text:
Massai
Los Massais son un grop etnic indigèna d'Africa de l'Èst entre los pòbles mièg nomadas que vivon en Kenya e al nòrd de Tanzania. Tenon de costumas e de vestits particulars e demòran prèp dels grands pargues naturals d'Africa de l'Èst, çò que ne'n fa demest los mai coneguts dels grops etnics africans [1] Parlan maa,[1] una lenga de la familha nilosahariana ligada a las lengas dinka and nuer, e son tanben educats dins las lengas oficialas de Kenya e Tanzania: swahili e anglés. La populacion massai foguèt estimada a 377 089 personas al recensament de 1989[2] o a 453 000 parlaires de la lenga en Kenya en 1994[3] e 430 000 en Tanzania en 1993[3] amb una estimacion totala "pròcha 900 000"[1] L'estimacion de las populacions massais respectivas dels dos paises es complicada de per l'alunhament de nombroses vilatges, e de per sa natura mièg nomada.
A l'encòp los govèrns tanzanian e kenyans instituiguèron de programas per fin d'encoratjar los Massais de daissar son biais de viure tradicional mièg nomada, mas eles an servadas sas costumas[4] Recentament, l'ONG Oxfam considerèt que lo biais de viure massai podiá èsser una responsa al cambiament climatic pr'amor de sa capacitat a viure dins los desèrts.[5]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon sa pròpria tradicion orala, los Massais serián originaris de la bassa val de Nil al nòrd del Lac Turkana (Nòrd-oèst de Kenya) e comencèron sa migracion cap al sud a l'entorn del sègle XV, en arribar per una longa lista de tèrra que s'espandís del nòrd de Kenya fins a la Tanzania centrala entre los sègles XVII e XVIII. D'autres grops etnics qu'èran installats enlà foguèron desplaçats per fòrça. [2] Lo territòri Massai atenguèt sa talha màger a la mitat del sègle XIX, e cobriguèt gaireben la Granda Val del Rift tota e las tèrras vesinas del Mont Marsabit al nòrd fins a Dodoma al sud.[6] A aquesta epòca los massais, qu'apartenián al grop mai important, raubavan de bestial tant luenh coma sus la còsta de Tanga en Tanzania. Los raubaires utilizavan de bloquièrs e de lanças, mas èran pus espaurugants en bandir de bastons (orinka) que podián lançar fins a 100 m. En 1852 foguèt raportada una concentracion de 800 guerrièrs massais en movement en Kenya. En 1857, après aver despoblada la region de “Wakuafi salvatge” al sud de Kenya, los guèrrièrs massais amenacèron Mombasa sus la còsta de Kenya. [3][7]
Amor d'aquesta migracion, los massais son los parlaires nilosaharians situats pus al sud.
Lo periòde d'expansion foguèt seguit per l'"Emutai" de 1883-1902. Aqueste periòde foguèt marcat per de marranas: pleuropneumonia bovina contagiosa, pesta bovina, e picòta. La primièra estimacion facha d'en primièr per un lòctenent alemand dins çò qu'èra a l'epòca lo nòrd-oèst de Tanganyika, èra que 90 del cent del bestial e la mitat dels animals salvatges periguèron de la pèsta bovina. De mètges alemands dins lo meteis airal disián que « cada segonda » un african èra marcat a la cara per las bofigas degudas a la picòta. Aqueste periòde coïncidiguèt amb una secada. La pluèja foguèt gaireben absenta en 1897 e 1898. [4]
L'explorador austriac Oscar Baumann viatgèt per las tèrras massais en 1891-1893, e descriguèt l'ancian poblament dins lo cratèr de Ngorongoro dins son libre de 1894 Durch Massailand zur Nilquelle ("A travèrs las tèrras massais fins a la font de Nil"): « I aviá de femnas redusidas a d'esqueletas que sos uèlhs avián l'agach fixe e baug de l'anequeliment ... los guerrièrs èran tot just capables de se rebalar de gratipautas, apatics, tal coma de vielhasses sens vigor. D'eissams de voltors los seguissián de naut, esperant sas victimas seguras. » S'estimèt que los dos tèrces dels massais moriguèron pendent aqueste periòde. [5]
Al començament amb lo tractat de 1904 , [6] puèi amb lo de 1911, las tèrras massai en Kenya foguèron redusidas de 60 del cent quand los angleses los fòrabandiguèron per far d'abitacions pels colons, puèi los acantonèron fins a uèi dins los districtes de Kajiado e Narok .[7] Los massais en Tanzania foguèron desplaçats de las tèrras fertilas entre lo Mont Meru e lo Mont Kilimanjaro, e de la màger part de las nautas tèrras fertilas de Ngorongoro dins los ans 1940.[8][8] Fòrça tèrras foguèron presas per fin de crear de resèrvas de vida salvatja e de pargues nacionals: Amboseli, Pargue Nacional de Nairobi, Masai Mara, Samburu, Lac Nakuru, e Tsavo en Kenya; Manyara, Ngorongoro, Tarangire [9] e Serengeti en Tanzania.
Los massais son de pastres e resistiguèron a las quichadas dels govèrns tanzanian e kenyan per lor far adoptar un estil de vida mai sedentari. Demandèron de dreches de far pasturar sas bèstias dins mantun pargue nacional dins los dos païses.
Los massais s'opausavan a l'esclavatge e vivián a proximitat dels animals salvatges amb una asirança per la caça e los aucèls. Las tèrras massais son al jorn de uèi las melhoras zonas de caça d'Africa de l'Èst. La societat massai delembrèt pas jamai lo trafic d'èssers umans, e los mercants d'esclaus los defugissián.[9]
Existisson principalament dotze sectors geografics dins la tribú, que cadun a sas costumas pròprias, son biais de se vestir, son cap e son dialècte. Aquestas subdivisions son: Keekonyokie, Damat, Purko, Wuasinkishu, Siria, Laitayiok, Loitai, Kisonko, Matapato, Dalalekutuk, Loodokolani e Kaputiei.[10]
Cultura[modificar | modificar la font]
La societat massai es fòrça patriarcala per natura amb los ancians, de còps que i a, acompanhats d'ancians retirats, que decidisson per los afars màgers de cada grop massai. Quantitat de leis oralas governan mantun aspèctes del comportament. Las execucions i son desconegudas, e normalament un pagament en bestial resolvrà totes los afars. Un procèssus fòra d'aquelas leis sonat 'amitu', 'far la patz', o 'arop', qu'implica d'excusas substancialas se practica tanben.[11] Los massais son monoteïstas, e sonan Dieu Enkai o Engai. Engai es una divinitat unica amb una natura duala: Engai Narok (Dieu Negre) es benvolent, e Engai Nanyokie (Dieu Roge) es venjaire.[12] La "Montanha de Dieu", Ol Doinyo Lengai, es situada al nòrd de Tanzania. La figura umana centrala dins lo sistèma religiós massai es lo "laibon" que pòt èsser implicat dins: la garison chamanica, la devinacion e la profecia, assegurar lo succès a la guèrra o far venir la pluèja. Quin que siá poder individual un laibon aviá èra una foncion de personalitat mai que posicion.[13] Fòrça massais venguèron musulmans, e en nombre mendre, crestian.
Un indèx de mortalitat infantila enauçat a cò dels massais butèt a çò que los nenons foguèsson pas reconeguts abans l'atge de tres lunas, ilapaitin.[14] Pels massais que vivon d'un biais tradicional, la fin de la vida es virtuala sens ceremonia, e los mòrts son daissats defòra pels necrofags.[15] Un còs regetat pels necrofags (mai que mai l'ièna pigalhada, sonadas Ondilili o Oln'gojine en lenga massai) es vist coma avent quicòm de marrit, e pòt causar una desgàcia sociala, doncas es pas rar de veire un còs cobèrt de la graissa e de la sang d'un buòu abatut.[16] L'Enterrament dins lo passat èra reservat als caps grands, dempuèi que se cresiá qu'èra nociu per la tèrra.[17] .[17]
Los centres de vida tradicionals massai son situats a l'entorn del sieu bestial que constituís la font primària de manjar. La mesura de la riquesa d'un òme se fa en tèrmes de bestial e de mainatges. Un tropèl de 50 bèstias es respectable, e un ramat de dròlles çò melhor. Un òme qu'a abondància d'un mas pas l'autre es considerat coma paure.[18] Un mite massai conta que Dieu lor donèt tot lo bestial de la tèrra, çò que menèt a la cresença que la raubariá del bestial d'autras tribús èra tornar prene çò sieu, una practica qu'es venguda fòrça mens comuna. .[19]
Abitat[modificar | modificar la font]
Coma pòble istoricament nomada o mièg-nomada, los massais utilizèron tradicionalament de materials locals aisidament disponibles, e una tecnologia indigèna per bastir sos ostals. L'ostal tradicional massai èra concebut d'en primièr per un pòble en movement e èra fòrça temporari per natura. Los Inkajijik (ostals) son en forma d'estela o circular, e son bastits per de femnas galhardas. L'estructura es formada de fustas fixadas directament pel sòl e entrelaçadas amb un riejat de brancas mai pichonas, engeissat amb una barreja de fanga, de brotilhas, d'èrba, de bosa de vaca e d'urina umana, e de cendres. La bosa de vaca assegura l'impermeabilitat del teulat. L'enkaji es pichon, mesura aperaquí 3 m x 5 m pel sòl e sonque 1,5 m de nautor. Amb aqueste espaci la familha cosina, manja, dormís, viu e sèrva lo manjar, l'esséncia e sas autras possessions. Lo bestial pichon es tanben de còps que i a acostumat a i dintrar. [10][11] Los viltages son claus per una baranha circulara (Enkang) bastida pels òmes, generalament facha de cacièr espinós, un arbre indigèna. De nuèit, totas las vacas, cabras e fedas son dintradas dins un enclaus al centre, sosta per las protegir de las bèstias salvatges.
[modificar | modificar la font]
L'unitat centrala de la societat massai se basa sus l'edat. E mai que los gojats joves sián mandats defòra amb los vedèls e los anhèls tanlèu que sabon marchar, l'enfantesa pels dròlles es majoritàriament un temps de jòcs, levat a l'ocasion d'un ritual per provar valor e endurància. Las gojatas son responsablas de corvadas coma cosina e molzuda, d'abiletats qu'aprenon ja de las siás maires a una edat primairenca. [20] Cada 15 ans o aperaquí, una generacion nòva e individualament nomenada de Morans o Il-murran (guerrièrs) serà iniciada. Aiçò implica fòrça gojats entre 12 e 25, qu'an atengut la pubertat e que fan pas partida de la "promocion" anteriora. Un rite de passatge de l'enfància a l'estat de guerrièr es una ceremònia de circoncision dolorosa, qu'es facha sens anestesic. Aquel ritual es abitualament fach pels ancians, qu'utilizan un cotèl amolat e de bendatges de pel de bestial pel procediment. Lo mot maa per per la circoncision es emorata.[21] Lo gojat a d'endurar l'operacion en silenci. Las expressions de dolor li portarián desonor, encara que temporàriament. De planhs podrián causar un auvari dins aquel procediment fastigós e malaisit, que ne podriá resultar un assanament tardièr, disfoncion, e dolor. La garison pòt prene 3 a 4 meses, pendent los quals urinar es dolentós e de còps que i a impossible, e los dròlles an de se vestir de negre per un periòde de 4 a 8 meses.[22]
Pendent aquesta passa, los gojats novèlament circoncits vivon dins una manyatta, un vilatge bastit per sas maires. La manyatta a pas d'enclaus de proteccion que l'enròde, sotalinhant lo ròtle del guerrièr de protector de la comunitat. Cap d'enclaus es pas bastit pr'amor que los guerrièrs an pas de bestial. D'autres rites de passatge son demandats abans d'obténer l'estatut de guerrièr adulte, que culmina amb la ceremonia eunoto, la "venguda de l'atge".[23]
Quand una nòva generacion de guerrièr es iniciada, los ilmoran existents an de s'endevenir d'èsser "jove ancians", que seràn responsables de las decisions politicas fins que vengan "vièlhs ancians".[24][25]
Los guerrièrs son encargats de la securitat de la societat, e passan son temps a corrir las tèrras massais dins los limits de sas termièras. Son tanben fòrça implicats dins lo comèrci de bestial per fin de se constituir un tropèl, ara mai per la barata qu'autrescòps pel raubament.[26] Los gojats son responsables del tropèl de bestial. Pendent la secada, ambedós gojats e guerrièrs assumisson aquela responsabilitat. Los ancians balhan de conselhs per las activitats de cada jorn. Las femnas son responsablas de la bastison dels ostals e del provesiment de l'aiga, d'amassar la lenha, de la molzuda de las bèstias e de la cosina per la familha tota.[27]
