text:
Roma
Roma es la capitala d'Itàlia, de la region de Laci e de la Ciutat Metropolitana de Roma Capitala. Dempuèi lo 3 d'octòbre de 2010 es una comuna de l’estatut especial, jol nom de Roma Capitala. Sa populacion èra estimada a 2 866 733 abitants, en abril de 2014. Sa superfícia totala es 1285 km². Es la comuna pus poblada e pus estenduda d'Itàlia.
Roma foguèt dins l'Antiquitat la capitala de l'Empèri Roman. Li diguèron adonc correntament Urbs (« la Vila » per bonesa). Li dison sovent la vila dei sèt còlas (Aventin, Cælius, Capitòli, Esquilin, Palatin, Quirinal e Viminal); es apelada tanben de còps que i a, Caput mundi (« capitala dau mond »), o la Città Eterna (« La ciutat etèrna »).
Una enclava de Roma es l'Estat dau Vatican, lo territòri sobeiran qu'albèrga la Santa Ses, lo pus pichon estat dau mond. Lei catolics considèran l'evesque de Roma (lo papa) coma lo successor de Sant Pèire e la vila de Roma coma lo centre dau Cristianisme o aumens dau catolicisme.
Vila globala, Roma es la tresena destinacion toristica pus visitada d'Euròpa darrièr Londres e París[1]. Los musèus del Vatican e lo Colisèu son entre los sites pus frequentats. Roma compta tanben nombroses ponts e fonts, 900 glèisas, e un grand nombre de musèus e d'universitats. En mai del torisme, l'economia de la vila es virada cap a las nòvas tecnologias, los medias e las telecomunicacions dempuèi las annadas 2000. Enrodada per las sèt còlas, la vila se situa a l'embocadura de Tibre e se devesís en vint e dos rioni. Roma organizèt tanben los Jòcs Olimpics d'estiu de 1960.
Divisions[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la capitala es divisit en 15 comunas que pòrtan lo nom de Roma seguit d’un numèro, tradicionalament escrich en chifras romanas (Roma I a Roma XV). La comuna de Roma èra divisada en 20 circonscripcions dempuèi mai de 1972. En març de 1992 la 14ena circonscripcion venguèt la comuna de Fiumicino. En 2001 las ciconscripcions venguèron de comunas, apeladas de Roma I a Roma XX (sens Roma XIV). En 2013, d'unas comunas foguèron fusionadas e renumerotadas, ara de I a XV sens manca.
Istòria[modificar | modificar la font]
La fondacion de Roma qu'ei atrubuida legendariament au personatge de Ròmul. La data retienguda desempuish l'epòca romana edesignada com punt de referéncia dab lo nom de Ab urbe condita qu'ei l'annada -753. Istoricament, Roma que ho fondada autorn de sèt comas pobladas per tribus latinas puish reunidas amassas entà formar ua sola ciutat.
Lo purmèr regim politic de Roma que ho la monarquia, qui durè dinc a l'annada -509.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Caroline Bremner, « Top 150 City Destinations London Leads the Way », Euromonitor International


c: text/html

text:
Farmacia
La Farmacia, (del grèc φάpuakov, "medicament"), es l'ensems de las sciéncias teoricas e aplicadas que menan a concebre, fabricar, contrarotlar e dispensar los medicaments.
Per farmacia se pòt tanben referir al luòc ont se preparan e se dispensan los medicaments. Aqueste luòc es mai precisament sonat "oficina de farmacia" per lo distinguir del concèpte de sciéncia.
Los farmacians partejan amb los quimistas e los mètges la responsabilitat de sintetizar de compausats organics amb valor terapeutica, e mai se lo farmacian es l'unic capable de far aqueles compausats bons per l'usatge curatiu. De mai, cada còp amb mai frequéncia se sollicita conselh a la comunitat de farmacians en matèria de santat e igièna. La Farmacia compren, en mai de las coneissenças sus medicaments, coneissenças suls efièches que pòdon aver aqueles al còrs uman e las proprietats quimicas e biologicas del còrs ont agís amb ajuda de disciplinas de la meteissa farmacia o d'autres camps parions coma son la farmacologia, farmacocinetica, farmacodinamica, toxicologia e quimia farmaceutica.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Benasc
Benás (en aragonés SLA/GO) o Benàs (en benasqués SLA) o Benasc (en catalan), prononciat localament [beˈnas], es ua comuna de la comunautat autonòma d'Aragon (lo nom castelhan oficiau es Benasque).
Es au còr de la Vath de Benás ont se parla lo benasqués, qu'es un parlar de transicion enter lo catalan e l'aragonés (tienent tanben elements de l'occitan gascon).
Cal cambiar lo títol en Benàs (normal en occitan, en catalan e acceptable en benasqués).
A 1312 abitants (2005).
Dens la comuna de Benás se tròba lo pic d'Aneto, lo punt culminant deus Pirenèus.


text:
Per Remèsi Bòi
VI
Dens lo tunèl d’evacuacion deu sector 118 la tropa qu’avançava d’un pas militar. Ua andada legitimada peu hèit que los correders d’aqueth sistèma n’èran pas mei susvelhats. Arnaut qu’ac sabèva de plan, patrolhant regularament per aquera partida de Hontaur que vedó los drònes e los guardas a descampà’us per mesura d’estauvi quauquas setmanas a. Ne mancava pas sonque a trobar la bona boca d’evacuacion au demiei d’un centenat d’autas. Las cèrcas qu’estón bracas mercés aus implants intèrnes de comunicacion qui ligavan la tropa dab lo poste centrau. Los plans deu sistèma d’evacuacion telecargats n’avèva pas calut sonque quauquas minutas entà trobar lo bon passatge. Un camin qui lançava contra los infiltrats, tanlèu entrats, tot çò qu’avèva de nauseabond…
L’aulor caracteristica de l’aiga navèra que semblava d’estar l’element màger d’aquera aulorada qui ahupè la gojata, mes que n’i avèva d’autes de mau identificar qui emposoavan l’aire d’un biaish mei perniciós… Los autes, tròp acostumats a compassar aqueths tunèls ne s’estanquèn pas. N’avèvan pas remarcat probable lo cambiament d’atmosfèra. Sufocanta, Ana qu’ac avèva percebut. Los sons uelhs que’n ploravan e la soa boca assecada per la pestiléncia de l’endret, ne’n podèva pas avisar la tropa qui contunhava a avançar. Renonciant a cridar tà’us avertir que s’acostè contra ua paret pegosa en ensajar en de balas de gahar lo son alet. Que’u calèva ua pausa d’adaptacion. Arnaut, qui la vedó estancà’s, e virè de man entà tornar au son nivèu. N’èra pas mei caraclavat, au contra. Que’s brembava enqüèra de la soa purmèra mission per aqueths tunèls. Quin l’amoniac l’avèva brutlat los sinus e partvirat l’estomac. Ne podèva pas desbrembar tanpòc las dejeccions qui’s pegavan pertot e la paur qu’avèva avut de trebucar, riscant de càder lo cap purmèr dens aquera aiga negrassa e mau-sana qui riulejava de reng au sòu. Non, lo moment n’èra pas lo deus arcasts, mes lo de l’enterajuda. Lo soldat qui sortí d’ua de las pòchas cosudas a la soa cinta ua masca qui avèva la particularitat de póder alimpiar l’aire mei emposoat. Que passè las duas elasticas darrèr las aurelhas d’Ana qui aledè pregondament quan comprenó l’utilitat de l’objècte. Puish, shens nat mot, Arnaut que tornè davant entà miar los sons òmis qui l’avèvan esperat, seguit per la gojata qui volèva sortir d’ací autan viste com possible.
Qu’èran arribats en ua sala de banh luxuosa e clincanta. Qu’avèvan entà i accedir desligat lo vermi discret e de mòda deu hialat d’evacuacion, neutralizat la sistèma anti-intrusion e hèit mei segur l’endret. La pèça esclairada d’ua lutz adocida que revelava tota la riquessa deu son proprietari a la tropa, qui ne prestava pas nada atencion aus tapís elegants qui vestivan lo sòu dab gost, ni au marme blanc omnipresent qui balhava a l’endret un anar de puretat e a l’abséncia de maquina de contròla tanpòc. Ana, qui n’avèva pas sonque l’imatge de la soa sala de banh au cap entà comparar, que s’estanquè suspresa en remarcar totas las diferéncias qu’i avèva enter aqueths dus endrets. Dreta davant un miralh, qui ocupava tota la mieitat superiora d’ua paret, que s’i espiè longament. Qu’èra lo purmèr còp que’s vedèva. Que sabèva haut o baish a qué semblava plan segur, los autes poblants deu brolh que’u balhavan un imatge pro fidèu au son, mes los detalhs de la soa cara, eths que’us descobrí ad aqueth moment, davant lo rebat d’un èste que ne reconeishèva pas. Que’s passè las mans sus la cara entà verificar qu’estossi era, com ahiscada per la volontat de ligar l’imatge d’era qu’avèva imaginat dab l’imatge vertadèra que vedèva lavetz. N’i avèva pas nat dobte.
B’èra lo son espiar qui l’obnubilava sustot, pr’amor ne n’avèva pas jamei vist atau. D’un blau escur quasi oceanic, que bevèva tota la lutz qui s’i barrejava en ahortir lo blanc immaculat qui l’envaranava los iris. Ana que demorè mantua minuta davant la contracolor que l’amuishava la soa cara. Aquera pèth grisassa, aqueths pòts ennegrits e aquera lenga en·hlada, los elements vededers de la corrupcion qui la desfigurava, qu’èran los artisans grossièrs d’ua beutat mau-sana, aliança de la solhadura e de la puretat. Estossi estada sola, la gojata qu’avora desbrembat la soa mission, chepicada qu’èra de compréner aquera paradòxa, mes los autes que l’espiavan dab insisténcia au punt de’u har sentir tota la desaprobacion que’us inspirava ua tau pèrta de temps. Ana que deishè lo rebat deu son imatge a l’aproximacion de la soa memòria en rejúnher la tropa qui l’esperava a la portalada.
La tension qu’èra tocadera. Los soldats ne comunicavan pas sonque dab los uelhs. Cadun que sabèva lo son obratge. Arnaut en emplegar signes manuaus que balhè l’òrdi de l’alargada. Ana que comprenó que la soa mission que seré de demorar darrèr, en esperar la rassegurança deu lòc. Que prenó mantua minuta qui estón de las longas tà la qui esperava. Ua pausa pendent la quau la temptacion de tornar davant lo miralh èra estada hòrta, mes Ana n’i avèva pas plegat. Qu’èra demorada a la portalada de la sala de banh en hicà’s a l’espèra deu mendre brut.
Ua votz que’s hasó enténer : un òmi que parlava hòrt. Que cridava quasi, mes çò que disèva n’èra pas clar tà Ana qui èra tròp luenh de la hont d’emission. Que percebó totun lo ton emplegat qui’u brembava lo de la miaça. La situacion que semblava d’empirar quan un borromb e hasó virar brac l’escambi. Quauquarrés gemiva feblament. Qu’èra tant per tant audible, mes pro entà qu’intriguèssi la qui ne vedèva pas arren de çò qui’s passava e entà l’ahiscar a sortit deu son esconeder.
