text:
Andrea Palladio
Andrea di Pietro della Gondola, dich Andrea Palladio nascut a Pàdoa lo 30 de novembre de 1508 e mòrt a Vicença lo 19 d'agost de 1580 es un arquitècte de la Renaissença italiana. Es l'autor d'un tractat: Los Quatre Libres de l'arquitectura.
Son òbra aguèt un impacte considerable, e influencia encara uèi fòrça arquitèctes.
Somari
- 1 Biografia
- 2 L'òbra de Palladio
- 3 L'influéncia de Palladio sus l'arquitectura
- 4 Bibliografia (fr)
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Formacion e primièrs ans[modificar | modificar la font]
A 13 ans, foguèt inscrit per son paire per sièis ans dins lo talhièr de l'arquitècte e escultor Bartolomeo Cavazza da Sossano a Pàdoa. En abril de 1523, Palladio fugiguèt a Vicença, mas i deguèt tornar per ruptura de contracte. Un an mai tard, s'inscriguèt a la corporacion dels escultors de Vicença.
En 1537, venguèt mèstre d’òbra pel Comte Giangiorgio Trissino per dirigir l'òbra de la vilá Cricoli. Trissino èra un poèta, filosòf, letrat e diplomata al servici de la curia romana, èra un umanista, expèrt d’art militar e passionat d’arquitectura. Foguèt Trissino que donèt l'escais de « Palladio » a Andrea, abans se sonava Andrea di Pietro. Trissino faguèt dintrar Palladio dins lo cercle umanista de Vicença, l’Acadèmia Olimpica.
L'influéncia de Vitruvi e de l'antiquitat[modificar | modificar la font]
Giangiorgio Trissino, autor de l’obratge epic e poetic L’Italia liberata dai Goti, faguèt conéisser a Palladio los obratges de Vitruvi e d'Alberti, e mena Palladio a se perfeccionar dins los Arts liberals e l’umanisme. Trissino e Palladio faguèron, en 1541, un primièr viatge arqueologic a Roma ont aprigondiguèron lor coneissença de l’art de bastir Antic.
Aprèp aquel primièr viatge, Palladio tornèt a Vicença ont tot en fasent son art aprigondissiá son estudi de Vitruvi. Tornèt mai d'un còp a Roma en 1545, 1547 e 1549 per perfectionar sos inventaris que precisa e confronta amb los escrichs de Vitruvi.
En mai de Vitruvi qu'èra un lector atentiu, Palladio faguèt tanben referéncia a fòrça autors latins coma Plini, Juli Cesar e a autors que li son pus contemporanèus coma Leon Baptiste Alberti o Vasari[1].
Palladio e Venècia[modificar | modificar la font]
A partir de 1550, malgrat la disparicion de Giangiorgio Trissino e de Pau III, la fama de Palladio s’espandís fins a Venècia ont dirigiguèt la construccion de la basilica de San Giorgio Maggiore.
En 1554, jos Juli III, Palladio faguèt son darrièr viatge a Roma amb lo « reverendissim Daniel Barbaro, Patriarca d'Aquilèa »[2], amb que collaborèt a l’edicion del De architectura de Vitruvi publicat a Venècia en 1556.
En 1554, Palladio publiquèt L'Antichita di Roma.
Malgrat las representacions dels temples de Nimes dins los Quatre Libres pareis que Palladio jamai sortiguèt pas d'Itàlia. Auriá fa un viatge en Piemont, a la demanda d'Emmanuèl Filibèrt de Savòia pendent l'estiu 1566[3]. Foguèt benlèu pendent aquel viatge qu'anèt a La Túrbia que descriu, totjorn dins los Quatre Libres lo monument roman. Son talent es reconegut a Florença ont es admés en 1566 coma membre de l’Accademia dell'Arte del Disegno.
Los Quatre Libres de l'arquitectura foguèron editats en 1570 a Venècia e comportèron las gravaduras sus fustas realizadas jos la direccion de Palladio.
Aquel meteis an, Palladio succediguèt a Jacopo Sansovino, mòrt, a la carga d’arquitècte en cap de la Serenissima; i bastiguèt las glèisas de San Giorgio Maggiore e del Redentore.
Andrea Palladio morigèt en 1580 abans la fin de las òbras de Teatre Olimpic de Vicença que son disciple Vincenzo Scamozzi acabariá.
Los retraches de Palladio[modificar | modificar la font]
Cap de contemporanèu de Palladio faguèt pas lo retrach del mèstre, que siá literari o imatge artistic. Andrea Palladio demorèt fòrça discret sus el meteis e sus son paréisser. Existís un autoretrach vaga, que se tròba dins l'adreça al lector dels Quatre Libres de l'arquitectura.
Nimai se tròba pas de biografia abans lo sègle XVII[4].
La comanda de l'estatua de l'Acadèmia Olimpica data de prèp de uèit ans aprèp la mòrt de Palladio « tant que la memòria dels traches del mèstre es encara viva ». Lo retrach pus conegut data del sègle XVIII; es atribuit al graire Mariotti, dins un obratge sul teatre olimpic de Vicença.
L'òbra de Palladio[modificar | modificar la font]
Realizacions[modificar | modificar la font]
La produccion arquitecturala de Palladio se concentra en Venèt ont se pòt encara veire, a Vicença, lo teatre Olimpic, lo grand palais municipal dich Basilica palladiana, la loggia del Capitanio, fòrça palais e vilás que la celèbra Villa Rotonda.
Las mai celèbras[modificar | modificar la font]
Les vilás palladianas mai celèbras son:
- La Villa Godi Malinverni, entre 1537 e 1542.
- La Villa Badoer a Fratta Polesine, 1549.
- La Villa Barbaro dicha villa Volpi a Maser, 1557-1558.
- La Villa Foscari prèp de Mira, 1559-1560.
- La Vilá Capra dita Villa Rotonda, prèp de Vicença; 1566-1571.
- La Villa Serego a Santa Sofia, 1565.
Los obratges publics e las demoranças urbanas :
- a Vicença :
- Palais de la Ragione a partir de 1549 ;
- Palais Chiericati, 1550 ;
- Loggia del Capitanio, inacabada, 1571 ;
- Teatre Olimpic, acabada aprèp 1580, Darrièra òbra acabada aprèp sa mòrt per son filh Silla e son disciple Scamozzi.
- a Venècia a partir de 1565 :
- Clastras de San Giorgio Maggiore ;
- Palais Valmarana, 1566 ;
- Basilica de San Giorgio Maggiore, a partir de 1566 ;
- Glèisa del Redentore (1576/77-1592).
Lista cronologica de las òbras[modificar | modificar la font]
La cronologia se referís a la concepcion de las òbras, non necessàriament a lor construccion nimai a lor acabament. [5]
- 1531 : Portal de la Glèisa de Santa Maria dei Servi, Vicença
- 1534 : Villa Trissino a Cricoli, Vicença (amb Gian Giorgio Trissino)
- 1537-1542 : Villa Godi (per Girolamo, Pietro e Marcantonio Godi), Lonedo di Lugo di Vicenza
- 1539 : Villa Piovene, Lonedo di Lugo di Vicenza (Vicença) (attribucion)
- 1540-1542 : Palais Civena, Vicença
- 1540-1566 : Palais Poiana, Vicença (attribution)
- 1542-1556 : Palais Thiene, Vicença (benlèu sus un projècte de Giulio Romano)
- 1542 : Villa Gazzotti (per Taddeo Gazzotti), Bertesina, Vicença
- 1542 : Villa Caldogno (per Losco Caldogno), Caldogno (Vicença) (attribucion)
- 1542 : Villa Pisani (per Vettore, Marco e Daniele Pisani), Bagnolo di Lonigo (Vicença)
- 1542 : Villa Thiene (per Marcantonio e Adriano Thiene), Quinto Vicentino (Vicença) (benlèu modificacion d'un projècte de Giulio Romano)
- 1543 : Villa Saraceno (per Biagio Saraceno), Finale di Agugliaro (Vicença)
- 1544-1552 : Palais Porto (per Iseppo De' Porti), Vicença
- 1546-1549 : Lòtjas del Palais de la Ragione (Basilica palladiana), Vicença (acabament postúm en 1614)
- 1546 -1563 : Villa Poiana (per Bonifacio Pojana), Poiana Maggiore (Vicença)
- 1546 : Villa Contarini, Piazzola sul Brenta (Padòa) (attribucion)
- 1547 : Villa Arnaldi (per Vincenzo Arnaldi), Meledo di Sarego (Vicença) (inacaba)
- 1548 : Villa Angarano, Bassano del Grappa (Vicença) (còs central, puèi novèl projècte de Baldassare Longhena)
- 1550-1557 : Palais Chiericati (per Girolamo Chiericati), Vicença (acabament postúm en 1680)
- 1550 : Villa Chiericati (per Giovanni Chiericati), Vancimuglio di Grumolo delle Abbadesse (Vicença) (acabament postúm en 1584 per Domenico Groppino)
- 1552 : Villa Cornaro (pour Giorgio Cornaro), Piombino Dese (Padòa)
- 1552 : Villa Pisani (per Francesco Pisani), Montagnana (Padòa)
- 1554-1563 : Villa Badoer dita La Badoera (per Francesco Badoer), Fratta Polesine (RO)
- 1554 : Villa Porto (Vivaro) (per Paolo Porto), Vivaro di Dueville (VI) (attribucion)
- 1554 : Villa Barbaro (per Daniele e Marcantonio Barbaro), Maser (TV)
- 1554 : Villa Zeno (per Marco Zeno), Donegal di Cessalto (TV)
- 1555 : Palais Dalla Torre, Verona (realizacion parcialat; en prtit destruit per un bombardament de 1945)
- 1556 : Arco Bollani, Udine
- 1556 : Palais Antonini, Udine (dametjat per de modificacions)
- 1556 : Villa Thiene, Cicogna di Villafranca Padovana (Padòa)
- 1557 : Villa Repeta, Campiglia dei Berici (Vicence), (destruita per un incendi e novèla construccion d'una autre forma)
- 1558 : Faciada de la basilica de San Pietro di Castello, Venèsia (acabament postúm)
- 1558 : Villa Emo (per Leonardo Emo), Fanzolo di Vedelago (TV)
- 1558 : Copòla de la Catedrala de Vicença, Vicença (novèla construccio aprèp la Segonda Guèrra mondiala)
- 1559 : Villa Foscari dicha La Malcontenta, Malcontenta di Mira (VE)
- 1559 : Casa Cogollo (per Pietro Cogollo), coneguda jol nom de Casa del Palladio, Vicença (attribucion)
- 1560-1563 : castras dels cipressièr (?) refectòri de la Basilica de San Giorgio Maggiore, Venèsia
- 1560 : Convent de la Caritat, Venècia (sonque realizèt: clastras e atrium destruit en 1630)
- 1560 : Palais Schio (per Bernardo Schio), Vicença
- 1563 : Portal lateral de la Catedrala de Vicença
- 1563 : Villa Valmarana, Lisiera di Bolzano Vicentino (Vicença)
- 1564 : faciada de la Glèisa de San Francesco della Vigna, Venèsia
- 1564 : Palais Pretorio, Cividale del Friuli (Udine) (projècte, attribucion)
- 1565 : Basilica de San Giorgio Maggiore (Venècia), (acabament postúm entre 1607 e 1611 amb una faciada diferenta)
- 1565 : Teatre del bosc del cortile del convent de la Caritat, Venècia (destruit en 1570)
- 1565 : Loggia del Capitanio, Vicença
- 1565 : Palais Valmarana (per Isabella Nogarola Valmarana), Vicença
- 1565 : Villa Serego (per Marcantonio Serego), Santa Sofia di Pedemonte (Verona)
- 1565 : Villa Forni Cerato (per Girolamo Forni), Montecchio Precalcino (Vicença)
- 1566 : Villa Capra dita La Rotonda (per Paolo Almerico), Vicença (acabament postúm 1585 per Vincenzo Scamozzi)
- 1567 : Villa Trissino, Meledo di Sarego (Vicença)
- 1568 : Pont de Bassano, Bassano del Grappa (tornèt bastir en 1748 e aprèp la Segonda Guèrra mondiala)
- 1569-1575 : Palais Barbaran da Porto (per Montano Barbarano), Vicença
- 1569 : Pont sus la Tesina, Torri di Quartesolo (Vicença) (attribucion)
- 1570 : Villa Porto (Molina) (per Iseppo Porto), Molina di Malo (Vicença)
- 1571 : Palazzo Porto Breganze sus la piazza Castello, Vicença (incomplèt ; completat en partit en 1615 par Vincenzo Scamozzi)
- 1572 : Palais Thiene Bonin Longare, Vicença
- 1574-1577 : intervencions dins las salas du Palais Dogal, Venècia
- 1574 : estudi per la faciada de la Basilica San Petronio, Bolonha
- 1576 : Capèla Valmarana (per Isabella Nogarola Valmarana) dins l'Glèisa de Santa Corona, Vicença
- 1577 : Chiesa del Redentore (Glèisa del Redentor), Venècia
- 1578 : Glèisa de Santa Maria Nova, Vicença (attribucion, projècte, acabament postúm en 1590)
- 1579 : Porta Gemona, San Daniele del Friuli (Udine)
- 1580 : Glèisa de Santa Lucia, Venècia (dessenhs per l'interior ; desmolida)
- 1580 : « Tempietto » de la Villa Barbaro, Maser
- 1580 : Teatre Olimpic, Vicença (acabament postum per son filh Silla, e en 1585 per Vincenzo Scamozzi per la scèna).
L'influéncia de Palladio sus l'arquitectura[modificar | modificar la font]
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Vèrs 1554, a Venècia e a Roma L'Antichita di Roma amb fòrça nòvas edicions (1557) - (1560)
- en 1570, lo tractat los Quatre libres de l'arquitectura (I Quattro Libri dell'Architettura .
- En 1556 collaborèt a la publicacion per Daniele Barbaro del De architectura de Vitruvi per que realizèt fòrça gravaduras d'arquitectura.
Un teorician[modificar | modificar la font]
Los Quatre Libres de l'arquitectura (I Quattro Libri dell'Architectura) son indissociables de l'òbra de Palladio. Es a l'encòp l'expression de la pensada teorica e la presentacion de las òbras realizadas o projectadas de Palladio.
Palladio es un arquitècte de la Renaissença italiana e se pòt considerar coma un umanista. Palladio es un òme de son temps, per mejan de sos escrits una pensada universalista benlèu influenciada per Vitruvi o Plini se fa jorn. Un desir de contunh de la proporcion e de la simetria cossí se tròba dins la natura es plan visible dins l'obratge de Palladio. Palladio aplica fòrça las règlas de proporcion preconizadas pels Ancians a la composicion arquitecturala e, subretot, las règlas de las proporcions musicalas enonciadas per Pitagòras. Palladio escriguèt dins un memòri de 1567:
- « Las proporcions de las voses son armonia per las aurelhas; aquelas de las mesuras son armonia pels uèlhs ».
Sus aquel punt, lo disciple Palladio va al delá del mèstre Vitruvi, perque fa una luminosa demonstracion de çò que lo mèstre enoncia laboriosament.
Estil[modificar | modificar la font]
Lo succès de la pensada de Palladio es ligat a las grandas controvèrsias coma la querèla dels Ancians e dels Modèrnes. Palladio es coma Trissino ataquèt de l'art gotic. Son obratge teoric a per tòca de crear un metòde explicit per pas tornar dins los desòrdres ancians.
Son estil, s'inspirant d'elements de l'arquitectura antica e de l'arquitècte Leon Battista Alberti, compòrta sovent de faciadas de frontons. Dins las nombrosas vilàs bastidas en Venèt, se vei particularament inspirat e original dins la la nòva utilizacion dels elements d'arquitectura antica que donan uèi encara a sas òbras una sensacion de gràcia e d'equilibri.
Palladio tornèt tanben prendre de motius arquitecturals mai modèrnes, coma la serliana e popularizèt las balustradas.
D'un biais original, causiguèt d'utilizar de maçonariá de bricas cobèrtas d'estuc. La pèira deviá pas que s'emplegar pels detalhs o los frontons, fasent possible un efècte de contrast entre la pèira blanca (sovent de marbre) e lo roge del rèsta de la construccion.
-
Leon Battista Alberti
Faciada renaissença, Basilica de Saint-André de Mantoue, 1472-1494
-
Andrea Palladio
Fronton a l'antica, Basilica de San Giorgio Maggiore
Venèsia, ap.1566
-
Serlio
Faciada de la glèisa (1537)
-
Andrea Palladio
Basilica Palladiana
Vicença,
Imitators e admirators[modificar | modificar la font]
La pensada arquitecturala de Palladio foguèt de vam en Grand Bretanha que l'arquitècte Inigo Jones difusava la pensada.
Per Grand Bretanha, just abans la Revolucion Francesa, que l'art de Palladio torna en França: en efècte, Claude Nicolas Ledoux descobriguèt lo Palladianisme.
Thomas Jefferson el meteis s'interessèt a l'òbra de Palladio pendent de viatges en Euròpa. Son ostal de Monticello, prèp de Charlottesville, que ne faguèt d'esperel los dessenhs.
D'autres arquitèctes pus contemporanèus son tanben influenciats per Palladio, Ricardo Bofill subretot, Aldo Rossi, Charles Moore e mai.
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Manfred Wundram, Thomas Pape, Paolo Marton, Andrea Palladio, un architecte entre la Renaissance et le Baroque, Taschen, 1989, 248 p. (ISBN 3822801593)
- Pepi Merisio, préface de Wolftraud de Concini, L'architecture de Palladio, Arthaud, Paris 1981
- Les quatre livres de l'architecture - Éditions Arthaud Paris 1980 - Préface de François Herbert Stevens
- I Quattro Libri dell’architettura, Andrea Palladio - Édition Franchesci Venise 1570
- [pdf] Jean Guillaume, Du Cerceau et Palladio. Fortune de la villa dans la France du XVI siècle in Annali di architettura n°12, Vicenza 2000
- [pdf] Claude Mignot, Palladio et l’architecture française du XVII siècle, une admiration critique in Annali di architettura n°12, Vicenza 2000
- Parallèle de l'architecture moderne et de l'antique par Roland Fréart de Chambray chez Edme Martin 1650[6]
- Palladio, Fundacion « La Caixa » / Turner, 2009, (ISBN 978-84-7506-885-5), 306 pages.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Andrea Palladio, architecte humaniste par Lorenzo Pericolo, Maître de conférence à l'université Rennes II-Haute Bretagne
- Base ARCHITECTURA du Centre d'Études Supérieures de la Renaissance à Tours
- Les plus grands Européens
- Centro Internazionale di Studi di Architettura Andrea Palladio (CISA)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Prològ del Libre I e Capítol XVI del Libre II, Libre III dels Quatre Libres de l'arquitectura.
- ↑ es atal que Palladio designèt Barbaro dins los Quatre Libres de l'arquitectura
- ↑ G. Zorzi, I disegni delle antichità di Andrea Palladio, Venezia, Neri Pozza Editore, 1959
- ↑ Lorenzo Pericolo comencèt atal son article de febrièr de 2004 {{cita|En 1616, l'erudit milanés Paolo Gualdo escriguèt una Vida d'Andrea Palladio demorada inedita fins al sègle darrièr. »
- ↑ font CISA
- ↑ Centre d'Études Supérieures de la Renaissance


