text:
Dia per dia
Lo blòg d'Eric Gonzales
Signer mon livre d'or Faire connaître mon blog Me contacter par mail Flux RSSThèmes
article cadre 2010 chiens création element éléments enfant france histoire humourRubriques
>> Toutes les rubriques <<
· A l'entorn d'Arantxa (1)
· A prepaus d'aqueste blòg (2)
· Actualitat (13)
· Còps de malícia (3)
· Dictatura "psi" (6)
· Estudis occitans (10)
· Lecturas (19)
· Lenga occitana (15)
· Lo Brut e la Furor (5)
· Miquèu de Camelat (7)
· Politica generau (21)
· Politica occitana (1)
· Racisme (2)
· Soc.culture.occitan (0)
· Sostien a la causa tsigana (5)
encoèra una hissada ta maumiar los de l'ibg! que'ne soi, e que podi-vs diser aquò: aquèth monde, n'ei pas lo m
Par Fermín deu Barralh, le 19.09.2012
felicitacions peu blòg e bon "cincaniversar i"! no't deishi pas tròp de comentaris, mès que't leji regularamen
Par Joan.Peiroton, le 29.05.2012
plan qu'as hèit eric. jo tanben quan lo cossirèi duas setmanas abans que'u mandèssen a l'espitau d'ortès, que'
Par Javaloyès Sèrgi, le 10.04.2012
je reviens vers vous, cher monsieur, pour vous indiquer deux choses: la première est que votre article est en
Par febus@biarn.net, le 28.03.2012
responsa: q u'èi trobat lo vòste comentari pro gaihasent entà'u deishar passar suu blòg, e aquò per tres ra
Par Administrator, le 11.02.2012
· La norme graphique du béarnais
· Ua ocultacion ideologica
· Escandalós : Aranés contra la diversitat de l'occitan !
· Purificacion lingüistica en Occitania
· Moonlight Shadow
· Dialògue enter islam e cristianisme
· "Occitanie" atestat abans lo XIXau sègle
· Dètz vertats desagradivas sus la Bòsnia
· "70 clés pour la formation de l'occitan de Gascogne"
· La navèra tèsi gasconista
· Arantxa declarada politicament incorrècta
· "La Pluja" de Bernat Manciet
· Noms balhats aus tsigans
· Islam e democracia
· Lo Libre de Catòia
· Blogzone, l'annuari deus blògs
· Lo blòg de Joan deu Peiroton
· Lo blòg de Jòfre
· Lo site de l'InÒc d'Aquitània
· Lo site de Magdalenat, ua cantaira qui luta contra la mucoviscidòsi
· Un site entaus tsiganes e los lors amics
· Wikipèdia en lenga nosta!
Date de création : 27.05.2007
Dernière mise à jour : 18.12.2012
112articles
Abans de perseguir sus las ideas de l’I.B.G., que volerí portar un element de mei au subjècte de la recuperacion de Roger Lapassada per aquera associacion.
Qu’èi dit quin Lapassada, en 1994 enqüèra, cinc ans abans de’ns deishar, afirmava, peu biaish d’un comunicat publicat per La République des Pyrénées, que n’avè pas deishat d’estar bearnés en aderint a l’Institut d’estudis occitans (I.E.O.). Qu’èi dit tanben que responè, per aqueth comunicat, a ua declaracion deu poèta Alèxis Arèta.
Òr, que m’an hèit passar, que i a quauques dias, ua batalèra (batalèra a la mòda de las qui publicava, que i a mei d’un sègle, lo « Carboèr d’Eisús », suu jornau paulin Le Patriote) parescuda sus l’Éclair, lo diari paulin de dreta, escriuta en ua grafia sembla-febusiana (com tot çò qui l’Éclair e publica en bearnés) e signada d’un Yan d’Escouteplouye. Ne i ei pas la data, suu tròç de jornau descopat sus aqueth numèro de l’Éclair, mes que’s pòt datar aproximativament per’mor de duas referéncias :
— De cap a la fin de l’article, que legi : « Aquestes electious qué soun mey amusantes qu’ue beterère » (Aquestas eleccions que son mei amusantas qu’ua veterèra) ; la batalèra qu’estó donc publicada en un periòde electorau ;
— que parla l’autor, suu mòde satiric, deus gipaètas barbuts ; qu’ei ua referéncia evidenta a la luta miada per Éric Petetin, en vath d’Aspa, contra lo tunèl deu Sompòrt, a comptar de 1992. Ua accion de las soas qu’estó explicitament reïvindicada au nom de la proteccion d’un gipaèta barbut.
A la prima de 1995, la França que votava en ua eleccion presidenciau qui devè ganhar Chirac. Aquesta batalèra que pòt donc estar datada de l’ivèrn 1994-1995.
E qué i legem ? Arren de hèra interessant, tà plan díser : n’ei pas lo Carboèr d’Eisús qui vòu ; e en essajant d’estar meishant, Yan d’Escouteplouye non sap qu’estar bèstia. Per exemple quan escriu : « lou yoen Arsène de Clignecu, qui a las idees abançades permou d’abé estudiat la psychologie en ta estar T.U.C. a la bile de Pau » (lo joen Arsèna de Clinhacuu, qui a las ideas avançadas per’mor d’aver estudiat la psicologia entà estar T.U.C. a la vila de Pau). E cau pensar l’autor n’avè pas eth mainatges au caumatge o dab un emplec en devath de la lor qualificacion ? Mes perqué trufà’s deus qui son dens aquera situacion ? E Clinhacuu qu’ei ua pica omofòba evidenta : l’omosexualitat deu maire de Pau de lavetz, André Labarrère, qu’èra coneguda de tots ; lo sosentenut qu’ei ací evident : aqueth joen qu’ei estat embauchat a la vila per’mor d’estar un amant deus de Labarrère…
Mes çò qui m’interèssa ací qu’ei qu’a un moment dat, que legem : « Mes sus aco Truquebolles n’ey pas estat d’accord, permou qu’ue pelère n’ey pas prou reboulutiounari. E qué s’ey hicat a canta un tros dé l’Enternationale traduside en Occita per Lapassade » (Mes sus aquò Trucabòlas [probable, ua auta pica omofòba] n’ei pas estat d’acòrd, per’mor qu’ua pelèra n’ei pas pro revolucionària. E que s’ei hicat a cantar un tròç de l’Enternacionala tradusida en occitan per Lapassada).
Açò que confirma donc qu’ad aqueth moment (fin de 1994 – començament de 1995), los bearnistas non consideravan briga a Lapassada com bearnés, o com bearnés e occitan. Tà plan díser, aquesta batalèra qu’ei, bessè, ua responsa au comunicat de Lapassada dont parlavi au començament de l’article : un comunicat de l’organizacion Anaram au Patac que seguiva la soa mesa au punt.
Ua fòto de la batalèra de Yan d’Escouteplouye que’s pòt véder ací : http://www.flickr.com/photos/87345142@N07/
Lo comentari de Fermin deu Barralh au men article precedent que m’a aperat l’atencion, qu’aurèi lhèu lo parat de ve’n parlar un aute còp.
Cars lectors de Dia per dia, qu’avetz podut véder que despuish quauques setmanas, n’escrivi pas sus aqueste blòg autant com abans ; qu’èi ua excusa : que m’i hèi d’ua auta manièra entà la lenga occitana, entau noste gascon, que son tribalhs qui seràn, qu’ac espèri, de compte har, mes ne’m dèishan pas pro de vagar entà en suberpés alimentar regularament lo men blòg. Mercés, per aquò, per la vòsta fidelitat.
Que parlan sovent despuish quauques annadas deu gasconisme: que’u poderem definir com un patriotisme lingüistic e culturau regionau centrat sus la Gasconha. Atau, que seré gasconista tota persona qui pensa que l’idiòma gascon a a estar parlat, escriut, ensenhat, promovut. Se los qui pensan atau e son gasconistas, que soi jo tanben gasconista.
Que i a totun un detalh qui’m dessepara deus qui’s reconeishen generaument gasconistas : entad eths, lo fèit occitan qu’ei generaument superflú, e mei qu’aquò estrangèr a l’istòria gascona e a l’identitat tradicionau de la Gasconha. Per exemple, entaus uns lo gascon qu’ei ua varianta de l’occitan, entaus autes qu’ei ua lenga distinta de l’occitan. En teoria, aquò non deveré pas estar hèra grèu : aqueth desacòrd non deveré pas empachar los aimadors deu gascon, quau que sia la lor posicion sus aquera question, de s’i har amassa entà la parladura de la tasca (e que vedetz en passant que formulas qui acontenten tot lo monde, que se n’i tròba adaisa, e fin finala, quina importància a se lo vòste dròlle apren “lo bearnés”, “lo gascon” o “l’occitan” a l’escòla, puishqu’ei totun ?).
Mes en practica, entad aqueths gasconistas, los patriòtas occitans ne son pas hrairs (quan serén hòraviats), mes enemics, e sovent los prumèrs – qué disi jo ? los sols – enemics, e lo combat “gasconista” d’aqueth monde n’ei pas un combat contra la (manca de) politica lingüistica de l’Estat, mes un combat contra l’occitanisme.
Aqueth “gasconisme” atau definit que se’n manca que sia monolitic ; que podem deléger dus gasconismes plan diferenciats. D’un costat, que i ei lo gasconisme a la mòda de l’Institut bearnés e gascon, dont ve vau parlar adara. Que i ei, d’un aute costat, lo gasconisme a la mòda deu lingüista e militant lanusquet Halip Lartiga ; aqueths dus gasconismes que pòrtan clarament, cadun, visions diferentas de çò qui ei lo gascon e la Gasconha. Que i ei, enfin, un gasconisme mei ancian, mei istoric dens la Renaishença occitana, lo de felibres de compte har com Miquèu de Camelat e Andreu Pic.
L’Institut bearnés e gascon (Enstitùt bearnés e gascoû) qu’ei ua associacion, vaduda en 2002 en responsa au projècte d’Institut occitan en Bearn ; qu’ei donc aparescut d’aviada en oposicion a l’occitanisme. Qu’ei interessanta la data de naishença : la pròsa de l’I.B.G. que ns’assabenta a continuar d’ua “invasion” occitana en Bearn (los occitanistas medishs – arrebatiats “occitans” – que son definits en oposicion aus bearnés, e se’us escotatz, que i auré duas etnias en Bearn, los bearnés, autoctònes, e los occitans, vienguts d’aulhors, mei que mei de Montpelhièr…). L’occitanisme qu’auré per prètzhèit d’impausar aus bearnés ua cultura estrangèra, la cultura occitana, en remplaçament de la lor pròpia cultura regionau. Perqué, tà qué, ce’m diseratz ? Per’mor que la tòca ultima deus “occitans” de Bearn e de tota la Gasconha que seré d’impausar ua grana Occitania autonòma (prumèr pas de cap tà l’independéncia), de Baiona a Niça, “teleguidada” de Montpelhièr enlà peu Partit occitan : atau qu’ac explicava Pierre Bidau, un deus capulats de l’I.B.G., dens ua tribuna libra publicada per La République des Pyrénées en deceme de 2008…
Quin se pòt arribar a un tau nivèu de paranòia ? Abans d’ahazardir ua responsa, que caleré conéisher lo caminament personau de tots e sengles los gavidaires de l’I.B.G., e no’m vaga guaire, e non m’interèssa guaire mei, de me n’informar. Ne m’interèsssan pas las personas, mes los escriuts – totun com volerí jo que’m jutgèssen per çò qui escrivi e non per çò qui’s ditz, o ne’s ditz pas, que soi. E que s’escad qu’èi podut arrecaptar quauques numèros deu bulletin de l’I.B.G., La létre de l’Institut Béarnais @ Gascon. Que i a un sarròt de comentaris a har sus aquera pròsa, e que m’i calerà mei d’un article.
N’ei pas, bessè, çò qui mei interessarà la màger part deus legedors de Dia per dia, mes que volerí prumèr, ací, respóner a l’I.B.G. com membre de l’associacion Escòla Gaston Febus – Reclams. Los gasconistas de l’I.B.G. qu’an quant de còps criticat la revista Reclams de uei lo dia per’mor qu’emplega la grafia classica per’mor que reconeish e assumeish la dimension occitana de la cultura gascona, e per’mor que publica tèxtes non-gascons. L’I.B.G. n’a pas, a çò qui sèi, jamei acusat los Reclams de uei lo dia de trahir los sons fondators Palai e Camelat ; l’acús qui hèn qu’ei diferent, que parlan d’ua mena de “putsch” deus “occitans”, davantejats per Jan Salas-Lostau, qui’s serén “apoderats” de la revista au començament de las annadas 1980. Òr, a l’epòca, l’equipa sortenta de l’Escole Gastoû-Febus, Denis Palu-Laboureu (capdau), Jausèp Tucat (secretari) e René Canton (dinerèr) ne’s vedèn pas mei vias de continuar lo lor tribalh e, per tant arrebohiècs qui estossen a la “navèra” grafia, que credón que podèn shens risc deishar la plaça a un joen professor, Jan Salas-Lostau, especialista de l’òbra de Camelat e occitanista.
Se ne convienè pas aquera evolucion aus qui uei lo dia e gavidan l’I.B.G., Alèxis Arèta, Justin Laban, Maurice Triep e los autes, qu’aurén eths tanben podut prepausà’s entà har anar l’Escòla ! O metem que no’s sian avisats – que poderén hornir tau excusa per non pas estar estats presents a l’epòca – deu “pustch” occitanista : qu’ei çò qui’us empachava, dens las annadas 80, de préner responsabilitats a l’Escole Gastoû-Febus, de i har vàler lo lor punt de vista ? N’èi pas jamei entenut a díser qu’avossen quan non seré qu’enviat un quite tèxte a la revista Reclams, e la vertat qu’ei que de l’Escole, deus Reclams, ne n’an pas jamei avut qué har, que se las institucions istoricas (l’associacion, la revista) deu Felibritge gascon avèn devut comptar sus eths, que harén topins dias a. « Eh donc, que s’arragen ! » ce’m diseratz. Òc : que s’arragen. Mes que lo hisson de Jann Lafita e los autes capulats de l’I.B.G. ne’ns viengan pas eishordir a prepaus de l’Escole dont mantienerén la grafia eths e deus felibres gascons deus quaus e serén los pietadós conservadors de l’eretatge !
D’autan mei que hèn un emplec aberrant de la grafia dita febusiana. Jann Lafita qu’escrivè un còp que la grafia classica qu’èra plan ua grafia de regents, puishque sols los ensenhaires occitanistas e la sabèn manejar de plan. E de balhar exemples… Com las contradiccions ne’u genan pas, que hasè lo gloriós a prepaus de la grafia febusiana, « inventada per un professor agregat » (Édouard Bourciez)[1]. Qué que’n sia, los qui escriven dens lo bulletin de l’I.B.G. non saben guaire manejar tanpòc la lor grafia. A l’azard, a la p. 3 deu n° 14 (abriu de 2008) : téms, prestàt, dap, ûe, peyre, bréque, aquét ; a la p. 9 : très (!), éy, leyt, serbèch, hé… En un aute n°, ne sèi pas mei quin, qu’explican que lo diccionari de Simin Palai ei la lor referéncia grafica ; e totun, Palai qu’avertiva : « L’accentuation abondante que nous employons n’est pas indispensable dans l’écriture courante mais ici elle évitera les erreurs phonétiques et fixera mieux le lecteur. » (p. X). Que’m vatz lhèu díser : qu’avetz hèit exprès de préner un numèro on i avè fautas. En realitat, de tots los bulletins de l’I.B.G. qui èi lejut, ne n’èi pas jamei trobat nat entau quau non s’i podosse har la medisha critica. A l’azard (que l’aví au dessús de la pièla), lo n° 11 de julhet de 2007 : cassourrâs, réys, toustém (p. 8), poden, yandarmes, plechs, bibe, u… (p. 7) Que’m vatz lhèu díser ; aquò rai, parlatz-nse de la lor ideologia ! Que responerèi, prumèr, que la lor pretension d’escríver la grafia febusiana contra l’Escòla Gaston-Febus de uei lo dia qui critican de hiu, e s’ameritava d’estar rebaishada ; mes sustot, sapiatz, monde, que soi dejà, ací, a parlar de l’ideologia, per’mor que la grafia (eths que disen l’escritura entà har créder que son au ras deu pòble contra los patriòtas occitans sapients e pedants), mei exactament lo refús de la grafia classica, qu’ei lo medoth de l’ostilitat de l’I.B.G. a l’idea occitana. Aqueth praube monde que son, a tot de bon, allergics a la grafia classica.
