text:
Calanca
Una calanca es una mena de vau maritima especifica de la pantiera mediterranenca, que resulta d'un cavament dau calcari per la mar. Fan mirau ai fjòrds escandinaus, que seis aigas, doças coma saladas se li mesclon per presentar de vertadier barcarés naturau.
Lei calancas lei mai famosas s'atròban sus la comuna de Marselha, que fan partida dau uechen e dau noven arrondiment D'oèst en èst se l'estirassan Calalònga, la Monina, Marselhaveire, Cairons, Podestat, Escut, Sormiu, Morgiu, Sugiton, lei Peiras Tombadas, En Vau e Pòrt-Pin
La calanca de Pòrt-Melhor fa partida de la comuna de Cassís
En Corsega, lei calancas de Piana, anomenadas calanche en còrsu, son tanben ras que famosas.


c: text/html

text:
Not
Not qu'ei la divessa egipciana deu cèu. Lo son còs caperat d'estelas que forma la vòuta celèsta que plega au dessús deu son òmi, lo diu Geb (egaument lo son hrair) de qui b'ei desseparada per Sho, lo diu de l'aire.
Hilha deu dia só Ra qu'ei la mair de 4 dius màgers : Osiris, Isis,Neftis e Seth. Com Ra be avèva maudit lo maridatge enter Not e Geb, aqueth dus qu'èran castigat d'infertilitat. Lo diu Djehoti que he alavetz aus dats deb Khonso, lo diu de la lua e que l'obliguè atau a hornir de 5 dias l'annada (los dias epagomèns) on la malediccion be serè shens cap ehèit. Los hilhs de Not e Geb que vadón durant aquestes jorns.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Horemheb
Horemheb (tanben conegut com lo Generau Horemheb), militar e cap d'Estat de l'Egipte antica qui avó ua grana importàcia durant la transicion enter la XVIIIau e la XIXau dinastias egipcianas.
Lo temps deu faraon Amenòfis IV (Akhenaton) que ho un temps de capvirada religiosa. En ehèit, aqueth faraon, qui avó l'escadença d'eretar un país hèra poderós arron de las conquestas en Asia (Siria e Liban) deu son predecessor Djehotimes III) que desenvolopè un gran projècte d'abandon deus cultes deus dius egipcians entaus remplaçar peu culte deu son pròpi diu : Aton (ua abstraccion representada com lo disque solar). En miant aqueth projècte, Amenòfis IV qu'abandonè las conquestas egipcianas en tot deishar aus enemics asiatics d'Egipte lo parat de vàder mei poderós e mei miaçants. Au dehens deu país, l'abandon deu culte deus dius egipcians (e deu son financiament) que creè tensions de las granas. Lo país qu'èra au punt de cabussar quan Amenòfis IV e's morí. Com lo son eretèr, lo faraon Totankhamòn b'èra enqüèra mainatge, Horemheb que prengó lo poder en que tornè la patz au dehens e en dehòra d'Egipte. Que tornè establir lo culte deus ancians dius e que's pelegè contre lo enemics d'Egipte.
Com Totankhamon e's morí shens deishar cap d'eretèr e que lo quite Horemheb e n'avó pas tanpauc que designè eth medish un tanhent e companhon d'arma noma Pa-Ramesso (hilh de Sethi, un amic son originari de la ciutat d'Avaris) com eretèr e qui vadore Ramsès Ièr.
Atau Horemheb qu'estabilizè Egipte e qu'establí la XVIIIau dinastia.


text:
Vocala barrada anteriora arredondida
La vocala barrada anteriora arredondida es una vocala que se trapa dins qualques lengas parladas. Lo sieu simbòl dins l'Alfabet Fonetic Internacional es [y], e son simbòl X-SAMPA es y. Per las lengas, es generalament representada per una ü (alemand, turc) o y, mas tanben per una u (occitan, francés, arpitan e qualques autras lengas romanicas), o per una ű (ongrés). Se pòt taben veire yb (alfabet cirillic) e ㅟ (Hangeul, en corean).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es barrat, valent a dire que la lenga es plaçada tan prèpa del paladar coma possible
- Son ponch d'articulacion es anterior, valent a dire que la lenga es plaçada tan luènh del davant de la boca coma possible
- Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas e que la partida interiora es exposida.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, la [y] se tròba dins gaireben totes los dialèctes. Se representa per una "u". Pasmens, la u pòt far lo son [w] (après una vocala, o en [gascon] abans una vocala), [j] (abans una "o" o "ò", levat en gascon), [ɥ] (abans una vocala fòra o/ò e pas en gascon). La "ü" fa lon son [y] quand la "u" far lo son [w], e [w] quand la "u" fa [y]. En gardiòl, la [y] existís pas. Quand la "u" se pronócia [y] dins los autres dialèctes, lo gardiòl fa lo son [ʏ].
Lengas[modificar | modificar la font]
La [y] se tròba, per exemple, dins:


text:
Wikipèdia:Modèls
Aquesta pagina presenta los diferents modèls utilizats sus Wikipèdia oc, repartits dins divèrsas sospaginas en foncion de lor usatge.
Aquestas sospaginas mòstran lo modèl e sa sintaxi (prèsta a èsser copiada-empegada) e mai un exemple d'utilizacion. Son en construccion, la Lista dels modèls demòra pel moment mai completa.
Sospaginas en cors d'escritura :
- /Arborescéncia (per la categorizacion dels modèls)
Per una ajuda generala suls modèls, la sintaxi e las possibilitats, vejatz Ajuda:Modèl.
Somari
Articles[modificar | modificar la font]
- Avertiments permanents
- Títol incorrècte
Unicòde
Contengut ofensant
Desvelament de l'intriga
Cas d'omonimia / omofonia
- Bendèls temporaris
- Article protegit
Esbòs
Article prepausat de qualitat, de la setmana
- Desacòrdis e problèmas
- Desacòrdis de neutralitat / de pertinéncia
Proposicions de supression
Supression d'imatges
Problèmas de copyright
- Mantenença
- Modificacions en cors
Tascas d'efectuar (traduccion, relectura, proteccion...)
- Ligams entre projèctes
- Commons, Wikiccionari, Wikiquote, Wikifont, Wikinews, Wikilibres
Wikipèdia dins una autra lenga
- Fonts
- Pels articles copiats de fonts liuras
- Mèdia
- Insercion de fichièrs àudio
Ajudas a la redaccion[modificar | modificar la font]
- Ajudas generalas a la redaccion
- Nòtas de bas de pagina e bibliograficas
Formatatge del tèxt
Simbòls
Tèxt en colors
Escritura dels noms pròpris
- Datas
- Escritura facilitada pels sègles, millenaris, 1èr del mes...
- Païses
- Per inclure la bandièra d'un país e son nom. Creat a l'origina per l'espòrt.
- Indicacion de lenga
- Icòna amb lo còde d'una lenga, util pels ligams extèrnes o las traduccions.
- Coordenadas sus una mapa
- Afichatge d'una mapa amb las coordenadas d'un luòc
Tablèus[modificar | modificar la font]
- Tablèus
- ajuda a la creacion de tablèu predefinit e de quadre per incorporar de sospaginas (ex:pels portals).
- InfoBox
- per inclure de Tablèus de donadas amb paramètres amb una forma e una posicion predefinidas en completant de variablas una lista completa existís.
- Taxobox
- Tablèu recampant las informacions filogeneticas per totes los articles del domeni del vivent. Es un cas particular d'infobox. Vejatz Wikipèdia:Projècte/Carta grafica/Utilizacion de las taxobox.
Paginas d'utilizaire[modificar | modificar la font]
- Espaci d'utilizaire
- Se presentar
Utilizar los modèls Babel
Jónher una categoria d'utilizaires
Utilizar las boitas d'utilizaire
- Espaci Discussion Utilizaire
- Far la benvenguda
Avertir un vandal
Donar de conselhs a un començaire
Festejar un anniversari...
Autras paginas[modificar | modificar la font]
- Categorias
- Modèls per las paginas de categoria
Modèls per categorizar aisidament cèrts articles (coma per exemple vida e mòrt d'una persona)
- Imatges
- Licéncias dels imatges
Avertiments
Listas completas[modificar | modificar la font]
Doas listas relativament completas son disponiblas :
- Lista completa
- Aquesta lista intègra totas las sospaginas de la pagina actuala. Pòt èsser utila amb la foncion Seguit dels ligams per seguir las modificacions suls modèls. Aquesta pagina es fòrça longa de cargar !
- Special:Allpages
- Lista exaustiva de totas las paginas dins l'espaci Modèl:
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Messatge de benvenguda
- Messatge a un anonim
- Categorias d'esbòsses
- Autorizacion d'autor
- Alèrta de copyright
- Messatge de descripcion dels imatges
- Modèl fair use
- Desvela l'intriga del recit
- Messatge estandard de violacion de la GFDL
- Ajuda:Paletas de navigacion
- Ajuda:Modèl
- Messatges predefinits de Wikipèdia
- Lista dels modèls e Modèls/lista


text:
-219
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -219 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Sètge e conquista de la vila de Sagonta — un aliat de Roma — per una armada cartagenesa dirigida per Annibal Barca. Aquò entraïnèt l'annada seguenta la Segonda Guèrra Punica entre Roma e Cartage car lei Romans accusavan lei Cartaginés d'aver atacar un de seis aliats e car lei Cartaginés accusavan de sostenir una vila situada dins sa zòna d'influéncia iberica reconeguda en 226 avC.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Segond viatge d'inspeccion de l'emperaire Qin Shi Huang dins lei províncias de l'Empèri.


