text:
-426
Aquesta pagina concernís l'an -426 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès. Una armada atenenca de 2 000 oplitas e de 60 naviris assaièt sensa succès de conquistar l'illa de Milos que refusava d'intrar au sen de la Liga de Delos. Après aquela revirada, se dirigiguèt vèrs Beòcia ont ataquèt Tanagra sostenguda per un còrs vengut de Tebas. Lei defensors foguèron vencuts e leis Atenencs pilhèron la region de Tanagra avans de se retirar.
Dins la region dau Golf de Corint, Atenas foguèt inicialament desfacha per lei tribús d'Etòlia que li causèron de pèrdas importantas (entre 120 e 300 oplitas) e obliguèt sei fòrças de se retirar vèrs Naupacte. Puei, sostenguèt lei ciutats d'Acarnania en guèrra còntra Ambracia sostenguda per Esparta. Una batalha a Olpae s'acabèt per una victòria atenenca (Ambracia i perdiguèt un milièr de tuats còntra 300 a seis adversaris). Pasmens, coma Acarnania s'inquietava d'un renfòrçament tròp important de la preséncia d'Atenas dins la region, una patz foguèt rapidament negociada e signada amb Ambracia.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès. Pasmens, en causa d'un tèrratrem considerat coma un presagi marrit, lei fòrças espartencs participèron gaire ais operacions de l'annada. La ciutat-estat sostenguèt dins lo corrent de l'annada Ambracia que luchava còntra Acarnania qu'èra sostenguda per Atenas. Son aliat foguèt durament desfach a Olpae mai l'amplor d'aquela revirada foguèt finalament limitada. D'efèct, lei dos belligerants s'inquietavan dau renfòrçament de la preséncia atenenca au nòrd dau Golf de Corint e una patz foguèt rapidament concluda.
Au sen de la ciutat-estat, l'annada veguèt pereu probablament la mòrt dau rèi d'Archidamus II — estimada entre 427 e 426 av. JC — que foguèt remplaçat per son fiu Agis II.
Roma[modificar | modificar la font]
Après un sètge novèu, conquista de Fidènes per Roma. Leis adversaris dei Romans foguèron exilats. Aquò entraïnèt la fin de la guèrra còntra Veïes l'annada seguenta.


c: text/html

text:
Charray
Charray es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Charray Es lo un dels escasses pòbles de França a pas aver cap de monuments als mòrtes. N'efièch, lo vilatge a pas sofèrt de cap de pèrda en lo moment dels dos conflictes mondiales. En lo moment dels commémorations, los abitants de Charray aunorèron la memòria dels mainats desapareguts del vilatge vesin de la Ferté Villeneuil. Es una fòrça anciana parròquia existenta ja a l'epòca mérovingienne. Lo pòble es en granda part installat sus un cementèri fòrça estendut amb inhumations dins plena tèrra e sovent en sarcophage, en craie de la vallée del Loir (Craie de Villedieu, Loir-e-Doncas que) o en grès roussard (roussard de la vallée de la Braye, Savigny-sus-Braye en Loir-e-Doncas que). Qualques estèlas de sarcophage se tròban en los murs de la nef de la glèisa, sustot al mur nòrd #que sembla èsser de la Modèl:S-, la bastissa es de la Modèl:S- per la nef e de la finala Modèl:S mini- començament Modèl:S mini- pel chœur. A #èsser remarquablement restaurada. En junh 2010, lo creusement de las fondacions d'un ostal al extremitat del pòble, rota de la léproserie de Sant-Laurent (carrièra dels chasseurs) a meses a jorn un grand nombre de sépultures datadas de la Modèl:S mini- a Modèl:La s-, e confirmat la granda estenduda d'aquel cementèri aital coma la siá longa utilizacion[1].
Charray est l'un des rares villages de France à n'avoir aucun monuments aux morts. En effet, le village n'a souffert d'aucune perte lors des deux conflits mondiaux. Lors des commémorations, les habitants de Charray vont honorer la mémoire des enfants disparus du village voisin de la Ferté Villeneuil. C'est une très ancienne paroisse existant déjà à l'époque mérovingienne. Le village est en grande partie installé sur un cimetière très étendu avec des inhumations en pleine terre et souvent en sarcophage, en craie de la vallée du Loir (Craie de Villedieu, Loir-et-Cher) ou en grès roussard (roussard de la vallée de la Braye, Savigny-sur-Braye en Loir-et-Cher). Des fragments de sarcophage se retrouvent dans les murs de la nef de l'église, surtout au mur nord qui semble être du Modèl:S-, le bâtiment est du Modèl:S- pour la nef et de la fin Modèl:S mini- début Modèl:S mini- pour le chœur. Elle a été remarquablement restaurée. En juin 2010, le creusement des fondations d'une maison à l'extrémité du village, route de la léproserie de Saint-Laurent (rue des chasseurs) a mis au jour un grand nombre de sépultures datées du Modèl:S mini- au Modèl:S-, et confirmé la grande étendue de ce cimetière ainsi que sa longue utilisation[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire d'articles Écho republican e Republica del Centre d'agost 2010 : bibliografia, Societat archéologique d'Eure-e-Loir, Eglises del costat de Cloyes, nModèl:O 98, an 1983, Societat Dunoise de arqueologia, Istòria del país Dunois, tome1
- ↑ Voir articles Écho républicain et République du Centre de août 2010 : bibliographie, Société archéologique d'Eure-et-Loir, Eglises du canton de Cloyes, nModèl:O 98, année 1983, Société Dunoise d'archéologie, Histoire du pays Dunois, tome1

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1390
Aquesta pagina concernís l'an 1390 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Es francesi manats per Loís d'Anjau atacaren era Val d'Aran mès sigueren refusats.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revirada d'una temptativa de còp d'estat menada a la prima per Joan VII Paleòleg, sostenguts per lei Genoès e leis Otomans, còntra Joan V Paleòleg. Pasmens, en octòbre, una còntra-ofensiva dau prince Manual permetèt de restablir la situacion e de liberar l'emperaire que s'èra barricadat dins una fortalesa de Constantinòple.
Pasmens, la seguida de l'annada foguèt mens favorabla quand lo sultan otoman obliguèt Joan V Paleòleg de mandar un còrs dirigit per son fiu au sètge de Filadèlfia. D'efèct, la vila, cedida ai Turcs en 1379 per Joan V Paleòleg en cambi d'una ajuda militara, aviá refusat la senhoriá turca e èra totjorn a resistir.


text:
Jean-Baptiste de Lamarck
Jean-Baptiste Pierre Antoine de Monet, cavalièr de Lamarck (1èr d'agost de 1744, Bazentin, Somme–18 de decembre de 1829, París) foguèt un biologista francés.
Seguiguèt d'estudis al collègi dels Jesuistas d'Amians de 1755 a 1759 abans de començar una carrièra militara en 1761 jol nom de Cavalièr de Saint-Martin. Venguèt oficièr sul camp de batalha de Villingshausen lo 16 de julhet de la meteissa annada.
Passèt mantuna annada a establir una classificacion rasonada dels animals invertebrats.
Dos obratges li permeton d'èsser considerat coma lo fondator de las teorias de la generacion espontanèa e del transformisme, formant lo lamarckisme : Philosophie zoologique (1809) e Histoire naturelle des animaux sans vertèbres (1815-1822).


text:
1510
Aquesta pagina concernís l'an 1510 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Portugal[modificar | modificar la font]
Dins la peninsula indiana, conquista de la vila de Goa.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Realdo Colombo, cirurgian italian.
- Ambroise Paré, cirurgian francés.


text:
Bruce Lee
Bruce Lee (27 de novembre de 1940 - 20 de julhet de 1973) èra un actor d'arts marcialas sinoamerican qu'es considerat coma un dels mai grands dels artistas marcials mai importants del sègle XX. Los escasses filmes de Lee, particularament son ròtle dins Dintra lo Dragon produch a Hollywood, enaucèt los tradicionals filmes d'arts marcialas de Hong Kong fins qu'atenguèron un novèl nivèl de popularitat, preparant lo camin pels futurs artistas marcials e actors d'arts marcialas coma Jackie Chan, Jet Li, Chow Yun Fat, e Chuck Norris.
Noms[modificar | modificar la font]
Noms de naissença[modificar | modificar la font]
- Lee se sonava Lee Admirador de Junh en Cantonés (李振藩; Mandarin Pinyin: Lǐ Zhènfán; literalament vòl dire enfortís San Francisco, en omenatge al nom chinés de son luòc de naissença, 三藩市).
- Quand nasquèt, las infirmièras de l'espital li balhèron a Lee lo nom anglés Bruce , nom que servèt.
- La maire de Lee a la debuta li donèt un nom (李炫金; en Mandarin Pinyin: Lǐ Xuànjīn), vist qu'en aquel temps, lo paire de Lee èra de virada per sas opèras. Quand lo paire de Lee tornèt aprèp qualques meses, foguèt abandonat a causa d'un conflicte amb lo nom del grand de Lee; dins la cultura chinesa, se considèra un tabó de donar un nom qu'es lo meteis qu'un aujòl a un enfant. Lee foguèt rebatejat alara Jun Fan (Admirador de Juny en anglés).
- Lee aguèt tanben un nom femenin dins sa primièra enfança, Sai Feng (細鳳, literalament Prim fenix, un nom femenin tipic).
Nom artistic[modificar | modificar la font]
Lee Siu Lung en cantonés o Li Xiao Long en mandarin (李小龍; en cantonés pengyam: Ley5 Siw2 Long4; en Mandarin Pinyin: Lǐ Xiǎolóng), literalament Lee dragonet, primièr nomenat pel director 袁步雲 dins lo filme cantonés de 1950, 細路祥).
Biografia[modificar | modificar la font]
Bruce Lee nasquèt a l'espital chinés de San Francisco (Estats Units d'America d'un paire chinés, Lee Hoi Chuen (李海泉), e d'una maire sinoalemanda Grace Lee (何金棠). Recebèt sa primièra educacion e formacion en Kung Fu a Hong Kong. Per encausa de la fama de son paire coma actor d'Opèra chinesa, Lee va aguèt l'escasença d'aparéisser dins qualques filmes chineses quand èra pichonèl. Estudièt qualques annadas l'art marciala coneguda coma Ala Chun e, a una edat plan jove, dominava plan l'anglés, lo cantonés, e lo mandarin.
En 1959, Lee anèt a Seattle, per tal d'acabar sos estudis d'educacion segondària. Recebèt son diplòma de l'Edison Technical School (Escòla Universitària de la Comunitat de Seattle) e s'inscriguèt en Filosofia a l'Universitat de Washington. Foguèt a l'Universitat de Washington que coneguèt sa futura femna, Linda Emery, que se maridèt amb ela en 1964 aprèp l'obtencion de sos diplòmas Licéncia de Letras e en Filosofia a l'Universitat de Washington. Lee aguèt dos enfants, una filha e un filh Brandon Lee, que moriguèt tragicament quand una bala lo tuèt pendent lo rodatge del filme Lo gòrb. Qualques personas chinesas creson qu'aqueste drama es estat la resulta d'una mena de malediccion.
Filosofia[modificar | modificar la font]
A mai s'es mai conegut coma artista marcial e actor, Bruce Lee èra diplomat en Filosofia de l'Universitat de Washington. Sa filosofia sovent èra semblanta a sas opinions sus la lucha. Pasmens faguèt remarcar sulpic que sas arts marcialas èran sonque una metafòra per aqueles ensenhaments. Sas influéncias èran en part bèla lo Taoisme, lo Bodisme, e una barreja de filosòfs hippie contemporanèus, potser el més visible d'això sián sos escriches de filosofia de Jiddu Krishnamurti, un de sos autors contemporanèus preferits.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Cronologia de la vida de Bruce Lee (en)
- Fondacion Bruce Lee (en)
- Informacion suls metòdes d'entrenament de Bruce Lee (en)
- PMF sus las arts marcialas de Bruce Lee (en)
- Article de TIME 100 sus Bruce Lee (en)
- Ensages de Gung Fu sus Bruce Lee (en)
- Mini-Bruce Lee flash vidèo (en)
- Caricatura de Bruce Lee (Chinese-Tools.com)
- Vidèos de Bruce Lee