Adara, la rèsta de las ideas de l’I.B.G., e vau autan pòc que l’usatge qui hèn de la grafia ? D’aquò que’n parlaram en un aute article.
[1] D’aulhors, u’ei sustot Andreu de Sarrailh qui caleré mentàver a prepaus de la grafia febusiana : qu’expausè en un liberòt las soas règlas dens las annadas 1970, en prénent en compte quauques cambiaments introdusits un sarròt d’annadas après l’òbra de Bourciez.
A CENT ANS DE LA NAISHENÇA DE ROGER LAPASSADA
Roger Lapassada qu’auré avut cent ans augan. N’i a pas quinze ans qui ns’a deishats (en 1999), e totun, que jògui qu’enter los qui s’i hèn entà la lenga e la cultura nostas, pòcs de joens an entenut a parlar d’eth, o coneishen d’eth mei que lo nom. Aquò que’s deu lhèu au fèit que a comptar de las annadas 90, dab l’atge, n’estó pas mei tostemps capdavant, que’s deu tanben a la manca de transmission de la memòria dens l’accion occitanista e patriotica (on son los libes, los essais, qui’s deverén assabentar suus noms e las hèitas deus qui s’i son hèits abans que nosautes ?), que’s deu bessè a la mesconeishença deus libes de Lapassada, au dia de uei pòc lejuts e pòc estudiats a maugrat d’un collòqui a Ortès en 1995 ; mes que’s deu tanben, qu’ac cau díser, a l’incuria de l’associacion fondada per Lapassada medish. Per Noste n’a pas jamei cercat de reeditar l’ensemble de la soa òbra en un format qui correspónia a las atentas deu legedor de uei lo dia, e Sonque un arríder amistós, lo prumèr recuelh de pròsas de Lapassada, dens lo vielh format de la colleccion A Tots de las annadas 70, n’ei pas un libe deus qui apèran l’uelh.
Sordeish qu’aquò, Per Noste que sembla d’aver trahit la memòria deu son fondator puishqu’en rómpent dab l’I.E.O., l’associacion ortesiana e hè la contracarra au sens de l’engatjament de Roger[1]. N’ei pas donc estonant se s’i hesteja pòc lo fondator a Per Noste : los qui hèn anar l’associacion que son acostumats a pensar que çò qui’s hasó abans que i estossen eths e compta pòc…
Roger Lapassada n’estó pas solament un deus prumèrs gascons, après Ismaèl Girard e a la medisha epòca que Bernat Manciet, a aderir a l’idea occitana representada au sortit de la darrèra guèrra per l’Institut d’Estudis Occitans, qu’estó tanben lo promotor de l’occitanisme en Gasconha. Lo gascon n’èra pas lo son idiòma mairau e, com ac explica dens los sons prumèrs talhucs de Sonque un arríder amistós, que’u descobrí quan los sons pair e mair e’u hidèn tà guardar a la soa mairbona, au vilatge d’Aussavièla, près de Lescar. Que disèn que d’aver podut parlar la lenga nosta quan èra presoèr en Alemanha, dab los autes gascons deu Stalag, que l’avè ajudat de suportar la soa captivitat, e qu’èra aquò qui l’avè amiat a decidir de l’aparar e de s’i har tad era. N’avoi pas jamei lo parat, o l’idea, de’u demandar s’èra vertat çò qui disèn ; en tot cas, qu’estó, au darrèr deu vòte de la lei Deixonne (1951) qui permetè l’ensenhament de las lengas de França, un deus prumèrs professors a ensenhar l’occitan en Bearn.
Lo son engatjament que l’amiè a entrar dens l’Escole Gastoû Febus e a seguir los estagis pedagogics organizats tot an, a tot long de las annadas cinquanta, per l’IEO. Que devó batlèu sentir en l’IEO ua manièra de concéber l’accion en favor de la lenga nosta e un balanç militant, qui convienèn miélher, lhèu, a las soas ganas de har avançar las causas ; e atau, en 1962, qu’essajava de fondar ua seccion de l’IEO dens lo departament deus Baishs Pirenèus (ne disèn pas, a l’epòca, “Pirenèus Atlantics”). Los temps, per aquò, n’èran pas enqüèra madurs, e que caló aténder dinc a 1967 entà que, dab Miquèu Grosclaude e un escabòt d’ortesians shens qui arren non seré estat possible, Lapassada e fondèsse Per Noste. Que v’asseguri qu’èra quauquarren de l’enténer a contar quin Simin Palai, a qui parlava deu son projècte, e l’avè demandat : “Perqué Per Noste ? Perqué non A noste ?”, e quin eth e disè que l’avè responut : “Eh donc, per’mor que per noste que marca un movement, un caminament.” Non s’i podè har miélher responsa.
L’associacion que vadè a un moment on l’occitanisme “faiçon IEO” èra sus conéisher ua aviada shens precedent dens tot lo país, e a las òras on èra de mòda lo “regionalisme”. Roger Lapassada, dab Miquèu Grosclaude e Gilabèrt Narioo qui s’anava lèu unir a l’associacion, que sabón estar capdavant dens l’accion (que cau léger lo conte Las dotze perletas – tostemps dens lo recuelh Sonque un arríder amistós – entà compréner quin tribalh de terrenh estó miat dens aqueras annadas peu valent escabòt de Per Noste) e ocupar lo terrenh de l’ensenhament e de la transmission dab las publicacions de Robèrt Darrigrand, Comment écrire le gascon (qui presentava peu prumèr còp las règlas de la grafia classica au public gascon), Grammaire abrégée du gascon, e sustot, lo requist manuau Initiation au gascon.
N’ei pas exagerat de díser que a la sola excepcion de la hestejada de Siròs, tot çò de compte har qui s’ei hèit despuish trenta cinc ans en Gasconha en fèit de defensa e promocion de la lenga nosta (Calandreta, Ràdio País, La Civada, l’Ostau bearnés, l’Institut occitan d’Aquitània…) qu’ei gessit de la volontat e de l’accion de Roger Lapassada e de l’escabòt qui sabó amassar autorn d’aquera tòca. Que’us devem mei qui non saberí díser en quauques arrègas. Tanben, que devi díser dus mots a prepaus deus essais de recuperacion de l’òbra de Lapassada per Jann Lafita.
Dab la mauaunestetat qui l’ei costumèra, Jann Lafita qu’a pretendut que lo tròç de frasa Gascons, bascos, occitans d’ua novèla de las de Roger e provava que Roger ne considerava pas los gascons com occitans. Qu’ei absurde, per’mor que ne cau pas cercar la doctrina e la logica deu militant dens los escriuts literaris de Roger – e se tienen a l’i cercar, qué díser d’un aute passatge, dens Las dotze perletas, on nse ditz l’autor que l’Occitania a sus la mapa la forma d’un triangle estermiat per la Garona, la Mar Grana e la barralha deus Pirenèus ? Autant absurde que seré de’n dedusir que tad eth, la soa Occitania vertadèra èra la Gasconha ! En ua auta varianta de la soa “exegèsi” descabestrada, Jann Lafita qu’auré “descobèrt” que dens las darrèras annadas de la soa vita, Roger Lapassada qu’avè deishat d’estar occitanista. Qu’èi dejà responut ací, e que’m brombi tanben qu’en 1994, au poèta Alèxis Areta qui avè declarat que “Lapassada [qu’èra] estat bearnés abans d’estar occitan”, Roger, dens la République des Pyrénées que responè : “Je suis Béarnais et connu comme tel. Je n’ai pas changé de nationalité en adhérant à l’Institut d’Études Occitanes”. Que brombava quin Ismaèl Girard, un aute gascon deus valents, avè hèit abans qu’eth la medisha afranquida. La soa responsa a Alèxis Areta qu’èra shens nat dobte possible ua responsa bearnesa, gascona e occitana.
D’autes carronhassèrs, aulhors, qu’an pretendut que Manciet (qui estó pendent decennis capredactor de la revista Òc (!)) e’s sentiva gascon e briga occitan. Mes deishem aquera cocarralha desaunorà’s per tant de mauaunestetat e de propaganda mensongèra, e en aquesta annada 2012, legem, tornem léger Roger Lapassada, parlem aus joens qui ne l’an pas conegut de l’importància de la soa accion e deus sons escriuts.
[1] Ne’s prèssan pas entà reeditar lo segond recuelh de pròsa de Lapassada, Ua sason en país bramader, qui ne’s tròba pas mei enlòc.
Pascalet, hilh d’un paisan praube deu parçan d’Avinhon, qu’ei obligat de huéger per aver volut defénder son pair contra los patacs deu hilh deu marqués d’Ambrun : Surta, lo guarda deu marqués, que’u vòu tuar e que mancarà de pòc de s’i escàder. Lo dròlle que serà sauvat per Adelina, la hilha deu marqués, e que rejuenherà a Avinhon lo batalhon deus guardas nacionaus de la vila, qui se’n va tà París dab los volontaris de Marselha entà emparar la Revolucion contra los manipòlis deus aristòs. La marcha que serà longa dinc a la capitala, e acerà, Pascalet que participarà dab los “Rois deu Mieidia” a la presa deu castèth de las Tuileries lo 10 d’agost de 1792, qui mercarà la caduda de la monarquia e la fin deu regime de monarquia constitucionau.
Aquiu qu’avetz, resumida en pòc de mots, l’intriga d’aqueste roman istoric de 260 paginas dont la prumèra edicion e parescó en 1896 e qui estó un deus prumèrs romans de la literatura occitana contemporanèa, escriut per Fèlis Gras, un representant deus màgers deu Felibritge “roi” (republican e d’esquèrra) de las fins deu sègle XIXau.
“Mesclanha de romantisme e de realisme” com ac ditz Ch. Rostaing dens lo prefaci, drin maniquèu a moments dens la soa oposicion enter los “bons” e los maishants (aquestes que son, non pas los antirevolucionaris encontrats au hazard per Pascalet, mes lo marqués e lo son hilh, e sustot Surta e ua venedora d’Avinhon qui n’apèran pas que peu son chafre de La Jacarassa), Li Rouges dóu Mijour que son totun un gran roman, un roman occitan deus qui cau léger e deus qui caleré – estossen la nosta lenga e la nosta cultura ensenhadas normaument pertot capvath lo país – har léger e estudiar a tots los liceans d’Occitania.
E qu’ei honta vergonha de saber qu’autes dus romans qui hasèn la seguida d’aqueste, l’un suu periòde de la Terror e l’aute suu de la Terror blanca (exercida peus reialistas dens l’arribèra deu Ròse en 1815), non son jamei estats publicats en provençau. L’ensemble deus tres romans qu’ei estat editat en traduccion francesa de 1898 a 1900, mes los manuscrits provençaus deu segond e deu tresau que dromen enqüèra en un musèu d’Avinhon. Quin saberut, o quin editor, e’s decidirà a’ns revelar los autes dus tablèus deu triptic de Fèlis Gras ?
Fèlis Gras, Les rouges du Midi (édition en provençal), CPM, 1989.
Aquestes dias, quauques familhasmanoshas que s'an installat las caravanas suu campus de l'universitat de Pau. Que demori près de l'universitat, mes n'èi pas guaire lo parat de passar davant, e com ne legi pas sovent la premsa locau, n'ac aurí pas sabut se ua hemna deu quartièr ne m'ac avè pas dit.
Qu'ei ua hemna meilèu charmanta, au mensh que la ne tròbi e que hè de longas prosejadas dab era. Ne l'èi pas jamei sospieitada de racisme, e ne crei pas briga que'n sia... autament. Per exemple, un dia que parlàvam era e jo dab ua musulmana velada, e la conversacion qu'èra corau. Qu'ei meilèu, aquera hemna, de las qui ne s'ocupan pas de çò qui hèn los autes, n'ei pas de las qui critican lo monde adarron, tà tot dise'c qu'ei quauqu'un de “plan” segon los mens critèris...
Mes l'aute dia, que la ve tròbi sus la carrèra e d'aviada, e ja que non m'avossi pas avut lo parat de parlar hèra dab era aquestes torns, que se ve'm hica a parlar d'aqueths bohèmis installats suu campus, e las autoritats que'us i an a deishar per'mor que i a ua lei tad eths (n'ei pas exactament aquò), e qu'an l'aiga a gratis (que m'estonaré), e que'n profieitan entà's lavar las autos e las caravanas, e qu'an autos de las bèras, e l'Estat que'us paga ua caravana tot an (que paga las caravanas l'Estat, aquò qu'ei vertat, mes ne'us ne paga pas ua tot ans ! Qu'ei absurde).
Ne s'a pas solament pensat, aquera hemna, que i a bohèmis rics, que las diferéncias sociaus existeishen dens los bohèmis tanben ? Que crei que n'avè pas solament comprés que's deu agir de bohèmis evangelics en pelegrinatge, com n'i a tot estiu. Que l'ac digoi. Que'u digoi tanben que la lei obligava las comunas a obrir airaus d'arcuelh ditas “de gran passatge” (se'm brombi plan) entad aqueths bohèmis, e que se ne n'i avè pas nada a Pau, qu'èra en infraccion la comuna mei qu'aqueths bohèmis.
Que'm semblè que se'n trufava beròi. D'aulhors, que'm precisè que “sabè qu'èran estats victimas pendent la guèrra”, mes l'argument ne'u semblava pas valide per'mor que n'èran pas los sols. Que digoi que n'èran estats shens que pendent la guèrra, e que dejà Loís XIV enviava los bohèmis tà las galèras. Arren n'i hasó: de tan montada qui èra contra eth, ne m'entenó pas.
Aquera hemna, francament -qu'insisteishi- ne crei pas que sia briga racista autament, mes en aquera escadença, entaus bohèmis que s'amuishè racista.
Que sèi despuish hèra que lo racisme entaus tsigans ei permetut. Que i son los racistas, los qui'n son a tot moment, qui disen causas suus tsigans de las qui ne's permeterén pas de díser contra d'autas minoritats (e que va, a bèths còps, dinc aus “horns crematòris”... Si si, qu'ac èi avut entenut); e que i son los qui ne son pas racistas autament, mes qui'n pòden estar taus bohèmis.
Lo racisme antitsigan qu'ei considerat com normau, n'ei pas mau vist, e autanplan la premsa, los mèdias en generau, que l'amuishan a còps.
