text:
Pena de mòrt
La pena de mòrt o pena capitala es l'execucion d'un presonièr coma consequéncia d'un crime o delicte. Etimologicament, la pena capitala es lo castig impausat a un crime tant grèu que merita la decapitacion.
Segon lo rapòrt annadièr sus las execucions judiciaras d'Amnistia Internacionala, de 2003 foguèron executadas al mens 1 146 personas dins 28 païses. 84% de las morts documentadas venon de quatre païses: de la Republica Populara de China 726 personas, d'Iran 108 , dels Estats Units d'America 65 e de Vietnam 64.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'usatge de l'execucion capitala coma castig remonta gaireben als començaments de l'istòria escricha ela meteissa. Fòrça documents istorics, quitament las practicas tribalas primitivas, mòstran que la pena de mòrt faguèt partida dels sistèmas judiciaris dempuèi lo començament de l'existéncia d'aqueles; los castigs comunautaris inclusián generalament una reparacion de la part de l'ofensat, castig corporal, repudiacion, exili e execucion. Pasmens, dins las pichonas comunitats los crimes èran rares, e l'assassinat resultava gaireben totjorn d'un crime passional, per aquò las execucions e l'exili èran de castigs fòrça pauc frequents. Abitualament lo recors a la compensacion o la repudiacion sufisiá.
Pasmens, aquelas responsas son pas mai eficaças quand lo crime es comés per d'individús estrangièrs a la comunitat. En consequéncia, tot crime, tant pichon que siá, tendiá a èsser considerat coma una ataca per l'ensemble de la comunitat se èra comés per un estrangièr, e èra castigat amb severitat. Los metòdes variavan, dempuèi los bastonatges fins a l'esclavatge o l'execucion. E mai, la responsa als crimes comeses per tribús o comunautats vesinas inclusián excusas formalas, compensacions o fins a la venjança de sang.
Quand existissiá pas un sistema d'arbitratge entre familhas o tribús, o, se existissiá, lo sistèma capitava pas, se passava de conflictes entre familhas o venjanças. Aquela forma primitiva de justícia èra comuna abans de l'aparicion dels sistemas d'arbitratge organizats pels Estats o lo poder religiós. Podiá s'acabar per de crimes, conflites territotials o l'aplicacion de còdes d'onor: « Los actes de venjança mòstran la capacitat del collectiu social de se defendre d'esperel, e mòstran al seus enemics (tanben als aliats potencials) que los prejudicis a las propietats, dreches o personas membres del dich collectiu demoraran pas impunits ».[1]
Las formas mai elaboradas d'arbitratge de discussions comprenon las condicions e tractats de patz plan sovent faches dins d'un contèxte religiós, amb un mecanisme de compensacion tanben de base religiosa. la compensacion se basava sul principi de «substitucion», que podiá comprendre de compensacions materialas (en bestial o esclaus), escambi de promesas o promeses, o pagament del deute de sang. Las normas de cada tribú o societat podián permetre que se paga la sang umana versada amb de sang animala, compensat pel prètz del sang, o dins qualques cases, exigir lo pagament mejans la dona d'un èsser uman per la seuna execucion. La persona ofèrta èra pas necessàriament l'autor vertadièr del crime, per que lo sistèma se basava sus las tribús, non suls individús. Los conflictes de sang podián èsser resòuts en reünions periodicas, coma los Things Vikings. Malgrat lor origina primitiva, los sistèmes basats suls conflictes de sang podèron sobreviure de forma parallèla a d'autres sistèmas legals mai modèrnes, o èsser fin finlas acceptat dins los jutjaments (es per exemple lo cas dels duèls).
Endacòm pel mond emergiguèt de nacions jos la forma de republicas, monarquias o oligarquias tribalas. Aquelas nacions s'uniguèron amb de ligams comuns linguistics, religioses o familhars. L'expansion d'aquel tipe de nacions se fasiá per conquèsta de tribús o nacions vesinas. En consequéncia, emergiguèron divèrsas classas de reialetat, noblesa, ciutadanitat e d'esclaus, que menèt los sistèmas d'arbitratge tribal a se modernizar per formar un sistèma de justícia que formalizará la relacion entre las diferentas classas dins de una meteissa societat, al luòc d'entre las diferentas tribús relativament independentas. Lo primièr e mai celèbre sistema de justícia conegut per aquela nova mena de justícia es lo Còde d'Hammurabi, qu'establissiá de penas e compensacions segon las diferentas classas o grops socials de las víctimas e dels autors.
La Torà, tanben nomenat Pentateuc (los cinc primièrs libres de l'Ancian Testament crestian), establís la pena de mòrt per l'omicidi, lo raubament, la magia, la violacion del Shabat, lo blasfèma e una larga gama de crimes sexuals, encara qu'es a creire que las execucions en realitat èran rares.[2]
I a un autre exemple dins la Grècia antica, que lo sistèma legal d'Atenas escrich pel primièr còp per Dracon cap al sègle VII AbC; onte, s'aplicava la pena de mòrt coma un castig per una lista pron longa de delictes (d'aquò ven l'usatge modèrne de «draconian» per se referir a un ensems de mesuras especialament dur).
De biais similar, en la Euròpa medievala, abans lo desevolopament dels sistèmas modèrnes de las presons, la pena de mòrt s'utilizava d'un biais general. Per exemple, al sègle XVIII dins lo Reialme Unit 222 crimes èran castigats per la pena capitala, que d'entres aqueles èra talhar un arbre d'altrú o raubar un animal. Pasmens, gaireben totjorn las senténcias de mòrt per crimes contra la propietat èren comudadas a penas de transferiment a una colonia penala, o endacòm mai onte lo condemnat deviá trabalhar dins de condicions semblablas a l'esclavatge[3]
Malgrat l'usatge massís, las proclamacions per la reforma de la pena de mòrt èran pas rares. Al sègle XII, l'erudit jusieu Maimonides escriguèt: « Çò melhor e mai satisfasent es de liberar un milièr de copables que de codemnar a mòrt a un sol innocent ».
Maimonides argumentava qu'executar un criminal se basant en quina que siá causa mens segura que una certitud absoluda menava al penjal limpant de l'onus probandi[4] totjorn mendre, fins a que al fin finala se comdemnará «segon lo caprici del jutge». La seuna preocupacion èra lo manteniment del respècte popular de la lei, e jos aquel punt de vista, creiá qu'èran fòrça mai domatjosas los errors per accion que los errors per omission.
Los darrièrs sègles foguèt marcat per apareisson dels Estats nacions modèrnes, qu'implica lo concèpte fondamental e inevitable de la «ciutadanitat». Aquò implica que la justícia s'associa cada cada còp amb l'egalitat e l'universalitat (la justícia s'aplica a totes en egalitat), qu'en Euròpa suposausa l'emergéncia del concèpte de drech natural. Un autre aspècte important es l'emergéncia de las fòrças de polícia e de las institucions penitenciàrias permanentas. Dins aquel contèxte, la pena de mòrt vengava pas un factor dissuasiu totjorn mens necessari per prevenir los delictes menors coma lo panatòri.
Lo sègle XX èra un dels mai sagnós de l'istòria de l'umanitat. Las guèrras entre los Estats nacions impliquèt la mòrt de milions de personas, que fòrça moriguèron per d'execucions massissas, combatents enemics presonièrs coma civils. E mai, las organizacions militaras modèrnas utilizèron la pena capitala coma mejan per mantenir la disciplina militara. Dins lo passat, la coardiá, l'abséncia sens autorzacion, la desercion, l'insubordinacion e lo pilhatge èran de crimes qu'en temps de guèrra se castigava de mòrt. La fusilhada venguèt lo principal biais d'executar dins le mejan militar. Atal, divèrses estats autoritaris: per exemple, los regimes faissistas o comunistas: utilizèron la pena de mòrt coma una poderosa mena d'opression politica. En partida en reaccion amb aquel tipe de castig excessiu, las organizacions civilas comencèron a metre pendent aquel sègle un accent de contunh sul concèpte dels dreches de l'Òme e l'abolicion de la pena de mòrt.
Movement cap a una execucion «umanitària»[modificar | modificar la font]
Dempuèi la fin del sègle XVIII existís pel monde una tendéncia a emplegar formas d'execucion mens dolorosas, o mai «umanitàrias». Per exemple, a França apareguèt la Guillotina, alara qu'al Reialme Unit s'enebiguèt la pena de penjament amb escartairament al començament del sègle XIX. Tradicionalament se practicava lo penjament daissant caire la victima d'una escala, o la pojant d'una mena de plataforma qu'al moment èra retirada (coma un escabèl, una cadièra, o la partida posteriora d'un carri), que provòcava una mòrt lenta per asfixia; aquels metòdes foguèron substituïts per l'actual, que la victima cau d'una distància minimala d'un mètre, çò dislòca lo còl, seccionant la mesolha espinala e causant una mòrt gaireben sul còp.
Als Estats Units d'America foguèt introdusida la cadièra electrica e la cambra de gas coma metòdes d'execucion mai "umanitàrias" que la forca, mai que foguèt gaireben totalament remplaçats per injeccion letala, que al seu torn es criticada coma pron dolorosa. Pasmen, qualques païses encara utilizan de metòdes de penjament «lent», decapitacion per espasa e lapidacion.
A partir de 1995 se comencèt a suggerir dind diferents mitans l'usatge de la asfixia per nitrogèn coma metode d'execucion, mas encara s'utiliza dins cap de país.
La pena de mòrt dins lo drech francés[modificar | modificar la font]
La pena de mòrt dins lo monde[modificar | modificar la font]
Almens dempuèi de la Segonda Guèrra Mondiala existís una tendéncia clara al nivèl mondial cap a l'abolicion de la pena de mort. En 1977, 16 païses èren abolicionistas de facto, quantitat qu'aumentèt en 2007 fins a 128: 89 païses aboliguèron la pena capital per totes los crimes, 10 per a totes levat circomstàncias especialas (sobretot en estat de guèrra), e 29 de fa mai de 10 ans que l'aplican pas. 69 païses encara consèrvan la pena de mort dins de la lor legislacion; qu'un permeton l'aplicacion a menors de 18 ans.
La Republica Populara de China faguèt mai de 3400 execucions en 2004, mai del 90% del total mondial. Encara que qualques cases s'utiliza un peloton d'execucion, la China decidiguèt recentament que totes las execucions se realizarán mejans injeccion letala, sovent efectuadas amb de forgonetas d'execucion de marca Iveco.[5] Iran realizèt 159 execucions en 2004.[6] Als Estats Units d'America, Tèxas es l'Estat que mai executa, amb 370 entre 1976 e 2006. Singapor es lo país amb mai d'execucions per capita del mond, amb 70 penjaments per a una populacion de prèp de 4 milons, i a, amb Japon, la menor taus d'asesinats.[7]
21 païses procedèron al mens a una execucion capitala en 2010 (contra 18 en 2009)[8].
L'usatge de la pena de mòrt es totjorn mai restrench dins lo païses practicants. Japó, la Corèa del Sud, Taiwan, Singapor e los Estats Units son las solas nacions completament desvolopadas que mantenon la pena de mòrt. Aquela èra majoritàriament aplicada dins lo païses paures e/o amb govèrns autoritaris, que l'utilizan coma mena d'opression política. Pendent los ans 1980, la democratizacion de America Latina provoquèt un gran aument dels païses abolicionistas, seguida lèu per la casuda del comunisme en Euròpa centrala e Euròpa de l'Èst, qu'es una condicion de dintrada dins l'Union Europèa. Dins aqueles païses lo sosten popular a la pena de mòrt varia, mas merma de contunh. L'Union Europèa e lo Conselh d'Euròpa exigisson de biais estricte los seus estats membres qu'enebisson expressament la pena de mòrt, levat lo Protocòl 6 de la Convencion per a la Proteccion dels Dreches Umans e las Libertats Fonamentalas, qu'encara autoriza l'usatge de la pena capitala dins de l'Union per de crimes se passant en temps de guèrra.[9] Cal notar que l'unic membre qu'encara se pretend d'aquela excepcion es Bielorussia: es la rason qu'aquel país siá encara exclusit del Conselh d'Euròpa. L'industrializacion aviada en Asia aumentèt la quantitat d'Estats desvolopats practicants. Dins aqueles païses, la pena de mòrt compta amb un grand sosten popular, e receb pauca o cap l'atencion dels govèrns e de la premsa. Curiosament, qualques païses d'africas e de l'Orient Mejan que lo sosten a la pena de mòrt es bas seguèron la meteissa tendéncia d'ignorar lo subjècte.
Qualques païses tornèron a la practica de la pena capitala aprèp aver suspendut las execucions pendent de longs periòdes. Los cases mai notables son los Estats Units d'America, que suspenguèt las execucions en 1973 per i tornar en 1977; l'Índia, que faguèt cap d'execucion entre 1995 e 2004; e Sri Lanka, que recentament declarèt la fin del moratòri sus la pena de mòrt, mas qu'encara ne realizèt cap. Las Filipinas tornèron introduire la pena capitala en 1993 aprèp l'abolicion en 1987, mas tornèt a l'abolir en 2006.
Opinion publica[modificar | modificar la font]