La scèna qu’amuishava cinc èstes armats de cotèths cerclant un sheisau qui èra de jolhs. Aqueste qu’avèva las mans sus un cap qui èra en suspart d’un còs pro gran e eslancit. La soa cara imbèrba e satinada, Ana ne la vedó pas abans d’anar rejúnher Arnaut qui piratava l’ordinator personau deu son presoèr. Que semblava mestrejar de plan çò que hasèva indicant a la gojata que’u haré besonh lèu. L’èste de jolhs que marquè ua pausa quan vedó la gojata. Un moment de concentracion qui avèva com prètzhèit de tornar situar l’imatge que’u tornava Ana dens lo son contèxte iniciau. La soa posicion estressanta e la sang qui barrejava de la soa plaga frontau ne l’ajudavan pas vertat, mes que s’i escadó totun a’s brembar deu lòc on l’avèva vista. Qu’arrupè los sons pòts, amuishant las mordics com ua bèstia herotja qui’s bremba de la soa preda, abans de getar d’un arríder carnassèr claverant los sons uelhs sus la gojata :
«3.92 ! Quin ei possible ?
-Perdon ? Çò’u tornè Ana qui ne comprenèva pas.
-Cara’t ! ç’avertí lo soldat mei au ras lo miaçant deu pomèth de la soa lama.
-Ne’t brembas pas ? Çò getè l’òmi descarat, din din din.»
Aquestes darrèrs tres mots que brembavan a la soa preda un moment de la soa vita tròp recent entà qu’estossi reprimit, e l’efèit que volèva provocar lo predator qu’estó immediat. Ana que tornè au hons d’aquera hòssa qui l’avèva vista a’s negar. Tots los sentits qui l’avèvan gahada ad aqueth moment que’u tornavan d’ua faiçon mei violenta. N’i avèva pas tornat pensar despuish, ahiscada per çò qui l’apariva e totas las hèitas qui se’n seguín. N’avèva pas hèit lo dòu d’aqueth traumatisme. Davant aqueth èste rancurant après un navèth còp de pomèth balhat per un soldat complent la soa miaça, Ana que’s seré podut sentir abaishada, umiliada per la desconstrenta dab la quau evocava aqueth episòdi de la soa vita, mes en realitat que sentiva a pujar la colèra, la volontat deu har pagar tà tots los autes qu’i avèvan participat. Que sarrè los punhs com se volèva traucar las soas paumas dab los sons dits. Qu’èra caraclavada, fulminanta davant l’incarnacion deu son suplici. Los sons uelhs que saunejavan de véder a ua scèna de crimi sagnosa, a un sacrifici rituau complit sus l’autar de la venjança pendent lo quau haré la mestressa de ceremonia. Que s’apressè deu presoèr encarada a’u har carà’s quan Arnaut e l’aperè entà que’u rejunhossi a l’ordinator centrau. L’èste de jolhs que sorridó, nhacaire en véder la gojata a trantalhar. Aqueth ne’s podó pas empachar de hissar contra la soa victima, cercant probable a la destorbar mei que n’èra dejà :
«Cred au ton mèste 3.92. Ne caleré pas que’t hasossis soar las aubetas.»
Ana que s’embotumè, arribada au punt de saturacion. Las soas mans, qui ne responèvan pas mei aus sons ordis, qu’enlacèn lo còth deu presoèr. Los sons dits que’s sarrèn de mei anar mei, complent la volontat de’u véder a morir. La gojata n’entenèva pas mei los autes qui’u demandavan de s’estancar, tròp focalizada sus aquera cara satinada e imbèrba qui sorridèva enqüèra. Ne coneishó pas tanpòc los avertiments d’Arnaut sus l’urgéncia de la situacion e los rics que prenèvan en demorar tròp longtemps au quartièr de Hontaur. Non, Ana cap e cap dab lo son borrèu, n’entenèva pas sonque ua votz intèrna. Aquera votz qui’u chebitejava de reng d’ac har, de’s venjar e per era de venjar tots los qui n’ac podèvan pas mei har. Que vedèva a contunhar la cara de Loïsa, poirida e embohida, estant banhada d’un liquide negràs e nauseabond. Aquesta vision que crispè la soa presa, forçant la victima a escambiar lo son sorríder per ua cara esglasiada. Tot que’u pareishèva tan simple, nada question n’aucupava la soa pensada quan sarrava de mei anar mei. Véncer lo son enemic per tant que costèva, que semblava desvelhar ua part de la soa natura que ne coneishèva pas e qui l’esvargè quan comprenó çò qu’aquesta l’ahiscava a har. Que deishè la soa presa, esglasiada e tremolanta, vedent tots los espiars acusators claverats sus era. Sol Arnaut qu’amuishava lavetz ua cara comprenedora, inspirada probable per la soa coneishença de çò qu’avèva viscut… Aqueste qu’ordenè aus sons òmis de har carar lo lor presoèr, qui hasèva shens nada pudor ua mustra de las soas dificultats entà alenar, bramant miaças e injúrias abans de’s plegar peberin a las exigéncias deus sons jaulèrs. Arnaut qu’amuishava de la man esquèra l’ordinator centrau a Ana, entà’u har compréner que’u hasèva besonh de tira. La gojata, capbaishada que s’avancè de cap ad aquera unitat de tribalh qui aficava suu son ecran la demanda d’identificacion de la cuba cercada. Qu’avèvan chic de temps adara entà obtiéner l’informacion qu’èran vienuts cuélher. Lo capdau de la tropa qu’ensajava d’ac har tot çò que calèva entà guardar la breca informatica obèrta pro de temps, mes lo sistèma de seguretat que s’aviè. Las alarmas cridassèras qu’uglavan la lor canta dissonanta, empleant l’ostau sancèr d’ondas sonòras agressivas de mau sofrir. Tots los èstes presents en aqueth ostau qu’avèvan los timpans qui vibravan de dolor. Ana qu’ensajava en de balas d’emparà’us dab las mans, mes la pression acostica qu’èra tròp hòrta. Que’n plorava, incapabla de pensar a la seguida e de perseguir la soa mission. Ua mission qu’Arnaut ne podèva pas deishar. Tròpas causas qu’èran a’s jogar, tròps sacrificis qu’èran estats consentits entà renonciar adara. En passar la dolor qui’u dardava las aurelhas, lo capdau de la làmias que s’i escadó a redusir au silenci las votz de carrascla. Un moment de quietud pro brac qui permetó a la tropa de percéber ua activitat exteriora intensa e inabituau : las eliças deus drònes de seguretat que qu’avèvan responut a la crida e qu’ensajavan dejà d’entrar dens l’ostalàs entà verificar çò qui ac provoquè. Ana que’s sentí vergonhosa deu temps qu’avèva perdut. Lo presoèr que sorridó en bèth compréner que la soa captivitat n’anava pas durar guaire e Arnaut, luenh de’s resignar, que passè au punhet de la gojata un braçalet electronic qu’avèva ligat per avança a l’ordinator centrau. Qu’èra lo lor punt d’accès au sistèma automatizat de mantenença de las C.G.A. Mantua minuta de reng, qui pareishón dangerosament longas, l’ordinator que cercava au demiei deus miliards de cobèrts que repertoriava la soa memòria, lo qui contienèva la cuba matriculada 115SAG234B3S7L.
L’informacion tant esperada que s’afiquè totun sus l’ecran. Arnaut qui l’avèva esperada shens díser nat mot, qu’èra a la notar quan Ana e sentiva a córrer lo long deu son braç un sentit desagradiu. Qu’èra lo braçalet qui la brutlava. Quan ac comprenó la gojata qu’espiava Arnaut qu’i èra demorat a costat d’era abladada peu mau qui la devorava, suplicà’u de l’ajudar. Tremolanta e esvarjada qu’ensajava en de balas de tirar era medisha çò qui permetèva au sistèma d’empara informatic d’envià’u cargas electricas de mei anar mei hòrtas. Mes la fòrça que’u mancava pr’amor de la dolor que vadèva de mau sofrir. L’arrelòtge soscutanèu qu’en·huecava ad aquestas estimulacions tot lo sistèma nerviós de la soa òsta, provocant atau ua contraccion generalizada deus sons muscles. Ana que flaquí, privada deu pauc de nèrvi que’u demorava. Las soas camas, assautadas de reng per garampas quasi tetanicas, ne s’i escadèvan pas mei a la mantiéner dreta. Que sentiva lo son còr a batanar d’ua faiçon anarquica, com destorbat per un corrent electric invasiu qui l’impausaré la frenesia deu son ritme. Puish que s’estanquè com avèva començat, a la destrupada. Arnaut qui avèva tot çò qui volèva de l’ordinator que l’avèva desliurada. Qu’avèva trencat dab l’ajuda de la soa lama los hius qui ligavan lo braçalet dab l’ordinator devath los perpaus nhacaires deu presoèr qui ne podèva non pas profieitar d’aqueth moment entà hissar. Ana qu’èra estenuda sus un sòu hred, los uelhs claverats. Qu’entenèva de plan las votz qui escambiavan miaças, mes lo son còs qu’i avèva tròp patit que’u desaconselhava de’s desvelhar. Un conselh deu quau ne hasó pas compte. Los sons uelhs que s’obrín sus la cara chepicosa d’Arnaut qui s’èra clinat sus era. Aqueste que sorridó quan la vedó a tornar. Qu’ei lo purmèr còp que’m sorrid, çò pensè Ana abans de har maumús entenent ua votz que ne volèva pas mei audir :
«Electrizant non ? Alavetz 3.92, as hèit un beròi saunei ? Dèisha’m devinar. B’as vist la mar grana !
– Cara’t ! çò tornè Ana qui’s tornava quilhar dab ajuda, ne saps pas sonque mauparlar. Las toas rebecadas ne’m hèn pas mei arren.
– Vertat ? çò contunhè lo presoèr prenent las soas paraulas com un desfís. E pensas estar la sola a saunejar ? A véder la creatura negra e blanca e los sons guardians a nadar per las andadas ?
– Quin…
– Praubina ! E’t pensavas unica ? Demanda aus tons amics d’on vienen aqueths sauneis, que compreneràs a quin punt ès ordinària …
– Cara’t ! çò cridè Ana qui ne sofriva pas mei de l’enténer.»
E que’s carè, non pas pr’amor qu’èra vadut sobte pro comprenedor entà percéber lo mau que las soas paraulas e provocavan, mes pr’amor deu còp que recebó darrèr lo còth e qui’u hasó trobà’s mau. Que jasèva lavetz lamentablament au sòu, vestit d’ua rauba de banh de seda e d’un par de cauçon assortits. Ana ne l’enteneré pas mei, mes çò qu’avèva dit que l’intrigava. Que n’averé volut parlar de tira dab Arnaut, mes los drònes que començavan d’entrar dens l’ostalàs. Ne’us vagava pas d’esperlongar pr’aquí. Quan las soas questions que la tesicavan, la gojata que comprenó l’urgéncia deu moment en seguir la tropa qui tornava a hum de cap au sol escapatòri segur, la sala de banh.
