text:
Region Sud-Èst (Brasil)
La Region Sud-èst (en portugués Região Sudeste) es una region del Brasil formada dels estats de Espírito Santo, Minas Gerais, Rio de Janeiro e São Paulo.
Amb una superfícia de 924.511 km² (10,85% del territòri brasilian), es la region mai populosa del Brasil: lo 2010 aviá 77.656.762 abitants.[1] Lo Sud-èst es tanben la region mai rica del país, e la region mai industrializada de l'America Latina, responsabla de gaireben 60% del PIB brasilièr.
Aquela region es lo territòri que servís de transicion entre la region Nòrd-èst e la region Sud. Per definir aquela division s'usèron de critèris coma l'afinitat socioculturala e de semblanças naturalas, talas coma lo relèu, lo clima, la vegetacion e lo tipe de sòl. La region Sud-èst es extrèmament urbanizada (90,5%),[2] e acuèlh los tres airals metropolitans pus importants del país, a l'entorn de las vilas de São Paulo, Rio de Janeiro e Belo Horizonte, en mai d'agropar lo màger cens electoral del país.[3]
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia del Sud-Èst es fòrça fòrt, desvolopada e diversificada. Aquela es la principala region geoeconomica del país en tèrmes economics.
L'agricultura se practica dins totes los estats de la region. Los principals produchs agricòlas son la cana de sucre, lo cafè, lo coton, lo milhòc, la tapioca, la arròs, la mongetas e las fruchas.
La ramaderia tanben se practicada arreu. Lo tipe de bestial pus destacat es lo de bovins e l'estat de Minas Gerais n'es lo principal productor. I destacan tanben los cavals e los pòrcs.
A la region Sud-èst se practica la mineracion. Los principals minerales explorats son lo fèrre, lo manganès, l'aur e las pèiras preciosas. Los màgers jaciments se tròban dins l'estat de Minas Gerais.


c: text/html

text:
Batalha de Mentana
La batalha de Mentana se debanèt lo 3 de novembre de 1867 dins lo corrent dei guèrras d'unificacion d'Itàlia. Opausèt lei volontaris de Josèp Garibaldi desirós de conquistar Roma per l'integrar au Reiaume d'Itàlia proclamat en 1861 a una coalicion formada per França e leis Estats Pontificaus. La preséncia francesa èra motivada per la defensa dau catolicisme menada per Napoleon III. S'acabèt per una victòria aisada dei fòrças francovaticanas, numericament inferioras mai ben entraïnadas e equipadas, que permetèt de mantenir l'independéncia deis Estats Pontificaus.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mitologia
La mitologia (del grèc uuθoλoYίa, de uύθoς « mite » e λόYoς « discors ») es l'estudi dels mites e de lors significacions, pus correntament designa l'ensemble dels recits mitics ligats a una civilizacion, una religion o un tèma particular.
La mitologia prend sens e activitat dins una cultura socioreligiosa. Lo mot s'utiliza generalament per descriure los sistèmas religioses dels monds ancians o de las civilizacions primièras, aluenhadas dins l'espaci o dins lo temps. Es atal que Li M'Hâ Ong a pogut dire : « Se nomena d'ordinari mitologia los racontes sacrats de las religions que degun i crei pas mai[1] ». En efièch, tot coma las religions exoticas, nombre de religions anticas e ancestralas son pas conegudas de la majoritat de la gent qu'a travèrs los racontes mitics qu'an daissat.
Somari
Mitologia dels monds ancians o primièrs[modificar | modificar la font]
Se parla aisidament de mitologia pels racontes religioses dels monds ancians o exotics, aluenhats dins lo temps o dins l'espaci, coma :
- Mitologia aborigèna
- Mitologia basca
- Mitologia biblica
- Mitologia bretona
- Mitologia celtica
- Mitologia celtica irlandesa
- Mitologia coreana
- Mitologia estonian
- Mitologia chinesa
- Mitologia egipciana
- Mitologia etrusca
- Mitologia germanica
- Mitologia grèga
- Mitologia orrita
- Mitologia indó
- Mitologia inuit
- Mitologia iraniana
- Mitologia japonesa
- Mitologia letona
- Mitologia maòri
- Mitologia mesopotamiana
- Mitologia nordica
- Mitologia precolombiana
- Mitologia romana
- Mitologia russa
- Mitologia semitica
- mitologia eslava
Mitologia contemporanèa[modificar | modificar la font]
Es mai complicat de parlar de mitologia a prepaus de las religions contemporanèas, per exemple de mitologia biblica, tèrme que los cresents son tot dispausats a prendre per una ofensa envèrs lor fe, un atac contra lors cresenças o al minimum, una manifestacion d'intolerància. Los dieus de las vias monoteïstas son pensats coma sol e unic Dieu, e d'aqueste fach, coma la sola instància possibla d'aqueste concèpte. Lo cresent monoteïsta es doncas aisidament menat a pensar que son dieu es lo vertadièr quand lo dels autres, especialament lo qu'a pas mai un fidèl vivent per lo defendre, seriá fals. Aquestas religions son declaradas unilateralament paganas. Se pausa doncas lo problèma de la Vertat e non pas lo problèma de la mitologia.
Ça que la, la màger part dels libres sacrats de las religions contemporanèas, que relèven del monoteïsme o del politeïsme, s'enrasigan dins las religions primièras e los racontes que los sostenon constituisson de mitologias. Lo mite es lo lengatge normal de la religion e es pas una simpla fabla o una simpla legenda, pas tanpauc un conte popular.
La pensada critica e particularament la desmitologizacion, tala coma l'entendiá Rudolph Bultmann al començament del sègle XX, nos an abituats a pensar que los eveniments e las istòrias environant l'origina e lo desvolopament de religions coma lo Cristianisme, lo Judaïsme o l'Islam son pas exactament vertadièras e verificablas al meteis títol que l'assassinat d'Abraham Lincoln o lo coronament de Napoleon Ièr.
La formacion dels mites[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Simbòls transculturals[modificar | modificar la font]
Cèrts simbòls o concèptes se retròban dins mantuna mitologia, per èsser passats d'una cultura a l'autra, o per èsser estats inventats independentament.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Mite
- Mitograf
- Mitologia contemporanèa
- Creatura fantastica
- Luòcs mitologics
- Cosmogonia
- Cresença
- Religion
- Conte
- Legenda urbana
- Antiquitat
- Etnologia
- Antropologia
- Musèu de l'Òme
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Li M'Hâ Ong Tractat de las Semenças e de las Estelas
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) [pdf] Bibliografia sus las mitologias classicas e los sistèmas culturals
- (fr) [http://www.mythologie.fr/ La Mitologia e l'Art
- (en) The Encyclopedia Mythica


text:
David Hilbert
David Hilbert (Königsberg, 23 de genièr de 1862 – Göttingen, 14 de febrièr de 1943) foguèt un matematician alemand. Es reconegut coma un dels matematicians mai importants e influents de la fin del sègle XIX e de la debuta del XX. Hilbert contribuiguèt, e desvolopèt un nombre considerable de concèptes fondamentals, dins mantun domeni scientific coma la Teoria d'Invariantas e los Axiòmas de la Geometria. Foguèt autor de la Teoria de l'Espaci de Hilbert, un dels fondaments de l'Analisi foncionala.


text:
Grafit
Lo grafit es una forma allotropica de carbòni. Se troba dins l'environament coma minerau natiu dins de ròcas metamorficas ò dins lei meteorits. Pòu tanben èsser produch per de procès industriau. A una color negra amb un esclat submetallic, una duretat febla situada entre 1 e 2 sus l'escala de Mohs e una densitat pron leugiera d'aperaquí 2,1. Es un minerau qu'a d'aplicacions industrialas variadas dins la construccion mecanica (lubrificant, pèça d'estanqueïtat...), la construccion electrica (collector virant...) ò l'industria quimica (especialament en electroquimia).


text:
Marina Abramovic
Marina Abramovic es una artista performer sèrbia. Nascuda en Belgrad, anciana Iogoslavia, uèi Serbia lo 30 de novembre de 1946.
Estudièt de Bères arts en Belgrad e Zagrèb. En 1976 se partís en Amsterdam e comença a realizar performances a on explòra lo dolor corporal e lo còs coma expression artistica. Es cridada la menina del performer.
Fòrça de las siás òbras son realizadas al bòrd del tanben artista performance Ulay, coble sentimental de Abramovic dempuèi 1976 a 1988.
Tre 2000, realiza espectacles teatrales en se basant en las siás vivéncias.


text:
Segonda Guèrra Punica
La Segonda Guèrra Punica se debanèt durant l'Antiquitat de 218 a 201 avC entre Roma e Cartage e leis aliats respectius dei dos camps en Espanha, dins lo sud de França, en Itàlia e dins lo nòrd d'Africa. Foguèt lo segond conflicte major entre Roma e Cartage. S'acabèt per una victòria romana e un afebliment important de la poissança punica en causa de la pèrda de sei territòris iberics e de l'independéncia d'unei tribús africanas vengudas d'ara endavant de protectorats romans.
Lo debanament de la guèrra foguèt marcat per l'ofensiva terrèstra de Cartage de l'armada d'Annibal Barca. Formada dins lo sud de la Peninsula Iberica, aquela armada arribèt dins lo nòrd d'Itàlia. Lei temptativas romanas per s'opausar a son avançada s'acabèron per de desfachas saunosas a Trèbia (decembre de 218 avC), au lac Trasimè (junh de 217 avC) e a Cannes (aost de 216 avC). Pasmens, maugrat aquelei succès, l'armada d'Annibal aviá pas lei capacitats d'atacar dirèctament lei defensas de Roma. Ansin, l'estrategia de Cartage deguèt donc se concentrar sus leis aliats italians de Roma e assaiar de destrurre lo ret d'alianças dei Romans. De son caire, Roma decidiguèt d'isolar l'armada d'Annibal en Itàlia e d'empachar una revòuta generalizada de seis aliats. Per aquò, mandèt divèrseis expedicions còntra Espanha e la ciutat de Siracusa, aliada a Annibal, foguèt conquista e pilhada après un sètge malaisat de 214 a 212 avC.
Après la batalha de Siracusa, l'armada d'Annibal capitèt de tenir sei posicions dins lo sud d'Itàlia. Divèrseis offensivas romanas assaièron regularament de l'anientar sensa succès. Au contrari, mai d'una armada romana foguèt destrucha per Annibal fins a sa retirada d'Itàlia (batalhas d'Herdonea en 212 e 210 avC, de Casunium en 209 avC...). Dins aquò, leis aliats de Roma li demorèron fidèus e l'armada d'Annibal deguèt pauc a pauc se retirar vèrs lo sud d'Itàlia en causa de sei pèrdas e de la manca de renfòrç. Ansin, lei succès decisius d'aqueu periòde foguèron romans. Premier, la revirada de l'ofensiva d'Asdrubal Barca qu'assaièt de renfòrçar l'armada d'Annibal dempuei Espanha : sei fòrças foguèron anientadas a la batalha dau Metaure en 207 avC. Puei, lo segond succès roman foguèt la conquista dei territòris punics iberics marcada per la conquista de Cartagena en 209 avC e la batalha d'Ilipa en 206 avC.
Après la conquista d'Espanha, lei Romans deguèron replegar una temptativa novèla de renfòrçar l'armada d'Annibal entre 204 e 203 avC (batalha dau Po) puei poguèron atacar lei possessions africanas de Cartage. Aquò entraïnèt la partença d'Annibal dau sud d'Itàlia per protegir la capitala punica. Pasmens, après una tièra de desfachas a Utica e ai Grands Plans en 203 avC, l'armada de Cartage, renfòrçada dei tropas retiradas d'Itàlia, foguèt finalament destrucha a Zama en 202 avC marcant la fin dei combats.
La patz foguèt concluda en 201 avC. Sei condicions foguèron fòrça favorablas ai Romans e marquèron l'eliminacion de Cartage coma poissança majora de la Mar Mediterranèa :
- abandon dei territòris iberics e deis Illas Balearas.
- cession de la flòta punica, franc de dètz naviris.
- pagament d'una indemnitat de 10 000 talents sus 50 ans.
- defensa d'acomençar una accion militara sensa l'autorizacion de Roma.


