text:
Grècia antica
Grècia antica es l'ensems dei civilizacions que visquèron sus lo territòri grèc fins a la fin de l'Antiquitat. Acomencèt son desvolopament tre lo sègle XVI avC amb la civilizacion micenèa qu'existiguèt fins vèrs la mitat dau sègle XII avC. Aquela disparicion foguèt marcada per de migracions dau pòple dorian que marquèron lo començament d'una èra novèla en Grècia. L'apogèu d'aquela civilizacion aguèt luòc durant lo sègle V avC amb la resisténcia a l'invasion de l'Empèri Pèrsa puei lo raionament culturau dau periòde classic. Pasmens, lei ciutats-estats principalas de Grècia s'encalèron dins de conflictes intèrnes per l'egemonia. Tre la mitat dau sègle IV avC, lo país passèt sota la dominacion de Macedònia puei de l'Empèri Roman.
La produccion scientifica e cultura de la Grècia antica aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion e la formacion de la cultura occidentala modèrna. Ansin, lei Grècs ancians son generalament considerats coma leis inventors de la filosofia o de la recèrca scientifica en astronomia, en matematicas o en medecina. La literatura grèga joguèt tanben un ròtle major especialament au nivèu dau teatre o de la poesia (epopèias d'Omèr).
Somari
- 1 Definicion
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 La civilizacion micenèa
- 2.3 Lo periòde sorn
- 2.4 Lo periòde arcaïc
- 2.5 Lei guèrras medicas
- 2.6 La dominacion d'Atenas
- 2.7 La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats
- 2.8 La dominacion de Macedònia
- 2.9 Lo declin de l'egemonia macedoniana
- 2.10 La conquista romana
- 3 Economia
- 4 Sciéncias
- 5 Arts e cultura
- 6 Religion
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Definicion[modificar | modificar la font]
L'expression « Grècia antica » designa l'ensems dei civilizacions anticas de lenga e de cultura grègas. Se pòu tanben restacar a l'epòca de la Grècia classica, especialament ai sègles V e IV avC. Pasmens, la cultura grèga antica s'estend sus un periòde pus important, probablament dempuei lo sègle IX avC fins ai premiers sègles de l'èra crestiana. Sa zona d'influéncia s'estend en Grècia e tanben en delà, sus l'ensems dau bacin de la Mar Mediterranèa e dins l'Orient Pròche onte d'estats grecs existiguèron durant l'Antiquitat. Se mesclèt amb lei culturas localas coma aquelei de Roma o dei país conquists per Alexandre lo Grand.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lo Paleolitic[modificar | modificar la font]
Lo començament d'una ocupacion umana permanenta de Grècia, demostrat per de cavaments, aguèt luòc vèrs 40 000 avC durant lo Paleolitic. Foguèt lo fach d' Homo neanderthalensis e d' Homo sapiens. Demorèt principalament concentrada dins lo nòrd dau país e relativament limitada car lei traças de sites preïstorics son fòrça raras.
Lo Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo passatge dau Paleolitic au Neolitic aguèt probablament luòc entre lei millenaris V e III avC. Vèrs la fin d'aqueu periòde, la region foguèt poblada per una migracion indoeuropèa provenent d'Anatolia o de la region situada entre lei mars Caspiana e Negra. Lo nombre de sites d'installacions venguèt important, especialament en Tessàlia. Aquela civilizacion èra basada sus l'agricultura e lo norrigatge. Tenguèt de relacions comercialas amb sei vesinas deis illas Cicladas o de l'illa de Milo.
L'usatge dau metau comencèt vèrs 3 000 avC a partir d'un pople novèu qu'envaïguèt lei Cicladas. Enterin, una ierarquia se formèt a l'entorn d'una classa aristocratica coma o mòstra la descubèrta d'armas e d'objèctes decorats probablament reservats a l'elèit. Aqueu periòde es marcat per una expansion demografica fins vèrs 1 950 avC onte se debanèt una crisi caracterizada per la destruccion de sites importants. La rason d'aquelei cambiaments sembla d'èsser l'arribada d'un pòple novèu, leis Ellens.
La civilizacion micenèa[modificar | modificar la font]
De veire : Civilizacion micenèa.
Vèrs lo sègle XVI avC, un ensems de centres de civilizacions apareguèron vèrs Tròia, a Chipre e dins lo sud de Grècia (Peloponès, Beocia...). Tre lo sègle seguent, capitèron d'envaïr lei palais de Creta de la civilizacion minoïca. Aquela invasion influencièt leis Ellens qu'adoptèron lo sistèma d'escritura minoïc sillabic per lor lenga. Enterin, de reiaumes poderós se formèron en Grècia a l'entorn dei centres de civilizacions existent dempuei lo sègle precedent coma Peloponès (Micenas, Pilos, Tirint) e Beocia (Gla). Aquela civilizacion es dicha « civilizacion micenèa » segon lo nom de son site principau. Formèt un ensems unit au nivèu economic e tecnologic amb la difusion d'una ceramica similara e de cambis comerciaus amb de regions alunchadas per obtenir certanei materiaus coma lo coire o l'estam. Son influéncia èra presenta dins leis illas de la Grècia modèrna, a Chipre e dins una partida dei Balcans.
Lo declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòples de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de de catastròfas naturalas. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei palais fortificats micenèus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa e tanben aquela de l'unitat culturala de Grècia que foguèt dirigida per un ensems d'estats independents pichons e generalament replegats sus lor territòri.
Lo periòde sorn[modificar | modificar la font]
Lo periòde situat entre lo sègle XIII avC, après l'arribada dei Dorians, e lo sègle VIII avC, es fòrça mau conegut en causa de la disparicion de l'escritura micenèa e de l'abséncia d'un sistèma de remplaçament. Es per aquò, es generalament dich « periòde sorn ». Dins aquò, es una epòca de cambiaments importants au nivèu demografic, tecnologic, economic e politic.
La diminucion dau nombre d'abitants, ja acomençada durant lo declin de la civilizacion micenèa, contunièt amb de migracions novèlas dins lei regions occidentalas d'Anatolia. Aquelei pèrdas d'abitants son acompanhadas per la formacion d'una organizacion politica novèla centrada sus la ciutat e son territòri pròche que vendriá preponderanta dins lo periòde seguent. De rites funèbres novèus apareguèron tanben amb una aumentacion importanta dau nombre de cremacions. Enfin, au nivèu tecnologic, aquelei sègles son marcats per l'aparicion d'una ceramica novèla e per lo passatge dau bronze au fèrre que venguèt majoritari au sègle IX avC.
Lo periòde arcaïc[modificar | modificar la font]
Lo periòde arcaïc es situat entre lei sègles VII e V avC. Son nom vèn dau fach que sei nivèus arqueologics correspòndon ai premierei manifestacions artisticas de l'art grèc de l'èra classica. Es una epòca de mutacions prefondas dins la societat grèga dau periòde sorn que va destraucar sus la civilizacion de l'èra classica a partir dau sègle V avC. Pasmens, lei conoissenças son limitadas en causa d'una manca de fònts istoricas contemporanèas.
Dins lo corrent dau sègle VIII avC, l'economia dau país venguèt pus diversificada enterin que lo poder dei rèis foguèt pauc a pauc pres per l'ensems de l'aristocracia. Aqueu cambiament acomencèt dins lei ciutats d'Anatolia e causèt, ai sègles VII e VI, la confiscacion dei tèrras per una minoritat. Puei, aquò entraïnèt una crisi agricòla e de trébols sociaus, especialament a Milet e a Focèa. Foguèt donc lo començament d'una tièra de migracions per colonizar e poplar de territòris novèus, resòuvre lo problema de la subrepopulacion puei desvolopar lei liames comerciaux entre vilas. Ansin, Milet creèt divèrsei ciutats a l'entorn de la mar de Marmara enterin que Focèa s'installèt solidament dins la partida occidentala de la Mar Mediterranèa.
Pasmens, lei tensions entre lei classas diferentas dei vilas grègas contunièron maugrat la colonizacion, especialament aquelei causadas per lei crisis agricòlas. De mai, lo comèrci novèu amb lei colonias entraïnèt l'aparicion de classas novèlas, marchandas e richas, qu'aspirèron au poder. Ansin, la dominacion de l'aristocracia foguèt estrementida a partir dau sègle VI. Certanei ciutats assaièron de nomar un legislator, coma Solon a Atenas o Pittacos a Mitilene, per escriure una lèi comuna, valabla per l'ensems deis abitants. Pasmens, aquelei refòrmas mostrèron lèu sei limits e unei govèrns son reversats e remplaçats per de regims de tirania s'apielant mai o mens sus lo pòple per dirigir la vila. Lei tirans, coma Pisistrate a Atenas, permetèron d'equilibrar lei relacions entre lei diferentei classas socialas mai subrevisquèron rarament a la mòrt de lor creator, ais esfòrç de l'aristocracia per reprendre lo poder e ai desirs politic de la màger part dei ciutadans. Se desvolopèron, especialament a Atenas, lei premierei formas de govèrn democratic conegudas.
Lei guèrras medicas[modificar | modificar la font]
De veire : Guèrras medicas
Causas deis intervencions pèrsas en Grècia[modificar | modificar la font]
Lei guèrras medicas, que leis accions principalas se debanèron entre 490 e 479 avC, marquèron lo passatge de l'epòca arcaïca au periòde classic. Aquelei guèrras son lo produch de la resisténcia grèga a l'expansion de l'Empèri Pèrsa vèrs Grècia. D'efèct, lei Pèrsas capitèron la conquista dei ciutats grègas d'Anatolia durant leis annadas 540 avC. Puei, Pèrsia contunièt de desvolopar son influéncia dins la region. Ansin, per exemple, en 513 avC, lo rèi de Macedònia venguèt son vassau e, en 508 avC, Atenas mandèt una aliança comuna còntra leis Escites.
Pasmens, a partir de 512 avC, una taxacion novèla dei vilas d'Anatolia, conjuguada amb lei dificultats comercialas de la region, entraïnèt un maucontentament important. La revòuta acomencèt en 499 avC a Milet e foguèt malaisament vencuda per lei Pèrsas en 493 avC. Durant lo conflicte, Atenas e Eretria mandèron una flòta per ajudar la revòuta entre 499 e 498 avC. Aquò atirèt l'atencion de l'Empèri Pèrsa sus l'ostilitat de certanei ciutats grègas e sus lei menaças pesant sus sa frontiera nòrd-occidentala.
Premiera Guèrra Medica[modificar | modificar la font]
Una premiera expedicion militara pèrsa aguèt donc luòc en 492 avC. L'objectiu èra de reprendre lo contraròtle dei territòris nòrd de Grècia, teoricament vassaus dempuei lo sègle precedent, evacuats per l'armada pèrsa pendent la revòuta dei Grècs anatolians. Pasmens, après quauquei succès iniciaus, la campanha foguèt una revirada en causa de la destruccion de la màger part de la flòta pèrsa per una tempèsta au mont Athos. En 490, una segonda expedicion foguèt donc mandada. Capitèt de prendre leis illas Cicladas e Eubèa, que Eretria après un sètge de sièis jorns. En revenge, leis assais realizats per desbarcar una fòrça sus lo territòri d'Atenas foguèron severament replegats per una aliança deis Atenencs e dei Plateans durant la Batalha de Maraton.
Segonda Guèrra Medica[modificar | modificar la font]
Après lor revirada de Maraton, lei Pèrsas foguèron ocupats durant dètz ans per una revòuta intèrna d'Egipte puei per la mòrt dau rèi Dàrius Ièr en 486 avC. En fàcia, la màger part dei ciutats grègas (Esparta, Atenas, Corint, Megara...) avián format una aliança defensiva au congrès de Corint en 481 avC enterin que la preparacion pèrsa anoncièt un assaut imminent. D'efèct, en 480 avC, lei Pèrsas mandèron una tièra d'ofensivas amb una armada e una flòta importantas. Capitèron de forçar lei posicions defensivas grègas ai batalhas dei Termopilas e d'Artemision permetent la presa d'Atenas, evacuada per seis abitants. Pasmens, la flòta grèga averèt un succès decisiu pendent la Batalha de Salamina marcada per la destruccion de son omològ pèrsa. Lo comandament pèrsa deguèt donc evacuar Atenas e mantenir sei posicions au centre de Grècia durant l'ivèrn sensa atacar lo sud dau país.
De son caire, lei Grècs renforcèron sei fòrças e capitèron de reünir l'armada pus importanta de l'Antiquitat grèga. Poguèron donc atacar en 479 avC a Platea onte lei fòrças pèrsas foguèron esquichadas e compelidas a una retirada fòra d'Euròpa. Puei, la darriera flòta pèrsa foguèt incendiada au cap Mícale a la fin de l'an e lo pònt de batèus bastit sus lo destrech dei Dardanèls destruch. La victòria deis Atenencs a Sestos marquèt la fin deis operacions de l'aliança de Corint còntra lei Pèrsas.
Consequéncias dei guèrras medicas[modificar | modificar la font]
Per Grècia, lei consequéncias dei guèrras foguèron lo renforçament de la poissança e dau prestigi d'Atenas e d'Esparta que serà la caracteristica principala de la fin dau sègle V avC. D'efèct, lei doas ciutats prenguèron la direccion d'alianças rivalas que foguèron :
- la Liga de Delos per Atenas que gropava de vilas principalament situadas a l'entorn de la mar Egèa e que se podián estimar menaçadas per un retorn ofensiu dei Pèrsas.
- la Liga de Peloponès per Esparta que reünissiá la màger part dei ciutats dau sud de Grècia qu'èran opausadas a la dominacion deis Atenencs.
La dominacion d'Atenas[modificar | modificar la font]
De veire : Guèrra de Peloponès
La fin dau sègle V avC se caracteriza per la dominacion d'Atenas fins a sa desfacha de 404 avC durant la Guèrra de Peloponès (431-404 avC). L'apogèu d'Atenas es tanben considerat coma aqueu de la civilizacion grèga antica gràcias a la represa dei ribatges de la mar Egèa encara tenguts per lei Pèrsas en 479, la formacion d'un « empèri » maritim, una produccion intellectuala fòrça importanta, l'esplendor dei monuments construchs e la reüssida de son sistèma democratic. Pasmens, la dominacion d'Atenas se tuerta au poder d'Esparta que capitèt de reünir lei vilas opausadas a Atenas dins una aliança. La guèrra entre lei doas ciutats acomençèt en 431 avC e s'acabèt en 404 avC per la desfacha deis Atenencs.
D'efèct, après la Segonda Guèrra Medica, leis Atenencs contunièron la lucha còntra lei Pèrsas qu'ocupavan totjorn Anatolia e un nombre important d'illas de la mar Egèa. En 477, se formèt donc una aliança de ciutats desirosas de combatre lei Pèrsas e Atenas foguèt designada per prendre la direccion d'aqueu ensems dich Liga de Delos. Capitèt de rebutar lei Pèrsas dei vilas grègas d'Anatolia après sa victòria de l'Eurymedon en 469 avC. Pasmens, lei relacions entre lei membres de la liga cambièron pauc a pauc e leis aliats d'Atenas venguèron sei vassaus a partir de la mitat dau sègle V avC. Lei revòutas dei ciutats aliadas principalas de la Liga coma Tassos o Samos foguèron donc reprimidas. Ansin en 431 avC au començament de la guèrra còntra Esparta, la màger part dei vilas grègas de la mar Egèa fan partida de l'Empèri Atenenc. Enterin, gràcias au tesaur de la Liga de Delos, Atenas poguèt abelir la vila amb la construccion de monuments coma l'Acropòli, atirar d'intellectuaus nombrós e melhorar son sistèma de democràcia. De mai, expòrta son sistèma politic dins leis autrei membres de la Liga de Delos e consèrva la premiera flòta militara de Grècia.
Pasmens, la dominacion atenenca s'opausa a la confederacion d'Esparta e ai desirs d'independéncia dei membres de la Liga de Delos. Un tièra de batalhas aguèt luòc entre 460 e 445 avC. Lo resultat foguèt la signatura d'un tractat de patz vèrs 446-445 avC e la reconoissença de la division de Grècia entre esfèras d'influéncia atenenca e espartana. Lo conflicte recomencèt en 431 avC après divèrsei diferents entre Megara e Corint d'un caire, qu'èran aliadas d'Esparta, e Atenas d'autre caire.
La guèrra s'estendèt rapidament a totei lei regions de Grècia. L'estrategia d'Atenas es de resistir a l'interior de sei fortificacions enterin que sa flòta ataque Peloponès. Pasmens, la ciutat foguèt devastada per una epidemia de pèsta en 430-429 avC. En 425 avC, leis Atenencs capitèron d'averar la batalha d'Esfacteria e de menaçar Messenia mai Esparta prenguèt la vila d'Anfipolis, important centre de provesiment atenenc dins lo nòrd de Grècia, l'an seguent. Ansin, en 421 avC, lei dos camps signèron una patz novèla.
Aqueu tractat dura pas lòngtemps. Leis Atenencs assaièron de sostenir leis esfòrç d'Argos de crear una liga rivala d'aquela d'Esparta en Peloponès. Pasmens, Esparta averèt la batalha de Mantinèa en 418 avC restaurant sa dominacion sus lo sud dau país. En 415, Atenas mandèt una expedicion en Sicília per luchar còntra Siracusa que s'acabèt en 413 avC per un desastre militar amb la pèrda de la flòta atenenca e d'aperaquí 40 000 òmes. De mai, en consequéncia, lei membres de la Liga de Delos aprofichèron la desfacha en Sicília per tornar prendre lor indepéndencia.
Ansin, leis Atenencs foguèron reduchs a la defensiva enterin que seis enemics ataquèron sei proviments. Una tièra de còntraofensivas permetèron ais Atenencs de conservar lo contraròtle dei destrechs. Pasmens, Esparta obtenguèt lo sostèn dei Pèrsas per equipar de flòtas novèlas. Ansin, en 405 avC, la darriera flòta atenenca foguèt destrucha a la Batalha d'Aegospotami e la vila foguèt assetjada per lei tropas de la Liga de Peloponès. Deguèt capitular en 404 avC marcant la victòria d'Esparta e la fin de la dominacion deis Atenencs.