Lo nivèl de sosten a la pena de mòrt varia fòrça d'un país a l'autre. Dins las democracias abolicionistas o non, lo punt de vista del govèrn a un larg sosten popular e receb pauca atencion de la classa politica o dels mejans de comunicacion. Dins qualques païses abolicionistas, la majoritat de la populcion sosten o sostenguèt la pena de mòrt, e l'abolicion èra la consequéncia de cambis politics, o lo passatge d'un regime autoritari cap a un demoratic. Tanben influguèron de païses d'Euròpa per l'abolicion la faguent condicion necessària per poder dintrar dins la Union Europèa, per aquò, per exemple, foguèt abolida la pena de mòrt en França en 1981. Los Estats Units d'America es una notable excepcion: qualques estats proïbiguèron la pena de mòrt fa de decenias (Lo primièr a l'abolir foguèt Michigan en 1846), alara que d'autres encara la practican; la pena capitala es a l'ora d'ara un tèma polemic de discussion per tot lo país. Mas, dins d'autres païses es rare que se proïbiguèt l'aplicacion de la pena de mort aprèp una discussion publica activa suls avetatges e consequéncias.
Quitament dins los païses abolicionistas a vegadas torna lo debat sus la pena de mort coma a reaccion a qualque assassinat especialament brutal, pasmens que paucs païses la tornèron admetre aprèp de l'aver abolida. Mas, l'aument subte de la quantitat de crimes violents, coma assassinats o atacas terroristas, butèt qualques païses, coma Sri Lanka o Jamaica, d'acabar amb los moratòris sus la pena capitala. Dins los païses practicants, lo debat sus l'oportunitat de la pena de mòrt torna cada còp que se fa jorn un cas d'error dins son aplicacion, encara que aquel tipe de faches provòca de modificacions dins lo sistèma legal per melhorar son aplicacion, mas que capita jamai a la proïbicion.
Una enquèsta internacional del Grop Gallup en 2000 assegurava que «Lo sosten a la pena de mort a nivèl mondial es de 52%». La repaticion del porcentatge de sosten e rebuta a la pena de mòrt per continents es: al nivèl mondial, 52%/39%, America del Nòrd 66%/27%,[10] Asia 63%/21%, Euròpa Centrala e de l'Èst 60%/29%, Africa 54%/43%, America Latina 37%/55%, Euròpa Occidentala 34%/60%.
Als Estats Units d'America, las enquèstas mòstran un sosten majoritàri a la pena capitala. Una enquèsta facha per ABC News en julhèt de 2006 mostrava un sosten de 65% per de la pena de mort, de biais coerent amb d'autres resultats de 2000.[11] D'acòrdi amb una autra enquèsta del Grop Gallup de mai de 2006, la mitat del public nòrdamerican pensa que la pena de mort s'aplica pas amb una frequéncia sufisenta, e 60% considèra que s'aplica de biais juste.[12] Mas, las enquèstas mòstran tanben que lo public es mai dividit quand se li demana de causir entre la pena capitala e la pena perpetuitat, o quan se la deu aplicar als delinquents juvenils.[13][14] Aperaquí 6 sus 10 nòrdamericans pensan que la pena de mort a cap d'efècte dissuasiu dins los cases d'assassinat, e la majoritat pensa que al mens un innocent foguèt executat dins los darrièrs cinc ans[15][16]
Una enquèsta recenta sul web de Al-Jazeera concluguèt que 52,7% dels enquestats èran en favor de la proïbicion de la pena de mort, 39,3% contra sa proïbicion, e 8% se mostrèron indecís.
Organizacions internacionalas[modificar | modificar la font]
Qualques convencions regionalas enebisson l'usatge de la pena de mort, la mai notable essent la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme dins lo seus protocòls sesen (abolicion en temps de patz) e tretzen (abolicion en totas las circonstàncias). Pasmens, la majoritat de tractats internacionals negan categoricament la proïbicion de la pena capitala en cas de crime grèu, coma per exemple lo Pacte Internacional dels Dreches Civils e Politics, encara que inclsi de protocòls opcionals que permeton l'abolicion.
Divèrsas organizacions internacionalas han convertit l'abolicion de la pena de mòrt en un dels seus requisits d'entrada, com per exemple la Union Europèa i el Conselh d'Euròpa Ambdues organitzacions estan disposades a acceptar una moratòria com a mesura provisional. D'aquesta manera Russia, que permet la pena de mort segons la seva legislació, no ha fet ús de la pena capital des que va entrar a formar part del Consell. Altres estats, que han prohibit de iure la pena de mort en temps de pau i de facto en tota circumstància, encara no han ratificat el Protocol núm. 13, pel que no tenen obligació internacional d'evitar l'ús de la pena de mort en temps de guerra o en perill de guerra imminent. Concretament Armenia, França, Itàlia, Letònia, Polonha i Espanha,[17] encara que tant Itàlia com Espanya sí que han firmat el Segon Protocol Opcional del Pacte Internacional dels Drets Civils i Polítics en aquest sentit, i Espanha, encara que la contempla en la seva Constitució, va prohibir expressament el 2006 l'ús de la pena capital en temps de guèrra. Albania és de moment l'últim país en ratificar el Protocol núm. 13, amb data efectiva de 1 de junh de 2007.[18]
Turquia, que pels darrièrs ans dintrèt en negociacion per integrar en l'Union Europèa, deguèt menar a una reforma del seu sistèma legal. E en 1984, decidiguèt un moratòri de facto sus l'aplicacion la pena capitala. En agost de 2002 sortiguèt de la legislacion turca la possibilitat d'aplicar la pena de mort en temps de patz, e en mai de 2004 se modifiquèt la constitucion per eliminar la pena capitala en tota circonstància. Turquia ratifiquèt lo Protocòl n°13 de la Convencion Europèa dels Drechzs Umans el febrièr de 2006. Lo resultat es que, en Euròpa es rebutada nimai s'aplica en practica la pena de mort: levat Russia, que decidiguèt una moratòri sus lo tèma, ratifiquèron lo Seisen Protocòl de la Convencion Europèa dels Dreches Umans. L'unica excepcion es Bielorussia, qu'es pas membre del Conselh d'Euròpa. La Assemblada Parlamentària del Conselh d'Euròpa fa pression suls estats observadors del Conselh d'Euròpa qu'encara aplican la pena capitala (Estats Units d'America e Japon) que proïbisca l'aplicacion, o daisse la seuna situacion d'Estat observador. En mai de promòure l'abolicion de la pena de mort pels seus Estats membres, l'Union Europèa proïbiguèt l'extradicion de criminals en cases que lo país reclamant pòsca aplicar la pena capitala.
Las organizacions non governamentalas Amnistia Internacionala e Human Rights Watch se son posicionadas explicitament per la luta contra la pena de mòrt qu'es lor objectiu primièr.
Pena de mòrt pels menors[modificar | modificar la font]
S'aplica de mens en mens la pena de mort pels criminals adolescents (es a dire, qu'an mens de 18 ans al moment de cometre lo crime). Los païses qu'encara permeton oficialament aquela practica son Bangladèsh, Iran, Iraq, Nigèria e Arabia Saudita. Nòu païses executèron de menors d'edat dempuèi 1990: China, Republica Democratica de Còngo, Iran, Nigèria, Paquistan, Arabia Saudita, Sodan, Estats Units e Iemèn. China, Paquistan, Estats Units d'America e Iemèn an aumentat l'edat minimala per poder èsser executat fins a 18 ans.[19] Amnistia Internacionala comptèt 47 execucions dins divèrses païses de menors e adultes que foguèron condemnats per crimas comeses essent menors d'edad.[20]China permet pas l'execucion de menors d'edat; pasmens, segons Amnistia Internacionala, d'aquel tipe execucions se faguèron.[21] La Còrt Suprèma dels Estats Units aboliguèt l'usatge de la pena capitala pels criminals menors de 16 ans dins lo cas Thompson v. Oklahoma (1988), e per totes los menors d'edat en Roper v. Simmons (2005). Quitament, en 2002 la Còrt Suprèma dels EUA declarèt inconstitucionala l'execucion d'individus amb retard mental[22]
La Convencion suls dreches de l’enfant de l'Organizacion de las Nacions Unidas dispausa que « S'impausarà pas la pena capitala nimai la de preson a perpetuitat sens possibilitat de liberacion pels delictes comeses per menors de 18 ans d'edat ». Aquela convencion foguèt signada e ratificada per totes los païses del mond levat los Estats Units d'America e Somalia. « A l'ora d'ara, Somalia pòt pas avançar cap a la ratificacion a causa del manca d'un govèrn reconegut. Al signatura la Convencion, los Estats Units d'America indiquèron la seuna intencion de la ratificar, mas encara l'an pas signada ».[23]
La soscomission de las Nacions Unidas per la Promocion e Proteccion dels Dreches Umans sosten que la pena de mort aplicada als menors d'edat es contrària al Dret internacional costumièr.
L'abolicionisme dins diferents païses[modificar | modificar la font]
La primièra donada istòrica sus l'abolicion de la pena de mòrt ven de China, foguèt proïbida brevament entre 747 e 759. En Anglatèrra s'incluguèt una opinion contrària sus aquela dian Las dotze conclusions dels lolards, tèxt escrich en 1395. Se considèra que l'actual moviment abolicionista foguèt iniciat per la publicacion en Itàlia del libre de Cessés Beccaria, Dei Delitti i Delle Pene (Del delicte e de la pena) en 1764. Beccaria pretendava demostrar non solament l'injustícia, mas quitament la futilitat de la pena capitala e de la tortura del punt de vista de la politica sociala. Influiguèt amb son libre Leopold d'Habsburg, celèbre monarca de las Luses e futur Emperaire de Àustria, aboliguèt la pena de mort dins lo Gran Ducat de Toscana alara independent lo 30 de novembre de 1786, aprèp que suspendèt de facto las execucions (la darrièra se faguèt en 1769). Leopold promulguèt en aquela data la reforma del còde penal qu'aboliguèt la pena de mort, i ordenèt la destruccion de totes los instruments utilizats per l'aplicacion, foguèt la primlèra proïbicion formala de l'epòca modèrna. En 2000, las autoritats regionalas de Toscana establiguèron lo 30 de novembre un festenal annadièr, per remembrar l'eveniment. Aquela meteissa data s'utiliza al nivèl mondial dins prèp de 300 vilas pel meteis objectiu, dins un moviment revindicatiu que se nomena de Jorn de las Vila per la Vida.
Dins lo rèsta del mond l'abolicion de la pena de mort continuhèt mas pron lentament, e se percebiá coma pas necessàri. Pasmens, la segona Republica Romana se desmarquèt completament de la tendéncia practican la pena capitala e lo meteis an de sa proclamacion, en 1849, proïbiguèt l'usatge de la pena de mòrt, venguent la primièra republica de l'istòria en prendre aquela mesura. Veneçuèla seguèt l'exemple abolissent la pena capitala en 1863, e Portugal lo faguèt en 1867 (la darrièra execucion se faguèt en 1846).
Als Estats Units d'America, Michigan foguèt lo primèr Estat a proïbir la pena de mort lo 1 èr de març de 1847. Ara dotze Estats e lo Districte de Colúmbia aboliguèron la pena de mort.
Metòdes d'aplicacion[modificar | modificar la font]
- Asfixia
- Crucificion
- Decapitacion (a espasa, destral o guillotina)
- Desmembrament
- Electrocucion sus una cadièra electrica
- Fusilhada
- garròt
- Cambra de gas
- Abandonament dins un luòc desèrt
- Forca
- Empalament
- Injeccion letala
- La ròda
- Lenhèr (execucion) o en aigua bullent
- Lapidacion
- Estrangulacion
- Mòrt per mil talhs
- Empoisonament
- Dessagnament
- Negada
- Esclafament per elefant
- Esclafament
- Èsser devorat per animals
- Enterrament viu
- Èsser lançat d'un avion
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Waldmann, Peter. Sociedades en guerra: conflictos violentos de Euròpa y América Latina. 2000, Barcelona, ed.: Pidós
- ↑ (en)Schabas, WilliamThe. Abolition of the Death Penalty in International Law Cambridge University Press, ISBN 0-521-81491-X
- ↑ (en)http://teacher.deathpenaltyinfo.msu.edu/c/about/history/history.PDF Universidad de Michigan, The Death Penalty
- ↑ Carga de la pròba
- ↑ (en)China's mobile death fleet, in l'Asian Times
- ↑ China Leads Death List as Number of Executions Around the World Soars, Anne Penketh 2005 The Independent (UK) (2007-03-13)
- ↑ http://www.singstat.gov.sg/ssn/feat/4Q97/feat.pdf
- ↑ (fr)http://www.amnesty.org/fr/library/asset/ACT50/001/2011/fr/827800b8-b10d-4dbf-a6a9-ecad88fbb4ab/act500012011fra.html
- ↑ (en)[1]
- ↑ (en)[http://www.galluppoll.com/content/default.aspx?ci=1606 Death Penalty International Poll, Grupo Gallup (2007-06-04
- ↑ {en}Capital Punishment, 30 Years On: Support, but Ambivalence as Well, ABC News poll (2007-06-04)
- ↑ (en)Crime / Law Enforcement, Gallup 2006 (2007-06-04)
- ↑ {en}Crime: Bills and proposals, Public Agenda (2007-06-04)
- ↑ {en}Bills and proposals (2007-06-04)
- ↑ (en)http://www.publicagenda.org/issues/major_proposals_detail.cfm?issue_type=crime&list=5 Crime: Bills and proposals (2007-06-04)]
- ↑ (en)Bills and proposals (2007-06-04)
- ↑ Ratificacions de tractats internacionals, Amnistia Internacionala (2007-06-04)
- ↑ Protocol No. 13 to the Convention for the Protection of Human Rights and Fonamental Freedoms, concerning the abolition of the death penalty in all circumstances, Conselh d'Euròpa (2007-06-04)
- ↑ Dades i xifres sobre la pena de mort (2007-06-04)
- ↑ (en)Execució de menors d'edat des de 1990 (2007-06-04)
- ↑ (ca)¡No a l'execució de menors! (2007-06-04)
- ↑ {en}Supreme Court bars executing mentally retarded (2007-06-04)CNN
- ↑ Convencion suls Dreches dels enfants : Las questions mai frequentas (207-06-04)ONU
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- 'La realitat de la pena capital' (es)
- In Favor of Capital Punishment - Quotes supporting Capital Punishment (en)
- Protocòl europèu contra la pena de mòrt de 1983/1999 (es)