text:
Vaxy
Vaxy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Banc del Val de Vaxy, domeni del abbaye de Gorze.
- Los senhors consagrats del abbaye èran los ducs de Bar #que jos-#logar los sieus dreches als comtes de Salm, e de Vaudémont.
- Jonch a la França en 1661.
- Siège du Val de Vaxy, domaine de l'abbaye de Gorze.
- Les seigneurs voués de l'abbaye étaient les ducs de Bar qui sous-louèrent leurs droits aux comtes de Salm, et de Vaudémont.
- Uni à la France en 1661.


text:
Arboç
L'arboç (en latin: Arbutus unedo) es un arbre perennifoli que pòt mesurar fins a quinze mètres, encara que dificilament atenh aquela nautor. Lo tronc es roginós e escarcanhat, cort, amb de copa espessa e redonda. Las fuelhas, d'un peciol cort, son grandas, verdas, de vegadas pus claras al revèrs, lanceoladas, d'entre 5 e 10 cm de long e 5 cm de larg, amb lo bròc ressegat, lisas, brilhantas e sense pels. Las flors son entre blancas e blavas de 1 a 1,5 cm, e fan de paniculas que penjan. Son fruch es apelat arboça, e fa aperaquí 4 cm de diamètre, entre auriòl e roge intens, segon sa maduracion. Sa superfícia es formada per de pichonas particulas aplanadas. Las semenças, dispausadas al centre del fruch, son pichonas e de color negra. Se'n trai la famosa licor d'arboça.
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 23629 Arbutus unedo L. (en)
- Referéncia NCBI : Arbutus unedo (en)
- Arbutus unedo sur la Flore CRDP Besançon


text:
Pinus pinea
Pinus pineaError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
Lo pinhèr, (Pinus pinea) es una espècia de pin dins la familha Pinaceae caracteristic per sas granas comestiblas: los pinhons, e mai que de pinhons d'autres espècias europèas de pin se pòscan manjar, son fòrça mai pichons (i a d'espècias americanas de pinhons gròsses que son esplechadas comercialament).
Es originari de la region mediterranèa.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Arbre de 30 mètres de naut, amb la rusca d'un marron rogenc e fòrça espessa. Es en forma de parasolelh. Amb d'agulhas de 20 cm de long, apariadas coma pels autres de pins autoctòns. Florís de març a mai en produsent de pinhas ovoïdas de 15x10cm amb de pinhons de 15 a 20 mm. Las pinhas maduran a l'auton del tresen an (los autres pins lo fan en dos ans).
Creis dins las garrigas, èrms e dunas fixadas. Fa venir los terrenhs silicicèus, subretot sablonencs generalament prèp del litoral.
Usatges[modificar | modificar la font]
Fòrça utilizat per l'ornament. Los pinhons demandan fòrça man d'òbra, cal escalfar las pinhas per que se duèrban. La fusta a pas gaire d'interès.
Un autre pin amb de pinhons comestibles es lo Pinus edulis, originari de las montanhas del sud oèst dels Estats Units d'America.


text:
Indridae
La familha dels Indrids o Indridae es una de las cinc familhas actualas de primats lemurifòrmes originaris de las zònas de bòsques de Madagascar. Aquesta familha compta 7 espècias repartidas en 3 genres. 5 genres an desaparegut uèi, i a relativament pauc de temps (qualques milièrs o quitament qualques centenats d'annadas), probablament jos l'accion de l'òme.
Classificacion[modificar | modificar la font]
- Genre Indri amb una sola espècia:
- Indri indri, l'indri
- Genre Propithecus los sifakas amb tres espècias:
- Propithecus diadema, lo sifaka coronat
- Propithecus tattersalli, lo sifaka de Tattersall recentament identificat coma espècia novèla
- Propithecus verreauxi, lo sifaka de Verreaux
- Genre Avahi, los avahis amb una de tres espècias:
- Avahi laniger, l'avahi lanós
- Avahi occidendalis, l'avahi occidental (sosespècia del precedent ?)
- Avahi unicolor, l'avahi lanós unicolòr recentament reconsiderat coma espècia a part entièra perque descrich per Gmelin en 1788
- Avahi cleesei Thalmann & Geissmann, 2005, l'Avahi lanós de Cleese o Lemurian lanós de Cleese


text:
Elephas maximus
L'elefant asiatic (Elephas maximus) es una espècia de mamifèr proboscidèu de la familha Elephantidae. Es lo mamifèr màger del continent asiatic. La siá distribucion originala s'estendiá dempuèi lo sud de China e d'Indonesia occidentala fins a las còstas del Golf Persic e al sud de Mesopotamia, ont desapareguèt al Neolitic. Actualament se circomscriu a Sri Lanka, al sud e nòrd èst d'Índia, a Bangladesh, Indochina, Malaca, Sumatra e nòrd èst de Borneo. Se tròba tant a l'estat salvatge coma domestic e es fòrça frequent dins los zòos e los cirques. Es considerat coma una espècia en perilh d'escantiment.


text:
Rio Grande del Nòrd
Lo Rio Grande del Nòrd es un estat del nòrd-est de Brasil. Confronta l'estat de Ceará a l'oèst e l'estat de Paraíba al sud. Es bordat per l'Ocean Atlantic al nòrd e a l'èst. Sa superfícia totala (53 306,8 km²) es similara a la de Croàcia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Las vilas pus pobladas son: Natal, Mossoró, Parnamirim e Ceará-Mirim. Mai de 80% del territòri presenta una altitud inferiora a 300 m.
Lo clima es tropical, amb variacions de precipitacions en caduna de las diferentas regions. Dins la region del Sertão i a un clima semiarid. Sul litoral l'umiditat es pus intensa, e lo nivèl de las pluèjas pòt despassar 1000 mm per an.
L'Atòl das Rocas, situat a 260 km a l'èst de la còsta dins l'Ocean Atlantic, fa partida del territòri de l'estat.
Economia[modificar | modificar la font]
L'agricultura (especialament fruchs tropicals, dins las vals irrigadas del Sertão) e lo torisme (especialament en las plajas de Natal, Genipabu, Extremoz e São Miguel do Gostoso) son las activitats economicas principalas.


text:
Titanomaquia
La Titanomaquia (en grèc ancian Tιtavouaxίa / Titanomakhía, literalament « combat contra los Titans ») es un episòdi de la mitologia grèga nos contant la lucha entre los Titans, primièra generacion de dieus menats per Cronos, e Zèus, aliats als Ecatonquires e als Ciclops.
Las causas[modificar | modificar la font]
Aprèp aver copat los organs genitals del seu paire Oranos, Cronos prenguèt la seuna plaça, e precipitèt dins lo Tartar los seus fraires e sòrres, los Ecatonquires e los Ciclops, autrescòps prisonièrs del paire. Se maridèt enseguida amb la seuna sòrre Rèa, mas engolit los enfants que nasquèron d'aquela union, perque lo seu paire Oranos li avait lancèt una malediccion: quand lo filh de Cronos atenherà l'edat adulte, noirà el tanben lo seu paire. Engoliguèt alara dins l'òrdre Estia, Demetèr, Èra, Ades e Poseidon. Mas lo darrièr nascut, Zèus, escapèt al seu triste astre mercé a la seuna maire, Rèa, que se refugièt en Creta per s'ajaire. Rèa remplacèt Zèus per una pèria emborrasada que Cronos engoliguèt sens se dar compta. Confièt lo nenon a una comunautat masculina qu'abitava sus l'illa de Crèta, los Curètas, que placèron lo bèrç dins un garric, penjat a una branca al cas que, par malastre, Cronos auriá de suspcions. Zèus èra impossible de descobrir perque se trapèt pas vertadièrament al cèl nimai sus tèrra, encara mens dins la mar o dins l'aiga. Mas, lo nenon cridava fòrça fòrt, alara per cobrir los seus brams, los Curètas faguèron un bocan considerable en dançant a l'entorn de l'arbre.
Foguèt dins aquel bruch que grandiguèt Zèus mercé al lach d'una cabra, Amaltèa, que será mai tard mercejada pel dieu. Es encara ara una constellation (Capricòrne) e la seuna bana, remplida de fruchs e de produchs de la tèrra, demorèt un simbòl de prosperitat: se nomena la bana d'abondància.
L'afrontament[modificar | modificar la font]
Qualques ans mai tard, Zèus alara grand pensava de totjorn mai a liberar los seus fraires e sòrres, e a se venjar del seu paire. Visitèt la seuna cosina Metis. La divessa li conselhèt de dintrar al servici del seu paire. Aquel, segur d'èsser desfach de totes los seus enfants, engatjèt Zèus coma seridor. Un jorn, alara que li servissiá per beure, li donèt una bona rasada de vomitiu al luòc de vin. Cronos comencèt a desgolir la pèira, puèi los seus mai enfants. Deliurats, se revoltèron tanben contra lo paire: la guèrra comencèt. Cronos demandèt l'ajuda dels autres Titans ; Zèus, del seu costat, tuèt la gardiana Campè e desliurèt del Tartar los Ecatonquires, los Ciclops e totes los autres prisonièrs de Cronos e se ne faguèt d'aliats. Del seu costat, Ocean, l'ainat dels Titans, assugurèt son ajuda a Zèus e als seus fraires en mandant la filha Stix e los pichon filhs (d'entre que Nikè, la divessa Victòria) jonhèt l'armada dels filhs de Cronos. Zèus profeitèt en mai dels dons oraculàris de la seuna tanta Temis e del seu cosin Prometèu, totes dos avent previst dempuèi los començaments del conflicte la desfacha dels Titans. Las partidas advèrsas atal constituidas, cada grop establiguèt lo seu campament, los Titans causiguèron lo mont Otris, alara que Zèus e los seus aliats s'instalèron sul mont Olimp. Per montrar lor reconeissença, los Ciclops, excellents fabres, fabriquèron pels Dieus d'armas terribles: lo fais d'eslhauç per Zèus, un trident per Poseidon e lo casc amagant per Ades. Amb aquela ajuda preciosa, la victòria pels Olimpians es pron aviada, pasmens qu'Esiòde (Teogonia, 637) faga estat d'un conflicte avent durat "dètz grandas anadas divinas" (siá de sègles umans).
Zèus succediguèt doncas al seu paire, al cap d'una novèla generacion de dieus. Obtenguèt lo cèl e la sobeiranetat absoluda, alara que lo seu fraire Ades dirigiguèt lo mond sosterren e lo reialme dels mòrts, e Poseidon, regnerá sus la mar e las aigas. Zèus s'ocupava alara d'organizar la demorança dels dieus. Causiguèt la mai nauta montanha del mond conegut a l'epòca, l'Olimp. A la fin de la Titanomaquia, de Titans fuguèron castigats: Cronos e los seus fraires (levat Ocean, aliat de Zèus, e segon certans, d'Iperion) foguèron enviats dins lo Tartar, alara qu'Atlas foguèt condamnat a tenir per sempre la vòlta del cèl sus las seunas espatlas. D'autres, coma Prometèu e Epimrtèu, avent ajudat Zèus, foguèron mercejat. Zèus epargnèt las Titanidas, demoradas neutras pendent tota la durada del conflicte, e recompensèt Stix ne fasent la pptencia president al grand jurament dels dieus (Esiòde, Teogonia, 397-401). Dins gaireben totas las tradicions postesiodicas, Zèus acabèt pasmens per relargar Cronos e los Titans de lor prison sosterrena e pels enviar demorar als Aliscamps o dins una illa misteriosa situada al Nòrd (fonts divèrsas, que Esquil, Trilogia de Prometèu).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Francis Vian, Répertoire des Gigantomachies figurées dans l'art grec et romain, París, Klincksieck, 1951.
- (fr)Francis Vian, La Guerre des géants, le mythe avant l'époque hellénistique, París, Klincksieck, 1952.


