text:
Lo Quadre europèu comun de referéncia per las lengas : Aprene, Ensenhar, Avalorar (CECRL) es un document publicat pel Conselh d’Euròpa en 2001, que definís de nivèls de mestreja d’una lenga estrangièra en foncion de saber-far dins diferents domenis de competéncia. Aqueles nivèls constituisson actualament la referéncia dins lo domeni de l’aprendissatge e de l’ensenhament de las lengas. L’inovacion principala del CECRL consistís dins una escala d’avaloracion de la mestreja d’una lenga, independanta de l’organisme avalorator, e transposabla una lenga quina que siá, contràriament als autres sistèmas d’avaloracion que son sovent pròpris a un país, o quitament a un organisme, e generalament aplicables a una sola lenga. per aquelas rasons de mai en mai d’organismes avalorators alinhant lors escalas d’avaloracion suls nivèls del CECRL, o al mens provesisson una grasilha de conversion. Aquel document definís 6 nivèls comuns de referéncia. Aquí n’avètz la lista, amb per cadun una descripcion que correspond a l’aquisicion del nivèl. per una descripcion mai detailhada dins de tèrmes precises, reportatz-vos al document oficial disponible sul site del Conselh d’Euròpa.
Escala dels nivèls del quadre
A1 – Nivèl Introductiu o Descoberta
Mots claus : questions simplas, environament pròche e familiar. Aquisicion del Nivèl A1 : L’estudiant pòt comprene e utilizar d’expressions familiaras e quotidianas amai d’enonciats fòrça simples que visan a satisfar de besonhs concrets. Se pòt presentar o presentar qualqu’un e pausar a una persona de questions que la concernisson (luòc d’abitacion, relacions, çò que li aparten…). Pòt respondre al meteis tipe de questions. Pòt comunicar d’un biais simple se l’interlocutor parla lentament e distinctament e se fa cooperatiu.
A2 – Nivèl Intermediari o de Subrevida
Mots claus : descripcions, conversacions simplas. Aquisicion del Nivèl A2 : L’estudiant pòt comprene de frasas isoladas e d’expressions utilizadas frequentament en relacion amb de domenis immediats de prioritat (informacions personalas o familialas, crompas, environament pròche, trabalh). Pòt comunicar a l’ocasion de prètzfaches simples e costumièrs que demandan pas qu’un escambi d’informacions simple e dirècte sus de subjèctes familiars e costumièrs. Pòt descriure amb de mejans simples sa formacion, son environament immediat e evocar de subjèctes familiars e costumièrs o que correspondon a de besonhs immediats.
Mots claus : començament d’autonomia ; se petaçar, exprimir son opinion. Aquisicion del Nivèl B1 : L’estudiant pòt comprene los punts essencials quand un lengatge clar e estandard es utilizat e se s’agisson de causas familaras dins lo trabalh, a l’escòla, los lésers… Se pòt petaçar dins la màger part de las situacions rencontradas en viatge dins una region ont la lenga es parlada. Pòt produire un discors simple e coerent sus de subjèctes familiars e dins sos domenis d’interès. Pòt contar un eveniment, una experiéncia o un sòmi, descriure un esper o una tòca e expausar brièvament de rasons o explicacions per un projècte o una idèa.
B2 – Nivèl Avançat o Independent
Mots claus : compreneson correnta e capacitat a conversar ; emetre un vejaire, sosténer sistematicament una argumentacion. Aquisicion del Nivèl B2 : L’estudiant pòt comprene lo contengut essencial de subjèctes concrets o abstraches dins un tèxte complèxe, inclusa una discussion tecnica dins son especialitat. Pòt comunicar amb un gra d’espontaneïtat e d’aisença tala coma una conversacion amb un locutor natiu que compòrte pas de tension ni per l’un ni per l’autre. Se pòt exprimir d’un biais clar e detalhat sus una granda gama de subjèctes, emetre un vejaire sus un subjècte d’actualitat e expausar los avantatges e inconvenients de diferentas possibilitats.
C1 – Nivèl Autonòm : per un usatge regular dins de contèxtes de dificultat rasonabla
Mots claus : s’exprimir espontanèament e correntament, pro bona mestreja. Aquisicion del Nivèl C1 : L’estudiant pòt comprene una granda gama de tèxtes longs e exigents, amai comprene de significacions implicitas. Se pòt exprimir espontanèament e correntament sens aver de cercar tròp aparentament sos mots. Pòt utilizar la lenga d’un biais eficaç e sople dins sa vida sociala, professionala o academica. Se pòt exprimir sus de subjèctes complèxes d’un biais clar e plan estructurada e manifestar son contraròtle de las aisinas d’organizacion, d’articulacion e de coesion del discors.
C2 – Nivèl Mestritge
Mots claus : comprene sens esfòrç, s’exprimir espontanèament. Aquisicion del Nivèl C2 : L’estudiant pòt comprene sens esfòrç practicament tot çò que legís o entend. Pòt restituir faches e arguments de divèrsas fonts escrichas e oralas en las resument d’un biais coerent. Se pòt exprimir espontanèament, plan correntament e d’un biais precís e pòt rendre distinctas de nuanças de sens finas en rapòrt amb de subjèctes complèxes.


c: text/html

text:
I a pro de gents qu’hèsen pelerinatge
I a pro de gents que van a Betleèm
Vòli i anar, èi quasi pro coratge
Vòli i anar, se pòdi caminar
La cama m’i hèi mau
Bota sèla bota sèla
La cama m’i hèi mau
Bota sèla a mon shivau
Tots los aulhèirs qu’èran sus la montanha
Tots los aulhèirs an vist un messatgèir
Lesi dishut : botatz-vos en campanha
Lesi dishut : lo hilh de Diu es neishut
En d’aqueth temps les fièbras son pas sanas
En d’aqueth temps les fièbras valen ren
Èi endurat una fièbra quartana
Èi endurat shens estar turmentat
Èi un rossin que vola dessus tèrra
Èi un rossin que minja lo camin
Me l’èi crompat ad un sordat de guèrra
Me l’èi crompat cinc escuts, a Landerroat
Quand aurèi vist lo hilh de Diu lo pair
Quand aurèi vist lo rèi deu Paradís
E quand aurèi felicitat sa mair
E quand aurèi hèit tot çò que diurèi
N’aurèi pas mèi de mau…

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Çaquelà, lo mensual Science&Vie nos recòrda a la realitat :
E çaquelà la meteissa novèla de la penuria de petròli encoratja l’independentisme escossés, per bailar resorgas novèlas per la futura independéncia, mai cara serà la resorga, melhoras seràn las finanças del novèl Estat escossés:
La penuria farà pujar los prètz e donc forçarà de cambiar de sistèma de desplaçament, sistèma que serà estauviador d’enèrgia, e donc se pausarà largament la relocalizacion de las produccions agricòlas, donc l’existéncia de tèrras agricòlas de granda qualitat prèp dels mercats de consomacion, de las urbanitats ; se los sistèmas urbanismtics installats pel productivisme comercial an pas l’idèa d’emplegar las tèrras agriocòlas per la manipulacion economica e financièra.
Lo mensual francés dona las chifras pel petròli e las realitats :
Se lo petròli es la cara de l’actualitat, i a çaquelà dins lo dorsier mantunes autras penurias que son previstas ; donc se pausa clarament la question del productivisme ambe las tecnicas actualas.
Ambe La Tribune de divendres, nos podèm questionar… sobretot se daissèm lo sistèma politic actual gerir fR-nça tal que lo centralisme l’a installat fins ara. Es encara un programa de France Culture que l’explica ambe lo problèma de las novèlas linhas TGV.
Esperèm que lo programa serà explicat als elegits socialistas e MoDem, mai tanben als militants, per melhor comprendre los enjòcs politics d’una politica ecologista, de nos minjar las tèrras agricòlas per projecte que son del sol interès de Madrid e París ; lo tren del ric, es tanbe los trens dels centralistas, los jacobins an sempre fabricat mercats sobre l’esquina dels pòbles sotmetuts. Senon, manifestarèm.


text:
Mohamed Merah a calgut mantunes mòrts aprèp l'arrestacion... e aquel del Canadà, es pas estat arrestat a París.
Sembla que la polícia es plan aiçí per castigar la populaicon que li agrada de castigar, dins lo classisme que cal, puslèu que de tractar los problèmas dels individús fòra nòrma… e realament dangieroses.
Tot aquò pausa grandament qestion sul ròtle de la polícia francesa e sas competéncias realas ...a Tolosa e París.
Qui del sistèma politic s’es pausat la question de la competéncia de la polícia francesa ? Quí pensa que lo modèl de polícia del sègle passat deuriá èstre per fRANÇA e Occitània lo modèl de uèi, al XXien sègle ? Ës que la polícia engatjada dins un camp politic o l’autre, es lo bon modèl per amagar las errors de la polícia ?
-°-
Lo 13 de junh Se confirma mantunes elements de manipulacion dels servicis secrets franceses dins l’afar Merah. Nos podèm clarament pausar la question de l’interès d’una polícia occitana, que fosquèsse pas ligada al sistèma francés de nacionalisme expansionista, e de sa politica forana.
Se comprendrà aital melhor eprqué lo 12 de març digun a bolegat, o perqué l’an preferit mòrt que viu.
Se questiona pas de la competéncia de la polícia parisenca, dicha francesa, mas puslèu de quina manièra se trúfa de las populacions quora los seu interès nacionalista es en juòc, o supausat aital. Es donc urgent de non pus aver un sistèma policièr centralizat, mas una polícia occitana en Occitània.


text:
Uc de Sant Circ
Uc de Sant Circ (Tegran, Carcin, 1217-1253[1]) foguèt un trobador occitan carcinòl, qu'es conegut mai que mai pel fach que foguèt aparentament l'autor d'un bèl nombre de vidas de trobadors. Pr'aquò la sola vida que li podèm atribuir sens dobte es la de Bernat de Ventadorn.
Biografia[modificar | modificar la font]
Uc de Sant Circ foguèt mandat jove per sos fraires a Montpelhièr per i far d'estudis religioses mas ailà s'interessèt puslèu a la poesia trobadoresca. Sembla qu'acompanhèt lo trobador Savarin de Mauleon per Espanha ont visitèt la cort de Castelha. Partiguèt puèi en Itàlia ont se maridèt e probablament elaborèt las vidas.
Òbras[modificar | modificar la font]
Son estadas servada 44 poesias d'aqueste trobador, que 15 son de cançons d'amor, 18 de sirventeses e còblas, un salut e dètz debats. Sa darrièra poesia databla es un sirventés qu'escriguèt contra Manfred II Lancia entre 1253 e 1255.
Es tanben considerat coma l'autor dels Donatz proensals, la gramatica mai anciana coneguda en occitan.


text:
dijous, 26 de febrer de 2009
Los òmes son de pòrcs, la 2nda
.
dimecres, 25 de febrer de 2009
oaf oaf oaf
dimarts, 24 de febrer de 2009
Uèi , es dimars gras
dilluns, 23 de febrer de 2009
aimam los òmes... pasmens...
Los aimi coma amants, mas los aimi tanben coma companhia. un pauc coma mon chin qué. non, rooo, galeeeeeeegi.
Amb un òme, se prenèm pas tant lo cap coma amb una femna. Es mai aisit qué.
Mas, un òme; quand lo devètz suportar al quotidian, e ben, la mèrda!
E aquí, arriba la seccion novèla del blòg, una seccion un pauc girl power mas plena d'afeccion per nòstres amics
Los òmes son de pòrcs , la 1èra:
Perqué, quand an portat lo meteis eslip 2 o 3 jorns, te lo flairan l'eslip per saber se lo pòdon metre un jorn de mai???
Macarèl, porcasses que sètz, i vesètz pas plan?
.
dissabte, 21 de febrer de 2009
Un cavalier qui surgit hors de la nuit...
Us cavaliers si jazia
ab la re que plus volia;
soven baizan li dizia:
"Doussa res, ieu que farai?
que ·l jorn ve e la nueyt vai.
Ay!
qu'ieu aug que li gaita cria:
'Via
sus! qu'ieu vey lo jorn venir
apres l'alba'.
Doussa res, s'esser podia
que ja mais alba ni dia
no fos, grans merces seria,
al meyns al luec on estai
fis amicx ab so que ·l plai.
Ay!
qu'ieu aug que li gaita cria:
'Via
sus! qu'ieu vey lo jorn venir
apres l'alba'.
Doussa res, que qu'om vos dia,
no cre que tals dolors sia
cum qui part amic d'amia
qu'ieu per me mezeys o sai.
Ai las! quan pauca nueyt fai!
Ay!
qu'ieu aug que li gaita cria:
'Via
sus! qu'ieu vey lo jorn venir
apres l'alba'.
Doussa res, ieu tenc ma via;
vostre suy, on que ieu sia.
Per Dieu, no m'oblidetz mia,
que ·l cor del cors reman sai,
ni de vos mais no ·m partrai.
Ay!
qu'ieu aug que li gaita cria:
'Via
sus! qu'ieu vey lo jorn venir
apres l'alba'.
Doussa res, s'ieu no ·us vezia,
breumens crezatz que morria,
que ·l grans dezirs m'auciria;
per qu'ieu tost retornarai,
que ses vos vida non ai.
Ay!
qu'ieu aug que li gaita cria:
'Via
sus! qu'ieu vey lo jorn venir
apres l'alba'.
vos la meti perque es de bon comprene e las albas e l'amor de luènh, ben, es lo resumit de ma vida amorosa. So, especiala dedicaça a MonAmorós.
L'alba qu'es aquò? "Es quand lo jorn arriba" me diretz, prosaïcs que sètz.
