text:
A comptar del sègle VIII aC, divèrsas polis grègas exportèron populacion per la Mediterranèa tota e de zonas vesinas, que acabèron en fondant de nòvas vilas o polis. Es la nomenada “colonizacion grèga”. Divèrses estudis an ensajat aprigondir en las causes d’aquela emigracion, mas un element fòrça important foguèt la relativa praubesa del territòri grèc. De mai, l’orientacion maritima del terren grèc, tant lo continental coma las islas, e l’importància de la mar a l’imaginacion grèga, propiciavan aquela sortida de migracion maritima.
Lo creissement demografic produsit dins los sègles anteriors e las subdivisions dels camps pels eiretatges egalitaris entre los filhs, provoquèron la praubesa (e l’endeutament) de la pagesia, que impulsèt fòrça agricultors a l’emigracion coma una adequada sortida economica.
L’aristocracia possedissiá las melhoras e mai vastas proprietats agràrias, del temps que las classas campanhardas lor cailá viure amb pichons tròces de terra pas gaire productiva. Es probabla que las polis propicièsson aquelas emigracions vèrs tèrras mai productivas per se desliurar d’excès de populacion que poirián aver provocat revòltas e de tensions per las siás situacions economicas.
D’autra banda, nos cal pas mesestimar lo desir de trobar de terrens rics en metals (inicialament còder e estanh) arreu de la Mediterranèa e establir una ret comerciala maritima pel comèrci, apiejada per aquelas colònias.
Segon la version de l’istorian Tucidides, qui s’encarguèt amb la siá “Archaeologia” de realizar una cronica istorica fòrça exaustiva, remarquèt que los grècs foguèron dempuèi tempses ancians fòrça abituats a l’immigracion intèrna, a causa de la violéncia constanta (invasions, revòltas…).
Fòrça d’aqueles pageses partiguèron vèrs las tèrras mai pauras de l’Atica, coma Atenas, qu’en podent pas manténer aquel excès de populacion, se vegèt obligada a “exportar” populacion vèrs l’Ionia (còstas de l’Asia Mendre), e d’autras polis de la península del Peloponès partiguèron tanben grands contingentes cap a la Peninsula Italiana e Sicília.
Tucidides explica que “l’estabilitat” atenguda per qualques govèrns facilitèt l’expansion economica e las avançadas en lo bastiment de naus mai grandas e establas per viatjar arreu de la Mediterranèa.
Una colonizacion per estapas
De la colonizacion, primièr nos caldriá distinguir una primièra estapa, entre los ans 770 e 675 aC, que dempuèi las polis de las regions d’Eubèa e lo Peloponès foguèron de creadas colònias a l’entorn del nòrd de la mar Egèa, Sicília e lo sud de la Peninsula Italiana (la Magna Grècia). Sustot, aquelas darrièras regions restèron fòrça colonizades.
En una segonda estapa, a comptar del 675 aC, dempuèi las vilas de Focèa e Milet s’establiguèron de colònias a la Mediterranèa Occidentala e a la Mar Negra, respectivament. Autras polis se lancèron tanben al procès de colonizacion a la mar Adriatica e egalament, los paucs nuclèus a las còstas africanas, foguèron fondats en aquela segonda ondada de migracion.
Egalament, nos caldriá separar entre las colònias de populacion, vertadièras vilas pobladas de forma definitiva per populacion d’origina grèga, que seguissián los patrons de las polis metropolitanas en urbanisme e organizacion, e los simples factorats destinadas al comèrci amb los indigènas (los “emporion”). Empúries comencèt coma un factorat comercial creada per abitantas provenentas de Focèa, e acabèt en essent una colònia amb format de polis amb las siás pròprias institucions religiosas e de govèrn, recebudas tanben las possibilitats de desvolopament economic e las bonas relacions amb los indigènas.
Cossí èra previsible, aquela expansion comerciala provoquèt d’afrontaments amb lo grand pòble comercial de l’epòca, los fenicians, que vegèron sorgir una seriosa competéncia. Mas tanben las divèrsas polis grèga s’afrontèron per aténher las melhoras posicions.
En principi, las colònias èran independents respècte de las siás polis metropolitanas, mas per motius identitaris o sentimentales (laces familiales), fòrça establissián sovent relacions primordialas en matèria economica, comerciala e politica. Egalament, qualques colònias, sustot al començament de las siás fondacions, podián manténer una cèrta dependéncia metropolitana. En fach, lo fondator de la colònia (“oikistés”) èra nomenat per la metropòli entre los membres de la siá aristocracia e òm poiriá lo considerar coma una sòrta de governador inicial de la colònia.
En quin cas que siá, los colons se considerèron totjorn grècs, en lenga, costums, religion, tradicions, e en fach aquelas cresenças religiosas creàven unes ligams identitaris fòrça fòrts (pensam a los romavatges de tot lo mond grèc als santuaris o pendent la celebracion dels Jòcs Olimpics).
Las relacions dels colons amb los indigènas foguèsson divèrsas. Abitualament se movián a l’entorn d’una bona collaboracion en tèrmes comerciales, coma a Empúries amb los indiketes, mas podián tanben èsser conflictivas e quitament violentas. En qualques cases, sustot a la Mediterranèa Occidentala, los grècs aportèron unas coneissenças desconegudas pels indigènas, coma passèt a Empúries, coma l’escritura, l’usatge de la moneda, la produccion de ceramica al forn o qualques tecnicianas agràrias.
Un exemple fòrça evident se produsiguèt a l’isla de Sicília, amb una situacion estrategica al mièg de la Mediterranèa. A causa de la siá riquesa agrària, divèrsas polis grègas creèron las siás colònias dins l’isla, coma nos explica l’istorian Tucidides a l’“Istòria de la Guèrra del Peloponès”.
Las polis metropolitanas foguèsson Eubèa (la primièra en arribar), qui creèt las siás colonias de Naxos, Catana e Leontinos. Lo desir de desvolopament (benlèu tanben avarícia e enveja) impulsèt Corint a crear Siracusa; Megara creèt Megara Hiblea e en una segonda ondada, Ròdas e Creta creèron Gèla. En fach, tota la zòna sud-oriental de l’isla restèt ellenica.
Las relacions de las colònias amb los indigènas sicilians foguèron variadas. A Naxos se viviá amb armonia e convivéncia, mas a Siracusa los colons gaireben convertiguèron en esclaus als indigènas e establiguèron una clara separacion entre los colons corintians e los indigènas siculs.
Las colonizacions grègas atenguèron l’expansion de la siá cultura arreu de la Mediterranèa e las regions vesinas, e atenguèt tanben vertebrar una estructura d’escambi comercial en clara competéncia amb los fenicians.
*Francesc Sangar
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


c: text/html

text:
07/06/2017
Tuar lo pòrc, prumiera partida
Les ateliers de langue occitane du Périgord permettent souvent de découvrir des talents de conteurs et d'écrivains cachés jusqu' alors. Voici un texte sur les souvenirs de Bernard Bourgés, traduit en occitan par Maryse Lasjuilliarias de l'atelier de La Chapelle Gonaguet. On y parle de tuer le cochon à la ferme. La première partie est dans le journal, les autres seront sur le blog de la rubrique.
« Lo Carnavar es passat, los moschirons començan de brundir, lo temps de gorjar los rits es quasiment 'chabat. Quò vai estre lo moment de tuar, subretot que la luna tòrna jòuna e quò es melhor per conservar la charn. Anam avisar lo tuaire que quò 'niriá bien la setmana entrant, en esperar que podrá, que es plan damandat a questa sason. Quò es pas un mestier aisat que fai l'òme, fau pas crànher de prendre de las pesteladas. Nos faudrá tanben zo far saubre au Maurici e au Rogier, nòstres vesins, per nos ajudar a lo tener e a lo rasclar. Son fòrts quilhs dos ! Zo direm tanben au Chamolaud que demòra dins lo barri dau Tolon. Nos a reservat un quart que será preste,
partir de dissabdes dins la matinada. Balhe la man a mon pair per virar la coa de la mòla per afialar los coteus, per tirar la gàbia e la bascula de darrier la palha, botjada a la lesta, aquí, a l'acialat, un jorn que l'auratge menaçava. Las aviam pas tornat surtir, quelas-quí, dempuei qu'aviam vendut lo darrier vedeu avant las escodesons. Ma sòr ajuda ma mair a rinçar los topins e las topinas boidats dins l'annada, a lavar la machina de apchar e lo grand platau de terra esmalhada que servirá per reculir lo sang. Mon pair boida lo fogier de la chaudiera per fin que siá presta per far chaufar l'aiga per rasclar lo pòrc. Li pòrte de l'aiga per la bien lavar que demore pas quauque retrum de juta o de chaul-raba que l'i auriá gromat en far cueire la bacada. Quò balhariá un meschant gost a l'aiga que vai servir a lavar los budeus que farán los bodins. Bòte dins una selha las cendres que seran boiradas au retrum de curatge daus budeus daus endurles. Quò servirá pus tard per femar quauques pès de tomatas o los daliàs. Mo pair tòrna clavar dos o tres liteus de la taula de rasclar, essuja un pauc lo jambier e dins la granja, tira de darrier lo pilòt de jutas, la caissa per far salar los chambons.
La setmana passada, ne'n profitet per comandar chas lo Feidi de La Chapela d'Agonaguet,
cinquanta quilòs de gròssa sau e tres quilòs de pebre en grun. Ma mair a triat de la gauça que ne'n faudrá per assaisonar los ròstits de còstas que ufrirem a nòstre vesinatge per que tasten de nòstre « Mini ».( de segre)
Texte de Bernard Borgés, revirat per Marisa Lasjuillarias.
Photo: Maryse Lasjuillarias au centre avec ses élèves de l'atelier de La Chapelle Gonaguet
Les commentaires sont fermés.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Se fau positivar l'EURO2016, faudrà pensar URO2016. Quitament l'urina pòt aver una utilitat medicala....
Los que son prèp dels Estadis de l'Euro2016 [please split-it in english sounds] auràn segur vist los trains de sénateurs [please split-it with bankers sounds] que l'organizacion fotbolistica a portat en vila, aital avèm una idèa coma aquel grand monde, elitocrata mondialista e parisenc, se pensa dins la societat actuala e en Occitània (coma los blancs dins las colonias africanas), e los collaboradors tolzans ne son ufans (pietadós). Alara ma patologia vomitoriala es politica, cap mestièr de mètge per o saber : de quina manièra se podrà assumir aquela politica d'arrogança de moneda dins un monde actual que la crisi tòca totes los budgectes publics, o al mens nos o vòlon far creire ? Vertat que la fe es republicana dita laïca e francesa ! ( ai plan escrit fe, car dins lo Hauts-de-fRance fa benesir los cavals pel primièr avesque catolic que passa, es la laïcitat republicana vist pels Parisencs), la republica donc es granda d'esperit, e sobretot indivisibla, e a pas sonque la prefectorala per ne fa la promocion, i a tanben l'espòrt nacionalista francés, lo fótbol d'anuèch Euro2016.
Ièr un conselhièr municipal de Bordèu punteja dins un bilhet FB son punt de vist sus l'afar e pensa, el a istòria politica en cap, sempre, punteja lo ròtle de Léo Lagrange, un òme politic vengut d'Occitània, nòrd-Gironda justament, dins la paisseièra entre Santongés e país de Bordèu.
Ieu ai pas oblidat qu'un Léo Lagrange, a la republica de la non-oligarquia, la pensava bona pel pòble occitan ; e justament pel pòble occitan, coma mon grand-paire, el tanben es estat a Dunkirk pèrdre en nom de la ierarquia de l'armada republicana francesa. Fau commemorar tanben las desfaitas francesas, farà de bona potinga politica al pòble occitan.
Çaquelà dins lo bilhet de Bordèu, se parla de caporalizacion de l'espòrt, es segur una vision estraita de la santa republica francesa que, dempuèi Napoleon e las guèrras als pòbles europèus, a fabricat un sistèma militarista francés que l'espòrt n'es sonque una pichona partida, mas plan utile per l'oligarquia, la plutocracia, l'espòrt a remplaçar la sang blava de l'ancian regime. L'espòrt es devengut caporalista, militarista, per esséncia divina, per esséncia republicana, e la bandièra francesa i es plaçada a totes los cantons, la Marseillaise, cant sanguinari e tanben cant de la batalha de Valmy, i es cridada per aumentar la violéncia del concepte de la pacifica République française, la pòdi plan dire pacifica vist que la díson laïca e fan benesir la polícia a caval pel primièr avesque que passa.
Me sembla donc important de recordar Léo Lagrange, coma Pierre Hurmic, avocat a Bordèu :
Mas pas per la piscina qu'es a costat del Canal du Midi, prèp de Marengo a Tolosa, mas per donar tanben la traduccion occitana de la frasa del bilhet politic d'en Pierre Humic :
Dins una publicitat per FB, la FIFA explca que los «fan zones» [Split-it ambe l'accent de la màfia de Liverpool] seràn lo camp dels sordats de Dunkirk, la desfaita d'una armada anglesa o francesa, e la ierarquia se ne sortirà lo cap levat en portar l'armada aquela coma esclau-obrièr-afidats als poders germanics de tendéncia nazi.
Nòstre batalha democratica es l'Euro2016,
a Tolosa, Bordèu, Marselha e Niça;
es alara lo Dunkirk de nòstra generacion.
E BEIN espòrt difusa, una cadena que lo proprietari es luènh d'èstre un democrata ! Vist que sèm en guèrra, los bars auràn ges la possibilitat de difusar al grand public (donc caldrà pagar a la dictatura qatarí, aquel qu'es lo «polit e gente» financièr parisenc del jacobinisme !), las zònas dels aficionats (dels motons) serà camp de concentracion dels motons, afidats qatarís, coma del temps de la granda invencion republicana francesa dels camps de concentration que fau pas critica car «per l'epòca èran d'invencion d'una granda modernitat» segon un istorian nacionalista francés entendut sus fRance CULture la setmana passada, pòrta un nom coma la filosòfe Simone Weil, mas o amerita pas.
Quand se libèra un granja de motons (la «fanzone» en anglés dins la semantica eURO2016), la jòia se podrà veire, mas lo contra-ròtle de sortida es sempre dobtós per la patz sociala. Tot aquò tanben me dona enveja d'escapar d'aiga URO2016 suls organizadors sotmetuts de la caporalizacion, a la militarizacion del fótbol, e de l'enbestiassament de las populacions.
L'equipa de fRança sembla talament als mercenaris que lo Duc d'Aquitània e son Parlament an vist arribar en 1453, e que la desfaita foquèt amara per la dignitat manténer.