text:
Jan de Boset
Jan[1] Boset (en francés Jean Bouzet, en bearnés que's signava Yan de Bouzet en grafia de l'Escòla Gaston Febus, e segon la nòrma classica qu'ajudè a establir : Joan de Boset - Pontac, 11 de genièr de 1892 - 26 d'octobre de 1954) que ho un escrivan occitan, un professor agregat, un lingüista, un gramatician e un ispanista bearnés. Que joguè un ròtle màger dens la mesa en plaça de l'ensenhament e la difusion de l'occitan en Bearn durant la segonda meitat deu sègle XX.
Somari
Vita[modificar | modificar la font]
Que perseguí los estudis segondaris a Sent Pèr de Bigòrra. Que comencè la soa carrièra com professor dens la Val de Dios en Astúrias ; subervicó san e sauv e dab lo grad d'oficièr, a la Prumèra Guèrra Mondiau (qui l'inspirè lo son poema A la memòria d'un amic mort) abans d'escàder s'i a la Licéncia e a l'Agregacion de castelhan.
Dens lo monde academic francés que joguè un ròtle autant important dens l'ensenhament de l'espanhòu au nivèu nacionau e sa gramatica espanhòu que ho per annadas la purmèra referéncia entaus estudiants francofòns (e que l'ei enqüera com modèl de lenga ultra academica).
La soa gramatica bearnesa (hèra rica e precisa, escrivuda ua pausa abans la mesa en plaça sistematica de la grafia classica) qu'ei bastida suu medish modèl que la soa Grammaire espagnole.
Òbras[modificar | modificar la font]
Lingüistica[modificar | modificar la font]
- Bouzet, Jean e Lalanne, Th. Du latin au gascon. Sent Vincenç de Pau (Lanas): Bénesse, 1937
- Bouzet, Jean. Grammaire espagnole, classes supérieures de l'enseignement secondaire, préparation à la licence. París: Belin, 1946, 2au ed. 1956.
- Bouzet, Jean e Lacoste, Maurice. Précis de grammaire espagnole. París: Belin, 1958.
- Bouzet, Jean. Syntaxe béarnaise et gasconne. Pau: Escole Gastou Febus, 1963.
- Bouzet, Jean. Manuel de grammaire béarnaise. Vilhèra: Escole Gastou Febus, 1975.
- dab Loís Alibèrt e Pèire Bèc: L'application de la réforme linguistique occitane au gascon. Tolosa : IEO
Didactica[modificar | modificar la font]
- Bouzet, Jean. Manuel de grammaire béarnaise'. Édition spéciale pour les écoles'. Pau: Marrumpouey jeune, 1928.
- Bouzet, Jean e Chérel, Alphonse, La pratique de l'espagnol, Bruxellles, París: Assimil, 1951
- Bouzet, Jean. 'Por buen camino' , 1re année d'espagnol à l'usage des classes de 4e B et 4e M des lycées et collèges, 2e et 3e année des cours complémentaires 12au edicion, París: Belin, 1953.
Òbra dramatica[modificar | modificar la font]
- Bouzet, Yan de... (Jan de Boset...), Peyou de Mourle / Peion de Morla, Pau, cò en Marrimpoei, 1931
Critica[modificar | modificar la font]
- Camelat, Miquèu de, La Literature Gascoune, de las Honts prumèras à Oey lou die / La Literatura gascona, de las Honts prumèras a Uei lo dia, Pau, cò en Marrimpoei, 1950
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Rodrigues, Denis. Jean Bouzet, professeur d'espagnol, Anglet: Atlantica, 2003, ISBN 2-84394-665-4
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dens la nòrma classica fixada per Loís Alibèrt, [ref. necessària]


text:
Wickersheim-Wilshausen
Wickersheim-Wilshausen en alemannisch (Wickersheim-Wilshausen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 1er en genièr 1973, la municipalitat ven Wickersheim-Wilshausen continuament al rattachement del vilatge de Wilshausen #que ven (municipalitat mancomunat).
Le 1er janvier 1973, la commune devient Wickersheim-Wilshausen suite au rattachement du village de Wilshausen qui devient (commune associée).


text:
Sanscrit
Lo sanscrit (en sanscrit संस्कृता वाक् / saṃskr̥tam) es una lenga istorica indoeuropèa, una de las lengas liturgicas de l'indoïsme e del bodisme, e una de las 22 lengas oficialas d'Índia.[2]
Lo sanscrit classic foguèt lo registre estandard de la gramatica de Pāṇini, a l'entorn del sègle IV abans JC. Sa posicion dins las culturas d'Asia del Sud-Èst e del Sud es comparabla a la del latin e del grèc ancian en Euròpa e influencièt significativament las lengas modèrnas de Nepal e d'Índia.
Lo sanscrit s'escriu "de facto" en alfabet devanagari, mas se pòt escriure tanben amb mantun alfabet brahmic o amb l'alfabet latin.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 2001 Recensament indian [1]
- ↑ Constitucion indiana Art.344(1) & Art.345


text:
1121
Aquesta pagina concernís l'an 1121 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Assassinat dau visir Al-Afdal Shahanshah, qu'èra lo cap vertadier dau país dempuei 1094, per lo califa Mansur al-Amir Bi-Ahkamillah que restabliguèt l'autoritat dei califas fatimidas abandonada en 1074. Adoptèt un programa d'enregistrament de l'identitat de cada abitant de la capitala. Pasmens, deguèt tanben contuniar de luchar còntra lei Crosats e lei Nizarites.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera prepausicion d'una teoria de la gravitacion per lo sabent persan Al-Khazini. Son òbra conoguèt un succès important dins lo monde musulman mai gaire dins leis autrei regions de la planeta en despiech de la realizacion de plusors observacions e mesuras personalas — causa rara au sègle XII.


text:
Villy-lez-Falaise
Villy-lez-Falaise es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villy-lez-Falaise Es un vilatge dispausat a l'entorn d'una carrièra, la RD69. Lo bourg es parallel a la vallée del Trainefeuille ruisseau transeünt al sud-es e délimitant la municipalitat amb Fresné-la-Maire. La municipalitat s'estend fins al bourg de Damblainville.
Lo païsatge es una plana de tèrras conreades, traversada per l'anciana linha de camin de fèrre Falaise-Mézidon, uèi classificada via verda.
Villy-lez-Falaise est un village disposé autour d'une rue, la RD69. Le bourg est parallèle à la vallée du Trainefeuille ruisseau passant au sud-est et délimitant la commune avec Fresné-la-Mère. La commune s'étend jusqu'au bourg de Damblainville.
Le paysage est une plaine de terres cultivées, traversée par l'ancienne ligne de chemin de fer Falaise-Mézidon, aujourd'hui classée voie verte.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Villy-lez-Falaise data de 1946[1]. Per endavant la municipalitat se trucava simplament Villy, en significant segurament « vilatge », del ancià francés viloi[ref. necessària].
Lo affixe lez, en significant « prèp de », la vila de Falaise en la occurrence, permet aital de la distinguir de la municipalitat de Villy-Bocage en lo meteis departament.
Le nom de Villy-lez-Falaise date de 1946[2]. Auparavant la commune s'appelait simplement Villy, signifiant certainement « village », de l'ancien français viloi[ref. necessària].
L'affixe lez, signifiant « proche de », la ville de Falaise en l'occurrence, permet ainsi de la distinguer de la commune de Villy-Bocage dans le même département.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 4 d'abril 2011
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Villy-lez-Falaise », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 4 avril 2011


text:
Horst Köhler
Horst Köhler (n. 1943) economista e òme politic, foguèt lo president de la republica d'Alemanha de 2004 a 2010.
En 2000, sus la proposicion de Gerhard Schröder, foguèt nomenat Director Gerent e president del Conselh de Direccion del Fond Monetari Internacional, en succedint en la carga a Michel Camdessus, qu'aviá presentat la siá demission lo 14 de febrièr d'aqueste an. Foguèt designat per aquesta carga après que lo primièr candidat prepausat pel govèrn alemand, Caio Kai Koch-Weser, foguèt refusat pels Estats Units.
Lo 4 de març de 2004, Köhler demissionèt de son pòst al FMI après èsser estat prepausat coma candidat dels partits conservadors e liberals, la CDU e lo Freie Demokratische Partei - FDP, per succedir a Johannes Rau coma president d'Alemanha. Elegit lo 23 de mai de 2004, prenguèt possession coma president lo 1èr de julhet de 2004 per un periòde de cinc ans. Tornat elegit en 2009, demissiona lo 31 de mai de 2010 après una polemica sus l'engatjament militar d'Alemanha en Afganistan.


text:
Hattencourt
Hattencourt en picard ( Hattencourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a citat a partir de la Modèl:S-.
A #èsser dévasté per las tropas de Turenne l'an 1636.
Totalament destruit pendent la Primièra Guèrra mondiala (lo sieu doç #èsser alavetz rasada), #èsser pel continuament reconstruit.
Cossí de fòrça nombrosas pichonas localités ruralas, Hattencourt a vist aqueles darrièrs tempses los sieus comèrcis desaparéisser/desaparéisser. Abans aquela implantacion de las supermarchés, lo vilatge « viviá » per una activitat comerciala e comptava #forn# de pan, charcuterie, épicerie.
Le village est cité à partir du Modèl:S-.
Il a été dévasté par les troupes de Turenne en 1636.
Entièrement détruit pendant la Première Guerre mondiale (sa sucrerie fut alors rasée), il fut par la suite reconstruit.
Comme de très nombreuses petites localités rurales, Hattencourt a vu ces derniers temps ses commerces disparaître. Avant cette implantation des supermarchés, le village « vivait » par une activité commerciale et comptait boulangerie, charcuterie, épicerie.


text:
Cailly
Cailly es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Cailly #èsser un establiment gallo-romain modèst de contunh mai tard #venir un dels pòbles importants del costat. En dispausant n'efièch de divèrses forns a pans, Cailly èra un luòc de vida preponderant del costat al Mièja Edat. Als XVIIIe e Sègle XIXs, la vallée del Cailly èra ocupada per de nombrosas filatures al ponch d'èsser sobrenomenada la pichona Manchester.
Le village de Cailly fut un établissement gallo-romain modeste puis plus tard devint un des villages importants du canton. Disposant en effet de plusieurs fours à pains, Cailly était un lieu de vie prépondérant du canton au Moyen Âge. Aux XVIIIe et Sègle XIXs, la vallée du Cailly était occupée par de nombreuses filatures au point d'être surnommée la petite Manchester.


