament provisòri.
J+12 a J+20 : La crotz mondina e la banièra estelada flotan sus la ciutat de Carcassona. Conquista de Besièrs, Montpelhièr e Nima. Las Fòrças Occitanas Liures davalan del Massiu Setentrional e percaçan las tropas d’occupacion.
J+22 : liberacion de Lemòtge per las F.O.L.
J+20 a J+25 : moviment virant per prenne Clarmont d’Auvernhe. Jonccion amb las F.O.L.
J+30 : liberacion de Niça.
J+20 a J+40: reduccion de la pòcha de Marselha, fugida de çò restant de las tropas d’occupacion per la mar. Proclamacion de l’independéncia d’Occitània.
Allan Dulles demòra pensiu. Es benlèu temps de’n acabar amb aqueles froggies que jamai son pas estats d’aliats fisables, abans que los russes n’aprofiechen ! "Oxi ta qué ?" çò demanda.
- Occitània, li respond Colby.
- E qual es l’autor d’aquò ?
- Un cert Francés Fontan, ara refugiat en Itàlia. Segon èl, a pauc près 200.000 aderents clandestins del Partit Nacional Occitan son prestes per prenne las armas. Voletz que faguem de verificacions ?
Dulles chifra un momenton. Un capolièr de la CIA dèu saupre prenne las bònas decisions sens trantalhar… Truca lo dorsièr amb lo ponh : "Cal primièr retrobar aquel Fontan. E lèu !"

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Siròc
Lo siròc (var. Eisseròc) es un vent saharian violent, fòrça sec e fòrça caud que bufa sus l'Africa del Nòrd e lo sud de la mar Mediterranèa.
Causa[modificar | modificar la font]
Lo siròc se produch quand una massa d'aire tropicala e estacionària installada sul Sahara se trapa entre una zona anticiclonica a la verticala de la linha del tropic del Càncer e una subte zona de forta depression se fasent lèu al dessús de la mar Mediterranèa. La massa d'aire sahariana brutlanta es alara aspirada cap al nòrd per la depression e puja cap al sud-nòrd al dessús de Marròc, d'Argeria e de Tunisia cap a Andalosia, las Balearas, Provença, Lengadòc, Corsega, Sardenha, Sicília, Mezzogiorno e sud de Grècia.
Lo fenomèn es mai corrent a la prima e a la davalada. Los vents pòdon aténher 100 km/h, subretot en març e novembre al maxim de formacion de las depressions mediterranèas.
Impacte[modificar | modificar la font]
Lo siròc es associat amb de temps fòrça caud, sec e poscós en Africa del Nòrd alara que la depression dona de temps fresc e plujós en Euròpa. Lo siròc pòt durar de jorns e enviar de pichonets grans de sabla fins als Alps. Aquel sable dona una color jauna rosenca a la nèu e n'accelèra la fusion per baissament de son albedo, amassa amb la temperatura nauta de l'aire. Aquel sable causa de problèmas per l'aparelh respiratòri e d'erosion de la superfícias.
Cada ans, lo siròc conten de langostas, guastadors de las culturas agricòlas.


text:
apostilas de instrumentação básica
- analitica - quimica analitica II aula 1 (quimica analitica ii aula 1.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 10 (quimica analitica ii aula 10.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 11 (quimica analitica ii aula 11.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 12 (quimica analitica ii aula 12.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 13 (quimica analitica ii aula 13.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 14 (quimica analitica ii aula 14.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 15 (quimica analitica ii aula 15.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 2 (quimica analitica ii aula 2.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 3 (quimica analitica ii aula 3.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 4 (quimica analitica ii aula 4.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 5 (quimica analitica ii aula 5.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 6 (quimica analitica ii aula 6.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 7 (quimica analitica ii aula 7.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 8 (quimica analitica ii aula 8.pdf)
- instrumentação
- analitica - quimica analitica II aula 9 (quimica analitica ii aula 9.pdf)
- instrumentação


text:
09/05/2014
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 11 de mai
Attention, modification de dernière minute:
L'émission du 11 mai sera consacrée au disque de Goulamas K "rabias e poesias"
Du coup Romain Baudoin sera l'invité du 18 mai
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission du diumenc 18 de mai a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd sera Romain Baudoin per son album "1 Primate" e l'espectacle "Identitats" que passarà a l'edicion 2014 de Paratge a Bordelha dau 13 au 15 de junh.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
19:16 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Istòria
La region es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986.
Pren son nom de Peitau (que los dos tèrç de l’anciana província son dins la region - manca Vendèa) e dels dos departaments de Charanta e Charanta Maritima.
Lo 1èr de genièr de 2016 es fusionada dins la region Aquitània Lemosin Peitau e Charantas.
Lo 27 de junh de 2016, lo conselh regional se causís lo nom de Nòva Aquitània.


text:
Dimars, 30 de genièr de 2018, 03h00 Espòrt
Plan contents, los Singlars de Corbièras: venon de batre Carcassona 31-6.
© FCL 13
Elèit 1: primièra victòria, primièra desfaita
La seisena jornada del campionat d’Elèit 1 foguèt marcada dissabte per la primièra desfaita de la sason de l’SO Avinhon sus la pelena de Sant Estève: 26-16. Amb plan de dificultats, Limós s’anava impausar a Albi: 24-16.
Dimenge, veniá a Sent Gaudenç de signar sa primièra victòria de la sason en ganhant lo dèrbi a Tolosa: 40-36. Palau signava sa segonda victòria de reng en batent Vilanòva d’Òlt: 32-18.
Al Molin de Lesinhan, l’afrontament amb lo vesin de Carcassona tenguèt pas sas promessas. Entre una formacion en fisança e dinamica e un grop ont mancava qualques jogaires quadres e que pachaquèt fòrça palmas e situacions, la diferéncia montèt fins a 31-6 en favor dels Verd e Blanc.
Al programa de la dimenjada qu’arriba: Carcassona-Albi, Lesinhan-Dragonets, Limós-Palau, Vilanòva-Tolosa e Sent Gaudenç reçauprà lo cap de fila Avinhon.
La Copa bravoneta per l’Elèit 1
Dissabte, al sèti de la Federacion a Carcassona, se tirèron las partidas dels 1/ns de finala de la Copa que se debanaràn los 17 e 18 de febrièr. Un sol rescontre opausarà doas formacions d’Elèit 1: Carcassona reçauprà Tolosa a Domèc.
Las autras 7 formacions d’Elèit 1 jogaràn cò de lor adversari: St Esteve-XIII Catalan cò del vesin Illa de Tet, Lesinhan a Salsas, Avinhon a Ferrals, Palau a Selon, Albi a Trentels, Limós a Caumont e Sent Gaudenç en Cabardés contra Vilagalhenc-Argon.
Los Dragons a Widnes
Es a Widnes aqueste dimenge 4 de febrièr de vèspre, cò dels Vikings, que los Dragons Catalans jogaràn la primièra partida de la sason 2018 de Superliga.
La sason se dobrirà tre dijòus amb Warrington-Leeds e Hull FC-Huddersfield. Divendres, per son retorn al primièr nivèl, Hull KR reçauprà Wakefield. Son tanben al programa de divendres: Salford-Wigan e St Helens-Castleford.
En Championship, Tolosa dobrirà la sason amb la recepcion dels Leons de Swinton, aqueste dissabte 3 de febrièr a 3 oras del vèspre sus la pelena de l’estadi de Blanhac.
Alan Roch


text:
Illa de las Nèus
L’illa de las Nèus o Nevis es una illa de las Pichòtas Antilhas e un dels dos membres de la Federacion de Sant Cristòl e Nevis. La capitala n’es Charlestown.
Istòria[modificar | modificar la font]
L’illa de Oualie (nom aravac) foguèt batejada Nòstra Dòna de las Nèus (Nuestra Señora de las Nieves) per Cristòl Colomb, en 1498.
La colonia anglesa prenguèt coma nom una adaptacion fonetica de Nieves en Nevis. Foguèt reünida a las colonias de Sant Cristòl e Anguilha en 1888. Es federada a Sant Cristòl qu’obtenguèt l’independéncia en 1984.


text:
Ali (Cantal)
Ali (Ally en francés) z-es 'na comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son tardivas : Alys, en 1653, Aly, en 1659 ; Ali, en 1671, Haly, en 1674, Aliy, en 1675, Alix, en 1698, Ally, en 1763 [1]. L'autre Ali es citat en 1307, Aly, en 1352, Ali e al sègle XVI, Alis.
Per Dauzat, Ali seriá un ancian *Allia, la villa d'un certan Allius, nom d'òme latin [2]; mas Delamarre cita tanben un nom gallic (gal, gallés) Allios [3], sense se referir a Ali. Sembla pasmens improbable qu'un ancian Alha (evolucion normala de l'etime *Allia) puèscha donar Ali al sègle XVII e encara mens al sègle XIV (per L'Ali de Naut Léger). Una derivacion gallesa en -ion donariá *Alh e pas Ali : *Allion > *Alio >*Alho >*Alh. La solucion de Negre, un nom germanic d'òme Allinus [4], supausa un reculament de l'accent tonic : *Ali(n) > Ali.
La prononciacion modèrna es ['ali] (informator de Barriac, nascut en Corresa, a 20 km), ['aʎe] (Chaucinac), entre ['aʎe] e ['aʎi] (a Ascoralha) [5]. L'auvernhàs naut refusa normalament una finala en -i posttonic (e tanben una -l- intervocalica, qu'altèra en -g- o en -r-, mas aicí sèm a son orada meridionala, près de l'orlhagués). Aquò's tanben a notar que los parlars qu'accèptan una -lh- molhada per Ali la iodizan pels mots ordinaris (la chamjan en -i- consonantic). Per comparason, la prononciacion de Sench Ipòlit a Apchon es [sentʃ i'pɔgə] : l'ancian canton de Pleus fai transicion entre l'auvernhàs e lo lengadocian del costat del prumèir.
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1972, Ali fusionèt amb Brajac e Drinhac que venguèron de comunas associadas, mas en 1985, Brajac tornèt préner l'independéncia comunala [6]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Pleus; es ara del canton de Mauriac.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a0113514968541ogn4B
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 12
- ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 47 e 284
- ↑ [1]
- ↑ enquèsta Sivadon abrial 2018
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=552


text:
D’auti contractes
Profitament de peisheus de Vielha - MUP 304
MUP 304 Artiga-Pomèroveir mès
Profitament de peisheus de Vielha - MUP 305
MUP 305 Espitau de Vielhaveir mès
Profitament de peisheus d’Arròs e Vila
MUP 254 Desèrts e Cuveishicveir mès
Profitament de peisheus d’Aubèrt e Betlan
MUP 265-267-270veir mès
Profitament de peisheus de Betren
MUP 283 Pales de Sòtoveir mès
Profitament de peisheus de Casau e Gausac - MUP 290
MUP 290 Montanha de Delàveir mès
Profitament de peisheus de Casau e Gausac - MUP 288-291 e 289-292
MUP 288-291 e 289-292veir mès
Profitament de peisheus de Vilac - MUP 271
MUP 271 Era Cometaveir mès
Profitament de peisheus de Vilac - MUP 309
MUP 309 Estèra-Safostaveir mès


text:
Diluns, 2 de març de 2015, 03h00
Mièg milerat de personas an manifestat aqueste dissabte a Sanch Ale d'Apchièr (Aubrac) per defendre la linha de tren Clarmont-Nuçargue-Besièrs, que los manifestants crenhon ... +
Dijòus, 23 d'octòbre de 2014, 03h00
Una victòria provisòria per la vila roergassa de La Guiòla (Aubrac). La justícia europèa ven de metre fin, en favor de la vila occitana, a un conflicte de marca vièlh ... +
Diluns, 12 de novembre de 2012, 03h00
Un avion de transpòrt militar argerian, que dedins i viatjavan sièis personas, cinc militars e un representant de la Banca d’Argeria, e que veniá de París per tornar en ... +
Dissabte, 29 de setembre de 2012, 03h00
La vila roergassa de La Guiòla (Aubrac), celèbra per la siá fabricacion de cotèls dempuèi lo sègle XIX, l’an despossedida del sieu nom. Un entrepreneire ... +