Rai, mas bon, es tanben un genre literari de la literatura trobadoresca. A la gròssa, es un poèma que lo tipe i plora perque lo jorn arriba, la nuèch s'acaba (o ditz melhor que ieu l'Alamanon: que ·l jorn ve e la nueyt vai) e li cal partir del lièch, zo, acabada la bica, acabat lo freta-monilh, acabats los potons, vai-te'n te pinholar sus ton caval. Es l'ora de se separar. Perqué se separar me diretz? Ben, l'amor trobadoresc èra un amor adultèr, e akò marcava mal que lo marit portèsse lo cafè e trobèsse sa femna despenchenada e escambarlada amb un cavalièr que li tua los morpions a còps de lenga... Alara, lo tipe, qu'es pas suicidari, amorós mas pas kamikaze, a un collèga sieu que contra un ponhada d'èuros o una botelha de pastagàs, espia, que "gaita", e quand vei lo jorn qu'arriba, li crida "òu, los fretadors, es l'oooooooooooooora". Es un encuolat la gaita, lo tipe que te fa desquilhar en 3 mots, soi segura que lor disián "coitus interruptus" als gaitas los amoroses, mas es complicat de plaçar dins un poèma, tròp long, tròp complicat de faire rimar.
Dins ma vida a ieu, quand l'alba arriba e que me cal desseparar de MonAmorós, e ben i a pas de gaita, i a una puta de revelh que, s'èras a profechar de l'ereccion del matin, te dises que la vida es una puta.
Podètz anar legir de causas plan mai seriosas e intelligentas sus las albas dins Et ades sera l'Alba, Angoisse de l'aube, recueil des chansons d'aube des troubadours dau genialissim Gérard Gouiran.
divendres, 20 de febrer de 2009
Laissarem Degun
Vos ai parlat maites còp dau Roland Pecout.
Soi pas brica poèta, e m'o cal plan avoar, soi pas gaire sensibla a la poesia. Es aital, i subrevivi coma pòdi.
Mas d'unes poesias de còps que i a me trebolan, me pertòcan, e ben es lo cas dau Pecout. .
Quauques temps fa, vos parlèri de Mastrabelé publicat en 1999 a las indispensablas edicions Jorn. Ai tornat trobat mon libre ( visca lo grand mudadís de febrièr). Aquí lo primièr poèma:
Amb vòstrei lengas de cabras
nos raspatz pès-descauç en rara
dau plaser e de la dolor.
Amb vòstrei lengas de cabras
manjatz lei pèus-mòrtas dau lum
e lo lum es nus e a viu.
Amb vòstrei lengas de cabras
desruscatz l'aubre de la vida
e eu fa regonfle de saba
per que sa drudessa l'apare.
... escabòts, exòdi
dei vièlhs desirs,
mans e pièchs blancs encanhardits
au dintre dei clapàs de pèiras...
A miègjorn sonque prenètz vam
una poncha fons vos abriva.
Brostaires testards, vos ausissi.
amb vòstrei lengas rasposas, d'aise
espelhatz lo bèu fruch de la preséncia
fendasclatz la miugrana; sei grums roges
dins l'instant instant s'escampilhan.
La sang es chuc qu'espeta lei borrons.
Ven
sus la linha magra.
Va
per lei camins de còrda.
Li duerbètz lo còr coma d'un muscle,
d'una clauvissa,
amb lo nàisser de l'alen per cotelada.
Lo cap dau cèu dins sei dets de senestra
lo gost de la sau dins sei dets de drecha
dintra dins lo rebalum
atraversa l'encant lo poiridier
ont lei semens s'escaufan.
Ven dins lo matin de palha
la susor au cotet lo refresca.
Amb lei sieunas fams s'encamisa
dins leis estrifars s'encamina.
D'un sègle tròp repetaçat
estraçar la cortina
per que giscle una lutz
qu'escandilha adejà,
per que nasca lo mond
que de sempre èra aquí.
Bon, mas uèi, vos voliái pas parlar de Mastrabelé.
Ieu l'aimi plan aqueste CD. Alara, segur, i a de tot musicalament. Entre Jagdish Kreol Konnexion, Bruno Martin (D'estiu, vos sovenètz? adòri lo Cd 5 títols qu'ai), Patrick Vaillant, Moussu T, Duo Maquet Bachevalier, D'aquí Dub, Nux Vomica, Original'Occitana, Mauresca Fracas Dub o Brigitte Mouchel, deuriatz trobar vòstre bonur. Per ieu, la suspresa gròssa es estada la cançon de Nux Vomica. De costuma, Nux Vomica m'agrada pas gaire, mas aquí, sa cançon me pivèla. M'es dintrada dins lo cap e ne sortís pas. Auriatz pas un antidòt al Nux Vomica?
E coma soi plan brava, vos la meti la cançon, me diretz se vos dintra coma a ieu:
E vos meti tanben lo poèma:
Lo Romiu dei vilas matraçadas
Alara Ròch atraversèt las Ciutats ont èra la pèsta e sonhava los malauts amb las sias mans
Cronica de Sant Ròch de Montpelhièr
L'aubre de ta crotz mòu un tròç de cèu.
Un còr roge mòu l'aubre en son mitan.
Caminas dins lo segle maufatan.
Un rai se miralha en cada morcèu.
Dau mond espetat. Es ton sol conseu.
Rebat d'aqueu rau, ton èime montant
En grana, espandís son aiganha autant
Coma sa set, per de pòbles d'aucèus.
Lei país-Molòcs, dins seis arconcèus,
Veson lei Babels d'un còp s'espetant.
Tu te'n vas boscar, romiu deis instants,
La darrièra patz, lei darrièrs bacèus,
De viure, que son nòstre pan rossèu.
Lo libre-cd, lo podètz comandar a l'Ostau dau País Marselhés, profechatz-ne per comandar tanben lo libre-cd de Victòr Gelu, vos regalaretz, e se vos regalatz pas, me pagaretz lo pastagàs.
E pòdi pas parlar de Pecout sens vos recomandar la lectura d'Enrasigament o nomadisme, trajectoire d'un écrivain occitan de la fin du XXe siècle, Roland Pécout de Maria Joana Verny, publicat per l'IEO. Aqueste d'aquí, tanben me lo dedicacèt l'autora, mas aquesta dedicaça, me la gardi per ieu, lo poton la Maria-Joana se me legisses :)
E per acabar, aquò, tirat de Mastrabelé, que me farà meditar dins mon lièch quand m'anarai colcar:
“Aqueu que carcula esperlònga la vida
mai de tròp far, l'apichonís”
.
dijous, 19 de febrer de 2009
dels sexes angelics
D'unes me diràn que los àngels an pas de sexe. E aquesta quequeta, de qu'es alara?
D'autres me diràn que s'a una quequetona, es per pissar e basta. Per experiéncia, quand quauqu'un a una quequeta se'n servís per pissar, mas pas solament.
E los mai vicioses me diràn qu'es perque las angelonas an la pachòla pauc pregonda e estrechona.
Bòf. Soi pas convençuda.
Enfin.
La causa es que la fòto, e ben me fa pensar a la cançon de Dick Annegarn, Le Père Ubu "qui avait un tout petit zizi", que lo Joan dau Peiroton la metèt sus son blòg (la cançon, pas la keketa de Dick Annegarn, banda de malpensats!).
Alara ieu, Dick Annegarn, lo coneissi pas gaire e finala, m'agrada mai quand son los autres que cantan sas cançons.
Alara, doas represas de la dicha cançon, una version d'Arno que la canta amb lo quite Annegarn e una de M.
la version de M:
Arno e Annergan:
Non, farai pas de jòcs de mots sul pichon nom del sénher Annegarn.
dimecres, 18 de febrer de 2009
vòli parièr dins ma telé. Parièr, parièr?
Dempuèi diluns, la Generalitat fa passar a la tv aquesta reclama bollywoodesca:
Tornam prene l'idèa per Occitània, gardam la musica mas cambiam la frasa per un "parla occitan a tos enfants".
.
dimarts, 17 de febrer de 2009
un pauc de cultura, mila dieus!
Anem zo.
La Mòrt de Còstasolana
Còstasolana esperava los perdigalhs e aquò es la mòrt que venguèt. E la mòrt qu'èra per los perdigalhs serviguèt per el. E los perdigalhs que devián èsser freges a l'uòlh neblat a l'ora que lo solelh trascòla, a nuòch èran encara cauds e vius, e son sang que deviá enrogir las pèiras blavas del gravàs èra encara escondut dins la tenèbra de sas venas e corrissiá jos la pèl a cada còp premsat d'aqueles còrs sarrats coma de ponhs de colèra. Mas las pèiras aguèron sa part de sang roge, lo de Còstasolana, perdequ'èra dich e escrich qu'a aquei jorn lo sacrifici del sang se deviá complir per aquel luòc desèrt de nòstra tèrra jos un cèl morent, e l'alen d'un vent que n'a vist d'autres. Còstasolana vogèt sus lo gravàs tota la calor de sas venas, son sang vengut de l'escuresina del siu còr e coma susprés de tant de lusor e de tant d'espandida rajava doçament sus los ròcs e serpatejava coma un que sap pas ont vai.
Se crocava als fils de l'èrba, a las broquilhas de frigola, davalava dins los trauquets entre las pèiras e fumejava doçament e l'èr ne tremolava.
Còstasolana, esperava los perdigalhs e sabiá pas perdequé èra aquí, espandit sus lo ventre, amb aquel tendrum que li fasiá mirar de tan près e amb tant de paciéncia las èrbas, las peiretas, e un trauc de formigas.
Còstasolana, a l'espèra dels perdigalhs aviá vist lo solelh de plomb, sus son cap, davalar doçament dins lo cèl e jogar entre las fuòlhas de la blaca ont s'èra amagat. Las moscas de l'estiu rodavan davant sos uòlhs dins la lutz daurada d'aquel endrech del mond ont lo temps semblava arrestat de tant qu'èra grand lo silenci, e suau l'espaci, e caud l'èr entre las brancas. Al travèrs de las fuòlhas e de sos rebats, l'uòlh agut de Còstasolana traucava fins qu'al mitan del gravàs ont aviá pausat sa granada. Tres jorns de seguida, los perdigalhs èran venguts dins la tantossada, e las espigas rascladas èran demoradas, sola marca qu'èran passats, amb una pluma rossèla, benlèu, pausada sus un ròc, per la man leugièra de l'aureta.
Còstasolana esperava los perdigalhs, assetat sus un ròc. Lo temps passava. Lo solelh adejà èra vengut a l'auçada de l'uòlh, de tant qu'èra bas sus lo sèrre. I aviá un brieu que se sentissiá de formigas dins los botelhs. Pacient e sofrent, crentant qu'un movement, tant tèunhe que siá, li faga mancar sa caça, tenguèt tant coma poguèt. Mas lo vèspre veniá; l'ora de la clocada èra passada. Còstasolana finiguèt que i poguèt pas téner. Se quilhèt drech. Dins aquel movement son arma se virèt cap a son ventre. E perque la mòrt aviá mes son det sus lo quichador, un det de branca seca, mai tèunhe que lo pichòt det, Còstasolana faguèt dos passes de gigant per sortir de sa blaca e se venguèt espandir sus las pèiras, dins lo pelenc.
Sus lo còp, dins l'òrra cremeson que s'èra dobèrta en el, mièg assucat per lo bruch de tròn e coma picat per un ulhauç, aviá mandat un crit que s'èra perdut en un planhum lent que s'amaisava. Aviá finit per se trapar melhor, lo mal veniá mai sort, e Còstasolana se sentissiá, del mai anava, mai leugièr. Venguèt un moment que lo silenci èra tan grèu a son entorn, tan suau coma un velós fin, traucat de belugas blancas, que se pensèt de se virar per podre cridar que lo vengan quèrre. Son còs li semblava qu'èra leugièr, de pluma; e de còps que i aviá res en fòra d'el e de son estrange pensar, e qu'aviá pas pus ni braç ni camba. Dins una eternitat d'esfòrç finiguèt per se virar d'esquina e, dins lo còp que se repausava sus son lièch de pèiras, aguèt la sentida que tombava, tombava tot al còp e sens fin dins un voide ont vonvonejava un tavan dins una ronda inacababla. Aviá barrat los uòlhs dins lo vertolhon que fasiá tot virar a son entorn. Esperèt un brieu. La patz tornèt dins sa sentida. Es tot escàs s'una calor grèva lo restacava a son còs.
I aviá pas que tres peiretas que li tornavan lo recòrd de sa man, de sos dets que jogavan amb l'amistat dels ròcs e de la tèrra.
Se remembrèt dels òmes, dels ostals, de las vinhas, mas aquela pensada passèt dins lo cèl de son esperit, coma una volada d'aucèls lonhdans. Foguèt lèu esvanida. Picava coma una campana d'aur, lenta e segura, coma una claror de matin,una campana doça, e que lo sonava e que menava son pas, son pas alat sus la poncha de l'èrba, sens la tocar. Era luònha aquela campana, tan luònha qu'a caminar sens fin jamai non l'auriá gandida. Mas lo sonava e sa crida èra doça coma una lagrema d'esmòu.
Quand dobriguèt los uòlhs, i aviá benlèu cent ans qu'èra aquí, benlèu una minuta, un èr fresquet li baisava la gauta e lo front. La nuòch davalava doçament. Ara i aviá pas pus de tèrra. La tèrra èra dins son esquina, se pensèt que coma un gigant, amb sas espatlas ont las sentissiá, la portava sol. Era detràs. Còstasolana èra sol a la cara del cèl. Vegèt de fuòc s'alucar dins lo grand gorg de l'èr, o tremolar coma de ciris de penitents o de romieus caminant dins l'escur cap a qualque nadal celestial. Era aquí sol davant la nuòch coma Dieu quand l'aguèt facha. Sol e sens mans per lo distraire de son eternitat.
Ara s'èra calada la campana. Montava de ras de la tèrra un tèunhe bronzinament, montava coma un fum amb de rebats de lutz, montava fins qu'a romplir la nuòch. Era coma l'alen seren del mond. Era lo sieu alen, l'alen de sa vida solitària dins lo cèl sens fin. Tot lo cèl tremolava d'aquel còr umil coma aquel dels grilhs de l'estiu e aquò èra l'alen de Còstasolana. E son esperit èra al centre d'una ròda lusenta ont l'estelum virava coma un vaissèl que gira e vai s'aprefondir.
