text:
Eiximenis neishec pes torns der an 1330 en Girona. Entrèc de fòrça joen ena orde franciscana. Dempús d’auer iniciat era sua formacion enes escòles catalanes dera orde, estudièc enes universitats d’Oxford, dilhèu tanben ena de París e ena de Tolosa de Lengadòc, a on eth 1374 artenhec eth títol de mèstre en teologia. Tornèc ara Corona d’Aragon convertit en un intellectual de fòrça prestigi, plan restacat damb era còrt e damb es ajuntaments de Barcelona e de Valéncia. Era magèr part des sòns libres les escriuec ena ciutat de Valéncia, a on residic entre 1383 e 1408. Es sues òbres mès destacades son era enciclopèdia deth ‘Crestià’, un ambiciós projècte, coma l’a definit A. Hauf, de summa teologica en lengua vulgara, que, per desgràcia demorèc inacabat; eth ‘Llibre de les dones’ [Libre des hemnes], ua manuau d’educacion des hemnes e ath madeish temps ua introducción ara vida contemplativa; eth ‘Llibre dels àngels’ [Libre des angels], ua tractada d’angeologia a on abunden es reflexions politiques, e era ‘Vita Christi’, ua biografia de Crist plea d’anotacions teologiques e de materiau contemplatiu. Entre es òbres latines destaque er ‘Ars praedicandi populo’, un art de predicacion, e eth ‘De Triplici Statu Mundi’, un tractat de caractèr profètic restacat ath Cisma d’ Occident, d’atribucion soent fòrça discutida, mès que se cre òbra sua. Eiximenis moric en Perpinhan eth 23 d’abriu de 1409, ei a díder, eth madeish dia der an que Josep Pla, Miguel de Cervantes o W. Shakespeare.
Bona pròva deth sòn èxit son es dus cents manuscrits que conservam des sues òbres, amassa damb eth ‘Psaltiri devotíssim’, er incunable de tirada mès nauta dera impremta catalana, damb dus mils exemplars estampadi, eth doble qu’es dues edicions deth ‘Tirant lo Blanc’ amassa (Valéncia, 1490 / Barcelona, 1497). Ua chifra mès que respectable autanplan enes nòsti dies. Era difusion internacionau dera sua òbra la meten en relèu, per citar sonque dus exemples, eth ‘Livre des saints anges’ e era version castelhana dera ‘Vita Christi’. Per çò qu’ei d’eth ‘Livre des saints anges’, traduccion francesa deth ‘Libre des angels’, non sonque siguec un ‘best-seller’ dera impremta francesa des sègles XV-XVI, mès tanben eth prumèr libre estampat en ua ciutat tan importanta coma Genèva, en 1478. Era ‘Vita Christi’ castelhana auec eth privilègi d’èster eth prumèr libre estampat, er an 1496, ena Granada acabada de conquistar pes Reis Catolics.
Es sues òbres son ua hièstra dubèrta as places, as carrèrs, as obradors, as tavèrnes e ara intimitat des larèrs des ciutats medievaus causa que permet, donques, agarrar er esperit dera epòca. Per aguesta arrason A. Rubió e Lluch definic damb fòrça encèrt Eiximenis coma eth gran croniste dera vida populara dera nòsta edat mejana. Libres que destaquen tanben peth vigor, era riquesa e era vitalitat dera lengua, fòrça abila ena reproduccion des matisi e es modulacions deth parlar colloquiau, mès tanben capabla d’afrontar-se damb èxit as dificultats dera pròsa especulativa o dera literatura devòta e contemplativa. Ath delà, Eiximenis destaque, coma toti es boni predicadors de vena populara, per èster un gran narrador d’istòries, damb ua inventiva mès que notabla e ua ironia plan fina. Non auem de desbrembar, coma arrebrembaue Martí de Riquer enes sues classes, que Eiximenis, en realitat, escriuie entàs pecadors e, se non auesse estat plasent, es pecadors jamès non l’auessen liejut.
Pendent longtemps s’a tendut a creir qu’es causes der èxit e dera influéncia d’Eiximenis se tròben en hèt d’auer estat un excellent divulgador, en ua pròsa clara e plasenta coma pòques, dera cultura escolàstica e universitària medievaus. Açò ei cèrt, mès sonque enquia un cèrt punt. Eiximenis auie estudiat en bères ues des melhors universitats d’Euròpa e auie ua bibliotèca excellent e fòrça complèta. Coneishie, donques, es principaus linhes de pensament deth sòn temps. Era sua vasta òbra siguec, sense dobte, un canau de penetracion dera sciéncia teològica, politica e filosòfica latines ena cultura ena lengua vulgara dera Corona d’Aragon. Siguec capable de parlar damb competéncia de tèmes tan diuèrsi coma es angels, er urbanisme, era sinderesi, es pecats capitaus, es ciutats, es temptacions, era pedagogia, era predestinacion, eth pecat originau, era estrategia militara, era gastronomia, es vertuts politiques, era polemica damb es religions musulmanes e jueva, e un long eca.
Totun, non se limitèc a èster un mèr divulgador d’aguestes e fòrça d’auti ahèrs. D’entrada, quan tractaue un tèma, ère, per fòrça, obligat a seleccionar ua linha de pensament determinat e a escartar-ne ues autes, causa qu’en bèri casi hè de forma plan explicita e fòrça critica. Ath delà, en mès d’un cas, divulgue e recupère idèes e tradicions antigues de forma plan innovadora, coma passe ena vasta seccion der ‘Ars praedicandi populo’. Aguesta òbra ei dedicada as arts dera memòria, que recupère elements dera tradicion classica latina des arts dera nomentada memòria artificiau.
D’auti còps contunhe, e corone, damb òbres coma era ‘Vita Christi’ o eth ‘Tractat de Contemplacion’, ua rica tradicion autoctòna de literatura devòta e contemplativa, representada tanben per autors coma Bernat Oliver o fra Antoni Canals. Ua tradicion qu’a finaus deth sègle XV connectèc damb es corrents dera ‘devotio modèrna’ qu’arribauen deth nòrd d’Euròpa. Coma representant mès destacat d’aguesta tradicion, Eiximenis siguec er unic autor catalan e peninsular arrecuelhut en ‘Exercitatorio de la vida espiritual’, datat en Montserrat eth 1500, que representèc era entrada ara Peninsula des tèxtes e des autors mès representatius d’aguest corrent europèu.
E a viatges, sustot quan tracte tèmes de caractèr politic, Eiximenis, en tot seguir linhes pròpries dera escòla franciscana, ei capable de presentar ua doctrina politica mès originau deth que tostemp s’a tendut a creir. Aguest ei eth cas, per exemple, dera reformulacion deth ‘pactisme’ que Eiximenis aufric en ‘Dotzè del Crestià’ [Dotzau deth Crestian], era sua grana enciclopèdia politica. Coma fòrça ben a dit J. Sobrequés, ‘eth pactisme catalan siguec mès lèu ua practica qu’ua teoria’, de sòrta qu’era prepausa d’Eiximenis siguec dar ua basa teorica a ues formes e a ues practiques de govèrn preexistentes. Entad eth, eth poder civiu, o laïc, non ven de Diu, senon d’un pacte primigèni entre es membres dera societat, qu’escuelhen ua forma de govèrn –que non li cau èster necessàriaments era monarquia– e tanben uns principis d’accion politica e uns governants, qu’an eth poder, mès qu’ath madeish temps son obligadi a respectar es pactes soscriti de forma liura per tota era comunitat. S’es governants non respècten es pactes, es súbdits an eth dret, e era obligacion, d’exigir as autoritats politiques eth sòn compliment, e, se non a lòc eth cambi d’accion politica reclamada, es subdits an tanben dret a deposar es governants e enquia a optar per autes formes de govèrn. Eiximenis presente, donques, enes planes deth ‘Dotzau deth Crestian’ ua teoria contractuau dera origina deth poder civiu, ua teoria que non admet eth tiranicidi, mès òc era possibilitat de deposar eth prince, o eth governant, que sigue incasable de respectar es pactes que li an permetut elevar-se ath poder.
Quasi totes es sues òbres s’escriueren pendent eth Cisma d’Occident (1378-1417), un periòde de prigonda crisi religiosa a causa dera division dera glèisa entre dus o enquia tres papes. Pendent aguesti ans proliferèc per Euròpa tota era literatura profètica e visionària, e Eiximenis non ne restèc ath marge. Admirador d’Arnau de Vilanova, e lector de franciscans espirituaus coma es occitans Peire Joan Olieu e Joan de Rocatalhada, Eiximenis alimentèc damb es sues òbres es esperances millenaristes en adveniment d’ua naua era. Segontes eth ‘Dotzau deth Crestian’, aguest nau temps li calie començar ath torn deth 1400 e s’auie de caracterizar per ua reforma radicau dera glèisa, pera conversion des desleiaus, pera queiguda de lèu totes es monarquies e pera implantacion en tot eth mon deth que Eiximenis nomentaue, en tot seguir Rocatalhada, era ‘justícia populara’.
Ei fòrça probable que tant es sues idèes millenaristes coma es sues doctrines politiques influïssen enes tarrabastèris antijoeus e enes revòltes urbanes der ostiu deth 1391. Arrason pera que, a finaus deth 1391, Eiximenis auec d’ahíger ath ‘Dotzau’, jos era pression deth rei Joan I, ua retractacion complèta des sues prepauses profetiques e milllenaristes. Er an següent, ath delà, atenuèc era radicalitat des doctrines politiques restacades damb eth pactisme en ‘Libre des angels’. Maugrat es retractacions e es rectificacions, es idèes millenaristes e era teoria politica d’Eiximenis contunhèc en tot auer lectors e seguidors ath delà dera sua mòrt. A principis deth sègle XVI influïren enes germanies valencianes e ei probabla que tanben ac hessen sus es ‘comuneros’ castelhans. Era sua vena contemplativa, qu’a viatges ère connectada damb era profetica, contunhèc interessanta, en part pes sues afinitats damb era ‘devotio modèrna’, es lectors de finaus deth XV e de principis deth XVI. Aguest interès ei perceptible tant ena Corona d’Aragon coma França, en Castelha o autanplan en Flandes, a on eth 1518 s’imprimic ua traduccion flamenca deth ‘Libre des angels’.


c: text/html

text:
Man invisibla
Lo principi de la man invisibla es una forma metaforica inventada per l'economista escocés Adam Smith. La trobam dins divèrses escriches sieus e subretot dins La Riquesa de las Nacions. La metafòra ensaja de descriure lo mecanisme amb que un individú que pretend d'obtenir un benefici personal e que concentra son esfòrç a lo capitar, fin finala acaba en estimulant l'economia de sa comunitat e en melhorant lo nivèl de benestar d'aquela, pasmens qu'aqueste serà pas partit de son desir inicial.
-
- « Es pas a causa de la bontat del maselièr, del bierraire ni del fornièr qu'esperam de poder sopar, mas perque aquestes miran cap als seus pròpris interèsses »[1].
Los seus pròpris interèsses son çò d'obtenir de beneficis derivats de las vendas de sos produches a de consumidors potencials. De lor costat, aqueles consumidors satisfaràn de necessitats mercé a l'interès egoïsta del maselièr, del bierraire e del fornièr. Tanpauc, l'idèa primièra d'aqueles es pas aquela de melhorar lo nivèl de benestar de la comunitat mas simplament d'obtenir un benefici.
-
- « ...governant aquela industria de biais que lo seu produch siá de la majora valor possible, aquel cèrca sonque lo seu pròpri benefici, e per aquò, coma dins fòrça autres cases, es dirigit per una man invisibla per aténher una fin qu'èra pas partit de la seuna intencion »[2].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Front Nacional (partit francés)
Lo Front Nacional (FN) (en francés Front National) es un partit politic francés d'extrèma dreita, fondat en octobre de 1972 e presidit dusca genièr de 2011 pel Jean-Marie Le Pen. Dempuèi 2011, la presidenta es Marine Le Pen.
Lo Front Nacional es un partit populista, nacionalista, sobeiranista e per certans cercaires un partit faissista. Partit menor dins las annadas 1970, lo FN va devenir un dels principals partits politics francés dins las annadas 1980 e 1990. En 2002, Jean-Marie Le Pen arribèt al segond torn de las eleccions presidencialas. En 2007, Jean-Marie Le Pen aguèt la quatrena plaça a las eleccions presidencialas (10%).


