text:
24. Uelhs deth Joèu – Artiga de Lin
30-V-2.009. Bolen aná a bisitá els “Uelhs deth Joèu” que son las fonts del riu Joèu, a pllena Ball d´Arán, ta podre i bere com, dispués de 4 kms., ixen de nou las aiguas “aragonesas” del gllasiá de l´Aneto, que i arriban soterradas desde´l Forau d´Aiguallut (bere capitol 15).
De camí ent´Arán pasen pe´l lloc de Castarné (CASTELLUM u CASTRUM NIGRUM “castell negre”) a 15 kms. de Las Pauls. Ben chetá una ullada al lloc perque a´l capitol de Llire, Manuel Ballarín -entrebistat per Ch. Casaus y M. Martín- conta la “Leyenda de la Birgen de Guayén”, que lo suyo protagonista é Fransisco Ascón -baró de Castarné- y se i mente també lo suyo castell.
Castarné é situat a l´entradó de la Ball de Castanesa, 1.044 mts. d´altaria, a 140 kms. de Osca y ten 12 abitadors. Els rastañs de lo castell que i begüen son del seglle XVII. A´ls de Castarné lis digüen “Golluts” y iste dit: “de Castarner, ni dona ni somer”.
Els noms de les cases de Castarné son:
Antoni, Batista, El Castell, La Cllésia, Juquim, Domingo, Emberanui, Ensalada, Farreró, Llaünes, Mariasso, Mestresso, La Morena, Pallé, Rocallés.
De Castarné entà Vielha -eth capdulh dera Val d´Aran- pera N-230 y a travers deth tunel de Vielha, que i a 39 kms. Era Val d´Aran qu´ei un parçan de Lheida plaçat tà era man mès occidentala des sòns Pirenèus. Aciu que i a tres lengues oficiaus, er aranés -occitana, varianta deth gascon- eth catalan e eth castelhan.
Nosati sajaram d´escríuer-lo autant que posquem, talament beth sinhau barrejat damb comengés, aragonés e catalan, es parlatges termiaires, vesins e hrairs.
De Vielha entà Es Bordes -poble a 857 mts. de nautada e eth mès apròp des Uelhs deth Joèu- ia 10 kms. Contunhen per ua carretereta qu´amie laguens ua estreta e tapida val damb beres bordes escampilhades per er´arribera de Joèu, fenint as 7 kms. a un parcatge on i ei indicat eth camin entàs Uelhs deth Joèu.
CURSA TÀS UELHS DETH JOÈU E ERA ARTIGA DE LIN
BASE: parcatge (1.380 mts.)
DESTINACION: Uelhs deth Joèu (1.390 mts.) y Artiga de Lin (1.470 mts.)
DESNIVEU: 90 mts. (cursa entornejanta)
DURADA: 1 hora (anada e tornada)
DIFICULTAT: ponina
Que cau deishar era veitura ath parcatge e en pauques minutes òm arribe tà uns sauts d´aigua a on nèish er arriu Joèu. Que cau travessar-lo per un pontarronet metálic. Ôm contunhe per un senderet e as 5 minutes òm arténhe era gessuda d´aigua provinguenta deth glacèr der Aneto (Malheda dera Maladeta) a travers deth sistèma cárstic. Contunhen per ua estreta pista denqui´arribar 20 minutes dempús entàth Plan dera Artiga, qu´ei era planhera centrala de ra Artiga de Lin. Ôm pòt en tornar pera fin dera pista engudronada que amie un aute cop entàs Uelhs deth Joèu.
Arriben as pauques minutes tàs espectaculars Uelhs deth Joèu -es magers honts dera Garona. Qu´ei susprenent i veir era queiguda d´aguest pialèr d´aigua “aragonesa”!!.
Atravessen aguestes sauts e un barratget per un pònt metálic. Van pujant per un cuert pinent qu´entorneje es chorreres enquiath començament des sauts,
on que era aigua, incredeblament, shiscle dera terra -i renèish- provienta dera vesia val aragonesa de Benasc.
De contunha travessen un hagedau damb grans auets entremiei, hòrt beròi tot.
Contunhen per ua estreta dralha, trobant-se-i un portau o arc de pèires plan estonant, en tot hèr-i de nèira tàra val dera Artiga de Lin.
Eth paisatge dera Artiga de Lin qu´ei plan trucant, un cercle glacier damb impausanti parets e montanhas coma eth Malh dera Artiga (2.718 mts.) e eth Malh des Pois, o Forcanada (2.881 mts.); damb passi tàra Val de Benasc per beths pòrts hèra cauishigats en temps vielh: eth Còth dera Montjòia e, sustot, eth Pòrt dera Picada.
Vaciu un arrepervèri aranés: “Ploja dera Artiga de Lin non se cale pas en jardin”.
Plan apròp deth pònt que travesse eth Canau des Pois, eth camin qu´ei planheròt e doç.
Dempús de travessar eth pònt viren entàra dreta per ua dralha plan ishamplida, en tot que van decidint, ath delà d´espleitar deth paisatge, que i ei un moment des bons entà minjar.
Migalánchel Martín dejà ère estat ara Val d´Aran en ostiu de 1.988, damb eth sòn hrair Oscar, vesitant-i entre autes lòcs es Uelhs deth Joèu e era Artiga de Lin.
Desempuish era Artiga de Lin que i aueren era escadença de pòsquer pujar tar un d´aguesti pòrts termiaires damb era Val de Benasc
-eth Pòrt dera Picada (2.470 mts.)- e arténher de veir eth glacèr dera Maladeta e er Aneto.
Pendent aquera profitosa escorreguda, en hè mès de 20 annadas, es hrairs Migalánchel e Oscar que tanben i vederen eth tuc Salbaguardia, eth Portillón de Benás, eth Posets, eth Perdiguero e uns eons que poguessen benlèu èster es de Billamuerta.
Dempús dera minjada, que contunhen anant per un ample camin, tot en pasar per era cabana dera Artiga de Lin (1.470 mts.), i veden eth Malh dera Artiga e eth caminòu que puje entàth Còth deth Hòro.
Lèu se trapen damb era estremèra dera carretera, se´n baishen denquiath parcatge -qu´ei hòrt apròp- monten ena veitura e contunhen viatge denquiath caplòc dera Val d´Aran.
Arturarán ua estona granda a Vielha, mes eth tempèri qu´ei pro emplogit e maishant, e no posquen pas hèr-i era esvagadissa qu´en auessen volgut. A despiet d´aquerò, que volen conèisher era Val d´Aran hòrt mielhor eth prochem còp que i venguen. Lo biache de tornada enta Las Pauls ba sé molt fotut perque i ba plloure molt, molt; lis ba calre aturá pe´l camí cualques begadas perque lis ie ba plloure a patacs, en garbaixada incllusa.


c: text/html

text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 11 de juliol de 2013
Doble sens e engèni gascon.
Un cas plan conegut qu'ei lo vèrbe pensar qui pòt voler díser suenhar (cuidar en catalan) e imaginar, saunejar...perpensar, qué! (pensar en catalan). Lo vèrbe perpensar qu'ei un gasconisme qui permet de sortir de l'ambigüitat semantica de pensar. En gascon, un pensaire qu'ei un suenhaire, un infermèr, que non un perpensaire (cf. Lespy, Palay). L'emplec de pensaire tà diser perpensaire o pensador qu'ei un "onguesisme" (occitanisme non gascon). En catalan tanben, l'ambigüitat qu'ei estada resolguda. Lo significat de suenhar deu vèrbe pensar qu'ei cadut en desús, totun qu'existiva plan hens la lenga antica (cf. Alcover-Moll). Pensar dab lo significat de suenhar qu'ei estat remplaçat per cuidar (deu latin cogitare). Atau, en catalan contemporanèu, (un) pensament qu'ei tostemps sinonim de (una) pensada. En francés, l'ambigüitat semantica deu mot penser, eretada deu vèrbe latin pensare, n'ei pas estada lhevada sonqu'a l'escríver, mercés ad ua reformeta ortografica (penser vadut panser).
Un aute cas plan conegut d'ambigüitat en gascon qu'ei lo deu doble vèrbe horar. Un que vien deu latin fullare (catalan follar, leng. folar, fr. fouler), l'aute deu latin forare (leng. forar, fr. forer, prt. furar). Lo gascon que s'a resolgut lo problèma de l'ambigüitat semantica gràcias a dus gasconismes (o aumens un gasconisme e dilhèu un manlhèu). Lo prumèr qu'ei pèhorar ("horar dab los pès"), derivat de horar (fullare). Lo segon qu'ei horadar, qui ei ua reconstrucion a partir de horat qui arretrobam hens las lengas latinas meridionaus en contacte dab lo gascon (esp. horadar, cat. e arag. foradar) e qui lo gascon s'estima mei d'emplegar quan los occitans non gascons e dísen forar. La forma corta horar sinonima de horadar qu'ei caduda en desús, probablament victima de la soa omofonia dab l'aute vèrbe horar. Aquera forma demora fossilizada hens la toponomia (Pèirahorada) . On aquera forma longa apareishó prumèr? En gascon tà evitar la confusion dab l'aute horar?
Un tresau cas qu'ei lo deus omonims gat (cat. gat, leng. cat, gat) e gath (cat. gall, leng. gal), qui's va resòlver per l'extincion quasi generau d'aqueth darrèr mot au profieit d'ua seria de sinonims incluant-i lo biarnesisme hasan au costat de poth e deus meridionalismes galh, galhe, galho..., etc.
Totun, que i a quauques cas qui los gascons i pòden emplegar un solet mot o ua medisha expression tà díser ua causa e lo son contrari, d'ua manèra qui non mancarà pas de suspréner lo qui n'ei pas gascon. Un exemple qu'ei coma (var. comba) (deu mot latin popular d'origina celtica cumba) qui pòt designar ua depression geologica (significat etimologic) e...un tuc, un pujòu. Unha ambigüitat semblanta caracteriza lo medish mot "coma" en catalan on, a mei de la dita depression, lo mot e pòt designar ua pradèra situada au som d'un tuc. Totun, que cau senhalar lo gasconisme baticomba (var. baricomba, de vallis + cumba) qui permet de designar especificament la depression. Un aute exemple qu'ei lo vèrb chautar (o shautar): las locucions que me'n chauti e me'n chauti pas que pòden estar completament sinonimas enter si en gascon. En realitat, la significacion de chautar que depen, aquiu tanben, deu parlar. N'i a qui emplegan que me'n chauti tà diser quaucòm com que me'n foti, mentre, tà d'autes, que serà tà exprimir lo contrari. Un tresau exemple que serà trigà's, qui pòt voler diser pèrder temps, hicà's en retard, autanplan amanejà's, esdeburà's o sia... destrigà's, qué! Aquerò tanben que marca l'engèni deu gascon.
NB Edit (27 d'agost de 2013). Lo diccionari etimologic de la lenga espanhòla (J. Coromines) que ns'ensenha horadar qu'ei atestat en espanhòu despuish lo sègle 12, mentre que foradar en catalan remonta au sègle 14. Qu'ei donc probable que tant en catalan com en gascon, lo mot qu'ei estat manlhevat de l'espanhòu. Alavetz, horadar, com galho, que son meridionalismes qui an remplaçat horar e gath, en perméter atau d'evitar la confusion dab los omonimes horar (pè-horar) e gat.
.
dimarts, 9 de juliol de 2013
Abandoar e abandonar
L'occitan referenciau non sap diferenciar cosia (lo membre de la familha. cosina en catalan) de cosina , (o sia cuïna en catalan), que n'a pas sonqu'un solet mot tà virar los dus (cosina). Lo gascon n'accepta pas confusions d'aqueth escantilh, e quitament en parlars gascons periferics qui la n intervocalica latina i ei conservada, los dus mots que i son distinguits: cosia que s'i vira per cosina e cosina per codina.
En gascon qu'existeish un aute faus-doblon caracteristic: abandonar e abandoar. Com cosia e cosina, abandoar e abandonar que son cadun d'etimologia distinta. Abandonar qu'ei un gallicisme, que vien d' abandonner (o sia a ban donner, originaument deishar en poder o juridiccion de quauqu'un, deu francic ban: juridiccion ) e que n'a las significacions. Lo son faus parion abandoar qu'ei un gasconisme, construsit a partir de bandon (estrem) derivat de banda, deu francic binda. Abandoar qu'a, o qu'avè, lo sens generau d'imprimir un movement repetit en forma d'arc de cèrc e en anar e tornar d'un estrem tà l'aute. Segon los parlars, lo mot que s'a prengut sens deus especializats. A Luishon, abandoar que significa jumpar, breçar. Hens las Lanas que significa har soar las campanas, abranlir. En Bigòrra, un abandoader qu'ei un eslagèth (flagell en cat.). En Aran, lo significat pròpi d'abandoar que s'i ei estat perdut, actuaument abandoar que i ei con.honut dab abandonar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
03/04/2014
Concertò per pissarata episòdi 7, per Joan Ganhaire
Seguida de las aventuras dau commissari Gaëtan Caüsac daus Ombradors e de son equipa que descubren las maisons estranhas de la carriera de la Talhada. Abandonadas? Benleu, benleu pas ...
°°
Io me demande, daus uns còps, si queu tipe i veu pas mielhs que nautres. Sus lo còp de sieis oras, que lo solelh es enquera naut d’una bona ‘gulhada, coma disiá ma paubra mair, aviá colat de veitura e marchava d’un bon pas davant nautres, permenant vagament sa cana blancha que li sierv mai a flacar quauqua brodicha au chamin o a esmanciar los que li fan despiech, a saber generalament Franciscò e io, qu’a li far eschivar las entraupas que podrián lo far se planchonar o massar quauque conh de mur per lo morre. D’un còp se calet e faguet signe a Franciscò de plantar.
I eram. Aviam mancat de tombar drech dessus e quante dise dessus, quo es dedins que deuriá dire. Gaëtan s’era ‘restat a tres metres de la riba d’un bauc de quinze metres de naut copat dins la ròcha tendra dau causse. E au fons, se vesiá una diesena d’estranjas basticòlas talhadas dins lo calcari, las unas cubertas de teules, las autras a la cima simplament talhadas un pauc en devers dins la peira. Chascuna aviá una chamineia, que per l’ora, paguna fumada ne’n surtiá. Las ombras començavan de s’eslonjar a La Talhada la bien nommada. Vesetz quauqu’un ? Non, pas mai au bassolh estrech de las maisonetas que dins los charreirons, se vesiá degun. Pas un quite chen. Ente eran lo monde que restavan quí ? Deuriá aver per lo mens doas femnas, benleu tres, e nòstre famós Marius que eram venguts querre per lo compte de Mestre Pradier.
“Avetz fait tròp de bruch emb vòstra cacunha purrida !” A ! La meschanta fe ! I eratz pas benleu, coma nautres, e si sentetz talament bien las chausas, auriatz pogut las sentir un pauc mai dabora, non ? que non pas mancar nos fotre en debas dins la carriera. Per lo còp, lo monde z’aurián saubut que nos eram ‘ribats, e aurián ‘gut pus nonmas a far tres cròs de mai dins lor chavadís o nos laissar a l’apetit de la sauvatgina e de quauques miaunards famgalits. Segur que ne’n aviam fait dau bruch ! Dins queu país planher e silenciós, quò deviá far brave temps que lo roflament d’un motor aviá fait quilhar l’aurelha aus chenards mai a la gent. E queu bruch de civilisacion podiá nonmas velher dire dangier per queu pitit grope copat dau monde dempuei tant de temps. Marcatz bien que lo nommat Marius, benleu un pauc mens alobatit que las autras, s’auriá pogut manifestar… A mens que siá retengut preisonier, o que siá tornat partit per lo nòrd, o que siá… Aurem benleu pas de tant bonas novelas que quò a menar a mestre Pradier.
Franciscò que aviá bien mestier de far jugar sas chambas era partit en escleraire en segre la cima de la carriera e tornet en dire que aviá trobat un genre d’eschalier talhat dins la peira que semblava permetre de devalar au vilatge. Una granda discutida se’n seguet. Coma d’avesat, Franciscò era preste a colar nestiar lo doar d’abòrd mai si sa chara MAS 36 era pus nonmas un sovenir de sas annadas de legion estrangiera. Io, la prudença facha òme, me vesiá pus leu esperar quí e survelhar l’endret et l’eventuau retorn daus abitants. Per un còp, lo grand chefe donet rason a l’autre tuaire e cinc minutas pus tard colavan a coa de lop los meschants degrats talhats dins la paret. Franciscò en testa, Gaëtan lo tenant sarrat per la cencha, e io dernier survelhant l’atelatge.
Riberem au fons sens eslampiada e Caüsac tornet prener sa libertat a belas esflacassadas de sa cana blancha. Las maisons que d’en naut semblavan maitot pitas, z’eran pas talament. L’una aviá quitament un estage qu’un podiá atener per quauques degrats talhats dins la peira. Doas o tres eran bastidas de quartiers subrebeus, mas la majer part eran d’una sola peça, monoliticas, coma se plaguet a dire mossur Gaëtan Caüsac daus Ombradors que aima a remembrar au pitit pòble que a fait daus estudis. Pas una quita fenestra, pas un quite calustron. Mas de las pòrtas espessas, farradas qu’un podiá vanament tustar dau punh mai dau pè.“ I som ? I a degun ?” Pas de responsa. Pas una bestia, pas un gatge a trainar. Quauquas erbas fòlas, quauques arbrissots ranquenits que ‘vián trobat un pauc de terra dins quauqua fendassa donaván enquera mai una impression d’abandon. Lo sole signe de vita, lo troberem a l’autra riba dau vilatge : una font pissava gaire mas menava un pauc de freschor en gotissar dins un conchon talhat dins la peira coma tot çò que se podiá veire dins quel estrange país. Talhat tanben dins la peira lo pitit cementeri que troberem a man mança en surtir de la carriera per lo nòrd. Una quinzena de tombas chavadas dins lo rochier e surmontadas de peiras tombalas mossudas d’un sol bocin e de simplas crotz que quauqu’unas avián espanlat dins l’ortruja e la palena. (De segre)
Joan Ganhaire
Les commentaires sont fermés.


