text:
Bernat Sarrieu (1875-1935) escriguè belcop d'obros en parla de Banheros de Lushoun. Demié guessos dos obros qu'aun de titouls que se semblou mas que chau pas counfoundre: Era Pireneïdo, obro de la maturitat, de mai de 32 000 vers, que counto lei guerros legendàrios entre Bascous e Coumengés, ammé l'istòrio d'amour entre la sorre del rèi coumengés e lou capiòu di Bascouns.
- Pireno « tragedió imitado des tragediés elleniques »
Es una tragèdio ounde li persounatges parlou en parla de la vau de Lushou, e lou cor de las drollos chanto en parla de la vau vezino. (E chanto vertadièromen puèi que Sarrieu coumpousè també la musico.)
Aquelo obro brilhanto sentis soun licean de grèc anciô. Es uno obro de jouventut, que d'un soul cop d'alo, vòu crea un coumengés literàri, coumo Racino avio creat lou francés tragique.
Pireno, filho d'un rèi de las Pireneios, adoubo la recepciou d'Erculo qu'es anounciat. Afano lei sirventos.
(Lou parla de Lushoun es plô vezi de lou d'Aran e la finalo -o del femini i passo à -es al plurau)
proulogue
PIRENO
(dessus edj escalè ded palai, que s’adreço à serventos)
O goujatos, hèt lèu : ja i end port arribado
Era floto d’Erculo edj eròs, anounçado
A guèit dìos a per io de sos naus ; ja i ei nat
Ad deuant ed men pay Bebrits ; mès coumandat
que m’a d’aparia tout, que-s trobe tout en plaço
T’aunoura ’dj estrangè, que cau que viste hasso !
Ajudat-me, ùitat : escroumbat ed laguens ; (= bagajat lou dedin)
Hèt vi ’nna galerio (premou qu’auem bèt tens) (= fajat veni dien la galario)
Aquéris trones d’or ta ’dj arrèi e ta’d brave ;
Aquiéu ad mièi brilhant, andus que pouiran cabe ;
As lous pès, ta ’scouta lous paraulos à dret,
Jou que m’assietarè dessus aqued banquet.
Nham, va bien tout acrò, neuriço ?
ERA NEURIÇO
O Pirenoto,
Tà qué-t tentes atau ? Despus qu’era prauboto
de ta mai ed dishèc à jou, nou-m brembe pas
qu’ajo vist ed ton cor tant coumo goé tenta-s. (= se demingra coumo uèi)
PIRENO
O neuriço, premou que nou-i cat soent poussibble
De’rrecebe acitau un eròs embencibble
Coumo’ quech : qu’en pantesho er’ amo moi déjà !
Sus ed sieu frount, que déu io glòrio lugreja
Divino à ço qu’on dits, mès que tout ja l’admiri.
(Es goujatos ded cor qu’arrìben tout just ded coustat dera carrèro, ped pourtau aubèrt, e que s’en van ded coustat ded casau, aount es groùpen.)
Mès qué véi en courtelh, neuriço aro que’m viri ?
Touto questo juentut, hourastèro e que créi
qu’apercebí pertant jadis, di-m se qu’ei !
ERA NEURIÇO
Es hilhos, tè, que soun deds chèfis des Aunèdi, (= lis Ounesians)
Es drolles des de Sos, e’s tòios des Biarnédi,
Es amigos qu’auies en ço des Bigourdâs
dabb es bedios, mès près, des bordos des Cerdâs
(= ammé lei vezinos, pròchi, dei bòrios di Cerdanhòus)
PIRENO
Mès quin dounc an goudat pes mountanhos sauvadjos
(= Mès coumo dounc aun gausat per lei mountonhos sóuvajos)
Gaha, sèns aué pòu de lous bèstios iradjos
E ded dragoun que va pes serres descadiat ? (= descadenat)
ERA NEURIÇO
Hè ! qu’an hèt ed grand tour pes planos, qu’an passat
Pes vats, e pes camis que nou-èren cap souletos.
Aro’s lous soets que-v von presenta, s’ac permetes.
PIRENO
Siat bienvengudos, sors, en noste antic palai.
Irous d’èsse auvernhats, fièrs d’èsse un poble lhibre,
O charo terro d’oc ! veiren ta resplendour
Tant que poudrò sourti de ta glèbo un Felibre
Per prouclama la fe, l’esperanço e l’amour !


c: text/html

text:
Ièr, faguèri un pichon torn a Maseras : coma de costuma a aquela sason, pas fòrça ausèls, sonque aucas, cigonhas, tirons, becassinas, etc. Urosament, i a qualques migrators de mai, coma lo cabidolet comun (d’unes lo dison « pescairòl »).
E puèi, un garda riu arriba e se pausa sus una branca davant ieu ! Ieu, tot content, afusti la branca plan lèu, realizi que soi pas al bon endreit, lèvi un pauc l’objectiu, fau la mesa al punt e lo garda-riu s’en va far de sus-plaça al dessús de l’aiga mai luènc, puèi desapareis.
Quina decepcion ! L’ai mancat ! Un ausèl tan dificil de fotografiar… Mas me disi que s’èra vengut pescar e qu’aviá agut paur, alavetz tornariá. Doncas, decidissi d’esperar mièja orada de mai.
E puèi, lo miracle ! Exactament mièja orada apuèi, torna !
Per pas li far paur, bolègui doçament l’aparelh fotografic e ensagi de far la mesa al punt, mas se fa darrièr ! Ensagi encara e encara, e al cap de trenta secondas fonciona. A la prumièra fotografia, torni respirar e apuèi, al ritme de las fotografias, me destibi. A non ! Es partit ! Non tot va plan, èra just anat pescar,e torna una escarabissa. Puèi torna cabussar, mas aqueste còp arrapa pas res. Se repausa un pauc e puèi s’en va. Doas o tres minutas de plaser !
Vau profieitar d’aquesta aventura per far una descripcion pro rapida del garda riu.
Lo garda riu (Alcedo atthis) es un pichòt ausèl de 16 cm de long, 25 d’envergadura e que pesa entre 30 e 45 g. Es un dels ausèls mai colorats d’Euròpa amb sas colors gaireben fluorescentas. A lo cap e las alas blau fosc amb de punts mai clars. Son esquina es blava plan clara e son ventre es irange. Sus las fotografias, es una feme : se reconeis a la basa del bèc irange. Sa siloeta es plan especiala : a un cap plan gròs amb un bèc fòrça long per pescar.
Pesca pichons peisses, escarabissas pichonas e de còps granhòtas. Los arrapa en cabussant dins l’aiga dempuèi una branca ; un còp lo peis arrapat, sòrt de l’aiga e se torna pausar sus la branca per assucar sa preda en la tustant sus la branca. Un còp son repais assucat, l’engolís en entièr.
Viu lo long dels rius o al bòrd dels estanhs. Son nis es un trauc dins un bauç al bòrd de l’aiga. Los dos adults fan lo trauc amb lor bèc, puèi la feme pond entre 6 e 7 uòus que coarà en alternància amb lo mascle. Un còp espelits, los joves se botan en cèrcle, quand lo pichon es en fàcia del trauc, a de manjar, lo cèrcle vira e es al seguent de se far noirir, es coma un manètge.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
28 avril 2014
délégués de villages
Les Délégués de village Commune de Sewen : Paul FLUHR Commune de Dolleren : Jean-Paul STUDER Communes de Rimbach : Julie KUBLER Commune d'Oberbruck : Bernard BEHRA Communes de Kirchberg et Wegscheid : Gérard MOSSER Commune de Nierderbruck : Roland EHRET Commune de Sickert : Fabien TROMMENSCHLAGER Commune de Masevaux : Dominique SCHMITT & Gérard KIENY Communes de Bourbach-le-Haut et Bas : Michel HEIMBURGER Commune de Lauw : Jean FOVET Commune de Sentheim : Joseph GENSBITTEL Commune de Guewenheim :... [Lire la suite]


text:
Torre
Lo tèrme de torre o tor, en arquitectura o engenhariá, designa una estructura construcha per l'òme ont predomina la dimension verticala. Pòt èsser bastida coma una estructura independenta o coma una partida integranta d'un bastiment, e son plan pòt èsser circular, quadrangular o poligonal. Los materials de bastiment utilizats per bastir una torre pòdon èsser fòrça divèrses, dels materials organics coma la fusta fins a de tipe sintetic.
Foncions de las torres[modificar | modificar la font]
- Abitatge o ostal, sinonim de gratacèl.
- Vigilància: las torres d'observacion, las torres de contraròtle dels aeropòrts.
- Religiosas: lo ziggurat babilonian, lo campanal de las glèisas e lo minaret de las mosquetas (dins aqueste cas fa la foncion d'amplificar la votz del qu'apèla a la pregària) e, en Extrèm orient, la pagòda e l'estupa.
- Militars, en formant partida del barri o non.
- Comunicacions: torre de comunicacions, far.
- Relòtge.
- Magazin.
- Observacion de la fauna.
Torres famosas[modificar | modificar la font]
- La Torre Eiffel, a París
- La Torre de Babel, a Babilònia
- La Torre de Belém, a Lisbona
- La Torre Manha a Nimes
- La Torre de Constança, a Aigas Mòrtas
- La Torre de Londres
- La Torre de Pisa
- Lo Big Ben, a Londres
- La Torre Agbar, a Barcelona


text:
Jean-Paul Alduy
Jean-Paul Alduy, tanben conegut en catalan coma Joan Pau Alduy (i Triaire)[1] (Lion, França, 7 de mai de 1942) es un politician nòrd-catalan de drecha. Foguèt cònsol de Perpinhan entre 1993 e 2009, senador del departament de Pirenèus Orientals de 2001 a 2011 e a mai dempuèi 2000 fins a uèi president de la Comunitat d'Aglomeracions de Perpinhan Mediterranèa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jean-Paul Alduy nasquèt en 1942 a Lion, filh de notables nòrd-catalans. Son paire Paul Alduy foguèt cònsol de Perpinhan e sa maire Jacqueline Alduy, nascuda Triaire, foguèt durant de decadas cònsol d'Els Banys i Palaldà e senadora. Obtenguèt sa licéncia en arquitectura en 1980 a l'Escòla Nacionala Superiora de las Bèlas Arts de París.[1]
Interessat per la proteccion e la promocion de l'usatge del catalan, en 1995 foguèt premiat amb la distincion de la Crotz de Sant Jordi, concedida per la Generalitat de Catalonha.
Trajectòria politica[modificar | modificar la font]
Inicièt la siá carrièra politica a l'esquerra mercés a las influéncias de la siá esposa Dominique, conselhièra de Pierre Mauroy. Posteriorament, mas, abandonèt lo Partit Socialista per dintrar primièr a l'Union per la Democracia Francesa (UDF) e fin finala al Partit Radical, que n'es a l'ora d'ara lo vice-president, e que forma coalicion electorala permanenta amb l'Union per un Movement Popular (UMP).
La siá primièra carga dins l'administracion foguèt la de cap d'accions internacionalas del Ministèri d'Urbanisme francés en 1980. Exerciguèt posteriorament coma director adjunt del bastiment (1985) e conselhièr tecnic del ministèri dels transpòrts (1987). A mai en 1993 foguèt elegit cònsol de Perpinhan, jol lèma 'Perpinhan, la catalana', e reelegit en junh de 1995 per la candidatura Perpinyà Oxigen, amb 40 dels 55 bancs del consistòri. En aquel meteis an, recebèt la Crotz de Sant Jordi per la siá defensa de la cultura e l'identitat catalana, e dos ans après, en 1997, entreprenguèt la catalanizacion de la toponimia del parçan de Perpinhan.
Foguèt Primièr cònsol de Perpinhan en 1993, an en qué remplacèt lo sieu paire Paul Alduy a la municipalitat, fins en 2009, an que daissèt la carga per venir president de la Comunitat d'aglomeracion de Perpinhan-Mediterranèa.
Dempuèi lo 23 de setembre de 2001 fa partit del Senat francés.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Joan Pau Alduy i Triaire, Gran Enciclopèdia Catalana.


