text:
756
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 756 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Emirat de Còrdoa[modificar | modificar la font]
Lo 13 de març dins la region de Còrdoa, batalha d'Al Musara entre Abd Al-Rahman, eiretier de l'Ostau Omeia, e Yusuf al-Fihri, governador d'Al Andalús. S'acabèt per la victòria d'Abd Al-Rahman que fondèt l'Emirat de Còrdoa.
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Entraïnats per la politica de colonizacion de Constantin V de Tràcia, atacabulgara dins lo nòrd de la Grècia actuala.


c: text/html

text:
Tauriac (Tarn)
Tauriac [1][2] (Tauriac en francés) es una comuna occitana de Lengadòc en País d'Albi situada dins Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ http://www.christellechollet.com/

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tachyglossus aculeatus
L' equidnèu de nas cort (Tachyglossus aculeatus), o equidnèu australian es un mamifèr que viu practicament sus tot lo « continent » australian (es pas absent que dins qualques illas del nòrd ; es lo mamifèr autoctòn qu'a lo territòri mai vast en Austràlia) e dins las regions costièras e montanhosas del sud-èst de Nòva Guinèa. Es una de las quatre espècias d'equidnèus qu'existisson encara mas es lo sol membre del genre Tachyglossus.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Tachyglossus aculeatus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Tachyglossus aculeatus dins brainmuseum.org (en)
- Tachyglossus aculeatus dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia ITIS : TSN 552522 Tachyglossus aculeatus (Shaw, 1792) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Tachyglossus aculeatus (en)
- Referéncia NCBI : Tachyglossus aculeatus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Tachyglossus aculeatus (Shaw, 1792) (en)
- Fonts documentaris ARKive (fotografias, extraches sonòrs e vidèos) : Tachyglossus aculeatus (en)


text:
752
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 752 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après sei victòrias militaras de 751 còntra leis Arabis, Constantin V decidiguèt de tornar afirmar la politica iconoclasta de son paire Leon III. D'emissaris foguèt mandats ais evesques per leis encoratjar a organizar de sinòdis regardant la question. Aquò permetèt de renfòrçar l'autoritat imperiala sus lo clergat mai l'iconoclasme demorèt mau acceptat.


text:
Ispanoamerica
Ispanoamerica o America Ispanica es lo nom artificial de l'ensems de païses d'America que faguèron partida d'Espanha e ont l'espanhòl se parla actualament.
Lo nom d'Ispanoamerica es controversiat e polemic, pr'amor que:
- los concèptes d'Espanha e d'espanhòl a l'origina èran geografics e non pas linguistics.
- en Ispanoamerica se parla tanben d'autras lengas espanhòlas (al delà del castelhan).
- lo nom latin d'Hispania se pòt tanben considerar de sinonim de Peninsula Iberica, doncas çò d'opausar Ispanoamerica e Iberoamerica (per referéncia a Portugal e Espanha e lors ancianas colonias americanas) mancariá de sens.
- mancariá egalament de sens lo nom artificial d'America Latina (qu'inclutz los païses de parlar portugués e francés) pr'amor qu'en America s'es jamai parlat latin.
Lo gentilici es ispanoamerican, -a.
Son 19 estats[1] (inclús Puerto Rico, encara que fa partida dels Estats Units coma estat liure associat) que lor populacion totala es de 365 milions d'abitants. D'autres Estats americans amb de minoritats ispanofònas coma Belize o los Estats Units, son pas considerats coma d'Ispanoamerica.


text:
Mar de Japon
La mar de Japon o mar de l'Èst[1][2] es una mar situada a l'oèst de l'ocean Pacific, enrodada a l'èst per las illas Japonesas d'Hokkaidō, Honshū e Kyūshū, a l'oèst per la peninsula coreana, e al nòrd per Russia e las illas Sakhalin.
La mar es religada a d'autras mars per sièis estreches paucs prigonds :
- l'estrech de Tartaria (o estrech de Mamiya) entre lo continent asiatic e las illas Sakhalin, la religa a la mar d'Okhotsk ;
- l'estrech de La Perosa (o estrech de Soya) entre las illas de Sakhalin e Hokkaidō, la religa a la mar d'Okhotsk ;
- l'estrech de Tsugaru entre las illas de Hokkaidō e Honshū, la religa a l'ocean Pacific ;
- l'estrech de Kanmon entre las illas de Honshū e Kyūshū, la religa a l'ocean Pacific ;
- l'estrech de Tsushima entre las illas de Kyūshū e Tsushima, la religa a l'ocean Pacific ;
- l'estrech de Corèa entre Tsushima e la peninsula coreana, la religa a la mar de China Orientala.
Lo punt mai prigond es de 3742 m jol nivèl de la mar; la fonsor mejana es de 1752 m. La superficia de la mar es d'a pauc près 978 000 km². La mar a tres bacins principals : lo bacin de Yamato situat al sud-èst de la mar de Japon ; lo bacin de Japon al nòrd ; lo bacin de Tsushima al sud-oèst. Lo bacin de Japon es la region pus prigonda de la mar, alara que las aigas mens prigondas se tròban dins lo bacin de Tsushima.
Suls ribatges orientals, los platèus continentals de la mar son largs, mas suls ribatges occidentals, al long de la còsta coreana, son estreches, amb en mejana 30 km de larg. L'aiga cauda de la mar contribuís al clima doç de Japon.
Lo nòrd e lo sud-èst de la mar son los sectors mai rics per la pesca. L'importància de la pesca en mar es plan illustrada per las reclamacions mutualas sus Dokdo per Japon e la Corèa del Sud. La mar es tanben importanta per sos minerals, l'arena de magnetita, son gas natural e lo petròli.
Bregas sul nom[modificar | modificar la font]
En Corèa del Sud, aquela mar es nomenada la "mar de l'Èst" (동해; 東海, Donghae) e en Corèa del Nòrd, la "mar Orientala de Corèa" (조선동해; 朝鮮東海, Joseon Donghae). Dins los autres païses, es nomenada la "mar de Japon". En japonés, Nihonkai (日本海), en chinés Rìběnhǎi (日本海) e en rus Iaponskoie more (ЯпóHckoe Mópe). E mai aquesta apelacion siá contestada per las doas Corèas, la "mar de Japon" es lo nom oficial retengut per l'Organizacion Idrografica Internacionala en 1928 e per l'Organizacion de las Nacions Unidas.
Dins lo passat, s'es apelada indistintament "mar de l'Èst", "mar de Corèa", "mar de Japon" e "mar Orientala". A partir del sègle XIX l'apelacion de "mar de Japon" es devenguda predominanta sus las mapas geograficas.
Dempuèi los ans 1990, Corèa, encara fòrça patacada per l'imperialisme japonés, milita per far remplaçar l'apelacion de "mar de Japon" per lo tèrme de "mar de l'Èst". De notar que dins mantuna lenga europèa, es la mar Baltica qu'es sonada "mar de l'Èst" (Ostsee en alemand, Oostzee en neerlandés, etc.).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ North Korea and Russia and is referred to in South Korea as the East Sea. S Korea bid to solve sea dispute,(2007-01-08), BBC News:South Korea calls it the East Sea [1]
- ↑ Report on the Progress in Consultations on the Naming of the Sea Area between the Korean Peninsula and the Japanese Archipelago,(2007-08-30), Ministry of Foreign Affairs and Trade (South Korea):the sea area has been consistently called "East Sea" in Korea [2] (2008-02-17)


text:
Aficha de Jean-Baptiste de Coincy
L'Aficha de Coincy es un document politic que foguèt publicat e cridat a Tolon un pauc avans la Revolucion Francesa per lo luòctenent generau deis Armadas dau Rei, Jean-Baptiste de Coincy.
De la part dau Rei, còmte de Provença. Sa Majestat es informada que leis abitants de fòrça vilatges d'aquesta província s'assemblan sensa la permission de sei cònsols, e se rendon en tropas dins lei vilas dei marcats publics, onte demandan ce que n'es pas possible de li acordar ; e coma de parelhas sedicions contràrias a l'obeïssença qu'es deguda au Rei, ocasionarián la famina, e la mòrt d'un grand nombre d'abitants, que pòdon subsistar que per l'òrdre public que deu èstre establit per lei Conseus de Vilas, lo Rei, ben persuadat que sei sujets provençaus son tròp fidèles a son autoritat per se portar en d'excès capables de destruire per la famina la plus granda partida deis abitants de la Provença, li ordona expressament sos lei penas portadas per leis Ordonnance per lei crimes semblables, de cessar aqueleis atropaments e assembladas sediciosas, e li comanda de presentar sei demandas ais Administrators de la Província, per sei cònsols, e per de memòris escrichs, ai quaus li respondràn.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Merle, Renat. Inventaire du texte provençal de la région toulonnaise. GRAICHS : Sièis Forns, 1986. Pagina 23, citant lo Bulletin Société d'Etudes de Draguignan, 1900-1901, p.13.


text:
Capitòli (omonimia)
Itàlia[modificar | modificar la font]
Lo capitòli (en italian Campidoglio e en latin Capitolium) es una dels sèt puèges de Roma, ont se trapa la plaça del Capitòli.
Occitània[modificar | modificar la font]
A Tolosa, lo Capitòli es lo bastiment abrigant l'ostal de vila e lo Teatre deu Capitòli. Lo monument balhèt lo nom:
- a la Plaça del Capitòli;
- al quartièr del Capitòli a l'entorn de la plaça
- a l'estacion Capitòli sur la Linha A del mètro ;
- a l'Orquèstra Nacionala del Capitòli ;
- al tren Lo Capitòli, sus la linha París-Tolosa abans l'arribada del TGV.
Lo Capitòli es une sala de cinèma a Usès.
Estats Unis d'America[modificar | modificar la font]
Lo Capitòli dels Estats Unis d'America es lo bastiment qu'abriga lo Congrés dels Estats Unis d'America a Washington. Autres bastiments dins los Estats dels Estats Units:
- Capitòli de l'Estat d'Alabama ;
- Capitòli de Califòrnia ;
- Capitòli de l’Estat de Carolina del Sud ;
- Capitòli de l’Estat de Florida ;
- Capitòli de l'Estat d'Idaho ;
- Capitòli de l'Estat de Loïsiana ;
- Capitòli de l’Estat du Missorí ;
- Capitòli de l'Estat du Nebraska ;
- Capitòli de l'Estat d'Oklahoma ;
- Capitòli de l'Estat d'Oregon ;
- Capitòli de l'Estat de Pensilvània ;
- Capitòli de l'Estat de Rhode Island ;
- Capitòli de l’Estat del Tèxas.
Cuba[modificar | modificar la font]
A L'Avana, El Capitolio, o Capitolio National, es l'acadèmia de las Sciéncias cubanas.
Soïssa[modificar | modificar la font]
Le Capitole es un cinèma situat à Lausana
Canadà[modificar | modificar la font]
Lo Capitole de Québec es une sala d'espectacle situada a Quebèc.