text:
Fagocitòsi
La fagocitòsi es en biologia lo procès cellular de destruccion deis antigèns per certanei categorias de leucocits dichs fagocits. Foguèt descubèrt en 1882 per Ilia Ilich Mechnikov (1845-1916) e Paul Ehrlich (1854-1915).
Quand tròban un patogèn, lei fagocits pòdon l'absorbir dins una vesicula intracellulara. I es generalament tuat e digerit gràcias a d'enzims digestius ò gràcias a de mecanismes basats sus una reaccion d'oxidacion rapida. Enfin, après la fagocitòsi, pòu se debanar la presentacion deis antigèns a la superficia dau fagocit (cellulas presentatritz d'antigèns) per activar d'autrei cellulas immunitàrias ò la liberacion de substàncias oxidantas capablas d'atacar certanei còrs estrangiers ò capablas d'influenciar la reaccion d'inflamacion.


text:
Nebulosa d'Orion
La Nebulosa d'Orion es la nebulosa difusa mai brilhanta del cèl de nuèch, que se pòt clarament reconéisser a uèlh nus coma non estellara, situada jos la cencha d'Orion. Es catalogada jol numèro M42 dins lo catalòg de Charles Messier, e coma NGC 1976.
Se tròba a una distància d'aperaquí 1600 ans lutz de la Tèrra, e a una talha de gaireben 33 ans lutz. Se pòt observar clara a mai amb un simple binocolo, particularament dempuèi los luòcs amb de cèls plan escurs.
La Nebulosa d'Orion ten dins son endedins un amàs dobèrt fòrça jove, amb fòrça estelas tot bèl just "nascudas". Las observacions amb de telescòpis potents (especialament lo Telescòpi espacial Hubble) an revelat fòrça estelas environadas d'anèls de posca, probablament l'estadi primièr de la formacion d'un sistèma planetari.
La Nebulosa d'Orion foguèt reconeguda coma tala en 1610 per un erudit occitan, Nicolau Glaudi Fabri de Peiresc (1580-1637), a mai se per encausa de sas dimensions e sa luminositat èra probable coneguda ja en epòca preïstorica. Ptolemèu l'identificava coma estela de l'espasa d'Orion de magnitud 3.


