text:
Druida
Lo druida es un personatge fòrça important de la societat celtica, qu'es a l'encòp ministre del culte, teologian, filosòf, gardian del Saber e de la Saviesa, istorian, jurista e tanben conselhièr militar del rei e de la classa guerrièra[1]. Primièr es l’intermediari entre los dieus e los òmes. Correspond donc a la primièra fonccion de ideologia tripartitas dels Indoeuropèus mostrada per Georges Dumézil[2].
Dins lo rconte Táin Bó Cúailnge (Plega de las vacas de Cooley), lo druida Cathbad provòca la mòrt d'un emissari que parlèt sens permission, que « Pas degun parla abans lo rei, mas lo rei parla pas abans son druida. »
Es encargat de la celebracion de las ceremonias sagradas e al solelh a le drech de practicar los sacrificis.
Un sol nom de druida istoric nos es conegut: Diviciacos, que Juli Cesar nos apren que foguèt vergobret dels Eduans, mas es Ciceron, que ne foguèt l'òste, que nos apren sa qualitat. Los autres druidas que los tèxtes mencionan tenon de la mitologia celtica.
Somari
- 1 Font e etimologia
- 2 Originas
- 3 L'òrdre sacerdotal
- 4 Lo druidisme
- 5 Mitologia
- 6 Vestit rituelic del druida
- 7 Autres
- 8 Notes et références
- 9 Bibliografia
Font e etimologia[modificar | modificar la font]
Coma per tot al subjècte de la civilizacion celtica, existís pas cap de tèxte d’origina intèrna. Los quita druidas son a l’origina d'aqueste fach: considerant que la paraula escricha es mòrta, privilegièron l’oralitat e la memòria per la transmission del Sabeir[3]. Pasmens, los Cèltas coneissián l’escritura (utilizavan l grèc) e l'utilizèron de biais marginal. Mai, los pòble de cultura gaelica inventèrron l'escritura ogamica que tres cents inscripcions per de rites funeraris nos parvenguèt gravadas dins la pèira.L'etimologia del mot « druida » – latin plurial druidæ (non atestat al singular) – es discutida. Se totes los especialistas s'acòrdan per reconéisser dins lo segond tèrme d'aqueste compausat la raiç *weid- – « saber, veire » –, lo primièr tèrme es sovent interpretat coma lo prefixe intensiu indoeuropèu dru- (δpῦς, « durs, fòrts coma lo garric »[4]), d'ont la traduccion correnta: « los fòrces sabents ». Aquesta explicacion foguèt criticada, per exemple pel lingüista Émile Benveniste, que part de la basa *der-w/dr-ew, « fèrm, solid ». Segon aqiesta etimologia, lo druida seriá « aqueste que sap fidelament, aqueste qu'a una vision veraia, segura »[5],[6].Dempuèi los Romans – coma Plino lo vièlh e Lucan –, longtemps se pensèt que lo mot « druida » èra associat al roire (en grèc: δpuς, drus), a causa dels rites associats a aqueste arbre. Los lingüistas e filològs an ara establits qu'aqueste tèrme especificament celtic, present dins lo tèxte de Juli Cesar o aquestes de l'Edat Mejana, veniá de dru-wid-es que significa « fòrça sabents »[7]. Se remarcarà pasmens que, curiosament, « casse » se dich derw (o derv/dero) en breton e que sus una raiç semblabla se forma en galés lo mot derwydd que significa « druida »[8], çò que podèt menar a una cèrta confusion sus l'origina del mot; aquesta tèsi es categoricament rebutada per Christian-J. Guyonvarc'h e Françoise Le Roux per qui « Domora pas cap de possibilitat immediata de ligar le nom dels druidas a aqueste del casse (galés dervo-, irlandes daur, dar, gales derw, breton derv) »[9].
Fonts literàrias[modificar | modificar la font]
Dos tipes de fonts nos permeton de prene lo subjècte: los testimoniatges antics e la consignacion, per de clergues, de tradicions oralas a l'Edat Mejana en Irlanda. Per la primièra categoria, cal citar per exemple Diodòr de Sicília (Bibliotèca istorica), Estrabon (Geografia), Pompòni Mela (De Corografia), Lucan (La Farsàlia), Plini lo Vièlh (Istòria naturala), Diogèn Laèrci, e subretot Cesar que, amb sos Comentaris sus la Guèrra de las Gàllias, nos dona fòrça e importantas informacions sus la societat galesa e tanben la religion e aqueste que la menan. Jean-Louis Brunaux[10] insistís, el, sus l'apòrt de Posidonios d'Apamèa, que fòrça autors ancians se serián inspirats, a vegada fòrça dirèctament. Una segonda font documentària ven abondar la primièra e l’enriquir d’una origina diferenta: s’agís d’un ensemble important e incontornable de tèxtes irlandeses, per l’essencial, escrichs del sègle VIII al XV. Tornan escriure los mites e epopèias de l’Irlanda celtica que se transmetèron oralament de generacion en generacion. Los collectaires transcriptors los donèron d’un vernís cretian, jos que l’estudi descobrís l’original. D'aquesta literatura, se pòt citar: lo Cath Maighe Tuireadh (Batalha de Mag Tured), lo Tochmarc Étaíne (Cortisa d’Estanh), lo Táin Bó Cúailnge (Plega de las vacas de Cooley), lo Lebor Gabála Érenn (Libre de las Conquistas) e los Mabinogion galeses. Juli Cesar escrich: « Los primièrs [los druidas] s'ocupan de las causas de la religion, presidisson als sacrificis publics e privats e reglan las practicas religiosas; los jovents venon en fola s'instruire près d'eles, e an fòrça onors ».
Lo descalatge geografic e cronologic entre las fonts continentalas e las fonts insularas sembla pausar problèma a unes autors. Atal, l’arqueològ Jean-Louis Brunaux[11] pren lo partit d’escartar las fonts irlandesas per considerar pas que los autors grècs e latins e estudiar los druidas galeses[12]. Mas gaireben totes, coma Christian-J. Guyonvarc'h e Françoise Le Roux per exemple, considèran per las fonts galesas e irlandesas, qu'es la retranscripcion qu'es tardièra, mas que lo fons es arcaïc[13]. Albert Grenier nòta, el: « Tota aquesta literatura es veraiment estudiada sonque dempuèi un seissantenat d’annadas. se'n conéis ara la valor e l’interés. Tant mesclats sián los elements diferents, s'enrasiga oas mens dins un passat alunhat que l’isolament de l’Irlanda conservèt la tradicion. Alara que le continent subissiá lo revolum de las invasions barbaras, lo celtisme insular se desvolopèt, conservant una imatgeriá de l’anciana civilizacion »[14]. Miranda Jane Green[15] remembra l'importança dels druidas dins la mitologia de l’Irlanda e nota la confirmacion dels tèxtes classics per los racontes mitics al subjècte de l'existéncia de tres tipes de membres de la classa sacerdotala.
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Se l’arqueologia nos mòstra los sanctuaris e de practicas cultualas, dich pas res suls estatut e la foncion. Segon Venceslas Kruta, « L'identificacion arqueologica dels druidas es dificila e quitament los cases que se pòdon considerars coma mai verasemblables demoran incertans »[16].
- Dins la necropòli de Pogny (Marna), la sepultura d’un guerrièr conteniá d'instruments (una patèra de bronze e dos culhèrs plans - musèu de Châlons-en-Champagne) que se supausa èsser medicals. La medecina essent exclusivament lo ròtle dels druidas, es possible que l’òme inumat dins aquesta n'èra[17].
- A sankt Pölten (Bassa Àustria), una de las necropòlis, utilizat al sègle V AbC e al sègle IV AbC, contenent quaranta dos tombas qu'una (N° 520), poirá èsser aquesta d’un druida. Un instrument que sembla èsser une sonda cirurgicala e un pendul d'òs foguèron trobats, entre autres objèctes, a costat de l'esquelèt d’un guerrièr, vièlh de 45-55 ans[18].
- En Grand Bretanha, Camulodunum, l’oppidum del poderós pòble dels Trinovantes èra installat a l’emplaçament de l’actuala vila de Colchester (Essex). Dins aqueste site arqueologic important, se descobriguèt en febrièr de 2008 una sepultura contenent d'instruments de divinacion e cirurgicals (escalpèls, rèssas, agulhas, sondas, etc.), que poirián daissar supausar que s’agís, aquítanben, de la tomba d’un druida[19].
Originas[modificar | modificar la font]
Cesar evòca una origina insulària del druidisme (« Se crei que lor doctrina nasquèt en Bretanha, e foguèt portada d'aquesta illa dins la Gàllia; uèi lo jorn aqueste que volon ne far un estudi prigondida van mai sovent s’instruire alà »[20]), mas aquesta tèsi es pas ges confirmada[21]. Existís diferentas tèsis sus l’emergéncia de l’institucion druidica.
- una origina fondamentala e especifica de la civilizacion celtica
- una origina preceltica eissida del neolitic
- una creacion tardièra dels darrièrs sègles del milenari I AbC, amb l'aparicion d'intellectuals, coma de sabents s'interessant a l'astronomia, se destrian de la classa guerrièra de l'entorn Mediterranèu[22].
L'òrdre sacerdotal[modificar | modificar la font]
Estructura de la societat celtica[modificar | modificar la font]
La societat celtica es divisada en tres òrdres socials. Cesar, contant sas operacions militaras, aviá notat que los Galeses (la plèba) èra dirigits per doas classas d’òmes, los druidas e los cavalièrs (equites): « Dins tota la Gàlia, i a pas que doas classas d'òmes que sián comptadas per quicòm e que sián onorats; que la multitud a pas guaire pus que lo reng dels esclaus, osant pas res d'esperela, e essent admesa a pas cap de conselh. […] De las doas categorias socialas privilegiadas, l'una es aquesta dels druidas, l'autra aquesta dels cacalièrs »[23]. Tanben existís aquesta ierarquia dins l'estructura de la societat divina dels Tuatha Dé Danann, los dieus de l’Irlanda, que reproduson l'esquèma de l’ideologia tripartita dels Indoeuropèus, tal coma l'expausèt Georges Dumézil.
- L'òrdre sacerdotal que possedís lo Saber e fa la Lei; administra lo sagrat e lo religiós
- L'òrdre dels guerrièrs que gerís los afars militars jol comandament del rei
- L'òrdre dels productors (artesans, agricultors, elevaires, etc.) que deu provesir los besonhs de l’ensemble de la sociatat e en prioritat aquestes de las doas autras classas.
Ierarquia e estructura de l'òrdre sacerdotal[modificar | modificar la font]
Lo quita òrdre sacerdotal es ierarquisat, e soss membres possedisson d'« especialitats ». Estrabon foguèt un dels primièrs autors a descriure aquesta categoria sociala:
« Pels pòbles galeses quines que sián s'encontran tres classas d'òmes que son l'objècte d'onors extraordinaris, a saber los Bardas, los Vatas e los Druidas: los Bardas, es a dire lo cantorals sagrats, los Vatas, es a dire los devinaires que presidisson als sacrificis e interrògan la nature, enfin los Druidas, que, de biais separat de la fisiologia o filosofia naturala, professon l'etica o filosofia morala. » — Estrabon, Geografia, IV, 4.
- lo mot « druida » es un tèrme generic que s’aplica a totes los membres de l'òrdre sacerdotal, que los domènis d’atribucion son la religion, lo sacrifici, la justícia, l’ensenhament, la poesia, la divinacion, etc. Mas definís tanben aquestes que se nomenan los druidas « teologians ».
- lo barda es especializat dins la poesia orala e encantada, son ròtle es de far lo laus, la satira o lo blaime[24].
- lo vata es un devinaire; s’ocupa subretot del culte, de la divinacion e de la medecina. Las femnas participan a aquesta foncion de profecia (coma las Gallisenae de l'illa de Sein)[25].
Dins la tradicion irlandesa, lo file (pl. filid) es un devinaire; remplacèt lo barda que possedissiá tanben las atribucions. En foncion de lors especialitéats, los filid son sencha (istorian, professor), brithem (jutge e jurista), scelaige (contaire), cainte (satirista), liaig (mètge), dorsaide (portièr), cruitire (arpista), deogbaire (botelhièr). Lo devinaire es lo faith, la profèta es banfaith o banfile. Ollamh es lo títol altissim (lo sens del mot es « doctor, sabent ») debant l’anruth (brilhant). L'oblaire essent l'estudiant.
Lo ròtle del druida dins la societat[modificar | modificar la font]
Claude Sterckx, Mitologia del mond cèlta, page 54, Marabout, Paris, 2009, (ISBN 978-2-501-05410-2)
Coma ministre de la religion, lo druida procedís a totes los rites cultuals, e subretot als sacrificis. Se los sacrificis umans de prisonièrs de guèrra son verificats, sembla pasmens qu’èran reservats a d'escasenças excepcionalas, los sacrificis animals (cavals, taurs, pòrcs, motons) o simbolics essent mai corrents[26].
L’ensenhament, es a dire la transmission orala del saber, fa tanben partit de sas responsabilitats. Se carga per exemple de l'instruccion dels enfants de l'aristocracia que d'unes vendrán druidas a lor torn. Es encara Cesar que nos apren « qu’un grand nombre de jovents venon s’instruire amb eles » e que los estudis pòdon durar vint ans; se cita lo chifre de cent cinquanta escolans pel druida mitic Cathbad, dins la tradicion irlandesa. En contrapartida d'aquesta longa initiacion, los druidas pagan pas d'impòsts e pas obligats a pòrtar las armas. Pasmens pòdon participar a la guèrra, i a pas d’interdit ni d’obligacion. Lo druida guerrièr es un personatge pro corrent. Atal, per exemple, lo druida Cathbad, que lo nom significa « Tuaire al combat »[27].
