text:
Propiac
Propiac (Propiac en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Propiac es situat a 8 km a l'oèst de Buis-los-Baronnies (cap de-luòc del costat), a 22 km al sud de Niom e a 14 km a l'èst de Vaison-la-Romaine.
Las municipalitats los mai prèps son Bénivay-Ollon, Beauvoisin, Mollans-sus-Ouvèze, Mérindol-los-Oliviers, Faucon e Puyméras.
Propiac est situé à 8 km à l'ouest de Buis-les-Baronnies (chef-lieu du canton), à 22 km au sud de Niom et à 14 km à l'est de Vaison-la-Romaine.
Les communes les plus proches sont Bénivay-Ollon, Beauvoisin, Mollans-sur-Ouvèze, Mérindol-les-Oliviers, Faucon et Puyméras.


c: text/html

text:
Octosillab
Un octosillab qu'ei un vers de 8 pès (lo 8au pè qu'ei la darrèra sillaba accentuada, que sia seguida d'ua auta sillaba non accentuada o pas). Qu'ei, amassa dab l'alexandrin (de 12 pès) lo vers lo mei frequent dens la poesia classica occitana (com ac ei tanben dens las poesias francesa, castelhana e catalana) e sustot de la poesia trobadorenca.
Exemple[modificar | modificar la font]
- Guilhèm IX (lo darrèr pè qu'ei en letras negras) :
Ab la dolchor del temps novel
foillo li bosc, e li aucel
chanton, chascus en lor lati,
segon lo vers del novel chan:
adonc esta ben c'om s'aisi
d'acho dont hom a plus talan

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Combustible fossil
Lei combustibles fossils (o combustibles mineraus) son de combustibles nascuts de la transformacion de matèrias organicas, per descomposicion, compression e/o calor, en un procès long, e conservat generalament en jaç sosterranh. Son la matèria premiera de l'indústria quimica e la fònt d'energia pus utilizada dins lo monde. Lo carbon de tèrra, lo petròli e lo gas natural son lei combustibles fossils principaus.
Somari
- 1 Formacion dei combustibles fossils
- 2 Combustibles fossils principaus
- 3 Utilizacions
- 4 Reservas mondialas
- 5 Pollucions
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Formacion dei combustibles fossils[modificar | modificar la font]
Descomposicion de la biomassa[modificar | modificar la font]
Leis èstres vivents son magerament compausats de carbòni, d'idrogèn e d'oxigèn. Après sa mòrt, aquela matèria organica se descompausada en causa de l'activitat microbiologica. Dins de condicions aeròbias, es a dire que lo dioxigèn pòu circular liurament, tot lo carbòni es transformat en dioxid de carbòni CO2. Se parla alora d'un fenomèn de « mineralizacion complèta ». En revènge, s'aquela matèria se situa dins de condicions anaeròbias, coma un jaç sosmarin per exemple, la mineralizacion complèta s'arrestar quand la quantitat de dioxigèn inicialament presenta es totalament consommat. Ansin, una fraccion relativament febla de la matèria organica va sedimentar e subir de reaccions diferentas que serán a l'origina dei combustibles fossils.
Formacion e pirolisi de querogèn[modificar | modificar la font]
En l'absència de dioxigèn dins lo jaç sedimentari, l'activitat de bacterias anaeròbias es la soleta possibla. Aquelei bacterias retiran alora l'oxigèn e l'azòte qu'an besonh per formar un residú dich querogèn. Aqueu darrier es una mescla de compausats de massa moleculara fòrça granda magerament formats de carbòni e d'idrogèn. Aquela activitat se debana dins la crosta terrèstra fins a de prefondors d'unei milièrs de mètres.
La tectonica dei placas entraïna l'enfonsament dau jaç sedimentari tenent lo querogèn amb una velocitat de quauquei mètres a quauquei desenaus de mètres per milion d'annadas. Dins lo corrent d'aquel enfonsament, lo querogèn es somés a de pressions e de temperaturas mai e mai autas. Quand una prefondor d'unei milièrs de mètres es agantada, la temperatura pòu agantar una valor sufisenta (entre 50 e 120°C) per entraïnar la descomposicion de querogèn. Aquela pirolisi causa magerament la formacion de petròli, de gas natura, de dioxid de carbòni e d'aiga.
Inicialament, lei produccions de petròli e de gas se debanon d'un biais simultanèu. Puei, quand la prefondor aumenta, e donc la temperatura, la formacion de petròli va passar per un maximum entre -2 000 e -3 000 m avans de venir negligibla en comparason d'aquela de gas a partir de -3 500 m.
Formacion de jaciments[modificar | modificar la font]
Lei produchs de la reaccion de pirolisi de querogèn son inicialament presoniers au sen dau jaç sedimentari dich « roca maire ». Pasmens, pòdon èstre expulsats d'aqueu jaç segon de mecanismes mau coneguts a l'ora d'ara. Se pensa que lei microfissuras de la roca en causa de l'aumentacion de la pression intèrna serán en partida a l'origina dau fenomèn. Après aquela expulsion, aquelei produchs montan vèrs la superficia de la Terra. Se rescòntran de rocas porosas, pòdon èstre pres a la leca e formar un jaciment en prefondor. Dins lo cas contrari, van arribar a la superficia. Ansin, lei premiers jaciments de petròli coneguts èran situats pròche de la superficia sota la forma d'afloraments.
Combustibles fossils principaus[modificar | modificar la font]
Carbon[modificar | modificar la font]
Lo carbon es una forma especiala de querogèn formada a partir de matèria organica venent de vegetaus superiors coma d'aubres o de feuses. Sa pirolisi va entraïnar la formacion de compausats que la concentracion de carbòni será mai e mai auta :
- la torba que tèn una concentracion situada entre 50 e 55%.
- lo lignit que tèn una concentracion situada entre 55 e 75%.
- l'olha que tèn una concentracion situada entre 75 e 90%.
- l'antracita que tèn una concentracion superiora a 90%.
La pirolisi d'aquela forma de querogèn forma tanben dau petròli e dau gas naturau. Aqueu darrier es lo responsable dei « còps de griso » que se debanan de còps dins lei minas de carbon.
Petròli[modificar | modificar la font]
Cada jaciment de petròli tèn una composicion unica que despend de son origina biologica e geologica. Lo petròli es donc compausat de milièrs de moleculas diferentas que son magerament d'idrocarbur. En foncion de sa composicion, lei petròlis son classats entre tres categorias principalas :
- parafinica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa d'alcans.
- naftenica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa de moleculas ciclicas o policiclicas.
- aromatica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa de moleculas aromaticas.
Lo petròli brut, es a dire avans son rafinatge, tèn tanben un nombre grand d'elements diferents de carbòni e d'idrogèn. Lei principaus son lo sofre (de 0,1 a 5,0%), l'azòte e l'oxigèn (de 0 a 1,0 %) e de metaus coma vanadi o niquèl.
Gas naturau[modificar | modificar la font]
Quand la prefondor aumenta, leis idrocarburs formats per pirolisi pòdon èstre cracinats per la temperatura e formar d'alcans mai e mai leugiers fins au metan CH4 que lo compausat principau de gas naturau. Dins aquò, coma per lo petròli, d'un jaciment a un autre, se pòu trobar de quantitats diferentas d'alcans tenent dos a uech atòms de carbòni, de sulfur d'idrogèn, de diazòte o de dioxid de carbòni.
Idrocarburs non convencionaus[modificar | modificar la font]
Leis idrocarburs non convencionaus son de combustibles fossils diferents de petròli, de carbon e de gas naturau. De còps, l'apelacion es tanben atribuida ai jaciments d'aquelei tres produchs que son situats dins d'endrechs malaisats d'agantar coma un jaç fòrça prefond au fons d'un ocean. Seis utilizacions son recentas, o en cors d'estudi, e permesas per la demanda creissenta de petròli e l'aumentacion consecutiva de son pretz. Lei principaus son :
- leis arenas bituminós.
- lei pissarras bituminosas.
- leis idrats de metan.
- lo gas de pissara.
- leis òlis de pissara.
- lo gas d'olha.
L'esplecha de certaneis idrocarburs non convencionaus a ja començat especialament au Canadà qu'es vengut d'aqueu biais un productor important de petròli e ais Estats Units. En Euròpa, es encara relativament limitada en causa dei pollucions fòrça importanta causadas per aquelei tecnicas.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lei formas solidas coma lo carbon e subretot liquida coma leis idrocarburs derivats de petròli (essència, gazole, querosèn...) son aisadas de transportar e sei combustions permeton d'obtenir una quantitat gròssa d'energia. Ansin, lei combustibles fossils son la fònt d'energia principala dins lo domeni dei transpòrts terrèstres, aerians o maritims dempuei lo començament de la Revolucion Industriala e leis invencions dei maquinas de vapor e de motors de combustion. Lei transpòrts representan donc l'utilizacion premier dei combustibles fossils. Per exemple, ais Estats Units, un baril de petròli es utilizat a 81% per produrre d'essència, de querosèn e de gazole.
Produccion d'electricitat[modificar | modificar la font]
Per de rasons similaras au domeni dei transpòrts, lei combustibles fossils, magerament carbòni e gas naturau, son tanben fòrça utilizats per la produccion d'electricitat dins de centralas termicas. En 1999, 40% de l'electricitat mondiala èra producha gràcias au carbon, 17% gràcias au gas naturau e 6% gràcias au petròli.
Indústria quimica[modificar | modificar la font]
L'indústria quimica es un utilaire important de combustibles fossils, magerament d'idrocarburs simples, que son utilizats per produrre de moleculas pus complèxas coma lei plastics, d'engrais o de cieras.
Materiaus de construccion[modificar | modificar la font]
Leis idrocarburs que tènon lei massas molecularas pus pesantas an de formas solidas dins lei condicions normalas de pression e de temperatura. Se pòdon donc utilizar coma materiau de construccion magerament sota la forma d'asfalt o de quitran per lo revestiment dei rotas.
Reservas mondialas[modificar | modificar la font]
En causa dau temps lòng necessari per transformar la matèria organica en combustibles fossils, aquelei darriers son de ressorsas non renovablas e lei ressorsas disponiblas son una question importanta per la societat umana contemporanèa.
En 2006, lei resèrvas conegudas de carbon èran estimadas a aperaquí 997 miliards de tonas, aquelei de petròli a 1,3 miliards de barils e aquelei de gas naturau a aperaquí 6 000 000 miliards de mètres cube. En foncion de la produccion actuala d'aquelei ressorsas, aquò representava :
- 148 annadas de produccion de carbon.
- 43 annadas de produccion de petròli.
- 61 annadas de produccion de gas naturau.
Dins aquò, l'existéncia de jaciments desconeguts de carbon e de gas naturau es fòrtament sospichats per lei scientifics e leis industriaus. En revènge, lei ressorsas de petròli semblan demenir pauc a pauc e lei descubèrtas de jaciments novèus son vengudas mai malaisadas entraïnant la recèrca de fònts d'energia alternativa o l'esplecha de jaciments dichs non convencionaus.
La reparticion d'aquelei reservas es relativament pauc uniforma. Per lo carbon, se situan principalament ais Estats Units, en China, en Russia, en Austràlia, en Índia e en Alemanha. Per lo gas naturau, se situan en Russia, en Iran, au Turcmenistan e au Qatar. Enfin, per lo petròli, son situadas au Pròche-Orient, au Venezuela, au Canadà, ais Estats Units, au Nigeria e en Russia. Son un enjòc estrategic major e pòdon faire l'objècte de conflictes armats entre estats o entre grops de populacion.
Pollucions[modificar | modificar la font]
L'utilizacion dei combustibles fossils es una fònt de pollucion atmosferica importanta en causa de l'emission de gas (CO2, SO2, NOx...) favorizant l'efièch de sèrra e donc l'escaufament globau au nivèu mondiau. Au nivèu locau, pòdon causar de pollucions de l'atmosfèra dei vilas e entraïnar l'aparicion de malautiás respiratòrias.
Leis emissions dirèctas d'idrocarburs dins lo mitan naturau representa tanben una fònt de pollucion grèva, especialament per lei mitans aquatics, car aquelei produchs son generalament relativament persistents e cancerigèns. Leis accidents dins lo domeni dau transpòrt d'idrocarburs entraïnan generalament de pollucions espectaclosas. Dins aquò, leis emissions volontàrias coma aquelei realizadas per lei petrolièrs dins leis oceans son un problema pus grèu per l'environament en causa de sei frequéncias superioras.
Enfin, se fau notar que l'esplecha novèla dei jaciments dichs non convencionaus necessita l'utilizacion de tecnicas fòrça polluissenta e consomant fòrça d'aiga[1]. D'accidents a tanben agut luòc durant d'operacions de foratge en direccion de jaciments situats en prefondor coma dins lo Gòf de Mexic en 2010[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Emmanuel Raoul, Sous les sables bitumineux de l’Alberta, Le Monde Diplomatique, abriu de 2010. [1]
- ↑ (fr) Emmanuel Raoul, Sommet UE-Canada : les sables bitumineux en accusation, Le Monde Diplomatique, 5 de mai de 2010. [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ball, Max W.; Douglas Ball, Daniel S. Turner (1965). Edicions Bobbs-Merrill: This Fascinating Oil Business (en anglés).