Lo vèrmi tornat ligar au sistèma d’evacuacion deu sector 118, los sèt èstes que’s podón pausar drin. Ana qui tornè sentir l’aulorada nauseabonda qui l’assautè enqüèra que’s tornè passar la masca que l’ac avèvan balhat. Celats dens l’escuranha deus tunèls, que’s sentivan a l’acès de las tornas au mensh pendent quauquas minutas. Mes qu’èra ua evidéncia entad Arnaut que ne calèva pas demorar pr’ací tròp longtemps : las patrolhas n’anavan pas tardar a compréner e a envadir aqueth nivèu. Entà anticipar aquesta certitud, qu’ordiè a dus deus sons soldats d’anar en reconeishença. Qu’avèvan la mission de trobar lo camin mei segur entà sortir d’aquí e anar dinc au cobèrt deu quau coneishèvan adara la posicion exacta. Posicion transmetuda d’urgéncia au pòste centrau entà verificacion. Ua verificacion pro longa que deishè a Ana lo temps de’s convéncer qu’estossi lo bon moment entà esclairar la situacion vaduda escura per l’escambi dab lo poblant de la vila Raimoni. Que sospirè long abans de s’avançar de cap a Arnaut qui pareishèva d’estar ansiós. Purmèr ne gausè pas destorbà’u quan èra a comunicar dab los sons òmis, qui susvelhavan de reng los tunèls grehós e pudents deu sector, mes l’episòdi precedent e los rics qu’avèva pres tà’us ajudar qu’acabèn de la convéncer de la soa legitimitat. Que claverè Arnaut deus uelhs un long moment, cercant los mots mei justes qui’u permeterén d’aver explics. Que s’espièn tots dus, l’un esperant e l’auta trantalhant. Estóssin en ua situacion mei bona l’òmi qu’averé podut deishar durar aqueth silenci, esperant los purmèrs mots de la soa interlocutòrias entà parlar, mes la situacion presenta que’u forcè a precipitar l’escambi :
«E va ? Que semblas chepicosa. Que’t pòts pausar quauquas minutas se vòs, après çò qu’as viscut be t’ac ameritas.
– Que’m brutla enqüèra mes que va mercés, çò’u tornè Ana la soa votz amatigada per la masca que portava, qu’ei auta causa, çò horní totun trantalhanta.
– Auta causa ?
– Òc… Que pertòca l’òmi de la vila e çò qu’a dit sus jo e los sauneis.
– Qu’ac vei, çò sospirè, escota, que’t volèva destorbar, empachar-nse de perseguir lo noste prètzhèit e…
– N’avèva pas nada rason de mentir, çò’u copè en sentir qu’ensajava de la rassegurar, perqué ac averé hèit ?
– Nada rason ? B’ei un privilegiat Ana ! Obreish los uelhs ! Qu’avèva totas las rasons de’t mentir entà protegir un sistèma qui l’avantatja. La mensonja que demora ua arma de las eficaç entà travestir la realitat. Har passar las injustícias qui ns’oprimeishen com necessàrias a la nosta subervita e har considerar las accions vertadèrament necessàrias per transgressions intolerablas qu’ei un metòde pro emplegat peus favorizats. Ne’t cau pas deishar…
– A mentit de reng ? Çò’u tornè copar Ana qui ne volèva pas deishar passar lo parat de conéisher la realitat.
– Non, ç’avoè Arnaut en tornar sospirar, mes que’t cau compréner que tot çò que hasom qu’ac hasom dab lo prètzhèit de clavar un sistèma deu quau ne coneishes pas tot enqüèra. Decisions qu’estón presas, que n’assumim, d’autas que nse’n saben mau, mes totas qu’estón necessàrias. »
Que’u volèva har compréner, véder aus sons uelhs ua aprobacion qui testimoniaré d’ua hidança en la lor causa, mes n’i vedó pas sonque lo destorbe que lhevava la situacion. Ne podèva pas sonque compréner. Eth medish n’ac sabèva pas tot, mes qu’èra convençut de l’imperatiu que representavan la soa mission e de la necessitat deus sacrificis qui l’avèvan vaduda possibla. Que l’ac averí volut explicar tot, qu’avèva los mots qui’u brutlavan la lenga. Ua desbondada d’informacions qui demorè silenciosa quan un davantalèr e tornè en córrer. Un navèth escambi d’espiars que hasó pujar la tension : l’aute soldat enviat peus correders ne tornaré pas. Las patrolhas qu’èran a verificar cada mètre carrat deus perhons e n’anavan pas tardar a’s getar sus eths. Las lutz blaus electricas que coloravan dejà las parets grisas deus tunèls d’evacuacion confirmant a la tropa l’urgéncia de la lor situacion. Arnaut que balhè los sons ordis : qu’èran simples, de tot biaish ne’u vagava pas de pensar ua estrategia defensiva mei elaborada. Las soas fòrças que serén divididas en tres grops de dus individus qui partirén tots tà direccions diferentas. Cada grop n’avèva pas sonque ua mission, trobar lo cobèrt e se per cas aqueste objectiu n’estossi pas atenhedís, l’objectiu segondari que seré de retiéner las patrolhas entà perméter aus autes de s’i escàder. Los cinc soldats, silenciós que’s saludèn un darrèr còp en bèth saber que ne’s vederén pas mei. Nada emocion ne’s podèva véder sus aqueras caras. La conviccion qui avèva torrat los lors trèits ne’us permetèva pas sonque d’amuishar ua determinacion qui hasó compréner a la gojata que nada reddicion n’èra acceptabla. Qu’esciambièn quauques mots convienents e convienuts, causits de plan per la vegada. Los purmèrs dus grops que partín peus tunèls lugubres anant lo long de las parets, profieitant de cada enconhèra e de cada angle entà avançar e se necessari entà téner un tracanard a las patrolhas assermentadas.
Arnaut qu’èra demorat dab Ana, qu’èra la soa mission. L’òmi deu peu blanc, abans que s’ahonissin taus perhons, qu’èra estat categoric sus la soa importància tà la seguida. B’ac sabèva de plan. Adara que coneishèvan la posicion deu cobèrt, que hasèva besonh a la gojata de véder lo monde com èra vertadèrament e non pas com èra presentat. Esquiçar lo veu de la mensonja qui agolopava la realitat entà’u perméter de véder per la brèca çò que combatèvan e a’u compréner la necessitat de çò qui anava seguir…
Que l’espiè, Ana qu’ac hasó tanben. Aquesta que pareishèva fixada au sòu, encarada de non pas mudar a despieit deu brut de las bòtas que s’apressava de mei anar mei. Los braç plegats sus las soas popas que desirava que contunhèssi los sons explics. L’òmi qu’ac comprenó de tira e qu’ensajava, dab tota l’adretia qu’avèva, de la convéncer en de balas d’ac ajornar. Que demorè planpausada, insensibla aus arguments avançats. Que n’avèva pro de seguir shens saber arren de çò que’s passava. Que volèva conéisher la hont d’aqueths sauneis, la rason de la lor existéncia. Compréner la lor significacion e saber lo perqué de la lor desapareishuda. Avossi ua causa de la quau estossi segura qu’èra lo hèit que l’òmi davant era avèva las responsas ad aqueras questions. Pressat peus rics que prenèvan a demorar tots dus en aqueth tunèl, Arnaut que’u lhevè totun çò que sabèva :
«Los tons sauneis que son artificiaus, çò comencè en chebitejar, que son en realitat messatges que t’envièm entà t’ahiscar a’ns rejúnher.
– Sonque jo ? Çò’u tornè menshidèca.
– Shens que tu, ne’ns podèvam pas perméter de fondar totas las nostas esperanças sus ua persona sonque. L’enjòc qu’èra tròp gran. A setmanas passadas ua cistèrna d’aiga navèra qu’èra destrusida, creant atau ua diversion pro importanta entà’ns perméter de’n piratar ua auta e i inserir lo noste programa. La seguida que depenèva de vosautes. La màger part qu’anava seguir shens mautà’s las recomandacions de Seguretat Sanitària en acceptar d’estar tornat programar quan en realitat ne’us esperava pas sonque lo reciclatge. Ua mendre part qu’anava estar denonciada peu pair au quau se hidè abans d’estar reciclat tanben. Fin finau que fondèm totas las nostas esperanças sus l’infima part qui ne’n parlaré pas ad arrés e qui ensajaré de compréner lo noste messatge.
– Ua part qui acceptaré de préner tots los rics… los qui n’avèvan pas mei arren a pèrder.
– Quiò, çò sospirè, ne comprenóm pas sonque après l’efèit pervèrs de l’operacion. Qu’ensagèm de préner contactar dab vosautes dab l’ajuda d’agents infiltrats entà v’avertir, mes n’avom pas nat tornar d’aqueths. Ne s’i escadón pas probable a’vs contactar pro de d’òra o que prenon tròps riscs.»
Agents ? Ad aqueth mot l’imatge de Jacme que tornè a l’esperit de la gojata en har vàder un sentit de vergonha qui la gahè sancerament. Que tornava véder la soa cara crispada per la paur. Qu’avèva pres riscs deus grans entà la contactar mes ne l’avèva pas escotar briga quan ensajava de l’ajudar. Que l’avèva totaument ignorat. Ana que n’èra desconortada tornant passà’s de reng aqueth moment com se volèva brembà’s mots deus quaus n’avèva pas hèit compte. Sol lo son plan entà sauvar lo son hrair que la tesicava lavetz. Lo messatge deu vielh òmi que pensava hòu que’u passava lis dessús, eishuga de plan davant la solucion au son problèma.
La vergonha que deishè pro viste la soa plaça a la colèra. Un sentit inspirat peus sacrificis de tots aqueths volontaris a despieit d’eths qui subín las consequéncias d’ua causida que n’avèvan pas hèita. La gojata que getè un arrèruelh tà l’òmi abans de díser d’un ton qui ne podèva pas celar lo son estat emocionau :
«Quin ns’avetz podut har aquò ? Cridant a s’esbohar la masca qui avèva amatigat la soa votz dinc aquí n’ac hasèva pas mei.»
Arnaut ne responó pas, convençut de l’inutilitat d’exprimir las soas justificacions. La colèra, qu’ac sabèva, ne’s podèva pas apatzar dab mots. Ne’u podèva pas apréner la realitat de tot biaish pr’amor qu’èra de non pas díser : los sons mots tròp aproximatius que travestirén çò qu’avèva vist e atau çò qui l’avèva convençut a har çò qu’avèva devut har. Que calèva qu’ac vedossi era medisha entad ac acceptar. N’ensagè pas sonque de la calmar mes qu’ac hasó en de balas. La gojata ne volèva pas mei contunhar shens compréner e qu’ac hasó enténer peus tunèls qui ne tardèn pas a replicar : bronits que pleavan de mei anar mei los conduits vesins brembant a l’indiscrèta lo dangèr qui’us enrodava. Aquesta que’s carè pausant las mans sus la soa boca, vergonhosa deu son emportament qui’u semblava d’estar incompatibla dab la situacion que vivèvan. Tots dus que demorèn quauquas segondas per l’escuranha, silenciós e cranhents, esperant non pas estar estat remarcat. Un espèr decebut quan entenón au luenh un arrueit funèst que pareishèva de s’apressar d’eths, en har rasonar peus tunèls la musica bellicosa e herotja deus pas cadenciats. Sobte la miaça que vadó mei reau quan las lutz blaus electricas deus drònes e passèn au roi, eishorbant Ana qui ensagè d’emparar la soa vista dab lo braç. Immobila de cap aus uelhs shens perpèras qui getavan dejà contra era los gets de lutz deus lors escàners, que’s deishè gahar per Arnaut qui, en véder los arrais a rogir au son darrèr, la prenó per las espatlas entà l’arrossegar dens la soa huejuda. Las maquinas qui’us perseguivan en getar de reng avertiments sonòrs, messatges enregistrats e alarmas qui n’avèvan pas sonque un prètzhèit, informar las patrolhas que l’enemic qu’èra estat localizat. La corruda qui se’n seguí qu’estó longa e azardada, hèita de haladas extenuantas, de viradas bruscas e d’arrevirets forçats. Tot aquò devath los espiars inexpressius deus drònes qui’us apuntavan shens relambi…
Estarida, Ana que cadó de fatiga après un ennau arreviret, las mans purmèras dens l’aiga negrassa qui riulejava au sòu. Ne’n podèva pas mei. Que sentiva lo son còs au limite de la soa capacitat fisica : las soas camas qu’èran tròp flacas entà contunhar ad aqueth ritme. Qu’avèva l’alet mauordiada com s’èra au bòrd de l’asfixia e la soa vista qu’èra tròp trebolada entà véder Arnaut qui’u tenèva la man. Ua man que ne podó pas gahar pr’amor deus agents de la Seguretat Ciutadana qui s’apressavan de’u qui la tenèva en lo forçar a tirar la soa lama e a la deishar shens ajuda. Ana, deishada, que’s trobè mau s’ahonint dens un inconscient on rasonavan los crits deus èstes qui’s batèvan e los bruts de las lors armas qui s’entertustavan…


text:
divendres, 1 de desembre de 2006
taulejado felibrenco
Deman taulejado emé li felibre de la vilo de Tam.