Los druidas son benlèu cirurgians, coma lo suggerisson unes sites arqueologics contenent d'instruments metallics coma de rèssas, escalpèls, pinças, sondas, cotèls de bronze e tanben d'òsses sòudats, cranis trépanats.
Dins lo contèxte celtic, lo domèni juridic fa partit de la teologia e ten donc de la religion. Es donc tot naturalament que los druidas son a l'encòp juristas e jutges. Magistrats, trencan tanben los conflictes greus entre las tribús galesas coma los litigis entre particulars. Lo non respècte d’un contracte es sanccionat per de penas que son codificadas segon la natura de la fauta e lo reng de las partidas dins la ierarquia sociala. Quand lo roi pronóncia la sanccion, es lo druida que conselha. A causa de la primautat de son estatut, del prestigi ligat a sa foncion, e tanben de sa qualitat de jurista, a taben la carga de las relacions diplomaticas per prevenir la guèrra o reglar las compensacions après l’agression. Tenent lor assemblada generala annala dins lo mitic bosc dels Carnutes, près de l'actuala vila de Chartres[28], segon Cesar, los druidas son d'actors de l'unitat galesa e considerats coma l'alma de la resisténcia la preséncia romana[29].
Coma sabent e garant del saber, es logic que los domènis de la filosofia, l’istòria, de la genealogia, de la toponimia sián lor competéncia, comprenent plan que çò que nomenam ara mitologia avíán alara una realitat. Per de rasons de legitimitat e de sobeiranetat, aquestas disciplinas devián èsser mai precisas possiblas. Viatjant per beneficiar d'escambis intellectuals, mestrejan mai d'una lengas estranguièras (grèc, etrusc, roman)[30].
Los Tuatha Dé Danann (Gents de la divena Dana – los dieus de l’Irlanda) an un dieu-mètge, Diancecht qu'es un expèrt dans la mascariá e la medecina, sonha e restablís los ferrits, ressuscita los mòrts los banhant dins la Font de Santat, fabrica una protèsi pel rei Nuada que lo brach li foguèt arracat. Las epopèias son plenas d'aquesta garisons, ont las plantas, las incantacions e las bevendas magicas son utilizadas.
Lor granda coneissença de l'astronomia lor auriá permés de conceptualizar lo temps, qu'avèm una idèa mercé al calendièr de Coligny, que data de l’epòca galloromana e que las inscripcions constituisson un calendièr en lenga gal[31].
Lo rei prend pas la paraula abans lo druida, mas forman una mena de binòma indispensable e antagonista. Se lo rei exercís la sobeiranetat, lo fa jos l’inspiracion del druida que li deu lo conselh, i a dependéncia del poder politic a l'espirital.
Las practicas[modificar | modificar la font]
De tèxtes irlandeses mòstran l’intervencion dels druidas al moment de la naissénça, per donar un nom a l’enfant e practicar una lustracion, que s’assimila a una forma de baptisme.
L’atencion portada als presagis es generala, que son l’expression de las volontats divinas e donc los presagis e la divinacion pòdon relevar pas que du religioses dins la mesura ont lo druida es l’intermediari e sa parauma sagrada. Es donc un domèni illimitat dempuèi l’instant qu’es question de l’avenir.
Lo mot irlandés geis (plural geasa) designe un interdit que pòt èsser negatiu (sens d’interdiccion) o positiu (sens d’obligacion); la geis ten fòrça de lei. S’adreiça subretot lo rei e als membres de la classa guerrièra e concernís l’ensemble de las activitats de la vida quotidiana.
La magia, que la medecina es un perlongament, utiliza de tecnicas ritualas. Las plantas medicinalas ne son un element important, cal tanben notar l’elixir d’oblit que tòca la memòria, la musica, la Font de Santat que garís los ferrits dins las batalhas e ressuscita los mòrts, la poma, simbòl celtic per excelléncia de l’imortalitat e del saber, la culhida del vesc sul un casse, accompanhada del sacrifici de taurs, e plan d’autres.
Los elements tanben participan a aquesta religion: l’aiga per son poder de lustracion, lo fuòc que servís als sacrificis o a la purificacion dels tropèls, lo vent qu'a lo poder de pèrdre o d’anientir, la nèble que permet de se desplaçar de biais invisible.
Las incantacions son tanben una practica plan utilizat. La literatura irlandesa parla per exemple del glam dicinn qu'es una malediccion suprèma que provòca la mòrt, de l’imbas forosnai qu'a lo sens d’illuminacion, e del dichetal do chennaib cnâime, que la significacion es incertana: aqueste « cantar de la profeciae »[32] seriá una improvisacion. Lo laus es de la responsabilitat del barda, es una forma de poesia que consistís a metre en valor las qualitats d’un personatge. Lo blaime es de mèsma natura amb l’objectiu contrari, que cal pas confondre amb la satira qu'es una incantacion religiosa e legala que provòca mai sovent la mòrt. La geis es una incantacion constituida d'obligacions e d'interdits que los membres de la classa dels guerrièrs devon respectar, sota pena de mòrt.
Las fèstas religiosas[modificar | modificar la font]
L’annada celtica (marcada per una sason sorna e une sason clara) conten quatre grandas fèstes religiosas de caractèr obligatòri, l’abséncia essent castigat de mòrt.
- Samain o Samonios en celtic ancian (ga), que lo sens es « reünion », se debana a l'entorn del 1èr novembre. Es la fèsta mai importanta del calendièr celtic. Inaugura un periòde de sornièra e d'esprovas. Mai que lo novèl an, es lo passatge d’una annada a l’autre. Sa celebracion dura una setmana, qu'es fòra del temps, çò que favoriza los contactes amb l'« Autre Mond », lo moment ont los vivents e los mòrts s'aprochan. Se caracteriza per de festins e de bevendariás ritualas.
- Imbolc o Imbiuolcaia, que significa « lustracion », se debana a l'entorn del 1èr febrièr. Es la purificacion que marca la fin del periòde ivernal. Aquesta fèstea evòca l'espelida, la prima, temps de la regenéracion.
- Beltaine o Belotepnia – los « fuòcs de Bel » –, a l'entorn del 1èr de mai, es una fèsta sacerdotala al respècte de Belenos e de sa parèdra Belisama, e marca lo passatge de la sason sornièra a la sason clara, amb lo cambiament d’activitats qu'aquò implica. Los druidas alucan de grands fuòcs per aparar lo bestial, qu'es esséncia de riquesa. Es la segonda data mai importanta del calendièr.
- Lugnasad o Lugnaissatis, l'« assemblada de Lug », es celebrada a l'entorn del 1èr agost. Aquesta fèsta, associada a la segason, als beneficis, a l'abondància, èra consagrada al rei dins son ròtle de redistributor de riquesas e de protector. Es l’escasença de conclure de contractes de totas menas (comercials, matrimonials, juridics) e de se mesurar dins de competicions (tensons, espòrts), de jòcs, e tanben de cants e danças.
Lo druidisme[modificar | modificar la font]
Segon lo Lebor Gabala (Libre de las Conquitas), lo druidisme foguèt inventat pels Partolonans, arribats en Irlanda tres cent dotze ans après le deluvi e que van l’ocupar pendent cinc mila ans. Cesar tanben pensa que lo druidisme es originari de l’ille de Bretanha, puèi s’es espandiguèt en Gàllia; mai afirma que nombre d’estudiants van se perfeccionar alà.
Tot çò que se pòt dire al rspècte pòt èsser qu’una emanacion de çò que sabèm de sos ministres. Mai qu’una religion, al sens que le comprenèm ara, lo druidisme es lo quita fondament de la civilizacion celtica, e lo reglament de l’ensemble de la societat. Tota la vida dels Cèltas es jol contraròtle dels druidas.
Los Cèltas èran convencuts de l’imortalitat de l’alma[33], es la rason que los guerrièrs sentisson pas cap de paur de la mòrt pendent las batalhas. De confusions dins la lectura dels tèxtes suggeriguèron la nocion de reincarnacion, mas aquesta es inexistenta. Mas se confondèt la reincarnacion e la metamorfòsi: los dieus cambian aisidament de forma e an de simbòls zoomòrfs, ors, còrbs, singlar, cigne, etc[34].
Lo Sidh es lo nom gaelic que designa l'« Autre Mond » celtic. Se situa a l’oèst, al delà de l’orizont de la mar, dins d'illas magnificas: sota la mar, dins los lacs e rius ont se situisson de somptuoses palais de cristal amb de dintradas misteriosas; sota los puèges e tucs. Es la demorança dels dieus.
Lo culte se practicava dins d'airals sagrats nomenats Nemeton en lenga gal (e nemed en gaelic), que se trapa la traça, per exemple, dins lo toponime de bosc de Nevet près de Locronan (Finistèrra), que la Tromenia, procession crestiana, contunha lo sovenir d’una ceremonia druidica. Es fòrt probable que de monuments megalitics, coma Karnag o Stonehenge, avián estats utilizats pels druidas. Se, a l’origina, lo Nemeton foguèt benlèu un luòc dubèrt, evoluiguèt fòça, per venir un enclaus, de forma mai sovent quadrangular, comprenent d'edificis de fusta e un potz per ofrendas.
Los filid irlandeses realizèron un sistèma de notacion, los ogams (sistèma a vegada nomenat « escritura ogamica »), que jamai serviguèt a la redaccion de tèxtes, mas a d'inscripcions funeràrias (que tres cents son conegudas), o incantatòrias, gravadas dins la pèira o la fusta. Atribuit per la tradicion a Ogmios, lo dieu de la mascariá e de l’eloquéncia, aqueste alfabet compausats d’òscas e derivat de l’alfabet latin en associacion amb de noms d’arbres, demorèt cantonat a l’Irlanda, l’Escòcia e lo País de Galas.
La tèsi d’una origina chamanica preïstorica foguèt avançada, mas cai a l’analisi, e foguèt lèu abandonada[35]. Mai, se lo singlar es l’animal emblematic de la classa sacerdotala, la nocion de totemisme es de remandre tota, correspondent pas dins sa definicion a las concepcions celtcas.
Lo druidisme foguèt una exclusivitat de la civilizacion celtica e resistís pas a la romanizacion de las zonas ont i èra implantada en Euròpa, ni a la cristianizacion de l’Irlanda. Per Philippe Jouët, « L’illusion d’una continuitat doctrinala, quitament parciala, entre druidisme e cristianisme repausa sus una interpretacion erronèa o tendenciosa d'unes tèxtes d'elaboracion recenta »[36].
Mitologia[modificar | modificar la font]
Lo dieu druida[modificar | modificar la font]
Dagda significa lo « dieu bon ». Èra un dels dieus mai importants de la mitologia irlandesa e èra mai sovent presentat coma un òme rustic rebala una enòrma maçuga montada sus ròdas. Dagda èra considerat coma un dieu savi, erudit e lo agrada fòrça dins l'art de la mascariá. Foguèt un dels caps dels Tuatha de Danann. Dagda èra tanben una poténcia combatent e l'amant de Morrigane (la divesa de la guèrra). Malgrat sa fòrça destructritz, foguèt tanben associada l'abondància, podent satisfar la fam de totes mercé a son pairòl al contengut inagotable. Es el qu'installa los Tuatha de Danann sota tèrra après lor desfacga fàcia als filhs de Milesius (los aujòs dels Irlandeses)[37].
Los druidas mitics[modificar | modificar la font]
Lista non exaustiva.
- Adnae Mac Uthidir es un « file » important d’Ulster, qu'a lo reng d’Ollam (un doctor en Saber). Es lo paire de Néde, un dels protagonistas de l’Immacallam in Da Tûaraid (Dialòg dels das Savis).
- Aithirne Ailgesach es un druida despotic, qu'apareis dins de racontes del Cicle d'Ulster, amb la Cortisa de Luana e lo Sètge de Howth. Es conegut per exigir de causas impossiblas e se venjar utilizant de sa « magia », per exemple la satira mortala del glam dicinn.
- Amorgen Glungel es lo file màger dels Milesians, los primièrs colons Gaels en Irlanda. En mai de sa foncions bardicas, es tanben un jutge, segon lo Lebor Gabála Érenn (Libre de las Conquitas d’Irlanda).
- Armogen Mac Eccit, filh de Eccet Salach, es lo druida poèta del rei d’Ulster Conchobar Mac Nessa, es tanben un guerrièr de crénher, dins lo Cicle d'Ulster.
- Aífé es una druida e une guerrièra que demora en Escòcia. En conflicte amb Scáthach, fa la patz amb sa rivala jos la demanda de Cúchulainn, amb qu a un filh, Conla.
- Cathbad es un des druidas mai coneguts de la mitologia celtica irlandesa. I a per esposa la reina Ness, amb que a dos enfants, lo futur rei Conchobar Mac Nessa e una filha Findchóem. Cathbad es tanben lo paire dels druidas Genann Gruadhsolus e Imrinn e lo grand de l'eròi Cúchulainn. Dins lo raconte Táin Bó Cúailnge (Razzia des vaches de Cooley), il provoque la mort de l’emissari Sualtam qu'aviá parlat sens permission, que segon una geis, es interdit de parlar abans lo rei e lo rei parla pas abans son druida.
- Coirpre es un file qu'apareis per exemple dins lo recit Cath Maighe Tuireadh (La Batalha de Mag Tured). Es lo primièr druida de compausar e prononciar una satira en Irlanda, contre Bres, rei provisòri dels Tuatha Dé Danann, pendent l’infirmitat de Nuada.