c: text/html

text:
Francés
Lo francés (nom autoctòn: français /fʁɑ̃sɛ/) es una lenga romanica. Es la lenga oficiala de França e es una dei lengas oficialas de Belgica (Valonia, Brussèlas), de Canadà, de Soïssa. Tanben es lenga oficiala dins certaneis estats non europèus que foguèron a passat temps de colònias francesas o belgas, especialament en Africa.
Definicions[modificar | modificar la font]
Dins la classificacion dei lengas romanicas, lo tèrme «francés» pòt prene dos sens completament diferents:
- Siá lo francés es un sinonim de la lenga d’oïl (au singular). Es la concepcion de la romanistica tradicionala. Dins aquela vision, lo francés o lenga d’oïl es una lenga romanica situada au nòrd dei domenis occitan e francoprovençau. Ansin, lo territòri d’origina de la lenga francesa compren quasi la mitat nòrd de l’estat francés (sens lei domenics lingüistics dau breton, de l’alemand e dau neerlandés), la Belgica francofòna (Valonia), un tròç dau canton de Jura en Soïssa e leis illas Normandas (possession britanica).
- Siá lo francés es una lenga originària de l’Illa de França e fa partida de la familha dei «lengas d’oïl» (au plurau). Es una concepcion que certanei lingüistas defendon dempuei leis ans 1970. Dins aquela vision, lo francés englobariá pas leis autrei «lengas d’oïl».
L’imposicion dau francés en Occitània[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En Occitània, lo francés es pas una lenga autoctòna, pasmens s’es impausat dins la pus granda part d’Occitània dempuei lo sègle XX, au detriment de l’occitan, amb una situacion de fòrta diglossia. Lo francés a penetrat dins l’Occitània politicament francesa coma lenga de cultura e de poder, en i fasent concurréncia a l’occitan, a partir de la fin dau sègle XV (e tre lo sègle XIII dins lo Creissent). Dins l’usatge dei cadajorns, l’occitan restava pasmens la sola lenga dau pòble dins au començament dau sègle XX. Lo francés es vengut la lenga majoritària de la populacion occitana durant la primiera mitat dau sègle XX, sustot entre leis ans 1920 e 1940, au pus fòrt de la repression lingüistica escolara (1882-1940) que l’estat francés organizava còntra l’occitan, qualificat de «patés». Vejatz lo fenomèn de la vergonha (lingüicidi).
Lo prestigi dau francés a contribuit tanben a marginalizar e a desvalorizar l’occitan, ja que lo francés es la lenga dau poder politic dempuei la fin dau sègle XV, es la sola lenga oficiala de l’estat francés dempuei l’Edicte de Villers-Cotterêts en 1539 e es la lenga dei mèdias dominants que se concentran a París.
Dins l’estat de Mónegue, la lenga oficiala dins lei fachs foguèt lontemps l’italian. Venguèt lo francés a partir deis ans 1850, sota l’influéncia de la diglossia tala coma foncionava ja dins lei territòris adjacents a Mónegue, situats dins l’estat francés.
Lei dos territòris d’Occitània ont lo francés es pas una lenga dominanta son lei Valadas Occitanas dins l’estat italian e la Vau d’Aran dins l’estat espanhòu.
Varietats[modificar | modificar la font]
Lo francés parlat en Occitània coneis de varietats diferentas[1]:
- Lo francitan es una varietat de francés popular que conten fòrça elements d’origina occitana dins la fonetica («accent» occitan), lo lexic e la sintaxi.
- Lo francés meridionau es una varietat de francés estandard que se distinguís solament per una fonetica d’origina occitana («accent» occitan) e per una lectura occitanizada e artificiala de l’ortografia francesa. En particular, consistís a prononciar [ə] la letra finala -e, qu’es normalament muda dins la fonetica francesa d’origina.
- Lo francés colloquiau importat es lo francés popular importat de la zona d’origina dau francés: a ges de traças d’occitan.
- Lo francés oficiau es la varietat pus estandard, pus formala e pus academica dau francés, amb una fonetica francesa normala, sens «accent» occitan.
Dempuei lo sègle XX, lo francitan e lo francés meridionau recuelan progressivament e laissan de mai en mai de plaça au francés colloquiau importat e au francés oficiau. Aquò mena lei practicas lingüisticas en Occitània vèrs una uniformizacion creissenta au profiech dau francés estandard e vèrs una pèrda dei traças de l’occitan.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ LAFONT Robèrt (1984) Pour retrousser la diglossie, Lengas 15 [reeditat dins: LAFONT Robert (1997) Quarante ans de sociolinguistique à la périphérie, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan, pp. 189-223]
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Lenga SVO
- Lenga flexionala
- Lenga sillabica
- 1000 articles fondamentals
- Lenga romanica
- Lenga d'Argeria
- Lenga de las Antilhas francesas
- Lenga de Belgica
- Lenga de Burkina Faso
- Lenga de Canadà
- Lenga de la Republica de Còngo
- Lenga de la Republica Democratica de Còngo
- Lenga de Còsta d'Evòri
- Lenga de Jiboti
- Lenga d'Haití
- Lenga d'Itàlia
- Lenga de Mali
- Lenga de Luxemborg
- Lenga de Marròc
- Lenga de Maurici
- Lenga de Mónegue
- Lenga de Nòva Caledònia
- Lenga de Polinesia Francesa
- Lenga de Senegal
- Lenga de Soïssa
- Lenga de Chad
- Lenga de Tògo
- Lenga de Tunisia
- Lenga francesa
- Lenga oficiala de l'Union Europèa
- Francofonia
- Valonia

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Les Salelles
Les Salelles (Les Salelles en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge a vocacion rurala, anciennement dotat de nombrosas ramaderias de vèrses a seda (magnaneries), uèi, la municipalitat s'es virada cap al torisme.
Celèbra de l'amistat, lo 15 d'agost.
Village à vocation rurale, anciennement doté de nombreux élevages de vers à soie (magnaneries), aujourd’hui, la commune s’est tournée vers le tourisme.
Fête de l'amitié, le 15 août.


text:
Vila
Una vila o ciutat es una unitat urbana espandida e fòrtament poblada (per oposicion als vilatges) onte se concentran la màger part de las activitats umanas : abitat, comèrci, industria, educacion, politica, cultura. En França, l'INSEE delimita la ciutat segon la continuitat de l'abitat. Los principis que govèrnan l'estructura e l'organizacion de la ciutat son estudiats en arquitectura e en urbanisme.
Somari
L'aparicion de las ciutats[modificar | modificar la font]
Las ciutats apareisson entre 3500 e 1500 abans J-C dins las regions fertilas de Siria, de Mesopotamia, de la val de Jordan, de la Val d'Indus e de Yangzijiang. Segon la tradicion biblica, la mai anciana seriá Jericho. Se situan alara dins de planas grandas alluvialas e fertilas. L'aparicion de las ciutats coïncidís amb l'emergéncia de l'agricultura durant lo periòde del neolitic. A aquesta epòca, la ciutat se caracteriza per 3 elements :
- lo mur d'emprenhada monumental,
- la superficia (la ciutat mesopotamiana d'Uruk s'espandís sus 400 ha),
- la populacion (la populacion de Xi'an es estimada a un milion d'abitants 1000 ans abans l'èra crestiana).
Las rasons de l'aparicion de las ciutats son probablament ligadas a las riquesas de las civilizacions ruralas capable de desgatjar de demais de produccion. Las culturas relativament intensivas favorizan l'especializacion de las personas dins d'autres domenis que l'agricultura, e tot particularament dins las foncions religiosas, artisanalas puèi administrativas e militaras. Los edificis religioses son erigits al còr de las ciutats.
Las definicions de la ciutat[modificar | modificar la font]
La dificultat de la definicion de la ciutat ten a sas caracteristicas pròprias : una talha, mas tanben de foncions divèrsas. Per Pierre Georges (geograf), la ciutat « es un acampament de populacions aglomeradas definit per un efectiu de populacion e per una forma d'organizacion economica e sociala ».
Se fa tanben sovent la distincion entre ciutat e vilatge unicament per rapòrt a las activitats dominantas, sens tener en compte la populacion : la ciutat a pas una activitat essencialament agricòla, contràriament al vilatge. Amb aquesta definicion, una ciutat pòt èsser mendre qu'un grand vilatge.
Origina istorica de la distincion administrativa[modificar | modificar la font]
La diferéncia entre ciutat e vilatge es pas un problèma de talha o de geografia, mas renvia a l'organizacion administrativa tradicionala, fixada vèrs l'Edat Mejana. En aquela epoca, un vilatge correspond en gròs a una senhoriá, ont lo senhor local anima personalament e dirèctament l'administracion locala; e los abitants locals son de manants (sens dreches particulars). Çaquelà, las ciutats (borgs) son d'organizacions pus complèxas, ont los borgeses an de dreches, sovent defenduts per de cartas municipalas, de representants, de còps un Ostal de ciutat per l'administracion locala. Autrament dich, lo senhor d'una ciutat es son sobeiran mas l'administra pas, alara que per un vilatge, lo senhor es dirèctament responsable de l'administracion. De mai, lo senhor d'una ciutat es tipicament sobeiran de tota la region (ducat, comtat,...) e doncas deu tanben administrar sos rapòrts amb los senhors locals, simples sénhers. La pèira de toca es sovent a l'epoca qu'una ciutat a una carta municipala, que li acòrda de franquisas (essencialament, lo privilègi d'una administracion autonòma). En practica, naturalament, las ciutats son d'aglomeracions gròssas per l'epòca amb una activitat comerciala importanta, amb de vias de comunicacion (e sovent fluvialas), mentre que lo vilatge es lo luòc de vida que tot lo monde coneis solament gràcias a sa proximitat. Aquesta distincion administrativa a pas subreviscut a las reformas del sègle XVIII, ont totas las aglomeracions son estadas unifòrmament dotadas d'un ostal de comuna, amb de responsabilitats unifòrmas.
Definicion pel critèri del minimum de populacion[modificar | modificar la font]
Lo lindal es un indicator de la concepcion de la ciutat e pausa la question de las representacions de la ciutat segon los païses.
Aqueste critèri varia fòrça segon los païses. Las estatisticas de las Nacions Unidas sus aquesta question mòstran las diferéncias de lindal entre los instituts nacionals d'estatisticas (n'existisson aperaquí 200 a travèrs del monde).
En França, lo lindal es de 2000 abitants aglomerats, en Espanha de 10 000, en Danemarc de 250, als Estats Units de 2500, en Islàndia de 300, en Canadà de 1000, en Japon de 30 000 a 50 000... Las Nacions unidas se referisson elas, al lindal de 20 000 abitants.
Notem encara qu'una definicion estatistica internacionala de la populacion urbana es estada determinada a l'ocasion de la Conferéncia de Praga en 1966).
Varietats de ciutats[modificar | modificar la font]
Existisson de ciutats sus totes los continents e dempuèi fòrt longtemps. Al fial dels sègles las ciutats èran pas construchas del meteis biais; aquò dependiá tanben de l'endrech ont se trobavan.
Las primièras ciutats datan de fòrt longtemps abans l'èra crestiana. Èran autrescòps un recampament de personas. Foguèron de vilatjòts que se poblèron a l'entorn d'un endrech cultivable. Lo pus sovent un flume o la mar èran los melhors endreches per abitar.
En America del Nòrd, las ciutats avián fòrt pauc d'abitants al començament. La densitat èra flaca, se construguèt atal un ostal per cada familha. Puèi pauc a pauc aquestas ciutats comencèron de s'industrializar en se poblant d'immòbles modèrnes.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Aglomeracion | Capitala | Megalopòli | Megapòli | Vilatge | Masatge
- Ciutats del monde
- Ciutats las mai caras
- Ciutats pus espandidas del monde
- Ciutat sosterranha
- Ciutat a l'Edat Mejana
- Lista de las megapòlis
- Populacion urbana
- Grandas vilas d'Occitània
- Vilas d'Occitània


