text:
Russia
Russia (nom complèt : Federacion de Russia) es un estat europèu e asiatic qu'es a l'ora d'ara lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 143 milions d'abitants en 2012. Sa capitala es Moscòu e sa lenga oficiala lo rus. Es l'eiretier dau Principat de Moscòu, de l'Empèri Rus e de l'Union Sovietica.
Lo país tèn de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX. Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preistòria e Antiquitat
- 1.2 Lo principat de Kiev
- 1.3 L'invasion mongòla
- 1.4 Lo principat de Moscòu
- 1.5 La dinastia Romanov e la fondacion de l'Empèri Rus
- 1.6 L'expansion russa
- 1.7 Lo declin e la fin de l'Empèri Rus
- 1.8 La Revolucion e l'Union Sovietica
- 1.9 L'afondrament de l'Union Sovietica e la formacion de la Federacion de Russia
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Arts e cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
- 10 Nòtas & referéncias
- 11 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lei vestigis umans pus ancians descubèrts sus lo territòri rus son situats en Siberia Centrala e son datats de 300 000 ans. La premiera civilizacion coneguda, aquela dei Kurgans, se desvolopèt a partir de 4 000 avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs 2 000 avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimmeris, ocupèt un ensems importants de territòris situats entre Polonha e China orientala. Vèrs 1 000 avC, lei regions entre lei fluvis Dniestr e Volga foguèron ocupats per un autre pòble indoeuropèu, leis Escites. Fondèron un ensems d'estats que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates.
A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en 453. Lei regions occidentalas de Russia foguèron donc conquistas per leis Avars fins au sègle VII e l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis Eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia europèa a partir de Bielorussia.
Lo principat de Kiev[modificar | modificar la font]
Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de Vikings venguts d'Escandinàvia qu'ocupèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala sus lei pòbles eslaus de la region que foguèron pauc a pauc conquists. Desvolopèron lei cambis comerciaus entre la Mar Baltica e la Mar Negra e capitèron de resistir militarament còntra lei migracions de pòbles asiatics nomadas. En 988, lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents. Lei senhors d'aquelei principats desvolopèron una organizacion militara que sei caps venguèron pauc a pauc proprietaris de zonas agricòlas importantas marcant l'aparicion d'una aristocràcia terriena poderosa. Lo principat de Novgorod, dins lo nòrd de Russia, es un deis estats principaus d'aqueu periòde.
L'invasion mongòla[modificar | modificar la font]
A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquista la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei batalhas decisivas se debanèron entre 1237 e 1242. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma Kiev o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas — Novgorod e Pskov capitèron de gardar una autonòmia relativa — mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars.
Aqueu sistèma va durar durant tres sègles fins a l'afondrament dau Khanat de l'Òrda d'Aur. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. D'en premier, au nivèu religiós, l'islamizacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas e l'usatge massiu de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla.
Lo principat de Moscòu[modificar | modificar la font]
Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencre lei Mongòls e de venir independenta. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev permetent de fondar un estat que va venir lo centre de Russia.
Lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils. Annexèron pauc a pauc mai d'un principat per formar un estat dich Russia. En 1380, lo prince Dimitri IV de Russia capitèt de vencre lei Mongòls a Kolikovo marcant una premiera demenicion de l'autoritat de l'Òrda d'Aur sus la region. Après un periòde de crisi intèrna causada per sa succession de 1425 a 1453, lo poder foguèt pres per Ivan III de Russia en 1462. Son rèine foguèt marcat per la conquista finala de l'independéncia de Moscòu, la fragmentacion dau Khanat de l'Òrda d'Aur e la conquista de principats rus encara independents coma Novgorod (1478) o Tver (1485). En 1485, Ivan III prenguèt lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentèt coma lo successor dei princes de Kiev.
Sa politica foguèt contuniada per son fiu Vassili III que capitèt de conquistar la ciutat-estat de Pskov (1510) e lei principats de Smolensk (1514) e de Riazan (1521). Aquelei conquistas s'acabèron durant lo rèine d'Ivan IV que foguèt lo premier sobeiran rus que prenguèt lo títol de tsar après sa victòria còntra lei vestigis dau de l'Òrda d'Aur. Ansin, l'extension de la colonizacion russa vèrs l'èst èra plus menaçada per d'estats poderós. De mai, Ivan IV capitèt de renfòrçar l'autoritat dau sobeiran sus son aristocràcia. En revènge, foguèt desfach per una coalicion formada per Polonha, Suècia e Lituania e perdiguèt son accès a la Mar Baltica.
La dinastia Romanov e la fondacion de l'Empèri Rus[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna dicha Temps dei trebols que va s'acabar en 1613 quand la dinastia Romanov prenguèron lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat rus e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora.
Aquela òbra acomencèt pendent lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). Après una guèrra lònga e acarnada còntra Suècia, Russia obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica. Aquò marquèt l'afebliment de Suècia venguda una poissança secondària mentre que Russia veniá una poissança sus lo teatre d'Euròpa Orientala. Au nivèu economic, lo rèine foguèt marcat per de reformas economicas coma la creacion d'una industria metallurgica o la bastida d'una capitala novèla, Sant Petersborg, situada dins una region pus pròcha dau centre d'Euròpa. Divèrsei disposicions renfòrçèron tanben una lèi adoptada en 1649 per compelir l'aristocràcia a l'obeïssença en cambi d'un renfòrçament dei drechs sus lei païsans. Aqueu sistèma entraïnèt divèrsei revòutas ai sègles XVII-XVIII e va finalament venir la causa de la feblessa tecnologica e dau declin rus au sègle XIX. Sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après son succès còntra l'Empèri Otoman e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de Polonha en 1773, en 1793 e 1795. L'aristocràcia russa s'occidentalizèt pauc a pauc e un periòde culturau riche acomencèt per leis elèits russas.
A partir deis annadas 1790, Russia participèt ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon Ièr. Maugrat de desfachas importantas e resclantissentas (Austerlitz, Friedland), l'invasion francesa de 1812 s'acabèt per una victòria decisiva russa que va entraïnar la desfacha finala dei Francés entre 1813 e 1814. La participacion russa ai batalhas de 1812, de Leipzig en 1813 e a la campanha de França en 1814 donèt un prestigi fòrça important au tsar e Russia venguèt lo centre deis alianças antifrancesas e antirevolucionarias dau continent europèu. La premiera mitat dau sègle XIX e la repression de la màger part dei revolucions de 1848-1849 marquèron l'apogèu d'aquela posicion.
L'expansion russa[modificar | modificar la font]
Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent asiatic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès :
- l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats.
- la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman, leis estats de Caucàs.
Lo declin e la fin de l'Empèri Rus[modificar | modificar la font]
La segonda mitat dau sègle XIX foguèt marcat per lo declin de l'Empèri Rus que deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas e foguèt pas capable de rivalizar ambé lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. Leis assais de reformas se succediguèron fins a l'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala. Fòrça saunós per lei Rus, aqueu conflicte va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en 1917.
Aqueu declin èra magerament causat per l'estructura feodala de la societat russa. Lo retard tecnologic e l'organizacion feodala de l'agricultura russa empachèt la modernizacion dau sector e entraïnèt lo declin de l'economia russa. D'efèct, la feblessa dei revenguts agricòlas empachèt l'aristocràcia o l'estat d'investir dins leis industrias novèlas. Leis aspiracions au poder de la borgesiá urbana e lei movements païsans entraïnèron la formacion de divèrsei movements revolucionaris. Faciant una repression importanta, aquelei movements adoptèron una estrategia violenta que va prefondament devesir la societat russa.
La demonstracion dau declin rus foguèron portada per la guèrra de Crimèa. Après tres annadas de guèrra (1853-1856), lei fòrças armadas foguèron incapablas de replegar un còrs expedicionari de solament 50 000 òmes desbarcat dirèctament dins lo territòri rus. Aqueleis annadas veguèron tanben divèrsei revòutas de païsans còntra l'aristocràcia. Lo tsar Alexandre II assaièt de reformar l'estructura de la societat rurala. Son assassinat en 1881 per un movement revolucionari marquèt la fin de la dubertura politica volontària dau regime. Quauqueis assais de reformas economicas permetèron per la seguida de crear quauquei centres industriaus. Fòrça limitada, aquela industria poguèt pas rivalizar amb aquelei d'Anglatèrra o de França mai entraïnèt l'aparicion d'un proletariat numericament feble mai concentrat dins de centres urbans estrategics (Sant Petersborg, Moscòu...). De mai, aquelei reformas permetèron pas de gardar un nivèu tecnologic sufisent.
En 1905, l'armada russa foguèt esquichada per l'armada japonesa entraïnant una crisi intèrna importanta que va obligir lo tsar Nicolau II de realizar de concessions. Una assemblada legislativa foguèt creada mai lo tsar assaièt per la seguida de limitar sei poders o de trucar leis eleccions per obtenir la majoritat. Pasmens, lo regime perdiguèt lo sostèn dei classas socialas aisadas desirosas de prendre lo poder après la revòuta de 1905. En 1914, la Premiera Guèrra Mondiala foguèt lo començament de dificultats fòrça importantas per l'Empèri que va subir de desfachas importantas e saunosas còntra leis Alemands. En 1917, una tièra de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri.
La Revolucion e l'Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista a partir dei rèstas de l'Empèri Rus. Atacats per lei partisans de l'Empèri o dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat.
Pasmens, lei Bolchevics èra devesits entre un nombre important de faccions diferentas. Après la mòrt de Lenin, cap istoric dau movement, en 1924, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder e la direccion de la Revolucion. Après una lucha de succession de 1924 a 1929, Ïosif Stalin venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica. Eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians (Trotski...) e establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas en Ucraïna...), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. Dins aquò, la repression politica e lei dificultats d'avitalhament entraïnèron la mòrt de desenaus de milions de personas.
A la fin deis annadas 1930, un esfòrç militar foguèt acomençat per s'aparar còntra la renaissença de l'armada allemanda e dei tensions militaras en Euròpa. D'efèct, lo regime nazi que proclamèt son intencion de conquistar l'èst d'Euròpa per la « raça superiora ariana » èra una menaça dirècta còntra l'URSS. Pasmens, la maufisança entre poissanças capitalistas francesas e britanicas, país eslaus (Polonha...) e Union Sovietica empachèt de formar una aliança còntra l'Axe Berlin-Roma. En plaça, Stalin preferiguèt menar una politica d'espèra per permetre d'acabar lo rearmament dei fòrças armadas sovieticas. En 1939, l'URSS participèt donc au partiment de Polonha ambé Hitler e un acòrd de non agression foguèt signat ambé Berlin. Lei Sovietics ataquèron tanben Finlàndia e, maugrat de dificultats importantas causats per lei combats d'ivèrn, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país.