text:
Gliese 667
Gliese 667, tanben dich HR 6426 o MLO 4, es un sistèma estelar de tres estèlas situat a 23 annadas lutz de la Tèrra dins la constellacion de l'Escòrpi. Es compausat de :
- Gliese 667 A, una naneta aranja de tipe K3V que sa talha representa 77% d'aquela dau Soleu e sa luminositat 13%.
- Gliese 667 B, una naneta aranja de tipe K5V. A un diamètre egau a 44% dau diamètre solar e una luminositat egala a 5%.
- Gliese 667 C, una naneta roja de tipe M2V qu'a un diamètre egau a 20% dau diamètre solar e una luminositat egala a 0,3%. Tres planetas (Gliese 667Ca, Gliese 667Cb e Gliese 667c) son estadas descubèrtas a l'entorn d'aquela estèla. La preséncia de doas planetas suplementàrias es tanben sospichada per leis astronòms. Gliese 667c se situa dins la zòna favorabla a l'existéncia d'aiga liquida e a una massa de tipe terrèstra. L'existéncia de la vida i es donc, a l'ora d'ara, considerada coma una possibilitat[1].


text:
Eth collectiu Lengua Viua premanĂs entara dimenjada 27 e 28 de junhsèga diuèrses activitats tĂ hestejar era vintau Corsa âAran per sa Lenguaâ,
Eth dissabte 27 i aurĂ jòcs e condes tara mainadera ena plaça deth Conselh ath long deth maitin . Aguestes activitats se desvoloparĂ n segontes era edat des mainatges. Ena vrespada dâaqueth madeish dia, ei previst que sâi represente tanben, ena madeisha plaça, ua òbra de teatre ena lengua pròpria dâAran.
Â
Lengua Viua vos convide ara XIXau. edicion dera Corsa Aran per sa Lengua.
Participa-i e gaudis-ne!!!
Â
Liegetz-ne mès: XIX au. Corsa Aran per sa lengua 29 de junhsèga 2012
Â
Lengua Viua vos convide ara XVIIIau. edicion dera Corsa Aran per sa Lengua.
Participa-i e gaudis-ne!!!
Â
Liegetz-ne mès: XVIII au. Corsa Aran per sa lengua 31 de junhsèga 2011
Eth collectiu Lengua Viua torne a premanir ua naua edicion dera Corsa Aran per sa Lengua, qu'enguan arribe ara sua majoritat d'edat. Aguest ei justament eth motiu, peth quau eth collectiu a tornat a demanar ath grop de musica occitan NADAU, que barre eth hestejament ena plaça eth pròplèu dia 31 de junhsèga quan aurà lòc era vintau edicion dera Corsa.
Â
Liegetz-ne mès: Eth collectiu Lengua Viua torne a premanir ua naua edicion dera Corsa Aran per sa Lengua
JPAGE_CURRENT_OF_TOTAL
Eth collectiu Lengua Viua premanĂs entara dimenjada 27 e 28 de junhsèga diuèrses activitats tĂ hestejar era vintau Corsa âAran per sa Lenguaâ,
Eth dissabte 27 i aurĂ jòcs e condes tara mainadera ena plaça deth Conselh ath long deth maitin . Aguestes activitats se desvoloparĂ n segontes era edat des mainatges. Ena vrespada dâaqueth madeish dia, ei previst que sâi represente tanben, ena madeisha plaça, ua òbra de teatre ena lengua pròpria dâAran.
AuÊ (27-06-2013) tàs 20:30 ores conferÊncia sus "En temps dera Querimònia" a cargue deth doctor en Istòria medievau Sr. Joan Busqueta, ena sedença deth Conselh Generau d'Aran"
Dia 28 de junh inauguracion dera exposicion "Capèles e santets d'Aran" tàs 19:00 ores ena Glèisa de Sant Joan d'Arties. Tanben i aurà lòc era presentacion dera revista Tèrra Aranesa núm. 12
Â
Â


text:
Categoria:Instrument de musica
Aquesta categoria recampa principalament los instruments de musica, mas tanben, los accessòris abitualament associats (enche, còrda, diapason, plectre, etc.).
- Los articles concernent la fabricacion, l'entreten, las tecnicas e los espleches de la factura instrumentala (fabricacion dels instruments de musica) e sos mestièrs associats, son recensats aicí.
- Los articles concernent la votz, en tant qu'instrument de musica, son recensats aicí.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 10 soscategorias, sus un total de 10.
Articles dins la categoria « Instrument de musica »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Laurièr
Lo laurièr (var. laurier, laurèir, laurèr), que son nom scientific es Laurus nobilis, es un arbre de fuèlhas vivaças, l'unic representant europèu de la familha de las lauracèas (fa partida de la familha del canelièr, un arbre originari de Ceilan e del sud d'Índia).
Lo laurièr es sovent cultivat o naturalizat e se troba correntament pròche d'ostals e de rius e de vals umidas. Etimologicament, Laurus es lo nom latin del laurièr e nobilis significa 'notable', 'celèbre'. Lo laurièr es lo simbòl del trionf e d'*endevinament demest las culturas mediterranèas. Lo laurièr es, dins la mitologia basca, l'arbre qu'aluènha lo rai e que protegís l'òrta e l'ostal.
Ecologia e distribucion[modificar | modificar la font]
Lo laurièr se trapa per tot l'airal mediterranèu. Florís al començament de la prima (març-abril). Fruteja d'octòbre a novembre e fa un fruch que ven negre, semblable a una oliva. A besonh de sols umids e rics. Es resistent a las temperaturas basas se son pas extrèmas. Supòrta pas de vents fòrts e freds.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Arbre de fuèlhas persistentas, que pòt èsser de 10 m d'altitud (e encara 25 m dins de climas cauds) e que presenta un tronc lis e grisenc. Sas brancas son verdosas e drechas. Las fuèlhas, generalament de 10 x 4 cm de color verd. Son persistentas, coriacèas, entièras, simplas, altèrnas e amb un peciòl vermelhós e cort, d'1 cm aproximativament.


text:
Leon III (emperaire bizantin)
Leon III l'Isaurian (vèrs 680, Germaniceia - 18 de junh de 741), tanben dich Leon III lo Sirian, foguèt lo sobeiran de l'Empèri Bizantin de 717 a sa mòrt e la fondator de la dinastia isauriana que va dirigir l'empèri fins a 802. SOn successor foguèt son fiu Constantin V. Son periòde foguèt marcat per una volontat de redreiçament de l'empèri après lo declin de la fin dau sègle VII. Ansin, Leon III capitèt de replegar l'assaut còntra Constantinòple de 717-718 e reorganizèt l'administracion per melhorar son foncionament. En revènge, dins lo domeni religiós, sei decisions van entraïnar una division prefonda dau país quand decidiguèt d'enemir lo culte deis imatges dins lo rite crestian entraïnant lo començament de la garrolha deis imatges.


text:
-575
Aquesta pagina concernís l'an -575 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Roma[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi — legendari — Tarquin l'Ancian que foguèt remplaçat per Servius Tullius — personatge tanben legendari de l'istòria de Roma.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Data probabla de la realizacion de la premiera carta per lo Grèc Anaximandre de Milet (610-546 avC).


text:
Sant Barthélemy le Plain
Sant Barthélemy le Plain (Saint-Barthélemy-le-Plain en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Barthélemy-lo-Plain es una municipalitat del Ardèche, dins l'anciana província del Vivarais. Aquela municipalitat a situat sus un scenari en bordure del Rhône, a una altitud mièja de 400 mètres. La localité a environat per dos rius a gargamèlas prigondas: lo Doç al nòrd (Valmordane) e lo Duzon al sud (cuves del Duzon). Es en las gargamèlas del Doç #que passa la linha del " Camin de fèrre a vapor del Vivarais" actiu de Tournon a Lamastre.
Un viaducte en pèira de talha e un vièlh pont en datant de 1656, permeton la traversada del Duzon. Lo vièlh pont se tròba sus l' anciana rota manlevada per las muletiers,"La Raviscole", #que domina lo ravin del Duzon en la pujada cap a Sant-Barthélemy-lo-Plain. Aquel camin muletier, agrandit al cors del XVII sègle, a #èsser duplicat per una rota a déclivité mai flaca, al continuament d'un projècte establit en 1853. Aquel projècte aurà de besonh lo bastiment del viaducte actual a uèch arcs, acabat en 1870. A l'extrèm del vièlh pont se trobava una pichona fabrica "los texiles de Duzon". Aquela fabrica utilizava la fòrça hydraulique del Doç, mercés a un barrage situat en amont. Bastida en 1845, primièrament pel "moulinage" dels cocons de seda produsida en la region, s'es de contunh orientada cap al tissage de la seda, de contunh de fibres synthétiques. Aquela fabrica a barrat las siás pòrtas en 1990. Es ara ocupada per un talhièr d'artista.
Sant Barthélemy le Plain est une commune de l'Ardèche, dans l'ancienne province du Vivarais. Cette commune est située sur un plateau en bordure du Rhône, à une altitude moyenne de 400 mètres. La localité est entourée par deux rivières à gorges profondes: le Doux au nord (Valmordane) et le Duzon au sud (cuves du Duzon). C'est dans les gorges du Doux que passe la ligne du " Chemin de fer à vapeur du Vivarais" allant de Tournon à Lamastre.
Un viaduc en pierre de taille et un vieux pont datant de 1656, permettent la traversée du Duzon. Le vieux pont se trouve sur l’ancienne route empruntée par les muletiers,"La Raviscole", qui domine le ravin du Duzon dans la montée vers Saint-Barthélemy-le-Plain. Ce chemin muletier, élargi au cours du XVII siècle, a été doublé par une route à déclivité plus faible, à la suite d'un projet établi en 1853. Ce projet nécessitera la construction du viaduc actuel à huit arches, terminé en 1870. Au bout du vieux pont se trouvait une petite usine "les textiles de Duzon". Cette usine utilisait la force hydraulique du Doux, grâce à un barrage situé en amont. Construite en 1845, tout d'abord pour le "moulinage" des cocons de soie produits dans la région, elle s'est ensuite orientée vers le tissage de la soie, puis de fibres synthétiques. Cette usine a fermé ses portes en 1990. Elle est maintenant occupée par un atelier d'artiste.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria d'aquel territòri debuta per una cita en lo "Cartulaire del Abbaye de Sant-Chaffre" n'en abril 974, jol nom de villa Planis. L'evolucion del nom de la parròquia de contunh de la municipalitat, al cors dels sègles, es la seguenta:
en Abril 974 : villa Planis; Xen-XIIen sègle : Sanctus Bartholomeus de Plassanis; XIIIen-XVen sègle : Mandement de Sant-Romain-Valmordane; XVIen-XVIIen sègle : Sant-Barthélemy-de-Plassas; Modèl:S- : Sant-Barthélemy-lo-Plain; Revolucion : Montplein; 1805-1939 : Sant-Barthélemy-lo-Plen; Decrèt del 19 d'abril 1939 : Sant-Barthélemy-lo-Plain.
L'histoire de ce territoire débute par une citation dans le "Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Chaffre" en avril 974, sous le nom de villa Planis. L'évolution du nom de la paroisse puis de la commune, au cours des siècles, est la suivante:
Avril 974 : villa Planis; Xen-XIIen siècle : Sanctus Bartholomeus de Plassanis; XIIIen-XVen siècle : Mandement de Saint-Romain-Valmordane; XVIen-XVIIen siècle : Saint-Barthélemy-de-Plassas; Modèl:S- : Saint-Barthélemy-le-Plain; Révolution : Montplein; 1805-1939 : Saint-Barthélemy-le-Plein; Décret du 19 avril 1939 : Saint-Barthélemy-le-Plain.