c: text/html

text:
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Lo calme après la tempesta ??
1 Lo calme après la tempesta ?? le Lun 26 Jan - 22:45
admin
Trobador !!
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
2 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 0:21
Lafontan
Occitan Warrior
3 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 8:42
LaurençD
Occitan Warrior
_________________
http://lacabraelolop.canalblog.com/
4 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 13:49
admin
Trobador !!
Lafontan a écrit:Se prepara una autra tempèsta la tempèsta sociala del 29, dijòus ont lo pòble occitan serà per carrièra es segur!
Es plan, E es aquo la politica deu POC ? Te vau diser : jo, m'en trufi de la tempesta sociala de dijous ! Aici, en Gironda, i a de monde que dorman dens d'ostaus mes que se prenen la pluja suu cap. 60% deu pinhadar es mort, e dens las Lanas, qu'es l'apocalipse, tota l'industria es tocada. Alavetz tà'ns har cagar dab lo metro en occitan, o merdota atau que cambiaran pas ren, i a monde, mes tà har au mensh un petit comunicat tà deplorar la tempesta (la vertadiera) e muishar un pauc de solidaritat o de compassion, i a degun. Que'vs demandan quitament pas de viener nos ajudar, saben menar la tronçonursa e crevaram pas d'aquo. Mes com voletz estar un moviment pegat a la societat occitana s'avetz aquera mena d'inhorar un subject atau ?
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
5 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 14:44
Zengi
Trobador !!
6 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 15:46
Cerièra de Mai
Trobador !!
Daissa nos demandar nòstra metrò en occitan se nos fa plaser, se cambia pas res per tu, cambiariá quicòm per nautres !
I a pas de « causas » mai importantas que d'autras : cal faire TOT ! Non ? Bon, d'accòrdi, sortissi…
(e per la tempesa sociala de dijòus, soi plan contenta de tot çò qu'emmerdarà lo S*****y, ieu !)
7 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 16:08
admin
Trobador !!
Cerièra de Mai a écrit:E l'Òmi, as encara los dos pès dins l'aiga per romegar atal ?
Daissa nos demandar nòstra metrò en occitan se nos fa plaser, se cambia pas res per tu, cambiariá quicòm per nautres !
I a pas de « causas » mai importantas que d'autras : cal faire TOT ! Non ? Bon, d'accòrdi, sortissi…
(e per la tempesa sociala de dijòus, soi plan contenta de tot çò qu'emmerdarà lo S*****y, ieu !)
Ei pas los pès dens l'aiga, ei lo cap dens los pins ! Parli pas deus tolosans, qu'an ben rason de demandar lo metro en occitan, parli deus partits politics que son tostemps a se planher d'un manque de visibilitat, de representativitat, e.c.a, e que han pas ren quan an ua escadença de se muishar. La refleccion de Lafontan, que a cada cop e'ns parla deu POC d'aici, deu Poc d'ailà, era mauvenguda dens un subject atau. Imaginatz un pauc : quauqu'un ven e me dit "Ma mair es morta". Seré plan de li respondre "Ben ten ! Dijaus anem manifestar per la mort deu capitalisme/liberalisme/sabi-pas-que"?
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
8 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 18:27
Cerièra de Mai
Trobador !!
Cresi que quitament se n'i a qu'an pas encara d'electricitat, los autres an simplament pas res a dire ?
Coma ieu… que me'n vau desconectar… tralalalaitou !
9 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 18:35
Lafontan
Occitan Warrior
10 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 19:06
fredoc
Occitan Warrior
Toun, aquera manif' que me'n foti tanben. Per'mor que soi hèra esluenhat de las preocupacions deus sindicats e deus partits politics.
E òc, lo monde n'ei pas maniquean. Au passatge, qu'emmèrdi los catars qui n'èran pas que cons qui vedèvan lo monde dab un par d'uelhs, e sonque. E òc, qu'existeishen d'autas causas, lo monde n'ei pas partatjat en un par de possibilitats: los bons d'un costat, los maishants de l'aute.
Que me'n foti jo de las revendicacions d'aquera manifestacion "nacionau". Per'mor aqueras revendicacions que son contràrias au viver qui'm sembla bon.
_________________
Ací qu'ei l'alh ! ce disè la ceba. / Amic de cadun, amic de degun.
"La vida es una tombola", Manu Chao.
11 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 20:09
Cerièra de Mai
Trobador !!
12 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 20:17
admin
Trobador !!
Lafontan a écrit:http://poctolosan.over-blog.fr/ Son doas tempèstas que lo pòble occitan se trapa pel morre, per la climatica lo Partit Occitan a ja exprimit sa solidaritat: cf lo blog; Cal pas cridar aital sens saupre! Per la tempèsta sociala benlèu que n'i a que pensan que tot va plan e sustot que sèm en bon camin amb lo Sarkoland al poder, per aqueles efectivament cal demorar a l'ostal en luòc de sortir per carrièra amb tota la familha que las escòlas seran tampadas. Non vertadièrament es a desesperar del genre uman se amb totas las agressions que subis lo pòble a l'ora d'ara, se revolta pas !
e ben lo POC a publicat, es ben per eth. Ei generalisat au partit, mes era sonque lo ton messatge qu'era mauvengut. Dijous vau anar me passejar, pr'amor ei quauques quilos tà deishar, mes francament, la passejadas organisidas per los syndicats, i a pausa qu'ei perdut fisança ... Se passejam, lo govern es content, lo niveth d'obesitat baisha un pauc ... Es tot.
_________________
Tant d'annadas aviái somiat
Al mòble en kit crompat a But !
Mas en lo montant l'ai petat !
Ai, Cocut !
Pau DELERMÀS-FIGORNIÈR
13 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 21:06
fredoc
Occitan Warrior
Cerièra de Mai a écrit:Ne pòdes nos en dire mai ? O nos cal contentar de « me'n foti, es contrari a çò que pensa » ?
Que pensi que la grèva de dijaus ei per revendicar los drets deu tribalhador, los salaris...tot aquò non?
Jo que soi contra lo tribalh. Totun, que soi en aqueth mòde de vita mes qu'èi per objectiu o au mensh per saunei de'n sortir un dia. Lo tribalh e lo consumir. Aquò que destruseish lo planeta.
Aquò dit, que i serèi a la manifestacion, per solidaritat.
_________________
Ací qu'ei l'alh ! ce disè la ceba. / Amic de cadun, amic de degun.
"La vida es una tombola", Manu Chao.
14 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 27 Jan - 21:19
posoèra
Occitan Warrior
Après, los sindicats que son cons fenits, aquò es segur ... mes degun nos obliga a hèr lo passa-carrèra au lor costat ...
15 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mer 28 Jan - 14:29
Zengi
Trobador !!
Neuf départements en état de catastrophe naturelle
28.01.09 | 14h20
OAS_AD('Frame1');
16 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Sam 31 Jan - 15:45
Arf
Occitan Warrior
Pera tempesta sociau, 20 000 personas enas carreras de Pau segon eths jornaus de ger. Qu'ei un record ar imatge de ço qui's passe pertot en pais. Nicolas Sarkozy ne podera pas mes diser que quan i a ua cauma en França, ne se n'avisan pas mes !
Pendent 20 ans, era societat qu'a acceptat ua regression sociau shens precedent. Qu'ei possible qu'era copa sia plea i que facia ath cataclisme economic qui s'anoncia, eras solidaritats qui permeton autescops aths salariats d'obtiener eths drets de qui gaudim uei i que trobam normaus (congets pagats, securitat sociau, allocacions, etc.) se tornen ligar. Ath mensh ua lusor d'esper en ua tempsada escura.
17 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Sam 31 Jan - 15:53
Danís
Adjudant
Los jarrics, vòle ben, mas n'autres que sem un pais de jarrics n'avem perduts mai de la mitat en 99, alara que n'autres pins son totjorn en plaça...
De tota faiçon i a pas grand-chausa que pòt resistir a daus vents entau, subretot dins nòstre climat, ente ren e degun es acostumat a veire 'quò.
En mai d'aquò, quand a plan plòugut avant, que la terra es trempa, un pitit còp de vent, e, que quò sia daus chaisnes, daus pins o daus baòbabs, tot lo monde es oblijat de tombar...
18 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Sam 31 Jan - 17:07
fredoc
Occitan Warrior
_________________
Ací qu'ei l'alh ! ce disè la ceba. / Amic de cadun, amic de degun.
"La vida es una tombola", Manu Chao.
19 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Dim 1 Fév - 12:06
Tiston
Occitan Warrior
ses un pin?Danís a écrit:n'autres pins son totjorn en plaça...
ren vau nostres rovers lemosins, segur, e per alhors en Creusa ai vist mai de sapinieras per terra que de chastenhieras (veses Maime? ai compres la leiçon!) en 1999...
sur la beutat daus pins, qu'es subjectiu coma jutjament... personaument sei plan d'accord coma te Danis, mas ai tot plen de colegas que van en vacanças dins las Landas e que troben quo plan plan brave...
20 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Dim 1 Fév - 12:51
Danís
Adjudant
Tiston a écrit:ses un pin?Danís a écrit:n'autres pins son totjorn en plaça...
Arf, petita fauta, pas "n'autres", evidentament, mas "nòstres"... Me sei tot boirat !
21 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Dim 1 Fév - 22:37
Tiston
Occitan Warrior
Danís a écrit:
Arf, petita fauta, pas "n'autres", evidentament, mas "nòstres"... Me sei tot boirat !
oooo, te perdone tas dechas, n'en ai fach 6 a la Dictada aier.... e lu Maime ne'n faguet mas 3!!! osca per se ! osca lu Maime! (mas benleu, com'era mon vesin, cpiet sur me per los mots mai complicats...)
22 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Lun 2 Fév - 12:04
maime
Lemosin de prumiera !
4 dechas... La que ne'n a fach nonmas 3 qu'es l'Estela....Tiston a écrit:e lu Maime ne'n faguet mas 3!!!
Ma vesina era ta femna, era tròp luenh de te per copiar.Tiston a écrit:(mas benleu, com'era mon vesin, cpiet sur me per los mots mai complicats...)