text:
E l’aiga que contunha de pujar !
Pas de région pour le FN ! Pourtant l’eau continue de monter. La digue que certains se félicitent d’avoir construite est-elle vraiment solide ? N’est-elle pas construite avec de vielles pierres ou peut être même rien que du sable ?
Lo FN n’a pas nada region : tant de bon ! Los partits tradicionaus qu’an hauçat la diga entà empachar l’aigat mes qu’ac an hèit dab pèiras de las vielhas e dilhèu sonque dab sable. L’aiga que contunha de pujar. Lo segond torn qu’a amuishat que l’extrema dreta tanben qu’avèva resèrvas de votz en los abstencionistas. E las paraulas de’us qui disen au ser de las eleccions qu’an comprés la leçon e que non cau pas mei har politica com abans, qu’arriban tard ; que vienen sustot d’aqueths qui non son pas guarits deus maus qui son a l’origina de la crisi politica e qui non pòrtan pas nat projècte.
La refòrma regionau que serà estada ua mauescaduda. N’aurà pas servit a arren. En aqueras eleccions regionaus qu’auram avut mensh de regions segur mes tanben mensh d’atencion a las questions qui pertòcan las regions e los lors poblants, mensh d’interès per çò que pòt portar un poder regionau vertadèr aus problèmas gigants qui son pausats au planeta.
Aquera eleccion que s’ei jogada sus tematicas qui n’avèvan pas arren a véder dab las (magras e praubas) competéncias deus conselhs regionaus.
Un còp de mei la maquina mediatica parisenca qu’a hèit la soa òbra e lo praubèr de la premsa regionau ( e non parli pas de la television regionau qui a ahortit la causa) qu’an escamotat lo debat sus las regions. Los partits que son complicis d’aqueth debat mancat.
Se cau dar un exemple d’aquera catasatròfa mediatica a la francesa qui vivem cada dia, que sufeish per aquò de comptar lo nombre de comentaris qui estón hèits dimenge ser sus lo sol resultat qui èra un pauc diferent, a saber lo de Corsega. N’an pas parlat o quasi deu resultat e sustot n’avem pas podut enténer la reaccion de nat candidat ni lo mendre comentari de quauque politològue sus l’eleccion de la lista deus autonomistas de G.Simeoni a la Collectivitat Territoriau de Corsega.
Incapacitat a analisar la causa ? Malaise devant un resultat atipic ? Volontat de mespresar un resultat qui necessita ua grasilha d’analisi non disponibla ? Tot aquò en medish temps. Solide, Corsega qu’ei ua petita region ( un pauc mei de 300.000 estatjants sia un petit departament) mes totun l’eveniment politic qu’ei important e istoric.
Tota la serada que s’ei passada en admirar la capacitat deus partits dits tradicionaus a empachar l’aiga de pujar e a retardar la catastròfa. Solide lo FN n’a pas nada region. Segur la participacion qu’ei estada mei hòrta que non pas tau prumèr torn. Mes pertot lo FN que tira profieit eth tanben d’ua participacion mei hòrta. Que ganha en votz ; mensh que los autes, mes que ganha tanben.
Que podem díser que dimenge, ta aqueste segond torn de las regionaus, qu’avem decidit d’empachar la pujada de las aigas en hauçar la diga. Mes l’aiga que puja tostemps e quitament s’avem ausit monde de dreta o d’esquèrra a díser « non cau pas mei har politica com abans !» que’s cau interrogar sustot quan vedem lo nombre d’elegits qui cumularàn un pòste de conselhèr regionau dab un de deputat o de conselhèr departamentau o de maire de vila grana o enqüèra dab ua presidéncia d’aglomeracion.
L’esquèrra que s’arregaudeish de pas aver pagat lo prètz qui èra previst. Mes tots que sabem dens quinas condicions se debanèn aqueras eleccions qui n’avèvan pas mei nat enjòc regionau.
Lo nivèu d’informacion deus electors que hasèva paur. Que n’èi encontrat non sabi quantes qui non sabèvan pas çò qu’èra lo perimètre de la lor region ; e per çò qu’ei de las competéncias deu conselh regionau alavetz …
De granas regions, çò disen ! Regions qui n’an pas la mitat de la mitat deu budget d’ua petita region autonòma d’un aute país d’Euròpa. Per exemple la navèra Region Aquitània dab los son 5,8 milions d’estatjants qu’aurà un budget qui serà la mitat de çò qu’a l’Aragon on viven 1,4 milion de personas. L’ua, l’Aquitània navèra, qu’a un budget de 2,8 miliards d’euros e l’auta, l’Aragon, 5,2 miliards.
Non parli pas de las competéncias qui son evidentament plan mendras a noste que non pas en d’autas regions europèas.
Aquesta eleccion regionau que rassegura los qui pensavan de préner ua teca istorica. Lo mòde d’escrutin, las triangularas tanben, qu’an permetut d’amortir la causa e de har lo cohat mensh escosent. Mes que seré suicidari de non pas véder que la miaça de l’extrema dreta ei mei hòrta après aqueth segond torn que non pas abans. Adara qu’avem la pròva que cau aliar los dus partits de la dreta e de l’esquèrra entà arribar a empachar l’eleccion d’un president de region FN ! Aqueste qu’ei lo prumèr partit en votz e que tròba resèrvas au segond torn.
Enfin, totun, que començam d’enténer comentators explicar que non podem pas mei parlar de vòte protestatari mes qu »èm dens l’adesion a ideas. Que se n’anava temps de compréner aquò !
E que non credin pas que l’analisi economicista sia pro entà explicar la causa. Los qui pretenden que lo caumatge e la soa creishença qu’ei la prumèra rason de la creishença deu vòte d’extrema dreta, que s’enganan. Quan disen que lo retorn de la creishença ei LA solucion qu’ei faus. Que’s desbromban que la basa d’aqueth vòte ( espiatz en Provença) qu’èra quauques annadas a, personas qui son en demanda de securitat, de tranquillitat, d’ordi e qui botan en davant l’arrefús de l’estrangèr o de tot çò qui ei vist com tau e qui non son pas dens la misèria.
La question ideologica qu’ei centrau. Los estudis sus çò qui apèran l’insecuritat culturau e tota la literatura qui va a l’entorn que pòrtan elements qui pròvan que la question economica non pòt estar la sola explicacion.
La creishença deu vòte FN per las campanhas que’ns deu interrogar. Lo monde rurau qu’ei tocat e n’ei pas la sola e unica question deu sentiment d’abandon deus territòris qui hè aderir a las tèsis de la familha Le Pen. L’economia qu’explica ua partida deu problèma mes que seré faus de pensar qu’ac pòt explicar tot. Los qui disen açò que vòlen estremar un element qui ei deu maine psicologic, qui a un rapòrt dab lo comportament culturau hargat per imatges simplistas e perilhosas ( França blanca, crestiana, invasion per los musulmans etc…)
L’ambient actuau, la temptacion securitària, l’Estat d’urgéncia e las mesuras qui l’acompanhan n’ajudaràn pas a har baishar lo nivèu de las aigas. E n’ei pas l’ambient nacionalista entertiengut per los qui vòlen concurrenciar lo FN qui serà ua ajuda tanpauc.
En politica qu’ei com tau climat : tot lo monde que disen que cau cambiar quauquarren mes non son pas hòrt nombrós a voler cambiar lo lor anar de pensar e de har a casa, dens lo lor partit, dens la lor familha.
Pr’amor lo resultat — e qu’ei aquò qui compta — qu’ei l’abséncia quasi pertot d’idèas navèras e de personas navas entà las portar.
Se dimenge an hauçat la diga qu’ac an hèit dab pèiras de las vielhas e enqüèra qu’èi paur que sia sonque dab sable !


text:
Buanas
Buanas[1] (oficialament en francés Buanes) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha situada dens lo departament de las Lanas e dens la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion qu'es [by'anəs]. I a pas de fòrmas vertadèrament ancianas : Buanes (1638, 1651, mapas), Büanes (mapa començament deu sègle XVIII), Buane (1714, 1733, mapas) [2]. Bénédicte Boyrie-Fénié que cèrca solucions, com lo latin *budana o *Buanas (terras), a partir d'un cognomen Buan, mès la conservacion de -n- intervocalica que pausa problèmas. E un nom ancian per ua bastida es pas çò mèi probable [3]. La fonetica gascona que supausa benlèu de cercar un nom en -anda (o en -ande ?).
Istòria[modificar | modificar la font]
Bastida fondada en 1346 per un pariatge énter Pierre Ier de Castelnau (en français) e Edoard III d'Anglatèrra [4].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna qu'èra deu canton d'Aira; es adara deu canton de Adour Armagnac (en francés), donc d'Ador Armanhac.
Demografia[modificar | modificar la font]
- La baisha de populacion énter 1806 e 1821 que s'explica en espiant la populacion de Classun, qui aumenta en medish temps; que cau donc supausar transheriments de territòris.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 71
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 71
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Landes et Bas-Adour, ed. Institut occitan e CAIRN, Pau, 2005, p. 71
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-buanes.html


text:
Dimenge, 6 de març de 2016, 03h00 Istòria
Sens cap de dobte, una de las figuras mai avançadas dins l’encastre esperital, teologic e literari pendent l’Edat mejana foguèt lo Doctor Illuminatus (Doctor Illuminat). Conegut tanben pels escaisses de Doctor Inspiratus (Doctor Inspirat) e Arabicus Christianus (Arabi Crestian), en realitat, son nom vertadièr èra Ramon Llull.
Nascut dins la vila de Palma del reialme de Malhòrca novèlament conquist, a la fin de 1232, venguèt quand èra tot jove un page del filh del rei Jacme I e futur Jacme II de Malhòrca. Sa brilhanta intelligéncia passèt pas inapercebuda e venguèt lèu-lèu un preceptor del prince, senescal e majordòme reial. Pendent aqueles jorns, menava una vida joiosa e dins una cèrta mesura licenciosa, en gaudissent de multiplas amoretas amb de domaisèlas e tanben amb qualques femnas maridadas, que lor escriviá de cançons trobadorescas. Mas tot aquò cambièt après que, pendent cinc nuèches a de reng, aguèt de visions de Jèsus Crist crucificat que provocarián en el una prigonda transformacion, fins al ponch que vendèt sas proprietats, abandonèt sa familha e se consacrèt a escriure e a presicar pels camins.
Qualques ans apuèi, son ancian disciple e encara prince Jacme II, lo cridèt a son castèl de Montpelhièr per s’interessar a son òbra. A aqueles moments, Llull aviá ja escrich 17 libres e, jos son mecenatge, escriuriá son Ars demostrativa (L’art demostratiu). Per çò far, recebèt una importanta indemnitat, qu’envestiguèt integralament dins la construccion d’un monastèri sus son illa natala per formar de missionaris amb son metòde personal revolucionari. Segon sa teoria, per cristianizar los arabis, o caliá far mejançant la lenga e la teologia qu’emplegavan los musulmans. Aquela formula de combinason d’estudis lingüistics e teologics agradèt considerablament al papa Joan XXI, que lo felicitèt publicament. Pasmens, sos projèctes, e sas relacions amb lo papa seguent, Nicolau IV, finiguèron pas d’èsser fruchosas.
Après aver recebut son títol de magister, se n’anèt a Roma expausar son projècte de reforma, mas degun l’escotèt pas. Coma pensava qu’èra a causa de sa condicion de laïc, decidiguèt de se far monge dins l’òrdre franciscan e d’entreprene sa pròpria crosada personala. Viatgèt per Tèrra Santa, l’Asia Menora e Magrèb, ont sabèt demostrar sa capacitat de persisténcia e son coratge, que gausèt quitament presicar davant las pòrtas de las mosquetas e de las sinagògas, çò que d’un pauc mai li costava la vida en una lapidacion publica pels musulmans en 1307. Après aquel eveniment, decidiguèt de se gandir vèrs la vila de Pisa. Mas, pendent lo trajècte, una fòrta tempèsta enfonzèt lo vaissèl. Ça que la, Llull reüssiguèt a aténher la còsta, çò que faguèt d’el un dels pauques subrevivents del naufragi.
Quatre ans apuèi, en 1311, lo papa Clement V lo convòca pel Concili, a Viana, ont, entre d’autras causas, se jutjariá los templièrs se devián èsser cremats sul lenhièr. Existisson pas de documents fiables sus son vòte, mas cal prene en compte que fasiá partida de l’òrdre dels franciscans e qu’eles, justament, èran designats pels tribunals de l’inquisicion per contrabalançar lo radicalisme dels dominicans. Pasmens, aquela mesura de moderacion èra pas gaire equitabla, pr’amor que la proporcion èra de dos a un, çò es, un franciscan per dos dominicans. En seguissent aquesta logica, es probable que son vòte foguèsse en defensa de l’òrdre del Temple, entre maitas rasons per sa bona relacion amb los templièrs, qu’admirava per lor valor, lor coratge e lor esperit de sacrifici. Fin finala, los templièrs foguèron condemnats al lenhièr e el se mudèt en Tunisia per contunhar sa mission evangelizaira, que menariá fins al moment de sa mòrt, qu’arribèt quatre ans apuèi.
Mas, vertadièrament, la rason per la quala aquel doctor illuminat s’inscriguèt dins l’Istòria, en mai d’inclure la pensada morala cavaleresca dins la filosofia e la teologia del moment —qu’utilizèt tanplan contra lo racionalisme d’Averroès, e mai s’aimava e compreniá la pensada aràbia, que respectava prigondament—, es tanben perque èra un òme d’una personalitat desbordanta, escrivan, cabalista, divulgaire scientific, missionari, teològ e alquimista, qu’escriviá e parlava a la perfeccion lo latin, l’arabi, l’occitan e lo catalan e que s’adreiçava a las gents indistintament dins una o l’autra d’aquelas lengas pr’amor d’èsser mièlhs comprés, en adaptant totjorn son discors al nivèl cultural e intellectual del public a qual s’adreiçava.
Foguèt un grand defensor del fach que la conversion al cristianisme se deuriá totjorn far a travèrs de l’afeccion e de l’amor, sens quichar, sens emplegar cap de pression nimai de violéncia. Pasmens, èra obstinat amb l’idèa que lo rasonament se podiá exprimir a travèrs de qualque mecanisme que fusionèsse la filosofia e la teologia. Son obsession per aquò èra talament granda que bastiguèt un engenh mecanic ont las teorias, los subjèctes e las presicanças teologics èran organizats en una seguida de figuras geometricas que, a travèrs d’un mecanisme de perpals e de manivèlas giratòrias, se movián per indicar una responsa, segon cada cas, positiva (certitud) o negativa (error). Segon sa teoria, aquò menariá a la coneissença scientifica. La maquina concernida se nomenava Ars Magna, e en realitat faguèt pas gaire d’afogats; al contrari, rescontrèt fòrça dificultats dins son foncionament. Pasmens, e sens o saber, Llull, en utilizant pas qu’un alfabet de nòu letras (BCDEFGHIK) e de disques de pergamin que fasián ofici de memòria, veniá de capitar de crear, pel primièr còp dins l’Istòria, un sistèma mecanizat qu’utilizava los metòdes euristics de l’Intelligéncia Artificiala, en s’avançant de 600 ans sus Turing, considerat coma un dels precursors de l’informatica modèrna.
Sas idèas e sa tecnica foguèron difusadas dins las cadièras de las universitats per sos disciples, nomenats “los lullians”; totun, la ierarquia eclesiastica vegèt pas amb benvolença aquel engenh que combinava filosofia e teologia, que dins qualques cases contradisiá quitament de postulats de la Glèisa Catolica. Per aquela rason, foguèt condemnat formalament pel papa Gregòri IX en 1736 e posteriorament per Pau IV.
E mai se Ramon Llull moriguèt afligit a causa del fracàs de sas idèas e de son òbra, elas an perviscut long dels sègles fins a nòstres jorns. Sens cap de dobte, aquel doctor illuminat se sabèt avançar sus son epòca. Sos concèptes deurián esperar encara qualques sègles per se desvolopar, coma per exemple la gravetat —avancèt aquel concèpte 361 ans abans Isaac Newton—, la memòria e l’imaginacion, qu’anticipa l’evolucionisme de Darwin, e mai que mai dins l’encastre de l’informatica. Es benlèu a causa de tot aquò que Ramon Llull es lo patron dels engenhaires informaticians.
Sas 280 òbras, plenas de coneissença e sabença, son escrichas dins divèrsas lengas, dont lo catalan, que n’es considerat un dels paires, per aver mesas en plaça las basas de sa futura literatura. Es per aquò, e en sa memòria, qu’en Catalonha se tròba lo sèti de l’Institut Ramon Llull, consacrat a promòure la projeccion exteriora de la literatura en catalan mai ara tanben en occitan. Es per aquò que uèi es un onor e una satisfaccion de partejar amb vosautres aquesta nòva que marca un abans e un après per la literatura occitana, e sustot perque es lo roman Òc qu’es estat lo primièr obratge causit per la projeccion internacionala.
Griselda Lozano