text:
Fotograma
Un fotograma es un imatge fotografica obtenguda sens utilizar d'aparelh fotografic, plaçant d'objèctes sus una superfícia fotosensibla (papiėr foto o filme fotografic) e ne l'expausant enseguida dirèctament a la lutz.
Al cinèma, lo fotograma es l'unitat mai pichona de presa de vista, una de las fotos elementárias qu'un filme es constituit a comptar de 24 imatges par segonda (a velicitat normala del fimatge).
Somari
Istòria e principi[modificar | modificar la font]
Las primièras fotografias foguèron sovent de fotogramas. William Henry Fox Talbot ne realizèt fòrça plaçant de fuèlhas e d'bjèces dirèctament sus una fuèlha de papièr foto e las expausant a la lutz exteriora.
Diferentas denominacions[modificar | modificar la font]
- Dessenhs fotogenics - nom creat par William Henry Fox Talbot per descriure sas primièras fotografias.
- Schadografia - per parlar dels fotogramas de Christian Schad.
- Rayograma, Rayografe e Rayografia - per parlar dels fotogramas de Man Ray.
- Solarfix - per parlar dels fotogramas de Théodore Brauner.
- Argentipe - per parlar dels fotogramas de Jean-Marie Fadier.
- Fotograma Numeric -per parlar dels fotogrammas de Rodolphe Bessey.
Exemples[modificar | modificar la font]
-
-
-
Un cianotipe d'Anna Atkins, fotograma realizat amb rams de Festuca en 1854
-
Photografes avent realizat lo fotograma[modificar | modificar la font]
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de)Floris Neusüss : Das Fotogramm in der Kunst des 20. Jahrhunderts, Cologne, 1990
- (fr)Photo Poche 74 : Photogramme
Ligams exteènes[modificar | modificar la font]
- (en) Photograms.org - Site consacrat al fotograma
- (en) Ensag sus l'istòria del fotograma - Les Rudnick
- (en) Making Photograms
- (en) 12 Rayogramas de Man Ray
- (fr) Argentipes de Jean-Marie Fadier
- (fr) 71 Photogramas de Laszlo Moholy-Nagy
- (pl) Schadografias - Christian Schad


text:
Rejet-de-Beaulieu
Rejet-de-Beaulieu es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat suls bòrds del canal de la Sambre a l'Oise, a las confins del Cambrésis e de la Thiérache, lo sieu territòri s'estend entre Catillon-sus-Sambre e lo departament de l'Aisne.
Situé sur les bords du canal de la Sambre à l'Oise, aux confins du Cambrésis et de la Thiérache, son territoire s'étend entre Catillon-sur-Sambre et le département de l'Aisne.
Istòria[modificar | modificar la font]
Rejet-De-Beaulieu #èsser lo resultat de la fusion de quatre caserius, La Laurette, lo Pichon-Cambrésis, La Louvière e Rejet-de-Beaulieu #que i aguèt separat de Catillon-sus-Sambre per las ancianes friches Las Enveaux #que se situavan sul bòsc del Abbaye e a donat lo sieu nom a la notícia comuna erigida per una lei del 23 de junh de 1896, aguda consideracion a l'importància de la siá populacion #qu'èra alavetz de 700 abitants.
Los conflictes contemporanèus marcan egalament de la siá peada lo pòble.L'ofensiva britanica del 4 de novembre de 1918,suls bòrds del canal de la Sambre a l'Oise,provòca indirectement d'importantas destruccions.En mai 1940,los tirailleurs marocains fan pròva d'una resisténcia acarnissada e d'un grand esperit de sacrifici.
Rejet-de-Beaulieu fut le résultat de la fusion de quatre hameaux, La Laurette, le Petit-Cambrésis, La Louvière et Rejet-de-Beaulieu qui fut séparé de Catillon-sur-Sambre par les anciennes friches Les Enveaux qui se situaient sur le bois de l'Abbaye et a donné son nom à la nouvelle commune érigée par une loi du 23 juin 1896, eu égard à l'importance de sa population qui était alors de 700 habitants.
Les conflits contemporains marquent également de leur empreinte le village.L'offensive britannique du 4 novembre 1918,sur les bords du canal de la Sambre à l'Oise,provoque indirectement d'importantes destructions.En mai 1940,les tirailleurs marocains font preuve d'une résistance acharnée et d'un grand esprit de sacrifice.


text:
-203
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -203 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Leis armadas cartaginesa e numida dirigidas per Hasdrubal Gisco e Sifax assaièron de destrurre lei fòrças romans de Scipion l'African mai foguèron desfachs ai Grands Plans ambé de pèrdas importantas, compres Sifax que foguèt tuat. Puei, Massinissa, un cap numide aliat ai Romans, conquistèt la capitala numida entraïnant lo suicidi de la frema de Sifax. Après aquela desfacha, Cartage acceptèt la fin de la guèrra ambé de condicions duras : retirada dei fòrças cartaginesas d'Itàlia, abandon d'Espanha, cession de sa flòta franc de 20 naviris e pagament d'una indemnitat de 5 000 talents.
En Itàlia, lei Cartaginés de Magon Barca ocupant Gènoa dempuei 205 avC foguèron atacats e obligats de se retirar. Aquela retirada èra tanben realizada après un acòrd entre Magon e son fraire Annibal Barca de refusar lei condicions de patz romanas e de rintrar en Africa per liberar la region de la preséncia romana. Aqueu plan foguèt favorizat per la represa de la guèrra après la captura d'un naviri roman per Cartage onte lei viures acomençavan de mancar. Pasmens, Magon moriguèt dins lo corrent dau viatge en causa d'una bleçadura recepuda a Gènoa.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats l'annada precedenta dins la region de Henin (→ 204 av. JC). Confirmèron lei dificultats dei tropas Chu mai Xiang Yu capitèt de capturar lo paire de Liu Bang. De negociacions permetèron de conclure un cambi d'ostatges e de definir un partiment entre lei dos camps (l'èst per lei Chu e l'oèst per lei Han).
Pasmens, aquel acòrd foguèt rapidament romput per Liu Bang que decidèt d'atacar lo territòri Chu en despiech de l'abséncia de part de seis aliats principaus (Han Xin e Peng Yue). Vencut a la batalha de Guling, lo futur emperaire foguèt obligat de se retirar per reorganizar sei tropas. Mandèt tanben d'ambaissadas a seis aliats ambé de promessas de fèus e de títols prestigiós per obtenir son ajuda militara (→ 202 av. JC).


text:
Fontaine-Chaalis
Fontaine-Chaalis es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La tèrra de Fontaine dépendait a l'origina de Sant-Denis. Lo nom de Pèira de Fontaine apareis per las primièras fes en 1162.
Lo general Kellermann, pòrti de Valmy, #que #crompar lo domeni l'an 1802, sens dobte, per se sarrar dels Bonaparte, #far reconstruire lo castèl e desplaçar la glèisa e lo cementèri #que se trobavan en las siás proprietats. De nòvas restauracions aguèron aportat dins lo castèl, a la fin de la Modèl:S-.
La terre de Fontaine dépendait à l'origine de Saint-Denis. Le nom de Pierre de Fontaine apparaît pour la première fois en 1162.
Le général Kellermann, duc de Valmy, qui acheta le domaine en 1802, sans doute, pour se rapprocher des Bonaparte, fit reconstruire le château et déplacer l'église et le cimetière qui se trouvaient dans ses propriétés. De nouvelles restaurations furent apportées au château, à la fin du Modèl:S-.


text:
Speied
Speied en breton (Spézet en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Spezet es una municipalitat rurala del centre-es del Finistère, apertenent istoricament a la Cornouaille. La municipalitat es délimitée a l'oèst e al nòrd pels corses d'aiga canalisés de la Aulne e de la Hyères #que descrivon de amplàries méandres (Canal de Nantas a Brèst) tandis #qu'al extremitat sud-es de lo sieu territòri se tròba lo Calhau'h Toullaëron, #que de la nautor de la siá 318 m constituissi lo ponch culminant dels montanhas #Negras. Lo bourg ocupa un pichon tuc #que l'altitud avoisine los 100 mètres al nòrd-oèst de la comuna. Las municipalitats limitrophes n'an per nom Sant-Hernin a l'èst, Gourin al sud-es, Roudouallec al sud, Sant-Goazec al sud-oèst, Châteauneuf-de detlo-Faou a l'oèst, Plonévez-de detlo-Faou al nòrd-oèst e Landeleau e Cléden-Poher al nòrd.
Spezet est une commune rurale du centre-est du Finistère, appartenant historiquement à la Cornouaille. La commune est délimitée à l'ouest et au nord par les cours d'eau canalisés de l'Aulne et de l'Hyères qui décrivent de larges méandres (Canal de Nantes à Brest) tandis qu'à l'extrémité sud-est de son territoire se trouve le Roc'h Toullaëron, qui du haut de ses 318 m constitue le point culminant des montagnes Noires. Le bourg occupe une petite colline dont l'altitude avoisine les 100 mètres au nord-ouest de la commune. Les communes limitrophes ont pour nom Saint-Hernin à l'est, Gourin au sud-est, Roudouallec au sud, Saint-Goazec au sud-ouest, Châteauneuf-du-Faou à l'ouest, Plonévez-du-Faou au nord-ouest et Landeleau et Cléden-Poher au nord.
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de la Revòlta de las Casquetas Rojas en 1675 las paroissiens participan a la ponduda a sac del castèl de Kergoet en Sant-Hernin, proprietat del marques Lo Moyne de Trevigny. La parròquia li cal verser 5000 libres a títol de damatges e apariaments a la dicha marques pel perjudici patit. Quatre abitants de la parròquia aguèron exclús de la amnistia de 1676 : veire Lista dels exceptuats de l'amnistia de 1676 a Bretanha.
En 1770, segon Jean-Baptiste Ogée, las tèrras de la parròquia èran incultas en ben de las parts, particularament dins las montanhas #que lo sòl, de dolenta qualitat, ne permetiá pas pas als abitants de ne tirar partit ; las tèrras èran pas vertadièrament bonas #qu'al nòrd de la parròquia[1].
En setembre e octòbre 1779,una epidèmia de dysenterie #far aperaquí 150 victimas a Spézet.« #Èsser ordonné de enterrer immediatament los cadavres sens los far dintrar dins la glèisa, de temor de la contagion, jos pena de 20 libres de multa »[1].
Lo 24 de junh 1944, deu de resistentes decrèts a Spézet-Speied son fusillés a Lanvénégen après i aver #èsser condemnats a mòrt pel tribunal militar alemand siégeant al Faouët.
Lors de la Révolte des Bonnets Rouges en 1675 les paroissiens participent à la mise à sac du château de Kergoet en Saint-Hernin, propriété du marquis Le Moyne de Trevigny. La paroisse doit verser 5000 livres à titre de dommages et réparations au dit marquis pour le préjudice subi. Quatre habitants de la paroisse furent exclus de l'amnistie de 1676 : voir Liste des exceptés de l'amnistie de 1676 en Bretagne.
En 1770, selon Jean-Baptiste Ogée, les terres de la paroisse étaient incultes dans bien des parties, particulièrement dans les montagnes dont le sol, de mauvaise qualité, ne permettait pas aux habitants d'en tirer parti ; les terres n'étaient réellement bonnes qu'au nord de la paroisse[1].
En septembre et octobre 1779,une épidémie de dysenterie fit environ 150 victimes à Spézet.« Il fut ordonné d'enterrer immédiatement les cadavres sans les faire entrer dans l'église, de crainte de la contagion, sous peine de 20 livres d'amende »[1].
Le 24 juin 1944, dix résistants arrêtés à Spézet-Speied sont fusillés à Lanvénégen après avoir été condamnés à mort par le tribunal militaire allemand siégeant au Faouët.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Ora Diverrès, "Nòta sus la municipalitat de Spézet", Bulletin de la Societat archéologique del Finistère, 1888, Impremta A.Can, Kemper, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k2081934.Image.hl.R=Carhaix.F359.langFR Error de citacion : Invalid
tag; name "Bulletin_de_la_Soci.C3.A9t.C3.A9_arch.C3.A9ologique_du_Finist.C3.A8re" defined multiple times with different content