En 1941, l'Union Sovietica foguèt atacada per sospresa per leis Alemands. Inicialament mau preparats e de còps mau comandats, lei Sovietics perdiguèron unei milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda dins la region de Moscòu a la fin de 1941. En 1942, una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda d'unei territòris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabada en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. Ais estius de 1943 e de 1944, la batalha de Korsk e l'operacion Bagration entraïnèron l'afondrament deis Alemands. En 1945, lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables. La participacion decisiva dei Sovietics a la desfacha nazia donèt a l'URSS un prestigi internacionau immens.
Pasmens, l'aliança ambé leis estats occidentaus capitalistas s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va s'acabar a la fin deis annadas 1980 per l'afondrament sovietic. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras d'unei milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas.
L'afondrament de l'Union Sovietica e la formacion de la Federacion de Russia[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion militara d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins la societat. Desirosa d'un regime pus liure, leis elèits intellectuaus obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant sa desagragacion lenta. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica (Budapest 1956, Prague 1968, Polonha 1980-1982...). A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion.
En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas menaçant l'unitat de la federacion coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans de l'URSS entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union.
Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Caracterizat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras ambé seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia (1 313 km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan (6 846 km), China (3 645 km), Mongolia (3 441 km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras ambé leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'estèpas au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo Caucàs au sud-oèst, lei monts de l'Altaï au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de Kamtchatka egalament a l'èst e l'Oral au centre.
Mai de 100 000 rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo lac Baical, lo lac Ladoga o lo lac Onega.
Clima[modificar | modificar la font]
La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) ambé de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu.
Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst ambé l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud.
Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la Doma d'Estat (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu.
Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas ambé d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament pacifica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Russia es una federacion constituida de 83 subjèctes mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents :
- 22 republicas centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta.
- 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas.
- 4 ocrogs (districts autonòms) formats sus una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region.
- 3 vilas federalas que son Moscòu, Sant Petersborg e Sebastòple.
Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat de facto per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion.
Educacion[modificar | modificar la font]
Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8en reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia :
- l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista.
- l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs.
- de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion.
- lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics.
- lo ròtle important de la corrupcion.
La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs.
Demografia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en 1955. En 1992, agantèt son maximum ambé 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en 2012. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics.
Au nivèu etnic, en 2002, lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%).
La densitat de populacion es egala a 8 ab/km3 mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En 2002, dotze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son Moscòu (11,7 milions d'abitants), Sant Petersborg (4,6 milions), Novossibirsk (1,4 milion), Nijni Novgorod (1,3 milion) e Iekaterinbourg (1,3 milion).
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2004, l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1èr reng mondiau), lo séguel (1èr), la civada (1èr), lo vira-soleu (1èr), la tartifla (2en), lo caulet (3en), lo blat (4en), lo lach (5en), la galinhala (5en) e lei bovins (5en).
Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en 2010 (petròli 1èr reng ; gas 2en reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son :
- lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia.
- lo sector de la construccion.
- la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras.
- la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa.
- l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas.
Recèrca[modificar | modificar la font]
Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU ambé l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'arma nucleara. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas ambé leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC.
Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions ambé leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat ambé l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar ambé leis Estats Units e l'OTAN e d'assais per melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca.
Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas (Transnístria, Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma Ucraïna o Cazacstan. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara ambé leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma Venezuela. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas ambé lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas ambé França e relativament ostilas ambé Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats ambé de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...).
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas.
En 2008, lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau President de la Republica :
- lei Tropas dei Missils Estrategics (120 000 òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent Modèl:Formantum:1575 ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt.
- lei Fòrças Terrèstres (360 000 òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de 6 700 carris de combats, de 12 400 veïculs blindats, de 13 000 pèças d'artilhariá variadas e de 2 500 sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva.
- lei Fòrças Aerianas (160 000 òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici.
- la Flòta (133 000 òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins.
- lei Fòrças Espacialas (100 000 òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits.
- lei Fòrças Aeroportadas (35 000 òmes) equipadas de 2 400 veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma.
La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'Aleksandr Pushkin qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents Nicolau Gogol, Mikhail Lermontov, Fiodor Dostoievski, Leon Tolstoï e Anton Tchekhov. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski.
La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa.
La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky.
Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990.
Religion[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Guèrra dei Ducats
La guèrra dei Ducats se debanèt dau 1èr febrier au 30 d'octòbre de 1864 entre la Confederacion Germanica (magerament Prússia e Àustria) e Danemarc dins lo sud de la peninsula danesa. S'acabèt per una victòria de la Confederacion Germanica e l'annexion dei ducats de Holstein e de Schleswig.
La causa de la guèrra foguèt l'estatut especiau dei ducats de Holstein e de Schleswig qu'èran partida de la Confederacion Germanica mai dirigits en union personala per lo rèi de Danemarc. Lo premer èra unicament poblat per de populacions alemandas mai lo segond teniá una minoritat danesa importanta. Aquela dominacion danesa èra mau acceptada per lei nacionalistas alemanda e ja, en 1848, la dieta revolucionària alemanda de Francfort aviá demandat au rèi de Prússia de conquistar lei dos ducats. Pasmens, la resisténcia danesa e una menaça d'intervencion britanica còntra lei Prussians aviá entraïnat la dubertura de negociacions. En mai de 1852, una conferéncia organizada a Londres ordonèt lo retorn au statu quo ante : lei ducats de Holstein e de Schleswig èran dirigits per lo rèi danés en union personala e l'integracion d'aquelei territòris dins lo reiaume de Danemarc èra defenduda. Òr, lo 30 de març 1863, Frederic III aprofichèt lei dificultats intèrnas prussianas per proclamar l'integracion dei dos ducats dins son reiaume. Pasmens, sa mòrt sensa eiretier dirèct lo 15 de novembre seguent i entraïnèt una crisi de succession. Segon lo tractat de Londres, son successor deviá tanben gardar lo títol de duc de Holstein e de Schleswig mai lei populacions alemandas dei dos ducats sostenguèron la candidatura dau prince liberau Frederic d'Augustenborg.
Per Otto von Bismarck, cancelier prussian desirós de realizar l'unificacion d'Alemanha a l'entorn de Prússia, aquela crisi èra l'occasion d'annexar lei dos ducats au reiaume prussian. Pasmens, per aquò, deguèt contornejar l'oposicion dau rèi de Prússia gaire favorable au projècte, deis Austrians e de la màger part dau rèsta de la Confederacion Germanica. Establiguèt donc un plan per escondre seis intencions vertadieras e ganhar l'aliança de Viena. D'en premier, prepausèt donc au govèrn austrian de formar una aliança conservatritz per empachar l'arribada au poder d'un prince liberau. Un ultimatum foguèt donc mandat au rèi de Danemarc per restablir lo statu quo. Aquela demanda moderada permetèt tanben d'empachar una repòsta importanta de Reiaume Unit.
Lo 23 de genier de 1864, lo refús danés permetèt d'acomençar una guèrra. Pus nombrós, lei Prussians e leis Austrians prenguèron pauc a pauc l'avantatge e ocupèron militarament lei ducats. Lo 30 d'octòbre de 1864, Danemarc acceptèt sa desfacha e la sobeiranet sus lei ducats foguèt balhada a Prússia e Àustria. Lo reglament dau sòrt dei territòris conquists va alora venir un problema diplomatic grèu entre lei dos venceires. La degradacion dei relacions entre lei dos va entraïnar una guèrra novèla en 1866 entre Prússia e Àustria.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Supereròi
Lo tèrme supereròi (de l'anglés super hero o superhero) designa un eròi fictiu amb de poders extraordinaris dins las bendas dessenhadas americanas (comics). Un supereròi possedís las caracteristicas seguentas:
- a de capacitats extraordinàrias (volar, fòrça subreumana ...), apeladas superpoders.
- possedís una dobla identitat : la de la persona normala e la, secreta, del supereròi.
- pòrta un costum distintiu quand es un supereròi.
Òm designa Superman, aparegut en 1938, coma lo primièr supereròi.
Qualques supereròis :
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Elicopèter d'ataca
Un elicoptèr d'ataca es un elicoptèr militar destinat a l'ataca de butas terrèstras coma d'unitats d'infantariá, de veïculs blindats o de bastiments. Es donc generalament equipat de mitralhièras pesucas, de roquetas e de missils èr-sòu. De còps, certanei modèls son tanben equipats de missils èr-èr per assegurar una defensa còntra una aeronau o un elicoptèr enemic. Doas missions principalas son donc fisadas ais elicoptèrs d'ataca : lo sostèn aerian raprochat e la destruccion dei veïculs blindats.


