text:
Machu Picchu
Machu Picchu (nom castelhan) o Machu Pikchu (nom quíchoa, de machu, vièlh, e pikchu montanha, es a dire, « montanha vièlha »)[1] es lo nom contemporanèu de la vièlha llacta (ciutat) inca de pèira (que son nom original foguèt Pikchu [2]) bastida principalament a la mitat del sègle XV sul puèg rocós que religa las montanhas de Machu Picchu e de Huayna Picchu sul pendís oriental dels Andes Centrals, al sud de Peró.
De documents de la mitat del sègle XVI [3] suggerisson que Machu Picchu seriá estat una de las residéncias de Pachacuti Inca Yupanqui (primièr emperaire inca, 1438-1470). Segurament una de sas construccions màgers, que l'evident caractèr ceremonial de la via principala d'accès a la llacta demòstra que foguèt utilizada coma santuari religiós [4]. Los dos usatges (palais e santuari) foguèron pas incompatibles. Es estat escartat, ça que la, un caractèr militar supausat (que los qualificatius populars de "fortalesa" o "ciutadèla" aurián daissat supausar) [5]
Machu Picchu es considerat tanben coma una òbra mestressa de l'arquitectura e de l'engenhariá [6]. Sas caracteristicas arquitecturalas e païsatgièras particularas e lo mistèri entretengut al seu subjècte per una brava part de la literatura publicada subre lo sit, n'an fach una de las destinacions toristicas pus popularas de la planeta [7]. Machu Picchu es sus la Lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1983. Lo 7/7/2007 Machu Picchu foguèt demèst los sits seleccionats sus la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne, una iniciativa privada sens lo sosten de l'UNESCO.
Somari
- 1 Localizacion geografica
- 2 Istòria
- 3 Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX)
- 4 Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911)
- 5 Descripcion de Machu Picchu
- 6 Temple del Solelh
- 7 Aspèctes constructius
- 8 A l'entorns e camins incas
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Bibliografia
- 11 Vejatz tanben
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Ligams videografics
Localizacion geografica[modificar | modificar la font]
L'emplaçament[modificar | modificar la font]
Se tròba a 13º 9' 47" de latitud sud e 72º 32' 44" de longitud oèst. Fa partida del districte del meteis nom, dins la província d'Urubamba, de la Region Cusco, en Peró. La ciutat importanta mai pròcha (130 km) es Cusco, actuala capitala regionala e vièlha capitala dels incas.
Las montanhas de Machu Picchu e Huayna Picchu fan partida d'una granda formacion orografica coneguda coma Batolito de Vilcabamba dins la Cordilhièra Centrala dels Andes perovians. Se tròban sus la riba esquèrra de las gòrgas del riu d'Urubamba (conegut ancianament coma Quebrada (vabre) de Picchu [8]). Al pè de las sèrras e gaireben a l'entorn raja lo riu de Vilcanota-Urubamba. Las roïnas incas se tròban a mièg camin entre las cimas d'aquestas montanhas, a 450 m subre lo nivèl del riu e a 2438 m subre lo nivèl de la mar.
Las roïnas pròpriament dichas son situadas al dintre d'un territòri del Sistèma Nacional d'Airals Naturals Protegits per l'Estat (SINANPE) [9] apelat Santuari istoric de Machu Picchu que s'espandís subre una superfícia de 32 592 km² dins la conca del riu de Vilcanota-Urubamba (lo Willka mayu o "riu sacrat" dels incas). Lo Santuari istoric protegís una tièra d'espècias biologicas en perilh d'extincion e mantun luòc inca [10] que lo Machu Picchu es considerat coma lo principal.
Accès[modificar | modificar la font]
La zona arqueologica es accessibla, pels camins incas que i menan, o en utilizar la rota de Hiram Bingham (que puja la còsta de la sèrra de Machu Picchu dempuèi l'estacion de trin de Puente Ruinas, situada al fons de las gòrjas). La visita de las roïnas es paganta pels visitaires.[11]
Aquela rota, pasmens, es pas integrada al malhum nacional de rotas de Peró. Comença dins lo vilatge d'Aguas Calientes que sonque es accessible amb lo trin (a 3 oras de Cusco) o l'elicoptèr (a 30 min de Cusco). L'abséncia d'una rota directa al santuari de Machu Picchu es intencionala e permet de contrarotlar lo flux de visitaires dins la zona, qu'es particularament sensibla a la multitud. Pasmens aquò a pas empachat lo creissement desordenat (criticat per las autoritats culturalas) d'Aguas Calientes que viu per lo torisme .
Per arribar a Machu Picchu pel principal Camin Inca se deu far per un viatge de 3 jorns. Per aquò es necessari de prene lo trin fins al quilomètre 82 de la via ferrada Cusco - Aguas Calientes d'ont part lo trajècte a pè.
Unes visitaires prenon un carri local dempuèi Cusco fins a Ollantaytambo (via Urubamba) e d'aquí prenon un transpòrt fins al quilomètre 82. Un còp aquí seguisson las vias del trin pendent los 32 km fins a Aguas Calientes.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo temps es caud e umid pendent lo jorn e fresc pendent las nuèits. La temperatura oscilla entre 12 °C e 24 °C. La zona es generalament plujosa (1955 mm annals), especialament entre novembre e març. Las pluèjas, importantas, altèrnan rapidament amb de passas solelhadas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vabre de Picchu, situat a mièg camin entre los Andes e la selva amazoniana, foguèt una region colonizada per de populacions montanhòlas (venent de las regions de Vilcabamba e de la Val Sagrado, a Cusco) e pas forestièras, en recèrca d'una expancion de sas frontièras agràrias. De pròvas arqueologicas indican que l'agricultura se practica dins la region dempuèi almens 760 a.C.[12]. Una explosion demografica se faguèt a partir del Periòde Orizont Mejan (an 900 de la nòstra èra), per de gropes pas documentats istoricament mas que foguèron benlèu ligats a l'etnia tampu de l'Urubamba. Se pensa qu'aquestes pòbles podrian aver format una part de la federacion Ayarmaca, rivalas dels primièrs incas de Cusco [13]. Dins aqueste periòde l'airal agricòla construit s'espandiguèt considerablament. Pasmens l'emplaçament especific de la ciutat que nos ocupa (la cresta rocosa que religa las montanhas de Machu e Huayna Picchu) presenta pas de traças de construccion anterioras al sègle XV [14]
Epòca Inca (1438-1534)[modificar | modificar la font]
Lo vabre de Picchu foguèt conquistat per Pachacutec cap a 1440 [15], primièr emperaire inca (1438-1470). L'emplaçament de Machu Picchu deviá impressionar lo monarca per sas caracteristicas particularas dintre la geografia sacrada de la region [16] e per aquò faguèt construir aquí, vèrs 1450, un complèxe urban amb de bastiments de grand luxe civils e religioses [17].
Se pensa que Machu Picchu aguèt una populacion mobila coma la majoritat de las llactas incas, qu'oscillava entre 300 e 1000 abitants [18] apartenent a un elèit (possiblament membres de la panaca de Pachacutec [19]) e acllas. S'es demostrat que la fòrça agricòla se compausava de colons mitmas (mitmaquna) que provenián de diferents parçans de l'empèri [20].
Machu Picchu, ça que la, foguèt pas jamai un complèxe isolat (donc, lo mite de la "ciutat perduda" e de "refugi secrèt" dels emperaires incas, manca d'autenticitat istorica).
Las vals que coïncidissián dins lo vabre formavan una region densament poblada qu'aumentèt fòrça sa productivitat agricòla a comptar de l'ocupacion inca en 1440 [21]. Los incas bastiguèron aquí fòrça cèntres administratius (los pus importants foguèron Patallacta e Quente Marca [22] e de nombroses complèxes agricòlas de faissas cultivadas que provesissián son alimentacion a Machu Picchu (los camps del sector agrari de la ciutat avián de resultats insufisents per aprovisionar la populacion [23]. La comunicacion interregionala èra possibla mercé al malhum de camins incas (8 camins menavan a Machu Picchu [24]). La ciutat de Picchu, pasmens, se diferencia de las localitats vesinas per la qualitat singulara de sos edificis principals.
A la mòrt de Pachacutec, e segon las costumas reialas incas, la vila de Picchu e la rèsta de sas proprietats personalas serián passadas a l'administracion de sa panaca, que deviá destinar las rendas produsidas al culte de la momia del rei defunt [25]. Se pensa qu'aquesta situacion contunhèt pendent los govèrns de Tupac Yupanqui (1470-1493) e Huayna Cápac (1493-1529).
Machu Picchu aguèt de pèrdre en partida son importància per aver de concórrer en prestigi amb las proprietats personalas dels emperaires successors. En fach, la dubertura d'un camin pus segur e larg entre Ollantaytambo e Vilcabamba (lo de la Val d'Amaybamba) faguèt que la rota del vabre de Picchu foguèsse mens emplegada [26].
Epòca de transicion (1534-1572)[modificar | modificar la font]
La guèrra civila inca (1531-32) e l'irrupcion espanhola a Cusco en 1534 deguèron afectar considerablament la vida de Machu Picchu. La totalitat del païsans de la region èran principalament de mitmas, colons de diferentas nacions conquistadas per los incas menats de fòrça dins aqueste luòc. Aprofechèron de la casuda del sistèma economic cusquenho per tornar a lors tèrras d'origina [27]. La resisténcia inca dirigida per Manco Inca en 1536 convoquèt los nòbles de las regions pròchas per integrar sa cort dins l'exili de Vilcabamba [28] e es fòrça probable que los principals nòbles de Picchu ajan abandonat alavetz la ciutat. De documents de l'epòca indican que la region èra plena de vilas vuejas (despobladas) [29]. Picchu auriá contunhat d'èsser abitada e son registre s'es pas perdut e foguèt considerada coma un poblament tributari de l'encomienda espanhòla de Ollantaytambo [30]. Aquò significa pas necessàriament que los espanhòls visitèsson Machu Picchu sovent; en fach, sabèm que lo tribut de Picchu èra liurat als espanhòls un còp l'an dins lo vilatge de Ollantaytambo e non pas reculhit localament [31]. Ça que la, es clar que los espanhòls èran assabentats subre lo site encara que fins a uèi i a pas d'indicis de que los espanhòls ajan conegut son importància passada. Los documents colonials tanben mencionan lo nom d'aquel qu'èra lo curaca (benlèu lo darrièr) de Machu Picchu en 1568: Juan Mácora [32]. Que se nomenava "Juan" indica qu'èra estat, almens nominalament, batejat e doncas somés a l'influéncia espanhòla.
D'autres documents [33] indican que l'Inca Titu Cusi Yupanqui, que reinava alavetz a Vilcabamba, demandèt als fraires agustins d'anar evangelizar "Piocho" cap a 1570. Se coneis pas cap de luòc de la zona sonat "Piocho" senon "Piccho" o "Picchu", çò que fa supausar a Lumbreras que los famoses "extirpadors d'idolatrias" podrián èsser arribats a Picchu e èsser implicats dins la destruccion e l'incendi de la Torre del Temple del Solelh [34].
Lo soldat espanhòl Baltasar de Ocampo escriguèt a la fin del sègle XVI sus un vilatge en naut d'una montanha amb de bastiments fòrça grands ont i aviá un grand acllahuasi, als darrièrs ans de la resisténcia inca. La descripcion brèva que fa del luòc nos fa pensar a Picchu. Lo mai interessant es qu'Ocampo ditz que se ditz "Pitcos". L'unic luòc del meteis nom es "Vitcos", un site inca a Vilcabamba completament diferent del luòc descrit per Ocampo. L'autre candidat es, naturalament, Picchu [35]. Se sap pas fins a uèi se se tracta del meteis luòc o non. Ocampo indica qu'en aqueste luòc auriá viscut Tópac Amaro (successor de Titu Cusi e darrièr Inca de Vilcabamba).
Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX)[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda del reialme de Vilcabamba en 1572 e la consolidacion del poder espanhòl dins los Andes Centrals, Machu Picchu se mantenguèt dintre de la jurisdiccion de proprietats colonialas que cambièron de mans mantun còp fins al temps de la republica (en 1821). Çaquelà, ja Machu Picchu èra vengut un luòc aluenhat dels novèls camins e aisses economics de Peró. La region foguèt practicament ignorada per lo regim colonial (que mandèt pas bastir cap de temple ni de vilatge important dins la zona)... encara que pas necessàriament ignorada per l'òme andin.
D'efièch, lo sector agricòla de Machu Picchu sembla pas d'èsser estat complètament desabitat ni desconegut: de documents de 1657 [36] e de 1782 [37] fan allusion a Machu Picchu, coma tèrras d'interès agricòla. Al contrari, los bastiments principals de son airal urban, semblan pas d'èsser estats ocupats e foguèron rapidament ganhats per la vegetacion del bòsc espés.