text:
Somari
Engatjament dins la renaissança d'òc
2.2 Esprit Pouncheut, Coumo mé plaï
2.3 Laurent Hot dins Lou Camel
Emplegat de comuna, Laurent Hot apareis coma un personatge original, e mai siá periferic, demest lo felibritge besieirenc del començament del sègle XX. Es mai estacat a l'us oral popular de la lenga qu'a la cultura literària promoguda pel felibritge. Mai que res pus es un poèta comic e Fourié lo ten per un alerte chansonnier de circonstance1. Es tanben actor de teatre. Refusa las proposicions graficas dels felibres. Aficha d'idèas puslèu progressistas, que son tèxt contra la mistificacion de la tauromaquia a Besièrs demòra d'actualitat en 2018.
- Bèco figuos (pseudonyme)
- Hobt, Laurent (forme erronée du nom de famille)
Laurent Hot es nascut a Florensac en 1863 e mòrt a Autinhac en 1928. Sus sa vida professionala sabèm solament que fasiá lo secretari de comuna a Autinhac.
En 1903 a mai d'un enfant dont una filha nommada Mireille.
Avèm pas d'informacion sus d'engatjaments politics eventuals. Sembla qu'agèt de relacions amb lo president de l'union republicana d'Erau, J.-B. Perdraut, qu'es tanben imprimeire de sos dos libres. Prenguèt vagament la defensa del president Loubet dins son poèma L'Esprit del recuèlh Esprit Pouncheut, Coumo mé plaï. Amb aquò apelèt dins un autre poèma, d'un biais que demòra allegoric e poetic, a una revolucion sociala.
Avèm pas d'informacion per explicar cossí Laurent Hot venguèt a escriure e a jogar en occitan. Aviá agut escrich de vèrses en francés, que lo jornal l'Éclair2 ne fa mencion dins lo comte rendut d'una velhada a Florensac en 1895. Se sarrèt del felibritge besieirenc en 1901. A aquel moment lo Felibritge a Besièrs es l'Escolo del Titan, fondada en 1897. Los felibres s'acampan al Café de la Comédie. Aquí i trapam, entre mai, Emile Barthe (1874-1939), Fernand Pigot (1867-1928), Junior Sans (1820-1905), Jean Laurès (1822-1902), Achille Maffre de Baugé (?-1928), Albert Arnaud (1863-1937), Clovis Roques (1876-1958), Pierre Jean Bédard (1859-1938), René Fournier (1871-1940), Antonin Maffre (1852-1924), Louis Rouquier (1863-1939), Auguste Advenier (?-?) e Marius Labarre (?-?).
Publiquèt aquel meteis an 1901 Rirés et Plours, son primièr recuèlh de poesia. A partir de 1902 foguèt un dels actors de la tropa Lou brès menada per Emile Barthe. En setembre de 1902 foguèt nommat soscabiscòl de l'Escolo del Titan. En octòbre de 1903 publiquèt son segond e darrièr recuèlh de pèças en vèrs, farcejadas e poesias, Esprit Pouncheut, Coumo me plaï, prefaciat per Marius Labarre. En junh de 1904 comencèt de paréisser lo jornal bimensual Lou Camel e Laurent Hot ne foguèt director pendent quatre meses, abans qu'i lo remplacèsse Fernand Pigot. Puèi après un arrèst de quinze ans lo jornal se torna publicar en 1922 e Laurent Hot n'es lo director de 17 numèros abans qu'Emile Barthe ne prenguèsse la direccion d'aquí a 1925.
Lo mes de Genièr de 1895 lo jornal L'Éclair3 menciona una pèça de teatre en francés a Florensac, que Laurent Hot i ten lo primièr ròtle, Le Voyage de M. Perrichon, de Labiche.
Lo 6 d'abril de 1902 l'escòla del Titan organiza una fèsta felibrenca. Se representa Lous Abinatach, d'Emile Barthe, pèça en forma de jutjament ja populara a l'entorn de Besièrs. La Campana de Magalouna ne dona un comte rendut de René Fournier4 :
[...] la comedio, debanado coumo se dèu per una colo d'amatous bezieirencs, acabèt d'enfiouca tout lou mounde. Lou felibre Hot tenguèt en ma de mèstre lou rolle del President de Court, coumo s'aviò fach acò touto sa vido [...]
Lo mes de mai d'aquel an los felibres organizan la Santa Estèla a Besièrs. A calgut qu'Emile Barthe anèsse d'aquí a Malhana per suplicar Mistral, malaut, que venguèsse. Las festivitats se van clavar amb la representacion de la pèça novèla de Barthe, Coucourdou. Barthe ven de montar la tropa de teatre Lou Brès. Lo president n'es Paul Ollié e demest los actors trobam Laurent Hot. Lo jornal Le Publicateur de Beziers5 o conta :
Le soir, devant une salle comble, Mistral a fait son apparition au théâtre [...]. A son arrivée, la représentation est interrompue; tout le public debout lui fait une immense ovation. A ses côtés, on voit la poètesse Filadelpho [...]. On a joué Coucourdou, le nouveau drame de M. Barthe, excellemment interprété par le félibre Laurent Hot et la société du Brès.
La Vie Montpellieraine6 o afirma tanben :
Coucourdou, l’œuvre nouvelle de M. Barthe, a été excellemment jouée. Grand succès pour les interprètes et pour l'auteur auquel le public a fait une chaleureuse ovation.
La tropa jogarà mai de pèças d'Emile Barthe d'aquí en 1905. Serà reviscolada sens Laurent Hot en 1923 jol nom de Lou Brès Bersierenc.
En 1901 pareis lo recuèlh Rirés et Plours. Un felibre montpelhieirenc li fa bona aculhença dins la Pichota Bibliougrafia de La Campana de Magalouna de febrièr de 19027 :
[…] i'a pa'ncara un an que s'es virat au Felibrige e aqui que dejà prend plaça au ròdou emb'un galant libre de vers, que nous en promés, de segu, d'autres. Dins Rires e plours, l'autou s'es pas proun entrevat de la façoun d'escriéure nosta lenga. Cau pas tout demandà à la fes.
Ja poncheja de per la critica facha a la grafia un dels elements que va caracterizar lo Laurent Hot escriveire : un refús acapriciat de tota tentativa de codificacion grafica, refús que lo pòrta una vision d'a fons diglossica de la lenga occitana.
Lo segond recuèlh, Esprit Pouncheut, Coumo me plaï, acampa 56 tèxtes en vèrs de divèrsas menas. Mai que mai i trapam de farças e de « couyounado[s] »8. René Fournier, tot descriguent la Santa Estèla a Besièrs en 1902 qu'i declamava Laurent Hot, parla d'œuvres épicées9. Aqueles tèxtes an lo biais dels poèmas populars que se recitan en occitan per amusar las fins de repais. Çò que fa escriure a Jean Fourié a prepaus de Laurent Hot :
Écrivain contreversé, dont l'inspiration parfois un peu trop scatologique laissait à désirer10.
Tant i a que Marius Labarre, en prefaciant l'òbra, se'n tira en desconselhant a las natures délicates11 mièja-dozena de las pèças del recuèlh. Mas per Laurent Hot s’agís de far rire lo legeire en emplegant a fons totas las riquesas del registre pus bas que l'estatut de patois balha a la lenga dominada e refusa a la lenga dominanta. Aicí per exemple lo poèma « Lou Débignaïré »12, que ne balham la conclusion :
- Dins tas mas boou légi so qué té fa dé mal :
- Bésés aquélés plech qué formou pè dé gal ?
- Té bolou diré tout, es quicon dé pla piré
- E qué sé guéris pas ; escouto, tou boou diré :
- Lous dous preumiès, aïssi, en formo dé coumpas,
- Disou : tant qué biouras, moun paouré cagaras !
- Lou troisièmé qu'en bas pichounet se présento
- Dis : qué toujours aouras la régo pla peudento.
- Anfin, lou qu'es aqui, qué semblo tout crouqueut,
- Dis qué jeusqu'à la mort séras toujours baneut !
I trapam tanben de tèxtes satirics que meton en scèna lo pòble de Besièrs o dels vilatges a tocar. De pèças que i a son criticas vèrs las causidas culturalas de la comuna de Besièrs. Per exemple l'autor se trufa de l'elitisme de la representacion de Parysatis a las arenas en agost de 1902 ( « Parlen-né » ). Se trufa tanben de la fèsta que se dona en onor a Paul Riquet. Dins « Expliquen-nous »13, s'ataca a la tauromaquia e al discors que cèrca de faire passar la corrida amb mesa a mòrt per una vièlha tradicion besieirenca, e n'apèla a son grand :
- Gueïto-lous ! Oou teugat tas bielhos farandolos,
- Beï tout lou moundé a sét dé coursos espagnolos,
- Dount l'euniqué régal per lous entéressach
- Es dé beïré lou sang des chabals enbentrach. […]
- Mès qu'aoumens bengou pas, sé jogou lou Foot-Ball
- Ou qu'anou s'amoura dins dé goustés sannousés,
- Crida desseus téoulach coumo dé malérousés
- Qu'es dé toun tems, moun grand, qué lous abèn tirach,
- Car mé geïnario pas an' aquellés bournach
- D'y diré en quatré moch qué sou pas [que] dé lachés
- E qué del tems passat èrés pas tant saoubachés !
Laurent Hot se fa veire aicí en plen desacòrd amb Emile Barte e d'autres felibres que pauc de temps pus tard, dins Lou Camel, faràn fòrça publicitat a las corridas de las arenas.
A travèrs lo recuèlh s'entrevei mai d'una allusion al tèma de la crisi viticòla, coma dins « Mous Souech a prépaous dé l'an 1902 »14. Es de remarcar dins aqueste poèma que Laurent Hot fa mòstra de simpatias revolucionàrias :
Souèti per desseus tout qué lou Lioun puissent
D'euno rébouleuçiou sourtigué triomphen
Dé soun traou en jitten un crit ardent qué groundé, Per affirma soun drech à la faço del moundé
E prouclama per tout lou rébel soucial
D'un siècle dé prougrès è d'amour sans égal.
Car s'l'Heumanitat qué règno seus la terro
Sap pas sé descarga dé soun faïs dé misèro,
L'omé es pas peus un omé, es piré qu'un fourçat
Am'un boulet dé hounto à sous pès estacat
Trapam tanben de poèmas qu'an un biais mai solèmne e que pòdon evocar la mòrt coma Lou Pourrou dé moun Grand, Un de Maï e Désabeusat. D'autras pèças son de dedicaças a de personalitats. Notem per exemple A JEAN LAOURÉS, A moun Mestré Junior Sans, e A l'Estèlo Proubençalo – A Frédéric Mistral :
[...]soï qu'un pichou, féplé, tranpaléjaïré,
Qué plouro lou maleur ounté lou sort la més
En perden soun païri, lou grand Mestré Laourés,
E qué ben té préga d'estré soun ségound païré.15
I a tanben una dedicaça al senator Ernest Perréal qu'ajudarà en 1904 a finançar Lou Camel.
Trobam una romança sus l'amor mairal, « Païlhétos d'Amour ». Lo recuèlh se clava amb « Adiou ! », poèma cortet que Laurent Hot i declara arrestar de compausar de vèrses
A partir de junh de 1904, just lo cinquantenari del felibritge, l'Escolo del Titan fa paréisser Lou Camel. De junh a octòbre Laurent Hot n'es director. Lo cap-redactor n'es Emile Barthe. Los felibres de montpelhièr saludan l'aparicion del primièr numèro ple couma un iòu de pouësias e de moussèls de prosa16. Laurent Hot i publica de farcejadas en vèrs coma L'Asé de Pégoumas, conté dé moun grand lou Panard17 o Catin è Leucien18 e mai en pròsa coma Tibi19. Es pas impossible, d'après la grafia e lo registre emplegats, que las galejadas en pròsa dels primièrs numèros signadas del nom d'escais PAPARI las agèsse escrichas el.
Entre sortir lo segond numèro, pareis una rubrica Pichoto Courrespoundenço que i trobam dedins de responsas a de corrièrs o a de mandadís d'autors que propausan qualque tèxt per publicar, e de rampeladas als soscriptors que delembran de pagar. Quand aqueles escambis son signats Emile Barthe lo ton demòra plan cortés, mas quand son signats Bèco figuos, s'i emplega una grafia e un registre, registre del biais mai que franc e dirècte, que permeton de far l'ipotèsi que darrièr aquel pseudonim foguèsse rescondut Laurent Hot :
A Mousseu A. Quenaille. - Prégan bostro illustro persouno dé passa à la Redaciu del Journal, séren trop flattach dé bous aplati coum'euno merlusso, abèn per habiteudo dé parla dabant lou moundé é nous foutèn dé lous que s'amagou.
A Madoumaiselo Bioulèto.[que s'encaparà èstre un òme] – Bostre moussi es delicious. Lou Camel pot que n'estré flattat, seurtout sé ses poulido. Sabès bous cal pas geina de nous rendré bisito, troubarés à la Redaciou la flou dè la galantariè patouèso.
A Parpaillou, à Ligno. - Abèn ressacheut bostro létro en bersés. […] m'abès l'er d'estré un paouquet pataoud. Papari dé la Rédaciou à mêmes abançat qu'ères un rimairé passat seus la raquo, è sabès s'y entend. [...]20
A Louis Cerquolou. - Sabès crégut que lou Camel, tenio une agenço matrimounialo, bous sès fiquat lou det dins l'èl. Coussi boulès que occupen dè caousos tant S... ousquos ? Benès y metre lou nas bous-mèmes.21
D'octòbre 1904 enlai Laurent Hot quita la direccion del Camel. Sembla qu'arrèsta tanben d'i escriure. La redaccion ne dona pas lo motiu. Nos podèm figurar qu'i agèsse agut de divergéncias d'opinion tròp importantas entre el e los autres felibres del Camèl, a prepaus de l'estatut de patois per la lenga e a prepaus de sa grafia, o benlèu sus d'autras questions. Per exemple entre sortir lo primièr Camel d'octòbre se publica una publicitat elogiosa per la corrida a la arenas de Besièrs. Totjorn es que dos ans mai tard Lou Camel s'arrèsta de paréisser, e torna solament en 1922 d'aquí en 1925. D'abril a decembre de 1922 Laurent Hot es tornarmai director, puèi es Emile Barthe que lo remplaça. Publica tornar de tèxtes en vèrses e en pròsa, d'unes que i a represes de sos dos recuèlhs.
Lo poèta « patoisant » Laurent Hot, aital lo qualifica Jean Fourié22. En efècte, lo felibre de l'esprit ponchut va acceptar e mai arribar a reïvindicar, d'un biais que i a, l'estatut de patois per la lenga d'òc. Mai que mai es aquela significacion sociolingüistica que ne fa un autor contraversat, se reprenèm mai los mots de Fourié.23
Lo poèma « Councleusiou » dins Rirés et Plours balha, d'après Marius Labarre que lo cita dins la prefàcia a son segond recuèlh, la profession de foi littéraire de Laurent Hot24. I comprenèm tanben una profession sociolongüistica :
Entendèri bibra lou cant mysterious
Que lous pouètos souls entendou dïn las flous.
Alors, coum' un éfan qué sap pas dé qué faïré,
Prenguèri lou biouloun qué mé laïsset moun païré.
Oh ! Lou paouré biouloun ! Èro tout englandat,
Sans accors, mal fouteut, et l'arquet tout brisat.
Faguèri d'al biouloun uno lyro baroquo,
A défaous dé l'arquét m'armèri d'euno broquo,
E despeï aquel jour, rasclo qué rasclaras,
Seus moun paouré biouloun canti coum' un diaplas.
S'interprèta aisidament que lo paure violon es la lenga d'òc, amb son estatut de patois que la fa lenga mutilada, desprovesida dels registres nauts e desprovesida de las aisinas per dire de compausar de poesia fina e armoniosa. Mas puslèu que de s'i faire a adobar lo violon, valent a dire de participar a la normalizacion entemenada pels felibres, Laurent Hot decidís de prene lo patois tal coma es, e donc de rasclar del melhor que podrà.
Dins lo numèro 4 de la primièira sèria del Camel, signa un article long entitolat Lou Patouès25. I legissèm sa vision de la lenga occitana recpècte a las criticas que reçaup :
abèn ressachut […] quauquos critiquos, bengudos dé certèns délicats ou puristos, coumo sé boumbardou elles mêmés dins lous Journals, ounté nous reprochou dé parla trop patouès, è d'escriouré amé uno ourtografo qué fa péno a embala.
[…] nous reprochou dé parla patouès, noun pas perque parlan pas francés, mès qué parlan pas lou beritaplé patouès […] Lou parla des privélégiats è que parlou lous delicats, s'appèlo lou lengedoucian, es un lengage pur, braï, que se parlabo y a sabi pas peus can de cens ans, tandis que lou patouès es que lou bastard d'aqueste […] Certénoment la facultat d'escriouré a la faissou d'aqueles grands sabans es a la pourtado dé tout lou moundé, sachis tout simploment d'abeire lous mouyèns dè foucha lous diciounaris
Laurent Hot vòl pas crear de continuïtat entre la lenga minorizada de las classas pus pauras e la lenga literària prestigiosa de l'univèrs dels filològues. Lo discors que cèrca de tornar balhar una dignitat a la lenga minorizada, en la plaçant dins una continuïtat istorica, el i es pas ges sensible. De mai Laurent Hot lèva una question importanta. El es antinormatiu perque pòt pas far de mens que de constatar que lo trabalh felibrenc de normalizacion de l'occitan ja entemenat a aquel moment (per Mistral, per exemple) es òbra de personas d'una autra classa sociala. Aicí nos mancan d'informacions sus la situacion sociala de Laurent Hot, mas es solide que se plaça pròche de la classa sociala que se pòt pas permetre de participar a aquela òbra de letrats renaissentistas. El pòrta donc una vision conservatritz dins la dialectica lenga dominanta/lenga dominada. Accèpta la division de las foncions entre lo francés e l'occitan. Contunha amb lo parlar franc, a sa mòda :
Sachis pas d'estre puristo per pas rès dire : m'en fique pas mal que tel ou tel fagué un sounet enflambat à la luno ou à las mouscos, escrich dins las reglos de l'art, més qu'es bide de tout boun sens.
[…] nostre Journal es doubert à toutos las entelligenços, mès qu'a part aco, naoutrés fasèn coumo nous plai.
E tornam trobar lo sostítol Coumo mé plaï del recuèlh Esprit Pouncheut.
L'ideologia diglossica a tres efèctes sus l'òbra de Laurent Hot : selecciona de registres, selecciona de formas lingüisticas, e selecciona una grafia. L'occitan per el es d'en primièr patois.
Lo registre de lenga es çò pus sovent plan familiar e oral. E aquí l'òbra es mai que rica e nos pòt ensenhar qué semblava l'occitan popular parlat. Las marcas d'oralitat son abondosas. Plan de còps la lenga sarra una forma d'argòt. I trapam tant o mai d'expressions del registre mai bas, que d'autres felibres emplegan pauc.
Dins la situacion diglossica acceptada, es totjorn possible d'adaptar lo lexic de la lenga dominanta, valent a dire de far interferir la lenga dominanta. Tanben Hot va importar fòrça francismes, en particular quand compausa dins un registre mai auçat. Cèrca pas de posar dins la riquesa pròpria de l'occitan per petaçar las mancas d'un registre reservat al francés. Son escitura divergís aquí de la d'Emile Barthe, per exemple.
Çò que li va atirar mai de criticas es la grafia qu'emplega. Es una grafia oralizanta que se fonda sul sistèma del francés, mas plan mai que non pas la grafia dels autres felibres. Per exemple representa las semivocalas [w] e [j] sistematicament   e  . Escriu la vocala [e] quora   quora  , e escriu   la pronóncia de “u” dins lo lengadocian mediterranèu, que se sarra de [œ]. D'après la pronóncia totjorn, escriu   totes los grops consonantics creats per la marca del plural “t+s”, “p+s”, “c+s”.
Del ponch de vista dialectologic, la lenga de Laurent Hot es de lengadocian besieirenc. Per aquò podèm trapar d'unes traches que sarran aquela varietat d'una varietat mai orientala, coma la possibilitat per lo morfèma de primièira persona del singular d'èstre “e” al costat de “i”, o la confusion en [tʃ] de [ʒ] amb [tʃ], son rendut   dins la grafia   per “batejar”26, que lo son [ʒ] aparten puslèu al besieirenc stricto-sensu.
1. (FOURIÉ ; 1975) p. 74 ↑
2. L'Éclair, n° 6069 20/01/1895, p. 3 ↑
3. L'Éclair, n° 6069 20/01/1895, p. 3. ↑
4. La Campana de Magalouna, n°231, 01/05/1902, p. 2 ↑
5. Le Publicateur de Béziers, n°23, 30/05/1902, p. 2 ↑
6. La Vie Montpelliéraine, n°402, 01/06/1902, p. 10 ↑
7. La Campana de Magalouna, n°226, 01/02/1902, p. 8 ↑
8. (HOT ; 1903) « Mous Souech », p. 171 ↑
9. Le Publicateur de Béziers, n°23, 30/05/1902, p. 2 ↑
10. (FOURIÉ ; 1975) p. 74 ↑
11. (HOT ; 1903) Prefaci, p. XI ↑
12. (HOT ; 1903) p. 23 ↑
13. (HOT ; 1903) p. 109 ↑
14. (HOT ; 1903) « Mous Souech », p. 171 ↑
15. (HOT ; 1903) « A l'Estèlo Proubençalo », p. 184 ↑
16. La Campana de Magalouna, n°260, 01/06/1904, p. 4 ↑
17. Lou Camel, n°2, 15/06/1904, p. 5 ↑
18. Lou Camel, n°1, 01/06/1904, p. 4 ↑
19. Lou Camel, n°3, 01/07/1904, p. 5 ↑
20. Lou Camel, n°2, 15/06/1904, p. 6 ↑
21. Lou Cameln n°4, 15/07/1904, p. 6 ↑
22. (FOURIÉ ; 1975) p. 20 ↑
23. (FOURIÉ ; 1975) p. 74 ↑
24. (HOT ; 1903) prefaci, p.XIII ↑
25. Lou Camel, n°4, 15/07/1904, p. 1 ↑
26. Lou Camel, n°1, 01/06/1904, p. 4 ↑
- Colleccion de premsa anciana numerizada sul site https://culture.cr-languedocroussillon.fr (consulté le 17/01/2018 ) :
Lou Camel
Le Publicateur de Béziers
La Vie Montpellieraine
L'Éclair
La Campana de Magalouna
- FOURIÉ, Jean. Dictionnaire des auteurs de langue d'oc de 1800 à nos jours. Aix-en-Provence : Félibrige, 2009.
-FOURIÉ, Jean. Émile Barthe et les écrivains biterrois d'expression occitane. Paris : Collection des Amis de la langue d'Oc”, 1975. [Supplément à La France Latine n° 64]
- HOT, Laurent. Rirés e plours, Béziers, Perdraut, 1901, 91p.
- HOT, Laurent. Esprit Pouncheut, Coumo mé plaï. Préface de Marius Labarre. Béziers : imp. J.-B. Perdraut, 1903.