text:
Giordano Bruno
Giordano Bruno (Nola, Campània 1548 - Roma 17 de febrièr de 1600) èra un filòsof italian executat per eretgia.
Son nom de naissença èra Filippo, nascut a Nola, prèp de Nàpols, filh del soldat Giovanni Bruno. Prenguèt lo nom de Giordano quand venguèt fraire dominican al monastèri de Sant Domenico prèp de Nàpols. En 1572 foguèt ordenat capelan.
S'interessèt a la filosofia, amb una memòria excepcional, foguèt atirat per las idèas qu'alara se tornèt descobrir d'Ermès Trismegist, e Platon.
En 1576 deguèt partir de Nàpols per evitar la Inquisicion. Fugiguèt Roma pel meteis motiu, e tanben daissèt l'ordre dels dominicans. Viatgèt cap a Gènoa, venguèt calvinista, abans d'èsser excomunicat, e forçat a anar an França, ont demorèt pendent fòrça ans, jos la proteccion de poderoses protectors. En aquela epòca publiquèt vint libres, que Cena de le Ceneri (1584), e De l'Infinito, Universo e Mondi (1584). En aquela darrièra òbra defend las teorias de Copernic.
En 1586, aprèp una violenta disputa sus "un instrument scientific", abandonèt França per anar a Alemanha, e a Helmstadt foguèt excomuniat pels Luterians. En 1591 acceptèt una invitacion a Venècia, ont fogièt arrestat per l'Inquisicion, jutjat, e transportat per un procès a Roma, en 1593, ont demorèt sièis ans abans d'èsser jutjat. Lo procès lo capitèt lo Cardinal Bellarmine. Refusèt de se retractar, e foguèt declarat erètge, e liurat a las autoritats secularas lo 8 de genièr de 1600. Moriguèt cremat lo 17 de febrièr de 1600, al Campo dei Fiori, una plaça popular de Roma, ont una estatua remembra l'eveniment.
Somari
La cosmologia a la mitat del sègle XVI[modificar | modificar la font]
A la mitat del sègle XVI, las teorias de Copernic, se difusavan pas rapidament. Lo primièr filosòf que i aderiguèt foguèt Giordano Bruno, que va obtenir d'aquelas teorias un ensemble de consequéncias que, segon lo punt de vista de la cosmologia del sègle XX, son extrèmament davancièras. Aquelas novetats se podián interpretar coma una contradiccion amb las idèas tradicionalas que consideravan lo cèl coma immudable, incorruptible, e superior a la region terrèstra. Pasmens, l'astronomia de Copernic foguèt solament admesa per fòrça pauc astronòms, que, amb prudéncia, los alemands Michael Maestlin (1550-1631), e Cristoph Rothmann. L'anglés Thomas Digges, autor d'A Perfit Description of the Caelestial Orbes, en que i aderiguèt amb entosiasme. Galilèu (1564-1642) e Kepler (1571-1630) èran tròp joves a l'epòca, e tanpauc Giordano Bruno, èra pas estrictament un astronòm, mas un filosòf, l'unic qu'acceptèt las tèsis copernicianas a la segonda mitat del sègle XVI. Dins sas òbras, publicadas entre los ans 1584 e 1591.
Segon Aristòtel e Platon l'Univèrs èra finit e esferic. Aviá coma darrièr tèrme l'esfèra del primum mobile, subjècte del motor diürne que se transmetiá a l'interior de l'Univèrs, e que li foguèt conferit per una intelligéncia transcendenta e extraterrèstre (Dieu o lo primièr motor immobil). Totes las estelas fixas èran en una esfèra, e totes a la meteissa distància de la Tèrra, immobila, e centrale; Ptolemèu los atierèt, fins a un nombre de 1.022, e las gropava en 48 constellacions. Las Planetas èran dins d'esfèras (o òrbas) solidas, e se mòvon i essent fixadas. Copernic conservava l'idèa de las esfèras solidas de las planetas, mas atribuiguèt a la Tèrra totes los movements estellars, immobilizant las estelas fixas, e lo Solelh ven lo novèl centre immobil. Daissava als filosòfs lo problèma de determinar se la partida superiora de l'estelum es finit o infinit.
Las idèas de Giordano Bruno[modificar | modificar la font]
Bruno sostenguèt l'idèa que se la Tèrra seguís un movement de rotacion, lo movement diürne estellar torna en una illusion, e i a pas mai de motiu de pensar que las estelas demòran eqüidistantas del centre, e que l'estelum siá finit. Thomas Digges ja arribèt a la meteissa concluson en 1576. Mas segon el, l'estelum infinit es lo lar de Dieu, los àngels, e los benaüroses. Digges perseguèt dins l'idèa de las esfèras de las planetas, e mostrava que la Tèrra es l'unic luòc ont se produsiá la naissença e la mòrt; e, per consequéncia, coma un luòc imperfièch al respècte a la immutabilitat dels cèls, e a la beatitud estellara. En 1584 Bruno publiquèt dos importants dialògs filosofics ont elimina las esfèras planetàrias abans que lo faguèsse Cristoph Rothmann, en 1586, e Tycho Brahe, en 1587. Concebèt l'idèa d'un cèl fluid, plen d'una substància (aire pur, etèr, o spiritus) qu'opausa pas de resisténcia al movement dels astres, que se mòvon per sa pròpia impulsion. Abandonèt l'idèa de ierarquia dins l'Univèrs. La Tèrra es un astre pas mai. Dieu pas mai a una relacion especiala amb aquela region, mas la meteissa dins totes las regions, e considerèt l'Univèrs coma infinit , per qualitat pròpia. Bruno afirmèt tanben que l'Univèrs es omogenèu, remplit dels quatre elements (aiga, tèrra, fuòc, e aire), que compausan tanben los astres, e sometèt la matèria a una unica lei universala e necessària. Mas se i a pas de diferéncias entre los astres, e entre la Tèrra e lo cèl, entre lo Solelh e las estelas, aquò implica que lo Solelh es un estela mai, e las estelas son de solelhs. Se l'Univèrs es omogenèu, coma ditz Bruno, los autres estelas tanben an de planetas. Atal l'Univèrs ven omogenèu, e infinit, tant dins l'espaci coma dins lo temps. Atal doncas, aquela concepcion va encontra de la concepcion crestiana. Contradich l'idèa d'un jutjament darrièr, amb un l'Univèrs estable e permenant fin alara. L'idèa de Dieu es immanent dins un Univèrs infinit.
L'ensemble format pel Solelh e las planetas es l'unitat fondamentala de l'Univèrs infinit. Segon Bruno, la poténcia infinida d'un Dieu infinit crèa necessàriament un Univèrs infinit, format per un nombre infinit de sistèmas solars, separats per de vastas regions plenas d'etèr, perque l'espaci vuèit existís pas. Bruno arribèt pas cap al concèpte de galaxia. Las Cometas son una partida del synodus ex mundis, astres, e pas - coma lo sostenon d'autres autors – de creaturas efemèras, instruments divins, qu'anòncian la providéncia. La cometa es un monde, es a dire, un astre permenant, format pels quatre elements. Sa concepcion cosmologica es marcada per l'infinit, l'omogeneïtat, e l'isotropia. L'unitat es lo sistèma planetàri. La matèria es unida a un principi actiu animista, e intelligent, d'estructura discontunha, facha d'atòms. Amb aquela perspectiva materialista e animista, infinidista e atomista, Giordano Bruno anticipèt los tèmas essencials de la cosmologia del sègle XX.
Las idèas de Giordano Bruno, e la Glèisa Catolica[modificar | modificar la font]
Se ditz que foguèt cremat per son Copernicanisme, mas atal es pas segur, perque son pensament teologic èra sufisentament divergissent de la teologia de la Glèisa Catolica, que deuriá èsser, de fach, jutjat per docetisme. Totas sas òbras èran citadas dins l'Index Librorum Prohibitorum, en 1603.
Quatre cents ans pus tard, la Glèisa Catolica jol papat de Joan Pau II, exprimiguèt la reconeissença d'una error quand aviá condemnat Bruno.
En 1600, quand moriguèt cremat per l'Inquisicion, per un afrontament entre questions teologicas e scientificas, las idèas medievalas sortiguèron feridas a mòrt. Quand foguèt anonciada la senténcia, que seriá executat "piosament, sens efusion de sang" (de fach tuat pel fuòc) diguèt: "Ai mai paur per vosautres que venèm de prononciar la senténcia que per ieu ven de l'entendre", significant que la Glèisa Catolica sabiá lo crime contra l'umanitat qu'estava de cometre en creant un martir de la pensada.


text:
Boicòt
Lo boicòt es lo refús de comerçar amb un individu o una entrepresa, o amb un sector social, polític o economic, per l'isolar o que cèsse l'activitat, o amb l'intencion d'o desacreditar, constrénher o castigar.
Somari
Origina del mòt[modificar | modificar la font]
Boicòt es un eponim e un anglicisme, que ven del nom del capitan Charles Cunningham Boycott, administrador, a la mitat del sègle XIX, de las tèrras d'un proprietari absent, lo comte d'Erne (Comtat de Mayo, Irlanda).
Dins l'encaste de la "Guèrra Agrária" (ans 1870-1890) per capitar una redistribucion de las tèrras e melhorar la situacion dels borièrs en renda, l' Irish Land League prepausèt una baissa de las rendas que l'administrador rebutèt, expulsant en seguida los membres de la Liga de las tèrras. Lo seu president, Charles Parnell, suggeriguèt una alternativa non-violenta per obligar lo capitan a cedir: suspendre tot tipe de rapòrt amb el. Los jornalièrs refusèron de culhir o trabalhar per el, los comerces a vendre de noiritura (que deguèt importar) e lo postièr local li portèt pas mai lo corrièr. Per culhir deguèt far venir de trabalhadors del nòrd d'Irlanda amb milierat de policièrs e de soldats d'escòrta, per que corren pas de dangièr fisic; Boycott, totjorn mai isolat, realizèt en novembre que los esforces èran vans, perque lo còst de la culhida èra de 10.000 liuras, plan mai que la seuna valor. Aquel meteis mes, The Times utilizèt pel primièr còp per descriure la nòva fòrma d'accion lo tèrme «boycott», inventat pel Fr. John O'Malley de Mayo, que trobèt mai aisit a prononciar pels protagonistas. (Michael Davitt, The Fall of Feudalism in Ireland).
L'1 de decembre de 1880 lo capitan Boycott fugiguèt amb la seuna familha al Suffolk, Anglatèrra, ont moriguèt en 1897.
Istòria[modificar | modificar la font]
Alara que lo tèrme èra encara pas inventat, la practica aviá de precedents almens en 1830, quand la National Negre Convention incitèt a boicotar de productes fabricats pels esclaus.
En 1915 en l'Índia, Mohandas Karamchand Gandhi cridèt al boicòt contra totes los productes britanics e revitalizèt atal las indústrias localas, dins la primièra de les seunas accions non-violentas que permetèron, en 1947, de ganhar l'independéncia de l'Índia, el meteis teissiá amb filaira e talhièr domestic.
L'1 de decembre de 1955, a Montgomery (Alabama, Estats Units d'America), Rosa Parks, una cordurièra nègra, refusèt de cedir lo seu sèti a un blanc dins un autobús. Lo conductor apellèt la polícia e l'arrestèron. Los lidèrs del Moviment afroamerican pels drechs civils organizèron un boicòt de la companiá d'autobuses metent en proscèna lo pastor Martin Luther King. Lo boicòt aguèt un succès retronant tant per la companiá que pels comerçants del centre que patiguèron de grandas pèrdas, e en responsa, lo 30 de genièr de 1956 bobardèron los ostals de Martin Luther King e d'autres dirigents coma Jo Ann Robinson. Los lidèrs negres portèron la question als tribunals, mas alara demandèron en mai d'una disminucion de la segregacion, como o fasián pendent las negociacions amb la companiá, mas l'abolicion. Lo 13 de novembre de 1956, la Cort Suprèma dels Estats Units d'America declarèron inconstitucional la segregacion dins los autobuses, e lo boicòt s'acabèt, amb una victòria manifèsta, lo 21 de decembre, quand lo mandat de la Cort Suprèma foguèt comunicat a Montgomery.
Vaqui qualques cases celèbres de boicòt:
- En Alemanha, lo director de premsa del Senat d'Hamburg, Erich Lüth (1902-1989), cridèt en 1950 al boicòt del filme del realizador Veit Harlan, a causa de la collaboracion d'aquel amb lo nazisme. Lo productor del filme presentèt una demanda civila contra Lüth e l'afar arribèt fins al Tribunal Constitucional Federal aleman, qu'emparèt Lüth considerant que l'incitacion del boicòt constituissiá un exercici lícit del drech a la liure expression, indicant qu'aquò deuriá èsser pres en compte pels tribunals de la jurisdiccion ordinària.
- Lo sindicat Farm Workers of America, adoptèt lo principi de non-violéncia e promouguèt lo boicòt dels rasims de Califòrnia.
- Al començament de 1995 lo Burèu Internacional Permanent per la Patz èra en oposicion als ensags nuclears dins la Polinesia Francesa. L'industria viticòla francesa patiguèt del boicòt. Fin finala, lo president de la Republica francesa, Jaume Chirac, signèt un Tractat de prohibicion totala dels ensags nuclears, ratificat per França en abril de 1998.
De boicòts son celèbres a causa de lor durada. Lo boicòt mai long durèt dotze ans contra Ford Motors iniciat pel Comitat Nacional Irlandés. S'acabèt en 1998, quand l'entrepresa acceptèt de metre en practica los principis McBride, que las entrepresas nordamericanas financaren pas la discriminacion contra los catolics de l'Irlanda del Nòrd.
Tipes de boicòt[modificar | modificar la font]
Se pòt triar los boicòts en diferents tipes:[1]
Segon los objectius[modificar | modificar la font]
- pels drechs umans: sobretot los boicòts contra los regims opressors o racistas.
- pacifistas: contra las entrepresas que produson d'armas nuclearas, o aquelas que produson d'armes joguinas; o contra d'entitats financièras qu'oganizan aquelas accions.
- pels drechs sindicals: campannhas dels trabalhadors per sostenir de caumas o agarriments concrèts.
- ecologistas: contra los rebondaments dels rebuts, en defensa dels espacis naturals (per exemple, la selva pluviala).
- en defensa dels animals: per exemple: per protestar contra la tuariá dels dofins.
- de castig: per una accion determinada.
Segon l'estructura de foncionament[modificar | modificar la font]
- Boicot reactiu
- S'organisa per demostrar una oposicion a una politica o a una accion (o una declaracion) determinada d'un grop, d'una region, d'un Estat o, alara, d'un representant d'aquel. A pas d'objectius clars mas a per tòca de demostrar la colèra e tentar de portar tòrt al opausant.
- Boicot de consciéncia
- Se fa totjorn, quitament se se sap que i a pas ges de possibilitats de victòria, perque fòrça personas de prenga de decsions economicas en coeréncia amb las valors tocadas. Es lo cas del refús de comprar de joguinas de guèrra e boicoar e las entrepresas que las produson.
- Boicot estrategic
- S'organisa per véncer e sonque s'organisa se se considèra que i a bonastre de succès. En aquel cas las entrepresas de boicotar son seleccionadas amb suenh, los aspèctes organizacionals son plan estudiats e se lança la campanha amb la màger difusion possibla.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [http://ctb.ku.edu/es/tablecontents/seccionprincipal33.17.aspx (es) Organizar un boicot, Phil Rabinowitz y Kate Nagy, ed:Caja de Herramientas Comunitarias. Universidad de Kansas