Quand la mièjanuòch aguèt rendut lo bòsc a la salvatgina que se sona de luònh dins l'escur, Còstasolana finiguèt. Beluguejava lo cèl de totes sos fuòcs. La tèsta de l'òme èra una pèira entre las pèiras.
Lo vent jogava amb sos pels.Max Roqueta, Verd Paradís
Lo primièr tèxt de Max Roqueta que legiguèri, èri en terminala. Que la professora ne siaga aquí grandmercejada :). Puèi legiguèri Verd Paradis. Tot. E lo vau tornar legir aqueste ser. M'agrada perque es poetic, perque es crudel, perque es trist, perque la vida i es plena de mòrt, perque bolega quicòm aquí dintre mas sai pas qué.
M'agradariá de veire Vèrd Paradís , adaptacion en corts metratges dels racontes.
dilluns, 16 de febrer de 2009
Frasa del quasernet
"j'ai une réservation pour une place qui n'existe pas"
Benvenguda dins lo subrerealisme
dissabte, 14 de febrer de 2009
Cavalié en diacronia
Cabaret Gavach
envoyé par LaRampeTIO
ten, ne profechi per vos dire que lo Cavalié sortís un album en solo, I podètz joscriure tre ara. Sortís coma per Du bartas e la Mal Coiffée, jol label solidari de Sirventes. òsca!
(anatz escotar la musica! Marieta, Peire de la Sauma, ... es per vos faire biscar ;))
.
dijous, 12 de febrer de 2009
lo quasernet
Alara, tot es un pauc vertat ( a non, biqui pas coma un conilh, mas es akò de se trobar un amorós a la capitala) mas, ai pas jamai de manca d'inspiracion. E vos vau donar mon secret:
Ai un qua ser net.
Cossí comencèri a escriure dins un quasernet? E ben mon amiga CelinaDion me faguèt present, un jorn qu'aguèri lo Kpès de mon primièr quasernet, caliá plan que li trobèsse una utilitat. Alara, a de qué servís mon quasernet??
E ben i escrivi çò que vesi o ausissi. Una frasa que me fa rire, una situacion que me pertòca, lo retrach de quauqu'un... E me disi que, amb tot çò que i escrivi, akò me farà de matèria pel blòg quand saurai pas de qué i marcar...
Ai quand meme una particularitat. Los escrivans, los que se prenon lo cap, escrivon sus de quasernets en cuèr o sai pas de qué, e ben ieu escrivi sus de quasernets afroses...
Lo de CElina es un chin nèci e l'actual es una orror sens nom... vos daissi remirar.
Preni mon primièr quasernet,
lo dubrissi
e la primièra frasa marcada es .... (musica de suspense please)
Soi fan.
Ai pas jamai capitat de la tornar plaçar.
dilluns, 9 de febrer de 2009
perque m'agrada
la paret de la fac de medecina e la pòrta de la Catedrala. Un dels endreches que mai m'agradan dins la capitala.
diumenge, 8 de febrer de 2009
Manifestacion dels estudiants e ensenhaires al Clapàs
dissabte, 7 de febrer de 2009
La galina la galina
- Lo pòrc es lo sol mamifèr que mangi
- E de polet, ne manjas pas?
De còps que i a, ai vergonha.


text:
Uèi, Calandreta tornarà manifestar
A l'ocasion de la Jornada Internacionala dels Dreches de l'Enfant, las escòlas occitanofònas exigiràn de responsas sus la supression dels contractes ajudats. Uèi, a l’ocasion de la Jornada dels Dreches de l’Enfant, las Calandretas tornaràn manifestar per carrièras, per tal d’obténer de responsas sus las ajudas de l’estat francés, actualament jos forma de contractes ajudats, que las nòvas politicas del president Macron son a suprimir.
A Tolosa, lo rassemblament se farà diluns 20 de novembre a partir de 12 h davant la prefectura, per exigir un tractament egal a l’ensems dels actors de l’ensenhament de las autras lengas. E mai las inegalitats amb lo francés sián desproporcionadas, tanben i a de diferéncias amb d’autras lengas minorizadas, coma es lo cas del breton, e quitament de l’occitan en d’autras regions administrativas.
Lo departament de la Nauta Garona a degut suprimir 12 pòstes dempuèi setembre, en obligant los parents de prene la relèva dels personals mancants. « S’aquesta setmana, la prefectura de Nauta Garona a anonciat lo desblocatge de 5 contractes, avèm pas cap de visibilitat del sòrt que serà reservat als autres 20 pòstes qu’arriban a escasença en 2018 ».
Jornada dels Dreches de l’Enfant
En mai d’aquò, a l’ocasion de la Jornada dels Dreches de l’Enfant, Calandreta denóncia lo refús del drech a la diversitat lingüistica pels mainats de l’estat francés. « França: país dels dreches de l’enfant, manca un ! », çò ditz la Federacion de las escòlas immersivas en occitan. Dins aquel sens, Calandreta vòl recordar uèi que l’estat francés es dins una situacion particulara. Ratifiquèt la Convencion dels Dreches de l’Enfant amb una resèrva sus l’article 30, que tòca los dreches lingüistics.
L’article 30 d’aquela convencion ditz :
« Dins los estats ont existisson de minoritats etnicas, religiosas o lingüisticas o de personas d’origina autoctòna, un enfant autoctòn o qu’aperten a una d’aquestas minoritats pòt pas èsser privat del drech d’aver sa vida culturala pròpria, de professar e de practicar sa quita religion o d’emplegar sa lenga pròpria en comun amb los autres membres de son grop.»
Mas al moment de la ratificacion d’aquela convencion, lo govèrn de la Republica Francesa faguèt una resèrva sus aquel article :
« Lo Govèrn de la Republica declara, compte tengut de l’article 2 de la Constitucion de la Republica Francesa, que l’article 30 a pas de s’aplicar per çò que concernís la Republica ».
Calandreta demanda la fin del refús del article 30 de la convencion “per donar als dròlles de nòstre país lo drech de viure lor lenga e lor cultura”. En mai d’aquò, Calandreta demanda a las escòlas e federacions de far de delegacions al près dels representants locals del Defensor dels dreches e de se mobilizar per far conéisser “aquela situacion unica ont se trapan los enfants de França a respècte de la diversitat lingüistica e culturala”.
Adoptada per l’ÒNU lo 20 de novembre de 1989
La Convencion suls Dreches de l’Enfant es un instrument internacional qu’establís los dreches civils, politics, economics, socials e culturals dels enfants. Foguèt adoptada per l’Assemblada Generala de las Nacions Unidas lo 20 de novembre del 1989 e intrèt en vigor lo 2 de setembre de 1990 après que l’aguèron ratificada 78 estats membres. La Convencion compta 54 articles e dos protocòls addicionals, un sus la participacion dels mainats a de conflictes armats e un autre sus la venda e la prostitucion d’enfants e sus la pornografia infantila.
Aquela iniciativa constituís una de las reüssidas mai importantas dins la reconeissença e l’afirmacion dels dreches umans. La Convencion suls Dreches de l’Enfant es un dels tractats mai ratificats del Mond; segon l’UNICÈF, es estat ratificat per 193 estats e per gaireben totes los membres de las Nacions Unidas. La Convencion se centra sus l’enfança, fa referéncia als besonhs e dreches especifics dels mainats e obliga los estats d’obrar per lors melhors interèsses.
Jornalet
- Publicat dens Société


text:
Calcuta
Calcuta (bengalin:কলকাতা, indi:कोलकाता) es una vila d'Índia. Es la capitala de l'estat del Bengala Occidental. Amb una populacion estimada superiora a 15 milions d'abitants, Calcuta es lo còr de la 7a aglomeracion de la planeta.
Calcuta se tròba a l'èst d'Índia, dins lo dèlta de Ganges, a una nautor d'entre 1,5 e 9 de mètres sul nivèl de la mar.[1] S'estend en riba del riu Hugli en direccion nòrd-sud, a qualques 154 km del golf de Bengala cap a l'interior del continent. La màger part del terrenh qu'ocupa la vila foguèt originalament un grand palun, ganhat après de decènnis de poblament dins la vila. La zòna umida que demòra, dicha Paluns occidentals de Calcuta (East Calcutta Wetlands) foguèt designada coma "zòna umida d'importància internacionala" per l'Acòrdi de Ramsar lo 19 d'agost de 2002.
La region de Calcuta es abitada dempuèi mai de dos millanaris[2],[3]. La Companhiá Anglesa de las Índias Orientalas, qu'aviá sas activitat comercialas al Bengala, comencèt de bastir la vila en 1690. Venguèt lo sèti, abans de ne venir la capitala de las Índias britanicas puèi del Raj britanic, de 1773 a 1912. Calcuta serva una part d'aquel eritatge colonial a travèrs de monuments coma lo Victoria Memorial e la catedrala anglicana de Sant Paul. Perdèt son estatut al profièit de New Delhi, bastida a partir de 1911 a costat de l'anciana capitala mogola per aculhir as institucions governementalas. Calcuta aguèt una creissança industriala rapida a partir de las annadas 1850, particularament dins lo sector textil. Durant lo sègle XXen, sa populacion passèt d'aperaquí 100 000 abitants a mai de 14 milions.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « PIA01844: Space Radar Image of Calcutta, West Bengal, India » Accessat lo 3 de decembre de 2007.
- ↑ Singh, A history of ancient and early medieval India: from the Stone Age to the 12th century, New Delhi, Pearson Education, (ISBN 978-81-317-1677-9, legir en linha), p. 395
- ↑ Das, « Pre-Raj crown on Clive House: abode of historical riches to be museum », The Telegraph, Kolkata, 15 janvier 2003 (legir en linha)


text:
Dian e Valquièiras
Dian e Valquièiras (Dio-et-Valquières en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los Cantons nauts d'Erau al Nòrd de Bedarius al Sud de Lunaç, a l'èst del Salagon e a l'Oèst del riu Òrb. Es bastida sus las rufas.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Dian. Las fòrmas ancianas son Deas, en 533 e de Diano en 1206. Dauzat supausa que Deas representa benlèu *Deaus e que Diano representa *Diavo, fòrmas corregidas que compara amb lo sufixe gallés -avum e amb un nom gallés d'òme *Dia- [2]; mas aquò fa plan de correccions a las fòrmas escritas. En tot cas -n es absent de l'atestacion pus anciana.
- Valquièiras
Istòria[modificar | modificar la font]
- Al sègle XIII, lo castèl de Dian e los tenements de Valquièiras fasián partida de la senhoriá de Boussagues[3].
- Entre 1790 e 1794, Valquièiras foguèt annexat a Dian, puèi en 1891, lo capluòc de la comuna foguèt transferit a Valquièiras [4].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Lunaç; es ara del canton de Clarmont d'Erau.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèl de Dian
- La glèisa Sant Estève de Dian
- La gleisa Sant Andrieu de Valquièiras
- Patrimònion coma de crotz, casèlas, jaças
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.herault.gouv.fr/Actualites/Infos/Modification-des-limites-des-3-arrondissements-du-departement-de-l-Herault
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 247
- ↑ Felix pasquier, "documents relatifs à la seigneurie de Boussagues (Hérault) de la fin du XII° au milieu du XIV° siècle", Imprimerie générale J. Sapte, 1901, p19
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=11861


text:
O L'ALMANAC DE LA ROQUETIA.
Per dire tot çò de mancar pas dins lo rèire país clapassièr e endacòm mai, una pagina occitana que serà çò que ne faretz.
Nòvas de segur, mas tanben contes de ma grand-la-bòrnia, sornetas de ma tanta Nina de Niana, galejadas e bajocadas, pròsas e poesias, opinion, fòtos o vidèos,...
Acabatz de mandar.
cercle.occitan.max.roqueta@gmail.com
samedi 2 mai 2015
A jòc!
Amb la prima, emai banhada, la sason de tambornet tòrna començar, maudespièch la plòja que gasta fòrça rescòntres e que n’anullan d’autres…Las femnas, sustot, patisson aquela situacion. La màger part de las partidas femeninas siaguèron reportadas. Mas dau costat de la categoria Erau 1, las equipas de Florensac e de Possan passèron entre las gotas, ambé mai d’astre, benlèu, per las de Florensac, que s’impausèron davant de possanesas que pasmens tenguèron la tèsta dau campionat ivernenc de tambornet en sala.
Dau costat das òmes, totjorn Erau 1, saludam lo prètz-fach polit de Sant Jòrdi d’Òrques que ganhèt mas en capitant un revirament complet de situacion fàcia a Jacó mentre que los de Sant Jòrdi èran menats a l’escòr pas luònh de la fin. Los jacomards empòchan pasmens lo bonús defensiu, que recompensa mens de tres jòcs d’escart entre lo venceire e lo vencit (escòr finau 13 / 11). Victòria sarrada tanben per Cornonsec fàcia a una còla de Sant Joan de Cuculas pro valenta e nhacosa. En contra Usclàs d’Erau faguèt ges de present a una equipa un pauc vèrda dau Causse de la Sèla, mas qu’agèt lo meriti d’accedir a la categoria Erau 1. Pinhan, d'autre latz, s'impausèt au despens de Castelnau de Guèrs: 13 / 6. Enfin, los siblaires de Viòls lo Fòrt pòdon siblar de contentament, que per lo moment senhorejan en aquela debuta de campionat despartamentau…
Inscription à : Publier les commentaires (Atom)


text:
Archives pour la catégorie Pichot Cous d’istòri
La pre-istòri e debuto de l’istòri
CHAPITRE I: la Pre-istòri e debuto de l’Istòri
Li Ligour soun en Prouvènço, en Itàli dóu Nord e dins l’est de Lengadò. Es, belèu, uno meno de poupulacioun terradourenco.
De 1000 à 400, avèn l’arribado di Cèlto (Galés). La proumiero arribado di Cèlto es mai aboundouso au nord de Durènço qu’au sud. De tout biais, se mesclon emé li poupulacioun terradourenco pèr douna, subre-tout au sud de Durènço, li Celtò-Ligour.
