text:
Vincent van Gogh
Vincent Willem van Gogh (30 de març de 1853 Zundert, 29 de julhet de 1890, Auvers-sur-Oise) foguèt un pintor neerlandés, e occitan d'adopcion, d'estil considerat coma pòstimpressionista. Pintrèt a l'entorn de 900 quadres (que 27 son d'autoretrats) e 1600 dessenhs. Daissèt 800 letras, que 650 d'elas èran dirigidas a son fraire petit Theo van Gogh.
Somari
- 1 La Vida
- 2 L'escandilhada dins l'exili 1886-1890
- 3 La fin tragica
- 4 Òbras màgers
- 5 la Posteritat
- 6 Citacions
- 7 Filmografia
- 8 Museografia (catalògs)
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Ligams videografics
- 13 Nòtas & referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
D'a Zundert fins a 1886[modificar | modificar la font]
La familha[modificar | modificar la font]
Se ne coneisson las originas de la familha Van Gogh a partir de la mitat del sègle XVII e tre lo sègle XIX la familha se ne trasmeton de paire en filh l'ofici d'orfebre.
Çò se ne menciona al sègle XIX d'un tal Vincent van Gogh pastor calvinista e paire d'onze enfants que practicavan mantuna activitat amb tres que fasián de mercants d'art mentre se ne sap qu'en Theodorus van Gogh 1822-1885 èra dempuèi 1844 pastor de Groot Zender, pichon país del Brabant, de 6000 estatjants.
Se maridèt amb n' Anna Cornelia Carbetus, filha d'un religaire de la cort olandesa de Brabant.Li balhèt d'en primièr lo 30 de març de 1852 un petiton mòrt a la naissença e batejat Vincenç Willem.Un an apuèi, en 1853 naissava un segond filh parivament nomenat, lo futur artista. Ne seguiguèron autres cinc: Anna Cornelia 1855-1930, Theo 10 de mai de 1857 - 25 de genièr de 1891, Elisabeth 1859-1930, Wilhelmina Jacoba 1862-1942 e Cornelis 1867-1900.
Estudis e formacion[modificar | modificar la font]
De 1851 fins a 1854 va seguir lo jove Vincent los corses de l'escòla de Groot Zender.
A partir del 1èr d'octobre de 1854 es mandat a un collègi de la vesina Zevenbergen ont aprendrà lo francés, l'anglés e l'alemand amai l'art del dessenh.
A partir de 1866 va frequentar l'escòla tecnica Hannik de Tilburg mas lo 19 de març de 1868 e per encausa del sius resultats insufisents amai los problèmas economics del paire, tornèt a Zundert sens aver clavat los estudis.
Lo trabalh a la casa d'art en Goupil[modificar | modificar la font]
La mediocritat dels sius resultats escolars se convencèt la familha que li trobèssen un emplec: l'oncle pairal en Vincent escaissat Cent 1811-1889, ja mercand el d'antiquitats, lo recomandèt en julhet de 1869 a la Casa d'art Goupil & Co, a la quala, per rasons de santat, aviá daissat son activitat a L'Aia.
L'activitat de la casa Goupil ne consistissiá en la venta d'òbras d'art e lo jove Vincent semblèt fòrça interessat pel siu trabalh, que lo s'obligava a un aprigondiment de las tematicas artisticas, lo s'estimulava a legir amai frequentar musèus e colleccions d'art.
Mantenguèt los contactes amb la siá familha que dempuèi lo mes de genièr de 1871 aviá mudat a Helvoirt ont lo paire Theodorus practicava son activitat pastorala.
Vincent, a de mai de se rescontrar fòrça sovent lo siu fraire Theo a l'Aia, entamenèt amb el una correspondéncia que durarà tota la lor vida.
Viatges e sojorns formators...[modificar | modificar la font]
D'a Brussèlas que lai foguèt transferit en 1873 fins a Londres (idem lo mes de mai) amb lo passatge "obligatòri" per París e la visita del Louvre o las mòstras del Salon que lo se pertoquèron fòrça , comencèt de se congrear de verai lo siu gost artistic amai la siá expression.
Après un sojorn de qualquas mesadas a l'Aia puèi un novèl sojorn a Londres en julhet de 1874, ne mudarà fin finala a París que lai daissèt lo siu trabalh a la Casa d'Art Goupil tre nadal de 1875 , abandon efectiu e definitiu en abril de 1876.
[modificar | modificar la font]
Ensenhaire a Ramsgate dins la banlèga de Londres a partir de 1876 puèi a Isleworth ont avián mudada l'escòla, lai comencèt de presicar lo 4 de novembre inspirat en un quadre d'en Boughton Pelegrin sus la via de Canterbury al temps de Chaucer.
Tornat a l'ostal per Nadal lo s'empachèron los sieus que lai tornèsse vist lo siu estat fisic e psiquic tan marrit e fragil.
L'oncle sieu Vincent li trobèt un emplec dins una librariá de Dordrecht.
Viviá solet coma crestian quasi menet e membre de la Glèisa Reformada Olandesa quitament se ne sentissiá un amor ecumenic per totas las glèisas crestianas. Li n'agradava fòrça revirar d'unes passatges de la Bíblia e convencèt lo siu paire lo daissèsse se presentar als examèns de la Facultat de Teologia d'Amsterdam que capitèt ges.
Contunhèt ça que la lo siu interès per çò tot que religiós mas tanben çò artistic (visitas als musèus) e l'exercici del dessenh.
Après lo refut d'una escòla de Laeken rasis Brussèlas de lo se considerar apte a la predicacion, se mudèt dins la region bèlga del Borinage: lai, a Pâturage e mai paure que paure, comencèt de presicar als minaires e a s'entrevar dels malauts.
Autorizat a partir de genièr de 1879 a presicar per l'Escòla d'Evangelizacion de Brussèlas, s'installèt dins lo centre minièr de Wasmes. La siá pauretat tant extrèma coma la dels minaires que se n'entrevava, espauruguèt l'Escòla que decidiguèt de lo remandar de sa carga.
Contunhèt pr'aquò de se n'ocupar dels malauts e dels paures dins la region vesina de Cuesmes en quitament d'a vegadas li daissar lo siu lièch als malauts o a sonhar d'esperel de ferits per explosions en los se bendar amb los sieus pròpis vestits.
Foguèt a aquela epòca que lo siu fraire Theo comencèt de li ne parlar de cambiar d'activitat e catalizar amai canalizar la siá set d'umanitat, empatia e caritat dins l'activitat artistica.
L'encaminament artistic[modificar | modificar la font]
Après un tròp brèu passatge per l'Academia de las Bèlas Arts en 1860-1861 amor d'aquesir las basas tecnicas de l'art pintural, tornèt dins l'ostal familial a Etten que lai se n'enamorèt de la siá cosina na Kate Vos-Stricker, filha de pastor e jove veusa amb un filh, mas ela li ne tornèt ges son amor.De la ferida que foguèt per el, se cremèt una man amb la flamba d'una lampa...
Comencèt alavetz una vida d'aprenentatge sul terren amb d'autres pintors que ne recebèt l'ensenhament aital n' Anton Mauve que per primièr còp en daissar lo dessenh comencèt el de pintar: naturas mòrtas amb òli e figuras amb aquarela.Aital de las naturas mòrtas Caulet e esclòps o Bocal amb peras.[1]
S'installèt a l'Aia, rasis l'estudio d'en Mauve, que li n'ajudèt economicament amassa amb Theo. Al cap d'unas mesadas pr'aquò ne trenquèt el tota relacion amb en Mauve, per de motius estetics, que Vincent se ne voliá inspirar sempre de la realitat quand lo siu mentor l'auriá volgut veire copiar d'unes modèls de gip.
E sempre o quasi n'aurà el en aquela epòca un fum de dificultat dins sas relacions amb los autres pintors que sol lo batau en Johan Hendrik Weissenbruch(1823-1904) pintor a la lòga del jorn dins aquela pontannada lo s'estimèt coma pintor de grand talent e avenidor.
Novèlas dralhas de vida e art[modificar | modificar la font]
Aprèp s'èsser fach pendent qualque temps amb na Clasina Maria Hoornik dicha Sien, anciana poesa trentenària e prenhs quand el la se rescontrèt (que patiguèt una gonorrèa), se n'anèt viure en pel nòrd del país, dins la Drenthe, territòri amb moltas torbièras mas tanben pacans e rafis mai obrièrs que los se retrachèt a boldre, tostemps ars del siu art flamejant.
A la fin de 1883, tornèt viure dins l'ostal familial qu'avián los sieus mudat a Nuenen ont son paire fasiá de pastor.
S'installèt dins l'ostal del sacristan de la parròquia de Nuenen que lai quitament ne poguèt gausir de dos membres.
Contunhèt de trabalhar fòrça en tot quitament ne prene corses de piano que, segon el, en aital se seguir las teorias d'en Richard Wagner e los simbolistas , existissiá un ligam rèirefòrt entre musica e color.
L'escandilhada dins l'exili 1886-1890[modificar | modificar la font]
Sojorns successius[modificar | modificar la font]
La fin tragica[modificar | modificar la font]
Se ne considerava fins ara qu'èra mòrt suïcidat lo gèni batau mas una teoria novèla sosten que de mainats d'Auvers-sus-Oise que jogavan amb d'armas de fuòc lo se serián mortalament ferit sens o confessar après, per non pas degalhar la lor vida e tan joves finir en preison. Se o se sabrem un jorn cossí s'escasèt de verai? [2]
Òbras màgers[modificar | modificar la font]
1882[modificar | modificar la font]
- Joventa dins un bòsc Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Femnas carrejant de sacs de carbon Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Lagui / Sorrow (litografia..) : 2 tiratges al Musèu Van Gogh d'Amsterdam & 1 tiratge al Musèu d'Art Modèrne de Nòva York...
1884[modificar | modificar la font]
1885[modificar | modificar la font]
- Los manjaires de trufas Van Gogh Museum - Amsterdam
- Païsatge al luscre Musèu Thysse-Bornemisza - Madrid
- Natura mòrta amb Bíblia Van Gogh Museum - Amsterdam
1886[modificar | modificar la font]
- Florièr amb passiròsas Kunsthaus Zurich - Zuric
- Clòsca amb cigarro alucat Van Gogh Museum - Amsterdam
1887[modificar | modificar la font]
- Restaurant de la Sirèna a Asnièras Musèu d'Orsay - París
- Un par de sabatons Van Gogh Museum - Amsterdam
- Dos virasolelhs Metropolitan Museum of Art - Nòva York
- Japonesariá: Oiran Van Gogh Museum - Amsterdam
- L'Italiana Musèu d'Orsay - París
- Fritillaria imperiala dins un florièr de coire Musèu d'Orsay - París
- Retrach del paire Tanguy Musèu Rodin - París
- Autoretrach Art Institute - Chicago
- n'Agostina Segatori o Dòna al cafè Lo Tamborin Van Gogh Museum - Amsterdam
- Autoretrach amb capèl de palha Vincent van Gogh - Amsterdam
- Natura mòrta amb aussent Van Gogh Museum - Amsterdam
1888[modificar | modificar la font]
- Lo pont de Langlois Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- La Mosmé assetada National Gallery - Washington, DC
- Semenaire al luscre Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Florièr de virasolelhs Van Gogh Museum - Amsterdam
- Salzes al luscre Musèu Kröller-Müller - Ottrelo
- Lo portaire en Joseph Roulin Museum of Fine Arts - Boston
- Lo filh del portaire o L'escolan Musèu d'Art - Sao Paulo
- Retrach de n'Eugène Boch Musèu d'Orsay - París
- Nuèch estelada sus Ròse Musèu d'Orsay - París
- Retrach d'en Millet Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Arle, Terraça del cafè de sera, Plaça del Forum Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Interior del cafè de nuèch Art Gallery of the University of Yale
- Exterior del cafè de nuèch Musèu d'Orsay - París
- Los Aliscamps Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- L'ostal jaune Van Gogh Museum - Amsterdam
- Lo cambron de l'artista en Arle Van Gogh Museum - Amsterdam
- La cadièra d'en Vincent National Gallery - Londres
- La cadièra d'en Gauguin National Gallery - Londres
- L'Arlatenca Metropolitan Museum of Art - Nòva York
- Espectators dins l'arena Musèu de l'Ermitòri - Sant Petersborg
- Autoretrach de l'aurelha bendada Courtauld Gallery - Londres
- Ram d'ametlièr florit dins un veire Van Gogh Museum - Amsterdam