text:
davalada e invern
Los jorns giman gris, son chuc de blesta, De las nuèches plondas, rajan las lagremas , Qu'un cèl nuechenc voide sus la Tèrra. Son fais d'estelas, de pèiras rossèlas d' aur.
La Masca ven la nuèch artelhar dins ma tèsta arpateja, mossega, udola , quicha de las mas lo get cascalhejant dels mots a flor de boca, la ròsa qu'espeliguèt es mòrta dins mon cap,
que florisca encara de mon ventre flac, un jorn, L' orgasme de l'alba clara per la vitra asclada, Consí son bèls los jòcs de las carns enfebradas Dins las nuèches mirgalhadas al calèlh de l'amor .
La Masca gingola blaima jos sa còfa de palha , Prautís mon jaç que nòl e vòl m'espaventar L'alba me tròba sens paur , sol , e sens crenta Mas me velha de son biais, coma una cachavièlha.
Se ten la Masca al cabèç , segura de mon sòrt. Me para sa cocorda plena de liquor amara . Sosca que seriá temps d' alestir la miá mòrt. Al balanç del volam , que ten davant sa ca…


text:
Seguit a la suppression deus CUI CAE dens las escolas Calandreta, la Federacion Aquitània de las Escolas Calandreta, totas las federacions departamentaus (Pirenèus Atlantics, Dordonha, Gironde, Lot e Garona) e de las escola de la région qu’apèran a un acamp dissabte 21 d’octobre de 2017 a 2:30 deu vrèspe davant la prefectura de Region de Bordèu entà exigir ua solucion d’urgéncia per uei.
La situacion mauaisida on se troba las Calandretas ne pot pas durar.
Comunicat de premsa (en francés e en gascon).
Afica de l’aperet a la mobilizacion : a difusar au max de monde.
Inscripcion bus : ; 05 59 68 68 73


text:
Per Flore Fredigo e Lea Yedra
En 2019, au ras de la mar Mediterranea, que vivèva Willy e lo sué can. Un après-dinnar, Willy e lo sué can qu’èran partits hèr plogea sos-marina. En cabussant dens l’aiga blua, Willy que’s tumè lo cap a ua arròca. Lo sué can que’u tirè dinc a la plaja e Willy que’s desvelhè arron mantuas minutas.
Quan Willy tornè a casa dab lo can, que hasèva neits. Suu camin deu tornar, que’u semblè que la vila avèva cambiat mes pas lo sué ostau. Qu’èra fatigat e n’i prestava pas atencion, que preferiva tornar entà dromir…
Lo lendoman maitin, Willy que començava a compréner çò qui’s passava dens la sua vila. Willy que decidè de partir au còr de la vila.
La vila qu’avèva cambiat, qu’èra mes luminosa, navèths bastiments, las maisons n’èran pas mes coma avant. Mes çò qui èra mes estonant qu’èra la calorassa que i hasèva e qui s’ac secava tot. La vila qu’èra diferenta. N’i avèva pas sonque lo sué ostau qui n’avèva pas cambiat. Lo ser, que tornè-se ajaçar suu canapé e que pensè que n’èra pas mes dens la sua vila de vaduda.
Ua setmana que passè, Willy que cercava encòra. Qu’avó ua idea: »Anar véger lo maire entà explicar ço qui’s passava. » L’òmi de qui ne coneishèva pas que l’expliquè qu’òm se trobava en 2021. Willy que demorè mut; ne podèva pas mes parlar.
Que’s desvelhè en plorant de fatigua d’aver cercat tant de temps la soa vila. Mes qu’èra sus un lheit d’espitau. Un metge que l’expliquè qu’avèva avut un accident de plongea sos-marina e qu’èra cajut dens lo coma pendent Dus ans. Lo sué can que l’avèva sauvat.


text: Es a Tolosa, plaça de las Tierceretas, barri Arnaud Bernat, alai ont se mèscla los folclòrs del monde, que se rescontran Lou Dàvi e Alice Behague. Cercant la proximitat amb lo public e l'enveja comuna de proposar una musica autentica, Lou Dàvi e Alice forman un duò e desvolopan un repertòri original de cançons a dançar entre valsas orientalistas e tchatcha raggamufin a las influéncias "nordestinas", en occitan o en francés. Ponchejat de batelas al biais dels cridaires publics e sens besonhs tecnics particulars aquel espectacle se pòt jogar en sala coma en configuration de carrièra.


text:
20 d’abrial de 2013 – Lo Grand Passacarriera de Rodès
Amb lo sosten de la coordinacion per la lenga occitana (Tolosa 2012)
Siam fièrs de çò que siam !
Sabèm çò que volèm…
e nautrei recularem pas !
Alora totei a Rodés lo 20 d’abriu !
La coordinacion Avairon departament occitan ramosa dempuèi 1999 los actors de la lenga e de la cultura occitana d’Avairon. Organiza dissabte 20 d’abrial a Rodés, amb lo sosten de la coordinacion per la lenga occitana (Tolosa 2012), un grand passacarrièira que serà nòstra primièira Occitan pride, nòstra marcha de fiertat. La fiertat a pas res a veire amb l’orgulh o la vanitat. Es solament la condicion d’una vida fruchosa. Es encara çò que manca als Occitans, e tanben, de còps… a nautres, occitanistas.
Dempuèi qualques setmanas, menam dins cada canton d’Avairon de reunions amb lo mond del país : païsans, artesans, responsables associatius… per lor parlar del projècte. E sèm suspreses de la qualitat de l’acuèlh que nos fan, e de lor receptivitat. Sentissèm montar lo sentiment d’apartenéncia a una cultura e la volontat de la far viure.
Aquel trabalh de fons que fasèm per laurar e semenar lo camp roergàs (a la fin del mes de març aurem animadas 25 reünions localas), nos sembla que portarà frucha, per l’ensem del movement d’òc. De las montanhas d’Aubrac als causses de Milhau, de las ribièiras de Marcilhac als segalars, seràn de centenats e de centenats a se recampar a Rodés per mostrar publicament la vida e l’enveja de viure de lor cultura. Vendràn coma son, amb çò que son.
A Tolosa l’an passat, coma a Carcassona o a Besièrs, sèm davalats los Avaironeses. De se veire totes, nos balhèt de vam per continuar lo trabalh en çò nòstre, dins nòstras associacions, dins las escòlas, pertot. A Rodés, lo 20 d’abrial, vos convidam a venir vos atanben, nombroses, per nos far prodèl (nos ajudar).
Recebèm de messatges de solidaritat que nos fan plaser : de grops qu’organizan de cars, de Garona nauta, d’Erault, de Cantal, de musicaires que vendràn amb los escolans. Mercés a totes ! Ausissèm tanben de questions : que vòlon ? Quin es lo mot d’òrdre ? Los nòstres objectius son mai que clars :
- mostrar la vida e l’enveja de viure de la lenga e de la cultura d’òc.
- dire naut, fort e publicament, que son avenidor es la responsabilitat de l’ensem de la societat, l’Estat e las institucions, segur, mas tanben las collectivitats, las grandas coma las pichonas, las cambras consularas, las entrepresas, las associacions esportivas, las familhas, la premsa, los sindicats… totas e totes.
Avèm causit amassa, a la coordinacion d’Avairon, de donar pas lo nom de manifestacion a n’aquela jornada per que dins lo mot manifestacion, lo mond li meton lo sens de confrontacion. Ne serà una çaquelà, mas una confrontacion del pòble occitan amb el meteis. Es pus dificil, mas nos cal pas defugir lo prètzfach !