text:
Arenas de Lutècia
Las arenas de Lutècia que hon bastidas au sègle I en bèth osténder ua estructura ibrida au còp d'anfiteatre e de teatre (dab,doncas, un empont e ua arena propiament dit). Que podèvan arcuélher de cap a 17 000 espectadors. Chilperic qu'i tornè muishar espectacles en 577.
Que hon tornadas trobar au sègle XIX a l'escadença de l'aquesida deu lor terren per la companhia parisenca d'omnibus qui las volèva destrúser entà i installar lo son depòst. Ua letra deu 27 de julhet de 1883 de l'escrivan Victor Hugo qu'estanquè aqueth projècte a la demolicion entamenada. La municipalitat de París que las crompè e que vadón monument istoric.
Uei que's pòden vesitar dens lo 5au arrondiment de París.


text:
Nergal
Nergal (ܢܪܓܐܠ en aramèu, נרגל en ebrieu, Nergel en latin) qu'èra lo diu sumerian e babilonian deus In·hèrns, lo santuari principau deu quau e's trobava dens la ciutat-estat de Kutha. Lo son nom en sumerian que significa « mèste de la grana vila », valent a díser de l'In·hèrn. Totun, que sembla que s'agisca d'ua divinitat akkadiana, per'mor a l'epòca sumeriana, la divessa deus In·hèrns qu'èra Ereshkigal. Dens la dusau meitat deu millenni III abC, Nergal que vadó l'espós d'aquera, çò qui ei descrivut dens lo Mite de Nergal e Ereshkigal.


text:
Mètz
Mètz (Metz en francés) es una vila de França situada dins la region de Lorena e lo departament de Mosèla.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una situacion de qualitat e un luòc favorable explican lo passat tres fes millenàrias de Mètz #que nais e se desvolòpa al confluisson de dos rius, la Moselle e la Seille al papièr economic en determinant. Al dedins d'aquela zòna de confluence, la butte de la Nautor de Santa-Crotz constituissi lo berceau de la vila.
Une situation de qualité et un site favorable expliquent le passé trois fois millénaire de Metz qui naît et se développe au confluent de deux rivières, la Moselle et la Seille au rôle économique déterminant. À l’intérieur de cette zone de confluence, la butte du Haut de Sainte-Croix constitue le berceau de la ville.


text:
Micrognathozoa
Limnognathia maerski Kristensen & Funch, 2000 es la sola espècia dels Micrognathozoa. Son d'animals microscopics cilindrifòrmes (0,15 mm sus 0,1 mm) descoberts dins una font de l’Illa Disko al Groenlàndia. De Micrognathozoa son estats observats dins las illas Crozet dins lo sud de l'ocean indian.
Filogenia[modificar | modificar la font]
Fòto del net[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Kristensen & Funch, 2000 : Micrognathozoa : a new class with complicated jaws like those of Rotifera and Gnathostomulida Journal of Morphology 246, p 1-49.


text:
Marqués de Montespan
Loís Enric de Pardalhan de Gondrin, marqués de Montespan (1640 - lo 1 de deceme de 1701) que ho un aristocrata de Gasconha qui afrontè shens paur ni met lo rei Loís XIV qui s'avèva pres la soa esposa per favorita.
Qu'èra lo hilh de Roger Ector de Pardalhan de Gondrin, marqués d'Antin, e de Marie-Christine Zamet e, en 1663, qu'esposè Françoise Athénaïs de Rochechouart de Mortemart dab qui avoren dus mainatges : Marie-Christine de Pardaillan de Gondrin (1663-1675), Louis Antoine de Pardaillan de Gondrin (1665-1736).
Lo cople, qui devèva intallà's auprès de la cort com ac hasèvan mantuns nòble d'aqueth temps, que mancava tostemps de diners e lo marquès que devèva demorar luenh de l'ostau per'mor de las soas cargas militaras. Tot aquò que facilitè las enterpresas deu rei qui avèva arremarcat la beutat de la marquesa qui vadó la soa favorita e hasent donc deu marqués de Pardalhan un cocut oficiau.
Enlòc d'ac acceptar en i cercant quauqu'avantatge aqueth darrèr que provoquè aubertament lo rei e que he hicar suu son carròsse duas còrnas entà muishar que n'avèva pas arren a escóner e que lo desaunorat n'èra pas eth.
Que ho empresoat puish estremat dens las soas tèrras gasconas mes a maugrat d'aquò que contunhè las provocacion en hasent díser cada an ua messa per la soa hemna que considerava morta e en tornant regularament a París.


text:
Seythenex
Seythenex en arpitan (Seythenex en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una via romaine connectava Faverges a Mercury, pel caulet de Tamié.
En 1960, creacion de la station de La Sambuy-Seythenex.
Une voie romaine reliait Faverges à Mercury, par le col de Tamié.
En 1960, création de la station de La Sambuy-Seythenex.


text:
Mogadisho
Mogadisho (en somali: Muqdisho, popularament: Xamar; en arabi:مقديشو Maqadīshū; en italian: Mogadiscio, es la pus granda ciutat de Somalia, e sa capitala.
Sa populacion èra estimada a 1 700 000 abitants en 2006.
Mogadisho es situada dins la region de Benadir sus la còsta de l'Ocean Indian, e la ciutat foguèt un pòrt de comèrci regional important pendent mantun sègle. Amb la casuda en 1991 del govèrn central en Somalia, Mogadisho vegèt 16 ans de combats entre milícias rivalas. D'annadas de guèrra civila an fach de Mogadisho una de las vilas pus anarquicas e dangierosas del mond.


text:
Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si, Do, Si, La, Sol, Fa, Mi, Re, Do sus la clau de Sol
En solfegi, ua nòta designa un deu noms e deus simbòls representant la hautor d'un son. Dens las escalas diatonica e cromatica de la musica occidentau, las nòtas que son au nombre de 7 e que hon nomadas Do (Ut a l'origina), Re, Mi, Fa, Sol, La, Si per Guido d'Arezzo a partir deu poëma Ut Queant Laxis.
Las nòtas de musica que son notadas suu pentagrama en foncion de la clau emplegada ; dens lo cas de la clau de Sol, lo Sol qu'ei marcat sus la linha deu miei e las nòtas que s'encadenan dens l'òrdi ascendent Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si e, dens un òrdi descendent Do, Si, La, Sol, Fa, Mi, Re.
Cada nòta qu'ei definida per la soa frequéncia. Ua medisha nòta qu'eixisteish dab diferentas hautors. Las hautor superioras que son multiples de 2 d'ua medisha nòta grava.
Uei la frequéncia relativa de las nòtas qu'ei definida a partir deu La de 440 Hz, mes aquesta frequéncia de referéncia qu'a coneguda variantas leugèras qui inspiran los acordatges deus ensembles de musica anciana e, en particular barròca.


text:
Mond Vièlh
Lo Mond Vièlh (var. Mond Vielh) [1] es la partida del Mond conegut pels Europèus dempuèi l'Antiquitat e l'Edat Mejana abans los viatges de Cristòl Colomb e sens téner compte de las descobèrtas isoladas coma las dels Vikings. Lo Mond Vièlh compren Euròpa, Asia e Africa (Eurafrasia). Ansin lo Mond Vièlh se distinguís del Mond Nòu, valent a dire las Americas.
Lo cartograf italian Fra Mauro cartografièt lo Mond Vièlh en 1459 amb una precision susprenenta. Foguèt nomenat "geographicus incomparabilis". Es sens dobte l'imatge pus precís qu'òm aviá del Mond Vièlh abans la descobèrta del Mond Nòu per Cristòl Colomb.
Se constata ça que la que la mapa en T subsistís encara en 1472.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Eurafrasia
- Mond (univèrs)
- Mapamonds ancians
- Emisfèri oriental
- Mapa en T
- Grandas descobertas
- Mond novèl
- Eurocentrisme
- Extrèm Orient
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En occitan se pòt dire Mond Vièlh puslèu que Mond Ancian, en se referir a las tendéncias romanicas majoritàrias, vejatz lo catalan Vell Món, l'italian Vecchio Mondo, l'espanhòl Viejo Mundo en fàcia del francés Ancien Monde.


text:
Omar Sívori
Enrique Omar Sívori (Buenos Aires, lo 2 d'octobre de 1935 e lo 17 de heurèr de 2005) mei conegut com Omar Sívori que ho un fotbolaire argentin tanben naturalizat italian qui comencè la soa carrièra dab River Plate (1952 - 1957) abans de passar a la Juventus de Turin (1957 - 1965).
Que joguè dens las seleccions nacionaus deus sons dus país.
En 1961 qu'arrecebó lo Ballon d'Or de la revista francesa France Football.
Qu'acabè la soa carrièra dens lo SSC Naples en 1969.
Que's morí a Buenos Aires dens lo quartièr nadau de San Nicolás d'un cancer.