text:
-859
Aquesta pagina concernís l'an -859 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Assurnazirpal II. Son rèine permetèt d'aumentar lei conquistas de son paire, especialament en direccion de Mediterranèa onte la màger part de Fenícia deguèt acceptar la senhoriá assiriana ò lo pagament d'un tribut. Regardant leis afaires militars, generalizèt l'adopcion de metòdes de terror (empalaments, piramidas de tèstas umanas, desportacions massivas...) que venguèt una caracteristica dei campanhas assirianas fins a l'afondrament de l'Empèri. En revènge, sa decision d'esparnhar lei ciutats-estats fenicianas favorizèt l'economia regionala. Son fiu Salmanazar III li succediguèt fins a 824 avC.


text:
Estivarelhas
Estivarelhas (oficialament en francés Estivareilles) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Estivareilles es situat sul marge drech del Doncas que, a una desena de quilomètres al nòrd de Montluçon.
Lo vilatge a traversat per la D 2144, rota de Montluçon a Borges.
Estivareilles est située sur la rive droite du Cher, à une dizaine de kilomètres au nord de Montluçon.
Le village est traversé par la D 2144, route de Montluçon à Bourges.


text:
La nau dels fòls - Florian Vernet
IEO Edicion - 2016 - 15 € - ISBN : 2859105654
Quatrena de cobèrta - L’apostilha que claus lo darrièr roman nos explica que lo projècte inicial se titolava Lo Radèl de la Medusa e qu’èra « una sembla autobiografia en fòrma de faula satirica un pauc tròp transparenta suls trecimacis de l’occitanisme recent ». Precisa que se mudèt finalament en Nau dels fòls per d’escuras rasons que, sens cap de dobte, los legeires las comprendràn mièlhs que lo quite autor.
Florian Vernet, nascut a Besièrs lo 19 d’abril de 1941, es un lingüista, pedagòg e escrivan occitan. Foguèt professor d’occitan a l’Universitat Paul Valéry de Montpelhièr abans de prendre sa retirada en 2006. Es tanben un dels membres de l’Acadèmia Occitana-Consistòri del Gai Saber e a l’encòp del conselh lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.


text:
De 2003 enlà, l’InÒc Aquitània que participa au debanar oficiau de las Hèstas de Baiona en acompanhar la Comission de las Hèstas, gavidada per Henri Lauqué. L'InÒc Aquitània qu’assegura oficiaument la preséncia gascona pendent las hèstas dab cantas, danças e proseis.
La ceremonia de l’aviada qu’ei tanben lo moment d’enténer a parlar occitan suu balet de la maison comuna de Baiona. Atau, de 2004 enlà, mantua personalitat qu’an proclamat lo prosei de la ceremonia oficiau de l’aviada de las hèstas de Baiona.
Qu’an lejut lo prosei :
2004 : Laurent Cassouret & Cédric Pardeilhan (Aviron Bayonnais football)
2005 : Jan de Nadau (cantaire deu grop fòlc gascon)
2006 : Frédéric Fauthoux (Miaire de l'Élan Béarnais)
2007 : Richard Dourthe (Capitani de l'Aviron Bayonnais rugby)
2008 : Jean-Michel Larqué (jornalista esportiu)
2009 : Nicolas Vergonzeanne (Escartur landés de toros de combat)
2010 : Jean-Claude Coudouy (contaire bearnés)
2011 : Julien Lescarret (torero gascon)
2012 : André Minvielle (Jazzman)
2013 : Natasha St-Pier (cantaira francofòna, acadiana)
2014 : Sent Pançard (Rei deu Carnaval Bearnés)
2015 : Martial Betirac (candidat Nouvelle Star 2015)
2017 : Caroline Larbère (escartaira landesa)