E divèndre de ser aperitiéu à la vilo d'Agrada (vesino de Tam). Uno bono cerveso entre ami.
Lou bacus que siéu vous preciso que sara pas poussible d'escriéure de message, la boutiho à la man.
Se tournaren trouba dilun! (emé lou mau de testo, belèu, mai se tournaren trouba)
Poudès pamens me counta la vostro dimenchado!!!
Matiéu.
Publié par Tam à l'adresse 5:52:00 p. m. Cap comentari:
Libellés : Vila d'Agradà, vilo de Tam
Dins la televisioun de ma fenèstro.
Ah! se leva d'ouro. La testo dins lou quiéu. Bèure soun cafè emé uno dificulta estrèmo. Manca sa bouco. Pas manca l'ouro. Manca sa bouco. Pas manca l'ouro. Escouta lis aventuro de Micoulau e Segouleno (bono niue li pichot!). Franço Intox. Oublida lou pan dins lou gresihadour. Se doucha lèu lèu. La teleto dou cat es pas permeso qu'anan rescontra un publi. Sarié pas respeitous. Se barbeja e se coupa. Sauna si gauto, pourta li sigmato dou crist. E mai te metes de coutoun, e mai saunes. Qué va dire lou publi? Manca si gauto. Pas manca l'ouro. Manca si gauto. Pas manca l'ouro. Aro ai oublida un pèu sus la garganto. Fan! M'ère pas vist que me poussavo uno selvo dins lou nas. Ai un Mougli dins un recantoun. Lèu, la pinço d'epila de moun ex! Aro que siéu lest, me gargue lou darrié tricot verd que me demoro dins la gourbiho dou linge. Qué va dire lou publi? Pièi dubri li contro-vènt. E reluca li vesino dou balcoun d'en fàci que se chanjon sènso pudour. Demoura dins lou negre de la cousino e se dire a la chut chut que sarà, finalo, uno bono journado. Manca l'ouro. Mai pas manca li vesino.
Publié par Tam à l'adresse 6:14:00 a. m. Cap comentari:
dimarts, 28 de novembre de 2006
un àvi de la vilo de Tam
Publié par Tam à l'adresse 6:08:00 p. m. Cap comentari:
cansoun urbano
Uno poulido cansoun dou Nougaro: il y avait une ville.
De legi e d'escouta.
http://www.frmusique.ru/texts/n/nougaro_claude/ilyavaituneville.htm
De legi e d'escouta.
http://www.frmusique.ru/texts/n/nougaro_claude/ilyavaituneville.htm
Publié par Tam à l'adresse 7:40:00 a. m. Cap comentari:
dilluns, 27 de novembre de 2006
B coume blasoun
Publié par Tam à l'adresse 6:00:00 p. m. Cap comentari:
Q coume quitran
Publié par Tam à l'adresse 5:54:00 p. m. 2 comentaris:
T coume Trepadou
"Au trepadou d'aquesto ribo
I'a n' èr gabin que rènd malaut"
T. Poussel cita in Frederic Mistral, Lou Tresor dou Felibrige ( 1878 - 1886 ), Barcelona, Marcel Petit CPM, 1979.
I'a n' èr gabin que rènd malaut"
T. Poussel cita in Frederic Mistral, Lou Tresor dou Felibrige ( 1878 - 1886 ), Barcelona, Marcel Petit CPM, 1979.
Publié par Tam à l'adresse 5:42:00 p. m. 1 comentari:
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
Avienguda de 9 de Julio
L'avienguda de 9 de Julio qu'ei un deus eish principau de la ciutat Buenos Aires on ei reputada e chafrada com "la mei larja avienguda deu monde" (títol totun disputat segon la condicions d'apreciacions per d'autes aviengudas).
Que ho planificada desempuish la fin deu sègle XIX mes non ho pas inaugurada sonque en 1937. Lon son establiment que damandè l'expropriacion e l'expulsion forçada (acabada per la darrèra dictadtura militara) de milèrs d'abitants atau com la destruccion de monuments de grana valor, com per exemple la glèisa de San Nicolás de Bari, ua de las mei ancianas de Buenos Aires (qu'èra estada bastida au sègle XVIII) e on e s'èra hèit ondejar lo drapèu argentin peu purmèr còp ; lo son emplaçament qu'ei marcat per l'Obelisc de Buenos Aires. L'avançada de l'avienguda de 9 de Julio que ho estancada per l'ambaishada francesa (dens lo palais d'Ortiz Basualdo) qui non ho pas avalit e qui marca un deus caps ; l'aute qu'ei la plaça Constitición.
Suber l'avienguda de 9 de Julio òm tròba :
- l'ambaishada de França (palais d'Ortiz Basualdo)
- L'obelisc de Buenos Aires
- Un Chalet au som d'un edifici de mantuns solèrs
- Lo Teatro Colón
- L'Edifici deu Ministèri de la Santat (sol edifi demorat suu son percors e quilhat au bèth miei)
- La gara Constitución
L'Avienguda 9 de julio que costeja la linha C deu Subte e qu'ei traucada tanben per las linhas A, B, D e E. En devath de l'obelisc un correder sosterranh qu'acesa ua galeria comerciau.


text:
Glacièr
Un glacièr (var. glacèir, glacèr, glacier, selh) es un estòc d'aiga solida permanenta a l'escala umana [1]. La massa de glaç se forma a la superfícia de la Tèrra per compactacion e cristallizacion de la nèu. Un glacièr se desplaça, avança pels efièches conjugats de son pes pròpri e de la penda.
Somari
- 1 Estructura
- 2 Formacion
- 3 Classificacion
- 4 Movement
- 5 Velocitat
- 6 Erosion glaciària
- 7 Transformacion del terren
- 8 La glaciacion del Qüaternari
- 9 Qualques efièches del periòde glaciari qüaternari
- 10 Causas de las glaciacions
- 11 Curiositats
- 12 Nòtas e referéncias
- 13 Bibliografia complementària
- 14 Vejatz tanben
- 15 Ligams extèrnes
Estructura
Un glacièr es constituït de doas zònas principalas:
- la zòna d'acomolacion: situada dins la part pus enauçada del glacièr, es lo luòc que s'i acomolan las precipitacions de nèu. Dins aquesta zòna lo glacièr produtz de glaç e ganha en massa.
- la zòna d'ablacion: situada dins la part pus bassa del glacièr, la fonda importanta i provoca un demesiment de l'espessor, entrò sa disparicion totala al nivèl del front del glacièr. Aquesta airal es una zòna deficitària, de pèrda de massa pel glacièr.
Aquestas doas zònas son desseparadas per una linha dita linha d'equilibri que correspond aperaquí al limit de las nèus etèrnas. Amont d'aquesta linha , lo glacièr es totjorn cobèrt per un nevièr, mas aval de la linha d'equilibri, lo glaç es nus e descobèrt a la fin de la sason d'estiu. Per que lo bilanç de massa del glacièr siá positiu, cal generalament que la zòna d'acomolacion (exedentària) ocupa al mens aperaquí los dos tèrces de la superfícia totala del glacièr.
Formacion
Los glacièrs se forman dins d'airals ont s'acomola mai de nèu en ivèrn que la que se fond en estiu. Las principalas formas d'acomolacion son las precipitacions dirèctas de nèu, la congelacion de l'aiga liquida, la nèu transportada per lo vent, la nèu e lo glaç carrejats per las avalancas, lo gelibre e la congelacion de l'aiga dins los jaces prigonds.
Quand las temperaturas se mantenon jos lo punt de congelacion, la nèu tombada càmbia son estructura perque l'evaporacion e la recondensacion de l'aiga provòcan la recristallizacion que va formar de grans de glaç pus pichons, espesses e de forma esferica. Aqueste tipe de nèu recristallizada es sonada neviza en espanhòl, firn en anglés. Tre que la nèu se depausa e se càmbia en firn, los jaces inferiors son somés a de pressions cada còp mai intensas. Quand los jaces de glaç e de nèu tenon una espessor qu'atenh mantuna desena de mètres, lo pes es tal que la neviza comença de produire de cristals de glaç pus grands.
Dins los glacièrs, ont la desnevada se fa dins la zona d'acomolacion de nèu, la nèu se pòt cambiar en glaç al travèrs de la desnevada e recongelacion (sus mantuna annada). En Antartida, ont la desnevada es fòrça lenta o existís pas (inclús en estiu), la compactacion que tresmuda la nèu en glaç pòt perdurar de milierats d'annadas. L'enòrma pression suls cristals de glaç fa qu'aicestes subisson una desformacion plastica, que va provocar lo desplaçament lent dels glacièrs jos la fòrça de la gravitat coma se se tractava d'un enòrme flux de tèrra.
La dimension dels glacièrs depend del clima de la region ont s'encontran. La diferéncia entre çò que s'amolona dins la partida superiora respècte a çò que fond dins la partida inferiora constituís lo nombre de balança glaciària. Dins los glacièrs de montanha, lo glaç se va compactar dins los cirques, que vendràn la zòna d'acomolacion equivalenta a çò que seriá la conca de recepcion d'un riu. Dins lo cas dels glacièrs continentals, l'amolonament se fa tanben dins la partida superiora del glacièr mas es la resulta mai de la formacion de gelada, es a dire, del passatge dirècte de la vapor d'aiga de l'aire a l'estat solid dins las bassas temperaturas dels glacièrs, que de las precipitacions de nèu. Lo glaç amolonat s'esquicha e exercís una pression considerabla sul glaç pus prigond. Al seu torn, lo pes del glacièr exercís una pression centrifuga que provòca la butada del glaç cap a la broa exteriora ont se desnèva; aquesta partida es coneguda coma zòna d'ablacion. Dins los glacièrs de val, la linha que dessepara aquestas doas zònas (la d'amolonament e la d'ablacion) se sona linha de nèu o linha d'equilibri. L'elevacion d'aquesta linha varia amb las temperaturas e la quantitat de nèu tombada e es fòrça mai importanta per l'adrech que per l'envèrs. L'avançada o lo recuolament d'un glacièr son determinats per l'aumentacion de l'amolonament o de l'ablacion respectivament. Los motius de l'avançada o del recuolament dels glacièrs pòdon èsser, objectivament, naturals o umans, mas son aquestes darrièrs los pus segurs dempuèi 1850, e lo desvolopament de l'industrializacion pr'amor que los efièches mai coneguts son l'enòrma produccion d'anidrid carbonic o dioxid de carbòni (CO2) lo qual absorbís de grandas quantitats d'aiga (dirèctament dels glacièrs vesins) per formar l'acid carbonic, amb lo qual los glacièrs de val van recuolar. Es lo cas dels glacièrs aupencs europèus, qu'an a proximitat de grandas fabricas que consomisson de quantitats considerablas de combustibles que genèran lo dioxid de carbòni. Pels glacièrs de Groenlàndia e d'Antartida los resultats son pus dificils de mesurar, pr'amor que los movements del front pòdon èsser compensats per un mai o mens grand amolonament de glaç dins la partida superiora, e presentar una mena de cicle d'avançada e recuolament que se retroalimentan mutualament e que son a l'origina d'una compensacion dinamica dins las dimensions del glacièr. Una baissa de la nautor del glacièr d'Antartida, per exemple, podriá provocar a l'encòp una butada màger cap a l'exterior, e una mai granda plaça per que s'acomola tornarmai una quantitat de glaç similara a la qu'existissiá abans: aquesta nautor (unes 3 km) es determinada per la balança glaciària, que ten una mena de limit determinat al dessús del qual se pòt pas acomolar mai de glaç per la febla quantitat de vapor d'aiga contenguda dins l'aire a mai de 3000 m.