text:
Granda Val del Rift
La Granda Val del Rift (var. Granda Vau dau Rift; Grana Vath deu/deth Rift) es lo non balhat a la fin del sègle XX per l'explorador britanic John Walter Gregory a la fractura geologica, d'aperaquí 6000 km de long, que s'esten del nòrd de Siria entrò al centre de Moçambic, al sud de l'Africa de l'èst.[1]
Aquel nom contunha d'èsser utilizat, e mai s'es uèi considerat coma geologicament imprecís pr'amor que combina d'elements classificats a l'ora d'ara separadament, es a dire los sistèmas de rift e de falha. Uèi, lo tèrme es lo pus sovent emplegat per designar la val del rift èst african, lo limit de la placa tectonica que s'esten de la Jonccion tripla d'Afar cap al sud a travèrs l'Africa de l'èst, e qu'es dins un processus de partiment de la placa africana. Los geològues nomenan aquelas doas placas nòvas placa nubiana e placa somaliana.
Espandiment teoric[modificar | modificar la font]
La Granda Val del Rift foguèt originalament descrita coma s'estendent de Liban al nòrd entrò Moçambic al sud, e constituís una de las doas províncias fisiograficas desparièras de las Montanhas Èst Africanas. Inclutz la Val del Rift de Jordan, lo Rift de la Mar Roja e lo Rift Èst African.[2] Uèi aqueles rifts e falhas so considerats distinct, e mai sián connectats.
Peninsula de Sinai[modificar | modificar la font]
La part nòrd del Rift, uèi dita falha del Levant, forma la val de Beqaa en Liban que dessepara las montanhas de Liban de las montanhas d'Antiliban. Pus al sud se tròba la val d'Hula desseparant las montanhas de Galilèa del plan de Golan. Lo riu Jordan comença aici e raja cap al sud pel Lac de Hula dins la Mar de Galilèa en Israèl, contunha puèi cap al sud a travèrs la val del Rift de Jordan dins la Mar Mòrta subre la termièra israèlojordaniana. De la Mar Mòrta cap al sud, lo Rift es ocupat pel Wadi Arabah, puèi pel Golf d'Aqaba, e fin finala la Mar Roja. Dempuèi l'extremitat sud de Sinai dins la Mar Roja, la falha del Levant encontra lo Rift de la Mar Roja. Lo Rift de la Mar Roja ven encontrar lo rift èst african e la dorsala d'Aden dins la Depression d'Afar. Lo jonhent d'aqueles tres rifts es nomenat Jonccion tripla d'Afar.[3]
Africa[modificar | modificar la font]
Lo Rift Èst African a doas brancas, la Val de Rift occidental e la val de Rift oriental.
Lo Rift occidental, tanben dit Rift d'Albertine, es limitat per quaquas unas de las pus nautas montanhas d'Africa, qu'incluson las montanhas de Virunga, las montanhas de Mitumba, e la cadena de Ruwenzori. S'i tròban los lacs de la Granda Val del Rift, qu'incluson qualques uns dels lacs pus prigonds al mond (entrò a 1470m de prigondor al Lac Tanganyika). Plusors d'aqueles parçans confrontan las termièras de pargues nacionals tals que lo Pargue Nacional de Virunga en Republica Democratica de Còngo, lo Pargue Nacional de Rwenzori e lo Pargue Nacional de la Reina Elisabèt en Oganda, lo Pargue Nacional dels Volcans en Rwanda. Lo Lac Victòria es considerat coma fasent partit del sistèma de la Val del Rift e mai que s'estenga ara entre las doas brancas . Totes los Grands lacs africans se formèron per encausa del rift, e mantun s'estenon dins sa val.
En Kenya, la val es pus prigonda al nòrd de Nairobi. Coma los lacs del Rift oriental an pas de dubèrtura subre la mar, e que son nivèl ten a baissar, contenon fòrça minerals deguts a una evaporacion importanta de l'aiga. Per exemple, lo Lac de Magadi a una fòrta concentracion en sòdi (carbonat de sòdi) e los lacs Elmenteita, Bogoria, e Nakuru son totes fòrça alcalins, mentre que las fonts d'aiga doça qu'alimentan lo Lac de Naivasha son essencialas al manten de sa varietat biologica.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Merriam-Webster, Inc 편집부 (1997). MERRIAM WEBSTER'S GEOGRAPHICAL DICTIONARY 3/E(H). Merriam-Webster, 444. ISBN 978-0-87779-546-9. Retrieved on 22 de Novembre de 2012.
- ↑ (15 July 2009) Ethiopia: the Bradt travel guide. Bradt Travel Guides, 450. ISBN 978-1-84162-284-2. Retrieved on 22 November 2012.
- ↑ (2006) The Afar Volcanic Province Within the East African Rift System: Special Publication No 259. Geological Society, 306–307. ISBN 978-1-86239-196-3. Retrieved on 22 November 2012.


text:
Espin
En fisica, l'espin (de l'anglés spin) es un moment angular intrinsec ligat a de particulas microscopicas. Es un fenomèn que fa partida de la mecanica quantica, sens cap d'analogia amb la mecanica classica. Encara que lo moment angular es pròpri de la rotacion d'un objècte grand, l'espin es pas ligat a cap de rotacion intèrna de massas, mas es intrinsec a una particula. Las particulas elementàrias coma l'electron pòdon aver un espin diferent de zèro, encara que se crei qu'es una particula pontuala qu'a pas d'estructura intèrna. Lo concèpte d'espin foguèt introdusit en 1925 per Ralph Kroning, e de manièra independenta per George Uhlenbeck e Samuel Goudsmit.


text:
Mesura
Ua mesura qu'ei ua valor numeric o magnitud d'un atribut fisic d'un objècte, coma la longor, la capacitat, lo volum o la massa, obtenguda per experimentacion e exprimida dens ua escala d'unitats.
Dens lo Sistèma Internacional d'Unitats pòt èsser lo mètre, lo litre o lo quilograma.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Aparelh de mesura
- Unitat de mesura
- Metrotecnia
- Metrologia
- Magnitud fisica
- Sistèma Internacional d'Unitats
- Teoria de la mesura