23 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 3 Fév - 12:42
posoèra
Occitan Warrior
En ço de l'Armanhac qui avèva hèra de cassos e d'autes arbos atau ... i a un cinquentenat d'annadas qu'apèravan lo men parçan l'Armanhac Nègre pr'amor qu'èra tot plen d'arbos de pertot ...Arf a écrit:Aumentar era proporcion d'especias de cassos endemics que podere dilheu permeter d'aver ua seuva mes horta i resistenta.
Mes los agricultors son tan pècs ara que copan tots los arbos tà aver mes de plaça per lo milhoc ...
E los darrèrs cassos de l'Armanhac nègre, los vielhs, grands, son caguts au moment de la tempèsta d'augan ....
Ara n'avèm pas mes d'arbos, arren, lo paisatge qu'es trist, mort .... e fin finala, de mes en mes, trobi que los umans èm com los arbos ... quan los vielhs cassos cagen, ne demora pas arren
24 Re: Lo calme après la tempesta ?? le Mar 3 Fév - 13:59
Barbet
Occitan Warrior
Lei pins dei Lanas son conoissuts, mai si ditz que dins lo ròdol li son tanben de suves coma au nòstre dins l'Esterèu e lei Mauras, son levats (esplechats)? Si tròban particularament de que caire?
25 Re: Lo calme après la tempesta ?? Aujourd'hui à 14:54
Contenu sponsorisé
Sujets similaires
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Salses
Salses (en francés, Salses-le-Château) es una vila de Rosselhon (Catalonha Nòrd) situat sus la riba de l'Estanh de Leucata o de Salses e a qualques quilomètres de la còsta Mediterranèa. Lo nom ven del latin e fa referéncia a la font salada al pè de las Corbièras. Es considerat coma lo punt mai septentrional dels Païses Catalans, definits popularament « de Salses a Guardamar », malgrat que en realitat lo mai septentrional siá Òpol i Perellós e es doncas lo tèrme amb Occitània (Lengadòc).
Foguèt un punt estrategic de la Via Domícia entre Perpinhan e Narbona. Lo vilatge tornèt èsser poblat per Anfós II d'Aragon que concediguèt, entre autres privilègis, l'abolicion dels mals usos. A partir del tractat de Corbeil, en 1258, la frontièra entre lo Principat e França foguèt establida entre Salses e Leucata.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo toponim Salses foguèt ja mencionat dins l'Antiquitat. Al sègle I, Pomponi Mela fasiá mencion de Salsulae fons, e al sègle III, de documents pòrtan lo nom de Salsulis coma una estacion etapa de la Via Domícia. Lo toponim s'explica per las aigas saladas, contenent de magnèsi, que sorgisson en divèrses luòcs.
Salses èra un dels 21 luòcs reials de Rosselhon perque presentava fòrça avantatges. Dos representants de la vila de Salses, elegits pels abitants, dispausavan d'un sèti a las Corts de Barcelona.
A partir de la mitat de sègle XI se sona d'una familha senhorala del nom de Salses. Lo nom del primièr es Guillem Oliba e Sàlsens
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo castèl de Salses, que foguèt bastit al tèrme sud d"Occitània amb Catalonha, al sègle XI. Lo primièr document que ne fa mencion es de 1047, proprietat dels comtes de Rosselhon. Dins aquela epòca, l'abadiá de la Grassa aqueriguèt de nòvas tèrras dins lo tèrme de Salses: la font majora e extrèma de Salses, lo seu molin e divèrsas tèrras (1095, 1100 e 1101). Es dins aquel luòc, que se nomena uèi Al damunt dels molins, ont es erigida la Pòrta dels Païses Catalans.
Mas, Anfós II d'Aragon, qu'aviá eretat del comtat de Rosselhon e, en consequéncias, dempuèi lo castèl de Salses, encarguèt l'abat de La Grassa de gestionar la majora partida de las seunas proprietats (1192), e promoguèt la fondacion, sul luòc de l'antica vila de Salses, d'un vilatge nòu ont concediguèt de privilègis
Lo rei Pèire I, filh d'Alfons, balhèt mai de franquesas a las gents de Salses per mejan d'una carta de privilègis (21 de febrièr de 1213).
En 1385 i aviá a Salses 69 lars que las pèstas a las guèrras de la fin de l'Edat Mejana demesiguèt fòrça. A la fin del sègle XV, solament èran 33 e en 1515, pasmens de 10 fuòcs. Una de las causas primièras d'aquela despopulacion es segurament l'arroïnament e lo sacatge de la vila, per las tropas francesas, jos Ferrand II d'Aragon (1496).
Edat Modèrna[modificar | modificar la font]
La glèisa parroquiala dedicada a Sant Estève que èra estada demolida en 1496 pels franceses, tornèt èsser bastida entre 1552 e 1584, e restaurada jol reialme de Loís XIV de França. L'edifici patiguèt encara a causa de l'afrontament entre catalans e franceses lo 19 de setembre de de 1639. Los catalans vincèron los franceses al crit de Visca la Terra!.
Lo castèl de Salses, qu'es al pè del mont, vigila la plana de Rosselhon e l'ancian camin de Perpinhan a Narbona, correspondent mai o mens l'antica Via Domícia. Al tèrme amb Occitània, als sègles XIII a XVII), lo castèl foguèt un punt estrategic d'importància[1].
Aguèt un ròtle fòrça important pendent la Guèrra de Trenta Ans e dels Segadors
Amb lo tractat dels Pirenèus, signat en 1659, la frontièra entre França e Espanha se transportèt mai de 50 km cap al miègjorn e doncas lo castèl de Salses perdèt son importància militara. Venguèt en 1682 una preson.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia es basada sus l’agricultura, sobretot la cultura de la vinha. Se produson de vins doces, per l'aperitiu o dessèrts: Ribesaltes (muscat), Costièras de Rosselhon Vilatge (vins roges). La Societat Cooperativa Agricòla dels vins comercializa mai de 140 000 hl de vin.
Los autres produches agricòlas son los fruches: abricòts, persècs e amètlas. E mai, i a ortalissa: saladas, tomata, carchòfa, caul flors, baneta e espargue.
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Arthur Conte, òme politic, jornalista e escrivan.
Galariá d'imatges[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Estanh de Leucata o de Salses
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
{{Portal Rosselhon (Catalonha Nòrd)}}
)]]
[[Categoria:Comuna de Rosselhon (Catalonha Nòrd


text:
Divendres, 13 de genièr de 2017, 03h00
Se publiquèt en decembre passat lo darrièr album de Goulamas’K, la banda de musica ska e ròck de Puègserguièr (Besierés). Entitolat Resisténcia, lo ... +
Dijòus, 12 de genièr de 2017, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Bas > Besierés
Se dissabte que ven, vos trobatz a Besièrs, lo CIRDÒC vos prepausa l’escasença de far un torn del Mond, de sas lengas, de sas civilizacions e quitament de sas sabors dins ... +
Dimècres, 11 de genièr de 2017, 03h00
Provença > Provença > País Marselhés
S’amassèron dissabte passat, 7 de genièr, a Marselha per debatre de l’avenidor de l’occitanisme. Los locals de l’Ostau dau País Marselhés (OPM) aculhiguèron ... +
Dimars, 10 de genièr de 2017, 03h00
Uèi fa un an que moriguèt David Bowie, victima d’un càncer. Aquel trist anniversari es arribat amb una estonanta publicacion del labèl discografic del grand musician londinenc. ... +
Dimenge, 8 de genièr de 2017, 03h00
Josette Moll, una legeira de Narbona Plaja, a ganhat lo concors de preseps de Jornalet per sa subrebèla grépia que representa un vilatge de la còsta de Lengadòc. Ela recebrà ... +
Divendres, 6 de genièr de 2017, 03h00
Provença > Provença > País Marselhés
An protestat davant lo MUCÈM e an ben capitat. Las parets de veire del Musèu de las Civilizacions d’Euròpa e de la Mediterranèa a Marselha presentan ara tanben en occitan ... +
Dimècres, 4 de genièr de 2017, 03h00
Dins lo mond del trabalh, un fum de professionals balhan tota lor energia per donar forma e vida a lor creacion. Avèm causit d’anar espepissar las personas que trabalhan dins l’ombra ... +
Dimars, 3 de genièr de 2017, 03h00
Guiana > Bordalés > Entre Duas Mars
Una grépia viventa e una messa cantada en occitan se tendràn dimenge que ven, 8 de genièr, a l’abadiá de Sant Fèrmer (Entre Duas Mars), a partir d’11 oras. La ... +
Dimenge, 1 de genièr de 2017, 03h00
Gasconha > Val d'Aran > Val d'Aran
Segon la tradicion de la Val d’Aran, lo primièr de genièr, quand doas personas se rescontran, se saludan en se disent “Bon jorn des aninòs!” Lo primièr qu’o ... +
Dissabte, 31 de decembre de 2016, 03h00
L’illa de Malhòrca festeja son jorn nacional lo 31 de decembre, ongan tornarmai d’un biais oficial après que lo Conselh de Malhòrca l’a tornat nomenar fèsta ... +
Dijòus, 29 de decembre de 2016, 03h00
Lo decès de George Michael a provocat un grand impacte dins lo mond de la musica, mai que mai en China. En 1985, George Michael, qu'aviá alavetz 21 ans e que fasiá partida del ... +
Dimècres, 28 de decembre de 2016, 03h00
Una femna apelada Rosa Andrade Ocagane foguèt assassinada a la fin de novembre a Nueva Esperanza, una comunautat de la selva amazoniana del nòrd de Peró. Aviá 67 ans e èra ... +
Dimars, 27 de decembre de 2016, 03h00
Lo cantaire e compositor britanic George Michael moriguèt lo jorn de Nadal als 53 ans a Oxfordshire (Reialme Unit). Segon un comunicat de la familha e de son representant, moriguèt tranquillament ... +
Diluns, 26 de decembre de 2016, 03h00
Ongan, los 24, 25 e 26 de decembre, per vos desirar bonas Calendas, Jornalet vos ofrirà cada jorn un conte de Nadal escrich e dich per Miquèu Barís en gascon de Baiona, que poiretz ... +
Dimenge, 25 de decembre de 2016, 03h00
Ongan, los 24, 25 e 26 de decembre, per vos desirar bonas Calendas, Jornalet vos oferrà cada jorn un conte de Nadal escrich e dich per Miquèu Barís en gascon de Baiona, que poiretz ... +
Dissabte, 24 de decembre de 2016, 03h00
Ongan, los 24, 25 e 26 de decembre, per vos desirar bonas Calendas, Jornalet vos ofrirà cada jorn un conte de Nadal escrich e dich per Miquèu Barís en gascon de Baiona, que poiretz ... +