text:
Africa
Africa es un continent que representa 6% de la superficia terrèstra e 20,3% dei tèrras continentalas amb una superficia de 30 415 873 km². Si situa au sud d'Euròpa e au sud-oèst d'Asia e es enviroutada per la Mar Mediterranèa au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, l'Ocean Atlantic a l'oèst e l'Ocean Indian a l'èst. En 2013, sa populacion èra de 1,110 miliards d'abitants, ço que representava mai de 15% de la populacion mondiala. Es compausat de 54 estats internacionalament reconeguts.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Antiquitat
- 2.2 Edat Mejana Auta
- 2.3 Edat Mejana
- 2.4 Fin de l'Edat Mejana
- 2.5 Començament dau Periòde modèrn
- 2.6 La fin dau Periòde modèrn
- 2.7 La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacion
- 2.8 La colonizacion e lo partiment d’Africa
- 2.9 Lei doas guèrras mondialas
- 2.10 La Guèrra Freja e lo periòde actuau
- 3 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Aperaquí sèt regions principalas compausan lo continent african. Aqueu nombre es de còps contestat segon lei definicions utilizadas ò lei consideracions politicas. Pasmens, aquela division es la pus frequenta e sei principalei regions son :
- l'Africa dau Nòrd gropa la region de Magrèb e de l'Atlàs.
- lo desèrt de Sahara.
- la Bana d'Africa que gropa Etiopia e lei regions vesinas.
- la region de Sodan (inicialament « Bled es Souden » en arabi, « País dei Negres » en lenga nòstra) qu'es la region situada au sud dau desèrt de Sahara. La region de Sahel ne'n fa partida. Aquela region es diferenta de l'estat de Sodan.
- l'Africa eqüatoriala.
- l'Africa australa.
- l'illa de Madagascar.
Plan d'altitud e montanhas[modificar | modificar la font]
Lei relèus pus frequents sus lo continent african son lei plans d'altitud e lei montanhas. Lo sud e l'èst d'Africa son ansin dominats per de plans que l'altitud mejana es egala a 1 000 m e es rarament inferiora a 600 m. Dins certanei regions, en particular dins lo sud dau continent, la transicion entre aqueu plan e l'ocean es fòrça rapida e forma de còps de bauç d'una autor superiora a 1 000 m. Dins la partida orientala dau continent, aqueu plan fa partida de la region dau Rift African qu'es una dorsala continentala que va d'Eritrèa a Moçambic. Sa region centrala, dicha region dei Grands Lacs, es ocupada per una tièra de lacs d'una talha importanta. Lei principaus son lo lac Victòria, lo lac Malawi, lo lac Tanganika, lo lac Kivu, lo lac Albèrt e lo lac Aidoard. Au nòrd d'aquelei lacs, la region etiopiana dau plan d'altitud african presenta l'altitud mejana pus auta dau continent ambé de zònas rarament en dessota de 1 500 m. Existisse tanben de lacs permanents dins aquela region dau plan mai son pus pichons que lei Grands Lacs centraus. La region dau Rift es caracterizada per un volcanisme actiu generalament de tipe efusiu.
Existisse divèrsei regions de montanhas. Lei pus importantas son generalament d'origina volcanica mai d'excepcions existisson coma l'Atlàs. La cima pus auta dau continent es lo mont Kilimanjaro (5 892 m) qu'es un volcan amorçat. Franc dei montanhas de l'Atlàs e dau mont Cameron, lei montanhas d'una altitud superioras a 4 000 m si situan lòng dau Rift, en particular a l'entorn dei Grands Lacs e sus lo plan etiopian. Pasmens, entre lei massís montanhós african, si fau tanben nòtar l'existéncia de montanhas de 3 000 m d'altitud en Sud-Africa e dins lo Sahara. De mai, la region dau Golf de Guinèa a unei regions montanhosas que l'altitud maximala varia entre 1 800 e 2 400 m.
-
Mont Kilimanjaro (5 892 m), cima pus auta d'Africa
-
-
-
-
-
-
Plans e idrografia[modificar | modificar la font]
Lei plans africans son situats lòng dau litorau, dins lo desèrt de Sahara e dins certanei bacins idrografics, magerament au nòrd e a l'oèst dau continent. L'idrografia africana es dominada per quatre fluvis majors que son Nil, Nigèr, Còngo, Zambèzi e per l'influéncia de Sahara que limitèt la preséncia de rius importants (levat Nil) dins la màger part dau nòrd dau continent. Lo bacin de Nil s'estend sus lo nòrd-èst dau continent e va d'Egipte a una partida de la region dei Grands Lacs e dau plan etiopian. La longor totala de Nil es estimada entre 6 400 e 6 700 km e es donc lo fluvi pus lòng amb Amazonas. Lo bacin de Nigèr si situa dins l'oèst de Sodan. Constituisse un plan agricòla fòrça important dins la region dau Golf de Guinèa. Lo bacin de Còngo si situa en Africa Centrala dins una region eqütoriala a l'oèst dei Grands Lacs. Ansin, es fòrça similar a l'Amazonas e son debit es lo segond pus important mesurat per lei rius terrèstres. Enfin, lo bacin de Zambèzi si situa au sud-oèst dau continent. L'i format un plan litorau dins la region de Moçambic.
En fòra d'aquelei bacins majors, existisse tanben dos bacins de remarca a l'entorn dau lac Chad, situat au sud de Sahara, e dins la region dau dèlta de l'Okavango, situat au centre dau plan d'altitud sud. Aquelei bacins son de bacins interiors que son pas liats a l'ocean (ò fòrça pauc per l'Okavango).
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima sus lo continent african es magerament determinat per tres factors principaus que son la temperatura mejana, lo nivèu mejan dei precipitacions e lo regime dei vents. Coma Africa si situa quasi totalament dins la zòna intertropicala, lei variacions de temperatura son generalament limitadas, compres netre lei sasons pus caudas e pus frejas. Se pòu donc destriar unei faissas caracterizadas per sa temperatura :
- la faissa dau desèrt de Sahara presenta lei temperaturas pus importantas, generalament superiora a 25°C.
- la faissa eqüatoriala presenta de temperaturas autas, entre 22 e 27°C, que son pasmens sovent inferioras ai temperaturas enregistradas dins lo Sahara.
- una faissa situada au sud de la region eqüatoriala onte la temperatura si situa generalament entre 18 e 25°C sus lo mitat sud dau plan continentau d'altitud.
- doas faissas situadas ai ponchas nòrd e sud amb una temperatura mejana inferiora a 22°C.
Lei variacions de precipitacions entre lei regions son fòrça importantas e representan lo factor climatic principau bòrd que la temperatura evoluciona pauc dins lo corrent de l'annada. Doas regions (Sahara e Kalahari) si caracterizan per la quasi abséncia de precipitacions e son donc deserticas. Dins la region tropicala, lei precipitacions son pus importantas lòng dau litorau de l'Ocean Atlantic e lo maximom es enregistrat dins la region dau mont Cameron ambé 9 991 mm. La ò lei sasons umidas varian segon l'endrech. Lòng de l'eqüator, i a sovent doas sasons umidas e doas sasons secas. Se pòu tanben trobar una sason fòrça umida. Pasmens, dins la màger part de la zòna, lei precipitacions son concentradas dins lo corrent de l'estiu qu'es la sason umida.
Enfin, lei vents an una importància gròssa dins lei regions deserticas ò vesinas e dins lei regions lòng de l'Ocean Indian. Dins lei premierei, de vents d'ivèrn son la fònt d'un desplaçament important de poussa dempuei lo desèrt. Aquela poussa pòu viatjar en direccion de regions fòrça alunchadas coma va mòstra l'exemple de Siròc que va dau Sahara fins au sud d'Euròpa. Sus lei costats sud-èst e èst, lei vents son a l'origina dau fenomèn de mosson e de l'arribada de ciclons tropicaus.
Environa naturala[modificar | modificar la font]
L'environa naturala african presenta d'evolucions similaras ai variacions climaticas. Se pòu donc definir una tièra de faissas que s'estendon d'èst en oèst e presentan un tipe definit d'environa :
- lei regions situadas lòng de l'eqüator presentan subretot una vegetacion importanta de tipe selva pluviala.
- lei regions tropicalas presentan una vegetacion de savana compausada de plantas bassas e d'aubres dispersats.
- lei regions subtropicalas presentan una vegetacion bassa de tipe estèpa. En causa de la preséncia dei desèrts de Sahara e de Kalahari, son tanben sovent de regions secas.
- lei regions deserticas an ges de vegetacions franc dei zònas d'oasi e lòng de Nil que son aiga a per consequéncia de formar un oasi gigant dins la region orientala de Sahara.
- lei faissas au nòrd e au sud dau continent an una vegetacion de tipe mediterranèu.
Enfin, la vegetacion dei regions de montanhas evoluciona segon la localizacion de la montanha. Dins lei regions deserticas, l'i a ges de vegetacions. En revènge, dins leis autreis endrechs, se pòu rescòntrar de vegetacions que van evolucionar ambé l'altitud per formar de zònas vegetalas especifas e diferentas de l'environa dau plan a la basa de la montanha.
-
-
-
Vegetacion rara dins la massís de Hoggar dins lo desèrt de Sahara
-
-
-
-
-
-
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia african es un element major de son desvolopament actuau en causa de son aumentacion rapida. De 230 milions d'abitants en 1950 (9,1% de la populacion mondiala), lo continent agantèt 1,110 miliards en 2013 (15,2% de la populacion mondiala) e podriá aver 4 miliards d'abitants a la fin dau sègle XXI (38% de la populacion mondiala supausada). Aquela creissença es sostenguda per un taus de feconditat fòrça importanta que demenisse d'un biais lent. Èra egau a 5,1 en 2004 e a 4,7 en 2012. En revènge, l'esperança de vida es fòrça febla ambé solament 57 ans. La consequéncia d'aquelei fenomèns es donc la formacion d'una populacion africa qu'es fòrça jova amb un temps median egau a 20 ans.
En causa d'aqueleis evolucions, la densitat de populacion a donc fòrça aumentat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX evolucionant de 8 ab/km² en 1950 a 34 en 2010. Pasmens, aquela valor demorèt encara relativament febla en comparason d'aquela de l'Union Europèa (113 ab/km²). Es tanben inferiora, mai d'un biais mens important, a la densitat mejana mondiala (47 ab/ km²). Sa reparticion es fòrça inegala e lei densitats pus importantas son situadas lòng dei litoraus de Magrèb d'Agadir a Tunis, lòng de la Vau de Nil de la Mediterranèa a Assoan, sus lo plan etiopian, en Africa de l'Oèst au sud d'una linha Dakar-Bamako-Ouagadougou-Abuja e lòng dau litorau de l'Africa Australa entre Lo Cap e Maputo.
Aquela aumentacion de populacion renforcèt tanben l'urbanisme e la talha dei vilas africanas. Per exemple, en 1960, solament doas vilas (Lo Cairo e Johannesburg) passan un milion d'abitant còntra 57 en 2009. Lei cinc vilas pus importantas en 2010 èran Kinshasa (13,9 milions d'abitants), Lo Cairo (12,5), Lagos (10,8), Khartoum (5,2) e Luanda (4,8). Lei país pus poblat en 2013 èran Nigèria (177 milions d'abitants), Etiopia (86,5), Egipte (84,6), Republica Democratica de Còngo (74,6) e Sud-Africa (53,0).
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo nombre de lengas africanas es estimat entre 2 100 e 3 000. Son gropadas entre sièis familhas principalas que son :
- lei lengas afroasiaticas que son parladas per 300 milions de personas dins lo nòrd dau continent, dins la Bana Africana e dins certaneis endrechs de Sahel. D'exemples d'aquelei lengas son l'arabi ò lo berbèr.
- lei lengas nilosaharianas que son parladas per 100 milions de personas dins de regions de Chad e de Sodan. Un exemple d'aquelei lengas es lo songhai.
- lei lengas nigèrokordofanianas que son parladas per 450 milions de personas sus la màger part dau continent au sud de Sahel. D'exemples son lei lengas kordofanianas (kadugli, rere...) e lei lengas nigèrocongolesas (dongo, swahili...).
- lei lengas khoisan que son parladas per 200 000 personas dins lei regions dau sud-oèst dau continent.
- lei lengas austronesianas que son parladas per 16 milions de personas sus l'illa de Madagascar.
- lei lengas indoeuropèas que son pas originàrias d'Africa mai foguèron importadas per la colonizacion. Venguts lengas dau poder e de l'administracion, aquelei lengas, en particular l'anglés (130 milions de locutors) e lo francés (115 milions de locutors), an gardat un ròtle important dins la màger part deis estats africans coma lenga oficiala, lenga administrativa, lenga d'ensenhament, lenga veïculara, lenga deis afaires comerciaus... etc. Comença tanben de si formar de grops d'Africans natius que la lenga maternala es una lenga europèa. Per exemple, tres milions d'abitants de la Republica Democratica de Còngo an lo francés coma premiera lenga.
Religions[modificar | modificar la font]
Existisse tres zònas principalas de reparticion dei religions sus lo continent. Cada zòna es dominada per l'islam au nòrd, lo cristianisme au sud ò per de religions animistas originàrias d'Africa dins certanei regions centralas. Pasmens, l'islam e lo cristianisme son generalament influenciats per de rites locaus e forman donc de sincretismes mai ò mens « africanizats ».
Lo cristianisme apareguèt en Africa au sègle I durant lei regions mediterranèas de l'Empèri Roman. S'estendèt en fòra de l'Empèri a partir dau sègle IV en direccion de l'Africa de l'Èst, especialament sus lei territòris dau Sodan e de l'Etiopia modèrnes. Après una pausa lònga, l'expansion dau cristianisme tornèt començat au sègle XV gràcias ai premiereis installacions e missions de colons europèus. Dins certanei cas coma lo reiuame de Kongo, la conversion foguèt volontària e pacifica. Pasmens, dins la màger part, lei tropas militaras e lei missionaris europèus avancèron d'un biais simultanèu. A la fin dau sègle XIX, la colonizacion quasi totala d'Africa entraïnèt donc l'aparicion dau cristianisme dins totei lei regions dau continent. Si l'islam resistèt au nòrd, lei regions e orientalas son a l'ora d'ara magerament cristianas. Dins aquò, en causa de l'origina diferenta dei poissanças imperialas europèas, divèrsei menas de cristianisme existisson en Africa e lo catolicisme es la religion de solament 22% de la populacion còntra 36% en favor dau protestantisme e 4% per leis autrei glèisas.
