text:
Mai subretot es dins lo domèni de la pedagogia que l’IEO Creo Provença sèrve en totei. « Fa dos ans que publica la revista per pichons Papagai, embé l’ajuda de mai d’un sòci, siegue per adaptar lei tèxtes en aupenc, siegue en niçard… » per n’en faire una revista que se pòsque legir per mai d’un niston entre Ròse e Monegue. « Aquò còsta car e nos faliá mutualisar au nivèu regionau lo trabalh, e la subvencion dau Consèu Regionau. Mai es una ajuda per lei ensenhaires », e un plesir per lei joines.
Segur que venir de Niça jusqu’à z-Ais onte se debanan leis acamps dau burèu de l’IEO Paca, lo fau voler e « manjar de kms ». « Mai coma fèm que quatre acamps l’an, emai l’AG, rèsta possible ». Embé lei mejans telematics, lei desplaçaments sont pas tant nombrós. « La setmana passada un dei responsables fuguèt malaut, es restat au sieu, e avèm fach l’acamp embé « Skype », lo logiciau de telefonia a gràtis.


c: text/html

text:
Manuscrit avec traduction française, illustré de 38 dessins collés
Feuillets manuscrits et épreuve imprimée et corrigée de diverses dimensions reliés dans un volume avec des pages vierges
Feuillets de diverses dimensions reliés dans un volume avec des pages vierges
Traduction française en regard
Nascut lo 6 de març de 1798 dins una familha plan paura de l’agenés, Jacques Boé (de son nom vertadièr) recep pasmens una instruccion e fa pròva d'una vertadièra cultura literària de son temps.
Plan jove, s’installa coma perruquièr en Agen. Dins aqueste periòd, que seguís la Revolucion, lo pichòt pòble obrièr de las vilas creis bravament còsta la figura totjorn importanta dels paisans del campèstre.
Son comèrci lèu lèu fa flòri e li dona léser de se consagrar a sa passion per l’escritura. Causís de s’exprimir en occitan, la lenga del pòble :
« O ma lengo, tout me zou dit.
Plantarey uno estelo a toun froun encrumit » (graphie de l'auteur)
« Ô ma lenga, tot m'o ditz.
Plantarai una estela a ton front encrumit. »
(Épître à Charles Nodier « Des cranto de Paris »).
Se fa pas vertadièrament partida del mitan obrièr, viu en vila e lo costeja. Se pòt pas qualificar de poèta engatjat, mas dins sos escriches, se fa lo testimòni de son temps, defend un estil realista (çò qu’empacha pas l’umor !) e tracta de tematicas divèrsas coma l’amor, las evolucions tecnologicas de son temps, e defend de valors umanistas : la libertat, la caritat.
Sos poèmas, se foguèron estampats dins mai d’un recuèlhs, son d’en primièr destinats a èsser recitats en votz nauta, amai cantats ! Grand orator, Jasmin se produsís davant un public totjorn mai nombrós : comença pro d’ora un torn de França de las regions (se diriá uèi una virada !), anant d’un cap a l’autre d’Occitània per presentar son òbra al public que, se coneis la lenga, la sap pas legir. Sas aparicions se transforman pauc a cha pauc en espectacles vertadièrs : aital, se produsirà a Tolosa acompanhat de 20 musicians e de mai de 380 figurants !
L’argent qu’amassèt dins sos espectacles (mai d’un milion de francs en 12 000 representacions) es tornar balhat a d’òbras de benfasença.
Charles Nodier, academician francés, lo descobrís e li dubrís las pòrtas dels salons parisencs. Aquí, i rescontra, un après l’autre, Lamartine, Ampère, Chateaubriand e serà quitament recebut per lo rei Louis-Philippe en 1842.
Recompensat de prèmis literaris per lo Felibritge, l'Acadèmia d'Agen, e, tan susprenent qu’aquò pòsca paréisser, per l'Académie Française, es quitament fach chivalièr de la Légion d'Honneur en 1845. Pasmens, se pòt supausar que l’interés que suscita dins lo mond parisenc es un pauc mesclat de condescendéncia e demòra ligat a l’exotisme que remanda son imatge de « gascon » amb totas las connotacions positivas coma pejorativas qu’aquò pòt supausar.
Après aquesta passa de glòria, son estatua senhoreja totjorn en Agen, sa vila natala e Jasmin laissèt son nom a una carrièra parisenca e amai a una estacion de metro !
« Poètas-obrièrs » es una apelacion donada a una generacion d’autors e de poètas actius pendent lo sègle XIX. Emplegada dins los tèxtes d’analisis literàrias occitanas dempuèi la debuta del sègle XX, pren pasmens de significacions de còps diferentas segon son contèxte d'utilizacion e fai pas, encara uèi, consensus.
D’abòrd perque lo concèpt « d’obrièr » es en plena evolucion au sègle XIX. La significacion del mot tala coma es emplegada dempuèi lo sègle XVIII d' « aquel o aquela que trabalha a la man » se transforma en la del trabalhaire de la granda industria que, pendent lo sègle XIX, es en plen desvolopament.
Puèi perque lo tèrme « obrièr » pòt aver indistintament trach a de patrons aisats del sector manufacturièr, a de proprietaris terrians o d'obrièrs de la condicion mai simpla.
Enfin, perque la question del tèma tractat per lo « poèta-obrièr » dins sos escriches se pausa a mai d'un títol : un autor que trabalha dins lo sector de l’industria pòt èsser considerat coma « poèta-obrièr » se escriu un tèxte purament comica e sens cap de reflexion sus son contèxte social ? E a l’invèrsa, un prèire que publica un tèxte a prepaus de sa condicion sociala e de la de sos fisèls pòt èsser considerat coma un « poèta-obrièr » ? Emai, per un naut-foncionari que redigís un tèxte a prepaus de la misèria sociala que ne pòt èsser lo testimòni.
Aquelas diferentas problematicas inerentas al quite concèpt de « poèta-obrièr », e l'emergéncia a la debuta del sègle XX de la literatura proletariana, autre genre literari pròche mas distint, an menat los cercaires contemporanèus a faire evoluir la nocion cap a la de « votz d'enbàs » qu'embrassa aital un còrpus literari mai larg mai clar e que son illustracion la mai recenta es la publicacion en 2009 de l’obratge collectiu Mémoires de pauvres, qu'interròga individualament la situacion sociala de nòu autors occitans que pòdon èsser restacats a l'apellacion « poèta-obrièr ».
Lo primièr especialista qu'a emplegat la nocion de poèta-obrièr per la literatura occitana es lo felibre, escriveire e professor de lenga e de literatura provençala, Émile Ripert, dins sa tèsi La Renaissance provençale : 1800-1860. I consacra la segonda partida de son segond capitol « Les poètes-ouvriers en Provence ». Se i definís pas la nocion de « poètas-obrièrs », que fa sonque una presentacion d'autors que intègra al movement, efectua, dins lo capitol precedent, una analogia entre « poesia-obrièra » e « poesia-populara » e jos-entend qu'aquelas nocions son mai generacionalas qu’esteticas o literàrias. Los « poètas-obrièrs » i son presentats coma los eretièrs dels « protectors de la poesia populara » : coma los influents George Sand e Alphonse de Lamartine, totes dos poètas, actius contribuidors de la vida intellectuala e literària francesa del sègle XIX e promotors de la movença d'emancipacion populara per la literatura. L'apellacion es donc emplegada per una generacion de poètas actius pendent lo periòde romantic e es pas estada pensada per èsser interpretada estrictament per l’activitat professionala dels autors a las qualas fa referéncia. Revèrta puslèu lo paternalisme de la borgesiá literària francesa cap a una generacion d’autors novèla e sa vision gaireben idealizada de sa situacion professionala.
L'apellacion « poèta-obrièr » desapareis amb lo periòde romantic e ten una influéncia plan mai importanta per la literatura francesa que la literatura occitana. S'es mai que mai emplegada per un periòde comprés entre la Monarquia de Juilhet e la debuta del Segond Empèri siá entre 1830 e 1852. Per la seguida, mantun especialistas de la literatura van ensajar de definir aquela nocion o puslèu de tornar definir lo quite concèpte de « poèta-obrièr », tròp subjècte a interpretacion. La proposicion retenguda uèi per los especialistas del domeni occitan es la propausada per Edmond Thomas dins son libre Voix d’en bas : la poésie ouvrière du XIXe siècle, editat en cò de François Maspero en 1979, dins la tresena nòta de la pagina 22 :
Il n'y a pas d'ouvrier dans le sens où on l'entendra à partir des années 1840. Le sens actuel de "travailleur de la grande industrie" ne pouvait naître qu'avec celle-ci. Le mot est donc encore pris dans le sens où l'employaient Rousseau et les hommes du XVIIIe siècle : "celui ou celle qui travaille à la main à quelque ouvrage que ce soit. Tout artisan qui travaille de quelque métier que ce soit" (Trévoux 1771). Je l'utilise dans ses acceptions successives, mais il est évident que la première poésie ouvrière, également antérieure aux grandes concentrations urbaines, ne pouvait être écrite que par des artisans. D'autre part, l'ambiguïté de certaines désignations de métiers peut faire courir le risque d'assimiler des patrons aisés ou propriétaires terriens bien pourvus à des ouvriers : imprimeur, cultivateur, vigneron, horloger-bijoutier, graveur par exemple.1
Al delai de las dificultats intrinsècas de definicion de la nocion de « poèta-obrièr », l’istòria literària occitana coneis de dificultats especificas per adaptar aquel concèpte a sos autors. La principala dificultat es dirèctament ligada a la situacion economica de l'Occitània (al sens de territòri geografic que tira de Bordèu a Niça e remonta fins a Clarmont-d'Auverha) que coneis al sègle XIX un desvolopament industrial plan mens important que dins lo Nòrd de França çò que limita doncas l'existéncia de poètas-obrièrs potencials. Aquela dificultat es tanben accentuada per l'alunhament geografic dels cercles literaris parisencs qu'impulsan las mòdas, protegisson e pairinan d'autors en devenir mas que demòran plan sovent mai prèp de la capitala. Sols qualques rares autors coma Jasmin capitaràn a faire tombar la barrièra linguistica que dessepara alara los poètas occitans de la reconeissença nacionala..
Lo sègle XIX marca un cap per la literatura occitana. Coneis un creis de vitalitat extrèmament important impulsat primièr per los romanistas, precursors d’un grand movement d’estudi de la poesia dels trobadors. Los poètas-obrièrs, epifenomèns d’un vam mai ample de renovèl literari se pausan dins lors piadas lèu seguits per lo Felibritge, que son baile, Frederic Mistral, serà coronat per lo Prèmi Nobel de literatura en 1904.
Los poètas obrièrs s’inscrivan doncas dins lo segond temps de l’istòria literària occitana del sègle XIX. Se son per d'unes pervenguts a rescontrar un succès popular de còps localament important lors situacions professionalas fòrça divèrsas associadas a una apellacion vaga que pòt èsser subjècte a interpretacion a menat lo concèpte a evoluir uèi vèrs una accepcion mai larga tant sus la partida de poèta que de la d'obrièr del concèpte.
La lista cai-jos es propausada a titol provisori e demèora dubèrta a totas suggestions e redefinicions del còrpus que i fa referéncia.
1. I a pas d'obrièr dins lo sens ont se comprendrà a partir de las annadas 1840. Lo sens actual de "trabalhaire de la granda industria" podiá pas nàisser qu'amb ela. Lo mot es donc encara pres dins lo sens ont l'emplegavan Rousseau e los òmes del sègle XVIII : "aquel o aquela que trabalha a la man a quin obratge que siá. Tot artesan que trabalha de quin mestièr que siá" (Trévoux 1771). O emplegui dins sas accepcions successivas, mas es evident que la primièra poesia obrièra, tanben anteriora a la grandas concentracions urbanas, podiá pas èsser escrita que per d'artesans. D'autra part, l'ambigüitat de certanas designacions de mestièrs pòdon faire córrer la risca d'assimilar de patrons aisats o proprietaris terrians plan provesits en plaça d'obrièrs : estampaire, cultivator, vinhairon, relotgièr-joielièr, gravaire par exemple.↑

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dus dies d'estiu.
Temperatures de plen estiu (13°/29° en Begós; 12°/27° en Casau)..
Eth dijaus 19, tornaram a auer un maitin asolelhat, encara que damb quauqui intervaus de bromalhs mieis escampilhadi. Pera tarde se tornaràn a formar bromalhs convectivus damb probabilitat miei-baisha de tempèsta.
Temperatures en tot tocar tet en çò que toque ad aguesta setmana (14°C /30°C en Begós; 12°C/29°C en Casau).
Eth diuendres 20, auram es tipiques bromères araneses que poderien provocar quauqua fèbla rogina e ua descenuda significativa des temperatures diürnes.