Classificacion
Los glacièrs se classan d'aprèp lors dimensions e lors relacions amb la geografia.
Glacièrs alpencs o confinats
- Glacièr de val
Es la representacion "classica" del glacièr : amb un bacin d'alimentacion en forme d'ola o circ al pè de pics despassant de la nèu, una massa de glaç alongada ocupant tota la largor d'una val e un front glaciari donant naissença a un torrent.
- Glacièr de circ
Es la zòna d'acomolacion d'un glacièr de val.
- Glacièr penjat
Un glacièr penjat es generalament de talha pichona e quilhat sil pendís d'una montanha. Es pas format que d'una zona d'acomolacion, lo glaç es evacuat per sublimacion e casuda de seracs que pòdon formar un glacièr regenerat en contrabàs.
- Glacièr regenerat
Es un glacièr que sos apòrts en nèu son provesits per las casudas dels seracs d'un glacièr penjat. Los apòrts en nèu son limitats e aquestes glacièrs son de talha pichona e forman pas de glacièrs de val. Lo glaç s'evacua per sublimacion o fonda. Lo glacièr regenerat es d'un cèrta manièra la zòna d'ablacion del glacièr penjat.
- Glacièr de pè de mont
- Los glacièrs de pè de mont ocupan de tèrras bassas, situadas a la basa de montanhas esquivas. Se forman quand un o mantun glacièrs alpencs sorgisson de las parets de confinament de las valadas de montanhas. Las dimensions dels glacièrs de pè de mont vàrian fòrça: demest los pus grands se trapa lo glacièr Malaspina, que s'espandís al larg de la còsta sud d'Alaska. Ocupa mai de 5 000 km2 de la plana costièra situada al pè de l'enauçada cadena de Saint Elias.
- Glacièr costièr
Un glacièr que una de sas lengas rejonh la mar o l'ocean es generalament qualificat de costièr. Aquelas situacions s'encontran pas que per de latituds enauçadas, amor que cal una temperatura annadièra mejana atmosferica al nivèl de la mar pròcha de la temperatura de glaciacion. S'encontran en Norvègia, e en Alaska ont se getan dins de fjòrds.
Glacièrs continentals non confinats
- Calòta glaciària continentala o Inlandsis
- Los glacièrs mai grands son las Calòtas glaciàrias continentalas: enòrmas massas de glaç que son pas influenciadas pel païsatge e que s'espandisson per tota la superfícia, levat a las talveras, ont son espessor es mendre. Antartida e Groenlàndia son actualament los unics glacièrs continentals existents. Aquestas regions contenon de grandas quantitats d'aiga doça. Lo volum de glaç es tant grand que se Groenlàndia se fondiá, lo nivèl de las mars aumentariá de 21 m al nivèl mondial, alara que s'èra Antartida que fondiá, l'enauçada seriá de 108 m. La fonda combinada provocariá una enauçada de 130 m.
- Calòta glaciària
- Es formada per d'enòrmes jaces de glaç que pòdon cobrir una cadena montanhosa o un volcan; sa massa es inferiora a la dels glacièrs continentals. Aquestas formacions cobrisson una granda partida de l'archipèla de las illas norvegianas de Svalbard, dins l'Ocean Glacial Artic.
Movement
Lo glaç se compòrta coma un solid fragil entrò que l'espessor del jaç de glaç atenga los 50 m d'espessor. Un còp despassat aqueste limit, la pression es tala que lo glaç se compòrta coma un material plastic e comença de s'escolar. Dintre del glacièr, lo glaç es constituit de jaces de moleculas ligadas las unas a las autras. Los ligams entre los jaces son mai febles que los existents al dintre de cada jaç, e quand la fòrça de la pression ven superiora a las fòrças dels ligams que mantenon los jaces units, aquestes darrièrs començan de limpar los uns sus los autres.
Un autre tipe de movement es lo limpament de la sòla, quand lo glacièr entièr se desplaça sul terren ont se tròba. Dins aqueste processus, l'aiga de fonda contribuís al desplaçament del glaç per lubrificacion. L'aiga liquida provòca una baissa del punt de fusion per a mesura qu'aumenta la pression. L'aiga pòt aver tanben per origina la friccion del glaç sus la ròca, çò qu'aumenta la temperatura, o la calor provenent de la Tèrra. Lo desplaçament d'un glacièr es pas unifòrme pr'amor qu'es condicionat per la friccion e la fòrça de gravitat. Per encausa de la friccion, lo glaç del glacièr inferior se bolega mai lentament que las partidas superioras. A la diferéncia de las zònas inferioras, lo glaç situat dins los 50 m superiors, es pas subjècte a la friccion e es mai rigid. Aquesta seccion es coneguda coma zòna de fractura. Lo glaç de la zòna de fractura viatja en naut del glaç inferior e quand aqueste darrièr passa al travèrs de terrens irregulars, de crebassas se forman sus la zòna de fractura que pòdon aver fins a 50 m de prigondor. La rimaia es un tipe especial de crebassa que se forma pas que dins los glacièrs de circ e que per encausa de la gravitat, ten una direccion transversala al movement. Es una crebassa que se forma als punts ont se dessepara la ròca o la nèu situada al fond del circ del glaç que encara es plan aderent dins la partida superiora.
Velocitat
La velocitat de desplaçament dels glacièrs es determinada per la friccion. Coma se sap, la friccion fa que lo glaç de fons se desplaça a una velocitat pus febla que lo de las partidas superioras. Dins lo cas dels glacièrs aupencs, aquò s'aplica tanben per la friccion de las parets de las vals, per los que las regions centralas presentan un màger desplaçament. Aquò foguèt confirmat per las experiéncias realizadas al sègle XIX e qu'utilizèron d'estacas alinhadas suls glacièrs aupencs per n'analisar l'evolucion. Mai tard se confirmèt que las regions centralas s'èran las pus desplaçadas. Se passa exactament la meteissa causa per lo desplaçament de l'aiga del rius dins lor lièch mas a velocitat pus febla.
Las velocitats mejanas vàrian. D'unes an una velocitat tan lenta que los arbres pòdon brotar entre los brisadisses depausats. D'autres ça que la, se desplaçan de qualques mètres per jorn. Es lo cas del glacièr Byrd, un glacièr de desbordament d'Antartida que, d'aprèp los estudis faches per satellit, se desplaçava de 750 a 800 m per an (siá 2 m per jorn).
L'avançada de fòrça glacièrs se pòt caracterizar per de passas d'avançada rapida apeladas ondas. Los glacièrs que fan d'ondas, se compòrtan d'un biais normal fins que bruscament accelèran lor movement per après tornar a lor estat anterior. Pendent las ondas, la velocitat de desplaçament es fins a 100 còps superiora a las condicions normalas.
Erosion glaciària
Las ròcas e los sediments son incorporats al glacièr per mantun processus. Los glacièrs provòcan l'erosion del terren principalament de dos biais: abrasion e arrancament.
Per mesura que lo glacièr raja sus la superfícia fracturada del lièch de ròca, arranca e lèva de blòcs de ròcas qu'incorpora al glaç. Aqueste processus conegut coma arrancament se produsís quand l'aiga de fonda penètra dins las crebassas e las diaclasas del lièch de ròca e del fons del glacièr e se congèla. Tre que l'aiga s'espandís, va far coma un agre e alussar la ròcas. D'aqueste biais, los sediments de totas las talhas dintran per venir formar una partida de la carga del glacièr.
L'abrasion se produtz quand lo glaç e la carga de brisadís rocalhoses lisan sul lièch de ròca e foncionan coma un papièr de veire qu'alisa la superfícia situada en dejós. La ròca polsejada per abrasion recep lo nom de farina de ròca. Aquesta farina es formada per de grans de ròca d'una talha de l'òrdre de 0,002 a 0,00625 mm. De còps que i a, la quantitat de farina de ròca produsida es tan elevada que los corrents d'aiga de fonda prenon una color grisa.
D'autras caracteristicas visiblas de l'erosion glaciària son los selhons glaciaris. Aquestes se produsisson quand lo glaç de fonda conten de grands tròces de ròca que marcan lo lièch del glacièr. Cartografiar la la direccion dels selhons pòt permetre de determinar lo desplaçament del flux glaciari, çò qu'es una entresenha interessanta dins lo cas de glacièrs ancians.
Velocitat d'erosion
La velocitat d'erosion d'un glacièr es fòrça cambiadissa. L'erosion realizada pel glaç es contrarotlada per quatre factors importants:
- Velocitat del movement del glacièr.
- Espessor del glaç.
- Forma, abondància e duretat dels fragments de ròca contenguts dins lo glaç a la basa del glacièr.
- "Erosionabilitat" de la superfícia situada jol glacièr.
Brisadís
Un còp que lo material es incorporat al glacièr, pòt èsser carrejat a qualques quilomètres abans d'èsser depausat dins la zòna d'ablacion. Totes los depaus daissats per los glacièrs recebon lo nom de brisadisses glaciaris. Los brisadisses glaciaris son devesits pels geològs en dos tipes distints:
- Los materials depausats dirèctament pel glacièr, coneguts coma tills o baldra glaciària.
- Los sediments daissats per l'aiga de fonda del glacièr, nomenats brisadisses estratificats.
Los blòcs que s'encontran dins lo till o liures sus la superficia son apelats blòcs erratics glaciaris se son diferents del lièch de ròca ont se trapan (es a dire quand sa litologia es diferenta de la de la ròca del lièch). Los blòcs erratics d'un glacièr son de ròcas transportadas e lèu abandonadas pel corrent de glaç. Son estudi litologic permet de comprene la trajectòria del glacièr que los a depausats.
Morrenas
Lo nom pus comun per los sediments dels glacièrs es lo de morrena. Lo tèrme de moraine utilizat en francés e anglés a per origina lo francoprovençal morêna que los pageses empleguèron per designar los molons de brisadisses encontrats prèp de las talveras dels glacièrs dins los Alps. A l'ora d'ara, lo tèrme ten un sens mai larg, e s'aplica a una seria de formacions, totas las que son compausadas pel till.
- Morrena terminala
- Una morrena terminala es un molon de material que foguèt desplaçat pel glaç e que se depausa a l'extremitat d'un glacièr. Aqueste tipe de morrena se forma quand lo glaç s'es fondut e evaporat prèp de l'extremitat del glacièr a una meteissa velocitat que la de l'avançada endavant del glacièr dempuèi sa zòna d'alimentacion. E mai que l'extremitat del glacièr siaga estacionària, lo glaç contunha de rajar e de depausar los sediments coma un riban transportaire.
- Morrena de fons
- Quand l'ablacion ven superiora a l'acomolacion, lo glacièr comença de recuolar; per mesura qu'o fa, lo processus de sedimentacion del riban transportador contunha daissant un depaus de till en forma de planas onduladas. Aqueste jaç de till doçament ondulat se sona morrena de fons. Las morrenas terminalas que se depausèron pendent las estabilizacions ocasionalas del front de glaç e pendent los recuolaments se nomenan morrenas de recuolament.
