text:
Per Remèsi Boy
I
Lutzar lo pè deu cèu. Anticipar la corruda deus vents. Guardar ua arma a man. Ua gojata que’s tornava díser de reng los darrèrs tres conselhs que l’avèva prodigat la soa mair en legà’u la nau familiau. Qu’èra ua question de subervita qu’aqueras frasas e vadossin entad era un credo, ua lei absoluda a la quau ne’u caleré pas jamei virà’s. Qu’ac sabèva de plan, volossi protegir la soa familha e conéisher la patz deu Perhons, la soa vita qu’avèva a estar parièra a la de la soa mair. Aquera hemna qui s’en·honsava lavetz dens las aigas escuras de la lagua mortuària, deishant las soas duas hilhas qui l’espiavan a samsí’s. En tau vegada, la costuma qu’èra de cantar e de dançar, d’exprimir lo son gai de véder un parent a tornar a l’element qui l’avèva vist a vàder, mes las eretèras que demorèn silenciosas e immobilas, pauhicadas probable davant las responsabilitats qui èran d’ara enlà las lors. La capdèta qui n’avèva pas la fòrça de retiéner las soas lagremas, ne celè pas lo son tristèr, rancurant e maladisent lo hat qui l’avèva privada de l’exemple qu’imitava despuish tostemps e que pensava eternau. L’ainada, era, n’amuishè pas arren, nat signe exterior deus sentits qui la sangviravan totun, quan aqueths èran d’ua violéncia de mau sofrir. Ua sofrença que n’avèva pas jamei sentit a despieit de las espravas qui hasèvan de la vita vitanta ua luta a contunhar. Lo còs, lestat per la pèira tombau, que desapareishèva a plaser, arcuelhut per las ondas doças d’ua aiga cauda. Las qui demoravan ne podèvan pas virà’s d’esquia a la qui partiva, que passava las lors fòrças. Au contra deus còdis qui reglamentavan aquera ceremonia, las duas sòrs que demorèn mudas e estaticas, dinc au moment quan l’auburi qui èra estat l’èste mei important de la lors vitas e s’esvalisè eth tanben. Qu’èra tornada aus temps benedits quan se podèvan véder enqüèra las planas erbudas shens fin e las seuvas originaus. Aqueras immensitats verdejantas qui lançavan tostemps mei haut las lors puas e qui en·hlava las lors velas com las naus qui cinglavan lavetz la grana mar. Qu’avèva pojat lo cors deu temps. La soa vita de sacrificis que’u n’avèva balhat lo dret e las duas gojatas qui èran en dòu n’esperavan pas sonque ameritar un dia los lors passatges entà la rejúnher de l’aute costat.
La nueit que cadèva dab longor e lo vent que bohava shens nada fòrça quan Mia, l’ainada, que remarquè lo temps qu’avèvan passat a patir de la lor pèrda. A despieit deu tristèr qui l’assautè que comprenó lèu los riscs que prenèvan a perlongar l’auròst. Qu’espiè a Ka. Ne plorava pas mei, mes lo sococ qui acabava aqueth dia qu’èra enqüèra pesuc deus sons sambotits. Aquesta ne podèva pas desvirar lo son espiar de l’endret qui avèva englotit la soa realitat. Un reau qu’èra vadut un sovier, efemèr e corruptible, qui vaderé de mei anar mei imprecís a mesura que passaré lo temps. Mia, ahiscada peu mauparat, que passè mantua minuta a l’observar en demandà’s quin copar lo silenci, quins mots e’u caleré emplegar entà non pas bruscar las causas ? Entà brembar a la soa sòr que ne podèvan pas passar la nueit en dehòra de las zònas costèras shens estar a la mercé de tot çò qui i rodavan. Que pausè lavetz la soa man sus l’espatla de la soa capdèta qui ne reaccionè pas. Aquesta qu’avèva endevinat probable çò que l’anava díser e que sabèva qu’avora rason. Los purmèrs mots prononciats qu’estón doç e aconortants, eishenge d’arcast. L’urgéncia de la situacion ne pareishèva pas briga dens la votz de l’ainada, qui s’i escadó drin a drin a har acceptar a totas las duas l’idea que calèva partir de tira. Quan estón dretas, cap e cap, que s’abracèn, cadua cercant l’aconòrt que’us podèva balhar la preséncia de l’auta. Lo moment qu’estó brac e la separacion qu’averé podut paréisher brutau, mes las duas gojatas que sabèvan de plan que se n’anava temps que tornèssin au pòrt vesin. Un endret aperat lo Solh, on poderén véner aisidament tot çò qu’avèvan trobat en explorar lo monde qui’s trobava devath las andadas. Un tesaur de piscantilhas qui s’ac valèva que prenossin tantes riscs… Ka que despleguè la vela qui s’en⸱hlè deus vents nueitius, possant la barca dab fòrça de cap a la destinacion mantienuda per la man segura de Mia, qui ne deishava pas d’espiar las estelas. Aquesta que semblava d’estar chepicosa. La nueit qu’èra escura e lo son instint que’u disèva que n’èra pas briga ua bona causa.
Peu demiei deus cabeders d’acèr, qui servivan d’assobacatges a las botigas portuàrias, las duas gojatas que s’obrivan un camin per ua horrèra grehosa e laboriosa. Aquesta qu’èra hèita per totas las personas qui vienèvan com eras véner tot çò qu’avèvan recuperat au hons de la Mar Grana. Lo sorelh que bailinava enqüèra lo pè deu cèu, mes lo mercat deu Solh que boriva dejà : qu’i rasonavan despuish òras las votz agudas e cridassèras deus cridaires qui aperavan d’un ton sollicitaire la mendre practica qui’us passava au ras. Las tribús que negociavan dejà lo prètz de la herralha e los collectors qu’examinavan la valor de cada objècte presentat despuish la punta d’auba. Mia e Ka qu’avançavan dab penas, profieitant de tots los espacis qu’auheriva aquera massa mudadissa. Com se nadavan contra las andadas hautas d’ua mar ventosa, qu’ensajavan de’s mantiéner lo cap enlà de l’aiga. Non calèva pas pèrder de vista lo ròc au quau volèvan estacar la nau umana qu’èran vadudas. Ua tau error que’us seré estada mortau. Brolhadas per aqueth flux, qui’s barrejava a contunhar, que serén estadas englotidas. Devoradas peus peishs d’aqueras pregondors, oportunistas e carnassèrs, qui n’esperavan pas sonque de profieitar deus cadavres de’us qui’s deisharén gahar peu briu. Mes las gojatas acostumadas ad aqueths endrets e au lor anar, que s’i escadón a aténher lo taulèr darrèr lo quau un òmi e las esperava.
Qu’èra un èste autan gran com larg qui ne celava pas briga la soa hami insaciabla entà tot çò qui’s podèva minjar. Qu’avèva la cara redona, quasi difòrma. Lo graish qui la compausava qu’avèva esvanit bèth temps a tots los trèits amicaus qu’avèva podut aver, se n’avèva avut un dia. Sols los sons uelhs verds escurs que brembavan enqüèra çò qu’èra estat : un gojat charmant qui sabèva parlar las gojatas. Quan èra joen qu’ac hasèva de plan, sustot quan volèva amusà’s drin. D’aqueth temps que s’i escadèva sovent a obtiéner çò que volèva, mes qu’èra passat. Un passat luenhèc deu quau ne’u demorava pas sonque soviers foscs e ua nostalgia malenconiosa. Decennias de tribalh que l’avèvan enledit e redusit lo son còs a un estat de degenerescéncia avançat qui en·hastiava la màger part deus sons interlocutors. Be n’èra conscient. La soa vita sociau ne’s fondava pas sonque sus l’obligacion qu’avèvan las soas practicas a marcadejar dab eth. Be sabèva estirassar, convéncer e tirar lo prètz miélher de totas las causas que l’èran presentadas. Tà díser la vertat n’avèva pas perdut arren de la soa capacitat a obtiéner deus autes çò que desirava, mes la quita natura deu son desir qu’avèva cambiat. D’ara enlà, los sons pòts greishós ne mimavan pas sonque un mot, minuta per minuta, arcuelhent d’un medish biaish tots los qui s’estancavan davant lo son taulèr : quant ? Aqueste mot, au paréisher simple, que pausava en hèit tres questions preestablidas e reglamentadas per la lei comerciau deu Solh. Tres interrogacions qui constituivan l’integralitat de las interaccions acceptadas suu mercat : quantes objèctes voletz véner o crompar ? Quantes quilogramas de herralha avetz o voletz e fin finau, lo prètz desirat. Quant qu’estó d’aulhors lo purmèr mot que getè l’òmi a las gojatas quan las vedó, desembalant suu taulèr tot çò qu’avèvan trobat. Lo mercadèr qu’avèva remarcat plan segur lo cambiament d’interlocutora. D’acostuma ne parlava pas sonque dab la mair e las gojatas qu’escotavan bravetament. Que comprenó de tira que quauquarren de grèu s’èra passat sus la plana de las andadas, mes saber de qué s’agiva ne l’interessava pas briga. La creatura de las vorrugas que demorè caraclavat en bèth esperar la responsa de Mia qui ne tardè pas :
«Duas setmanas de racion per duas.
– Duas setmanas ? çò tornè díser l’òmi d’un ton escarnidor, çò que m’amuishas ne las vau pas briga. A vista de nas, çò contunhè en estimar çò qu’avèva davant eth, que diserí ua setmana e qu’ac i cau tot, mes que soi comprenedor e en memòria de la vòsta mair qu’i consenteishi. Qu’ac cau préner o deishar.
– Ua setmana ? D’acostuma que son duas entà un tau pes !
– D’acostuma, çò’u shiulè l’òmi, ne tracti pas dab las drolletas. Lavetz ?»
Après ua pausa de las bracas Mia qu’acceptè a degrèu. Que sabèva que ne trobaré pas miélher aulhors e l’òmi qu’ac sabèva tanben. Au quite moment quan la soa mair avèva deishat d’existir la gojata qu’avèva comprés çò qui’us esperava dab la sòr. Qu’èra la règla pr’ací de ligar los acòrds dab la persona qui’us passavan. Quan la persona moriva, los acòrds que desapareishèvan dab era. Mia que tirè los bilhets oficiaus de la man oliosa qui l’ac parava, arroganhant de ràbia en dehens davant la soa impoténcia. Chepicosa, qu’espiava a Ka qui ne s’amuishava pas briga pertocada per çò qui vienèva de’s passar. Lo son interès qu’èra focalizat despuish un moment per un taulèr vesin. N’èran pas las pequinhadas dispausadas d’un biaish organizat suu sòu, qui captivan lo son espiar mes la vielha qui n’avèva la guarda. Que semblava tan a la soa mair abans que desapareishossi : lo son peu espars e prim que denudava de hèra un crani pigalhat e cremat peu sorelh. Aqueste que semblava d’estar un portolan deu quau totas las islas e serén representadas peus plaps bruns qui amantavan ua pèth moreta e seca. La vielha qui percebó la preséncia de Ka que lhevè la soa cara amuishant atau los sons uelhs de las pupillas blancas. La semblança qu’èra desconcertanta, mes la gojata que sabèva que n’avèva pas arren d’unic. Avossi volut dar lo torn deu Solh, qu’averé podut trobar un centenat de personas parièras a la qui’s trobava davant era. Aqueth èste escarnat, òrb e croishit, que tornava a la gojata, com un miralh, ua vision de l’aviéner. Qu’èra lo hat de tots los qui acceptavan de víver sus la mar de las galèras. Un dia, la soa vista que vaderé opaca. Los arrais deu sorelh que’u serén de mau sofrir. La soa pèth que’s seré cathada e fin finau, au moment de partir, que’s torceré de dolor, uglant a desalenà’s abans d’assemirà’s sus era medish e de clucar los sons uelhs telats un darrèr còp. La gojata que tridolè. La perspectiva d’un tau aviéner que la petrificava. N’i avossi pas Mia entà la tirar de la soa letargia que seré demorada pauhicada davant aquera vielha qui ne la podèva pas mei véder.
Enter lo present e l’aviéner, Mia que claverava los sons uelhs verds sus Ka dab tot çò qu’avèva de tendressa. Que se n’anava temps que gahèssin lo camin de cap au Burèu deus Ahars Maritimes entà obtiéner ua navèra zòna de prospeccion… Ua causa qui ne seré pas de bon obtiéner, adara qu’èran soletas. Mia que sospirava getant lo son espiar de cap ad aqueth bastiment de beton qui èra en suspart deu Solh. Qu’èra un carrat gris fanit qui quilhava un drapèu blu esperrecat suu quau s’aubiravan enqüèra quauquas estelas blanquejadas peus embrums.
Quauquas minutas mei tard, après ua caminada de las bracas, las duas gojatas que’s trobèn davant aqueth edifici impausant. Pauhicadas, que demorèn davant la pòrta d’entrada. Ne sabèvan pas briga çò qui las podèva retiéner au lindau deu B.A.M… Èra l’apreension d’un aviéner incèrt ? O aquera inscripcion quasi esvanida qui las arcuelhèva e que n’avèvan pas jamei remarcat ? Dus mots pintrats d’un blu eslavat tant per tant legeders. Qu’ahroncilhèn los uelhs entà deschifrar çò qu’i avèva escrivut. Que lejón dab pena : Union Europeana…
Imatge : Michel Karcs.