Machu Picchu al sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1865 lo naturalista italian Antonio Raimondi passèt al pè de las roïnas sens o saber e faguèt allusion al fach que la region èra fòrça pauc poblada. En 1870, lo nòrdamerican Harry Singer vengut prospectar per las minas mencionèt pel primièr còp dins una carta l'emplaçament del tuc de Machu Picchu e se referís al Huayna Picchu coma tuc de "Huaca de l'Inca", nom que revèla clarament una coneissença del ligam amb los incas e tanben suggerís un caractèr religiós (una huaca, dins los Andes Ancians, èra un luòc sagrat) [38]. Dins la carta de 1874 de l'alemand Herman Gohring son mencionadas e plaçadas dins lors luòcs exactes las doas montanhas [39]. Lo viatjaire francés Xerris Wiener afirmava que i aviá de "roïnas a Machu Picchu" en 1880 mas las poguèt pas aténher [40]. Tot indica que l'existéncia de las roïnas s'èra pas desbrembada.
Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911)[modificar | modificar la font]
Las primièras referéncias dirèctas actualament conegudas sus lo luòc de Machu Picchu indican qu'Agustín Lizárraga, un arrendièr de tèrras de Cusco, arribèt sus plaça lo 14 de julh de 1902 en guidant los autres cusquenhs Gabino Sánchez, Enrique Palma e Just Ochoa [41]. Los visitaires daissèron un graffiti amb lors noms sus una de las parets del Temple de las Tres Fenèstras que foguèt mai tard verificat per divèrsas personas [42]. I a d'informacions que suggerisson que Lizárraga aviá ja visitat Machu Picchu en companhiá de Luis Béjar en 1894 [43]. Lizárraga mostrava los bastiments als "visitaires" encara que la natura exacta de sas activitats siá pas encara coneguda [44].
Hiram Bingham, un professor american d'istòria interessat en trapar los darrièrs reduches incas de Vilcabamba aguèt coneissença sus Lizárraga a comptar de sos contactes amb los terratenents locals [45]. Foguèt aital qu'arribèt a Machu Picchu lo 24 de junh de 1911 guidat per un arrendièr de tèrras (Melchor Arteaga) e acompanhat per un sergent de la gàrdia civila peroviana nomenat Carrasco [46]. Trobèron doas familhas de païsans que vivián aquí: los Recharte e los Álvarez, qu'utilizavan los planets del sud de las roïnas per cultivar e bevián l'aiga d'un canal inca qu'encara foncionava e que menava l'aiga d'una font. Pablo Recharte, un dels mainatges de Machu Picchu, guidèt Bingham fins a la "zona urbana" cobèrta pel bòsc [47].
Bingham demorèt fòrça impressionat per çò que veguèt, e gestionèt los emparaments e favors de l'Universitat de Yale, la National Geographic Society e lo govèrn perovian per tal d'iniciar sul pic l'estudi scientific del luòc [48]. Atal, amb l'engenhaire Ellwood Erdis, l'osteològ George Eaton, la participacion dirècta de Toribio Recharte e Anacleto Álvarez e un grop de trabalhaires locals anonims, Bingham dirigèt las òbras arqueologicas a Machu Picchu de 1912 fins a 1915, periòde dins lo qual se netegèt l'espesura e se faguèron de cavaments de las tombas incas dins los extramurs de la ciutat. La "vida publica" de Machu Picchu comença en 1913 amb la publicacion de tot aquò dins un article de la revista de la National Geographic. Es ben segur que Bingham descurbiguèt pas Machu Picchu al sens estricte del mot (degun o faguèt pas, atengut que jamai se "perdèt" realament) es indobtable qu'aguèt lo merit d'èsser la primièra persona que reconeguèt l'importància de las roïnas, en las estudiant amb una còla multidisciplinària e en divulgant sas descobèrtas. Aquò malgrat que los critèris arqueologics de trabalh fòguesson pas los del periòde actual [49] e la polemica al subjècte de la sortida illegala del país del material arqueologic excavat [50] que fins ara es pas estat restituit al govèrn perovian.[51]
Machu Picchu tre 1915[modificar | modificar la font]
Entre 1924 e 1928 Martín Chambi e Juan Manuel Figueroa faguèron una seria de fotografias a Machu Picchu que foguèron publicadas dins divèrsas revistas perovianas, fasent créisser l'interès local per las roïnas e en las transformant en un simbòl nacional [52]. Amb lo temps (e especialament amb la dubertura en 1948 d'una via carroçabla que pujava la còsta de la montanha fins a las roïnas dempuèi l'estacion de tren) Machu Picchu venguèt la destinacion toristica principala de Peró. Pendent los dos primièrs tèrces del sègle XX, çaquelà, l'interès per son esplecha toristica foguèt pus fòrt que non pas lo de la conservacion e de l'estudi de las roïnas, çò qu'empachèt pas que qualques cercaires importants avancèsson dins la resolucion dels mistèris de Machu Picchu (en destacant especialament las òbras de la Viking Found dirigida per Paul Fejos suls luòcs incas a l'entorn de Machu Picchu e las investigacions de Luis I. Valcárcel qu'identifiquèron pel primièr còp lo luòc amb Pachacutec). Tre lo decenni de 1970, de generacions novèlas d'arqueològs (Chávez Ballón, Lorenzo, Ramos Condori, Zapata, Sánchez, Valencia, Gibaja), istorians (Glave e Remy, Rowe, Angles), astronòms (Dearborn, White, Thomson), antropològs (Reinhard, Urton), s'ocupèron de l'investigacion de las roïnas e de lor passat.
L'establiment d'una Zona d'Aparament Ecologic a l'entorn de las roïnas (1981), l'inclusion de Machu Picchu dins la Lista del Patrimòni Mondial (1983), e l'adopcion d'un Plan Mèstre per lo desvolopament sostenible de la region (2005) son estats los faches fondamentals mai importants dins l'esfòrç per conservar Machu Picchu e son entorn. Çaquelà, contra aquestes esfòrçes i a agut qualques marridas restauracions parcialas passadas [53], d'incendis forestièrs (coma lo de 1997) e de conflictes politics sorgits dins las localitats pròchas per una melhora distribucion de las ressorsas obtengudas per l'Estat dins l'administracion de las roïnas. Lo 10 de novembre de 2003 lo Congrès de Peró votèt la lei 28100 qu'establís que 10% dels beneficis eissits del pagament de l'entrada al Parc Arqueologic de Machu Picchu administrat per l'Institut Nacional de Cultura, seràn atribuits a la comuna de Machu Picchu [54].
Lo 12 de julh de 2006 lo Congrès de Peró emetèt la lei 28778 pel repatriament dels objèctes arqueologics que fan partida de la colleccion Machu Picchu del Musèu Peabody a l'Universitat de Yale als Estats Units d'America, que foguèron autorizats de sortir del país pel Decrèt Suprèm 1529 del 31 d'octobre de 1912 e pel Decrèt Suprèm 31 del 27 de genièr de 1916 [54]. En 2007, lo govèrn de Peró decretèt lo 7 de julh coma lo "Jorn del Santuari Istoric de Machu Picchu, Novèla Meravilha del Mond", pr'amor que lo 7 de julh de 2007 Machu Picchu foguèt designat coma un dels ganhaires de la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne [55].
Descripcion de Machu Picchu[modificar | modificar la font]
L'airal bastit a Machu Picchu es de 530 m de long per 200 m de larg e includís almens 172 encenchas. Lo complèxe es clarament dividit en doas grandas zonas: la zona agricòla (formada per un ensemble de terrassas de cultura), que se tròba al sud, e la zona urbana (qu'es, supausada, aquela ont visquèron sos ocupants e ont se desvolopèron las principalas activitats civilas e religiosas). Las doas zonas son separadas per un mur, una val pichona e una escaleta, elements que corrisson en parallèl per la còsta èst de la montanha.
Zona agricòla[modificar | modificar la font]
Las faissas o terrassas de cultura de Machu Picchu semblan de grands escalièrs bastits sus lo versant. Son d'estructuras formadas per un mur de pèira e comolas de divèrses jaces de material (pèiras, argila e tèrra) que facilitan lo drenatge, en evitant que l'aiga siá restancada (per que i a fòrça pluèja dins la zona) e tombe l'estructura. Aqueste tipe de bastiment permetèt la cultura fins al primièr decenni del sègle XX. D'autres faissas pus pichonas se tròban dins la part bassa de Machu Picchu, al torn de tota la ciutat. Sa foncion èra pas agricòla senon de servir de murs de sostenement.
Cinc grands bastiments se plaçan sus las terrassas a l'èst del camin inca qu'arriba a Machu Picchu del sud. Foguèron emplegats coma zonas de provesiment. A l'oèst del camin se tròban d'autres grands ensembles de terrassas: d'unes concentrics de forma semicirculara e d'autres dreches.
Zona urbana[modificar | modificar la font]
Un mur d'aperaquí 400 m de long dividís la ciutat de l'airal agricòla. Parallèl al mur cor un valat pichon utilizat pel drenatge principal de la ciutat. Dins la part nauta del mur i a la pòrta de Machu Picchu qu'aviá un mecanisme de barrament intèrne. La zona urbana es estada dividida pels arqueològs actuals en grops de bastiments nomenats amb un numèro de 1 a 18. Encara que siaga sempre valid l'esquèma definit per Chávez Ballón en 1961 que la dividís en un sector hanan (naut) e autre hurin (bas) segon la division tradicionala de la societat e la ierarquia andina. L'ais fisic d'aquesta division es una plaça alongada, bastida sus de terrassas a de nivèls diferents segon l'inclinason de la montanha. Lo segond ais important de la ciutat forma una crotz amb lo precedent, en traversant practicament tota la largor de las roïnas d'èst en oèst: consistís en dos elements: una escala larga e longa que fa foncion de "carrièra principala" e un ensemble de fonts d'aiga elaboradas que corron parallèlament a aquela. A lor interseccion son plaçadas la residéncia de l'inca, lo temple-observatòri de la torre e la primièra e pus importanta de las fonts d'aiga.
Sector Hanan[modificar | modificar la font]
Ensemble 1
L'ensemble 1 inclutz d'estructuras restacadas amb l'atencion a los qu'arribavan a la ciutat per la pòrta (un "airal vestibular"),[56] d'estables per los camelids, talhièrs, codines e abitacions. Tot aquò al costat èst del camin, dins una succession de carrièras parallèlas que davalan per la còsta de la montanha. Lo bastiment mai important (lo bastiment vestibular) aviá dos estatges e divèrses accèsses. A man esquèrra del camin d'acuèlh i a d'abitacions de mendre reng que serián restacadas amb lo trabalh dins las peirièras, plaçadas dins los voltants d'aqueste sector. Tots los bastiments son d'arquitectura comuna e fòrça d'eles èran emblanquinats e pintats.
Temple del Solelh[modificar | modificar la font]
S'i accedís per un portal de dobla camba, qu'èra barrat (i a las rèstas d'un mecanisme de seguretat). Lo bastiment principal es conegut coma Torreón, de blòcs finament talhats. Foguèt utilizat per de ceremònias ligadas amb lo solstici de junh [57]. Una de sas fenèstras mòstra de traças d'ornaments incrustats que foguèron arrancats a mantun moment de l'istòria de Machu Picchu, en destruire una partida de son estructura. Al delà i a de traças d'un grand incendi. Lo Torreón es bastit subre una granda ròca que dejós i a una pichona bauma qu'es estada recobrida complètament amb de maçonariá fina. Se crei que foguèt un mausolèu e que dins sas grandas nichas repausavan de momias. Lumbreras tanben crei qu'i a d'indicis que permeton de pensar que foguèt lo mausolèu de Pachacutec e que sa momia foguèt aquí fins a l'irrupcion espanhòla a Cusco.[58]
Residéncia Reiala Demest los bastiments destinats a l'abitacion aqueste es lo pus fin, grand e melhor distribuit de Machu Picchu. Sa pòrta d'accès dona sus la primièra font de la ciutat e, en crosar la carrièra formada per lo grand peiron, al Temple del Solelh. Compren doas abitacions de grands lindals monolitics e murs de pèira ben talhada. Una d'aquestas abitacions a accès a una cambra de servici amb un canal d'escolador. L'ensems inclutz un corral per camelids e una terrassa privada amb vista sul costat èst de la ciutat.
Plaça Sagrada Se nomena atal un ensems de bastiments dispausats a l'entorn d'un pati carrat. Tot indica que lo luòc foguèt destinat a de rituals divèrses. Inclutz dos dels melhors bastiments de Machu Picchu, que son formats per de ròcas talhadas fòrça grandas: lo Temple de las Tres fenèstras (que sos murs de blòts grands poligonals foguèron assemblats coma un puzzle) e lo Temple Principal (de blòts pus regulars) que se pensa que foguèt lo principal claus ceremonial de la ciutat. Unit a aqueste darrièr i a lo nomenat "ostal del prèire" o "cambra dels ornaments". D'indicis suggerisson que la bastison de l'ensems general restèt inacabada.
Intihuatana Se tracta d'un pojòl que sos flancs foguèron transformats en terrassas, en prenent atal la forma d'una granda piramida de basa poligonala. Inclutz dos longs escalièrs d'accès, al nòrd e al sud, aquest darrièr èssent especialament interessant de per sa longor e per èsser talhat en una sola ròca. Enrodada per amont de bastiments d'elèit, se tròba la pèira Intihuatana ("ont lo Solelh s'arrapa"), un dels objèctes mai estudiats de Machu Picchu, qu'es estat restacat amb una tièra de luòcs considerats sagrats que s'i pòdon establir d'alinhaments clars amb d'eveniments astronomics e las montanhas a l'entorn.