text:
Titan (luna)
Titan es un satellit naturau de Saturne.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Observacion
- 4 Recèrca e exploracion
- 5 Cultura
- 6 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Titan es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 2576 km e que fa partida dei satellits pus gròs dau Sistèma Solar. D'efèct, sa massa representa 2,25% de la massa terrèstra e son diamètre 40,4%. Coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, sa densitat es situada entre aquelei dei planetas gigantas e aquelei dei planetas rocassosas amb una valor egala a 1,88. Aquela valor es pròcha dei satellits de tipe Ganimèdes mai d'autrei satellits coma Io o la Luna an de densitats superioras. Titan es lo solet satellit conegut qu'a una atmosfèra espessa.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Titan a una densitat e una composicion similaras ai satellits galileians Ganimèdes e Callisto. Seriá un còrs diferenciat amb un nuclèu rocassós, compausat de silicats, d'un rai important (3 400 km) [1]. Au dessús dau nuclèu, l'interior dau satellit seriá fach d'unei jaç de glaç [1]. La preséncia d'un magma d'aiga liquid e d'elements antigèl (amoniac per exemple) es possibla [2]. De mesuras de la sonda Cassini en 2005 e 2007 renforçan aquela ipotèsi[3].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia de Titan es mau coneguda en despiech deis observacions de la sonda Huygens mai la geologia seriá fòrça variada ambé de montanhas, de volcans, de dunas, de cratèrs d'impacte fòrça rars e probablament d'oceans e de lacs. D'efècte, lei mesuras radars mostran una planeta relativament plana ambé de variacions d'altituds d'environ 150 mètres. Pasmens, quauquei regions an una autor compresa entre 500 e 1000 mètres[4]. I a tanben de regions claras e sornas mai la rason d'aquela diférencia de luminositat es pas coneguda.
Preséncia de liquids[modificar | modificar la font]
Lei condicions de temperatura e de pression a la superficia de Titan permèton la preséncia de metan e d'etan liquid. De mai, l'atmosfèra es fòrça richa en metan. La pròva de l'existéncia de liquids formant de lacs e d'oceans foguèt obtenguda en 1995 per lo telescòpi espacial Hubble[5]. La premiera observacion aguèt luòc en junh de 2005 vèrs lo pòl sud ambé la descubèrta dau lac Ontario Lacus e sa confirmacion en genier de 2007[6].
Criovolcanisme e volcans[modificar | modificar la font]
Titan a probablament un criovolcanisme actiu. D'argon-40, detectat dins l'atmosfèra, indica la preséncia de plumachos volcanics fachs d'aiga e d'amoniac[7]. De mai, d'emissions de metan e d'estructuras semblant lei volcans de Vènus, coma Ganesa Macula, foguèron observadas per la sonda Cassini[8] [9].
Cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
Lei cratèrs d'impacte sus Titan son rars e la superficia dau satellit seriá donc jova. A l'ora d'ara, tres cratèrs importants son estats identificats. An de diamètres de 30, 80 e 440 quilomètres. Lo cratèr de 30 km a un piton centrau, aqueu de 80 km a un fons plan e lo grand de 440 km a una estructura en anèus multiples. Dins aquò, d'autrei formacions circularas a la superficia de Titan podrián èsser de cratèrs ancians e parcialament escafats per l'erosion. Son dichas crateriformas.
Dunas[modificar | modificar la font]
Lei premiers imatges de Titan, fachs dempuei la Tèrra au començament deis annadas 2000, mostravan la preséncia de terrens sornes vèrs l'eqüator[10]. Lei scientifics supausèron alora la preséncia de mars organicas compausadas d'idrocarburs liquids[11]. Pasmens, en 2006, lei mesuras radars de Cassini indiquèron qu'aquelei regions èran en realitat recubèrtas de dunas. Serián formadas per lei vents de la zona combinats ai vents causats per lei fòrças de marèia de Saturne[12]. Lei dunas forman donc de linhas orientadas èst-oèst car lei vents son dirigits vèrs l'eqüator. Lei materiaus compausant lei dunas son pas encara coneguts.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Titan a una atmosfèra espessa e fòrça opaca principalament facha d'azòt (98,4%), de metan (1,4%) e d'autreis idrocarburs (0,1-0,2%)[13]. Lo metan es principalament concentrat dins lo troposfèra. Ansin, son percentatge dins la composicion de l'atmosfèra monta a 4,9% entre la superficia e l'altitud 8 km. La pression a la superficia es egala a 1,45 atm e l'atmosfèra de Titan tèn tres estructuras principalas :
- la troposfèra fins a 40 km d'altitud. Sa temperatura variariá de -179 °C a la superficia a -201 °C a la tropopausa.
- l'estratosfèra onte se debanariá l'essenciau de la circulacion dei vents. D'ivèrn, l'estratosfèra es ocupada per un nívol espés d'etan e d'autrei moleculas organicas. L'origina d'aquelei compausats es pas segura, mai s'avança generalament la transformacion de moleculas de metan per lei rais ultraviolets dau Soleu.
- l'ionosfèra que seriá pus complèxa que per la Tèrra ambé dos jaç. Un jaç principau se situa a 1200 km de la superficia mai un segond existís vèrs 63 km.
La circulacion dei gas de l'atmosfèra se realiza d'òest en èst dins lo sens de rotacion de Titan. Leis observacions de la sonda Cassini mostrarián que la rotacion de l'atmosfèra es pus rapida qu'aquela dau satellit. Aqueu fenomèn es dich super-rotacion. Aquelei mesuras suggerisson que la circulacion dei vents es organizada a l'entorn d'una unica cellula de Hadley. Lei gas cauds montarián dins l'atmosfèra dempuei l'emisfèri sud e retombarián dins l'emisfèri nòrd.
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Titan a pas de camp magnetic e es directament expausat au vent solar quand orbita fòra la magnetosfèra de Saturne[14].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Titan orbita a l'entorn de Saturne en 15 jorns e 22 oras. Coma la màger part deis autrei satellits importants dau Sistèma Solar, lei periòdes de rotacion de Titan a l'entorn de son axe e de sa planeta son identics. Aqueu fenomèn es dich « rotacion sincròna ». La consequéncia es que la fàcia de Titan dirigida vèrs Saturne es totjorn la mema. Son excentricitat orbitala es egala a 0,0288 e son enclinason a 0,348° a respèct dau plan orbitau de Saturne. La distància mejana entre lo satellit e sa planeta es environ 1,2 milions de quilomètres. Titan es donc lo seisen satellit de Saturne pron important per èsser esferic. Enfin, i a un fenomèn de resonància 3:4 entre Titan e lo satellit irregular Iperion.
Observacion[modificar | modificar la font]
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Tobie, G. et al. (2005). "Titan's internal structure inferred from a coupled thermal-orbital model". Icarus 175 (2): 496–502.
- ↑ Longstaff, Alan (February 2009). "Is Titan (cryo)volcanically active?". Astronomy Now: 19.
- ↑ "Titan's Mysterious Radio Wave". ESA Cassini-Huygens web site.
- ↑ Lorenz, R. D.; Callahan, P. S.; Gim, Y.; Alberti, G.; Flamini, E.; Seu, R.; Picardi, G.; Orosei, R.; Zebker, H.; Lunine, J.; Hamilton, G.; Hensley, S.; Johnson, W. T. K.; Schaffer, S.; Wall, S.; West, R.; Francescetti, G., « Titan’s Shape, Radius and Landscape from Cassini Radar Altimetry », dans Lunar and Planetary Science Conference, vol. 38, no 1338, 03/2007, p. 1329.
- ↑ S. F.Dermott; C. Sagan, « Tidal effects of disconnected hydrocarbon seas on Titan », dans Nature, vol. 374, 1995, p. 238–240.
- ↑ Stofan, E. R.; Elachi, C.; et al., « The lakes of Titan », dans Nature, vol. 445, no 1, 04/01/2007, p. 61–64.
- ↑ Tobias Owen, « Planetary science: Huygens rediscovers Titan », dans Nature, vol. 438, 2005, p. 756–757.
- ↑ C.D. Neish, R.D. Lorenz, D.P. O’Brien, « Shape and thermal modeling of the possible cryovolcanic dome Ganesa Macula on Titan: Astrobiological implications [archive] », Lunar and Planetary Laboratory, Université de l’Arizona, Observatoire de la Côte d’Azur, 2005.
- ↑ David L. Chandler, « Hydrocarbon volcano discovered on Titan [archive] », NewScientist.com news service, New Scientist, 8 juin 2005.
- ↑ Roe, H. G.; de Pater, I.; Gibbard, S. G.; Macintosh, B. A.; Max, C. E.; Young, E. F.; Brown, M. E.; Bouchez, A. H., « A new 1.6-micron map of Titan’s surface », dans Geophysical Research Letters,, vol. 31, no 17, 06/2004, p. L17S03.
- ↑ Lorenz, Ralph, « The Glitter of Distant Seas », dans Science, vol. 302, no 5644, 10/2003, pp. 403-404.
- ↑ Lorenz, R. D.; Wall, S.; Radebaugh, J.; Boubin, G.; Reffet, E.; Janssen, M.; Stofan, E.; Lopes, R.; Kirk, R.; Elachi, C.; Lunine, J.; Mitchell, K.; Paganelli, F.; Soderblom, L.; Wood, C.; Wye, L.; Zebker, H.; Anderson, Y.; Ostro, S.; Allison, M.; Boehmer, R.; Callahan, P.; Encrenaz, P.; Ori, G. G.; Francescetti, G.; Gim, Y.; Hamilton, G.; Hensley, S.; Johnson, W.; Kelleher, K.; Muhleman, D.; Picardi, G.; Posa, F.; Roth, L.; Seu, R.; Shaffer, S.; Stiles, B.; Vetrella, S.; Flamini, E.; West, R., « The sand seas of Titan: Cassini RADAR observations of longitudinal dunes », dans Science, vol. 312, no 5774, 05/2006, p. 724-727
- ↑ Coustenis, Athéna and Taylor, F. W. (2008). Titan: Exploring an Earthlike World. World Scientific. pp. 154–155.
- ↑ "Saturn's Magnetic Personality Rubs Off on Titan". NASA/JPL. 2008. [1]


text:
Batalha de Copenaga (1801)
La batalha de Copenaga de 1801 o premiera batalha de Copenaga se debanèt lo 2 d'abriu de 1801 durant la Guèrra de la Segonda Coalicion. Opausèt una flòta britanica a una flòta danesa. L'objectiu dei Britanics èra d'obtenir lo retirament danés de la Liga de neutralitat armada per limitar lo comèrci entre estats baltics e França. La neutralizacion dei naviris danés èra tanben necessària ai Britanics per gardar son avantatge navau. Lo combat s'acabèt per una victòria anglesa, per la pèrda d'unei naviris per lei Danés e per un cambiament de la politica russa que va marcar la fin de la Liga. En revènge, Danemarc se raprochèt de l'aliança francesa e demorèt un aliat de Napoleon fins a 1814. En 1807, una segonda ataca foguèt organizada per lei Britanics per destrurre lo rèsta de la flòta danesa.