c: text/html

text:
Urval
Urval es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Pàgines que usen Timeline
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Portal:Perigòrd/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna de Dordonha
- Comuna de Perigòrd

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mar d'Irlanda
La Mar d'Irlanda (irlandés: Muir Éireann; galés: Môr Iwerddon) separa las illas d'Irlanda e Grand Bretanha. Es religada a l'Ocean Atlantic per lo Canal de Sant Jòrdi entre la Republica d'Irlanda e lo País de Galas e Cornoalha al sud e per lo Canal del Nòrd entre Irlanda del Nòrd e Escòcia al nòrd-èst. L'Illa de Man es situada al mitan de la Mar d'Irlanda.
La mar es d'una nauta importància economica per lo comèrci regional, la navigacion, lo transpòrt, la pesca e la produccion d'energia eoliana o nucleara. I aguèt una longa discussion sus un projècte de construccion d'un tunèl amb camin de fèrre per religar Grand Bretanha e Irlanda; lo trafec annal entre las doas illas es de mai de 12 milions de personas e 17 megatonas de merças.


text:
Prats de Blèuna Auta
Prats de Blèuna Auta (oficialament en francés Prads-Haute-Bléone) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Prats de Blèuna Auta s'estend sus 16 500 ectaras, es compausada de 9 masatges que l'altitud varia entre 800 e 1 450 mètres. Lo capluòc Prats se situa a a 1 048 mètres e la cima pus nauta, la tèsta d'Estròp a 2 961 mètres (dins lo massís dels Tres Evescats) ; es a dire l'importància de son relèu. La comuna es traversada per la Blèuna.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Dimècres, 30.8.2017 03h00
Dus ans enlà, damoravan pas sonque quauques mainatges a seguir un ensenhament d’occitan dens lo sud de Gironda...
Seràn mei de dus-cent-cinquanta a la rentrada que ven, enter classas bilingüas, collègi e licèu.
Un miracle? Solide que non, mes lo trabalh acarnassit d’una còla que decidit d’empachar la mòrt programada. Èran pas numerós e pas tanpauc “occitanistas de las associacions”, mes cadun au son nivèu hasut lo chic que podèva har... Los uns s’aucupavan de politica e poduren gahar la classa bilingüa, los auts d’ensenhament o d’animacion e poduren organisar e convéncer.
La batalha estut ganhada. Mes solide pas la guèrra e sabem plan que tot se pòt aterrar en chic de temps. Un cambiament de la lei, quauquas maishantas volontats o tot simplament la casuda deu vam e lo descoratjament puirin portar lo tot a cabussar.
Mes pas arren sii estat possible shens los mainatges, e pas arren non puirà pas contunhar se s’estancan las inscripcions. I a donc tot interés d’ensajar de compréner çò que los i agrada e los pòrta a seguir aqueth ensenhament.
Son sonque quauquas ideas que vorrí açí amassar: lo camin es tròp nau per poder presentar concluidas generaus. Deisham egau de presentar quauquas regas atau d’ajudar a endralhar lo camin dens autes lòcs.
Convivéncia: La rason purmèira de causida de l’òc, que casí tots los dròlles presentan, es la cerca de convivéncia.
“L’occitan es pas com los auts cors, i a un bon ambient, es un ensenhament actiu e s’i pòt apréner gaujosament”.
“Lo cors d’occitan es un endrèit on lo professor nos comprén” Mes de tira, e plan sovent, lo dròlle d’ajustar “ Mes que s’i trabalha, aprenem autant com dens los auts cors”.
Elègi de l’ensenhament actiu? Elègi de la civilisacion deu paratge? Probable los dus.
Solide, opcionau e inutile, l’ensenhament de l’occitan deu estar actiu mes pas sonque. Deu tanben estar eficaç, au risc de pérder tota credibilitat.
Una via de seguir sovent estrèita enter contengut e accion, enter activitat e rambalh: apitar un cors actiu dens la patz e lo respèit deus uns e deus auts (i comprés de l’ensenhaire) en tot escapar a l’autoritarisme mes en tot manténer l’autoritat... Lo professor d’occitan es condemnat a i escàser! Identitat:
lo mot es pas jamei emplegat, mes bèra tropa de mainatges disen estar urós de compréner l’istòria e la cultura de lor país (per nosauts en partir d’Aquitània e Gironda).
“En occitan aprenem l’istòria de nòsta region que nos an pas jamei ensenhada”. Lo Claudi Marti cantava pas auta causa dens sas cançons. La fèiçon d’ic díser es chic diferenta: los dròlles ne vòlen pas mei cambiar lo monde, vòlen lo compréner e s’i integrar. Mes los i agrada sovent l’idea de sauvar una cultura qu’es a desaparéisher, e aquò d’autant mei que lo temps de la vergonha estant acabat, n’arriban pas de compréner perqué aver tuat la lenga....
Aquesta injustícia, los mei joens, que de fèiçon generau n’aiman pas l’injustícia, i son sovent sensibles...
Aqueth besunh d’identitat se tròba encara mei agut en çò deus mainatges venent d’autas culturas, en sud-gironda, lo mei sovent, magrebins, africans o portugués. E aquò pausa a tots l’identitat plurau, la de doman, solide...Un gatge pedagogic preciós e una brava escòla deu paratge! Modernitat:
La modernitat es pas jamei demandada: es evidenta e los mainatges son a còps estonats de descubrir que pòt (o qu’a podut) pausar problema. Vesen pas briga d’oposicion enter tradicion e modernitat e pr’aquò, i a au mens duas rasons:
— Lo temps de la vergonha de la lenga es acabat: quan se tròba un ereitatge rurau (mes qu’a casí desapareishut) com un gran-pair que parla occitan, es perfèitament assumit e lo dròlle n’es pro fièr. Quan i a pas nat erèitagte (çò que se tròba lo mei sovent), los dròlles prenen la cultura atau, shens ierarquia lingüistica e istorica.
— La modernitat es pas un problema per un nin, pr’amor qu’es modern eth-medish. S’i banha tota la jornada e li pareish normau, i comprés per la cultura occitana.
Au contrari, serà un ensenhament que non pas d’amuishar la luta de la cultura d’òc en delà los sègles per guardar modernitat e creativitat... Una bèra dralha de soscar! Inutilitat:
De segur, son pas los qu’an causit l’occitan que pausan la question, mes los auts, la màger part deus que pensan que parlar lo francés (e de mei en mei l’inglés) es pro per víver de plan.
Es pas la pena d’ensajar de díser lo contrari, an rason, es evident... Manca que l’èster uman non viu pas sonque de pan, mes tanben de cultura: l’occitan pòrta pas lo pan mes pòrta la cultura. “Un mei” de Cultura:
Au cors d’occitan d’estar un camin de cultura, de praticas artisticas e intelectuaus, de soscadís de la coneishença e deu monde en generau. La concurència dab lo latin (establida per los programis escolars) nos mia a soscar de mei en mei suu tarrenc culturau: fau tanben convéncer los pairs totjorn ahamiats d’una “opcion” prau nin.
A còps, la cultura pòt portar lo pan e mancam pas d’ic contar: los mestiers de l’occitan, lo “de mei” suu CV e los punts au bachelierat. Mes sabem plan qu’es pas jamei aquò que va endralhar la decision.
Damòra un problema: a de qué pòt servir l’occitan un còp clavada la pòrta de l’escòla?
Vertat que s’i vèi pas jamei l’occitan dens la vita-vitanta ni mei dens lo media...A de qué pòt servir una lenga casí desapareishuda deus besunhs de cada jorn?
Ensajam (dab Gric de Prat per exemple) d’apitar un clòsc de vita publica, mes damòra tant chic de causa... Organisam praus mainatges hèstas gasconas atau de los i balhar la possibilitat d’amuishar çò qu’aprènen, mes es pas pro...
Aquí pas de responsa, manca una luta politica de longa que sembla pas d’espelir en aqueth moment...
Alavetz, que respon? Avem pas trobat, manca d’amuishar la vertat: la vita publica occitana existis pas, la vita familiau pòt tornar se los mainatges pòrtan la lenga dens la familha, de uei e de doman...
Es lo camin qu’auràn de préner! Afècte:
La causida de l’occitan damòra davant tot una causida afectiva.
Quan se debana plan, la pratica d’una lenga escanada que lo cors hèi tornar víver lo temps d’un ensenhament, en.hortis aqueth afectiu en crear un viscut collectiu preus mainatges (coneishem tots la plaça màge deu cant en occitan) mes tanben en har vàser per cadun la consciéncia d’estar portaire de civilisacion.
Fin-finau, portar los nins a causir l’occitan e mei a contunhar, es bravament mauaisit: las “armas” costumèiras deus ensenhaires son plan sovent hòrabandidas...Lo professor d’occitan en deu apitar d’autas e inventar, inventar...
Atau com disè lo F. Castan, “Se trobar de tostemps aus lòcs de mei grana obertura” es una condicion deu subervíver e shens aquò, solide vendrà la mòrt...Un jorn o l’aut.
Eric Roulet e Natalia Casaucau
Comentaris
11 de setembre 18.14h
Ai encara un còp l'impression que d'une critican (l'ortografia, lo lexic) mentre que n'i a pas pro que fan. Doncas « òsca » pels progreses de l'ensenhament en sud-gironda. Que contunhe e que se desvolope encara mai.
Valora aquest comentari: 1
0
8 de setembre 09.32h
#27 an causat!!!
Valora aquest comentari: 1
0
8 de setembre 09.26h
A Eric
M'agradariái qu'Eric escrivèssa un article " an causit l'occitan!".
Es pas complicat de desblocar l'occitan que dòrm demest los ancians, los qu'an un accent prononciat.
Sufís d'i anar a la rescontre e de paréisser pas se trufar d'eles.
Sufis de díser bonjorn e quicòm de cortet sul temps, e de demandar ton camin.
Te respondràn en patoès naturalament e s'i metràn entre eles.
Passat l'efieit de suspresa, causaràn d'aquò...
Valora aquest comentari: 1
0
7 de setembre 19.34h
Lo sénher Balloux a pas faus. Mas lo sénher Roulet tanpauc. Situacion complicada d'una lenga clandestina, morenta o delaissada.
Pasmens, levem lo capèl a de professionals coma lo sénher Roulet que, dins la situacion locala qu'es la sieuna, tira camin umilament, activament e coratjosament !
L'occitanisme amb sas accions alunhadas de la basa e sa manca d'objectivitat nos a menats ont sèm.
D'ara enlà... estrategia menimosa, metòde, organizacion, e un asuèlh : la societat (locutors/non-lo... Legir la seguida
Valora aquest comentari:
0
0
7 de setembre 15.13h
Adiu Gaby,
Aprenori l'occitan en escotar e aquò dempui l'atge de 11 ans.... Avem, ma generacion com dis, la de las annadas 80, tornat hargar com podem e dab lo chic que damorava, Devem n'aver vergonha ?
Jo parli occitan tota la jornada e en familha, benlèu los darrèirs de Gironda, nos devem carar pr'amor de l'imperfeccion supausada de la nòsta lenga ?
La lenga que hargam e una de doman (se i a un doman) e la comparason dab l'ortodoxia francesa ridicula !
Te prepausi de venir la setm... Legir la seguida
Valora aquest comentari: 5
0
6 de setembre 13.44h
#23 En 5 minutas, que devi me n'anar. Es tròp d'ora per ne dire mai. Abans la fin de l'an, quand aurem entamenat lo prètzfach dins nòstre parçan (pro bèl per començar) e qu'aurem sentit ja un pauc cossí es percebut, viscut en çò nòstre, veirem d'espandir lo metòde. En mai d'aquò, espèri la famosa "Dintrada", veire un pauc çò que ne sortirà e l'impression que m'auràn laissat los organizaires per quant a l'evolucion de la mentalitat e a l'aparenta presa de consciéncia occitanis... Legir la seguida
Valora aquest comentari:
0
0
6 de setembre 09.34h
#22 Plan d'accion! Pòdes ne díser mai?
Valora aquest comentari:
0
0
5 de setembre 22.04h
#21 Resumit simple e clar de la problematica linguïstica occitana !
Pasmens, me permeti de vos far saupre que se la màger part dels locutors naturals an passat los ochanta ans, oblidatz la generacion baby-boom e mai la generacion nascuda abans 1980. Dins aquestes dos grops, ne manca pas de locutors eretièrs, es a dire de monde qu'aguèron pas la lenga al brèç, mas que la visquèron talament presenta que la sabon parlar o la podrián parlar sens gaire d'esfòrces.
Mas per tornarmai nosar lo... Legir la seguida
Valora aquest comentari: 1
0
5 de setembre 19.25h
Cal pas decebre Eric e Natalia, e analizar la problematica pròpia de l'occitan.
Es necite de qualifiar l'occitan coma una lenga:
- estrangièra, se se parla pas en familha
- mòrta o subreviventa, se i a pas de contactes amb de locutors natius
- artificiala, car cobrint una diversitat de parlars.
Se i a pas de possibilitat de sejorn lingüistic, valent a dire d'escaséncia de lo practicar, s'agís coma d'una lenga estrangièra e mòrta.
La prioritat es d'identificar los locutors naturals local... Legir la seguida
Valora aquest comentari:
0
0
5 de setembre 12.03h
ops ! *pensarés > pensarén !
----
Per los qu'ec saben pas encara, sui l'autor deu blòg ''lo Sarmonèir''. Avèvi escrivut aqueth article per los qu'aiman parlar de lingüistica, apui 'quò's dens ma natura de criticar e d'èster crèsta-piuse. D'una part, fau saber qu'aquò m'empacha pas de reconéisher que n'i'n a que se desmonican per hèser víver nòsta cultura (p.ex. Gric de Prat) ; d'auta part, pòden a l'encòp auger una reflexion sus la lingüistica e agir per la cultura, aquò's p... Legir la seguida
Valora aquest comentari:
0
0
Comenta
Lo comentari es estat mandat corrèctament