text:
Villes et mairies du District de Thierstein (71)
Liste des communes
Breitenbach
Ville de Breitenbach, localité de la Suisse de 3 200 habitants.
La mairie de Breitenbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Nunningen
Village de Nunningen, localité de la Suisse de 1 900 habitants.
La mairie de Nunningen a une adresse e-mail et un site Internet.
Büsserach
Village de Büsserach, localité de la Suisse de 1 900 habitants.
La mairie de Büsserach a une adresse e-mail et un site Internet.
Kleinlützel
Village de Kleinlützel, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Kleinlützel a une adresse e-mail et un site Internet.
Himmelried
Village d'Himmelried, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie d'Himmelried a une adresse e-mail et un site Internet.
Erschwil
Village d'Erschwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie d'Erschwil a une adresse e-mail.
Bärschwil
Village de Bärschwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bärschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Meltingen
Village de Meltingen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Meltingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Fehren
Village de Fehren, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Fehren a une adresse e-mail.
Zullwil
Village de Zullwil, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Zullwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Grindel
Village de Grindel, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Grindel a une adresse e-mail et un site Internet.
Beinwil
Village de Beinwil, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Beinwil a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Lo volame e lo martèu
La Marseillaise, Mesclum, 7-12-1989
Quora escanèt la Republica son Prince President, lo 2 de decembre de 1851, qu’anavan ganhar leis elecions lei republicans vertadiers, s’enaussèron lei "roges" de Delfinat, Lengadòc e Provença, païsans, mestieraus, obriers. Lo volame e lo martèu.
Dau tèmps qu tremolava la bòna borgesiá miejornala, que mandarà de flors a l’armada de Badinguet. Dau temps que lo paure Romanilhe escupissiá sus lei "partejaires" dins son jornau d’Avinhon.
Glòria an aquelei oblidats de l’istòria oficiala, que si sacrifiquèron per la Bòna,la Republica democratica e sociala. De sa memòria regrelha nòstre espèr.
Renat Merle
Decembre de 1851, un pòple drech.
La Marseillaise Mesclum 5 décembre 1991
2 de decembre de 1851, ambe son còp d’estat, lo president de la republica Lois Napoleon Bonaparte assegurava son destin personau tant coma aqueu de la borgesiá d’afars que lo sosteniá.
Occupadas per l’armada, lei ciutats gròssas de nòstra region bolegueron pas gaire, o pas, e mai, coma Arle e Tolon, qu’aguesson votat per la democracia sociala. De tot biais, leis obriers de Marselha s’enausseron pas per una republica que leis aviá escrachats en junh de 1848. Bolegueron pas gaire ni mai lei ricas terras blancas de 30, 13, 84, la Provença grassa patriarcala.
Mai s’enausseron en massa paisans e mestieraus dei vilòtas e dei campanhas d’Ardecha, deis Aups-bassas, de Droma, d’Erault, de Var, de l’est de Vauclusa ... après aguer installat de poders comunaus democratics, lei colonas, drapeu rotge en testa, camineron vèrs lei sota-prefecturas e prefecturas. Aquelei de Var, Vauclusa, Droma, sigueron escrachadas. Aquela de 04 liberèt Dinha, reposset l’armada ai Mees. Si disperseron ren que quand sauperon que França bolegava pas, o plus. Avián respectat “les personnes et les biens” : per lei grandmercejar, siguèron fusilhats, desportats, exhilats per lo poder e son armada d’Africa, que s’era facha la man sus leis Argerians.
D’aquesta insurreccion granda ne’n podem traire encuei encara d’unei leçons. L’insurreccion s’es facha monte s’eran enrasigadas d’organisacions fòrtas, maudespiech de la repression “anti-rotge” de 1849-1851.
Per s’enrasigar, la democracia-socialista a partit de la realitat dau païs e de sei tradicions : “chambrettas” tradicionalas, cercles, etc, devengueron “societats popularas”, fogaus de propaganda e d’organisacion, Carnaval e Caramentrant devenguèron armas de derision contra lei notables e lo poder.
Per s’enrasigar, la D.S a comprès que, se lo drech a l’instruccion implicava de mestrejar lo francés, faliá tanben levar au pòple la vergonha de sa lenga occitana, e faire tanben sa propaganda dins aquela lenga, (dau temps que Romanilha, aparaire de la lenga dau pòple escupissiá sus lei Rotges, sus lo pòple que parlava ren qu’aquela lenga).
La practica dau militant deu anticipar sus l’ideau frairenau : ansin lei trabalhadors participeron a bodre ai jornadas d’adjuda, monte venián trabalhar lei bens dei collègas malauts o emprisonats
L’ideau deu totjorn aver de perspectivas concretas : l’esperança de democracia-sociala a ganhat lei campanhas perd que li prepausava un orizont. La Bòna, la Republica dei païsans, levariá son poder ai notables, enebiriá l’usura qu’escanava tant de trabalhadors, ajudariá per lo credit lei pichons proprietaris e aquelei que volián va devenir.
Onor donc ais insurgents de 1851, que son remembre enrasigarà per cent ans nòstrei campanhas dins l’ideau de la democracia sociala, e vivificarà lei luchas de la Resisténcia.
Renat MERLE
Decembre de 1851, cendres o recaliu ?
Aquò d’Aqui, 62, decembre de 1991
Valon que per çò que li metem leis aniversaris, se per astre leis oblidam pas. Adonc, bòn aniversari, an’aquelei que per malastre si rescontreron pas gaire : lei que de defendre la libertat sigueron badalhonats, lei que d’aparar sa lenga parleron dins lo vueje.
Decembre de 1851, l’armada fusilha per lei còlas deis Aups-bassas, de Var, caça lei “rotges” au sud dei Aups-nautas, dins Ardecha, Droma, Erau, Gard, Vauclusa... Amolonats dins lei carcèrs, de milièrs de paisans van descuerbir la mar, e l’Argieria. A l’espera de la Bòna, la Santa, la Republica dau pòple e non pas dei notables, s’eran auborats contra lo còp d’estat, qu’escanava l’esper.
S’auboreron d’autant mai que, dei “chambretas” tradicionalas ai “societats popularas”, eron educats, organisats per la “Montanha” democrata-socialista, que la farigola n’era son simbèu, la paura planta dei còlas :
La farigola, meis amics / Vai embaumar nòstre païs ! / Plantem la farigola / Republicans, arraparà ! / Plantem la farigola, / E la Montanha florirà !
Contra l’armada, avián que de fusilhs de cassa lei “colonas” de Var, Vauclusa, Droma, que camineron vèrs lei prefecturas, darrièr lo drapeu rotge. Avián fa de mau en degun, respectat personas e proprietats, mai debesquilhat sei notables, proclamat lo poder popular. Siguèron chaplats. La “colona” dei Aups-bassas, menada per Alhaud, de Vòlx, prenguèt Dinha, primièra prefectura “populara”, mai soleta. Leis insurgents tengueron ai Mées contra l’armada, e s’escampilhèron que quora sacheron que França bolegava pas, o pas plus.
Venguèt la terror oficiala, que voliá desrabar “lo perilh rotge” : per mai d’un sègle enrasigarà la grand part dei campanhas nòstrei dins leis ideaus de la democracia sociala.
Insurreccion “occitana” ? Se si bolegueron pas totei lei despartaments “occitans”, e si bolegueron quauquei despartaments “francés”, l’insurreccion es geograficament miejornala. Mai leis insurgents se batián tant contra sei notables que contra lo poder centrau. Eron pas contra Paris, mai per la Republica. E la lenga d’òc evidenta, quotidiana, era pas revendicada.
D’aqueu temps, degun levava la primièra plaça au francés. Mai qunta plaça per l’occitan : va gardar o va perdre ? Onorat, sei disciples Masse, de Sisteron (“Grammaire du peuple”), o D.Arbaud, cònsol saberut de Manosca, vòlon ajudar a parlar francés sensa aver vergonha de sa lenga. Mai l’administracion e lei notables seguisson pas gaire, que se garçan de l’occitan tant coma de l’instruccion dau pòple. La “Montanha” revendica lo drech a l’instruccion, donc au francés, e per una part de militants, lo “patois” pòrta arrieracion. Ansin son jornau t’aganta Onorat (qu’estrassava lei afichas “rotges” a Dinha), e lei rotges de Manòsca garçan Darbaud defòra.
Mai, ambe lo sufragi universau noveu, fau tocar tot lo monde : d’unei comprenon que l’occitan pòt servir. Dins la premsa democrata socialista, Dupont d’Ièras, “Cascayoun”, fa dau provençau una aisina politica eficaça. Maquan dona dins lo jornau conservator de Var de cronicas anti-rotges, que Romanilha repren dins son jornau d’Avinhon, e qu’alarga en brocaduras. Mai dins sei Memòris Maquan s’afera davant la paraula deis insurgents que l’an pres coma ostatge. L’oneste òme en cò dei Barbars. L’insurreccion si proclama en francés e si viu en occitan. Es d’autant mai desnonciada per lo poder, qu’a jà presentat coma arrieracion l’investiment politic de la sociabilitat festiva tradicionala : carnaval, etc. La revolta deis umils, en dignitat ciutadana, es presentada en caricatura etnica, e la repression ansin justificada per lo prefècte de Dinha en mars 1852 : “Comme l’arabe, dont il a la ruse, la paresse, l’intelligence et la crédulité, le Bas-Alpin ne cède qu’à la force ...”.
1852, pagina virada, fau ben viure. Provença “pacificada”, salut dei notables a l’Empèri (en provençau de còps que l’a). Arle, avost, primièr congrès dei poëtas (Provença, Delfinat, Lengadòc), que ne’n sòrton lo Romavatgi dei Trobaires de 1853, lo Felibritge de 1854.
Sota lei garrolhas dau microcòsme (Onorat - grafia classica, Romanilha - grafia “fonetica”), gès d’oposicion politica, que totei dos son publicament legitimistas, de “Blancs”, e que dins lei tenènts dei doas grafias l’a de “Rotges”, de “Blus”, de “Blancs” e de ren de tot.
Si saup cu l’era au Congrès, mais cu saup cu l’èra pas, exilhats, desportats : Dupont d’Ieras, Encontre de Nîmes, etc, e tant d’autrei, marcats coma republicans avançats. Coma se lo retorn a “l’Ordre” calhava enfin en movement lo remolum bigarrat dei Trobaires. Un movement desaviat de la responsabilitat ciutadana, mai que dona en 1853 un manifèst nacionalitàri fòrt, puei espetat en 1854, vodat per ara a l’escritura e a l’amor dau païs tradicionau.
Coma dins la Catalonha bessona, la lucha politica aviá opausat lei Miejornaus. Lo movement culturau lei voliá acampar. Cadun dins sa logica. La politica pòt gaire estre unanimista, l’aparament de la lenga va deu estre. Coma vai que seguiran astre catalan e cabussada d’òc ? Cu ten sa lenga ten la clau ...
Lo renaissentisme catalan capitarà dins un unanimisme real, que s’enrasiga dins una societat catalana conflictuala. Pren en còmpte dins lo consensus culturau la diversitat politica e sociala dei Catalans. La lenga es ben comun d’una nacion viva, es a dire divisada. En cò nòstre, lo renaissentisme denega la realitat dei conflictes entre Occitans. Au sufragi universau, n’autrei lei bòns Provençaus, votarem per l’òli, e farem l’alhòli, escriu lo Mèstre. L’unanimisme proclamat en defòra de la societat reala, lei sucrariás “poeticas”, lei armanacs bonias, e meme la capitada bèla de Mirèio, pesaran pas gaire davant lo francés oficiau e nacionau L’union, mai o mens mitica, alentorn de la lenga, empechèt pas de cercar autre part coma se desliurar dei cadenas, o coma lei manténer. Ansin, trobarem pas dins lo primier Felibritge D.Arbaud ni mai leis trobaires revenguts d’exilh. En Catalonha, li serián estats, sensa cadun renegar seis amiras.
Es per aquò que, l’a 20 ans, lo remembre de 1851 pòrtet per carrièras lo regrelh d’un occitanisme provençau qu’asseparava pas l’amor per sa lenga de l’amor dau pòple que la parlava, e de seis espers. Ansin Beltrame ambe son beu “Còp d’estat de 51”. Puei la glorificacion dau passat devenguèt que cobertura de l’impoténcia, e la farigola siguet plus qu’aquela de Ducros.
Ara que tornan grelhar d’autrei espers, bessai que ei remembres de 1851 e 1852 lei vendran esclairar.
Renat MERLE
Decembre de 1851, un pòple drech.
Armana Mesclum 1999