Sector Urin[modificar | modificar la font]
Ròca Sagrada Es una pèira plana pausada sus un pedestal grand. Es un tèrme geografic que marca l'extrèm nòrd de la ciutat e es lo punt de partida del camin a Huayna Picchu.
Grop dels Tres Portals Es un ensems arquitectural grand dominat per tres grandas kanchas plaçadas simetricament e que comunican entre elas. Sos portals, fachs del meteis biais, confrontan la plaça principala de Machu Picchu. Inclutz d'ostals e de talhiers.[59]
Grop dels Mortièrs o Acllahuasi Es l'ensems pus grand de la ciutat que, malgrat aquò, aguèt una sola pòrta d'entrada, çò que podriá significar qu'èra l'Acllahuasi (o l'ostal de femnas causidas) de Machu Picchu, utilizadas pel servici religiós e per l'artesanat fin. Inclutz una cambra famosa de pèira ben talhada que dins son membre se tròban dos afloraments rocoses talhats en forma de mortièrs redonds utilizats per mòure lo gran. Mai d'un autor crei qu'aqueles èran emplits d'aiga e que s'i miralhavan los astres. L'ensems inclutz de pròvas d'un usatge ritual (i a d'autars e encara d'una kancha bastida a l'entorn d'una ròca granda). Una partida de sos abitats semblan d'èsser estats los ostals dels elèits.[60]
Grop del Condor
Es un ensems grand de bastiments, que son traçat es pas sempre regular, que proficha los contorns de las ròcas. Inclutz mai d'una cauna que i a d'indicis d'un emplec ritual e una pèira granda talhada dins lo centre d'un pati grand que mai d'un i vei la representacion d'un condor. Al sud del "condor" se tròban los ostals dels elèits, qu'avián l'unic accès privat a una de las fonts de Machu Picchu. Demest los ostals e lo pati del condor s'es identificat de rèstas claras de bastiments dedicats a la creatura de Cavia porcellus.
Peiron de las fonts
Es un ensems format per un escalièr grand amb un sistèma de 16 casudas artificialas d'aiga, que la majoritat son plan talhadas en blòts poligonals e enrodadas de canalòts laurats dins la ròca. L'aiga ven d'una font situada dins las nautors del puèg de Machu Picchu que foguèt canalizada al temps dels incas. Un sistèma addicional amont de la montanha recuèlh las infiltracions de pluèja de la montanha e las deriva al canal principal.[61]
Aspèctes constructius[modificar | modificar la font]
Engenhariá idraulica e dels sòls[modificar | modificar la font]
Una ciutat de pèira bastida amont d'un "istme" entre doas montanhas e entre doas falhas geologicas, dins una region somesa a de constants tèrratrems e, subretot, a de fòrtas pluèjas tot l'an supausa una escomesa per que que sia bastisseire: Defugir que tot lo complèxe se demolisca. Segon Alfredo Valencia e Keneth Wright Lo Secret de la longevitat de Machu Picchu es son sistèma de drenatge .[62] D'efièch lo sòl de las zonas non cobèrtas es provesit d'un sistèma de drenatge que consista en jaces de grava (pèiras trituradas) e ròcas per evitar l'infiltracion de l'aiga de pluèja. 129 canals de drenatge.[63] s'espandisson per tot l'airal urban, concebut d'un biais d'evitar regiscladas e erosion, desembocant dins sa màger part dins lo valat que dessepara l'airal urban de l'agricòla, qu'èra en realitat l'escolador principal de la ciutat. Se calcula que los 60% del esfòrç constructiu de Machu Picchu foguèt per las fondacions sus las terrassas emplidas de gravas per un bon drenatge de las aigas restantas [64]
Orientacion de las construccions[modificar | modificar la font]
Pareis evident que los bastisseires prenguèron en compte de criteris astronomics e rituals per la construccion coma lo confirman los estudis de Dearborn, White, Thomson e Reinhard, entre autres. D'efièch, l'alinhament d'unes edificis importants coïncidís amb l'azimut solar durant los solsticis d'un biais constant qu'es pas fortuït,[65] amb los punts del levant e del ponent a d'epòcas determinada de l'anada e amb los sucs de las montanhas a l'entorn.[66]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Material[modificar | modificar la font]
Totas las construccions conservadas son de granit de color blancassa, compausadas de 60% de feldespat, 30% de quars e 10% de mica.[67] Totes los materials venián de las peirièras cavadas a l'entorn del complèxe inca.
An entre 6 e 7 grases de duretat sus l'escala de MOHS. Al temps dels incas la pèira foguèt trabalhada amb d'aisinas de bronze (s'utilizava pas d'aisinas de fèrre dins lo Peró ancian) e percutors de pèiras mai duras. Las pèiras foguèron alisadas per abrasion amb d'arena e pèira.[68]
Estructura[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los edificis son de forma rectangulara. D'unes an una, doas e fins a uèit pòrtas, normalament en un sol dels costats largs del rectangle. Existisson paucas construccions de forma corba o circularas.
Son frequentas las construccions sonadas huayranas. Aquestas an sonque tres parets. Dins aquel cas dins l'espaci del mur mancant apareis de còps que i a una colomneta de pèira per sosténer una fusta que serviá de supòrt al teulat. Existisson tanben d'huayranas doblas (doas huayranas unidas per un mur median) a las que se sona masmas.
Las construccions abitualament seguisson l'esquèma de kanchas, es a dire, quatre construccions rectangularas dispausadas a l'entorn d'un pati central unidas per un axe de simetria transversal.[69] Totas las pòrtas donan sus aquel pati.
Murs[modificar | modificar la font]
Los materials dels murs de pèira son basicament de dos tipes:
De pèira correnta unida amb de mortièr de fanga e d'autras substàncias. Semblariá qu'aquestas construccions (que son en majoritat a Machu Picchu) foguèron aliscadas amb un jaç d'argila e pintadas (de colors jaune[70] e roge).[71] La desintegracion primairenca dels teulats de las construccions las faguèt venir vulnerablas a la pluèja permanenta de la zona e, per aquò, se son pas conservadas.
De pèira finament talhada dins las construccions dels elèits. Son de blòts de granit, sens rebocatge e perfectament talhats en forma de prismas rectangulars (parallelepipèdes, coma las bricas) o poligonals. Sas fàcias exterioras podián èsser protuberantas o ben perfectament lisas. Dins aquestes cas l'union dels blòts pareis perfècta e faguèt pensar a d'unes que i aviá pas cap de cement; mas i a ben un jaç finòt de material aglutinant entre las pèiras mas qu'es invisible del defòra.[72] L'esfòrç d'aquestas realizacions dins una societat sens aisina de fèrre (coneissián solament lo bronze) es remarcable.
Teuladas[modificar | modificar la font]
S'es pas conservada cap de teulada originala, mas se pensa que la majoritat de las construccions avián una teulada de dos o quatre pendís e èran sostengudas per una estructura de fustas de vèrnhe (Alnus acuminata)[73] estacada e cobèrta per un jaç de palha de (Stipa ichuun). La fragilitat d'aqueste tipe de palha e l'importància de las pluèjas dins la region fasián qu'èra necessari qu'aquestas teuladas aguèsson una fòrta inclinason, fins a 63º.[74] Aital la nautor de las teuladas aumentava fòrça la de la rèsta de l'edifici.
Pòrtas, fenèstras e nichas[modificar | modificar la font]
Coma es classic dins l'arquitectura inca la majoritat de las pòrtas, fenèstras e nichas (sonadas falsas fenèstras) an una forma trapezoïdala, pus larga a la basa qu'al lindal. Los lindals podián èsser de fusta o de pèira (un sol blòt grand). Las pòrtas dels claus mai importants èran de dobla camba e dins qualques cas inclusián un mecanisme de tancadura al dintre.
Las parets interioras d'una bona partida de las construccions tenon de nichas de forma trapezoïdala, joncha a las fenèstras. De blòts cilindrics o rectangulars despassan dels murs, dispausats d'un biais simetric amb las nichas e las fenèstras.
A l'entorns e camins incas[modificar | modificar la font]
Machu Picchu, coma partida integranta d'una region de grands movements economics al temps de Pachacutec, èra integrada dins lo malhum de camins incas de l'empèri. Per aquestas vias podèm, encara uèi, accedir a d'autres complèxes incas pròches que presentan un grand interès. Al nòrd, per las bifurcacions del camin de Huayna Picchu se pòt arribar al nomenat Temple de la Luna o a la cima de la montanha ont i a de construccions incas. A l'oèst es lo camin que mena a Intipata e passa pel famós Pont mobil. Un autre camin, que preniá Agustín Lizárraga, mena fins al riu e a Sant Miquèl.
Al sud, se tròba la rota mai coneguda e la principala de totas, qu'es la rota de trekking mai populara de Peró. Lo Camin Inca a Machu Picchu es una correguda de 3 a 4 jorns que seguís çò qu'a la fin del sègle XV foguèt la principala rota d'accès a Machu Picchu, que començava al Complèxe de Llactapata e passava pels centres ceremonials de Sayacmarca, Phuyupatamarca e Wiñay Wayna, per acabar a Intipunku.
Divèrs[modificar | modificar la font]
- Hiram Bingham portèt 5000 pèças arqueologicas a l'Universitat de Yale, produch dels escavaments a Machu Picchu. Fins ara son pas estadas tornadas, malgrat las reclamacions del govèrn perovian.
- En mai de 2005, l'anciana vila jordaniana de Petra s'embessonèt amb la vila de Machu Picchu.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Teofilo Laime Acopa, Diccionario Bilingüe, Iskay simipi yuyay k'ancha, Quechua – Castellano, Castellano – Quechua: machu - adj. y s. m. Viejo. Hombre de mucha edad (Úsase también para animales). - machu - s. m. Anciano. Viejo. pikchu - s. Pirámide. Sólido puntiagudo de varias caras. || Cono. Ch'utu. machu pikchu - s. La gran ciudadela pétrea que fue quizá uno de los más grandes monumentos religiosos del incanato, entre el valle del Cusco y la selva virgen (JAL). || Monumento arqueológico situado en el departamento actual del Cusco, junto al río Urubamba, en una cumbre casi inaccesible (JL).
- ↑ Glave e Remy 1983: 247
- ↑ Un document judiciari de 1568 trapat per Glave e Remy (1983) e agrandit per Rowe (1990) fa referéncia al caractèr privat de mantun cèntre poblats de la region de "Picchu" a l'epòca inca, qu'inclusiá Machu Picchu. La proprietat personala èra una potestat exclusiva dels governants incas e es un subjècte que María Rostworowski a largament trabalhat (1993 : 105 - 146). Sul caractèr "privat" de Machu Picchu i a un consensus (Rowe, Burger, Lumbreras, Wright, Valencia, Rostworowski, Reinhard), mas Kauffmann es pas d'acòrd (Kauffman 2006: 62)
- ↑ Alfredo Valencia en Burger et. al. 2006 : 81
- ↑ I a pas de constatacion d'un usatge militar: L'airal agricòla e l'origina de las fonts d'aiga de Machu Picchu son pus luenh dels murs de la ciutat çò que fa que Machu Picchu suportariá pas un sètge long; la muralha es pas tròp nauta e lo valat es en realitat un escolador(Wright e Valencia, dins http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/ mas lo subjècte èra ja estat suggerit per Buse (1962). Los enemics mai pròches dels incas a l'epòca de Pachacutec èran dins la val d'Apurímac (Rowe 1990, 142 ; Rostworowski 2004, 53) que Machu Picchu n'èra separat per la region granda de Vilcabamba. La natura e los bastiments dels establiments incas per l'usatge militar arqueologicament coneguts dins la region (coma Marcaypiri, Salapunko e Huilca Raccay, prospectats pel Projècte Cusichaca (Kendall 1987 : 98) son totes diferents de Machu Picchu. Sus la basa del tipe de rèstas umanas trobadas dins los crotons de Machu Picchu, Lumbreras afirma: "tot senhala que la populacion inclusiá pas de guerrièrs" (http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades.htm). Kauffman o corrobòra en senhalar que "se poiriá pas dire qu'èra una fortalesa. E en cas que o foguèsse: contra qual?" (Kauffmann 2006: 62)
- ↑ Lo 20 de setembre de 2006 e dins l'encastre de la XXX Convencion Panamericana d'Engenhaires se declarèt Machu Picchu (e lo complèxe inca de Tipón) de Monument Istoric de la Engenhariá Civila
- ↑ D'autras informacions subre sa popularitat: en 2006 al Reialme Unit los legeires britanics de Wanderlust causiguèron Machu Picchu coma la primièra meravilha del monde. (http://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=43564&nav=21) (http://www.thisistravel.co.uk/travel/news/London-Eye-is-oneofworldswonders-article.html?in_article_id=45530). Aqueste meteis an una enquesta de la NHK sus las destinacions favoritas dels japoneses demest los sits del Patrimòni Mondial designèt Machu Picchu en primièra posicion (http://www.nhk.or.jp/sekaiisan/ranking/index0722.html). La revista Travel at Home (EEUU) inclutz un torn a Machu Picchu coma un dels dètz màgers per viatjar sol pel mond (l'interessent es que todos los demás sitios en la lista son resorts): (www.rpp.com.pe/portada/nacional/47114_1.php)
- ↑ Glave e Remy 1983 : 4
- ↑ Qu'es lo sistèma de Parcs Nacionals de Peró, jol contraròtle de l'Institut Nacional de las Ressorsas Naturalas (INRENA)
- ↑ Se'n pòt mencionar Patallacta, Quente e Torontoy dins lo fons de la Val e las roïnas de Runkuracay, Sayaqmarca, Phuyupatamarca, Wiñay Wayna, Intipata e fòrça autras dins los versants de las montanhas pròchas, en mai d'un malhum de camins incas e de complèxes agricòlas ancians
- ↑ Al començament de 2007 los estrangièrs devián pagar US$ 20, e los perovians US$ 10.