text:
Viking
Lei vikings, apelats noroècs en occitan ancian o tanben normands, èran un grop etnic originari d'Escandinàvia. Lor nom significa 'òmes de la mar' o 'del nòrd'. Foguèron coneguts dins tota Euròpa per lor supremacia navala, que lor permetèt de conquistar de ciutats costièras e lor legenda d'incursions crudèlas es encara uèi rebrembada. Pendent fòrça ans sometèron Anglatèrra, lo nòrd de França (s'establiguèron dins la region actualament coneguda coma Normandia) e lo sud d'Itàlia, e se crei que foguèron lei primièrs europèus qu'arribèron fins au continent american. Eric lo Roge o Leif Ericsson (primièr europèu qu'arribèt en America, e i fondèt la colonia de Vinland), foguèron de personalitats vikingas famosas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Economia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 3.1 Estructura e principis politics principaus de la societat vikinga
- 3.2 Principaus e aspècts sociaus majors
- 4 Religion
- 5 Sciéncias e tecnologias
- 6 Cultura
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'expansion vikinga[modificar | modificar la font]
L'expansion vikinga es la forma pus visibla dau fenomèn viking de la fin dau sègle VIII a la fin dau sègle XII. Sei causas son pas conegudas precisament mai uneis ipotèsis permeton de desgatjar unei paramètres explicatius. Leis objectius d'aquela expansion evolucionèron segon leis epòcas. Aquela èra foguèt donc devesida entre divèrsei periòdes segon lei caracteristicas presas per leis expedicions vikingas.
Unei causas son avançadas per explicar l'expansion vikinga, especialament son caractèr violent. D'efèct, de relacions comercialas existián dempuei lòngtemps entre lei pòbles dau nòrd d'Euròpa e leis estats pus meridionaus coma l'Empèri Roman. Generalament, lei marchands nòrdics s'installavan dins lei vilas de la region durant la sason comerciala sensa causar de problemas. Òr, a partir de la fin dau sègle VIII, aquelei relacions s'acabèron pauc a pauc per se transformar ocasionalament dins certanei regions en operacions de pilhatge o meme de conquista militara.
Lo premier element major foguèt lo desplaçament dau centre dau comèrci european vèrs lo nòrd dau continent a partir dau sègle VIII. Aqueu centre èra inicialament situat dins la Mar Mediterranèa. Pasmens, a partir dau sègle VII, l'expansion aràbia entraïnèt l'emergéncia d'un piratariá fòrça activa sus aquela mar e lei cambis comerciaus i venguèron fòrça malaisats. Dispausant de naviris eficaç, d'estructuras socialas permetent de viatjar lòngtemps e de tradicions marchandas lòngas, lei Vikings reprenguèron aqueu ròtle explicant l'expansion rapidà de lor preséncia dins lo rèsta d'Euròpa acomençada durant lo sègle VIII.
Lo segond factor important d'expansion foguèt l'afebliment de l'Empèri Carolingian a partir de la mòrt de Carlesmanhe en 814 en causa de sa division e dei luchas intèrnas entre sei senhors. Aquò demeniguèt l'eficacitat dei govèrns centraus e empachèt de concentrar de tropas sufisentas per susvelhar lei costats o defendre lei ponchs alunchats dei sètis senhoriaus. De mai, la mager part deis autoritats localas o centralas preferiguèron negociar lo retirament dei Vikings en cambi dau pagament d'un tribut dich Danegeld. Enfin, lei luchas intèrnas dei senhors francs presentavan una possibilitat d'emplech per de mercenaris vikings qu'èran rarament contraròtlats corrèctament. La situacion èra similara en Anglatèrra onte lo país èra devesit e lei sobeirans locaus fòrça febles.
Debanament[modificar | modificar la font]
Se pòu devesir lo fenomèn viking en quatre periòdes principaus que van de 800 a 1135. Pasmens, existiá d'autrei divisions e lei datas son principalament indicativas. De mai, segon lei regions, e la capacitat de sei senhors de protegir lei populacions, lei Vikings foguèron mai o mens agressius e audaciós. Enfin, lei regions assostant d'endrechs rics e mau defenduts, coma una abadiá, èran d'objectius fòrça atractius e regularament atacats.
Lo premier periòde se debanèt aperaquí de 800 a 850. En causa de la crisi politica de l'Empèri Carolingian, tròp estendut per èstre defendut eficaçament e devesit entre leis eiretiers de Carlesmanhe en 840, e de la division deis estats anglés, lei marchands vikings acomencèron pauc a pauc de pilhar lei regions mau protegidas. Aquelei pilhatges èran pas organizats a una escala granda e lo motor principau èra l'oportunitat. Quand lo país èra corrèctament defendut, lei Vikings contunièron seis activitats comercialas normalas. En fach, durant toei lei sègles dau fenomèn viking, l'objectiu principau dei Vikings èra d'aquistar de richessas d'un biais o d'un autre.
Entre 850 e 900, lo fenomèn cambièt de dimension e lei cronicas europèanas acomencèron de parlar d'« Armada Granda » e d'operacions de pilhatge vertadier foguèron organizadas en Euròpa de l'Oèst per lei Danés e lei Norvegians e en Euròpa de l'Èst per lei Suedès. Lei vilas grandas foguèron atacadas per de flòtas importantas e de país novèus (Espanha, Itàlia, Empèri Bizantin...) veguèron tanben l'arribada de Vikings. Meme se de tropas de Vikings foguèron desfachs per de senhors capables de resistir (Ethandun en 878, Saucourt-en-Vimeu en 881), la màger part dei sobeirans europèus poguèron pas resistir e certanei paguèron de tributs importants.
A partir de l'an 900, lei territòris d'Occident acomencèron de s'organizar vertadierament còntra lei pilhatges e la piratariá. Lei Vikings èran venguts un element costumier de la politica europèa e èran ja fixats dins certanei regions occidentalas coma lo Danelaw en Anglatèrra, uneis illas dau nòrd de l'Ocean Atlantic, lo sud d'Irlanda o Normandia. A l'èst, avián format dos principats a l'entorn de Novgorod e de Kiev. Uneis implantacions vikings aguèron luòc dins aquelei territòris e lei relacions acomencèron de se normalizar ambé lo rèsta d'Euròpa. Dins certanei regions, coma Normàndia, de Vikings obtenguèron de tèrras còntra una ajuda militara per luchar còntra lei pilhatges d'autrei Vikings.
Lo periòde de normalizacion s'acabèt en 980 quand, dins certanei regions coma Anglatèrra, leis invasions acomencèron tornarmai. Prenguèron un caractèr militar important ambé d'ambicions de conquista, especialament per lei Danés en Anglatèrra. Aquela politica conoguèt una revirada decisiva en 1066 pendent la batalha de Stamford Bridge e s'acabèt definitivament en 1135.
Durant aquelei quatre periòdes, lei Vikings foguèron capables d'establir d'implantacions durablas dins unei regions d'Euròpa :
- dins leis illas britanicas e lor region : lo Danelaw qu'èra un territòri sota lo contraròtle viking en Anglatèrra, lo nòrd d'Escòcia, lo sud d'Irlanda e Normàndia.
- dins lo nòrd d'Ocean Atlantic : Islàndia, una partida de Groenlàndia e quauqueis implantacions provisòrias au Canadà.
- dins l'èst d'Euròpa : divèrseis implantacions sus lei costats sud de la Mar Baltica e lei doas principats de Novgorod e de Kiev.
- dins la Mar Mediterranèa : en Sicília e dins lo sud d'Itàlia.
La centralizacion deis estats d'Escandinàvia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei sègles VIII a XII, leis estats d'Escandinàvia conoguèron un movement progressiu d'unificacion e de centralizacion. Ansin, s'au començament dau periòde viking, la region èra devesida entre divèrsei territòris pichons e autonòms, se veguèt pauc a pauc aparéisser de reiaumes grands bastits sus lo modèl franc basat sus l'autoritat d'un rèi e la preséncia de la Glèisa catolica.
Lo Danemarc, estat pus meridionau dei territòris, èra ja influenciat per leis estats francs e d'autoritats pron poderós per bastir e entretenir de fortificacions importantas coma la Danevirke i existián tre lo sègle IX. La fondacion dau reiaume aguèt luòc au sègle X ambé lo baptisme dei premiers rèis crestians. Au sègle seguent, lo país foguèt devesit en diocèsis e lei tradicions vikingas perdiguèron lor influencia au profiech d'una societat de tipe feodala devesida en tres classas principalas (aristocràcia, clergat, pòble). Aqueu procediment s'acabèt en 1157 per l'unificacion finala dau reiaume vengut una poissança majora au nòrd d'Euròpa.
Norvègia conoguèt una evolucion similara mai tardiera a partir de la fin dau sègle VIII e de dificultats pus importantas. D'en premier, lo país èra fòrça devesit e la mager part deis abitants defensiguèron lor autonomia. Per exemple, au sègle X, lei rèis Olafr Tryggvason e Olafr Haraldsson qu'assaièron d'unificar lo país dempuei lo sud foguèron vencuts e tuats ai batalhas de Svold (1000) e de Stiklarstadir (1030). De mai, l'influéncia fòrta dei Danés e seis ambicions sus la region foguèron un problema constant per l'unificacion. Ansin, leis etapas decisivas vèrs la formacion dau reiaume de Norvègia se debanèron après la mòrt de Cnut lo Grand en 1035. Dos rèis, Magnus Olafsson (1035-1047) e Harald Sigurdarson (1047-1066), i aguèron un ròtle primordiau e lo procediment s'acabèt vèrs la fin dau sègle XI.
Enfin, lei Suedès conoguèron un procediment d'unificacion tardiu mai eficaç entre lei sègles XI e XII. Vèrs 1050, un rèi unic dirigiguèt lo país. Lo desvolopament economic foguèt pus important gràcias a de condicions geograficas pus favorablas e l'urbanizacion i foguèt pus rapida e importanta.
La fin de l'expansion vikinga[modificar | modificar la font]
La fin de l'expansion vikinga acomencèt a partir de la mitat dau sègle XI. La revirada dei projèctes de conquista d'Anglatèrra marquèt la fin finala d'un fenomèn ja afeblit per una tièra de causas intèrnas e extèrnas. Lei causas intèrnas principalas son la feblesa demografica dei país nòrdics incapables de mandar una populacion pron importanta per colonizar lei regions ocupadas, l'expansion dau crestianisme qu'entraïnèt d'evolucions decisivas dins la societat vikinga (abolicion de l'esclavatge...) qu'empachèron lo mandadís d'expedicions lòngas e lo declin dau comèrci viking. Entre lei causas extèrnas, se fau notar leis influéncias estrangieras (centralizacion, crestianisme, unificacion...) qu'empachèron l'organizacion d'expedicions per de caps locaus e l'organizacion de reiaumes poderós dins lei regions generalament pilhadas per lei Vikings. Ansin, leis darriereis operacions vikingas de pilhatge deguèron faciar d'oposicions militaras fòrtas e necessitèron d'ara endavant un nombre d'òmes trop importantas.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia dei populacions vikingas es un subjècte malaisat. Leis estimacions son principalament basadas sus lei resultats de cavaments e lei progrès de l'analisis deis esqueletas descubèrts. L'esperança de vida i aparéis fòrça limitada, probablament entre 20 e 25 ans. La mortalitat infantila sembla tanben fòrça importanta. Es estimada a aperaquí 60% durant lei sept premiereis annadas, subretot que la medicina sembla èsser estada relativament rudimentària. Lei registres realizats durant la fin de l'Edat Mejana e lei racòntes de la literatura vikinga forman egalament una fònt segondària relativament utilizada. Ansin, au Danemarc país viking pus poblat, s'estima que la populacion èra egala a un milion d'abitants vèrs 1250. Norvègia auriá assostat 300 000 abitants e Islàndia aperaquí 35 000 vèrs 1330. Existís pas de donadas satisfasentas sus la populacion vikinga de Suècia.
Produccions[modificar | modificar la font]
Agricultura e norrigatge[modificar | modificar la font]
Au contrari de la màger part dei societats de l'Edat Mejana, l'agricultura e lo norrigatge èran un sector segondari de l'economia vikinga en causa d'un sòu tròp paure, de condicions climaticas dificilas, de la talha limitada e de la dispersion de la populacion. Lo premier regardava principalament la cultura de l'òrdi e dau séguel. Lo segond pertocava lei bovins, coma lei buous per utilizats per lo lauratge, e leis ovins, subretot lei cabras per lor produccion de lach. Existiá tanben un norrigatge de pòrcs destinats a la consommacion de carn.
Lo nivèu tecnologic èra inicialament relativament limitat e lo demorèt fins ais annadas 1000. Lo fèrre èra principalament utilizat per la fabricacion d'otís coma lei volames, lei dalhas e certanei partidas deis araires. Lei progrès se desvolopèron lentament. A partir de l'an 1000, acomencèt una generalizacion lenta dei tecnicas de lauratge. Conjugada a l'utilizacion pus importanta d'otís fachs de fèrre, permetèt pauc a pauc d'aumentar la superficia dei tèrras cultivadas e lei revenguts agricòlas dins lei regions sud d'Escandinàvia onte lo clima èra lo pus favorable.
Artesanat[modificar | modificar la font]
L'artesanat èra una activitat caracteristica e importanta de l'economia vikinga. Dos tipes d'artesanat existián. Lo premier regardèt leis individús qu'èran capables de produrre un objècte per sei besonhs. Aquò èra fòrça desvolopat e leis artesans professionaus, que formavan l segond tipe d'artesanat, èran gaire nombrós e sovent gropats dins lei centres urbans. Lor produccion pertocava unei domenis coma la fòrja, la fornariá, la talha de vèstits... etc. Èra venduda per de marchands itinerants per completar la lista deis otís necessaris dins lei tenements. Au Danemarc, existiá tanben quauqueis artesans itinerants.
Au nivèu tecnic, l'abondància de matèrias premieras e l'abiletat generala dei Vikings permetèron lo trabalh d'un nombre important de matèrias diferentas que lei principaus foguèron :
- la fusta, matèria principala de l'artesanat viking, utilizada per la construccion de bastiments, de mòbles o d'aisinas.
- lo cuer, especialament per la produccion de cauçaduras.
- lo metau qu'èra trabalhat dins lei blòts de tenements e per divèrsei tipes d'artesans especializats (sarralhiers, cotelièrs, armuriers...) apareguts principalament a partir de 1050.
- la terralha qu'èra utilizada per la fabricacion de la màger part deis aisinas domestics.
- lei textils destinats a la produccion de vèstits per la consomacion domestica o per leis exportacions. D'efèct, lo textil èra sovent lo produch principau transportat per leis expedicions vikingas vèrs lo rèsta d'Euròpa.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lo comèrci èra un aspèct fondamentau d'una economia vikinga que deviá trobar dins lei regions estrangieras lei bens que sei ressorsas limitadas empachèsson de produrre localament. L'aumentacion progressiva dau comèrci viking, puei seis activitats de piratariá, entraïnèron la formacion d'un ret de transpòrts maritims e terrèstres relativament eficaç.
Lo premier es aparegut ambé lei premierei construccions navalas au sègle VII. De relèus e d'entrepeus foguèron bastits de lòng dei còstats. Foguèron pauc a pauc a l'origina de vilas vertadieras ambé d'installacions portuarias permetent d'assostar lei naviris e leis equipatges per la nuech. Lo ret terrèstre se desvolopèt a partir d'aquelei pòrts vèrs l'interior dei tèrras onte lei marchandisas èran compradas o vendudas. Lei rotas èran bastida de plancas dins lei regions desvolopadas e de tèrra dins lo rèsta d'Escandinàvia. La pèira foguèt utilizada solament vèrs la periòde viking. La màger part dei transpòrts èran realizats de pè e, durant l'ivèrn, s'utilizèt tanben d'esquís. Leis autrei mejans de transpòrt, carri e chivau, èran rars.
Moneda[modificar | modificar la font]
Certaneis estats vikings bateguèron moneda. Lo premier sembla èstre la vila d'Hereby vèrs 825. Pasmens, durant tot lo periòde viking, aquela produccion foguèt largament insufisenta e la màger part dei pèças utilizadas èran d'origina estrangiera. Aquò èra pas una caracteristica especiala dei populacions vikingas. D'efèct, a l'epòca, la valor d'una pèça èra determinada solament per sa massa de metau, generalament aur, argent o coire. Ansin, un nombre fòrça importanta de pèças eissits de país estrangiers, o dispareguts coma l'Empèri Roman, èran en circulacion en Euròpa e lei Vikings adoptèron solament un comportament similar au rèsta dau continent.
Cambis comerciaus[modificar | modificar la font]
Lei cambis comerciaus viking èran principalament realizats en batèu. Pasmens, en causa de l'estructura leugiera dei drakkar, lei quantitats de marchandisas transportadas durant una expedicion èran limitadas. Ansin, lo comèrci viking èra concentrat sus lei cambis d'objèctes de luxe coma lei pelissas, l'ambra o leis esclaus. Lei pelissas èran fòrça apreciadas car permetián de faire de vèstits cauds e de curbir lei sòus e lei muralhas deis ostaus de qualitat. L'ambra èra utilizada per sei proprietats decorativas e lei poders magics que la populacion li donèt. Enfin, leis esclaus formavan la marchandisa principala dau comèrci viking. Dos mercats ais esclaus conoguèron una activitat fòrça importanta a Constantinòple e a Hereby. En retorn, lei Vikings importavan de tèxtils, d'armas, de granas, de sau e de la terralha. Per aquò, lei Vikings avián creats un ret de relèu sus sei rotas comercialas. Permetián de crompar o de vendre certanei marchandisas durant lo viatge, d'obtenir d'ensenhaments sus lei mercats locaus o de faire una pausa. Enfin, se fau notar que lei marchands vikings semblèron aver pas de dificultats au nivèu lingüistic. Es donc probable qu'utilizan d'interprèts o « d'agents » per realizar sei cambis.
Mercenariat[modificar | modificar la font]
En fòra dau comèrci, una autra fònt de revenguts dei Vikings èra lo mercenariat subretot desvolopat a partir dau sègle IX per lei senhors d'Euròpa Occidentala. Lor nivèu militar èra apreciat e, tre la mitat dau sègle IX, foguèron engatjats dins lei conflictes intèrnes entre senhors francs. Es e mai possible qu'una partida dei pilhatges viking foguèron realizats dins lo corrent d'un periòde d'engatjament au servici de senhors continentaus. A partir dau sègle X, l'activitat de mercenariat prenguèt un ròtle important e d'unitats permanentas de soudats vikings foguèron creadas en Anglatèrra e benlèu a Constantinòple. En França, Rollon obtenguèt Normandia en cambi de son ajuda per protegir lo reiaume franc còntra seis enemics.
[modificar | modificar la font]
Estructura e principis politics principaus de la societat vikinga[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala e direccion de la societat[modificar | modificar la font]
Lei Vikings èran dirigits per de rèis dichs konungr qu'èran lei senhors de territòris relativament limitats coma lo fons d'un fjòrd. Èra cargat de l'aplicacion de la lèi, dau drech, de la realizacion dei rites religiós e, pus generalament, dau benèstre de sei subjèctes. En cas de revirada, lei rèis podián èstre rebutats e tuats. D'autra part, la reiautat vikinga èra pas ereditaria. Pasmens, lo procediment de designacion dei rèis es totjorn mau conegut. Èran elegits per de captaus dau reiaume mai la composicion e lei règlas de formacion dau collègi electorau son desconegudas. Lei candidats èran chausits entre certanei familhas. Dins aquò, la rason per aquò que certanei familhas podián presentar de candidats a l'eleccion es tanben pas coneguda.
Au nivèu territoriau, lo sistèma d'organizacion es mau conegut per lei periòdes situats avans la crestianizacion. L'unitat principala èra probablament lo land. Son unitat èra generalament assegurada per de practicas religiosas similaras e d'un meme ensems economic. Teniá tanben una assemblada centrala unica e l'autoritat i èra tenguda per un rèi, un captau solet o un grop de captaus. Lo herred èra un autre tipe d'unitat territoriala fòrça presenta au Danemarc e en Islàndia. Enfin, existiá lo fylki qu'èra probablament una unitat administrativa de la talha d'una region francesa actuala.
Justiciá[modificar | modificar la font]
La justiciá vikinga regardava leis òmes liures, es a dire lei personas qu'èran membres d'una familha donada e que tenián una abitacion reconeguda. Lei lèis, lo debanament dei procès e lei penas èran fòrça codificadas. Permetián d'assegurar de drechs importants a l'accusat per assegurar sa defensa. Ansin, un procès èra dirigit per un ensems de jutges e la decision finala èra presa per aquel ensems o, de còp, per un grop de jurats. Lei jutges, que lo nombre èra definit per la lèi, èran chausits entre leis abitants de la region onte se situava l'abitacion de l'accusat. Aqueu darrier aviá lo drech de recusar un certan nombre de jutges au començament dau procès. L'accusasion deviá demostrar la culpabilitat gràcias a la presentacion de testimònis o de personas prestant jurament. Ansin, la preséncia de testimònis èra necessaria per cada etapa de la procedura. A la fin de la presentacion d'un cas, un jutge recapitulava l'ensems deis arguments dei doas partidas e lo verdict èra decidit per un vòte dei jutges o de la jurada. Lei penas anavan d'emendas, au bandiment, mai o mens importantas segon lo delicte, e a la proscripcion. Per leis afaires pus grèvas (murtre, viol...), l'accusat podiá perdre son estatut d'òme riscant alora la pena de mòrt. Dins lo cas onte ges de decision se desgatjèt entre lei jutges, se podiá organizar un duèl o una ordalia per obtenir una decision. Enfin, l'ordalia èra egalament lo biais unic per « demostrar » certanei elements. Per lei fremas, permetiá de provar la mòrt o la partença de lor marit. Per leis òmes, permetiá de se disculpar d'una accusacion de murtres, de comportaments sexuaus defenduts (incèst, adultèr...) o d'utilizacion de la magia.