Qu'entenoi ger a la ràdio qu'un senator e vòu suprimir lo carnet de circulacion qui los bohèmis nomades e son obligats d'aver e de har visar regularament, e que desira qu'ua caravana e sia considerada, au punt de vista legau, com un domicili. Aqueth senator que deu estar hèra vielh, en tot cas per ua rason o auta ne deu pas envisatjar de's tornar presentar tà las eleccions territoriaus venideras...
Un roman desconcertant, Las Domaisèlas ? Ne saberam pas jamei s’aurem avut aquera impression avosse Bodon avut lo temps de’u fenir, mes qu’ei totun probable. La reflexion qui lo legedor miegèr e’s pòt har a tot long deu tèxte qui ns’a arribat, e qui representa, bahida, ua grana part de l’òbra qui Bodon avè l’intencion d’escríver, qu’ei aquesta : « Mes au miei de quinas destimborladas ei arrecotit Clamenç ? Qui pòden estar aqueras hòlas, d’on son podudas arribar, e quin pòden víver devath tèrra ? » Que poderé estar qu’avóssem ahar dab ua temptativa de sciéncia-ficcion, e ne seré pas lo prumèr còp entà l’autor de La Santa Estela del centenari (e tanben deu Libre dels grands jorns), e en medish temps, la fin deu tèxte que’ns permet de deléger l’origina probabla de las domaisèlas, qui n’ei pas, d’aulhors, contradictòria dab l’ipotèsi sciéncia-ficcion.
Non son pas, totun, los capítols consacrats a l’embarrament de Clamenç devath tèrra e a las torturas – ne i pas nat aute mot – qui i supòrta, qui mei m’an aperat l’atencion, que son las paginas deu començament (capítols IIau e IIIau) e los contes qui entercopan lo recit de la captivitat de Clamenç.
Lo començament, que l’èi lejut com un requisitòri contra la toristificacion de l’Occitania. L’epòca qu’ac vòu : qu’èm au miei de las annadas 70 quan Bodon e’s gaha a escríver Las Domaisèlas. Ne s’ageish pas, solide, d’un requisitòri, mes de la presentacion conhida d’ironia d’un territòri roergàs vodat au torisme, on tot, dinc a l’accent deu monde, dinc a l’estatut politic deu territòri qui gaudeish d’ua sembla-autonomia, ei pensat en foncion d’un objectiu unic, atraçar los toristas. La descripcion de Bodon qu’ei shens concessions puishque en aquera “Condomina liura d’Espinergue”, n’i demora tanpòc guaire d’autoctònes, e qui hèras deus abitants qui viven deu torisme e sòrten de París : Per completar lo despaïsament, las autoritats condominalas faguèron estudiar per qualques felibres la possibilitat de manténer l’usatge corrent de la lenga del país, e lo projècte que s’i escad mau per’mor deus desacòrds enter felibres e enter occitanistas, mes tanben per’mor que bon nombre d’emplegats dins lo comèrci, las ostalariás o los complèxes d’animacion e de divertiment èran francimands de naissença e d’origina. Lo ligam d’aquesta denóncia deu torisme dab la rèsta deu tèxte ? Lo territòri “espinergòu” qu’ei l’encastre geografic deus divèrs recits qui an atau ua unitat de lòc, e n’avem pas l’impression d’un tèxte descosut.
Mes çò de mei bon dens lo libe que son los contes : la legenda de la Vièrja negra de l’Espin, l’abat Corget e lo manuscrit Ferrand, Lesin Resièr e lo cocut de Lavanesc… que’s bromban a quin punt Bodon èra un fabulós contaire. Ací nada longor, nada fioritura, recits simples qui començan per atacas dirèctas (com : Gilbèrt Ferrand èra nascut al mas de l’Espinòl… o : Lesin Resièr èra nascut a Espin del temps de la primièira guèrra grand…, o encara : Renat Laforèst deviá partir per Alemanha. Aquò se passava en 1943…) e se legen d’ua tirada. Hornitz ad aqueste estille l’imaginacion creadora, a bèths còps descabestrada ce diserí jo, de l’autor, e qu’auratz la màger rason per la quau e’vs conselhi de léger aqueste libe, a maugrat que sia un roman inacabat, a maugrat que la partida mei importanta (?) deu recit – las sofrenças qui un Clamenç, de qui ne sabem pas quasi arren, e s’a a suportar de las parts d’un arramat de gojatas (mes e son vertadèrament gojatas ?) qui viven dens las ancianas minas de Porcassés – e demore ua enigma shens solucion.
Se la cultura occitana èra ua cultura normau, se podè víver e desvolopà’s normaument en tots los airaus, que i auré un cinèma occitan, e que’vs dèishi imaginar çò qui los realizators de noste e poderén har dab un libe com aqueste e quauques autes de Bodon. En saunejant au dia on sia aquò possible, ne deisharam pas de denonciar lo mesprètz franchimand entaus nostes mei grans autors, per’mor qu’estossen coneguts n’i mancaré pas, bahida, realizators “francés” entà adaptar romans de Bodon au cinèma. Ne saben pas de qué e’s pairan, e que ns’ei pòc de consòu de constatar un còp de mei qu’en estofant la cultura nosta, la cultura francesa oficiau que’ns paira d’ua riquessa dont se poderé servir era medisha…
Joan Bodon, Las Domaisèlas seguit de L’òme que èri ieu, Edicions del Roergue, 1987.
Que’s pareish que i a sus Facebook un grop de “defensa” de la èrra apicau (qui apèran mei mei correntament “rotlada”). Non i a guaire, Domergue Sumien, lo lingüista conegut, que publiquè un article suu Jornalet, titolat Defendam las diferentas “r” de l’occitan. Atau que hèn, dauvuns, de la prononciacion de l’“èrra” un emblèma de l’occitan, e que soi d’acòrd entà reconéisher qu’ua èrra prononciada a la francesa ei un suplici entà las aurelhas. Mes n’ei pas lo sol, e non pensi pas que’s calha centrar suu sol problèma de la èrra, lo de la e e de la è qu’ei tanben un grèu problèma a l’òra d’ara.
L’occitan qu’a dus fonèmas, e (escriut e com dens escòla o é com dens francés) e è (tostemps escriut è com dens lèd), tirat lo lemosin entà qui l’ubertura, com disen, de e, per estar variabla, n’ei pas “pertinenta”, donc non permet pas de distinguir dus fonèmas. La diferéncia enter e e è qu’ei la medisha, teoricament, qu’enter o e ò[1], e quan disem qu’avem dus “fonèmas”, aquò que vòu díser que la diferéncia enter e e è e sufeish a har la diferéncia enter era e èra. En francés e enqüèra mei en francitan, la prononciacion de l’ e (dab accent grèu, accent agut o circonflèx, o shens accent) que depend sustot de la soa plaça dens lo mot. Hèra de neolocutors, per ignorància o negligéncia, au lòc de prononciar e o è, l’un o l’aute, a la mòda occitana (com ac nòta sistematicament la grafia), que pronóncian l’un o l’aute a la mòda francesa, segon la plaça dens lo mot. E atau qu’entenem monde qui passan lo tèmps a parlar de cèbas e de pèras, qui’ns disen èths medishs qu’èra èra aquiu, pèr darrer, o qui mian los mainatges tà l’èscòla : ua vertadèra cacofonia entà las aurelhas. Francament, ua orror. piri que l’èrra francesa tà qui e’s da la penad’escotar de plan. Mes quin sens e pòt aver, alavetz, d’escríver, quan s’escad, un accent grèu sus la letra e ?
Avisatz-ve plan, l’influéncia deu francés ací qu’ei piri que dens lo lexic, per’mor que lo lexic qu’ei çò de mei bon desfrancizar (a condicion, solide, de non pas anar-se’n tà excès ridicules mes de mau devèrser com los de Per Noste qui refusan dinc aus mots qui poderén estar francismes !). La fonetica, sustot en un punt qui n’ei pas percebut de l’audida autan clarament com la “r”, n’ei pas autant aisida a corregir e a s’autocorregir : ne calculam pas los sons e la lor articulacion abans de’us prononciar ! Comencem per ns’escotar a parlar, puish cambiem çò qui non va pas. L’occitan que s’ac amerita.
[1] Pro de locutors naturaus deus qui viven despuish hèra en vila qu’an sovent francizat lo lexic, a bèths còps ua partida de la sintaxi, mes que guardan tostemps aqueth saber espontanèu de prononciar e quan cau e e è quan cau è.
LOS LINÇÒUS
Que s’èra totun mort !
E aquiu qu’èra dens lo son lheit, regde, las mans juntas dab un cap de la color deus sons linçòus.
Ua hemna en dòu, la soa bessè, qu’anava dens la crampa, tocant pertot, trucant sus los mòbles, trebucant las cadièras, gemint, marmostejant[i], arroganhant : èra hòla o qué ?
Ua auta hemna, en vestissi de dòu tanben, qu’èra aquiu ajulhada. Que desglarava los grans deu chapelet, que cercava a pregar Diu, mes en de batles. La dolor que podè mei qu’era. Non pareishè briga avisà’s de l’auta qui’s passejava, que pataquejava per aquiu ; tota a espiar lo defunt, de quan en quan que’s lhevava la vista sus las blangors deu lheit mortuari, puish que la baishava suu sòu com tà seguir ua pensada de turments e de desòus.
Aquesta qu’èra la seror de Janin de Truvèrs ; que s’èran, com disen, tornejats dens lo vente de la medisha mair.
Lo defunt, abans de s’aver clucat los uelhs, qu’avè heits arrenjaments, cuentas deus pòcs bens qui deishava, e cuentas de la soa amna.
Peus ahars de l’amna, non podèn èster cargatius[ii]. L’òmi, arribat de chic, coma lo màger escabòt, com n’i a tandes sus aquesta tèrra d’avegèrs e de lutas, e vailet a dotze ans, qu’avè tostemps estauviat un sòu quan se’n ganhava dus. Sordat e libre, que se’n voló tornar tau medish paisan on avè servit. Puish, de cap a la quarantena, las d’èster tostemps au darrèr deus auts, que s’avè crompada ua aulhada[iii] e que s’èra maridat. Plan hèit de botà’s en aulhas, mes maridà’s ! Lo Janin de Truvèrs, qui avè passats los temps engalinaires[iv], los dias de las holias, que s’avè pres, ci semblèra, esclòp tau son pè, la Menon de Pelaprim.
Aquesta qu’avè la soa idea, quan se ligava. Se’s prenè l’aulhèr, era qui dinc a lavetz avè seguidas las praticas e los cornèrs deus huecs tà costurar, n’èra pas au mensh tà gahà’s a l’arrossec deu tribalh : Janin que se n’avè ganhat, Janin que la devora neurir.
Va plan. Mes la vita que guarda tant d’estrems inconeguts : l’aulhèr que cadó malaut. Jamei la soa molhèr n’èra voluda pujar tau cujalar, portà’u los casàs, autadaments dit lo dequé de la setmana, qu’ei eth qui’s hasè los camins, qui vivè acerà capsús de miussat[v] e d’aiga fresca. Au segond estiu, que s’ac devè trobar. N’ei pas en de batles qui s’arrajava au sorelh crement, bon tà negà’u de sudor, e batlèu èra au vent hred qui passa sus las nevèras. Un còp la calor arderosa, e un aut còp la nèu ardona qui encròca[vi] los membres e v’entra deguens deus òs. E de s’avejar solet dens las jornadas estivencas, eth qui èra acostumat de batalar, d’aver monde au ras, de n’espiar mei davant que calhavèras, penas[vii] e aigas en pindòla, que s’èra tot des•hèit, tot pallit coma un Ecce Homo.
Ja que lo son voler e hosse deus solides, lo son còrps no’s contentava mei tà dromir deu jaç de las cabanas. Que s’avó a véner la tropa pusque non podè mei amontanhar.
Anèra luenh, atau ?
Un dia qui èran au cornèr Janin e Menon, Janin, qui tossiquejava[viii] e a malaisa s’atrapava l’alet, que parlè a la soa molhèr :
— Uèra, que’m senti miélher ; qué me’n dises ?
— Tu que t’ac sabs, e digó l’auta.
— Miélher que soi, mes com non sabem quina òra avem de lhevada, bona o maishanta, que’m volerí prosejar drin dab tu.
— Parla lavetz, ci tornè heishuga, bèths dias a que’t vedi e que t’estudii com t’atelas a batalar hòrt dab la toa beròja de seror, mes que’m disí : “Vam se serèi totun, jo, aquiu per quauquarren !”
E Janin de Truvèrs, passant-se la man per la cara, e segotint lo cap com tà caçar lo vòl d’aqueras paraulas agrosas, que he :
— Hemna, tà que tant de lèds mots ? — e autanlèu la votz que’u se he mei amistosa —, au còrn deu gabinet, entre los plecs de las capas, qu’èi las sheis mila liuras qui tirèm de l’escabòt[ix] quan l’anèm véner.
— Ah ! e digó Menon, ah ! — e que semblè apressà’s drin deu son marit.
E dens la soa cabòla mau empastada, que’s disè : « Que credès de las m’aver estujadas, mes que las i aví trebucadas[x], ja, que las aví compdadas e tornadas a compdar mantun còp. »
Janin que perseguiva de la medisha votz :
— Que son aquerò dinèrs qui nse ganhàvam amassa, e que seré juste que’t demorèssen totas, mes…
— Qué, mes ? — se he l’auta contrariada, envereada, qué vòs díser atau ?
— No’t despaches tant de córrer, dèisha’m acabar, e puish a la toa aisa que diseràs çò qui volhas.
— Que m’ac pensi !
E la hemna, mudada per la malícia, que’s lhevava entà partir quan l’òmi l’atengó, per’mor qu’èra hòrt enqüèra, e que la he assèder.
— Anem, non tant de huec e de prèssa, assèd-te drin mei. Com non hem nat contrat, e perseguí lo malaut, n’as pas a crànher…
— Qué, crànher ? Se non las pòdi tocar bitara aqueras tarjas[xi] qui son mias, sus qui devi compdar, sus la toa paraula, quan non sias enlòc ? Entenes, pusqu’as enqüèra las sheis mila liuras au ton pochic, que sàpias de las me balhar.
— Mes, mes qu’èi tanben ua seror.
— M’estonavi ! Ara, que compreni. Vèn ! E qué’u deves a la toa seror ? Vèn — e Menon de Pelaprim de har l’uelh hissant[xii] e de sarrà’s las mans arpudas —, vèn, qu’ac vòs ? Que’n sia au ton grat.
— Au men grat, non, au grat de tots dus, hemna. La seror n’ei pas soleta, que s’a neurits sheis mainats, l’un d’aqueths qu’ei lo noste hilhòu[xiii], que’u volerí dà’u ua estrea, dus mila liuras, vòs ac ?
— Estreas que vòu har lo qui non n’a taus sons caishaus ! E jo qui t’èi seguit aus tons combats, qui t’èi suportat, bugadat, suenhat !
— Dus mila liuras, n’ei pas hèra.
— E qu’ac dises, tu !
La molhèr, qui s’alugava[xiv] de mei en mei, que començava de gahar las cadièras, de las getar per tèrra, de’s segotir lo mochoèr qui avè suu cap e de cridar : « Miserablòt ! Be n’avèn pòc d’entelligéncia quan te hen vàder ! Qué’u devi jo a la toa seror ? Balha’u tot çò de ton, mes a çò de men non tòques, ja m’entenes ? »
E Menon de Pelaprim que passè tà dehòra coma un cotre[xv]. Que la cerquèn tot lo ser, per vias e carrèras, en çò deus vesins, lo long deu Gave…
« E’s seré au mensh negada ? » disè lo frair a la seror.
E la seror de tornà’u : « Que serà hreda l’aiga ! Mes non volerí èster causa d’ua peleja enter vosauts. Que t’i as a víver, se no’m vòu dar nat sòu, dèisha-l’ac, que’us se guardi, vèn, aqueths dus mila. »
