text:
Lituània
La Republica de Lituània o simplament Lituània (en lituanian: Lietuvos Respublika, Lietuva) es un país de l'Euròpa del Nòrd que fa partida de l'Union Europèa (UE).
Bordada par la mar Baltica, a una frontièra al nòrd amb Letònia, a l'èst amb Bielorussia e al sud-oèst amb Polonha e la província (oblast) russa de Kaliningrad.
Sa capitala es Vílnius.
Lo gentilici es lituan -a o lituanian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
- De veire: Istòria de Lituània
Mencionada pel primièr còp lo 14 de febrièr de 1009, Lituània cresquèt fins a venir una nacion considerabla durant l'Edat Mejana. Durant 200 ans (1569-1795) lo país formèt una union amb Polonha, que foguèt dissolguda al moment de la Particion de Polonha entre Prússia, l'Empèri Austriac e l'Empèri Rus.
Lituània recobrèt la siá independéncia de 1918 fins en 1940, quand foguèt ocupada per de tropas sovieticas. Après l'ocupacion alemanda durant la Segonda Guèrra Mondiala, Lituània venguèt una republica sovietica de 1944 fins a l'11 de març de 1990 quand declarèt nòvament la siá independéncia.
Politica[modificar | modificar la font]
- Article principal: Govèrn e politica de Lituània
Dempuèi la declaracion d'independéncia de Lituània l'11 de març de 1990, lo país manten una democracia establa. Dins las primièras eleccions democraticas del 25 d'octobre de 1992, 56,75% apiegèt la nòva constitucion del país[1]. Aguèt d'intenses debats sus qualques tèmas de la constitucion, mai que mai en lo referent al ròtle del president. En prenent cossí exemple a primièra experiéncia independenta del país, se faguèron divèrsas proposicions qu'anavan dempuèi un govèrn parlamentari fins a un sistèma presidencialista semblable al dels Estats Units d'America. Lo 23 de mai de 1992 aguèt luòc un referendum amb la fin d'aimar l'opinion publica, en lo referendum 41% dels vòtes donèt lo sieu sosten a la restauracion del president de Lituània.[1]
Lo cap d'Estat lituan es lo President, elegit dirèctament per un periòde de cinc ans, e servís lo maxim durant dos mandats. La carga de president es principalament ceremoniala; las siás principalas foncions politicas incluson las politicas dels Afars Estrangièrs e de seguretat nacionala. Agís tanben coma comandant-en-cap militar. Lo president, amb l'aprovacion del Parlament, lo Seimas, elegís lo primièr ministre e designa la rèsta del gabinet, amb qualques nauts foncionaris e de jutges de las divèrsas corts. Los jutges de la Cort Constitucionala (Konstitucinis Teismas) servisson per un periòde de nòu ans; aquestes son designats per lo president (tres jutges), lo president del Seimas (tres jutges) e lo president de la Cort Suprèma (tres jutges). Lo Parlament unicameral lituan, lo Seimas, a 141 membres que son elegits per de periòdes de quatre ans.
Organizacion politico-administrativa[modificar | modificar la font]
Article principal: Organizacion politicoadministrativa de Lituània
Geografia[modificar | modificar la font]
Lituània es un país que manca de grandas montanhas; lo ponch culminant es la montanha Medvėgalis, amb 294 mètres d'altitud. Lo terren es marcat per de lacs pichons e grands, en mai de de grandas zònas boscosas que cobrisson près de 30% del territòri lituan.
Lo clima, aital coma lo relèu es fòrça similar al dels païses escandinaus, per çò que la mitat de l'an nhèue e se pòdon apreciar grandes e de bèls bòsques, de rius e de lacs dins la majoritat del territòri lituan. Lituània es la pus granda e poblada de las tres republicas balticas, e es un país amb una pichona còsta de sabla d'aperaquí 100 km, que sonque 40 ne son dubèrts a la mar Baltica.
Economia[modificar | modificar la font]
- Article principal: Economia de Lituània
L'economia de Lituània se basa fondamentalament sus las activitats piscicòlas e l'explecha forestièra. A gaireben 2 400 000 ha de tèrras cultivadas. La trufa, las cerealas e la bledaraba sucrièra son las culturas mai importantas.
Las ressorsas minièras, exceptat la torba, son raras. Las principalas indústrias son textilas (coton, lana).
Demografia[modificar | modificar la font]
Article principal: Demografia de Lituània
En genièr de 2000, Lituània aviá 3 698 000 abitants e sa densitat de populacion èra de 56,6 abitants per quilomètre carrat. 82% de la populacion es lituaniana, 8% proven de Russia, 7% es polonesa, 1,5% e 1% venon de Bielorussia e d'Ucraïna respectivament.
Las principalas ciutats son la capitala, Vílnius (553 000 abitants), Kaunas (373 000 abitants) e Klaipeda (191 000 abitants).
67% de la populacion viu dins las ciutats.
Cultura[modificar | modificar la font]
Article principal: Cultura de Lituània
Espòrts[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) (fr) (ru)} (lituan) Prezidentas Sit oficial de la presidéncia de Lituània
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Nuo 1991 m. iki šiol paskelbtų referendumų rezultatai (Resultados dos Referendos 1991-Presente), Microsoft Word Document, Seimas. Consultat lo 4 de junh de 2006.


c: text/html

text:
Vanzy
Vanzi en arpitan (Vanzy en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se sap #que i i aguèt una preséncia préhistorique e protohistorique sus l' actuala municipalitat de Vanzy en rason de l'existéncia de cinc luòcs archéologiques.
On sait qu'il y eut une présence préhistorique et protohistorique sur l'actuelle commune de Vanzy en raison de l'existence de cinq sites archéologiques.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Anarcoprimitivisme
L'anarcoprimitivisme es una doctrina politica que s'apieja sus un reget radical de la civilizacion industriala, considerada coma la font principala de las divèrsas formas d'alienacion que pesan sus la libertat umana; es una critica anarquista de las originas e del progrès de la civilizacion e fa tanben partida del ecologisme radical.
Los primitivistas pretendon que lo cambiament de la caça-culhida cap al mòde de subsisténcia per l'agricultura donèt luòc a l'estratificacion sociala, la constrencha e l'alienacion. Plaidejan per tornar a una vida non « civilizada » a travèrs la desindustrializacion, l'abolicion de la division del trabalh o de l'especializacion, e l'abandon de la tecnologia. Ça que la, i a de nombrosas formas de primitivisme non anarquic, e totes los primitivistas designan pas las meteissas causas coma fonts dels problèmas de la civilizacion modèrna. Theodore Kaczynski considèra la Revolucion Industriala coma lo problèma primièr e d'autres designan de faches istorics divèrses coma lo monoteïsme, l'escritura, lo patriarcat, l'emplec d'aisinas de metal... Mantun anarquista tradicional refusa aquestas criticas de la civilizacion mentre que d'autres ne son d'acòrd encara que se considèran pas primitivistas (per exemple, Wolfi Landstreicher). Los anarcoprimitivistas se distinguisson abitualament per lo desir de tornar aténher un estat salvatge. Mai d'un promòu un retorn al nudisme.
Concèptes[modificar | modificar la font]
Segon los primitivistas, abans l'arribada de l'agricultura, los umans vivián dins de tribús nomadas qu'èran socialament, politicament e economicament egalitàrias. Sense aver cap de ierarquia, aquestas tribús son vistas de còps coma una personificacion precursora de l'anarquisme. John Moore ditz que l'anarcoprimitivisme cèrca de descobrir, desfisar e abolir totas las formas de poder qu'estructuran l'individú, las relacions socialas e las interaccions amb lo mond natural. Los primitivistas pretendon que coma resultat de l'agricultura, las societats son vengudas progressivament pus dependentas dels procèssus tecnologics e de l'estructura de poder que sorgiguèt de la division del trabalh e de la ierarquia. Los primitivistas son pas d'acòrd sul gra de preséncia de l'orticultura dins una societat anarquica: encara que mai d'un crei que la permacultura deuriá aver una utilitat, d'autres militan per una subsisténcia estrictament caçaira-culheira. Malgrat son refús cap al scientifisme, lo primitivisme s'es basat sus la cultura antropologica e l'arqueologia. Dins la darrièra mitat del sègle XX, mantuna societat qu'abans èra vista coma barbara es estada examinada per d'academicians qu'an verificat que los primièrs umans vivián dins un estat de patz e prosperitat relativas. Per exemple Frank Hole, un especialista de l'agricultura "primairenca" e Kent Flannery, un especialista de la civilizacion centroamericana, an constatat que « cap de grop del mond a mai de temps liure que los caçaires e los culheires, que l'utilizan principalament dins de jòcs, de convèrsas e de relaxacion ».


text:
1824
Aquesta pagina concernís l'an 1824 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Temptativa de retorn de l'emperaire Augustin Ièr après son abdicacion e son exili de 1823. Pasmens, mau preparada, son expedicion mau capitèt e l'emperaire foguèt capturat e fusilhat. Puei, dins lo corrent de l'annada, una constitucion d'inspiracion liberala foguèt adoptada.
Republica Federala d'America Centrala[modificar | modificar la font]
Abolicion de l'esclavatge.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Lo fisician francés Sadi Carnot (1796-1832) publiquèt lo resultat de seis estudis dei maquinas termicas. I afirmèt lo possibilitat de produrre una energia mecanica a partir d'un transferiment calor. Aquò marquèt l'aparicion de la termodinamica que foguèt definitivament dins lo corrent dau sègle per Kelvin.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 26 de junh - William Thomson, 1èr baron Kelvin, matematician e fisician britanic (m. 1907)
- 4 de setembre - Anton Bruckner, compositor austriac (m. 1896)
- 6 de setembre - José María Rojas Garrido, president de Colómbia (m. 1883)
- 11 de decembre - Víctor Balaguer, poèta e istorian catalan (m. 1901)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 3 de març - Giovanni Battista Viotti, compositor classic italian (n. 1755)
- 19 d'abril - George Gordon Byron, poèta anglés (n. 1788)
- Nicolas Lupot, laütièr francés (n. 1758)


text:
Economia de Namibia
Tradicionalament, l'economia de Namibia es fortament dependenta de sas ressorssas minièras, responsablas per 8% del produch interior brut e pus de 50% de las exportacions[1], principalament de diamants e d'urani; malgrat que i a de jaciments mendres de coire, estam, plom e tungsten. Namibia es la 4ena exportadora de minerales d'Africa e lo cinquen productor mondial d'urani. La mineracion emplega solament 3% de la populacion, mentre gaireben 50% depend de la agricultura[1].
La pesca es importanta, e mai se an amendrit las capturas a comptar dels ans 1970. En ans recents lo torisme devenètt fòrça pus important donada las beautats naturalas del país e l'interessanta fauna nativa, tradicionalament associada a la savana africana.
Lo país impòrta gaireben 50% dels granatges necessaris, e durant la sazon seca la fauta de noiduras dins las zònas ruralas es un problèma considerable. Lo pais a la pièger distribucion de renda del mond, amb un coeficient de Gini de 70,7.[1]
L'economia del país possedís fòrts ligams amb la de la Africa del Sud, e lo dolar namibian a taxa de cambiament fixa 1 per 1 amb lo rand.[1]