1889[modificar | modificar la font]
- La Breçairòla Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Retrach del doctor Rei Musèu Poshkin - Moscòu
- Davant lo manicòmi de Sant Romieg Musèu d'Orsay - París
- Lo jardin de Sant Pau (Colleccion privada)
- Lillac Musèu de l'Ermitòri - Sant Petersborg
- Liris d'aiga Paul Getty Museum - Los Angeles
- Florièr amb liris d'aiga Metropolitan Museum of Art - Nòva York
- Natura mòrta amb chivalet, pipa, ceba e cera Musèu Kröller-Müller - Otterlo
- Nuèch estelada The Museum of Modern Art - Nòva York
- Autoretrach Musèu d'Orsay - París
- Camp de blat amb cipresses National Gallery - Londres
- Camp de blat Národni Galerie - Praga
1890[modificar | modificar la font]
- La ronda dels preisonièrs Musèu Poshkin - Moscòu
- L'Arlatenca Galleria Nazionale d'Arte Moderna di Roma
- Ramelet d'ametlièr florit Van Gogh - Amsterdam
- Retrach del doctor Gachet (colleccion privada)
- Marguerite Gachet dins lo jardin Musèu d'Orsay - París
- Marguerite Gachet al piano Kunstmuseum - Basilèa
- La Glèisa d'Auvers-sus-Oise Musèu d'Orsay - París
- Camp de blat amb volada de còrbs Van Gogh Museum - Amsterdam
e ca
etc
la Posteritat[modificar | modificar la font]
De preses incommensurables per las òbras de Sant Vincent van Gogh... que n'es lo comèrci de l'art un vertadièr crime contra l'umanitat, contra çò uman!!!
Citacions[modificar | modificar la font]
-
- Ne pòt téner l'òm, en çò mai prigond de son arma, un còr calentàs e pr'aquò se ne pòt escaire que pas degun n'angue cap a el.
- D'a vegadas ne conven anar cap al mond e se far amb los òmes que se ne sentís l'òm obligat e clamat, mas lo que li n'agrada mai demorar sol e tranquillament dintre l'òbra e ne voldriá sonque aver fòrça pauques amics, es lo que circula amb maita seguretat demest los òmes e lo mond.
- Es bon d'aimar tant que se ne pòt, per çò que lai s'enrasiga la vertadièra fòrça, e lo qu'aima fòrça realiza de causas grandas e se ne sentís capable, que çò que se fa per amor es ben fach.
- De qué seriá la vida, n'aguèssem pas la valor de nos ensajar quicòm nòu?
- Es necessari d'aver aimat, e puèi se pèrdre l'amor, per encar apuèi ne tornar aimar.
- Apuèi l'experiéncia de las atacas repetidas me ne conven l'umilitat. Aital doncas: paciéncia. Sofrir sens se plànher es l'unica leiçon que devèm aprene dins aicesta vida.
- Lo que viu sincèrament e rescontra penas vertadièras e desillusions, que se ne daissa pas cap abatre per elas, val melhor que non pas aquel que sempre va amb lo vent en popa e coneis sonqu'una prosperitat relativa.
- Quanta belesa dins l'art, per fin de se ne poder reténer çò vist. N'es pas jamai aladoncas l'òm sens trabalh ni vertadièrament solitari, es pas jamai sol.
- Trapa-te polit tot çò que podes:la màger part del mond se ne rescontran pas res sufisentament polit.
- Ai... una terribla necessitat... se ne dirai lo mot?... de religion. Aladoncas sortissi de nuèch e me pinti l'estelam.
- Lo resultat de la pensada es pas cap lo sentiment mas l'accion.
- Un bon imatge es equivalent a una bona accion.
- N'anguèri en per aquesta tèrra durant trenta ans e per gratitud vòli daissar qualque membrança.
- Que se lève la tempèsta, que tombe la nuèch; de qu'es de mai redobtar, lo perilh o la paur del perilh? Me ne preferissi la realitat, lo quite perilh.
- Per d'unes las femnas son eretgiá e diabolisme. Per ieu es exactament çò contrari.
- Çò que desiri es que tot ne siá circular e que n'i ague pas, per o dire aital, ni debuta ni fin dins la fòrma mas qu'aquesta ne siá, per contra, l'idèa d'un ensemble armoniós, aquel de la vida.
- Ne son bons los principis sonque se generan d'actes: o me trapi bon perpensar amai se mostrar conscientós per çò qu'aquò se n'acreis l'activitat d'un òme e se ne fai un tot dels sius actes divèrses.
- ... oblidem pas que las pichòtas emocions son los grands capitanis de las nòstras vidas e que li obesissem sens o saber.
- Quand se ne revela l'òm capable dins quicòm, que se ne compren plan un problèma, ne podem èsser segurs de nos capir un fum d'actes.
- La consciéncia es la bossòla de l'òme.
- Aital es lo pincèl dins mos dets coma l'arquet al violon e absoludament per lo sol plaser mieu.
- Soi ges aventurièr per causida, mas per astrada.
- Vivi ges per ieu mas per la generacion que vendrà.
- Nombroses son los pintors qu' "an paur" d'una "tela blanca" mas una tela blanca a paur del vertadièr pintor apassionat que gausa - e que sabèt vencir la fascinacion d'aquel "ne siás capable de pas res".
- Es pas tant lo lengatge de la pintura que lo se devem sentir mas lo de natura.
- Ieu sómii la mia pintura e doncas pinti lo miu somiar.
Filmografia[modificar | modificar la font]
- Alain Resnais Van Gogh... documentari (b&n /20') França 1947
- Vincente Minelli: Lust for Life / Lo chale per vida amb Kirk Douglas... evocacion biografica (c /120') USA 1956
- Thomas Fantl: Van Gogh amb Herbert Fleischman... telefilme (b&n /80') Alemanha 1969
- Max Gérard: Mon cher Théo van Gogh / Miu car Theo van Gogh amb Jean Coste... evocacion biografica (c /55') França 1980
- Charles Brabant: Le Voyage du Hollandais / Lo Viatge de l'olandés amb Gérard Desarthe... idem (c) 1981
- Horst Seemann: Besuch bei Van Gogh / Van Gogh en visita amb Cristiano Grasshof... idem (c /105') 1985
- Veli-Matti Saikkonen: Vincent van Gogh amb Timo Torikka... idem (c /81') Finlàndia 1988
- Akira Kurosawa: Yume / Sòmis , seria de 8 filmes corts que lo cinquen Los còrbs (amb Martin Scorsese) es un rescontre-omenatge de n'AK amb en VVG... (c) Japon 1990
- Robert Altman: Vincent amb Theo / Vincent e Theo... evocacion biografica amb Tim Roth... (c /135') USA 1990
- Samy Pavel: La Veillée / La Velhada amb Jean Pierre Lorit... idem (c /87')
- Maurici Pialat: Van Gogh amb Jacques Dutronc... idem (c / 158') França 1991
- Bob Caruthers, Ronald Davis & Dennis Hedluund: documentari (c /50') USA 2000
- Mark James: Vincent:The Full Story / Van Gogh: l'istòria vertadièra... idem tv (c /50') Reialme Unit 2004
- Alexander Barnett: The Eyes of Van Gogh / Los Uèlhs d'en Van Gogh amb Alexander Barnett... evocacion biografica (c) USA 2005
- François Bertrand: Moi, van Gogh / Ieu, van Gogh, evocacion... amb la votz de Jacques Gamblin (c/40') 2009
Museografia (catalògs)[modificar | modificar la font]
- Jacob Baart de la Faille: L'oeuvre de Vincent van Gogh: Catalogue raisonné, ouvrage accompagné de la reproduction de plus de 1600 tableaux, dessins, aquarelles et gravures du Maître... París & Brussèlas ed. G. van Oest 1928 ... 6 volums (en francés)
- John Leighton: 100 Chefs-d'oeuvre du Van Gogh Museum... (idem)
- The Metropolitan Museum of Art: Van Gogh in Saint-Rémy and Auvers... Harry N. Abrams Inc. Publishers1986 (en anglés)
- Musèu d'Arle & Ronald Pickvance: Van Gogh et Arles... Catalòg de la mòstra 1989 (en francés)
- Ingo Walther & Rainer Metzger: Van Gogh: the Complete Paintings... Taschen Nòva York 1997 (en anglés)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
òbras d'en Vincent Van Gogh[modificar | modificar la font]
- Vincent van Gogh: Lettres a Van Rappard... reviradas per en Louis Roëlandt Éditions Grasset & Fasquelle coll. 'Les cahiers rouges'' París 1950 (reedicions en 1991 2009...) 242 pp (en francés)
- Vincent van Gogh : Correspondance complète enrichie de tous les dessins originaux... revirat per en Maurice Beerblock e'n Louis Roëdlandt prefaci d'en Georges Charensol edicions Gallimard & Grasset idem 3 volums in quarto 563 + 531 + 580 pp (idem)
- Vincent van Gogh Lettres à son frère Theo... rev. d'en Louis Roëdlandt ed. Gallimard (coll. L'Imaginaire) id 1988 566 pp (id)
- Vincent van Gogh: Les Lettres... 16 volums presentats per Leo Jansen, Hans Luijten e Nienke Bakker... vol. 1 - 16... Actes Sud - Montpelhièr / Van Gogh Museum - Amsterdam & Huygens Institute Octobre de 2009 2148 pp (id)
òbras a l'entorn de l'artista e de l'òme[modificar | modificar la font]
en alemand[modificar | modificar la font]
- Albert Boime: Vincent van Gogh: Die Sternenacht-Die Geschichte der Stoffes und der Stoff der Geschichte... Fischer Francfort 1989
- Roland Dorn: Décoration: Vincent van Goghs Werkreihe für das Gelbe Haus in Arles... Olms Verlag Hildesheim Zuric Nòva York 1990
en anglés[modificar | modificar la font]
- Albert J. Lubin: Stranger on the earth: A psychological biography of Vincent van Gogh... Holt,Rinehart & Winston Nòva York 1972
- Ronald Pickvance: English Influences on Vincent van Gogh... University of Nottingham & alt. 1974-1975
- John Revald: Post-Impressionism: From van Gogh to Gauguin... Secker & Warburg Londres 1978
- Jan Hulsker: The Complete Van Gogh... Phaidon Oxford 1980
- Ronald Pickvance: Van Gogh in Arles... Metropolitan Museum of Art - Abrams Nòva York 1984
- A.M. Hammacher: Vincent van Gogh: Genius and Disaster... Harry N. Abrams Nòva York 1985
- Ronald Pickvance: Van Gogh in Saint-Rémy and Auvers... Metr'opolitan Museum of Art - Abrams Nòva York1986
- John Revald: Studies in Post-Impressionism... Abrams Nòva York 1986
- Melissa McQuillan: Van Gogh ... Thames and Hudson Londres 1989
- Jan Huslker: Vincent and Theo van Gogh: A dual biography... Fuller Publications Ann Arbor - Michigan 1990
- Philip Callow: Vincent van Gogh: A Life... Ivan R. Dee Chicago 1990
- David Sweetman: Van Gogh: His Life and His Art... Touchstone Nòva York 1990
- Kathleen Powers Erickson: At Eternity's Gate: The Spiritual Vision of Vincent van Gogh... 1998
- Alfred Nemeczek: Van Gogh in Arles Prestel Verlag 1999
- David I. Grossvogel: Behind the Van Gogh Forgeries: A Memoir by Bavid I. Grossvogel... Author's Choice Press San Jose 2001
- Judy Sund: Van Gogh... Phaidon Londres 2002
- Robert Hughes(introduccion): The Portable Van Gogh Universe Nòva York 2002
- Bruce Bernard (edicion) Vincent by Himself... Time Warner Londres 2004
- Martin Gayford: The Yellow House : Van Gogh, Gauguin and Nine Turbulent Weeks in Arles... Penguin Londres 2006
- Steven Naifeh & Gregory White Smith: Van Gogh: the Life... Random House Nòva York 2011
en francés[modificar | modificar la font]
- François Mathey: Van Gogh.Auvers-sur-Oise:Petite encyclopédie de l'art (8)... Fernand Hazan París 1956
- René Huyghe: Vincent van Gogh... Flammarion idem 1958
- Jean Leymarie: Qui était Vincent van Gogh... Skira Genèva 1968
- Viviane Forrester: Van Gogh ou l'enterrement dans les blés Éditions du Seuil id 1983
- Ronald Pickvance: Van Gogh en Arles Skira Genèva 1985
- Miloslava Neumannova: Van Gogh:Aquarelles, gouaches et dessins... revirat per na Françoise Tabery Ars Mundi París 1987
- Kathleen Powers Erickson: A la porte de l'Éternité: La vision spirituelle de Vincent van Gogh... (revirat de l'anglés...) 1998
en neerlandés[modificar | modificar la font]
- Johannes van der Wolk: De schetsboeken van Vincent van Gogh... Meulenhoff / Lanshoff Amsterdam 1986
e ca
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) en Vincent van Gogh dins Artcyclopedia...
- (nl) (de) (en) (es) (fr) (it) (ja) Musèu Van Gogh d'Amsterdam
- (en) Galariá Vincent van Gogh
- (en) (nl) Las letras d'en Vincent van Gogh en linha