Fan d’oppida valènt-à-dire de fourtificacioun à la pouncho de baus roucassous. Aquéli d’aqui soun pas d’endré pèr ié resta mai pèr s’assousta s’es necite. Lou mai gros oppidum es lou Baus Rous (Bouc Bel Air).
Avèn pas ges de provo de quaucarèn que faguè mirando à passa-tèms : l’istalacioun de fenician en Prouvènço.
Mai, i siècle 8 e 7 s’istalèron di Grè de l’Isclo de Rode : Rhodanus baio lou noum de Rose. Avèn pièi la ciéuta de Roudanousia (Rhodanousia), en ribo drecho de Rose siegue Trenco-Taio (Arle, ribo drecho), siegue Bèu-Caire. Aurien founda, aquéli Grè de Rode, la proumiero ciéuta d’Arle souto lou noum de Thélinè.
I’aurié agu un pichot coumtadou rouden à Marsiho, au mitan dóu siècle 7en (vers 650) que de terraio ié fuguèron troubado au Fort Sant-Jan em’à la Tourreto. Aquéu coumtadou despareiguè avans l’arribado di fouceien à Marsiho.
Li fouceien, la foundacioun de Massalia (noum grè d’óurigino ligouro que vendra, en latin, Massilia) :
Vers 594, de Grè de la Grèço d’Asìo (aro, costo óucupado pèr li Tur) de la regioun d’Iounìo, de la ciéuta de Foucèio coungreio la coulounìo de Massalia. Pèr acò faire, an óutengu uno terro de la tribu celtò-ligouro de Coumans o de segobriges . L’istòri, belèu, pas vertadiero, dóu maridage dóu chèfe grè Protis emé Gyptis, la fiho dóu chèfe celtò-ligour vèn d’aqui.
La capitalo d’aquéli celtò-ligour (li Coumans-Comani) sarié estado à l’endré que s’atrobo, vuei, lou vilage d’Alau. L’istalacioun di Grè se faguè dins un endré que ié meteguèron Massalia (vuei la Tourreto, Sant Laurèns e Sant Jan). D’aqui, li Grè de Massalia faguèron lou trafé de l’estam que li galés menavon d’Anglo-Terro contro de terraio.
En 540, la counquisto de Foucèio pèr li Perso menè aquéli Grè d’Asìo, fugissènt lis envahissèire, à s’istala dins sa coulounìo de Massalia, ço que n’en faguè crèisse la poupulacioun e n’en faguè uno ciéuta impourtanto.
Aguèron, li marsihés, uno guerro contro li cartaginés e si alia, lis Etrusque. Pièi, après la desfacho navalo di cartaginés contro li Grè de Siracuso (qu’èron liga à Massalia) en 474 davans Cumes, li marsihés pousquèron founda de coumtadou noumbrous : Agde, Li Santo, Heradia (Sant Gile), Rosas, Ampourias… en Catalougno.
Li marsihés tenguèron pièi Roudanousia, coungreièron Citharista (Ceyreste), Tauroentium (Le Brusc), Niço e Antibo. Dóu mitan dóu siècle 5 (vers 450) jusco la fin dóu siècle 4 (vers 305) s’èro basti uno talassoucracìo marsiheso, valènt-à-dire que Marsiho (Massalia) segnourejavo sus la navigacioun e lou coumèrci dins lou Bacin óucidentau de la Mieterrano (entre li peninsulo italico e iberico).
Li gramatician de Massalia (noum Grè) (Massilia = latin) faguèron uno edicioun dis obro d’Oumèro que fuguè uno referènci pèr l’Antiqueta touto. Adounc, pèr lou coumèrci coume pèr lis ativeta inteleitualo, Massalia fasié flòri dins lou mounde grè.
__________________________________________________________________
La federacion cèlto-liguro: li Sàli
CHAPITRE II
La federacioun cèlto-ligouro (cèlto = galés): li Sàli (Saliens) :
D’arribado nouvello de Cèlto se faguèron, en Prouvènço, à la debuto dóu siècle quatren (devers manco 380), es pièi l’epoco que d’àutri galés prenguèron Roumo.
Adounc, la tribu cèlto-ligouro di Sàli (Saliens) que s’atroubavo dins ço qu’es, vuei, lou relarg d’Ais, n’en fuguè forço afourtido. Tout acò ié permeteguè de fourma uno civitas, uno counfederacioun poulitico, ecounoumico e militàri de 10 tribu (lou territòri d’aquesto counfederacioun caup l’atualo Bouco de Rose e lou pounènt de Var.
Aquesto counfederacioun aurié founda la ciéuta d’Arelate, à l’endré que sarié esta Theliné. Sa capitalo poulitico fuguè l’oppidum d’Entre-Mount (proche l’endré que li rouman ié bastiran Ais). Sa capitalo religiouso fuguè Roco-Pertuso, proche Velau (Velaux).
Aquelo counfederacioun di Sàli dounè la premiero unita poulitico à la Prouvènço dóu Pounènt (ouest).
Li marsihés (grè), dous siècle e mié de tèms, aguèron de relacioun bono e la pas emé li Sàli, enjusco manco 125 que i’aguè uno agarrido di Sàli soustengu pèr la tribu di Voconces (regioun d’Ate) de la man d’eila de Durènço contro Massalia.
La guerro de manco 125 – manco 123 contro li Sàli :
L’encauso : li grè de Massalia se sachènt soustengu pèr li Rouman s’istalèron dins de païs de Sàli, dins lou relarg d’Arelate (Arles), lou cèntre d’aquelo istalacioun èro Glanum (uei proche Sant-Roumié).
La resulto : li sàli, apiela pèr la tribu cèlto di voconces de la man d’eila de Durènço (Pertus, Ate…) agarriguèron li grè de Massalia en manco 125. Li grè demandèron uno ajudo militàri i rouman. La guerro di rouman contro li sàli s’esperlounguè tres an.
Lou generau (Consul) rouman Caïus Sextius Calvinus escrachè li galés proche Entre-Mount pièi aclapè lou santuàri religious de Roco-Pertuso e lis oppida coume Baus-Rous (Bouc-Bel-Air). Proche Entre-Mount, lou generau Caïus Sextius Calvinus aubourè, en manco 122 un camp rouman Aquae Sextiae que vendra z’Ais.
En manco 122, lou generau rouman Domitius (aujòu de Néron) remplacè Sextius. Perseguiguè li counquisto roumano jusco Lioun, au nord e i Pirenèu. De Rose i Pirenèu, faguè coustrurre la routo que ié diguèron Via Domitia. En manco 118, coungreiè la ciéuta de Narbouno que vendra la capitalo de la coulounìo que li rouman ié diguèron Narbouneso o Provincia que baiè lou noum de Prouvènço.
_________________________________________________________________________
Emé Cesar Massilia que plouro e Arle que ris
CHAPITRE III
Emé Cesar : Massilia que plouro … e Arle que ris
Quouro Roumo intrè dins la guerro civilo, Marsiho (Massilia) – pouderouso – faguè la marrido chausido. D’acò venguè sa cabussado. Arle la levè de cassolo, que venguè capitalo vertadiero de la Provincia.
En 60 avans J.-C., à Roumo, tres baile de partit e d’armado : Pompée, Crassus e César faguèron pache pèr fin de se parti lou poudé. Coungreièron lou 1é Triumvirat.
Coume relarg amenistratiéu, César se faguè baia la Gaulo cisaupino e transaupino. Coumencè de counqueri Gaulo touto (7 an).
Crassus fuguè tua dins uno batèsto contro li Parte. I’avié plus gaire que dous targaire pèr lou poudé, à Roumo : Pompée e César.
Pompée tenié sis armado en Espagno. Après uno virado courteto à Roumo (afaire dóu Rubicon), en – 49, César, à la tèsto de sis armado, partiguè vers Espagno. S’arrestè à Niço. Faguè veni li baile de Marsiho e ié demandè de chausi soun camp. Aquéli d’aqui s’entournèron au siéu pièi vouguèron pas chausi lou camp de César.
César, tenènt plus lou port de Marsiho, faguè coustrurre de batèu en Arle e, em’éli e si troupo, passè en Espagno. Soun ajoun, Trebonius, emé tres legioun, faguè lou sèti de Marsiho. César revengu, li marsihés deguèron baia si tresor, si batèu. Li bàrri de la ciéuta fuguèron aclapa e la maje-part di terraire de Marsiho fuguèron baia en Arle.
César istalè li veteran de la legioun 6enco, coume couloun, en Arle (Colonia Julia Paterna Arelate Sextanorum). Arle óutenguè li terraire marsihés coume Camargo, Mar de Berro, Tarascoun, Maiano, de Glanum à Seloun. Dins Var, Arle aguè li territòri marsihés enjusco après ço qu’es vuei Touloun.
Arle venguè lou grand port de mar rouman à la plaço de Marsiho.
______________________________________________________________________
PROUVÈNÇO AVANS GUIHÈN LOU LIBERATOUR
PROUVÈNÇO AVANS GUIHÈN LOU LIBERATOUR
QUÀUQUI REGARD À PREPAUS DE PROUVÈNÇO DE LA MORT DE CARLE-MAGNE (814) ENJUSCO 948
(Carle-Magne (748-814), pièi Louis Lou Pïous (778-840), Carle lou Chauve, Loutàri Einat Emperaire, Louis lou Germani)
Fauto de doucumen fisable em’aboundous, es maleisa de councebre uno istòri de la Prouvènço carlino avans la mita dóu siècle 9en (840-850).
Ço que n’en sabèn, ço que n’en sian segur, es qu’en Prouvènço, à-n’aquelo epoco, au siècle 9en, li tèms n’èron pas gaire segur. Es ansin qu’en 813, d’envahissèire musulman agarrisson lis endré ribeiren emai Niço. En 838, arrouinon Marsiho, n’en destruison l’abadié Sant Vitour, aganton un fube de marsihés e n’en fan d’esclau. Un trentenau d’an de tèms, saquejon Marsiho e lou relarg arlaten.
Fan tout parié en Arle, en 842. En 850, un cop de mai, mancon uno autro agarrido contro Arle. En mai d’acò, tre 859, de bando de nourmand devaston Camargo d’annado de-longo. Aquélis avalimen decèsson gramaci la voulounta dis evesque Baboun à Marsiho emai Rouland en Arle que i’aubouron de fourtificacioun (Castèu Baboun à Marsiho) ço que maucoro lis atacaire.
Prouvènço terro d’Empèri (Tratat de Verdun, 843), e 1é reiaume de Prouvènço (855/858)
En 843, li tres fiéu que reston de Louis lou Pïous (mort en 840), felen de Carle-Magne, se partisson l’Empèri en tres bando pariero, segound la coustumo franco. Es ço que ié dison lou partage dóu Tratat de Verdun.
PARTAGE DÓU TRATAT DE VERDUN
Mai coume cadun di tres fiéu de Louis lou Pïous vòu un tros dóu vièi païs franc que tèn lou nord de l’Empèri carlin, aquéu païs, lou partisson en tres bando loungitudinalo, nord-sud.
Carle lou Chauve reçaup la bando ouèst (Francìo óucidentalo, partènt de l’Oucean). La bando óurientalo revèn à Louis lou Germani. La bando dóu mitan, la mai prestigiouso, que tèn li dos capitalo de Carle-Magne, Ais-la-Capello e Roumo, vai à Loutàri. En mai d’acò, coume Loutàri es l’einat, pren lou titre d’emperaire.
Li raro ouèst d’aquesto « Loutarengìo » (païs de l’Emperaire Loutàri) se fan segound un aisse nord-sud Saône-Rose : vaqui perqué, d’aquéli terraire à l’est d’aquel aisse, n’en dison que soun terro d’Empèri.
Mai, mèfi ! Tout acò es pas rèn que de coustrucioun teourico. Pamens, fau assaupre que, meme s’acò es rèn que dins la closco dóu pople, que sié dins lou naut Age Mejan, que sié dins l’Age Mejan classi (11en, 12en, 13en) ço que s’atrobo dins aquéli closco a tout de la verita vertadiero, e que represènto mai, souvènti cop, que ço qu’eisisto vertadieramen dins li païs. Es ansin que, bono-di aquesto coustrucioun teourico, dous emperaire, qu’an pas ges de poudé vertadié dins aquéu païs, se van faire courouna à Sant Trefume d’Arle (pèr s’enana de suito après) : Frederi Barberousse en 1178 e Carle IV en 1365.
LOU PROUMIÉ REIAUME DE PROUVÈNÇO
Loutàri, l’Emperaire, mor en 855. A parti soun eiretage, l’Empèri, entre si tres fiéu : Louis II l’einat a reçaupu lou titre d’emperaire e l’Itàli, Loutàri II, Lourreno, Bourgougno e lou Nord, Carle lou cago-nis, fai lou proumié reiaume de Prouvènço emé Lioun, Vieno, Mauriano, Vivié, Uzès e Prouvènço. Aquéu reiaume efemère de Prouvènço s’avalis en 863, à la despartido de Carle.
Garo à l’anacrounisme : quouro, vuei, parlan « Empèri », « Reiaume », « Estat », n’en vesèn l’estruturo poulitico doutado d’un minimoun de poudé centralisa. Vesèn un Estat que s’encargo – coume pòu – di founcioun reialo – segureta (armado, pouliço), justiço, fiscalita… – dins un cadre amenistratiéu loucau. À l’Age Mejan, i’a pas rèn de tout acò, e subre-tout, au fin-bout de l’Empèri carlin. Sian d’un tèms emai d’un liò que lou poudé vertadié es à-n’aquéli que tènon lis avé loucau, poussessioun agricolo, ciéuta, segnourié. La fauto n’en revèn pas rèn qu’is eiretage que partisson li bèn. Pèr l’encauso di mejan teini, di vìo e di trasport emai dóu manco d’encadramen amenistratiéu e militàri, lou poudé vertadié s’atrobo en bas, proche la poupulacioun. Prouvènço coume lis àutri païs venènt dóu vièi Empèri de Carle-Magne es independènto em’espetado en un fube de poudé loucau, li di comte, di segnourié episcoupalo (evesque), li gros prouprietàri.