- ↑ Kendall 1994: 102
- ↑ Kendall 1994: 103
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 319
- ↑ Aquò ven, segon Rowe, de las cronicas del sègle XVI de Martín de Murúa e de Miguel Cabello de Balboa (Rowe 1990: 143)
- ↑ Reinhard (1991) a cercat sus aqueste subjècte e a trobat d'indicis nombroses d'alinhaments e de relacions visiblas dempuèi Machu Picchu entre montanhas consideradas sagradas, huacas e lo percors del solelh a de datas clau del calendièr andin
- ↑ La data ven de doas fonts: d'una part los documents presentats per Glave e Remy (1983) e John Rowe (1990) que suggerisson que Pachacutec faguèt bastir Machu Picchu en las annadas de 1450 e d'autra part la datacion del radiocarbòni obtengut per Reinaldo Chohfi e Rainer Berger dins l'encencha 6 de las Colcas de Machu Picchu (Valencia e Gibaja 1992: 317)
- ↑ http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ Lumbreras 2005 : http://machupicchu.perucultural.org.pe/presentacion.htm
- ↑ Las recèrcas osteologicas d'Eaton en 1912 e sa revision per Verano (Burger et al. 2003) mòstran qu'i aviá a Machu Picchu tant d'estajants originaris de la còsta nòrd peroviana coma de l'altiplan bolivian. Aqueste fach foguèt tanben notat per Chávez Ballón (1961) dins son estudi sus la ceramica de Machu Picchu. Sembla qu'èran de mitamaquna o de mitmas, de colons allistats per l'Estat e enviats per de rasons politicas (pena o prèmi) a viure e a trabalhar dins unas zonas de l'empèri aluenhadas de lors tèrras d'origina
- ↑ Las recèrcas del Projècte Cusichaca (Kendall,1988: 100) senhalan que se produsissiá un 90% de produccion excedentària agricòla dins l'airal. Que se'n fasiá? Tot senhala que aprovisionava la Val Sagrada encara mai poblada e la capitala inca Cusco relativament pròcha
- ↑ Kendall, 1988: 99
- ↑ Valencia e Gibaja : 324
- ↑ Valencia e Gibaja 1992: 22
- ↑ Un document de 1568, utilizat tanben per tal d'identificar Machu Picchu coma proprietat personala de Pachacutec, relata que las tèrras del vabre de Picchu foguèron consacradas a de ceremònias del culte dels mòrts (Rowe 1990: 152) çò qu'es coerent amb la teoria de la proprietat personala de Pachacutec
- ↑ Rowe, 1990: 143
- ↑ Valencia e Gibaja 1992, 324 ; Kauffman 2006, 64; Lumbreras 2006 : http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades1.htm
- ↑ Kauffman, 2006 : 67
- ↑ Rowe, 1990: 140
- ↑ Que son primièr encomendero (colon qu'a d'indians en comission) foguèt lo conquistaire Hernando Pizarro (Glave e Remy 1983: 6
- ↑ Rowe 1990 : 142
- ↑ Glave e Remy 1983 : 247
- ↑ Ibid.
- ↑ http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/desocupa.htm
- ↑ Valcárcel 1968
- ↑ Glave e Remy: 191
- ↑ Que se'n publiquèt una informacion dins lo numèro 1745 de la revista '"Caretas de Lima"
- ↑ http://www.mapuche.info/indgen/lavozdelinterior040121.html
- ↑ Mould de Pease n'utiliza coma cobertura de son libre de 2003
- ↑ Kauffman Doig 2006: 18
- ↑ Mould 2003, 57
- ↑ Hiram Bingham trapèt lo graffiti en 1911 coma el meteis reconeis dins son libre de 1922 (http://www.gutenberg.org/files/10772/10772-h/10772-h.htm). Luis Cossío o vegèt en 1912. Pus tard foguèt escafat per Bingham per rasons de manten, mas mai suggerís amb mesfisança que volguèt eliminar Lizárraga de l'istòria, per demorar el meteis l'unic "descobreire". Ça que la, dins sas nòtas personalas, Bingham apèla Lizárraga "descobreire de Machu Picchu" (Mould 2003: 56) encara que los autors contemporanèus remeton en question la pertinéncia d'aqueste títol
- ↑ http://www.arqueologiamericana.com.br/artigos/artigo_06.htm e http://www.labyrinthia.com/bingham.htm
- ↑ Mould de Pease cita d'indicis nombroses que, a son vejaire, suggerisson de cercar l'istòria de Lizárraga en rason de son inclinacion supausada de colleccionar de "tresaurs"; Mould 2003.
- ↑ Bingham 1922 : http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalands10.html
- ↑ Bingham 1963 :259
- ↑ Bingham 1963 : 263
- ↑ Bingham 1913: 567
- ↑ unes criteris que, ça que la, predominavan dins l'arqueología naissenta d'alavetz, segon o ditz Lumbreras en http://machupicchu.perucultural.org.pe/desarque1.htm
- ↑ Aperaquí 5000 pèças arqueologicas foguèron enviadas de biais provisòri a l'Universitat de Yale als EUA dins la tòca de los cercar a per l'escambi de la restitucion a Peró e lor divulgacion de las recèrcas e de las fotografias fachas (*Mould de *Pease 2003 : 58). Encara que i aviá de disposicions legalas que permetián aquela exportacion (lo decret suprem del 31 d'octòbre de 1912, senhat pel president Augusto B. Leguía), contravenián a la legislación peroviana d'aquela epòca.
- ↑ Sobre la posición peruana véase
- ↑ http://www.casamerica.es/utilidades/expos/pag/2002/chambi.htm
- ↑ descritas críticamente por Valencia e Gibaja 1992: 275
- ↑ (es) http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28100.pdf
- ↑ (es) http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28778.pdf
- ↑ Lumbreras 2006 : http://machupicchu.perucultural.org.pe/dscseccion2.htm
- ↑ Ziegler 2003; Reinhard 1997
- ↑ Machu Picchu
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 312
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 313
- ↑ Wright e Valencia en www.enjoy-machu-picchu.org/machu-picchu/informacion-especial-machu-picchu-ingeniería-machu-picchu.php.
- ↑ Wright, Valencia e Lorah 2000, http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ ibid
- ↑ Ibid.
- ↑ Ziegler, 2003 en http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html
- ↑ Reinhard 1991, 41-62
- ↑ http://www.qosqo.com/qosqoes/litica.html. También http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ Agurto 1987 : 131
- ↑ Bouchard 1991 : 442
- ↑ Las excavaciones de Julihno Zapata en el Conjunto 1 han encontrado suficientes restos de esta pintura (Valencia e Gibaja, 39X)
- ↑ Lo testimoni de Luis Rodríguez, que trabalhèt dins las recèrcas de 1911-1915 revèla la descobèrta de divèrses rebocats roges pendent las òbras d'escavaments de Bingham (Mould de Pease 2003: 214)
- ↑ Bouchard 1991 : 436 ; Valencia e Gibaja 1992.
- ↑ Agurto 1987: 193-197
- ↑ En acòrd amb los trabalhs d'Eulogio Cabada dins lo Grop dels Tres Portals. (Agurto, 1987: 189)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- AGURTO CALVO, Santiago - Estudios acerca de la Construcción, Arquitectura y Planeamiento incas - 1987 - Lima: CAPECO
- BINGHAM, Hiram - INCA LAND. Explorations in the Highlands of Peru - 1923 - Cambridge - The Riverside Press - http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalandscontents.html
- BINGHAM, Hiram - La ciudad perdida de los incas. Historia de Machu Picchu y sus constructores - 1964 - Santiago de Chile: Zig Zag
- BOUCHARD, Jean Francois - La arquitectura Inca - Los incas y el antiguo Perú - 1991 - Madrid: Sociedad Estatal Quinto Centenario
- BURGER, Richard y Lucy Salazar, editores - Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas - 2004 - New Haven: Yale University Press
- BUSE DE LA GUERRA, Hermann - Machu Picchu - 1961 - Lima: Nueva Crónica
- GLAVE, Luis Miguel y Maria Isabel REMY - Estructura Agraria y vida rural en una región Andina. Ollantaytambo entre los sègles XVI e XIX - 1983 - Cusco : Centro de Estudios Rurales Andinos Bartolomé de las Casas
- KAUFFMANN DOIG, Federico - Machu Picchu, tesoro inca - 2006 - Lima: Cartolan
- KENDALL, Ann - Proyecto arqueológico Cusichaca, Cusco : investigaciones arqueológicas y de rehabilitación agrícola - 1994 - Lima: Southern Peru Copper Corporation
- LUMBRERAS - Luis - Machu Picchu - 2006 - Lima, Perú - Fundación Telefónica - http://www.machupicchu.perucultural.org.pe
- Mould de Pease, Mariana - Machu Picchu y el código de ética de la Sociedad de Arqueología Americana : una invitación al diálogo intercultural - 2003 - Lima: CONCYTEC
- REINHARD, Johann - Machu Picchu, the Sacred Center - 1991 - Lima: nuevas Imágenes
- ROSTWOROWSKI, María - Ensayos de Historia Andina: Elites, etnias, recursos - 1993 - Lima : Instituto de Estudios Peruanos
- ROWE, John H. - Machu Picchu a la luz de los documentos del sègle XVI - 1990 - Histórica, XIV, 1
- VALCARCEL, Luis E. - Machu Picchu: El más famoso monumento arqueológico del Perú - 1964 - Buenos Aires: EUDEBA
- VALENCIA, Alfredo y Arminda GIBAJA - Machu Picchu: la investigación y conservación del monumento arqueológico después de Hiram Bingham - 1992 - Cusco: Municipalidad del Cusco
- WRIGHT, Kenneth, Alfredo VALENCIA y William L. LORAH - Ancient Machu Picchu Drainage Engineering - 1999 - Journal of Irrigation and Drainage Engineering, Vol. 125, No. 6 - http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu
- ZAPATA, Antonio - Guía de Machu Picchu - 1999 - Lima: PROMPERU
- ZIEGLER, Gary y J. McKim MALVILLE - Machu Picchu, Inca Pachacuti’s Sacred City: A multiple ritual, ceremonial and administrative center - 2003 - http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Pachacutec
- Hiram Bingham
- Huayna Picchu
- Alturas de Machu Picchu / Nautors de Machu Picchu : Pablo Neruda
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es) (en) (fr) Torn virtual de Machu Picchu - Vistas a 360 degràs
- (es) Sit sul Patrimòni de Peró
- (es) (en) Machu Picchu
- (es) Litigi amb l'Universitat de Yale
- (es) Litigi amb l'Universitat de Yale
- (en) Rediscover Machu Picchu
- (en) Declaracion del Santuari istoric de Machu Picchu coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- sus YouTube... mai de 11 900 documents subre Machu Picchu en picar coma clau Machu Picchu Peru
demest los quals


c: text/html

text:
Batalha de Gaugamèlas
La batalha de Gaugamèlas se debanèt le 1èr d'octobre de 331 dins lo plan de Gaugamèlas[1], dins lo Nòrd de l'Iraq d'uèi, mas la localizacion exacta de la batalha es pas plan establida, abitualament se situa a l'èst de la vila de Mossol (36° 21′ 36″ N 43° 15′ 0″ E / 36.36000, 43.25000). Es l'afrontament decisiu entre l'armada d'Alexandre lo Grand e aquela de Dàrius III. A l'eissida de la batalha, considerada coma una de las pus importantas de l'Antiquitat per las fòrças implicadas, lo reialme de Macedònia aviá vencit definitivament l'Empèri Pèrsa aquemenida.
Aquela batalha es a vegadas, un pauc abusivament, nomenat batalha d'Arbèlas en referéncia a la ciutat d'Arbèlas / Adiabèna (Erbil dins lo Curdistan actual), situada a aperaquí 100 km del camp de batalha.