2 de decembre de 1851, ambe son còp d’estat, lo president de la republica Lois Napoleon Bonaparte assegurava son destin personau tant coma aquèu de la borgesiá d’afars que lo sosteniá. Mai quora escanet la Republica son Prince President, lo 2 de decembre, qu’anavan ganhar lei elecions lei republicans vertadiers, s’enausseron lei “rotges” de Delfinat, Lengadoc e Provença, paisans, mestieraus, obriers. Lo volame e lo martèu. Dau temps que tremolava la bòna borgesia miejornala, que mandarà de flors a l’armada de Badinguet. Dau temps que lo paure Romanilhe escupissia sus lei “partejaires” dins son jornau d’Avinhon.
Occupadas per l’armada, lei ciutats gròssas de nòstra region bolegueron pas gaire, o pas, e mai, coma Arle e Tolon, qu’aguesson votat per la democracia sociala. De tot biais, leis obriers de Marselha s’enausseron pas per una republica que leis aviá escrachats en junh de 1848. Mai aurián quand meme poscut o faire, aguesson agut un pauc mai d’audàcia lei responsables republicans marsilhès. S’acamperon leis obriers e mestieraus, esperant un mòt d’òrdre que veunguèt pas.
Bolegueron pas gaire ni mai lei ricas terras blancas de 30, 13, 84, la Provença grassa patriarcala. Encara que s’enausseron lei fogaus republicans "rotges" dau païs d’Arle, de la mar de Bèrra, o dau païs d’Aurenja. Es bessai pas inutile encuei de o tornar dire per Vitròlas e Aurenja, m’avetz comprès.
Mai s’enausseron en massa paisans e mestieraus dei vilòtas e dei campanhas d’Ardecha, deis Aups-bassas, de Droma, d’Erault, de Var, de l’est de Vauclusa. Après aguer installat de poders comunaus democratics, lei colonas, drapeu rotge en testa, camineron vèrs lei sota-prefecturas e prefecturas. Lei colonas de Var, Vauclusa, Droma, sigueron escrachadas. Aquela de 04 liberèt Dinha, reposset l’armada ai Mees. Si disperseron ren que quand sauperon que França bolegava pas, o plus.
Avián respectat “les personnes et les biens” lei republicans : per lei grandmercejar, siguèron fusilhats, desportats, exhilats per lo poder e son armada d’Africa, que s’era facha la man sus leis Argerians.
D’aquesta insurreccion granda ne’n podem traire encuei encara d’unei leçons. L’insurreccion s’es facha monte s’eran enrasigadas d’organisacions fòrtas, maudespiech de la repression “anti-rotge” de 1849-1851.
Per s’enrasigar, la democracia-socialista a partit de la realitat dau païs e de sei tradicions : “chambrettas” tradicionalas, cercles, etc, devengueron “societats popularas”, fogaus de propaganda e d’organisacion, Carnaval e Caramentrant devenguèron armas de derision contra lei notables e lo poder.
Per s’enrasigar, a comprès la democracia socialista que, se lo drech a l’instruccion implicava de mestrejar lo francés, faliá tanben levar au pòple la vergonha de sa lenga occitana, e faire tanben sa propaganda dins aquela lenga, (dau temps que Romanilha, aparaire de la lenga dau pòple escupissiá sus lei Rotges, sus lo pòple que parlava ren qu’aquela lenga).
La practica dau militant deu anticipar sus l’ideau frairenau : ansin lei trabalhadors participeron a bodre ai jornadas d’adjuda, monte venián trabalhar lei bens dei collègas malauts o emprisonats
L’ideau deu totjorn aver de perspectivas concretas : l’esperança de democracia-sociala a ganhat lei campanhas perd que li prepausava un orizont. La Bòna, la Republica dei païsans, levariá son poder ai notables, enebiriá l’usura qu’escanava tant de trabalhadors, ajudariá per lo credit lei pichons proprietaris e aquelei que volián va devenir.
Onor donc ais insurgents de 1851, que son remembre enrasigarà per cent ans nòstrei campanhas dins l’ideau de la democracia sociala, e vivificarà lei luchas de la Resisténcia. Glòri an’aquelei oblidats de l’istòri oficiala, que si sacrifiqueron per la Bòna, la Republica democratica e sociala. De sa memòri regrelha nòstre espèr.
Renat MERLE
Una associacion vèn d’espelir, qu’a començat de publicar un butletin e organisa de rescòntres. Podetz ne’n devenir sòci :
1851-2001 - Association pour le 150e anniversaire de la résistance au coup d’état. Mairie - 04190 Les Mées.
La Bòna
Armana Mesclum La Marseillaise an 2000
Aquèu bilhet es dedicat a la memòri d’aquelei, republicanas e republicans, que parlavan que son occitan e que s’enausseron per la Republica, quora tant d’autrei, que parlavan ren que francès de còps que i a, bolegueron pas.
Amondaut un maufatan de president veniá d’escanar la Republica.
La colona de la Gardi (la Garda-Freinet) s’en anèt, quàsi totei leis òmes dau païs, ambe lo fusilh e la dalha, lei joines e lei pas tant joines, qu’avián servit dins lei guerras vielhas, e lei frema li cridavan : “Aduatz la Bòna !”.
La Bòna, èra pas la republica dei moussus, dei gròs, dei blancs. Era pas la republiqueta dei prudents. Era la Republica dei paisans, dei travalhadors, onte cadun faturariá son bèn, montariá son afaire, abarririá sei nistons, e si chalariá de la vida que vos es donada, dins la libertat e l’egalitat...
Partigueron, mai França seguissèt pas... Es dins lei carcès de França e lei camps d’Argeria que s’acabèt son viatge.
E dire qu’encuei de paurei totei dison que sian de marrits francès de cridar tanben, en occitan, que volen totjorn la Bòna.
Renat Merle
Decembre de 1851, cendres o recaliu ?
Desempuèi 1997, l’Associacion 1851-2001, qu’ai l’onor de presidar, si bolega per sensibilisar lei collectivitats publicas, leis associacions, lei creators, a la celebracion dau 150e anniversari de la resistencia au còp d’Estat de 1851. Lo resson es grand, especialament dins Var e dins lei Aups de Provença Nauta. Mai aquela capitada es la resulta d’una sensibilisacion mai anciana, de segur. Torni signar encuèi, dins aquest’Aquò d’Aquí novèu, de 2001, l’article que signèri dins lo Aquò d’Aqui, de décembre 1991
Cf. article suprà.
Occitans e Republica
Cronicas setmanieras de setembre de 2002, paja "Mesclum" La Marseillaise
Occitans e Republica 1
Lo mes passat, èriam a Gap, ambe l’amic Felip Martel, convidats per l’estagi de l’Institut d’estudis occitans deis Aups bassas e nautas, per parlar de la resisténcia republicana au còp d’estat de 1851.
I a quauquei jorns, èri a Sant-Africa, dins Aveiron, convidat per l’amic Cofin e l’associacion Cap L’òc, que fan un brave trabalh occitanista, per una vesprada sus lo tèma “Occitans e Republica : la resisténcia republicana de 1851”. Ives Roqueta presentava son roman “Lengadòc rotge”, onte tornan viure leis insurgents de Capestang, dins Erault.
Pròva bèla de l’interès deis occitanistas per son istòria e son rapòrt a la Republica, au passat e mai que mai au present.
Parleriam donc un còp de mai a Sant-Africa d’aquel eveniment escondut per l’istòria oficiala : quora lo president de la Republica, Louis-Napoleon, estranglèt la Republica, lo 2 de decembre de 1851, se Paris siguèt espotit, se França tota acceptèt ò clinèt l’esquina, un trentenau de despartaments prengueron leis armas contra lo còp d’estat. E la grand part d’aquestei despartaments èron de lenga occitana.
Aguesson fach ansin lei despartaments onte se parlava que francés, belèu que seriá estada sauvada la Republica.
Insurreccion “occitanista” ? Non pas, de segur. Aquelei gens dau pòple, que parlavan pas gaire francès, s’enausseron, non pas per aparar la republica conservatriça en plaça, mai dins l’espèra de la Republica democratica e sociala, la Republica dau Pòple. Mai es d’especificitats occitanas qu’explican aquel engatjament republican roge de la grand part de nòstrei despartaments. E d’aquò ne’n tornarem parlar.
Renat MERLE
Occitans e Republica 2
Una leiçon de militantisme
La novetat de la Republica, en 1848, siguèt lo sufragi universau (solament masculin, ailas !). Mai lei campanhards, majoritàris en França, conoissián pas la politica. Lei notables disián que lei Roges eran de chimaires, de partejaires, de feniantas... E aqueu pòple se faguèt colhonar. Votèt per lei notables. Puèi, un còp decebut de la Republica, que l’aclapava d’impòsts, se pensèt de cridar lo metge : votèt per l’òme providenciau, la ratapenada politica que prometèt tot en totei. E lo pòple faguèt de Louis-Napoleon lo promier President d’una Republica dei “Gros”, dei Blancs, e non pas dau pòple.
Maugrat la repression, lei Roges van revirar una situacion que semblava perduda. Son majoritaris tre 1849 dins fòrça campanhas e vilòtas, mai que mai en pais occitan. Viron dins l’autre sens la decepcion. Son esperença d’una societat d’egalitat e de fraternitat s’apiela sus un programa concrèt : garantida de la pichòta proprietat còntra l’usurier, drech a l’instruccion, drech au trabalh, securitat còntra la malautiá e lo vielhum, libertats comunalas. Ansin se nosa l’aliança entre paisans, mestieraus, obriers, pichòts borgès, que Marx ne’n dona a caud una analisi luminosa dins Lei luchas de classas en França, 1848-1850.
Tot aquò capitèt mai que mai en pais occitan qu’aicí lei Roges faguèron pas la leiçon au gents, mai intreron en plen dins la sociabilitat populara tala coma èra, comprés sa lenga, son biais de far festa, son amor dau cant, sa tradicion d’autonomia comunala.
Bessai qu’aquesta entrepressa nos pòt encara faire chifrar, dins la marrida passa que traversam, encuèi.
Renat Merle
(de seguir)
Occitans e Republica 3
Dins lo fube d’estudis engimbrats per l’anniversari de la Resisténcia de 1851, e que vos son prepausats per l’associacion 1851, son bulletin e son siti internet, parlarai encuèi d’un eveniment dei grands, e pas mens escondut, l’accion politica e sociala dei carboniers. A faugut esperar lo trabalh d’un estudiant dau professor Guilhon, d’Azais, H.Breuze, per descubrir aquela pagina dei luchas popularas.
Lei carboniers, obriers-paisans, avián jà una experiénça de la lucha revendicativa. Ansin, aquelei de Bressoira faguèron grèva en julhet de 1850 en solidaritat ambe de collègas sancionats, e tot lo bacin seguèt. En setembre de 1851 venguèt mai la cauma dins tot lo ròdol per sei revendicacions.
Fach que, tre la novèla dau còp d’estat, lei carboniers se torneron metre en grèva, e dins la nuech dau 4 au 5 de decembre, venguts de Peipin, de San Savornin, de Greasca, eca, s’acamperon a quàsi un milier a Bolhadissa. E d’autrei a centenaus a Fuvèu Totei ame çò qu’avián poscut trobar coma armas, e drapèu rotge levat. Espereron lei consignas dei responsables republicans de Marselha, mai, coma o sabetz, èron ja en preson !
De que faire ? Après quauquei jorns d’espèra, èra clar que la partida èra perduda... Mai lo 10 encara, una colona de carboniers marchèt vèrs Sant Zachariá per rejónher lei insurgents varès. Ailàs, lo matin dau 10, la colona varèsa èra chaplada a-z-Aups...
Comencèt lo temps de la repression.
Ansin s’acabèt lo promier moviment, au còp sociau e politica, de la classa obriera naissenta, dins aquèu caire de Bocas dau Ròse onte l’engatjament republican avançat s’es enrasigat, fins ara.
Renat Merle
Insurgents
Bulletin IEO 2003 Congrès Montélimar
Dins la gelada de decembre 1851, quora escanèt la Republica lo President que deviá l’aparar, dei doas ribas de Ròse, Ardecha e Droma mai que mai, a miliers s’enausseron darrièr lo drapèu rotge, paisans, mestieraus, regents d’escòla e metges de campanha.
Parlavan pas gaire francès aquelei gents, e la grand part parlava pas ren que l’occitan. Parier per sei fraires insurgents de Provença, Lengadoc o Gasconha... Pròba bèla que la Republica es de pertot onte i a de republicans, quala que siá sa lenga. Aguesson fach ansin, autre part, aquelei que parlavan que francès, bessai que la Republica seriá estada sauvada...
La Republica qu’aparavan èra pas la republica en plaça, la republica conservatriça dau Partit de l’Òrdre. Volián “la Bòna”, “la Santa”, la Republica dau Pòple, democratica e sociala coma disián : aquela que, dins un liame de fraternitat, donariá a cadun lo drech de viure de son trabalh, lo drech a l’educacion, la securitat contra la malautiá e lo vielhum.
Sigueron chaplats a Crest, embarrats, deportats, e encara, per d’annadas e d’annadas, umiliats e secutats. E tot es estat fach per escafar sa memòria.
Pasmens, en 2003, seis espers mancan pas d’estre mai que mai actuaus...
Renat Merle