text:
Estat del benestar
L'estat del benestar (Welfare State en anglés, per comparacion al "warfare state" o estat de guèrra alemand aprèp la Segonda Guèrra Mondiala) es, segon lo sociològ T.H. Marshall una combinason especiala entre democracia, benestar e capitalisme. Consistís en un ensems de politicas qu'installa una seria de servicis socials de caractèr universal. Aqueles servicis an per finalitat de garantir de condicions de vida convenentas a la populacion e evitar que las personas demòren en situacion d'escac fàcia a de circonstàncias de natura problematica. L'estat garantís l'accès a l'ensenhament, a la santat e per poder viure dins la malaltiá, andicap, caumatge e retirada.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo primièr estat del benestar ven del sistèma d'assegurança establits per Otto von Bismarck en Alemanha al sègle XIX. Seguit pels païses escandinaus qu'establiguèron de sistèmas mutualistas que pauc a pauc seràn integrats pendent la primièra mitat del sègle XX, e aprèp la crisi seguent de la granda depression dels ans 1930 foguèt desvolopat un còp acabada la Segonda Guèrra Mondiala, subretot capitanejada per las reformas prepausadas per Sir William Beveridge, qu'establiguèron un sistèma d'assegurança nacionala per afrontar las necessitats socialas.
Tipes[modificar | modificar la font]
Segon divèrses autors i a diferents tipes d'estats del benestar coma los modèls anglosaxon, centreuropèu, mediterranèu e de l'Euròpa de l'èst.
Estat de benestar en França[modificar | modificar la font]
Lo regim francés combina dos aspèctes:
- l'Estat de benestar bismarckien, fondat en Alemanha per las leis de 1880, amb un mecanisme d'asseguranças socialas, ont las prestacions son la contrapartida de cotizacions (malautiá, retirada e accident del trabalh sonque pels actius)
- l'Estat de benestar beveridgian finançat per l'impòst e dona de prestacions uniformas a totes los membres de la societat, las prestacions ne donant en general sonque de minimums relativament basses[1].
Atal perseguís un objectiu doble: un objectiu de proteccion sociala, d'assegurança contre los riscs e astras de la vida, mas tanben un objectiu de justícia sociala amb de mecanismes complèxes de redistribucion de las riquesas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Rosanvallon, La nouvelle question sociale, Éd. du Seuil, 1995, p. 45


text:
D'ÒC Show 21 : "Nòrd Dordonha, un territòri d'iniciativas"
Au nòrd dau ranvers geografic occitan, Dordonha recela de mai d'una inovacions en matiera de cultura, economia, medico-sociau, patrimòni, environadis… Queu territòri...
Dolan Xakò : La damanda
11 pistas de boiradis fin entre la musica tradicionala e electronica que van vos far viatjar dins son subrebeu país : l’Occitània. Extrach del D'ÒC Show 23 Tornatz...
Cara e Cara 23 : Patrick Lasseube
L'ancian còse de St-Lis e ancian fondator del Partit occitan, Patrick Lasseube (Modem), far cara a Clamenç Pech dins un numerò 100% politica, ont se parla de las futuras...
e-Anem 01 : Para lo lop ! Istòria de la Bèstia
Partissètz caçar la lèbre sus lo Pont de Gard, tiratz a la lutz lo mistèri d’Albucassis, seguissètz los camins romieus dins las piadas de Sant Guilhem… Amb las...
Pepin 21 : L'estrangèr estranh
Una nuèch, los tres amics assitan a un estranh fenomèn estellar...
Libre 56 : Cronicas de Vent-li-bufa
Marisa Lasjuillarias presenta lo Libre 56 : Cronicas de Vent-li-bufa de Joan Ganhaire Edicion : Novelum- IEO
Trotet 01 : Jòga a las rescondudas
Trotet es un pichon ase que viu en cò de seus parents dins un ostal amb un grand òrt. Coma totes los mainatges de son edad, Trotet s'amusa amb tot çò que troba en companhia de...
Pepin 20 : Lo cèrvi de las banas d'argent
Alara que caminan al bòrd de la sanha, Pepin e sos amics se fan atacar per un monstre... Cossí se van tira aqueste còp ?
L'agenda 06 : Genièr, bona annada
Un magazine cultural, que met en lum los eveniments majors que auràn luòc dins tota l'Occitania. Emission presentada per Samira EL Hadrati.
Agendà
18-01-2017 e-Anem 03 : Renat Nelli
19-01-2017 Lo Clapat 02 : Doman lo prumier de mai
23-01-2017 Trotet 2


text:
XXXVI
Lo Polita èra anat en çò dau perruquier
que li aviá tròp rasclat de pròchi la codena.
- Lo còu me coie, ditz mon Polita que rena.
- Fau vos passar d'arcòl, son gendre li faguet.
Quauquei minuta' après, Polita se'n tornet ;
sentiá lo pastagàs, mon amic, qu'entronava !
- Avètz begut, pepet ? - De la vida ! Jamai...
- Sentètz puei lo pastís, pasmens. Coma aquò vai ?
- Te dieu qu'ai ren begut. Me gonfles a la fin !
Siáu pron vièlh per sacher ce qu'ai dins lo topin...
- Bota, es pas un pecat : podètz ben me lo dire.
- Mai siás tu que m'a dich de me passar dessús
lo còu que ponhiá d'arcòl quauque peçuc.
Ei d'arcòl lo pastís, pasmens, coma que vire !...
XLVI
Èra curat de Lurs. Ai oblidat son nom.
Sabo que se passava un pauc avans la guèrra.
Se parlava pas 'ncar d'aquò de la Grand Tèrra
e lo pichon país gardava bòn renom.
Aqueu curat jamai refusava un canon;
lo vin ò lo pastís, l'aigardent ò la biera
podiatz li prepausar sense far de manieras:
quand èra per brindar, vos disiá pas de non.
Èra puei pas quauqu'un qu'en tres veires s'engrana.
N'auriam pas dich autant abàs dau cap de gara,
que lo curat amb eu veniá beure de vin.
Un jorn se l'i veguet una causa pron rara :
casqueta e baston roge en mai de la sotana,
fuguet lo capelan que fet partir lo tin...


text:
Lista dels comtes de Barcelona
Aquesta article fa la lista dels comtes de Barcelona.
Somari
Comtes beneficiaris[modificar | modificar la font]
- 801-820 : Berà
- 820-826 : Rampon de Barcelona
- 826-832 : Bernat de Septimània, primièr passatge, tanben comte de Tolosa, de Narbona e de Rosselhon
- 832-835 : Berenguièr de Tolosa, tanben comte e duc de Tolosa
- 836-844 : Bernat de Septimània, segond passatge
- 844-848 : Sunifred Ièr, tanben marqués d'Espanha
- 848-850 : Guilhèm, filh de Bernat de Septimània
- 850-852 : Aleran de Tròias, tanben comte de Narbona, de Rosselhon e d'Empúries
- 852-858 ; Odalric Ièr, tanben comte de Girona, d'Empúries e de Rosselhon
- 858-864 : Unifred Ièr, tanben comte de Girona, de Narbona, de Rosselhon e d'Empúries
- 865-878 : Bernat de Gotia, tanben marqués de Gotia e comte de Narbona e de Rosselhon
- 878-897 : Guifred lo Pelut, filh de Sunifred Ièr, tanben marqués d'Espanha e comte de Besalú, de Cerdanha, de Girona, d'Ausòna e d'Urgèl a partir de Guifred Ièr los comtats de Girona e d'Ausòna son considerats annexats al comtat de Barcelona e son pas pus rapelats dins las titulaturas
Comtes ereditaris[modificar | modificar la font]
- 897-911 : Guifred II Borrell, dich tanben Borrell Ièr
- 911-948 : Sunyer Ièr, fraire del precedent, tanben comte de Besalú
- 948-992 : Borrell II, tanben comte d'Urgèl, venguèt comte de Barcelona e se considerèt pas mai coma lo vassal dels reis de França dempuèi l'aveniment de la dinastia capeciana. Los reis de França renoncièron per autant a lors dreches sul territòri.
- 992-1017 : Raimon Borrell
- 1018-1035 : Berenguièr Ramon Ièr lo Còrb
- 1035-1076 : Ramon Berenguièr Ièr lo Vièlh
- 1076-1082 : Ramon Berenguièr II Cap d'Estopa, regnèt conjuntament amb son fraire besson Berenguièr Raimon II qu'acabèt per l'assassinar. Perdèt la batalha contra lo Cid.
- 1076-1097 : Berenguièr Ramon II lo Fratricida, regnèt conjuntament amb son fraire besson Raimon Berenguièr II, puèi amb son nebot Raimon Berenguièr III
- 1082-1131 : Ramon Berenguièr III lo Grand, tanben comte de Besalú en 1111 e de Cerdanha en 1117 a partir de Raimon Berenguièr III lo comtat de Besalú es considerat coma annexat al comtat de Barcelona e es pas mai rapelat dins las titulaturas
- 1131-1162 : Ramon Berenguièr IV lo Sant, venguèt prince d'Aragon per son maridatge amb Peironela d'Aragon en 1137 e comte de Cerdanha
Reis d'Aragon de l'Ostal de Barcelona[modificar | modificar la font]
- 1162-1196 : Anfós Ièr lo Cast, tanben rei d'Aragon (jol nom d'Anfós II, comte de Cerdanha e de comtat de Rosselhon en 1172
- 1196-1213 : Pèire Ièr lo Catolic, tanben rei d'Aragon (jol nom de Pèire II). Naissença de la lenga catalana. Pendent la Crosada dels Albigeses, als costats dels occitans, foguèt desfach e perdèt la vida a Murèth contra l'armada de Simon de Montfòrt.
- 1213-1276 : Jacme Ièr lo Conquistaire, tanben rei d'Aragon, conquistaire de Valéncia, de Malhòrca e d'Eivissa e comte de Rosselhon e de Cerdanha e senhor de Montpelhièr
- 1276-1285 : Pèire II lo Grand, tanben rei d'Aragon reialme d'Aragon (jol nom de Pèire III) e de Valéncia (jol nom de Pèire Ièr), conquistaire de Sicília (jol nom de Pèire Ièr)
- 1285-1291 : Anfós II lo Liberal, tanben rei d'Aragon (jol nom d'Anfós III) e de Valéncia (jol nom d'Anfós Ièr), conquistaire de Menòrca
- 1291-1329 : Jacme II lo Juste, fraire del precedent, tanben rei d'Aragon e de Valéncia, comte d'Empúries, conquistaire de Sardenha (jol nom de Jacme Ièr), de per abans rei de Sicília (jol nom de Jacme Ièr)
- 1327-1336 : Anfós III lo Benin, tanben rei d'Aragon (jol nom d'Anfós IV), de Valéncia (jol nom d'Anfós II) e de Sardenha (jol nom d'Anfós Ièr)
- 1336-1387 : Pèire III lo Ceremoniós, tanben rei d'Aragon (jol nom de Pèire IV), de Valéncia (jol nom de Pèire II) e de Malhòrca (jol nom de Pèire Ièr), comte de Rosselhon (jol nom de Pèire Ièr), de Cerdanha (jol nom de Pèire Ièr) e d'Urgèl (jol nom de Pèire Ièr). Creacion de la Generalitat de Catalonha.
- 1387-1396 : Joan Ièr l'Amator de la gentilhomariá, tanben rei d'Aragon, de Valéncia, de Sardenha e de Malhòrca, e comte de Rosselhon e de Cerdanha.
- 1396-1410 : Martin Ièr l'Humain, fraire del precedent, tanben rei d'Aragon, de Valéncia, de Sicília (jol nom de Martin II), de Sardenha e de Malhòrca, e comte de Rosselhon e de Cerdanha. Foguèt lo darrièr comte-rei vertadièrament catalan.
Reis d'Aragon de l'Ostal de Trastamara[modificar | modificar la font]
- 1412 - 1416 : Ferrand Ièr, tanben rei d'Aragon, de Valéncia, de Malhòrca, de Sardenha e de Sicília, e comte de Rosselhon e de Cerdanha.
- 1416 - 1458 : Anfós IV, tanben rei d'Aragon (jol nom d'Anfós V), de Valéncia (jol nom d'Anfós III), de Malhòrca (jol nom d'Anfós Ièr), de Sardenha (jol nom d'Anfós II), de Sicília (jol nom d'Anfós Ièr) e dels Doas Sicílias (jol nom d'Anfós Ièr) e comte de Rosselhon (jol nom d'Anfós II) e de Cerdanha (jol nom d'Anfós II)
- 1458 - 1479 : Joan II, tanben rei d'Aragon, de Valéncia, de Malhòrca, de Sardenha e de Sicília, e comte de Rosselhon e de Cerdanha
- 1479 - 1516 : Ferrand II, tanben rei d'Aragon, de Valéncia, de Malhòrca, de Sardenha, de Sicília e de las Doas Sicílias (jol nom de Ferrand Ièr), e comte de Rosselhon e de Cerdanha
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Istòria de Catalonha[modificar | modificar la font]
- Catalonha a l'Edat Mejana Nauta
Istòria d'Espanha[modificar | modificar la font]
reis d'Espanha | emperaires d'Espanha | reis de Portugal