c: text/html

text:
Coulmiers
Coulmiers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo airal urban de Orléans.
La commune est située dans l'aire urbaine d'Orléans.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La batalha de Coulmiers lo data|9|de
votz la victòria del general de Aurelle de Paladines #que #liurar Orléans.
La bataille de Coulmiers le voit la victoire du général d'Aurelle de Paladines qui délivra Orléans.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portal de las comunas de França
-
{{Comunas de|insee= 45109

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Yo-Yo Ma
Yo-Yo Ma (en chinés 马友友 - París, lo 7 d'octobre de 1955) qu'ei un violoncelista neishut en França dens ua familha de musicians chinés, emigrat aus Estats Units e vadut american.
Que comencé a estudiar lo vriulon e lo vriulon alto hèra joen abans d'estudiar lo violoncèl. La soa familha qu'emigrè aus Estats Units en 1960 e Yo-Yo Ma que's muishè un mainatge precòç qui dè los sons purmèrs concèrt hèra de d'òra (e quitament en precéncia deu president John Fitzgerald Kennedy .
Qu'estudiè a la Juilliard School of Music puish a Harvard University e a la Columbia University.
Que viu a Cambrige, Massachusetts.
Que joga sus un Montagnana e sus lo stradivarius de Davidov qui ho lo de Jacqueline du Pré e qu'a hèit tornar montar en violoncèl barròc.
De segur un deus violoncelistas màgers de totas las tempsadas, que s'ei illustrats dens genres hèras desparièrs com lo barròc, lo Blue Grass o lo tango.


text:
Épaney
Épaney es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es al sud de la plana de Can. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat a l'èst de Potigny, a Unitat|7|km {{}} al nòrd de Falaise e a Unitat|14|km {{}} al sud-oèst de Sant-Pierre-sus-Dives[1].
Épaney A constituit de dos bourgs de parièra importància : l'actual bourg, ont se situa la glèisa, amb lo luòc-ditz la Coa de Guèine #que lo jouxte, e los Fontaines, #qu'es mitoyen del vilatge de Perrières. Tres unes autres caserius son éparses al sud e a l'oèst : l'Ostal Blanc, los Monts de Éraine e lo Val Mauger.
La commune est au sud de la plaine de Caen. Son bourg est à 8 km à l'est de Potigny, à 7 km au nord de Falaise et à 14 km au sud-ouest de Saint-Pierre-sur-Dives[3].
Épaney est constitué de deux bourgs d'égale importance : l'actuel bourg, où se situe l'église, avec le lieu-dit la Queue de Renard qui le jouxte, et les Fontaines, qui est mitoyen du village de Perrières. Trois autres hameaux sont éparses au sud et à l'ouest : la Maison Blanche, les Monts d'Éraine et le Val Mauger.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XII, la parròquia de Épaney i aviá dos patrons : los fraires de Sant-Evroult e los fraires de Marmoutiers. Los primièrs recebián los dîmes de Épaney, la grange a las #dire a situat a costat de la glèisa. Los segon possedissián lo prieuré de Perrières. En foncion de la siá servitud a tala o tal patron, los abitants s'èran doncas installats siá près de la glèisa, siá près del vilatge de Perrières.
Au Sègle XII, la paroisse d'Épaney avait deux patrons : les moines de Saint-Evroult et les moines de Marmoutiers. Les premiers recevaient les dîmes d'Épaney, la grange aux dîmes est située à côté de l'église. Les seconds possédaient le prieuré de Perrières. En fonction de leur servitude à tel ou tel patron, les habitants s'étaient donc installés soit à proximité de l'église, soit à proximité du village de Perrières.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Warsy
Warsy es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural picard del Santerre, situat entre Montdidier e Roye, en la vallée de la Avre, desservi per la RD 329, facilament accessibla pel autoroute A1.
Village rural picard du Santerre, situé entre Montdidier et Roye, dans la vallée de l'Avre, desservi par la RD 329, aisément accessible par l'autoroute A1.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Warsy antany Varsies (1252), Warchies (1258), Vuarsly (1640)[1], i aviá mencionat coma una vila a partir de la Sègle XIII.
La glèisa èra una annèxa d'aquela de Guerbigny lo vilatge dépendait del doyenné de Rouvroy del archidiaconé e del diocèse d'Amians .
Los décimateurs èran per 1/3 çò prieur de Sant-Arnould-de-Crépy, los 2 unes autres tèrces revenants al senhor del luòc[1].
Lo primièr senhor conegudas es Ròcas de la Tournelle[2][3] l'an 1170 #que la familha la #possedir fins al Sègle XIV. En 1567 Jean de Chambly ne possedís la distincion #que tòrna de contunh a Jacques de Chambly #que se marida en 1646, de contunh a Charlotte de Chambly #qu'esposa l'an 1638 Jacques de Rune. En 1752 François-Joseph de Rune n'es lo senhor lo marques de contunh de Rune en 1789.
Lo fief Aubler aperteniá a Adrien Philippe a la fin del Sègle XVII.
Pendent lo ancian regim, Warsy fasiá partida de la prévôté, del bailliage, del eleccion e del graèr a sal de Montdidier e de la intendance de Picardie. En 1749, la prévôté i aguèt suprimit e amassada al bailliage[1]
En 1653, los espanhòls #cremar una part del vilatge en se retirant.
Warsy autrefois Varsies (1252), Warchies (1258), Vuarsly (1640)[1], était mentionné comme une cité à partir du Sègle XIII.
La glèisa était une annexe de celle de Guerbigny le village dépendait du doyenné de Rouvroy de l'archidiaconé et du diocèse d'Amiens .
Les décimateurs étaient pour 1/3 le prieur de Saint-Arnould-de-Crépy, les 2 autres tiers revenants au seigneur du lieu[1].
Le premier seigneur connu est Roques de La Tournelle[4][5] en 1170 dont la famille la posséda jusqu'au Sègle XIV. En 1567 Jean de Chambly possède la seigneurie qui revient ensuite à Jacques de Chambly qui se marie en 1646, puis à Charlotte de Chambly qui épouse en 1638 Jacques de Rune. En 1752 François-Joseph de Rune en est le seigneur puis le marquis de Rune en 1789.
Le fief Aubler appartenait à Adrien Philippe à la fin du Sègle XVII.
Durant l'ancien régime, Warsy faisait partie de la prévôté, du bailliage, de l'élection et du grenier à sel de Montdidier et de l'intendance de Picardie. En 1749, la prévôté fut supprimée et réunie au bailliage[1]
En 1653, les espagnols brûlèrent une partie du village en se retirant.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
D.
- ↑ Ecrit egalament Roque, Rogue, Roger. Èra confessat de Ponastre, Faverolles e Mesviller e senhor de la Tournelle en l'actuala departament de l'Oise
- ↑ Los senhors de Clermont en Beauvaisis e de Clermont-Nesle
- ↑ Ecrit également Roque, Rogue, Roger. Il était avoué de Ponastre, Faverolles et Mesviller et seigneur de La Tournelle dans l'actuel département de l'Oise
- ↑ Les seigneurs de Clermont en Beauvaisis et de Clermont-Nesle


text:
Nèrvi
En anatomia, al sen del sistèma nerviós, periferic e central, un nèrvi designa un gropament d'axòns, mielinizat o non, eissit de las cellulas nerviosas.
Se distinguís 12 parelhs de nèrvis cranian al nivèl encefalic, e 31 parelhs de nèrvis espinals al nivèl de la mesolha espinala.
Aqueles nervis transmeton de messatges nervioses sensorials o motors de biais centripèt e centrifug. Los nervis conduson de senhals electrics que correspondon a de movements ionics (ions sòdi e potassi) a travèrs las membranas per de besals ionics encastrats dins la membrana plasmica. Aqueles potencials se desplaçan de contunh suls axòns non mielinizats, o de nos de Ranvier en noses de Ranvier sus las fibras mielinizadas.
Somari
Foncions[modificar | modificar la font]
Los nèrvis son los sols ligams de connexions entre lo cervèl e lo rèsta del còs umain. Per aquò, un vast malhum va del cervèl e baissa dins tot lo còs mercé a la mesolha espinala passant per las vertèbras de la colomna vertebrala, onte se ligan totes los nèrvis. Aqueles nèrvis son apuèi connectats als diferents organs, muscles, glandas e receptors sensorial (pels nèrvis sensitius) e atal pòdon o transmetre d'informacions al cervèl (pels nèrvis sensitius) o al contrari, lo cervèl envia d'informacions (pes nèrvis motors responsables per exemple de la mesa en movement volontaris d'una articulacion coma lo braç).
Nèrvi sensitiu e nèrvi motor[modificar | modificar la font]
Sistèma nerviós autonòm e comanda motritz conscienta[modificar | modificar la font]
Anatomia[modificar | modificar la font]
Rebta d'un nèrvi[modificar | modificar la font]
Aprèp una intervencion cirurgicala, un nèrvi rebuta a la velocitat de 1 milimètre per jorn[1].


text:
Biscaia
Biscaia qu'ei lo país del sud-oèst d'Euròpa correspondent au maine lingüistic medievau deu biscaïn, dialècte deu basco. Los movements basquistas que'u revendican com ua província tradicionau deu Bascoat.
Los sons estatjants que s'apèran los biscaïns.
Administrativament, qu'ei un « territòri istoric » de la Comunautat Autonòma Basca e ua província d'Espanha tòca tocanta dab Cantàbria (oèst), Burgos (sud-oèst), Alaba (sud), Guipuscoa (èst) e lo golf de Gasconha (nòrd). La ciutat d'Urduña que forma ua exclava biscaïna enter Alaba e Burgos.
Los sons cors d'aiga mei importants que son, de l'òest a l'èst: Agüera, Barbadun, Cadagua, Nervión, Ibaizabal, Asua, Butroe, Oka, Lea e Artibai.
Istòria[modificar | modificar la font]
La soa forma d'organizacion politica dinc a 1876, an de l'abolicion deus fòrs, qu'èra la senhoria; en dependent deu Reiaume de Castelha mes dab ua legislacion e un govèrn pròpris, qu'ofriva aus sons vassaus un estatut pròpri e uns privilègis qui'us hasèvan diferents de la rèsta de possessions castelhanas.
Segon la legenda, en 840, las tropas asturianas deu rei Anfós II, comandadas peu son hrair l'infant Ordoño que reclamèn a Biscaia los impòsts non pagats (un bueu, ua vaca e un cavath blanc)...
John Adams, president deus Estats Units d'America que visitè Bilbao en genèr de 1780 e qu'escrigoc: « ... aqueth pòble extraordinari qu'a preservada la soa anciana lenga, gèni, leis, govèrn e costumas shens cambiaments, hèra mei que d'autas nacions d'Euròpa. »[1][2][3]
Heraudica[modificar | modificar la font]
Sus la crotz, un arbre qu'arrepresenta lo garric de Guernica, simbèu de las libertats bascas. Dinc a 1986 que i figuravan dus lops en portant cadun un anhèth dens la boca.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Meditacions confusas d'un bostonian despatriat (en)
- ↑ John Adams, president deus Estats Units, que visitè Bilbao (fr)
- ↑ "Letra IVau. Biscaia. Ua defensa de las constitucions de govèrn deus Estats Units d'America. 1787"


text:
Sant Joan lo Vièlh
Sant Joan lo Vièlh[1] es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'Airal urban de Tolosa e de la Comunautat urbana del Grand Tolosa Nòrd-Èst de la vila.
Accès[modificar | modificar la font]
Per la rota departamentale 888, (anciana rota nacionale 88) o rota d'Albi (sortida 14 del periferic de Tolosa).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de Sant Joan vendriá del sègle XII. I a un luòc de preguièra fondat pels Cavalièrs de l'Òrdre de Malta, sus de tèrras qu'espleitèron al luòc encara uèi nomenat Estacabuòu.
La comuna ten una istòria mai que mai complèxa.
Jos lo Regim Ancian, i aviá doas comunautats que formèron una sola parròquia, installadas dels dos costats del grand camin d'Albi, sus las comunas de Sent Joan lo Vièlh e de Sant Joan lo Nòu.
En març de 1791, l'administracion despartamentala las reüniguèt en una sola comuna novèlament nomenada Saint-Jean de Kyrie-Eleison. Malgrat l'oposicion dels abitants, lo Directoire departamental persistiguèt dins la reünificacion mas en cambiant lo nom.
En 1816, lo Conselh municipal torna separar las comunautats.
Administracion[modificar | modificar la font]
Monuments e luòcs[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Siti de la vila de Sant Joan lo Vièlh
- Autre site sus Sant Joan lo Vièlh
- Sant Joan lo Vièlh sul site de l'IGN


