text:
Pró le panoram est mult plus complex al tractar dál leunga bearnessa. Est incomparabilment plus complex, e caldrá qu'intentar enamplar ols esguards par poder comprehender-ol.
Le prim pas será enmarcar ela leunga bearnessa nel sui context. Vue á emprejar acu ela noción de "estema" dáls leungas, magër, cum lingüist, pot afirmar c'aquesta visión dál filiación dáls leungas ja nu est emprejada pelhos lingüists serairs d'ols nostres jorns. Pró ofre l'avantalha du, á l'exprimir seja un n'ols térmius dál teoría de l'estema dáls leungas, será cum que seja comprehendut encara per qui nu seja lingüist profesional uo de formación. N'efect, d'aquesta teoría eintes avem audit parlar, d'una forma uo un'altra, pelho mens á l'audir á l'escop dál familia románica de leungas, ela familia germánica, ela familia indoevrupeja, ecc.
Nu embargant á l'aplicar ela reguritat moderna aquessa teoría fa argas, la emprejaré simplicement aols efects d'eser cum que seja comprehendut. Otrament, aquest text deveniríe un soliloquie insoportabil sús ela valitat uo invalitat d'aquessa teoría.
En simplificant doncas elas cossas, ela leunga bearnessa s'enmarca nel context dál leunga occitána. Pró nu s'enmarca direct nelhe, nisi qu'ol fa de manier mesurada per ela leunga gasconessa.
Ela leunga occitána est parlada n'ols nostres jorns nel territor de tres Estats nacionals. Fáscas le tot sud de França est occitán, e á aquest vast territor cal summar un'altres dúos, piets: elas Valadas Occitanas (Vals Occitánas) d'Italia, et ela Val d'Aran á Catalunha (Espanha). Ela leunga occitána est en vías de desapariment, e desaparirá cuma leunga conversacional sé buste nu ge fa un enforçament per revessar ela situación. Vuejorn l'occitán há parlants natís sól maors de quaranta ánhs d'eitat. Aquest ge refer aután, naturiament, al bearnés. I-há enforçaments, flébilment nu masivs, per recuperar ela leunga, e i-há jovens que la estudian e la parlan, pró ja cuma seconda leunga (normalment son francófons).
Ela prima sosdevisión dál leunga occitána est en ses partidas composants, et est ela seqüent: al lest dele domén, le prohençal; nel centre-sud, le langüedocian; en l'ovest, le gasconés; al nord dele gasconés, le limosin, ja n'ols límits cêula leunga de oïl; nela çona centre-nord, l'alvernhat; e per finida l'aupenc, uo alpin uo vivaralpenc, n'ols Alps.
Avieva dit que'l panoram est complex, e adés remanirá plus clar dele per qué. Prim, nu i-há consens en categoriçar al prohençal, langüedocian, gasconés, limosín, alvernhat e aupenc cuma leungas despartidas, uo cum dialects de l'occitán -uo leunga d'òc. Vitaré aután aquessa discusion acu par nu canmiar radicalment le tema d'aquest artícul. Nu i-há consens en gernial sús esquelh que desembla á una leunga d'un dialect, per esquelh que nu est d'estranhar que seja problemátic aplicar aquests dúos concepts -leunga e dialect- al combés occitán. I-há, xion, consens en determinar qu'ols criters par despartir esquelh que's considera leunga d'esquelh que's considera dialect nu son lingüístics, nisi c'obedesçen á un'altre tipus de factors, á factors extralingüístics, cum poden eser estórics e polítics, fondamentalment. Sé un "dialect" ge parla n'una çona cêu autonomía uo jusque independença política, est "levat" al ranc de leunga. Par donar enxemples d'altras çonas dele mon: le moldavés ge considera leunga car existe una Repúblic de Moldavia, pró lingüísticament nu geol pot desemblar dele romanés.
Par augmentar ela complexitat, i-há auctors qu'inclujen al catalán cum le setiesme composant de l'occitán. I-há, certament, una grant afinitat lingüística entre'l catalán e l'occitán: amas leungas forman, ensembla, un sosgrup deintre nelas leungas románicas. Pró l'opinión d'ols parlants aután pessa: ols cataláns, que gauden d'autonomía, dicedéron deslindar se d'ols occitáns e laiscar d'eser vist cum atals sustot per mor que'l sui idiom, le catalán nu fus vist acum dialect; (magër des fa ánhs son en surgint câr vegada plus uoces qu'escleden un aungament plus fort entramas entitats nacionals, nu atán sól cultual uo economica, nisi aután territorial, per mor c'aquest aungament ge fe reialitat, tansól resta qu'ela propria Occitania obtenga un grat d'autonomía similar al de Catalunha uo l'independença de França e done un pas endevant c'apoiaments dalá jahúrs mancan).
Sequam en complicant. I-há un'altres auctors que consideran que'l gasconés nu forma part de l'occitán, per esquelh que á ela leunga d'òc li remaniríent sól elas altras quinc parlas uo dialects: le prohençal, le langüedocian, le limosín, l'alvernhat e l'aupenc. N'efect, le gasconés s'aluenha assaç, lingüísticament, dál resta dáls quinc parlas occitánas.
Hu establir ols límits lingüístics plus alén d'ols quáls un dialect s'emancipa e devién leunga? Ela responsion á aquest demandament tojorn será sosjectiva, e nu podrá eser nisi sosjectiva. Ols lingüists vitan responder-la car est un demandament malament plantejat. Há remanso dit ja qu'ols criters par despartir una leunga d'un dialect son estórics uo polítics. Le serbie e le corvat son mutualment inteligibils, pró son dúas leungas apart, e pudet puecs membres damas comunitats aceptaríen un denomnament común par esquelhas dúas leungas (uo varietats d'una medissa leunga maor). Probabilment le cînés mandarín parlat e le cînés cantonés parlat nu son mutualment inteligibils, pró cînesus et estrangérs inclujen aquessas parlas deintre de l'idiom cînés. Aol que i-há qu'enhadir qu'ela mutual inteligibilitat ge dona, en reialitat, nu entre leungas uo dialects, nisi entre personas.
Som arribat al gasconés, cuma leunga apart par uns, cum entegrant de l'occitán par un'altres. Le gasconés, á ela sue vegada, ge composa aután de difrents dialects uo parlas. Qualques d'aquestas son: le bigurdan, le baionés, le bearnés, le landés, uo l'aranés, entre d'altras. Ansí arribam á ela leunga bearnessa: ela leunga parlada nel Bearne.
Odi ela Gasconha nu est una unitat política, e né sevolja ministratoria de l'Estat francés. Deset, nel passat elas sues fronterías variaron d'un períod á un'altre. Per ijút vuejorn ge difin Gasconha desdel punct de vis lingüístic. Elas fronterías d'aquest país son, doncas: le flum Graona, l'Oçániu Atlántic e ols Pireneis (n'excludint al País Basc francés), en conformant, "grosso modo", un trígon.
Per qué alguandre s'enmenta á ela leunga parlada en Bearne cuma "leunga bearnessa" en guar "leunga gasconessa" uo "leunga occitána"? Apart dele bearnés e de l'aranés, nu sop pas d'altras parlas gasconessas c'aian estadas levadas al ranc de leungas. Nu heo pas odi paular seriosament d'una "leunga landesa", per enxemple. Ela responsion, una vegada plus, nu est lingüística, nisi política. Le bearnés e l'aranés hán comunalment l'eser leungas de territors c'hán, uo averon, independença uo autonomía política uo ministratoria. Ela Val d'Aran gaude de certana autonomía deintre de Catalunha, e ali le gasconés, uo leunga aranessa, est oficial cae le castelhán e le catalán.
Le Bearne conservó ela sue independença fasta 1620, e per ijút le gasconés parlat ali est denomnat leunga bearnessa. Gasconha fo anexada difinitivament per França en 1453, cêu l'exceptación dele piet territor d'Aran -una "anomalía" nel mapa polític d'ols Pireneis, per eser un territor gasconés que mai apendeu á França- e dele Realme de Bearne.
Le prim enment dele Bearne data dele sécul nuef, quand est enmentat acum Viscomitat. Nel sécul XIII passa á mans dele Comitat de Foix, en conformant un territor discontín, aujac mejoc est ela Bigorra. Desdel Bearne aveu intents de conquerir Bigorra que, cuma ela maor part de Gasconha essora, era en mans d'Anglaterra. Le Borbón Anrîc (Enrique) IV era comte de Bearne e re de França, e á ela sue mort le Bearne reman difinitivament anexat á França. Des 1620 s'imposa'l francés cuma ela leunga oficial dele Bearne, leunga (le francés) que fissora era una leunga estrangera, est plus, ela leunga d'una potença estrangera anexionist.
Fasta l'ánh 1620, doncas, aqués piet realme gasconés, le Bearne, gaudieu d'autonomía, et est essencialment per ijút que'l gasconés parlat ali fo et est dit leunga bearnessa. Fasta 1620 le gasconés fo ela leunga oficial d'un estat soberán e independent.
Le gasconés
Existe ela "leunga bearnessa"? Un'altra vegada som avant un demandament malament plantejat. En certán sentit, est evident qu'existe, pró n'altre -intressant- sentit, sembla eser que nu.
Est evident que sé determinam un territor cêu critérs geográfics, e á aqués territor li donam un nom, ela leunga parlada n'aqués territor podrá recebir le nom d'aquest. Ansí, sé le Bearne abarca un territor c'há límits cognoscuts, podem prisar un difiniment mere geográfic e denomnar "leunga bearnessa" á esquelh que's parla n'eli. Est un difiniment mere geográfic.
Est eseibil segudar d'aquest porcalç. Pró cae far se le demandament: est relevant desdel punct de vis lingüístic difinir d'aquest porcalç ela leunga bearnessa? Et essora comprovarem que puec i-há d'exclusív bearnés. N'efect, ela manier de parlar dele Bearne ge va en transformant, n'un degradé imperceptibil, náls maniers de parlar d'ols territors gasconesus vedeins: Bigorra, Vic-Bilh, Câlós (Chalosse). Alhubre, le gasconés parlat al Bearne nu est uniform né monolític: le gasconés parlat n'ols Pireneis bearnesus há certáns traus lingüístics comuns cêu l'aranés, cum est l'artícul difinit amontisér, traus que son descognoscuts nel nord dele Bearne. Le sintagma er'ostau ("ela maison") pot eser perfectament bearnés dáls montisias, uo aranés. E le sintagma l'ostau ("ela maison") pot eser bearnés dele plan, pró aután pot eser perfectament baionés, landés, armanhaqués, ecc. (e per qué nu, aután aranés, n'un d'ols miens viages á ela Val d'Arán fu alojat en l'establiment "L'ostau d'oc" de Vielha).
Veiem ansí que i-há en reialitat una combina, uo un ver fárrac, de traus lingüístics que s'intercroçan. Nu i-há, fasta hu eu sop, degun traus lingüístic que seja exclusív dele Bearne alé per ijút le bearnés ge difrencie dál resta dele gasconés. (Est eseibil c'aia qualque element léxic, uo lingüístic en gernial, que per casualitat coincida cêulas fronterías dele Bearne, pró aquest nu invalidríe le mien argument).
Ela leunga bearnessa podrá difinir se, xion, pró mueisant critérs geográfics. E ols critérs geográfics, atán importants cum son poral difiniment de l'identitat d'un pople, poral lingüist son critérs albidrators. E remembre's que'l critér prel que's parla d'una "leunga" bearnessa, en guar dialect, est un critér polític, que reculh le passat independent dele Realme dele Bearne, bestión dál resistença gasconessa versus elas potenças anglessa e francessa.
Desdel punct de vis lingüístic, nu i-há una identitat bearnessa purament lingüística. Câr traus dál parla dele Bearne ge trovrá solapejat nela parla d'ols territors gasconesus vedeins.
Per ijút heo titolat aquest soscapítol "le gasconés". Nu avríe sentit despartir ela leunga bearnessa dál leunga gasconessa e á ela sue vegada, despartir aquesta durressa de l'occitán.
Le gasconés, cum part dál leunga occitána, reculh un prestigiós passat d'emic literár sien paragón: l'ópra d'ols trovists. Gïlem d'Aquitania, considerat le prim trovist, era gasconés. L'occitán aveu e há una estoria redutabil. Fo ela prima leunga neolatina que s'erceu fasta competir en prestigie côl latín, ela prima n'enmençar á desplaçar-ol cuma leunga de cultura, et ela prima leunga romança n'eser ascrita. Quand le castelhán, le francés, le portogalés nu avievan forma codificada né ascrita, l'occitán ge levó nel Mesvián acumna important leunga de cultura.
Le gasconés est l'occitán parlat entr'ols Pireneis, l'Atlántic et ela Graona. Pró est plus qu'aqués: há elements lingüístics exclusívs, nu compartits cêula resta dáls parlas uo leungas occitánas, que's devién probabilment al sustrat aquitán, ela leunga dele pople c'habitava le territor avents de l'arribada d'ols románs.