Coma fatigats de cercar, ja se n’anavan tà casa a lutz d’escur, véder se s’èra au mensh estujada en quauque crampa, quan l’avón devath la sèga[xvi] deu vergèr, estenilhada[xvii] de tota la longor de la bèstia, dens la gèrba gohida[xviii].
— Qué hès aquiu, hemna, en dangèr de gahar gran mau ?
— Pas pro tà hà’m morir ! ci tornè.
E non podón tirà’n arren mei.
Un dia, com Janin de Truvèrs se passejava enqüèra, qu’anè cuélher la soa seror :
— Ja sabes quin èm despuish acera auhèrta[xix], vòs la viéner drin apatzar ?
— Com tu volhas, mes se’m ved dab tu, be serà hicar lenha dens lo brasèr ! »
La seror qu’èra totun vienguda ; non s’i pòt contrariar un morimon. Qu’avè sajat de parlar :
— Anem, hicatz-ve d’acòrd. N’ètz que dus, n’avetz pas tandas misèras que d’auts ; n’avetz pas tant a pensar de trobar lo dequé de tot dia tà sèt o ueit bocas, e pelhas, e davantaus, e pantalons, e caièrs e qué sèi jo !
— Ei ta cantà’m aquera cançon qui ès arribada ? » e digó mespresiva la Menon de Pelaprim.
E sus aqueths mots, non s’èra mei dada a nat tribalh, ne botjava guaire deu còrn deu huec. Aquiu, acorrocada[xx], dens lo hum deus escarbòts[xxi], sense voler mei ne minjar ne béver quan lo ne presentavan.
Janin, d’aqueths segotits[xxii], que s’avó a hicar au lheit. La soa seror que hasè camins tot lo dia tà potinguejar[xxiii] l’un, tà sajar de har parlar l’auta. Puish l’aulhèr qu’avó nueits hèra maishantas e que l’estremoncièn[xxiv]. Un ser, la lenga que’u s’èra dravada e no’s mudava de nat membre ; l’alet que’s hasè tanben braca e l’apriga deu lheit qu’èra com suslhevada a cada aledada.
« Menon, e digó la seror, non crei pas que lo frair e sia long ! »
Sense nat gèste, sense ua paraula, sense un còp d’uelh tau lheit on la soa companhia e s’anava morir, la molhèr que’s tirava deu cornèr e que se n’anava tà l’auta crampa.
Quan lo caló amortalhar[xxv] : « Dab qué lo cau vestir ? e digón los vesins ; que caleré lo costume d’esposar[xxvi], se au mensh l’ac botan, e tanben los linçòus. »
Arrés non responè ; la seror, clavada, non gausava botjà’s.
E Menon de Pelaprim, on èra ? Que la cerquèn bèras pausas, e que l’anèn tustar emparada a la frinèsta qui da sus los vergèrs, aquiu que’s hresquejava dab l’aire nueitiu cargat de sentors qui l’arribavan. Dehòra, qu’èra dongas la prima, la vita dens la soa plasença e la soa beror, deguens, la malura hastiau e la mort excusèra[xxvii].
— Menon ? he tot docinas ua vesia.
— Qué vòs ?
— Ja sabes que nse cau linçòus tà amortalhar lo defunt.
Era, sense virà’s de cap tà la qui parlava, que getè un plegòt de claus[xxviii] au miei deu sòu en díser totun : « Linçòus ? Que son au gabinet, aquiu qu’avetz las claus. »
Mes com la vesia las s’amassava, e anava tau gabinet, e paupava dens las pièlas de linge, Menon darrèr que vienè : « Dèisha’m har ! »
E que’us compdava, un, dus, tres, dinc a sheis ! E que horniva : « Aquiu que n’averatz bessè pros. »
Quate deus beròis que’n penón adentorn deu lheit, e dus, los mei usats, que servivan a troçar lo còrps de l’aulhèr.
« Praube frairon ! e hasè la soa sòr, en dants los darrèrs gatges[xxix] aus òmis qui l’amortalhavan, lo chapelet, la crotz, lo voèle, los ciris, praube, non t’averàs vist que maishant temps ! Aqueras aulhas be te’n costavan quant de corrudas, quant de dromidas dab la pelha gohida ! Mes jamei no’t trompès, Diu m’ac perdoni, com de volé’t maridar. Aqueth dia, si, que hes lo gran pecat… »
Plorar que volora, mes, e poder !
Que digó totun enqüèra a votz baisha : « Que’t hosses demorat dab nos, quan n’i a tà sèt que n’i a tà ueit. No’t demandèra lo men òmi que drin d’ajuda entre gèrbas e ardalhs[xxx], aver l’uelh suu bestiar peus peisheders, gavidar los mainats ; non, jamei non los ensenham pro. »
Espiant enqüèra aquera cara qui batlèu non vederé mei, honida[xxxi], la seror que se n’anè càder sus ua cadièra. E un plorar !
« Plora, ce’u disè ua vesia, de plorar qu’ei a còps ua bèra gràcia ! Vèn, no’t botges, e se’t parla, tà qué tornà’u responsa ? Vèn, non, non gausarà cercar de brut davant lo còrps enqüèra tèbe deu son marit ! »
Mes arreganhada[xxxii], los uelhs esvarjats[xxxiii], los braç anius, Menon que pareishè sus la pòrta. Deus sons pès empertinents, que patassejava[xxxiv] e que s’apressava deu lheit, non tienè compde de las hemnas, de las velhadoras qui èran aquiu ajulhadas ; que semblava espiar longadaments aqueth còrps alongat dens la blangor eternau de las telas e deus ciris.
Qué s’anava passar ? Los pòts torçuts e los uelhs herotges, que he lavetz : « E totun, òmi, los qui tocaràn los dus mila qui m’aví estauviats, qui m’aví sudats, n’an pas avut de qué troçà’t, qu’a calut que m’ac tirèssi deu men gabinet, e tu, tu que t’ès volut ajaçar dens los mens linçòus ! »
Miquèu de CAMELAT
[i] marmostejar: arroganhar
[ii] cargatiu: fr. « encombrant », « embarrassant »
[iii] aulhada: tropèth d’aulhas
[iv] engalinaire: f. séducteur ; temps engalinaires : « l’époque où l’on cherche à séduire »
[v] miussat: fr. « sorte de soupe au lait »
[vi] encrocar : fr. « faire se recroqueviller »
[vii] pena : fr. « falaise » (en montanha)
[viii] tossiquejar : tossir de hiu
[ix] l’escabòt : lo tropèth
[x] trebucar : fr. « trouver par hasard »
[xi] tarjas : sòus
[xii] uelh hissant : fr. « œil méchant » (litt. dardant)
[xiii] hilhòu : fr. « filleul »
[xiv] alugà’s : fr. « s’irriter », « s’énerver »
[xv] cotre : tron, ací eslambrec
[xvi] sèga : plèish brocut, fr. « haie épineuse »
[xvii] estenilhada : estenuda de tot lo còrps, fr. « étalée »
[xviii] gohit : trempe (per’mor deu seren)
[xix] auhèrta : escadença, fr. « occasion », « circonstance » ; despuish acera auhèrta : fr. « depuis la dernière fois »
[xx] acorrocada : pelotonnée
[xxi] escarbòt : fr. « tison »
[xxii] d’aqueths segotits: fr. « à cause de ces émotions »
[xxiii] potinguejar : suenhar dab potingas (fr. « médicaments »)
[xxiv] estremonciar: fr. « administrer l’extrême-onction »
[xxv] amortalhar : vestir lo defunt dab vestissis pròpis, abans las aunors
[xxvi] lo costume d’esposar : lo costume de nòvi deu defunt
[xxvii] excusèr : sournois
[xxviii] un plegòt de claus : fr. « un trousseau de clés »
[xxix] gatges : utís, ací ahars
[xxx] enter gèrbas e ardalhs : enter la sason de hejar (fr. « la saison de la fenaison ») e la d’ardalhar (fr. « celle du regain »)
[xxxi] honida : fr. « détruite » (moraument)
[xxxii] arreganhada : fr. « grondante »
[xxxiii] los uelhs esvarjats : fr. « les yeux égarés »
[xxxiv] patassejar : dar còps de “pata”, qad de pè
Que i avè quauque temps dejà qu’un amic e m’ahiscava a “tiéner” un blòg, quan decidii de crear aqueste. Los legedors de la prumèra òra, se n’i demora, que’s bromban lhèu quin definivi “Dia per dia”, a las prumerias, com “un blòg on s’i parlava de tot, en occitan”. E que continua de s’i parlar de tot, puishqu’an podut léger ací ua seguida de bilhets suu Nan qui a perdut la soa reeleccion, o qui la rubrica “Sostien a la causa tsigana” a ganhat un article la setmana passada – lo prumèr despuish 20 mes. Que i avó, tanben, la rubrica “Dictatura psi”, en qui atacavi, non pas la psicanalisi, mes la soa omnipreséncia dens la societat d’adara, hèra sovent dab la forma de çò qui aperavi la “psicanalisi de pacotilha”. N’èi pas cambiat d’avís sus aqueth subjècte, mes ne’m vaga pas mei de m’i interessar.
Mei tard, lo blòg que’u definii com un “jornau intime”, e que demora d’aquera tempsada la rubrica “Lo brut e la furor”, de qui lo darrèr bilhet e data deu 5 de julhet 2010.
Apuish, per rasons personaus que barrèi lo blòg per quauques mes, non pas en lo destrusint (ne’s pòt pas), mes en esglachant los articles. Ne v’estonetz pas, atau, se l’article mei ancian (“Dètz vertats desagradivas sus la Bòsnia”) a la data deu 22 de seteme 2008 : qu’ei un article deus qui estón esglachats, e que’u recuperèi sus Internet Archive. Que son quauques uns en aqueth cas, a non pas portar la data a qui estón escriuts. Que n’i tanben quauques uns qui èran sus la prumèra version deu blòg e qui ne podoi pas recuperar. Per exemple, la rubrica “A l’entorn d’Arantxa” que comptava tres o quate article e no’n podoi recuperar qu’un.
Que i a tanben un gran vueit enter lo 7 de deceme 2009 e lo 25 de junh 2010 : los tribulòcis de la vita que’vs prenen tròp d’energia, a bèths còps, entà qu’ajatz enveja de v’ocupar d’un blòg…
Despuish aquera data, “Dia per dia” qu’a trobat un navèth estille, dab articles mei frequents qu’abans e subertot ua tematica hèra mei centrada sus las preocupacions de la majoritat deus qui legen en occitan : la lenga nosta, e la literatura nosta, de qui e’vs vieni parlar tot còp qui èi lejut un libe en occitan – e que s’escad qu’aquestes torns que’m soi gahat a tornar léger tota la mia bibliotèca occitana (ne son pas tanpòc centenats de libes), per’mor d’aquò los articles que’s segueishen, aquestes torns, dens la rubrica “Lecturas”.
Mes au gusmeth de tots los cambiaments qui a “Dia per dia” a conegut a tot long d’aquestas annadas, ua causa n’a pas cambiat : aqueste blòg que’u voloi tot en occitan, e tot en occitan que demora e que demorarà. Endavant donc, caras legedoras e cars legedors, entaus cinc ans qui vienen, dab lhèu enqüèra quauques cambiaments en camin, en esperant que lo 27 de mai 2017 e poderam celebrar lo detzau cap d’an…
Henri Espieux, Histoire de l’Occitanie
En començant aqueste libe, qu’èi avut paur que lo patriotisme de l’autor e’u mièsse a har un obratge qui ne’s podosse pas mei qualificar d’« istòria » au sens scientific deu tèrmi ; qu’ei de mau préner au seriós un libe d’istòria on legem frasas com aquesta : “Avec les débuts du premier millénaire avant Jésus-Christ, les Celtes font leur apparition sur le territoire occitan”, qui sembla de pausar l’existéncia d’ua Occitania abans l’Occitania. Qu’ei com s’un istorian franchimand escrivè “la France”, “le territoire français”, entà parlar d’eveniments aparits abans lo partatge de Verdun (843), n’auré pas nat sens e que seré suspècte d’arrèrpensadas nacionalistas. Que de taus falsificacions ajan existit dens l’istoriografia franchimanda, ne’n dobti pas ; mes a l’òra on aquesta a deishat, en ua larga mesura, d’estar au servici de l’ideologia nacionau francesa, que seré de dòu har que deu costat occitan e cometóssem de taus excès.
Aviat per aqueth camin de parlar d’Occitania abans l’aparescuda de la lenga d’Òc, l’autor que presenta la conquista romana com la prumèra conquista deu noste país (e la qui mièn tà tèrmi los reis de França com la segonda, donc). Mes n’a pas nat sens. Que’ns presente la Confederacion arvèrna, que’ns parle de Massalia, òc, mes l’Occitania qu’ei gessida de la romanitat. Se lo nòrd de la Gàllia èra tot sancèr cèlta (dab infiltracions, recentas, d’elements germanics), l’Occitania que’s compausava de mei d’un pòble, cèltas, ligurs, ibèrs, grècs, e plan solide los aquitans, los “davancèrs” deus gascons, de qui Espieut e sembla ignorar l’existéncia – e que’u podem excusar puishqu’en aquera tempsada, los istorians ne’us avèn pas sabuts distinguir deus ibèrs – ; e que realizèn los romans l’unitat d’aqueths pòbles, crusòu de la civilizacion occitana de l’Edat Mejana. Aquò segon jo qu’ei essenciau, e per’mor d’aquò que tròbi hèra mau escaduda la faiçon qui a de parlar de la conquista e de l’“ocupacion” romana. Qu’ei ua error de punt de vista màger.
Mes un còp hèitas aqueras duas resèrvas, qu’avem ací un obratge de grana valor e qui, au cap de quaranta ans, e’s merita enqüèra que’u lejan. Essai mei que manuau d’istòria, qu’ei conhit de vistas e de reflexions qui pòden enqüèra estar frutècas. Per exemple, destecant las caracteristicas de la civilizacion occitana classica, que’ns parla Espieut de la “romanitat” de l’Occitania illustrada peu son estacament au dret… roman conservat peus visigòts, mes tanben per juristas locaus, e renovelat per l’apòrt deu Còdi Justinian arribat au noste país au sègle XIIau (lo Nòrd qu’avè lo dret costumèr), o, mei baish, que ns’amuisha l’Occitania romanica en arquitectura contra lo Nòrd gotic, entà díser en conclusion : “Bien évidemment, les Français n’ont pas détruit la civilisation occitane, comme disent certains… Mais les siècles aidant, ils l’ont étouffée peu à peu.” Aquera afirmacion, capitau dens lo caminament de la pensada de l’autor puishque s’estaca apuish a cercar los elements de permanéncia de la civilizacion nosta capvath los sègles, qu’estonarà tots los qui pensavan que fin finala, enter lo tractat de Meaux (1229) e mai de 1968, n’i avè quasi arren ! E de’ns parlar Espieut de l’influéncia de la civilizacion occitana sus la França deu nòrd. Non vau pas desglarar – que passaré lo format d’un bilhet de blòg – totas las vistas de l’autor, navèras a l’epòca e malaja ! sovent enqüèra uei, qui’s meritan que se n’empensen ; mes se podetz trobar lo libe en çò d’un boquinista o en ua bibliotèca, que’vs conselhi de’u léger, que s’ac vau.
De mei, aqueste volume n’ei pas que l’arrevirada, per Joan Revest, de l’originau publicat en occitan, en çò de Lo Libre occitan en 1968. Ad aquera epòca, l’occitan qu’èra conquistador e que podèn concéber qu’un libe d’istòria e’s publiquèsse en occitan ; au dia de uei, l’occitan ne s’emplega pas qu’entà las òbras literàrias (e tanben dens la premsa, vertat qu’ei). Perqué ? Ne seré donc pas fenit lo “temps de la vergonha” ? E serén alienats los “occitanistas”, o qui se’n creden ?
Henri Espieux, Histoire de l’Occitanie, Centre Culturel Occitan, 1970.


