text:
Frémontiers
Frémontyi en picard ( Frémontiers en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Frémontiers Es un vilatge rural del sud de la Soma, situat a 23 quilomètres al sud-oèst de Amians, en la vallée del ruisseau dels Évoissons, afluent de la Selle, #que se tira-quitament en la Soma.
Se tròba sus la rota en connectant Poix-de-Picardie a Conty, e es accessibla per la sortida Modèl:Sofr de la autoroute A16.
Frémontiers est un village rural du sud de la Somme, situé à 23 kilomètres au sud-ouest d'Amiens, dans la vallée du ruisseau des Évoissons, affluent de la Selle, qui se jette elle-même dans la Somme.
Il se trouve sur la route reliant Poix-de-Picardie à Conty, et est accessible par la sortie Modèl:Sofr de l'autoroute A16.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion dépendait de la châtellenie de Conty e de la distincion de Wailly.
La seigneurie dépendait de la châtellenie de Conty et de la seigneurie de Wailly.


c: text/html

text:
Joan Antòni Injalbèrt
Joan Antòni Injalbèrt (en francés Jean-Antoine Injalbert, Besièrs, 23 de febrièr de 1845 – París, 20 de genièr de 1933) foguèt un escultor occitan plan famós.
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Antòni Injalbèrt nasquèt a Besièrs en 1845 dins una familha modèsta, son paire èra un picapeirièr e aital s’inicièt al trabalh de la pèira. En 1861, comencèt a estudiar amb l’escalpraire Pau Teodòr. Sa primièra òbra foguèt la realizacion del timpan de la Capèla del Bon Pastor.
En 1866 capitèt de dintrar a l’Escòla de Bèlas Arts a París. Pr'amor de l’ajudar, la vila de Besièrs li balhèt una borsa que foguèt completada lèu pel Conselh General d’Erau. L'an seguent Injalbèrt participava ja al talhièr d'escultura d'Augustin Alexandre Dumont. I perfeccionèt a tal ponch son art qu'en 1874 se ganhèt lo 1èr grand Prèmi de Roma amb una òbra sonada La dolor d’Orfèu. Per l'Exposicion Universala de 1878 realizèt Lo Crist. Prepausèt aquela meteissa annada d'ondrar lo Platèu dels Poètas amb de bustes de personatges celèbres. En 1880 decidiguèt de s'installar definitivament a París ont recebèt subran un nombre considerable de comandas. Ensenhèt a l’Escòla de las Bèlas Arts ont èra tanben cap de talhièr.
Faguèt don a la vila de Besièrs d'una de sas òbras màgers: lo Titan. Puèi tornèt ganhar lo grand Prèmi a l’Exposicion Universala de 1889. Se maridèt en 1907 amb Louise Pin. Coma sa notorietat cresquèt e se faguèt internacionala participèt a d’exposicions dins mantun país coma per exemple en Itàlia, a Brasil o en Alemanha. Foguèt fach comandador de la Legion d’onor en 1910.
La màger part de sas creacions son al musèu Fayet a Besièrs dempuèi la donacion que faguèt sa veusa en 1934 de la villa Antonina, residéncia d'estiu de l'artista, e del fons del talhièr de l'ostal.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jo soi pas professor, mes vieni d'un familha d'ensenhaire (lo pair, la mair, lo pairbon, l'oncle, las tantas, lo pairin, la mairina, la mairastra ..)
D'alhors, tots que m'an conselhat de pas estar pròf.
Vedi pas quin ei possible, en primari, au collègi au licèu (dens ua escòla franchiamanda) de balhar un ensenhament occitaniste. Concretament vedi pas. Los escolans qu'an un programa pro plan definit e que seràn questionats a la fin de l'annada sus l'istòria franchimanda, pas sus qui ei qui tirè la pèira qui tuè lo Simon de Montfort.


text:
Colonia de Rhode Island e las Plantacions de Providence
La Colonia de Rhode Island e las Plantacions de Providence (Colony of Rhode Island and Providence Plantations) èra partida de la Nòva Anglaterra, la plantacion de Providence foguèt fondada en 1636 per Roger Williams, un teologian, predicire baptista e li foguèt autrejada la carta reiala en 1663. Èra una de las Tretze Colonias britanicas de l'America del Nòrd que se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Venguèt l'estat actual de Rhode Island dels Estats Units d'America.


text:
Le Val-de-Guéblange
Le Val-de-Guéblange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Las separacions de Audviller, Schweix, Steinbach e Wentzviller an ligat a la comuna.
Les écarts d'Audviller, Schweix, Steinbach et Wentzviller sont rattachés à la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Possession de la abbaye de Wissembourg, aquerida per la évêché de Mètz en 1393.
- Ciutat fortificada.
- En 1395, la distincion del Val-de-Guéblange i aguèt partejat entre los comtes de Salm, Rodolphe de Marimont e lo pòrti de Lorraine.
- Vilatge estrossejat per la guèrra de Trenta ans.
- Annexat A la França en 1648.
- Possession de l'abbaye de Wissembourg, acquise par l'évêché de Metz en 1393.
- Ville fortifiée.
- En 1395, la seigneurie du Val-de-Guéblange fut partagée entre les comtes de Salm, Rodolphe de Marimont et le duc de Lorraine.
- Village ravagé par la guerre de Trente ans.
- Annexé à la France en 1648.


text:
Ajuda:Espaci MediaWiki
Cada messatge del tablèu
$wgAllMessagesEn correspond ara a una pagina dins l'espaci MediaWiki. Per exemple lo tèrme « Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura » (en anglés "From Wikipedia, the free encyclopedia") se pòt modificar via Modèl:Fromwikipedia.
Los wikiligams vèrs totas las paginas de l'espaci mediawiki e mai lor version en anglés son disponibles a :
e tanben dins l'indèx de totas las paginas.
Modificacions[modificar | modificar la font]
Se volètz aportar de modificacions, demandatz l'ajuda d'un administrator o utilizatz la foncion rapòrt d'errors que se trapa dins la barra de navigacion.
Los darrièrs cambiaments aportats a de messatges sistèma son disponibles dins los darrièrs cambiaments.
Per mai d'entresenhas sus l'utilizacion d'aqueste espaci de trabalh, mercé de consultar m:Meta-Wikimedia:MediaWiki namespace.


text:
Triassic
Lo Triassic es un dels tres periòdes geologics de l'Èra Mesozoïca; comencèt fa 251,0 ± 0,4 milions d'ans e s'acabèt fa 199,6 ± 0,6 milions d'ans. Coma per la majoritat dels periòdes geologics, las datas exactas de començamnt e de fin son incèrtas a qualques milions d'ans près. Dins lo cas d'aqueste periòde, tant lo començament coma la fin son mercats per d'importants eveniments d'estenhement: l'escantiment massís del Permian-Triassic e lo del Triassic-Jurassic.
Los primièrs mamifèrs, qu'evolucionèron dels sinapsidas, faguèron la siá aparicion en aqueste periòde, saique per encausa dels cambiaments de clima qu'i aguèt, e la deriva continentala, que motivèron la granda regression marina del Triassic: totas las tèrras se jonhèron (d'una manièra inversa a la d'una transgression marina) per formar lo supercontinent Pangèa (que se divisèt a partir del Jurassic).
Se caracteriza fondamentalament per l'aparicion dels primièrs dinosaures, inicialament representats per de formas bipèdas, carnivòrs e de talha pichona. Pasmens, a de la fin del periòde s'èran ja diverssificat a granda escala e s'èran convertit en vertebrats dominants dins tota la planeta, en provovar l'estenhement de grops anteriors coma los arcosaures mai primitius e quitament los sinapsidas a d'escassas excepcions.


text:
Alberto Castillo
Alberto Castillo (Buenos Aires, lo 7 de deceme de 1914 – lo 23 de julhet de 2002) que ho un actor e cantaire argentin de tango (e tanben de candombe, un ritme afroargentin) de la votz caracteristica un pauc nasilharda. Qu'èra vadut dens lo quartièr portènhe de Mataderos.
Hilh deus immigrants italians Salvador de Lucca y Lucia di Paola, que s'aperava Alberto Salvador De Lucca (e, mei tard, Doctor De Luca). Que debutè dens las annadas 40 e ua de las soa cançons las mai famosas qu'ei Los cién barrio porteños ("los cent quartièrs de Buenos Aires").
Que debutè au cinema en 1946.
A despart de cantaire, qu'èra tanben doctor en medecina especializat en ginecologia, çò qui'u permetó de domandar la man de la soa futura esposa aus sons futurs sògres qui non l'aurèn pas balhada a un simple cantaire.
A la fin de la soa vita que he parlar un còp mei d'eth en enregistrar lo son famós candombe Siga el baile ("contunhatz la dança") dab lo grop argentin de ròc Los auténticos decadentes.
Qu'ei sepelit au cemitèri de la Chacarita, com Carlos Gardel.
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1946 "Adiós pampa mía"
- 1948 "El tango vuelve a París" (lo acompaña Aníbal Troilo)
- 1948 "Un tropezón cualquiera da en la vida" (con Virginia Luque)
- 1948 "Alma de bohemio"
- 1950 "La barra de la esquina"
- 1951 "Buenos Aires, mi tierra querida"
- 1953 "Por cuatro días locos"
- 1955 "Ritmo, amor y picardía"
- 1956 "Música, alegría y amor"
- 1958 "Luces de candilejas"
- 1959 "Nubes de humo"


text:
Batalha d'Almansa
La Batalha d'Almansa (25 d'abriu 1707) es un fach militar de la Guèrra de Succession d'Espanha que se tenguèt en Almansa (Albacete, Espanha). Las tropas de Felipe V d'Espanha, mandadas per lo duc de Berwick, i bateren las de l'archiduc Charles d'Àustria. La consequéncia de 'quela batalha fuguet l'occupacion dau Reiaume de Valéncia per las tropas borbonesas e la perda de sos fòrs.
Dins l'actuala Comunautat Valenciana i a dus dires que rapelan 'quela desfacha :
- Quan el mal ve d'Almansa, a tots alcança: (Quand lo mau ven d'Almansa, tots atenh).
- De ponent, ni vent ni gent.
Chade an, lo 25 d'abriu, se commemòra 'quela batalha emb 'na manifestacion dins la vila de Valéncia. En 2007 se commemorarà lo 300en aniversari de la desfacha.


text:
que soi lo capbreton de Bordeu. Que soi vengut sus aquesth forum per har plaser a Danis.
Que parli mau l'occitan. Mes que vau ensejar de participar a la vita vitanta deu forum.
Que i a hort de tematicas que vau har ua presentacion dab aquo:
-la literatura occitana: n'ai pas encuera lejit los "contes de Felix Arnaudin en bendas dessenhadas" . La Faust m'a prestat lo libe mes n'ai pas avut encuera lo temps de començar,
-Jo qu'escoti los Goulams'k e Mauresc, mes la musica occitana n'ei pas vertaderament la mia passion. que preferi escotar Kortatu, Sutagar, Inadaptats, Obrint Nas, Mallacan, . Que serei important d'aver groups com aquo en Occitania,
-lo darrer film qu'ei vist a la TV s'apera "la 7eme compagnie. NO COMMENT,
-que m'interessi hort aus medias e a l'actualitat, que leji Har Far, a huec, Gara, Avui tots los dias. N'aimi pas Reporter shens frontèra. que son botiflers de la CIA,
-Qu'aimi plan minjar mes ne sabi pas trop har la cosina. E ne soi pas vegetarian,
-que soi fan de rugbi e sustot deu Football Club Aulorones e de l'Aviron Bayonnais. En football que soi hooligan au club de football de Caudrot FC. Los autes clubs occitans que son meishants: Tolosa FC, Olympique de marselha, Pau FC,
- Qu'aimi har deu torisme dens las nacions oprimidas: Occitania, Euskal Herri, Aragon , Catalunya
-Que soi en vrac a cad cop que vau a las hestas de Lesaka e de Parentis de Born,
-que soi militant politica de esquerra occitana a AAP. N'aimi pas Jean Lassalle,Alain Juppé, etc,
qu'aimarei estar actor dens un film de Danis dab tot lo mond de Bordeu mes pensi qu'es ua ficcion,
Que soi poeta quan canti lo vino griego,
lo men proverbis preferit: "Allez Caudrot Fc tes supporters sont là".
Per un purmer contacte que soi content.
ah non qu'ei desbrombat qu'ai autes passions dens la vita vitanta:
1 las Lanas,
2 las montanhas pirenencas,
3 Pottoka.
a leu
Occitania e Libertat


text:
Famina
La famina es una situacion que la populacion d'una zòna geografica, o qu'una partida d'aquela populacion, manca de manjar. L'estat de sota-alimentacion arriba a mens de 1 200 calorias lo jorn (la mejana normala es de 2 400 calorias la persona) e pòu, se si prolònga, provocar la mòrt. Sylvie Brunel, dins un libre que s'intitula Famines et politiques (Faminas e politicas), explica que "la famina designa lei pòples que, an un moment de son istòria, vién negar son estatut sociau e politic, sei drechs fondamentaus coma èstres umans". Coma aquò, la famina es sovent la consequéncia d'una politica de misantropia.