Lenga e escritura[modificar | modificar la font]
La lenga d'origina dei Vikings èra lo noroèc qu'acomencèt de disparéisser a partir de l'an 800 sota l'influéncia d'un procediment de diferenciacion e va pauc a pauc se devesir entre un noroèc occidentau (norvegian, islandés) e un noroèc orientau (suedés, danés). Pasmens, aqueu procediment a pas empachat a l'ora d'ara lo mantenement d'una intercomprenença importanta entre lei lengas modèrnas de la region coma lo danés o lo suedés. Ansin, entre lei sègles IX e XI, es generalament supausat que la lenga vikinga èra encara fòrça similara dins tota l'Escandinàvia maugrat l'existéncia de variacions localas. De son caire, l'escritura vikinga èra basada sus lo sistèma runic. Aqueu darrier èra d'origina germanica mai se difusèt vèrs l'Escandinàvia onte conoguèt de transformacions prefondas vèrs lo periòde 750-800. Èra utilizada per escriure de tèxtes sus de subjèctes variats coma de fachs istòrics, de lèis, d'elements geografics, d'aspècts sociaus (religion, familha...) o l'art e la poesia.
Estatut de la frema vikinga[modificar | modificar la font]
La frema vikinga aviá un estatut inferior ais òmes mai un ròtle relativament important dins lo foncionament de la societat. D'efèct, enfant, èra considerada coma un objècte que lei negociacions de maridatge èran gaire diferentas qu'aquelei per la crompa d'un tenement o d'un batèu. Mariada, generalament vèrs lo temps de 12 ans, obteniá un estatut e una consideracion pus importantas, magerament dins la gestion dau domeni de son òme durant l'abséncia d'aqueu darrier. Aviá tanben lo drech de divorciar meme s'aquela situacion èra fòrça rara. Pasmens, lo ròtle principau de la frema mariada èra d'enfantar car, meme se son mariat aviá generalament unei concubinas, seis enfants èra lei solets que podián eiretar dei possessions dau paire. De mai, lo pensament de la subrevida dau clan e de la familha èran de consideracions majoras de la societat vikinga. Leis emprenhaments èran donc fòrça frequents coma lo mostra l'existéncia d'un vocabulari fòrça variat per descriure aquel estat.
Estatut de l'enfant[modificar | modificar la font]
Lo mantenement de l'existéncia d'un clan o d'una familha èran de subjèctes majors de la societat vikinga. Ansin, la naissança d'un enfant èra un eveniment esperat e èran enviroutats d'una consideracion e d'una preocupacion fòrça importantas. Pasmens, èran devesits entre doas categorias :
- leis enfants legitims que vendrián leis eiretiers dau domeni.
- leis enfants illegitims que podián èstre reconeguts dins lo cas d'abséncia d'enfants legitims.
Pasmens, avans la crestianizacion, existiá tanben un mejan per se desbarrassar d'un novèu-nat qu'èra l'exposicion de lòng d'una rota.
Esclavatge[modificar | modificar la font]
Dos tipes d'esclaus existián dins la societat vikinga. Lo premier èra una marchandisa destinat a la crompa sus lei mercats exteriors. Formavan la màger part dei produchs venduts per lei Vikings, especialament a Constantinòple. Lo segond tipe èra leis esclaus domestics vikings que tenián un ròtle primordiau dins lo foncionament dau domeni en l'abséncia de son mèstre. D'efèct, s'èran generalament cargats dei trabalhs pus malaisats, èran ben tractats. De mai, l'estatut d'esclaus dins la societat viking èra pas definitiu estent que podián èstre liberats per lor mèstre o crompar lor libertat après lo pagament d'una soma prevista per la lèi.
Principaus e aspècts sociaus majors[modificar | modificar la font]
Rites sociaus principaus[modificar | modificar la font]
La vida d'un Viking èra ritmada per quatre rites sociaus principaus qu'èran sa naissança, son maridatge e sei funeralhas :
- la naissança se dabanèt a l'ostau. Lo novèu-nat deviá arribar sus la tèrra. Puei, sa maire o una assistenta l'auçava vèrs lo cèu, probablament per consacrar l'enfant ai tres grands elements (èr, tèrra e fuòc). Es possible qu'aquela etapa èra plaçada sota la proteccion d'un o d'unei divinitats. Enfin, l'enfant èra reconegut, o non, per son paire que chausissiá un nom. Dins lo cas d'una non-reconaissanàa, l'enfant èra abandonant sus un camin mai la crestianisacion entraïnèt pauc a pauc la disparicion d'aquela practica.
- lo maridatge èra un afaire principalament economic e politic. Lei sentiments deis espós futurs èran pas necessariament exclús mai lor consideracion èra pas un element decisiu. L'objectiu principau dau maridatge èra d'unir dos domenis de valors egalas. Per aquò, lei doas familhas donavan de presents : aquela dau mariat deviá donar una compensacion au paire de la maridada e aqueu darrier deviá donar una dòta. Generalament, la compensacion e la dòta avián una valor similara. Se fau tanben qu'entre leis acorlhadas e lei nòças, l'òme aviá un relambi, sovent tres annadas, per partir faire fortuna.
- lei funeralhas avián per objectius d'assegurar lo passatge de l'esperit dau defunt vèrs lo monde dei mòrts e dempachar son retorn dins l'univèrs dei vivents. Devián tanben permetre de realizar lo passatge dei bens d'un domeni a l'eiretier dau proprietari defuntat.
Abilhament[modificar | modificar la font]
Lei cavaments e lei condicions de conservacion favorables dins lo nòrd d'Euròpa (paluns, torbièras...) an permes la descubèrta d'unei vèstits vikings. Ansin, lei vèstits ordinaris èran amples e avián pas de botons, de crochets o de correjons. D'un biais generau, èran pauc sotisficats mai principalament comòdas e foncionaus. La matèria premiera pus utilizada èra la lana.
Lei fremas èran generalament abilhadas d'un rauba portada dirèctament sus lo còrs. Lei dos pans podián s'abaissar per se protegir durant lei trabalhs domestics. De còp, l'ensems èra completat per un faubau totjorn utilizat durant lei trabalhs domestics. Enfin, coma lei fremas avián regularament d'enfants d'alachar, lo daut de la rauba èra escavat per desgatjar aisament lei sens. Sus aqueu vèstit, portavan generalament un chal de lana per se parar dau freg.
De lor caire, lei vèstits deis òmes èran probablament d'origina germanica. Portavan generalament de braias lòngas e estrechas tengudas per una cencha de cuer, de debàs de teissut e una tunica corta. Un mantèu èra utilizat còntra lo freg. Desgatjava un braç per manejar una arma o un otís e èra completat per un capochon.
Espitalitat[modificar | modificar la font]
L'espitalitat èra considerat coma un deure dins la societat vikinga e la refusar èra generalament una fònt d'ofensa. Ansin, meme lei mendicants e lei vagabonds èran aculhits. Dins certanei regions coma Islàndia, l'espitalitat èra reglada per de lèis e leis abitants pus rics èran cargats de l'aculhença de grops pus nombrós coma leis equipatges de naviris.
Onor e reputacion[modificar | modificar la font]
L'onor e la reputacion èran d'elements centraus de la societat vikinga. Existiá donc un vocabulari fòrça desvolopat per descriure aquela nocion. Èra ligada a la nocion de venjança egalament prefondament marcada dins la societat. Pas defendre son onor èra considerat coma indigne e aquò èra generalament la fònt d'una reputacion marrida.
Religion[modificar | modificar la font]
Religion vikinga pagana[modificar | modificar la font]
Cosmografia[modificar | modificar la font]
Lei Vikings pagans avián una idèa precisa de la concepcion de l'Univèrs. Verticalament, èra una estenduda plana que son centre èra ocupat per l'aubre Yggdrasill qu'assostava nòu mondes. Au nivèu orizontau, èra devesit entre tres ceucles concentrics que lo pus pichon èra tanben ocupat per l'Yggdrasill. Son dichs Asgard, Midgard e Utgard. Lo ceucle centrau èra abitat per lei dieus, lo ceucle intermediari èra la demorança deis umans e dau Grand Sèrp. Enfin, lo domeni exterior èra ocupat per la Mar Primitiva poblada de mòstres. Lo Grand Sèrp, que se mordiá la coa e enviroutava lo monde, aviá un ròtle especiau d'estabilitat e de destruccion quand son estrencha se relargará.
Lo panteon viking[modificar | modificar la font]
La religion vikinga es mau coneguda. Èra politeïsta e caracterizada per l'importància de la destinat que s'impausa ais umans, ai dieus e ai mòstres. La conóisser, l'acceptar e l'assumir èra d'elements centraus. Lo culte dirèct dei divitats èra donc benlèu pas necessari car lo Destin èra pus poderós que lei dieus. D'efèct, lo futur dei dieus, e lor mòrt, durant lei Ragnarok (eveniments de la fin dau monde conegut e de la renaissança d'un novèu) èra ja conegut. Ansin, la religion vikinga desvolopèt una tolerància granda qu'èra fòrça utila per lei marchands vikings en contact regulars ambé d'autrei religions. La conversion au crestianisme dei Vikings foguèt d'alhors relativament rapidà.
Lei dieus vikings èran nombrós e probablament devesits entre doas familhas qu'èran leis Ases e lei Vanes. Lei premiers èran bessai d'origina orientala. Èran lei divinitats de la sobeiranetat, de l'intelligéncia e de la victòria. Lei segonds èran probablament d'origina indigèna. Regardavan lei domenis de la feconditat e de la fertilitat. Segon lei regions e lei sègles, la distincion entre lei doas familhas èra pas totjorn realizada e toei lei dieus èran alora dichs Ases. Lei principaus èran :
- Odin qu'èra lo dieu fondator dau panteon, dieu dei mòrts, de la victòria, de la magia, dei runas, dau saber e dei poetas. Será tuat pendent lei Ragnarok per lo lop Fenrir.
- Tòr qu'èra benlèu lo dieu pus popular d'Escandinàvia amb Odin. Èra lo dieu dau tròn en lucha constanta còntra leis enemics deis umans e dei dieus. Durant lei Ragnarok, tuará Jormungand avans de morir a son torn victima dau verin dau Grand Sèrp.
- Baldr qu'èra un dieu fondamentau dau panteon, probablament dieu de la lutz, cargat de reinar sus lo monde format après lei Ragnarok.
- Loki qu'èra un dieu ambigú, enemic d'Odin e dei dieus durant lei Ragnarok mai tanben dieu civilizator per leis umans e aliats d'umans o de dieus pendent certaneis epopèias.
- Tyr que son nom significava « dieu » dins la lenga vikinga èra una divinitat anciana que lo ròtle aviá demenit ai sègles IX-XI.
- Frigg qu'èra la frema d'Odin. Aviá probablament un ròtle de divinitat de la familha.
- Freyr e Freyja que serián benlèu la division d'una divinitat pus anciana consacrat a la Tèrra e a la feconditat.
- Ullr qu'èra probablament una divinitat fòrça anciana ligada au cèu.
Lo subrenaturau[modificar | modificar la font]
Lo subrenaturau aviá un ròtle major dins lei cresenças vikingas. Ansin, totei lei divinitats vikingas son capablas d'utilizar la magia e lo monde èra considerat coma poplat de creaturas magicas. La nocion de magia èra donc fòrça presenta dins la societat a travèrs de creaturas, de rites, de cultes, de disciplinas e d'objèctes.
Lei creaturas subrenaturalas èran fòrça presentas dins l'univèrs mentau d'Escandinàvia anciana. Avián divèrseis originas e estatuts que podián evolucionar dins lo corrent dei sègles. Per exemple, lei gigants èran inicialament leis enemics dei dieus mai certanei venguèron pauc a pauc d'aliats o meme dirèctament de dieus coma foguèt lo cas per Aegir. D'autrei creaturas avián un culte pròpri coma leis elfes que l'estatut divin èra benlèu similar ai dieus d'Asgard. Leis intencions d'aquelei creaturas a respèct deis umans èran egalament fòrça variadas. Per exemple, lei landvaetir avián un ròtle de proteccion d'un luòc mentre que lei draugr avián generalament un ròtle nefast.
Lei ritas magics avián tanben un ròtle fòrça important per lei Vikings. D'efèct, coma lo monde èra poblat de creaturas e de causas magicas, se podiá assaiar de lei consultar, de demandar lor ajuda o d'utilizar lor poder per la vida quotidiana. Tres rites avián un ròtle important. Lo premier èra un sacrifici dich blot que permetiá probablament de consultar un augur. Sa practica sembla èstre estat relativament frequenta. Lo segond rite major èra un rite de malediccion dich nid. Enfin, lo tresen, nomat sedr èra un rite de divinacion fòrça frequent pertocant lo futur d'una communautat. Enfin, la magia èra un art tenent divèrseis aplicacions per atacar, se protegir, sonhar, enmascar, contactar de creaturas magicas... etc. D'objèctes èran associats a aquelei practicas per se protegir o ajudar la realizacion d'un sòrt.
Conversion au crestianisme[modificar | modificar la font]
La conversion dau nòrd d'Euròpa au crestianisme foguèt un fenomèn que se debanèt durant tot lo periòde viking a partir dau sègle IX. Vèrs l'an 1000, la màger part dei sobeirans nòrdics èran venguts oficialament crestians e la conversion foguèt quasi acabada au sègle XII. De mai, aquela conversion èra sincèra car la religion indigèna dispareguèt totalament de la region e es encara fòrça mau coneguda.
Unei rasons permeton d'explicar la propagacion aisada dau crestianisme en Escandinàvia. D'en premier, aquela religion èra ja ben coneguda per lei Vikings qu'èran en contacte regular ambé lo rèsta d'Euròpa per seis afaires comerciaus. Per èstre autorizats de comerciar sus lei territòris crestians, devián recebre la primasignatio. Certanei decidiguèron meme de se far batejar, probablament per oportunitat au començament. La segonda rason principala es qu'a partir dau sègle IX, la conversion d'Escandinàvia venguèt un objectiu major deis autoritats crestianas. Una politica constanta foguèt adoptada per aquò caracterizada per un esfòrç sus lo mandadís de missionaris nombrós, la formacion rapidà d'un clergat competents, d'una ierarquia eficaça, la bastida de luòcs de culte e la canonizacion d'unei sants vikings coma lo rèi Olaf Haraldsson. Durant lei premiers sègles, la Glèisa acceptèt egalament lo mantenement, mai o mens secrèt, de certanei practicas coma lei sacrificis de divinacion, l'abandon deis enfants o lo maridatge dei prèires que dispareguèron pauc a pauc vèrs la fin de l'Edat Mejana. Una partida dei tradicions paganas foguèron tanben crestianizadas coma certanei ceremonias deis assembladas localas. Enfin, la darriera rason es la resisténcia febla de la religion indigèna que dispareguèt totalament.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Calendièr[modificar | modificar la font]
Lo calendièr pagan viking es pas completament conegut en causa de la manca de fònts istoricas. Teniá d'annadas probablament devesidas en doas sasons (estiu e ivèrn) de sièis mes de trenta jorns. Cada mes aviá un nom inspirat d'ivèrn per de fenomèns climatics e d'estiu per d'activitats agricòlas coma « frermanudr » (mes de la gelada) o « korskurdarmanudr » (mes dei meissons). Lei mes d'estiu acomençavan en abriu. La jornada èra egalament devesida en doas partidas diferentas definidas per la preséncia de la sorniera o de la lutz. Èra tanben devesida entre uech partidas en relacion ambé lei ponchs cardinaus e la posicion dau Soleu.
[modificar | modificar la font]
Lo naviri, dich drakkar, es un element indispensable de la descripcion costumiera dau Viking. De fach, aqueu pòble disposava d'una avança tecnologica fòrça importanta dins la construccion de naviris fins au sègle XII.
N'en existiá divèrsei tipes. D'en premier, èran devesits entre batèus (skip) e barcas (bátr) en foncion de la talha. Puei, lei batèus èran gropats entre l'activitat prevista per lo naviri (comèrci, guèrra) e lo nombre de vogaires. Enfin, existiá de critèris de diferenciacion basats sus la velocitat. D'un biais generau, lo vocabulari viking teniá fòrça mòts per designar lei naviris. Pasmens, se fau notar que, maugrat aquelei diferéncias, lei naviris demoravan fòrça polivalents.
L'estructura e l'arquitectura de basa dei naviris èran similaras per toei lei tipes. Lei caracteristicas principalas son una còca de clins vius facha de fusta, una quilha tot d'un tenant, una estructura quasi simetrica e de bancs de vogaires despartits regularament e liats ambé la quilha per assegurar la soliditat de l'ensems. La còca èra estancada per una mèscla de canebe e de quitran. I aviá pas de pònt mai certanei naviris avián de partidas autas a l'avans e a l'arrier. La propulsion èra assegurada per una vela o per lei remas e la direccion per un timon fixat a tribòrd arrier.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lei Vikings avián una cultura rica e una produccion artistica eissida de tradicions celticas e germanicas. fòrça orientada vèrs leis arts ornamentaus, es tanben coneguda per sa produccion literària (epopèias, poesias...) fòrça desvolopada.
La poesia escaldica[modificar | modificar la font]
La poesia escaldica èra una forma de poesia contemporanèa dei Vikings. Tractava de subjèctes istorics coma la vida d'un cap, lo racònte d'una batalha o la descripcion d'un fach o d'un luòc interessant. Son estructura èra fòrça complexa e sofisticada e la composicion o la comprenença d'aquelei poemas pausan de questions malaisadas. Escrichs per de poetas professionaus, teniá de reglas de versificacion, de mètres, d'òrdres de mòts e divèrseis estils. Leis autors pus celèbres foguèron Bragi Boddason (autor de la Ragnarsdrapa, sègle IX), Thjodolfr dei Hvinir (Ynglingatal, sègles IX-X), Thorbjorn Hornklofi (Haraldskvaedi, sègles IX-X), Egill Skallagrimsson (Hofudlausn, Arinbjarnarkvida, Sonatorrek, sègle X), Einarr Helgason ('Velleka, sègle X), Eyvindr Finnsson (Hakonarmal, sègle X) o encara Ulfr Uggasson (Husdrapa, sègle X).
Lei sagas[modificar | modificar la font]
Lei sagas literàrias son caracteristicas, levat de quauqueis excepcions, dei populacions vikingas islandesas entre 1180 e 1350. Son de racòntes istorics en pròsa de còps basats sus de fachs vertadiers. Lei subjèctes principaus son la vida d'un personatge durant la colonizacion dau país. Aquelei sagas permetèron ai familhas islandesas d'assegurar lor legitimitat e de mantenir l'equilibri entre lei clans principaus de l'illa. Existián unei tipes :
- lei sagas reialas que lo subjècte èra lo racònte de la vida d'un rèi viking, generalament danés o norvegian.
- lei sagas deis Islandès que tractavan dei familhas dei Vikings islandès.
- lei sagas contemporanèas que regardavan lo racònte de fachs istorics.
- lei sagas legendàrias que contavan de racòntes legendaris pas necessàriament vikings.
- lei sagas dei chivaliers que son eissidas d'adaptacions de tèxts epics d'Euròpa continentala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Les Vikings : les Scandinaves et l’Europe 800-1200, Paris, AFAA, 1992.
- Sagas des peuples du Nord : les Vikings, Amsterdam, Time-Life Books, 1997.
- Pierre Bauduin, Les Vikings, Paris, Presses Universitaires de France, 2004.
- Régis Boyer, Héros et dieux du Nord : guide iconographique, Paris, Flammarion, 1997.
- Régis Boyer, Jean Robert, Au nom du viking, Paris, Belles lettres, 2002.
- Régis Boyer, L’Art viking, Tournai, Renaissance du livre, 2001.
- Régis Boyer, Le Mythe viking dans les lettres françaises, Paris Éditions du Porte-Glaive, 1986.
- Régis Boyer, Les Vikings (800-1050), Paris, Hachette, 2003.
- Régis Boyer, Les Vikings : histoire et civilisation, Paris, Perrin, 2002.
- Régis Boyer, Les Vikings, Paris, Cavalier bleu, 2002.
- Régis Boyer, Les Vikings, Histoire, mythes, dictionnaire, Paris, Robert Laffont, 2008.
- Anne Civardi, James Graham-Campbell, Stephen Cartwright, L’aventure des Vikings, Paris, Bordas, 1978.
- Sigurd Curman, Objets d’art d’origine suédoise des X premiers siècles de notre ère, Stockholm, Nordisk rotogravyr, 1933.
- Igor Davin, Nicolas Martelle, Les Dieux racontent les Vikings, Toulouse, Milan Editions, 2011.
- Pierre Efratas, Hrólf le Vagabond, Editions Cheminements, 2005.
- Oddveig Foldøy, Inga Lundström, Le Viking dans l’identité norvégienne, Stavanger, Musée Archéologique de Stavanger, 1995.
- James Graham-Campbell, Colleen Batey, Atlas du monde viking, Paris, Fanal, 1994.
- Charles Guyot, E. Wegener, Le Livre des Vikings d’après les anciennes sagas, Paris, Piazza, 1924.
- Anders Hagen, Les bateaux vikings, Oslo, Universitetets Oldsaksamling, 1961.
- Roar Hauglid, Art norvégien, mille ans de tradition viking, Paris, Les Presses Artistiques, mars-mai 1954.
- Angus Konstam, Atlas historique du monde viking, [S.l.], Succès du Livre, 2004.
- Jean-Pierre Langellier, Les Héros de l’an mil, Paris, Seuil, 2000.
- Gutorm Gjessing, Les bateaux vikings, Oslo, J. Petlitz Boktrykkeri, 1955.
- Claudine Glot, Michel Le Bris, L’Europe des Vikings, Paris, Hoëbeke, 2004.
- Daniel Lacotte, Erik le Viking, Paris, Acropole, 1992.
- Margaret Mulvihill, Les Drakkars vikings, Tournai ; Montréal, Gamma ; Saint-Loup, 1990.
- Robin Place, Les Vikings : réalités et légendes, Paris, Sorbier, 1988.
- Jean Renaud, Archipels norrois : Orcades, Shetland et Hébrides dans le monde viking, Göppingen, Kümmerle, 1988.
- Roger Renaud, L’Explosion viking ou l’Agonie d’un monde (Préface de Robert Jaulin), Publications de l’université Denis Diderot-Paris 7, 1998, 272 pages.
- Elisabeth Ridel, L’Héritage maritime des Vikings en Europe de l’ouest, Caen, Presses universitaires de Caen, 2002.
- Thorleif Sjøvold, Les Vaisseaux vikings : de Gokstad, d’Oseberg et de Tune : brève introduction illustrée, Oslo, Dreyer, 1954.
- Elis Wadstein, Le mot viking : anglo-saxon wicing, frison wising, etc., Gotenb, Elanders boktryckeri Aktibolag, 1925.
- Patrick Weber, Vikings, Paris, Timée-Éditions, 2006.
- Robert Wernick, L’Épopée Viking, Amsterdam, Time-Life, 1980.