text:
Tir esportiu
Las nombrosas disciplinas del tir esportiu an totas en comun l'utilizacion d'una arma de fuòc o d'aire comprimit per ensejar d'aténher, amb lo maxim de precision e de biais repetitiu, una cibla situada a una distança variabla.
Lo tir olimpic[modificar | modificar la font]
Lo tir apareis coma disciplina olimpica tre los primièrs jòcs modèrns, en 1896. Es reservat als òmes. Las femnas son autorizadas a concorrer dins las meteissas espròvas que los òmes als jòcs de Mexic en 1968. Aquelas 7 espròvas mixtas contunhan fins a 1980.
En 1984 le nombre d'espròvas per las femnas es mermat 5 (3 esprovas femnas e doas mixtas) del temps que las espròvas pel òmes son de 8 (6 masculinas e 2 mixtas)[1]. En 1992, una espròva mixta d’skeet vei Shan Zhang, una concurrenta chinesa, batre lo recòrd del mond e ganhar debant 5 concurrents mascles[2]. Mas a partir de 1996, la practica es totalament sexuada: los òmes e las femnas participan a d'espròvas separadas. En 2015 i a 15 espròvas diferentas, 9 pel òmes e 6 per las femnas[3].
- 10m pistolet d'aire comprimit (60 còps) òmes
- 10m pistolet d'aire comprimit (40 còps) femnas
- 10m rifle d'aire comprimit (60 còps) òmes
- 10m rifle d'aire comprimit (40 còps) femnas
- 25m pistolet fòc rapid (60 còps) òmes
- 25m pistolet (30+30 còps) femnas
- 50m pistolet (60 còps) òmes
- 50m rifle 3 posicions (3x40 còps) òmes
- 50m rifle 3 posicions (3x20 còps) femnas
- 50m rifle alongat (60 còps) òmes
- doble trap (150 ciblas) òmes
- fòssa olimpica (125 ciblas) òmes
- fòssa olimpica (75 ciblas) femnas
- skeet (125 ciblas) òmes
- skeet (75 ciblas) femnas[1].
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 TIR : histoire du tir aux Jeux Olympiques, sur olympic.org
- ↑ Pierre Lagrue, Le Siècle olympique.
- ↑ TIR : histoire du tir aux Jeux Olympiques, sur olympic.org


text:
Recebi ua ofèrta promocionau d’Òmnium Cultural entà captar sòcis. Me telefone ua hemna ben amabla a qui li exprèssi eth mèn gòi peth prètzhèt dera entitat entà promòir era lengua e era cultura catalana, afrairada damb era occitana-aranesa, d’ençà dera sua creacion, er an 1961, non atau pera sua deriva politica tan decantada es darrèri ans, ja qu’es que tanben les defenem, mès a compdar de posicionaments politics disparions (federaus o d’entenuda damb era rèsta d’Espanha), non mos i sentem representadi. De hèt, era presentacion enviada peth collectiu se centre sustot en remercar qu’eth principau objectiu des sòcis ei “assolir la independència de Catalunya” e qu’eth nau rèpte ei ara “les eleccions del 27 de setembre”, ena madeisha setmana en qué se hè publica ua “lista unica” (quina desconfidança, es unicitats!) de tipe sobeiranista, damb era enquia ara presidenta Casals ena plaça tresau, un president dera Generalitat qu’òpte ara reeleccion de numero quate, un cap dera oposicion que renoncie a entestar ua alternativa e un prumèr candidat tan politic coma es auti, exèurodeputat exècosocialista, que declare tres dies dempús qu’aguest acòrd sui generis tanpòc explicite qu’eth president serà Mas. Semble que dera politica catalana ac podem demorar ja lèu lèu tot, ath temps que tot e toti (omnium) se sage de profitar (egemonia, en diden), sigue er “espòrt”, era “cultura” o era nomentada “societat civil”, damb eth risc cada còp mès acusat que damb era volentat de bastir un “nau país” ara fin l’acabèsquem hènt mès petit, isolat, endogamic, autoreferenciau, acritic, fotudament aluenhat der ideau illustrat deth republicanisme cosmopolita deth quau ja lèu arrés en parle.
(DIARI SEGRE, 25 de junhsèga de 2015)


text:
Dominique Malabry, Les trois vieilles
Vielha lenga de vielha e literatura occitana d’auèi
Dins un article o compte rendut paregut dins la Setmana, Sèrgi Viaule fa una estrana critica del libre de Monica Sarrasin, La Lison dau Peirat, sortit al Chamin de Sent Jaume i a ben ara… detz ans ! Entre temps Monica agèt lo temps de publicar La Setmana de la Lison, en 2007 (parlèri aquí d’aqueste grand plaser de lectura) e pujar a l’universitat de Montpelièr cap al master ! E la colleccion, "Nòstre monde", que Viaule presenta coma novèla, conten a l’ora d’ara almens 7 libres (vesètz aquí los comptes renduts del second, Mas Vielhas, del Jan dau Melhau e del cinquen, Vilajalet de Jan-Peire Reidi). Es dire l’interes puslèu distanciat per las produccions lemosinas del critic e tanben de la Setmana. Mas aquí botam tanben lo det sul deficit de critica literaria en occitan, dins la Setmana e endacòm mai.
La de Viaule es una critica estrana, perqué nos explica, per resumir, que lo contengut del libre val pas res, mas que lo contenent es formidable ; lo subjècte es sens cap d’interes, mas lo stile crane e bèl. Es pas tant aquesta distinccion que m’interessa, perqué me sembla pas cap pertinenta per la literatura, ont lo contenent stilistic es totjorn part del contengut e lo contengut, çò que se’n parla, es tant pres dins lo stile que plan brave lo que pòt desseparar los dos nivels. La critica m’interessa per lo problema que nos pòrta a afrontar, un problema vertadièr e prigond de la literatura occitana d’auèi.
Çò que nos conta Monica Sarrasin, dins aquestes dos libres (que son pas de tròces de biografia e encara mens d’autobiografia, coma zo ditz Viaule), es la vida vidanta de la Lison, presentada coma la vielha tantina de l’autora (o puslèu de la naratriça), una vielha a la lenga plan penjada, dins un canton de borg Lemosin. E zo fa, justadament, dins la lenga de son personatge, una lenga orala, una lenga de borg, una lenga de vielhs, per exprimir, dire, faire viure aqueste monde, qu’existís encara, mas qu’a ben l’atge de la Lison, un monde donca que viu sas totas darrièras annadas. Es aquò qu’agrada pas a Viaule, aqueste vielhum, aquestas vielharias que se serran del cimenteri (« avèm la marrida impression de legir un manual de subrevida a l’usatge de las personas de mai de ueitanta ans », çò ditz) e ne fa una critica generala : « los autors que se lançan dins aquesta gasanha agachan tròp luènh en darrièr ». Pr’aquò, Sarrasin agacha pas tant qu’aquò en darrièr. La realtat a l’encòp umana e lingüistica que descriu e imagina es a desapareisser, òc, mas es ben encara presenta. Una causa es utilizar la lenga per parlar d’un còp èra, una autra per parlar de çò que viu encara. Confondre las doas causas me sembla pro grèu, foguèsse solament al nivel etic.
Bon, mas pr’aquò avèm compresa la critica, e Viaule trantalha pas a balhar d’exemples de çò que podriá e deuriá far la literatura occitana d’auèi : « perqué pas la vida vidanta en Lemosin al jorn d’auèi ! Perqué pas lo cadajorn d’un pilòt d’ensag que seriá davalat a Tolosa trabalhar a cò d'Airbus-Industria ? Perqué pas las aventuras amorosas d'un monopatinista lemotjòl ? O alara l’autobiografia d’un jogaire professional del club de basquet de Lemòtges ? ». En fach, perqué pas ? Ièu soi d’aquelis que pensan qu’una lenga pòt tot dire, tot exprimir, totas la situacions… Mas alara, es clar, aquò vòl dire revirar en occitan de situacions viscudas en francés e tanben dins de lengas de l’imigracion o del monde entièr (vesètz per exemple las nacionalitats o originas dels jogaires del CSP, lo pilòt d’ensaj parlerà probablament tanben anglés dins son mestièr, etc.), mas pas mai en lemosin. Aquel trabalh de transliteracion lingüistica, zo cal joslinhar, s’es totjorn fach en literatura : los Trojans parlavan pas lo grèc d’Omèra ni mai lo latin de Virgila. Gaireben tota la ficcion occitana contemporanèa, per la fòrça de las causas, es òbra de transliteracion, vist la desocialisacion avançada de la lenga. Mas alara cada autor dèu se fargar una lenga que pòsca pegar al monde social imaginat e/ o descrit. Es pas tant aisit qu’aquò, mas daissa tanben una granda libertat creativa. Aital pr’aquò vesèm plan que la lenga e l’estile utilizats per la Lison serián absolument impossibles per parlar de la vida d’un pilòt d’airbus o d’un basquetaire, perqué aquesta lenga, coma avèm dich es completament aderenta al personatge e al monde de la Lison. Un còp de mai vesèm plan que se pòt pas separar lo contenent e lo contengut, la forma e lo fons. Cada situacion reala o fictiva demanda una recerca stilistica a biais e cada stile balha son especificitat, son unicitat al monde contat. Se lo monde de la Lison es despassat e trespassat, la lenga tanben, que lo far èsser çò qu’es per la magia de l’escritura. Mas a pas cap de sens de rasonar aital. Pr’aquò debèm gausar dire, perqué es nòstra vertat, la trista vertat de la lenga nòstra, qu’amb de libres coma la Lison dau Peirat, un usatge de la lenga en adequacion naturala, se podèm dire, amb la realtat descrita e transfigurada per l’escritura, es a s’acabar. E aquò, almens per ièu, lo rend encara mai precios.
Joan Pèire Cavalièr


text:
Ligand (quimia)
Un ligand es un atòm, un ion o una molecula portant de foncions quimicas li permetent de se ligar a un o mai atòms o ions centrals. Lo tèrme de ligand es mai sovent utilizat en quimia de coordinacion e en quimia organometallica (brancas de la quimia inorganica).
L'interaccion metal/ligand es del tipe acid de Lewis/basa de Lewis. Lo ligam tanben format es nomenat ligam covalent de coordinacion. Dins aqueste encastre l'associacion d'un o mai cation(s) (o atòm) metallic(s) central(s) amb un/de ligand(s) es un bastit que se nomena complèxe de coordinacion (o complèxe organometallic se conten al mens un ligam metal-carbòni).
ligand es un mot anglés utlizat en quimia.
Somari
Los diferents tipes de ligands - la denticitat[modificar | modificar la font]
Los ligands son de natura fòrça variada. D'entre los mai corrents i a de moleculas portairas de doblet(s) d'electron(s) liure(s) coma l’aiga H2O o l'amoniac NH3 o d'anions coma los clorurs Cl-, los cianurs CN-, los idrocids OH-.
Las moleculas portant mai d'una foncions quimicas podent se ligar al cation metallic sont de ligands polidentats o polidents: lor denticitat, es a dire lo nombre d'atòms susceptibles de se ligar al metal, es superiora a 1. Lo ligam liaison dels ligands polidentats es favorizada entropicament al restècte d'aquesta dels ligands monodentats (o monodents, denticitat=1). En efièch, dins las reaccions de desplaçament de n ligands monodentats (sovent, de moleculas de solvant) a l'entorn d'un ion central per 1 ligand polidentat i a aumentacion del nombre de moleculas total de n-1, çò qu'es favorable entropicament.
- exemples de ligands monodentats neutres: H2O, NH3, CH3NH2, CO e NO.
- exemples de ligands monodentats anionics: F–, CN–, Cl-, Br–, I–, NO2– et OH–.
- exemple de ligand bidentat neutre: H2N–CH2–CH2–NH2 (1,2-diaminoetan, nom corrent etilenediamina),
- exemple de ligand bidentat dianionic: –OOC-COO– (oxalat) (pòt tanben se ligar coma un ligand tetradentat),
- exemple de ligand tetradentat dianionic:salen
- exemple de ligand exadentat tetraanionic: (–OOC-CH2)2N-CH2CH2-N(CH2-COO–)2 (EDTA, forma deprotonada de l'acid etilenediaminetetraacetic).
Unes noms de ligands[modificar | modificar la font]
Vaquí las formules d'unes ligands e los noms per los designar.
Los noms de ligands s'acaban per o se pòrtan una carg negativa.
Formacion de complèxes[modificar | modificar la font]
La capacitat d'un ligand a se ligar a un metal es correlada gaireben a sa nucleofila dins las reaccions organicas.
Se de ligands al minim bidentats (o bidents) pòdon formar de cicles de 5 o 6 amb lo cation central (aqueste cicles son, coma en quimia organica, favorizats termodinamicament), l'estabilitat del complèxe es meliorada. S'agís de l'efièch quelat. L'etimologia d'aqueste mot revèla son sens: en efièch ven del grèc khêlê : « pinça ». L'estabilizacion suplementària degut a l'efièch quelat pren son origina del fach que lo ligam al cation central de la primièra foncion podent servir de ligand plaça pròcha del cation los autres doblets liures de la molecula, çò qu'es favorable entropicament.
Ligands particulars[modificar | modificar la font]
- L'EDTA es un ligand exadentat fòrça utilizat en quimia de las solucions. Es utilizat per tractar los empoisonaments als metals pesucs.
- Los criptands e etèrs coronas son utilizats per solubilizar d'ions en mitan organic.
- Lo monoxyd de carbòni es toxic a causa de son afinitat pel fèrre de l'emoglobina, coma los ions cianurs.
- Lo ciclopentadienil forma dels complèxes per interaccion de son sistèma pi amb lo cation central per formar de complèxes sandwich coma lo ferrocèn.
- Los ligands de Trost son de ligands amida, mai sovent fosforats, tetradentats, organics e quirals fòrça utils en sintèsi asimetrica.