L'islam apareguèt en Africa au sègle VII gràcias ai marchands arabis que venguèron dins lo nòrd dau continent après sa conquista militara. Coma lo cristanisme, sa difusion foguèt militara ò volontària. En particular, l'influéncia dei marchands musulmans dau Sahara foguèt fòrça importanta per difusar l'islam dins leis estats africans situats au sud dau desèrt a partir dau sègle VIII. Aquela difusion resistèt a la dominacion coloniala deis Europèus cristians e, a l'ora d'ara, l'islam (subretot sunita) es la religion de 30% de la populacion.
Lei religions tradicionalas africanas foguèron generalament absorbidas au sen dau cristianisme e de l'islam per formar de sincretismes dominats per lei doas religions monoteïstas. La repression per leis autoritats musulmanas ò cristianas de practicas e de rites religiós considerats coma de la mascariá ò dau paganisme agravèt aquela disparicion. Pasmens, certanei regions resistèron a aquelei tendàncias e an totjorn a l'ora d'ara una religion originària dau continent. Aquelei regions son magerament situadas en Africa Centrala e lòng dau Golf de Guinèa. Representan 9% de la populacion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
D'estats organizats apareguèron en Africa tre l'Antiquitat Auta dins la valada de Nil, en Africa dau Nòrd e dins la region dei montanhas etiopianas. Egipte capitèt de resistir a mai d'una invasion (Pòbles de la Mar, Assirians...) mai Egipte foguèt finalament conquistada en -332 per lei Grècs d'Alexandre lo Grand. L'i fondèron la dinastia ptolemaïca que demorèt independenta fins a la conquista romana en -30. En Africa dau Nòrd, l'estat pus important de la region foguèt aqueu de Cartage fondat vèrs la fin dau sègle IX avC per de Fenicians[1]. Dominèt la Mar Mediterranèa Occidentala fins ai guèrras punicas còntra Roma que si finiguèron per la conquista romana de la vila e sa destruccion en -146. Ansin, l'Empèri Roman s'estendèt lòng dei ribas mediterranèas d'Africa fins a son afondrament. Dins lei regions bizantinas, aquela possession demorèt fins a la conquista aràbia au sègle VII. Lei preséncias romanas e bizantinas aguèron per consequéncia importanta de permetre l'expansion de la religion crestiana dins lei vilas au sègle II puei dins lei zònas ruralas ai sègles III-IV.
En fòra de l'Egipte antica, d'autreis estats si desvolopèron dins la valada de Nil sus lo territòri dau Sodan contemporanèu. Ansin, divèrseis estats si succediguèron en Nubia que lo pus famós es lo reiaume de Meroe. Enfin, en Etiopia, lei plans d'altitud permetèron la formacion d'uneis estats a partir de la fin dau milleni II avC. Formèron de principats pichons fins a l'unificacion de la màger part de la region per lo reiaume d'Axom a partir dau sègle I. Au sègle IV, lo comèrci dins la Mar Roja l'i permetèt l'introduccion dau crestianisme.
-
-
-
-
-
-
-
-
Arc de triomf roman a Leptis Magna bastit au sègle II
Edat Mejana Auta[modificar | modificar la font]
L'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident a partir de 406 entraïnèt la disparicion de la dominacion romana sus lei ribas dau nòrd-oèst d'Africa. En plaça, si formèt de principats berbèrs e lo reiaume dei Vandals que sa capitala èra Cartage[2]. En 533-534, lei Bizantins ataquèron aqueu reiaume e va conquistèron permetent de restablir la dominacion romana dins la region[3]. Pasmens, lei províncias africanas de l'Empèri Bizantin venguèron la buta deis invasions aràbias a partir de la fin deis annadas 630. Leis envaïsseires progressèron lòng dei ribas mediterranèas per ocupar lo litorau fins a l'Ocean Atlantic a la fin dau sègle VII. Lei Bizantins perdèron lo contraròtle de la region. Lei tribús berbèras s'islamizèron mai refusèron l'autoritat aràbia e si revoutèron regularament. Pasmens, ai sègles VII-VIII, lei califas omeias puei abbassidas èran pron poderós per reprimir d'insureccions ò s'assegurar de la fidelitat dei caps locaus.
Dins la valada mejana de Nil, tres estats (Nobatia, Makuria e Alodia[4]) succediguèron au reiaume de Meroe disparegut per de rasons mau conegudas ai sègles III-IV[5]. Lo crestianisme l'i arribèt au sègle VI dempuei l'Empèri Bizantin[6] e , a la fin dau sègle VII, Makuria e Nobatia fusionèron per formar lo reiaume de Nubia[7]. En Etiopia, lo reiaume d'Axom perdèt sei posicions comercialas dins la Mar Roja après una desfacha còntra leis Arabis. Leis ambicions etiopianas si dirigèron alora vèrs lo sud onte lo reiaume s'estendèt pauc a pauc.
Enfin, si formèt lei premiereis estats de l'Africa Occidentala ambé l'aparicion de Ghana vèrs 700 e aquela de Takrur vèrs 800 entre lei rius Nigèr e Senegal. Aquela formacion foguèt probablament favorizada per l'aumentacion dau comèrci, fòrça vièlh, a travèrs lo Sahara Occidentau e per l'existéncia de societats localas desvolopadas mestrejant l'utilizacion de fèrre dempuei lo sègle IV avC[8] [9].
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'unitat dau monde musulman resistèt solament quauquei generacions ai distàncias importantas dau Califat e ais ambicions de dinastias localas. A la fin dau sègle IX, sa division èra ja avançada après la fondacion d'unei dinastias independentas dins la region de Magrèb. Puei, au sègle X, lei Fatimidas prenguèron lo poder en Egipte e au sègle XI, leis Almoravides ataquèron Ghana e conquistèron una partida dau nòrd-oèst d'Africa. Totjorn au sègle XI, una tribú aràbia nomada, lei Beni Hilal, s'installèron dins lo Magrèb Orientau e l'i fondèron unei principats.
Durant aqueu periòde, l'islam, d'ara endavant ben implantat lòng dei regions mediterranèas, aprofichèt lo desvolopament dei cambis comerciaus entre lo nòrd e lo centre d'Africa per s'estendre vèrs lo sud. En particular, lei rèis dau Reiaume de Kanem, estat centrat sus lo lac Chad, adoptèron l'islam au sègle XI. De mai, si desvolopèt tanben de cambis comerciaus lòng dei ribas d'Africa Orientala a l'iniciativa de marchands musulmans que fondèron de vilas marchandas maritimas coma Sofala ò Zanzibar.
Au començament dau sègle XII, si formèt a partir de tribús berbèras lo movement religiós deis Almohades que capitèt d'eliminar leis Almoravides e conquistèt tanben lei regions musulmanas de la Peninsula Iberica. Pasmens, aquel empèri èra fragil e lei desfachas militaras còntra lei crestians entraïnèron sa dislocacion e son remplaçament per lei dinastias marinida, zianida e hafsida au sègle XIII. En Egipte, lei Fatimidas en declin foguèron plaçats sota la proteccion de la dinastia zenguida e rapidament eliminats. A la mòrt de Nur al-Din, a region passèt sota lo contraròtle de Saladin e de la dinastia aiobida.
Durant aqueu periòde, lo centre d'Africa foguèt dominat per l'Empèri de Mali, format au sègle XIII, que dominava la region gràcias a son contraròtle sus lei cambis comerciaus ambé lo nòrd dau continent. Pasmens, aquel empèri èra pas l'unic estat de la region car lo Reiaume de Kanem contunièt son existéncia a l'entorn dau lac Chad. De mai, apareguèron lei ciutats-estats haoussas entre lo riu Nigèr e lo lac Chad. Au sud, lei civilizacions yoruba e igbo-ukwu fondèron d'estats poderós que son totjorn mau coneguts.
En Africa Orientala, la disparicion dau reiaume d'Axom au sègle XI entraïnèt l'emergéncia d'Etiopia que foguèt unificada de 1130 a 1270 per la dinastia dei Zagüe. Estat crestian, Etiopia foguèt en lucha ambé leis estats musulmans de la region coma lo reiaume d'Adel. Enfin, lo comèrci maritim lòng de la costat orientala renforcèt la poissança dei vilas marchandas de la region e favorizèt la formacion de reiaumes interiors importants coma aqueu de Grand Zimbabwe fondat gràcias ai revenguts dau comèrci d'aur.
Fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Leis estats africans pus poderós dau periòde medievau conoguèron de crisis importantas a partir de la fin dau sègle XV. Dins la partida occidentala dau continent, l'Empèri Malian declinèt e, a partir de 1493, l'Empèri Songai venguèt la poissança dominanta de la region. Lei jaciments d'aur e lo comèrci dins lo desèrt de Sahara demorèron la fònt de sa prosperitat. Menaçat d'invasion vèrs 1395, lo reiaume de Kanem conoguèt tanben un periòde d'agitacion e de declin. Una partida de son aristocràcia creèt lo reiaume de Borno a l'oèst dau lac Chad. Capitèt de conquistar la region de Kanem au sègle XVI entraïnant la fondacion dau reiaume de Kanem Borno. Enfin, entre lo riu Nigèr e l'Ocean Atlantic, divèrseis estats apareguèron ò si renforcèron a l'entorn dei vilas d'Oyo, d'Ife e de Benin.
En Egipte, lo Sultanat Mameloc declinèt tanben au sègle XV e foguèt finalament destruchs per l'Empèri Otoman en 1517. Leis armadas otomanas conquistèron e annexèron Egipte. Au sud d'aquela region, la vau mejana de Nil foguèt ocupada per lo reiaume Funj fondat en 1504 que remplacèt lo reiaume d'Alodia disparegut dins de circonstàncias mau conegudas vèrs la fin dau sègle XV. La dinastia au poder venguèt musulmana en 1523 e l'estat s'islamizèt e s'arabizèt pauc a pauc. Enfin, dins la mitat sud dau continent, l'estat dau Grand Zimbabwe foguèt remplaçat per aqueu de Mutapa durant la premiera mitat dau sègle XV.
En fòra d'aqueleis evolucions intèrnas, acomencèt tanben lei premiereis installacions europèas au nòrd dau continent, dins lo golf de Guinèa e lòng dei costats orientalas. Leis Espanhòus si limitèron a d'invasions de pòrts de Magrèb coma Oran. En revènge, lei Portugués conquistèron ò creèron de pòrts e de fòrts lòng de la rota maritima vèrs lo continent asiatic.
Començament dau Periòde modèrn[modificar | modificar la font]
Leis estats africans de la fin de l’Edat Mejana conoguèron de transformacions importantas au començament dau periòde modèrn en causa dau declin d’estats ancians, de l’extension deis invasions europèus e de l’expansion dau comèrci d’esclaus a l’iniciativa dei marchands europèus.
La region de Magrèb foguèt la fònt de cambiaments importants dins lo nòrd e l’èst dau continent. D’efèct, au sègle XVI, s’impausèt au Marròc una dinastia novèla, aquela dei Saadians, que foguèt remplaçada au sègle XVII per la dinastia actuala deis Alaoitas. Totjorn au sègle XVI, una expedicion millitara organizada per Marròc entraïnèt la disparicion de l’Empèri Songai en 1591. Leis autrei regions dau nòrd d’Africa foguèron ocupadas per l’Empèri Otoman e organizada segon tres regéncias basadas a Argièr, Tunis e Tripòl.
Lo centre d’Africa, en particular lei ciutats haossas e lo reiaume de Borno, aprofichèt la disparicion de l’Empèri Songai per renfòrçar son influéncia sus lo comèrci ambé lei regions mediterranèas. Si formèron tanben dos estats novèus : Oaddaï e Darfor.
Dins lo sud dau continent, la situacion èra variada. Lei reiaumes pròches l’ocean intrèron en declin e foguèron somes a l’influéncia dei Portugués coma lo reiaume de Congo e mai d’una ciutat marchanda lòng de la costat indiana. Pasmens, a l’interior dau continent, apareguèron divèrsei reiaumes dins la region dei Grands Lacs e tanben lòng dau riu Còngo.
Portugal èra lo país pus actiu per conquistar de territòris e fondar de fòrts per establir de liames comerciaus ambé d’estats africans ò en direccion d’Asia. Vèrs 1700, ocupavan de vilas en Marròc, dins lo Golf de Guinèa e lòng de la costat orientala dau continent (Sofala, Moçambic, Kilwa, Zanzibar, Mombasa). Pasmens, perdèron Zanzibar e Mombasa vèrs la fin dau sègle au profiech dau sultanat d’Oman. En fòra dei Portugués, leis Olandés, lei Francés e leis Anglés participèron a la conquista e a la fondacion de vilas lòng dei costats. En particular, lei Francés s’installèron au Senegal e leis Olandés en Africa dau Sud ont foguèt fondada la colonia dau Cap.
L’arribada deis Europèus sus lo continent african entraïnèt un desvolopament fòrça important dau comèrci d’esclaus negres a partir de la segonda mitat dau sègle XV. Aquela mena d’esclavatgisme èra ja conegut sus lo continent african dempuei l’introduccion dau crestianisme mai demorèt limitada dins lo corrent de l’existéncia de l’Empèri Roman. Conoguèt un premier vam après l’introduccion de l’islam dins lo nòrd d’Africa ai sègles VIII-IX. D’estats, coma lo Califat Fatimida, formèron d’unitats militaras d’elèit formada solament de soudats esclaus negres. Dins aquò, lei besonhs europèus de man d’òbra dins lei colonias americanas modifiquèron prefondament aquelei cambis en causa de l’importància novèla dau nombre d’esclaus necessaris. Ansin, aquò entraïnèt una division economica novèla au sen dau continent entre estats au contact dei marchands europèus per li vendre de presoniers coma esclaus e estats interiors que venguèron la buta d’expedicions militaras per capturer d’esclaus supplementaris per avitalhar lei mercats de la costat. Aquò entraïnèt tanben lo declin d’estats opausats au comèrci negrier coma lo reiaume de Còngo. Lo comèrci europèu dins l’Ocean Atlantic èra lo comèrci pus important (au mens 12 milions d’esclaus) mai d’itineraris en direccion d’estats arabis d’Orient Mejan (2 milions ?) ò en direccion de territòris asiatics dominats per d’Europèus (0,5 milions d’esclaus) existèron egalament.