text:
Sèrbocroat
Sonan sèrbocroat (o rarament croatosèrbe) (nom autoctòn: srpskohrvatski = cpпckoxpBaTckи, hrvatskosrpski = xpBaTckocpпckи) l'ensemble format per quatre lengas eslavas: lo croat, lo bosnian, lo montenegrin e lo sèrbe. Totas quatre son fòrça similaras e mutualament intelligiblas. Lo sèrbocroat es doncas un diasistèma e las quatre lengas que lo compausan, croat, bosnian, sèrbe e montenegrin, son de lengas per elaboracion.
Somari
- 1 Un diasistèma e quatre lengas
- 2 Un diasistèma e tres dialèctes
- 3 Una lenga...
- 4 Lengas e dialèctes: un exemple
- 5 Vejatz tanben
Un diasistèma e quatre lengas[modificar | modificar la font]
En efièch, dempuèi l'independéncia de Croàcia en 1991 e de Bòsnia e Ercegovina en 1992, puèi de Montenegro en 2006, lo sèrbocroat es pas pus reconegut enlòc per lenga oficiala. Se reconeisson sonque quatre lengas distintas, que caduna ten la sieuna nòrma pròpria, e mai demoren fòrça semblantas:
- Lo croat es la lenga oficiala de Croàcia e de la comunitat croata de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin.
- Lo bosnian (o mens oficialament bosniac) es la lenga oficiala de la comunitat "musulmana" (dicha "bosniaca") de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu sonque en alfabet latin e mai se pòsca teoricament escriure tanben en alfabet cirillic.
- Lo sèrbe es la lenga oficiala de Serbia e de las comunitats sèrbas de Croàcia e de Bòsnia e Ercegovina. S'escriu indiferentament en alfabet cirillic o en alfabet latin. Pasmens, la novèla Constitucion de la Republica de Serbia estipula que sol lo cirillic es oficial.
- La reivindicacion d'una lenga montenegrina es estada longtemps minoritària, mas l'an fin finala represa las autoritats del novèl Estat montenegrin independent. Pasmens, aquela lenga es encara a s'elaborar. Aquela elaboracion compòrta de causidas de formas fòrça localas, qu'an menat a la necessitat de crear de novèlas letras per tal de notar de fonèmas qu'existisson pas dins los divèrses estandards, çò que podriá far del montenegrin, paradoxalament e un pauc artificialament, una lenga mai diferenciada de las autras tres que non o son las autras tres entre elas. La Constitucion montenegrina estipula que lo montenegrin se pòt escriure tant en alfabet cirillic coma en alfabet latin.
Un diasistèma e tres dialèctes[modificar | modificar la font]
Los tres grands dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo diasistèma sèrbocroat se compausa de tres grands dialèctes, que lor nom ven de la forma que i pren l'interrogatiu "qué": lo štokavski ("qué" i se ditz što o šta), lo kajkavski (i se ditz kaj) e lo čajkavski (i se ditz čaj). La mapa o mòstra, lo štokavski es de fòrça lo mai important dels tres, que cobrís Serbia, Montenegro, Bòsnia e una brava mitat de Croàcia. Lo kajkavski es lo dialècte de la region de Zagreb, amb d'unes parlars que fan transicion amb l'eslovèn, e lo čajkavski se parla en Ístria e dins de parts de la Croàcia occidentala e de Dalmàcia (Zadar, Split).
Las tres variantas del štokavski[modificar | modificar la font]
Lo štokavski, al sieu torn, se parteja en tres grands sotadialèctes, definits segon la realizacion de la vocala jat de l'ancian eslau. Aquela vocala se pronóncia al jorn d'avuèi coma una e longa dins la màger part de Serbia: aquò's l'ekavski; je o ije (segon la sieuna plaça dins lo mot) en Croàcia, en Montenegro, al sud-oèst de Serbia e dins la màger part de Bòsnia: aquò's lo jekavski; e i dins d'unes parçans de Bòsnia e de Croàcia: aquò's l'ikavski.
Un exemple de mot dins los tres dialèctes: ekavski lep, jekavski lijep, ikavski lip ("bèl").
La mapa mòstra tanben una extension del jekavski de cap a l'oèst, al detriment de l'ikavski que lo sieu domeni s'es trobat copat en dos. Aquela extension se deu a las migracions provocadas per las invasions otomanas. Un dels dialèctes jekavskis que s'espompiguèt bravament amb aquel fenomèn de las migracions es lo d'Ercegovina orientala (cf. infra). Aquelas migracions çaquelà explican la preséncia d'una fòrta minoritat sèrba en Croàcia, mas fòrça croats an un dialècte local jekavski tanben.
Lo lexic: diferéncias dialectalas e influéncias divèrsas[modificar | modificar la font]
I a de diferéncias lexicalas dins lo domeni sèrbocroat, e al sen d'aqueste dins lo domeni štokavski, coma i n'a dins totas las lengas e subretot las qu'an pas conegut un procèssus d'estandardizacion multisecular (pensem a l'occitan "Nadal"/"Nadau" vs. "Calendas"/"Chalendas", per citar pas qu'un exemple). Pasmens, la difusion de la lenga (nòrma) sèrbocroata per l'escòla e los mèdias, ni per l'emplec de variantas diferentas dins cada republica, a difusat un neo-štokavski aplanador de fòrças diferéncias, almens iperdialectalas. De diferéncias màgers subsistisson, que los locutors i tenon fòrt e mòrt coma caracteristica de lor "varianta", e dempuèi 1991-92 de lor "lenga". Per exemple, "setmana" se ditztjedan en croat e sedmica (ceдMицa) en sèrbe, e en bosnian, "pan" se ditz kruh en croat e hleb (xлeб) en sèrbe e en bosnian, hljeb, qu'es lo meteis mot mas jos la sieuna forma jekavski. Los noms dels meses, en sèrbe e en bosnian, son los noms internacionals (januar (jaHyap), februar (фeбpyap), mart (MapT)...) e en croat son de noms eslaus autentics (siječanj, veljača, ožujak...).
Per de rasons istoricas, los parlars de Serbia e de Bòsnia an fach fòrces manlèus al turc, çò qu'es pas lo cas lo cas, solide, dels parlars de Croàcia. Maites an passat dins los estandards d'aquelas republicas, de còps que i a i an pas cap d'equivalent eslau (sèrbe kašika (kaшиka), "culhièr" vs. croat zliča), de còps que i a son de simples sinonims (ćuprija (ћyпpиja) es un autre mot per most (MocT), "pont", emplegat dins tot lo domeni del serbocroat), o pòdon tanben èsser practicament de dialectalismes: jok / jok ("non") vs. lo mot corrent ne / He).
Dialectalament, la còsta croata (region de Dalmàcia) e la de Montenegro coneisson tanben de manlèus a l'italian.
Tanben, fòrças divergéncias entre sèrbe e croat venon de las causidas diferentas davant los neologismes e la formacion dels mots scientifics e tecnics (cf. infra).
Una lenga...[modificar | modificar la font]
Abans l'esclatament de Iogoslavia en 1991-1992, se considerava que i aviá una lenga sèrbocroata unica. Dins la primièra Iogoslavia de 1918 a 1941, s'i englobava lo quite eslovèn (considerat com lo sèrbocroat parlat en Eslovènia), que lo regim comunista restabliguèt lenga ni cort ni costièr.
Fa qualques annadas, un dessenh en capèl dins un article de Le Monde fasiá dire a un estudiant: "J'étudie le serbo-croate au département des langues mortes" (Estúdii lo sèrbocroat al departament de las lengas mòrtas). Es vertat que la quasi-totalitat dels locutors se dison de lenga sèrba, croata, bosniana o montenegrina, e los establiments estrangièrs coma l'INALCO de París an renomenat lo cursus "bosnian-croat-sèrbe". Pasmens, i a encara de gent, estacats a l'anciana unitat de l'espaci iogoslau, qu'estiman mai de continuar de parlar de sèrbocroat: existís una Wikipèdia que se reclama d'aquela lenga, http://sh.wikipedia.org
... resulta d'una ideologia: Ljudevit Gaj e Vuk Karadzic...[modificar | modificar la font]
Ljudevit Gaj (1809-1872) e Vuk Stefanović Karadžić (1767-1864) son los reformators, respectivament, del croat e del sèrbe. Fins al XIXen sègle, los croats escrivián lors parlars en alfabet latin e d'un biais fonetic, los sèrbes escrivián dins una lenga sabenta, en alfabet cirillic mas amb una ortografia complicada. Ljudevit Gaj alenguèt los sieus compatriòtas a abandonar lo čajkavski e lo kajkavski e a utilizar los parlars jekavskis de Croàcia, perque aquestes pus pròches de la massa dels dialèctes sèrbocroats e tanben a causa de l'influéncia de la lenga literària jekavski de Dubrovnik. Vuk Karadžić, el, incitèt los sieus a escriure coma parlan (aquò's lo sieu famós eslogan: piši kako govoriš (пиши kako roBopиш), "escriu coma parlas"), en cirillic e d'un biais quasi fonetic. Aquelas reformas fan la lenga escricha, siá en Croàcia siá en Serbia, accessibla al pòble, e permeton l'acòrdi de Viena (1850) pel qual maites escrivans dels dos pòbles s'engatjan a escriure la meteissa lenga amb dos alfabets diferents. Lo dialècte causit es lo jekavski de l'Ercegovina orientala (cf. supra), que çaquelà Karadžić n'èra originari. Aquel acòrdi es la traduccion lingüistica de l'ideologia iogoslava que vòl unir los pòbles eslaus del sud en lucha per lor reconeissença.
Aquel acòrdi merquèt la naissença de la lenga sèrbocroata, mas cal pasmens apondre que foguèt pas jamai completament aplicat. D'un latz, los sèrbes de Serbia continuèron d'escriure en ekavski; d'un autre, i aguèt pas jamai cap trabalh per trencar las diferéncias lexicalas o morfologicas; enfin, lo problèma del vocabulari tecnic e scientific, que se pausava pas gaire en 1850, menariá de solucions diferentas pels uns e pels autres e accentuariá la diferéncia entre lo croat e lo sèrbe.
Pasmens, i aviá tre 1850 una lenga sèrbocroata prèsta a servir de lenga comuna als croats, als sèrbes, als montenegrins e als eslaus musulmans, e qualques decennis aprèp, lo grand lingüista francés A. Meillet poiriá escriure, dins l'introduccion de la sieuna Grammaire de la langue serbo-croate ("Gramatica de la lenga sèrbocroata"): "Ni per lo sieu nom doble, lo sèrbocroat designa un sol tipe de parlars e una lenga literària unica".
...amb maitas variantas oficialas...[modificar | modificar la font]
Aquela lenga unida èra pas del tot unificada. Lo "reiaume dels sèrbes, croats e eslovèns" (SHS) proclamat en 1918, sonat reiaume de Iogoslavia a partir de 1929, assagèt d'espandir la nòrma ekavski dins tot lo país, en Croàcia e dins la quita Eslovènia (que çaquelà la sieuna lenga es ekavski per sa realizacion de l'anciana vocala iat, mas clarament diferenciada del sèrbocroat). D'unes escrivans croats seguiguèron aquela tendéncia.
La Republica Federativa Socialista de Iogoslavia que s'establiguèt en 1945 aguèt una politica lingüistica plan mai egalitària: s'admetián doas grandas varietats egalas entre elas e d'amainatjaments dins cada republica. En Serbia s'escriviá en ekavski e en alfabet cirillic, mas tanben en alfabet latin (l'ekavski en alfabet latin servissiá de facto de lenga oficiala dins los documents produsits per l'Estat federal), en Croàcia e en Bòsnia, en jekavski e en alfabet latin, e en Montenegro en jekavski e en alfabet cirillic.
...dos alfabets...[modificar | modificar la font]
Un d'aqueles amainatjaments èra en efièch la libertat d'utilizar l'alfabet latin o l'alfabet cirillic. Lo cirillic l'utilizavan sustot los sèrbes e montenegrins (mas utilizavan l'alfabet latin tanben).
Certanas letras de l'alfabet cirillic existisson pas qu'en sèrbocroat, coma la ћ que nòta una "t molhada" pròcha de la que s'ausís dins d'unes parlars gascons, la j que se pronóncia coma la i de rai o la j gascona de jòc, la љ (l molhada) o la њ (n molhada). I correspondon en alfabet latin, respectivament, las letras ć e j e los digrafs lj e nj.
Cal precisar que i aviá, e i a encara, una correspondéncia exacta entre cada letra dels dols alfabets, çò que permet una transliteracion rapida e rigorosa. Per i arribar, calguèt crear de letras suplementàrias dins l'alfabet latin, amb de signes diacritics, coma la ž (que se pronóncia coma la "j" francesa e correspond a ж del cirillic), la š (ш en cirillic, se pronóncia coma "sh" del gascon), la č (ч en cirillic, se pronóncia coma "ch"), e far de la c l'equivalent de la letra cirillica ц (prononciada "ts").
Coma aquelas letras latinas novèlas èran fòrça utilas per transcriure las lengas eslavas, los eslovèns las faguèron servir tanben (a l'excepcion de ć que correspond a un fonèma qu'existís pas dins lor lenga).
...e d'actituds diferentas davant lo vocabulari scientific e tecnic[modificar | modificar la font]
Pels sèrbes, que poguèron fargar un Estat pròpri tre la primièira mitat del sègle XX, manlevar de mots estrangièrs, e particularament franceses, presentava pas cap de problèma; al contra, representava un biais de s'alonhar del passat recent otoman e de s'inserir dins la cultura europèa. Los croats, per contra, integrats dins lo grand empèri d'Àustria-Ongria que i sentissián lor identitat menaçada, faguèron la causida d'adaptar tota la terminologia ligada al vam de las sciéncias e de las tecnicas a lor lenga, en creant de mots novèls a partir de rasics eslavas. Aquelas doas causidas creèron un valat entre las doas grandas variantas del sèrbocroat, que cessèt pas jamai de s'alargar.
Atal, quand los sèrbes integravan tal qual dins lor lenga lo mot internacional per la geografia, amb l'ortografia de geografija (reorpaфиja), los croats creavan un neologisme: zemljopis, a partir de las rasics dels mots zemlja ("tèrra") e pisati ("escriure"); quand los sèrbes manlevavan lo neologisme francés avion (avion, aBиoH), los croats creavan zrakoplov, de zrak, "aire", e ploviti, "navegar".
Pasmens, la tendéncia recenta del croat es a l'acceptacion dels anglicismes ligats al monde modèrne e a las tecnologias novèlas.
En Bòsnia, i a coma en Serbia una granda acceptacion dels mots estrangièrs, mas tanben, per de rasons istoricas e culturalas (afirmacion de l'identitat majoritàriament islamica del país e de las bonas relacions passadas amb lo poder otoman), un nombre de manlèus al turc, dins l'estandard ("lenga bosniana") que las autoritats de Sarajevo assajan de metre en plaça, mai grand qu'en Serbia o, aquò se compren, qu'en Croàcia.
Totjorn a prepaus dels mots estrangièrs, lo croat e lo sèrbe divergisson per çò qu'es de l'adaptacion dels noms pròpris estrangièrs. Lo croat los intègra sens cap de modificacion ortografica: Victor Hugo, Rambouillet, Bill Clinton, Amnesty International... Los sèrbes, aplicant dins los quites noms pròpris la devisa "Piši kako govoriš" (cf. supra), escrivon eles Victor Igo (BиkTop Иro), Rambuje (PaMбyje), Bil Klinton (Бил KлиHToH), Amnesti Internešenel (AMHecTи ИHTepHeшeHeл)... Pòt susprene los estrangièrs, mas los sèrbes contunhan uèi encara de practicar sistematicament aquelas transcripcions.
Lengas e dialèctes: un exemple[modificar | modificar la font]
- parlar de Dalmàcia:
NE MOŽE NAUČIT
Netko u kinu puši u vrijeme filma. Dolazi kućepazitelj i veli mu:
- – Oprostite, al vi bi trebali znati da je u kinu zabranjeno pušiti.
- traduccion occitana:
PÒT PAS APRENE
Qualqu'un al cinèma fuma durant lo filme. Arriba lo gardian e li ditz:
- – Excusatz-me, mas deuretz saber qu'es interdich de fumar al cinèma.
- equivalent sèrbe:
-
- en alfabet latin:
NEMOŽE DA NAUČI
Neko u bioskopu puši za vreme filma. Dolazi domar i kaže mu:
- — Izvinite, ali vi biste morali da znate da je u bioskopu zabranjeno pušenje.
-
- Comentari:
L'examèn d'aqueste pichòt tèxt presenta de diferéncias foneticas, gramaticalas e lexicalas entre d'un latz lo parlar ikavski dialectal e de l'autre la nòrma ("lenga") sèrba basada sul dialècte ekavski.
-
-
- Las diferéncias foneticas: cal senhalar que i pòt aver de diferéncias foneticas que son pas notadas a l'escrich coma la plaça e la longor del ton que pòdon cambiar d'un parlar a l'autre e d'una "lenga" a l'autra. Demest las que se nòtan, d'en primièr cal citar solide vrime vs. vreme, "temps". La forma jekavski qu'es de las nòrmas ("lengas") croata, bosniana e montenegrina es vrijeme. Avèm dins aquela categoria tanben cili del ikavski e ceo qu'es ekavski ("entièr"). Lo jekavski auriá cijeli o cijeo, cf. infra.
-
Per acabar, las formas d'infinitiu naučit ("aprene"), pušit ("fumar"), znat (saber), son tanben dialectalas: son de formas amb la desinéncia de l'infinitiu -ITI apocopada, al lòc de naučiti, pušiti, znati, que son las solas formas oficialas en croat, sèrbe e bosnian.
Pasmens, aquestas formas naučiti, pušiti e znati, se tròban pas dins lo tèxte en sèrbe: veire infra, "diferéncias gramaticalas".
-
-
- Las diferéncias lexicalas: las mai evidentas son los italianismes d'aqueste dialècte de Dalmàcia, influenciat per la proximitat de la peninsula e la preséncia veniciana al cors dels sègles: skužat (de scusare) per izviniti, šjor (de signore o d'un equivalent venician) per gospodin. Se vei tanben un exemple de diferéncias dins los manlèus amb kino d'un latz, bioskop de l'autre (mas avèm vist que d'un biais general lo croat evita los manlèus).
-
Notam que lo tèxte dialectal nos porgís un emplec pronominal del numeral jedan, "un", al sens de "qualqu'un". Pasmens es benlèu una simpla question d'estille o de nivèl de lenga.
-
-
- Las diferéncias gramaticalas: lo sèrbe a consacrat coma nòrma una tendéncia plan presenta dins fòrces parlars de Serbia, qu'es de far seguir los indicators de modalizacion ("voler", "poder"...), en plaça de l'infinitiu tradicional, de la conjoncion da seguida del vèrb conjugat. Aital, ne može naučiti (He Moжe HayчиTи) a daissat la plaça dins l'usatge corrent a ne može da nauči (He Moжe дa Hayчи). Aquò explica perqué trobam pas dins los tèxtes sèrbes los equivalents estandards (naučiti (HayчиTи), pušiti (пyжиTи), znati (зHaTи)) dels dialectalismes naučit, pušit, znat...
-
Aquela construccion mena lo sèrbe a emplegar lo pronom personal subjècte dins la frasa vi biste morali da znate / Bи биcTe Mopaли дa зHaTe (" vos deuriatz saber"), çò que partvira l'òrdre del sintagma verbal (version dialectala: morali bi ste zna. Bi ste / biste (биcTe) es una diferéncia purament ortografica.
La nòrma croata a servat la construccion tradicionala amb l'infinitiu.
-
- en alfabet cirillic:
HE MOЖE ДA HAyЧИ
Heko y биockoпy пyши зa BpeMe филMa. Дoлaзи peдap и roBopи My:
- — ИзBиHиTe rocпoдиHe, aли Bи биcTe Mopaли дa зHaTe дa je y биockoпy зaбpaњeHo пyшeњe.