text:
Dimars, 19 de decembre de 2017, 03h00 Espòrt
Preséncia occitana a la finala de la Copa del Mond dels XIII a Brisbana (2/12/17)
Es pas aisit de ganhar una partida de XIII! Atal, aquesta dimenjada, totas las esquipas qu’an perdut un rescontre d’Elèit 1 an pres lo punt de bònus defensiu, valent a dire qu’an perdut amb un escart que despassa pas los 12 punts!
Avinhon, sol a tres victòrias
Dissabte, Avinhon recebiá Albi, afrontament entre las doas bonas suspresas d’aquesta debuta de campionat. A la pausa, los locals avián fait, çò sembla, la diferéncia. Menavan 38-10, mas ganhèron sus la marca estreita de 38-36!
Dimenge, la partida entre Limós e St Esteve-XIII Catalan metèt un brave moment a se desblocar: 6-2 a la pausa pels locals amb de punts marcats dins las darnièras minutas. A la represa, los catalans utilizavan la largor del terren per marcar tres còps en mens d’un quart d’ora e gardar l’avantage fins a la còrna suls campions: 28-16;
A St Gaudenç, Lesinhan foguèt menat una brava part del rescontre, mas finiguèt per passèt davant: 32-30. A Vilanòva; los Leopards e los Canaris prenguèron l’avantatge un còp l’un, un còp l’autre. A doas minutas de la fin, l’alièr carcassonés Izard s’escapava dins un corredor estreit per balhar la victòria als audencs: 29-24. A Tolosa, Palau resistiguèt plan dins una partida indecisa duscas a la fin per pèrdre solament 20-15.
Avinhon demòra doncas lo sol a aver pas perdut una partida abans la pausa nadalenca e la represa prevista la dimenjada del 7 de genièr amb, lo dimenge, lo dèrbi Carcassona-Limós. De qué vos metre en apetís, d’aitan mai qu’una taulejada precedirà la partida (inscripcion al prèp del secretariat de l’AS Carcassona XIII: 04 68 47 74 7 4 o a.s.c.13@orange.fr )
Al Nirvanà tretzista
Austràlia es quicòm coma nòstre Edèn, nòstre Paradís qu’i podèm pas dintrar, condemnats a solament demorar sul lindal.
Un país ont una cadena difusa de partidas de XIII del matin al ser e la nuèit tanben! Ont la melhora audiéncia esportiva de las televisions es una partida dels Estats d’Origina. Las doas autras opausicions dels Estats e la finala d’NRL fan partida de las primièras 7 audiéncias.
Un país ont Jonathan Thurston fa la reclama per las campanhas de solidaritat e lo capitani dels Cangorós Cameron Smith per l’aeropòrt de Brisbane.
Cada club d’NRL a sas installacions bèlas d’entraïnament, de sesilhas d’entraïnament filmadas per de drònes per èsser espepissadas en seguida.
Al secretariat dels Rabbitohs (los Lapinons!), lo club popular de Sydney, 50 personas ne fan un vertadièr buc. La botiga es un magazin ont se trapa plan mai que malhòts e pòrtaclaus. Cò dels Rabbitohs , mai d’una possibilitat d’abonament de las tribunas a las viradas, dels VIP a las familhas. Podètz tanben abonar vòstre gos: aurà un colar e un mocador de cap de las bonas colors. Se volètz reconstituir una partida de NRL dins vòstre jardin, pas de problèma: vos sufís de crompar los nanets de jardin a las colors de las 16 formacions d’NRL.
Les Cronulla Sharks/Làmias son al cap d’un vertadièr complèxe: l’estadi, lo restaurant e lo casino. Los clubs NRL tenon l’autorizacion de ganhar de moneda amb las maquinas chucasòuses: las recèptas son compartidas entre las talhas, lo fons de solidaritat e lo club. Es doncas normal de trapar a la botiga de las Làmias una version de Monopoly especifica a la Rugby League.
Dins cada club, la referéncia a l’istòria es plan presenta: lista numerotada dels jogaires que defendèron lo malhòt local, trofèus, fotografias, pinturas e frèscas, estatuas… De referéncias que se trapan tanben al musèu de l’NRL a dos passes del Sydney Cricket Ground ont lo 13 de França s’illustrèt a la virada famosa e legendària de 1951. Aquò èra: un còp èra…
Mas cada paradís ten sa part d’infèrn… Un document al musèu de l’NRL mòstra l’evolucion fisica e sociala dels alièrs en 25 ans: 20 cm de mai, 25 kg de mai, un èra jogaire e jornalista, l’autre se consacra unicament a l’espòrt mas es l’alièr de davant que marcava lo mai d’ensages!
La focalizacion australiana sus lor campionat elitista e suls 3 afrontaments entre Nòvas Galas del sud e Queensland a menat a una manca d’estrambòrd pel debanament de la Copa del Mond. Es important per l’ensemble del movement tretzista qu’Austràlia s’embarre pas dins una torre d’evòri e que prenga una part activa al desvolopament e a l’espandiment del XIII sus la planeta.
Alan Roch
Vesi dos joves afogats occitans/a amb sas banderas occitanas e darriera una femna rossa que sonrís e mostra sas polidas cuissas.
Òsca ! Mancava dins Jornalet un pauc d'espòrt e l'Alan nos prepausi sa pagina. Segur que n'i aurà d'autras sul XIII, qu'es un afogat e un especialista. Seriá plan tanben que n'i ajan sul tambornet o corsa de buòus a la sason que son d'espòrt tradicional occitan. O benlèu sus las quilhas de uèit o de nòu. Perqué far d'espòrt d'endacòm que n'avèm aicí de plan polit.
Contunha Alan, pr'amor que cal contunhar.


text:
Escaluènha
Allium ascalonicum L.
Allium cepa var. aggregatum
G. Don
L'escaluènha, escalonha o eschalòta es una planta bulbosa de la familha de las Amarilidacèas[1], cultivada coma planta condimentària e d'òrt.
Nom scientific: Allium cepa L. var. aggregatum G. Don. (ancianament Allium ascalonicum L., sinonim: Allium hierochuntinum Boiss.), familha de las Amarilidacèas (ancianament Liliacèas). L'escaluènha es considerada coma una espècia destraida o alara coma una simpla varietat de ceba. Unes autors ligan l'escaluènha grisa a una espècia diferenta: Allium oschaninii O. Fedtsch., espècia originària d'Asia centrala (Afganistan, Iran).
Etimologia: l'ancien nom de l'escaluènha ven del latin ascalonia (cepa) « (ceba) d'Ascalon ». Ascalon es una vila situada dins lo país dels Filistins dins lo territòri actual d'Israèl (ara Ashkelon). Segon la legenda, los Francs aurián portat las escaluènhas en Occident après lo sèti d'Ascalon, a la fin de la primièra crosada. Aqueste apòrt tardièr sembla pauc probable que la planta èra jan plan utilizada en Itàlia a partir del sègle I e un dels ingredients comuns dins lo libre de recèptas de Marc Gavi Apici, De Re Coquinaria (de l'Art culinari).
Fa partit de las plantas que la cultura es recomandada dins los domènis reials per Carlesmanhe dins lo capitulari De Villis (fin del sègle VIII o cemençament del IX).
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es una planta vivaça per son bulb, mas cultivada coma annala. forma una mata nauta de 20 a 30 cm de fuèlhas cilindricas clòtas. Lo bulb plantat compta mai d'un punts vegetatius, que, après la plantacion, sortisson de bulbs filhs formant una mata. L'inflorescéncia es, coma per totes las espècias del genre Allium, una ombèla esferica. Las granas son pichonas e negras.
La planta es plan vesina de la ceba (Allium cepa var. cepa) mas presenta un nombre mai important de punts vegetatius per bulb; aquestes punts sont visibles al talh transversal d'un bulb. La savor de l'escaluènha es tanben mai marcada qu'aqueste de la ceba.
Espandiment[modificar | modificar la font]
Lo centre d'origina de l'escaluènha seriá situat en Asia centrala (Iran, Turcmenistan...) Fòrça espècias parentas existisson encora a l'estat fèr dins aquesta region.
Cultura[modificar | modificar la font]
Escaluènha « tradicionala » (bulbs)[modificar | modificar la font]
La plantacion dels bulbs se realiza, o a la davalada d'octobre a decembre, o en fin d'ivèrn de març a abril, segon las varietats. Una cobèrta de plastic se pòt plaçar per evitar le deserbatge e reduire las atacas d'oïdium.
La culhida se fa segon las escasenças entre cinq e nòu meses après la plantacion, gaireben en juilhet.
Los bulbs secs se gardan plan dins un luòc fresc, pendent de meses.
Escaluènha « eissida de semenada »[modificar | modificar la font]
La semenada dirècta se realiza en març o abril, segon las varietats, amb 1,8 a 2 milions de granas per ectara en foncion del calibre desirat.
La culhida se realiza al mes d'agost.
Principalas varietats[modificar | modificar la font]
Las varietats cultivadas a çò nòstre son de dos grands grops: las escaluènhas grisas, mai agradadas que mai aromaticas, e las escaluènhas ròsas o brun rogenc, mai o mens longas.
- Escaluènhas grisas: Griselle, Grisor
- Escaluènhas ròsas: Armador, Melkior, Pesandor, Picador, Ronde de Jersey[2], Rondeline,
- Escaluènhas brun rogenca: Arvro, Bruneor, Germor, Kormoran[3], Longor, Menhir, etc.
Un vintenat de varietats obtengudas per multiplicacion vegetativa e comercializadas jos forma de plants son inscrichas al Catalòg oficial francés d'espècias e varietats[4]
Mai de 55 varietats son inscrichas al Catalòg europèu de las espècias e varietats[5]
Proprietats alimentàrias[modificar | modificar la font]
L’escaluènha es pauc calorica; qu'es pauvra en grassa e en proteïnas, e pro pauc rica en glucid. Es rica en potassi, 100 gramas d'escaluènha cobrissent 12 % dels apòrts jornalièrs recomandats, e tanben en manganès (15 %). Tanben conten de vitaminas B6 (16 %) e B9 (17 %), e dins una mendre mesura de vitaminas C (9 %)[6].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Los bulbs s'utilizan cuèch o cruds. Cruds, aromatizan las ensaladas e cruditats. Cuèlh, dintran dins la confeccion de salças, de cortbolhons, o acompanhan los plats de vianda.
Las fuèlhas picadas pòdon remplaçar la ceboleta.
Fitosanitari[modificar | modificar la font]
L'escaluènha es sensibla a unas malautiás, coma:
- lo mildió;
- lo botritís;
- la fusariòsi;
- las malautias bacterianas;
- las viròsis.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) 2009, An update of the Angiosperm Phylogeny Group classification for the orders and families of flowering plants: APG III, dans Botanical Journal of the Linnean Society 161(2):109 (onlinelibrary.wiley.com).
- ↑ ou Ardente : variété inscrite sur la liste SVI (anciennes variétés pour amateurs)
- ↑ variété hybride
- ↑ Catalogue officiel français Base Gnis
- ↑ Plant variety database - European Commission
- ↑ Composition nutritionnelle - Échalote, crue sur informationsnutritionnelles.fr


text:
par Catherine Petitdidier sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par EMMANUELLE DULAC-BRACQ sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Alain Crozier sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par FATIME MANE DIOUF sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par CECILE CALLON sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par FATIMA BORAAM sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par TOURIA BOUCHIKHI sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Sabine Leroy sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par MALIKA OUAHID sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par STANISLAS DINGA-BOUDJOUMBA sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Christine Jacquet sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par ISABELLE NAULT sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par BERNARD NKOUAYA sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par ANDRE BRUNEL sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par ANDRIANASOLO RANAIVOSON sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par ELISABETH BERVAS sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par MALIKA BENNOUR sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par AHMED CHAIBI sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Michel Federighi sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par MOHAMED FAID sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par ISABELLE DUFAURE sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Marie-Christine Champomier sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par MANSOUR et AHMED MANSOUR ET-TANI sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Monia Zeghal sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2
par Abdelhamid Belemlih sous la direction de Jean-Paul Larpent - Clermont-Ferrand 2