text:
Sant Saturnin (Cantal)
Sant Saturnin (oficialament en francés Saint-Saturnin) es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom es atestat en latin, S. Saturninus, en 1185. Sant Saturnin es una fòrma sabenta (la fòrma occitana regulara es Sant / Sent Sarnin). Sant Sarnin es un avesque de Tolosa (lo prumèir ?), martirizat en 257.[1],[2]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Davant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton d'Alancha; es ara del canton de Murat
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 591, a St-Cernin
- ↑ https://nominis.cef.fr/contenus/saint/9431/Saint-Sernin.html


text:
Republica de Còngo
La Republica de Còngo o correntament lo Còngo de Brazzaville es un Estat d'Africa Centrala. Confronta a l'oèst Gabon, al nòrd Cameron e la Republica Centreafricana, a l'èst e al sud la Republica Democratica de Còngo e al sud-oèst l'enclavament angolés de Cabinda e lo golf de Guinèa. La capitala n'es Brazzaville, seguida en importància pel pòrt maritim de Pointe-Noire.
Una granda part del país es formada pel bacin del riu Còngo e son afluent Obangui, que fan la frontièra amb la Republica Democratica de Còngo.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
L'istòria dei reiaumes situats au nòrd dau fluvi Còngo avans lo sègle XV e l'arribada dei Portugués es mau coneguda en causa de l'abséncia de documents escrichs. Après la descubèrta de la region per leis Europèus, tres reaiumes i tenguèron un ròtle important :
- lo Reiaume de Còngo, situat au sud dau fluvi, èra la principala poissança regionala a l'arribada dei Portugués. Aguent rapidament adoptat lo catolicisme, s'alièt ambé Portugau au començament dau sègle XVI. A son apogèu, son influéncia s'estendiá sus la partida occidentala dau Bacin de Còngo. Pasmens, sei sobeirans assaièron de s'opausar au comèrci negrier dins lo corrent deis annadas 1520. Aquò entraïnèt una viva reaccion portuguesa que destabilizèt lo reiaume. En 1571, Còngo podiá plus s'opausar ai Portugués après una tiera d'invasions estrangieras. Puei, en 1665, de colons portugués ocupèron sei regions minieras, çò que lo privèt de sei ressorsas.
- au nòrd dau Pool Malebo, lo Reiaume Teke dominava lei rets esclavagistas lòng dau fluvi. Aquò li donèt una gròssa importància comerciala e Portugau l'utilizèron mai d'un còp per afeblir lo Reiaume de Còngo. Au sègle XIX, la venda d'evòri remplacèt pauc a pauc aquela deis esclaus.
- lòng dau litorau, lo Reiaume de Loango participèt activament au comèrci negrier. Aquò li permetèt d'obtenir pauc a pauc lei ressorsas per desvolopar lei regions interioras e conquistar de regions productritz de produchs d'exportacion (evòri, coire... etc.). Pasmens, aquò favorizèt l'emergéncia de clans marchands poderós e reduguèt l'autoritat dau poder centrau.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La conquista francesa[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1870, leis Europèus, especialament lei Francés e lei Bèlgas, s'interessèron a la region dei bòcas de Còngo. Dos explorators dominèron aqueu periòde : Henry Morton Stanley que trabalhava per lo rèi Leopold II (1865-1909) e Pierre Savorgnan de Brazza, oficier de l'armada francesa. Entre 1875 e 1880, lei dos òmes menèron d'expedicions dins la vau bassa dau fluvi e i signèron d'acòrds ambé lei caps tradicionaus.
En 1882, Brazza obtenguèt un succès important ambé la signatura d'un tractat ambé lo Reiaume Teke. Aquò suscitèt de tensions ambé Belgica mai permetèt d'establir un partiment de facto car lei Bèlgas laissèron la riba drecha de Còngo ai Francés e concentrèron seis esfòrç sus la riba senèstra. Brazza, vengut comissari de la republica, poguèt alora aisament renfòrçar la preséncia francesa entre l'ocean e lo fluvi (fondacion de Brazzaville, cession dau litorau per Loango) entre 1883 e 1885.
Après 1886, lei Francés contunièron d'estendre sa dominacion vèrs lo nòrd lòng de la riba drecha de Còngo. Fondèron Bangui en 1889. En 1894, dos tractats permetèron de fixar lei limits entre lei territòris francés, bèlgas e alemands. Puei, entre 1896 e 1900, lei darrierei resisténcias militaras foguèron eliminadas.
L'esplecha coloniala dau territòri[modificar | modificar la font]
Reconegut colonia en 1886, lo Còngo Francés patiguèt una colonizacion dura basada sus l'esplechada dei ressorsas localas. D'efèct, en despiech de l'oposicion de Pierre Savorgnan de Brazza, mai d'una companhiá obtenguèt de concessions importantas per desvolopar la produccion de cauchó e utilizar lei populacions indigènas coma man d'òbra. Fòrça limitada, l'administracion coloniala se preocupèt gaire de contraròtlar leis activitats d'aquelei companhiás e leis abús se multipliquèron (trabalh fòrçat, pilhatges... etc.). En 1905, Brazza obtenguèt d'enquistar sus la situacion mai aquò cambièt ren e de revòutas aguèron luòc dins lo corrent deis annadas 1910.
En 1910, la creacion de l'Africa Eqüatoriala Francesa (AEF) permetèt d'annular (ò de tornar negociar) lei concessions a l'origina deis insureccions indigènas mai París contunièt de negligir la region. De mai, lei quauquei projèctes de desvolopament portats per l'administracion utilizèron tanben largament lo trabalh fòrçat. En particular, foguèt lo cas durant la construccion dau camin de fèrre entre Brazzaville e Pointe-Noire (20 000 mòrts entre 1921 e 1934). Lo maucontentament de la populacion locala s'agravèt donc. André Matswa, fondator d'una religion sincretista dicha « matswanisme », ne foguèt la personalitat principala. Arrestat en 1930 e condamnat a mòrt en 1941, foguèt a l'origina de grèvas e de manifestacions violentas de 1926 a 1942.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, l'AEF jonhèt rapidament lo camp dau generau de Gaulle. Pasmens, aquò melhorèt pas la situacion de la populacion indigèna que son esplecha contunièt per sostenir l'esfòrç de guèrra còntra l'Alemanha Nazia.
Lo procès d'independéncia[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo Còngo Francés conoguèt una evolucion similara au rèsta dei colonias francesas d'Africa. Divèrsei lèis successivas li donèron mai d'autonòmia e lo país venguèt una republica autonòma au sen de l'Union Francesa en 1958. Una vida politica locala se formèt a l'entorn de Jean-Félix Tchicaya, sostengut per lei Vili, de Jacques Opangault, sostengut per lei populacions dau nòrd e de l'abat Fulbert Youlou, popular dins lei regions centralas.
Vengut premier cònsol de Brazzaville, Youlou venguèt cap dau govèrn provisòri en 1958 dins un contèxte de tensions. En genier de 1959, de combats opausèron sei partisans a aquelei de Jacques Opangault. L'armada francesa intervenguèt dins la capitala per empachar una guèrra civila mai abandonèt rapidament lo país dins l'encastre dau procès de fragmentacion de l'empèri coloniau francés. Ansin, la Republica de Còngo venguèt independenta lo 15 d'aost de 1960.
La Republica de Còngo independenta[modificar | modificar la font]
La Republica Populara[modificar | modificar la font]
En 1959-1960, de negociacions entre Fulbert Youlou e Jacques Opangault permetèron ai dos òmes de trobar un acòrd d'aliança. Lo premier foguèt elegit a la presidéncia e lo segond intrèt au govèrn. Youlou adoptèt una politica liberala que maucontentèt rapidament la populacion. L'ostilitat populara foguèt agravada per la corrupcion dau govèrn. En 1963, lo projècte d'instaurar un regime de partit unic se turtèt a l'ostilitat de la populacion e de manifestacions e de grèvas duras entraïnèron la demission de Fulbert Youlou.
Un Kòngo, Alphonse Massamba-Débat, lo remplacèt coma president. Ambé son Premier Ministre Pascal Lissouba, donèt una orientacion marxista au país mai son regime foguèt rapidament afeblit per de tensions etnics (ostilitat deis abitants dau Pool) e politics (oposicion entre socialistas « moderats » e socialistas « scientifics »). De mai, la violéncia de sei partisans aguèt d'efècts fòrça negatius sus sa popularitat. Ansin, en despiech d'una politica economica relativament eficaças (desvolopament de l'industria, corrupcion febla...), foguèt reversat en 1968 per lo capitani Marien Ngouabi reversèt lo regime en 1968.
Lei caps novèus dau país renforcèron l'orientacion socialista dau país e Còngo venguèt una republica populara en 1970. Pasmens, Ngouabi, assassinat en 1977, mau capitèt d'amaisar lei tensions etnicas per construrre una societat socialista. Au contrari, son regime, dominat per de militars originaris dei regions septentrionalas, organizèt pauc a pauc de milícias popularas per se protegir còntra seis adversaris. Après la disparicion de Ngouabi, lo coronèu Denis Sassou Nguesso prenguèt lo poder[1].
Gràcias a una aumentacion dei prètz de petròli e a la descubèrta de jaciments novèus, la premiera mitat deis annadas 1980 foguèt marcada per una prosperitat economica certana. Pasmens, la demenicion dei cors a partir de 1984 entraïnèt de problemas financiers grèus e d'esmogudas se debanèron dins la capitala en 1985. Sassou Nguesso cambièt l'orientacion dau regime e comencèt de liberalizar l'economia.
La crisi deis annadas 1990[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra Freja, Denis Sassou Nguesso deguèt acceptar lo restabliment dau multipartisme e l'adopcion d'una constitucion novèla en 1991. Un an pus tard, perdiguèt leis eleccions còntra Pascal Lissouba. Pasmens, lei tensions e alianças etnicas e politicas bloquèron rapidament lo foncionament normau deis institucions. Tres camps se formèron a cha pauc :
- dins lo nòrd, lei Mbochi e sei milícias « Còbras » sostenguèron Sassou Nguesso.
- entre lo Pool e l'ocean, lo « Nibolek » que gropava lei partisans de Pascal Lissouba.
- dins la region de Brazzaville, lei « Ninjas » de Bernard Kolebas qu'èra arribat segond a l'eleccion presidenciala.
En 1993, lei resultats deis eleccions foguèron contestats e de combats opausèron lo lo « Nibolek » a de partisans de Bernard Kolebas. Aquò marquèt lo començament d'una guèrra civila saunosa e complèxa que durèt fins a 1999. La premiera fasa durèt de junh de 1993 a genier de 1994 e se debanèt principalament a Brazzaville. S'acabèt per un arbitratge internacionau que donèt la victòria electorala au president Lissouba. Pasmens, lei dos autrei camps gardèron sei posicions e seis armas.
En 1997, la fin dau mandat de Pascal Lissouba entraïnèt una represa dei combats per sa succession. Lei « Còbras », sostenguts per una partida de l'armada regulara, s'opausèron au « Nibolek » e ai « Ninjas ». Gràcias au sostèn de fòrças angolesas e chadianas, Denis Sassou Nguesso capitèt de prendre lo contraròtle de la capitala. Pasmens, en 1998, seis adversaris capitèron de menaçar Brazzaville e l'intervencion d'Angòla foguèt tornarmai necessària per mantenir lei « Còbras » en Brazzaville. Puei, lei combats contunièron dins lo sud dau país fins a la signatura d'una alta-au-fuòc generala en 1999.
La Republica de Còngo dempuei 1999[modificar | modificar la font]
Venceire de la guèrra civila, Denis Sassou Nguesso dirigís totjorn lo país e foguèt tornat elegir president a l'eissida d'escrutinh fraudulós en 2002, en 2009 e en 2016. Doas constitucions novèlas, adoptadas en 2002 e en 2015, li donan de poders fòrça importants. Pasmens, gràcias au mantenement de cors petroliers relativament important e au sostèn dei balhaires de fons internacionaus, la Republica de Còngo conoís dempuei la fin de la guèrra civila un redreiçament de son economia e una estabilizacion de sa situacion interiora. Ansin, Sassou Nguesso mena una politica destinada a contentar leis institucions internacionalas que finançan una partida non negligibla de la reconstruccion dau país. Per exemple, en 2005, amnistièt Pascal Lissouba e autorizèt lo retorn de Bernard Kolebas (que moriguèt en 2009). Puei, entre 2006 e 2008, capitèt de neutralizar lei darriers movements rebèls importants (desarmament, integracion dins l'armada, transformacion dei guerilhas en partits politics...).


text:
Morencs
Morencs qu'ei ua comuna bearnesa deu bacin de Lac. Qu'ei compausada d'un petit borg vielh e d'ua vila navèra de granas tors bastidas dens las annadas cinquanta, seishanta e setanta.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Nicolau Rei Bèthvéder, lexicografe e escrivan, qu'ei vadut a Morencs en 1970.


text:
28/02/2015
Febrièr de 2015
• Vergonha als calucs de Dius qu'an fach cremar viu un militari jordanian engabiat en Siria.
• Vergonha a la mòrt de Kayla Mueller, umanitària americana, en Siria.
• Vergonha als calucs de Dius qu'an assajat de far un chaple a Copenhague dins una conferéncia sus la libertat d'expression e davant una sinagòga (3 mòrts).
• Vergonha als calucs de Dius qu'an decapitat, al còp, 21 crestians còptes egipcians en Libia.
• Vergonha als calucs de Dius que se'n prenon ara a las glèisas, als libres de las bibliotècas e a las òbras assirianas e ellenistas dins los musèus.
• Vergonha a l'assassinat de Boris Nemtsov a Moscou, principal opausaire a Poutine.
• Vergonha a la mòrt qu'a pres Corinne Le Poulain, Roger Hanin, Talus Taylor e Pascal Brunner.
27/02/2015
26/02/2015
Riss lo coratjós
Après l’emplastre del 7 de genièr, podèm saludar lo coratge del dessenhaire Riss, nhafrat dins l’ataca, que prenguèt la seguida de Charb coma cap-redactor del jornal satiric Charlie Hebdo (pas ni mai ni mens que de Guignols de l’info sus papièr, los articles de fons en mai) e que prenguèt doncas tanben la seguida de Charb sus la tièira del monde a davalar dels calucs de Dius. Vaquí la revirada d’un estrach de son editorial del 25 de febrièr.
« Bèl briu ai cresegut que çò pièger que podiá arribar a un dessenhaire de premsa èra la preson. Coma la que conesquèron Daumier o Philipon jol regne de la pera vièlha Louis-Philippe. [Per nautres], i aviá pas a avure paur de res que, sus nòstres caps, planava l’àngel benvolent de nòstr’art : la sacrosanta libertat d’expression. Esperàvem rire e far rire amb quauques dessenhs. Mas (…) una question veniá a l’esperit : caricaturar, dessenhar, fin finala, a de qué servís ? Après tot, un dessenh, aquò’s pas qu’un dessenh. Un pichon afar barbolhat qu’assaja d’amusar tot en esperant far un pauc soscar. Rire e far soscar, vaquí lo dessenh ideal ! Plaser de susprene lo legeire per un punt de vista original. (…) Es benlèu aquò que susportavan pas los assassins del 7 de genièr. Aquelses an vertadièirament pas jamai res gausat. Se son daissats embarrar dins lo confòrt d’una religion qu’a ja totas las responsas e dispensa de soscar e de dobtar. Que lo dobte es lo pièger enemic de tota religion. Cal pas dobtar quand òm decidís de dintrar dins una redaccion per i tuar tot lo monde. Los dessenhaires e los redactors de Charlie, elses, passan lor temps a dobtar. (…) Wolinski se pausava la question après l’incendi del jornal en 2011. “Sèm pas anats tròp luènh ?” Un òme onèste sol se pausa aquela mena de question. Un assassin, pas jamai. (…) Vaquí per de qué un dessenhaire vendrà pas jamai un tuaire e per de qué es malonèst de metre sul meteis plan las pretendudas “provocacions” dels dessenhaires amb la voléncia dels tuaires en proclamant : “L’an plan cercat.”
Mas, per dobtar, avèm besonh dels autres, de totes los que pensan pas coma vautres. (…) Dins qunte triste monde devián viure los assassins del 7 de genièr… Un monde unifòrme ont lo quite cap que despassa es descapitat, ont la quita votz discordanta es entalhada. (…) Paures bogres qu’an fotut en l’èrt la vida dels autres per oblidar d’avure gastada la lor. Coma Luz l’escriviá a la una de Charlie, gaireben lor perdonariam d’èsser talament lo pauc qu’èran.
Malgrat l’ondada d’encoratjaments e de sostens, l’òm es pasmens en drech de se demandar qual a vertadièirament lo coratge de menar lo combat. Que, francament, qual a enveja de se batre pel renèc [que la lei francesa permet dempièi 1791], qual a enveja de desfisar lo religiós, s’aquò’s per acabar protegit per dètz policièrs 24 oras sus 24 ? Degús ! Tot lo monde a sostengut Charlie (…) mas quantes gausaràn dessenhar e publicar un dessenh renegaire ? Talament pauc. La fola sosten Charlie coma sostendriá lo brau dins l’arena. Que, qual sap, un jorn benlèu Charlie morirà, cançat per las banderilhas, jols aplaudiments admiratius de la fola.
E vaquí qu’al moment que Charlie s’aprèsta a reviscolar, un atemptat arriba a Copenhague. Mens de mòrts mas los meteisses objectius : far calar los que creson a la libertat d’expression e exterminar los Josius. De qu’auràn coma explicacions per amenudar la responsabilitat dels tuaires antisemistas los qu’assajan de trobar de rasons, per dire pas d’excusas, als tuaires en acusant los dessenhaires de “gitar d’òli sul fuòc” ? Que los Josius victimas a l’Hyper Cacher o a Copenhague an pas dessenhadas de caricaturas de Mahomet. (…)
Las atacas de París e de Copenhague son, çò primièr, d’atacas contra una concepcion modèrna dels rapòrts entre las personas, contra la pluralitat de las idèias e dels òmes. Pendent de sègles, las religions an contestadas amb violéncia aquelas valors. L’epòca modèrna semblava avure menada a la rason aquelas religions retrogradas e lor pretencion egemonica suls òmes e los esperits. Las atacas de París e Copenhague fan la pròva que caldrà encara de temps e de sang per que totas las religions accèpten fin finala aquel encastre democratic que se mercandeja pas. »
22/02/2015
20/02/2015
19/02/2015
13/02/2015
Inscription à : Articles (Atom)


text:
Dissabte variable, dimenge iuernau
Vents moderadi damb quauques bohades fòrtes e fòrça fòrtes de direccion noroest en còtes nautes.
Temperatures heiredes (-2°/0° en hons de val) (-11°/-7° en còta 2000).
Eth dimenge serà embromat; nheuades en totes es còtes entre fèbles e moderades, pendent eth maitin e prumères ores dera tarde. Ath ser refermaràn es nheuades que seràn fòrça intenses pendent era net en tot pujar era còta cap as 800m. Acumulacions de 35 a 45 cm en còtes nautes. Vents de compausant noroest tamb quauques seguides fòrtes.
Temperatures heiredes mès en leugèr ascens ara fin dera jornada (-2°/2°).
Eth deluns seguiram damb nivolositat abondiua e precipitacions fòrça intenses pendent era maitiada e prumères ores deth maitin; còta de nhèu ath torn des 1000 m. Pera tarde amendrirà era intensitat des nheuades e era còta descenerà cap as 500 m. Acumulacions que poderien superar es 50 centimètres en còta 2000.
En tot eth periòde se poderie acumular mès de 1 mètre en Baqueira 2500.
Vos deisham damb ua fòto actuau de Vielha
Atenti a següents bulletins!