text:
1542
Aquesta pagina concernís l'an 1542 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Regardant leis afaires europèus, acomençament de la Novena Guèrra d'Itàlia entre França e Espanha lo 12 de de julhet de la declaracion de guèrra dau rèi Francés Ièr. Lo motiu principau èra lo murtre de l'ambassador Antonio Rincon lo 3 de julhet de 1541 per de soudats imperiaus. Pasmens, en realitat, lo govèrn pensava subretot aprofichar lei dificultats espanhòlas après sa desfacha en Africa de 1541, la signatura d'una aliança francoturca e d'una aliança francosuedesa (signada lo 21 de julhet). Lei Francés ataquèron sus la frontiera dau nòrd-èst (en Artés principalament), dins lo nòrd-oèst d'Itàlia e en Rosilhon. Pasmens, aqueleis ofensivas mau capitèron. Luxemborg foguèt conquistat lo 26 d'aost mai perdut tre lo 9 de setembre e Perpinhan resistèt a un sètge (26 d'aost - 4 d'octòbre).
En America, Francés Ièr contunièt de renfòrçar la preséncia francesa ambé l'organizacion d'una expedicion de 60 naviris de pesca e lo mandadís dau senhor de Roberval coma luòctenen-generau de la França Novèla ambé mission d'i fondar una colonia.
Enfin, pertocant leis afaires intèrnes dau Reiaume, lo rèi acomencèt de prendre de mesuras còntra la Reforma (7 de julhet) e per melhorar lei finanças de l'Estat ambé l'edicte de Conhac (7 de decembre) a prepaus de la creacion d'un ret de generalitats cargat de susvelhar la collècta e l'utilizacion dau budget reiau. Totjorn regardant lei finanças, lo cancelier Guillaume Poyer foguèt arrestat e estremat en causa de mauversions. Enfin, dins la region de La Rochèla, lo rèi foguèt obligat de menar una campanha per reprimir d'insureccions popularas còntra la gabèla.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lo Sultanat d'Adel. Dins lo corrent de la premiera mitat de l'annada, una tiera de victòrias portuguesas (Baçente, Jarte, la Còla dei Josieus) permetèt ais Etiopians de reünir de fòrças importantas. Ansin, en despiech de la desfacha portuguesa de Wofla onte lo pichon còrs expedicionari de 400 mosquetaris perdiguèt la mitat de seis efectius e son cap Cristóvão da Gama, lo negus Galawdewos (1540-1559) poguèt organizar una armada poderosa equipada d'armas de fuòc.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra entre Espanha, sostenguda per unei pòbles maias, e lei ciutats-estats maias desirosas de demorar independentas. Après sa victòria de l'annada precedenta, lo conquistador Francisco de Montejo el Mozo decidiguèt de sometre lei Cocomes. Ajudats per lei Xius, menèt una campanha saunosa per lei dos camps que s'acabèt per una victòria espanhòla. Lei Cocomes deguèron se sometre e se convertir au cristianisme. Après aqueu succès, d'expedicions espanhòlas s'ocupèron de sometre una rebellion d'un grop de Xius e lei regions vesinas deis estats cocomes. De garnisons foguèron tanben establidas dins lo sector e de contactes establits ambé lei Maias encara neutres dins lo conflicte.


text:
Deimos (satellit)
Deimos es lo mi pichon e lo mai alunhat dels dos satellits de Mart. Foguèt descobèrt per Asaph Hall lo 12 d'agost de 1877.
Nom[modificar | modificar la font]
Lo seu nom ven de la mitologia grèga e significa «terror». Aquel nom foguèt suggerit per l'astronòma Henry Madan que lo prenguèt de l'Iliada ont Fobos e Deimos (La pauc panica e la terror) son los dos companhons d'Arès, lo dieu de la guèrra. Alara que lo nom roman d'Arès és Mart, èra evident que los seus dos satellits porten aqueles noms.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Coma totes los astres de la seuna talha, Fòbos es tròp petit per aver forma esferica, las seunas dimensions son 15 x 12 x 10 km. Es mai Pichon que l'autre satellit marcian, Fòbs
Està compusat de ròcas ricas en carbòni (condrita carbonatada) e de gel. La superfícia es cobèrta de cratèrs d'impacte mas pas tn no prigonds qu'aqueles de Fòbos,d'unes s'empliguèronom de regolita . Los dos cratèrs mai grands son lo Swift e lo Voltaire e mesuren 3 km de diamètre.
Deimos, coma Fobos, èran, segurament, d'asteroïdes capturats per la fòrça de gravetat de Mart, benlèu aprés que la gravetat de Jupitèr ne modifiquèt l'orbita. Mas tanben i a de rasons de pensar que sián de cosses formats a l'etorn de la planeta alara encara en formacion.
Caracteristicas orbitalas[modificar | modificar la font]
Deimos orbita a 20 000 km d'altitud de la superfícia marciana. Perque se tròbar es pas pro pròche de sa planèta, es sonque visible dins lo cèl marcin coma un punt fòrça brilhant comparable al lusiment de Vènus vist dempuèi la Tèrra.
Deimos fa un torn de Mart en 30 h 17 min 55 s. La seun revolucion es, en consequénci, un pauc mai longa que la rotacion de la planeta (de 24 h 42 min), alara lo satellit es mòu lentament dins lo cèl: demòr 64 ors entre la seuna sortida, per l'Èst e lo trescòl, a l'Oèst. Lo mai curiós es que pendent aquel temps es totjorn visible, fasent dos còps lo cicle complet de las seunas fasas. Dempuèi la planeta se pòt observar lo transit del satellit davant lo disc solar.
Una autra particularitat es que, gravitant sul plan eqüatorial de la planeta e tan prèp de la superfícia d'aquela, es invisible dempuèi las regions polaras: Deimos se vei pas a de latituds de mai de 82º. Mas amb sas pichonas dimensions, a penas pòt avalir un pichon pauc las tenèbras de la nuèch marciana. E mai, o fa pendent pauc temps, perque gravitan tan prèp de la planeta e en orbita equatorial, passa la mai granda partida de la nuèch amagat dins lo còn de l'ombra projectada per la planeta, doncas sens èsser esclairat per la lutz.


text:
Harprich
Harprich es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en la distincion de Morhange.
- Vilatge destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans la seigneurie de Morhange.
- Village détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Guilhèm de Belibasta
Guilhèm Belibasta, nascut vèrs 1280 a Cubièra, es lo darrièr "bon òme" ou "perfièch" catar conegut. Foguèt cremat viu en 1321 a Vilaroja de Termenés.
Nasquèt a Cubièra dins una familha del costat de la cause catara. Vèrs 1305, dins una batèsta, assassinèt Bertomieu Garnièr, un pastre de Vilaroja de Termenés. Jutjat copable, fugiguèt en abandonant femna, enfant e bens.
Per se recaptar, s'anèt amb de catars que foguèt iniciat e lèu ordonat "perfièch" a Rabastens a çò de Felip d'Alairac, e faguèt la coneissença de Raimon de Castèlnòu, un dels mai emblematics dels darrièrs perfièchs de l'epòca. Capturat amb lo seus companhs e a la preson de Carcassona, capitèt a fugir en Catalonha, onte, aprèp èsser demorat un temps en Empordan se fixèt lèu prèp de Valéncia, dins la magnifica ciutat de Morella. Exerciguèt la foncion de predicaire dins una pichona comunautat catara, constituida subretot d'exiliats occitans, que gaireben totes establits a San Mateu, èran de refugiats originaris del vilatge de Montalhon. Faguèt qualques dècas amb la règla, en avent entre autre un enfant amb sa concubina, Raimonda Martin. Al començament de la grossessa per paur de veire son autoritat esperituala s'afondrar, faguèt portar la paternitat de l'enfant a Pèire Maurin, pastre de Montalhon e lo seu amic d'enfança, en organizant un maridatge aviat, lo cacèt sul còp per gelosiá tot en fasent creire que l'enfant èra lo fruch de las joías de la nuèch de noça.
Belibasta foguèt traït par Naut Sicre, un "fidèl catar" agent doble enviat per l'Inquisicion, motivat a l'encòp pel desir de venjar la mòrt de sa maire, cremada sul lenhièr coma fidela eretica mas tanben per cupiditat. Sicre le convenquèt de tornar en Lengadòc per se tornar far ordonar "perfièch", foguèt arrestat sul camin de Tírvia, empresonat al castèl de Castèlbon[1] (prèp de La Seu d'Urgèl) qu'aparteniá al Comte de Fois, jutjat a Carcassona, e cremat viu dins la cort del castèl de Vilaroja de Termenés qu'aparteniá a l'evescat de Narbona. La causida de Vilaroja sembla dictat per la volontat de mostrar la poténcia de la justícia qu'aviá ja condamnat per contumàcia Guilhèm Belibasta pel murtre d'un pastre originari justament de Vilaroja.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Gauthier Langlois, « Belibasta, lo darrièr perfièch catar occitan », Paratge, 2012.
- (fr)Henri Gougaud, Belibaste, Points, 1982 (roman istoric)
-
- « Aquel libre es pas una biografia de G. Belibasta, mas un roman inspirat per la vida d'aquel darrièr catar... Çò que se sap de la veritat (o de l'aparéncia) istorica i ten una plaça respectable, mas non exclusiva. L'autor torna los amators de documents bruts a la font que pose d'esperel: lo registre d'Inquisicion de Jaume Fornièr, tradusit [en francés] del latin medieval per Jean Duvernoy ... Avertiment de l'autor. »
- (fr)Emmanuel Le Roy Ladurie, Montaillou, village occitan de 1294 à 1324, Gallimard, 1975.
- (fr)Anne Brenon, Le Vrai Visage du Catharisme, Ed. Loubatières, 1991.
- (fr)René Weiss, Les Derniers Cathares 1290 - 1329, París, Fayard, prefàcia d'Emmanuel Le Roy Ladurie