Aquelo decentralisacioun dóu poudé crèis tout au long di siècle 9 e 10 : aqui mounte lou poudé loucau saup pas ourganisa la resistènci loucalo, lis incursioun musulmano o vikin arrouinon tout. N’avèn l’eisèmple emé Marsiho qu’un cop la ciéuta e soun terraire afoundra, toumbo dins la cativié, soun evesque Drougoun cerco uno sousto pèr éu, si clergue e si fidèu encò de soun evesque metroupoulitan d’Arle, en 823. Trobo refuge à Sant-Blàsi, proche la Mar de Berro.
ARISTOUCRACÌO ROUMANO, ARISTOUCRACÌO FRANCO
I siècle 8e, 9e e au fin-bout dóu siècle 10, i’a de mai en mai de garrouio, de batèsto pèr l’encauso di richesso (valènt-à-dire, di terro) entre la vièio noublesso d’óurigino roumano e li guerrié franc qu’à flour e mesuro, partènt de Bourgougno, vènon planta caviho en Prouvènço.
Vaqui perqué, de 736 à 739, emé l’ajudo di loumbard (pèr la bando óurientalo vo mountagnardo de Prouvènço) Carle Martel soumet Prouvènço à-n’un gros countourrole, fasènt passa forço terro entre li man de l’aristoucracìo franco.
E toujour que mai, au debana di siècle, li guerrié franc, vengu de Bourgougno enjusco Prouvènço, raubon li pouderous de l’endré (cf. l’eisèmple de la « gens » Fouquié di de Valençolo, restant subre-tout en Avignoun… d’aujòu de l’abat de Cluny, Maiòu). Fouquié, lou paire de Maiòu, tenié de gros doumaine un pòu d’en pertout pèr Prouvènço, d’Ate à Frèju, Gargas, Reiano, Valençolo e dins li relarg de Riez, Frèju, Draguignan. À la debuto dóu siècle 10, l’aristoucracìo franco bourguignouno de Louis di l’Avugle e de soun cousin Ugue di d’Arle, matrasso la famiho de Fouquié (foro di dous enfant, Maiòu e soun fraire Eri).
Souvènti cop, li terro que lèvon à l’aristoucracìo roumano s’atrobon dins li bèn de la Glèiso que, pèr li soubeiran franc, aquéli bèn fan partido dóu Fisc que podon emplega emai destribuï coume pagamen à si fidèu, si garnisoun.
LOU REIAUME EFEMÈRE DE BOUSOUN
Loutàri II (fiéu de l’emperaire Loutàri) mor en 869. Carle lou Chauve n’aganto lis estat e istalo Bousoun, soun bèu-fraire, à Vieno.
En 875, es à Louis II (un autre fiéu de l’emperaire Loutàri) de passa. Carle lou Chauve n’aganto mai lis estat e, coume Du de Prouvènço, istalo Bousoun… qu’adeja èro Du de Vieno.
Lou 15 d’óutobre de 879, à Mantaio (proche Vieno), Bousoun recampo un councile loucau coumpausa de prelat ami que lou fan rèi de Prouvènço.
Bousoun tèn contro l’agarrido di carlin, mai mor en 887.
Après quant de revirado, Louis, fiéu de Bousoun, vengu mèstre dóu reiaume de Prouvènço, agarris lou rèi d’Itàli, Berenguié dóu Friéu. Vaqui Louis, vincu, presounié en 902. Contro sarramen de noun pas tourna-coumença, Berenguié lou deliéuro. Pamens, en 905, Louis coumenço mai. Un cop de mai, lou veici mai vincu pèr Berenguié de Friéu… Aqui s’atrobo un episodo que, vuei, n’i’a pas gaire pèr lou coumprene. Garo, lis anacrounisme ! Berenguié dóu Friéu saup plus que faire d’aquéu presounié. Dequé faire de Louis ? Sian dins un mounde crestian. Soun tóuti crestian e Berenguié pòu pas leva la vido à Louis, un autre crestian. En mai d’acò, à-n’aquelo epoco, i’avié pas mai crudèu, pas mai pièje que de faire quaucun presounié, liuen di siéu (l’ome tout soulet eisisto pas, alor). Pèr fin de pas noun pas garda Louis aliuncha de si gènt, ço qu’èro pas uman, Berenguié ié lèvo la visto… coume acò, lou Louis pòu s’entourna au siéu.
Louis, qu’aro ié dison l’Avugle, baio à soun cousin Ugue d’Arle, l’amenistracioun de Prouvènço.
REIAUME NOUVELÀRI DE BOURGOUGNO-PROUVÈNÇO QUE, DE COP QUE I’A, IÉ DISON REIAUME D’ARLE
Lis envejeto di sucessour de Bousoun, Louis l’Avugle e Ugue d’Arle, s’aganton à-n’un poudé que fai que crèisse : l’emperaire Othon lou Grand. D’efèt, à la despartido d’Ugue d’Arle, en 847, counforme à la cessioun facho, en 934, pèr Roudolfe II contro la renounciacioun à l’Itàli, en 948, Othon ourganiso un reiaume nouvelàri de Bourgougno-Prouvènço pèr lou plus grand proufié de Counrad. Pèr testamen, lou fiéu de Counrad, Roudolfe III, leissara s’uni ‘quéu territòri à l’Empèri Germani.
Odile Delmas
______________
Carlino : carolingienne ; Fisc : trésor public
BIBLIOUGRAFÌO
AURELL (Martin), BOYER (Jean-Paul), COULET (Noël) La Provence au Moyen-Age, PUP, 2005, Aix
AGHULON (Maurice), COULET (Noël) Histoire de la Provence, PUF, 5e éd., 2007, Paris
AMARGIER (Paul) Marseille au Moyen-Age, La Thune, 1996, Marseille
BUSQUET (Raoul) Histoire de Provence, Jeanne Laffitte, rééd., 1954, Monaco
CHELINI (Jean) Histoire religieuse de l’Occident médiéval, Hachette, 1991 Paris
COLLECTIF Histoire d’Avignon, Edisud, 1979, Aix
_________________________________________________________________________
LOU MARRIT RÈI ENRI CONTRO LOU POPLE MARSIHÉS E CAZAULX
LOU MARRIT RÈI ENRI CONTRO
LOU POPLE MARSIHÉS E CAZAULX
Lou pople marsihés :
À Marsiho coume dins majo-part de Prouvènço, i’avié pas ges de proutestant vers lis annado 1560. Soulet se trouvè quàuqui negouciant alemand e luterian vengu pèr lou grand coumerce internaciounau e apara pèr li mai gros negouciant marsihés.
E pamens, quàsi tout lou pople marsihés abourrissié lis uganaud. Cò èro pas foulié bord que d’aquéu pople de Marsiho sabié bèn que l’espandimen dis idèio di refourma poudié agarri soun biais naturau de viéure, e meme assaja de l’escouba coume l’avié fa dins d’ùnis endré de Lengadò : li proutestant èron contro li fèsto di sant (chaumado), li proucessioun, la musico, li penitènt… e quàsi tóuti li causo que i’agradavo forço, au pople d’aqui.
Aquesto menaço tóuti li marsihés la percebien, autambèn contro soun biais naturau de viéure que subre-tout contro l’unita e la liberta de la ciéuta. Em’acò, aquesto moubilisacioun generalo contro la menaço proutestanto venié pas de la ierarchìo de la glèiso catoulico, mai de l’ensèn dóu pople marsihés, di ciéutadan en cors : d’efèt li manifestacioun de la religiouseta catoulico, proucessioun, fèsto di sant, counfrarié de penitènt, counfrarié de mestié (à mita religiouso), bord que tóuti li marsihés se retroubavon aqui, èron un biais d’afierma uno persounalita marsiheso, uno naciounalita vertadiero qu’èro pas franceso mai marsiheso.
Tout acò venié de l’Age-Mejan que lou pople marsihés avié afierma l’autounoumìo de la ciéuta à respèt de tout poudé segnourau o de la ierarchìo catoulico dins uno vertadiero Republico marsiheso.
La Republico marsiheso
Lou pountificat d’aquesto liberta marsiheso se veguè au siècle XIII emé ço que d’ùni i’an mes la Republico marsiheso (sus lou moudèle di Republico de Gèno o de Venèsi) : tre 1212 apareiguè la counfrarié dóu Sant-Esperit, que se disié religiouso, mai qu’èro tambèn poulitico e soucialo (i’avié forço sòci di counfrarié de mestié aqui dedins). Aquesto counfrarié dóu Sant-Esperit èro duberto en tóuti li marsihés, riche o paure, que restèsson dins la Vilo nauto (emé pèr segnour l’Evesque) o dins la Vilo basso (emé pèr segnour lou Viscomte de Marsiho).
La counfrarié dóu Sant-Esperit venguè de mai en mai pouderouso, bastiguè l’ « Hôtel-Dieu » qu’èro autambèn un endré pèr cura d’à gràtis li malaut, coume un recate pèr li paure. Pièi, d’à cha pau, la counfrarié dóu Sant-Esperit tournè-croumpa li dre segnourau de la Vilo basso (viscoumtalo), ço que rendeguè Marsiho libro de tout segnour.
Bèn lèu, nasquè un estat pouliti marsihés vertadié, emé d’estatut escri pèr lou Counsèu di Chèfe di Mestié, em’un vertadié code de dre. La ciéuta avié meme uno bandiero d’argènt de la crous bluio qu’èro la souleto autourisado pèr flouteja sus li batèu marsihés.
L’arribado coume comte de Prouvènço de la premiero dinastìo estrangiero franchimando dis Anjou faguè recula l’autounoumìo marsiheso, un pau mai pas gaire, bord que Marsiho se revòutè, mai que d’un cop, contro la dinastìo estrangiero dis Anjou, mau-grat li trahimen de l’aristoucracìo dóu negòci coume en 1257. Quouro la branco principalo de la dinastìo franceso recuperè direitamen Prouvènço emé Louïs XI, en 1481, li marsihés assajèron enca de garda lou mai de liberta, lou mai de poudé poussible.
La religiouseta catoulico, fèsto di sant, counfrarié de mestié (emé li pichot patroun e lis oubrié), counfrarié de penitènt, proucessioun… èro lou liame souciau, lou ciment de la ciéutadineta marsiheso.
Au siècle XVI, la Ligo catoulico, bord que voulié l’aparamen di liberta loucalo contro lou poudé centralisatour de la mounarchìo, agradavo forço à l’ensèn di marsihés. Après l’assassinat, paga pèr lou rèi Enri III, dóu Du de Guise, la ciéuta de Marsiho venguè sòci de la Ligo catoulico en mars de 1589.
À la mort d’Enri III, en juliet de 1589, un segnour de guerro proutestant, Enri de Navarre, venguè eiretié dóu reiaume de Franço. Quatecant, tóuti li marsihés faguèron un passo-carriero espetaclous, darrié si conse, pèr ana planta uno crous grandarasso à la Porto reiaulo, em’aquéu signe, Marsiho reprenié sa liberta.
En óutobre de 1591, Carle de Cazaulx fuguè elegi Premié Conse de Marsiho pèr un cors eleitourau tras-que large.
Carle de Cazaulx :
Acò moustravo coume Marsiho avié chanja en quàuquis annado bord que se Carle de Cazaulx èro d’uno famiho que vivié bèn, pamens èro pas di richas de Marsiho. D’efèt, despièi que la proumiero dinastìo franchimando dis Anjou avié sagata la « Republico de Marsiho » en 1257, lou proumié conse n’èro toujour de l’aristoucracìo dóu negòci internaciounau. Adounc, dins li cinq annado que Cazaulx fuguè proumié conse de Marsiho, lou counsèu de vilo veguè arriba de marchand, de boutiguié, de mesteirau à mouloun. Èro plus li richas tout soulet qu’avien lou poudé mai lou pople tout entié coume dins la « Republico de Marsiho » avans l’istalacioun dis Anjou.
Li marsihés tenien pèr la Ligo catoulico mai se partissien en dous partit : lou de li que fasien de negòci internaciounau e que, pèr trufarié, ié disien li Bigarra (valènt-à-dire qu’avien dos coulour poulitico óupausado : pèr lou rèi e pèr la Ligo) e lou di ligaire radicau que, dedins, i’avié de marchand dóu segound rèng, de pacan, de pichot prouprietàri. Dins aquesto categourìo di ligaire radicau s’atroubavo la famiho de Cazaulx. Pèr aquéli radicau, l’aparamen de la ciéuta e de sa liberta, èro la causo la mai impourtanto. Se troubavon proche dóu pichot pople bord que d’ùni èron capitàni de la miliço urbano que lou pople n’en fasien li sourdat.
Cazaulx e sa chourmo faguèron forço causo pèr la ciéuta coume de basti de fort (lou Pharo) à l’intrado dóu Port Vièi pèr fin de s’apara d’uno agarrido di franchimand e de sis alia, li Turc. Cazaulx faguè croumpa de blad que chabiguè à estrasso de marcat pèr abali lou pople marsihés. Lou proumié conse faguè maneja lis archiéu de la coumuno pèr Roubert de Ruffi e durbiguè uno estamparié municipalo que fuguè la proumiero à Marsiho… pas rèn que pèr estampa li papié óuficiau mai tambèn pèr de libre que lou proumié fuguè l’obro touto de Bellaud de la Bellaudière, Obro e Rimo prouvençalo. Aquéu cap d’obro, en prouvençau, Cazaulx lou paguè de si dardèno : lou sèns n’es clar, la lengo de Marsiho, es lou prouvençau, pas lou franchimand ! lou proumié conse faguè tambèn espandi l’Oustau-Diéu (l’espitau).
Coume la ciéuta de Marsiho avié un gros déute dins d’ùni port, de merço marsiheso fuguèron arrestado. Pèr fin de se desendéuta, lou counsèu beileja pèr Cazaulx vouguè faire paga li richas… s’èro jamai vist ! enjusco aro, èro toujour li paure que pagavon emé l’ausso di tausso sus lou manja. Li richas devien baia 5 % de la valour de soun patrimòni moubilié e inmoubilié.