Puec ge sap dele pople aquitán. Ol puec que's sap ge deu á enments de viadors et estudiosus grecs e latins, cum Estrabón, Plinie e Tolomei. Roma, dál man de Julie Céssar, ocupa Aquitania. Julie Céssar, fortunadament par ols estoriadors actuals, laiscó qualques paragrafs ascrits sús le pople aquitán. Esquelh qu'est intressant buste Julie Céssar sinala que'l flum Graona desparte aols gauls d'ols aquitáns. En paraulhas de Céssar, le pople aquitán est difrent dele gaul nela sue leunga, elas sues tradicions, et elas sues lees. Ende ge desturba qu'ols gauls nu son, né poden aver-ol estat mai, ols avantpassats d'ols tots francesus. Ols gasconesus, bearnesus inclús, nu desçenden n'absolut d'ols gauls, per plus qu'ols libres d'estoria oficials ge pinhoren en convencer aols escolars d'ol contrariós, (aután nela Guaiana Francessa, n'América dele Sud, s'ensenha n'ols libres d'estoria qu'ols gauls son ols avantpassats d'ols tots francesus...)
L'Aquitánia nu comptó cêu ascribiment. Hán suparvesquit mult pocas paraulhas d'aquesta leunga, deút á registraments uo nontas pressas per estrangers. Pró ol intressant buste elas puecas remasalhas dál leunga aquitána que'ns son arribadas sugeren un parentat cêula leunga basca. N'efect, nu puecs d'ols traus lingüístics dele gasconés modern -n'inclujint al bearnés- que nu hán pas en común cêula resta de l'occitán, ols hán precissament côl basc.
Le pople aquitán era conformat á ela sue vegada per difrents poples, d'ols que s'há podut identificar aols seqüents: bigerrions, tarbelhi, ausçi, cocosats, elusats, garunni, gats, ptiani, sociats, sibulats, tarusats, vocats, boiats, convenae, e vassats. Nu tojorn est eseibil localiçar á cadascuna d'aquestas etnias nel mapa. Pudet ols encians popladors d'esquelh c'odi cognosçem cum Bearne fossen ols tarbelhi uo'ls bigerrions.
Est intressant destacar aols ausçi (ge pronunça /auski/), ols plus ilhustres d'ols aquitáns, al dir de Pomponie Mela, donat que sugier una conexitat cêu ols bascus, ela cuia leunga ge denomina auskara uo euskera.
Probabilment aveu una prima romaniçación uo latiniçación d'Aquitania durant l'ocupación romana, entre l'ánh 56 e le 409 dál nostra éria.
Depus dele cadiment de l'Impér Román d'Occident, envaidors germánics s'empoderan dele país. Pró en l'ánh 587 ols bascus, uo bascons, envaen e conquieren Aquitania, e la denomnan Basconia. Est intressant observar qu'eleisca paraulha est en l'origin de "basc" e "gasconés", e de "Basconia" e "Gasconha". Ols latins denomnaron bascons aols popladors originárs dele territor. Ela
Gasconha fo un ducat entre l'ánh 602 e 1137. Quand ela duquessa de Gasconha, Alienor d'Aquitania, ge maridó cêu Clovis (Louis) VII de França, Gasconha s'aungó episódicament á França, fasta l'ánh 1152, quand Alienor ge divorció de Clovis VII. En 1154, Alienor ge maridó cêu Anrîc II d'Anglaterra, e des aqués ánh fasta 1453 Gasconha est un posejiment anglés. Le gasconés era una leunga de prestigie per essora, e le re d'Anglaterra Ricard Cor de Leau parlava e ascribíva en gasconés.
Cum remanieu dit plus sús, una important exceptación á l'ocupación anglessa de Gasconha fo le Bearne, que conservó ela
En Concentránt-nos en l'aspect lingüístic, l'occitaniçación lingüística de Gasconha deveu d'aver locar entre'l 602 e le 1137, durant le períod dele Ducat de Gasconha. Est eseibil c'aia existit un bilingüisme zimésc, cêula conservación de l'aquitán en qualques locars: elas leungas nu s'extingën de côç.
Pró esquelh que xion suparvesquieu fo un important conjunt de traus lingüístics que's trovan nel gasconés, pró nu ansí nelas altras leungas d'óc. Qualques d'aquests traus son d'origin aquitán e son comuns côl basc; un'altres son comuns côl castelhán. Le castelhán e le gasconés son ols ungats romançus c'hán un sustrat important basc uo basc-aquitán. E i-há un intressant traus lingüístic gasconés sólit côl portogalés, que nu est pas exaudibilment desplanat fasta vuejorn.
Nela fonética, le gasconés -bearnés inclús- ge câracteriça pelho seqüent:
Ela F- inicial latina s'aspira. Aquest traus aluenha'l gasconés dál resta dáls parlas occitánas, e ol acosta al castelhán. Lat: forte(m)
Nu existe'l suen dál /v/, que xion ge trova n'altras parlas occitánas. Aquest traus aután acosta'l gasconés dele castelhán. Vita (rom.
Aquests dúos durresus traus acostan al gasconés e al castelhán á l'euskera, e fortas le fenómen podríe denomnar se repoi uo "adversión" per elas consonants labriedentals.
Ela -LL- latina final dona -th- en gasconés: lat. bellu(m); gc. bèth, pró n'occitán central bèl. Empré, ela -LL- latina entre vocals ge transforma en -r en gasconés: lat. illa(m); gc. era, occ. central ela, romûnc elhe, lat. appellare; gc. aperar, occ. central apelar
En qualques cas ela -N- intervocálica desapar. Lat. luna(m); gc. lua, occ. central luna, (
Ela R- inicial latina sovent reqüesta una -a- protética uo "d'apoiament". Aquest traus aluenha'l gasconés dál resta de l'occitán e ol acosta al castelhán uo -melhor dit, á certana etap de l'estoria dele castelhán- e á l'euskera. Per enxemple, lat. rota(m); gc. arròda, occ. central ròda. N'euskera, le fenómen est essencialment eleísc, magër ols nostres vedeins enhaden una e- en guar una a-.
Le grup latin -MB- ge simplifica en gasconés en -m-, magër ge manutien n'occitán central. Per enxemple, lat. palumba(m); gc. paloma,
En gasconés le grup latin -ND- ge simplifica en -n-. Per enxemple, lat. fundere;
Alguandre le grup -TR- ge simplifica en -t-. Per enxemple, lat. nostru(m); gc. nòste, occ. central nòstre, (rom. nostre).
Le grup latin -BR- ge simplifica en -b-. Per enxemple, lat. libru(m); gc. libe, occ. central libre, (rom. libre); lat. arb(o)re(m); gc. arbe, occ. central arbre, (rom. arbre).
Ge produj una metátesi de -R- en l'entránh de paraulha: lat. capra(m); gc. craba, occ. central cabra, (rom. capra); lat. dormire; gc. dromir, occ. central dormir, (rom. durmir).
Ela -L- latina qu'est arribada á posición final de paraulha devién -u- en gasconés (generau, gernial en romûnc). Comparte le gasconés aquest traus côl prohençal, le limosín, l'alvernhat e l'aupenc, nu ansí côl langüedocián uo occitán central. Per enxemple, lat. filu(m); gc. hiu, occ. central fil, (rom. fil);
Le grup latin -CT- nu ge palataliça en gasconés, e dona -it-, mentre que n'occitán central xion ge palataliça, á l'equant que'n castelhán. Enxemples: lat. lectu(m); gc. leit uo lieit, occ. central lièch, cast. lecho, rom. lhet; lat. nocte(m); gc. nueit, occ. central nuèch, cast. noche.
Ge conserva ela -O- nelas -o- e -ho- latinas inicials n'occitán central, e devién -au- en gasconés. Per enxemple: lat. honore(m); gc. aunor, occ. central onor, lat. odore(m); gc. audor, occ. central odor, (rom. odor).
En laiscant le combés dál fonética par abordar ela gramática, le gasconés est ungat en l'emprejament de particulas enunciativas. Né ela resta dáls parlas occitánas né le castelhán hán qualcós comparabil, magër xion l'euskera. Ge tracta d'un traus heredat de l'aquitán. Elas partículas enunciativas son elas seqüents.
S'empreja "que"
S'empreja "be"
Ela partícula "e" há plur usaments. S'empreja en l'interrogación: "e vòs?", romûnc "vols?". Pró s'omite quand le verb compeça per vocal: "ei atau?", romûnc "est ansí?".
"E" aután companha un verb en sosjunctív en l'oración principal par expremir le desider. Per enxemple: "e venga doman", romûnc "que venga cras" (n'expremint desider), uo pudet "defós venga cras".
N'una oración subordinada, "e" companha'l verb d'aquesta quand le verb dál subordinada s'aluenha d'una coición uo d'un relatív. Per enxemple: "Quan lo men amic, dont t'aví parlat dela ier, e venga, que poiram sortir tots amassa", traduida al romûnc: "Quand le mien amic, dele que t'avié parlat avantier, venga, podrem partir eintes ensemble". Aquest "e", simplicement, nu ge traduj.
"E" há un usament plus, aquesta vegada un usament compartit per ela partícula "ce" (e las sues variants: ça, ci, ço). S'empreja "e" uo "ce" junt á un verb declaratív n'un enunciat parentétic. Per enxemple: ""E't vòs carar?" ce'u digó lo pair au hilh", en romûnc: "Te vols tacir?" li dijieu le páer le fie". Nu ge traduj "ce".
Un'altre enunciatív incal al negament. Acu le gasconés há un enunciatív descontinu, que resultará familiar aols parlants de francés. Le negament en gasconés s'exprem mueisant elas partículas ne (uo ela sue variant non) e pas n'arrodejant al verb. Empré, un important traus desparte le negament gasconés dál francessa: nela nostra leunga, le pas ge conserva magër sequa un'altra paraulha negativa. Per enxemple: "ne voi pas", rom. "nu vuel [pas]"; "ne poish pas mei", rom. "nu puot plus"; "n'èi pas fumat jamei", rom. "nu heo fumat pas mai".
Elas altras parlas occitánas emprejan sól pas depus dele verb par le negament (cum le romûnc).
Cal sinalar que l'usament d'aquestas partículas desapar á mesura que'ns acostam á ela Graona. N'efect, en gasconés graonés, á desemblança dele bearnés, ge dirá "soi professor", "te vos carar?", ecc. Le gasconés, de fet, devién fáscas imperceptibilment en langüedocián. Al legir á Jacques Boé dit Jasmin, poet gasconés dele sécul XIX e íncola d'Agen (nela frontería côl langüedocián), un fáscas trova plus traus langüedociáns que gasconesus.
Respective á ela conjugación verbal, dúas câracterísticas destintivas son denhas d'enment.
Prim, certan usament dele present dele sosjunctív que desparte al gasconés dál resta de l'occitán, e ol acosta al romûnc. En gasconés s'empreja'l present de sosjunctív par expremir le futur en l'oración subordinada, atal cum ge fa en romûnc. Per enxemple, par dir "quan venga", rom. "quand venga", fáscas elas totas altras leungas románicas emprejaríen acu le futur d'indicatív (le portogalés empreja acu le futur de sosjunctív). Cal sinalar que'n qualques conjugacions dele latín clásic le futur d'indicatív ge cohondié enterament côl present dele sosjunctív.
Un'altre intressant traus dele gasconés est l'existença d'un temp verbal descognoscut dál resta de l'occitán, e descognoscut aután dáls altras leungas románicas fasta hu heo nodicias. Sól en gasconés existe'l futur dele passat. Per enxemple: "Que digó qu'ac podore har", rom. "dijieu qu'ol podríe far" uo "dijieu c'andava á poder far-ol"; "que digón que torneren escríver", rom. "dijiron que tornaríen ascribir". Aquest traus nu s'exten á ela tota Gasconha, magër xion abarca le Bearne. Nelas altras rigions gasconessas, hu nu existe'l futur dele passat, en guar aquest s'empreja le condicional atal cum en francés uo romûnc.
Par finir aquest panoram resuntat dele verb gasconés, sinalem qu'existe un imperfect de sosjunctív que, á desemblança dele francés pró á semelha dele romûnc, gaude d'un vívid usament en gasconés.
N'esquelh que's refier á l'ortografía elas cossas son fuort variabils. Nu flexíbils, nisi variabils -e mult-. Cum nu i-há deguna academia uo dependença estatal (de degun Estat) qu'empos elas normas ortográficas aols tots usants dál leunga, n'ols fets nos trovam secâ i-há plur maners d'ascribir le gasconés. L'exceptación est l'aranés, parlat en l'ungat trós de territor gasconés que forma part d'Espainha, hu i-há institucions oficials c'hán normaliçat l'ascribiment d'aquesta parla gasconessa.
Sé se'm permisa ela seqüent comparança, cum avríe qualque ensenhat á ascribir le castelhán en l'época de Cervants? Le proprie Cervants signava "Cervantes", "Cerbantes" uo "Zervantes", uo par comparar cêu un'altra leunga, i-há quant de mens dúas normas par ascribir n'anglés le grup -er final, cum en "center" (norma estadounidénse) e "centre" (norma bretánica).
Doncas ben, nel cas dele gasconés -bearnés inclús, de secur- ela variabilitat est multíssim maor. Ela
Há
Ela lítera -A- en posición átona e á final de paraulha, retelh le suen /o/, o /?/, second ela rigión. "Vita" ge prolacio
Ela
Ela
Ela -V-
Elas -B-, -D-
Bearnés, gasconés, uo occitán? Totas tres denomnacions son válidas sé ge sap ol que's vol dir cêu elhes. Ge pot parlar de lenga bearnessa car existieu una entitat cêu autonomía política c'auctoriça á ijút, le Realme dele Bearne. Pró ela lenga bearnessa nu ge pot retalhar dele sui envriment gasconés, dele que forma part, e le gasconés forma part de l'occitán (qualques nu serán pas d'acord cêu aquest), magër atán sól seja car "xion" ge dí "òc". Tots tres denomnaments son válids -magër de deguna maner equipolents-.