text:
Pi
Lo nombre pi, notat amb la letra grèga dau meteis nom π, es una constanta matematica que sa valor es lo repòrt entre la circonferéncia d’un cercle quin que siá e son diamètre, en geometria euclidiana; es tanben la valor dau repòrt entre la superfícia d'un cercle e lo carrat de son rai.
Sonat tanben « constanta d'Arquimèdes », lo nombre π a per valor aproximada, en escritura decimala, 3,141593. De formulas scientificas nombrosas, dins de domenis coma la fisica, l'engenhariá e de segur lei matematicas, fan intervenir π, qu'es una dei constantas matematicas mai importantas[1].
Aqueu nombre es irracionau: autrament dich, se pòt pas exprimir coma lo quocient de dos nombres entiers; aiçò implica que son escritura decimala es ni finida, ni periodica. Es tanben transcendent, çò que vòu dire qu’existís pas de polinòmi non nul de coeficients entiers que π ne siá una raiç; se deu a Ferdinand von Lindemann la demostracion d'aqueu resultat en 1882. La determinacion de valors aproximadas pron precisas de π e la comprension de sa natura son de questions qu'an traversat l'istòria dei matematicas.
La letra π que nòta aqueu nombre es simplament l'iniciala dau mot grèc πepίuetpoς, « perimètre ». Foguèt utilizada premier per William Jones en 1707 puei popularizada per Leonhard Euler en 1737[2].
Somari
- 1 Definicions e premierei proprietats
- 2 Utilizacion en matematicas e en sciéncias
- 3 Proprietats avançadas
- 4 Nòtas e referéncias
Definicions e premierei proprietats[modificar | modificar la font]
Definicions[modificar | modificar la font]
En geometria euclidiana, π se definís coma lo repòrt entre la circonferéncia C d'un cercle e son diamètre d[3]:
Lo repòrt C/d es constant; autrament dich, depend pas de la talha dau cercle. Per exemple, se de dos cercles, lo diamètre dau premier es doble d'aqueu dau segond, la circonferéncia dau premier es tanben dobla d'aquela dau segond: lo repòrt C/d càmbia pas.
Se pòt tanben definir π coma lo repòrt entre la superfícia A d'un cercle e la superfícia d'un carrat qu'a per costat lo rai dau cercle[3],[4]:
Aquelei definicions se justifican per cèrtei proprietats de la geometria euclidiana, coma la qu'enóncia que totei lei cercles son semblables. Mai lo nombre π apareis dins de domenis dei matematicas que son pas directament liats a la geometria. Dins leis expausats axiomatics dei matematicas, sovent se definís π a partir de l'analisi matematica: se pòt donar una definicion dei foncions trigonometricas (cos, sin) independenta de la geometria dau cercle, puei definir π coma lo doble dau pus pichon nombre positiu x tau que cos(x) = 0[5]. Lei formulas balhadas infra pòdon servir de definicions equivalentas de π (pron que se justifique que definisson lo meteis nombre).
Irracionalitat[modificar | modificar la font]
Lo nombre π es irracionau, çò que significa qu'es impossible de trobar d'entiers p e q taus que π=p/q. Al-Khawarizmi conjectura tre lo sègle IX que π es irracionau[6]. Moshé Maimonides menciona pereu aquela idèa au sègle XII. Pasmens faudrà esperar lo sègle XVIII per que Johann Heinrich Lambert ne fague la demostracion[7].
Es en 1761 que dins son Mémoires sur quelques propriétés remarquables des quantités transcendantes, circulaires et logarithmiques, Lambert estúdia lo desvolopament en fraccion continua de tan(x) e demòstra que lo desvolopament en fraccion continua de tan(m/n) (ont m, n son d'entiers naturaus diferents de 0) es:
- .
Per consequent, quand x es diferent de 0 e racionau, lo desvolopament en fraccion continua de tan(x) es illimitat; mai se sap qu’un tau desvolopament illimitat mena a un nombre irracionau. Fin finala, quand x es diferent de 0 e racionau, tan(x) es irracionau.
Se'n dedutz l'irracionalitat de π: se lo nombre π foguèsse racionau, tanben o seriá π/4, doncas tan(π/4) seriá irracionau; coma tan(π/4) = 1, qu'es racionau, es absurde.
Au sègle XX, s'es trobat d'autrei demostracions d'irracionalitat qu'exigisson pas de conoissenças pus avançadas que leis elements dau calcul integrau. Una d'entre elei, que se deu a Ivan Niven, es ben coneguda[8],[9]. Mary Cartwright aviá trobat un pauc aperavans una demostracion analòga[10].
Transcendéncia[modificar | modificar la font]
Lo nombre π es tanben transcendent, valent a dire qu'existís ges de polinòmi de coeficients racionaus admetent π per raiç[11].
Es au sègle XIX que se demostrèt aqueu resultat. En 1873, Charles Hermite provèt que la basa dau logaritme neperian, lo nombre e, es transcendenta. En 1882, Ferdinand von Lindemann generalizèt son metòde en un teorèma (Teorèma d'Hermite-Lindemann) qu'estipula que, se x es un nombre reau o complèxe diferent de 0 e algebric (çò es non transcendent), alora ex es transcendent.
Se'n dedutz la transcendéncia de π: se lo nombre π foguèsse algebric, tanben o seriá iπ, doncas eiπ seriá transcendent; coma eiπ = cos(π) + i sin(π) = -1, qu'es algebric, es absurde.
Una consequéncia importanta de la transcendéncia de π es qu'aquest nombre es pas constructible. D'efècte, lo teorèma de Wantzel enóncia entre autrei que tot nombre constructible es algebric. Dau fach que lei coordenadas de totei lei ponchs que se pòdon construire amb la règla e lo compàs son de nombres constructibles, la qüadratura dau cercle es impossibla: se pòt pas construire, solament amb la règla e lo compàs, un carrat que sa superfícia seriá la d'un cercle donat[12]. Aqueu resultat es important istoricament, car la qüadratura dau cercle es un dei problèmas celèbres de geometria elementària que nos leguèron lei matematicians grècs de l'Antiquitat.
Representacion decimala[modificar | modificar la font]
Lei 50 premierei chifras de l'escritura decimala de π son:
- 3,14159 26535 89793 23846 26433 83279 50288 41971 69399 37510
- Vejatz lei liames extèrnes per mai de decimalas.
Mentre qu'a l'ora d'ara, se conois mai de 1012 decimalas de π[13], dins leis aplicacions s'utiliza fòrça rarament mai d'un desenau de chifras. Per exemple, l'aproximacion de π que s'obtèn en conservant lei 39 premierei decimalas sufís per calcular la circonferéncia d'un cercle que sei dimensions son aquelei de l'univèrs observable amb una precision de l'òrdre dau rai d'un atòm d'idrogèn[14],[15].
Estent que π es irracionau, sa representacion decimala es illimitada e non periodica. La seguida dei decimalas de π a totjorn pivelat matematicians e amators, e s'es consacrat abòrd d'esfòrç dins lei darriers sègles per obtenir de mai en mai de decimalas e n'estudiar lei proprietats[16]. Se conois ara mai de mila miliards de decimalas de π. Maugrat lei recèrcas efectuadas, se i es decelat ges d'estructura, e lo nombre π sembla de se comportar coma un generador de nombres aleatòris[17]. Lei chifras de la representacion decimala de π son disponiblas subre fòrça paginas d'Internet; existis de logiciaus de calcul dei decimalas de π que ne pòdon determinar de miliards e que se pòt installar sus un ordinator personau quin que siá.
D'autra part, lo desvolopament decimau de π duèrbe d’autrei questions, en particular de saber se π es un nombre normau, valent a dire se sei chifras en escritura decimala son equirepartidas. Òm se pòt tanben demandar se π es un nombre univèrs, çò es se se pòt trobar dins son desvolopament decimau una sequéncia predefinida de chifras, quina que siá (per exemple: 123 456 789 987 654 321). Uei, se conois pas de respònsa a aquelei questions[18].
Aproximacion de π[modificar | modificar la font]
Se pòt trobar empiricament una valor aproximada de π, per mejan d'un grand cercle que se'n mesura lo diamètre e la circonferéncia, puis en devesissent la circonferéncia per lo diamètre. Una autre encaminament geometric, atribuit a Arquimèdes[19], consistís a calcular lo perimètre Pn d'un poligòn regular de n costats circonscrich a un cercle de diamètre d. S'obtèn alora π gràcias a la formula:
Au mai lo nombre n de costats dau poligòn es grand, au mai es precisa l'aproximacion de π per lo quocient Pn / d. Arquimèdes determinèt la precision dau metòde en comparant lo perimètre dau poligòn circonscrich amb aqueu d'un poligòn regular dau meteis nombre de costats inscrich dins lo cercle. Amb dos poligòns de 96 costats, establiguèt que:
- 3 + 10/71 < π < 3 + 1/7[20].
Tanben se pòt obtenir de valors aproximadas de π per mejan de metòdes d'analisi matematica. La màger part dei formulas que s'utiliza per calcular π se fondan subre sei proprietats analiticas e son de mau comprendre sensa conoissenças en trigonometria e calcul integrau. Pasmens, d'unei son pron simplas, coma la formula de Leibniz[21]:
Mai aquela seria convergís tròp lentament e, maugrat sa simplicitat aparenta, pòt pas servir tala e quala per calcular d'aproximacions de π (fau gaireben 300 tèrmes per obtenir doas decimalas exactas)[22]. Pasmens, es possible d'accelerar la convergéncia: se definís a partir de la precedenta una autra seguida que convergís vèrs π fòrça mai rapidament, en pausant:
e en definissent:
- .
Lo calcul de demanda aperaquí lo meteis temps qu'aqueu que fau per obtenir lei 150 premiers tèrmes de la seria iniciala, mai la precision es ben melhora:
- es una aproximacion qu'a 9 decimalas exactas.
Utilizacion en matematicas e en sciéncias[modificar | modificar la font]
Lei formulas interessantas que contenon π son innombrablas e apareisson dins gaireben totei lei domenis dei matematicas e dei sciéncias. Una dei pus celèbras après aquelei que pertòcan la definicion geometrica de π es l’identitat d'Euler. Aquela formula es estada presentada coma la formula « mai remarcabla » per sa particularitat de far intervenir 1, 0, e, i e, de segur, π, que son entre lei nombres pus « remarcables » dei matematicas.
Geometria[modificar | modificar la font]
Lo nombre π apareis dins fòrça formulas de geometria pertocant lei cercles e leis esfèras
L'aira « laterala » d’un cilindre circonscrich a l'esfèra e de meteissa autor es egala a la de l'esfèra.
Tanben se tròba π dins l'expression deis airas e volums deis iperesfèras (de mai de 3 dimensions).
La mesura d’angle 180° (en gras) es egala a π radians.
En geometria euclidiana, la soma deis angles d’un triangle es egala a π. En geometria non euclidiana, aquela soma pòt èsser superiora o inferiora a π, e lo repòrt de la circonferéncia dau cercle a son diamètre pòt tanben diferir de π.
Autrei definicions[modificar | modificar la font]
La definicion istorica e usuala dau nombre π (lo repòrt de la circonferéncia d’un cercle a son diamètre) es inadaptada per desgatjar lei proprietats dau nombre π, que sòrton largament dau quadre de la geometria. Per semblant ai foncions cosinus e sinus que se definisson intuitivament en partent dau cercle trigonometric mai rigorosament per mejan dei serias de poténcias, se pòt definir analiticament lo nombre π, permetent son estudi gràcias ais instruments de l’analisi.
Lei proprietats exp(z+w)=exp(z)exp(w) e exp(0)=1 que resultan de la definicion analitica de l’exponenciala fan que l’aplicacion es un morfisme de grops continu dau grop additiu vèrs lo grop multiplicatiu (onte es l’ensemble dei nombres complèxes que son modul vau 1). Se demòstra puei que l’ensemble dei nombres reaus t taus que exp(it) = 1 es de la forma onte a es un reau estrictament positiu.
Se definís alora . Lo calcul integrau permet puei de verificar qu'aquela definicion abstracha correspònd a aquela de la geometria euclidiana.
Lo grop Bourbaki prepausa una autra definicion fòrça vesina en demostrant qu'existís un morfisme de grop f continu de vèrs tau que f(1/4) = i. Demòstra qu'aqueu morfisme es periodic de periòde 1, derivable e qu’existís un reau a tau que, per tot reau x, f'(x) = 2iaf(x). Definís alora π = a.
Lei dos metòdes precedents consistisson en realitat a rectificar lo cercle siá amb la foncion siá amb la foncion
Mai se pòt tanben definir π gràcias au calcul integrau en pausant:
çò qu'equivau a calcular l’aira d’un quart de disc.
O ben per mejan dau denombrament, en sonant lo nombre de pareus d’entiers naturaus (p, q) taus que e en definissent:
çò qu'es un autre biais de carrar lo quart de disc.
O encara, se la foncion cosinus es estada definida analiticament (per sa seria de poténcias o per l’unica solucion f de l’eqüacion diferenciala verificant lei condicions e ), lo nombre π se pòt definir coma lo pus pichon reau positiu a tau que cos(a)= -1.
Citem enfin (per clavar arbitrariament aquela lista) la definicion integrala seguenta de π, que se tròba dins cèrtei presentacions de l'analisi complèxa:
Seguidas e serias[modificar | modificar la font]
De seguidas o serias variadas convergisson vers π (o un sieu multiple racionau) e son la fònt de calculs d'aproximacions d'aqueu nombre.
Metòde d’Arquimèdes[modificar | modificar la font]
- .
Lei doas seguidas definidas per , e , n ≥ 3, representan lei semiperimètres dei poligòns regulars de n costats, inscrich dins lo cercle trigonometric per sn, exinscrich per tn. S'utilizan per mejan de seguidas extrachas que son indèx (lo nombre de costats dau poligòn) dobla a cada iteracion, per obtenir π en passant au limit dins d’expressions ont apareisson leis operacions aritmeticas elementàrias e la raiç carrada. Ansin, òm se pòt inspirar dau metòde d'Arquimèdes — vejatz l'istoric dau calcul de π — per donar una definicion recurrenta dei seguidas extrachas qu'an per tèrmes e o encara e , gràcias ais identitats trigonometricas usualas:
En utilizant leis identitats trigonometricas, e (x ∈ [0,π]), se pòt exprimir s2k+1 e s3.2k (k≥1) per embessonaments successius de raiç carradas.
Lo nombre π se pòt alora escriure coma una expression onte s'embessonan de raiç carradas:
- (k es lo nombre de raiç carradas embessonadas)
o encara:
Una autra expression de s2k+1, que se pòt deduire simplament de la premiera d'aquelei doas egalitats (basta de multiplicar per √(2+√…)), mena au produch infinit seguent (formula de François Viète, 1593).
Somas e produchs infinits[modificar | modificar la font]
- (formula de Leibniz, James Gregory e Madhava de Sangamagrama[23],[24])
- (produch de Wallis)
- (formula que se deu a Ramanujan)
- (formula que se deu a David e Gregory Chudnovsky)
Seguidas recursivas[modificar | modificar la font]
Una seguida que sa definicion s'inspira de la formula de Brent-Salamin (1975):
Sián tres seguidas realas , e que se definisson mutualament:
Alara:
Es de notar que lo nombre de decimalas exactas (en basa 10) dobla quasi a cada iteracion.
Foncion zêta de Riemann[modificar | modificar la font]
- (Euler)
- ,
- e pus generalament, Euler indica que Z(2n) es un multiple racionau de π2n per tot entier naturau n.
Foncion Gamma d’Euler[modificar | modificar la font]
Probabilitats e estatisticas[modificar | modificar la font]
Lo nombre π apareis sovent en probabilitats e en estatisticas. Citem entre autrei:
- l'integrala de Gauss, liada a la definicion de la lei normala[25]:
- La formula seguenta (« formula de Stirling »), tirada de l’analisi, a d'aplicacions en probabilitats. En particular, permet de demostrar la convergéncia de la lei binomiala vèrs la lei normala:
- (significa que lo quocient dei dos membres a per limit 1).
D'autra part, existís divèrseis experiéncias aleatòrias ont una probabilitat s'exprimís en foncion de π. Pòdon doncas servir (teoricament), en efectuant un grand nombre d'espròvas, a determinar una aproximacion de π.
L’agulha de Buffon es una experiéncia aleatòria imaginada per lo naturalista Buffon. Consistís a mandar una agulha de longor a sus un postam que sei pòsts son de largor L. La question es de determinar la probabilitat que l’agulha cope la linha separant doas pòsts; aquela probabilitat es[26],[27],[28],[29]:
Se pòt utilizar aquò per determinar una aproximacion de π:
onte n es lo nombre d'agulhas mandadas, e x es lo nombre d'aquelei que crosan una linha. D'efècte, se n es grand, la probabilitat p es vesina de la frequéncia p' = x / n (lei dei grands nombres):
La precision d'aqueu metòde es fòrça limitada; e mai lo resultat siá matematicament corrècte, se pòt pas utilizar per determinar experimentalament mai de quauquei decimalas de π[26].
Una autra experiéncia aleatòria consistís a prendre a l'azard un ponch dins un carrat de costat 1; la probabilitat qu'aqueu ponch siá dins lo quart de disc de rai 1 vau π/4; aiçò es de bòn comprendre, que la superfícia dau quart de cercle es π/4 mentre que la superfícia dau carrat es 1. Se pòt simular aquela experiéncia aleatòria (metòde de Montcarles) per avalorar π.
Seguida logistica[modificar | modificar la font]
Siá (xn) la seguida deis iterats de la foncion logistica de paramètre aplicada a un reau x0 chausit dins l'interval [0, 1] (valent a dire que se definís, per tot , ).
La seguida () sòrt de l'interval [0;1] e divergís per gaireben totei lei valors inicialas.
Òm a: per quasi totei lei valors inicialas .
Proprietats avançadas[modificar | modificar la font]
Aproximacions numericas[modificar | modificar la font]
Coma π es transcendent, n'existís pas d'expression utilizant unicament de nombres e de foncions algebricas[11]. Leis expressions de π ont apareisson ren que leis operacions de l'aritmetica elementària fan generalament intervenir de somas infinidas (serias) o de produchs infinits[30]; au mai s'aponde de tèrmes (o de factors) dins lo calcul, au mai lo resultat serà precís.
Per consequent, la preséncia de π dins de calculs numerics impausa de lo remplaçar per una aproximacion. Ben sovent, leis aproximacions 3,14 o 22/7 sufison; per una precision melhora, leis engenhaires utilizan sovent 3,1416 o 3,14159 (respectivament 5, 6 chifras significativas). Leis aproximacions 22/7 e 355/113 (qu'an respectivament 3, 6 chifras significativas), s'obtenon a partir dau desvolopament de π en fraccion continua.
L'aproximacion de π per 355/113 es la melhora que se pòsque escriure amb ren que 3 o 4 chifras au numerator e au denominator; la melhora aproximacion seguenta es 103993/33102, que ne demanda un nombre fòrça mai important (aiçò vèn de l'aparicion dau nombre 292 dins lo desvolopament en fraccion continua de π)[31].
La premiera aproximacion numerica de π foguèt probable 3[32]. Es una estimacion per defaut perqu'es lo repòrt entre lo perimètre d'un exagòn regular inscrich dins un cercle e lo diamètre dau cercle.
Fraccions continuas[modificar | modificar la font]
La seguida dei denominators parciaus dau desvolopament de π en fraccion continua a pas de regularitat vesedoira[33]:
- ,
çò qu'es una notacion equivalenta a:
Pasmens, existís de fraccions continuas generalizadas representant π e qu'an una estructura regulara[34]:
Lo nombre π/2 se pòt tanben escriure coma fraccion continua generalizada, fasent intervenir la seguida deis invèrs dei nombres entiers:
Questions dubèrtas[modificar | modificar la font]
De questions nombrosas se pausan encara: π, e son dos nombres transcendents, mai son algebricament independents o existís un polinòmi de doas variablas e de coeficients entiers que lo pareu (π, e) ne siá solucion? La question es encara en suspens. En 1929, Aleksandr Gelfond demostrèt que eπ es transcendent[35] e en 1996, Iurii Nesterenko a demostrat que π e eπ son algebricament independents.
Coma es estat dich supra, se sap pas encara se lo nombre π es normau, ni mai s'es un nombre univèrs en basa 10.
Lo nombre π dins l'art[modificar | modificar la font]
Fòrça obratges o sites senhalan la preséncia supausada dau nombre π dins l'arquitectura dei piramidas; pus precisament, π seriá lo repòrt entre lo perimètre de la basa e lo doble de l'autor dei piramidas[36]. Es verai que la penda de la piramida de Kheops es de 14/11; per tant, lo repòrt de la basa a l'autor es 22/14, la mitat de 22/7, una aproximacion frequenta de π. Per aquò, i fau veire una intencion? Es mai que dobtós[37] puei que la penda dei piramidas es pas constanta e que, segon lei regions e leis epòcas, se tròba de pendas de 6/5 (piramida roja), 4/3 (piramida de Khephren) o 7/5 (piramida romboïdala) que menan a un repòrt (entre perimètre e doble de l'autor) alunhat de π.
En tot cas, lo nombre π es present dins la cultura artistica modèrna. Per exemple, dins Contact, un roman de Carl Sagan, jòga un ròtle clau dins lo scenario e se suggerís que i a un messatge escondut fonsament dins sei decimalas, plaçat per lo creator de l'univèrs. Aquela partida de l'istòria es estada levada de l'adaptacion dau roman au cinèma.
Dins lo domeni musicau, la cantairitz e compositritz Kate Bush publiquèt en 2005 son album Aerial, contenent lo tròç « π » que sei paraulas son principalament compausadas dei decimalas de π[38].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Howard Whitley Eves,  An Introduction to the History of Mathematics, Holt, Rinehart & Winston, 1969
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Milton Comanor,  Pi (Collier's Encyclopedia), vol. 19, Macmillan Educational Corporation, New York, 1976, p. 21-22
- ↑ 3,0 3,1 (en) About Pi, Ask Dr. Math FAQ. Consultat lo 29 d'octobre de 2007
- ↑ (en) Bettina Richmond, « Area of a Circle », 1999, Western Kentucky University. Consultat lo 4 de novembre de 2007
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Walter Rudin,  Principles of Mathematical Analysis, McGraw-Hill, 1976 (ISBN 0-07-054235-X), p. 183
- ↑ (en)Glimpses in the history of a great number: Pi in Arabic mathematics per Mustafa Mawaldi
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Johann Heinrich Lambert,  Mémoire sur quelques propriétés remarquables des quantités transcendantes, circulaires et logarithmiques, vol. XVII, 1761, p. 265-322
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Ivan Niven, «  A simple proof that π is irrational », Bulletin of the American Mathematical Society, vol. 53, no 6, 1947
- ↑ (en) Helmut Richter, « Pi Is Irrational », 1999, Leibniz Rechenzentrum. Consultat lo 4 de novembre de 2007
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Harold Jeffreys,  Scientific Inference, Cambridge University Press, 1973
- ↑ 11,0 11,1 (en) Steve Mayer, « The Transcendence of π ». Consultat lo 4 de novembre de 2007
- ↑ (en) Squaring the Circle, cut-the-knot. Consultat lo 4 de novembre de 2007
- ↑ (en) Current publicized world record of pi. Consultat lo 14 d'octobre de 2007
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Robert M. Young,  Excursions in Calculus, Mathematical Association of America (MAA), Washington (ISBN 0883853175), p. 417
- ↑ (en) Statistical estimacion of pi using random vectors. Consultat lo 12 d'aost de 2007
- ↑ (en) Pi Digits sur MathWorld. Consultat lo 22 de febrier de 2010
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Chad Boutin, «  Pi seems a good random number generator - but not always the best », Purdue University, 2005
- ↑ Conférence de Jean-Paul Delahaye, le nombre pi est-il simple o compliqué ?, mardi 3 octobre 2006, cité des sciences, consultable aicí
- ↑ (en) Rick Groleau, « Infinite Secrets: Approximating Pi », 2003, NOVA. Consultat lo 4 de novembre de 2007
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Petr Beckmann,  A History of Pi, Barnes & Noble Publishing, 1989 (ISBN 0880294183)
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Pierre Eymard,  The Number π, American Mathematical Society, 2004 (ISBN 0821832468), p. 53
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Vito Lampret, «  Even from Gregory-Leibniz series π could be computed: an example of how convergence of series can be accelerated », Lecturas Mathematicas, 2006
- ↑ atribuida sovent a Leibniz, mai probable que foguèt descubèrta anteriorament per Gregory, cf. (en)Pi_through_the_ages.html sus lo site de l’Universitat de Saint Andrews. Aquela formula èra pereu estada trobada devèrs 1400 per lo matematician indian Madhava, mai aquela descubèrta demorèt inconeguda dau monde occidentau.
- ↑ (en) Biographie de Madhava sus lo site de l’Universitat de Saint-Andrew
- ↑ (en) Eric W. Weisstein, « Gaussian Integral », 2004, MathWorld. Consultat lo 8 de novembre de 2007
- ↑ 26,0 26,1 (en) Eric W. Weisstein, « Buffon's Needle Problem », 2005, MathWorld. Consultat lo 10 de novembre de 2007
- ↑ (en) Alex Bogomolny, « Math Surprises: An Example », 2001, cut-the-knot. Consultat lo 28 d'octobre de 2007
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} J. F. Ramaley, «  Buffon's Noodle Problem », The American Mathematical Monthly, 1969
- ↑ (en) The Monte Carlo algorithm/method sur datastructures, 2007. Consultat lo 7 de novembre de 2007
- ↑ (en) Eric W. Weisstein, « Pi Formulas », 2007, MathWorld. Consultat lo 10 de novembre de 2007
- ↑ (en) Xavier Gourdon, « Collection of aproximacions for π », Numbers, constants and computation. Consultat lo 8 de novembre de 2007
- ↑ 32,0 32,1 {{{Títol}}}
- ↑ 33,0 33,1 [[OEIS:{{{id}}}|{{{id}}}]]: Continued fraccion for Pi, On-Line Encyclopedia of Integer Sequences
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} L. J. Lange,  An Elegant Continued Fraction for π, vol. 106, The American Mathematical Monthly, mai 1999, p. 456-458
- ↑ La Recherche, no 392, Décembre 2005, L'indispensable nombre π
- ↑ Vejatz per exemple Le secret de la grande pyramide de George Barbarin
- ↑ Segon The journal of the Society for the study of Egyptian Antiquities, ISSN 0383-9753, 1978, vol 8, n4, « la valor de π qu'apareis dins la relacion entre l'autor e la longor de la piramida es probable fortuita »
- ↑ (en) David Blatner, « UK | Magazine | 3.14 and the rest », 2008, BBC News. Consultat lo 2 de genier de 2010
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) La preuve par Lambert de l’irrationnalité de π (1761), commentée sur lo site BibNum
- (fr) De nombreuses informations historiques et mathématiques sur pi dans pi314.net
- (en) Site permetent una recèrca de chifras dins lei 200 000 000 premierei decimalas
- (en) Lo site Wolfram Mathematics acampa un grand nombre de formulas pertocant π
- (en) 10 000 decimalas de π