c: text/html

text:
La Micòca
Lo site preïstoric de La Micòca se tròba a las Aisiás de Taiac, en Sarladés, dins la region istorica de Peiregòrd. Garda de nombroses vestigis litics del Paleolitic inferior. Ne venon sensiblament los noms de Micoquian e de Taiacian, culturas arqueologicas del Paleolitic Inferior.
Istoric[modificar | modificar la font]
Conegut dempuèi 1895, Emili Cartalhac, Otto Hauser e d'autres i menèron de furgs nombroses, de còps pauc metodics fins a aqueles de Denis Peironin de 1926 a 1932, que descriguèt la sequéncia estratigrafica en i destriant 15 jaces comprenent 6 nivèls arqueologics.
L'industria litica foguèt estudiada per Francés Bordas que i entreprenguèt un furg en 1956.
Al començament dels ans 1970, la sequéncia foguèt revisada un primièr còp per Henri Laville e Joan Felip Rigaud, puèi aqueste darrièr en associacion amb André Debénath i condusiguèt de furgs novèls de 1989 a 1997.
Una revision de l'istòria sedimentària del depaus foguèt publicada per Jean-Pierre Texier e Pascal Bertran en 1993.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L'Illa de Sòrga
L'Illa de Sòrga ( L'Isle-sur-la-Sorgue en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Vauclusa .
La vila a recebut per escais La Venècia Provençala (coma Lo Martegue dins lei Bocas de Ròse) o La Venècia Comtadina en referéncia au Comtat Venaicin dont L'Illa faguèt part.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
L’Illa de Sòrga tèn son nom dau riu de Sòrga que nais a quauquei quilomètres en amont de la Fònt de Vauclusa. Lo riu se devesís en canaus nombrós que fan adonc paréisser la vila coma un gropament d'illas.


text:
Alan Turing
Alan Mathison Turing (Maida Vales, Londres, 23 de junh de 1912 - Wilmslow, 7 de junh de 1954) foguèt un matematician anglés. Trabalhèt dins divèrses domenis coma l'informatica teorica, la criptoanalisi o mai l'intelligéncia artificiala. Es considerat lo paire de l'informatica modèrna.
Turing portèt divèrsas contribucions dins l'informatica teorica e l'intelligéncia artificiala coma la maquina de Turing, la computabilitat universala o lo tèst de Turing. Trabalhèt amb los servicis d'intelligéncia britanics, e long de la Segonda Guèrra Mondiala, a Bletchley Park, lo centre de criptografia britanic, dirigiguèt durant cèrt temps lo Hut 8, la seccion responsabla de la criptoanalisi navala alemanda. Desvolopèt mantuna tecnica per poder legir los còdis alemands, inclosa la "bomba", una màquina electromecànica que podia trencar el codi de la maquina alemanda de criptografia Enigma. Aqueste eveniment foguèt crucial dins lo debanament de la Batalha de l'Atlantic. Foguèt lo primièr scientific que utilizèt d'ordinadors amb d'aplicacions a las matematicas.
Per encausa de son omosexualitat foguèt caçat en 1952 pel servici d'intelligéncia britanic. Pr'amor d'anar pas a la preson, Turing acceptèt de se sometre a un tractament d'ormònas (estrogèns) que s'emplegava en aquel temps. Turing acabèt per se suïcidar en 1954 en manjar una poma que conteniá de cianur.
Lo 10 de setembre de 2009, aprèp una campanha sus Internet, lo primièr ministre britanic Gordon Brown s'excusèt pel tractament qu'aguèt de sofrir Turing aprèp la guèrra. Aprèp divèrsas iniciativas legislativas per lavar l'onor de Turing lo govèrn anglés decidiguèt finalament de li acordar una gràcia reiala lo 23 de decembre de 2013.


text:
Granda Muralha de China
La Granda Muralha de China (en chinés tradicional 萬里長城, en chinés simplificat 万里长城, Wànlǐ Chángchéng) es una fortificacion chinesa bastida a partir del sègle V abans de Crist e acabada al començament del sègle XVII pr'amor de protegir las divèrsas dinastias de las atacas dels Huns, dels Mongòls, dels Turcs, e autres grops etnics nomadas que venián de çò qu'es actualament Mongolia e Manchória. Maitas muralhas, sonadas generalament coma la Granda Muralha de China, foguèron bastidas tre lo sègle V abans de Crist, que la mai famosa n'es la que se construiguèt entre 220 BC e 200 BC pel primièr Emperaire de China, Qin Shi Huang. Aquesta muralha se situava mai al nòrd que la fortificacion actuala construïda pendent la dinastia Ming, e sos vestigis son escasses.
La Granda Muralha es l'estructura pus longa del mond facha per l'òme. S'espandís sus un territòri immens (6352 km), del còl de Shanhai a la Mar de Bohai a l'èst, al limit entre "China proper" e Manchória (la China del nòrd-èst), a Lop Nur dins la part sud-èst de la region autonòma de Xinjiang Uygur. Dins sa pus granda partida, la muralha delimita a la gròssa la frontièra entre lo nòrd de China e la Mongolia interiora.


