text:
Moçambic
Moçambic (nom complèt : Republica de Moçambic) es un estat situat lòng de la costat sud-orientala d'Africa. Es enviroutat per l'Ocean Indian a l'èst, Sud-Africa e Swaziland au sud, Zimbabwe, Zambia e Malawi a l'oèst e Tanzania au nòrd. A una superficia de 801 590 km² e sa capitala es Maputo. Sa populacion es d'environ 25 milions d'abitants (2014) que son d'origina bantó per la màger part. Anciana colonia portuguesa venguda independenta en 1975, es lo segond país lusofòn dau continent. Son Istòria es marcada per una guèrra civila lònga entre comunistas e anticomunistas de 1976 a 1992. Causèt un milion de mòrts e de degalhs fòrça importants que fan uei de Moçambic un deis estats pus paures de la planeta.
Lo gentilici es moçambiqués, -esa.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Diplomacia e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
Moçambic si situa entre 10 e 27° de latitud sud au sud-oèst de l'Ocean Indian. Sa geografia es premier caracterizada per son litorau fòrça lòng (2 400 km) e son plan costier que cuebre 44% dau territòri. Importanta dins lo sud, la largor d'aqueu plan demenisse en direccion dau nòrd. Es fach de sediments (arenas e alluvions cretacèus e terciaris). Vèrs l'oèst, l'altitud aumenta pas a pas amb una premiera region de platèus situats entre 200 e 600 m e una segonda entre 600 e 1 000 m. Lòng dei frontieras ambé Zimbabwe e Sud-Africa, aquelei platèus si transforman en montanhas qu'agantan 2 436 m au Mont Binga, cima pus auta dau país. Enfin, dins lo nòrd, si troba una autra zòna d'altitud (entre 700 e 1 200 m) liada ai valats d'afondrament de Malawi e de Zambèzi que fan partida dau Grand Rift African.
Lei rius son rars dins lo sud dau territòri moçambiqués e nombrós dins lo nòrd. En causa de la topografia de Moçambic, an de perfieus similars. Lo sens d'escorrement es orientat dau nòrd-oèst au sud-èst entraïnant ansin la formacion de barrieras naturalas que copan lei comunicacions terrèstras e lo debit es important. Lo cors superior es generalament agitat (cascadas, capaus...). En revènge, dins lei tèrras bassas, l'escorrement vèn fòrça lent, çò que causa la formacion de corbas, de lònas e de deltàs palunós. Lei pus importants son Zambèzi, Limpogo, Ruvuma, Lurio e Sabi. En particular, Zambèzi, quatren riu pus important d'Africa, es un axe de comunicacion important vèrs l'interior dau continent.
Enfin, Moçambic tèn tanben una partida dau Lac Malawi mai, encastrada dins de cadenas montanhosas de mai de 3 000 m d'altitud, es d'accès fòrça malaisat.
Clima[modificar | modificar la font]
Moçambic a un clima tropicau ambé doi sasons, una umida que va d'octòbre a març e una seca que d'abriu a setembre. Lei precipitacions e lei temperaturas demenisson ambé l'altitud e dins lei regions nòrd e sud. Lo nivèu anuau mejan de precipitacions es de 590 mm ambé de variacions que van de 500 a 900 m entre lei diferentei regions. De nòtar que lei ciclons son pas rars dins lo corrent de la sason umida. La temperatura es auta tota l'annada. Per exemple, en Maputo, evoluciona de 13-24°C en julhet a 22-31°C en febrier.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2014, Moçambic aviá environ 25 milions d'abitants. En causa de la guèrra civila lònga, dau desvolopament economic feble dau país e de l'epidemia grèva de SIDA que toca lo país (12% de la populacion es seropositiva), l'esperança de vida es febla (51,7 ans) e la populacion fòrça jova. Pasmens, gràcias a un taus de feconditat fòrça aut (5,9 enfants per frema en 2011), la demografia aumenta rapidament (+2,45%/an en 2014).
Aquela populacion es sustot concentrada dins lei províncias de Zambèzi e de Nampula (45%) e a l'entorn de la capitala au sud. Lei vilas pus importantas son Maputo (1,178 milion d'abitants), Matola (672 000), Sofala (431 000), Nampula (388 000), Chimoio (257 000) e Nacala (244 000). Pasmens, l'urbanizacion es encara limitada (31,9% en 2014) e maugrat l'importància de la populacion, solament 14 vilas passavan 100 000 abitants en 2014.
La populacion es d'origina bantó franc de quauquei minoritats europèas numericament fòrça feblas eissidas dei colons portugués. Pasmens, lei populacions bantós son devesidas entre un nombre important de pòbles diferents e 101 etnias son oficialament reconoissudas. Au nivèu demografic, lei pus importants son lei Makuas, lei Senas, lei Shonas e lei Tsongas. Dins aquò, aquelei grops etnics forman pas la majoritat de la populacion. Per exemple, lei Makuas, que son lei pus nombrós, son solament 4 milions. Mai d'una minoritat existisse donc dins lo país.
Lengas[modificar | modificar la font]
Moçambic es un país multilingüe amb au mens 43 lengas diferentas parladas sus son territòri. La lenga oficiala es lo portugués. Es la lenga principala de la populacion (50,4% deis abitants la parlavan en 2007) ambé de disparitats importantas entre zònas urbanas (80,8%) e ruralas (36,3%) e l'unica lenga parlada dins tot lo país. Pasmens, es la lenga mairala de solament 10,7% de la populacion.
Leis autrei lengas, sustot d'origina bantó, son de lengas etnicas parladas sus una fraccion mai ò mens limitada dau territòri. Lei principalei son lo makua (24,8%), lo shena (11,2%), lo tsonga (11,2%), lo lomwe (7,9%), lo shona (6,6%), lo tswa (4,7%), lo ronga (3,9%), lo nyungwe (2,8%), lo chopi (2,5%), lo chiyao (2,3%) e lo makonde (2,3%).
Religions[modificar | modificar la font]
Lo darrier recensament religiós de la populacion aguèt luec en 2007. Quatre grops principaus existisson au sen de la populacion : un ensems crestian (56,1%) fòrça eterogenèu, un blòt musulman (17,9%), un grop practicant encara lei religions tradicionalas (6,7%) e un grop pron important qu'èra atèu ò agnostic (18,7%). L'ensems crestian es caracterizat per una concurréncia fòrta entre lei diferentei glèisas. Lei Catolics èran lo grop pus important (28,4%) mai dèvon faciar mai d'una glèisa protestanta fòrça dinamica coma lei sionistas crestians (15,5%), lei pandecostistas (10,6%) e leis anglicans (1,3%).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei migracions bantós e lo desvolopament dau comèrci swahili[modificar | modificar la font]
Ai sègles VIII e IX, de Bantós s'installèron lòng dau litorau de l'Ocean Indian. Li rescontrèron de marchands arabis musulmans dichs Chirazis que s'interessavan au comèrci de fusta, d'evòri, d'aur e d'esclaus. Aquò favorizèt la formacion de ciutats-estats portuàrias rivalas generalament installadas dins de pòrts naturaus ò d'endrechs dotats de defensas naturalas fòrtas (illa...). Au sègle XIII, lo mestissatge entre Chirazis e Bantós èra generalizat e l'esplecha de jaciments d'aur dins lo continent favorizèt lo desvolopament de la region. En Moçambic actuau, la vila marchanda principala èra Sofala que despendiá dau sultan de Kilwa. Èra dirigida per un governador cargat de susvelhar lo comèrci d'aur dins la vau de Zambèzi.
La conquista portuguesa e la formacion de la colonia de Moçambic[modificar | modificar la font]
Au sègle XV, lei Portugués arribèron dins la region. Son objectiu èra de durbir una rota maritim entre Euròpa e Índia. Per elei, lei pòrts d'Africa Orientala representavan d'escalas interessentas per avitalhar sei naviris e decidèron donc de conquistar aquelei pòrts. Sofala foguèt ocupat en 1502 e leis autrei vilas dau litorau dins lo corrent deis annadas seguentas (Kilwa e Mombasa en 1505, Mafia, Zanzibar e Pemba en 1509). Pasmens, aquelei vilas èran malaisadas de defendre en causa de l'alunchament ambé la metropòli. Au sègle XVII, un conflicte còntra lo sultanat d'Oman entraïnèt la pèrda d'unei pòrts. En 1752, un tractat sancionèt lei desfachas portuguesas e definiguèt lo cap Delgado coma limit deis esfèras d'influéncia respectivas dei dos estats.
Dins lo corrent dau sègle XVIII, lo mestissatge si generalizèt entre Portugués e populacions localas. En consequéncia, lei colons adoptèron un mòde de vida mai e mai african. Pasmens, contunièron de si considerar portugués e, en 1752, un tractat conclut amb Oman e la nominacion d'un governador a Moçambic permetèron de fondar oficialament una colonia que prenguèt lo nom de sa capitala. Gropava alora una tiera de comptadors (Moçambic, Ibo, Angoche, Quelimane, Espirito Santo) situat au sud dau cap Delgado, limit d'influéncia ambé leis Omanés. L'autoritat dau governador li èra febla e poguèt pas empachar, per exemple, França de comprar d'esclaus dins la region per sei colonias de l'Ocean Indian.
La fin de l'esclavatge entraïnèt una crisi importanta de l'economia de Moçambic en causa de l'afondrament dau comèrci ambé la metropòli. Lo dinamisme comerciau dau sultanat d'Oman-Zanzibar[1] e d'atacas regularas dau Reiaume de Gaza agravèron la situacion e la colonia comencèt de declinar fins a la fin dau sègle XIX.
Lo partiment dau sud d'Africa ambé lei Britanics[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1870, Portugal comencèt de s'inquietar de l'expansionisme britanic dins lo sud dau continent african. De 1877 a 1879, l'explorator Alexandre de Serpa Pinto traversèt d'èst en oèst la region entre Moçambic e Angòla avans lo Britanic Livingstone. Puei, durant lo decenni 1880, lei Portugués assaièron de liar lei doas colonias e publiquèron la lista de sei revendicacions. Pasmens, en fàcia de la poissança britanica e de la manca de mejans, deguèron renonciar a son projècte en 1890 e laissar Londres instaurar sa dominacion sus lo territòri de la Rodèsia futura. De mai, Portugal comencèt de si preocupar d'establir un contraròtle efectiu sus lei territòris de son esfèra d'influéncia, çò que necessitèt unei campanhas militaras per sometre unei caps indigèns qu'èran demorats de facto independents. En particular, en 1894-1895, lei Portugués conquistèron lo Reiaume de Gaza (batalha de Coolela).
Moçambic foguèt alora dich Africa Orientala Portuguesa e, en 1907, una capitala novèla foguèt creada dins lo sud a Lourenço Marques (l'èx-comptador d'Espirito Santo que venguèt Maputo après l'independéncia). Permetiá de raprochar lo centre de decision coloniau de Sud-Africa que son desvolopament economic sosteniá aqueu de la colonia. Pasmens, la consequéncia d'aqueu transferiment foguèt de concentrar l'interès dau govèrn portugués vèrs lo sud de Moçambic. En 1909, un acòrdi permetèt lo mandadís d'obriers moçambiqués dins lei minas de Sud-Africa. Puei, en 1926, la dictatura de Salazar decidèt d'encoratjar la colonizacion de poblament de sei colonias africanas e de colons blancs venguèron s'installar en Moçambic. Li formèron una classa mejana de proprietaris agricòlas ò de foncionaris. En revènge, après la fondacion de Lourenço Marques lo nòrd e lo centre foguèron negligits e son esplecha finalament fisada a de companhiás privadas dins de condicions duras. En 1926, lo regime de l'indigenat foguèt definit per donar una basa legala au trabalh fòrçat deis Africans. Dins tota la colonia, lo desvolopament demorèt fòrça limitat, especialament dins lei zònas poblats per d'Africans.
La guèrra d'independéncia[modificar | modificar la font]
Au començament dau decenni 1960, Portugal decidèt de modernizar lo sistèma economic de Moçambic (supression de l'indigenat en 1961). Pasmens, aquò empachèt pas la creacion d'una guerilha independentista dicha Front de liberacion de Moçambic (FRELIMO). Creat en 1962 per Eduardo Mondlane en Tanzania, lo movement organizèt sei premiereis accions armadas dins lo nòrd de la colonia en 1964. Un an pus tard, aviá conquistat un cinquen dau territòri mai de tensions intèrnas entre comunistas e non comunistas ò entre etnias dau nòrd e dau sud l'afebliguèt fins a 1970. Son fondator foguèt assassinat en 1969. A la perfin, lei comunistas s'impausèron mai lo rancòr acumulada participèt a la generalizacion de la guèrra civila après l'independéncia.
Militarament, un equilibri s iformèt ambé l'armada portuguesa qu'aviá un equipament e una disciplina superiors mai pas pron de soudats per ocupar tota la region. L'eveniment decisiu de la guèrra foguèt la Revolucion deis Ulhets en 1974 qu'entraïnèt l'afondrament de la dictatura en Portugal. Lo govèrn novèu laissèt l'independéncia a sei colonias. Pasmens, en Moçambic, la transicion si fèt dins de condicions de tensions extrèmas. Lo FRELIMO refusèt d'arrestar lei combats e la màger part dei Portugués, encoratjats per Lisbona ò menaçats per l'insureccion, quitèron lo país entraïnant l'afondrament deis estructuras administrativas.
La guèrra civila[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, lo FRELIMO prenguèt lo poder e formèt una republica populara d'inspiracion socialista. Samora Machel ne'n venguèt president e deguèt faciar una situacion fòrça malaisada en causa de la disparicion de l'administracion coloniala e de l'ostilitat de certanei regions. De mai, lei metòdes autoritaris deis autoritats e sa politica agricòla (nacionalizacion, regropament de vilatges, promocion de tenements d'Estat novèus per remplaçar aquelei dau periòde coloniau...) foguèron a l'origina de tensions importantas dins lei regions ruralas. L'aplicacion dei sancions internacionalas còntra Rodèsia e Sud-Africa, partenaris economics importants de Moçambic, agravèron tanben mai lei desòrdres economics. En 1977, una guerilha anticomunista dicha Resisténcia nacionala de Moçambic (RENATO), sostenguda per Sud-Africa, Rodèsia e leis Estats Units, si formèt donc e comencèt una guèrra civila lònga, atròça e saunosa (environ un milion de mòrts) còntra lo govèrn socialista.
La fin de la guèrra civila e la democratizacion[modificar | modificar la font]
Samora Machel morèt dins un accident d'avion en 1986 e foguèt remplaçat per Joaquim Alberto Chissano. Lo president novèu decidèt de liberalizar l'economia ambé l'acòrdi dau FRELIMO. Quatre ans pus tard, una constitucion novèla intrèt en vigor e instaurèt lo multipartisme. Puei, en 1992, un acòrdi foguèt signat ambé la RENAMO e una fòrça internacionala foguèt creada per susvelhar lo procès de patz. Dempuei aquela annada, lo FRELIMO garda lo poder e la RENATO es lo partit principau de l'oposicion.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Moçambic es una republica multipartista de regime presidenciau que seis institucions son regidas per una constitucion intrada en vigor en 1990 e modificada en 2004. Lo poder executiu es tengut per lo president que fa tanben ofici de cap dau govèrn[2]. Es elegit per un mandat de cinc annadas au sufragi universau. Lo poder legislatiu es tengut per un parlament monocamerau dich Assemblada de la Republica. Es format de 250 deputats elegits per cinc ans segon un sistèma de proporcionalitat. Lo temps de la ciutadanetat es de 18 ans.
Lo poder judiciari es devesit entre diferentei brancas especializadas (afaires penaus, civius, divòrci, justicía militara...). La Cort Suprèma de Moçambic es la juridiccion pus auta. Sei jutjes son nomats per lo president. En revènge, dins lei juridiccions inferioras, lei jutjes son generalament nomats per de confraires per assegurar son independéncia. Pasmens, la corrupcion demora un problema important tant au sen de la justícia que dei dos autrei poders.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri moçambiqués es devesit entre 10 províncias e Maputo. Aqueleis entitats son dirigidas per de governadors nomats per lo president e d'assembladas elegits au sufragi indirècte. Son formadas de districtes (405) e en postos.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lei simbòls nacionaus principaus de Moçambic son son drapèu, son blason e son imne nacionau. En revènge, a ges de devisa nacionala. Lo drapèu foguèt adoptat lo 1èr de mai de 1983 e es inspirat dau drapèu dau FRELIMO. Es fach de cinc colors e de quatre emblèmas. Lo negre simboliza lo continentafrican, lo jaune lei richessas mineralas dau país, lo verd sei richessas agricòlas, lo blanc la patz e lo roge lo combat dau pòble per l'independéncia. Regardant leis emblèmas, l'estela jauna representa la solidaritat dau pòble e sa fisança dins lo socialisme, lo libre l'educacion, l'aissada lei païsans e l'agricultura e lo fusiu d'assaut AK-47 la determinacion dau pòble de protegir sa libertat. Lo blason moçambiqués foguèt adoptat en 1990 e es tanben inspirat d'aqueu dau regime comunista. Reprenon lei colors e leis emblèmas dau drapèu. Enfin, l'imne nacionau es Pátria Amada adoptat en 2002 en remplaçament de Viva, Viva a FRELIMO que foguèt l'imne moçambiqués de 1975 a 2002.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Diplomacia[modificar | modificar la font]
Dempuei la fin de la guèrra civila e la casuda dau regime d'apartheid, Moçambic es un actor diplomatic segondari dau sud d'Africa en causa de l'influéncia mai e mai importanta de l'Africa dau Sud dins la region. La diplomacia de Maputo es d'ara endavant orientat vèrs la mobilizacion dei ressorsas internacionalas per finançar son desvolopament e vèrs la creacion de condicions favorablas a l'arribada d'investisseires estrangiers.
Lei relacions ambé Pretòria son donc fòrça importantas en causa de l'importància de Sud-Africa dins l'economia moçambiquesa. Son sostengudas per lei relacions ancianas qu'existisson entre lo FRELIMO e l'ANC e per l'importanta comunautat de trabalhaires moçambiqués installats en Africa dau Sud. Lo vesin dau sud es ansin lo premier fornisseire e la segonda practica de l'economia de Moçambic. Pasmens, l'importància relativa dei liames entre lei dos país demenisse pauc a pauc. Per exemple, Pretòria èra solament lo 5en investisseire dau país en 2012. De mai, d'esmogudas xenofòbas aguèron luec en 2008 entraïnant la mòrt de 8 obriers moçambiqués e laissant un malaise prefond. Lei relacions ambé Zimbabwe son pus complèxas car la RENAMO es ostil au regime de Robert Mugabe. Dins aquò, lo FRELIMO mantèn de relacions bònas ambé son vesin que sa produccion electrica li es indispensabla.
Tocant lei país susceptibles d'ajudar son desvolopament, Moçambic a melhorat sei relacions ambé leis Estats Units d'America, China, lei país lusofòns (Portugal e Brasil) e l'Union Europèa (sustot lo Reiaume Unit e Itàlia). Lei companhiás d'aquelei país son interessadas per l'esplecha dei ressorsas naturalas dau territòri moçambiqués. Pasmens, aquò favoriza tanben lo melhorament dei tecnicas agricòlas.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Moçambic gropavan 11 200 òmes en 2008 amb un budget de 117 milions de dolars (2,5% dau PIB). Son devesidas entre una branca terrèstra, una branca aeriana e una pichona marina militara. Leis armaments datan dau periòde de la Guèrra Freja (T-55, BTR-60, Mig-21...) e son originaris dau Blòt Orientau (URSS, Bulgaria, Romania...). En 2012, la màger part deis equipaments èra fòra servici. Dempuei la fin de la guèrra civila, aquelei fòrças participan regularament a de missions de mantenement de la patz en Africa ambé lo mandadís de contingents de quauquei centenaus de soudats.
Economia[modificar | modificar la font]
Moçambic es un país paure amb una economia pauc desvolopada. En 2014, son PIB èra de 16,59 miliards de dolars siá 672 $/ab. L'agricultura n'es la basa que representava 28,9% dau PIB en 2014 e emplegava aperaquí 80% de la populacion activa. La meteissa annada, l'industria ne'n formava 24% mai èra solament a l'origina de 6% deis emplechs de l'economia moçambiquesa. Enfin, lo sector terciari presentava de caracteristicas similaras amb una part importanta dau PIB (47,1%) mai una part menora de la populacion menora (13%).
L'agricultura assegura pas lei besonhs alimentaris dau país mai capita d'exportar dau coton, dau sucre e de produccions importantas de nòses de cajó e de cambaròts. Leis axes de desvolopament privilegiats per lo govèrn son lo sector toristic e l'esplecha dei ressorsas minieras (arenas mineralizats, carbon, aur, alumini, tantal...). Pasmens, leis andicaps son encara nombrós coma la manca d'infrastructuras, la manca d'un sistèma universitari eficaç e la dependéncia de l'economia moçambiquesa envèrs Sud-Africa.
Cultura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Divèrseis etnias de Moçambic a una tradicion esculturala importanta, especialament tocant lo trabalh de la fusta. Tradicionalament, permetiá de realizar d'objèctes d'ornamentacion e de mascas ritualas. Pasmens, ambé la lucha còntra lo colonialisme, aquel art evolucionèt per comprendre de tendàncias pus politicas destinadas a denonciar lei problemas de la societat moçambiquesa (guèrra civila, famina...).
Musica[modificar | modificar la font]
La musica moçambiquesa es eissida de la mescla entre d'estiles musicaus africans, la musica portuguesa e la musica brasilièra. La forma pus populara es la marrabenta apareissuda entre 1930-1940 en Maputo. Dempuei l'independéncia, lei musicians de Moçambic an rebutat una partida gròssa deis influéncias europèas au profiech de tendàncias africanas popularas originàrias dau sud dau continent (RDC, Zimbabwe, Tanzania ò Sud-Africa). Aqueu movement es sostengut per lo govèrn e leis autoritats localas qu'organizan de festevaus musicaus frequents. Aquela politica favoriza lo desvolopament d'estiles novèus coma lo pandza que vèn dau reggae e dau hip-hop.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura moçambiquesa es recenta e sustot escricha en portugués. Dempuei la fin dau sègle XX, d'escrivans coma José Craveirinha, Suleiman Cassamo e sustot Mia Couto an ganhat una reconeissença au sen de la literatura lusofòna ambé mai d'un prèmi prestigiós. Lei tematicas principalas de seis òbras son dirèctament inspiradas per leis eveniments de l'istòria moçambiguesa (anticolonialisme per Craveirinha, antimarxisme per Couto) e per lei sciéncias (Cassamo es engenhaire, Couto biologista). En revènge, lei racòntes tradicionaus dei diferenteis etnias son encara pauc esplechats per leis escrivans locaus.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Zanzibar fèt partida d'Oman fins a son independéncia en 1861.
- ↑ Pasmens, existisse un pòste de Premier Ministre au sen dau govèrn.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn de Moçambic - pagina oficiala
- Institut Nacional del Petròli
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Harald III de Norvègia
Harald III de Norvègia (vèrs 1015 - 25 de setembre de 1066), tanben dich Harald Sigurdsson o Harald Hardrada, foguèt un rèi de Norvègia que reinèt de 1046 a sa mòrt. Exilat durant sa jovença, partiguèt a Constantinòple onte venguèt lo cap de la Garda varega de l'Empèri Bizantin. Per la seguida, poguèt rintrar dins son país en 1043 e s'establiguèt un partiment dau poder ambé Magnus Ièr que moriguèt en 1047. Harald venguèt alora l'unic rèi de Norvègia. En 1066, faguèt partida dei pretendents au tròne d'Anglatèrra e organizèt una expedicion armada per sostenir sei pretencions. Pasmens, maugrat un premier succès après son desbarcament, foguèt tuat per lei fòrças d'Harold II a Stamford Bridge.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1840
Aquesta pagina concernís l'an 1840 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Fin de la Premiera Guèrra Carlista que s'acabèt per la victòria d'Isabèu II. Carles de Borbon deguèt s'exilar en França.
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Guilhèm III que foguèt remplaçat per Frederic Guilhèm IV.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Despausicion dau negus — fantòche — Sahle Dengel per l'anciana regenta Menen ambé l'approbacion de son fiu Ali II. Yohannes III foguèt nomat per lo remplaçar.
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Batalha d’Oshogbo e desfacha dei fòrças de Sokoto que deguèron abandonar lo nòrd dau reiaume d'Oyo. Aquò marquèt lo limit de l'expansion de Sokoto vèrs lo sud e lei frontieras dau Califat acomencèron de s'estabilizar.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Fragmentacion de la Societat estatsunidenca còntra l'esclavatge (fondada en 1833) en causa dei desacòrdis tròp importants entre abolicionistas radicaus (coma Garrison) e moderats (coma Theodore Weld)[1]. Pasmens, a permes de renfòrçar l'influéncia dei movements abolicionistas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion de son estudi de la desidratacion dei zeolitas per lo quimista francés Alexis Damour (1808-1902). En particular, observèt la possibilitat de desidratar un zeolita sensa modificar son estructura (→ 1925).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Paul Meyer, filològ francés (m. 1917)
- 2 d'abril - Émile Zola, escrivan francés (m. 1902)
- 7 de mai - Piotr Ilich Chaikovskii, compositor romantic rus (m. 1893)
- 13 de mai - Anfós Daudet, escrivan provençal (m. 1897)
- 16 d'octobre - Kuroda Kiyotaka, primièr ministre de Japon (m. 1900)
- 2 de novembre - Victorino de la Plaza, president d'Argentina (m. 1919)
- 12 de novembre - Auguste Rodin, escultor francés (m. 1917)
- 14 de novembre - Claude Monet, pintor francés (m. 1826)