text:
Malala Yousafzai
Malala Yousafzai (en pashto: ملاله یوسفزۍ; en ordo: ملالہ یوسف زئی; Mingora, Paquistan, 12 de julh de 1997) es una activista civica e blogaira paquistanesa. Per encausa de sa lucha en favor de l'educacion e dels dreches de las femnas, entamenada tre l'adolescéncia, recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz lo 10 d'octobre de 2014.
Biografia[modificar | modificar la font]
Venguèt famosa tre 2009, quand aviá pas que 11–12 ans, qu'escriviá un blòg, jos un pseudonim, per la BBC e i narrava sa vida jos la lei dels talibans, los ensages que fasián per tal de contrarotlar la Val de Swat, e a l'encòp i far conéisser sas idèas per afavorir l'educacion de las dròllas.
Son engatjament foguèt recompensat lo 19 de decembre de 2011 amb lo primièr Prèmi Nacional del Jovent de Paquistan, que venguèt puèi lo Prèmi Nacional Malala de la Patz, decernit pel govèrn paquistanés. Lo 9 d'octobre de 2012, Malala foguèt victima d'una temptativa d'assassinat e recebèt una bala dins lo cap e lo còl del temps qu'èra a tornar en cò sieu dins un bus escolar. Capitèt de subreviure e foguèt mandada aprèp qualques jorns en Anglatèrra, al Queen Elizabeth Hospital de Birmingham per i seguir una reeducacion.
Lo 29 d'abril de 2013, la revista america Time la placèt en cobèrta e la designèt coma una de "las 100 personas mai influentas del mond". Recebèt divèrses recompensas dins mantun país coma per exemple lo Prèmi Internacional Catalonha en mai del meteis an per "sa determinacion e son coratge dins la defensa dels dreches de l'òme".
Aprèp d'èsser estada nomenada demest los candidats al Prèmi Nobel de la Patz de 2013, recebèt finalament aquesta recompensa l'an seguent, amassa amb lo militant civic indian Kailash Satyarthi.


text:
Lac Xingkai
Lo Lac Xingkai (興凱湖 en chinés tradicionau; pinyin: Xīngkǎi Hú) o Lac Khanka (oзepo XaHka en rus) qu'ei un lac d'aiga doça de Manchoria situat a la termièra enter la província chinesa de Heilongjiang e lo krai de Primòrie en Russia. L'aiga deu lac qu'ei tan limpida e lo cèu d'aquera region tan blau, qui lo lac ei conegut com « l'Esmerauda deu Nòrd ».
La soa superfícia qu'ei de 4 190 km2 (qui 3 030 km2 en Russia). Las arribas deu lac que son marescatjosas exceptat au nòrd-oèst. Lo bacin drenant deu lac qu'a ua superfícia de {{Unitat|16890|km2} (97% en Russia). Qu'ei alimentat per 23 arrius (8 en China e 15 en Russia) e que desborda au nòrd dens l'arriu de Sungacha, afluent d'Ussuri. Lo lac qu'apartien au bacin d'Amur.


text:
-729
Aquesta pagina concernís l'an -729 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Conquista de Babilònia per Teglath-Phalasar III. Lo rèi usurpator, Ukin-zer, e sei fius foguèron tuats. Teglath-Phalasar III venguèt oficialament rèi de Babilònia. Per rompre la resisténcia de la vila, ordonèt la desportacion d'au mens 150 000 abitants vèrs Assiria.


text:
-325
Aquesta pagina concernís l'an -325 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Samnita. Lei Samnitas recebèron lo sostèn dei Vestins mai foguèron desfachs dins lo corrent de l'annada e, en causa de pèrdas importantas, deguèron acceptar una trèva de cinc annadas. Trionf dau dictator Lucius Papirius Cursor e pilhatge dau territòri dei Vestins.


text:
Apalaches
Los Apalaches son una cadena de montanhas situadas a l'èst de l'America del Nòrd e que s'espandisson de Terranòva (Canadà) fins al centre de l'estat d'Alabama (Estats Units) al sud. Culminan al Mont Mitchell (2037 mètres) en Carolina del Nòrd. Los Apalaches despartisson la plana costièira atlantica del bacin del flume de Mississipí e dels Grands Lacs.
Los Apalaches son los vestigis de sèrres ancians fòrça erodats; son formats de corredors longs que s'espandisson parallèlament a d'esquinas rectilinèas. Las clusas dels Apalaches forman de passatges estreches al travèrs de los sèrres.
Los Apalaches foguèron entre autres los territòris dels Americans Natius Cherokees (mas tanben dels Creeks e Iroqueses) abans que foguèsson decimats per la veròla puèi deportats en Oklahoma (Camin de las lagremas).


text:
Maòri (pòble)
Los Maòri son un pòble indigèna polinesian d'Aotearoa (Nòva Zelanda). Lo grop arribèt probablament al sud-oèst de Polinesia en mantunas èrsas abans l'an 1300[1]. Los Maòri s'installèron en las illas e desvolopèron sa cultura pròpria.
Los europèus venguèron en Nòva Zelanda en nombre creissent a la fin del sègle XVIII, e las tecnologias e las malautiás que i portèron desestabilizèron la societat Māori. Aprèp 1840, los Māori perdèron una granda part de sas tèrras e dintrèron dins una fasa de descreis cultural e numeric, mas la population capitèt de pujar tornarmai a la fin del sègle XIX , e un reviscol cultural comencèt dins los ans 1960.
Dins la lenga maòri lo mot māori significa « normal », « natural » o « ordinari ». Dins las legendas e autras tradicions oralas, lo mot destria los èssers umans mortals de las divinitats e esperits (wairua)[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ New Scientist Webpage: Rat remains help date New Zealand's colonisation. Accessed 2008-06-23
- ↑ Atkinson, A. S. (1892). "What is a Tangata Maori?" Journal of the Polynesian Society, 1 (3), 133-136. Accessed 2007-12-18.


text:
Breitenau (Bas Ren)
Breitenau (Bas-Rhin) en alemannisch (Breitenau en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Breitenau Ocupa un vast ban d'una superficie de 429 a #que s'estend d'una part fins al vallon del Giessen de Urbeis e d'autra part fins a la vallée dicha de la Capèla. Lo vilatge ocupa una granda part de lo sieu territòri per escarpements montagneux #que las altituds ne vàrian entre 280 e 330 mètres. Lo limit oriental de la municipalitat s'estend entre lo massís del Altenberg (854 m)[1] e las nautors del Rougerain. La part montagneuse #que cobrís los tres quatrens de la municipalitat a constituit per las reünions del Rougerain (650 m) e de Freda-Fontaine (685 m) #que fa mestièr de frontièra amb la municipalitat de Rombach-lo-Franc[2] al Caulet de la Pichona Nautor en la vallée de la Liepvrette. La part superiora del vallon de Freda Fontaine pres la vallée de Urbeis e lo Caulet de Fouchy situat a 608 mètres d'altitud e la vallée de Sant Ostal-a las-Minas. Lo vilatge se étire sul marge esquèrre pel Luttenbach e lo marge drech, a 330 mètres d'altitud per Nòva-Glèisa. Lo masatge caseriu de Freda-Fontaine, abans lo caseriu de Noirceux (caseriu de Fouchy) compta encara qualqu'uns granjas isoladas e d'ancianas granjas transformadas en residéncias secondaires.
Breitenau occupe un vaste ban d'une superficie de 429 ha qui s'étend d'une part jusqu'au vallon du Giessen d'Urbeis et d'autre part jusqu'à la vallée dite de la Chapelle. Le village occupe une grande partie de son territoire par des escarpements montagneux dont les altitudes varient entre 280 et 330 mètres. La limite orientale de la commune s'étend entre le massif de l'Altenberg (854 m)[3] et les hauteurs du Rougerain. La partie montagneuse qui couvre les trois quarts de la commune est constituée par les sommets du Rougerain (650 m) et de Froide-Fontaine (685 m) qui fait office de frontière avec la commune de Rombach-le-Franc[4] au Col du Petit Haut dans la vallée de la Liepvrette. La partie supérieure du vallon de Froide Fontaine rejoint la vallée d'Urbeis et le Col de Fouchy situé à 608 mètres d'altitude et la vallée de Sainte Marie-aux-Mines. Le village s'étire sur la rive gauche par le Luttenbach et la rive droite, à 330 mètres d'altitude par Neuve-Église. Le hameau de Froide-Fontaine, avant le hameau de Noirceux (hameau de Fouchy) compte encore quelques fermes isolées et d'anciennes fermes transformées en résidences secondaires.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ la Altenberg (854 m) es un massís montagneux, entre lo Rocher del Coucou (856 m) e las nautors de Schlingoutte (830 m) #que dominan lo Val de Villé e vallée de la Liepvrette
- ↑ Aquela municipalitat èra abans la Revolucion una enclave lorraine en fasent part del Duché de Lorraine amassada al departament de la Nautor-Rhin
- ↑ l'Altenberg (854 m) est un massif montagneux, entre le Rocher du Coucou (856 m) et les hauteurs de Schlingoutte (830 m) qui dominent le Val de Villé et vallée de la Liepvrette
- ↑ Cette commune était avant la Révolution une enclave lorraine faisant partie du Duché de Lorraine réunie au département du Haut-Rhin


text:
Pèire II d'Aragon
Pèire II d'Aragon o Pèire I de Barcelona (1177?-Murèth 1213) foguèt un rei de la Corona d'Aragon. Sos titols exactes son Pèire lo Catolic, I de Catalonha e II d'Aragon e Ribagòrça, Comte de Barcelona, Girona, Osona, Besalun, Cerdanha e Palhars Jussan, Rei d'Aragon e Comte de Ribagòrça (1196-1213) e senhor de Montpelhièr (1204-1213).
Èra lo filh de Anfós II d'Aragon e de Sança de Castilha. Sucediguèt a son paire al tron de la Corona d'Aragon a la mòrt d'aqueste darrièr en 1196. Pel testament d'Anfós II, Pèire eretava de Barcelona, e d'Aragon, mentre mentre que son fraire Anfós II eretava de Provença. En 1204 se faguèt coronar a Roma pel Papa Innocenci III.