- Morrena laterala
- Los glacièrs aupencs produsisson dos tipes de morrenas qu'apareisson exclusivament dins las vals de montanha. Lo primièr se sona morrena laterala. Aqueste tipe de morrena apareis mercé al lisament del glacièr al respècte de las parets de la val ont es confinat; d'aqueste biais los sediments s'amolonan parallèlament als costats de la val.
- Morrena centrala
- L'autre tipe son las morrenas centralas. Aqueste tipe de morrenas es exclusiu dels glacièrs alpencs e se forma quand dos glacièrs s'amassan per formar un sol corrent de glaç. Dins aqueste cas las morrenas lateralas s'amassan per formar una franja centrala fosca.
Transformacion del terren
Vals glaciàrias
Abans la glaciacion las vals de montanha an una forma de V caracteristica, produsida per l'erosion verticala de l'aiga. Ça que la, pendent la glaciacion aquestas vals s'alargan e se cavan, çò qu'abotís a la creacion d'una val glaciària en forma de U. A mai de son cavament e alargament, lo glacièr tanben alisa la val gràcias a l'erosion. D'aqueste biais va eliminar los esperons de tèrra que s'espandisson dins la val. La resulta d'aquesta interaccion es la formacion de bauces triangulars sonats esperons trencats, deguts a çò que mantun glacièr cava las vals mai que o fan sos afluents pichons. Doncas, quand los glacièrs acaban de recuolar, las valadas dels glacièrs afluents demòran en naut de la depression glaciària principala, e son apelats glacièrs suspenduts. Las partidas del sòl que foguèron afectadas per l'arrancament e l'abrasion pòdon formar de lacs de còps sonats lacs paternoster per referéncia a las estacions del rosari.
A l'origina d'un glacièr i a una estructura fòrça importanta, apelada circ glaciari que ten la forma d'una ola amb de parets escarpadas de tres costats, mas dobèrtas del costat que davala a la valada. Es dins lo circ que se fa l'acomolacion del glaç. Aquò comença del costat de la montanha que lèu va aumentar de talha per encausa de l'amolonament del glaç. Quand lo glacièr se fond, aquestes circs pòdon èsser ocupats per de pichons lacs de montanha nomenats tarn.
De còps que i a l'erosion pòt formar una gòrja o un passatge entre dos circs glaciaris vesins. Aquestas formacions son nomenadas pas de montanha.
Los glacièrs tanben son responsables de la creacion de fjòrds, talhaduras prigondas e escarpadas que s'encontran dins las nautas latituds. Amb de prigondor que pòdon superar lo quilomètre, son provocadas per l'elevacion pòstglaciària del nivèl de la mar e, dins lo meteis temps pel cambiament de nivèl d'erosion dels glacièrs.
Arestas e pics (horns)
A mai de las caracteristicas que los glacièrs crean sus un terren montanhós, tanben se pòdon encontrar de crestas sinuosas de bòrds aguts que recebon lo nom d'arestas e de pics piramidals e aguts sonats horns en anglés.
Aquestas doas caracteristicas pòdon seguir lo meteis processus: l'aumentacion de talha dels circs produsida per arrancament e per l'accion del glaç. Dins lo cas dels pics, las encausas de sa formacion son los circs qu'enròdan una sola montanha.
Las arestas sorgisson del meteis biais; l'unica diferéncia s'encontra que dins los circs que son pas dispausats en cercle, mas en costats opausats. Las arestas tanben se pòdon formar amb l'encontra de dos glacièrs parallèls. Dins aqueste cas, las lengas glaciàrias van estequir las linhas de division per mesura que s'alisan las valadas adjacentas.
Ròcas motonadas
Son formadas sus la trajectòria del glacièr quand escalpra de pichonas còlas a partir de las protuberàncias del lièch de ròcas. Una protuberància de ròca d'aqueste tipe recep lo nom de ròca motonada. Las ròcas motonadas son formadas quand l'abrasion glaciària alisa lo pendís leugièr que se tròba sul front del glaç glaciari que se sarra e l'arrancament aumenta l'inclinason del costat opausat per mesura que lo glaç passa per dessús de la protuberància. Aquestas ròcas indican la direccion del flux del glacièr.
Drumlins
Las morrenas son pas las solas formacions depausadas pels glacièrs. Dins d'airals determinats que dins d'unas ocasions foguèron cobèrts per las calòtas glaciàrias continentalas existís una varietat especiala de païsatge glaciari caracterizat per de còlas lisadas, alargadas e parallèlas sonadas drumlins.
Los drumlins son de còlas asimetricas de perfil aerodinamic compausadas principalament de till. Sa nautor oscilla entre 15 e 50 m e pòdon aténher fins a 1 km de longor. Lo costat penjarut de las còlas agacha la direccion d'avançada del glaç, alavetz que la penjal pus larg seguís la direccion de desplaçament del glaç.
Los drumlins apareisson pas isolats, mas al contrari, s'encontran amassats dins çò que se nomena camps de drumlins. Un d'els s'encontra a Rochester, Nòva York, e se calcula que conten qualques 10 000 drumlins.
Quitament se sabèm pas d'un biais segur coma se forman, a la vista de lor aspècte aerodinamic, se pòt pensar que foguèron modelats dins la zòna de flux plastic d'un glacièr ancian. Se pensa que fòrças drumlins se forman quand los glacièrs avançan sus de brisadisses glaciaris ja depausats, en remodelar lo material.
Brisadisses glaciaris estratificats
L'aiga que sorgís de la zòna d'ablacion s'aluènha del glacièr en un jaç planièr que transpòrta de sediments fins; per mesura que baissa la velocitat, los sediments contenguts començan de se depausar e alara l'aiga de fonda va cavar de canals naturals anastomosats. Quand aquesta estructura se forma en associacion a una calòta glaciària, recep lo nom de plana alluviala e quand es confinada dins una val de montanha, se nomena trin de val.
Las planas d'alluvions e los trins de val son sovent acompanhats de pichonas depressions conegudas coma kettles o olas de gigant, que son tanben de formacions menoras del relèu que se forman dins los corrents fluvials, e doncas pas pas al sens estricte del tèrme ligadas als glacièrs, mas que son fòrça frequentas en terrens fluvioglaciaris. Las depressions de glacièr se caracterizan tanben per de depaus de till. Las depressions màgers se forman quand de blòcs de glaç enòrmes demòran dins los brisadís glaciaris e que après de s'èsser fonduts daissan de cròs dins los sediments, e que son a l'origina gaireben sempre, de sistèmas formats per de lacs nombroses religats entre els. Aquestas formacions alargadas e parallèlas an una direccion mai o mens coïncidenta amb la direccion de l'avança del glaç durant las glaciacions del Pleïstocèn. Es una morfologia glaciària fòrça frequenta en Finlàndia (qu'es per aquò apelat « país dels 10 000 lacs »), en Canadà e dins qualques unes dels estats nòrd-americans coma Alaska, Wisconsin e Minnesòta. L'amplitud d'aquestas depressions, en general, supèra pas los 2 km, levat en Minnesòta e autres endreches, que de còps que i a pòdon aténher los 50 km de diamètre. Las prigondors oscillan entre 10 m e 50 m.
Depaus en contacte amb lo glaç
Quand la talha d'un glacièr merma fins a un punt critic, lo flux s'arrèsta e lo glaç demòra amachotit. Dins aquel temps, las aigas de fonda que rajan sus, al dintre e jol glaç daissan de depaus de brisadís estratificats. Per mesura que lo glaç se va fondre, va daissar de depaus de sediments estratificats en forma de còlas, terrassas e molons. Aqueste tipe de depaus es conegut coma depaus en contacte amb lo glaç.
Quand aquestes depaus an la forma de còlas son apelats kames. Los kames son formats per de sediments que se depausan dins una depression a la superfícia d'un glacièr en fasa de retirada, e que se tròban pel sòl après la fusion completa del glacièr. Quora lo glaç glaciari ocupa una val, pòt formar de terrassas de kame de long dels costats de la val.
Un tresen tipe de depaus en contacte amb lo glaç se caracteriza per de crestas sinuosas longas e estrechas compausadas principalament d'arena e de grava. Qualques unas d'aquestas crestas supèran los 100 m de nautor e los 100 km de long. Se tracta dels eskers, crestas depausadas pels rius d'aigas de fonda que rajan jos una massa de glaç glaciari qu'avança lentament. Aquestes rius recebon las aigas de fonda dins la zòna del glacièr en contacte amb lo sòl e ocupan una mena de tina alargada jol glacièr. L'origina d'aquestas còlas alargadas es deguda a las capacitats distintas de desplaçament dels sediments dins lo glaç (qu'es pus importanta) e dins l'aiga: dins lo lièch d'aquestes rius sosterranhs van s'amolonar de materials arrancats pel glacièr e que l'aiga pòt pas carrejar. Los eskers son de còlas alargadas per ont passèron los rius intèrnes d'un glacièr e qu'an sempre la meteissa direccion que lo sens de desplaçament del glacièr. Son fòrça frequents en Finlàndia.
La glaciacion del Qüaternari
En 1821, un engenhaire soís, Ignaz Venetz, presentèt un article que suggerissiá la preséncia de traças de païsatge glaciari a de distàncias considerablas dels Alps. Aquesta idèa foguèt negada per un autre scientific soís, Louis Agassiz, mas quand ensagèt de demostrar son invaliditat, en realitat acabèt d'acreditar las presompcions de Venetz e d'autres lo seguiguèron, coma De Saussure, Esmark e Charpentier. D'efièch, un an aprèp son excursion amb Charpentier (1836), Agassiz pausèt l'ipotèsi d'una granda epòca glaciària qu'auriá agut d'efièches generals e de longa portada. Sa contribucion a la Teoria glaciària consolidèt son prestigi coma naturalista.
Amb lo temps, e mercé al melhorament de las coneissenças geologicas, se comprenguèt que i aguèt mantun periòde d'avançada e de recuolament dels glacièrs e que las temperaturas regnantas sus Tèrra èran fòrça diferentas de las actualas.
La glaciacion del qüaternari es devesida en quatre etapas per l'America del Nòrd e Euròpa. Aquestas divisions son basadas principalament sus l'estudi dels depaus glaciaris. En America del Nòrd, caduna d'aquestas quatre etapas foguèt nomenada pel nom de l'estat ont s'encontran aquestes depaus. Per òrdre d'aparicion aquestes periòdes glaciaris (o glaciacions) son los seguents: Günz, Nebraska; Mindel, Kansas; Riss, Illinois e Würm, Wisconsin. Aquela classificacion foguèt melhorada mercé a l'estudi detalhat dels sediments del fons oceanic. Los sediments del fons oceanic, a la diferéncia dels continentals, son pas afectats per de discontinuitats estratigraficas, pr'amor que resultan d'un processus continuós, son especialament utils per determinar los cicles climatics de la planeta.
D'aqueste biais, las divisions identificadas son passadas a vint e la durada de caduna es d'aproximativament 100 000 ans. Totes aquestes cicles se tròban dins lo periòde conegut coma glaciacion qüaternària.
Lo glaç daissèt sa marca sus gaireben 30% de la superfícia continentala e cobriguèt aperaquí 10 000 000 km2 en America del Nòrd, 5 000 000 km2 en Euròpa e 4 000 000 km2 en Siberia. La quantitat de glaç glaciari dins l'emisfèri Nòrd foguèt lo doble de la dins lo sud. Aquò se justifica pr'amor que dins l'emisfèri sud, lo glaç pòt pas cobrir mai de territòri qu'Antartida.
A l'ora d'ara, se considèra que la glaciacion comencèt fa 2 o 3 milions d'annadas, es a dire çò qu'es conegut coma Pleïstocèn.