c: text/html

text:
Airon-Saint-Vaast
Airon-Saint-Vaast es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cossí totas las municipalitats en portant la paraula Santa, la Revolucion #cambiar lo nom de Airon Sant Vaast per preocupacion de déchristianisation. Es aital coma lo vilatge #prene lo nom de Airon la Republica. A dempuèi trobat lo sieu nom d'origina.
Comme toutes les communes portant le mot Saint, la Révolution changea le nom d'Airon Saint Vaast par souci de déchristianisation. C'est ainsi que le village prit le nom de Airon la République. Il a depuis retrouvé son nom d'origine.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cojors
Co(l)zorn (cooficialament en francés Coubjours) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Per Dauzat e Rostaing, lo nom del vilatge es escur; citan pasmens una atestacion de 1774, Coujours [1]. Los Féniés tractan pas la question[2].
Abans 1300, una atestacion dona Colsorn (veire lo paragrafe Istòria). La mapa de Cassini, entre 1756 e 1789, escriu Couzours.
La fonetica perigòrda pòt explicar una prononciacion en -j-, d'una -s- intervocalica, e au revers. Colsorn se chamja regularament en Cousor(n), puèi en Cosor(n), eventualament articulat coma se fuguèsse Cojor. Probable qu'una -s finala (presenta dins las diferentas atestacions francesas) s'amudís, en supausant qu'aja agut una existéncia autra que grafica. La grafia Colzorn a una valor istorica, mas la grafia Cosorn (o benlèu Cosorns) pòt èsser la grafia modèrna, sos condicion de verificacion de la prononciacion dau nom dau vilatge e de la fonetica locala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Una charta anteriora a 1300 fai referéncia a la glèisa de Colsorn que daus istorians an associada a la comuna[3].
Sus la mapa de Cassini que representa la França entre 1756 e 1789, lo vilatge es identificat emb lo nom de Couzours.
Au temps de la creacion daus departaments en 1790, la comuna fasiá en prumier partida de la Corresa abans d'èstre restachada a la Dordonha, entau coma autras nueu comunas, en 1793. Èra dins lo canton d'Autafòrt que dependiá dau districte d'Eissiduelh. En 1800, quand suprimiguèron los districtes, lo canton d'Autafòrt fasquèt partida de l'arrondiment de Peireguers.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 149 abitants
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié et Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, Edicions Sud-Ouest, novembre 2007
- ↑ Site des archives du Périgord


text:
Reiaume de Navarra
Lo Reiaume de Navarra (var. Reialme de Navarra) qu'ei ua entitat politica situada suus dus costats deus Pirenèus qui existí a partir deu sègle IX. La soa capitau istorica que ho Pampalona puish Pau.
A maugrat qu'ua importanta partida de lo son pòble e hosse de lenga e de cultura basca, qu'utilizè l'occitan dens la soa canceleria.
Lo Reiaume de Navarra que s'uní au sègle XV dab la principautat de Fois-Bearn alavetz tanhenta deu poder politic francés rivau deu reiaume deus Reis Catolics d'Espanha. Qu'ei per aquesta rason que Ferrand II d'Aragon e l'invadí en tot ocupar definitivament la Hauta Navarra en deishant au rei de Navarra (Enric II de Labrit) pas sonque la Baisha Navarra.
Lo son arrèr hilh, Noste Enric, que vadó tanben rei de França e lo son hilh Loís XIII qu'estaquè lo reiaume de Navarra (la Baisha Navarra) a França mentre qui la Hauta Navarra be demorava ua possession deu Reiaume d'Espanha.
Uei lo dia Navarra qu'ei administrada per la Comunautat Forala de Navarra (en Espanha) e lo departament deus Pirenèus Atlantics.


text:
Un article de Christian-Pierre Bedel dins la revista Canta Grelh, numèro 106, decembre de 2015.
Los americans, lo Roergue e lo Felibrige
Per l'amassada de 2012 que se debanèt a Najac, d'unes membres del Grelh roergàs siaguèron recebuts al castèl de Corbièiras per Richard Williams e Marie. Aqueles Californians devenguts roergasses, per far rampèu als Roergasses devenguts californians, son membres del Grelh roergàs.
Richard fa partida de la Theodore Roosevelt association, que una de sas grands-maires èra la filha d'aqueste president dels Estats-Units d'America (1901-1909). L'editorial de l'estiu 2014 del jornal d'aquela societat es consacrat a un escambi epistolari entre Mistral e lo dich president. L'autor, William Telchin, es estat informat per un collèga universitari, Sèrgi Ricard, de l'existéncia d'una letra de Mistral, del 15 de decembre de 1904, per felicitar lo president de sa reeleccion. La letra èra acompanhada d'una medalha d'argent per Edith Roosevelt e de la novèla edicion de Mirèio.
Roosevelt li respondèt per lo mercejar a l'encòp pel libre e per la medalha, mas li precisèt que fasiá un vintenat dannadas qu'èra en possesion de Mirèio, mas que la novèla edicion dedicada seriá a la plaça d'onor dins sa librariá.
Desirèt la capitada a totes los felibres : "All success to you and your associates !"
Per el, lo desvolopament industrial es una realitat que cal pa mespresar, mas cal soscar tanben a preservar las valors imaterialas que son l'èime d'un pòble : "I only desire that they shall not make us forget that beside the nations body there is also the nations soul." Theodore Roosevelt aviá plan comprés lo sens de l'òbra del novèl Prèmi Nobèl de literatura. "E, se toumbon li Felibre / Toumbara nosto nacioun." La letra se tròba al Musèu Mistral de Malhanas.


text:
Toponimia
Ni per èsser administrativament en Gironés e pas de la Selva, Aiguaviva se ditz tanben Aiguaviva de la Selva, per se diferenciar d'Aiguaviva de Bergantes, municipi catalanoparlant de la província de Teròl e de la comarca de Baix Aragó, istoricament del Matarranya.
Aiguaviva ven del latin aqua, « aiga » e viva [1] (parièr en occitan) o de lors resultats en latin vulgar e en catalan.
Aig(u)a(s)viva(s) es un sintagma espandit coma toponime mai que mai en occitanoromanic (i a pas d'exemple, per las comunas o los municipis, d' *Aguaviva en iberoromanic o d' *Eauxvives en Aiguaviva de la Selva e Aiguaviva de Bergantes, las comunas catalanas (lo monestier d'Aigües Vives, a Carcaixent, al País Valencian, usa çaquelà del plural). Demanda pas de traduccion e pòt èsser motivat per la preséncia de rius, de fonts, o de rius que naisson de fonts; en mai del sens literal e concret, la motivacion del nom foguèt benlèu son aspècte melioratiu o valorizant : es benlèu pas per azard se, almens per las comunas e municipis, se tròba sonque en clima mediterranèu o oceanic d'influéncia mediterranèa e s'es absent de Lemosin, d'Auvèrnhe e de Gasconha, que l'aiga i manca pas. Dins la practica, se limita (totjorn per las comunas o municipis), al catalan, al lengadocian meridional e oriental e a la broá del provençal : a donc un caractèr regional net.