text:
Marguerite Duras
Marguerite Duras (nascuda Marguerite Donnadieu en 1914, m.1996) foguèt una escrivana e cineasta francesa.
Somari
- 1 La Vida
- 2 L'Òbra
- 3 Los Caps d'òbra
- 4 Bilanç critic
- 5 Citacions
- 6 La Cineasta
- 7 Bibliografia
- 8 Filmografia e Documents audiovisuals
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Ligams videografics
- 12 Nòtas & referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
L'Òbra[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Los Caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bilanç critic[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
- I a pas cap vacanças per amor, existís pas cap.Amor, lo se cal viure del tot amb lo siu enòdi e tot, i a pas cap vacanças possiblas a aquò.
- Es una meravilha desconéisser l'avenidor.
- La quita guèrra es quotidiana.
- La coneissença qu'a un sol òme de la fauta de cent autres li ne servís de pas res.
- Me tuas.Me ne fas de ben.
- Escriure es tanben parlar ges.Es se calar.Es ornhar sens bruch.
- L'escritura me daissèt pas jamai.
- Se trobam pas la soletat, la fasem.
- I a pas dos biaisses de daissar sa maire.
- Se crei que quand quicòm s'acaba, quicòm autre ne torna començar sul pic.Non.Entre tota causa, tot es embolh.
- Pas jamai degun escriguèt a doas voses.
- La passion demòra suspesa en pel mond, lesta per s'atraversar lo mond que ne vòlon se daissar atraversar per ela.
- M'aimi pas cap quand se ne deu endevinar solet ailò que ne pòdon aver lo mond.
- Per de qué una maternitat ne seriá pas mal venguda? Per de qué la naissença d'una maire per la venguda de l'enfant ne seriá pas un fracatge tanben?
- Sèm totes parièrs lo mond qu'an d'argent.Ne sufís sonque començar de ne gasanhar.
- Ne demòra tostemps quicòm de l'enfantesa, tostemps...
- Çò de confirmacion de la tristesa es solaç.
- La soletat ne vòl tanben dire: o la mòrt o lo libre.
- Parli de çò escrich, quitament quand sembla que parli de cinèma.Ne sabi pas cap parlar de quicòm mai.
- Aguèssi pas escrich, ne seriái venguda una incurabla de l'alcoòl.
- L'escritura me ne daissèt pas jamai.
- I a pas res mai refastigós qu'un joièl.Ne servís de pas res.E los que los pòrtan li ne fa pas cap de besonh, mens de besonh qu'a degun mai.
- Se cal defugir de pensar a aquelas dificultats que presenta lo mond d'a vegadas.Sens aquò ne vendriá el ofegador que non sai.
- Me cresi tanben que sens aquel dobte primièr del gèst cap a l'escritura, i a pas cap soletat deguna.
La Cineasta[modificar | modificar la font]
- Veire l'article detalhat: Marguerite Duras cineasta
Bibliografia[modificar | modificar la font]
òbras completas[modificar | modificar la font]
- Marguerite Duras: Oeuvres complètes... tòme I (1696 pp) & tòme II (1920 pp)... edicion bailejada per en Gilles Philippe Bibliothèque de la Pléiade Gallimard París 2011
edicions originalas e compilacions[modificar | modificar la font]
- Les Impudents, Plon, 1943.Los Impudents
- La Vie tranquille, Gallimard, 1944.La Vida tranquilla
- Un barrage contre le Pacifique, Gallimard, 1950.Una restanca contra Pacific
- Le Marin de Gibraltar, Gallimard, 1950.Lo Marin de Gibartar
- Les petits chevaux de Tarquinia, Gallimard, 1953.Los cavalòts de Tarquinia
- Des journées entières dans les arbres, Le Boa, Madame Dodin, Les Chantiers, Gallimard, 1954.De jornadas entièras dins los arbres..., Lo Boa..., La dòna Dodin..., Los Obradors
- Le Square, Gallimard, 1955.La Plaçòta
- Moderato cantabile, Les Éditions de Minuit, 1958.Moderato cantabile
- Les Viaducs de la Seine-et-Oise, Gallimard, 1959.Los Viaductes de Sèina e Oise
- Hiroshima mon amour, Gallimard, 1960.Hiroshima mon amour
- L'après-midi de M. Andesmas, Gallimard, 1960.La tantossada de Monsen Andesmas
- Le Ravissement de Lol V. Stein, Gallimard, 1964.Lo Rabiment de Lol V.Stein
- Teatre I : les Eaux et Forêts-le Square-La Musica, Gallimard, 1965.Teatre I : las Aigas e Forèsts-la Plaçòta-La Musica
- Le Vice-consul, Gallimard, 1966.Lo Vice-cònsol
- L'Amante Anglaise, Gallimard, 1967.L'Aimadora anglesa
- Teatre II : Suzanna Andler-Des journées entières dans les arbres-Yes, peut-être-Le Shaga-Un homme est venu me voir, Gallimard, 1968.Teatre II : Suzanna Andler-De jornadas entièras dins los arbres-Yes, benlèu-Lo Shaga-Un òme m'es vengut veire
- Détruire, dit-elle, Les Éditions de Minuit, 1969.Destrusir, ela çò ditz
- Abahn Sabana David, Gallimard, 1970.Abahn Sabana David
- L'Amour, Gallimard, 1971.L'Amor
- « Ah! Ernesto », Hatlin Quist, 1971." Ai, Ernesto "
- India Song, Gallimard, 1973.India Song
- Nathalie Granger, seguit de La Femme du Gange, Gallimard, 1973.Nathalie Granger seguit de La femna de Ganges
- Le Camion, seguit de Entretien avec Michelle Porte, Les Éditions de Minuit, 1977.Lo Camion seguit de Entreten amb Michelle Porte
- L'Eden Cinéma, Mercure de France, 1977.L'Eden Cinèma
- Le Navire Night, seguit de Césarée, les Mains négatives, Aurélia Steiner, Mercure de France, 1979.Lo Naviri Night... Cesarèa...las Mans negativas... Aurélia Steiner
- Vera Baxter ou les Plages de l'Atlantique, Albatros, 1980.Vera Baxter o las Plajas d'Atlantic
- L'Homme assis dans le couloir, Les Éditions de Minuit, 1980.L'Òme assetat dins lo corredor
- L'Eté 80, Les Éditions de Minuit, 1980.L'Estiu 80
- Les Yeux verts, en les Cahiers du cinéma, n°312-313, junh 1980 e nòva edicion, 1987.Los Uèlhs verds
- Agatha, Les Éditions de Minuit, 1981.Agatha
- Outside, Albin Michel, 1981.Outside
- L'Homme atlantique, Les Éditions de Minuit, 1982.L'Òme atlantic
- Savannah Bay, Les Éditions de Minuit, 1982, 2nd edicion 1983.Savannah Bay
- La Maladie de la mort, Les Éditions de Minuit, 1982.La Malautiá de la mòrt
- Teatre III : -La Bête dans la jungle, d'après H. James, adaptacion de J. Lord e M. Duras,-Les Papiers d'Aspern, d'après H. James, adaptacion de M. Duras e R. Antelme,-La Danse de mort, d'après August Strindberg, adapt. de M. Duras, Gallimard, 1984.La Bèstia dins la jungla... Los Papièrs d'Aspern... La Dança de mòrt
- L'Amant, Les Éditions de Minuit, 1984.L'Aimador
- La Douleur, POL, 1985.La Dolor
- La Musica deuxième, Gallimard, 1985.La Musica, dosena
- Les Yeux bleus Cheveux noirs, Les Éditions de Minuit, 1986.Los Uèlhs blaus Pel negre
- La Pute de la côte normande, Les Éditions de Minuit, 1986.La Petan de la còsta normanda
- La Vie matérielle, POL, 1987.La Vida materiala
- Emily L., Les Éditions de Minuit, 1987.Emily L.
- La Pluie d'été, POL, 1990.La Pluèja d'estiu
- L'Amant de la Chine du Nord, Gallimard, 1991.L'Aimador de la China del Nòrd
a l'entorn de l'escrivana[modificar | modificar la font]
- Cahier de l'Herne numèro 84, engulhat per en B. ALazet e'n C. Blot Labarrère, 2005
Filmografia e Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
- Alain Resnais: Hiroshima mon amour, filme realizat d'après un scenari de Marguerite Duras (b&n/91') França - Japon 1959
- Marguerite Duras, emission especiala Apostrophes, difusada per primièra vegada sus Antenne 2, lo 28 de setembre de 1984..., entrevista amb Marguerite Duras, menada per Bernard Pivot, realizacion Jean-Luc Léridon (c/76') edicion VHF, Vision Seuil - INA, 1984
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Societat na Marguerite Duras
- (en) Bibliografia & lista de las traduccions en anglés de son òbra
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- [1]
- sus YouTube: mai de 880 documents subre na Marguerite Duras en picar coma clau Marguerite Duras
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Escrivan francés del sègle XX
- Escrivana francesa del sègle XX
- Realizator francés
- Realizatritz francesa
- Artista normand
- Artista normanda
- Nom de pluma
- Laureat del Prèmi Goncourt
- Laureata del Prèmi Goncourt
- Naissença en 1914
- Naissença en Indochina
- Decès en 1996
- Decès a París
- Marguerite Duras


text:
Seguit dels ligams
Dintrar un nom de pagina per veire las modificacions faitas recentament sus de paginas ligadas dempuèi o cap a aquesta pagina (per veire los membres d’una categoria, entratz Categoria:Nom de categoria). Las modificacions de las paginas de vòstra lista de seguiment son en gras.
- N
- Aquesta modificacion a creat una pagina novèla (veire tanben la lista de las paginas novèlas).
- m
- Aqueste cambiament es menor
- b
- Aqueste cambiament es estat efectuat per un bòt.
- D
- Modificacion de Wikidata.
- (±123)
- La talha de la pagina a cambiat d'aqueste nombre d’octets.
13 octobre de 2018
- (dif | ist) . . Corbie ; 12.42 . . (-5 563) . . Jiròni (Discussion | contribucions) (→Geografia : supr trad auto)


text:
aquel articulet foguèt publicat dins la Setmana n° 469, 29/07 – 04/08 2004
"Concentracionari"
L'escrivaira Maria Roanet, convidada a l'emission Tout arrive sus França Cultura, lo dijous 22 de julhèt 2004, diguèt al jornalista que li fasiá de questions, qu'ela èra tant bilingüa coma Max Roqueta (interrogat lo jorn d'abans dins la mèma emission), mas qu'aviá causit d'escriure sos libres en francés perqué zo far en occitan, uèi, seriá « concentracionari ». Apondèt que parlava la lenga solament amb son òme (Iva Roquèta) e qualques amics. Brava filhòta, ciutadana exemplara, que compren plan que cal liberar l'espaci public de las lengas minoritàrias per daissar la plaça tota a la sola lenga de la Republica, coma zo vòl l'article 2 de la constitucion !
Pr'aquò, aqueste mot de « concentracionari » me tafura. Vertat que la Maria manquèt d'autres còps de precision lexicala, en disent per exemple, lo mème jorn, « transcendental » en luòc de « transcendent », coma zo fan un fum de sabentasses... Mas enfin « concentracionari », dins aquel contèxte, de que vòl dire ? Que nosautres nos botam volontadament dins una mena de camp de concentracion quora escrivèm e parlam l'occitan ? Que l'avenir es puslèu del costat d'aqueles que gardan lo camp e la societat tota ont i a de camps d'aquela mena, de camps de concentracion culturals ? O alara es un camp autògestit, del tipe jòc de ròtle « hard » per ciutadans sadols de libertat ? De tot biais, quicòm d'indecent. Mas l'indecéncia seriá pas puslèu d'utilizar un mot aital per justificar una posicion qu'auriá, si que non, res que de respectabla ?
Joan-Peire Cavalièr


text:
900 124 124
31/05/2016
Eth sindic de grèuges de Catalonha, e proòm dera Val d’Aran, s’a desplaçat aguest dimars 31 de mai tà Vielha entà atier es queishes e es consultes des vesins d’Aran. Prèviaments, s’a reünit damb eth baile dera localitat, Juan Antonio Serrano.
Rafael Ribó e es membres deth sòn equip s’an desplaçat un viatge ar an tad Aran dempús der an 2008, en que se signèc un convèni damb eth sindic d'Aran entà recuperar era figura deth proòm coma garant des drets ena zòna. L'acòrd establie eth compromís deth Proòm d'emplegar er aranés enes sues comunicacions e materiau de difusion, e d'elaborar un informe sus es actuacions amiades a tèrme en Aran. Aguest acòrd se reforcèc damb era signatura er an 2012 d'un convèni de supervision singularizada.
Bères donades destacades deth nomentat Informe corresponent ar an 2015 son eth nombre d'actuacions iniciades per residents d'Aran, 13 queishes e 5 consultes. Mès dera mitat d'aguestes (10) èren relacionades damb er encastre de consum.
Maugrat qu’eth Proòm a canaus abilitadi entà presentar queishes des de quinsevolh punt deth mon, eth het d'apropar-se tàs localitats mès aluenhades dera sedença en Barcelona li permet conéisher in situ es problematiques e es conflictes dera zòna, en aguest cas des aranesi, damb es administracions e enterpreses que provedissen servicis basics.