text:
Mick Jagger
Michael Philip Jagger, mai conegut coma Mick Jagger (Dartford, Anglatèrra, 26 de julh de 1943) es un famós cantaire e compositor de musica rock anglés, membre e menaire del grop The Rolling Stones. A mai del cant, tòca de còps que i a l'armonica e la guitarra e faguèt tanben l'actor.
Jagger, qu'es un dels cantaires mai celèbres del rock foguèt situat 16en dins la classificacion facha per la revista Rolling Stone dels cent melhors cantaires de totes los temps. L'artista foguèt adobat cavalièr pel princi Carles, en nom de la reina, lo 12 de decembre de 2003


text:
A.C. Bradley
Andrew Cecil Bradley, (26 de març de 1851- 2 de setembre de 1935) foguèt un universitari anglés, critic magèr de Shakespeare, e influencièt la critica fins a las annadas 1970. Es encara considerat coma son mai grand critic.
Vida[modificar | modificar la font]
A.C. Bradley nasquèt a Park Hill, dins Surrey. Estudièt a Balliol College, Oxfòrd, puèi i lecturèt en literatura e en folosofia de 1854 a 1861. Ensenhèt tanben a Liverpol e Glasglow abans de s'en tornar a Oxfòrd après 1901. Es d'aquela epòca que datan sas òbras majoras.
Òbras[modificar | modificar la font]
- 1904: Shakespearean Tragedy ( la tragedia shakespeariana ): dins aquel libre de referéncia donèt sa vision de la tragedia. Sa critica es puslèu modèrna pel periòde vist que, influenciat per Hegel, vei puslèu la tragedia coma una dialectica.
-1909: Oxford Lectures on Poetry (lecturas d'Oxfòrd subre la poesia).
ligams[modificar | modificar la font]
Shakespearean Tragedy by A.C. Bradley Tèxte integral de son libre mai reputat.