text:
Lista dels monarcas de Russia
Aquò es la lista dels monarcas de Russia.
Somari
Princes Rus' de Kiev[modificar | modificar la font]
Grands princes de Vladimir-Sozdal[modificar | modificar la font]
Princes puèi grands princes de Moscòu[modificar | modificar la font]
- Danièl Moskovski (1283-1303)
- Iurii III Moskovski (1303-1325)
- Ivan Ièr (Ivan Kalita) (1325-1341), grand prince de Vladimir Sozdal en 1328
- Simeon Ièr (Simeon lo Fièr) (1341-1353)
- Ivan II de Russia (1353-1359)
- Dmitrii III Constantinovich (1359-1362)
- Dmitrii IV (Dmitrii Donskoi) (1362-1389)
- Vassili Ièr (1389-1425)
- Vassili II (Vassili l'òrb) (1425-1462)
- Iurii IV de Russia (1433-1434) usurpator
- Dmitrii Chemiaka (1446-1447) usurpator
- Ivan III de Russia (Ivan lo Grand) (1462-1505), primièr sobeiran de totas las Russias
- Vassili III (1505-1533)
- Granda Duquesa Elena Glinskaïa (regenta per son filh, Ivan IV, 1533-1538)
Tsars e autocratas de Russia[modificar | modificar la font]
- Ivan IV lo Terrible, grand prince de Moscòu puèi tsar de Russia (1547–1584)
- Fedor Ièr (1584–1598), tsar de Russia (coma totes sos successors fins a Pèire lo Grand)
- Borís Godunov (1598–1605)
- Fedor II (1605)
- Dmitrii II (1605 - 1606)
- Vassili IV Chouiski (1606–1610)
- Ladislas IV Vasa (1610-1613)
- Miquèl III de Russia (1613–1645)
- Alèxis Ièr (1645–1676)
- Fedor III (1676–1682)
- Ivan V (1682–1689)
Empèri de Russia[modificar | modificar la font]
- Pèire Ièr lo Grand, tsar (1689–1721) puèi emperaire de Russia (1721–1725) (coma totes sos successors)
- Catarina Ièra (1725–1727)
- Pèire II (1727–1730)
- Anna Ièra (1730–1740)
- Ivan VI (1740–1741)
- Elisabèt Ièra (1741–1762)
- Pèire III (1762)
- Catarina II (1762–1796)
- Paul Ièr (1796–1801)
- Alexandre Ièr (1801–1825)
- Nicolau Ièr (1825–1855)
- Alexandre II (1855–1881)
- Alexandre III (1881–1894)
- Nicolau II (1894–1917)
- Mikhaïl Aleksandrovich Romanov (1917–1917)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista dels princes de Belgorod
- Lista dels sobeirans de Belz
- Lista dels princes de Bielozersk
- Lista dels princes de Borovsk
- Lista dels sobeirans de Brest
- Lista dels princes de Briansk
- Lista dels ducs de Chelm
- Lista dels princes de Czartorysk
- Lista dels sobeirans de Dmitrov
- Lista dels princes de Dorogobuzh
- Lista dels princes de Drutsk
- Lista dels princes de Dubrovitsa
- Lista dels sobeirans de Galicia
- Lista dels princes de Gerceke
- Lista dels princes de Gorodetsk
- Lista dels princes de Gorodetsk-Souzdal
- Lista dels princes de Hrodno
- Lista dels princes d'Iskorosten
- Lista dels princes d'Izyaslavl
- Lista dels sobeirans de Kaluzha
- Lista dels princes de Kamenets
- Lista dels princes de Kanev
- Lista dels princes de Karachev
- Lista dels princes de Kargolom
- Lista dels princes de Kashin
- Lista dels princes de Kholm
- Lista dels sobeirans de Kiev
- Lista dels princes de Klechesk
- Lista dels princes de Kokneses
- Lista dels princes de Kolomna
- Lista dels princes de Kostroma
- Lista dels princes de Korsk
- Lista dels princes de Kozelsk
- Lista dels reis de Ladoga
- Lista dels princes de Logoysk
- Lista dels sobeirans de Lutzk
- Lista dels princes de Medzhibizh
- Lista dels princes de Mezetzk
- Lista dels princes de Mikulin
- Lista dels princes de Minsk
- Lista dels princes de Mologa
- Lista dels princes de Mosal
- Lista dels sobeirans de Moscòu
- Lista dels princes de Mozhaisk
- Lista dels princes de Mourom
- Lista dels princes de Mourom-Riazan
- Lista dels princes de Nizhegorod
- Lista dels sobeirans de Novgorod
- Lista dels princes de Novgorod-Seversk
- Lista dels ducs de Novogrudok
- Lista dels princes de Novosilsk
- Lista dels princes d'Obolensk
- Lista dels princes d'Odoiev
- Lista dels princes d'Ostrog
- Lista dels princes d'Ovruch
- Lista dels princes de Pereslavl
- Lista dels princes de Peresopnitsa
- Lista dels princes de Pereyaslavl
- Lista dels princes de Pinsk
- Lista dels princes de Polatsk
- Lista dels princes de Pronsk
- Lista dels princes de Przemysl
- Lista dels princes de Pskov
- Lista dels princes de Putivl
- Lista dels princes de Riazanj
- Lista dels princes de Rilsk
- Lista dels princes de Romanov
- Lista dels princes de Rostov
- Lista dels princes de Rostov-Borisoglebsk
- Lista dels princes de Rostov-Souzdal
- Lista dels princes de Rostov-Usretin
- Lista dels ducs de Ruza
- Lista dels princes de Selekhov
- Lista dels princes de Serpukhov
- Lista dels princes de Serpukhov-Borovsk
- Lista dels princes de Seversk
- Lista dels princes de Sheleshpan
- Lista dels princes de Shumsk
- Lista dels princes de Shuya
- Lista dels ducs de Slonim
- Lista dels princes de Smolensk
- Lista dels princes de Snov
- Lista dels princes de Souzdal
- Lista dels princes de Souzdal-Nizhegorod
- Lista dels ducs de Staritsa
- Lista dels princes de Starodub
- Lista dels princes de Staroriazanj
- Lista dels princes de Stepan
- Lista dels princes de Strejev
- Lista dels princes de Sugor
- Lista dels sobeirans de Tchernigov
- Lista dels princes de Terebovlya
- Lista dels princes de Tmutarakan
- Lista dels princes de Toropetz
- Lista dels princes de Torussk
- Lista dels princes de Torzhok
- Lista dels princes de Tripolye
- Lista dels princes de Turov
- Lista dels sobeirans de Tver
- Lista dels sobeirans d'Uglich
- Lista dels princes de Vasiliev
- Lista dels princes de Vereya
- Lista dels princes de Vitebsk
- Lista dels sobeirans de Vladimir
- Lista dels princes de Vladimir-Volynsk
- Lista dels ducs de Vologda
- Lista dels ducs de Volokolamsk
- Lista dels princes de Vshtchizh
- Lista dels princes de Vyshgorod
- Lista dels princes de Yuriev
- Lista dels princes de Zaozersk
- Lista dels princes de Zaslaw
- Lista dels princes de Zvenigorod
- Dirigents de l'URSS
- Lista dels presidents de Russia


text:
Andreas Gryphius
Andreas Gryphius (1616-1664) foguèt un escrivan barròc, considerat coma lo creator del teatre alemand e tanben conegut per sa poesia. Filh d'un prèire de Silèsia, viatgèt a Gdansk (Ont passèt una granda part de sa vida), en França e en Itàlia. Son òbra mòstra lo pessimisme caracteristic del periòde, agravat per l'experiéncia de la guèrra.
Entre sos escriches mai celèbres se destacan:
- Kirchhofsgedanken
- Absurda Comica, oder Herr Peter Squentz
- Die geliebte Dornrose
- Horribilicribrifax
- Carolus Stuardus
- Katharine von Georgien
Dins sas representacions adaptèt los modèls latins als tèmas contemporanèus, tornant metre en vèrses d'istòrias ancianas o creant de tèmas nòus ont se mòstra la dificultat que i a per èsser urós (sustot dins las comèdias).
Font[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Andreas Gryphius ».


text:
Modèl:D'ara enlà sus Commons
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
- Utilizacion
- Aqueste modèl indica qu'un mèdia es estat transferit sus Commons. Lo mèdia es automaticament plaçat dins la categoria D'ara enlà sus Commons.
- Sintaxi
{{d'ara enlà sus Commons |NomImatgeCommons }}
- Paramètres
- NomImatgeCommons : nom de l'imatge correspondent sus Commons, sens lo prefixe (facultatiu : nom de l'imatge corrent s'es omés).
- Exemples
- Se Imatge:toto.jpg es estat transferit amb lo meteis nom sus Commons, utilizatz simplament
{{d'ara enlà sus Commons}};
- Se Image:titi.jpg es estat transferit sus Commons jol nom Image:tutu.jpg, utilizatz simplament
{{d'ara enlà sus Commons|tutu.jpg}}.
- Vejatz tanben
- {{Per Commons}} : imatges pas encara transferits,
- {{ShadowsCommons}} : imatges diferents jol meteis nom sus Commons.


text:
Lòna
Una lòna es una estenduda d'aiga generalament salada e pauc prigonda, separada de la mar per un cordon litoral. Aqueste cordon es constituït de sabla e entrecopat de passatges nomenats graus, que permeton la comunicacion de la lòna amb la mar. Lo tèrme pòt tanben designar d'unas sompas o trauc d'aiga mai o mens temporaris.
Subre la còsta mediterranèa d'Occitània, las lònas se dison d'estanhs, podèm citar per exemple:
Veire tanben[modificar | modificar la font]
- Lònas temporàrias mediterranèas
- Lo lagon a l'interior d'un atòl


text:
Araucaria
L'Araucaria de la familha de las araucariaceae qu'ei un genre de conifèr que compta dab 19 espècias mei que mei concentradas (en tan qu'espècia autoctòna) en Argentina, Chile, Brasil meridionau, las Islas Norfolk e Nava Caledònia (on e's tròba la mei grana diversitat d'espècias).
Aqueth genre qu'existeish desempuish lo Mesozoïc (dab ua reparticion hèra mei grana alavetz e un gran nombre de fossil consequent).
Los arbos deu genre Araucaria que son sexuats e repartits enter mascles e hemias.