Un mite suls Masais èra que cada òme jove èra supausat d'aucir un leon abans que foguèsse circoncit. Pasmens la caça del leon es una activitat del passat, e es estada enebida en Africa de l'Èst, mas los leons son encara caçats quand nafran lo bestial,[28] e los joves guerrièrs que s'engatjan dins una caça tradicionala an pas d'assumir de consequéncias significativas.[29] Las preocupacions creissentas per las populacions de leons butèt a la mesa en plaça d'un programa que promòu l'acceptacion de compensacions quand un leon tua de bestial, puslèu que la caça e la mesa a mòrt del predator.[30] Pasmens, tuar un leon balha un estatut de valor e la celebritat dins la comunitat.
Las femnas subisson tanben l'excision ("circoncision femenina" o emorata) que fa partida d'un rite de passatge ritual que i son balhats instruccions e conselhs per son ròtle novèl, alavetz que son vengudas a l'atge d'èsser de femnas prèstas per lo maridatge. En Kenya la circoncision femenina es practicada per 38% de la population. La forma mai comuna n'es la clitoridectomia.[31] Aquelas circoncisions son generalament fachas per un "pratician" convidat que sovent es pas massai, normalament del grop Dorobo. Los cotèls e las lamas utilizadas son fargadas per de faures, il-kunono, que son evitats pels massais pr'amor que fargan d'armas de mòrt (cotèls, lamas cortas (ol alem), lanças, etc). Coma los joves òmes, las femnas que van èsser circoncisas se cargan de vestits negres, pintan sas caras de marcas, e se cobrisson la cara a l'acabament de la ceremonia.[32]
La practica de la circoncision femenina es tanben sonada Mutilacion genitala femenina, e provòca fòrça criticas venentas a l'encòp del defòra e de fòrça femnas que l'an subida, coma la militanta massai Agnes Pareiyo. Recentament d'unas instàncias ensagèron de far remplaçar la circoncision femenina per una ceremonia de "talh pels mots" acompanhada de danças e cants a la plaça de la mutilacion. Pasmens la practica demora prigondament establida e valorizada dins la cultura. D'unes l'estiman necessària considerant que los òmes massais pòdon regetar las femnas non excisadas, en considerar que son pas "maridablas" o en pagar una verquièra mendra. La practica pòt provocar la formacion d'un teissut de crèuge espés, que fa venir malaisida la miccion, e aquò tanben provoquèt una controvèrsia .[33] La mutilacion genitala femenina es illegala en Kenya e Tanzania.[34][35]
Las femnas maridadas que venon prens son dispensadas de portar de pes, de mólzer, e d'amassar la lenha. Las relacions sexualas son tanben enebidas.[36]
Los massais son tradicionalament poligams; se pensa qu'aquò es una adaptacion practica a de taus de mortalitat enauçats dels mainatges e dels guerrièrs. La poliandria se practica tanben. Una femna esposa pas just lo sieu òme, mas un grop d'atge tot entièr. Los òmes son supausats de donar son lièch a un visitaire mascle del meteis atge convidat. La femna decidís d'esperela se se vòl jónher al visitaire mascle. Tot mainatge que ne pòt resultar es considerat dins la societat massai coma la descendéncia del marit. "Kitala", una mena de divòrci o refugi, es possible dins l'ostal del paire de la molhèr, generalament quand es malmenada pel sieu marit. Lo repagament del prètz de la nòvia, la garda dels mainatges, etc, se fan jos agradança mutuala.[37]
Musica e dança[modificar | modificar la font]
La musica tradicionala massai consistís en de ritmes porgits per un còr de cantaires cantant las armonias mentre que l' olaranyani (cap de cant), canta la melodia. L' olaranyani es generalament lo cantaire que pòt melhor interpretar aquesta cançon, e mai se mantun individús pòdon menar un cant. L'olaranyani comença per cantar una linha o lo títol (namba) d'una cançon. Lo grop respond d'una crida unanima en mercejament, e l' olaranyani canta un vèrs sus lo cant ritmic de garganta del grop. Cada cançon ten un estructura especifica namba basada sul principi de crida-responsa. Los ritmes comuns son de variacions de 5/4, 6/4 e 3/4 de temps. Las paraulas seguisson un tèma tipic e son sovent repetidas mot per mot de longa. De movements del còl acompanhan lo cant. Pendent l'expiracion lo cap es apiejat endavant. Lo cap es clinat darrièr per l'inspiracion. L'efièch produit es un sincòpa polifonica.[38][39]
Las femnas cantan de breçairòlas, canturlejan de cançons, e de cants lausenjants sos filhs. Las nambas, modèl de crida-responsa, repeticion de frasas sense sens, frasas de melodia monofonicas[40][41] seguísson cada vèrs qu'es cantat sus un escala davalanta e las cantairas que respondon a sos pròpris vèrses, son caracteristics dels cant de las femmnas[42][43] Quand mantuna femnas massais s'amassan, cantan e dançan entre se.[44]
Una excepcion a la natura vocala de la musica massai es l'utilizacion de la bana del Codó Gròs per cridar los morans per la ceremonia d' Eunoto.[45]
Danças e cants se produson de còps que i a a l'entorn de las manyattas, e convidan gojats e gojatas a s'encontrar. Los joves òmes fòrman una linha e cantan en ritme, “Òòòòò-ià”, en rauquejant per bassacadas en tot bolegant la part bassa de son còs d'endavant cap en darrièr. Las gojatas se tenon en fàcia dels òmes e dançan del meteis biais entot cantant “Òiiiio..io” en responsa. E mai se los còsses se sarràn fòrça, se tòcan pas jamai pendent la dança.[46]
Eunoto, la ceremonia de la venguda de l'atge del guerrièr, pòt implicar dètz jorns o mai de cants, de danças e de rituals. Lo guerrièr de Il-Oodokilani executa una mena de passacarrièra coma l' adumu, o l' aigus, de còps que i a nomenat "danças dels sauts” pels non-massai. ( adumu e aigus son ambedós de vèrbs que significan "sautar" e adumu mai precisament sautar dins una dança)[12]) Los guerrièrs son fòrça famoses per aquelas danças e sovent fotografiats pendent que son a sautar. Un cercle es format pels guerrièrs, e un o dos a un moment dintran dins lo cercle e començan de sautar en tot manténer una postura redda, sens jamai daissar sos talons tocar lo sòl. Los sòcis del grop pòdon enauçar lo nivèl de sas voses basat sus la nautor dels sauts.[47]
Las amigas dels moran (intoyie) paradan dins sos mai espetaclós vestits en participar a l'eunoto. Las maires dels moran cantan e dançan en onor del coratge e de l'ardidesa dels sieus filhs.[48]
Influéncia del mond modèrne[modificar | modificar la font]
La politica governamentala tot coma la preservacion dels pargues e de las resèrvas, amb lo fòrabandiment dels massais, amassa amb l'aumentacion de la populacion, etc, fan que lo biais de viure massai tradicional sembla de mal manténer.
Amb la pujada de la pauretat e de las migracions, l'autoritat tradicionala dels ancians a cò dels massais sembla d'èsser a mermar.[49]
Pendent d'annadas, divèrses projèctes comencèron d'ajudar los caps de tribús massais a trobar de biais d'aparar sas tradicions en tot tanben lor far acceptar l'educacion del mainatges necessària pel mond modèrne. Los emplecs novèls pels massai foguèron boriaire, tenguda de negòci (venda de medecina tradicionala),restaurants, comèrci de minerals, venda de lach produch per las femnas, de brodariás, e d'emplecs salariats (garda de securitat, guida pels torists), e d'autres engatjats dins los sectors public e privat. [50]
Fòrça massais se moguèron de la vida nomada cap a de pòsts de responsabilitats dins lo negòci o lo govèrn.[13] Malgrat l'estil de vida urban e sofisticat que pòdon menar, fòrça d'entre els aiman de tornar a çò sieu vestits a la darrièra mòda, sonque per se destriar de la familha vestida d'un biais tradicional amb shuka (pèça de vestit mirgalhada), sandalas de pèl de vaca e portant un baston de fusta (o-rinka) - d'aise amb se meteisses e lo mond.[51]
Modificacion corporala[modificar | modificar la font]
Lo traucament e l'estirament dels aurelhons es comun demest los massais. Divèrses materials s'utilizan per traucar e estirar los aurelhons, coma d'espinas per traucar, de bregols o faissèls de bregols de fusta, pèiras, seccion de defensa d'elefant o boitas vuejas de filmes fotografics. De mens en mens de massais seguisson aquesta costuma, mai que mai entre los gojats[52] [53]. Las femnas se cargan de divèrsas formas d'ondraduras de pèrlas a l'encòp pels aurelhons, e de traucaments pichons a la part nauta de las aurelhas[54] [55].
L'extraccion dels ulhals de lach dins la pichona enfança es una practica que foguèt documentada a cò dels dels massais de Kenya e Tanzania. Existís una cresença fòrta demest los massais que escorrença, vomidura, e autras malautiás febrinosas de la pichona enfança son causadas per una enfladura de la region gingivala canina, qu'es supausada de conténer de vèrmes o dents de nylon. Aquestas cresenças e practicas son pas especificas dels massais. Dins lo Kenya rural un grop de 95 mainatges annadits entre sièis meses e dos ans foguèron examinats en 1991/92. 87% foguèron trobats qu'avián endurat lo desrabatge d'una o mai d'una dent de lach. Dins un grop mai annadit (3–7 ans), 72% dels 111 enfants examinats mostravan la pèrda d'ulhals mandibulars o maxillars[56] [57]. diagram
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, lo regim massai es constituit de carn, lach, e sang de bestial. Un estudi de l'ILCA (Nestel 1989) ditz : « Uèi, lo regim principal dels massais consistís en lach de vaca e repais de milh. Lo primièr es mai que mai begut freg o dins de tè suau e lo segond es utilizat per far un milhàs liquid o solid. Lo milhàs solid se ditz uoali e se manja amb de lach; contrariament al milhàs liquid, l'uoali es pas preparat amb de lach. La carn, e mai que siá una mangisca importanta, es consomada irregularament e pòt pas èsser classificada demest los aliments principals. Las graissas animalas e lo burre son utilizats per cosinar, mai que mai amb lo milhàs, lo milh, e las mongetas. Lo burre es tanben un aliment important pels mainatges. La sang se beu rarament. »[58]
D'estudis del Centre Internacional del Bestial per Africa (Bekure et al. 1991) mòstran un cambiament grandàs dins lo regim massai cap a de produches que son pas pus eissits del bestial amb de milh entre 12 e 39 del cent e de sucre entre 8 e 13 del cent; aperaquí un litre de lach es begut per persona cada jorn. Una granda part del lach es consomat fermentat o jos forma de lach de burre - un sosproduch eissit de la fabricacion del burre. Las corbas que traduson la consomacion de lach son fòrça enauçadas per mantun estandards. Los besonhs en proteïnas e aminoacids essencials son mai que satisfaits. Pasmens, lo porgiment en fèrre, niacina, vitamina C, vitamina A, tiamina e energia es pas jamai cobèrt completament amb un pur regim lachenc. A causa de circonstàncias variadissas, especialament de la natura sasonièra del porgiment de lach e de las secadas frequentas, fòrça pastres, i comprés los massais, ara incluson d'apòrts substancials de gran dins sos regims. [14][15]
Los massais abalisson de cabras e de fedas, entre las qualas la "feda roja massai" un dels bestials mai presat.[59] De tèsts d'electrocardiograma faits en çò de 400 joves òmes massais trobèron pas de malautiás cardiacas, decas o malfoncion. D'estudis complementaris amb traçaires al carbon 14 mostrèron que lo taus de colesteròl mejan èra aperaquí de 50 del cent d'aquel d'un american. Aquestas trobadas foguèron atribuidas a la formidabla forma fisica dels morans, considerada coma un "estandard olimpic".[60]