text:
Vigariá
Una vigariá es una jurisdiccion administrativa medievala en Occitània e en Catalonha. Lo nom ven del luòc que i se teniá lo vicus, es a dire lo borg, d'una granda importància, pasmens sens èsser obligatòriament un cap luòc de ciutat.
Apareguda a l'epòca carolingiana, la vigariá èra d'en primièr lo sèti d'una jurisdiccion civila e criminala facha al nom del comte o del vescomte. Pasmens, amb lo declin del poder local e l'aumentacion del poder de las jurisdiccions reialas, la vigariá venguèt la juridisccion mai pichona, s'ocupant dels afars corrents. Foguèt administrada per un viguièr, es a dire un jutge que sas competéncias variavan, segon las regions e las epòcas, de jutge de cort d'assisas a aquel del jutge de patz rural.
Las vigariás desapareguèron en granda majoritat jos Loís XV en 1749, aprèp un edicte suprimissent las jurisdiccions pichonas.
Pasmens, dins fòrça regions coma en Provença, demorèron entrò la Revolucion. En Lengadòc, Roergue e Carladés, venguèron de tribunals de primièr gra d'apèl.


text:
1854
Aquesta pagina concernís l'an 1854 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 2 d'abril: Comença de se publicar a París "Le Figaro", primièr coma setmanièr e dempuèi 1866 coma quotidian.
- 4 d'abril: Nòças, a Viena, de l'emperaire Francés Josèp Ièr d'Àustria d'Àustria amb l'emperairitz Sissi.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la Guèrra de Crimèa que dominèt l'annada dins l'Empèri. En genier, lei Francobritanics intrèron dins la Mar Negra. En febrier, demandèron ai Rus de se retirar de Moldavia e de Valaquia e, en fàcia de l'abséncia de respònsa russa, declarèron la guèrra lo 25 de març. Un còrs expedicionari foguèt mandat en direccion de Crimèa. Lo 20 de setembre, averèt la batalha de l'Alma puei aquela de Balaklava que li permetèron de començar lo sètge de Sebastòple.
America[modificar | modificar la font]
Veneçuèla[modificar | modificar la font]
Abolicion de l'esclavatge.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Contuniacion dei combats còntra la Revòuta Taiping que foguèt blocada per lei tropas imperialas. D'efècte, sus lo frònt de Pequin, l'armada taiping arribada a Tianjin en octòbre de 1853 foguèt batuda per lei fòrças Qing e obligidas de se retirar dins de condicions malaisadas. Dins la region de Hunan, lei Qing averèron una autra batalha importanta lo 24 de julhet au lac Dongting que permetèt de protegir Changsha. Enfin, lòng dau fluvi Yangzi, la vila de Wuhan, foguèt ocupada per lei dos camps dins lo corrent de l'annada. Demorèt finalament sota lo contraròtle Qing.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de març - Paul Ehrlich, scientific alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1915)
- 15 de març - Emil Adolf von Behring, mètge alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1917)
- 22 d'abril - Henri La Fontaine, avocat e activista francés, Prèmi Nobel de la Patz (m.1943)
- 29 d'abril - Henri Poincaré, matematician, fisician e filosòf francés de las sciéncias (m.1912)
- 15 de mai - Joan Psycharis, lingüista grèc-occitan (m. 1929)
- 16 d'octobre - Oscar Wilde, escrivan irlandés (m.1900)
- 18 d'octobre - Karl Kautsky, teorician marxista (m.1938)
- 20 d'octobre - Arthur Rimbaud, poèta francés (m.1891)
- 5 de novembre - Pau Sabatièr, quimista occitan, Prèmi Nobel de Quimia (m.1941)
- 21 de novembre - Papa Beneset XV (m. 1922)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de julhet - Georg Simon Ohm, fisician alemand (n.1789)
- 9 de decembre - Almeida Garret, escrivan portugués (n. 1799)
- 15 de decembre - Kamehameha III, rei d'Hawaii (n. 1814)?


text:
Ademuz
Ademuz (en castelhan e aragonés Ademuz, en catalan Ademús) es una pichona comuna de 1242 estatjants, de lenga castelhana (ancianament de lenga aragonesa), situada dins lo País Valencian. Es la capitala de la comarca del Rincón de Ademuz, qu'aperten al País Valencian e a la província de Valéncia. La comarca del Rincón de Ademuz ten la particularitat d'èsser un enclavament valencian completament enrodat per l'actual territòri de Castelha-La Mancha e Aragon.
La construccion pus anciana de tota la comuna es la glèisa apelada de la Huerta, del sègle XIV. Per la comarca passa lo flum de Turia.
Auèi, l'activitat es concentrada dins una sola avenguda, apelada "Avinguda de Valencia", ont se tròban la màger part dels comèrcis.


text:
Géfosse-Fontenay
Géfosse-Fontenay es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna littorale de la baia de las Veys a l'extrèm oèst del Calvados, Géfosse-Fontenay se tròba a 4,5 quilomètres de Isigny-sus-Mar e gaireben a ieu-distància dintre Bayeux (29 km) e Sant-Lô (27 km). La municipalitat se situa dins lo país del Bessin e en lo Parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin.
Commune littorale de la baie des Veys à l'extrême ouest du Calvados, Géfosse-Fontenay se trouve à 4,5 kilomètres d'Isigny-sur-Mer et presque à mi-distance entre Bayeux (29 km) et Saint-Lô (27 km). La commune se situe dans le pays du Bessin et dans le Parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1861, Géfosse (193 abitants l'an 1856) absorbeix Fontenay (162 abitants)[3] Al sud-oèst del territòri.
En 1861, Géfosse (193 habitants en 1856) absorbe Fontenay (162 habitants)[4] au sud-ouest du territoire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 11 de març 2010 e ficha ligada (Fontenay).
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Géfosse-Fontenay », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 11 mars 2010 et fiche liée (Fontenay).


text:
M26 Pershing
Lo carri M26 Pershing es un carri pesuc estatsunidenc desvolopat a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. L'objectiu èra de produrre un carri capable de luchar còntra lei carris alemands de la fin de la guèrra qu'èran fòrça superiors au M4 Sherman. Intrèt en servici en 1945 e demorèt utilizat per l'armada estatsunidenca fins ais annadas 1950. Après la guèrra, foguèt tanben adoptat per França, per Belgica e per Itàlia.
Participèt a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala e a la Guèrra de Corèa. Còntra lei blindats alemands, èra capable de rivalizar amb un Tigre I o un Panther mai demorèt totjorn inferior au Tigre II. En Corèa, èra superior ai carris d'origina sovietica T-34 qu'aguèron de dificultats per pertusar son blindatge. Pasmens, a partir de 1950, lei combats entre carris venguèron rars e lo carri venguèt mau adaptat au teatre dau conflicte en causa dau relèu malaisat de Corèa e de sa velocitat febla. Per aquela rason, foguèt pauc a pauc remplaçat per lo M46 Patton.


text:
Gran Prèmi de Pau
Lo Gran Prèmi de Pau qu'ei ua corsa d'autos annau qui s'escad cada an a la dimenjada de Pentacosta. Que ho estreat en 1901 mes que s'escadó regularament sonque a partir de 1933. A la debuta que ho ua competicion de formula 1 e 2 mes la creishença de la poténcia deus motors navèths que rendó inadaptada a la formula 1 aquera competicion urbana per carrèras tròp estreitas e costejadas d'abitacions e d'arbos. Juan Manuel Fangio que ho uns deus darrèrs a ganhar lo prèmi dab ua formula 1. En 1964 Lo Gran Prèmi de Pau qu'abandonè la formula 1 entà passar sonque a la formula 2 e a la formula 3 en 1985.


text:
Guishe
Guishe (AFI: [giʃə]) (Gixune en basco, Guiche en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània. Que constituiva ua comtat deu Ducat de Gramont. Que participè au Biltzar de Labord de 1763 a 1789, mes demorant restacada judiciàriament a la Senescaucia de Càmer. Que hè partida deu Bascoat (país administratiu) dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Lo gentilici qu'ei guishòt -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los arrius d'Ador e de Bidosa que traucan lo vilatge.
Las comunas tòcatocantas que son Senta Maria de Gòssa e Sent Laurenç de Gòssa dens las Lanas au nòrd, Hastings dens las Lanas a l'èst, Samas en Baisha Navarra au nòrd-èst e Bardòs e Urt au sud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Que s'i trobava l'unica gara ferroviària deu canton de Bidaishe, la gara de Samas-Guishe, suber la linha de Tolosa a Baiona, qui esté inaugurada en 1912 e qui arcuelhó viatjaires dinc a la dusau meitat deu sègle XXau e qui esté clausurada dens los ans 1970.
La basa economica de la comuna qu'ei l'agricultura, mes tanben ua indústria de fabricacion de mòbles. Dinc a 1991 que s'i espleitava ua peirèra de calcari.


text:
1761
Aquesta pagina concernís l'an 1761 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Batalha de Panipat que s'acabèt per una desfacha dei Marathes còntra l'armada menada per leis Afgans. Aquò empachèt lei Marathes de conquistar Delhi e mantenguèt un Empèri Mogòl independent mai d'ara endavant reduch a la region de sa capitala.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Invencion de la percussion per lo mètge austrian Leopold Auenbrugger (1722-1809) permetent d'estudiar certanei modificacions dins lei cavitats toracicas e abdominalas.


text:
Fonèma
Lo fonèma es l'abstraccion del son, es a dire, la realizacion ideala d'un son sens prene en compte sa prononciacion fisica vertadièra dins un contèxte concret. De còps, arriba qu'un fonèma (ideal) siá representat per de sons (fisics) diferents segon lo contèxte. Cada lenga ten un nombre concret de fonèmas, qu'agisson coma d'unitats minimalas pr'amor de distinguir de significats diferents entre las paraulas.
Los fonèmas se pòdon transcriure unitàriament gràcias a l'alfabet fonetic internacional, (AFI; en anglés: IPA, International Phonetic Alphabet).
Los fonèmas son l'objècte d'estudi principal de la fonologia, una de las brancas de la lingüistica (e de la filologia).


text:
Chiroptera
L'òrdre dels quiroptèrs (Chiroptera) es un òrdre de mamifèrs volants, comunament apelats ratapenadas (var. ratapinhata). L'òrdre dels quiroptèrs es lo segond dels mamifèrs en nombre d'espècias (prèp de 950), es davançat per l'òrdre dels rosegaires. Çaquelà, sembla qu'aqueste òrdre siá lo primièr en nombre d'individús (dos tèrces dels mamifèrs vivents son de ratapenadas).
La caracteristica mai remarcabla de las ratapenadas es que sas patas de davant son desvolopadas coma d'alas, çò que fa qu'es lo solet mamifèr del mond capable de volar d'un biais natural; d'autres mamifèrs, coma los esquiròls volants e qualques marsupials pòdon planar sus de distàncias limitadas mas son pas capables d'un vòl vertadièr sostengut. Lo nom de Chiroptera se pòt traduire a partir dels mots grècs per "man ala," coma l'estructura de l'ala dobèrta es plan semblanta a la d'una man umana dubèrta, amb una membrana (patagium) entre los dets que s'espandís tanben entre la man e lo còs.
S'estima qu'existisson aperaquí 1100 espècias de ratapenadas dins lo mond, çò que representa gaireben 20% de totas las espècias de mamifèrs. Environ 70% de las ratapenadas son d'insectivòrs. Del demai, la màger part se noirisson de frucha e de sos sucs; tres espècias se noirisson de sang e qualques autras caçan de vertebrats. Aquestas darrièras ratapenadas incluson las Phyllostomidaes d'America Centrala e d'America del Sud, e las ratapenadas pescairas (Noctilionidae) que se noirisson de peis. Almens doas espècias conegudas de ratapenadas se noirisson d'autras ratapenadas: la ratapenada espectrala o American False Vampire bat e la macroderma gigas d'Austràlia. Malgrat lo clima freg, existisson sièis espècias de ratapenadas en Alaska.
Qualques espècias pus pichonas de ratapenadas son d'importantas pollinizairas de cèrtas flors tropicalas. D'efièch, divèrsas plantas tropicalas se trapan ara totalament dependentas d'elas, pas solament per la pollinizacion, mas per l'espandiment de sas granas après aver manjat sos fruches. Aqueste ròtle explica las preocupacions per l'environament quand una ratapenada es introduita dins un contèxt novèl. Tenerife nos porgís un exemple recent amb l'introduccion de la Rosseta egipciana.


text:
Maridatge
Lo maridatge o matrimòni es un ligam entre doas personas per fornir un quadre d'emparament mutual o d'emparament de la descendéncia. Pòt èsser motivat per d'interèsses personals, economics, sentimentals, d'emparament de la familha o coma mejan d'obténer mantun avantatge social.
Lo matrimòni pòt èsser civil o religiós.
Los dreches, devers e condicions requeridas pel matrimòni son diferents, segon l'ordenança juridica. En França, contràriament al PACS, lo maridatge es solament dobèrt als parelhats de sèxes diferents.