text:
Discors del Metòde
Lo Discors del Metòde es un tractat filosofic e matematic publicat per René Descartes en 1637. Lo títol exacte n'es Discors del Metòde per plan menar sa Rason, e cercar la Vertat dins las Sciéncias (títol original en francés: Discours de la méthode pour bien conduire sa raison, et chercher la verité dans les sciences). Lo Discors del Metòde es plan conegut per èsser la font de la citacion famosa "Je pense, donc je suis" ("Pensi, per consequéncia soi"), que se tròba dins la Part IV de l'òbra. (La version latina d'aquela afirmacion, Cogito ergo sum, se tròba, ela, al §7 dels Principis de la Filosofia.)
Lo Discors del Metòde es una de las òbras que an lo mai influenciat l'istòria de la sciéncia modèrna. Donèt las basas solidas que totas las sciéncias naturalas modèrnas i poguèron bastir e se desvolopar. Dins aquel tractat, Descartes fa a luchas amb la question del scepticisme que d'unes autors coma Miquèl de Montanha avián contribüit de reviscolar. Descartes o faguèt evoluar per prene en compte una vertat que considerèt coma intangibla.


text:
Giacomo Puccini
Giacomo Puccini (Luca, lo 22 de deceme de 1858 - Brussèlas, lo 29 de noveme de 1824) que ho un compositor italian d'opèra e qu'ei un deus mei interpretats dens lo repertòri de l'art liric. Enter los sons opèras mei famós que podem mentàver : [[Manon Lescaut (Puccini)|Manon Lescaut (1893), La Boèmia (1896), Tosca (1900), Madama Butterfly (1904) e Turandot (1926).
Gessit d'ua familha de musicians, qu'estudiè au Conservatòri de Milan abans de'n sortir diplomat en 1883. La soa purmèra escaduda sus l'empont que ho Manon Lescaut (1893) basat suu libe de l'abat Prévost.


text:
Chermizy-Ailles
Chermizy-Ailles es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x= 10.95
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa a per sant patron Evence #que l'archiu ne contan #que i auriá retut la vista a un òme en lo moment del passatge en la comuna.
En 1923, Chermizy absorbeix Anes e ven Chermizy-Anes.
La glèisa a pour saint patron Evence dont les archives racontent qu'il aurait rendu la vue à un homme lors du passage dans la commune.
En 1923, Chermizy absorbe Ailles et devient Chermizy-Ailles.


text:
Corbièras (region)
Las Corbièras o las Corbièiras (en catalan les Corberes, en francés les Corbières) son una region naturala situada al limit de Lengadòc (Occitània) e de Rosselhon (Païses Catalans). La partida nòrd forma un parçan occitan[1] e la partida sud una soscomarca de Rosselhon.
La vila principala de la part occitana es Lesinhan de las Corbièras.
Geografia[modificar | modificar la font]
La region de las Corbièras comença a l'estanh de Leucata per s'acabar a costat de Carcassona. Al nòrd, las Corbièras son separadas de Menerbés per lo flume d'Aude. Lo punt mai naut de las Corbièras es lo puèg de Bugarag (1230 m). Las Corbièras son constituidas en majoritat de sèrres calcaris de 400 m a 500 m d'altitud amb una vegetacion rara. Aquela region es coneguda per son vin (vin de las Corbièras).
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo toponim Corbièras ven de la racina prelatina kor/kar, tipica dels noms de montanha (una legenda populara mas inexacta ditz que vendriá del nom d'aucèl, lo còrb). A l'Atge Mejan, la region s'apelava en latin Vallis Corbaria. [2]
Vilas e vilatges principals[modificar | modificar la font]
- Lengadòc : Lesinhan de las Corbièras, Portèl de las Corbièras, La Grassa, Durban de las Corbièras, Tuissan.
- Rosselhon : Òpol i Perellós, Vingrau, Estagell, Talteüll (Tautavel).
Luòcs toristics[modificar | modificar la font]
- Tautavuèlh : sit preïstòric, l'Òme de Tautavuèlh (-450 000)
- Castèl de Pèirapertusa
- Castèl de Querbús
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion dels parçans de Frederic Zégierman
- ↑ Bénédicte et Jean-Jacques Fénié, Toponymie occitane, Sud-Ouest Université, 1997, 126 paginas, (ISBN 2879012155)


text:
Laffrey
Lafrêd en arpitan ( Laffrey en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Laffrey Es una localité touristique, a 30 km al sud de Grenòble, celèbre per los sieus lacs. Situat al marge septentrional de la Matheysine, lo vilatge a bastit sus la linha de contacte entre lo socle cristallin — #que aflora en la depression del Grand Lac e del Lac Mòrt — e las primièras ruscas triasiques de la tampa sédimentaire, #que forman la basa dels tucs en dominant aqueles lacs del costat oèst.
Laffrey est une localité touristique, à 30 km au sud de Grenoble, célèbre pour ses lacs. Situé à la marge septentrionale de la Matheysine, le village est construit sur la ligne de contact entre le socle cristallin — qui affleure dans la dépression du Grand Lac et du Lac Mort — et les premières couches triasiques de la couverture sédimentaire, qui forment la base des collines dominant ces lacs du côté ouest.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es celèbre per l'amassada de [[Napoleon Ier|Napoleon Sègle I]], lo data|7|de
, al retorn del Ile de Elbe, amb las tropas reialas, cargadas de l'arturar. Après lo sieu débarquement a Gòlf-Juan, lo 1er {{}} en març 1815, Napoleon a preses la rota de las Alpes (l'actuala expedís Napoleon) per ganhar París, expedís jutjada mai segura que la vallée del Rhône réputée favorable als royalistes. Passa alavetz pel scenari Matheysin. Après èsser-i passat la nuèch del 6 de març a Còs, passa per La Mure se dirigís de contunh cap a Grenòble. Lo 7 de març davant Laffrey, sus la plana se tròba un bataillon de la Modèl:5e de Linha enviada per Louis XVIII per l'arturar. Napoleon s'avança sol a lo-davant las tropas sus #çò qu'es d'ara endavant nomenada la « Prada de l'Amassada » e lo #parlar en principi aital: « de Soldats de la Modèl:5e de Linha, soi lo vòstre Emperaire, reconeissètz-me ! », De contunh, davant lo indécision dels soldats esblancossits d'emocion lududa en fasent cara, se #sarrar a portada de fusell, #entreobrir la siá redingote e se #exclamar: « S'es entre vosautres un soldat #que vòlga aucir lo sieu Emperaire, me voici.» A aquelas paraulas, la Modèl:5e de Linha #metre bas las armas e se #precipitar cap a Napoleon en plorant.... Après aquel episòdi, Napoleon dicha al general Cambronne : « A acabat. dins uèch jorns serem a París. »
Le village est célèbre par la rencontre de [[Napoléon Ier|Napoléon Sègle I]], le Mois invalide (mars)M, au retour de l'Ile d'Elbe, avec les troupes royales, chargées de l'arrêter. Après son débarquement à Golfe-Juan, le 1er mars 1815, Napoléon a pris la route des Alpes (l'actuelle route Napoléon) pour gagner Paris, route jugée plus sûre que la vallée du Rhône réputée favorable aux royalistes. Il passe alors par le plateau Matheysin. Après avoir passé la nuit du 6 mars à Corps, il passe par La Mure puis se dirige vers Grenoble. Le 7 mars devant Laffrey, sur la plaine se trouve un bataillon du Modèl:5e de Ligne envoyé par Louis XVIII pour l'arrêter. Napoléon s'avance seul au-devant des troupes sur ce qui est désormais nommée la « Prairie de la Rencontre » et leur parla d'abord ainsi: « Soldats du Modèl:5e de Ligne, je suis votre Empereur, reconnaissez-moi ! », puis, devant l'indécision des soldats pâles d'émotion lui faisant face, il s'approcha à portée de fusil, entrouvrit sa redingote et s'écria: « S'il est parmi vous un soldat qui veuille tuer son Empereur, me voici.» À ces mots, le Modèl:5e de Ligne mit bas les armes et se précipita vers Napoléon en pleurant.... Après cet épisode, Napoléon dit au général Cambronne : « C'est fini. Dans huit jours nous serons à Paris. »