text:
Baruch Spinoza
Benedictus de Spinoza (24 de novembre de 1632 - 21 de febrièr de 1677), tanben nomenat Baruch Spinoza nasquèt a Amsterdam d'una familha josieva d'origena portuguesa. Educat per èsser rabin, acabèt expulsat de la comunitat josieva a causa de son actitud critica.
A causa de sa pensada se destornèt de totes los establiments socials e religioses: josieus, catolics e protestants.
Somari
Pensada de Spinoza[modificar | modificar la font]
La realitat[modificar | modificar la font]
Coma totes los racionalistas, compren la realitat coma una substància (quicòm que demanda pas cap d'autra causa per existir) mas la pòrta fins sas darrièras consequéncias: i cap mai realitat o substància que Dieu. Aquò significa que las substàncias creadas pòdon pas existir. Mas, alara, qu'es la natura?
Per Spinoza i a una sola responsa possibla: Dieu es la natura (Deus sive natura). Dieu es la causa immanenta e non transcendenta de l'Univèrs (concepcion panteïsta de la realitat), idèa exprimida de per abans per Pierre Charron.
De l'unica substància existissenta, quicòm que la compreneson ne sasís coma essencial son los atributs. Dieu o la natura a un nombre d'atributs infinit dels quals nosautres solament coneissèm la pensada e l'espandida.
D'un autre costat, cadun d'aqueles atributs se concrèta en modes que son los èssers particulars. Aquò vòl dire que las causas son solament concretizacion limitadas de la substància.
La natura umana[modificar | modificar la font]
Còrs e arma umans son de mòdes de l'unica substància qu'existís. L'arma es una partida de la coneissença divina e lo còrs de espandida divin. E coma en Dieu i a un estricte parallelisme entre l'òrdre de las idèas e aquel de las causas, aqueste tanben existís en l'èsser uman. D'aquest biais, lo problèma de la comunicacion entre las substàncias desapareis.
Coneissença umana[modificar | modificar la font]
Coma l'èsser uman es pas Dieu, del meteis biais que la partida es pas lo tot, pas totas nòstras coneissenças son adaptadas. Spinoza prepausa tres nivèls de coneissença:
- Sensible: coneissença imprecisa de la realitat.
- Racional: apòrta vertats universalas e necessàrias.
- Intuitiú: coneissença de las idèas innadas e del son fondament comun: Dieu.
Bibliografia atribuida a Spinoza[modificar | modificar la font]
- Principis de filosofia de Decartes (1663).
- Tractat teologico-politic (1670).
- Etica demostrada segon l'ordre geometric.
- Tractat politic.
- Tractat de la reforma de l'entendement.
- Brèu tractat.
De totes los libres de Spinoza, solament los dos primièrs d'aquela lista foguèron publicats de la vida del filosòf (los autres postums). Pasmens, la pensada de Spinoza foguèt famosa per tota Euròpa, avent sos admiradors (Leibniz) e pro detractors. Plan segur la pensada de Spinoza foguèt mal vista per de grands sectors de la religion catolica, protestant e josieva. Pasmens, es plan car que la pensada de Spinoza foguèt importanta per l'evolucion de la pensada de Kant, e mai encara de Hegel.
L'Etica[modificar | modificar la font]
L'Etica demostrada segon l'ordre geometric o simplament Etica, es considerada generalament coma l'òbra mai important de Spinoza. Es una publicacion postuma de 1677, qualques meses aprèp la mort de Spinoza lo meteis an.
Compta 5 capítols:
- De Dieu.
- De la natura e origina de l'arma.
- De l'origena e natura de las passions.
- De la servitud umana, o de la fòrça de las passions.
- Del poder de l'entendement o de la libertat umana.
Bibliografia e referéncias[modificar | modificar la font]
― (es)Augusto, Roberto (2009): «La crítica de Schelling a la filosofía de Spinoza», dins: Estudios Filosóficos, Instituto Superior de Filosofía de Valladolid, vol. LVIII, n.º 168, pp. 293-311.
― (es)Beltrán, Miquel (1998): Un espejo extraviado. Spinoza y la filosofía hispano-judía. Riopiedras. Barcelona.