Qualques efièches del periòde glaciari qüaternari
Los efièches del periòde glaciari qüaternari son encara evidents. Se sap que d'espècias animalas e de plantas se vegèron obligadas d'emigrar alavetz que d'autras se poguèron pas adaptar. Ça que la, la pròva pus importanta es l'actuala enauçada que se produsís en Escandinàvia e America del Nòrd. Per exemple, se sap que la baia d'Hudson dins los darrièrs mila ans s'es enauçada d'aperaquí 300 m. La causa d'aquesta ascension de la rusca terrèstra es l'equilibri isostatic. Aquesta teoria sosten que quand una massa, coma un glacièr, apieja sus la rusca terrèstra, aquesta darrièra s'enfonza jos la pression, mas un còp que lo glacièr se fond, la rusca comença de s'enauçar fins a sa posicion d'origina, es a dire, a son nivèl d'equilibri, en se liberar del pes del glacièr. Aquel movement es nomenat movement eustatic.
Causas de las glaciacions
A partir de las coneissenças de las darrièras annadas, se sap pauc de causas de las glaciacions.
Las glaciacions generalizadas foguèron raras dins l'istòria de la Tèrra. Ça que la, l'Edat de glaç al pleïstocèn foguèt pas lo sol eveniment de glaciacion emai que foguèsson identificats de depaus (nomenats tilitas en espanhòl), e que son una ròca sedimentària formada per litificacion del till glaciari.
Aqueles depaus encontrats en sisas subrepausadas d'edats diferentas presentan de caracteristicas identicas coma de fragments de ròca raiada, e estratificada sus la superfícia d'un lièch de ròca alisada o associats amb de bresilhas o de conglomerats que revèrtan los depaus de las planas alluvialas.
Son estats identificats dos episòdis glaciaris Precambrians; lo primièr fa aproximativament dos miliards d'annadas e lo segond 600 milions d'annadas. A mai, dins las ròcas del Paleozoïc tardiu, d'una edat de 250 milions d'annadas s'encontra un registre plan documentat d'una epòca glaciària anteriora.
E mai qu'existisson diferentas idèas scientificas suls factors determinants de las glaciacions, las ipotèsis pus importantas son doas: la tectonica de las placas e las variacions de l'orbita terrèstra.
Tectonica de las placas
La teoria de la tectonica de las placas es deguda a l'idèa que los glacièrs se pòdon formar sonque sus la tèrra fèrma, e suggerís que la pròva de glaciacions anterioras es presenta dins las latituds tropicalas pr'amor que las placas tectonicas a la deriva an transportat los continents de las latituds tropicalas fins a las regions pròchas dels pòls. Las pròvas de la preséncia anciana d'estructuras glaciàrias en America del Sud, Africa, Austràlia e Índia confirman aquesta idèa, pr'amor que se sap que i aguèt un periòde glaciari a la fin del Paleozoïc, fa aperaquí 250 milions d'annadas.
L'idèa que las traças de glaciacions encontradas dins las latituds mejanas son ligadas al desplaçament de las placas tectonicas foguèt confirmada per l'abséncia de traças glaciàrias dins lo meteis periòde a las latituds pus nautas d'America del Nòrd e Eurasia, çò qu'indica que las localizacions dels glacièrs èran fòrça diferentas de las actualas. Dins un autre òrdre d'idèa, per exemple, l'espleitacion de minas de carbon actualament dins l'archipèla de Svalbard corrobora l'idèa del desplaçament de las placas tectonicas, pr'amor qu'existís pas a l'ora d'ara dins aquel archipèla una vegetacion sufisenta per explicar aquelas resèrvas de carbon mineral.
Los cambiaments climatics tanben son ligats a las posicions dels continents, pr'amor que lo desplaçament de las placas afècta los corrents oceanics, que a lor torn an una influéncia sus la transmission de la calor e de l'umiditat. Coma los continents se desplaçan fòrça lentament (2 cm per an), los cambiaments se produsisson sus de milions d'annadas.
Variacions de l'orbita terrèstra
Coma lo desplaçament de las placas tectonicas es fòrça lent, aquela explicacion se pòt pas utilizar per explicar l'alternança entre climas glaciari e interglaciari que se produsiguèt pendent lo Pleïstocèn. Per aquesta rason, los scientifics creson que las oscillacions climaticas del Pleïstocèn devon èsser ligadas a las variacions de l'orbita terrèstra. Aquela ipotèsi foguèt formulada per Milutin Milankovitch e se basa sul fach que las variacions de las radiacions solaras dintrantas constituisson un factor fondamental dins lo contraròtle del clima terrèstre.
Lo modèl es basat sus tres elements:
- Variacions dins l'excentricitat de l'orbita de la Tèrra a l'entorn del Solelh;
- Cambiaments dins l'obliquitat, es a dire, los cambiaments dins l'angle que forma l'axe amb lo plan de l'orbita terrèstra;
- La fluctuacion de l'axe de la Tèrra, coneguda amb lo nom de precession.
E mai que las condicions de Milankovitch pareisson pas de justificar de grands cambiaments de las radiacions incidentas, lo cambiament se fa sentir pr'amor que càmbia lo gra de contrast de las sasons.
Un estudi de sediments marins que contenián unes microorganismes climaticament sensibles foguèt fach fins a un mièg milion d'annadas pus lèu e foguèt comparat amb d'estudis de la forma de l'orbita terrèstra; la resulta n'es que los cambiaments climatics son estrechament ligats als periòdes d'obliquitat, de precession e d'excentricitat de l'orbita de la Tèrra.
En general, amb las donadas reculhidas se pòt afirmar que la tectonica de las placas es sonque aplicabla per de periòdes de temps fòrça longs, alara que l'ipotèsi de Milankovitch, apujada per d'autres trabalhs, es pus pròcha de la de las alternanças periodicas dels episòdis glaciaris e interglaciaris del Pleïstocèn. Ça que la, cal prene en compte qu'aquelas proposicions son subjèctas a criticas, a l'ora d'ara se sap pas amb certitud se i a d'autres factors en jòc.
Curiositats
- Chapadura sul glacièr es una famosa e interessanta novèla romantica de Roger Frison-Roche, alpinista, guida de nauta montanha e escrivan francés, nascut a París en 1906, que moriguèt en decembre de 1999 a Chamonix.
- Lo jorn d'aprèp deman (The day after tomorrow) es un filme truculant que conta la brusca e violenta venguda d'una novèla èra glaciala. Per Roland Emmerich e amb Dennis Quaid.
Nòtas e referéncias
Bibliografia complementària
- DERRUAU, Max. “El sistema de erosión glacial.” En Geomorfología. Sección 3, capítulo 2. Barcelona: Ariel, 2ª ed., 1991.
- KASER, Georg; OSMASTON, Henry. Tropical Glaciers. Cambridge University Press, 2001. ISBN 0-521-63333-8
- HAMBREY, Michael; ALEAN, Jürg. Glaciers. Cambridge University Press, 2004. ISBN 0-521-82808-2
- MATTERN, Joanne. Antártida: El glaciar más grande del mundo. The Rosen Publishing Group, 2004. ISBN 0-8239-6874-X
- STRAHLER, Arthur N. "Landforms made by glaciers". In Physical Geography, chapter 26. New York: John Wiley and Sons, 1960.
Vejatz tanben
- Escalfament global
- Cambiament climatic
- Glaciacion
- Glacièr Perito Moreno
- Glaciologia
- Recuolament dels glacièrs dempuèi 1850
- Circ glaciari
- Val glaciària
Ligams extèrnes
- (es) Biblioteca digital y apoyo estudiantil en línea
- (es) Icarito Enciclopedia Virtual
- (es) Los Glaciares
- (fr) Les Paysages glaciaires, index géographique
- (fr) Les différents types de glaciers
- (en) swisseduc.ch - Glaciers online
- (en) National Snow and Ice Data Center - Images de glaciers
- (fr) Des glaciers sur Mars
- (fr) Université de Fribourg - « Opération glacier »
- (fr) Université de Neuchâtel - Cours de glaciologie
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.


text:
Qui qu'il fut, son languedocien "vigneron" est une langue riche, imagée, sans complexe, vraie... dans sa graphie d'origine... Ce parlé est confinant avec le catalan, la fontière linguistique est à quelques kilomètres !
Cette dernière la fait mieux sonner à nos oreilles & nous rend cet état d'esprit d'un monde qui fut !
A quinze ou vingt tirats de pèiro dal vilage de La Paumo, de-bès lou gregau, se vei un gourg redound counio un grand pouts, d'un centenat de pams de tour, cavat al mièch d'uno jouncasso planièiro que se va perdre un pauc pus lèng a la rivo de l'estang. Lou gourg es toujour ras, l'estiu coumo l'ivèrn, e l'aigo que ven floureja lou sòtou, griso e limpouso, ount ni lou blu dal cèl ni la brumo que passo s'enmiralhoun pas, grupits sans cap de pleg e fa pensa a l'aigo maudito de la Mar Morto de la Tèrro Santo.
Lous païsans de La Paumo vous diran que, d'aquel gourg, digus n'a pas pouscut sounda l'endinsou, que jamai creaturo morto ou vivo a gausat s'i asarda, que lous pus ardimands s'en soun rambats tout just prou per veire que soun endinsou es papibo a la rivo coumo al mièch, e qu'un calhau rebilhat s'i avalits sans que l'aigo chapote ni se raflgue, coumo se l'abion rebilhat dins un fangas de pego foundudo.
De qunis afourtissoun que s'i vei branqueja de matos d'algos gigantalos, que an sas racines dins la fouscou dal founse e que mountoun, rectos e sans mouviment coumo se èroun a l'affut, paribos a las arpos alandados de quauquo fado malfaitouso presto a achipa lou folh que ensajario de sounda lou mistèri dal gourg ; d'autris disoun que, de lèng-en-lèng se vei creba a ras d'aigo de grosses boutiolos mountados dal founse en viroulejant, coumo lous gourgoulhs de quauque moustre qu'agounisario abal-dedins.
Es lou gourg de l'Elh-de-la-Pounso, e, i a pas encaro pla de temps, nostris vièlhs i sarion pas passais proche sans se sinha.
Per tant morto que semble, l'aigo dal gourg s'escoulo per un regachol de quauquis pams dins lou rèc de Sant-Vicens, un paure rèc bramo-la-fam, que ven d'amount, de capo'l cèrs, dumpèi lous serrats de Rocofort, e dount lou leit, toujour sec jusquos a-n'aquel roudal, claufit de còdous cremats pel sourelh, vei d'aigo que quand fa de grossis plèijats. Mès, al countre de las autres founts, que courrissoun tant agradivos ame soun cascal baralhur, l'aigo de l'Elh-de-la-Pounso rajo blèimo, vergounhouso e mudo, sans que soun fial se veje baralha, demèst de tristos matos de jounc, coumo se trigoussario quauquo coulobro verinouso.....
Dins lou même rèc de Sant-Vicens, a cent passes pus naut, bès cèrs, regoulejoun lou roudet e l'escampadou de la paissièiro d'un mouli d'aigo, e lou tico-taco gaujous dal roudet e lou saut cascalejaire de l'escampadou fan sembla encaro mai blèimo e mai saumissourdo l'aigo faiso dal triste gourg.
Al siècle XIII enc lou rèc de Sant-Vicens dcspartissio de cèrs a mari la senhourio c capelaniè de Sant-Jan de la Paumo e lou terme noble de Glabanèl.