text:
Eble II de Ventadorn
Eble II de Ventadorn (1086-1155) es un poèta d'una importancia majora per la lirica occitana. Foguèt lo cap de la primièra escòla de poësia trobadoresca. Son escòla, tanben coneguda jol nom de "tròba" o "escòla N'Eblon" es particularament importanta, vist que foguèt la que creèt lo movement dels trobadors.
Lo primièr trobador[modificar | modificar la font]
Vescomte de Ventadorn, Eble II èra tanben ligat amb Guilhem IX, comte de Peitieus. Ambdós aguèron de relacions d'amistat e literàrias qu'explican en partida la vocacion de Guilhèm IX de Peitieus. Eble II foguèt tanben lo mèstre del grand Bernat de Ventadorn. Per aquestas rasons, Eble II pòt èsser considerat, a bon drech anar, coma lo primièr trobador.
Son amistat èra granda amb Guilhèm IX. De nombrosas anecdòtas son conegudas gràcias a Jaufre del Bruèlh e a sas cronicas.
Las òbras perdudas[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, totas sas poësias son perdudas. Son estil es ça que la conegut gràcias a d'autras sorgas. Atal es sauput qu'aimava las cançons gaias, "usque ad senectam alacritatis carmina dilexit" (entrò la vielhesa aimèt las gaias chançons). Aquò pròba tanben que la lirica èra probablament presenta en Occitània al sègle XI, abans Guilhèm IX, e probablament abans Eble II tanben.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Sorgas:
Carl Appel, Bernart von Ventadorn, Halle, 1915.
A. Jeanroy, La Poésie lyrique des troubadours, Toulouse, 1934.


text:
Joseph Erlanger
Joseph Erlanger (1874-1965) foguèt un mètge, bioquimista e professor universitari nòrd-american guerdonat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1944.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 5 de genièr de 1874 dins la vila de San Francisco, situada a l'estat nòrd-american de Califòrnia. Estudièt la quimia a l'universitat de Califòrnia e la medecina a l'universitat Johns Hopkins, ont foguèt diplomat en 1899. Se consacrèt posteriorament a la docéncia a las universitats Johns Hopkins, Wisconsin e Washington.
Moriguèt lo 5 de decembre de 1965 dins la vila de Saint Louis, situada dins l'estat de Missorí.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Amb Herbert Spencer Gasser realizèt, dins lo domeni de l'electrofisiologia, un ample estudi sul oscilloscòpi de rais catodics aplicats als impulses realizats pels nèrvis al sistèma nerviós.
L'an 1944 ambedós scientifics foguèron laureats amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per los sieus trabalhs en lo camp dels impulses electrics del sistèma nerviós.


text:
Sant Andrieu de Sangònis
Sant Andrieu de Sangònis (Saint-André-de-Sangonis en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es : santandrivenc, santandrivenca
L'escais dels abitants de Sant Andrieu èra los pòrcs negres.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Aimat Agussòl (1875-1907), escrivan felibrenc.
- Carles Còsta (1830-1887), mètge e escrivan felibrenc.
- Ernest Gaubert (1881-1945), jornalista, poèta e escrivan. Fondador de l'Aube méridionale en 1894.
- Dàrius Nogaret, escrivan felibrenc.


text:
EuroMaidan
Las manifestacions EuroMaidan (en ucraïnian: ЄBpoMaйдaH) son una tièra de movements populars de protestacion que comencèron dins la capitala d'Ucraïna, Kyiv, e se concentrèron a la plaça centrala de la vila, Maidan Nezalezhnosti (en occitan; "Plaça de l'Independéncia"), tre la nuèch del 21 de novembre de 2013. Las protèstas se deguèron a la suspension per part del govèrn ucraïnian de la signatura d'un Acòrd d'Associacion e d'un Acòrd de Liure Comèrci Prigond e Complet (ALCPC) amb l'Union Europèa.
Lo 24 de novembre los manifestaires a Kyiv èran entre 100.000 e 200.000 personas e lo movement s'espandiguèt dins las autras grandas vilas del país. La pression generada per las manifestacions obliguèt lo president ucraïnian, Víktor Ianokòvych, a assistir al Forum dels Afars del Partenariat Oriental que se faguèt a Vílnius tre lo 28 de novembre, mas aqueste refusèt de signar un acòrdi amb l'UE, çò que portèt a una prolongacion dels movements.
Lo creis de violéncia del 30 de novembre dins la repression contra los manifestaires, particularament deguda a la Berkut, a portat a una aumentacion considerabla del nombre d'assistents qu'arribèron a èsser entre 350.000 e 700.000 dins la capitala a un dels moments mai intenses del movement l'1 de decembre.
Lo movement contunhèt a ocupar de contunh Maidan Nezalezhnosti e capitèt de mobilizar encara mai de personas qu'arribèron a aperaquí 1 milion de personas lo 8 de decembre malgrat la repression. Las contramanifestacions, essencialament degudas al Partit de las Regions arribèron pas a amassar mai de 15.000 personas que probablament una part bèla d'aquestas venguèron de las regions tradicionalament prorussas e recebèron de compensacions economicas per i participar.
Aprèp lo nombre important de criticas en Ucraïna e internacionalament a prepaus de la fòrta violéncia de la repression policièra, la Berkut se retirèt finalament de la plaça l'11 de decembre de 2013.
Se jonhèron a las manifestacions mantuna personalitat ucraïniana coma lo boxaire e menaire del partit d'oposicion Odar Vitali Klychkò o la cantaira Ruslana. Lo ministre dels afars estrangièrs alemand Guido Westerwelle e la Nauta Representanta de l'Union Europèa pels Afars Estrangièrs e en Politica de Seguretat, l'anglesa Catherine Ashton figurèron demest las personalitats estrangièras que donèron son supòrt als manifestaires e anèron a Maidan Nezalezhnosti respectivament lo 4 de decembre e lo 10 de decembre de 2013. D'autras personalitats se desplacèron per marcar son adesion a la causa de l'oposicion ucraïniana coma l'actritz Hayden Panettiere, nòvia del boxaire Volodymyr Klychkò, que venguèt tanben a Maidan portar vam als manifestants lo 12 de decembre e lo senador american republican John McCain lo 14 del meteis mes.
Aprèp una davalada notabla dins lo nombre dels manifestants a la debuta de genièr, una tièra de leis votadas en urgéncia lo 16 de genièr (sonat lo "dijòus negre") pel govèrn, per entravar e reprimir las manifestacions e l'ocupacion dels espacis publics, faguèt créisser tornarmai la participacion a l'ocupacion de la plaça Maidan e portèt doncas a la radicalizacion del movement. Lo 19 de genièr 200.000 personas s'amassèron dins lo centre de Kyiv per protestar contra aquestas leis novèlas escaissadas "leis dictatorialas" (en ucraïnian: зakoHи пpo диkTaTypy). A partir d'aquel meteis jorn se produsiguèron d'afrontaments violents entre policièrs e manifestaires qu'an portat per ara a tres manifestaires mòrts.
La repression de las fòrças policièras tornèt e cresquèt cap a la segonda mitat de febrièr en emplegar d'armas divèrsas contra los manifestaires e aparentament d'snipers. Lo 20 de febrièr un d'aquestes nafrèt grèvament una infirmièra de 21 ans Olesya Zhukovskaya que a mand de morir marquèt sus son compte de Twitter lo messatge "morissi" que venguèt viral e faguèt d'ela un simbòl de la lucha e de l'escalada de l'autoritarisme e subretot de la violéncia repressiva e sanguinària del govèrn de Ianokòvych.
Manifestacions dins l'ensems d'Ucraïna[modificar | modificar la font]
Es subretot dins la capitala, Kyiv, que las manifestacions atenhèron una concentracion considerabla, pasmens dins d'autras vilas de l'oèst d'Ucraïna, coma Lviv, las mobilizacions capitèron d'i amassar 50.000 personas l'1 de decembre. Lo supòrt al movement es segur mai fòrt dins las regions occidentalas del país, qu'an de ligams ancians amb los païses vesins e subretot amb Polonha, mentre que l'oèst russofòn se mòstra generalament mai alinhat amb las posicions prorussas.
Antecedents[modificar | modificar la font]
L'orientacion europèa d'Ucraïna s'entamenèt en 1994 amb l'establiment d'acòrds de vesinatge entre l'Union Europèa e l'anciana republica sovietica. Se vegèt aumentada a partir de la Revolucion Iranja que portèt al poder Víktor Ioshchenko e Iólia Tymoshenko. L'embrion d'integracion proeuropèa volguda pel govèrn ucraïnian se vegèt frenat dins son desvolopament en 2005 quand l'Union Europèa decidiguèt de considerar pas Ucraïna demest los potencials futurs membres de l'Union.
Dempuèi l'eleccion de Víktor Ianokòvych en 2010, Ucraïna s'alunhèt d'aquel objectiu per privilegiar sas relacions amb Russia e ne venir mai dependenta encara. Pr'aquò per encausa dels deutes considerables del país, se volguèron crear tornarmai de ligams amb l'Euròpa occidentala.
Lo 30 de març de 2012 l'Union Europèa e Ucraïna comencèron a metre en plaça un Acòrd d'Associacion; mas qualque temps mai tard, los dirigents europèus apondèron que l'acòrd seriá pas ratificat se lo govèrn ucraïnian escotava pas las peticions de cambiament per mai de democracia e de legalitat dins lo país, en evocar mai precisament la situacion de Iólia Tymochenko e Iori Lutsenko empresonats totes dos per de motius discutibles.


text:
Tarascosaure
Lo tarascosaure (tarascosaurus salluvicus) qu'ei un dinosaure teropòd provençau de la fin deu Cretacèu tanhent de la familha deus abelissauridats (presents en Índia, America deu Sud e Madagarcar, ligats abans la trencada deu Gondwana primitiu).
Que ho descrit a partir de la descobèrta d'un femur e de quauques vertebras en 1988 peus paleontologistas Jean Le Lœuff e Eric Buffetaut en omatge a la Tarasca de la mitologia provençau e deu pòbles deus Salluvis, antics estatjants deu Baucet.
Honts[modificar | modificar la font]
- Buffetaut, Eric. Les dinosaures de Provence in Dinosaures en Provence. Ais : Edisud, 2000, (19-44).