- Corann es lo druida del rei Conn Cétchathach. Dins lo raconte Echtra Conle (las Aventuras de Conle), deu utilizar de tota sa magia per afrontar una Banshee que s'enamorèt que Conle, lo filh del rei. Mas las messatgièras de l’Autre Mond an una magia mai poderosa qu'aqueste dels druidas pels afars d'amor.
- Dubthach Dóel Ulad es un autre druida de la cort del rei Conchobar Mac Nessa. Es celèbre per semenar sistematicament la discòrdia e de proferar d'injúrias gratuitament. Après l’assassinat des tres filhs d’Usnech per Conchobar e la fin tragica de Deirdre, quita la cort amb d’autres guerrièrs Ulates e se refugia en Connaught a la cort de la reina Medb e del rei Ailill. Es entraïnada dins la Plega de las vacas de Cooley, ont combatava l’armada d’Ulster, al costat dels sobeirans del Connaught.
- Esras èra lo druida que governava l'illa de Gorias, una de las quatre « Illas al nòrd del Mond », abans l’installacion dels Tuatha Dé Danann en Irlanda. Èra lo garda d’un talisman, la lança de Lug Samildanach, arma mortala a cada còp, inseparabla del pairòl del Dagda, ont deu banhar per evitar que destruga tot a l'entorn.
- Fingen es un autre druida de Conchobar Mac Nessa, particularament reputat per sa coneissença e sa practica de la mascariá e de la medecina. Es expèrt dins las tres formas de la medecina: mascariá, vegetala e sanguinosa. Sa sciéncia es tala que pòt determinar lo nombre dels ocupants d’un ostal e dire de quinas malautiás tòcan, examinant lo fum que s'escapa del teulat.
- Fintan es un druida primordial, associat a l’epopèia del pòble de Cesair. Après lo Deluvi, subís diferentas metamorfòsis animalas que devon li permetre de passar los milenaris, per transmetre sa sciéncia e son istòria als Irlandeses.
- Tuan Mac Cairill es tanben un druida primordial que visquèt de milenaris, dempuèi lo Deluvi fins a sant Patric e sos successors imediats a qui transmetèt son saber[34].
- Gwydion, descrich coma un masc poderós dins los Mabinogion galeses, es una representacion alterada dels druidas de l’Antiquitat[38].
- Ladra, tot coma Fintan, es un druida primordial, de l’epopèia de Cesair. Primièr amant e primièr mòrt (abús de femnas) de l’illa d’Irlanda, representa la fertilitat e la mòrt.
- Mog Ruith, chafrat lo « Servicial de la Ròda » (la ròda cosmica), es una representacion del dieu druida lo Dagda, qu'una de sas particularitats es la cecitat que li fa lo don de vesença. Druida guerrièr, es un dels mai poderoses de la mitologia, sa « mascariá » pòt donar la victòria, coma lo conta lo Forbuis Droma Damhghaire (lo Sètge de Druim Damhghaire). Los primièrs crestians irlandeses ne faguèron l'instigator de l'execucion de Joan lo Baptista, per destruire sa reputacion.
- Morfessa èra lo druida que governava l'illa de Falias, una de las quatre «illas al nòrd del Mond », abans l’installacion dels Tuatha Dé Danann en Irlanda. Èra lo garda d’un autre talisman, la « pèira de Fal » que simboliza lo poder legitim e la Sobeiranetat. Ex plaçada a Tara, lo centre mitic de l’Irlanda, demorança dels Ard rí Érenn.
- Nédé es un druida de crénher que, dins l’Immacallam in Da Tûaraid (Dialòg dels dos Savis), pretend al grade d’ollam dins una disputa scientifica fàcia a un autre druida Ferchertne. Morís per aver comés las tres decas irreparablas del druida: l’adultèri amb una reina, l’usurpacion de la sobeiranetat reiala e la satira abusiva (lo glam dicinn).
- Semias èra lo druida que governava l'illa de Murias, una de las quatre « illas al nòrd del Mond », abans l’installacion dels Tuatha Dé Danann en Irlanda. Èra lo garda del pairòl e de la maçuga del Dagda, autres talismans dels dieus d’Irlanda.
- Tlachtga, filha de Mog Ruith, es una druida (bandrui, çò que significa « femna druida »), reputada per la poténcia de sos poders. Es iniciada per son paire.
- Uiscias èra lo druida que governava l'illa de Findias, una de las quatre « illas al nòrd del Mond », abans l’installacion dels Tuatha Dé Danann en Irlanda. Èra lo garda de l’Espasa de Nuada, talisman que representa la Sobeiranetat e la Guèrra, arma infalhibla de ferridas mortalas.
Vestit rituelic del druida[modificar | modificar la font]
Lo vestit rituelic del druida contemporanèu es tipicament la saia (longa tunica blanca), un vel en forma de semicercle (autrecòps, una granda eissarpa), un bendèl de tèsta (simpla o ornat de tres trachs jaunes o daurats) e un ornament de pitre brodat de la crotz druidica (tòrc autrescòp)[39].
Autres[modificar | modificar la font]
- Merlin dins la legenda arturiana (mitologia britonica).
- Panoramix dins Asterix lo gallés, l'óbra d'Uderzo e Goscinny.
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ Christian-J. Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, Les Druides, ch. V Définitions et distinctions ; Joseph Vendryes, La Religion des Celtes, ch. III Le clergé et le culte.
- ↑ Christian-J. Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, Les Druides, ch. V L’Idéologie tripartie en Irlande et en Gaule ; La Société celtique, ch. II Classes et fonctions & ch. IV Quelques applications de l’idéologie tripartie dans la société celtique.
- ↑ Georges Dumézil, « La tradition druidique et l'écriture : le vivant et le mort », Revue d'histoire des religions, 122, 1940, p. 125-133.
- ↑ Druide, TLFi, Le Trésor de la langue française informatisé (1971-1994).
- ↑ G. Pinault, r Yezh revue, n 46, décembre 1965, p. 23 et suivantes.
- ↑ Philippe Jouët, L’Aurore celtique dans la mythologie, l'épopée et les traditions, Yoran embanner, Fouesnant, 2007, p. 44-45 (ISBN 978-2-914855-33-4).
- ↑ (fr) Definicions lexicograficas e etimologicas de druide del CNRTL.
- ↑ Francis Faverau, Geriadur ar Brezhoneg a-vremañ, pages 130 et 209 - Skol Vreizh 2000
- ↑ Christian-J. Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, Les Druides, ch. IV « Sens et valeur du mot "Druide" », page 31. Voir aussi « Annexes étymologiques - Le nom du druide », page 425.
- ↑ Jean-Louis Brunaux, Les Druides, des philosophes chez les Barbares, Le Seuil, Paris, 2006, (ISBN 978-2-02-079653-8), nombreuses références (voir l'index).
- ↑ Jean-Louis Brunaux, op.cit., page 14.
- ↑ J.L. Brunaux reproche à F. Le Roux et C.J. Guyonvarc'h un parti-pris idéologique et une méthode discutable, se contentant d'évoquer « le celtisme le plus étroit, le plus idéologique » (op.cit., p. 93-95).
- ↑ Voir La Civilisation celtique, page 103 et suivantes.
- ↑ Albert Grenier, Les Gaulois, page 278.
- ↑ Miranda Jane Green, Mythes celtiques, pages 128-129, Seuil, coll. « Points sagesse », Paris, octobre 1995, 160 p. (ISBN 978-2-02-022046-0).
- ↑ Les Celtes, histoire et dictionnaire, page 583.
- ↑ Venceslas Kruta, Les Celtes, histoire et dictionnaire, page 779.
- ↑ Venceslas Kruta, Les Celtes, histoire et dictionnaire, page 785. Consulter aussi le catalogue de l'exposition européenne d'archéologie celtique au Palazzo Grassi à Venise, Les Celtes (pages 296-297), EDDL, Paris, 2001, (ISBN 2-23700-484-6)
- ↑ British Archeology.
- ↑ Jules César, Commentaires sur la Guerre des Gaules, Wikisource, Livre VI, 13.
- ↑ Claude Sterckx, Mythologie du monde celte, page 75.
- ↑ Jean-Louis Brunaux, Les druides : Des philosophes chez les barbares, Seuil, , 381 p. (ISBN 2020796538)
- ↑ Jules César, Commentaires sur la Guerre des Gaules, Livre VI.
- ↑ Venceslas Kruta, Les Celtes, histoire et dictionnaire, page 454 ; Guyonvarc’h & Le Roux, Les Druides, page 432.
- ↑ Venceslas Kruta, Les Celtes, histoire et dictionnaire, page 853 ; Guyonvarc’h & Le Roux, Les Druides, page 441.
- ↑ Miranda Jane Aldhouse-Green, Dying for the gods : human sacrifice in Iron Age & Roman Europe, Tempus, , p. 8
- ↑ Françoise Le Roux, Christian-J. Guyonvarc'h, Les druides, Ogam-Celticum, , p. 103
- ↑ Hector Dulac de la Tour d'Aurec, Précis historique et statistique du département de la Loire : Forest. [Volume 1], Le Puy, impr. J. B. La Combe,
- ↑ Lucien Bély, Histoire de France, Editions Jean-paul Gisserot, , p. 20
- ↑ Jean-Louis Brunaux, Les Druides. Des philosophes chez les Barbares, Éditions du Seuil, , 384 p.
- ↑ Le calendrier celtique de Coligny in Les calendriers Luni-solaires antiques - F. Dupuy-Pacherand & G.A. Mathis - Revue Atlantis n 247 juillet/août 1968
- ↑ Nora K. Chadwick : Imbas forosnai. Scottish Gaelic Studies, vol.4, part.2 - Oxford University Press, 1935)
- ↑ Lo tèrme deu èsser aicí entendut coma principi vital de tota entitat dotada de vida.
- ↑ 34,0 et 34,1 « DRUIDES », universalis.fr.
- ↑ Guyonvarc’h & Le Roux, Les Druides, p. 420.
- ↑ Philippe Jouët, Aux sources de la mythologie celtique, p.378.
- ↑ Mythologie celtique d'Arthur Cotterell, publié chez Celiv
- ↑ Georges Dumézil, Esquisses de mythologie, GLM (Gallimard), Paris, 2003, (ISBN 2-7028-8243-9), ch. 59 « La quatrième branche du Mabinogi », page 616.
- ↑ Viviane Le Moullec, Fêtes et rituels du druidisme, Dauphin, , p. 78
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Fonts[modificar | modificar la font]
- Textes mitologics
- Anonyme, Le Dialogue des deux Sages présenté et annoté par Christian-Joseph Guyonvarc'h, Bibliothèque scientifique Payot, Paris, 1999, (ISBN 2228892149)
- Collectiu, Les Celtes, (catalogue de l'exposition européenne d'archéologie celtique au Palazzo Grassi à Venise, 1991), Venise, EDDL, Paris, 2001, (ISBN 2-23700-484-6)
Òbras universitàrias[modificar | modificar la font]
- Christian-J. Guyonvarc'h et Françoise Le Roux, Les Druides, Ouest-France Université, coll. « De mémoire d’homme : l’histoire », Rennes, 1986 (ISBN 2-85882-920-9)


c: text/html

text:
Milon-la-Chapelle
Milon-la-Chapelle es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Les maires des Yvelines sur le site officiel de la préfecture.
- ↑ Les maires des Yvelines sur le site officiel de la préfecture.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fonèma
Lo fonèma (manlevat al grèc ancian φώvnua "articulacion, prononciacion") es l'abstraccion del son, es a dire, la realizacion ideala d'un son sens prene en compte sa prononciacion fisica vertadièra dins un contèxte concret. De còps, arriba qu'un fonèma (ideal) siá representat per de sons (fisics) diferents segon lo contèxte. Cada lenga ten un nombre concret de fonèmas, qu'agisson coma d'unitats minimalas pr'amor de distinguir de significats diferents entre las paraulas.
Los fonèmas se pòdon transcriure unitàriament gràcias a l'alfabet fonetic internacional, (AFI; en anglés: IPA, International Phonetic Alphabet).
Los fonèmas son l'objècte d'estudi principal de la fonologia, una de las brancas de la lingüistica (e de la filologia).


text:
26/09/2013
L'invité-lo convidat-de "Meitat chen, Meitat pòrc" dau diumenc 29 de setembre
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de questa setmana sera:
Sylvain Roux, dau Festival "Occitania mon amour" du canton de Sainte Foix la Grande les 4/5/6 octobre
...Tot quò-qui sur :
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
05:57 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Dimenge, 6.5.2018 03h00
La cogordeta fa de flors fòrça polidas, d’un jaune intens e verdós, amb los petals o la coròla rugoses e crespats e, de mai, son comestiblas. Se son masclas, fan pas fruch e dispausan d’un pecol prim per ont las podèm prene, del temps que las femèlas son las que fan fruch e, doncas, se pòdon pas culhir. Duran pauc de temps (un jorn o un parelh de jorns) e en Occitània mediterranèa (Bas Lengadòc, Provença, Comtat Venaicin, Comtat de Niça) i a la costuma de las micar e las fregir amb fòrça òli, coma s'èran de bonhetas, que fin finala si qu'o son, son de bonhetas de flors de cogordeta, del gost lepet e perfumat, amb un ponch amar de còps. Es un plat primaveral, de segur, e dins los mercats son de bon trobar a l'ora d'ara.
Bonhetas de flors de cogordeta
Ingredients (per 4 racions): 16 flors de cogordeta, 2 uòus, 200 g de farina, òli d’oliva e sal.