text:
Univèrs
L’Univèrs es la totalitat dei causas qu'existisson.
Somari
- 1 Istòria de la concepcion de l'Univèrs
- 1.1 Lo periòde dei concepcions mitologicas
- 1.2 Lo periòde dau modèl de Ptolemèu
- 1.3 Lo modèl eliocentric
- 1.4 De Newton au Grand Debat
- 1.5 Lo Grand Debat
- 1.6 La question de l'expansion de l'Univèrs
- 1.7 La descubèrta de la matèria sorna e de l'energia sorna
- 2 Formacion, cronologia e evolucion
- 3 Proprietats fisicas de l'Univèrs
- 4 Composicion
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria de la concepcion de l'Univèrs[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei concepcions mitologicas[modificar | modificar la font]
La màger part dei culturas anticas umanas an imaginat una origina dau mond e de l'Univèrs. Aqueu trach sembla fòrça ancian e donèt naissença a de mites liats ai crèires religiós. Ansin, aquelei cosmologias primitivas fan largament intervenir lo subrenaturau e lo mesclan ambé d'aspècts culturaus. L'esquèma pus frequent contèn generalament leis etapas seguentas :
- aparicion de l'Univèrs a partir dau non-rend, dau caòs, dau desconegut ò d'una entitat subrenaturala.
- naissença dau temps, de l'espaci, de la lutz e de la matèria. Leis elements, que varian segon lei regions, començan de s'animar.
- aparicion de la vida a partir de la mescla d'aqueleis elements.
- aparicion de l'òme.
- possibilitat de creacion d'un Univèrs novèu après un cataclisme mondiau.
Per exemple, segon l’Enuma Elish dei Babilonians, lo mond èra inicialament emplit d'un tot indiferenciat emplit de l'aiga originala. Puei, lei dieus Apsu e Tiamat, representant respectivament l'aiga doça e l'aiga salada, comencèron d'engendrar divèrsei generacions de divinitats. Après una tiera de combats, Marduk ne venguèt lo cap. Creèt alora lo mond (estèlas, planetas, montanhas...) e leis elements avans de plaçar Babilònia au centre de l'Univèrs. Enfin, creèt l'òme per servir lei dieus.
La cosmogonia babiloniana dau sègle VI avC imaginava donc Babilònia sus Eufrates enviroutada per una massa de tèrras representant lei regions vesinas (Assíria, Armenia...) ela meteissa enviroutada per un ocean ò un riu marcant lo limit dau mond materiau. L'ensems èra cubèrt d'una vòuta ont èran empegadas leis estèlas.
Dins aquelei sistèmas, lei movements dau Soleu, de la Luna e dei planetas foguèron sovent estudiats coma de presagis anonciators d'eveniments bòns ò marrits. Aquò favorizèt dins mai d'una region lo desvolopament de l'astrologia que gardèt durant de sègles un ròtle major dins l'estudi de l'Univèrs.
Lo periòde dau modèl de Ptolemèu[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle VI avC, de filosòfs e sabents indians e grècs comencèron d'estudiar lo mond segon de metòdes basats sus l'observacion e la logica. Aquò foguèt a l'origina d'una efervescéncia intellectuala que veguèt la formulacion d'ipotèsis novatritz. Per exemple, l'Indian Kanada (sègle VI avC) prepausèt una teoria atomica e postulèt que la lutz e la calor foguèsson doas varietats de la meteissa substància.
Aquelei filosòfs abandonèron lei modèls cosmologics exclusivament basats sus lei racòntes religiós per formular d'idèas tenent còmpte de la realitat materiala. Entre elei, lo pus important es Aristòtel (384-322 avC) que son òbra se difusèt dins lo mond grèc, dins lo mond musulman e dins l'Occident Crestian. D'efiech, son sistèma foguèt représ au sègle I apC per Ptolemèu, enrichit e completat per un gròs nombre d'observacions astronomicas, çò que li permetèt de dominar lei sciéncias europèas e arabas durant tretze sègles[1].
Plaçava la Tèrra au centre de l'Univèrs. A son entorn, lei planetas, lo Soleu e la Luna viravan segon d'orbitas circularas. Lo limit de l'Univèrs èra aquela de l'esfèra deis estèlas fixas qu'èra situada après lei planetas. Per lo cristianisme, aqueu modèl aviá per avantatge de permetre un posicionament aisat dau paradís car laissava una plaça liura e inaccessibla darrier l'esfèra deis estèlas.
Lo modèl eliocentric[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XVI, lo modèl de Ptolemèu comencèt de faciar d'oposicions car entraïnava d'errors de calcul tròp importantas. Aquò favorizèt l'emergéncia de teorias novèlas que desvolopèron l'idèa d'un sistèma eliocentric. Lo premier d'entre elei foguèt prepausat per lo prèire polonés Nicolau Copernic (1473-1543). Installèt lo Soleu au centre de l'Univèrs ambé lei planetas virant a son entorn e la Luna a l'entorn de la Tèrra. En despiech d'oposicions vivas, la prevision de certanei fenomèns astronomics[2], lei descubèrtas dei lèis de Kepler[3], dau sistèma jovian[4], mena de Sistèma Solar miniatura, e l'observacion dau passatge de Mercuri davant lo Soleu[5] confiermèron e completèron aquela vision.
A partir de 1580, la Glèisa foguèt obligada d'acceptar lo principi de l'equivaléncia deis ipotèsis. Lei sistèmas eliocentrics èran admés coma ipotèsi per facilitar lei calculs e lei prediccions. En revènge, lo modèl de Ptolemèu èra totjorn considerat coma la realitat[6]. Aquò permetèt lo desvolopament de divèrsei prepausicions coma aquela dau sistèma tychonenc que demorèt popular fins au sègle XVIII. Manteniá la Tèrra au centre de l'Univèrs, lo Soleu e la Luna viravan a son entorn e leis autrei planetas orbitavan a l'entorn dau Soleu segon de trajectòrias ellipticas.
De Newton au Grand Debat[modificar | modificar la font]
La descubèrta de la gravitacion universala per Isaac Newton (1643-1727) permetèt d'utilizar leis otís matematics per calcular lei trajectòrias deis objèctes celestiaus. Aquò permetèt d'invalidar definitivament l'ipotèsi geocentrica car la diferéncia de massas entre la Tèrra e lo Soleu impausava de plaçar lo segond au centre dau balet dei planetas. L'astronòm britanic James Bradley (1693-1762) demostrèt la revolucion de la Tèrra a l'entorn dau Soleu en 1727. La natura deis estèlas e l'existéncia de l'esfèra deis objèctes fixs contunièt en revènge de pausar un problema.
L'idèa d'un Univèrs pus estendut que lo Sistèma Solar apareguèt lentament dins lo corrent dau sègle XVIII. Son promotor principau foguèt probablament Thomas Wright (1711-1786). En 1750, depintèt la Via Lactèa coma un jaç prim d'estèlas de luminositat febla. Pasmens, leis adversaris d'aquela ipotèsi foguèron nombrós. Per exemple, Edmund Halley (1656-1742) e Jean-Philippe de Chéseaux (1718-1751) s'interroguèron sus la color sorna dau cèu. D'efiech, se i aviá d'autreis estèlas dins l'Univèrs, lo cèu nuechenc deuriá èsser totalament luminós car totei lei direccions d'observacion deurián arribar sus la superficia d'una estèla (paradòxa d'Olbers). De mai, segon la mecanica newtoniana, l'existéncia d'autreis objèctes massís auriá ineluctablament entraïnat, en causa de l'atraccion gravitacionala, una instabilitat estructurala generala e un escrachament finau de tota la matèria.
Pasmens, l'idèa d'un Univèrs contenent un gròs nombre d'estèlas contunièt de se desvolopar[7]. Naturalament, aquel ensems d'ensems foguèt identificat a la Via Lactèa que son estructura començava pauc a pauc d'èsser descubèrta per leis astronòms. En particular, en 1755, Immanuel Kant (1724-1804) imaginèt una Via Lactèa formada d'un ensems d'estèlas en rotacion. Puei, trenta ans pus tard, la premiera representacion de la galaxia nòstra basada sus d'observacions astronomicas foguèt realizada per William Herschel (1738-1822). Mostrèt una forma mai ò mens redonda e plana. Lo Soleu i èra plaçat dins la region centrala. Dins lo corrent dau sègle XIX, lo principi de l'existéncia de la Via Lactèa foguèt pauc a pauc acceptat mai sa forma demorèt lòngtemps mau compresa. Per exemple, Carl Charlier (1862-1934) prepausèt un sistèma ierarquizat segon un sistèma d'objèctes orbitant qu'èran elei meteissei en orbita dins un sistèma pus larg ansin e autrament.
En 1845, Lord Rosse (1800-1867) descurbiguèt la premiera « nebulosa espirala » e i trobèt de fònts luminosas. Aquelei trabalhs foguèron perseguits gràcias au desvolopament tecnologic. Heber Doust Curtis (1872-1942) observèt ansin plusors novas dins la Nebulosa Espirala d'Andromèda. Èran pus feblas de dètz magnituds a respèct dei novas « normalas ». Gràcias a aquelei calculs, estimèt la distànca de la nebulosa a 500 000 ans lutz. Concluguèt ansin a l'existéncia d'una multitud « d'univèrs illa ».
Lo Grand Debat[modificar | modificar la font]
Lo Grand Debat es una controvèrsia scientifica qu'aguèt luòc dins lo corrent deis ans 1920[8], principalament entre Heber Curtis e Harlow Shapley (1885-1972). Lo premier defendiguèt son idèa d'existéncia de plusors univèrs illa e lo segond sostenguèt, au contrari, la vision pus tradicionala de l'inclusion dei nebulosas espiralas a l'interior de la Via Lactèa. Per demostrar son opinion, Curtis avancèt la similitud entre la forma de la Via Lactèa e aquela dei nebulosas espiralas e de mesuras mostrant un efiech Doppler fòrça important.
Aqueu debat foguèt definitivament acabat per leis observacions realizadas en 1923-1924 per Edwin Hubble (1889-1953). D'efiech, detectèt d'estèlas variablas cefeidas au sen de la Nebulosa Espirala d'Andromèda e de calcular sa distància. Trobèt aperaquí 900 000 ans lutz, çò qu'èra tròp alunchat per far partida de la galaxia nòstra. Ansin, la concepcion de l'Univèrs passèt d'una galaxia unica a una multitud.
La question de l'expansion de l'Univèrs[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis ans 1910 e 1920, lei principis de la relativitat generala foguèron aplicats a la modelizacion de l'Univèrs. Lo premier qu'assaièt foguèt Albert Einstein (1879-1955) que prepausèt un modèl d'univèrs relativista en 1917. Son sistèma presentava un univèrs estatic, gràcias a l'introduccion d'una constanta cosmologica, qu'èra instable. Ansin, quauqueis ans pus tard, comencèt de s'estudiar de modèls d'univèrs en expansion ò en contraccion. Lo precursor d'aquela recèrca foguèt Alexander Friedmann (1888-1925) que son trabalh foguèt completat d'un biais independent per Georges Lemaître (1894-1966), Howard P. Robertson (1903-1961) e Arthur Geoffrey Walker (1909-2001).
Aquò donèt naissença a la metrica de Friedmann-Lemaître-Robertson-Walker que permet de descriure un espaci temps de geometria omogenèa e isotròpa. Totjorn utilizada a l'ora d'ara, es ben adaptada per estudiar l'evolucion de l'Univèrs sus de distàncias fòrça importantas. De mai, en 1927, a partir d'observacions sus la reparticion de la matèria, Georges Lemaître formulèt la « teoria de l'atòm primitiu » que depintava un Univèrs jove caud, fòrça condensat e en expansion rapida. Assimilabla a una explosion, aquela fasa suscitèt l'ironia de Fred Hoyl (1915-2001) que li donèt lo nom de Big Bang en 1949.
Lo concèpte de Big Bang se turtèt a una oposicion viva, principalament per de rasons religiosas. La principala foguèt la teoria de l'estat estacionari de Fred Hoyl, Thomas Gold (1920-2004) e Hermann Bondi (1919-2005). Per conciliar l'idèa d'un univèrs en expansion, causa confiermada en 1929 per Hubble, e aquela d'un Univèrs eternau e immudable, imaginèron de camps de creacion continua de matèria situats entre lei galaxias. Pasmens, aqueu modèl mau capitèt d'explicar mai d'un fenomèn, coma la difusion non omogenèa dei galaxias, e foguèt finalament abandonat.
En 1965, la descubèrta dau raionament cosmic fossil per Arno Allan Penzias (nascut en 1933) e Robert Woodrow Wilson (nascut en 1936) portèt una pròva solida en favor dau modèl dau Big Bang. Aquela teoria es ansin uei acceptada per la màger part de la comunautat scientifica que la completèt a mesura dei descubèrtas. Dins aquò, es pas encora satisfasenta que tèn de limits importants.
D'efiech, lei teorias scientificas actualas, principalament la relativitat generala e la mecanica quantica, son pas capablas de descriure lei singularitats, es a dire la concentracion d'una massa quasi infinida dins un espaci fòrça reduch. A l'ora d'ara, leis exemples pus frequents de singularitats son lei traucs negres. Pasmens, l'Univèrs jove, caud e condensat dei premiereis instants après lo Big Bang èra tanben una singularitat. La cosmologia actuala es ansin pas en estat d'explicar lei fenomèns qu'an agut luòc d'aqueu temps.
La descubèrta de la matèria sorna e de l'energia sorna[modificar | modificar la font]
En fòra de la question dei singularitats, d'autrei questions son vengudas complexificar la comprenença de l'Univèrs. La premiera apareguèt a partir deis ans 1970 e regarda la descubèrta de la matèria sorna, matèria desconeguda mai probablament diferenta de la matèria ordinària. La segonda es fòrça pus recenta qu'emergiguèt après la descubèrta de l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs en 1998. Enfin, son aparegudas divèrsei teorias regardant l'unicitat de l'Univèrs ela meteissa.
L'enjòc d'aquelei questions es de preveire lo futur de l'Univèrs. Uei, i a doas ipotèsis principalas. La premiera imagina, après una fasa d'expansion, una fasa de contraccion que s'acabarà per una mena d'explosion finala, dicha Bing Crunch, similara a una mena de Big Bang. L'autra depinta un Univèrs en expansion permanenta fins a sa dissolucion (Big Rip). Lo critèri decisiu per copar es probable la massa intèrna de l'Univèrs. S'es pron importanta, pòu arrestar la creissença e entraïnar lo Bing Crunch. Pasmens, la descubèrta de l'acceleracion de l'expansion sembla puslèu acreditar la segonda possibilitat.
La matèria sorna[modificar | modificar la font]
L'existéncia de la matèria sorna foguèt descubèrta ambé la descubèrta d'una gròssa diferéncia entre la massa calculada dei galaxias e la massa de la matèria visibla. Aqueu fenomèn foguèt establit dins lo corrent deis ans 1930 per Fritz Zwicky (1898-1974). Pasmens, sei mesuras èran tacadas d'una incertitud fòrça importanta en causa dei limits de la tecnologia dau periòde e foguèron oblidadas. Aquò cambièt a partir dau decenni 1970 e dei mesuras realizadas per Vera Rubin (1928-2016) que mostrèron ben la preséncia d'un problema.
En particular, Vera Rubin estudièt la velocitat de rotacion deis estèlas dei galaxias espiralas a l'entorn de son centre galactic. En teoria, aquela velocitat dèu demenir en foncion de la distància a respèct d'aqueu centre segon lei lèis de Kepler. Pasmens, dins lei fachs, lei mesuras mòstran una velocitat relativament constanta. La massa visibla, que representa solament 10% de la massa dei galaxias, permet pas d'explicar aquela observacion. Ansin, foguèt donc necessari d'introdurre lo concèpte de matèria sorna dins lei modèls cosmologics.