Somari
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
L'armada macedoniana debarquèt en Asia Menora en mai 334 e venquèt los Satrapas sur las ribas de Granica. En novembre 333, l'armada pèrsa, comandada per Dàrius en persona, foguèt vencida a batalha d'Issos en Cilícia antica. Alexandre comencèt alara la conquista de Fenicia e d'Egipte. Puèi a la prima 331, l'armada macedoniana marchèt cap a Eufrates que lo traversèt, sens opposicion vertadièra, fin de julhet.
Dàrius decidiguèt de formar una armada pèr tòca de ganhar la batalha decisiva. Alara Alexandre, a la plaça de marchar cap a Babilònia segon son plan inicial, tornèt cap al nòrd e passèt Tigre en setembre de 331. Aprèp qualques jorns de marcha, Alexandre aprenguèt que l'armada pèrsa, fòrça superiora en nombre, l'esperava dins lo plan de Gaugamèlas a prèp de cent de quilomètres d'Arbèlas.
Sos oficièrs mai ancians, subretot Parmenion, inquiet per la dificultat qu'auriá agut de foragetar en plan jorn una armada tan nombrosa, conselhèron Alexandre d'atacar los enemics pendant la nuèch, mas Alexandre lor respondèt que volèt pas « evadir la victòria »[2]. Certans aprovèron pas aquela causida e foguèron encara mai preocupats quand Alexandre, al contrari d'abitud, dormiguèt d'un sòm prigond la nuèch abans lo combat, coma se ja se pensava vencit[3]. Pendent la batalha, los soldats observèron un eclipsi.
Debanament de la batalha[modificar | modificar la font]
Òrdre de batalha[modificar | modificar la font]
Dàrius, aguent aprés de son escac a la batalha d'Issos, causiguèt un terren mai favorable: un grand replan regular, que faguèt sortir las peiròlas per que la cavalariá e los carris fagan de manòbras mai aisidas[4]. Tanben faguèt plantar de picas de fèrre dins lo sòl per ferir los cavals adversaris[5].
Amb prèp de 277 000 fantassins, 23 000 cavalièrs, 200 carris de dalhas e 15 elefants de guèrra[6], Dàrius comptava de profeitar d'una granda superioritat numerica, sièis còps mai granda que las fòrças opausadas, malgrat l'eterogeneïtat de son armada; perque al contrari qu'a Issos ont aviá alinhat sonque de persans (levat los mercenaris grècs), a Gaugamèlas opausèt a Alexandre de soldats venguts de tot l'Empèri[7]. Alexandre alinhèt 40 000 soldats a pè, que 31 000 falangitas, e 7000 cavalièrs, mens nombroses que los Persans mas parfèitament entraïnats e equipats.
Podent pas contornar l'immensa formacion pèrsa amb sa tecnica abituala del martèl e de l'enclutge[8], Alexandre deguèt desplegar son armada d'un biais diferent de l'estrategia abituala. Decidiguèt d'utilizar un plaçament en escalon, excepcional a l'epòca, que li permetiá d'ocupar lo maximum de terren e de prendre al revèrs los flancs advèrses: las tropas son doncas posicionadas escaladas las unas a respècte de las autras. Las falanjas èran organizadas en carrat de 256 òmes (16 òmes sus 16 linhas) amb los combatents mai experimentats dins las primièras linhas.
Coma de costuma, Alexandre placèt al centre de son dispositiu la falanja, aparada al flanc esquèrre pels oplitas e los peltastas, e al flanc drech pels ipaspistas. Alexandre ordenèt la cavalariá suls flancs. Menèt lo flanc drech al cap de la cavalariá pesuga dels Companhons macedonians e de frondaires de primièra amagats per aqueles. E lo flanc esquèrre, format dels cavalièrs tessalians e Trácias èra comandat per Parmenion[9].
Alexandre participèt doncas directament als combats sus son caval Bucefal coma per totas sas batalhas, alaras que Dàrius, el, comandava son armada enrès.
Engatjament[modificar | modificar la font]
Dàrius foguèt lo primièr a far avançar sas tropas[10]; envièt sa cavalariá sul flanc macedonian mai repliegat, ont podiá manobrar melhor. Aquela tactica èra estat prevista per Alexandre que ne profeitèt per partir sus sa drecha tot ne demorant a distància. Lo front s'espandiguèt alara en largor e demandava qu'una partida de las tropas pèrsas seguiguèsse lo desplaçament de la cavalariá d'Alexandre.
Dàrius envièt sos carris per véncer rapidament lo centre advèrs. La falanja macedoniana repossèt la carga fasent escart a l'arribada dels carris, creant de pichons traucs dins la formacion del front[11]. Los cavals, per instint, se precipitèron cap a aquelas duberturas puslèu que de dintrar dins los falangitas que puntèron lors sarissas. Los conductors dels carris lèu foguèron forajrtats del combat. Lo rei persan, vesent sas unitats de cavalièrs en dificultat, lancèt una granda partida de son infantariá leugièra.
Movement decisiu[modificar | modificar la font]
Pendent que, Alexandre capitanejant los Companhons estendèt tant lo front pèrsa que venguèt pas mai solidari. Dàrius remarquèt aquel movement mas faguèt perseguir lo jove rei. Alara que las doas colomnas de cavalariá èran a mand de se jónher, Alexandre faguèt un movement aviat de cambiament de direccion, descobrissent los frondaires qu'ataquèron e bloquèron sul còp la cavalariá pèrsa, e foncèt dins lo centre despoblat de l'armada pèrsa ont èra Dàrius. En efèit, a causa de son efectiu reduch, Alexandre aviá previst de se lançar dins un combat entre el meteis e Dàrius per qu'un còp lo rei pèrsa mòrt, son armada se renda.
Ajuda a Parmenion[modificar | modificar la font]
Mas sul flanc esquèrre macedonian, pendent que la ruptura venguèt un succès, los combats tornèron a l'avantatge dels Persans, jos l'accion del satrapa Mazaïos[12] que capitèt a crear un trauc fins a la garda enrè de Parmenion. Al centre, Alexandre, sa cavalariá e una partida de l'infantariá leugièra, qu'aviá capitat a alunhar las cargas de l'armada pèrsa, foncèt cap a Dàrius. Lo rei persan fogiguèt e s'anèt del camp de batalha seguit per sa garda.
Alexandre deguèt causir entre perseguir Dàrius o ajudar sas tropas. Fasent la causida de la rason, abandonèt Dàrius per venir en ajuda al flanc esquèrre damatjat.
Los òrdres de retirada passèron mal a tota l'armada pèrsa e los combats contunhèron doncas pendent d'oras, s'acabant per la victòria complèta de l'armada macedoniana.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Dàrius capitèt a fugir cap a Arbèlas amb son batalhon d'Immortals e dels cavalièrs de Bactriana mas daissèt son tresaur, estimat a 4 000 talents (entre 75 e 100 tonas d'argent) e sas armas personnalas[13]. Alexandre lo preseguèt, frustrat d'aver pas capitar a tuar lo Grand Rei. Mas entendent l'apèl de Parmenion qu'encara combatiá los cavalièrs de Dàrius, decidiguèt d'abandonar la perseguida per se portar al secors.
Dàrius moriguèt qualques temps aprèp dins las montanhas de Media, assassinat per sos satrapas en julhet de 330. Aprèp aquela victòria, Alexandre foguèt coronat rei d'Asia dins une ceremonia fastuosa celebrada a Arbèlas, puèi torna en vencidor dins Babilònia en octobre de 331.
Lo satrapa Mazaïos, pasmens sas nautas foncions jos Dàrius, venguèt al servici d'Alexandre, aquò lo comprenguèron pas los amics d'Alexandre.
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon Plutarc dins Vida d’Alexandre lo Grand, lo nom de Gaugamèlas significa, en persan, l' « ostal del camèl ».
- ↑ Plutarc, Vida d’Alexandre lo Grand.
- ↑ id "Plutarc"
- ↑ (fr)Pierre Briant, Alexandre le Grand, de la Grèce à l'Inde, Gallimard, 1987.
- ↑ id "Briant"
- ↑ Lo chifratge es imprecís e lo cal prendre amb precaucion.
- ↑ L'Empèri Pèrsa essent fòrça espandit, los soldats de l'armada son de cultura, de lenga e d'etnias diferentas. Lor armament e lors tecnicas de combats èran tanben diferents.
- ↑ La formacion d'Alexandre s'estendiá sus 2 km e la formacion de Dàrius sus 4 km.
- ↑ Per l'òrdre de batalha de las tropas macedonianas vejatz Diodoro de Sicília, (fr) Bibliothèque historique, XVII, 57.
- ↑ Pel dispositiu de Dàrius vejatz Arrien, Anabase, 3, 11, 3, d'aprèp Aristobul que cita de documents pèrsas preses aprèp la victòria.
- ↑ id "Briant"
- ↑ id "Briant"
- ↑ id "Briant"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Paul Goukowsky, Alexandre et la conquête de l'Orient dans Le monde grec et l'Orient, II, PUF, 1975 ;
- (fr) Antonis et Pavlo Georgakis, Arbèles, Socomer, coll. « Les grandes batailles de l'histoire », 1989.
- (fr) Pierre Briant, Alexandre le Grand, de la Grèce à l'Inde, Gallimard, 1987.
- (en) Peter Green, Alexander to Actium : The Historical Evolution of the Hellenistic Age, 1990 ;
- (en) N. Sekunda et J. Warry, Alexander the Great : His Armies and Campaigns 334-323 BC, London, 1998.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Nicholas Georgescu-Roegen
Nicholas Georgescu-Roegen (Constanța, Romania, 4 de febrièr de 1906 - Nashville, Tennessee, 30 d'octobre de 1994) foguèt un matematician e economista eterodòxe american d'origina romanesa que las òbras inspirèron lo movement de la descreissença.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nicholas Georgescu nasquèt a Constanța lo 4 de febrièr de 1906. Sa maire, eissida d'una familha modèsta, ensenhava la cordura dins una escòla de comerci per joventas; son paire, oficièr dins l'armada, moriguèt quand Nicholas aviá sèt ans. Escolan brilhant, recebèt una bona formacion en matematicas qu'utilisèt mai tard pels sos trabalhas en teoria economica. En 1926, encra estudiant a l'universitat de Bucarèst, s'inscriguèt a un seminari sus las singularitats de las equacions diferencialas, sus l'ensenhament que se fondèt per un dels seus mai importants articles, The Pure Theory of Consumer's Behaviour, publicat en agost de 1936. Als mèsme temps, assistiquèt a de conferéncias de Grigore Antipa, director del Museum de Bucarèst e fondator de la geonomia. Obtenguèt en seguida una borsa per estudiar a París.
Entre 1927 e 1930, estudièt a l'Institut d'Estatistica de l'Universitat de París ne sortissiá doctor en estatistica. Sa tèsi, publicada dins lo Journal de la Société de statistique de Paris, se titula Le problème de la recherche des composantes cycliques d'un phénomène[1]. Son trabalh suls fenomèns periodics o convenquèt que los fenomèns socials podan cap de biais èsser descrichs per de metòdes « mecanics » de l'estatistica classica. Pasmens que prenguèt sonque dos cors d'economia a la Sorbona, concluguèt que « los fenomèns economics podavan pas èsser descrichs per un sistèma matematic[2] ».
Aprèp seguèt los cors de Karl Pearson a l'University College de Londres (1930-1932), son trabalh interessèt qualques economistas de l' Harvard Economic Barometer – benlèu a causa de l'intervencion del quita Pearson. Obtenguèt una borsa de la fondacion Rockefeller per participar a aquel projècte. Arrivat a Harvard a la prima de 1934, aprenguèt que l' Harvard Economic Barometer existava pas mai. Demendèt alara una entrevista amb Joseph Schumpeter que trabalhava alara suls Business Cycles. Aprèp aquel encontra rejonguèt l'equipa de Schumpeter que n'èron Wassily Leontief, Edgar Hoover, Frank Taussig, Oskar Lange, Fritz Machlup, Gerhard Tintner, Nicholas Kaldor e Paul Sweezy[3]. Pendent aquel intens periòde intellectual (1935-1936) que Nicholas Georgescu-Roegen venguèt economista: publiquèt quatre articles que constituisson las basas de sa teoria de l'utilitat[4],[5],[6] e de la produccion[7].
Ensenhèt a l'universitat de Bucarèst, puèia a l'Universitat Vanderbilt, Nashville als Estats Units d'America (e pauc de temps a l'Institut universitari d'estudis del desvolopament de Genèva en 1974 e a Estrasborg, 1977-1978). En mai de las seunas foncions d'ensenhament, ocupèt fòrça emplècs dins la foncion publica romanesa.
Òbras[modificar | modificar la font]
De la microeconomia a la bioeconomia[modificar | modificar la font]
Nicholas Georgescu-Roegen coneguèt una longa carrièra academica, a vegadas considerada coma avent conegut dos temps: un primièr temps dels ans 1930 als 1960, caracterizat per d'estudis sus la consomacion e la produccion, dins l'encastre de reflexion pròche dels metòdes dels deus collègas de Harvard (microeconomia formalizada, analisi input-output, etc.), puèi un segond temps dels ans 1960 als 1990, marcat per d'estudis sus las relacions economia-environament per que es mai conegut. Aqueles dos temps en realitat van de contunh, perque Georgescu-Roegen plan lèu soslinhèt que caliá tornar pensar la sciéncia economica, ben avant la publicacion del seu obratge principal The Entropy Law and the Economic Process, en 1971.