text:
Plombières-les-Bains
Plombières-les-Bains es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en las Vòges meridionalas, a las confins de l'Anautita-Saône, la pichona vila de Plombières-las-Bains ocupa la vallée estrecha de la Augronne. Aquela topologie a condusit la municipalitat a se desvolopar suls vessants e per cèrts caserius excentrés suls plateaux de la Vôge : de Granjas-de-Plombières, Ruaux, Bellefontaine...
Al delà del Augronne se tròba la municipalitat del Val-de Ajol ont passa d'ara endavant la nòva RN 57 #qu'evita aital lo relief plombinois tròp escarpé. Dos unes autres corses d'aiga solquen la municipalitat, egalament orientats del nòrd-es cap al sud-oèst : lo ruisseau de Chèvrecul #qu'adaiga Ruaux abans d'immergir cap al Augronne e la Semouse #que separa la municipalitat de las siás vesinas : Xertigny e Lo Clerjus.
La vila possedís 27 fonts caudas faiblement minéralisées mas ricas en oligo-elements. Las aigas de Plombières jaillissent a temperaturas compresas entre 57 e 84 gras : ideales per se relaxer, son tanben indicadas en lo tractament dels afectem digestivas e rhumatismales.
Située dans les Vosges méridionales, aux confins de la Haute-Saône, la petite ville de Plombières-les-Bains occupe la vallée étroite de l'Augronne. Cette topologie a conduit la commune à se développer sur les versants et par certains hameaux excentrés sur les plateaux de la Vôge : Granges-de-Plombières, Ruaux, Bellefontaine...
Au-delà de l'Augronne se trouve la commune du Val-d'Ajol où passe désormais la nouvelle RN 57 qui évite ainsi le relief plombinois trop escarpé. Deux autres cours d'eau sillonnent la commune, également orientés du nord-est vers le sud-ouest : le ruisseau de Chèvrecul qui arrose Ruaux avant de plonger vers l'Augronne et la Semouse qui sépare la commune de ses voisines : Xertigny et Le Clerjus.
La ville possède 27 sources chaudes faiblement minéralisées mais riches en oligo-éléments. Les eaux de Plombières jaillissent à des températures comprises entre 57 et 84 degrés : idéales pour se relaxer, elles sont aussi indiquées dans le traitement des affections digestives et rhumatismales.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Plombières #Èsser dempuèi la Ve sègle abC. lo luòc d'un abitat celte. Los Romains, en lo moment de la conquista de las Gaules, i #descobrir de fonts d'aigas caudas e #fondar la station i a mai de 2000 ans. La legenda vòl que las légions del tinent de César, Labienus, #que se dirigissián cap al nòrd via l'actuala Franca-Comtat, en -51, se sián arturats près de Plombières. Un soldat, a l'investigacion de lo sieu can, #que s'i seriá aluenhat pendent la nuèch, i auriá trobat aquelas fonts caudas. Los Romains #emprene de trabalhs considerables amb la fin de capter las fonts ; per #encobrir, eles détournèrent çò Augronne. Sembla que los thermes romains aculhián sustot ferits de guèrra venguda de las limes sul Rhin. La station i aguèt destruit en lo moment de las invasions barbaras, mas renais a partir de la Mièja Edat.
Lo pòrti Transbordador III i fa erigir una fortalesa (se situa l'acabament parcial dels trabalhs l'an 1292) sus tèrras apertenentas a la abbaye de Remiremont, #çò que lududes val una menaça de excommunication. Lo castèl i aviá bastit sul marge esquèrre de la Augronne amb la fin de protegir las « baigneurs contra las méchantes gents ». A #èsser destruit benlèu al cors de l'incendi #que #destruir Plombières en 1297[1].
Al fil dels sègles, d'illustres curistes van s'i succedir : los ducs de Lorraine, plan segur e los sieus cosins los ducs de Guise mas tanben Montaigne, Louis XV de França e la siá familha, Voltaire, Beaumarchais (la primièra de lo sieu celèbre « Matrimòni de Figaro » #debanar a Plombières, i èra lo proprietari de la papeterie dintratz 1780 e 1788), Napoleon Bonaparte, Joséphine de Beauharnais, Napoleon III, Berlioz, Lamartine o encara Alfred de Musset e quitament lo pintor espanhòl Goya,.
Una stèle a erigit en remembrar de l'enginhèr american Robert Fulton #que, en 1802, es vengut presentar a l'esposa del primièr cònsol, la maquette de lo sieu vaissèl a vapor. L'experiéncia i aguèt luòc sus un braç del Augronne, près de l'actuala carrièra Fulton, e lo invention li caliá révolutionner l'art de la navegacion.
Lo 21 de julhet 1858 #debanar en lo « pabalhon dels princes » (actuales bureaux de l'administracion de la Societat thermale) la entrevista secrèta entre l'emperaire Napoleon III e lo comte de Cavour, primièr ministre sardo-piémontais, en desbocant al tractat de Plombières. Aquel acòrdi prevei #qu'en l'escambi del supòrt militar francés al Piémont-Sardenha en la siá guèrra contra l'Àustria, la França i aurà indemnitzat per la annexion de la Savoie e de Niça.
Es alavetz, a l'escasença d'un sopar, dicha-se, #que i aguèt improvisat la Gèla Plombières.
Plombières fut dès le Ve sègle abC. le lieu d'un habitat celte. Les Romains, lors de la conquête des Gaules, y découvrirent des sources d'eaux chaudes et fondèrent la station il y a plus de 2000 ans. La légende veut que les légions du lieutenant de César, Labienus, qui se dirigeaient vers le nord via l'actuelle Franche-Comté, en -51, se soient arrêtées à proximité de Plombières. Un soldat, à la recherche de son chien, qui se serait éloigné pendant la nuit, aurait trouvé ces sources chaudes. Les Romains entreprirent des travaux considérables afin de capter les sources ; pour cela, ils détournèrent l'Augronne. Il semble que les thermes romains accueillaient surtout des blessés de guerre venus des limes sur le Rhin. La station fut détruite lors des invasions barbares, mais renaît à partir du Moyen Âge.
Le duc Ferry III y fait ériger une forteresse (on situe l'achèvement partiel des travaux en 1292) sur des terres appartenant à l'abbaye de Remiremont, ce qui lui vaut une menace d'excommunication. Le château était bâti sur la rive gauche de l'Augronne afin de protéger les « baigneurs contre les méchantes gens ». Il a été détruit peut-être au cours de l'incendie qui détruisit Plombières en 1297[2].
Au fil des siècles, d'illustres curistes vont s'y succéder : les ducs de Lorraine, bien sûr et leurs cousins les ducs de Guise mais aussi Montaigne, Louis XV de France et sa famille, Voltaire, Beaumarchais (la première de son célèbre « Mariage de Figaro » eut lieu à Plombières, il y était le propriétaire de la papeterie entre 1780 et 1788), Napoléon Bonaparte, Joséphine de Beauharnais, Napoléon III, Berlioz, Lamartine ou encore Alfred de Musset et même le peintre espagnol Goya,.
Une stèle est érigée en souvenir de l’ingénieur américain Robert Fulton qui, en 1802, est venu présenter à l'épouse du premier consul, la maquette de son bateau à vapeur. L’expérience eut lieu sur un bras de l’Augronne, près de l'actuelle rue Fulton, et l’invention devait révolutionner l’art de la navigation.
Le 21 juillet 1858 eut lieu dans le « pavillon des princes » (actuels bureaux de l'administration de la Société thermale) l'entrevue secrète entre l'empereur Napoléon III et le comte de Cavour, premier ministre sardo-piémontais, aboutissant au traité de Plombières. Cet accord prévoit qu'en l'échange de l'appui militaire français au Piémont-Sardaigne dans sa guerre contre l'Autriche, la France sera indemnisée par l'annexion de la Savoie et de Nice.
C'est alors, à l'occasion d'un dîner, dit-on, que fut improvisée la Glace Plombières.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Georges Poull, Plombières a la Mièja Edat, lo sieu castèl e los sieus procuradors. Tirat a despart d'un estudi aparegut en los Anals de l'Èst (1972-1) completat per un abans intencion de Marc Chardot e enriquit de divèrsas nòtas e illustrations, Berger-Levrault, Modèl:2e trimèstre 1973.
- ↑ Georges Poull, Plombières au Moyen Âge, son château et ses avoués. Tiré à part d'une étude parue dans les Annales de l'Est (1972-1) complété par un avant propos de Marc Chardot et enrichi de diverses notes et illustrations, Berger-Levrault, Modèl:2e trimestre 1973.


text:
Brinhòla
Brinhòla (Brignoles en francés) es una comuna provençala situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brinhòla, capitala dau Centre Var, foguèt la ciutat dei Còmtes de Provença. La vila es situada sus la ribiera de Carami e près de la montanha de la Loba (767 m). Es un ancian bacin minier d'extraccion de baucita. La vila es coneguda despuei l'Edat Mejana per sa produccion de prunas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Brinhòla a per sant patron Sant Loís, fèsta lo 19 d'agost. Loís d'Anjau, rèirenebot dau rei de França Loís IX, nasquèt a Brinhòla en 1274. Venguèt evesque de Tolosa e moriguèt a Brinhòla en 1297. Foguèt canonizat per lo papa Joan XXII en 1317.
Lo blason de la vila es subremontat d'una corona comtala, que lo Còmte de Provença aviá bastit un palais dins aquela vila.


text:
Categoria:Pacifisme
Aquesta categoria visa a recampar los articles qu'an per subjèctes los concèptes e activitats del pacifisme), e las organizacions pacifistas e las personalitats marcantas que se son opausadas a las guèrras. S'agís pas de las idèas o de los que vòlon la patz en general, mas ben de las idèas, organizacions e personas que s'opausan a la resolucion de totes los conflictes o de cèrts d'entre eles, per la guèrra.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
P
- ► Personalitat pacifista (2 P)


text:
Avolsheim
Avolsheim en alemannisch (Avolsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Avolsheim Es una municipalitat francesa, situada en lo departament del Bas-Rhin e la region Alsace.
A situat a unitat|1.6|km}} de Wolxheim, 1,8 km de Soultz-los-Bains, 2,5 km de Dachstein, 2,8 km de Ergersheim-sus-Bruche, 3 km de Molsheim e 31 km de Estrasburg.
Avolsheim A una superficie d'unitat|1.83|km|2 {{}} e una densitat d'unitat|381|abitants/km|2 {{}}.
Avolsheim est une commune française, située dans le département du Bas-Rhin et la région Alsace.
Elle est située à 1,6 km de Wolxheim, 1,8 km de Soultz-les-Bains, 2,5 km de Dachstein, 2,8 km d' Ergersheim-sur-Bruche, 3 km de Molsheim et 31 km de Strasbourg.
Avolsheim a une superficie de 1,83 km2 et une densité de 381 habitants/km2.


text:
Bébing
Bébing es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Dos caserius situats al nòrd apertenon tanben a la comuna:
- Rinting
- Misselhoff
Deux hameaux situés au nord appartiennent aussi à la commune:
- Rinting
- Misselhoff
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement Bobunisvillare Mencionat per las primièras fes l'an 699.
- Vilatge de la distincion de Sarrebourg, ligat a la França en 1661.
- Anciennement Bobunisvillare mentionné pour la première fois en 699.
- Village de la seigneurie de Sarrebourg, rattaché à la France en 1661.


text:
Moissida
Moissida [mwɛj'ʂidɒ][1] (en francés Mussidan) es una comuna occitana, que se tròba en Perigòrd (departament de Dordonha e region d'Aquitània).
L’etimologia de Moissida es pas segura. Bastida sus la forma Mulcedonum de l'an 830, l’eidéia comunament admesa d’una origina gallesa fondada sus lo sufixe -dunum (nautura, tertre) pausa problema : d’una man perqué lo prumier element (un nom d’òme ?) demòra escur, e de l'autra a chausa de l’evolucion fonetica de la -d- latina intervocalica, que s’es pas jamai mantenguda dins los toponims occitans se 'chabant per -dunum (cf. per exemple Lausun). D’un autre costat, una ipotesi basada sus lo patronim galloroman Mussidius (rare, mas atestat) explicariá pas las formas medievalas en Moys- / Mois-, e enquera mens la forma en Mulce- del segle IX.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es bastida a riba mança d'Eila, au junhent emb Cremsa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Moissida coneguet una prosperitat vertadiera a l'arribada dau chamin de fer, que la vila era a la crosada de doas linhas (Bordèu-Periguers e Engolesme-Marmanda). Sofriguet mai que mai de l'avaliment de las ligasons vers Brageirac e Rabairac a l'entorn de 1945, puei de la crisi industriala que coneguet la valada d'Eila dins las annadas 1970-80. Uei, s'espera que l'arribada de l'autorota A89 (coblada emb la novela rota vers Brageirac) rendrà a la vila lo dinamisme qu'aviá perdut dempuei la guerra.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Ligams externes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'ortografia es Moissida e non pas Moissídan*. Quò es la règla daus toponims achabats per "-a" pòstonica venent d'una terminason primitiva tonica en "-an", cf. introduccion dau diccionari d'Alibèrt p. 28.