text:
August
August, en latin Imperator Caesar Divi F. Augustus, (23 de setembre de 63 avC, Roma - 19 d'aost de 14 apC, Nola) foguèt lo fondator de l'Empèri Roman e son premier sobeiran de 27 avC a sa mòrt.
Nascut dins una familha rica, August foguèt remarcat e adoptat coma eiretier per son oncle Juli Cesar. Après son assassinat, August revendiquèt l'eiretatge politic de son oncle e formèt lo Segond Triumvirat ambé Lepidus e Marc Antòni en 43 avC. De 43 a 30 avC, una tièra de guèrras li permetèt d'eliminar sei rivaus politics (Republicans, Senat, triumvirs...) e de venir l'autoritat unica de Roma après lo suicidi de Marc Antòni. Puei, après la fin dau Segond Triumvirat, restaurèt d'institucions republicanas de façada. Ansin, refusèt de restaurar la monarquiá per respectar la tradicion e lei sentiments romans fòrça ostils a la reiautat. En plaça, capitèt de renfòrçar pauc a pauc son autoritat, de concentrar lei cargas decisivas e de vujar lo rèsta deis institucions de sei poders.
A l'exterior de l'Empèri, lo rèine d'August veguèt lo debanament d'una tièra de conquistas coma Egipta, Dalmàcia, Illiria, Panònia, lo nòrd d'Espanha, la màger part deis Aups, una partida d'Anatòlia, una partida dau nòrd d'Africa e Judèa. En revènge, aqueu periòde foguèt tanben lo començament d'un periòde de patz intèrna que va venir la Pax Romana dins lo corrent dei rèines seguents. Au nivèu economic, capitèt tanben de redreiçar l'economia de l'Empèri e de sa capitala après d'annadas de dificultats causadas per la guèrra civila quasi permanenta de 44 a 30 avC.
Moriguèt a Nola en causa d'una malautiá durant un viatge vèrs Roma. Son successor foguèt lo generau Tibèri qu'èra son fiu adoptiu e lo marit de sa filha unica.
Somari
- 1 Lo nom d'August e seis evolucions successivas
- 2 La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica
- 3 La conquista dau poder
- 3.1 La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós
- 3.2 Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat
- 3.3 L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras
- 3.4 Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni
- 3.5 La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus
- 3.6 Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius
- 4 L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri
- 5 La politica d'expansion territòriala imperiala
- 6 La succession e la mòrt d'August
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Lo nom d'August e seis evolucions successivas[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de sa vida, lo nom d'August conoguèt una tièra d'evolucions e de modificacions successivas causadas per l'evolucion de son estatut familiau o politic. A l'ora d'ara, lei noms latins Octavius o Augustus, o de formas occitanizadas, son generalament utilizats per leis istorians per destriar entre lei periòdes situadas avans e après la creacion de l'Empèri Roman. Pasmens, aquò es solament una simplificacion :
- a sa naissança, son nom èra Gaius Octavius.
- en 44 avC, après son adopcion per Juli Cesar, son nom venguèt Gaius Julius Caesar Octavianus.
- en 42 avC, quand Juli Cesar venguèt una divinitat après un vòte dau Senat, Octavius apondèt Divi Filius a la fin de son nom.
- en 38 avC, après divèrsei batalhas, decidiguèt de remplaçar Gaius Julius per Imperator, títol donat per lei soudats a lor generau victoriós.
- en 27 avC, après sa victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra VII, lo Senat li donèt una tièra de títols novèus e son nom venguèt Imperator Caesar Divi Filius Augustus.
La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica[modificar | modificar la font]
La jovença d'August[modificar | modificar la font]
La jovença d'August es lo periòde avans son intrada dins l'esfèra politica romana. Se debanèt de 63 a 48 avC. August nasquèt lo 23 de setembre de 63 avC. Son paire èra dich Gaius Octavius e sa maire èra Atia Balba Caesonia. Aquela darriera èra la nebota de Juli Cesar. August teniá una mièja sòrre dicha Octavia Major e una sòrre dicha Octavia Minor. Sa familha èra fòrça rica gràcias a d'activitats financieras basadas dins la vila de Velitrae situada dins la region de Roma. Aquela riquessa aviá permés l'intrada de la familha dins l'òrdre senatoriau e Gaius Octavius paire poguèt venir questor en 70 avC. En 61 avC, foguèt elegit pretor e venguèt governador de la província de Macedònia. I demostrèt sei capacitats d'administrator e poguèt rintrar en Itàlia en 59 avC. Podriá d'ara endavant se presentar au consulat mai moriguèt subitament a Nola.
En causa d'aquela carriera politica fòrça importanta e de sa mòrt subita, August conoguèt gaire son paire. Foguèt educat per sa maire e un esclau dich Sphaerus. Aqueu darrier aguèt una influéncia importanta sus l'enfant e foguèt finalament liberat en regraciament de son òbra. Son educacion foguèt aquela de l'aristocràcia romana de son epòca : apprendissatge dau latin, dau grèc e deis arts dau discors.
En 57 avC, Atia Balba Caesonia se mariguèt tornarmai ambé Lucius Marcius Philippus, sostèn dau partit de Juli Cesar, que venguèt cònsol en 56 avC durant lo periòde dau Premier Triumvirat. Adoptèt aisament August coma son fiu. A partir de la mòrt de Crassus en 53 avC, l'aliança politica entre Cesar e Pompèa s'esclapèt pauc a pauc per entraïnar la guèrra civila deis annadas 49-45 avC. August faguèt sa premiera aparicion publica dins aqueu contèxte en 52 avC durant lei funeralhas de sa grand Julia Caesaris.
Lo començament de la carriera politica d'August[modificar | modificar la font]
Tre 52 avC, Juli Cesar remarquèt son nebot e decidiguèt de favorizar sa carriera politica. Maugrat la neutralitat de Lucius Marcius Philippus durant la guèrra civila, aquel interés demeniguèt pas e lo començament de la carriera politica d'Octavius foguèt marcat per lo sostèn de Cesar. En 48 avC, Octavius venguèt sòci dau Collègi Pontificau gràcias a son oncle. Obtenguèt tanben la carga onorifica de Prefèct urban fins au retorn de Cesar. Aquelei pòstes avián pas de poders importants mai permetèron a Octavius de se familiarizar ambé lo monde politic. En 46 avC, èra vengut fòrça pròche de Cesar e s'acomencèt de li sometre de demandas de son oncle.
Son influéncia èra donc venguda fòrça importanta e Cesar decidiguèt de li preparar ai cargas pus importantas de Roma. Per aquò, Octavius deguèt complir una carriera militara. Maugrat quauquei tensions entre Cesar e Atia, Octavius deguèt jónher son oncle per participar a la campanha d'Africa. Pasmens, una malautiá l'empachèt. Tre son restabliment, reüniguèt un grop d'amics, de cu Marcus Vipsanius Agrippa, e anèt en Espanha per jónher l'armada de Cesar en campanha còntra lei luòctenents de Pompèa. Dins aquò, son naviri deguèt faciar de dificultats de navigacion e Octavius desbarquèt en territòri enemic. Capitèt de lo traversar per arribar au camp de Cesar. Puei, demorèt auprès de son oncle fins a junh de 45 avC que li donèt de basas en estrategia e en gestion administrativa.
Au retorn d'Espanha, Octavius participèt au trionf de son oncle e Cesar modifiquèt en secrèt son testament en favor d'Octavius. Puei, Cesar contunièt de s'ocupar de l'educacion e de la formacion de son nebot que foguèt mandat ambé seis amics Agrippa Gaius Maecenas e Salvidienus Rufus en Macedònia. De mai, en fòra de la question educativa, lo grop deviá tanben preparar cinc legions per acomençar una guèrra còntra lei Partes. Octavius deviá venir en 43 avC lo Mèstre de Cavalariá de Cesar, es a dire lo segond personatge de l'Estat Roman après son oncle. L'assassinat de Cesar en març de 44 avC empachèt lo debanament d'aqueu plan mai permetèt a Octavius de recuperar una partida granda de la fortuna e de la clientèla de son oncle.
La conquista dau poder[modificar | modificar la font]
La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós[modificar | modificar la font]
Quand Cesar foguèt assassinat lo 15 de març de 44 avC, Octavius èra a Apollonia per estudiar e preparar sa campanha a partir de Macedònia. Refusèt d'escuchar lei conseus d'anar en Macedònia per jónher sei legions e preferiguèt desbarcar dins lo sud d'Itàlia per avalorar la situacion e sei possibilitats. Demonstrant de capacitats politicas fòrça importantas, va aprofichar lei tensions entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar per formar un partit e una armada poderosa favorables a seis interés. Ansin, a la fin de 44 avC, èra vengut un òme incontornejable de la politica romana.
D'efèct, quand desbarquèt a Brundisium, aprenguèt lo contengut dau testament de Cesar e poguèt donc aprofichar la fortuna de son oncle per servir seis interés. La situacion politica èra tanben favorabla : una trèva mau-segura existiá entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar. De son caire, lo Senat esperava reconquistar son poder ancian. Lo senator Ciceron èra un dei caps dau Senat. Per eu, Octavius èra l'otís permetent de complir lei projèctes senatoriaus. Una aliança se formèt donc entre Ciceron e Octavius que poguèt aprofichar una partida dau budget previst per la guèrra còntra lei Partes per recrutar de soudats veterans deis armadas de Cesar per formar una armada privada.
D'autra part, sa posicion d'eiretier oficiau de Cesar li permetèt d'acampar lo sostèn de mai d'un cap dau partit de son oncle. Per aquò, poguèt aprofichar leis errors de Marc Antòni que s'èra opausat a la divinacion de Cesar au contrari de la màger part dei partisans dau dictator ancian. Poguèt tanben aprofichar la campanha dau Senat menada per Ciceron per descreditar Marc Antòni depintat coma la menaça pus gròssa còntra l'òrdre public roman. Aital, quand Octavius arribèt a Roma lo 6 de mai de 44 avC, teniá una armada de 3 000 òmes e lo sostèn d'un nombre important de partisans de son oncle e de senators. En novembre, la poissança d'aqueu partit foguèt encara renfòrçada quand doas legions fidèlas a Marc Antòni cambièron de camp au profiech d'Octavius.
Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat[modificar | modificar la font]
L'annada 43 avC foguèt marcada per lo premier conflicte entre Octavius e Marc Antòni. Sensa venceire vertadier, aquela guèrra entraïnèt lo partiment dau poder entre lei tres caps pus poderós de Roma (Octavius, Marc Antòni e Lepidus) e la formacion dau Segond Triumvirat. Lo plan dau Senat per reconquitar son autoritat anciana s'acabèt per una revirada totala e l'institucion perdiguèt son influéncia.
Pasmens, au començament de l'annada, lei senators menats per Ciceron podián esperar de retrobar aqueu poder. Octavius èra jove e la posicion de Marc Antòni mau-segura en fàcia de la poissança politica creissenta de son advèrsari. Inquiet per sa seguritat, Marc Antòni preferiguèt se retirar dins lo nòrd d'Itàlia e assaièt de prendre lo contraròtle de la region a son governador. Lo Lo refús d'aqueu darrier entraïnèt un conflicte e lo Senat aprofichèt la situacion per condamnar oficialament Marc Antòni e demandar a Octavius d'eliminar aquela menaça. Aperavans, gràcias au sostèn de Ciceron, Octavius obtenguèt l'imperium, permetent de venir lo cap legau de fòrças militaras, un pòste de senator e lo drech de votar ambé leis ancians cònsols.
Leis operacions militaras acomencèron en abriu e lei fòrças d'Octavius e dau Senat bateguèron lei tropas de Marc Antòni au Forum Gallorum e a Mutina. Pasmens, lei dos cònsols comandant l'armada d'Octavius foguèron tuats dins lei combats e l'armada de Marc Antòni capitèt de se retirar dau prat batalhier e de defugir la destruccion. Lei manòbras maladrechs dau Senat, qu'assaièt de retirar son comandament a Octavius, van entraïnar un cambiament d'alianças. Lo nebot de Cesar refusèt de contuniar lo combat còntra Marc Antòni puei ataquèt e conquistèt la capitala. Lo 19 d'aost de 43 avC, se faguèt elegir cònsol enterin que Marc Antòni s'aliava ambé Marcus Aemilius Lepidus que foguèt Mèstre de Cavalariá de Cesar.
De negociacions acomencèron entre lei tres òmes a partir d'octòbre de 43 avC. Sus lo modèl de Cesar, Pompèa e Crassus, formèron un Triumvirat per dirigir e se partejar l'empèri. Lo perdeire d'aquel acòrd èra lo Senat e l'aristocràcia abitualament elegida ai pòstes pus importants de la Republica. Lei triumvirs decidiguèron donc d'organizar una repression feròça e de listas de proscripcion foguèron realizadas. Aital, 300 senators e 2 000 equites foguèron fòrabrandits o assassinats coma Ciceron lo 7 de decembre. En fòra dau renfòrçament politic dau Triumvirat, aquela operacion permetèt tanben ai tres triumvirs de restaurar de finanças tocadas per lei despensas de guèrra. A la fin de l'annada, la poissança dau Senat èra fòrça demenida e leis institucions aguèron plus de ròtles decisius dins lo debanament deis afaires politics que van entraïnar la fin de la Republica e la formacion de l'Empèri.
L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras[modificar | modificar la font]
En 42 avC, lei triumvirs ataquèron lei fòrças acampadas per leis assassins de Cesar en Macedònia. Gropant lei darriers partisans de la Republica tenent de fòrças militaras importantas, leis assassins de Cesar foguèron desfachs a Philippi en octòbre de 42 avC. Aquò permetèt au Triumvirat d'eliminar son darrier advèrsari perilhós e de realizar un partiment novèu de l'empèri. Permetèt tanben a Octavius d'aumentar sa popularitat entre lei soudats gràcias a sa politica de distribucion de tenements ai veterans dei doas armadas.
D'efèct, après lo còp d'estat d'Octavius, son eleccion coma cònsol e la conclusion dau Segond Triumvirat, una partida dei senators preferiguèt abandonar la capitala avans lo començament de la repression dei listas de proscripcion. Jonhèron leis assassins de Cesar — Brutus e Cassius — que formavan una armada dins lei províncias orientalas per defendre la Republica. Vèrs la fin de 43 avC, lei fòrças orientalas dei partisans de Cesar foguèron vencudas a Laodicea e una armada importanta foguèt creada per lei republicans. Una fòrça compausada dei legions de Marc Antòni e d'Octavius foguèt donc mandada en Macedònia. Lei doas batalhas de Philippi (3 e 23 d'octòbre de 42 avC) s'acabèron per la desfacha e lo suicidi de Brutus e de Cassius. D'ara endavant, lo Triumvirat aviá plus d'enemics interiors vertadiers e un partiment novèu de l'empèri se debanèt entre Marc Antòni, Octavius e Lepidus. Lo premier obtenguèt lei províncias orientalas, lo segond Gàllia, Espanha e Itàlia e lo tresen lei províncias africanas.
De mai, Octavius capitèt d'aprofichar la situacion per ganhar lo sostèn d'un nombre gros de soudats. D'efèct, après la batalha, unei miliers de soudats rintrèron en Itàlia e demandèron lei tenements promés avans la guèrra coma pagament de sei servicis. Mèstre d'Itàlia, Octavius s'ocupèt de cumplir aquela promessa. S'ocupèt tanben de cumplir lei promessas similaras realizadas per Brutus e Cassius. Ansin, obtenguèt lo sostèn de la màger part dei veterans dei doas armadas installats en Itàlia. Una temptativa de rebellion de certanei soudats en 40 avC aguèt donc pauc de succès e Octavius foguèt aisament venceire.
Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni[modificar | modificar la font]
La politica militara d'Octavius aviá de limits en causa de sa manca — relativa — de gost per leis afaires militars. Per exemple, durant lei batalhas, Octavius fisèt lo comandament de sei tropas a son amic Agrippa e foguèt accusat de coarditge per Marc Antòni. De mai, assaièt tanben en 40 avC de formar d'alianças novèlas gràcias a un cambiament de frema. Aquò causèt la revòuta de 40 avC aisament vencuda. En revènge, sa repression saunosa demeniguèt la popularitat d'Octavius e li causèt de dificultats novèlas. Marc Antòni assaièt d'aprofichar la situacion e desbarquèt dins lo sud d'Itàlia. Pasmens, lei dos camps èran pas capables de menar una guèrra lònga e un acòrd foguèt donc negociat assaiant sensa succès de renfòrçar l'aliança entre Octavius e Marc Antòni.
La crisi foguèt causada per lo volontat d'Octavius de divorciar de sa frema Clodia Pulchra, filha de Fulvia Pulchra qu'èra la frema de Marc Antòni. Maucontenta, Fulvia capitèt de formar una aliança ambé Lucius Antonius per crear una armada en Itàlia e se revòutar còntra Octavius. Pasmens, aquela armada aguèt de dificultats per acampar un nombre sufisent de soudats e foguèt finalament enceuclada e vencuda a Perusia en 40 avC. Durant lei combats, la màger part dei soudats demorava fidèla a Octavius que teniá de finanças capablas de suportar un esfòrç de guèrra important au contrari de sei dos advèrsaris. Lei dos caps de l'insureccion, pròches de Marc Antòni, foguèron esparnhats mai seis aliats deguèron faciar una repression saunosa : 300 senators o nobles romans foguèron tuats e Perusia foguèt pilhada e cremada per servir d'avertiment au rèsta d'Itàlia.