text:
L'inconscient (de in-, prefixe privatiu, e conscient, compausat del prefixe con-, « amb », e de scientia, « lo saber ») es un concèpte de psicologia que designa l'activitat psiquica se debanant fòra de l'esfèra conscienta dins l'esperit d'un individú.
Seguent los domènis e los punts de vista teorics, un desir subconscient, una percepcion subliminala, una actitud o un prejutjat implicit, un aprendissatge procedural, poiriá esser designats coma « inconscient ».
L’inconscient es lo concèpte central de la psicanalisi, son objècte d’estudi e de practica.


text:
Pistacia lentiscus
Lo lentiscle o restincle (Pistacia lentiscus L.), es un arbrilhon butant dins las garrigas e subretot lis maquisses dels climas mediterranèus. Planta de la familha de las anacardiacèas, de fuèlhas persistentas, balha de fruches, d'en primièr roges, puèi negres.
Lo nom pistachièr ven del grèc pistakê. Lo nom lentiscle ven del latin lentus (vescós).
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Morfologia generala e vegetativa[modificar | modificar la font]
Lo lentiscle es en general un arbrilhon podent aténher tres mètres passant pas los sièis. Se distinguís de las doas autras espècias de pistachièrs mediterranèus (subretot del Pistacia terebinthus L., petelin) pels caractèrs seguents:
- las fuèlhas an un nombre par de foliolas se terminan doncas per una par de foliolas, alara que aquels dels autres pistachièrs se terminan per una foliola terminala.
- lo raquís portant las foliolas es alat.
- lo fulhatge es persistent;
- l'inflorescéncia es cilindrica
Las foliolas, pro estrechas e coriaças, son de forma ovala cap a elliptica, acabadas per una pichona punta. Lor nombre varia de dos a dotze. Aquelas foliolas pòrtan sovent una gala .
Morfologia florala[modificar | modificar la font]
Coma los autres pistachièrs, lo lentiscle es dioïc: las flors masclas e femes butan sus d'arbrilhons diferents. Forman de racas de pichonas talhas a l'aissèla de las fuèlhas. Las flors son apetals. Los mascles an cinc pichons sepals qu'emergisson cinc etaminas rogencas repausant sus un disc nectarifèr. Las femes, de tres o quatre sepals, an un ovari amb un estil cort de tres pistils. La florison se fa de març a mai.
Fruch e granas[modificar | modificar la font]
Lo fruch es una pichona drupa comestibla, redonda, d'aperaquí cinc millimètres. D'en primièr roge, ven negre. La grana es identica a pistachas e pòt èsser preparada en la fasent bolhir amb de favas pichonas, de blat e de césers, a la coseson, banhada d'un pauc d'òli d'oliva.
Aquela preparacion de granas de lentiscle es fòrça presada en particular dins l'Èst Argerian.
Airals de reparticion[modificar | modificar la font]
- Son origina se situa dins las regions mediterranèas d'Asia, d'Africa e d'Euròpa.
- Se trapa en Corsega, sus las ribas de Mediterranèa e de Charanta Maritima.
A Ghisonaccia (Corsega), se trapa un individú que son edat es estimada entre 700 e 1000 ans[1].
Malautiás e parasits[modificar | modificar la font]
Es corrent d'observar de galas formadas al despens del limbe foliar del lentiscle. Los parasits qu'induson la produccion d'aquelas galas, e se'n noirrisson apuèi, son l'acarian Eriophyes stefanii e subretot lo pesolh Anopleura lentisci[2].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
En medecina tradicionala, s'utiliza la resina del pistachièr lentiscle per sonhar los ulcèras d'estomac. Son eficacitat contra la bacteria Helicobacter pylori foguèt recentament confirmada[3]. Aviá estat vérificada per mai d'un estudis scientifics[4]. Aquel metòde consistís a eliminar la bacteria H. pylori per masticacion de resina del lentiscle, arbre expleitat subretot dons l'illa grèga de Chios.
La saba s'utiliza per realizar una goma d'odor. Dins l'Antiquitat, aquela goma èra una pasta per mastegar.
Aquela goma s'emplega tanben en pastissariá e per la fabricacion de licors coma la mastika e de cosmetics.
La fusta del lentiscle es de color ròsa o òcra, amb de venas jaunas. S'emplega en menusariá e ebenistariá.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lentiscle de Ghisonaccia
- ↑ (fr)P. Dauphin, J.-C. Aniotsbéhère. Les galles de France (2e édition). Mémoires Soc. Linn. Bordèu, tòm 2, 1997
- ↑ VRP
- ↑ *(en)Huwez FU, Thirlwell D, Mastic Gum kills Helicobacter pylori, New England Journal of Medicine, 339:1946, Dec. 24, 1998
*(en) Huwez FU, Al-Habbal MJ. Mastic in treatment of benign gastric ulcers. Gastroenterol Jpn 1986;21:273-274
* (en)Al-Habbal MJ, Al-Habbal Z, Huwez FU. A double-blind controlled clinical trial of mastic and placebo in the treatment of duodenal ulcer. J Clin Exp Pharm Physiol 1984;11:541-4
*(en) Al-Said MS, Ageel AM, Parmar NS, Tariq M. Evaluation of mastic, a crude drug obtained from Pistacia lentiscus for gastric and duodenal anti-ulcer activity + J Ethnopharmacol 1986;15:271-278


text:
En seteme de 2011 eth Museu de Guissona Eduard Camps i Cava se renauic ena planta baisha dera antica Fassina Mercadé, ath costat des dues ectares que formen eth parc arqueologic dera ciutat romana de Iesso.
Er espaci expositiu deth Museu de Guissona permet conéisher eth procès de romanizacion der interior de Catalonha, atau com era evolucion politica, sociau e economica dera ciutat romana de Iesso, fondada ath torn der an 100 aC e que siguec activa, e sense discontinuïtat, enquiath sègle VI dC. Eth visitant coneisherà es espacis dera vila romana de Iesso a compdar de tèxtes, fotografies, illustracions, objèctes e rèstes qu’era arqueologia a metut ath descubèrt: murralha, carrèrs, cases, tèrmes... Er objectiu ei que se poguen revíuer es activitats quotidianes qu’ es abitants d’aguesta vila desvolopèren ara hè 2000 ans.
Tarifa generau: entrada gratuïta.
Visita guidada
Tarifa generau:
Parc arqueologic e musèu: 4 €
Guissona e musèu: 4 €
Parc arqueologic, Guissona e musèu: 6 €
Tarifa redusida: -50% entà jubilats, gent en caumatge, estudiants, Carnet Jove, Carné Ara Lleida, discapacitats, joeni de 8 a 16 ans, carnet de família nombrosa o monoparentau
Tarifa gratuïta: menors de 8 ans, AMC, ADAC, ICOM, investigadors e docents acreditats
Tarifa de visita damb audioguia o tablet digital: 2 €
Tarifa de visita guidada entà grops:
Parc arqueològic o Guissona
Mens de 15 persones: 4 € persona, jubilats 2 €
De 15 a 30 persones: 3 € persona
Mès de 30 persones: 80 € grop
Parc arqueològic e Guissona
Mens de 15 persones: 6 € persona, jubilats 3 €
De 15 a 30 persones: 4,5 € persona
Mès de 30 persones: 125 € grop
Grops escolars:
Primària: 1 € escolan
Secundària e batxillerat: 1,5 € escolan
Talhèr: 2 € escolan
Dossièr didactic: 2,5 € escolan
Talhèr e visita guidada: 3 € escolan
Professors gratuït
Tot er an:
De deluns a diuendres, visites concertades.
Dissabtes de 10.00 a 14.00 ores (darrèra admission as 13.00 ores)
Dies de barrament:
Diumenges; 1 e 6 de gèr; diuendres, dimenge i deluns de Pasca; 1 de mai, 24 de junh, 15 de junhsèga, 8 i 11 de seteme, 12 d’octobre, 1 de noveme, 6, 8, 25 i 26 de deseme.


text:
Lenga d'òc/Lengo d'o : Omenatge a Jòrgi Gròs / Tè Vé Òc [émission audiovisuelle]
Gros, Lise
TéVéÒc
Emission especiala dau 23 de març de 2018
Jòrgi Gròs, lo Nimesenc que menèt fòrça a l'occitanisme, nos a quitats en febrièr passat. Aquela emission es un omenatge au pedagòg, escrivan, contaire e militant occitan. Un òme que laissa de traças multiplas a un molon d'amics esmoguts e reconeissents. Veirètz d'arquius que mòstran son implicacion e son impact dins lo militantisme occitan. Es per aquò que de son vivent una Calandreta dubriguèt e prenguèt son nom a Nimes. Jòrgi Gròs toquèt mai d'una generacion, dins l'ensenhament tant coma a la retirada.
Un retrach per Lisa Gròs.


text:
Era Casa Duran i Sanpere de Cervèra ei un bon exemple de casa burgesa catalan de darreries deth sègle xix. Trauessar era entrada, passejar pes sales, observar era distribucion e gaudir des objèctes que la vestissen da fòrça informacion sus era epòca, especiaument sus era decoracion d’interiors e era produccion d’objèctes de consum, mès ath delà permet enténer aspèctes dera vida quotidiana des sòns abitants. Era casa ei un document que traslade ath visitant ara Catalonha de hè mès d’un sègle e aufrís era possibilitat d’imaginar com se relacionauen es membres dera família entre eri e damb d’autes persones, atau com pressentir es valors e es manères que regien es sues accions diàries.
Ua passejada pes sales de recéber, damb es grani salons decoradi tà mostrar-se en societat, permeten compréner ua saga, era des Duran, fortament arraïtzada ara vida politica e sociau dera ciutat. Es espacis mès intims dera casa, com era capèla particulara, e es espacis mès foncionaus, com eth minjador, eth burèu e era codina, parlen des relacions familiares e es formes de vida pròpies d’aqueth moment e es sues transformacions ath long des ans en qué era casa siguec abitada.