La fin dau Periòde modèrn[modificar | modificar la font]
Quatre zònas principalas conoguèron d’evolucions importantas dins lo corrent dau sègle XVIII. Premier, l’Empèri Otoman declinèt pauc a pauc e lei tres regéncias d’Argier, de Tunis e de Tripòl venguèron independentas en causa de l’alunchament ambé lo govèrn centrau.
Entre lei rius Nigèr e Senegal e lo Golf de Guinèa, una tièra d’estats novèus si formèron. Lei principaus foguèron lei reiaumes Kaarta, Segou, Ashanti e Mossi. Lo reiaume d’Oyo, principat pus ancian de la region, comencèt de declinar e foguèt pas capable de defugir l’aparicion dau reiaume de Dahomey sus sa frontiera orientala. Totei leis estats novèus d’aqueu periòde adoptèron pas l’islam coma religion oficiala entraïnant de tensions importantas dins certaneis endrechs entre musulmans e non musulmans.
Au sud-èst de Sahara, lei reiaumes dau sègle XVI contunièron d’existir e la poissança dau Sultanat de Darfor agantèt son apogèu. En revènge, après una revòuta de l’aristocràcia, Etiopia conoguèt un afebliment important de l’autoritat centrala au profiech de la noblesa locala. Enfin, lo sud èra d’ara endavant prefondament transformat per lo comèrci d’esclaus. Aquò permetèt l’emergéncia d’estats novèus coma Lozi ò Butua en relacion ambé lei Portugués.
Enfin, leis Europèus e leis Omanés contunièron seis activitats lòng dei costats. Pasmens, en causa de la dei guèrras revolucionàrias, lei Britanics conquistèron la colonia olandesa dau Cap e lei colonias francesas dei Seichèlas e de Maurici.
La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacion[modificar | modificar la font]
Après lei guèrras revolucionàrias, leis Europèus comencèron d’enebir lo comèrci negrier e s’interessèron d’ara endavant a la conquista de colonias en Africa. En parallèl, l’aumentacion dau comèrci e dau nivèu tecnologic sus lo continent entraïnèt l’aparicion d’uneis estats novèus. Durant aqueu periòde, si pòu devesir lo continent entre sièis zònas geograficas diferentas.
Au nòrd, lo declin otoman si confirmèt dins lo corrent dau sègle XIX. Aquò permetèt la formacion d’un estat egiptosodanés lòng de Nil après la revòuta de Mehemet Ali còntra lo califa de Constantinòple. Puei, sei successors conquistèron unei territòris en direccion dau sud. Au limit d’aqueu domeni, l’autoritat dau govèrn centrau etiopian foguèt restaurada vèrs 1850. Aqueu declin de la poissança otomana – e franc d’Egipte, deis estats successors – foguèt aprofichat per França que conquistèt la regéncia d’Argièr dins leis annadas 1830-1840 (rediccion d’Abd el Kader en 1847).
Dins la region de Senegal e de Nigèr, la costat èra d’ara endavant ben tenguts per leis Europèus, magerament Francés, Portugués e Britanics, mai d’estats africans poderós si formèron lòng dei rius. Lei pus importants èran l’Empèri Tocolor lòng de la vau superiora de Nigèr, lei reiaumes Mossi, lo reiaume Ashanti au nòrd dau territòri britanic de la Costat de l’Aur e lo reiaume de Dahomey. Si fau tanben notar la creacion de Liberia, estat destinat a d’esclaus estatsunidenc liberats, fondat a l’iniciativa deis Estats Units d’America en 1847.
Au centre d’Africa, l’abséncia deis Europèus permetèt l’emergéncia dau Califat de Sokoto format a partir dei ciutats estats haoussas. Aquel estat menacèt lo reiaume de Borno dins la region sud-oèst dau lac Chad.
Dins la region dei Grands Lacs, si formèt una tièra d’estats independents a l’entorn dau lac Victòria. Fòrça pichons, aqueleis estats demorèron pron estables. D’estats pus importants si formèron vèrs lo riu Congo e lo lac Tanganyika mai dispareguèron rapidament.
Lòng dei costats de l’Ocean Indian, leis Omanés renforcèron sei preséncias dins lei ciutats swahili au començament dau sègle. Pasmens, après una scission, lo sultanat de Zanzibar venguèt independent en 1861. Èra inicialament pron poderós per resistir ais Europèus mai declinèt rapidament. Lei Portugués estendèron la colonia de Moçambic. Sus l’illa de Madagascar, lei sobeirans merinas capitèron d’estendre son reiaume dins lo centre e lo nòrd de l’illa.
Enfin, dins lo sud dau continent, d’evolucions importantas foguèron creadas per la rivalitat entre Britanics e Afrikaners. Premier, leis ancians colons olandés, minoritaris en fàcia dei colons britanics, quitèron la colonia dau Cap per fondar dos estats afrikaners dins lo nòrd de l’Africa dau Sud actuala. Puei, Britanics e Afrikaners, d’ara endavant dichs Boers, acomencèron de si disputir lo contraròtle dei tèrras vesinas pobladas per d’Africans. Si turtèron ansin au reiaume Zolo que foguèt destruch en 1879 per lei Britanics.
-
-
-
Construccion dau canal de Suèz
La colonizacion e lo partiment d’Africa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la fin dau sègle XIX, lei poissanças europèas comencèron la colonizacion sistematica d’Africa. Militarament inferiors, leis estats africans foguèron esquichats per leis armadas europèas levat Etiopia que capitèt de demorar independenta après sa victòria d’Adoa sus l’armada italiana.
Segonda poissança coloniala mondiala, França conquistèt l’empèri europèu african pus important magerament a partir d’Argièr, de Senegal, de Porto Novo e dau Congo Francés. Ocupèt lei vaus de Senegal e de Nigèr e lei regions occidentalas e centralas de Sahara après la destruccion de l’Empèri de Samory, de l’Empèri de Rabah e dau reiaume d’Oaddaï. En 1895, aquò foguèt completat per la conquista de Madagascar. En 1899, un acòrd de partiment foguèt conclut ambé lei Britanics per demenir lei tensions ambé Londres.
D’efèct, l’Empèri Britanic, premiera poissança coloniala mondiala, èra pas demorada inactiu. Au contrari, conquistèt tanben un empèri coloniau african important dins la mitat orientala dau continent. A partir d’Egipte, conquistèt la region de Sodan onte l’estat madista foguèt destruch en 1899. Ocupèt tanben lo nòrd dau lac Victòria a partir de sa colonia de Kenya. A partir d’Africa dau Sud, fondèt divèrsei colonias fins au Còngo Bèlga. Puei, de 1899 a 1902, una guèrra saunosa li permetèt de conquistar leis estats boers e de fondar l’Union Sud-Africana que venguèt un dominion. Lei colonias de Golf de Guinèa foguèron tanben aumentadas après lei destruccions dau reiaume Ashanti e dau Califat de Sokoto de 1900 a 1905.
Leis autrei poissanças europèas foguèron pas capablas de rivalizar ambé París e Londres. Lei Portugués s’avancèron dins lo continent a partir dei colonias d’Angòla e de Moçambic. Lei Bèlgas, a l’iniciativa dau rèi Leopold II conquistèron un empèri fòrça important dins lo bacin de Còngo. Leis Alemands s’installèron dins la region de Cameron, dau Sud-Oèst African e d’Africa Orientala Alemanda (uei Tanzania). Trobèron un acòrd de partiment dau sultanat de Zanzibar ambé lei Britanics. Leis Italians conquistèron Libia en 1911 après una guèrra victoriosa còntra leis Otomans e una partida de Somalia. En revènge, foguèron desfachs per leis Etiopians e l’ambicion italiana de fondar una Africa Orientala Italiana mau capitèt fins a 1935-1936. Enfin, Espanha participèt au partiment de Marròc ambé França. Conquistèt tanben lo Sahara Occidentau.
Lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala si debanèt tanben en Africa entre lei colonias de l’Entenduda e aquelei deis Empèris Centraus. Pasmens, en causa de la superiotat numerica francobritanica, lei colonias alemandas foguèron rapidament ocupadas. Pasmens, lei fòrças alemandas de la colonia d’Africa Orientala Alemanda capitèron de s’escapar e menèron una guèrra de secutament dins tota la region fins a la fin de la guèrra.
Après la desfacha d’Alemanha, son empèri coloniau foguèt devesit entre lei venceires : França obtenguèt Cameron e la mitat orientala de Tògo, lo Reiaume Unit obtenguèt l’Africa Orientala Alemanda e la mitat occidentala de Tògo, Belgica aguèt la region nòrd-oèst de l’Africa Orientala Alemanda fins au lac Victòria e l’Africa dau Sud prenguèt lo contraròtle dau Sud-Oèst African. Aquelei territòris èran de mandats de la SDN mai, en realitat foguèron administrats coma de colonias. Puei, en 1935-1936, Itàlia conquistèt Etiopia e, en 1936, Egipte venguèt oficialament independenta maugrat lo mantenement d’una influéncia britanica fòrça importanta.
La Segonda Guèrra Mondiala si debanèt tanben a partir de 1939 sus lo continent african. Etiopia foguèt rapidament liberada per leis Aliats e lo país èra tornarmai independent en 1941. L’Empèri Francés foguèt la fònt de rivalitat entre lo regim de Vichy e la França Liura. Pasmens, lo frònt principau si situèt lòng de la costat nòrd entre lei fòrças de l’Empèri Britanic e lei tropas de l’Axe.
Après la guèrra, l’afebliment dei poissanças colonialas e la desfacha francesa en Indochina marquèron lo començament de la descolonizacion. Franc dei colonias portuguesas, dei colonias francesas d’Argiera e de Cameron e dau mandat sud-african de Namibia, lo movement foguèt relativament pacific. Leis estats arabis venguèron independents dins lo corrent deis annadas 1950 e leis estats d’Africa Negra dins lo corrent deis annadas 1960. Demorèron quauqueis excepcions que venguèron pauc a pauc independentas dins leis annadas 1970 ò 1980. Lei guèrras colonialas opausèron de guerilhas generalament sostengudas per de país dau blòt sovietic a d’armadas europèas modèrnas que foguèron gaire menaçadas. Pasmens, la durada lònga d’aquelei conflictes entraïnèt de tensions politicas e economicas importantas au sen deis estats coloniaus que deguèron finalament acceptar l’independéncia (en 1962 per Argeria, en 1974 per lei colonias portuguesas).
-
-
-
Panèu dau periòde dau regime d'apartheid en Sud-Africa
-
Caps dau FLN au començament de la Guèrra d'Argeria
-
Soudats portugués durant la Guèrra d'Independéncia d'Angòla
La Guèrra Freja e lo periòde actuau[modificar | modificar la font]
Après la fin dei doas premiereis ondas d’independéncia, leis estats africans venguèron un enjòc de la Guèrra Freja (conflictes d’Angòla, de Moçambic...). Deguèron tanben faciar la dificultat d’unificar de pòbles diferents au sen de país novèus car lo mantenement dei frontieras colonialas venguèt un principi fondamentau de la diplomàcia africana fins au començament dau sègle XXI ambé l’independéncia dau Sodan dau Sud. De mai, la màger part deis estats novèus deguèron tanben faciar la dificultat de trobar de personaus competents per formar d’administracions estatics ò aquela de la manca de vida politica activa avans l’independéncia.
S’impausèt donc sovent de modèls de partits unics, supausats favorizar la fusion d’elèits d’origina diferenta, que si transformèron mai ò mens rapidament en regime autoritari. D’aqueu periòde, si desvolopèt tanben una corrupcion importanta. Conjugada ambé de conflictes regulars còntra l’autoritat centrala, entraïnèt lo declin de divèrseis estats d’Africa Centrala que sa sobeiranetat es a l’ora d’ara menaçada per de movements de revòuta intèrna ò l’influéncia d’actors estrangiers (país, companhiá…). Dins lo sud dau continent, s’impausèt tanben de modèls racistas basats sus l’apartheid sud-african. Maugrat l’adopcion de sancions internacionalas, lo caractèr anticomunista d’aqueleis estats, especialament Africa dau Sud, li permetèt de contornejar aquelei dificultats gràcias au sostèn d’estats occidentaus. Pasmens, après l’afondrament de l’URSS, la disparicion d’aqueleis ajudas entraïnèron l’abandon progressiu dei sistèmas d’apartheid.
Au començament dau sègle XXI, la manca d'estabilitat e lei problemas de desvolopament son de problemas majors per la màger part dei país africans. L'aumentacion rapida de la populacion e l'aparicion d'una agricultura destinat a l'exportacion contunian tanben d'aumentar lei tensions agricòlas e sociaus. Aquela situacion constituisse donc una zòna fòrça favorabla ai conflictes etnics, especialament quand lo partiment dei revenguts d'un país es fòrça mau partejat ò quand una ressorsa interessa divèrsei companhiás ò país estrangiers lèsts a destabilizar una region per s'assegurar lo contraròtle de sei ressorsas. L'autoritat de mai d'un estat african, coma Somalia ò la Republica Democratica de Còngo dins lei cas pus extrèms, demenisse sus de partidas importantas de son territòri e certanei regions son d'ara endavant independentas ò dirigidas per de senhors de guèrra.
-
Monument marcat lo raprochament entre Etiopia e l'URSS durant la Guèrra Freja
-
-
-
-
-
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992, Capitól I L'expansion phénicienne en Occident et la fondation de Carthage.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 268.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, pp. 289-291.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 239.
- ↑ Youri Zavadovskij, Le Meroitique, L'Harmattan, 2010, p. 27.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 245.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 241.
- ↑ Henry Gravrand, La civilisation Sereer, Cosaan : les origines, Nouvelles Éditions africaines, 1983, pp 75-76.
- ↑ Existisse d'autrei datas per la fondacion de Ghana medievau que van dau sègle IV avC au sègle VIII. Lo sègle VIII corresponde a l'expulsion dei Berbèrs de la region e a l'unificacion de divèrsei principats soninkes de la region per lo rèi (legendari) Kaya Magan Cissé