text:
Pan
Lo pan es l'aliment de basa de fòrça societats. Es fabricat a partir de farina, de sal e d'aiga.
Quand s'apond de levat o levadura, la pasta del pan es somesa a un conflament degut a la fermentacion. Lo pan es atal una mossa solida.
La farina ven principalament de cerealas : blat e segal. S'i pòt apondre, en quantitat moderada, d'autras farinas : òrdi, milh, castanha, notz… Las cerealas panificablas se caracterizan amb la preséncia de glutèn, amassament de proteïnas de proprietats elasticas, que permeton d'empresonar las bullas de dioxid de carbòni produchas par la fermentacion que permet la levada de la pasta, (« pasta levada »), e crear la mica.
Sens apond de levat o levadura, lo pan es dich « azim ».
Somari
- 1 Istoric
- 2 Tipologia per país
- 3 Fabricacion
- 4 Nutricion
- 5 Economia
- 6 Simbolica
- 7 Vejatz tanben
- 8 Nòtas e referéncias
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo pan que consomissèm a l'ora d'ara resulta d’un long caminament agricòla, tecnologic e gastronomic.
L’istòria del pan començèt en 8 000 ab. -C. amb lo debut de l'agricultura dins la region de la Còrna fertila, situada a la frontièra d'Iran e l'Iraq d'uèi. Se desvolopèt al cors de l’Antiquitat amb l'avinament de las civilizacions mediterranèas : sumerianas, egipcianas, grègas e romanas. Es prigondament ligat amb l'evolucion dels espleches, coma la mòla.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
S'atribuís generalament l'invencion del pan als Egipcians, que n'aurián fach la descobèrta pel sòrt. Pasta a pan sens levat (Aiga, lach e farina d'òrdi e de milhet) seriá estada oblidada mas pasmens cuècha, e atal se descobriguèt lo pan levat que los Egipcians enquissèron de còps de grassas, d'uòus o de mèl. Se trobèt prèp d’una vintena de sòrtas de pans de forma e de composicion divèrsas.
Es en Egipte tanben que se trobèron las pus ancianas representacions de pan, datant del millenari II ab. -C. e es de Sumèr que data lo pus vièlh tèxte conegut parlant de pan levat (lo Còde d'Hammurabi, 2100 ab. -C.).
Los Grècs desvolopèron lo mestièr de fornièr e fabrican mai de 70 varietats de pan, en utilizant per far levar la pasta de levaduras eissidas del vin e conservadas en pichonas anfòras. Vèrs la debuta del sègle II ab. -C , inventèron lo molin de tremuèja d'Olinte que solatja lo trabalh dels molinièrs.
Pels Romans atal, lo pan es, amb la potrolha, l'aliment de basa. Tornan prendre lo mòde de fabricacion grèc de basa amb levadura venent de most de vendémias e melhorant lo pastatge. Per far creire als Galleses assetjant la vila que la poirián pas reduire per la famina, los Romans lancèron de pan suls assetjaires.
Crèan a Roma, jos Trajan, un collègi de molinièrs-farinièrs e fòrça grandas molinariás-fornariás. Los pus rics manjavan de pans de farina blanca en forma de liras, d'aucèls, d'estelas o d'anèls entrelaçats, los paures de pans de farina e de bren, los esclaus de pan d'òrdi. Lo pan, a certanas epòcas, es distribuit graciosament a la populacion paura de Roma per evitar los trebles. Los pans entièrs trobats a Pompèi son talhats en rais segon la costuma grèga, aquò permet lo paratge aisit.
Plini lo Vièlh escriguèt que los galleses apondon a la pasta l'escaume de bevendas cerealièras, e que lor pan, pus leugièr, es fòrça apreciat.
Edat Mejana e Renaissença[modificar | modificar la font]
La panificacion marquèt lo pas pendent las invasions Viking, subretot a causa de la manca de mantenement o de la destruccion dels molins d'aiga galloromans. En l'an mila, lo fuòc de Sant Antòni faguèt de ravages. A partir de 1050, los païsans foguèron somés a l'impòst del ban, amòlan lor farina al molin banal e coson lo pan dins lo forn banal. Las glèisas devián tanben un impòst constituit d'un pan e d'una mesura de vin, lo « Drech del pan de capítol », al senhor del fèu ont èran estadas bastidas. Dins las vilas, los talmelièrs s'ocupan de tota la filièra de fabricacion, dempuèi la compra de las cerealas fins a la venda a l'obrador.
La plaça del pan dins l'alimentacion pren encara mai d'importància e sa qualitat, son prètz, son contraròtle e la repression de las fraudes son somés a fòrça règlas edictadas per l'Estat.
Lo pan s'utiliza coma aliment mas tanben coma sièta pels rics ; al final lo talhon banhat de salsa èra manjat o balhat als paures.
A la Renaissença, lo desvolopament de las sciéncias profèita de la tecnologia molinièra e fornièra : los primièrs trabalhs scientifics aplicables a la levadura gausiguèron de l’invencion del microscòpi per l'Olandés Antonie van Leeuwenhoek (1677) ; la fermentacion per la levadura de bièrra se desvolopèt ; lo pan se diversifiquèt e los pans grossièrs (de peses, de favas o de aglans) apareisson solament en periòde de carestiá.
La França del sègle XVI coneguèt una manca de farina agravada perque la segonda moldura dels brens èra enebida, los mètges la pensavan pas pròpria a la consomacion.
Epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Al sègle XVII, los fornièrs arrestèron pauc a pauc de tamisar d'espereles lor farina perque los molinièrs prepausavan una moldura resultant d'un fòrt tamisatge dels brens. Al sègle XVIII, l'interdiccion de tornar mòudre los brens foguèt oficialament levada e los fornièrs comencèron d'utilizar lo carbon de lenha en plaça de la lenha per caufar los forns. Lo prètz dels blats, e doncas del pan, èra fòrça naut e fòrça gents lo podián pas comprar. Los trebles èron nombroses e s'acabèron en França per la Revolucion Francesa.
A partir del sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1793, la banalitat dels molins e dels forns es abolida en França.
Al sègle XIX, las pastièras mecanicas apareguèron e las maquinas de moldura se perfeccionèron.
En 1838 (o 1839) Auguste Zang, un oficièr austriac, comencèt de produire amb succès a París de pichons pans de la crosta fina e daurada coma lo fabricavan los austriacs amb una ensemenada de levadura de bièrra.
En 1860, Louis Pasteur identifiquèt la levadura coma lo microorganisme responsable de la fermentacion alcolica, e mostrèt que podián viure tanben en preséncia coma en abséncia d'oxigèn. Se multiplica dins lo primièr cas e realiza una fermentacion dins lo segond. Las levaduras de destillariá d'alcòl de cerealas remplacèron las levaduras de bièrra. A partir de 1867, la fabricacion industriala de la levadura se desvolopèt.
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala, los « pans negres » e pans de guèrra (de longa conservacion) foguèron utilizats per las armadas.
En França, Heudebert inventèt un pan de longa conservacion en 1903, que sa recèpta serviguèt pendent la guèrra. Los civils èran racionats e devián comprar de pan o de farina amb de tiquets de racionament.
Al sègle XX, la mecanizacion de las operacions de panificacion s'es desvolopada. Las fermentacions son mai que mai mestrejadas, sostenguda per una recèrca activa que tòca una melhora coneissença del metabolisme de las levaduras, la seleccion de las fonts e l'amelioracion de las tecnicas de lor fabricacion.
Tipologia per país[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
La fabricacion es reglamentada per la lei: lo pan normal se deu preparar a partir de farina de blat tendre (froment).
Lo pan conten en mejana 19 g/kg de sal, una bagueta (250 g) 4,7 g[1] o gaireben la quantitat maximala recomandada per l'OMS (5 g per jorn e per persona). Atal lo pan e d'autres aliments preparats van demenir lor proporcion en sòdi de 20 % en cinc ans.
Sol l'artisan o l'obrièr que pasta e còi lo pan es un fornièr.
Espanha[modificar | modificar la font]
Catalonha[modificar | modificar la font]
Lo tipe de pan convencional en Catalonha es lo pan bagueta nomenat francés, pasmens uèi se torna impausar lo pan de pagès, caracterizat per una fabricacion pus artisanala.[2]
Itàlia[modificar | modificar la font]
- La focaccia (cf. fogassa provençala), amb d'òli d'oliva e divèrs condiments.
- La pitta en Calàbria, la ciriola en Laci, etc.
- Pane di Altamura
- Pagnotta del Dittaino
- Pane di Matera
- Pane casareccio di Genzano
Euròpa del Nòrd e Euròpa Centrala[modificar | modificar la font]
Dins los païses de l'Euròpa del Nòrd, subretot Escandinàvia e Alemanha, lo pan se fa sovent amb de segal. Aquel pan se fa amb un levat acidic, per çò que lo glutèn del segal es pas fòrt coma aquel del blat, e las amilasas del segal son pus activas a de temperaturas nautas; las amilasas poden destruire l'estructura d'un pan de segal, e l'acid pòt arrestar lor accion.
Per Alemanha i a entre 300 e 600 sòrtas de pan, que se distinguisson per la forma, la farina o lo metòde de produccion.
Armenia[modificar | modificar la font]
Los pans tradicionals armènis son lo lavash , çò que significa «regarda ben», e lo matnakash, que significa «tirat dels detz».
America del Nòrd[modificar | modificar la font]
I a fòrça tipes de pans diferents en America del Nòrd. Lo pan europèu, amb solament de farina e l'aiga, es popular, mas lo pus conegut se fa amb de lach e de burre. Los pans josieus son tanben populars, coma los bagels, le hallah (amb d'òli, pas de burre), e los pans italians (pizza, etc.).
Fabricacion[modificar | modificar la font]
Nutricion[modificar | modificar la font]
100 gramas d'una bagueta (T55) :
- 55 g d'amidon[3]
- 8 a 10 g de proteïnas vegetalas
- 1,6 g d'acid gras[4]
- Vitaminas (B1, B2, B3, B6, e E)
- Elements minerals que la sal, (fèrre, fosfòr, magnèsi, calci)
- de 3 a 5 g de fibras
- indèx glicemic de 75[5].
Lo pan blanc (T45) contien 58 g d'amidon amb un indèx glicemic de 85[6]. Lo pan integral fresc (T 200) contien 45 g d'amidon amb un indèx glicemic de 40[7].
Lo pan complet conten mai de fibras e d'elements minerals.
Economia[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
Consomacion[modificar | modificar la font]
La consomacion del pan en França arrèsta pas de descréisser dempuèi per lo mens lo començament del sègle XX. Las modificacions del biais de viure e lo desvolopament de las tecnicas de refrigeracion favorizant la consomacion d'autres aliments pòdon explicar aquela baissa de popularitat.
Aquela casuda es mens marcada dins l'Euròpa del Nòrd e en Itàlia ; atal los Alemands son los pus grands manjadors de pan en Euròpa.
Font : Insee, 1999
Simbolica[modificar | modificar la font]
Lo pan dins la religion[modificar | modificar la font]
Lo pan es present dins l'ancian ritual egipcian de la mòrt.
Lo pan es portat en procession dins de ceremonias religiosas pels Romans que n'ofrissián als defunts.
Betleèm significa « L'ostal del Pan » en aramèu.
Los Josieus aportavan 12 pans en ofrenda, lo jorn del Sabatat dins lo Temple de Dieu, èran los « Pans de preposicion » que sols los prèires podián manjar ; lo pan azim s'utiliza totjorn per celebrar la Pasca e commemorar la fugida d'Egipte.
Elisèu, Jèsus faguèron lo miracle de la multiplicacion dels pans.
Lo pan es lo centre de l'eucaristia crestiana ; es lo « Pan sacramental » pus conegut uèi coma ostia.
Lo pan dins las arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Joan Bodon : « Paire, dins l'Albigés, manjan de pan de froment. Nautres aicí nos cal contentar de pan de segal per que manca cauç dins las nòstras tèrras. »[8]
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
- La Cena
- Brueghel lo Vièlh : Lo banquet de las nòças
- Baltus : La bagueta al Passatge del Comèrci Sant Andrèu
- Salvador Dalí : utilizacion del pan dins fòrça de sas òbras
Cinèma[modificar | modificar la font]
- Marcèu Panhol : La Femna del Fornièr
Lo pan dins l'istòria[modificar | modificar la font]
- « De pan e de jòcs » (Panem et circenses), expression de Juvenal que resumís çò que lo pòble de Roma demandava a sos dirigents. Aqueles que distribuissián regularament graciosament de pan dins la vila[9].
- Pendent la Revolucion Francesa, la molonada atalentada anèt al castèl de Versalhas cercar lo « Fornièr » (Loís XVI), la « Fornièra » (Maria Antonieta) e lo « fornairon » (Loís XVII)[10]. Aquelas expressions mòstran l'importància del pan dins la consomacion quotidiana dins lo Regim Ancian.
- Dins los golags de l'URSS, los prisonièrs se raubavan entre eles[11]. Lo raubament pus grandament sancionat èra lo raubament de pan, amb de sancions anant fins a la mòrt. La règla tacita, valabla de pertot, èra doncas de raubar pas lo pan dels autres.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [(fr) http://www.cndp.fr/RevueTDC/862-66061.htm Istòria del pan]
- [(fr) http://www.snv.jussieu.fr/bmedia/blepain/index.htm Michèle Mosiniak, Roger Prat et Jean-Claude Roland, Du blé au pain, Université Pierre et Marie Curie]
- Bibliotèca de la Gormandisa (Belgica): [(fr) http://www.gastronomica.be/fr/pg/pg-005_3_21.html Article de fons]
- [(fr) http://chrysalide.lautre.net/spip.php?article15 Fabricar de pan]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Nicolaï, Tractatus singularis de panis natura, usu, affectionibus, operationibus, divisionibus et varietalibus, Dantzig, 1651
- (fr)Parmentier, Rapport sur le pain des troupes, 1778
- (fr)Fautier, De la fabrication du pain dans la classe agricole et de ses rapports avec l'économie politique, Paris, 1845
- (fr)Roland, Appareils de panification, pétrin mécanique, four à air chaud et à sole tournante, Paris 1855
- (fr)André Garnier, Pains et viennoiseries, recettes et techniques, édit. Dormonval , Lucerne, 1992 (ISBN 2-7372-2272-9)
- (fr)Child, Julia, et Simone Beck. Mastering the Art of French Cooking, Volume 2. New York, Alfred A. Knopf, 1970.
- (fr)Reinhart, Peter, Crust and Crumb. Berkeley, Ten Speed Press, 1998, ISBN 1-58008-802-3.
- (fr)Robertson, Laurel, et al., The Laurel's Kitchen Bread Book, éd. 2ème. New York, Random House, 2003, ISBN 978-0-8129-6967-2.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) http://www.boulangerie.org/journal/cont_articles.php?id_page=4648 La sal dins lo pan : una vertadièra question Gérard Brochoire
- ↑ (ca) Article "Pa" dins la GEC
- ↑ Tablèu de l'indèx glicemic
- ↑ http://www.tabledescalories.com/calories-aliments-boissons/pains-baguettes/baguette-unite-61.html Table de las calorias : bague.
- ↑ id
- ↑ id
- ↑ id
- ↑ Lo pan de froment dins Contes del meu ostal
- ↑ [(fr) http://www.wetterenoise.be/fr/pain/histoire/jeux.html wetterenoise.be, « De pan e de jòcs ! »]
- ↑ (fr) André Garnier, Pains et viennoiseries, recettes et techniques, ed. Dormonval , Lucerne, 1992 ISBN|2-7372-2272-9, p.9
- ↑ (en) Oleg Azarov, « Kedrovyi Šor : La vida quotidiana dins un camp del Golag a l'epòca staliniana », Sciences Po University Press, numèro 43, julhet - setembre de 1994, p.69-87