text:
Pegàs
Pegàs es una creatura legendària de la mitologia grèga antica qu'a la forma d'un chivau alat generalament blanc. Nasquèt ambé son fraire Crisàor a partir dau sang de la Gorgona Medusa decapitada per l'eròi Persèu. Après sa naissença, anèt rapidament dins lo cèu ont intrèt au servici de Zèus. Lo rèi dei dieus l'encarguèt de portar leis ulhauç e lo tròn sus lo mont Olimp. Puei, Pegàs venguèt tanben l'amic dei musas. Capturat per l'eròi Bellerofònt, l'ajudèt de luchar còntra divèrsei monstres, especialament còntra la Quimèra. Après la mòrt de Bellerofònt qu'assaièt d'anar a la cima dau mont Olimp ambé Pegàs, foguèt transformat en constellacion per Zèus e plaçat dins lo cèu.
Aqueu mite es probablament originari d'una divinitat anciana dei chavanas, benlèu de la mitologia itita. Après la disparicion dei civilizacions grègas e romanas, foguèt parcialament crestianizat e venguèt un simbòl de saviesa dins lo corrent de l'Edat Mejana. Au sègle XIX, foguèt tanben tornarmai considerat coma una fònt d'inspiracion per lei poetas. Es totjorn fòrça popular a l'ora d'ara.


text:
Fribourg (Mosèla)
Fribourg es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancian luòc fòrt e domeni dels avesques de Mètz.
- Banc d'una châtellenie episcopala amb castèl força bastit l'an 1340 pels avesques de Mètz.
- Fribourg-Lo Evêque ancian nom de Fribourg èra una vila liura de tot subside. La châtellenie i aviá compausat de quatre pòbles Fribourg, Languimberg, Azoudange e Rhodes.
Lo pichon vilatge a bastit a l'entorn de la siá motte féodale : lo Thalbourg. En bastint lo Thalbourg, las gents avián la possibilitat de se defendre de las pillards. Quitament l'avesque de Mètz i èra vengut bastir un castèl al pè d'aquela motte. Castèl #que pas #visitar jamai. Bastit l'an 1340 per escapar a las violéncias de las Messins, monseigneur Claude Sant-Simon ordonna la siá demolicion l'an 1747. La còlera de las Fribourgeois #èsser granda mas i aguèt rasat fins al sòl e las siás pèiras #servir a bastir la granja dels "basses tribunals". Un nòu castèl, aquel del senhor del Puisot e del Stock i aviá lududes tanben #èsser bastit a l'abric de la motte féodale. Los dos castèls an existit a Fribourg pendent mai de #cent ans. Aquel darrièr existís totjorn e los proprietaris fan tot per salvaguardar-o.
A Albeschaux, comuna de Fribourg, la capèla Santa-Anne défie lo temps. Bastida plan abans l'arribada de las chevaliers de Malta, Santa-Anne e Rhodes (pòble vesin) remembren los sieus remembres. Los chevaliers se #installar al coatz Augustines a Sants-Texans-de-Basel a Modèl:La s-.
- Ancienne place forte et domaine des évêques de Metz.
- Siège d'une châtellenie épiscopale avec château fort construit en 1340 par les évêques de Metz.
- Fribourg-l'Evêque ancien nom de Fribourg était une ville libre de tout subside. La châtellenie était composée de quatre villages Fribourg, Languimberg, Azoudange et Rhodes.
Le petit village est construit autour de sa motte féodale : le Thalbourg. En construisant le Thalbourg, les gens avaient la possibilité de se défendre des pillards. Même l'évêque de Metz était venu construire un château au pied de cette motte. Château qu'il ne visita jamais. Construit en 1340 pour échapper aux violences des Messins, monseigneur Claude Saint-Simon ordonna sa démolition en 1747. La colère des Fribourgeois fut grande mais il fut rasé jusqu'au sol et ses pierres servirent à construire la ferme des "basses cours". Un nouveau château, celui du seigneur du Puisot et du Stock avait lui aussi été construit à l'abri de la motte féodale. Les deux châteaux ont existé à Fribourg pendant plus de cent ans. Ce dernier existe toujours et les propriétaires font tout pour le sauvegarder.
A Albeschaux, commune de Fribourg, la chapelle Sainte-Anne défie le temps. Construite bien avant l'arrivée des chevaliers de Malte, Sainte-Anne et Rhodes (village voisin) rappellent leur souvenirs. Les chevaliers s'installèrent au couvent des Augustines à Saint-Jean-de-Basel au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.


text:
D'en prumièr, quantben d'escolans son marcats a la calandreta ? « Pel moment, avèm marcat 7 goiassons, en escòla mairala. L'an que ven devriam dubrir lo CP e lo CE1. Las motivacions de las familhas son la pedagogia Freinet e la lenga occitana. L'acuèlh se fai a partir de las 9 oras, emb de talhiers libres, los mainatges jugan emb de la pasta de sel per desvelopar lor motricitat. Seguèm un ritual emb “lo canton”, la vita de classa, “l'aubre a mestiers”, onte cada esleva prend la responsabilitat d'un trabalh (botar la taula, far lo recapt…), puei “lo conselh”, una amassada onte pòdon pausar de las questions, far de las suggestions. Dos còps per jorn, fasèm un “bilanç”, onte los goiassons pòdon dire “fai solelh” si son contents o “i a de nivòls” si que non. D'uns sabon dire perqué en òc. Los goiassons auvisson l'occitan tota la jornada, dos mainatges son desjà capable de legir en francès e en òc. Lor fasèm escotar e cantar de las cançons en òc. Las familhas an un ròtle important a jugar dins la pedagogia Freinet : tres parents fan de talhiers de musica, de dança contemporana o de “permacultura” (jardin biologic). Aital volèsm developar lor ligam emb la tèrra, auràn la possibilitat de preparar e minjar los legumes e fruchs de lor jardin. De segur, los escolans trabalhan en francés tanben. Quò es vertadierament de bilingüisme. »
Quel est votre parcours ? « Èri professor de lenga e de cultura francesa dins de país d'Euròpa. Ai aprés l'occitan au Capòc a Tolosa, perqué voliái mielhs conéisser la tèrra onte vivi e la far conéisser a ma filha. Aurá sei plan contenta de trabalhar e de demorar a Brageirac. »
L'établissement peut et va bien sûr accueillir d'autres élèves : contacter le 06 74 54 18 99 ou escolacalandretabrageirac@gmail.com
L'inauguration officielle est prévue vendredi 14 novembre, à 16 heures, au 42 rue Leconte de Lisle, à Bergerac, avec un vernissage de l'artiste japonais Yayoi Kusama. Un démarrage réussi pour la seconde école de ce type en Dordogne après celle de Périgueux.


text:
Hatshepsot
Hatshepsot que ho ua regina de la XVIIIau dinastia d'Egipte qui, a maugrat de la tradicion qui dava lo poder sonque aus eretèrs mascles, prengó lo poder suu "país de las duas tèrras". Lo son regnat qu'ei brembat com un temps de poténcia per Egipte qui preparè lo temps deu son eretèr Djehotimes III (Totmosis III) qui ho lo temps de poténcia màger dens l'istòria egipciana. Hatshepsot qu'ei considerada com la purmèra importanta hemna cap d'Estat coneguda de l'Istòria.
Titulatura[modificar | modificar la font]
Vita[modificar | modificar la font]
Hatshepsot qu'èra la hilha de Djehotimes I (Totmosis I). A la mort d'aqueth lo tròne qu'escadó a son miei hrair Djehotimes II (totmosis II) e espós de Hatshepsot. Djehotimes II que's morí en deishar un mainatge, lo futur Djehotimes III, qu'avó dab ua auta esposa nomada Isis. Hatshepsot que's hasó alavetz coronar faraon en bèth vestí's com ua faraon òmi. A la soa mort, Djehotimes III qu'avèva 22 ans que vadó au son torn faraon.