text:
Joan de Palaprat
En Joan de Palaprat de Bigot, nascut a Tolosa en Lengadòc en mai de 1650 e mòrt a París lo 14 d'octobre de 1721, foguèt un avocat e dramaturg francés.
Foguèt lo complice de Dàvid Augustin de Brueis, amb qui escriguèt de pèças de teatre nombrosas. Les Œuvres de théâtre de Messieurs Brueys et de Palaprat apareguèron en cinc volums en 1755.
Foguèt un dels primièrs manteneires de l'Acadèmia dels Jòcs Florals de Tolosa en 1694.
Coma omenatge foguèt donat son nom a una carrièra de Tolosa.


text:
Los sieus parents èran d'agricultors d'escasses recorses e de sang espanhòla. José María Montcada faguèt los sieus estudis de primària en lo collègi Sant Carlos de Masatepe, e los de segondària en l'Institut Nacional d'Orient, de Granada. Moncada obtenguèt la siá graduacion en 1888 als 18 ans d'edat.
Lo 11 de novembre de 1926 prenguèt possession de la presidéncia pel tresen còp Adolfo Díaz Recinos, conservador, fins a acabar lo sieu periòde lo 31 de decembre de 1928. Díaz Recinos afrontèt la nomenada Guèrra Constitucionalista, amb lo supòrt de las tropas interventoras nòrd-americanas, que Montcada, amb lo gra de general de division, combatèt en lo partit liberal contra Díaz fins que lo 4 de mai de 1927 s'acordèt lo cessament per la guèrra en Tipitapa (departament per Managua), entre Henry L. Stimpson (Secretari d'Estat dels Estats Units) e lo general José María Montcada mejançant lo Pacte de l'Espino Negro, cridat aital per èsser-se signat jos aquel arbre. Lo general Augusto César Sandino foguèt l'unic general liberal que s'opausèt; aquela data es coneguda tanben coma lo Jorn de la Dignitat Nacionala, per èsser-se iniciat la lucha nacionalista de Sandino, que causa aquel fondèt per el l'Armada Defensor de la Sobeiranetat Nacionala EDSN per combatre l'intervencion militar nòrd-americana.