text:
Tractat de París (1951)
Lo Tractat de París, signat lo 18 d'abril de 1951 dins la vila de París entre Belgica, França, la Republica Federala d'Alemanha, Itàlia, Luxemborg e los Païses Basses, organiza la creacion de la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA) per una durada de cinquanta ans.
Dintrèt en vigor lo 23 de julhet de 1952 e expirèt lo 23 de julhet de 2002, exactament cinquanta ans aprèp sa naissença.
Aquel tractat es considerat coma l'un dels actes fondators de l'Union Europèa.


text:
Chimpanzé
Lo chimpanzé es lo nom comun de doas espècias existissent de monin de genre Pan, ont lo fluvi Còngo forma lo limit entre l'abitat natiu d'ambedoas espècias.[1]
- Chimpanzé comun, Pan troglodytes: lo chimpanzé pus conegut vivent subretot Africa en Occidentala e Centrala.
- Bonobo, Pan paniscus: tanben conegut coma lo "chimpanzé Pigmèu", aquela espècia se tròba dins los bosques de la Republica Democratica de Còngo.
Lo chimpanzés son membres de la familha Hominidae, coma los Gorillas, Umans e Orangotans. Òm pensa que los chimpanzés se dividiguèron de l'evolucion umana fa prèp de 6 milions d'ans e atal las doas espècias de chimpanzés son los pus pròche parents en vida dels umans. Los chimpanzés son los unics membres coneguts de la sostribú Panina. Las doas espècias de Pan se divisèron fa solament un milion d'ans. Mai de 99% de las sequéncias de l'ADN uman e chimpanzés son las meteissas.
Somari
- 1 Istòria de l'evolucion
- 2 Anatomia e fisiologia
- 3 Comportament
- 4 Interaccion amb umans
- 5 Vejatz tanben
- 6 Referéncias
Istòria de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Relacions dins evolucion[modificar | modificar la font]
Se considèra ara que lo genre Pan fa part de la sosfamilha Hominidae a que los umans tanben apartenon. Aquelas doas espècias son los parents dins l'evolucion en vida pus prèp dels umans. Lo umans partejavan un ancessor comun amb los chimpanzés fa sièis milions d'ans .[2] La recerca innovanta facha per Mary-Claire King en 1973 trobèt un ADN identic a 99% entre èssers umans e chimpanzés,[3] encara que la recerca dempuèi modifiquèt aquela descobèrta a 94% [4] de semblança, amb almens qualques diferéncias sus l'ADN pas encodat. S'es prepausat quitament que los troglodites e paniscus anen amb los sapiens dins lo genre Homo, puslèu qu'en lo Pan . Un argument en favor d'aiçò es qu'unas autras espècias se tornèron classificada per aperténer al meteis genre sus la basa de mens similitud genetica qu'aquela que i a entre umans e chimpanzés.
Fossils[modificar | modificar la font]
Se trobèt fòrça fossils umans, mas los fossils de chimpanzés se descriguèron pas abans 2005. Las populacions de chimpanzés existissent en Occident e Africa Central se superpausan pas amb los sites essencials de fossils umans en Africa Orientala. Pasmens, ara se sap suls fossils de chimpanzés de Kenya. Aquò indicariá que tant los umans coma los membres de la classa dels Pan foguèron presents dins la Val del Rift pendent la mitan del Pleistocèn.[5]
Anatomia e fisiologia[modificar | modificar la font]
Lo chimpanzé comun mascle a es grand de 1,7 m quilhat e pesa aperaquí 70 kg; la femèla es un pauc mai pichona. Los braces del chimpanzé comun, quand son estenduts, son la mitat pus longs la nautor del còs e son pus longs que las cambas. Lo bonobò es un pauc pus pichon e pus prim que lo chimpanzé comun mas a de membres pus longs. Las doas espècias utilizan sos braces longs e fòrts per pujar als arbres. Sus la tèrra, los chimpanzés normalament van de quatre patas utilizant coma supòrt sos artelhs per suport amb sas mans tancadas. Los pès del chimpanzé son melhors per caminar qu'aqueles de l'orangotan perquè las sòlas del chimpanzé son pus largas e los dets mai corts. Ambedoas especias pòdon caminar quilhats sus doas cambas quand carrejan d'objèctes amb sas mans e sos braces. Lo pelatge es escur; la cara, los dets, las palmes de las mans e las sòlas dels pès son sens pel; e lo chimpanzé a pas cap de coa. Una massa d'òs en dessús los uèlhs dona a la tèsta un biais retractat e lo nas es plan. Malgrat que las mandibulas sián salhentas, los pòts salhon solament quand un chimpanzé fa morros. Lo cervèl d'un chimpanzé es la mitat de la dimension d'un cervèl uman.[6]
Los chimpanzés rarament vivon aprèp l'edat de 40 en vida salvatja, mas pòdon arribar a l'edat de mai de 60 ans en captivitat. Cheeta, l'eroïna de Tarzan, foguèt que encara viva en 2009 a l'edat de 79 ans,[7] que ne fariá lo chimpanzé pus vièlh del monde. Pasmens, aquela declaracion es contestada.[8]
Comportament[modificar | modificar la font]
Las diferéncias anatomicas entre lo chimpanzé Comun e lo Bonobò son leugièras, mas lo comportament sexual e social son fòrt diferents. Lo chimpanzé Comun a un regim omnivòr, una cultura de caça en gropa baisada amb de mascles beta dirigit per un mascle alfa e de relacions socialas extrèmament complèxes.
Lo Bonobò, d'autra banda, a un regim subretot frugivòr e un comportament egalitari, pas violent, matriarcala e sexualament receptiu. [9] De cara glabra, anant de color ròsa a fòrt escura segon las espècias, mas es generalament pus clara pels individús pus joves, s'escursissent mentre se fan vièlh. Lo Bonobò a los membres superiors mao longs e capitan anar quilhats pus sovent que lo Chimpanzé Comun. Una Universitat d'estudi del Centre Medical de Chicago trobèt de diferéncias geneticas significativas entre las populacions de chimpanzés.[10]. De gropes diferents de chimpanzés an de comportaments culturals diferents amb de preferéncias pels diferents tipes d'esplech.[11]
Lo chimpanzé Comun mòstra de nivèls d'agression mai nauts que lo Bonobò.[12]
Intelligéncia[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés fan d'espleches e los utilizan per obtenir de noiriduras e per de demostracions socialas; an d'estrategias de caça sofisticadas qu'exigisson cooperacion, influéncia e posturas; son conscients dels estatuts, capables de manipulacion e de decepcion; pòdon aprendre a utilizar simbòls e comprendre aspèctes de la lenga umana e tanben qualques aspèctes de sintaxi e concèptes del nombre e sequéncia numerica;[13] e son capable de planejar volontàriament un estat futur o un eveniment.[14]
Utilizacion d'espleches[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés modèrnes utilizan espleches e la recèrca recenta indica que l'utilizacion d'espleches de pèira comencèt fa 4300 ans.[15] Un estudi recent revela que l'utilizacion de tals espleches avançats coma lanças, que los Chimpanzés Comuns de Senegal afilavan amb sas dents, s'utilitzan per caçar lo Galago senegalensis.[16][17] Abans de la descobèrta de l'usatge d'espleches pels chimpanzés, se pensava que los umans foguèron l'unica espècia que fasián e utilizavan d'espleches, mas encara mai d'autras espècias utilizant espleches son ara conegudas.[18][19]
Empatia[modificar | modificar la font]
Los estudis recents an mostrat que los chimpanzés s'implican dins de comportaments aparentament altruistas.[20][21]
Las pròvas en favor de l'"espiritualitat dels chimpanzés" son demostracion de dòl, "naissance d'amor romantic", "Dança de la pluèja", apreciacion de belesa naturala coma l'observacion de la cloca del solelh sus un lac, curiositat e respècte cap a fauna qu'es pas una amenaça o una font alimentària pels chimpanzés, empatia cap a d'autras espècias (en alimentant tartugas) e "animisme" o "joc pretenduts" breçant e penchenant pèiras o bastons.[22].
De scientifics escoceses descobriguèron que la relacion dels chimpanzés amb la mòrt es pas plan diferenta de la percepcion umana. Un estudi estudièt lo comportament dels primats davant la mòrt d'una femèla de mai de cinquanta ans nomenada Pansy, qu'avian una malautiá terminala. Quand dintrèt en coma, los scientifics observèron que los autres membres de la comunitat foguèron pus calmes que d'abitud e careçavan la femèla moribonda pendent las nuèches. Aprèp sa mòrt, sa filha demorèt al costat de son còs. La rèsta del grop evitava de passar pel luòc ont èra mòrta. Un autre estudi, realizat a Oxford, confirma l'existéncia de fòrts ligams entre las maires e sos enfants e que demòran, aprèp la mort dels filhs.[23]
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés comunican d'un biais similar a comunicacion non verbala umana, utilizant vocalizacions, accion de man e expressions facialas. Estudis dels cervèl del chimpanzés revelèron que la comunicacion del chimpanzé activa un airial del cervèl del chimpanzé qu'es en la meteissa posicion que l'airal de Broca, lo centre del lengatge del cervèl uman.[24]
Lengatge[modificar | modificar la font]
Los scientifics foguèron fascinats longemps amb los estudis del lengatge, considerant qu'es una activitat cognitiva umana unica. Per provar aquela ipotèsi, los scientifics temptèron aprendre lo lengatge a qualques espècias de grands monins. Una primièra temptativa per Allen e Beatrice Gardner pendent los ans 1960 en passant 51 meses aprendent Lenga dels signes americana a un chimpanzé nomenat Washoe. Washoe aprenguèt 151 signes e volontàriament los ensenhèt d'autres.[25] Pendant un periòde de temps pus long, Washoe aprenguèt prèp de 800 signes.[26] Dempuèi, fòrça autres estudis, notablament amb un chimpanzé nomenat Nim Chimpsky, foguèron dirigits amb divèrses nivèls de succès. I a debas en còs entre qualques scientifics, notablament Noam Chomsky e David Premack, sus la possibilitat dels grands monins pas umans per aprene lo lengatge .
Memòria[modificar | modificar la font]
Un estudi d'i a 30 ans a l'Institut de Recèrca dels Primats de l'Universitat de Kyoto mostrèt que los chimpanzés pòdon aprendre a reconóisser los numèros 1-9 e sas valors. Los chimpanzés mòstran una aptitud per la memòria fotografica, demostrèt en experiéncias ont distinguisson 1-9 sus un ecran d'ordinator en mens d'un quart de segonda, e mai lo chimpanzé Ayumu foguèt capable de ensenhar corrècta e lèu las posicions ont apareissent en ordre ascendent. La meteissa experiéncias foguèt temptada pel campion de la memòria mondial Ben Pridmore.[27]
Los monins rison[modificar | modificar la font]
Lo rire poiriá pas se limitar o èsser unic dels umans. Las diferéncias entre lo rire chimpanzé e uman pòdon èsser lo resultat d'adaptacions que l'evolucion permetèt al umana de parlar. L'autoconsciéncia se mòstra amb la pròva del miralh, o l'abiletat per s'identificar per rapòrt als autres, per aquò an las condicions prealablas per rire, atal los animals pòdon rire del meteis biais qu'o fan los umans.
Los chimpanzés, los Gorillas e los Orangotans fan de vocalizacions emblant lo rire en responsa al contacte fisic, dins los jocs de luta e de corsejada, o fasent gratilhs, tan pels chimpanzés salvatges coma captius. Lo rire del chimpanzé comun es pas immediatament reconeissable pels umans, perqué se fa d'inalacions e exalacions alternativas que sonan mai coma respirar e expirar. I a d'exemples que mostrèron que los primates pas umans exprimèro jòia. Un estudi analisèt e enregistrèt de sons faches per de pichons umans e Bonobòs quand òm lor fan gratilhs. Trobèr, que encara que lo rire del Bonobò foguèt d'una frequéncia pus nauta, lo rire seguís un modèl similar pels enfants umans e amb d'expressions facialas similaras. Los umans e los chimpanzés se gratilhan las meteissas zònas del còs coma las aissèlas e lo ventre. Lo plaser dels gratilhs pels chimpanzés demenís pas amb l'edat.[28]
Agressivitat[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés son fòrt territorials e se provèt que s'ajudan los uns als autres.[29] En febrièr de 2009, a causa d'un accident fòrt escas que un chimpanzé domestic nomenat Travis ataquèt una femna a Stamford (Connecticut), lo Congrès dels Estats Units d'America aprovèt l'interdiccion d'aver de primats coma animals de companhiá als Estats Units d'America.[30]
Interaccion amb umans[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los africans an contactes amb chimpanzés dempuèi millenaris. Los chimpanzés foguèron animals de companhiá pendent sègles per qualques africans, especialament al Còngo. Lo primièr contacte enregistrat d'europèus amb chimpanzés es a l'Angòla actual pendent los ans 1600. Lo jornal de l'explorator portugués Duarte Pacheco Pereira (1506), conservat a l'Archius Nacional Portugués (Torre do Tombo), es probablament lo primièr document europèu mostrant que los chimpanzés fabricavan los seus pròpris espleches rudimentaris.
La primièra utilizacion del nom "chimpanzé" es pasmens atestada fins a 1738. Lo nom s'obten d'un tèrme de la lenga Tshiluba, "kivili-chimpenze", qu'es e lo nom local de l'animal. Los biologistas explican Pan coma lo nom de genre de l'animal. Los chimpanzés, atal coma d'autres monins tanben semblan d'èsser estats coneguts pels escrivans occidentals en tempses ancians, mas principalament per mejan de mites e legendas, principalament a travèrs de comptes fragmentats e incomplèts d'aventuraires europèus. Los monins son mencionats entre autres per Aristòtel, o la Bíblia, ont los monins e baboïns se descrivon coma èsser estats reculhits pel rei Salamon (libre primièr del reis).
Quand los primièrs chimpanzés foguèron transportats al continent europèu, los scientifics europèus notèron l'inexactitud de las descripcions ancianas, que disián sovent que los chimpanzés avián banas e batas. Los primièrs chimpanzés transcontinentals venguèron d'Angòla e foguèron ofèrts a Frederick Henry, Prince d'Orange en 1640. Los scientifics qu'examinèron aqueles especimèns rars daissèron perplèxes e los descriguèron lo primièrs chimpanzés coma "Pigmèus" e notèron las similituds claras dels animals amb los umans. Las doas decennias venentas un certan nombre d'especimèns foguèron importats cap a Euròpa, subretot comprats per divèrses pargues zoologics coma divertiment pels visitants.
La teoria de Darwin de seleccion biologica (publicada el 1859) e dins lo vam de la biologia suscitèron l'interès scientific pels chimpanzés, que menèt finalament a d'estudis nombrós dels animals salvatges e en captivitat. Los observators de chimpanzés a l'epòca foguèron subretot interessats pel comportament e de mai que teniá a veire amb aquel dels umans. Aquò se faguèt dins un sens mens scientific estricte e desinteressat de que poiriá sonar, s'agissiá de determinar fin finala se òc o non los animals avián de traches que de poirián considerar coma 'bons'; l'intelligéncia dels chimpanzés foguèt sovent exagerada significativament, amb l'exemple de l'"Affe mit Schädel" (monin amb crani) de Hugo Rheinhold (vejatz l'imatge), ont un chimpanzé aparentament cultivat contempla un crani. Arribèt a i aver fins a un programa redigit per domesticar chimpanzés per lor far far divèrses prètzfaches domestics . (p.ex. trabalh dins la fabrica). A la fin dels ans 1800 los chimpanzés demoravan coma un mistèri pels umans, amb una informacion scientifica fòrça pauc objectiva disponible.
Lo sègle XX foguèt una edat nova de recerca scientifica dins lo comportament dels chimpanzés. Abans de 1960, gaireben se sabiá pas res sul comportament dels chimpanzés dins son abitat natural. En julhet d'aquel an, Jane Goodall comencèt dins lo bosque Gombe de Tanzania a viure entre los chimpanzés, ont subretot estudièt los membres de la Comunitat del chimpanzés Kasakela. Sa descobèrta que los chimpanzés fasián e utilizavan d'espleches foguèt novèla, alara que se considerava abans que los umans èran l'unica espècia que podián far aquò. Los primièrs estudis mai progressius suls chimpanzés foguèron dirigits subretot per Wolfgang Köhler e Robert Yerkes, los dos èran de psicològs celèbres. Aqueles òmes coma lors collègas establiguèron que los estudis de laboratòri suls chimpanzés se centravan especificament a aprendre sus las abiletats intellectualas del chimpanzés, mai que mai la solucion de problèmas. Aquò plan segur implicava de pròvas basicas, practicas de laboratòri, qu'exigissián una capacitat intellactuala fòrça nauta (coma resòlvre lo problèma d'obtener una banana defòra de portada). Notablement, Yerkes tanben faguèt fòrça observacions de chimpanzés salvatges qu'enriquiguèron fòrça la compreneson scientifica dels chimpanzés e son comportament. Yerkes estudièt los chimpanzés fins a la Segonda Guèrra Mondiala, mentretant Köhler aprèp cinc ans d'estudi publiquèt sa celèbra Mentalitat dels Monins en 1925, finalament conclusent que {{cita|los chimpanzés manifèstan un comportament intelligent del tipe general familiar pels èssers umans... un tipe de comportament que passa per èsser especificament uman" (1925). [31]
En agost de 2008 l'exemplar del Jornal American de Primatologia comuniquèt los resultats d'un estudi d'un an al Pargue Nacional de Mahale Mountains de Tanzania que metèt en evidéncia que los chimpanzés se tròban malauts de malautiás viralas contagiosas que contractèt probablament los umans. Las recèrcas molecularas, microscopicas e epidemiologicas demostrèron que los chimpanzés que vivon dins lo Pargue Nacional de Mahale Mountains trapèron una malautiá respiratòria qu'es probablament provocada per un variant d'un paramixovirus uman.[32]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] ADW:Pan troglodytes:information de Animal Diversity Web (University of Michigan Museum of Zoology)
- ↑ [2] Chimps and Humans Very Similar at the DNA Level
- ↑ Mary-Claire King, Protein polymorphisms in chimpanzee and human evolution, University of California, Berkeley (1973).
- ↑ [3] |Humans and Chimps: Close But Not That Close; ed: Scientific American
- ↑ First fossil chimpanzee, McBrearty e N. G. Jablonski, jornal Nature
- ↑ "Chimpanzee," Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2008 [4] © 1997-2008 Microsoft Corporation. All Rights Reserved.
- ↑ [url = http://www.latimes.com/features/printedition/magazine/la-tm-cheeta16apr22,0,3519768.story?page=1&coll=la-home-magazine] Cheeta speaks, Moehringer, J.R. Los Angeles Times
- ↑ [5] Lie of the Jungle, Rosen, R.D.Washington Post
- ↑ [6]Bonobo social spacing, Courtney Laird, Davidson College}}
- ↑ {{Gene study shows three distinct groups of chimpanzees [7] EurekAlert
- ↑ [8] Chimp Behavior, Jane Goodall Institute
- ↑ [9] Our Inner Ape, Frans de Waal, ed: Riverhead Books, Nova York, ISBN 1594481962, 2006
- ↑ [10] Chimpanzee intelligence, Indiana University]
- ↑ Spontaneous planning for future stone throwing by a male chimpanzee Mathias Osvath dind Current Biology, ed: Elsevier
- ↑ 4300-year-old Chimpanzee Sites and the Origins of Percussive Stone, Technology,Julio Mercader, Huw Barton, Jason Gillespie, Jack Harris, Steven Kuhn, Robert Tyler, Christophe Boesch, jornal PNAS, 2007
- ↑ [11] Hunting chimps may change view of human evolution, M Fox
- ↑ [12] ISU anthropologist's study is first to report chimps hunting with tools, Iowa State University News Service
- ↑ [13] Chimps Learned Tool Use Long Ago Without Human Help, Heather Whipps, ed:LiveScience
- ↑ [14] Tool Use, ed: Jane Goodall Institute
- ↑ [url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/06/070625085134.htm] Human-like Altruism Shown In Chimpanzees, Science Daily
- ↑ Levels of Selection, Altruism, and Primate Behavior, Brenda Bradley jornal: The Quarterly Review of , 1999
- ↑ Appendices for chimpanzee spirituality by James Harrod
- ↑ Los chimpanzés an una relacion amb la mòrt similara a aquela dels umans El Periódico, 27 d'abril de 2010
- ↑ seria Evolve (TV series), Communication, sason 1 episòdi 7
- ↑ Teaching Sign Language to a Chimpanzee, Gardner, R. A., Gardner, B. T., Jornal: Science,1969 vol: 165 p. 664–672
- ↑ Speaking of Apes: A Critical Anthology of Two-Way Communication with Man, Comparative psychology and language acquisition, Allen, G. R., Gardner, B. T., 1980, ed: Thomas A. Sebok and Jean-Umiker-Sebok, p. 287–329
- ↑ The study was presented in a five documentary called "The Memory Chimp", part of the channel's Extraordinary Animals series.
- ↑ Emotions and the Brain |journal=Discover Magazine, Steven Johnson [15]Scholar search
- ↑ [16]
- ↑ Urban, Peter, STAFF WRITER, The Advocate. 2009. House approves primate pet ban. [17]
- ↑ The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior, Jane Goodall, ed: Belknap Press of Harvard University
- ↑ Newswise: Researchers Find Human Virus in Chimpanzees


text:
Archipèla
Un archipèla es un ensemble d'illas pron pròchas leis unas deis autrei ; lo pus sovent, an una origina geologica comuna.
Dins lo drech internationau e lo drech de la mar, la nocion d’Estat archipèla designa un Estat qu'es constituit entierament d'un archipèla o mai, e eventualament d'autreis illas.
En geografia, la nocion d'archipèla evòca tanben de fenomèns que s'inscrivon dins quauqueis espacis limitats. Per exemple, dins l'estudi de l'economia mondializada actuala, de geografs coma Pierre Veltz parlan d'una « economia d'archipèla » : l'economia mondiala es contrarotlada a partir d'un nombre limitat de metropòlis ben reliadas entre elei per de mejans de comunicacion performants, dei rotas maritimas ai telecomunicacions. Aquelei metropòlis apareisson coma un archipèla d'illas isolat sus una mar.
Dins son Archipèla dau Golag, Alexandre Soljenitsyne aviá designat lo Golag coma archipèla. D'efècte, lei camps de presoniers sovietics èran tant isolats en Siberia coma o pòt èsser una illa sus l'ocean.
Lo mot Archipèla vèn dau grèc Archipelagos, literalament « mar principala ». D'efècte, a l'origina, aqueu mot designava la mar Egèa, caracterizada per son grand nombre d'illas (lei Cicladas, leis Esporadas, Salamina, Eubèa, Samotràcia, Lemnos, Samos, Lèsbos, Quios, Ròdes, etc.). Quand la màger part d'aqueleis illas foguèron levadas a l'Empèri Bizantin au començament dau sègle XIII per Marco Sanudo, generau venecian, aquest foguèt fach duc de l'Archipèla.