La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats[modificar | modificar la font]
Lo periòde après la Guèrra de Peloponès es caracterizat per la lucha entre lei ciutats principalas per obtenir la supremacia. D'efèct, après sa victòria, Esparta es venguda la poissança dominanta de la region. Dins aquò, son poder es rapidament concurrenciat per Tebas e tornarmai per Atenas enterin que lei Pèrsas assaian d'afeblir lei ciutats grègas e d'arbitrar sei conflictes. Pasmens, lei conflictes incessants entre ciutats desboquèron sus un equilibri fragil caracterizat per l'afebliment dei poissanças principalas de Grècia.
D'efèct, en 395 avC, Atenas, Tebas, Argos e Corint formèron una aliança per luchar còntra l'egemonia d'Esparta. Leis aliats capitèron de véncer sus la mar onte leis Atenencs construguèron una flòta novèla amb l'ajuda de l'Empèri Pèrsa mai lei combats s'encalèron sus la tèrra. La patz foguèt realizada en 387 avC : Esparta capitèt de tenir la màger part de son poder sus Grècia gràcias au sostèn dei Pèrsas, finalament inquiets de la poissança novèla d'Atenas, en cambi de l'abandon dei ciutats grègas d'Anatolia. Aqueu tractat foguèt aculhit per la desaprovacion generala dei Grècs e la guèrra recomencèt vèrs la mitat deis annadas 370 avC. Opausèt una aliança formada per Atenas e Tebas a la liga deis aliats d'Esparta. S'acabèt per la victòria de Tebas a Leuctra onte lei fòrças d'Esparta foguèron espoutidas.
Aquela batalha marca lo començament dau declin d'Esparta e un periòde de dètz ans de dominacion tebana. Entraïnèt un novèu cambiament d'aliança amb lo raprochament d'Atenas e d'Esparta. La guèrra foguèt marcada per la Batalha de Mantinea en 362 avC e l'afebliment generau dei ciutats principaus de Grècia. D'efèct, leis Atenencs e leis Espartans foguèron desfachs severament enterin que la màger part dei caps de Tebas èran tuats dins lei combats. De mai, lei tropas tebanas s'encalèron dins la malaisada tresena guèrra santa a partir de 357 avC.
La dominacion de Macedònia[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Macedònia èra situat au nòrd de Grècia. Format tre lo sègle VII avC, son ròtle foguèt feble dins leis afaires politcs grècs fins au sègle V avC. Pasmens, au sègle IV avC, l'afebliment politic dei ciutats grègas e la politica e lei refòrmas de son rèi Felipe II li permetèt de venir la poissança dominanta de la region.
D'efèct, capitèt de conquistar lei vilas minieras dau nòrd de la region puei l'ensems dei territòris au nòrd dei Termopilas. En 346 avC, Tebas deguèt demandar son ajuda per contuniar la tresena guèrra santa. Aquò permetèt ai Macedonians d'intervenir dins leis afaires interiors grècs puei d'intrar dins l'Amfictionica grèga. En 339 avC, Tebas e Atenas formèron donc una aliança per resistir ai progrès de Felipe II vèrs lo sud. La batalha entre lei dos camps aguèt luòc en 338 avC a Queronea e foguèt una victòria dei Macedonians. Après aquela batalha, Tebas deguèt abandonar sei pretencions sus Beocia e Atenas deguèt intrar dins la Liga de Corint, un ensems d'estats favorables ai Macedonians. Ansin, Felipe II installèt sa dominacion sus Grècia.
Entre 334 e 323, un nombre important de soudats participèt ai conquistas de l'Empèri d'Alexandre. Aquò permetèt d'estendre la cultura grèga sus un territòri important a l'èst enterin que certanei cultes orientaus arribèron vèrs lei territòris grècs. lo començament d'aqueu periòde veguèt la destruccion totala de Tebas après una revòuta còntra l'òrdre macedonian. En revenge, Atenas foguèt esparnhada e sa flòta gardarà una poissança significativa fins a la conquista romana.
Lo declin de l'egemonia macedoniana[modificar | modificar la font]
La dominacion de Macedònia demorèt maugrat divèrseis assais de revòutas deis Atenencs o de temptativas d'Esparta per restaurar son poder ancian en Peloponès. Lei principalas aguèron luòc en 336 avC amb la revòuta de Tèbas, la guèrra d'Esparta còntra Antipater en 331 avC e la Guèrra Lamiaca en 323-322 avC, totjorn còntra Antipater. Puei, Macedònia e Grècia son partejats entre leis oficiers d'Alexandre coma lo rèsta de son Empèri.
Aquò entraïna un afebliment relatiu de Macedònia e permetèt tornarmai la formacion d'estats o de liga poderós amb la Liga d'Etolia, la Liga d'Achaïe e Esparta a la fin dau sègle III avC. Dins aquò, aqueleis estats foguèron pas units còntra lei Macedonians. Ansin, per exemple, Peloponès venguèt lo luòc d'unei guèrras entre l'Achaïe e Esparta. Lei participants deguèron donc demandar l'ajuda d'autrei fòrças coma aquelei de la Republica Romana enterin que lo poder de Macedònia èra vengut feble au sud de Grècia.
La conquista romana[modificar | modificar la font]
Lei rivalitats entre leis estats grècs entraïnèron l'intervencion dei Romans a partir de 229 avC. Puei, l'aliança entre Cartage e Macedònia durant la Segonda Guèrra Punica (218-202 avC) causèt una degradacion dei relacions amb la Republica Romana. Una premiera guèrra comencèt en 215 fins a 205 avC entre lei Macedonians d'un caire e leis Etolians, aliats ai Romans, d'autre caire. S'acabèt per una victòria macedoniana.
Pasmens, après la desfacha de Cartage en 202 avC, Roma mandèt una armada novèla per ajudar Rodes e Pèrgam còntra Macedònia. En 197 avC, l'armada dau cònsol Titus Quinctius Flamininus ganhèt la Batalha de Cinoscèfales. La patz foguèt signada en 196 avC : Macedònia deguèt abandonar sei posicions en Grècia centrala e venir un aliat dei Romans. Lei Romans venguèron donc leis arbitres deis afaires interiors grècs, especialament en Peloponès entre Esparta e Achaïe.
Aquò entraïnèt una tièra de conflictes entre Grècs e Romans que permetèron a Roma d'estendre son influéncia sus lo país e d'annexar pauc a pauc lo territòri. Lei principaus foguèron :
- la Tresena Guèrra de Macedònia (172-168 avC) que son resultat foguèt la fin dau reiaume macedonian devesit en divèrseis estats pichons après la Batalha de Pidna.
- la revòuta de Macedònia entre 150 e 148 avC qu'entraïnèt l'annexion dau país per la Republica Romana.
- la revòuta de l'Achaïe en 146 avC que s'acabèt per la destruccion de Corint e la fin de la Liga d'Achaïe.
- la revòuta d'Atenas entre 88 e 86 avC que marquèt la fin de l'independéncia politica de la ciutat que deguèt rasar sei barris.
En 27 avC, l'Empèri creèt la província d'Achaïe per dirigir lei territòris grècs. Pasmens, certanei vilas, coma Esparta o Atenas, gardèron una autonomia teorica durant la màger part de l'Empèri.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Grècia es caracterizada per lo ròtle primordiau de l'agricultura e deis esclaus. La màger part de la populacion es rurala e l'ensems de mecanismes de produccion faiçonan lei relacions entre lei membres dei societats dei diferentei ciutats-estats. Ansin, lei ciutadans de la vila son generalament lei proprietaris dei tèrras e la proprietat agricòla es un ideau. En fòra d'aqueleis activitats, existís tanben de cambis comerciaus e un artisanat. Lei cambis comerciaus son liures, levat dau comèrci dei grans estrictament contraròtlat per lei vilas principalas coma Atenas o Corint que son dependentas d'aproviments luenchs. Leis activitats artisanalas principalas son lo trabalh dei teissuts, de la fusta, dei metaus e de la terralha. Per permetre lo desvolopament d'aqueu comèrci, lei vilas adoptèron pauc a pauc l'utilizacion de la moneda a partir dau sègle VI.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Lei sciéncias de Grècia antica son principalament lo fach dei filosòfs que realizèron de recèrcas e de tractats dins divèrsei domenis coma lei matematicas, la fisica e l'astronomia, la biologia e la medecina. Lo país assostèt tanben lei premiers istorians e un nombre important de geografs.
Ansin, leis escòlas de filosofia, l'Acadèmia de Platon o dau Licèu d'Aristòtel, coma son lei centres de recèrcas principaus dau país. Lor ròtle es important per lei matematicas o l'astronomia, per exemple amb lo desvolopament d'un sistèma astronomic eliocentric. De descubèrtas majoras foguèron tanben fachas en mecanica (Arquimèdes) e en medecina (Heròfil). De mai, lei trabalhs dei sabents grècs gardaràn una influéncia capitala durant lei sègles seguents. Es lo cas dau sistèma astronomic Ptolemèu serà utilizat fins ai trabalhs de Nicolau Copernic au sègle XVI.
D'autra part, en fòra dei sciéncias « duras », lei premiers istorians coneguts assaièron de recensar leis eveniments d'una epòca per articular e raportar la veritat sus lei fachs istorics. Lei mai coneguts son Erodòt e Tucidides qu'estudièron respectivament lo periòde situat entre lo rèine de Cir II lo Gran e lei guèrras medicas e la Guèrra de Peloponès. Lei viatges grècs entraïnèron egalament l'aparicion d'una geografia activa e d'autors nombrós. Aquò comencèt durant lo sègle VI avC e prenguèt vam gràcias a l'exploracion dei mars d'Euròpa Occidentala e per lei conquistas d'Alexandre. Ansin, au sègle III avC, Eratostènes capitèt de mesurar lo diamètre de la Tèrra.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura grèga fa son aparicion tre lo periòde micenèu vèrs lo sègle XII avC. Pasmens, lei construccions d'aquela epòca èran principalament realizadas en materiaus gaire solids coma la fusta. Ansin, la màger part dei monuments micenèus son perduts. Ansin, l'arquitectura grèga coneguda es aquela de l'èra classica que foguèt descricha per d'autors, qu'inspirèt l'arquitectura romana e que certanei de sei monuments existisson totjorn a l'ora d'ara. Es per exemple lo cas dau Partenon d'Atenas, construch durant lo sègle V avC o de monuments romans coma lo Panteon de Roma, bastit segon lei règlas arquitecturalas grègas.
Lo materiau de construccion principau èra la pèira, especialament per leis estructuras sostenent la bastida. Lo marbre èra rar e limitat ai partidas decorativas en causa de son còst important. Lei formas son generalament cubicas o en forma de parallelepipède. Leis construccions avián una autor febla. En consequéncia, lei costats èran finits per una forma triangulara, dicha « fronton », que podiá èsser adornada d'esculturas.
Lei temples son lei bastiments pus coneguts de l'Antiquitat grèga. Èran utilizats per lo culte dei dieus mai certanei avián d'autrei foncions coma la proteccion dau tesaur associat au dieu. Cada ciutat grèga aviá tanben una palestra o un gimnasi qu'èran de luòcs a cèu dubèrt e enviroutats per una paret. Aqueleis endrechs èran utilizats per l'entraïnament fisic. Lo teatre èra egalament un bastiment comun. Èran generalament situats a l'exterior dei vilas per lei representacions teatralas e tanben per certanei reünions publicas. Enfin, i aviá un bastiment, generalament rectangular, que servissiá de centre de reünion per lo govèrn e per la justícia.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura de Grècia antica es la pus anciana coneguda en Euròpa e es totjorn, dau fach de sa richessa e de sa varietat, considerada coma una referéncia centrala de la literatura d'Euròpa Occidentala. D'efèct, la diversitat dei periòdes traversats per lo país a entraïnat l'aparicion de genres variats que lo premier foguèt la poesia de l'epòca arcaïca fins a la fin dau sègle VI avC. Puei, l'èra classica foguèt dominada per Atenas, especialament per son teatre. Amb l'arribada dei Macedonians puei dei Romans, la literatura grèga gardèt son prestigi e lo grèc venguèt la lenga dei sabents dei reiaumes ellenics puei deis elèits romans.
L'epopèia[modificar | modificar la font]
Lo genre de l'epopèia es principalament representat per leis òbras d'Omèr que son l'Iliada e l'Odissèa (s. VIII avC) que l'influéncia demorèt durant lei sègles seguents. Una epopèia es compausada d'una tièra de poèmas que son lo racònte d'un ensems de fachs e d'accions eroïcs e mitics d'un pòple o d'un eròi. Lo genre existissiá durant tota l'Antiquitat grèga mai foguèt concurrenciat per d'autrei formas de poesia a partir dau sègle V avC.
La poesia[modificar | modificar la font]
La poesia, en fòra deis epopèias, es un genre fòrça escampat en Grècia antica dempuei lo sègle VII avC pendent lo periòde arcaïc. Se diversifica rapidament. D'efèct, au sègle VII avC, leis estils principaus son la poesia iambica e elegiaca. Lo premier es generalament ironic e satiric enterin que lo segond tracta puslèu de tèmas guerriers. Vèrs la fin dau sègle VI avC, apareis lo genre de la corala lirica que foguèt fòrça present durant l'èra classica enterin que divèrseis autrei tipes de poesia fan lor aparicion au sègle V avC. Aqueu darrier sègle veguèt tanben lei premiers poètas « professionau » demandant de sòus per l'exercici de lor art. A partir dau sègle III avC, quand Alexàndria venguèt pauc a pauc lo centre principau de la cultura grèga, lei poetas foguèron inspirats per lei recèrcas scientificas de la vila. Lei poemas venguèron generalament pus corts (Teocrit) e mai se leis òbras d'inspiracion epica son totjorn presentas (Leis Argonautas). En revenge, lo genre liric venguèt pauc a pauc marginau amb l'arribada dei Romans a partir dau sègle II avC.
Lo teatre[modificar | modificar la font]
De veire : Teatre grèc antic.
Lo teatre foguèt un aspèct important de l'Antiquitat grèga, especialament entre 550 e 220 avC. Tres genres principaus de pèças i existisson que son la tragedia, apareguda vèrs la fin dau sègle VI avC, la comedia, a partir dau començament dau sègle V avC, e la satira. La ciutat-estat d'Atenas joguèt un ròtle capitau dins son desvolopament, magement durant lo periòde classic amb la cracion de fèstas publicas centradas sus lo teatre. Ansin, lo teatre atenenc es a l'origina dau teatre occidentau modèrne.
Filosofia[modificar | modificar la font]
De veire : Filosofia grèga antica.
La filosofia grèga designa una activitat e una disciplina se presentant coma un questionament, una interpretacion e una reflexion sus lo monde e l'existéncia umana. Conoguèt un desvolopament fòrça important en Grècia antica e l'influéncia dei filosòfs grècs sus la filosofia modèrna es encara primordiala.
D'efèct, tre lo periòde arcaïc, lei filosòfs presocratics (Tales de Milet ai sègles VIII e VII avC) acomencèron d'estudiar l'òrdre dau monde e sei lèis politicas o matematicas. Lo movement se desvolopèt ai sègles VI e V avC amb lei sofistas puei de filosòfs coma Pitagòras, Parmenides o Eraclit. Pasmens, la conoissença dirècta de seis òbras es limitada a quauquei fragments. Lo sègle IV avC marquèt una etapa importanta amb lei trabalhs de Platon e d'Aristòtel e la naissença de divèrsei movements coma l'epicurisme e l'estoïcisme en 306 e 301 avC.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo panteon grèc[modificar | modificar la font]
La religion grèga es un religion politeïsta que tèn un nombre fòrça important de divinitats. D'efèct, la màger part dei causas (montanha, fònt...) pòdon aver una divinitat particulara. Aquelei divinitats son pas eternalas (existéncia sensa començament e fin) mai solament immortalas (naissença sensa mòrt). Son tanben pas exterioras au mond e son, coma leis òmes, somesas au destin.
Forman una societat ierarquizada dirigida per un rèi. Lei membres de sa familha son lei dieus pus poderós de la societat grèga e son venerats dins la màger part dei vilas. Vivon a la cima dau Mont Olimp. Lei principaus son Zèus (rèi dei dieus e dau cèu), Poseidon (rèi dei mars), Ades (rèi deis infèrns), Èra (frema de Zèus), Atenas (filha de Zèus e divessa de la guèrra e de la saviesa), Apollon (dieu de la poesia) o encara Afrodita (divessa de l'amor e de la beutat).
Lo culte[modificar | modificar la font]
Lo culte grèc antic tèn un nombre important de rites diferents que son lei preguieras, leis ofrendas, lei sacrificis, lei fèstas publicas e lei jòcs. Aquelei formas diferentas pòdon èsser reünidas. Lei preguieras necessitan un estat de puretat e son dichas a votz auta generalament drech davant l'estatua de la divinitat. Leis ofrendas son donadas per obtenir l'ajuda dei dieus o solament coma una forma de reconoissença. Pòdon èsser lo fach d'individús, de grops o de vilas. Lei sacrificis fan sovent partida d'una ceremonia pus importanta coma una fèsta publica. Aquelei fèstas avián pereu un ròtle important per la coesion de la ciutat.
Leis oracles[modificar | modificar la font]
Leis oracles son un autre aspècte important de la religion e de la cultura grègas. Es la respònsa donada per un dieu a una question d'un individú, pus rarament per un ensems de personas. Aqueleis oracles son solament lo fach de certanei dieus dins de luòcs precís, sus de subjèctes determinats e d'un biais particular. L'interpretacion dei respònsas necessita sovent un aprendissatge car son generalament fòrça enigmaticas. L'oracle principau de Grècia èra situat dins lo temple d'Apollon de Dèlfes. Tèn un ròtle politic important, especialament durant la colonizacion, lei guèrras medicas e pendent lei guèrras per l'egemonia sus lo país.


c: text/html

text:
Heraudica
La heraudica (tanben aperada eraudica o eraldica) qu’ei la disciplina qui estúdia l'istòria, la codificacion e l'emplec deus escuts armoriats (tanben aperats blasons), qu'ei a díser illustrats dab lo prètzhèit d'identificar ua persona, ua familha, ua institucion o un país.
La heraudica qu'ei tanhenta de l’estudi deus sagèths (la sigillografia) e deu de las banèras (la vexillologia) e que pòt estudiar escuts de mantua civilizacion com las ancianas civilizacions egipcianas (de qui los ieroglifs an dilhèu ua origina heraudica), grègas, andinas, japonesas, nordicas, africanas e mei generaument de tota civilizacion qui a produsit escuts o targas ondrats. En Occident, totun, la heraudica que hè ua diferéncia enter lo hèit de possedir un escut ondrat e lo d'estar identificat per aquesta ondradura e de l'emplegar com ua mena de signatura o de sagèth exclusiu.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La heraudica que nèish de cap au sègle XII a l'escadença de las crotzadas quan los chivalièrs arrecotits de tots los cantons d'Occident e cerquèn un mejan de reconeishe's e identificà's suus camps batalhèrs. Abans aqueth episòdi e i avèva de segur escuts e targas ondrats, mes las loas ondraduras b'èran pas exclusivament associadas dab un utilizaire en tot l'identificar. Qu’ei conegut, per exemple que durant la batalha de Hastings, la rumor de la mort de Guilhèm lo Conquestador qu’obliguè aqueth darrèr a tirà’s lo hèume entà provar de qu'èra enqüèra viu a maugrat qu'avosse un escut ondrat, mes brica exclusiu.
Un deus meis vielhs escuts coneguts qu’ei lo qui ondra lo tombèu de Geofrey d'Anjau (vertadèr escut puish que ho emplegat sonque per eth e eretat peus son descendents) deu "camp d’azur cargat de tres leons d’aur rampants (véder lo lexic)".
Après lo sègle XII la heraudica que conegó ua expansion rapida. Los blasons qu’èran transmés deu pair a la hilha e a l’ainat. Los hilhs capdèts qu’i devèvan hornir ua rompedura (un cambiament mei o mens important e vededer) e bèth bastir vertadèrs arbos genealogics heraudics. A l’ecadença d’ua union de familha o de fèus, los blasons qu’èran juntats çò qui produsí, dinc a uei lo dia, escuts deus complèxes.
Dab lo temps, l'escut que s'acompanhè d'autas pèças :
- Un cimèr apitat au som hèumes.
- Los lambrequins (que representavan la manto portat en darrèr deu hèume entà l'omprejar, teoricament hèra espedaçats, en çò deus guerrèrs los mei hardits, e donc representats atau).
- Ua devisa.
França, en 1696, que taxè los blasons. Chic arron, com mantuas personas que declarèn de non pas n'aver entà non pas pagar, l’estat qu’impausè, aus qui ac podossen pagar, la possession d’un escut. Mantuns escuts que hon alavetz impausats per l'estat, sia en tot emplegar arbitrariament las infinidas combinasons cromaticas e geometricas, sia en hargoar "armas parlantas", qu'ei a díser escuts qui lo lors mòbles e dan ua informacion fonetica suber lo nom (per exemple un molin per un tau N Molin).
La Revolucion que’s virè contra los escuts en los bèth boishar deus monuments. L’empèri napoleonian que bastí ua navèra heraudica dab règlas pro diferentas.
Uei lo dia, los escuts non son pas reconeguts per la Republica Francesa (qui ei un deus paucs estats sens escut entà'u representar) au maugrat qui la loa proprietat exclusiva e lo lor emplec qu'ei jutjat peus tribunaus competents peus noms: qu'ei vedat per la lei d'emplegar o de s'atribuir un escut ja existent.
Lo blasonament[modificar | modificar la font]
La heraudica que codifica los blasons en los bèth descríver e en emplegant un lengatge especific. Aquesta codificacion qu'ei aperada lo blasonament.
Lo camp[modificar | modificar la font]
Un escut qu’ei compausat en purmèr d’un hons aperat lo camp.
L’escut mei simple qu’ei l’escut occitan de la familha de Labrit (tanben coneguda com d’Albret, ua de las brancas de la familha deu Noste Enric) : qu’ei de gules plen (çò qui vòu díser qu’ei tot arroi). A despart de cas exepcionaus com aqueth, los camps que son cargats de mòbles (qu’ei a díser de dessenhs) e d'ondraduras.
Los esmalhs e perissas[modificar | modificar la font]
Las colors en eraudica que son aperadas esmalhs e que son de duas tracas : los metaus e las colors (au sens heraudic).
Los metaus que son l’aur (jaune) e l’argent (blanc). Las colors que son lo sinòple (verd), l’azur (blau), lo gules (arroi), lo sable (negre). Mei recentament que’s son juntats l’irange e la porpra (vriulet). Au ras deus esmalhs, la heraudica qu'emplea perissas com l’ermina e lo vair.
Ua règla importanta de l’eraudica que vòu que camp e mòbles superpausats non sian pas de dus metaus o de duas colors (aquò qu’a la soa logica entà qui l’escut e pòsca estar coneishut de luenh). La heraudica que harguè lo son lengatge e las soa règlas. Cèrts escuts que viòlan intencionaument aquestas règlas per marcar la loa exepcionalitat: qu’ei per exemple l’escut crestian de Jerusalèm qui viòla la règla de non-tanhença deus metaus puish que representa ua crotz d’aur (jauna) sus un camp d’argent (blanc).
Divisions[modificar | modificar la font]
Mòbles[modificar | modificar la font]
-
-
Leopard ; Guiena : "de gula au leopard d'aur e armat e lampassat d'azur"
-
Leon ; Armanhac: "d'argent au leon de gula"
-
Gonfalon ; Auvèrnha : "d'aur au gonfalon de gula bordat de sinòple"
-
Vaca ; Bearn : d'aur a las duas vacas de gula cornadas, coletadas e clarinadas d'aur passantas l'ua suber l'auta.
-
-
Agla ; Comtat de Niça : "d'argent a l'agla coronada de gula deu vòu baishat, trepant ua montanha de tres comas de sable eishantas d'ua mar d'azur mavent de la punta et ondada d'argent"
-
Garba ; Gavaudan : "de gula a la garba d'aur"
Formas d'escuts[modificar | modificar la font]
La màger part deus escuts occitans que son de la purmèra forma. Quauques escuts occitans qu'emplegan la forma espanhòla (dens la Vath d'Aran) o italiana.
Armoriaus[modificar | modificar la font]
Un armoriau qu'ei ua lista de blasons. A còps los armoriaus que son simplament ua lista de blasonaments shens cap de representacion grafica.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) Lexic occitan-francés d'eraudica
- (ca) Introduccion a la heraudica (municipala sustot)
- (en) Sit de la heraudica civila internacionala (gran armoriau internacionau)
- (it) La heraudica italiana
- (fr) GASO, la banca deu blason (estat francés)
- (en) Blasons ancians (Etat Mejana)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 27 de maig de 2011
Garriga Trullols e l'occitan estandard
Totun, lo lengadocian qu'ei classificat com dialècte de l'occitan, com ac son las autas modalitats de l'occitan. De cara a l'occitan, l'estandard lengadocian qu'ei doncas sonque un estandard dialectau, com ac son -pausats per cas- l'estandard literari guipuscoan (aperat centrau) e l'estandard literari navarro-labordan en basco. Los bascos qu'an resolgut aqueste copacap lingüistic en hargant un estandard "segon los parlars bascos": atau qu'estó inventat un parlar navèth, artificiau, composicionau, a partir de mei d'un dialècte. Atau que vadó lo basco unificat, hèit lengua oficiau en Euskadi e arreconegut e emplegat en tot Euskal Herria com estandard de la lengua basca. Los occitans qu'an tostemps refusat de seguir aqueth camin, per arrasons qui non son pas jamés estadas analizadas de manèra pregona, ce'm sembla. En occitan, la proposicion d'un estandard basat sus un dialècte solet qu'obrí via tà l'esclatament de la lengua occitana en estandards dialectaus multiples.
En Aran, a on coexisteishen 8 varietats occitanas (un brigalhon) diferentas enter si, l'estandard oficiau de l'occitan qu'ei aranés. Qu'ei basat suu parlar de Vielha. Aran que hè partida deu Principat de Catalonha e los Aranés que son ciutadans de plen dret d'aqueth principat. Qu'ei donc normau que l'occitan oficiau en Principat de Catalonha sia la varietat pròpia deu Principat, qu'ei a díser la qui ei oficiau en la Val D'Aran. E de totas manèras, los parlars aranés non son pas lengadocians, que hèn partida deu grop sud-orientau deu gascon. Non son pas - o en tot cas pas directament - concernits per la normativizacion lengadociana, contràriament a çò qui sembla pensar lo sénher Garriga Trullols. Que lo lengadocian sia estudiat e practicat en Catalonha qu'ei evidentament ua bona causa. Totun, n'ei pas normau que l'aranés, aumens la sua varietat oficiau, non sia pas jamèi estat objècte de promocion e d'ensenhament au CAOC. Deféner l'occitan, en Principat de Catalonha com enlòc mes, que passa prumèr per deféner la varietat locau. Qu'un catalan emplegue l'occitan lengadocian tà parlar a un aranés n'ei pas ua manèra de deféner l'occitan, qu'ei evident. Que sabem tots quin aquò s'acaba: en catalan o en castelhan. D'aulhors, quan lo Sénher E. Garriga escriu ua letra au futur sindic d'Aran, lo sénher C. Barrèra, tà'u felicitar, en quina lengua ac hè?
En catalan, plan segur.
Ensenhar l'aranés qu'ei vadut ua urgéncia, e pas sonque en Principat de Catalonha.
4 comentaris:
- Salvador ha dit...
-
Si no m'equivoco aquest senyor vol que la Val d'Aran canviï de llengua i passi de l'aranès-gascó a un suposat occità unificat que seria el llenguadocià: L’aranès és un petit subdialecte del gascó i el menys parlat, amb moltes influències castellanes i catalanes.
Em temo que per aquest camí només aconseguirà que tots acabin parlant castellà, que ja és la tendència actual.
- 27 de maig de 2011 a les 20:56
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Salvador: sí, em sembla evident, a mi també.
- 28 de maig de 2011 a les 8:16
- Jordi Riera ha dit...
-
Saps? Jo, ignorant de la vida, quan vaig començar a descobrir l'occità (un descobriment relativament recent), el vaig descobrir en llenguadocià i no ha estat fins aquest any que he sabut d'altres parlars. Així és com, ben sabent que l'occità que es parla a Catalunya és l'aranès procur anar reaprenent el poc que m'han ensenyant.
I és que el més lògic, com has dit, és que si s'ha d'aprendre un occità a Catalunya sigui el que es parla a casa, la qual cosa no significa secessionisme ni molt menys, significa deixar bategar una llengua emparedada en vida.
Salut!
- 30 de maig de 2011 a les 19:08
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Jordi Riera: L'occità es tot un món, oi? És una llengua que, encara que t'expresses en ella i la té com a llengua natural, no la sap parlar. Per qué parlar occità vol dire parlar totes les varietats, suposo. Doncs saber parlar en occità no vol dir saber parlar occità. Això sí es complicat!
- 31 de maig de 2011 a les 22:09


text:
Benzèn
Lo benzèn es un compausat quimic que sa formula es C6H6. Fa partida deis idrocarburs aromatics monociclics. Dins lei condicions normalas de temperatura e de pression, es un liquid incolòr, volatil, fòrça inflamable e cancerogèn. Es fòrça utilizat dins l'indústria quimica car es un compausat de basa per la sintèsi de moleculas complèxas e un solvent organic fòrça eficaç. Pasmens, en causa de sa toxicitat, d'esfòrç son realizats per assaiar de limitar pauc a pauc son utilizacion e seis emissions.


text:
Menèrba (Lengadòc)
Menèrba (Minerve en francés) es una comuna situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon. Capitala istorica de Menerbés, es uèi situada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.Fa partida dels "Vilatges mai polits de França"[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge medieval es quilhat subre un puèg rocós isolat per doas ribièras, Cessa al sud e Brian al nòrd. L'aiga a cavat lo calcari e atal, a format de canhòns estreches. Lo vilatge es quilhat sus un esperon a la confluéncia del dos rius. Abans d'arribar al pè del vilatge, Cessa travèrsa dos ponts naturals, lo pont grand (long de 228m e naut de 6 m a 28 m) , e lo pont pichon ( long de 126 e naut de 15 m)[2]. A l'entorn de Menèrba s'espandisson los causses, replanats calcaris traucats de baumas, d'avencs, de galariás e asclats de falhas e de diaclasas.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'Edat-Mejana , la ciutat de Menèrba es potenta. Mas, al mes de junh de 1210, los crosats arriban per combatre l'eretgia catara. La plaça es jutjada inconquistabla, Simon de Montfort installa quatre catapultas ( la mai coneguda se sona "la Malvesina") e comença de bombardar intensivament la vila. A la fin del mes de julhet, al mièg de las roïnas, los estajans se rendon, vencits per la calor, la sèt, las malautiás. Cent quaranta perfièches que vòlon pas abjurar lor fe, son cremats [3]. Per ne saber mai se pòt agachar la vidèo del CRDP de Tolosa (en occitan). Aquela istòria inspirèt Leon Cordas, nascut a Menèrba, qu'escriguèt en 1984 un drama sonat Menèrba 1210 . En 1984 foguèt jogat sul sit[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
La candela : pan de muralha del castèl del sègle XIIIen
La glèisa Sant Esteve : sègles XIen e XIIen. S'i trapa un autar de marbre blanc, un dels mai ancians en França, datat de 456
La pòrta dels templièrs, carrièra dels martirs
La barbacana
La colomba : escultura de Jean-Luc Séverac, monument per la patz en remembrança dels catars victims del lenhièr de 1210
La Malvesina : còpia del trabuc mai potent del sètge de 1210,
Lo musèu Hurepel : prepausa de dioramas (figurinas d'argila mesas en scena) que contan l'epopèa catara.
Lo musèu d'arqueologia e de paleontologia : s'i trapan las pèças trobadas dins Brian coma de trilobits de 500 milions d'annadas que son los fossils los mai vièlhs de França. Son tanben expausats d'òsses de dinausaures.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Leon Còrdas
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.les-plus-beaux-villages-de-france.org/fr/minerve-0
- ↑ http://www.herault-tourisme.com/articles/minerve-cite-cathare-site-touristique-587-1.html
- ↑ L'épopée cathare Tome 1 de Michel Roquebert Editeur Privat P355-358


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Praga (pron. chèca: [ˈpraɦa]; en chèc Praha) es la capitala de la Republica Chèca, e foguèt tanben la capitala de Checoslovaquia. Sa populacion èra de 1 194 407 abitants, en 2007. Sa superficia totala es 496 km².
-
Vista suls teulats de Praga, catedrala de Sant Vit e glèisa de Sant Nicolau
-
Absida de la catedrala de Sant Vit
-
Faciada de la catedrala de Sant Vit
-
Praga de nuèch : lo pont Carles e lo castèl
-
-
-
-
Lo centre de la ciutat de Praga, Republica Chèca.


text:
1526
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1526 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Expulsion dei musulmans dau Reiaume d'Aragon.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Lo 29 d'aost, se debanèt la batalha de Mohács entre lei fòrças turcas e aquelei dau reiaume d'Ongria. S'acabèt per una desfacha grèva deis Ongrés que perdiguèron entre 14 000 e 20 000 tuats, compres son rèi Loís II, sus lo prat batalhier. Après aquela victòria, l'armada otomana intrèt dins Buda lo 10 de setembre e lo reiaume d'Ongria s'afondrèt e foguèt partejat après d'annadas de guèrra entre Àustria e l'Empèri Otoman.
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat de Delhi[modificar | modificar la font]
L'armada dau rèi afgan, intrada dins lo sultanat en novembre de 1525, contunièt son avançada. Conquistèt Lahore en febrier de 1526 puei se dirigiguèt vèrs Delhi onte Ibrahim Lodi reüniguèt son armada. Lo rescòntre entre lei doas fòrças se debanèt en julhet a Panipat. Fòrça impopular au sen de son aristocràcia que foguèt tanben descoratjada de luchar per l'artilhariá dei tropas de Babur, Ibrahim foguèt abandonat per sei soudats e moriguèt sus lo prat batalhier. Aquò foguèt la fin dau sultanat remplaçat per l'Empèri Mogòl fondat per lo venceire.
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Intrat dins lo sultanat de Delhi en novembre de 1525, Babur contunièt sa campanha. Conquistèt Lahore en febrier de 1526 puei se dirigiguèt vèrs Delhi onte lo sultan Ibrahim Lodi reüniguèt son armada. Lo rescòntre entre lei doas fòrças se debanèt en julhet a Panipat. Fòrça impopular au sen de son aristocràcia que foguèt tanben descoratjada de luchar per l'artilhariá dei tropas de Babur, Ibrahim foguèt abandonat per sei soudats e moriguèt sus lo prat batalhier. Aquò foguèt la fin dau sultanat remplaçat per l'Empèri Mogòl fondat per Babur.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Invencion dau signe "√" per l'Alemand Christoff Rudolff.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Rafael Bombelli, matematician italian.
- Taqi al-Din, engenhaire e sabent turc.
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Juan Sebastián Elcano, navigaire espanhòu.


text:
Sud-Africa
Sud-Africa o l'Africa del Sud es un Estat d'Africa Australa. Confronta Namibia, Botswana, Zimbabwe, Moçambic e Swaziland al nòrd, Lesotho qu'es una enclava, e es limitada per l'ocean Atlantic al sud-èst e l'ocean Indian al sud-èst.
Sas capitalas son Pretòria (administrativa) e lo Cap (legislativa). A mai Bloemfontein es la capitala judiciària.
Lo gentilici es sud-african -a.
Sud-Africa es coneguda per sa diversitat de culturas e de lengas. Onze lengas oficialas son reconegudas dins la constitucion. Doas d'aquestas lengas an una origina europèa: l'afrikaans, lenga eissida principalament del neerlandés qu'es parlat per la majoritat dels blancs e dels coloured (personas d'originas etnicas mescladas), e l'anglés sud-african. Se l'anglés ten un grand ròtle dins la vida publica e comerciala, es sonque la cinquena lenga parlada a l'ostal
Somari
- 1 Toponimia
- 2 Istòria
- 2.1 La precolonizacion
- 2.2 La colonizacion dau Cap e lei migracions boers
- 2.3 L'expansion britanica
- 2.4 La naissença de l'Union Sud-Africana
- 2.5 L'Africa dau Sud independenta
- 3 Politica
- 4 Geografia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Toponimia[modificar | modificar la font]
Sud-Africa ten onze lengas oficialas. Lo nom oficial de l'Estat, "Republica de Sud-Africa", dins las onze lengas oficialas es:
- Republiek van Suid-Afrika (afrikaans),
- Republic of South Africa (anglés),
- IRiphabliki yeSewula Afrika (ndebele),
- IRiphabliki yaseMzantsi Afrika (xhosa),
- IRiphabliki yaseNingizimu Afrika (zolo),
- Rephaboliki ya Afrika-Borwa (pedi),
- Rephaboliki ya Afrika Borwa (sotho),
- Rephaboliki ya Aforika Borwa (tswana),
- IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika (swati),
- Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe (venda) i
- Riphabliki ra Afrika Dzonga (tsonga).
Istòria[modificar | modificar la font]
La precolonizacion[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria sud-africana es fòrça mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs e de la manca de recèrcas paleontologicas ò arqueologicas. Dins aquò, lo platèu sud-african èra demorat per d'ominids dau genre Australopithecus i a 2,5 milions d'annadas. Homo sapiens sembla arribar dins la region i a 100 000 ans.
I a 40 000 ans, lo territòri sud-african èra poblat per de caçaires culheires proto-khoisans. Lei sites principaus d'aqueu periòde (Blombos, Diepkloof e Border Cave) mòstran lo mestritge progressiu dei tecnicas de l'Edat de la Pèira e l'emergéncia d'una cultura litica (pinturas rupèstras, objèctes decorats...). A cha pauc, lei Khoisans se devesiguèron entre dos ensems diferents. Dins lei regions de clima mediterranèu situadas lòng dau litorau sud, se formèt una societat de norriguiers (dichs Khoikhoi) organizats en clans eissits d'un rèire comun. Dins lo rèsta, lei caçaires cuelheires (dichs San) formant de comunautats pichonas contunièron de dominar.
Lei migracions bantos[modificar | modificar la font]
Lei Bantos comencèron d'arribar en Africa Australa a partir dau millenari I ap. JC. Sa penetracion foguèt fòrça progressiva e prenguèt l'aspèct de migracions successivas : d'un biais regular, leis abitants d'un vilatge lo quitavan per ne bastir un novèu pus luench. En causa de la geografia, lei migracions bantos donèron rapidament naissença a doas brancas distintas :
- la premiera s'installèt sus lo platèu d'altitud e avancèt vèrs l'oèst. Es a l'origina dei pòbles sotho e tswana.
- la segonda migrèt en direccion dau sud-oèst lòng dei regions oceanicas. Foguèt a l'origina dau pòble nguni qu'es lo rèire dei Zolos, dei Xhosas e dei Ndebele.
Lei Bantos formavan una societat ierarquizada qu'aviá lo mestritge de l'agricultura, dau norrigatge e de la metallurgia dau fèrre. Lo contacte ambé lei Khoisans foguèt generalament ostil, especialament dins lei regions onte lei caçaires cuelheires atacavan lei tropèus. Pasmens, dins de circonstàncias mau conegudas, lei Bantos assimilèron pauc a pauc lei Khoisans[2].
Au sègle XVIII, lei Bantos arribèron lòng dei territòris tenguts per lei colons olandés de l'escala dau Cap (fondada en 1652). Aquò entraïnèt un blocatge dei migracions dei Bantos dau litorau vèrs l'oèst. La societat banto intrèt donc lentament en crisi car son foncionament necessitava de migracions regularas per limitar la pression demografica. Ansin, a la fin dau sègle, un equilibri precari devesiá lo territòri sud-african entre :
- lei San installats dins l'oèst dins de regions pauc favorablas a l'agricultura e au norrigatge.
- leis Olandés dau Cap qu'avián pres lo contraròtle dei regions litoralas entre l'Ocean Atlantic e la Fish River. I avián somes lei populacions khoisans.
- lei Bantos installats dins l'èst. Blocadas a l'oèst, certanei populacions començavan de migrar vèrs lo nòrd. Òr, aquelei regions èran ja pobladas (per lei Bantos dau platèu interior) e lei desplaçaments de populacion vèrs lo nòrd anavan lèu destabilizar tota la region.
Lei Guèrras Cafras[modificar | modificar la font]
Installats au sud, lei Xhosa foguèron rapidament afectats per una crisi demografica grèva en causa de sa proximitat ambé lei territòris tenguts per lei colons. L'expansionisme dei dos camps foguèt a l'origina de nòu conflictes (dichs Guèrras Cafras) que se debanèron de 1779 a 1878. Venceires còntra leis Olandés, lei Xhosa esprovèron de dificultats pus importantas còntra lei Britanics (qu'avián pres la colonia dau Cap). En 1812, deguèron definitivament abandonar la riba drecha de la Fish River. Puei, en 1847, la frontiera reculèt tornarmai au nivèu dau riu Kei. Après una desfacha novèla en 1854, lei Xhosa seguiquèron lei profecias de la preiressa Nongqawuse : afirmava que faliá destrurre lei tropèus e lei recòltas per obtenir una intervencion divina que deviá negar lei Blancs dins la mar. Sei conseus foguèron aplicats en 1857 e entraïnèron una famina que rompèt la poissança dei Xhosa (40 000 mòrts, 30 000 refugiats dins la colonia dau Cap). Aquò liberèt d'un còp un important territòri qu'atisèt leis ambicions territòrialas dei pòbles locaus e deis Europèus.
L'expansion zolo e lo Mfecane[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1810, mai d'un conflicte opausèt lei tres grops principaus que s'èran formats au sen dei Nguni dau Nòrd (lei Mthethwa, lei Ndwandze e lei Ngwane). S'acabèron per l'emergéncia dei Zolos (un pòble nguni) dirigits per Shaka (1816-1828). Aqueu rèi fondèt un reaiume poderós entre lei rius Pongola e Tugela e lo dotèt d'una armada ben disciplinada e entraïnada de 40 000 òmes. L'utilizèt per atacar lei pòbles vesins entraïnant un periòde de trèbols fòrça importants dich Mfecane.
Lo Mfecane foguèt marcat per una tiera de guèrras saunosas e per de desplaçaments de populacions entieras. D'efèct, plusors caps s'inspirèron dau modèl de Shaka per assaiar de fondar de reaiumes novèus. Ansin, un cap zolo dich Mzilikazi fondèt lo reiaume dei Ndebele dins l'Aut Veld e lei Ndwandze de Shoshangane creèron lo Reiaume de Gaza au nòrd dau Reiaume Zolo. Aquelei guèrras de conquista entraïnèron la fugida de mai d'un pòble coma lei Tswana ò lei Sotho dau platèu interior. S'enfugiguèron vèrs l'oèst (ont ataquèron lei San) ò dins de refugis naturaus (coma una branca dei Sotho a l'origina dau Lesotho actuau).
La colonizacion dau Cap e lei migracions boers[modificar | modificar la font]
Lo periòde olandés[modificar | modificar la font]
En 1652, la Companhiá neerlandesa deis Índias orientalas (VOC) decidèt d'installar una escala en Africa Australa per i permetre l'avitalhament de sei naviris durant lo viatge entre Euròpa e Java. Fondèt donc Lo Cap e i installèt de colons cargats de produrre de bens agricòlas per lei naviris. Rapidament, una societat coloniala fòrça estratificada se formèt dominada per lei foncionaris de la VOC e per lei burglers qu'èran de païsans proprietaris de tenements. D'esclaus originaris de Moçambic ò de Madagascar foguèron importats per servir de man d'òbra e ocupèron lei classas pus bassas.
A la fin dau sègle XVII, la populacion de l'escala aumentèt gràcias a l'arribada d'imigrats europèus (principalament d'eiganauds francés) e lo caractèr esclavagista dau Cap se confiermèt. En parallèl, de colons ostils ai reglaments estrictes de la VOC se dispersèron dins lei regions interioras per s'afranquir de l'autoritat de la Companhiá. Dichs trekkers, se dirigiguèron vèrs l'èst e sometegèron lei Khoikhoi gràcias a la superioritat de seis armas avans de se turtar ai Xhosa lòng de la Fish River. Au nòrd dau Cap, s'assemblèron de comunautats mixtas formadas d'esclaus en fugida, de Khoikhoi, de mestís ò de condamnats. Dichs Griqua, adoptèron lo neerlandés coma lenga e venguèron una poissança militara que participèt activament ai guèrras de conquistas dau Mfecane.
La formacion de la colonia dau Cap[modificar | modificar la font]
En 1795, dins lo corrent dei guèrras revolucionàrias, Lo Cap foguèt ocupat per lei Britanics. Puei, Londres annexèt la region en 1814 e li donèt l'estatut de colonia de la Corona. Sièis ans pus tard, per protegir lei territòris a l'oèst de la Fish River, lo govèrn britanic i mandèt 5 000 colons. Aquò entraïnèt la formacion de doas comunautats distintas de Blancs : aquelei d'origina britanica e aquelei d'origina olandesa (dichs Boers ò Afrikaners). De tensions leis opausèron rapidament a prepaus de l'esclavatge e de missionaris britanics menèron de campanhas virulentas còntra lei practicas dei burglars. En 1833, la metropòli decidèt ansin d'abolir l'esclavatge dins la colonia entraïnant la partença de miliers d'Afrikaners vèrs l'èst.
Lo Grand Trek[modificar | modificar la font]
Lo Grand Trek designa une tiera de migracions de colons afrikaners en fòra dau territòri britanic. D'efèct, d'expedicions de reconeissença menada per de Trekkers avián permes d'identificar de territòris druds e despoplats au nòrd-èst per lei trèbols dau Mfecane. La migracion comencèt en 1836 e lei Boers ganhèron una importanta batalha còntra lei Zolo en 1838 (batalha de la Blood River). Aquò permetèt de liberar lo passatge vèrs lo nòrd-èst onte lei colons fondèron Transvaal e l'Estat Liure d'Aurenja respectivament en 1852 e en 1854.
Lei Britanics assaièron de s'opausar a la formacion d'estats afrikaners independents. Per aquò, fondèron la colonia de Durban en 1843. Puei, menèron una politica de raprochament ambé lei pòbles indigèns tocats per lo Mfecane. Inicialament, aquel esfòrç diplomatic donèt ges de resultat car la poissança encara limitada de la colonia dau Cap permetiá pas ai Britanics d'intervenir dins lei regions interioras. Pasmens, dins lo corrent deis annadas seguentas, favorizèt largament la penetracion de l'influéncia britanic e l'isolament dei republicas boers.
L'autonòmia dei colonias britanicas[modificar | modificar la font]
En 1853, la colonia dau Cap recebèt un estatut d'autonòmia e foguèt dotada d'una assemblada elegida au sufragi censitari[3]. En 1872, l'autonòmia foguèt renfòrçada e la colonia obtenguèt lo self-government que li permetiá de formar lo sieu govèrn. Après l'installacion de colons europèus suplementaris, la populacion de la colonia agantèt 480 000 abitants en 1865 (37% de Blancs, 41% de Cape Coloured descendents d'esclaus ò de mestís e 22% d'indigèns). La produccion de lana èra la basa de l'economia.
En Natal, leis Africans foguèron relegats ai regions perifericas ò obligats de pagar d'impòsts especiaus. Au nivèu economic, lei colons s'orientèron vèrs la cana de sucre e favorizèron l'imigracion d'obriers indians per s'ocupar dei plantacions. Una partida importanta d'aquelei trabalhaires demorèron dins la region e foguèron a l'origina de l'actuala comunautat indiana sud-africana. En 1870, 274 000 abitants foguèron recensats dins la colonia (91,2% d'indigèns, 6,6% de Blancs e 2,2% d'Indians).
L'expansion britanica[modificar | modificar la font]
Lei missions de Livingstone[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1850, lo Reiaume Unit comencèt de renovelar sei liames ambé lei pòbles indigèns per empachar l'extension dei republicas boers. L'explorator escocés David Livingstone tenguèt un ròtle pionier dins aquela politica. En 1851, agantèt lo Reiaume dei Lozi (dins la vau auta de Zambèzi). Puei, explorèt de rotas de comunicacion èst-oèst avans de s'entornar dins la vau de Zambèzi e de'n explorar certaneis afluents. I establiguèt de rapòrts bòns ambé lei caps locaus e recomandèt de mandar de missionaris dins aquelei regions.
Lei diamants de Kimberley[modificar | modificar la font]
La descubèrta de diamants en Griqualand en 1867 i entraïnèt una ronçada de prospectors e l'annexion de la region per lei Britanics (1871). La vila novèla de Kimberley venguèt lo centre de la region e dins lo corrent deis annadas 1880, Cecil Rhodes, cap de la De Beers Consolidated Mines, introduguèt de procès mecanics modèrnes per aumentar la produccion. En 1888, sa companhiá aviá ansin pres lo contraròtle de la quasi totalitat de la produccion sud-africana. Rapidament, una societat racista e fòrça ierarquizada se formèt. La man d'òbra fòrça qualificada venguda d'Euròpa ne formava la classa dominanta. Èra sostenguda per de quadres blancs (ben pagats) d'origina locala. Enfin, leis Africans (mau pagats) formavan la màger part dei minaires e èran privats dau drech de prospectar. Aqueu modèl venguèt la basa dei minas sud-africanas que se formèron a mesura dei descubèrtas de ressorsas preciosas e favorizèt per la seguida l'establiment de la segregacion.
L'aur de Transvaal[modificar | modificar la font]
En 1877, Transvaal, afeblit dempuei sa creacion per de trèbols intèrnes, deguèt acceptar d'èsser annexat per Londres. Sièis ans après l'annexion de Griqualand, aquela expansion britanica suscitèt una reaccion nacionalista viva au sen de la societat boer. Tre 1879, aprofichant lei dificultats britanicas còntra lei Zolo, lei Boers se revoutèron e Transvaal restaurèt son independéncia en 1881. Sota la presidéncia de Paul Kruger (1883-1902), capitèt de s'estabilizar e de venir un estat vertadier que comencèt la construccion d'un camin de fèrre en direccion de Maputo.
La descubèrta d'aur au sud de Pretoria en 1886 e de carbon dins la region de Johannesborg sostenguèron lei projèctes de desvolopament de Kruger. Permetèron l'industrializacion de la region e Johannesborg teniá 175 000 abitants en 1899 (43% de Blancs, 57% d'Africans). Pasmens, aquela transformacion entraïnèt de tensions au sen de la societat boer car leis Afrikaners i venguèron minoritaris. Per gardar lo poder, privèron lei Blancs estrangiers (dichs Uitlanders) dau drech de vòte, çò que maucontentèt lei companhiás minieras e leis autoritats dau Cap.
Lo periòde de Cecil Rhodes[modificar | modificar la font]
Òme d'afaires fòrça riche gràcias a son ròtle dins lo desvolopament de la De Beers, Cecil Rhodes foguèt elegit au Parlament dau Cap en 1880 e venguèt Premier Ministre de la colonia en 1890. Son projècte politic èra de formar una union sud-africana dominada per lei populacions blancas britanica e afrikaner. Pasmens, se turtèt au nacionalisme boer de Paul Kruger. Premier, se preocupèt donc d'empedir l'expansion dei territòris boers. Una tiera d'acòrds de protectorat ambé lei Tswana de Botswana (1885) e ambé lei rèis indigèns situats au nòrd de Transvaal (1888-1890).
Aquel enceuclament dei republicas boers aumentèt l'ostilitat de Krueger e lei tensions regardant la question deis Uitlanders. En 1895, Cecil Rhodes autorizèt l'organizacion d'una expedicion destinada a « restablir l'òrdre » en Transvaal. Pasmens, la revòuta deis Uitlanders que deviá justificar l'ataca aguèt pas luòc e l'incursion mau capitèt. Rhodes foguèt obligat de demissionar.
L'acabament de la conquista[modificar | modificar la font]
En despiech dei tensions qu'opausavan Britanics e Boers, la conquista e la somission dei reiaumes africans contunièt fins a l'establiment complèt de l'òrdre coloniau en Africa Australa. En 1872, lei Mpondo (un grop que fasiá dei Xhosa) acceptèt sensa combat la dominacion britanica. En revènge, lei Zolo opausèron una resisténcia fòrça importanta en 1879 (Guèrra Anglozolo). Pasmens, foguèron batuts e de conflictes intèrnes leis afebliguèron fins au partiment angloboer de son reiaume en 1887. Lei Boers se turtèron tanben a de resisténcias vivas de part dei Pedi (fins a 1879) e dei Venda (fins a 1908). Leis autrei reiaumes acceptèron pus aisament — e de còps demandèron — l'establiment de protectorats. En particular, foguèt lo cas dei Sotho de Basutoland que foguèron restacats a la colonia dau Cap en 1871. Pasmens, aquò lei maucontentèt e una revòuta generala se debanèt en 1880 entraïnant un retorn a l'administracion dirècta de Londres en 1884.
La naissença de l'Union Sud-Africana[modificar | modificar la font]
La Guèrra dei Boers[modificar | modificar la font]
Après la revirada de l'expedicion organizada per Cecil Rhodes, lei dos camps assaièron pas d'amaisar la situacion. Au contrari, lo nacionalisme boer s'estendèt dins l'Estat Liure d'Aurenja e leis autoritats colonialas britanicas nomèron de representents cargats de sostenir leis Uitlanders pus revendicatius. En setembre de 1899, lei Britanics mandèron un ultimatum demandant de reformas politicas fòrça importantas ai caps boers e la guèrra comencèt.
Durant lo premier periòde de la guèrra, lei Boers prenguèron l'avantatge e comencèron lo sètge dei garnisons britanicas frontalieras (Mafeking, Kimberley e Ladysmith). Pasmens, aquelei sètges leis empachèron d'atacar lei pòrts sud-africans onte de renfòrç importants foguèron desbarcats. D'ara endavant pus nombrós, lei soudats britanicas desgatjèron lei vilas assetjadas en 1900 e ocupèron lei vilas principalas dei dos estats boers. Pasmens, lei Boers refusèron de capitular e comencèron una lònga guerilha menada per sei kommandos. Incapables d'arrestar aqueleis unitats fòrça mobilas, lei Britanics dau generau Kitchener adoptèron una estrategia fòrça brutala basada sus la destruccion dei recòltas e dei tenements, la desportacion deis abitants dins de camps de concentracion e l'ocupacion deis axes de comunicacion. Aqueleis atrocitats minèron finalament la determinacion dei kommandos boers qu'abandonèron lo combat lo 31 de mai de 1902. Lei dos estats boers foguèron alora annexats a l'Empèri Britanic.
La formacion de l'Union[modificar | modificar la font]
En 1902, leis autoritats britanicas volián demenir l'importància demografica dei Boers ambé l'arribada d'imigrants novèus venguts deis Illas Britanicas. Pasmens, leis atrocitats de la guèrra, l'oposicion dei liberaus e, mai que mai, la manca de volontaris empachèron la realizacion d'aqueu projècte. En plaça, sota l'impulsion dei liberaus, deguèron metre en plaça una union inspirada dau modèl canadenc. Ansin, tre 1906, lei doas colonias boers recebèron lo self-government e participèron activament a la formacion d'una federacion sud-africana. Lei discussions se debanèron de 1908 a 1910 e s'acabèron par la naissença de l'Union Sud-Africana.
Teoricament independenta, demorèt en realitat sota influéncia britanica fins a la Segonda Guèrra Mondiala e Èra formada per lei quatre colonias britanicas de la region (Lo Cap, Natal, Transvaal, Aurenja) que gardèron sei particularitats politicas, especialament aquelei regardant lo drech de vòte. En revènge, Londres refusèt l'integracion au sen de l'union dei tres protectorats africans de Bechuanaland, de Lesotho e de Swaziland.
L'Africa dau Sud independenta[modificar | modificar la font]
Lo poder afrikaner fins a la crisi de 1929[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, lei premiereis eleccions foguèron ganhadas per lo Partit Sud-African de Louis Botha (que venguèt Premier Ministre) e de Jan Snuts. Adoptèron una politica de reconciliacion ambé leis anglofòns dau Cap e de Natal e demorèron fidèus a l'Empèri Britanic. Ansin, en 1914, l'Africa dau Sud jonhèt lo camp de l'Entenduda durant la Premiera Guèrra Mondiala e conquistèt lo Sud-Oèst African Alemand. Aqueu raprochament ambé Londres suscitèt pasmens l'oposicion d'una partida deis Afrikaners que sostenguèron lo Partit Nacionau fondat per James Hertzog en 1914.
En 1919, Snuts venguèt cap dau govèrn après la mòrt de Botha. Dins lo contèxte economic malaisat de l'après-guèrra, reprimiguèt violentament de grèvas dins lo sector minier entraïnant una aliança entre lo Partit Trabalhista e lo Partit Nacionau. Venceiritz deis eleccions de 1924, aquela coalicion donèt lo poder a Hertzog. Aqueu darrier defendiguèt leis interès deis Afrikaners que la màger part èra apaurida per lo declin de l'agricultura.
La crisi de 1929 aguèt de consequéncias grèvas sus l'economia sud-africana qu'èra fòrça dependenta de seis exportacions de matèrias premieras. Ansin, en 1933, lei dos partits afrikaners de Snuts e de Hertzog fusionèron per formar lo Partit Unit. Aquò permetèt de mantenir la dominacion deis Afrikaners sus la vida politica dau país (que durèt fins a 1994) maugrat la scission d'un novèu Partit Nacionau dirigit per Daniel François Malan. En 1939, Hertzog assaièt de demorar neutre mai Snuts e lei partisans de l'alinhament sus la diplomacia britanica reversèron lo govèrn. Sota la direccion de Snuts, l'Africa dau Sud intrèt donc en guèrra còntra Alemanha e aguèt un ròtle important dins lei combats dau teatre nòrd-african.
La mesa en plaça de la segregacion[modificar | modificar la font]
En parallèl deis evolucions de la vida politica sud-africana, lei dificultats de l'après-guèrra veguèron l'instauracion d'un sistèma de segregacion raciala qu'anava prefondament marcar l'istòria dau país. D'efèct, per amaisar l'agitacion dei minaires e dei païsans blancs, lei govèrns afrikaners successius adoptèron une tiera de leis destinadas a protegir seis interès. Aquò comencèt tre 1913 amb una lèi qu'enebissiá ais Africans lo drech de crompar de tèrras en fòra de certanei resèrvas. Representant solament 12% dau territòri en 1939, aquelei resèrvas venguèron rapidament de resèrvas de man d'òbra a bòn mercat.
Puei, lei discriminacions foguèron renfòrçadas ambé la generalizacion dau contraròtles dei desplaçaments deis Africans, lo quasi abandon de l'educacion deis Africans e l'aumentacion fòrça importanta deis inegalitats salarialas. Per denonciar aqueu sistèma, un pichon elèit african, principalament formada d'ensenhaires e de prèires, fondèt lo Congrès Nacionau African (ANC) en 1912. Dins aquò, son influéncia demorèt lòngtemps fòrça limitada.
Lei mutacions deis annadas 1940[modificar | modificar la font]
Marcada per lo desvolopament industriau liada ai besonhs militars de la Segonda Guèrra Mondiala, leis annadas 1940 veguèron de mutacions importantas se far au sen de la societat sud-africana. Premier, a la fin dau conflicte, leis Africans èran venguts majoritaris dins lei vilas principalas e la màger part deis Afrikaners èra d'ara endavant urbanizada. Puei, en 1946, de grèvas violentas se debanèron tornarmai dins lo sector minier. Tornèron activar la question raciala e lo maucontentament entraïnat per la repression dura dei manifestacions favorizèt lo Partit Nacionau de Malan. L'ANC aprofichèt tanben aquela crisi per s'afirmar gràcias a una generacion novèla de militants coma Nelson Mandela, Oliver Tambo ò Walter Sisulu.
L'apartheid[modificar | modificar la font]
En 1948, lo Partit Nacionau ganhèt leis eleccions generalas gràcias a un programa segregacionista dich apartheid. Significant « desvolopament separat dins l'egalitat » en occitan, aqueu sistèma entraïnèt una division de la societat entre quatre pòbles diferents (Blancs, Indians, Cape Coloured e Africans). En teoria, cada comunautat deviá obtenir lei mejans permetent son desvolopament mai dins lei fachs, lei Blancs dominavan largament. Ansin, obtenguèron lo contraròtle de la màger part dau país e gardèron lo poder politic. Leis Africans foguèron relegats dins de homelands, fragmentats e dispersats, eissits dei resèrvas de l'entre doas guèrras.
A partir de 1950, plusors lèis renforcèron mai la separacion coma l'enebiment dei relacions sexualas interracialas, l'aumentacion dei restriccions de desplaçament deis Africans (que formavan la màger part de la man d'òbra emplegada dins leis industrias « blancas ») e lo renfòrçament de la segracion espaciala (privats separats dins lei luòcs publics...). En parallèl, per aplicar aquelei lèis, un aparelh policier e militar repressiu foguèt mes en plaça.
La resisténcia a la segregacion[modificar | modificar la font]
L'apartheid se turtèt a una resisténcia viva dei comunautats non blancas. L'ANC ne foguèt lo pielon ambé l'organizacion de campanha de resisténcia passiva a partir de 1952. Tres ans pus tard, un congrès gropant l'ANC e plusors organizacions blancas ostilas a la segregacion adoptèron una Carta de la Libertat que revendicava l'egalitat raciala e lo respèct dei Drechs de l'Òme. Puei, en 1960, foguèt creat lo Congrès Panafrican (PAC) que comencèt de luchar còntra lei pass que limitavan la libertat de movement deis Africans.
A partir deis annadas 1960, una partida de la resisténcia chausiguèt la lucha armada còntra lo regime. Lo chaple de Sharpeville (67 mòrts, 186 bleçats après de tirs de la polícia còntra una manifestacion) favorizèt aquela decision. Lo govèrn proclamèt l'estat d'urgéncia e enebiguèt l'ANC e lo PAC mai aquò empachèt pas la multiplicacion deis accions terroristas en 1962-1963. Au contrari, après l'arrestacion de Nelson Mandela en 1962, lo movement se radicalizèt, especialament dins lei sectors miniers e estudiants onte de sindicats clandestins foguèron creats.
En 1976, una manifestacion d'escolans dau township de Soweto opausats a l'introduccion obligatòria de l'afrikaans dins lo sistèma educatiu deis Africans foguèt reprimida per lei tirs de la polícia. Aquò entraïnèt d'esmogudas dins tot lo país. Entre 176 e 700 personas i foguèron tuats e lo cap sindicau african Steve Biko foguèt arrestat. Torturat, moriguèt en preson en 1977 e sa mòrt, dins de circonstàncias suspèctas, entraïnèt una fòrta condamnacion internacionala de l'Africa dau Sud. Ansin, a la fin de l'annada, lei Nacions Unidas adoptèron lei premierei mesuras còntra l'apartheid e enebiguèron lei vendas d'armas au govèrn sud-african.
La crisi de l'apartheid[modificar | modificar la font]
De 1978 a 1989, l'Africa dau Sud foguèt dirigida per Pieter Willem Botha. Assaièt de reformar l’apartheid per l'adaptar au contèxte internacionau novèu e aumentèt l'intensitat de la repression còntra lei movements de resisténcia. Ansin, autorizèt la formacion de sindicats obriers e annulèt plusors lèis pertocant d'aspècts mesquins dau sistèma. Puei, adoptèt una constitucion novèla permetent ais Indians e ai Cape Coloured de participar a la vida politica. Enfin, engatjèt l'armada sud-africana dins una tiera d'operacions exterioras còntra lei movements anti-apartheid que se gropèron en 1983 au sen dau Frònt Democratic Unit.
Pasmens, aquelei reformas mau capitèron de redurre la resisténcia. Au contrari, la violéncia se generalizèt dins lo país e lei sancions internacionalas se multipliquèron maugrat lo sostèn deis Estats Units e deis autreis estats anticomunistas. De mai, l'armada sud-africana poguèt pas eliminar la menaça militara representada per lei formacions anti-apartheid e per la guerilha independentista dau Sud-Oèst African. Au contrari, en 1987, la batalha de Cuito Cuanavale mostrèt clarament sei limits. Ansin, Botha comencèt pauc a pauc de preparar la fin de l'apartheid avans de demissionar au profiech de Frederick de Klerk.
La fin de l'apartheid[modificar | modificar la font]
Frederick de Klerk dirigiguèt lo país de 1989 a 1994. En 1990, liberèt lei presoniers politics coma Nelson Mandela e legalizèt tornarmai l'ANC. Puei, annulèt a cha una lei lèis segregacionistas e l'apartheid dispareguèt oficialament en 1991. A partir de decembre d'aquela annada, comencèron pereu lei negociacions ambé lei diferentei formacions politicas per preparar la formacion d'un govèrn multiraciau.
Pasmens, aquelei discussions se limitèron rapidament a de negociacions entre l'ANC e lo Partit Nacionau. La transicion politica foguèt donc marcada per de violéncias de part de formacions negras (l'Inkatha favorable a un sistèma federau), afrikaners (temptativa de formar un estat blanc independent de l'Africa dau Sud) e de certanei caps dei homelands venguts independents que volián gardar son poder. Dins aquò, un acòrd foguèt finalament trobat en decembre de 1993 permetent l'adopcion d'una constitucion novèla.
L'Africa dau Sud dempuei 1994[modificar | modificar la font]
Dempuei 1994, l'Africa dau Sud es venguda una democracia marcada per lo transferiment dau poder politic deis elèits blancs a un elèit negre eissit de l'ANC. En revènge, lei Blancs an gardat lo poder economic e lo país es totjorn tocat per d'inegalitats economicas fòrça grèvas que menaçan son estabilitat car aquò favoriza lo desvolopament de la criminalitat e de la corrupcion qu'agantan de nivèus fòrça inquietants.
D'efèct, en 1994, Nelson Mandela (ANC) foguèt aisament elegit a la presidéncia e l'ANC ganhèt leis eleccions legislativas. Lo periòde Mandela veguèt la formacion d'un elèit politic negre e l'adopcion de mesuras destinadas a demenir leis inegalitats. Pasmens, per defugir una destabilizacion de la comunautat blanca, aquela politica demorèt limitada e lei Blancs an totjorn lo contraròtle de la màger part de l'aparelh economic. De mai, certanei mesuras, coma l'obligacion d'emplegar un minimom de trabalhaires negres — pas totjorn qualificats — dins lei companhiás, an causat de dificultats economicas. Ansin, leis inegalitats se renforcèron maugrat la formacion d'una borgesiá africana liada a l'ANC.
Mandela se retirèt de la vida politica en 1999 e foguèt remplaçat per Thabo Mbeki. En despiech de succès vertadiers (construccion d'ostaus, desvolopament dei rets electrics e d'aiga potabla, reduccion de la pauretat extrèma...), foguèt tocat per mai d'un escandòl financier e per lo desvolopament de la criminalitat. Aquela darriera es venguda un problema grèu per l'economia sud-africana que causa l'emigracion d'una partida dei Blancs (que fòrman totjorn la man d'òbra pus qualificada). Lo SIDA, que son existéncia èra negada per lo president, ravatjèt tanben lei classas popularas. Finalament, Mbeki foguèt obligat de demissionar en 2008. Son ancian Premier Ministre Jacob Zuma foguèt elegit a la presidéncia en 2009. Pasmens, contunia la politica de son predecessor e es tanben l'objècte d'escandòls financiers grèus.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Sud-Africa.
Cultura[modificar | modificar la font]
- Debora Patta, (1964), jornalista fòrça coneguda.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ La lista completa del nom del país en totas los noms oficials es a la seccion de ToponImia
- ↑ Dins aquò, l'assimilacion foguèt pas una regla universala. Ansin, certanei clans bantos exterminèron lei Khoisans ò lei reduguèron en esclavatge.
- ↑ I aviá ges de critèris raciaus. Pasmens, leis Africans de la colonia (dichs Cape Coloured) demorèron totjorn fòrça minotari au sen dau còrs electorau (15% au maximom).


text:
A.C. Bradley
Andrew Cecil Bradley, (26 de març de 1851- 2 de setembre de 1935) foguèt un universitari anglés, critic magèr de Shakespeare, e influencièt la critica fins a las annadas 1970. Es encara considerat coma son mai grand critic.
Vida[modificar | modificar la font]
A.C. Bradley nasquèt a Park Hill, dins Surrey. Estudièt a Balliol College, Oxfòrd, puèi i lecturèt en literatura e en folosofia de 1854 a 1861. Ensenhèt tanben a Liverpol e Glasglow abans de s'en tornar a Oxfòrd après 1901. Es d'aquela epòca que datan sas òbras majoras.
Òbras[modificar | modificar la font]
- 1904: Shakespearean Tragedy ( la tragedia shakespeariana ): dins aquel libre de referéncia donèt sa vision de la tragedia. Sa critica es puslèu modèrna pel periòde vist que, influenciat per Hegel, vei puslèu la tragedia coma una dialectica.
-1909: Oxford Lectures on Poetry (lecturas d'Oxfòrd subre la poesia).
ligams[modificar | modificar la font]
Shakespearean Tragedy by A.C. Bradley Tèxte integral de son libre mai reputat.


text:
Benedicta Bonet
Benedicta Bonet (Bénédicte Bonnet)
La Benedicta Bonet es nascuda en 1964, d’una familha d’agricultors de Sent-Alari prep de Neiçon. Apres lo liceu de Sent-Iriès e un DEUG a la Facultat de Sciéncias Umanas de Limòtges, a dietz-e-nòu ans es « montada » trabalhar a Paris.
Tornada au país au bot de dietz ans, en 1993, a tornat trobar au còp, la natura, lo mitan rurau e la lenga de son enfança.
Quò es la chucada d’una sensibilitat esmiraudiada davant lo país aimat, los remembres de l’enfança enquera pròpcha, la vita que se drueba, l’amor que s’exprimen dins sos poemas e corts textes de pròsa.
Recitau de poesia
Los poemas de Benedicta Bonet fugueren botats en musica per daus membres de nòstre grope de musica "Aura Venta".
Dins ’quel espectacle, la poetessa los declama sos fòrma de « slam », acompanhada de ’na guitarra e de ’n’ arpa.
Libres
Los uelhs sus terra - poesia, Ed. Novelum, 2000 (3esme Prèmi Jòrgi Rebol).
Biòlas d’aiga (emb la revirada en francés) – poesia, Ed. Novelum-IEO, 2004.
De bruja a ciau (emb la revirada en francés) – poesia, Ed. Novelum-IEO, 2009.
Quauquaren en quauqu’un luec (emb la revirada en francés, illustracions Arnaud Pauthier) - poesia, Ed. Novelum-IEO, 2012.
Bocins
Quauquaren en quauqu’un luec
L’i a lo ren
L’i a lo tot
Lo voide e lo plen
L’i a lo chamin
L’i a la flor
L’i a la doçor
Lo voide tanben
Mas l’amor totjorn.
Quelque chose quelque part
Il y a le rien
Il y a le tout
Le vide et le plein
Il y a le chemin
Il y a la fleur
Il y a la douceur.
Le vide aussi
Mais l’amour toujours.
Alen
‘Na selha d’aiga :
D’aiga de potz.
Un pelhon mofle
‘Na baciá de peira.
De l’aiga freja
‘Na peu netiada.
De la testa aus pès,
E ren mai.
Mas te veiquí presta…
Presta a escassonar
Queu triangle de vargier
Que te fai onor
De maussiers esberbits,
De vinheta
Ròsa de Nadau
Finas erbas
A la poncha daus tres costats ;
De la salada
De fuelhas de jarric.
De la lissa d’Argentina…
Souffle
Un seau d’eau :
De l’eau de puits.
Un chiffon doux
Un évier de pierre.
De l’eau froide
Une peau nette.
De la tête aux pieds,
Et rien d’autre.
Mais te voilà prête…
Prête à casser les mottes
De ce triangle de jardin
Qui te fait honneur
De fraisiers épanouis,
D’oseille
Rose de Noël
Fines herbes
À la pointe des trois côtés ;
De la salade
Des feuilles de chênes.
De l’ail d’Argentine…
Merces a l' autor que nos a balhat son consentiment !