text:
Proposicion d'ua « Eurocollectivitat d'Alsàcia »
Los presidents deus dus departaments deu Baish-Rin, Frédéric Bierry, e deu Haut-Rin, Brigitte Klinkert, qu’an remés aquesta setmana au prefècte de la region, Jean- Luc Marx, un projècte d’« Eurocollectivitat ». Que militan tà la creacion d’ua collectivitat territoriau d’Alsàcia a estatut particular. Dens lo lor rapòrt, mantuas proposicions dont la fusion de las assembladas departamentaus deu Haut- Rin e deu Baish-Rin. Los departaments que serén mantienuts administrativament, dab las lors duas prefecturas d’Estrasborg e de Còlmar. Que demandan d’obtiéner la geréncia taus domenis qui segueishen : la formacion e l’emplec, l’accion transfrontalèra e los hons europèus, lo bilingüisme, los transpòrts, lo torisme, la cultura e l’espòrt, lo lotjament e la transicion energetica.
« Lo noste projècte ei que d’ací 2050, l’Alsàcia e posca estar lo purmèr territòri transfrontalèr integrat e europèu mercés au desvolopament de mòdes navèths de cooperacion transfrontalèra, en ligam dab l’Alemanha e la Soïssa », ce expliquèt dens lo projècte. La presidenta deu Conselh departamentau deu Haut-Rin e lo president deu Conselh departamentau deu Baish-Rin qu’avèvan aviat au mes d’abriu ua consulta ciutadana tà que cadun e posca balhar lo son avís suu projècte d’ua collectivitat navèra tà l’Alsàcia. Mei de 13 000 contribucions, sia 92 % deus votants, qu’èran a favor deu projècte de creacion d’ua collectivitat territoriau unica au demiei de la Region Grand Est. Lo prefècte deu Baish-Rin qu’èra estat cargat en heurèr passat per Matignon d’estudiar ua fusion possibla enter los dus departaments alsacians, mes « shens reméter en causa la Region Grand Est ». Que deu remétre lo son rapòrt a Matignon d’ací lo 20 de junh.
Articles en relacion
- Eleccions europèas 2019 : lo manifèste de l'Aliança Libra Europèa es disponible en linha
- Audiovisual public, una reforma esperada per los qui vòlen mai d'occitan a la television
- Polemica partit Podemos : una crompa als antipòdes del discors de Pablo Iglesias
- Los gavidaires deu jornau independent Le Ravi davant lo tribunau lo 15 de mai per difamacion
- Encontre enter l'ambaishador american au Cameron e lo President de la Comission nacionau tà la promocion deu bilingüisme a Yaoundé ger


text:
CalHebdo8
10 novembre 2003 00:00 0 messages
Lo calendari de la dusau setmana de novème
diluns lo 10/11
i a classa
dimarts lo 11/11
i a pas classa
dimècres lo 12/11
i a classa
la setmana que vien
dimarts lo 18, tresau serada gascona a 8:30 deu ser
dimècres lo 19/11, acamp deus regents d’Aquitània
dissabte lo 22/11, vuèita-solèr a l’escòla : pelhas e joguets
Setmana de la Solidaritat Internationau dab los ARTISANS DEU MONDE
au SI deu Mercat Municipau de La Tèsta
dijaus 13, dissabte 15 e dimenge 16 de 9:30 a 12:30
dijaus 20, dissabte 22 e dimenge 23 de 9:30 a 12:30
UNA JORNADA A BARCELONA DAB VALÈRIA
Valérie Desmartin a commencé ses vacances par une journée de formation aux arts visuels contemporains à Barcelone organisée par notre Centre de formation, le CFPO.
Journée-marathon : départ 7h, retour 23h30 le mercredi 23 octobre.
Au programme :
maisons Pedrera e Batló de GAUDI
visite de la Fondation Antoni Tapies : tableaux avec matériaux insolites (ciment, mousse), exposition photo sur le monde arabe
visite du musée d’art contemporain : toiles, objets insolites, projection de vidéos sur la bouche, des sons divers, de films muets en noir et blanc
visite du musée Picasso : les différentes périodes de son oeuvre, son histoire
"En résumé, un élargissement de ma vision de l’art qui me permettra de prendre des idées pour réaliser des productions plus éclectiques avec mes élèves."
LA SETMANA PASSADA...
La musica per la mairau, a la sala de las Hèstas, dab la classa de Valèria
I avè un òmi que hasèva musica.
Am vist un ostau fragile que’s podèva copar.
Am bohat sus causas en l’aire que hasèvan musica e dens las mans per har musica suu instrument de musica.
Musica dab petits bastons.
Lhevar cobertis de tistèths per escotar musica e bruits d’aiga.
Am caminat sus coishins que hasèvan bruits.
I avè bastons dab bruits d’aiga dehens.
Am jogat musica dan las arranas.
Boitias dab bruits d’ausèths.
Am hèit lo gat en caminar a quate patas.
una setmana dens la classa de Caròla
Qu’avem hèit la gim dens la seuva dab lo Claudi.
Qu’avem sautat sus un pè dens los cercèus.
Qu’avem hèit un match de fot.
Qu’avem tribalhat sus las fòrmas geometricas : lo quarrat, lo rond, lo triangle e lo rectangle.
Qu’avem hèit lo contors de las fòrmas, puish que las avem descopadas tà har beròis dessenhs.
Qu’avem contunhat lo tribalh d’esquissar e pegar papèr crepon dens las fòrmas de las frutas de l’abòr.
Divés matin, qu’avem prés lo bus tà anar a la sala de las hèstas tà véder un espectacle musicau.
Qu’avem hèit pintrura.
Diluns matin, qu’avem cambiat los mestièrs.
Qu’avem contunhat l’elefant en bricolatge dab Cecília.
La MS qu’a pintrat las aurelhas, la GS qu’a hèit las patas e las defensas.
Una òra dab lo pair de Victòria
Divés de matin, lo Alan es vienut parlar de la Bigòrra au primari.
La setmana dab Elòdia
Am commençat lo tèma de Nadau, e lo subjècte deu debat setmanèr èra sus l’informatica :)
Correspondéncia dab la calandreta de Lemotges
Am envejat lo nòste purmèr messatge per internet de l’annada.
Dans la même rubrique
21 juin 2004 – 20-CalHebdo
13 juin 2004 – 19-CalHebdo
6 juin 2004 – 18-Calhebdò
31 mai 2004 – 17-CalHebdo
24 mai 2004 – 16-CalHebdo


text:
Dimars, 29 de julhet de 2014, 03h00 Espòrt
Malaisit d’èsser lo cronicaire de las partidas dels Dracs e, encara mai, los entraïnaires d’aquela formacion, a veire los cambiaments de comportament de l’esquipa d’una partida l’autra. Tota la setmana, los jogaires s’èran dit conscients de l’enjòc de la partida de dimenge a Huddersfield amb l’objectiu de se ganhar la seisena plaça al classament e de reçaupre a Brutus pel primièr torn de las pelhòfas. Dins las primièras minutas, los Gigants perdèron tres balons dins lors 10 mètres, mas los catalans marquèron pas. Al contrari, se trapèron lèu menats 14-0. Dintrèron al vestiari sus un 14-6 aprèp un ensag volontari d’Eloi Pelissièr. Lo segond temps se debanèt del meteis biais: paumas mancadas, passas dins las cavilhas, defensa flaca e lo magician escocés Danny Brough en fàcia que s’arregalèt de destabilizar encara mai los Sang e Aur amb sos còps de pè millimetrats: 38-16 a la sortida e sèt ensages encaissats per una esquipa que se disiá noirida de son punt fòrt, la defensa! De qué se replegar tot vergonhós dins sa cauquilha! En plaça d’anar quèrre la seisena plaça, vaquí que tornarmai se pausa d’un biais angoissós la question de demorar dins los 8 primièrs per se qualificar per las pelhòfas.
E una primièra part de responsa vendrà lèu, que la partida venenta dels Dracs es programada aqueste divendres 1r d’agost a 9 oras de la nuèit amb la venguda dels Lops de Warrington a Brutus. Unes Lops que seràn tanben animats d’un esperit de revòlta aprèp la desfaita d’aqueste dimenge sus lor pelena fàcia a Wakefield: 40-26. De notar tanben la victòria de Bradford fàcia a Wigan, 16-8, mentre que Salford resistiguèt bravament a Leeds, 18-22.
De son costat, la Federacion ven de publicar la lista de 37 jogaires d’Elèit apelats en estagi al CREPS de Tolosa los 8 e 9 d’agost per dire de completar la formacion francesa que jogarà lo Torneg Europèu a la fin d’octobre (que serà a basa de Dracs), mas tanben per tornar faire espelir una esquipa de França A que rescontrarà l’Africa del Sud a la fin del mes de mai de 2015.
En partida internacionala, Itàlia a batut Russia 22-18 dins l’encastre de la Copa d’Euròpa B; a Toronto, en Carribean Carnival Cup, Canadà venç Jamaïca 24-20 mentre que, mercé a un tombat en tota fin de partida, los Barnhall Butchers venon campions d’Irlanda amb una victòria 25-24 suls Treaty City Titans. De notar qu’en Austràlia, lo Sonny Bill Williams jogarà pas de tot lo mes d’agost qu’es estat victima d’una fractura del poce.
Alan Roch