text:
Chartèves
Chartèves es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Chartèves es, coma aquela de nombrosas municipalitats de la region, ligada a la Primièra Guèrra mondiala, amb lo sieu lòt de destruccions, de mòrts, de ferits e de desapareguts. La municipalitat a #èsser severament deteriorada en lo moment de las desparièras ofensivas #qu'an #èsser lançadas pel contraròtle dels marges de la Marna.
Divèrses libres istorics retracent aqueles eveniments douloureux.
L'histoire de Chartèves est, comme celle de nombreuses communes de la région, liée à la Première Guerre mondiale, avec son lot de destructions, de morts, de blessés et de disparus. La commune a été sévèrement endommagée lors des différentes offensives qui ont été lancées pour le contrôle des rives de la Marne.
Plusieurs livres historiques retracent ces événements douloureux.


text:
Vincenç de Pau
Vincenç de Pau (Poi - ara Sent Vincenç de Pau, lo 24 d'abriu de 1581 – París, lo 27 de seteme de 1660) que ho un prèste gascon venerat com un sant per la Glèisa Catolica.
Que ho aumonièr au près deus galerians, deus mainatges trobats e deus paisans. Que ho tanben aumonièr de la regina Margarida de Medici, esposa deu rei Enric III de Navarra e IV de França.
Que fondè dus òrdres : la Congregacion de la Mission e la Companhia de las Hilhas de la Caritat (uei las Sòrs de Sent Vincenç de Pau)


text:
Dempuèi l'independéncia de las Seichèlas en 1976, la produccion per capita d'aquel pichon archipèla a crescut sèt còps quand la comparam als nivèls anteriors a l'independéncia. La creissença es estada impulsada pel sector toristic - qu'emplega près de 30% de la man d'òbra e provesís mai de 70% de las intradas en moneda fòrta -, e per la pesca del ton. Aqueles darrièrs ans lo govèrn a encoratjat los investiments estrangièrs amb l'intencion de modernizar los otèls e d'autres servicis[1].
Al meteis temps, lo govèrn i a fach d'esfòrces per redusir la dependéncia al torisme, en promovent lo desvolopament de la creacion d'animals, de l'agricultura, pesca, e de la fabricacion a pichona escala. Lo PIB cresquèt entre 7% e 8% dins lo periòde 2006-2007 a causa d'una creissença del torisme e a l'expansion dels bastiments d'otèls en aquel periòde[1]. La creissença sofriguèt una retraccion de gaireben 9% en 2009 a causa de la casuda del torisme[1].


text:
Nucleosòma
Lo nucleosòma es una estructura que constituís l'unitat fondamentala e essenciala de la cromatina, qu'es la forma d'organizacion de l'ADN en los eucariòtas. Los nucleosòmas son formats d'un nuclèu proteïc constituit per un octamèr d'istònas, proteïnas fòrtament basicas e fòrça conservadas filogeneticament. L'octamèr es format de doas moleculas de cada istòna (H2a, H2b, H3 e H4). En lo vesent en un microscopi electronic, se vei amb forma de rosari o "collar de pèrlas", car es formada de l'eliç dobla d'ADN enrollada envolopa successiva octamèrs d'istònas, en existint entre dos nucleosòmas consecutius un fragment d'ADN, ADN espaciador. Cada octamèr d'istònas es entornejat per gaireben 2 torns d'ADN bicatenari. Autra istòna (H1) s'estend envolopa la molecula d'ADN fòra de la part centrala del nucleosòma.
L'enrollament de la molecula d'ADN en torn al nucleosòma redusís fins a 6 còps la longor de la cadena d'ADN.
En 1974 Roger Kornberg descriguèt lo nucleosòma e las pròvas qu'usèt per aiçò foguèron:
- La cromatina conten gaireben lo meteis nombre de moleculas d'istònas H2a, H2b, H3 e H4 e pas mai de la mitat de H1.
- La cristallografia de rais X indica qu'en la cromatina existís una estructura regular que se repetís cada 100 Å sobre la fibra. Aqueste meteis patron s'obsèrva quand l'ADN purificat se barreja amb de quantitats equimolares d'istònas, except H1.
- De micrografias electronicas de la cromatina revèlan que consistís en de particulas de gaireben 100 Å de diamètre connectadas mejançant ADN despolhi (coma un collar de comptes) e son aparentament las responsablas del patron de rais X.
- En controtlant lo temps de digestion de la cromatina amb la nucleasa de micrococ (que trinca l'eliç dobla de l'ADN), s'obtenon de fragments d'a l'entorn de 200 parelhs de basas (cuantificat mejançant d'experiéncias d'electroforèsi en gel).
Las observacions de Kornberg o amièren a conclure que lo nucleosòma es format de l'octamèr (H2A)2(H2B)2(H3)2(H4)2, en mai de gaireben 200 parelhs de basas d'ADN. Quand l'ADN se replica in vivo, las cadenas filhas son incorporadas immediatament en nucleosòmas.


text:
Doncourt-sur-Meuse
Doncourt-sur-Meuse es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Marna e la region de Champanha-Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Coma lo sieu nom l'indica, Doncourt a vorejat per la Meuse. La municipalitat es a 6 km de Bourmont e a 9 km de Clefmont e del A 31.
Comme son nom l'indique, Doncourt est bordée par la Meuse. La commune est à 6 km de Bourmont et à 9 km de Clefmont et de l'A 31.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1924 : Doncourt pren lo nom de Doncourt-sus-Meuse.
- 1924 : Doncourt prend le nom de Doncourt-sur-Meuse.


text:
Ferrand Magellan
Ferrand Magellan (Fernão de Magalhães [fɨɾˈnɐ̃ũ dɨ mɐgɐˈʎɐ̃ĩʃ] en portugués)[1] (estiu de 1480 – 27 d'abril de 1521, Illa Mactan, Província de Cebu, Filipinas) èra un explorator portugués que, quand èra al servici de la corona d'Espanha, ensagèt de trobar un camin maritim a l'oèst per las Illas Molucas en Indonesia. Foguèt lo primièr de far una expedicion a travèrs l'Ocean Pacific. E tanben lo primièr de capitar de circumnavegar la Tèrra dins l'istòria. Pasmens poguèt pas acabar son viatge (foguèt tuat pendent la batalha de Mactan en las Filipinas.
Daissèt son nom al passatge que descobriguèt e que li permetèt de dintrar dins l'Ocean Pacific dempuèi l'Ocean Atlantic, l'estrech de Magellan, situat en Patagònia, a la punta sud de l'America del Sud.
Somari
- 1 Originas
- 2 L'expedicion Magellan
- 3 Ligams intèrns
- 4 Bibliografia
- 5 Nòtas e referéncias
Originas[modificar | modificar la font]
La màger part de la vida de Ferrand Magellan avans la partença de son viatge a l'entorn de la planeta son mau coneguts. Lei premiers trabalhs rigorós subre aqueu subjècte foguèron realizats au sègle XIX. Au contràri, existís unei racòntes e cronicas de l'expedicion qu'es fòrça ben documentada.
Ansin, Magellan nasquèt vèrs 1480 e faguèt partida de la familha portuguesa Magalhães, originària dau nòrd de Portugal. Sa jovença es pas conegut e la premiera aparicion de son nom lo designèt coma supletiu e pensionnat reaiau dins la flòta de Francisco de Almeida nomat Vice-Rèi deis Índias Orientalas Portuguesas. Partiguèron de Lisbona lo 25 de març de 1505 per leis Índias. Sota lo comandament d''Afonso de Albuquerque, i participèt a la presa de Malacca en 1511 puei practiguèt lo comèrci deis espècias. Venguèt tanben amic ambé l'explorator Francisco Serrão que participèt ai memas campanhas militaras que Magellan.
Au començament de l'annada 1513, rintrèt au Portugal. A l'estiu, foguèt membre d'una armada mandada au Marròc per conquistar Azemmour. Foguèt leugierament bleçat a la camba e Magellan quitèt la campanha. Après aquela partença, foguèt sospichat de comèrci illegau ambé leis Arabis. Leis accusacions foguèron rapidàment abandonadas mai la reputacion de Magellan demorèt lòngtemps marrida en causa d'aquel afaire. Sei projèctes d'agantar leis Índias per l'Oèst foguèron refusats per lo rèi portugués. Aquò decidiguèt Magellan d'abandonar lo Portugal e de prepausar sei servicis au rèi espanhòu Carles Quint.
L'expedicion Magellan[modificar | modificar la font]
Preparacion[modificar | modificar la font]
Entre 1517 e 1518, l'idèa d'expedicion de Magellan foguèt acceptat per lo govèrn espanhòu. L'objectiu fixat foguèt principalament la delimitacion dei zonas d'influéncia espanhòla e portuguesa definit per lo tractat de Tordesillas. Per aquò, la descubèrta dei regions desconegudas èra un avantatge major car lei premiers explorators podián alora realizar una cartografia per defendre leis interés de lor sobeiran. Enfin, Carles Quint considerèt que la dubèrtura d'un camin novèu vèrs lei regions productritz d'espècias podiá èstre una fònt suplementària de revenguts. Lo 22 de març de 1518, lo comandament d'aquela expedicion foguèt oficialament donat ai capitanis Magellan e Faleiro. Obtenguèron tanben :
- lo monopòli sus la rota descubèrta pendent dètz annadas.
- lor nominacion coma governadors dei territòris descubèrts ambé 5% dei revenguts.
- 5% dei beneficis dau viatge.
- lo drech de prelevar 1 000 ducats sus lei viatges seguents, pagant solament 5% sus lo rèsta.
- la concession d'una illa, levat dei sièis pus ricas.
Lo finançament de l'expedicion foguèt assegurat per lo rèi. Teniá cinc naviris, 237 òmes d'equipatge e doas annadas de norridura :
- lo Trinidad (62 òmes) dirigit per Magellan espereu.
- lo San Antonia (55 òmes) dirigit per Juan de Cartagena.
- lo Concepción (44 òmes) dirigit per Gaspar de Quesada.
- lo Santiago (31 òmes) dirigit per Juan Serrano.
- lo Victoria (45 òmes) dirigit per Luis de Mendoza.
Debanament[modificar | modificar la font]
Lo debanament de l'expedicion es fòrça ben conegut gràcias au jornau tengut per l'Italian Antonio Pigafetta que será entre lei subrevisquents a la fin de l'expedicion. Son racònte permet de documentar leis eveniments quotidians de l'expedicion e tanben tèn d'informacions sus lei mutins e lei ponchs de vista deis autrei capitanis de l'expedicion. D'efèct, sembla qu'au mens tres comandants de naviris èran opausats ai projèctes de Magellan e certaneis assaièron de l'eliminar pendent lo viatge.
Lo trajècte de lòng dau continent american[modificar | modificar la font]
La premiera partida dau viatge foguèt marcada per la traversada sensa problema de l'Ocean Atlantic, l'exploracion de la costat d'America dau Sud e la mutinariá de tres capitanis de naviris còntra Magellan en abriu de 1520. D'efèct, lo premier objectiu de l'expedicion foguèt d'agantar lo continent american au nivèu de Brasil. I acomencèt una pausa dins la baia de Santa Lucia (Rio de Janeiro) lo 13 de decembre de 1519 fins a la fin dau mes. Puei, lei naviris van explorar la costa americana en direccion dau sud per recercar lo passatge vèrs leis Índias. Arribada en Patagonia vèrs la fin de l'estiu austrau, Magellan decidiguèt lo 31 de març de 1520 de s'arrestar per l'ivèrn.
Lo 1èr d'abriu, leis equipatges dei naviris San Antonia, Concepción e Victoria se revoutèron sota la direccion de sei capitanis. Ajudat per son equipatge pròpri e per aqueu dau Santiago, Magellan capitèt de replegar leis atacas e de reprendre lo contraròtle dei naviris revòutats. Lo capitani Mendoza foguèt tuat per sospresa per l'alguazil de la mission, Quesada foguèt executat e Cartagena foguèt abandonat sus lo ribatge ambé lo prèire Pedro Sánchez de la Reina. Quarante autrei marins foguèron condamnats puei amnistiats per Magellan que podiá pas executar toei lei mutins sensa riscar lo debanament corrèct de l'expedicion.
Lo passatge vèrs l'Ocean Pacific[modificar | modificar la font]
Lo passatge vèrs l'Ocean Pacific foguèt la segonda etapa majora dau viatge de Magellan. Foguèt marcada per la pèrda dau Santiago mandat en reconoissança après l'ivèrn austrau, la desercion dau San Antonio e per la descubèrta dau destrech de Magellan. Aqueu passatge necessitèt un mes per passar entre lei bauç e lei fjords de la region. Durant la traversada, una mutinariá novèla se debanèt sus lo San Antonio. Lo capitani Àlvaro de Mesquita foguèt arrestat per son equipatge e lo naviri rintrèt en Espanha.
La traversada de l'Ocean Pacific e la mòrt de Magellan[modificar | modificar la font]
La traversada de l'Ocean Pacific se debanèt pendent la fin de l'annada 1520 e la màger part de 1521. Foguèt marcada per de dificultats grandas, la mòrt d'unei membres d'equipatges, i comprés Magellan, l'abandon d'un naviri e lo cargament d'espècias per lo retorn en Euròpa.
Magellan, au contrari de l'opinion correnta, sabiá que la talha de l'Ocean Pacifica èra fòrça granda. Lei documents geografics donats au rèi avans la partença de l'expedicion lo mostra. Pasmens, lo problema major de l'expedicion foguèt de navigar dins un ocean vuege sensa illas per s'avitalhar, levat de quauqueis atòls desertics. D'efèct, per manca d'astre, lo trajècte de Magellan demorèt alunchat deis archipèlas principaus dau Pacific e lei resèrvas de norridura acomencèron de mancar entraïnant la mòrt o l'incapacitat d'unei membres de l'expedicion. La premiera illa granda agantada per lei naviris foguèt Guam lo 6 de març de 1521 onte poguèron s'avitalhar parcialament. Lo 17 de març, arribèron subre l'illa d'Homonhon dins lei Filipinas.
Magellan acomencèt d'explorar l'archipèla e assaièt d'utilizar lei rivalitats entre principats de la region per mostrar la poissança espanhòula. Obtenguèt rapidàment la conversion au crestianisme dau rèi de l'illa de Cebu en cambi de la conquista militara de l'illa de Mactan. Pasmens, lo 27 d'abriu de 1521, lo desbarcament d'un grop de 60 òmes equipats de fusius e dirigits per Magellan foguèt replegat. Magellan e unei soudats i foguèron tuats. Quauquei jorns après aquela revirada, lo rèsta de l'expedicion foguèt pres a la leca durant una recepcion per lo rèi de Cebu desirós de restablir sa reputacion dins la region e solament 113 òmes poguèron quitar l'illa. Aquò representava dos equipatges e la Concepción foguèt donc abandonada e cremada lo 2 de mai davant l'illa de Bohol.
Lo retorn vèrs Espanha[modificar | modificar la font]
Après la mòrt, l'expedicion se dirigiguèt vèrs l'Ocean Indian e capitèt de trobar d'espècias per rintrar en Euròpa. Pasmens, en causa dei degalhs causats per lo viatge, un naviri deguèt restar per realizar de reparacions e son equipatge foguèt capturat. Lo rèsta partiguèt vèrs Portugal e lei subrevisquents i arribèron lo 6 de setembre de 1522. Quauquei presoniers rintrèron tanben pendent leis annadas seguentas.
D'efèct, après la cremada de la Concepción, lei naviris Victoria e Trinidad arribèron ai Molucas onte poguèron se cargar d'espècias. Pasmens, lor de la partença, una intrada d'aiga foguèt descubèrta dins la Trinidad. Obligat de reparar, lo naviri demorèt dins la region enterin que lo Victoria rintrèt en Euròpa sota lo comandament d'Elcano. Lo viatge foguèt murtrier e solament 18 subre 60 òmes arribèron vivents au Portugal après la traversada de l'Ocean Indian. Foguèt lo premier naviri que capitèt lo torn dau monde. De son caire, la Trinidad deguèt restar quatre mes dins leis illas dau sud-èst asiatic. Sota la direccion de João Lopes de Carvalho, assaièron de ganhar America Centrala, mai l'equipatge foguèt tocat per divèrsei malautiás. Foguèt finalament capturat per lei Portugués que prenguèron 20 presoniers. Dotze rintèron au Portugal quauquei setmanas après l'arribada dau Victoria.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias de l'expedicion de Ferrand Magellan foguèron nombrosas meme se lei resultats economics foguèron fòrça negatius car lo cargament d'espècias èra pas sufisent per pagar la totalitat de l'expedicion. En revènge, leis ensenhaments scientifics de l'expedicion foguèron pus importants. D'en premier, la mission demostrèt que la Tèrra èra pas plana mai ronda. De mai, Magellan e seis òmes descurbiguèron unei territòris e luòcs novèus coma lo costat americana o l'Ocean Pacifica. Enfin, au nivèu politic, lo viatge mostrèt lei dificultats espanhòulas per prendre posicion dins lo sud-èst per concurenciar lei Portugués que la posicion foguèt renfòrçada durant leis annadas seguentas.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean-Michel Barrault, Magellan. La terre était ronde, Gallimard, 1997.
- (en) Joyner, Tim (1992), Magellan, Camden, Me.: International Marine Publishing, ISBN 978-0-07-033128-0.
- (en) Parry, J. H. (1981), The Discovery of the Sea, Berkley: University of California Press, ISBN 978-0-520-04236-0.
- (en) Pérez-Mallaína, Pablo E. (1998), Spain's Men of the Sea: Daily Life on the Indies Fleets in the Sixteenth Century, trans. Carla Rahn Phillips, Baltimore: Johns Hopkins University Press, ISBN 978-0-8018-5746-1.
- (en) Roditi, Edouard (1972), Magellan of the Pacific, London: Faber & Faber, ISBN 0-571-08945-3.