text:
Declaracion de la federacion Regions e Pòbles Solidaris
a l’acamp de l’esquèrra, lo 08 de febrièr de 2006 a París.
1 –
Regions e Pòbles Solidaris
se regaudís de la tenguda d’aqueste acamp e de la seu
dobèrtura a totes los corrents d’esquèrra, comprés la compausanta federalista. Laquala
compausanta òbra per la presa en compte de la diversitat al dintre de la Republica, la lucha
contra las inegalitats socialas mas atanben territorialas, dins l’exagòne e en Euròpa.
2 –
Regions e Pòbles Solidaris
participèt a d’autres rescontres dels corrents
d’esquèrra, mai que mai al « Foròm de las Esquèrras » que se debanèt en 2003-2004.
La Federacion, dins diferentas regions e a travèrs sas compausantas regionalas,
participèt tanben a d’unas aligança electoralas amb la màger part dels corrents representats
aicí.
Sus aqueste sicut e dins la perspectiva de las eleccions de 2007, la declaracion que
fasquèrem en comun fa qualques meses amb « Los Verds », constituís per nautres una
contribucion al necessari recampament de l’ensems de l’Esquèrra.
3 – Al moment del seu darrièr Congrés federal que se tenguèt en Bretanha al mes
d’agost de 2005,
Regions e Pòbles Solidaris
se prononcièt per una alternativa politica
d’Esquèrra en 2007. Aquesta deguent prene en compte la diversitat promòuguda per la
federacion autonomista.
4 – França es d’uèi confrontada a una crisi sociala e economica que se desvolopa dins
l’encastre de la bastison europèa e de la globalisacion mondiala. Adès França deu evoluir.
Mas, coma o mostrèt lo « non » al referendum del 29 de mai de 2005 -
RPS
se
prononcièt pel « òc »- , la solucion se trapa pas dins l’ultraliberalisme mes en òbra per
l’actuala majoritat de drecha e lo seu govèrnament (cf lo CPE e lo CNE).
Las evolucions necessàrias se devon doncas de respondre als pensaments e a las
espèras socialas. Aquò per d’unas proposicions concretas susceptiblas d’èsser retengudas dins
un accòrdi global de governament signat per l’ensems de la fòrças d’Esquèrra. Accòrdi
dobrissent camin per una alternància en 2007.
5 – La crisi de la societat francesa es tanben una crisi politica que traparà pas de
solucion que dins l’evolucion de sas institucions de cap a mai de democracia e de presa en
compte de la diversitat. Al nòstre vejaire se tracha de tornar reprener d’aquí ont se daissèt,
l’eslanç que foguèt lo de la « decentralisacion Defèrre », en 1982-1983. Ma màger part dels
Estats europèus an evoluit de cap a mai de poder regional (tal Reialme-Unit, Espanha, etc…).
França deu, ela tanben, evoluir sul sicut se vòl pas demorar la lantèrna roja de l’Euròpa.
6 – Sul terren de l’evolucion institucionala,
Regions e Pòbles Solidaris
demanda amb
prèissa que l’Esquèrra se mòstre capabla un còp de mai de brandir las piuces al « jo
centralisator), en permetant notablament la reconeisséncia plena e sancèra de las lengas e de
las culturas regionalas o minorisadas al dintre de son territòri, coma o demanda d’aise pel
defòra.
7 – Per avançar d’un biais concret e senat de cap a d’unes objectius comuns a totes los
que, a l’Esquèrra, voldran plan participir al recampament,
Regions e Pòbles Solidaris
volonta
que tre ara d’unas discutidas se dobrigan suls diferents tèmas que volem metre en debacte
public ; aquò dins la perspectiva d’un accòrdi politic per las eleccions legislativas de 2007.


text:
Estereoquimia
L'estereoquimia qu'ei ua branca de la quimia qui s'interèssa a la disposicion dens l'espaci de las moleculas quimicas e mei que mei a las moleculas quiraus (moleculas qui, com las duas mans, be semblan parièras mes que shens estar brica superpausablas).
Se l'estereoquimia que tanha ambz la quimia minerau e la quimia organica, la grana majoritat deus compausats estudiats per aquesta disciplina que son moleculas organicas ; la rason que n'ei en purmèr la complexitat qui pòt anar hèra luenh deus compausats organics e, sustot lo hèit que sian bastits dab atòms de carbòni tetravalents e qui poden formar un tetraèdre ligat dab quate grops quimics diferents en formar atau un carbòni quirau. Duas moleculas dab aus mens un carbòni quirau que poden aver la medisha composicion, ua estructura hèra pròcha mes totun non pas poder estar superpausadas (e, atau, aver proprietats fisicas, quimicas o biologicas diferentas).
La formula bruta e la formula desenvolopada d'ua molecula non son pas brica sufisentas entà representar la forma e donc d'ua molecula quimica. Pas sonque la representacion dita representacion de Cram o ua projeccion de Fischer be permeten de visualizar l'arrengament dens l'espaci deus diferents grops d'un carbòni quirau.
Istoricament l'estudi de l'estereoquimia que debutè en 1849 quan Louis Pasteur e descrobí que creats sau gessit de l'acid tartric qu'avèvan la proprietat de desviar la lutz polarizada mentre que d'autes non pas. Aquesta proprietat diferenta de duas moleculas de medisha composicion que ho aperada isomeria optica. En 1874, Jacobus Henricus van't Hoff e Joseph Achille Le Bel que descrobín qu'aquesta proprietat qu'èra devuda a la preséncia d'un carbòni quirau.