text:
Mongeta
Mongeta ramaira
La mongeta, lo favòl o faiòu (Phaseolus vulgaris L.), es una espècia de plantas annalas de la familha de las Fabaceae (Papilionacèas), del genre Phaseolus, cultivat coma legum. Se consomís lo fruch (cotelet, tecon, baneta), o las granas (la mongeta o monja, lo favon o favòl) ricas en proteïnas.
Quand son verds se dison mongeta fina/verda o mongeta baisha (gasc.) o monget m. (gasc.) e faiòu baneta o baneta, favarau o encara closquet, cotelet, tèca, tecon (gasc.) o cluquet (gasc.). Quora son secs se sonan esclopets o quincarlòtas[1]. En auvernhat se ditz fava/faba e cotèl de favas/fabas quand son verds.
Aquela planta, originària d'America centrala e d'America del Sud (Andes), jòga un ròtle important dins l'alimentacion umana coma font d'amidon (feculent), de proteïnas e dins la fixacion biologica de l'azòt. Fa l'objècta d'una cultura ortalenca dins de regions d'Africa e d'America latina, alara que dins los païses desvelopats, àa costat d'una produccion limitada dins los òrts d'ostal, se desvolpèt una cultura de plen camp produsent de mongetas sècas per la conserva, o en teca (cotelet). Aqueles darrièrs, que la consomacion se desvelopèt dempuèi lo començament del sègle XX, s'intègran melhor dins la recerca d'una alimentacion mai leugièra. Las mongetas sècas coma los cotelets pòdon èsser de plantas nanas (e es la forma privilegiada en granda cultura), o de ramas donc ramairas amb necessitat de paissèls .
Somari
- 1 Taxinomia
- 2 Descripcion
- 3 Origine e difusion de la mongeta
- 4 Diferents noms de la mongeta
- 5 La cultura de la mongeta
- 6 Varietats cultivadas
- 7 Espècias vesinas
- 8 Aspèctes economics
- 9 Consomacion
- 10 Utilizacion en alimentacion umana
- 11 Fontsn nòtas e referéncias
- 12 Vejatz tanben
Taxinomia[modificar | modificar la font]
La mongeta aparten al genre Phaseolus, seccion Phaseolus.
Sinonimia[modificar | modificar la font]
La primièra descripcion botanica de la mongeta, jol nom de Smilax hortensis, se deu als botanistas Tragus e Fuchs en 1542. Linné aviá classificat las mongetas a son epòca en doas espècias, Phaseolus vulgaris e Phaseolus nanus, destriant atal las formas ramairas e los formas nainas[2].
- Phaseolus communis Pritzel
- Phaseolus compressus DC.
- Phaseolus esculentus Salisb.
- Phaseolus nanus L.
Varietats[modificar | modificar la font]
- Phaseolus vulgaris var. aborigineus (Burkart) Baudet. Aquela varietat foguèt descricha d'en primièr coma une espècia d'esperela pel botanista argentin Burkart en 1952 jol nom de Phaseolus aborigineus Burkart.
- Phaseolus vulgaris var. vulgaris L.
Aquelas doas varietats correspondon a dos ecotipes, que sont ligats als grops mesoamerican (vulgaris) e andin (aborigineus), dificils d'intercrosar. Aquel començament d'especiacion[3] es lo signe qu'avián estat domesticats en parallèl. La varietat aborigineus se destria entre autre per de granas mai gròssas. Tanben existís fòrça cultivars, que cal pas confondre amb las varietats.
Genòme[modificar | modificar la font]
Coma gaireben totas las espècias del genre, lo genòma de mongeta compren 11 parelhs de cromosòmas (2n=22). Amb 625 Mpb per genòma aploíd, es lo mai pichon de la familha de las leguminosas[4].
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aparelh vegetatiu[modificar | modificar la font]
La mongeta es una planta erbacèa, annalla, que pòt prene mai d'un tipes de portada segon las varietats. I a dos grands grops, las mongetas ramairas (de ramas), de portada volubila, que son pròche del tipe original, e las mongetas nanas de portada quilhada e mai ramificada. La portada de la plante es subretot determinada per son genòma, mas las condicions ecologicas als diferents estadis fenologiqcs pòdon l'influenciar. Atal, una temperatura cauda (30 °C) a l'estadi de la primièra fuèlha trifoliolada provòca sempre la portada volubila[5]. Se pòt tanbe obténer de plantas de portada intermediària.
La mongeta una raiç principala non dominanta qu'es fòrça rapidament completada de raices lateralas. Las racinas pòdon aténher un mètre de prigondor se lo sol conven. Son lo sèti del fenomèn de « nodulacion », los noduls essent d'excreissença provocadas per l'infestacion per de bacterias del genre Rhizobium. Aquela bacterias vivonen simbiòsi amb la planta: recebon per la sava d'idrats de carbòni e li provesisson l'amòni sintetisat a partir de l'azòt atmosferic. Las espècas principalas nodulant la mongeta son Rhizobium etli e Rhizobium phaseoli. Las condicions optimalas pel desvolopament de las nodositats son une temperatura de 25 a 30 °C e un pH de 6 a 7. La quantitat d'azòt fixada pòt aténher 200 kg a l'ectara[6].
Las tijas ramairas son pauc ramificadas e s'enròtlan sus lor supòrt dins le sens invèrs de las agulha del relòtge (tijas volubilas « sinistrorsas »[7]). Pòdon aténher dos a tres mètres de naut. Los tipes nans son mai ramificats, prenent un portada buissonant o quilhat, de 40 a 60 cm de naut. Van melor per la mecanizacion de las culturas.
Las fuèlhas adultas son petioladas, altèrnas e compausadas trifoliadas, de color verd o porpre[8]. Las foliòlas an una forma ovala-acuminada, gaireben losanjadas e an de 6 a 15 cm de long sus 3 a 11 cm de larg. Los petiòls, renflcats a la basa (pulvinus) son munits d'estipulas, e de pichonas estipulas o estipèlas se trapan a la basa dels petiolulas suportant las foliòlas. Las dos fuèlhas primordialas qu'aparesson imediatament al dessús dels cotiledons sont entièras e opausadas.
Aparelh reproductor[modificar | modificar la font]
Las flors son amassada en rasim determints de 4 a 10 flors, naisson a l'aissèla de las fuèlhas. Son de flors ermafroditas, zigomòrfas, de calici format de cinq sepals sòudats presentant cinc dents amassada en doas labras, de coròlla caracteristica dicha « papilionacèa, formada de cinc petals inegals e fòrça diferenciats: l'estendard es lo petal posterior fòrça desvelopat e quilhat, las alas son los dos petals exteriors, e la carèna est formada dels dos petals inferiors, parcialament sòudadas e cobèrts per las alas. La color dels petals varia del blanc verdenc al carmin.
Las etaminas, al nombre de dètz, son dichas diadelfas, es a dire organizadas en dos grops: nòu d'entre elas son sòudadas pel filat, la desena essent liura.
L'ovari, supèr, es format d'un sol carpèl a placentacion parietala. Los ovuls son fixats sus la sutura ventrala.
Las flors essent tancadas (cleistogamia), la fecondacion es subretot autogama. Aquel caractèr facilita la selectcon de linhadas puras e lo manten de varietats establas.
Los fruchs son de tecas deiscentas de forma e de longor variabla. Subretot lor seccion pòt èsser cilindrica, ovala o aplatida. Per unas varietats, se desvolopan d'estructuras fibrosas que forman a un estadi de maturitat mai o mens avançat lo « fial » e lo « pegamin ». Las varietats amb pergamins pòdon èsser consomidas pas qu'en grana, o de cotelets a condicion de culhir las tecas fòrça jovas. Aquelas sens pergamin (manjatot) produson de cotelets consomables a un estadi de maturitat mai avançat correspondent al començament de la formation de las granas[9].
Cada teca contien 4 a 8 granas de talha, forma e color variabla. La forma mai comuna se dich « renifòrma », tipic de las mongetas, mas se pòt encontrar de granas mai esfericas. Las granas son mai o mens gròssas, las mai gròssas foguèron seleccionadas dins las varietats de destecar. Per las varietats cultivadas, se compte de 14 a 80 granas per 100 g e 730 a 850 granas per litre. La color de las granas va del blanc al negre passant pel roge e de colors pigalhadas. Las fevetas se destrian per lor color verda. Son de granas exalbuminadas, es a dire sens albumen, que contienon un embrion de dos cotiledons voluminós ont s'acumulan la sèrvas necessàrias a la creissença futura de la plantula abans que lo relai siá pres per las primièras fuèlhas clorofillianas.
Las granas pòdon garder lor facultat germinativa de 3 a 5 ans. La germinacion de las mongetas se dich « epigèa ». Alara que la radicula s'enfonça dins lo sol, la creissença de l'ipocotil provòca de cotiledons que se desplega fòra del sol. D'aquel fach a la planta l'agrada los sols leugièrs que favorizan una bona levada. Los cotiledons son pas jamai clorofillians e gardan lor color blanca, levat dins de varietats de favetas verdas.
Las granas de mongetas secs contenon de fasina[10] e pòdon d'aquel fach se revelar toxics cruds. Aquela substéncia, tanben nomenada fitoemaglutinina[11] se trapa tanben per d'autras leguminosas. Es plan concentrada dins las granas de mongetas rojas. Es degradadas per la calor e eliminat per una coseson de quinze a vint minutas. Es una proteïna de la familha de las lectinas qu'a per exemple la proprietat d'aglutinar los globuls roges. L'intoxicacion a la fasina se manifèsta per de nausèas, de vòmits e de diarrèa.
Origine e difusion de la mongeta[modificar | modificar la font]
La domesticacion de la mongeta seriá intervenguda dins dos centres diferents, d'una partida en America centrala (varietat vulgaris) e d'autra partida en America del Sud dins la region andina (varietat aborigineus). Las varietats mesoamericanas se destrian d'aquelas de las Andas, per exempple per la talha de las granas, mai gròssas per aqelas darrièras.
Sa primièra aparéisson dins de sites arqueologics data de 7000 ans AbC al Peró, de 4000 ans AbC. al Tamaulipas (nòrd-èst del Mexic) e de 3000 ans AbC. a Tehuacán (sud-èst de Mexic)[12].
Lo centre mesoamericain, zona ont gaireben totas las espècias de mongetasse trapèron a l'estat salvatge, sembla lo centre màger de difusion de las mongetas e lo centre ont se formèt le complèxe mongeta-milh-cogorda (las "tres sòrres" dels pòble amerindians), qu'enseguida difusèt cap al Nòrd.
La primièra introduccion de la mongeta en Euròpa seriá deguda a Cristòl Colomb que lo descobriguèt a Nuevitas (Cuba) pendent son primièr viatge en octobre de 1492. Enseguida d'autres explorators le descobriguèron en d'autre punts d'American del Nòrd e del Sud. La difusion de la planta en Euròpa se seriá facha pel Vatican. Es Caterine de Medici qui l'auriá introduch en França a l'ecasença de son maridatge amb le roi Enric II de França en 1533[13]. Al sègle XVI de navigators portugueses l'introduguèron en Africa e en Asia.
La mongeta, aisida de cultiver e produsent de granas de bona talha e de longa conservacion, coneguent un vam rapid en Euròpa, onr se diversifiquèt en fòrça varietats localas, se substituissent parcialament o totalament a d'autres leguminosas ancianas (céser, lentilhas). IEs tanben plan implantat en Africa orientala, per exemple dins la region dels Grands Lacs (Kenya, Oganda, Tanzania) ont trapèt de condicions ecologicas pròchas d'aquelas dels monts andins. Aquela region venguèt tanben un centre de diversificacion e la mongeta i uèi encora un aliment de basa de las populacions ruralas. Al contrari la planta s'impausèt en Asia tropicala, fàcia a des leguminosas plan mai adaptadas al clima coma la mongera mungo e lo lablab.
Diferents noms de la mongeta[modificar | modificar la font]
En occitan, le terme mongeta (venen de l'aspècte de las monjas) s'imposausèt e tanben en Catalan existís.
Lo nom grèc phaseolus puèi latin faseolus es a l'origina del nom de la mongeta dins las autras lengas romanas: italian fagiolo, espanhòl frijol, portugués feijão, catalan fesol, romanés fasole, dins las lengas eslavas: rus fasolya, polonés fasola zwykła, e tanben en albanés fasule e en turc fasulye. Mongeta se dich en grèc modèrne φaσoλάkιa, φaσόλι.
En francés lo tèrme haricot vendriá del nom italian araco, qu'es pas mai utilizat, e de raprochar de aracos citat per Plini lo Vièlh, e de arachos citat per Teofrast, e designava benlèu una autra leguminosa europèa.
En espanhòl, los tèrmes alubia e judia venon de l'arabi loubia, que designava a l'origina la Vigna unguiculata subsp. cylindrica e que a foguèt transpausada a la mongeta qunad aquela se substituiguèt a la precedenta. Lo tèrme habichuela deriba de haba (fava). Poroto, en espanhò del Chili, ven el directament del purutu Quíchoa.
En breton, lo nom fav eissit del meja breton faff ven del latin faba, es utilizat per la mongeta coma per las faves Vicia faba. E es abjectivat: fav-glas (coletet), fav-sec'h (mongeta sèca), fav-munut (favarilh), fav-marc'h (fabas caval=per l'alimentacion animala), fav-brezil (favas del Brasil=mongeta), fav-gall (favas francesas=fèvas)[14],[15]
Dins las lengas germanicas, los noms de mongeta deriban d'un tèrme germanic ancian, bauna, designant a l'origina una fava: alemand Bohne, anglés bean, neerlandés boon, norvegian Hagebønne, suedés böna… Bean en anglés e Bohne en alemand son de gnerics designant tota leguminosa de grana longa,e es sovent abjectivat per precisar: kidney bean, Gartenbohne…
Al Japon, la mongeta se nomena Ingen mame, o Sasage dins la region de Tohoku (al nord-èst del país)[16]. Mas la « monjetas rojas » fòrça emplegadas dins la gastronomia japonesa son de mongetas azukis (genre Vigna).
Al Kenya, se dich ukunde en swahili per la mongeta en general e de dengu per las lentilhas.
La cultura de la mongeta[modificar | modificar la font]
Sovent present dins los òrts d'ostal, la mongeta foguèt tanben l'objècte d'especulacion en granda cultura. Mai sovent cultivat en monocultura dins los païses occidentals, sovent faguèt l'objècte de culturas associadas, semenats en associacion amb d'autras plantas, o en culturas intercalàrias, dins los païses del Tèrç mond. En America latine, gaireben 70 % de las culturas de mongeta son associada al milh.
La mongata se multiplica per semenason, sus un terren laurat terrain pendent l'ivèrn e après un passatge de motocultor a la prima.
Coma totas las leguminosas, la mongeta demanda pauc de fertilizacion azotada, mercé a la preséncia de nodositats simbioticas dins las raices que permeton l'assimilacion de l'azòt de l'aire. Pasmens segon las sèrvas dels sol e de precedents, e tanben las exportacions de la cultura, foncion del rendement, une fumada adaptada pòt èsser necessària, subretot fosfo-potassica. D'ensags mostrèron qu'una femada azotada podava donar de resultats positius. La mongeta, mai, es mai sensible a las mancas en diferents oligoelements, coma lo coire, molibdèn, manganès, zinc, e pauc tolerant a la salinitat.
Es una plantea fòrça sensibla al freg; lo fulham gèla a partir de - 1 °C. Cal esperar per la semenason que la temperatura mejana atenga 15 °C, fin d'avril en clima mediterranèu, fin de mai jos climt continenta. Las fòrtas calors, mai de 32 °C son prejudiciablas a las mongetas, fasent avortar las flors e tecas[17].
La mongeta preferís los sols neutres (pH optim egal a 6,5), mas s'accomoda de sols mai basics. Per una bona levada, cal pas tròp enterrar las granas e evitar las tèrras que cachan tròp, en efièch, pendent la germinacion, los cotiledons son levats fòra de tèrra per la creissença de la radicèla.
En cultura d'òrt d'ostal, la semenada, en clotets o en regas, se fa sovent amb de granas d'en primièr banhadas. Lèvan mai o mens lèu, cal alara binar un primièr còp puèi un segond 15 jorns mai tard en calçant los pés fins al nivèl de las primièras fuèlhas e creant una rega per asagatge. Pòt èsser util de palhar [18].
En cultura de plen camp, per obtenir una levada reguliara, l'emplec de semenadors pneumatics monogranas es conselhat; permeton de contròtlar de biais precis l'escartament de las granas e la densitat de la semenadas, factor important del rendement, e tanben la prigondor d'enterrament de las granas.
La granda cultura, mecanizada, cultiva pas que las varietats nanas, evitan atal lo paisselatge de las variatats ramairas.
L'asagatge es sovent necessari que lo cicle de vegetacion se debana pendent los periòdes mai cauds de l'an. Es preferable de lo far per escorriment dirècte sul sol sens tocar las fuèlhas e las flors per evitar lo desvelopament de las malautiás. En cultura de plen camp, l'irrigacion per aspersion es mai practicada, de preferéncias sus de varietats resistentas a l'antracnòsi e als virus.
Culhida[modificar | modificar la font]
La culhida se fa, seguent las varietats, dos meses e mièg a tres meses après la semenada per la culhida en granas sècas, a partir de 40 jorns per la culhida en tecas immaturas.
Per la culhida en granas sècas, se cal esperar que las tecas vengan jauna mas pas complètament sècas, per eviter lor deiscéncia. Lo taus d'umiditat de las granas ideal al moment de la culhida se situas a 15-16 %, alara que s'auça a 50 % a lor maturitat fisiologica[19].