text:
Joan-Marc Leclercq
Joan-Marc Leclerq (Lilla, 10 d'octobre de 1961) es un escrivan e musician occitan. Actiu dins la Gasconha tolosana, musicalament es mai conegut actualament jos l'escais de JoMo o mai jOmO. Sa trajectòria musicala, entamenada en 1977, se caracteriza per son plurilingüisme e son afogament per l'esperanto. Apareguèt dins lo Libre Guinness en 2000 que cantèt un recòrd de cançons en 22 lengas diferentas.
Dins sa facieta occitanista escriguèt un metòde d'occitan en 2004 (Le gascon de poche) e puèi un roman Ucraïna en 2006, e es actualament president de l'associacion occitana "Lo Bolegatoish" de Tornafuèlha.
Escriu tanben d'articles d'opinion sul jornal internetian occitan Jornalet, que sovent trachan de tèmas de societat, politica e censura o de rugbi. Demest aquestes, a privilegiat durant 2014, mantun còp, la crisi ucraïniana, sovent vista amb un vejaire parallèl a la propaganda russa, en insistir sus un supausat finançament occidental, e manca d'espontaneïtat, de las manifestacions EuroMaidan, la preséncia d'"un tèrç de militants ultra-nacionalistas deu partit “Svoboda” (Libertat) qu’avèva hèit son entrada au parlament a las darrèras eleccions" [1] e lo pagament d'una part dels autres manifestaires que "recebèvan 50 euros per jorn suu Maidan (+ mangiscla a gratis, de qué béver, etc)" [2].
Occitanisme[modificar | modificar la font]
S'aventurèt dins lo camin de l'escritura amb un roman en occitan, Ucraïna, que foguèt guerdonat pel Prèmi Pau Froment en 2006 que conta l'istòria d'un jove jornalista anglés partit en Ucraïna. Es tanben autor d'una guida de convèrsa francés-occitan gascon que foguèt publicada per las edicions Assimil, Le Gascon de Poche, en 2004.
Trajectòria musicala[modificar | modificar la font]
Joan-Marc Leclercq comencèt son viatge musical en 1977. Foguèt a partir d'aquel temps membre de grops musicals divèrses coma Les Diam's, Les Gringos, Les Evadés d'Alcatraz, Dougherty, Les Vicomtes, Les Rosemary's Babies, Leclerq et les Mammouths e Black & Wesson.
Libres[modificar | modificar la font]
- Le gascon de poche (ASSIMIL, 2004).
- Ucraïna (IEO, 2006).
Discografia[modificar | modificar la font]
- Amb los Rosemary's Babies
- Lutte de Classe - 1991 (Boucherie Productions)
- Malin Plaisir - 1993 (Willing Productions)
- Amb Les Libertaires, en çò de Vinilkosmo
- JoMo kaj Liberecanoj
- jOmO friponas (disc festivo-latin)
- jOmO slavumas (dedicat a la musica d'Euròpa de l'Est)
Referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Janissari
Lei janissaris (var. geníssers) èran un còrs militar d'infantariá d'elèit de l'Empèri Otoman qu'existèt de 1368 a 1826. Formats d'esclaus recrutats per fòrça au sen dei populacions crestianas somesas au govèrn otoman, aguèron un ròtle decisiu dins lei principalei victòrias dau periòde d'expansion de l'Empèri. Foguèron a l'origina de l'introduccion de tacticas novèlas ò de reglas novèlas coma la generalizacion de mesuras d'igièna dins lei camps militars. Pereu, unei janissaris ocupèron de pòstes d'importància au sen de l'administracion, de l'armada ò dau govèrn.
Participèron tanben ai luchas intèrnas per lo poder e lei janissaris declinèron en parallèl de l'autoritat dei sultans. Au sègle XVIII, èran venguts una tropa nombrosa, indisciplinada e ineficaça que participava gaire a la defensa dau territòri. En revènge, partisans dau conservatisme per defendre seis interès e privilègis, se revoutèron mai d'un còp còntra lei sultans sospichats de voler reformar lo còrs. En 1826, un complòt d'amplor foguèt donc organizat per lo sultan Mahmut II que s'acabèt per lo chaple dei janissaris.


text:
Betica
Betica (en latin Baetica) èra una provincia de l'Empèri Roman e visigoda d'Ispània. Balhèt lo seu nom al riu de Betis (l'actual Guadalquivir).
La capitala èra Hispalis. Correspond mai o mens a l'actuala Andalosia, levat (Linares e Almeria).
Betica foguèt una província senatoriala. Foguèt governada per pretors. Las finanças èran administradas per un questor.
Judiciarament se dividiá en quatre convents juridics:
Aguèt 175 vilas que 9 èran de colònias, 8 de municipalitats, 29 de vilas de drech latin, 6 de vilas liuras, 7 de vilas federadas (aliadas) e 120 d'estipendiàrias (tributàrias). Vespasian balhèt dins totas las vilas lo drech latin.
Se menciona de pòbles coma bastuls, bastetans, turdetans, beturis, turduls, Girisens e Olcades


text:
Shona (lenga)
Lo shona qu'ei ua lenga banto parlat mei que mei au Zimbabwe on e ei la principau lenga endogena (la segonda qu'ei lo Mdebele e 14 autas lengas be son presentas). Qu'ei donc parlada per una hèra grana partida de la populacion. Qu'ei tanben parlada dens los estats vesin de Zambia, Botswana e Moçambic.
Uei qu'ei ua lenga dialectizadas e normailizada ensenhada a l'escòla dens la soas variantas locaus quitament se las autas matiera e son esenhada dens ua auta lenga. Que possedeish diccionaris monolingues e bilingues e en 1957 Salomon Mutswaire estampè peu premier còp un roman ("Feso") dens aquesta lenga.


text:
Edward Drinker Cope
Edward Drinker Cope (1840–1897) foguèt un paleontològ e anatomista comparatiu nòrd-american.
Cope Nasquèt a Filadèlfia de parents cuaquers. S'interessèt a l'istòria naturala a una edat primairenca, e en 1859 comuniquèt un assag subre lo Salamandridae a l'Acadèmia de Sciéncias Naturalas de Filadèlfia. A aquesta epòca èra afilhat al Club del Megateri de l'Institucion Smithsoniana, a Washington, D.C.. Format parcialament a l'Universitat de Pensilvània, après aver contunhat sos estudis en Euròpa foguèt nomenat conservator de la meteissa Acadèmia en 1865, posicion que servèt fins a 1873.
Entre 1864 e 1867 foguèt professor de sciéncias naturalas al Collègi Haveford. En 1889 foguèt designat professor de geologia e paleontologia per l'Universitat de Pensilvània.
En 1858 comencèt una rivalitat amb Othniel C. Marsh per trobar mai de fossils de dinosaures, aquesta foguèt dicha la "Guèrra dels Òsses", durant la quala los dos descobriguèron divèrsas espècias. Malgrat la siá desbranda, Cope foguèt celèbre pel ròtle que tenguèt dins la descobèrta dels dinosaures mai famoses del mond actual, tals que los Triceratòps, Diplodòcus, e Stegosaurus, e foguèt a l'origina de la majoritat de trobalhas celèbras, talas que las del Dimetrodon (qu'es pas un dinosaure), Camarasaurus, Coelophysis e Monoclonius.
Entre 1871 e 1877, Cope explorèt d'estrats cretacèus dins l'estat de Kansas e terciaris en Wyoming e Colorado. Moriguèt a Filadèlfia en 1897.


text:
Païsatge dins la nèbla
Païsatge dins la nèbla (Toπιo σtnv Ouιxλn, Topio stin omikli...) es un filme de Theo Angelopoulos realizat en 1988.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Voula e lo siu fraire Alexandros vénon cada jorn a la gara d'Atenas per s'agachar partir los trens.D'un jorn pr'aquò decidisson de ne prene un... Sens argent nimai papièrs daissan lo lor ostal per se n'anar veire lo lor paire que pas jamai lo coneguèron e que segon çò ne diguèt la lor maire viu endacòm en Alemanha...
Ne poirem puèi seguir la lor trevança en per Grècia tota, de rescontres en rescontres e de trens en trens.... fins que n'abasten eles al cap del lor sòmi que venguèt lo nòstre, batèc apuèi batèc, visual e musical, lo lor grand baticòr vital.
Generic[modificar | modificar la font]
còla tecnica[modificar | modificar la font]
- assistent realizator: Takis Katselis
- engenhaire del son: Marinos Athanasopoulos
- maquilhatge: Stella Votsou
Interprèts e personatges[modificar | modificar la font]
- Michalis Zeke : Alexandros
- Tania Palaiologou: Voula
- Stratos Tzortzoglou: Orestes
- Vasilis Kolovos: lo camionaire
- Ilias Logothetis : Gavianòla
- Mihalis Giannatos: lo cap de gara
...
Analisi[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
- ... " A la debuta, n'èra tot Caòs... a la debuta n'èra tot caòs... E puèi i aguèt la Lutz... " ...
- ... " Aguèssi cridat, qual m'auriá ausit d'a l'Armada dels Àngels "...
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
-
- 1988: Prèmi CICAE[1]
- 1988: Prèmi OCIC[2]
- 1988: Prèmi Pasinetti [3]
- 1988: Prèmi Sapienza Università di Roma
- 1988: Prèmi Sergio Trasatti
- 1988: Prèmi Felix del melhor filme europèu
- 1988: Hugo d'Aur a la melhora mesa en scèna del Festenal de Chicago
- 1989: Prèmi Interfilme del Forum del Nòu Cinèma a la Berlinale
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Discografia[modificar | modificar la font]
- Eleni Karaindrou: Music for films... EMC Records 1429
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 1070 documents sus YouTube en picar coma clau Landscape in the Mist
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Decernit per la Confederacion Internacionala del Cinèma d'Art e Ensag...
- ↑ ... International Catholical Organization for Cinema and Audiovisual...
- ↑ Decernit pel Sindacato Nazionale Giornalisti Cinematografici Italiani...