L'energia sorna[modificar | modificar la font]
L'energia sorna foguèt introducha après la descubèrta de l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs. Sa natura es totalament desconeguda a l'ora d'ara que sembla se comportar coma una mena de fòrça gravitacionala repulsiva.
L'unicitat de l'Univèrs[modificar | modificar la font]
La question de l'unicitat de l'Univèrs es relativament anciana que mai d'un autor a imaginat l'existéncia d'unvièrs parallèl. Pasmens, dempuei lo sègle XX, mai d'un modèl permet d'imaginar una multitud d'Univèrs d'un biais scientific. Lei teorias principalas pertocant aqueu subjècte son aquelei de :
- Hugh Everett (1930-1982) qu'imaginèt un univèrs unic mai partejats entre diferentei partidas gaire capablas d'interagir entre elei. La desvolopèt per explicar lo fenomèn dau gat de Schrödinger. A cada observacion, l'observator e l'Univèrs bifurcarián sensa cambiar lei lèis fondamentalas de la fisica.
- Andreï Linde (nascut en 1948) prepausèt una formacion de plusors univèrs separats dotats de constantas fisicas pròprias.
- la teoria dei còrdas que permet d'imaginar plusors univèrs de quatre dimensions e prepausa un biais eventuau per lei detectar gràcias a la gravitat que seriá susceptibla d'aver una influéncia sus un autre univèrs.
Formacion, cronologia e evolucion[modificar | modificar la font]
Lei scenaris pertocant lo foncionament de l'Univèrs primordiau e son evolucion son especulatius. Pasmens, en despiech de sei limits, la fisica actuala a establit un modèl qu'es l'objècte d'un consensus larg au sen de la comunautat scientifica. Es dich modèl estandard de la cosmologia.
L'Univèrs primordiau[modificar | modificar la font]
L'Univèrs seriá eissit d'una singularitat dicha Big Bang qu'intrèt en expansion. Aquò causèt son refrejament e entraïnè la formacion de l'Univèrs actuau. Pasmens, durant lei premiereis èras de son existéncia, èra donc un ensems relativament caud e pichon que lei lèis de la fisica actuala pòdon pas descriure. La temperatura i demeniguèt probable d'un biais rapid, çò qu'entraïnèt la separacion dei quatre interaccions fondamentalas, qu'èran probable unificats au sen d'una meteissa fòrça au començament de l'Univèrs, l'aparicion dei particulas e la formacion de la matèria. De menas de grumèus dins la matèria en formacion apareguèron benlèu d'aqueu temps. Foguèron a l'origina deis amàs galactics actuaus.
Durant lei 377 000 premiereis ans de son existéncia, l'Univèrs foguèt probable format d'un plasma caud e opac de particulas elementàrias e d'idrogèn ionizat. Aquò cambièt quand son refrejament permetèt la formacion d'atòms. L'Univèrs venguèt alora transparent, es a dire que permetèt lo viatge dei fotons. Lo raionament fossil correspond a aquela premiera emission fotonica.
De 377 000 a 150 milions d'ans après lo Big Bang, l'Univèrs demorèt ansin transparent e relativament sorn. D'efiech, franc deis emissions produchas per leis atòms d'idrogèn, i aguèt ges de lutz car leis estructuras luminosas importantas èran encara a se formar.
La formacion deis estructuras e l'Univèrs actuau[modificar | modificar la font]
La formacion deis estructuras observadas dins l'Univèrs (galaxias, amàs de galaxias, premiereis estèlas...) aguèt principalament luòc entre 150 milions e un miliard d'ans après lo Big Bang. Lei premiereis estèlas devián èsser formadas unicament d'idrogèn e èsser fòrça massíssas. Gràcias ai reaccions termonuclearas que se debanan dins lei nuclèus estellars e pendent lei supernovas, aquò permetèt de produrre d'elements quimics pus pesucs que l'idrogèn. Ansin, apareguèron pauc a pauc d'atòms e de compausats pus complèxs, çò que permetèt l'aparicion dau Sistèma Solar e de la vida.
Lei galaxias conoguèron inicialament un periòde d'agitacion fòrça importanta. En particular, l'interaccion entre la matèria galactica e lei traucs negres situats au centre dei galaxias donèt naissença a de gits de matèria e a de sinhaus electromagnetics fòrça poderós (quasars, galaxias activas...). Pasmens, l'intensitat d'aquelei fenomèns demeniguèt pauc a pauc e leis estructuras comencèron de s'estabilizar. Per exemple, dins lo cas de la Via Lactèa, lei braç espiraus apareguèron probable a partir de cinc miliards après lo Big Bang.
Lo futur de l'Univèrs[modificar | modificar la font]
Lo futur de l'Univèrs es pas encara determinat. A l'ora d'ara, i a quatre ipotèsis principalas que son la mòrt termica, lo Big Rip, lo Big Crunch e l'instabilitat dau vuege.
La mòrt termica[modificar | modificar la font]
La mòrt termica es generalament considerada coma l'avenir pus probable de l'Univèrs. Considera que va contuniar son expansion fins a agantar son equilibri termodinamic. Dins aqueu cas, la matèria serà tròp freja e tròp dispersada per permetre la perseguida de la formacion d'estèlas. La durada necessària per agantar aquel estadi es mau estimada que va de 1014 a 10100 ans segon lei modèls.
Lo Big Rip[modificar | modificar la font]
L'idèa dau Big Rip es recenta qu'emergiguèt ambé la descubèrta de l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs e de l'energia sorna a la fin dau sègle XX. Segon ela, l'energia sorna es una fòrça repulsiva qu'aluncha pauc a pauc lei constituents de la matèria. A l'ora d'ara, es pus febla que leis interaccions permetent de mantenir ensems lei particulas elementàrias formant la matèria. Pasmens, dins quauquei desenaus de miliards d'ans (22 miliards segon leis autors de la premiera formulacion de la teoria), aqueu rapòrt s'inversarà entraïnant l'estraçament de la matèria.
Lo Big Crunch[modificar | modificar la font]
Lo Big Crunch es una ipotèsi anciana qu'imagina un Univèrs mai ò mens ciclic amb una alternància de creacion e de destruccion. Segon aquela teoria, l'expansion dèu s'arrestar e èsser remplaçada per una fasa de contraccion. L'Univèrs vendrà tornarmai una singularitat cauda e condensat susceptibla, segon certanei fisicians, de tornar formar un Univèrs. Pasmens, aquela ipotèsi sembla uei incorrècta car l'expansion de l'Univèrs es a accelerar, çò qu'es pas compatible amb una contraccion.
L'instabilitat dau vuege[modificar | modificar la font]
Segon certanei teorias, l'Univèrs se situa dins un vuege faus. Dins la teoria quantica dei camps, un tal vuege es un espaci metastable. Es a dire qu'a l'aparéncia d'un espaci estable mai qu'existís de biais per lo destabilizar. En particular, serà possible d'agantar per efiech tunèu un estat energetic pus estable. Se una transicion d'aqueu tipe es possibla, sei consequéncias son mau compresas. Segon leis autors, va de la propagacion d'una onda destrusent totei leis estructuras de l'Univèrs a la velocitat de lutz a una modificacion fòrça reducha de l'estat de la matèria.
Proprietats fisicas de l'Univèrs[modificar | modificar la font]
Talha e forma[modificar | modificar la font]
La talha de l'Univèrs, sa forma e sa natura, finida ò infinida, son desconegudas. Segon lei donadas pus recentas, lei telescòpis pòdon observar d'objèctes aguent emés sa lutz i a 13,7 miliards d'ans lutz. En tenent còmpte de l'expansion de l'Univèrs, aquò dòna un diamètre de 92 miliards d'ans lutz a l'Univèrs Observable. Pasmens, i a un espaci que se situa entre lo limit dau domeni observable e l'orizont de propagacion de l'Univèrs. Sa natura es desconeguda, çò que permet pas de definir la natura dau limit de l'Univèrs eu meteis.
La forma de l'Univèrs es tanben l'objècte de discussions entre fisicians. La solucion despend probable de la valor de la corbadura espaciala :
- s'es superiora a 1, l'Univèrs a una topologia esferica.
- s'es inferiora a 1, a una topologia cilindrica.
- s'es egala a 1, a una topologia plana.
A l'ora d'ara, lei scientifics son pas capables de calcular la corbadura espaciala de l'Univèrs mai l'ipotèsi pus probabla es aquela de l'Univèrs plan.
Temps e expansion[modificar | modificar la font]
En 2015, lo temps de l'Univèrs èra estimat a 13,799 ± 0,021 miliards d'ans per leis astronóms. Aqueu calcul preniá en còmpte la descubèrta de l'acceleracion de l'expansion de l'Univèrs e l'existéncia probable de la matèria sorna e de l'energia sorna. Èra principalament basat sus l'observacion de l'anisotropia dau raionament fossil, dau comportament luminós dei supernovas de tipe I, de la reparticion deis amàs de galaxias.
L'expansion de l'Univèrs es relativament ben descricha per la relativitat generala. Despend de la « constanta » de Hubble qu'es en realitat un paramètre variable. Sa valor actuala foguèt mesurada per divèrsei missions scientificas dins lo corrent deis ans 2000 e 2010. Lei resultats trobats se situan a l'entorn de 70 km/s/Mpc[9]
Espaci temps[modificar | modificar la font]
L'espaci temps es la representacion, eissida de la relativitat, de l'espaci ont an luòc totei leis eveniments fisics que se debanan dins l'Univèrs. Es format de tres variablas espacialas e d'una variabla temporala que permèton d'identificar d'un biais unic un eveniment gràcias a un ensems de quatre coordenadas (x, y, z, t). Lo rapòrt entre lei variablas espacialas e la variabla temporala es donat per la constanta universala c que correspond a la velocitat de la lutz.
Composicion[modificar | modificar la font]
L'Univèrs es compausat de tres constituents majors, que son l'energia sorna (68,3%), la matèria sorna (26,8%), la matèria ordinària (4,9%), e de tres elements menors que son lei radiacions electromagneticas e l'antimatèria. Sa reparticion es omogenèa sus de distàncias superioras a 300 ans lutz mai pòu presentar d'eterogeneïtats importantas, coma lei galaxias, a de dimensions mendras.
L'energia sorna[modificar | modificar la font]
L'energia sorna es una forma d'energia ipotetica qu'empliriá uniformament tot l'Univèrs e que seriá dotada d'una pression negativa. Seriá ansin una mena de fòrça gravitacionala repulsiva. Son existéncia es necessària dins lei modèls cosmologics actuaus per explicar l'acceleracion de l'Univèrs mai sa natura vertadiera es totalament desconeguda.
La matèria sorna[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de matèria sorna foguèt introduch dins lei teorias cosmologicas modèrnas per explicar lei diferéncias observadas entre la massa visibla dei galaxias e sa massa vertadiera. Sa natura precisa es desconeguda mai es sensibla a la gravitat. Una partida podriá èsser de matèria normala qu'es pas visibla car tròp freja per emetre un raionament electromagnetic observable. Pasmens, aquela possibilitat permet pas d'explicar la totalitat de l'escart de massa. Lei fisicians son donc puslèu a considerar l'existéncia d'una categoria de matèria que seriá diferenta de la matèria ordinària. Lo neutrinò sembla un candidat seriós mai d'ipotèsis regardant de particulas encara d'identificar existisson tanben (lei WIMP).
La matèria ordinària[modificar | modificar la font]
La matèria ordinària fòrma leis objèctes observables coma leis estèlas, lei nívols de gas interstellars ò lei galaxias. Pòu existir segon quatre estats (solid, liquid, gasós e plasma) mai certaneis experiéncias recentas ne suggerisson l'existéncia d'au mens dos suplementaris (condensat de Bose-Einstein e gas de fermions degenerat).
Segon lo modèl actuau, la matèria ordinària es compausada de dotze fermions e de cinc tipes de bosons. Entre lei fermions, se destria lei quarks e lei leptons. Lei premiers s'associan entre elei per formar d'adrons, que son de particulas somesas a l'interaccion fòrta, coma lo proton ò lo neutron. Lei segonds an un espin egau a ½ e son pas somés a l'interraccion fòrta. D'exemples de leptons son l'electron e lo neutrinò.
Lei bosons son lei vectors deis interaccions fondamentalas. Son donc de particulas fondamentalas coma lei bosons de mesura (interaccion febla), lo foton (interaccion electromagnetica), lo gluon (interaccion fòrta) e lo boson de Higgs (mecanisme electrofeble). L'existéncia de bosons per la gravitat (dich graviton) ò per la matèria sorna (dich axion) es postulada.
Lei protons, lei neutrons e leis electrons pòdon s'associar entre elei per formar d'atòms que pòdon a son torn se reünir per formar d'assemblatges complèxs dichs moleculas. Fòrman la màger part deis objèctes visibles de l'Univèrs.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo sistèma de Ptolemèu foguèt pasmens jamai universau. D'efiech, fins a l'adopcion generala dau modèl eissit dei trabalhs de Newton, d'autrei concepcions exitiguèron. En particular, se fau mencionar l'existéncia deis astronomias chinesa e maia. La premiera desvolopèt plusors modèls – que certanei èran relativament pròches dau modèl aristotelician – e foguèt volontariament abandonada dins lo corrent dau sègle XVII au profiech de l'astronomia europèa. La segonda dispareguèt ambé la conquista e la destruccion dei ciutats maias per leis Espanhòus au sègle XVI.
- ↑ En realitat, franc de sa concepcion eliocentrica, lo sistèma prepausat per Copernic èra totalament faus. A tèrme lòng, èra probable tant imprecís que lo modèl de Ptolemèu. Pasmens, a respèct d'aqueu darrier, èra basat sus d'observacions astronomicas pus recentas. Ansin, lei previsions eissidas dau metòde de calcul prepausat per Copernic semblèron pus justas per sei contemporanèus, çò que permetèt d'impausar l'idèa de l'eliocentrisme au sen de l'elèit scientific.
- ↑ Establidas entre 1609 e 1618 per l'Alemand Johannes Kepler (1571-1630), aquelei lèis depintèron leis orbitas dei planetas coma d'ellipsas e non coma de ceucles perfècts. Aquò permetèt de preveire son desplaçament.
- ↑ Descubèrts en 1610 per Galileo Galilei (1564-1642), lei quatre satellits de Jupitèr viran a l'entorn de sa planeta segon d'orbitas que pòdon aisament s'observar sus de periòdes de quauquei jorns ò setmanas.
- ↑ Observat per lo premier còp en 1631 per lo Francés Pèire Gassendi (1592-1655), permetèt de demostrar que Mercuri vira a l'entorn dau Soleu. Permetèt tanben de validar lei lèis de Kepler que foguèron utilizadas per preveire lo fenomèn.
- ↑ Aqueu compromés foguèt un aspèct major de la sciéncia e de la teologia dau sègle XVII. Son refús foguèt a l'origina dau procès e de la condamnacion de Galilei.
- ↑ Aquela idèa apareguèt per lo premier còp ambé Galileo Galilei que descurbiguèt d'estèlas novèlas gràcias a sa luneta astronomica. Ambé lo progrès tecnic, lo nombre d'estèlas conegut contunièt d'aumentar.
- ↑ Lo rescòntre formau se debanèt lo 26 d'abriu de 1920 mai la discussion durèt plusors ans.
- ↑ 71,9 km/s/Mpc per la mission WMAP (2008), 67,8 km/s/Mpc per la mission Planck (2009) e tornarmai 71,9 km/s/Mpc per lo projècte H0LiCOW (2016).