text:
Positivisme juridic
Lo positivisme juridic es un corrent en teoria del drech que s'opausa al jusnaturalisme e pretend descriure lo drech tal coma es. Consistís a fòragetat l’idèa d’un drech ideal o natural, e a afirmar o que sol lo drech positiu a una valor juridica, et qu’es doncas la sola norma que cal respectar (positivisme legalista), o que sol lo drech positiu pòt èsser l'objècte de la coneissença juridica, sens qu'aquel estatut implique de cap de biais que deu èsser respectat o non, aquò es l'afar d'una posicion morala e non d'una posicion cognitiva (positivisme metodologic: Hans Kelsen, Alf Ross, Michel Troper, Pierre Brunet, Éric Millard, e mai).
Fòrça polemic, aquel tèrme doncas foguèt l'objècte de fòrças definicions discordantas. Atal Hart ne distinguís cinc e Bobbio tres. Los ligams entre lo positivisme juridic e lo positivisme filosofic que siá racional (Comte) o logic (Carnap, Ayer, Ludwig Wittgenstein) fan controvèrsia, pasmens que siá dins qualques cases assumit pel positivisme logic (Alf Ross, Éric Millard).
Lo positivisme compta fòrça tendéncias coma lo positivisme imperativista (Hobbes, Austin...), l'escola de l'exegèsa (Demolombes), la jurisprudéncia dels concèptes (von Ihering), las teorias puras del drech (Kelsen, Weyr), lo positivisme analitic (Hart, Bobio) o encara lo neoinstitucionalisme (McCormick e Weinberger).
Dins lo drech del comèrci internacional, lo positivisme legalista refusa l'existéncia d'una lex mercatoria, perque aparten pas a un òrdre juridic etatic e atal pòt pas prendre un caractèr obligatòri: las règlas internacionalas pòdon solament èsser interetaticas, e non pas transetaticas.
D'autres corrents, d'avantatge inspirats per la sociologia, son de vegada raprochats del positivisme pasmens se aquel ligam es fòrça contestat. Es lo cas de l'objectivisme sociologic (Duguit, Scelles), del realisme sociologic american (Pound, Holmes) o del realisme escandinau (Alf Ross, Olivecrona).
Fin finala se tròba fòrça autors coma Raymond Carré de Malberg o Georges Vedel que son positivistas sens se ligar clarament a una d'aquelas escolas.


text:
Courcelette
Corchlette (Sonme) en picard ( Courcelette en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 45 km al sud de Arras.
La commune est située à 45 km au sud d'Arras.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Courcelette #Èsser un dels teatres d'operacion de la Batalha de la Soma #que s'i #desenrotllar del 3 de setembre al 18 de novembre de 1916. Lo 22e bataillon canadien-francés i #conéisser lo sieu primièr compromís d'envergadura e s'i #distinguir en prenent lo vilatge e n'i ara la siá posicion malgrat de multiplas contra atacs alemands. Aquela accion i aguèt reconegut coma una de las mai héroïques de la Primièra Guèrra mondiala. Es tanben a Courcelette que los carris de assaut #far los tota primièra aparicion sus un camp de batalha.
Courcelette fut un des théâtres d'opération de la Bataille de la Somme qui s'y déroula du 3 septembre au 18 novembre 1916. Le 22e bataillon canadien-français y connut son premier engagement d'envergure et s'y distingua en prenant le village et en y maintenant sa position malgré de multiples contre attaques allemandes. Cette action fut reconnue comme une des plus héroïques de la Première Guerre mondiale. C'est aussi à Courcelette que les chars d'assaut firent leur toute première apparition sur un champ de bataille.


text:
Phoenicopteriformes
Lòrdre dels fenicopterifòrmes (o Phoenicopteriformes) compreniá pas que la familha dels becaruts : los Fenicopterids.
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Phoenicopteriformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Phoenicopteriformes dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia ITIS : TSN 553433 Phoenicopteriformes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 174770 Ciconiiformes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Phoenicopteriformes (en)
- Referéncia NCBI : Phoenicopteriformes (en)


text:
Istòria de Lituània
Mencionada pel primièr còp lo 14 de febrièr de 1009, Lituània cresquèt fins a venir una nacion considerabla durant l'Edat Mejana. Se considèra que la data de constitucion de l'estat es la de la coronacion oficiala del rei Mindaugas, lo 6 de julhet de 1253 en la vila de Voruta (actuala Vilnius), que uniguèt los ducs lituans rivals en una nacion e estat. Lituània se transformèt en un reialme independent e multietnic qu'en la siá maximala extension, en lo sègle XV, ocupèt la màger part de l'Euròpa Orientala de la mar Baltica a la mar Negra. En 1385 s'uniguèt a la Polonha en union personala quand lo rei lituan Jogaila foguèt coronat rei de Polonha. En 1569, Polonha e Lituània avián format la Comunautat Polonesa-Lituaniana. Aquesta union se manten quitament la particion de Polonha en 1795, quand Lituània foguèt annexada a l'Empèri Rus.
Durant la Primièra Guèrra Mondiala, Alemanha ocupèt Lituània. Lo 16 de febrièr de 1918, lo país proclamèt son independéncia, aprèp la derrota de l'Empèri Rus. Son primièr president foguèt Antanas Smetona, entre lo 4 d'abril de 1919 e lo 19 de junh de 1920.
En acòrdi amb los pactes germanosovietics, en junh de 1940 las tropas de l'URSS ocupèron lo país. En agost d'aquel an, la Lituània venguèt una Republica federala de l'URSS. Foguèt ocupada pels alemands durant la Segonda Guèrra Mondiala. A la fin d'aquesta, faguèt tornarmai partida de l'URSS.
En 1988 se formèt lo Movement Lituanian per la Perestroika, que trionfèt a las eleccions de 1989 al Congrès dels Deputats de l'URSS. Aquel an se restabliguèt la lenga lituaniana coma lenga oficiala. En 1990 Vytautas Landsbergis foguèt elegit president, e proclamèt l'independéncia lo 3 de març de 1990. I aguèt una dura replica sovietica (ocupacion militara de Vilnius) que forcèt la suspension de la mitat (mai de 1990). Aprèp la temptativa de còp d'Estat en agost de 1991 a Moscòu, l'independéncia del país foguèt reconeguda internacionalament e acceptada per Moscòu.
29 de març de 2004: Membre de l'OTAN.
1èr de mai de 2004: Membre de l'UE.


text:
Senèca lo Jove
Luci Anneu Senèca, usualament conegut coma Senèca o Senèca lo Jove (4 AbC - 65) èra un filosòf roman, politic, dramaturg e, dins una òbra, umorista, de l'edat d'argent de la literatura latina.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Corduba (l'actual Còrdoa), Senèca èra lo segon filh d'Elvia e Marc (Luci) Anneu Senèca, un ric retor conegut coma Senèca lo Vièlh. Lo seu grand fraire, Luci Juni Gallion, èra procònsol d'Acaia (ont segon d'ancians documents crestians se trobèt amb l'apòstol Pau cap al 52). Senèca foguèt l'oncle del poèta Lucan, mejans son pichon fraire, Marc Anneu Mela.
La tradicion ditz que foguèt un mainat malautís, e qu'estudièt a Roma. Aprenguèt la retorica, e foguèt iniciat a la filosofia estoica per Atal e Sotion. Per causa de sa Malautiá foguèt en Egipte dempuèi 25 fins a 31 per èsser sonhat.
De retorn, s'establiguèt amb succès coma avocat. Cap a 37 manquèt de morir, a causa de problèmas amb l'emperaire Caligula, que pasmens li daissèt la vida salva perque pensava que sa marrida santat l'acabariá. En 41, Messallina, esposa de Claudi, convenquèt son espós de fòragetar Senèca en Corsega acusat d'adultèri amb Julia Livilla. Pendent aquel faidiment estudièt la natura e la filosofia, e escriguèt las Consolacions.
En 49, la nòva femna de Claudi, Agripina, l'apelèt a Roma per educar son filh, Luci Domici Aenobarb, que vendrà l'emperaire Neron. Aprèp l'assassinat de Claudi en 54, l'emperaire assegurèt lo tròn per son filh Neron, a la plaça de son filhastre Britanic.
Los primièrs cinc ans, lo quinquennium Neronis, Neron governèt judiciosament jos l'influéncia de Senèca e del prefècte pretorian, Sext Afrani Burre. Mas aqueles lèu perdèron lor influéncia, e son règne tornèt cap a la tirania. Amb la mòrt del prefècte en 62, Senèca se retirèt, per se poder consacrar a estudiar e escriure.
En 65 foguèt acusat d'èsser partit dins un complòt per tuar l'emperaire, la Conspiracion de Pison. Sens cap de procès, Neron li ordenèt de se suicidar. Tacit ne conta sa mòrt. Sa femna, Pompeia Paulina, que tanben temptèt de se tuar, Neron li ordenèt de viure.
Òbras[modificar | modificar la font]
Entre las òbras atribuidas a Senèca trobam una satira, un ensag meteorologic, d'ensages filosofics, cent vint-e-quatre letras sus de tèmas morals e nòu tragèdias. Una d'aquelas, Octavia, es clarament una òbra d'altrú. E tanben apareis coma un personatge dins la pèça. I a tanben de dobtes que siá l'autor de Ercules a Oeta. La filosofia estoïca de Senèca insistís sus d'exercicis practics per quin lector afronta sos problèmas. Considerava particularament important de veire la realitat de la pròpria mortalitat. Lo cossí tractar la mòrt se tròba dins fòrça de sas letras.
Tragèdias de Senèca[modificar | modificar la font]
Es impossible de determinar se foguèron representadas, i a pas de pròvas. L'erudit alemand Leo las considerava dramas recitatius mas aquò puslèu reflectava sa concepcion de que deuriá èsser un drama e a l'encòp, aquela èra basada dins la concepcion que se fasiá de la tragèdia grèga. Actualament son representadas.
Es complicat de datar aquelas òbras sense referéncias. Una cronologia relativa, basada en tèrmes metrics, es prepausada, amb gaire consensus. Es impossible que foguèron escrichas lo meteis an. Son pas basadas sus la tragèdia grèga e alara qu'Euripides pareis alunhat, se nòtan d'influéncias d'Ovidi.
Las òbras de Senèca èran fòrça estudiadas dins las universitats medievalas europèas, e influencièron fòrça en la tragèdia de la Renaissença, subretot dins la literatura de l'Anglatèrra Elisabetana.
Dialògs[modificar | modificar la font]
- (40) Ad Marciam, De consolatione (Per Marcia, de la consolacion)
- (41) De Ira (De l'ira)
- (42) Ad Helviam matrem, De consolatione (¨Per ma maire Elvia, de la consolacion) - Letra a la sa maire la consolant pendent son faidiment.
- (44) De Consolatione ad Polybium (Per Polibi, de la consolacion)
- (49) De Brevitate Vitae (De la brevetat de la vida) - Ensag expausant que quina que siá la durada de la vida es sufisenta s'es viscuda amb saviesa.
- (62) De Otio (Del lèser)
- (63) De Tranquillitate Animi (De la tranquillitat de la ment)
- (64) De Providentia (De la providéncia)
- (??) De Constantia Sapientis (De la constància del savi)
- (??) De Vita Beata (De la vida astruga)
Tragedias[modificar | modificar la font]
- Hercules Furens (Ercules furiós).
- Troades (Las troianas).
- Medea (Medèa).
- Phoenissae (Las fenicianas).
- Phaedra (Fèdra).
- Agamemnon.
- Thyestes.
- Oedipus.
- Hercules Oetaeus (Ercules a Oeta): dobtes sus l'autor.
- Octavia: dobtes sus l'autor.
Autras[modificar | modificar la font]
- (54) Apocolocyntosis divi Claudii (La transformacion del divin Claudi en cogorda), una òbra satirica.
- (56) De Clementia (De la cleméncia) - escrita a Neron sus la necessitat de la cleméncia coma vertut en un emperaire.
- (63) De Beneficiis (Dels beneficis) [sèt libres]
- (63) Naturales quaestiones (Questions naturalas) [sèt libres] de gaire originalitat, mas qu'ofrisson una vision de las teorias anticas sus la cosmologia o la meteorologia.
- (64) Epistulae morales ad Lucilium - Cent vint-e-quatre letras sus la morala, escrichas a Gai Lucili.
- (370?) Cujus etiam ad Paulum apostolum leguntur epistolae: Aquelas letras, benlèu entre Senèca e Sant Pau, foguèron reconegudas pels erudits, mas uèi la majora partida dels estudis apòrtan de dobtes sus autenticitat [1] [2].