text:
Classificacion classica
En biologia, la classificacion classica vòl dire la classificacion scientifica acceptada. S'opausa a la classificacion filogenetica, qu'es la classificacion scientifica novèla, en utilizant las sequéncias d'ADN e l'analisi cladistica.
En botanica, la classificacion classica dels angiospèrmes es la classificacion Cronquist (1981) e la classificacion filogenetica dels angiospèrmes e la classificacion APG (1998) o la classificacion APG II (2003).
Diferentas classifications[modificar | modificar la font]
La classificacion classica a evoluit gràcias al trabalh de grands taxinomistas. Trabalhs que son estats integrats siá complètament, siá parcialament per la comunautat scientifica. Mas, contràriament a Linné, la màger part dels taxinomistas an trabalhat sus un ensemble restrench d'espècias.
Vaquí qualques unas d'aquestas classificacions:
- Vegetals en general
- Classificacion de Engler (1877, 1909 puèi 1924) per Adolf Engler
- Classificacion de Wettstein (1935) per Richard Wettstein
- Plantas de granas (Spermatophytes) en particular
- Classificacion de Candolle (1819 puèi 1824 a 1873) per Augustin Pyrame de Candolle
- Classificacion de Bentham e Hooker (1862 a 1883) per George Bentham e Joseph Dalton Hooker
- Plantas de flors (Angiospèrmes) en particular
- Classificacion de Takhtajan (1954 puèi 1997) per Armen Takhtajan
- Classificacion de Cronquist (1968 puèi 1988, la grand òbra de 1981) per Arthur Cronquist basada sus la de Takhtajan~
- Es la classificacion oficiala de las taxobox d'angiospèrmes dins wikipèdia
- ITIS seguís aquesta classificacion
- Classificacion de Thorne (pauc utilizada) (1992, 2000, 2002) per Robert Folger Thorne
- Classificacion de Dahlgren (pauc utilizada) (1975, 1983, 1989) per Rolf Martin Theodor Dahlgren
- Ausèls
- Classificacion de Howard e Moore per Richard Howard e Alick Moore
- Classificacion de Sibley-Ahlquist per Charles Gald Sibley e Jon Edward Ahlquist recenta e prenent en compte l'ADN
- ITIS seguís www.zoonomen.net
- Classificacion de Monroe per Burt Monroe.
- Mamifèrs
- Mammal Species of the World: a Taxonomic and Geographic reference de Don E. Wilson e DeeAnn M. Reeder, Smithsonian Institution Press, Washington, 1993


text:
Walbourg
Walburg en alemannisch (Walbourg en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La localité fa partida de la region naturala En mai de-Bòsc[1].
Walbourg Es un vilatge prèp de Biblisheim, Durenbach e Hinterfeld (comuna).
La localité fait partie de la région naturelle Outre-Forêt[2].
Walbourg est un village proche de Biblisheim, Durenbach et Hinterfeld (commune).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del vilatge es çò abbaye de Santa-Walburge fondada en la "Bòsc Sant", al nòrd de Haguenau. L'origina remonta a 1074 amb l'autorizacion donada per Thierry de Montbéliard a fraires de fondar una aquela. La fondacion de la abbaye li cal remontar a l'intervencion a Frédéric de Staufen, pòrti de Souabe, e a Pèira de Lutzelbourg, cap a 1100.
Lo nom de Walbourg es una déformation de Walburge[3].
L'origine du village est l'abbaye de Sainte-Walburge fondée dans la "Forêt Sainte", au nord de Haguenau. L'origine remonte à 1074 avec l'autorisation donnée par Thierry de Montbéliard à des moines de fonder une celle. La fondation de l'abbaye doit remonter à l'intervention à Frédéric de Staufen, duc de Souabe, et à Pierre de Lutzelbourg, vers 1100.
Le nom de Walbourg est une déformation de Walburge[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ « En mai de-Bòsc », in Alsace, Gallimard, París, 2007, pàg. 204
- ↑ « Outre-Forêt », in Alsace, Gallimard, Paris, 2007, p. 204
- ↑ referéncia necessària
- ↑ référence nécessaire


text:
Ai lo CD, quo es bien. Enfin, dau La Talvera, la linha es la mesma que los sabe-pas-quant de discs passats, 'quò fai que ai 'gut un o dos còps l'impression d'aver desjà auvit la chançon qu'escotava...
Urosament, i a quauquas pitas innovacions planvengudas e quauquas chançons que tenen vertadierament la rota (una Balada sus los presoniers politics, un Sénher Francés cinic, una jota verbala Celina-Loddo agradiva, una brava represa de Botelha sus Botelha...).
Apres, io dempuei lo temps sei acostumat a la votz de Celina, 'quò me geina pus, e mai tròbe que n'en juga sus queu disc.


text:
Crémieu
Crèmiœ en arpitan ( Crémieu en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Situacion
Crémieu a situat al nòrd-oèst del departament, a unitat|15|km {{}} al nòrd de Bourgoin-Jallieu, 12 km a l'èst del aeropòrt Lion-Sant-Exupéry (Satolas) e aperaquí 40 km a l'èst de Lion.
Las municipalitats limitrophes son Leyrieu al nòrd, Annoisin-Chatelans, Siccieu-Sant-Julien-e-Carisieu, Dizimieu, Villemoirieu e Sant-Romain-de-Jalionas.
Segon de classament establit per l'INSEE l'an 1999, Crémieu es una municipalitat urbana, la vila centri d'una unitat urbana de doas comunas (lo segond en essent Villemoirieu), #que fa partida de la airal urban de Lion[1].
- Geografia fisica
La vila se tròba al contacte entre una zòna de tucs a l'èst e los terrens plans de la vallée del Rhône #que flueix 5 km al nòrd.
- Situation
Crémieu est situé au nord-ouest du département, à 15 km au nord de Bourgoin-Jallieu, 12 km à l'est de l'aéroport Lyon-Saint-Exupéry (Satolas) et environ 40 km à l’est de Lyon.
Les communes limitrophes sont Leyrieu au nord, Annoisin-Chatelans, Siccieu-Saint-Julien-et-Carisieu, Dizimieu, Villemoirieu et Saint-Romain-de-Jalionas.
Selon de classement établi par l'INSEE en 1999, Crémieu est une commune urbaine, la ville centre d'une unité urbaine de deux communes (la seconde étant Villemoirieu), qui fait partie de l'aire urbaine de Lyon[2].
- Géographie physique
La ville se trouve au contact entre une zone de collines à l'est et les terrains plats de la vallée du Rhône qui coule 5 km au nord.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana vila residéncia de las dauphins del Viennois. Crémieu A mencionat dempuèi la Modèl:S- ; mas apareis en l'istòria a Modèl:La s-.
Ancienne ville résidence des dauphins du Viennois. Crémieu est mentionné dès le Modèl:S- ; mais apparaît dans l'histoire au Modèl:S-.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina INSEE [1] ; cheminement : sus la pichona mapa de França, onglet Departaments, de contunh escuélher lo departament, de contunh menu desenrotllant Ruscas d'ajuda a la seleccion
- ↑ Page INSEE [2] ; cheminement : sur la petite carte de France, onglet Départements, puis choisir le département, puis menu déroulant Couches d'aide à la sélection