Los massais fan un usatge important de plantas dins son alimentacion per preparar de sopas. Acacia nilotica es la planta mai emplegada. La rasic e la rusca de la tija son bolhidas dins l'aiga e la decoccion se beu sola o aponduda a una sopa. Li agrada als massais de la prene coma una dròga, per lor balhar energia, agressivitat e coratge. Los massais manjan la sopa mesclada amb de rusca amarganta e de rasics que contenon de saponosids que fan mermar lo taus de colesteròl; los massais que vivon en vila e qu'an pas accès a aquelas plantas amargantas an tendéncia a desvolopar de malautiás cardiacas.[61] Malgrat que sián consomats coma un recapte, los fruchs constituisson la màger part de la mangisca dels mainatges e de las femnas que susvelhan lo bestial, amb los morans per la savana.[62]
La barreja de sang de bestial, obtengut per una entalha de la vena jugulara, e de lach es facha per fin de preparar una beguda rituala per las celebracions especialas e per noirir los malauts.[63] Pasmens, l'inclusion de sang dins lo regim tradicional es a mermar a causa de la reducion del nombre del bestial. Pus recentament, los massai son venguts dependents de mangisca produita dins d'autres endreits coma lo milh, lo ris, las trufas, los caulets (sonats pels massais "fuèlhas de cabras"), etc. Los massais que vivon prèp de las bòrias se son engatjats dins l'agricultura coma primièr mejan de subsisténcia. Dins aquestes airals, la plaça manca per far d'elevatge, e doncas los massais i son forçats de cultivar. [16]
Vestits[modificar | modificar la font]
Los vestits càmbian amb l'atge, lo sèxe, e lo luòc. Los gojats per exemple, se vestisson de negre mantun meses aprèp sa circoncision. Pasmens, lo roge es la color favorida. Vestits blaus, negres, regats, quadrilhats son tanben presats, aital coma los motius africans mirgalhats. Los massais comencèron de remplaçar las pels animalas de vedèl o de feda, per de vestits comercials de coton dins los ans 1960.[64]
Shúkà es lo mot maa per « lençòl », tradicionalament portats enrodats a l'entorn del còs, una subre cada espatla, e una tresena per dessús. Son tipicament rojas, amb maitas autras colors (blau) e modèls. Lo ròse, de còps que i a amb de flors es pas refusat pels guerrièrs.[65] Los vestits d'una sola peça dits kanga, un tèrme swahili, son comuns.[66] Los massais prèp de la còsta pòdon portar lo kikoi, una mena de sarong qu'existís en colors e teissuts variats. Pasmens, l'estil preferit son las raiaduras.[67]
Mantun massais en Tanzania pòrtan de simplas sabatas, que, fins recentament èran fachas de còrda. Ara son soladas amb de tròces de pneumatic o de plastic.Òmes e femnas ambedós pòrtan de braçalets de fusta. Las femnas regularament teisson e utilizan de pèrlas per far de joielariá. Lo trabalh de las pèrlas representa una granda part dins l'ornamentacion dels còsses. Las colors de las pèrlas an de significacions particularas, qualques unas son: lo blanc per la patz; lo blau per l'aiga; lo roge pels guerrièrs, la sang e lo coratge.[68]
Lo trabalh de las pèrlas, fach per las femnas, a una longa tradicion en çò dels massais, en rebatre l'identitat e la posicion dins la societat a travèrs de las ondraduras e de las pinturas del còs. Abans lo contacte amb los europèus las pèrlas èran produitas mai que mai amb los materials bruts locals. Las pèrlas blancas èran fachas d'argila, de cauquilhas, d'evòri, o d'òs. Las pèrlas negras o blavas èran de fèrre, de carbon vegetal, de granas, d'argila, o de bana. Las pèrlas rojas èran de granas, de fusta, de carabassas, d'òs, d'evòri, de coire, o de laton. Quand pus tard al sègle XIX , de grandas quantitats de pèrlas europèas de veire colorat brilhant arribèron en Africa de l'Èst, s'utilizèron a costat de las ancianas per crear d'esquèma de colors nòus mai elaborats. Uèi se preferís las pèrlas de veire opacas sens ondradura e naturalament liscas.[69]
Cabeladura[modificar | modificar la font]
Lo rasatge del cap es comun a mai d'un rite de passatge, en representar una partença nòva o lo passatge a un capítol nòu de la vida.[70] Los guerrièrs son los sols sòcis de la comunitat a pòrtar los cabels longs, que téisson en brins prims trenats.[71]
Tre l'atge de tres "lunas", lo mainatge èra nomenat e son cap èra rasat, levat un tufet que semblava una cresta, del copet fins al front.[72] La cocarda simboliza l'"estat de gràcia" acordat als enfants.[73] Una femna qu'a perdut un enfant dins una prensa passada dispausa sos cabels endavant o darrièr son cap, segon que perdèt un dròlle o una dròlla.[72]
Dos jorns abans que los dròlles foguèsson circoncits, sos caps son rasats.[74] Los joves guerrièrs se daissan alara butar los pels, e passon un fum de temps a se penchenar. Los cabels son preparats amb de graissa animala e d'òcra, e desseparats en dos a partir del suquet fins al nivèl de l'aurelha. Lo Pel es alavetz trenat: separat en seccions pichonas que son divididas en dos e torçudas, d'en primièr separadas puèi amassa. De coton o de fials de lana se pòdon utilizar per alongar lo pel. Lo pel pòt alara penjar destacat o èsser amassat e ligat. [75] Quand los guerrièrs arriban a l' Eunoto, e venon d'ancians, sos longs pels trenats son rasats.[76]
Coma los mascles an sos caps rasats al passatge d'un estat de la vida a un autre, una nòvia aurà son cran rasat e dos marrans seràn maselats per aquesta ocasion.[77]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Maasai - Introduction Jens Fincke, 2000-2003
- ↑ Kenya - Population Distribution rcbowen.com, '1989 Census, ... Kenya Factbook, 15th Edition, 1997-1998. Kul Bhushan, Newspread International'
- ↑ 3,0 3,1 Ethnologue report for language code:mas ethnologue.com, '453,000 in Kenya (1994 I. Larsen BTL) ... 430,000 en Tanzania (1993)', Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 122. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai 'can fight climate change' , 18 d'agost de 2008
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs 2006 page 200 ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Sources and Methods in African History: Spoken, Written, Unearthed by Toyin Falola, Christian Jennings (2003), page 18 2. Boydell & Brewer. ISBN 1580461344
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 44. ISBN 0520206711
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. Page 122. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 53, 54. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ African water symbolism and its consequences
- ↑ http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7860
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Cultural and Public Attitudes: Improving the Relationship between Humans and Hyaenas from Mills, M.g.L. and Hofer, H. (compilers). (1998) Hyaenas: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN/SSC Hyaena Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. vi + 154 pp.
- ↑ The Lions of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-eaters By Bruce D. Patterson. 2004. McGraw-Hill Professional. Page 93. ISBN 0071363335
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 200. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. pages 138. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 55, 94. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ English - Maa
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 83, 100-103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Northern Tanzania - The Bradt Safari Guide by Phillip Briggs (2006). British Library. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 88. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai People, Kenya
- ↑ Maasai Association
- ↑ Lion Killing in the Amboseli -Tsavo Ecosystem, 2001-2006, and its Implications for Kenya’s Lion Population
- ↑ Field Reports: Maasai tribesmen help lions rather than kill them
- ↑ OK Prosjekt
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 168-173. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Razor's Edge - The Controversy of Female Genital Mutilation IRIN Humanitarian News and Analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs March 2005, accessed May 14, 2007
- ↑ tan007 Tanzania fails to enforce law against female mutilation
- ↑ The Abolition of Female Genital Mutilation — Infoplease.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 86-87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ ilMurran
- ↑ Maasai Music (archived copy)
- ↑ Homophonic
- ↑ What is monophony, polyphony, homophony, monody etc.?
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43, 100. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Song Structure of Maasai Music (archived copy)
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 194. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 12. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 85. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43-45, 100, 107. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai Migrations: Implications for HIV/AIDS and Social Change in Tanzania
- ↑ CHALLENGES TO TRADITIONAL LIVELIHOODS AND NEWLY EMERGING EMPLOYMENT PATTERNS OF PASTORALISTS IN TANZANIA
- ↑ Kenya: The Maasi - Travel Africa Magazine
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 42. ISBN 0520206711
- ↑ The Myth of Wild Africa, Google Books.
- ↑ Culture and Customs of Kenya. Neal Sobania. 2003. Greenwood Press. page 91. ISBN 0313314861
- ↑ Culture and Customs of Kenya, Google Books
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Livestock as food for pastoralists in Africa. J. M. Suttie. quoting from Nestel, P. 1989. A society in transition: developmental and seasonal influences on the nutrition of Maasai women and children ILCA, Nairobi [1]
- ↑ African Genetic Treasures Key to Reducing Disease and Poverty
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ National Geographic Oct. 1995, page 161
- ↑ Ethnobotany of the Loita Maasai: towards community management of the Forest of the Lost Child; experiences from the Loita Ethnobotany Project; People and plants working paper; Vol.:8; 2001
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 90. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai | Junior Worldmark Encyclopedia of World Cultures | Find Articles at BNET.com
- ↑ Maa (Maasai) Dictionary
- ↑ Kanga history
- ↑ East Africa Living Encyclopedia
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 216. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ (Klumpp 1987, 105, 30, 31, 67
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 82. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 136. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ 72,0 72,1 The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 55. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 79. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 126, 129. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 171. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 168. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Working for a just and self-sustaining community for the Maasai People
- Mara Triangle Maasai Villages Association
- Network of Change Organization for Maasai
- Maasai communication/info exchange - NOC Community
- Kisaru Maasai Community Project
- Massailand Website about the Maasai people and supporting projects.
- Volunteer to help with projects in Maasailand - Kenya
- [17]Maasai Trust