text:
Hyracotherium
Hyracotherium (bèstia semblanta a un daman), conegut tanben coma Eohippus, es un genre atudat de mamifèrs perissodactils de la familha Palaeotheriidae.
Es considerat coma un aujòl del tapir, del rinocèros e del caval. Èra un animal quadrupèd que visquèt dins l'emisfèri Nòrd (en Asia, Euròpa e America del Nòrd), pendent lo periòde Eocèn, fa de 60 a 45 milions d'ans.
Hyracotherium èra un pichon erbivòr de la talha d'un guèine, aviá quatre dets a las patas avant e tres a las patas de darrièr que lo central èra pus long, protegits per de batas.


text:
Periòde dei Tres Reiaumes
Lo Periòde dei Tres Reiaumes es un periòde tradicionau de l'Istòria de China que se debanèt de 220 a 265. Après l'afondrament definitiu de l'Empèri Han, tres reiaumes se formèron e se partejèron l'empèri. Au nòrd, se fondèt lo reiaume de Wei a l'iniciativa de Cao Pi (220-226), ancian premier ministre dei Han. En 221, un prince Han dich Liu Bei (221-223) formèt lo reiaume de Shu au sud-oèst de China e, en 222, Sun Quan (222-252) fondèt lo reiaume de Wu. L'administracion imperiala dispareguèt e la feodalitat dominèt leis institucions dei tres reiaumes.
Lo periòde s'acabèt en 263-265 quand lo reiaume de Wei annexèt lo reiaume de Shu e que sa dinastia fuguèt rebutada per una revolucion intèrna qu'entraïnèt la presa dau poder per la dinastia Jin.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Dinastia Han.
- Dinastia Jin (265-420).
- Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud.
- Republica Populara de China.


text:
Premiera Guèrra Indopaquistanesa
La premiera Guèrra Indopaquistanesa se debanèt dau 22 d'octòbre de 1947 au 31 de decembre de 1948 entre Índia e Paquistan. Foguèt entraïnat per lei problemas de partiment d'estats indós o musulmans entre lei dos estats novèus (Junagadh, Hyderabad e Cachemire). Durant lei combats, Paquistan capitèt de conquistar una partida de Cachemire. Finalament, un alta-au-fuòc foguèt acceptat per lei doas partidas e capa país ocupèt lei zonas conquistas. Pasmens, la linha de separacion au Cachemire foguèt pas reconeguda coma frontiera oficiala.