text:
Dál Riata
Dál Riata (tanben Dalriada o Dalriata) foguèt un reialme Gaelic qu'èra situat a l'encòp sus las còstas oèst de l'Escòcia actuala e las còstas nòrd de l'Irlanda actuala, dins los territòris nomenats uèi Argyll e Bute, Lochaber, County Antrim. La vista tradicionala de Dál Riata coma una colonia irlandesa en Escòcia foguèt tornar mesa en question sus de basas arqueologicas, mas es pas clar qu'un consensus siá trapat e los istorians demòran devesits sus lo subjècte. Los abitants de Dál Riata son sovent apelats Scots, del latin scotti, un mot que ven del bas latin scottis, que ven del mot grèc σkotoσ que significa "foscor", e que pus tard designarà los "gaelic-parlants", si que non escocés, irlandés o autre. Son tanben sonats Gaels, un terme plan mai clar, o Dál Riatans.
Lo reialme atenhèt son desvolopament maximal jos Áedán mac Gabráin (574-608), mas son expansion foguèt arrestada a la Batalha de Degsastan en 603 per Æthelfrith de Northumbria. De desfachas seriosas en Irlanda e Escòcia al temps de DomnBrecc (m. 642) acabèron l'edat d'aur del Dál Riata, e lo reialme devenguèt un client de Northumbria, alara assubjectida als Pictes. I a una brega sus la destinada del reialme al sègle VIII, ont d'unes veson pas de reviscòl del Dal Riata aprèp la longa passa de dominacion estrangièra, d'aprèp 637 fins a a pauc près 750 o 760, alara que d'autres veson una respelida del Dal Riata jos Áed Find (736-778) e l'usurpacion de la reialtat de Fortriu per lo Dál Riata, un parelh de generacions pus lèu que lo que n'es creditat abitualament: Cináed mac Ailpín (800-858). Lo reialme desapareis fins finala a l'Edat Viking.


text:
Chèc (pagament)
Lo chèc es un mejan de pagament escriptural utilizant lo circuit bancari. Es en principi utilizat per far transitar de moneda d'un compte bancari cap a un autre.
Lo chèc es un document escrit, valable entre 6 meses[1] e 1 an e 8 jorns[2] segon las leis del país de l'emetor. Es un mejan amb que lo « tiraire » (aquel que signa le chèc) dona l'òrdre al tirat (una banca o un autre organisme previst per la lei) de pagar sus presentacion e sens delai (pagament a vista) una soma donada al beneficiari.
Lo chèc es somés a de règlas fòrça divèrsas d'un país a l'autre. Sobretot, s'aquel fa pas partida dels mejans de pagament europèus previstes pel SEPA.
Aquela abséncia de normalizacion juridica internacionala sus sas caracteristicas e son utilizacion fa qu'es mal acceptat a l'estrangièr.


text:
Paulette Goddard
Paulette Goddard (nascuda Pauline Marion Levy en 1911, m.1990) foguèt una actritz americana de cinèma.
Biografia[modificar | modificar la font]
Comencèt la siá carrièra professionala coma modèl publicitari e, après, coma integrant de la companhiá musicala Ziegfeld Follies de Florenz Ziegfeld. Après se maridar amb lo milionari Edgar James, se transportèt a demorar en Hollywood. A començaments dels ans 1930 participèt a papièrs segondaris en òbras coma City Streets (1931) de Rouben Mamoulian amb Gary Cooper e Sylvia Sidney, o The Kid from Spain (1932) de Leo McCarey al bòrd de Eddie Cantor.
Lo 1936 joguèt amb Charlie Chaplin, en lo film Modern Times (1936), la darrièra pellicula qu'apareis "Charlot" coma personatge, e posteriorament en d'autras produccions de Hollywood. Après lo rodatge de la pellicula se maridèron en una ceremònia secrèta. Quatre ans tornèron après rodar amassa un nòu film, Lo Grand Dictator (1940), pellicula critica contra lo nazisme alemand e, per estenduda, contra totes los fascismes e dictaturas. Ambedós títols conforman doas de las òbres de mèstres del genial director, la que causa evitèt pas qu'aquel meteis an se trinquès lo matrimòni.


text:
The Virgins
The Virgins es un grope de rock american originari de Nòva York. Lo grope, format en 2005, si constituisse de cinc sòcis : Erik Ratensperger, Donald Cumming, Wade Oates, Nick Zarin-Ackerman e Paul Vassallo. Son single Rich Girls siguèt classat 65en per lo magazine Rolling Stone, dins la lista dei cent cançons melhoras de 2008. Après un premier EP, Rich Girls, en 2007, The Virgins publica un premier album eponim en 2008 an Atlantic Records. Assegurèron la premiera partida dei Sonic Youth e après una tornada lònga, enregistran actualament son segond album.


text:
Josèp d'Arbaud
Josèp d'Arbaud (Jóusè d'Arbaud en nòrma mistralenca, Joseph d'Arbaud segon l'estat civil Francés Mairarga, Provença, 4 d'octobre de 1874 - Ais de Provença, 2 de març de 1950) foguèt un escrivan occitan provençau.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp d'Arbaud nasquèt en 1874 dins lo domeni familiau de Mairarga, dins una familha amonedada. Son paire èra Felip d'Arbaud e sa maire Maria Loïsa Valèra Martin, una poetessa qu'aviá escrich un recuelh de poèmas sonat Lis amoras de ribas, que li transmetèt sa passion per la lenga d'òc. Quand faguèt sei 10 ans, anèt estudiar en çò dei jesuitas a Avinhon e puèi comencèt d'estudis de drech a Ais de Provença. Après quauqueis annadas demest lei joves escrivans de la vila coma Joaquim Gasquet, s'installèt en Camarga e venguèt manadièr, coma o aviá fach son cosin Folco de Baroncelli-Javon, quauqueis ans avans. Èra sòci de la Nacion Gardiana e foguèt fach Majorau dau Felibritge en 1918.
La sieuna òbra màger e cap d'òbra es La bèstia dau Vacarés (La bèstio dóu Vacarès), un racònte poetico-oniric situat dins la sieuna Camarga arlatenca que ne foguèt ansin lo cantor màger e l'eraud.
A l'encòp grand prosador e poèta inspirat mai requist, laissa una òbra de referéncia per lei Letras d'Òc de Provença, amb son grand aflat universau.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lou lausié d'Arle /Lo lausier d'Arle, París ; Ais de Provença, Le Feu, 1918 id 1925 sus lo site de la Tor Magna
- Li rampau d'aran / Lei rampaums d'aram, poèmas de guerra, id id 1920
- La vesioun de l'uba / La vesion de l'ubac, trach dau precedent, id edicion de luxe fòra comèrci, 1921
- Nouvè gardian / Novè gardian, conte, Ais de Provença, Le Feu, 1924 sus lo site de la Tor Magna
- La caraco / La caraca, nòvas cortas, id 1926 sus lo site de la Tor Magna
- La bèstio dóu Vacarès / La bèstia dau Vacarès, París, Grasset, 1924... Reedicion id 1945
- La sauvagino / La sauvatgina, id 1929 sus lo site de la Tor Magna
- Li cant palustre / Lei cants palustres, poèmas, id Horizons de France, 1951 sus lo site de la Tor Magna
- La coumbo / La comba, poèma, id 1946
- Espelisoun de l'autounado/ Espelison de l'autonada, Selon, Baile Verd, 1951
- L'Antifo/ L'Antifa, Cavalhon, 1969 sus lo site de la Tor Magna
- Obro pouëtico / Òbra poetica, id 1974
- Morceaux choisis (Tròces causits), amb prefaci d'en Carles Rostanh, Rafèla, CPM
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Marcela Drutel : "Jóusè d'Arbaud", L'Astrado/L'Astrada (revista), num. 6, 1969 edicion sus lo site de la Tor Magna
- Glaudi Mauron : Joseph d'Arbaud et la critique d'art in Lou liame/Lo liame, nums. 70 e 71, 1978 (en francés)
- Marcela Drutel Jóusè d'Arbaud in La France latine, nums. 45, 46, 47, genièr-setembre de 1971
- La Nacion gardiana (revista), num. esp. 20-24, abril-decembre de 1943
- Y.G. Le Dantec : Un grand poète provençal, J. d'Arbaud, in Revue des deux mondes, abril de 1950
- Fe (revista), num. de març-abriu e mai de 1950
- Pèire Roqueta, in Òc (revista), julhet de 1950
- Sulli Andrieu Pèire, in rev. Marsyas, num. 284, març de 1951
- Lou Felibrige/Lo Felibritge (revista), num. 154, 1970-1
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Provença/Articles ligats
- Literatura occitana
- Escrivan occitan del sègle XIX
- Escrivan occitan del sègle XX
- Poèta occitan
- Majorau dau Felibritge
- Literatura provençala
- Escrivan dau país d'Ais
- Naissença en 1874
- Naissença dins lei Bocas de Ròse
- Decès en 1950
- Decès as Ais de Provença


text:
Obelix
Obelix es lo nom d'un personatge de benda dessenhada de la seria Asterix lo gallés, creat per René Goscinny e Albert Uderzo. Es l'amic inseparable d'Asterix e del seu gos : Gafarelix. Es gròs mas li agrada pas que qualqu'un li diga.
La descripcion en prefaci de la benda dessenhada ditz: "L'amic inseparable d'Asterix, carrejaire de pèiraficadas de son estat e grand amator de singlars, Obelix es totjorn aquí d'o abandonar tot pr'amor de sègre Asterix per una espingada novèla. Mas que i aja de singlars e de bravas batèstas".


text:
Guèrra Austroprussiana
La Guèrra Austroprussiana se debanèt en 1866 e foguèt una etapa importanta dau procès d’unificacion d’Alemanha. Opausèt Àustria, sostenguda per uneis estats alemands magerament situats dins lo sud dau país, a una aliança italoprussiana, tanben sostenguda per uneis estats alemands magerament situats dins lo nòrd. S’acabèt per la victòria de Prússia qu’annexèt divèrsei territòris e expulsèt Àustria deis afaires alemands.
Somari
Causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
Foguèt entraïnada per la rivalitat entre Berlin e Viena a prepaus de la supremàcia dins leis afaires alemands agravada a partir de 1848 per l’oposicion entre lei dos estats sus la question de l’unificacion alemanda. D’efèct, Prússia èra favorabla au projècte de Pichona Alemanha que sa realizacion necessitava d’unificar lo país a l’entorn de Berlin e de’n exclure leis Austrians. Per sostenir sa posicion, Prússia obtenguèt lo renfòrç d’Itàlia qu’èra lèsta a atacar l’Empèri Austrian dins lo sud en cambi de l’annexion de Venècia. Pasmens, coma lo resultat de la guèrra anava entraïnar un cambiament prefond deis equilibris entre poténcias europèas, lo cancelièr prussian Otto von Bisarck capitèt d’esplechar la question dei Ducats conquists a l’eissida de la guèrra de 1864 còntra Danemarc. Ocupats per Àustria e Prússia, la question èra venguda una fònt de tensions entre lei dos govèrns car Viena èra opausada a una annexion dei territòris per Prússia qu’èra demandada per la populacion.
Per empachar aquela annexion, leis Austrians assaièron donc d’organizar una campanha en favor d’un prince non prussian, ço qu’èra defenduda per un acòrd signat en 1864. La repòsta de Bismarck foguèt de proclamar l’annexion unilaterala dei ducats. Puei, lei dos estats reüniguèron sei partisans au sen de la Confederacion Germanica e mandèron un ultimatum au camp advèrs per retirar sei tropas dei ducats. Pasmens, per de rasons logisticas, Àustria deguèt tanben començar de mobilizar sei tropas. Aquela manòbra foguèt considerada coma ostila per Bismarck e l’armada prussiana ataquèt l’Empèri Austrian e seis aliats.
Debanament de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lo debanament de la guèrra foguèt cort e leis operacions militaras devesidas en tres frònts principaus :
- entre Àustria e Prússia, l’armada prussiana sosprenguèt leis armadas austrianas e saxonas que foguèron vencudas sus la frontiera puei esquichadas a Sadowa.
- en Alemanha, lei Prussians e seis aliats capitèron de blocar leis ofensivas deis aliats deis Austrians au sud e d’ocupar lei país ostils au nòrd.
- entre Àustria e Itàlia, l’armada italiana ataquèt l’armada austriana mai foguèt vencuda dos còps sus la tèrra e sus la mar.
Après aquelei combats, l’emperaire austrian capitèt d’organizar una armada novèla per protegir lo nòrd d’Àustria. Assaièt tanben de trobar un sostèn estrangier. Pasmens, Russia èra favorabla ais interés prussians car Bismarck aviá organizat una conferéncia russoprussiana per contenter lei revendicacions russas en Euròpa Orientala. De son caire, França preferiguèt tanben pas participar a la guèrra car Napoleon III pensava demandar una compensacion territòriala ai Prussians en cambi de sa neutralitat. Enfin, lo Reiaume Unit teniá ges de mejan d’intervencion terrèstra. Ansin, Àustria finiguèt d’acceptar de negociar la fin de la guèrra.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lei condicions impausadas per Bismarck foguèron basadas sus sa volontat de favorizar l’unificacion d’Alemanha a l’entorn de Prússia e de pas transformar Viena en enemic acarnat. Ansin, Àustria deguèt dissòuvre la Confederacion Germanica e abandonar sei drechs d’intervencion dins leis afaires alemands mai perdiguèt ges de territòri franc de la region de Venècia donada ais Italians. Leis estats dau sud demorèron tanben independents car França èra opausada a una annexion prussiana de la region. En revènge, lo nòrd d’Alemanha, ocupada per lei fòrças prussianas, foguèt fòrça modificat : la màger part de la region foguèt annexada per Prússia e lo rèsta deguèt jónher una Confederacion d’Alemanha dau Nòrd contraròtlada per lei Prussians.