text:
An Nòu
L'An Nòu o An Novèl es lo primièr jorn de l'annada e mai lo tèrme designa tanben las fèstas d'aquel primièr jorn de l'an.
Coma tot aniversari d'un calendièr donat, lo jorn de l'an pòt semblar mobil dins un calendièr foncionant amb una autra logica. Per exemple, l'An nòu del calendièr chinés apareis coma una data mobila dins lo calendièr gregorian.
Somari
Diferéncia entre los calendièrs[modificar | modificar la font]
E mai que los Jorns de l'an tomben pas a la meteissa data d'un calendièr a l'autre, se pòt veire una concordança relativa entre aqueles dels païses temperats. En efèit, aquò que foguèt interpretat coma la « desaparicion » de la vegetacion pendent l'ivèrn e sa renaissença a la prima conduguèt lo mite fòrça espandit de la renaissença ciclica de l'an. Atal un grand nombre de Jorns de l'an son festejats entre lo Solstici d'ivèrn e l'equinocci de prima.
Pasmens, aquò es pas universal.
Se pòt citar per exemple l'Egipte antica, que (alara qu'utilizava un calendièr civil solar) festejavan l'An Nòu tre l'arribada annala de l'aigada del Nil. Aquela aigada es deguda a las pluèjas que tomban luènh en amont (dins los nauts planòls); sa data èra entièrament tributària de fenomèns meteorologics. Pasmens, se passava generalament al meteis periòde.
Diferents calendièrs amb la correspondéncia de las datas de lor An Nòu dins lo calendièr gregorian :
- Calendièrs actius
- Annada solara (variable seguent los païses)
- Calendièr atic : novèla luna seguent lo solstici d'estiu (junh o julhet)
- Calendièr chinés : entre lo 20 de genièr e lo 18 de febrièr ;
- Calendièr egipcian antic : lo 19 de julhet (tre de l'aigada de Nil) ;
- Calendièr etiopian : lo 11 de setembre;
- Calendièr fixe : 1èr de genièr.
- Calendièr ebriac : Roch Achana (en setembre o octobre)
- Calendièr julian : vèrs lo 14 de genièr ; data encara utilizada dins qualques païses o comunautats (Calendièr berbèr,...)
- Calendièr liturgic roman (primièr dimenge de l'Avent, fin de novembre)
- Calendièr musulman : calendièr liturgic dins la majoritat dels païses musulmans e oficials dins autres.
- Calendièr Nanakshahi (Punjabi: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ, nānakashāhī), un dels calendièrs sikh : 14 de març (1 Chet).
- Calendièr persan zoroastrian e Baha'i : 21 de març (equinòcci de prima) ;
- Calendièr universal : 1èr de genièr ;
- Calendièrs abandonats
- Calendièr republican (Revolucion Francesa) : 1èr vendémiaire (22 de setembre), a l'Equinòcci automnal ;
Istòria de l'An Nòu[modificar | modificar la font]
Egipte antic[modificar | modificar la font]
En Egipte antic, l'An Nòu èra lo primièr jorn del calendièr, o lo primièr jorn del primièr mes de la sason de l’inondacion de las culturas per Nil : lo I Akhet 1. Lo I Akhet 1 correspondiá simbolicament a l'aigada de Nil, pasmens que foguèt pas totjorn lo cas perque lo calendièr de l'Egipte antic se descalava cada an. Atal, aquela data portava una fòrta idèa de renovum de benastre, l'aigada de Nil essent vitala pels Egipcians perque despausava sus las culturas de limon.
Roma antica[modificar | modificar la font]
En 46 ab. C., l’emperaire roman Juli Cesar decidiguèt que lo 1èr de genièr seriá l'An Nòu. Los Romans dedicavan aquel jorn a Janus, le dieu de las pòrtas e dels començaments. Lo mes de genièr deu son nom a Janus ; aquel aviá doas fàcias, l’una tornejada cap endavant, e l’autre cap en arrièra. [1]
Segon l'etimologia dels meses de setembre (seten mes), octobre (ochen mes), novembre (noven mes) e decembre (detzen mes), l'antic calendièr roman aviá lo mes de març per primièr mes.
Pasmens, amb l'avinament de la Republica, los Romans prenguèron l'abitud de distinguir los ans en indicant lo nom d'un cònsol, lo consulat essent una magistratura que son mandat dura un an. En -153, lo jorn de l'investidura dels cònsols, fin alara fixada lo 15 març, passèt al 1èr de genièr[2].
Ovidi (-43 Ab. C.; 17 Ap. C. ), dins Los Fastis nos permet de conéisser de costumas romanas per l'An Nòu : un culte èra donat a Janus, dieu de las pòrtas e dels començaments, amb sacrificis d'animals e ofrendas de fruches e de mèl. Se dubrissiá las pòrtas dels temples. Aquel jorn èra considerat coma lo primièr de l'an e se fasiá de vòts, mas se trabalhava, almens simbolicament, en signe de prosperitat economica. Coma èra un jorn fast, los tribunals èran en activitat. Vestits de blanc, los Romans acompanhavan en procession los nòus cònsols de lor demorança al temple de Jupitèr Capitolian.
França[modificar | modificar la font]
En França, l'An Nòu foguèt pas totjorn lo 1èr de genièr : l'An Nòu comença a aquela data dempuèi 1564. Es lo rei Carles IX de França que, dins l'Edicte de Rosselhon del 9 d'agost de 1564, fixa la començança de l’an al 1èr de genièr.
Als sègles VI e VII, dins fòrças províncias, l'An Nòu èra lo 1èr de març. Jos Carlesmanhe, l’an començava per Nadal. Del temps dels reis capecians, l’an començava lo jorn de Pascas. En consequéncia, los ans èran de longor fòrça variable. Aquel usatge foguèt gaireben general als sègles XII, XIII e fins al mitan del sègle XV segon las províncias. Los genealogistas dels reis de França deurián doncas joglar amb las datas en foncion dels luòcs.
En 1622, aquela mesura foguèt generalizada pel Papa per l’ensemble del monde catolic, que siá simplament per simplificar lo calendièr de las fèstas religiosas.
En 1792, lo calendièr republican aboliguèt lo 1èr de genièr e faguèt començar l'an lo 1èr de vendémiaire.
Practicas de l'An Nòu a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
En Occident, es costuma de festejar l'An Nòu amb una taulejada la velha, es a dire lo 31 de decembre: es lo ressopet de Sant Silvèstre. Se manja generalament lo fetge gras e de champanha. A mièjanuèch, cadun se potoneja, a vegadas jol vesc, en se felicitant amb los melhors vòts possibles e en s'engatjant a d'eventualas bonas intencions. Puèi, s'ofrís las estrenas, presents de l'An Nòu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En China, cal escriure e lançar sos vòts dins un « arbre de vòts ». Cal alara qu'aquel papièr i demòre tota la serada per que lo vòt se realize. L'An Nòu chinés es tanben festejat per de fuòcs d'artificis espectacloses e d'explosions de petards.
Oceania[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) The World Book Encyclopedia (1984), tome XXIV, p. 237
- ↑ (en) Lesley Adkins, Roy A. Adkins, Handbook to life in ancient Rome, Oxford University Press US, 1998, p. 42.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) The world book encyclopedia, 1984, vol. XXVI}}


text:
Radi
Lo radi es un element quimic de simbòl Ra e de numèro atomic 88.
Es d'aspècte perfèitament blanc mas negresís al expausar a l'aire libre. Lo radi es un metal alcalinoterrós que se pòt trobar en fòrça flaca quantitat dins las minièras d'urani. Es fòrça radioactiu, la semivida de son isotòp pus estable (226Ra) essent de 1602 ans. Balha lo radon comme produit de désintégration.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Lo radi es lo pus dens dels metals alcalinoterrós, es intensitament radioactiu e sembla quimicament al bari. Se tròba en flaca quantitat, jos forma combinada, dins la pechblende, una minièra d'urani, atal coma dins d'autre minrals d'urani. Las preparacions de radi an la proprietat de demorar a una temperatura pus elevada qu'aquela del mitan ambient. Lor rai radioactiu es de tres tipes : alfa, beta et gama. Lo radi pòt atal produire de neutrons quand es mesclat amb de berilli.
Quand es recentament preparat, lo radi pur es d'una color blanca brilhanta, mas negresís quand s'expausa a l'aire (probablament per formacion de nitriti). Lo radi es luminescent (Emet una flaca color blava), se descompausa dins l'aiga per formacion d'idroxidi de radi, e es un pauc pus volatil que lo bari.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Las raras aplicacions del radi venon totas de sas proprietats radioactivas. foguèt utilizat dins les agulhas dels relòtges fins a las annadas 1950, per sas proprietats de luminescéncia. Foguèt tanben utilizat dins los paratroneires per d'augmentar l'efèit de punta d'aquestes. Aquel efèit es pas desmontat e aquel sistèma se comercializa pas mai.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo radi (que lo nom ven del latin radius -rai- en meteis temps que radioactivitat) foguèt descobèrt per Marie Curie e son espós Pierre en 1898 per extrason de la pechblende, una minièra d'urani.


text:
Lo tust de las civilizacions
Lo tust de las civilizacions es un tèrme creat per Samuel Huntington per explicar los conflictes que pòdon derivar de la diferéncia de culturas dins las relacions internacionalas. Aqueslas diferéncias substituirián los ancians tusts de classa o de l'ideologia politica e i qu'aurián entre los blòcs de la planèta afrontaments a causa del biais de veire la vida e per l'ensag d'assumir l'egemonia o limitar l'influéncia dels autres blòcs. Lo concèpte es ancian mas aquel politològ o popularizèt.
Las diferentas regions culturalas segon Huntington son:
- Occident: America del Nòrd, Austràlia e Nòva Zelanda e Euròpa occidentala.
- Latinoamerica
- Mond ortodòxe: l'ancian zona de la URSS, los Balcans e Chipre
- Sud-èst asiatic: païses de tradicion bodista qu'encara forman pas un blòc pròpi, mas que s'intègran dins d'autras zonas orientalas
- Mond sinitic: China, Vietnam e Corèa
- Mond indó: India, Botan e Nepal
- Japon
- Mond islamic
- Mond subsaarian
- Israèl
A costat i a de païses divisits, qu'apertenon a diverses blòcs e qu'alara pòdon venir claus dins una confrontacion entre blòcs, coma Ucraïna, Turquia, Nigèria, Sodan, Chad o Filipinas. I a de païses independents, coma Aïtí.
Lo tust mai conflictuós poiriá èsser aquel del mond islamic amb l'occident, a causa de la quantitat de gents implicadas e de la disparitat de las concepcions culturalas.
Los critics veson de sentors racistas e d'islamofobiá dins aquela idèa. D'autres critics veson qu'es la defincion de blòcs (una alternativa seriá lo concèpte de zona intermediària) o de l'idèa de tust cultural que, d'espereles, mena a la violéncia.
referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Xoc de civilitzacions ».