Preparacion: d'en primièr, botarem la farina dins una escudèla, i apondrem los mujòls, un rai d’òli e un pecic de sal, e i apondrem doçament d'aiga (un veirat, aperaquí) e en tot remenar fins que n'ajam tirat una pasta fòrça espessa, ni liquida ni solida (se cal, i apondrem un pauc mai d’aiga o de farina). En acabant, montarem las glàrias en nèu, las i apondrem e remenarem pauc a cha pauc. Quand tot serà prèst, botarem fòrça òli dins una caçairòla bassa o una padena, e la daissarem sul fuòc. Puèi, de las flors ne tirarem lo pistil del mièg e, quand l’òli serà caud (mas pas tròp) ne tremparem un parelh (o las que caupràn dins la padena) dins la pasta, las fregirem per totes costats fins que sián leugièrament rossidas, las tirarem del fuòc e las metrem sus un plat. Ne farem puèi una autra tièra, e farem aital fins que ne demòre pas pus.
Variantas: podèm balhar a la pasta una esposcada de pebre. D'unes i apondon un saquet de levam en polvera. Podèm cambiar l’aiga contra de lach (aquò pòt èsser mitat e mitat). D'unes, a taula, las asagan de qualques gotas de citron. En Lengadòc, apondon un parelh d’alhs capolats a la pasta. En Provença, d'unes las farcisson amb un pauc de cambajon capolat, barrejat amb de gruièra raspat; d'autres càmbian lo cambajon contra de filets d’anchòias abocinadas (es una farcidura leugièra, per dire qu'es fòrça escàs, son pas coma las flors farcidas, que las cal emplir e enfornar); en Crau e al País Marselhés, d'unes, a taula, las asagan amb qualques gotas de chuc de citron. Dins lo Comtat de Niça, d'unes apondon a la pasta qualque rameta de jolverd (chaplada).
D'autras denominacions: bonhetas de flors de tuqueta (Bas Lengadòc), bonhetas de flors de corgeta, bonhetas de flors de cogorda auberginèla (Bas Lengadòc, Costièra de Nimes), bonhetas de flors de cogorleta (Costièra de Nimes), bonhetas de flors de cocordon (Provença), bonhetas de flors de cocordeta (Provença, Comtat Venaicin), bonhetas de flors de cogordon (Provença, Comtat de Niça). ‘Bonhetas de flors de cogordeta’ es una denominacion que s'emplega en Comtat Venaicin, Provença e Comtat de Niça.
Dialectalismes e localismes
#1 Hola, Petitagran. Gràcies per la corranda. Supose que aquesta versió deu ser originària del sud de Catalunya, però al País Valencià també és coneguda, tot i que ara no puc recordar si és exactament igual.
Salut!
Maria, per bé que et vull,
no et casos a la Ribera
que sols menjaràs bajoques
i flor de carabassera.


text:
En difusion tornar ua emission de 2013 en companhia de Francesc Serés Guillén, escrivan catalan.La força de la gravetat = La force de gravité que pareish en francés mercés a Federop a Gardòna en Dordonha - edicions fondadas per l'esmiraglant escrivan e traductor occitan Bernat Lesfargues. Qu'ei lo libe, constituit per dètz-e-sèt novèlas e completat per quate nòtas.
17 de des. 2014
En Ondas setm. 51 en navèra difusion dab Francesc Serés, l'escrivan catalan
Us privat a gratis, us public mercés de contactar d'abòrd domenja@gmail.com En jòia
En difusion tornar ua emission de 2013 en companhia de Francesc Serés Guillén, escrivan catalan.La força de la gravetat = La force de gravité que pareish en francés mercés a Federop a Gardòna en Dordonha - edicions fondadas per l'esmiraglant escrivan e traductor occitan Bernat Lesfargues. Qu'ei lo libe, constituit per dètz-e-sèt novèlas e completat per quate nòtas.
En difusion tornar ua emission de 2013 en companhia de Francesc Serés Guillén, escrivan catalan.La força de la gravetat = La force de gravité que pareish en francés mercés a Federop a Gardòna en Dordonha - edicions fondadas per l'esmiraglant escrivan e traductor occitan Bernat Lesfargues. Qu'ei lo libe, constituit per dètz-e-sèt novèlas e completat per quate nòtas.
En Ondas de Domenja Lekuona 51 en difusion tornar entervista de l'escrivan catalan Francésc Serés by Hadiupodcastsdomenjalekuona on Mixcloud
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text:
Jius et judâismo en Arpetania
O est un articllo sur los Jius et lo judâismo de l’ensemblo des tèrritouèros yô que l’arpetan est la lengoua du payis.
Somèro
Judâismo en ArpetaniaChangiér
Cen fât 2000 ans qu’ègziste na minoritât de Jius dedens los Payis arpetans. Por la Savouè, la premiére mencion de Jius dâte de 1254[1]. Y at un mouél de senagôgues, d’ècoules jiues et tot plen de rèstorants jius[2]. Dedens los cantons de Geneva et de Vôd, lo yidich·e est considèrâ coment na lengoua du payis[3].
En Vâl d’Aoûta, y at gins de senagôgues, mas y avéve la comunôtât jiua d’Aoûta (comunità ebraica di Aosta en étalien)[4] que lo partisan et historien Emanuele Artom ére un membro. Ora cela comunôtât est amôrta et pués est vêr raprochiêe de la comunôtât jiua de Turin (comunità ebraica di Torino en étalien). Arriér-més la France et la Suisse, los Jius étaliens ant jamés prègiê yidich·e, mas pletout rapondu de paroles de l’hèbrèo dedens la lengoua étalièna et los difèrents dialèctos de les règ·ions[5]. Y at un mouél de senagôgues en Piemont, mas pas yona dedens les Valâdes arpetanes. Tot pariér por la règ·ion de la Poulye, mas pas yona ni a Cèles de Sant Vuite ni a Fayéte. Y en at pas un mouél de judèo-arpetans[Nota 1] en Arpetania.
SenagôguesChangiér
Vê-que na lista a complètar de senagôgues dedens los difèrents payis de lengoua arpetana.
ToponimoChangiér
Ègziste un cârro « lèc des Jius » (lac des Juifs en francês) vers Chambèri qu’est houé apelâ « Colombiér »[6]. ... (a fâre).
Notes et rèferencesChangiér
NotesChangiér
- Judèo-arpetan (ארפיטנית-יהודית en hèbrèo), parola en analogia avouéc l’adjèctif (fr) « Judéo-allemand ».
RèferencesChangiér
- (fr) Castelnuovo, Guido LA SAVOIE AU MOYEN-AGE, 1032-1536.
- (en) Georges Levitte & David Weinberg « Lyons », dessus Jewish Virtual Library.
- (fr) CEFAN - Confédération suisse - Les langues autochtones.
- (it) Kolòt - Gli ebrei in Valle d’Aosta.
- (it) Anna Foa : Presenza ebraica in italia.
- (fr) JUIFS (Lac des), dedens lo diccionèro de Dolfo Grôs.


text:
E-Prime
E-Prime (que significa English Prime) es una manièra de parlar anglesa sens usar lo vèrb "èsser", en anglés to be, en quina part que siá (be, is, am, are, was, were, been, being [1]). Per contra, un parlant o un escribiente d'E-Prime usa de vèrbs diferents coma "se far" (en anglés to become), "demorar" (to remain), e "s'igualar" (to equal) o eles pòdon rebastir la frasa per mostrar quala o que fa l'accion. Per exemple, en E-Prime, un escribiente cambiariá la frasa Mistakes were made = "Errors foguèron faches" a Joe made mistakes = "Joe faguèt d'errors". Aquel cambiament de formulacion revèla un actor (Joe) del temps que la forma precedenta a amagada l'actor. Los usatgièrs d'E-Prime considerariá mai adaptada la cambiada frasa.
Racions D'E-Prime[modificar | modificar la font]
D. David Bourland, Jr. Prepausèt primièrament E-Prime en 1965. Bourland Aviá estudiat Semantica Generala en lo passat. L'idèa principala de la Semantica Generala es que d'èssers umans pòdon merament saber qu'eles obsèrvan e experiencian quand eles veson, senton, tòcan, senton per gost, olen, pensan, e senton, e en mai, las observacions e las experiéncias pòdon afectar las observacions e las experiéncias futuras. Doncas que qui que siá a d'experiéncias diferentas dels autres, tanben interpretacions de las experiéncias son diferentas.
Estudiants de Semantica Generala e d'usatgièrs d'E-Prime obstinen se que dire This cat is soft = "Aquel gat es doç" omet nombroses autras atributs, e implica que l'"objècte" exterior del gat es lo "meteis que" l'experiéncia interiora d'"èsser doça". Per contra, d'usatgièrs d'E-Prime dison This cat feels soft TO ME = "Aquel gat impressiona doç A ME" per se remembrar de las causas seguentas:
- La siá experiéncia d'"èsser doça" compren e l'"objècte" exterior nomenat "gat" e los uèlhs, las mans, lo cervèl e lo sistèma nerviós de l'observaire.
- Quauquarrés un autre puedería experienciar divèrses aspèctes del gat.
- Eles meteisses puederían experienciar una causa diferenta en un temps diferent o en circonstàncias diferentas. (Lo gat puedería gratar los, o impressiona humit o cubrido amb brutícia.)
Qué es pas E-Prime[modificar | modificar la font]
E-Prime e Semantica Generalas son pas de lengas o de de formas d'anglés diferents. Per contra, eles provesisson de manièras diferentas de pensar e de parlar del mond.
Lengas coma arábico, turca, e cantonés, e mai se a pas un vèrb separat per "èsser", elas an l'idèa d'"èsser". Per exemple, un parlant de la nòstra lenga puedería dire "Aquela poma es roja". Un locutor d'arabi poiriá dire (en traduccion literala) "Aquela poma roja". La majoritat de las lengas pòt èsser usada per esprémer l'idèa d'una roja poma. Un usatgièr d'E-Prime pòscas merament dire (en traduccion literala) "Aquela poma apareis roja a me" per se remembrar que "veire de roja" compren e la poma e l'uèlh e cervèl de la persona observante la poma.
Nombroses ensenhaires d'anglés alentan estudiants a usar de vèrbs diferents d'"èsser". A eles, usatge de vèrbs mai actius fa òbra escricha mai clar e mai interessant. Aquelas enseñadores vòlon refinar d'òbras escrichas per los sieus estudiants e pas necessàriament accedisson a las idèas de Semantica Generala o E-Prime.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En la nòstra lenga serián "èsser", "es", "son", "èra", "estat", "en essent", "siá"/"siatz"


text:
De jure
De jure es una expression latina que significa "per la lei", "pel drech", en oposicion a de facto, exprimís l'idèa d'imperatiu legal, a vegada d'imperatiu necessari
Per exemple, se un país es independent de jure, se pòt dire qu'es independent en teoria o independent en principi (coma San Marin e Mónegue, que, segon un acòrdi, en cas de invasion d'un autre país, dependon militarament de las fòrças armadas d'Itália e de las fòrças armadas de França, respectivament).
Aquela expression tanben fa referéncia a las leis qu'existisson, mas sens èsser respectadas en prectica, o alara, son pas aplicadas de fach. Elisabèt II, Reina de Canadà, es lo cap d'Estat du Canadà de jure; le Governaire general de Canada es cap de l'Estat de facto


text:
Per Mans de Breish
Aquel crit que sortís del pitre de la luta
Aquel crit qu’es pastat de nòstra volontat
L’avèm volgut tant fòrt per socar lo silenci
De las complicitats a totes los nivèls
Se sovent vos far paur, talpas de la consciénça
Negres que siátz de pas voler vòstre bonur
Se sovent fa solelh dins l’escur sens sapiénça
Es qu’al fuòc de vertat a rescalfat sas mans
Aquel crit l’ai volgut plantat dins ma guitarra
Coma un còp de cotèl al còr de l’enemic
Aquel crit l’ai portat, fanga de ma colèra
Sus las moquetas frejas de las decisions
Es pas crit de la fin mas crit de la debuta
Ara tot pòt venir siàm prestis a marchar
Avèm causit d’anar sul camin de la luta
Del pitre general lo crit ven de montar.
Dins Occitania
Viure o podem
Nòstra autonomia
Lèu la ganharem.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
24/02/2015
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 1er de març 2015
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission dau diumenc 1er de març a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran l'accordeonista Nicolas Peuch e la flaütista Lucie Roulet per lor noveu Duò Anem. Jugaran en directe dins l'emission.
De veire sus aqueu blògue l'article sur Nicolas Peuch et Lucie Roulet: http://occitan.blogs.sudouest.fr/archive/2015/02/08/le-du...
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
07:17 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Partit fòrça igualat entre dus equips, que cerquèren era victoria en tot eth partit. Ena prumèra mietat poques ocasions entàs dus equips: Ruben tamb un shut d’esquerra que toquèc eth garròt dera porteria deth SaliesMane, e un aute shut d’Ignasi que siguèc desviat a cornèr peth portèr Exposito. Eth nòste portèr Marcos auet de parar un shut de Hasncotte. Ath finau dera prumèr mietat eth SaliesMane auèc era melhor ocasion deth partit donques Roca I s’escapaue dera defensa aranesa mès en sòn shut gessia desviat dera porteria. Tamb 0-0 s’arribaue ath descans.
Tot ère per decidir e se shumaue qu’er equip que marquèsse prumèr s’emportaria era victòria. Ena menuta 60’ auec lòc era jogada que decidiria eth partit. Er arbitre expulsèc pera dusaua tarjeta auriòla a Marcos per tocar era pilota dehòra der àrea tamb era man. Se calèc Liaño de portèr e era falta shutada per Roca I entraue pera esquaira dera porteria. Atau, SaliesMane guanhaue per 1-0. Encara quedauem 30 menutes e era U.E. Bossòst seguic en tot lutar entà empatar eth partit, eth SaliesMane joguèc ara contra aguesti menutes. Ignasi auèc ua bona ocasion e dempús Javi tanben estèc a punt de marcar.