Aital, Octavius venguèt fòrça impopular e Marc Antòni assaièt d'aprofichar aquela situacion per eliminar son rivau. Desbarquèt amb una fòrça importanta pròche de Brundisium. S'acomencèt lo sètge de la vila e Octavius organizèt una armada per desblocar la ciutat. Pasmens, lei soudats dei dos camps, especialament aquelei de Marc Antòni, èran gaire desirós de se batre e de mutinariás se debanèron. De mai, Fulvia moriguèt d'una mòrt subita durant la guèrra entraïnant la disparicion d'un dei partisans principaus de la guèrra.
Octavius e Marc Antòni deguèron donc tornarmai negociar e un tractat, dich tractat de Brundisium, foguèt finalament signat. Lo partiment de l'empèri èra mantengut segon lo sistèma adoptat après Philippi : Lepidus en Africa, Octavius a l'Oèst e Marc Antòni a l'Èst. Puei, un maridatge foguèt conclut entre Marc Antòni e Octavia Minor, la sòrre d'Octavius. L'idèa d'aqueu maridatge èra de renfòrçar lei ligams entre lei dos triumvirs. Maugrat la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII, doas filhas, dichas Antonia Mayor e Antonia Minor, nasquèron d'aquela union. Aquela patz va oficialament durar fins a 32 avC mai Octavius va l'aprofichar per afeblir la posicion de Marc Antòni e renfòrçar la sieuna.
La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus[modificar | modificar la font]
La conquista de Sicília se debanèt en 36 avC a l'iniciativa d'Octavius e de Lepidus. Permetèt tanben a Octavius d'eliminar Lepidus dau Triumvirat. L'illa èra dirigida per Sextus Pompeius, fiu de Pompèa, qu'aviá pres son contraròtle durant lei trebols causats per la mòrt de Cesar. Aprofichant sa posicion estrategica, sa produccion agricòla necessària a l'avitalhament de Roma, una flòta poderosa e lei tensions regularas entre triumvirs, Sextus Pompeius aviá negociat una tièra d'acòrds amb Octavius per assegurar sa posicion e estendre sa dominacion sus divèrseis illas de Mediterranèa (Corsèga, Sardenha...) e dins Peloponés en 39 avC. Aperavans, aviá negociat un maridatge entre Octavius e sa filha adoptiva.
Dins aquò, aqueu sistèma diplomatica se fragilizèt en 38 avC quand Octavius divorcièt tornarmai per esposar Livia. Pus grèu, un generau de Sextus Pompeius se revoutèt en Corsèga e Sardenha per se plaçar sota la proteccion d'Octavius. La guèrra acomencèt en 36 avC. Lo 3 de setembre, la flòta d'Agrippa aprefondèt aquela de Pompeius a Naulochus dins lo nòrd de Sicília. Lo cap de l'illa assaièt de resistir ambé sei tropas terrèstras mai foguèt capturat e executat en 35 avC. Octavius prenguèt lo contraròtle de l'illa.
Pasmens, la conquista de l'illa foguèt pas lo solet succès d'Octavius durant aquela guèrra. D'efèct, capitèt de prendre a la leca Lepidus sota l'accusacion d'entenduda ambé Sextus Pompeius e d'usurpacion de poder en Sicília. Lo Senat, contraròtlat per Octavius, votèt l'accusacion e Lepidus perdèt sa carga de triumvir. Lo mèstre dei províncias africanas preferiguèt negociar amb Octavius. Finalament, en cambi de l'abandon de sa carga, gardèt sei foncions — fòrça onorificas — de Pontifex Maximus e foguèt exilat a Circeii au sud de Roma.
Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius[modificar | modificar la font]
Lo tresen e darrier conflicte entre Octavius e Marc Antòni se debanèt entre 32 e 30 avC. S'acabèt per la desfacha de Marc Antòni e de son aliada egipciana Cleopatra VII. Permetèt a Octavius d'unificar l'empèri roman sota sa direccion unica e d'i apondre lei territòris d'Egipte.
La preparacion de la guèrra se debanèt a partir de l'expulsion d'Octavia vèrs Roma per Marc Antòni. La propaganda d'Octavius poguèt alora aprofichar la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII coma contrari ai mors romans. De mai, a partir de 34 avC, lei succès romans en Armenia permetèron a Marc Antòni lo títol de rèi a son fiu qu'èra tanben prince egipcian. En 33 avC, Octavius dirigiguèt una campanha de propaganda fòrça violenta còntra son rivau e l'accusèt de donar de territòris romans ais Egipcians o de menaçar la dominacion de Roma sus la Mar Mediterranèa. Octavius capitèt tanben de raliar mai d'un ministre o d'un oficièr de Marc Antòni. Venguèron au Senat confirmar leis accusacions d'Octavius e, a la fin de l'annada 32 avC, lo Senat acceptèt de declarar la guèrra a Cleopatra VII e de retirar sei títols e cargas a Marc Antòni.
Leis operacions militaras comencèron l'annada seguenta en Grècia. Agrippa capitèt de devesir lei fòrças de Cleopatra VII e de Marc Antòni. Puei, anientèt la flòta dei dos aliats a Actium benlèu ambé l'ajuda de certanei generaus de Marc Antòni ja raliats en secrèt a Octavius. Marc Antòni e Cleopatra VII se retirèron a Alexàndria. De son caire, Octavius capitèt de raliar a son camp la màger part dei fòrças terrèstras de Marc Antòni situadas en Grècia e dins certanei províncias orientalas. Lo 1èr d'aost de 30 avC, conquistèt Alexàndria e sei dos enemics se suicidiguèron. Leis enfants dau pareu e lo fiu de Cleopatra e de Juli Cesar foguèron assassinats per defugir l'emergéncia d'un eiretier novèu de Cesar.
Aital, la batalha d'Actium e sei consequéncias permetèt d'unificar la direccion de l'empèri roman per lo premier còp dempuei la mòrt de Juli Cesar en 44 avC. Octavius ne'n èra lo mèstre solet e sa dinastia èra d'ara endavant renfòrçada per l'eliminacion de sei rivaus o deis eiretiers possibles. Son poder èra tanben fòrça superior a aqueu deis institucions romanas e leis annadas après Actium van veire la fondacion de l'Empèri Roman.
L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Marc Antòni, Octavius venguèt lo cap unic de Roma e de son empèri. Pasmens, maugrat lo periòde lòng de guèrras civilas dins lo corrent dau sègle I avC, leis institucions republicanas e lo pòble èran pas lèst a acceptar una restauracion de la monarquiá. Ansin, en 44 avC, l'objectiu de l'assassinat de Juli Cesar èra justament d'empachar Cesar, ja dictator a vida, de venir rèi. Octavius decidiguèt donc d'adoptar una autra estrategia basada sus lo mantenement, au mens de façada, deis institucions republicanas e sus la creacion d'una posicion novèla per eu li permetent de venir de facto lo rèi de Roma sus una apelacion diferenta e totjorn dins lo respèct de la tradicion romana. Autre ponch important, privilegièt tanben lo redreiçament economic de Roma per limitar lei riscs de rebellion còntra son autoritat.
Aital, doas tièras de reformas constitucionalas foguèron adoptadas en 27 e en 23 avC per fondar l'òrdre novèu desirat per Octavius que va lèu venir August. Reformèt tanben prefondament la politica urbana de Roma per assegurar l'avitalhament e l'economia de la capitala.
La premiera tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La premiera tièra de reformas se debanèt en 27 avC. Octavius fenhiá de rendre sei poders au Senat mai gardèt son ret d'influéncia sus l'administracion dei províncias o sus lei fòrças armadas e son contraròtle sus sei ressorsas financieras. Ansin, lo Senat, afeblit après la tièra de guèrras civilas dau sègle e la repression saunosa dei complòts de senators, foguèt pas capable d'assegurar la gestion dei províncias romanas e de l'Estat. Deguèt donc finalament, gràcias a la complicitat de certanei senators, de rendre seis atribucions a Octavius.
D'efèct, après Actium, i aviá oficialament ges de rasons de gardar l'estructura autoritària dau Triumvirat. Per respectar la tradicion romana, Octavius deviá donc tenir sei poders dau Senat. Gràcias a la poissança de son ret d'influéncia e de sa clientèla, capitèt donc d'empachar lo Senat de tenir lei capacitats sufisentas per dirigir l'empèri. Après lo succès d'aquela manòbra, fenhiá donc d'acceptar ambé reticéncia de dirigir lei províncias au profiech dau Senat per una durada limitada a dètz annadas.
Lei províncias foguèron partejadas entre Octavius que s'ocupava de zonas pus expausadas ai menaças exterioras e lo Senat. Aqueu partiment permetiá a Octavius de gardar lo contraròtle dirèct de la màger part dei legions (20 sus 26). De mai, la poissança financiera d'Octavius li permetèt de realizar divèrsei trabalhs sensa lo sostèn dau Senat. Pasmens, aqueu sistèma, fòrça a l'avantatge d'Octavius, permetiá de presentar un poder partejat ambé lo Senat tradicionau. De mai, lei províncias sota la diraccion d'Octavius avián ja conegudas un govèrn militar durant lei periòdes precedents, especialament sota l'epòca de Pompèa. Ansin, lo sistèma format en 27 avC permetiá de gardar una Republica de façada amb un Senat autonòm mai sensa la capacitat militara de rebutar Octavius.
Per completar aqueu sistèma, Octavius capitèt tanben d'obtenir lei títols d'August, que va venir son nom principau, e de Princeps. L'objectiu èra de marcar sa superioritat e d'evitar lo títol de Romulus tróp liat a la monarquiá. August èra un títol religiós novèu e Princeps èra un títol republican utilizat per regraciar un servitor de l'Estat. Enfin, obtenguèt divèrsei títols per marcar son poder sus lei fòrças armadas e sei succès militars. Aqueu segond ensems de títol èra relativament important car Octavius aviá fondat sa dominacion sus lo Senat gràcias au contraròtle de la màger part dei fòrças armadas.
La segonda tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La segonda tièra de reformas se debanèt a partir de 23 avC per corregir lei limits e leis abús tròp vesedors dau sistèma de 27 avC.
Lo pus important èra lo consulat permanent d'August. Aquò èra necessari per intervenir dins leis afaires intèrns dei províncias dirigidas per de procònsols. Pasmens, èra un limit ais ambicions deis òmes politics romans desirós d'agantar la carga supausada pus auta de l'Estat Roman. L'objectiu d'August foguèt donc d'abandonar aquela carga venguda geinanta au profiech d'una carga novèla tenent de poders similars. Per aquò, deguèt donc obtenir dau Senat la definicion e lo vòte d'aquela posicion. Aquela aliança foguèt obtenguda gràcias a una aliança ambé certanei senators republicans. De mai, l'abandon de la carga de cònsol permanent èra puslèu una novèla bòna per lei senators car aumentava lei possibilitats de venir cònsol e de complir lo cursus honorum. En cambi, August venguèt imperium proconsulare maius, es a dire « premier dei procònsols » ambé de poders identics au periòde avans 23 avC. Venguèt tanben censor e tribun. Aquelei pòstes li permetián de tenir un drech de veto sus leis afaires de l'Estat, de presidir leis eleccions e de contraròtlar la nominacion dei senators. Enfin, totei lei tropas militaras romanas, i comprés la miliciá urbana de Roma, èra d'ara endavant sota son comandament.
Dins lei fachs, aquela tièra de reformas permetèt a August de vujar lo sens de la foncion de cònsol e d'assegurar sa posicion gràcias a la creacion de la carga novèla de proconsulare maius. De mai, renforcèt tanben sa dominacion sus l'aparelh militar de l'Estat (legions, miliciás...) per limitar lo risc de revòuta. Dins leis annadas seguentas, quauquei mesuras mens importantas completèron aquel ensems de lèis :
- en 19 avC, obtenguèt lo drech de portar publicament leis ensenhas de cònsols.
- en 12 avC, aprofichèt la mòrt de Lepidus per venir Pontifex Maximus.
- en 2 avC, foguèt elegit pater patriae, es a dire « Paire de la Patria ».
La politica administrativa e economica d'August[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma foguèt una deis òbras principalas d'August que designèt especialament son amic Agrippa per dirigir la capitala e acomençar lei trabalhs durant son absència. Fòrça riche après lei guèrras civilas, lo generau aviá ja acomençat de modernizar la vila en 33 avC. Sa politica èra basada sus tres principis :
- melhorar lei condicions de vida deis abitants.
- abelir la vila gràcias a la bastida de monuments.
- celebrar la glòria de l'Empèri e d'August.
Per aquò, Agrippa s'ocupèt inicialament d'acabar lei projèctes acomençats durant lo periòde de Cesar. Puei, bastiguèt de termes e melhorèt l'avitalhament en aiga gràcias a la bastida d'un aqüeducte suplementari. Enfin, organizèt la construccion d'un Panteon, destruch en 80 avC, per celebrar la victòria d'Actium.
Aquela politica foguèt contuniada per August que melhorèt l'avitalhament de la vila en cerealas e s'ocupèt de restaurar sei temples. De modificacions foguèron realizats sus lo Forum. La segonda partida dau rèine veguèt la bastida de monuments novèus per celebrar lei succès militars d'August e tanben l'instauracion de la patz interiora dins l'Empèri.
La reforma dau sistèma d'impòst[modificar | modificar la font]
August adoptèt una reforma prefonda dau sistèma d'impòst. Aperavans, de tribut èran decidits d'un biais periòdic mai o mens logic per cada província. En plaça, decidiguèt de crear un sistèma de pagament regular d'impòsts dirècts e indirècts. De mai, la reparticion de l'impòst foguèt d'ara endavant basat sus lo nombre d'abitants de la província. Lei regions italianas èran dispensadas dau pagament deis impòsts dirècts. Pus eficaç, aqueu sistèma poguèt tanben aprofichar la situacion especiala dei províncias conquistas sus la rèina Cleopatra VII qu'èran consideradas coma lo ben personau de l'emperaire e non de províncias romanas. Ansin, lo tesaur imperiau teniá de reservas financieras fòrça importantas permetent de completar un budget per de trabalhs o de jòcs publics o d'organizar d'operacions militaras sensa lo sostèn dau Senat.
La politica d'expansion territòriala imperiala[modificar | modificar la font]
Après la formacion de l'Empèri, August decidiguèt d'una politica estrangiera agressiva e adoptèt lo nom Imperator (en occitan : « comandant victoriós ») coma premier nom per associar a la nocion de victòria militara. Fins a l'an 13, foguèt proclamat vingt-e-un còps imperator per sei tropas e divèrsei conquistas avián aumentat la superficia de l'Empèri Roman dins lo nòrd d'Espanha, dins leis Aups, en Illiria, en Panònia e dins lei províncias africanas e orientalas. Sa revirada quasi unica foguèt la resisténcia dei pòbles germanics que resistiguèron a la conquista romana a Teutoborg.
Lei conquistas foguèron dirigidas per de generaus o per de mejans diplomatics. Ansin, la victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra aviá permés d'ocupar Egipte e Siria. En 25 avC, l'estat de Galatia venguèt una província romana sensa combat après l'assassinat de son rèi legitim per un complòt de Cort. Judèa conoguèt un sòrt similar a la fin dau rèine d'Eròde lo Grand (73-4 avC). D'operacions militaras foguèron necessàrias per esquichar l'insureccion dau nòrd d'Hispania e ocupar tota la peninsula en 19 avC, conquistar lei pòbles deis Aups entre 16 avC e Panònia entre 12 e 9 avC. En revènge, lei pòbles germanics, inicialament vencuts per Drusus, se revoutèron en 9 avC e anientèron tres legions durant la batalha de Teutoborg. August deguèt mandar d'urgéncia de renfòrç e ordonar l'abandon de la província de Germania. A l'Èst, la menaça dei Partes demorèt mai lei relacions se melhorèron e August obtenguèt en 20 avC deis emblèmas de legions capturats en 53 avC après la batalha de Carrhae.
La succession e la mòrt d'August[modificar | modificar la font]
La question de la succession d'August apareguèt en 23 avC quand l'emperaire foguèt grèvament malaut. Per assegurar l'estabilitat de la societat romana e de seis institucions, deguèt designar un eiretier a sa posicion unica dins l'istòria de Roma. Pasmens, aquò deviá pas suscitar la crenhença d'una restauracion de la monarquiá.
Lo premier eiretier possible foguèt son nebot Marcellus que moriguèt tre 23 avC. Après sa mòrt, semblèt designar son amic Agrippa coma eiretier. Lo mariguèt ambé sa filha unica e li donèt l'autoritat d'un procònsol e la direccion de províncias orientalas per una durada de cinc ans. De mai, Agrippa èra lo comandant en segond de l'armada après August. Pasmens, sa mòrt en 12 avC entraïnèt un cambiament novèu dins la succession de l'emperaire ambé la nominacion de Tibèri. A son torn, deguèt esposar la filha d'August e recebiguèt a partir de 6 avC una partida dei poders d'August. En paralèl, August adoptèt sei felens Gaius e Lucius Caesar, fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, coma eiretiers oficiaus que foguèron cònsol gràcias au sostèn de l'emperaire. Pasmens, la mòrt dei dos òmes en 2 e en 4 laissèt Tibèri coma eiretier quasi unic. Finalament, lo testament d'August designèt coma eiretier Tibèri e sa frema, lo pòble de Roma e lei soudats dei legions.
La mòrt d'August se debanèt en 14. Après una reünion sus l'illa de Capri ambé Tibèri, es victima d'una malautiá e moriguèt a Nola. Son felen Agrippa Postumus, darrier fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, foguèt assassinat lo jorn de sa mòrt mai lo responsable (probablament August espereu, Livia o Tibèri) es totjorn desconegut. Lo 17 de setembre, Tibèri reüniguèt lo Senat per organizar lei funeralhas dau defunt que foguèt cremat sus lo prat de Mart. Après la ceremonia, lo Senat demandèt a Tibèri de venir emperaire, ço que foguèt acceptat permetent de mantenir lo sistèma imperiau definit per August.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]