Tradicionalament, los pés de las mongetas de granas son arrancats, ligats e secats penjats jos un cobèrt abans d'èsser destecats. L'escodre se realizavan amb una lata de fraisse e amb un flagèl puèi amb un rotlèu de pèira. Après l'escodre seguís un ventatge per levar los bruticis. Vèrs 1950 apareguèron laqs escodeires mecanicas.
Dempuèi los ans 1970, la culhida en tecas de las mongetas amjatot foguèt tanben mecanizadas mercé a la realizacion d'amassairas especificas.
Pels Amerindians, es tradicionalament cultivat en companhiá del milh e de la cogorda (se nomena aquela associacion las Tres sòrres, lo primièr utilizat per paisselar la mongeta e la cogorda de cobrisol, alara que las nodositats de las raices de la mongeta fixan l'azòt de l'aire, fasent prefeitar las tres plantas d'aquela fertilizacion). La mongeta es tanben conegut per èsser repulsiu pel dorifòr.
Los enemics de la mongeta[modificar | modificar la font]
Las culturas de mongetas son subjèctas a fòrça atacas de destrucis e malautiás que pòdon provocar d'important damatges sens mejans de luta apropriadas. S'estima atal qu'en Africa tropicala mai de 50 % de la produccion se pèrd cada an.
Destrucis[modificar | modificar la font]
Fòrça destrucis son susceptibles de s'atacar a las culturas de mongetas e tanben las granas servadas, coma de gasteropòdes, d'insèctes, acarians t nematòdes.
Los cagaraulas e los limacs pòdon destruire complètament los brots.
Lo tetranychus urticae es acarian jaune qu'ataca lo fulham los ans de secadas, provocant sa decoloracion e l'apareisson de tacas blanquinosas.
La Phorbia platura, qu'ataca diferentas plantas d'òrt e cerealas, fa de damatge sus la plantulas per sas larvas que rosegan los cotiledons e borron terminal, provocant l'atrofia e la mòrt de las plantas. La luta demanda lo tractament de las semenadas e dels sol per mai d'un insecticids.
La'Acanthoscelides obtectus Say)[20] es un pichon coleoptèr que la larva, que viu a l'interior des granas de mongetas servadas, podent causar de damatges importants, li es especific. Aquel insècte a besonh d'una temperatura superiora a 14 °C per se desvolopar. S'encontra de condicions favorablas, fins a quatre generacions podent se seguir dins un estòc de granas e mai d'una larvas pòdon ocupar simultanèament la quita mongeta[21]. La luta contra aquel destruci cal de tractaments insecticids sus las culturas destinadas a la culhida de granas, que sus las granas servadas, per fumigacions jos vuèg.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Fòrça malautiás criptogamicas, bacterianas o viralas son susceptiblas de tocar las culturas de mongetas.
L'antracnòsi de la mongeta, deguda a un fongi filamentós, Colletotrichum lindemuthianum, provòca de necròsi, jos forma de tacas negras sus las fuèlhas, que pòdon s'espandre sus las tijas e las tecas. De varietats resistentas a èsser seleccionadas.
La grassa de la mongeta, dugut a de bacterias coma Pseudomonas syringae pv phaseolicola e Xanthomonas campestris pv phaseoli, se traduch per l'apareisson de tacas oliosas de color jaune iranjat sus la fuèlhas, las tecas e las granas. La prevencion passa par l'utilizacion de semenças sanas.
Lo poiriment de las semanadas se deu a de fongis. La rovilha de la mongeta se deu a Uromyces appendiculatus, lo poiriment gris a Botrytis cinerea, la sclerotiniòsi o poiriment blanch a Sclerotina sclerotiorum e la malautiá del pé de la mongeta a Fusarium phaseoli. L'oïdium american de la mongeta, se deu a Erysiphe polygoni, e tòca sonque la regions caudas del Mond nòu.
Lo mosaïc comun de la mongeta, se deu a un virus, se transmés per las semenças pels pesolhs. Provòca l'aparéisson sus la fuèlhas de botiòlas, mas o mens descoloradas, presentant un aspècte de mosaïc, e d'enrotlament del tèrme de las foliòlas. La luta passa per la causida de varietats resistentas. Lo mosaïc jaune de la mongeta, autre malautiá virala, es mens frequenta que la precedenta. Lo mosaïc daurat de la mongeta existís pas qu'en America tropicala.
Mojans de luta[modificar | modificar la font]
La luta contra los destricis e las malautiás repausa sus la combinason de diferents metòdes: l'emplec de varietats resistentas et de semenças sanas, levadas de gèrmes patogèns, tractats pels fongicids, la vernalizacion (passatge per un periòde de congelacion o freg constant) la rotacion culturala que permet d'evitar lo retorn tròp rapid de mongetas o d'autras leguminosas sus la meteissa parcèla, un asagatge mestrejat e sens excès, l'utilizacion d'auxiliars de culturas contra los acarians, o l'emplac de fongicids e d'insecticids adaptats.
Rendement[modificar | modificar la font]
Los rendements son ara de 2,5 à 3 tonas/ha en Peitau-Charantas[22]. Son donadas de 2,68 a 3,88 tona/ha en 90 a 108 jours pels comitat ontarian de las leguminosas de granas (Canadà) [23].
Per las mongetas sècas, lo rendement mejan a nivèl mondial s'establís a 7,4 q/ha (FAO, 2006), a 15 q/ha en Euròpa a 1 t/ha en Amrica, mas pòt s'auçar a 50 q/ha per de mongetas ramairas dins la melhoras condicions[24]. Pels cotelets los rendements dins de condicions optimum pòdon aténher 7 a 8 t/ha per las varietats nanas e 14 a 16 t/ha per las varietats de ramas.
Rèstes azotats[modificar | modificar la font]
En fin de cultura, de las mongetas demoran de rèstes azotats dins le sol que riscan d'èsser lessivats en l'abséncia de cultura successiva pendent l'ivèrn seguent. De culturas intermediàrias de crucifèras o de graminèas son alara indicadas per prene los nitrats[25]. Pasmens aqueles rèstes existisson jos forma de proteïnas inclusida dins la atèria organica e fòrça mens subjèctes al lessivatge ivernal que de l'azòt mineral. Las temperaturas fèbles empachan la mineralizacion e dons la liberacion de l'azòt mineral, que se pòt alara servar per la cultura seguentas que va l'absorbar dempuèi la prima.
Varietats cultivadas[modificar | modificar la font]
Son censadas paln fòrça varietats localas de mongetas. Mai de 14 000 cultivars foguèron repertoriadas. Le principal conservatòri d'aquelas varietats es lo Centre internacional d’agricultura tropicala (CIAT) situada a Cali en Colómbia[26].
Dins lo catalòg europèu de las espècias e varietats, figuran mai de 1400 varietats inscricha de mongetas[27], mai de 230 (près de 200 nans e de 40 à ramas) per la França[28] e 115 pour l'Itàlia.
Dins l'encastre del Phaselieu Project, una classificacion europèa dels tipes comercial de la mongeta, que s'agís de varietats comercializadas o gardadas dins las bancas de gènas, foguèt establida. Comprend una cinquantena de tipes destriats en nòu grops segon la color de las granas: blanc, blanc pigalhat, crèma, brun, jaune, ròse, roge, porpre e negre[29].
De varietats amerindianas son encara disponiblas, coma la mongeta ramairas Kahnawake, rara e cuntivada dins de comunautats, en companhiá de sas sòrres, per de gents se vodant a la preservacion d'aquelas plantas tradicionalas.
Des varietats de mongeta ramaira son cultivadas sonque per los flors o lors granas decorativas.
Critèris de seleccion[modificar | modificar la font]
Fòrça caractèrs destrian las varietats cultivadas de mongeta. S'agís d'en primièr de critèris relatius a la portada de la planta e de critèris morfologics al subjècte subretot de las granas: color, talha, forma.
Las varietats modèrnas, qui sont le plus souvent des linhadas puras, se destrian taben per lor capacitat de resisténcias a las malautiás e lors rendements. Gaireben totes son ara resistentas a l'antracnòsi e al mosaïc comun.
La seleccion portèt tanben sus de critèris de precocitat, de productivitat, de gropament de maturitat (per facilitar la culhida mecanizada).
Pels cotelets, l'abséncia de fial e de pergamin es un critèri important, e tanben las caracteristicas de la teca (finesa, longor, rectitud e color).
Las principalas varietats[modificar | modificar la font]
Se destrian per la color de las grans mas tanben dels cotelets e mongetas secas nanas o de ramas:
Tipes de mongetas secas e mièjasecas per la color[modificar | modificar la font]
- La mongeta roja es una mongeta de talha mejana, d'una color anant del ròse al roge escur. Ten una textura onchosas e de gost prononciat. En conserva, garda sa forma e sa textura. Se produch subretot en America del Nòrd, en China, en Argentina e a Madagascar[30]. Temps de coseson, 45 minutas a 1 ora.
- La mongeta pinto, o rosat, es parenta de la mongetas rojas que la pèl ven ròse al cóser. Es venat e a una textura forinosa. Temps de coseson, 45 minutas a 1 oras.
- La mongeta negra es de talha mejana, de color negre, oval e a la sabor doça. Es mai consomit en America del Nòrd coma en America del Sud. Al Mexic es utilizat dins de plats, de sopas e d'ensaladas. Temps de coseson, gaireben 1 ora.
- La mongeta marbrada, o cocò ròse, es una mongeta venada de roge escur. Es subretot produche en Itàlia (borlotti o borlotto), America del Nòrd e en Africa del Sud. La mongeta romana o romano, se destria qu'es pigalhada de roge e tanben sa teca. Sa sabor es doça. Temps de ceseon, 40 minutas.
- La mongeta blanca, de gost mai prononciat, es la mai cultivada en Euròpa. Il comporte plusieurs espèces. Es una mongeta fòrça populara en Itàlia, per exemple en Toscana. Temps de ceseson, 40 minutas. Lo cocò blanc, mongeta blanca de forma ovala, es apreciat en Angletèrra. Temps de coseson, 45 minutas a 1 ora. A çò nòstre la mongeta tarbesa es consacrada per un Labèl roge dempuèi 1997 e l'IGP dempuèi 2000, entre autre se cosina dins lo caçolet.
- La fevèta o mongil flageolet es una mongeta prima et plana, de color verd palle e de sabor subtila. se cultiva dins sa region d'origina, la Beauce, e tanben en Bretanha e lo Nòrd. Temps de coseson, 40 minutas.
- Las mongetas cornilha, mongetas blancas centradas per una taca negra noire son apreciada en Africa tropicala, mas apartenon a una espècia diferenta, Vigna unguiculata subsp. unguiculata, ancianament Phaseolus unguiculatus (L.) Piper, e ara classifiat dins lo genre Vigna.
Cotelets[modificar | modificar la font]
Las varietas de cotelets se destria en dos genres: las mongetas culhidas a l'estadi precoç e las mongetans manjatot.
Los primièrs son de cotelets de fial e pergamin culhits a l'estadi precoç, que permet d'obténer de cotelets « extra-fins ». Passat aquel estadi, los fials aparéisson e permeton pas pus la consomacion coma cotelet. Aquela plantas son las mai aborivas. Las tecas, de seccion cilindrica, longas, estrecha, son mai sovent verd escur, a vegada pigalhada de violet o de porpre. Aquelas varietats que la cultura se fa sempre a la man e cultivan dins los òrts d'ostal o las culturas jos sarra.
Las mongeta manjatot son de varietats sens pargamin que se pòdon consomir en teca a l'estadi de la grana gaireben desvolopada. Las tecas, de seccion ovala, mai courtas, son de color verd o jaune, o a vegada porpre. Son aquelas cultivadas pels professionals.
De varietats mai recentas son eissidas de crosament entre aqueles dos grops. Las tecas pareisson a aquela dels cotelets de culhida precoça en verd mai clar. L'apareisson del fial es mai tradièra que pels darrirèrs.
Aquelas varietats pòdon èsser nanas o de ramas.
Appellacions localas protegidas[modificar | modificar la font]
En Occitània[modificar | modificar la font]
La " mongeta tarbesa " (labèl roge e IGP) qu'a tradicionalament coma paissèl de milh, mantengut per l'associacion interprofessionala la mongeta tarbesa a Tarba (Gasconha);
Sens appellacion d'oficialas i pasmens la " mongeta de Castèlnau d'Arri", ingredient de basa del caçolet de Castèlnau d'Arri, lo " lingòt díel país Arièja " e la " mongeta milh del Bearn " cultvat sus de milh. Es l'ingredient de basa de la garbura. Sa promocion es assegurada per l'Association dels productors de la mongeta milh de Bearn.
En Euròpa[modificar | modificar la font]
En França i a lo " coco de Paimpol ", AOC/AOP, mantenguda per l'associacion du Coco de Paimpol a Paimpol (Còstas d'Arvòr). Bénéfician du Label roge la " mogette de Vendée ", le " lingot du Nòrd ", produit dans la vallée de la Lys (département du Nord) e lo flageolet d'Arpajon (Essonne) e la " mojhette de Pont-l'Abbé-d'Arnoult " (Charanta Maritima) qu'a pas d'apellacion particulara.
En Catalonha i a la mongeta del ganxet, lo fesol de Santa Pau, etc (AOP) e en Espanha la Faba asturiana, mongeta blancas cremosas de talha granda de la varietat tradicionala Granja asturiana, ingrédient obligatòri de la fabada asturiana[31] e Judias de El Barco de Avila.
En Itàlia, i a lo Fagiolo di Lamon della Vallata Bellunese, Fagiolo di Sarconi e Fagiolo di Sorana.
En Grècia Fasolia Gigantes-Elefantes Kastorias (mongatas gigantas elefants producha dans la region de Kastoria, Macedònia Occidentala. Aquelas mongetas gigantas son de granas de mongeta d'Espanha[32](Phaseolus coccineus) seleccionadas per los talha, al mens 1 200 g pe 1000 granas, e 1 800 g per la categiria « elefants »[33]), Fasolia Gigantes Elefantes Kato Nevrokopiou, Fasolia Gigantes Elefantes Prespon Florinas, Fasolia Koina Mesosperma Kato Nevrokopiou e Fasolia Plake Megalosperma Prespon Florinas.
Espècias vesinas[modificar | modificar la font]
- genre Phaseolus: mongeta d'Espanha (Phaseolus coccineus), mongeta de Lima (Phaseolus lunatus), monget tepari (Phaseolus acutifolius) ;
- genre Vigna: mongeta azuki (Vigna angularis), mongeta de l'uèlh negre o niebe o cornilha (Vigna unguiculata subsp. cylindrica), la mongeta quiilomètre (Vigna unguiculata subsp. sesquipedalis), la mongeta mungo (Vigna radiata), la mongeta paarpalhon (Vigna aconitifolia), la mongeta ris (Vigna umbellata), la mongeta urd (Vigna mungo) ;
- autres genres : la mongeta alada (Psophocarpus tetragonolobus), la mongeta sabre (Canavalia gladiata).
Aspèctes economics[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2006, la produccion mondiala de mongetas, segon las estatisticas publicadas per la FAO, s'aucèt a 28,6 milions de tonas, amb 19,6 de mongetas sècas (68 %), 6,4 de mongetas frescas (22 %) et 2,6 de cotelets (9 %)[34]. En 2002, Los chifre èran de respectivament de 25,7, 18,3, 5,7 e 1,7 milion de tonas. Entre 1961 et 2006, la production totala de mongetas doblèt passant de 14,4 a 28,6 millions de tonas, e contunhan amb un taus de 1,5 % per an.
Aqueles chifre s son pas exaustius que prenon pas en compte los òrts d'ostal o l'ortalanatge d'autoconsomacion, per exemple dins los païses en desvolopament, que dintran pas dins los circuits comercials. Tanben i a confusion, que dins unes païses se considèra coma mongeta de granas de l'espèciaVigna (niebe, mongeta mungo, mongeta azuki…). Las chiffras concernissent las mongetas fresca en teca o destecadas vendudas atal suls mercats.
Per la mongetas sècas, la produccion mondiala s'estima a 19,6 milions de tonas en 2006 (font: FAO). La superfícia totala consacrada a aquela produccion èra gaireben de 26 milions d'ectaras per un rendement mejan de 7,4 quintals per ectaras. Los quinze primièrs païses representan mai de 80 % del total mondial. Los tres primièrs, Brasil, Índia e China repréesentan 44 % del total e los sièis primièrs (los precedents mai Birmania, Mexic e EUA) près dels dos terces.
Escambis internacionals[modificar | modificar la font]
Los escambis de mongata sèca son de gaireben 2,5 milions de tonas (FAO, 2005) ási 13 % de la produccion mondiala.
Los principals exportators son la China, la Birmania, los EUA, lo Canadà e l'Argentina. Aqueles cinc païses realizèron en 2005 los tres quarts de las exportacions totalas.
Los principals païses importators son l'Índia, los EUA, Cuba, lo Japon, lo Reialme Unit e lo Brasil. Aqueles cinc païses realizèron en 2005 38 % d'importacions totalas. Los dos primièrs païses productors de mongetas sècas, lo Brasil e l'Índia, son pas autosufisants e figuran d'entre los principals importators. Los EUA son a l'encòp exportators e importators.
Un fenomèn recent es lo desvolopament dins unes païses african certains de la cultura de costelet per l'exportacion cap a l'Euròpa. Aquel fenomèn concerniguèt d'en primièr l'Africa orientala, coma lo Kenya, mai recentament l'Egipte, puèi los païses del Sahèl e l'Afrique del Nòrd (Marròc)[35].
Organismes de recercas[modificar | modificar la font]
La mongeta es una cultura d'ortalanatge d'autoconsomacion de base dins fòça païses d'America latina e d'Africa.
Diferents organismes internacionals foguèron creats per desvolopar la cultura d'aquela plant ae melhorar sas performanças nutricionalas e agronomicas.