text:
Ohio
Ohio es un dels 50 estats dels Estats Units d'America. Es situat dins la region dels Grands Lacs e es un de sos centres industrials màgers. Segon lo recensament de 2013, l'estat comptava 11.544.951 abitants situats mai que mai dins las tres pus grandas vilas (Cleveland, Cincinnati e la capitala Columbus), es un dels estats pus poblats del país. Confronta Pensilvània a l'èst, Michigan e lo lac Erie al nòrd, Indiana a l'oèst, Kentucky al sud e la Virgínia Occidentala al sud-èst[1]. Devesit en 88 comtats, son clima es de tipe continental umid, e, dins los comtats pus meridionals, de tipe subtropical umid. 96 % de la populacion viu en zona urbana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ↑ Carte de l'État de l'Ohio Carto-mondo.fr


text:
Savinhac (Avairon)
Savinhac[1][2],[3],[4] (oficialament en francés Savignac) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Savinhac derivariá regularament del nom latin Sabinius amb lo sufix d'origina celtica -acos, latinizat en -acum[5]. L'origina es semblabla a la dels nombroses Savinhac, Sevinhac (noms occitans), Savigneux (noms arpitans), Savigny, Sévigny o Sévigné (noms francés).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Villefranche de Rouergue, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2002
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
La marmita d’Oc
A dona me ton fuòc per caufar la marmita
Fai me passar lo boesc de ton esprit
Zo que cal revelhar lo desir que m’habita
D’assasonhar la lenga del pais
Buffa sus la brasa
Buffa li que vai venir
La marmita d’Oc comença de bulhir
Cal bolegar la sauça qu’es dins la marmita
Li ajustar la sal de l’estrambord
Despatcha te que l’afaira sera lèu cuècha
Tasta m’un pauc aquò coquin de sòrt
Un pauc de Coriandre
Per especiar lo plaser
La marmita d’Oc comença de bulhir
Buffatz, buffatz, buffatz
Bolegatz, bolegatz
Caufatz, caufatz, caufatz
Cal pas feblir
Quo vai bulhir
Miladiu, Desborda


text:
la tresena edicion de Zinzan festival, Rencontres de musiques et danses de traditions populaires.
Un molon de bonas causas entre Les Baux de Provence e Orgon, del 19 al 22 de agost :
Concèrts e balètis amb lo Trio Peirat-Delaunay-Gallet per començar, puèi Duo Vaillant-Malavergne, Saboï e Duo MadierS, Equidad Bares, Papet J. Rit, lo Trio DCA mas tanben estagis, debats...
Zinzan festival es organisat per l'associacion Tapenades.
Contacts : 06 71 20 56 25 - 13tapenade13@gmail.com
Creacion de l'amic marselhés Julien Cordier.


text:
Un article de Joan Fourié dins la revista Lou Felibrige genièr/febrièr de 2007.
Un umanista occitan, Pèire Bayle
A la debuta de l’estiu passat, la Pòsta francesa emetèt un timbre en l’onor de l’escrivan e filosòf Pèire Bayle per marcar lo tresen centenari de la despartida d’aquel grand umanista que siaguèt un dels esperits màgers de son temps e un saberut d’espandi universal dins la linhada d’un Leonard de Vinci, d’un Galilèu, d’un Peiresc, d’un Pascal, d’un Gassendi, d’un Descartes o d’un Erasme. Articles biò-bibliografics i siaguèran consacrats dins de revistas istoricas. Aquò dit e escrit, d’unes se van demandar perqué charrar d’aquel personatge, uèi gaireben desconegut e desbrembat, dins la revista del Felibrige. Tot simplament perqué Bayle – e son patronima ne pòrta bèlament testimòni – èra un enfant del miègjorn, un bon occitan, que parlava correntament la lenga de son brèç e que demòra una de las glòrias d’en çò nòstre.
Aval, dins la val de Lèze, pròcha del Fossat, en tèrra d’Arièja, se trapa un vilatjòt apelat Le Carla, qu’a pres ara le nom de Carla-Bayle estent qu’es dins aquesta paròquia que Pèire Bayle vejèt le jorn le 18 de novembre de 1647. Son paire èra pastor de la glèisa protestanta e sa maire se sonava Joana de Bruguières. De per sas originas socialas, le novèl nascut devenguèt pas un païsanòt e sos parents le butèran a seguir d’estudis, d’en primièr a Puèglaurenç puèi a Tolosa. Aprèp una crisi de consciéncia religiosa que l’i faguèt un temps abandonar la pratica de son paire, anguèt a Genève per aprigondir sas coneissenças en matèria de teologia.
Menèt una carrièra d’ensenhaire, d’en primièr a Sedan puèi a Rotterdam ont, fin finala, se debanèt la maja part de sa vida e ont moriguèt le 28 de decembre de 1796. Dintrarem pas dins le detalh d’una existéncia refofanta d’eveniments e que, per mantes costats, pareis un vertadièr enfachinament e presenta aspèctes pro extraordinarias. Anirem donc a l’essencial.
Se pòt dire que Bayle se faguèt coneisser d’un biais anonim en publicant en 1682, sens nom d’autor, sa famosa Lettre sur la comète de 1680 seguida de La critique générale de l’histoire du calvinisme du P. Maimbourg, obratge pro anticonformista jutjat contrari a la doctrina e que siaguèt condemnat a la cremason.
Doas ans aprèp, Bayle donèt un Recueil de quelques pièces curieuses concernant la philosophie de M. Descartes e se lancèt dins la publicacion de las Nouvelles de la république des lettres (1684-1687) destinadas a una elita e que coneguèt un succès grandaràs.
Mentretemps, Loís XIV veniá de revocar l’edit de Nantes e Pèire Bayle prediquèt la somission e la paciéncia, se faguent un apòstol de la toleréncia e del pacifisme. A Rotterdam, nombroses èran recantonats protestants qu’avián fugit la França e que vesián dins Bayle lor mèstre de pensada e d’accion. Dins aquel microcòsme ont se remenava sovent lo sac de garris, gelosias, contèstas e rivalitats mancavan pas e nòstre òme i siaguèt mesclat – pensam a la lucha que deguèt sosténer contra Pèire Jurieu -, se faguent el-meteis son defensor a travèrs libres e plaquetas emplenats d’una sana ironia e dont le mai conegut demòra sa Chimère de la cabale de Rotterdam.
Bayle fosquèt pas qu’una mena de polemista – o contraversista - sus fons de dialectica religiosa. Sa curiositat intelectuala e son saber s’espandissián dins gaireben totes les domènis de la coneissença umana. Teologia plan segur, mas tanben istòria, filosofia, bèlas letras, sciéncias aplicadas, astronomia fasián partida de son pan quotidian. Daissat un bricon dins son caire per las autoritats protestantas de la ciutat batava, Bayle posquèt, fins a sa mòrt, se consacrar mai que mai a la redaccion e a la publicacion de son Dictionnaire historique et critique, una obrassa monumentala dont la nautor de vista, l’erudicion, le sens critic, le scepticisme rasonat le faguèran marcar d’interdit en França e mes a l’Index pel Papa. Pasmens, le diccionari devenguèt al fial de las annadas un best seller, mantes còps reeditat e que siaguèt considerat coma un precursor dels enciclopedistas e del sègle de las lums, el que plaçava la libertat de pensar e de dire en dessùs de tot.
Las òbras de Bayle son tras que nombrosas e emplenan un fum de paginas dins lo Catalogue général des livres imprimés a la Bibliotèca nacionala.
Per l’originalitat e l’universalitat de sa pensada, per sa set de vertat e de compreneson, pel dever de scepticisme que menava sa vida tota, per l’ample de son erudicion, per la riquessa d’una vida consacrada a mila questionaments, Pèire Bayle meritava largament de balhar son nom al sieu vilatge natalenc, d’aver las onors de la Pòsta e d’èstre senhalat dins la revista del Felibrige.
Èra plan la mendra de las causas que devèm a la crana memòria d’aquel grand enfant d’Occitània.
Joan Fourié


text: Autres villes proches de AOUZE : Châtenois, Gironcourt sur vraine, Soulosse sous saint élophe, Rouvres la chétive, Houécourt, La neuveville sous châtenois, Rollainville, Dommartin sur vraine, Rainville, Attignéville, Removille, Morelmaison, Vicherey, Autigny la tour, Vouxey, Viocourt, Saint paul, Totainville, Aboncourt, Martigny les gerbonvaux, Beuvezin, Fécocourt, Balléville, Harchéchamp, Longchamp sous châtenois, Maconcourt, Aroffe, Biécourt, Grimonviller, Dolaincourt, Courcelles sous châtenois, Barville, Pleuvezain, Tramont lassus, Tranqueville graux, Gémonville, Saint prancher, Repel, Soncourt, Tramont saint andré, Houéville, Tramont émy,


text:
Agent immobiliari
L'agent immobiliari (tanben agent d'afars o mèstre d'afars) es l'intervenent que òbra coma intermediari / acordaire entre vendeires e crompaires d'un ben immobiliari. Lo tèrme s'utiliza mai que mai per designar lo detentor d'una carta professionala e/o lo proprietari de l'agéncia immobiliària, per oposicion amb los negociadors immobiliaris, siá emplegats de l'agent, siá agents comercials.
Lo tèrme se pòt referir tanben a l'intermediari entre proprietaris e logataris d'un ben immobiliari, o administrator de ben. Se sovent s'agís del meteis professional, se pòt distinguir entre l'agent immobiliari, que son ròtle es de:
- trobar un logatari
- eventualament, redigir un contracte d'arrendament
E l'administrator de ben (tanben regidor o mèstre d'afars), que son ròtle es de:
- trobar un logatari
- eventualament, redigir un contracte d'arrendament
- establir l'estat dels luòcs
- collectar los loguièrs / la renda
- seguir las òbras per lo proprietari, se mainar del manteniment del ben, verificar las obligacions contractualas e legalas tant del logatari coma del proprietari
- revisar la renda
- donar comjat als logataris
Lo ròtle de l'agent immobiliari als Estats Units[modificar | modificar la font]
Lo marge d'acccion de l'agent immobiliari varia segon los estats, mas son ròtle es mai que mai establit per la relacion dicha en Common Law d'agency. La relacion d'agency determina precisament los devers e obligacions del mandatari (en anglés: agent) envèrs son mandant (en anglés: principal). Aqueles devers an lo nom generic de fiduciary duty o pus simplament fiduciary. Es lo nivèl mai naut de suènh en drech anglosaxon.
Per tal de defugir conflicte d'interès, nocion clau del drech anglosaxon, dins la màger part dels Estats, un agent pòt pas representar a l'encòp lo vendeire e lo crompaire. S'interven, çaquelà, deu informar las doas partidas que representarà, al sens juridic, pas cap d'elas. Se limitarà a la mesa en relacion de las doas partidas.
Comparason entre lo ròtle de l'agent immobiliari en França e als Estats Units[modificar | modificar la font]
Per comparason, en França, la nocion de conflicte d'interès es encara lonh de se far sentir dins la legislacion, emai la profession immobiliària comencèsse de ne percebre la portada, notadament al contacte de la practica estrangièra . La legislacion, coma o rapèlan de decisions recentas de jurisprudéncia, espèra de l'agent immobiliari que represente las doas partidas amb neutralitat. Se pòt comprene de las informacions màgers que se devon comunicar al crompaire (seguretat del bastiment, evolucion del vesinatge, còsts del manteniment, etc.), mas qué dire d'informacions coma lo darrièr prètz del vendeire, son eventual besonh urgent d'argent, etc. Lo sistèma american de representacion, e la reconeissença evidenta del conflicte d'interès entre las partidas, permet al crompaire de se far representar per un professional que negocie al melhor del seus interèsses. L'agent immobiliari es pas un simple intermediari, es un professional de la negociacion, e un practician del cada jorn de la legislacion immobiliària. Se la lei americana defend a l'agent immobiliari de se mainar de drech, doncas de redigir de contractes coma en França) es l'adjuvant inevitable de cada venda o locacion als Estats Units.
Lo punt pus evident ont, per ara, la legislacion francesa ten de se raprochar de las abituds anglosaxonas, consistís en los certificats totjorn mai nombroses (amiant, plomb, energia, catastròfas naturalas, gas, metratge, etc.) que devon èsser produchas per la bona informacion del crompaire. Aquela tendéncia correspond a una de las obligacions fiduciàrias als Estats Units, lo dever de "disclosure" d'unas informacions.