text:
Iòssif Stàlin
Iòssif Vissariònovich Jogachvili, mai conegut per son escais Iòssif Stàlin (en georgian: იოსებ ბესარიონის ძე ჯუღაშვილი; en rus: Иocиф BиccapиoHoBич ДжyraшBили, Иocиф CTaлиH; Gòri, Georgia, 3 d'abril de 1868 - Moscòu, Russia, 5 de març de 1953) foguèt un politician e dictator sovietic. D'origina georgiana, Stàlin foguèt lo dirigent màger de l'URSS entre 1924 e 1953, e demest los dictators mai importants del sègle XX.
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
Accion e bilanç[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- 1000 articles fondamentals
- Carta grafica pas indicada
- Comunisme
- URSS
- Naissença en 1878
- Decès en 1953
- Ïosif Stalin
- Ancian bolchevic
- Persona deportada jol regima tsarista
- Personalitat de la Revolucion Russa
- Membre del primièr Conselh dels Comissaris del Pòble
- Personalitat politica d'URSS
- Personalitat politica georgiana
- Cap d'Estat o de govèrn de la Segonda Guèrra Mondiala
- Marescal de l'Union Sovietica
- Participant al 1èr congrès del Comintern
- Naissença en Georgia


text:
Sant Sarnin
Sant Sarnin (del latin Saturninus) foguèt lo primièr avesque crestian de Tolosa. Foguèt mandat per lo papa Fabian I amb sièis autres avesques per tal d'evangelizar Gàllia, pendent lo règne de l'emperaire roman Decius.
Biografia[modificar | modificar la font]
La vida de Sant Sarnin es coneguda gràcias als racontes que ne faguèt la Glèisa crestiana. Amb son disciple Sant Onèst encontrat a Nimes, se n'anèt per las rotas predicar la bona paraula. Despassèron Tolosa e en passar per Aush e Eusa atenguèron Pampalona en Navarra. A Pampalona, totes dos convertiguèron lo senador Firmus e sa familha al cristianisme. Sant Sarnin bategèt lo filh del notable, enfant que vendriá puèi Sant Firmin. Segon la tradicion, aurián tanben batejat de milierats de persona dins un potz, que se sona uèi Pocico de San Cernin. Pasmens del temps de las persecucions dels crestians que se produsiguèron durant lo règne d'Aurelian, Sant Onèst foguèt martirizat, e Sant Sarnin se'n tornèt cap a Tolosa.
Segon los escriches crestians, Sant Sarnin foguèt martirizat a Tolosa dins las circonstàncias seguentas. Alara que se debanava una ceremonia pagana al Capitòli, Sant Sarnin foguèt convidat per los prèires pagans d'onorar l'emperaire en participar al sacrifici d'un taure; coma refusèt, foguèt estacat a la bèstia que lo traguèt e lo rebalèt pel sòl de las carrièras fins a la mòrt.
Sa despolha foguèt amassada per doas crestianas que l'enterrèron dins un valat prigond a l'endrech que l'avián trapat. La legenda ditz que, batudas per la fola, daissèron la vila per se refugiar dins lo pichon vilatge prèp de Castèlnòu d'Arri que se sona uèi lo Mas de las Santas Puèlas. Ilari, avesque del sègle IV, faguèt bastir una pichona glèisa de fusta, un orador, sus la tomba del martir. Es uèi la glèisa del Taur.
La devocion pel sant èra tala a Tolosa que la glèisa principala de la vila ne pòrta lo nom: la Basilica de Sant Sarnin.
Sa fèsta se celèbra lo 29 de novembre. De nombrosas vilas d'Occitània pòrtan lo seu nom: veire Sent Sarnin, en Carcin, Roergue e Perigòrd; Sant Sarnin dins Aude, Sant Sarnin en Ardecha, etc. Es tanben lo patron de mantuna localitat en Navarra: Pampalona, Artaxoa e en Catalonha: Sant Sadurní d'Anoia, Sant Sadurní d'Osormort, Sant Sadurní de l'Heura, Montmajor .


text:
Monson
Una monson es tradicionalament definida coma un vent sasonièr cambiadís acompanhat de precipitacions [1], mas lo tèrme es emplegat uèi per descriure los cambiaments sasonièrs de circulacion atmosferica e de precipitacion[2]. Los sistèmas màgers de monsons del mond son aqueles d'Africa e d'Asia-Austràlia. L'inclusion de las monsons nòrd e sud-americanas es discutida amor de sos vents parcialament cambiadisses.
Lo tèrme foguèt d'en primièr utilizat en anglés en Índia, Bangladèsh, Paquistan, e dins los païses vesins per tal de designar los grands vents sasonièrs que bufan de l'Ocean Indian e de la Mar d'Arabia dins lo sud-oèst en carrejar de pesugas casudas de pluèja dins la region[3]. En Idrologia, se considèra qu'una casuda de pluèja es una monson quand se produtz dins una region que recep la majoritat de sas pluèjas pendent una sason particulara. Aquò daissa la possibilitat que d'autras regions del mond sián dichas region de monson[4].
Etimologia e definicion[modificar | modificar la font]
Lo mot monson ven de l'arabi mawsim (موسم « sason »). Lo mot d'origina aràbia mausam (मौसम, موسم) es tanben lo mot per « temps » en indi, ordo, e mantuna autra lenga del nòrd d'Índia[5].
La definicion inclutz de sistèmas de vents màgers que càmbian de direccion sasonièrament.
- « Fòrça monsons d'estiu an una compausanta dominanta oèst e una fòrta tendéncia ascendenta e a produire de grandas quantitats de pluèja (pr'amor de la condensacion de la vapor d'aiga dins l'aire pujant). L'intensitat e la durada, pasmens, son pas egalas cada an. Las monsons d'ivèrn per contrast an una compausanta dominanta èst e una fòrta tendéncia a divergir, davalar e causar la secada. »
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ramage, C., Monsoon Meteorology. International Geophysics Series, Vol. 15, 296 pp., Academic Press, San Diego, Calif. 1971.
- ↑ Trenberth, .K.E., Stepaniak, D.P., Caron, J.M., 2000, The global monsoon as seen through the divergent atmospheric circulation, Journal of Climate, 13, 3969-3993.
- ↑ American Meteorological Society Glossary of Meteorology. Monsoon. Retrieved on 2008-03-14.
- ↑ International Committee of the Third Workshop on Monsoons. The Global Monsoon System: Research and Forecast. Retrieved on 2008-03-16.
- ↑ « {{{1}}} »


text:
Palais Reiau (París)
Lo Palais Reiau a París que ho bastit en 1622 au ras deu Palais deu Lovre a l'emplaçament de l'ostau de Rambouillet peu cardinau de Richelieu e que ho en purmèras aperat lo palais Cardinau. En 1643 Ana d'Àustria, lo son hilh Loís XIV e lo cardinau Mazarin qu'abandonèn lo Lovre entà s'i installar. Que comencén alavetz ad l'apera palais Reiau. En 1648, durant la Fronde, que ho envasit per la horrèra parisenca qui volèva estar segur que lo rei i demorava. En 1661 Loís XIV que tornè au Lovre en bèth deishar lo Palais Reiau a son hrair : Monsieur. Felip II d'Orléans que'n eretèr. Incendiat en 1773, e Felip IV d'Orléans que'u tornè bastir e que'n he un deus lòcs los mei frequentats de París (lòc on e s'escad l'accion deu Nebot de Rameau de Denis Diderot). Per aquesta rason que ho un lòc important durant la Revolucion Francesa on Camille Demoulins e abambè la horrèra. En 1814 que ho tornat a la familha d'Orléans puish sacamadejat lo 22 de heurèr de 1848 a l'escadença de la caduda de la Monarquia de Julhet. Destrusit en 1871, que ho restaurat entà acuélher lo Conselh Constitucionau.
Uei qu'ei la sede deu Conselh d'Estat de la Republica Francesa, deu son Conselh Constitucionau, d'ua branca de la Biblioteca Nacionau e la Comedia Francesa.


text:
Galet :
1- embut, honilh, tanben lo còth d'un recipient (botelha etc).
2-l’embut anatomic: gargamèla o garganta, faringe
Galeta : caneta, tutèth (tudèth) per on chorra l’aiga d’ua hont.
Galeton:
1- petit recipient dab un galet, un bèc o un pishader, (galeton qu'ei lo mot pròpiament gascon tà designar lo petit recipient de la liturgia catolica, qui's ditz bureta en occitan non-gascon).
2- Fabricant de galetons (Galeton qu'ei un nom gascon).
Galetar : béver a galet
Galetejar: béver fòrça
etc.
Se lo mot gau ei present unicament en gascon, n'ei pas lo cas deus sons derivats qui s'an espandit per tota la peninsula iberica, hornint-s'i au lexic de las nòstas lenguas vesias. Tots aqueths mots que son d’etimologia maucompresa pr’amor de la manca de coneishença deu gascon qu'an lo monde per las tèrras deus Pirenèus enlà.
L’expression gascona béuer/béver a galet que vòu diser béver shens tocar lo recipent dab los pòts, per oposicion a béver a pòt. Aquera expression qu’estó manlhevat en benasqués (beure a galet o beure a gall), en catalan (beure a galet) e en espanhòu (beber a gallete).
Lo mot galet dab lo sens de gargamèla, garganta, faringe, que s’arretròba en aragonés devath la forma gallé, sinonim de gargamela, garganchón d'un costat, e de campanilla (uvula, glòta) de l'aute (vej. diccionari benasqués-aragonés-castelhan-catalan-francés). L'òs deu còth (nuez d'Adan en cast.) que’s ditz gallilo en benasqués (adaptacion probabla de galet/gallet influenciada peu castelhan e la confusion dab l'etimon de gallus) (vej. lo diccionari de benasqués) e, de la medisha manèra, que i ei lo mot castelhan galillo qui significa gargalhòu, lengueta en gascon. L' adaptacion de galet (var. gallet) en galillo (var. gallillo, gallilo) que's devó hèr deu costat de la vath de Benasc o en tot cas en Haut-Aragon (Huesca) on los dus sufixes diminutius -et e -illo e son emplegats.
Qu'ei de notar lo quite mot gargamela que pòt tanben significar l'òs deu còth en aragonés e en benasqués, vej. per exemple lo lexic de Günther Haensch e lo vocabulari de Sobrepuerto.
Lo mot galet dab la significacion de la nòsta galeta (caneta de la hont) que s’arretròba en catalan ribagorçan de Sopeira (vej. l’entrada galet dens lo DCVB).
Lo mot gascon galeta que s’arretròba en espanhòu devath la forma galleta (recipient qui presenta un galet o un bèc) e en portugués devath la forma galheta (locaument galeta). En portugués, galheta qu'a l’exacta significacion deu nòste galeton. Qu'ei emplegat tà designar los galetons de missa. Lo portugués qu'a tanben lo derivat galheteiro (variant locau: galeteiro) qui a lo sens deu francés huilier (lo par de galetons d'òli e de vinagre). Gal(h)eteiro qu'ei tanben un nom de persona en portugués com Galeton en gascon, dab probablament la medisha significacion (a l'origina) de fabricant de galetons.
Aqueth tractament plan gascon deu romanic “aqualeta” que s’arretròba dens lo mot catalan galleda (antigament e locaument galleta), sinonim de poal (selh en gascon).
Non cau pas con·hóner aqueth etimon gal(et) derivat d'aquale dab l'etimon omonim gal(et), d'origina pre-romana- qui trobam dens los mots francés galet e galette, los occitans (non-gascons) galet (gasc. arrebòt, cat. palet) e galeta (la qui's minja, gasc. còca, cat. coca). Aquera galette/galeta que s'arretròba manlhevada en las lenguas romanicas d'Espanha dab la significacion de coqueta, fr. biscuit; atau, en catalan: galeta (locaument galleta), en castelhan e en aragonés: galleta e quitament en benasqués gallina (sic, dab lo sens de coqueta, fr. biscuit). Que podem constatar l'etimon de gallus que's con·hon de manèra regulara dab los dus galets.
D'aulhors, en benasqués, qu'observam la sequéncia galet >gallet>gall. En benasqués com en catalan, gall que significa poth, hasan. En benasqués, gall que significa tanben chorrada (de liquide), pishada. En seguir l'usatge benasqués, probable, los aragonés non-benasqués qu'adoptèn tanben lo nom de l'ausèth (gallo en aragonés) tà designar ua chorrada de liquide, ua pishada (vej. diccionari benasqués-aragonés-castelhan-catalan-francés). Que i tornaram mes luenh.
P.S. Nòta taus escolans de gascon: a despieit de l'etimologia de pòr (latin porrum, dab duas r) e deus sinonims pòrron e porret, la r de pòr qu'ei MUDA segon Palay, com dens còr, mar, amor etc. Pòr que's pronóncia pò. Qu'ei ua excepcion en gascon. Doncas, tant en la grafia gascona reformada per J. Lafitte com en l'occitana, lo mot pòr qu'a de s'escríver pòr e non pas pòrr. En grafia febusiana, la r finau no' i ei pas notada (po).


text:
Lo Congrès permanent de la lenga occitana qu’ei ua institucion scientifica e morau qui representa los actors e los utilizators de l’occitan – aperat tanben lenga d’Òc.
L’objectiu deu Congrès qu’ei la contribucion a la vitalitat e au desvolopament de l’occitan, en tribalhant a la soa coneishença e a la soa codificacion mercés a la produccion d’utís pertocant mantuns aspècts de la lenga occitana (lexicografia, lexicologia, terminologia, neologia, fonologia, grafia, gramatica e toponimia). Que hè segon principis d’accion atau com l’unitat e la diversitat de l’occitan l’estabilitat, la representativitat de las regions lingüisticas du territòri d’Òc, la collegialitat de las decisions e la difusion de l’informacion.
Lo Congrès qu’amassa las institucions e las federacions istoricas de la lenga occitana de tres Estats de l’Union Europèa (França, Espanha, Italia). Qu’a peu miei deus sòcis publics las Regions Aquitània, Lengadòc-Rosselhon, Mieidia-Pirenèus e Ròse-Aups, e qu’ei sostienut peu Ministèri de la culture e de la comunicacion – D.G.L.F.L.F..