Lo centre internacional d’agricultura tropicala (CIAT) que lo sèti es a Cali (Colómbia) es un dels quinze centre de recercas dependent del Grop consultatiu per la recerca agricòla internacionala (CGIAR). Sas activitats se centran sus quatre tipes de culturas: mongetas, maniòc, ferratges tropicals e ris.
En Africa, l’Aliança panafricana de recercas sus la mongeta (PABRA, Pan-African Beans Reasearch Alliance) es un consòrci format d'organismes internationals de recercas: Eastern and Central Africa Bean Research Network (ECABREN), Southern Africa Bean Research Network (SABRN) e CIAT, qu'amassant detz e uèit païses de l'Africa subsahariana (Angòla, Burundi, Cameron, RDC, Etiopia, Kenya, Lesotho, Madagascar, Malawi, Moçambic, Rwanda, Africa del Sud, Sodan, Swaziland, Tanzania, Oganda, Zambia e Zimbabwe)[36]. L’Aliança a per tòca de melhorar la securité alimentària, los revenguts e la santat dels agricultors paures en fonts sul continent african.
En Euròpa, lo projècte Phaselieu (acronime de Improvement of sustainable Phaseolus production in Europe for human comsumption, melhoracion de la produccion durabla de Phaseolus en Euròpa per la consomacion umana) volent entre autre establir un catalòg de las fonts geneticas del genre Phaseolus[37]. Aquel projècte sostengut financièrament sotengut per la Commission europèa s'cbèt en 2001; amassava detz païses europèus (Alemanha, Austria, Belgica, Espanha, França, Itàlia, Païses Basses, Portugal e Reialme Unit) mai Israèl.
Consomacion[modificar | modificar la font]
La mongeta constituís un aliment de basa per de populacions de païses en desvolopament, per exemple en America latina e en Africa orientala. Coma totes los legums secs, es moirissent, enrgetic (ric en feculents mas paure en grassas) e constituís un ingredient pauc car de fòrça recercas tradicionalas. Se conserver aisidament e longtemps jos forma de granas sècas, que presenta pasmens l'inconvenient d'èsser banhats e cuèchs per venir digèst.
Es un dels legums mai consomits al mond. En volum de produccion, las mongetas (cotelets compreses) arriban al segond reng après la trufa, lo maniòc, la tomata, lo caulet, la ceba, lo nham, lo congombre, la banana de còire e l'aubergina e es la primièras de las leguminosas consomidas de sèca (hors soja) fòra del pese, lo céser le pois, lo niébé e la fava[38].
En 2000, la consomacion de mongetas sècas al nivèl mondial es estimat a 2,2 kg pe abitant e per an, amb fòrta variacions segon los continents: America latina, 9,4 kg, America del Nòrd, 5,5 kg, Africa, 2,2 kg, Asia, 1,3 kg, Euròpa, 0,7 kg (font FAO)[39].
Es una de las esoècias que pòt concentrar de metals pesucs, que deuriá donc pas consomir quand la planta buta dins de tèrras polluidas per aqueles metals[40].
Utilizacion en alimentacion umana[modificar | modificar la font]
Las mongetas balhan de proteïnas, de glucids e de fibras alimentàrias, e de sals menarals, contenon fòrça pauc de lipids.
Las mongetas contenon d'oligasacarids (raffinòsa, estaquiòsa). Aqueles darrièrs, mal digerits dins l'intestin prim, son descompausats per la flora bacteriana de l'intestin gròs e son la causa de flatuléncias a la consomacion de las mongetas[41]. L'inconfòrt digestiu pòt èsser diminuat per l'utilizacion d'enzims especifics (practica correnta en America de l'America del Nòrd)[42], lo trempatge prealable de las granas, una incorporacion graduada de l'alimentacion, e d'autras practicas alimentàrias[43]. Coma son rics en glucids complèxes, la mongetas sècas son consideradas coma de sucres lents (indèx glicemic = 42 - al respècte del pan blanc = 100)[44].
Las mongetas contenon de compausats antinutricioals: Los mai importants son las fitatas, saponinas, lectinas[45] que fan lo digestion malaisida. Las granas de mongetas sècas blancas tanben de faseolamina, qu'es un inibitor de l'alfaamilasa, enzim qui permet la transformacion de l'amidon en sucre dans l'intestin. Aquela proteïna es eficaça coma complement alimentari destinar a lutar contra l'excès de pes[46].
Consomits abans coseson, las granas e lo pericarp de la mongetas (Phaseolus vulgaris L.) pòdon provocar de trebles digestius (vomits, diarrèas e alteracion de la mucosa intestinala). Se deu a la preséncia, subretot dins las granas de mongetas rojas, d'una proteïna agglutinant los glubuls roges, la fasina o fitoemagglutinina, qu'es inactivada per la coseson.
Coma d'autras leguminosas, la mongetas contenon tanben de fitoestrogèns.
Fòrça men car que la vianda, rics en proteïnas, las mongetas son a vegadas consideradas coma la « vianda del paure ». Las proteïnas de las mongetas per lor taus en unes aminoacids essencials, coma la lisina, e dins una mendre mesura la metionine e lo triptofan. Complètan fòrça plan de las cerealas, sunbretot del malh, paures en lisina, dins un regim a basa de milh practicada tradicionalament pels Amerindians[47]. En America centrala lo plat tradicional mescla ris e mongetas (arroz con habichuelas, o arroz con frijoles en espanhòl, arroz e feijão en portugués)
Las monjetas presentan un interés dins l'alimentacion umana. Coma fòrça leguminosas en granas, dona un sentiment de sacietat. Son rics en fibras e en minerals. Lor indici glicemic es fèble. Lor consomacion contribuís a far mermar lo taus de colesteròl[48],[49] e tanben lo risc d'accident cardiovascular[50].
Mòdes de consomacion[modificar | modificar la font]
La consomacion de la mongeta se fa jos tres formas: de granas sècas, de granas frescas o de tecas (cotelets).
Las mongetas sècas son lo biais de consomacion tradicional, lo sol que practicavan los Amerindians qu'an domesticat la planta. Tirant pas que 12 a 14 % d'umiditat, es una forma aisida de servar, mas que demanda un trempatge abans coseson per la tornar idratar. La consomacion de las mongetas sècas de las mongetas mermèt fòrça dins los païses occidentals. Se las pòt trissar en farina.
Las mongetas de granas frescas e mièja frescas (de destecar) son culhidas abans maturitat complèta, a gaireben 50 % d'umiditat e sovent venduts entecas de destecar.
Los cotelets son venduts coma legums verds (près de 90 % d'umiditat) qu'es comercializat fresc, en conserva o en surgelats. Se consumisson cuèchs, cauds, coma acompanhament classic de fòça plats, o freg, amb de vinegreta. La consomacion s'espandiguèt subretot dins los païses occitentals, seguent lo vam del manjar « leugièr ».
La fuèlhas son a vegadas consomidas, per exemple en America centrala o en Africa, coma aliment de famina.
Receptas[modificar | modificar la font]
De plats dins diferents continents[modificar | modificar la font]
- en America
- le chili con carne al Tèxas, biais de fricòt especiat comprenent de mongetas rojas;
- la feijoada, coçolet brasilenc amb mongetas negras e ris;
- lo succotash, plat tradicional de la tribú dels Narragansett (nòrd dels EUA) a basa de mongeta de Lima e de milh;
- la green bean casserole, preparacion a basa de cotelats e de cebas fregida dins una salça de crèma espeça, es una especialitat americana creada en 1955 per la Campbell Soup Company ;
- al Mexic, las mongetas son una font primièra de protéïna
- las frijoles de olla (frescament cuècha) e las frijoles refritos (fregidas dos còps);
- les enfrijoladas, tortillas recobridas de salça a basa de mongetas;
- los panuchos, tortillas farcidas de mongetas en jaças;
- moros con cristianos, plat de mongetas rojas, ris e banana de cóser fregits[51].
- au Quebèc, las fèves au lard, plat a basa de mongetas;
- A l'Orient Mejan:
En Iran, s'utliza las mongetas blancas dins l'Ab-gousht, las mongetas pinto dins lo Ghormeh-sabzi e los cotelets dins lo Loubia-polow.
- en Euròpa
- En occitània, i a per exemple lo caçolet, que tres vilas (Castèlnòu d'Arri, Tolosa, Carcassona) e la garbura, sopa amb mongetas blancas sècas e caulet verd;
- en França, los mongils acompanhan tradicionalament la cueissa d'anhèl
- la fabada en Espagne (Astúrias) ;
- lo Birnen, Bohnen und Speck, especialitat sucrada salda a basa de cotelets, pèra e ventrèsca Allemanha (Amborg) ;
- en Belgica, la salade liégeoise, una olada de cotelets mesclat amb de trufas de de ventrèsca[52];
- lo lobio, mena de pastís de mongetas caucasiana que se prepara amb una purèa de mongeta, de noses trissadas de cebas.
- en Africa (s'agís sovent de nibes (genre Vigna)
- bonheta de mongetas niebes al au Benin;
- mongeta e ris a la salsa djâ;
- al Japon, las mongetas son utilizadas en preparacions sucradas (s'agís mai sovent de mongetas azukis, genre Vigna)
- la zenzai, dessèrt en forma desopa sucrada;
- las wagashis, pastissariá tradicionala.
- en Oceania,
- lo Halo-halo, un dessèrt filipan.
Sopas[modificar | modificar la font]
- Sopas de mongeta blancas o de mongeta de Lima;
- sopa bicolora amb dos tipes de mongetas e sopa especiada a las mongetas
- sopa de tomata fresca e mongeta;
- minestrone de pasta e fagioli ;
- la ribollita, sopa de legumas rescalfada, amb mongetas blancas sècas, caulet de Milan, pan de mica, ventresca magra e de cambajon (Toscana)[53];
- sopa au pisto de provença amb de cocòs ròses cocos roses d'Airaga
Autres utilizacions[modificar | modificar la font]
En médecine populaire[modificar | modificar la font]
L'utilizacion de decocions de la planta abans la e de cataplasmes resolutius de farina de grana es citada[54].
Fontsn nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo nom vendriá de Carles Quint, que de passatge a Clarmont, après qu'òm li serviguèt un plat de mongetas, lo trobèt deliciós e en faguèt un grand elògi
- ↑ Désiré Bois, Phanérogames légumières in Les plantes alimentaires chez tous les peuples et à travers les âges, Paul Lechevallier, Paris 1927
- ↑ Le haricot in Histoire et amélioration de cinquante plantes cultivées, INRA éditions, 2006, p. 335.
- ↑ Phaseolus vulgaris, UC Davis Plant Sciences (en)
- ↑ Les facteurs du milieu, notamment la température, et le port du haricot, Phaseolus vulgaris L., E. DAGBA, Rev.
- ↑ Glossaire de la gestion intégrée des éléments nutritifs, FAO
- ↑ Les mouvements des végétaux, Université Pierre et Marie Curie, Paris
- ↑ (en) Phaseolus vulgaris, Newcrop, Purdue University
- ↑ Claude Chaux et Claude Foury, Productions légumières, tome 3 : légumineuses potagères et légumes fruits, Lavoisier Tec&Doc, (ISBN 2-85206-975-X)
- ↑ Phasine ou lectine de haricot sur Foodlexicon
- ↑ Encyclopédie Vulgaris Médical : Phytohémagglutinine
- ↑ J.R. Harlan, Les plantes cultivées et l'homme, ACCT/CILF/PUF, 1987, p. 279
- ↑ Le haricot, Jérôme Goust, in L'encyclopédie du potager, Actes Sud, Arles 2003, (ISBN 2-7427-4615-3)
- ↑ Dictionnaire étymologique du breton, Albert Deshayes, ed. du Chasse-Marée 2003, (ISBN 2-914208-25-1)
- ↑ Dictionnaire breton/français, Français/breton, Roparz Hemon et Ronan Huon, ed.
- ↑ Phaseolus vulgaris sur le site du NIAS ([http://www.nias.affrc.go.jp/index_e.html National Institute of Agrobiological Sciences]) Genebank, Japon
- ↑ Le mangetout et le flageolet, culture pour la transformation, Jean Le Bohec, coord., CTIFL, 1980.
- ↑ Savoir tout faire au jardin, Sélection (ISBN 2-7098-0579-0)
- ↑ Production des haricots secs, ministère de l'Agriculture d'Afrique du Sud (en)
- ↑ La bruche du haricot, HYPP Zoologie, INRA
- ↑ La bruche des haricots, souvenirs entomologiques, Jean-Henri Fabre
- ↑ Poitou-Charentes, Produits du terroir, Albin Michel, (ISBN 2-226-06974-7)
- ↑ Essais de rendement des haricots de grande culture en 2007 sur le site du Comité ontarien des légumineuses à grain
- ↑ Phaseolus vulgaris, Protabase
- ↑ La gestion des reliquats azotés après récolte, Unilet
- ↑ Phaseolus vulgaris L., Horticulture & Landscape architecture, Purdue University
- ↑ Variétés européennes de haricots sur le site du GNIS
- ↑ Liste des variétés de haricots nains inscrites au catalogue français
- ↑ Types commerciaux du haricot en Europe, Phaselieu Project (en)
- ↑ La culture des haricots et des pois, Jean-Marie Polèse, Artémis (ISBN 2-84416-417-X)
- ↑ (es) Faba asturiana sur le site du Ministerio de Medio Ambiente, y Medio Rural y Marino
- ↑ Les graines de Haricot d'Espagne renferment des substances toxiques qui disparaissent à la cuisson.
- ↑ Règlement (CE) no 1428/2003 de la Commission européenne du 11 août 2003, IGP Fasolia Gigantes-Elefantes Kastorias
- ↑ Production mondiale de haricots, Faostat
- ↑ Le haricot vert, source de revenu pour les petits agriculteurs d’Afrique de l’Est, CIAT, Temps forts n° 31 juin 2006.
- ↑ (en) PABRA, Alliance panafricaine de recherche sur le haricot
- ↑ Catalogue of bean genetic ressource
- ↑ FAOSTAT
- ↑ Museum-Agropolis, consommation des légumineuses
- ↑ Meers, E., et al. (2007), Phytoavailability assessment of heavy metals in soils by single extractions and accumulation by Phaseolus vulgaris.
- ↑ Histoires de légumes, Michel Pitrat et Claude Foury coord., INRA éditions, p.376
- ↑ Information sur Beano
- ↑ 10 tips for a better bean disgestion
- ↑ Food-Info, source FAO)
- ↑ The investigation of antinutritional factors in Phaseolus vulgaris.
- ↑ A Dietary Supplement Containing Standardized Phaseolus vulgaris Extract Influences Body Composition of Overweight Men and Women, Int.
- ↑ Le maïs dans la nutrition humaine, FAO
- ↑ Fiche Haricot Sec sur le site Passeport Santé
- ↑ Non-soy legume consumption lowers cholesterol levels: a meta-analysis of randomized controlled trials
- ↑ Legume consumption and risk of coronary heart disease in US men and women: NHANES I Epidemiologic Follow-up Study
- ↑ Guide Hachette du Mexique (ISBN 2-01-243911-X)
- ↑ (fr) modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant
- ↑ La véritable cuisine italienne, Chantecler, 1994, p. 125 (ISBN 2-80343733-3)
- ↑ Grande Flore de Gaston Bonnier, réédition INRA/Belin, (ISBN 2-7011-1363-6)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles conèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Du fayot au mangetout, l'histoire du haricot sans en perdre le fil, Antoine Jacobson, auteurs multiples, Rouergue, 2010, (ISBN 978-2-8126-0172-9)
- Le haricot, Jérôme Goust, in L'encyclopédie du potager, Actes Sud, Arles 2003, (ISBN 2-7427-4615-3)
- Le haricot, la mojhète & le fayot, UPCP, Patrimoines et médias, Geste éditions (ISBN 2-84561-055-6)
- Le mangetout et le flageolet pour la transformation, Jean Le Bohec, coord., CTIFL, Paris 1980
- La culture des haricots et des pois, Jean-Marie Polèse, Artémis (ISBN 2-84416-417-X)
- Haricots, Hubert bannerot, Charles-Marie Messaien et Claude Foury, in Histoires de légumes, des origines à l'orée du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, INRA éditions, Paris, 2003 (ISBN 2-7380-1066-0)
- Haricots-ci, haricots-là, 200 recettes, Macha Méril, Robert Lafont, Paris, 1999, (ISBN 2-221-08468-3)
- Jean C. Baudet, Origine et classification des espèces cultivées du genre Phaseolus, Bulletin de la Société royale de botanique de Belgique 110(1/2): 65-76, 1977.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Référence Flora of Pakistan : Phaseolus vulgaris (en)Referéncia Modèl:EFloras/labèl : Phaseolus vulgaris (en)
- Référence Flora of Missouri : Phaseolus vulgaris (en)Referéncia Modèl:EFloras/labèl : Phaseolus vulgaris (en)
- Référence Catalogue of Life : Phaseolus vulgaris (en)Referéncia Catalogue of Life : Phaseolus vulgaris (en)
- Référence Tela Botanica (France métro) : Phaseolus vulgaris L., 1753 (fr)Referéncia Tela Botanica (França metropolitana) : Phaseolus vulgaris L., 1753 (fr)
- Référence Tela Botanica (La Réunion) : Phaseolus vulgaris L. (fr)Referéncia Tela Botanica (La Reünion) : Phaseolus vulgaris L. (fr)
- Référence Tela Botanica (Antilles) : Phaseolus vulgaris L. (fr)Referéncia Tela Botanica (Antilhas) : Phaseolus vulgaris L. (fr)
- Référence ITIS : Phaseolus vulgaris L. (fr) (+ version anglaise (en))
- Référence NCBI : Phaseolus vulgaris (en)Referéncia NCBI : Phaseolus vulgaris (en)
- Référence GRIN : espèce Phaseolus vulgaris L. (en)Referéncia GRIN : espècia Phaseolus vulgaris L. (en)
- Référence Prota (Ressources végétales de l'Afrique Tropicale) : Phaseolus vulgaris (fr)Modèl:PROTA fr
- Haricot ariégeois (AriegeNews)
- Fiche nutritionnelle sur le haricot vert, Aprifel (Agence pour la recherche et l'information en fruits et légumes frais, France
- La culture du haricot sur le site de l'Unilet (Union nationale interprofessionnelle des légumes transformés, France)
- (en) Types commerciaux du haricot commun en Europe, Phaselieu Project [[[Portable Document Format|pdf]]]