text:
Phalempin
Phalempin es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 15 km al sud de Lille e 15 km al nòrd de Lens, en lo Carembault sus la RD 62.
Parca SNCF (Linhas Lille-#Dotar-Arras-Amians-Roan e Lille-Lens).
Située à 15 km au sud de Lille et 15 km au nord de Lens, dans le Carembault sur la RD 62.
Gare SNCF (Lignes Lille-Douai-Arras-Amiens-Rouen et Lille-Lens).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Phalempin apareis al Mièja Edat. Se se se réfère a lo sieu étymologie incerta (fanum pini = lo temple del pi), i i auriá #aver un luòc de culte dédié al pi en la bòsc del endroit. Una legenda en contant los amors de Gautier e de Éleyne es egalament associada al luòc.
Totun l'existéncia es istoricament testificada per la fondacion de la Abbaye Sant-Christophe de Phalempin al XIe sègle pel châtelain de Lille Saswalon e per la preséncia del castèl del Plouich, fief dels châtelains de Lille, #que la nécropole se'n situava a la abbaye.
Aquel luòc es considerable per i aver #èsser lo primièr fief dels châtelains de Lille - Saswalon, primièr châtelain de Lille conegut , #fondar, en l'onor de St-Christophe , en 1039 , un capítol #que se #transformar pauc après en una abbaye ; #èsser en principi compausat de clèrgues séculiers, mas la siá administracion la #arruïnar. Portava : d'aur, a una agla a dos caps de sable. Lo châtelain Roger, e Ogine , la siá femna, i #establir, en 1108, per reconstituer aquela abbaye , de las chanoines regulars de Tòrcer de St-Augustin , de la congrégation de Arrouaise (Van der Haer, Châtelains de Lille , 152, 19). Phalempin Èra lo fief principal del châtelain de Lille, #lo que èra , coma posseïdor d'aquela tèrra , lo un de las quatre nautors-justiciers de la châtellenie. Lo castèl del Plouich aperteniá als châtelains de Lille, #que i Pont-a-Marcq residissián ; divèrses de entr'eles #portar aquel nom e i #morir. Aquel castèl i aguèt atacat , en 1646, a tres recuperacion», per las Lorrains, #que volián saquejar-o. La tradicion informa qu'aquel vilatge #èsser converti al cristianisme per St-Martin (Gazet. 259). La tèrra del Bos , aguda del châtelain de Lille , i aviá situat a Phalempin; a donat lo sieu nom a la familha del Bòsc , branca de la familha de Fiennes. Divèrses châtelains #èsser inhumés dins la glèisa de la abbaye. -Un chanoine del abbaye de Phalempin François Piétin, mòrt l'an 1576 a daissat una fòrça #interessanta cronica sus aquel Ostal e un quasèrn de nòtas sus la châtellenie de Lille #que #èsser dempuèi fòrça sovent consultat pels istorians.
Lo fief passa per eiretatge a las Luxemborg-Sant-Pol, de contunh als Borbó, per far partida de l'eiretatge de Henri IV del temps que las País-Bas son jos domeni espanhòl. Lo abbaye perduri fins a la Revolucion, al cors #que los darrièrs fraires n'an caçat e las bastissas desmantellats e venduts coma bens nacionales.
Lo industrialisation vei s'installar a Phalempin una moutarderie, una corderie, una chaudronnerie e una tuilerie.
Pendent la Primièra Guèrra mondiala, Phalempin a ocupat. Un resistent de l'epòca, Achille Péchon (1860-1915), es quitament preses coma otage e fusillé pels Alemands.
Après lo aucupacion 1940-1944, lo pòble a liberat lo 2 de setembre 1944.
La tuilerie demòra encara n'activitat de los nòstres jorns, près de qualques granjas #que gerisson un territòri encara agricòla, malgrat una urbanizacion de mai en mai grandissante. Una zòna d'activitat, acollidor sustot lo mercat europèu del endive se desvolòpa a la una de las intradas de la vila, en lo marc de la Comunitat de municipalitats del Carembault. La proximitat de l'aglomeracion lilloise e las facilitadas comunicacions amb transformatz pauc a pauc un pòble rural dins vila residenciala.
Le village de Phalempin apparaît au Moyen Âge. Si l'on se réfère à son étymologie incertaine (fanum pini = le temple du pin), il y aurait eu un lieu de culte dédié au pin dans la forêt de l'endroit. Une légende contant les amours de Gautier et d'Éleyne est également associée au site.
Néanmoins l'existence est historiquement attestée par la fondation de l'Abbaye Saint-Christophe de Phalempin au XIe siècle par le châtelain de Lille Saswalon et par la présence du château du Plouich, fief des châtelains de Lille, dont la nécropole se situait à l'abbaye.
Ce lieu est remarquable pour avoir été le premier fief des châtelains de Lille - Saswalon, premier châtelain de Lille connu , fonda, en l'honneur de St-Christophe , en 1039 , un chapitre qui se transforma peu après en une abbaye ; elle fut d'abord composée de clercs séculiers, mais leur administration la ruina. Elle portait : d'or, à une aigle à deux têtes de sable. Le châtelain Roger, et Ogine , sa femme, y établirent, en 1108, pour reconstituer cette abbaye , des chanoines réguliers de Tordre de St-Augustin , de la congrégation d'Arrouaise (Van der Haer, Châtelains de Lille , 152, 19). Phalempin était le fief principal du châtelain de Lille, lequel était , comme possesseur de cette terre , l'un des quatre hauts-justiciers de la châtellenie. Le château du Plouich appartenait aux châtelains de Lille, qui y Pont-à-Marcq résidaient ; plusieurs d'entr'eux portèrent ce nom et y moururent. Ce château fut attaqué , en 1646, à trois reprise», par les Lorrains, qui voulaient le piller. La tradition rapporte que ce village fut converti au christianisme par St-Martin (Gazet. 259). La terre du Bos , tenue du châtelain de Lille , était située à Phalempin; elle a donné son nom à la famille du Bois , branche de la famille de Fiennes. Plusieurs châtelains furent inhumés dans l'église de l'abbaye. -Un chanoine de l'abbaye de Phalempin François Piétin, mort en 1576 a laissé une très intéressante chronique sur cette Maison et un cahier de notes sur la châtellenie de Lille qui fut depuis très souvent consulté par les historiens.
Le fief passe par héritage aux Luxembourg-Saint-Pol, puis aux Bourbons, pour faire partie de l'héritage de Henri IV alors que les Pays-Bas sont sous domination espagnole. L'abbaye perdure jusqu'à la Révolution, au cours de laquelle les derniers moines sont chassés et les bâtiments démantelés et vendus comme biens nationaux.
L'industrialisation voit s'installer à Phalempin une moutarderie, une corderie, une chaudronnerie et une tuilerie.
Durant la Première Guerre mondiale, Phalempin est occupée. Un résistant de l'époque, Achille Péchon (1860-1915), est même pris comme otage et fusillé par les Allemands.
Après l'occupation 1940-1944, le village est libéré le 2 septembre 1944.
La tuilerie reste encore en activité de nos jours, auprès de quelques fermes qui gèrent un territoire encore agricole, malgré une urbanisation de plus en plus grandissante. Une zone d'activité, accueillant notamment le marché européen de l'endive se développe à l'une des entrées de la ville, dans le cadre de la Communauté de communes du Carembault. La proximité de l'agglomération lilloise et la facilité des communications avec elle transforment peu à peu un village rural en ville résidentielle.


text:
Germigny-des-Prés
Germigny-des-Prés es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat al Nòrd de la Loire, entre Châteauneuf-sus-Loire a l'Oèst e Sant-Benoît-sus-Loire a l'Èst.
Lo sieu territòri a traversat per la rota départementale 60 e pel riu Bonnée, afluent de la Loire #que se tira en lo fleuve a Germigny-de detlos-Prés.
La commune est située au Nòrd de la Loire, entre Châteauneuf-sur-Loire à l'Ouest et Saint-Benoît-sur-Loire à l'Est.
Son territoire est traversé par la route départementale 60 et par la rivière Bonnée, affluent de la Loire qui se jette dans le fleuve à Germigny-des-Prés.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Modèl:La s, Germigny protegissiá la « villa » de Théodulphe, abbé de Sant-Benoît-sus-Loire e réformateur de la Bible amb Alcuin. Lo oratoire es tot #çò que demòra del sojorn.[ref. necessària]
Au Sègle IX, Germigny abritait la « villa » de Théodulphe, abbé de Saint-Benoît-sur-Loire et réformateur de la Bible avec Alcuin. L'oratoire est tout ce qui reste de la demeure.[ref. necessària]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portal de las comunas de França
-
{{Comunas de|insee=45153


text:
Joana I de Nàpols
Joana I de Nàpols, coneguda popularament coma la Reina Joana, (Nàpols, cap a 1326 - Muro Lucano, 27 de julh de 1382) foguèt una sobeirana occitana de Provença. Èra reina de Nàpols (1343-1381), comtessa de Provença (1343-1381) e princesa d'Acaia (1374-1381). Moriguèt assassinada per òrdre de son cosin Carles III de Duràs.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joana nasquèt a Nàpols a l'entorn de 1326, èra la filha de Carles de Calàbria, duc de Calàbria e de Maria de Valois. Son paire moriguèt en 1328 quand èra pas qu'una nenona e dels cinc enfants qu'aguèron lo parelh ne subrevisquèron pas que dos: Joana e Maria (nascuda en 1329), çò que fa que Joana deviá venir l'eiretièra del comte-rei Robèrt I de Nàpols, son grand. La maire de Joana moriguèt un pauc mai tard, lo 23 d'octobre de 1331, del temps qu'èra a far un pelegrinatge.
Quand se moriguèt lo rei Robèrt, lo 16 de genièr de 1343, Joana, qu'aviá pas que 16 ans, eiretèt doncas dels territòris de la familha.
Un desenat d'ans abans, en 1333, quand aviá tot bèl just fach sos sièis ans, èra estada maridada per de rasons diplomaticas a son cosin Andrieu d'Anjau, qu'aviá pas que sèt ans, lo filh del rei Carles Robèrt d'Ongria. Pasmens l'union dels dos nòbles sembla d'èsser estada pro desagradiva, qu'avián de caractèrs e gostes plan opausats, el èra ignorant e brutal e ela letraferida e refinada. Lo marit Andrieu d'Ongria, qu'aviá de pretensions sul tròn, foguèt assassinat dins la nuèch del 18 e 19 de setembre de 1345 a Aversa, còsta Nàpols. Se pensa que Joana comanditèt son execucion. Qualque meses aprèp, lo 25 de decembre, nasquèt un filh Carles que deviá morir tres ans mai tard, lo 10 de mai de 1348.
L'invasion ongresa de Nàpols[modificar | modificar la font]
L'assassinat d'Andrieu provoquèt una ferotja enemistat del rei Loís I d'Ongria que decidiguèt d'envasir lo reialme de Nàpols. Confrontada a l'arribada de las tropas ongresas dins son airal Joana aguèt de fugir cap a sas tèrras occitanas. Se refugièt a Avinhon e per poder tornar dins lo reialme deguèt vendre sos dreches sus aquesta vila al Papa Clamenç VI. Aprèp un cèrt temps, a l'encòp Joana e Loís escotèron lo desir del papa d'arribar a una trèva. Se realizèt un nòu procès a prepaus de la mòrt d'Andrieu a Avinhon que aliberèt Joana de totas las cargas e doncas poguèt tornar a Nàpols. Amb son marit Loís de Tarent aguèron doas filhas Catalina d'Anjau (1347-1362) e Francesca d'Anjau (1349- aprèp 1362) que moriguèron adolescentas.
Lo tresen maridatge[modificar | modificar la font]
Lo 14 de decembre de 1362, Joana se maridèt tornarmai. Aqueste maridatge, lo tresen, se faguèt amb un prince mai jove qu'ela d'un desenat d'ans, Jacme III, rei nominal de Malhòrca e prince d'Acaia. Lo parelh aguèt pas cap d'enfant e quand Jacme moriguèt en 1375, Joana eiretèt del títol de Princesa d'Acaia.
Lo quatren e darrièr maridatge[modificar | modificar la font]
Amb l'acòrdi del papa Gregòri XI, esposèt lo 25 de març de 1376, lo capitani Oton de Brunswick, çò que provoquèt l'enemistat de Carles III de Duràs.
L'assassinat de na Joana[modificar | modificar la font]
Carles III de Duràs pensèt que podriá pas resistir a Loís d'Anjau e faguèt embarrar la reina dins lo Castèl de Muro e la faguèt puèi assassinar lo 27 de julh de 1382.