text:
Chazeuil (Nièvre)
Chazeuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La siá superficie es d'unitat|461|a {{}}, la municipalitat es proprietari de 8 li cal bòsc e de 20 li cal de tèrras en l'Anet, #lo que se tira en lo Beuvron. A la separacion de las rotas principalas, la municipalitat se étire la longitud de la vallée verdoyante del Porteau, a partir de la siá font, e que # an situat sus el dos lavoirs.
Sa superficie est de 461 ha, la commune est propriétaire de 8 ha de bois et de 20 ha de terres dans le Canard, lequel se jette dans le Beuvron. A l’écart des routes principales, la commune s’étire le long de la vallée verdoyante du Porteau, à partir de sa source, et sur lequel sont situés deux lavoirs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina del nom de la municipalitat a doas versions :
- Casottum, pichon ostal, derivat del latin #plaçar, ostal
- Cassus oculus (cas-ottum, pichon ostal) de contunh Chazeuil-Lavault (la vallée)
Senhor de Chazeuil
L'origine du nom de la commune a deux versions :
- Casottum, petite maison, dérivé du latin casa, maison
- Cassus oculus (cas-ottum, petite maison) puis Chazeuil-Lavault (la vallée)
Seigneur de Chazeuil
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 3 E 8 / 4 - Archiu del notaire Edme Gaudinot (Champlemy) - Archiu départementales de la Nièvre
- ↑ 3 E 8 / 4 - Archives du notaire Edme Gaudinot (Champlemy) - Archives départementales de la Nièvre


text:
Ars antiqua
En musica medievau, l'Ars antiqua que hè referéncia a l'estil de musica sacrada compausada de cap a las annadas 1170 e 1310.
Aquesta tempsada qu'incluseish l'Escòla de Nosta Dauna de París e son compositors mei coneguts : Léonin e Pérotin. La loa produccion qu'ei constituida de motets e que vedon a néisher la notacion deu ritme, vadut necessària merces a la mecla complèxa de las votz dens los motets.
L'ars antiqua generaument n'incluseish pas la musica seculara deus trobadors, de la medisha epòca, ni deus trouvères e que s'opausa a l'ars nova qui lo succedeish.


text:
Sinapsida
Los Sinapsida o sinapsids qu'ei un deus dos grops d'amniòts (los vertebrats que ponen ueus durs, a l'origina entar vàder terrestres donc), au costat deus sauropsids. Qu'ei definit per la preséncia d'un sol horat temporau sus lo crane. Uei qu'amassa pas sonque lo grop deus mamifèrs mes qu'ei un hèra mei ancian puei que son aparesihuts au Cabonifèr superior. Dehens aqueth grop que son donc tanben amassats d'autas bèstias pròches deus mamifèrs donc, mes uei desapareishuts (un dus mei famós) siant lo dimetrodon.