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Rolleville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una quinzena de quilomètres del Havre, en lo costat de Montivilliers.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une quinzaine de kilomètres du Havre, dans le canton de Montivilliers.
Rolleville
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Mato Grosso
Mato Grosso es un estat de Brasil qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta al nòrd los estats de Amazonas e Pará, a l'èst los estats de Tocantins e Goiás, al sul el Mato Grosso do Sul e a l'oèst Bolívia e l'estat de Rondônia. Sa capitala es la vila de Cuiabá.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pel Tractat de Tordesillas la region èra territòri espanhòl. Aprèp l'union de las coronas de Portugal e Espanha en 1580, los portugueses comencèron d'arribar en la region.
Los paires jesuistas fondèron de missions dins la region mas foguèron expulsats pels bandeirantes (explorators) originaris de São Paulo en 1680.
Aprèp la descobèrta d'aur dins la region en 1718 e la fondacion de Cuiabá en 1719, la populacion de la region comencèt d'aumentar. Amb lo Tractat de Madrid de 1750, la region passèt al domini portugués.


text:
Nicolau Maquiavèl
Nicolau Maquiavèl, en italian Niccolò Machiavelli, (Florença, lo 3 de mai de 1469 — Florença, lo 21 de junh de 1527) foguèt un istorian, poèta, diplomata e musician italian de la Renaissença. Es reconegut coma fondador del pensament e de la sciéncia politica modèrna, perque escriguèt sus l'Estat e lo govèrn coma son vertadièrament e non pas coma deurián èsser. Los estudis recents de l'autor e de son òbra mòstran que son pensament foguèt mal interpretat istoricament. Dempuèi las primièras criticas postumas per un cardinal anglés, las opinions, mai d'un còp contradictòrias, se multiplican, tan que l'adjectiu maquiavelic, creat amb lo seu nom, significa « engana, astúcia ».
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli visquèt sa jovença jos l'esplendor politica de Florença pendent lo govèrn de Laurenç de Medici e dintrèt en politica a 29 ans amb la carga de Secretari de Segonda Cancelariá. Dins aquela carga, Maquiavèl observèt lo compòrtament dels grands noms de l'epòca e a partir d'aquela experiéncia retenguèt de postulats per la sieuna òbra. Quand aguèt servit a Florença pendent catòrze ans foguèt escartat e escriguèt sas òbras principalas. Assistiguèt tanben de missions de pichona importància, mas jamai tornèt a son ancian pòste coma o desirava.
Coma òme de la Renaissença, Maquiavèl utilizèt d'autors e de concèptes de l'Antiquitat Classica d'un biais nòu. Un dels autors principals foguèt Titus Livius, e d'autres que legiguèt per de traduccions latinas.
Somari
- 1 Contèxte istoric
- 2 Jovença
- 3 Segonda Cancelariá
- 4 Casuda de Soderini
- 5 Escritura de sas òbras principalas
- 6 Interpretacions comunas
- 7 Pensada
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
A la Renaissença, las cinc principalas poténcias de la Peninsula Italica èran: lo Ducat de Milan, la Republica de Venècia, la Republica de Florença, lo Reialme de Nàpols e los Estats Pontificals[1]. La màger part dels Estats de la peninsula foguèron illegitims, pres per de mercenaris nomenats condottieri.
Foguèron incapables de se ligar pendent fòrça temps a causa d'intrigas diplomaticas e de disputas, e, de las sieunas riquesas, foguèron atirats per las autras poténcias europèas de l'epòca, subretot Espanha e França. La politica italiana foguèt, pasmens, fòrça complèxa e los interèsses politics foguèron sempre dividits. Luchant entre eles, demorèron a la mercé de las ambicions estrangièras, mas l'influéncia de Laurenç de Medici empachèt una invasion. Amb la seuna mòrt en 1492, e l'inaptitud politica del seu filh, l'Itàlia foguèt invadida per Carlos VIII, e s'expulsèron los Medicis de Florença.
Aquela foguèt lo teatre del conflicte entre doas tendéncias : l'una foguèt l'exaltacion pagana de l'individú, de la vida e de la glòria istorica, representada per Laurenç de Medici e lo seu fraire Julian de Medici; e l'autra foguèt la contemplacion crestiana del mond, tornat cap al delà, en responsa a la fulguréncia de la primièra, dins d'aspèctes variats de la vida coma a l'art e fins a la Glèisa, representada per de religioses coma Girolamo Savonarola.
En anonciant l'arribada de Carles VIII coma a de un salvador, al contrari dels Medicis, e amb un grand supòrt popular, lo predicator Girolamo Savonarola venguèt la figura pus importanta de la vila, donant al govèrn un biais teocratico-democratic. Amb sa cresenta autoritat e influéncia, Savonarola excitèt a criticar los paires de Roma coma corromputs e lo Papa Alexandre VI per son nepotisme e immoralitat. Lo Papa l'excomunièt, mas invalidèt l'escomenge. Savonarola finiguèt presonièr e exclús pel govèrn provisòri lo 23 de mai de 1498. Amb la demission de sos simpatizants, cinc jorns aprèp la mòrt d'aquel, Maquiavèl, (qu'aviá 29 ans) foguèt nomenat a la carga de secretari de la Segonda Cancelariá de Florença.
Jovença[modificar | modificar la font]
Se sap pauc de la biografia de Maquiavèl abans de dintrar dins la vida publica. Èra lo tresen de quatre filhs de Bernardo e Bartolomea de' Nelli. La seuna familha èra toscana, antica e apaurida. Comencèt sos estudis de latin a sèt ans[2] e, mai tard, estudièt tanben l'abac. Comparat amb la d'autres umanistas, son educacion foguèt febla, subretot a causa de las paucas ressorsas de la familha.
Se sap pas ben coma Maquiavèl capitèt a s'auçar cap a l'escòla de la Cancelariá lo 19 de junh de 1498. Qualques autors afirmèron que trabalhava alara per auxiliar en 1494 o 1495, ipotèsi contestada uèi. D'autres preferiguèron d'atribuir sa dintrada a l'escòla a l'ajuda d'un ancian professor sieu, Marcelo Virgilio Adriani, qu'auriá conegut en aula de l'Universitat Publica de Florença e qu'èra Secretari de la Primièra Cancelariá[3].
Segonda Cancelariá[modificar | modificar la font]
La principala institucion de Florença en aquel periòde foguèt la Senhoriá[4] amb divèrs organs auxiliars coma las doas cancelariás. La Primièra Cancelariá èra encargada de la politica exteriora, e la Segonda de las guèrras e de politica interiora. Pasmens, aquelas foncions se subrepausèron mai d'un còp e l'autoritat de la primièra cancelariá prevaliá sus aquela de la segonda. Entre las foncions exercidas per Maquiavèl, foguèron tascas burocraticas e d'assistent politic, diplomatic e de cap del Conselh dels Dètz, un autre organ auxiliar de la Senhoriá[5].
Primièras missions diplomaticas[modificar | modificar la font]
La primièra de las seunas missions[6] foguèt de convéncer un condottiero de contunhar de recebre sa sòlda. En aquel temps, lo govèrn de Florença desirava de tornar prendre lo contraròtle de Pisa qu'aprofeitèt de la traïson de Carlos VIII per se rebellar, atal que, aprèp aver passèt aquela primièra mission, foguèt enviat en julhet de 1499 per negociar amb Catarina Sforza, duquessa d'Imola e de Forli lo renovèlament de la "condotta" del seu filh Ottaviano e per temptar de conseguir son ajuda amb soldats e artilhariá per la presa de Pisa.
Lo govèrn de Florença contractèt lo filh de la duquessa amb 15 000 ducats sabent qu'èra mal estrategia militar e Maquiavèl aguèt per instruccions de demenir la sòlda e de reünir tropas e municion per tornar prendre Pisa. Capitèt de reduire la sòlda a 12 000 ducats e comprometèt pas sa vila dins la defensa d'Imola e de Forli coma voliá Catarina.[6] A partir d'aquela primièra mission, escriguèt lo Discorso fatto al Magistrato dei Dieci sopra le cose di Pisa, en 1499, lo seu primièr escrit polític.[6] />Ont comencèt sa carrièra d'escrivan. />
Mission a la cort de França[modificar | modificar la font]
Pauc aprèp Loís XII, successor de Carlos VIII, persuadiguèt lo Ducat de Milan pe Ludovic Sforza e, en cambi del seu sosten, Florença demandèt l'ajuda d'aquel dins la guèrra contra Pisa. Loís XII envièt una armada mercenària que se mostrèt pas disciplinada e pas interessada per lutar. Alara foguèt necessari d'enviar de representants a la cort de França a Nevers pe relatar la situacion e trobar una solucion sens, mentretant, irritar lo rei. Per aquò, foguèron enviats Francisco della Casa e Maquiavèl. Pauc abans d'anar, lo seu paire moriguèt e demorèt amb lo seu fraire Totto, que se dediquèt a la vida eclesiastica, e las seunas doas sòrres ja maridadas[7].
Als dos, lo rei respondèt que una partida de la culpa pel fracas venguèt a Florença e insistiguèt per que l'ataca de Pisa continuèsse als despens de la vila per reparar la vergonha del rei. Sens poders per negociar, Maquiavèl se limitèt a aconselhar a la Senhoriá pendent lo periòde ont acompanhèt la cort per França e a demandar lo mandadís d'embaissadors que poguèsson tractar d'aqueles afars amb mai d'autoritat. Ala poguèt conéisser un pauc mai sus una nacion qu'aviá unificat jos un rei, diferentament d'Itàlia. Aprèp los viatges en França, reüniguèt sas observacions sus la politica francesa en dos tèxtes: "Ritrati delle cose di Francia" (1510) e "De natura gallorum".
De retorn a aquò del seu, se maridèt amb Marietta Corsini, que aguèron quatre filhs e doas filhas (Bernardo, Ludovico, Piero, Guido, Bartolomea e una autra mòrta dins la prima enfança), mas deguèt tornar viatjar, tre que los partits politics de Pistoia, autra ciutat somesa a Florença, s'uniguèron e amenacèron de se rebellar.
Cesar Borgia[modificar | modificar la font]
En 1501, Cesar Borgia, coma condottiero de la Glèisa e filh del papa Alexandre VI, venguèt conquerir de territòris en Toscana, coma Faenza. Aprochèt de Florença amb sas armadas e exigiguèt que la vila se liguèsse a el, li paguèsse un tribut e cambièsse son govèrn per un autre que li siá favorable a si. Quand los florentins, sens oposicion, foguèron a mand de cedir, Loís XII faguèt pression sus Cesar Borgia que foguèt obligat de levar lo camp. Cap a Piombino, la conquistant facilament e tanben Pesaro e Rimini, puèi tornèt a Roma.
Cesar Borgia prenguèt compte que, amb l'aliança francesa, Florença contrariariá lo seu plan de expansion e per aquò demandèt que si li mandèsse de representants per tractar de son interès. Per aquela mission foguèt enviat Francisco Soderini, e Maquiavèl son secretari e ajuda.
Aprèp la retirada de las tropas de Borgia de Toscana, Maquiavèl escriguèt Del modo di trattare i popoli della Valdichiana ribellati (1502) sa primièra òbra sens relacion amb las activitats de la Cancelariá,[8] e foguèt dins aquel periòde que cambièt la constitucion florentina, la carga de gonfalonièr venguèt a vida. Foguèt ocupada per Piero Soderini, que Maquiavel vengèt prèpa.
En aquel temps, Cesar Borgia Castello e Bolonha. Crenhent lo Duque e que se reüniscan em Mangione per ordor contra el. Cesar Borgia demandèt a Florença un embaissador per negociar una aliança e li mandèron Maquiavèl, sens poders d'embaissador, lo 5 d'octobre de 1502, pas qu'amb la mission de rencontrar los conjurats.
Lo 9 de decembre, Cesar Borgia marchèt subre Cesena amb l'intencion de metre fin a l'acòrdi. Alà, mandèt que faguèsse prisonièr son lòctenent. Se dirigiguèt a Pesaro e dempuèi, a Fano, ordenèt qu'Orsini e Vitellozzo Vitelli, conquistèsse Sinagaglia. Arribant amb sas tropas, lo faguèt prisonièr e, pus tard , faguèt executar los tres. D'aquel eveniment Maquiavèl escriguèt: "Descrizione Del modo tenuto dal duca Valentino nell' ammazzare Vitellozzo Vitelli, Oliverotto da Fermo, il Signor Paolo e il Duca di Gravina Orsini" (1502).
Demandant ajuda florentina, mas sens pesar l'obtenir, anèt conquistar Città di Castello, Perugia, Corinaldo, Sassoferrato e Gualdo, ont Maquiavèl foguèt nomenat embaissador. Arribèt a Florença lo 23 de genièr de 1508. Amb la mòrt de Alexandre VI e la nòva eleccion de Juli II, Cesar Borgia perdèt sa proteccion. Fait prisonièr dos còps, moriguèt lutant contra l'armada de Navarra, mas la figura de Cesar Borgia marquèt Maquiavèl coma aquela d'un perfèit representant de son prince[9][10].
Garda florentina[modificar | modificar la font]
Amb la mòrt de Cesar Borgia, apareis un novèl problèma: l'expansion de Venècia en Romanha que susprenguèt lo Papa, los florentins e l'emperador Maximilian. Sentent los dangièrs exteriors, coneissent l'ineficacitat de las tropas mercenàrias, Maquiavèl demandèt a Soderini la permission de crear una armada formada de ciutadans de Florença. Lo 15 de febrièr de 1506 las novèlas tropas defilèron sus la Piazza della Signoria. Pauc abans aviá acabat lo Decennale primo, poèma de 550 vèrss en « terça rima » que conta las darrièras dètz annadas e seguèt lo Decennale secondo (en 1509).
Casuda de Soderini[modificar | modificar la font]
En aquel periòde, Maximilian declarèt d'aver l'intencion de conquistar Itàlia per restaurar l'ancian Sant Empèri Roman Germanic en se fasent coronar a Roma. Puèi los florentins decidiguèron d'enviar de representants per saber a que còst podián aparar la vila. Maquiavèl e Francesco Vettori foguèron encargats de la negociacion e arribèron a la cort en genièr de 1508.
Mentretant, demorèron pas fòrça temps, perque Maximilian foguèt desfait per Venècia. Maquiavèl tornèt en junh del meteis an e capitèt d'organizar las operacions contra Pisa, vençuda lo 4 de junh de 1509 aprèp 15 ans de guèrra. Maquiavel escriguèt "Ritratti delle cose dell'Alemagna" (1508 - 1512).
Las ostilitats entre lo papa e Venècia atenguèron lo maximum e fin finala foguèt desfait per la Liga de Cambrai. Mentretant, podent pas daissar Itàlia tombar dins de mans estrangièras, lo papa faguèt una aliança amb Espanha e Venècia contra França.
Los florentins que totjorn comptèron sus l'ajuda del rei de França e que volián pas desagradar lo papa èran dividits. Maquiavèl foguèt enviat a la cort de França per explicar la situacion dels florentins. Sens succès, tornèt en octobre de 1510 amb la certitud que i auriá una guèrra entre França e los Estats de la Glèisa.
Aprèp que Loís XII convoquèt un concili cismatic a Pisa, domeni florentin, lo papa amenacèt Florença d'escomenge e Maquiavèl deguèt negociar l'ajornament de la reünion. Malgrat lo succès de la mission — los paires se dirigiguèron a Milan — lo papa metèt fin al govèrn de Soderini. Se liguèt amb lo rei d'Aragon contra França e coma Florença refusèt son sosten, la Dieta de Manto ataquèt la vila e destituiguèt Soderini, fasent tornar los Medicis al poder.
Escritura de sas òbras principalas[modificar | modificar la font]
Lo 7 de novembre de 1512 Maquiavèl foguèt destituit, acusat d'èsser un dels responsables d'una politica contra los Medici e grand collaborator del govèrn precedent. Foguèt condemnat a mila florins d'aur e citat a demorar en Toscana pendent un an.