text:
Le coupeur de roseaux (蘆刈 Ashikari)
Tanizaki Junichirô 谷崎 潤一郎
Le coupeur de roseaux
Es l’istòria d’un òme que per la hesta de la lua plea (O-Tsukimi お月見) se va passejar deu costat deu temple de Minase, consacrat a un l’emperor Go-Toba deu segle 13. Donc, se passeja de nueit, dab la lutz de la luna, e una botelha de sake caud, en pensar a la vida de Go-Toba, e a l’istòria de la region (lo parçan d’Ōsaka). A un moment, sus un banc de sabla deu flumi Yodo on s’es estancat per espiar la lua, encontra un òme que li balha un chic mei de sake e li conte que va cada annada, per la hesta de la lua plea, espiar capvath una plaishaga çò que se debana dens un ostau au bòrd d’un estanh. Ten aquesta cotuma deu son pair (Sheribashi) qu’estó ligat ad aqueth ostau pr’amor de la mestressa deus lòcs, O-Yû. Lo pair estot amorós d’O-Yû, mes coma l’a pas podut marridar pr’amor qu’es veusa dab un dròlle, a pres la soa sòr, O-Shizu. La sòr s’en ren compte, e se ren compte tanben qu’aqueste amor es partatjat per O-Yû. Va donc, per devoament per son ainada, favorizar la relacion entre lo son òme e O-Yû. Aquò desboca sus una mena de triangle amorós ambigú…
O-Yû es distinguida. Lo Sheribashi s’en es enamorat pr’amor d’aquò. Es distinguida, esnòb, e egoïsta. Enfin es un chic mei complicat qu’aquò (pp 72-73) :
Celle-ci possédait de nombreux frères et sœurs : outre la sœur cadette qu’elle avait amenée avec elle au théâtre, elle en avait encore d’autres plus âgées et plus jeunes qu’elles, mais de toutes, c’était elle la préférée de ses parents, qui lui réservaient un traitement de faveur, et lui passaient, dit-on, tous ses caprices. Sans doute ce traitement était-il dû pour une part à la beauté qui distinguait O-Yû de tous ses frères et sœurs, mais ces derniers à leur tour considéraient tous O-Yû comme un être à part et trouvaient naturels les privilèges dont elle jouissait. Pour parler comme ma tante, “O-Yû était l’enfant chérie de la fortune”. Non qu’elle réclamât elle-même ces faveurs, ni qu’elle se conduisît d’une manière arrogante ou capricieuse ; c’était au contraire son entourage qui cherchait à la ménager de manière qu’elle seule n’eût jamais à éprouver la moindre peine, qui la choyait et l’entourait de soins telle une princesse. Chacun aurait donné sa vie pour lui éviter les épreuves de ce monde. O-Yû était ainsi faite que tous, ses parents, ses frères et sœurs, ses amies, tous ceux qui l’approchaient, étaient conduits à agir ainsi avec elle. Lorsque ma tante, adolescente, se rendait chez O-Yû, elle avait pu voir, elle aussi, que celle-ci était traitée comme un véritable trésor de la famille Kosobe, qu’on ne lui laissait pas faire de ses propres mains la moindre tâche quotidienne, que ses autres sœurs enfin prenaient soin d’elle comme si elles étaient des servantes, et cela de la manière la plus naturelle, tandis qu’O-Yû, qui était l’objet de ces attentions, les recevait dans la plus parfaite innocence.
O-Shizu es tant ligada a la soa ainada qu’a donc decidit de li facilitar la relacion dab Sheribashi. L’egoïsme d’O-Yû non se pòt apariar que dab lo devoament viciós d’O-Shizu (pp 97-98) :
Son fils était alors déjà sevré et il y avait en outre une nourrice pour s’occuper de lui, si bien qu’il ne lui arrivait presque jamais de le prendre avec elle. Mais une fois, alors qu’ils étaient allés admirer les cerisiers à Yoshino, le soir à l’hôtel, O-Yû déclara qu’elle avait une montée de lait et demanda à O-Shizu de lui téter le sein. Mon père, qui était témoin de la scène, dit en riant qu’elle s’y prenait très adroitement.
« “C’est que j’en ai l’habitude, lui répondit O-Shizu. Aussitôt après l’accouchement, Hajime a été confié à une nourrice, et ma sœur m’a souvent demandé de la soulager en lui tétant le sein.”
« Et comme mon père l’interrogeait sur le goût qu’avait ce lait :
« “Je n’ai pas gardé de souvenir du temps où je tétais ma mère, mais quand j’en bois aujourd’hui, je le trouve d’une étonnante douceur. Goûtez-en, vous aussi”, lui répondit-elle en recueillant dans une tasse le lait qui dégouttait du mamelon et en le lui présentant. Mon père en prit donc un peu sur le bout de sa langue et dit, avec une indifférence feinte, qu’il était en effet très sucré ; mais comme il ne pouvait pas croire qu’O-Shizu eût agi sans aucune intention particulière, ses joues s’empourprèrent malgré lui, et ne tenant plus en place, il se réfugia sur le balcon, répétant : “Quel drôle de goût ! quel drôle de goût !”, tandis qu’O-Yû, amusée, faisait entendre son rire sonore.
Es la mia purmèra aprocha de la literatura japonesa donc vòli pas generalizar. Totun, l’òbra de Tanizaki sembla pròcha de l’idèa que podem aver deu Japon. Elegància, devoament e onor. L’elegància d’O-Yû e lo devoament d’O-Shizu son portat a un paroxisme tau que son de valors negatiu. Aquestas duas valors que son normaument consideridas coma vetuas son portada ad un nivèu destructor. La sola valor que poderà tornar lo triangle amorós dens la societat es l’onor. La familha de las duas sòrs, per sauvar l’onor deu nom, botarà un punt finau ad aquesta decadéncia en tornar marridar O-Yû ad un ric fabricant de sake.
L’istòria es librament adaptada d’un conte tradicionau japonés : Kaguya-hime no Monogatari かぐや姫の物語 (Lo conte de la princessa Kaguya) tanben aperat Taketori Monogatari 竹取物語 (lo conte deu trencaire de bambó). Kaguya es una gojata hòrt bèra, lo quite Emperor la vòu esposar, mes es impossible pr’amor es pas umana, ven de la Lua. Fin finau, a la fin, s’en tòrna dens son pòple, las causas tornen a la lora plaça.
Aqueth non hè pas que 120 paginas, mes se cercatz sus lo web, trobaretz monde per díser que la 40 purmèras son cagantas e inutilas. De hèit, las 40 purmèras son consacradas au viatge deu narator dens la campanha, dinc a la rencontre dab lo contaire. Son 40 paginas de descripcion, de citacions de poemas japonés tradicionaus, d’elements istorics sus la region, etc… Pensi pas, au contra deus internauts avisats, que sii una error de l’autor. Pensi que son 40 paginas necessàrias per nos menar dinc au raconte. 40 paginas de refleccion, de béver tanben pr’amor fau pas oblidar que se tapa una botelha de sake l’òme, avant d’encontrar aqueth misteriós contaire… Aquò explica benlèu un chic l’estranh deu raconte. Vau hèser un parallèle pèc : dens lo Lord of the Ring de Tolkien, i a un passatge deus cagants que m’a estancat a la purmèra lectura, e qu’a estancat hòrt de monde, es lo sejorn deus Hobbits hens la vielha seuva a costat de la Comtau. Son perdut dens la vielha seuva, i a un sauç que’us vòu minjar e son sauvats per un estranh personatge : Tom Bombadil. Minjan dab Tom e la soa hemna, dens lo son ostau que sembla protegit per una vielha magia, e causa estranha : l’Anèth a pas lo mendre poder sus Tom, podem quitament díser qu’es lo contrari. Totun, es un passatge deus cagants. Es flac, i una mena de torpor que s’empara deu legidor. E justament, es aquò l’interest deus dus capítols : podem èster temptats de s’estancar aquí, protegit per Tom, dens la soa maison on l’Anèth a pas lo mendre poder, lunh de la guèrra, deu Mau, e tot aquò. Mes fau contunhar, per sauvar la Tèrra deu Mitan, e quan sorten de la seuva, sus lo Haut de Galgals, Tom lor balha las espadas trobadas dens lo tahuc deus Númenors, son parats per l’aventura. Per tornar a Tanizaki, e ad aquesta 40 paginas, es la medisha causa. Lo narator se deisha anar a una contemplacion, ad una torpor, ad una briaguera taus que sap pas mei (e nosautes tanpauc) se lo contaire es reau o s’es gessit de l’imaginacion deu narator. (Après una dusau lectura, aquesta purmèra partida m’a semblat mei fluida. Conselhi aus que la troban pesuga de tornar légir un Victor Hugo, les Misérables per exemple dab 100 paginas sus l’argòt o 50 sus los merdèrs de París…)
M’apercebi a la fin de la redaccion d’aquèth article (que ma pres quauques dias pr’amor 1) soi lent e 2) èi tornat légit lo libe), coma a la fin de cada déver de literatura, istòria o filosòfia que tornavi au licèu puish a la fac, qu’èi mila causas a díser sus aquèth libe e qu’èi trobat la pista de seguir per hèser una bona analisi. Mes coma a l’epòca, èi vertaderament la canha de tot tornar préner, de tot tornar botar en question. M’en desencusaratz. Espèri sonque que vos èi balhat l’envèja de légir aquèth libe (120 paginas e 2€, es pas la mòrt !), e vos deishi vos hèser lo vòste punt e vista.
2 €, ISBN : 978-2-02-030407-3
Lo còp que ven, lo mesme autor, mes en mei brut dab Le meurtre d’O-Tsuya (お艶殺し O-tsuya koroshi).
Tags: Literatura japonesa, Tanizaki, 日本, 日本語


text:
Chaple dels Innocents
Lo chaple dels Innocents es lo nom donat a un episòdi contat dins l'Evangèli de Matieu dins l'istòria la Fugida en Egipte: lo murtre de totes los enfants de mens de dos ans dins la region de Betelèm, ordonat per Eròdes pau aprèp la naissença de Jèsus. Las Glèisas los onoran coma de martirs.
Fèta: lo 28 de decembre en Occident e lo 29 de decembre en Orient.
La vertat istorica d'aquel episòdi foguèt sovent discutida.
Somari
Lo tèxte de l'Evangili[modificar | modificar la font]
L'Evangile de Matieu, cap. 2, vèrses 16-18: "Alara Eròdes, vesent qu'aviá estat enganat pels mages, se metèt dins una granda colèra, e evièt tuar totes los enfants de dos ans e al dejos qu'èran a Betelèm e dins tot lo territòri, segon la data que se foguèt sonhosament rensenhat prèp dels mages. Alara se compliguèt çò que foguèt estat anonciat pel profèta Jeremias ..."
Perque dins aquel libre de Jeremias (31:15), se legís: "Atal parla l'Eternal: s'ausiguèt de crits cap a Rama, de planhs, de larmas amaras; Raquèl plora sos enfants; refusa d'èsser assolada sul seus enfants, perque serán pas mai."
Autras fonts[modificar | modificar la font]
Aquel episòdi es absent dels autres Evangilis canonics e dels primiers apocrifs. Es tanpauc pas mencionat per l'istoirian josèu Flavi Josèp. Es present dins lo Protoevangèli de Jaume.
L'istorian pagan Macròb (c. 395-436) parla d'un chaple d'enfants per Eròdes : "Quand l'emperaire August aprenguèt que d'entre los enfants de Siria de mens de dos ans qu'Eròdes Rei dels Josieus aviá fach tuar, i aviá lo seu filh, diguèt que melhor valiá èsser lo pòrc d'Eròdes que lo seu filh »[1]
Vertat istorica[modificar | modificar la font]
Es dificíl de saber se un vertadièr eveniment istoric es a la base d'aquela istòria. L'istoricitat d'aquel ja foguèt discutada per Voltaire dins l'article « Innocents »[2] de son Dictionari filosofic.
Paul L. Maier considèra pas l'eveniment coma avent un quina que siá basa istorica[3], mas participa puslèu a l'agiografia de Jèsus.
Pel pastor André Gounelle, lo recit de Matieu de l'enfança de Jèsus es parallèl a aquel de la naissença de Moïses dans l' Ancian Testament (d'entre aqueles parallèls, lo chaple dels Innocents remembra la negada dels mainats ebrius masles, al començament de l'Exòde) dins un esfòrç alegoric de mostrar que Jèsus es lo nòu Moïses: "Lo parallelisme es tròp massís per aver pas èsser fabregat senon en entièr, al mens dins una larga mesura.". Pasmens, considèra que cal pas "...accusar los evangelistas de frauda o de malonestat. Utilizavan de procediemnts d'escritura e de composicion d'obratges corents a lor epòca e largament admeses." [4]. Per Michel Remaud, s'inscriu dins la logica dels chaples attribuits a Eròdes lo Grand, assimilat a faraon, dins lo monde josieu del Segond Temple[5].
Per Gilbert Picard se tròba lo meteis ponciu per l'istorian romanic Sueton sus de la naissença d'Octavi August[6].
Mas per Paul Veyne, lo testimòni del pagan Macròb pròva l'istoricitat d'un chaple d'enfants quitament se "son sovenir serviguèt de motivar la naissença legendari, a Betelèm, de Jèsus de Nazaret"[7].
Lo chaple dels Innocents dins la tradicion crestiana[modificar | modificar la font]
Pel cristianisme, los Sants Innocents son los enfants de mens de dos ans tuats per Eròdes a Betelèm: Dieu auriá autrejat lo Chaple dels Sants Innocents per far d’aqueles los premícias de la redempcion de Jèsus Crist.
Agustin d'Ipòna conta la scèna: "Las maires s’arrancavan lo pèl; volgavan amagar lors pichons mainats, mas aquelas tendras creaturas se traïssián d'esperela; sabián pas se calar, avián pas aprés a crénher. Èra un combat entre la maire e lo borrèl; l’un agantava violentament sa presa, l’autre la mantenava amb esfòrç. La maire disiá al borèl: « Ieu, te liura lo meu enfant! Mas entralhas li balhèron la vida, e vòl lo brisar contra la tèrra! » Una autra maire s’escridèt: « Crudèl, s’i a una colpable, es ieu! O ben salva lo meu filh, o ben me tua amb el! » Una vòtz se fasiá ausir: « Que cercatz? Tuatz un fum d’enfants per vos desbarrassar d’un sol, e Aquel que cercatz vos escapa! E alara que los crits de las femnas formavan una mèsclas confusa, lo sacrifici dels pichons enfants èra agradat del Cèl."
Joan de Patmòs, dans l'Apocalipsi, mòstra los Sants Innocents enrodan lo tròn de l’Anhèl perque son purs, e Lo seguent partot onte ana. "Vos demandaretz, ditz Bernat de Clairvaux, per quines meritas aqueles enfants foguèron coronats de la man de Dieu? Demandatz puslèu a Eròdes per quines crimes foguèron crudèlament chaplat. La bontat del Salvador será vencut per la barbariá d’Eròdes? Aquel rei impiu pòdiá tuar d'enfants innocents, e Jèsus Crist poiriá pas donar la vida eternala a aqueles que son mòrts pas qu’a causa d'El? Los uèlhs de l’òme o de l’àngel ne descòbran cap merita dins aqueles tendras creaturas; mas la gràcia divina s'agradèt a les enrequir." La Glèisa establiguèt lor fèsta dempuèi lo sègle II.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Macròb Saturnalas, II, 11 « "Cum audisset inter pueros quos in Syria Herodes rex Iudaeorum intra bimatum iussit interfici filium quoque eius occisum, ait: Melius est Herodis porcum esse quam filium."
- ↑ Voir en ligne
- ↑ (en) , "Herod and the Infants of Bethlehem", in Chronos, Kairos, Christos II, Mercer University Press (1998), 170
- ↑ Vejatz L'istoricitat de Jèsus pel pasteur André Gounelle
- ↑ Vejatz (fr) Autour de la figure d'Hérode, par Michel Remaud, in Un écho d'Israël.
- ↑ (fr)Gilbert Picard, « La data de naissença de Jèsus del punt de vista romanic » . In: Comptes-rendus des séances de l'année… - Académie des inscriptions et belles-lettres, 139n an, N. 3, 1995. pp. 799-807.
- ↑ (fr)Paul Veyne Païens et chrétiens devant la gladiature Mesclas de l'Escòla francesa de Roma. Antiquitat, 1999, 111-2 p. 895 [1]- torna tanben a Perowne Stewart (en)Hérode le Grand et son époque, Hachette, 1958
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Richard T. France, « Herod and the Children of Bethlehem », Novum Testamentum, Vol. 21, Fasc. 2 (Apr., 1979), pp. 98-120[2]
- (en)Paul L. Maier, « Herod and the Infants of Bethlehem », dans Chronos, Kairos, Christos II : Chronology, Nativity, and Religious Studies in Memory of Ray Summers, ed. EJ Vardaman, Mercer Univ. Press, 1998, 169–190 [3]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
(en)« *The slaughter of the innocents – historical fact or legendary fiction ? » per Gordon Franz


text:
Neogèn
Lo Neogèn es un periòde de temps geologic qu'aperten a l'Èra Cenozoïca; dins aquesta, lo Neogèn seguís lo Paleogèn e precedís lo Quaternari.
Los tèrmes sistèma Neogèn (formal) e sistèma Terciari Superior (informal) descrivon las ròcas depausadas pendent lo periòde Neogèn, que cobrís aperaquí 23 de milions d'ans. Los mamifèrs e los ausèls se desvolopèron e d'autres animals s'i mantenguèron d'un biais relativament estable. Aguèron luòc qualques movements continentals, que lo mai significatiu foguèt la connexion de l'America del Nòrd amb l'America del Sud a la fin del Pliocèn.