text:
Nasquèt lo 1 de julhet de 1926 dins la vila de Nòva York en una familha d'immigrantas rus-josieus. Après estudiar a la prestigiosa Stuyvesant High School de la vila de Nòva York dintrèt a l'Universitat de Cornell, ont se graduèt en istòria l'an 1948. Realizèt posteriorament un postgraduacion a l'Universitat de Columbia e lo 1963 obtenguèt son doctorat en economia a l'UniversitatJohns Hopkins. Aquel meteis an foguèt nomenat professor d'aquel darrièr centre, en venent lo 1960 professor a l'Universitat de Rochester, lo 1966 de l'Universitat de Chicago, lo 1975 de l'Universitat de Harvard e lo 1981 autre còp a Chicago, ont es a l'ora d'ara d'ensenhament.
Davant de la cresença que cèrtas innovacions tecnologicas an un papièr clau en la creissença economic, Fogel opinèt que tala ipotèsi mancava de fondament. A l'aplicar de tecnicianas econometricas nòvas desfaguèt lo mite de l'importància essenciala del camin de fèrre pel desvolopament economic dels Estats Units. Lo sieu bastiment, segon Fogel, aguèt pas un impacte tan decisiu coma se supausava en la creissença de lo sieu país. La segonda aplicacion de lo sieu metòde foguèt encara mai polemica, doncas qu'ensagèt demostrar que lo esclavitud èra una institucion vigorosa e eficienta, e que la siá eliminacion se deguèt a la volontat politica, davant de l'idèa qu'èra en decadéncia, qu'èra ineficient e que la Guèrra Civila Americana avancèt solament la siá fin unes ans.
L'an 1993 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel d'Economia amb Douglass North, per las siás innovacions en l'investigacion de l'istòria economica a comptar de l'aplicacion de tecnicianas quantitativas que servisson ad a explicar los cambiaments economics e institucionals.


text:
Euvezin
Euvezin es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preséncia gallo-romaine.
La municipalitat a longtemps produsit del vin (fins al començament de la Modèl:S-, comercializat jol appellation vin de Thiaucourt. Qualqu'uns dison quitament que de las botelhas d'aquel vin aurián #èsser embarcadas a près del Titanic.
Présence gallo-romaine.
La commune a longtemps produit du vin (jusqu'au début du Modèl:S-, commercialisé sous l'appellation vin de Thiaucourt. Certains disent même que des bouteilles de ce vin auraient été embarquées à bord du Titanic.


text:
1829
Aquesta pagina concernís l'an 1829 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra Russia a l'avantatge de Moscòu. D'efècte, lei Rus arrestèron lei sètges de Choumen e de Silistra e marquèron una pausa durant l'ivèrn. Pasmens, en mai, ataquèron e passèron lo sector de Danubi e Silistra foguèt tornarmai blocada. Lo 30 de mai, de renfòrç otomans foguèron vencuts a Koulevtcha e la vila finalament conquistada lo 19 de junh. D'aqueu temps, dins la region de Caucàs, lei Rus ocupèron Akhaltsikhe, Erevan, Kars e Erzeroum.
Lo 2 de julhet, ataquèron dins lei Balcans e se dirigiguèron dirèctament vèrs Constantinòple sensa assaiar de conquistar Choumen. Lo 28 d'aost, èran a 78 km de la capitala turca e lo sultan deguèt demandar la patz que foguèt signada lo 14 de setembre a Andrinòple. L'Empèri deguèt reconóisser la senhoriá russa sus Georgia, una partida d'Armenia, Moldàvia e Valaquia, acceptar l'autonomia de Serbia e pagar d'indemnitats de guèrra importantas.
En Grècia, contuniacion de la guèrra au començament de l'annada amb una temptativa otomana de reconquistar lei regions perdudas en 1828. Pasmens, s'acabèt per una revirada en fàcia dei tropas francogrègas tre lo mes de genier.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, una tropa mexicana capitèt de replegar un desbarcament espanhòu — darriera temptativa de reconquistar Mexic — dins la region de Tampico. Lo generau Santa Anna i ganhèt un prestigi important. Puei, après la victòria electorala conservatritz de l'annada precedenta, lo liberau Vicente Guerrero, sostengut per Santa Anna, organizèt un còp d'estat que capitèt. Venguèt alora president dau país lo 1èr d'abriu. Pasmens, foguèt rapidament reversat a son torn per un còp d'estat novèu organizat per son aliat Santa Anna lo 4 de decembre. Guerrero assaièt de resistir mai foguèt capturat (e executat en 1831).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt terrèstre[modificar | modificar la font]
Ja autor de l'invencion d'una maquina e dau premier radiator permetent de refrejar un motor en 1823, l'engenhaire britanic Samuel Brown menèt dins lo corrent de l'annada una tiera d'experiéncias sus la propulsion amb un motor de combustion intèrna.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 26 de març - Teodòr Aubanèu, poèta occitan (provençau) (m. 1886)
- 1èr de mai - José Martiniano de Alencar, jornalista e escrivan brasilièr del periòde romantic (m. 1877)
- 26 de julhet - Auguste Beernaert, jurista e politician bèlga, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1912)
- 7 de setembre - Friedrich August Kekulé von Stradonitz, quimista alemand (m. 1896)
- 5 d'octobre - Chester Arthur, president dels Estats Units d'America (m. 1886)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Leon XII, papa de la Glèisa Catolica Romana (n. 1760)
- 29 de mai - Humphry Davy, quimista britanic (n. 1778)
- 9 de junh - Baltasar Hidalgo de Cisneros, militar colombian, vicerei del Riu de la Plata (n. 1755)
- 18 de decembre - Jean-Baptiste de Lamarck, biològ francés (n. 1744)


text:
Allinges
Allinges en arpitan (Allinges en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo Chablais savoyard a las immeditaeses del lac Léman, près de Thonon-los-Bains.
La commune est située dans le Chablais savoyard aux abords du lac Léman, à proximité de Thonon-les-Bains.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, Allinges es çò cap de luòc de la châtellenie de Allinges-Thonon.
Au Moyen Âge, Allinges est le chef lieu de la châtellenie d'Allinges-Thonon.


text:
Guit
Los guits tanben sonats rits o anets son d'ausèls de la sosclassa dels neornites, de l'òrdre dels anserifòrmes e de la familha dels anatidats. Se repartisson en tres sosfamilhas :
- los anatinats, ont se tròba los guits de superfícia (genre Anas) e los guits cabussaires (genres Aythya, Netta, etc.)
- los merginats, o guits piscivòrs
- los oxiurinats
Demest los guits, se pòt destriar :
- lo guit colverd (Anas platyrhynchos), guit de superfícia ;
- lo fuligula morilhon (Aythya fuligula), guit cabussaire ;
- la neta rossa (Netta rufina), guit cabussaire ;
- le guit mandarin (Aix galericulata), guit forestièr ;
- lo bèc de rassèga tufat (Mergus serrator), guit piscivòr.
Guit domestic[modificar | modificar la font]
Lo guit es estat domesticat coma polalha, o espècia de polassariá. Òm l'elèva per sa carn. Cal destriar las divèrsas raças de guits domestics de l'espècia Anas platyrhynchos interfecondas amb lo guit colverd e lo guit de Barbariá, espècia domesticada en America del Sud. Aquestas doas espècias essent correntament ibridadas per produire lo guit mulard (ibrid esteril).
Lo guit se pòt aprestar de mantun biais. Citem en particular :
- en cosina francesa, lo guit amb l'irange, lo magret de guit
- en cosina chinesa, lo guit pequinés, lo guit lacat
- Vejatz tanben : Recèptas de guit
Fòtos[modificar | modificar la font]
-
Guit de Barbariá mascle
-
-
-
-
-
-


text:
Milh
Lo milh o lo milhòc (tanben apelat blat turc, lo turquet, blat de Turquia, l'indon, lo blat d'Espanha, lo blat de Barbaria, lo blat roge, lo gròs blat, lo bigarran, lo bigarroelh segon las regions), o atanben Zea mays (nom scientific), es una planta de la familha de las graminèas (bauca) que pòt aver sièis mètres d'altitud, mas normalament atenh dos mètres. Las fuèlhas, pus grandas que la majoritat de las graminèas, enròdan la cana. Fa de flors masculinas e femeninas, e de grans dins de cariopsi dispausats en linha. Cada fila pòt variar entre uèch e trenta grans. Lo milhòc es originari d'America, e foguèt la basa alimentària de las civilizacions precolombinas de clima tropical o subtropical.


text:
Rio de Janeiro
Rio de Janeiro es la segonda vila de Brasil per la populacion. Compta 6 094 183 abitants (estimacion de 2005), e son airal metropolitan, 11 milions d'abitants (los cariocas).
Es una vila toristica famosa dins lo mond entièr, e tanben un centre important de comèrci e servicis, portuari, aeroportuari (lo segond aeropòrt de Brasil en movement de passatgièrs) e tanben industrial (aliments e bevendas, textil, rafinariá de petròli, construccion de vaissèls, etc).
Lo mètro de la ciutat a 42 km d'extension, 2 linhas e 38 estacions.
Es estada designada lo divendres 2 d'octobre de 2009, sèti dels Jòcs Olimpics d'estiu de 2016 per lo CIO , Comitat Internacional Olimpic.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Baia de Guanabara (pròcha de la ciutat) foguèt descobèrta lo 1èr de genièr de 1502. Lo nom de Rio de Janeiro foguèt lo resultat d'una confusion de la baia amb un riu.
Los Franceses comandats per Nicolau Durand de Villegaignon ocupèron l'illa de Serigipe (actuala illa de Villegaignon) mas foguèron expulsats pels portugueses. En 1711, lo corsari francés René Duguay-Trouin temptèt una novèla invasion, amb 7 vaissèls e 3200 òmes, mas abandonèt la ciutat aprèp un acòrdi.
La ciutat venguèt capitala de la colonia portuguesa de Brasil en 1763. La vila contunhèt d'èsser capitala coloniala fins l'an 1808, an que la familha reiala e fòrça nòbles de Lisbona se transportèron a Rio de Janeiro per fugir l'invasion napoleonenca de Portugal. La capitala del reialme de Portugal foguèt transportada a Rio, en venent l'unica capitala europèa situada en defòra del continent. Coma en aquela epòca i aviá pas d'espaci fisic ni d'estructura urbana per la residéncia dels centenats de nòbles qu'èran arribats subitament, fòrça abitants foguèron desapropriats.[1]
Quand lo prince Pèire proclamèt l'independéncia de Brasil en l'an 1822, decidiguèt de contunhar amb Rio de Janeiro coma capitala del sieu nòu empèri. Rio demorèt coma capitala del país quand en 1889, la monarquia foguèt remplaçada per la republica.
Fins als primièrs ans del sègle XX, la vila compreniá solament l'actual centre istoric e lo districte financièr, just a la boca de la Baia de Guanabara. Alavetz, lo centre de gravitat de la vila se transportèt cap a çò qu'es conegut uèi coma Zòna Sud, quand se bastiguèt lo primièr tunèl per dejós las montanhas que separan lo quartièr de Botafogo del nòu quartièr de Copacabana. La beutat naturala de la plaja, aital coma la reputacion aquerida per l'otèl Copacabana Palace, un grand otèl de luxe de l'America dels ans 30, ajudèron Rio a ganhar una brilhanta reputacion que serva encara uèi lo jorn.
Los plans per desplaçar la capitala de la nacion al centre territorial del país comencèron de se discutir al mitan del sègle XX e quand Juscelino Kubitschek foguèt elegit president en 1955 avancèt la promessa de bastir una nòva capitala[2]. Solament lo 21 d'abril de 1960 amb l'inauguracion de Brasília, la vila abandonèt lo pòst de capitala brasilièra.
La vila venguèt capitala de l'estat de Rio de Janeiro lo 15 de març de 1975.
Relèu[modificar | modificar la font]
La vila ocupa lo marge occidental de la baia de Guanabara e qualques unas de las siás respectivas illas (coma Governador e Paquetá), e se desvolopèt sus estrechas planas alluvialas comprimidas entre montanhas e monts pichons. La Sèrra de la Mar, bordant l'Ocean Atlantic, se lèva nòrd-oèst, distant de près de 40 quilomètres del litoral.
Lo sieu litoral a 197 quilomètres d'extension, compren mai de 100 illas qu'ocupan 37 km²,en tres parts,a l'entorn de la baia de Sepetiba, a l'Ocean Atlantic e a la baia de Guanabara. Lo litoral de la baia de Sepetiba a coma unic accident geografic d'expression la Restinga de Marambaia, compausada de sorra, bassa e pauc retalhada. Lo litoral de la baia de Guanabara es retalhat, bas, e an fòrça illas (coma del Governador, de 29 km², e a l'Aeropòrt Internacional del Galeão) e, en los sieus marges, se situan lo centre comercial e las banlègas industrialas.
Lo punt pus naut de la vila es la montanha Pico da Pedra Branca, amb 1024 mètres d'altitud. D'autras montanhas importantas son lo Pic de Tijuca (1022 m), lo Pic del Papagaio (975 m), la Pèira d'Andaraí (900 m), la Pèira de la Gávea (842 m), e lo Corcovado, amb 704 mètres d'altitud, famós per lo monument al Crist Redemptor.
Punts toristics mai coneguts[modificar | modificar la font]
- Lo Crist Redemptor (en portugués Cristo Redentor) es un simbòl de la vila de Rio de Janeiro e una de las set nòvas meravilhas del mond. L'estatua mesura 39,6 mètres de la basa fins al cap. Es situada a la cresta del Mont Corcovado, amb unas vistas privilegiadas de la vila. Foguèt inaugurada lo 12 d'octobre de 1931, après 9 ans d'òbras. L'an 2003 s'inaugurèt l'accès mecanizat a la cresta de la cantierada, amb ascensors panoramics e d'escalièrs mecanics, qu'evitan la pujada dels 220 esglaons de l'escalièr que portavan al pè de l'estatua.
- La montanha del Pan de Sucre
- L'estadi de Maracanã
- Las plajas de Copacabana, Ipanema, Leblon, e Barra da Tijuca
- Los edificis istorics del centre de la ciutat
- Musèus: Musèu Nacional (dins lo parc Quinta da Boa Vista), Musèu Nacional de Belas Artes, Musèu de Arte Moderna, lo Musèu da República, etc.
- La Vila del Samba (Cidade do Samba) es la darrièra atraccion toristica de la vila en ocupant un airal de 114 000 mètres carrats, situada dins lo districte del pòrt, dins la zòna centrala. Es lo local ont venon las desfiladas del Carnaval de la vila.
Fòtos[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Familha Reiala a Rio - tèxt en portugués
- ↑ Juscelino Kubitschek e la vila de Rio de Janeiro - tèxt en portugués