text:
Lo Poget
Lo Poget (. en francés) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquesta comuna es situada a l'èst de Clarmont d'Erau prèp del riu Erau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La pèira levada
- Lo vilatge redond medieval
- La font de Sant Aman
- La glèisa romanica de Sant Jaume
- La glèisa gotica de Santa Catarina
- Lo castèl de l'Estanh


text:
Lescar
Lescar[1] qu'ei ua comuna de Bearn situada dens lo departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània. Lo son nom antic de Beneharnum que balhè lo son nom au país de Bearn. Iluron (uei Auloron) e Beneharnum qu'èran los dus ancians evescats de Bearn (uei devath la jurisdiccion de l'evesque de Baiona). La glèisa de Lescar qu'ei donc ua catedrau ; qu'ei lo lòc on repausan los Reis de Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lescar, en purmèr, que ho un oppidum nomat Beneharnum. Au sègle III que vadó ciutat romana. Los vikings que la destrusín tota sancera en 841. Au sègle XII la ciutat modèrna de Lescar que ho tornada bastir. L'evesque de Lescar que presideish los Estats de Bearn e la catedrala (ua de las duas catedraus bearnesas dab Auloron Senta Maria) qu'acèssa lo tombèu deus Reis de Navarra de la soca deus Labrit.
Uei lo dia qu'ei ua banlega de Pau, sièti de la zòna industrau e comerciau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Heraudica[modificar | modificar la font]
Educacion[modificar | modificar la font]
Lescar qu'acessa ua escòla calandreta.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La catedrau de Lescar qu'ei ua de las duas catedraus de Bearn, tombèu deus Reis de Navarra de l'Ostau de Labrit.


text:
Fontainebleau
Fontainebleau es una comuna francesa situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fontainebleau A situat al sud-oèst del departament. La municipalitat, #que s'estend sus formatnum:17205 {{}} ectaras, es la mai vasta de la region Isla-de-França, e es gaireben totalament recoberta d'una bòsc #que s'estend egalament sus qualques municipalitats limitrophes (25 000 ectaras al total). Aquel bòsc es un luòc de passejada pels Parisencos, mas lo sieu relief fòrça accidentat e los sieus nombroses rochers en fan tanben un luòc fòrça réputé per la practica esportiua de la escalièr. L'aglomeracion meluncomoditat se situa al limit nòrd del bòsc, e al nòrd-oèst se tròba Barbizon, un vilatge celèbre pels nombroses pintors pré-impressionistes #que i an viscut. Divèrs endroits del bòsc an recobert de silice (quartz) dins l'estat brut. Las nombrosas plantacions de résineux efectuadas per la Mestièr nacional dels bòsques an criticat per cèrts #qu'aiman #que #encobrir a meses a mal la diversité de lo sieu écosystème, a l'origina mai lèu a basa de feuillus.
La vila stricto sensu, es-a dire defòra de bòsc e defòra de domeni del castèl s'estend sus 232 ectaras.
Fontainebleau est située au sud-ouest du département. La commune, qui s'étend sur 17 205 hectares, est la plus vaste de la région Île-de-France, et est presque entièrement recouverte d'une forêt qui s'étend également sur quelques communes limitrophes (25 000 hectares au total). Cette forêt est un lieu de promenade pour les Parisiens, mais son relief très accidenté et ses nombreux rochers en font aussi un lieu très réputé pour la pratique sportive de l'escalade. L'agglomération melunaise se situe à la limite nord de la forêt, et au nord-ouest se trouve Barbizon, un village célèbre pour les nombreux peintres pré-impressionnistes qui y ont vécu. Divers endroits de la forêt sont recouverts de silice (quartz) à l'état brut. Les nombreuses plantations de résineux effectuées par l'Office national des forêts sont critiquées par certains qui estiment que cela a mis à mal la diversité de son écosystème, à l'origine plutôt à base de feuillus.
La ville stricto sensu, c'est-à-dire hors forêt et hors domaine du château s'étend sur 232 hectares.


text:
Senta Crotz (Tarn)
Senta Crotz[1] es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Bèla glèisa de campanar particular
- Domeni d'Escaussas: vin de Galhac
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Frichemesnil
Frichemesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila de Frichemesnil i aguèt fondat en los ans 1240. En 1823, fusiona amb lo anciana parròquia de Ormesnil-sus-Cailly.
La cité de Frichemesnil fut fondée dans les années 1240. En 1823, elle fusionne avec l'ancienne paroisse d'Ormesnil-sur-Cailly.


text:
Heinrich Böll
Heinrich Theodor Böll (n. en 21 de decembre de 1917 a Colonha, m.16 de julhet de 1985 a Kreuzau-Langenbroich) foguèt un escrivan e òme politic alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1972.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 21 de decembre de 1917 dins la vila de Colonha, populacion situada a la estat alemand de Renània del Nòrd-Vestfàlia, filh de l'escultor Viktor Böll de fòrtas conviccions catolicas. Entre 1924 e 1928 anèt a l'escòla elementari de Köln Raderthal, e entre aquel an e lo 1937 realizèt los sieus estudis de segondària a Colonha. Lo 1937 a lo sieu primièr contacte amb la literatura, en trabalhant dins una botiga de libres e objèctes ancians qu'abandonarà un an mai tard amb lo desir de se consacrar a l'escritura. Durant lo regim nazi participèt en un camp de trabalh del regim doncas qu'èra l'unica causa que lo poiriá permetre en lo futur dintrar a l'universitat. Quand èra prèste de se matricular per corsar d'estudis de filologia alemanda, l'estiu de 1939, foguèt reclutat pel Wehrmacht (armada alemanda).
Durant la Segonda Guèrra Mondiala participèt coma soldat a lo front francés e al front de l'èst, en se maridant durant un permís lo 1942. Foguèt capturat e fach presoèr per l'Armada americana durant la prima de 1945, en essent prisionèr en camps de detenguts a França e Belgica. En Decembre de 1945 retornèt amb la siá esposa dins la siá vila natala e comencèt a escriure mentre repara lo sieu ostal destruit pels bombardaments de la guèrra. Lo 1949 publiquèt lo sieu primièr libre, Der Zug war pünktlich, en s'integrant en lo Grop 47 e en se ligant al realizator e pintor Hans Werner Richter e al escriptor Alfred Andersch.
Moriguèt dins la siá vila natala lo 16 de julhet de 1985.
Òbras principalas[modificar | modificar la font]
- 1946-1947: Kreuz ohne Liebe
- 1949: Der Zug war pünktlich
- 1948-1949: Das Vermächtnis
- 1950: Wanderer, kommst du nach Spa
- 1951: Die schwarzen Schafe
- 1951: Nicht nur zur Weihnachtszeit
- 1951: Wo warst du, Adam?
- 1949-1951: Der Engel schwieg
- 1953: Und sagte kein einziges Wort
- 1954: Haus ohne Hüter
- 1955: Das Brot der frühen Jahre
- 1957: Irisches Tagebuch
- 1957: Die Spurlosen
- 1958: Doktor Murkes gesammeltes Schweigen
- 1959: Billard um halb zehn
- 1962: Ein Schluck Erde
- 1963: Ansichten eines Clowns
- 1964: Entfernung von der Truppe
- 1966: Ende einer Dienstfahrt
- 1971: Gruppenbild mit Dame
- 1974: Die verlorene Ehre der Katharina Blum (L'Onor perduda de Katharina Blum)
- 1979: Fürsorgliche Belagerung
- 1981: Was soll aus dem Jungen bloss werden?
- 1982: Vermintes Gelände
- 1983: Die Verwundung
- 1985: Frauen vor Flusslandschaft (publicacion postuma)


text:
John Maxwell Coetzee
John Maxwell Coetzee (Lo Cap, 9 de febrièr de 1940) es un escrivan australian d'origina sud-africana, premiat amb lo Prèmi Nobel de Literatura l'an 2003.
Biografia[modificar | modificar la font]
J. M. Coetzee nasquèt lo 9 de febrièr de 1940 al Cap, la capitala d'Africa del Sud, e passèt la mainadesa e la primièra estapa formativa entre la siá vila natala e Worcester de la província del Cap Occidental. Après d'aver estudiat dins una escòla catolica seguiguèt de corses d'anglés e de matematicas a l'Universitat del Cap, ont se diplomèt lo 1960 e 1961 respectivament.
Al començament dels ans 1960 se n'anèt en Anglatèrra e s'installèt a Londres, ont trabalhèt qualque temps coma programaire informatic per la companhiá IBM. Realizèt posteriorament un postgra en literatura a l'Universitat de Tèxas (USA), e foguèt professor de lenga e literatura anglesa a l'Universitat de Buffalo. Lo 1984 retornèt dins lo sieu país, d'ont foguèt professor de literatura anglesa de l'Universitat del Cap, fins a la siá retirada en 2002. Exercís a l'ora d'ara de foncions d'investigador dins lo Departament d'anglés de l'Universitat d'Adelaide, Austràlia. En coincidint amb la Setmana Literària d'Adelaide de l'an 2006 Coetzee recebèt la nacionalitat australiana, sens qu'aiçò l'aja alunhat d'Africa del Sud, lo sieu luòc de naissença e ont transcorre granda part de la siá òbra.
Novèlas[modificar | modificar la font]
- 1974 - Dusklands ISBN 0-14-024177-9
- 1977 - In the Heart of the Country ISBN 0-14-006228-9
- 1980 - Waiting for the Barbarians ISBN 84-204-2547-8
- 1983 - The Life and Times of Michael K ISBN 0-14-007448-1
- 1986 - Foe ISBN 0-14-009623-X
- 1990 - Age of Iron ISBN 0-14-027565-7
- 1994 - The Master of Petersburg
- 1999 - Disgrace ISBN 0-09-928952-0
- 2003 - Elizabeth Costello ISBN 84-397-1024-0
- 2005 - Slow Man
- 2007 - Diary of a Bad Year


text:
Redireccions doblas
Las donadas seguendas son en escondedor e benlèu, son pas a jorn. Un maximum de un resultat es disponible dins l'escondedor.
Vaquí una lista de las paginas que redirigisson cap a de paginas que son elas-meteissas de paginas de redireccion.
Cada entrada conten de ligams cap a la primièra e la segonda redireccions, e mai la primièra linha de tèxte de la segonda pagina, çò que provesís, de costuma, la « vertadièra » pagina cibla, cap a la quala la primièra redireccion deuriá redirigir.
Las entradas
barradas son estadas resolgudas.
Aquesta pagina es voida.