text:
Otages de France et de Navarre, veaux et génisses bonsoir !
Lo sabètz o pas, en tot cas vos va diéu, à l’orée de la manif unitària per l’occitan a Carcassona, l’an agut de gents per dire que l’anirán pas. Notadament Alèssi dell’ Umbria, de Marsilha, que fèt passar una letra, relaiada e suivida per l’Ostau dau País Marselhés sus son siti www.engambi.com, L’innocence perdue de l’occitanisme.
Perqué ?
Desnoncia lo centralisme de la manif, que per lo tresen còp si farà en Lengadòc, cava afortent dins la tèsta dei gents que l’occitan, eisista en Lengadòc sonque.
A Alèssi, e a d’autrei, l’auriá agradat que la manifestacien si fague a Pau, a Limòges vò alhors. Si pòu comprèner e pòu parèisser legitim.
A n’aquò, s’auve per respònsa dins lo coleitieu Anem Òc ! que, a despart dau dintre de la regien Languedoc-Roussillon, en termes d’occitanistas, cu es a man d’organizar una tala manif ?
E a n’aquò tanben, si pòu respòndre qu’an rason.
Un partout. Plus fòrt que Marcabrun.
D’autrei an pas compres lo messagi d’Alèssi (e per associacien d’ideias,de l’Ostau dau País Marselhés) Leis acusan, via Internet, d’estre de pichòts colhons capriciós (lo resumit es de l’Ostau mesme e mi convèn), centrats sus nombrilh de marselhés que vòudrián una manifestacien per la lenga d’Òc a Marselha per flatar son chauvinisme de marselhés pur.
A n’elei per contra, si pòu pas donar rason. A lièger e relièger la letra d’Alèssi, relaiada per l’OPM, apareís clarament qu’es pas sa pausicien. Dau naut de mon arrogància e de ma condescendància (que siáu arrogant e condescendant, savètz) li conselhi doncas, a n’estei gents, de s’anar crompar un metòde de lectura per lei nuls, li farà pas de mau.
Segond argument defendut per Alèssi per justificar son abscència a l’edicien 2009 de la manif, la presència dos ans fa, a Besièrs, de members dei Jeunesses Identitaires des Pays d’Òc. Vertat que l’èran, e que l’aguèt baston sus lo quitran besierenc. Coma un ambient de feria au jorn d’una manif festiva. Regretable. Triste.
Suita a n’aquò, lo messagi passèt dins l’eleit occitanista ( e dins lei medias en lenga occitana, implicats a son biais dins Anèm Òc !), de ne pas parlar, per fin que de pas entachar l’eimagi public de la manif.
E es aquò que li pausa lo plus grand problèma, a Alèssi, a l’Ostau, e a d’autrei personas que prenguèran pas de pausicien publica.
Certas, èran 15 fascistas, l’Ostau va ditz. Certas, lo baston passèt inaperçauput dins lo cortègi de 20.000 personas. E alòrs ? Empacha pas de va desnonciar ! Mai lo mòt èra passat. La consinha. Silenci. Silenci radio, mesme.
Alèssi dell’ Umbria accusa Anem Òc !, non pas d’aguer caucionnada la presència dei JIDOC a la manif, mai de l’aguer tolerada. Leis accusa de complaisança em’ elei. L’Ostau dirà aprèp qu’èra pas l’error d’una persona sonque. Aquí, van un pauc luenh bensai.
Per ieu, e au regach de l’istòria, l’a qu’una persona d’incriminar. La persona que lei veguèt arribar, puèi lei laissèt dintrar dins lo cortègi, au nom de la diversitat politica.
Lo responsable dau servici d’òrdre de la manifestacien, qu’agiguèt en tota conoissènça dei cavas, anarái perqué pas fins qu’a dire en tota consciència personala.
Lei JIDOC son pas de rigòlòs, si saup, e si dèvan pas trobar sa plaça dins un cortègi que defend l’encontrari de sei valors pudibondas. La questien occitana globala, tala que defenduda per Anèm Òc !, es de destriar dei conceptes regionalistas, nacionalistas francés avans qu’occitans (malautiá ailàs correnta dins lo mitan), e tanben e subretot xenofòbes, que pòrtan lei Jeunesses Identitaires des Pays d’Oc.
Mon costat teatrau, commisserant, arrogant si volètz, e perqué pas provençau en darrièr luèc (allons-y gaiement !), (rayez la mention inutile) toei mesclats bensai, mi possan a dire aquí qu’ « accusi », ièu, un òme sonque, d’aguer daissats far lei JIDOC au 17 de març de 2007. Poiriáu, aquí, vos va dire, mai es plus marrant de vos daissar cercar dins vòstrei sovenirs.
E aquò va diéu en mon nom pròpri, tant coma en ma qualitat de jornalista.
Tot aquò dich fàcia a l’amplor (pas forçadament deguda) que pren « l’étrange cagade d’Alèssi dell’ Umbria », ansín que va ditz estranhament (aquò escrich en gras,italique e souligné) Maria-Joana Verny.
Aquò dich, que faliá que sigue dich, e en esperent lo procés en difamacien que mi mancarà pas de far esto òme, m’en tòrni aquí a mon penthouse.
Dernière édition par Alh Òli le Mar 13 Oct - 17:27, édité 1 fois