text:
1400
Aquesta pagina concernís l'an 1400 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Viatge de l'emperaire Manual II Paleòleg (1391-1425) en França e en Anglatèrra per trobar d'aliats còntra lei Turcs Otomans. A l'entorn de Constantinòble, d'accions de secutament contunhèron, principalament menadas per lei tropas francesas (→ 1401).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
The Times
The Times Es un jornal nacional publicat jornalièrament al Reialme Unit. Malgrat que foguèt en estampant en format broadsheet pendent 200 ans, es uèi lo jorn de mesura compacta tabloide (Tabloid). Es arribat a èsser popular, doncas qu'es a l'ora d'ara l'unic jornal del Reialme Unit qu'aumenta lo nombre de lectors.
The Times Es publicat per News International, una subsidiària del grop News Corporation, dirigit per Rupert Murdoch. Pendent la màger part de la siá istòria, es estat considerat un jornal sens rival, lo jornal per excelléncia al Reialme Unit. A jogat un papièr fondamental tant en politica coma en l'opinion publica en tèmas internacionales. Qualqu'uns afirman que, recentament, rebat las idèas conservadoras de Rupert Murdoch, malgrat mostrar lo sieu supòrt al Partit Trabalhista en las doas darrièras eleccions.[1]
The Times Es nomenat de còps per gents aliènas al Reialme Unit amb lo nom de The London Times o The Times of London per lo distinguir dels autres fòrça Times que existeien, coma per exemple The New York Times. Malgrat aiçò, aquel es lo jornalièr Times original. Es, de mai, lo creador del tipe de letra Times New Demòra, desvolopada originalment per Stanley Morison del The Times en collaboracion amb la Monotype Corporation.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
The Times Foguèt fondat per John Walter lo 1785 amb lo nom de The Daily Universal Register. John Walter aviá perdut, a fins del 1784, lo sieu luòc de trabalh, après que la companhiá d'asseguranças ont trabalhava se arruïnés a causa de las reclamacions d'un auragan a Jamaica. En essent arturat, Walter decidiguèt dobrir un nòu negòci. En aquela epòca, Henry Johnson inventava la logografia -un tipe de tipografia qu'èra mai rapid e mai precís, malgrat qu'al cap de 3 ans se veiriá qu'èra pas tan eficient coma disián. John Walter crompèt lo brevet de la logografia e, per poder l'utilizar, decidiguèt dobrir una impremta, ont produsiriá una fuèlha de publicitat jornalièra. La primièra publicacion del jornal The Daily Universal Register a Grand Bretanha foguèt lo 1 de genièr de 1785. Malcontent perque lo public va ometre totjorn lo tèrme universal, Walter cambièt lo títol lo 1 de genièr de 1788, après 940 edicions, contra The Times. John Walter foguèt tanben lo primièr editor qu'aguèt lo jornal. Demissionèt lo 1803 regatge la direccion e l'edicion del jornal a lo sieu filh John Walter. John Walter paire passèt sièis meses dins la preson Newgate per difamacion a travèrs de The Times, mas los sieus esfòrces pionièrs per obténer de notícias a nivèl europèu, mai que mai de França, ajudèron que lo jornal se ganhèsse una bona reputacion entre ideològs e financièrs.
The Times Compta amb contribucions d'importantas figuras en los camps de la politica, sciéncias, literatura e art per aumentar la siá reputacion. Pendent los sieus primièrs tempses, los beneficis de The Times èran fòrça nautes e la competéncia èra fòrça bassa, çò que li permetiá pagar fòrça mai que los sieus rivales per aténher informacion e de redactors.
Lo 1809, John Stoddart foguèt nomenat editor general, en essent remplaçat lo 1817 per Tohams Barnes. Jos la direccion de Barnes, e de lo sieu successor John Thadeus Delano lo 1841, l'influéncia de The Times cresquèt fins a arribar a còtas fòrça nautas, mai que mai en politica e dins de la vila de Londres. Dos dels redactors mai importants foguèron Peter Fraser e Edward Sterling, coneguts coma The Thunderer.
The Times Foguèt lo primièr jornal a enviar de correspondents a l'estrangièr, aital coma correspondents de guèrra per cobrir de divèrses conflictes. W. Ora Russell, lo correspondent del Times pendent la guèrra de Crimèa, aguèt una granda influéncia amb los sieus messatges a lo sieu retorn a Anglatèrra.
Entre autres eveniments del sègle XIX, The Times s'opausèt a la derogacion de las leis dels Granatges (Corn Laws), fins que lo grand nombre de manifestacions atenguèt que l'editoriala cambiès la siá posicion. Pendent la Guèrra Civila Nòrd-americana, The Times representèt lo punt d'enguarda de las classas nautas, en sostenent als seccionals mas pas als esclaus. Lo sieu supòrt a cèrts politics se portèt de forma intèrna e pas gratificada a l'opinion publica.
Lo tresen John Walter succediguèt lo sieu paire lo 1847. Malgrat que los Walters èran de mai en mai conservadores, lo jornal contunhèt d'èsser en cèrta forma independenta. Malgrat aiçò, dempuèi lo decènni dels 50 (1850), la competéncia comencèt a aumentar, en destacant mai que mai los jornals The Daily Telegraph e The Morning Post.
Lo 1922 John Jacob Astor, filh del Viscount Astor 1r, li crompèt lo jornal a la familha Northcliff. Lo jornal ganhèt notorietat en lo decènni de 1930 per lo sieu supòrt a la politica de apaivagament d'Alemanha, l'editor d'alavetz Geoffrey Dawson aviá una relacion prèpa amb aqueles del govèrn que practicavan aquela politica, que destacava entre el Neville Chamberlain.
Lo 1966, membres de la familha Astor vendèron lo jornal al magnat canadian de l'indústria editoriala Roy Thomson, e en aquel meteis an se comencèron a publicar de notícias pel primièr còp a la portada del jornal (antigament aquela pagina s'emplegava per metre de pichonas anóncias, normalament d'interès per las classas adinerades de la societat britanica).
Una disputa empresariala provoquèt lo 1979 que lo jornal quitèsse de se publicar pendent gaireben un an. Fin finala, lo 1981 foguèt crompat per l'Internacionala de Notícias de Rupert Murdoch.
En Junh de 1990, The Times abandonèt la siá politica d'emplegar lo tractament de cortesiá a la primièra referéncia ("Mr", "Mrs", o "Miss" per personas vivas), mas contunhèt de l'utilizar a las seguentas referéncias. L'estil formal se redusís ara a la seccion de societat ("Court and Sociala"), e mai se lo tractament "Ms" s'accèpta tanben aicí.
Murdoch Comencèt lèu a se daissar notar al jornal, en remplaçant a lo sieu editor, William Rees-Mogg per Harold Evans lo 1981. Lo sieu cambiament mai important foguèt, mas, l'entratge de nòvas tecnologias e metòdes. Entre març e mai de 1982, en seguint l'acòrdi amb l'union de impremtes, lo metòde de linotípia usat en los procèsses d'impression del Times dempuèi lo sègle XIX, foguèt remplaçat per ordenadors e fotocomposició. Aiçò permetèt que lo personal de las salas d'impression de The Times e The Sunday Times se redusiguèsse de 375 a 186 trabalhadors.
De tot biais, l'entratge dirècte dels tèxtes pels jornalistas (single stroke input) èra pas estat atenguda encara, aquela mesura s'atenguèt pas fins a la disputa de Wapping (Wapping Disputatz), una cauma dels trabalhadors del jornal, que debanèt lo 1986. Après aquel conflicte, dins un sol jorn, The Times se va mudar de lo sieu enclavament original, nomenat New Printing House Square,situat a la Rota Gray's Inn (près de Fleet Street) a unes nòus burèus a Wapping.[2]
En Novembre de 2003, News International comença a publicar lo jornal tant en broadsheet (fuèlha ampla), coma en format compactatz mai tabloid. Lo 13 de setembre de 2004, l'edicion setmanièra en format grand foguèt retirada de la venta a Irlanda del Nòrd. A comptar del 1 de novembre de 2004, lo jornal s'estampa solament en tabloide.[3] Mentre lo jornal publica doas edicions desparièras, sorgisson cèrtas protèstas qu'afirman qu'apareisson mai de notícias sensacionalistes al jornal en format pichon qu'en lo de format grand, coma per exemple notaràs sus famoses a la portada. La direccion de News International o neguèt.
Lo Partit Conservador menacèt amb un litigi a The Times per un incident que lo jornal afirmèt que lo estrateg del Partit Conservador, Lynton Crosby, aviá admés que lo sieu partit ganhariá pas las eleccions generalas de 2005. Lo jornal se va retractar e la denóncia foguèt retirada.
Lo 6 de junh de 2005, The Times redessenhèt la siá seccion de cartas, en abandonant la practica de publicar l'adreça completa dels correspondents. Cossent damb l'editorial "From Our Own Correspondents", aquel cambiament perseguís poder introdusir mai de cartas en aquela seccion.
Possiblament en lo futur aquel jornal compte amb la competéncia de The World, un jornal que serà lançat per Stephen Glover. En Setembre del 2005 lo prètz de The Times arribèt als 60 penics, en igualant aital los prèses de The Daily Telegraph e The Guardian, e en mantenent-5 penics mai bon mercat que The Independent. Pel primièr còp lo prètz de The Times s'igualava al de los sieus competitors, çò qu'indica que l'editorial News International se pòt pas permetre seguir en vendent lo jornal al prètz amb qué va commocionar a l'indústria en setembre de 1993, quand redusiguèron lo còst dels exemplars de 45 a 30 penics.
Actualitat[modificar | modificar la font]
Distribucion[modificar | modificar la font]
Las chifras oficialas de genièr del 2005 mòstran que The Times vend 688.000 còpias al jorn. Aquela es estada la chifra mai nauta atenguda jos la direccion de l'actual editor, Robert James Thomson, e mòstra que lo jornal es per davant lo The Daily Telegraph en tèrmes de ventas al prètz de la portada (en exclusent subscripcions), malgrat que The Telegraph manten lo lideratge entre los jornals de format grand, en distribuissent a l'entorn de 920.000 còpias, e amb mai de 300.000 soscriptors jornalièrs. La circulacion dels dos jornals es fòrça pichona comparada a la de The Sun e d'autras tabloides.
La siá image[modificar | modificar la font]
Considerat pendent longtemps coma lo jornal per excelléncia al Reialme Unit, The Times es vist coma una publicacion seriosa que compta amb jornalistas de granda talha. Manten en general la siá image, malgrat qu'a aumentat la cobertura de notícias ligadas a famoses e d'espòrts (notícias que, d'autra banda, an rarament un papièr destacat a la portada).
Los lectors de The Times[modificar | modificar la font]
A travèrs de las cartas al director, s'obsèrva que los lectors de The Times son de gents gaireben totjorn conservadora, que dintran sovent en debats sus tèmas gramaticales o errors trivials d'ortografia. Compta tanben, segurament mercés a lo sieu renom, amb importants lectors coma politics e de directors executius.
Suplements[modificar | modificar la font]
Times 2/T2[modificar | modificar la font]
T2 es lo suplement mai important de The Times, e compren de divèrsas colomnas d'estils de vida. Lo 5 de setembre de 2005 se relança amb lo nom de Times 2, s'espera que las siás ventas pugen, sustot entre lo sector femenin.
Crème[modificar | modificar la font]
Crème Es lo suplement del jornal per Passatge, secretaris/arets, assistents d'executius e quinsevolhe que trabalhe en lo camp de l'administracion. Es legit per mai administratius/veja que The Guardian o The Evening Standard .[4]
The Times Magazine[modificar | modificar la font]
The Times Magazine Se distribuissi amassa amb lo jornal del dissabte, e se caracteriza per los sieus articles sus divèrses tèmas coma pòdon èsser famoses, mòda, beutat, gastronomia, larèr e jardin, o simplament d'anecdòtas de qualques columnistes. Compta amb coneguts collaboradors coma Gordon Ramsay, un dels cosinièrs mai coneguts de la Grand Bretanha, e Giles Coren, l'escrivan especializat en gastronomia considerada lo melhor de l'an 2005.
Patrocinis[modificar | modificar la font]
The Times, Amassa amb l'Institut de cinèma anglés, patrocina lo Festival de Cinèma de Londres (lo BFI London Film Festival), un dels festivals de cinèma mai important d'Euròpa. Lo Festival de Literatura de Cheltenham es patrocinat tanben per The Times.
Amos[modificar | modificar la font]
- John Walter (1785-1803)
- John Walter, filh (1803-1847)
- John Walter, felen (1847-1894)
- Arthur Fraser Walter (1894-1908)
- Lord Northcliff (1908-1922)
- Family Astor (1922-1966)
- Roy Thomson (1966-1981)
- News International, Dirigida per Rupert Murdoch (1981-)
Editors[modificar | modificar la font]
- John Walter (1785-1803)
- John Walter (1803-1809)
- John Stoddart (1809-1817)
- Thomas Barnes (1917-1841)
- John Delano (1841-1877)
- Thomas Chenery (1877-1884)
- George Earle Buckle (1884-1912)
- George Geoffrey Dawson (1912-1919)
- Henry Wickham Steed (1919-1922)
- George Geoffrey Dawson (1923-1941)
- Robert McGowan Barrington-Ward (1941-1948)
- William Casey (1948-1952)
- William Haley (1952-1966)
- William Rees-Mogg (1967-1981)
- Harold Evans (1981-1982)
- Charles Douglas-Òme (1982-1985)
- Charles Wilson (1985-1990)
- Simon Jenkins (1990-1992)
- Peter Stothard (1992-2002)
- Robert Thomson (2002-)
Columnistes Actuales[modificar | modificar la font]
- Simon Barnes
- Alan Coren
- Benjamin Cohen (Times Online)
- Giles Coren
- Michael Gove
- Tim Hames
- Anthony Howard
- Philip Howard
- Mick Hume
- Anatole Kaletsky
- Magnus Linklater
- Anthony Loyd, correspondent de guèrra
- Plan Macintyre
- Richard Morrison
- Matthew Parris
- Libby Purves
- William Rees-Mogg
- Peter Riddell
- Nick Robinson
- Mary Ann Sieghart
- Janice Turner
- Patience Wheatcroft
Jornalistas Ancians[modificar | modificar la font]
- Simon Jenkins
- Paul Heiney
Curiositats[modificar | modificar la font]
- Lo personatge de Ian Fleming, James Bond es lector de The Times.
- En lo libre 1984 de George Orwell, escrich en los ans 40, lo personatge principal trabalha pel Ministèri de la Vertat en transformant las notícias e d'articles de The Times a volontat del govèrn.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Material Which Never Made It Ton Publication
- ↑ The Times bids farewell Ton old technology
- ↑ London Times goes strictly tabloid
- ↑ NRS