text:
Empèri Roman
L'Empèri Roman (Imperium romanum en latin) foguèt un periòde de la civilizacion romana entre 27 avC e la fin dau sègle V. Creat après la crisi deis institucions de la Republica, l'Empèri capitèt de conquistar totei lei territòris de Mediterranèa per venir una dei poissanças pus importantas de l'Istòria. Pasmens, après son apogèu au sègle I, l'Empèri conoguèt una tièra de crisis e de guèrras civilas entraïnadas per de dificultats de successions au tròne imperiau. D'efèct, l'Emperaire, qu'es lo cap unic de l'Empèri ai nivèus militar, civil e religiós, deguèt sovent luchar còntra l'influéncia creissenta de l'armada que venguèt pauc a pauc la fònt de legitimat dau poder. A partir dau sègle III, lei dificultats de l'Empèri entraïnèron sa division entre uneis emperaires e adjonchs per melhorar sa defensa. Aquela division venguèt permanenta après 395 entre Occident e Orient. L'Empèri Roman d'Occident dispareguèt en 476 après leis invasions barbaras enterin que l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir per venir l'Empèri Bizantin.
Pasmens, L'influéncia de l'Empèri Roman es pas limitada au domeni istòric. D'efèct, au nivèu religiós, permetèt lo desvolopament dau crestianisme que venguèt la religion principala e quasi unica d'Euròpa. De mai, la lenga romana, lo latin, es tanben a l'origina de la màger part dei lengas actualas d'Euròpa occidentala coma francés o espanhòu. Enfin, aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de la cultura occidentala gràcias a sei realizacions arquitecturalas (temples, pònts...) o artisticas (discors...).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La fin de la Republica
- 1.2 L'Aut Empèri
- 1.3 Lo Bas Empèri
- 1.4 La division e la fin de l'Empèri
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religions
- 5 Lengas
- 6 Cultura
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La fin de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo declin deis institucions de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo sègle I avC veguèt lo declin continú dau poder deis institucions amb una succession de crisis socialas e politicas :
- la question agricòla que venguèt un subjècte d'agitacion quasi permanent après leis assais de refòrmas menats per lei fraires Grac. D'efèct, après lei Guèrras punicas, leis inegalitats aumentèron e leis importacions de blat de Sicília intrèron en concurréncia ambé lei produccions dei productors italians.
- la Guèrra sociala entre Roma e leis autrei pòples italians. Après unei desfachas, lo Senat deguèt acordar lo drech de ciutat a totei leis abitants au sud dau fluvi Pò.
- lei rivalitats e guèrras civilas entre lei partisans de Marius e aquelei de Sulla entre 88 e 79 avC. Unei tièras de purga aguèron luòc dins l'aristocràcia romana e lo Senat deguèt obeïr ai menaças dei combatents dau camp venceire.
Aquelei crisis mostrèron l'afebliment dau Senat, centre dau poder de la Republica, e lo poder novèu dei generaus dins la vida politica de Roma.
Lei triumvirats[modificar | modificar la font]
De veire : Darriera Guèrra Civila de la Republica Romana.
L'evolucion entraïnada per la guèrra civila entre Marius e Sulla foguèt renforçada per la perseguida de trebols grèus (revòuta de partisans en Espanha, revòuta d'esclaus de Spartacus), menaças dei piratas...). Lei generaus venceires, Pompeu e Crassus, venguèron consuls puei partejèron lo poder ambé Juli Cesar, consul, a partir de 59 avC. Aquela aliança es dicha lo premier triumvirat.
En 49 avC, la mòrt de Crassus après la batalha de Carrhes en 53 avC, lo prestigi de Cesar après la conquista de Gaula (58-51 avC) e l'agitacion permanenta de la capitala decidiguèron lo Senat de donar lo poder a Pompeu. Aquò causèt una guèrra civila novèla que la conclusion foguèt la victòria de Cesar en 46 avC e lo venceire venguèt lo mèstre de Roma. Reorganizèt donc lo Senat a sa convenéncia, practiguèt una politica favorabla ai paures e obtenguèt la màger part dei poders detenguts per leis institucions republicanas e la mestreja dau govèrn. Lo regim de Cesar se transformèt donc pauc a pauc en monarquia e foguèt assassinat per una conjuracion desirant sauvar la Republica en 44 avC.
Pasmens, lei partisans e luòctenents de Cesar capitèron de descreditar puei de batre militarament lei conjurats a Phillipes. Un segond triumvirat foguèt creat ambé Octavian, Marc Antoni e Lèpid mai aquela patz foguèt solament provisòria. Rapidament, Lèpid foguèt despulhat de son estatut de triumvir per una intriga d'Octavian. Ansin, lo territòri de la Republica foguèt devesit entre Marc Antoine e Octavian fins a una guèrra novèla entre lei dos camps. Lei tropas d'Octavian avèron la batalha d'Actium en 31 avC entraïnant la capitulacion de la màger part dei fòrças de Marc Antoine. Aqueu darrièr se suicidèt en 30 avC e Octavian venguèt donc lo mèstre unic de Roma.
La fondacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Octavian èra vengut lo mèstre de l'Empèri. Leis institucions de la Republica son adonc oficialament restablidas enterin qu'Octavian obtenguèt la confirmacion de son poder personau que venguèt permanent e absolut ai nivèus civils, militars e religiós.
D'efèct, lo Senat e lei magistrats jurèron d'observar e de respectar sei decisions. Puei, lo Senat lo donèt lo poder consulaire per dètz annadas. En 27 avC, Octavian venguèt August ambé lo comandament suprèm deis armadas. Son poder aumentèt tanben fòrtament en 23 avC quand obtenguèt dau Senat e dau pòple de Roma la poissança dau tribunat e un imperium' proconsulaire superior a aquelei deis autrei proconsuls. Enfin, la mòrt de Lèpid en 12 avC foguèt l'occasion d'ajustar lo poder religiós suprèm dau Pontifex maximus.
L'Aut Empèri[modificar | modificar la font]
De veire : Aut Empèri Roman.
La dinastia julio-claudia[modificar | modificar la font]
La dinastia julio-claudia reinèt entre 27 avC e 68 apC. Capitèt de renforçar leis institucions novèla durant lei rèines d'August (27 avC - 14 apC) e de de successor Tibèri (14-37). De mai, après la desfacha de Teutoburg, lei dos emperaires acomencèron de limitar l'expansion de l'Empèri e de realizar de trabalhas de proteccion dei frontieras. Enfin, a l'interior, assaièron d'associar lo Senat a la politica de l'Empèri e d'assegurar la patz.
Lo rèine de Caligula (37-41) marquèt una rompedura amb aquela politica. Ridiculizèt lo Senat e leis institucions republicanas e assaièt d'èsser venerat coma un rèi orientau. Lo tesaur imperiau foguèt gamachat e l'Emperaire reprimiguèt una tièra de conjuracions mai o mens imaginarias fins a son assassinat per un membre de sa garda personala. Pasmens, a sa mòrt, l'institucion imperiala es pron poderosa perqué lo poder sigue donat a son oncle Claudi. Aquest darrier reinèt de 41 fins a empoisonament per sa frema en 54. Foguèt un emperaire capable e un grand constructor public. Mandèt tanben divèrseis expedicions militaras, especialament en Grand Bretanha que lo sud foguèt conquist.
Son successor foguèt Neron (54-68) que lo començament de son rèine es generalament coma prospèr amb una associacion importanta dau Senat a la politica de l'Empèri. Pasmens, pauc a pauc, Neron venguèt pauc a pauc tiranic e sa popularitat foguèt severàment tocada per l'incendi major de Roma en 64. Divèrsei conjuracions assaièron donc d'eliminar l'emperaire fins au succès d'un còp d'estat militar, ajudat per lo sostèn dau Senat. Lo sucidi de Neron causèt la fin de la dinastia enterin qu'unei generaus èran proclamats emperaire per sei tropas.
Lei dinastias flàvia e antonina[modificar | modificar la font]
De veire : Dinastia flàvia e Dinastia antonina.
Après la fin de la dinastia julio-claudia, l'Empèri foguèt devesit per la guèrra civila durant doas annadas. En 69 avC, Vespasian venguèt emperaire e creèt la dinastia flàvia que reinèt fins a 96 avC e l'eliminacion de Domician (81-96). Aquela dinastia capitèt de restaurar lei finanças e la poissança de l'Empèri que poguèt mandar uneis ofensivas en Grand Bretanha e còntra lei Germans. De mai, de construccions publicas importantas foguèron realizadas coma lo Coliseu a Roma. Enfin, lo poder imperiau es precisat enterin que lo ròtle de l'armada dins la designacion de l'emperaire aumentèt.
En 96 avC, la dinastia flàvia foguèt reversada per una revòuta de palais e la guèrra civila foguèt evitar de pauc per lo nominacion au tròne imperiau dau generau Trajan. Aquò marquèt lo començament de la dinastia antonina e l'apogèu de l'Empèri. D'efèct, lo rèine de Trajan (98-117) es principalament caracterizada per un esfòrç militar còntra lei Germans e dins lei regions orientalas. Ansin, entre 101 e 106, Dàcia es conquista. L'annada 106 veguèt tanben la presa dau territòri nabatean. Enfin, entre 113 e 114, Mesopotàmia es presa per lei legions romanas. Pasmens, aquela darriera conquista èra malaisada de defendre e lo successor de Trajan, Adrian (117-138), abandonèt la region. Aquela retirada entraïnèt un cambiament important dins l'estrategia militara de l'Emperaire. D'ara endavant, sei successors van assaiar de defendre lei frontieras sensa mandar de conquistas d'envergadura. Ansin, Adrian realizèt de trabalhs de fortificacions (Muralha d'Adrian en Grand Bretanha...) e Marc Aureli diriguèt unei guèrras per pacificar la frontiera ambé Germània.
La dinastia antonina finiguèt d'un biais similar a la dinastia flàvia : son darrier emperaire, Còmmode (180-192), foguèt assassinat dins son palais après un rèine saunós e tiranic.
Lo Bas Empèri[modificar | modificar la font]
De veire : Bas Empèri Roman.
La crisi de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia antonina entraïnèt un periòde de trebols. En 193 avC, Septimi Sevèr fondèt la dinastia Severa que reinèt fins a 235. La màger part dei sobeirans d'aquela dinastias foguèron assassinats e l'anarquia militara aumentèt : 64 emperaires o usurpators se succediguèron entre 235 e 286. Enterin, la poissança deis estats enemics de l'Empèri aumentèt, magement dins lei províncias orientalas. Per exemple, l'emperaire Valerian foguèt capturat per lo rèi sassanida en 260. L'Empèri es donc sovent devesits entre lei diferents pretendents au tròne. Entre 260 e 268, Gallian decidiguèt una tièra de refòrmas deis armadas. Cambièt lo posicionament dei legions per assegurar una defensa en prefondor dau territòri en plaça d'una defensa unicament centrada sus lei frontieras. Un impòst especiau es creat per finançar lei despensas militaras e lo recrutament de soudats barbars es autorizat. Lei fòrças armadas venguèron donc lo centre de la vida politica romana e la fònt principala de legitimitat d'emperaires que lo ròtle major es vengut la defènsa de l'Empèri.
La Tetrarquia[modificar | modificar la font]
En 274, Aurelian (270-275) realizèt tornarmai l'unitat de l'Empèri e restabliguèt sei mejans financièrs e militars gràcias a un ensems de decisions que desboquèron sus la Tetrarquia creat per Dioclecian (284-305). D'efèct, nomèt Maximian Cesar en 285 puei August en 286 per dirigir especialament Gaula còntra lei Germans e l'usurpator Carausius. Puei, en 293, nomèt un tornarmai dos adjonchs suplementaris que portavan lo títol de Cesar e assistèron un dei dos August. Ansin, lei quatre òmes se partajèron lo comandament dei tropas. Aqueu sistèma permetèt de melhorar la seguritat dei frontieras. De mai, Dioclecian reformèt la ierarquia militara e levèt lo comandament dei legions ai governadors dei províncias per limitar lei risques de secession.
En 305, Dioclecian e Maximian abandonèron lo poder e lei dos Cesar venguèron August. Dos Cesar novèus foguèron chausits. L'objectiu èra de clarificar lei règlas de succession e d'empachar lei guèrras civilas aguent luòc après la mòrt d'un emperaire. Pasmens, lo sistèma mau capitèt en causa deis ambicions de fius dei Cesar ancians exclús de la succession maugrat sei capacitats. Ansin, una guèrra civila novèla se debanèt entre 306 e 313.
Lo rèine de Constantin Ièr[modificar | modificar la font]
En 313 avC, la guèrra civila de la Tetrarquia ambé la desfacha e l'eliminacion dei dos Cesar. L'Empèri èra adonc devesit entre dos August. L'unificacion aguèt luòc en 324 après doas guèrras suplementàrias e la victòria de Constantin Ier còntra Licinus. Lo venceire assaièt tornarmai de reformar l'organizacion de l'Empèri e de limitar l'influéncia deis armadas. Especialament, la garda pretoriana dispareguèt e una resèrva militara estrategica foguèt creada. La capitala foguèt egalament desplaçada de Roma a Constantinòple, pus aisada de defendre còntra una invasion. A sa mòrt, en 337, partegèt l'Empèri entre sei tres fius Constantin II, Constanci II e Constant Ièr.
Lei dos darriers moriguèron lèu e Constantin II recuperèt lei dos domenis de sei fraires. Pasmens, de generaus assaièron de prendre la plaça de l'Emperaire e Constantin II deguèt dirigir unei guèrras per assegurar sa posicion. Son Cesar Julian II li succediguèt en 360-361. Sa politica foguèt caracterizada per sa volontat de restaurar la religion politeïsta còntra lo desvolopament dau cristianisme. Moriguèt en 363 durant una campanha còntra lei Pèrsas.
La division e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La dinastia valentiniana[modificar | modificar la font]
Lei successors de Julian foguèt Valentinian Ièr, fondator de la dinastia valentiniana, que realizèt la premiera division complèta de l'Empèri ambé son fraire Valens. Lei dos òmes se partajèron « l'armada, lei foncionaris, lei ressorsas de l'Estat ». Valentinian Ièr assaièt de realizar d'autrei refòrmas e de bastir tornarmai lei fortificacions de lòng de Ren e de Danubi. Pasmens, moriguèt en 375 e foguèt remplaçat per son fiu Gratian. A l'èst, Valens deguèt faciar la menaça dei Pèrsas, dei Gòts e l'usurpacion de Procopi.
Lo rèine de Teodòsi Ièr[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Valens durant la batalha d'Adrianopòlis en 378, l'Empèri traversèt tornarmai un periòde agitat. D'efèct, Gracian nomèt Teodòsi Ièr August de l'Empèri d'Orient mai foguèt assassinat en 383. Son fraire demorèt Emperaire d'Occident ambé lo sostèn d'un generau barbar, Arbogast, mai moriguèt tanben rapidament en 392. Arbogast nomèt adonc un professor, Eugèni, coma Emperaire. Enterin, Teodòsi Ièr decidiguèt d'enebir la religion politeïsta e d'atacar l'usurpator en Occident. La batalha decisiva aguèt luòc en 394 e li permetèt d'unificar l'Empèri. A sa mòrt, lo 17 de genier de 395, Teodòsi devesiguèt l'Empèri entre sei dos fius : Arcadi venguèt Emperaire d'Orient e Onori Emperaire d'Orient. Pasmens, a l'invèrs dei divisions precedentas, aquela va venir definitiva en causa dei circonstàncias.
Lo declin e la disparicion de l'Empèri d'Occident[modificar | modificar la font]
De veire : Empèri Roman d'Occident.
Durant son existéncia (395-476), l'Empèri d'Occident conoguèt totjorn de dificultats importantas e un declin, especialament economic, progressiu. Ansin, foguèt plus capable de contraròtlar sei frontieras e sei províncias en causa d'una armada afeblida. De mai, lo poder de l'Emperaire èra tanben feble e leis usurpacions fòrça nombrosas fins a la fin oficiala de l'Empèri en 476.
Ansin, Onori (395-423) deguèt faciar uneis usurpacions e lo pilhatge de Roma per lei Wisigòts en 410. Aquelei darriers formèron un reiaume independent en Espanha e dins lo sud de Gaula vèrs 414. A partir de 407, lei Vandals mandèron una tièra d'invasions en Gaula, en Espanha puei en Africa onte prenguèron Cartage e una partida de la flòta imperiala. I formèron un reiaume poderós que menaçèt Roma e venguèt la poissança navala principala de Mediterranèa Occidentala.