text:
Si vous étiez là samedi soir parmi les (très très) nombreux spectateurs du concert des Mauresca Fracas Dub, vous avez assisté à un doux moment de poésie verticale. Avant le début du concert Inti, organisateur du festival et membre du groupe, descend de la falaise éphémère directement sur la scène. Le public envouté par le son de Mudjadin Dub, l’écoute nous lire ce beau texte de Jean Marc Forêt, dont voici la version intégrale et originale.
Un conseil appuyez sur play, lisez et laissez vous bercer…
DE L’ESCALADA SUS PARET CALCÀRIA
Escalada es un mot occitan.
Vòl dire pojada a l’escala.
L’escalaire monta a l’escala de pèira.
L’escalaire es lo que transforma la ròca en escala.
Te creses de veire una paret nusa e lisca, un rocàs tresplombant : l’escalaire es lo que transforma en escala la paret nusa e lo rocàs tresplombant.
A Sant Guilhem del Desèrt, dins la reculada de Verdús, la Bissona es facha de fin calcari bathonian (Jurassic mejan) de pasta silicèa sedimentada en pichòts bancs centimetrics de jonches marloses e reclausent chalhas e encrinas.
Aquò’s sus aquela matèria que corrisson las grandas vias de cent ochanta mètres del Pilar d’Esquèrra, de l’Empèri dels Senses e de la Carmina Burana.
Sul penjal sud del pic de Visson, s’escalabra sus de calcari fòrça ancian, de l’èra primària.
S’i tròba una discordància angulara transgressiva entre doas jaças de calcari amigdalin, una roja e l’autre blanca, discordància explicant lo tresplomb rascanhut que cal passar dins un pas de 6c.
Aquel pas escalabrós de qualques decimètres fa en qualques segondas remontar l’escalaire d’una durada de seissanta milions d’annadas, del Carbonifèr al Devonian.
Lo massís calcari jurassic del Taurac es un horst, un compartiment que se pallevèt al Tortonian per un jòc de falhas, lo fais de falhas de las Cevenas, al dessús de las depressions (o graben) que l’enquadran, a saber lo sinclinal cretacèu de Ganjas e lo valat oligocèn de Montoliu – Sant Bausèli.
La butada orogenica pirenèo-provençala fronziguèt las sisas mai plasticas dels primièrs tres sotestatges estatigrafics del Malm (Jurassic superior) : l’Oxfordian (marlas blavas amb Amonitas piritosas), l’Argovian (marlas jaunas, alternància de bancs marlò-calcaris e de bancs de greda rics en chalhas, calcaris d’escuèlh jaunastres rics en Polipièrs e en Solenopòrs, calcaris oolitics, calcaris amb oncolitas gròssas).
La meteissa butada esversèt e rompèt las jaças superioras mai massissas del Kimmeridgian e del Tithonian.
Al Mio-Plio-Quaternari, la val d’Erau l’entalhèt en una gòrja estrecha o « clusa ».
Aquel talh permet de veire los faciès de plataforma extèrna del Kimmeridgian inferior e superior.
Pendent l’antropocèn, aquel faciès foguèt lo terren de jòc de l’espècia Homo sapiens sapiens, que d’unes individús sieus i venián practicar un exercici de caractèr ludic sonat escalada.
Un jorn l’umanitat non serà mai qu’una estrata centimetrica fossilizada entre dos estatges de mollusques marins, una espècia de bon identificar per l’ample formidable de sas nosenças.
Se retrobarà pas res pus dels organismes umans qu’auràn trevat lo talh estatigrafic del Taurac.
Al mai, qualques traças rojas marcant la preséncia d’oxide de fèrre senhalaràn l’existéncia d’ancians artefactes sonats pitons, bròcas, torilhons.
Taurac aquò’s lo nom d’una serena
que s’estaloira amb la forma d’un puèg,
car se filha del fuòc es la barena
amb sa crosta granuda de pan cuèch,
es lo calcari filh de l’aiga, estrena
de la mar fonsa e frucha de sa nuèch,
d’aquí son fulhetatge que pareis,
fuèlh gris fuèlh blanc, de carn palla de peis.
Quand escalabri jol solelh, soi pas ieu que m’enauci, mas la montanha que me lisa dins la corniòla.
Una montanha aquò se manja. Totas an pas lo gost parièr. La barena, filha del fuòc, se romp per linhas drechas e angles nets, dièdres e copaduras.
L’aiga creèt lo calcari, que s’usa e se cava en gotas d’aiga, en corbaduras contornejadas, dins las escalpraduras de las cairissas, coma las fuèlhas d’acant sus un capitèl corintian.
Resulta d’una decantacion, concretizat pendent de duradas geologicas a de prigondors mai o mens abissalas per de lents anars-venirs de l’aiga, cargat d’ombra, de reptils, de mollusques e de cauquilhatges.
Li trobam la formacion estratificada, la color e lo gost d’una carn de peis, mai que mai quand es pigat de qualques matas de frigola e de romanin salvatges.
Nos cresèm d’escalar dins la cosina dels dieus.
Lo calcari es un archiu.
Es la memòria arroquida de la vida aiguèstra qu’el n’es format.
Sas estratas forman lo milafuèlha d’un libre d’istòria.
Debana la cronica de cinquanta milions d’annadas. L’escalaire que poja seguís lo fil del temps per arribar fins a la cima.
L’escalada sus paret calcària es un percors memorial.
Es un libre dobèrt d’abocadents,
lo Taurac, milafuèlha de calcari,
cada pagina un jaç de sediments,
un millimètre per un millenari
de vida aiguèstra e de polsa de temps
que se’n faguèt lo pacient secretari,
amontairant secretas concrecions
e consignant concretas secrecions.
Dire los perfums del calcari.
L’odor de la ròca bruta caufada pel solelh, la ròca carbonatada carbonizada per la calor, cremanta al tocar coma una crosta sortida del forn.
L’odor de cuèr banhat e d’aiga estadissa de la ròca aprèp la pluèja.
L’odor de bois, aquela odor aiguèstra que sortís del bauç o que monta del riu en contrabàs.
L’odor citronada de las matas de frigola que la calor n’espremís las esséncias.
Cada còp que ne tròbi una camba, dins una ascla de rocàs o sus la vira d’un relai, n’agorrufi las fuèlhas entre mos dets (las flors s’aquò’s en mai, qu’es lo mes de las flors de frigola), e aquesta odor me l’empòrti amb ieu en escalant, ai pas qu’a seguir l’odor de mos dets just al dessús de mon nas per m’enauçar e agandir la cima.
L’odor d’agrum de la ruta, Ruta chalapensis, odor d’urina e d’irange, pudenta e atrasenta coma la d’una femna verenosa.
E totas las odors de la flòra parietària, del mendre fil d’èrba als arbres mai potents, totas las plantas, nascudas d’una grana grelhada dins una fendascla minuscula e que decidisson de viure aquí lo demai de lor vida, a cinquanta, a cent mètres del sòl,
coma los monges estilitas del primièrs temps del cristianisme que passavan lor vida prèp de Dieu a la cima d’una colona,
los euses, los pins e las figuièras que s’enrasigan dins la paret e nos prèstan un tronc segur per far relai, coma d’amics caritatius que rescontram pas qu’un còp, ermitans que coneisson pas lo vertitge,
enrodats d’un tapís d’èrba de Nòstra Dòna, de civadassa o de granda amoreta.
E puèi l’odor del migon, aquelas petas de feda que perfuman lo causse, aquela odor jurassica e comestibla, consubstanciala a la pèira calcària qu’ela transforma en formatge sec.
Lo nadaire lisa entièrament dins l’aiga e ne sortís la tèsta pas qu’una fraccion de segonda per aspirar jos forma d’aire la part de cèl necessària a sa subrevida.
Aital l’escalaire se dona la vuèg e ten pas a la tèrra que per qualques ponches minusculs plaçats jos sos dets e jos sos artelhs.
E mai s’es potent e rapid, l’escalaire cèrca pas ni la fòrça ni l’aviadesa, pas mai que lo pianista que jòga una òbra de Chopin.
Executa una particion escricha dins la pèira que li impausa son tempo. Justesa e precision, soplesa e elegància prenon lo temps que prenon.
Una via d’escalada es una parentèsi dins l’espaci e lo temps, qualques oras dins lo vuèg, entre tèrra e cèl, coma un aire de musica que sa durada es efemèra e etèrna.
De durada a l’estat pur. Un trach de pincèl que se tira am ralentit sus la paret del temps, lenta coregrafia en reptacion verticala, lenta calligrafia tanlèu escafada que traçada.
L’escalaire cèrca pas l’aviadesa, mas lo ritme just.
Cada pas es una eqüacion complèxa que lo resòlv lo còs de l’escalaire.
D’inconegudas e de vectors, de variablas e de translacions. Soi sul bauç coma davant un tablèu negre.
L’escalaire escalabra coma un òrb, deschifra las presas coma las letras de l’alphabet Braille, sos dets sols l’assabentan.
Lausat siás, mon Sénher, per sòrre nòstra maire la pèira. Ela nos pòrta e nos ofrís sa pèl e nosautres fretam nòstra pèl contra la sieuna. Nos ofrís sa soliditat e sa fòrça immobila e nos agafam a ela coma lo fruch a la branca, coma l’aucèl al nis.
Lausat siás, mon Sénher, amb totas tas creaturas, particularament monsen fraire solelh que per el nos donas lo jorn e la lutz e la calor.
Lausat siás, mon Sénher, per totas tas creaturas, vivas e mòrtas.
Lausat siás per ma sòrre l’ammonita, que la vesi davant ieu que ma man drecha es a cercar una presa, que la vesi jos mon nas, inutila e radianta, èstre unic que foguèt abitat d’una goteta de consciéncia e que se passejava dins la mar jurassica dicha Tètis, i a cent cinquanta milions d’annadas.
Ma sòrre l’ammonita, embarrada dins ta ganga de silici, soi mai prèp de tu que non se pensa.
Faguères ton temps de vida, farai lo mieu, serem totes dos oblidats coma s’aviam pas jamai existit., mas t’aurai fach lo present d’un moment de ma consciéncia e te gardarai dins mon sovenir.
Sès mai astruga que ieu, sòrre ammonita.
Daissarai quitament pas un fossil per qu’una creatura intelligenta se sovenga de ieu e me tire del nonrés dins cent cinquanta milions d’annadas.
Adieu, ammonita ma sòrre.
Devi trobar ma presa, per sortir d’aqueste pas, mas ta memòria demòra marcada en ieu cent cinquanta milions d’annadas aprèp ta mòrt.
Passan los ans : m’enfonzi dins ma sorra
facha de polsa de lengatge tris
e de brisum de jorns tornats en borra,
en esperant qu’al fons d’aquel abís,
coma en un jaç ont l’amonita chorra,
s’empèire un tròç de ieu mai duradís,
un poèma vengut incomprenable
parlant de bada a l’oblit e al sable.
L’espaci se possedís per la vista.
L’escalaire sus son bauç del Taurac, de l’Ortús, de Claret, de Montmèl, quand desvira son agachada del rocàs cap a la plana, es lo mèstre de la garriga, coma lo faucilh, la lauseta o la tartana.
Tan paure que siá l’escalaire, tan paure que siá l’ermàs que l’environa, es mai ric que lo mai gròs proprietari, es ric d’un país.
Es ric de l’immensa encontrada que se debana a son entorn.
Siá carnala passion per un campèstre
canin de clapassina o de gamàs,
siá per sentir que s’alarga mon èstre
a l’espandi sens rara d’un ermàs,
siá per ieu qu’ai pas res tissa de mèstre
que cuba son aver al suèlh del mas,
ai la garriga al còr coma una espina
plantada d’arnavés : malsòrt, crespina ?
L’escalaire sentís doblament sa fragilitat davant la pèira e la planta.
La pèira qu’alisa es mai dura que sos òsses e l’escarraunha de còps.
La frigola qu’agorrufa entres sos dets s’encanha dins son èsser e se regenèra d’una annada l’autra.
Entre lo mineral e lo vegetal, l’escalaire se sentís dos còps vulnerable e mortal.
Me voida la garriga sa poison
(encant d’un temps calhat qu’es farfantèla
d’eternitat bategant per sason),
vielhit davant sa falsa mirondèla,
pèrdi mortal ma vida e ma rason
a badar entre espics la capitèla :
lo ròc que s’usa mens lèu que mon òs
e la flor que quand mòr renais son còs.
Un jorn l’umanitat non serà mai qu’una estrata centimetrica fossilizada entre dos estatges de mollusques marins, una espècia de bon identificar per l’ample formidable de sas nosenças.
Tot çò que soi e tot çò que m’enròda, òc, tot aquò caldrà que s’avalisca.
Dins tot cingle e tot bauç s’amaga un ròdol
de mofa ont s’arrucar contra la cauç
rufa d’un euse, cuòl pausat sul còdol,
ont agachar, que t’esbleugís, un bauç,
niflar la flaira d’un cade o d’un ròdor
e se dire en sentent los còps de fauç
del vent, una rispeta que te flisca,
que tot aquò caldrà que s’avalisca.
Demòra la musica dels mots occitans per dire la pèira et lo bauç :
clap, clapa, clapàs, clapareda, clapièr, clapeiron, clapeiròla, clapassilha ;
ròca, rocàs, rocam, rocassam, rocassum, rocassós ;
grava, gravilha, graveiròla, gravèl, gravàs ;
còdol, codolós, codolièra, codolet ;
ranc, rancareda, rancàs, ranquet ;
bauç, cingle, cairissa…
Jean-Claude Forêt
Jean-Claude Forêt est un romancier, poète et dramaturge.
Adolescent, il découvre la langue occitane en Haute Ardèche et comprend qu’elle est un élément essentiel, bien que systématiquement nié, de la culture nationale. Il ne cessera dés lors de la parler, de la lire et de l’écrire.
Agrégé de lettres, longtemps professeur de français au lycée de Chamonix, où il obtient le Prix littéraire du Triangle d’Amitié pour son roman sur la haute montagne La Vallée perdue, il enseigne aujourd’hui la langue et la littérature occitanes à l’Université Paul Valéry de Montpellier. Il a publié en occitan La Pèira d’azard (1990), Lo Libre dels grands nombres (1998), Sang e Saba (2005). Il a également écrit de la poésie et du théâtre. Il a participé à la fondation des éditions Jorn.