text:
987
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 987 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après leis eveniments de l'annada passada e la mòrt de son paire, Loís V decidiguèt, après una ataca victoriosa còntra Reims, de reünir una assemblada dei Francs per jutjar l'arquevescat Adalberon de Reims accusat de traïson en causa de son sostèn ais Otonians. Pasmens, lo 21 de mai, moriguèt en causa d'un accident de chivau. Aquò marquèt la fin de la dinastia carolingiana.
L'assemblada dei Francs, començada lo 22 de mai a Compiègnes, aguèt donc de resultats totalament contraris ais objectius iniciaus. Adalberon i foguèt innocentat e l'aristocracia elegiguèt son candidat Uc Capet senhor de París e d'Orleans — supausat a tòrt per l'arquevesque d'èèser favorable a la restauracion de l'Empèri Carolingian per leis Otonians — coma rèi. Lo coronament aguèt luòc lo 3 de julhet. Pasmens, se lo rèi refusèt rapidament de sostenir una restauracion de l'Empèri, deguèt acomençar rapidament una recèrca per trobar d'aliats dins lo cas d'una lucha novèla còntra l'emperaire.


text:
Aignerville
Aignerville en normand (Aignerville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en lo parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin, a dos quilomètres de Trévières e setze quilomètres de Bayeux, en la vallée de la Aure. La municipalitat es tota prèpa del littoral de la Manja.
La commune se situe dans le parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin, à deux kilomètres de Trévières et seize kilomètres de Bayeux, dans la vallée de l'Aure. La commune est toute proche du littoral de la Manche.


text:
Marjarida
Marjarida es un massís montanhós del Massís Central occitan. Estrechament, Marjarida es la montanha orientada sud-est/nòrd-oèst que despassa los 1400 m, e que corrís del Truc de Fortunièr (en Gavaudan) ont culmina a 1543 m, a Sant Flor en Auvèrnhe. Pus largament, la Marjarida inclutz los nauts plans, a l'altitud mejana que despassa los 1000 m a l'èst e l'oèst del sistèma central. A l'èst confronta amb los monts de Vivarés (en seguir la val d'Alèir), a l'oèst amb Aubrac, al sud amb la val d'Òlt e al nòrd amb lo replanat de Velai.
Tanben, Marjarida es un parçan d'Occitània[1] situat mai que mai en Lengadòc (es lo gròs de Gavaudan) e tanben al limit sud d'Auvèrnhe.
Sa vila principala es Mende.
Geologia[modificar | modificar la font]
Marjarida es una part del vièlh massís ercinian. Sos granits datan de -300 Ma. Arrasat lo massís se tornèt joslevar pendent l'orogenèsi pirenenca (-40 Ma).
Idrologia[modificar | modificar la font]
Las aigas de Marjarida van a l'oèst de la cadena centrala cap a Garona (mai que mai per Trueire que i a la font, marginalament cap a Òlt), a l'èst cap a Alèir (que i a la font). D'un biais pro marginal, a la termièra de Marjarida, sus la Plana de Montbèl las aigas van cap a Ròse (per Chassesac).
Païsatge[modificar | modificar la font]
Lo païsatge es particularament tipat e es lo fruch de son istòria socioeconomica. Generalament lo denivelat es plan pauc marcat e vei una alternança de vals ont serpentan de rius e de sèrras traucadas de combas. Lo fons de las combas es sovent umid (las sanhas) e drenat mercé a de rasas, pichons valats que seguisson las corbas de nivèl. Lo païsatge vegetal se compausa d'una mirgalhadura de prats, de landas de ginèsta (dempuèi l'exòde rural) e de bòsques de pins e de faus. Los camps (de segal mai que mai) i son plan pauc nombroses.
Coma dins la màger part d'Occitània, mas d'un biais plan prononciat, l'abitat se concentra pas dins de vilatges mas dins tot un fum de maselatges. Aital una comuna de 150 abitants coma Chaudeirac pòt téner fins a 10 nogals de populacions (mai de 4 bòrdas) sens comptar las bòrdas e los maselatges mai pichons. Los monts de Marjarida stricto sensu son cobèrts a l'ora d'ara de plantacions de conifèrs qu'emplaçan las bruguièras, elas-meteissas consequéncias del desbosigament de las fajas.
Luòcs de Marjarida[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Celsius
Patronim[modificar | modificar la font]
Lo nom de Celsius es aquel de plusors personalitats (per ordre cronologic) :
- Magnus Nicolai Celsius (1621-1679), matematician suedés ;
- Nils Celsius (1658-1724), astronòm, filh del precedent ;
- Olof Celsius l'ancian (1670-1756), botanista, teologian e orientalista suedés, fraire del precedent ;
- Anders Celsius (1701-1744), sabent suedés, inventor en 1742 d’una de las primièras escalas centigradas de temperatura que l'unitat, lo gra Celsius (°C) onora son nom, filh de Nils Celsius ;
- Olof Celsius lo jove (1716-1794), evesque e membre de l'Acadèmia Suècia, filh d'Olof Celsius l'ancian e cosin german del precedent ;
- Celsius aka The Celsius, pseudonim de Neil Gaeggeler, musician e productor de tecno hardcore d'origina soïssa.
Sciéncia e tecnica[modificar | modificar la font]
Lo nom de Celsius foguèt atribuit a una unitat de mesura de la temperatura : lo gra Celsius.


text:
Província de Georgia
La Província de Georgia èra partida de las Colonias Miègjornalas, foguèt una colonia anglesa en America del Nòrd. La carta de la colonia foguèt autrejada a James Oglethorpe en 1732 pel Conselh Privat; foguèt signada pel Jòrdi (George II), de qui ven lo nom[1]. Èra la darrièra de las Tretze Colonias establida per l'Empèri Britanic de l'America del Nòrd qu'ensems se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Venguèt l'estat actual de Georgia dels Estats Units d'America.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Alvin Rabushka, Taxation in Colonial America, Princeton University Press, 2009


text:
TER
Lo Transpòrt Exprès Regional, correntament conegut jos la sigla TER, es una ret de trens de viatjaires creada lo 10 de genièr de 1993 per la Societat Nacionala dels Camins de Fèrre Franceses (SNCF) e las regions, per servir las destinacions al dintre d'una meteissa region administrativa, e tanben las estacions pròchas de las regions vesinas. Uèi es una marca comerciala de la SNCF.
Foncionament[modificar | modificar la font]
Lo TER se fonda sus una organizacion regionalizada. Per aquesta rason l'entrepresa es pilotada d'un biais fondat sus la descentralizacion e la proximitat. La Region, essent ara l'autoritat organizaira del transpòrt ferroviari dels viatjaires, la SNCF deu intervenir a aqueste nivèl.
Cada region francesa conclusiguèt una convencion amb la SNCF que fixa los ròtles e las missions de la region e de la SNCF. La region definís l’ofèrta de servici TER que desira (dessèrta, qualitat de servici, tarifa, etc.) ; la SNCF realiza aquel programa.
Cada region pòt, sul seu budgèt, completar çò balhat per l'Estat dins lo quadre de la descentralizacion.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo ladin (en ladin ladin) es una lenga romanica, de la familha retoromanica, que se parla dins las montanhas Dolomitas en Itàlia, entre las regions de Trentin-Aut Adige e Venèt. Aquesta lenga que compta set dialèctes es parenta pròcha del romanch e del friolan. La lenga es estada reconeguda per l'estat italian tre 1999, mejançant la lei 482/1999 e compta qualques dreches d'oficialitat dins la region de Trentin-Sud del Tiròl, mentre qu'a pas cap d'estatus oficial dins la província de Bellun. Compta actualament aperaquí 30.000 locutors, bilingues o trilingues totes, dins un airal que compta a l'entorn de 92.000 abitants. Lo ladin es regulat per maitas entitats coma lo Servisc de Planificazion y Eleborazion dl Lingaz Ladin, l'Istitut Cultural Ladin, l'Istitut Ladin Micurà de Rü e l'Istituto Ladin de la Dolomites.