text:
Cometa de Halley
La cometa de Halley (1P/Halley) es la pus coneguda de totas las cometas. Son semiaxe major es de 17,9 ua (o aperaquí 2,7 miliards de quilomètres), son excentricitat es de 0,97 e son periòde es de 76 ans. Sa distància al perièli es de 0,59 ua e sa distància a l'afèli es de 35,3 ua.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Identificacion[modificar | modificar la font]
En 1705, Edmund Halley publiquèt un libre avançant que las cometas qu'èran aparegudas dins lo cèl en 1531, 1607 e 1682 èran en fach una sola e meteissa cometa. Explicant que la cometa viatja sus una orbita elliptica, Pren 76 ans per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Halley prediguèt que revendriá en 1758.
En 1757, Lalande, ajudat per Nicole-Reine Lepaute, e sus la basa de las formulas concebudas per Clairaut, decidiguèt de calcular los desviaments de la cometa deguts a las gròssas planetas. Prevegèt un retard de 518 jorns a causa de Jupitèr e de 100 jorns a causa de Saturne. Anoncièt doncas lo retorn de la cometa, pas en 1758, mas en 1759 amb un passatge al perièli en abril de 1759, amb una incertitud d'un mes. Quand la cometa tornèt aparéisser en decembre de 1758 amb un passatge al perièli lo 13 de març de 1759, foguèt un trionf. Aquela prevision permet assetar la mecanica de Newton, fasent oblidar la teoria dels revolums de Descartes. Sus proposicion de Nicolas Louis de Lacaille, foguèt batejada « cometa de Halley[1] », mas Newton e Halley son pas mai vius per assistir a lor trionf.
Passatges istorics celèbres[modificar | modificar la font]
Se pòt tornar dins lo temps e presumir lo moment quand la cometa de Halley seriá estat apareguda dins lo cèl. Segon las aparicions de cometas notadas pels ancians, una foguèt observada pels Òmes en 240 ab. -C.. Poiriá èsser la comèta de Halley. Segon Jacques Gernet[2], poiriá èsser apareguda en China jos lo reialme dels Yue en 467 ab. -C., çò que seriá la primièra aparicion repertoriada.
Foguèt descricha en 837 al moment de son passatge pus espectaclós dins los temps istorics (sus prèp de 3 milions de quilomètres), tanben dins de tèxtes chineses, japoneses e europèus, en particular per L'Astronòm, biograf de Loís Ièr lo Piós.
S'observèt tanben en l'an 1066. Una cometa atirèt l'atencion de l'armada de Guilhèm lo Conquistaire e se pòt veire sus la celèbra tapissariá de Bayeux.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Se sap fòrça mai sus la cometa Halley dempuèi que la sonda Giotto sondèt lo seu còr. Lançada en 1986, la sonda aviá per mission d'anar fotografiar lo nuclèu de la cometa. Giotto se n'aprochèt a 600 km del nuclèu en forme de cacauèt d'una dimension de 16 × 8 × 7 km ; foguèt una primièra dins l'istòria de l'astronomia. Giotto poguèt veire dos grands gueisèrs de gas qu'alimentavan la cabeladura e la coa.
A son darrièr passatge, se poguèt determinar que son nuclèu es fòrt escur, d'un albedo de prèp de 3 %. Las fòtos de la sonda Giotto son de donadas preciosas permetent de comprendre melhor la constitucion de las cometas e lo mecanisme de sublimacion a l'apròcha del Solelh. Los tres darrièras visitas de la cometa de Halley remontan a 1835, 1910 e 1986 ; lo còp venent deuriá aparéisser en 2061.
Datas d'observacion[modificar | modificar la font]
- 240 ab -C. : Lo passatge de la cometa es notat dins los archius chineses.
- 164 ab -C : Observacion per los astrològs babilonians[3].
- 87 ab -C. : Dins los archius chineses e sus de tabletas babilonianas.
- 12 ab -C. : Observacion en China.
- 66 : En China e dins lo Talmud.
- 141 : En Asia.
- 218 : En Asia.
- 295 : En Asia.
- 374 : En Asia.
- 451 : Passatge que marquèt los contemporanèus perque correspond a la desfacha dels Huns dirigits per Attila.
- 530 : En China
- 607 : Possible en China.
- 684 : Cronica de Nurembèrg ; aquela cronica pasmens data del sègle XV.
- 760 : En China.
- 837 : Son passatge pus espectaclós dins los temps istorics (sus prèp de 3 milions de quilomètres), tanben dins de tèxtes chineses, japoneses e europèus, en particular per L'Astronòm, biograf de Loís Ièr lo Piós, indica aquel passatge e precisa qu'en sa seguida lo rei e sa cor se junèron. Sembla qu'aquel passatge estimulèt dins lo monde chinés per cercar mai d' estelas envitadas coma las nomenavan los astronòms d'ala.
- 912 : En China, en Corèa, en Japon e en Euròpa.
- 989 : En China, en Corèa, en Japon e en Euròpa.
- 1066 : En China, en Corèa, en Japon. En Euròpa, lo passatge es documentat per divèrsas fonts; la pus celèbra es la tapissariá de Bayeux ont la cometa apareis coma un signe davancièr de la mòrt venent d'Harold II d'Anglatèrra e de la victòria de Guilhèm lo Conquistaire.
- 1145 : Dins lo salmièr d'Eadwine de Canterbury. En Corèa, en China e en Japon.
- 1222 : En Corèa, en Japon e en China.
- 1301-1302 : Fòrça cometas foguèron observadas dins aquelas datas, çò que fa dificila l'identificacion de las observacions especificas de la cometa de Halley.
- 1378 : En China, en Corèa e en Japon.
- 1758 : Johann Georg Palitzsch es lo primièr a veire lo retorn de la cometa, dins la constellacion del Taure.
- 1835 : Mark Twain nasquèt doas setmanas aprèp lo passatge de la cometa, e moriguèt un jorn aprèp lo periapsid venent. En 1909, escriguèt dins son autobiografia :
- « Venguèt al monde amb la cometa de Halley en 1835. Tornarà l'an que ven, e m'atend a partir amb aquela. Lo Tot Poderós a dich “Vejatz doncas aqueles dos mostres inexplicables ; venguèron amassa, devon repartir amassa”. »
- 1910 : Passatge espectaclós de la cometa, davançada de qualques meses per una autra espectaclosa, vesibla de jorn. La primièra observacion del retorn de la cometa de Halley foguèt realizada per Max Wolf dins la nuèit del 11 al 12 de setembre de 1909, amb de placas fotograficas.
- 1986 : Passatge pauc espectaclós, a l'opausat del Solelh a respièch de la Tèrra. De sondas espacialas, coma Giotto, l'aprochèron de prèp.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Abbé de la Caille, Sur le calcul des élémens de la théorie de la comète qui paroît maintenant, Mémoires de mathématique et de physique tirés des registres de l’Académie royale des sciences de l’année MDCCLIX, p. 522 ff (12 mai 1759).
- ↑ (fr) Jacques Gernet, Le Monde chinois, 3en tome, p. 146
- ↑ Tauleta conservada al British Museum
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Edat del Coire
L'Edat del Coire (var. Edat deu Coeire, Edat dau Coire), tanben apelada Calcolitic (de Xaλkός khalkos 'coire' e λίθoς lithos 'pèira') o Eneolitic, es una fasa intermediària entre lo Neolitic (o l'Edat Modèrna de la Pèira) e l'Edat del Bronze. Correspond a mantuna cultura que presentan de caracteristicas clarament diferenciadas, dins lo periòde entre 2500 e 1800 abC. Lo bronze es un aliatge de coire e d'estam e, abans d'utilizar lo bronze, s'utilizèt lo coire. Aquesta epòca es pas ben acceptada pr'amor que los primièrs coires èran generalament de bronze natural. Lo coire foguèt lo primièr metal qu'utilizèt l'èsser uman fa aperaquí 5000 ans, a la fin del Neolitic. L'utilizacion del coire dins la Peninsula Iberica se generaliza fa 4000 ans, en coïncidissent amb los bastiments megalitics e la cultura campanifòrma, representativa d'aquestas culturas calcoliticas e que se caracteriza per la decoracion per zonas. Una autra cultura caracteristica del Calcolitic es la Cultura de la Ceramica Cordada originària del nòrd d'Euròpa. Las doas culturas se desplacèron dempuèi lors implantaments originaris e emigrèron, benlèu butadas, cap a Euròpa (la França e l'Alemanha actualas).


text:
K
K es l'onzena letra e l'ochena consonanta de l'alfabet latin. A un emplec fòrça limitat en occitan qu'i apareis mai que mai dins la toponimia estrangièra o dins la transcripcion e se pronóncia [k]. Seguida d'una h, forma un digraf, -kh-, que representa lo son [x] dins las transcripcions de noms e toponims estrangièrs
Interven coma abreviacion del prefix quilo-/kilo- dins mantun mot coma quilomètre (km), quilograma (kg), quilohertz (kHz) e en informatica (kb per kilobit, kB per kilobyte etc...).
En quimia es, jos sa forma majuscula, lo simbòl del potassi e en fisica s'emplega per lo gra kelvin.
Origina[modificar | modificar la font]
Se pensa que l'escritura actuala d'aquesta letra es venguda per l'etrusc, que faguèt una adaptacion de la kappa grèga. L'evolucion grafica de la letra seriá la seguenta:


text:
Eslovaquia
Eslovaquia (en eslovac Slovensko) es un país del centre d'Euròpa, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Polonha al nòrd, Ucraïna a l'èst, Ongria al sud, e Àustria e la Republica Chèca a l'oèst. Sa capitala es Bratislava.
Lo gentilici es eslovac -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los eslaus arribèron dins lo territòri qu'es actualament Eslovaquia al sègle VI. Sa mitat occidentala venguèt puèi una part del còr de l'empèri de Moràvia Granda. A partir del sègle XI, l'espandi eslovac seguiguèt l'istòria del reiaume d'Ongria.
A la fin de la Primièra Guèrra Mondiala, lo Tractat de Saint-Germain-en-Laye creèt Checoslovaquia, qu'amassava Boèmia, Moràvia, Eslovaquia e la Rutènia Subcarpatica. Aquela union politica artificiala èra probablament deguda a la necessitat de refortir la majoritat eslava fàcia a la gròssa minoritat alemanda.
En 1939, jos la pression alemanda, apareguèt un Estat independent eslovac, dirigit per Jozef Tiso, qu'èra en realitat un satellit de l'expansionisme nazi. Una part foguèt pasmens annexada per Ongria.
Après la Liberacion, Checoslovaquia foguèt restaurada (sens la Rutènia Subcarpatica qu'èra estada annexada per l'Union Sovietica).
En 1969, una novèla constitucion checoslovaca creèt un Estat federal, amb una Republica Socialista d'Eslovaquia, amb una autonomia sonque formala.
Après la revolucion de velós de 1989, l'autonomia d'Eslovaquia dins la Republica Federativa Chèca e Eslovaca creis. Pasmens a las mièjas de 1992 la victòria, en Eslovaquia, dels independentistas mena a una negociacion que permet la scission pacifica, lo 1èr de genièr de 1993, de la Republica Chèca e d'Eslovaquia.
Lo 1èr de mai de 2004, Eslovaquia dintrèt dins l'Union Europèa. Lo 1èr de genièr de 2009, abandonèt la corona eslovaca per dintrar dins la zòna èuro.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
En 1993, Eslovaquia eireta de las divisions administrativas de Checoslovaquia : se las quatre regions (Bratislava, Eslovaquia Occidentala, Eslovaquia Centrala, Eslovaquia Orientala) son pas pus utilizadas dempuèi la fin de 1990, sèrva los 79 districtes e las comunas.
Dempuèi 2001 Eslovaquia es devesida en uèch regions (kraje) qu'agropan los districtes e qu'an un estatut d'autonomia. Se fa la diferéncia entre la region (kraj, subdivision administrativa, amb una administracion nomenada per l'Estat central) e la region autonòma (samosprávny kraj, collectivitat territoriala amb un executiu elegit). Lo mot popular per region es župa, que correspond a l'occitan província. Es admés coma sinonim per « region autonòma ». Las comunas an tanben ganhat una autonomia locala.
Las regions pòrtan lo nom de son capluòc :
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Eslovaquia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ al 31 de març de 2009. Font: Estadistica eslovaca


text:
-47
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -47 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila entre Cleopatra VII e son fraire Ptolomèu XIII ambé la mòrt dau segond lo 15 de genier. Dins lo corrent de l'ivèrn 48-47 avC, se debanèt un rescòntre entre Juli Cesar e Cleopatra que comencèron una relacion venguda famosa. Pasmens, aquò favorizava tanben leis interès dei dos amants. D'un caire, Cesar poguèt mantenir una dinastia locala e defugir la nominacion d'un governador roman que serà belèu vengut una menaça dins l'encastre de la guèrra civila còntra lei partisans de Pompèu. D'autre caire, Cleopatra capitèt de mantenir l'independéncia d'Egipte. D'autra part, coma aviá pas lo drech de dirigir lo país soleta, se maridèt donc — nominalament car son marit èra un enfant — ambé son fraire Ptolemèu XIV sota l'òrdre de Cesar.