c: text/html

text:
Castèthnau de Ribèra Baisha
Castèthnau de Ribèra Baisha (Castèthnau de Ribèra Baisha en occitán, Castelnau-Rivière-Basse en francés y oficialment) ye una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Castèthnau de Ribèra Baisha (en ye a suya capital) y rechión de Meyodía-Pireneus. A comuna yera parte de l'antiga provincia de Bigorra.
A suya población ye de 667 habitants (1999) en una superficie de 18,50 km², con una densidat de población de 36,05 hab/km².
Demografía[editar | editar código]
(Fuent: INSEE[1])

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1277
Aquesta pagina concernís l'an 1277 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de la Glèisa de Sant Joan de Malta d'Ais de Provença après cinc annadas de trabalhs. Es la premiera glèisa gotica de Provença. Amb un cloquier de 67 mètres, venguèt lo bastiment pus aut de la vila e ocupa totjorn aquela posicion a l'ora d'ara.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Pagan[modificar | modificar la font]
Invasion dau reiaume per una armada mongòla. Narathihapati assaièt de la blocar a Ngasaunggyan onte sei fòrças foguèron esquichadas. Pasmens, en causa de sei pèrdas ò de la bleçadura de son generau, l'armada mongòla contunièt pas sa campanha e se retirèt fins a una ofensiva novèla en 1283.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Arribada de Boemond VII de Trípol a Trípol. Adoptèt rapidament divèrsei mesuras per assegurar la proteccion de sei frontieras ambé la signatura d'una trèva ambé lei Mamelocs dau sultan Qalàwun e la conclusion d'un acòrd ambé lei marchands venecians. Puei, acomencèt còntra leis adversaris d'aqueleis acòrds que gropavan l'Òrdre dau Temple e l'Ostau de Gibelet qu'èra liat ai marchands genoès. Lei bastiments de l'Òrdre situats a Trípol foguèron cremats mai lei Templiers repostèron ambé la destruccion dau castèu de Botron e una ataca còntra Nephin. Puei, leis Templiers foguèron venceires d'una batalha a Gibelet e Boemond VII deguèt acceptar una trèva.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion documentada d'una mina terrèstra per lei Chinés còntra lei Mongòls. L'arma entraïnèt una « explosion giganta » mai sei consequéncias sus l'eissida de la batalha son mau conegudas.


text:
Famina
La famina es una situacion que la populacion d'una zòna geografica, o qu'una partida d'aquela populacion, manca de manjar. L'estat de sota-alimentacion arriba a mens de 1 200 calorias lo jorn (la mejana normala es de 2 400 calorias la persona) e pòu, se si prolònga, provocar la mòrt. Sylvie Brunel, dins un libre que s'intitula Famines et politiques (Faminas e politicas), explica que "la famina designa lei pòples que, an un moment de son istòria, vién negar son estatut sociau e politic, sei drechs fondamentaus coma èstres umans". Coma aquò, la famina es sovent la consequéncia d'una politica de misantropia.


text:
Sent Antin
Sent Antin[1][2][3] (Saint-Santin en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sant-Santin a situat als confins del Rouergue, del Auvergne e del Quercy. Es relativament estenduda, per una densitat de populacion pro flaca. Situada a la separacion dels grands aisses de circulacion, sus un sòl sédimentaire, format de l'alteracion d'un scenari calcaire fracturé, entre los vallées del Lòt e del Célé, presenta la particularité d'aver un bourg juxtaposé a aquel éponyme de Sant-Santin-de-Maurs mas situat en lo departament vesin del Cantal. Çò Cap de-luòc de costat #que depen Sant-Santin n'es Decazeville, a 12 km al Sud, mas aquel de Maurs, en lo Cantal, es pas #qu'a 9 km al Nòrd, e l'estacion SNCF la mai prèpa es a 6 km, a Bagnac-sus-Célé, en lo departament del Lòt. En fach, lo vilatge fonciona aital, coma la juxtaposition de 2 municipalitats desparièras, situadas en 2 departaments desparièrs, la una en region Miègjorn-Pirenèus, l'autre en region Auvergne, amb zònas de vacanças escolaras desparièras. Se reconeis aital lo vilatge a lo sieu enfocament, dominat per las 2 glèisas, una per cada municipalitat, situadas a 20 mètres la una de l'autre. Se tròba egalament 2 escòlas. Totun, lo monument als mòrtes amassa los Aveyronnais e los Cantaliens mòrts per la pàtria, mas cadun sus una cara de la stèle. Saludam egalament la realizacion del terren de fotbòl, #que permet lududes de marcar un objectiu en lo Cantal o en lo Aveyron segon lo cas.
La commune de Sent Antin est située aux confins du Rouergue, de l'Auvergne et du Quercy. Elle est relativement étendue, pour une densité de population assez faible. Située à l'écart des grands axes de circulation, sur un sol sédimentaire, formé par l'altération d'un plateau calcaire fracturé, entre les vallées du Lot et du Célé, elle présente la particularité d'avoir un bourg juxtaposé à celui éponyme de Saint-Santin-de-Maurs mais situé dans le département voisin du Cantal. Le chef-lieu de canton dont dépend Sent Antin est Decazeville, à 12 km au Sud, mais celui de Maurs, dans le Cantal, n'est qu'à 9 km au Nord, et la gare SNCF la plus proche est à 6 km, à Bagnac-sur-Célé, dans le département du Lot. En fait, le village fonctionne ainsi, comme la juxtaposition de 2 communes distinctes, situées dans 2 départements différents, l'une en région Midi-Pyrénées, l'autre en région Auvergne, avec des zones de vacances scolaires différentes. On reconnaît ainsi le village à son approche, dominé par les 2 églises, une pour chaque commune, situées à 20 mètres l'une de l'autre. On trouve également 2 écoles. Toutefois, le monument aux morts réunit les Aveyronnais et les Cantaliens morts pour la patrie, mais chacun sur une face de la stèle. Saluons également la réalisation du terrain de football, qui permet lui de marquer un but dans le Cantal ou dans l'Aveyron selon le cas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Decazeville, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1991
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Dun-sur-Meuse
Dun-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Dun-Sus-Meuse es un pichon bourg situat sus la rota de Verdun a Sedan.
La part bassa del bourg es coincée entre la Meuse e lo tuc #que pòrta la part anautita : Dun-Anautit. Lo tuc es boisée e surplombe la vallée de la Meuse e la part bassa del vilatge d'aperaquí 80 m. La municipalitat deu lo sieu nom a aquel tuc fortificat : Dunum en lenga celte.
A la reünion del tuc, se pòt veire las ruïnes d'un castèl e una glèisa del Sègle XIV.
Lo nòrd e l'èst de la municipalitat son délimités per la Meuse. Lo sud de la municipalitat a ocupat pels bòsques de Chênois e de Bussy.
Dun-sur-Meuse est un petit bourg situé sur la route de Verdun à Sedan.
La partie basse du bourg est coincée entre la Meuse et la colline qui porte la partie haute : Dun-Haut. La colline est boisée et surplombe la vallée de la Meuse et la partie basse du village d'environ 80 m. La commune doit son nom à cette colline fortifiée : Dunum en langue celte.
Au sommet de la colline, on peut voir les ruines d'un château et une église du Sègle XIV.
Le nord et l'est de la commune sont délimités par la Meuse. Le sud de la commune est occupé par les bois de Chênois et de Bussy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XI, Godefroy II de Bassa-Lotharingie, comte de Ardennes édifie un castèl sul tuc, que los sires de Apremont complèten en 1402 per una enceinte fortificada. Lo pòrti de Bouillon, paire de Turenne s'apodera de la fortalesa l'an 1592. Sus òrdre de Louix XIII, lo castèl a desmantellat l'an 1642, e en 1648, Anne d'Àustria #far don de la vila al Grand Condé. La vila anautita #èsser en granda part destruida al cors de la Primièra Guèrra mondiala.
Au Sègle XI, Godefroy II de Basse-Lotharingie, comte d'Ardennes édifie un château sur la colline, que les sires d'Apremont complètent en 1402 par une enceinte fortifiée. Le duc de Bouillon, père de Turenne s'empare de la forteresse en 1592. Sur ordre de Louix XIII, le château est démantelé en 1642, et en 1648, Anne d'Autriche fit don de la ville au Grand Condé. La ville haute fut en grande partie détruite au cours de la Première Guerre mondiale.


text:
Herrlisheim
Herrlisheim en alemannisch (Herrlisheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Herrlisheim Fa partida del costat de Bischwiller e del arrondiment de Haguenau e a situat sus la rota départementale de Estrasburg a Lauterbourg la longitud de la autoroute A35.
Herrlisheim A #èsser recompensat d'una flor al concors de las vilas e pòbles fleuris.
Herrlisheim fait partie du canton de Bischwiller et de l'arrondissement de Haguenau et est situé sur la route départementale de Strasbourg à Lauterbourg le long de l'autoroute A35.
Herrlisheim a été récompensé d'une fleur au concours des villes et villages fleuris.


text:
Antigòna filha d'Edip
Dins la Mitologia grèga, Antigòna (ἈvtιYόvn) èra la filha d'Edip e de Jocasta. Aviá dos fraires Eteocles e Polinices, e una sòrre, Ismèna. Acompanhèt son paire Edip (rei de Tebas) a l’exili e, quand aquel moriguèt, tornèt a la ciutat.
Dins lo mite, los dos fraires mascles d’Antigòna èran en luta de contunh pel tròn de Tebas, a causa d'una malediccion que son paire aviá lançat contra eles. Se pensa qu'Eteocles e Polinices montavan sul tròn alternativament, mai, un còp, Eteocles decidiguèt de demorar al poder aprèp son torn, çò que provoquèt una guèrra; ofensat, Polinices cerquèt ajuda dins una ciutat vesina, reüniguèt una armada e tornèt a la ciutat per reclamar çò seu.
La guèrra s'acabèt amb la mòrt dels dos fraires pendent la batalha, un de la man de l’autre, coma o disiá la profecia. Alara Creont venguèt rei de Tebas e dictèt que, per aver traït la patria, Polinices seriá pas enterrat dignament e se lo daissariá fòra de la ciutat. Las onors funèbras èran fòrça importantas pels grècs, doncas l’arma d’un còs qu'èra pas enterrat èra condemnada a vagar per la tèrra eternalament. Atal Antigòna decidiguèt de rebondre son fraire e de far sul còs los rituals que se devián, se rebellant contra Creont, son oncle e sògre (perque èra la promesa d'Emon, filh d’aquel).
La desobeissença significava per Antigòna sa pròpria mòrt: condemnada a èsser enterrada viva, i escapèt en se penjant. Emon, vesent mòrta sa promesa, ensagèt de tuar lo paire, puèi se suïcidèt dins los braces d'Antigòna; alara, Euridice, esposa de Creont e maire d’Emon, se suïcidèt en aprene la mòrt de son filh. Las mòrts d’Emon e d'Euridice provoquèron una prigonda dolor per Creont, que fin finala comprenguèt son error.


text:
Banaleg
Banaleg en breton ( Bannalec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Bannalec a situat en lo sud-es del departament del Finistère, al nòrd-oèst de Quimperlé (12,9 km a panatòri d'ausèl [1]) e a l'èst de Kemper (31,4 km a panatòri d'ausèl[2]). D'un punt d'enguarda istoric, aperten a la Cornouaille. La municipalitat a pas amb Scaër al Nòrd e Lo Trévoux e Riec-sus-Bélon al Sud que dels limits artificiales.
La commune de Bannalec est située dans le sud-est du département du Finistère, au nord-ouest de Quimperlé (12,9 km à vol d'oiseau [3]) et à l'est de Quimper (31,4 km à vol d'oiseau[4]). D'un point de vue historique, elle appartient à la Cornouaille. La commune n'a avec Scaër au Nord et Le Trévoux et Riec-sur-Bélon au Sud que des limites artificielles.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 27 de genièr de 2010
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 27 de genièr de 2010
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Bannalec et Quimperlé. Consultat lo 27 janvier 2010
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Bannalec et Quimper. Consultat lo 27 janvier 2010


text:
Citosina
La citosina qu'ei ua basa azotada pirimidica (per'mor de possedir un cicle pirimidina) qu'òm troba dens la composicion de certes nucleotids de las macromoleculas d'ADN e d'ARN. Que forma dab ua ribòsa un nucleosid aperat citidina. Que's pòt apariar dab ua auta basa azotada aperada guanina en bèth formar tres ponts idrogèns, çò qui ei notament lo cas dens la dobla eliç d'ADN. La soa composicion quimica qu'ei C4H5N3O e deu pun de vista de l'IUCPA lo son nom qu'ei 4-aminò-1H-pirimidina-2-òna.