Entre 450 e 470, l'Empèri d'Occident capitèt de replegar l'invasion dei Huns assaièt de reconquistar la region de Cartage. Pasmens, lei Vandals foguèron venceires en 461 e 468. Puei, lei darriers emperaires foguèron reversats e, en 476, lo cap barbar Odoacre mandèt leis ensenhas imperiaus d'Occident a l'Emperaire d'Orient marcant la fin de l'Empèri.
L'Empèri d'Orient[modificar | modificar la font]
De veire : Empèri Bizantin.
Au contrari de l'Empèri d'Occident, l'Empèri d'Orient èra pus poderós amb una populacion e de ressorsas pus importantas. Son govèrn foguèt capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras. Ansin, venguèt pauc a pauc un estat distint que capitèt de resistir ais invasions barbaras dau sègle V. Inicialament simpla continuacion de l'Empèri Roman, l'Empèri se transformèt pauc a pauc per venir l'Empèri Bizantin qu'existèt fins a 1453 e la presa de Constantinòple per lei Turcs.
[modificar | modificar la font]
Institucions principalas de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'Emperaire[modificar | modificar la font]
L'Emperaire es lo cap de l'Empèri dau rèine d'August fins ais afondraments deis Empèris d'Occident e Bizantin. Lo tèrme definís pas una foncion precisa mai puslèu un ensems de poders variables dins lo corrent dei sègles. Pasmens, lo poder imperiau foguèt totjorn fòrça important. Seis atribucions principalas èran :
- lo comandament suprèm dei fòrças armadas.
- lo drech de declarar la guèrra o de faire la patz.
- lo drech de decidir deis impòsts e dei despensas de l'Estat.
- la direccion dei cultes publics de l'Empèri.
De mai, l'emperaire a drech de vida o de mòrt sus totei sei subjèctes. Fins a l'aveniment dau Cristianisme, es tanben l'objecte d'un culte e un personatge sacrat.
La mòrt de l'Emperaire èra generalament un periòde de crisis importantas. D'efèct, lo problema de la succession foguèt jamai clarificat. Lo començament de l'Empèri èra caracterizat per una succession dinastica. Pasmens, après la fin de la dinastia julio-claudia, la succession venguèt pauc a pauc violenta e marcada per l'influéncia de l'armada. Ansin, a la mòrt de l'Emperaire, divèrsei generaus podián èsser nomats emperaire per sei soudats entraïnant una division de l'Empèri e una guèrra civila entre lei pretendents diferents.
Lo Senat[modificar | modificar la font]
Lo Senat èra teoricament una partida capitala dau govèrn de l'Empèri ambé l'Emperaire e sei decrèts avián fòrça de lèi. Pasmens, aquela assemblada podiá pas realament s'opausar ai decisions imperialas e lo poder dau Senat èra dependent de la volontat de l'Emperaire de l'associar, o non, au govèrn de l'Empèri. Ansin, certaneis emperaires foguèron fòrça respectuós dau Senat mentre que d'autrei lo ridiculizèron. Lo Senat venguèt donc pauc a pauc una institucion de prestigi sensa poder real.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de l'Empèri èran devesits en tres còrs principaus :
- lei legions que lo nombre se situèt entre 25 e 30. Èran lo nuclèu dei fòrças imperialas.
- leis auxiliars que lo nombre aumentèt pauc a pauc dins lo corrent de l'Empèri per agantar un nombre similar ais efectius dei legions.
- la flòta que lo ròtle èra de protegir lei vias comercialas principalas e certanei frontieras coma lo Ren.
En fòra de lor ròtle dins la defensa de l'Empèri, l'armada romana, magerament lei legions, avián una influéncia primordiala dins la succession imperiala. D'efèct, lei soudats, professionaus e dependent de lor generau, podián nomar lor cap emperaire entraïnant una guèrra civila per l'obtencion dau tròne. D'autra, la Garda Pretoriana, unitat de proteccion de l'Emperaire, participèt a divèrsei còps d'Estat e podiá tanben desinhar un emperaire novèu. Ansin, lo mecanisme de la succession venguèt pauc a pauc dependent d'una armada onte lo titól d'Emperaire èra considerat coma lo grade militar suprèm.
Ierarquia deis abitants de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia de l'Empèri Roman.
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia de l'Empèri Roman es mau coneguda. A son apogèu, l'estimacion tradicionala es d'aperaquí 55 milions d'abitants[1]. Pasmens, existís tanben d'estimacions situadas entre 60 e 100 milions d'abitants[2]. L'Empèri Roman foguèt donc l'ensems demografic pus important de la planeta fins a la fin dau millenni I.
Agricultura[modificar | modificar la font]
De veire : Agricultura de Roma antica
L'agricultura èra lo domeni economic pus important de l'Empèri. De mai, ambé l'aumentacion de la talha de certanei ciutats, especialament Roma, venguèt un subjècte de seguretat de l'Estat e de legitimitat dau poder.
Ansin, l'agricultura representa l'activitat de la màger part de la populacion. Per exemple, au sègle Ièr, Itàlia tenguèt aperaquí 6,5 milions d'abitants que 2,5 milions trabalhavan dins la produccion agricola. Lei produccions principalas èran lei cerealas (òrdi, blat...), lo vin e l'òli d'oliva. Lo norrigatge regarda lei chivaus, leis ovins, lei bovins, leis ases e lei pòrcs. Certanei regions de l'Empèri èran especializadas dins un tipe d'agricultura, magement aquelei en carga de l'avitalhament de la capitala, coma Egipte.
L'organizacion de la produccion es una mescla entre proprietaris d'un tenement o d'un tropèu important que necessita l'utilizacion d'esclaus e païsans pus pichons. Pauc a pauc, lei domenis grands son devesits en lòts e fisats a una familha còntra una redevença. Aqueu sistèma prefigura, ambé la crisi de l'Empèri a partir dau sègle III, l'organizacion feudala dei sèrvs. D'efèct, certanei païsans venguèron de colons que pòdon èsser venduts ambé lo ben sensa aver lo drech de lo quitar.
Industria[modificar | modificar la font]
De veire : Industria de la Roma antica
L'Empèri Roman foguèt una poissança industriala majora que lei produccions demorèron inegaladas fins au sègle XIX. Dos tipes d'activitats pòdon èsser destriadas segon lo mòde de produccion. L'industria miniera e l'esplecha de la sau aguèron luòc a una escala importanta. En revenge, leis autrei produccions (fusta, lana, terralha...) èran realizadas au nivèu artesanau. L'utilizacion d'esclaus foguèt fòrça frequenta.
D'efèct, la mestria de tecnicas d'explecha miniera e de tractament dei mineraus relativament avançadas permetèt una produccion d'un nombre important de metaus en quantitats importantas. Lei principaus metaus èran lo fèrre, lo coire e lo plomb. Au maximau de l'activitat, la produccion annuala de fèrre èra egala a 82 500 t, aquela de coire a 15 000 t e aquela de plomb a 80 000 t[3]. Leis utilizacions d'aquelei metaus èran variadas coma per la fabricacion d'armas, de bornèus o joèias.
L'artesanat èra especializat car aperaquí 500 noms existisson per designar lei diferenteis activitats e 200 per lei diferents mestiers. La màger part deis obradors avián una dotzena de trabalhadors, generalament d'esclaus. L'ensenhament dei tecnicas es realizat per un sistèma que prefigura lo companhonatge de l'Edat Mejana. Ansin, lo mèstre ensenha solament a seis aprendís per limitar la concurréncia e assegurar sa reputacion.
Moneda[modificar | modificar la font]
Lei monedas de l'Empèri Roman son estrechament liadas ais institucions de l'Empèri, especialament l'emperaire. D'efèct, en fòra de son ròtle economic, la moneda es un ótis politic important. Ansin, lo drech de batre moneda es fòrça enquadrat e reservat a l'emperaire, au Senat e a certanei ciutats d'influéncia grèga.
La moneda imperiala èra generalament en aur o en argent enterin que lo Senat difusava de pèças en bronze. Lei monedas fabricadas dins l'Empèri èran generalament en bronze e pus rarament en argent. Per l'emperaire, la difusion de moneda aviá un ròtle politic important car lei pèças èran batudas ambé son retrach o amb aquelei de membres de sa familha coma sa frema o son eiretar. Ansin, la moneda èra un ótis per mostrar la legitimat d'un poder o assegurar una succession. De mai, certanei pèças comportavan de messatges de propaganda coma la commemoracion d'una victòria.
Religions[modificar | modificar la font]
Lo politeïsme roman[modificar | modificar la font]
De veire : Politeïsme roman.
Durant la premiera partida de l'Empèri, la religion romana èra una mescla politeïsta de divèrsei divinitats dei país conquists. L'influéncia de la religion grèga foguèt fòrça importanta e lei dieus principaus dau Panteon roman son assimilats ai dieus grècs. Pasmens, pauc a pauc dins lo corrent de l'istòria de l'Empèri, d'autrei divinitats venguèron l'enriquir car lei Romans èran relativament tolerants a condicion que lei cultes novèus foguèsson pas responsables de desòrdres.
La practica religiosa es principalament collectiva e lo fach de la ciutat. Ansin, un ciutadan podiá pas far culte a un dieu public sensa una convocacion. L'objectiu es d'obtenir la patz ambé lei dieus e la prosperitat per la vila. Un culte privat d'un dieu public es donc considerat coma una practica còntra lo collectiu de la ciutat.
Enfin, la religion politeïsta romana acordava tanben una importància auta ai rites e a la pietat. Lei premiers son lo mejan comunicar ambé lei dieus, especialament per reconéisser la superiotat dei divinitats. Lei Romans èran donc capables d'acomençar tornarmai un rite unei còps per lo capitar d'un biais perfèct. Aqueu respèct fa partida de la pietat. Pasmens, la pietat es tanben lo respèct de l'envèrs dei parents, de la patria e dei cultes domestics, a l'interior de l'ostau e de la familha.
Lo culte imperiau[modificar | modificar la font]
Lo culte imperiau èra lo culte deis emperaires mòrts que lo Senat o son successor auçavan a l'estatut de dieu après lor mòrt. L'importància d'aqueu culte venguèt pauc a pauc pus important fins au sègle III. Foguèt un mejan important per desvolopar la romanizacion, magement dins lei províncias orientalas de l'Empèri.
Lo crestianisme[modificar | modificar la font]
Lo crestianisme es aparegut dins lo corrent dau sègle I. Durant lo sègle II, aquela religion capitèt de s'estendre dins lo rèsta de l'Empèri. Leis autoritats imperialas consideravan alora lo crestianisme coma una sècta dau judaïsme e gaire de mesuras foguèron presas còntra son expansion. Lo rèine de Neron foguèt una excepcion après de persecucions après l'incendi de Roma enterin que l'Emperaire èra confrontat a de trebols en Judèa. Lei premierei campanhas de persecucions organizadas a una escala importanta acomencèron a la fin dau sègle II. Èran generalament d'operacions dirigidas per lo poder locau. Pasmens, certanei periòdes foguèron caracterizadas per de persecucions ordonadas per l'Emperaire, especialament entre 246 e 251 o entre 303 e 311, menaçant la ierarquia crestiana dins lei ciutats principalas de l'Empèri.
Dins aquò, lo crestianisme venguèt pauc a pauc tròp important per èsser eliminat. En 313, un edicte autorizèt aquela religion. Puei, Constantin Ièr (324-337) venguèt lo premier emperaire crestian. Enfin, Teodòsi Ièr establiguèt lo crestianisme coma religion oficiala de l'Empèri. Ansin, au sègle V, lo crestianisme aviá prefondament transformat la societat romana enterin que la religion politeïsta anciana èra d'ara endavant reprimida per lo poder.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lei lengas pus importantas de l'Empèri foguèron lo latin e lo grèc. Pasmens, certanei províncias conservèron sei lengas pròprias, magerament dins lei regions orientalas.
D'efèct, lo latin èra la lenga oficiala de l'Empèri. Son airau d'utilizacion èra principalament situat dins lei regions occidentalas. Es devesit en dos registres :
- lo premier es lo latin classic utilizat per lo poder que sa forma demorèt relativament establa durant l'Edat Mejana.
- lo segond es lo latin vulgar qu'èra la lenga quotidiana de la populacion. Es a l'origina dei lengas romanicas.
Lo grèc aviá tanben un ròtle important dins la societat romana, especialament après la conquista de la màger part de Grècia en 146 avC. Venguèt la lenga de l'elèit e de la cultura. De mai, lo grèc èra conegut per un nombre important d'abitants dei províncias orientalas coma lingua franca. Ansin, la correspondéncia oficiala èra generalament escricha en latin a l'Oèst e en grèc a l'Est. Aquela situacion permetèt lo mantenement d'unei lengas dins la mitat orientala, coma lo còpte, lo fenician o encara l'aramèu, car lo grèc èra pas pron fòrt per s'impausar coma lenga unica.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
De veire : Arquitectura romana.
L'arquitectura romana es inspirada dei construccions etruscas, grègas e fenicianas. Es ben coneguda gràcia ai vestigis nombrós qu'existisson totjorn a l'ora d'ara e per de tractats teorics dau periòde imperiau. Es caracterizada per l'utilizacion d'arcadas e de dòmas e per la construccion de monuments fòrça importants coma de pòrta-aigas o de tèrmas. L'objectiu èra de magnificar la poissança imperiala, especialament dins la capitala.
Literatura[modificar | modificar la font]
De veire : Literatura romana.
La literatura romana foguèt influénciada per la literatura de l'Antiquitat grèga. Tenguèt un ensems fòrça variat d'òbras coma de tractats de filosofia, de discors, de trabalhs istòrics... etc. Foguèt principalament escricha en latin e venguèt donc una fònt d'inspiracion importanta durant l'Edat Mejana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Goldsmith, Raymond W. (1984): "An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire", Review of Income and Wealth, Vol. 30, No. 3, pp. 263–288 (263)
- ↑ Walter Scheidel: Population and demography, Princeton/Stanford Working Papers in Classics, Version 1.0, April 2006.
- ↑ Craddock, Paul T. (2008): "Mining and Metallurgy", in: Oleson, John Peter (ed.): The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-518731-1, p. 108; Sim, David; Ridge, Isabel (2002): Iron for the Eagles. The Iron Industry of Roman Britain, Tempus, Stroud, Gloucestershire, ISBN 0-7524-1900-5, p. 23; Healy, John F. (1978): Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World, Thames and Hudson, London, ISBN 0-500-40035-0, p. 196.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Frank Frost Abbott (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics.
- (en) John Bagnell Bury, A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius, 1913.
- (en) J. A. Crook, Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212, 1967.
- (en) Goldsworthy, Adrian. In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire, Weidenfield and Nicholson, 2003.
- (fr) Jean-Michel Carrié e Aline Rousselle, L'Empire romain en mutation : Des Sévères à Constantin (192-337), t. 10, Le Seuil, coll. « Points Histoire / Nouvelle Histoire de l'Antiquité », 2003.
- (fr) Jean-Pierre Martin, Alain Chauvot e Mireille Cébeillac-Gervasoni, Histoire romaine, Paris, Armand Colin, coll. « collection U », 2001.
- (fr) Yann Le Bohec, L'armée romaine sous le Bas-Empire, Paris, Picard, 2006.
- (fr) Paul Petit, Histoire générale de l'Empire romain, Le Seuil, coll. « Points Histoire », 1978.
- (fr) André Piganiol, L'Empire chrétien, París, Presses universitaires de France, 1972.
- (fr) Roger Rémondonon, La Crise de l'Empire romain : De Marc-Aurèle à Anastase, París, Presses universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 1980.
- (fr) Philippe Richardot, La fin de l'armée romaine : 284-476, París, Economica, 2005.