Ath finau derròta minima daunt un bon equip;eth partit se decidic per petiti detalhs. Non auèrem talents enes lesions pr’amor que Ruben, Aritz e Liaño deishèren eth terren de joc e dempús era expulsion de Marcos se notèc en resultat finau; de totes manères ,er equip deishèc ua molt bona impression e enquia tamb 10 jogadors non dèc jamès eth partit per perdut.
Eth pròplèu partit torne era Copa de Midi; jogam en Bossòst eth dissabte 2 d’octubre tàs 20 :00 contra er equip de Cazaril.
U.S. SaliesMane:Exposito, Ertlen, Perez, Bamard, Ferran, Martins I, Brih, Barnier, Hasncotte, Roca I, Martins II. Remplaçants: Roca II, Da Costa I, Da Costa II.
Tarjetes auriòles: Da Costa (66’).
Trainer: Lacomme Jean Luc.
U.E. Bossòst: Marcos, Dani, Miguel, Aritz (50’ Javi) , Felipe, Liaño, Jorge, Alex, Madrid (45’ Marc), Ignasi e Ruben (42’ Gachi) .
Tarjetes auriòles: Marcos (35’ e 60’), Jorge (75’), Javi (80’)
Tarjeta vermelha: Marcos (60’).
Trainer: Adrian.
Gols: 1-0 Roca I (60’).
Arbitre: Dejean Benjamin.


text:
LO MONTA-MAMETAS
mercredi 1 juillet 2015
La Saucissa-pride
samedi 22 novembre 2014
Los pòts
dimanche 14 septembre 2014
Lo subjonctiu academic
dimanche 6 avril 2014
Volèm morir al país!
jeudi 12 septembre 2013
Los escupeires de vin !
- Los eslogans de 1907 portavan : « Dins la tina de la Republica, preparatz lo vin de la revolucion sociala ». « Lo vin sauvarà lo Miègjorn, lo Miègjorn sauvarà lo vin ».
vendredi 23 août 2013
Te cau pas beure
- Joine, que te li fau, te cal pas beure d'aquela aiga! Ailamont darrièr la cança i a lo prat e dins lo prat i la manada dau Cristòu, amb los buòus, un cinquantenat, qu'an cagat dedins lo riu. E puòi i a los chivaus, de Camargues ufanoses e plan tenguts, te prègue d'o creire, eles tanben an cagat dedins lo riu. E vèses, darrièr la mata d'ausina, aval, aquela blaca d'aquí, i a lo tropèl de fedas dau vièlh Gonèl, l'autboissaire. Bedigas, anhèls, parròts e mai las cabras e los bocs, tot aquel mond, sens te parlar de la feruna, cagan dedins lo riu!
jeudi 15 août 2013
A la ceba, a la ceba !
dimanche 23 juin 2013
Total Festum, 29 de junh, Argelièrs d'Erau
29 de junh de 2013, TOTAL FESTUM a Argelièrs
dimanche 28 avril 2013
My pub in Gaillimh
PUB prononciatz [pɔb]
dimanche 31 mars 2013
L'ase e lo capelan
Un brave capelan, agent pregat tot l'an
Se trapèt empachat de Pascas l'endeman,
E non posquèt acompanhar lo seu tropèl,
Penecar pels calhaus per se ganhar lo Cèl.
Lo camin es estrech, que poja a l'Ermitatge
Monta, davala, es long de tant de lègas,
L'an davant, s'i espatarrèt, faguèt fracatge
Mas d'i tornar ongan, n'aviá la petelega!
Pasmens lo medecin siaguèt mai que clar:
- Demoratz a Gelòna o vos anatz tugar!
Sètz fotut, sètz plegat, vos caldriá arrestar,
Lo mal d'òsses, los agacins, brèu lo grand atge
Sètz dins un parelh d'ans prèst per lo repapiatge.
- Mas mas fedas perdudas, me las cal menar.
- Vòstr' Bon Dieu es un mèstre pièger que Sarquo,
Pels seus ges de retirada, ges de repaus.
Lagremas dins los uòlhs, lo sant òme vegèt
Totes sos parroquians, quand lo diluns venguèt
Biaças en bricòla, prene lo naut camin.
Un ase, pietadós, de plan bona esquina
Venguèt a l'òme e de sa polida mina:
- Ai carrejada Maria emprenhada,
Per lo caufar, sus l'enfant polit ai bufat,
Ane! Zo! A caval qu'anam mancar la fin.
Barlinga, barlanga los vaquí totes dos
Afrairats que non sai, amics, companhs, uroses
Se conois pas pus de l'ase, dau capelan
Lo de raça asina e lo de la latina.
Mas passada la crotz 'maginatz son espant
Amondaut lo mond avián voidat las tinas,
Cantavan, pintats, de Dieu la granda glòria,
D'Osannàs enchichorlats amb d'Alleluias!
Lo revelh de l'infernala tica-taca,
Sus la taula de nuòch picant a grand martèl,
Desperta subran, al còr la tifa-tafa,
Lo capelan, las tressusors long dau rastèl;
Banhat, trempa, tot lo lièch amai los lençòls,
La boca empastada, la tèsta que li dòl.
- Mea Culpa, mon Dieu ai tastat tròp de vin
Ai pregat un pauc tròp vòstre Sant-Adornin.
De moralas, causiretz, que me siái pensat,
Vos faire bon pès, n'i a doas, plan pesat:
"Quand lo cat pòt pas èstre al mitan dels canhòts,
Aqueles d'aquí dançan e se meton pelhòts!"
La segonda mai evangelica nos ditz:
"Mèfi que se lo canton de l'uòlh te prusís,
Çò que prenes per una palha quissonada,
Es benlèu una plan bèla fusta amagada."
dimanche 17 mars 2013
Habemus magret !
"Lo paumon, que vos disi, lo paumon!!!
L'eleccion d'un papa occitan se seriá poscuda senhalar per un fum de magret, s'èra sortit dau Sud-Oèst, de costèla de feda per un de la Gavachia, o de sardinada per un Setòri o un Marselhés. Los sepions aurián dich, mai segurament qu'un fumigèn empoisonaire, lo papa catalan, lo shit-burger a la brasa lo Nòu-Mond e çò que nos espèra, los espaguètis tras qu'al dente, un dur de la Curia.
Mai, lo cardinal cap-grasilhaire auriá pogut matisar l'informacion. Un plan-ponh d'espècias nos auriá anonciat l'endacòm e l'aventura, lo fenolh a bodre l'eleccion dau Bordalés Ricard 51, l'olor de la merguèz auriá dich un papa dobèrt per un raprochament amb l'islam, lo rabinat un integrista de la plena pèl!
Per se'n tornar cap al nòstre Francés-lo-novèl, bastava de brasucar un bife de lomo o un bife de chorizo, e, ita missa est, èra blat ensacat! A la condicion de pas se servir, evidentament, a cò de Spanghero, pecaire, per defugir lo m'as-colhonat-quand-t'ai-sentit!
En mai, ba sabètz tant coma ieu que Dominus Vobiscum a pas jamai patit! Doncas un còp ensenhat al mond tot, urbi et orbi e tutti quanti, pel fum passejaire, la novèla eleccion, un còp acabat lo pichon torn sul balcon per se metre en boca e salivejar un pauqueton, lo recapte per assadolar totes aqueles prelats, tant atalentats que te manjarián un curat farcit d'ostias, seriá ja alestit per festejar lo papa novèl melhor qu'amb de regardèlas!.
jeudi 14 février 2013
Viralenga Clapassièr
samedi 12 janvier 2013
Las que dançavan dins la lutz
E per començar, la vos sovetam a totes plena de contentament e de bonaür perfièch, la novèla annada de 2013, polida e plan granada.
vendredi 14 décembre 2012
Adieu Coumisset
« Cal risolejar dins la vida, E puòi l’istòria es polida ».
dimanche 4 novembre 2012
Lo desnasigatge
mardi 23 octobre 2012
Vai-z'i Popó!
E se d'ara endavant, per ganhar lo torn de França basta d'arribar segond o afortissi aquí sens trastejar una minuta: Polidòr, lo nòstre Raimond, es lo campion mai bèl que la tèrra aja portat.
Popó ven enfin de ganhar lo torn! Òsca, vai-z'i Popó!
Per çò dau dopatge, sèm aquí entre nautres, anam pas jogar las catamiaulas, nos pagar de mots o de bèls imatges. Fa un moment que sèm adralhats.
Per ieu, nascut dejós una soca de carrinhana, çò que m'estonava èra de veire los espanhòus de l'epòca me téner pè dins la laga quand èrem a vendémiar, que sens me conflar, lo sabi copar lo rasim.
Lo jorn que diguèron dins lo pòst que Contadòr èra cargat fins a las glandolas de menèstras magicas, comprenguèri çò que n'èra de sos compatriòtas vendemiaires.
Los meus, de paises, èran cargats de quicòm de mai sanitós. Cal pas creire, lo Politi, vièlh minaire a la retirada, se seriá pas sortit sas cent trenta semaus en fusta, quichada per comol amb son capèu de rasims que n'i aviá tant dessús que dedins, sens desquilhar per abans sos tres litres de bon vin! Sens comptar que s'empastagassava coma cal abans cada repais.
E degun se seriá pas imaginat de li levar sa paga per tan pauc.


text:
Usain Bolt
Usain St.Leo Bolt (nascut a Sherwood Content, Tilawni Parish, Jamaica, lo 21 d'agost de 1986) es un atlèta jamaican especialista de l'abrivada o esprint, multicampion olimpic e deteneire de mantun recòrd del mond d'atletisme.
Somari
Lo fenomèn[modificar | modificar la font]
Ja revelat tre las categorias de cabdet e junior, deten los recòrds del mond del 100 m en 9 s 58 (en tot batre lo sieu pròpi recòrd dels Jòcs Olimpics d'estiu de Pequin 2008..., en lo far progressar de 11 centens de segonda, performància inedita dins una especialitat tan corta coma lo 100 m...) e del 200 m en 19 s 19 (idem lo sieu pròpi recòrd tot parièr...), totas marcas aquelas realizadas a Berlin en agost de 2009, als XIIens Campionats del Mond d'atletisme de l'IAAF o Federacion Internacionala d'Atletisme.
Ja triple campion olimpic a Pequin en 2008 (100, 200, e 4x100), que lai batèt pel primièr còp los recòrds mondials (çai-sus mencionats), deten tanben lo del relai 4 x100 en 37 s 10 , cotria amb los sieus coequipièrs jamaicans Nesta Carter, Michael Frater e Asafa Powell (ex-deteneire aiceste del recòrd mondial del 100 m en 9 s 72...)
Èra atal, e fòrça temps aprèp, lo tresen atlèta de l'istòria dels Jòcs Olimpics d'estiu a èsser triple campion olimpic dels 100, 200 e 4x100 m, aprèp lo legendari e mitic esprintaire nòrd-american Jesse Owens als Jòcs Olimpics d'estiu de Berlin 1936 (qu'aiceste, a de mai, ajustèt lo títol de saut de long a l'espet) e lo sieu compatriòta estatsunian Carl Lewis... idem pel saut de long) als Jòcs Olimpics d'estiu de Los Angeles 1984.
Triple campion del mond tanben a Berlin, en 2009, èra ja estat doble medalhat d'argent als XIens Campionats del Mond d'atletisme d'Osaka a Japon, en 2007, sus 200 m e al relai 4x100.
En 2008, es estat designat Melhor Atlèta de l'annada per l'IAAF, guerdon partejat amb la sautaira de perga russa Yelena Isinbayeva.
Es lo primièr atlèta de tota l'Istòria de l'atletisme fins ara a èsser passat sot las 9 s 70 e 9 s 60 al 100 m.
Es escaisnomat Lightning Bolt, çò es Liuç, Beleg, per encausa de la siá velocitat de segur, mas tanben de las mimicas e del gèst que fa sempre al despart de sas corsas, lo d'un arquièr que manda la siá sageta cap al cèl.
Es rèirerepresentatiu ademai de l'atletisme caribenc, de totas las Antilhas, pesquièr excepcional d'atlètas de nivèl mondial, dins totas las especialitats de velocitat de l'atletisme (100, 200, 400 m, 100 m, 110 m baranhas & 400 m baranhas e relais) mas tot parièr dels concorses de destenda (saut de naut, saut de long, triple saut)...
Los començaments[modificar | modificar la font]
Als 15 ans, en 2002, e encara cabdet, corrissiá ja lo 100 m en 10 s 20.
Ganhèt la medalha d'aur del Campionat del Mond d'atletisme de la joventut de Kingston, cò sieu o quasi, en 2002, sul 200 m (en 20 s 61) e tornèt començar als de Sherbrooke, Quebèc, en 2004.
Lo meteis an, foguèt lo primièr atlèta junior, als Carifta Games o Jòcs Caribs, disputats a las Bermudas, a passar sot la barrièra de las 20 s sul 200 m, amb un temps de 19 s 93, qu'es encara lo recòrd del mond.