text:
Lemainville
Lemainville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mencion l'an 1142 del alleu de Limeville.
- Thierry De Lemainville, abbé de Belchamp, reconstruisit al 16ème lo monastèri destruit pels Suedeses.
- Mention en 1142 de l'alleu de Limeville.
- Thierry de Lemainville, abbé de Belchamp, reconstruisit au 16ème le monastère détruit par les Suédois.


text:
Nòme (Grècia)
Lo nòme (en grèc modèrne vouός = nomos, plurau vouoί = nomi) qu'ei ua unitat administrativa de la Grècia contemporanèa. Que i a 54 nòmes agropats en regions mei granas nommadas perifèrias. L'unitat inferiora au nòme qu'ei la comuna.
Lo nòme grèc que tien ua talha sovent comparabla a la d'un parçan occitan. Hèra de nòmes que corresponden a parçans grècs istorics coma Arcadia o Calcidica o a illas coma Cefalònia o tanben a archipèlas coma las Cicladas. Autes nòmes que son mei artificiaus e que pòrtan simplament lo nom de la lor capitala.


text:
Guns N' Roses
Guns N' Roses es un grop de musica hard rock american. Se formèt a Los Angeles, en 1985 a l'entorn de son fondador, lo menaire e cantaire Axl Rose. La formacion a conegut de reformacions long del temps e actualament lo solet membre qu'a demorat dempuèi la debuta es Axl Rose. Compren actualament los guitarristas Ron "Bumblefoot" Thal, DJ Ashba, Richard Fortus, lo bassista Tommy Stinson, lo percussionista Frank Ferrer e los clavieristas Dizzy Reed e Chris Pitman.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Appetite for Destruction (1987)
- G N' R Lies (1988)
- Use Your Illusion I (1991)
- Use Your Illusion II (1991)
- The Spaghetti Incident? (1993)
- Chinese Democracy (2008)


text:
Òs
Lo tèrme òs (var. ues[1]) designa o ben un teissut conjontiu solidificat o ben una de sas estructuras individualas, o ben los organs, ont son formats, e que possedisson fòrça animals.
L'ensemble dels òsses d'un animal forma lo sistèma ossós o l'esqueleta (o l'ossamenta).
Mercé a lor estructura, los òsses son a l'encòp leugièrs, soples e solides. Aqueles dels aucèls son encara aleugierats e contenon d'aire.
Dins lo reialme animal, las evolucions alternativas dins la constitucion de l'esqueleta en respècte a l'òs son la cauquilha e l'exossamenta de quitina. Per qualques animals (per exemple, las tartugas), los òsses que foguèron intèrnes venguèron extèrnes en se transformant en clòsc.
Somari
- 1 Foncions
- 2 Anatomia - morfologia
- 3 Lista dels òsses de l'esqueleta uman
- 4 Malautiás ossosas
- 5 Usatges
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Foncions[modificar | modificar la font]
Los òsses supòrtan las estructuras corporalas, aparan los organs intèrnes, e (en conjonch amb los muscles) facilitan lo movement; son tanben implicats dins la formacion de las cellulas sanguinas, lo metabolisme del calci, e la resèrva de minerals. An fin finala un ròtle dins la destoxificacion de l'organisme en fixant e reservant per exemple lo plomb (fins a 95 % de la carga corporala totala per l'Òme), que pòt pasmens èsser sulcòp relargat al moment de la menopausa de la femna, o aprèp una fractura en causant una intoxicacion al plomb de l'organisme (saturnisme).
Anatomia - morfologia[modificar | modificar la font]
Tipes[modificar | modificar la font]
I a tres tipes d'òs :
- Los òsses longs an una de lors dimensions fòrça plus granda que las doas autras. An un còrs o diafisi e doas extremitats o epifisis. Diafisi e epifisi son ligadas amb una zòna qu'es lo sèti de la creissença: la metafisi o cartilatge de creissença (o de conjugason). Aquel s’ossifica completament solament a la fin de la creissença. Exemples: femur, tíbia.
- La diafisi: es constituida de teissuts compactes espesses nomenats corticala o cortèx. Es cavada del canal medullar remplit de mesolha ossosa jauna. Es engainada del periòsti qu'es ric en venas noirissièras que participan a l’ossificacion en espessor.
- Las epifisis: se situan a las extremitats: una epifisi distala (caudala) e una proximala (craniala). Son formadas de teissuts espongoses. Son fòrça ricas en mesolha roja. Son cobèrtas de cartilatge articular.
- La metafisi : es la region situada entre la diafisi e l'epifisi.
- Los òsses corts an lors tres dimensions gaireben egalas. Son compausats d’un nuclèu d’òsses espongoses engainat d’una corticala d’òs compacte. Exemples : carps, tars.
- Los òsses plats an una dimension netament pus corta que las doas autras. Son compausats de doas sisas d’òsses compactes, extèrna e intèrna, inclusent una sisa d’òs espongós. Exemples: esternum, costèlas, òs escapular, òsses parietals.
- Los òsses intermediaris : apartenon a ges dels autres tipes d'òs[2].
- Los òsses alongats: la longor domina sus las autras dimensions, mas la talha de l'òs es mendre. Exemple: metacarps (man), metatars (pè).
- Los òsses dardants : possedisson un còrs d'ont partisson espandiments. Exemple: vertèbras
- Los òsses arcats : doas formas: simpla corbadura (exemple: costèla) o forma de fèrs de caval (exemple: mandibula)
- Los òsses papirusasèus : finas sisas ossosa. Exemple: palatin.
- Los òsses pneumatics : pertusats de cavitats, nomenadas sinus. Exemple: crani uman.
- Los òsses sesamoïdes : pichons òsses annexats amb de ligaments : Exemple: alapeda (noseta).
Qualques òsses an d'escreissenças pichonas que se nomenan apofisis o procèssus.
Configuracion extèrna[3][modificar | modificar la font]
Se pòt veire a la superfícia dels òsses de relèus :
- De salidas:
- articularas: las tèstas ossosas, presentant a lor superfícia lo cartilatge articular;
- non articularas: espandiment de diferent tipes : procèssus, tuberositats, tuberculs, crèstas, espinas (exemple de las espinas sus las vertèbras).
- De clòts:
- articulars: los cotiles en fàcia de salidas articularas ;
- non articularas: que lo tipes : selhon, gorguièra, fòssa.
- De traucs :
- De 1èr ordre: pel passatge de las artèrias noirissièras.
- De 2nd ordre : pel passatge de pichonas venas.
- De 3en ordre : pel passatge dels nèrvis.
Interaccions[modificar | modificar la font]
Las zònas de contacte entre dos òsses se nomenan las articulacions. Aquelas pòdon èsser fixas o mai o mens mobilas.
Los òsses son tanben ligats los uns als autres amb de de ligaments interossoses. Aqueles son de bendas de teissut conjontiu, a l'encòp soplas e resistentas.
Los ligaments son diferents dels tendons, que ligan cadun un òs a un muscle de l'ossament.
L'ensemble dels òsses, de las articulacions, dels ligaments interossoses, dels tendons e dels muscles de l'ossament forma l'aparelh locomotor.
Istologia[modificar | modificar la font]
Lista dels òsses de l'esqueleta uman[modificar | modificar la font]
Malautiás ossosas[modificar | modificar la font]
Origina traumatica[modificar | modificar la font]
La majoritat dels damatges ossoses son d'origina traumatica; un tust fisic coma una casuda, accident de veitura... meton en tension l'òs fins a son punt de rompedura: se ditz fractura. Una fractura s'acompanha sovent d'una dolor localizada que segon l'intensitat pòt demandar la misa jos antalgic.
Seguís dins las setmanas e los meses venents una reconstruccion fisiologica de l'òs per estimulacion de l'activitat osteoblastica: lo coissin ossós. Cal metre en contension las articulacions en dessús e en dejós pendent tot lo periòde de cicatrizacion de l'òs. Una fractura complicada o tocant las articulacions demanda una operacion cirurgicala per evitar la formacion d'un coissin dit "viciós" es a dire formant una sortida dolorosa o deformant lo membre.
Origina degenerativa[modificar | modificar la font]
Origina infecciosa[modificar | modificar la font]
Origina genetica[modificar | modificar la font]
Origina tumorala[modificar | modificar la font]
Autras originas[modificar | modificar la font]
{{..}}
Usatges[modificar | modificar la font]
Los òsses animals o umans mòrts aguèron d'usatges variats. Servèron a far de jòias e objèctes utilitaris. De flaütas foguèron escultadas dins de tíbias umanas. Los òsses de mamots e de balenas serviguèron per construire d'abitacions pendent la preïstòria.
L'òs coma material, per son aspècte semblant aquel de l'ivòri, lo remplacèt sovent per bon prètz.
La conservacion e a vegadas l'exposicion d'elements simbolics (crani en particular) d'ossaments d'animals o umans foguèron utilizats per fòrça religions (ossuaris, catacombas..) o usatges guerrièrs o autres.
L'esqueleta uman foguèt tanben conservat per l'aprendissatge de l'anatomia als artistas e mètges o professions paramedicalas. L'estudi dels òsses dels mòrts permet amb una analisi genetica, fisica e bioquimica d'obtenir las informacions a posteriori sus l'individú e son environament, atal se mostrèt que los rics romans de l'antiquitat s'empoisonavan amb lo plomb de lor vaissèla e tudèls. Pus prèp, es un dels domenis de la medecina legala, mas l'arqueològ pòt estudiar los òsses de las momias o dels òmes preïstorics amb d'objectius pròches e de mejans tecnics partejats.
Gestion dels sosproduits animals[modificar | modificar la font]
Tractats dins lo quadre de la gestion dels descais, los òsses eissits de cadavres d'animals foguèron calcinats o trissats per produire de fosfats dicalcics, utilizats per fabricar d'engrais rics en calci, o encara per fabricar de polvera d'osseïna [4]
Lor incorporacion dins las farinas animalas donadas als erbivòrs es a l'origina de la malautiá de la vaca fòla, e benlèu de la malautiá de Creutzfeldt-Jakob, doas malautiás animalas de prions.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) L. Vezien, Industries des os, des déchets animaux, ders phosphates et du phosphore, Coll. Encyclopédie scientifique, Bibliothèque des industries chimiques, paris, octave Doin et Fils, Éditeurs, 1914, 423p.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aranés nòta la diftongason ues qu'es generalament pas notada e mai foguèsse plan espandida (Roergue, Provença maritima...)
- ↑ Cours Anatomie PCEM1 Besançon
- ↑ pcem1b
- ↑ (fr) Les farines de viandes osseuses (FVO) et les concentrés protéiques carnés (CPC), Escòla Nacionala Veterinària de Lion


text:
Făgăraș
Făgăraș (romanés), Fogaras (ongrés), Fogarasch (alemand), es una vila de Transilvània en Romania, dins lo județ de Brașov, qu'a lo títol de municipi, coma Brașov. Comptava 34 034 abitants en 2005.
Istoricament es lo municipi (centre administratiu locau) romanés, mentre que Brașov èra un municipi saxon e multietnic dau mesme județ, çò qu'explica lo fach que i a dos municipis per aqueu județ, mai si considèra que Brașov coma capluec.
Si situa sus la rota que mena de Brașov a Sibiu e joguèt un ròtle estrategic important, en particular per son castelar. Entre lei doas guèrras mondialas, Făgăraș siguèt lo capluec dau județ de Făgăraș.