text:
Etruscs
Los Etruscs (var. etrusques) (del latin Etrusci) son un pòble que viviá dempuèi l'Edat del Fèrre en Etruria, territòria correspondent gaireben a la Toscana d'uèi e al nòrd del Latium, siá lo centre de la Peninsula Italica, fins a l'assimilacion definitiva coma ciutadans de la Republica Romana, al sègle I AbC, aprèp lo vòte de la Lex Iulia (-90) pendent la Guèrra Sociala.
Los Romans los nomenavan Etrusci o Tusci e los Grècs los nomenavan Tuppήvιoι (Tyrrhēnioi, es a dire Tirenians, nom que foguèt donat a la mar dels costats occidentals d'Itàlia), mas se nomenavan d'espereles Rasna (forma sincopada per Rasenna).
Somari
- 1 Una origina controversiada
- 2 Lenga
- 3 Religion
- 4 Art
- 5 Societat
- 6 Agricultura
- 7 Industria
- 8 Jòcs etruscs
- 9 Sciéncia
- 10 Teurgia en medecina
- 11 Expandiment e declin
- 12 Eritatge cultural
- 13 Nòtas e referéncias
- 14 Annexes
Una origina controversiada[modificar | modificar la font]
Coma dins lo cas de fòrça d'autres pòbles, los avís dels istorians, antics e modèrnes, divergisson sus las originas dels Etruscs, exogènas (Lidianas) e aborigèna (Villanovians), sens que l'una siá necessàriament exclusiva de l'autre. L'origina dels Etruscs foguèt evocada dempuèi l'Antiquitat segon diferentas tradicions se referissent fòrça majoritàriament a una origina orientala anatoliana[1] mas evocant tanben la possibilitat d'una origina autoctona o septentrionala.
Segon Jean-Paul Thuillier, « lo caractèr mistic, fantasteseriós o ideologic d'aquelas teorias anticas conduguèt a l'ora d'ara los cercaires a daissar un pauc de costat la question de las originas », lo debat demòra doncas dubèrt e « luènh d'èsser cledat »[2]. Massimo Pallottino, fondator de l'etruscologia modèrna e reconegut coma un dels mai grands etruscològs, considerava que l'emergéncia de la civilizacion etrusca podava pas resultar d'una sola migracion, mas èra lo fruch d'un long processus de formacion amb de portadas multiplas (a l'encòp autoctonas villanovians e exogèns, orientals e mai)[3].
De recercas basadas sus l'analisi de l'ADN dels 80 individús que los rèstas foguèron pres dins de tombas etruscas (per Alberto Piazza de l’Universitat de Turin) concluguèron qu'aquel tèst presenta de similitudas amb las populacions Anatolianas, mas que difèra de biais surprenanta de l'ADN dels actuels Toscans (estudis limitats a de vièlhas familhas de Volterra, de Casentino e de Murlo[4]). Los elements analizats venent de tombas ricas, apartenent a l’aristocracia, l'ipotèsi retenguda seriá que s'agís d’un elèit dominant e non assimilat amb lo mai de la populacion d’alara, aquela èra benlèu d'origina villanoviana. Los Toscans actuals ne serián los descendents.
S'agís benlèu de l'una de las etnias vascoïdas (non indoeuropèa, que poblava une bona partida de l'Euròpa occidentala; los Bascs actuals serián los descendents d'aqueles pòbles vascoïds[5].
Lenga[modificar | modificar la font]
La lenga etrusca fins ara se podèt pas jònher de biais satisfasant a un grop identificat, e atal pòt èsser classificada coma apartenant a un grop preindoeuropèu o protoindoeuropèu: diriam puslèu ara que l'etrusc aparten pas al grop de las lengas indoeuropèa[6].
La taula en dejós presenta los alfabets etruscs arcaïc e classic, e las letras equivalentas dins los alfabets grèc e latin (quand existisson) e la prononciacion reconstituida:
Religion[modificar | modificar la font]
La vida quotidiana dels Etruscs èra prenhada de religiositat, fins a que Titus Livius escriguèt que tenián « mai que tota autra nacion a l'observacion dels rites religioses[7] ». Avián de rites plan precises, consignats dins los diferents tractats de la Disciplina etrusca consacrats a la divinacion, als cultes de la fondacion de las ciutats e de consecracion dels sanctuaris, al mond d'otra tomba, als limits de la vida e al destin usant de bornatge sacrat.
Mitologia etrusca[modificar | modificar la font]
La mitologia pels Etruscs nasquèt de la revelacion facha als Òmes per la ninfa Begoè, o Vegoia, e li Gèni Tagés. La primièra èra ligada a la fertilitat e los rituals (consignats dins un tractat) dependavan d'aquela. Lo segond passava per èsser un mainat cau, enfant vielhard, sortit d'una rega. Aquela revelacion, segon d'ancians, foguèt consignada dins lo corpus dels libres sacrats, jol nom de Disciplina etrusca.
- Lo panteon etrusc
Rites funeraris[modificar | modificar la font]
De l'urna cabana de l'Edat del Fèrre, a l'urna biconica villanoviana contemporanèa, a la tomna de ziro integrant lo canope de Chiusi amb la seuna cabucèla antropomòrfa, puèis als sarcofags arquitectonics de bas relèus mitologics, que enseguida venguèron figuratius amb de cabucèlas escultadas expausant lo mòrt veire lo parelhs, totes aqueles rites mòstran la durada de la civilizacion etrusca dempuèis la fin dels temps preïstorics fins al periòde roman, amb l'evolucion dels rites passant de la cremacion a l'inumacion, puèi tornant a l'incineracion. Las tombas son mai sovent massadas en necropòlis.
Sites remarcables de las necropòlis[modificar | modificar la font]
Principals[modificar | modificar la font]
- Tarquinia : site de Monterozzi (6 000 tombas, que 200 pintadas).
- Cerveteri : necropòli de Banditaccia
- Manciano : Statonie.
- Véies : sanctuari de Portonaccio
- Castiglione della Pescaia : area archeologica di Vetulonia sus la frazione de Vetulonia.
- Orvieto : Necropòli den Crucific du Tuf • e Necropòli de Cannicella.
- Sorano e Sovana : Area archeologica di Sovana.
- Sarteano : necropòli dels Pianacce
- lo site de la Cosa etrusca prèp d'Orbetello : Tagliata Etrusca e de la Spacco della Regina.
- Site de Norchia, Latium
Segondaris[modificar | modificar la font]
- Prato : Necropòli de Prato Rosello
- Colle di Val d'Elsa : Site de la frazione Dometaia
- Marzabotto, Emília-Romanha
- Mevaniola, Emília-Romanha
Art[modificar | modificar la font]
L'art produch per aquela civilizacion es d'una granda riquesa. Los Etruscs èran de fòça aisits artesans e aguèron de grands artistas, pintres de frescas dins las tombas, coma aquelas de Tarquinia per exemple, sus de vases, escultors que realizèron de vertadièr caps d'òbra en bronze e en tèrra cuècha. Èran tanben d'excellents joielhièrs, d'aisits metalurgistas. Se pòt veire lors òbras dins los grands musèus italians, coma a Florença, al Vatican o a Volterra. Mas çò que geina nòtre uèlh modèrne, emprenhat d'estetica grècoromana « classica », es la libertat de deformacion dels còrs de l'estetica etrusca a de fins d'expressivitat. L'art etrusc es un art del movement.
Societat[modificar | modificar la font]
- Organizacion politica e sociala
La societat etrusca èra en apparéncia organizada e sa vida politica e sociala estructurada. Lo Lucumon es al cap de la ierarquia ajudat per la classa oligarquica dels mèstres, fins al esclaus e los païsans. L'Etruria èra dirigida per 12 reis dirigent las 12 vilas-Etats (12 lucumonias) de la confederacion dodecapòli de l'Etruria: Vèies, Cisra (Caere dels Romans), Tarquinia, Vulcia, Velzna desplaçada a Volsinii nova, Clusium, Perusia, Cortone, Arretium, Volaterrae, Vetulonia, Fiesole[8]. Las lucumoniás èra unidas unicament per de ligams religioses. Las vilas etruscas èran fòrça individualistas, cap dominava pas e aviá pas de solidaritat politica.
-
- « Anatz pas pensar qu'aquela liga de dotze vilas etruscas implicava una solidaritat entre elas. Cada ciutat èra lo seu pròpri reialme. E dins aquel esprerit individualista que faguèt caser los Etruscs devant Roma.Jean-Paul Thuillier, (fr)le Sourire des Étrusques[9] »
I aviá 3 dodecapòlis (ligas o mech) de 12 lucumoniás.
La societat etrusca èra divisada en doas classas: esclaus e mèstres. Los rèstas arqueologics reculhits montran cap d'evolucion dins los sègles quitament se podèm supausar l'apareison al sègle VI d'una classa mejana compausada d'artesans e de marcands trabalhant per lo lor pròpri compte. L'Estat èra organizat sonque en aparència, la lucumonia èra dirigida per de rics oligarcs a que obeidissián los esclaus e los païsans (penestes) e la dodecopòli pel zilath (sens poder vertadièr).
Los reis (lucumons) e los aristocrats (principes) se reuniguèron anadièrament pendent lo conciclium etruriae al luòc sacrat (Fanum Voltumnae) per discutir dels afars militars e politics, e per causir tanben un zilath meXl rasnal (governor), elegit per un an.
- Los magistrats
Èran una categoria de la societat civila etrusca, fòrça poderosa e fòrça ligada a las seunas prerogativas e los seus privilègis e deliberèron dins una mena de senat, la sola assemblada politica de l'Estat etrusc. Los magistrats causissián d'entre eles los principes elegits anadièrament. Aqueles podavan se substituir al rei, e, assistat d'una seriá de magistrats, podavan assumir de foncions de dirigents.
- Cargas sacerdotalas e administrativas
Los religioses gausisson d'una participacion dirècta al govèrn. Los pauc d'informacions que coneissèm venon d'epigrafs.
- La familha etrusca
La familha èra compausada del paire e de la maire vivent sovent amb los enfants e los nebots. Aquela estructura es aquela del plaçament dels lièchs e de las cambra dins las tombas. Qualques gras de parentat son coneguts mercé a las inscripcions portadas pels tombèls papa' (grand paire), ati nacna (grand maire), clan (fihs), sec (filha), tusurhtir (espos), puia (esposa), thuva (fraire) e papacs (nebots).
- La femna etrusca
La femna etrusca gausissiá d'una consideracion e d'una libertat egalas a aquelas de l'òme. Podava participar als convit alongada sul lo meteis klinai que son marit, participar als jòcs esportius e als espectacles. Aquò escandalisava los Romans per que etrusca èra sinonima de prostituida.
La femna transmetava lo seu nom als enfants (subretot dins la classa mai nauta de la societat). Suls epigrafs lo nom de la femna es precedit pel prenom (lo seu nom personal) coma afirmacion de la seuna individualitat al sen del grop familhal. Los noms de familha de femna frequetaments gravats suls vaisselièrs e las frescas funeraris son: Ati, Culni, Fasti, Larthia, Ramtha, Tanaquille, Veilia, Velia, Velka.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Cap de document escrich dirècte[10] sus l'agricultura etrusca nos parvenguèt, mas l'arqueologia mòstra plan l'interés portat pels etruscs a l'agricultura, coma la descobèrta d'un bronze votiu, representant un laurador (- IV) venent d'Etruria septentrionala conegut jol nom « Estatuèta du laurador d'Arezzo »[11] e conservat al Musèu nacional etrusc de la villa Giulia[12].
Sola la comparason amb las règles dels agronòms grècs e romans e l'analisi dels instruments agricòls escavats, o en reproduccion miniatura dins las tombas etruscas, o reprodusits sus de vases (una seriá d’aisina, de fauces e subretot d'araires) nos esclairan sul biais de trabalh del païsan etrusc e nos permeton de deduire las etapas e los periòdes per trabalhar la tèrra: lauratge, semenalhas, deserbatge, atapiment a l'entorn de las racinas, aissadament, extraccion de las plantas malautas, transpòrt de las gerbas de blat, batesons, ventatge, culhidas de la palha, garbièrament, brulatge dels camps.
Coneissèm las seunas produccions de cerealas mas tanben la vinha que mastrejavan l'empèut, pel vin qu'exportavan, las olivas tardièrament, las fibres textilas pel lin e las velas de las naus, la vianda dels seus tropèls, mas lors fruchs e legums son pas coneguts.
Industria[modificar | modificar la font]
L'Industria etrusca d'en primièr metallurgica perque es dins una region rica en matèrias primièras, un vertadièra « Etruria del fèrre » a l'entorn de Populonia e de l’illa d’Elba. dins la lor mitologia, Velch es lo dieu del fuòc e dels metals.
-
- « Al delà de la ciutat que los Tirenians nomenan Populonia, i a una illa que se nomena Aithaleia. Se trapa prèp de cent estadis de la còstas e deu lo seu nom a la fum (aithalos) qu'estagna en nebladís epais al dessús d’ela. Es qu'aquela illa conten un grand jaç de minièra de fèrre que los abitants extrion per lo fondre e de la rajar; possedís una granda quantitat d'aquela minièra. »