Palmarès[modificar | modificar la font]
Als Jòcs Olimpics :
- Pequin 2008:
- AUR , 100 , 200 e 4x100 m
Als Campionats del Mond d'Atletisme :
- Osaka 2007:
- ARGENT, 200 e 4x100 m
- Berlin 2009
- AUR , 100, 200 e 4 X 100 m
- Daegu 2011
- AUR , 200 e 4 X 100 m
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Atletisme
- Istòria de l'atletisme
- Jòcs Olimpics
- Istòria dels Jòcs Olimpics
- Atletisme als Jòcs Olimpics
- Pequin 2008 - Atletisme
- Campionat del Mond d'atletisme
- Campionat del Mond d'atletisme de 2007
- Campionat del Mond d'atletisme de 2009
- Campionat del Mond d'atletisme de la joventut
- Recòrds del mond d'atletisme
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- sus YouTube... mai de 14 700 documents subre n' Usain Bolt en picar coma clau Usain Bolt
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- Article utilizant lo modèl Commons
- Carta grafica pas indicada
- Atletisme
- Campionat del Mond d'atletisme
- Atlèta jamaican
- Correire de 100 mètres
- Correire de 200 mètres
- Relaiaire (atletisme)
- Campion olimpic jamaican
- Campion olimpic en atletisme
- Detentor d'un recòrd del mond d'atletisme
- Atlèta als Jòcs Olimpics d'estiu de 2004
- Atlèta als Jòcs Olimpics d'estiu de 2008
- Naissença en Jamaica
- Naissença en 1986


text:
U.E. Bossòst 2 – F.C. Larboust-Oô 1
Victòria bric fàcil era artenhuda pera U.E. Bossòst aguest darrèr dissabte en Bossòst, dauant un equip dera part baisha dera classificacion que demostrèc molt bones maneres.
Ena prumèra mietat eth ritme deth partit ere tranquil, sense auè granes ocasions de gol; era U.E. Bossòst portaue era iniciatiua e eth Larboust sajaue de sorprène ara defensa aranesa. Daue era impression qu’eth 0-0 anaue ben as dus equips e portant se jogauent bastant: eth Larboust entà gesse dera part baisha dera classificacion e er equip aranés entà plaçase prumèrs deth campionat.
Ena dusaua mietat ath quart d’ora eth Larboust aprofitaue ua pilota ara esquia dera defensa aranesa e Duloc se plantaue dauant Kike e shutaue ras entà marcar eth 0-1. Era U.E. Bossòst responèc ara seguia e Paba d’un bon cop de cap empataue a 1. Eth partit ja portaue un ritme diferent e eth domini d’er equip aranés ere cada viatge més gran. Eth madeisn Paba auèc dues ocasions en una rematada de cap prumèr e dempús en ua pilota en que se quedèc dauant deth portèr e shutèc as sues mans. En ua fauta laterau shutada per Pèir e tocada de cap leugerament per un defensa deth Larboust s’introduie ena porteria francesa, ere eth 2-1. Enes menutes que quedauem ei quant més s’enlordic un sinhau eth joc, auem fòrça interrupcions.
Ath finau, victòria que mos plaçe eth prumèr loc deth campionat damb 26 punts, seguic peth Villeneuve de Riviere e Etoile Cagire 25, Isle en Dodon 24 e Luchon 21.
Eth plòplèu partit, 8ua jornada deth campionat de liga dissabte 5 de gèr tàs 20:00 ores en Bossòst contra er equip deth Villeneuve de Riviere.
Aguesta semana entrenam eth diuendres dia 28.
¡¡¡ Bones Hèstes e Erós An Nau entà toti !!!
U.E. Bossòst : Kike, Jaime, Chapo , Antonio, Hector, Àlex, Piñeiro, Luis, Ignasi, Ariel , Pèir. Remplaçants : Salva, Madrid, Paba.
Tarjetes auriòles : Piñeiro (89’).
Trainer : Jordi.
F.C. Larboust-Oô: Tresserre, Escole S., Pascau, Joly, Guiziou, Heride C., Heride Y., Cabare, Dulon, Arnauduc, Escole P. Remplaçants : Rossi, Blando,Moussaoui.
Trainer : Tine Jean Claude.
Tarjetes auriòles : Heride Y(87’).
Gol : 0-1 Duloc (55’), 1-1 Paba (60’), 2-1 Pèir (75’).
Arbitre : Darnaud Claude.
dilluns, 24 de desembre de 2012
dilluns, 17 de desembre de 2012
Sonque mos quede eth campionat
U.E. Bossòst 0 – F.C. Nestes 2
Bon partit des 1/32 de finau dera Copa de Midi eth d’aguest dimenge en Bossòst entre era U.E. Bossòst e eth F.C. Nestes, equip de dues categories superior ar equip aranés.
Eth partit se decidic en profitar eth F.C. Nestes dus errors puntuals dera nòsta defensa en pèrder era pilota en miei deth camp e realizar un ràpit contraatac entà suspréner ara defensa aranesa. Abantes era U.E. Bossòst auec ua bona ocasion ena que a Gachi e Ignasi se les quedèc enes pès era pilota laguens der àrea petita e non poderen shutar. En 5 menutes eth Nestes anaue a sentenciar eth partit en profitar Grange e Donascimiento dues perdes de pilota dera defensa aranesa. En darrèr minut dera prumèra mietat Antonio auec ua bona ocasion en quedà-se solet dauant deth portèr Fourquet e shutar ras a toca deth garròt dehòra dera porteria. Tamb 0-2 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, er equip aranés sajèc de marcar un gol entà intentar redusir es distàncies e calà-se ena eliminatòria. En un bon centro d’Ariel, Pipe rematue solet de cap e era pilota anaue nauta tà dehòra. Eth madeish Pipe auec ua bona ocasion en shutar laguens der àrea mes eth sòn shut siguec desviat pera defensa deth Nestes. Enes darreres menutes deth partit , eth Nestes auec ua bona ocasion ena que Dupuy se plantaue dauant de Kike e shutaue naut dehòra dera porteria.
Ath finau, eliminadi d’aguesta Copa de Midi ena qu’er equip deishèc ua bona impresion. Eth premi d’arribar ad aguesta elimatòria a estat era equipacion que portaue er equip aguest dimenge. Ara, a mete-se en campionat en tot sajar de guanhar es dus partit qu’auem pendents peth mau temps.
Eth plòplèu partit, 7ua jornada deth campionat de liga dissabte 22 de deseme tàs 20:00 ores en Bossòst contra er equip deth F.C. Larboust-OÒ.
Aguesta semana entrenam dimars e diuendres.
U.E. Bossòst : Kike, Marc, Chapo , Antonio, Piñeiro, Àlex, Abraham, Luis, Ignasi, Ariel , Gachi. Remplaçants : Salva, Xavi, Pipe.
Trainer : Adrian.
F.C. Nestes: Fourquet, Dumestre, Leromain, Rumeale, Pailhac, Clairon, Dupuy, Erracarret, Donascimiento, Verdier, Grange. Remplaçants : Barbazan, Gailhard, Blancard.
Trainer : Forgue Stephane.
Tarjetes auriòles : Leromain, Rumeale.
Gol : 0-1 Grange (35’), 0-2 Donascimiento (40’).
Arbitre : Augueliaro Ivan.
Liniers : Martin Noël, Iakini Ayedine.
Bon partit des 1/32 de finau dera Copa de Midi eth d’aguest dimenge en Bossòst entre era U.E. Bossòst e eth F.C. Nestes, equip de dues categories superior ar equip aranés.
Eth partit se decidic en profitar eth F.C. Nestes dus errors puntuals dera nòsta defensa en pèrder era pilota en miei deth camp e realizar un ràpit contraatac entà suspréner ara defensa aranesa. Abantes era U.E. Bossòst auec ua bona ocasion ena que a Gachi e Ignasi se les quedèc enes pès era pilota laguens der àrea petita e non poderen shutar. En 5 menutes eth Nestes anaue a sentenciar eth partit en profitar Grange e Donascimiento dues perdes de pilota dera defensa aranesa. En darrèr minut dera prumèra mietat Antonio auec ua bona ocasion en quedà-se solet dauant deth portèr Fourquet e shutar ras a toca deth garròt dehòra dera porteria. Tamb 0-2 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, er equip aranés sajèc de marcar un gol entà intentar redusir es distàncies e calà-se ena eliminatòria. En un bon centro d’Ariel, Pipe rematue solet de cap e era pilota anaue nauta tà dehòra. Eth madeish Pipe auec ua bona ocasion en shutar laguens der àrea mes eth sòn shut siguec desviat pera defensa deth Nestes. Enes darreres menutes deth partit , eth Nestes auec ua bona ocasion ena que Dupuy se plantaue dauant de Kike e shutaue naut dehòra dera porteria.
Ath finau, eliminadi d’aguesta Copa de Midi ena qu’er equip deishèc ua bona impresion. Eth premi d’arribar ad aguesta elimatòria a estat era equipacion que portaue er equip aguest dimenge. Ara, a mete-se en campionat en tot sajar de guanhar es dus partit qu’auem pendents peth mau temps.
Eth plòplèu partit, 7ua jornada deth campionat de liga dissabte 22 de deseme tàs 20:00 ores en Bossòst contra er equip deth F.C. Larboust-OÒ.
Aguesta semana entrenam dimars e diuendres.
U.E. Bossòst : Kike, Marc, Chapo , Antonio, Piñeiro, Àlex, Abraham, Luis, Ignasi, Ariel , Gachi. Remplaçants : Salva, Xavi, Pipe.
Trainer : Adrian.
F.C. Nestes: Fourquet, Dumestre, Leromain, Rumeale, Pailhac, Clairon, Dupuy, Erracarret, Donascimiento, Verdier, Grange. Remplaçants : Barbazan, Gailhard, Blancard.
Trainer : Forgue Stephane.
Tarjetes auriòles : Leromain, Rumeale.
Gol : 0-1 Grange (35’), 0-2 Donascimiento (40’).
Arbitre : Augueliaro Ivan.
Liniers : Martin Noël, Iakini Ayedine.
Publicat per U.E.B. a 11:09 Cap comentari:
divendres, 7 de desembre de 2012
Partit suspenut
Eth partit de deman dissabte non se jogarà degut a qu'eth terren de joc ei plen de nheu e aigua.
Eth plòplèu partit ei eth dimenge 16 de deseme entas 14:30 en Bossòst, 1/32 de Finau dera Copa de Midi contra er equip deth F.C. Nestes, equip de Labarthe de Neste dera categoria de Promocion Honor.
Entrenaments aguesta semana dimars e dijaus
Publicat per U.E.B. a 20:30 Cap comentari:
dimecres, 5 de desembre de 2012
1/32 de Finau dera Copa de Midi en Bossòst
En sorteig des 1/32 de finau dera Copa de Midi èn Toulouse mos a tocat jogar en Bossòst era dimenjada deth 15-16 de deseme contra er equip F.C. Nestes, equip de dues categories mes a naut que nosati era PH, actualments dusau classificat.
Publicat per U.E.B. a 9:07 Cap comentari:
dilluns, 3 de desembre de 2012
Non poguèrem jogar
Temperatures fòrça baishes, (-5º C) aguest dissabte en Bossòst, e terren de joc en condicions impracticables entà jogar a fotbòl. Er arbitre e es dus equips prenèren era decision de non jogar.
Eth plòplèu partit serà tamben en Bossòst dissabte 8 de deseme tas 20:00contra eth Villeneuve de Riviere qu'aprofitat que nosati non joguèrem entà ester líders.
Classificacion: Villeneuve 25, U.E. Bossòst 22, Luchon e Cagire 21.
Eth plòplèu partit serà tamben en Bossòst dissabte 8 de deseme tas 20:00contra eth Villeneuve de Riviere qu'aprofitat que nosati non joguèrem entà ester líders.
Classificacion: Villeneuve 25, U.E. Bossòst 22, Luchon e Cagire 21.
Publicat per U.E.B. a 9:31 Cap comentari:
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
13/09/2013
L'invité-lo convidat-de "Meitat chen, Meitat pòrc" dau diumenc 15 de setembre
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de questa setmana sera:
Jan-Peire Reidi, escrivaire, professor, cronicaire de nòstre blògue per la surtida de son noveu lexic occitan/ francés/ Anglés
...Tot quò-qui sur :
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e vers l'article de "Rubrica en òc " sur lo lexic de Jan-Peire Reidi
07:31 Publié dans Actualitats, actualité, La lenga e sos dialectes, Literatura en òc, Musica, chants e dança | Tags : jan-peire reidi, jan-pau verdier, martial peyrouny | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Sent Grapasi de l'Èrm
Sent Grapasi de l'Èrm [1],[2] (oficialament en francés Saint-Caprais-de-Lerm) es una comuna occitana d'Agenés, situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion es [seŋgra'pazi de 'lɛr]. Las fòrmas ancianas son totas en latin : Sancti Caprassi (eccl. ~) vocati de Lerm, al sègle XIII, Sancto Caprasio de Heremo en 1271, Sancti Caprisii (eccl. ~), en 1289, Sancti Caprasii Agennensis (priori ~), en 1305, Sancti Caprasii de Heremo (ecclesia ~), en 1317, Sancti Andree de Eremio (capella ~) (legir de Eremo), en 1326, Sancti Caprasii de Heremo et Sancti Laurencii de Malvés (r ~), en 1520, Sancti Caprasii de Heremo (ecclesie ~), en 1535. Lo patron de la parròquia es Sent Caprasi, considerat coma primièr avesque d'Agen, martir al començament del sègle IV, e non pas l'abat de Lerins omonime, coma escriu lo Dauzat, en parlant de tots los Sent Caprasis. Lo nom a evolucionat en Grapasi per metatèsi de r [e sonorizacion de l'iniciala]. Lo determinant, vengut del latin eremu(m), en occitan èrm, remembra una tèrra desèrta o una bosiga, eventualament una tèrra paura [3],[4]. Lo nom d'èrm es sovent donat quand la tèrra se torna desbosigar.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Puègmiròl; es ara del canton de Le Sud-Est Agenais (en francés), donc del Sud-èst Agenés.