text:
Emili Marinhan
Emili Marinhan (en francés Émile Marignan; Marsilhargues, 1 de genièr de 1847 - Marsilhargues, 15 d'abril de 1937) foguèt un mètge, etnograf, letraferit e escrivan occitan de Lengadòc que foguèt a l'origina de la creacion del Musèu Arlatenc.
Biografia[modificar | modificar la font]
Emili Marinhan nasquèt a Marsilhargues en 1847. Foguèt oficièr de l'Instruccion Publica e cavalièr de la Legion d'Onor. Amic personal de Frederic Mistral, foguèt el qu'ideèt la creacion del Musèu Arlatenc a partir de son experiéncia aquesida dins lo Musée National d'Ethnographie del Trocadéro a París e ne foguèt un dels sèt creadors en 1896. Obtenguèt lo primièr prèmi en 1898 per son òda a Jansemin. Venguèt membre de la Societat de Preistòria Francesa en abril de 1905. A Montpelhièr se trachèt de la creacion del Fogau Montpelhierenc que i porgiguèt mantes documents etnologics del país d'Erau. Faguèt de cercas dins la necropòli de Cantaperditz a Calvisson entre 1911 e 1912. Aguèt tanben un ròtle essencial dins las descobèrtas del sit d'Ambrussum. Èra un amic intim d'Arsèni Vermenosa.


text:
John Dowland
John Dowland (1563 – sepelit lo 20 de heurèr de 1626) que ho un laütista e un compositor anglés de la fin deu sègle XVI e de la debuta deu sègle XVII. Qu'ei l'autor d'ua famosa garba de cançons acompanhada au laüt d'ua tonalitat hèra trista equitament lugubra com ac musihan quauques títols : In darkness let me dwell ("deishatz me demora dens l'escurina") o Flow my tears ("Colatz lagremas meas").
Lo sovier de Dowland qu'ei pro viu dens la cultura anglosaxona e, en 2006 lo cantaire Sting qu'enregistrè un disque dab cançons soas : Songs from the Labyrinth.


text:
Unitat d'Aran
Unitat d'Aran-Partit Nacionalista Aranés (UA-PNA o UA) ei un partit politic aranés constituit en 1980 qu'ei afiliat ath Partit des Socialistes Catalans. Era figura màger deth partit, e eth sòn secretari generau, ei eth senador Paco Boya.
Eth 9 de seteme de 2013, dus dies abantes era celebracion dera Via Catalana que vòu era independéncia catalana, Unitat presentèc un manifèst en catalan entà demanar eth dret de decidir se es aranesi vòlen ligams tamb Catalonha o Espanha, ei a díder ua mena de procès d'autodeterminacion deth país. [1]
Somari
Representacion[modificar | modificar la font]
En 2011 guanhe 5 conselhèrs ath Conselh Generau d'Aran e pèrd lo poder en Aran.
Ei tanben ath cap de 3 municipis aranés:
Deputacion de Lhèida[modificar | modificar la font]
Aran envie un representant ara deputacion provinciau. Unitat d'Aran agot eth sèti de 2003 a 2007 (perdut en 2011).
Parlament de Catalonha[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu catalan.
- 1999-2007: Francés Boya Alòs (UA, 3au sus era lista PSC en 1999, 4au en 2003)
Senat espanhòu[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'un aranés ath parlament depend des causides des partits ath nivèu espanhòu.
- 2011-2015: Francés Boya Alòs (UA, 1èr sus era lista PSC tà Lhèida)
Mèdis[modificar | modificar la font]
Unitat d'Aran publica eth bulletin Vediau.


text:
Treant-Felger
Treant-Felger en breton ( Trans-la-Forêt en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Trans-Lo-Bòsc se situa al sud del costat de Plena-Fougères, #que lududes-quitament voreja la baia del mont Sant-Michel (los polders de Sant-Georges-de-Gréhaigne, Sant-Broladre e Roz-sus-Couesnon an #èsser ganhats a Modèl:La s- sus la dicha baia). La municipalitat de Trans-lo-Bòsc deu lo sieu nom als bòsques #qu'ocupan la siá part meridionala e #que constituisson una part del bòsc de Villecartier. La municipalitat es a en dominant rurala amb una populacion de 590 abitants, ont l'agricultura ocupa un luòc important. A traversat per dos ruisseaux, Lo Pichon Hermitage #que ven del étang de Ciutat-Cartier e #que talha la RD 155 sus la rota de Sant-Malo a Fougères, e lo ruisseau del Chesnelais #que pren la siá font al luòc-ditz La Chesnelais sus la rota cap a Combourg ; aqueles dos ruisseaux se prenon de contunh sul banc de Plena-Fougères (près de Beaurepére) al Marais del Mesnil. S'apond sieus lo ruisseau del Passatge-Gérault en venent de Sans, ailà lo cors d'aiga partís prene lo Couesnon al Pont de las Barras sus la rota de Pontorson a Sougéal. A l'oèst de la municipalitat, lo Guyoult servís de limit amb la municipalitat de La Boussac.
Trans-la-Forêt se situe au sud du canton de Felger, qui lui-même borde la baie du mont Saint-Michel (les polders de Saint-Georges-de-Gréhaigne, Saint-Broladre et Roz-sur-Couesnon ont été gagnés au Modèl:S- sur la dite baie). La commune de Trans-la-Forêt doit son nom aux bois qui occupent sa partie méridionale et qui constituent une partie de la forêt de Villecartier. La commune est à dominante rurale avec une population de 590 habitants, où l'agriculture occupe une place importante. Elle est traversé par deux ruisseaux, Le Petit Hermitage qui vient de l'étang de Ville-Cartier et qui coupe la RD 155 sur la route de Saint-Malo à Fougères, et le ruisseau du Chesnelais qui prend sa source au lieu-dit La Chesnelais sur la route vers Combourg ; ces deux ruisseaux se rejoignent ensuite sur le banc de Pleine-Fougères (près de Beaurepére) au Marais du Mesnil. S'ajoute à eux le ruisseau du Pas-Gérault venant de Sains, là le cours d'eau part rejoindre le Couesnon au Pont des Barres sur la route de Pontorson à Sougéal. À l'ouest de la commune, le Guyoult sert de limite avec la commune de La Boussac.
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de la batalha de Trans, en 939, los Bretons son victorieux contra las Normands. Aquela data del 1er {{}} en agost a celebrat longtemps après en Bretanha. Uèi, se pòt encara observar las traces dels dos camps fortificats als environs del étang de Ruffien. Dels fossés environan dos espacis #que lor caliá èsser environats d'una estacada[1]. En 1235, la familha de Villeneuve #que las de la Villarmois ne son los descendents, a citat en l'archiu de la noblesa (QUID 2004). La populacion de la municipalitat es favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795 ; se célèbrait tanben a aquela epòca revolucionària la fondacion de la Modèl:Ire Republica (21 de setembre) e la fèsta de la Joenessa (prima)[2].
Lors de la bataille de Trans, en 939, les Bretons sont victorieux contre les Normands. Cette date du 1er août est célébrée longtemps après en Bretagne. Aujourd'hui, on peut encore observer les traces des deux camps fortifiés aux environs de l'étang de Ruffien. Des fossés entourent deux espaces qui devaient être entourés d'une palissade[3]. En 1235, la famille de Villeneuve dont les de La Villarmois sont les descendants, est citée dans les archives de la noblesse (QUID 2004). La population de la commune est favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795 ; on célèbrait aussi à cette époque révolutionnaire la fondation de la Modèl:Ire République (21 septembre) et la fête de la Jeunesse (printemps)[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ membres.multimania.fr/abrec/lettre%2033%20trans.pdf Article sul bòsc de Villecartier
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399, 401 e 405
- ↑ Article sur la forêt de Villecartier
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399, 401 et 405


text:
Flavius Honorius
Flavius Honorius[Flavi Onòri?] (9 de setembre de 384, Constantinòple - 15 d'aost de 423) fuguèt un emperaire roman que reinèt coma coemperaire de son paire Teodòsi Ièr de 393 a 395 e coma emperaire d'Occident de 395 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Teodòsi Ièr e fuguèt remplaçat per l'emperaire usurpator Joan.
Fins a 408, lo cap vertadier de l'Empèri d'Occident fuguèt lo generau vandal Stilicon que capitèt de vencre leis invasions germanicas dei premiereis annadas dau rèine e decidiguèt de desplaçar la capitala de Roma a Ravena que sa posicion defensiva èra melhora. Stilicon capitèt tanben d'intervenir ambé succès dins leis afaires intèrns de l'Empèri d'Orient. Pasmens, aqueu poder entraïnèt pauc a pauc la formacion d'una oposicion organizada a l'entorn de l'emperaire que capitèt de l'assassinar en 408 après la revirada militara dei Grandeis Invasions de 406.
Pasmens, aquela assassinat mau capitèt de restaurar la situacion e Roma fuguèt pilhada en 410 per lei visigòts. En cambi de l'evacuacion d'Itàlia, Flavius Honorius deguèt donar Aquitània a Alaric Ièr en 416. Honorius deguèt tanben faciar mai d'una temptativa de còp d'estat entre 409 e 421. Ansin, leis annadas 410 fuguèron caracterizadas per un afondrament de l'autoritat imperiala fins au rèine de Valentinian a partir de 425.


text:
Duclair
Duclair es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat resulta de la fusion de las doas ancianas parròquias de Duclair e del Vaurouy (« Val Rouil » en 1469).
Existéncia d'una glèisa e d'un monastèri d'òmes l'an 671 ; lo abbaye i aguèt destruit pels Normands a Modèl:La s-. Estralls De la peste a Modèl:La s-. Lo baron de Duclair a citat entre los guerrers de Hastings (1066). Ocupat pels Angleses l'an 1360. Peste L'an 1479. Fabrica importanta de cervesa a Modèl:La s2-. Léproserie, Fins a la Revolucion, al mont Davilette.
Una linha de camin de fèrre en connectant Barentin e Duclair a inaugurat l'an 1881.
La clouterie Mustad a fondat l'an 1891[1]. Es victima d'un violent incendi l'an 1893.
Lo 22 d'agost de 1896, la municipalité recep lo president Félix Faure acompanhat del ministre de las Questions estrangièras, Gabriel Hanotaux.
En 1928, l'otèl de vila e la sala de las fèstas an inaugurat en preséncia del ministre de l'interior Albert Sarraut.
Dels bombardements pendent la Segonda Guèrra mondiala apunten lo bac. Lo 11 de julhet de 1943, la clouterie a bombardatError de citacion : Clausura
omesa per la balisa
. Elle est victime d'un violent incendie en 1893.
Le 22 août 1896, la municipalité reçoit le président Félix Faure accompagné du ministre des Affaires étrangères, Gabriel Hanotaux.
En 1928, l'hôtel de ville et la salle des fêtes sont inaugurés en présence du ministre de l'intérieur Albert Sarraut.
Des bombardements durant la Seconde Guerre mondiale visent le bac. Le 11 juillet 1943, la clouterie est bombardée[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Basa Merimée Notícia N°IA76001553, Ministèri francés de la Cultura.
- ↑