text:
Anthemius
Anthemius[Antèmi?] (vèrs 420 - 11 de julhet de 472) fuguèt un emperaire roman d'Occident que reinèt dau 12 d'abriu de 467 au 11 de julhet de 472. Succediguèt a Libius Severus après doas annadas sensa emperaire e fuguèt remplaçat per Olibrius. Fuguèt probablament lo darrier emperaire roman vertadier de l'Empèri d'Occident e assaièt d'arrestar l'expansion dei Wisigòts en Gàllia e en Espanha e la dei Vandals en Africa. Pasmens, sei temptativas s'acabèron per de desfachas militaras e un generau italian se revoutèt entraïnant la captura puei l'execucion de l'emperaire après cinc mes de guèrra civila.


text: Ò Euròpa, qué demoram de tu, en tòn dia commemoratiu? A calut batiar un jorn coma eth Dia d’Euròpa entà rebrembar era sua genèsi e, se mès non, eth sòn procès d’unificacion, d’institucionalizacion, e, per tant, de desarraïtzament. Pr’amor qu’er estatus europèu constitusís era metuda de relèu dera sua illaténcia. E per aquerò, se mos des.hè enes mans, e non en sabem tot just arren, perque, fin finau, qué mos impòrte Euròpa? Mès, impòrte plan! Eth paisatge comun (arquitectonic, urbanistic, literari; totun, culturau e artistic, politic e democratic), a permetut de descurbir, d’ençà des grècs, er esperit, ei a díder, çò de mès pròpri qu’as òmes e hemnes mos aperten. Er inici essenciau se place luenh: ena tèrra deth jardin a on se tensione era dobla arraïtz: classica, per un costat; juèucristiana, per un aute. Ei damb Hölderlin que rebrembam que “… en casa er esperit. Non ei ar inici, non ei pas en manantiau. Le devòre era pàtria, aime er esperit eth parçan, e eth valent desbrembe”, en revirada estrafalària. Era pàtria consumís er esperit, perque eth demore ena natura, en encastre en qué cada causa aquerís era sua lum pròpria. Ena calma latenta dera naturau bastissa, mès enlà, per tant, d’aquera pàtria petita e mediòcre, tot i arrepòse, tot i tremòle. Quina erosa escandença era deth Procès de Bolònha, qu’articule un madeish espaci d’educacion superiora! Er abandon dera pàtria serà mès profitós qu’er isolament educatiu. ¿Non partic eth diu Zèus, reconvertit en taure, des còstes de Sidon, en tot amiar ara raptada ninfa Euròpa entàs còstes de Crèta?


text:
Lenga e cultura d'òc
I a los que se'n chautan, los que s'
agradan de s' amolonar, de far la fèsta, los , la majoritat, que
parlan pas cap un mot d'occitan, los qu' espèran de se trobar
d'amics, de femnas , los que son president , los que son sòcis,
los que parlan un pauc e que se tròban defòra. I a los que cercan
de longa un micrò, d'un temps que los elegits se sarran, los que te panan lo
papèl dels dets, e que t'enganan tant que pòt , pel plaser de
parlar d'èstre davant, de se trufar , e que se tròban d' excusas,
alara que sufisiá de demandar....
I a los que s' amolonan dins la cosina d'astre
, que s' amagan, las que sabon parlar, mas que son pas vengudas , i a
los amics de luènh, de prèp, e i a los qu'ajudaràn de longa e
totjorn....
Vertat i a los que se'n chautan de la
lenga , del nas, coma del cuòl ... Sonque la bevenda e l'aligòt o
lo voide granièr e que parlan pas cap de la lenga, que parlan pas
cap levat de lor solesa ...
E tu que ven pas que per ela, la lenga,
te tròbas colha , que los autres que se demandan ( que se demanden quicòm!!!) : mas de qu'espèra aquí aquel truca luna ? Es pas
clar lo tipe!
Fin finala tot finís per revertar la
corsa d'una reconeissença , d'una caça al sèti de responsable d'un quicòm ...
I a maites artistas occitans ,
cantaires, contaires , pintres, mas n'i a que son pas jamai
convidats....
E cada accion pareis pichona, estequida
, vergonhosa....
Alara que tot se resumís a mostrar a
un conse que la cultura occitana es pas cuècha.... A un tipe qu'es
vengut sord. E que i a pas cap de bandièra sus la Comuna, pas una
carrièra sonada en lenga d'òc, pas cap de projècte per la
calandreta, pas de maridatge occitan ( que còsta pas car non? Pas
d'ensenhament dins las escòlas mairalas de la republica de la lenga
dels aujòls . E que per aniversari de 1213 , l'
estacament a la republica dels dreches de l'òme , deman van nos far
una batalha de crosats vestits de pelhas de l'Edat Mejan , una
occitanejada polida ambe los esclòps....
Mas que caldriá senhar un tèxte clar
....
Trist o bèl
? .............. segond
vòstra idèa....
Ne sem ja a la fin?