text:
Oximoron
L'oximoron (del grèc ὀEύuwpov, oxymoron) es, en retorica, una figura literària logica; consistís en armonizar dos concèptes opausats dins una sola expression, en formant atal un tresen concèpte que dependrà de l'interpretacion del lector. Ja que lo sens literal d'un oximoron (per exemple, un instant etèrne) es absurde, se fa que lo lector a cerque un sens metaforic (dins aqueste cas: un instant que, per l'intensitat de çò viscut, fa pèrdre lo sens del temps). Lo recors a aquesta figura retorica es fòrça frequent dins la poesia mistica e dins la poesia amorosa, e perque se considèra que l'experiéncia de Dieu o de l'amor supèra las antinomias mondanas totas.


text:
Saint-Martin-du-Manoir
Saint-Martin-du-Manoir es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una quinzena de quilomètres del Havre, en lo costat de Montivilliers.
Los sieus abitants an trucat lo Sant-Martinais.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une quinzaine de kilomètres du Havre, dans le canton de Montivilliers.
Ses habitants sont appelés les Saint-Martinais.


text:
Abbans-Dessus
Abbans-Dessus es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Abbans-Dessus, A una vintena de quilomètres al sud de Besançon, a tres quilomètres de Quingey, es un vilatge surplombant la vallée del Doubs.
Abbans-Dessus, à une vingtaine de kilomètres au sud de Besançon, à trois kilomètres de Quingey, est un village surplombant la vallée du Doubs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a bastit sus un esperó rocós e surplombe lo bòsc de Chaux aital coma la vallée del Doubs. Es probable, al vist de la siá situacion estrategica, #qu'a agut per origina un oppidum gallo-romain. Abbans-Dessus Compòrta un castèl #que n'es pas verdaderament aparent e celèbre que lo Donjon ont lo marques Jouffroy de Abbans, lo inventeur del vaissèl a vapor, auriá en granda part concebut lo sieu œuvre. Se tròba mencion facha de la bastissa dempuèi 1091. Aperteniá als sires de Abbans, personatges importants al se de l'istòria regionala. Quand, a la fin del Sègle XIII, los fils de Philippe de Abbans #eretar de la distincion, #crear lo « Bourg-davant » e lo « Bourg-darrièr ». Lo « Castèl darrièr de » échut a Guillaume e Richard #erigir, a proximitat, lo « Castèl-davant ». Es en 1290 que la filha de Richard escolleix de cedir lo castèl a Texans de Chalon-Arlay e en 1297 #que #gratificar Abbans d'una charte de franchises. Abbans-Dessus A #èsser lo luòc de culturas céréalières e de ramaderia. La vinha i a #èsser prolixe fins al deu-neuvième sègle quand a #èsser totalament eradicada pel phylloxéra.
Le village est construit sur un éperon rocheux et surplombe la forêt de Chaux ainsi que la vallée du Doubs. Il est probable, au vu de sa situation stratégique, qu'il a eu pour origine un oppidum gallo-romain. Abbans-Dessus comporte un château dont n'est vraiment apparent et célèbre que le Donjon où le marquis Jouffroy d'Abbans, l'inventeur du bateau à vapeur, aurait en grande partie conçu son œuvre. On trouve mention faite de l'édifice dès 1091. Il appartenait aux sires d'Abbans, personnages importants au sein de l'histoire régionale. Quand, à la fin du Sègle XIII, les fils de Philippe d'Abbans héritèrent de la seigneurie, ils créèrent le « Bourg-devant » et le « Bourg-derrière ». Le « Château derrière » échut à Guillaume et Richard érigea, à proximité, le « Château-devant ». C'est en 1290 que la fille de Richard choisit de céder le château à Jean de Chalon-Arlay et en 1297 qu'il gratifia Abbans d'une charte de franchises. Abbans-Dessus a été le lieu de cultures céréalières et d'élevage. La vigne y a été prolixe jusqu'au dix-neuvième siècle quand elle a été totalement éradiquée par le phylloxéra.


text:
fredoc
Occitan Warrior
Nombre de messatges : 916
Atge : 38
Localisacion : Biarn
Dialècte : Mai d'un dialècte
Nivèl de Lenga : Parli naturalament
Dins OCCITANIA !!, demòri a costat : de l'Estadi
Date d'inscription : 08/08/2007
Ne sèi pas on ne trobar ua, mes que't prepausi d'anar cercar deu costat de Lou dalfin pendent la Fèsta: que i a hòrt de monde e ne's hèn pas briga cagar.
_________________
Ací qu'ei l'alh ! ce disè la ceba. / Amic de cadun, amic de degun.
"La vida es una tombola", Manu Chao.


text:
-167
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -167 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Modificacion de la lèi sus lei punicions corporalas. Lei tatoatges infamants sus lo visatge e leis amputacions foguèron remplaçats per de còps de foit. L'objectiu èra d'umanizar lei penas judiciàrias. Pasmens, aquò foncionèt pas totalament car lo foit entraïnava de bleçaduras pus grèvas e un nombre de mòrts pus important (→ 156 av. JC).


text:
Joana I de Nàpols
Joana I de Nàpols, coneguda popularament coma la Reina Joana, (Nàpols, cap a 1326 - Muro Lucano, 27 de julh de 1382) foguèt una sobeirana occitana de Provença. Èra reina de Nàpols (1343-1381), comtessa de Provença (1343-1381) e princesa d'Acaia (1374-1381). Moriguèt assassinada per òrdre de son cosin Carles III de Duràs.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joana nasquèt a Nàpols a l'entorn de 1326, èra la filha de Carles de Calàbria, duc de Calàbria e de Maria de Valois. Son paire moriguèt en 1328 quand èra pas qu'una nenona e dels cinc enfants qu'aguèron lo parelh ne subrevisquèron pas que dos: Joana e Maria (nascuda en 1329), çò que fa que Joana deviá venir l'eiretièra del comte-rei Robèrt I de Nàpols, son grand. La maire de Joana moriguèt un pauc mai tard, lo 23 d'octobre de 1331, del temps qu'èra a far un pelegrinatge.
Quand se moriguèt lo rei Robèrt, lo 16 de genièr de 1343, Joana, qu'aviá pas que 16 ans, eiretèt doncas dels territòris de la familha.
Un desenat d'ans abans, en 1333, quand aviá tot bèl just fach sos sièis ans, èra estada maridada per de rasons diplomaticas a son cosin Andrieu d'Anjau, qu'aviá pas que sèt ans, lo filh del rei Carles Robèrt d'Ongria. Pasmens l'union dels dos nòbles sembla d'èsser estada pro desagradiva, qu'avián de caractèrs e gostes plan opausats, el èra ignorant e brutal e ela letraferida e refinada. Lo marit Andrieu d'Ongria, qu'aviá de pretensions sul tròn, foguèt assassinat dins la nuèch del 18 e 19 de setembre de 1345 a Aversa, còsta Nàpols. Se pensa que Joana comanditèt son execucion. Qualque meses aprèp, lo 25 de decembre, nasquèt un filh Carles que deviá morir tres ans mai tard, lo 10 de mai de 1348.
L'invasion ongresa de Nàpols[modificar | modificar la font]
L'assassinat d'Andrieu provoquèt una ferotja enemistat del rei Loís I d'Ongria que decidiguèt d'envasir lo reialme de Nàpols. Confrontada a l'arribada de las tropas ongresas dins son airal Joana aguèt de fugir cap a sas tèrras occitanas. Se refugièt a Avinhon e per poder tornar dins lo reialme deguèt vendre sos dreches sus aquesta vila al Papa Clamenç VI. Aprèp un cèrt temps, a l'encòp Joana e Loís escotèron lo desir del papa d'arribar a una trèva. Se realizèt un nòu procès a prepaus de la mòrt d'Andrieu a Avinhon que aliberèt Joana de totas las cargas e doncas poguèt tornar a Nàpols. Amb son marit Loís de Tarent aguèron doas filhas Catalina d'Anjau (1347-1362) e Francesca d'Anjau (1349- aprèp 1362) que moriguèron adolescentas.
Lo tresen maridatge[modificar | modificar la font]
Lo 14 de decembre de 1362, Joana se maridèt tornarmai. Aqueste maridatge, lo tresen, se faguèt amb un prince mai jove qu'ela d'un desenat d'ans, Jacme III, rei nominal de Malhòrca e prince d'Acaia. Lo parelh aguèt pas cap d'enfant e quand Jacme moriguèt en 1375, Joana eiretèt del títol de Princesa d'Acaia.
Lo quatren e darrièr maridatge[modificar | modificar la font]
Amb l'acòrdi del papa Gregòri XI, esposèt lo 25 de març de 1376, lo capitani Oton de Brunswick, çò que provoquèt l'enemistat de Carles III de Duràs.
L'assassinat de na Joana[modificar | modificar la font]
Carles III de Duràs pensèt que podriá pas resistir a Loís d'Anjau e faguèt embarrar la reina dins lo Castèl de Muro e la faguèt puèi assassinar lo 27 de julh de 1382.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

{DEFAULTSORT:Reina Joana}}


text:
1252
Aquesta pagina concernís l'an 1252 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Suècia[modificar | modificar la font]
Fondacion de la vila d'Estocòlme per Bilger Jarl. Son objectiu iniciau èra solament de protegir lo lac Malaren mai la vila venguèt rapidament fòrça importanta au sen dau reiaume.
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá e Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Mòrt de Boemond V d'Antioquiá. Son fiu Boemond VI d'Antioquiá i succediguèt sota la regéncia de sa maire.


text:
de decembre, grand festa a Coni (Cuneo) organisada per la chambra d'Oc, onte
sara fach lo punt sus la caminada "Occitania a pè" que s'acabèt lo 7
de novembre passat en val d'Aran. I ai participat, èra una causa estrambordanta,
un vertadier trabalh de terren...
L'an que ven lei caminada van contunhiar un pauc d'en pertot dins lo pais,
cadun porra n'organizar una dins son ròde (Nosautrei, per exemple anam montar a
Ventor). Es l'ocasion per lei pichòteis associacions localas de faire un pauc
de bruch, de faire lo liame amé Occitània tota, tot en tocant lei gents dau
pais. Demandar la reconeissença de la lenga nòstra per l'UNESCO, aquò lo fai!
Adonc se n'i a de motivats, vos conselhe d'anar a Coni lo 6 de decembre, sara
l'occasion de parlar de l'organisacion de tot aquò e... de far la Fèsta toteis amassa, de la
Vath d'Aran, d'Occitània granda, de las Valadas...
Aiòli ! gardarem la terra e ...totas sei
culturas !
Florenç
I a un carri d'organizat, vaqui la publicitat:
*Dishabte 6 :
- despart de CARCASSONA : 5oras del matin
(prèp Carrièra Trivala)
- estancs a NARBONA, BESIERS, MONTPELHIER, NIMES (autopista)
- arribada a CONI: 2oras
del vèspre
- recepcion, activitats e fèsta : 4oras fins a tard.....sens
precision !
-sopar ofèrt per Chambra d'OC/Conselh Provinciau
- cambra(s) dens ua ostalaria prèp de CONI (= 30€ pers.)
*Dimenge 7 :-despart de CONI : 10oras
del..matin- dinnar (de's pagar a un estanc
d'autopista)
- estancs com a l'anar (e benlèu ta's banhar!)
- tornar a CARCASSONA : 7oras del ser.
* Prètz :
- Autocarri (55p./1.300qm/2menaires = 2.500€) = 45/50€pers. (Societat Teissier-Carcassona)
- Ostalaria (a CONI,reserv.per Chambrad'OC) = 30/40€ pers. (cambra de 2, 3 ...pers. dab.dejunar)
doncas per 1 persona : viatge + ostalaria = 80€ (shens
dinnars deu 6 e deu 7)
NOS I CAU ANAR e.. EN NOMBRE ! Pas solament ua o duas veituras
! Seré LA vergonha!
Es ja un entrainament per la mani-fèsta d'octobre 2009 a ... Carcassona (tè!)
Que'vs domandi de vos afanar :
1- per vos inscriure
2- per informar lo monde un pauc de pertot
** INSCRIPCION DE'M MANDAR
1- lèu-lèu per - internet: jan-peir.miner@orange.fr
2- letra dab chèc de 50€/pers. per reservacion de l'autocarri, a :
-
Jan-Pèir MINER
64, carrièra Le NOT
31620 LA BASTIDA St SARNIN
* s'avètz un empach aprèp inscripcion, devètz trobar un(a)remplaçant(a) e
m'informar viste.
"UN POBLE SUS SA TERRA
JAMAI SERA VENCIT !"
Tenètz-vos fièrs ! A plan-lèu !
Jan-Pèir Miner
IEO 47
vici-president de
l'ESCOLA OCCITANA d'ESTIU(Olt-e-Garona)