text:
Publicado 20/07/2012 16:26:09CET
Foto: REUTERS
LONDRES, 20 Jul. (EUROPA PRESS)
Era prima de risc ofèrta as inversors pes bons espanhòls a dètz ans en relació amb es alemans a arribat a superar per prumèr còp era cota de 610 punts basics, damb ua rendibilitat superiora ath 7%, dempús auer iniciat era session en 578,5 punts.
En concret, eth diferencial deth deute espanhòl respecte al 'bund' a arribat a mercar un nau recòrd de 611,90 punts basics, damb ua rendibilitat deth 7,29%.
Era aprovacion aguest diuendres per part der Eurogrop deth paquet d'enquia 100.000 milions d'èuros en ajudes ara banca espanhòla no a servit per dissipar era incertesa sus eth deute espanhòl, aumentada fini e tot dempús conéisher-se era decision deth Govèrn valencian de demanar era adesion ath mecanisme dera liquiditat autonomic aprovat peth conselh de ministres ena sua reünion deth passat 13 de junhsèga.


text:
594
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 594 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion de l'Istòria eclesiastica escricha per l'istorian grèc Evagri d'Epifania (vèrs 536-594). Òbra de de sièis libres, conta l'istòria de la Glèisa sus lo periòde 431-593. Sei particularitats principalas son l'acceptacion per l'autor dau subrenaturau (racòntes de miracles), l'utilizacion de documents autentics e l'abséncia de jutjaments sectaris còntra leis eretics dau periòde.


text:
Maizières-lès-Vic
Maizières-lès-Vic es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del évêché de Mètz, en la châtellenie de Lagarde, agut en fief per de nombroses senhors.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Las tropas imperialas acampaven a la "Nautor de Gallas".
- Village de l'évêché de Metz, dans la châtellenie de Lagarde, tenu en fief par de nombreux seigneurs.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans.
- Les troupes impériales campaient au "Haut de Gallas".


text:
Vichèi
Vichèi (Vichy en francés) es una vila d'Occitània, dins la region istorica de Borbonés, lo departament d'Alèir e la region administrativa d'Auvèrnhe. Es una estacion termala de la reputacion internacionala.
Lo gentilici es vichaire -a.
Somari
Galariá[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Es divisada en dos cantons:
- Vichèi Nòrd: 12 388 abitants (sens compte doble), 12 628 abitants (municipala).
- Vichèi Sud: 12 927 abitants (sens compte doble), 13 165 abitants (municipala).
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Guy Touvron (1960)


text:
Acièr
L'acièr (var. acier, acer) es un aliatge de fèrre e de carbòni que aqueste darrièr element i pòt intervenir amb un percentatge variable de 0,008% a 1,76%.
Lo fèrre pur es un metal fòrça ductil amb pasmens una resisténcia bassa. Lo carbòni li conferís a l'encòp duretat e resistència. S'obtenon, en foncion del percentatge de carbòni de menas divèrsas d'acièr. Aital un acièr plan cargat de carbòni donarà un metal plan resistent e fòrça dur, mas tanben a l'encòp plan fragil, mentre qu'un acièr amb pas gaire de carbòni serà pas tròp resistent e pas gaire dur, pasmens serà mens fragil.
En foncion de la quantitat de carbòni que tenga l'acièr, se podrà classificar en acièr ipoeutectoïde (0,008% - 0,89%), acièr eutectoïde (0,89%) e finalament acièr ipereutectoïde (0,89% - 1,76%).
L'acièr eutectoïde ofrís una resisténcia maximala de 823 MPa.
Los acièrs pòdon encabir d'autres elements d'aliatge que tanben modifican tanben sas proprietats. Per exemple los acièrs inoxidables tenon un minimum de 11% de cròm.
A mai dels compausants principals indicats, los acièrs intègran d'autres elements quimics. D'unes son problematics per la qualitat futura del metal (impuretats) e provenon del mineral o del combustible utilizat del temps de la fabricacion; es lo cas per exemple del sofre e del fosfòr. D'unes còps que i a s'emplegan d'elements addicionals amb l'intencion de melhorar qualques caracteristicas de l'acièr (Aliants); aital se'n pòt aumentar la resisténcia, la ductibilitat, la duretat e mai d'autras caracteristicas, o per ne facilitar la fabricacion mecanizada. Aquestes elements son lo niquèl, lo cròm, lo molibdèn e d'autres.
Es l'aliatge mai important actualament l'acièr, que s'utiliza de forma intensiva dins maitas aplicacions, encara que son emplec siá condicionat a de circonstàncias particularas en foncion de sos avantatges tecnics o economics especifics que ofrisson d'autres materials: l'alumini quand se demanda mai de leugieretat e resisténcia a la corrosion, lo formigó armat per sa resisténcia màger al fuòc, los materials ceramics dins d'aplicacions a las temperaturas nautas, etc. Malgrat aquò contunhan d'èsser emplegats fòrça vist que:
- Existisson de jasiments abondoses de minerals de fèrre sufisentament rics, purs e de bon explotar.
- Existís la possibilitat de lo reciclar.
- Los procèsses de fabricacion son relativament simples e economics.
- Presentan una combinason interessanta de proprietats mecanicas, que se pòdon modificar dintre d'un reng ample en variar la composicion de l'aliatge o en aplicar de tractaments.
- Sa plasticitat permet d'obtenir de pèças de formas geometricas complèxas amb una facilitat relativa.
- L'experiéncia acumulada dins son emplec permet de realizar de prediccions de son comportament, en mermar los còstes de concepcion e la durada de mesa sul mercat.
Tala es l'importància industriala d'aqueste material que sa metallurgia ten la denominacion especiala de siderurgia.
Sa densitat mejana es de 7850 .
Impuretats de l'acièr[modificar | modificar la font]
Son sonats impuretats totes los elements indesirables dins la composicion dels acièrs. Se tròban dins los acièrs e tanben dins las fundicions en consequéncia que son presents dins los minerals o los combustibles. S'ensaja de las eliminar o de ne reduïre sa preséncia vist que son daumatjosas per las proprietats de l'aliatge. Se per cas son eliminacion foguèsse impossibla o alara tròp costosa, s'admet sa preséncia en quantitats minimalas.
Sofre[modificar | modificar la font]
Limit maximal aproximatiu: 0,04%. Lo sofre forma amb lo fèrre sulfur, que amassa amb l'austenita, forma un eutectic amb un ponch de fusion bas. Quand los lingots d'acièr colat devon èsser laminats cauds, aqueste eutectic se tròba en estat liquid, çò que provòca lo desgranament del material. Se contraròtla la preséncia de sulfur en apondre de manganés. Lo manganés a una afinitat mai granda pel sofre que lo fèrre e doncas en luòga de SFe se forma SMn que ten un ponch de fusion naut e de bonas proprietats plasticas. Lo contengut de Mn deu èsser tal que s'assegure que tot lo sofre se trèobe en forma de SMn.
Fosfòr[modificar | modificar la font]
Limit maximal aproximatiu: 0,04%. Lo fosfòr resulta perjudicial ja sigui al dissoldre's dins la ferrita, doncs disminueix la ductilitat, al formar PFe3 (Fosfur de ferro). Lo fosfur de fèrre forma amassa amb l'austenita e la cimentita un eutectic ternari denominat esteadita qu'es extrèmament fragil e possedís un ponch de fusion relativament bas.


text:
Valerian
Valerian (vèrs 190 - après 260) foguèt un emperaire roman que reinèt d'aost de 253 a 260. Succediguèt a Emilian e foguèt remplaçat per son fiu Gallien.
Senator e militar, Valerian èra un luòctenent de Deci. Durant lo rèine de Trebonian Gal, foguèt cargat de reprimir l'usurpacion d'Emilian mai foguèt a son torn proclamat emperaire per sei legions. Après una guèrra civila brèva, Trebonian Gal e son fiu foguèron capturats e assassinats per lei tropas d'Emilian. Puei, Emilian, que teniá d'efectius inferiors a Valerian, foguèt egalament abandonat per sei fòrças e assassinat. Ansin, Valerian venguèt emperaire en aost de 253.
Son fiu Gallien foguèt rapidament associat a son rèine coma coemperaire e l'Empèri foguèt partejat entre lei dos òmes per melhorar sa defensa. D'efèct, la proteccion dei frontieras foguèt l'element centrau de sa politica. Pasmens, foguèt capturat en 260 durant una guèrra còntra lei Sassanidas. Moriguèt en captivitat dins de circonstàncias mau conegudas.


text:
Venteuil
Venteuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Venteuil Es un pichon vilatge de la vallée de la Marna, entre Épernay e Dormans.
A la cœur del vignoble champenois, Venteuil compte 558 abitants repartits dins un vilatge principal e dos pichons caseriux, Arty e Tincourt, situats respectivament a l'èst e a l'oèst. Los sieus coteaux (625 a) son d'exposicions plenas sud, #çò que fa la riquesa del país : lo vin de Champagne ; aquel pòble compta près de 60 vignerons de productors.
Venteuil est un petit village de la vallée de la Marne, entre Épernay et Dormans.
Au cœur du vignoble champenois, Venteuil compte 558 habitants répartis en un village principal et deux petits hameaux, Arty et Tincourt, situés respectivement à l'est et à l'ouest. Ses coteaux (625 ha) sont exposés plein sud, ce qui fait la richesse du pays : le vin de Champagne ; ce village compte près de 60 vignerons producteurs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1966, EDF a considerat de bastir una centrala hydroélectrique per pompage[1]. Lo projècte a #èsser abandonat a l'extrèm de 15 mes d'estudis.
En 1966, EDF a envisagé de construire une centrale hydroélectrique par pompage[2]. Le projet a été abandonné au bout de 15 mois d'études.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire junh.%20La%20Centrala%20Electrique%20de%20Venteuil.pdf Central electric de Venteuil.
- ↑ Voir Centrale électrique de Venteuil.