text:
Paidikion
Lo Paidikion es un manuscrit literari de 570 paginas, de tèma pederastic, escrich a l'entorn de l'an 1917 per Kenneth Searight, creador de la lenga auxiliar internacionala sona.
L'òbra, escricha en anglés, se compausa d'una colleccion de pèças omoeroticas en pròsa e en vèrs, en i comprenent una autobiografia poetica sexuala de l'autor, de 137 paginas, intitulada "The Furnace". En una seccion intitulada "Paidiology", l'autor compren una lista de 129 gojats, amb los quals mantenguèt relacions sexualas de 1897 a 1917, tot en indicant de detalhs coma lo nom, l'edat e la raça de cadun d'eles, la natura de l'acte sexual realizat, la data e lo luòc de cada amassada (lo manuscrit revèla que mantenguèt de relacions sexualas tant al Règne Unit coma Itàlia, Egipte e l'Índia), lo nombre d'orgasmes qu'aguèt e d'autras informacions. La mejana d'edat dels gojats es de 15 ans.[1][2]
Lo frontispici presenta l'image d'un jove en ganacha e sandalas, fotografiat per Vicenzo Galdi. D'autras fotografias retratan gojats despolhats seguts en cadierals, apiejats en sofàs e de pè en posturas suggeridores, e son clarament inspiradas en Wilhelm von Gloeden e d'autres artistas especializats en fotografia erotica d'adolescents; en fach, una de las images del manuscrit es una fotografia presa per Gloeden.[3]
L'òbra s'arribèt pas a publicar e desapareguèt. En 1966, Toby Hammond, un autor londinenc qu'escriguèt un estudi de 9 paginas sul manuscrit per la revista International Journal of Greek Love, titulat "Paidikion: a paiderastic manuscript",[4] afirmèt que l'aviá vist "en una colleccion privada de Londres, lo proprietari que la n'aviá crompada per una soma considerabla de sòus a un libretèr que, segon se sona, aviá pagat mièja corona per el". Se desconeis qué passèt après amb lo manuscrit.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Hyam, Ronald. Empire and sexuality: the British experience (en anglés). Manchester: Manchester University Press, 1990, p. 128. ISBN 978-07-19-02504-4
- ↑ White, Chris. Nineteenth-century writings on homosexuality: a sourcebook (en anglés). Routledge: Londres, 1999, p. 328
- ↑ Aldrich, Robert. Colonialism and homosexuality (en anglés). Routledge: Nòva York, 2003, pp. 280-281.
- ↑ Hammond, Toby. "Paidikion: a paiderastic manuscript" (en anglés). International Journal of Greek Love, Vol. I, num. 2, 1966.


text:
Saint-Martin-d'Août
Nom desconegut en arpitan (Saint-Martin-d'Août en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Martin-d'Agost a situat a 18 km a l'èst de Sant-Vallier (cap de-luòc del costat), a 26 km al nòrd de Romans-sus-Isère e a 24 km al nòrd-es de Tain-lo Hermitage.
Las municipalitats limitrophes son Sant-Avit, Châteauneuf-de-Galaure, Tersanne,Bathernay e Montchenu.
Saint-Martin-d'Août est situé à 18 km à l'est de Saint-Vallier (chef-lieu du canton), à 26 km au nord de Romans-sur-Isère et à 24 km au nord-est de Tain-l'Hermitage.
Les communes limitrophes sont Saint-Avit, Châteauneuf-de-Galaure, Tersanne,Bathernay et Montchenu.


text:
Blancaflor, era eroïna dera legenda d’Era Maladeta, simbèu d’esfòrç,
coratge, amor, tolerància, solidaritat, aunestetat, a passat a melhor vida.
Er actuau govèrn de Convergéncia Democratica Aranesa en
Conselh Generau d’Aran a decidit eliminar es Prèmis 17 de junh, es prèmis
nacionaus d’Aran, des quaus Blancaflor n’ère eth guerdon. Aguesti prèmis
neisheren en 2008 damb er objectiu de reconéisher eth trabalh e esfòrç de
persones e collectius enes airaus dera cultura, der espòrt, era promocion
economica e era accion sociau. Uns prèmis qu’artenheren era implicacion e complicitat dera ciutadania, que damb es
sòns vòts decidien as premiadi. Aguesti guerdons s’entregauen era vesilha dera
Hèsta d’Aran, amassa damb es prèmis literaris, en encastre de Mijaran. Un acte
e un lòc que dignificauen encara mès era hèsta deth 17 de junh.
Mès tot aquerò, malurosament, ja ei istòria. E, peth moment,
sense que se’n coneishe eth motiu oficiau. Totun, era justificacion “off the
record” ei ben clara: tot aquerò qu’age encetat er anterior govèrn d’Unitat d’Aran
a de desparéisher pr’amor qu’ei mau hèt e non servís entad arren, encara qu’açò
sigue en detriment deth pròpri país e des sòns ciutadans. En son exemples
tanben eth parc de léser en Plan Batalhèr o era non metuda en foncionament
encara deth Parc deth Portilhon o deth Centre d’Innovacion de Casau. Toti eri
projèctes damb vision de futur, ua vision que a CDA quede clar que li manque.
Tot ena vida qu’ei melhorable, e segurament es Prèmis 17 de
junh tanben ne podien èster. Totun me còste compréner aguesta manèra de hèr es
causes tant primària e incoerenta. E digui incoerenta pr’amor que pensi qu’un
partit que parle dera identitat nacionau coma se sonque siguesse dera sua
proprietat e que, massa soent, s’embolique ena bandèra entà justificar es sòns
actes, prescindisque d’uns prèmis coma aguesti, que volien representar eth
coratge e eth valor d’un pòble coma eth nòste, que reconeish as sòns ciutadans
eth trabalh que desvolopen en favor dera societat, non a mès explicacion qu’era
dera “vendetta” politica e era de voler aplicar era teoria dera tèrra cremada. Ei eth personalisme portat ar extrem
mès ridicul, ei méter eth govèrn ath servici deth partit e non pas eth deth govèrn
ath servici dera societat. E en aguest cas era excusa dera crisi
economica non justifique guaire er hèt, eth reconeishement non a de besonh sòs
ne granes inversions, sonque a de besonh volontat. Ei francament trist.
Non voi pas qu’açò s’interprète coma ua reaccion infantila a
ua accion que, encara que legitima, me permeteratz que diga qu’ei francament qüestionabla,
encara que pensi qu’ara, enes difícils e complicadi moments que mos a tocat
víuer, es govèrns mès que jamès an de prebotjar es valors que Blancaflor e
aguesti Prèmis 17 de junh representauen: er esfòrç, era solidaritat, eth
coratge…Totun aquerò entar actuau govèrn deth Conselh Generau d’Aran non ei
important, a mès valor arrasa’c tot encara que non i age alternativa. E aquerò
ei çò que mès m’entristís, tot ei melhorable e arren ne arrés imprescindible,
mès en tot cas i a d’auer ua auta opcion, un plan B…mès non ei atau, non i a
projècte, ne ambicion, ne responsabilitat. Sonque qu’auem hum. Sòrt n’i a totun
de qu’era nòsta societat civila, encara se botge e innòve, de qu’es
professionaus que trabalhen dia darrèr de dia entà qu’era ahlama non s’amòrte
non se dèishen portar per aguest còp d’aire de deishadesa e grisor. Aué, totun,
Còrdehèr, eth pèrfid gigant que perseguic a Blancaflor entà sosmeter-la, a
artenhut eth sòn objectiu. Blancaflor ei mòrta e dilhèu n’i aurà que la traparàn
de mens. Se mès non m’agradarie pensar qu’eth sòn esperit mos acompanharà
tostemp, Aran atau ac merite.


text:
Perpinhan
Perpinhan (Perpinyà en catalan, Perpignan en francés) es una vila dels Païses Catalans que se situa dins l'estat francés. Es la capitala de la Catalonha del Nòrd e de la comarca de Rosselhon. Es tanben lo capluòc del departament dels Pirenèus Orientals, dins la region de Lengadòc-Rosselhon. A 120 489 abitants.
Lo gentilici es perpinhanenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de la vila es pas gaire clara: semblariá que foguèsse estada fondada a l'entorn d'un domeni agricòla roman sonat villa perpiniani. Foguèt a partir de l'Edat Mejana, mai que mai durant lo sègle X, que la vila comencèt a se desvolopar a debon. Essent la capitala del comtat de Rosselhon dempuèi aquela epòca, anèt en créisser e créisser mai en importància. Aquela expansion capitèt d'atirar l'avesque, qu'a temps passat demorava a Elna.
En 1172, Perpinhan s'integrèt a la Corona d'Aragon. En 1197, Perpinhan dispausava d'una carta municipala qu'establissiá son organizacion. Sos abitants tenon de privilègis importants, coma lo fach de poder elegir los cònsols, un per cada classa sociala. Entre 1276 e 1344, Perpinhan atenguèt son edat d'aur; la vila venguèt capitala de la Corona de Malhòrca, sa populacion e sa superfícia se quadruplèron en mens d'un sègle. Èra l'epòca dels grands talhièrs, de la catedrala e del Castèl Reial Palais dels Reis de Malhòrca.
En 1344 perdèt son estatut de capitala per encausa de la reintegracion del Reialme de Malhòrca a la Corona d'Aragon. Dempuèi 1346 foguèt afectada fòrtament per la pèsta negra e la vila se ne recuperèt pas. Tre 1479, dintrèt Perpinhan dins una logica militara, tancada dins de muralhas poderosas reforçadas pendent totas las epòcas. Presa per las armadas de Loís XIII en 1642, foguèt annexada amb la rèsta de la Catalonha Nòrd al Reialme de França pel Tractat dels Pirenèus de 1659. Las muralhas foguèron destruidas a la debuta del sègle XX, e la vila s'es espandida subre la plana de Rosselhon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
- Lo Castellet, anciana preson, uèi Musèu Catalan de las Arts e Tradicions Popularas (La Casa Pairal).
- Lo Palais dels Reis de Malhòrca.
- La Llotja de Mar (istoricament lo primièr tribunal maritim del mond).
- L'ostal de la vila.
- Lo Palau de la Diputació (delegacion de la Generalitat de Catalunya).
- La Catedrala de Sant Joan Baptista.
- Lo claustre cementèri, tradicionalament sonat cementiri de Sant Joan que los franceses an sonat Campo Santo.
- La glèisa de Sant Joan lo Vièlh.
- La glèisa de Sant Jacme.
- La glèisa de Nòstra Dama de la Real.
- La glèisa de Sant Matieu.
- Lo convent dels Dominicans.
- Lo convent de las Carmelitas.
- Lo convent dels Minims.
- Lo convent de las Clarissas.
- Las rèstas del convent dels Franciscans.
.
Universitat de Perpinhan[modificar | modificar la font]
L'Universitat de Perpinhan (sonada Via Domitia actualament), es l'institucion educativa màger de la vila, creada en 1349 pel rei Pere IV d'Aragon. L'universitat actuala foguèt creada en 1971 coma centre universitari e venguèt universitat completament en 1979.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ciutats sòcias:
- Girona (Catalonha), 1988
- Barcelona (Catalonha), 1994
- Figueres (Catalonha), 1996
- Ma'alot-Tarshiha (Israèl), 1998
- Tavira (Portugal), 2001
Regions sòcias:


text:
Massa
La massa es la proprietat dels objèctes fisics que mesura la quantitat de matèria dins un objècte. Es un concèpte fondamental de la mecanica. Dins lo Sistèma Internacional d'Unitats, se mesura la massa en quilogramas.
L'unitat de basa de la massa es lo quilograma (kg) e non pas lo grama (g). S'utiliza tanben la tona, que val 1000 kg, e l'unitat de massa atomica.
Lo mot massa pòt remandar a dos concèptes:
- La massa inerciala es una mesura de l'inercia d'un objècte, qu'es sa resisténcia a cambiar son estat de movement quand es somesa a una fòrça. Un objècte amb una massa inerciala febla càmbia son movement aisidament, mentre qu'un objècte amb una massa importanta non.
- La massa gravitacionala es una mesura de la fòrça d'interaccion d'un objècte amb la gravitat. Dins un meteis camp gravitacional, un objècte de massa gravitacionala mendre es somés a una fòrça mendre qu'un objècte de massa superiora (d'unes còps que i a, aquesta quantitat es confonduda, abusivament, amb lo pes, qu'en un luòc donat, li es proporcional).