Mai d’emplega l’etiqueto de la Ligo èro, pèr li marsihés, pèr Cazaulx, rèn qu’un mejan pèr apara l’independènci de Marsiho. Lou chèfe de la tendènci savouiardo (estremisto) de la Ligo, lou Du de Savoio, se cresié d’ana culi Marsiho. Arribè ‘mé soun armado mai li marsihés e Cazaulx, après de jour de batèsto, lou foro-bandiguèron.
Au mes d’abriéu de 1593, li troupo reialisto dóu Du d’Epernoun fuguèron tambèn rebutado pèr li marsihés mena pèr Cazaulx.
L ou marrit rèi Enri contro Marsiho :
En juliet de 1593, Enri de Navarro se desfasié de sa macaduro… renegavo lou proutestantisme. D’à cha pau, tóuti li chèfe ligaire dóu reiaume de Franço fuguèron achata pèr Enri de Navarro. Tout l’argènt pourgi à-n’aquéli gènt se mountè à 32 milioun de liéuro, valènt-à-dire mai d’uno annado de rintrado fiscalo dóu reiaume de Franço. En mai d’acò, li chèfe ligaire óutenguèron de dardèno escoundudo e de founcioun lucrativo.
Tóuti li chèfe de la Ligo, en Franço, s’èron chabi à-n’Enri IV aleva de Carle de Cazaulx. Coume se poudié pas croumpa aquéu d’aqui, Enri IV vouguè lou faire assassina.
Pèr acò faire, Enri IV faguè touca un Corse, Pèire Baglione, proche de Cazaulx. Lou 17 de febrié de 1596, uno armado franceso s’avancè souto li bàrri de Marsiho. Cazaulx courreguè pèr presta d’ajudo is aparaire de la ciéuta. Lou Baglione emé quàuquis ome à-n’éu assassinè Cazaulx pièi durbiguè la porto i troupo d’Enri de Navarro. Mau grat sa resistènci, li marsihés, fuguèron nega pèr lou noumbre di sourdat enemi.
Pèr pagamen, l’assassin de Cazaulx reçaupeguè lou titre de viguié à vido emé sa grosso rèndo, li revengut dóu granié à sau, 160 000 liéuro, lou coumandamen de la Porto Reialo e dóu Fort Nosto-Damo emé si gròssi rèndo, li dre de douano sus li merço de lùssi. Fuguè anoubli : ié diguèron Pèire de Libertat.
Tout acò pèr lou malur di liberta marsiheso.
________________________________________________________
PAU RICARD, UN MILITANT PROUVENÇAU
PAU RICARD (1909/1997), UN MILITANT PROUVENÇAU
« L’ome arribo pas tout soulet au mounde » Pau RICARD
« Ni rouge, ni blanc, sang e or » (deviso dóu Partit Prouvençau coungreia pèr Pau Ricard)
Uno epoupèio famihalo, Louis Ricard, de « racino » coume se dis à l’ouro d’aro, d’endré e de rescontre de jouvènt farguèron Pau Ricard.
Soun grand, Louis Ricard, nasquè au Pont-de-l’Estello, proche Aubagno. À-de-rèng, faguè fournié à Gèmo, à Peinié pièi à Marsiho, dins uno carriero d’Endoume.
Jóusè, soun paire, nascu à Gèmo, ié maridè Jóusefino di Carme, à Marsiho… mai se parlèron qu’èron tout jouine, à Peinié, mounte sa grand l’abalissié.
Prouvènço es la terro de soulèu que si racino peirenalo se ié tancon.
Un ouncle avié dubert lou tai que s’èro fa marchand de vin ; lou paire Ricard n’en seguiguè la draio : negouciant en vin. Es à Santo-Marto que neissira lou pichot Pau.
En 1909, quouro Pau Ricard nasquè, Santo-Marto, quartié de Marsiho, avié tout dóu vilage prouvençau (pas mens d’uno ouro de tram desseparavo aquéu cantoun dóu Port Vièi).
Sis estajan, tóutis ensèn, avien gau de travaia.
D’aquesto unita, n’avèn uno provo, qu’en 1918, coungreièron lou « Cercle de Sainte Marthe » ; aqui, tóuti se i’acampavon, de gaucho e de drecho, paure e riche.
D’ome d’elèi, à Santo Marto, Pau n’en counèis uno sequèlo : Montricher, engeniaire que menè l’aigo de Durènço à Marsiho (1848) ; Bourdillon, Presidènt de la Chambro de Coumerce ; Magallon d’Argens, escrivan, deputa de l’Erau ; Raybaud, gros negouciant ; Silbert e Ripert, groussié en abouticàri.
En foro dóu vilage, i’a, dins Marsiho, d’ome que sa fourtuno se l’es acampado d’esperéli : li fraire Coder, pichot roudié aubagnen vengu gros metalurgisto à Sant-Menet. Lou paire Paulet, qu’à la debuto fasié minoutié, fabriquè pièi de cartoucho e, fin finalo, creè un reloge nouvèu. Marius Bourrisson, d’oubrié massoun venguè entre-prenèire…
D’aquélis ome, Pau Ricard prenguè la pasto de tousello… e, de soun enracinage sant martés o prouvençau, la passioun de coungreia.
D’aquesto Prouvènço ! que siegue emé soun paire o soun grand, en càrri, en camioun, tre naisse n’en trepo li camin. Touto sa vido, d’aquéu terraire prouvençau, n’en pourtè lou boul : Brignolo, Ouliéulo, Avignoun, Arle, Font de Vau-Cluso…
Es-ti pas l’amour de sa Camargo, tre la primo de sa jouvènço, que l’entrino à croumpa Mejano ? à n’en faire quaucarèn ?
Li viage, tras que noumbrous, que faguè dins soun jouine age vers lou Bausset, au bèu mitan dóu plan dóu Castellet, soun-ti pas l’óurigino de l’aeroudrome dóu circuit Pau Ricard ?
Manjavo dins sa desenco annado qu’à Sausset-li-Pin, en ribo de mar, faguè d’estage que lou gariguèron d’uno malautié crounico. En 1946, pèr li Ricards, ié durbiguè un oustau de vacanço.
Pau Ricard, marca pèr lis eisèmple bèn prouvençau, aduna en sis endré, bagno – cade jour – dins sa culturo prouvençalo.
Pèr éu, la culturo prouvençalo, es, d’en proumié, la lengo ; la de la pastouralo, se n’en coungousto que se pòu councebre qu’en prouvençau ; aquesto lengo, la coumprèn coume cadun à soun entour. Pièi, quant d’annado après, lou tèste sabourous n’en canto encaro à soun auriho ! Aquesto lengo prouvençalo, s’emplegavo meme coume quaucarèn de secrèt, d’entime ; quaucarèn que se disié pas davans lis estrangié !
L’identita prouvençalo, la neissènço dóu Partit Prouvençau :
Mai, la culturo prouvençalo, es tambèn lou trin di fèsto que se degrunon, tout-de-long de l’annado, dins lou vilage : Santo-Marto, la Sant-Aloi emé si chivau tout arnesca, la Sant-Jan e soun fiò, Mitan-Caremo e Dimars-Gras emé soun Caramentran.
Dins lis annado 30, la passioun de Pau Ricard pèr la lengo prouvençalo, pèr Prouvènço e pèr soun identita ié faguè coungreia, emé quàuquis ami, un partit identitàri prouvençau que ié diguè Partit Prouvençau (en francés : Parti Fédéraliste Provençal) dins lis annado 1934-1935. N’en fuguè tout au cop lou que ié baiè de dardèno e lou presidènt. Aquéu partit presentè d’aiours de candidat is eleicioun dins d’ùnis endré de Prouvènço. D’aquéu partit, vous n’espepidounarai pas lou prougramo. Vous bastara de n’en counèisse la deviso : « Ni rouge, ni blanc, sang e or ».
Ricard, lou vertadié Pastis de Marsiho :
Dins lis annado venènto, en 1932, Pau chausis de faire tasta soun Ricard lor d’uno d’aquéli fèsto : d’ami tarascounen ié baiaran la bèstio de bos e de cartoun ; bonadi li journalisto counvida à la taulejado, dóu passo-carriero de la Tarasco, dóu Ricard, dins Prouvènço touto, se n’en parlara !
Un vin sagela, un tihet fa pèr Pau Ricard, que retrais un bastidoun au bèu mitan de vigno e d’óulivié, vaqui Prouvènço embarrado dins lou proumié proudu. Soun noum canto … Canto-Agasso.
Davans sa falido coumercialo, souto lou meme tihet e lou meme noum, Pau fargo e vènd uno « blanco ».
Sa chausido coumercialo touto, l’a messo dins aquésti premiço : emé Prouvènço, faire eigreja soun image, soun èime pèr fin de chabi un proudu qu’agrado i prouvençau ; pièi de Prouvènço à Franço emai au mounde, lou faire counèisse.
Despièi 1915, lou béure anisa – tau l’absinte – l’avien enebi. S’enganavo, lou legislatour, que, dedins, i’avié que quàuqui grum d’anis.
Nescige que, de l’anis, l’usanço n’èro couneigudo despièi l’Antiqueta, que siegue pèr li cousinié, que siegue pèr li groumand.
En carrejant lou vin peirenau, en chabissènt lou Cantagas, Pau Ricard coumpren que ço que croumpon lou miéus, dins li cafè marsihés, es lou pastis… mai qu’aquesto vèndo se fai d’escoundoun.
Coume chasque mesteirau a soun gàubi, lou béure a jamai lou meme goust… es pèr acò que i’aura de bèlli vèndo quouro la lèi virara bandiero… ço que Pau Ricard coumpren lèu. Adounc, dóu tèms que fai si virado, Pau Ricard n’aprouficho pèr faire tasta, dins li begudo, li pastis adouba la vèio. Pau Ricard qu’emé siuen noto li coumentàri di bevèire, ameiouro d’à cha pau sa mescladisso : es lou cèu dóu gousié prouvençau que fai dóu Ricard lou « vertadié Pastis de Marsiho ».
Adounc, pèr Ricard, dedins soun proudu, i’a Prouvènço touto emé si prouvençau.
Bonadi lou decrèt dóu 7 d’abriéu de 1932, càmbion la lèi : permeton lou béure anisa… pamens, d’alcol, n’en fau pas apoundre mai de 40 degrat (quouro n’en faudrié 45 pèr delega l’anetol).
Adeja, uno dougeno de councurrènt soun en liogo : Noilly-Prat, Berger, Gancia, Pernod, Cusenier…
600 litre d’alcol que ié pourgiguè soun paire, tres veissèu, un vièi destiladou em’un coufin de boutiho ié baston : Pau Ricard douno bataio.
Pèr fin de faire tiero tant dins la vèndo coume dins la fabricacioun, Pau Ricard a deja uno chourmo naturalo : soun fraire Pèire, li coumpan de Santo-Marto que, chasco vesprado, vènon ié douna la man pèr farga em’emboutiha. Soun proumié « mèstre en marketing », es un ami, un vesin : lou paire Dautard, patroun de la brassarié Zénith de Sant-Jóusè. Fin finalo, es lou vilage tout entié que se recampo darrié lou « pichoun ».
Un proudu vertadieramen prouvençau : noun es la souleto resoun de bono resulto. Fau dire que Pau Ricard s’endraio emé lis ome dóu siéu, li Sant-Martés, pas coume emé d’oubrié mai pulèu de coumpan de lucho. Aro, quouro ié fai mestié
« C’est vers Sainte-Marthe que je me tournai en premier lieu pour recruter … à ceux qui acceptaient de collaborer à la réalisation de mon rêve, je demandais d’abord de le partager ».
Dóu tèms que la bataio duro (vue mes que lou decrèt es d’abriéu) Ricard chabis 364 000 boutiho de « véritable Pastis de Marseille ».
Coumençon d’espourta :
« Marseille était reliée à toutes les parties du monde et les marins marseillais nous faisaient de la propagande partout ».
La despartido dóu paire, Jóusè Ricard, genèro la creacioun de la Soucieta Pau Ricard. Tre sa debuto, Pau rejoun lis oubrié à soun entour : lis assoucìo au capitau que ié baio d’acioun.
Pau Ricard coungreio la participacioun e, mai que tout, l’aciounariat salaria :
« Je partais du principe que l’entreprise doit être l’affaire de tous ceux qui la font prospérer et qu’un actionnaire salarié est forcément plus concerné qu’un investisseur, dont l’intérêt se limite aux questions financières. Le premier se bat pour ce qui constitue à la fois son outil de travail et son avenir ; le second, attiré par le seul profit immédiat, peut vous abandonner au moment où vous aviez le plus besoin de lui ».
Adounc, tre 1938, Pau Ricard coungreio lou « capitalisme poupulàri » en baiant d’acioun d’à gràtis en tout soun persounau. Es ansin qu’en 1960, Pau Ricard dis que de tres part uno dóu capitau de sa soucieta apartèn au persounau.
En 1938, se vendeguè 2 440 000 litre de Ricard.
La batèsto de Paris : 1938-1939 :
Abriéu 38 : un decrèt autouriso lou « 45 degrat ». Autant lèu, adoubon lou Pernod 45°… cauciouna pèr la tant pouderouso Soucieta Pernod. Basto ! Uno grosso councurrènci.
D’aquéu tèms, Marseille es de modo que fai l’empèri enjusqu’à Paris : Alibert canto lis óupereto de Scotto au Théâtre des Variétés. Li filme de Pagnol trèvon l’esperit de tóuti lis espetatour.
L’engèni de Pau Ricard, es de vèndre – de-countùni – Prouvènço :
« Mes atouts, une saveur de Provence, de soleil, de mer, de goût de vacances, d’accent du midi. »
D’aquéstis atous, n’en saup jouga : pèr Pau Ricard, Darcelys cour la Franço, en camiso blanco e fangassiero en tèsto. Canto Une partie de pétanque.