text:
Souillé
Souillé es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en lo departament de la Sarthe.
Commune située dans le département de la Sarthe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi la Préhistoire, la preséncia d'activitat de forja a testificat (Las Lanas). L'installacion del vilatge d'origina data de la Modèl:S-, jol vocable de Sant Martin. Un talhièr monetari a implantat a l'epòca mérovingienne. Lo poder féodal a exercit pel châtelain de la Guierche, #que lo castèl se'n situava al bòrd de la Sarthe, près del passatge a gué. A Modèl:La s-, Herbert de la Guierche fa don de la glèisa e del vilatge ancian als religioses bénédictins del abbaye Sant-Martin de Sées, en lo Adorna. A Modèl:La s- lo domeni es affermé. L'estenduda de las tèrras cultivables aumenta après la venta de las landes reialas acabadas cap a 1571. L'activitat de Souillé demòra essencialament agricòla fins a la fin de la Modèl:S-. Souillé #Èsser la una de las principalas municipalitats productors de canabàs en lo costat de Pilòta. A aquel títol, se compta encara uèi nòu forns a canabàs #que cinc restaurats aqueles darrièrs ans.
Dès la Préhistoire, la présence d'activité de forge est attestée (Les Landes). L'installation du village d'origine date du Modèl:S-, sous le vocable de Saint Martin. Un atelier monétaire est implanté à l'époque mérovingienne. Le pouvoir féodal est exercé par le châtelain de la Guierche, dont le château se situait au bord de la Sarthe, près du passage à gué. Au Modèl:S-, Herbert de La Guierche fait don de l'église et du village ancien aux religieux bénédictins de l'abbaye Saint-Martin de Sées, dans l'Orne. Au Modèl:S- le domaine est affermé. L'étendue des terres cultivables augmente après la vente des landes royales achevées vers 1571. L'activité de Souillé demeure essentiellement agricole jusqu'à la fin du Modèl:S-. Souillé fut l'une des principales communes productrices de chanvre dans le canton de Ballon. À ce titre, on compte encore aujourd'hui neuf fours à chanvre dont cinq restaurés ces dernières années.


text:
Ovis aries
Lo moton, que tanben se sona plan sovent la feda (var. fea) (en latin scientific Ovis aries) es una espècia de mamifèr romiaire domestic de la familha dels ovids.
- Lo mot feda (var. fea) pòt designar l'espècia en general (se pòt nomenar aital lo mascle e la femèla, sens far de distincion de sèxe) o ben la femèla en particular.
- La femèla se pòt sonar tanben una oelha o una aulha.
- Al mascle li dison l'aret o lo marran o lo marre.
- Al moton jove li dison l'anhèl (var. anhèu, anhèth).
- Al moton de dos ans li dison un doblenc.
- Un besòc es un moton jove.
- Una gòda o una toriga es una feda vielha.
Origina[modificar | modificar la font]
La feda foguèt domesticada en Orient Mejan, en Mesopotamia, que vèrs 10 000 abC i viviá son predecessor salvatge. L'importància de la lana e del lach de feda, faguèt s'espandir la profession de pastre de motons a l'Occident tot.
Mitologia e religions[modificar | modificar la font]
Dins la majoritat de las civilizacions anticas aqueste animal a pres una granda fòrça simbolica. Encara que los simbòls que li son associats diferisson segon la mitologia, existís, malgrat tot aquò, de similituds coma l'encarnacion de la fòrça de la natura. Pòt semblar estonant qu'un erbivòr de talha pichona aja una importáncia tan granda, mas benlèu es justament lo fòrt contrast qu'existís entre aqueste animal normalament placid e de vegadas capable de se lançar amb una violéncia extrèma, que fascinava tant los òmes. Sas banas, en forma d'espirala, son egalament un element simbolic fòrça important que se trapa subre los cascos, las armas (per desfonsar las pòrtas), a la proa de mantun vaissèl e dins l'arquitectura. Dins la Torà o Ancian Testament, l'aret es citat coma d'animal sacrificial. Es associat al sacrifici que faguèt Abraam.
Dins la mitologia cèlta, l'aret simboliza la fòrça de la natura en mai de la fertilitat e dins la grèga es egalament un simbòl important que son mite de l'aus d'aur es un dels aspèctes nombroses.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Dent
La Dent es una estructura dura, salhenta compausada de pulpa, de dentina e d'esmalt e que la rasic es implantada dins l'òs maxilar de la maissa d'unes vertebrats. Lo sieu ròtle essencial es la digestion mecanica de bocins de mangisca, en las preparar per èsser puèi deglutits.
A mai, las dents servísson tanben d'instruments de defensa o d'ataca per fòrça animals.
Los mamifèrs an de dents plan diferenciadas adaptadas a de formas diferentas d'alimentacion.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Las dents umanas:


text:
Aerofòn
Un aerofòn o instrument de vent qu'ei un instrument de musica qui lo son son b'ei produsit per lo passatge de l'aire.
Aquesta familha d'instruments qu'amassa :
- Lo coires on lo son b'ei produsit per la vibracion deus pòts dehens ua embocadura ; a maugrat deu son no de coires, l'element determinant per apartiéner ad aquesta familha qu'ei lo hèit de possedir ua embocadura ; la trompa deus Aups (hèita de husta) per exemple qu'ei en vertat un "coire".
- Las espiulas qui amassa :
- Las espiulas simplas
- las espiulas doblas