text:
Boya artenh era collaboracion dera Deputacion de Lleida tà reconstruïr era passarèla de Les
Eth plen dera Deputacion a aprovat aué un convèni damb er Ajuntament de Les tara reparacion dera passarèla deth pònt de Les, destruïda pendent es aiguats de 2013
Eth deputat aranés Paco Boya a artenhut qu’era Deputacion de Lleida collabòre ena reconstruccion dera passarèla qu’era Garona s’emportèc en Les eth 18 de junh de 2013.
Dempús de diuèrses convèrses e negociacions, aué s’aprovaue ena Deputacion eth convèni entre aguesta institucion e er Ajuntament de Les peth qu’era Deputacion de Lleida apòrte 160.000€ tara reconstruccion dera passarèla atau coma es trabalhs de redaccion deth projècte e peth qu’er Ajuntament de Les serà eth responsable dera licitacion e execucion des òbres, qu’an un pressupòst d’execucion per contrata de 241.163’16€.
Aguest convèni inclodís tanben eth traspàs deth pònt de Les (LV-5058), que passe a èster titularitat der Ajuntament de Les pr’amor qu’enquia ara n’ère era pròpria Deputacion.
Segontes manifestaue Boya “ei un moment fòrça important pr’amor que, dempús de mès de dus ans, s’a podut finaument desencalhar aguest ahèr e perméter que Les recupère ua insfraestructura coma era passarèla, plaçada en centre deth pòble”.
Ath madeish temps Boya mostraue era sua satisfaccion per acòrd artenhut e soslinhaue era “bona predisposicion dera Deputacion de Lleida entà ajudar a resòler, ena mesura de çò possible, es dificultats des municipis aranesi”.
Ei previst qu’es òbres comencen eth pròplèu mes de seteme.


text:
Efècts deis armas nuclearas
Una arma nucleara a quatre efècts principaus que son la bofada e la calor de l'explosion, l'
impulsion electromagnetica e lei consequéncias dei radiacions deis elements radioactius. La poissança d'aqueleis efècts varia segon la concepcion de la bomba e la geografia dau luòc de l'explosion. Pasmens, dins totei lei cas, lei degalhs son considerables car la poissança d'una arma nucleara es de l'òrdre de plusors desenaus a plusors miliers de quilotonas de TNT.
Bofada de l'explosion
Centre de Hiroshima après lo bombardament dau 6 d'aost de 1945
.
Una explosion nucleara entraïna la formacion d'una bofada amb un desplaçament fòrça important e fòrça rapide de l'èr present a l'entorn de la bomba. Aquela bofada pòu causar l'afondrament dei bastiments ò infligir de blaçaduras grèvas a de distàncias de plusors quilomètres. Puei, après son passatge, la manca d'èr fòrma una depression qu'es a l'origina d'una bofada de sens contraris que pòu entraïnar de degalhs suplementaris. Per exemple, a Hiroshima onte la bomba utilizada aviá una poissança relativament febla a respèct deis armas nuclearas modèrnas (15 kt), lei bastiments de betum foguèron destruchs fins a 500 m dau centre de l'explosion. Lei bastiments de fusta, mens resistents, foguèron destruchs fins a 2,6 km.
Calor
Bleçaduras entraïnadas per lo raionament termic de l'explosion a Hiroshima lo 6 d'aost de 1945
.
Aperaquí 35% de l'energia d'una explosion nucleara es dissipada sota forma de calor e de raionaments luminós ò infraroge. Aquò entraïna una transmission de la calor, que pòu cremar d'individús ò entraïnar d'incendis, sus de distàncias importantas. Per exemple, una bomba de 10 Mt pòu entraïnar de cremaduras grèvas fins a 30 km dau luòc de l'explosion. De mai, aqueleis incendis son simultanèus, çò que presenta de dificultats d'intervencion gròssas per leis amorçar. Ansin, a Hiroshima, la vila cremèt durant 16 oras e leis incendis destruguèron una superifica de 11 km²[4].
Impulsion electromagnetica
Article detalhat :
Impulsion electromagnetica.
Una explosion nucleara entraïna un desplaçament rapide d'electrons qu'es a l'origina de l'aparicion d'un corrent electric relativament poderós. Dicha
impulsion electromagnetica (IEM), aqueu corrent pòu perturbar lo foncionament deis alimentacions electricas e destrurre la màger part dei circuits electronics. De proteccions existisson còntra aqueu fenomèn mai aquò necessita una maintenença complèxa. Ansin, leis infrastructuras civilas son fòrça vulnerablas ais IEM e la proteccion dei sistèmas militaras es rarament complèta.
D'assais d'impulsion electromagnetica aguèron luòc au començament deis ans 1960, principalament en 1962. En julhet d'aquela annada, l'assai estatsunidenc
Starfish Prime entraïnèt de degalhs sus l'illa d'Hawaii, situada a mai de 1 400 km de l'endrech de l'explosion. Dins lo corrent de la meteissa annada, lei realizèron tres assais pròche de regions pobladas de Cazacstan. Lei degalhs i foguèron importants e l'IEM entraïnèt un incendi dins la centrala electrica de
Karaganda.
Radiacions
Lei radiacions emesas per una arma nucleara pòdon èsser de dos tipes : de radiacions dirèctas durant l'explosion e de radiacions de tèrme lòng eissits de la pollucion radioactiva. Pasmens, au contrari d'una idèa frequenta, l'irradiacion dirècta es rarament una menaça importanta car a luòc dins leis endrechs ja tocats per les efècts de la bofada ò de l'onda de calor. Es unicament un efèct significatiu dins lo cas dei
bombas de neutrons que son especificament concebudas per amplificar lo raionament radiologic sensa causar de destruccions.
Lei consequéncias de tèrme lòng son mau conegudas en causa de la manca d'informacions sus leis atacas e lei catastròfas nuclearas. De mai, leis estudis son sovent influenciats per lei ponchs de vista dei cercaires, deis estats ò dei victimas[5]. Entre leis efècts principaus que son clarament atestats, i a una aumentacion dau nombre de cancèrs. Sus lei subrevivents de Hiroshima e de Nagasaki, i aguèt un maximom de malautiás cinc ans après lei bombardaments. Puei, entre 1958 e 1998, sus una populacion de 44 635 personas, i aguèt au mens 848 decès liats a de cancèrs entraïnats per lei radiacions deis explosions (siá 1,9%). Lei victimas dei bombardaments foguèron tanben tocats per de fenomèns d'esterilitat (probablament entre 0,5 e 1% dei subrevivents).


text:
Crocodil
Sosfamilhas de reng inferior
Los crocodils (Crocodylidae) son una familha de grands reptils semiaquatiques apertenent als de sauropsides. Lo tèrme "crocodil" es tanben utilizat incorrectament per nomenar totes los membres de l'òrdre Crocodilia, lo qual inclutz totes los cocodrils, alligators e caïmans (familha Alligatoridae), e gavials (familha Gavialidae).
ivon dins de rius e flumes dels cantons tropicals d'Africa, d'America, d'Asia e d'Austràlia. Los mai bèls pagelan duscas sèis metres de longor. An de difficultat per se desplaçar sus tèrra mas son fòrça lèstes dins l'aiga. Lo coa poderosa lor permet de nadar lèu lèu per se getar sus lors presas.
Se la presa trapada es pichonèla alara lo crocodil l'engolís d'un còp sens machegar. Per contra, se la presa es bèla coma un gno o un antilòpe o una ossamenta d'ipopotam, alara lo crocodil va mòrdre, puèi vira sus el meteis per destacar los tròces. Mas machagar pas amai : es l'estomac subre podorós que farà lo trabalh tot, enclauses los osses e la pèl.


text:
Accueil >> tags
-
Tag Cloudpâque les rameaux premier mai village département de l'alier ma bourgogne département de l'allier thuret mayotte département e l'allier département de lallier départemnt de l'allier département de l''allier fête des mères hospices de Beaune siecle le département de l'allier déppartement de l'allier pays l'Ascension le 8 mai sioule dépateent de l'allier l'ascesion départemet de l'allier déprtement de l'allier les hospices de beaune départeent de l'allier dép&rtement de l'allier départment de l'allier département d l'allier


text:
Mar Jauna
La Mar Jauna (en corean: hangeul: 황해 o 서해; hanja: 黄海 o 西海) es lo nom donat a la part nòrd de la Mar de China Orientala, qu'es una mar de la talvèra de l'Ocean Pacific. Se situa entre la China continentala e la Peninsula de Corèa. Lo nom li ven de las particulas de sabla eissidas del Desèrt de Gòbi que los auratges depausan a la superfícia de l'aiga en la far venir jauna daurada. En Corèa del Nòrd e Corèa del Sud, la mar es de còps dita Mar de l'Oèst (서해).
La baia "intèrna" de la Mar Jauna es sonada Mar de Bohai (autrecòps Baia de Pechihli o Baia de Chihli). Recep a l'encòp la aigas del Fluvi Jaune (dins la província de Shandong e sa capitala Jinan) e del Hai He (entre Beijing e Tianjin). Los depaus de sabla e limon d'aquestes dos rius contribuisson a donar una color jaune a la mar.