text:
Petròli
Lo petròli es una mescla complèxa non omogenèa d'idrocarburs, còrses compausats formats per idrogèn e carbòni. Lo petròli pòt prendre diferents aspèctes, de jaunàs e liquid a negre e viscós. Aquestas diferéncias son degudas a las relacions entre los tipes d'idrocarburs. Es una ressorsa naturala non renovelabla, e actualament tanben la principala font d'energia dels païses desvolopats.
Aquesta mescla d'idrocarburs apareis generalament associada a de grandas pòchas de gas natural, en jaces embarrats pendent de milierats d'ans jos tèrra, cobèrts per las sisas superioras de la rusca terrèstra.
Somari
Formacion[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
L'estructura quimica del petròli se compausa de cadenas d'idrocarburs de longors diferentas. Aqueles idrocarburs diferents son desseparats per destillacion dins de refinariás per produire de gasolina, fuel, querogèn, e d'autres idrocarburs. La formula generala per aqueles alcans es CnH2n+2. Per exemple 2,2,4-Trimetilpentan, fòrça utilizat dins la gasolina, a per formula quimica C8H18 que reagís exotermicament amb l'oxigèn:[1]
La combustion incompleta de petròli o de gasolina balha d'emissions de gases toxics coma lo monoxid de carbòni e/o l'oxid nitric. Per exemple:
Lo petròli se pòt formar dins una varietat de reaccions endotermicas dins de nautas condicions de temperatura e/o pression. Per exemple, lo querogèn se pòt descompausar en idrocarburs de longors diferentas.[2]
Origina[modificar | modificar la font]
Lo petròli se forma dins las concas marinas pauc prigondas ont prolifèran de grandas quantitats de plancton, qu'es un ensems d'organismes microscopics que vivon en suspension dins los jaces superficials de la mar. Quand morisson, lo plancton s'acumula amb una granda quantitat de matèria organica que demòra dins la fanga del fons de la conca sedimentària. S'aquestes organismes demòran longtemps subre lo fons marin, subiràn un processus d'oxidacion. Tanben, se demòran fòra del contacte de l'oxigèn dissòut dins l'aiga marina, isolats per un jaç de sediment inorganic impermeable, un processus diagenetic anaeròbi se va produire, que i participa l'aumentacion de pression e de temperatura amb l'accion de bactèris anaeròbis que transforman la matèria organica en idrocarburs. Dins una primièra fasa, se produsís a l'encòp la compactacion e la litificacion dels sediments: los bactèris degradan los organismes vius que lor fan mestièr per s'alimentar, e transforman los residús en una substància insolubla organica amb estructuras ciclicas que s'anomena querogèn e que constituís la matèria primièra del petròli.
Lo petròli es produsit per la transformacion dels acids grasses del querogèn que se transforman en idrocarburs pesucs e qu'aprèp un processus de maduracion se copan e fan d'idrocarburs liquids e gasós. Un còp formats los idrocarburs al dintre del sediment, se pòdon passar doas causas:
- Siá lo petròli demòra al dintre de la ròca que s'i forma, que normalament es impermeabla e de textura fina. Dins aquel cas l'esplecha comerciala es pas gaire rentabla, ja que cal excavar, triturar e destillar de grandas quantitats de ròcas fins a poder obtenir un petròli liquid. Se tracta de processus qu'exigisson una granda quantitat d'aiga e genèran tanben una granda quantitat de residús rocalhós (impacte ecologic).
- Siá lo petròli pòt pujar cap a de zonas superioras de porositat e permeabilitat melhoras, per encausa de la fòrta compactacion.
Lo petròli se tròba pas dins un tipe determinat de ròcas mas pòt embeure tota ròca que siaga pro porosa. De mai del petròli, dins aquestas ròcas se pòt trapar tanben de metan (CH4) e d'aiga salada, eissits del seu processus de formacion.
Teoria biogenica[modificar | modificar la font]
Segon aquesta teoria, l'origina probabla del petròli es l'acumulacion d'enòrmas quantitats de rèstas preïstoricas d'animals marins e de vegetals terrèstres. Pendent de milions d'annadas, mesclats amb de sediments, jos l'accion intensa de la compression e de la calor generadas, se transformèron en petròli e en gas. Aquestes darrièrs, per desplaçament, an embegut las ròcas pus porosas e permeablas e se son acumulats dins de pòchas, sovent situadas entre una pòcha de gas e una pòcha d'aiga salada. D'alà aquestes petròli e gas se pòdon extraire per foratge e pompatge.
Teoria abiogenica[modificar | modificar la font]
L'idèa de l'origina abiogenica del petròli se basa subre los estudis de Nikolai Kudryavtsev. La teoria prepausa que de grandas quantitats de carbòni existisson jos forma naturala sus la planeta, unas jos forma d'idrocarburs. Los idrocarburs son mens denses que los autres fluids aquós, e pujan a travèrs los malhums de fracturas. Los organismes microbians extremofils serián en partida la causa dels marcaires biologics trobats dins lo petròli, mas lor ròtle dins la formacion, alteracion o contaminacion dels divèrses depaus d'idrocarburs es encara desconegut[3]. Los calculs termodinamics[4] e los estudis experimentals confirman que los n-alcans (compausats comuns del petròli) evolucionan pas espontanèament del metan a las pressions tipicas dels bacins sedimentaris, e doncas la teoria de l'origina abiogenica dels idrocarburs suggerís la generacion a grandas prigondors (jols 200 km). La teoria suggerís qu'aquestes idrocarburs, petròli inclús, pujarián amb de metan, de còps que i a amb d'èli, d'azòt e de metals pesucs. Los que prepausan aquesta teoria pensan que las resèrvas jamai s'acabaràn pr'amor que son autoalimentadas per la part inferiora. Aquesta teoria es una opinion minoritària, especialament demest los geològs; cap de companhiá petrolièra es pas coneguda actualament per far de recèrcas petrolièras basadas dessús.
Composicion[modificar | modificar la font]
Los petròlis an de composicions diferentas en foncion de lor origina. La mescla d’idrocarburs eissida d'aquel long processus conten de cadenas linearas mai o mens longas, e de cadenas ciclicas naftenicas o aromaticas. Es possible de destriar los diferents tipes de petròli segon sas densitat, fluiditat, e la preséncia de sofre e autras impuretats (vanadi, mercuri e sals). Lo petròli pòt èsser parafinic, naftenic o aromatic. Es tanben possible de los classificar segon lor provenença (Golf Persic, Mar del Nòrd, Veneçuèla, Nigèria), los petròlis eissits de jaciments vesins an sovent de proprietats pròchas.
Extraccion[modificar | modificar la font]
Lo petròli s'extrai per foratge d'un potz subre lo jaciment. Se la pression de la pòcha de gas es sufisenta, forçarà la sortida naturala del petròli a travèrs del potz qu'es religat a un malhum d'oleoductes cap al seu emmagazinament, transpòrt e rafinatge. Aprèp un temps d'esplecha del jaciment la pression davalarà e farà mestièr d'utilizar d'autras tecnicas per l'extraccion, per exemple l'injeccion d'aiga o de gas, entre autras.
Istòria del petròli[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'antiquitat lo petròli es conegut jos forma naturala dins unas regions coma los païses de l'Orient Mejan.
Fa 6000 ans, los assirians e babilonians l'utilizavan per pegar de pavats de ceramica o de pèira; los egipcians, per se graissar la pèl; e las tribús precolombianas de Mexic per pintar d'esculturas.
En 1859 Edwin L. Drake cavèt lo primièr potz de petròli, prèp de Titusville, en Pensilvània, daissant aquesta data coma la de la « descobèrta » del petròli.
Lo 14 de setembre de 1960 a Bagdad (Iraq) s'es constituida l'OPEP.
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Païses productors[modificar | modificar la font]
Los principals productors de petròli son l'Arabia Saudita, Iraq, Kowait, Veneçuela, Mexic, Russia, los Estats Units, Canadà e lo Reialme Unit, entre autres.
Font : BP Statistical Review of World Energy - June 2006
Son inclús los volums de petròli eissits de las sablas bituminosas e sistres bituminoses autres que los liquids separats del gas natural ( “Natural Gas Liquids - NGL”). Son exclús los carburants (liquid fuels) eissits d'autres fonts (es. carbone).
Impacte ecologic[modificar | modificar la font]
La combustion de sos derivats produsís de particulas residualas: CO2, SO (oxid de sofre), NO (oxids nitrós), etc. Los escampaments de petròli presentan una amenaça fòrta per l'environament marin. L’impacte environamental pus inquietant del petròli es l’emission de dioxid de carbòni resultant de son utilizacion coma carburant e dirèctament ligada a l'escalfament global. De mai, per encausa de son importància fondamentala per l'indústria manufacturièra e los transpòrts, l'aumentacion del pretz del petròli pòt èsser responsabla de grandas variacions dins las economias localas e provocar un fòrt impacte sus l'economia globala.
Coma substàncias alternativas als combustibles derivats del petròli cal citar lo biodiesel, òli combustible amb de caracteristicas comparablas al diesel que s'extrai principalament de las granas oleaginosas de divèrsas plantas o lo bioetanòl, alcòl de rèstas vegetalas, que se pòt utilitzar en lo mesclant amb d'autres combustibles o per la fabricacion d'etèrs, que son de basas per fabricar de combustibles mai ecologics.
Resèrvas[modificar | modificar la font]
Se l'extraccion contunha al meteis ritme que lo de 2002, levat que se trobèsse de jaciments novèls, las resèrvas mondialas duraràn aproximativament 42 ans. S'estima que sobra aperaquí 143 miliards de tonas (1,05 miliard de barrils)
Un metòde predictiu foguèt elaborat pel geològ Marion King Hubbert, per determinar lo moment que la produccion d’un camp petrolifèr atenh son punt maximal. En 1956, aviá aital previst lo pic petrolièr dels Estats Units en 1970[5].
Segon lo modèl de Hubbert, la produccion d’una ressorsa non renovelabla, a condicion que siaga pas tròp perturbada per d'eveniments extèrnes, seguís una evolucion que sembla d’en primièr una creissença exponenciala, puèi estagna e torna davalar.
Aquela lei s’aplica al petròli, e una cinquantena de païses ja an passats son pic de produccion. Ça que la, es fòrça dificil d’estimar quand aqueste pic va arribar al nivèl mondial : cap a 2010 pels uns, dins qualques desenas d'annadas pels autres.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Heat of Combustion of Fuels
- ↑ Petroleum Study
- ↑ Modèl:Journal reference (en)
- ↑ Modèl:Journal reference Enllaç a l'article (en)
- ↑ Jean-Luc Wingert, La Vie après le pétrole, P49-51.