text:
Marcello Malpighi
Marcello Malpighi (10 de març de 1628, Crevalcore - 30 de setembre de 1694, Bolonha) foguèt un mètge italian , que daissèt son nom a fòrça estructuras istologicas del còs uman. Foguèt demest los primièrs d'utilizar un microscòpi e es tanben considerat coma un dels fondators de la fisiologia comparativa e de l'istologia.
Mainatge, visquèt a la bòria dels sieus parents, puèi dintrèt a l'Universitat de Bolonha a l'edat de 17 ans. Comencèt d'estudiar la filosofia aristoteliana. Quand los sieus parents moriguèron, aguèt d'abandonar los estudis per s'ocupar dels afars de la familha. Tornèt a l'Universitat aprèp dos ans, e venguèt doctor en medecina en 1653.


text:
L'esclavatge (mot vengut d'esclau, del latin sclavus, manlevat al grèc bizantin σkλάBoς qu'a probablament son origina dins lo nom de pòble Slav, çò es « eslau ») es la condicion d'una persona que se tròba jol contraròtle o la dominacion d'una autra, contra sa volontat, obligada per la violéncia o d'autras formas de constrencha, per tal de la far trabalhar o de ne far
La forma d'esclavatge qu'implica la proprietat legala de las personas es actualament proïbida dins totes los païses del mond. La Convencion sus l'Esclavatge promoguda per la Societat de las Nacions lo 25 de setembre de 1926 lo descriguèt coma "... l'estatut o condicion d'una persona qu'i s'exercisson mantun o totes los


text:
Google Science Fair
La Google Science Fair es una competicion scientifica en linha esponsorizada per Google, Lego, lo CERN, e las revistas National Geographic e Scientific American. La primièra edicion se debanèt en 2011. La competicion es dobèrta als escolans de 13 a 18 ans del mond entièr manca los païses sancionats pels Estats Units (coma Cuba, Iran, Corèa del Nòrd o Zimbabwe per exemple). Aqueles devon formular una ipotèsi, realizar una experiéncia e presentar sos resultats. Totes los estudiants devon aver una connexion a Internet e un compte per tal de participar, que los projèctes son mandats mejançant los sits Google en anglés, alemand, italian, espanhòl o francés.
Lo primièr prèmi compren un viatge a las islas Galapagos amb lo National Geographic, una borsa de 50.000$, e un "estagi" dins una de las organizacions esponsorizadoras. Totes los finalistas recebon una borsa de 25.000 e divèrses presents donats pels esponsorizaires. Una de las finalistas mai prometedoiras de l'edicion de 2013 es la canadiana Ann Makosinski.