text:
Zimbabwe es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima e que s'esten ente lo fluvi Zambèzi, las cataractas de Victoria, lo fluvi Limpopo. Confronta Zambia al nòrd, Moçambic al nòrd-èst e a l'èst, Sud-Africa al sud, e Botswana a l'oèst. La capitala es Harare (metropòli : 1 469 149 abitants). D'autras vilas importantas son Bulawayo (621 742 abitants), Chitung-wiza (274 912 abitants) e Mutare (131 367 abitants). Lo país e las soas frontièras actuaus que son gessit de la colonizacion britanica que miè a la creacion de la Rhodesia que prenè la soa independéncia de facto en 1965 au prohèit deus colons dab un regime de discrimacion que ho vençut per una resistència que batejèt lo país en onor a principau monument istoric : lo Gran Zimbabwe (Dzimba-dza-mabwe en shona). Lo Reiaume Unit qu'areconegó de jure la soa independéncia en 1980.
Las soas lengas principaus que son l'anglés (lenga de la colonizacion europea), lo shona elo Ndebele (en mai d'un flòc d'autas lenga localas).
Lo gentilici es zimbabwés -esa (idemzimbabwean -ana).
Los primièrs abitants de Zimbabwe èra lo pòble Khoisan (de caçaires e collectors). Foguèron remplaçats pel pòble Banto après una seria de migracions.
En 1888, Cecil Rhodes obtenguèt de dreches per dobrir de minas del rei Lobengula, del pòble Ndebele. Qualques annadas pus tard lo Reialme Unit entamenèt la colonizacion del país, e la region foguèt doncas nomenada Rodesia (en onor de Cecil Rhodes).
En 1965, Ian Smith proclamèt l'independéncia de Rodesia, pasmens aquesta foguèt pas reconeguda pel Reialme Unit nimai per las Nacions Unidas. Smith establiguèt un regim racista, que semblava l'apartheid de Sud-Africa. Una guèrra civila contra aqueste regim esclatèt, que s'acabèt sonque quand lo govèrn de Rodesia acceptèt d'eleccions liuras, que Joshua Nkomo, cap de la guerilha, acceptèt d'i participar.
Aprèp l'eleccion de Robert Mugabe en 1980, l'independéncia de Rodesia foguèt reconeguda, e lo país prenguèt lo nom actual de Zimbabwe.
Zimbabwe qu'ei un país desprovesit de còsta maritima e qu'ei tanben pro eslhavat dab un platèu centrau haut de 1 200m a 1 400m. Qu'ei composat subretot de savana mes totun sa partida orientau mei montanhosa qu'acesa de bòsc tropicaus. Suu son fluvi Zambesi, au nòrd de cap tau Zambesi justament, que's troban las Cataractas Mosi-oa-Tunya (segon lor nom tonga) tanben conegudas coma "Victoria".


text:
Testicul
Los testiculs son caduna las gonadas masclas, productors d'espermatozoïdes e d'ormonas sexualas masculinas (androgènas), subreot la testosterona. Son d'organs glandulars que fòrman partit de l'aparelh reproductor masculin.
Somari
Anatomia[modificar | modificar la font]
L'estructura del testicul es formada pels compausents seguents:
- Albuginia: sisa fibrosa de teissut conjonctiu qu'envolopa lo testicul e l'epididim.
- Conduches semininals: conduches productors de l'esperma.
- Conduches excretòris de l'esperma: lo semèn al sortir dels conduches seminals passa per:
Situacion[modificar | modificar la font]
Los testiculs son situats jol penís, entre las doas cuèissas, dabans lo perinèu. Sont envolopats per un ensems de sisas amb forma de borsa, nomenada escròt. Las doas gonadas ocupan pas lo meteis nivèl, per la majoritat dels òmes lo testicul esquèrra baissa un pauc mai que lo drech. Son suspenduts al tèrme inferior pel cordon espermatic e son desprovesits d'aderéncias dins la mai granda partida de la seuna superfícia exteriora, de tal biais que demòran fòrça mòbils en totes los sens, podon demenir e pujar cap a l'anèl inguinal.
Migracion[modificar | modificar la font]
Per l'òme coma los mai mamifèrs, los testiculs venon de l'interior de la cavitat abdominala, a drecha e esquèrra de la colomna lumbara, al costat dels rens. Cap al tresen mes del desvolupament fetal, los testiculs abandonan aquela region e davalan pel conduch inguinal, travessant la paret abdominala, menan amb el las borsas que los envolòpan fins a la posicion definitiva. La davalada incomplèta del testicul es coneguda coma criptorquidia.
Nombre[modificar | modificar la font]
Los testiculs son dos, un al costat drech e l'autre al costat esquèrra. Anormalament pòt existir un sol testicul per abséncia del desvolopament de l'autre, que, quand tanben manca l'epididim e lo conduch deferent, se dich monorquidia. Quan mancan los dos testiculs se dich d'anorquidia.
Grandor[modificar | modificar la font]
Pels mainats la grandor dels testiculs es plan pichona (de 2 a 3 cm de long). A la pubertat creisson fins a aténher entre 8 e 18 cm de longitud i entre 2 i 3 cm d'ample. Aquesta grandor demòra mas o mens la meteissa pendent tota la vida, encara qu'a vegadas arriba una leugièra atrofia dins la vièlhessa o un leugièra aumentacion de grandor a causa de la presa d'esteroïdes. La grandor desmesurada dels testiculs es deguda en majoritat de las ocasions a una idrocèla (acumulacion de liquid disn la tunica serosa del testicul).
Color, forma e consisténcia[modificar | modificar la font]
Los testiculs son de color blanc blavenc, a vegadas roge quand son remplits de sang. Lo testicul a una forma d'ovoïde plan dins lo sens transversal. A una consisténcia dura e leugièrament elastica a causa de la sisa fibrosa que l'envolòpa.
Vascularizacion[modificar | modificar la font]
- Artèrias: los testiculs son irrigats per las artèrias espermaticas, l'artèria deferenta e l'artèria funiculara.
- Venas: las venas espermaticas asseguran lo drenatge sanguin. Quand s'obstruisson produson lo varicocèl.
- Tanben s'i tròban de venas limfaticas.


text:
Nogent-l'Artaud
Nogent-l'Artaud es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es desservie per una parca (Nogent-la Artaud - Charly) de la linha París - Castèl-Thierry (Modèl:Transilien/correspondéncias amb intitulada).
A 86 Km de París e 73 Km de Rems
La commune est desservie par une gare (Nogent-l'Artaud - Charly) de la ligne Paris - Château-Thierry (Modèl:Transilien/correspondances avec intitulé).
A 86 Km de Paris et 73 Km de Reims


text:
Linha 11 del Mètro de Barcelona
La Linha 11 del Mètro de Barcelona es una linha amb de caracteristicas fòrça diferenciadas de la rèsta de las linhas de la ret. Es l'unic mètro leugièr de la ret e es construida en forma de prolongacion de la Linha 4 a l'estacion de Trinitat Nova ont las doas linhas partejan cai. La linha foguèt pensada per donar servici dins de quartièrs tradicionalament mal comunicats e foguèt inaugurada en 2003 entre Trinitat Nova e Can Cuiàs
Lo traçat es sosterranh e de via unica, malgrat que siá construit amb los estandards de mètro per se qualque jorn foguèsse necessari d'agrandir lo servici, es previst l'ampliament cap a Ripollet.
L'estacion de Vallbona es l'unica qu'es pas sosterranha e de dobla via, perque es ont se tròban los trens d'anada e los de retorn, e enllaça amb las linhas de Rodalies Barcelona R3, R4 e R7 e la linha de mejana distància Ca4b.


text:
1632
Aquesta pagina concernís l'an 1632 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après la batalha saunosa de l'annada precedenta ganhada còntra lei rebèls ortodòxs de Melka Krestos, lo negus [Susenyos Ièr|Susenyos Ièr]] (1607-1632), prefondament tocat per lo chaple, abdiquèt en favor de son fiu Fasilides (1632-1667). Pasmens, aperavans, adoptèt un decrèt laissant la libertat de culte ai crestians de l'Empèri. Tre lo començament de son rèine, Fasilides s'ocupèt de reprendre la màger part deis avantatges obtenguts per lei jesuistas que foguèron obligats de demorar a Fremona en Tigre.