Demografia[modificar | modificar la font]
- En 1793, la municipalitat èra Puymirol, Saint Caprais Saint Jean de Thurac, Saint Pierre de Clarac, Saint Romain le Noble et Saint Urcisse (en francés), donc en occitan Puègmiròl, Sent Grapasi de l'Èrm, Sent Joan de Turac, Sent Pèir de Clairac, Sent Romans - Lo Nòble e Sent Orsisi
- 2011 : 624; 2014 : 650 abitants (48 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa Sent Grapasi inscrita als monuments istorics en 1926. Es del sègle XII e romanica, ambe una vòlta probablament del sègle XIV, segon Georges Tholin. Tres capèlas, doás a esquèrra, una a drecha, foguèron ajustadas cap a 1530. Un portal d'estil gotic flamejant foguèt dubèrt a aquela epòca sus la façada occidentala. Un pòrge i mena.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012
- ↑ http://www.locongres.org/oc/aplicacions/top-oc/topoc-recerca/
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 225
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 350 e 590
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-saint-caprais-de-lerm.html


text:
Passejada istorica e botanica a Bonac
Le 5 de mai de 2016, le solelh èra amb nosautres per la darrièra passejada istorica e botanica, organizada pel cercle occitan de Pàmias.
Ongan foguèt a Bonac, pichòta comuna de las ribas d’Arièja qu’avèm escotat conferencièrs de
tota mena, joves e vièlhs, confirmats e en èrba.
Le matin, visita del vilatjòt, de la glèisa e del castèl e per acabar, un polit talhièr de religadura.
Le vèspre, aprèp un pica-mica gostós e fòrça agradiu còsta d’Arièja, e per d’unes, un bocin de prangièra, L’Alan Vidal nos menèt per un camin d’èrbas e de flors per nos assabentar.
Una polida jornada , grandmercé a Elena Laffont e Danièl Pedossat per l’organizacion d’aquela passejada e a l’an que ven !
Totas las fotografias d ’aquela polida jornada aquí.


text:
Ensenhament de l'anglés
Aprendre l'anglés
L'anglés es una de las lengas mai importantas mondialament per encausa de son prestigi economic mas tanben del nombre de locutors (nadius o pas). Son estructura li porgís d'avantatges enòrmes sus d'autras lengas, sa gramatica es pro simpla, los mots son corts e la capacitat creativa de mots novèls es plan importanta.
Aquestas leiçonetas an per tòca de vos far aprendre qualques rudiments modèstes d'anglés.
Somari
Leiçons [modificar]
Gramatica[modificar]
Modals [modificar]
Vocabulari [modificar]
Aplicacions, exercicis[modificar]
Per una lista mai complèta de mots, existís un projècte Wikimèdia de diccionari :
- Lo Wiktionary vos serà util per las versions (diccionari explicatiu dels mots angleses, amb de traduccions vèrs d'autras lengas)
- Lo Wikiccionari, (Wiktionary occitan), vos serà util pels tèmas (diccionari explicatiu occitan, amb de traduccions vèrs d'autras lengas)
Cultura dels païses anglofòns[modificar]
- La cultura anglesa
- La cultura americana
- La cultura canadiana
- Canadian English e Canadian slang (en anglés)
- Provèrbis
Situacions practicas[modificar]
Annèxes[modificar]
- Common connective words
- Falses amics
- Idiòmas
- Noms dels estats, de las nacionalitats
- Vèrbs irregulars
Veire a mai[modificar]
Ligams[modificar]
- TheConjugator
- Escambis lingüistics a res non còst, L'aprendissatge de l'anglés passa per una practica intensiva. Aqueste sit amassa 300.000 correspondants.
- Correspondants anglais, Speakmania permet d'aprendre l'anglés amb de correspondants estrangièrs gratuïtament
- Fury Language, sit que prepausa de fichas de vocabulari e d'exercicis
- Conjugaire d'anglés
- Mixxer sit educacional gratuït pels estudiants que se vòlon trobar un locutor nadiu.


text:
Orbita
En fisica, l'orbita es lo camin qu'un objècte percorrís dins l'espaci a l'entorn d'un autre objècte, jos l'influéncia d'una fòrça centripeta. En particular, especialament dins las sciéncias de l'espaci (astronomia, astrofisica e astronautica), se referís als camins percorreguts pels còrs celèstes jos influéncia de la gravitat.
Dos còrs en atraccion gravitacionala mutuala descrivon d'orbitas ellipticas, parabolicas o iperbolicas seguent las leis de Kepler, que se pòdon derivar de la lei de la gravitacion de Newton.
Somari
Forma de l'orbita[modificar | modificar la font]
La majoritat dels còrs celèstes seguisson una orbita a l'entorn d'un autre còrs fòrça mai massís. En primièra aproximacion, se pòt considerar que los còrs en orbita se tròban somés unicament a la gravitat del còrs a l'entorn d'aquela orbita. En aquela situacion, l'orbita pren la forma d'una corba conica (es a dire una ellipsa, una parabòla o una iperbòla), situant lo còrs massís en un dels fòcus de la corba.
Aquò es una consequéncia matematica del fach que l'atraccion gravitacionala entre dos còrs es proporcionala a l'invèrs del carrat de la distància que los separa.
Lo fach de presentar una o l'autra d'aquelas formas depend de l'energia orbitala especifica del còrs en orbita. Aquela quantitat representa l'energia mecanica per unitat de massa del còrs (es a dire, la soma de son energia cinetica e son energia potenciala). L'energia orbitala es constanta pendent tota l'orbita e s'exprimís coma:
Ont:
- K es l'energia orbitala
- V es la velocitat del còrs en orbita (en modul)
- µ es la constanta gravitacionala del còrs massís a l'entorn d'aquel aqueste es orbita. Es egal al produch de la constanta gravitacionala universala (G) amb la massa d'aquel còrs (M), çò es:
- Dins lo cas de la Tèrra µ val 398 600 km3/s2
- e r es la distància entre los dos còrs
La forma de l'orbita es determinada per l'energia orbitala. Se l'energia orbitala es negativa (K   0) l'orbita serà iperbolica.
Dins lo Sistèma Solar l'immensa majoritat dels còrs seguisson d'orbitas ellipticas. Pasmens qualques uns seguisson d'orbitas iperbolicas e dins aquel cas son de cometas o de sondas artificialas. Las orbitas parabolicas constituisson un cas limit e que solament existisson teoricament. En realitat, un còrs en orbita parabolica seriá somés a de perturbacions que faràn que l'orbita vendriá elliptica o iperbolica.
Orbita elliptica[modificar | modificar la font]
Se l'energia orbitala es negativa, l'orbita pren la forma d'una ellipsa, amb lo còrs massís situat en un de sos fòcus. Perque es una corba tancada, lo movement d'un còrs en una orbita elliptica es periodic. Lo temps que lo còrs en orbita met per recórrer l'orbita completa se nomena periòde de revolucion o periòde de l'orbita. Es definit per l'expression seguenta:
ont a es lo semiaxe major de l'orbita. Dos autres paramètres importants per aquel tipe d'orbita son lo rai de l'apoapsida e lo rai del periapsida:
- lo rai de l'apoapsida es la distància entre lo centre del còrs a l'entorn del que s'orbita e lo punt mai alunhat de l'orbita:
- lo rai de la periapsida es la distància entre lo centre del còrs a l'entorn del que s'orbita e lo punt pus prèp de l'orbita:
ont e es l'excentricitat de l'orbita.
Las orbitas circularas (en forma de cercle) son un tipe particular d'orbitas ellipticas amb excentricitat nulla (e = 0).
Orbita parabolica[modificar | modificar la font]
Se l'energia orbitala es nulla, l'orbita pren la forma d'una parabòla, amb lo còrs massís situat al fòcus d'aquela. Se tracta d'una orbita dobèrta, lo còrs en orbita tend a s'alunhar infinidament del còrs central. En aquel tipe d'orbita, lo fach d'aver una energia orbitala nulla se tradusís per un movement del còrs en orbita totjorn a la velocitat d'escapament correspondent a la posicion ont se tròba. Una autra interpretacion d'aquel fach es que lo còrs aura una velocitat nulla en aténher l'infinit.
La forma d'una orbita parabolica se tròba perfèitament definida amb pasmens d'un paramètre, lo rai de la periapsida rp. La velocitat del còrs ont que siá sus una orbita parabolica es de calcul aisit:
Orbita iperbolica[modificar | modificar la font]
Se l'energia orbitala es positiva, l'orbita pren la forma d'una iperbòla, amb lo còrs massís situat en un dels fòcus d'aquela. Dins lo cas de l'orbita parabolica, se tracta d'una orbita dobèrta, ont lo còrs orbital s'alunha infinidament del còrs central. A diferéncia d'aquesta, pasmens, lo còrs orbital se mòu totjorn a una velocitat superiora a la velocitat d'escapament. La velocitat tanpauc s'anulla a l'infinit, mas que tend a la valor seguenta:
Del meteis biais que las orbitas ellipticas, las orbitas iperbolicas presentan un certan semiaxe major (a) e una certana excentricitat (e). Per aquel tipe d'orbita, los paramètres seguents son importants:
- lo rai de la periapsida, la distància entre lo còrs massís a l'entorn del qual orbitan e lo punt de l'orbita que li es pus prèp. Se tròba amb l'expression seguenta:
- l'angle de divergéncia, l'angle que pren la trajectòria en s'alunhar del còrs central. S'exprimís atal:
Determinacion de l'orbita[modificar | modificar la font]
En astronomia e astronautica, un dels problèmas principals en practica d'aquelas sciéncias es de conéisser precisament l'orbita del còrs que s'estúdia. La coneissença de l'orbita es necessària per determinar la posicion presenta e futura del còrs, e atal de lo poder trobar entre l'infinitat d'objèctes presents sus l'esfèra celèsta. Tanben balha d'informacions sus la natura de l'objècte e la region de l'espaci d'ont ven. En astronautica, l'orbita del satellit artificial o sonda interplanetària es un dels paramètres importants d'una mission espaciala.
La posicion d'un còrs sus una orbita elliptica (lo tipe pus comun) es perfèitament determinada per sièis quantitats nomenadas elements orbitals. Aquelas quantitats definisson la forma de l'ellipsa e sa posicion e orientacion dins l'espaci segon un sistèma de referéncia qu'a per origina lo centre del còrs central. Per exemple, los elements orbitals d'un còrs qu'orbita a l'entorn del Solelh seràn definits a partir del centre del Solelh.
Los elements orbitals d'una orbita elliptica son:
- lo semiaxe major (a): definís la grandor de l'ellipsa.
- l'excentricitat (e): definís la forma de l'ellipsa.
- l'enclinason (i): se definís coma l'angle entre lo plan de l'ellipsa e un plan definit pel sistèma de referéncia. En cas d'orbitas a l'entorn del Solelh s'utiliza lo plan de l'ecliptica com referéncia, alara que per las orbitas a l'entorn d'una planeta se pren l'eqüator celèst d'aquela.
- la longitud del nos ascendent (Ω): se definís coma l'angle entre lo nos ascendent de l'orbita e lo meridian de referéncia definit pel punt vernal.
- l'argument del periapsida (w): se definís coma l'angle, mesurat dins lo plan de l'orbita, entre lo nos ascendent e lo periapsida.
- l'anomalia mejana (M): representa la posicion dins l'orbita del còrs a respièch de la periapsida e correspond a la fraccion del periòde orbital percorrit dempuèi lo darrièr passatge pel periapsida, exprimida coma angle.
Istoricament, l'unic biais de determinar l'orbita d'un còrs celèst èra de mesurar son movement a respièch de las estelas fixas. Lo temps necessari deu èsser pro long per que lo còrs se mòga d'un biais sufisent subre la copòla celèsta e que se pòsca acumular pro de mesuras per determinar sos elements orbitals. Atal, d'ont mai s'acumula de mesuras, d'ont mai serà precisa l'estimacion de l'orbita. Aquela tasca, pasmens, pòt èsser complicada pels còrs alunhats, qu'abitualament se mòvon a de velocitats aparentas fòrça flacas, e en consequéncia, se pòt passar un certan temps entre sa descobèrta e la determinacion de son orbita.
Lo progrès tecnologic contribuiguèt a melhorar la coneissença de las orbitas dels còrs celèstes. D'en primièr, se pòt utilizar dels còrs artificials l'efècte Doppler de sas emissions de ràdio per poder conéisser la velocitat radiala de l'objècte a respièch de la Tèrra, informacion que facilita fòrça la determinacion de l'orbita. Encara, pels satellits artificials en orbita bassa se pòt utilizar de mejans de radiolocalizacion precís per conéisser l'orbita del satellit (per exemple lo GPS). Pels còrs naturals prèps, s'utiliza los sistèmas de deteccion per ondas ràdio (Radar) o de lutz (Lidar) per mesurar las orbitas. Lo cas pus conegut es la mesura de l'orbita de la luna per lasèr gràcias als miralhs que los astronautas del programa Apollo daissèron de las missions lunaras.
Perturbacions orbitalas[modificar | modificar la font]
Cal pas oblidar que l'orbita d'un còrs se pòt pas conéisser amb una precision infinida. De considerar l'orbita coma elliptica e de calcular sos elements orbitals es una aproximacion valida dins la majoritat dels cas, mas sèm a oblidar que l'atraccion gravitacionala del còrs central es pas l'unica fòrça qu'agís subre lo còrs en orbita. Las autras fòrças (nomenadas perturbacions) modifican la forma de l'orbita, del biais que la pòt far apartenir a una de las tres autras categorias (ellipsa, parabòla o iperbòla).