text:
Tunisia
Tunisia es un país del nòrd d'Africa. Confronta Libia al sud-èst e al sud, e Argeria a l'oèst.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 Antiquitat
- 2.3 L'islamizacion de Tunisia
- 2.4 Lo periòde fatimida
- 2.5 Dei Ziridas ais Hafsidas
- 2.6 Lo periòde de la regéncia de Tunis
- 2.7 Lo periòde coloniau
- 2.8 La Tunisia contemporanèa
- 3 Economia
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Tunisia a un litoral de 1148 km d'extension en la Mar Mediterranèa. Lo sieu clima es temperat al nòrd, e desertic al sud. Lo terren al nòrd es montanhós e al sud es plan e caud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia umana en Tunisia datan dau Paleolitic. Foguèron laissadas per una populacion de caçaires culheires mosterians. Vèrs 20 000 av. JC, la cultura mosteriana foguèt remplaçada per la cultura iberomaurusiana que s'estendèt dins lei regions litoralas de Magrèb fins a 10 000 av. JC. Pasmens, sa preséncia en Tunisia demorèt febla. Li succediguèt la cultura capsiana qu'apareguèt dins la region de Gafsa vèrs la fin dau millenari X av. JC. Lo Capsian dispareguèt dins lo corrent dau millenari V av. JC e laissèt la plaça au Neolitic. Aqueu periòde veguèt l'installacion de populacions proto-berbèras probablament originàrias de Libia.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo periòde cartaginés[modificar | modificar la font]
Ben situat au limit dei bacins occidentau e orientau de la Mar Mediterranèa, lo litorau tunisian se trobava tanben a la crosiera entre rota terrèstra de Magrèb a Egipte e lo desbocat deis itineraris dau comèrci caravanier en provenància de Sahara. Au sègle IX av. JC, aquela posicion interessèt donc lei marchands fenicians que fondèron plusors colonias dins la region. En particular, vèrs 820 av. JC, de colons originaris de Tir establiguèron Cartage dins la region de Tunis. La ciutat venguèt rapidament independenta e impausèt pauc a pauc son primat ais autrei colonias fenicianas d'Africa dau Nòrd e de Sicília. En parallèl, capitèt de rebutar lei nomadas berbèrs vèrs lo sud e l'oèst.
A partir dau sègle VI av. JC, lei Cartaginés se bateguèron ambé lei Grècs per lo contraròtle de Sicília. Plusors guèrras s'acabèron vèrs 480 av. JC amb una desfacha cartaginesa e la mesa en plaça d'un partiment de l'illa (l'oèst ai Cartaginés, lo rèsta ai Grècs). Pasmens, d'aqueu temps, lo relarg cartaginés venguèt un centre marchand e agricòla major (òli, blat...). Au sègle III av. JC, Cartage se turtèt a l'expansionisme de Roma en Itàlia Meridionala. Una premiera guèrra (264-241 av. JC) entraïnèt l'expulsion dei Cartaginés de Sicília e de Sardenha. Puei, un segond conflicte (218-22 av. JC), pus dur, entraïnèt la pèrda de son domeni coloniau ispanic per Cartage. Reduch au reng de poissança segondària, la vila foguèt finalament destrucha per lei Romans a l'eissida d'un sètge de tres ans en 146 av. JC.
Lo periòde roman e la propagacion dau crestianisme[modificar | modificar la font]
Roma annexèt lo relarg de Cartage — la mitat nòrd de la Tunisia actuala — que venguèt la província d'Africa. L'endrech demorèt un centre agricòla e foguèt fòrça romanizat en causa de son importància per l'avitalhament de la capitala. Tre la fin dau sègle II av. JC, lei Romans comencèron d'estendre son domeni african e someteguèron lei rèis numides copables de revòutas còntra l'òrdre roman. Ansin, ocupèron pauc a pauc tot lo litorau maugrabin. Tornada bastir per Cesar, Cartage venguèt lo centre d'une region prospèra e la tresena vila pus importanta de l'Empèri.
Au sègle III ap. JC, lo crestianisme se difusèt dins lei vilas avans d'agantar lei zònas ruralas berbèras. Durant lo rèine de Dioclecian (284-305), de persecucions fòrça importantas decimèron lei comunautats crestianas e plusors fidèus abjurèron sa religion. Après la conversion de Constantin (306-337), la situacion se melhorèt mai la Glèisa d'Africa dau Nòrd foguèt tocada per de desacòrdis regardant lei crestians aguent abjurat. Una ala rigorosa, majoritària dins lei campanhas, refusèt sa reïntegracion mentre qu'un corrent urban pus comprensiu i èra pas opausat. En 312, lei dos grops nomèron dos evesques rivaus entraïnant un lòng conflicte entre « catolics » e donatistas — finalament condamants per eretgia — que durèt fins a la fin dau sègle.
Lei conquistas vandalas e bizantinas[modificar | modificar la font]
Au sègle IV ap. JC, lei Vandals, après aver passat lo limes renan en 407 e l'estrech de Gibartar en 427, ocupèron la província d'Africa e Cartage. N'expulsèron l'aristocracia romana mai se romanizèron rapidament en causa de son nombre feble. Se convertiguèron tanben au crestianisme e fondèron un reiaume que durèt fins a 533. D'efèct, aquela annada, lei Bizantins tornèron conquistar la region durant lo rèine de Justinian (527-565). Pasmens, la preséncia bizantina foguèt mau acceptada car lei governadors imperiaus, d'origina grèga, intrèron en conflicte ambé la populacion que parlava sustot latin ò berbèr. Ansin, l'autoritat de Constantinòble se limitèt au litorau e demorèt quasi inexistenta dins lei montanhas.
L'islamizacion de Tunisia[modificar | modificar la font]
La conquista araba e l'integracion au sen dau mond musulman[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Cirenaïca en 642, leis Arabes arribèron en Tunisia en 647 e obtenguèron un tribut dei Bizantins per quitar la region. Aqueu calma durèt fins a 665. Uqba ibn Nafi fondèt Kairouan en 670 e agantèt l'Ocean Atlantic en 681. De 695 a 703, de combats opausèron Arabes, Bizantins e Berbèrs per lo contraròtle dei regions maritimas. S'acabèron ambé la victòria dei premiers que destruguèron Cartage en 698. Per remplaçar la ciutat antica, fondèron Tunis.
A partir deis annadas 730, la dominacion araba foguèt fòrça contestada per lei Berbèrs que se revoutèron un premier còp en 739 e menacèron Kairouan en 742. Puei, una segonda insureccion importanta foguèt animada per de convertits au kharigisme entraïnant una reaccion viva deis Arabes dins leis annadas 770-780. Pasmens, aquelei combats empachèron pas la region de s'arabizar e de s'islamizar. En revènge, en causa de l'agitacion locala e de l'alunchament a respèct dei centres arabes d'Orient Mejan, la region se destaquèt rapidament de l'autoritat dei califas.
Leis Aglabidas[modificar | modificar la font]
La dinastia aglabida foguèt fondada en 800 per un oficier arabe, Ibrahim ibn al-Aghlab, obtenguèt Ifriqiya coma fèu ereditari de part dau califa. Dins lei fachs, se lei caps de la dinastia mantenguèron la ficcion d'un liame de vassalitat, leis Aglabidas venguèron independents. Per canalizar l'agitacion de l'aristocracia guerriera locala, comencèron a partir de 827 la conquista de la Sicília Bizantina que resistiguèt fins a 902. En parallèl, Kairouan venguèt un centre intellectau e religiós de premiera importància. En particular, sei teologians definiguèron lei principis dau malekisme, escòla sunita que domina totjorn a l'ora d'ara l'islam de Magrèb.
Lo periòde fatimida[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle X, un aventurier chiita, dich Abu Abdallah al-Chii, organizèt una armada en Magrèb e conquistèt Ifriqiya. La dinastia aglabida s'afondrèt en 909 e lo cap chiita Umayd Allah (909-934), descendent d'Ali, intrèt a Kairouan en 910. I fondèt un califat chiista e assaièt d'impausar aquela religion a una populacion reticenta. Fondèt tanben una capitala novèla, Mahdia, e someteguèt la màger part de Magrèb en 922. Pasmens, durant lo rèine
Après la mòrt dau fondator de la dinastia, son successor Al-Qaim bi-Amr Allah (934-946) deguèt una importanta revòuta menada per un predicaire Kharigista dich Abu Yazid. Leis insurgents assetjèron Mahdia en 946 avans d'èsser vencuts per lei tropas d'Al-Mansur (946-953). Aquela desfacha entraïnèt un important declin dau kharigisme maugrabins que subrevisquèt solament dins quauquei pòchis isoladas.
En 969, lei Fatimidas capitèron de conquistar Egipte onte transferiguèron sa capitala en 973. En causa de la distància, aquò entraïnèt un declin de l'autoritat fatimida en Tunisia e la region passèt sota lo contraròtle dei Ziridas que rompèron ambé lo chiisme en 1051. Lei Fatimidas demandèron alora a la tribü dei Beni Hilal d'atacar la region. Venceires en 1052, leis envaïsseires bateguèron lei Ziridas — que se retirèron a Mahdia — e pilhèron lo país. Aquò destabilizèt l'òrdre establit e favorizèt l'emergéncia d'un mòde de vida seminomada dins lei regions interioras. En parallèl, lei Normands aprofichèron lei dificultats ziridas per conquistar Sicília e atacar lei regions maritimas.
Dei Ziridas ais Hafsidas[modificar | modificar la font]
Lei mutacions dau Magrèb Orientau durant lo sègle XII[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XII, lo Magrèb Orientau conoguèt de mutacions importantas. D'efèct, l'agricultura comencèt de declinar e lei grands tenements eissits dau periòde roman dispareguèron. Una agricultura de subsisténcia lei remplacèt. Lei pòrts gardèron sa prosperitat gràcias a sa posicion a la crosiera deis itineraris marchands mediterranèus. Pasmens, l'evolucion pus importanta foguèt una inversion deis atacas maritimas car lei Normands contunièron seis expedicions còntra Magrèb. I ocupèron lei vilas portuàrias entre Tunis e Trípol. En 1154, prenguèron Mahdia, çò que marquèt la fin de la dinastia zirida.
Lo periòde almohade[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XII, apareguèt dins la mitat occidentala de Magrèb la poderosa dinastia deis Almohades. Dins lo corrent deis annadas 1130, son cap prenguèt lo títol de califa e comencèt de sometre Marròc. Puei, se dirigiguèt vèrs Argeria e Tunisia ont ataquèt lei princes arabes locaus e lei Normands. En 1551, lei Hammadites de Bugia acceptèron sa senhoriá. Puei, leis Almohades prenguèron l'avantatge sus lei Beni Hilal avans d'expulsar lei Normands de la còsta africana en 1160.
Pasmens, l'autoritat deis Almohades — que concentrèron seis esfòrç militars per reconquistar Al Andalús — demorèt mau segura en Magrèb Orientau. Ansin, ne fisèron la direccion an Abu Muhammad ibn Hafs que foguèt a l'origina de la dinastia deis Hafsidas. D'efèct, tre leis annadas 1220, de problemas de succession entraïnèron de guèrras civilas recurrentas que permetèron ai regions perifericas de venir independentas. La darriera temptativa de restablir la poissança almohada aguèt luòc durant lo rèine dau califa Abu Said (1242-1248) que foguèt tuat a Tlemcen dins una emboscada.
Lo periòde hafsida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lo declin deis Almohades — que dispareguèt definitivament en 1276 — leis Hafsidas establiguèron sa capitala a Tunis. En 1270, lo sultan Al-Mustansir (1249-1277) resistiguèt a l'Uechena Crosada menada per lo rèi francés Loís IX (1226-1270). Puei, a partir de 1284, lei Hafsidas deguèron luchar còntra d'atacas aragonesas.
En 1294, la dinastia conoguèt de trèbols de succession qu'entraïnèron un partiment de son territòri entre princes rivaus. L'unitat foguèt restablida per Abu Bakr (1318-1346). Pasmens, après sa mòrt, lo reiaume foguèt menaçada per d'incursions marinidas. Abu al-Abbas (1370-1394) restaurèt la poissança hafsida dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIV e la dinastia venguèt alora la premiera poissança de Magrèb. Agantèt son apogèu sota Abu Omar Uthman (1435-1488). Dins aquò, son decès entraïnèt una grèva crisi de succession.
Lo periòde de la regéncia de Tunis[modificar | modificar la font]
La conquista otomana[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVI, leis Espanhòus, d'ara endavant unificats au sen d'un reiaume unic, comencèron d'atacar lei vilas musulmanas de Magrèb. Per Madrid, aquò èra la seguida logica a l'acabament de la Reconquista en 1492. En 1509-1510, ocupèron ansin Oran, Bugia e Trípol dins un contèxte de declin generalizat dei dinastias reialas maugrabinas. Per se protegir, lei pòrts de la region demandèron l'ajuda dau corsari turc Arudj que moriguèt en 1518 durant un assaut espanhòu còntra Tlemcen.
Foguèt remplaçat per son fraire, Hayrettin Barbarossa, que demandèt l'ajuda dau sultan otoman que veniá de conquistar Egipte (1517). Gràcias a de renfòrç turcs, comencèt una lònga guèrra en Magrèb còntra leis Espanhòus. Pauc a pauc, lei Turcs prenguèron l'avantatge e conquistèron Trípol (1551), Bugia (1555) e Tunis (1574). En revènge, Oran demorèt espanhòla fins a 1791. Puei, en 1587, per administrar la region, leis Otomans i creèron tres « regéncias » an Argier, a Tunis e a Trípol.
La regéncia de Tunis[modificar | modificar la font]
A l'origina, la regéncia de Tunis èra dirigida per un dei. Pasmens, tre leis annadas 1630, son autoritat foguèt eclipsada per lo bei, personatge inicialament cargat de la collècta deis impòsts e de la gestion deis afaires interiors. A la fin dau sègle XVII, de trèbols intèrnes entraïnèron una intervencion de la regéncia d'Argier que sei tropas foguèron finalament expulsadas en 1705 per Al-Husayn ibn Ali (1705-1735). Lo venceire fondèt una dinastia que dirigiguèt lo país fins a 1957. Dins aquò, son fondator foguèt arrestat per son fiu Pacha Ali (1735-1756) en 1735 e executat cinc ans pus tard. Puei, l'armada dau dei d'Argier intervenguèt tornarmai en 1756. Pacha Ali foguèt tuat e remplaçat per un autre fiu d'Al-Husayn ibn Ali. Tunis venguèt tanben tributari d'Argier fins a 1821.
Après aquela intervencion, la regéncia se consolidèt gràcias a la tradicion estatalas eissida dei periòdes precedents. Durant lo rèine d'Ahmed Bey (1837-1855), se dotèt d'una armada modèrna en despiech de dificultats financieras. Pasmens, venguda fòrça pesanta, la fiscalitat causèt una revòuta en 1864. Durament reprimit, lo movement entraïnèt una demenicion deis impòsts e lo govèrn deguèt empruntar de sòus a de bancas de París. Incapable de tornar l'argent tre 1867, la regéncia deguèt acceptar l'autoritat d'una Comission dei Finanças tengudas per França, lo Reiaume Unit e Itàlia. Dins lei fachs, placèt lo reiaume sota protectorat.
De 1873 a 1876, lo Premier Ministre Khayr ed-Din capitèt de restaurar l'equilibri dei finanças gràcias a una reduccion dei despensas e una reforma de la fiscalitat. Pasmens, foguèt victima d'intrigas e perdiguèt lo poder. Aquò permetèt alora a França d'establir son protectorat. D'efèct, gràcias a un incident frontalier, París poguèt mandar de tropas qu'impausèron au dei de signar lo tractat de Bardo en mai de 1881. Aqueu tractat, que plaçava Tunisia sota un protectorat francés desguisat, suscitèt una insureccion dei regions montanhosas e dei tribüs bedoïnas. Venceires en 1883, lei Francés establiguèron aqueu còp un protectorat vertadier ambé la convencion de La Marsa.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo protectorat francés de 1882 a 1940[modificar | modificar la font]
Lei Francés mantenguèron leis institucions tunisianas mai lei doblèron d'una administracion coloniala qu'exercissiá la realitat dau poder. Sostenguèron tanben l'installacion de colons europèus. Au començament dau sègle XX, deguèron faciar la formacion d'un movement dei Jovei Tunisians, inspirat dei Jovei Turcs, desirós de participar mai a la gestion dau país. Aquelei revendicacions foguèron a l'origina d'esmogudas a Tunis en 1911.
Après la Premiera Guèrra Mondiala, plusors partits se formèron. Lo pus important foguèt lo Destour que revendicava la promulgacion d'una constitucion. En 1934, se devesiguèt e un grop de sòcis pus radicaus menat per Habib Bourguiba fondèt lo Néo-Destour. Sei caps foguèron rapidament a l'origina de trèbols. Arrestats un premier còp en 1935, liberats l'annada seguenta e tornarmai arrestats en 1938.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Tunisia foguèt ocupada per Alemanha e Itàlia en novembre de 1942. Utilizèron la region per assaiar de perseguir lo combat còntra lei fòrças aliadas qu'avián ja prés Libia, Marròc e Argeria. Durant aqueu periòde, l'Axe formèt un govèrn « tunisian » dirigit per lo bei Moncef Pacha (1942-1943). Ansin, après la capitulacion dei fòrças germanoitalianas d'Africa en mai de 1943, França metèt en plaça una administracion mai e mai dirècta.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo Néo-Destour dominèt la vida politica e favorizèt en 1948 la formacion d'un sindicat nacionau dich Union Generala dei Trabalhaires Tunisians (UGTT). En fàcia d'aqueu desvolopament, França esitèt. En 1950, creèt un govèrn francotunisian amb un ministre eissit dau Néo-Destour. Pasmens, tre 1951, leis autoritats colonialas proclamèron lo caractèr definitiu dau liame entre França e Tunisia. Puei, Bourguiba foguèt tornarmai arrestat en 1952. La meteissa, un grop de colons assassinèt Fahrat Hached, cap de l'UGTT. Aquò entraïnèt de violéncias recurrentas.
Après la desfacha francesa en Indochina, de negociacions comencèron entre París e Bourguiba. En 1955, Tunisia obtenguèt ansin una autonòmia relativament importanta. Pasmens, aquel acòrd entraïnèt una crisi entre lei partisans de Bourguiba e aquelei de Salah Ben Youssef que criticava aquela politica deis « etapas ». Sostengut per leis autoritats francesa e per l'UGTT, Habib Bourguiba capitèt de s'impausar e de mener lo país a l'independéncia en 1956.
La Tunisia contemporanèa[modificar | modificar la font]
La presidéncia de Habib Bourguiba[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, lo Néo-Destour ganhèt largament leis eleccions (95%) e Habib Bourguiba aprofichèt aqueu contèxte favorable per melhorar l'estatut dei fremas (1956) e abolir la monarquia (1957). Puei, en 1958, lo govèrn organizèt lo procès dei collaborators de la colonizacion e dei partisans de Salah Ben Youssef (rapidament assassinat). Enfin, en 1959, una constitucion amb un regime presidenciau fòrt foguèt adoptada. Permetèt a Bourguiba, regularament tornat elegir, de dirigir lo país fins a 1987.
Sota sa direccion e aquela d'Ahmed Ben Salah de l'UGTT, Tunisia adoptèt una politica economica dirigista. Pasmens, un projècte de creacion de tenements publics entraïnèron d'esmogudas e la destitucion de Ben Salah en 1969.
En 1975, Habib Bourguiba foguèt elegit president a vida dins un contèxte malaisat. D'efèct, l'abséncia de democracia, lo culte de la personalitat e l'aumentacion dau caumatge minèron lo regime. En mai d'aquò, una generacion de joves, diplomats d'un sistèma educatiu eficaç, comencèron de contestar la politica economica. Enfin, per agravar la crisi, lei liames entre lo govèrn e l'UGTT se degalhèron pauc a pauc.
Ansin, a partir de la fin deis annadas 1970, lo país foguèt trebolat per d'esmogudas en 1978, en 1981 e en 1984. En parallèl, l'islamisme comencèt de se difusar au sen de la societat, especialament dins leis universitats e leis escòlas. En particular, se formèt un Movement de la tendància islamica (MTI) que foguèt reprimit per lo regime. Aquelei problemas entraïnèron la destitucion de Bourguiba per lo generau Zine El Abidine Ben Ali en octòbre de 1987.
Lo periòde de Ben Ali[modificar | modificar la font]
Ben Ali dirigiguèt lo país de 1987 a 2011. Metèt en plaça un regime fòrça autoritari e corromput. En 1988, un multipartisme de façada foguèt restaurat mai lo MTI, vengut Ennahda, demorèt enebit. De mai, lo regime aumentèt la repression còntra lei grops islamistas e progressistas (coma la Liga dei Drechs de l'Òme).
En 2002, una modificacion constitucionala permetèt a Ben Ali d'èsser tornat elegir en 2004 e en 2009. Pasmens, a partir de decembre de 2010, de manifestacions importantas se debanèron en favor de la democracia. En despiech de la repression, lo movement se transformèt en revolucion e lo president deguèt quitar lo poder e s'exilar en Arabia Saudita lo 14 de genier de 2011.
Tunisia dempuei 2011[modificar | modificar la font]
Dempuei 2011, Tunisia conoís un procès de democratizacion fragil. D'efèct, après la demission de Ben Ali, de trèbols suplementaris entraïnèron la nominacion de Béji Caïd Essebsi, èx-Premier Ministre de Bourguiba, a la tèsta dau país. Mantenguèt l'estat d'urgéncia. En octòbre de 2011, una assemblada constituenta foguèt elegida. Ennahdha i obtenguèt 89 sètis sus 217 e capitèt de prendre lo poder ambé la formacion d'una coalicion gropant lo Congrès per la Republica (partit nacionalista de senèstra) e Ettakatol (un partit sociau-democrata). En parallèl, plusors atemptats islamistas menacèron l'estabilitat de la societat e lo sector toristic.
Lo 26 de genier de 2014, una constitucion foguèt finalament adoptada après de conflictes importants sus la plaça de l'islam dins lo tèxte. Puei, leis eleccions legislativas d'octòbre de 2014 foguèron averadas per lo movement nacionalista sociau-liberau Nidaa Tounes (86 sètis). Ennahdha (69 elegits) arribèt segond mai perdiguèt un nombre important de parlamentaris. Lo mes seguent, uUna eleccion presidenciala permetèt tanben a Béji Caïd Essebsi de demorar president. Aqueleis escrutinhs renforcèron la transicion democratica en cors dins lo país mai una perseguida de l'agitacion jihadista (atemptat dau musèu dau Bardo) contunia de menaçar lo procès. De mai, la situacion economica demora marrida, especialament dins lei regions sud.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Tunisia
Tunisia a una economia divèrsa, ont los sectors de màger importància son l'agricultura, mineracion, energia torisme, petròli e manufacturas. Del temps que demòra lo pes del contraròtle governamental suls tèmas economics, s'es anat redusint pauc a pauc amb la creissença de la privatizacion, una simplificacion de l'estructura en los impòstes, e un tractament mai adaptat sul deute. La creissença reala èra de 5,0% dins lo decenni de 1990, e l'inflacion seguiguèt en casuda fins a 2006. L'aument dins lo comèrci e lo torisme son estats los elements clau per la creissença economica establa.
L'associacion entre Tunisia e l'Union Europèa, la primièra entre l'UE e un país mediterranèu, dintrèt en vigor lo 1èr de març de 1998. Jos aquel acòrdi, Tunisia acceptèt de facilitar lo comèrci amb los Estats Units dins lo decenni de 2000. Màger privatizacion, e desliurança del còde dels investiments per atraire d'investiments estrangièrs, e desvolopament en l'eficiéncia del govèrn son los rèptes pel futur de Tunisia. Segon lo British Philip's university atlas del 2000, Tunisia possedís una resèrva de fosfat dins la part centrala del país.