text:
Edat dau Fèrre
L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaciments.
L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.
L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).
L'Edat dau Fèrre europèa[modificar | modificar la font]
Aquest periòde intègra l'Epòca grèga arcaïca, la civilizacion deis Etruscs, la de Tartessos dins la Peninsula Iberica, seguidas deis Ibèrs e de sei vesins peninsulars lei Celtibèrs e dei Gals en Gàllia, qu'atenhèron totei un nivèu culturau important... En Euròpa Centrala l'Edat dau Fèrre se dividís en dos periòdes:
- La Cultura de Hallstatt (800-450 aC): Primiera Edat dau Fèrre.
- E la Cultura de La Tène (tre 450 aC fins a la conquista romana): Segonda Edat dau Fèrre. En Alemanha leis istorians diferencian generalament una Edat dau Fèrre preromana (Cultura de La Tène) e una autra romana (Cultura de Jastorf)


text:
Vasperviller
Vasperviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Sant-Quirin, possession de la Abbaye de Marmoutier e del prieuré de Sant-Quirin.
- Despoblat Per la peste al cors de la guèrra de Trenta ans ; reconstruit a Modèl:La s
- Village de la seigneurie de Saint-Quirin, possession de l'Abbaye de Marmoutier et du prieuré de Saint-Quirin.
- Dépeuplé par la peste au cours de la guerre de Trente ans ; reconstruit au XVIIIen


text:
1682
Aquesta pagina concernís l'an 1682 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Yohannes Ièr (1667-1682). Son rèine marquèt lo començament dau declin de l'autoritat centrala dei negus minada per l'autonòmia creissenta de l'aristocracia. Foguèt remplaçat per son fiu Iyasu Ièr (1682-1706).
Oyo[modificar | modificar la font]
Començament d'una tièra de campanhas militaras expansionistas en direccion dau sud-oèst vèrs lo Golf de Guinèa.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Enebiment de la prostitucion e de divèrsei produchs de luxe per lo shogun Tokugawa Tsunayoshi. Son objectiu èra d'aumentar lo nivèu de vida deis abitants mai aquò favorizèt subretot lo desvolopament de la contrabanda.


text:
Dødheimsgard
Dødheimsgard (si vetz tanben DHG despuei 2000) èra a l'origina un grope norvegian de black metal format en 1994, mai seis albums e EP passats semblan mai de l'avant-garde metal. En 2003, lo line-up càmbia, ambé lo remplaçament d'Aldrahn, de Zweizz e de Czral. En 2006, acaban l'album Supervillain Outcast, que sa sortida a Moonfog es retardada fins en genier de 2007.
Dødheimsgard es la contraccion de tres mots : Død que significa "mòrt", heim que significa "ostau", e gard que significa "castèu". En occitan, Dødheimsgard significariá doncas "Castèu de la Mòrt" ò encara "Reiaume dei Mòrts" ò "Reiaume de la Mòrt".


text:
Argelièrs (Aude)
Argelièrs (oficialament en francés Argeliers) es una comuna lengadociana de Menerbés situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània.
Es lo vilatge situat dins Menerbés d'ont partiguèt la revòlta vinhairona de 1907 amb lo menaire Marcellin Albèrt natiu d'Argelièrs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Marcellin Albèrt (1851-1921) : personalitat nascut a Argelièrs.


text:
Metal alcalin
Un metal alcalin (de l'arab القلي, āl-qily que designa la soda) es un element quimic situat dins la primièra colomna (manca l'idrogèn) de la taula periodica dels elements. Aital son de metals alcalins lo liti 3Li, lo sòdi 11Na, lo potassi 19K, lo rubidi 37Rb, lo cèsi 55Cs e lo franci 87Fr. An un aspècte argentat, son pas gaire durs e tenon una densitat febla.
Son d'elements fòrça reactius e doncas se pòdon pas jamai trobar a l'estat elementari dins la natura, que reagisson immediatament en preséncia d'umiditat. Per neutralizar aquela sensibilitat son servats completament immergits dins d'òli mineral, coma per exemple d'òli de vaselina. Pòdon reagir amb d'alogèns e forman puèi de sals ionicas e s'o fan amb d'aiga genèran d'idroxids basics alcalins.