Per emmalir sa situacion, los ans seguents dos joves, Agostino Capponi e Pietropolo Boscoli, foguèron preses e acusats de conspiracion contra lo govèrn. Un d'eles daissèt caire, sens voler, una tièra de possibles adèptes del movement republican, que Maquiavèl que foguèt pres e torturat[11]. Per bona fortuna, amb la mòrt de Juli II lo 21 de febrièr de 1513 e l'eleccion de Joan de Medici, un florentin, (Leon X, totes los suspèctes de la conspiracion foguèron amnistiats en senhal de regaudiment, aprèp 22 jorns de prison.
Liberat, anèt a Sant'Andrea in Percussina a sèt quilomètres de San Casciano. Es durant aquel ostracisme e inactivitat, lo qual durèt fins a sa mòrt, qu'escriguèt sas òbras pus conegudas: "Lo Prince" e los "Discors sus lo primièr decenni de Titus Livius" (1512-1517). coneguèt divèrs, e se raprochèt de Francesco Guicciardini. Escriguèt entre autres lo poèma Ase d'aur (1517), a pèça La Mandragora (1518), considerat una òbra de primèra de comedia italiana,[12] e Novella di Belfagor (roman, 1515), e d'innombrables tractats politicoistorics, poèmas e sa correspondéncia particulara (organizada per los descendents) coma Dialogo intorno alla nostra língua (1514), Andria (1517), Discorso sopra il riformare lo stato di Firenze (1520), Sommario delle cose della citta di Lucca (1520), Discorso delle cose florentine dopo la morte di Lorenzo (1520), Clizia, comedia em proa (1525), Frammenti storici (1525) e autres poèmas coma Sonetti, Canzoni, Ottave, e Canti carnascialeschi.
Amb la mòrt de Laurenç II en 1520, Juli de Medici aguèt tot lo poder a Florença. Vesiá Maquiavel d'un uèlh melhor que sos predecessors e li demandèt d'escriure una Istòria de Florença, òbra qu'ocupèt los sèt darrièrs ans de sa vida. Escriguèt tanben L'Art de la Guèrra (1519-1520). E aprèp un viatge de trabalh a Luca escriguèt "Vita di Castruccio Castracani da Lucca" (1520).
Aprèp la casuda dels Medici en 1527, la Republica se tornèt instaurar dins la vila, mas Maquiavèl vegèt un còp sas esperanças de tornar servir la vila foguèron desfaitas perque aviá trabalhat per los Medicis e foguèt tractat amb malfisança per la nòva Republica. Pauc de jorns apuèi, s'amalautiguèt, moriguèt escurament e foguèt enterrat dins la tomba de familha dins la glèisa de la Santa Crotz a Florença.
Lo Prince[modificar | modificar la font]
Lo Prince es probablament lo libre pus conegut de Maquiavèl; acabat en 1513, se publiquèt postumament en 1532. A per origina l'aliança de Julian de Medici e del Papa Leon X[13], ont Maquiavèl vegèt la possibilitat qu'un prince finalament unifique Itàlia e la defenda contra los estrangièrs. Una autra version sus l'origina del libre, ditz que l'auriá escrit per temptar d'obténer las favors dels Medicis.
Se dividís en 26 capítols. Al començament, presenta los tipes de principat existent e expausa las caracteristicas de cadun d'aqueles. A partir d'aquò, defend la necessitat del prince de basar sas fòrças amb d'armadas pròprias, non amb de mercenaris e, après tractar del govèrn pròpriament dich e dels motius de la vulnerabilitat dels Estats italians, conclutz son òbra fasent una exortacion per qu'un nòu prince conquiste e libère Itàlia. En una letra a son amic Francesco Vettori, datada del 10 de decembre de 1513, Maquiavèl comentèt:
Coma Dante ditz qu'i a pas de sciéncia sens enregistrar çò que s'apren, notèri totas las conversacions que me semblavan essencialas, e compausèri un pichon libre nomenat De principatibus, ont analisi prigondament de quin biais pòdi pensar aquel subjècte, en debatent çò qu'es un principat, quins tipes de principats existisson, coma son conquistats, estabilizats, e coma se pèrdon.
— Letra de Nicolau Maquiavèl a Francesco Vettori, lo 10 de decembre de 1513.[14]
Discorses sus lo primièr decenni de Titus Livius[modificar | modificar la font]
Los Discorses s'opausan al Prince" per lo tèma, pasmens las doas òbras an qualques concèptes en comun. Foguèron pensats coma una analisi e comentari de tota l'òbra de Titus Livius[15], mas demòran incomplèts, van pas al delà del primièr decenni.
Venguèt a partir de la volontat de l'autor de comparar las institucions de l'Antiquitat, especialament de la Roma classica, amb aquelas de la Florença de son epòca[16]. Atal, seguent l'òbra de Titus Livius, analisa coma apareisson, demòran e desapareisson los Estats. Es dividit per aquò en tres partidas, estudiant dins la primièra la fondacion e l'organizacion, dins la segonda l'enriquiment e l'expansion e dins la darrièra la decadéncia.
Interpretacions comunas[modificar | modificar la font]
Lo metòde utilizat romp amb la tradicion medievala se fondent sus l'empirisme e l'analisi dels faches recorrent e l'experiéncia istorica de la Roma Antica. E mas, foguèt lo primièr a prepausar una estequida per la politica diferenta de la estequida religiosa, ont la finalitat de la politica seriá la mantenença de l'Estat.
Lo primièr a s'exprimir sus son òbra foguèt lo cardinal anglés Reginald Pole, se diguèt orrificat per l'influéncia qu'aquela tenguèt sus lo Lord Cromwell[17]. Los Jesuistas l'acusèron d'èsser contra la Glèisa e convencèron lo Papa Pau IV de la repertoriar dins l'Index Librorum Prohibitorum en 1559[17]. En França, un uganaud nomenat Innocent Gentillet escriguèt una òbra que l'acusava d'ateïsme e que sos metòdes provoquèron lo Chaple de Sant Bartomieu. Aquela òbra foguèt fòrça difusada en Anglatèrra. En general las criticas se basèron en Lo Prince, analisant l'òbra sola, negligissent las autras òbras de Maquiavèl e sens prendre en compte lo contèxte ont foguèt producha.
I aguèt tanben los que volguèron conciliar sa pensada amb la Glèisa o la tornar d'un biais nacionalista; sens fòrça succès[17]. Uèi, las analisis temptan de prendre en compte subretot los Discorses sus lo primièr decenni de Titus Livius e son Arte de la Guèrra, contextualizant sos escrits e declarant que Maquiavèl inventèt pas una teoria politica, solament descriguèt las practicas qu'aviá vistas[18].
Conselhièr del tiran[modificar | modificar la font]
Aquela analisi comencèt de se difusar amb la Reforma Protestanta e la Contrareforma. Fins alara sas òbras èran ignoradas, e apuèi, l'autor e sas òbras foguèron vistes coma pernicioses, foguèt creada l'expression « las fins justifican los mejans », que s'encontra jamai dins son òbra[19][20].
Aquela interpretacion es ligada tanben a la vision de sos escrits coma basa teorica de l'absolutisme, al costat de Thomas Hobbes e Bossuet, sens, pasmens, se referir als Discorses sus lo primièr decenni de Titus Livius que fa l'elògi de la forma republicana del govèrn.
Foguèt fòrça difusada al sègle XVI e se tròban prèp de 400 òbras[21] que citan Maquiavèl, totas ligant son nom a la crudeltat, a l'engana e a la manca d'escrupuls. William Shakespeare dins sa pèça Enric VI[22].
Conselhièr del pòble[modificar | modificar la font]
Una segonda interpretacion ditz que en escrivent Lo Prince, Maquiavèl temptava d'alertar lo pòble dels dangièrs de la tirania, d'aquel avís èran, Baruch de Espinoza e Jean-Jacques Rousseau. Lo darrièr escriguèt "(…) es çò que Maquiavèl faguèt veire amb evidéncia. Fenhent de donar de leiçons als reis, las donèt, e grandas, als pòbles."[23]. Aquela tèsi foguèt defenduda recentament per d'estudis de l'òbra coma o faguèt Garret Mattingly.
I a los qu'afirman que "Lo Prince" es una satira de las costumas dels governants o que l'autor acreditava pas çò qu'escriguèt, fondant aquela afirmacion dins la referéncia que Maquiavel auriá agut per la Republica coma forma de govèrn. Pasmens faguèt de criticas a la Republica[24][25].
Nacionalista[modificar | modificar la font]
Dins lo scenari de l'Euròpa del sègle XIX, pendent las Guèrras Napoleonencas, amb Alemanha e Itàlia fragmentadas e amb los nacionalismes intèrnes naissents, la vision de Maquiavèl passèt per un nacionalisme exaltat, prèst a tot per l'union e la defensa d'Itàlia.
Hegel, Herder, Macaulay e Burd foguèron de sos defensors[26], segurament basant lor interpretacion sul capítol final del Prince ont Maquiavèl fa una defensa apassionada d'una Itàlia unificada, afirmant qu'un pòble pòt èsser urós e prospèr solament s'es unit.
Pensada[modificar | modificar la font]
Maquiavèl foguèt pas un pensador sistematic[27][28]. Utilizava l'empirisme per escriure mentre un metòde inductiu e pensava sos escrits coma de conselhs practics, contra utopics e realistas[27]. Per Maquiavèl la teoria se separava pas de la practica[28]. Los concèptes descriches per el rompon amb la tradicion teologica medievala e tanben amb la practica, comuna pendent la Renaissença, de prepausar d'Estats imaginaris perfièches, que los princes aurián degut aver totjorn a l'esperit. A partir de l'observacion de la politica de son temps e de la comparason amb aquela de l'Antiquitat formalizèt lo seu pensament per acreditar la permanéncia de la natura umana.
Virtù e fortuna[modificar | modificar la font]
Los concèptes de virtù e fortuna son emplegats mai d'un còp per Maquiavèl dins sas òbras. Per el, la virtù seriá la capacitat d'adaptacion als eveniments politics qu'aportariá la permanéncia del poder. La virtù seriá coma un barratge que retendriá los projèctes del destin. Mas segon l'autor, en general, los essèrs umans devon mantenir la meteissa conduita quand es fruchosa e atal acabarián de pèrdre lo poder quand la situacion càmbia[29].
L'idèa de fortuna de Maquiavèl ven de la divessa romana del sòrt e representa las causas indefugiblas qu'arriban als essèrs umans. Se pòt pas saber a qui va far bens o mals e pòt menar qualqu'un al poder coma ne privar, pasmens se manifèsta gaireben pas en politica. Coma sa volontat es desconeguda, se pòt pas afirmar qu'ela jamai li serà favorable[30].
L'Istòria[modificar | modificar la font]
Maquiavèl escriguèt l'Istòria mai coma pensador politic que coma istorian[31]. Atal se preocupèt pas que las referéncias foguèron precisas, mentretant anèt als archius de Florença - practica pauc comuna a l'epòca - e daissèt transparéisser dins sas òbras istoricas la defensa de sas idèas tras de la narracion dels faches istorics[32]. Tanben afirmèt que l'Istòria se repetís, de l'escotar seriá util coma exemple per que los òmes tempten d'agir totjorn del meteis biais, eviten de cometre las meteissas errors[33][34].
Atal, entretant de sos biografes li atribuisson los fondaments de l'istoriografia modèrna[31], d'autres afirman qu'aguèt pas una vision critica sufisenta per poder separar los faches istorics dels mites acceptats coma vertadièrs, per exemple, la fondacion mitologica de Roma[34]. D'autres, encara, li atribuisson una « concepcion dogmatica e ingnüa de l'Istòria »[34].
Estequida[modificar | modificar la font]
L'estequida de Maquiavèl va contra l'estequida crestiana qu'eretèt de l'Edat Mejana. Las actituds dels governants e dels Estats coma s'èran subordenats a una lei superiora e la vida umana foguèt destinada a salvagarda de l'arma. Amb Maquiavèl la finalitat de las accions dels governants capita per èsser la permanéncia de la patria e lo ben general de la comunitat, pas al pròpri, atal qu'una actitud pòt pas èsser dicha bona o marrida solament jos una perspectiva istorica[35].
I a un punt de critica de la pensada maquiavelica, per que amb aquela se pòt justificar, per un Estat la practica e tot tipe de violéncia, siá contra los seus ciutadans, siá a aqueles autres Estats. Al meteis temps, lo jutjament posterior d'una actitud que semblava bona, se pòt mostrar marrida[36].
La Natura umana[modificar | modificar la font]
« Tanben las leis melhor ordenadas son impotentas abans de las costumas" (…) »
Per el, la natura umana seriá subretot marrida e los essèrs umans vòlon obtenir los pus grands ganhs a partir del mendre esfòrç, fasent lo ben solament quand i son forçats[37]. La natura umana tanben ven pas de l'experiéncia de l'Istòria[37] atal sos contemporanèus aguèron coma los antics romans sens que l'istòria d'aquelas civilizacion servisca d'exemple[25].
Amb per consequéncia qu'es inutil d'imaginar d'Estats utopics[25].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (pt) ESCOREL, Lauro. Introdução ao pensamento político de Maquiavel. Brasília: Editora Universidade de Brasília, 1979. p. 19.
- ↑ RIDOLFI, Roberto. Biografia de Nicolau Maquiavèl. São Paulo: Musa Editora, 2003. p.19. ISBN 85-85653-67-1
- ↑ RIDOLFI, Roberto., op. cit., pp. 31-37
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 25.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 26.
- ↑ 6,0 6,1 6,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 27.
- ↑ RIDOLFI, Roberto., op. cit., p.51
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 34.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 33.
- ↑ BIGNOTTO, Newton. Maquiavel. Rio de Janeiro: Jorge Zahar Ed., 2003. p. 20. ISBN 85-7110-743-2
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 46.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 51.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 66.
- ↑ Nicolau Machiavelli. Lettere.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 48.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 71-72.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 62.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 64.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 97
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., p. 25
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos. Introdução a Maquiavel – Uma teoria do Estado ou uma Teoria do Poder?. São Paulo: Edicamp, 2004. p. 15. ISBN 85-88513-45-5
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos., op. cit., p. 94.
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos., op. cit., p. 18
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 48-49.
- ↑ 25,0 25,1 25,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 74.
- ↑ BARROS, Vinícios Soares de Campos., op. cit., pp. 19-20.
- ↑ 27,0 27,1 ESCOREL, Lauro., op. cit., pp. 11-14.
- ↑ 28,0 28,1 PINZANI, Alessandro. Maquiavel & O Príncipe. Rio de Janeiro: Jorge Zahar, 2004. pp. 16-19. ISBN 85-7110-801-3
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., pp. 23-26
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., pp. 26-28
- ↑ 31,0 31,1 RIDOLFI, Roberto., op. cit., p. 226
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 53.
- ↑ BIGNOTTO, Newton., op. cit., pp. 18-19
- ↑ 34,0 34,1 34,2 ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 73.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., pp. 93-101.
- ↑ ESCOREL, Lauro., op. cit., p. 107.
- ↑ 37,0 37,1 BIGNOTTO, Newton., op. cit., p. 19-20
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (pt), Sérgio BATH, Maquiavelismo: a prática política segundo Nicolau Maquiavel, ed Editora Ática, São Paulo, 1992
- (pt) DE GRAZIA, Sebastian. Maquiavel no inferno. São Paulo: Companhia das Letras, 1993
- (pt) José NIVALDO, Maquiavel, o Poder ed Martin Claret São Paulo, 2004
- (pt) Maurizio VIROLI, O sorriso de Nicolaued Estação Liberdade, São Paulo 2002