text:
Golf de Mexic
Lo golf de Mexic (en anglés Gulf of Mexico, en espanhòl Golfo de México) es la part de l'ocean Atlantic compresa entre las peninsulas de Florida e Yucatan, al sud-èst de l'America del Nòrd. Comunica al sud-èst amb la mar Cariba pel canal de Yucatan e a l'èst amb l'Atlantic pel canal de Florida. S'espandís sus una superfícia d'1 550 000 km² e atenh una fonsor maximala de 3804 m.
Los estats ribairencs del golf son:
- Mexic (estats de Tamaulipas, Veracruz, Tabasco, Campeche, Yucatan e Quintana Roo) a l'oèst e al sud;
- Cuba al sud-èst;
- los Estats Units (estats de Florida, Alabama, Mississipí, Loïsiana e Tèxas) al nòrd-est e al nòrd.
Lo corrent del Golf, un corrent caud de l'ocean Atlantic e un dels corrents oceanics mai fòrts que se conesca, a per origina precisament lo golf de Mexic. Lo golf recep la visita, mantuna vegada cada sason, dels auragans potents de l'Atlantic; d'unes an causat de pèrdas umanas e materialas (demest los pus recents, per exemple, l'auragan Katrina en l'an 2005).
La baia de Campeche, en Mexic, es un de las grandas entradas d'aqueste golf, e es sonque un exemple de las nombrosas baias e calas que descopan la còsta del golf de Mexic. I desembocan un grand nombre de rius, que lo principal es Mississipí. Lo litoral del golf es plan gaireben pertot e se caracteriza per la preséncia de longas e estrechas barrièras de petitas illas, e tanben sanhas e paluns e de grandas extensions de plajas sablonosas.
Las ciutats costièras principalas son Tampa, Saint Petersburg, Pensacola, Mobile, Nòva Orleans, Beaumont e Houston (totas aquelas als Estats Units), Tampico, Tuxpan, Veracruz e Mérida (en Mexic) e l'Avana (a Cuba).
Geologia[modificar | modificar la font]
Lo consensus entre los geològs, qu'an estudiat la geologia del Golf de Mexic, es que entrò a la fin del Triassic, lo Golf de Mexic existiá pas. Abans lo Triassic tardiu, l'airal ara ocupat pel Golf de Mexic èra una tèrra seca, qu'inclusiá la rusca continentala ont se tròba uèi Yucatan, al mitan del grand supercontinent de la Pangèa. Aquesta tèrra presenta de contunh una cadena de montanha que s'estend del nòrd-Mexic central, a travèrs lo soslevament tectonic de Marathon fins a l'oèst de Tèxas e las montanhas Ouachita d'Oklahoma, fins Alabama que i es ligat dirèctament per las montanhas Apalaches. Foguèt creat per la collision de las placas continentalas que formèron Pangèa. Coma o comprenguèron Roy Furgoneta Arsdale e Randel T. Cox, aquestas montanhas se bresèron al Cretacèu tardiu amb la formacion de la baia de Mississipí.


text:
Villes et mairies de la Région du Trentin-Haut-Adige
Liste des communes
Trente
Ville de Trente, localité de l'Italie de 110 000 habitants.
Préfecture de la région.
La mairie de Trente a une adresse e-mail et un site Internet.
Bolzano
Ville de Bolzano, localité de l'Italie de 100 000 habitants.
Préfecture du département.
La mairie de Bolzano a une adresse e-mail et un site Internet.
Merano
Ville de Merano, localité de l'Italie de 38 000 habitants.
La mairie de Merano a une adresse e-mail et un site Internet.
Rovereto
Ville de Rovereto, localité de l'Italie de 38 000 habitants.
La mairie de Rovereto a une adresse e-mail et un site Internet.
Bressanone
Ville de Bressanone, localité de l'Italie de 20 000 habitants.
La mairie de Bressanone a une adresse e-mail et un site Internet.
Pergine Valsugana
Ville de Pergine Valsugana, localité de l'Italie de 20 000 habitants.
La mairie de Pergine Valsugana a un site Internet.
Laives
Ville de Laives, localité de l'Italie de 17 000 habitants.
La mairie de Laives a une adresse e-mail et un site Internet.
Arco
Ville d'Arco, localité de l'Italie de 16 000 habitants.
La mairie d'Arco a une adresse e-mail et un site Internet.
Riva del Garda
Ville de Riva del Garda, localité de l'Italie de 16 000 habitants.
La mairie de Riva del Garda a une adresse e-mail et un site Internet.
Brunico
Ville de Brunico, localité de l'Italie de 15 000 habitants.
La mairie de Brunico a une adresse e-mail et un site Internet.
Appiano sulla Strada del Vino
Ville d'Appiano sulla Strada del Vino, localité de l'Italie de 14 000 habitants.
La mairie d'Appiano sulla Strada del Vino a une adresse e-mail et un site Internet.
Lana
Ville de Lana, localité de l'Italie de 11 000 habitants.
La mairie de Lana a un site Internet.
Mori
Ville de Mori, localité de l'Italie de 9 500 habitants.
La mairie de Mori a un site Internet.
Ala
Ville d'Ala, localité de l'Italie de 9 000 habitants.
La mairie d'Ala a un site Internet.
Lavis
Ville de Lavis, localité de l'Italie de 8 600 habitants.
La mairie de Lavis a un site Internet.
Caldaro sulla strada del vino
Ville de Caldaro sulla strada del vino, localité de l'Italie de 7 600 habitants.
La mairie de Caldaro sulla strada del vino a un site Internet.
Renon
Ville de Renon, localité de l'Italie de 7 600 habitants.
La mairie de Renon a un site Internet.
Levico Terme
Ville de Levico Terme, localité de l'Italie de 7 400 habitants.
La mairie de Levico Terme a un site Internet.


text:
1951
Aquesta pagina concernís l'an 1951 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 11 de novembre - En Argentina, las femnas vòtan pel primièr còp.
- 24 de decembre - independéncia de Libia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premiera capitada d'un assai de produccion d'energia nucleara per la còla estatsunidenca trabalhant sus lo reactor EBR-I dau Laboratòri nacionau d'Idaho. Aquò permetèt la concepcion e la construccion dei premierei centralas nuclearas dins lo corrent deis annadas 1950.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Kenny Anthony, primièr ministre de Santa Lucia
- 30 de genièr - Phil Collins, cantaire britanic
- 3 de febrièr - Blaise Compaoré, president de Burkina Faso
- 15 de febrièr - Jane Seymour, actritz britanica
- 20 de febrièr - Gordon Brown, primièr ministre del Reialme Unit
- 2 de març - Dean Barrow, primièr ministre de Belize
- 4 de març - Chris Rea, cantaire e musician britanic
- 17 de març - Kurt Russell, actor american
- 26 de març - Carl Edwin Wieman, fisician american, Prèmi Nobel
- 20 d'abril - Luther Vandross, cantaire american (m. 2005)
- 21 d'abril - Vladimír Špidla, primièr ministre de Chequia
- 24 d'abril - Enda Kenny, Taoiseach de la Republica d'Irlanda
- 27 d'abril - Freundel Stuart, primièr ministre de Barbados
- 3 de mai - Jan Bielecki, primièr ministre de Polonha
- 6 de mai - Samuel Kanyon Doe, president de Libèria (m. 1990)
- 8 de mai - Philip Bailey, musician american (Earth, Wind & Fire)
- 15 de mai - Frank Wilczek, fisician american, Prèmi Nobel
- 19 de mai - Joey Ramone, musician american (The Ramones) (m. 2001)
- 23 de mai - Anatoli Karpov, jogaire d'escacs rus
- 24 de mai - Jean-Pierre Bacri, actor e scenarista francés.
- 8 de junh - Bonnie Tyler, cantaira galesa
- 12 de junh - Andranik Margaryan, primièr ministre d'Armenia (m. 2007)
- 15 de junh - Álvaro Colom, president de Guatemala
- 27 de junh - Mary McAleese, presidenta de la Republica d'Irlanda
- 29 de junh - Don Rosa, dessenhaire american de Donald Duck
- 1 de julhet - Fred Schneider, compositor e cantaire american (The B-52's)
- 3 de julhet - Jean-Claude Duvalier, Baby Doc, dictator d'Haití (m. 2014)
- 5 de julhet - Maria Klawe, informaticiana americana
- 8 de julhet - Anjelica Huston, actritz americana
- 18 de julhet - Elio Di Rupo, primièr ministre de Belgica
- 21 de julhet - Robin Williams, actor american
- 27 de julhet - Bernardo Atxaga, escrivan basc
- 28 de julhet - Santiago Calatrava, arquitècte espanhòl
- 10 d'agost - Juan Manuel Santos Calderón, president de Colómbia
- 23 d'agost - Noor, reina de Jordania
- 23 d'agost - Ahmad Kadyrov, president de Chechenia
- 30 d'agost - Behgjet Pacolli, president de Kosovo
- 5 de setembre - Michael Keaton, actor american
- 7 de setembre - Chrissie Hynde, cantaira e musiciana americana (The Pretenders)
- 9 de setembre - Ramón Puerta, president d'Argentina
- 12 de setembre - Bertie Ahern, Taoiseach de la Republica d'Irlanda
- 20 de setembre - Javier Marías, escrivan espanhòl
- 21 de setembre - Aslan Maskhadov, president de Chechenia (m. 2005)
- 25 de setembre - Pedro Almodóvar, realizator espanhòl
- 29 de setembre - Michelle Bachelet, president de Chile
- 30 de setembre - Barry James Marshall, mètge e professor australian, Prèmi Nobel
- 2 d'octobre - Sting, cantaire e compositor britanic (The Police)
- 4 de novembre - Traian Băsescu, president de Romania
- 8 de novembre - Alfredo Astiz, militar argentin
- 17 de novembre - Stephen Root, actor american
- 26 de novembre - Cicciolina, actritz pornografica e politiciana italiana
- 27 de novembre - Ivars Godmanis, primièr ministre de Letònia
- 29 de novembre - Jean Schmidt, politiciana americana
- 18 de decembre - Alvin Elliot Roth, economista american, Prèmi Nobel
- 25 de decembre - Kaj Stenvall, pintor finés
- 27 de decembre - Ernesto Zedillo, president de Mexic
- Vilson Ahmeti, primièr ministre d'Albania
- Azimjon Asqarov, jornalista, activista politic e pintor ozbec de Quirguiztan
- Sèrgi Javaloyès, escrivan francés en lenga occitana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Sinclair Lewis, escrivan american, Prèmi Nobel (n. 1885)
- 28 de genièr - Carl Gustaf Emil Mannerheim, marescal, president de Finlàndia (n. 1867)
- 29 de genièr - Josèp Lobet, escrivan provençal (n. 1874)
- 30 de genièr - Ferdinand Porsche, constructor austrian d'automobilas (n. 1875)
- 19 de febrièr - André Gide, escrivan francés, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1869)
- 10 de març - Shidehara Kijuro, primièr ministre de Japon (n. 1872)
- 21 de març - Willem Mengelberg, cap d'orquèstra neerlandés (n. 1871)
- 23 d'abril - Charles Gates Dawes, politician american, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1865)
- 29 d'abril - Ludwig Wittgenstein, matematician e filosòf austrian (n. 1889)
- 13 de julhet - Arnold Schönberg, compositor austrian-american (n. 1874)
- 20 de julhet - Abdullah, rei Jordania, assassinat (n. 1882)
- 23 de julhet - Philippe Pétain, marescal francés, cap d'Estat de la França de Vichèi (n. 1856)
- 29 de julhet - Hozumi Shigeto, escrivan japonés (n. 1883)
- 14 d'agost - William Randolph Hearst, entrepreneire american (n. 1863)
- 15 d'agost - Artur Schnabel, pianista austrian (n. 1882)
- 16 d'agost - Louis Jouvet, actor francés (n. 1887)
- 19 d'agost - Władysław Wróblewski, primièr ministre de Polonha (n. 1875)
- 6 d'octobre - Otto Fritz Meyerhof, mètge e bioquimista aleman, Prèmi Nobel (n. 1884)