text:
Dante Alighieri
Dante Alighieri o simplament Dante (Mai/Junh de 1265 - 14 de setembre de 1321), foguèt un poèta italian de Florença. La seuna òbra màger, la Divina Comèdia (sonada a l'origina Commedia puèi pus tard Divina per Giovanni Boccaccio per venir Divina Commedia), es considerada coma la mai granda òbra literària compausada en italian e demòra un trabalh màger de la literatura mondiala.
En Italian es conegut coma lo Poèta Suprèm (il Sommo Poeta). Dante, Petrarca e Boccaccio son tanben apelats : Las Tres Fonts o Las Tres Coronas. Li dison Dante lo Paire de la lenga italiana. La primièra biografia escrita d'el o foguèt per Boccaccio (1313-1375), qu'escriguèt Trattatello in laude di Dante.
Es Dante dins lo De vulgari eloquentia (ont pren en consideracion las tres fondamentalas literaturas romanas) qu'es pel primièr còp l'autor de l'expression de « lenga d'òc » per designar l'occitan (aquò a partir de l'italian « lingua d'oc », un nom donat segon lo biais de dire de òc, per oposicion a la « lenga de si » qu'es l'italian e a la « lenga d'oïl » qu'es lo francés).
Teniá talament l'occitan en consideracion, coma autre còp totes los poètas d'Euròpa, que l'empleguèt dins la Divina Comèdia. Dins lo poèma, destinat a devenir un modèl jamai sobrat per la literatura en lenga vulgara, Dante emplega sonque tres idiòmas : l'italian : favella nova, es a dire « lenga nòva », lo latin, lenga de la poesia classica, e l'occitan, en onor dels trobadors.
De fach, dins lo cant XXVI del Purgatòri, lo trobador Arnaut Danièl ditz :
Tan m'abellis vostre cortes deman,
qu'ieu no me puesc ni voill a vos cobrire.
Ieu sui Arnaut, que plor e vau cantan;
consiros vei la passada folor,
e vei jausen lo joi qu'esper, denan.
Ara vos prec, per aquella valor
que vos guida al som de l'escalina,
sovenha vos a temps de ma dolor !
Purg., cant XXVI, la fin


text:
-343
Aquesta pagina concernís l'an -343 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
En Creta, fin de la Guèrra Estrangiera que s'acabèt per una victòria de Lacedemònia e de seis aliats còntra lei mercenaris de Phalaikos que foguèt tuat dins lo corrent dei combats. Aquò permetèt ais Espartencs de mantenir son influéncia dins l'illa que demorèt lòngtemps un aliat fidèu en despiech dau declin de la ciutat. En Itàlia, Tarenta demandèt l'ajuda d'Esparta per se protegir còntra leis incursions dei populacions italicas (→ -342).
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Deditio de Capoá menaçada per lei Samnitas. En cambi de la proteccion romana, la ciutat acceptèt la dominacion totala de Roma sus son territòri. Son aristocracia recebèt la ciutadanetat romana. Aquò marquèt lo començament vertadier de la conquista d'Itàlia per lei Romans.
Regardant lo combat còntra lei Samnitas, lei Romans aprofichèron la manca d'organizacion de seis adversaris e divèrseis errors de comandament per averar tres batalhas dins lo corrent de l'annada. Après aquelei succès, lei Faliscs de Falerii signèron una trèva de quaranta annadas ambé lei Romans. Dos trionfs foguèron organizats per lei cònsols Valerius Corvus e Cornelius Cossus.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Mandadís d'una ambaissada a Roma per felicitar lei Romans de sei victòrias còntra lei Samnitas.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Après sa revirada de 351-350 av. JC, lo rèi Artaxerxès III organizèt una invasion novèla d'Egipte. Ben preparada ambé la preséncia d'un còrs important de mercenaris grècs e d'oficièrs grècs dins lo comandament, l'expedicion capitèt d'intrar en Egipte Bassa sensa dificultat vertadiera. Puei, capitèt d'atisar lei tensions entre oficièrs grècs e egipcians de l'armada dau faraon Nectanebo II. Aquò permetèt a Artaxerxès III d'ocupar aisament mai d'una vila e de se concentrar còntra lei fortificacions de Memfis. Nectanebo II abandonèt alora son país e s'enfugiguèt vèrs lo sud.
Aquela fugida entraïnèt l'afondrament de la resisténcia egipciana. Per sometre e afeblir lo país, Artaxerxès III decidèt d'aumentar leis impòsts, de destrurre sei fortificacions e de pilhar sei temples. La crudelitat de la conquista desmotivèt tota temptativa de revòuta fins a la mòrt d'Artaxerxès III mai favorizèt per la seguida lo sostèn dei vencuts a l'armada d'Alexandre lo Grand.


text:
851
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 851 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après lei conquistas realizadas en 850 per lei fòrças dei Bretons e dau còmte desleiau Lambert II de Nantas, lo rèi Carles lo Calvet decidèt de liurar batalha. Pasmens, foguèt vencut a Jengland (22 d'aost). En setembre, Carles deguèt donc acceptar de condicions duras. Lo cap breton Erispoe, fiu de Nominoe, venguèt rèi de Bretanha e recebèt lei Comtats de Nantas, de Rennes e lo País de Retz. Aquela patz durèt fins a 863 e fixèt lei limits de la Bretanha istorica.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En Armenia, perseguida e extension de la revòuta acomençada en 850. Lo governador de la region assaièt de s'i opausar mai foguèt tuat per leis insurgents.


text:
Lampa d'arc
Una lampa d'arc es un sistèma procurant de lutz mejans d'electricitat jos forma d'un arc electric.
Somari
L'arc electric[modificar | modificar la font]
Dempuèi la descobèrta de l'arc electric pel quimista anglés Sir Humphry Davy, en 1809, las recercas foguèron nombrosas. Aviá obtengut un arc de 8 cm de long, aprèp aver menat al comtacte doas latas de carbon ligadas als dos pòls d'una bateria d'elements Volta; entre ambedoas latas se produguèt una flama que se corbava en forma d'arc de cercle jos l'efècte del corrent d'aire caud ascendent, vaqui lo nom de la flama d'arc electric, nom que foguèt conservat fins ara.
Plaçament dels electròdes[modificar | modificar la font]
Per un arc de corrent continú, l'electròde (d'en primièr de carbon) positiu es toujours plaçat sus la partida superòra e se cava a son extremitat un cratèr, pichona depression en forma de calòta esferica concava, qu'es portada cap a incandescéncia. Es lo quite cratèr que produtz la mai granda partida (85 %) de la lutz balhada per l'arc. L'electròde negatiu plaçat en dejós forma una punta erodada que cobrís de nodositats; es menada cap al roge e dona prèp de 10 % de la lutz emesa. Lo quite arc, es a dire las vapors situdas dins l'espaci comprés entre ambedos electròdes dona prèp de 5 % de la lutz emesa. L'arc deu èsser dispausat de biais que lo cratèr siá orientat cap a la superfícia a esclairar e l'electròde negatiu deu èsser mai prima possible, per formar un ecran minim per la lutz produch pel cratèr. L'arc demòra fòrça instable a la variacions de tension o de corrent. Per mermar aquel inconvenient sufisís de plaçar en seria una resisténcia ohmica.
Alucatge de l'arc electric[modificar | modificar la font]
Per alucar un arc, cal sarrar los electròdes, los menar cap al contacte e los alunhar enseguida. Aquela operacion se realiza automaticament.
Evolucion tecnica[modificar | modificar la font]
Usadís dels electròdes[modificar | modificar la font]
Dins l'aire liure[modificar | modificar la font]
A mesure que los electròdes s'usan, un dispositiu los serra per mantenir un alunhament constant. Ambedos electròdes s'usan per combusction, perque l'electròde positiu es mai caud, s'usa mai aviadament. Dins un arc jos 10 ampèrs e de 10 mm de long, l'electròde positiu s'usa de 3 cm per ora. En mejana la durada d'un parelh d'electròdes, per un arc a aire liure, es de 7 oras (foncion de la longor dels electròdes). L'usuadís tròp rapid dels electròdes demòra lo problèma máger, demandant una man d'òbra costosa e los arcs a aire liure an ara desapareguts.
En mitan miègclaus[modificar | modificar la font]
Charles F. Brush, que contribuguèt fòrça al desvelopament de la lampa d'arc, foguèt un dels primièrs a aver l'idèa d'operar l'arc dins un mitan miègclaus. La quantitat d'oxigèn admesa essent escás sufisenta per produire la combustion, los electròdes brutlan fòrça mens aviadament (fins a 150 oras), quitament se lo rendament luminós es mendre al respècte dels arcs a aire liure. La dinamò de Gramme foguèt utilizada per provesir las lampas d'arc amb lo régulator de Serrin, donca en corrent continú.
Las lampas d'arc miègclaus de Brush, e aquela de Thomson-Houston (mai tard General Electric) e d'Adams-Bagnall, foguèron al vam per esclairar los airals comercials, industrials e carrierencs de l'America del Nòrd fins als ans 1910, mas la Primièra Guèrra Mondiala e l'apareisson de las lampas d'incandescéncia de mai fòrta poténcia, menèron a la retirada d'aquela tecnologia. Una granda majoritat de las lampas d'arc acabèron a la ferralha per provesir en municions l'armada pendent la guèrra.
La candela de Jablochkoff[modificar | modificar la font]
Paul Nicolaïewich Jablochkoff aguèt l'idèa simple de plaçar los electròdes pas mai de fácia mas de costat, verticalament. Ambedos electròdes son isolats amb una capa d'argila e l'arc electric se fa al suc d'ambedoas extremitats. Una listròta de carbon fa l'amorsatge. Per obtenir un usadís egal dels electròdes, Jablochkoff pensèt ja a utilizar lo corrent alternatiu. En 1876, un an abans la lampa d'incandescéncia d'Edison, de lampas d'arc de Jablochkoff foguèron utilizada per l'esclairatge de las vias dels grands magazins a París e a Londres. Jablochkoff melhorèt encara las lampas d'arc per far un remplaçament aisit e aviat dels electròdes usats[1],[2]
A l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Las lampas d'arc son utilizadas per totes los projectors de cinèma e per l'esclairaige de l'empont. Las emissions musicalas tele, las mòstras d'artistas utilizant de projectors rotatius nomenats scanners e de projectors de percaç equipats de lampa d'alogenurs metallics (lampas HMI) o lampas de Xenon[3]. Es l'aspècte pontual e poderós de la font qu'es interessant per l'espleitacion optica. Lor vida es de 500 fins a 1 000 oras.
Per l'esclairatge, las lampas d'arc foguèron remplaçadas per las lampas de descarga bassa o nauta pression que se vei per las carrièras e los estadis
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)« Sur quelques imperfections de la bougie de Jablochkoff », Journal Universel d'Électricité, 15 de junh de 1880, sul site cnum.cnam.fr.
- ↑ (fr)« L'éclairage électrique par le système Jablochkoff » - Journal Universel d'Électricité, 10 d'agost de 1881, sul site cnum.cnam.fr.
- ↑ (de) XBO Kino Lampen – Technik und Anwendung, OSRAM GmbH, 1996.


text:
Us donem la benvinguda al nou curs escolar 2013/14. Un nou curs escolar que estarà marcat pels reptes i objectius individuals, i també per l'objectiu de millora contínua que perseguim com a col·lectiu a l'Institut d'Aran.
Endeguem plegats un nou camí. Endavant!.
Us oferim una sèrie d'informacions d'inici de curs de caire general que us poden ser d'utilitat:
Per a qualsevol aclariment no dubteu en trucar al Centre al telèfon 973.64.37.61, o enviar un correu electrònic al mail Esta dirección de correo electrónico está siendo protegida contra los robots de spam. Necesita tener JavaScript habilitado para poder verlo..
Vos informam:
Es dies de liura disposicion acordadi deth cors 2013 /14 seràn es dies:
Es periodes de vacances seràn:
Vos desiram un bon estiu a toti.
Vos deisham damb era revista "Tot de toti" a on traparatz un resum de bères ues des nòstes activitats que s'an realizat en Institut d'Aran pendent eth cors 2012/13.
Enguan er Institut d´Aran començarà a portar a tèrme eth reciclatge de libres. S´ètz interessadi auratz de portar es libres entara consergeria (Planta 0), deth dia 21 de junh enquiath 28. Aguesti libres seràn revisadi e sonque s´acceptaràn aqueri que siguen en bon estat. Un viatge hèta aguesta revision s´apuntaràn eth nombre de libres qu´auetz deishat e se sajarà de dar-vos eth madeish nombre de libres entath cors següent. Poiratz vier-les a cercar era setmana deth 08 ath 12 de junhsèga, de 09 ores a 13 ores.
Pensatz qu´ei eth prumèr an que portam a tèrme aguesta iniciativa plan interessanta entà toti vosati, ei per tot açò que demanam era vòsta participacion e se dilhèu non se vos retornen eth madeish nombre de libres qu´auetz deishat ac pogatz enténer.
Es alumnes de 6au. des escòles de primària poiràn vier a cercar es libres de 1er. a cambi de signar un contracte damb eth compromís qu´er an que ven les auràn de deishar en dipòsit.
S´auetz bèth dobte o se voletz mès informacion meter-vos en contacte damb nosati, en tot enviar-mos un e-mail o en tot trucar ath telf. 973643761.