text:
Serà sul tèma de « La Region Occitània, per una fòrça culturala occitana ! ». Musica, literatura, teatre, ràdio e mèdia, qu'un avenidor ? Debats e conferéncias amb de personalitats del mond cultural e politic.
A 18 oras, concèrts convivals, Sandra Hurtado-Rós, Mans de Breish, Franc Bardou, Eric Fraj, Lhubac/Banda Sagana e Joanda. Amb lo sosten de Trob'Art Productions e lo Fournil de Gilles.
Plumalhon es un magazine pel 8-12 ans. Prepausa cada mes dos reportatges sus de tèmas d'actualitat, sus de países, d'animals... Prepausa tanben de BD, de jòcs e
Papagai es la revista occitana dels pichonèls.
Prepausa cada mes istòrias, jòcs, una pagina de vocabulari e un dorsièr


text:
Benda dessenhada
Una benda dessenhada es una narracion realizada mejançant una sequéncia d'imatges o illustracions juxtapausats de manièra deliberada, qu'an coma objectiu de transmetre una istòria o mantuna informacions al lector, e al meteis temps de produire una impression estetica. Sa definicion tanben se resumís coma art sequencial.
L'origina del mot remonta a las illustracions satiricas e ironicas, anterioras a las bendas dessenhadas modèrnas. La diversitat dels genres e los publics es actualament la meteissa que la dels autres lengatges. Fòrça cercaires considèran qu'una benda dessenhada se deu reprodusir e difusar per de sistèmas mecanics, donc, plaçan lo començament del comic en 1829, quand lo soís Rodolphe Töpffer publiquèt son primièr album. D'autres identifican las bendas del jornal Yellow Kid coma la primièra benda dessenhada. D'autres cercaires especializats en dessenh e comunicacion supralingüistica exigisson pas qu'una benda dessenhada siaga difusada de manièra massissa per la considerar atal, e per aquò plaçan las primièras mòstras dins de manifestacions fòrça pus ancianas coma los relèus romans o las pinturas de l'art de l'Egipte antica.
Per fòrça personas, la benda dessenhada es considerada l'art novèl.


text:
Bousse (Mosèla)
Bousse es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bousse A situat sul marge drech de la Moselle, entre Mètz e Diedenhofen. Possedís dos luòcs-diches : Blettange e Landrevange.
Bousse est située sur la rive droite de la Moselle, entre Metz et Thionville. Elle possède deux lieux-dits : Blettange et Landrevange.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De la distincion de Blettange.
Banc d'un coan o prieuré dels chevaliers de Sants-Texans de Malta fins en 1788.
La municipalitat de Blettange a #èsser ligat a Bousse entre 1790 e 1794.
Dépendait de la seigneurie de Blettange.
Siège d’un couvent ou prieuré des chevaliers de Saint-Jean de Malte jusqu’en 1788.
La commune de Blettange a été rattaché à Bousse entre 1790 et 1794.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Wolòf
Lo wolòf (en wolòf: wolof (làkk)) es una lenga de la branca senegambiana de la familha de lengas nigerocongolesas, parenta del serèr e del fol. Es l'idiòma nadiu del pòble wolòf, e mai se son origina ven del pòble lebó. Es tanben la lenga segonda e veïculara d'una part importanta de la populacion de Senegal. Se parla tanben en Gàmbia e dins lo sud de Mauritània. Comptava a l'entorn de 10 milions de parlaires que aperaquí 4,2 milions n'èran de locutors nadius en 2006.
Lo wolòf ten divèrses dialèctes e la varietat urbana parlada dins la capitala se sarra d'un sabir en integrar mantun element manlevat a las lengas dominantas que son lo francés e l'arab. Existís tanben una varietat ibrida d'aquesta lenga en Gàmbia qu'es sonada pidgin wolof.
Escritura[modificar | modificar la font]
Lo wolòf s'escriu majoritàriament uèi amb un alfabet latin modificat per de signes diacritics. Aquesta nòrma ortografica foguèt oficializada en 1971 e la lenga es regulada pel Centre de Linguistique Appliquée de Dakar. A mai se lo wolòf foguèt tradicionalament una lenga orala, s'utilizèt tanben los caractèrs arabs per elaborar de tèxtes, mai que mai per la poesia islamica. Aquesta grafia, sonada wolofal, es encara emplegada uèi dins aquesta foncion religiosa.
Vocalisme[modificar | modificar la font]
Lo vocalisme del wolòf es pro classic e se sembla al de l'occitan, manca que ten una vocala barrada [o] (notada ó) e una vocala centrala [ə] (notada ë).
La diferéncia màger amb la lenga d'òc e mai las lengas romanicas, es que lo wolòf ten de vocalas longas notadas amb l'apondon de la meteissa vocala (sens accent se la primièra n'a un): -aa- [aː], -ée- [eː], -ee- [ɛː], -óo- [oː], -oo- [ɔː] e -uu- [uː].
La grafia à, qu'indica la vocala longa [aː], es generalament plaçada davant una geminada per evitar un doblament excessiu de letras.


text:
Segur qu’arriba pas tant sovènt qu’aquò. Mai se rementam qu’en 1998, pèr lo Mondiau, a Marselha tanben, leis suportaires anglés avián fach un chaple
dins una partida dei quartiers sud, e perseguit dins nòstrei carrieras, amé violéncias, de suportaires tunisencs, entrinant la davalada d’autrei Marselhés d’origina araba ..un grand moment d’estupiditat collectiva.
Levat de l’esperit d’una minoritat agitada d’ afogats
dau football, la questien que nos pausa aquí l’eveniment, es aquela dau biais d’aparar ciutat, abitants et suportaires d’aqueleis espetaments
subits.
Coma se fa que lei fòrças que dison de l’òrdre an pas poscut empachar o restancar
aquela onda garrolhairitz ? E coma se fa que mai que d’un, signalat per leis autoritats russas, an poscut arribar jusqu’au nòstre ?
Lo prefèt veniá pasmens tot bèu just d’explicar coma reüssiriá d’assegurar la patz publica a Marselha.
Lo cargarem pas mai,
pasmens fau dire que lei centenas de gardas mobiles, gendarmas, policiers mai o mens especialisats que pòu mobilisar, son siegue escagassats
, siegue bèn tròp ocupats a cochar
d’autrei lèbras.
Despuei lo mes de novèmbre, subretot dins lo premier mes après lo chaple dei Parisencs, n’avèm vist tant e mai, d’aquelei gendarmas e policiers, vijats de tota energia, que tènon plus que pèr sei nèrvis, tant lei laissan plus prendre de vacanças per causa de terrorisme, e sus fons de baissa d’efectius.
Lo governament a agut, sus aquò, la tant bòna idèa de borrolar
lo drech dau trabalh am’una lèi que fa òrre a una bòna part dau movament sociau en França. Lo resultat ? Una tiera de manifestaciens, onte una armada de policiers se tròban drechs sus cubèrta
, que l’Estat li demandan de reprimir lei manifestaires, mai de laissar passar lei destrucis
.
Una causa sembla significativa de l’estat d’esperit que presida au biais de bailejar
lei fòrças de polícia e lei prioritats de la Justícia, dins nòstre bèu país : quand un sindicalista estraça la camisa de son patron, es perseguit, arrestat, e risca la preson pèr un moment. Quand una còla de reialistas violènts agarrisse de democratas pendent de mes, o brama sus lei mercats « fòra lei Jusieus », coma l’an raportat publicament de representants de la gaucha sestiana divèndres, se debana rèn de rèn.
Siam luenhs, tot d’un còp, de nòstrei suportaires charpinhaires. Mai pas tant qu’aquò dau biais de gerir la patz publica au nòstre. An dos pes e doas mesuras: mai de policiers còntra aquelei que vòlon sauvar son pan, pas tant còntra aquelei que vòlon degalhar lei juecs.


text:
1149
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1149 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la revirada de la Segonda Crosada (→ 1147 e 1148), lo rèi Loís VII decidèt de rintrar en França après lei Pascas. Lei tensions amb Aliènor (→ 1148) èran totjorn pas amaisadas e lei dos sobeirans prenguèron pas lo meteis naviri durant lo viatge. A la fin de l'estiu, arribèron dins lo sud d'Itàlia e foguèron favorablament acuelhits per lo papa Eugèni III a Tuscunia (15 d'octòbre). Lo sobeiran pontife capitèt de reconciliar lo pareu reiau qu'arribèt a París lo 11 de novembre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Hafiz. Az-Zafir li succediguèt mai poguèt pas reglar lo caòs politic e la division de sa Cort entre diferentei faccions rivalas e de còps enemigas.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion toltèca[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una crisi agricòla grèva entraïnada per de secaressas recurrentas fins a 1167. Afebliguèron lei Toltècs en causa dei faminas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Chania es la segonda vila de Creta. Amb son pòrt interior bordat d’ostals de totas las colors e una mosquèa plan polida, es clafida de toristas l’estiu. A una pichòta fortalesa veneciana que ne’n demòra pas que qualquas parets, mas plan polida en plen mitan de la mar sus la peirada. L’ambient de la vila demòra agradiu amb sas pichòtas carrièras pavadas que remontan del pòrt, sos restaurants amb de terrassas cobèrtas de boguenvillèas, e s’avèz d’astre podretz escotar los jogaires de lira e de bosoqui. Aquela ciutat a un gaubi particular, plan diferent de la capitala Heraklion. Per los amators d’antiquitats lo pichòt musèu arqueologic situat dins una anciana glèisa gotica del segle XIV es plan interessant.
De notar que i podètz anar en avion amb un vòl dirècte dempuèi Marselha (en low-cost…) !