text:
Batalha de Nicòpolis
La batalha de Nicòpolis se debanèt lo 25 de setembre de 1396 e opausèt lei fòrças de l'Empèri Otoman dirigidas per Bazajet Ièr a una coalicion de Crosats menats per lo rèi d'Ongria Sigismond de Luxemborg. L'objectiu oficiau d'aquela expedicion èra de reconquistar lei territòris ocupats per leis Otomans sus lo continent europèu. Pasmens, s'acabèt per una victòria otomana en causa de la manca de coordenacion entre lei contingents de l'armada crosada. La màger part de l'armada crosada foguèt destrucha e unei senhors francés importants foguèron capturats. Aquela batalha marquèt la fin dei Crosadas organizadas per lei país d'Euròpa Occidentala dins lei Balcans.


text:
Juan del Encina
Juan del Encina (Encina de San Silvestre, 1468-1469 - Leon (?), 1529), foguèt un poèta, musician e autor teatral a l'epòca dels Reis Catolics. Umanista grand, la màger part de son òbra lirica, abans 1500, foguèt escricha per èsser cantada. Sa poesia se dividís en profana e sagrada. A de gost popular e imaginacion granda
Foguèt al servici del Duc d'Alba. Visquèt en Itàlia, que i cantèt pel papa Leon X. Tornet en Espanha, que i foguèt ordenat preire a Malaga. En 1519 anèt a Jerusalèm, que i cantèt sa primièra messa dins la montanha de Sinai. Se crei que moriguèt a Leon.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Triunfo de la fama (1492)
- Cancionero (1496)
- Tan buen ganadico (1496)
- Más vale trocar (1496)
- Plácida y Victoriano (1513)
- Églogas


text:
Après una accion de fòrça per d’activistas bretons, la direccion departamentala de La Poste a Kemper (Bretanha) s’es engatjada a far aqueste estiu un recensament dels emplegats que parlan breton per que los clients ajan lo drech d’èsser informats en la lor lenga.
Ièr dimècres, de membres d’Ai’ta, associacion que promòu l’oficialitat del breton, bloquèron la direccion departamentala de La Poste a Kemper, per capitar, fin finala, de s’amassar amb la direccion de l’entrepresa.
Après l’amassada, lo militant breton Dewi Siberil n’explicava lo contengut al jornal 7Seizh
, amb qui Jornalet
a un acòrdi de cooperacion.
Dins l’amassada, los representants d’Ai’ta an demandat la preséncia de la lenga a l’oral e a l’escrich e lo drech dels clients de parlar breton als emplegats de La Poste.
Lo director a argumentat que tot çò que concernís a La Poste se decidís a París, e que demandarà a la capitala francesa de que se pòt far.
Ça que la, lo director s’es engatjat a far un recensament pendent l’estiu dels emplegats que parlen breton dins los departaments de Finistèrra e Mor-Bihan, per poder balhar al public la possibilitat d’èsser informats en aquela lenga. E a promés tanben que s’informarà los clients dels portanèls on pòdon far las lors gestions en breton.
De representants d’Ai’ta e de La Poste se tornaràn amassar en setembre. Del resultat d’aquela amassada, los activistas per la lenga bretona decidiràn las accions de prene per capitar d’implantar lo breton dins l’entrepresa, fach que revendican dempuèi maitas annadas.