En partida perque la fòrça de las perturbacions se coneis pas perfèitament, en partida perque lo movement orbital pòt èsser fòrça complèxe, la posicion futura del còrs en orbita se pòt pas predire amb exactitud a tèrme long. Aquò s'aplica subretot pels còrs pichons (asteroïdes, cometas, satellits artificials) qu'an mens d'inèrcia se veson pus afectats per las perturbacions.
La natura de las divèrsas perturbacions pòt èsser fòrça variada:
- La gravitat d'autres còrs celèstes: es la perturbacion dominanta dins lo Sistèma Solar, ont la gravitat de las planetas influéncia l'orbita a l'entorn del Solelh dels còrs pichons e de las quitas planetas entre elas. Lo movement de dos còrs jos l'influéncia de la gravitat mutuala es de bon predire, mas lo movement mutual de tres còrs o mai es un problèma matematic sens solucion « exacta ». Dins lo cas del Sistèma Solar, la posicion dels còrs se pòt pas predire amb exactitud.
- La friccion atmosferica: afècta los còrs en orbita prèpa de l'entorn de planetas. Lo fregament demenís l'energia de l'orbita, mermant son rai fins que lo còrs en orbita acabe precipitat contra la superficia del còrs central.
- La forma del còrs central: pels satellits qu'orbitan prèp del còrs central, lo fach qu'aquel seguís pas una esfèra perfèita a per consequéncia l'irregularitat de son atraccion gravitacionala al long de l'orbita, deformant aquela.
- La pression de radiacion solara: confòrma a las leis de la mecanica qüantica, la mediacion solara (lutz las particulas) exercís una fòrça sufisenta per perturbar las orbitas dels còrs pichons.
Orbitas dels còrs naturals[modificar | modificar la font]
Dins lo Sistèma Solar, la majoritat dels còrs celèstes seguisson d'orbitas subretot ellipticas. L'excepcion principala son la cometas, que pòdon presentar d'orbitas ellipticas, quasi parabolicas o per lo mens iperbolicas. Cada tipe de còrs del Sistèma Solar (planeta, satellit, asteroïde,...) presentan d'orbitas caracteristicas:
- Orbitas de las planetas: las planetas seguisson a l'entorn del Solelh d'orbitas ellipticas de bassa excentricitat e enclinason, es a dire d'orbitas gaireben circularas e prèpas del plan de l'ecliptica. L'unica excepcion es Pluton, que presenta una orbita fòrça excentrica e enclinada. Mercuri a tanben una orbita enclinada (e = 0,21, i = 7°), seguida per Mart (e = 0,09) e Vènus amb una enclinason (i = 3,4°). Las planetas orbitan a l'entorn del Solelh a de distàncias entre 0,39 UA (Mercuri) e 49 UA (Pluton). Un autre punt important es que totas las planetas se mòvon en lo meteis sens a l'entorn del Solelh, en sens contrari de las agulhas del relòtge.
- Orbitas dels asteroïdes: los asteroïdes possedisson d'orbitas ellipticas, mas amb una granda diversitat de sos elements orbitals. Existisson d'asteroïdes de tot tipe d'enclinason, excentricitat e semiaxe major, mas la majoritat orbitan a l'interior de la cencha d'asteroïdes. En aquela region, situada entre las orbitas de Mart e Jupitèr (entre 2,1 e 3,3 ua) se concentra 90% dels asteroïdes del Sistèma Solar. Coma son de còrs en general pichons, sas orbitas se veson fòrça perturbadas per la gravitat de las planetas, subretot per aquela de Jupitèr. Un grope d'asteroïdes, los asteroïdes troians, partejan lor orbita amb aquela planeta e se tròban situats a las posicions d'equilibri constituidas pels punts de Lagrange L4 e L5 (a +60° e -60° d'anomalia).
- Orbitas dels satellits: los grands satellits naturals orbitan a l'entorn de las planetas en orbitas ellipticas, de forma aproximativament circulara e prèp del plan de l'eqüator de la planeta. Es lo cas dels grands satellits de las planetas exterioras (Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun). Mas existisson d'excepcions notablas. Las orbitas de la Luna e Triton (satellit de Neptun) son pus prèp del plan de l'ecliptica que del plan de l'eqüator del planeta. Aquel tanben presenta una orbita retrograda (movement en sens contrari a la rotacion del planeta), çò que fa pensar que Triton es un còrs capturat per la gravitat de Neptun posteriorament a sa formacion. Febe (satellit de Saturne) tanben a una orbita retrograda que se pensa deguda a la captura gravitacionala d'aquel còrs per Saturne. Per las planetas exterioras, se tròba comunament de satellits de pichona grandor que partejan la meteissa orbita e que se mantenon als punts de Lagrange (L4 e L5) respectius. Tanben se tròba sovent d'orbitas retrogradas. Lo satellit Caront es tan grand que forma una planeta dobla amb Pluton. Los dos astres orbitan a l'entorn del centre de las massas del sistèma que se tròba fòra de la superficia de Pluton.
- Orbitas de las cometas: las cometas son los unics còrs naturals que presentan los tres tipes d'orbita: elliptica, quasiparabolica e iperbolica. L'enclinason e l'excentricitat pòdon èsser de tot tipe, existís de cometas qu'an d'orbitas retrogradas, perpendicularas o prèp de l'ecliptica, fòrça e pauc excentricas, etc. Pasmens la majoritat presenta d'orbitas ellipticas, fòrt excentricas e de periòde long.
- Cometas de periòde cort: son de còrs que complisson una revolucion a l'entorn del solelh en mens de 200 ans. Serián originàrias de la cencha de Kuiper e qu'aqueriguèron amb orbitas fòrtament ellipticas a causa de tipes de perturbacion. La cometa Halley es lo representant mai conegut d'aquel grop de cometas, amb un periòde de 76 ans.
- Cometas de periòde long: son de cometas amb un periòde orbital de mai de 200 ans. Serián de còrs del nívol d'Oort qu'aqueriguèron orbitas que las precipitan dins lo Sistèma Solar interior. Un representant d'aquel grope es la cometa Hale-Bopp (periòde de 2380 ans aprox.), coneguda per son apròcha de 1997, una de las pus espectaclosas dels temps recents.
- Las orbitas de las cometas son unas de las mai imprevisiblas dels còrs naturals. A causa de que la fòrta excentricitat que las fa crosar las orbitas de las planetas majoras, permetent atal la possibilitat qu'ajatz d'encontres amb aquestas. Quand aquò se passa, los elements orbitals de la cometa pòdon cambiar considerablament (fins a cambiar lo tipe de l'orbita). Aquò se vei per lo fach qu'un nombre de cometas foguèron perdudas e descobèrtas de decennis après un encontre amb una planeta e que ne cambièt completament l'orbita.
- Lo pauc de cometas conegudas amb orbita iperbolica constituisson un cas excepcional, ja se tròban pas ligadas gravitacionalament amb lo Solelh e, en consequéncia, fan pas part del Sistèma Solar. Pasmens lo consensus general es de dire que son pas de còrs d'origina extrasolara. Se tractariá de cometas ordinàrias que foguèron perturbadas fòrtament per un encontre amb una planeta giganta, convertissent son orbita d'elliptica a iperbolica.
Orbitas de los còrs artificials[modificar | modificar la font]
Los divèrses enginhes que l'Òme lança dins l'espaci seguisson orbitas variadas e complèxas. Aquelas orbitas se causisson e se planifican amb fòrça suènh per que lo satellit o sonda artificiala pòsca complir sa mission. De fait, l'orbita de l'enginh es un dels paramètres pus importants que determina alara l'utilitat e la dificultat d'una mission espaciala. Una diferéncia importanta par rapòrt als còrs naturals es qu'aquelas pòdon cambiar activament son orbita o contrapesar las perturbacions orbitals gràcias a divèrses sistèmas de propulsion.
Del punt de vista de l'orbita, existisson dos grands gropes de còrs artificials dins l'Espaci: aqueles qu'orbitan a l'entorn de la Tèrra (nomenats satellits artificials o simplament satellits) e aqueles qu'orbitan a l'entorn d'autres còrs del Sistèma Solar (nomenats sondas artificialas):
- Los satellits artificials qu'orbitan a l'entorn de la Tèrra o fan en orbitas ellipticas generalament quasicircularas que son entresecament necessarias per complir la mission que lo es assignada. Per exemple, un satellit de difusion de television cal que se trobar sus una orbita geostacionària per que las antenas pòscan recebre lo senhal. L'orbita d'un satellit artificial sofrís de pauc de cambis lo long de sa vida utila. En general es la fusada lançaira que lo pausa sus las seuna orbita definitiva o en una orbita prèpa. Desempuèi lo satellit se limita a corregir l'efièit de las perturbacions orbitalas per se mantenir a l'orbita designada. Dins la majoritat dels cas, a la fin de sa vida utila lo satellit demòra en una orbita d'ont derivarà lentament a causa de las divèrsas perturbacions. Lo problèma creissent dels rebut espacials fa que i a tendéncia uèi a efectuar una operacion de sortida de l'orbita per qu'aquela pòsca èsser utilizada per autres satellits.
- Las sondas artificialas an una capacitat per cambiar d'orbita fòrça mai granda que los satellits artificials, çò que lor permet de realizar de viatges interplanetaris vertadièrs dins lo Sistèma Solar. Per se desplaçar de son punt de partida (la Tèrra) fins a sa destinacion se veson obligadas de realizar un nombre important de cambis d'orbita. Per exemple, una sonda a destinacion de Mart realiza lo viatge seguent quatre estapas amb de tipes d'orbita diferents:
- Fasa de sortida de l'influéncia terrèstra: lo lançaire daissa la sonda en una orbita terrèstra iperbolica que li permet de sortir del camp gravitacional terrèstre.
- Fasa eliocentrica: la sonda seguís naturalament una orbita a l'entorn del Solelh que la mena fins a l'entorn de sa destinacion (Mart en aquel exemple).
- Fasa d'arribada a Mart: l'orbita eliocentrica ven naturalament prèp de Mart una orbita iperbolica a l'entorn d'aquela planeta.
- Fasa de captura: Prèp del periastre de l'orbita iperbolica a l'entorn de Mart, la sonda utiliza son sistèma de propulsion per frenar e convertir l'orbita en elliptica. D'aquel biais demorarà ligada en permanéncia a la planeta e executarà sa mission.
- A tot moment pendent las quatre fasas la sonda corregís l'orbita per evitar l'efècte de las perturbacions e ajustar l'orbita d'un biais contrarotlat.
- Aquel exemple es significatiu per la majoritat de las sondas interplanetàrias, mas existisson fòrça variacions. Per exemple, fòrça sondas realizan pas la fasa de captura a l'entorn de sa destinacion, atal pòdon transmetre d'informacions durant lo brèu e unic encontre proporcionat per l'orbita iperbolica de la fasa d'arribada. La fasa eliocentrica pòt èsser fòrça longa e complicada, utilizant un certan nombre de vegadas la tecnica de l'assisténcia gravitacionala per arribar a la destinacion. Aquela tecnica consistís a utilizar de manièra contrarotlada la perturbacion orbitala per cambiar l'orbita sens aver d'utilizar lo combustible de la sonda amb l'encontra d'un planeta "intermediaria".


text:
U.E. Bossòst 2 – Isle en Dodon
0
Partit que començèc igualat e
mercat pera grèu lesion de Salva que lèu deth quart d’ora recebie ua dura
entrada per part deth defensor francés lo que comportèc qu’eth partit siguesse
arturat mès de 20’.
A compdar d’alavetz er Isle en Dodon se quedèc damb 10 jogadors e tot siguec fòrça
mès fàcil entar equip aranés. Dominaue eth jòc e ath Isle en Dodon le costaue
apropà-se en àrea aranesa. Eth domini aranés auec eth fruit en ua jogada de
Javi que dempús de driblar ath defensor siguec derribat clarament ; er
arbitre fiulèc eth penalty que siguec transfomat per Felipe ; ère eth 1-0
resultat en que s’arribarie ath descans.
Ena dusaua mietat, continuèc
eth domini aranés en jòc e pòques arribades per part der Isle en Dodon. Ena menuta 70 ua bona jogada
acabaue damb ua pilota centrada en àrea que Miguel tot solet remataue laguens
dera porteria. Ère eth 2-0, que serie eth madeish resultat ath finau des
90 menutes.
Ath finau victòria important
que mos plaçe en quart lòc dera classifiacion a manca de 5 partits enquiath
finau deth campionat.
Demoram ua lèu e bona recuperacion deth nòste jogador Salva
que patic era fractura dera tibia ena dura entrada deth partit de dissabte.
Eth pròplèu partit, jogam en
Villeneuve de Rivière dissabte 9 d’abriu tàs 20 :00 contra er equip locau.
U.E. Bossòst: Marcos, Salva, José
Ramón, Felipe, Àlex, Borja, Miguel, Ignasi, Jonathan, Javi e Soufi. Remplaçants:
Carlos, Abraham, Miquel.
Tarjetes auriòles: Marcos (15’), Miguel (70’).
Trainer: Xavi.
R.C.S.O. Isle en Dodon: Perez,
Latapie I, Lozes, Latapie II, Larrieu, Clerand, Delaleau, Jouanny, Delavergne,
Robin, Lourde. Remplaçants : Dandre, Furton.
Tarjetes auriòles :
Larrieu (30’).
Tarjeta vermelha :
Delaleau (15’)
Gols :
1-0 Felipe (30’
penalty), 2-0 Miguel (70’).
Arbitre: Hubert Marc.