text:
Guèrra dels Farrapos
La Guèrra dels Farrapos o la Revolucion Farroupilha son los noms per que se coneguèt lo conflicte separatista que se debanèt entre 1835 e 1845 dins l'alavetz província de Rio Grande do Sul, en atenhent la region de Santa Catarina (Republica Juliana) al sud de Brasil. Durant aquel periòde Rio Grande do Sul se constituiguèt en una republica independenta (Republica Riograndense) los presidents que ne foguèron Bento Gonçalves da Silva e Gomes Jardim. Lo conflicte durèt del 20 de setembre de 1835 fins al 1 de març de 1845.
La revolucion, de caractèr separatista, influencièt de movements dins d'autras províncias brasilièras, coma la Revolucion Liberala a São Paulo en 1842 e Revòlta nomenada Sabinada en Bahia en 1837, las doas d'ideologia liberala. S'inspirèt en la guèrra d'independéncia d'Uruguai, en mantenent de connexions amb la nòva republica del Riu de la Plata, en mai de províncias independentas argentinas, coma Corrientes e Santa Fe.
A l'epòca del periòde de la regéncia en Brasil, lo mot "farrapo" (esperrecat) èra depreciatiu, imputat als liberals pels conservadors (chimangos) e amb lo temps aqueriguèt un sens d'elògi, en essent adoptat amb orguèlh pels revolucionaris, un pauc coma los sans culottes a l'epòca de la Revolucion Francesa.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 31 de maig de 2009
Doncas aquerò continuarà d'èster un blòg (que non un blòc)
Remarcatz: soi enqüèra joen e pòdi enqüèra cambiar d'idea plan mes qu'un par de còps.
Tè, esperarèi qu'en Gabriel Bibiloni escriga bloc en lòc de blog per arrevisar la mea causida grafica.
Blogaires deu mon sancer, podetz dromir tranquilles!
dissabte, 30 de maig de 2009
Voi matar lo men blòg (e tornar tau blòc)
Me diratz: que nse'n fotem, qu'ei en catalan, doncas aquera decision no'ns concerneish pas.
Non soi pas briga d'acòrd, plan segur. La division catalan-occitan non m'impressiona pas a jo. Aquera division qu'ei tant arbitrària com la causida de bloc. Lo catalan n'ei pas ni lengadocian ni gascon, b'ei clar! Mès que lo catalan, lengua bessoa d'ua varietat occitana, lo lengadocian, non sia pas occitan eth medish no'm pòt pas vertaderament convéncer. Qu'ei un ahèr de logica pura.
Alavetz, que soi partidari de cambiar blòg per blòc. E blogaire per blocaire. N'ei pas que tròbi aquera causida particularament urosa, en realitat los arguments en contra desvolopats per En Gabriel Bibiloni m'an semblat clars e convencents, mès, fin finau, n'an pas podut empachar que bloc e blocaire e sian vaduts los mots oficiaus en catalan. Dont acte, coma disem en francés.
Doncas soi partidari d'adoptar blòc e blocaire en occitan tanben, pr'amor entre un (neo)-anglicisme e un (neo)-catalanisme, enqüèra que sia sonque de grafia, que m'estimi mes adoptar lo catalanisme e ne hèr un occitanisme generau.
divendres, 29 de maig de 2009
Ac sabèvas?
Estrèit deu portau de la wikipédia en normand..
N'i a de causas interessantas suu men blòg, vertat?
dijous, 28 de maig de 2009
Egalitat
Qu'èi tot plen de rasons:
Tà progressar en occitan,
Tà demostrar, se hosse necessari, qu'ei possible de parlar de tot en occitan,
Tà amuishar la lengua au mon sancèr,
Tà hèr víver la lengua.
E perqué lo gascon?
Pr'amor lo gascon qu'ei la soleta lengua occitana qu'aja lo gost e la sabor deu gascon.
N'ei pas un dialècte, lo gascon?
Lo gascon qu'ei un dialècte de l'occitan com lo francés ei un dialècte de la lengua d'òil. Qu'ei la teoria, aquò. N'empacha pas que gascon e francés sian lenguas de las vertadèras. Aquò ei la realitat. Non m'agrada pas lo mot dialècte, l'èi horabandit deu men vocabulari. N'apòrta pas arren de bon dens la vita vitanta. Lo mot dialècte qu'ei un mot deu jargon tecnic de sistematicians lingüistics, qu'a prengut ua connotacion negativa dens la realitat. Que'u tròbi plan pejor que patués. Lo gascon qu'ei ua lengua com lo catalan. Enfin pas completament, pr'amor que n'a pas atenhut lo grad de normativizacion deu catalan. Lo gascon qu'ei occitan per definicion, cèrtas, mes qu'ei abans tot ua lengua. Parli plan de lengua gascona e non d'occitan gascon o d'occitan segon los parlars gascons. Non pas qu'aquò non seré pas corrècte, mès notaratz qu'ac hèm pas peu francés: parlam plan de lengua francesa e non pas de lengua d'òil segon los parlars d'Isla de França. Alavetz, perqué tractar diferentament lo gascon? Soi per l'egalitat enter gascon e francés. A tots los nivèus.
dimarts, 26 de maig de 2009
Manciet en occitan
dijous, 21 de maig de 2009
In memoriam : Rafael Calixto Escalona Martínez
Rafael Escalona qu’estó vertaderament lo “juglar mayor” (joglar màger) deu valhenato, aqueth genre musicau de la còsta caribenha colombiana.
Rafael Calixto Escalona Martínez que vadó en la localitat de Patillal, en departament de Cesar, au nòrd-oèst de Colómbia, lo 26 de mai 1927 e qu’estó lo setau d’ua hrairia de nau.
Lo mèste Escalona, atau com èra coneishut, que’s considerè coma lo "cronista deu valhenato", desempuish lo temps ancian on lo son pair, Clemente Escalona, e’u legèva istoèras tiradas deus jornaus locaus e lo joen Rafael, lavetz, que pensava que "podèva hèr çò de parièr mès cantadas enlòc d’escriutas."
La soa prumèra cançon que data de heurèr 1943, e qu’estó seguida per detzenas, inspiradas per istoèras de tot dia de la soa region. La soa òbra creishó atau com la soa reputacion de "musician, hestaire e hemnassèr".
Hemnassèr, eth ac èra, solide, e que vadó lo pair d’un nombre impressionant de nens, entre 23 e 36 segon las honts.
Escalona qu’èra un musician pintoresc e plen de gràcia qui condava istoèras, costumas e hèits de la soa tèrra, dens cançons taus coma 'La patillalera', 'La custodia de Badillo', 'El villanuevero', 'El general Dangond' (...) E que i deisha tanben testimoniatges de las soas amors e a còps dolors, dens cançons coma 'La historia', 'Honda herida', 'La brasilera', 'Dina Luz' etc...
Qu’estó un versificador precís e un compositor susprenent. Las soas cantas mes bonas presentan ua combinason magistraument dosada d’umor e de poesia.
Las istoèras cantadas de Escalona que gessin de Valledupar, caplòc de Cesar, en las annadas 50. Puish qu'estón hornidas au repertòri internacionau e jogadas a la televisión en las annadas 80 particularament gràcias a Carlos Vives.
Lo nom de Escalona qu'estó inclús dens lo roman "Cien años de soledad" entre los personatges de Macondo, e l'autor Gabriel García Márquez medeish lo considerè tostemp com un deus sons mes bons amics.
Èra agricultor de profession e compositor per passion.
Que recebó los aunors deu president Uribe e de mantuas personalitats deu mon de la cultura colombiana e latino-americana.
Aquiu que podetz véder lo mèste en 2007 :
E tà acabar, duas videos. En prumèr, ua auta version de la casa en el aire :
E la qui segueish qu'ei lo "trailer" de la telenovèla colombiana (1.991) consacrada a Escalona. Carlos Vives que i jòga lo ròtle deu mèste.
dimarts, 19 de maig de 2009
Edouard Bourciez e l'amna de Gasconha
L'article que'vs parli qu'ei precisament consacrat au gascon e qu'ei titolat simplament La Langue Gasconne. Qu'ei estat tornat publicar per las edicions Princi Néguer Editor, dab los comentaris de l'excellent - enqüèra que hèra controversat - Jean Lafitte.
Que'vs liuri un extrèit de la conclusion qu'Edouard Bourciez e hiquè en aqueth article:
(...) La vérité, c'est qu'en ce début du XXe siècle, les poètes béarnais et gascons ont pris hautement conscience de la tâche qui leur incombe; d'une vue plus nette encore que leurs prédécesseurs, ils regardent vers le passé tout en songeant à l'avenir. Depuis qu'ils se sont senti les coudes, et groupés sous la bannière de Gaston Fébus, jeunes ou vieux, grands ou petits, n'ont plus qu'un but, mais qui est d'une portée singulière et d'une noble envergure : ils veulent sauver l'âme de la Gascogne en lui conservant ses traditions et sa langue. Souhaitons qu'ils y réussissent ! Ils mènent le bon combat.
.
Guaireben un sègle es passat, e la tasca que demora d'actualitat e enqüèra mei urgenta.
dijous, 14 de maig de 2009
Bouha prou bouha, a remuda lous dits qu'em (Miquèu de Montaigne)
La boha landesa qu’ei d'un tipe unic en tota l’Euròpa occidentau.
La caracteristica d’aquera sòrta de boha que vien de çò qui lo canèth melodic e lo canèth d'acompanhar son embarrats dens ua medeisha pèça de husta (aperada pihet). Lo canèth d’acompanhar que presenta au dessús un horat qui permet de cambiar la nòta e aqueth canèth que s'acaba (o non, se lo mòde de la melodia ei minor) per un trocet de hust mobil aperat brunider e estacat per ua cadea a la rèsta de l'instrument. Lo canèth melodic que presenta tipicament cinc horats en dessús, un en devath e un laterau. L'imatge qu'amuisha ua boha modèrna fabricada au conservatòri occitan de Tolosa (B. Desblancs / P. Petitprez)
Lo canèth d’acompanhar que presenta un horat, doncas segon que lo horat ei tapat o non, e lo brunider metut o non, aquerò que hè 3 nòtas possiblas entà hèr servir d'acompanhament. L'illustracion qui segueish qu'ei tirada deu libe "Autour d'une cornemuse Landaise" de G. Dardey /Y. Cozian, atau com ensenhada suu site de l'associacion deus bohaires de Gasconha.
La similaritat dab la boha hongresa (aperada duda) qu’ei evidenta: i tornam trobar un "pihet" comparable au de la boha deus Lanusquets, dab los medeish 5 traucs en dessús. Sus la boha hongresa, lo brunider que pòrta generaument ua còrna. La duda qu'a un bordon mentre que la boha landesa non n'a pas nat. Aqueth tipe de boha qu'ei tipic deus país carpatics. B’ei possible la boha landesa qu’aja una origina carpatica, dilhèu ua boha importada de l'impèri austro-hongrés per un sordat lanusquet coma sovier de las guèrras napoleonicas e puish copiada e adaptada peus musicians lanusquets.
Lo bohaire Balazs Istvanfi que hasó ua demonstracion deu jòc de duda durant lo hestenau "Bordon" de Budapest. Notaratz la preséncia sus la boha hongresa d'un bordon, absent de la boha landesa, e lo ròtle ritmic deu canèth d'acompanhament, comun a las bohas hongresa e landesa. Segon las tres videos d'uei, lo jòc de la duda qu'ei de digitacion barrada, qu'ei a díser que tots los horats son tapats lhevat lo qui hè soar la nòta. La digitacion que pòt estar barrada o oberta dab la boha landesa.
E aquiu qu'avetz un reportatge de la tv hongresa consacrada au bohaire Ernő Kukucska e au son instrument. Notaratz enqüèra lo ròtle ritmic deu canèth d'acompanhament.
La duda qu'èra a punt de desaparéisher deu paisatge de la musica tradicionau hongresa, mès urosament la tendéncia que s'ei inversada!
dimarts, 12 de maig de 2009
Roll In My Sweet Baby's Arms
E per uei , un bluegrass deus vielhs dab the Foggy Mountain Boys (Earl Scruggs au banjo e Lester Flatt a la guitarra). Un classic, qué!
Roll in My Sweet Babys Arms - Earl Scruggs, Lester Flatt & The Foggy Mountain Boys
dilluns, 11 de maig de 2009
Guizmo
E desempuish un mes, lo Texas qu'a un companhet: Guizmo.
Lo Guizmo qu'estó trobat solet sus la rota, portava nat tatoatge ni nat signe d'identificacion, pas arren. Qu'èra perdut, probablament abandonat. La familha deu Texas que l'arrecuelhó e fin finau que l'adoptè.
Sembla sortit d'un film de sciéncia-ficcion.
Qu'a avut sòrta, lo Guizmo, ...
...que s'a trobat ua familha.
dimecres, 6 de maig de 2009
Hvala qu'a dus petits e las mesuras de seguretat que's deishan esperar
Suu site deu Conselh Generau d'Aran, que i trobaratz la fòto de l'orsa Hvala acompanhada d'un deus sons orsons. La fòto qu'estó prenguda d'un elicoptèr estant.
Eth sindic d’Aran, Francés Boya, a exigit era metuda en plaça d’un grop de seguida de l'ors entà tornar trobar un nivèu corrècte de seguretat en las montanhas e assegurar ua convivéncia acceptabla enter umans e ors.
Los guardas de Miei Ambient deu Conselh Generau que confirmèn dejà la mòrt d’ua oelha en Bausen coma conseqüéncia d' un atac d'ors durant la dimenjada. Que podón tanben observar, dissabte passat, la preséncia de l'orsa Hvala en las montanhas de Baish Aran, acompanhada deus sons dus petits vaduts durant lo periòde d’ibernacion. Aqueth hèit “supòse ua complicacion deth seguiment deth plantigrad”, segon digó lo Sindic.
Per aqueth motiu, eth Govèrn d’Aran que demanda la constitucion, çò de mes lèu possible, d’un grop d’expèrts qui posca controlar la preséncia orsina en la montanha, dens l'encastre de las competéncias que lo Conselh a transferit en matièra de Miei Ambient. Totun, non a pas obtengut nada responsa convenenta dinc ara.
B'ei clar que la situacion exigeish que sian prengudas d'urgéncia las mesuras qui permeteràn aus vesins de Baish Aran de víver e de tribalhar en tota seguretat, qu'ei l'interés de tots, umans e ors.
dimarts, 5 de maig de 2009
Musica deu passat, musica d'uei
Los trocets qui segueishen que son tirats de la missa en C, K. 317, de W.A Mozart, dita Missa deu Coroament. N'ei pas la version de la mea joenessa, mès com aquesta ei ja en linha, la ves prepausi. La qu'èi en cap qu'ei la deu Berlin Philharmoniker dirigida per H. von Karajan (Deutsche Gramofon), la bona suspresa qu'ei estada que la version de Karajan, l'an enqüèra a l'itune store. La podói descargar legaument.
Missa in C (Coronation Mass) K.317: Kyrie - Gächinger Kantorei Stuttgart
Missa in C (Coronation Mass) K.317: Gloria - Gächinger Kantorei Stuttgart