text:
1806
Aquesta pagina concernís l'an 1806 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr: Napoleon 1èr anulla lo calendari republican e restablís lo gregorian.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr (Alemanha): Napoleon 1èr establís lo Reialme de Bavièra.
- 15 de febrièr: Après la victòria de Napoleon en Austerlitz, se signa lo Tractat de París, que Prússia se vei per el obligada a concertar una aliança ofensiva e defensiva amb França.
- 15 de febrièr: Las armadas francesas dintran al Reialme de Nàpols.
- 1èr d'octòbre : formacion de la Quatrena Coalicion còntra França. Gropa Reiaume unit, Russia, Prussia e Suècia.
- 14 d'octòbre : l'armada prussiana es destrucha ai batalhas d'Ièna e Auerstadt per lei tropas francesas.
- 24 d'octobre: Las armadas de Napoleon dintran a Berlin.
- Novembre: Començament de la politica francesa de Blocatge Continental
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Incendi d'Edo que tuèt 1 200 abitants.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Premiera definicion de l'escala dei vents de Beaufort per l'amirau britanic Francis Beaufort (1774-1857). Permetèt d'uniformizar leis indicacions de vent escrichas dins lei rapòrts dei naviris de la flòta e foguèt pauc a pauc adoptada per leis autrei marinas puei per totei lei meteorològs.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de març - Benito Juárez, president de Mexic (m. 1872)
- 27 d'abril - Reina Maria Cristina de las Doas Sicílias (m. 1878)
- 20 de mai - John Stuart Mill, filosòf britanic (m. 1873)
- 12 de setembre - Victor Gelu, escrivan occitan (m. 1885)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 d'agost - Johann Michael Haydn, compositor austriac (n. 1737)
- Mungo Park, explorator escocés (n. 1771)


text:
Sagunt
Sagunt (istoricament conegut coma Morvedre, tanben foguèt nomenat Arse) es una vila del País Valencian que se tròba en la comarca del Camp de Morvedre.
La vila a dos centres urbans: lo centre istoric al pè del castèl e del teatre roman, e lo Pòrt de Sagunt, situat sus la còsta a 4 quilometres del centre istoric. La municipalitat compta 65 595 abitants (L'Institut Nacional d'Estadística d'Espanya, 2011), repartits entre aqueles 5 quilometres que separan la plaja de l'antic castèl roman, la majoritat d'aqueles (prèp de 40589) del quartièr del Pòrt. Tanben i a encara 4 quartièrs menor: l'Almardà, El Baladre, Gausa, Montiver.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es al cap de la comarca del Camp de Morvedre a 25 km al nòrd de la vila de Valéncia. Situada a la broa del riu Palància que, aprèp aver broajat la ciutat, s'escampa dins un còn alluvial.
La còsta es bassa e sablonenc, cobèrta de dunas. La vegetacion locala se pòt considerar ara coma desapareguda mas foguèt dominada per l'euse. Actualament i a qualques bosques de pins dins los monts mai prèp del mar. Entre las espècias, son fòrça lo romanin e lo lentiscle, dins la selva; e la sanha e de canavèras dins los paluns costièrs. Lo mitan climatic es lo mediterranèu.
Istòria[modificar | modificar la font]
De l'antica Arse a Saguntum[modificar | modificar la font]
La ciutat de Sagunt es citada dins qualques textes de la literatura classica, en relacion amb los eveniments de la Segonda Guèrra Punica. Aquela ciutat eberoedetaniana èra coneguda jòl nom d'Arse mas a l'epòca ispanoromana venguètSaguntum.
L'istòria de Sagunt coma ciutat portuària es longa. Al sègle III AbC, Sagunt (a l'epòca, ciutat d'origina grèga e aligada a Roma) constituiá un punt estrategic dins lo comèrci mediterranèu amb la moneda mai important d'edetània.[1] A aquela epòca, los comerçants de Sagunt vivián installats a proximitat del pòrt (fòra del barris de la ciutat) per tòca de far prosperar los afars sus la còsta ont arribavan los marins per Sagunt. Aquel pòrt antic es lo barri conegut coma "Grau Vell".
La ciutat edetaniana, foguèt assetjada pel general Annibal en 219 AbC. Lo sètge durèt de meses, e los abitants d'Arse aguèron coma estrategia d'empachar Annibal passar las muralhas a l'entorn de la ciutat. Pasmens lo refús de l'ajuda de las comarcas vesinas, qu'avián paur del poder creissent d'Arse suls pòbles de la region, capitèron resistir als assalts de l'armada cartaginesa per prene la ciutat. La situacion venguèt insostenable aprép de lo refús de la Republica Romana d'enviar ajuda als saguntins. La ciutat demoralizada resistiguèt qualques meses mai, fàcia a una armada mai numerosa e mai avalida, cal prene en compte que l'armada de sètge aviá par objectiu final de derrotar Roma. Aprés lo sètge, Annibal trobèt una ciutat desolada, parcialament destruida e cremada. Aquò provoquèt lo cartaginés qu'aviá sacrificat de temps, soldats e avitlhament dins la conquèsta de la ciutat. Se ditz segon la legenda que los abitants de Sagunt en l'abséncia d'ajuda dels romans, e amb lo refús de se rendre, decidiguèron de far prene un grand fuòc e de s'i jetar totes. Atal comencèt la Segonda Guèrra Punica entre Cartage e la republica de Roma.
Sèt ans mai tar la ciutat tornèt èsser presa pels romans, jol nom de Saguntum. En 214 AbC. foguèt administrada coma municipium (municipalitat romana); los romans bastiguèron un granc circ dins la partida bassa de la ciutat e un teatre de capacitat de uèit mila plaças.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Una granda recession foguèt provocada per las invasions dels Barbars: Vandals e Visigòts, entre los sègles V e VII.
Al sègle VII, l'invasion arabi provoquèt lo despoplament de la region es de la peninsula. A l'epòca lo nom cambièt encara, Saguntum ven Morbiter, puèi Morverdre, nom conservat find a 1868 e que derivan de muri veteres (los murs vièlhs) de l'Edat Mejana. En 1098, la vila foguèt provisòriament presa pels crestians, pasmens la reconquèsta definitiva se faguèt en 1238, quand Jacme Ièr d'Aragon, lo Conquerent, prenguèt la vila per la corona d'Aragon puèi pel reialme de Valéncia.
Edat Modèrna e contemperanèu[modificar | modificar la font]
En 1868, lo novèl Govèrn Provisional modifiquèt lo nom de la vila, nomenada Morvedre dempuèi mai de dos sègles, per l'ancian nom roman de Sagunt, seguent lo vam romantic e classic de l'epòca.
En decembre de 1874, se faguèt a Sagunt la presa de poder militar metent al cap lo general Martínez Campos, qu'acabèt amb la Primièra Republica.
Al començament del sègle XX se desvolupèt una industria siderurgica a l'entorn del Pòrt de Sagunt. Dins los ans 1980, a causa de la reorganizacion industrial e de la crisi economica, se tanquèt lo darrièr naut forn.
La vila ensaja de diversificar lo sector productiu (ciments, quimica) e una especializacion del sector siderometallurgic, atrasent los investiments de grandas societats coma lo grop Arcelor o ThyssenKrupp.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia es basada subretot sus l'industria siderurgica e en l'exportacion d'agrums. Suls sols cultivats i a de carobièrs, olivièrs e qualques vinhas e ametlièrs e sus la tèrra asagadas i a d'irangièrs e d'altres fruitièrs.
A la Fin de sègle XIX s'exportaca de vins e aigardents cap a França: aprèp de la destruccipn del vinhal pel filloxèra lo vinhal foguèt remplçat pels irangièrs.
Monuments[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca) Josep Corell Inscripcions romanes del país Valencià: Saguntum i el seu territori ed: Universitat de València, 2002, ISBN 8437055245
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)Site la vila
- (es)Institut Valencià d'Estadística.
- (es)site local de la Generalitat.
- (ca)Informacion sul patrimòni e istòria de Sagunt.
- (es)Agencia Valenciana de Turisme


text:
1333
Aquesta pagina concernís l'an 1333 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- * Maridatge de la futura reina Joana Ièra de Nàpols dab Andrèu de Hongria.
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En Anatolia, Andronic III Paleòleg (1328-1341) capitèt de negociar ambé lei Turcs Otomans lo pagament d'un tribut de 12 000 iperpèrs en cambi de l'aplant deis atacas còntra lei darrierei possessions bizantinas asiaticas en Bitínia. Dins aquò, aquel acòrd empachèt pas la perseguida deis atacas còntra Nicomèdia (→ 1337).
En Euròpa, perseguida deis operacions militaras en Tessalia acomençadas l'annada precedenta. S'acabèron victoriosament ambé la conquista de la region, çò que permetèt de melhorar la posicion territòriala de l'Empèri en Grècia. Pasmens, en Tessalonica, una revòuta dau governador entraïnèt una invasion dei Sèrbes en Macedònia (→ 1334).
En Mar Egèa, acomençament d'una guèrra còntra lo senhor genoés Domenico Cattaneo. Installat a Focèa, aqueu marchand e corsari ataquèt l'illa de Lesbos. L'emperaire Andronic III capitèt de conclure una aliança ambé leis emirats vesins per atacar Focèa (→ 1336 e 1340).
Mond[modificar | modificar la font]
- Japon: fin de l'èra Kamakura.


text:
Pirenèus
Los Pirenèus, tanben sonats popularament los Pòrts, son una cadena montanhosa entre la mar Mediterranèa (cap de Creus) e l'ocean Atlantic (golf de Gasconha), situada en Occitània (pendís nòrd), als Païses Catalans (èst), al Bascoat (oèst) e en Aragon (pendís sud).
En tèrmes d'estats, los Pirenèus separan França (pendís nòrd) e Espanha (pendís sud) e comprenon al mitan lo principat d'Andòrra. Las principalas excepcions a aquesta disposicion son formadas 1º per la Val d'Aran, una valada occitana que depend d'Espanha mas que se situa sul pendís nòrd del massís; 2º per lo vilatge catalan de Llívia qu'es una enclava espanhòla dins l'estat francés; 3º per la comarca catalana de Cerdanha situada sul pendís sud de la cadena, mas partejada entre França e Espanha.
An una longor de 425 km e una largor que generalament fa pas mai de 100 km.
Lo gentilici es pirenenc -a.
Los Pirenèus prenon los noms seguents dins las lengas dels territòris qu'ocupan: en catalan Pirineus; en aragonés Perinés; en basc Pirinioak; en francés Pyrénées; en espanhòl Pirineos.
Segond la mitologia grèga, los Pirenèus foguèron creats per Eracles, que faguèt un clapàs per enterrar la princessa Pirena.
Principalas cimas[modificar | modificar la font]
Qualques unas de las cimas pus importantas dels Pirenèus son, entre d'autras:
- Lo Pic d'Aneto (3404 m), en Ribagòrça, lo pus naut de la sèrra.
- Lo pic de Pocets (3375 m), en Ribagòrça.
- Lo Mont Perdut (3355 m), en Aragon.
- Lo Vinhamala (3298 m), en Gasconha.
- Lo Pica d'Estats (3143 m), a caval entre Palhars Sobeiran e Gasconha.
- La Comapedrosa (2942 m), altitud maximala d'Andòrra.
- Lo Carlit (2921 m), en Nauta Cerdanha.
- La Collarada (2886 m), en Aragon.
- Lo Pic de Mieidia d'Aussau (2884 m), en Bearn
- Lo Montardo (2830 m), dins la Val d'Aran.
- Lo Canigó (2784 m), en Conflent.
- Las doas cimas dels Encantats (2747 e 2738 m), en Palhars Sobeiran.