text:
1072
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1072 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Felipe Ièr e Berta d'Olanda.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Après son incursion de 1070 vèrs lo sud, lei Normands repostèron e ataquèron Escòcia. Agantèron lo Firth of Tay e lo rèi Malcolm III deguèt reconóisser la senhoriá de Guilhèm lo Conquistaire a Abernethy.
Africa[modificar | modificar la font]
Almoravides[modificar | modificar la font]
Après la capitada de sa campanha còntra divèrsei grops rebèls de Sahara, Abu Bakr ibn Umar s'entornèt en Marròc onte son luòctenent Yusuf ibn Tashfin èra gaire desirós de li restituir lo poder. Per defugir una guèrra, un acòrd de partiment foguèt conclut entre lei dos òmes : Abu Bakr ibn Umar demorèt oficialament lo cap suprèm deis Almoravides e Yusuf ibn Tashfin venguèt lo cap de la partida nòrd dau territòri dau movement sota la senhoriá nominala dau premier. Dins lei fachs, aquò entraïnèt la division dei possessions almoravidas fins a la mòrt d'Abu Bakr ibn Umar (→ 1087).
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Mòrt d'Alp Arslan que foguèt remplaçat per son fiu Malik Chah Ièr.


text:
Texte complèt der Estatut d'autonomia de 1979 signat en Sau, eth der an 2006, era documentacion restacada damb es recorsi interpausadi deuant deth Tribunau Constitucionau e era posteriora senténcia.
Tèxte der Estatut aprovat en 2006
Tèxte intègre der Estatut d'autonomia de Catalonha aprovat eth 19 de junhsèga 2006 e ligasons as traduccions a nau idiòmes.
Senténcia STC 31/2010, de 28 de junh de 2010
Senténcia que resòlv eth recors d'inconstitucionalitat 8045-2006 e modifique eth tèxte estatutari.
Recorsi interpausadi deuant deth Tribunau Constitucionau
Relacion de recorsi e allegacions ar Estatut d'autonomia de Catalonha de 2006 interpausadi per grops parlamentaris, comunitats autonòmes, eca.
Informe juridic sus era senténcia deth Tribunau Constitucionau
Informe sus era senténcia deth Tribunau Constitucionau elaborat per un grop d'expèrts per encomana deth president dera Generalitat.
Especiau Senténcia sus er Estatut. Revista Catalana de dret public
Analisi de juristes expèrts sus era senténcia 31/2010 e documentacion juridica restacada.


text:
1262
Aquesta pagina concernís l'an 1262 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Per melhorar lei finanças publicas, lo premier ministre Jia Sidao decidèt d'acomençar una refòrma importanta de la proprietat. En particular, acomencèt de nacionalizar una partida dei zònas agricòlas. L'objectiu èra d'aumentar lei revenguts de l'Estat gràcias a una esplecha dirècta dei culturas. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat dei confucianistas, partisans d'impòsts febles e de la proprietat agricòla privada, e dei paisans. Aquò agravèt son impopularitat e afebliguèt mai lo poder.


text:
Barcy
Barcy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
D'una superficie de 695 ectaras[1] (siá 6,95 km2), la municipalitat de Barcy aperten al costat de Meaux-Nòrd, en lo arrondiment de Meaux. Las municipalitats limitrophes prèps de Barcy incluent Marcilly a 2,03 km, Chambry a 2,36 km, Gesvres-lo-Capítol a 3,58 km, Penchard a 3,82 km e Varreddes a 3,96 km[2].
D'une superficie de 695 hectares[1] (soit 6,95 km2), la commune de Barcy appartient au canton de Meaux-Nord, dans l'arrondissement de Meaux. Les communes limitrophes proches de Barcy incluent Marcilly à 2,03 km, Chambry à 2,36 km, Gesvres-le-Chapitre à 3,58 km, Penchard à 3,82 km et Varreddes à 3,96 km[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Barcy A conegut per lo sieu papièr dins los primièrs jorns de la Batalha de la Marna en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala. La menaça dirècta de la guèrra arribada a lo sieu paroxisme lo 3-4 de setembre 1914, quand las armadas alemandas, se dirigenta a tot aspècte cap a París, se tròban dins plen país de Meaux. Ocupan un a un los pòbles situats sul marge drech de la Marna : Chambry, Barcy, Chauconin-Neufmontiers, Monthyon, Varreddes e se afanyen a afranquir lo riu per prene pè sul marge esquèrre, a Meaux. L'avesque de Meaux Monseigneur Marbeau fa una vœu perque la vila i aja estalviat. En setembre 1915, organiza un pelegrinatge en la municipalitat per celebrar lo Miracle de la Marna e decidís d'i elevar un monument commemoratiu a Barcy. Lo monument dédié a La nòstra-Madama de la Marna a inaugurat l'an 1924.
Barcy est connu pour son rôle dans les premiers jours de La Bataille de la Marne lors de la Première Guerre mondiale. La menace directe de la guerre atteint son paroxysme le 3-4 septembre 1914, lorsque les armées allemandes, se dirigeant à toute allure vers Paris, se trouvent en plein pays de Meaux. Elles occupent un à un les villages situés sur la rive droite de la Marne : Chambry, Barcy, Chauconin-Neufmontiers, Monthyon, Varreddes et s'apprêtent à franchir la rivière pour prendre pied sur la rive gauche, à Meaux. l'évêque de Meaux Monseigneur Marbeau fait un vœu pour que la ville soit épargnée. En septembre 1915, il organise un pèlerinage dans la commune pour célébrer le Miracle de la Marne et décide d'y élever un monument commémoratif à Barcy. Le monument dédié à Notre-Dame de la Marne est inauguré en 1924.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 13 de març de 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "atome77" defined multiple times with different content
- ↑ 2,0 2,1 {{{Títol}}} Error de citacion : Invalid
tag; name "cartesfrance" defined multiple times with different content


text:
Betacisme
Lo betacisme (mot creat a partir del grèc Bῆta, ancian nom de [b]) es un fenomèn que fa qu'existisca pas mai d'oposicion fonologica dins la prononciacion de las grafias v e b que se realizan parièrament [b] (o sa varianta [B] en foncion del contèxt). Aquesta prononciacion es pro espandida dins las lengas romanicas. Aital lo fenomèn es general en espanhòl e actualament majoritari en catalan. Se retròba tanben en aragonés, en galèc, dins de parlars portugueses septentrionals e mai en sard. Afècta tanben una part de l'occitan, subretot dins sa porcion occidentala (gascon e lengadocian).
Somari
Originas del betacisme[modificar | modificar la font]
De mòstras de betacisme en latin:
- CRESCENTINA BIRGINIO per Virginio
- QUI BIXIT per vixit
- GRAVITATIS BENI BOLENTIAE per benevolentiae
- ROMULO BETERANO per Veterano
- SINE BILE per vile
- SECUNDUM BOCIS per vocis, "voces"
- SEPULCHRUM BENDERE per vendere
- SUPRA DICTUM DIEM BEL per vel
- PRO SALUT EORU BOTU POSUIT per votu
- DISCESIT BICTORIA per victoria
- ET BOLUNTATEM per voluntatem
- PLUS MINUS BIGINTI per viginti
- MAXIMIANUS BOTUM SOLBIT per votum solvit
- DOMINOS BEL SCINDERE per vel scindere
Lo betacisme en occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, lo betacisme es general dins la part occidentala del domeni, valent a dire dins la màger part del gascon e dins mai de dos tèrces del lengadocian. A l'èst lo betacisme s'arrèsta just aprèp Montpelhièr e marca un dels traches diferenciats del montpelhierenc oriental. Generalament e tradicionalament s'es pensat que lo betacisme aviá progressat d'oèst en èst. Lo fenomèn es clarament e ancianament atestat en gascon que dins los tèxtes medievals la confusion entre totas doas grafias i es plan espandida. Una de las remarcas mai ancianas a prepaus del fenomèn es la del gramatician tolosan del sègle XIV, Guilhèm Molinièr, que l'indicava coma gasconisme dins sas Leis d'Amor.[1]
Lo betacisme en catalan[modificar | modificar la font]
Aqueste fenomèn es plan important en catalan actualament e jos la pression de la fonologia espanhòla tend a progressar dins los territòris ont se fasiá la distincion entre [v] e [b] abans. Aital la confusion entre totes dos fonèmas es a mand de s'apoderar del sud de Catalonha e s'espandís al País Valencian a partir de sa capitala e tanben actualament per encausa de la pression de l'espanhòl, lenga dominanta e mai prestigiosa que lo catalan local. Per contra las islas Balearas presèrvan encara plan la distincion.
La pèrdia de la distincion s'explica, a mai de la pression espanhòla, d'un autre costat, intèrn aqueste còp, per l'estigmatizacion d'aquesta realizacion en Catalonha coma dins la frasa seguenta emplegada dins lo país de Tarragona en supausar que lo fenomèn de permutacion afècta totas las [b] (coma dins barat(o) e bo): "A Valls, venen vi, vo i varato"
Lo betacisme en aragonés[modificar | modificar la font]
Lo fenomèn es general en aragonés, çò que portèt los conceptors de la grafia de Uesca en 1987 a uniformizar sistematicament la grafia en b independentament de l'etimologia. Aprèp 2000 las grafias ulterioras (de la Societat de Lingüistica Aragonesa (SLA), o de l'Académia de l'Aragonés) tornèron introduire la grafia -v- amb, pasmens, qualques divergéncias menoras entre elas.
Lo betacisme en portugués[modificar | modificar la font]
Actualament lo betacisme es encara present dins la part septentrionala del portugués. Popularament se'n ditz trocar os "v" pelos "b", valent a dire bescambiar las "v" per las "b".
Las atestacions mai ancianas d'aquesta realizacion datan del sègle XVI. Aital lo gramatician João de Barros comentèt:
"Não somente o que achamos per escripturas antigas, mas muitos que se usão em Antre Douro e Minho, conservador da semente Portugueza: Os Quaes alguns idoutos despresão por não saberem a raiz d'onde nascem".
Un autre erudit, Duarte Nunes de Leão escriguèt dins son Orthogaphia da Lingoa Portuguesa:
"...pronunciação de ão que succede em lugar da antiga terminação dos Portugueses de om... a qual ainda agora guardarão alguns homens de Antre Douro e Minho, e os galegos que dizem, fizerom, amarom, capitom, cidadom, taballiom, appellaçom"; "... o que muito se vê [a mudança do V e B] nos Gallegos, e em alguns Portugueses d'Antre Douro e Minho, que, por vós e vosso, dizem bós e bosso, e que por vida dizem bida.»
Indicis de betacisme dins d'autras lengas latinas[modificar | modificar la font]
Se pòdon trobar qualques realizacions betacistas isoladas dins divèrsas lengas latinas. Es lo cas per exemple en francés dins lo mot brebis sortit del latin VERVEX (tanben dins corbeau o courbe) o en romanés dins bătrîn vengut del latin VETERANUS.
Referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Las flors del gay saber estier dichas Las leys d'Amors, vol. 2, p. 194