La pròva n'es l'omenatge que li faguèt Paul Samuelson en 1966, dins la prefácia d’Analytical Economics, una òbra amassant d'articles de Georgescu-Roegen :
-
- « La simple reunion de qualques articles importants de Georgescu-Roegen, dispersats dins diferentas revistas sabentas, seriá plan venguda dels sabents e d'estudiants en economia. Car avèm en Georgescu-Roegen un sabent d'entre los sabents, un economista d'entre los economistas... Lo professor Georgescu-Roegen es mai qu'un economista matematician. Es d'en primièr un economista, e lo primièr a rebutar las pretencions du charabiat simbolic. Las subtilitats de la produccion marginala e de l'utilitat originala n'escapan gaire al seu examèn sceptic... Coma ten una formacion matematica plan superiora, es absoludament imunizat contre los gaubis de seduccion d'aquel subjècte e es capable de conservar una actitud objectiva e a ras de tèrra sus son utilizacion... Desfisís tot economista informat de demorar astruc de se aprèp aver meditat sus aquel ensag. Es doncas un libre de possedir e de saborejar. Paul Samuelson »
Es subretot pels seus trabalhs dichs bioeconomics que Georgescu-Roegen es mai conegut. En 1971, publicant The Entropy Law and the Economic Process, Georgescu-Roegen provòca trebolum apelant a una reforma prigonda de la sciéncia economica, fins ara mecanista, per l’integrar dins los ensenhaments de la fisica termodinamica e de la biologia evolucionista.
-
- « Lo processús economic es pas qu'una une extension de l’evolucion biologica e, en consequéncia, los problèmas mai importants de l’economia devon èsser considerats d'empuèi aquela marca, Nicholas Georgescu-Roegen in The Entropy law and the Economic Process »
-
- « la termodinamica e la biologia es la lum indispensabla per esclairar lo processús economic (...) la termodinamica perque nos demontra que las ressorças naturalas s’agotan irrevocablament, la biologia perque nos revèla la vertadièra natura del processús economic Nicholas Georgescu-Roegen in The Entropy law and the Economic Process »
Entropia, economia e descreissença[modificar | modificar la font]
En particular, Georgescu-Roegen metèt al clar lo ròtle de la lei de l’entropia, qu'explica que l’energia d’un sistèm tend ineluctablament cap la degradacion, e que lo processús economic material se pòt pas repetir e créisser indefinidament dins un mond ont l’energia e la matèria son limitadas[8].
Georgescu-Roegen va encara mai luènh que la termodinamica abituala, metent al clar un « quatren principi » que matèria se degrada ela tanben ineluctablament, del meteis biais l’energia. Lo reciclatge, la descobèrta de processús de produccion sòbris en energia, apareisson alara gaire sufisents per evitar la crisi ecologica de las societats materialas.
Aquel scepticisme faguèron als partisans de la Descreissença veire en Georgescu-Roegen un davancièr incontornable. Georgescu-Roegen essent en efècte fòrça critic contra la creissença e los seus biais de produccion. Se montrava en particular radical dins las seunas proposicions d’adaptacion demografica:
-
- « L'umanitat deuriá progressivament mermar sa populacion a un nivèl que li permetriá de poder èsser noirida per la sola agricultura biologica. Plan segur, las nacions que coneisson ara una fòrta creissença demografica auran un efòrt dificil a provesir per obtener mai aviadament possible de resultats dins aquel cap. Nicholas Georgescu-Roegen »
Pasmens, los rapòrts de Georgescu-Roegen amb la Descreissença son mai ambigús que'n sembla[9]. Dins los seus articles e obratge que d'esperel publiquèt, se tròba gaire d’apèl plan clar a la Descreissença. Sas preoccupacions bioeconomicas cobrisson de questions sul desvolopament, sus las evolucions qualitativas de las populacions, mas non dirèctament sur la quantitat dels bens e servicis qu’una societat deuriá consomar. E a vegadas (1975, 1978), las prescripcions de Georgescu-Roegen son mèsme pròchas dels discors ecologics mens radicals: promocion de l’energia solara, de l’agricultura biologica, nòva orientacion de las despensas publicas, eca.
Georgescu-Roegen ara[modificar | modificar la font]
L'economista american Herman Daly escriguèt en 2007[10] que tròp pauc d'atencion foguèt portada als trabalhs de Georgescu-Roegen car aquels èran davancièrs. Los seus collègas de l'Universitat Vanderbilt aurián quitament afirmat, pauc avant sa mòrt, que Georgescu-Roegen èra al punt de prèmi Nobèl[11]. En 2012, l'Institut de l'Energia e de las Ressorças de Nòva Delhi (TERI) en Índe anoncièron la primièra edicion dels "Nicholas Georgescu-Roegen Annual Awards" en onor de l'economista e matematician, qu'Herman Daly coma membre de la jurada. Lo professor Kozo Mayumi, ancian discípol de Georgescu-Roegen, ne foguèt lo primièr recipiendari[12].
Los trabalhs de Georgescu-Roegen son ara l'objècte de nòvas recercas tant en economia coma dins d'autres camps de las sciéncias socialas. Es pas mai estudiat coma sonque un militant als tèrmes de l'academic e del politic, mas tanben coma un universitari ambiciós que volgava promóure una reforma prigonda dels biais de veire lo mond en rapòrt amb la bioeconomia. Aquel novelum s'inscriu dins un despartimentatge progressiu de las recercas:
Per Henri Guitton,
-
- « Georgescu-Roegen voguèt remediar a l'abséncia de pont entre la fisica teorica e l'economia. Nos confia que se lancèt solet dins aquela aventura, prenent un risc qu'èra segur que lo prengava pas en van... Innovador o demora, e un innovado sofrís totjorn al començament de sa solitud. Mas benlèu qu'ara, de discípols se jonheràn a el per contunhar son avançada ? Henri Guitton »
Per Jacques Grinevald,
-
- « D'aparéncia isolada, l'òbra de Nicholas Georgescu-Roegen se deu se comprene dins un vast movement de novelum intellectual. Mancava una vertadièr antieconomia; venguèt e será una bioeconomica. Cal d'en primièr prene coneissença de la situacion de nòtre coneissença se volem far servir la reneissença que reclamam. L'afar Galilèu es pas clausa, mas ja se dubrís l'afar Georgescu-Roegen: l'enjòc val lo combat e aquel será non-violent o será pas[13]. »
Publicacions[modificar | modificar la font]
- 1935, Fixed Coefficients of Production and the Marginal Productivity Theory, Review of Economics and Statistics, vol 3, pp 40-49
- 1936, The Pure Theory of Consumer's Behavior, Quaterly Journal of Economics, vol 50, pp 533-539
- 1966, Analytical economics. Issues and Problems. Cambridge, Harvard University Press. La Science économique : ses problèmes et ses difficultés, par N. Georgescu-Roegen, … Traduit par Mme F. Rostand, … Préface de P. Samuelson, … Préface de H. Guitton, … – Paris, Dunod, 1970. 23 cm, XV-300 p. (Collection du centre d’économétrie de la faculté de droit et des sciences économiques de Paris, association Cournot, dirigée par Henri Guitton.)
- 1971, The Entropy Law and the Economic Process. Traduction du chapitre 1 en français dans La décroissance - Entropie - Écologie - Économie, éd. 2006, ch. I, p.63-84.
- 1975. "Energy and Economic Myths", in The Southern Economic Journal, 1975, XLI, 3, p.347-381. Traduction française dans La Décroissance, éd. 2006, ch. II, p. 85-166.
- 1977. "The Steady Sate and Ecological Salvation: A Thermodynamic Analysis", in BioScience, avril 1977, vol. 27, no4, p.266-270. Traduction française dans La Décroissance, éd. 2006, ch. II, p. 167-190.
- 1978. "De la science économique à la bioéconomie", Revue d'économie politique, vol.88(3), p.337-382. Reproduit dans A. Missemer, Nicholas Georgescu-Roegen, pour une révolution bioéconomique, Lyon, ENS Éditions, 2013.
- 1979. Demain la décroissance. Entropie, écologie, économie. Traduction, présentation et annotation Jacques Grinevald et Ivo Rens. Lausanne, Pierre-Marcel Favre, 1979. 21 cm, 157 p. [La décroissance. Entropie, écologie, économie. 2e édition revue et augmentée. Traduit et présenté par Jacques Grinevald et Ivo Rens. Paris, Sang de la Terre, 1995. 21 cm, 220 p. ; 3e édition revue. Paris, Sang de la Terre et Ellébore, 2006. 22,5 cm, 304 p.] texte disponible en ligne
- 1983. La Loi de l'Entropie et l'évolution économique", Congrès des économistes de langue française, Strasbourg, 7 juin 1983.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Journal de la Société de statistique de Paris, octobre 1930, p. .
- ↑ « Nicholas Georgescu-Roegen », in Philip Arestis and Malcolm Sawyer (eds.), A Biographical Dictionary of Dissenting Economists, London:Edward Elgar, p. .
- ↑ « An Emigrant from a Developing Country: Autobiographical Notes I », in J. A. Kregel (ed.),Reflections of Eminent Economists, New York:Macmillan.
- ↑ « Note on a Proposition of Pareto », Quaterly Journal of Economists 49: 706-714.
- ↑ « Marginal Utility of Money and Elasticities of Demand », Quarterly Journal of Economics 50, May: 533-539.
- ↑ « The Pure Theory of Consumer's Behaviour », Quaterly Journal of Economics 50, August: 545-593.
- ↑ « Fixed Coefficients of Production and the Marginal Productivity Theory », Review of Economic Studies XX, October: 40-49.
- ↑ Stéphanie Giamporcaro-Sauniere, Paul Cary, Aurélie Lacheze et Patrick Gabriel, Pour une "autre" consommation : Sens et émergence d'une consommation politique, L'Harmattan, 2005, p. 244-245.
- ↑ Antoine Missemer, Nicholas Georgescu-Roegen, pour une révolution bioéconomique, Lyon, ENS Éditions, 2013. Chp.3.
- ↑ Dans un capitol titulat How long can neoclassical economists ignore the contributions of Georgescu-Roegen ? Herman Daly, in Ecological Economics and Sustainable Development: Selected Essays of Herman Daly, Edward Elgar Pub, 2007, p. 126.
- ↑ Paola Tubaro, Personal drama or theory-building? Georgescu-Roegen on Gossen, communication au 12th annual Summer Institute for the History of Economic Thought, University of Richmond (USA), 24-27 juin 2011.
- ↑ (en) Georgescu-Roegen Awards ed: The Energy and Resources Institute, New Delhi
- ↑ Jacques Grinevald, « Révolution industrielle, technologie de la puissance et révolutions scientifiques, essai de bibliographie critique », Cahiers de l'IUED, 5, PUF, 1977, p. 20.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Arnaud Diemer et Sylvère Labrune, « L’écologie industrielle : quand l’écosystème industriel devient un vecteur du développement durable », Développement durable et territoires [En ligne], Varia, mis en ligne le 30 août 2007. URL : http://developpementdurable.revues.org/index4121.html
- Fabrice Dannequin et Arnaud Diemer, « L’analyse de la production chez Nicholas Georgescu-Roegen », Cahiers du GRATICE, no 17, 2e semestre 1999, p. 263-287.
- Fabrice Dannequin et Arnaud Diemer, « De l’entropie à la constitution d’un programme bioéconomique : Le grand projet de Nicholas Georgescu-Roegen », Cahiers du CERAS, no 42, décembre 1999, p. 1-9.
- Fabrice Dannequin et Arnaud Diemer, « La place de la biologie et de la thermodynamique dans la théorie contemporaine : l’œuvre de Nicholas Georgescu-Roegen », Colloque de l’association Charles Gide, les 26 et 27 septembre 1999, p. 1-8.
- Fabrice Dannequin, Arnaud Diemer et Franck-Dominique Vivien, « N. Georgescu-Roegen : penseur de la production, penseur de la révolution industrielle », Colloque organisé par l’association Charles Gide, Strasbourg 6 et 7 novembre 1998, p. 1-43.
- Dostaler, Gilles, "Nicholas Georgescu-Roegen et l'impasse de la croissance économique", dans Alternative économique, n° 266, février 2008, p. 74-77.(http://www.alternatives-economiques.fr/nicholas-georgescu-roegen-et-l-impa_fr_art_683_35353.html)
- Grinevald, Jacques. 1974. « L’économiste Georgescu-Roegen : intégrer l’économie dans la problématique énergétique et écologique », Uni-information, no 36, juin-juillet 1974, p. 28-29.
- Grinevald, Jacques. 1980.« La Perspective bioéconomique de Nicholas Georgescu-Roegen », Cahiers du GERMES, Paris, no 4, juin 1980, « Questions à la bioéconomie », p. 27-44.