text:
Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista
La neutralitat de punt de vista o punt de vista neutre es un principi fondator de Wikipèdia que totes los articles devon respectar. Segon Jimbo Wales, agent designat de Wikipedia, « la neutralitat de punt de vista es absoluda e non negociabla » [1].
Somari
- 1 Neutralitat de punt de vista
- 1.1 Lo punt de vista neutre es pas un punt de vista intermediari
- 1.2 Lo punt de vista neutre es pas cap punt de vista particular
- 1.3 La neutralitat de punt de vista permet pas de pretendre que de punts de vista se valon
- 1.4 Lo punt de vista neutre es pas lo punt de vista de la majoritat
- 1.5 La neutralitat de punt de vista requerís l'atribucion dels punts de vista
- 1.6 La neutralitat de punt de vista es pas lo sol principi fondator de Wikipèdia
- 2 Girgon
- 3 Neutralitat de punt de vista
- 3.1 Lo punt de vista neutre es pas un punt de vista intermediari
- 3.2 Lo punt de vista neutre es pas cap punt de vista particular
- 3.3 La neutralitat de punt de vista permet pas de pretendre que de punts de vista se valon
- 3.4 Lo punt de vista neutre es pas lo punt de vista de la majoritat
- 3.5 La neutralitat de punt de vista requerís l'atribucion dels punts de vista
- 3.6 La neutralitat de punt de vista es pas lo sol principi fondator de Wikipèdia
- 4 Girgon
- 5 La neutralitat de punt de vista segon Jimbo Wales (definicion originala)
- 6 La neutralitat segon Larry Sanger
- 7 Vejatz tanben
Neutralitat de punt de vista[modificar la font]
Wikipèdia se fonda sus un principi fòrt important : en dos mots, se deu escriure los articles de biais a pas prendre partit per un punt de vista puslèu que per un autre. Al contrari, s'agís de presentar totes los punts de vista pertinents, mas de n'adoptar pas cap. Cal doncas jamai afirmar, sosentendre o quitament daissar créser qu'un dels punts de vista es d'un biais quin que siá melhor, egal o mens bon qu'un autre.
Escriure de biais neutre es un art que necessita de practica. La neutralitat de punt de vista es l'objècte d'analisis nombrosas, interpretacions e rafinaments dins Wikipèdia. Esitetz pas a participar al mòde d'emplec.
Lo punt de vista neutre es pas un punt de vista intermediari[modificar la font]
Escriure d'un punt de vista neutre consistís pas a adoptar un punt de vista intermediari, mas a presentar e identificar clarament cada punt de vista.
Lo punt de vista neutre es pas cap punt de vista particular[modificar la font]
Lo punt de vista neutre es pas cap dels punts de vista presentats. Escriure d'un punt de vista neutre consistís a presentar cada punt de vista amb la meteissa distància.
La neutralitat de punt de vista permet pas de pretendre que de punts de vista se valon[modificar la font]
La neutralitat de punt de vista interditz tot jutjament sus un punt de vista. Aquò significa qu'interditz non solament de pretendre qu'un punt de vista es melhor qu'un autre, mas interditz tanben de pretendre que dos punts de vista, e mai totes los punts de vista, se valon.
Lo punt de vista neutre es pas lo punt de vista de la majoritat[modificar la font]
Escriure d'un punt de vista neutre consistís pas a prendre partit per la majoritat, quitament aprèp aver evocat totes los punts de vista. Tot punt de vista es subjectiu e dependent de consideracions socialas, temporalas e geograficas. La tòca es doncas pas de trobar una vertat o una nòrma que de tot biais evoluisson segon l'endrech, lo grop e lo temps.
La neutralitat de punt de vista requerís l'atribucion dels punts de vista[modificar la font]
Presentar totes los punts de vista pertinents deu pas daissar lo lector amb una massa de punts de vista contradictòris indicant simplament que « d'unes » pensan aiçò e d’« opausants » pensan aquò. Los tenents de cada punt de vista devon èsser identificats sens ambigüitat. Cal non solament presentar totes los punts de vista, mas en mai d'aquò, identificar qui (quin partit politic, quin corrent filosofic, etc.) sosten cada punt de vista, de manièra que lo lector se pòsca far una idèa de la representativitat de cada partida en preséncia.
Aquesta règla permet en particular d'empachar de far passar un punt de vista personal o conflar un punt de vista minoritari jos un vague « d'unes dison », « se pòt remarcar », etc., que sa pertinéncia pòt èsser inverificabla.
Vejatz tanben : Wikipèdia:Contengut evasiu
La neutralitat de punt de vista es pas lo sol principi fondator de Wikipèdia[modificar la font]
Un autre principi fondator es qu'un article deu èsser pertinent, e doncas que los punts de vista presentats devon èsser pertinents. Es per aquesta rason que lo punt de vista d'un simple Wikipedian a pas sa plaça dins un article, quitament s'es presentat d'un punt de vista neutre.
Girgon[modificar la font]
- PdV = punt de vista
- POV = punt of view
- NPdV = neutralitat de punt de vista
- PdVN = punt de vista neutre
- NPOV = neutral punt of view
La neutralitat de punt de vista o punt de vista neutre es un principi fondator de Wikipèdia que totes los articles devon respectar. Segon Jimbo Wales, agent designat de Wikipedia, « la neutralitat de punt de vista es absoluda e non negociabla » [2].
Neutralitat de punt de vista[modificar la font]
Wikipèdia se fonda sus un principi fòrt important : en dos mots, se deu escriure los articles de biais a pas prendre partit per un punt de vista puslèu que per un autre. Al contrari, s'agís de presentar totes los punts de vista pertinents, mas de n'adoptar pas cap. Cal doncas jamai afirmar, sosentendre o quitament daissar créser qu'un dels punts de vista es d'un biais quin que siá melhor, egal o mens bon qu'un autre.
Escriure de biais neutre es un art que necessita de practica. La neutralitat de punt de vista es l'objècte d'analisis nombrosas, interpretacions e rafinaments dins Wikipèdia. Esitetz pas a participar al mòde d'emplec.
Lo punt de vista neutre es pas un punt de vista intermediari[modificar la font]
Escriure d'un punt de vista neutre consistís pas a adoptar un punt de vista intermediari, mas a presentar e identificar clarament cada punt de vista.
Lo punt de vista neutre es pas cap punt de vista particular[modificar la font]
Lo punt de vista neutre es pas cap dels punts de vista presentats. Escriure d'un punt de vista neutre consistís a presentar cada punt de vista amb la meteissa distància.
La neutralitat de punt de vista permet pas de pretendre que de punts de vista se valon[modificar la font]
La neutralitat de punt de vista interditz tot jutjament sus un punt de vista. Aquò significa qu'interditz non solament de pretendre qu'un punt de vista es melhor qu'un autre, mas interditz tanben de pretendre que dos punts de vista, e mai totes los punts de vista, se valon.
Lo punt de vista neutre es pas lo punt de vista de la majoritat[modificar la font]
Escriure d'un punt de vista neutre consistís pas a prendre partit per la majoritat, quitament aprèp aver evocat totes los punts de vista. Tot punt de vista es subjectiu e dependent de consideracions socialas, temporalas e geograficas. La tòca es doncas pas de trobar una vertat o una nòrma que de tot biais evoluisson segon l'endrech, lo grop e lo temps.
La neutralitat de punt de vista requerís l'atribucion dels punts de vista[modificar la font]
Presentar totes los punts de vista pertinents deu pas daissar lo lector amb una massa de punts de vista contradictòris indicant simplament que « d'unes » pensan aiçò e d’« opausants » pensan aquò. Los tenents de cada punt de vista devon èsser identificats sens ambigüitat. Cal non solament presentar totes los punts de vista, mas en mai d'aquò, identificar qui (quin partit politic, quin corrent filosofic, etc.) sosten cada punt de vista, de manièra que lo lector se pòsca far una idèa de la representativitat de cada partida en preséncia.
Aquesta règla permet en particular d'empachar de far passar un punt de vista personal o conflar un punt de vista minoritari jos un vague « d'unes dison », « se pòt remarcar », etc., que sa pertinéncia pòt èsser inverificabla.
Vejatz tanben : Wikipèdia:Contengut evasiu
La neutralitat de punt de vista es pas lo sol principi fondator de Wikipèdia[modificar la font]
Un autre principi fondator es qu'un article deu èsser pertinent, e doncas que los punts de vista presentats devon èsser pertinents. Es per aquesta rason que lo punt de vista d'un simple Wikipedian a pas sa plaça dins un article, quitament s'es presentat d'un punt de vista neutre.
Girgon[modificar la font]
- PdV = punt de vista
- POV = punt of view
- NPdV = neutralitat de punt de vista
- PdVN = punt de vista neutre
- NPOV = neutral punt of view
La neutralitat de punt de vista segon Jimbo Wales (definicion originala)[modificar la font]
Una enciclopèdia de portada generala es un ensemble sintetic de coneissenças presentat d'un punt de vista neutre. Dins la mesura del possible, tota escritura enciclopedica se deu gardar de prendre tota posicion autra que la del punt de vista neutre.
Lo punt de vista neutre consistís a ensajar de presentar las idèas e los fachs de biais que los partisans e los detractors se pòscan acordar. Plan segur, un acòrdi a 100% es impossible ; i a d’ideològs dins lo monde que balharàn lor assentiment pas qu'a una presentacion energica de lor pròpri punt de vista. Podèm solament recercar un tipe d'escritura que convenga a de personas essencialament racionalas, que pòdon aver de desacòrdis sus de punts particulars.
Qualques exemples ajudaràn sens dobte a illustrar mon prepaus :
1. Un article enciclopedic deuriá pas sosténer que las entrepresas son d’organizacions criminalas, quitament se l'autor o pensa. Deuriá puslèu expausar lo fach que cèrtas personas o creson, balhar lors rasons, mas tanben presentar çò que l'autre camp ditz.
2. Un article enciclopedic deuriá pas afirmar que lo liberalisme economic es lo melhor sistèma social. (Es çò que pensi, al fach.) Deuriá puslèu presentar los arguments dels partisans d’aqueste punt de vista e los arguments de los que s'i opausan.
Benlèu lo biais mai aisit de rendre vòstra escritura pus enciclopedica es d'indicar çò que las gents creson, puslèu que çò qu’es. S'aquò vos sembla un pauc subjectivista, collectivista o imperialista, alara interrogatz-me sus aqueste principi, perque pensi que fasètz tot simplament error. Çò que las gents creson, vaquí un fach objectiu, e podèm presentar aquò pro aisidament d'un punt de vista neutre.»
(Jimbo Wales, Neutrality of punt of view Neutrality of punt of view, 27-XII-2001/5-I-2002)
La neutralitat segon Larry Sanger[modificar la font]
« Un dels primièrs principis sul qual Jimmy e ieu sèm tombats d'acòrdi, es la politica d'«imparcialitat» o de neutralitat. Sabi qu'ai enòrmament insistit sus aqueste principi tre lo començament, perque la neutralitat èra una de mas tissas dempuèi fòrt longtemps [...]. La neutralitat — nos acordàvem sus aqueste punt — exigissiá que los articles presenten pas cap punt de vista particular suls subjèctes controversiats, mas rebaten al contrari onèstament totas las partidas. Sèm tanben tombats d'acòrdi per rejetar una solucion de recambi, sus la quala Tim [Shell] e d'autres Nupedians de la primièra ora avián trabalhat (per un temps) : lo desvolopament, per cada subjècte enciclopedic, d'una seria d'articles diferents, cadun escrit d'un punt de vista diferent.»
« Una [...] politica que foguèt rapidament instituida foguèt la politica d'imparcialitat (nonbias policy) o de neutralitat. Aquesta politica èra eissida del projècte Nupedia e devenent una Règla de Respectar — dins una de las primièras versions, la politica èra enonciada d’aqueste biais : "Defugir la parcialitat (Avoid bias) : Perque s'agís d'una enciclopèdia, tant plan que mal, valdriá mai qu'expausèssetz vòstras consideracions polemicas o (1) pas brica, o (2) sus las paginas de *Debat [...] o de *Discussion que se tròban en ligams en bas de la pagina que sètz temptat d'embelir, o encara (3) presentadas de biais factual, i.e., en atribuissent una opinion particulara a una persona o a un grop particular, puslèu que d'afirmar aquesta opinion coma un fach. La solucion (3) es netament preferida." Jimmy comencèt alara una pagina especializada dins la politica editoriala, que nomenèt "Punt de Vista Neutre" (Neutral Punt of View) [...]. Confèssi qu'aimi pas gaire aqueste nom coma nom de la politica, perque implica que d'escriure de biais neutre, o sens parcialitat (bias), es en realitat exprimir un punt de vista, e, essent donada la preséncia de l'article definit, coma un sol punt de vista sus aquesta question. "Neutralitat", "neutre", e "de biais neutre/imparcialament" (neutrally) son del melhor usatge coma nom, adjectiu, e advèrbi. Mas la sigla "NPDV" (NPOV) acabèt per èsser utilizada a la plaça de totas tres per de Wikipedians desiroses d'èsser dins lo vent, puèi s'acabèt a usar del desplasent "PDV" (POV). »
Larry Sanger, The Early History of Nupedia and Wikipedia: A Memoir (Memòrias suls començaments de Nupèdia e Wikipèdia)