text:
Cesarèa
Cesarèa Maritima (en latin: Caesarea Maritima), apelada tanben tre 133 Cesarèa de Palestina (en latin: Caesarea Palaestina) en Israèl es una ciutat situada sus la còsta mediterranèa. Fondada per Eròdes lo Grand, rei de Judèa, en onor de Cèsar August, foguèt bastida entre 25 e 13 abans l'èra crestiana subre una ciutat nomenada anteriorament Turris Stratonis, a 30 km al sud de Haifa actual. Son pòrt, bastit dins un luòc anteriorament perilhós de la còsta, recebèt una atencion especiala. Aviá d'agora, de pretori, un temple de Cesar amb estatuas de l'emperaire, un teatre, un circ e d'aautres bastiments publics. Tre 44 foguèt la residéncia dels prefèctes romans de Juda e tanben la dels reis. Sa populacion èra pus siriaca que josieva. Al sègle IV foguèt lo sèti d'un evesque que tre 451 dependèt del patriarca de Jerusalèm. En 635 foguèt ocupada pels arabis.


text:
1702
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1702 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Jean-Pierre Guignon, violonista e compositor italian (m. 1774)
- 15 d'agost - Francesco Zuccarelli, pintor italian (m. 1788)


text:
Vandals
Los Vandals èran un pòble indoeuropèu de la familha germanica que abitava dins las regions riberencas de la mar Baltica (dins la zona de las actualas Alemanha e Polonha) en Euròpa Centrala.
Somari
Origina dels Vandals[modificar | modificar la font]
Los Lugions o Vandals ocupavan lo territòri a l'oèst del flume de Vistula e al cant de l'Oder, fins al nòrd de Boèmia. Lo mot de Vandal sembla d'aver doas significacions: vòl dire « los que càmbian » e « los abils »; mentre que lor autre nom, Lugis o Lugions, a tanben una significacion dobla: vòl dire messorguièrs e confederats. Sembla èsser qu'al començament las tribús dels Vandulis (o Vandalis) e la dels Lugis (o Lugions), amassa amb las dels Silinges, Omans, Burs, Varins (segurament nomenats tanben Auarins), Diduns, Elvecons, Aris o Charins, Manimis (benlèu una autra denominacion dels Omans), Elisis e Naarvals correspondián a de grops pichons d'origina similara (encara que es pas segur que totas las tribús foguèsson de la meteissa origina) e integravan una branca del grop dels Ermions (de la meteissa manièra que los Sueus e lors tribús pròchas), e se formèt apuèi un grand grop identificat generalament coma Lugions, que lor nom designava totes los pòbles components, quitament los Vandals. Apuèi (cap al sègle II dC) s'utilizèt lo nom de Vandals per l'ensemble de pòbles. Mai d'un pòble cèlta coma los Osen o los Cotins entrèt al grop dels Lugions. L'arribada dels Gòts los desplaçèt cap al sud e s'establiguèron en riba de la Mar Negra; doncas foguèron de vesins, e de còps d'aliats, dels Gòts. Al sègle I dC, las tribús del grop dels Lugions o Lugis (inclús las tribús de la branca dels Vandals), foguèron frequentament en guèrra contra los Sueus e los Quads, en formar partida de còps una aliança amb autras tribús, especialament los Ermundurs. Al mièg del sègle venquèron un rei sueu, e en 84 dC sosmetèron temporalament los Quads. Pendent una partida d'aqueste sègle e al seguent, s'amassèron las divèrsas tribús de Lugions e devenguèron un grop màger conegut coma Vandals. Al temps de las Guèrras Marcomanas predomina ja la denominacion de Vandals, e apareisson dividits en grops diferents: los Silinges, los Lacrings e los Victòvals, aquestes darrièrs governats pel linhatge dels Astings o Asdings, que lor nom evòca lor cabeladura longa.
Amb los Longobards, los Lacrings e los Victòvals o Victofalis crotzèron Danubi cap a 167 e demandèron de s'establir en Panónia. Los Asdings o Victòvals, dirigits par Rao e Rapte (noms que son traduches coma *tuèu e *biga), foguèron pas admeses en Panònia (ont s'èran establits los Longobards e los Lacrings), doncas avancèron cap a 171 en direccion de la zona mejana de la region de las Carpatas pendent las Guèrras Marcomanas, e d'acòrd amb los romans s'installèron dins la termièra nòrd de Dacia.
Apuèi s'aproprièron la Dacia Occidentala. Sembla que los Vandals quedèron dividits unicament en Asdings (o Victòvals) e Silinges, e que la tribú dels Lacrings despareguèt barrejada entre los dos grops e amb los Longobards al sègle III. A partir de 275, los Asdings s'afrontèron amb los Gòts per la possession del Banat (abandonat per Roma), mentre que los Silinges, segurament jos la pression dels Gòts, abandonèron lors implantaments en Silèsia e migrèron amb los Burgundis e s'establiguèron dins la zona de Men. Lors atacs contra Rètia foguèron refusats per *Probe. Lo rei asding Wisumarh (Wisumar) combatèt contra los Gòts provenents de l'èst comandats per Geberic, qu'ataquèron lors territòris. Wisumarh moriguèt dins la lucha contra los Gòts e los integrants de las tribús de Vandals que se volguèron pas sometre als Gòts passèron en territòri imperial, e s'establiguèron en Panònia, ont tanben s'establiguèron los Quads. Al començament del sègle V avián abandonat Panònia (coma tanben los Quads) e se junhèron als Sueus e als Alans per tal d'ocupar las Gàllias. Dins las primièras luchas de l'an 406 moriguèt lo rei Godegisel. Paucs ans apuèi los dos grops vandals acabèron fusionats. Arribèron en Espanha en 409 dC, ont s'establiguèron coma federats. Sembla que los Silinges donèron lor nom a Silèsia (derivat de Silíngia) e los Vandals en general lo donèron a Andalosia (« Vandalusia »). Un ducat de Pomerània portèt ancianament lo nom de Vandàlia.
Entrada en Espanha[modificar | modificar la font]
Los passatges dels Pirenèus èran defenduts en 408 pels fraires Didim e Verian, amb de tropas compausadas per de colons, esclaus e trabalhadors, qu'èran pagadas per els los meteisses, mas aguèron de s'afrontar amb las fòrças de Constantin III, proclamat emperaire en Britània e en Gàllia, dirigidas pel filh de l'emperaire, Constant, que après èsser nomenat cesar per son paire, èra estat nomenat tanben august e aviá recebut lo govèrn d'Ispània. La peticion d'ajuda dels dos poguèt pas èsser atenguda per l'emperaire Onori que se limitèt a enviar una letra en encoratjant los defendeires; los dos fraires foguèron derrotats e Constantin III foguèt reconegut coma august per Onori. Constant designèt per comandant de las fòrças que defendián los passatges pirenencs lo general Geronci, mas lo volguèt destituir rapidament, e Geronci se revoltèt e proclamèt emperaire son amic Maxim. Geronci daissèt los passatges pirenencs, derrotèt Constant, qu'executèt, e anèt contra Constantin III a Arle, que foguèt assetjada, mas foguèt derrotat quand Constantin recebèt de renfortiments d'Onori, e fugiguèt en Ispània (409), ont se soicidèt. Constantin III e son filh Julian s'autregèron a las fòrças d'Onori dirigidas per Constanci, e portats a Ravena ont foguèron assassinats en 411. Las fòrças de Geronci, majoritàriament barbaras, volguèron pas o poguèron pas evitar lo passatge dels Vandals dirigits per Godigisclus, que veniá tanben amb los Alans e los Sueus (409). Aqueles darrièrs foguèron los primièrs que crosèron los passatges occidentals e s'establiguèron en Astúrias e en Galícia; los Vandals èran devesits en dos grops, los Asdings e los Silinges; los primièrs, que crossèron los Pirenèus Centrals, anèron cap a Saragossa e puèi a [Clúnia] e s'establiguèron dins la region de Salamanca; los Alans (que foguèron lo pòble mai nombrós) s'establiguèron al sud dels precedents, en Lusitània; e los Vandals silinges s'establiguèron en Betica. Lo territòri dels Vandals asdinges, crosat pel riu Duero, foguèt ambicionat pels Alans e pels Sueus, que l'ataquèron, e los Asdinges se desplacèron alavetz cap al nòrd, a las tèrras dels Asturs e al nòrd de Galícia (414) mentre que los Alans ocupèron Cartaginesa (411-414). Dins aquel temps la província de Tarraconense reconeissiá Maxim, proclamat pel general Geronci al començament de 409, mas tanben lo reconeissián probablament las autoritats de las autras províncias ont los Vandals e los autres pòbles s'èran establits. A aquela epòca lo país dels vascons se faguèt independent de facto.
Formacion e apogèu del reialme vandal[modificar | modificar la font]
Lo règne de Genseric[modificar | modificar la font]
A la prima de 429, los Vandals, comandats per lor rei Genseric, decidiguèron de passar en Africa amb l'intencion de s'apropriar las zonas agricòlas melhoras. Per aquò atenhèron de vaissèls que'n crossèron l'estrech de Gibartar e arribèron a Tanger e a Ceuta. Se desplacèron puèi cap a l'èst, e atenhèron, après mantun ans de lucha, lo contraròtle de l'Africa Romana e controtlèron la màger fònt de produccion de gran de l'empèri vielh, que tre aquel moment aguèt de crompar lo gran als Vandals, e suportar lors ràzzias dins la Mediterranèa Occidentala, a travèrs lo pòrt de Cartage e la flòta imperiala que i avián capturada. Genseric capitèt de s'apoderar de basas maritimas de valor estrategica granda per tal de controtlar lo comèrci maritim de la Mediterranèa Occidentala: las Illas Balearas, Corsega, Sardenha e Sicília.
Lo contraròtle vandal del nòrd d'Africa durèt un pauc mai d'un sègle e se caracterizèt per un afebliment militar progressiu de l'armada vandala, una incapacitat granda de lors reis e aristocràcia cortesana per trapar un modus vivendi acceptable amb los grops dirigents romans.