text:
Vernet (Comenge)
Vernet[1][2] ( Le Vernet en francés) es una comuna gascoa de Gasconha (parçan de Comenge), situada dins lo departament francés de la Nauta Garona e de la region francesa Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada dins l'airal urban de Tolosa sus la Rota nacionala 20 a 10 km a l'Èst de Murèth.
Accès pel tren Gara de Venèrca-Vernet
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Comuna fasent partida de la setena circonscripcion de la Nauta Garona
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personnalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Marcel Doret, pilòt d'ensag de la marca Dewoitine, e grand resistant creèt un grop de caça en 1944 a Tolosa.
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Uruguai
Uruguai (oficialament, Republica Orientala d'Uruguai) es un país d'America del Sud, qu'es confrontat al nòrd per Brasil e a l'oèst per Argentina.
Al sud es bordat per lo Riu de la Plata e a l'èst costejat per l'Ocean Atlantic.
La siá capitala es Montevideo.
Lo gentilici es uruguaian -a.
Somari
Origina etimologica[modificar | modificar la font]
Lo nom d' Uruguai proven del guaraní, la lenga del pòble nadiu de la region, mas lo sieu sens demòra escur. Segon Félix d'Azara, lo nom proven d'un pichon ausèl nomenat "urú", qu'abita a las còstas uruguaianas, e lo nom d'uruguai significariá alavetz "riu del país de l'urú". Malgrat tot, un collaborador d'Azara dona una autra version en dividint la paraula en uruguá, que significa "caragòl", e í, que significa "riu", doncas volriá dire "riu dels caragòls". Lo poèta Juan Zorrilla de San Martín li dona lo sens de "riu dels ausèls pintats".
Durant l'epòca coloniala se coneguèt lo país coma la Benda Orientala, en referéncia a la riba orientala del riu Uruguai. Dins los primièrs ans de la lucha independentista se nomenèt Província Orientala, coma part de las nomenadas Províncias Unidas del Riu de la Plata. En se crear la primièra constitucion del país coma nacion independenta, que dintrèt en vigor en 1830, s'apondèt al nom del país la referéncia al riu d'Uruguai. Amb lo temps aquel apondi es vengut la denominacion abituala del país. Malgrat aiçò, los abitants del país an costuma de se nomenar eles meteisses uruguayos (uruguaians) o orientales (orientals) de biais indistint.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans las exploracions espanhòla e portuguesa, lo territòri èra poblat per qualques etnias indoamericanas nomadas, de que destacan entre el la charrúa e la guaraní.[2]
Los primièrs establiments europèus foguèron los de Soriano, Colonia del Sacramento e Montevideo. Los espanhòls s'establiguèron a partir de 1726, an que se produsiguèt la fondacion de Montevideo, a causa de l'avançada de las tropas portuguesas a travèrs de l'actual territòri uruguaian e a la fondacion de vilas per aqueles.
La vila de Montevideo se fondèt amb caractèr militar e mercantil, e foguèt una plaça militara importanta dels domenis reialistas de l'Empèri Espanhòl al sud al sègle XVIII e lo pòrt principal de l'estuari del Plata. L'importància de Montevideo coma pòrt principal del Virregnat del Riu de la Plata li ocasionèt en divèrsas escasenças d'afrontaments amb la capitala del virregnat, Buenos Aires.
En 1798 e entre 1806 e 1807 se produsisson las invasions anglesas. Las tropas de Montevideo e de Buenos Aires van repel·lir de conselhs los atacs de la flòta anglesa (la primièra comandada pel comodor Sir Home Riggs Popham e la segonda per l'amiral Sir Charles Stirling) venguda a conquistar los territòris de la region del Plata. A la Revolucion de Mai de 1810 e durant lo suslhèuament revolucionari de las províncias de la Plata, Montevideo se manten fisèl a las autoritats espanhòlas.[3]
Al començament del sègle XVIII, sorgiguèron de movements d'independéncia en l'America del Sud. Lo territòri de la Banda Oriental - jol poder de Buenos Aires -, e qu'èra l'ancian nom d'Uruguai, foguèt reclamat per l'Empèri de Brasil influit per d'interèsses de la corona portuguesa. Brasil annexèt lo territòri lo 1821, après una invasion de la part de Portugal lo 1816, mas Uruguai ne detla independéncia en 1825 e 1828 - amb la Convencion Preliminara de Patz de Rio de Janeiro e amb d'interèsses del Reialme Unit - venguèt un país independent, jos tutèla de los sieus dos poderoses vesins fins l'an 1830, quand aqueriguèt la sobeiranetat plena e absoluda.
Uruguai experimentèt inestabilitat politica e economica durant lo sègle XIX. Après la Segonda Guèrra Mondiala l'economia se saturèt en divèrsas escasenças e lo govèrn comencèt de pèrdre lo supòrt ciutadan. Los Tupamaros, un grop radical d'esquèrra, reaccionèt a la crisi amb violéncia e provoquèt la repression de la part del govèrn e la suspension dels dreches individuals. Fin finala, en 1973, l'armada prenguèt lo poder, en donant inici a un periòde d'onze ans de dictatura militar dins un país qu'èra estat una democracia establa. En 1984 la democracia foguèt restaurada.
En las eleccions presidencialas realizadas lo 31 d'octobre de 2004 foguèt elegit Tabaré Vázquez, candidat de la coalicion d'esquèrra Union Progressista-Frent Ampla-Nòva Majoritat amb 50,6% dels vòtes, en atenhent la victòria al primièr torn e en atenhent un parlament amb de majoritats absoludas. Es lo primièr còp dins l'istòria del país qu'un partit politic pas tradicional, e d'aire socialista, accedís al Poder Executiu.
En las eleccions municipalas realizadas lo 8 de mai de 2005, lo Partit Nacional obtenguèt dètz intendéncias, l'EP-FA-nm n'obtenguèt uèch, e lo Partit Colorado n'obtenguèt una.[4]
Politica[modificar | modificar la font]
Uruguai es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn, es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.
Lo Parlament se compausa de doas cambras: la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 99 membres, e lo Senat (Cámara de Senadores) amb 31 membres.
Subdivision administrativa[modificar | modificar la font]
Uruguai se dividís en 19 departaments:
Las vilas principalas son Montevideo, Las Piedras, Punta de l'Aquel, Ciudad de la Còsta, Sauti, Paysandú e Fray Bentos.
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb una superfícia terrèstra de 176 215 km² - que 175 016 km² n'es la soma totala dels departaments e 1199 km²; compren la soma dels lacs artificials del Riu Negro -, exercís de mai la siá sobeiranetat sus de divèrsas illas al riu Uruguai, amb un total de 105 km²; 16 799 km² d'aigas jurisdiccionalas (riu Uruguai, riu de la Plata e estanh Merín) e un airal de mar territoriala de 125 057 km². A lo sieu torn Uruguai manten doas disputas limítrofes amb Brasil suls territòris coneguts coma Ilha Brasileira e Rincón d'Artigas, qu'ocupan un airal de 237 km². L'airal total del territòri uruguaian compren 318 413 km²;[5].
Lo relèu es ligat en la part sud dins las tèrras de las Pampas e es constituit per vastes de planas onduladas e solcadas per de tucs d'escassa elevacion coneguts coma cuchillas. Las pus importantas son las qu'apertenon a la Cuchilla de Haedo e a la Cuchilla Grande. Lo sieu ponch mai elevat es lo tuc Catedrala, amb 514 msnm.
La conca idrografica pus importanta es la del riu Uruguai, lo que s'utiliza coma via de comunicacion envèrs los autres païses vesins. La conca del Riu de la Plata es formada de rius de cors cort. La conca de la estanh Merín l'intègran los rius Yaguarón, Tacuarí e de de autras.
Lo clima es temperat al sud e subtropical al nòrd de país, las pluèjas son abondosas e se repartisson entre prima-estiu e tardor. 75% del territòri es terren de pasturas. Los bòsques son escasses (25% del territòri).
Idrografia[modificar | modificar la font]
La ret de rius e riuets que s'estendon per tot lo país noirís la tèrra e provesís a las culturas, en mai de favorizar lo creissement de pastura idonèa per la cria de bestial e autres animals de granja.[6]
Lo riu Uruguai, que servís de limit natural amb la vesina Argentina, al bòrd del Riu de la Plata, lo riu Santa Lucía e lo riu Negro, representan las fonts d'aiga pus importantas del territòri nacional. En lo cas del Riu de la Plata, que separa lo país de Buenos Aires, constituissi en se meteis un atractiu toristic. S'estend dempuèi la còsta de Colonia del Sacramento fins a Punta de l'Aquel, al departament de Maldonado, en comprenent una estenduda aproximada de 300 km de plajas e pòrts fluvials, entre eles, lo de Montevideo.
Lo riu Sant Lucía, que nais al departament de Lavalleja, e s'estend per Florida, Canelones, Montevideo e San José dins un airal de 14 200 km²; servís de limit natural entre aqueles dos darrièrs departaments e provesís d'aiga potabla e energia electrica gaireben mièg país. Es una via aquatica que passan per el embarcacions e de cargas amb destinacion dins las principalas vilas uruguaianas, e es ric en fauna marina, que causa la pesca per el es abituala a lo sieu dragatge.
D'autra banda, lo riu Negro, que dividís Uruguai en doas parts, se caracteriza per la siá color escura, per la siá prigondor e per la siá amplor. Per el se lèvan de ponts d'entre 1 e 2 quilomètres de longor, que crosan d'una près a una autra del país. Lo riu Negro banha las còstas de, e servís de limit natural entre, lo departament omonim, Tacuarembó, Cerro Largo, Durazno, Soriano e Flores. Es un riu navegable, idonèu per la pesca esportiua e lo banh, dins de zònas nautas. Nais al limit amb lo Brasil e desboca al riu Uruguai, cap a la frontièra amb la província de Entre Ríos, en l'Argentina.
I a d'autras rises que, e mai se de mendre importància, son d'afluents importants. Un exemple es lo riu San José, que connècta amb lo de Santa Lucía al sud del país. Lo Cebollatí, lo Yaguarón, l'estanh Merín, al limit de Rocha e Treinta y Tres amb l'estat brasilian de Rio Grande do Sul; lo Yi, a Durazno; lo Queguay, lo Daymán, l'Arapey, lo Guaviyú, e lo Cuareim (o Quaraí), a Sauti, Paysandú e Artigas; e lo Porongos, a Flores, son qualqu'uns dels mai destacats. Lo riu Uruguai, que recep a fòrça d'aqueles afluents, a una paissièra idroelectrica - la de Sauti Grande - que provesís gaireben tot lo territòri uruguaian e part dels departaments argentins vesins.
Fin finala, Uruguai a aperaquí 500 quilomètres de còsta maritima, 300 que n'apertenon al Riu de la Plata e los autres 200 al ocean Atlantic - de departaments de Maldonado e Rocha.[7]
Orografia[modificar | modificar la font]
La tèrra uruguaià es pampeà, leugièrament ondulat e de grandas pastius e de zònas pantanoses. Existisson pas de grandas nautors, que causa se pòt per el dire que gaireben tot lo terren se tròba situat sul nivèl de la mar, es a dire, de 0 a 10 m. Malgrat aiçò, al centre del país, se lèvan altiplans moderats e qualques cadenas de tucs coneguts coma cuchillas. La cuchilla de Haedo, la Grande e la de Santa Ana, son las mai importantas. Ambedoas presentan una capa de pèiras solidas, argilenca e amb vegetacion a lo sieu en virant.[8]
Lo tuc mai naut es la Catedrala, amb 500 mètres, mas destacan tanben lo de San Antonio, lo Brau, e lo Pan d'Azúcar, en Maldonado; lo Sauti del Penitentre e las sèrras de Minas, a Lavalleja; lo Batoví, prèp a l'Iporá, a Tacuarembó; las Sèrras de Mahoma, a San José; e lo Tuc de Montevideo, amb la siá fortalesa istorica, e del que se supausa deriva lo nom de la vila.
La franja orientala del país es clarament argilenca e se presta a la cultura de ris, farratge e de grans. Lo litoral sud, d'autra banda, lo plan e de sablas blancas e finas.
A l'extrèm nòrd se pòdon trobar qualques jaciments de pèiras semipreciosas (cossí amatistes, per exemple), sustot a Artigas e Sauti, aital coma un influx d'aigas termalas qu'emergeixen dempuèi la prigondor de la tèrra.[9]
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La fauna autoctòna se caracteriza per una granda quantitat d'aus de banhat e corral. Atahualpa, Lo primièr crioll nascut en America, introdusiguèt lo bestial dins la Banda Orientala, a la fin del sègle XVI. Los fraires Goes, arribats d'Euròpa, joguèron tanben un ròtle decisiu en la cria de caps de bestial ovin e bovin, en introdusir de nòus exemplars.