text:
Per La Talvera
Dança dança fai me fisança
Es una causa que descança
Dança dança te cal bolegar
E la ruca te passarà.
Dança dança lo còr te balança
Dança dança que vanga la transa
Dança dança te cal bolegar
E la ruca te passarà.
Tu trabalhes tota la
setmana
Per un vièlh patron que t’escana
Que te fa crebar de fam
Lo cusson lo galapian
Embarrat dins la teuna usina
Dins lo rambalh de las maquinas
Tot lo jorn tenes somiat
Al moment que seràs deslargat.
E cada ser ni per lassièra
Per dintrar lo metrò que t’espèra
N’as per dòas oras pauròt
Quand i a pas grèva dels transpòrts.
Colcat tard, levat matin
N’as pas vam de te divertir
Mas se vòls te requinqiulhar
Lèva-te bota-te a dançar.
Sens comptar totas las talhas
Que te daissan sus la palha
A l’estat te cal tornar
C.S.G. e R.D.S.
Cal ben que tot òm la paguèssa
E quand as quicòm a crompar
Te cal pagar la T.V.A.
Cal pagar per l’agricultura
Cal pagar per las falsas facturas
Cal pagar per l’occitan
Qu’es pas ges la lenga de deman
Pagar per la canhòta sicreta
Pagar er far sautar la planeta
Se tot aquò te fa tròp inquietar
Lèva-te bota-te a dançar.
E se plòu tota la jornada
Que la prima s’es negada
Se los rius fan que sautar
Ieu te disi te cal dançar
I a pas mai de sason que valga
En estiu del freg pren-te garda
En ivèrn te cal lo capèl
Se te vòls pas cremar la pèl
Poluat l’aire que respiras
De pertot los desèrts s’estiran
Tan qu’i aura d’argent a ganhar
Plegaràn pas de tot saganhar
E tanpís per l’efèt de sèrra
Tan que lo capital prospèra
Davant qu’agèsson tot fach petar
Lèva-te bota-te a dançar.
Dança per cridar ta colèra
Dança dança pertot sus la tèrra
Arrapa-te qu’anam virar
Res nos poirà pas arrestar
Fai de ta dança una revòlta
Una ronda que tot empòrta
Quand serem de milièrs a dançar
Lo vièlh monde trantolarà
Dança sus tot çò que t’atrista
Dança sus l’estat centralista
Dança sus Monsur W
E sus la globalisacion
Dança sus los mercants de bombas
Dançs sus los mercants de tombas
La Talvera te farà dançar
Cada còp que te caldrà lutar.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Poaceae
Las graminèas o poacèas (Poaceae) son una familha de plantas erbacèas, o fòrça rarament lenhosas, apertenent a l'òrdre Poales de las monocotiledonèas (Liliopsida). Amb mai de 670 genres e près de 10.000 espècias descrichas, las gramineas son la quatrena familha amb màger riquesa d'espècias après de las compausadas (Asteraceae), las orquidèas (Orchidaceae) e las leguminosas (Fabaceae); mas, definitivament, es la primièra en importància economica globala. En fach, la màger part de la dièta dels èssers umans proven de las gramineas, tant en forma dirècta (granos de granatges e los sieus derivats, coma de farinas e d'òlis) o indirecta (carn, lach e d'uòus que provien del bestial e las ausèls de corral que s'alimentan de pasturas o granos). Es una familha cosmopolita, qu'a conquistat la majoritat dels cavòts ecologics de la planeta, dempuèi las zònas desertiques fins als ecosistèmas d'aiga salada, e dempuèi las zònas deprimidas e anegadizas fins als sistèmas montanhuts mai nautes. Aquesta incomparable capacitat d'adaptacion es sostenuda en una enòrma diversitat morfologica, fisiologica e reproductiva e en de divèrsas associacions mutualísticas amb d'autres organismes, que convertisson a las gramineas en una fascinanta familha, pas sonque per la siá importància economica, mas tanben per la siá importància biologica.


text:
Al caireforc de l'estrada d'Amiens e de
la rota granda de Tarlefesse , ont los camions entamenan la
davalada en trantolant , en craïnant ame un tindament de claxons ,
qu'anòncian l 'arribada als fuòcs roges o verds , de la dintrada
de la vila , Ham se pren des manièras de citat granda . Mas quand òm
ròtla un pauc , un còp traversat lo passatge de nivèl e lo pont de
fèrre sul canal, Ham es pas qu'una vila pichona de la campanha , un
pauc pus granda qu'una vilòta , sembla que la carrièra principala
poiriá èsser la d'una vilassa mejana industriala del nòrd. Canal
, rota e camins de fèrre e tot negat dins la tuba que monta de
contunh de la tèrra , coma la que raja a plen de las chiminèas
nautas e negras de suja, de las usinas de tota mena que se tutejan
al long del canal del nòrd.
Sul canal passan las barcassas que
carrejan cinc mila tonas de blat , de carbon , de fèrre , de
bledarabas , de maquinas , de canèlas gigants e me pareguèt que los
trens e las barcassas se fasián l'escorsa del bruch. Òm auriá dich
que lo cèl se fendasclava. Qu'un auratge de longa breçava lo païs
bas , trempa d'agre que vomit l'aiga enveirinada per cada trauc de
sa pèl.
Los meteis parcatges servats als
camions , menimosament senhalats , per de regas blancas e de panèls
jaunes , ame las meteissas traças de pneumatics , las meteissas
veirinas crassosas , de bòtas , de solièrs vernissats de color
castanhenca , de linge de còrs pels òmes , per las femnas en
sòlda , ame lors etiquetas cubèrtas de cagadas de moscas ; e las
meteissas anòncias emfaticas e afogadas de sòldas per causa d'
encendi , de cambiament de proprietari, de mòrt, de falhida ,
pinturluradas sus de calicòts de fabricacion artesanala que clacan
dins lo vent.
Mas après lo caireforc de la rota
d'Amiens e la de Tarlefesse al luòc ont se pòt veire quatre ostals
tot parièrs , se quilhan de l'autre costat de la rota , lo
restaurant ont manjàvem cada miègjorn. Davant i avia una terrassa
ont se podiá manjar per las caudas jornadas de l'estiu , mas meteis
que lo trafec rotièr èra pas suportable que siá l'estiu o l'ivèrn
. Pr'aquò lo parcatge èra plen. Semblava que totes los trabalhadors
de la tèrra se foguèsson donats rendètz vos aicí. Tre la pòrta
passada las odors fòrtas te sautavan al nas. Las dels òmes en susor
e las de la cosina . De femnas galopavan entre las rengadas d'una
cinquantena de taulas d 'òmes que chapavan sens cap de vergonha,
coma se venián d' escapar a l'aganiment de la raça umana . D'unes
se gratavan son pitre pelut en fintant la fenda de del casabèc,
quand una serviciala se clinava los braces cargats de platàs de
fritas .
Las paucas de roge tindavan e s'
amolonavan voidas al cap de cada rengada de taulas .
Prenguèri lo camin dels comuns , abans
d' atraversar la sala granda. Dins lo corredor gelat que menava als
pissadors mos passes ressontavan coma dins un potz. Las parets me
tornavan lo bruch de las parlicadas. Me pensèri dins un tunèl
blanc de carrelatge blanc e gris e lord , la bronzor de l'estrada
montèt d'un ton , quora clavèri la pòrta del cagador sens luneta.
I fasiá fresc. L'aire pudissiá. Aviái la fèbre . Lo fenestron èra
dubèrt. Me teniái una foira del diable. Tres jorns abans , aviái
beguda l'aiga poirida de la barrica del talhièr . Me tenguèri
sens me sèire tal un «sumò» al moment de se batre ame la clòsca
de son adversari. Un fum d' òmes avia escrich ame son dèt tenchat
de mèrda . Me remembri pas tròp, mas sus la parèt , a esquèrra un
d' aquelses avia escalprat un « je te baise Terèsa », ame un
vièch gròs en guisa de signatura. Me demandèri se Teresa auriá
l'astrada de veire aquela notacion clara e neta de votz tiblat per la
desirança . De l'autre costat s' amontairava la longa tièra dels
numeròs de telefòna de los que te prometián de : «t' encuolar
sens te far pagar».
Fins finala las parets rebatavan
exactament l'estat de la poësia amorosa , la dels fantasmas
vertadièrs dels òmes de las trenta gloriosas quora se pòt cagar
suaudament . Ren a veire ame las pintraduras preistorïcas de
Lascaux.
M'acranquèri a la punhada per cridar
pas. Los budèls me torcissián . I avia pas cap de papièr al ròtleu
per s' eissugar . N'aviái pas cap de besonh vist que cagavi pas ren
pus dempuèi dos jorns , levat una mena d'aiga coma la d'un nenon.
Tornèri dins la sala granda a travèrs
lo corredor que semblava servir de cambra de ressons . Un potz sens
fons ont m'arribava lo bronzinament de la vida e lo mescladís de la
cantina , lo va e ven de contunh dels òmes , e dels camions , de
las servicialas e lo cridal poderós de la taulejada quora un «
desgordit» encapava de desnosar un faudal.... Los òmes tenián sas
mans espessas sus l' escudèla e copavan lo pan qu'engolavan , per
butar las forquetadas gròssas de patanas , s' engalatavan lo vin
coma de l'aiga dos , tres, quatre paucas , risián coma d'elefants
quant arriban a la sorga , trucavan lo cotèl contra al veire per far
tornar la serviciala pallinassà que largava de botelhas de contunh
, coma un B52 largava las bombas al Vietnam, e mostrava sens o voler
la fenda de la naissença de sas popas , mentre que lo mai viciós
al cap de la taula li carpanhava las patèrlas en cridant : - « et
que çà saute»


text:
Lo centre de formacion besierenc a desvolopat un novèl biais d’ensenhar la lenga.
Es una experiéncia pedagogica inedita : dins lo pargue de l’ostal de la vida associativa, lo CFPO de Besièrs a installat un percors d’un tipe particular : sul modèl dels percors santat, 15 talhièrs ritmaràn lo progression ; mas cada talhièr combina activitat fisica e estudi d’un punt de conjugason.
Se declina en doas categorias en fonccion de la dificultat : nivèl A1 o nivèl B2 del cadre europèu. Avèm interrogat Dominica Terròl, professor al CFPO.
Manaset : Nos podètz explicar la tòca d’aquel percors ?
Dominica Terròl : Òc, es una aplicacion de la pedagogia activa mesa en òbra pel CFPO. Los aprenents son actors de lor aprendissatge. Coma preconizat per la pedagogia accionala, parlon per agir e agisson per parlar. Es a dire qu’an a cada etapa una activitat fisica qu’es aligada amb un exercici de conjugason.
Manaset : e aquò foncciona ?
Dominica Terròl : Sèm a la debuta de l’experimentacion, mas avèm remarcat que la combinason d’exercicis d’assopliment e de conjugason facilita la memorizacion.
Manaset : Permet de recrutar un public novèl ?
Dominica Terròl : Òc, perque n’i a que venon al CFPO per la lenga, mas d’autres ara vendràn pel costat remesa en forma e convivialitat de l’aspecte esportiu.
Manaset : De partenariats a venir ?
Dominica Terròl : Òc, anam dintrar dins lo programa d’entrainament de l’equipa occitana de fotbal, que de lacunas en conjugason son estadas relevadas. Puèi aurem una mission de formacion contunha per los animators radio, los cantaires, los jornalistas de Manaset …
Manaset : I a besonh d’una visita medicala ?
Dominica Terròl : Non que los exercices tant fisiques coma gramaticals son dins una progression calculada en partenariat amb de medecins e de linguïstes. L’escalfament es progressiu e i a pas de riscas, cadun pòt participar.
Manaset : Qual es lo ròtle del professor ?
Dominica Terròl : Cap, que los aprenents son en autonomia. Ne profietam per anar beure lo cafè.
Manaset : Avètz d’autres projèctes ?
Dominica Terròl : Òc, una formacion sonada Gimtonic que coplarà de moviments de gimnastica ritmica amb d’exercices sus l’accent tonic en occitan.