text:
Nitrat
Al singular, nitrat designa l'ion e lo radical nitrat. Al plural, lo radical nitrats designa los sals e los estèrs contenent d'ions nitrat (nitrat de sòdi, nitrat de potassi, etc.) o lo radical nitrat (nitrat d'etil, nitrat d'amil, nitrat de cellulòsa, eca.). Son los sals e estèrs de l'acid nitric. Los ancians noms dels nitrats son le nitre o lo saunitre). La formula quimica de l’ion nitrat est NO3−.
La preséncia d'un excès de nitrats dins l'aiga es un indici de pollucion d'origina agricòla (engrais), urbana (disfoncionament dels malhums d'assaniment) o industriala.
Dins l'Union europèa, la directiva Nitrats vòl reduire aquela pollucion. Dins fòrça païses, las aigas destinadas a la consomacion umana devon respectar des valors limitas (50 mg/L) per èsser qualificadass de potablas. L'OMS recomande tanben de passar pas lo lindal de 50 mg/L[2].
Los nitrats se devon pas confondre amb los nitrits NO2− que sont de sals de l'acid nitrós, e pòdon resultar de la reduccion dels nitratas per des bacterias especificas.
Los nitrats, coma los fosfats son de poderoses eutrofizants, e atal consideratss coma de polluants de l'environament al delà de las dosis normalament trobadas dins la natura, que varian segon los tipes d'abitats naturals.
Unes de lors efièchts sus la santat umana o d'autres mammifèrs son encara discutits e fan de polemicas mediaticas e de debats scientifics.
Somari
- 1 Caracterizacion e grandors
- 2 Taus naturals
- 3 Utilizacions
- 4 Proprietats quimicas
- 5 Proprietats biologicas
- 6 Los nitrats dins l'atmosfèra
- 7 Pollucion de l'aiga pels nitrats
- 8 Nitrats dins las pluèjas
- 9 Ecotoxicitat
- 10 Controversias e incertituds al subjècte de la toxicitat dels nitrats per l'Òme
- 11 Se deu modificar la normas per l'aiga potabla?
- 12 Los nitrats e lo Drech
- 13 Los tipes de nitrats
- 14 Notas e referéncias
Caracterizacion e grandors[modificar | modificar la font]
Se parla mai sovent de taus en « ion nitrat » (NO3−) o de taus en « compausats del nitrat » e es a vegada considerat al sen d'una mesura mai larga: l'« azòt total ».
Aquelas grandors pòdon èsser exprimidas jos diferentas formas (NO3−N, NO3…), amb alara un risc de confusion o de biais d'interpretacion induch per de massas molecularas diferentas.
Pour convertir los elements en oxid, per exemple per passar de l’azòt (N) al nitrat (NO3−), es possible de se basar sus la formula:
- N (o N-NO3) × 4,427 = NO3 (ont l'expression « N-NO3 » [o « NO3-N »] significa l'element azòt N dels nitrats NO3[3].
Taus naturals[modificar | modificar la font]
Los nitrats essent fòrça solubles dins l'aiga, es normal de'n trobar de quantitats flacas pertot, dins las aigas doças e marinas, en superfícia e dins los jaces. A dòsi flac, son un nutriment important per las plantas, algas e de bacterias fotosinteticas (cianoficèas).
Lo taus natural de las aigas de superfícia nonpolluidas en nitrats varia segon la zona biogeografica, l'origina de l'aiga (regòlament, pujada del jaç...), e segon la sason (e la meteorologia). Aquel taus varia d'1 a 10 mg/L, e puja a vegada a 15 mg/L[4]. Quitament amb de fenomèns naturals de denitrificacion, las aigas de bas taus en nitrats son totjorn mens raras, a causa d'una contaminacion pel regòlament, per las pluèjas dels idrometeors polluidas pels nitrats, e a vegada de las alimentacions pel jaç[5]. Mai de puèjas son polluidas pels nitrats venent de l'accion de l'ozòn troposferic sus l'NO2; de mesuras nordamericanas donan de taus atenhent 4 mg/l de N-NO3[6], amb de variacions d'origina meteorologica: lo taus de N-NO3 dins las pluèjas flacas varia de 3,0 a 4,0 mg/l, alara que dins las fòrtas pluèjaz, es fòrça mai diluit (0,4 a 1,0 mg/l[6].
Utilizacions[modificar | modificar la font]
S'utiliza subretot jos tres formas:
- Lo nitrat de potassi (abans nomenat saunitre). Es subretot utilizat pels engrais (apond dels elements potassi e azòt), los motors de fusadas e los fuòcs artificials. Èra utilizat dins la fabricacion de polvera negra.
- Lo nitrat de sòdi, es utilizat dins la produccion d'engrais, per la pirotecnia, las bombas de fum, lo veire e los esmalts, eca.
- Lo nitrat d'amòni, es subretot utilizat coma engrais. Mesclat a un reductor coma lo fiol, constituís un explosiu[7]. Aquel compausat estable; se deu amorçat o èsser mesclat a un autre còrs per explosar. Es çò que se passèt per l'accident d'AZF a Tolosa.
Proprietats quimicas[modificar | modificar la font]
L'ion nitrat es un oxidant pro fòrt, subretot en mitan acid; es la forma de l'azòt avent le nombre d'oxidacion mai naut (V). Oxida per exemple de metals coma lo coire e tanben l'argent que son pas atacat pels acids dichs « non oxidants », per exemple l'acid cloridric.
Lo parelh redox mes en jòc es sovent NO3−/NO, mai rarament lo parelh NO3−/NO2−.
L'ion nitrat es sovent implicat dins la nitracion dels compausat organics. En mitan acid nitric fumant (acid fòrça concentrat), l'ion nitrat se desidrata en ion NO2+ capable de reagir amb los nuclèus aromatics. La substitucion electrofila aromatica que'n resulta deluira de produits que pòdon èsser explosius coma lo trinitrotoluèn.
Amb los alcòls, reagís pour donar d'estèrs nitrics. Es lo cas amb lo gliceròl, çò que mena a la trinitroglicerina, un explosiu poderós fòrça utilizat, en particular per preparer la dinamita.
Proprietats biologicas[modificar | modificar la font]
L'azòt es un element vital per gaireben totes los organismes (coma lo potassi e lo magnèsi), mas las plantas sabon pas lo captar directament dins l'aire. Jos forma de nitrat, es fòrça soluble dins l'aiga e alara « biodisponible » per las raïces.
Mai los nitrats son de sals e coma tal facilitan o « fòrçan » l'intrada d'aiga dins las raïces e dins la planta (retorn a l'equilibri osmotic).
Los nitrats dins l'atmosfèra[modificar | modificar la font]
Lo cicle de l'azòt es en granda partida atmosferic. De nitratas se forman dins l'estratosfèra e la troposfèra[8] a partir de l'NO2 e d'ozòn. Pòdon enseguida se combinar amb de NO2 per produire de NO5 o encara interagir amb las nèblas... segon de procediment encara mal comprés (sembla existir un potz de Nitrats dins l'atmosfèra, es a dire una reaccion que fa desaparéisser los nitrats de l'aire[9],[10]).
Los NOx participan tanben a la pollucion fotoquimica, l'ion nitrat dins l'aire pòtt se combinar a de compausats organics[11] e los nitrats expausats als UV solars son fotosensibles, çò qu'explica una variacion jorn/nuèch del taus de nitrats dins l'environament[10] e una quimia dels nitrats diferenta la nuèch que lo jorn[12], per exemple al dessús del mar[13].
Pollucion de l'aiga pels nitrats[modificar | modificar la font]
Nitrats e eutrofizacions[modificar | modificar la font]
Un debat scientific anima dos grandas teorias sus l'eutrofizacion: los uns accusant los nitrats, gaireben sonque d'origina agricòla, los autres accusant los fosfats, d'origina industriala, domestica (lessiu e detergent) e agricòla (surfertilizacion e erosion dels sols). La mesura mai adaptada a una luta contra l'apareisson o lo desvelopament dels fenomèns d'eutrofizacion de las aigas doças estadissas consistís a mermar tant que possible los aponds fosforats. En mar, e dins las baias, los aponds en nitrats devon tanben far l'objècte d'una reduccion. Coma aquò foguèt mostrat dins los lacs[14] (lo lac de Valéncia per exemple), los fosfats son lo factor màger d’eutrofizacion de las aigas doças sul long tèrme. Los nitrats son la segonda causa importanta, e intervienon sovent ensemble; dins las aigas doças, mas tanben dins las aigas saumastras e saladat tancadas o pauc renovadas.
Nitrats dins las pluèjas[modificar | modificar la font]
De fluses a vegadas importants de compausat gasoses de l'azòt existisson del sol cap a l'atmosfèra, subretot dins los païsatges d'agricultura intensiva; Aqueles fluses varian d'unes kg/ha/jorn per l'amoniac après un espendiment d'aiga de femorièr a unes gramas/ha/jorn pel protoxid d'azòt o los NOx. Dins las regions d'agricultura o d'elevatge intensius, de vastas superfícias pòdon èsser tocats (fins a 70 % del païsatge)[15].
Mai localament, las pluèjas pòdon èsser localament contaminadas per de nitrats avent una origina industriala automobila (circulacion rotièra / pollucion fotoquimica). De tauses atenhant 5 mg/l foguèron signalats dins de zonas industrials a la fin dels ans 1980[16].
Tanben lo pericle pòt tanben localament e momentanèament aumentar lo taus en nitrat de las precipitacions[17].
Per totas aquelas rasons los aponds de nitrat per las pluèja varian fòrça segon las regions e sasons.
Las pluèja aital « contaminadas » venon alara a l'encòp acidificantas e pòdon contribuir a l'eutrofizacion de las aigas doças.
Ecotoxicitat[modificar | modificar la font]
Los nitrats son de produch quimics dels mai abondentament espandits per l'Òme dins l'environament dempuèi gaireben un sègle. Pasmens se son fòrça solubles dins l'aiga, sembla pas i aver agut al sègle XX d'estudis prigonds sus lor ecotoxicitat al vejaire dels organismes aquatics. D'equipas scientificas comencèron a s'i interessar al sègle XXI[18].
L'ion nitrat es plan mens toxic que l'amoniac nonionisat, aquò fa consens. Mas totes los los estudis publicats dempuèi la fin dels ans 1990 confirman que, per que ven omnipresent dins las jaç e las aigas doças; lo nitrat pausa ara de grands problèmas ecosistemics e ecotoxicologics:
- quand un mitan aquatic espas naturalament tamponat contra los acids (neutralizacon dels acids), l'ion nitrat i aumenta lo pH del mitan una acidificacion creissenta es alara (levat contramesuras) ineluctable[18]. Torna mai los metals pesucs e metalloíds toxics mai solubles e mai biodisponibles per la faune, la flora, la fongi e los microorganismes.
Alara que la legislacion suls carburants sofrats permetèt dempuèi los ans 1990 de mermar las pluèjas acidificadas per l'SO2, los nitrats prenguèron la plaça e lo ròtle jogat per l'SO2 o ont los carburants sofrats son encora utilizats, pelhoran conjuntament lors efièchs[19]; los nitrats venguèron lo nòu factor preocupant, e creissent, d'acidificacion de las aigas doças que ja menèt a d' «apauriments biotics importants, sobretot al subjècte dels invertebrats e los peissons, dins fòrça lacs e cors d'aiga acidificats per de tombadas atmosfericas»[18];
- NO3− pòt «estimular o favorisar lo desvelopament, l'entreten e la proliferacion dels productors primaris» (cianoficèas, algas unicellulara e filamentosas, lentilhas, algas liuras...), contribuissent atal a l'eutrofizacion dels ecosistèmas aquatics[18] ;
- Atenh o passa a vegada los lindals de toxicitat que limitan «la creissença, la reproduccion o la subrevida» d'individús o d'espècias[18];
- l'azòt inorganic de las aigas sosterranhas, de font e de superfícia «pòt tanben induire d'efièchs nefasts sus la santat umana e l'economia»[18], mai que los mitan aquatics mai enriquits en nitrats son sovent tanben aqueles que contienon mai de gèrmes patogèns e de parasits e/o vectors responsables de zoonòsis (còlera, paludisme e autres malautiás idricas[18]). Lo recul dels peissons dins las zonas mai tocadas risca mai de reportar las pressions excessivas de pèsca sus las pescariás encara estalivadas.
- Aquel doble fenomèn (eutrofizacion + acidificacion) tòca tanben lo cicle del carbòni e los poses de carbòni[20]; mas se passa e encara mai que lo protocòl de Kyoto arrestèt pas l'aument del taus atmosferic de CO2 e de metan, e que los prospectivistas e los rapòrts successius del GIEC preveson d'importants cambiaments geoclimatics; la combinason d'aqueles tres fenomèns poiriá encara degradar las capacitats de resiliénça dels ecosistèmas fàcia a aqueles cambiaments.
Toxicitat als estadis ovoembrionaris e larvaris: Longtemps se cresiá que los organismes d'aiga doça (vertebrats o invertebrats) son plan mai directament sensibles e vulnerables als nitrats que lors omològs marins. Es verai pels animals adults (per de rasons encore mal compresa, la salinitat de l'aiga de mar, es a dire la disponibilitat en sòdi, clorur, calci e autres ions[18], e benlèu la disponibilitat en iòde melhoran la tolerança dels animals marins als nitrats), mas es en realitat fals per las larvas de fòrça espècias marinas que se veson a vegada tanben vulnerables als nitrats que lors cosins d'aiga doça. En aiga douça, 10 mg de nitrats per litre d'aiga sufís a tocar significativament o gravament los invertebrats d'aiga doça. Amb aquela dòsi (10 mg/l), dels peissons ducaquicòls autrescòps comuns son tocats[21]; tot coma los amfibians coma P. triseriata, Rana pipiens, Rana temporaria, Bufo bufo[21].
Toxicitats dirècta e indirèctas: «la principala accion toxica del nitrat es degut a la conversion de pigments portaires d'oxigèn en de formas incapablas de transportar l'oxigèn» [21].
Toxicitat pels invertebrats aquatics[modificar | modificar la font]
Los estudis publicads dins los ans 2000 concluguèron que los nitrats èran toxics per gaireben totes los invertebrats d'aiga doça, per exemple per d'espècias-modèl coma Eulimnogammarus toletanus, Echinogammarus echinosetosus eHydropsyche exocellata[21].
Aquela toxicitat es de tipe « dòsi-dependanta », es a dire que créis amb l'aument de las concentracions de nitrats e dels temps d'exposicion. Mas aquela toxicitat dirècta pòt tanben mermar pels adults[21]. Una toxicitat indirècte se pòt ligar a de fenomèns d'anoxia e de distrofizacion, e/o al fach que los nitrats fan unes invertebrats[22] mai vulnerables als parasitòsis;
Tanben merma – pels adults[18] – amb la salinitat de l'aiga[21]. De fenomèns adaptatius semblan permetre a unas espècas de subreviure melhor en preséncia d'una quantitat anormalament nauta de nitrats.
Toxicitat pels peissons[modificar | modificar la font]
Après la Primièra Guèrra mondiala, la traccion animala foguèt remplat per les motors, privant los agricultors e otalièrs de fòrça fems[23]. Los nitrats massissament produchs per l'industria de guèrra èran disponibles[23]. Comencèron a èsser utilizat coma engrais quimic. De pescadors e piscicultors avent observat de mortalitats de peissons e s'oposèron a l'utilizacion d'engrais quimics[23];
Los estudis mai recents, al subjècte dels uòus, rabalhas e adults mostrèron qu'en realitat, a la dòsi de 10 mg/l, de peissons d'aiga doça autrescòps comuns coma Oncorhynchus mykiss, Oncorhynchus tshawytscha, Salmo clarki son tanben tocats[21], tot coma fòrça autras espècias.
Toxicitat pels amfibians[modificar | modificar la font]
Los nitrats son toxics per las larvas (aquaticas) e los adults (mai o mens terrèstres) d'amfibians[24]. O son a dòsi flaca per las larvas (13 a 40 mg/l[25]). Aquela ecotoxicitat foguèt mesa en evidéncia dins los ans 1990[26]. En França, Rana temporaria o Bufo bufo per exemple pòdon i èsser directament expausats[27]. De concentracions flacas (de 25 a 150 ppm) an per d'espècias d'amfibians d'efièchs cronics: nada reducha e malformacions[28],[29]. Un estudis en 1999 òmstra que la pollucion pels nitrats èra ja generalizada dins las grandas regions agricòlas dels païses industrializats.
Controversias e incertituds al subjècte de la toxicitat dels nitrats per l'Òme[modificar | modificar la font]
Complexitat dels efièch alimentaris dels nitrats[modificar | modificar la font]