Dins lo grop de las aus de plomatge, destacan la galineta granda (Aramides ypecaha) e lo chiricote o crespó pichon (A. cajanea), Doas de las espècias mai conegudas del país. Son comuns, de mai, la Pardirallus, o gallineta de bèc roge e blau (P. sanguinolentus) E la tacada (P. maculatus). De parièra importància es tanben lo burrito d'anedas rojas (Laterallus leucophyrrus) e lo d'anedas verdas (L. metanophaius), De la meteissa forma que d'espècias de mesura inferiora coma lo burrito de pitrau jaune (Porzana flavivente), lo d'alas clapades (P. spilotera) E fin finala lo burrito pintat (Cotumicops notata)[10]
Çò tero (Vanellus chilensis) Se tròba estendut per tot lo territòri e se caracteriza per la siá velocitat e lo sieu cant, que ne recep lo nom vulgar de "teru teru". D'autra banda, lo nyandú (Rhea americana) se tròba en proporcion establa e en los darrièrs ans la siá carn es estada comercializada dins de mercats estrangièrs, que causa s'es mesa per el de mòda la cria d'aquela espècia jos de suenhs especiales[11]
Lo cardenal (Cardinalis cardinalis), present en tot lo continent american, e d'autras espècias coma la cotorra argentina, lo papagai, lo fornerus (o hornero), lo gal sauvatge, lo cicne, l'anet, lo pavon, l'agró, la gavina e l'oreneta, aital coma lo pelican, lo venteveo, lo corb gris, la grua, e l'agla de montanha, son aus presentas al long del territòri uruguaian.
Per çò qu'es dels quadrupèdes cal destacar, entre autres, lo puma, lo gat salvatge (gato montés), lo guillot gris, la lèbre, lo can "cimarrón" (exemplar autoctòn), l'ossa rentadora, la mulita, lo tatú (Dasypodidae), e lo chajá (Chauna torcuata).
Dins dels animals aquatics, Uruguai dispausa d'una diversitat considerabla a causa de la siá ampla còsta oceanica sus l'Atlantic, als sieus rius cabalosos, e una seria de lacs naturals e artificials. A las plajas de Punta de l'Aquel, per exemple, abita lo lop de mar, que s'alimenta de peisses e representa una menaça pels pescadors de la zona. En plen ivèrn, es a dire, de junh a setembre, es possible de trobar a la còsta de Montevideo qualqu'una balena e, quitament, pingüins.
Se crei que dins lo país i a mai de 200 espècias de reptils, la majoritat d'eles inofensius per l'èsser uman; las serps verinosas se tròban al nòrd, als departaments de Artigas, Rivera, Sauti e Tacuarembó.
Per çò qu'es de la vegetacion, Uruguai lòtja lo bòsc d'ombús (l'arbre de la bellaombra o Phytolacca dioica) mai granda del mond, plaçat al departament de Rocha, al limit amb Brasil. Autras espècias forestalas son la eucaliptus (introdusit dempuèi Austràlia), lo pin, l'araucària, lo gessamí, lo roure, lo cedre sant, lo salze ploraner, lo beç, lo garrofer, lo romaní, lo hibisc, lo ficus, lo cactus, l'èdra, la tacuara, los arbres fruiters (cítrics, guaiaba, pomera, figuera, èca.), lo cep, lo palmièr, Platanus hispanica (o localament conegut coma plátano), de joncs, de plantas enfiladisses, la cana de sucre e d'autras espècias.
Fin finala, lo ceibo, arbre e emblèma nacional amb la siá caracteristica flor de color roja, es fòrça comun en l'interior del país.
Frontièras[modificar | modificar la font]
Amb Argentina[modificar | modificar la font]
Uruguai a de limits amb Brasil e Argentina. Amb aquela darrièra, pel riu Uruguai, dempuèi l'Ilha Brasileira fins al nòrd de l'Ayuí se seguís la linha mejana de la llera del riu (segon la configuracion qu'aviá abans lo bastiment de Sauti Grande).
Dempuèi l'Ayuí fins a l'archipèla davant de la localitat de Nuevo Berlin, lo limit seguís lo canal de navegacion fins a la bifurcacion d'aquel dins lo canal de la Filomena e lo canal del Medio. A la bifurcacion entre ambedós de canals existís dos tipes de limits: a) per las aigas, lo canal de la Filomena e b) per las illas, lo canal del Medio.
Dempuèi la confluéncia d'ambedós de canals fins al parallèl que passa per Punta Gorda (desbocadura del riu Uruguai) se repren lo canal de navegacion.
Dempuèi lo Riu de la Plata, pel parallel de Punta Gorda fins a la linha que jonh Punta Espinillo amb Punta Piedas (Argentina), es lo canal de navegacion. E dempuèi aquel fins a la linha que jonh Punta de l'Aquel amb Punta del Cabi San Antonio (Argentina) s'establiguèt la linha mièja. Fin finala, pel ocean Atlantic se fixèt una linha convencionala del Riu de la Plata fins a las 200 de milas.
Amb Brasil[modificar | modificar la font]
- Zona 1: Riu Cuareim:
- A la confluéncia dels rius Uruguai e Cuareim, dins lo sector de l'Ilha Brasileira, existís pas d'acòrd total, entre ambedós païses ("limit respondut").Geografia d'Uruguai
- Sul riu Cureim, dempuèi l'Ilha Brasileira fins a la desbocadura del riuet de la Hivernada, las aigas son comunas. En lo sector comprés entre los riuets de la Hivernada, Maneco e Cuchilla Negra, es "limit respondut".
- Zona 2: Cuchilla Negra:
- Sus las Cuchilla Negra e Santa Ana (fins a la La Cañada del Cementerio) se seguís la divisòria d'aigas, exceptadas al tram comprés entre lo marc Sobradinhio e lo Cerro de las Piedras, es a dire, entre las vilas de Rivera e Santana don Livramento, s'es marcat aicí una linha convencionala (una carrièra).
- Zona 3: La Cañada del Cementerio - Riu Yaguarón:
- Dempuèi la La Cañada del Cementerio fins a la confluéncia amb La Cañada de la Cerrillada s'utiliza coma limit comun; seguís una linha drecha fins a la part nòrd del riuet San Luis. Al sector de la banhada s'es establida una linha convencionala fins al riuet San Luis.
- Dempuèi la barra del riuet San Luis fins a las naixents del riuet de la Mina, a la Cuchilla Grande, s'a demarcat una linha drecha convencionala.
- Al riuet de la Mina s'utiliza lo limit comun, del temps qu'al riuet Yaguarón Chico, dempuèi que desboca en el lo riuet de la Mina, fins a la siá desbocadura en lo riu Yaguarón e en aquel riu fins a abans qu'aboque las siás aigas en l'estanh Merín, lo limit s'establís sus la linha mejana. Al bas Yaguarón, per èsser navegable, lo critèri càmbia e se regís pel talweg.
- Zona 4: Estanh Merín - Arroyo Chuy:
- Dempuèi la desbocadura del riu Yaguarón a l'estanh Merín s'establís una linha convencionala drecha, fins a un ponch situat davant de Punta Muniz; entre aquel ponch e Punta Parobé, es lo talweg.
- Dempuèi Punta Parobé fins a Punta Rabotieso es una linha rota convencionala. E dempuèi aicí fins a la barra del riuet San Miguel, se seguís la linha mejana, inclusivament en lo riuet, fins al luòc nomenat Paso Real del San Miguel. Dempuèi aquel passatge fins al Paso Real del riuet Chuy, lo limit es una linha drecha convencionala que separa a lo sieu torn las localitats Chuy (Uruguai) de \Chui (Brasil): es aicí una carrièra.
- Dempuèi lo riuet Chuy fins a la siá desbocadura en l'ocean Atlantic, se considèran las aigas comunas.
- Zona 5: Ocean Atlantic:
- Lo limit lateral maritima paissièra coma referéncia la linha que partís del far Chuy en forma perpendicular a la linha de còsta. Aquela linha forma un angle de 128º amb lo meridian que passa pel far. S'estend fins a las 200 milas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Uruguai.
Cultura[modificar | modificar la font]
La musica uruguaia per excelléncia es lo tango, e lo principal cantaire d'aqueste genre es Carlos Gardel, e la siá sòr mendre, la milonga. Mas Uruguai possedís en mai de ritmes que li son a l'ora d'ara exclusius, coma lo candombe e la murga uruguaia, qu'an lo sieu punt maxim en las llamadas de Carnaval (en lo cas del candombe) e en lo meteis Carnaval, en lo cas de la murga.
Lo rock uruguaian sofrís tanben qualque influéncia dels genres pròpris del país, coma lo tango, la milonga, la murga e lo candombe. Qualqu'uns dels mai coneguts grops de rock del país son los Buitres, Hereford, Los Iracundos, Vinilo e Gasoil.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Factbook - March 21, 2009
- ↑ John Street: Artigas and the Emancipation of Uruguay., Edicions: Cambridge University Press, o. O. 1971, ISBN 0-521-06563-1
- ↑ Pacheco Schurmann; Sanguinetti Coolighan: Historia de l'Uruguay desde l'Época indigèna hasta nuestros Días., Edicions: Palacio del Libro, Montevideo, 1957
- ↑ Equipas Morisca, nivèl d'aprovacion julhet de 2006
- ↑ Servici Geografic Militar - Uruguai: superfícia territoriala. (es)
- ↑ Geografia de l'Uruguai (en)
- ↑ Hidrografia de la Conca del Plata (es)
- ↑ Orografia de l'Uruguai (castelhan)
- ↑ Topografia uruguaiana (en castelhan)
- ↑ Aus de banhat (es)
- ↑ Resèrva autoctòna naturala Pan d'Azúcar, a Piriápolis (es)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Lenga oficiala
Una lenga oficiala es una lenga qu'es especificament designada atal, dins la lei e eventualament dins la constitucion d'un país, d'un Estat o d'un autre territòri (Los Estats o territòris qu'an pas de constitucion ni de poder legislatiu an pas, per definicion, de lenga oficiala). La lenga oficiala de São Tomé e Príncipe es lo portugués.
La mitat dels païses del mond an una lenga oficiala. Certans d'entre eles reconeisson una sola lenga oficiala, es lo cas en Albania, en França (mentre que i a d'autras lengas territorialas en França, veire : Lengas minorizadas de França) o en Alemanha. Certans an maitas lengas oficialas, coma Afganistan, Canadà, Finlàndia o Soïssa. Dins maites païses, coma Iraq, Itàlia o Espanha, i a una lenga oficiala pel país, mas d'autras lengas son cooficialas dins certanas regions. Certans païses an pas definit clarament ges de lenga oficiala, mas tenon pasmens una "lenga oficiala de fach" coma Eritrèa, Suècia o lo Reialme Unit. Enfin, qualques païses, coma los Estats Units, an pas de lenga oficiala clarament definida, mas existisson de lengas oficialas definidas per certans Estats que los compausan.
Una consequéncia del colonialisme o del neocolonialisme es que, dins certans païses d'Africa e a las Filipinas, las lengas oficialas e d'ensenhament (francés o anglés) son pas las lengas autoctònas o las mai parladas. En revenge, per nacionalisme, la Republica d'Irlanda a adoptat lo gaelic coma lenga nacionala oficiala, mentre qu'es en realitat parlat per una proporcion febla de la populacion, e que la lenga qu'a un estatut legal segondari (l'anglés) es la lenga parlada per la majoritat.
Una lenga oficiala dins un Estat pòt èstre classada non oficiala dins la region limitròfa d'un Estat vesin. Per exemple, l'occitan es lenga oficiala en Espanha, dins la Val d'Aran, mas pas dins las regions occitanas limitròfas de França.
Occitan e reconoissença oficiala[modificar | modificar la font]
L'occitan conois d'estatuts diferents segon los estats.
- En Espanha, es reconegut coma lenga oficiala dins la Val d'Aran gràcias a de leis de la region autonòma de Catalonha e gràcias a l'estatut d'autonomia locala d'Aran dempuèi 1990. Aital l'occitan benefícia d'un ensenhament sistematic e obligatòri a l'escòla e d'un usatge regular dins l'administracion. Ça que la, l'occitan es cooficial amb lo catalan (lenga oficiala de la region) e amb l'espanhòl (lenga oficiala de l'estat). Malgrat aquela oficialitat, l'occitan subís encara a Aran una diglossia al profièch de l'espanhòl que rèsta la lenga mai poderosa.
- En Itàlia, l'occitan es reconegut coma lenga protegida, pas verament coma "lenga oficiala", gràcias a la lei 482 de 1999. Aquela permet l'us de l'occitan dins l'ensenhament e la vida publica, mas solament dins las comunas que o desiran, sens caractèr obligatòri ni sistematic. La diglossia al profièch de l'italian rèsta fòrta.
- En França e a Mónegue, l'occitan a pas lo mendre estatut oficial. La possibilitat d'ensenhar l'occitan dins l'escòla publica francesa existís, coma opcion, e i a doas tres emissions pichonetas en occitan a la television publica (France 3) mas aquò equival pas a un estatut oficial. La diglossia al profièch del francés es constanta.