Brunoun Clair, lou rivau de Tinò Rossi, sus uno vedeto i coulour de Ricard, canto Scotto long di plajo di Counget Paga. Enfin, Paris se cuerb d’aficho (3,20 m x 2,40 m) que Darcelys ié clamo : « Alors tu y prends goût à notre Pastis ? »
À Pau Ricard, la batèsto de Paris ié coustè 3 500 000 de franc… la gagnè. Ai ! la guerro vertadiero arribè !
Mejano e la guerro :
Perqué Pau Ricard avié-ti croumpa Mejano, un bèn de 1200 eitaro, en Camargo ?
Segur que la passioun pèr aquéu tros de Prouvènço l’avié aganta tout jouvènt ! Droulissoun, emé soun grand, ié fasié qu’ana-veni. D’aquéu grand ! es éu que ié parlavo tauroumachìo, que ié moustravo chivau e tau sóuvage.
Coume que siegue, pèr li Ricards, pèr Santo-Marto, dóu tèms de la guerro, Mejano vèn soun sauvadou.
Lou 24 de setèmbre de 1940, la radiò fai assaupre uno nouvello : tóuti lis aperitiéu de mai de 16° soun enebi que fau baia tout l’alcol is armado alemando.
Aclapa lou Ricard, dequé vendran li Ricards : lis oubrié e si famiho ?
Pau Ricard assajara pas d’apara soun entre-presso… mai ié faudra apastura sis ome e sa parentèlo, sa famiho prouvençalo de Santo-Marto : « Nous allons devenir paysans. »
Ço que faran, lou dis is ome : d’ùni mudaran si catoun vers lou Pestrin. Vers aquéu sourgènt d’aigo mineralo, croumpa i’a quàuquis annado. Emboutiharan.
Pèr quant à-n’aquéli, resta à Santo-Marto, adoubaran de jus de fru e reçaupran, de balot pèr li dóu quartié engabioula en Alemagno.
N’i’a que plantaran caviho à Mejano. Ié faran massoun pèr éli e si bèsti, vendran gardo-vaco, païsan.
De fatura Mejano, de ié tourna-faire d’aris, vaqui ço que n’en pènson li manadié :
Pèr d’Arbaud, ié fai revès que tout acò aboulirié lou plantun emai l’animalun.
Pèr quant à Baroncelli, se i’agrado pas de lou faire, se dis que vau mai enciso que pieta…
Enfin, d’ùni, coume lou manadié Sol, van coutrìo emé Pau Ricard.
S’èro pensa, lou Pau, de tourna-planta d’aris en Camargo, ço qu’avié pèr toco de n’en fatura pièi, au sòu, de n’en leva la sau qu’acò favourisarié la vengudo d’àutri culturo.
Mai pamens, Mejano èro pas rèn qu’un soulet mejan d’apara li Ricards dóu S.T.O.: aqui dedins, i’avié tambèn lou revenge de Ricard contro la pouliticaio, si tenènt e soun nescige que faguèron cabussa lou païs… e qu’à sa tèsto, ié meteguèron lou Marescau Pétain. Pèr Pau Ricard, queto gau de courre Camargo sus un de si chivau en clamant : « J’emm… le Maréchal Pétain et son gouvernement ».
La prouducioun : la, ris, liéume, barbarié, pourcaio, poulaio… apasturo Mejano, lou Pestrin, Santo-Marto emai quant de bon prouvençau !
En 1943, lou « Service du Travail Obligatoire » amenaço de manda vers l’Alemagno li darniés oubrié resta à Santo-Marto. Pau Ricard lis aparo qu’emé l’ajudo de Fernand Coder, gros endustriau metalurgisto fan de faus certificat de travai.
Au Pestrin, dins aquelo Ardecho alunchado, pèr Pau Ricard, destilon de fru e n’en fabregon d’alcol-carburant pèr li maquis.
En 1944, la lèi douno mai lou dre d’adouba lou « 40° » ; Pau Ricard luchara encaro pèr lou « 45° ». En 1949, lou vendra, mau-grat soun enebicioun : coungreio lou « timbre syndical » pèr paga li countravencioun di cafetié.
Un cop de mai, fai capitau di detaiant, di prouvençau, pèr ana toujour plus liuen.
Lou 24 de Mars de 1951, se coungouston mai emé soun 45 que se n’en lèvo l’enebicioun… emai sa reclamo n’en rèsto foro-bandido.
Prenon la vau torto que fan de virado emé lou cantaire Darcelys : la reclamo s’apielo sus Prouvènço.
En 1953, Pau Ricard escriéu e finanço un filme « La Caraque blonde ».
Un round de 5000 plaço crea, Mejano vèn un rode astra pèr li courso de biòu (emé lou Réjon d’Or). En 1955, engivanon l’Union des Clubs Taurins Paul Ricard : d’aquéli « clube » n’en noumbron 1600 à l’ouro d’aro.
Tres annado à de rèng, cado semano, sus R.M.C. e Radio Luxembourg, mando ¼ d’ouro de prougramo que ié dison 1500 conte de Prouvènço. Pau Ricard li fara pièi estampa.
Vesèn qu’es enca en s’apielant sus Prouvènço, soun image, soun èime que Pau Ricard promòu e douno la man au desvouloupamen de l’entre-presso.
Mai se Pau Ricard uso de l’image coume dis ome de Prouvènço, quouro ié fan de mau, assajo de lis apara. Pèr Prouvènço, soun païs, douno bataio sènso ana cerca la niue dins lis armàri… ço qu’ilustro l’afaire di « boues rouges ».
La bataio pèr la Mar :
Avoust de 1963 : dins la prèisso loucalo, se pòu legi que lis usino Pechiney de Gardano e de la Barasso van manda à l’aigo, dins la fosso cassidenco pròchi Cassis, si bourdiho.
Pau Ricard istalo un estat-majour de criso dins l’Isclo dis Embiés qu’avié croumpado en 1958.
D’argènt, aquesto lucho n’en coustarié pulèu, à Pau Ricard vo à sa Soucieta.
Mai, pamens, largo uno crousado vertadiero, que ié recampo dedins tóuti li coulabouratour, tóuti li forço vivo de soun entre-presso.
En s’ajudant de l’autourita mouralo d’Alan Bombard, d’aquesto lucho contro li « boues rouges », n’en fai un afaire naciounau. L’« intelligentsia » parisenco touto n’en seguis la draio.
D’aquesto lucho vendra la Foundacioun Ouceanougrafico Pau Ricard pèr la recerco sus lou mitan marin, istalado e finançado is Embiés pèr Pau Ricard.
Pau Ricard luchara dès annado de-longo, encaro, contro lou traçat de l’autò-routo Marsiho-Touloun.
Lou Circuit Pau Ricard :
Segur que li racino prouvençalo de Pau Ricard esplicon la creacioun dóu Circuit dóu Castellet.
Es sus aquéu sòu que, lou permés de basti ié defautant, pousquè pas douna d’alo – à l’escaloun internaciounau – à soun aeroudrome varés.
Pau Ricard avié fach un pantai : de pourgi, à Prouvènço, la sanflourado di circuit autoumoubilo dóu mounde !
Aquel envestimen ié fai pas faire de rèndo à court terme, pèr lou Groupe Pau Ricard que i’a rendu la man au proufié d’un de si fiéu, Bernat. Pèr fin d’espandi soun circuit, Pau dèu faire usanço de soun estatut d’aciounàri maje.
Ansin, en 1970, Prouvènço aura lou meiour circuit autò dóu mounde (emé 30 an d’avanço teinico).
Li racino de Pau Ricard i’an permes de se servi de Prouvènço mai tambèn de servi Prouvènço. Fin finalo, bonadi aquesto estrategìo aubourara un group multinaciounau pouderous, bèn enracina dins Prouvènço.
1998, la chifro d’afaire counsoulidado dóu Group Pernod-Ricard mountè à 20 582 MF e dedins, i’a 69,5 % tira de l’espourtacioun
De tras lou Mounde, lou Group emplego 12819 salaria
Lou taus de prougressioun de la chifro d’afaire, en 1998, es de 8 %
Lou Group Pernod-Ricard es lou proumié proudutour de vin e d’esperitous de la « Zone Euro »
Lou cinquen dóu Mounde
em’un crèis de 3 % dóu voulume en 1998. Resulto la mai grosso dóu mounde, dins lou seitour.
Jòrgi MASSIEYE
_________________________________________________________
ANNIVERSÀRI : lou 26 de Febrié 1808 nasquè à Marsiho Ounourat Daumier
Pèr l’anniversàri de la neissènço à Marsiho, lou 26 de Febrié de 1808, d’Ounourat Daumier :
– un tèste de Vitour gelu « Lou boues de Cugeo » pèr ilustra lou recuei de Daumier li « Gènt de Justiço »
– uno pichoto biougrafìo d’Ounourat Daumier
LOU BOUES DE CUGEO
Vitour Gelu (09/1842)
Ti va dieou : mi voues pas creire,
Ro, sies testar coumo un muou !
T’attaques à Moussu Peire,
Ro : li leissaras doou puou !
Ro, i’a gé dé boues dé Cugeo
Piegi qué noueste palai ;
Quan es lou gouapou qué jugeo
Lou paoure a toujou lou fai !…
Lu mi v’a rena ;
Mai avieou troou la ragi
D’ana oou viagi ;
E sieou coundana
Pèr trei jugi corna !…
Enrages, pleideges :
Sia jugea : sia grugea !
Ieou m’engini, viri, vogui ;
Ai moun foun de milo sa ;
A cin soou pèço lei logui
Per leinegoucian dé bla.
Mi n’en pren quaranto pocho
Moussu Peire, dins un mes ;
Leis estraio, é d’anicrocho
Mi paguo, quan sian oou pres…
A n’un tan gro pei
Li garça l’ensacado,
Tarounado !
Mïou mi parei
Lou secous dé la lei…
Enragea, pleidegea :
Sia jugea :sia grugea !
Doun, voou prendre la counsurto
D’un ome dé gabiné :
S’espliquan, é n’en resurto
Qué moun fatou es clar é né.
Dé soun counseou dé judici,
Oou proucurour, d’en proumié,
Per gramaci l’escupissi
Trento rodo dé darrié.
En sorten mi di :
Bouto, leisso mi faire,
Seras fraire.
Toun couquin mooudi
Ti l’anan espedi…
Enragea, pleidegea :
Sia jugea : sia grugea !
L’avouca taïo sei plumo,
Graffino sei gran cayèr,
E la barbo ni n’en fumo,
Tan es beou soun pledoyèr.
L’ussié qué gueirolavolo,
Dé plesi freto sei man.
Lou papié marqua barrolo ;
Qué dé negre su dé blan !
N’oourié dé qué empli
Uno largeo paiasso
A douei plaço ;
E, fisa vou-li ;
L’atroubaria pa un pli !…
Enragea, pleidegea :
Sia jugea : sia grugea !
L’ai sentudo, la moustardo,
Dé Nouvè jusqu’à San-Jan !
Ni n’en ai mounta, dé gardo,
Dia sei bureou d’escrivan !
M’emprenien lei reveranço,
Entandoumen, chasque jou,
Mi tiravoun, lei gavanço,
Sei fusado dé lougou !…
Qué dé roumpipen
Dé testo ! dé despenso,
Dé pacienço !
Qué dé san bouien
Avan lou jugeamen !…
Enragea, pleidegea :
Sia jugea ; sia grugea !
La questien dé mei dardèno
A la fin à prepaou ;
Lou brandaba s’entameno
Vis-à-vis doou tribunaou ;
Mai d’un paire dé famïo
Quan l’esclarcissoun lei dré,
Touto la chiurmo roupio :
Qu’espera dé douarme-dré !…
Tamben, lou madu,
Lou cheffe dé la bando.
Nou remando ;
Di : tout entendu,
Sies tu, Ro, qu’as perdu !…
Enragea, pleidegea :
Sia jugea : sia grugea !
La facho negro dé sugeo,
Escambarlan un abroué,
Lou voulur doou boues dé Cugeo
Oou men t’arribo d’aproué !…
Sies piastra, voues ren entendre,
As toun couteou é bouen bras ;
Sias soulé, ti poues defendre :
Lou sagattes é t’en vas !…
Oou palai, lou fus
Dé ta minço fortuno
Si degruno :
Foou resta chutus,
E sorti nus é crus !…
Enragea, pleidegea :
Sia jugea : sia grugea !
Ah ! qué l’avieou ben pu bèlo,
S’eme quatre coou dé poun,
Avian fini la querèlo,
A la modo dei capoun !
Qu’arrisquavi ? quaouquei boffo ?
Douei rageado dé boudin ?
Doou capeou la vieio coffo ?
E passavi moun morbin ?
Mai de sei varbaou
S’embendèli la plaguo,
Qu’estoumago,
Un tian d’aiguo-saou
Garira pa moun maou !…
Enragea, pleidegea ;
Sia jugea : sia grugea !
Gagnoun la crous dé merite
En fasen aqueou mestié !
Ah ! pu leou manda lei vite
Oou poussieou, su d’un fumié !
Qué li rounfloun à soun centre,
Portaran tor en degun ;
Si doublaran plu lou ventre
Dé la peou d’un paou cadun !
Davan l’enemi
Tou sorda qué soumïo
Si fusïo ;
E d’apoustumi
Decoroun dé momi !…
Enragea, pleidegea ;
Sia jugea : sia grugea !
La mangeanço qué noun saouno,
Fè mies, fè n’en dé lampien !
Dé soupre la camié jaouno
En tout aquelei payen !
Planta lei oou bou dei biguo
En ranguiero, lon doou Cous ;
Sounco lou fué lei coutiguo,
Lou pegoun sera moustous !
E qu’en souveni
Dé l’isemple esfrouiable,
Lou minable
Pousque plu veni
Redire à l’aveni :
Enragea, pleidegea ;
Sia jugea : sia grugea !