text:
02/01/2015
Nadau e las estrenas per Jan-Peire Reidi
Per chabar nòstra seria sur los contes e bien començar l'annada, un present de Jan-Peire Reidi, una cronica entre Nadau e estrenas.
Bona annada a tots.
°°
Lo pus brave conte de Nadau que coneisse, quo es « Lo Present daus Reis Matges », una novela d’un escrivan american dau segle dietz-e-nòu, O. Henry. Un dròlle e una dròlla nonmas maridats son talament paubres que an pas de que viure, mas, per Nadau, vòlen a tota fòrça, l’un coma l’autre, far un brave present a la persona que aimen mai que tot au monde. Coma far quante òm a pas lo sòu ? La sola richessa de la jòuna femna, quo es sos piaus : longs, frisats, color de fuòc… una beutat ! L’òme, de son costat, es plan fier de la brava montra d’argent que li ven de son grand-pair, una montra que auriá plan mestier d’una chadena… Avetz devinat : la femna vend sos piaus e ‘chapta una chadena d’argent per la montra de son òme, dau temps que l’òme vend sa montra per que sa femna puesche penchenar sos braves piaus emb una penchen d’ivòri…
Òm tròba d’autres contes de Nadau doç-amars coma queu-‘quí dins la literatura anglesa e americana. Dins ‘quilhs país, la tradicion daus presents per la Nadau es mai fòrta qu’en Occitània. Nadau vòu estre la festa de la patz e de la bontat universala, de la jòia partejada, daus mainatges que s’esmiraudien d’una beutat cosmica davalada sus terra.
Afen, quo era benleu entau avant l’orror de la musica en conserva e daus Pairs Nadaus roges dins los subremerchats, de las babòias pendilhadas a las gotieras, de las guirlandas luminosas dins las ruas, mai daus mila de lampirons que pilhonen sus las quitas maisons en defòra de las vilas. D’alhors, dins la prumiera partida dau segle vint, los goiats de chas nos a la campanha, coneissian gaire lo Pair Nadau. Non, i aviá pas de pinhiers dins las maisons – ne’n plantavan de’n pauc mai beus a l’entrada daus chamins per la nòças o ben dins las charrieras, contre las granjas, per los conselhiers. Tots los sers de l’Avent, fasiam bruslar una lonjor de la bilha de chaisne quilhada dins la chaminéia, pendent que los dròlles fasian sonar la clòcha de l’egleisa de Nontroneu. La velhada davant lo fuòc … Una clòcha dins la nuech…
Crese que quò venguet aprep la guerra, ‘quel afar de Pair Nadau. La gent se meteren de far coma los vilauds. Los sotliers davant la chaminéia, z’ai conegut. Los presents ? Un aurantge, de las pralinas, quauque jugaron de boesc… Mas chas nos devian pas prener tròp de pena per nos far creire au Pair Nadau, perque, aüei, me damande si i ai jamai cregut. Ieu fasiá benleu dau Pair Nadau coma la gent fasian daus surcelatges : zo cresiá sens zo creire.
Pas coma mon jòune filh quand era a l’escòla mairala… Un còp que lo Pair Nadau aguet donat los presents aus pitits de l’escòla, l’òme s’eissubit darreir lo bastiment. Mon dròlle, enquera enviblat, lo seguet. Veguet lo Pair Nadau troçar son manteu roge per pissar contre lo mur. La poesia era roinada… « Il fait pipi, le Père Noël ! », çò-ditz lo goiat, plan chucat !
Non, la festa daus presents, quo era las Estrenas. La granda feira de Nontron – la Feira de las Estrenas – se teniá aprep la Nadau, lo 28 de decembre, si me trompe pas. Se’n vendiá, de las pralinas ! Lo Jorn de l’an, portavam una topina de graissa o ben una botelha d’aiga de vita a la dama de l’escòla. Nos fasiá entrar dins son lotjament au prumier estatge de la maison d’escola – pausavam los pès sus lo planchat lusissent – e nos donava una cròta de chocolat. Los monsurs donavan las estrenas a lurs vaslets e lurs chambarieras. Quo era benleu lo sole jorn de l’annada que los goiats embraçavan de las femnas que eran pas de lur familha. Fasiam pas la bisa a tot lo monde coma au jorn d’aüei ! « Vos soate una bona annada ! » « La te desire de mesma ! »
Aura, pus d’estrenas. Lo jorn de Nadau, daus modelons de papier chafrelhat e de ribans envertolhats s’apilonen jos lo pinhier. I a de la gent embarromats. N’i a d’autres que an pas tròp de sòus, mas que an fait coma los dos amoros d’O.Henry per far plaser a los que aimen. Se fai enquera de las creschas dins las egleisas. L’òrretat comerciala empaichará pas la gent de s’aimar e los mainatges de raibar.
Jan-Peire Reidi
Les commentaires sont fermés.


text:
1850
Aquesta pagina concernís l'an 1850 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Remplaçament dau negus Sahle Dengel per Yohannes III.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En decembre, començament de la Revòuta Taiping ambé lo chaple d'un grop d'un cinquantenau de soudats imperiaus.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de març - Tomáš Masaryk, president de Checoslovaquia (n. 1948)
- 8 de mai - Almeida Júnior, pintre brasilièr (m. 1899)
- 6 de junh - Karl Ferdinand Braun, fisician alemand, Prèmi Nobel (m. 1918)
- 5 d'agost - Guy de Maupassant, escrivan francés (m.1893)
- 25 d'agost - Charles Robert Richet, mètge francés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1935)
- 26 de setembre - Arsèni Vermenosa, poèta occitan e francés (m. 1910)
- 13 de novembre – Robert Louis Stevenson, escrivan escocés (m. 1894)
- 22 de decembre - Victoriano Huerta, militar, president de Mexic (n. 1916)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de març - Joan Martin Pueyrredon, militar e òme politic argentin (n. 1776)
- 10 de mai - Joseph Louis Gay-Lussac, fisician e quimista francés (n. 1778)
- 2 de julhet - Robert Peel, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1788)
- 9 de julhet - Jean Pierre Boyer, president d'Haití (n. 1776)
- 9 de julhet - Zachary Taylor, president dels Estats Units (n. 1784)
- 17 d'agost - General José de San Martín, libertator d'Argentina, Peró e Veneçuèla (n. 1778)
- 18 d'agost - Honoré de Balzac, autor francés (n.1799)
- 23 de setembre - José Gervasio Artigas, lider de l'independéncia d'Uruguai (n.1764)


text:
Sent Sepise (Garaitós)
Sent Sepise (Garaitós) (oficialament en francés Saint-Sulpice-le-Guérétois) es una comuna occitana situada dins lo departament de Cruesa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sent Sepise es lo d'un evesque de Borges, o dos segon los autors, aus segles VI e VII [1],[2]. En toponimia, se rencontra la fòrma sabenta de son nom (Sulpici) o de fòrmas d'evolucion populara (Soplesi, Soplèsi, Somplesi, Sepise, Supesis, etc), o tanben de fòrmas d'evolucion populara influenciadas per la fòrma sabenta, generalament utilizada en francés. Sèm aici dins lo segond cas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton de Sent Vauric, i demorèt.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2012 : 1984; 2013 : 1973 abitants (55 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 629
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007


text:
The Virgins
The Virgins es un grope de rock american originari de Nòva York. Lo grope, format en 2005, si constituisse de cinc sòcis : Erik Ratensperger, Donald Cumming, Wade Oates, Nick Zarin-Ackerman e Paul Vassallo. Son single Rich Girls siguèt classat 65en per lo magazine Rolling Stone, dins la lista dei cent cançons melhoras de 2008. Après un premier EP, Rich Girls, en 2007, The Virgins publica un premier album eponim en 2008 an Atlantic Records. Assegurèron la premiera partida dei Sonic Youth e après una tornada lònga, enregistran actualament son segond album.


text:
Le ravaudeur n'a pas collecté toutes les pièces du puzzle. Le ravaudeur ravaude, j'entends par là qu'entre les morceaux de sa peine il suture, et que suturant il renonce à l'unité de ce qu'il rassemble et sa tâche c'est de faire tenir ensemble, et son travail un manteau d'Arlequin.
jeudi 17 mai 2018
La guirlande de Flavie
1 commentaire:
Traduction en Oc de Stéphane Lombardo:RépondreSupprimer
La garlanda de Flavie
Dins leis rituaus de la prima, raubar un boquet de lilacs blancs, de lilacs dobles se se pòu, s'estonar dei flors au pus pròche dau tronc deis aubres de judèia, n'i aviá un, dins lo jardin-de-davans de l'ostau de Villepreux - t'enavisariás. En Toscana son mai grands, aicí un pauc maigrolets garlandas de flors mauvas dins lo jardin propret, t'estonariás de mon gust subran per lei flors, auriás pas tòrt, la garlanda es detorn, la garlanda de Flavie, pas un juec de salon, pas una bergerie nani, i vene. Un dei rituaus de prima, s'agotar dins d'oraus blancs que passan de jovents que pensan mai a la prima qu'ais oraus blancs. Desfielan una setmana de lònga, dormeur du val, lettres persanes, murtre de l'arabi, Camille, Horace, incendis, Eldorado, Thélème e compània, es un rituau deis esprovants, son charmants lei jovents qu'an pas pron revisat, qu'an pas legit ò que li a pas agradat ò pron agradat mai s'enavisan pus gaire ben, tròban pas lo mot qu'an sus lo cap de la lenga, òm pacienta òm s'agaça, òm encoratja òm semonça e puei vei qu'entra una Marina amb una Zoé, après un Wandrille bretonejant una joveneta se presenta que se sòna Flavie. Es lo defècte deis noms rare, es la fonccion dei noms pròpris qu'evòcan pas qu'una cara, legisse son nom e me pareisses, amb aquò se brolha son morincho de polida bruneta e s'i susbstiua lo remembre d'un trach que te signava : ta reticéncia a consentir que i aguèsse pas d'autrei Flavies au monde, ta pena a partejar ton pichòt nom. Arpatie a mon torn a escotar l'adolescenta qu'usurpa pas ren, a ben trabalhat, soguinha, nuança, li fau de compliments mai arpatie e la sòne Mademoiselle es compassat fai pas ren, la pòde pas sonar Flavie.


text:
LA TALVÈRA
Joan Bodon
Sus la mar de las galèras.
Es sus la talvèra qu’es la libertat,
La mòrt que t’espèra garda la vertat.
Cal sègre l’orièira, lo cròs del valat,
Grana la misèria quand floris lo blat.
Es sus la talvèra qu’es la libertat...
Per passar l’encisa te revires pas :
D’autan o de bisa pren lo vent sul nas,
Una pèira lisa, l’avenc es al ras.
Ont la sèrp anisa se fondrà lo glaç.
Per passar l’encisa te revires pas.
Estelas sens luna ne veirem la fin :
Ne perdrem pas una, cercam lo camin.
Lo cèl tot s’engruna del ser al matin,
La bèstia feruna pudís lo canin...
Estelas sens luna ne veirem la fin.
Fraire contra fraire tiram lo cotèl :
Enfant de ta maire que val la tia pèl ?
La mia val pas gaire : un espet de fèl.
Quin aucèl becaire nos picarà l’uèlh ?
Fraire contra fraire tiram lo cotèl.
Es sus la talvèra qu’es la libertat.
D’orièira en orièira pòrta la vertat.
La vida t’espèra de cròs en valat :
Bolis la misèria quand grana lo blat.
Es sus la talvèra qu’es la libertat...
Sont Laurenç d’ùlt, estiu de 1968.-


text:
Acipenseriformes
Los acipenserifòrmes son un òrdre d'Actinopterygii primitius que comprenon l'esturjon e mai qualques espècias desaparegudas.
L'esqueleta dels acipenserifòrmes es en granda partida cartilaginós.
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- sosòrdre Acipenseroidei
- familha Acipenseridae (esturjons)
- familha Polyodontidae
- familha Chondrosteidae espècias atudas
- familha Errolichthyidae espècias atudadas
- familha Peipiaosteidae espècias atudadas
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Martin Hochleithner e Joern Gessner, The Sturgeons and Paddlefishes of the World: Biology and Aquaculture
- Martin Hochleithner, Joern Gessner e Sergej Podushka, The Bibliography of Acipenseriformes
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia FishBase : òrdre Acipenseriformes (en) (+traduction (fr))
- Referéncia Fauna Europaea : Acipenseriformes (en)
- Referéncia ITIS : Acipenseriformes (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Acipenseriformes (en)
- Referéncia NCBI : Acipenseriformes (en)
- Revista de la literatura