text:
Diant
Diant es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Diant Recep lo cors del Orvanne, pichon riu #que pren lo Loing, afluent de la Seine, a Moret sus Loing.
Diant reçoit le cours de l'Orvanne, petite rivière qui rejoint le Loing, affluent de la Seine, à Moret sur Loing.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Istòria de la Tèrra
L'istòria de la Tèrra s'espandís sus gaireben 4.600 milions d'ans dempuèi la formacion de la Tèrra a partir de la nebulosa presolara fins ara. Aquel article presenta una vision generala que resumís las teorias scientificas mai acceptadas. A causa de la dificultat de representar de periòdes de temps fòrça grands, s'emplegarà una analogia amb un jorn terrèstre, que comença fa exactament 4.567 milions d'ans, amb la formacion de la Tèrra, e s'acabant ara. Cada segonda d'aquel periòde representa unes 53.000 ans. Dins aquel sistèma de representacion, lo Big Bang e l'origina de l'univèrs, que se debanèron fa 13.700 milions d'ans, se debanèron gaireben dos ans abans que comencèsse L'ora 0.
Somari
- 1 Origina
- 2 La Luna
- 3 L'eon Adean
- 4 Los començaments de la vida
- 5 La primièra cellula
- 6 Fotosintèsi e oxigèn
- 7 L'endosimbiòsi e los tres domènis de la vida
- 8 Los organismes pluricellulars
- 9 La colonizacion de la tèrra
- 10 d'Èssers umans
- 11 La civilizacion
- 12 Eveniments recents
- 13 Referéncias
- 14 Vejatz tanben
Origina[modificar | modificar la font]
La formacion de la Tèrra comencèt amb la naissença del sistèma solar; çò que mai tard vendrá lo sistèma solar existissiá d'en primièr coma un grand nívol de polvera, ròcas e gases en rotacion. Èra compausat d'Idrogen e d'èli produsits al Big Bang, e amb d'elements quimics expulsats per las explosions de las supernòvas. Puèi, fa 4.600 milions d'ans, se pensa qu'una estela pròcha venguèt una supernova. L'explosion envièt una onda expansiva per la nebulosa presolar, ne causant l'implosion. A mesura que lo nívol contunhava sa rocion, la gravetat e l'inercia l'aplanèron en un disc protoplanetari, orientat perpendicularment al seu axe de rotacion. La majoritat de la massa se concentrèt al centre e comencèt a se calfar. L'implosion d'aquela matèria donèt una calor cinetica; e que podava pas escapar, lo centre del nívol calfèt, en permetent la fusion de l'idrogèn e de l'èli. Lo resultat foguèt un estela del tipe T Tauri, lo Solelh primitiu. Mentretant, a mesura que la gravetat fasiá la matèria se condensar a l'entorn de las particulas de polvera, lo rèste del disc comencèt a separar en anèls. Los fragments mai pichons se trucavan e venguèron de fragments mai grands, e de protoplanetas.[1] Entre eles i aguèt una acumulacion de matèria a 150 milions de quilomètres del centre: la Tèrra. A mesura que lo Solelh se condensava e se calfava, comencèt a se produire la fusion nucleara, e lo vent solar que ne resultèt emportèt la majoritat del material del disc que s'èra pas condensat en cosses mai grands.
La Luna[modificar | modificar la font]
L'origina de la Luna demòra incertena, pasmens se los indicis puntan cap a la teoria de l'impacte gigant. Es possible que la Tèrra foguèt pas l'unica planeta que se formèt a 150 milions de quilomètres del Solelh. Es possible qu'un autre còs se seriá format a 150 milions de quilomètres del Solelh coma de la Tèrra, al seu quatren o cinquen punt de Lagrange. Aquela planeta, nomenada Teia, seriá estat mai pichon que la Tèrra actuala, amb una mesura e una massa semblablas a aquela de Mart. Son orbita seriá demorat establa al começament, mas se seriá destabilizada a mesura que la Tèrra aumentava sa massa amb l'acumulacion de materia. Teia trantòla en avant e en arrièr fins a que, fa gaireben 4.533 milions d'ans (a 12:10 del nòstre relòtge), truca la Tèrra oblicament.[2] La bassa velocitat e l'angle d'impacte arribèron pas a destruire la Tèrra, mas una partida importanta de larusca foguèt expulsada. Los elements mai pesants de Teia s'enfonsèron fins al nuclèu terrèstre, alara que lo material restant e lo material expulsat se condensèron en un unic còs en unas setmanas. Jos l' influéncia de la seuna gravetat, aquel còs venguèt mai esfèric: èra la Luna.[3]
Se crei tanben qu'aquel impacte cambièt l'axe de la Tèrra, realizant l'axe d'inclinason de 23,5° que causa las sason de la Tèrra (lo modèl ideal e mai simple de las originas de las planetas seriá un axe de 0° sens sasons). Poiriá tanben aver accelerat la rotacion de la Tèrra e aver iniciat sa tectonica de las placas.
L'eon Adean[modificar | modificar la font]
La Tèrra primitiva, al començament de l'eon Adean, èra fòrça diferenta del mond actual. I aviá pas d'oceans e l'atmosfèra èra sens oxigèn. Recebiá l'impacte de planetoïdes e d'autres residus de la formacion del sistèma solar. Aquel bombardament, amb la calor liberada dels procediments radioactius, la calor residuala, e la calor creada per la pression de la contraccion, fasiá que la planeta èra completament en fusion. Los elements mai pesants s'enfonsèron al centre, mentretant que los mai leugièrs pugèron a la superfícia, creant las divèrsas capas de la Tèrra. L'atmosfèra primitiva auriá comprés lo material pròche de la nebulosa solara, subretot los gases leugièrs coma l'idrogèn o l'èli, mas seriá estat fin finala levada pel vent solar e la quita calor terrèstra.
Cambièron las causas quand la Tèrra atenguèt un radi de 40% de l'actual, e l'atraccion gravitacionala permetèt la retenguda d'una atmosfèra amb d'aiga. Las temperaturas s'enfondrèron e la rusca de la planeta se solidifiquèt en superfícia, amb de zònas de fusion causadas per de grands impactes. Los impactes a grand escala aurián causat una fusion regionala e una diferenciacion parciala, portant d'elements mai leugièrs a la superfícia o dins l'atmosfèra.[4]
La superfícia se refregiguèt rapidament, formant la rusca terrestra en 150 milions d'ans (a 12:45 del nòstre relòtge).[5][6] Fa entre 4.000 e 3.800 milions d'ans la Tèrra sofriguèt un periòde de bombardament meteoritic.[7] Lo vapor d'aiga s'escapava de la rusca alara que los volcans liberavan mai de gases, en formant la segonda atmosfèra terrèstra. Los impactes meteoritics, venent subretot de la cencha d'asteroïdes, portèron mai d'aiga. La planeta se refregissiá e se formèron los primièrs nívols. La pluèja creèt los oceans fa 3.800 milions d'ans (a 4:00 del nòstre relòtge), e encara probablament abans; i a d'indicis recents qu'indican que los oceans comencèron a se formar fa 4.200 milions d'ans (a 1:50 del nòstre relòtge).[8][9]
L'atmosfèra novèla conteniá benlèu d'amoniac, de metan, de vapor d'aiga, de dioxid de carbòni e de nitrogen, e tanben de pichonas quantitats d'autres gases. L'oxigèn se faguèt prene amb l'idrogen o dins de minerals a la superfícia. L'activitat volcanica èra intensa e, sens un Jaç d'ozòn per arturar, la radiacion ultravioleta inondava la superfícia.
Los començaments de la vida[modificar | modificar la font]
Quitament se se sap los principis generals, se coneis pas los detalhs de l'origina de la vida. Una de las teorias prepausadas es que la vida, o almens unes compausants organics, poiriá èsser arribat sus Tèrra dempuèi l'espaci, coma o postula la teoria de la panspermia, alara que d'autres argumentan qu'es mai probabla l'origina terrèstre. Quin que siá, los mecanismes causants l'aparicion de la vida serián lo meteis se la vida auriá començat sus Tèrra, la data que comencèt es fòrça especulativa; fa benlèu quatre mil milions d'ans.[10][11] Quin que siá, dins l'encastre de la quimia energetica de la Tèrra primitiva, una molecula (o benlèu autra causa) atenguèt la possibilitat de far de còpias de se meteissa - lo replicador. Se coneis pas la natura d'aquela molecula, senon que sa foncion foguèt presa fa longtemps pel replicador actual, l'ADN. Quand fasiá de còpias de se meteis, lo replicador èra pas totjorn perfièch; de còpias portavan una "error". S'aquel cambiament aviá eliminat la capacitat de far de còpias de la molecula, i auriá pas agut mai de còpias, e la linha se seriá "atudada". D'un autre costat, un cambiament rar fariá que la molecula se replique mai rapidament o melhor; aquelas linhas vendrián mai nombrosas e "prosperarián". A mesura que las matèrias primièras ("lo manjar") s'agotavan, las moleculas que podián expleitar diferents materials, o benlèu arturar la progression d'autras moleculas e lor panar los recorses, serián venguts mai nombrosas.[12]
Son prepausats diferents modèls per explicar cossí se poiriá èsser desvolopat aquel replicador. Son prepausats diferents tipes de replicador, n'inclusissent de substàncias quimicas organicas coma las proteïnas modèrnas, los acids nucleics, fosfolipids, cristals[13] o quitament de sistèmas quantics.[14] A l'ora d'ara existís pas cap de metòde per determinar quin es lo modèl que descriu l'origina de la vida dins la Tèrra. Una de las teorias mai ancianas, e que foguèt estudiada en detalh, pòt mostrar un exemple de cossí se poiriá èsser passat. La nauta energia dels volcans, los lamps e los rais ultraviolets poirián aver causat de reaccions quimicas qu'aurián produsit de particulas mai complèxas a partir de compausats simples coma lo metan e l'amoniac.[15] Entre elas èran fòrça compausats quimics organics relativament simples que son las pèças basicas de la vida. A mesura qu'aumentava la quantitat d'aquela "sopa organica", las diferentas moleculas comencèron a reaccionar entre elas. Se creèraon alara de moleculas mai complèxas - benlèu l'argila serviguèt de basa per amassar e concentrar lo material organic.[16]
Lo replicador[modificar | modificar la font]
La preséncia d'unas moleculas poiriá aver accelerar las reaccions quimicas. Tot aquò contunhèt pendent longtemps, e las reaccions se debanavan de biais mai o mens aleatòri, fins a que per azard apareguèt una nòva molecula: lo replicador. Aquela molecula aviá l'estranha proprietat de causar de reaccions quimicas que ne produsissián una còpia, e atal comencèt l'evolucion. D'autras teorias prepausan un replicador diferent. Quin que siá, lo ròtle del replicador foguèt pròche per l'ADN; totas las formas de vida coneguda (levat unes virus e los prions) utilizan l'ADN coma replicador, d'un biais gaireben identic (vejatz còde genetic).
La primièra cellula[modificar | modificar la font]
La vida modèrna garda son material replicador plan emmagazinat dins la membrana cellulara. Es mai facil de comprene l'origina de la membrana cellulara qu'aquela del replicador, doncas que las moleculas de fosfolipids que compausan la membrana cellulara forman sovent una bicapa de forma espontanèa quand son plaçadas dins l'aiga. Dins d'unas condicions se pòt formar fòrça d'aquelas esfèras.[17] Se sap pas se aquel procediment apareguèt abans o après l'origina del replicador, o benlèu foguèt lo replicador. La teoria mai acceptada es que lo replicador, que a aquel moment èra benlèu l'acid ribonucleïc (ipotèsi del mond de ARN), ensems amb son aparelh replicador e benlèu d'autras moleculas, ja èra present.
Las protocellulas inicialas poirián aver exposat amb l'aument de lor massa; los contenguts poirián aver colonizat d'autras "botiòlas". Las proteïnas que fan establa la membrana o qu'avián un ròtle dins la division ordenada de las cellulas aurián impulsat la proliferacion d'aqueles linhatges de cellulas. L'ARN es un bon candidat per èsser lo replicador inicial perque pòt emmagazinar l'informacion genetica e catalitzar las reaccions. A un moment donat, l'Acid desoxiribonucleïc prenguèt aquel ròtle, e de proteïnas coma los enzims passèron a s'ocupar de la catàlisi, daissant a la ARN lo ròtle de transferiement de l'informacion e de contraròtes del procedimnt. Se crei que, totjorn mai espandida, qu'aquelas cellulas primitivas poirián aver evoluar a proximitat de gueisèrs sosmarins coneguts coma black smokers.[18][19]
Pasmens, se crei que d'aquela varietat de cellulas, o protocellulas, ne subrevisquèt pas un tipe. Los indicis suggerisson que lo darrièr ancessor comun universal visquèt al començament de l'eon Arquean, fa 3.500 milions d'ans (5:30 del nòstre relòtge imaginari) o encara abans.[20][21] Aquela cellula DACU es l'ancessora de totas las cellulas e doncas de tota la vida sus Tèrra. S'agissiá probablament d'un procariota, amb membrana cellular e benlèu amb de ribosòmas, mas sens nuclèu ni organet dins la membrana, al biais de las mitocondrias o dels cloroplasts. Coma totas las cellulas modèrnas, emplegava l'ADN coma còde genetic, l'ARN per la transmission d'informacion e la sintèsi de proteïnas, e los enzims per catalitzar las reaccions. De scientifics creson que lo darrièr ancessor comun universal èra pas un organisme unic mas una populacion d'organismes que s'escambiavan de gèns dins una transferiment orizontal.[20]
Fotosintèsi e oxigèn[modificar | modificar la font]
Benlèu las cellulas inicialas èran totas eterotròfas, utilizant las moleculas organicas pròchas (quitament las d'autras cellulas) coma matèria primièra e font d'energia.[22] A mesura que las fonts alimentàrias s'agotèron, de cellulas desvolopèron una estrategia novèla. En luòc d'expleitar las fonts mermamentas de moleculas organicas dins estat liure, aquelas cellulas adoptèron la lutz solara coma font d'energia. I a divèrsas estimacions, mas fa 3.000 milions d'ans (a 8:00 del nòstre relòtge), benlèu ja èra aparegut quicòm de semblable a la fotosintèsi modèrna.[23] Aquò faguèt que l'energia solara podèt èsser aprofechada non solament pels autotròfs, mas tanben pels eterotròfs que los consomavan. La fotosintèsi utiliza los abondoses dioxid de carbòni e aiga coma matèrias primièras e, amb l'energia de la lutz solara, produson de moleculas organicas ricas en energia (carboidrats).
De mai, la fotosintèsi daissava anar l'oxigèn coma residu. Al començament se jonguèt al calcari, fèrre e d'autres minerals. I a de pròvas substancialas d'aquel fach en ls jaces rics en oxids de fèrre que correspondon a aquel periòde de temps. Los oceans se serián venguts de color verda a mesura que l'oxigèn reaccionava amb los minerals. Quand las reaccions arribèron al final, l'oxigèn comencèt a s'acumular dins l'atmosfèra. Malgrat que cada cellula produsiá una quantitat infima d'oxigèn, la combinason del metabolisme de fòrça cellulas pendent un periòde de temps long transformèt l'atmosfèra terrèstre tala que se presenta ara.[24]
Es, donc, la tresena atmosfèra de la Tèrra. Una partida de l'oxigèn foguèt estimulada per la radiacion ultravioleta del Solelh e se cambièt en ozòn, que s'acumulèt en un jaç dins la partida nauta de l'atmosfèra. Lo jaç de ozòn absorbiá, e encara absorbís, una partida significativa dels rais ultraviolets qu'abans passavan per l'atmosfèra. Aquò permetèt a las cellulas de colonizar la superfícia de l'ocean e, mai tard, lo fèrm: sens lo jaç d'ozòn, lo bombardament de contunh dels rais ultraviolets auriá causat un nivèl insostenible de mutacions per las cellulas expausadas.[25] En mai de provesir de grandas quantitats d'energia per las formas de vida e arturar la radiacion ultravioleta, los efièches de la fotosintèsi aguèron una tresena influéncia que cambièt lo mond. L'oxigèn èra tòxic; es possible qu'una granda partida de la vida sus Tèrra se seriá atudada a mesura que lo nivèl d'aquel gas aumentariá (la catastròfa de l'oxigèn). Los organismes resistents subrevisquèron e prosperèron, e unes d'eles desvolopèron la capacitat d'utilizar l'oxigèn per melhorar son metabolisme e extraire mai energia dels quites aliments.
L'endosimbiòsi e los tres domènis de la vida[modificar | modificar la font]
La taxonomia modèrna classifica la vida en tres domènis. Lo moment d'origina d'aqueles domènis es objècte d'especulacion. Benlèu, los eubactèris serián los primièrs a se separar de las autras formas de vida (nomenadas Neomura), mas aquela suposicion es controversiada. Pauc après, fa 2.000 milions d'ans, los Neomura se dividiguèron en Archaea e Eukarya.[26] Las cellulas eucariòtas son mai grandas e complèxas que las procariotas (Bacteria e Archaea), e la coneissença qu'avèm de l'origina d'aquela complexitat es recenta. Dins aquel temps, una cellula bacteriana, pròcha de la Rickettsia actuala, s'introduguèt en una cellula procariòta mai granda. Es possible que la cellula granda ensaja de digerir la pichona mas capitèt pas, benlèu a causa de l'aparicion de las defensas contra los predadors, o benlèu la cellula pichona ensagèt de parasitar la granda; quin que siá, subrevisquèt al dedins de la granda.[27]
La cellula pichona, utilizant l'oxigèn, foguèt capabla de metabolizar los residus de la cellula granda e n'extraire mai d'energia, qu'una partida tornava a l'òste. La cellula pichona se repliquèt dins la granda, e se desvolopèt alara una relacion simbiotica establa. Amb lo temps, l'òste aqueriguèt de gèns de las cellulas mai pichonas, e los dos tipes d'organisme venguèron interdependents: la cellula granda podiá pas subreviure sens l'energia produsida per las pichonas, e aquelas podián pas subreviure sens la matèria primièra que los provesissiá la cellula granda. Aquela simbiòsi entre la cellula granda e las cellulas pichonas de lo sieu interior se desvolopèt fins al ponch que se considèra que son venguts un unic organisme, amb las cellulas pichonas classificadas coma organuets amb lo nom de mitocondria.
Se passèt quicòm semblable a las cianobacteris fotosinteticas[28] que s'introdusiguèron dins cellulas eterotròfas mai grandas, venguèt cloroplastas,.[29][30] Benlèu coma resultat d'aqueles cambiaments, un linhatge de cellulas amb capacitat de fotosintèsi se separèt dels autres eucariots fa un pauc mai de 1.000 milions d'ans. I aguèt de segur diferentas instàncias d'aquel fenomèn, coma se vei a l'image de la drecha. Al començament de la teoria endosimbiotica de l'origina cellulara de las mitocondrias e cloroplastas, largament acceptada, se pensa que las cellulas portèron als peroxisòmas, las espiroquetas als cilhs e flagèls, e qu'un virus ADN poiriá aver realizat lo nuclèu cellular[31][32] malgrat que cap d'aquelas teorias es pas encara plan acceptada.[33] Pendent aquel periòde, se crei qu'existiguèt lo supercontinent Columbia, entre benlèu fa 1.800 e 1.500 milions d'ans; es lo supercontinent mai ancian.[34]
Los organismes pluricellulars[modificar | modificar la font]
Los arqueobacteris, eubacteris e eucariòtas contunhèron de se diversificar venguèt mai sofisticats e mai plan adaptats a lo sieu mitan ambient. Cada domèni se dividiguèt de biais repetitiu dins de multiples linhatges, malgrat que se sap pas gaire de l'istòria dels arqueobacteris e bactèris. Fa 1.100 milions d'ans, lo supercontinent de Rodinia se formèt.[35] Los linhatges de plantas, animals e fongs s'èran ja separats, malgrat qu'existissián encara coma cellulas solitàrias. Unas d'elas vivián en colònias, e pauc a pauc comencèt a aparéisser la division de las foncions; per exemple, las cellulas de la periferia poirián aver començat a assumir de ròtles diferents d'aquelas de l'interior.
Fa 1.100 milions d'ans apareguèron las primièras plantas pluricellularas, benlèu clorofitas, malgrat que de la linha que separa una colònia amb de cellulas especializadas dels organismes pluricellulars es pas totjorn clara. Es probable que fa 900 milions d'ans, la vertadièra pluricellularitat se desvolopèt tanben pels animals.[36][37][38] Se supausa qu'al començament èra semblable a aquela de las espongas actualas, en qué totas las cellulas son totipotentas e un organisme domatjat se pòt regenerar.[39] A mesura que la division de las foncions se fasiá mai completa dins totes los linhatges d'organismes pluricellulars, las cellulas venguèron mai especializadas e mai depenentas la una de l'autra; las cellulas isoladas morissián.
Fòrça scientifics creson que fa 770 milions d'ans comencèt una glaciacion tan severa que se gelèt la superfícia de totes los oceans (Tèrra bòla de nèu). Fin finala, après 20 milions d'ans, sorgiguèt pro de dioxid de carbòni de las erupcions volcanicas per causar un efièch de sèrra que provoquèt una elevacion de las temperaturas globalas.[40] Al meteis periòde, fa 750 milions d'ans Rodinia comencèt a se fragmentar.[41]
La colonizacion de la tèrra[modificar | modificar la font]
L'acumulacion d'oxigèn a l'atmosfèra terrèstre menèt a la formacion de ozòn, que formèt un jaç que bloca la majoritat dels rais ultraviolets qu'arriban del Solelh. Alara, los organismes unicellulars qu'arribèron dins la tèrra avián mai d'escasença de subreviure, e los procariotas comencèron a se multiplicar e a s'adaptar a subrevida fòra de l'aiga. Benlèu los procariotas ja avián colonitzat la tèrra fa 2.600 milions d'ans, abans los eucariotas.[42] Pendent longtemps, la tèrra demorèt desèrta e sens organismes pluricellulars. Lo supercontinent Pannotia se formèt fa 600 milions d'ans e se fragmentèt solament 50 milions d'ans mai tard.[43] Los peisses, los vertebrats mai ancians, evoluèron dins los oceans fa 530 milions d'ans.[44] Un atudament de massa se debanèt a la fin del periòde Cambrian, que s'acabèt fa 488 milions d'ans.[45][46]
Fa unes centenats de milions d'ans, comencèron a créisser de plantas (benlèu similària a las algas) e fongs als somalhs, e mai tard fòra de l'aiga.[47] Los fossils mai ancians de plantas e fongs terrèstres datan de 480-460 milions d'ans, malgrat que d'analisis molecularas suggerisson que los fongs poirián èsser arribat sus la tèrra fa 1.000 milions d'ans e las plantas fa 700 milions d'ans.[48] Al començament demorèron pròche a la riba, mas una seria de mutacions e de variacions los permetèt avançar dins la colonizacion d'aquel mitan novèl. Se coneis pas lo moment que los animals abandonèron l'ocean pel primièr còp: la pròva clara mai anciana es l'existéncia d'artropòdes dins la tèrra fa 450 milions d'ans, que benlèu prosperavan e s'adaptavan melhor mercés a l'enòrma quantitat de noiridura que donavan las plantas terrèstras.[49] I a tanben d'indicis non confirmats que los artropòdes poirián èsser arribat sus tèrra fa 530 milions d'ans.[50]
A fins del periòde Ordovician, fa 440 milions d'ans, se realizèt un atudament de massa, benlèu a causa d'una nòva glaciacion.[51] Mai tard, fa 380-375 milions d'ans, los primièrs tetrapòdes evoluèron dels peisses.[52] Se crei que benlèu las aletas se transformèron per venir de membres que permetèron als primièrs tetrapodas de s'apiejar per se traire de l'aiga e respirar l'aire. Aquò los permetiá de subreviure dins las aigas pauras en oxigèn o perseguir de presas pichonas dins los somalhs. Lo seguent passatge evolutiu permetèt que poguèsson sortir al fèrm pendent de perioòdes corts. Fin finala, unes s'adaptèron a la vida terrèstra e comencèron a passar la vida adulta sul fèrm, malgrat contunhavan de nàisser dins lo mitan aquatic e dins aquel mitan contunhavan de realizar la ponduda dels uòus. Apareguèron aital los amfibians. Fa 365 milions aguèt un autre atudament massís, causat benlèu per un refrejament global.[53] Las plantas desvolopèron las granas, causa qu'accelerèt fòrça l'espandiment sus la tèrra pendent aquel periòde.,[54][55]
Unes vint milions d'ans mai tard, fa 340 milions d'ans, l'aparicion de l'uòu amniotic permetèt la ponduda d'uòus al fèrm, causa que supausèt un grand avantatgi pels embrions dels tetrapòdes.[56] Aquò donèt coma resultat la separacion entre amniòtes e amfibians. Unes trenta milions d'ans après, los sinapsids (que los mamifèrs) se separèron dels sauropsids (que los ausèls e los reptils non aviaris e non mamifères).[57] Benlèu, contunhèron d'evoluar d'autres grops d'organismes e en apareguèron de nòus linhatges, mas los detalhs son pas gaire coneguts. Fa 300 milions d'ans se formèt lo supercontinent mai recent, Pangea.
L'atudament de massa mai grand de l'istòria de la Tèrra, l'extinccion permiana, se realizèt fa 250 milions d'ans, al limit dels periòdes Permian e Triassic; 95% de la vida dins la Tèrra s'atudèt, benlèu a causa de las trappas siberianas, un eveniment de granda activitat volcanica.[58] La descobèrta d'un cratèr amagat jos lo jaç glaç de l'Antartida Orientala suggerit una nòva teoria qu'un meteorit causant l'atudament e iniciant la fragmentacion de Gondwana, en creant la falha tectònica creant Austràlia al nòrd.[59] Pasmens, la vida resistiguèt, e fa 230 milions d'ans, los dinosaures se diferencièron dels ancessors reptils.[60] Un atudament a la fin del Triassic toquèt pas gaire los dinosaures e fa 200 milions d'ans se trobavan ja dins una posicion de dominacion entre los vertebrats.[61] Malgrat que de linhatges de mamifèrs comencèron a separar pendent aquel periòde, los mamifèrs d'aquela epòca èran gaireben de segur de pichons animals similars a las musaranhas.[62]
Fa 180 milions d'ans, Pangea se fragmentèt en Laurasia e Gondwana. La frontièra entre dinosaures aviaris e non aviaris es pas clara, mas l'Archaeopteryx, es considerat tradicionalament un dels primièrs ausèls, apareguèt fa unes 150 milions d'ans.[63] Los indicis mai ancians de plantas de flor venon del periòde Cretacèu, vint milions d'ans après, es a dire, fa 132 milions d'ans.[64] La competicion entre los ausèls menèt fòrça genres de pterosaures a l'atudament, e los dinosaures èran ja en declivi per diferents motius quand, fa 65 milions d'ans, un meteorit de 10 quilomètres de diàmetre se truquèt amb la Tèrra près de la peninsula del Yucatan, en expulsant fòrça quantitats de polera e de vapor dins l'aire, que bloquèron la lutz solara, empachant la fotosintèsi.[65] La granda majoritat d'animals de grandas talha, coma los dinosaures non aviaris, s'atudèron, marcant la fin del Cretacèu e de l'èra Mesozoïca.[66]
A partir d'alara, pendent lo Paleocèn, los mamifèrs triguèron pas a se diversificar, créisser e venir los vertebrats dominants. Lo darrièr ancessor comun de totes los primats auriá viscut dos milions d'ans mai tard, fa 63 milions d'ans.[67] A la fins de la Eocèn, fa 40 milions d'ans, de mamifèrs terrèstres avián ja tornat als oceans e evoluèron los ancessors dels dalfins e de las balenas.[68]
d'Èssers umans[modificar | modificar la font]
Un pichon primat african que viviá fa unes sièis milions d'ans es lo darrièr ancessor comun dels umans actuals e dels seus parents mai pròches, los bonobos e chimpanzés.[69] Solament doas de las brancas d'aquel arbre evolutiu se son pas atudadas. Pauc après la separacion, e per de rasons encara debatudas, los primats d'una de las brancas desvolopèron l'abiletat de caminar quilhat.[70] La talha del cervèl aumentèt rapidament, e fa 2 milions d'ans avián ja aparegut los primièrs animals classificats dins lo genre Homo.[71] Evidentament, la linha que separa diferentas espècias o quitament de genres es fòrça arbitrària, que los organismes cambian de contunh cada generacion.
Pendent lo meteis periòde, l'autra branca se dividisèron dels ancessors de chimpanzé comun e dels ancessors del bonobo, alara que l'evolucion contunhava simultaneament per totas las formas de vida. Benlèu que los primièrs a manipular lo fuòc èran los Homo erectus (o Homo ergaster), fa almens 790.000 ans, mas poiriá èsser remontar fa 1,5 milions d'ans. Es mai malaisit d'establir l'origina del lengatge; es pas clar de saber se Homo erectus parlava o se Homo sapiens èra lo primièr a o far.[69][72][73][74]
Amb la talha de cervèl aumentant, los enfants naissián mai lèu, abans que los seus caps sián tròp grands per passar pel maluc. Donca, venguèt mai neuroplasticitat e amb una capacitat especiala d'aprene, mas venent depenents dels parents pendent mai temps. Las possibilitats socialas se venguèron mai complèxas, lo lengatge mai avançat e los esturments mai elaborats. Aquò los portèron mai cap a la cooperacion e a un desvolopament cerebral màger.[75]
Se crei que los umans modèrns anatomicamant, Homo sapiens, an lor origina fa 200.000 ans en Africa; los fossils mai ancians datan de 160.000 ans.[76] Los primièrs umans que presentan de pròvas d'espiritualitat son los neandertals, sovent classificats coma una espècia diferenta que s'atudèt; enterravan los mòrts, amb manjar o aisinas.[77] Pasmens, apareguèron pas cap de pròvas de cultes mai sofisticats fins a fa 32.000 ans, amb l'art parietal dels cròmanhons, qu'avián benlèu un sens magic o religiós.[78][79] Los cròmanhons daissèron tanben de figuras de pèira coma la Venus de Willendorf, probablament una estatua amb un significat religiós.[79] Fa 11.000 ans, Homo sapiens èra ja arribat al tèrme miègjornal d'America del Sud, lo darrièr dels continents abitats, levat l'Antartida.[80] L'usatge d'esturments e lo lengatge contunhèron de se perfeccionar, e las relacions interpersonals venguèron mai complèxas.
La civilizacion[modificar | modificar la font]
Pendent mai del nonanta per cent de son istòria, l'Homo sapiens viviá en pichons grops de caçaires-culheires nomads.[81] A mesura que lo lengatge veniá mai complèxe, la capacitat de remembrar e transmetre l'informacion donèt un tipe novèl de replicador: lo mèm.[82] Las idèas podián s'escambiar rapidament e èsser transmesas a las generacions seguentas. L'evolucion culturala depassèt rapidament l'evolucion biologica e comença la quita istòria umana. Dintre fa 10.500 e 9.000 ans, los umans que demoravan dins la Creissent Fertil, a Mesopotamia, comencèron la cultura sistematica de las plantas e animals: l'agricultura.[83]
Lo saber de la cultura se transmetèt a las regions vesinas, e se desvolopèt tanben independentament pel mond, fins a que la majoritat d'Homo sapiens vivián de biais sedenari dins d'establiments permanents. Mas totas las societats abandonèron lo nomadisme, subretot aquelas que vivián dins de zònas pauras en plantas domesticablas, coma en Austràlia.[84] Pasmens, entre las civilizacions que de segur adoptèron l'agricultura, la seguretat relativa e l'aument de la productivitat qu'ofrissiá permetèron un aument de la populacion. L'agricultura aguèt un impacte prigond; los umans comencèron a afectar lo mitan ambient coma o jamai avián fach. Los excedents alimentaris permetèron l'establiment d'una classa clericala o de govèrn, e mai tard un partiment de las foncions. Aquò faguèt nàisser la primièra civilizacion de la Tèrra, a Sumèr, entre lo millenni IV AbC e l'III AbC.[85] Mai ne sorgiguèron lèu aquela de Egipte antica e de la val de l'Indus.
A partir 3000 AbC, l'indoïsme, una de las religions mai ancianas que se practican encara uèi, comença à prene forma.[86] N'apareguèron lèu d'autres. L'invencion de l'escritura permeté l'aparicion de societats complèxas: los registres e las bibliotècas servissián coma magasèm de coneissenças e aumentèt la transmission culturala d'informacion. Los umans lor caliá pas mai passar tot lo temps en trabalhant per subreviure - la curiositat e l'educacion foguèron lo motor de la recèrca de coneissenças e sabença. Apareguèron de divèrsas disciplinas, en i comprenent la sciéncia (dins estat primitiu). Nasquèron de nòvas civilizacions que comercèron las unas amb las autras a se far la guèrra pel contraròtle de territòris e recorses: se formèron los primièrs empèris. A l'entorn del 500 AbC se realizèron los empèris en Orient Mejan, Iran, Índia, China e Grècia, de biais erratic; s'espandissient un empèri que mai tard declinava o perdavan de terren.[87]
Al sègle XIV comencèt la Renaissença en Itàlia, amb de cambiaments prigonds dins la religion, l'art e la sciéncia.[88] E contunhèron a partir de 1500, dins las civilizacions europèas de cambiaments que menèron a la revolucion scientifica e a l'industriala: Euròpa comencèt a exercir una dominacion politica e culturala sus las societats umanas pel mond.[89]
Al sègle XX, las nacions del mond s'afrontèron dins las guèrras mondialas entre 1914 e 1918 e entre 1939 e 1945. Après la Primièra Guèrra Mondiala, se formèt la Societat de Nacions, lo primièr ensag cap a un govèrn mondial; après la Segonda Guèrra Mondiala foguèt substituida per las Nacions Unidas. A mesura que melhoravan los transpòrts e las comunicacions, l'economia e los afars politics dels païses pel mond venguèron interdependent. Aquela globalizacion es causa de discòrdia, alara qu'aumentava la collaboracion entre los païses.
Eveniments recents[modificar | modificar la font]
Los cambiaments se realizèron amb un ritme rapid dempuèi los ans 1940 fins ara. Las avançadas tecnologicas comprenon las armas nuclearas, los ordinators, l'engenhariá genetica e la nanotecnologia. La globalizacion economica, impulsada per las avançadas dins las comunicacions e lo transpòrt, cambièt la vida quotidiana de fòrça partidas del mond. Realitats culturalas e institucionalas coma la democracia, lo capitalisme e lo ecologisme aumentèron lor influéncia. De problèmas coma las malautiás, la guèrra, l'escalfament global e la pauretat contunhan èsser presents.
Lo 1957, l'Union Sovietica lancèr la Sputnik 1, lo primièr satellit artificial e, pauc après, Iurii Gagarin venguèt lo primièr òme dins l'espaci. En 1969 Neil Armstrong es lo primièr èsser uman a caminar sus la Luna. Cinc agéncias espacialas, que representan mai de quinze païses diferents, trabalhèron ensems per bastir l'Estacion Espaciala Internacionala.[90] A bòrd de l'estacion, i a agut d'umans dins l'espaci decontunh dempuèi 2000.[91]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Chaisson, Eric J. «Solar System Modeling».
- ↑ Münker, Carsten.
- ↑ Taylor, G. Jeffrey.
- ↑ Alfvén, Hannes; Gustaf Arrhenius.
- ↑ Wilde, Simon A..
- ↑ «Early Earth Likely Had Continents And Was Habitable».
- ↑ Britt, Robert Roy.
- ↑ Cavosie, A. J..
- ↑ Young, Edward.
- ↑ Warmflash, David.
- ↑ Chaisson, Eric J. «Chemical Evolution».
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ Dawkins, Richard [1986].
- ↑ Davies, Paul.
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ 20,0 et 20,1 Penny, David.
- ↑ «Earliest Life».
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ De Marais, David J..
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Chaisson, Eric J. «Early Cells».
- ↑ Woese, Carl.
- ↑ Andersson, Siv G. E..
- ↑ Berglsand, Kristin J..
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Takemura, Masaharu.
- ↑ Bell, Philip J. «Viral eukaryogenesis: was the ancestor of the nucleus a complex DNA virus?
- ↑ Gabaldón, Toni.
- ↑ Whitehouse, David.
- ↑ Hanson, Richard E..
- ↑ Chaisson, Eric J. «Ancient Fossils».
- ↑ Bhattacharya, Debashish.
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ ,Hoffman, Paul F..
- ↑ Torsvik, Trond H..
- ↑ Pisani, Davide.
- ↑ Lieberman, Bruce S..
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ «The Mass Extinctions: The Late Cambrian Extinction».
- ↑ Landing, E..
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Heckman, D. S..
- ↑ Johnson, E. W..
- ↑ MacNaughton, Robert B..
- ↑ «The Mass Extinctions: The Late Ordovician Extinction».
- ↑ Clack, Jennifer A..
- ↑ «The Mass Extinctions: The Late Devonian Extinction».
- ↑ Willis, K. J.; J. C. McElwain.
- ↑ «Plant Evolution».
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ «The Day the Earth Nearly Died».
- ↑ «Big crater seen beneath ice sheet».
- ↑ «New Blood».
- ↑ «The Mass Extinctions: The Late Triassic Extinction».
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ «Archaeopteryx: An Early Bird».
- ↑ Soltis, Pam; Doug Soltis, & Christine Edwards.
- ↑ «Death of a Dynasty».
- ↑ Chaisson, Eric J. «Recent Fossils».
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ «Walking with Beasts».
- ↑ 69,0 et 69,1 Dawkins, Richard.
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ Fortey, Richard [1997].
- ↑ Goren-Inbar, Naama.
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ Dawkins, Richard.
- ↑ McNeill, Willam H. [1967].
- ↑ Gibbons, Ann.
- ↑ Hopfe, Lewis M. [1976].
- ↑ «Chauvet Cave».
- ↑ 79,0 et 79,1 Hopfe, Lewis M. [1976].
- ↑ [2002] «The Human Revolution».
- ↑ McNeill, Willam H. [1967].
- ↑ Dawkins, Richard [1976].
- ↑ Tudge, Colin.
- ↑ Diamond, Jared [01-12-1999].
- ↑ McNeill, Willam H. [1967].
- ↑ «History of Hinduism».
- ↑ McNeill, Willam H. [1967].
- ↑ McNeill, Willam H. [1967].
- ↑ McNeill, Willam H. [1967].
- ↑ «Human Spaceflight and Exploration — European Participating States».
- ↑ «Expedition 13: Science, Assembly Prep on Tap for Crew».
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Taula dels temps geologics
- Istòria del mond
- Istòria de la Tèrra dins 24 oras
- Futur de la Tèrra