text:
La Bourgonce
La Bourgonce es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Gaireben totalament environada de bòsques, La Bourgonce ocupa l'anautita vallée de la Valdange, un afluent esquèrra de la Meurthe. Se llaura al nòrd cap a las municipalitats vesinas de La Sala e de Nompatelize, mas la sòla autra via de comunicacion pòrta a las Rojas-Aigas e a la vallée de la Mortagne pel caulet de lo mieu Repaus (514 m).
Presque entièrement entourée de forêts, La Bourgonce occupe la haute vallée de la Valdange, un affluent gauche de la Meurthe. Elle s'ouvre au nord vers les communes voisines de La Salle et de Nompatelize, mais la seule autre voie de communication mène aux Rouges-Eaux et à la vallée de la Mortagne par le col de Mon Repos (514 m).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Data|6|d'octòbre|1870 {{}}, la batalha de la Bourgonce #opausar las tropas francesas del general Dupré als sieus omològs prussiennes del general Degenfeld, avantgarda del còrs d'armada del general Werder. Négligeant L'estat de cansadera de los sieus òmes, lo general francés #far metre ne camina doas colomnas en direccion de Étival. #Èsser rapidament contré pels Alemands #que remontavan la Meurthe en direccion de Sant-Dié e li calguèt batre en jubilacion. Los efectius èran comparables, aperaquí 7000 òmes de part e d'autra, mas la artillerie de campanha alemanda #far la diferéncia. Las pèrdas francesas se #establir a 846 aucits, ferits e desapareguts, l'enemic en acusant pas que 431 òmes defòra de combat. Lo general Dupré se #replegar en direccion de Bruyères pel caulet de lo mieu Repaus.
Le , la bataille de La Bourgonce opposa les troupes françaises du général Dupré à leurs homologues prussiennes du général Degenfeld, avant-garde du corps d'armée du général Werder. Négligeant l'état de fatigue de ses hommes, le général français fit mettre en marche deux colonnes en direction d'Étival. Il fut rapidement contré par les Allemands qui remontaient la Meurthe en direction de Saint-Dié et dut battre en retraite. Les effectifs étaient comparables, environ 7000 hommes de part et d'autre, mais l'artillerie de campagne allemande fit la différence. Les pertes françaises s'établirent à 846 tués, blessés et disparus, l'ennemi n'accusant que 431 hommes hors de combat. Le général Dupré se replia en direction de Bruyères par le col de Mon Repos.