text:
Frichemesnil
Frichemesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila de Frichemesnil i aguèt fondat en los ans 1240. En 1823, fusiona amb lo anciana parròquia de Ormesnil-sus-Cailly.
La cité de Frichemesnil fut fondée dans les années 1240. En 1823, elle fusionne avec l'ancienne paroisse d'Ormesnil-sur-Cailly.


text:
Linoleum
Lo linoleum (nom creat a partir de lin e del latin oleum, "òli") es un material que s'emplegar per fabricar de vestiments de sòl. Son inventor, l'anglés Frederick Walton lo descobriguèt en 1855 e lo melhorèt dapasset fins que patentèt la formula de son invencion en 1860. Sa fabricacion se fa a partir d'òli de lin solidificat, barrejat a de farina de fusta o de pols de siure, plaçat sus un supòrt de tela. Abitualament s'apondon qualques pigments a aquela barreja per li donar de colors divèrsas.


text:
L'economia de las Samoa Occidentalas es fòrça dependenta de las exportacions agricòlas e de las devisas mandadas per los sieus nacionals, e mai de l'ajuda exteriora. Dos tèrces de la populacion se consacra a l'agricultura, en essent l'activitat pus importanta l'exportacion de còpra e d'òli de còco e d'autras derivats de la meteissa planta.
Lo sector industriala es consacrat gaireben en la siá integritat a la transformacion de produches agricòlas. Lo sector mai en creissença actualament es lo del torisme, qu'ofrís a l'ora d'ara un emplec a 20% de la populacion. Gairenben 122 000 toristas visitèron las Samoas Occidentalas en 2007[1].


text:
Tailàndia
Lo Reialme de Tailàndia (ราชอาณาจักรไทย en tai),es un estat del sud èst d'Asia. Confronta a l'èst Laos e Cambòtja; al sud, lo Golf de Tailàndia e Malàisia; e a l'oèst, la Mar d'Andaman e Myanmar.
La capitala e pus granda vila es Bangkòk.
Lo gentilici es tai[1] (idem tailandés -esa).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Tailàndia es una monarquia parlamentària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Tailàndia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin...