text:
Uruguai
Uruguai (oficialament, Republica Orientala d'Uruguai) es un país d'America del Sud, qu'es confrontat al nòrd per Brasil e a l'oèst per Argentina.
Al sud es bordat per lo Riu de la Plata e a l'èst costejat per l'Ocean Atlantic.
La siá capitala es Montevideo.
Lo gentilici es uruguaian -a.
Somari
Origina etimologica[modificar | modificar la font]
Lo nom d' Uruguai proven del guaraní, la lenga del pòble nadiu de la region, mas lo sieu sens demòra escur. Segon Félix d'Azara, lo nom proven d'un pichon ausèl nomenat "urú", qu'abita a las còstas uruguaianas, e lo nom d'uruguai significariá alavetz "riu del país de l'urú". Malgrat tot, un collaborador d'Azara dona una autra version en dividint la paraula en uruguá, que significa "caragòl", e í, que significa "riu", doncas volriá dire "riu dels caragòls". Lo poèta Juan Zorrilla de San Martín li dona lo sens de "riu dels ausèls pintats".
Durant l'epòca coloniala se coneguèt lo país coma la Benda Orientala, en referéncia a la riba orientala del riu Uruguai. Dins los primièrs ans de la lucha independentista se nomenèt Província Orientala, coma part de las nomenadas Províncias Unidas del Riu de la Plata. En se crear la primièra constitucion del país coma nacion independenta, que dintrèt en vigor en 1830, s'apondèt al nom del país la referéncia al riu d'Uruguai. Amb lo temps aquel apondi es vengut la denominacion abituala del país. Malgrat aiçò, los abitants del país an costuma de se nomenar eles meteisses uruguayos (uruguaians) o orientales (orientals) de biais indistint.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans las exploracions espanhòla e portuguesa, lo territòri èra poblat per qualques etnias indoamericanas nomadas, de que destacan entre el la charrúa e la guaraní.[2]
Los primièrs establiments europèus foguèron los de Soriano, Colonia del Sacramento e Montevideo. Los espanhòls s'establiguèron a partir de 1726, an que se produsiguèt la fondacion de Montevideo, a causa de l'avançada de las tropas portuguesas a travèrs de l'actual territòri uruguaian e a la fondacion de vilas per aqueles.
La vila de Montevideo se fondèt amb caractèr militar e mercantil, e foguèt una plaça militara importanta dels domenis reialistas de l'Empèri Espanhòl al sud al sègle XVIII e lo pòrt principal de l'estuari del Plata. L'importància de Montevideo coma pòrt principal del Virregnat del Riu de la Plata li ocasionèt en divèrsas escasenças d'afrontaments amb la capitala del virregnat, Buenos Aires.
En 1798 e entre 1806 e 1807 se produsisson las invasions anglesas. Las tropas de Montevideo e de Buenos Aires van repel·lir de conselhs los atacs de la flòta anglesa (la primièra comandada pel comodor Sir Home Riggs Popham e la segonda per l'amiral Sir Charles Stirling) venguda a conquistar los territòris de la region del Plata. A la Revolucion de Mai de 1810 e durant lo suslhèuament revolucionari de las províncias de la Plata, Montevideo se manten fisèl a las autoritats espanhòlas.[3]
Al començament del sègle XVIII, sorgiguèron de movements d'independéncia en l'America del Sud. Lo territòri de la Banda Oriental - jol poder de Buenos Aires -, e qu'èra l'ancian nom d'Uruguai, foguèt reclamat per l'Empèri de Brasil influit per d'interèsses de la corona portuguesa. Brasil annexèt lo territòri lo 1821, après una invasion de la part de Portugal lo 1816, mas Uruguai ne detla independéncia en 1825 e 1828 - amb la Convencion Preliminara de Patz de Rio de Janeiro e amb d'interèsses del Reialme Unit - venguèt un país independent, jos tutèla de los sieus dos poderoses vesins fins l'an 1830, quand aqueriguèt la sobeiranetat plena e absoluda.
Uruguai experimentèt inestabilitat politica e economica durant lo sègle XIX. Après la Segonda Guèrra Mondiala l'economia se saturèt en divèrsas escasenças e lo govèrn comencèt de pèrdre lo supòrt ciutadan. Los Tupamaros, un grop radical d'esquèrra, reaccionèt a la crisi amb violéncia e provoquèt la repression de la part del govèrn e la suspension dels dreches individuals. Fin finala, en 1973, l'armada prenguèt lo poder, en donant inici a un periòde d'onze ans de dictatura militar dins un país qu'èra estat una democracia establa. En 1984 la democracia foguèt restaurada.
En las eleccions presidencialas realizadas lo 31 d'octobre de 2004 foguèt elegit Tabaré Vázquez, candidat de la coalicion d'esquèrra Union Progressista-Frent Ampla-Nòva Majoritat amb 50,6% dels vòtes, en atenhent la victòria al primièr torn e en atenhent un parlament amb de majoritats absoludas. Es lo primièr còp dins l'istòria del país qu'un partit politic pas tradicional, e d'aire socialista, accedís al Poder Executiu.
En las eleccions municipalas realizadas lo 8 de mai de 2005, lo Partit Nacional obtenguèt dètz intendéncias, l'EP-FA-nm n'obtenguèt uèch, e lo Partit Colorado n'obtenguèt una.[4]
Politica[modificar | modificar la font]
Uruguai es una republica presidenciala. Lo president, qu'es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn, es elegit per un periòde de cinc ans per la populacion.
Lo Parlament se compausa de doas cambras: la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 99 membres, e lo Senat (Cámara de Senadores) amb 31 membres.
Subdivision administrativa[modificar | modificar la font]
Uruguai se dividís en 19 departaments:
Las vilas principalas son Montevideo, Las Piedras, Punta de l'Aquel, Ciudad de la Còsta, Sauti, Paysandú e Fray Bentos.
Geografia[modificar | modificar la font]
Amb una superfícia terrèstra de 176 215 km² - que 175 016 km² n'es la soma totala dels departaments e 1199 km²; compren la soma dels lacs artificials del Riu Negro -, exercís de mai la siá sobeiranetat sus de divèrsas illas al riu Uruguai, amb un total de 105 km²; 16 799 km² d'aigas jurisdiccionalas (riu Uruguai, riu de la Plata e estanh Merín) e un airal de mar territoriala de 125 057 km². A lo sieu torn Uruguai manten doas disputas limítrofes amb Brasil suls territòris coneguts coma Ilha Brasileira e Rincón d'Artigas, qu'ocupan un airal de 237 km². L'airal total del territòri uruguaian compren 318 413 km²;[5].
Lo relèu es ligat en la part sud dins las tèrras de las Pampas e es constituit per vastes de planas onduladas e solcadas per de tucs d'escassa elevacion coneguts coma cuchillas. Las pus importantas son las qu'apertenon a la Cuchilla de Haedo e a la Cuchilla Grande. Lo sieu ponch mai elevat es lo tuc Catedrala, amb 514 msnm.
La conca idrografica pus importanta es la del riu Uruguai, lo que s'utiliza coma via de comunicacion envèrs los autres païses vesins. La conca del Riu de la Plata es formada de rius de cors cort. La conca de la estanh Merín l'intègran los rius Yaguarón, Tacuarí e de de autras.
Lo clima es temperat al sud e subtropical al nòrd de país, las pluèjas son abondosas e se repartisson entre prima-estiu e tardor. 75% del territòri es terren de pasturas. Los bòsques son escasses (25% del territòri).
Idrografia[modificar | modificar la font]
La ret de rius e riuets que s'estendon per tot lo país noirís la tèrra e provesís a las culturas, en mai de favorizar lo creissement de pastura idonèa per la cria de bestial e autres animals de granja.[6]
Lo riu Uruguai, que servís de limit natural amb la vesina Argentina, al bòrd del Riu de la Plata, lo riu Santa Lucía e lo riu Negro, representan las fonts d'aiga pus importantas del territòri nacional. En lo cas del Riu de la Plata, que separa lo país de Buenos Aires, constituissi en se meteis un atractiu toristic. S'estend dempuèi la còsta de Colonia del Sacramento fins a Punta de l'Aquel, al departament de Maldonado, en comprenent una estenduda aproximada de 300 km de plajas e pòrts fluvials, entre eles, lo de Montevideo.
Lo riu Sant Lucía, que nais al departament de Lavalleja, e s'estend per Florida, Canelones, Montevideo e San José dins un airal de 14 200 km²; servís de limit natural entre aqueles dos darrièrs departaments e provesís d'aiga potabla e energia electrica gaireben mièg país. Es una via aquatica que passan per el embarcacions e de cargas amb destinacion dins las principalas vilas uruguaianas, e es ric en fauna marina, que causa la pesca per el es abituala a lo sieu dragatge.
D'autra banda, lo riu Negro, que dividís Uruguai en doas parts, se caracteriza per la siá color escura, per la siá prigondor e per la siá amplor. Per el se lèvan de ponts d'entre 1 e 2 quilomètres de longor, que crosan d'una près a una autra del país. Lo riu Negro banha las còstas de, e servís de limit natural entre, lo departament omonim, Tacuarembó, Cerro Largo, Durazno, Soriano e Flores. Es un riu navegable, idonèu per la pesca esportiua e lo banh, dins de zònas nautas. Nais al limit amb lo Brasil e desboca al riu Uruguai, cap a la frontièra amb la província de Entre Ríos, en l'Argentina.
I a d'autras rises que, e mai se de mendre importància, son d'afluents importants. Un exemple es lo riu San José, que connècta amb lo de Santa Lucía al sud del país. Lo Cebollatí, lo Yaguarón, l'estanh Merín, al limit de Rocha e Treinta y Tres amb l'estat brasilian de Rio Grande do Sul; lo Yi, a Durazno; lo Queguay, lo Daymán, l'Arapey, lo Guaviyú, e lo Cuareim (o Quaraí), a Sauti, Paysandú e Artigas; e lo Porongos, a Flores, son qualqu'uns dels mai destacats. Lo riu Uruguai, que recep a fòrça d'aqueles afluents, a una paissièra idroelectrica - la de Sauti Grande - que provesís gaireben tot lo territòri uruguaian e part dels departaments argentins vesins.
Fin finala, Uruguai a aperaquí 500 quilomètres de còsta maritima, 300 que n'apertenon al Riu de la Plata e los autres 200 al ocean Atlantic - de departaments de Maldonado e Rocha.[7]
Orografia[modificar | modificar la font]
La tèrra uruguaià es pampeà, leugièrament ondulat e de grandas pastius e de zònas pantanoses. Existisson pas de grandas nautors, que causa se pòt per el dire que gaireben tot lo terren se tròba situat sul nivèl de la mar, es a dire, de 0 a 10 m. Malgrat aiçò, al centre del país, se lèvan altiplans moderats e qualques cadenas de tucs coneguts coma cuchillas. La cuchilla de Haedo, la Grande e la de Santa Ana, son las mai importantas. Ambedoas presentan una capa de pèiras solidas, argilenca e amb vegetacion a lo sieu en virant.[8]
Lo tuc mai naut es la Catedrala, amb 500 mètres, mas destacan tanben lo de San Antonio, lo Brau, e lo Pan d'Azúcar, en Maldonado; lo Sauti del Penitentre e las sèrras de Minas, a Lavalleja; lo Batoví, prèp a l'Iporá, a Tacuarembó; las Sèrras de Mahoma, a San José; e lo Tuc de Montevideo, amb la siá fortalesa istorica, e del que se supausa deriva lo nom de la vila.
La franja orientala del país es clarament argilenca e se presta a la cultura de ris, farratge e de grans. Lo litoral sud, d'autra banda, lo plan e de sablas blancas e finas.
A l'extrèm nòrd se pòdon trobar qualques jaciments de pèiras semipreciosas (cossí amatistes, per exemple), sustot a Artigas e Sauti, aital coma un influx d'aigas termalas qu'emergeixen dempuèi la prigondor de la tèrra.[9]
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La fauna autoctòna se caracteriza per una granda quantitat d'aus de banhat e corral. Atahualpa, Lo primièr crioll nascut en America, introdusiguèt lo bestial dins la Banda Orientala, a la fin del sègle XVI. Los fraires Goes, arribats d'Euròpa, joguèron tanben un ròtle decisiu en la cria de caps de bestial ovin e bovin, en introdusir de nòus exemplars.
Dins lo grop de las aus de plomatge, destacan la galineta granda (Aramides ypecaha) e lo chiricote o crespó pichon (A. cajanea), Doas de las espècias mai conegudas del país. Son comuns, de mai, la Pardirallus, o gallineta de bèc roge e blau (P. sanguinolentus) E la tacada (P. maculatus). De parièra importància es tanben lo burrito d'anedas rojas (Laterallus leucophyrrus) e lo d'anedas verdas (L. metanophaius), De la meteissa forma que d'espècias de mesura inferiora coma lo burrito de pitrau jaune (Porzana flavivente), lo d'alas clapades (P. spilotera) E fin finala lo burrito pintat (Cotumicops notata)[10]
Çò tero (Vanellus chilensis) Se tròba estendut per tot lo territòri e se caracteriza per la siá velocitat e lo sieu cant, que ne recep lo nom vulgar de "teru teru". D'autra banda, lo nyandú (Rhea americana) se tròba en proporcion establa e en los darrièrs ans la siá carn es estada comercializada dins de mercats estrangièrs, que causa s'es mesa per el de mòda la cria d'aquela espècia jos de suenhs especiales[11]
Lo cardenal (Cardinalis cardinalis), present en tot lo continent american, e d'autras espècias coma la cotorra argentina, lo papagai, lo fornerus (o hornero), lo gal sauvatge, lo cicne, l'anet, lo pavon, l'agró, la gavina e l'oreneta, aital coma lo pelican, lo venteveo, lo corb gris, la grua, e l'agla de montanha, son aus presentas al long del territòri uruguaian.
Per çò qu'es dels quadrupèdes cal destacar, entre autres, lo puma, lo gat salvatge (gato montés), lo guillot gris, la lèbre, lo can "cimarrón" (exemplar autoctòn), l'ossa rentadora, la mulita, lo tatú (Dasypodidae), e lo chajá (Chauna torcuata).
Dins dels animals aquatics, Uruguai dispausa d'una diversitat considerabla a causa de la siá ampla còsta oceanica sus l'Atlantic, als sieus rius cabalosos, e una seria de lacs naturals e artificials. A las plajas de Punta de l'Aquel, per exemple, abita lo lop de mar, que s'alimenta de peisses e representa una menaça pels pescadors de la zona. En plen ivèrn, es a dire, de junh a setembre, es possible de trobar a la còsta de Montevideo qualqu'una balena e, quitament, pingüins.
Se crei que dins lo país i a mai de 200 espècias de reptils, la majoritat d'eles inofensius per l'èsser uman; las serps verinosas se tròban al nòrd, als departaments de Artigas, Rivera, Sauti e Tacuarembó.
Per çò qu'es de la vegetacion, Uruguai lòtja lo bòsc d'ombús (l'arbre de la bellaombra o Phytolacca dioica) mai granda del mond, plaçat al departament de Rocha, al limit amb Brasil. Autras espècias forestalas son la eucaliptus (introdusit dempuèi Austràlia), lo pin, l'araucària, lo gessamí, lo roure, lo cedre sant, lo salze ploraner, lo beç, lo garrofer, lo romaní, lo hibisc, lo ficus, lo cactus, l'èdra, la tacuara, los arbres fruiters (cítrics, guaiaba, pomera, figuera, èca.), lo cep, lo palmièr, Platanus hispanica (o localament conegut coma plátano), de joncs, de plantas enfiladisses, la cana de sucre e d'autras espècias.
Fin finala, lo ceibo, arbre e emblèma nacional amb la siá caracteristica flor de color roja, es fòrça comun en l'interior del país.
Frontièras[modificar | modificar la font]
Amb Argentina[modificar | modificar la font]
Uruguai a de limits amb Brasil e Argentina. Amb aquela darrièra, pel riu Uruguai, dempuèi l'Ilha Brasileira fins al nòrd de l'Ayuí se seguís la linha mejana de la llera del riu (segon la configuracion qu'aviá abans lo bastiment de Sauti Grande).
Dempuèi l'Ayuí fins a l'archipèla davant de la localitat de Nuevo Berlin, lo limit seguís lo canal de navegacion fins a la bifurcacion d'aquel dins lo canal de la Filomena e lo canal del Medio. A la bifurcacion entre ambedós de canals existís dos tipes de limits: a) per las aigas, lo canal de la Filomena e b) per las illas, lo canal del Medio.
Dempuèi la confluéncia d'ambedós de canals fins al parallèl que passa per Punta Gorda (desbocadura del riu Uruguai) se repren lo canal de navegacion.
Dempuèi lo Riu de la Plata, pel parallel de Punta Gorda fins a la linha que jonh Punta Espinillo amb Punta Piedas (Argentina), es lo canal de navegacion. E dempuèi aquel fins a la linha que jonh Punta de l'Aquel amb Punta del Cabi San Antonio (Argentina) s'establiguèt la linha mièja. Fin finala, pel ocean Atlantic se fixèt una linha convencionala del Riu de la Plata fins a las 200 de milas.
Amb Brasil[modificar | modificar la font]
- Zona 1: Riu Cuareim:
- A la confluéncia dels rius Uruguai e Cuareim, dins lo sector de l'Ilha Brasileira, existís pas d'acòrd total, entre ambedós païses ("limit respondut").Geografia d'Uruguai
- Sul riu Cureim, dempuèi l'Ilha Brasileira fins a la desbocadura del riuet de la Hivernada, las aigas son comunas. En lo sector comprés entre los riuets de la Hivernada, Maneco e Cuchilla Negra, es "limit respondut".
- Zona 2: Cuchilla Negra:
- Sus las Cuchilla Negra e Santa Ana (fins a la La Cañada del Cementerio) se seguís la divisòria d'aigas, exceptadas al tram comprés entre lo marc Sobradinhio e lo Cerro de las Piedras, es a dire, entre las vilas de Rivera e Santana don Livramento, s'es marcat aicí una linha convencionala (una carrièra).
- Zona 3: La Cañada del Cementerio - Riu Yaguarón:
- Dempuèi la La Cañada del Cementerio fins a la confluéncia amb La Cañada de la Cerrillada s'utiliza coma limit comun; seguís una linha drecha fins a la part nòrd del riuet San Luis. Al sector de la banhada s'es establida una linha convencionala fins al riuet San Luis.
- Dempuèi la barra del riuet San Luis fins a las naixents del riuet de la Mina, a la Cuchilla Grande, s'a demarcat una linha drecha convencionala.
- Al riuet de la Mina s'utiliza lo limit comun, del temps qu'al riuet Yaguarón Chico, dempuèi que desboca en el lo riuet de la Mina, fins a la siá desbocadura en lo riu Yaguarón e en aquel riu fins a abans qu'aboque las siás aigas en l'estanh Merín, lo limit s'establís sus la linha mejana. Al bas Yaguarón, per èsser navegable, lo critèri càmbia e se regís pel talweg.
- Zona 4: Estanh Merín - Arroyo Chuy:
- Dempuèi la desbocadura del riu Yaguarón a l'estanh Merín s'establís una linha convencionala drecha, fins a un ponch situat davant de Punta Muniz; entre aquel ponch e Punta Parobé, es lo talweg.
- Dempuèi Punta Parobé fins a Punta Rabotieso es una linha rota convencionala. E dempuèi aicí fins a la barra del riuet San Miguel, se seguís la linha mejana, inclusivament en lo riuet, fins al luòc nomenat Paso Real del San Miguel. Dempuèi aquel passatge fins al Paso Real del riuet Chuy, lo limit es una linha drecha convencionala que separa a lo sieu torn las localitats Chuy (Uruguai) de \Chui (Brasil): es aicí una carrièra.
- Dempuèi lo riuet Chuy fins a la siá desbocadura en l'ocean Atlantic, se considèran las aigas comunas.
- Zona 5: Ocean Atlantic:
- Lo limit lateral maritima paissièra coma referéncia la linha que partís del far Chuy en forma perpendicular a la linha de còsta. Aquela linha forma un angle de 128º amb lo meridian que passa pel far. S'estend fins a las 200 milas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Uruguai.
Cultura[modificar | modificar la font]
La musica uruguaia per excelléncia es lo tango, e lo principal cantaire d'aqueste genre es Carlos Gardel, e la siá sòr mendre, la milonga. Mas Uruguai possedís en mai de ritmes que li son a l'ora d'ara exclusius, coma lo candombe e la murga uruguaia, qu'an lo sieu punt maxim en las llamadas de Carnaval (en lo cas del candombe) e en lo meteis Carnaval, en lo cas de la murga.
Lo rock uruguaian sofrís tanben qualque influéncia dels genres pròpris del país, coma lo tango, la milonga, la murga e lo candombe. Qualqu'uns dels mai coneguts grops de rock del país son los Buitres, Hereford, Los Iracundos, Vinilo e Gasoil.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA The World Factbook - March 21, 2009
- ↑ John Street: Artigas and the Emancipation of Uruguay., Edicions: Cambridge University Press, o. O. 1971, ISBN 0-521-06563-1
- ↑ Pacheco Schurmann; Sanguinetti Coolighan: Historia de l'Uruguay desde l'Época indigèna hasta nuestros Días., Edicions: Palacio del Libro, Montevideo, 1957
- ↑ Equipas Morisca, nivèl d'aprovacion julhet de 2006
- ↑ Servici Geografic Militar - Uruguai: superfícia territoriala. (es)
- ↑ Geografia de l'Uruguai (en)
- ↑ Hidrografia de la Conca del Plata (es)
- ↑ Orografia de l'Uruguai (castelhan)
- ↑ Topografia uruguaiana (en castelhan)
- ↑ Aus de banhat (es)
- ↑ Resèrva autoctòna naturala Pan d'Azúcar, a Piriápolis (es)


c: text/html

text:
Bestiau
Lo bestiau es un tèrme collectiu (sensa plurau) que designa l'ensems dei bèstias de norrigatge, exceptat la polalha e leis animaus que vènon de l'aqüacultura. Leis animaus que lo constituisson forman un tropèu. Si destrián lo gròs bestiau (bovin, cavau, muou, ai) e lo pichon bestiau (moton, cabra, pòrc).
Lei societats umanas dichas primitivas si fondan sus un mòde de subsisténcia que si ditz "mòde caçaire-culhaire". Après apareissèron lei societats que sa subsisténcia si fonda sus lo norrigatge e la domesticacion e qu'impausa un nomadisme amb una tòca de gestion de la ressorsa vegetala naturala (rotacion). La domesticacion permetèt e permete totjorn ai societats tradicionalas e modèrnas de seleccionar leis animaus mai favorables au norrigatge.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Velós
Lo velós es un tipe de teissut pelut que los fials son distribuits plan uniformament, amb una pel corta e densa, que procura una sensacion doça fòrça caracteristica.
Lo volós se pòt fabrica amb quina que siá fibra, qu'o mai preciós se fa amb de seda. Tambe se pòt far de coton, que lo teissut resultant es pas tan luxós. Recentament se desenvolopèt de veloses sintetics, subretot de poliestèr, viscòsa, acetat e de mèsclas de diferentas fibras sinteticas, o de fibras naturalas e sinteticas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Benlèu l'art de teissir lo velós ven de l'Orient Mejan (Cachemir). Las referéncias primièras venon del començament del sègle XIV.
Las caracteristicas especificas del velós, la suava pregonditat maravelhosa del color del tint que ne sortís, ne fa qu'es utilizat pels vestits e teissuts d'amòblament oficials. Las telas mai luxuosas de l'epòca medievala èran los veloses italians. Aqueles èran ornamentats amb de tecnicas coma apond de colors de fial variadas, de fials de diversas longors (fial sus fial, o fial doble), e entreteissit de seda plana, amb fial barbelat, amb una basa de teissut daurat, eca.
Las traças mai ancianas de veloses artistics europèus venon de Luca, Gènoa, Florença e Venècia, e Gènoa contunha encara de produire de ricas telas de velós. L'art foguet adoptat pels teissieres flamencs que al sègle XVI Bruges ganhèt una reputacion equivalenta pels veloses a las ciutats italianas.


text:
Aubaresta
Una aubaresta (var. balesta, balestra) es una arma anciana formada d'un arc de fusta o de metau fixat sus un supòrt de fusta. Aquel ensems permet d'utilizar de projectils dichs carrèus. Apareguda au sègle IV, l'aubaresta venguèt una arma frequenta fins au sègle XVI que sa poissança èra superiora ais arcs. Dins lo corrent dau sègle XX, apareguèt tornarmai dins l'equipament de certanei fòrças especialas en causa de sa poissança e de son abséncia de bruch. Dins certanei país, es tanben autorizada per la caça. Enfin, de competicions esportivas existisson.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Arc.


text:
Aidat
Aidat (oficialament en francés Aydat) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- L'abat Roièr, dau Pontés, qu'anèt fondar Nòstra Dama d'Auvèrnhe dins lo Saskatchewan, uèi Ponteix.


text:
Neunkirchen-lès-Bouzonville
Neunkirchen-lès-Bouzonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es termierèra amb la Alemanha.
La commune est frontalière avec l'Allemagne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, diocèse de Trèves.
- Agut en fief pel senhor de Haën de Bourg-Esch.
- Levava de la prévôté de Sierck.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, diocèse de Trèves.
- Tenu en fief par le seigneur de Haën de Bourg-Esch.
- Relevait de la prévôté de Sierck.


text:
Eutheria
Los placentaris (Placentalia), tanben apelats euterians (Eutheria), forman l'infraclassa mai importanta dels mamifèrs, dins l'embrancament dels Vertebrats.
La caracteristica principala d'aquesta classa es que los embrions se desvolopan entièrament dins lo còrs de lor maire, e son alimentats durant la grossessa gràcias al placenta.
Aquesta classa se devesís en òrdres:
- los artiodactils
- los carnivòrs
- los cetacèus
- los quiroptèrs
- los insectivòrs
- los lagomòrfs (conilh,...)
- los primats
- los sirenians
- los perissodactils (caval,...)
- los proboscidians (elefant,...)
- los rosegaires
- los tubulidentats


text:
Taj Mahal
Lo Taj Mahal (en indi ताज महल), es un mausolèu grand situat dins la vila d'Agra en Índia, a ras del flum Yamuna. Foguèt construït per l'emperaire mogòl Shah Jahan coma omenatge a sa femna defuntada, Arjumand Banu Begum, mai coneguda jol nom de Mumtaz Mahal (la causida del palais), que se moriguèt del temps que donava vida a son catorzen enfant. Son arquitectura es una barreja d'estils islamic, indó, pèrsa e turc. Foguèt bastit entre 1631 e 1654. Se conta que foguèron necessaris 20 000 òmes per tal de levar aqueste temple.
En 1983, lo Taj Mahal foguèt integrat dins lo Patrimòni Mondial de l'UNESCO.


text:
Montoneros
Montoneros que ho ua organizacion de guerrilla argentina gessida de l'esquèrra peronista. Que comencè las soas accions contre lo govèrn de facto deus president Onganía, Lewingston e Lanusse dinc au retorn de Juan Domingo Perón mercés a la victòria electorau deu son vailet politic Héctor Cámpora.
L'activitat armada deus montoneros que s'estanquè durant la presidéncia de Perón abans de tornar ûjar a la soa mort e durant lo mandat de la soa molhèr María Estela Martínez de Perón. Las soas activitats que hon presas com justificacion per ua junta militara entà capvirar lo govèrn constitucionau, dab un còp d'Estat e instaurar la Dictatura.


text:
Evenki
L' evenki es una lenga tongoza parlada en Russia e China per 25 000 personas tot al mai.Èra coneguda autrescòps jol nom de Tongoz e a donat son nom a la familha lingüistica. Es una lenga escricha. En Russia s'escriu amb l'alfabet cirillic mentre qu'en China, l'alfabet mongòl es utilizat experimentalament. Entre 1931 e 1937 foguèt tanben escrich amb l'alfabet latin en Russia. L'alfabet latin es encara utilizat en China.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Dialèctes[modificar | modificar la font]
En China[modificar | modificar la font]
L'evenki de China a 4 dialèctes:
lo haila’er (tanben sonat solon) que representa aperaquí 80% dels locutors de l'evenki en China.
l'aoluguya (o olguya)
lo chenba’erhu (o vièlh bargu)
Lo morigele (o mergel)
En Russia[modificar | modificar la font]
Bulatova[1] a enumerat 14 dialèctes e 50 jos-dialèctes en se basant subre la fonologia d'aquestas lengas:
- Lengas septentrionalas (spirantas)
- Ilimpeya: ilimpeya, agata e bol'shoi, porog, tura, tutonchany, dudinka/khantai
- Yerbogachon: yerbogachon, nakanno
- Lengas meridionalas (sibilantas)
- Mudas
- Sym: tokma o nepa superior, lena superior o kachug, aangara
- Baikal septentrional: baikal septentrional, lena superior
- Sonoras
- Tunguska peirós: vanavara, kuyumba, poligus, surinda, taimura or chirinda, uchami, chemdal'sk
- Nepa: nepa, kirensk
- Vitim-nercha/Baunt-talocha: baunt, talocha, tungukochan, nercha
- Mudas
- Orientalas (sibilantas-spirantas)
- Vitim-olyokma: barguzin, vitim/kalar, olyokma, tungir, tokko
- Aldan superior: aldan, amur superior, amga, dzheltulak, timpton, tommot, khingan, chul'man, chul'man-gilyui
- Uchur-weya: uchur, zeya
- Selemdzha-bureya-urmi: selemdzha, bureya, urmi
- Ayan-mai: ayan, aim, mai, nel'kan, totti
- Tugur-chumikan: tugur, chumikan
- Sakhalin (cap de subdialècte)
Situacion sociolingüistica[modificar | modificar la font]
En 2010, en Russia[2] se trobèt 4 802 locutors de l'evenki. Aquesta chifra es de comparar amb los 7 580 recensats en 2002. L'evenki es amenaçat en Russia amb mai de 85% dels Evencs (37 843 en 2010) qu'an adoptat lo rus coma lenga mairala. En China, lo recensament trobèt 30 875 Evencs. S'estima que mens de 20 000 pòdon parlar la lenga.
Estatut en Russia[modificar | modificar la font]
L'evenki es oficial en Russia dins lo Krai de Krasnoiarsk, dins lo district Evenc (tanben sonat de còps que i a Evenkia). Lo territòri es plan espandit, amb una superfícia de 763 200 km². La populacion es estimada a 15 414 per 2016[3] de comparar amb 24 409 en 1989. La proporcion d'Evencs èra de 21.5% en 2002[4] e es en augmentacion (14% en 1989) a causa de l'emigracion dels Russes e de la feconditat mai nauta dels Evencs. En 2002, los Russes representavan 61.5% de la populacion ( proporcion en baissa, en 1989 representavan 67,5% de la populacion). Lo rus es la lenga dominanta de la region e es la lenga oficiala del district Evenc amb l'evenki. Malgrat son estatut l'evenki es amenaçat dins aquesta region.
Estatut en China[modificar | modificar la font]
L'evenki es una de las lengas reconegudas de la Bandièra Autonòma Evenca (Mongolia Interiora) amb lo daur, lo mongòl e lo mandarin estandard.Totun, la lenga mairala dominanta de la region es lo mandarin del Nòrd-Èst tot ben que lo mandarin estandard siá de mai en mai respandit demest los joves. Dins aquesta bandièra los Evencs son plan minoritaris (6,63% de la populacion). La lenga i es tanben amençada, los Evencs s'assimilant al mandarin. D'unes que i a parlan tanben lo mogòl e lo daur. La bandièra cobrís un territòri de 19 111 km².
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Boldyrev, B. V. (1994), Pyccko-эBeHkийckий cлoBapb: okoлo 20 000 cлoB, Novosibirsk: Institute of Philology, Russian Academic of Sciences
- ↑ Recensament de 2010
- ↑ Estimacion oficiala del govèrn rus
- ↑ Recensament oficial


text:
Saba
Saba es una illa de la mar Cariba, dins las pichonas Antilhas. Amb l'illon de Green Island forma una comuna d'oltramar dels Païses Basses que lo capluòc n'es The Bottom.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 10 d'octobre de 2010, l'illa devenguèt una comuna dels Païses Basses, a l'escasença de la dissolucion de las Antilhas Neerlandesas.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las Illas BES an recebut lo còde ISO .bq lo 15 de decembre de 2010, mas lo domeni internet correspondent es pas encara en servici.


text:
Flor
Una flor (var. hlor, es·hlor) es l'organ reproductiu caracteristic de las plantas espermatofitas. La foncion de la flor es de produsir de granas a travèrs de la reproduccion sexuala. Per las plantas, las granas son la generacion seguenta, e constituisson lo principal mejan per las espècias de se perpetuar e se propagar.
Totes los espermatofits an de flors que produsisson de granas, mas l'organizacion intèrna de la flor es fòrça diferenta entre los dos principals grops d'espermatofits: los gimnospèrmes e los angiospèrmes. Los gimnospèrmes pòdon aver de flors que s'amassan en cònes, o la flor pòt èsser un còn de fuèlhas fertilas. Per contra, una flor tipica d'angiospèrma se compausa de quatre tipes de fuèlhas modificadas, tant estructuralament coma fisiologicament, per produsir e protegir los gamets: sepals, petals, estaminas e carpèl. Aprèp la fertilitzacion, la flor dona, per transformacion d'unas de sas partidas, un fruch que conten las granas. Lo grop de las angiospèrmas, amb mai de 250 000 espècias, es lo linhatge evolutiu de la màger part de la flòra terrèstre existenta. La flor es la caracteristica definissent lo grop e es probablament un factor clau dins son succès evolutiu.
La flor es un objècte important pels èssers umans. A travèrs de l'istòria e de las diferentas culturas, la flor a totjorn agut una plaça dins las societats umanas, siá per sa beutat intrinseca o son simbolisme. En fach, se cultivan d'espècias per obténer de flors dempuèi mai de 5000 ans, e aquel art se transformèt en una indústria en expansion contunha: la floricultura.


text:
Hamamelididae
Los Hamamelididae son una sosclassa de plantes Dicotiledonèas.
En classificacion de Cronquist (1981), la sosclassa es devesida en 11 òrdres :
- sosclassa Hamamelididae (Hamamelidae )
-
- òrdre Casuarinales
- òrdre Daphniphyllales
- òrdre Didymelales
- òrdre Eucommiales
- òrdre Fagales
- òrdre Hamamelidales
- òrdre Juglandales
- òrdre Leitneriales
- òrdre Myricales
- òrdre Trochodendrales
- òrdre Urticales
L'ortografia originala e fòrt espandida de Cronquist (1981) es Hamamelidae. Segon l'Art 16 de l'ICBN l'ortografia corrècta es Hamamelididae.
En classificacion filogenetica de APG (1998) e APG II (2003) aquesta sosclassa existís pas.
Ligams extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 500012 Hamamelididae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 19011 Hamamelidae (en)
- Hamamelididae dins plants.usda.gov


text:
John Locke
John Locke (Wrington, près de Bristol lo 29 d'agost de 1632 – Oates, Essex, lo 28 d'octòbre 1704) foguèt un filosòf empirista anglés que trabalhèt sustot amb tèmas ligats al govèrn e a l'epistemologia.
Locke Estudièt la medecina a Oxford, dintrèt al còrs diplomatic çò que li permetèt de demorar en França un cèrt temps e de contactar los cartesians. En 1683 se refugièt als Païses Basses per evitar de represalhas politicas. Aprèp la Revolucion Gloriosa de 1688 tornèt dins lo seu país e publiquèt las seunas òbras mai importantas:
- Assag sus l'entendement uman.
- Assag sul govèrn civil (considerat coma lo manifèst del liberalisme modèrne).
L'Assag sus l'entendement uman comença amb una critica destructritz de l'afirmacion de l'existéncia d'idèas innadas de la consciéncia, preconizada pels racionalistas. Quand nais la nòstra consciéncia es coma una pagina blanca o tabula rasa. Coma i a pas d'idèas innadas en nosautres, aquelas pòdon pas fondar la compreneson del mond. Coma la rèsta dels empiristas, Locke considerarà que la coneissença se trai de l'experiéncia (empiria en grèc), a travèrs dels senses.
- 1000 articles fondamentals
- Personalitat britanica del sègle XVII
- Filosòf britanic
- Filosòf protestant
- Filosòf modèrne
- Filosòf del sègle XVII
- Filosòf politic
- Filosòf de las Luses
- Jurista
- Escrivan britanic
- Membre de la Royal Society
- Personalitat liberala britanica
- Restabliment anglés
- Empirisme
- Naissença en 1632
- Decès en 1704


text:
Mickey Mouse
Lo personatge Mickey Mouse (en occitan se revirèssem seriá Miquèl Mirga) es un dels personatges mai coneguts mondialament de l'univèrs de las bendas dessenhadas e dels dessenhs animats mondialament. Foguèt lo primièr personatge de l'entrepresa Disney. Lo creèt Walt Disney en 1928 pendent un viatge en tren. A la debuta Mickey foguèt batejat Mortimer, e foguèt son esposa que li suggeriguèt lo nom de Mickey. En tornar, Walt Disney comencèt a trabalhar amb son cap d'animacion, Ub Iwerks, sus aqueste novèl personatge. Lo primièr filme se sonèt Plane Crazy mas cap de productor lo volguèt pas distribuir.
Finalament espeliguèt a l'escranh per primièra vegada lo 18 de novembre de 1928 dins Steamboat Willie, un dels primièrs filmes sonòrs del cinèma. Vist que foguèt una capitada de las bèlas Walt Disney quitèt pas de realizar d'autres filmes, que de contunha Mickey n'èra lo personatge central. En 1940 se realizèt lo filme pus famós amb aqueste protagonista: Fantasia, que li faguèt conéisser una glòria internacionala. Aqueste filme representava una granda innovacion per aquel temps pr'amor que las tecnicas d'animacion emplegadas marquèron una revolucion dins lo mond del dessenh animat.
Mickey ten un gos fidèl que se sona Pluto.


text:
Fosforilacion
En bioquimia, la fosforilacion es l'addicion d'un grop fosfat (PO43-) a una proteïna o quina autra molecula que siá, en general pichona. Son ròtle predominant en bioquimia la convertís en un important objècte de recerca (la basa de donadas de Medline presenta a l'entorn de 100 000 articles sul tèma), sustot en la fosforilacion de las proteïnas. Es un dels principals mecanismes de regulacion de las proteïnas.
Fosforilacion de las proteïnas[modificar | modificar la font]
Las proteïnas podon esser fosforiladas sus tres aminoacids: serinas, treoninas e tirosinas. Dins las procariotas, las istidinas, argininas e lisinas podon tanben esser fosforiladas. La familha d'enzims, sonada quinasas es responsible de la fosforilacion de aquestes aminoacids. La fosforilacion de las proteïnas es una reaccion reversibla e las fosfatasas catalizan la defosforilacion.
Fotofosforilacion[modificar | modificar la font]
La fotofosforilacion es lo procès de formacion de l'ATP pendent de la fotosintèsi. Se coneis tanben coma fosforilacion fotosintetica. L'energia luminosa excita e desplaça d'electrons de la clorofilla e d'autras pigments presentas en las plantas. L'energia associada amb los electrons excitats s'emmagazina al ATP en un procès que produsís d'ATP a partir d'ADP e fosfat inorganic.
Fosforilacion oxidativa[modificar | modificar la font]
La fosforilacion oxidativa es lo procès que permet la sintèsi d'ATP coplada al gradient electroquimic generat pendent la transferéncia electronica que te luòc al cors de la cadena respiratòria. Aquel procès metabolic permet aprofechar l'energia liberada pendent lo retorn dels protons en favor de gradient per la sintèsi d'adenosina trifosfat (ATP) a partir d'AMP per accion de l'enzim ATPasa (o ATP sintasa).


text:
Vila de Santa Fe (Argentina)
La vila de Santa Fe (Santa Fe de la Vera Cruz) qu'ei la capitau de la província de Santa Fe, en Argentina.
Santa Fe qu'ei situada a 468 km de Buenos Aires. Sa superfícia qu'ei de 268 km² e sa populacion estimada de 415 345 abitants en 2010.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau de la comuna de Santa Fe en espanhòu


text:
A còps, que’s cau menshidar deus faus-amics en gascon e en
lengadocian. Un mot qui pòt paréisher comun au gascon e au lengadocian n’a pas
tostemps la medisha significacion dens los dus idiòmas. Com prumèr exemple, que i botarèi lo mot lana. La lana en gascon
qu’ei la landa en lengadocian, mentre la lana en lengadocian qu’ei la lan en
gascon (lan dab n velara o muda: lo mot que's pronóncia /laa/ o /lang/ segon los parlars).
Un dusau exemple qu’ei lo vèrbe gascon horar (sinonime de trepejar). Aqueth mot que
provien deu latin tardiu fullare
(lengadocian folar, catalan follar). Lo mot gascon horar qu’ei donc l’exacte
equivalent deu lengadocian folar , que non lo deu lengadocian forar. Lo mot
lengadocian forar (far un forat, o sia har / hèr un horat) no’s ditz pas atau ni en gascon
ni en catalan. En gascon contemporanèu, qu’ei horadar. Qu'ei tanben foradar en catalan.
Totun, lo gascon qu’a
conservat lo participi passat horat
qui significa traucat, pertusat, com dens lo toponime Pèirahorada. Aqueth mot qu'ei ua fòrma conjugada de l'aute vèrbe horar -uei lo dia cadut en desús- sinonime de horadar (forar en occitan non gascon). Tà evitar la confusion enter los dus vèrbes horar, lo gascon que s’inventè lo vèrbe compausat pèhorar. L’addicion deu mot pè aquiu que marca l’accion de trepejar en evitant atau la confusion dab lo
sens de horadar. Aquera confusion que demora evidenta dens l’expression "carrèra
horada". L'expression qu'ei compresa en gascon d'uei
lo dia com carrèra trepejada, qu’ei a díser carrèra publica, ua via qui la gent e pòden gahar tà caminà’i. En cambi, en occitan non gascon, "carrièra forada" que contunha de voler díser carrèra perçada, traucada.


text:
De part de Joan Pau Ferré, deth Ostau Comengés, que vse transmeti aquera informacion:
Eth an passat, eth autor comengés Christian Louis que publiquèc La nuit de la cathédrale, un conde fantastic que’s passa a Sent Bertran de Comenge. Que conda eras aventuras d’un gafet que ven visitar era catedrala en ame era sua classa e que s’i pèrd. Que descobrirà atau un terrible secret…
Aqueth libe naths joens, qu’interessarà tanben eths qu’an un esperit curiós, que permet de portar ua uelhicada diferenta sus eth monument mès visitat deth Comenge.
Era traduccion en occitan gascon, hèta per Joan Pau Ferrè, professor d’occitan a Aurinhac e a Sent Gaudenç, que ven d’èster publicada. Aqueth libe de 160 pajas que’s vòu atau un utís pedagogic a destinacion d’eths qu’aprenguen eth occitan, que sián petivis o granis.
Era net dera catedrala que’s pòt comandar auprès deth traductor ath prètz de 10 € (+ 2,70 € de pòrt) : Joan Pau Ferrè – Eth Bosquet – 09160 Bèthhag / Betchat (chèc ath nom deth Ostau Comengés).


text:
767
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 767 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Execucion dau patriarcat Constantin II de Constantinòple arrestat en 766 dins l'encastre de la repression dei partisans supausats de l'ermita Estève lo Jove (mòrt en 765).


text:
Aurivalh
Aurivalh[1][2] ( Auribail en francés) es una comuna lengadociana en Lauragués, situada dins lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa de 200 habitants suls nauts de las costièras de Volvèstre a 3,5 km de Miramont, a 35 km al sud de Tolosa e a 18 km al Sud-Èst de Murèth. Una pichona plana situada a 285 m d'altitud sus una cresta se lòtja qualques abitacions, la glèisa, un castèl, l'ostal de vila e lo cementèri, las autras abitacions son dispersadas, subretot dins los masatges de Chiolet e de Cròtz d'Armand. Lo luòc beneficia d'una situacion amb un punt de vista sus las costièras e la sèrra dels Pirenèus. Lo vilatge es environat per de puèges e de vals cultivats o boscats. Aurivalh es situat, al sen de las costièras de Volvèstre, a mièg camin entre val de Lèsa e val d'Arièja (afluent de Garona), son separadas de prèp de 4 km.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'epòca galloromana, las tèrras agricòlas del luòc èran regropadas en vilàs. Al sègle XI, l'abadiá benedictina de Lesat aviá son poder sus aquel vilatge e aviá doas glèisas. Aurivalh foguèt al sègle XIV jos la dominacion de Bernat de Durfòrt. Lo castèl foguèt bastit al sègle XV; la glèisa de Sant Breç, en primièr capèla del castèl, subiguèt de destruccions pendent las guèrras de religion. Foguèt restaurada e agrandida als sègles XVII e XIX.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia d'aquel vilatge es subretot basada sus l'agricultura.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
1990
Aquesta pagina concernís l'an 1990 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la transicion vèrs lo capitalisme ambé la dissolucion dau POUP que son unitat se rompèt ambé l'afondrament dau blòt sovietic. A la fin de l'annada, Wojciech Jaruzelski demissionèt de la preséncia de la republica e Lech Walesa foguèt elegit per lo remplaçar ambé 74,25% dei sufragis.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En Eritrèa, la situacion contunièt de s'agravar per l'armada etiopiana que perdiguèt la vila e lo pòrt de Massaua après una ataca suspresa (8-10 de febrier) de la guerilha eritrèa. L'aviacion contunièt de bombardar la ciutat mai aquò permetèt pas de la reconquistar. L'avitalhament de l'armada etiopiana venguèt donc fòrça malaisat e lo regime dau Derg s'afondrèt tre l'annada seguenta.
Namibia[modificar | modificar la font]
Independéncia de Namibia lo 21 de març en vertut deis acòrds de patz signats en 1988-1989. Sam Nujoma (SWAPO) ne'n venguèt lo president. Maugrat son ideologia marxista, adoptèt una politica progressista moderada en causa dei dificultats dau blòt sovietic. Ansin, son projècte de reforma agrària (transferiment de tèrras de la minoritat blanca vèrs de païsans negres) regardèt finalament solament 12% dei tèrras e durèt fins a 2007.
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Victòria suspresa d'Alberto Fujimori (Cambio 90) a l'eleccion presidenciala en fàcia de l'escrivan Mario Vargas Llosa maugrat sa temptativa d'estigmatizar l'origina asiatica de son adversari. Pasmens, aquela origina donèt a son adversari una popularitat importanta au sen dei classas popularas d'origina amerindiana e lo programa economica fòrça liberala de Vargas Llosa acabèt de minar sa posicion. Pasmens, après son eleccion, lo venceire desvelèt rapidament un programa encara pus liberala qu'aqueu de son adversari que li permetèt d'obtenir lo sostèn dau FMI. Decidèt tanben d'intensificar la lucha còntra lei guerilhas comunistas perovianas.
Oceania[modificar | modificar la font]
Samoa[modificar | modificar la font]
Suppression dau sufragi censitari e instauracion dau sufragi universau per lei ciutadans dei dos sèxes.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Mesa en orbita dau telescòpi espaciau Hubble per la naveta espaciala Discovery. Pasmens, en causa d'un defaut sus un mirau, lo desvolopament de correccions foguèt necessari per utilizar corrèctament lo telescòpi e una mission espaciala suplementària foguèt finalament decicida (en 1993).
Dins lo Sistèma Solar, capitada de la mesa en orbita de la sonda Magellan a l'entorn de Vènus per la NASA. Fins a 1994, permetèt de realizar una cartografia fòrça detalhada de la planeta e divèrsei mesuras sus son estructura.
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Après l'accident dau petrolier Exxon Valdez (→ 1989), l'intrada en vigor d'una lèi estatsunidenca rendèt obligatòria la còca dobla per totei lei petroliers intrant dins leis aigas territòrialas deis Estats Units d'America. Aquò entraïnèt rapidament la difusion dei petroliers de còca dobla dins lo rèsta dau mond, especialament en Euròpa e au Japon. Lo principi d'aqueu tipe de còca es l'intercalacion d'un espaci liure format de balasts entre lei cistèrnas e la còca. Aquò permet de limitar lei riscs de pèrda dau cargament e donc de pollucion. Pasmens, aquela arquitectura sembla ai premiers petroliers e entraïna un risc d'acampament de vapors explosivas dins l'espaci liure, çò que necessita una entretenença pus importanta.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Toni Kroos, fotbolaire alemand
- 6 de genièr - João de Lucca, nataire brasilièr
- 3 de febrièr - Sean Kingston, cantaire jamaican-american
- 9 de febrièr - Camille Winbush, actritz americana
- 20 de març - Marcos Rojo, fotbolaire argentin
- 26 de març - Sarah Menezes, judoka brasilièr
- 30 de març - Cassie Scerbo, actritz americana
- 11 d'abril - Ville Larinto, saltaire amb esquís finlandés
- 16 d'abril - Arthur Zanetti, gimnasta brasilièr
- 21 de mai - João Pedro Pereira Silva, fotbolaire portugués
- 6 de julhet - Jeremy Suarez, actor american
- 11 de julhet - Caroline Wozniacki, jogaira de tennis danesa
- 16 de julhet - Johann Zarco, pilòte de motò francés
- 12 d'agost - Mario Balotelli, fotbolaire italian
- 15 d'agost - Jennifer Lawrence, actritz americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Alberto Lleras Camargo, president de Colómbia (n. 1906)
- 6 de genièr - Pavel Alekseievich Cherenkov, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 22 de genièr - Mariano Rumor, primièr ministre d'Itàlia (n. 1915)
- 25 de genièr - Ava Gardner, actritz americana (n. 1922)
- 23 de febrièr – José Napoleón Duarte, president de Lo Salvador (n. 1925)
- 24 de febrièr - Sandro Pertini, president d'Itàlia (n. 1928)
- 3 d'abril - Sarah Vaughan, cantaira americana de [[jazz] (n. 1924)
- 15 d'abril - Greta Garbo, actritz suedesa (n. 1905)
- 23 d'abril - Paulette Goddard, actritz americana (n. 1910)
- 25 d'abril - Dexter Gordon, musician american de jazz (n. 1923)
- 16 de mai - Sammy Davis Junior, actor de comèdia american (n. 1925)
- 22 de junh - Ilia Frank, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1908)
- 7 de julhet - Cazuza, cantaire e compositor brasilièr (n. 1958)
- 18 de julhet - Yun Po Sun, president de la Corèa del Sud (n. 1897)
- 22 de julhet - Manuel Puig, escrivan argentin (n. 1932)
- 29 de julhet - Bruno Kreisky, cancelièr d'Àustria (n. 1911)
- 18 d'agost - Burrhus Frederic Skinner, psicològ american (n. 1904)
- 27 d'agost - Stevie Ray Vaughan, musician american (n. 1954)
- 26 de setembre - Alberto Moravia, novelista italian (n. 1907)
- 30 de setembre - Patrick White, escrivan australian, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1912)
- 13 d'octobre - Le Duc Tho, òme politic e militar vietnamian, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1911)
- 14 d'octobre - Leonard Bernstein, musician e compositor american (n. 1918)
- 23 d'octobre - Louis Althusser, filosòf marxista francés (n. 1918)
- 27 d'octobre - Ugo Tognazzi, actor italian (n. 1922)
- 27 d'octobre - Jacques Demy, realizator francés de cinèma (n. 1931)
- 27 d'octobre - Xavier Cugat, musician cuban (n. 1900)
- 11 de novembre - Iannis Ritsos, escrivan e poèta grèc (n. 1909)
- 17 de novembre - Robert Hofstadter, fisician nòrd-american, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 2 de decembre - Aaron Copland, compositor american (n. 1900)
- 6 de decembre - Tunku Abdul Rahman, primièr ministre de Malàisia (n. 1903)
- 18 de decembre - Paul Tortelier, violoncelista francés (n. 1914)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Jerome Isaac Friedman, Henry Way Kendall, Richard Edward Taylor
- Prèmi Nobel de Quimia : Elias James Corey
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Joseph E. Murray, E. Donnall Thomas
- Prèmi Nobel de Literatura : Octavio Paz
- Prèmi Nobel de la Patz : Mikhaïl Gorbachov
- Prèmi Nobel d'Economia : Harry Markowitz, Merton Miller, William Sharpe


text:
La Breille-les-Pins
La Breille-les-Pins es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna angevine se situa en lo Baugeois, en limit de la vallée de la Loire e del Saumurois.
Cette commune angevine se situe dans le Baugeois, en limite de la vallée de la Loire et du Saumurois.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ja coneguda a Modèl:La s-, "Brolia, la Breille" s'es desplaçat pauc a pauc sus la rota de la Loire a Vernoil, al masatge caseriu del Val de Chevré. La municipalitat levava alavetz del seigeur de Montsoreau e Bellay. En 1849, comuna e escòla se bastisson e entre 1864 e 1866, la municipalitat bastida la nòva glèisa St Etienne.
Lo 13 de març de 1958 La Breille ven La Breille-los-Pins[1].
Déjà connue au Modèl:S-, "Brolia, la Breille" s'est déplacée peu à peu sur la route de la Loire à Vernoil, au hameau du Val de Chevré. La commune relevait alors du seigeur de Montsoreau et Bellay. En 1849, mairie et école se construisent et entre 1864 et 1866, la commune construit la nouvelle église St Etienne.
Le 13 mars 1958 La Breille devient La Breille-les-Pins[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ INSEE, Còdi Oficial Géographique, Modificacions de las municipalitats de Maine-e-Loire, consultadas lo 24 de junh de 2012
- ↑ INSEE, Code Officiel Géographique, Modifications des communes de Maine-et-Loire, consultées le 24 juin 2012


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo president de Bolívia es lo cap d'Estat e cap de govèrn. Amb lo vicepresident, forma lo poder executiu.
Lo president e lo vicepresident son elegits por un periòde de 5 ans, amb la possibilitat d'una reeleccion. L'actual president, Evo Morales, foguèt reelegit en 2010.
Aquesta es la lista dels presidents de Bolívia de 1825 fins a uèi.
- ↑ Lo vicepresident José Ramón de Loayza Pacheco governèt fins a Blanco assumiguèt lo poder
- ↑ Dempuèi la derròta contra Chile a Tacna i aguèt de rebellions dins tot lo país. A La Paz foguèt proclamat un govèrn format per Uladislao Silva, Rudecindo Carvajal e Donato Vásquez non reconegut per d'altres departaments.
- ↑ Germán Busch governèt fins a Toro assumiguèt lo poder
- ↑ Hernán Siles Zuazo governèt fins a Víctor Paz Estenssoro assumiguèt lo poder.
- Presidentes de Bolívia : entre urnas y fusiles (el poder ejecutivo, los ministros de estado), Carlos Mesa, 2a. Edición Editorial Gisbert. La Paz. 1990


text:
Civilizacion toltèca
La civilizacion toltèca èra una cultura mesoamericana que se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tula entre 900 e 1200. Èra originària d'un pòble nomada que participèt probablament au pilhatge de Teotihuacan vèrs 750. S'afondrèt après la destruccion de sa capitala Tula entre 1149 e 1168. Pasmens, lei Toltècs semblan pas disparéisser totalament car de vestigis arqueologics e de cronicas indican un movement d'emigracion vèrs lei regions orientalas de Mesoamerica, especialament en direccion dei ciutats-estats maias dau nòrd de la peninsula de Yucatan. Foguèron considerats coma de dieus per lei culturas pus tardivas de Mesoamerica. Ansin, leis Astècas se presentavan coma leis eiretiers dei Toltècs per legitimar la supremàcia de la Tripla Aliança sus la region.
La religion toltèca sembla de tipe chamanica, politeïsta e parcialament eiretada de la civilizacion de Teotihuacan. D'efècte, lo dieu Quetzalcoatl, originari d'aquela vila, i aguèt un ròtle important. Èra opausat a Tezcatlipoca que l'exilèt. La cultura toltèca presentan tanben de trachs comuns ambé leis autrei civilizacions mesoamericanas coma lo desvolopament d'una escultura massiva, la bastida d'edificis religiós piramidaus ò la practica dau jòc de bala.
-
Carta presentant lei civilizacions principalas de Mesoamerica, compres lo territòri dei Toltècs (sègles IX-XII) e sei migracions ulterioras (sègles XII-XIII).
-
-
Escultura giganta de Tula.
-
-
Bas relèu de Tula representant probablament lo dieu Quetzalcoatl.


text:
Vauclusa (fònt)
Vauclusa o la fònt de Vauclusa, situada pròche Avinhon, au pè d'un bauç abrupte de 230 m, amb sei 630 000 000 m3 annuaus, es una fònt naturala de Provença. Es lo giscle d'aiga pus grand d'Occitània e lo cinquen dau Mond entier.
Vauclusa a donat son nom a la comuna de Vauclusa (nommada tanben La Fònt de Vauclusa) e au departament de Vauclusa. Son nom latin es Vallis Clausa. Lo nom occitan de Vauclusa, valent a dire «vau clusa, vau clausa, vau tancada», se referís a la posicion topografica dau luòc.
Geografia[modificar | modificar la font]
Subre la fònt se tròba un blòt calcari de 500 m a 800 m d'espessor, recorregut de trencaments e de falhas innombrables. Aqueu jòga lo ròtle d'un aqüifèr carstic ont l'aiga e circula seguent lei discontinuitats fins a trobar una barriera de calcari e d'argila.
La fònt es lo ponch de sortida unenc d'un bacin sosterranh de 1100 km² recuperant leis aigas de Ventor, dei monts de Vauclusa e de la còla de Lura. Alimenta lo riu de la Sòrga.
Exploracion[modificar | modificar la font]
La primiera immersion en escafandre pesant se faguèt en 1879, Nello Ottonelli s'aventurèt a 23 m. Après cauguèt esperar l'arribada de l'escafandre autonòm en 1946 e Jacques-Yves Cousteau per aténher 46 m, e 74 m nòu ans puei. Es lo limit deis immersions amb aire. En 1981 Claudi Touloumdjian atenguèt 153 m amb una mescladissa oxigèn-èli. Finalament en 1983 Jochen Hasenmayer atenguèt 205 m. Per descendre encara mai e tocar lo fons caudrà utilizar de robòts.
El 1985, la mission Modexa 350 levèt lo mistèri de son origina: lo robòt descendèt fins a 305 m, e en 1989 un autre robòt, l'Spélénaute, atenguèt lo ponch mai bas dau sifon a 308 m de profondor. Son pas segurs que siá lo fons vertadier.
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis ofrendas anticas[modificar | modificar la font]
L'endrech foguèt durant l'Antiquitat romana, un luòc d'ofrendas ritualas. I an trobat de pèças d'aur e d'argent dins lo sifon. Se supausa que lei desbordaments imprevisibles de la fònt foguèron percebuts coma una manifestacion divina.
Lo sejorn de Petrarca[modificar | modificar la font]
La fònt es celèbra tanben per lei «Clarei, fresqueis e doceis aigas» («Chiare, fresche e dolci acque») que lo poèta Petrarca cantèt en italian.
Lo vilatge de Vauclusa es un borg tipic medievau ont Petrarca s'èra refugiat solet. Lei «Clarei, fresqueis e doceis aigas» que canta son aquelei de la fònt naturala, que se tròba a quauquei minutas de la plaça centrala, dins un bosquet.


text:
Ziphiidae
Los zifiids son de cetacèus de dents (Odontocèts) que semblan de dalfins grandasses. Aquestes animals discrets, que s'obsèrva pro rarament en mar, son çaquelà d'una talha plan mai impausanta (de 4 m fins a 12,8 m per la balena de Bird per un pes de 1 a 10 tonas). S'apèla generalament aquestes animals balenas de bèc perque an un ròstre.
Aquesta familha se compausa de mantun genre :
- Berardius Duvernoy, 1851
- Hyperoodon Lacépède, 1804
- Indopacetus Moore, 1968
- Mesoplodon Gervais, 1850
- Tasmacetus Oliver, 1937
- Ziphius G. Cuvier, 1823
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Las balenas de bèc se noirisson essencialament de calamars e de qualques peisses de nauta mar. Vivon en nauta mar dins totes los oceans del glòbe, abitualament solas o en gropes de doas o tres, mas arriba que cèrtas circulen en tropas de 25 a 40.
Anatomia[modificar | modificar la font]
Las balenas de bèc son, amb los dalfins d'aiga doça, los cetacèus actuals jutjats mai primitius. Lo bèc que los caracteriza es format per l'alongament de las doas maissas e varia d'una espècia a l'autra : long e ponchut pel tasmacèt de Shepherd (genre Tasmacetus), cort e rabassòt per las espècias del genre Mesoplodon. En rason de lor regim alimentari constituit gaireben exclusivament de cefalopòdes, la màger part dels genres (Hyperoodon, Ziphius e Mesoplodon) an pas que doas dents sus la maissa inferiora. Los Berardius n'an dos parelhs e lo tasmacèt de Shepherd n'a de nombrosas a cada maxillar.
Se pòt determinar l'espècia, l'edat e lo sèxe d'una balena de bèc gràcias a sas dents: lor nombre e lor emplaçament dins la maissa indican l'espècia (vejatz pus naut), las dents que la cavitat n'es emplenada indican qu'apartenon a un especimèn adulte, las que pòrtan de traças d'usança e que son sortidas de la gengiva apartenon a un mascle e enfin, las que son netas e que la pulpa n'es emplenada apartenon a una femèla.
Lo front dels mascles vièlhs presenta sovent un enflament prononciat que pòt blanquir amb l'edat per cèrtas espècias (coma l'iperodon artic).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : Ziphiidae Gray, 1850 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Ziphiidae (en)
- Referéncia NCBI : Ziphiidae (en)
- Referéncia CITES : familha Ziphiidae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)
- Ficha e Fòtos de Balenas de Bèc


text:
Trebabu
Trebabu en breton ( Trébabu en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement Lann Pabu O Lan Pabu. Sant Tugdual i #fondar una abbaye a la Modèl:Vida sègle.
- Al Sègle XVI, Trébabu fasiá partida de la sénéchaussée de Brèst e Sant-Renan [1].
- Anciennement Lann Pabu ou Lan Pabu. Saint Tugdual y fonda une abbaye au Modèl:VIe siècle.
- Au Sègle XVI, Trébabu faisait partie de la sénéchaussée de Brest et Saint-Renan [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Kerhervé, Anne-Françoise Pérès, Bernard Tanguy, Los bens de la Corona en la sénéchaussée de Brèst e Sant-Renan, d'après lo rentier de 1544, Institut cultural de Bretanha, 1984.
- ↑ Jean Kerhervé, Anne-Françoise Pérès, Bernard Tanguy, Les biens de la Couronne dans la sénéchaussée de Brest et Saint-Renan, d'après le rentier de 1544, Institut culturel de Bretagne, 1984.


text:
Penicillina
Penicillina es lo nom d'antibiotics del grop betalactaminas utilizats dins lo tractament de las infeccions causadas pels bactèris de gram-positius .
Istòria[modificar | modificar la font]
La penicillina foguèt descobèrta per lo biologista escocés Alexander Fleming en 1928 quand èra a estudiar de culturas bacterianas de Staphylococcus aureus. Observèt que quand las boitas de cultura se contaminavan amb un campairòl microscòpic del genre Penicillium (Penicillum notatum) aqueste darrièr inibissiá la creissença dels bactèris, a causa de la produccion d'una substància que sonarà penicillina.
Estructura quimica[modificar | modificar la font]
Las penicillinas apertenon al grop beta-lactamina amb un cicle tiazidic acolat al nuclèu beta-lactam e que presenta una foncion acid carboxilic portada pel carbòni vesin de l'azòt comun als dos cicles. Existisson divèrsas penicillinas, en foncion de la natura de l'acid que va amidificar lo grop NH2. Cèrtas penicillinas son naturalas, eissidas de Penicilllium notatum o Penicillium chrisogenum, per exemple la penicillina G e la penicillina V. An una accion suls germes Gram positiu e los cocci de gram negatiu e tanben sul spiroquèts. D'autras son emisinteticas, coma las penicillinas de tipe M (per meticillina) e las de tipe A (A per Ampicillina) qu'an tanben una accion suls cocci de gram negatius.
Mòde d'accion[modificar | modificar la font]
Los antibiotics B-lactams an una accion inibitritz de la polimerizacion dels peptidoglicans de la paret cellulara bacteriana. Lo grop foncional B-lactam de las penicillinas se fixa a l'enzim DD-tanspeptidasa que deu ligar las moleculas de peptidoglican dels bactèris , e aquò va destruire la paret cellulara del bactèri (en d'autres tèrmes l'antibiotic provòca la mòrt de la cellula per citolisi).
Los bactèris Gram-positiu son apelats protoplasts quand pèrdon lor paret cellulara. Los gram-negatius pèrdon pas completament lor paret cellulara e son sonats sferoplasts après tractament per la penicillina.


text:
Droue-sur-Drouette
Droue-sur-Drouette es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a unitat|3|km}} a l'Èst de Épernon.
Le village est situé à 3 km à l'Est d'Épernon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cossí dins fòrça pòbles de França, de las traces de préhistoire apareisson : de pigassas talhadas, educadas, meules.. Suls plateaux vorejant lo riu. Caldrà esperar 768 e l'acte reial de Pépin lo Brèu per saber que los bòsques locales avián ja #èsser donat al capítol de Chartres, aquel darrièr en avent establit cap a 88 una prêtrière al lieudit la Malmaison, municipalitat actuala de Emancé. Es d'aquela darrièra #que depen la capèla a l'ora d'ara glèisa paroissiale. L'existéncia es anciana doncas qu'en lo moment d'una de las divèrsas reconstructions d'aquela capèla, pèiras tombales mérovingiennes per las bordures de las mai pichonas fenèstras roman costat sud. Lo vilatge en tant #que châtellenie #aver# de dependre primièrament Montfort establit a Epernon de contunh del Duché de Epernon sens omettre dels #dire e unas autras talhas a la évêché de Chartres.
Un différend amb aqueles senhors i aguèt luòc, lo Comte de Tolosa fils del rei #venir proprietari del castèl de Rambouillet après Bailleau Armenonville #que #dever çò de ludut cedir, lo comte #voler estendre las caças del castèl e #demandar al capítol de plan voler ont vendre ont logar las tèrras de la Malmaison, mas Armenonville #far tant #que #encobrir pas #poder se far e #caler esperar la siá mòrt perque lo capítol concedís pas un bail al Pòrti de Penthièvre. E es sus aquela basa de tèrras de caça #que se #far la separacion dels departaments, Droue en avent las tèrras de Bailleau Armenonville #demorar en Eure e Loir tandis #que Emancé fasiá partida de la Seine e Oise.
Lo fach de dependre del capítol de Chartres #far qu'en lo moment dels Estats generales de 1789, los sieus representants lor caliá votar a Chartres a la diferéncia de Epernon #que votava a Montfort la Amaury. Amb la fin de preparar lo quasèrn dels doléances, la populacion s'amassa en lo primièr març 1789 jos la houlette de Joseph François Nicolas Vesque, tinenta de bailliage, e 20 comparants sus las 43 inscriches son presents e 7 signèron solament e elegisson per l'endeman Etienne Denis Denis pels representar a Chartres. Una de las primièras mesures de taxis #èsser d'amassar las divèrsas parròquias localas e sustot los bens diches de la "fabrica" per ne far pas #qu'un en benefici de Epernon. En 1793, la campana i aguèt foguèsse, los bens interiors aguèron volat pels responsables de Epernon, la glèisa en essent pas mai mantenuda, #menaçar dempuèi effondrer ...
La guèrra de 1870 : en Fasent partida de la cenh de la conca parisenc, las tropas de las envahisseurs prussiens e bavarois en environant París, devián çò de mès rapidament possibla ocupar la França e sustot empedir l'Armada de la Loire de se constituir. Als batalhem guardas nacionales de defendre la pàtria. Lo 4 d'octòbre, es #çò que #far los nomenats Martin, Rinf=guenoir, Roger, Lehongre, Ravet, Charlier e Babouin a la granja del Mousseau. Assiégés, Se #defendre coma #pasturar contra tot un bataillon, sòl lo darrièr #poder sortir de la granja abans #que siá pas destruida pel fuòc. Los mòrtes aguèron pas quitament pas lo drech d'aver una inhimation digna d'aquel nom, las tropas de l'ocupanta en refusant als abitants d'i assistir.
Comme dans beaucoup de villages de France, des traces de préhistoire apparaissent : haches taillées, polies, meules.. sur les plateaux bordant la rivière. Il faudra attendre 768 et l'acte royal de Pépin le Bref pour savoir que les bois locaux avaient déjà été donné au chapitre de Chartres, ce dernier ayant établi vers 88 une prêtrière au lieudit la Malmaison, commune actuelle d'Emancé. c'est de cette dernière que dépend la chapelle actuellement église paroissiale. L'existence est ancienne puisque lors d'une des diverses reconstructions de cette chapelle, il fut utilisé des pierres tombales mérovingiennes pour les bordures des plus petites fenêtres romanes côté sud. Le village en tant que châtellenie devait dépendre tout d'abord des Montfort établi à Epernon puis du Duché d'Epernon sans omettre des dîmes et autres tailles à l'évêché de Chartres.
Un différend avec ces seigneurs eut lieu, le Comte de Toulouse fils du roi devint propriétaire du château de Rambouillet après Bailleau Armenonville qui dut le lui céder, le comte voulut étendre les chasses du château et demanda au chapitre de bien vouloir où vendre où louer les terres de la Malmaison, mais Armenonville fit tant que cela ne put se faire et il fallut attendre sa mort pour que le chapitre n'accorde un bail au Duc de Penthièvre. et c'est sur cette base de terres de chasse que se fit la séparation des départements, Droue ayant les terres de Bailleau Armenonville resta en Eure et Loir tandis qu'Emancé faisait partie de la Seine et Oise.
Le fait de dépendre du chapitre de Chartres fit que lors des États généraux de 1789, ses représentants devaient voter à Chartres à la différence d'Epernon qui votait à Montfort l'Amaury. Afin de préparer le cahier des doléances, la population se réunit le premier mars 1789 sous la houlette de Joseph François Nicolas Vesque, lieutenant de bailliage, et 20 comparants sur les 43 inscrits sont présents et 7 seulement vont signer et élisent pour le lendemain Etienne Denis Denis pour les représenter à Chartres. Une des premières mesures prises fut de réunir les diverses paroisses locales et surtout les biens dits de la "fabrique" pour n'en faire qu'un au profit d'Epernon. En 1793, la cloche fut fondue, les biens intérieurs furent volés par les responsables d'Epernon, l'église n'étant plus entretenue, elle menaça de s'effondrer ...
La guerre de 1870 : Faisant partie de la ceinture du bassin parisien, les troupes des envahisseurs prussiens et bavarois contournant Paris, devaient le plus vite possible envahir la France et surtout empêcher l'Armée de la Loire de se constituer. Aux bataillons des gardes nationaux de défendre la patrie. Le 4 octobre, c'est ce que firent les nommés Martin, Rinf=guenoir, Roger, Lehongre, Ravet, Charlier et Babouin à la ferme du Mousseau. Assiégés, ils se défendirent comme ils purent contre tout un bataillon, seul le dernier put sortir de la ferme avant qu'elle ne soit détruite par le feu. les morts n'eurent même pas le droit d'avoir une inhimation digne de ce nom, les troupes de l'occupant refusant aux habitants d'y assister.


text:
Foxit Reader es un logicial multilingue que permet de legir los fichièrs PDF. La version basica que permet de legir los fichièrs PDF es gratuita, mas existís tanben una version professionala. A l'origina Foxit Reader èra desvolopat solament pels sistèmas Windows, mas dempuèi lo 20 de genièr de 2009, una version per Linux es disponibla. La version seguenta del logicial prepausarà l'occitan coma lenga per l'interfàcia.
Foxit Reader es subretot popular per sa velocitat e perque ten mens d'espaci sul disc que Adobe Reader[1], qu'es lo lector de PDF mai utilizat.


text:
La Bastida de Marnhac
La Bastida de Marnhac[1][2] (oficialament en francés Labastide-Marnhac) es una comuna de Carcin, situada dins lo departament francés d'Òlt e la region d' Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- Pages with unresolved properties
- Pages with script errors
- Pages using ISBN magic links
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Modèl Occitània
- Via Podiensis
- Portal:Carcin/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Comuna d'Òlt
- Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla
- Comuna de Carcin


text:
28/11/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission de diumenc 29 de novembre a 11 oras sur França Blu Perigòrd seran Daniel Chavaròcha e Gui Boisson de L'Asco per parlar dau noveu libre CD « Docteur Boissel, poête paysan », emb los textes extrachs de « Lo ser al canton », enregistrats per Daniel Chavaròcha.
« Docteur Boissel, poête paysan », a las edicions de l'ASCO, livre + CD 42 titres ( textes, poesias) tirats de Lo Ser Al Canton, 16€.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Les commentaires sont fermés.


text:
1719
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1719 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après lei tensions de l'annada precedenta (→ 1718), França intrèt en guèrra còntra Espanha lo 9 de genier. Anglatèrra, lei Províncias Unidas, l'Sant Empèri Roman Germanic e Savòia participavan tanben a la guèrra dins lo camp francés. Dirigida per duc de Berwick, una armada francesa passèt Bidassoa e ocupèt una partida de Navarra (abriu-aost). Puei, organizèt una segonda ataca en Catalonha que s'acabèt ambé la presa d'Urgell (octòbre-novembre). Afeblits, leis Espanhòus acceptèron de negociar ambé lei Francés per arrestar la guèrra.
Au nivèu financier, lo govèrn de Felipe d'Orleans contunièt de sostenir leis activitats dau financier escocés John Law que permetiá de redurre l'important deute public laissat per Loís XIV. Pasmens, l'especulacion començava de venir un problema seriós per Law que deguèt prometre un dividende de 12% per l'annada 1720.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Après tres annadas sensa sultan, acomençament dau rèine brèu d'Unsa III (1719-1720).
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila per la succession de Bahadur Shah Ièr començada en 1712. Son felen Muhammad Shah venguèt lo cap de l'Empèri.
Oman[modificar | modificar la font]
Eleccion de Saif ibn Sultan II coma sultan d'Oman. Pasmens, aqueu resultat foguèt refusat per la tribú dei Hinawi entraïnant una guèrra civila lònga ambé lo poder novèu sostengut per la tribú dei Ghafiri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de novembre - Leopold Mozart, compositor alemand, paire de Wolfgang Amadeus Mozart (m. 1787)


text:
Heitor Villa-Lobos
Heitor Villa-Lobos (5 de març de 1887 - 17 de novembre de 1959) es lo compositor modernista Brasilièr pus conegut. Foguèt un compositor notament prolific pel nombre d'òbras escrichas. Fòrça trabalhs son arranjaments d'òbras anterioras. Mai que mai en los sieus darrièrs ans, Villa-Lobos realizèt grand nombre de recomposicions.
A l'excepcion dels trabalhs perduts, la siá musica es estada fòrça difonduda dins lo mond per las gravaduras existentas, e pels concèrts. Quitament las sinfonias son disponiblas en una gravadura integrala - veire http://www.rdpl.org/villa/stuttgart.html.
Entre las òbras mai popularas de Villa-Lobos podèm mencionar las Bachianas Brasilianas, en essent lo Numèro 5 una de la mai conegudas, escricha per votz e uèch violoncèls, mas interpretadas en fòrça autras combinacions instrumentalas. En seguint amb las siás òbras podèm citar la musica per guitarra coma los Preludis, Estudis e los Choros (lo Choro Numèro 1 es fòrça popular). Es tanben important mencionar la sèria de Quatrins de còrda.
Tanben foguèt maèstro e trabalhèt dins d'orquèstras brasilièras, e tanben en Anglatèrra, Argentina, França, Finlàndia, etc.
Bachianas Brasilièras[modificar | modificar la font]
- No. 1 per 8 violoncèls (1932)
- No. 2 per orquèstra de cambra (1933)
- No. 3 per piano e orquèstra (1934)
- No. 4 per piano (1930-40); orquestrada en 1942
- No. 5 per votz e 8 violoncèls (1938)
- No. 6 per flaüta e fagòt (1938)
- No. 7 per orquèstra (1942)
- No. 8 per orquèstra (1944)
- No. 9 per còr o orquèstra de còrda (1944)


text:
1660
Aquesta pagina concernís l'an 1660 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Reglament de la crisi de Marselha acomençada en 1659 ambé l'execucion d'un emissari dau rèi vengut ordonar la restitucion de certanei privilègis conquistats per fòrça per la vila dins lo corrent de la Fonda. Lo 20 de genier, lei tropas reialas ocupèron la vila e lo 2 de març, lo rèi i intrèt. Leis institucions de la ciutat foguèron suspendudas e l'òrdre foguèt donat de bastir lei fòrts Sant Joan e Sant Nicolau per susvelhar leis abitants. La vila faguèt sa somission e demorèt per la seguida fidèla au rèi.
Puei, lo cardenau Mazarin e Loís XIV s'ocupèron dau maridatge dau rèi ambé Maria Teresa d'Espanha (9 de junh). Lo 26 d'aost, la rèina novèla e lo rèi faguèron son intrada dins la capitala e recebèron un acuèlh trionfau. Enfin, vèrs la fin de l'annada, Loís XIV decidèt d'acomençar l'amainatjament dau Castèu de Versalhas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de mai - Alessandro Scarlatti, compositor del barròc italian (m. 1725)
- setembre - Daniel Defoe, escrivan anglés (m. 1731)
- 3 de decembre - Andrieu Camprat, compositor occitan (m. 1744)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 d'agost - Diego Rodríguez de Silva y Velázquez, pintor espanhòl (n. 1599)
- 6 d'octobre - Paul Scarron, poèta e dramatista francés (n. 1610)


text:
Praia
Praia (Plaja en portugués) es la capitala e la pus granda vila de Cap Verd. Se situa sus l'illa de Santiago qu'es tanben la pus granda de las nòu illas abitadas de l'archipèla. Sa populacion èra estimada 124 661 abitants en 2008.
La vila ten un pòrt comercial que li permet d'exportar cafè, cana de sucre e fruches tropicals. Son economia es tanben basada sus l'industria de la pesca. Praia es constituïda per tres freguesias: Nossa Senhora da Graça, Santíssimo Nome de Jesus e São João Baptista.


text:
Prèmi Nobel d'Economia
Lo Prèmi de la Banca de Suècia en Sciéncias Economicas en memòria d'Alfred Nobel, comunament conegut coma Prèmi Nobel d'Economia, es un prèmi instituit en 1968 per la Banca de Suècia dins lo domeni de l'economia. Encara que siá pas un dels prèmis originals establits per Alfred Nobel dins son testament (es pas stricto sensu un Prèmi Nobel), es atribuit per l'Acadèmia Reiala de las Sciéncias de Suècia, los laureats recebon del Rei un diplòma e una medalha d'aur durant la meteissa ceremonia que los laureats dels Prèmis Nobel de Fisica, Quimia, Medecina, Literatura, e la soma autrejada es la meteissa que per los Prèmis Nobel.
Aquò es la lista dels laureats del Prèmi Nobel d'Economia dempuèi sa creacion, en 1968.


text:
-415
Aquesta pagina concernís l'an -415 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Demanda d'ajuda militara de Segesta, vila grèga de Sicília atacada per Selinonta sostenguda per Siracusa. Atenas, aliada de Segesta, i respondèt d'un favorable en despiech de l'oposicion dei partisans de Nicias que deguèron s'inclinar en fàcia dei bellicistas menats per Alcibiade. Una expedicion fòrça importanta foguèt organizada (134 naviris, 5 100 oplitas e l'infantariá d'acompanhament) car la somission de Sicília èra un objectiu ancian deis Atenencs e permetiá de suprimir una fònt d'avitalhament important d'Esparta dins lo cas d'una guèrra novèla. Lo comandament foguèt fisat ais estrateges Alcibiade, Nicias e Lamachos.
Pasmens, quauquei jorns après la partença, Alcibiade foguèt acusat per seis adversaris d'aver participat a un sacrilègi fòrça grèu (afaire dei Hermocopides). Un naviri foguèt mandat per l'arrestar mai l'estratege capitèt de s'enfugir a Esparta onte venguèt un conselhier militar dau govèrn de la vila. I conselhèt ais Espartencs de mandar una ajuda militara a Siracusa per contrar l'expedicion atenenca.
En Sicília, l'expedicion atenenca se turtèt a la maufisança dei vilas localas que s'inquietavan d'una expedicion tant importanta. Deguèt donc conquistar Catana que venguèt sa basa principala per preparar una ataca còntra Siracusa, centre principau de l'oposicion ais Atenencs dins l'illa. Pasmens, en despiech de la presa dau pòrt de la vila, ges d'operacion importanta aguèt luòc e lei fòrças principalas de l'expedicion demorèron a Catana.
Esparta[modificar | modificar la font]
Expulsat d'Atenas, Alcibiade s'exilèt a Esparta e acomencèt rapidament de conselhar la ciutat sus la politica de tenir per s'opausar ais Atenencs. En particular, seis informacions favorizèron l'organizacion de l'expedicion d'ajuda a destinacion de Siracusa e la represa de la Guèrra de Peloponès.


text:
Ivernalas de Cabardés (Puègnautièr, del 18 al 21 de genièr)
Una cabussada dins l'imaginari occitan
Las Ivernalas de Cabardés vos convidan, entre lo 18 e lo 21 de genièr, a Puègnautièr, a quatre rendètz-vos per cabussar dins l'imaginari occitan.
Lo dimècres 18 de genièr (Na Loba, 18h30), lo Teatre de las Originas presentarà sa creacion pel jove public Cap a l'aucèl-Un oiseau dans la tête. Un espectacle ont se mesclan occitan, francés e lenga dels signes per explicar e comprendre lo necessari ritme de las sasons, la corsa del temps, lo retorn de las fèstas : unes moments indispensables per s'opausar a aqueles que voldrián mestrejar e aseptizar lo temps.
Lo divendres 20 de genièr (Na Loba, 19h), plaça al cinèma amb la projeccion del documentari d'Estefan Valentin : « Tempestaires et faiseurs de pluie » que conta cossí en Pirenèus los òmes e mai que mai las femnas ensajavan de domdar lo cèl en fasent venir la pluèja e en arrestant los auratges.
Dissabte 21 de genièr (Na Loba, 19 h), Florant Mercadièr sortirà sos Contes du placard. Amb poesia e umor, lo contaire parlarà de son vilatge que sembla al nòstre, dels grilhs qu'escotan Bob Marley, del site internet dels diablotons, de las bèstias que se baton per la satisfaccion de lor talent, o la nòstra : nòstra talent grandarassa de rires e de sòmis…
En ligason amb las Ampelofoliás, un sopar convivial seguirà (20h30, sala de la Tor ; sus reservacion : 04.68.25.19.78 o ieo11@ieo-oc.org)
• Las Ivernalas de Cabardés son organizadas per l'Institut d'Estudis Occitans-Aude amb lo concors del Cercle Occitan del país de Carcassona, de la Calandreta de Carcassona e del Servici Cultural de Puègnautièr, en ligason amb las Ampelofoliás de Cabardés (dissabte al ser) e amb lo sosten de la Comuna de Puègnautièr e del Conselh Departamental d'Aude.
• dimècres 18, Cap a l'aucèl : participacion liura
• divendres 20, film Tempestaires : dintrada : 5 € ; 2 € pels mainatges
• dissabte 21 : Contes del placard : 5 € ; sopar : 15 € ; contes + sopar : 18 € (sopar sus reservacion : 04.68.25.1.78 o ieo11@ieo-oc.org)
En Cabardés, tanben : Estanquet de Fasètz la Lenga e Ampelofoliás
• dimars 17, a 18h30, Ostal de Cabardés, a Argon : l'Estanquet de Fasètz la Lenga en Cabardés presentarà lo programa de la quinzenada d'animacion dels 20 ans de l'associacion (21 de febrièr al 4 de març). Dintrada liura ; participacion de 7 € al sopar que seguirà.
• Los 21 e 22 de genièr, se debanan las Ampelofoliás de Cabardés :
* lo dissabte 21 :
- de matin, a Ventenac de Cabardés, talhièr « Cosinar la trufa » (complèt)
- de vèspre (16h30), a Montoliu, Colette Olive parlarà de la cosina del rasim e de la cosina de la polarda.
- lo ser, rendètz-vos a Puègnautièr per la serada comuna amb las Ivernalas (contes e sopar ; veire çai-sus).
* dimenge 22, serà lo rendètz-vos bèl de Mossolens amb una fièra del terrador e de l'artesanat tota la jornada (l'IEO-Aude i ten taulièr), lo mercat de las trufas negras (en debuta de vèspre), un concors de recèptas trufadas, una demostracion de poda de vinha, tasta de vins (grop convidat Las « Vinifilles »), de jòcs pels enfants, las vesitas del conservatòri truficòla, la preséncia del cap-cosinièr estelat Jiròni Ryon http://www.cite-hotels.com/hotels/hotel-de-la-cite/la-barbacane/ , unes entrepans e autras sopas ont la trufa ten una plaça de primièra, una mòstra de fotografias, d'animacions musicalas asseguradas per Tonton a faim https://www.youtube.com/watch?v=j1BZiZ9SuA8 e la fanfara dels Golamàs www.goulamas-k.com/ .
commenter cet article


text:
Las Bòrdas (Lauragués)
Las Bòrdas (oficialament en francés Lasbordes) es una comuna lengadociana en Lauragués, dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en Lauragués sul Fresquèl, lo Canal de la Doas Mars e lo Trebol.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de las Santas Puèlas (monument istòric)
- Ostal Nicol (monument istòric)


text:
Mozilla Firefox
Mozilla Firefox [moˈzɪla ˈfaɪəfɒks] (oficialament abreviat en Fx o fx[2] e popularament abreviat en FF[3]) es un navegador liure desvolopat a partir del projècte Mozilla. L'objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l'extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicial Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es multiplataforma e utiliza lo lengatge d'interfàcia XUL.
Mozilla Firefox es un projècte parallèl al Mozilla Thunderbird, un client de corrièr electronic amb la meteissa filosofia e amb una origina similara. Lo bon acuèlh d'ambedós de la part dels usatgièrs faguèt que la Fondacion Mozilla los adòptan coma los sieus produches principals, en luòga de la Suite Mozilla originala.
Lo projècte a emplegat dins lo passat los noms Phoenix (tradusit literalament Fènix) e Firebird.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dave Hyatt e Blake Ross comencèron una branca experimentala del projècte Mozilla. Aquela branca venguèt, lo 9 de novembre de 2004, la primièra version del Firefox.
Aquel projècte èra pus leugièr que la Suite Mozilla e èra destinat mai als usatgièrs que non pas tant als desvolopaires. Lo succès de Firefox foguèt tant important que lo 3 d'abril de 2003 decidiguèron de consacrar la màger part dels sieus esfòrces a Firefox e a Thunderbird. Lo 12 d'abril de 2006 Mozilla quitèt de publicar de versions de la Suite Mozilla (malgrat qu'a l'ora d'ara los usatgièrs de la comunitat Mozilla la mantenon jol nom de Sea Monkey).
Per de rasons divèrsas lo nom del Firefox a cambiat fòrça còps. Lo primièr nom que recebèt lo projècte èra Phoenix, qu'arrestèt d'èsser emplegar per de motius legals, aquel nom aviá durat dempuèi setembre de 2002 fins al 14 d'abril de 2003. Lo nòu nom foguèt Firebird mas èra tanben ja utilizat, dins aquel cas per una basa de donadas de còde liure. A causa de la pression, Mozilla cambièt lo nom del navegador per Mozilla Firefox, en escartant d'autras opcions coma Firebird Browser e Mozilla Firebird.
L'identitat visuala ven de la version 0.8, en 2004, de la man de Jon Hicks. Se'n faguèt pus tard una revision, per resòuver qualques problèmas a l'ora de l'agrandir. Aquel logotipe es en vigor a l'ora d'ara.
Mozilla publiquèt una web ont se reculhián totas las extensions e de tèmas assajats amb la sortida de la version 0.9, per evitar aital de possiblas atacas a la seguretat. Lo 19 d'octobre de 2005, Firefox 1.0 arribèt als 100 milions de descargaments.
Lo 30 de novembre de 2005 sortiguèt la version 1.5 de Firefox. Lo 31 de julhet de 2006 Firefox 1 e 2 arribèron als 200 milions de descargaments.
La version 2.0 se publiquèt lo 24 d'octobre de 2006. E en sonque un jorn acumulèt 2 milions de descargaments. La version 3.0 sortiguèt lo 17 de junh de 2008.
Dempuèi lo 12 de novembre de 2008, amb la version 3.0.4, la version occitana (lengadociana) de Firefox es disponibla en version de tast[4].
Dempuèi la version 3.0.9, Firefox es oficialament disponible en occitan (lengadocian)[5].
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Versions traduchas, sul site oficial de Mozzila
- ↑ (en) How do I spell Firefox? How do I abbreviate it? De las FAQ de Firefox publicat per Mozilla.org lo 8 de genièr de 2007
- ↑ (en) FF de Abbreviations.com, lo 19 de julhet de 2006, publicat a STANDS4 LLC
- ↑ (en) Mozzila Firefox 3.0.4 Release Notes, What's New in Firefox 3.0.4, nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox
- ↑ (en) Mozzila Firefox 3.0.9 Release Notes, What's New in Firefox 3.0.9, nòtas d'aquela version sul sit internet de Firefox