text:
Lope de Vega
Félix Lope de Vega y Carpio (Madrid, 1562 - id., 1635) dramaturg e poèta castelhan del periòde barròc, un dels mai importants poètas e dramaturgs del Segle d'Aur espanhol de la literatura en lenga castelhana. Lo volum d'òbras teatralas qu'escriguèt es 1500 o 2500, d'entre una impressionanta quantitat de 425 nos arribèron fin ara. Tamben signèt un grand nombre d'òbras dramaticas e poeticas de longor menora.
Òbra narrativa[modificar | modificar la font]
La primièra istòria qu'escriguèt, La Arcadia (1598), es una novèla d'enfança qu'inclutz fòrça poèmas; de fach, lo succès de l'òbra venguèt del nom que foguèt donat precisament per aqueles verses.
Los pastores de Belén (1612) es una autra pastorèla, e «al divin», incluguèt, de nòu, fòrça poèmas sacrats.
Entre aquelas doas apareguèt lo roman bizantin El peregrino en su patria (1604), que se distinguís de las autras pèças del genre en cors dins tota Espanha e inclutz quatre gèstas liturgicas.
La Filomena e La Circe son de recuèlhs poetics que contenon quatre novèlas cortas de tipe italian, dedicadas a Marta de Nevares, e que son abitualament editada jol títol de Novelas a Marcia Leonarda.
Dins la tradicion de La Celestina, la comèdia umanista en lengua vulgar, se plaça La Dorotea, "accion en prosa", que conta en forma de dialòg sas amors frustradas de jove amb Elena Osorio, amb un estrech estil popular.
Se pensa, en mai, qu'auriá participat al costat d'autres autors, coma Pedro Liñán de Riaza, a l'elaboracion de la Segona partida del Quichòte, signada per un inexistissent Alonso Fernández de Avellaneda.
Òbra lirica[modificar | modificar la font]
Son òbra poetica utilizèt totas las formas cultas possiblas e tanben foguèt atirat per la poesia lirica populara, qu'inseriguèt sovent dins sas comedias, e l'estil de Góngora, encara que, en general, defendèt lo «vèrs clar», ja que el seu ideal poètic consistia en un sabent casticisme que mesclava al meteis temps lo gèni de la poesia cançonera del XV, la tradicion de El Romancero e l'elegància dels mèstres italians.
Compausèt, en mai de La Filomena e La Circe tres grands recuèlhs de vèrses lirics: Rimas (1604), Rimas sacres (1614) e las Rimas humanas y divinas de Tomé Burguillos (1634). Aqueles libres s'inscrivon dins lo corrent liric denominat Petrarquisme
Levat aqueles libres lirics, i a d'estils divèrses: La hermosura de Angélica, con otras diversas rimas, 1602. Cuatro soliloquios, 1612, jol pseudoním de Gabriel Padecopeo. Romancero espiritual, 1619, Triunfos divinos, con otras Rimas sacras, 1625 , Soliloquios amorosos de un alma a Dios (1626) e Laurel de Apolo, con otras rimas (1630), que passa en revista, coma ja lo faguèt Cervantes dins son Viaje del Parnaso, lo panorama poetic de son temps.
Òbra dramatica[modificar | modificar la font]
Juan Pérez de Montalbán, escrivan de comèdias, son discipòl, afirma dins son Fama póstuma que Lope escriguèt qualques mil uèit e cent comèdias e quatre cent dramas liturgics, que fòrça son perdidas. L'autor d'esperel èra mai modèsta e dins sa òbras estimèt qu'aviá escrich qualques mil cinc e cent, tot unclutz; mas plansegur lo nombre es mai elevat.
Se destacan las seguentas: Peribáñez y el Comendador de Ocaña (1610), Fuenteovejuna (1612-1614), La dama boba (1613), Amar sin saber a quién (1620-1622), El mejor alcalde el rey (1620-1623), El caballero de Olmedo (1620-1625), La moza de cántaro, Por la puente, Juana (1624-1630) e El castigo sin venganza (1631).
Son estil se nomena nòva comèdia perque passa las normas classicas del teatre, atal mescla los episòdis comics e dramatics e respècta pas la règla de les tres unitats (una sola accion dins un sol luòc pendent un jorn). Son objectiu principal, coma lo resumís dins Arte nuevo de hacer comedias en este tiempo, es divertir lo public e per aquela fin quina que siá mena es licit, s'alunhant dels tèrmes qu'impausèt Aristòtel.
Marcelino Menéndez Pelayo divisèt sa òbras segon lo tèma en: dramas d'onor, òbras sus la venjança, dramas istorics, òbras inspiradas del Romancero, dramas situats a l'estrangièr, comèdias de costums, comèdias de capa e espasa, òbras de tipe bucolic, òbras sus la mitologia e teatre religiós.


text:
Galaxia nana
Una galaxia nana es una galaxia pichona compausada d'aperaquí 10 miliards d'estelas. Aquelei galaxias orbitan generalament a l'entorn dei galaxias pus importantas (galaxias espiralas, lenticularas ò ellipticas). Presentan de formas e d'estructuras diferentas que lei pus frequentas son lei galaxias nanas ellipticas, lei galaxias nanas irregularas e lei galaxias nanas espiralas.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Classificacion dei galaxias.
- Galaxia ellipitica.
- Galaxia espirala.
- Galaxia espirala barrada.
- Galaxia irregulara.
- Galaxia lenticulara.


text:
Bernesq
Bernesq en normand (Bernesq en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat en lo Bessin e lo parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin, a setze quilomètres de Bayeux. La comuna (#que lo nom ne ven del Marais del Esque) se tròba en una lande als nombroses étangs.
Le village est situé dans le Bessin et le parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin, à seize kilomètres de Bayeux. La commune (dont le nom vient du Marais de l'Esque) se trouve dans une lande aux nombreux étangs.


text:
1770
Aquesta pagina concernís l'an 1770 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Entre lo 5 e lo 7 de julhet, anientament de la flòta otomana per lei naviris rus a Chesma. 11 000 marins i foguèron tuats, 68 naviris (compres 15 naviris de linha) e 1 300 perduts e 5 naviris capturats còntra solament 600 tuats e un naviri de linha aprefondat. De mai, lo 7 de julhet, a Larga, una armada otomana foguèt esquichada per lei Rus (17 000 tuats ò presoniers còntra mens de 100 tuats). Puei, lo 1èr d'aost, una autra batalha conoguèt una eissida similara a Kagul (20 000 tuats ò presoniers còntra mens de 1500 tuats). A la fin de l'annada, la posicion turca en Crimèa èra fòrça menaçada mai lei poissanças europèas (França, Àustria e Prússia) comencèron de se mobilizar per limitar lei conquistas russas.


text:
ContèxtEdit
La collaboracion amb l'Escòla Llotja es part d'una iniciativa per tal de far participar las escòlas d'art e de concepcion dins los projèctes e eveniments importants del movement Wikimedia.
IntroduccionEdit
Maites estudiants de l'Escòla Superiora d'Art e de Concepcion de Barcelona son a far sos estagis professionals dins l'associacion wikimedista Amical Viquipèdia. Lor es estada fisada la tasca de dessenhar d'imatges pels articles de la Viquipèdia e de los publicar a Commons. Los membres de l'associacion, amb l'ajuda d'autres wikipedians, an identificat de mancas dins lo fons d'imatges disponibles a Commons, d'imatges que seriá de mal obtenir liberadas de las restriccions dels dreches d'autor. Aqueste projècte dona als estudiants l'escasença de trabalhar en un encàrrec professional, de far conéisser sas creacions e, a l'encòp, de capitar de far part de la comunitat de creadors grafics de Commons.
La Llotja es continuadoira de l'escòla d'art mai anciana de Catalonha e mai d'Espanha (foguèt fondada en 1775). Actualament l'Escòla Superiora d'Art e de Concepcion Llotja es un institut public d'educacion segondària que depend del Departament d'Ensenhament de la Generalitat de Catalonha.
ProtagonistasEdit
Durant l'annada academica de 2011-12, i a 7 estudiants que trabalhan dins Amical Viquipèdia per far son periòde d'estagi:
Luís Segovia: retraches d'illustradors del sègle XX (Ricard Giralt Miracle, Lola Anglada, Pauline Baynes, Fernando Krahn, Robert Segura Monje)
Gerard Pla: retraches de politicians espanhòls del sègle XX dels primièrs govèrns democratics aprèp la dictatura franquista (Adolfo Suárez, Leopoldo Calvo Sotelo, Martín Villa, Manuel Gutiérrez Mellado)
Albert Pons: retraches d'escrivans(/as) catalan(a)s del sègle XX (Josep Maria Folch i Torres, Montserrat Roig, Terenci Moix, Joan Perucho, Josep Palau i Fabre)
-
-
-
-
-
Josep Maria Folch i Torres.jpg
Josep Maria Folch i Torres
Pau Bahí: illustracions didacticas sus l'assecament de la mar mediterranèa durant lo periòde Messinian
- Amb lo conselhament del cercaire Daniel Garcia-Castellanos
Oriol Tuca: recreacion de scènas e retraches ligats amb lo movement artistic Fluxus
Jessica León: personatges de ficcion dels libres de J.R.R. Tolkien
Albert López: illustracions didacticas sus las practicas esportivas
Alicia Gallego es la tutritz dels estagiaris de l'escòla Llotja, Joan Lleonard e David Gómez son los tutors dels estagiaris per çò qu'es d'Amical Viquipèdia.
Categorias ligadasEdit
Modèl ligatEdit
Ligams extèrnsEdit
- Web de Llotja: http://www.llotja.cat
- Estudiants estagiaris a Amical Viquipèdia: http://www.viquimedia.cat/viqui/Estudiants_en_pràctiques
- Nòva a prepaus del projècte dins la web d'Amical Viquipèdia: [1]