- Grinevald, Jacques. 1981. « Energy and Economic Myths, by Nicholas Georgescu-Roegen », Technology and Culture, no 22, 1981, p. 655-658.
- Grinevald, Jacques. 1992. « La révolution bioéconomique de Nicholas Georgescu-Roegen : à propos de la première Conférence internationale de bioéconomie à Rome les 28-30 novembre 1991 », Stratégies énergétiques, biosphère & société, Genève, Hygiène et médecine, octobre 1992, p. 23-34.
- Grinevald, Jacques. 1994. « Georgescu-Roegen : Bioéconomie et Biosphère », Silence, Lyon, avril 1993, no 164, p. 4-14.
- Grinevald, Jacques. 1995. « Hommage à Nicholas Georgescu-Roegen (1906-1994) », Stratégies énergétiques, biosphère & société, Genève, Hygiène et médecine, 1995, p. 149-151.(En ligne : http://www.unige.ch/sebes/textes/1995/95JGRoegen.html)
- Grinevald, Jacques, 2006, « Nicholas Georgescu-Roegen, dissident de l’Occident et visionnaire de la décroissance », dans La Revue Durable no 20, avril-mai-juin 2006, p. 8-13.
- Maneschi, Andrea, Nicholas Georgescu-Roegen and the Filiation of Economic Ideas. Working Paper No. 00-W18, June 2000. Department of Economics, Vanderbilt University, Nashville, TN 37235.
- (en) Mayumi, K. 1995. Nicholas Georgescu-Roegen (1906-1994): an admirable epistemologist. Structural Change and Economic Dynamics 6: 115-120.
- (en) Mayumi, K. and Gowdy, J. M. (eds.) 1999. Bioeconomics and Sustainability: Essays in Honor of Nicholas Georgescu-Roegen. Cheltenham: Edward Elgar.
- (en) Mayumi, K. 2001. The Origins of Ecological Economcs: The Bioeconomics of Georgescu-Roegen. London: Routledge.
- Missemer, Antoine. 2013. Nicholas Georgescu-Roegen, pour une révolution bioéconomique, Lyon, ENS Éditions. lien éditeur
Filmografia[modificar | modificar la font]
- (fr)« Hommage à Nicholas Georgescu-Roegen » amb Jacques Grinevald, un filme documentari de Vincent Liegey, realizat par Debora Blake, París, junh de 2008.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Nicholas Georgescu-Roegen raconté par la vidéo (récit de Jacques Grinevald, 2008)
- Biographie de l'encyclopédie de l☃☃'agora
- Biographie de History of economic Thought
- La décroissance (1979)
- Georgescu-Roegen : Bioéconomie et biosphère
- La décroissance. Entropie - Écologie - Économie (1979) de Georgescu-Roegen (lecture en ligne)


text:
Glèisa Vertadièra de Jèsus
La Glèisa Vertadièra de Jèsus (en chinés : 真耶穌教會) es una Glèisa independenta que foguèt establida a Pequin en China en 1917. Se plaça coma una ramificacion chinesa de la branca protestanta del cristianisme que subrondèt dins las annadas 1900.
Lo president actual d'aquesta Glèisa es Yung-Ji Lin que se revendica predicator. Foguèt elegit per l'assemblèa internacionala de la Glèisa vertadièra de Jèsus. La Glèisa revendica 1 500 000 membres a travèrs lo mond. La Glèisa crei a la teologia pentecostista, una doctrina basada sul don de l'Esperit Sant.
La doctrinas principalas[modificar | modificar la font]
- "Recebre l'Esperit Sant, demostrar en parlant dins de lengas, aquò es la garentida de nòstra transmission del reialme del cèl."
- "Lo Baptisme de l'aiga es lo per la remission dels pecats a travèrs de la regeneracion. Lo baptisme deu aver luòc dins l'aiga viva normala, coma lo flume, la mar o lo rèc."
- "Lo sagrament del lavament dels pès permet de se referir a un acte del Sénher Jèsus. Tanben servís de rapèl constant, lo qu'òm deuriá aver de l'amor, la santetat, l'umilitat, la remission e lo servici."
- "Jèsus Crist, lo mot qu'es vengut carn, mòrt sus la crotz per la redempcion dels pecaires, ressuscitat lo tresen jorn e montat al cèl. Es lo sol salvaire de l'umanitat, del creator dels cèls e de la tèrra, e lo sol Dieu vertadièr".
- "La Bíblia, comprenent l'ancian e lo novèl testament, es inspirada per Dieu, la sola vertat escripturala e la nòrma pel crestian vivent".
- "Lo Salvament es balhat pel Dieu de la gràcia per la fe. Los cresents se devon fondar sus l'Esperit Sant per perseguir la santetat, per onorar Dieu, e per aimar l'Umanitat".
- "l'aveniment del Sénher aurà luòc lo darrièr jorn ont davala del cèl per jutjar lo monde: los vertuoses recebràn la vida etèrna, alara que los marrits seràn etèrnament condemnats".


text:
Didius Julianus
Didius Julianus[Didi Julian?] (30 de genier de 133 o 2 de febrier de 137, Mediolanum - 1èr de junh de 193) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 28 de març de 193 fins a sa mòrt durant lei trebols entraïnant per l'assassinat de Commòde. Succediguèt a Pertinax e foguèt remplaçat per Septimi Sever.
Venguèt emperaire après l'assassinat de Pertinax gràcias a una prima fòrça importanta promesa ai soudats de la garda pretoriana que menacèron lo Senat per permetre sa designacion. Aquò foguèt considerat coma fòrça vergonhós per lei populacions romanas e Didius Julianus foguèt executat per Septimi Sever après la conquista de Roma.


text:
Nathaniel Hawthorne
Nathaniel Hawthorne (Salem, Massachusetts, 4 de julh de 1804 - Plymouth, Nòu Hampshire, 19 de mai de 1864) foguèt un escrivan (novelista) american. Es considerat coma una figura clau dins lo desvolopament de las originas de la literatura americana.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nathaniel Hawthorne nasquèt a Salem, Massachusetts, ont i a actualament un musèu consacrat a la siá memòria. Lo paire de Hawthorne èra capitani de vaissèl, descendent de John Hathorne, un dels jutges dels Jutjaments de Salem. Fòrça jove venguèt orfanèl de paire e foguèt confinat per sa maire dins l'ostal familial. L'escrivan descriuriá mai tard aquel periòde coma lo de mès d'erós de la siá vida, mas faguèt tanben qu'aqueriguèsse l'abitud de la solitud.
Un oncle li financèt, entre 1821 e 1824, los estudis al Bowdoin College de Maine, ont faguèt amistat amb Henry Wadsworth Longfellow, qui vendriá après un grand poèta, e mai amb lo futur president Franklin Pierce. Fins a la publicacion del sieu primièr libre Twice-Told Tales, ("Contes dos còps contats"), l'an 1837, Hawthorne escriguèt amb un anonimat total dins l'ostal familial. "Ieu viviá pas –Diriá mai tard–, soniava solament que viviá."
A comptar de l'an 1839, Hawthorne trabalhèt en la Doana del pòrt de Boston. Se maridèt amb la pintora trascendentalista Sophia Peabody en 1842. Lo matrimòni s'installèt a Concord, Massachusetts. Aguèron lai coma vesins als escrivans Ralph Waldo Emerson e Henry David Thoreau.
En 1846 Hawthorne foguèt nomenat inspector de la Doana de Salem, mas perdèt lo sieu trabalh a causa de cambiaments administratius a Washington. Lo 1852 escriguèt la biografia del sieu ancian companh Franklin Pierce. Quand aquel ganhèt las eleccions, Hawthorne recebèt coma recompensa la nominacion de consòl american a Liverpool en 1853. Pr'aquò, qualques ans mai tard, en 1857, renoncièt a aquel cargue e comencèt a viatjar per França e Itàlia. Tornèt als Estats Units amb la siá familha en 1860. Pauc après venguec malaut, e moriguèt l'an 1864, probablament per encausa d'un cancèr de l'estomac, a Plymouth, Nòu Hampshire.


text:
Soft power
Poder suau, en anglés soft power, es un tèrme utilizat dins relacions internacionalas per descriure la capacitat d'un actor politic, coma per exemple un Estat, per infuenciar las accions o los intereses dels autres actors mejans de biais culturals e ideologics. Lo tèrme fogèt inventat pel profesor de l'Universitat de Harvard Joseph Nye en su libre de 1990 Bound to Lead: The Changing Nature of American Power[1], e desvolpèt en 2004 dins Soft Power: The Means to Success in World Politics[2]. La valor del tèrme coma teoria politica foguèt discutida, pasmens foguèt fòrça utilizat coma per diferenciar la poténcia sutila de la cultura o las idèas al respècte de formas mai coercitivas, tanben nomenada poder dur, coma l'accion militara o la pression economica.
Exemple d'utilizacion[modificar | modificar la font]
Dins lo contèxte a la fin d'agost de 2008 (Jòcs Olimpics en Pequin e Guèrra en Ossetia de 2008), un jornalista analizèt la situacion del seguent: « Alara que China pretend capitar e impresionar lo mondo con lo nombre de medalhas olimpicas obtengudas, que Russia vòl l'impressionar amb la demostracion de sa superioritat militara; lo poder suau de China a respècte del poder dur de Russia: las preferéncias de los dos païses rebatejan lo gra de confisança tan diferent qu'aqueles an en eles meteisses. »[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Destnat a capitar: La natura evolutiva del poder American'
- ↑ Poder suau: L'explication dels succès dins las politicas mondialas
- ↑ (es)Dominique Moisi La neurótica invasión rusa, El País, 01/09/2008
Bibliografíia (en)[modificar | modificar la font]
- Keohane, Robert and Joseph Nye. "Power, Interdependence and the Information Age" from Conflict After the Cold War
- Jentleson, Bruce. "Principles: The Coming of a Democratic Century?" from American Foreign Policy: The Dynamics of Choice in the 21st Century
- Nye, Joseph. Propaganda Isn't the Way: Soft Power
- Nye, Joseph, Soft Power: The Means to Success in World Politics
- John McCormick The European Superpower (Palgrave Macmillan, 2006). Argues that the European Union has used soft power effectively to emerge as an alternative and as a competitor to the heavy reliance of the US on hard power.
- Matthew Fraser, Weapons of Mass Distraction: Soft Power and American Empire (St. Martin's Press, 2005).


text:
Guardamar del Segura
Guardamar del Segura es una vila d'Espanha, situada dins la provincia d'Alacant (País Valencian). Sa populacion èra de prèp de 17 000 abitants (2011).
Geografia[modificar | modificar la font]
Guardamar es situada al sud du Segura, flum qui s'espandís en Mediterranèa dins son territòri comunal. Tradicionalament apartenant a Vega Baja del Segura, mas tanben apartenant a Bajo Vinalopó per de rasons lingüisticas, istoricas e geograficas. Guardamar es la vila mai meridionala dels Païses Catalans. Atal, un dich popular definit los Païses Catalans De Salses a Guardamar e de Fraga a Maon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Guardamar possedís diverses rèstas arqueologics de la preïstòria e tanben de l’istòria antica. A l’epòca arabia, lo nom de Guardamar èra benlèu Almodóvar. Mai tard, vèrs 1244, Alfons X conqueguèt la region per la corona de la Castelha, la populacion musulmana i demoran.
La ciutat pòt èsser considerada coma l'anciana Alone. De geografes grècs decrivián Alone coma una cala aparada d'una illòta. D'autres associan aquel site a la Calanca del Pòrt d'Alon prèp de Sant Ceri de Mar, en Provença; Pasmens, i a pas d'illòta a dintrada d'aquela calanca, doncas aquela illa seriá benlèu Tabarca e la cala la baia de Santa Pola.
Lo nom Alone significa cap de particular en Grèc ancian. Son origine es doncas benlèu feniciana. Dins sa pèça titulada Pœnulus (es "Lo pichon Cartaginés"), lo comica latin Plaute met en scèna un malastruc cartaginés perdut dins Roma. aquel, parlant pauc la lenga, s'exprima dins un sabir mesclan fenician e latin. Evòca los alonim e les alonoth, es a dire los dieus e las divesas. "Alon" significa "dieu".
Existís de rèstas d'usinas metalurgicas a La Fonteta exemples del començament de la siderurgia dins la protoïstòria de la Mediterranèa occidentala. E mai, se trobèt una granda mena de ceramicas fenicianas: anfòras; escudèlas, vernis roge, ceramica grèga ancian, e d'objèctes rituals coma d'uòus d'estruci, evòri, eca. L'apareisson d'elements d'arquitectura reütilizats dins lo barri pròva l'existéncia d'un Temple.
Los Fenicians comencèron amb los ibèrs, un pòble qu'abitava al Cabezo Lucero.
Espòrt[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara Alone es lo nom de l'equipa de Guardamar del Segura de fotbòl, fondada dins loes ans 1950.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- vila de Guardamar del Segura
- (es)Índice Estadístico Municipal de Guardamar del Segura.