text:
Jean-Baptiste Colbert
Jean-Baptiste Colbert (Rems, lo 29 d'agost de 1619 - París, lo 6 de seteme de 1683) que ho un deus màger òmis d'estat deu regnat de Loís XIV (après aver servit lo cardinau Mazarin), qui encorratgè lo desenvolopament de l'industria e deu comèrci dab ua grana intervencion de l'estat. Qu'ei conegut per estar un deus principaus responsables de la caduda en desgràcis deu superintendent de las finanças Nicolas Fouquet.
- Personalitat francesa del sègle XVII
- França del Grand Sègle
- Ministre de Loís XIV
- Ministre francés de las Finanças
- Ministre francés de la Marina
- Economista del sègle XVII
- Economista francés
- Mercantilisme
- Personalitat de Nòva França
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Familha de Colbert
- Naissença a Rems
- Naissença en 1619
- Decès en 1683


text:
Castèlnòu de Leveson
Castèlnòu de Leveson[1][2][3] (Castelnau-Pégayrols en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat materializa una fraction sud del Massís Central. Part intégranta del Pargue Natural Regional dels Grands Causses, s'estend sus una part del versant èst del plan del Leveson e domina la riba drecha de la val de Musa,e lo Causse Roge sus la riba opausada.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Beauzély, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1997
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Ancretiéville-Saint-Victor
Ancretiéville-Saint-Victor es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux situada en lo costat de Yerville.
Commune du pays de Caux située dans le canton d'Yerville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Comuna formada de la fusion de las municipalitats de Ancretiéville-lo Esneval, de Sant-Victor-la-Campanha e de Frettemeule en 1823.
Significat del nom : veire Ancretteville-sus-Mar
Commune formée de la fusion des communes de Ancretiéville-l'Esneval, de Saint-Victor-la-Campèstre et de Frettemeule en 1823.
Signification du nom : voir Ancretteville-sur-Mer


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Dérgny en picard ( Dargnies en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
La municipalitat se situa ne nautor de la vallée de la Bresle, al nòrd de Beauchamps, en lo Vimeu industrial.
La commune se situe en hauteur de la vallée de la Bresle, au nord de Beauchamps, dans le Vimeu industriel.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Lanmodez
Lanvaodez en breton ( Lanmodez en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Lanmodez, enclavée en la évêché de Tréguier, fasiá partida del doyenné de Lannion en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Maudez.
La paroisse de Lanmodez, enclavée dans l'évêché de Tréguier, faisait partie du doyenné de Lannion relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Maudez.


text:
Kim Il-sung
Kim Il-sung (corean: 김일성 (hangeul); 金日成 (hanja) (15 d'abril de 1912 – 8 de junh de 1994) foguèt un politician corean comunista que dirigiguèt la Corèa del Nòrd de sa fondacion en 1948 fins a sa mòrt. Ocupèt lo pòst de primièr ministre de 1948 a 1972 e de president de 1972 fins a sa mòrt. Èra tanben Secretari General del Partit dels Trabalhaires de Corèa,e exerciguèt un poder autocratic. Pendent lo periòde del sieu poder, favorizèt una ideologia qu'aviá desvolopat el meteis e nomenada Juche e establiguèt un terrible culte de la personalitat.[1] Après sa mòrt en 1994, li succediguèt lo sieu filh Kim Jong-il. La Corèa del Nòrd nomena oficialament Kim Il-sung lo "Grand Líder" e es designat dins la constitution coma "President etèrne". Son aniversari e lo jorn de sa mòrt son de jorns feriats en Corèa del Nòrd.


text:
Modèl:De reciclar
Aqueste modèl permet d'indicar qu'un article a besonh d'èsser reciclat e que d'autres contributors i devon getar una ulhada.
Se conselha d'explicitar dins la pagina de discussion de l'article la rason del plaçament d'aqueste bendèl. Quand la causa es possibla, es preferible d'utilizar de bendèls pus precises, coma « {{De verificar}} », « {{Article incomplet}} », « {{Ortografia}} », « {{Redaccion}} » o « {{Fonts}} ».
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Podètz plaçar aqueste modèl dins un article (generalament al començament) per lo far aparéisser jos forma de bendèl, en utilizant una de las doas sintaxis seguentas :
- {{De reciclar}}
- {{De reciclar|Nom}}
La primièra sintaxi intègra simplament lo bendèl e ajusta l'article dins la categoria Article de reciclar. La segonda permet d'especificar l'òrdre de classament de l'article dins aquesta categoria.
Rendut dins los articles[modificar | modificar la font]

Vos encoratjam de la reestructurar o de reciclar endacòm mai cèrts contenguts, per ne melhorar lo biais e l'estil.
Se convida l'utilizaire que pausa aqueste bendèl a enonciar los punts de melhorar en pagina de discussion.


text:
Bellou
Bellou es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Bellou a situat a 18 quilomètres de Lisieux, en lo país de Auge.
La commune de Bellou est située à 18 kilomètres de Lisieux, dans le pays d'Auge.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1833, la municipalitat de Bellouet lududes i aguèt ligat, se parla encara uèi del Bas de Bellouet e de la Nautor de Bellouet.
En 1833, la commune de Bellouet lui fut rattachée, on parle encore aujourd'hui du Bas de Bellouet et du Haut de Bellouet.


text:
Cambòtja
Lo reialme de Cambòtja (en khmer: Kampuchea , AFI: [ˌkæmpuˈtʃiːə], nom complet: Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) es un país d'Asia del Sud-Èst amb una populacion d'aperaquí 13 000 000 personas.
Confronta Tailàndia a l'oèst nòrd-oèst, Laos al nòrd-èst, e Vietnam a l'èst. Al sud de Cambòtja se trapa lo Golf de Tailàndia. La geografia de Cambòtja es dominada per Mekong (« lo grand fluvi ») e pel Tonlé Sap.
La capitala es Phnom Penh.
Lo gentilici es cambotjan -a (o khmer)[1].
Cambòtja es l'estat que succediguèt al poderós Empèri Khmer indó e bodista que regnèt sus la màger part de la peninsula Indochinesa entre los sègles XI e XIV.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Cambòtja
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin.