text:
Egoïsme
L'egoïsme (del latin ego, ièu) es un amor excessiu per se meteis que fa que se tòca unicament a son interès pròpri, fins a provocar lo mal als autres.
La teoria etica utiliza l'egoïsme e l'interès pròpri coma la fin de l'accion morala (opausat a altruisme), e en filosofia es equivalent al solipsisme..
Egoïsme racional[modificar | modificar la font]
L'egoïsme racional es una postura etica pausada per divèrsas filosofias cobrissent diferentas perspectivas teoricas e diferents espèctres politics.
L'egoïsme racional, en general, es basat sus l'idèa que se cal preocupar per se meteis, dels seus pròpris interèsses o de son pròpri benestar, seguretat... lo considerant coma una postura racionala, rasonabla e fins a comprensible e recomandable.
Dins qualques cases es tolerat o prepausat per de corrents tant diferents que l'aristotelisme, lo personalisme e l'objectivisme.


text:
Sètge de Constantinòple (626)
Lo sètge de Constantinòple (626) se debanèt en 626 entre l'Empèri Bizantin e una coalicion formada d'Avars, d'Eslaus e de Sassanidas. La coalicion capitèt d'amassar unei desenaus de milièrs d'òmes per atacar una garnison de 12 000 soudats. Pasmens, lo patriarcat de la capitala bizantina cridèt la populacion de luchar còntra una invasion pagana permetent de motivar lu abitants dins l'idèa de resistir e d'ajudar lu soudats. Lu assauts còntra lu barris mau capitèron e lu asalhidors deguèron se retirar après la destruccion dei flòtas avara e pèrsa per lu Bizantins.


text:
Zona Proximau de Desvolopament
En psicologia deu Desvolopament e segon la teoria constructivista deu psicològ rus Lev Vygotsky (1896-1934),la nocion de Zóna Proximau de Desvolopament alanda la pòrta sus ua perspectiva navèra dens las relacions que's pòden teisher enter aprendissatge e desvolopament en çà deu mainat.
En çà deu mainat existeishen dus nivèus:
-Lo nivèu actuau, lo qu'ei mesurat dab espròvas estandardizadas peu psicològ o non.
-Lo nivèu potenciau, lo qui permet d'apreciar dab l'ajuda de l'adult çò que lo mainat es en capacitat d'arrealizar puish, en seguida d'arrealizar sol shens nat ajuda d'arrés.
Qu'ei la diferéncia enter los dus nivèus qui's va aperar la "zòna proximau de desvolopament" segon l'expression creada per Lev Vygotsky en la soa definicion de: la distancia enter lo nivèu de desvolopament reau determinat entà l'arresolucion de problèma independenta, e lo nivèu de desvolopament potenciau determinat a travèrs l'arresolucion de problèma jos guidatge per l'adult o en collaboracion dab parelhs mei capables.


text:
Cromatina
La cromatina qu'ei la forma presentada per l'ADN dens las cellulas eucariòtas ; dit autament, qu'ei formada per l'ADN enrotlat autorn de proteïnas deu nuclèu aperadas istònas. Que's troba dens lo nuclèu a l'interfasa (lo moment qui lo nuclèu e existeish) e qu'ei la matèria qui compausa los cromosòmas. L'ADN de la cromatina que pòt estar debanat entà estar lejut (dens aqueth cas la cromatina qu'ei aperada eucromatina) o plegat e tornat plegar per'mor d'ostender sequéncias d'ADN qui non son pas lejudas (e aquesta forma compactada de cromatina qu'ei aperada eterocromatina).


text:
Ad-Dahna
Ad-Dahna ei un desèrt d'Arabia Saudita. Ei un corredèr de terra arenenca que forma coma una mena d'olha e connecta eth desèrt d'an-Nafud en eth nòrd damb Rub' al-Khali en eth sud.
Era sua longada ei de més de 1000 Km e ei plaçat ath cant des Montanhes de Twaik en er èst. Totun a pas de més de 80 Km d'amplada. Ei considerat tamben coma era part geografica que dessepara era provincia d'Al-Ahsa dera de Najd.
Eth desèrt d'Ahsa ei tamben ua linha que connecta es grans desèrts d'Arabia Saudita.
Eth desèrt ei ua seria de sèt desèrts successius desseparats er un der aute per planèrs (1). Es carreteres passen a trauers d'Al-dahna e amassen Kowait damb Al-Zifi e Riyadh e tamben amassen Riyahd damb Hasa.
Eth desèrt d' Al-Dahna ei format per dunes de sorra plan nautes que se bolegeuen orizontaument e son aperades veins. Quauqu'unes d'eres son de color vermelh pr'amor que contenen plan d'oxids de hérre.
Baumes[modificar | modificar la font]
Dejós des durs desèrts d'Arabia Saudita i a crambes hosques e complesses plees d'estructures cristallines damb estalactites e estalagmites.
Era hanga que forma eth terra deth planèr de Summan ei ua area karstica plaçada en er èst deth desèrt d'ad-Dahna conten plan de baumes, conegudes locauments coma Dahls.
Quauqu'ns an de dintrades que daurissen d'autes baumes e beri uees porten enquia corredèrs qu'an diuersi quilometri de longada. Es bedoins locaus coneishen aguestes baumes de tostemps e beri ues an sigut utilizades coma honts d'aiga.
An siggut estudiades sistematicaments en er an 1981 e dempús explorades e descrites peth Saudi Geological Survey.
Referencies[modificar | modificar la font]
1.- ^ a b "Al-Dahnā". Encyclopaedia Britannica. Retrieved 5 February 2013.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Aguest article incorpora un texte dera publiacion de domini public: Wood, James, ed. (1907). "article name needed". The Nuttall Encyclopædia. London and New York: Frederick Warne.


text:
Arca de Noé
L'arca de Noé, es l'embarcacion que Noé construguèt seguent las instruccions de Dieu per se salvar del deluvi universal segon lo recit de la Bíblia.
Somari
Lo recit biblic[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'arca es trapa dins los capítols 6-9 del Genèsi. Dieu vòl destruire l'umanitat corrompuda amb un grand deluvi e causís Noé per salvar l'espècia perque èra un òme juste.
Noé construguèt una arca ont placèt la seuna familha e un parelh de cada espècia per que morisca pas la Creacion divina. Lo deluvi dura quaranta jorns e quaranta nuèchs (lo quaranta es lo simbòl de multitud dins la cultura ebraïca) fins a inondar lo mond sincèr.
L'arca navega sus las aigas dos e cents jorns fins que s'encale sul mont Ararat. Noé deciguèt d'enviar diverses aucèls per veire se ja podavan desbarcar (se ja avián baissat lo nivèl de l'aiga). Lo tresen ensag, una colomba pòrta una branca d'olivièr indicant qu'exitís de tèrra seca a l'entorn e la familha de Noe comença una nòva vida merejant Dieu.
Lo recit mèscla doas fonts diferentas, cossí se passa per tot lo capítol de la Genèsi, atal se remarca contradiccions e reperacions.
La tradicion rabinica[modificar | modificar la font]
En mai dels debats sus la veracitat literala del recit, abandonats gaireben totes ara, alara qu'es acceptat que la lectura de la Bíblia de biais metaforic, demòran los debats dins la tradicion rabinica.
Un d'aqueles es la passivitat de Noé que prevenguèt pas los seus compatriòtas, èra un òme juste qui dassariá morir l'umanitat? Per salvar la vertut del personatge, la tradicion se fixèt suls fachs que faguèt d'avertiments en construsent l'arca e suls cèdres que, se supausa, plantèt (sembla que la fusta de l'arca èra de cèdre) coma simbòl e que los umans ignoravan los avertiments.
De recits posteriors afirmisson que los quites animals venguèron a l'arca e que foguèron admeses sèt parelhs de cada espècia pura e sonque una per las impuras.
La tradicion cristiana[modificar | modificar la font]
Agustin d'Ipòna faguèt un dels primièrs a prepausar una lectura allegorica de l'arca, e, dins la ciutat de Dieu estudièt literalament las quitas proporcions, dictadas per Dieu, e ne concluguèt que son a l'escala del còs uman, qu'es l'ecala del Crist, qu'es a l'escala de la Glèisa.[1]
La tradicion musulmana[modificar | modificar la font]
Noé tanben aparéis dins l'Alcoran coma profèta. Lo récit de Noé dins la version coranica es simple e desctiu una inondacion que se salvan qualques òmes e vagament de cada parelh (de bèstias), en arabi: من كل زوج اثنان. L'inondacion es provocada per Allah en responsa a las preguièras de Noé contra son pòble adorant de pèiras quilhadas, sa generacion corrompuda dèu èsser destrusida. la tradicion musulmana amplifiquèt lo recit coranic al contacte de las populacions conqueridas (subretot judeocrestianas), e seguent l'imaginari popular[2]
La recerca de l'arca[modificar | modificar la font]
Lo fach que lo recit de situa l'arca dins un luòc precís, lo mont Ararat, se debanan las recercas dempuèi de sègles. Se créi que foguèt Faust de Bizanci, al sègle IV, que lo primièr donèt una localizacion de la montanha mitica .
Dins lo pòble armenian, que demorava sus las tèrra supausadas ont i a Ararat, circulan de legendas que contan que Dieu apara l'arca e empacha que pas degun ne s'apropie las seunas rèstas.
Se trobèt d'estranhas formacions rocasudas qu'alimentèron la polemica per saber se l'arca es enterrada o nom. E mai, se manifestèron d'autres candidats per èsser li site del mont Ararat, sovent per de questions políticas.
L'istòria de l'Arca segon la fonts documentadas[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'Arca explicada dins Genèsi es basada sus doas fonts a l'origina gaireben independentas, e prenguèt la forma presenta fins al sègle V AbC. L'ipòtesi de la fonts documentadas sosten que lo procès de composicion se passant pendent fòrça sègles ajuda a explicar l'aparenta confusion e repeticion dins lo tèxte. Al contrari, fòrça josieus ortodòxes e crestians tradicionals refusan aquela analisi, e afirmisson que l'istòria de l'Arca es vertadièra, qu'a un autor unic (Noé), e que las errors percebudas pòdan s'explicar de biais racional.
L'istòria de l'Arca a de parallels amb lo mite sumerian d'Utnapishtim, que narra cossí un ancian rei foguèt avertit pel seu dieu personal que construga una embarcacion per escapar a un deluvi enviat pel conselh superior dels dieus.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Augustin d'ipòna, la Ciutat de Dieu, XV, 26
- ↑ (fr)Sidersky David, "Les origines des légendes musulmanes dans le Coran". París, P. Geuthner, 1933, p. 56.