La consequéncia dirècta d'aquela industria es la construccion de vilas, lo desermassiment dels camps, l'escavament de pòrts e fòrça canals, (lo Pò es navigable sus gaireben tot lo seu cors)[13], e per seguida lo comèrci subretot per viá maritima.
Jòcs etruscs[modificar | modificar la font]
Coma fòrça mai rites e tradicions grècs importats pels Etruscs, puèi transmés en granda partida als Romans, dentre los jòcs mai coneguts, los ludi, per lor representacion sus las frescas dels tombèls, las scènas dels vases a figure nere o rosse, los objèctes que nos parvenguèron. Notam subretot lo lançat de gotas de vin sul kottabos, l'askôliasmos, un jòc d'equilibri sus una oire de pèl conflada d’aire e oilada, lo jòc de l'empusa, los jòcs del circ[14],[15], aquel de la pelota (episkyros o harpastum), los dats etruscs
Sovent aqueles jòcs èran de rites sacrats, destinats a las celebracions funèbras[16], coma la bòxa[17].
Sciéncia[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Los Etruscs avián una bona coneissença de la medecina (anatomia e fisiologia).
Teofrast (-380 — -370) escriguèt dins son Istòria de las Plantas :« Esquil establit dins las Elegias que l'Etruria es rica en mètges e que la raça etrusca es una d'aquela que cultiva subretot la medecina ».
Segon l'Etrusca disciplina, recuèlh roman dels tèxtes de referéncia de las practicas religiosas e divinatòrias etruscas, la vida umana atengava al maximum 84 ans, divisada en dotze còp sèt ans e tant que l'èsser uman aviá pas atengut dètz còp sèt ans, podava conjurar lo destin per de rites propitiatòris.
Fòrça escavacions arqueologicas descobriguèron fòrça sanctuaris que se trapèt de reproduccions anatomicas mòstrant de lors coneissenças dins aquel domèni.
Los etruscològs ne deduguèron que los « fidèes » demandavan en escambi de donas la garison de la partida malauta qu'èra reproducha o en cera o en gèis e plaçada al pé de sanctuari prèp del dieu venerat[18].
La prevencion[modificar | modificar la font]
Los Etruscs èran expèrts dins lo domèni de la prevencion: donavan fòrça importança a l'igièna personala, a lor alimentacion, a l'activitat fisica e al manten de lor encastre de vida.
Per l'amenatjament de lor mitan de vida, trabalhèron de contunh dins la aboniment dels paluns e lo contraròtle dels cors d'aiga prèp de que èran bastidas las ciutats per la construccion de galeriás equipadas de placas de plomb perforadas permetent de menar l'aiga dins de luòcs que podavan stagnar e contribuir a la formacion d'agents patogèns.
Botanica medicinala[modificar | modificar la font]
Pels suènhs los Etruscs utilizavan:
- las fuèlhas d’acant: per las emorragias foiras,
- la saba de pin: las dolors e cicatrizacion de las ferridas,
- lo colquic: las dolors e cicatrizacion,
- la valeriana: coma sedatiu,
- lo ricin : coma purgatiu,
- la nèrta : coma astringent,
- la camomilha : coma calmant,
- l'alh e la ceba: contre los parasits intestinals.
Minerals[modificar | modificar la font]
- l'oxid de fèrre : contra l'anemia
- lo coire : contra las inflamacions
Termalisme[modificar | modificar la font]
Los Etruscs èran adèptas del termalisme. Coneissavan las benfachs e las proprietats de las aigas termalas qu'emplegavan pel suènh de fòça malautiás. Las funts termalas èran de sanctuaris especializats e la possibilitat d'accés a las aigas se faisiá per etapas segon de rites apropriats coma la compra preventiva de las representacions votivas de las partidas anatomicas de sonhar (ex-voto anatomic), lor acrocatge suls parets del temple e l'imersion dins las aigas.
Teurgia en medecina[modificar | modificar la font]
La medecina etrusca èra de tipe teurgic :
- Tinia per la tèta e l'ausida,
- Uni, los uèlhs,
- Laran, los flancs,
- Menrva, los dets, los senses, lo tocat,
- Turan, los organs genitals,
- Turms, los pés,
Lo diagnostic de la malautiá èra lo fruch de l'apèl als oracles e als prodigis, lor observacion determinavan tanben lo tradtement:
- Observacion del vol d'aucèls
- Tiratge al sòrt de getons o de plaquetas.
- Observadions de fums
- Detalh de las tripalhas dels animals sacrificats
Lo ritual religiós èra compausat de suplicas, priguièras, invocacions, processions, sacrificis d'animals mejans l'aruspici.
Quirurgia[modificar | modificar la font]
D'entre las pèças arqueologicas trobada dins d'escavacions figuran fòrça aisinas quirurgicalas atal que fòrça representacions dins las tombas.
Practicavan la trepanacion craniana e la protèsa dentària en aur[19].
La circoncision èra practicada e de pèças arqueologicas representant d'organs anatomics coma le còr, los palmons, lo fetge, d'utèrs[20].
Odontologia[modificar | modificar la font]
Los Etruscs èran d'aisits transformators de metals e utilizèron las tecnicas del trabalh de l'aur per ne far de protèsis dentarias[21] Las dents devent remplaçar las mancantas èran maintengudas per des ponts en aur e èran tirada de dents animalas parfèctament adaptadas.
Ortopedia[modificar | modificar la font]
Sus los esqueletas de las necropòlis, los etruscològs trobèron de membres fracturats, recompausats e sòudats, lo pacient avent subreviscut pendent d'ans.
Expandiment e declin[modificar | modificar la font]
Lo maximum de la prosperitat e de l'espandiment de la civilizacion etrusca foguèt atengut entre 600 e 350 AbC. En -535 en efècte, los etruscs, alliats als Cartagineses (d'istorians emplegan l'expression de « Confederacion etruscocartaginesa »), emportèron la batalha navala d'Alalia (Aleria) al larg de Corsega, contra los foceans de Massalia, (colonia grèga de l'antica Marselha), dins la lucha que los opausavan pel contraròtle de Mediterranèa occidentala. L'arrèst de l'expandiment etrusc comencèt a la fin del meteis sègle, puèi venguèt lo declin pendent lo sègle -V. Roma foguèt la primièra a se liberar de la dominacion etrusca en caçant los Tarquins vèrs -509 ; puèi los Latins dins lor ensems se ne liberèron amb l'ajuda d'Aristodèma de Cumes a la batalha d'Aricia en -506. Las avançadas etruscas demorèron atal isoladas en Campania, s'aflaquiguèron aprèp la desfacha navala de Cumes en -474, e foguèron perdudas en -423 a la conquèsta de Capoá pels Samnits. Al nòrd, l'invasion galleses destruiguèt las ciutats etruscas de la val del Pò al començament del sègle -V. En -396, Roma conqueriguèt Véies, espandent atal son influéncia sus tota l'Etruria miègjornala. Pendent mai de dos sègles, a l'iniciativa l'una o del'autra de lors ciutats, los Etruscs lutèron contra l'espandiment romana. Mas en -295, pasmens que coalizats amb la populacion d'Ómbria, los galleses cisalpins e los Samnits, foguèron vencuts a la batalha de Sentinum: en qualques decennis foguèron totalament assujetits a Roma e inclusits, per de tractats especifics, dentre los « aliats » de la peninsula italiana, fins a que la ciutadaniá romana lor siá acordada pendent de la Guèrra Sociala de -90--88.
Eritatge cultural[modificar | modificar la font]
Malgrat de la pèrda de lor autonomia politica, los Etruscs contunhèron a exercir encara una granda influéncia en Itàlia sul plan cultural, religiós e artistic. Roma, que jos August aviá fach d'Etruria la setena region d'Itàlia, subiguèt fòrtament lor influéncia, que demorèt dins las institucions, los biais de vida, la lenga, los gosts, l'amor del luxe, del faste e dels convits, la dança e la musica. Gosts etruscs atestats per las pinturas de las tombas, pasmens qu'aquelas darrièras nos rensenhan subretot suls gosts de las classas ricas, es a dire suls gosts d'una minoritat de la populacion. L'emperaire Claudi essent d'esperel un especialista de la cultura etrusca. L'esperit creatiu del pòble etrusc (un artesanat abil e las seunas tecnicas aprigondidas) surgissent de nòu fòrça sègles mai tard en Toscana pendent la Renaissença.
Los dieus romans, que fòrça pensan èsser empruntats als Grècs, son en realitat empruntats als Etruscs. Atal, los Etruscs veneravan Menrva, divesa armada, Tinia, dieu poderós del cèl, Turan, divesa de la poténcia feminina, los Tinias Clenar, bessons filhs de Tinia, o Hercle, filh de Tinia que foguèron impausat de trabalhs. Aqueles dieus èran pas representats avant que los Etruscs encontèron los Grècs e lor Panteon. Prenguèron doncas l'iconografia grècga per representar lors dius, que gardèron lor originalitat (an pas las meteissa istòrias). Los Etruscs en seguida transmetèron lor Panteon (noms e iconografias) als Latins (que surimpausèron aquel Panteon a lors pròpris divinitats anterioras).
La Triada capitolina romana (Jupitèr/Junon/Minèrve), marca culturala romana que fòrça vilas romanas bastiguèron un temple de triple cella es tanben eissida dels Etruscs, per qu'aquel tipe de temple es corrent. Aquel de Roma auriá estat inaugurat, segon la tradicion, en -509, primièra anada de la Republica aprèp aver caçat los reis etruscs. Çò que permet de deduire que fuguèt comandat e bastit jos la dominacion etrusca de la Vila.
D'autres simbòls, plan fortament roman, coma lo sèti curul dels senators romans, son dirèctament empruntats als objèctes de poder etrusc. S'agissiá d'un sèti plegadís per carris, privilègi aristocratic.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)"Thuillier 31">Thuillier 2006, p. 31.
- ↑ Thuillier 2006, p. 33.
- ↑ Pallottino 1984, chap. 2.
- ↑ (fr)page de Futura-sciences
- ↑ (fr)Jean d'Arango : Le Monde basqueI - basque classique ou européen : l'étrusque, Atlantica-Séguier, 2010 (ISBN 978-2-7588-0362-1)
- ↑ (fr)Jean-Paul Thuillier L'alphabet et la langue étrusques
- ↑ (fr)Histoire romaine, Livre 5, 1 (6).
- ↑ (fr)Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, p. 124
- ↑ (fr)Page de Le Point"" 07/11/2003, N° 1625
- ↑ Totes los escrichs de las practicas etruscas son d'autors latins.
- ↑ (fr)Phographie
- ↑ (fr) Yves Liébert, Regards sur la truphè étrusque, p. 162
- ↑ Omnia ea flumina fossasque priori à Pado fecère Thusci. Pline, III, 15. Cf. Cluver, Ital. antiq., p. 419-...
- ↑ (fr)Jean-Paul Thuillier, Les jeux athlétiques dans la civilisation étrusque, Rome (BEFAR, 256), 1985.
- ↑ (fr)Les magistrats, leurs insignes et les jeux étrusques. MEFRA 1998, 2, p 635-645
- ↑ (fr)Virgile, Le Livre des jeux dins l'Eneïda, cant X
- ↑ (fr)« De l'Agôn au geste rituel. L'exemple de la boxe étrusque. » in L'Antiquité classique, 1985, p. 66-75
- ↑ musèu arqueologic nacional de Tarquinia
- ↑ (fr)La prothèse dentaire dans les tombeaux phéniciens et étrusques
- ↑ (it)Gaspare Baggieri, Religiosità e medicina degli Etruschi, publié dans Le Scienze (American Scientific) volume 350. 1998, p. 76-77-78-79-80-81.
- ↑ Vejatz la protèsi etrusca sus benda d'aur amb dent de vedèl incorporada (- IV) d'una tomba de la necropoli de Monterozzi.
Annexes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it) Mario Tabanelli, La medicina nel mondo degli Etruschi,Leo S. Olschki,Collection: Biblioteca della «Rivista di storia delle scienze mediche e naturali».
- (it) Luciano Sterpellone, La medicina etrusca, Série: Collana di storia della medicina e di cultura medica. (ISBN 8884850916)
- (fr)Jean-Noël Robert, Les Étrusques, Les Belles Lettres, 2004. (ISBN 2-251-41027-9)
- (fr)Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, Paris, Presses Universitaires de France : Que Sais-Je ?, 2005 (ISBN 2-13-053314-0)
- (fr)Jacques Heurgon, La Vie quotidienne des Étrusques, Hachette, Paris, 1961.
- (fr)}Jean-René Jannot, À la Rencontre des Étrusques (en ligne)
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value).
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value)..
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: attempt to call field 'separacionJornMesAnnada' (a nil value)..
Dans las arts e la literatura[modificar | modificar la font]
- (fr)L'Étrusque, Mika Waltari, Olivier Orban 1980 /Éditions du Seuil, collection "Points", 1984
- (it)L'Etrusco Una Lingua Ritrovata, Piero Bernardini Marzolla, SAGGI, Arnoldo Montadori Editore (it)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Genetical evidences
- (fr)Site en langue française consacré à l'Étruscologie
- (fr)Musée archéologique de Santa Marinella
- (fr)Regards sur la civilisation étrusque par Jean-René Jannot, professeur émérite à l’université de Nantes.
- (fr)Dossiers Videos - civilisation étrusque - entretiens avec Dominique Briquel