Diferents estudis suggeriguèron o mostrèron d'una partida dels efièche negatius per la santat passat una dòsi o en cas de pacients vulnerables, e d'autres d'efièchs positius dels nitrats inorganics, mas i a pas consens al subjècte dels efièchs globals per l'Òme d'una exposicion cronica a de dòsis bassas.
La formacion d'un consens scientific suls efièchs sanitaris dels nitrats buta encora sus d'inconegudas:
- los nitrats pòdon èsser transformats en nitrits e al contrari, coma dins lo tub digestiu;
- Poiriá a l'encòp aver d'efièchs positius e negatius, segon lor form, lor quantitat, l'edat del pacient, l'ora ont son preses, eca.
- la poténcia estatistica de fòrça estudis, e lors odds ratio son sovent modestes, los autors precisant sovent que lors resultats devon èsser utilizats amb precaucion e que de recerca mai en davant son necessàrias;
- força limitas metodologicas e biais d'interpretacion merman la portada de las òbras retrospectivas[30]:
- tornar retrospectivament l'exposicion vertadièra d'un pacient pendent tota sa vida es complicat qu'existís pas de donadas individualas per la consomacion d'aiga coma de bevenda e aponds alimentaris;
- l'exposicion umana es sovent flac e inomogenèu, L'aiga, los aliments e quitament l'aire inalat pòdon èsser font de nitrats, e l'efièch biologic mesurat poiriá tanben èsser flac;
- las evaluacions de preséncia o d'efièch d'autres polluants eventualament sinergicament presents e susceptibles d'èsser associats als nitrats (ex: pesticids) o de moleculas susceptiblas d'aver un efièch antidòt (ex.: vitaminas e antioxidants dels fruchs e legums) son sovent absentas dels estudis;
- quitament los resultats dels estudis son contradictòris: per l'ipertiroïdisme, d'estudis mòstran que los nitrats interagisson amb la la tiroïda[31], d'autras mòstran lo contrari[32], los accusant al contrari d'aumentar lo risc de càncer e de d'ipotiroïdisme.
D'efièchs negatius per la santat umana[modificar | modificar la font]
La preséncia de nitrat a "nauta concentracion" (>10 mg Nl—1) dins l'aiga de beure:
- aumenta un pauc lo risc de mai d'un tipe de càncer, que son una font endogèna de nitrits e de reaccions seguenas de nitrizacion produsent de compausats « N-nitroso » coneguts per èsser plan fòrça cancerigèns[33],[34],[35],[36] e podent agir sistematicment (per l'Òme e d'autras espècias utilizadas coma modèl animal[37] :
- càncer colorectal, amb d'odds ratio plan flacament significatiu de 1.22 (0.98-1.52) e 1.36 (1.08-1.70)[38], e aquel risc poiriá concernir pas mai qu'aquel[39], e pels individús carençats en vitamina C[40],[41]) e prenent fòrça carn[42] L'associacion entre risc de càncer, exposicion als nitrats e carença en vitamina C foguèt trobada per d'autres tipes de càncer (esofag);
- càncer de l'estomac seriá tanben aumentat[43], que siá amb los nitrats de l'aiga[44] o aquelas contenguts dins de vegetals rics en nitrat coma los espinacs[45] ;
- càncer de l'esofac[46] ;
- càncer del ren[47]. Una aiga o alimentacion rica en calci aurái un efièch protector[48] ;
- Càncer de l'ovari[49] ;
- Càncer de la vessiga[49] ;
- Los nitrats son tanben de perturbators endocrinians:
- Perturbarián lo foncionament de la tiroïde coma anions antagonistas de l'iòde necessari al bon foncionament dels sistèma tiroïdian[50] e aurián un efièch gomogèn[50] quand son associats amb un apond flac d'iòde[51], pasmens se l'efièche es puslèu teoric[52][53] e per de dòsis de nitrate pla superiora a las nòrma de potabilitat[54].
Un ligam sembla existir amb lo risc de gome[55] e ipertrofia de la tiroïde[56].
- Perturbarián lo foncionament de la tiroïde coma anions antagonistas de l'iòde necessari al bon foncionament dels sistèma tiroïdian[50] e aurián un efièch gomogèn[50] quand son associats amb un apond flac d'iòde[51], pasmens se l'efièche es puslèu teoric[52][53] e per de dòsis de nitrate pla superiora a las nòrma de potabilitat[54].
D'efièchs positius per la santat umana[modificar | modificar la font]
Sul sistèma cardiovascular:
- Per l'adult jove en bona santat, un apond pichon en nitrat alimentari merma la pression arteriala al repaus, mas altèra la responsa fisiologica a l'exercici[57].
- D'adults de 40 ans en marrida santat cardiovasculara se lo faguèt prene dos còps per jorn pendent 30 jorns de vitamina C (baias d'albespin) e d'un aliment ric en nitrat (bledaraba roja) favorisant la formation d'oxyde nitrique (NO) au niveau de l'endothélium. Aquel tractamant menèt a una reduccion estatisticament significativa dels triglicerids pels pacients que presentavan un taus de sucres nauts.
- Per las personas d'edat, un estudi (2010) concluguèt qu'una alimentacion rica en nitrats (inorganics), coma dins lo regim mediterranèu, aumenta o pos sanguin dins lo lòb frontal del cervèl[58].
De 2010 a 2013, se montrèt qu'existís per l'Òme una via dicha « nitrat-nitrit-nitric oxid (NO) » qu'a d'efièchs vasculars benefics (reduccion de la pression arteriala, inibicion de l'agregacion plaquetara, preservacion o meloracion de la disfoncion endoteliala, melhoracion de la performança fisica pels subjèctes sans e pels pacients patissent de malauti arteriala periferica[59]. D'interaccions complèxas existisson amb d'autres nutriments, coma la vitamina C, los polifenòls e los acids grases quòe pdon enforçar o inibar los efièchs positius o negatius dels nitrats[59].
Se deu modificar la normas per l'aiga potabla?[modificar | modificar la font]
Mai d'un autors o grop de lobbying suggerisson de baissar las normas per l'aiga potabla.
Un article de la revista La Recherche[60], extrach d'un obratge publicat jos la direccion de Marian Apfelbaum, professora de nutricion a la facultat de medecina Xavier-Bichat (París)[61] estima que « la norma que fixa lo lindal acceptable de nitrats dins l'aiga de beure es […] lo fruch d’una expertisa realizada dins los ans 1960, que los novèls elements scientifics dementits ». L'autora i estima que « La consomacion del nitrat es totalament inofensiva per l'òme» (amb de dòsi abitualament presentas dins l'aiga del robinet).
Pasmens, los enjòcs aquela norma passa plan las sols questions de santat publica, que las normas e directivas coma la directiva Nitrats en Euròpa apara tanben las aigas de superfícia de l'eutrofizacion e de la distrofizacion e que los nitrats favorizan tanben l'erosion de la biodiversitat e de pullulacions de planctons deliuran de toxinas. La qualitat de las aigas de superfícia garantís a long tèrme dels jaces, e unas alimantan fòrça fonts per que lo Drech de l'environament impausa de servar o tornar lo bon estat ecologic.
Los nitrats e lo Drech[modificar | modificar la font]
La directiva Nitrats en Euròpa impausa un cert nombre d'accions, de zonatges e de seguit.
Los tipes de nitrats[modificar | modificar la font]
- Lo nitrat de cellulòsa (o « nitrocellulòsi »), abondentament utilizada coma explosiu pendent la Primièra Guèrra mondiala jos las forma fulmicoton, coton-polvera o piroxil;
- Lo nitrat de peroxiacetil (o peroxiacetilnitrat o NPA o PAN), de formule CH3COO2NO2 qu'es (coma l’ozon e los aldeïds) un dels polluants oxidants d'origina fotoquimica; son origina es en partida naturala, mas en granda partida antropica.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ World Ocean Atlas
- ↑ Recommandations de l'OMS
- ↑ FNE (2012), « L’eau au cœur des enjeux » Guide des actions associatives) ; Qualité des eaux : Pollution diffuse septembre 2012
- ↑ Jacques Beauchamp (2002), Cours de DESS. intitulé Qualité et gestion de l'eau ; pollution et dépollution des nappes d'eau souterraine, université de Picardie, mise à jour : 14 décembre 2002
- ↑ Guillemin C. et Roux J.-C. (1991), Pollution des eaux souterraines en France, bilan des connaissances, impacts et moyens de prévention. Éd.
- ↑ 6,0 et 6,1 Cary Institute of Ecosystem Studies (2010)), Fiche intitulée Nitrogen (en anglais) du projet "Changing Hudson Projet", document PDF daté : 04-05-2010, 2p
- ↑ Brusset I, Leveau F, Spinat P, Trani A & Verollet J (2002) Le Nitrate d’ammonium.
- ↑ {{{2}}},
- ↑ {{{2}}},
- ↑ 10,0 et 10,1 {{{2}}},
- ↑ Atkinson, R. (1991) Kinetics and mechanisms of the gas-phase reactions of the NO 3 radical with organic-compounds, J. Phys.
- ↑ Ambrose, J. L., Mao, H., Mayne, H. R., Stutz, J., Talbot, R., et Sive, B. C. (2007) Nighttime nitrate radical chemistry at Appledore island, Maine during the 2004 international consortium for atmospheric research on transport and transformation, J. Geophys.
- ↑ Brown, S. S., Dibb, J. E., Stark, H., Aldener, M., Vozella, M., Whitlow, S., Williams, E. J., 25 Lerner, B. M., Jakoubek, R., Middlebrook, A. M., DeGouw, J. A., Warneke, C., Goldan, P. D., Kuster, W. C., Angevine, W. M., Sueper, D. T., Quinn, P. K., Bates, T. S., Meagher, J. F., Fehsenfeld, F. C., et Ravishankara, A. R. (2004) Nighttime removal of NO x in the summer marine boundary layer, Geophys.
- ↑ Vollenweider R.A., 1968, Les bases scientifiques de l’eutrophisation des lacs et des eaux courantes sous l’aspect particulier du phosphore et de l’azote comme facteurs d’eutrophisation.
- ↑ voir le chapitre "Mesure des flux de composés azotés gazeux" page 33/333 in Gilles Lemaire & B. Nicolardot (1997), Maîtrise de l'azote dans les agrosystèmes : Reims (France), 19-20 novembre 1996 (actes d'un colloque tenu à Reims ; éditions INRA/Quae ; 333 page (Aperçu, avec Google Livre
- ↑ van Duijvenboden W, Matthijsen AJCM (1989) Integrated criteria document nitrate.
- ↑ http://www.actu-environnement.com/ae/dictionnaire_environnement/definition/nitrate_no3-.php4
- ↑ 18,0, 18,1, 18,2, 18,3, 18,4, 18,5, 18,6, 18,7 et 18,8 Camargo JA & Alonso A (2006) Ecological and toxicological effects of inorganic nitrogen pollution in aquatic ecosystems: A global assessment Environ Int. 2006 Aug; 32(6):831-49.
- ↑ Doney SC, Mahowald N, Lima I, Feely RA, Mackenzie FT, Lamarque JF, Rasch PJ (2007) Impact of anthropogenic atmospheric nitrogen and sulfur deposition on ocean acidification and the inorganic carbon system ; Proc Natl Acad Sci USA. 2007-09-11; 104(37):14580-5
- ↑ Doney SC, Mahowald N, Lima I, Feely RA, Mackenzie FT, Lamarque JF, Rasch PJ. (2007 ), Impact of anthropogenic atmospheric nitrogen and sulfur deposition on ocean acidification and the inorganic carbon system Proc Natl Acad Sci U S A. 2007 Sep 11;104(37):14580-5.
- ↑ 21,0, 21,1, 21,2, 21,3, 21,4, 21,5 et 21,6 Camargo, J. A., Alonso, A., & Salamanca, A. (2005).
- ↑ Dallas T, Drake JM (2014) Nitrate enrichment alters a Daphnia-microparasite interaction through multiple pathways ; Ecol Evol. 2014 Feb; 4(3):243-50.
- ↑ 23,0, 23,1 et 23,2 L. Scheuring und F. Léopoldseder (1934) Die Wirkung der wichtigsten Düngersalze auf Fische.
- ↑ Rouse, J. D., Bishop, C. A., & Struger, J. (1999).
- ↑ La Pollution par les nitrates : une menace invisible qui pèse sur les populations d'amphibiens – Service canadien de la faune, Région de l'Ontario ; Environnement Canada
- ↑ SJ Hecnar (1995), Acute and chronic toxicity of ammonium nitrate fertilizer to amphibians from southern Ontario ; - Environmental toxicology and chemistry, Wiley Online Library
- ↑ Oldham, R. S., Latham, D. M., Hilton-Brown, D., Towns, M., Cooke, A. S., & Burn, A. (1997).
- ↑ Schuytema, G. S., & Nebeker, A. V. (1999).
- ↑ Schuytema, G. S., & Nebeker, A. V. (1999).
- ↑ Epidemiology and Drinking Water ; Are We Running
- ↑ van Maanen JM, van Dijk A, Mulder K, de Baets MH, Menheere PC, van der Heide D, Mertens PL, Kleinjans JC.
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2879161/
- ↑ National Academy of Sciences—National Research Council Academy of Life Sciences.
- ↑ Walker R. Nitrates, nitrites and N-nitroso compounds: a review of the occurrence in food and diet and the toxicological implications.
- ↑ Bruning-Fann CS, Kaneene JB.
- ↑ Tricker AR, Preussmann R. Carcinogenic N-nitrosamines in the diet: occurrence, formation, mechanisms and carcinogenic potential.
- ↑ Bogovski P, Bogovski S. (1981) Animal species in which N-nitroso compounds induce cancer.
- ↑ http://www.unboundmedicine.com/medline/citation/17885928/Nitrates_in_drinking_water_and_risk_of_death_from_rectal_cancer_in_Taiwan_
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/19108561
- ↑ Ascorbate-nitrite reaction: possible means of blocking the formation of carcinogenic N-nitroso compounds".
- ↑ Effects of vitamins C and E on N-nitroso compound formation, carcinogenesis, and cancer".
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14569178
- ↑ Bouchard, D. C., M. K. Williams, et R. Y. Surampalli (1992) Nitrate contamination of groundwater: Sources and potential health effects, J. Am. Water Works Assoc., 84, 85–90
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/9548438
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11802218
- ↑ Lu, S. H., Ohshima, H., Fu, H. M., Tian, Y., Li, F. M., Blettner, M..
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/23169285
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/20711935
- ↑ 49,0 et 49,1 Weyer, P. J., J. R. Cerhan, B. C. Kross, G. R. Hallberg, J. Kantamneni, G. Breuer, M. P. Jopnes, W. Zheng, et C. F. Lynch (2001) Municipal drinking water nitrate level and cancer risk in older women: The Iowa Women's Health Study, Epidemiology, 12, 327–338
- ↑ 50,0 et 50,1 Tonacchera M, Pinchera A, Dimida A, Ferrarini E, Agretti P, Vitti P, Santini F, Crump K & Gibbs J. Relative potencies and additivity of perchlorate, thiocyanate, nitrate and iodide on the inhibition of radioactive iodide uptake by the human sodium iodide symporter.
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/14586508
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17447577
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/17980977
- ↑ http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/16095667
- ↑ Seffner, W. (Seffner, W., Natural water contents and endemic goiter—A review, Zantralblatt Hygiene Umweltmedizin, 196, 381–398, 1995.
- ↑ Van Maanen, J. M., A. van Kijk, K. Mulder, M. H. de Baets, P. C. Menheere, O. van der Heide, P. L. Mertens, et J. C. Kleinjans (1994) Consumption of drinking water with high nitrate levels causes hypertrophy of the thyroid, Toxicol.
- ↑ James Kelly, Jonathan Fulford, Anni Vanhatalo, Jamie R. Blackwell, Olivia French, Stephen J. Bailey, Mark Gilchrist, Paul G. Winyard, Andrew M. Jones (2013), Effects of short-term dietary nitrate supplementation on blood pressure, O2 uptake kinetics, and muscle and cognitive function in older adults ; American Journal of Physiology - Regulatory, Integrative and Comparative Physiology Published 15 janvier 2013, vol. 304, n° R73-R83DOI: 10.1152/ajpregu.00406.2012(résumé)
- ↑ {{{2}}},
- ↑ 59,0 et 59,1 Satnam Lidder et Andrew J. Webb (2013), Vascular effects of dietary nitrate (as found in green leafy vegetables and beetroot) via the nitrate-nitrite-nitric oxide pathway ; British Journal of Clinical Pharmacology Special Issue: Nutraceuticals Themed Section Volume 75, Issue 3, pages 677–696, March 2013; DOI: 10.1111/j.1365-2125.2012.04420.x (résumé , et http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/bcp.12037/abstract réponses des auteurs à des commentaires] faits sur l'article )
- ↑ « Nitrates : une norme aux pieds d’argile », La Recherche, n 339, février 2001
- ↑ Risques et peurs alimentaires, Odile Jacob, ISBN 2-7381-0648-X, novembre 1998