text:
De còps que i a, quand tòrni del trabalh tard, aluqui pas l'ordenador en me dire "ò, mèrda, l'alucaràs deman". E l'autre ser, anavi anar legir directament sens passar per la casa ordenador ; mas un quiconet me diguèt "ba, aluca". Aviái un e-mail del Corrector que me disiá "Soi al Clapàs, telefona-me". "Ra, la puta!" que me diguèri, que, quauques jorns abans, m'aviá mandat un e-mail sens tièras de sinonims, sens règlas de gramatica d'aplicar, non, non, me disiá que deviá venir pel Clapàs e que se poiriam rescontrar. Non, non, que respondèri — es que soi una timidassa megamodèl. En mai d'aquò, imaginatz-vos: lo tipe que me corregís las fautas e que li disi de longa que m'emmèrda ; a non, non, non, not possible, lo pòdi pas rescontrar. E de qué li diriái, è? Perque charrar per internet, aquò, o sabi faire, e mai tròp, mas aprèp, charrar dins la vida vidanta, e ben es quicòm mai!
Li mandi un SMS genre "fins a quora siás per aquí?". E coma sap pas mandar d'SMS aquel endecat del det gròs, me telefona "Dona-me ton adreiça, arribi".
è? qué? ieu? ara?
Lo menèri a la plaja perque es un endrech agradiu e, subretot, me podiái escapar quand voliái, genre "bon-ben-super-ciao!" que soi una sauvatja megamodel.
Aguèri pas brica enveja de m'escapar, aguèri pas besonh de parlar perque loCorrector faguèt la convèrsa e finala, passèri un moment plan agradiu a l'escotar, a rire e a me trufar d'el perque dins la vida vertadièra, es coma dins la vida virtuala, es pas brica susceptible, lo tipe.
Una suspresa que me botèt de bona umor pendent tres jorns.
Grandmercés Sénher Corrector! :)
(e o veses, ai pas dich de conariás!)


text:
Ambe l’arribada de la novèla municipalitat d’esquèrra a Tolosa aviam pensat que l’occitan èra considerat melhor ; las subvencions an aumentat, vertat, e una cargada de mission es estada nommada a mièg temps (èra estat dicha de plen temps, e Pierre Cohen aviá confirmat lo fait del plen temps dins una reünion publica) ; uèi sabèm qu’es una faciada, un biais de subvencionar un tròç de la populacion per crear clients electorals ; zo sabèm perqué l’occitan es pas près al seriós, pas emplegat al nivèl que cal, non pas coma una riquessa de la vila, nimai coma una diversitat lingüistica, mas la volèm realament coma lenga istorica, parlada e demandada (enquèsta del CR en pròva) per la populacion democrata de la vila, e per mantunas personas que son ni extremistas d’esquèrra, ni extremistas de dreita, es de dire ges associablas al nacional-expansionisme francés, al jacobinisme bonapartisme francés.
La manifestacion de Tolosa del 31 de març de 2012 es estada ajudada non pas per l’occitan, mas simplament coma un acte de patriotisme politic, de clientèla que cal potingar. E l’IEO local e federal, e l’organizacion multipolària, o podián gaire remarcar e comunicar, vist que son tenguts per las subvencions publicas. Dins lo debat de diluns passat la manifestacion e l’ajuda a-n aquestas son estats mantunes còps sortits del gabinet per donar un punt positiu a l’accion actuala e la tenguda de las promessas electoralas municipalas.
L’equipa en plaça a installat elegits/idas en carga de la cultura occitana e fan de tal biais de subvencionar lo coorporatisme costumièrs del vòt d’esquèrra, a miníma per far calar lo grope del «lòbi occitanista» abans cada eleccion, sobretot lo primièr torn : los intermitents de l’espectacle e lo sistèma professoral son concernits, e alara nos presentan aiçò coma la politica per l’occitan en convidacion-convocacion (que los militants occitanistas devon distribuar per èstre informat de la linha politica, cap distribucion fòra lo mitan «estrait occitan-ista» es previst per l’administracion, donc cap volontat de debat) dins la «maison de la divesrité» per nos explicar que siam pas sols a demandar subvencions, la leiçon politica (la leiçon coma nente a l’escòla) e donc que cal frenar las demandas (coma se èran sobredimensionadas !). E quora volèm distribuar un document municipal sobre l’occitan, se nos remarca, sul pic, que lo nombre es limitat e que cal justament limitar sa diffusion, mas aiçò se dís pas en reünion ; se dís pas tanpauc en reünion que la cargada de mission a un ròtle frenat ambe la pus granda enèrgia pel seu director de servici de l’administracion ; es de se demandar qui comanda a Tolosa, quora avèm representant, l’administracion frena la loras activitats politicas que deurián cambiar e rendre visible las decisions politicas de campanha electorala. Parlarai pas de l’afar de la signaletica bilingüa qu’a desaparegut per Alsàcia-Lorrena, e qu’èra astrosament e grandament organizada per una decision politica e una entrepresa parisenca de comunicacion…
Los intermitents que se vòlon donaires de leiçons sul tèma de la dubertura d’esperit, en sotalinhar que los occitanistas serián pas duberts (pel mens), deuriá aver al mens lo geniós poetic en mens, e saber qu’existísson ambe l’ajuda de subvencions e non pas gràcia al public (perqué la promocion es mal faita, e las prepausicions musicalas pauc adaptadas a las demandas actualas), e que per etica e morala deurián, al mens, èstre mai coërents, e silencioses sul tèma de la dubertura d’esperit ; Fèlix Castan l’èra al mens, seguísson pas brica lo meteis camin ; lo lecatge de cauçuras es pas una accion sonòra de grand nivèl per un Nissart.
Per çò que concernís lo sistèma professoral, se podrà remarcar qu’efectivament i a una demanda dels professors e de las professoras per dintrar los amusaments musicals dins la sensibilizacion, e ajudar aital l’administracion de listar aiçò coma un grand eveniment per l’ensenhament de l’occitan «generalizat» e aital sortir a l’Assemblée dicha Nationale per s’adobar de las criticas al pus naut nivèl, o per parlar a l’UNESCO sul tèma) ; mas cal remarcar que l’imposicion del francés coma lenga unica, en ostracizar l’occitan, se faguèt pas d’aquesta manièra docetona, mas puslèu per la fòrça republicana, usardiana, ambe de l’autoritat politica nacionalista francesa d’un certan Jules Ferry, criticat per un Joan Jaurès çaquelà (mas pauc entendut vist que sos discorses en occitan son oblidats de totes/as quitament del jornal que i escriviá dedins, oquitament la seuna universitat tolzana que i èra professor) ; e quora escrivi aquò vòl pas dire que soi d’accòrd d’imposar aiçò de la lenga occitana a Tolosa d’aquel biais, per l’occitan ; lo modèl francés per la lenga occitana es pas lo modèl que cal ; mas simplament lo sistèma professoral francés de uèi a una memòria un pauc corteta, quora sap quitament pas çò que se debana a 150 mètres de las loras escòlas en matièra d’ensenhament de la lenga occitana ; fau referéncia un encontre electoral ambe Mme Lafforgues e una ensenhanta de l’escòla de Bonhoure pendent una campanha electorala passada ; Cal plan saber qu’en general los occitanistas an pas mestièr de musicians especialistas (que fosquèsson de Niça o pas) en lecatge de cauçuras per sortir e èstre presents dins lo quartièr …
Mas quora s’explica als elegits que, pauc de causas seriosas de far per esclarir aquestes punts flacs de lor politica, s’es plaçat sul pic dins lo camp extremista, pel representat non pas de la populacion que l’a elegit, mas del representant del camp de la pensada del Front de Gauche, o del socialisme «democrata» ; e per «morala», per «cosmopolitisme», t’enbárran sistematicament dins lo camp de estequit d’esperit, de la fauta de dubertura d’esperit (la critica es ges acceptada, perqué es l’autoritat politica qu’es mesa al mal). La municipalitat de Tolosa es completament d’accòrd ambe los extremistas que faguèron aiçò :
Avèm pas agut un sol article dins La Dépêche du Midi per explicar lo regret municipal, nimai un article dins los jornals oficials de la vila (es un pauc coma la fòto de la pancarda CONVIVÈNCIA al moment de l’atemptat de Mohammed Merah, la pancarda es inexistenta pel Grand Tolosa que comunica e nimai per Tolosa, alara que tota la premsa int’ernacionala e quitament la DDM l’a represa) ; avèm es espèr de saber quina actitud politica prendràn per reglar l’afar, pas un sol det s’es levat per signalar aiçò ; e çaquelà la redaccion de La Dépêche du Midi es pron aluzerpida per criticar sistematicament una politica de preséncia de l’occitan o del francés parlat aquí o ailà… Sèm donc sense cap reaccion politica del cònsol màger al sicut. Es mai aluzerpit pel rugbí, espòrt grandament occitan (vertat), que per l’occitan e las deterioracions que dèu suportar, coma la dignitat de la vila tanben supòrta.
S’espèra encara un tram en occitan a Blanhac, alara qu’èra dich coma una promessa de campanha, coma la ligason tram per l’aeropòrt. Las associacions occitanistas se cálan perqué recebon subvencions, e que cal non pas las perdre, vist los risques de desaparicion de l’occitan dins la vila, car es clar l’occitan es una lenga viva en dangièr ; lo clientelisme fonciona de bon, e justament es la bona pròva que l’occitan es pas acceptat per la municipalitat actuala de Tolosa, malgrat los polits discorses de faciada, benlèu que coma pel rugbí Pierre Cohen deuriá aquò prendre en man, directament.
La deterioracion dels panèus aqueles auriá demandat una reaccion politica clara ; l’esperèm dempuèi … la data de negratge dels panèus, es impossible de saber lo moment, cap servici municipal o aviá remarcat, cap vesin dels panèus quora n’i a (enquèsta faita) ; aqueles panèus son çaquelà a l’entrada de la ciutat mondina, aquelas dintradas son de las mai frequentadas de la vila, sense cap de dobte. Se trapa que las ai jamai vistas car me desplaçi sonque en tren-velo, car soi ecologista, e apliqui a me çò que pensi de l’existéncia de veïculs automòbils ; esperavi aiçò dels elegits d’esquèrra de Tolosa.
Esperavi un jorn qu’aquesta municipalitat de l’esquèrra francesa fasquèsse parier per l’occitan, que los polits discorses fosquèssen aplicar dins una usança a gratís* de la lenga (* o quasiment, mas quitament aiçò d’a gratís e non coorporatista, es negat per l’equipa en plaça).
E quora escrivi aiçò, sabi que serai, coma zo fasiá l’inquisicion, ostracizat per tot debat o supausat debat dins la vila (los catars an degut fugir d’Occitània franquesida), mas gausi dire, gausi parlar, gausi acabar ambe l’omertà politica d’esquèrra ; l’autoritat de la vila de Pierre Cohen es mesa al mal per mantunes extremistas d’esquèrra o de dreita, e las decisions aficadas per un public occitanista son dins la realitat maltracada per extremistas de sa majoritat ajudats per extremistas defòra sa majoritat e de dreita extrèma, d’un «oustal» que non agrada. Val melhor manifestar dabans la pòrta de l’«Oustal» dels identitaris per aver de sonalhas politicas, que non pas far respectar l’autoritat de la vila, e donc sa signaletica oficiala en lenga occitana.
Se cal recordar que quora lo prefecte regional faguèt una remarca sobre l’installacion isolada dels panèus TOLOSA (justament a la seguida d’un accòrd administratiu de Montpelhièr e en seguida de l’afar de Vilanèva de Magalona), gràcia o encausa d’un article dins La Dépêche Du Midi (que se donava aital d’èstre dins lo camp dels extremistas que pintúrlan en nègre), sul pic lo sistèma politic en plaça per l’autoritat municipala, a reagit. Per aquestes panèus negrits, esperèm las reaccions dempuèi mai de 1, 2, 3, 4, 5, 6 meses (pel mens), e un article dins La Dépêche…
I a mantunes autres punts de l’accion municipala que son de remarcar e plaçar dins lo camp de la fauta d’autoritat politica (levat pel rugbí, çaquelà, car la clientèla es gròssa), mas l’occitan es simplament un rebat aisit de veire. Tolosa es pas lo politic que governa, mas l’administracion municipala, e aparentament en mai de 4 annadas, la majoritat actuala a pas encara trapar lo biais de far passar la seuna autoritat dins los servicis ; e l’administracion de Tolosa es nacionalista francesa perqué fauta d’autoritat pels elegits de l’esquèrra, per mantunes (non pas totes cal èstre rigoroses), e perqué los elegits d’esquèrra concernits son d’accòrd ambe lo biais de netejament lingüistic que l’administracion pòrta dedins lo seu còr inquisidor, e facicitat per l’Estat jacobin.
E coma sèm democratas farèm pas viradas de nuèit per pintrar los panèus en lenga imperialista francesa, cresèm a l’autoritat politica, cresèm que los elegits pòdon èstre per tota la populacion coma l’occitan dèu èstre per tota la populacion e non pas per un grope de militants tant polits que fosquèssen, pensam que l’occitan es pas una diversitat de la vila, mas comptarèm lo nombre de jorns per cambiar aiçò, e ne farèm lo cas per las eleccions municipalas venentas.
-°-
Publicat mantunes jorns abans, debuta de junh, segur abans la legida del bilhet aquel, dins La Setmana, informat per un abonat (inconegut – soi pas abonat)….


text:
Méhoncourt
Méhoncourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia franque.
- Lo abbaye Santa-Trinité de Belchamp (chanoines regulars) anteriora a Modèl:La s, i aguèt saquejat per las Bourguignons l'an 1476 e dévastée per las huguenots l'an 1587, reconstruite a Modèl:La s, i aguèt desmantellat a la Revolucion.
- Présence franque.
- L'abbaye Sainte-Trinité de Belchamp (chanoines réguliers) antérieure au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, fut pillée par les Bourguignons en 1476 et dévastée par les huguenots en 1587, reconstruite au Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, elle fut démantelée à la Révolution.


text:
Titan (mitologia)
Dins la mitologia grèga, los Titans (en grèc ancian Tιtάv e Tιtᾶveς al plurial - a femenin Tιtavίς e Tιtavίδeς respectivament) son las divinitas primordialas gigantas que precedèron los dieus de l'Olimp. Èran filhs d'Oran e de Gaïa.
Basats sul Mont Otrís[1], los Titans mai celèbres inclusisson los dotze primièrs enfants de la Gaïa primordiala (Tèrra Maire) e Oran (Cèl Paire). Èran de divinitats gigantas d'una fòrça incredibla, que regnavan pendent lo legendari Edat d'aur, e tanben compausèron lo primièr panteon de las divinitats grègas.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Precision del tèrme
- 3 Lo règne dels Titans
- 4 Lors descendéncias
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Annèxes
Etimologia[modificar | modificar la font]
Per Daniel E. Gershenson, l'etimologia del nom Titan es benlèu « aquel qu'abita dins los cèl ». Le meteis nom seriá a l'originia del mot « Satan » en ebrieu[2].
Precision del tèrme[modificar | modificar la font]
Los Titans — Titanidas al femenin — son los enfants d'Orans e de Gaïa, e mai generalament la primièra generacion divina (pasmens s'existís pas de traça d'un cult que lor foguèt rendut).
Segon La Teogonia d’Esiòde, son sièis fraires e sièis sòrres: « dels embraçaments del Cèl (Oran), enfanta Ocean dels remolins prigonds, - Koios, Crios, Eparion, Japèt - Teïa, Rèa, Tèmis e Mnemosina - Febèa, couronada d'aur, e l'aimabla Tèt. Lo mai jove après eles ven al mons Cronos »[3]. Per resumir, per Esiòde existisson sèis Titans e sièis Titanidas: Ocean, Koios, Crios, Eparion, Japèt e Cronos, puèi Tèia, Rèa, Tèmis, Mnemosina, Febèa e Tètis.
Mas lo nombre de Titans varia segon las tradicions. Per exemple, Apollodòr dins sa Bibliotèca apond una setena Titanida Dionèa:
« Aguèt enseguida d'autres fillhs, nomenats Titans, de saupre, l'Ocean, Ceús, Iperion, Crios, Japèt, e Saturn, lo darrièr de totes; e de filhas, nomandas les Titanidas, que foguèron Tètis, Rèa, Tèmis, Mnemosina, Febèa, Dionèa e Tia »
Los ciclòps dichs, del « còr violent » : Brontes, Steropes e Argues, e tanben los Ecatonquires: Cottos, Gies e Briarèu, totes filhs d'Oran e de Gaïa, son pas considerats coma de Titans.
Lo règne dels Titans[modificar | modificar la font]
Lo capvirament d'Oran[modificar | modificar la font]
Premièr mèstre del mond, considerant sa progenitura coma monstruosa e crentant per sa courona, Oran manda los Ecatonquires e los Ciclòps dins lo Tartar, la region mai bassa dels Infèrns grècs.
Segon una primièra version, volgava s’unir a Gaïa encara un còp mas fin finala, damorant en ela, empachèt sos nòus enfants, los Titans, de sortir del ventre de lor maire.
Furiosa, Gaïa incita los Titans a capvirar Oran, mas sol Cronos (lo mai jove) reagís. Copa lo pènis de son paire amb un volam que Gaïa aviá fabregada dins son ventre. Oran se desliga alara de Gaïa, e son sèxe cai dins la mar. D'aquí nasquèt Afrodita e las gotas de sang faguèron naícer las Erinias, los Gigants e las Meliadas (tipe de Nimfas)
Segon una segonda version, Gaïa se seriá plangut près de son filh Cronos dels maltractaments d'Oran; Cronos, per venjar sa maire, auriá esperat que son paire venga se jaire al costat de sa femna per l'emascular.
Que que siá, per combatre Oran, Cronos libèra sos fraires e sòrres: los Ecatonquires e los Ciclòps prisonièrs dins lo Tartar per lor paire. Cronos capvira Oran e ven atal mèstre del mond e dels cèls; mas rapidament, ven tan rufe que son paire e manda los gigants dels 100 braces e los Ciclòps dins lo Tartar per evitar que prengan sa plaça a lor torn.
Règne de Cronos: l'Edat d'Aur[modificar | modificar la font]
Per Esiòde, dos vèrs del poèma Los Trabalhs e los Jorns presentan lo règne de Cronos coma un Edat d'aur una epòca aurosa ont los òmes vivián dins la patz e l'abondança, en armonia amb los dieus: « d'aur foguèt la primièra raça dels òmes perissablas que creèron los Immortals abitant, demorant de l'Olimp. Èra al temps de Cronos quand regnava encara al cèl »[4].
Per Platon, dons Lo Politic, la perfeccion iniciala del mond jol règne de Cronos s'explica per la preséncia del dieu sus la tèrra. Aquel que reglava la vida dels òmes segon la mai perfiècha justícia, dins un mond de patz e d'abondança. Vaquí cossí dins Lo Politic, l’Estrangièr decriu a Socrates la naicença e la vida dels òmes jos Cronos: « Es lo quita Dieu que velhava sus eles e los fasent paréisser, dels meteis qu’uèi los òmes, raça diferenta e mai divina, apasima d’autras raças inferiora a eles. Jol sieu govèrn, i aviá ni Estats ni possession de femnas e d’enfants; qu'es del sen de la tèrra que totes tornavan pojar a la vida, sens gardar pas cap de sovenir de lor passat. Coneissavan donc pas cap d'aquelas institucions; al contrari, aviá abondança de fruchs que lor donavan los arbres e fòrça autras plantas, fruchs que butavan sens cultura e que la tèrra produsiá d’esprela. Vivián gaireben sempre en plen aire sens vestit e sens lièch; que las sasons èran tan ben temperada que ne'n sofrissiá pas cap d'incomoditat e trobavan de lièchs suaus dins l’espesa pelena que sortissiá de la tèrra »
Luta pel poder e la Titanomaquia[modificar | modificar la font]
Pasmens, Oran e Gaïa aviá predich a Cronos qu'un jorn seriá el tanben capvirat pel sieus filhs. Per evitar que la profecia se realize, Cronos avala sos enfants al moment que Rèa (sa sòrre e eposa) los fasiá naícer. Atal engolís successivament Estia, Demetèr, Èra, Ades e Poseidon.
Encara prensa, Rèa se refugís en Creta e fa naícer son darrièr nascut, Zèus, dins una bauma del mont Ida e, per l'aparar de son paire, dona a aquel una pèira envolopada d'un mudatge pretendent que s'agissiá del recent nascut. Zèus, nenon, es noirís per la cabra Amaltèa e elevat per las nimfas Ida e Adrastèa. Los Curètas deuriá far un bruch permanent que Cronos entenda pas son filh plorar.
Vengut adult, Zèus se revòlta contra la tiraniá de son paire. Demanda d'en primièr a l'Oceanida Mètis de l'ajudar; aquela faguèt beure a Cronos un poderós vomitiu e aquel darrier regola d'en primièr la pèira puèi los enfants qu'aviá engolit. Enseguida, amb l'ajuda de sos fraires, Zèus engatja e ganha la Titanomaquia, la guèrra contra Cronos e los Titans que li èran demorats fidèls. Pendent aquela guèrra, Zèus salva tanben las Ecatonquires e los Ciclòps, encara preses dins lo Tartar. Reconeissent d'aquela desliurança, los Ciclòps Arges, Brontes e Steropes li provisson lo fodre que li permet entre autres de ganhar aquela guèrra.
Après sa victòria, Zèus parteja lo mond amb sos fraires Poseidon e Ades. Zèus obten lo Cèl, Poseidon la Mar e Ades lo Mond de las ombas. Cronos e sos fraires (levat Ocean, aliat de Zèus) son enviats dins lo Tartar.
Lors descendéncias[modificar | modificar la font]
Ocean e Tètis[modificar | modificar la font]
Segon Esiòde dins la Teogonia, Los Titans Ocean e Tètis donèron naissença a tres mila oceanidas e tres mila Potamoi (Dieus fluvi).
Cronos e Rèa[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion d'Esiòde, Cronos e Rèa engendran la primièra generacion dels Olimpians: Estia, Demetèr, Èra, Ades, Poseidon e Zèus.
Japèt[modificar | modificar la font]
Encara segon Esiòde, Japèt aguèt quatre filhs amb la filha d’Ocean, Climèna: Atlàs, Prometèu, Menetios e Epimetèu.
Iperion e Tèia[modificar | modificar la font]
Segon La Teogonia, Iperion e Tèia donèreon naissança a tres enfants: Elios, Selenèu e Eòs, es a dire lo solelh, la luna e l’auròra.
Crios[modificar | modificar la font]
Crios e Euribia, filha de Gaïa e de Pontos, l'ondada marina, faguèron naícer 3 filhs: Astraeos, Pallas e Persèu.
Ceos e Febèa[modificar | modificar la font]
Segon Esiòde, Ceos e Febèa aguèron doas filhas: Asteria e Leto.
Tèmis[modificar | modificar la font]
Segonda esposa de Zèus, Tèmis faguèt naícer Astrèa, las Moiras e las Oras.
Mnemosina[modificar | modificar la font]
Mnemosina, una de las « grandas » companhas de Zèus, engendra las nòus Musas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bonnafé 1993, p. 162, note 53
- ↑ (en) The Name Satan, Daniel E. Gershenson, Zeitschrift für die alttestamentliche Wissenschaft, Volume 114, Issue 3, Aug 2002
- ↑ Esiòde, La Teogonia
- ↑ Esiòde, Los trabalh e los jorns
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- Ariane Eissen, Les mythes grecs, Éditions Belin.
- (en) Walter Burkert, The Orientalizing Revolution: Near Eastern Influence on Greek Culture in the Early Archaic Age, Harvard University Press, 1995. (ISBN 978-0-674-64364-2).
- (en) Jane Ellen Harrison, Themis: A Study of the Social Origins of Greek Religion, 1913.
- (en) William Smith, Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 1870, lire en ligne, article sur « Titan ».
- (en) Martin Litchfield West, The Orphic Poems, Clarendon Press, 1983. (ISBN 978-0-19-814854-8)


text:
Suslhèuament deth Gueto de Varsòvia
Aguest article tracte sus eth suslhèuament de 1943 deth Gueto de Varsòvia. Entath suslhèuament de Varsòvia de 1944, vedetz-vos Suslhèuament de Varsòvia e Istòria des josivi en Polònia.
Eth Suslhèuament deth Gueto de Varsòvia (var. Soslevament del (dau) gueto de Varsòvia) siguèc la revòlta des josieus deth Gueto de Varsovia, quan es tropes alemandes comencèren era dusau deportacion massiva cap as camps de concentracion e extermini, pendent era Dusau Guèrra Mondiau. Arribèc entre eth 19 d'abriu e eth 16 de mai de 1943, en tot èster fin finau esclafada pes tropes des SS, jos eth comandament de Jürgen Stroop. Anterioraments s'auie lançat un atac contra es ocupants alemands eth 18 de gèr, a on es josivi polonesi gesseren plan paradi.
Antecedents[modificar | modificar la font]
Un còp qu'Alemanha aucupèc Polonha, era poblacion josiva eth tot eth país comencèc a sofrir atacs jornalièraments. Eth 1940, era poblacion josiva polonesa, uns 3 milions, comencèren a èster reubicados en petiti sectors des ciutats poloneses, nomentadi guetos. En gueto de Varsovia, eth mès de gran de toti, demorauen amuntegats uns 380 mil josivi. Quitament abans qu'es nazis comencèssen a transportar a milèrs de josivi ath camp de concentracion de Treblinka, es josivi auien ja començat a morir en massa, a causa des epidèmies e dera hame. En un periòde de 52 dies, que culminèc eth 12 de seteme de 1942, uns 300 mil residents deth gueto de Varsòvia sigueren enviadi a camps de concentracion a on sigueren assassinadi. Ath començament d'aguesta deportacion, es caps dera resisténcia josiva ordenèren non lutar, donques que credien qu'es josivi èren enviadi a un camp de trabalh, en lòc d'un camp d'extermini. Ara fin der an, era abséncia de notícies des deportats e es brusors que se filtraven entre es soldats alemands convenceren as josivi restants dera realitat crua, e quan escotèren que deportacions naues viegen en camin, decidiren lutar. Maugrat açò, des quasi 60 mil josivi que demorauen en gueto, mens de mil auien experiéncia de combat e era immensa majoria dera poblacion non participèc ena resisténcia armada. Eth 9 de gèr de 1943, quan eth cap des SS, Heinrich Himmler ordene era reprenuda des deportacions deth gueto, es josivi s'assabenten d'aguesta orde e comencen a préner mesures ath respecte.
Començament deth Suslhèuament[modificar | modificar la font]
Eth 18 de gèr, es autoritats alemandes deth gueto sagèren deportar era poblacion josiva restanta, mès es organizacions josives clandestines Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB) e Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW) expulsèren es opresores e preneren eth contraròtle deth gueto. S'installèren lòcs de vigilància en cada cantoada e tot josieu acusat d'auer collaborat damb es alemands siguec executat, en tot includir as membres dera Gestapo josiva [1]. Es revoltadi non disposauen de fòrça armes, era majoria cargaue pistolets e revolveres, e dispausavan ues dotzenes de rifles vielhs, atau coma ua ametralladora. Auien fòrça explosius casolans, atau coma miugranes proporcionades peth Armia Krajowa, era Armada Territoriau Polonesa. Quate dies dempús d'iniciar-se era luta, es alemands se retiren deth gueto, e immediataments inicièren era sollicitud de renfortiments entà recuperar eth contraròtle deth madeish. Pera sua banda es josivi comencèren a cavar centenats de búnkers, en tot includir 618 refugis antiaeriani. Aguesti refugis subterraneos sigueren camuflats, e se comunicauen uns damb uns auti a trauès deth desguàs, ath delà dispausavan d'electricitat e d'aigua. Pera sua banda, es alemands amassèren aperaquí 2054 soldats e 36 oficiaus ath torn deth gueto, en tot includir 821 panzergranaderos des Waffen-SS. Ath delà se les ordenèc a uns 363 membres dera Policia Blu polonesa collaboracionista qu'entornegèssen ath gueto. Se junheren tancs, veïculs armadi, armes de gas, lança-ahlamas e artilleria entad eventuau assaut. Era resisténcia polonesa vedec ua oportunitat d'actuar en suslhèuament, e comencèc a sajar passar armes laguens deth gueto. Entre eth 19 e eth 23 d'abriu era Armada Territoriau e era Guardia deth Pòble comunista sagèren entrar ath gueto dempús de parts desparières, sense succès. Ua brigada polonesa, ath comandament de Henryk Iwański, quitament entrèc ath gueto e artenhec establir un enllaci damb era resisténcia josiva, en tot ajudar a uns pòqui a escapar. Era resisténcia polonesa tanben transmetec messatges de ràdio en tot informar as poténcies aliades dera situacion desesperada laguens deth gueto de Varsòvia. Maugrat açò, maugrat es esfòrci polonesi e josivi entà mantier era resisténcia, ère de mès en mès evident que quan es alemands ataquèssen damb tota era sua fòrça, eth gueto queirie.
Eth contraatac alemand[modificar | modificar la font]
Era net deth Pésaj, eth 19 d'abriu de 1943, insurgentes josivi lancèren pompes molotov e miugranes de man, quan es soldats alemands comencèren a auançar cap ath gueto. Dus tancs francesi, capturadi per Alemanha, sigueren destruïdi pes òmes der OB e era ZZW. Es soldats des SS comencèren alavetz a cremar casa per casa, a desbastir sosterranhs e desguassos, e a assassinar a tot josieu que capturauen. Quate dies dempús, era luta organizada acabèc. Dempús d'alavetz es josivi s'amaguen enes refugis qu'auien bastit, encara que centenats son capturadi. Fòrça se suiciden, e bères hemnes detonen miugranes qu'auien amagades jos era sua ròba quan son arrestades. En tot conéisher qu'era fin deth suslhèuament s'apropaue, era poblacion civiu se concentrèc enes pòrtes deth gueto, sustot per curiositat, pr'amor qu'er antisemitisme e era paur as nazis auien estofat tota simpatia cap ara causa josiva. Eth gueto contunhe d'èster arrasat jornalièraments, eth generau Jürgen Stroop relate en sòn jornau que "familhes entières se lancen pes hièstres des bastiments incendiats". Eth 6 de mai apunte qu'an capturat mil cinc cents josivi e an assassinat 365 combatents, que Stroop qualifique de bandits. A causa des tactiques d'escamot que ne hèn usatge es josivi, es alemands quiten d'atacar ara net. Es insurgentes josivi e polonesi profiten entà sajar trincar era beta ath torn deth gueto, mès fracassen. Entath 8 de mai se totalizan 20 dies de combats continus; en aguest punt es bastiments deth gueto son ues ruïnes humantes, e enes lors sosterranhs se tròben amagadi es subreviventi, que compartissen eth refugi damb es cadavres des queigudi, qu'a eth sòn torn son devorats pes arrats. Aguest madeish dia es alemands capturen era casèrna generau deth ZOB, en tot èster executadi immediataments toti es quaus se trobauen aquiu. Mordechai Anielewicz e era sua nòvia se suiciden abans dera arribada des alemands, tanben ac hèn era majoria des caps. Un aute dirigent, Marek Edelman, artenh escapar mercés a un camion dera Armia Krajowa, que demore camuflat en un embornal as entorns deth gueto. Es alemands decidissen que ja ei ora d'acabar damb era luta e comencen a cremar eth gueto, e es sobrevivientes s'amaguen enes embornals, en tot patir ua hame e sigatz atroces. Sense municions, non pòden suicidar-se, doncas que demanen as sòns companhs que les aucisquen. Entà evitar qu'er incendi passe es limits deth gueto, es pompièrs de Varsòvia son desplegadi dehòra. Entath 16 de mai, Stroop declare qu'era batalha a acabat, e era sinagòga deth carrèr Tlomacka ei desbastida coma simbèu dera fin dera existéncia josiva a Varsòvia. Es collaboracionistas polonesi inícien era persecucion des subreviventi deth gueto, e li meten un nòm ara madeisha: era caça deth josieu. Maugrat açò, fòrça artenhen escapar, en tot víuer amagadi enquiath suslhèuament de 1944, a on es fòrces alemandes tanben trionfèren.
Legat[modificar | modificar la font]
En totau, uns 7000 josivi moriren en atac alemand. Auti 6000 addicionaus se cremèren o s'estofèren enes búnkeres qu'eri bastiren. Era rèsta, uns 50 000, sigueren enviadi a camps d'extermini, principauments ath de Treblinka. En rapòrt deth 13 mai de 1943, Jürgen Stroop didie: 180 josivi, bandits e sosumans an estat destruïdi. Eth sector josieu de Varsòvia ja non existís. Es operacions d'escala grana finalizèren as 2015 ores en hèr esclatar era sinagoga de Varsòvia. Eth nombre totau de josivi que'n se procedic siguec: 56.065, en tot includir josivi capturadi e josivi qu'era sua exterminación pòt èster provada. Era majoria des bastisses deth gueto sigueren escampadi ran deth solèr. En lòc s'establic eth camp de concentracion de Varsòvia, oficiauments Konzentrationslager Warschau, que s'utilizèc entà barrar polonesi e foncionèc tanben coma camp d'execucion. Era data exacta dera sua creacion ei disputada, donques que mercés a ua carta de Heinrich Himmler, se coneish qu'un camp d'aguest tipe foncionaue en gueto o enes sòns voltants abans deth suslhèuament josieu. Pendent eth suslhèuament de Varsòvia, era Armia Krajowa liberèc uns 380 josivi deth gueto, qu'èren ena preson alemanda plaçada en carrèr Gęsigue, aué dia renomentada Anielewicz, en aunor ath comandant deth ZOB. Fòrça d'aguesti josivi se junheren immediatament ara Armia Krajowa, atau coma uns pòqui josivi qu'auien estat subsistint enes embornals de Varsòvia dempús der an anterior. Es caps d'eth ŻOB, Icchak Cukierman e Zivia Lubetkin suberviueren ar extermini deth gueto e ans dempús testificaron en jutjament contra Adolf Eichmann en Israèl. Ambdús moriren en aguest país. Eth suslhèuament deth gueto ei recreat ena pellicula Eth Pianista, a on eth protagonista Władysław Szpilman, interpretat per actor Adrien Brody, escape deth gueto pendent eth començament deth madeish, e pòt observar dempús d'ua casa pròplèu era execucion de sòns companhs.


text:
Ast (Itàlia)
Ast (Asti en italian; Ast en piemontés), es una comuna italiana capluòc de la provìncia del meteis nom, dins la region de Piemont.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ast es situat a aperaquí 60 km al sud de Turin, dins la val de Tanaro.
La vila se tròba dins una zona de còlas entre los parçans de Langhe e Monferrato, dins una region famosa per sos vins.
Ast confronta las comunas de Azzano d'Asti, Baldichieri d'Asti, Calliano, Castagnole Monferrato, Castell'Alfero, Castello di Annone, Celle Enomondo, Chiusano d'Asti, Cinaglio, Cossombrato, Isola d'Asti, Monale, Mongardino, Portacomaro, Refrancore, Revigliasco d'Asti, Rocca d'Arazzo, San Damiano d'Asti, Settime, Tigliole, Vigliano d'Asti.
Fèstas e tradicions[modificar | modificar la font]
Un dels eveniments pus celèbres que se ten a Ast es lo famós Palio di Asti, corsa de cavals qu'opausa totes los quartièrs de la vila vièlha, apelats Rioni e Borghi e las vilas vesinas. Aqueste eveniment ramenta una victòria dins la batalha contra la ciuatat d'Alba.
A l'Edat Mejana après la batalha victoriosa, una corsa aguèt luòc a l'entorn de las muralhas d'Alba, a partir d'aquesta data, se tornèt far la corsa cada an a Ast. Lo Palio d'Asti es lo pus ancian existent en Itàlia, e dins los temps modèrnes se debana dins lo triangle de la Piazza Alfieri, es precedit per una parada medievala a travèrs de la vila vièlha le tresen dimenge de setembre.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Totas las donadas demograficas e autres estatisticas provenon de l'Institut italian d'estatistica (Istat) Donadas demograficas (2010)


text:
Dijòus, 14 de decembre de 2017, 03h00
Cada 11 novembre despuèi 1995, l'associacion deis "Amis de la Saint-Martin" organiza una fièira grandassa, amb tres temps fòrts : lo passa-carrièira tematic, la fièra artesanala e leis animacions dei mestièrs d'a passat temps. Totei lei generacions, totei lei populacions se mesclèron dins una mema manifestacion d'importància dins lo vilatge d'Aramon. I veirètz tanben una entrevista de Joël Martin, ancian president de l'associacion organizairitz. Un reportatge d'Amada Cròs.
Una brava iniciativa que de metre a la disposicion dels lectors de Jornalet aqueles interessants programas en lenga nòstra e de n'assegurar, atal, la difusion e la coneissença. E òsca tanben a la còlha que los realiza coma a la còlha d'Aranesòc.