text:
-568
Aquesta pagina concernís l'an -568 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra quasi perpetuala dempuei la fin dau sègle precedent entre Egipcians e Babilonians a prepaus dau contraròtle de Siria e de Palestina. D'efècte, lo rèi Nabucodonosòr II ganhèt una batalha importanta au nòrd de Gaza que li permetèt d'intrar dins lo territòri egipcian onte lei combats contunièron.


text:
Montreal
Montreal es la segonda pus granda vila de Canadà e se situa dins lo sud de la província de Quebèc, que n'es la principala metropòli[1]. Sa populacion es tres còps pus importanta que la de Quebèc, la capitala de la província . En 2011, la vila comptava 1 649 515 abitants, e son aira urbana prèp de quatre milions. En 2006, aperaquí 53 % de sa populacion èra de lenga francesa, 13 % èra de lenga anglesa e 34 % d'una autra lenga[2],[3], ne fasent una de las vilas pus cosmopòlitas del monde[4].
L'Agéncia Espaciala de Canadà i a son sèti social.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
En Kanien’kéha (lenga mohawk), l'isla de Montreal es sonada Tiohtià:ke Tsi (un nom que fa referéncia als rabeges de Lachine, al sud oèst de l'isla) o Ka-wé-no-te. En Anishninaabemowin (ojibwa), l'endrech es nomenat Mooniyaang[5] (un nom que significa "lo primièr arrèst" e qu'aperten a la Profecia dels set fuòcs).
Pus tard, es l'explorador breton Jacques Cartier, pendent son segond viatge en America, que bategèt la montanha que domina la vila. Dins son raconte de viatge, ditz : "Et au parmy d'icelles champaignes est scituee et assise la ville de Hochelaga pres et joignant une montaigne qui est alentour d'icelle labouree et fort fertille de dessus laquelle on veoyt fort loing. Nous nommasmes icelle montaigne le mont Royal". ("E entre aquelas campanhas es situada e assetada la vila d'Ochelaga al ras d'una montanha als alentorns laurats e fertils e ont òm vei fòrça luenh. Nomenèrem aquela montanha lo Mont Reial.")
Pasmens la forma del toponim Montréal en luòc d’un *Mont Royal esperat, es atestada tre 1575 a cò de François de Belleforest, gentilòme originari d'Occitània. D'efièch, lo tipe toponimic Montreal, commun en Occitània, es principalament caracteristic de la lenga d'òc, mentre qu'es escàs dins lo domeni d'oïl (exemples isolats). Le terme mont en francés (e en occitan) es eissit del galloroman MONTE (sortit de l'acusatiu montem, del latin mons « montagne »), aviá tanben lo sens de « nautor, elevacion, puèg » en francés ancian[6], colline essent un manlèu del sègle XVIen a l'italian. Réal representa generalament la forma occitana francizada (occitan modèrn reial, reiau) corespondenta al francés ancian royal qu'es atestat tre l'Edat mejana.
E mai que lo primièr establiment francés sus l'illa pòrte lo nom de Ville-Marie, es lo nom Montréal que venguèt l'apellacion de facto de la vila a partir del sègle XVIIen; mai d'una mapas ne testimònian[7].
Le nom venguèt oficial lo 31 de març de 1831, data de l'incorporacion de la Vila de Montreal.
Geografia[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
La vila es situada sus l'illa de Montreal, dins l'archipèla d'Hochelaga, en bordura del Sant Laurenç, a proximitat d'Ontàrio e dels Estats Units[8],[9]. Montreal se situa a 45° 31′ de latitud nòrd e a 73° 39′ de longitud oèst. Situat dins lo sud de Quebèc en Canadà, dins l'archipèla d'Hochelaga, al jonhent de fluvi Sant Laurenç e de la ribièira dels Outaouais, es delimitat sus sa riba sud per le lac Sant Loís, los rabeges de Lachine, lo bacin de la Prada e lo fluvi Sant Laurenç proprament dit. Sus sa riba nòrd elle es banhada per lo lac de las Doas Montanhas puèi per la ribièira de las Prada. La vila ocupa la pus granda part de l'illa de Montreal, la pus granda de l'archipèla amb sos 482,8 km2, en mai de l’illa Bizard, l’illa des Sœurs, l’illa Sainte-Hélène e l’illa Notre-Dame.
La vila es situada dins las bassas tèrras de Sant Laurenç, una granda val plana situada entre los Apalaches e las Montanhas Laurentianas. La principala elevacion de l'illa, lo mont Reial, susplomba lo centre-vila de sos 234 mètres.
La munucipalitat de Montreal s'estend sus 359,96 km2, enclava las municipalitats de Montreal-Èst, Mont-Royal, Hampstead, Côte-Saint-Luc, Montreal-Oèst e Westmount e parteja de frontièras terrèstras dins lo West Island amb Beaconsfield, Baie-d'Urfé, Dorval, Dollard-Des Ormeaux, Kirkland, Pointe-Claire, Sainte-Anne-de-Bellevue e Senneville.
Lo centre istoric de la vila, tanben dich lo Montreal vièlh, se situa sus las ribas del fluvi Sant Laurenç, a qualques quilomètres en aval dels rabeges de Lachine. L'ipercentre amb sos gratacèls es situat tot près, sus una terrassa entre lo fluvi e lo versant sud del mont Reial ; long del baloard René-Lévesque.
Clima[modificar | modificar la font]
Las donadas climaticas oficialas de Montreal son reculhidas a l'Aeropòrt internacional Pierre-Elliott-Trudeau de Montreal situat a 36 mètres d'altitud a 25 quilomètres a l'oèst del centre-vila, coordonadas 45° 28′ N 73° 45′ O / 45.467, -73.750. La region de Montreal ten un clima continental umid amb fòrta amplituda termica. De 1971 a 2000, la temperatura mejana annadièra s’es enauçada a 6,2 °C[10]. Le mes pus caud es julhet, amb una temperatura mejana de 20,9 °C, e pus fred es genièr amb una mejana de -10,2 °C[10]. Òm i compta en mejana cada an 8 jorns en dessús de 30 °C e 17 jorns en dejos de -20 °C. La temperatura pus bassa jamai enregistrada foguèt -37,8 °C, lo 15 de genièr de 1957 ; la temperatura pus enauçada foguèt 37,6 °C, le 1èr d'agost de 1975[10]. L'humidex pus enauçat foguèt 47,2 lo 17 de junh de 1994 e lo refregiment eolian pus bas foguèt de - 49,1 lo 23 de genièr de 1976. [ref. necessària] Segon un estudi publicat lo 5 de decembre de 2005 per lo ministèri del Desvolopament durable, de l'Environament e dels Parcs de Quebèc, l'oèst del Quebèc meridional se seriá rescalfat de 1 a 1,25 °C de 1960 à 2003[11].
Dins lo periòde de 1971 a 2000, Montreal a recebut aperaquí 979 mm de precipitacions l'an, 764 mm jos forma de pluèja e 218 cm e de nèu[10]. La data mediana de la primièra nèu se situa del 1èr al 15 de decembre e la de la fonda del cobèrt de nèu de contunh del 1èr al 15 d'abril ; siá un total d'aperaquí 4 meses de cobèrt nevós[12],[13]. Lo jorn pus pluviós foguèt lo 8 de novembre de 1996 en Quebèc, amb 94 mm enregistrats en una sola jornada[10]. La nevada pus voluminosa jamai enregistrada en una sola jornada foguèt lo 27 de decembre de 2012 en Quebèc amb una precipitacion de 45 cm[14], alara que sus un periòde de 24 oras lo recòrd es estat establit del 4 al 5 de març de 1971, amb una precipitacion de 47 cm durant la famosa tempèsta del sègle[15]. Los 26 e 27 de decembre de 1969, la metropòli de Quebèc visquèt sa pus fòrta tempèsta amb mai de 70 cm en 48 oras, recòrd qu'es sempre pas batut uèi. La granda cobèrta nevosa es estada mesurada lo 12 de marsç de 1971 amb 102 cm[10].
Istòria[modificar | modificar la font]
Ochelaga[modificar | modificar la font]
De pròvas arqueologicas mòstran que las Primièras Nacions ocupavan l'illa de Montreal 4000 ans i a.[16] Cap a l'an mila, comencèron de cultivar de milh. I a qualques centenas d'annadas, bastiguèron de vilatges fortificats.[17] Los Iroquoians del Sant Laurenç, un pòble distinct de la nacion iroquesa que viviá alara en la Nòva York actuala, establiguèron lo vilatge d'Ochelaga al pè del Mont Reial dos sègles abans l'arribada dels franceses. Los arqueològs an trobats de pròvas de sas abitacions ailà e dins d'autres endreches de la val, al mens dempuèi lo sègle XIV.[18] L'explorador francés Jacques Cartier visitèt Ochelaga lo 2 d'otobre de 1535, e estimèt la populacion locala a "mai de mila personas".[18]
Quora Samuel de Champlain explorèt le fluvi en 1603, près de 70 ans mai tard, los Iroquoians ocupava pas pus l'illa de Montreal e lo país bassòl de Sant Laurenç. Ochelaga, lo vilatge descrit per Cartier aviá desaparegut ; los istorians poguèron pas jamai conéisser son emplaçament exact[19].
En 1611, Champlain establiguèt un pòst de negòci de forradura sasonièr sus l'illa de Montreal, en un luòc que nomenèt Place Royale (uèi Pointe-à-Callière). Deguèt l'abandonar en seguida de las atacas dels guerrièrs Mohawks[20].
Ville-Marie[modificar | modificar la font]
La colonizacion francesa de Montreal comencèt vertadièrament amb l’establiment de la Société Notre-Dame de Montréal e la fondacion de Ville-Marie, una colonia missionària creada per evangelizar los pòbles natius, lo 17 de mai de 1642[21]. La societat es dirigida per Jérôme Le Royer, sieur de La Dauversière, Jean-Jacques Olier, Paul Chomedey, sieur de Maisonneuve e Jeanne Mance, una missionària que fondèt l’espital Hôtel-Dieu de Montréal[22]. Montreal coneguèt de debuts precaris. La cinquantena de colons se paravan sovent dins lo fòrt Ville-Marie ; d'unes foguèron tuats o capturats pels iroqueses. Aquesta sistuacion fasiá l'agricultura de mal practicar. En mai, la Société Notre-Dame de Montreal arribava pas a convertir sufisentament d'amerindians per assegurar la creissença demografica[23]. Maisonneuve foguèt obligat de tornar en França per tal de recrutar d'autres colons en 1653 e en 1659 ; aquestes esfòrces faguèron venir 200 colons entre los quals sœur Marguerite Bourgeoys, la fondatritz de la Congrégation de Notre-Dame de Montréal en 1659[24]. Aqueles novèls arribants permetèron lo desvolopament de l'agricultura qu'assegurèt la subrevida e lo desvolopament de Ville-Marie.
En 1663, la Nòva França venguèt una província reiala. Foguèt plaçada jol comandament del Conselh sobeiran de la Nòva França qui relevava de l'autoritat dirècte de Loís XIV. La societat de Notre-Dame foguèt dissolguda lo meteis an. Maisonneuve foguèt remandat en França pel governador Alexandre de Prouville de Tracy[24]. La senhoriá de Montreal foguèt daissada al Seminari Sant Sulpici de París en 1665. Los sulpicians influencièron d'un biais significatiu lo desvolopament de Montreal[24].
Lo comèrci de las pelissas venguèt a partir de 1665, gràcia a d'intervencions militaras francesas, una part principala de l'economia de Montreal[25]. Las pelissariás venentas de la ribièira dels Outaouais transitavan a Montreal que comptava mai de 600 abitants a aquesta epòca[26],[27],[28]. Los sulpicians faguèron bornar las carrièras de çò qu'es uèi lo Montreal Vièlh en 1672. La vila foguèt fortificada en 1687[29]. Pendent que Montreal se desvolopava, d'autres sectors de poblament apareissián sus l'isla de Montreal. En amont dels rabeges del Sault-Saint-Louis sul Sant Laurenç, un fieu foguèt daissat a l'explorador René Robert Cavelier de la Salle que fondèt Lachine en 1669. Al Sault-au-Récollet, al nòrd de l'isla, sus la ribièira de las Pradas, una mission foguèt fondada pels sulpicians en 1696.
Malgrat qualques passas de tranquilitat, las Guèrras francoiroquesas fasián de mai en mai de degalhs dins la colonia a la fin del sègle XVIIen. Òm compta entre los eveniments sagants que survenguèron prèp de Montreal lo chaple de Lachine lo 5 d'agost de 1689.
En agost de 1701, lo tractat de la Granda Patz de Montreal metèt fin a las ostilitats. 1 200 amerindians d'una quarantena de nacions de la region dels Grands Lacs e mai d'un notables de Nòva França, coma lo governador Hector de Callières, s'amassan a Montreal per la signature del tracat[30].
L'expansion de Montreal se perseguís durant la primièra mitat del sègle XVIIIen, los primièrs barris apareisson durant los ans 1730 quora la vila compta aperaquí 3 000 abitants[31]. En mai del negòci de las pelissas, la vila venguèt lo centre d'un territòri agricòla en plena creissença.
Començada pauc abans la guèrra de Sèt Ans, las guèrras francoindianas oposavan los franceses e los britanics amb cadun sos aligats amerindians a partir de 1754. En mai de la citadèla de Montreal, los franceses avián a l'epòca mai d'un fòorts sur l'illa de Montreal coma fòrt Lorette, fòrt de la Montagne, fòrt de Pointe-aux-Trembles e fòrt Senneville.
L'eissida de la batalha de las planas d'Abraam, una victòria britanica, a Quebèc lo 13 de setembre de 1759 anóncia la fin de la Nòva França. Malgrat una darrièra temptativa de tornar prene la vila a la batalha de Sainte-Foy lo 28 d'abril de 1760, lo duc de Levís es constrenh de replegar sas tropas a Montreal.
Lo 8 de setembre de 1760, las tropas francesas a Montreal[32], commandées par Pierre de Cavagnal, Marquis de Vaudreuil, se rendon a l’armada britanica comandada per Lord Jeffery Amherst[33]. Lo tractat de París de 1763 marquèt la fin de la Nòva França.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Charte de la Ville de Montréal sur Publications du Québec
- ↑ Certaines tendances relatives aux données pour Montréal (V) Data quality note(s) for Montréal, recensements de 2006, 2001 et 1996 sur www.statcan.ca
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Direction de la diversité sociale, Montréal:Ville interculturelle, Ville de Montréal, juin 2011 consulté en ligne le 1er août 2011
- ↑ http://onishka.org/art-et-communaute/
- ↑ Site du CNRTL : étymologie de mont [1]
- ↑ Québec, Commission de toponymie, « Montréal » sur Commission de toponymie du Québec. Consultat lo 30 de juilh de 2011
- ↑ Linteau, Paul-André, Montréal, l’Encyclopédie Canadienne, consultée en ligne le 1er août 2011.
- ↑ Situation géographique, Montréal International, consultat en linha le 1er août 2011.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 Environnement Canada, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 5 de setembre de 2011
- ↑ MDDEP, Québec,
- ↑ Modèl:Lien brisé
- ↑ Modèl:Lien brisé
- ↑ Des chutes de neige records. Consultat lo 6 de febrièr de 2012
- ↑ La tempête du siècle. Ah ! comme la neige a neigé du 3 au 5 mars 1971 !!
- ↑ Centre d'histoire de Montréal. Le Montréal des Premières Nations. 2011. P. 15.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ 18,0 18,1 Tremblay, Roland (2006). The Saint Lawrence Iroquoians. Corn People.. Montréal, Québec, Canada: Les Éditions de l'Homme.
- ↑ Linteau 1992, p. 13
- ↑ Linteau 1992, p. 16-17
- ↑ Linteau 1992, p. 22
- ↑ Bibliothèques Montréal : Jeanne Mance, cofondatrice de Montréal
- ↑ Linteau 1992, p. 23
- ↑ 24,0 24,1 24,2 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
linteau-24.
- ↑ Linteau 2007, p. 32
- ↑ Linteau 1992, p. 32
- ↑ Linteau 1992, p. 35
- ↑ Linteau 1992, p. 41
- ↑ Linteau 1992, p. 44
- ↑ Encyclopédie de l'Agora,
- ↑ Linteau 1992, p. 42
- ↑ Laurent Turcot, ‘The Surrender of Montreal to General Amherst’ de Francis Hayman et l’identité impériale britannique, MENS : Revue d'histoire intellectuelle et culturelle. Modèl:Abrd 12, no 1, automne 2011, p. .
- ↑ Références historiques : French Fortresses in North America 1535-1763: « Québec, Montréal, Louisbourg and New Orleans », par René Chartrand, Osprey Publishing.