Lou feude de Sant-Jan de la Paumo èro estat balhat, per Carles-Manho, a l'Abadiè de Nostro-Damo-d'Ourbiu, de La Grasso; lou terme noble de Glabanèl èro, dumpei pla de temps, un apanage das senhous de Sant-Brancat, dount lou castèl èro a mièjo-lègo d'aqui, capo '1 mièchjour, e qu'abion tabes uno part dins lou castèl e la senhourio de Rocofort : de tal biais que las tèrros das mounges de l'Abadiè, pla aparados per un barri que cintabo la glèiso e lou castelas de La Paumo, espandidos dal terme de Rocofort a l'estang, èroun enclavados de très constats dins lou terme das d'Auriac que èroun alabouro senhous de Rocofort, Sant-Brancat e Glabanèl.
Uno pichouno glèiseto, dedicado a Sant-Vicens, âme soun cementèri, se vesiô a l'aboro dal rèc, al lebech ; e un pauc pus lèng, pel trabès dal mourrèl lou paure vilajot de Glabanèl s'estourrelhabo al recèst, virat capo la mar, e escampilhabo sous quauquis oustalets, bastits âme de tèrro-gèlo, sous teulats faits de senilhs, a l'entour d'un casal gaire mai espacious ount lous senhous abion uno embarrado quand venion, per que demouraboun mai-que-mai a sous castèls de Rocofort ou de Sant-Brancat.
Qu'es estât matrassat per l'escourridô dal temps, aquel recantou de nostre sòtou tal jour de bèi, une simple crouts, qu'apèloun la crouts de Sant-Vicens, rebrembo lou roudal ount èroun la glèiso e lou cementèri, avalits dumpèi proche de très siècles ; lous paures casals dal vilajot soun gaire-be toutis de clapiès esparrabissats ; lous quauquis pams de parets que n'an demourat soun que de parets de jassos, e lou noumn mèmes de Glabanèl, que abiò agut l'ourgulh d'èsse mençounat dins lous pergamis de la viscoumtat de Narbouno, s'es perdut, avalit coumo la glèiso e coumo lous oustalets : la darnièiro generaciu das vièlhs que l'abion pas encaro debrembat s'en es anado e lou terme de Glabanèl s'apèlo bei, per tout om, lous Courtals d'Abal.
Lou mouli d'aigo, que dija a l'Age-mejan se quilhabo escrambrachat sus soun arcado e que dal roundinoment de soun roudet fasiò la basso-countro al tin-tin gaudjous de la campaneto de la glèiso de Sant-Vicens, es demourat, sus soulides bastardèls de sa paissièiro, malgrat que soun ticotaco siogue mut dumpèi que la vinho, soubeirano jalouso, a forobandit lou blad de nostre campèstre. Mès alabouro, abant la fl dal siècle XIII enc, — causo espantablo e que digus nou vouidriò creire s'èro pas testimouniado per uno tradiciu que s'es mantengudo e perpetuado d'uno generaciu a l'autro al cours das siècles, — alabouro l'Elh de la Pounso existabo pas !... Lous dous fialses d'aigo dal roudet e de l'escampadou s'escourrission souls dins lou lèit dal rèc de Sant-Vicens 'e souls galaupaboun per s'ana pèrdre dins l'aigo de l'estang, sans se barreja, coumo bèi, ame l'aigo vergounhouso de l'Elh de la Pounso, per que alabouro i abiò pas d'Elh de la Pounso al roudal ount vesèm bèi la tristo gourgo dourmi de soun somn assoucadas; lou darniè camp de la capelaniè de Sant-Jan de la Paumo se juntabo me la jouncasso de la plajo e tout, camp e jouncasso, èro lis e planiè, sans cap d'escarbasso ni de traucariè, sans cap de gloupado d'aigo.
Qun boulegadis espectaclons, qun tremonloment de tèrro, qun miracle faguèt dounques cava lou solou c sourgi de la founsalho de l'abisme aquel traucat d'aigo limpouso coumo la pego foundudo, ount jamai ni lou blu dal cèl ni la brumo que passo s'enmiralhoun pas ?... Es uno légende que nostris vièlhs countaboun d'autris cops a la velhado, quand lou ròdou de tamilho s'estourrelhabo dabant la flamado de gabèls sus andèrs e la countaboun pas sans se sinha. Es la légende de Pouns d'Auriac, lou doumaisèl maudit de Glabanèl.
1932


text:
Ièr dijòus 11 de setembre, mai tanben lo 10 de setembre me soi passejat a l’interior de Catalonha (Catalunya, Catalonia), per tastar l’èime del pòble que viu una revolucion pacifica per obténer los elements politics e diplomatics per la seuna independéncia.
Ai debutat la passejada per un 10 de setembre ensolhelhat en Cerdanha, dins una alberga prèp d’Enveitg qu’es pas un problèma de pausar la bandièra al balcon.
E coma i a pas de viatge cap a Barcelona sense plaser, dins aquel recanton de Catalonha, Cerdanya, soi estat dins un pichon restaurant d’un vilatge medieval, a costat de l’alberga. Aquí soi estat susprès per una pòrta d’entrada de la comuna :
Las barras catalanas d’aquel recanton de l’Estat jacobin francés son un pauc dins totas las direccions, mas pas las realas que veirai doman, ni aquelas que los conservators espanhòls de Tarragona an agut en mans per reclamar la constitucion e la seuna aplicacion al sol profèit de Madrid !
Lo mai pietadós es qu’un conselhièr a quí ai demandat la significacion d’aquesta bandièra sus la pòrta comunala, sol es estat capable de dire que « preferisqui la bandièra francesa e fauta aquí». El, quitament, a pas remarcat que la bandièra prepausada es de tipe …. provençal ! Dins aquel parçan de Catalonha del nòrd, Cerdanha dita francesa, las bandièras al ‘accent del Sud’ suls arrests de busses departamentals, o l’accent occitan de Provença !
Pietadós, mas ambe una volontat de curar, una «catalanista» del vilatge m’explica, al restaurant sul bancon, en francés, qu’ela vòl saber la diferéncia entre la provençala e la catalana, e que, umilament, o sap pas. I a quatre barras es vertat per caduna, mas unas barras dreitas per la provençala e alongada per la catalana ! l’interessa fòrça se saber ; sembla que la pedagogia politica de l’«accent catalan» aguèsse pas arribat dins a explicar aiçò a la dòna qu’es consolessa del vilatge, nimai al secretari o secretària de comuna !
Donc sèm dins aquela Catalonha que l’Estat francés a trabalhat l’ignorança, es pas una excepcion culturala, es lo nacionalisme d’expansion, e donc que vòta FN en quasiment majoritat. D’unes son estonats, pas me.
Dins aquel vilatge magnific, lo restaurant en fàcia de la comuna catalana a la bandièra provençala (aquò me recòrda l’inauguracion de la pòrta de Salses pel Conselh General dels Pirinèus-Orientals, que la bandièra que nos a acuelhit èra tanben la … provençala), i a un menú catalan (carta escrita sonque en francés) qu’es de granda qualitat (levat lo fromatge, cal un productor catalan per los ne prepausar), aquí es lo servici que nos a questionat «se parliam patois», mas «lo catalan es una lenga, lo francés tanben» e quora li disiam que lo «patois» èra la lenga francesa, o podiá pas entendre. La qualitat del menú fabrica un prètz que serà lo triple del repais de BCN lo lendoman, mas o regreti pas.
Èrem en França, doman serèm en Catalonha (principat de Catalonha – principat de Catalunya), meteissa Cerdanya per préner lo tren cap a la diada-manifestacion de l’ANC-Omnium-Cultural, associacions pacificas per l’independéncia.
Benlèu qu’èra tròp vesedor, mas a d’autres endreits de la vila la bandièra èra presenta :
Dins lo vilatge de Puigcerdà la bandièra estelada es plan vesedoira e majoritariament blava (i a aps cap de dobte), agrada pas als Franceses e botigièr-restaurant-biò de la vila, perqué son «internacionalistas» ; un Francés dins l’Estat jacobina, es autanplan estupid a l’exterior de l’Estat qu’a l’interior : Cerdanya ajuda per exportar las estupiditats francesas en vila.
Puèi avèm près lo tren cap a Barcelona, èra quasiment voide a Puigcerdà, a las 9 del maitin. Arribat a Vic, Ripoll, puèi en seguida lo tren s’emplenèt. Ne parlarai dins un autre bilhet. E aurai benlèu vídeo de vos prepausar. La RENFE, e ne tornarèm parlar, es puslèu lenta per arribar a Barcelona. Partit a las 9h arribarèm a las 12h. Quasiment pro d’ora per anar minjar catalan… a Barcelona aqueste còps, e mens car qu’en Cerdanya.


text:
884
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 884 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'annada precedenta còntra una tropa de Vikings que pilhava la region de Somme, lo rèi Carloman II reüniguèt l'aristocracia auta dau Reiaume a Compiègne per negociar la retirada deis envaisseïres. Un acòrd foguèt trobat permetent la partença dei Vikings en cambi dau pagament de 12 000 liuras d'argent. Puei, en març, reüniguèt tornarmai lei Grands dau Reiaume per adoptar divèrsei mesuras per melhorar e renfòrçar la lucha còntra lo bregandatge.
Lo rèi moriguèt a la fin de l'annada lo 6 de decembre en causa d'una bleçadura recepuda dins lo corrent d'una caça. Son eiretier, Carles III, èra un enfant de sèt ans. L'aristocracia de Francia Occidentala demandèt donc a l'emperaire Carles III lo Gròs de venir regent dau Reiaume. Aquò permetiá de reconstituir l'ancian empèri de Carlesmanhe (franc de Bretanha e de Provença vengudas independentas).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Assaiant d'aprofichant la mòrt d'Ahmad ibn Tulun, governador rebèl d'Egipte, de Palestina e de Siria, lo visir Al-Muwaffaq mandèt una fòrça per reconquistar Egipte. Pasmens, se turtèt a una resisténcia acarnada e lo projècte mau capitèt en 886.


text:
NU AM GASIT NICI UN FILM CU NUMELE:
walhig deth
TE RUGAM SA INCERCI O NOUA CAUTARE
walhig deth online, film walhig deth online subtitrat, film walhig deth subtitrat in romana, filmul walhig deth online, descarca walhig deth, vizioneaza walhig deth, subtitrare walhig deth, walhig deth calitate hd, filme online, seriale online, vezi walhig deth, walhig deth HD, download walhig deth, walhig deth torrent, descarca walhig deth, vezi online walhig deth, walhig deth subtitrat, walhig deth youtube, walhig deth gratis, walhig deth film, walhig deth full, walhig deth film online, walhig deth 2013, walhig deth 2012, walhig deth online subtitrat, Traducere walhig deth, walhig deth mp3, walhig deth peteava, ver walhig deth online, walhig deth peliculas online, walhig deth subtituladas, descargar walhig deth, descargar peliculas, walhig deth blu ray, pelicula walhig deth, series online, series walhig deth, walhig deth temporada, vezi online walhig deth, walhig deth - trailer, walhig deth voyo.ro, walhig deth videoclip, walhig deth dvdrip, walhig deth xvid, walhig deth torrent, walhig deth torent, walhig deth 2013, walhig deth integral, walhig deth
Filme HD Seriale HD Online subtitrate in limba romana 2017
Filme online HD gratis
Aici puteti viziona toate filme noi aparute in format HD subtitrate in limba romana. Va dorim vizionare placuta.
Seriale online HD gratis 2017
Aici puteti vedea toate serialele pe care nu le-ati putut viziona in decursul zilei. Va dorim vizonare placuta.
Desene animate online
Pentru cei mici am pregatit cele mai noi desene HD
Vizionare placuta!