text:
Per Camille Roman, Eva Esquerre, Camille Vignes e Kateri Arrous-Bordes. Classa de 4au au Collègi Victor Hugo de Tarba.
Nicolas, un joen òmi de 24 ans que tribalhava en un laboratòri scientific de Tarba. Un còp per mes qu’arretrobava Jeff e Steeven los sués mes bons amics entà ensajar medicaments darrèrament fabricats. D’autes còps, Nicolas qu’èra marchand de herutas sus un mercat e ne ganhava pas tròp de moneda. Alavetz que decidè un dia de tribalhar en un laboratòri.
Un bèth dia, Jeff ne vengó pas au laboratòri. En tot sortir deu tribalh e après aver ensajat los medicaments los dus autes joens que decidèn d’aperar lo loé amic. Jeff qu’arresponó tot espaurit e que digó:
– Aqueste maitin qu’èi hèit analisis e qu’èi gahat ua maishanta bacteria qui’m hèr hèra mau dens lo cap. Que l’èi gahada dens lo medicament deu mes passat.
Nicolas tot espaurit que responó:
– Queee e n’ès segur? Que vau prénguer un rendetz-ve entà parlà‘n dab los superiors.
Ua òra aprés Nicolas qu’èra dens lo bureu deus dus superiors.
– Adishatz Nicolas, qu’enteni plan çò qui’m dises mes que’t brembi qu’avetz signat tu e Jeff un contrat de dus ans quan los efectes segondaris èran prevists. Ne podetz cap tornar en darrèr e totun, tu n’as pas arren!
Nicolas ne sabó pas arrespóner e que tornè a sua.
Lo mes d’après Jeff ne tornè pas.
Lo 15 de gèr qu’èra lo dia de tornar au laboratòri. Nicolas qu’ensajè un medicament drin enigmatic tot transparent e lo sué amic Steeven un antibiotic. Que devèvan coma de costuma demorar tres òras isolats en ua petita sala escura deu laboratòri après aver avalat e engolit lo medicament. Au cap de tres òras tot qu’anava plan entà Steeven e Nicolas. Eth ser a sua, Nicolas que comencè a sentir quauquas dolors ena boca. Qu’avó aquò dinc a la neit.
A miejaneit, Nicolas que’s hic a vomir e a pensar a quinze mila causas ad encòp. Qu’èra com s’utilisava zònas deu sué cervèth que n’avèva pas james utilisat… Que’s hiquè a escríver libes, istòrias, a pintrar, a minjar… E tot aquò pendent duas òras. Après que s’assedó au pè deu sué lheit e que tornè a pensar a çò qui s’èra passat. Au cap d’ua òra que comencè a compréner que tot aquò èra segurament en permor deu medicament… Alavetz que tornè a pensar a Jeff, lo sué amic qui n’èra james tornat au laboratori e la paur que’u prengó. Qu’aperè de tira Steeven qui eth tanben avó hèra paur. Alavetz que tornèren toti dus dens lo burèu deus superiors mes aqueth còp sense nat rendetz-ve. N’èran pas tots sols dens lo burèu : qu’èran dab tres autas personas. Que’s hiquèren alavetz darrèr la pòrta e qu’escotèren la conversacion.
– Alavetz aquesta pilula entà devénguer intelligent ei dangerosa? ce demandè un deus navèths òmis.
— Peu moment ne i a pas nat problèma, la persona de qui a ensajat eth medicament – sense saber que podèva ester dangerós que v’ac imaginatz plan – n’ei pas anada tà l’espitau.
Ad aqueth moment Steeven e Nicolas que s’espièren e que s’ac comprenguèren tot… Pendent dus ans n’èran pas sonque estats animaus de laboratoris a ensajar produits hèra dangerós de qui avèvan mancat de tuar un de los lués amics.