text:
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Quin aviéner tà Occitània ?
Occitània doman, qu'ei
1 Quin aviéner tà Occitània ? le Dim 2 Sep - 21:01
Zengi
Trobador !!
2 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Dim 2 Sep - 21:24
posoèra
Occitan Warrior
3 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Dim 2 Sep - 21:31
Zengi
Trobador !!
4 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Dim 2 Sep - 21:45
posoèra
Occitan Warrior
5 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Lun 3 Sep - 18:01
occitaneta
Occitan Warrior
6 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 13:23
joan_cavalier
Trobador !!
Matieu a écrit:De que s'estripar un moment.. (o pas..)
Adieu,
Encara un sondatge dins lo cal podi pas respondre, lo rebat de ma pensada es "Una nacion autogerida sense estat"
Amistats
Cedric
7 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 16:37
Zengi
Trobador !!
Mossur lo cagant, te vau aperarEncara un sondatge dins lo cal podi pas respondre, lo rebat de ma pensada es "Una nacion autogerida sense estat
Totun ta remarca ei interessanta, aimerei plan que precisas ton punt de vista: ço qu'ei ua nacion autogerida concretament ? Se i a pas d'estat, quin ei organizada la societat ? Dab quina realitat sociau tà la nacion occitana ?
8 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 20:00
ceba e roi
Guelha de bonda
après, la "nacion autogerida shens d'estat" non s'apròcharé pas de la perpausicion "federacion de comunas libras" ??
au mon vejaire au mensh, vaquí ua vertadèra definicion de l'autogestion : gobernament au pòble, e aquò peu biais d'un poder principaument assumit au grad lo mei baish qu'i aja (lo vilatge, lo barri, l'enterpresa). au nivèth nacionau (e internacionau solide!) amassada de tots aqueths gobernaments dens ua federacion encargada d'adobar e sincronisar tot aquò... evidentament, libertat d'associacion totau enter cada unitat de poder, revocabilitat deus elegits dens las amassadas, dret d'eleccion tà cadun (e pas nomes taus occitans, si non tanben tà tota persona qui vivia suu territòri pertocat)
que'm sembra totun pro perilhós de's masturbar l'esperit sus un aviéner tan esluenhat, quan n'èm pas fotut tau moment d'amiar quauqu'un d'aute au poder que la familha sarkozy e tota la soa banda... lavetz l'autogestion evidentament qu'i credi m'enfin, soi pas segur que de'n saunejar e de jà bastir plans sus la cometa sia hèra eficaç...
_________________
La ceba fai bèure e manten la sed
9 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 20:59
Zengi
Trobador !!
N'ei pas sonque ua blaga, disi aquò per'mor lo cedric pòt pas jamèi responer aus questionnaris, lo disi per'mor sabi que serà pas vexatMatieu ! a jo be'm sembra estranh que trobes cagant quauqu'un qui parle d'autogestion, dab lo drapèth qu'afichas devath deu ton chafre.
Completament d'accòrd dab la toa definicion.au mon vejaire au mensh, vaquí ua vertadèra definicion de l'autogestion : gobernament au pòble, e aquò peu biais d'un poder principaument assumit au grad lo mei baish qu'i aja (lo vilatge, lo barri, l'enterpresa). au nivèth nacionau (e internacionau solide!) amassada de tots aqueths gobernaments dens ua federacion encargada d'adobar e sincronisar tot aquò... evidentament, libertat d'associacion totau enter cada unitat de poder, revocabilitat deus elegits dens las amassadas, dret d'eleccion tà cadun (e pas nomes taus occitans, si non tanben tà tota persona qui vivia suu territòri pertocat)
Que sia lo Sarkozy o la Segolena au poder, tà jo cambia pas arren.que'm sembra totun pro perilhós de's masturbar l'esperit sus un aviéner tan esluenhat, quan n'èm pas fotut tau moment d'amiar quauqu'un d'aute au poder que la familha sarkozy e tota la soa banda... lavetz l'autogestion evidentament qu'i credi m'enfin, soi pas segur que de'n saunejar e de jà bastir plans sus la cometa sia hèra eficaç...
Disi aquò dilhèu permor me foti completament d'un estat occitan, mes me sembla que l'elaboracion d'un estat occitan ei mensh [ VOLEVI DISER MEI.. ] utopica (s'ac podem diser atau) per rappòrt a ua logica autogestionnari qui demanda un tribalh a la basa tà cada comuna, ua luta per la basa e tà la basa.
Disi pas qu'ei aisit, mes me sembla mei logic de préner la situacion d'aqueth biais, e tanben en adequacion dab la specificitat occitana.
Dernière édition par le Mar 4 Sep - 21:42, édité 1 fois
10 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 21:37
ceba e roi
Guelha de bonda
sabi pas si m'expliqui ben, lavetz torni intentar... que segolena o sarkozy sia president jo me'n foti, e pensi pas que cambie quauquarren au niveth politic, mès si segolena avèva guanhat, que'ns auré au mensh amuishat que benlèu existiva enqüèra ua consciéncia d'esquerra dens lo nòste bèth pais (pr'amor l'electorat d'esquerra e los caps de partits de pseudo-esquerra non son pas los medishs).
la victòria deus populars, e victòria large susquetot dens mantuns parçans d'occitània (espiatz los arresults de l'UMP en provença, qu'ei de dòu suportar... vertat que'n occitània occidentau n'ei pas la medisha cançon), que muisha plan la volontat deu pòble de l'estat francés, volontat pas gaire progressiva peu moment, en tot cas pas pro entad esperar que la situacion (economica, sociau, culturau, nacionau !) e's milhore lèu
_________________
La ceba fai bèure e manten la sed
11 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 21:55
Danís
Adjudant
Après, quò es una question de definicion, e aqui, ai cherchat, occitania es una nacion per çò que reïvindica una cultura, una istòria...
Mas pense vertadierament que quo es pas a nautres de pensar a un estatut, quo será lo trabalh de la generacion seguenta (se n'i a una). En esperar, fau concientisar lo monde a l'occitan en generau, en ben lur montrar quala diferencia i a entre Paris e la "Province" (mai que mai dempuei las eleccions, io vese clarament la França trencada en dos...). Far de politica, mas indirecta, se pode 'pelar 'quò entau...
Après, aus que me van respondre qu'un pòt far a l'encòp de la politica e dau culturau, informacion e tot 'quò, respondrai que io personalament, i aribe pas.
Se tots los que demoren en Occitania son concientisats, alara la question pausada aqui mai naut tornará sus lo davant de la scena, e lo pòple chausirá... per lo melhor o per lo pièger...
12 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 21:57
Zengi
Trobador !!
Que sia clar, disi pas que esquèrra e dreta son la medisha causa, quitament se votarèi jamèi per lo P.S.F. Que prefèri véder ua gasconha 'ròsa' que non pas ua provença 'blua'.mès si segolena avèva guanhat, que'ns auré au mensh amuishat que benlèu existiva enqüèra ua consciéncia d'esquerra dens lo nòste bèth pais
Totun (e òc, que i a un totun ), tà jo n'ei pas ua consciéncia d'esquèrra qui vota tà d'ua candidata que hè campanha sus lo drapèu blu-blanc-roi, que hè tòca tòca dab la dreta crestiana de Vairon, qui n'a pas tot simplament un programa d'esquèrra (shens anar cercar la vertadèra definicion deu mot socialisme, aquesta l'an deishat desempuish 1921..).
13 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 22:15
ceba e roi
Guelha de bonda
matièu, soi pas segur que'u món eligia vertadèrament après d'aver legit un programa, en tot pas la màger part deu món. au mon vejaire, que votan per acostuma, com reaccion a uas socialisacions (socialisacions qui rebatan plan sovint l'existència de las classas sociaus, a maugrat de çò que martelejan los nòstes arrepresentants). des·heni pas lo PSF, mès des·heni lo lor electorat o au mensh ua part d'aqueth electorat; segur, seràn pas eth qui impulsaràn la revolucion sociau, mès son totun, sovint, món conscientisat (pas a las questions nacionaus, d'acòrdi, m'enfin qui ei conscientisat a las questions nacionaus en frança uèi lo dia ?), pas los fachas d'en fàcia...
après un còp de mei, disi aquò shens de des·héner lo PSF > pas jamei votèi tad aqueths, esperi que pas jamei ac haréi ; m'enfin l'electorat soc-dem n'ei pas l'electorat de l'UMP, aquò que volèvi insistir dessus.
_________________
La ceba fai bèure e manten la sed
14 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 22:45
Zengi
Trobador !!
Qu'ei de dòu har, se m'explicas pòdi l'adobar a la lista non exaustiva.Io ai pas respondut a queu sondatge, perque mon ideia i es pas representada, desjá (n'en dirai pas mai)
Qu'em d'accòrd, n'ei pas tà doman mes empacha pas de reflechir sus ço que volem tau futur. Ua idea, abans que s'acaba lo camin, cau plan la har vader.me damande se quo es pas botar la chareta avans los buòus que de parlar d'un estatut per una nacion qu'exista pas, per la majoritat dau monde, e una bona part daus occitanistes...
Qu'em d'accòrd, se pòt trobar monde d'interessant en lo mitan socialiste, totun la societat que defenen, e qui volen, ei tot simplament pas la mea.m'enfin l'electorat soc-dem n'ei pas l'electorat de l'UMP, aquò que volèvi insistir dessus.
15 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 22:52
ceba e roi
Guelha de bonda
Matieu a écrit:Qu'em d'accòrd, se pòt trobar monde d'interessant en lo mitan socialiste, totun la societat que defenen, e qui volen, ei tot simplament pas la mea.
be, n'ei pas la mia tanpauc... m'enfin çò que volevi díser a la debuta, b'èra que lo vòte sarkozi rebatava ben l'estat de las consciéncias en frança, e las possibilitats de miar ua luta de classa a grana escala uèi lo dia... e non comptavi pas dens aqueth constat pessimiste los reformistes-sociau-traidors deu PSF ;
tot aquò tà brembar qu'ei ben interessant de charrar de l'aviéner d'occitània e deu sistemi politic qui convendré mielhs au pòble nòste, mès qu'avant de tot aquò, i avèva tot un pòble de conscientisar, e pas nomes suus punts culturaus.... tornar balhar a las lutas d'esquerra un pes e ua legitimitat pro estalabornits aqueths dias !
_________________
La ceba fai bèure e manten la sed
16 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 23:08
Zengi
Trobador !!
Pensi que los qui votan Sarkozy son per la magèr part monde qui son completament apolitisats, qui coneishen arren a la situacion e l istòria sociau-eco-culturau deu lor pais e qui créden lo tipe qui parla lo mei plan.çò que volevi díser a la debuta, b'èra que lo vòte sarkozi rebatava ben l'estat de las consciéncias en frança, e las possibilitats de miar ua luta de classa a grana escala uèi lo dia
Que serén estasunidenc (sei pas mei quin cau diser), que votarén Bush tot simplament.
Exactament.mès qu'avant de tot aquò, i avèva tot un pòble de conscientisar, e pas nomes suus punts culturaus
17 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 23:16
Danís
Adjudant
ceba e roi a écrit:
tot aquò tà brembar qu'ei ben interessant de charrar de l'aviéner d'occitània e deu sistemi politic qui convendré mielhs au pòble nòste, mès qu'avant de tot aquò, i avèva tot un pòble de conscientisar, e pas nomes suus punts culturaus.... tornar balhar a las lutas d'esquerra un pes e ua legitimitat pro estalabornits aqueths dias !
Completament d'acòrd, qu'es çò qu'ai dich mai naut, çò qu'ai apelat la "politica indirecta", per opausicion a la politica directa actuala, la sola que
compta, e que consista en botar un papier dins la boitia...
Mas per io, quo fai partida de la cultura, puei que la cultura, quo es tot, e quo es sens ela que comencem de ribar a daus afars coma l'eleccion de Courtaud Maltese !
Io ai pas respondut a queu sondatge, perque mon ideia i es pas representada, desjá (n'en dirai pas mai)
Qu'ei de dòu har, se m'explicas pòdi l'adobar a la lista non exaustiva.
Per io : pas d'estat, mas pas mai per Occitania que per França, pas de president, pas de politica, pas de vilas, e subretot pas de cònòs... Qué misantròpe ???
Per resumir ma pensada en partir dau sondatge :
lo sistemi actuau melhorat, dab presa en compta de las particularitats culturaus (lo sistemi actuau foncciona pas, donc non...)
Ua autonomia dens l'encastre de l'Estat francès (e aquò te balha una legitimitat ? En mai, chascun sap que quo es pas possible, sem pas en Espanha !)
Un estat-nacion independent (independent per rapòrt a qué ? Quò vòu dire un noveu pais, emb un sieti a l'ONU, emb un president, una armada, la bomba nucleara, un taus de chaumatge, una borsa e tot e tot ? Non, merces, quò vai...)
Ua federacion de comunas occitanas libras (aquò m'agrada mai mas vese pas tròp l'interes, quo es completament se copar dau monde)
Arren, Occitània existeish pas, qu'ei França (io dirai : Ren, Occitania exista pas, pas mai que França, Estats-Units, China...)
18 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mar 4 Sep - 23:32
ceba e roi
Guelha de bonda
Danís a écrit:Per io : pas d'estat, mas pas mai per Occitania que per França, pas de president, pas de politica, pas de vilas, e subretot pas de cònòs... Qué misantròpe ???
Quina perpausicion !! !!!!! Sonque'ns explicaràs la toa metòdi d'ac aténher ??
_________________
La ceba fai bèure e manten la sed
19 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mer 5 Sep - 7:32
Danís
Adjudant
20 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mer 5 Sep - 9:37
Zengi
Trobador !!
21 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mer 5 Sep - 12:23
Danís
Adjudant
Bon, e se voletz 'nar mai leu, pausatz de bombas...
22 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mer 5 Sep - 13:28
Zengi
Trobador !!
23 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Mer 5 Sep - 14:28
occitaneta
Occitan Warrior
24 Re: Quin aviéner tà Occitània ? le Ven 7 Sep - 10:08
ceba e roi
Guelha de bonda
Danís a écrit:Lo mai simplament dau monde : ren far ! Lo sistemi 'chabará per morir !
ua bera analisi... o com traçar un tret sus segles e segles de militantisme politic...
èm plan partits dab ideias atau !
_________________
La ceba fai bèure e manten la sed
25 Re: Quin aviéner tà Occitània ? Aujourd'hui à 2:16
Contenu sponsorisé
Sujets similaires
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Ola de Gavarnia
Era ola de Gavarnia qu'ei ua ola naturau de tipe glaciària situada dens eth massís montanhós deths Pirenèus, suu territòri de Gavarnia, comuna gascona d'Occitània.
Que hè partit deth parc nacionau deths Pirenèus e qu'estó classada en 1997 ath Patrimòni Mondiau dera Umanitat peth UNESCO dens l'ensemble Pirenèus-Mont Perdut.
Somari
Toponomia[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
Que i a hèra soms peth torn dera ola: eth pic gran d'Astason, eth pic deth Marmorèr, eth pic dera chorrèra orientau, era Tor de Marmorèr, eth Casco de Marmorèr e eth pic deth Talhon.
Au miei dera ola que i a era chorrèra de Gavarnia, hauta de 422 m, era hont deth gave de Gavarnia donant eth gave de Pau.
Geologia[modificar | modificar la font]
D'ua circonferéncia de sheis quilomètres, aquera ola d'origina glaciària, meravilha naturau, qu'ei un deths sites mei visitats deths Pirenèus. Eths terrens calcaris gris, òcras o rosats, qu'estón capvirats e levats entiò 3 000 mètres d'altitud. Era zona geologica dera ola de Gavarnia qu'ei un exemple geologic de napa tectonica.
Tot eth long, eths glacèrs quaternaris que cavèron eths bacins de Pranhèra, de Gèdra e de Gavarnia; eras aigas qu'arresseguèron era barras rocassudas qui las separan e que creèron d'estreits dont eth mei caracteristic qu'ei era gòrja de Sant Salvador.
Era hautor deras parets dera ola de Gavarnia qu'atenh prèp de 1 500 mètres, en tres estatges successius separats entà listras mens clinadas. Eth pas de Roland qu'ei ua curiositat geologica.
Clima[modificar | modificar la font]
Fauna e flora[modificar | modificar la font]
Flora[modificar | modificar la font]
Era preséncia d'exemplaris d'Aconitum anthora de flors blavas qu'estó notada en setembre de 1839[1]. Johan Emanuel Zetterstedt que cita prèp de cent plantas trobada a Gavarnia: Crocus vernus, Anemone ranunculoides, Ranunculus thora e alpestris, Ranunculus ficaria, Aquilegia pyrenaica, Coincya cheiranthos, Erucastrum nasturtiifolium, Barbarea verna, Draba tomentosa, Pritzelago alpina, Viola biflora, Reseda glauca, Polygala amarella, Silene alpestris, Saponaria caespitosa, Gypsophila repens, Sagina saginoides, Arenaria ciliata e purpurascens, Cerastium arvense, Geranium cinereum, eca.[2]
Fauna[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Eth festenau de Gavarnia que s'i debana cada an, provocant ua afluéncia de toristas contrària dab eras necessitats de proteccion ecologica, e que poiriá har desclassar eth site dera lista deth Patrimòni Mondiau dera Umanitat dera UNESCO[3].
Vias d'accès[modificar | modificar la font]
L'ola qu'ei accessibla peth fons dera vath deth vilatge de Gavarnia enlà o peth haut pera escala deths Sarradets. Era municipalitat qu'impausa aths toristas de garar eths lors veïcul dens un parcatge public pagant.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)M. Philippe, Flore des Pyrénées, Plassot, 1859, Archiu de la bibliotèca de l'Estat de Bavièra lire en ligne
- ↑ (fr)Johan Emanuel Zetterstedt, Plantes vasculaires des Pyrénées principales, A. Frank, 1857, archiu de l'universitat d'Harvard, en linha
- ↑ (fr)Le cirque de Gavarnie déclassé par l'Unesco ?, TF1, 28 février 2008.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
- Chorrèra de Gavarnia
- Parc nacionau deths Pirenèus
- Circ natural
- Mont Perdut
- Ola d'Estaube
- Ola de Tromosa
- Ola de Barrosa
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)François Pasumot, Voyages physiques dans les Pyrénées en 1788 et 1789: Histoire naturelle d'une partie de ces montagnes; particulièrement des environs de Barege, Bagneres, Cauterès et Gavarnie. Avec des cartes géographiques, Le Clere, 1797, archiu de l'universitat d'Harvard, en linha


text:
Chainaz-les-Frasses
Chènâ-les-Frasses en arpitan (Chainaz-les-Frasses en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a #èsser creada en 1865 pel regroupement de doas ancianes comunas : Chainaz e Los Frasses al nòrd-oèst, un autre pichona municipalitat en comprenent dos pòbles : Los Frasses-de detlo-anautit e Los Frasses-de detlos-basses.
La commune a été créée en 1865 par le regroupement de deux anciennes communes : Chainaz et Les Frasses au nord-ouest, une autre petite commune comprenant deux villages : Les Frasses-d'en-haut et Les Frasses-d'en-bas.


text:
1502
Aquesta pagina concernís l'an 1502 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Expulsion dei musulmans de Castelha (levat d'aquelei de Granada).
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Fin dau rèine d'Ahuitzotl que se neguèt en causa d'una venguda deis aigas que causèt de degalhs importants dins Tenochtitlan. Son nebòt Moctezuma II li succediguèt.
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Premier contacte entre Maias e Espanhòus. Aquò aguèt ges de consequéncia immediata car leis Espanhòus èran pas encara interessats per la region de Yucatan.