text:
El Niño
El Niño es un fenomèn meteorologic de l'Ocean Pacific, conegut dins lo monde scientific jol nom de ENSO (El Niño-Southern Oscillation - El Niño Oscillacion del Sud). Provòca de damatges d'escala mondiala, afectant l'America del Sud, Indonesia e Austràlia.
Lo nom de "El Niño" es degut als pescadors del pòrt de Paita al nòrd de Peró qu'observèron que las aigas del sistèma de corrents de Chile a Peró o corrent de Humboldt, que circula del sud al nòrd davant las còstas de Peró e Chile, s'escalfan a l'epòca de las calendas quand los bancs de peissons fugisson cap al sud, a causa d'un corrent caud venent del golf de Guayaquil (Equator). Aquel fenomèn foguèt nomenat Corrent del Niño.
Es un fenomèn atestat dempuèi mai de quaranta mila ans d'istòria climatica.
Somari
- 1 Desvolopament del sindròme
- 2 La Niña
- 3 Los efèctes
- 4 Estudis e prevision del fenomèn
- 5 Observacions
- 6 Un fenomèn mondial
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
- 9 Ligams extèrnes
Desvolopament del sindròme[modificar | modificar la font]
L'episòdi prodromic comença dins l'ocean Pacific tropical, prèp d'Austràlia e Indonesia, e amb aquel demenís la pression atmosferica dins de zònas fòrça alunhadas entre elas, se produson de cambis dins la direccion e dins la velocitat dels vents e se desplaçan las zònas de las pluèjas dins la region tropicala.
Dins las condicions normalas o Condicions Neutras, sus la còsta sudamericana, existís un corrent d'aiga freda nomenat Corrent d'Humboldt plen de nutriments que circula cap al nòrd; los vents alisis (que bufan d'èst a oèst) acumulan una granda quantitat d'aiga e calor dins la partida occidentala d'aquel ocean, dins la zòna d’Austràlia e d'Indonesia. En consequéncia, lo nivèl superficial de la mar es aproximativament d'un mièg mètre pus naut en Indonesia causant alà umiditat e precipitacions. Sus las còstas del Peró e Equator, per contra, lo clima es mai sec [1] [2] [3] [4] [5]. Pauc a pauc, la diferéncia de la temperatura superficiala de la mar atenh aperaquí 8 °C entre ambedoas zònas del Pacific. Las temperaturas "fredas" se tròban en America del Sud perque pujan las aigas prigondas e produson una aiga rica en nutriments e manten l’ecosistèma marin. Pendent lo fenomèn de "la Niña" las zònas relativament umidas e plujosas se localizan dins l'Asia del Sud-Èst, mentre qu'en America del Sud es relativament sec.
Pendent el Niño los vents alisis venon mens fòrts o arrèstan de bufar, lo maximum de temperatura marina se desplaça cap al sistèma de corrents de Chile a Peró, qu'es relativament freda, e lo minimum de temperatura marina se desplaça cap a l'Asia del Sud-Èst. Aquò provòca l'aumentacion de la pression atmosferica dins l'Asia del Sud-Èst e la diminucion dins l'America del Sud. Tot aquel cambi se passa en un interval de sièis meses que, aproximativament, va de junh a novembre; ven fòrça fòrt e altèra lo clima.
La Niña[modificar | modificar la font]
Article principal: La Niña La Niña se referís a las condicions contràrias a l'ENSO, es a dire, temperaturas fòrça mai fredas sus las còstas sudamericanas. Abitualament la Niña succedís al Niño.
Los efèctes[modificar | modificar la font]
America del Sud[modificar | modificar la font]
Las consequéncias d'aquel fenomèn climatic apòrta dins las regions d'America del Sud pòdon èsser:
- Pluèjas intensas.
- Diminucion de l'intensitat del corrent d'Humboldt.
- Pèrdas de peisses per certanas espècias e creissença per d'autras.
- Formacion de nivolums generats dins la Zòna de Convergéncia Intertropicala.
- Periodas fòrça umidas.
- Bassa pression atmosferica.
Asia del Sud-Èst[modificar | modificar la font]
- Pluèjas raras.
- Refrescament de l'ocean.
- Bassa formacion de nívols.
- Periòdes fòrça secs.
- Nauta pression atmosferica.
- Escassetat d'aliments marins
- Culturas destruidas
- Manca d'aiga als rius
Dins lo Monde[modificar | modificar la font]
Consequéncias globalas:
- Cambi de circulacion atmosferica.
- Cambi de la temperatura oceanica.
- Pèrdas economicas dins las activitats primàrias.
- Destruccion d'abitacions.
- A la fin de 2006, lo Golf de Gasconha oriental coneguèt de precipitacions escassas provocant de secadas.
Estudis e prevision del fenomèn[modificar | modificar la font]
Los començaments de l'estudi d'El Niño[modificar | modificar la font]
- Sir Gilbert Walker e l'oscillacion australa
Scientific britanic e al cap del servici meteorologic indi, Sir Gilbert Walker foguèt encargat en 1920 en Índia, per trobar cossí preveire la monson asiatica. Metèt en contacte los scientifics sudamericans que li presentèron lo resultat de sos estudis suls efèctes locals d'El Niño. En estudiant aquelas donadas climaticas e atmosfericas capitèt de establir, en 1923, una relacion temporala entre las pressions atmosfericas a l'oèst e a l'èst del Pacific sud. En efècte, poguèt veire que la pression aumentava a l'oèst quand demenissiá a l'èst (fenomèn El Niño), e inversament. En consequéncia d'aquela situacion d'equilibri e de cambi, nomenèt aquel fenomèn Southern Oscillation (oscillacion australa).
Orientant sas recèrcas cap a l'oscillacion australa, Sir Walker capitèt de determinar, en 1923, un indici al qual son nom foguèt balhat. A per foncion de mesurar la diferéncia de pression entre l'èst e l'oèst de l'ocean Pacific. Quand l'indici aumentava, la pression èra elevada a l'èst del Pacific, e los alisis èran pus fòrts. Quand l'indici èra pus bas, los alisis èran mens poderoses, aportant d'ivèrns puslèu suaus en Canadà e en l'America occidentala. L'efècte acompanhava de secadas en Austràlia, Indonesia, Índia e de sectors africans.
Un de sos collègas l'ataquèt dins una revista scientifica, trobant « perfectament ridicula l'idèa que las condicions climaticas de regions del glòbe tan alunhadas una de l'autra posquèsson èsser ligadas entre elas ». Sir Walker respondèt que deuriá aver una explicacion pus precisa, mas que « exigiriá de coneissenças fisablas de las estructuras del vent a de nivèls diferents del sol ». Aquò implicava nocions e mejans d'observacion desconeguts en aquela epòca mas los metòdes de recèrca actuals verifican la teoria de l'indici de pression Walker.
- Jacob Bjerknes e lo fenomèn ENSO
Dins las decenias que seguèron, los cercaires estudièron las variacions climaticas se focalizant sus l'enigma de las illas deserticas del Pacific central eqüatorial. Aquelas illas, pasmens que recebon (segon las estatisticas climaticas americanas e canadianas) la meteissa quantitat de pluèja que lors vesinas luxuriantas, demòran desesperadament esterilas. En fach, aquela esterilitat es deguda a una variacion de l'indici de pression Walker: plan sovent, l'indici es puslèu elevat, entrainant de fòrça flacas de precipitacions annalas, e quitament pas cap. Pasmens, pendent un periòde que se repetís cada dos a sèt ans, aquelas illas subisson un vertadièr deluvi que dura qualques meses, de decembre a mièg junh.
Lo ligam, aparentament evident entre aquel estrange fenomèn e El Niño, pasmens serà pas establit abans las annadas 1960, per un meteorològ norvegian : lo professor Jacob Bjerknes. Foguèt lo primièr de remarcar, en 1967, lo rapòrt entre las observacions de Sir Walker e El Niño. Los dos fenomèns concordant en tot ponch, fin avent l'idèa de completar lo nom d'El Niño en associant la descobèrta del Britanic: lo fenomèn se nomena dempuèi ENSO, o El Niño Southern Oscillation.
Lo professor Bjerknes tanben establiguèt, qualques ans mai tard, lo ligam entre los cambis de temperaturas a la superfícia de la mar, la poténcia de las alisis e las fòrtas precipitacions qu'acompanhan d'abitud los baisses barometrics a l'èst coma a l'oèst del Pacific. Aquò correspond a las fasas d'un indici de Walker d'indici bas.
Tecnicas d'identificacion existentas[modificar | modificar la font]
A diferéncia de las mesuras regularas e precisas dels paramètres coma las precipitacions, la temperatura de l'aire o de la mar, efectuadas fòrça precàriament dins las annadas 1930, pels periòdes pus alunhats se dispausa solament de las dichas o descripcions de las consequéncias de las anomalias climaticas constatadas, per exemple, las meissons, las condicions de navigacion e a l'aparicion de fenomèns meteorologics inabituals com trons, inondacions, catastròfas naturalas, etc.
Per identificar los fenomèns meteorologics, en paleoclimatica, s'utiliza los estudis geologics dels jaces de sediments, que se pòdon datar per estratigrafia (los jaces pus ancians son en dejós), per datacion al carbòni 14, qu'indica lo periòde que se formèron los compausants organics presonièrs (pollèn, etc.) o pels rèstas arqueologics als quals se mesclèron.
Totas aquelas observacions devon èsser verificadas, comparadas e esprovadas amb lo mai grand nombre d'informacions venent de divèrsas disciplinas. Tota incoeréncia deu èsser explicada. Per exemple se sap que:
- Lo nivèl dels oceans varièt de mai de dètz mètres, provocant de variacions del nivèl de basa, e mai, l'erosion prèp de las desembocaduras
- La forma de qualques cordons litorals fossils indica la direccion dels corrents e de las ondas dominantas
- Las dunas fossilas correspondon a de temps arids e indican quins èran los vents dominants
- Los fossils e la creissença dels escuèlhs de coralhs, donan d'indicacions sus la temperatura e la salinitat de l'aiga de mar
- L’estudi dels jaces de las glaças fossilas revela la composicion isotopica de l'aire e aquela del pollèn en que demorèron presonièrs, e se pòt atal conéisser las condicions atmosfericas passadas (temperatura de l'aire, importància de las precipitacions, etc.)
- La dendroclimatologia (estudi dels anèls de creissença dels arbres) adutz d'informacions sus las precipitacions e las temperaturas dels temps passats.
Tot aquò cal lo comparar amb d'autres estudis utilizats pels paleoclimatològs coma l'estudi de la creissença dels escuèlhs tropicals, o las emprentas daissadas per una fòrta explosion volcanica.
Un interès creissent a la fin del sègle XX[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1982, data d'un ENSO devastador dins totes los païses de la cencha intertropicala e fin a afectat lo clima europèu, de milièrs de scientifics e de cercaires del monde entièr ensagèron de comprendre lo fenomèn. Pendent aquel periòde, sols dos programas aportèron de responsas.
- TOGA
Lançat en 1985, lo programa de collaboracion internacionala Tropical Ocean and Global Atmosphere (TOGA : « Estudi dels oceans tropicals e estudi global de l'atmosfèra »), permetèt de comprendre melhor lo parelh ocean--atmosfèra. Durèt onze ans e venguèt la basa del lançament dels seguents. Estudièt pus particularament las variacions del parelh degut a El Niño.
- WOCE
Programa lançat cinc ans aprèp lo TOGA per 44 païses, que totes aqueles de l'Union Europèa de l'epòca, lo World Ocean Circulation Experience (WOCE : « Experiéncia sus la circulacion oceanica a l'escala mondiala ») aviá per meta d'establir una descripcion oceanique globala. Permetèt d'establir un modèl climatic que pòt mai o mens preveire las annadas ont frapejarà lo fenomèn ENSO.
- CLIVAR et GODAE
La seguida d'aqueles programas foguèt lo Climate Variability and predictability programme (CLIVAR : « Programa d'estudi de prevision e de variacion del clima ») qu'estudiava lo clima e las interaccions entre ocean glaç e atmosfèra a l'escala del planeta, e pel Global Ocean Data Assimilation Experiment (GODAE) que, en 2003-2005, preparava l'establiment d'un sistèma mondial de susvelhança e de prevision climatica.
Los ans 2000[modificar | modificar la font]
Las novèlas tecnicas e los novèls mejans pels cercaires permetèron de far de progrèsses considerables dins l'analisi del fenomèn.
- Institut de Recèrca pel Desvolopament
En 2000, l'Institut de Recèrca pel Desvolopament (IRD) lancèt lo programa ECOP (Estudi climatic de l'ocean Pacific tropical) per estudiar las variacions climaticas degudas a ENSO e a son opausat, La Niña. La meteissa annada, l'IRD lancèt tanben, amb un budgèt de 132 000 €, lo programa PALEOCEAN aquel que estudiava los coralhs. La tecnica del rasclatge del coralh utilizant aqueles darrièrs coma paleotermomètres. En efièit contenon d'urani e d'estronci, que lor quantitat presenta vària en foncion de la temperatura de superfícia de la mar. Aqueles elements testimònis datan los coralhs e atèstan de las variacions del nivèl de la mar dins los ans. Revelan la preséncia de miocardiopatias, dels organismes vivents que l'estat testimònia de l'impacte d'ENSO sus l'environament.
- Un satellit plan particular
En 1992, la Nasa e lo Centre national d'études spatiales (CNES) se jonhèron per lançar lo satellit Topex/Poseidon amb la fusada Ariane 4. L'enginh de 2,4 tonas foguèt enviat a 1 336 km, fasent un torn de la Tèrra cada 112 minutas, e podent observar fins a 90 % dels oceans. Lo CNES e la Nasa balhèron las 50 000 mesuras quotidianas de Topex/Poseidon a la comunautat scientifica tre julhet de 1993. Mai de 600 scientifics de 54 païses expleitèron aquelas mesuras, distribuidas via doas bancas de donadas : una situada als Estats Units d'America, l’autra, lo centre AVISO, situada a Tolosa.
En octobre de 2005, un auvari tecnic faguèt pèrdre al satellit sas capacitats de manejar sus l'orbita, essent alara dins l'impossibilitat d’aquerir de novèlas donadas scientificas. Lo satellit doncas acabèt sa mission lo 5 de genièr de 2006, aprèp 13 ans dins l’espaci e mai de 60 000 revolucions a l'entorn de la Tèrra.
Prevision[modificar | modificar la font]
Las observacions de Topex/Poseidon dintran dins de grands programas scientifics internationals, que WOCE, TOGA, CLIVAR, et GODAE (amb MERSEA sa compausanta europèa). Los organismes meteorologics, eles tanben, s'aprovesisson en donadas del satellit. Aquelas mesuras lèu venon indispensablas, e venguèt alara evident qu'un novèl programa deuriá prendre la seguida de Topex/Poseidon.
- Lo programa Jason
Dempuèi son lançament per Delta II lo 7 de decembre de 2001, lo satellit Jason-1, successor de Topex/Poseidon, balha de donadas expleitablas en temps real (mens de tres oras aprèp la recepcion de las donadas). Lo Jason-1 es 5 còps mai leugièr que Topex/Poseidon (solament 500 kg per 3 m d'envergadura) e gaireben dos còps mens car. Permet una precision almens egala, e mai superiora, a aquela de son predecessor, a causa de la collaboracion entre las sieunas mesuras e aquelas presas, dirèctament a la superfícia oceanica de la Tèrra, per de naus especializadas o de balisas meteorologicas.
Las donadas altimetricas provesisson tanben en temps quasi real las observacions oceanicas permetent d'elaborar de previsions meteorologicas. Mercé a las mesuras del Jason-1, Météo-France publica atal de bulletins regulars sus l’estat de l’ocean mas tanben d'alèrtas en cas de degradacion de las condicions meteorologicas. Jason-1 fa part del projècte d’oceanografia operacionala Mercator, lançat en 1997 e venguèt un Gropament d'Interès Public en 2002 (partenariat entre lo CNES, lo CNRS/INSU, l’IFREMER, l’IRD, Météo-France e lo SHOM). Mercator permet d'efectuar una susvelhança en temps real dels oceans (realizacion de bulletins setmanièrs de l’estat de la mar), mas tanben de previsions de tèrme long concernent los fenomèns bioclimatics coma El Niño.
Observacions[modificar | modificar la font]
El Niño provòca fòrça revolums climatics. Los oceans e l’atmosfèra son en interaccion continuala. Las modificacions induchas sus la temperatura de superfícia de la mar afectèctan los vents.
Atal, El Niño de 1982-1983 produiguèt d'efèits dramatics suls continents. En Equator e al nòrd de Peró prèp de 250 cm de pluèja tombèron pendent sièis meses. Mai a l’oèst, las anomalias del vent desvièron los Tifons de lors rotas abitualas, cap a Hawaii o Tahiti pas preparats a de talas condicions meteorologicas.
Lo fenomèn pòt afectar per d'ondas de tust las condicions climaticas dins de regions alunhadas del glòbe. Aquel messatge d’escala planetària es acompanhat pels desplaçaments de las regions de las pluèjas tropicalas, que tòcan aprèp las estructuras de vent dins tot lo planeta. Los nívols tropicals portadors de pluèja deforman l’aire que los susplomba (8 a 16 km en dessús del nivèl de la mar). Los vents que se son formats dins l’aire en dessús d'aqueles nívols determinan las posicions de las monsons e las rotas dels ciclons e cenchas dels vents intenses separant las regions caudas e fredas a la superfícia de la Tèrra. Pendent las annadas El Niño, quand la zòna de pluèja abitualament centrada sus Indonesia se desplaça cap a l’èst, cap al Pacific central, las ondas presentas dins los jaces nauts de l’atmosfèra son afectadas, causant las anomalias climaticas de fòrça regions del planeta.
Los impactes de El Niño sul clima a las latituds temperadas son los mai evidents pendent l’ivèrn. Per exemple, gaireben totes los ivèrns El Niño son doces sul Canadà occidental e sus las regions del nòrd-oèst dels Estats Units d'America, e plujairas sul sud dels Estats Units d'America (de Tèxas a Florida). El Niño afècta tanben los climas temperats pendent las autras sasons. Mas, quitament pendent l’ivèrn, El Niño es un dels autres nombroses factors qu'influéncian lo clima de las regions temperadas.
Atal, El Niño 1997 provoquèt secadas e fuòcs de selvas en Indonesia, fòrtas pluèjas en Califòrnia e inondacions dins la region sud-èst dels Estats Units d'America. La temperatura mejana estimada del glòbe, en superfícia, per las zònas terrèstras e maritimas, tanben aumentèt fòrça. A la fin de decembre de 1997, une tempèsta deversèt fins a 25 cm de nèu dins lo sud-èst dels Etats Units d'America. D'ondas de mar atenguèron 4 m de naut desforrelèron al sud de San Francisco. De violentas tempèstas salivèron en Florida, amb de tornadas atenguent 400 km/h. Segon lo rapòrt de l'ONU, El Niño en 1997-98 faguèt de milièrs de mòrts e ferits, e provoquèt de damatges estimats entre 32 e 96 miliards de dollars[6].
En junh de 2002, El Niño se faguèt sentir dins las regions tropicalas de l'America del Sud. De violents auratges, los piègers dels uèit darrièrs dètz ans, destrempèron Chile. Vèrs la fin del mes de decembre, Austràlia subissiá la pièger de las secadas d’un sègle. De tempèstas mortalas tanben se descarguèron sus la còsta oèst dels Estats Units d'America. Cinc jornadas entièras de plujadas e de ventàs.
Un fenomèn mondial[modificar | modificar la font]
Dins las annadas 1990 una relacion entre lo periòde caud e los cambis climatics planetaris de tèrme cort foguèt provada. Un dels resultats obtenguts es la descobèrta del prolongament d’El Niño dins las regions tropicalas de l’ocean Indian e de l’ocean Atlantic, mercé a una analisi de la superfícia d'aqueles oceans amb mai de 650 000 mesuras efectuadas per de naus. La soma de las donadas utilizadas cobrís un periòde de quinze ans. Atal s'observèt, de 12 a 18 meses aprèp la fin del fenomèn El Niño dins lo Pacific, un escaufament ciclic de la superfícia de l’ocean Atlantic eqüatorial. Semblariá que s’agís d’una responsa passiva al cambi de pression atmosferica e dels alisis dins la region. Aquela reaccion de l’ocean Atlantic es pas vertadièrament explicada uèi ara, mas tend a mostrar la propagacion a l’escala mondiala de las consequéncias d'El Niño.
Lo fach qu’El Niño siá d'ara endavant considerat coma un fenomèn mondial, amb de repercucions dins los tres principals oceans tropicals, deuriá favorir l’explicacion dels efèites del clima sus tot lo [[Tèrra|planet]a]. Las modificacions de la temperatura oceanica pòdon doncas, a l’escala locala, modificar l'umiditat absoluda de la circulacion atmosferica, entrainant l’aumentacion de la pluviometria de las regions a l'entorn. Aquò permet de donar intuitivament una idèa dels mecanismes que provòcan las consequéncias observadas subretot dins la region del Pacific, mas tanben dins una mendre proporcion dins lo rèsta del monde. Aquela modificacion es tan mai granda, frequenta e durabla, que l'energia atmosferica aumenta, amb la temperatura, per efèit de sèrra.
El Niño contribuís a aquelas anomalias o modificacions de l’igrometria d’un biais que s’explica pas plan, mas qu'es quasi segur qu’es lo responsable e es per aquò que l’umiditat pòt èsser considerada coma un dels motors de l’atmosfèra. Las aplicacions d'aquelas recèrcas permetràn alara de prevenir melhor las consequéncias d'ara endavant indenegablas d'El Niño sul sistèma climatic global.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Michael Pidwirny, Fundamentals of Physical Geography, Chapter 7: Introduction to the Atmosphere [1]
- ↑ (en)Envisat watches for La Nina, ed:BNSC [2]
- ↑ (en)The Tropical Atmosphere Ocean Array: Gathering Data to Predict El Niño, in Celebrating 200 Years, ed: NOAA [3]
- ↑ (en) Ocean Surface Topography, in Oceanography 101, ed: JPL [4]
- ↑ (en)ANNUAL SEA LEVEL DATA SUMMARY REPORT JULY 2005 - JUNE 2006 in THE AUSTRALIAN BASELINE SEA LEVEL MONITORING PROJECT ed Bureau of Meteorology [5] [pdf]
- ↑ (en)[6] Un episòdi costós : El Niño, 1997-98, GEO 3 (Global Environment Outlook), ed: ONU
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Fagan, Brian M. (1991). Inundaciones, Hambrunas, y Emperadores : El Niño y el Destino de las Civilizaciones (en espanhòu). ISBN 0-7126-6478-5.
Michael H. Glantz (2001). Currents of change (en anglés). ISBN 0-521-78672-X.
Mike Davis (2001). Últimos Holocaustos Victorianos: El Niño Famines and the Making of the Third World (en espanhòu). ISBN 1-85984-739-0.
Trenberth, Kevin E (1997). Edicions Bulletin of the American Meteorological Scociety, Vol. 78, No. 12, p. 2771–2777: Definición de El Niño (en anglés).
Philander, S. George (1980). Edicions Academic Press Inc.: El Niño, La Niña and the Southern Oscillation (en anglés). ISBN 0-12-553235-0.
Halpin. P, Strub. T, Peterson. W and Baumgartner, T. (2004). Edicions Revista Chilena de Historia Natural 77: 371-409: An overview of interactions among oceanography, marine ecosystems, climatic and human disruptions along the eastern margins of the Pacific Ocean (en anglés).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Pagina Scientifica ENSO
- (es) Explicacion del Niño, pel Servici Meteorologic de Mexic
- (Vidèo) (fr) [7] L'impacte d'El Niño dins la zòna intertropicala, Institut de Recherche pour le Développement, 14 de febrièr de 2010
- (fr) [8] El Niño: Perspectiva Canadiana Servici Meteorologic de Canadà, 18 décembre 2002 ed. Environnement Canada
- (Flash) (fr) [9], El Niño, seria: Comprendre la météo, ed. Météo-France
- (fr) [10], El Nino, Futura-sciences, 24 de novembre de 2003
- (fr) [11] El Niño et le réchauffement climatique : quels liens de causes à effets ?, Even Rouault e Marianne Espinassous, ed. Polyglots.free.fr
- (en) [12] El Niño and La Niña Related Winter Features over North America, National Weather Service, 19 de decembre de 2005, ed.NOAA