text:
Fòrça bon partit eth disputat aguest dissabte en Boussens entre dus equips que cerquèrent era victòria. Ena prumèra mietat domini der equip locau que se concretèc ena minuta 20, tanb un gol, en un shut d’ Alcayna en aprofita un mal despeje dera nòsta defensa. Aguest madeish jogador auèc eth 2-0, mès era gran arturada de Monchi evitèc eth gol. Era U.E. Bossòst sonque creèc perilh enes shuts desde luenh. Tanb 1-0 s’arrivaue ath descans.
Ena dusaua mietat, as 5 minutes Adrian R. marcaue eth 1-1. Aguest gol e un milhor posicionament der equip ena dusaua mietat hèc qu’era U.E. Bossòst passese a dominar eth partit e auèsse ocasios entà marcar + gols. Atau un shut d’Igansi toquèc en garròt, iaute shut deth madeish jogador eth portèr desvièc entà cornèr. Ua ocasión fòrça clara en que Pèir prumèr e dempús Javi non podèren marcar eth gol. Monchi ena dusaua mietat sonque auèc d’arturar ua ocasión de perilh.
Ath finau 1-1 en un bon partit, sense cap des dus equips contentis ja qu’auèrem es dus es sues oportunitats entà decidir eth partit. Ara a guanhar ena nòsta casa.
Eth plòplèu partit ei en Bossòst, partit deth campionat de Liga contra er equip de MontespanFigarol, dissabte 14 de noveme tàs 20:00 ores.
Boussens : Bourot, Fuzelier, Hritane, Marti, Benazi, Darnaud, Hernandez, Riviere, Laffont, Alcayna, Berges. Remplaçants : Raufast, Faggionato, Gardelle.
Tarjetes auriòles : Darnaud, Riviere.
Trainer : Sachy Lionel.
U.E. Bossòst : Monchi, Marc (45’ Liaño), Miguel, Jorge V., Felipe, Jaime, Javi ( 65’ Alex), Sergio (80’ Mariano), Ignasi, Adrian R. e Pèir.
Tarjetes auriòles: Felipe (85’).
Trainer: Jordi
Arbitre : Lozes Henri
Gols : 1-0 Alcayna (20’), 1-1 Adrian R. (50’).