- Guardamar.com
- Puerto deportivo Marina de las dunas
- guardamardelsegura.com
- Portal de la Dirección General de Administración Local de la Generalidad
- Web de turismo de Guardamar del Segura realizada por la Agencia Valenciana de Turismo
Galaria[modificar | modificar la font]
-
Bòca del Segura
-
-


text:
Far d'Alexàndria
Lo far d'Alexàndria (tanben nomenat la torre de Faros) foguèt considerat coma una de las sèt meravilhas del mond.
Foguèt bastit al Sègle III abC a l'epòca ellenistica e demorèt en foncionament durant fòrça temps, fins que dos tèrratrems lo desroquèsson al sègle XIV.
Èra una torre que lo rei egipcian Ptolemèu Sòter decidiguèt de bastir per guidar las naus cap al pòrt d'Alexàndria e per poder localizar la ciutat de fòrça luènh; l'edifici foguèt acabat durant lo regne del seu filh, Ptolemèu II Filadelf. Las òbras foguèron dirigidas per l'arquitècte Sòstrat de Cnidos. Se pensa que mesurava 134 m de nautor; a aquela epòca èra una de las estructuras mai nautas enauçadas per la man de l'òme.
Bastit amb de blòcs de pèira blanca, lo far èra devesit en tres seccions: una basa carrada amb un void al mitan, una part centrala de forma octogonala amb un cabeç circular. A la cima èra equipat amb de miralhs metallics que ne senhalavan la posicion reflectissent la lutz del solelh; e las nuèits, s'i alucava un lenhièr que se podiá veire de mai de 50 km de luènh. Tal coma se pòt veire sus las monedas romanas estampadas a l'ostal de la moneda d'Alexàndria, teniá quatre estatuas de tritons bufant dins de còrns, un a cada canton de l'edifici.


text:
Ocean Antartic
L'Ocean Antartic, tanben nomenat Ocean Glacial Antartic es la massa d'aiga qu'enròda lo continent Antartic. Es en superficia lo quatren del mond per òrdre d'importància, e lo darrièr qu'es estat definit. Es a la prima de l'an 2000 que l'Organizacion Idrografica Internacionala definiguèt un cinquen ocean a partir de las porcions meridionalas de l'Ocean Atlantic, de l'Ocean Indian e de l'Ocean Pacific. Lo novèl ocean s'espandís de la còsta del continent Antartida fins a 60° de latitud sud, çò que coïncidís amb lo limit fixat pel Tractat Antartida.
- Las coordenadas geograficas son de 65° S, e 0° È (nominalament). Mas l'ocean a la proprietat unica d'èsser una massa d'aiga qu'enròda completament lo continent Antartida inclusent los 360° de longitud.
- L'aira totala es 20 327 000 km² inclusent la Mar d'Admundsen, la Mar de Bellingshausen, una partida del Pas de Drake, la Mar de Ross, una pichona partida de la Mar de Scotia e la Mar de Weddel.
- La linha de còsta es de 17 968 km.
Clima[modificar | modificar la font]
La temperatura de l'aiga varia de 10 °C a −2 °C. Las tempèstas ciclonicas viatjan cap a l'èst al travèrs del continent, e sovent son intensas per encausa del contrast de temperatura entre lo glaç e la mar dobèrta. L'aira d'ocean situada entre 40° de latitud sud e lo cercle polar antartic ten las mejanas de vent pus fòrtas que se pòdon trobar sus Tèrra. Pendent l'ivèrn l'ocean es gelat fins a 65° sud de latitud dins lo sector Pacific e fins a 55° dins lo sector Atlantic, amb de temperaturas de superfícia que baissan fòrça jos 0 °C. En mantun punt de la còsta, los vents intenses de l'interior mantenon la linha de còsta liura de glaç pendent l'ivèrn.


text:
Deïsme
Lo deïsme, del latin deus (dieu) es la cresença en un Dieu creador, mas non pas en son instrumentalizacion religiosa. Los deïstas creson pas en los sacerdòts, ni en una "Glèisa", ni en tèxtes sagrats o en messias. Lo deïsme consistís en l'afirmacion, defòra de tota revelacion religiosa, de l'existéncia d'un èsser suprèm que sa natura e proprietats son impossiblas de conéisser. Segon mantun autor atèu, lo deïsme seriá un ateïsme non desbocat, çò que negan los deïstas. Dempuèi lo sègle XVI apareis aquesta nocion intermediària entre lo teïsme crestian e l'ateïsme. Se tracta, puslèu que de transcendéncia divina, d'immanéncia. L'autenticitat istorica de la Revelacion dins las Escrituras es contestada: l'èsser suprèm deven dirèctament perceptible a las facultats de l'Òme. Ja que lo deïsme pretend de se passar dels dògmas revelats de la religion, e tanben de los contestar, dempuèi lo sègle XVII foguèt, amb l'ateïsme, un objectiu preferencial del cristianisme. Dempuèi Kant (sègle XVIII), se distinguís entre deïsme e teïsme. Aqueste darrièr vòl determinar per la rason la natura de Dieu, mentre que lo deïsme se limita a afirmar son existéncia, sens ensajar de poder la comprendre. Voltaire se declarava deïsta, subretot dins son article titolat Prec a Dieu. Lo Dieu deïsta es universal, i a pas d'intermediari entre los èssers e el; aqueste Dieu es superior a la pichonetat umana e s'ocupa pas de lors afars, lors cultes, lors rites e d'autras supersticions. Lo deïsme a una concepcion d'un Dieu luènh.


text:
Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud
Lo Periòde dei Dinastias dau Nòrd e dau Sud es un periòde tradicionau de l'istòria de China que se debanèt de la disparicion dei Jin en 420 a l'unificacion de China per la dinastia Sui en 589.
Lo nòrd dau país fuguèt lo teatre d'una tièra d'invasions nomadas entraïnadas per la destabilizacion prefondas dei pòbles asiatics ai sègles III-V. Ansin au sègle IV, maugrat divèrsei temptativas dei Jin per restaurar sa dominacion dins la region, divèrseis estats gaire estables se formèron e conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide. Aquela instabilitat s'acabèt a partir de 386 quand lei Toba, un pòble d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.
Lei Toba prenguèron lo nom de dinastia Wei dau Nòrd e luchèron còntra la confederacion nomada dei Ruanruan. De 523 a 524, fuguèron afeblits per una guèrra civila intèrna entre lei Toba aguent adoptat lei tradicions e lei qu'èran demorats fidèus ai tradicions turcas. Lo conflicte se finiguèt per la division dau nòrd entre lei dos camps que formèron respectivament lei Wei Occidentaus e lei Wei Orientaus. Vèrs 550, lei premiers installèron sa capitala a Chang'an e formèron un estat poderós basat sus lei tradicions administrativas chinesas e lei tecnicas militaras dei pòbles nomadas. En 553, annexèron lo Sichuan actuau e prenguèron lo nom dinastia de Zhou dau Nòrd. En 577, conquistèron lei territòris tenguts per lei Wei Orientaus venguts Qi dau Nòrd d'aqueu temps. Pasmens, en 581, lei Zhou dau Nòrd fuguèron rebutats per lei Sui qu'acabèron la reünificacion de China.
Enterin, lo sud de China fuguèt dirigit per diferentei dinastias que se succediguèron ai sègles IV-V : lei Jin Orientaus (316-419), lei Song dau Sud (420-479), lei Qi dau Sud (480-502), lei Liang (502-556) e lei Chen (557-588). Franc de la region bassa de Iang Tsé, la mitat sud de China èra gaire poblada, dominada per de senhors locaus e de tribús localas autonòma. Lei dinastias dau sud èran donc feblas que sa capitala èra Nankin. Pasmens, protegidas deis invasions nomadas per la resisténcia deis estats dau nòrd ò la rivalitat entre principats nomadas, conoguèron un periòde de patz relativa e veguèron l'arribada progressiva d'abitants dau nòrd.
Un eveniment religiós important se debanèt durant aqueu periòde quand, au sègle II, lo bodisme arribèt en China per la Rota de la Seda. Aprofichant lo declin dei Han e dau confucianisme de la Cort imperiala, se desvolopèt gràcias a la conversion de certaneis envaïsseires au sègle IV. Permetèt de renfòrçar certaneis estats novèus e fuguèt finalament adoptat per de Chinés. En particular, a partir dei victòrias dei Toba, se multipliquèt lei monastèris bodistas. Enfin, au sègle VI, lei Sui permetèron son expansion vèrs lo sud dau país.


text:
Apep
Apep (egaument aperat Apofis peus grècs) qu'ei ua sèrp monstruosa qui nada sus la Nom (la mar grana divina de l'Egipte antica). Cada ser qu'ei combatuda per Ra (lo diu deu só) suu son naviu e dab l'ajuda deu diu Seth. Cada ser Ra qu'ei victoriós e l'auba que's torna lhevar quitament se, de quan en quan, Apep que ganha brèvas victòrias qui's hen paréisher eclipsis de só. Uei lo dia que conservam cèrtas representacions graficas d'un gat escanant ua sèrp dab un cotèth qui lo Libe deus Morts mentau com un simbòu de la victòria de Ra suber Apep.


text:
Giròfle
Lo giròfle o giroflièr (Syzygium aromaticum) es un arbre de la familha de las Myrtaceae originari d'Indonesia.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'arbre a una forma conica. D'una nautor mejana de dètz a dotze mètres, pòt aténher fins a vint mètres de naut.
Las seunas fuèlhas persistentas son ovalas e coriaças.
Las flors de quatre petals blanc rosat son caracterizadas per lors sepals roges persistents. Los botons florals son nomenats « clavèl de giròfle ». Abans que florescan se recòlta los botons e se los daissa secar al solelh fins a que prengant una color brun escur. Aquel arbre es originari d'Indonesia.
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo giròfle es originari de l'archipèla des Molucas del nòrd.
L'epopèia indiana del Ramayana, escricha benlèu vèrs 200 AbC., ja menciona lo comèrci d'aquela espècia. Los Chineses utilizavan ja los clavèls de giròfle jos la dinastia Han (206 AbC. - 220 ApC.) los mastegant per melhorar l'alen, e tanben per las seunas vertuts medicinalas e culinàrias. Èran plan coneguts dels Grècs e dels Romans. Al sègle primièr, Plini lo Vièlh los descrich. Una recenta descobèrta arqueologica suggerís que lo comerci del giròfle amb l'Occident poiriá aver començat fòrça mai lèu. En efècte, se trapèt un clavèl de giròfle dins de rèstes calcinats sul sòl d'una cosina encendiada del site mesopotamian de Terqa dins la Siria actuala, datat de 1700 AbC.
En Euròpa, lo clavèl de giròfle portat al sègle IV pels Arabs, venguèt al vam a l'Edat Mejana. Dante Alighieri dins l'infèrn de la Divina Comèdia lo cita coma essent d'un usatge reservat als rics sieneses[1]. Los Portugueses arribats dins l'archipèla de las Molucas en 1424 se n'assegurèron lo monopòli en brutlant los arbres situats fòra de l'illa de Ternate e aquel monopòli foguèt enseguida aquel dels Olandeses.
Pierre Poivre, intendent de l'Illa de França, portèt qualques brots pendent una expedicion, e foguèt aclimatat d'en primièr a Maurici, puèi a las Antilhas.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Las proprietats antisepticas e anestesicas d'aqueles botons florals son conegudas dempuèi fòrça temps e prepausadas dins las dolors dentárias. Fa partit de la composicion del khôl, d'en primièr onguent oftalmic.
En cosina, es present dins lo pan d'espècias, los bescuèits amb mescla de canèla, lo pot-au-feu, las marinadas, la chocrota e es indispensable dins gaireben totes los curris. Dins de païses coma Tunisia, s'utiliza en infusion amb lo tè.
S'utiliza pel perfum d'ambient jos forma de « poma d'ambre » que se fabrica en ponchant sus la superfícia d'una irange de clavèls de giròfle.
La 2-eptanona es una cetona de formula (C7H14O) qui possedís una odor de clavèl de giròfle, coma l'eugenòl, qu'es un fenòl.
A l'ora d'ara, 95 % de la produccion mondiala de clavèls de giròfle es utilizat per la fabricacion dels kreteks, cigarretas indonesianas. A Jakarta, los fabricants de cigarretas avançan las vertuts antisepticas de clavèl de giròfle per presentar lors kreteks coma sens dangièr.
Produccion[modificar | modificar la font]
Sinonimes[modificar | modificar la font]
- Caryophyllus aromaticus L.
- Eugenia aromatica (L.) Baill.
- Eugenia caryophyllata Thunb.
- Eugenia caryophyllus (Spreng.) Bullock & S.G.Harrison


text:
Utilizaire:FoxBot
Aqueste compte es d'un bòt qu'aparten a Foxie001.
Es pas un fals nas, mas puslèu un compte automatic o semiautomatic per far de modificacions repetitivas que serián extremament longas de far manualament.
Administrators : s'aqueste bòt es en flagrant delicte de marrit foncionament o quitament de destruccion d'articles, pregària de lo blocar.
FoxBot is a bot of Foxie001 creating interwiki-links on many languages. It uses pywikipedia. It's controller speaks and writes English, Dutch and French.