text:
Un pauc d'istòria. Dins la revista Lo Lugarn numèro 69 (automne de 1999) Ives Roqueta balhava qualques unes de sos remembres. Torna sus qualques tempses fòrts, coma las garrolhas al dintre de l'IEO, los primièrs libres editats. Aquelas nòtas, anecdòtas, uèi nos assabentan sus l'occitanisme dels tres decennis que van de 1950 entrò a 1980. De legir per melhor comprene las posicions de cadun.
Remembres fisats a Ives Gorgaud
L’IEO - Ai agut dich qu’en matèria d’occitanisme, Robèrt Lafont es ma maire, e mai aquò’s vertat. Es el que me faguèt naisser a ma lenga, lo patés de ma familha, quand aviái dètz ans e mièg, onze ans.
E el encara, sièis ans après, en 1953, que me convidèt a l’acamp general de l’IEO que se teniá a Montpelhièr. I aviá aquí un vintenat de personas. L’Associacion ne comptava benlèu lo triple mas pas mai. Los rapòrts èran legits en occitan - ne foguèri asclat d’emocion - e discutits en francés, çò que me semblèt curiós. Lo sol que se tenguèsse a l’òc, èra Leon Còrdas. L’admiravi coma poèta. Venguèt mon mèstre en matèria de lenga.
La Resisténcia - Los tèxtes oficials de l’epòca (1953) presentavan l’IEO coma « sortit de la Resisténcia ». Calguèt Carles Camprós per me tirar d’aquela piosa messòrga, vint ans pus tard, en me mostrant sas cartas d’ancian combatent, d’ancian presonièr, de combatent volontari : « Espiatz aquesta carta de combatent de la resisténcia. Soi ben lo sol occitanista a la poder far veire. »
L’IEO foguèt creat per contunhar la Societat d’Estudís Occitans qu’en 1944 aviá tròpes de sos membres compromesses amb lo pétainisme e/o la collaboracion. Coma tot un cadun, coneissiái qualques noms. Camprós n’ajustèt maites que me susprenguèron. Èra en 1974, veniam de crear, el, Boisgontier, ieu, a la comuna de Besièrs, lo CIDO (Dempuèi eviti de metre en abans l’origina maquisarda de l’IEO.)
Lo nacionalisme (lo PNO) - La primièra crisi seriósa que ne foguèri testimòni, foguèt quand, en 1954, a Tolosa, Pèire Bec prepausèt a l’A.G. un manifèst etnista qu’aviá redigit Francés Fontan. Lo tèxte èra en totala rompadura amb las idèas sostengudas per la direccion de l’IEO : que l’Occitania èra part integrada de la nacion francesa, que los escrivans d’òc èran d’escrivans franceses d’expression occitana, que caliá pas desirar en França cap de bilingüisme oficial etc.
Fontan, qu’aviái rescontrat amb Ravièr e Fornièr, m’aviá terrorizat, bon catolic qu’èri, amb sa revendicacion d’una tripla revolucion : anticapitalista, sexualista e racionalista. Me metèri del bòrd dels « neoregionalistas » menats alara per Lafont e C.P. Brun. Bèc dintrèt dins lo reng. Per çò qu’es de ieu jamai dintrèri pas al PNO e i soi totjorn pas.
L’edicion - La produccion de l’IEO èra tota confidenciala e pas talament abondosa. OC sortissiá quatre còps l’an sus 48 paginas, amb pas gaire d’abonats. Messatges tirava a 300 exemplaris de quasèrns de poesia d’un trentenat de paginas, tèxte e traduccion : 8 títols en 8 ans que d’unes metián dètz ans per s’agotar... En pròsa : un sol roman lo Larsinhac de Lafont.
Lo sol resson qu’agèsson aquels libròts èra los articles que René Lacoste i consacrava dins Les lettres Françaises d’obediéncia comunista. Amb los grands poètas mistralians èra en guèrra per de rasons graficas, amb Lo Gai Saber a causa del conflicte qu’aviá opausats Ismaël Girard e Josèp Salvat a son retorn de Mathausen.
Crisis - Posquèri en 1963 publicar en dos còps dins OC Lo Libre dels grands jorns qu’una jurada corta de vista aviá escartat del grand prèmi de las letras occitanas al profièch de ma Paciéncia e en 1964 Lo gojat de Novémer de Manciet abans qu’esclate un conflicte entre Lafont e sos amics d’un band e Ismaël Girard, Castan e Manciet de l’autre, tenents d’una linha purament culturalistas mentre que voliam nautres... que l’IEO se sasiguèsse del fach occitan dins sa totalitat istorica, economica, politica, artistica, sociala...
Èra a la Sala. Jutjèri l’amassada tròp indecisa e quitèri l’IEO, sol. De son costat Girard, proprietari del títol OC reprenguèt la revista a son còmpte e d’ara en là mon nom i foguèt interdich.
Politica - Totjorn pas marxista, ni leninista, ai pas cresegut bon d’aderar a Lucha Occitana, movement que trapi dogmatista, sens presa sus la realitat sociala. Me soi destacat tanben de Lafont e de sa revolucion regionalista a partir de Sur la France que me semblèt alara inacceptable e sens utilitat practica : èri déjà persuadit que dins lo quadre francés l’occitania èra sens avenir. Ai plan paur qu’ara n’age pas pus cap dins qualque quadre que siague, mas d’aquela epòca aviái pas paur de res et cresiái a l’Occitania coma una nacion en devenir que poiriam gardar dubèrta pro que nos engatgèssem dins de combats socials d’importància...
Viure - Sèm en 1973. La majoritat del comitat de redaccion de Viure nos a demandat de desmisionnar mon fraire e ieu : sèm tenguts per crestians, pichòts-borgeses, nacionalistas-chauvins. Avèm refusat.
La revista tant aima se sabordar. Aviá viscut nòu ans.
Los socialistas - En 1977 l’IEO lança una campanha per obténer del poder la reconeissénça de l’occitan coma lenga nacionala de la Republica. Demèst los signataris de la peticion : Mitterand, Mauroy, Rocard, Savary, Lang...
Demandam l’occitan coma lenga ensenhanta de l’Escòla mairala a l’universitat, sa preséncia a la ràdio e television, la legitimitat dins la vida publica, la creacion d’un grand servici cultural dins cada region : bibliotèca, conservatòri, centre d’art dramatic, còrs de balet etc... Cadun sap çò que n’advendrà quand Mitterrand serà elegit, Lang ministre de la cultura, Henri Giordan cargat de mission, Savary Ministre de l’Educacion.
Per l’avenidor - La bona ententa que s’es establida entre lo Felibrige e l’IEO me sembla una excellenta causa : s’es fargada dins de manifestacions duras per l’occitan a la television. A ! se coma, ensagèt d’o adobar del temps qu’èri secretari de Bouvier, que sostenguèri de totas mas fòrças, nos podiam endevenir dins la dinamica mai encara que dins la reconeissença de nòstras tòrts als uns e als autres per escriure nòstra lenga del mème biais ! Mas confèssi qu’i cresi pas gaire.
Ives Roqueta


text:
22/12/2014
Veiquí Nadau que tòrna per Micheu Chapduelh
Veiquí Nadau que tòrna. Quo es lo moment que me sente frair de l’orsa blancha. A viscut sus son continent de glaça, l’orsa blancha, e l’a vist fondre au punt que leu n’aurá pus pro plaça per s’i tener plantada sus sas doas pautas de darrier. «Créature passeïste qui ne sait pas s’adapter au progrès, qui le refuse même » dirá la votz de la Societat Anonima. E l’orsa se nejará dins l’aiga venguda chauda.
Me sente frair de quela bèstia perqué vese tanben mon continent fondre jos mos pès. Pas vos ? Vos sentetz urós de ‘chaptar de las besonhas obligatòrias per far daus presents que ‘chabarán dins la pobela o dins un voida-granier, minjar a vos ne’n olhar, beure a ne’n desparlar, corre de botica en subre-merchat, despensar, tot oblidar dins lo bruch, lo lum, las palhetas e los songs de Christmas ?
Mas alaidonc, perqué mandatz de las cartas de vots totas blanchas de névia, totas adornadas de giure, de pendelòcas de glaça ? Cresetz pas que quo es quò la Nadau qu’es au fons de vos ?
Nos desire un Nadau enneviat d’un grand manteu blanc, d’un manteu de patz. Quantben quò fai qu’avem pas agut de Nadau blanc ? Per un pauc los aubres tornarián flurir ! Vos desire que vòstre patron vos dise : « Fau pas traulhar la névia. Demoratz chas vos, au chaud, a la visar de darrier vòstra fenestra. L’ivern trabalha per l’estiu a venir, per la santat de vòstre vergier e de tota la terra. Siatz en patz. Lo trabalh vos esperará. »
Viure l’ivern coma l’orsa bruna per pas crebar nejat coma l’orsa blancha. Sola chausida rasonabla mas que la vita de uei rend impossibla. Demòra nonmàs la patz blancha de las cartas de vots.
Micheu Chapduelh
Les commentaires sont fermés.


text:
Bust
Büst en alemannisch (Bust en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Bust se situa en lo Alsace Bossue al limit amb la Moselle a unitat|5|km {{}} al sud-es de Drulingen e una dotzena de quilomètres al nòrd de Phalsbourg. Es limitrophe de Lohr al nòrd, de Schœnbourg a l'èst, Pfalzweyer al sud-es, Hangviller al sud, Metting al sud-es e Siewiller al nòrd-oèst.
La municipalitat a traversat per la rota départementale 722 #que se enllaça a la RN61 a pauc mai d'unitat|2|km {{}} al nòrd-oèst ; aquela assegura un accès al A4 a una quinzena de quilomètres.
Le village de Bust se situe dans l'Alsace Bossue à la limite avec la Moselle à 5 km au sud-est de Drulingen et une douzaine de kilomètres au nord de Phalsbourg. Il est limitrophe de Lohr au nord, de Schœnbourg à l'est, Pfalzweyer au sud-est, Hangviller au sud, Metting au sud-est et Siewiller au nord-ouest.
La commune est traversée par la route départementale 722 qui se raccorde à la RN61 à peu plus de 2 km au nord-ouest ; celle-ci assure un accès à l'A4 à une quinzaine de kilomètres.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la Revolucion de 1789, cinc ostals e la glèisa dépendaient de la distincion de la Pichona-Pèira. La rèsta del vilatge aperteniá als barons de Fénétrange. En la bòsc i a un costat dich Ebersweiler, nom del pòble destruit.
Avant la Révolution de 1789, cinq maisons et l'église dépendaient de la seigneurie de La Petite-Pierre. Le reste du village appartenait aux barons de Fénétrange. Dans la forêt il y a un canton dit Ebersweiler, nom du village détruit.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Primièra Guèrra Balcanica
La Premiera Guèrra Balcanica se debanèt dau 8 d'octòbre de 1912 au 30 de mai de 1913 entre la Liga Balcanica (Serbia, Bulgaria, Grècia e Montenegro) e l'Empèri Otoman. Gràcias a de fòrças superioras e una posicion estrategica melhora au començament de la guèrra, la Liga Balcanica averèt rapidament la guèrra. La màger part dei territòris europèus de l'Empèri Otoman foguèron alora annexat per lei venceires entraïnant un segond conflicte a prepaus dau partiment dei regions conquistas.