text:
Eth Conselh Generau d’Aran a daurit era convocatòria entà sollicitar subvencions entar exercici 2018.
Eth tèrme de presentacion de sollicituds de subvencion finalize eth pròplèu dia 15 de junh de 2018.
Es diuèrsi encastres objècte d’aguestes convocatòries son es següents:
A) Subvencions en encastre de Cultura e Lengua.
Eth Conselh de Govèrn deth Conselh Generau d’Aran de data 19 de març de 2018 a aprovat era convocatòria entara concession de subvencions en airau de cultura e lengua entar an 2018.
Er àmbit temporau d’execucion des activitats a realizar ei comprenut entre er 1 de gèr de 2018 e eth 31 de deseme de 2018.
B) Subvencions en encastre d’Espòrts.
Eth Conselh de Govèrn deth Conselh Generau d’Aran de data 19 de març de 2018 a aprovat era convocatòria entara concession de subvencions en airau d’espòrts entar an 2018.
Er àmbit temporau d’execucion des activitats a realizar ei comprenut entre er 1 de gèr de 2018 e eth 31 de deseme de 2018.
C) Subvencions en diuèrsi airaus.
Eth Conselh de Govèrn deth Conselh Generau d’Aran de data 19 de març de 2018 a aprovat era convocatòria entara concession de subvencions en diuèrsi airaus entar an 2018.
Er àmbit temporau d’execucion des activitats a realizar ei comprenut entre er 1 de gèr de 2018 e eth 31 de deseme de 2018.
Entà mès informacion podetz de consultar es convocatòries corresponentes.
Documentacion
Convocatòria subvencions Cultura 2018 (edicte)
Convocatòria subvencions Espòrts 2018 (edicte)
Convocatòria subvencions Auti Airaus 2018 (edicte)
Model A de sol·licitud de subvencions
Model B de justificació de subvencions
Model C de dades bancàries subvencions


text:
Patric M. de Montpelhièr, nos fa parvenir un tèxte que se titola « Vai te’n cagar a la vinha ».
Mon pichòt Patric, se vòls èsser cantaire, e subretot compositor, te cal faire un pauc trabalhar ton imaginacion. Es pas tot d’agachar un ser de fèsta lo taulièr de Macarèl e de te dire : « aquel pegasolet me fa rire, ne vau far una cançon ! ». Se que non, vas tombar dins la facilitat e cantaràs puèi : « val mai un pichon desgordit qu’un grand estabosit » e riscas d’acabar per « farem tot petar ».
Non, mon pichòt Patric, ensaja de cantar lo Pais, las vendémias o lo mercat de Lunel, qu’es a costat de ton ostal. O l’istòria amb las guèrras o los trobadors. Se te sembla tròp complicat, te sufis de posar dins lo repertòri de las cançons tradicionalas ont traparàs plan de que sortir un o dos disques.
T’encoratjam a contunhar, mas arrèsta d’espinchar los pegasolets e crompa-te de libres !


text:
Joan Huguet siguec elegit president dera Deputacion de Lhèida en Plen de 11/7/2011.
Era Deputacion de Lhèida a quate vicepresidents, nomenadi peth president. Actuaument son: Miquel Padilla (CiU), Rosa Maria Perelló (CiU), Pau Perdices (CDA), Josep Ibarz (CiU)
Eth nombre de deputats provinciaus proven deth nombre de residents en territòri. Era circonscripcion de Lhèida comde 25 deputats.
Es deputats provinciaus son escuelhudi indirèctaments a compdar des resultats des eleccions municipaus.
Es grops politics damb representacion ena Deputacion de Lhèida son: CiU, PSC, ERC, PPC e CDA.
Era Junta de Pòrtaparaules ei constituïda peth president dera Corporacion e pes pòrtaparaules des diuèrsi grops politics.
Eth Plen dera Deputacion ei format pes diputats causits d’acòrd damb eth sistèma establit ena Lei Organica 5/85 de Regim Generau.
Era Junta de Govèrn ei formada peth president dera Corporacion e per un tèrç deth nombre de deputats. Es sòns membres son nomenadi peth president.
Es comissions informatiues son cargades dera informacion, prealable ara sua resolucion, sus es subjècts administratius.
Es comissions informatiues especiaus non son cap de caractèr ordinari e s’amassen segontes es requeriments dera circonstància.
© Diputació de Lleida - Avís legal - Accessibilitat - Contacte - Politica de cookies


text:
Bunuze
Bunuze en basco o Bunus en francésqu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
L'arriu de Bidosa e tres deus sons afluents (Othalapeko erreka, Babatzeko erreka e Hosta ur Handia) qu'adaigan la vila.
Lo gentilici qu'ei bunuztar.
Las comunas tòcatocantas que son Larzabale-Arroze-Zibitze au nòrd, Jutsi au nòrd-èst, Ibarrola a l'oèst e Sent Just-Ibarre au sud.
La soa glèisa de Sant Joan Batalhaire que data deu sègle XVIII.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Aqueu corrier presentava una iniciativa que, en tant qu’autor e ensenhaire, m’agradava forçadament. Si tractava de partecipar à la « Fabrique à chansons », una operacion « per sensibilisar lu escolans au processus de la creacion musicala ».
En clar, s’agissia d’intervenir l’an que vèn dins de classas de cors mejan per ajudar lu escolans a crear una cançon que deuran pi interpretar.
La publicitat mencionava : « en langue française ou, pour les collectivités d'outre-mer, en créole ». En creòle? Bèla iniciativa, que sovent li lengas regionali son laissadi de caire...
Alora, ieu, autor occitan, mi meti à pantaiar e li escrivi per li demandar: «Perqué en creòle e pas en occitan, en còrse, etc?»
La respoasta m’es arribada tres jorns après: « L’appel à candidature a été modifié pour ne mentionner que l’écriture de chanson en langue française.»
Coma aquò, li aurà pas de gelós, minga lenga regionala serà tractada pèjor d’una autra...
En clar, la SACEM vòu ben ajudar à la creacion, menar lu pichoi vèrs la creacion, ma solament en francés... En esperant que l’estapa seguenta non serà de mi demandar de remborsar tot cen que m’an ja pagat per li mieu cançons en niçard...


text:
Pour Guy Revest le régionalisme linguistique doit être présent dans les parcs , faute de quoi, la langue en disparaît faute de compétences et d'envie (photo MN),
Li Pargue Naturau Naturau soun de liò proutegi pèr sa naturo mai tambèn si particularita umano. Perqué lou Forum d’Oc s’en entrevo
?
Un pargue naturau es l’endré ounte se preservo naturo e culturo, ce que sabon pas regla li pouliti. Pèr dire la verita, un cop la charto signado pèr sèt an, li pouliti li vesèn plus tant, e vint an après aurés la risco de vèire dins li poulits
espàci basti tout plen d’oustau.
Adounc, fau pas li leissa soulet, e pèr espincha tout ce que se passo, lis assouciacioun dèvon se mescla de ce que se debano dins aquéli pargue. Pèr ce qu’es de la culturo – e dise bèn de la culturo e pas soulamen de la lengo, lou Forum d’Oc vòu èstre un aguïoun, aquéu qu’alerto quant aquéu role de proutecioun founciouno plus. Queto plaço pèr nouasto lengo dins aquéli pargue ?
Fau vèire que soun clafi
de scientifi, que soun obro es de bèn counèisse la boutanico o la culturo de soun territòri. E fau ben vèire que lou voucabulàri pèr lo dire dins l’istòri èro un voucabulàri prouvençau au nostre, mai lengadoucian o bretoun autro part… Uno maniero de nouma qu’es dóu païs. Tout lou voucabulàri èro prouvençau au nostre, e coume lou counèisson pas li scientifi, te re-escrivon uno istòri en francés, pèr parla di pèiro, dóu plantun
, o de nosto culturo, aquelo dóu païs. Es ansin que vesèn, triste, aquélis escoulan visita li pargue ounte d’animatour ié dison jamai rèn en prouvençau. Uno desoulacioun !


text:
Narbona
Narbona (oficialament en francés Narbonne) es una vila lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region administrativa d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Es localizada pròche la Mar Mediterranèa, entre Besièrs e Perpinhan. Siaguèt integrada al patrimòni mondial de l'umanitat de l'UNESCO en 1996. A l'epòca romana, donèt son nom a la Gàllia narbonesa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geograficament, es enrodada pel Massís de la Clapa a l'oèst, Corbièras a l'èst, e los estanhs de Bajas e Sijan al sud.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Narba, al sègle VI ab.-J-C, Narbon, Martius Narbo, al primièr sègle, Narbona en 1148. Lo nom es benlèu ibèr o aquitanic e la rasic nar-, aplicada a de flumes (Ptolemèu sonava l'Aude Narbon) a benlèu un rapòrt ambe lo nom de la vila [1]. Michel Morvan conferís lo nom de la vila amb la rasic basca *narb- [2].
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat foguèt fondada pels romans en 118 abans lo Crist. Èra alavetz la Colonia Narbo Martius del nom del cònsol roman Quintus Marcius Rex. Narbona èra situada a la crosada de doas estradas romanas importantas: la via Domícia, e la via Aquitània. Se pensa que lo nom Narbo poiriá èsser un toponim cèlta o ibèr Narbo.
Pus tard, en 45 abans lo Crist, Juli Cesar installèt a Narbona los veterans de la Xena legion. Puèis, en 27 abans lo Crist, l'emperaire August faguèt una visita a la ciutat e 5 ans pus tard ne fasiá la capitala de la província romana de la Gàllia Narbonesa. Siaguèt entrò la fin de l'Antiquitat romana una de las ciutats pus importantas de Gaula. Segon lo Estrabon n'èra la primièra. Durant los dos primièrs sègles de l'èra cristiana sa superficia èra vesina de 100 ectaras, çò que laissa pensar que sa populacion èra propdana a 35 000 abitadors.
Aprèp sa destruccion en 145 per un incendi accidental, Antonin lo Piós faguèt reconstruire Narbona en 160 e espandiguèt puèis la ret rotièra de la Narbonesa.
La ciutat declinèt durant l'Antiquitat tardiva. L'encencha, que probablament data de la fin del sègle III, sonque delimitava 16 ha. En 462, Narbona siaguèt integrada al reiaume visigòt de Tolosa.
Al començament del sègle VI, siaguèt Narbona brèvament la capitala dels visigòts qu'èran estats vençuts a la batalha de Vouillé (507) pels francs de Clovís. Gràcias a l'ajuda militara dels ostrogòts de la peninsula italica, los visigòts del rei Amalric servèron Septimània e Narbona. Amalric i siaguèt puèis assassinat en 531. Jol règne del roi Teudis (531-548), la ciutat siaguèt pas pus la capitala dels visigòts.
A partir de 719, foguèt conquistada per las tropas araboberberas musulmanas dels Omeias vengudas de la Peninsula Iberica e dirigidas pel tresen governaire d'Ispània, al-Samh. Se nomenava alara Arbona.
Administracion[modificar | modificar la font]
Division administrativa[modificar | modificar la font]
Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la ciutat de Narbona èra devesida en tres cantons :
- Lo canton de Narbona-Èst, format d'una part de Narbona (18 710 abitadors).
- Lo canton de Narbona-Oèst, format d'una autra part de Narbona (17 673 abitadors) e de las comunas de Bisanet, Canet d'Aude, Marcorinhan, Montredond de las Corbièras, Mossan, Nevian, Raissac d'Aude e Viladanha (siá un total 26 665 abitadors).
- Lo canton de Narbona-Sud, format d'una terça part de Narbona (14 656 abitadors) amb la comuna de Bajas (siá un total 15 496 abitadors).
Narbonne es ara devesida en 3 cantons, diferents dels cantons anteriors :
- Lo canton de Narbona-1, format d'una partida de Narbona (20 177 abitants en 2014) e de las comunas de Bisanet, Montredond de las Corbièras, Nevian e Viladanha (siá 24 958 abitants en 2014).
- Lo canton de Narbona-2, format d'una partida de Narbona (14 041 habitants en 2014) e de las comunas de Bajas e Grussan (siá 19 785 abitants en 2014).
- Lo canton de Narbona-3, format d'una partida de Narbona (18 637 habitants en 2014).
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitat[modificar | modificar la font]
- Charles Trenet, cantaire.
- Joan Josèp Cassanea de Mondonvila, compositor barròc e violonista.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Parlar narbonés (parlar lengadocian)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) Narbona : canal de la Robina - Occitanica eAnem / CIRDOC
- (oc) Narbona : la granhòta de Sant Pau - Occitanica eAnem / CIRDOC
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 490
- ↑ M. Morvan, Dictionnaire étymologique basque, Internet/Lexilogos


text:
Discutir:Wikipèdia
- Supression -
- Neutralitat -
- Drech d'autor -
- Article de qualitat -
- Bon article -
- Lutz sus -
- De far -
- Archius -
- Traduccion
Pronóncia[modificar la font]
Adieussiatz,
La letra "w" n'existeish pas en occitan. Deu normaument estar remplaçada per la "v", e prononciada segon la transcripcion locau. Pòt demorar escriuta se consideran que lo vocable n'ei pas enquèra "integrat" en la lenga... Atau n'ei de la "k"...
Doncas pòdes escriure Wikipèdia o Viquipèdia, e prononciar /viquipèdia/ en provençau o /biquipèdia/ en gascon e lengadocian etc. --— Joan Francés B. (me´n parlar) 12 mai de 2011 a 10.19 (UTC)