text:
Golf de Califòrnia
Lo golf de Califòrnia (en espanhòl Golfo de California, sonat tanben Mar de Cortés o Mar Bermejo) es lo braç d'aiga que separa la peninsula de Baissa Califòrnia de la rèsta de Mexic. Confronta a l'oèst los estats de Bassa Califòrnia e Bassa Califòrnia Sud, al nòrd Sonora e a l'èst Sonora e Sinaloa.
Aquesta region es un ric e divèrs ecosistèma. A mai d'una granda varietat de creaturas endemicas, s'i tròban fòrça espècias migratòrias coma la balena gibosa (Megaptera novaeangliae), la balena grisa de Califòrnia, la granda manta e la tartuga laüt. Lo govèrn mexican a enssajat de crear d'airals de conservacion e de proteccion del mitan natural, mas los territòris de la peninsula son pauc poblats, çò que fa malaisida la susvelhança estricta de las activitats que s'i realizan.
Per l'abondància de peisses e autras creaturas marinas, aquesta region es un centre mondial d'activitats de pesca esportiva, subretot a Los Cabos, La Paz, Loreto, Guaymas, San Carlos e Mulegé. La zòna es tanben un important centre per la pesca comerciala de Mexic.


text:
Roma
Roma es la capitala d'Itàlia e tanben de la region de Laci. Sa populacion èra estimada a 2 708 774 abitants, en 2008. Sa superfícia totala es 1285 km². Es la comuna pus poblada e pus estenduda d'Itàlia.
Roma foguèt dins l'Antiquitat la capitala de l'Empèri Roman. Li diguèron adonc correntament Urbs (« la Vila » per bonesa). Li dison sovent la vila dei sèt còlas (Aventin, Cælius, Capitòli, Esquilin, Palatin, Quirinal e Viminal); es apelada tanben de còps que i a, Caput mundi (« capitala dau mond »), o la Città Eterna (« La ciutat etèrna »).
Una enclava de Roma es l'Estat dau Vatican, lo territòri sobeiran de la Santa Ses, lo pus pichon estat dau mond, e la capitala de la sola religion que ten una representacion ai Nacions Unidas (coma estat observator non sòci). Lei catolics considèran l'evesque de Roma (lo papa) coma lo successor de Sant Pèire e la vila de Roma coma lo centre dau Cristianisme o aumens dau catolicisme.
Istòria[modificar | modificar la font]
La fondacion de Roma qu'ei atrubuida legendariament au personatge de Ròmul. La data retienguda desempuish l'epòca romana edesignada com punt de referéncia dab lo nom de Ab urbe condita qu'ei l'annada -753. Istoricament, Roma que ho fondada autorn de sèt comas pobladas per tribus latinas puish reunidas amassas entà formar ua sola ciutat.
Lo purmèr regim politic de Roma que ho la monarquia, qui durè dinc a l'annada -509.


text:
Irlanda del Nòrd
L'Irlanda del Nòrd (en gaelic irlandés Tuaisceart Éireann, en anglés Northern Ireland, en Ulster Scot Norlin Airlann) es un territòri autonòm situat al nòrd de l'illa d'Irlanda e apertenent a l'estat del Reialme Unit. Es considerat coma una de las quatre nacions que compausan lo Reialme Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda del Nòrd.
La capitala es Belfast.
Lo gentilici es nòrd-irlandés -esa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Los 6 comtats[modificar | modificar la font]
Los 6 comtats administratius foguèron remplaçats en 1973 per 26 conselhs locals.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Mapa de Minnesòta, que mòstra las rotas e los rius e lacs pus importants.
Minnesòta es l'estat pus septentrional dels Estats Units se comptam pas Alaska; son Northwest Angle (Caire Nòrd-oèst) es l'unica part dels 48 estats que se plaça al nòrd del Parallel 49. Es limitat al nòrd per las províncias canadianas de Manitòba e Ontàrio, a l'èst per Wisconsin e pel Lac Superior, al sud per Iowa, e a l'oèst pel Dakota del Nòrd e lo Dakota del Sud. Los sieus 225 365 km² representan 2,25% de la superfícia dels Estats Units.[1] Minnesota es lo 12nd màger estat en superfícia totala.
L'economia de Minnesòta s'es transformada dins los 200 darrièrs ans en una economia basada sus las matèrias primièras amb coma basa los produches acabats e la prestacion de servicis. Las primièras activitats economicas foguèron lo comèrci de pèls e l'agricultura. Aquesta darrièra es encara una part importanta de l'economia de l'estat, e mai se uèi sonque ocupa una pichona percentatge de la populacion, a l'entorn de 2%.


text:
Triatoma infestans
Lo Triatoma infestans (conegut en portugués coma barbeiro, chupança e altres noms; en francés e espanhòl coma vinchuca) es un insècte sud-american que s'alimenta de la sang umana o animala, e es lo vector del protozoari Trypanosoma cruzi, transmetor de la Malautiá de Chagas.
L'insècte abita en regions ruralas, entre plantacions de cana de sucre, entre lenha verda o fusta gardat, o en ostals amb parets de tèrra seca.
Dins la lucha contra l'insècte, cal redusir las abitacions precàrias dins las zonas ruralas, e tanben utilizar d'insecticidas, coma lo DDT.


text:
Pau
Pau qu'ei la capitala de Bearn e que'n vadó a la seguida d'Ortès e de Morlans. Qu'ei tanben la prefectura deu departament francés deus Pirenèus Atlantics, departament qui amassa Bearn dab tres províncias bascas (Sola, Baisha Navarra e Labord) e un tròç de la gasconha atlantica (los parçans autorn de Baiona).
Lo gentilici qu'ei palés -esa, palenc -a o paulin -a (reconstruccion recenta) prononciat [paw'lin] (dab èna dentau).
Somari
Simbèus[modificar | modificar la font]
- Escut : que's tracta d'armas parlantas puish que representa los paus qui bategèn la vila e un paon prononciat com pau en bearnés. Lo Noste Enric qu'i ei mentavut dab la letra H (peu francés "Henry") e lo nombre IV (quatau Enric de França, e tresau de Navarra) ; lo son brèç, ua carapaça de tortuga, qu'ei hicat en cap de l'escut.
Las autas armas mei ancianas que's blasonan autau :deu camp d'azur cargat tres paus d'argent, dua vacas d'aur afrontadas e d'un paon d'azur arrollant en cap e ua auta version mei anciana :d'argent cargat de tres paus de gules e d'un paon d'azur pausat suber eth deu mieitant.
- Imne: lo Bèth cèu de Pau, qu'ei la mei famosa canta bearnesa après Aqueras Montanhas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent los purmèrs sègles, l'istòria paulina que's con•hon dab l'istòria deu son castèth apitat peus vescomtes de Bearn entà contarotlar lo gua suu gave e qui los sons paus e betagèn la futura ciutat. Gaston Fèbus que ahortí aquesta hortalessa dens lo son projècte arquitecturau de gran endom qui acompanhè lo son saunei de bastir un Estat pirenenc. D'aqueth temps, totun, la vila qu'èra chic de causa e la capitala bearnesa b'èra Ortès.
Dab Enric II de Labrit, Pau que vadó capitala deu reiaume de Navarra (lo navèth títol aquesit peus vescomtes de Bearn] e lo castèth que ho modernizat (dens l'estil reneishentista viengut d'Itàlia) entà arcuélher la navèra cort reiau (dab la regina Margalida de Navarra).
Qu'ei dens aqueth castèth que vadore lo Noste Enric, futur rei de França.
En 1620, dab l'integracion de Bearn dens lo reiaume de França, Pau non demorè pas sonque lo sèti deu Parlament de Navarra e que demorè estremat deus grans eveniments istorics.
La Revolucion e las Guèrras Napoleonencas que desvelhèn la ciutat ; en 1790, Pau que vadó capitala deu departament navèth deus Baishs Pirenèus e l'Emperaire que s'interessè a la ciutat paulina en decidint lo purmèr de restaurar las rueinas deu castèth e en tot bastir la rota Pau-Saragossa e lo Haràs Nacionau de Gelòs. En mei d'aquò, lo passatge de l'armada anglesa de Wellington que marquè la debuta de l'establiment d'ua comunautat britanica en cèrcas deu microclima paulin (vantat peu mètge Alexandre Taylor) e deus sons païsatges vantats peus romantics. Aquesta comunautat hèra rica qu'adaptè la ciutat au son biais de víver modèrne e modernista en favorizant, dab l'ajuda de las autoritats locaus la bastida deu Baloard deus Pirenèus, deu casinò e deu purmèr gòlf bastit suu continent europèu.
A la debuta deu sègle XX, lo medish clima paulin qu'encoratgè los hrairs Wright d'apitar a Pau la purmèra escòla d'aviacion deu mòn.
Patrimòni e curiositats[modificar | modificar la font]
- Baloard deus Pirenèus
- Barri deus Hedàs
- Caserna Bearnadòta
- Castèth de Pau
- Ostau de Bernadòta
- Parlament de Navarra
- Plaça Gramont
- Musèu de las Bèras Arts
- Funicular