text:
Sauvatèrra (Roergue)
Sauvatèrra[1][2] (Sauveterre-de-Rouergue en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anciana bastida reiala situada a 30 km de Rodés sul traçat de la Meridiana verda que passa a qualques centenats de mètres del borg (la comuna foguèt associada a aquela operacion en l'an 2000).
Sauvatèrra de Roergue se situa suls darrièrs contrafòrts del Massís Central, a 466 mètres d'altitud. Lo borg a bastit sul plan de Segalar, largament entalhat per una ret idrografica densa (lo país de las cent vals).
Lo sieu climat es a la crosada dels tres domenis del mitan temperat. L'estiu es jos l' influéncia del clima mediterranèu, puslèu caud e sèc. La prima e la tardor, los vents d'oèst pòrtan la doçor e l'umiditat oceanicas. L'ivèrn es somés a la frescura del clima semi-continental accentuada per l'altitud, mas largament temperada per las intradas mai tebas del Miègjorn tolosenc.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Cresi mon Pelharòt que lo tres/sièis li farà ren aquesto còp
Siam fòrça d'èstre descorats, e se lei mai pròches dau "militantisme occitan" s'aluecham es que bensai d'uneis organisators son gaire finòchos ò si fan pas fisança, e d'autrei au contrari o son pron e sabon çò que vòlon e ent o vòlon. La realitat es que fèm ren partida dau projèct, senon coma pes dins lo comptatge dei manifestants, ren mai fin finala. Es una realitat.
Lei revendicacions d'Anem Òc son entre autrei :
- L'ensenhament : Que dire d'aiçò en Provença/Aups ? Son pes demografic, son potenciau amerita pas un chícol d'ajuda ? Leis escòlas si còmptan sus lei dets de la man, li a urgéncia ! Emoquò Ardecha/Droma, Auvernha e Lemosin ? Paure ne parlem pas.
- La vida publica : Provença es una region dei mai atractivas, avèm ben de panèus d'intradas e de sortidas en occitan mai en cu ven lo mòt "occitan" per carriera, cu s'avisa de l'occitanitat de la region, 1 % de la populacion ? E la crotz, simbòl tant car a l'occitanisme decideire, seriá pas interessant de ne veire 20 000 aicí ent es naissuda per de dire de 1/ rendre a una part dei provençaus son eiretatge e 2/ tissar de liams entre país d'Òc ? Ti parlan de bastir quauqua ren ensems, d'unitat occitana..bèlei paraulas mai caudriá bensai començar per la debuta...
Lei mèdias : Aquí mai Ardecha, Droma, Auvernha, Lemosin... Quineis avançadas ? Cu si socita d'elei ?
La Provence est en train de lâcher ? Bensai, mai finala se quauqua ren es agut lachat es Provença, per d'unei d'Anem Òc lo nas ficat dins l'emboligól.
@ la revista


text:
Nòrmas ortogràficas, chausias morfològicas e vocabulari de l’occitan alpin oriental :
La « Comission Internacionala per la Normalizacion Linguística de l’Occitan Alpin » es estaa creaa en 1999 sus propòsta de la Comunitat de Montanha de la Val Maira e dins lo quadre de la mesura 4.2 de la convencion Interreg II Itàlia - França. Aquesta comission era formaa da Giovanna Bianco, Franco Bronzati, Jean-Michel Effantin, Philippe Martel e Rosella Pellerino, abo la collaboracion de Dario Anghilante, e coordinaa da Xavier Lamuela. Son encharja era de propausar una ortografia e una varietat referenciala per l’ensem di parlars occitans alpins presents dins lo territòri de la Region Piemont e d’illustrar sa chausia abo un diccionari de uech mila paraulas.
La conven de mencionar quala es la relacion entre la lenga de las valadas dal Piemont e lhi autri dialèctes occitans. Lhi parlars dal nòrd, de las vals d’Ols, Cluson e Sant Martin, continuon sensa chambiaments importants aquilhi dal caire francés; pus al sud, la se fai gradualament la transicion vèrs lo piemontés, mas las características occitanas son sempre presentas e la referéncia a l’ensem de la lenga possibla.
Una varietat referenciala deu èsser generalament compresa e acceptaa. Un principi útil per l’establir es aquel de cerchar la forma de lenga que, apresa da un estrangier, lhi permeteria de comunicar normalament en donant l’impression de parlar una varietat que seria pas jamai aquela de l’interlocutor mas que poeria èsser aquela d’un luec ben pròche. Dins nòstre cas la fragmentacion dialectala permet pas de far aquò per tot l’ensem de las varietats presentas, mas, en o fasent per las valadas centralas, la s’obten já un modèl de lenga disponible per qualqui usatges generals. D’autre caire, dins la varietat propausaa, tot en cernent las características di parlars centrals, de solucions d’autras oríginas son estaas aculhias quand las semelhavon preferiblas, generalament perque las èron menc tributàrias de las influéncias italiana e piemontesa. En tot cas, en emplegant l’ortografia comuna, chascun pòt escriure dins sa pròpria varietat d’una maniera accessibla per l’ensem de lhi occitanòfons; aquò permet l’usatge de varietats localas dins ben de situacions pròprias de la varietat referenciala simplament en levant qualquas características tròp marcaas. Chal tenir da ment que la pràctica generala de l’occitan admet una lònja sèria de características dialectalas dins l’usatge cultivat; aquesta propòsta de varietat referenciala deu èsser donca presa coma un exemple de forma possibla per l’usatge general e non pas coma una lenga normativa rígida. Solament la pràctica abituala d’aquesta forma de lenga permeterè de fixar çò que chasque varietat locala lhi poerè aportar e çò que convenerè a l’usatge general. En consequéncia, la gramàtica e lo diccionari son presentats coma una caracterizacion de la varietat propausaa, en laissant de plaça, sus ben de ponchs, a de solucions alternativas.
Xavier Lamuela, coordinator de la Comission Internacionala per la Normalizacion Linguística de l’Occitan Alpin


text:
Cricetomys
Los cricetòmes deparabans coneguts jols noms impròpris de rats de Gàmbia o rats gegants son de gròsses rosegaires africans que pesan a l'entorn de 1,4 kg e tradicionalament caçats per l’alimentacion umana dins la màger part de l’Africa subsaariana.
Doas espècias son de destriar:
- Cricetomys emini - Rat gegant d'Emin o cricetòme de bòsc
- Cricetomys gambianus - rat de Gàmbia o cricetòme de savana.
S'utiliza en 2007 aquestes rats gegants coma desminaires, per detectar las minas antipersonalas en Moçambic [1].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Cricetomys dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 632582 Cricetomys Waterhouse, 1840 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Cricetomys (en)
- Referéncia NCBI : Cricetomys (en)


text:
La batalha de Jutlàndia se debanèt lei 31 de mai e 1er de junh de 1916 entre lei flòtas britanica e alemanda pendent la Premiera Guèrra Mondiala. Es la batalha navala pus granda d'aquela guèrra. Foguèt un succès malaisat e important per leis Anglés qu'aguèron de pèrdas pus importantas mai capitèron d'empachar la rompedura dau blocatge d'Alemanha e d'Empèris centraus per leis Alemands.
Après aquela batalha, leis Alemands decidiguèron de privilegiar la guèrra sota-marina per assaiar d'asfixiar lo comèrci e l'avitalhament deis Aliats.


text:
Josep Carner
Josep Carner i Puigoriol (Pere de Maldar) (Barcelona, 9 de febrièr de 1884 - Brussèlas, Belgica, 4 de junh de 1970), foguèt un poèta, jornalista, autor de teatre e traductor catalan. Es conegut jos l'escais de princi dels poètas catalans e es considerat coma lo representant màger de la poesia del Noucentisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
En 1897 Carner dintrèt a l'Universitat de Barcelona, ont descobriguèt lo catalanisme. Obtenguèt sa licéncia de Drech e Filosofia. En aquel temps collaborèt a las revistas Montserrat e L'Atlàntida, demest fòrça d'autras. Dirigiguèt de fet Catalunya2 (1903-1905), Empori (1907-1908) e Catalunya (1913- 1914). En 1911 foguèt designat coma membre de la Seccion Filològica de l'Institut d'Estudis Catalans, e collaborèt amb Pompeu Fabra a la fixacion e a l'enriquiment de la lenga catalana.
A la debuta del sègle XX participèt a La Veu de Catalunya, e i escriguèt fins a 1928. En 1915 se maridèt amb la chilena Carmen de Ossa ( -Liban, 1935), e aguèron amassa dos enfants: Anna Maria e Josep.
Renovador de la poesia, de la lenga e de la pròsa catalana, creèt un estil novèl de jornalisme politic. Amb Prat de la Riba, dins l'encastre de la Mancomunitat, luchèt per la professionalizacion de la literatura catalana, que considerava adolescenta. Aprèp la mòrt d'aqueste, en 1920 Carner se presentèt a Madrid a de concorses per venir membre del cos consular, e en març de 1921, entamenèt una carrera diplomatica. Partiguèt de Catalonha per s'installar a Gènoa amb tota la familha coma vicecònsol d'Espanha. Va exercir càrrecs a Gènoa, San José, le Havre, Hendaia, Beirot, Brussellas e París. Durant la guèrra civila espanhòla foguèt un dels pocs diplomatas que servèt sa fidelitat a la Republica. Per encausa d'aquò e del manten de sas conviccions catalanistas e democraticas fèrmas, en 1939 son alunhament de Catalonha venguèt forçat e i tornèt pas viure jamai.


text:
Massachusetts Institute of Technology
42° 21′ 35″ N 71° 05′ 32″ O / 42.35982, -71.09211
Massachusetts Institute of Technology (MIT) es una institucion e universitat americana dedicada a la recerca, situada dins la vila de Cambridge, Massachusetts. Es especializada dins los domenis de la sciéncia, de la tecnologia e de l'engenhariá, mas tanben i a d'autras matèrias. Foguèt creada en 1861 pel scientific William Barton Rogers (1804-1882) mas comencèt de foncionar quatre ans mai tard a causa de l'esclatament de la Guèrra Civila Americana.
Qualques estudiants e ensenhaires eminents[modificar | modificar la font]
- Benjamin Netanyahu, primièr ministre d'Israèl
- Buzz Aldrin, cosmonauta
- Kofi Annan, cap de l'ONU
- Andrew Carnie
- Noam Chomsky, lingüista
- Richard Matthew Stallman, informatician
- Sidney Altman
- John Forbes Nash, matematician
- Richard Feynman
- Nicholas Negroponte
- Michael Hammer
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- www.mit.edu (pagina oficiala)


text:
Échallat
Échallat es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Échallat Èra sus l' anciana rota de la Plaça abans la Modèl:S-[1].
Échallat était sur l'ancienne route de la Poste avant le Modèl:S-[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Atlàs de Trudaine - 1745 ; généralité de la Rochelle - panatòri. II, basa Mistral, Ministèri de la Cultura
- ↑ Atlas de Trudaine - 1745 ; généralité de La Rochelle - vol. II, base Mistral, Ministère de la Culture


text:
Lengadòc
Lengadòc es una region culturala e istorica dins lo centre-sud d'Occitània. Es lo nom donat a una província francesa d'ancian regim, mai que mai eissida de l'annexion del Comtat de Tolosa a la corona francesa en 1270, Comtat que se i es ajustat mantun territòri.
Lo gentilici es lengadocian -a.
Las doas vilas principalas son Tolosa (capitala istorica) e Montpelhièr.
Lengadòc, que pren son nom de la lenga d'òc, a donat son nom a un dels grands dialèctes de l'occitan, lo lengadocian, mas i aguèt pas jamai correspondéncia entre entitat lingüistica e politica.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric dessenha un arc de cercle de Tolosa a Vivarés. D'oèst en èst inclutz Tolosan, Albigés, Carcassés, Rasés, Corbièras, Fenolhedés, Menerbés, Narbonés, Bas Lengadòc (de Besièrs a Nimes), Cevenas, Gavaudan, Vivarés e Velai. Las doas vilas màgers i son Tolosa e Montpelhièr.
Istòria[modificar | modificar la font]
La màger part de Lengadòc faguèt partida de la província romana de Narbonesa, puèi de Septimània. Foguèt conquistat pels Visigòts al sègle V que lo sonèron Gòtia e Tolosa foguèt lor capitala. Foguèron acaçats pels Francs que los obliguèron a se replegar en Espanha. Los Francs conquistèron tanben una partida de Lengadòc que foguèt possession dels Sarrasins.
A partir del sègle X Lengadòc foguèt confondut amb lo comtat de Tolosa, conquistat pels franceses durant la Crosada contra los Albigeses.
Eraldica[modificar | modificar la font]
L'escut de Lengadòc se blasona aital : "Del camp de gules cargat d'una crotz de Tolosa d'aur"
La lenga[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric es d'entièr de lenga occitana e s'i parla cinc de las sièis grandas modalitats de la lenga occitana:
- de segur lo lengadocian sus la màger part del territòri, mas tanben :
- lo gascon a l'oèst de Tolosa
- lo provençal a l'èst de Vidorle (region de Nimes)
- lo vivaroalpenc dins lo nòrd de Vivarés (Naut Vivarés e Botèiras)
- l'auvernhat en Velai


text:
Saint-Didier-en-Donjon
Saint-Didier-en-Donjon es una comuna francofana, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en los Bassas Caminas del Bourbonnais, al èst del departament de l'Aliar.
La commune se situe dans les Basses Marches du Bourbonnais, à l'est du département de l'Allier.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent lo periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), lo vilatge #prene lo nom de Bòsc-Didier[1].
Pendant la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), le village prit le nom de Bois-Didier[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 28 de junh de 2012. Error de citacion : Invalid
tag; name "Cassini" defined multiple times with different content