text:
Infinit
Lo mot « infinit » (del latin finitus, « limitat »), es un adjectiu servent a qualificar una causa qu'a pas de limit en nombre o en grandor. L'infinit es tanben un nom masculin significant :
- (matematicas) Concèpte per designar çò qu'es superior a tot nombre real.
- L’infinit es abitualament notat ∞.
- (filosofia) Çò qu'es pas finit, çò qu'a pas de fin.
- (mai corrent) Natura, caractèr de çò que finís pas, o sembla pas de finir.
Somari
- 1 Dins las matematicas
- 2 En fisica
- 3 En filosofia
- 4 En teologia
- 5 Istòria
- 6 Nòtas e referéncias
Dins las matematicas[modificar | modificar la font]
S'encontra las grandors infinidas dins divèrsas brancas de las matematicas, jol doble aspècte de nombre segon la teoria dels nombres cardinals e de l'espaci segon la teoria de la mesura. Aqueles dos aspèctes son pas exactament los meteisses, atal un segment o un disc an una infinitat de ponts mas una mesura finida.
Dins la teoria dels ensembles[modificar | modificar la font]
Un ensemble E es infinit se e solament se, es equipotent a cap d'interval bornat de N, o d'un biais equivalent, s'existís al mens una familha non voida de sosensembles de E qu'a pas d'element minimal per l'inclusion. [1][2][3]
Ensembles infinits denombrables[modificar | modificar la font]
Un ensemble infinit se ditz denombrable se e solament se, existís una bijeccion entre el meteis e N. Intuitivament, un ensemble infinit es denombrable se e solament se, se pòt « enumerar » los seus elements: lo « primièr » element, lo « segond » element, lo « tresen » element, seguent atal sans s'arrestar.
Per exemple, se pòt mostrar que l'ensemble Q dels nombres racionals es denombrable.
L'ensemble N2 = N x N dels parelhs d'entièrs naturals es el meteis denombrable, perque a tot parelh (p,q), se pòt associar lo nombre n = [(p+q)(p+q+1)/2] + p, [4] e se verificarà aisidament que la foncion atal definida es injectiva.
Dins l'exemple çai sus, l'enumeracion dels parelhs es « efectiva » : lo procèssus per enumerar es un procèssus calculatòri, un algoritme. Mas se pòt fòrça plan aver mostrat qu'un ensemble es infinit denombrable, per exemple en mostrant qu'es un sosensemble dels entièrs e pòt pas èsser finit, sens èsser capable de donar un procèssus efectiu d'enumeracion. Vejatz ensemble recursivament enumerable.
Se s'admet l'axiòma de la causida, e solament dins aquela condicion, [5] tot ensemble E es en correspondéncia biunivòca amb un ordinal; lo pus pichon ordinal per que E es equipotent es alara par definicion lo cardinal de E.
Lo cardinal d'un ensemble finit es un nombre entièr natural.
Lo cardinal d'un ensemble infinit se ditz « transfinit ». Lo cardinal (se ditz tanben « poténcia ») dels ensembles infinits denombrables es notat (« aleph-zèro »).
Ensembles infinits non denombrables[modificar | modificar la font]
Un ensemble infinit non denombrable se pòt pas metre en bijeccion amb N. Se pòt pas establir una lista de sos elements.
Per l'ensemble dels nombres reals es çò meteis. Los nombres reals forman un còrs commutatiu totalament ordenat R, arquimedian e tal que tota partida majorada admet una bòrna superiora ; R es l'unic còrs, alevat d'isomorfisme, per satisfar aquelas proprietats ; es lo sus-còrs minimal de Q per satisfar lo critèri de Cauchy.
L'ensemble dels reals compreses entre 0 e 1 es ja non denombrable : la demostracion se fa amb l'argument de la diagonala de Cantor.
Se ditz que R a la poténcia del continú, sa poténcia (o son cardinal) es , lo cardinal de l'ensemble de las partidas de N. L'argument diagonal de Cantor mòstra al meteis temps que , lo pus pichon cardinal non denombrable, es inferior o egal a (dins ZFC). L'egalitat d'aqueles dos cardinals, que se nomena l'ipotèsi del continú, es independenta dels axiòmas de la teoria dels ensembles ZFC.
En geometria[modificar | modificar la font]
Los pintres de la Renaissença, cercant una representacion del real que siá fidèla amb nòstra percepcion, desvolopèron los metòdes de representacion perspectiva. De linhas orizontalas parallèlas « se còpan a l'infinit » dins l'espaci e a un punt sul quadre; aquel punt del quadre atal que la linha d'orizont del quadre correspondon a la realitat particulara en doas dimensions (2D).
La geometria projectiva consistís a apondre a l'espaci afin usual de punts dits « a l'infinit » dins cada direccion. La tòca es de pas mai far de distincion entre drechas secantas e drechas parallèlas, aquelas darrièras avent un punt comun a l'infinit. Es un esplech de simplificacion remarcable. Per exemple, en geometria projectiva, existís pas mai qu'un sol tipe de conicas en plaça de tres.
En optica geometrica[modificar | modificar la font]
- Un objècte situat « a l'infinit » es una font emetent de rais luminoses parallèls,
- Un imatge se forma « a l'infinit » quand los rais luminoses que lo forman son parallèls.
Un uèlh normal (emmetròp) o corregit deu veire net un imatge a l'infinit (Punctum remotum).
En topologia[modificar | modificar la font]
compactificacion[modificar | modificar la font]
L'apondi d'un element ∞ dins un espaci topologic localament compacte permet de rendre aquel espaci compacte. S'agís de la compactificacion d'Alexandroff.
Siá un espaci topologic localament compacte, son compactificat es l'espaci , ont es un element exterior a E, e U' es obtengut de U en li apondent totes los complementaris dins dels compactes de .
Se pòt alara definir los « vesinatges de l'infinit » : s'agís de tota partida contenent un dubèrt de U'\ U.
complecion[modificar | modificar la font]
En fisica[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XX, la fisica se trobèt dins l'impossibilitat d'explicar divèrses fenomèns [6], que lo fach qu'un còrs negre a l'equilibre termodinamic es supausat rainar un flux infinit. Aquel problèma foguèt resolgut per l'introduccion dels quanta per Planck, aquò forma la basa de la fisica quantica.
Dins lo quadre de la relativitat generala, lo Big Bang condusís, dins son interpretacion ninòia, cap a l'aparicion de valors infinidas (se parla quitament de singularitats) a l'origina dels temps, aportant atal la pròva que nòstras coneissenças fisicas actualas son pas capablas de descriure aquela epòca alunhada de l'istòria de l'Univèrs.
Dins de brancas de la fisica, coma la teoria quantica dels camps o la fisica estatistica, los cercaires poguèron eliminar las divergéncias indesiradas de la teoria amb de tecnicas matematicas de renormalizacion. Aquelas tecnicas se son pas poscudas fins ara aplicadar a la teoria de la gravitacion.
En filosofia[modificar | modificar la font]
Es la primièra de las quatre antinomias de Kant exprimida dins la Critica de la rason pura :
- TÈSI : « Lo monde a un començament dins lo temps ; es bornat dins l’espaci. » Seriá, en efèit, absurde d’admetre una seria al meteis temps infinida e realizada. La totalitat dels èssers o dels fenomèns forma un nombre que despassa nòstra imaginacion, mas qu'es un nombre real, e l’infinit despassa totes los nombres. Lo passat conten un nombre d’èssers e de fenomèns que cada instant apond. Es contradictòri de nomenar infinit çò qu'aumenta o pòt aumentar. Lo meteis rasonament refuta l'eternitat del passat : l’eternitat es infinida, non aumentabla e cada instant aumenta lo passat.
- ANTITÈSI : « Lo monde a pas de començament o de bòrnas ; es infinit dins lo temps e dins l’espaci. » Se lo monde foguèsse eternal e sens mesura, n'envelopariá doncas d’un temps e d’un espaci voide. Mas un temps voide ne renclausís pas cap de causa, pas cap de condicion, pas cap de possibilitat de començament, res auriá jamai pogut començar. Bornar lo monde dins lo temps, es anientar aquel. E un espaci voide es res. Dire qu’un espaci voide limita lo monde, dire que lo monde es limitat par res, es dire dins un meteis temps que lo monde es limitat e qu’es pas limitat.
En teologia[modificar | modificar la font]
En Índia, dempuèi l'antiquitat, la religion jaïnista considerava lo monde coma infinit.
Las religions monoteïstas an generalament una nocion d'infinitat (o per precisar las nocions d'eternitat e de transcendéncia), quita se son mens formalizadas que la nocion matematica correspondenta.
Una de las primièras manifestacions d'aquela nocion remonta a l'Egipte anciana, del temps d'Akhenaton, amb lo culte del dieu Aton[7] [8].
Dins los exemples precedents, l'idèa de transcendéncia es associada a una nocion d'espaci o de temps infinit. A l'epòca modèrna Cantor associèt tanben l'infinit l'infinitat numerica, considerant que sos trabalh suls nombres cardinals e ordinals avián d'implicacions teologicas.[9]
Istòria[modificar | modificar la font]
Usatge e operabilitat de las quantitats infinidas[modificar | modificar la font]
L'infinit potencial pels ancians[modificar | modificar la font]
Los matematicians totjorn utilizèron l'apartenéncia e l'inclusion mas aguèron las pus grandas dificultats a formular amb aquelas relacions de teorèmas suls nombres e sus las grandors. Atal Euclides, en plaça de dire que l'ensemble dels nombres primièrs es infinit, diguèt « per tota quantitat donada de nombres primièrs, existís un mai grand ». Atal, Aristòtel refusa de considerar qu'una linha drecha es compausada de punts.
Galileo Galilei remarca qu'existís una correspondéncia biunivòca entre los nombres e lors carrats, d'aquò dedutz que l'afirmacion comuna « lo tot es pus grand que la partida » se verifica pas quand se tracta de quantitats infinidas [10]. Pasmens, i pas cap de motivacion per l'estudi dels ensembles infinits, i vei la pròva del caractèr non operacional de tals ensembles, posicion aprovada mai de dos sègles aprèp per Cauchy. [11] Atal doncas, quasiment fins a l'epòca modèrna, los matematicians an pas volgut utilizar dirèctament los ensembles infinits e an preferit rasonar « en compreneson » sus las proprietats de lors elements. Se contentavan alara de la possibilitat d'aumentar tota grandor donada, o de la demenir se s'agís d'una grandor continua [12].
Aquò empacha pas la naissença de calcul infinitesimal, atal la frasa « per tot e > 0 existís n0 tal que n ≥ n0 implica », doncas, atal que o reconeis Bourbaki, [13] aquela posicion aviá permés de desvolopaments importants tot en pausant de parabandas.
L'infinit potencial pels constructivistas modèrnes[modificar | modificar la font]
Eissit de la « crisi dels fondaments » del començament del sègle XX, lo corrent intuicionista promogut per Brouwer, refusa los metòdes de la logica classica, supausada de s'aplicar pas en tot cas als objèctes infinits.[14] Uèi ara aquel tèrme d'intuicionista s'aplica a una axiomatizacion ben precisa de la logica sens tèrç exclús. Una fòrma de filosofia matematica que se revendica volontièrs d'aquela de Brouwer es la del corrent constructivista, qu'un representant conegut, Roger Apéry expausèt atal la concepcion de l'infinit:
-
- « S'extrapòla la realitat, lo matematician constructiu refusa las ipotèsis fantasticas dels platonicians ; en efèit [...] constata que la matematica se debana dins lo temps. [...] son immortalitat li permet d'aténher de nombres tan grands coma vòl, mas pas de definir totes los nombres; crei en l'infinit potencial, pas en l'infinit actual. »[15]
Se vei segon aquel tèxte que pels constructivistas, contrariament al punt de vista majoritari que considèra d'ensembles que lors partidas son donadas simultaneament, las matematicas an per objècte un procèssus, que sas estapas se construisson sequencialament; perque per eles s'agís ben d'una activitat umana; « existís pas de matematicas sens matematician » diguèt Apéry.
L'infinit actual e lo temps[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, sant Bonaventura afirmèt que d'un pur punt de vista logic — independentament de çò que diguèt la Bíblia — èra impossible que lo monde aguèsse totjorn existit; Tomàs d'Aquin refuta aquela afirmacion per un rasonament formal, res en l'abséncia d'informacion permetent pas d'exclure a priori una eternitat actualament acabada[16].
Un sofisme celèbre, imaginat pel creacionista american W.L. Craig segon una parabòla de Bertrand Russell que sa tòca èra autra, pretend de demostrar l'impossibilitat d'una durada infinida acabada, e doncas provat atal que lo monde aguèt un començament, per l'istòria de Tristram Shandy, qu'escriguèt son autobiografia al ritme d'un an d'escritura per jornada viscuda, e faguèt aquò totas las annadas del passat. Se doncas lo temps jamai comencèt, quin jorn de sa vida Tristram Shandy es a comentar aquela annada? Cap de jorn del passat convendriá pas, doncas es pas possible que lo temps aja pas una origina. [17]
L'engana es evidenta per qui coneis las coordenadas cartesianas e las istòrias dels trens que se rejonhon: lo scenari compòrta una contradiccion; Tristram Shandy qu'escriu 365,25 còps mens lèu que lo relòtge comencèt necessariament son autobiografia un jorn, aquò invalida l'argument.
Dins l'imatjariá populara[modificar | modificar la font]
Dins l'expression populara, l'adjectiu « infinidas » es a vegadas emplegat per qualificar d'espandidas fòrça vastas o de quantitats fòrça grandas.
Remarquem que quitament finits, los fòrça grands nombres pòdon èsser dificils a concebre. Atal las seguidas de Goodstein son de seguidas definidas fòrça simplament que concebon de nombres que despassan l'entendement.
Qualques autors modèrnes s'inspirèron de l'istòria biblica de la Torre de Babel per comparar « lo cèl » a una tòca infinidament alunhada.[18].
Las notacions[modificar | modificar la font]
Lo simbòl ∞ que se tròba sovent en analisi foguèt emplegat pel primièr còp en 1655 per John Wallis, dins son obratge De sectionibus conicis, e pauc aprèp dins l'Arithmetica Infinitorum : « esto enim ∞ nota numeri infiniti.[19] »
Tres ipotèsis existisson sus l'origina d'aquela causida. La mai comunament admesa es que s'agís d'une evolucion de la chifra designant '1000' dins la numeracion romana : successivament Ⓧ, puèis CIƆ, abans de venir M. L'evolucion grafica del segon simbòl auriá donat . Lo simbòl actual seriá doncas simplament l’evolucion de la ligadura minuscula cıɔ en escritura manuscrita onciala.
Una autra ipotèsi es que lo simbòl seriá eissit de la letra grèga w, darrièra de l'alfabet grèc, e metafòra correnta per designer l'extremitat finala.
E darrièra, Georges Ifrah, dins son enciclopèdia « L'istòria universala de las chifras », explica que la grafia de l'infinit remonta a la civilizacion indiana, e pus precisament a la mitologia indiana. L'Ananta (tèrme sanskrit per infinit), la « sèrp infinida » del dieu Vishnu, se representa enrotlada d'esperela semblant un « uèit reversat ».
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Alfred Tarski Sur les ensembles finis 1924 Fund. Math. t.6 p.45, p.95
- ↑ (en)Patrick Suppes Axiomatic set theory Van Nostrand 265 p.
- ↑ (fr)Roland Fraïssé Logique mathématique, t.1 Gauthier-Villars París 1971, p. 12-13-14
- ↑ (fr)J. Garsoud, Analyse mathématique, Dunod París 1968 p.29
- ↑ (fr)Jean-Louis Krivine, Théorie axiomatique des ensembles, P.U.F. Paris 1972 p. 38
- ↑ (en) C. W. Misner, Kip Thorne & John Wheeler : Gravitation, Freeman & Co. (San Francisco-1973), chapitre 44.
- ↑ (de) (1939) Sigmund Freud Der Mann Moses und die monotheistische Religion, Ed. Suhrkamp Verlag, Frankfurt am Main - 1964
- ↑ (en)Jaina mathematics, J J O'Connor et E F Robertson.
- ↑ §3.2, Erkenntnis, The role of the absolute infinite in Cantor's conception of set, Ignacio Jané, May 1995
- ↑ (it)Galileo Galilei Opere, Ristampa della Edizione Nazionale, Barbara Firenze 129-39, t. 8 pp.78-80
- ↑ (fr)Bourbaki, Éléments de mathématiques, Diffusion CCLS 1977, EIV p.58
- ↑ (fr)Bourbaki, Éléments de mathématiques, Diffusion CCLS 1977, EIV pp.57-58
- ↑ (fr)Bourbaki, Éléments de mathématiques, Diffusion CCLS 1977, EIV p.58
- ↑ Brouwer sembla pasmens pas refusar l'infinit actual. Dins sa Dissertation de 1907, p. 97, escriguèt: « Quant a l’infinit actual dels cantorians, existís plan, baste que lo confiniam a çò que pòt èsser intuitivament construit, e que nos absteniam de l’espandre per las combinasons logicas que pòdon pas èsser realizadas » - Citat per Michel Bourdeau La critique de la théorie des ensembles dans la dissertation de Brouwer Math. & Sci. hum. / Mathematics and Social Sciences (41e année, n° 164, 2003, p. 29-43) [1]
- ↑ (fr)Obratge collectiu « Penser les mathématiques », collòqui de l'ENS, Ed Seuil 1982 p.63 ISBN 2-02-006061-2 exposé en ligne
- ↑ Texte en linha d'Ezio Vailati, South Illinois University
- ↑ (en)Robin Small The British Journal for the Philosophy of Science, Vol. 37, No. 2 (Jun., 1986), pp. 213-216 résumé de la critique
- ↑ Stefan Zweig "La torre de Babel" ensag tome 3: « Lors savis s’apercebèron qu’una sciéncia practicada per un pòble sol poiriá pas aténher l’infinit »
- ↑ (en) Earliest uses of symbols of calculus


text:
-213
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -213 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. L'aliança concluda en 214 avC entre Cartage e Siracusa (ciutat-estat) entraïnèt una repòsta romana a la prima. Amb una armada importanta, lo cònsol Marcus Claudius Marcellus acomencèt lo sètge de la vila. La flòta cartaginesa desbarquèt de renfòrç importants a Agrigenta e avitalhèt mai d'un còp Siracusa mai demorèt pas lòngtemps dins la region en causa de la menaça dei naviris romans.
Dins lo corrent de la fin de l'annada, Tarenta cambièt de camp e s'alièt amb Annibal Barca. Pasmens, son pòrt demorèt blocat per una garnison romana fortificada dins la vila.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Conselhat per lo Premier Ministre Li Si, l'emperaire Qin Shi Huang decidiguèt d'ordonar la destruccion de la màger part dei libres chinés per luchar còntra la dissidéncia intellectuala au sen de l'Empèri. Franc deis obratges regardant l'astrologia, l'agricultura, la medecina, la divinacion e l'Istòria de la dinastia Qin, un nombre fòrça important de libres foguèron cremats fins a la fin dau rèine. Lo fiu ainat de l'emperaire, Fusu, critiquèt aquela mesura e foguèt exilat dins una region frontaliera. Uneis intellectuaus foguèron tanben executats.