text:
Álvaro Mutis
Álvaro Mutis Jaramillo (Bogotà, 25 d'agost de 1923 – Ciutat de Mexic, 22 de setembre de 2013) foguèt un escrivan e poèta colombian, considerat coma un dels autors latinoamericans màgers de la literatura en espanhòl del sègle XX. Long de sa carrièra literària recebèt, entre d'autres, lo Prèmi Xavier Villaurrutia en 1988, lo Prèmi Princi d'Astúrias de las Letras en 1997, lo Prèmi Reina Sofia de Poesía Iberoamericana aquel meteis an, lo Prèmi Cervantes en 2001 e lo Prèmi Internacional Neustadt de Literatura en 2002.
Biografia[modificar | modificar la font]
Álvaro Mutis nasquèt en 1923 dins la capitala colombiana, Bogotà, dins una familha de notables del país. Son paire, Santiago Mutis Dávila, èra un diplomata colombian, e sa maire, Carolina Jaramillo, veniá d'una familha de rics proprietaris rurals. Quand aviá pas que dos ans, la familha s'installèt a Brussèlas aprèp que son paire aguèsse obtengut una mutacion a l'ambaissada de Colómbia en Belgica. Passèt una part considerabla de son enfància dins aquel país, e estudièt a l'escòla jesuista de Saint-Michel, fins a la mòrt del paire en 1932. Tornèt alara dins son país d'origina e visquèt amb la maire e son fraire pichon, Leopoldo, dins un mas, la hacienda Coello, un domeni agricòla vast ont s'i cultivava cafè e cana de sucre. Durant sos estudis a Bogotà aguèt coma professor de literatura lo poèta Eduardo Carranza.
Abandonèt los estudis quand faguèt 18 ans, en 1941, e se maridèt aquel meteis an amb Mireya Durán Solano. Aguèron tres enfants amassa: María Cristina, Santiago e Jorge Manuel. Tre 1942 comencèt a trabalhar coma jornalista a la ràdio Nuevo Mundo, ont i remplacèt l'escrivan e jornalista Eduardo Zalamea Borda. Puèi càmbia sovent de luòc de trabalh e faguèt las relacions publicas de divèrsas companhiá coma Esso, Standard Oil, Panamerican e mai Columbia Pictures. En 1948 publicquèt son primièr volum de poesía La Balanza, escrich amassa amb Carlos Patiño.
En 1953 editèt Los elementos del desastre, un poemari ont apareguèt pel primièr còp son personatge emblematic, Maqroll. L'an seguent tot bèl just aprèp de divorciar de sa primièra esposa se tornèt maridar. Aguèt un autre enfant amb sa segonda femna, la chilena María Luz Montané, una filha: María Teresa.
Moriguèt a l'edat de 90 ans, lo 22 de setembre de 2013, a Ciutat de Mexic per encausa d'una malautiá respiratòria.
Òbras[modificar | modificar la font]
Poesia[modificar | modificar la font]
- La Balanza (1948)
- Los elementos del desastre (1953)
- Reseñas de los hospitales de Ultramar (1955)
- Los trabajos perdidos (1965)
- Summa de Maqroll el Gaviero (1973)
- Caravansary (1981)
- Los emisarios (1984)
- Crónica regia y alabanza del reino (1985)
- Un homenaje y siete nocturnos (1986)
Narracions[modificar | modificar la font]
- Diario de Lecumberri (1960)
- La mansión de Araucaíma (1973)
- La verdadera historia del flautista de Hammelin (1982)
- La nieve del Almirante (1986)
- Ilona llega con la lluvia (1988)
- Un bel morir (1989)
- La última escala del Tramp Steamer (1989)
- La muerte del estratega (1990)
- Amirbar (1990)
- Abdul Bashur, soñador de navíos (1991)
- Tríptico de mar y tierra (1993)
Ensages[modificar | modificar la font]
- Contextos para Maqroll (1997)
- De lecturas y algo del mundo (1999)
- Caminos y encuentros de Maqroll el Gaviero (2001)
Antologia[modificar | modificar la font]
- Poesía y prosa (1982)
- Antología poética
- Summa de Maqroll el Gaviero. Poesía 1948-1988 (1992)
- Poesía completa (1993)
- Summa de Maqroll el Gaviero. Poesía 1948-1997 (1997)
- Antología (2000)
- Empresas y tribulaciones de Maqroll el Gaviero (1993) (2 volums)
- La voz de Álvaro Mutis (2001)


text:
Buzz Aldrin
Lo colonèl Edwin Eugene Aldrin, Jr. escaissat Buzz Aldrin, (nascut lo 20 de genièr de 1930) es un pilòt d'ensag, astronauta estatsunidenc e lo segond èsser uman que pausèt lo pè e caminèt sus la Luna (aprèp Neil Armstrong) pendent la mission Apollo 11.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Jovença[modificar | modificar la font]
Edwin Aldrin nasquèt a Montclair, Nòva Jersey, EUA. Foguèt diplomat de l'Escòla Superiora de Montclair e capitèt a la tresena plaça de promocion de l'Acadèmia Militara de West Point, Nòva York. Aldrin foguèt promogut lòctenent segond e serviguèt coma pilòt de caça a las Fòrças Aerianas estatsunidencas pendent la Guèrra de Corèa, que volèt dins 66 missions de combat amb un F-86 Sabre. Aprèp que daissèt Corèa, Aldrin foguèt instructor d'artilhariá aeriana a la basa Nellis, e assistent del degan de facultat a l'Acadèmia de las Fòrças Aerianas dels Estats Units. Aprèp aquel destin, Aldrin volèt amb F-100 Super Sabres coma comandant de vòl a Bitburg, Alemanha.
Carrièra militara[modificar | modificar la font]
Aldrin daissèt lo servici militar per estudiar a l'Institut de Tecnologia de Massachusetts (Massachusetts Institute of Technology, MIT) a Cambridge, Massachusetts ont obtenguèt un doctorat en astronautica. Sa tèsi de doctoral foguèt "orientacion per l'apròcha orbitala abitada". Aprèp lo MIT, tornèt a las fòrças aerianas, foguèt enviat al burèu d'objectius Gemini de la division del sistèmas espacials de las fòrças aerianas, a Los Angeles, Califòrnia, e aprèp a l'escòla dels pilòts d'ensag de las fòrças aerianas a la basa Edwards, Califòrnia. En març de 1972, Aldrin se retirèt del servici actiu aprèp 21 ans.
Carrièra d'astronauta[modificar | modificar la font]
Aldrin foguèt seleccionat dins lo tresen grop d'astronautas de la NASA en octobre de 1963. Foguèt fòrça implicat dins lo dessenh de las missions Gemini, mas jamai foguèt pas sus la lista dels equipatges. La mòrt de l'equipatge principal de Gemini 9 promoguèt Aldrin coma equipatge de remplaçament. La principala mission de Gemini 9 foguèt l'apròcha e acoblament de la capsula amb un veïcul objectiu, mas al fracàs d'aquel darrièr Aldrin improvisèt una manòbra eficaça per s'aprochar a de coordenadas determinadas de l'orbita terrèstra. Alara foguèt confirmat coma pilòt de Gemini 12, darrièra mission Gemini e darrièra possibilitat de testar las activitats extraveïcularas o EVA. Aldrin utilizèt de tecnicas revolucionàrias pendent los exercicis d'entraïnament per la mission. Aquelas, encara son utilizadas actualament.
Aldrin aviá fòrça mai exposicion publica que Neil Armstrong, e deviá èsser lo que originalament deviá davalar lo primièr sus la superfícia de la Luna. Aldrin tanben es conegut pel son costat místic, essent francmaçon, e recebèt la comunion per la superfícia lunara.
Retirada[modificar | modificar la font]
Aprèp que daissèt lo servici actiu, Aldrin tornèt a las fòrças aerianas dins un pòst administratiu, mas patiguèt de problèmas personals. Dins son autobiografia "Retorn sus Tèrra", Aldrin relata sos problèmas amb l'alcoolisme e la depression aprèp aver daissat la NASA. Aldrin contunhèt a promòure l'exploracion espaciala e produguèt alara un jòc d'ordinador "Buzz Aldrin's Race into Space" en 1992.


text:
La Bastida-Clarença
- Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos; t'atros usos, se veiga La Bastida (desambigación).
La Bastida-Clarença (La Bastide-Clairence en francés, Bastida en basco) ye una comuna occitana, perteneixient a la rechión d'Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra d'Arberoa en Ultrapuertos.
Demografía[editar | editar código]
2006 : población provisional de l'Insee (Source : Insee).


text:
Nuança (solfegi)
Dens la musica occidentau e dens lo solfegi la nuança qu'ei lo biais de notar l'intensitat de la musica entà saber se la cau interpretar mei o mens hòrt e on dens un tròç de musica. Aquesta notacion qu'ei sovent modèrna aquò que vòu díser qu'un grana partida de la musica barròca (qui, com lo jazz, be notava la musica en tot deishar ua libertat d'insterpretacion de las granas au musician) non ostendeish pas nada nuança marcada e qu'aquesta e son sovent hornidas per l'editor.
A partir deu sègle XVIII lo compositor qu'emplegèn sistematicament paraulas latinas entà marcar las nuanças : forte (hòrt), piano (doç), fortissimo (hèra hòrt) eca.