text:
Dimècres, 16 d'agost de 2017, 03h00 Societat,Politica
Gasconha
> Val d'Aran
Plusors personalitats aranesas signan lo “Manifèst de Les” a prepaus del referendum d’independéncia. Lo presentaràn publicament lo 30 d’agost
Divèrsas personalitats de la Val d’Aran an demandat que las institucions aranesas s’engatgen mai pel referendum d’independéncia del 1r d’octòbre venent. De soslinhar entre eles la deputada Mireia Boya, lo cònsol màger de Les Emílio Medan, l’èx-cònsol de Vielha Àlex Moga, l’èx-cònsol de Salardú Jaume Geli, e de membres d’Esquèrra Republicana e de Podèm.
Diluns passat, s’amassèron pel primièr còp a Les (Quate Lòcs) e redigiguèron lo manifèst que podètz legir çai jos. Reclaman a las institucions d’Aran que s’engatgen pel referendum, e als elegits e representants de Catalonha qu’escoten e accèpten las decisions dels araneses. En mai d’aquò, recòrdan qu’Aran es un subjècte politic reconegut per la lei, saludan lo procès catalan e lo drech de totes los pòbles del Mond de decidir lor avenidor, e planhon la manca de volontat politica de las institucions espanhòlas.
Lo 30 d’agost que ven, faràn una sesilha informativa sul referendum e presentaràn lo manifèst al public.
A l’ora d’ara, Convergéncia Democratica Aranesa a pas definit publicament sa posicion sul referendum. De son costat, Unitat d’Aran, partit sòci del partit socialista espanhòl PSÒE, a anonciat que ni metrà las urnas ni mai daissarà los locals de las comunas que govèrna per que se realize lo vòte.
Comentaris
17 d'agost 09.07h
La rèsta d'Occitània (inclosa Gasconha, a maugrat los pishaprims) n'a pas nada institucion.
Valoriza aqueste comentari: 4
0
17 d'agost 08.38h
eth pais Occitan entre" verguètas" se us plet era vath d'Aran qu'ei gascona e que caleré saber si eth gascon ei occtan jo que pensi que non adixatz .
Valoriza aqueste comentari:
0
7
1
Comenta
Lo comentari es estat mandat corrèctament


text:
Gui Matieu es neissut en 1949 en Provença. Autor de recercas e de publicacions tocant la tradicion orala de son ròdol (còntes, cançons, fèstas carnavalèscas), escampilha sa poesia dins mantunei revistas, recuelhs e librilhons.
l’aiga sus lo quitran li fai coma un mirau
que li veses dedins s’i mirar lo tristum.
Es assetat au sòu jòga dau flaütet,
d’aquí vèi sucament lei genolhs dei passants
que dins lo corredor van coma un forniguier.
Lo soleu maigrineu s’es escondut adès,
gaire de temps avant que se lève lo vent.
Leis aubres son aquí que se fretan lei brancas,
s’entend coma un public quora pica dei mans.
Son matalàs plegat dins un marrit plastic
fai un pichon molon au sòu a costat d’eu.
Se ditz qu’aperaquí podrà belèu dormir,
e regarda passar lei gents que van au sieu."


text:
Chabralòcha
Chabralòcha [1](Chabreloche en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom dau vialatge es eissit dau sobrenom auvernhat chabralòcha, que designa una petiòta chabra, e que venguèt nom de luòc au sègle XVIII.[2]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Luòcs, basa de donadas de toponimia occitana Comission Toponimica Occitana de l'Institut d'Estudis Occitans, IEO.
- ↑ Benedicta e Joan-Jacme Fenièr, «Toponimie nord-occitane / Éditions Sud Ouest», 2003


text:
Chichimècs
Lei Chichimècs èran un grop de pòbles nomadas dau nòrd dau Mexic e dau sud-oèst deis Estats Units d'America actuaus. A l'origina, aqueu tèrme èra utilizat d'un biais pejoratiu per lei pòbles sedentaris mesoamericans e sa significacion èra similara a aquela dau tèrme « Barbars » emplegat per lei Grècs e lei Romans. Après la conquista espanhòla de Mesoamerica, foguèt adoptat per leis Espanhòus e per leis istorians.
Lo periòde d'emergéncia de l'ensems chichimècs sembla èsser lo periòde de Chiricahua (3500-1500 av. J.C.) que foguèt caracterizat per l'aparicion d'un art rupèstre e per lo desvolopament d'otís complèxs dins la region de la frontiera actuala entre Mexic e Estats Units d'America. Puei, de migracions de populacions vengudas dau nòrd dau continent american e la formacion de la cultura dei Basketmakers (1000-100 av. J.C.) entraïnèt lo desplaçament dei pòbles chichimècs vèrs lo sud dins de regions pauc favorablas a l'agricultura situadas au nòrd de Mesoamerica. I desvolopèron un mòde de vida semi-nomada basada sus la caça, la culhida e una agricultura primitiva. De còps, organizavan d'incursions còntra lo territòri dei sedentaris mesoamericans que replicavan ambé d'expedicions punitivas ò la bastida de fortificacions lòng de sei frontieras nòrd. Pasmens, dins lo corrent dei periòdes d'afebliment e de crisi dei grandei civilizacions de la region, lei Chichimècs èran capables de conquistar lei vilas pus importantas e de s'installar dirèctament en Mesoamerica. Pasmens, en causa de la prefondor culturala de la region, adoptavan generalament rapidament una partida importanta de la cultura dei pòbles vencuts entraïnant la formacion d'una civilizacion sedentària novèla. Un exemple d'aqueu procès es donat per lo pòble toltèc que fasiá probablament partida dei Chichimècs que pilhèron Teotihuacan au sègle VIII. Pasmens, tre lo sègle seguent, avián adoptat la màger part de la cultura d'aquela vila e foguèron alora a l'origina d'una civilizacion brilhanta. A son torn destrucha per lei Chichimècs au sègle XII, venguèt la fònt d'inspiracion culturala deis estats seguents, especialament d'aqueu deis Astècs de Tenochtitlan.
A partir dau sègle XVI av. J.C., leis Espanhòus deguèron tanben s'aparar còntra leis incursions dei Chichimècs e assaièron de lei sometre per fòrça entre 1540 e 1590. Pasmens, mau capitèron en causa de la resisténcia dei pòbles chichimècs que s'alièron còntra leis autoritats colonialas. Après aquela revirada, l'estrategia espanhòla encoratjèt lo desvolopament de l'agricultura dins lei regions chichimècas e preferiguèt negociar d'un biais diplomatic la pacificacion de la region. Aquò entraïnèt l'integracion rapida dei Chichimècs au sen de l'economia coloniala espanhòla e tre la mitat dau sègle XVII, lei pòbles chichimècs èran estats assimilats culturalament e politicament a l'Empèri Espanhòu.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Empèris nomadas, pòbles nomadas d'Eurasia.


text:
Ressonància magnetica nucleara
La Ressonància magnetica nucleara (o RMN) es un fenomèn fisic descrich pel primièr còp en 1946 per Felix Bloch e Edward Mills Purcell, que recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica per aquela descobèrta en 1952. La RMN se basa sus l'interaccion entre :
- 1) lo nuclèu atomic jos l'influéncia d'un camp magnetic extèrne e,
- 2) un camp electromagnetic d'una frequéncia determinada.
La mesura de la radiacion absorbida e emesa per los nuclèus atomics informa sus lors proprietats magneticas. La RMN se pòt utilizar sonque amb de nuclèus amb moment magnetic diferent de zèro. Aquò vòl dire d'atòms amb un nombre entièr de protons e de neutrons, coma 1H, 2H, 13C, 15N, 31P, 19F. Lo camp magnetic extèrne fa que i a de pichonas diferéncias energeticas entre aqueles estats. Se lo camp electromagnetic a la frequéncia adequada, un nuclèu pòt absorbir un foton e passar dins un estat d'energia pus elevat; quand aquel nuclèu se relaxa, emet tanben un foton. La RMN s'utiliza coma instrument espectroscopic per obténer de donadas fisicas e quimicas de produches quimics. En practica, es la RMN sus los atòms d'idrogèn o de carbòni qu'a mai d'importància, perque aqueles atòms se tròban presents dins la majoritat de las moleculas, almens las organicas (malgrat que lo 13C es pas l'isotòp mai abondant, n'i a una proporcion pro elevada dins quina mòstra que siá). Lo principi basic es que, e mai las proprietats magneticas de cada atòm dependan principalament de la composicion de son nuclèu (nombre de protons e de neutrons), l'ambient a l'entorn d'aquel atòm i a tanben un efècte. Aiçò fa possible que cada atòm (o grop d'atòms equivalents) d'una molecula done un senhal diferent dins l'espèctre RMN. Aquesta tecnica es fòrça utila en imatjariá medicala (dab lo nom d'IRM) mas tanben en biologia estructurala per determinar l'estructura de pichonas proteïna.