text:
Bartolomé Casaus
Bartolomé Casaus, mai conegut jol nom de Bartolomé de las Casas (Sevilha, 24 d'agost de 1484 - Madrid, 17 de julh de 1566) foguèt un fraire dominican andalós del Reialme de Castelha, cronista, teologian, avesque de Chiapas (Mexic) que prenguèt la defensa dels indians d'America. Son nom d'ostal vertadièr Casaus, espanholizat e ennoblit en de las Casas, a generat la teoria que podiá èsser catalan, mentre que d'autres li donan una origina occitana, probablament lemosina.
Biografia[modificar | modificar la font]
Bartolomé Casaus nasquèt a Sevilha en 1484, probablament lo 16 de novembre.[1] De sègles de tradicion situavan sa naissença anteriorament, en 1474. Pasmens, dins las annadas 1970 de cercaires que fasián de recercas dins d'archius demostrèron que la data èra incorrècta, aprèp d'aver descobèrt dins l'Archiu General de las Indias records of a contemporary lawsuit que demostrèt qu'èra nascut una decada mai tard que çò que se pensava.[2] De biografs e autors posteriors an generalament acceptat e utilizat aquesta revision.[3] Son paire Pedro Casaus èra un mercadièr e se pensa generalament que la familha èra descendenta d'una de las familhas occitanas qu'avián emigrat per fondar la vila de Sevilla.[4] Segon un biograf sa familha èra d'origina jusieva convèrsa,[5] encara que d'autres descrivon la familha coma de crestians qu'avián emigrat d'Occitània.[4], pasmens l'istorian catalan Jordi Bilbeny pensa que Bartolomé e sa familha podián èsser catalans. Pr'amor del testimoniatge del biograf de Casaus, Antonio de Remesal, se creguèt tradicionalament que Bartolomé de las Casas estudièt en licéncia a Salamanca, pasmens aqueles estudis jamai apareisson pas mençonats dins los escriches del fraire.[6] En 1507, quand èra encara adolescent, viatgèt a Roma ont aguèt l'escasença d'èsser present al Festival de Flaütas.[7]


text:
Bailly (Yvelines)
Bailly es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bailly a situat en la plana de Versailles en bordure de la bòsc de Marly a 2 km per la rota del centre de Versailles.
Es limitrophe de las municipalitats de Marly-lo-Rei al nòrd, Rocquencourt a l'èst, Versailles al sud-es, Sant-Cyr-l'Escòla al sud, Fontenay-lo-Fleury al sud-oèst, Noisy-lo-Rei a l'oèst e La Étang-la-Vila al nòrd-oèst sus aperaquí 200 m.
Bailly A connectat als jardins del castèl de Versailles al sud-es de la vila. Es una vila bourgeoise de l'Oèst parisenc ont se reagrupaven fòrça d'ancianas familhas nòblas e #qu'amb las generacions son per la majoritat demorada.
Bailly est située dans la plaine de Versailles en bordure de la forêt de Marly à 2 km par la route du centre de Versailles.
Elle est limitrophe des communes de Marly-le-Roi au nord, Rocquencourt à l'est, Versailles au sud-est, Saint-Cyr-l'École au sud, Fontenay-le-Fleury au sud-ouest, Noisy-le-Roi à l'ouest et L'Étang-la-Ville au nord-ouest sur environ 200 m.
Bailly est relié aux jardins du château de Versailles au sud-est de la ville. C'est une ville bourgeoise de l'Ouest parisien où se regroupaient beaucoup d'anciennes familles nobles et qui avec les générations sont pour la plupart restées.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom mai ancian de Bailly es Baaliacum.
I a agut pendent longtemps un castèl seigneurial #qu'es ara destruit.
Lo 20 d'agost de 1944, los guardians de la patz de la prefectura de polícia de París, Louis Huet e Raymond Rodon, disfressats en sapeurs-pompièrs e en venent a bicicleta a l'amassada de las tropas americanas soslinhadas en la region, an capturat e executats a l'intrada del vilatge pels nazis.
Lo 21 d'agost de 1944, Georges Blandon vengut désamorcer las pompas destinadas a far sautar lo Fort del Trauc-de Lunfèrn es fusillé pels SS.
Le nom le plus ancien de Bailly est Baaliacum.
Il y a eu pendant longtemps un château seigneurial qui est maintenant détruit.
Le 20 août 1944, les gardiens de la paix de la préfecture de police de Paris, Louis Huet et Raymond Rodon, déguisés en sapeurs-pompiers et venant à bicyclette à la rencontre des troupes américaines signalées dans la région, sont capturés et exécutés à l'entrée du village par les nazis.
Le 21 août 1944, Georges Blandon venu désamorcer les bombes destinées à faire sauter le Fort du Trou-d'Enfer est fusillé par les SS.


text:
Categoria:Article de qualitat
Los articles seguents an recebut un label de qualitat de la part dels contributors enregistrats de Wikipèdia. Aquesta lista es evidentament pas qu'un extrach dels milhèrs de paginas que còmpta nòstra enciclopèdia !
Se rencontratz dins Wikipèdia un article vertadièrament impressionant, ajustatz-lo a la lista dels articles potencialament de qualitat.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
Articles dins la categoria « Article de qualitat »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Guèrra de las Doas Ròsas
La Guèrra dei Doas Ròsas foguèt una guèrra dinastica per lo tròne d'Anglatèrra que se debanèt de 1455 a 1485. Opausèt doas brancas rivalas de l'Ostau de Plantagênet que tenián una ròsa coma emblèma — blanca per l'Ostau de York e roja per l'Ostau de Lancastre — e que donèt son nom au conflicte. La guèrra foguèt devesida entre periòdes de combat e de trèva. S'acabèt per la presa dau poder per Enric Tudor (1485-1509), membre alunchat de l'Ostau de Lancastre, e per l'afebliment dei dos Ostaus.


text:
Saint-Bernard (Ain)
Saint-Bernard en arpitan ( Saint-Bernard en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Barnard, tinent de Charlemagne, es lo fondator del villatge;ble de Sant Barnard vengut Sant Bernard continuament a una coquille sembla.
Barnard, lieutenant de Charlemagne, est le fondateur du village de Saint Barnard devenu Saint Bernard suite à une coquille semble-t-il.


text:
18/12/2016
Raibe negre 41 per Gilbert Borgés
Sala 5. Au fons de la classa. Vielh bureu. Messatges escrichs dessus. Noms d’escolans. Noms d’auseus. Mai de cincante ans d’istòria liceana dessus. Legisse los noms e los messatges escrichs los uns sus los autres. Io t’aime. Corina es chauda. Despòrt es un Joan-femna. Nonmás de la poesia liceana.
Lo pair Despòrt tòrna los devers. Un per un. Comenta chasca copia. Balha la nòta davant la classa. Los que son passats fan pas los fins. Los autres enquera mens. Es pas tendre, Despòrt. Sap trobar lo mot que nafra. Fai pas de cadeu. Jamai. Los ancian lo cranhan enquera. Es au liceu dempuei trenta ans. I ‘chabarà sa carriera.
Borgés ! 2 punts. Per l’encra. Auriá meritat mai si i aviá pas agut totas quelas fautas !
Manque ne’n tombar de ma chadiera. Quilhe la testa. Tòrne a la realitat. Quo era temps : lo pair Despòrt a trapat la bròssa dau tableu. A armat son braç.
La bròssa rebomba sus mon bureu ‘vancès de bombar dins lo mur. Fau un bond per l’esvitar. Ne’n tombe de la chadiera.
Lo cresiá pas tant viu, lo pair Despòrt. Es desjà sus me. Pas agut lo temps de me quilhar. M’a tòrçut lo braç dins l’eschina. m’a ‘trapat per los piaus e me tusta la testa per terra. En mesme temps me clafit los ronhons de còps de januelhs.
- Per coneisser la ‘chabason a la tresesma persona dau singular daus verbes de la segonda conjugason, i a nonmás a dire lo verbe a l’imperfach. Z’ai pas desjà dich, Borgés ?
Z’a segurament desjà dich. Sabe pus. Ai obludat. Deviá pas far atencion. E puei òm se pòt trompar.
Gilbert Borgés
10:11 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Jean-Delphin Alard
Jean-Delphin Alard (Baiona lo 8 de març de 1815 - París lo 22 de heurèr de 1888) que ho un violonista, un pedagòg e un compositor gascon deu sègle XIX.
Qu'estudiè au Conservatòri de París on e sussedó a Pierre Baillot com prefessor.Que ho violonista a l'Opera de París, purmèr vriulon deu Rei e mèste de capèra de l'emperaire Napoleon III.
Pedagòg deu vriulon, Pablo Sarasate que ho lo son discípol.
Qu'èra lo sògre deu laütièr Jean-Baptiste Vuillaume e qu'ei a l'origina deu chafre de Messia de l'estradivari deu comte de Salabue.


text:
Aira
L’aira es la mesura d'una superfícia. Per metonimia, se designa sovent aquela mesura pel tèrme de superfícia (per exemple, se pòt parlar de l' « aira d'un carrat » o de la « superfícia d'un carrat »).
En matematicas, s'utiliza de preferéncia lo tèrme d'aira (del bas latin aera « espaci plan »).
Lo tèrme de superfícia s'utiliza principalament per de terrens (superfícia d'un jardin, d'un camp) e s'exprimís (dins lo Sistèma Internacional d'Unitats) en mètres carrats (m²) o en d'autras unitats.
Mesuras de l'SI:
Autras mesuras:
Calcul de l'aira[modificar | modificar la font]
Lo calcul d'aira es un domeni ample de las matematicas que va de l'aira de superfícias usualas fins al calcul integral.
Lo calcul de l'aira per de figuras geometricas elementàrias es simple. Los poligòns mai complèxes se pòdon descopar en triangles, e se pòt alara calcular l'aira de cada triangle:
- en geometria euclidiana, l'aira d'un triangle es lo produch de la longor de sa basa per sa nautor, dividit per dos.
Quand se tracta d'una superfícia delimitada per una corba, se pòt far una aproximacion d’aquela corba per un poligòn e aplicar lo metòde çai jos per aver una aproximacion de l'aira; s'aquela corba se pòt definir per una foncion, sufís de calcular l'integrala d’aquela foncion.
Exemples d'airas de figuras planas[modificar | modificar la font]
- Carrat de costat a: a2
- Doncas l'aira val AD · AB = BA · BC = BC · CD = DA · DC
- Rectangle de largor l e de longor L: l · L
- Doncas l'aira val AD · AB = BA · BC = BC · CD = DA · DC
- Triangle de basa b e de nautor h: (b · h) / 2
- Doncas l'aira val (CD · AB) / 2
- Lausange de diagonalas a e b: a · b / 2
- Doncas l'aira val AC · BD / 2
- Parallelograma de basa b e de nautor h : b · h
- Doncas l'aira val AB · AH = DC · AH
- Trapèzi de petita basa b, de granda basa B e de nautor H: (b + B) · H / 2
- Doncas l'aira val (AB + DC) · AH / 2
- Cercle de rai r : π · r2
- Ellipsa de semiaxes a e b : π · a · b


text:
Collòqui de Poissy
Lo collòqui de Poissy que ho ua amassada de representants deus cultes catolics e protestants convocats per la regenta de França Caterina de Medici entà ensajar de conciliar los punts de vistas de las duas religions e atau acabar dab las divisions religiosas. La soa mauescaduda qu'establí l'impossiblitat de conciliar las duas religions en França e de tornar amassar los lors hidèus dens ua sola e medisha glèisa.
Théodore de Bèze qui dehenó la teologia protestanta mentre que lo cardinau Carles de Lorena (hrair del duc de Guisa) e pleitejè per la religion catolica.
Que's debanè hens lo priorat reiau de Sant Loís de Poissy enter lo 9 e lo 26 de seteme de 1561 en preséncia deu joen rei Carles IX de França, d'Antòni de Borbon (alavetz lòctenent deu Reiaume de França), de la soa molhèr Joana III de Labrit, regina de Navarra, e deu son hilh: Noste Enric.


text:
Rugbi de XV
Lo rugbi de XV (apelat rugby union dins los païses anglòfons) es un espòrt collectiu jogat entre doas esquipas de quinze jogaires que pòdon utilizar las mans per portar un balon oval. Es un dels dos còdes del rugbi amb lo rugbi de XIII.
Aquel espòrt es popular en Occitània, en Austràlia, al Reialme Unit, en Nòva Zelanda, en Irlanda e en Africa del Sud. Als Païses Catalans, al Bascoat e en França, lo rugbi de XV es popular solament dins las regions pròchas d'Occitània, çò es los Pirenèus Orientals (Païses Catalans), lo nòrd del Bascoat e qualques vilas del sud d'Arpitània, en Isèra (França). Tanben i a d'esquipas plan bonas en Romania e Moldàvia, en Argentina, en Itàlia, a las illas Fiji e dins d'autres archipèls d'Oceania.