text:
Colonias Mejanas
Las Colonias Mejanas (Middle Colonies) es un ensems comprenent quatre de las tretze colonias situada al centre de la possessions de l'Empèri Britanic de l'America del Nòrd. Una granda partida de l'airal èra una partida del New Netherland fins a que los britanics capitèron lo contraròtle de la region. Lo reialme de França prenguèt lo contraròtle de la zona dins una guèrra amb los olandeses de 1664, e la mojoritat de la tèrras conquerridas venguèron la Província de Nòva York. Lo Duc of York e lo Rei d'Anglatèrra venguèron mai tard proprietaris de tèrras e venguèron la Província de Nòva Jersey e la Província de Pensilvánia. Mai tard la colonia del Delaware se separaèt de Pensilvánia.
Las Colonias Mejanas an un sol ric, çò que permetèt a la zona de venir exportador de blat e d'autras granas. Las industrias fustièras e navalas i prosperavan a causa de l'abondéncia forestala, e Pensilánia aguèt qualques successes dins l'industria textila e metallurgica. Las Colonias Mejanas se poblèron d'una granda diversitat etnica e religiosa, amd de migrants venent de per tot Euròpa. Amb los trebolums dins la societat civila dins l'Euròpa del sègle XVIII lo forabendits d'alá desbarquèron subrertot dins aquel region qu'aviá legiferat en favor de la libertat religiosa çò qu'èra pas corrent a l'epòca e dins las autras colonias nordamericanas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las Colonias Mejanas foguèron exploradas per Henry Hudson dins un viatge pel Riu Hudson e la Baia d'Hudson en 1609. Los olandeses lèu reclamèron aquela tèrra. Los suedeses e los olandeses se batèron per aquela tèrra dins los ans 1930 fins a que los olandeses la reperèron la nomenant New Netherland.[1] In the 1660s, the English largely conquered this land from the Dutch, renaming the area New York after the Duke of York, James II.[2][3] Las tèrras de la colonia èra regularament balhadas e repartidas entre diferents proprietaris dempuèi la Província de Nòva York a la província de Pensilvánia.
Geografia[modificar | modificar la font]
La partida non glacificada de las Colonias Mejanas gausisson d'un sol fertil plan diferent de las mejancièras colonias de Nòva Anglatèrra, compausadas d'un sol rocassut. A causa de l'exportacion massissa de granas butant d'aquel sol fertil, las colonias èran alara conegudas coma lo granièr de cereales (Bread Basket) de las Colonias nordamericanas. Pensilviána venguèt primièr per exportar lo blat, milh, segal, cambe, e lin ne fasent lo líder dins la produccion de noiritura dins las colonias, e mai tard los estats nordamericans, entre las annadas 1725 e 1840.[4] De rius largs e de cors suave coma lo riu Susquehanna River, lo riu Delaware River, e lo riu Hudson River balhèron d'activitats divesificadas. Los caçaires de pel de salvatgina se desplaçavan per aquels rius, e i aviá pro de corrent per que s'establescan de molinas.
Las colonias mejanas comprenon:
- la Província de Nòva York, que venguèt los estats de Nova Yòrk e Vermont
- la Província de Nòva Jersey, que venguèt l'estat de Nòva Jersey
- la Província de Pennsylvania, que venguèt l'estat de Pensilvània
- la Colonia de Delaware, que venguèt l'estat de Delaware


text:
Economia del Reialme Unit
L'economia del Reialme Unit seguís lo modèl anglosaxon: liberalizacion economica, liure mercat, impòsts e regulacions minimas. Basat sus la mesura del produch interior brut en taxa de cambiament del mercat, lo Reialme Unit es la cinquena economia del mond e la segonda d'Euròpa après Alemanha; es la seisena economia del mond en PIB en paritat de poder adquisitiu.
Los britanics foguèron los primièrs dins lo mond a dintrar dins la Revolucion Industriala e coma la rèsta dels estats en industrializacion d'alavetz, la siá economia èra concentrada dins l'industria pesuga: bastison navala, minas, produccion d'acièr e textils. L'Empèri Britanic creèt un mercat mondial pels produches britanics, en permetent que lo Reialme Unit dominèsse lo comèrci internacional al sègle XIX, un avantatge unic que conservèt fins a l'industrializacion d'autras nacions europèas e nòrd-americanas. L'industria pesuga demeniguèt en importància al cors del sègle XX, del temps que lo sector dels servicis a crescut substancialament e representa a l'ora d'ara 73% del PIB. Lo sector dels servicis es dominat per las entrepresas financièras. Londres es un dels centres financièrs pus grands del mond.
L'agricultura representa unicament 1% del PIB e es fòrtament mecanizada. Dins l'industria, las principalas activitats son la maquinària, lo material de transpòrt (veïculs, camin de fèrres e aeronautica) e los produches quimics. Dins l'insdustria minièra, las minas de carbon situadas en Yorkshire, País de Galas, Escòcia e Lancashire provesiguèron a las centralas termicas britanicas l'energia necessària pel desvolopament economic. Mercés al petròli descobèrt en 1970 en mar del Nòrd, lo Reialme Unit es lo segond productor europèu après Norvègia. Lo sector de servicis es lo qu'apòrta mai al PIB del país. Cal senhalar la borsa, los servicis financièrs de la banc e las companhiás d'asseguranças.
La moneda del Reialme Unit es la liura esterlina, representada amb lo simbòl £. Lo Banc d'Anglatèrra es lo banc central de l'Estat encargat de l'emission de la moneda, e mai se los bancs d'Escòcia e Irlanda del Nòrd conservan lo drech d'emetre de bilhets subjèctes a la retenguda de pro bilhets del Banc d'Anglatèrra per ne realizar l'emission. Al cors de l'istòria la liura esterlina s'es mantenguda coma una de las devisas mai establas e fòrtas del mond. Lo Reialme Unit foguèt un dels tres Estats que s'integrèron pas a la zòna èuro en 2002, e mai se lo govèrn s'es engatjat a realizar un referendum se las "cinc condicions economicas" per l'integracion se complisson. La majoritat de la populacion, segon las darrièras enquèstas, s'i opausan, çò que los critics an nomenat l' "euroscepticisme".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook » Consultat lo 21/4/2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Perspectiva (representacion)
La perspectiva se definís coma la projeccion sus una superfícia bidimensionala d'un fenomèn de tres dimensions. Per èsser representada jos forma d'un dessenh (ensemble de linhas, formas e superfícias) s'aplican de mecanismes grafics estudiats per la Geometrica descriptiva, que permeton una reproduccion precisa o analitica de la realitat tridimensionala.
Lo fenomèn perspectic se manifèsta especialament dins la percepcion visuala de l'èsser uman — vejatz l'article perspectiva (vision)— Aquel fenomèn fa qu'un individú percep, per exemple, doas linhas parallèlas coma drechas secantas. Es solament una de las formas de perspectiva, matematicament existisson d'autras formas, pas percebudas per l'èsser uman.
Malgrat que la perspectiva siá un dels principals camps d'estudi de la Geometria Descriptiva, son estudi es fòrça anterior a aquela. Los pòbles grècs ja avián de nocions de fenomèn perspectiu. Pendent lo periòde medieval, amb la modificacion de la vision del monde una granda partida de la coneissença teorica sul subjècte se perdèt, que la tecnica representativa de la perspectiva. Foguèt pendent la Renaissença que la perspectiva foguèt prigondament estudiada e desvolopada, dubrissent lo camin de sa sistematizacion per l'estudi matematic d'aquel subjècte a travèrs de la Geometria Descriptiva.
Somari
- 1 Istòria e evolucion
- 2 Las diferentas formas de perspectiva espaciala
- 3 Utilizacions de la perspectiva
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria e evolucion[modificar | modificar la font]
Perspectiva abans la Renaissença[modificar | modificar la font]
Dins divèrsas civilizacions, abans la Renaissença o fòra d'Euròpa, s'utilizèt un sistèma de perspectiva mai o mens explicitament formalizat. Se pòt mencionar la perspectiva de las pinturas preïstoricas, aquela dels Grècs puèi dels Romans de Pompèi, aquela de la pintura bizantina[1].
La codificacion del sistèma de la perspectiva a la Renaissença[modificar | modificar la font]
Aprèp l'usatge de la perspectiva simbolica (ont los personatges prenon la talha de lor importància simbolica dins la representacion), la codificacion de la perspectiva umanista europèa se desvolopa en Ómbria, al mitan del sègle XV, jos l'influéncia de l'òbra de Piero della Francesca : d'intuïcion, de mejans tecnics, la perspectiva ven teoria matematica. Pasmens, dempuèi 1435, Alberti, dins De la Pintura fa l'elògi « dels visatges pintats que donan l’impression de sortir dels quadres coma se foguèsson escultats. » Per aquò, vòl « qu’un pintre siá instruit, tan coma possible dins totas las arts liberalas, mas (…) subretot que possedís ben la geometria » definissent coma aquò los premicièrs d'una teorizacion de la perspectiva.
Exemples de perspectiva d'òbras de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Fresca de Masaccio[modificar | modificar la font]
Aquela pintura de Masaccio es una de las primièras (1428) mostrant un esfòrç particular. Sola la faciada del bastiment d'esquèrra es representada en perspectiva monofocala centrada amb un punt de fugida, S'agís d'una estapa dins la descobèrta complèta de la perspectiva per la Renaissença ; lo quadre complet es pus simetric, possedís tanben una paret de drecha en perspectiva e un balet. Remarca : lo plan orizontal en dejós del balet, amb sas fustas, es una perspectiva tot juste evocada. Aquela faciada es un plan vertical perpendicular al plan del quadre. Al contrari lo plan orizontal del sol es pas malonat, es pas en perspectiva. Se pòt remarcar tanben que l'uèlh del pintre es al meteis naut que los uèlhs dels personatges depès.
La perspectiva de bas en naut[modificar | modificar la font]
Melozzo de Forlì foguèt un celèbre mèstre de la perspectiva, coma son disciple Marco Palmezzano.
La Ciutat ideala (de Piero della Francesca ?)[modificar | modificar la font]
La vista en dessús es un quadre de 1475. Aquela fasa de la « descobèrta » de la perspectiva, lo pintre tractèt fòrça causas : los cercles orizontals son representats per d'ellipsas, los plans tractats en perspectiva son los verticals d'esquèrra e de drecha coma lo sol malonat. Lo cèl aquel meteis ressembla a un plafon orizontal que la perspectiva es evocada per de rengs de nivòls parallèls que lor interval respècta mai o mens la règla de descreissença. L'uèlh del pintre es a un naut compatible amb son passatge par la pòrta del batistèri. A aquela epòca, se pòt encara remarcar que lo bastiment central, independent de las necessitats scenograficas, foguèt fòrça util per evitar de se pausar la question de l'infinit.
Aureòlas[modificar | modificar la font]
La causida de la perspectiva va fins a cambiar la forma de las aureòlas dels personatges sants en ne dessenhant pas pus lo cercle perfèch de la pintura bizantina, mas una ellipsa confòrma a l'espaci construit perspectiu seguent la posicion du personatge que la pòrta.
Las diferentas formas de perspectiva espaciala[modificar | modificar la font]
Las perspectivas espatialas formalizadas dempuèi la Renaissença an pas totjorn existit e foguèron pas las darrièras; se distinguisson per lor rigor matematica, an qualques caracteristicas comunas :
- una vision monoculara ;
- la projeccion d'una partida de l'espaci sus una superfícia, lo « quadre » ;
- lo pintre es immobil, la scèna es immobila, lo regardaire es immobil (se descriu pas l'istòria la Storia, mas l'espaci) ;
- lo pintre a lo braç tan long coma vòl ;
- l'uèlh del pintre es pas limitat per l'angle de vision, pasmens que vei « davant » ;
- l'uèlh del regardaire es supausat d'èsser situat a la meteissa posicion que l'uèlh del pintre.
Segon que s'adopta una o autra varianta dins la causida de las posicions dins l'espaci de l'uèlh e del quadre, s'obten divèrsas variantas d'aquela perspectiva. La superfícia-quadre es un plan que pòt èsser plegable coma lo cilindre o un non-plan pas plegable coma l'esfèra.
La perspectiva es una de las tecnicas de basa del dessenh e se distinguís entre autres la perspectiva axonometrica e la perspectiva conica dita perspectiva monofocala centrada amb punt(s) de fugida. L'usatge de la geometria permet de construire los imatges resultants. Plusors tipes d'instruments de traçats, los perspectografs, ajudèron lo dessenhaire dempuèi l'Edat Mejana per realizar aqueles dessenhs.
Se lo quadre es plan e se l'uèlh del pintre es a l'infinit, la perspectiva es axonometrica. Amb doas variantas usualas : se l'uèlh es « a l'infinit » sus la diagonala principala dels 3 axes Ox, Oy, Oz la perspectiva es isometrica, se l'uèlh es a l'infinit sus l'axe Oy, aquel es amagat, siam en geometria descriptiva.
Se l'uèlh del pintre es a distància finida del quadre, la perspectiva es conica. Se de mai lo quadre es plan, s'obten d'interessantas proprietats de convergéncias sus lo quadre de drechas parallèlas dins la realitat.
La perspectiva axonometrica o perspectiva cilindrica[modificar | modificar la font]
Aquel tipe de perspectiva consèrva los repòrts entre tota longor presa segon una direccion de l'espaci e aquela meteissa longor mesurada sus la representacion que ne fa lo dessenh.
Ne va del meteis biais dels repòrts entre la realitat e sa representacion per de superfícias d'objèctes situats dins de plans parallèls.
Pasmens, lo repòrt de las mesuras de l'objècte amb sa representacion es constant solament segon una direccion de drecha donada e vària amb la direccion de la drecha o del plan que se considèra.
Cal distinguir en primièr las axonometrias drechas e las axonometrias oblicas.
Las axonometrias drechas correspondon a de projeccions ortogonalas sul plan del dessenh. L'objècte dessenhat es supausat situat segon un axe perpendicular al quadre de projeccion. Dins aquelas axonometrias, las esfèras son representadas per de cercles. Aqueles metòdes de dessenh en perspectiva s'utilizan fòrça, mas lor detalh depend d'un biais complicat dels angles d'observacion.
Dins la practica, s'utiliza a vegadas de perspectivas dimetricas (conservacion de las longors segon doas direccions) e subretot la perspectiva isometrica (conservacion de las longors segon tres direccions situadas a 60° las unas a respièch de las autras.)
Las axonometrias oblicas correspondon a de projeccions de l'objèctes de dessenhar segon un axe non perpendicular al quadre. Dins las representacions estandard, s'utiliza aquel tipe de perspectiva solament dins lo cas particular dich "cavalièira". Uèi, la perspectiva cavalièira (en primièr creada per los militars per estudiar la balistica e las fortificacions per saber quand se pòt tirar al canon suls cavalièrs) es encara a vegadas utilizada dins de videojòcs per visualizar una granda superficia de jòc. Lo plan vertical (xOz) es en grandor vertadièra, l'angle de fugida de (Oy) es 30° o 45° par exemple, lo coeficient de fugida es sovent 0,5.
La geometria descriptiva : teorizada per Gaspard Monge, la geometria descriptiva utiliza de projeccions ortogonalas sul minimum de plans de projeccion necessari a la resolucion d'un problèma d'interseccion entre doas superfícias per exemple. Es frequent qu'utilize solament dos plans de projeccion (frontal e orizontal), doncas doas perspectivas axonometricas coordenadas.
La perspectiva conica[modificar | modificar la font]
La perspectiva conica foguèt inventada per Filippo Brunelleschi en 1415 davant lo batistèri de Florença. Aquela invencion dubriguèt la via de la Renaissença artistica. Dempuèi aquela epòca, demorèt la perspectiva dominanta dins lo domeni artistic.
S'agís d'una projeccion segon un faissèl de drechas passant per un meteis punt (l'uèlh, o lo regardaire) sus una superfícia (lo quadre).
D'un punt de vista practic, s'utiliza de punts de fugida per traçar las direccions, e la representacion de las distàncias s'acorchís a dicha que l'objècte s'alunha del regardaire.
La perspectiva curvilinèa[modificar | modificar la font]
La perspectiva curvilinèa es una tecnica de traçat de perspectiva que se vòl raprochar de l'imatge retinian (projectat sus l'esfèra de l'uèlh), mas que lo pòt fa la perspectiva classica que lo limit es de 40° (de -20° a +20°). Extrapola la construccion de l'imatge fins a representar un angle de vision de 180° doncas fins a prendre lo cercle per quadre del dessenh.
Resòlv lo problèma de la perspectiva lineara que prevei solament la diminucion dels objèctes en prigondor, oblidant la diminucion laterala. Segon Leonardo da Vinci: « la perspectiva curvilinèa, que rend compte de las distorcions en largor, correspondriá mai als efèits de la vision »[2].
Foguèt tanben fòrça desvolopada per Maurits Cornelis Escher en version limitada a un panorama, coma dins l'imatge de 1753, dins sas recèrcas sus la perspectiva cilindrica e es tanben utilizat dins los dessenhs animats pels decòrs devent de representar una rotacion de camèra.
Utilizacions de la perspectiva[modificar | modificar la font]
La perspectiva s'utiliza dins fòrça domenis :
- L'engana l'uèlh e en particular per l'anamorfòsi ;
- lo decòr de teatre ;
- l'arquitectura, amb la perspectiva accelerada que visan a fa paréisser pus longa una pèça que o es en realitat.
- Dins lo dessenh industrial per visualizar la forma generala de las pèças, o d'ensembles de pèças.
- Se pòt trobar de traças dins la construccion d'illusions d'optica coma lo triangle de Penrose e los dessenhs d'Escher.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Rapid expausat sus la diferéncia amb la perspectiva lineara.
- ↑ (fr)La Perspective curviligne per André Barre e Albert Flocon ed. Flammarion, 1968
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Illusion d'optica
- Anamorfòsi
- Pintura murala
- Punt de fugida
- Engana l'uèlh
- Sintèsi d'imatge 3D
- Perspectograf
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- 1435: Leone Battista Alberti, De Pictura (1436).
- 1505: Jean Pélerin Viator, De Artificiali Perspectiva, Toul
- 1545: Sebastiano Serlio
- 1576: Jacques Androuet du Cerceau
- 1583: Giaccomo Barozzi da Vignola, Las doas règlas de la perspectiva practica
- 1604: Hans Vredeman de Vries
- 1932: Erwin Panofsky, La perspectiva coma forma simbolica.
- 1998: (fr) D. Raynaud, L’hypothèse d’Oxford, essai sur les origines de la perspective, Paris, PUF, 1998.
- 1999: (fr)Daniel Arasse, L'Annonciation italienne. Une histoire de perspective, Paris, Hazan, 1999.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Analyse mathématique de la perspective - Sciences.ch