text:
Vasperviller
Vasperviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Sant-Quirin, possession de la Abbaye de Marmoutier e del prieuré de Sant-Quirin.
- Despoblat Per la peste al cors de la guèrra de Trenta ans ; reconstruit a Modèl:La s
- Village de la seigneurie de Saint-Quirin, possession de l'Abbaye de Marmoutier et du prieuré de Saint-Quirin.
- Dépeuplé par la peste au cours de la guerre de Trente ans ; reconstruit au Sègle XVIII


text:
Perseguièr
Lo Perseguièr (Prunus persica (L.) Batsch) es una espècia d'arbre fruitièr de la familha dels Rosaceae, cultuvat per son fruch comestible, lo persec.
Sinonimes:
- Amygdalus persica L
- Persica platycarpa Decne. [= Prunus persica forma compressa]
- Persica vulgaris Mill. [= Prunus persica var. persica]
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Reparticion
- 4 Classificacion dels perseguièrs segon los caractèrs de lors fruchs
- 5 Cultura
- 6 Malautiás
- 7 Lo perseguièr dins la tradicion culturala d'Asia Orientala
- 8 Articles connèxes
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr es un pichon arbre cultivat dempuèi l'Antiquitat dins lo bassin mediterranèu. Se basant sus la literatura classica, Hedrick[1] (1919) concluèt que lo perseguièr arribèt en Grècia al sègle IV AbC, venent Pèrsia. Pasmens, una descobèrta recenta de rèstas de persecs del sègle VII AbC, dons l'illa de Samos, indica que lo perseguièr seriá arribat de sègles abans[2].
Los Romans lo cultivèron a partir del sègle I AbC. A l'epòca de Plini lo Vièlh, los Romans cultivavan cinc varietats de perseguièrs que nomenavan malum persicum « poma de Pèrsia ». Lo ven del latin persicum. L'origina supausada de Pèrsia explica lo nom scientific donat per Linné, Prunus persica, « prunus de Perse ». Mas en realitat, lo perseguièr arribèt en Pèrsia per la Rota de la Seda venent de China.
Fòrça clòscs de persecs se trobèron sus de sites arqueologics chineses provant la consomacion de persecs dempuèi lo neolitic. Sus las escavacions d'Hemudu al Zhejiang de clòscs salvatges datant de 6000-7000 AbC, foguèron trobats[3]. E un site datant de la dinastia Shang (-1570, -1045) dins l'Hebei revelèt dos clòscs de persecs semblables a aqueles dels persecs cultivats. Fòrça d'autres foguèron descobèts dins las regions del sud de la China (Sichuan, Guizhou) dins lo periode pre-Qin (abans -221).
Pels escrichs, cal veire o primièr tèxte literari, lo Classic dels verses (shijing 詩經 o libre de las odas), compausat entre lo sègle VIII e III AbC, per trobar las primièras mencions del perseguièr[4] (tao 桃).
Al contrari, cap de caractèr conegut foguèt identificat[5] per designar lo perseguièr dins las primièras inscripcions oraculàrias sus òs (jiaguwen 甲骨文), nimai cap de caractèr su bronze (jinwen 金文编). Lo grafèma mai ancian es d'estil sigillari (zhuanwen 篆文), emplegat jos la dinastia dels Qin (-221, -206).
Aprèp de missions de terren de l'Acadèmia de las Scienças chinesa dins los ans 1973-1976, semblariá que lo Tibet e lo Gansu que los perseguièrs Prunus mira e P. kansuensis Rehd. son indigènas, devon èsser considerats coma un dels centres d'origina dels perseguièrs[6].
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr es un arbre fruchièr de rusca lissa, naut de 2 a 7 mètres, de portada desplegada e de creissença aviada.
Sas fuèlhas caducas acuminadas son verd franc e exalan una leugièra odor d'amètla. Son longas de 8 a 15 centimètres sus 2 o 3 centimètres de larg.
Sas flors rosas apareisson abans las fuèlhas a la fin de l'ivèrn o al començament de prima, veire en estiu per las varietats mai tardivas . Sont ermafroditas, de cinc petalas, vint a vint e cinc etaminas. Lo perseguièr es una espècia d'autogamia preferenciala, amb 5 % de fecondadions allogamas observadas en condicions naturalas[7]. Las autofecondacions sont aisidas de realizar.
Lo fruch, nomenat « persec », subretot consomat fresc, es una drupa subretot esferica.
Reparticion[modificar | modificar la font]
Alara qu'es originari de China, lo perseguièr existís pas mai vertadièrament a l'estat salvatge[8].
Lo perseguièr es cultivat per sos fruchs o per l'ornament dins las regions temperadas o subtropicalas.
Classificacion dels perseguièrs segon los caractèrs de lors fruchs[modificar | modificar la font]
Fruch de pèl borilhosa[modificar | modificar la font]
Lo Prunus persica var. persica (L.) Batsch dona de persecs de pèl borilhosa.
Fruch de pèl lisa[modificar | modificar la font]
Lo Prunus persica var. nucipersica (Suckow) C. Schneider dona de fruchs de pèl lisa.
Persec plat[modificar | modificar la font]
La varietat de persec plat, Prunus persica (L.) Batsch forma compressa (Loudon) Rehder, foguèt selectionat en China.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr a una tendéncia non apicala, es a dire que lors d'una poda, buta puslèu de la basa. Es malaisit de los cultivar en pòt se se lo torna pas a metre en plana tèrra regularament per que tornan prendre de vigor.
Lo perseguièr es cultivat o de plan vent, coma dins las vinhas d'Euròpa, o en paredada.
La culhida manuala dels persecs se fa l'estiu; los fruchs, fragils, son leu plaçat en cambra freda.
La multiplicacion se fa per semanada o per multiplicacion vegetativa. Se pòt utilizar coma pòrta empèut, segon lo tipe de sol,
Qualques varietats coma lo "persec de vinha" o la "reina dels vergièrs" se multiplican fidèlament per semenada. Lo persec fructifica generalament vèrs l'edat de 7 ans e pòt produire de fruchs pendent 15 a 20 ans.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr es sovent sensible a la bofiga del perseguièr que se pòt tractar al bolit bordalés. Pasmens existís de varietats resistentas[9].
Es tanben sensible a l'oïdium, a Cydia molesta, e d'autres pesolhs: Myzus persicae, Myzus varians, Brachycaudus prunicola, Hyalopterus pruni e Brachycaudus persicae.
Lo peritèl gris, (Peritelus sphaeroides) e lo fillòb, (Phyllobius oblongus), atacan las fuèlhas. Fin finala, la pichina minosa del perseguièr (Anarsia lineatella) ataca los joves brots e los fruchs. Lo Thrips del perseguièr (Thrips meridionalis) ataca las flors.
Lo perseguièr dins la tradicion culturala d'Asia Orientala[modificar | modificar la font]
Dins lo monde chinés, existís gaire de fruch amb una tan forta carga simbolica que lo persec.
- Dins la tradicion Taoïsta, lo persec es un simbòl d'immortalitat. Seguent una anciana legenda, la Reina Maira de l'Oèst (Xiwangmu) aviá dins son vergièr de perseguièrs que florissavan totes los 3000 ans e que produisián de persecs podent donar l'immortalitat a aqueles que los consomavan. La mencion mai anciana d'aquel recit[10] se tròba dins lo Bowu zhi 博物志, de Zhang Hua 张华 (232-300), un poèta del sègle III.
Mas es subretot mercé al celèbre roman fantastic del sègle XVI, Lo Viatge en Occident, Xiyouji, qu'aquela legenda venguèt fòrça populara dins tota l'Asia Orientala. Las aventuras del Monin, Sun Wukong, coneguèron de multiple adaptacions al teatre, a l'Opèra de Pequin e a la television, lo cinèma, la benda dessenhada e los mangas. Los episòdis mai celèbres son aqueles que vola los perseguièrs d'immortalitat e que se fa convidar jos una falsa identitat a un grand banquet que la Reina Maire d'Occident aviá organizat per far manjar los persecs plats (pán táo 蟠桃) als Immortals.
Lo dieu de la Longevitat (Shòushen 寿神, o Lao Shouxing 老寿星) es representat coma d'un vielh cau tenent un persec dins sa man esquèrra.
- Tradicionalament, la fusta de perseguièr èra dotada del poder extraordinari de rebutar los demònis.
Una fòrça anciana costuma populara, venet de l'epòca dels Zhou, ditz que per l'an novèl, se penjará de cada costat de la pòrta de dintrada, doas postarèl de fusta de perseguièr (taofu 桃符) calligraficada del nom de las divinitats protectriças de las pòrtas, Shentu et Yulei, (神荼, 郁垒). Los postarèls avián la proprietat d'alunhar los esperits marrits (bìxié 辟邪). Mai tard, jos la dinastia Song (960-1279), los postarèls foguèron replçat per doas bendas de papièrs roges calligraficat amb de senténcias parallèlas (对联 duìlián,o chunlian 春联) propiciatòrias.
Los sagèls qu'utizavan los capelan taoïstas per estampar èran d'abituda de fusta de perseguièr. Utilizavan tanben d'espasa de la meteissa fusta per caçar los demònis[11]. Per s'aparar dels gènis marrits, se fabricava de flèchas de fusta de perseguièrs, un arquièr lançava dins totas las direccions, o qu'èran simplament penjada sul berç de l'enfant (Doré[12] , 1912).
Èra de costuma, per l'an novèl (Chūnjié 春节, en China, Fèsta del Tèt, al Vietnam) d'ornar l'ostal amb un ram de perseguièr, per caçar los demònis.
Aquela cresénças que demòran fina a l'epòca modèrna venon de l'Antiquitat, perque se tròba de traças dins fòrça obratges classics coma lo Classic dels rites(禮記 - Liji[13]), dins Zhuāngzǐ 庄子 (-369,-286), dins la literatura pòst-Han plan segur mas tanben dins la granda farmacopèa del sègle XVI, Bencao gangmu (本草綱目[14]).
- Dins la cultura chinesa, las flors del perseguièr son associadas a l'amor. En China del Nòrd, los perseguièrs florisson en febrièr, a l'epòca de l'an nòu e a l'epòca favorita dels mariadatge. Per la Fèsta de la Prima, se dispausa de flors de perseguièrs per portar astra en amor. La flor del perseguièr es comparada al polit tench de las filhas joves e simboliza la mòvia.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Sturtevant's edible plants of the World; Hedrick U.P.; ed: Dover Publication; 1919- 1972 (nòva edicion
- ↑ id=zo(en)Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley; Daniel Zohary, Maria Hopf; ed:Oxford University Press, USA; 2011
- ↑ id=layne(en)The peach: botany, production and uses; Desmond R Layne and D Bassi; ed: CABI; 2008}}
- ↑ 桃之夭夭,灼灼其華.
之子于歸,宜其家室
Lo perseguièr, coma buta plan!
que son nombrosas, sas flors!
La filha va se maridar: Cal que siam marit e femna! (Granet wengu)
- ↑ R. Sears
- ↑ id=layne
- ↑ id=dore
- ↑ Flora of China http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200010618 Amygdalus persica]]
- ↑ (fr)Varietats de perseguièr resistentas a la bofiga del perseguièr.
- ↑ (en)Taoism and the art of China; Stephen Little, Shawn Eichman; University of California Press; 2000
- ↑ 用桃木剑降妖伏魔 sus la Wikipedia chinesa
- ↑ (fr)Recherches sur les superstitions en Chine; Henri Doré; Imprimerie de la Mission catholique à l’orphelinat de T’ou-sé-wé, Chang-hai; 1912; p.DORE
- ↑ « Quand lo rei onora de sa preséncia las funeralhas d'un de sos ministres, seguís lo masc amb una escoba de fusta de perseguièr.君臨臣喪,以巫祝桃茢執戈 »
- ↑ Li Shizhen perpetua la tradicion afirmissent « Lo perseguièr a un gost amar e una odor desagradable, es perque pòt rebutar las influéncias néfastas “桃味辛气恶,故能厌邪气” » Parla aqui segurament del gost e de l’odor de la fusta del perseguièr e non d'aqueles del persec qu'es parfumat.