text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Nouvè es en camin.
Sara uno fèsto marcado pèr la criso ecounoumico que s’empuro, emé de fabrico que barron, de mounde sènso travai, de gènt que dormon sus lou quitran di carriero!
Vous souvetan, pamens, de bòni fèsto de Nouvè, amigo e ami que legissès Li Nouvello.
Nouvè (dóu latin Nouellus Sol), Nadau (dóu latin Natalis) e Calèndo (periodo de quinge jour avans lou premié jour de chasque mes, en latin Kalendae) volon dire la memo causo : saludon, aquéli tres mot, la reneissènço dóu soulèu au soulstice d’ivèr, fenoumène que li diferènti religioun an agrega dins sa mitoulougìo.
Fau nouta, eici, que la celebracioun dóu soulstice d’ivèr n’a de significacioun que dins la partido temperado e nourdico de l’emisfèri nord de la Terro. Dins l’emisfèri sud, lou mounde intron, éli, lou 21 de desèmbre, dins... l’estiéu austrau, alor que nautre intran dins l’ivèr.
D’un autre las, n’a de significacioun que dins la partido de la Terro ounte lou climat es marca pèr de sesoun. N’a ges dins li regioun mounte passo l’equatour, bord qu’an qu’uno souleto sesoun caudo. Counèisson pas l’ivèr e nimai la nèu, franc de cop, pèr éli, s’an de mountagno proun auturouso.
Mai, au nostre, en Prouvènço e dins lou Miejour di Gaulo, l’ivèr, lou dur ivèr coumenço de faire vèire sa figo dóu nas. Alor, alestissen li fèsto dóu bout de l’an. Li Judiéu, éli, van celebra Hanouccah, sa Fèsto di Lumiero, dóu 21 au 29 de desèmbre. Li pople persan, qu’uno grando partido dis Iranian n’en soun, festejaran Shab-e-Yalda, en l’ounour de la reneissènço de Mitra, diéu de la lus, vincèire di tenèbro. Yalda se fai, en Iran, meme souto la joto dis ayatollah. I’a, eilabas, de marcat de Yalda coume avèn, eici, de marcat de Nouvè. La tradicioun dis qu’aquesto fèsto dóu soulstice d’ivèr es couneigudo despièi 10.000 an.
En païs berbère, tambèn, lou mounde aculiran lou soulstice d’ivèr que ié dison ennayer e tabburt ussegwass la proumiero di porto de l’annado.
Aiours, dins d’ùnis endré d’Éuropo, ounte subre-vivon de soubro d’anciàni religioun, li fiò dóu soulstice aluminaran la niue.
Pièi, dins lou mounde vengu crestian, sara Nouvè, li 24 e 25 de desèmbre, que counmemourara la neissènço d’un enfant vengu, coume Mitra, pèr sauva lou Mounde.
Enfin, d’ùni, dins si tèmple, festejaran lou 27 de desèmbre la Sant-Jan d’ivèr.
En Prouvènço, lou disié Mistral, Nouvè es la maje fèsto bord que, pèr lis ancian Prouvençau, l’annado anavo de soulèu en soulèu.
2009 que s’avanço sara, proubable, forço marrit. Aqueste Nouvè 2008, faudra bèn mignouta nòsti famiho, e bèn segur li mai pichot. Mai sara lou moumen, tambèn, de pensa de nousa de mai en mai de soulidarita nouvello, qu’auren besoun de tóuti pèr manteni lou Païs, soun Ecounoumìo, nosto Lengo e nosto Culturo Prouvençalo.
Bòni Fèsto de Nouvè, gènt de Prouvènço, di Païs d’Oc e di Païs Catalan! Bono e bello annado 2009! Que l’an nouvèu siegue un brave ome pèr vous e pèr li vostre!!
28321


text:
Fontsòrbas
Fontsòrbas[1] es una comuna gascoa situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anciana bastida de l'airal urban de Tolosa situada en Savés a 13 km al Nòrd-Oèst de Murèth.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Al sègle XI lo comte Sanche 1èr d’Astarac balhèt als Cavalièrs de Sant Joan de Jerusalèm de tèrras de Fontsòrbas per i bastir una comandariá que son primièr comandor foguèt Fortonh de Nautafaga.
- Al sègle XIX la comuna prosperava amb una granda activitat agricòla; a la fin del sègle la filloxèra destruguèt lo vinhal e foguèt la fin de l’agricultura a Fontsòrbas e provocant l'exòde rural.
- Al sègle XX entre las doas guèrras la populacion atenguèt un minimum de 528 abitants.
- Aprèp 1945, pauc a pauc, los Tolosans tornan s’installar a Fontsòrbas fins a atenher 1100 abitants.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Fonts òrbas
Embessonatge[modificar | modificar la font]
- La Fatarella, 1994 Catalonha


text:
Jean-Baptiste Arban
Jean-Baptiste Arban (Lion, lo 25 de heurèr de 1825 - París, abriu de 1889) que ho un conista virtuòs e un pedagòg de la trompeta autor d'un metòde hèra referenciau en França.
Que comencè com musician dens la marina e, atau, que participè au viatge de recrubament de las restas de l'empereire Napoleon Ièr a Santa Elena. Arron, qu'estudiè au Conservatòri de París on estudiè la trompeta naturau en i bèth ganhà's lo purmèr prèmi abans de tornar a la marina e de virà's de cap au cornet (alavetz un instrument recent e un deus purmèr de la soa familha provesit de piston e donc capable de jogat totas las gamas armonicas).
Que ho donc un deus purmèrs musician a desvolopar tecnicament e virtusament l'estudi d'aqueste instrument. En 1957 que ho nomat professor de saxhorn a l'Escòla Militara de París.
Qu'estampè lo son metòde en 1864 inclusent la soa famosa variacion suber la Carnaval de Venise
En 1869 qu'aubrí ua classa de cornet au conservatòri de París, qu'abandonè en 1874 entà gavidar concèrt en Russi, en tot tornar préner lo son pòste au conservatòri en 1880.
A la fin de la soa vita que tribalhè dab factors de coires com Adolphe Sax, Courtois e Selmer au desvolopament deu son pròpi modèl de cornet.


text:
Metzervisse
Metzervisse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Metzervisse Se tròba près de Mètz a aperaquí vint minutas e se situa tanben a l'èst de la França.
Metzervisse se trouve près de Metz à environ vingt minutes et se situe aussi à l'est de la France.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fief luxembourgeois, Partejat entre quatre senhors : Meilbourg, Distroff, Daundorf, Trèves.
Cedit a la França en 1659.
- Fief luxembourgeois, partagé entre quatre seigneurs : Meilbourg, Distroff, Daundorf, Trèves.
Cédé à la France en 1659.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Modèl:Portal Église Saint-Jean-Baptiste.


text:
Wikimedia Foundation
Wikimedia Foundation, Inc. es una foundation 501(c)(3)[3] regida per las leis de l'Estat de Florida als Estats Units[4]. Son existéncia oficiala es estada anonciada[5] lo 20 de junh de 2003, per Jimmy Wales, fondator de Wikipèdia. Sovent es apelada fondacion Wikimèdia en occitan.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Wikimedia Foundation Board of Trustees
- ↑ Emplegats de Wikimedia Foundation
- ↑ (en) a non-profit charitable organization (un organisme de caritat de but non lucratif)
- ↑ Corporate Charter of Wikimedia Foundation Inc. : primièra version dels estatuts (2003)
- ↑ Anonci de la fondacion de Wikimèdia (en anglés)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal multilingüe dels projèctes
- Wikimedia Search, motor de recèrca suls projèctes Wikimèdia


text:
Ur (bovid)
L'ur[1] es un Bovid desaparegut, aujòl de las raças actualas de bovins domestics. Son nom scientific es Bos primigenius; sos noms latins son urus o ura.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ur seriá aparegut en Índia al Pleistocèn inferior, fa environ dos milions d'annadas[2]. Seriá probablament eissit de Bos platifrons o de Bos acutifrons, coneguts dins las Siwaliks [3].
Auriá puèi migrat vèrs l'Orient Mejan e la rèsta d'Asia per ganhar Euròpa al Pleistocèn mejan. La data precisa de sa difusion en Euròpa varia segon las fonts : començament del Pleistocèn mejan (siá fa environ 780 000 ans) [3], 275 000 ans [4] o 250 000 ans [5].
Fòrça autors destrian tres sosespècias, largament espandidas a travèrs lo mond ancian :
- los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) ;
- los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus[6]) ;
- los urs nòrd-africans (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus)[7] ».
Es de notar que de formas regionalas mal conegudas existisson, e es possible qu'aja existit de sosespècias non descrichas. L'ur de Sicília aviá una talha inferiora de 20 % als urs continentals[8].
L'ur foguèt caçat pels gropes de Neandertalians, coma o atèstan las descobèrtas arqueologicas realizadas dins los sites coma Biache-Saint-Vaast o La Bòrda. L'ur foguèt puèi fòrça frequentament representat dins l'art parietal del Paleolitic superior, en particular a Lascauç o Font de Gaume.
Aprèp sa desaparicion dins las autras regions del mond, demorèt pro abondant dins los bòsques d'Euròpa fins a l'Edat Mejana, data a laquala qualques mesuras de proteccion foguèron presas per protegir una cacilha de tria per la noblesa. Èra l'unic simbòl del Principat de Moldàvia (romanés: bour del latin bubalus), e es representat sul blason de Romania e de Republica de Moldàvia. Aquestas mesuras restrenchas demorèron gaire efectivas, e lo darrièr ur salvatge identificat foguèt tuat dins lo bòsc de Jaktorów, en Polonha, en 1627.
La domesticacion de l'ur[modificar | modificar la font]
La domesticacion de l'ur salvatge, Bos primigenius, remontariá a 8000 ab. J.-C., a l'Orient Mejan puèi en Índia[9].
Caduna de las tres sosespècias seriá estada domesticada, e seriá a l'origina de raças domesticas : los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) serián a l'origina dels bestials sens bòça domestics (Bos primigenius f. taurus), los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus) an versemblablament donat lo bestial domestic de bòça, o zèbu (Bos primigenius f. taurus = Bos primigenius f. indicus) e l'ur nòrd-african (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus) poiriá aver contribuit al patrimòni genetic dels bestials domestics africans (per exemple Cluttonbrock 1999)[7] ».
- ↑ Lo francisme auròcs* (per dire "ur") es artificial e desconselhable en occitan.
- ↑ Paleontologisk Museum de l'Universitat d'Òslo
- ↑ 3,0 3,1 E. Crégut-Bonnoure et Cl. Guérin (1996), « Familha dels Bovids », Les grands mammifères plio-pléistocènes d'Europe, Masson, coll. Préhistoire.
- ↑ d'aprèp Lehmann en 1949, citat per Van Vuure en 2002.
- ↑ d'aprèp lo Paleontologisk Museum de l'Universitat d'Òslo.
- ↑ Grisson (1980), a prepausat de far d'aqueste taxon una espècia a part, mas es pas estat seguit gaire.
- ↑ 7,0 7,1 Margret Bunzel-Drüke, « Ecological substitutes for Wild horse and Aurochs », WWF Large Herbivore Initiative, 2001, PDF.
- ↑ D'aprèp Brugal en 1987 e Van Vuure en 2003.
- ↑ Font : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [1]. Sus la domesticacion en Índia (en fach dins l'actual Paquistan), vejatz tanben Badam, 1984.