text:
La Panosa (Canton de Severac)
La Panosa[1][2][3] (Lapanouse en francés) es una comuna francesa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, una congrégation de fraires panetiers conrea lo blat e fabrica del pan en donant aital lo sieu nom dins lo vilatge "Panus", de contunh "Panusia" e fin finala "Lapanouse".
Au Moyen Âge, une congrégation de moines panetiers cultive le blé et fabrique du pain donnant ainsi son nom au village "Panus", puis "Panusia" et enfin "Lapanouse".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Chifras de l'INSEE http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/c_affiche.affiche?nivgeo=12123
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sévérac, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1996
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Biologia moleculara
Al crosament de la genetica, de la bioquimia e de la fisica, la biologia moleculara es una disciplina scientifica que l'objècte n'es la compreneson dels mecanismes del foncionament de la cellula al nivèl molecular. Lo tèrme « biologia moleculara » designa tanben l'ensemble de las tecnicas de manipulacions d'acides nucleïcs (ADN, ARN), nomenadas tanben « tecnicas del gèni genetic ».
S'abreuja l'expression biologia moleculara en "biò mòl" o "BM".
La biologia moleculara apareguèt al sègle XX, en seguida de l'elaboracion de las leis de la genetica, la descobèrta dels cromosòmas e de l'identificacion de l'ADN coma supòrt quimic de l'informacion genetica.
Après la descobèrta de l'estructura en dobla eliç de l'ADN en 1953 per James D. Watson (1928- ), Francis Crick (1916-2004), Maurice Wilkins (1916-2004) e Rosalind Franklin (1920-1958) la biologia moleculara coneguèt de desvolopaments importants per venir un esplech essencial de la biologia modèrna a partir de las annadas 1970.


text:
Per tant, Gerhard Rohlfs, en son estudi sus la lenga gascona, que'nse raperè la solucion que s'avè de trobar en gascon. De fèit, l'etimologia deu mot gascon pirenenc sobac qu'ei clara. Que resulta de l'aglutinacion de l'article salat so (latin ipso) dab lo mot obac: s'obac >sobac.
L'emplec de l'article salat so (au femenin: sa, deu latin ipso e ipsa) qu'èra hòrt corrent en gascon pirenenc dinc a ua epòca relativament recenta, que cadó extint a la fin deu sègle 19 o a la debuta deu sègle 20, remplaçat en generau per eth /era. Totun, l'article salat que demora fossilizat en onomastica gascona Com a exemples, citem Soumoulou / Somolon, Socasau, Sapene/Sapena, Sacase/Sacasa, Sarrieu/Sarriu etc. La scripta medievau deu gascon qu'evitava dejà d'emplegar l'article so/sa, qu'emplegava meilèu el/la o lo /la, lhevats los noms de lòc e de persona qui, eths, n'èran sovent pas adaptats: Zaforcada, Zaplana etc. Que i tornarèi un aute còp dab quauques extrèits de tèxtes medievaus com a exemples.
Obac en gascon que vòu díser nòrd (Palay). Qu'ei la fòrma genuinament gascona corresponent au mot francés ubac. Que deriva deu mot latin opacus qui significava opac, escur. Adonc, obac qu'ei lo parion etimologic, de formacion popular(a), deu mot sabent opac. L'ubac (d'autes còps l'obac) que designa(va) lo penent nòrd d'ua montanha, lo qui demora(va) a l'ombra, a l'escur, a l'empara deu só. Dab aquera significacion, lo mot obac qu'ei cadut en desús, remplaçat en gascon per omprèr o ombrèr, uei lo dia en concurréncia dab lo gallicisme d'origina aupenca (arpitana) ubac.
D'aquera significacion "a l'empara deu só, a l'escur" que derivan las significacions modèrnas deu mot sobac: 1- acès, empara, sela, apric cobèrt - la prumèra partida deu mot sobac qu'evoca, d'ua faiçon enganaira, un prefixe so-, sob (sos), çò qui renfòrça lo concèpte innovator d'apric cobèrt ligat ad aquera fòrma deu mot. Lo mot aragonés soba: abric cobèrt, tuta, qu'ei probable a l'origina de la confusion. De la medisha manèra, en gascon, soala, sobala: abric cobèrt, tuta (deu. latin subala: eishèra). En aragonés, la forma aglutinada gascona que i ei estada adoptada: sobago, lo mot que i a guardat lo significat primitiu d'obac: ombrèr, uei lo dia cadut en desús per la part gascona. Jo qu'èi postulat mantuns còps l'existéncia passada d'un diasistèma pirenenc, navarroaragoneso-gascon. L'evolucion semantica deu mot sobac que suporta la realitat popular(a) d'aqueste diasistèma.
2- Qu'arretrobam aquera idèa de cobèrta, de partida amagada, dab la dusau significacion de sobac: partida deu còs, normaument amagada deu só e de la vista, comprenguda enter los dus braç d'ua hemna, o sia lo piet femenin, la popa, autanplan com lo vestit (s'obac, qu'ei a díser "l'opac") qui amaga los piets d'ua hemna.
Lo catalan qu'a tanben lo mot obac dab lo significat primitiu deu mot, ara extint en gascon: vessant d'una muntanya, més ombrívol, menys calorós, més humit (G.D.L.C.). D'aquiu vien lo toponime malhorquin Subac, de formacion identica au gascon sobac (lo catalan mahorquin qu'emplega l'article salat): Subac = S'obac.
Lo mot espanhòu sobaco (sinonime d'axila) qu'ei un gasconisme clar. La significacion d'eishèra qu'a aqueth mot en espanhòu que deriva de la significacion anatomica deu mot sobac en gascon e per confusion dab un descendent deu latin "subala" = eishèra (aragonés: soba, gascon soala, sobala: abric cobèrt, tuta, fr. abri sous roche).
N'ei pas lo solet gasconisme anatomic qui trobam en espanhòu. Un aute qu'ei galillo (sinonime de úvula) . Jo que'n dedusi - e que'n soi aparentament lo prumèr a hà'c- galillo, var. gallillo- qu' ei simplament ua fòrma espanholizada de galet (lo deu béver a galet). Galet qu'ei un derivat afixat deu mot gascon gau ( f.). Aqueth darrèr mot qu'ei la fòrma pirenèo-gascona deu mot latin canalis. En gascon, la gau e l' agau que son duas fòrmas d'un solet mot, sinonime de canau. De fèit, gau que deu arrepresentar ua fòrma gascona de canalis (canau), la mei "regular(a)" pr'amor de la pèrda de la n intervocalica latina qui caracteriza lo noste idiòma. Donc galet qu'arrepresenta ua forma populara pirenèo-gascona de canalet.
Segon Palay, galet en gascon que designa un canalet en fòrma de honilh e particular(a)ment lo honilh anatomic: la canau de la faringe e, per extension, la garganta (sinonime de gargamèla e de galipet). En espanhòu, galillo (mot popular sinonime d' úvula) que designa lo lenguet de la faringe, çò qui aperam autanplan en gascon la lengueta, lo gargamèu (forma masculina de gargamèla) o la galipeta (forma femenina de galipet).
En aragonés, gallé (fòrma arreconstrusida a partir de gallete, adaptacion aragonesa deu mot gascon galet), que s'a guardat lo significat de garganta qui n'a lo quiti mot galet en gascon, mentre galillo, gallilo o gallillo (autas fòrmas adaptadas de gal(l)ete, de galet, obtiengudas en cambiar lo sufixe diminutiu -ete en -illo) que serveish en aragonés tà designar sia lo lenguet de la faringe sia l'òs deu còth (cast. nuez de Adán), segon los parlars.
Tostemps en aragonés, un gallo qu'ei ua chorrada de liquide (deu benasqués gall erronèament dedusit de, o arreconstrusit a partir de, gallet, deu mot gascon galet. En benasqués, que's beu indistintament a galet o a gall.)
'
Los mots espanhòus gallete (qui, en espanhòu, e pòt significar autanplan la garganta com lo lenguet de la faringe) e galleta (lo recipient dab pishader: "vasija pequeña con un caño torcido para verter el licor que contiene", segon la definicion deu DLE, en gascon: galeton) , en portugués: galhete (garganta) e galheta (lo recipient, en gasc. galeton, en oc. bureta) e en catalan: galet e galleda (antig. galleta, gasc. selha, herrat) qu'an tots la medisha origina etimologica. Tots aqueths mots peninsulars que derivan deu mot pirenèo-gascon gau (lat. canalis) a partir de galet e de galeta. L'expression catalana beure a galet (cast. beber a gallete) qu'ei d'origina gascona (béver a galet, per oposicion a béver a pòt), com ei probablament o possiblament d'origina gascona lo mot qui designa lo recipient emblematic deus catalans: porró o sia porron (derivat afixat de poth, deu lat. pullus, cast. gallo, allusion a la fòrma a ausèth d'aqueste flascon). En gascon, un poron qu'ei un "petit poth" -o sia en catalan: un gall menut, un gallet- mentre lo derivat porron que designa la tortola (cast. e cat. tórtora). Per la montanha gascona, porron que designa autanplan lo flascon de vèire enqüèra que los gascons s'estiman mei de béver a galet dab ua bota o boteta.
Aqueth message qu'èra tà illustrar, après Gerhard Rohlfs, quin la coneishença deu gascon e podè ajudar ad arresòlver l'etimologia de mots en catalan, espanhòu e en portugués. Lo gascon qu'a prestat mots e expressions en las lengas de la peninsula vesia.
N.B. Las illustracions d'aqueth messatge que son tiradas de la wikipèdia.


text:
Cultura de Mississipí
La cultura de Mississipí èra una cultura indigèna d'America dau Nòrd que s'estendiguèt magerament entre 800 e 1500 a l'èst de Mississipí. Apareguèt dins lei regions drudas de la vau d'aqueu fluvi e influencièt pauc a pauc d'autrei vaus liadas a de rius vesins. Desvolopèt una civilizacion caracterizada per la bastida de torets rectangulars protegits per de fortificacions de fusta, d'un artesanat magerament format de terralhas e d'objèctes de fusta d'una religion probablament inspiradas d'aquela de Mesoamerica.
Lei rasons de son declin son mau conegudas mai la màger part dei centres importants èran abandonats quand lei premiers explorators arribèron dins la region durant la premiera mitat dau sègle XVI. Pasmens, se mantenguèt dins certanei regions fins au sègle XVIII e la colonizacion sistematica dau territòri deis Estats Units d'America actuaus per de colons blancs.


text:
Jungfrau
Jungfrau (en alemand: "gojata / verge") es lo somalh d'un massís montanhós del meteis nom, situat dins la region d'Oberland e lo canton de Bèrna en Soïssa. Los autres dos somalhs del massís son Eiger (3970 m) amb sa famosa fàcia nòrd, e Mönch (4099 m). Jungfrau es la tresena montanha pus nauta dels Alps après la Finsteraarhorn bernesa e Aletschhorn. La Jungfrau ten una auçada de 4.158 m.
Lo suc de la montanha foguèt escalat pel primièr còp lo 3 d'agost de 1811, pels fraires Meyer d'Aarau. A causa de l'accès malaisit, lo tren de cremalhièra del Jungfraubahn ara corrís per l'interior de la montanha, fins a l'estacion de tren del Jungfraujoch a 3.454 m, la pus nauta d'Euròpa.


text:
Sarreinsming
Sarreinsming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Vilatge perché a lo-dessus de la Sarre.
- Village perché au-dessus de la Sarre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement "Hasemingen", Citat l'an 1152; Asmange sus la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de la évêché de Verdun de las abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse e de Werneswiller, de contunh del comtat de Dos-Ponts e dels ducs de Lorraine.
- Anciennement "Hasemingen", cité en 1152; Asmange sur la Sarre, Sareinsming (1365).
- Possession de l'évêché de Verdun des abbayes de Herbitzheim, de Wadgasse et de Werneswiller, puis du comté de Deux-Ponts et des ducs de Lorraine.