text:
Babilònia (reialme)
Lo reialme de Babilònia se desvolopèt al sud de Mesopotamia del començament del millenni II abC fins a 539 abC, data de la presa de sa capitala per lo rei Cir II lo Grand de Pèrsia. Pendent sa longa istòria coneguèt de periòdes de fast e d'autres pus dificils, e de dinastias nombrosas se succediguèron a sa tèsta.
Se distinguís tradicionalament tres periòdes grands dins l'istòria de Babilònia:
- Periòde paleobabilonian (2004-1595 avans l'èra crestiana), amb la premiera dinastia babiloniana;
- Periòde babilonian mejan (1595-fin del millenni II avans l'èra crestiana), amb mai que mai la dinastia kasita;
- Periòde neobabilonian (del començament del millenni I-539), qu'abotís a l'Empèri Neobabilonian (627-539), dominat per la figura de Nabucodonosòr II, e marca la fin de l'independéncia de Babilònia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Lista dei rèis de Babilònia
- 2.1 Ensí ( ? /-1595)
- 2.2 Premiera dinastia o Dinasita amorita (vèrs 1895-1881)
- 2.3 IIa dinastia (vèrs 1595-1570 aC)
- 2.4 IIIa dinastia o dinastia kasita (-1570/-1157)
- 2.5 IVa dinastia o Segonda dinastia d'Isin (-1157/-1025)
- 2.6 Va dinastia o Segonda dinastia dau País de la Mar (-1025/-1004)
- 2.7 VIa dinastia o Dinastia de Bazi (-1004/-984)
- 2.8 VIIa dinastia o Dinastia elamita (-984/-978)
- 2.9 Dinastias incertanas e rèis assirians (978-626 aC)
- 2.10 Dinastia caldèa (-626/-539)
- 3 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
La dinastia amorita[modificar | modificar la font]
La dinastia amorita de Babilònia foguèt fondada per lo rèi Sumu-Abum vèrs 1894 aC. Pendent lo rèine de son successor, Sumu-la-El (vèrs 1880-1845 aC), la region de Babilònia sembla fòrça agitada. Per exemple, lei dinastias de Kish o de Sippar conoguèron unei rèis ambé de rèines corts[1] [2]. Sumu-la-El aprofichèt donc la situacion per conquistar Kazallu, Halambu, Kish, Kuta, Anzaqar e Barzi[3]. Durant lo rèine dau cinquen rèi de la dinastia, Sin-Muballit (1813-1793 aC), Babilònia venguèt un reiaume podent rivalizar ambé leis autrei poissanças de Mesopotamia coma Isin, Eshnunna, Mari e subretot Larsa. D'efèct, Larsa capitèt la conquista d'Isin en 1793 aC maugrat doas intervencions de Sin-Muballit en 1809 e 1794 aC.
L'apogèu de la dinastia foguèt lo rèine d'Hammurabi (1793-1750 aC), successor de Sin-Muballit. En 1773 aC après la mòrt de Shamsi-Addu de Mari, un periòde de guèrras violentas comencèt. Eshnunna sostenguèt la revòuta dei nomadas benjaminitas contra Mari. Lo conflicte durèt quatre ans e s'acabèt amb una patz precària fins a 1766 aC. D'efèct, aquel an, l'Elam ataquèt Eshnunna. Babilònia e Mari, teoricament vassaus de l'Elam, l'ajudèron de prendre la vila. Pasmens, en 1765 aC, leis aliats ancians se bateguèron entre elei. L'armada elamita foguèt vencuda a Hiritum per Alèp, Babilònia e Mari e se repleguèt fin finala en 1763 aC. Larsa qu'assaièt d'aprofichar la guèrra au nòrd per atacar lo sud dau reiaume de Babilònia foguèt rapidament conquistat entre 1764 e 1763 aC totjorn ambé l'ajuda de Mari. Puei, après la conquista d'Eshnunna, devastada per lei guèrras de 1766 e 1765-1763, en 1762, una guèrra novèla aguèt luòc contra Mari, l'aliat ancian, per de rasons mau compresas. Ansin, Mari foguèt conquistada vèrs 1760 e son palais incendiat en 1759 per la garnison d'Hammurabi.
Samsu-Iluna (1749-1712 aC), successor d'Hammurabi, temptèt de continuar la politica de son paire mai de revòutas nombrosas esclatèron, coma l'insurreccion dau país de Sumèr comandada per Rim-Sin II (1741-1736 aC) que destruguèt tot lo sud dau reiaume. Après Samsu-Iluna, lo territòri babilonian se reduguèt ai regions a l'entorn de Babilònia. Enfin, vèrs 1595 aC, una guèrra contra leis Ititas entraïnèt lo pilhatge de la capitala e la fin de la dinastia.
La dinastia kasita[modificar | modificar la font]
Vèrs 1570 aC, lei Kasitas prenguèron lo poder a Babilònia. Contrarotlèron tota la region a l'entorn de la vila pendent lo rèine de Burna-Buriash Ier. Pasmens, a partir dau sègle XIV aC, la dinastia kasita faguèt fàcia a l'Empèri Assirian. Vèrs 1235 aC, l'emperaire Tukulti-Ninurta Ier prenguèt Babilònia e afebliguèt considerablament la dinastia. L'Elam aprofichèt donc lo declin dei Kasitas per prendre la vila vèrs la mitat dau sègle XII aC.
Fau notar que la dinastia kasita, maugrat un rèine de mai de tres sègles es fòrça mau conoguda. Pasmens, es durant aqueu periòde que Babilònia prenguèt son plan quadrangular e que lo dieu Marduk ne'n venguèt la divinitat principala.
La segonda dinastia d'Isin[modificar | modificar la font]
Après la presa de Babilònia per leis Elamitas, la vila foguèt conquistada per la Segonda dinastia d'Isin pendent lei rèines d'Itti-Marduk-balatu (1140-1133 aC) o de Ninurta-nadin-shumi (1132-1127 aC). Lo rèi seguent, Nabucodonosòr Ièr, capitèt d'atacar l'Elam e de reprendre l'estatua dau dieu Marduk. Aqueleis eveniments acabèron d'installar Marduk coma rèi dei dieus. Pasmens, lo poder noveu dau reiaume restaurèt la rivalitat ambé l'empèri assirian. Ansin, de guèrras aguèron luòc durant lo periòde dei rèines de Ninurta-nadin-shumi, de Nabucodonosòr Ièr e de Marduk-nadin-ahhe (1100-1083 aC).
Lei premieras invasions deis Aramèus cambièron la situacion per lei dos reiaumes e se faguèt la patz entre Marduk-sapik-zeri e Assur-bel-kala. Dins aquò, leis atacas deis Aramèus aumentèron durant lo periòde de Adad-apla-iddina e lo caòs ganhèt la region. Lei tres rèis seguents son quasi desconegut e la dinastia tombèt vèrs 1027 aC.
La dominacion assiriana[modificar | modificar la font]
Après la tombada de la Segonda dinastia d'Isin, la region tombèt dins l'agitacion e lo caòs. Unei dinastias se succediguèron rapidament : la Segonda dinastia dau País de la Mar (-1025/-1004), la Dinastia de Bazi (-1004/-984), una dinastia elamita (-984/-978) e unei dinastias incertanas. Vèrs la fin dau sègle X aC, lo novelum assirian venguèt tornarmai una menaça per Babilònia. Nabu-shuma-ukin Ier e Nabu-apla-iddina capitèron d'impausar la patz e de realisar dei relacions bònas entre lei dos país. Ansin, pendent lo rèine seguent de Marduk-zakir-shumi Ièr, leis Assirians ajudèron lo rèi de reprimir una insurreccion. Pasmens, Marduk-zakir-shumi Ièr impausèt un tractat umiliant per leis Assirians de Shamshi-Adad V après son renfòrç pendent la revòuta d'Assur-banin-apla. Après sa mòrt, Shamsi-Adad V ataquèt e lo rèi Marduk-balassu-iqbi foguèt capturat en 813 aC.
Foguèt lo començament d'un periòde de dominacion assiriana de dos sègles sus la vila. La resisténcia foguèt fòrta e uneis insurreccions se debanèron entraïnant d'intervencions d'emperaires assirians. Teglath-Phalasar III escrachèt Nabu-mukin-zari en 729 aC e venguèt rèi de Babilònia. Son successor Salmanazar V se nomèt tanben rèi de la vila. A sa mòrt, en 722 aC, Merodach-Baladan II se revoutèt e tenguèt dotze ans que Sargon II reconquistèt lo sud de Mesopotamia. Lo decès de Sargon II e lo començament dau rèine de Sennacherib causèt una revòuta novèla de Merodach-Baladan II ambé lo prince assirian Bel-Ibni desfacha vèrs 700 aC.
Leis Assirians assaièt adonc de dirigir dirèctament la vila ambé seis rèis se nomant rèi de Babilònia o donant lo tròne a de princes de l'empèri. Pasmens, l'experiéncia foguèt tanben pas capitada. Assur-nadin-shumi foguèt trait e tuat per una revòuta novèla ajudada per l'Elam en 694 aC. Repres en 688 aC, lo reiaume foguèt calme fins a 652 aC. Aquela annada, una insurreccion dirigada per Shamash-shum-ukin contra son fraire Assurbanipal, emperaire assirian, comnencèt e se debanèt durant quatre annadas. De 650 a 648 aC, l'armada d'Assurbanipal faguèt lo sètge de Babilònia que siguèt devastada.
La dinastia caldèa[modificar | modificar la font]
Lista dei rèis de Babilònia[modificar | modificar la font]
Ensí ( ? /-1595)[modificar | modificar la font]
- Aram-Madara
- Tubti-Yamuta
- Yamquzzu-Halama
- Heana
- Namzu
- Didanu
- Amnanum
- Yakrurum
- Ipti-Yamuta
- Buhazuni
- Su-Malika
- Asmadu
- Abi-Yamuta
- Abi-Ditan
- ? /-1895 : Dadu-Banaya
Premiera dinastia o Dinasita amorita (vèrs 1895-1881)[modificar | modificar la font]
- -1895/-1881 : Sumu-Abum
- -1881/-1845 : Sumu-la-El
- -1845/-1831 : Zabium
- -1831/-1813 : Apil-Sin
- -1813/-1793 : Sim-Muballit
- -1793/-1750 : Hammurabi
- -1750/-1712 : Samsu-Iluna
- -1712/-1684 : Abi-Eshuh
- -1684/-1647 : Ammi-ditana
- -1647/-1626 : Ammi-saduqa
- -1626/-1595 : Samsu-Ditana
IIa dinastia (vèrs 1595-1570 aC)[modificar | modificar la font]
- Vèrs 1595-1590 aC : Mursili Ièr
- Vèrs 1590-1570 aC : Hantili Ièr
IIIa dinastia o dinastia kasita (-1570/-1157)[modificar | modificar la font]
- Gandash
- Agum Ièr
- Kaštiliaš Ièr
- Ushshi
- Abirattash
- Kashtiliash II
- Urzigurumash
- Harbashihu
- Tiptakzi
- Agum II, premier rèi de la dinastia que reinèt sus Babilònia.
- Burna-Buriaš Ièr
- Kashtiliash III
- Ulamburiash
- Agum III
- Kadashman-Harbe Ier
- Kara-indash
- Vèrs 1401/1390 o -1388 : Kurigalzu Ier
- ? /-1375 : Kadashman-Enlil Ier
- Vèrs -1359/-1333 : Burna-Buriaš II
- Vèrs -1333 : Kara-hardaš
- Vèrs -1333 : Nazi-Bugash
- -1345/-1324 : Kurigalzu II
- -1324/-1298 : Nazimarrutash
- -1298/-1280 : Kadashman-Turgu
- -1280/-1265 : Kadashman-Enlil II
- -1265/-1256 : Kudur-Enlil
- -1256/-1243 : Shagarakti-Shuriash
- Vers -1232/-1225 : Kashtiliash IV
- -1235/-1228 : Tukulti-Ninurta Ier, rèi de l'Empèri Assirian
- -1228/-1228 : Enlil-Nadin-Shumi
- -1228/-1225 : Kadashman-Harbe II
- -1225/-1224 : Enlil-Nadin-Apla
- -1224/-1219 : Adad-Suma-Iddina
- -1219/-1189 : Adad-Suma-Usur
- -1189/-1174 : Mélisipah
- -1174/-1161 : Mérodash-Baladan Ier
- -1161/-1160 : Zabuba-Suma-Iddina
- -1160/-1157 : Enlil-Nadin-Ahhe
IVa dinastia o Segonda dinastia d'Isin (-1157/-1025)[modificar | modificar la font]
- -1154/-1141 : Marduk-kabit-ahheshu, rèi d'Isin
- -1140/-1133 : Itti-Marduk-balatu
- -1132/-1127 : Ninurta-nadin-sumi
- -1126/-1105 : Nabucodonosòr Ier
- -1104/-1101 : Enlil-nadin-apli Ier
- -1100/-1083 : Marduk-nadin-ahhe
- -1082/-1070 : Marduk-sapik-zeri
- -1069/-1048 : Adad-apla-iddina
- -1047 : Marduk-ahhe-eriba
- -1046/-1035 : Marduk-zer-...
- -1034/-1027 : Nabu-sum-libur
Va dinastia o Segonda dinastia dau País de la Mar (-1025/-1004)[modificar | modificar la font]
VIa dinastia o Dinastia de Bazi (-1004/-984)[modificar | modificar la font]
VIIa dinastia o Dinastia elamita (-984/-978)[modificar | modificar la font]
Dinastias incertanas e rèis assirians (978-626 aC)[modificar | modificar la font]
- -978/-943 : Nabu-Mukin-Apli
- -943/-943 : Ninurta-kudurri-usur II
- -943/-942 : Mar-hiti-ahhe-iddina
- -942/-900 : Shamash-mudammiq
- -900/-888 : Nabu-shuma-ukin Ier
- -888/-855 : Nabu-apla-iddina
- -855/-819 : Marduk-zakir-shumi Ier
- -819/-813 : Marduk-balassu-iqbi
- -813/-812 : Bab-aha-iddina
- -812/-811 : Shamshi-Adad V, rèi de l'Empèri Assirian
- -811/-810 : Marduk-shadin-shumi
- -810/-783 : Adad-Nirari III, rèi de l'Empèri Assirian
- -783/-779 : Marduk-bel-zeri
- -779/-770 : Marduk-apla-usur
- -770/-761 : Eriba-Marduk
- -761/-748 : Nabu-shuma-ishkun
- -747/-734 : Nabonassar
- -734/-732 : Nabu-nadin-zari
- -732/-732 : Nabu-shuma-ukin II
- -732/-729 : Nabu-mukin-zari
- -729/-727 : Teglath-Phalasar III, rèi de l'Empèri Assirian
- -727/-722 : Salmanazar V, rèi de l'Empèri Assirian
- -722/-710 : Merodach-Baladan II
- -710/-705 : Sargon II, rèi de l'Empèri Assirian
- -705/-703 : Sennacherib, rèi de l'Empèri Assirian
- -703/-703 : Marduk-zahir-shumi II
- -703/-703 : Merodach-Baladan II
- -703/-700 : Bel-Ibni
- -699/-694 : Assur-nadin-shumi, prince de l'Empèri Assirian
- -693/-692 : Nergal-Usazib
- -692/-688 : Musezib-Marduk
- -688/-681 : Sennacherib, rèi de l'Empèri Assirian
- -681/-669 : Assarhaddon, rèi de l'Empèri Assirian
- -669/-648 : Shamash-shum-ukin, prince de l'Empèri Assirian
- -648/-648 : Assurbanipal, rèi de l'Empèri Assirian
- -648/-627 : Kandalanu
- -627/-627 : Assuretililâni, rèi de l'Empèri Assirian
- -627/-626 : Sin-Sar-Lishir
- -626/-626 : Sin-shar-ishkun, rèi de l'Empèri Assirian
Dinastia caldèa (-626/-539)[modificar | modificar la font]
- -626/-605 : Nabopolassar
- -605/-562 : Nabucodonosòr II
- -562/-560 : Amel-Marduk
- -560/-556 : Neriglissar
- -556/-555 : Labasi-Marduk
- -555/-539 : Nabonide


text:
Si lo lòc e la data de l’enregistrament deu D’OC Show qui vien e son, com a l’acostumat, tienuts tòp secrets per OC Tele, la cadena de television occitana qu’a acceptat de’n desvelar la tematica a Manaset : la sexualitat deus occitans.
« Après lo viatge e la santat, la tematica de la sexualitat qu’èra la seguida logica », çò expliquèt Valentin Stéphane, cap-realizator de OC Tele. « Qu’ei un subjècte transgeneracionau qui pertòca tan los mainats deus collègis Calandreta o publics com los vielhs hens los ostaus de retirada ».
Hens lo dirècte qui vien, lo presentator Vincenç Craneria que harà doncas lo torn de las practicas sexuaus en Occitània, deu « Vò ! Vò ! » provençau au « Quiòc ! Quiòc ! » gascon en passant peu « Òc ! Òc ! » lengadocian.
Que serà invitat, solide, lo Med’òc de Montpelhièr, purmèra vila francesa peu la consomacion de sextoys (0,52 sextoys venuts per estatjants en 2013). Que i aurà invitats mei letrats com Florian Vernet, autor deu Petit lexic deu sèxe en occitan, Daniel Loddo qui a realizat lo disque « Cançons pebradas » o enqüera lo director de la Puta d’òc.
Que i aurà tanben invitats anonims especialistas deu subjècte o qui an practicas originaus. Las rumors que parlan d’un cantaire de polifonias, d’ua professora d’universitat e d’un chancaire landés que Manaset, dab l’arrespècte de la vita privada qui la caracteriza, ne’n dirà pas lo nom.
Rendètz-vos donc tau D’OC Show qui vien tà’n saber mei sus l’amor a l’occitana.