text:
Montbrun
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Patronims[modificar | modificar la font]
- Charles Dupuy de Montbrun , capitani protestant durant las guèrras de religion
- Louis Pierre Montbrun (1770-1812) General d'Empèri.
- Hugues Brisset de Montbrun de Pomarèda (1756-1831) General de brigada.
- Marie Anne Thérèse Ombline Desbassayns, nascuda Gonneau-Montbrun , proprietari d'una plantacion a la Reünion
- Deneu de Montbrun , arquitècta francés del començament de sègle XXen.
Toponims[modificar | modificar la font]
- Montbrun, comuna francesa de Droma
- Montbrun (Gers), comuna francesa de Gers
- Montbrun , comuna francesa d'Òlt
- Montbrun , comuna francesa de Losera
- Montbrun , anciana comuna francesa de Nauta Vinhana, uèi dens Dornasac


text:
Forcés
Forcés[1][2][3][4] (oficialament en francés Fourcès) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat sus la riu Auzoue, lo vilatge de Fourcès es extrèmament pittoresque coma ne testifica lo sieu appartenance a l'associacion de las mai polits pòbles de França. En avent en principi #èsser un Castelnau, Fourcès a la particularité d'èsser la sola bastide al plànol circular del Gers.
Situé sur la rivière Auzoue, le village de Forcés est extrêmement pittoresque comme en atteste son appartenance à l'association des plus beaux villages de France. Ayant d'abord été un Castelnau, Forcés a la particularité d'être la seule bastide au plan circulaire du Gers.
Situat suu riu Auzoa, lo vilatge de Forcés qu'es l'un deus mei bèths vilatges de França. En prumèr un castèthnau, Forcés qu'ei l'unica bastida de plan circular de Gers .
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia de Fourcès a mencionat en una charte de 1068. Aquel luòc fòrt es alavetz una dels distincions las mai importantas de Gascogne.#Èsser fòrça disputada per la França e la Angleterre fins al XVe sègle.
L'existence de Forcés est mentionnée dans une charte de 1068. Cette place forte est alors une des seigneuries les plus importantes de Gascogne.Elle fut très disputée par la France et l'Angleterre jusqu'au XVe siècle.
Forcés qu'es nommat dens ua carta de 1068. Aquera place fòrta qu'estava ua de las senhoriás mei importantas de Gasconha .
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La tor de l'Horloge (Sègle XIII), monument classé.
- Lo castèth (Sègle XV).
- Lo pont d'entrée ({{Sègle XV}).
- La glèisa de Sent Laurenç. Edat Mejana, partialament refaite à la fin deu sègle XIX.
- La glèisa de Senta Quitèira. Datant vraisemblablement deu periòde preromanic.
- La plaça ronda.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Forcés
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- www.fources.fr
- Forcés sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Forcés, vilatge engatge dens l'accion Soho Solo Gers


text:
Bettencourt-Saint-Ouen
Bétincourt-Saint-Ouin en picard (Bettencourt-Saint-Ouen en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bettencourt-Sant-Ouen a adaigat per la Nièvre, afluent de la Soma.
Bettencourt-Saint-Ouen est arrosé par la Nièvre, affluent de la Somme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ciutat l'an 1150.
La distincion levava de Picquigny.
Castèl destruit cap a 1760.
A la fin del sègle XIX, la municipalitat s'escriviá Béthencourt Sant Ouin.
Cité en 1150.
La seigneurie relevait de Picquigny.
Château détruit vers 1760.
À la fin du sègle XIX, la commune s'écrivait Béthencourt Saint Ouin.


text:
Cervus nippon
Lo cèrvi Sica (Cervus nippon) es un mamifèr artiodactil de la familha dels cervids.
Es un cervid pichon originari de l'èst d'Asia que se trapa en Siberia, Manchoria, China, Corèa, Japon e dins cèrtas illas. Dins aquestes païses, se destria divèrsas sosespècias. Es leugièrament pus pichon que lo dam e a de Banas que pòdon despassar uèch còses.
De bon elevar, es estat introduch dins mantun autre país, en Euròpa, en Nòva Zelanda e als Estats Units, e de populacions sauvatjas se son naturalizadas aicí e là.
Coma lo dam, a una pèl pigalhada. Lo letz a luòc a la fin d'octobre, los joves naisson en mai e junh e seguisson lor maire fins a la fin de l'ivèrn (a l'excepcion del periòde del letz).
En Japon, las populacions mai nombrosas se tròban dins l'èst de l'illa d'Hokkaido.
Lo cèrvi Sica pòt èsser aisidament confondut amb lo cèrvi axis, una espècia originària dels bòsques clars d'Índia o de Ceilan.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180696 Cervus nippon Temminck, 1838 (en)


text:
Patrimòni Mondial de l'Umanitat
Lo Patrimòni Mondial de l'UNESCO o Patrimòni Mondial de l'Umanitat es una lista de luòcs excepcional al nivèl natural o cultural designat per l'UNESCO, aquesta lista existís dempuèi lo 16 de novembre de 1972. La tòca primièra es de conservar los luòcs, en 2008 i a 851 luòcs classat al patrimòni, 660 culturals, 166 naturals e 25 mixtes, dins 141 estats amb 10 en Occitània[1].
En 2007, lo concèpte de Patrimòni Oral e Immaterial de l'Umanitat foguèt definit.
Somari
Critèris de seleccion[modificar | modificar la font]
Per figurar dins la lista del Patrimòni Mondial, i a 6 critèris pels luòcs culturals e 4 critèris pels luòcs naturals[2] :
Luòc cultural[modificar | modificar la font]
- Representar un cap d'òbra del gèni creator uman.
- Testimoniar d'un escambi d'influéncias considerable pendent un periòde donat o dins un airal cultural determinat sus lo desvolopament de l'arquitectura o de la tecnologica, de las arts monumentalas, de la planificacion de las vilas o de la creacion de païsatges.
- Aportar un testimoniatge unic o almens excepcional sus una tradicion culturala o una civilizacion viventa o desapareguda.
- Ofrir un exemple eminent d'una mena de construccion o d'ensemble arquitectural o tecnologica o de païsatges illustrat un o de periòdes significatius de l'istòria umana.
- Èsser un exemple eminent d'establiment uman tradicional, de l'utilizacion tradicionala del territòri o de la mar, que siá representatiu d'una cultura (o culturas), o de l'interaccion umana amb l'environament, especialament quand aqueste es vengut vulnerable jos l'impacte d'una mutacion irreversibla.
- Èsser dirèctament o materialament associat a d'eveniments o de tradicions viventas, d'idèas, de cresenças òbra artisticas e literàrias amb una significacion universala excepcionala.
Luòc natural[modificar | modificar la font]
- Representar de fenomèns naturals o d'airals d'una beutat naturala e d'una importància estetica excepcionalas.
- Èsser d'exemples representatius de grands estadis de l'istòria de la tèrra, inclús lo testimoniatge de la vida, de procediment geologic en cors dins lo desvolopament de formas terrèstras o d'elements geomorfics o fisiografics amb una granda significacion.
- Èsser d'exemples representatius de procediments ecologics e biologics en cors dins l'evolucion e lo desvolopament d'ecosistèmas e comunautats de plantas e d'animals terrèstres, aqüatics, costièrs e marins.
- Conténer los abitats naturals pus representatius e pus importants per la conservacion in situ de la diversitat biologica, inclús los, ont subrevivon d'espècias menaçadas amb una valor universala excepcionala del vejaire de la sciéncia o de la conservacion.
Occitània[modificar | modificar la font]
En Occitània, 12 luòcs son dins la lista :
- Albi, centre istoric
- Monuments romans e romanics d'Arle
- Aurenja: teatre antic e Arc de Trionf
- Avinhon: lo Palais dels Papas, Pont d’Avinhon e ensemble episcopal
- Bordèu, Pòrt de la Luna
- Jurisdiccion de Sent Milion
- Los Camins de Sant Jaume
- Ciutat de Carcassona
- Pont de Gard
- Canal de las Doas Mars
- lo Mont Perdut
- Caunas ornadas de la valada de Vesera
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) (en) Sit oficial


text:
Aminoacid
Un aminoacid (tanben aperat acid aminat) qu'ei ua molecula organica qui porta au medish temps un grop carboxil -COOH (acid) e un grop amino (basic -NH2).
La bioquimia que s'interèssa mei que mei aus alfaaminoacids (o acids alfa aminats) on un medish atòm de carbòni que porta aqueths dus grops. Aqueths alfaaminoacids que son los elements qui, ligats en cadena, e bateishen proteïnas. Los alfaaminoacids qui interèssan la bioquimia que son au nombre de 20. Que son los 20 emplegats per la majoritat deus èstes vius coneguts dens la sintesi de las loas proteïnas (a maugrat qui certs bactèris empleguin quauques autes aminoacids e que, en laboratòri, l'òmi aja savut n'en sintetizar d'autes). En bioquimia, a cada alfaaminoacid qu'ei associada ua letra de l'alfabet e ua version deus son nom reduisida a tres letras. Aqueth biais d'abracar que permetan de hicar suu papèr longas cadenas d'acids alfa aminats qui son la formula basica de proteïnas.
Per exemple, l'alanina, lo mei simple deus aminoacids qu'ei abreviada A o Ala
Deus son costat, la natura que possedeish lo son pròpi còde per simbolizar los aminoacids. En ehèit, l'estructura primària de cada proteïna (sia l'òrdi deus sons acids aminats) qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula qu'ei un polimèr (un assemblatge) de 4 moleculas (los nucleotids) qui forman atau un alfabet de 4 letras en formar "mots" (aperats codons) de 3 letras qu'avem 43 possibilitats, sia 64 per 20 aminoacids. Certes codons que son donc autrejats au medish aminaocid (a despart deu hèit que quauques codons que senhalan que cau debutar o estancar la sintèsi de la proteïna.


text:
Michel Mercier
Michel Mercier (Bourg-de-Thizy, 7 de març de 1947) es un politician francés de tendéncia centrista. Foguèt senador del departament de Ròse de 1995 a 2009, 2012 a 2014 e dempuèi 2014, president del grop Union centrista al Senat francés de 2002 a 2009 e tanben president del Conselh General de Ròse de 1990 a 2013. Jos la presidéncia de Nicolas Sarkozy venguèt Ministre de l'Espaci rural e de l'Amainatjament del territòri de 2009 a 2010 e puèi ministre de la Justícia e de las Libertats del 14 de novembre de 2010 al 15 de mai de 2012.


text:
Òrdi deu Temple
L'Òrdi deu Temple o Òrdi deus Companhs Sordats deu Crist e deu Temple de Salomon, mei conegut com los Templèrs que ho un òrdi religiós catolic de cavalèrs encargats d'emparar los romius e qui ho actiu durant las guèrras en Tèrra Santa entà emparar los Estats Latins d'Orient.
En Euròpa, que desvolopèn ua ret de Comanderias on podèvan acessar los romius contra argent. Que vadón atau hèra actius suu plan economic tanben, e poderós.
Dab la fin deus Estats Romans d'Orient, la loa activitat economica que vadó hèra dominanta suber la loa capacitat militara au medish temps que la mes·hidança entà eths creishè. Lo rei Felip IV de França qui'us devèva ua soma importanta d'argent que'n obtiengó la loa condemnacion. Lo lor darrèr Gran Mèste, Jacques de Molay, que ho cremat a París en 1314.


text:
800
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 800 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Aglabidas[modificar | modificar la font]
Aprofichant lo caòs que tocava Ifriqiya dempuei quauqueis annadas, l'emir Ibrahim ibn al-Aghlab (800-812) capitèt d'obtenir la cession de la region coma fèu ereditari en cambi dau pagament d'un tribut anuau. Dins lei fachs, aquò li permetèt de fondar una dinastia — leis Aglabidas — que venguèt de facto independenta maugrat lo mantenement d'un liame de vassalitat teoric ambé lo Califat Abbassida.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion de dos monuments novèus dins la vila. Lo rèi associat a sa bastida es desconegut mostrant lo declin de la ciutat[1].
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Per redurre lo caòs en Ifriqiya, lo califa Harun al-Rashid (789-806) acceptèt de fisar la region a l'emir Ibrahim ibn al-Aghlab (800-812). L'endrech venguèt un fèu ereditari de la dinastia novèla en cambi dau pagament d'un tribut anuau. Pasmens, dins lei fachs, la mitat orientala de Magrèb venguèt de de facto independenta entraïnant un important replec dau Califat vèrs l'èst.
Srivijaya[modificar | modificar la font]
Mòrt dau maharadja Dharanindra que foguèt remplaçat per Samaragrawira.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, descubèrta de l'acid cloridric per l'alquimista iranian Jabir Ibn Hayyan (vèrs 721 - 815).


text:
Planques
Planques es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Luòc d'origina del nom de familha Planque, #que data de la mièja edat e compt divèrsas variations talas #que LaPlante, Plant, Plantat, DuPlante, èca.
Lieu d'origine du nom de famille Planque, qui date du moyen âge et compt plusieurs variations telles que LaPlante, Plant, Planté, DuPlante, etc.