text:
Eth Conselh Generau d’Aran e eth Departament de Territòri e Sostenibilitat acòrden era ampliacion der elipòrt de Vielha.
Aguestes òbres consistiràn en assegurar era operativitat dera installacion pendent es 24 ores deth dia, remodelar er interior der actuau angar e eth bastiment d’un de nau e d’ua plataforma de parcatge en un terren adjacent.
Eth finançament anarà a cargue deth Conselh Generau d’Aran, eth Departament de Territòri e Sostenibilitat a trauèrs d’Aeropòrts de Catalonha e era empresa concessionaria Habock Aviation Group.
Er objectiu d’aguesta ampliacion ei arribar a èster un referent europèu en aguest tipe d’infraestructures.


text:
Negús
Negús (Geez, nigūś, Amaric nigūs; cf. Tigrina negāš) èra lo títol utilizat per un rei e a vegada per un govèrn vassal dins l'ancian Estat monarquic etiopian, l'anciana Abissinia. Lo tèrme es utilizat per traduire lo mot "rei" dins los tèxtes biblics e literaris. Es un mòt derivat de l'anciana raíç semitica verbal N - G - Ś, que significa "reinar".
Segon la tradicion etiopiana que, un milenari abans Crist, pendent la demorança de la reina de Saba a Jerusalèm, venguèt femna del rei Salamon.
Tornèt al país emprenhada, aguèt un filh, nomenat Menelik per unes autors, e que foguèt educat a Saba pendent l'enfança del mainat. Adolescent, lo jove foguèt enviat a Jerusalèm quand foguèt consagrat al Temple de Salamon, recebent lo nome del sieu pepin Dàvid.
Quand ascendiguèt al tròn etiopian introduguèt la religion judaica al sieu país.
Enseguida, totes los sobeirans de la milenara Abissinia, dempuèi l'antiquitat, utlizavan lo títol de Negús, se presentant descend del rei biblic Salamon, e de la legendária reina de Saba.
Lo sobeiran de l'empèri etiopian utilizava lo títol de negús neguèst (rei dels reis), amb lo sens d'emperaire.
Lo darrièr Negús Neguèst etiopian foguèt Hailé Selassié, que regnèt de 1930 a 1974.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Lo prèmi Albert Londres siguèt atribuit a un jornalista marselhés, Felipe Pujol, que trabalha au quotidian La Marseillaise e ensenha a l’Escòla de Jornalisme de Marselha.
Felipe Pujol qu'a agut lo prèmi de la pressa escricha (n'ia un autre per l'audiòvisuau emportat per tres jornalistas : Julien Fouchet, Sylvain Lepetit et Taha Siddiqui, dau magasine Envoyé Spécial de France 2) per una tiera de reportatges sus lo drama de quartiers paures de Marselha, onte l'economia de la dròga sembla la sola possibla.
« L’empacha es pas que lo monde pòu pas intrar dins nòstrei quartiers, mai que nosautres podèm pas ne’n sortir » que ditz un dei joines questionat dins l’enquista que siguèt publicada l’estiu passat : « Quartiers shit ».
Es una jurada de jornalistas professionaus que decèrnan lo prèmi Albert Londres. Siguèt creat en 1933 per la filha dau jornalista (1884-1932), Florise, après la despareissuda en mar dau grand reporter.


text:
Dimècres, 29 d'agost de 2018, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Bas > Espinosa
A mal capitat lo plan del director del magazin Intermarché de Vilamanha (Espinosa) d'enebir que los salariats partiscan en vacanças en julhet o agost. Lo director del magazin, Jean-Pierre ... +
Dimècres, 22 de mai de 2013, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Bas > Espinosa
L’amassada de neonazis, que mobilizèt la vigilància de l’estat pendent la dimenjada de Pentacosta, se debanèt fin finala a Caussinuòjols (Espinosa) en petit comitat. ... +