text:
Douro
Douro (portugués), Duero (espanhòl), es un dels flumes màgers de la Peninsula Iberica. L'origina del seu nom ven del latin, Durius flumen, que son equivalent grèc es Aόupιoς πotauoύ. Nais a mai de 2 000 m d'altitud a la sèrra d'Urbión (Sistèma Iberic), travèrsa lo planòl de Castelha e Leon e dintra en Portugal, ont desboca dins l'Ocean Atlantic prèp de la vila de Porto. A percorregut 850 km dins un bacin de mai de 98 000 km².
Reculhís las aigas de la part nòrd de la Meseta. Son bacin es limitat per la serra Cantabrica al nòrd, pel Sistèma Central al sud e per la Serra Iberica a l'èst.
Los afluents mai importants en territòri espanhòl son lo Pisuerga, l'Esla, lo Tera, lo Valderaduey e lo Tormes; e en Portugal recep lo Côa, lo Tua, loSabor, lo Corgo, lo Tavora,lo Tâmega, lo Balsemão e lo Sousa.
Es solament navegable en la part bassa del riu, en territòri portugués.
Entre las vilas situadas al bòrd de Douro cal notar: Sòria, Almazán, Aranda de Douro, Tordesillas e Zamora (en Espanha) e Miranda don Douro (en lenga mirandesa: Miranda d'I Douro, Foz-Coa, Pesi da Régua Lamego, Vila Nòva de Gaia e Porto, (en Portugal). En Portugal Douro travèrsa los districtes de Bragança, Garda, Vila Reala, Viséu, Aveiro e Porto.
L'UNESCO designèt lo 14 de decembre de 2001 la region viticòla del Naut Douro (45° 68' N, 5° 93' O) Patrimòni Mondial de l'Umanitat, dins la categoria païsatge cultural.


text:
Le Mesnil-le-Roi
Le Mesnil-le-Roi es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[François Ier de França|François Sègle I]] #èsser elevat dins lo castèl de Vaulx, en los environs de Mesnil lo Rei.
La glèisa data de 1587.
[[François Ier de France|François Sègle I]] fut élevé au château de Vaulx, dans les environs de Mesnil le Roi.
La glèisa date de 1587.


text:
Trompeta marina
La trompeta marina qu'ei un instrument de musica de la familha de la còrdas hregadas. Qu'ei monocòrda, çò qui vòu qu'ei provesida pas sonque d'ua còrda. La soa caisha de resonància qu'a ua forma de pavalhon e qu'ei justament horadada au cap com se's tractasse d'un pavalhon d'instrument de coire com ua trompeta.
La resulta qu'ei justament un timbre de son pròche deu timbre deus instruments de coire. En mei d'aquò l'instrument qu'ei jogat en bèth har vibrar las nòtas armonicas naturaus de la còrdas qui bremban atau las armonicas produsidas per las trompetas naturaus (com ac èras las trompetas de las tempsadas barròcas).
L'instrument que deurè lo son nom de marina au hèit qui èra jogat per las sòrs dens certes convents aulòc de las vertaderas trompetas, quan e's considerava indecent que hemnas e podossen jogar d'un instrument de vent dab las loas bocas.


text:
Royville
Royville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Royville I aviá conegut per la siá leitaria, lo camembert de Royville desvelha de remembres en fòrça gents. Lo vilatge accueil dempuèi 2003 los majorettes : " los royvillaises ".
Royville était connu pour sa laiterie, le camembert de Royville réveille des souvenirs chez beaucoup de gens. Le village accueil depuis 2003 les majorettes : " les royvillaises ".


text:
Shirley Temple
Shirley Temple (Santa Monica, Califòrnia, lo 23 d'abriu de 1928 – Woodside, 10 de heurèr de 2014) que ho ua actritz e diplomata americana.
Qu'ocupè ua plaça particulara dehens l'istòria deu cinèma: que ho la purmèra mainada-estela a aver conegut un reclam internacionau, degut en grana partida a la soa filmografia de las longas. Que ho ua vertadèra icòna deus Estats Units de las annadas 30 e 40.
Biografia[modificar | modificar la font]
Aquesta gojata, filha de Santa Monica, qu'a interpretat mei de 40 filmes durant las annadas 1930. Qu'atirè l'atencion deu public: que memorizava perhèitament los passatges d'escripts.
Temple que comencè la soa carrièra aus tres ans, en apareishent dens doas serias de produccions de baish budgèt. Que signè dab la Fox de cap a la fin de 1933 après la soa aparicion dens Stand Up And Cheer dab James Dunn. Los sons contractes que ho esperlongats mantuns còps de 1933 a 1935, e que ho prestada a Paramount Pictures en 1934 entà trabalhar dens una seria pelliculas de succès. Durant quatre ans, los Estats Units que's passionèn peus sons filmes. Que ho la purmèra en arrecéber un Oscar per joens actors e aparéisher per aquò dehens lo Libe Guinness de Recòrds.
Lo ròtle de Dorothy dens Lo magician de Oz, interpretat per Judy Garland, e li èra en tot purmèr pas destinat. D'ua grana saviesa e entornejada d'ua familha aunorada, que metèt fin en la soa carrièra de cap a l'etat de 20 ans, en senteishent que lo son futur èra dens un aute lòc en dehòra de Hollywood.
Que's maridè dab l'actor John Agar lo 1945, aus 17 ans, e lo coble qu'avon ua filha, Linda Susan Agar lo 1948. Que divorcèn en 1950, data que coneguè l'òme d'ahars Charlie Black, dab qui e's maridè e deu quau prenguó lo nom de familha. Quan la coneguó, Charlie Black qu'arreconeguó qu'avèva pas jamei pas los sons fims. Dab Black, qu'avó dos hilhs: Lori e Charlie. Que demorè dab dinc a la soa mort d'un sindròm mielodisplastic lo 4 d'agost de 2005).
Après la soa carrièra dens lo cinèma, que s'impliquè en politica, dab lo Partit Republican. Que ho nomada, en 1969, delegada deus Estats Units auprès de las Nacions Unidas peu president Richard Nixon.
Lo 1974 e 1975, que ho membre deu comitat de direccion de The Walt Disney Company.


text:
Hortalessa deu Portalet
La hortalessa deu Portalet qu'ei un monument Bearnés situat dens la Vath d'Aspa. Que ho bastida enter 1848 e 1870 entà contrarotlar los moviments de la rota deu còth deu Sompòrt qui mia entà Espanha. Dinc a 1925 que ho ocupat peu 18au Regiment d'Infanteria de Pau. Arron que vadó proprietat d'ua colonia de vacanças dinc a 1939. Durant la Segonda Guèrra Mondiau que ho ocupat peus alemands e que serví de preson enter 1941 e 1943. Après de la guèrra lo Marescau Philippe Pétain qu'i ho presoèr en 1945. Aquesta annada lo Ministèri de la Guèrra que'u deishè e que ho crompat per un particular en 1966. Pendent annadas que comencè a càder. La Comunautat de Comunas de la Vath d'Aspa que'u crompè en 1999 per començar a restauracion. França que'u classè au títou de monument istoric lo 30 de noveme de 2005.


text:
Sègle IV
../.. | Sègle II | Sègle III | Sègle IV | Sègle V | Sègle VI | ../..
Vejatz tanben : Lista dels sègles, Chifras romanas
Lo sègle IV comença lo 1èr de genièr de 301 e s'acaba lo 31 de decembre de 400.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
- Periòde classic de la civilizacion maya (300-900) al Chiapàs e al Yucatán. Una civilizacion mai o mens unifòrma s'espandís sus tot lo territòri maya, caracterizada per de fòrtas influéncias mexicanas. Los centres ceremonials màgers coma Palenca, Tikal e Copán son bastits a aquela epòca.
Africa negra[modificar | modificar la font]
- Los nomadas Hottentots (Koï-Koïn) s’installan en Africa Australa.
- Fondacion de l'Empèri de Ghana pels berbèrs Soninké.
Índia e Asia del Sud-Èst[modificar | modificar la font]
- La dinastia Rastrakuta domina l’oèst de Dekkan (sègle IV-sègle X).
Orient Extrèm[modificar | modificar la font]
Orient Pròche[modificar | modificar la font]
- Declin dels reialmes de l’Aràbia urosa. Lo comèrci terrèstre de las caravanas es remplaçat pel comèrci maritim al profièch del reialme d'Aksom.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- L'Empèri Roman contunha de dominar tot lo Bacin Mediterranèu. Partiment (vengut definitiu apuèi) en 395 entre Empèri d'Occident e Empèri d'Orient.
Personatges significatius[modificar | modificar la font]
Caps politics[modificar | modificar la font]
- Constantin Ièr (280 - 337), emperaire romain (306-337),
Religioses[modificar | modificar la font]
- Eusèbi de Cesarèa (ca 275 – 339)
- Pacôme de Tabennesis (ca 292-ca 348), fondator del cenobitisme e redactor de la primièra règla monastica
- Atanasi d'Alexàndria (ca 298-373), doctor de las Glèisas ortodòxas e de la Glèisa Catolica
- Sant Martin de Tors (316 ou 317, 397), Paire de la Glèisa
Poèta[modificar | modificar la font]
- Prudenci (Aurelius Prudentius Clemens) (348 - entre 405 e 410), poèta latin, fondator de la literatura allegorica.
Invencions, descobertas, introduccions[modificar | modificar la font]
- Apicius o De re coquinaria (« De la cosina »), es un dels primièrs manuals d'art culinari de l'istòria de l'umanitat.
- Aparicion de l'ideograma en Japon, lo Kanji.
- Invencion de la porcelana en China.
Economia e societat[modificar | modificar la font]
- Definicion de règlas economicas novèlas dins lo judaïsme (vejatz Interès de l'argent e religions monoteïstas).
Art e cultura[modificar | modificar la font]
Religion :
- Al concili de Nicèa, lo cristianisme se separa del judaïsme.


text:
Ribiers
Ribiers[1] (Ribiers en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat al sud del departament dels Anautitas-Alpes #que ne representa lo ponch mens elevat (quartièr del Virail).
Lo vilatge a situat dintre de nombrosas reünions (reünion de la Platte, calhau de Gloritte e montanha de la Pèira impie) e installat al bòrd del riu nomenat « lo Buëch ». S'i tròba las vilas de Sisteron al sud, Laragne al nòrd e lo pòble de Mison al nòrd-es.
Le village est situé au sud du département des Hautes-Alpes dont il représente le point le moins élevé (quartier du Virail).
Le village est situé entre de nombreux sommets (sommet de la Platte, roc de Gloritte et montagne de la Pierre impie) et installé au bord de la rivière nommée « le Buëch ». On y trouve les villes de Sisteron au sud, Laragne au nord et le village de Mison au nord-est.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria del pòble remonta al periòde pré-medieval que # i aguèt pendent el bastit ; el se prénommait alavetz Ripæ o Rivi[2]. En lo moment de las invasions sarrasines dels ans 900, los Sarrasins #establir una fortalesa (uèi desapareguda) al pè de la montanha de la Pèira impie, près de Ribiers ; el se ensuivit una batalha en virant al desavantatge dels envahisseurs[3] portada segon la legenda per Sant Beuvon l'an 973[4]. Dempuèi los ans 900, un castèl i aguèt bastit per protegir lo pòble, vengut important, dels velléités del pòble de Mison (a portada de vista d'en un autre luòc). Lo castèl se engrandeix lentament pendent dos sègles abans d'èsser daissat a l'abandon. En los ans 1000 i aguèt luòc una batalha entre Ribiers e Lo Poët per una butte, e #qu'amassa tot al mai una desena de chevaliers e una cinquantena de paysans a pè.
Al Sègle XII, lo abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon i possedís la glèisa Santa-Ostal, dins lo castèl de Creissint (près de Clarescombes, a 961 m d'altitud). Aquela glèisa e las intradas #que i avián ligat son de contunh cedits al òrdre de Chalais (1193), de contunh als espitalaris de Sants-Texans de Jerusalem[5].
En 1516, los abitants de Nogueres-sus-Jabron e de Ribiers s'opausan en lo cas del bornage de las siás tèrras : la disputa dégénère en combat sagnant, #que dona luòc a un procès de longa haleine[6].
- Pagar un pesat tribut en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala (mai de 40 soldats mòrtes).
L'histoire du village remonte à la période pré-médiévale durant laquelle il fut bâti ; il se prénommait alors Ripæ ou Rivi[7]. Lors des invasions sarrasines des années 900, les Sarrasins établirent une forteresse (aujourd'hui disparue) au pied de la montagne de la Pierre impie, près de Ribiers ; il s'ensuivit une bataille tournant au désavantage des envahisseurs[8] menée selon la légende par Saint Beuvon en 973[9]. Dès les années 900, un château fut construit pour protéger le village, devenu important, des velléités du village de Mison (à portée de vue d'ailleurs). Le château s'agrandit lentement durant deux siècles avant d'être laissé à l'abandon. Dans les années 1000 eut lieu une bataille entre Ribiers et Le Poët pour une butte, et qui réunit tout au plus une dizaine de chevaliers et une cinquantaine de paysans à pied.
Au Sègle XII, l’abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon y possède l’église Sainte-Marie, au château de Creissint (près de Clarescombes, à 961 m d’altitude). Cette église et les revenus qui y étaient attachés sont ensuite cédés à l’ordre de Chalais (1193), puis aux hospitaliers de Saint-Jean de Jérusalem[10].
En 1516, les habitants de Noyers-sur-Jabron et de Ribiers s’opposent à propos du bornage de leurs terres : la dispute dégénère en combat sanglant, qui donne lieu à un procès de longue haleine[6].
Il paya un lourd tribut lors de la Première Guerre mondiale (plus de 40 soldats morts).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Modèl:Labor
- ↑ Jean Charles François Ladoucette, op. cit., pàg. 45
- ↑ De las traces daissadas en Provence per las Sarrasins Henri Bigot, 1908
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bòsques, Yann Codou, Ostal-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Lista dels establiments religioses en levant del abbaye Sant-André del Modèl:Xe al Modèl:XIIIe sègle », in Guy Barruol, Roseline Bacon e Alain Gérard (directors de publicacion), La abbaye de Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, istòria, arqueologia, rayonnement, Actes del colloque interrégional agut l'an 1999 a l'escasença del millenari de la fondacion de la abbaye Sant-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes De Lums, Quasèrns de Salagon pas 4, Comandi, 2001, 448 pàg. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 226
- ↑ 6,0 6,1 Modèl:Labor, article Nogueres-sus-Jabron
- ↑ Ladoucette,
- ↑ Jean Charles François Ladoucette, op. cit., p. 45
- ↑ Des traces laissées en Provence par les Sarrasins Henri Bigot, 1908
- ↑ Guy Barruol, Michèle Bois, Yann Codou, Marie-Pierre Estienne, Élizabeth Sauze, « Liste des établissements religieux relevant de l’abbaye Saint-André du Modèl:Xe au Modèl:XIIIe siècle », in Guy Barruol, Roseline Bacon et Alain Gérard (directeurs de publication), L’abbaye de Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, histoire, archéologie, rayonnement, Actes du colloque interrégional tenu en 1999 à l'occasion du millénaire de la fondation de l'abbaye Saint-André de Villeneuve-lès-Avignon, Éd. Alpes de Lumières, Cahiers de Salagon no 4, Mane, 2001, 448 p. (ISSN 1254-9371), (ISBN 2-906162-54-X), p 226