text:
Nuèit
La nuèit (var. nuèch, nuech, nuòch, nueit, nuet, nuit, net) es tradicionalament lo periòde de temps que s'abena entre lo falit del solelh e la sortida del solelh.
Somari
Fisica[modificar | modificar la font]
Causas[modificar | modificar la font]
Sus la Tèrra, la nuèit, al sens tradicional, còbre a tot instant una mitat de la planeta. Atal se que fa nuèit sus una mitat de la planeta fa jorn sus l'autra mitat. A causa de la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son ais, fa alternativament jorn e nuèit, los dos formant una jornada de 24 oras. Las nuèits son encara pus longas en ivèrn e pus cortas en estiu qu'òm se rapròcha dels pòls. A l'entorn dels equinòccis de prima e d'automne, lo jorn e la nuèit son exactament de meteissa durada. Los solsticis d'estiu e d'ivèrn marcan respectivament la nuèit pus corta e la nuèit pus longa de l'annada.
Mas se se nomena nuèit l'interval durant que l'escuritat es totala, es lo periòde ont l'intensitat de la lutz solara difusada pels nauts jaces de l'atmosfèra es inferiora a la luminositat intrinseca de las estelas. Aquel interval es separat del falit del Solelh pel crepuscul e de sa sortida per l'auba.
Variacions de durada[modificar | modificar la font]
L'escuritat pòt èsser pas totala o existir gaireben pas a l'entorn del solstici d'estiu quand se rapròcha dels pòls. En efèit la durada de la nuèit vària segon la sason mas tanben segon lo luòc ont sèm. D'ont mai sèm prèp del Pòl Nòrd o del Pòl Sud, d'ont mai la durada de las nuèits vària. A l'eqüator nuèit e jorn son totjorn egals. En fach, aprèp l'equinòcci, las diferéncias de durada entre lo jorn e la nuèit càmbian pus rapidament als pòls que dins las regions situadas entre lo tropic del Càncer e lo tropic del Capricòrne. Atal, dins l'emisfèri nòrd, Danemarc a de nuèits pus cortas qu'Índia, en junh par exemple. Dins l'emisfèri sud, l'Antartida a al meteis moment (en junh), de nuèits pus longas que Chile. Los dos emisfèris coneisson los meteis modèls de durada de la nuèit en foncion de lor latitud mas amb de cicles inversats, descalats de sièis meses : un emisfèri a doncas de nuèits longas (ivèrn) pendent que l'autre gausís de nuèits pus cortas (estiu).
Prèp dels pòls, cada an, i a un periòde estival ont existís un sol periòde de jorn, lo Solelh falit pas, e un periòde ivernal ont sola reina la nuèit.
La nuèit a una color blau escur, a causa de la disparicion del solelh.
Biologia[modificar | modificar la font]
Vegetals[modificar | modificar la font]
(..)
Animals[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps, la nuèit foguèt considerada coma un periòde de repaus, l'abséncia de lutz empachant tota activitat. Se sap uèi que lo sòm es indispensable per la santat e que l'alternança jorn/nuèit regula la produccion de melatonina, ormona essenciala per gaireben totes los organismes animals, que sincroniza en particular lo relòtge biologic dels organismes a la sason. D'espècias animalas dichas « nocturnas » son activas solament la nuèit.
L'uèlh animal, mercé a de cellulas en bastonets de la retina, pòt aprèp qualques minutas (10-15 min per l'uèlh uman) s'adaptar a la nuèit. A mai sens lutz artificiala, es possible de viatjar o trabalhar de nuèit amb la Luna (clar de luna prèp o al tresluc).
Antropologia[modificar | modificar la font]
Psicologia e simbolica[modificar | modificar la font]
La nuèit ten una granda importància dins totas las civilizacions. Unes pòbles animistas interdison a lors membres de sortir del vilatge la nuèit, salva per de ceremonias especialas, d'iniciacion per exemple. D'unas tribús amerindianas, en plena jungla amazoniana, pareisson pas aver de paurs non rasonada la nuèit. Endacòm mai, es lo reialme dels esperits e dels gènis que cal evitar de lo destorbar.
Los imatges positius son per exemple : lo repaus, l'amor, los sòmis, las passejadas romanticas (passejadas jos lo clar de Luna, declaracions d'amor coma Romeo e Julieta, « banh de mièjanuèit », fèsta de Sant Joan, etc., magia dels cèls estelats...).
L'idèa del dangièr ven de que lo negre pòt amagar de dangièrs reals o alimentar la tremor e lo fantasme. Los contes e legendas, los mites puèi lo roman e lo cinèma evòcan sovent la nuèit plena de mistèris o cargada d'angoissa. La nuèit es un quadre apreciat per las istòrias evocant los poders malefics, la magia, las creaturas fantasticas : gnòms, vampirs, lop garons e d'autres esperits o mostres.
Psicològs e psicanalistas tenon que sonhar las angoissas, cachavièlhas o fòbias nocturnas generalament ligadas amb de traumatismes mai o mens alunhats.
Luta de l'òme contra la nuèit[modificar | modificar la font]
La descobèrta del fuòc, l'utilizacion d'entòrchas, de bogias puèi pus tard de l'electricitat regetèron los limits de l'escuritat. La lutz artificiala permet als òmes de desvolopar las activitats nocturnas que constituisson uèi una part de las economias de fòrça païses, mas amb de consequéncias per l'environament nocturne. L'illuminacion de las vilas es tala qu'empacha de veire las estelas e pòt destorbar la natura, l'alternança jorn-nuèit existís gaireben pas pus dins las grandas metropòlis.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alain Cabantous, Histoire de la nuit (XVIIe-XVIIIe siècles), Paris, Fayard, 2009.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- "Pourquoi il fait nuit" Vidèo conferéncia amb intervencion d'Hubert Reeves.
- Site "Jour de la Nuit" 24 d'octobre de 2009, ajudatz-nos a festar la nuèit negra !