text:
Afganistan
Afganistan (pashto/ dari: افغانستان) es un país d'Asia Centrala que confronta Turcmenistan, Ozbequistan e Tatgiquistan au nòrd, Paquistan a l'èst e au sud, e Iran a l'oèst. Sa capitala es Kabol. Presenta un territòri fòrça montanhós generalament desertic ò semi desertic sensa accès a la mar.
Situat lòng de la Rota de la Seda, foguèt lo sèti d'estats desvolopats e sovent rics tre la fin de l'Antiquitat maugrat d'invasions regularas venguts dei regions nomadas d'Asia. En particular, leis invasions timuridas aguèron de consequéncias grèvas en causa de la destruccion d'unei rets d'aigatge que favorizèt la desertificacion de la region. Passat sota l'influéncia pèrsa, la region se revoutèt au començament dau sègle XVIII e formèt en 1747 un estat sobeiran a l'origina de l'Afganistan actuau. Au sègle XIX, capitèt de gardar son independéncia e aguèt lo ròtle d'estat tampon entre leis Empèris Rus e Britanic. Au començament dau sègle XX, de temptativas de modernizacion mau capitèron en causa dau conservatisme de la populacion. Dins leis annadas 1970, doas revolucions entraïnèron la casuda de la monarquia puei la formacion d'un regime comunista. En 1978, comencèt una guèrra civila entre lo govèrn centrau e d'insureccions islamicas. En 1979, l'URSS intervenguèt dirèctament sus lo territòri afgan per esquichar aquelei movements mai deguèt se'n retirar en 1989 sensa succès. En 1992, lo govèrn comunista foguèt reversat e la guèrra civila contunièt entre lei venceires a l'avantatge dau movement religiós dei Taliban. En 2001, sospichats de sostèn ais atempats dau 11 de setembre de 2001, lei Taliban foguèron atacats e reversats per leis Estats Units d'America qu'installèron un govèrn compausat d'advèrsaris dei Taliban. Pasmens, en causa de l'afondrament de l'estat afgan dins lo corrent deis annadas 1990, aqueu govèrn mau capitèt d'assegurar son autoritat qu'es menaçat per de guerilhas, magerament menats per lei Taliban, una corrupcion fòrça importanta e la division dau país entre senhors de guèrra rivaus.
Lo desvolopament economic d'Afganistan es tanben una question malaisada car lo país es un dei pus paures de la planeta. D'efècte, maugrat una creissença de remerca dempuei 2002 e un sostèn important de seis aliats e de l'ONU, son PIB es encara fòrça feble. De mai, una partida importanta de l'economia es totalament en fòra dau contraròtle de l'estat car se desvolopèt sus lo territòri afgan una gròssa industria de produccion e d'exportacion de dròga (òpi e canebe principalament).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas & referéncias
- 10 Liames extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Afganistan es un país montanhós franc de dos plans situats au nòrd e au sud-oèst. Son relèu es dominat per la cadena de Hindu Kush que s'estend dei regions centralas en direccion de Paquistan e China per jónher Imalaia. Lei cimas d'aquela cadena son autas e la montanha afgana pus importanta, Nowshak, aganta 7 485 m d'altitud. Representan un obstacle major que bloca lei comunicacions entre lei regions nòrd e sud durant lei sasons frejas.
Lo fluvi Amodarià es lo corrent d'aiga pus important d'Afganistan. Se situa au nòrd e ne'n marca la frontiera amb Ozbequistan e Tatgiquistan. Lo segond corrent pus important es lo riu Kabol que passa dins la capitala. Es un afluent major d'Indus après son passatge de la frontiera paquistanesa. Forma una vau d'altitud dins lei regions orientalas dau país que tèn divèrsei centres urbans de remarca. Enfin, lo tresen corrent major es lo riu Helmand que marca lo relèu sud e es a l'origina de la formacion d'una zòna agricòla importanta. Leis autrei rius afgans an un debit inferior a 100 m3/s e son d'una importància pus febla. Pasmens, pòdon marcar localament lo relèu e èstre a l'origina d'inondacions.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Afganistan despend de son altitud, de sa distància a respèct de l'Ocean Indian e dei precipitacions. L'altitud entraïna una demenicion de la temperatura mejana. Dins lei regions pus autas, entraïna l'installacion d'un clima montanhard. La distància a respèct de l'ocean dona una influéncia continentala importanta sus lo clima afgan ambé d'ivèrns fregs (fòrça fregs dins lei regions montanhósas) e d'estius cauds (fòrça cauds dins lei plans). Lei precipitacions son feblas sus tot lo territòri. Se debanan generalament d'ivèrn sota la forma de tombadas de nèu. Lo nivèu de precipitacions definís finalament la natura dau clima qu'es de tipe desertic dins lo sud e lo centre dau país, semi arid dins lo nòrd e lo nòrd-èst e continentau ò temperat dins lei zònas d'altitud nòrd-orientaus.
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia d'Afganistan es mau segura en causa de l'afondrament de l'estat e lei dificultats de la guèrra quasi permanenta dempuei l'invasion sovietica. En 2013, èra estimada a 31,1 milions de personas, compres lei 2,7 milions d'Afgans refugiats en Iran ò au Paquistan. Avans lo començament dau conflicte, un recensament parciau de 1979 estimèt la populacion a 15,5 milions d'abitants. Son temps es fòrça joine amb un temps mejan de 17,9 ans e una esperança de vida egala a 50,1 ans en 2013[1].
Lei condicions de santat son marridas ambé un taus de mortalitat infantila aut (119 mòrts per 1 000 naissenças) e un taus de mortalitat maternatala qu'es tanben important (460 mòrts per 100 000 naissenças). Leis espitaus e sei mejans son pauc nombrós (0,4 plaça per 100 000 abitants) e mau equipats. Enfin, existís de riscs de remarca de malautiás infecciosas coma de diarrèas ò de fèbres tifoïdas.
La màger part deis abitants son installadas dins de regions ruralas e lo taus d'urbanizacion es feble (23,5% en 2011). Dins aquò, es en aumentacion rapida (+4,4% en 2011) en causa de la guèrra. Lei vilas pus importantas son generalament lo centre dei províncias actualas. Franc de Kabol (3 milions d'abitants) e Qandahar (512 000 abitants), passan pas 500 000 abitants. Pasmens, coma crosiera de cambis e luòc de passatge obligatòris lòng dei rotas afganas, de vilas coma Herat (397 000 ab.), Mazar e Charif (397 000 ab.) ò Jalalabad (202 000 ab.) an un ròtle regionau important.
Enfin, la populacion afgana presenta de divisions etnicas importantas favorizadas per la geografia. Lei Pachtós (42% de la populacion) forman lo premier grop magerament situat dins lei regions sud e sud-èst. Lei Tatgics (27%) forman lo segond grop magerament situat dins lo nòrd-èst. Puei, lei Hazaras (9%) e leis Ozbècs (9%) representan doas populacions importantas dins lei regions centralas e dins lo nòrd. Enfin, divèrseis etnias coma leis Aimaks (4%), lei Turcmèns (3%), lei Balochs (2%), lei Pashayis, lei Quirguizs e lei Noristanis representan de minoritats localament importantas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Una quarentenau de lengas son parladas per la populacion afgana e la mestraja d'unei lengas per un abitant es comuna. Lei principalas son aquelei dei grops etnics principaus dau país e son lo dari (un dialècte dau persan), lo pachtó, divèrsei lengas turcas e lo baloch. En particular, lo dari, parlat per aperaquí 50% de la populacion, es la lenga veïculara dau país e la lenga premiera dei Hazaras e d'unei grops tatgics dei regions nòrd ò centralas. Lo pachtó es la segonda lenga dau país (parlada per au mens 35% de la populacion[2]). Es la lenga majoritària dei regions sud. Aquelei doas lengas son lei doas lengas oficialas d'Afganistan. Leis autrei lengas pòdon aver un estatut oficiau dins lei regions onte son parladas per una partida importanta de la populacion locala.
Religions[modificar | modificar la font]
En causa de la guèrra quasi continua dempuei 1979 e de l'afondrament de l'estat, leis estimacions sus la reparticion religiosa de la populacion afgana son mau seguras e realizat per d'organismes estrangiers. Pasmens, totei donan una majoritat clara de musulmans sunitas e una minoritat de musulmans chiistas, magerament situada dins lei regions centralas dau país. Segon leis estimacions principalas, la proporcion de sunitas se situa entre 80 e 89% de la populacion, aquela de chiistas entre 10 e 19%[1] e lo rèsta es format de minoritats gaire nombrosas (zoroastrians, crestians...)[1] [3].
Istòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria e l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
La Preïstòria d'Afganistan es encara mau coneguda. Lei vestigis pus vièlhs coneguts a l'ora d'ara son situats a Mundigak. Son datats dau milleni IV au sègle VI avC. De migracions arianas vengudas de l'oèst de la region foguèron probablament a l'origina de son premier poblament.
Durant l'Antiquitat, Afganistan foguèt conquistat per lei tropas de Cir II e integrat dins l'Empèri Pèrsa. Aqueu periòde durèt dos sègles e foguèt caracterizat per l'introduccion dau zoroastrisme. A la fin de l'Empèri Pèrsa, Afganistan foguèt conquistat per lei Grècs d'Alexandre lo Grand en 329 avC. Après la mòrt d'Alexandre, lo país venguèt l'enjòc de luchas entre lei dinastias ellenicas dei Seleucides e de Bactriana e la dinastia indiana dei Maurya. Puei, a la fin dau sègle II avC, de migracions novèlas de populacions arianas entraïnèron l'emergéncia d'un estat arian dich Empèri Kuixan. Aquel empèri dominèt Afganistan, Paquistan e lo nòrd d'Índia. Son apogèu se debanèt a la fin dau sègle I e au començament dau sègle II. Unei sobeirans d'aqueu reiaume encoratgèron la religion bodista que conoguèt un succès important en Afganistan. Pasmens, au sègle III, l'Empèri Kuixan intrèt dins un periòde de declin e, vèrs 240, perdèt Bactriana au profiech de l'Empèri Sassanida. Au sègle V, Afganistan deguèt faciar leis invasions dei Huns Blancs qu'ocupèron una partida dau país e s'installèron finalament dins lo bacin de Tarim.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo començament de l'Edat Mejana foguèt marcat per l'introduccion e lo desvolopament de l'islam ai sègles VII-IX. La disparicion de l'Empèri Sassanida en 651 après sa desfacha còntra leis armadas arabas entraïnèt una division de la region entre de principats organizats segon un sistèma de vassalitat. Au sègle X, la dinastia dei Gaznevidas capitèt de formar un estat poderós a partir dau relarg de la vila de Gazni. Sota la direccion de Mahmud (997-1030), aquela dinastia venguèt la poissança dominanta de la region e formèt un empèri centrat sus l'Afganistan e l'Iran modèrnes. Gazni venguèt un centre culturau major dei sègles X e XI. Pasmens, a partir dau sègle XII, lei Gaznevidas deguèron faciar leis atacas dei Turcs Seldjokids. En 1149, aquelei darriers capitèron de conquistar la capitala de l'empèri. Lei rèstas de l'estat gaznevida se repleguèron dins lo nòrd d'Índia onte dispareguèron en 1186.
Aqueu periòde de division s'acabèt rapidament car lo començament dau sègle XIII veguèt l'entraïnament deis invasions mongòlas. Ansin, en 1221-1222, la region foguèt conquista e pilhada per l'armada de Genghis Khan. Integrat dins l'Empèri Mongòl fins a sa division dins leis annadas 1250, Afganistan faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel empèri dispareguèt durant la premiera mitat dau sègle XIV après una tièra de crisis politicas causadas per un còp d'estat.
A partir de 1370, Afganistan foguèt ocupat per lei fòrças de Tamburlan e faguèt partida de l'Empèri Timurida. Pasmens, aqueu periòde foguèt marcat per de destruccions fòrça importantas, especialament au nivèu dau sistèma d'irrigacion, franc de la region d'Herat que venguèt la capitala de Tamburlan. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt gaire a la mòrt de son fondator. Ansin, la mitat orientala d'Afganistan venguèt tornarmai independenta. En 1504, lo rèi de Kabol, lo Turc Babar, ataquèt e conquistèt lo nòrd d'Índia. I fondèt l'Empèri Mogòl en 1526 e installèt sa capitala a Agra. De son caire, la mitat occidentala d'Afganistan foguèt ocupada per lei Safavidas entre 1506 e 1510.
La formacion de l'Afganistan modèrne[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Afganistan modèrne foguèt un procès que se debanèt ai sègles XVIII-XIX a partir de divèrsei dinastias localas, deis enjòcs de la colonizacion dau monde per lei poissanças europèas e de la revirada deis invasions britanicas dau país.
Ansin, au començament dau sègle XVIII, lo declin dei Safavidas e dei Mogòls permetèt ai tribús afganas de venir independentas. Après una premiera declaracon d'independéncia en 1707 proclamada per la tribú Galzai, un estat independent se formèt sota la direccion de Nader Chah que conquistèt lei vilas de Qandahar e de Kabol en 1738. Foguèt assassinat en 1747 mai un dei seis oficiers, Ahmad Khan, capitèt de se proclamar rèi de Qandahar e de formar una dinastia, dicha « dinastia de Durrani ». Son fiu installèt la capitala a Kabol. Sa mòrt entraïnèt un periòde de crisis intèrnas fins a la presa dau poder per Dust Moamed entre 1818 e 1838. Fondèt a Kabol la dinastia dei Barakzai e prenguèt la decision de se concentrar sus Afganistan e d'arrestar d'intervenir dins leis afaires indians.
Durant aqueu periòde, Afganistan èra situat entre leis Empèris Rus au nòrd e Britanic au sud. Londres assaièt un premier còp de lo conquistar entre 1839 e 1842. Aquela guèrra s'acabèt per la victòria militara deis Afgans. Pasmens, en causa de crisis politicas intèrnas e de la poissança britanica, Dust Moamed deguèt acceptar una forma de protectorat britanic. En 1878-1880, se debanèt una segonda guèrra que confirmèt aquel estatut e fixèt la frontiera entre Afganistan e Índia de lòng de la linha Durand en 1893.
A partir de 1901, lei rèis Habib Allah (1901-1919) e Aman Allah (1919-1929) s'opausèron a aquela situacion e assaièron de rompre l'isolament diplomatic dau país còntra leis interès anglés. En 1919, se debanèt donc una guèrra novèla còntra l'Empèri Britanic. Militarament victoriós, lei Britanics deguèron acceptar de reconóisser l'independéncia afgana au tractat de Rawalpindi en 1919 puei au tractat de Kabol en 1921. Après aqueu succès, Aman Allah acomencèt una politica de modernizacion dau país e de seis institucions : proclamèt una constitucion en 1922, modificada en 1928, puei publiquèt un còde administratiu en 1924.
La casuda de la monarquia[modificar | modificar la font]
Lei reformas d'Aman Allah se turtèron rapidament a una oposicion importanta que va alentir la modernizacion dau país. Neutre durant la Segonda Guèrra Mondiala, Afganistan venguèt rapidament un enjòc de la Guèrra Freja per lei Sovietics au nòrd e leis Estatsunidencs au sud. De mai, l'oposicion ai reformas demorèt fòrça importanta e la temptativa de democratizacion deis annadas 1960 empachèt leis autoritats de faciar una situacion economica malaisada. Aital, en 1973, un còp d'estat republican entraïnèt la casuda de la monarquia afgana.
D'efèct, en 1929 Aman Allah foguèt rebutat per un còp d'estat conservator. Après una guèrra civila, son parent Nader Khan capitèt de prendre lo poder e de venir rèi fins a son assassinat en 1933. Son fiu Mohammed Zaher Chah li succediguèt e demorèt neutre pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Pasmens, emai se lo país deguèt pas faciar lei consequéncias de combats, la retirada d'Índia dei Britanics entraïnèt una crisi economica grèva. Afganistan deguèt donc acceptar l'ajuda dei Sovietics e deis Estatsunidencs e lo país foguèt devesit entre doas zonas d'influéncias au nòrd e au sud. De mai, la maufisança de la màger part deis elèits a respèct dei reformas causèt lo blocatge economic dau país que poguèt pas aprofichar d'un biais eficaç leis ajudas sovietics e estatunidencs. En 1964, una Constitucion democratica creèt un Parlament mai leis eleccions confirmèron rapidament lo blocatge politic.
Lei recòltas marridas deis annadas 1970 e 1971 entraïnèron alora la fin de la monarquia. Un còp d'estat foguèt organizat per lo cosin dau rèi Sardar Mohammad Daud Khan. Obtenguèt lo sostèn dei Sovietics e capitèt de reversar lo poder en julhet de 1973. Assaièt alora de fondar un estat republican s'apielant sus la jovença formada dins de país occidentaus.
La revolucion comunista e l'intervencion sovietica[modificar | modificar la font]
L'estat republican capitèt pas a resòuvre la crisi dau país. Aquò entraïnèt, gràcias au sostèn sovietic, una unificacion de divèrsei partits de senèstra. Fòrça populars entre lei joves educats e de còps formats dins lei país desvolopats, aquelei partits sostenguèron lo còp d'estat comunista d'abriu de 1978. Un estat comunista se formèt alora e signèt en decembre un tractat d'amistat amb l'URSS.
Pasmens, lo regim comunista e sei reformas se turtèron rapidament ai mitans conservators d'Afganistan. Fòrça religiós, aquelei mitans organizèron de movements armats que menacèron lo govèrn centrau. A la fin de 1979, l'URSS mandèt donc un còrs expedicionari important en Afganistan per sostenir son aliat. Lei rasons dau mandadís d'aquela armada son encara mau conegudas. Regardavan problabament la proteccion dei Sovietics ja presents en Afganistan e la lucha còntra la creacion possibla d'un estat islamista capable de menaçar lo sud de l'URSS. Dich « Premiera Guèrra d'Afganistan », aqueu conflicte opausèt rapidament lei tropas de l'URSS e dau govèrn centrau de Kabol a una tièra de guerilhas sostengudas per Paquistan e leis Estats Units. En 1988-1989, lei Sovietics se retirèron e, en 1992, lo govèrn comunista de Kabol foguèt finalament reversat.
La presa dau poder per lei Taliban[modificar | modificar la font]
Après la partença dei Sovietics e la casuda dau regim comunista, lei movements de guerilha assaièron de formar un estat islamista. Pasmens, aquelei movements mau capitèron de partejar lo poder entre elei e una guèrra civila acomencèt entre lei venceires. Entre 1992 e 1993, divèrsei temptativas de negociacions mau capitèron e lei combats entraïnèron una division dau país entre « senhors de guèrra ».
A partir de 1994, lo movement islamista dei Talibans capitèt de renfòrçar sei posicions dins la region de Qandahar que venguèt la basa principala dau movement. Rapidament sostenguts per la populacion dau sud afgan, conquistèron pauc a pauc lo rèsta dau país e prenguèron oficialament lo poder en 1996 après la conquista de Kabol. Gràcias a una aplicacion estricta de la lèi islamica, capitèron de restablir l'òrdre mai seis avançadas entraïnèron una aliança quasi generala deis autrei movements, especialament aquelei deis etnias dau nòrd dau país, còntra elei en març de 1999. Pasmens, maugrat aquela union, lei Talibans contunièron d'avançar e ocupèron la màger part d'Afganistan en setembre de 2000.
La Segonda Guèrra d'Afganistan[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1990, lei Talibans deguèron faciar de criticas importantas per lo sostèn donat a certaneis islamistas coma Osama Ben Laden acusat per leis Estats Units de divèrseis atemptats còntra d'interès estatsunidencs : destruccions deis ambaissadas americanas de Nairobi e Dar es Salaam (1998), ataca còntra lo naviri de guèrra USS Cole en 2000... etc. Se debanèron quauqueis operacions de bombardaments aerians sus de camps d'entraïnaments sensa consequéncias pus importantas.
La situacion cambièt après leis atemptats dau 11 de setembre de 2001. Lo 14 de setembre, leis Estats Units e lo Reiaume Unit exigiguèron l'extradicion d'Osama bin Laden. Lei Talibans refusèron e preferiguèron de prepausar la reünion d'una assemblada de notables religiós per decidir dau sòrt d'Osama Ben Laden. Lo 20, aquela assemblada demandèt a Osama Ben Laden de quitar lo país mai lo govèrn taleb vouguèt de pròvas per consentir a una extradicion.
D'aqueu temps, lei premiers soudats americans arribèron dins la region. Lo 22, acomencèron d'operacions de reconoissença en Afganistan e lo 7 d'octòbre leis aviacions e flòtas deis Estats Units e dau Reiaume Unit comencèron una campanha de bombardament aerian que va entraïnar l'afondrament militar e politic dei Talibans en novembre e decembre de 2001. Lo 5 de decembre, quatre faccions afganas representant la guerilha, lo rèi Zaher Chah, senhor de guèrra Gulbuddin Hekmatyar e leis Afgans exiliats en Iran signèron leis acòrds de Bonn per preparar l'organizacion d'un estat novèu. Ansin, lo 4 de genier de 2004, una constitucion novèla prevesent un regim presidenciau fòrt foguèt adoptada. Leis eleccions presidencialas d'octòbre de 2004 veguèron la victòria d'Hamid Karzaï.
Pasmens, entre 2001 e 2005, lo movement dei Talibans capitèt de se reformar. Aprofichant lo sostèn dei populacions dau sud e la corrupcion fòrça importanta dau govèrn centrau, capitèt de formar una guerilha poderosa capabla de s'opausar ai fòrças de l'OTAN. Per faciar aquela menaça, l'Aliança Atlantica aumentèt lo nombre de sei tropas e son ajuda ais autoritats afganas. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt de vencre la guerilha e leis esfòrçs de desvolopament e d'ajuda economics se turtèron a la corrupcion locala. Ansin, au començament deis annadas 2010, leis Estatsunidencs e seis aliats acomencèron de quitar lo país e d'encoratjar un procès de negociacions entre Talibans e govèrn centrau per acabar la guèrra e exclure leis islamistas pus radicaus dau poder.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion generala[modificar | modificar la font]
Afganistan es una republica islamica presidenciala que seis institucions son definidas per una constitucion adoptada en 2004. Aplica lo principi de la separacion dei poders e sa legislacion s'inspira magerament dei principis de l'islam. Pasmens, abòrd de factors limitan son foncionament vertadier.
Lo premier es la contuniacion de la guèrra còntra lei Taliban e seis aliats. Aquò sapa l'autoritat dau govèrn, especialament dins lei províncias meridionalas onte lei Taliban contraròtlan certanei regions e i an installat d'institucions parallèlas. L'ajuda de la Coalicion internacionala menada per leis Estats Units permet de tenir lei zònas pus importantas coma lei vilas ò leis axes de comunicacion mai lei zònas ruralas ò mens pobladas son pus malaisadas d'ocupar d'un biais permanent. Lei combats dirècts son rars ò limitats mai l'insureccion es capabla d'agarrir seis advèrsaris especialament lòng dei rotas gràcias a l'utilizacion de minas.
Lo segond factor major que limita l'influéncia dau govèrn es l'existéncia d'un nombre important de senhors de guèrrra. Son de còps a la tèsta d'estats parallèls qu'an d'impòsts e de fòrças militaras pròprias. Una partida importanta ocupa tanben de pòstes oficiau au sen de l'administracion coma governador ò au sen dau govèrn coma ministre. Aquò permet au govèrn de s'assegurar son sostèn mai legitima lo poder locau dau senhor de guèrra. Enfin, aquelei senhors an sovent una basa etnica e mai d'un foncionari ò un soudat de la mema etnia li es fidèu, ço que demenís encara l'autoritat dau govèrn.
Lo tresen factor es la manca ò l'absència de mejans d'accion per lo govèrn. D'efècte, maugrat de mejans importants, lo govèrn a totjorn pas de servicis estatics desvolopats. A donc quasiment ges de mejans d'intervencion dirècte franc dei capacitats fornidas localament per d'ONG, de senhors de guèrra aliats ò lei fòrças de la Coalicion internacionala.
Enfin, la corrupcion fòrça importanta de tota l'economia e l'administracion dau país limita mai l'influéncia e la legitimitat dau govèrn centrau. Encoratjada per leis efèctes dau conflicte, de l'importància dei senhors de guèrra e dei feblessas de l'estat, aquela corrupcion renfòrça aquelei problemas en limitant enciara lei possibilitats d'intervencion dau govèrn. Per exemple, mai d'una ONG chausiguèt d'organizar esperela seis invèstiments per pas pèrdre de somas tròp importantas entre divèrseis intermediaris. Pasmens, dins aqueu cas, lo resultat de l'invèstiment demora sota lo contraròtle de l'ONG e lo govèrn pòu pas l'aprofichar per estendre sei capacitats. Ansin, maugrat dètz annadas de guèrra e d'invèstiments fòrça importants de la comunautat internacionala, l'influéncia dirècta dau govèrn s'estendiá en 2012 solament sus Kabol e son relarg.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo president de la republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas. Es elegit, ambé dos vicepresidents, au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Noma ambé l'aprobacion dau Parlament lei ministres e lei governadors dei províncias. Lo Parlament a pas lo poder per reversar lo govèrn. Coma cap dau govèrn, lo president a de capacitats importantas d'iniciativas legislativas que pòu adoptar de decisions solament ambé un vòte d'aprobacion dau Parlament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per un Parlament compausat de doas chambras :
- la Chambra dau Pòble es formada de 249 deputats elegits au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Cada província es representada per un deputat minimom mai un nombre suplementari dependent de sa populacion. 64 sètis son reservats ai fremas. Es cargada de discutir e de votar lei lèis e de ratificar lei decisions presidencialas.
- la Chambra deis Ancians es formada de 102 membres (22 sètis reservats ai fremas). Un tèrç es nomat per lo president, un tèrç es elegit per lei conseus provínciaus e un tèrç es teoricament[4] elegit per lei conseus de districtes. Es cargar de conselhar lo president e a pauc de ròtle sus lo procès legislatiu. Pasmens, a un drech de vetò sus certanei decisions.
Per lei decisions pus importantas coma certanei revisions de la constitucion ò la ratificacion dei tractats internacionaus majors, lo president pòu tanben reünir la loya jirga qu'es una assemblada larga dei caps tradicionaus dau país.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es tengut per una Cort Suprèma que sei membres son nomats per lo president e confirmats per lo Parlament. Lo sistèma inferior es devesit entre de brancas especialazadas. Lei principalei s'ocupan deis afaires criminaus, civius, religiós, administratius e dei drechs dau trabalh ò de la familha.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
En causa de son istòria agitada, Afganistan aguèt abòrd de drapèus dins lo corrent dei sègles XX e XXI. Lo drapèu actuau foguèt adoptat en 2004 a partir dau drapèu utilizat per lo govèrn provisòri en 2002. Mescla divèrsei lei colors e lei simbòls d'unei drapèus pus ancians. Lo negre representa l'independéncia dau país dins lo corrent dau sègle XIX. Lo roge representa la lucha per l'independéncia dins lo corrent dau sègle XX e lo vèrd sa capitada. L'emblèm es un simbòl tradicionau d'Afganistan compausat d'una mosqueta. Enfin, la frasa es la chahada musulmana. Aqueu simbòl e la chahada forman tanben lo blason afgan.
L'imne nacionau foguèt adoptat en 2006. Es dich Milli Tharana es foguèt escrich per Abdul Bari Jahani. Enfin, la devisa nacionala afgana es « Allah es grand. I a pas d'autre dieu qu'Allah e Maomet es son profèta ».
Drapèu adoptat per la Republica Islamica d'Afganistan en 2002.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Afganistan es devesit en províncias que son compausadas de districtes. En 2013, i aviá 34 províncias e 398 districtes. Son dirigidas per un governador nomat per lo president e an de conseus locaus elegits dotats de certanei poders, en particular l'eleccion dei membres de la Chambra deis Ancians.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Lo govèrn centrau afgan fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e a fa una demanda per integrar l'OMC. En causa de la guèrra còntra lei Taliban, es fòrça pròche deis Estats Units que sei fòrças forman la màger part deis efectius de la Coalicion internacionala cargada de lo sostenir. Lo país assaia tanben de desvolopar de relacions corrèctas ambé leis aliats principaus de Washington coma lo Reiaume Unit, França ò Alemanha.
A respèct de sei vesins, a de relacions malaisadas ambé Paquistan, sospichat de sostenir lei Taliban ò d'assotar sei basas dins lei montanhas lòng de la frontiera comuna. Pasmens, Islamabad demora lo premier partenari comerciau de Kabol. Lei relacions ambé leis autrei país vesins son mai bònas, especialament amb Iran, desirós de protegir la minoritat chiista d'Afganistan e de luchar còntra lo trafèc d'òpi, e ambé China e Índia, desirosas de participar a l'esplecha economica dei ressorsas naturalas dau país.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2012, lei fòrças armadas afganas alinhavan 200 000 òmes amb un budget de 11,6 miliards de dolars magerament pagat per seis aliats estrangiers. Son objectiu es d'agantar 240 000 òmes en 2013. Fondada après la casuda dau regime dei Taliban, aquela armada es totjorn en formacion e seis armaments en cors d'aquisicion. Aqueleis equipaments son de premiera ò de segonda generacions e eissidas de país occidentaus e ex-sovietics. Foguèt cargada de luchar còntra l'insureccion, inicialament dins lei zònas suavas mai dèu pauc a pauc assumir la totalitat deis operacions fins au retirament dei tropas estrangieras (previst a l'ora d'ara en 2014).
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Afganistan
L'economia d'Afganistan es caracterizada dempuei lo començament dau sègle XXI per un creissença e un dinamisme importants maugrat la guèrra quasi permanenta començada en 1978-1979, una corrupcion fòrça estenduda e de conflictes lòng de la frontiera ambé Paquistan còntra de guerilhas ò de traficants de tota mena (en particular d'òpi). Lo fondament principau d'aquela expansion es l'ajuda deis institucions internacionalas e deis Estats Units ambé l'injeccion de 26,8 miliards de dolars dins l'economia afgana entre 2001 e 2007.
Pasmens, en despiech d'aqueu sostèn d'importància, Afganistan demora un país fòrça paure e pauc desvolopat que dèu faciar de questions importantas. De'n premier, son PIB es bas (19,9 miliards en 2012) siá 640 $/ab. Existís tanben de dificultats suplementàrias coma una importanta economia esconduda liada au trafec de dròga, especialament d'òpi e de produchs derivats de canebe qu'Afganistan es lo premier productor mondiau. De mai, lo nivèu de corrupcion au sen dei divèrseis administracions es tant important qu'una part non negligibla de l'ajuda internacionala es en realitat tremarchada au profiech dei caps locaus, dei guerilhas ò dei senhors de guèrra. Enfin, mai d'un invèstiment es realizat dirèctament per de companhiás estrangieras sensa supervision que l'estat que sei mejans son tròp limitats per contraròtlar l'activitat economica. Ansin, aquel invèstiment se fa localament e permet pas lo desvolopament dei servicis de l'estat que son quasi inexistent sus la màger part dau territòri.
Fòra lo sector de dròga, lei partenaris economics principaus dau país son Paquistan, Índia, Tatgiquistan, leis Estats Units d'America, Russia, China e Alemanha. Afganistan exporta de produchs agricòlas e de produchs eissits de l'industria leugiera (subretot tèxtila) e importa de manjar, de produchs petroliers, de tèxtils e de produchs eissits de l'industria pesuca (maquina otís... etc.).
Sector primari[modificar | modificar la font]
En 2012, l'agricultura afgana èra lo centre de l'economia dau país. Fòra lo sector de la produccion de pavòt, representava 78,6% de la man d'òbra e 20% dau PIB. A la fin deis annadas 1990 e au començament deis annadas 2000, un periòde de secaressa entraïnèt de destruccions importantas dei recòltas, especialament dins lei zònas non aigadas, e una demenicion de la produccion. Entraïnèt tanben una reorientacion de la produccion que priviligièt d'ara endavant lei culturas de subsistància (blat, fruch, moton...) maugrat lo mantenement de culturas destinadas a l'industria tèxtila (coton...). D'autra part, ambé lo començament de la Segonda Guèrra d'Afganistan en 2001, se desvolopèt tornarmai la produccion de pavòt per l'industria de produccion d'òpi. Aquela cultura permet ai païsans d'aumentar sei revenguts e es tolerada ò encoratjada per lei Taliban, la Coalicion e lei senhors de guèrra.
En fòra de l'agricultura, Afganistan tèn tanben de ressorsas naturalas fòrça importantas. Son esplecha es encara limitada per lo conflicte e la manca de seguritat. Pasmens, lo país a de resèrvas d'idrocarburs (petròli, gas e carbon) ò de metaus importants (fèrre, coire, liti...) que representan un potenciau de desvolopament.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector segondari representava 25,6% dau PIB e 5,7% de la populacion activa. En causa d'annadas de guèrra, es limitat a la produccion leugiera e a l'industria d'òpi. Pasmens, ambé la creissença possibla de l'esplecha miniera dei ressorsas naturalas afganas, a un potenciau de desvolopament important. A l'ora d'ara, la premiera industria oficiala dau país es l'industria tèxtila, especialament la teissedura de tapís qu'es lo premier produch d'exportacion dau país.
Dins aquò, segon d'estimacions de l'ONU e deis Estats Units, l'industria de la dròga a una importància fòrça superiora e seriá la premiera fònt vertadiera d'exportacion de l'economia afgana. D'efècte, maugrat lei dificultats d'estimar la valor d'aquela mena d'economia esconduda, Afganistan es lo premier país productor de pavòt e de canebe. En 2005, s'estimèt qu'aquela industria representava un tèrç dau PIB afgan e implicava doas milions de personas (païsans, traficants, oficiaus corromputs...).
Sector terciari[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector terciari afgan representava 54,4% dau PIB e 15,7% de la man d'òbra. Es magerament basat sus lo comèrci e leis activitats informalas. Conois un desvolopament important maugrat de dificultats liadas a la corrupcion e a l'afondrament dei mejans de l'estat per assegurar l'òrdre e la lèi. En particular, dèu faciar l'instauracion regulara de taxas interioras decididas per lei senhors de guèrra per intrar sus son territòri.
Cultura[modificar | modificar la font]
Afganistan a una tradicion culturala lònga e rica en causa de sa posicion de crosiera lòng deis ancians axes comerciaus asiatics, de la preséncia d'un nombre gròs de pòbles diferents sus son territòri e de son apartenéncia d'uneis estats importants. Aquò a per consequéncia l'existéncia d'un patrimòni arquitectura de remarca que sei vestigis pus vièlhs datan de l'Antiquitat. Maugrat de destruccions importantas causadas per lei conflictes, lo govèrn assaia de restaurar una partida d'aqueleis obratges per desvolopar lo torisme. En fòra de l'arquitectura, existís tanben una literatura, en partida orala e influénciada per Pèrsia, que sa forma principala es la poesia.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1 et 1,2 (en) CIA World Fact Book, https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/af.html
- ↑ Leis estimacions sus lo nombre de locutors dau pachtó son fòrça malaisadas car lei regions sud dau país son lo teatre centrau de la Segonda Guèrra d'Afganistan. Ansin, una partida d'aquelei locutors son pas recensats dempuei d'annadas.
- ↑ (en) Country Profile : Afghanistan, Library of Congress, 2005, [1].
- ↑ En 2013, lo conflicte en cors a empachat lo debanament d'aqueleis eleccions. Solament dos tèrç dei sètis èran donc ocupats.
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Megadermatidae
Los megadermatids (Megadermatidae) son una familha de quiroptèrs del sosòrdre dels Microchiroptera. Es la familha dels « falses vampirs ».
Demest los falses vampirs, se tròba lo nas en còr (Cardioderma cor). Aquesta espècia viu en Africa. Longtemps òm a cregut que se noirissiá de sang. En realitat, aqueste vampir pretendut de 30 cm es sustot un insectivòr. Li arriba çaquelà de completar son repais amb de pichons rosegaires e de lausèrts.
Genres[modificar | modificar la font]
- Cardioderma Peters, 1873
- Lavia Gray, 1838
- Macroderma Miller, 1906
- Megaderma E. Geoffroy, 1810
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : Megadermatidae H. Allen, 1864 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Megadermatidae H. Allen, 1864 (en)


text:
les jardins de gally recrutement a abstraction muse ies.
jardins de gally sartrouville versail history les lyon nantes,les jardins de gally bordeaux nantes green premier salon recrutement,jardins de gally cueillette lyon materiel sartrouville,les jardins de gally bailly aux sartrouville 78,aux en week end jardins de gally paris est bagnolet jardin recrutement les lyon,les jardins de gally nantes sartrouville paris ouest,beau s unique photos jardins de gally paris ouest les cueillette sartrouville,jardin de gally bailly la nature en les jardins evenements nantes,jardins de gally nantes paris sens a la mamoiselle ign jardin recrutement,les jardins de gally evenements bailly aux faaa cueillette lyon.


text:
Pirolisi
La Pirolisi es la decomposicion o termolisi d'un compausat organic per la calor per obtenir d'autres produchs (gas e matèrias) que teniá pas abans. L'operacion se realiza en l'abséncia d'oxigèn o en atmosfèra paura en oxigèn per evitar l'oxidacion e la combustion (L’operacion doncas produtz pas de flama). S'agís del primièr pas cap a la transformacion termica aprèp la desidratacion.
Permet generalament d'obtenir un solide carbonat, una òli e un gas. Comença a un nivèl de temperatura gaireben bassa (a partir de 200 °C) e continua fins a 1 000 °C. Segon la temperatura, la proporcion dels tres compausats resultants es differencial.
Un exemple de pirolisi es una mena de reciclatge de la ròdas usadas. Dins aquel cas la pirolisi es la degradacion del cauchó.
Somari
Pirolisi anidrica[modificar | modificar la font]
La pirolisi es normalament anidrica (sens aiga).
Aquel fenomèn se passa normalament quand un compausat organic solide se calfa sufisentament o se fa la combustion d'un solid compacte, coma la fusta e las flamas del fuòc de fusta dins aquel cas son lo resultat de combustion dels gases expulsats per pirolisi, mas pas de la combustion de la fusta d'esperela.
Un usatge industrial ancian de la pirolisi anidrica es la produccion del carbon vegetal mejans la pirolisi de la fusta. Mai recentament la pirolisi s'utilizèt a escala massiva per tornar lo carbon en carbon de còc per la metallurgia, subretot per la fabricacion de l'acièr.
Dins fòrça aplicacions industrialas aquel processus se realiza jos pression e a temperaturas superoras a 430 °C. La pirolisi anidrica tanben se pòt realizar per produire un combustible liquid semblent al gasòli a partir de biomassa solida o plastics. La tecnica mai comuna se fa dins de temps de d'esposicion fòça basses (<2 segondas) e de temperaturas entre 350-500 ºC.
La pirolisi e lo tractament dels descais[modificar | modificar la font]
La pirolisi pel tractament dels descais es utilizada amb d'autres tecnologias avançadas de tractament dels descais. La pirolisi es utilizada per reduire lo volum dels descais e produire de combustibles coma susproduch. Tanben sevís a produire un combustible sintetic per de motors de dièsel a partir de descais plastics.[1]
Pirolisi aigosa[modificar | modificar la font]
Lo tèrme pirolisi se pòt utilizar per nomenar tanben la termolisi amb preséncia d'aiga, coma la fissuracion per vapor d'aiga del petròli o la depolimerizacion termica dels residús organics en petròli leugièr.
Pirolisi al vueit[modificar | modificar la font]
Dins la pirolisi al vueit lo material organic se calfa al vueit per reduire lo punt d'ebullicion e evitar las reaccions quimicas non desiradas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Cynar plc (2006) Transformacion dels residús de plastic en fuels liquids


text:
Eth Museu Municipal Josep Aragay de Breda se fondèc er an 1974 e se tròbe ena antica glèisa de Santa Maria, deth sègle XII. Dedicat de forma monografica ar artista naucentista Josep Aragay i Blanchar (Barcelona 1889 – Breda 1973), compde damb ua importanta colleccion de pintura, ceramica, diboish e aiguafòrt.
Tarifa gratuïta: entà tot eth public.
Tot er an: dissabte, de 10.30 a 13.30 e de 16.00 a 19.00 ores; dimenge e festius de 10.30 a 13.30 ores; dies obrants, a ores convengudes en tot telefonar tath 972 870 012.


text:
fin de joc
L'albièra brèça tot de son braç pintraire
òm diriá la fada emmantelada de mòrt,
Me ven becar la boca a l'òrla del meu òrt,
Per me far al front un bèl poton trufaire .
Me cossergui ambe sa dalha e son bigòs,
Ieu cresi un joc, quand la punta degota;
Qualques gotas de sang a las tranugas ,
a la punta de la mèla , tota enrovilhada.
Tal un buòu cansat que cor al drapèu roge
Uèi corron los èunas sus l'ostal, e plòu .
Lo portal es clavat e l'ostalon vendut.
Un cop èra ,i veniam manjar las persegas
, los rasims roges o blancs e las avelanas ;
E las amètlas verdas vestidas d'amarum .
Tot s'es abridolat , e los quites cerièrs ,
donan pas que de clòscas de prunas .
Vai amics se volètz anarem sus la luna ,
per remirar lo vòl d' una pencha de sèrp.