Alor, l’Ami… T’a agrada, lou Boues de Cugeo dóu vièi Gelu ? Eh ! Pèr tu que – belèu – pleidejes, t’a un pichoun èr de verita… Tu, n’en siéu seguro, vas jouga que te vole parla dóu vièi lioun marsihés (1) ! Tè, te siés engana… que te parlarai d’un autre qu’aurié autant bèn pouscu ilustra lis obro geluvenco, te parlarai d’un, nascu à Marsiho, lou 26 de febrié de 1808.
Eto ! Te vole parla d’Ounourat Daumier, lou caricarutisto. Mai, t’ausisse proun : me vas rebrica que li gènt de l’Ounourat « mountèron » à Paris e que l’Ounourat, éu-meme, se i’empleguè tre soun dougen anniversàri, vers un libràri (n’en fara pas grand cas dins soun obro venènto), pièi vers un ussié… e, lou sas, si caricaturo di Gènt de Justiço soun proun couneigudo !
À pas de gigant, entameno soun aprendissage : 1822, vèn l’escoulan dóu pintre e arqueoulogue Aleissandre Lenoir ; tres an après, lou vaqui dins l’ataié de litougrafìo d’un païs, lou marsihés Zefirin Belliard, un especialisto dóu retra. Proumiéris obro litougrafiado en 1830 pèr la Silhouette e la Caricature de Philippon. De 30 à 35, fai dins la poulitico… vole dire, dins la litougrafìo poulitico… e n’en resulto 250 obro. Coulabourara à l’Association mensuelle emai au Charivari. En suite de soun Gargantua, quàuqui mes, viéu sus lou coumun. E zóu, un pau de gabiolo pèr i’aprene à se trufa de ço que fau pas !
1834… À l’Ounourat, lou Massacre de la rue Transnonain (2) i’aguso la plumo. Lou regime de Louis-Felipe s’atrobo maca pèr l’escandale. Un an après, lèvon la liberta de la prèisso…
Desenant, Daumier s’emplego autant à la satiro de mour (li Cènt Roubert Macaire…) coume à la caricaturo soucialo.
‘Magino-te, l’Ami : i’a de que faire ! Coume l’Ounourat es pèr la Revoulucioun de 1848 e que i’agrado pas gaire Napouleoun III, lou vaqui jita is embàrri pèr lou Segound Empèri, simboulisa pèr soun persounage escrincela, Ratapoil (1850-1851).
Càspi ! Es pas acò qu’amosso l’engèni d’un Daumier ! Zóu, de soun vitriòli, vous croco gènt de tiatre gulant sa tirado, gènt de justice brassejant emai bavassant sus sa pratico, sauto-en-barco de tout péu e de touto merço, i’a pas res, i’a pas rèn pèr i’escapa.
‘Magino-te, Legèire, lou bèu tandem qu’aurien fa, lou Gelu emai lou Daumier ! (3)
Oudilo Delmas
1- subre-noum, post-mortem, que baiè Frederi Mistral à Daumier
2- Adóufe Thiers, menistre de l’Interiour, d’un gouvèr de Louis-Felipe, escrachè dins lou sang un mouvamen oubrié, lou 14 d’Abriéu 1834, carriero Transnonain à Paris, coume escrachara, après, la Coumuno en 1871
3- Meme s’en 1886, an ilustra lis « Oeuvres complètes de Victor Gelu, réunies en un seul volume avec avant-propos de Frédéric Mistral » emé 32 caricaturo de Daumier.
_________________________________________________________________________
ISTÒRI DE CAVAIOUN
ISTÒRI DE CAVAIOUN
L’ÉCHO DES CARRIERES n°69, pèr mai d’entre-signe picas sus liame pièi sus revisto
Uno revoulucioun, d’ùni l’abalisson, d’autre la fan, d’autre enca se i’asaton o n’en tiron li counsequènci. À-n’acò, Cavaioun i’escapè pas. Quatre noutable loucau, ome de remarco, ilustron li diferènt moumen de la Revoulucioun.
Jourdan Coupo-Tèsto
Ome de Nauto-Lèro, pren part, un di bèu premié, i manifestacioun de 1789. D’aqui ié vèn soun escais… meme s’a jamai coupa tèsto. Vengu en Avignoun, meno l’armado di « bràvi bregrand » à la batèsto de Sarrian e, vincèire, intro dins Avignoun. Es un di principau coumandatàri dóu sacrige de la Glaciero (1791) que ié soun mai de 60 à-n’èstre eisecuta. Lou fan coumandant de la gendarmarié dóu despartamen e n’aprouficho pèr croumpa de bèn naciounau. Ço qu’acipo d’àutri revouluciounàri. L’arrèston, lou jujon pèr « abus de bèn souciau », e ié trencon lou còu à Paris lou 27 de mai de 1794, gaire de semano avans Robespierre. Avié un fiéu, lou Jourdan, que ié disien Michèu e qu’avié fa nouma marescau-di-lougis de la gendarmarié à Cavaioun. Quau èro ? Michèu Jouve, l’àvi de nòsti Jouve.
Lange Cohen, lou Cabussadou
Pèr li Jusiéu sarra, despièi de siècle, dins la Carriero de Cavaioun, es lou moumen d’aprouficha li liberta de la Revoulucioun : fugisson nosto ciéuta. D’ùni rèston, coume Lange Mardochée Cohen. Aquéu fiéu de Mossé Cohen e de Lea Samuel, un noutable – marchand de sedo – manjo dins si 60 an en 1793.
Ié dison lou « Cabussadou »… un escais que s’esplicarié pèr la « cabussado » – lou ban – que ié van tèsto-pouncho… à despart que ié vendrié dóu mot latin leva dóu grè « cabus », mesuro que lis Ebriéu emplegavon pèr lou gran.
En 1794, lou representant Maignet chausiguè vuech ome de remarco pèr n’en faire – 20 jour de tèms – de maire tournant. Sabatier n’es lou premié. Cohen n’en sara lou darnié.
À soun prepaus, se conto qu’ « avié pas rèn qu’un brancan, Lange Cohen, quouro aparè di bregant l’estatuo de la catedralo de Sant-Veran. Se n’en souvenguèron, li crestian, que cado annado, enjusco vers 1910, ié faguèron uno messo pour lou repaus de soun amo… E, meme, Jan-Glaude Cohen – un de la famiho – i’apound qu’à-n’aquelo ceremounié, li prouvençau l’aurien dicho la messo à Sant-Cohen !
Andriéu-Jacinte Sabatier
Nascu à Cavaioun en 1726, fiéu d’un maçoun, soun talènt literàri s’espandis dins li saloun parisen enjusco davans li Prince. Lou Pindare cavaiounen, coume i’an mes, coumpauso d’odo que fan flòri. Nouma proufessour de Bèlli Letro au Coulège de Tournoun, s’entorno au siéu dóu tèms de la Revoulucioun. Aqui, coume lou pouèto grè, arresouno lou mounde, dins lou biais de sis odo, gaubejo de charradisso dóu fiò de Diéu. Ço que se fai e ço que plais. Agrado, soun estile. En 1794, gramaci lou representant en messioun, lou vaqui nouma maire tournant pèr 20 jour. S’entorno à Carpentras pèr i’ensigna. Es en Avignoun que mor, en 1806.
Li fraire Bedarrides
La famiho Bedarrides plantè caviho dins nosto ciéuta un siècle en rèire. En 1771, Gad (diminutiéu de Benestruc) Bedarrides de Cavaioun, avié bèn estudia e parlavo mai que d’uno lengo ; En Avignoun, èro esta inicia à la maçounarié pèr Israël Cohen, que ié disien « Carosso ». Marc, Michèu e Jóusè, si tres fiéu, s’engagèron dins lis armado de la Republico e gagnèron si galoun d’óuficié sus li camp bataié de l’Empèri, pièi aduguèron lou rite Misraïm en Franço.
Jan GIROUD
(asatacioun au prouvençau : O. Delmas)
L’Echo des Carrières, n° 69. La revisto se pòu croumpa au numerò, 6€ plus mandadis.
___________________________________________________________________
La destrucioun di vièi cantoun de Marsiho en 1943
LA DESTRUCIOUN DI VIÈI QUARTIÉ :
QUOURO LI NAZI TRAVAIAVON PÈR LOU PROUFIÉ DE LA BOURGESIÉ MARSIHESO
Bibliougrafìo :
-
Gaston CASTEL et Jean BALLARD, « Marseille- Métropole », Les Cahiers du Sud, Marseille, 1934
-
Barthélemy OLIVER, Marseille se souvient du temps des rafles
-
Alèssi DELL’UMBRIA, Histoire universelle de Marseille, Agone, Marseille, 2006
L’avalimen di Vièi Quartié de Marsiho pèr li nazi entre lou 1é e lou 19 de febrié de 1943 es un afaire que tóuti sis aspèt soun, vuei, couneigu pèr lis istourian-cercaire. Mai lou grand publi, coume se dis, saup pas toujour vertadieramen coume li causo se soun facho nimai l’óurigino d’aquésti causo. Darrié lis alemand, fau bèn coumprene qu’i’avié la man de la bourgesié marsiheso.
Despièi de tèms, la bourgesié marsiheso pantaiavo : voulié se desfaire di Vièi Quartié de Marsiho. Lou mejan ? Li toumba. Perqué ? Pèr faire de proufié en bastissènt d’oustau nòu pèr li qu’an de sòu. Pèr acò faire, falié foro-bandi li poupulacioun oubriero que ié restavon. L’arribado à la coumuno de la chourmo Ribot-Sabiani, en 1931, devié avança li causo : carguèron Jaque Greber, architèite parisen, de mounta lou proujèt. Lou mitan dis armatour marsihés, pieloun de la coumuno nouvello, acetavo voulountié de metre d’argènt dins lou proujèt.
Mai lou Greber voulié pas aclapa tout lou Vièi Quartié. Fuguè trespassa pèr Gastoun CASTEL, Presidènt de la coumessioun cargado de faire un plan direitour dóu relarg marsihés. D’aquéu CASTEL, éu, voulié toumba la vilo vièio touto. Coutrìo emé Jan BALLARD, baile de la revisto Les Cahiers du Sud, publiquè un manifèste dins aquelo d’aqui, en 1934. Se ié disié : « La seule solution que nous croyons équitable consisterait, à notre avis, à tout raser et, sur ces emplacements, construire des quartiers neufs. […] Ces terrains doivent être, à notre avis, livrés aux grands capitaux, qui, convaincus de l’avenir de cette zone, transformeront par la sorcellerie de l’urbanisme ces tertres tondus et pelés en un centre de bruit, de lumière et de richesse ». L’an d’après, la chourmo coumunalo Ribot–Sabiani chifravo pèr leissa lou terren de Darrié-la-Bourso à ‘no banco.
Li proujèt ambicious de CASTEL e BALLARD emai de RIBOT e SABIANI trespassavon li poussibleta financiero de la Coumuno de Marsiho… bord que falié esproupria emai indannisa.
Emé lou Gouvèr de Vichy, l’afaire fuguè fisa à Éugèni Beaudoin. Aquéu d’aqui reprenguè li plan de CASTEL e BALLARD. Aquéu plan Beaudoin agradavo mai que mai à la bourgesié marsiheso. Mai falié toujour se desfaire di poupulacioun que restavon aqui. Es ço que faguèron li nazi e lis autourita franceso tre janvié 43, em’uno raflo coume se n’èro jamai visto à Marsiho. 25 000 estajan deguèron leissa soun oustau, 12 000 d’entr’éli fuguèron mena au camp de Frejus,
1 650 fuguèron manda dins de camp de councentracioun alemand. Aqui dedins, i’avié 782 jusiéu.
Lou 1é de febrié de 1943, lis alemand coumencèron de faire peta lis oustau. Tout acò fuguè acaba lou 19 de febrié de 1943.
Coume se poudrié-ti esplica la coustitucioun d’uno soucieta inmoubiliero pèr la recoustrucioun di Vièi Quartié que lis estatut n’en fuguèron pausa à la Prefeturo lou jour meme de la debuto de la toumbado di Vièi Quartié ? Sarié-ti pas estrange, acò ? Subre-tout que lou prefèt passè uno counvencioun em’aquesto soucieta qu’aurié lou tout dis ouperacioun de recoustrucioun dis endré que devien èstre toumba : aquéli d’aqui èron eisatamen li qu’avien previst dins li plan CASTEL, BALLARD, BEAUDOIN… Lis esproupriacioun, souvènti-cop, coston proun dardèno e prenon de tèms : mai de 20 an pèr coucha tóuti lis estajan de Darrié-la-Bourso ! Mai gramaci li nazi, la bourgesié marsiheso pousquè tourna aquesto dificulta.
Jòrgi MASSIEYE
_________________________________________________________


text:
vendredi, 28 juillet 2017
LO COMITAT D'AFRAIREMENT OCCITANOCATALAN E LO REFERENDUM .
Lo Comitat d’Afrairament Occitanocatalan (CAÒC) exigís que las bilhetas de vòte del referendum sus l’independéncia que se tendrá lo 1r d’octòbre venent en Catalonha e Aran sián en occitan tanben en Catalonha tota. Davant la possibilitat que s’estampen en occitan sonque las bilhetas de vòte per Aran, lo CAÒC a mandat una letra a totes los deputats independentistas en lor sollicitant de modificar d’urgéncia l’article 7.1 de la Lei del Referendum. Aquel article establís que las bilhetas seràn en occitan, catalan e espanhòl solament en Aran, del temps que seràn en catalan e espanhòl dins la rèsta del territòri.
Lo CAÒC crei que lo referendum del 1r d’octòbre es un eveniment pro important per que los araneses que demòran fòra de la Val d’Aran pòscan exercir lor drech de vòte en lenga nòstra, segon la lei.
Dins aquel sens, lo CAÒC soslinha als deputats qu’“ara que Catalonha es a mand de bastir una nòva Republica, que tracte pas la lenga d’Aran coma Espanha a maltractat la lenga dels catalans”.
07:39 Publié dans Actions, Actualités, Associations, Blog, Bons plans, Coup de coeur/Coup de griffe, Débat/Forum, La Lettre de Pais Nostre, Politique, solidaritat | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook