text:
1812
Aquesta pagina concernís l'an 1812 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 22 de junh : començament de la Campanha de Russia e de la Guèrra de la Seisena Coalicion. Lei Francés, ajudats per seis aliats europèus, atacan Russia.
- 16-17 d'aost : batalha de Smolensk entre Francés e Rus. La vila es presa per lei Francés.
- 7 de setembre : batalha de la Moskowa onte lei Rus son vencuts après una resisténcia acarnada. Lo camin de Moscòu es dubèrt per lei Francés.
- 14-18 de setembre : presa de Moscòu per lei Francés e incendi de la vila.
- 18 d'octòbre : començament de la Retirada de Russia.
- 25 de novembre : lei Francés capitan la traversada de la Berezina maugrat un assai rus per lei blocar.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Canadà[modificar | modificar la font]
Declaracion de guèrra au Reiaume Unit lo 28 de junh e començament de la guèrra de 1812 en causa dei desacòrds comerciaus entre Estatsunidencs e Britanics, dei tensions maritimas e de la volontat expansionista d'una partida dau govèrn estatsunidenc que pensava aprofichar la mobilizacion dei fòrças britanicas còntra França per conquistar e annexar Canadà[1]. Pasmens, au contrari dei tropas britanicas regularas que poguèron tanben se fisar dau sostèn d'unei pòbles indians, lei fòrças estatsunidencas mancavan de preparacion. De mai, lo sentiment anticatolic deis Estatsunidencs e lei menaças dau generau Hull favorizèron l'unitat deis abitants francés e britanics de Canadà. Ansin, lei Britanics organizèron una tièra d'incursions sus la frontiera estatsunidenca onte la garnison dau fòrt Mackinac capitulèt quasiment sensa combat. Aqueu succès e leis atacas d'indians aliats ai Britanics (chaple de Fort Dearborn lo 15 d'aost) menacèron l'avitalhament dau generau Hull que capitulèt rapidament a Detroit (16 d'aost). Après la rompedura d'un armistici negociat après la presa de Detroit, una ofensiva estatsunidenca foguèt arrestada a Queenston Heights (13 d'octòbre). Pasmens, lo generau Brock i foguèt tuat entraïnant la pèrda d'un comandant de qualitat per lei Britanics.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Declaracion de guèrra au Reiaume Unit lo 28 de junh e començament de la guèrra de 1812 en causa dei desacòrds comerciaus entre Estatsunidencs e Britanics, dei tensions maritimas e de la volontat expansionista d'una partida dau govèrn estatsunidenc que pensava aprofichar la mobilizacion dei fòrças britanicas còntra França per conquistar e annexar Canadà[1]. Pasmens, au contrari dei tropas britanicas regularas que poguèron tanben se fisar dau sostèn d'unei pòbles indians, lei fòrças estatsunidencas mancavan de preparacion. Lei Britanics organizèron una tièra d'incursions sus la frontiera estatsunidenca onte la garnison dau fòrt Mackinac capitulèt quasiment sensa combat. Aqueu succès e leis atacas d'indians aliats ai Britanics (chaple de Fort Dearborn lo 15 d'aost) menacèron l'avitalhament dau generau Hull que capitulèt rapidament a Detroit (16 d'aost). Aquò entraïnèt la signatura d'un armistici que foguèt romput per lo president Madison. Pasmens, l'ofensiva estatsunidenca s'acabèt per una desfacha novèla a Queenston Heights (13 d'octòbre).
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra Russia. Lei Pèrs foguèron vencuts a Aslanduz sus lo riu Araxe maugrat una superiotat numerica fòrça importanta (30 000 còntra 2 000).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de febrièr - Charles Dickens, escrivan britanic (m. 1870)


c: text/html

text:
Andòrra
Andòrra, oficialament en catalan lo Principat d'Andorra, es un pichon Estat independent europenc, situat dins los Pirenèus entre Espanha e França, en limitant amb la comunitat autonòma de Catalonha al sud, e amb los departaments dels Pirenèus Orientals (Catalonha Nòrd) e d'Arièja (Occitània) al nòrd. Andòrra es un dels Estats mai pichons del monde, amb sonque 468 km2 e una populacion estimada de 80 000 personas. Amb 81 222 abitants, representa 0,59% de la populacion totala dels Païses Catalans. Sa capitala es Andòrra la Vièlha. Lo gentilici es andorran -a.
Pendent 715 ans, de 1278 fins a 1993, lo govèrn andorran foguèt dirigit per un coprincipat, governat per un cap d'Estat catalan, l'Evesque d'Urgèl e un occitan, lo comte de Fois que, après la Revolucion Francesa foguèt eretat pel President de la Republica. Pasmens que la constitucion andorrana a conservat aquel sistèma, lo govèrn s'es transformat en una democracia parlamentària e un coprincipat constitucional. Es lo sòl coprincipat parlamentari del monde. Pendent longtemps paura e isolada, la montanhosa Andòrra comencèt prosperar après la Segonda Guèrra Mondiala, mejançant l'indústria del torisme. La poderosa economia a atragut fòrça d'immigrants provenents tant d'Espanha (sustot catalans e galècs) coma de Portugal e de França. Un dels factors qu'atrai mai lo comèrci e los clients es l'inexisténcia de l'impòst sul revengut.
Las Valadas d'Andòrra (Valls d'Andorra en catalan) es lo nom istoric d'Andòrra e se conois sovent aquel estat per aquel tèrme. Aquel nom rau del relèu andorran, format de divèrsas valadas qu'apertenon principalament a la conca de la Valira, exceptant l'entèsta d'Arièja que desboca dins la Garona.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent los siègles XII-XIII las vals d'Andorra s'amassèron jol poder del comtat d'Urgèl. Amb l'expansion d'aiceste comtat vers lo sud (Mur, Àger, Ponts, Balaguer, Guissona, Agramunt, Meià, Santa Linya, Cubelles, Camarasa, Linhòla e Barbens), ont i aviá de tèrras pus fertilas, las zonas de montanha aguèron pas mai d'interès pel comte. L'evesque donèt en fèu aqueste territòri al vescomtat de Castellbó. Pr'amor de maridatges, lors domenis passèron dins las mans del comtat de Fois e aqueste darrièr amassèt de poders (Bearn, Reiaume de Navarra e, d'aicí, lo Reiaume de França). Coma consequéncia dels conflictes entre lo comte de Fois e l'evesque d'Urgèl, en 1278 se sinhèt lo primièr "pariatge", pr'amor de fixar los limits del poder de cadun dels senhors feudals, e que representa la fondacion del Principat d'Andorra e definís las obligacions dels andorrans en matèria d'imposicions e afars militars. Dètz ans après, coma consequéncia de la construccion d'una glèisa fortificada a Sant Vincenç d'Enclar per lo Comte de Fois, ont podiá espiar las activitats de l'evesque d'Urgèl, se sinhèt lo segond "Pareatge" en 1288. Aiceste segond tractat atribuís, entre d'autres aspèctes, lo drech de nomenar per las doas parts de notaris que detenon sa representacion sul Principat. Tre alara, los caps d'Estat seràn l'evesque d'Urgèl e lo rei de França (uèi, lo president de la Republica Francesa).
Politica[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Andòrra es dividida en set parròquias.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superfícia d'Andòrra, dins la Peninsula Iberica, es de 468 km². Es un país de montanhas, amb 65 pics de mai de 2500 m d'altitud. La montanha pus nauta es Comapedrosa amb 2942 m d'altitud
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Andòrra.
Cultura[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala d'Andòrra es lo catalan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Provençau
Lo provençau es lo dialècte occitan parlat en Provença (fòra la zòna aupenca que parla vivaroaupenc) e dins l'Èst de Lengadòc. Lo niçard n’es un sosdialècte parlat a Niça. Lo mot provençau serviguèt longtemps a nommar la lenga occitana dins son ensems. Lo provençau rodanenc es la lenga de Frederic Mistral e serviguèt de basa per la creacion de la nòrma mistralenca.
Somari
Extension geografica[modificar | modificar la font]
Segon la gramatica de Juli Ronjat (publicada entre 1930 e 1941) e Pèire Bèc (en 1995), lo provençau se parla:
- au sud de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur (au sud de la vila de Dinha),
- a l'èst dau departament de Gard, dins la region de Lengadòc-Rosselhon (a l'entorn de Nimes, amb son limit occidentau que coïncidís aproximativament amb lo riu de Vidorle e lo pè dei Cevenas).
- au principat de Mónegue, ont lo provençau niçard coexistís amb lo ligur monegasc.
Segon quauqueis autors, lo provençau compren totei lei parlars occitans deis Aups (dichs aupencs o gavòts), valent a dire lo nòrd de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur (au nòrd de Dinha) e lei Valadas Occitanas de l'estat italian. Pasmens, la classificacion pus admesa uei (segon Juli Ronjat e Pèire Bèc) agropa lei parlars deis Aups dins l'occitan vivaroaupenc e non dins lo dialècte provençau. L'inclusion deis parlars deis Aups dins lo provençau s'explica mai per de motius istorics que dialectologics. L'inclusion de la franja de Nimes (e mens encara de la franja costiera de Vidorle) au dialècte provençau empacha pas lo caractèr de transicion que ten aquela zona amb lo domeni lengadocian.
Obviament existisson de franjas de transicion entre lei dialèctes provençau e vivaroaupenc que lei dialectològs an costuma d'atribuir au vivaroaupenc: sud de Droma (dicha Droma Provençala), region de Dinha, aut País Niçard. Per còntra la zona dicha bas-aupenca, immediatament au sud de Dinha e anant de Forcauquier a Castelana, es pus provençala que vivaroaupenca, maugrat la preséncia de trachs vivaroaupencs.
I a tanben una transicion dau provençau vèrs lo lengadocian dins l'extrèm sud-èst d'Ardecha e a l'oèst de Nimes (au pè dei Cevenas e vèrs Vidorle).
Classificacion dau provençau[modificar | modificar la font]
Segon Pèire Bèc (1995), lei dialèctes provençau e lengadocian forman un ensems sud-occitan (o occitan meridionau), que se distinguís dau nòrd-occitan (vivaroaupenc, auvernhat e lemosin) e de l'occitan gascon.
Particularitats[modificar | modificar la font]
Una part dei caracteristicas lingüisticas d'aquesta varietat occitana ja se manifèstan a l'Edat Mejana e una autra part se consolida a partir dau sègle XVII:
- Vocalizacion dei -l en fin de sillaba en [w] (fil > fiu, mèl > mèu, sal > sau, martèl > martèu).
- Vocalizacion frequenta (mai non sistematica) de -lh en [w] (solelh > soleu).
Leis autrei trachs se fan visibles a partir dau sègle XVII: amudiment dei consonantas finalas (e subretot quauquei marcas gramaticalas coma leis -s dau plurau dei noms e adjectius, que despareisson o que dins certanei cas se substituisson per la terminason -ei(s) prononciada [ej(z)/i(z)]. En niçard pasmens utilizan lei terminasons -u/-i. Ansin la forma occitana mai estenduda los amics, las amigas se ditz en provençau generau leis amics, leis amigas e en niçard lu amics, li amigas.
Rapòrt au lengadocian (mai amb una larga zòna d'interferéncia), lo provençau se caracteriza per:
- Un article definit plurau epicèn (qu'a la mesma forma au masculin coma au femenin) lei [lej/li] (leis [lejz/liz] davant una vocala). Tanben tota una seria de mots coneisson la terminason epicèna -ei (-eis): d'adjectius possessius (mei, tei, sei), d'adjectius demostratius, exclamatius o interrogatius (aquelei, aquestei), de pronoms personaus (elei), d'adjectius e de pronoms indefinits (quauquei, d'unei), e en generau, les adjectius plaçats davant lo nom que transforman -e e -a finalas dau singular en -ei au plurau (un brave amic, de braveis amics; una granda taula, de grandei taulas).
- Lo niçard, en luòc de -ei (-eis), possedís un sistèma amb lei terminasons -u au masculin plurau e -i au femenin plurau.
- La casuda dei consonantas oclusivas finalas, levat en niçard.
- La vocalizacion de la -l finala en -u.
- Lo manten de l'oposicion v/b.
- Lo manten de la -n finala etimologica amb la nasalizacion parciala de la vocala precedenta.
Rapòrt au vivaroaupenc, lo provençau se caracteriza per:
- Lo manten deis -d- intervocalicas: parlada còntra parlaa.
- Una primiera persona dau singular en -e o -i còntra -o en vivaroaupenc
Classificacions sosdialectalas[modificar | modificar la font]
Lo provençau se classifica ansin:
- Lo provençau generau compren doas varietats fòrça similaras:
- Lo provençau rodanenc. S'esten a l'èst dau departament de Gard (vèrs Nimes), lo departament de Vauclusa (vèrs Avinhon, Aurenja) e a l'oèst dau departament dei Bocas de Ròse (Arle, Camarga). Lei "josieus dau Papa", comunautats josievas d'Avinhon e dau Comtat Venaicin desvolopèron un sosdialècte judeoprovençau especific (tanben nomenat shuadit o judeooccitan). Lei caracteristicas pròprias dau rodanenc:
- Morfologia:
- Fonetica:
- Abséncia de diftongason de ò realizada [ɔ] (bòn, pònt...).
- Lo provençau maritim (o centrau o mediterranèu). La sieuna extension es dins l'èst dei Bocas de Ròse (vèrs Selon, Ais de Provença e Marselha), lo departament de Var (Tolon...) e l'oèst deis Aups Maritims (vèrs Canas, Antíbol, Grassa e Canha de Mar). Lo sud deis Aups d'Auta Provença, vèrs Forcauquier e Castelana, coneis una transicion doça entre lo provençau maritim e lo vivaroaupenc, (aqueu d'aquí que comença a partir de Dinha). Lei caracteristicas dau maritim son:
- Morfologia:
- La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu es -i (canti). Mai es -o (canto/chanto) dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc.
- L'article plurau lei(s) se pronóncia puslèu [lej(z)] e d'autrei terminasons dau plurau s'acaban tanben per -ei(s) [ej(z)].
- Lei pronoms seguents an la forma mi, ti, si (en luòc de me, te, se).
- Fonetica:
- Preséncia de diftongs amb ò realizat [wɔ/we/wa] (bòn, pònt...).
- Morfologia:
- Lo provençau rodanenc. S'esten a l'èst dau departament de Gard (vèrs Nimes), lo departament de Vauclusa (vèrs Avinhon, Aurenja) e a l'oèst dau departament dei Bocas de Ròse (Arle, Camarga). Lei "josieus dau Papa", comunautats josievas d'Avinhon e dau Comtat Venaicin desvolopèron un sosdialècte judeoprovençau especific (tanben nomenat shuadit o judeooccitan). Lei caracteristicas pròprias dau rodanenc:
- Lo provençau niçard se parla dins la bassa Comtat de Niça e a Mónegue (l'auta Comtat de Niça es de dialècte vivaroaupenc e la Vau de Ròia es de dialècte roiasc). D'unei que i a pensan que se tracta d'un dialècte distint dau provençau, per de rasons pus culturalas que non pas dialectologicas. Pron particular, lo niçard se caracteriza per:
- Morfologia:
- La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu qu'es -i (canti). Mai es -o (canto/chanto) dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc e tanben dins lo parlar mentonasc.
- La terminason -s dau plurau s'es amudida e explica, dins certanei cas, l'aparicion de formas nòvas dau plurau masculin amb -u e dau plurau femenin amb -i (correspondent amb -ei(s) dau provençau generau). Ansin: la forma occitana generala los amics, las amigas se ditz en niçard lu amics, li amigas (mai en provençau generau: leis amics, leis amigas).
- Lei pronoms seguents an la forma mi, ti, si (en luòc de me, te, se).
- Fonetica:
- La conservacion de la -a finala atòna prononciada [a] (en luòc de [ɔ] coma en provençau generau).
- Preséncia de diftongs amb ò realizat [wɔ/wa] (bòn, pònt...).
- Una tendéncia a conservar de mots proparoxitòns o esdrúchols, valent a dire amb l'accent tonic sus l'avantavantdarriera sillaba (en luòc de lei transformar en mots paroxitòns o plans amb l'accent tonic sus l'avantdarriera sillaba, coma en occitan generau). Ansin: diménegue (en luòc de dimenge), pàgina (en luòc de pagina).
- La pronóncia de la majoritat dei consonantas finalas (en luòc de leis amudir coma en provençau generau). Pasmens la terminason -s dau plurau s'es amudida.
- Morfologia:
- Lo vivaroaupenc, dempuei lo nòrd de Vivarés fins ais Aups, qu'es en realitat un dialècte distint dau provençau segon lei classificacions uei pron acceptadas dei lingüistas Juli Ronjat e Pèire Bèc. Pertanh au nòrd-occitan (ten cha en luòc de ca e ja en luòc de ga...).
Codificacion e estandardizacion[modificar | modificar la font]
Existisson dos sistèmas normatius concurrents a causa de la dura situacion de diglossia en fàcia dau francés:
- La nòrma classica, desvolopada particularament per Robèrt Lafont, unitària dins l'ensems occitan, que s'acòsta deis us pus tradicionaus dau provençau, deis autrei dialèctes occitans, de l'occitan ancian e tanben dau catalan.
- La nòrma mistralenca, utilizada particularament per Frederic Mistral, mai mens unitària, pauc tradicionala e que s'acòsta deis us francés.
Dins lei doas nòrmas, existisson de tendéncias favorablas a una estandardizacion dau provençau, basada sus la koinè literària iniciada per lo Felibritge dempuei lo mitan dau sègle XIX e pron convergenta amb leis autrei koinès regionalas de l'occitan. Ansin se dessenhan doas varietats regionalas de l'occitan larg: lo provençau generau e lo provençau niçard (a causa dau particularisme culturau fòrt de la Comtat de Niça). Totun tanben i a de tendéncias que defendon lo localisme exacerbat e que refusan (o desestabilizan) la codificacion a respècte dei doas nòrmas.
Se remarcarà que lei doas nòrmas, en generau, diferisson sistematicament per l'ortografia (notacion dei sòns) mai nòtan quasi exactament la meteissa causa: Cante una chata de Provença e Cante una chato de Prouvènço se pronóncian parier.
La nòrma orala (recomandacion dei formas parladas) diferís solament un pauc entre nòrma mistralenca e nòrma classica. Per exemple, certans mots afrancesats son acceptats en nòrma mistralenca (umble/umble, Oumèro/Omèra) mentre que la nòrma classica conselha de leis evitar e de lei remplaçar per de formas occitanas pus autenticas (umil, Omèr).
Secessionisme lingüistic[modificar | modificar la font]
Après fòrça ans de lucha per establir quina grafia caliá far servir per escriure l'occitan provençau, es aparegut una tendéncia secessionista, que refusa d'admetre l'unitat de la lenga occitana, que revendica la nòrma mistralenca, mai non representa pas l'ensems deis usatgiers d'aquela nòrma mistralenca; en mai d'aquò es contrària a la vision unitària de la lenga d'òc de Frederic Mistral. Aqueu secessionisme lingüistic apareguèt durant leis ans 1970 (amb Loís Baile) e es estat reactivat dempuei leis ans 1990 per l'universitari Felip Blanchet e per de grops coma l'Union Provençala o lo Collectiu Provença: en s'apiejant subre una concepcion particulara de l'identitat provençala, afirman que lo provençau seriá una lenga a despart e que caudriá parlar de "lengas d'òc" au plurau e non d'una sola lenga. Refusan lo tèrme unitari "occitan". Aquela tendéncia es fòrça marginala dins lo domeni de la lingüistica romanica mai es influenta dins quauquei mitans politics e culturaus locaus. Pasmens a pas capitat de convéncer la majoritat dau movement culturau provençau, ni manco la comunautat scientifica dei lingüistas seriós especializats en provençau.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- AVRIL J.T. (1839) Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal [reed. 1991, Nimes: Lacour]
- BÈC Pèire = BEC Pierre (1995) La langue occitane, coll. Que sais-je? n° 1059, París: Presses Universitaires de France [1a ed. 1963]
- CALVINO Joan Batista (1905) = CALVINO Jean-Baptiste, Nouveau dictionnaire niçois-français, Niça: Imprimerie des Alpes Maritimes [reed. 1993 amb lo títol: Dictionnaire niçois-français, français-niçois, Nimes: Lacour]
- BOISGONTIER Jacme (1981-86) (collab. Loís MICHEL, Joan Maria PETIT) = BOISGONTIER Jacques (collab. Louis MICHEL, Jean-Marie PETIT) Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc oriental [ALLOr], París: CNRS, 3 vol.
- BOUVIER Joan Glaudi, & MARTÈL Clàudia (1975-1986) = BOUVIER Jean-Claude, & MARTEL Claude, Atlas linguistique et ethnographique de la Provence [ALP], París: CNRS
- CASTELANA Jòrdi (1947) = CASTELLANA Georges, Dictionnaire niçois-français [reed. 2001, Niça: Serre]
- CASTELANA Jòrdi (1952) = CASTELLANA Georges, Dictionnaire français-niçois [reed. 2001, Niça: Serre]
- COMPANH Andrieu ‹COMPAN Andriéu› (1965) = COMPAN André, Grammaire niçoise [reed. 1981, Niça: Serre]
- COPIER Juli (1995) = COUPIER Jules, Dictionnaire français-provençal / ‹Diciounàri francés-prouvençau› [Diccionari francés-provençau], Ais de Provença: Association Dictionnaire Français-Provençal / Edisud
- FORVIERAS Xavier de ‹FOURVIERO Savié de› (1899) = FOURVIÈRES Xavier de, Grammaire provençale et guide de conversation [reed. 1973, Avinhon: Aubanel] [mai d’una reedicion: Culture Provençale et Méridionale, Aubéron]
- LAFONT Robèrt (1951) Phonétique et graphie du provençal: essai d’adaptation de la réforme linguistique occitane aux parlers de Provence, Tolosa: Institut d’Études Occitanes [reed. 1960] • Actualizat dins Lafont 1972
- LAFONT Robèrt (1972) L’ortografia occitana, lo provençau, Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’Estudis Occitans • Actualizacion de Lafont 1951
- MARTIN Guiu, & MOLIN Bernat (1998) = MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, Grammaire provençale et cartes linguistiques, Ais de Provença: Comitat Sestian d’Estudis Occitans / Centre Regionau d’Estudis Occitans-Provença (difusion Edisud)
- FETTUCIARI Jòrgi, & MARTIN Guiu, & PIETRI Jaume (2003) Dictionnaire provençal-français / Diccionari provençau-francés, Ais de Provença: L’Escomessa / CREO Provença (difusion Edisud)
- LÈBRE Elias, & MARTIN Guiu, & MOLIN Bernat (2004) = LÈBRE Élie, & MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, Dictionnaire de base français-provençal / Diccionari de basa francés-provençau, Ais de Provença: CREO Provença (difusion Edisud) [1a ed. 1992]
- MISTRAL Frederic (1879-1886) ‹Lou Tresor dóu Felibritge› [Lo Tresaur dau Felibritge]: Dictionnaire provençal-français, Ais de Provença: Remondet-Aubin [reed. 1932, París: Delagrave] [reed. 1968, Ais de Provença: ‹Edicioun Ramoun Berenguié› (Edicions Ramon Berenguier)] [reed. 1979, Ais de Provença: Edisud, 2 vol.]
- PELLAS S.A. (1723) Dictionnaire provençal et français [reed. 1996, Nimes: Lacour]
- RONJAT Juli = RONJAT Jules (1930-1941), Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]
Lingüistica > Lenga > Occitan > Provençau


text:
Campatge
Lo campatge (en anglés camping), es una activitat comunament a l'aire libre ont se passa una nuèch o mai dins una tenda o caravana, generalament amb la finalitat de s'alunhar de la civilizacion e gausir de la natura. Pasmens existisson de campatges amb d'autras fins, per abrigar de personas al mitan de la civilizacion per exemple al moment de catastròfas naturalas o de manifestacions.
Campar es una activitat que venguèt populara a la començança del sègle XX. Los campaires s'installan prèp dels pargues nacionals o d'autres luòcs d'interès natural.
Lo campatge es tanben un autre tipe pas car de lotjament l'estiu suls luòcs de vacanças o pels assistents a d'eveniments que duran qualques jorns, coma festivals de musica o encontres esportius.
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "campar" inclutz tota una gama de biaisses de passar la nuèch defòra de l'ostal. Dempuèi campaires equipats al minimum fins a las familhas que dispausan d'una caravana amb sa pròpria electricitat, calfatge e mòbles. Campar s'acompanha sovent d'autras activitats coma l'escorreguda, l'escalada, lo canoè, la bicicleta, la pesca o lo torisme alternatiu en general.
Es possible de dormir en campaments permanents amb de restaurants, banhs, dochas e d'autres servicis, se pòt tanben trobar d'ostalets de fusta e se parla puslèu d'ostalariá d'aire libre.


text:
Lo Mas (Aups Maritims)
Lo Mas[1] (Le Mas en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Veire los païsatges e la geografia de la municipalitat del Mas : Municipalitat-lemas.fr
Voir les paysages et la géographie de la commune du Mas : commune-lemas.fr
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1713, lo tractat d'Utrecht preveja que lo Ubaye e las siás dependéncias, en levant per endavant del reialme de Piémont-Sardenha, i aja escambiat contra los luòcs franceses del Val de Suse, amb la fin que la frontièra seguisca la linha de parteja d'aigas. Mas los imbrications de territòris eretats de l'istòria subsisteixen : aital, Entraunes e Sant-Martin-de Entraunes dépendaient de Barcelonnette, mas se situan en la vallée del Var, doncas del costat Piémontais, en amont de Guillaumes #que lududes èra ja franceses. Lo reialme de França e aquel del Piémont los #reivindicar. Per en un autre luòc, la vallée de la Estéron, en marge drech del Var, èra piémontaise, en creant aital una lenga de territòri en s'avançant en la Provence francesa. En la Nautor-Var, es fin finala la nòrma de la linha de parteja d'aigas #que prévaut. Per aportar una compensation a la França, e redusir la irrégularité de la frontièra, la comunitat del Mas a cedit a la França en 1718[2].
Veire l'Istòria e lo patrimòni de la municipalitat del Mas : [1]
En 1713, le traité d'Utrecht prévoie que l’Ubaye et ses dépendances, relevant auparavant du royaume de Piémont-Sardaigne, soit échangé contre les places françaises du Val de Suse, afin que la frontière suive la ligne de partage des eaux. Mais les imbrications de territoires héritées de l’histoire subsistent : ainsi, Entraunes et Saint-Martin-d'Entraunes dépendaient de Barcelonnette, mais se situent dans la vallée du Var, donc du côté Piémontais, en amont de Guillaumes qui lui était déjà français. Le royaume de France et celui du Piémont les revendiquèrent. Par ailleurs, la vallée de l’Estéron, en rive droite du Var, était piémontaise, créant ainsi une langue de territoire s’avançant dans la Provence française. Dans le Haut-Var, c’est finalement la règle de la ligne de partage des eaux qui prévaut. Pour apporter une compensation à la France, et réduire l’irrégularité de la frontière, la communauté du Mas est cédée à la France en 1718[3].
Voir l'Histoire et le patrimoine de la commune du Mas : [2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Denis Andreis, « 1713-1718 : l'anautita vallée del Var a la cœur d'un litige internacional », A la cœur dels Alpes : Utrecht, colloque organizat pel musèu de Colmars, lo écomusée de la Roudoule, l'associacion Sabença de la Valeia, 14-16 de setembre 2012. Actes a aparéisser/aparéisser en 2013
- ↑ Denis Andreis, « 1713-1718 : la haute vallée du Var au cœur d’un litige international », Au cœur des Alpes : Utrecht, colloque organisé par le musée de Colmars, l’écomusée de la Roudoule, l’association Sabença de la Valeia, 14-16 septembre 2012. Actes à paraître en 2013


text:
Ur (vila)
Ur (en sumerian Urim[1]) èra una vila anciana dau sud de Mesopotamia, foguèt un dei centres de la civilizacion de Sumèr. Èra pròche lei bocas (a aquela epòca) d'Eufrates e Tigre subre lo golf Persic, e gaire luenh d'Eridu. Se considèra qu'es una dei vilas pus ancianas dau Mond. A causa de la regression marina, sei vestigis se tròban ara luenh de la mar, dins lo rèirepaís d'Iraq, au sud de la riba drecha d'Eufrates, e lo nom arabi dau luòc es Tall Al Mukayyar; es pròche la vila de Nasiriyya au sud de Bagdad.
Lo sit se remarca per lei rèstas d'una ziggurat, encara pron intacta, e per un monticul d'abitacions. La ziggurat es un temple dedicat a Nanna, la divinitat de la luna dins la mitologia sumeriana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ S. M. Kramer, The Sumerians, Their History, Culture, and Character, University of Chicago Press, 1963, pp. 28 e 298


text:
Ocean
Un ocean se definís sovent, en geografia, coma una vasta espandida d'aiga salada. En fach, s'agís puslèu d'un volum, que l'aiga es en permanéncia renovelada pels corrents marins. Aproximativament 71% de la superfícia de la Tèrra es cobèrta per l'Ocean mondial, comunament dividit en 5 oceans e plusors desenas de mars.
Somari
- 1 Generalitats
- 2 Oceanografia
- 3 Relacions Èsser uman - Ocean
- 4 Autres oceans
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Generalitats[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot « ocean » ven de la divinitat Ocean (en grèc ancian Ὠkeavός , Ôkeanós), l'ainat dels Titans dins la mitologia grèga.
Separacion[modificar | modificar la font]
Sus Tèrra, existís una sola espandida d'aiga salada pas interrompuda, encerclant los continents e los archipèlas, que se nomena « l'ocean mondial », « l'ocean planetari » o encora pus simplament « l'Ocean » (amb majuscula)[1]. L'Ocean foguèt dividit a l'origina en tres grands ensembles (Atlantic, Indian e Pacific), en utilisant los limits dels continents, mas tanben las caracteristicas estructuralas dels oceans, lor composicion e lor circulacion d'aiga.
L'ocean Antartic es sovent considerat coma la partida sud dels tres autres oceans, e sos limits demòran vagues[2], en general al sud del 60en parallèl. S'es en general justificat pels oceanografes e los meteorològs per sas condicions particularas (corrent circumpolar antartic e discontinuitat termica a prèp de 38°-40° sud, los geografs meton en causa sa validitat ; es totjorn pas oficialament adoptat per l'Organizacion Idrografica Internacionala (OHI). A l'opausat, l'ocean Artic foguèt oficialament adoptat per l'OHI, mas sa superfícia flaca li balha de còps lo nom de « mar Glaciala Artica » [3]. Se la separacion foguèt a l'origina pro arbitrària, l'Organizacion Idrografica Internacionala prepausa actualament de limits precises per cadun d'aqueles.
Pel grand public, se parla generalament dels « cinc oceans », per superfícia descreissenta:
- l'ocean Pacific (179 700 000 km2, 49,7 % dels oceans) es lo pus grand e lo pus prigond dels oceans perque cuèrp 1/3 de la superfícia de la planeta. Lo volcanisme aerian o sosmarin i es important dins sa partida centrala e occidentala. Es fòrca dubèrt al sud cap a l'ocean Atlantic e gaireben tancat al nòrd pel estrech de Bering.
- l'ocean Atlantic (106 400 000 km2, 29,5 %) es lo segond ocean per sa superfícia. S'espandís del nòrd al sud sus una largor de 5 000 km en mejana e presenta pauc de volcanisme. Lo fons d'aquel ocean es jove e recep una granda quantitat d'[[aiga doça] amb fòrça flumes qu'i desbòcan coma lo riu d'Amazonas, Còngo, Sant Laurenç, etc.
- l'ocean Indian (73 556 000 km2, 20,4 %) se situa al sud d'Asia entre Africa e Austràlia. Es gaireben present solament dins l'emisfèri sud.
- l'ocean Antartic (20 327 000 km2, 5,6 %) entorneja lo continent antartic e sos limits son mens nets que los autres oceans.
- l'ocean Artic (14 090 000 km2, 3,9 %) se centra sul pòl Nòrd e es de pichona talha e pauc prigond. Es entornejat de fòrça tèrras e cobèrt d'un jaç espés de glaç.
Cada ocean es el meteis separat en mars, golfs, baias, estreches, etc.; lo Pacific et l'Atlantic son tanben dividits en partidas Nòrd e Sud, au nivèl de l'Equator. Existís tanben d'espandidas d'aiga salada que fan pas partida de l'Ocean, coma la mar Caspiana, la mar d'Aral o lo Grand Lac Salat. Mas qu'aqueles coma aquestes sián nomenats « mar », s'agís totjorn de lacs salats perque comunican pas amb l'Ocean.
Dimensions[modificar | modificar la font]
Los oceans cuèrbon gaireben 361 milions de quilomètres carrats[4], segon las fonts[5], o 70,8 % de la superfícia del glòbe. Lor volum total atenh 1,37 miliard de quilomètres cubics[6] e lor prigondor mejana es de prèp de 3 700 - 3 800 mètres[7]. Prèp de la mitat de las aigas oceanicas passan 3 000 m de prigondor; lo punt pus prigond es la fòssa de las Mariannas, amb 11 020 m de prigondor[8]. La massa volumica de l'aiga de mar se situant entre 1 020 e 1 035 kg/m3, la massa totala de las aigas oceanicas es de gaireben 1,4×1021 kg, o 0,023 % de la massa totala de la Tèrra[9].
Oceanografia[modificar | modificar la font]
L'oceanografia es la sciéncia qu'estúdia las mars e lo oceans ; debutèt vertadièrament amd las grandas exploracions dels sègles XVIII e XIX. A la crosada de fòrça domenis, se divisa correntament en quatre grandas brancas[10][11]: la geologia marina qu'estúdia los fons marins, l'oceanografia fisica qu'estúdia las caracteristicas fisicas (èrsas, marèas, corrents...), l'oceanografia quimica que s'ocupa de la composicion de l'aiga e de son interaccion amb l'atmosfèra, e la biologia marina qu'estúdia la vida dels oceans. S'apond a vegadas la meteorologia marina e l'engenhariá maritima[12].
Geologia marina : los fons sosmarins[modificar | modificar la font]
La geologia marina descriu l'estructura d'un fons dels oceans: per la geologia, un ocean es un sòl oceanic cobèrt amb d'aiga. Lo sòl o crosta oceanic se distinguís de la crosta continentala, per :
- sa composicion : lo sòl oceanic es la fina jaça de basalte volcanic solidificat que cuèrp lo mantèl ont i a pas de continents. La crosta oceanica a tanben una litologia pus basida que la crosta continentala.
- son espessor : 5 a 7 km en mejana, contra 30 km en mejana per la crosta continentala ;
- una densitat pus importanta de 3,24 a 3,27, contra 2,7 a 2,8 per la crosta continentala.
La crosta oceanica es tanben pus jove, perqu'es tancada pels escapaments de lava al suc de las dorsalas oceanicas. Coma aquò, las pus ancianas rocas trobadas venent de la crosta continentala datan de 3700 milions d'annadas, alara que las pus ancianas venent de la crosta oceanica datan de 220 milions d'annadas. La transicion entre crostas oceanica e continentala s'efectua al nivèl del Plan continental, d'un biais gradual (marcha passiva) o d'un biais pus brutal amb una marcha activa (o zòna de subduccion.
La geomorfologia sosmarina distinguís las grandas caracteristicas dels fons. Prèp de las còstas, se tròba lo Plan continental, d'enclinason fòrça flaca e descendent fins a 130 - 150 m. L'enclinason pus accentuada (4 a 5 ° en mejana, localament pus fòrta) que li succedís es lo tap continental que descend fins a 2 000 - 3 000 mètres, amb a son pè lo glacís continental ont s'acumulan los sediments. Aqueles ensembles forman la marcha continentala[13]. La màger part del fons dels oceans se forma de planas abissalas entre 3 000 e 6 500 mètres, d'enclinason fòrça flaca.
Aqueles païsatges sosmarins coneisson d'accidents : los canhons sosmarins, colinas abissalas pauc elevadas[14] e copadas per las longas fòssas sosmarinas a vegadas fòrça prigondas, e las dorsalas, similaras a las cadenas de montanha sus tèrra. Al mitan de las dorsalas, lo rift prigond (1500 a 1800 m) es lo luòc ont la novèla crosta se crèa per escapament de lava. Lo volcanisme sosmarin blha tanben d'autres païsatges coma los monts sosmarins e los volcans sosmarins, venent d'illas volcanicas quand emergís.
Oceanografia quimica : l'aiga de mar[modificar | modificar la font]
Oceanografia fisica : l'aiga en movement[modificar | modificar la font]
L'aiga dels oceans es pas immobila: es totjorn en movement, tanben quand i a pas de vent e qu'a l'aspècte d'un miralh. Existís tanben de movements oscillatòris de periòde flac (èrsas e ondada) ; de movements oscillatòris de pus grand periòde (marèa, oscillacion d'inercia, tsunamis e ondadas de tempèsta); e los movements non oscillatòris, es a dire los corrents marins pas ligats a de fòrças periodicas (corrent geostrofic, corrent d'Ekman). L'oceanografia fisica estúdia los movements e proprietats de las aigas marinas.
Sus una escala de temps pus longa, l'eustatisme designa la variacion del nivèl mejan de la mar.
Èrsas[modificar | modificar la font]
Las èrsas pòdon èsser creadas pel passatge d'un objècte dins l'aiga (coma per la tirassièra d'una nau), per l'encontre de corrents (coma pel mascaret creat par la marèa), mas pus sovent son creadas pel vent bufant a la superfícia. Las fluctuacions de pression associadas a la turbuléncia del vent crèan d'ondadas fòrça cortas, mas tanben longas, èrsas. La nautor, lo periòde e la longor de las ondadas va creissent amb la fòrça del vent (mesurada sus l'escala de Beaufort), la distància ont bufa e la durada pendent que bufa.
Ondadas de tempèsta e tsunamis[modificar | modificar la font]
Las ondadas de tempèsta arriban jos una depression o un ciclon tropical : la baissa de pression atmosferica fa localament montar lo nivèl de la mar, que lo vent e la fòrça de Coriolis pòdon agravar. Se la configuracion de las còstas es tala que l'ondada atal creada se desplaça amb la depression, un efècte de resonança amplifica l'ondada fins a de proporcions devastatritz[15].
Los tsunamis son causats per de fenomèns tectonics : seïsme, emboden sosmarin, erupcion sosmarina. Pòdon tanben venir d'una explosion nucleara sosmarina o de l'impacte d'un meteorit. Creats en prigondor amb una granda longor d'onda (periòde de l'ordre de l'ora), transpòrtan una energia ben pus granda que l'èrsa perque l'ondada percorrís tota l'autor d'aiga. Pauc visibles en nauta mar (lor amplitud despassa gaire un mètre), se desplaçan a granda velocitat (~800 km/h) e se rompon sus las còstas, pòdon despassar los 10 mètres d'amplitud.
Marèas[modificar | modificar la font]
Las marèas son un ensemble d'ondas longas, de periòde de 12 o 24 oras generalament. An per origina l'attraccion gravitacionala (pus precisament la fòrça de marèa) de la Luna e dins una mendre mesura d'aquela del Solelh. Aquela ondada se desplaça a la superfícia dels oceans e es afectada par la fòrça de Coriolis e la configuracion de las tèrras.
Corrents marins[modificar | modificar la font]
Los corrents marins an d'originas divèrsas. Los corrents de marèa son en fasa amb la marèa, e son doncas quasiperiodics; pòdon aténher plusors noses dins qualques luòcs, subretot a l'entorn dels caps. Los corrents non periodics an per origina las èrsas, lo vent e las diferéncias de densitat.
Lo vent e las èrsas crèan de corrents de superfícia. Aqueles pòdon se descompausar coma un corrent quasipermanent (que vària a l'escala de qualques oras) e un movement de deriva jos l'efèit del movement rapid de las èrsas (a l'escala de qualques segondas)[16]. Lo corrent quasipermanent s'accelèra amb quand las èrsas se rompon, e mens, amb lo fregiment del vent sus la superfícia[17].
Dins lo prigond, los corrents marins son causats par las diferéncias de temperatura e de salinitat entre las massas d'aiga.
Meteorologia marina[modificar | modificar la font]
Biologia marina : la vida dins los oceans[modificar | modificar la font]
La biologia marina es la sciéncia qu'estúdia la vida marina, e doncas oceanica, jos totas sas formas. Alara que la mar cuèrp 71 % de la superfícia de la Tèrra, amb lor prigondor, los oceans an un volum abitable 300 còps superior a aquel dels abitats terrèstres. Coma aquò la vida oceanica es particulara: las tres dimensions de l'espaci son fòrça pus ocupadas que sus Tèrra. La prigondor a un ròtle fòrça important dins la reparticion de las espècias.
Las espècias son en general repartidas en foncion de lors rapòrts amb lo mitan. Una dicotomia es frequentament se realiza entre lo domeni pelagic, poblat per lo pélagos, e lo domeni bentic. Lo pelagos es l'ensemble dels organismes ocupant una colomna d'aiga, alara que lo bentos es l'ensemble dels organismes ocupant los fons marins o lor superfícia. Lo pelagos se dividís en plancton e necton, aquel es l'ensemble dels organismes qu'an capacitat de nadar e se desplaçar coma aquò contra los corrents, los organismes del plancton ne son pas capables.
Relacions Èsser uman - Ocean[modificar | modificar la font]
Segon las donadas darrièras[18] sols 4 % de l'ocean mondial seriá esparnhat per las activitats umanas e 40 % seriá fòrça afectat, subretot dins l'emisfèri Nòrd, prèp dels païses industrializats, Marga e Mar del Nòrd, mars de China (Meridionala e Meridionala) e lo long dels litorals de l'America del Nòrd coma aquel de Sri Lanka[19].
Exploracion[modificar | modificar la font]
L'exploracion dels fons marins es venguda possibla recentament solament.
Lo punt pus prigond dels oceans es l'abís Challenger de la fòssa de las Marianas, dins l'ocean Pacific prèp de las illas Marianas del Nòrd. Tot explorat en 1951 per la nau britanica Challenger II, sa prigondor maximala atenh 10 923 m.
Lo sòl oceanic es gaireben pas explorat e pas cartografiat. Una mapa globala dels fons marins amb una resolucion de 10 km, creada en 1995 sus la basa de las anomalias gravitacionalas de la superfícia oceanica, es totjorn en progrès[20], amb l'acumulacion de las mesuras altimetricas.
Ressorsas naturalas[modificar | modificar la font]
L'ocean es una ressorsa majora, alieutic subretot, mas que contribuís a la regulacion climatica e que - amb lo fitoplancton - balha e recicla gaireben 80 % de l'oxigèn de l'aire.
Pollucion[modificar | modificar la font]
L'ocean mondial es lo receptacle de nombrosas pollucions balhadas par l'aire, pels rius, pels littorals o dirèctament dins la mar: foratges petrolièrs e extraccions de sablas, algas, descais, sediments e fanga de curatge, municions immergidas, accidents, que las marèas negras o verdas.
Proteccion dels oceans[modificar | modificar la font]
La securitat maritima es capitada jos lo patronatge la ONU per l'Organizacion Maritima Internacionala (OMI).
Une conferéncia mondiala dels oceans[21] reünida a Madado engatgèt las partidas a aparar melhor l'ocean mondial, e conclusa per una Declaracion (Declaracion de Manado [22]). L'Euròpa (la Comission) met en plaça une « estrategia en favor del desvolopament de la region de la mar Baltica »[23], qu'envita e vòl ajudar los estats de la region balta a prendre en compte melhor l'environament.
Mitologia[modificar | modificar la font]
Lo mot d'Ocean s'utiliza dempuèi longtemps pels Òmes. Imaginavan aquel coma un grand flume qu'entorneja la tèrra. Dins la mitologia grèga, Ocean es un Titan, filh d'Oranos (lo Cèl) e de Gaia (la Tèrra)[24]. Es sovent representat coma d'un ancian setat sus las èrsas de l'ocean, amb una pica dins la man e un mostre marin al seu costat. Tend una urna e versa d'aiga, simbòl de la mar, dels flumes e de las fonts[25].
Autres oceans[modificar | modificar la font]
Oceans desapareguts[modificar | modificar la font]
La tectonica de las placas cambièt la fisionomia de la Tèrra, existiguèt plusors oceans coma:
- Pantalassa, lo vast ocean entornejant lo supercontinent de la Pangèa ;
- Tètis, situat entre le Gondoana e la Laurasia;
- Tornquist, l'ocean meridional entre Baltica e Avalonia.
- L'ocean Centralian, ocean del Devonian.
- L'ocean Reic, ocean del Silurian e del Devonian.
- L'ocean Iapetus, ocean del Cambrian e del Silurian.
Oceans extraterrèstres[modificar | modificar la font]
La Tèrra es lo sol objècte astronomic conegut amb d'espandidas d'aiga liquida en superfícia.
Pasmens, d'aiga liquida existís jos la superfícia de plusors satellits, aparada del voide e del fred glacial jos un jaç de glaces de plusors quilomètres; coma Euròpa o probablament Callisto e Ganimèda. IEs possible que d'autres satellits (Triton e d'autres) possedisson d'oceans intèrnes uèi gelats.
Las planetas Uranus e Neptun poirián pas possedir d'oceans d'aiga liquida jos lor atmosfèra, perque son de bolas de gas que son nuclèu seriá solide.
L'existéncia d'un ancian ocean sus l'emisfèri nòrd de Mart es uèi en debat. De descobèrtas recentas realizadas per la mission "Mars Exploration Rover" indican que Mart possediriá d'aiga al mens un luòc.
Se trobèt que Titan possedís d'idrocarburs liquids a sa superfícia, jos la forma de grands lacs puslèu que de mars. I a pas « d'ocean(s) » global sus la luna giganta de Saturne, amagat(s) jos sos nívols.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre Papon, Le sixième continent. Géopolitique des océans, Odile Jacob, 1996.
- (fr)Jean-René Vanney, Geographie de l'océan global, Gordon & Breach, 2001
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Marie Pérès, article « Océans et mers », Encyclopédie Universalis, 2007 [http://www.universalis.fr/corpus2-encyclopedie/117/0/N130961/encyclopedie/OCEANS_ET_MERS.htm
- ↑ (en) OHI, Limits of oceans and seas, Special Publication n°23, 3en édition, 1953, Monte-Carlo.
- ↑ Universalis
- ↑ Las estimacions van de 357 a 361,2 milions de quilomètres carrats
- ↑ vejatz ce récapitulatif. Estimacions pus precisas : 361 132 000 km2, 335 258 000 km2
- ↑ las estimacions van de 1,268 a 1,37 miliard de km3, le comparatif.
- ↑ lo comparatiu
- ↑ Segon lo NOAA
- ↑ Vejatz pour la masse volumique e per la massa.
- ↑ (fr)Lucien Laubier, article « Océanographie », Encyclopédie Universalis, 2007
- ↑ (en)Article « Oceanography », Encyclopædia Britannica
- ↑ (en)Tom Garrison, Oceanography: An Invitation to Marine Science, 5a ed., Thomson, 2005 (ISBN 978-0534408879) p. 4.
- ↑ "Universalis"
- ↑ Son pus nombrosas prèp de las dorsalas, mas pas passan pas qualques centenas de mètres.
- ↑ Vejatz page de présentation sus las ondadas de tempèsta del Centre Canadian de Prevision d'Auragan.
- ↑ (en)Observation and estimation of Lagrangian, Stokes and Eulerian currents induced by wind and waves at the sea surface, F. Ardhuin, L. Marié, N. Rascle, P. Forget, and A. Roland, 2009: J. Phys. Oceanogr., vol. 39, no. 11, pp. 2820–2838
- ↑ (en) Tangential stress beneath wind- driven air-water interfaces, M. L. Banner and W. L. Peirson, J. Fluid Mech., vol. 364, pp. 115–145, 1998
- ↑ Revista Science, 15 de febrièr de 2008
- ↑ Mapa mondiala dels impactes de l'Òme sus l'ocean mondial (« A Global Map of Human Impacts to Marine Ecosystems »), amb las donadas per 17 types d'impacts anthropiques
- ↑ [pdf]Mapa dels fons marins
- ↑ Statement Emanating fromthe Global Ocean Policy Day WORLD OCEAN CONFERENCE Manado, Indonesia,May 13, 2009
- ↑ Déclaration de Manado (ec.europa.eu Manado Ocean Declaration)
- ↑ stratégie de la Commission européenne en faveur du développement de la région de la mer Baltique ((en))
- ↑ http://www.cosmovisions.com/$Ocean.htm, ed.Imago Mundi, Océan
- ↑ http://www.dicoperso.com/term/adb0aeb1acada757,,xhtml ed. Dicoperso, Mythologie grecque et romaine


text:
Salas de Garona
Salas de Garona[1][2] ( Salles-sur-Garonne en francés) es une comuna lengadociana de Volvèstre, situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada en Volvèstre a 26 km au Sud de Murèth e a 55 km al sud de Tolosa sus Garona, accès par l'A64 sortida: 26.
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciana comendaria templara del Comtat de Tolosa.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòc et monuments[modificar | modificar la font]
- Restanca sus Garona
- Glèisa amb sos duas grands platanas
- Comandaria de Salas de Garona
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Michel Billière: ancian jogaire de rugbi de XV
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ (fr)Des communes françaises parrainent des communes au Tibet


text:
Efècte Doppler
L'efècte Doppler ò efècte Doppler-Fizeau depinta l'escart de frequéncia d'una onda acostica ò electromagnetica entre la mesura a l'emission e la mesura a la recepcion quand la distància entre l'emetor e lo receptor varia dins lo corrent dau temps. Aqueu fenomèn foguèt presentat per lo premier còp per Christian Doppler en 1842 a partir de recèrcas sus la lutz deis estèlas puei per Hippolyte Fizeau en 1848 a partir d'un trabalh sus leis ondas electromagneticas. Christoph Buys Ballot lo confirmèt per leis ondas sonòras.


text:
Bornambusc
Bornambusc es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fief e la distincion de Bornambusc, proprietat de la abbaye de la Isle-Dieu, an vendut lo 4 de mai de 1575. Lo abbaye conserva totun lo patrocini e las gròssas #dire[1].
Le fief et la seigneurie de Bornambusc, propriété de l'abbaye de l'Isle-Dieu, sont vendus le 4 mai 1575. L'abbaye conserve toutefois le patronage et les grosses dîmes[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Fournée, Abbaye La nòstra-Madama de la Isle-Dieu, Associacion de l'An dels abbayes normandes, Roan, 1979.
- ↑ Jean Fournée, Abbaye Notre-Dame de l'Isle-Dieu, Association de l'Année des abbayes normandes, Rouen, 1979.


text:
Agnatha
Lo taxon dels agnats (del grèc a, sens e gnathos, maissa), o ciclostòmes (que significa "boca en forma de cercle"), es una classa dins la sistematica tradicionala, que recampa d'animals de còrde dorsala e de cran, mas sens maissas. Lor vida en mitan aqüatic los a fach longtemps classar demest los peisses.
Lo taxon se considèra pas coma monofiletic, e se deu considerar coma obsolèt dins una classificacion filogenetica. Las mixinas son estadas separadas dels vertebrats, las lampresas i demorant.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Las mixinas e lampresas partejan de caractèrs morfologics ancestrals a totes los craniats, que seràn perduts çò los gnatostòmes (qu'an de maissas). Lor boca rudimentària, que se compòrta coma una ventosa, possedís pas de maissas, e pòt doncas pas modificar sa dobertura. Son esqueleta es cartilaginosa e compausada d'una capsula craniana e d'una colomna vertebrala sens còstas.
Se los agnats actuals son pauc nombroses, cal gardar a l'esperit que de nombroses fossils d'agnats son presents dins los sediments del paleozoïc. Los agnats foguèron los bèles primièrs craniats a aparéisser.
Notem enfin per çò que concernís l'aparicion de la maissa dels gnatostòmes ("peisses" de maissas, tetrapòdes), que los òsses del parelh de branquias la mai anteriora dels agnats sembla èsser omològa de maissas dels gnatostòmes ; una origina fòrt risolièra quand òm i pensa !
Plaça dels agnats dins lo renhe animal[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Agnatha (en)
- Referéncia ITIS : TSN 159693 Agnatha (en)


text:
Severin
Severin (mòrt lo 2 d'aost de 640) foguèt lo 71en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 2 d'octòbre de 638 a sa mòrt. Succediguèt a Onòri Ièr (625-638) e foguèt remplaçat per Joan IV (640-642).
Son pontificat foguèt marcat per son refús de ratificar l'adopcion dau monotelisme per leis autoritats religiosas de Constantinòple. Aquò foguèt lo començament de la lucha lònga entre lei Glèisas d'Orient e d'Occident. Foguèt tanben marcat per lo pilhatge dau tesaur de la papautat per de tropas bizantinas. Lei rasons d'aqueu pilhatge son mau conegudas ma semblan liadas ai besonhs de finanças de l'emperaire Heraclius per defendre sa frontiera orientala còntra lei Pèrs puei leis Arabis.


text:
Evolucion umana
L'evolucion dels umans es la seguida de cambis que se passèt per una mena de primats fins a qu'arriben a constituir l'actuala espècia d'Homo sapiens sapiens. Los cambiaments mai importants e, per atal, los mai discutits, serián aqueles relatius a l'apareisson de la paraula, la bipedia e la fabricacion d'aisinas.
Los essères umans apareguèron sus Tèrra fa mai de 130 000 ans[1] pendent lo periòde Paleolitic. Aquó se passèt aprèp un long periòde d'evolucion. A l'epòca, la Tèrra èra dins una èra glaciala, amb un clima plan mai fred qu'ara (que siem dins un periòde interglacial).
Los davancièrs dels umans, coma los Homo erectus utilizavan d'aisinas simples pendent de millenaris, mas, dins aquel epòca, las aisinas melhorèron, venguèron mai precisas e complèxas. A un moment, los umans comencèron a utilizar lo fuòc per se caufar e còser. Tanben desvolupèron lo lengatge, e tanben los rites funeraris. Dins aquel periòde, totes los umans vivian de la caça (d'en primièr de carraunhada) e de culhida, e èran nomads; l'element clau es que va cambiar la seuna postura.
Fa prèp de 50 000 ans, s'acabèt lo darrièr periòde glacial, los esseres umans se lancèron a la conquèsta de la planèta en diferentas brancas partent d'Africa. Una branca arribèt en Austràlia. L'autra arribèt en Asia Centrala, que bifurquèt en doas, una a Euròpa e l'autra pujèt fins a passar l'Estrech de Bering e arribèt en America. Los darrièrs airals que foguèron colonizats son las illas de la Polinesia, pendent lo primer millenari ApC.
Somari
- 1 Teorias sul desvolupament uman
- 2 L'ominizacion
- 3 Evolucion
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
Teorias sul desvolupament uman[modificar | modificar la font]
Creacionisme[modificar | modificar la font]
Los creacionistas discutisson aquel esquèma, se basant sus una interpretacion literala dels primièrs capítols de la Genèsi, mas l'evidéncia cientifica non solament corrobòra de contunh l'origina de l'òme en Africa e lo seu espandiment gradual pel glòb terrèstre, mas tanben arribèt a determinar que lo recit de la Genèsi es una adaptacion d'anticas legendas mesopotamianas reculhidas de l'Epopèia de Gilgamesh, e alara poirián dificilament aver un contengut divin.
Evolucionisme[modificar | modificar la font]
L'origina de l'èsser uman conten l'implicita l'acceptacion de la teoria evolucionista. Dins aquel sens podem distinguir tres corrents:
- Jean-Baptiste Lamarck al sègle XVII, sens basa empirica foguèt lo primièr a descriure una teoria evoulcionista, considerant que las adaptacions se produson seguent doas leis: la tendencia dels essers vius a evoluar cap a de formas mai complèxas e quand pòt, a s'adaptar al mitan e se diferenciar dels autres[2]
- L'evolucionisme classic desvolupat lo long del viatge de Darwin sus l'HMS Beagle e considèra que las mutacions se produson dins un long procès e lo concèpte clau es aquel de la seleccion naturala. Los adaptats melhors al mitan an mai de possibilitats de se reproduir. I aquó inclusís l'Òme.
- La cosmogenèsi desenvolupada al sègle XX es una tentativa d'union de l'evolucionisme amb lo cristianisme. Pierre Teilhard de Chardin definiguèt çò que se nomena lei de la complexitat-consciéncia, segon que l'evolucion seriá lo pas que menariá de la biosfèra fins a la noosfèra. Segons aquela teoria lo cosmos tendriá a se vitalizar, la vida tendriá a s'ominizar, e l'Òme a s'ultraominizar. E l'esperit tendriá a se liberar de la seuna matèria e a fusionar amb Dieu: lo Crist evolucionat. D'aquí divisa l'istòria en tres fasas: geogenèsi, biogenèsi e antropogenèsi, qu'aurá una fasa de poblament (lo paleolitic), una de civilizacion (lo neolitic) e una d'individualizacion (los sègles XVIII e XIX). Malgrat la seuna volontat conciliadoira e la reconeissença de l'evidéncia fossila, contunha d'aver un caractèr especulatiu e la preséncia de la figura indemostrable de Dieu al seu centre, doncas se pòt gaire considerar coma una teoria veritadièrament cientifica (complís gaire lo principi de verificabilitat).
L'ominizacion[modificar | modificar la font]
L'Òme es un primat haplorrhini de l'òrdre Catarrhini, superfamilha Hominoidea, familha Hominidae, Sosfamilha Homininae, genre Homo e espècia sapiens, Sosespècia sapiens. L'ominizacion es un procès genetic accelerat per de rasons culturalas dins un mitan fisic e amb un ritme discontunh. Benlèu seguís lo meteis ritme que lo rèsta de las espècias de la Tèrra, mas amb una intensitat mai granda, es a dire, cambis als meteis moments, mas amb mai intensitat. Lo seu trach principal es lo desvolopament de l'intelligéncia reflexiva, de la pensada conceptuala. Aquó se pòt percebre arqueologicament pels restas d'aisinas liticas, qu'implican l'usatge de las mans jos l'òrdre del cervèl, mas sovent es dificil de distinguir entre las alteracions antropicas e d'escasenças. Per la paleontologia l'ominizacion es lo resultat de la modificacion de l'aparelh locomotor: fa 4 o 5 milions d'ans comencem a nos postar drechs. Mas se deu pas confondre: l'ominizacion es pas un procès sonque genetic, mas la soma d'aquel e d'un procès cultural. Atal i aguèt d'ominids que s'ominizèron pas.
Aquel procès cultural se passèt dins una primièra etapa de 3 milions d'ans que los ominids èra una familha mai dels primats. Los cambis d'aquela etapa son ligats al desfís ecologic terciari d'Africa. La segona etapa, pròpiament l'ominizacion de qualques ominids, sonque durèt uns 2 milions d'ans.
Se tracta d'un procès discontunh, intermitent dins l'espaci e dins lo temps, a la diferéncia del modèl darwinista tradicional, qu'èra lineari, continú, lent e logic. Los paleontològs prepausan de variacions dins l'intensitat del procès, çò qu'explicariá l'escassesa de fossils dins qualques estadis e l'abondança dins d'autres. Es, en mai, un procès que se fa sonque dins lo ambients naturals qu'o permeton. E la sabana africana éra lo melhor possible.
Mecanismes de l'ominizacion[modificar | modificar la font]
Lo primer e mai important mecanisme pel que foncionèt l'ominizacion foguèt lo desfís ecologic. Fa 22 milions d'ans, a l'èra Terciária (Miocèn-Pliocèn), lo clima cambièt. Lo bòsc tropical venguèt una sabana miègarida. Aquel cambi del clima e del paisatge african es la tela de fond d'un cambi anatomic dels primats qu'adoptèran la posicion bipeda. La bipedia, doncas, es una adpatacion a de nòvas condicions mediambientalas. Aquel cambi aguèt de consequéncias tan positivas que negativas. D'entre los avantatges cal destacar l'aument del camp de vision, l'economia d'energia dins los desplaçaments, la menora exposicion corporala a las radiacions solaras, lo transport dels aliments, la possibilitat de fabricar d'aisinas e de culhir de fruchs. Mas lo bipedisme tanben aguèt de consequéncias negativas pels ominids coma la reduccion de la velocitat dins las corregudas e de l'agilitat, l'aument dels mals d'esquena e dels genolhs e un aument de la dificultat dins l'acoblament. Dins aquel contèxte de primats arboricòls passèron de l'estatut de culheires de fruchs a caçaires o, pel mens, carronhassèrs, aquò implica a un cambi per denticion omnivòra. Lo nombre mendre d'arbres provoquèt una máger insecuretat, amb aquò vengava necessari una mai granda capacitat d'observacion, que s'associa a un aument de l'intelligéncia. E l'apareisson de la caça compòrta la necessitat d'aisina.
Atal arribam a un autre mecanisme de l'ominitzacion, aquel de la dialectica man-cervèl. La bipedia daissa lqs mans liuras, que l'abilitat manuala melhòra e lo seu usatge estimula lo desvolupament de l'intelligéncia. Mas es un mecanisme de retroaccion, per una intelligéncia mai granda melhora l'abilitat manuala, aquó fa que s'utilisa mai las mans, estimulant atal lo cambi cap al bipedisme.
I a encara un tresen mecanisme que sovent es pas pres en compte, i es l'aument de la juvenilitat. L'aument del temps d'aprendissatge desvolupa lo jòc, çò qu'estimula la vida sociala. E mai, las caracteristicas de la juvenilitat coma la curiositat per l'entorn, que favoriza l'exploracion, existisson dins d'autras espècias mas sonque dins la joventut, alara que per nosautres demòran tota la vida. L'alongament del periòde de l'enfança merma lo nombre de filhs de neisser, mas aumenta l'intelligéncia e implica de cambis socials. Es l'esquèma de Johanson, l'estela de uèit punts que s'autoalimentan: suenh paternal, aument del coeficient intellectual, desvolupament del cervèl, disminucion del nombre d'enfants, prolongacion de la enfança, jòc, grop e comportament social.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Los primièrs primats apareguèron fa 70 milions d'ans. Aqueles mamifers desvolupèron lo cervèl è menrmeran la cara per melhorar la vision estereoscopica. Las mans perdèron las arpas, substituidas per d'onglas e lo poce venguèt opausable en pinça.
Fa 30 milions d'ans de simis del vièlh monde (primats superiors) comencèron lo procès d'ominizacion. Se pòt distinguir quatre fasas:
- Fasa preumana o umana primieirenca, amb los australopitècs e Homo habilis;
- Fasa umana arcaïca, amb los arcantròps;
- Fasa umana primitiva, amb los paleoantrops al paleolitic mejan;
- Fasa umana modèrna, amb los neantròps al Paleolotic superior.
I a gaireben tants esquèmas sus l'evolucion de l'umanitat que de preïstorians, mas una de las principalas questions es se l' Australopithecus e l' Homo son parents. Segons Johanson e White, òc que ne son: l' Australopithecus afarensis (Lucy) seriá l'aujòl comun. Mas segon Leakey Homo e australopitecs serián causas plan distintas e l'aujòl comun se deuriá cercar fa 5 milions d'ans.
Començarem la nòstra evolucion precisament fa 5 milions d'ans, al moment de la separacion de l' Ardipithecus ramidus dels primers australantròps, d'entre que acceptarem l' Australopithecus afarensis.
Fasa preumana o umana primieirenca[modificar | modificar la font]
Los primièrs australantròps foguèron australopitecs. Vivian al paleolitic inferior e èran omnívòrs e bipeds, de bassa estatura e de constitucion fragila, a avián de mans longas e fines. Lo crani fasiá prèp de 500 cm³ de capacitat per totas las espècias, e avián una constriccion postorbitala e una crèsta sagitala, e tanben una robusta mandibula amb una dentadicion similara a la nòstra e un menton fugidís. Pasmens qu'utisavan pals e pèiras se pensa que fabricava pas d'aisinas, encara qu'i a una polemica a l'entorn dels restas del lac Turkana, de 2,3 milions d'ans, qu'apareguèron d'instruments litics.
l' Australopithecus mai ancian es l' Australopithecus anamensis, que visquèt fa entre 4,2 e 3,8 milions d'ans, çò qu'o situa just aprèp de l' Ardipithecus ramidus. De restas foguèron trobats per Meave Leaky al lac Turkana. Èra un pichon èsser d'un metre vint que caminava drech e èra vegetarian. Lo seu crani capitava pas lo mièg litre de capacitat, a l'entorn de 450 cm3. Parlava pas e tanpauc fasiá d'instruments.
En seguida, fa entre 3,7 e 3 milions d'ans, trobam l' Australopithecus afarensis, la famòsa Lucy. Un pauc mai granda que l' A. anamensis, encara que capitava pas lo mètre e mièg. La seuna capacitat craniana èra d'un mièg litre e aviá una mandibula prominenta. Viviá en bòscs sècs amb clars e caminava drech, encara pojava als arbres. Fasiá pas cap d'instruments, mas es possible que ja parlava. Dins la zòna de Laetoli Mary Leakey i trobèt de pesadas.
En 1999 se trobèt un autre fossil, l' Australopithecus garhi, que poiriá èsser lo punt de separacion entre los australopitècids e los Homo.
l' Australopithecus africanus es una autra espècia que visquèt fa entre 3 e 2,5 milions d'ans, tot e que benlèu poiriá remonta mas enrè, fins a 3,5 milions d'ans. Èra omnivòr e benlèu parlava. Als bòscs umids de Sudafrica se trapèt una version mai granda que l' A. africanus: l' Australopithecus robustus. Mas, malgrat las semblanças físicas, l ' A. robustus seriá pas un descendent dirècte de l' A. garhi, mas de l' Australopithecus boisei. Èra un èsser d'un mètre e mièg de naut e un pauc mai de 500 cm3 de capacitat craniana, que visquèt fa entre 2,4 e 1 milion d'ans. Aviá una granda mandíbula amb de molaras fòrtas, mas de pichonas dents de l'uelh e d'incisivas. benlèu parlava, e que fabriquava d'instruments.
D'entre los australantròps i a tanben dos Homo. l' Homo rudolfensis es al mièg camin entre los australopitecs e l' Homo erectus que visquèt fa entre 2,5 e 1,8 milions d'ans. Fasiá un pauc mai de mètre e mièg e aviá una capacitat craniana de 800 cm3. Èra omnívòr e benlèu parlava, e fabricava d'aisinas.
L' Homo habilis visquèt una pauc aprèp , fa entre 2,3 e 1,5 milions d'ans. La seuna capacitat craniana èra de 700 cm3 e benlèu foguèt lo primièr a constrire d'otís. Èra omnívòr e practicava la caça d'animals pechons. Aviá una menora constriccion postorbitala e las maxillaras mens desvolupadas. Èra bíped e aviá la man forta.
Fasa umana arcaïca[modificar | modificar la font]
Suls arcantròps o antropids i a una espècia polemica: l' Homo ergaster. Fòrça preïstorians considèran que de fach es la meteissa espècia que l' Homo erectus, mas tanben i a que lo considèra coma un ominid a mièg camin entre l' Homo habilis e l' Homo erectus. E l'equipa d'Atapuerca lo considèra coma lo predecessor de l' Homo antecessor.
L' Homo erectus aviá una capacitat craniana de 900 cm3 fins a 1 200 cm3, coneissiá lo fuòc e fabricava d'aisinas elaboradas. Sortiguèt d'Africa fa un milion d'ans e arribèt fins a Indonesia, çò qu'implica passar de braces de 19 quilometres d'aiga. Aquela espècia inclusís l'òme de Java descobèrt en 1891 o lo Sinanthropus pekinensis, trobat a Txu-Ku-Tien en 1922.
Un autre arcantròp polemic es l' Homo antecessor, que los seu restas an 780 000 ans e se tròban a Atapuerca, dins la Gran Dolina. Segon l'equipa de l'escavacion seriá l'aujòl comun dels europèus antics e modèrnes. Seriá arribèt en Euròpa fa gaireben un milion d'ans per i evoluar cap a Homo heidelbergensis e, d'aquel, cap a Homo neanderthalensis. Aquels aujòls que demorèron en Africa, en cambi, acabèt evoluar cap a Homo sapiens. Se sap qu'aviá una industria litica e qu'èran canibals gastronomics, non rituals.
Quant a l' Homo heidelbergensis, fòrça preïstorians considèran qu'es de la meteissa espècia que l' Homo antecessor (o lo contrari). Seriá arribat en Asia fa 900 000 ans e en Euròpa fa 600 000 an.
Los èssers umans apareguèron sus Tèrra fa mens de 400 000 ans pendent lo periòde Paleolitic. Atal capitèt aprèp un larg període d'evolucion. A l'epòca, la Tèrra èra dins una èra glaciala, amb un clima pro fred qu'ara.
Los davacièrs dels umans, coma l' Homo erectus avián utilisat d'aisinas simplas pendent de millenaris, mas dins aquela epòca, las aisinas melhoravan, venguèron totjorn mai precisas e complèxas. Dins aquel temps, los umans comencèron a utilizar lo fuòc per se caufar e coire. Tanben se desvolopèt lo lengatge, e los rites funeraris. Dins aquel periòde, totes los umans vivian de la caça (d'en primièr de carronhada) e la culhida, essent nomas; l'element clau es que va cambiar la seuna postura.
Fa prèp de 50 000 ans, s'acabèt lo darrièr periòde glacial, los esseres umans se lancèron a la conquèsta de la planèta en diferentas brancas partent d'Africa. Una branca arribèt en Austràlia. L'autra arribèt en Asia Centrala, que bifurquèt en doas, una a Euròpa e l'autra pujèt fins a passar l'Estrech de Bering e arribèt en America. Los darrièrs airals que foguèron colonizats son las illas de la Polinesia, pendent lo primer millenari ApC.
Fasa umana primitiva[modificar | modificar la font]
Amb l'arribada dels paleoantròps i a l'expansion de l'umanitat. Es lo Paleolitic mejan e sonque durèt de 200 000 ans fins a 30 000 ans abans lo present. Totas las espècias donan una granda evolucion morfologica e comportamental. La mai anciana d'eles es Homo neanderthalensis, que visquèt pendent la glaciacion del Würm, fa entre 100 000 ans e 45 000 ans, en Eurasia e lo nòrd d'Africa. Lo fach de viure dins una edat glaciala los faguèron viure amb fauna de freg coma lo mamot, lo Rinocèros lanós, lo rangièr e lo bison, e tanben lo lop. Vivian en d'abrics rocassuts e caumas utilisant lo fuòc per se caufar e s'aparar. Èran dolicocefals, amb lo front aplatit, un grand arc supraciliar e l'occipital perlongat. Èra dotat de 1 500 cc de capacitat craniana, mai qu'aquela de l'òme actual. Èran corts e fòrts, amb la cara granda e lo nas de boxaire, la seuna mandibula èra dura e aviá pas de barba, e la seuna denticion en forma de fèrre. Caçavan, desvolopant l'industria litica e l'ossiària, e benlèu inventèron l'art. E mai, inumavan los mòrts amb los seus bens, e d'elements rituals. S'atudèt a la fin de la glaciacion la rason es gaire clara, mas d'estudis recents mòstran que se faguèt un cert grau d'ibridacion entre eles e los cròmanhons.
Fasa umana modèrna[modificar | modificar la font]
L'Òme de Cròsmanhon, que recep lo nom d'un abric perigordés ont se trobèt de fossils en 1868, apareguèt al Plistocèn superior, e visquèt amb los neandertals fins a l'atudament d'aqueles. Aquel Homo sapiens èra naut, mai de 180 cm , aviá lo crani long e estrech e una cara larga e corta, amb d'orbitas rectangularas e l'obertura nasala nauta. Èra iperdolicocefal, amb una mandibula leugièra e prominenta, e de dents leugièras. S'espandiguèt per tot lo vièlh mond, creant de raças coma lo Cròsmanhon Chancellat e lo Grimaldi. Lo chancellat, semblant als actuals esquimals, èra mai bas e amb las pometas e lo menton sortents. Lo grimaldi aviá mens de front, lo nas larg e las pometas tanben sortentas, e n'i a qu'especulan que serián una origina possibla aqueles e los actuals negres.
Pasmens, l'origina de l'òme de cròsmanhon es gaire clar, coma tanpauc n'es la relacion amb lo neandertal. D'estudis genomics recents demostrèron que la mèscla entre ambedoas espècias existissiá, mas dins un percentatge tròp bas per far d'Homo sapiens sapiens lo producte de la fusion d'ambedoas espècias.
Avián una industria litica fòrça especializada, acompanhada d'evòri, fusta e banas de cèrvi. Desvolopèt un art parietal, e l'abitat uman. Amb la linguistica comparada Merrit Ruhlen determinèt que los 30000 membres del tronc comun inicial del Orient Mejan e lo nòrd èst d'Africa parlavan la meteissa lenga.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Human evolution at the Smithsonian Institution: Homo sapiens
- ↑ (en) Jean-Baptiste Lamarck, On classification and evolution
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Binford, Lewis Robert: In Pursuit of the Past: Decoding the Archaeological Record. University of California Press, Berkeley, 1983. ISBN 978-0-520-23339-3
- (ca)Darwin, Charles: L'origen de les espècies. Edicions 62, Barcelona, 1988. ISBN 978-84-297-1916-1
- (ca)Lamarck, Jean Baptistes: Filosofia zoològica. Editorial Pòrtic, Barcelona, 2007. ISBN 978-84-9809-005-5
- (fr)Jean-Baptiste Lamarck: Philosophie zoologique, ou exposition des considérations relatives à l'histoire naturelle des animaux. Macmillan, Londres 1914
- (fr)Leakey, Richard Erskine e Lewin, Roger: Origins. E. P. Dutton, New York, 1977. ISBN 978-0-525-17194-2


text:
Lo legat de composicions, enregistraments e d'interpretacions de Mayfield es enòrma. Coma votz principala de la formacion The Impressions, faguèt qualques unas de las mai importantas enregistraments del soul vocal dels 60.
Emprenguèt la siá carrièra en solitari en lo decènni dels 70, inspirat en lo funk e en apondent traches urbans a la musica soul, en essent un dels maximals exponents d'estils coma lo blaxploitation, lo chicago soul, lo uptown soul e lo soul psicodelic.
Mayfield Escriviá la majoritat de lo sieu material, quand aiçò èra pas abitual entre los cantaires soul. Foguèt un dels primièrs musicians que s'impliquèt en lo movement de l'orgulh de la cultura afroamericana, en realizant mejançant las siás letras, de la meteissa forma qu'o fasián Aretha Franklin o Nina Simone. Coma productor e compositor foguèt un dels grands creadors del Chicago soul, en trabalhant para e amb artistas del genre coma Gene Chandler, Jerry Butler, Màger Lance e Billy Butler.
Coma guitarrista, manifèsta cèrtas influéncias de la musica negra mai latina, quicòm que daissèt tanben entreveire en escasenças dins de The Impressions en los ans 60. Durant lo decènni posterior melhorèt lo sieu trabalh coma guitarrista e productor en apondent cèrtas esséncias del funk e lo ròck psicodelic.
Mayfield Foguèt jamai dispausat a se somar al corrent pop de se sarrar a grandas massas coma fasián, especialament, los artistas de Motown.
En l'an 2004 la revista Rolling Stone o placèt en lo luòc 98 de la siá lista dels 100 melhors artistas de l'istòria.[2]


text:
Premiera Guèrra Otomanoveneciana
La Premiera Guèrra Otomanoveneciana se debanèt de 1463 a 1479 entre la Republica de Venècia, sostenguda per divèrseis estats crestians, e l'Empèri Otoman. Sa causa oficiala foguèt lo refús venecian de rendre un esclau crestian en fugida a un capitani otoman. Pasmens, lei relacions entre lei dos poissanças èran ja fòrça marridas en causa de l'expansion otomana que comencèt de menaçar la posicion comerciala de Venècia en Mediterranèa. Lo conflicte s'acabèt per una victòria otomana e l'annexion a l'Empèri de Morèa, de Negroponte e d'Albania.


text:
Microbiologia
La microbiologia es la sciéncia qu'estúdia los microorganismes.
Los microorganismes constituisson un grop fòrça variat; existisson a l'estat de cellula isolada o en grop e son de talha pichona.
Cossí distinguir las cellulas microbianas de las plantas o dels animals? Las cellulas animalas e vegetalas son incapablas de viure a l'estat isolat dins la natura; son sempre a l'estat multicellular. Los virus son pas de microorganismes pr'amor que son pas autonòms, e se pòdon pas reproduire sens utilizar la maquinariá cellulara d'un autre individú.


text:
-460
Aquesta pagina concernís l'an -460 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi politica entraïnada per la Lex Terentilia ambé la conquista dau Capitòli per una armada d'esclaus e d'exilats. Per liberar lo sanctuari, lei cònsols Aulus Verginius e Marcus Volscius Fictor deguèron negociar la mobilizacion d'una armada ambé lei tribuns accusats d'èsser a l'origina d'aquela crisi. Lo cònsol Publius Valerius Publicola deguèt prometre lo vòte de la lèi après la liberacion dau Capitòli, çò que foguèt finalament realizada dins lo corrent de l'annada. Pasmens, Publicola moriguèt dins la batalha e Lucius Quinctius Cincinnatus, paire de Kaeso Quinctius e adversari de la lèi, foguèt elegit coma cònsol suffèct. Conjugat amb una ataca novèla dei Volscs, aquò entraïnèt un repòrt novèu dau vòte.


text:
1951
Aquesta pagina concernís l'an 1951 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 11 de novembre - En Argentina, las femnas vòtan pel primièr còp.
- 24 de decembre - independéncia de Libia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premiera capitada d'un assai de produccion d'energia nucleara per la còla estatsunidenca trabalhant sus lo reactor EBR-I dau Laboratòri nacionau d'Idaho. Aquò permetèt la concepcion e la construccion dei premierei centralas nuclearas dins lo corrent deis annadas 1950.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Kenny Anthony, primièr ministre de Santa Lucia
- 30 de genièr - Phil Collins, cantaire britanic
- 3 de febrièr - Blaise Compaoré, president de Burkina Faso
- 15 de febrièr - Jane Seymour, actritz britanica
- 20 de febrièr - Gordon Brown, primièr ministre del Reialme Unit
- 2 de març - Dean Barrow, primièr ministre de Belize
- 4 de març - Chris Rea, cantaire e musician britanic
- 17 de març - Kurt Russell, actor american
- 26 de març - Carl Edwin Wieman, fisician american, Prèmi Nobel
- 20 d'abril - Luther Vandross, cantaire american (m. 2005)
- 21 d'abril - Vladimír Špidla, primièr ministre de Chequia
- 24 d'abril - Enda Kenny, Taoiseach de la Republica d'Irlanda
- 27 d'abril - Freundel Stuart, primièr ministre de Barbados
- 3 de mai - Jan Bielecki, primièr ministre de Polonha
- 6 de mai - Samuel Kanyon Doe, president de Libèria (m. 1990)
- 8 de mai - Philip Bailey, musician american (Earth, Wind & Fire)
- 15 de mai - Frank Wilczek, fisician american, Prèmi Nobel
- 19 de mai - Joey Ramone, musician american (The Ramones) (m. 2001)
- 23 de mai - Anatoli Karpov, jogaire d'escacs rus
- 24 de mai - Jean-Pierre Bacri, actor e scenarista francés.
- 8 de junh - Bonnie Tyler, cantaira galesa
- 12 de junh - Andranik Margaryan, primièr ministre d'Armenia (m. 2007)
- 15 de junh - Álvaro Colom, president de Guatemala
- 27 de junh - Mary McAleese, presidenta de la Republica d'Irlanda
- 29 de junh - Don Rosa, dessenhaire american de Donald Duck
- 1 de julhet - Fred Schneider, compositor e cantaire american (The B-52's)
- 3 de julhet - Jean-Claude Duvalier, Baby Doc, dictator d'Haití (m. 2014)
- 5 de julhet - Maria Klawe, informaticiana americana
- 8 de julhet - Anjelica Huston, actritz americana
- 18 de julhet - Elio Di Rupo, primièr ministre de Belgica
- 21 de julhet - Robin Williams, actor american
- 27 de julhet - Bernardo Atxaga, escrivan basc
- 28 de julhet - Santiago Calatrava, arquitècte espanhòl
- 10 d'agost - Juan Manuel Santos Calderón, president de Colómbia
- 23 d'agost - Noor, reina de Jordania
- 23 d'agost - Ahmad Kadyrov, president de Chechenia
- 30 d'agost - Behgjet Pacolli, president de Kosovo
- 5 de setembre - Michael Keaton, actor american
- 7 de setembre - Chrissie Hynde, cantaira e musiciana americana (The Pretenders)
- 9 de setembre - Ramón Puerta, president d'Argentina
- 12 de setembre - Bertie Ahern, Taoiseach de la Republica d'Irlanda
- 20 de setembre - Javier Marías, escrivan espanhòl
- 21 de setembre - Aslan Maskhadov, president de Chechenia (m. 2005)
- 25 de setembre - Pedro Almodóvar, realizator espanhòl
- 29 de setembre - Michelle Bachelet, president de Chile
- 30 de setembre - Barry James Marshall, mètge e professor australian, Prèmi Nobel
- 2 d'octobre - Sting, cantaire e compositor britanic (The Police)
- 4 de novembre - Traian Băsescu, president de Romania
- 8 de novembre - Alfredo Astiz, militar argentin
- 17 de novembre - Stephen Root, actor american
- 26 de novembre - Cicciolina, actritz pornografica e politiciana italiana
- 27 de novembre - Ivars Godmanis, primièr ministre de Letònia
- 29 de novembre - Jean Schmidt, politiciana americana
- 18 de decembre - Alvin Elliot Roth, economista american, Prèmi Nobel
- 25 de decembre - Kaj Stenvall, pintor finés
- 27 de decembre - Ernesto Zedillo, president de Mexic
- Vilson Ahmeti, primièr ministre d'Albania
- Azimjon Asqarov, jornalista, activista politic e pintor ozbec de Quirguiztan
- Sèrgi Javaloyès, escrivan francés en lenga occitana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Sinclair Lewis, escrivan american, Prèmi Nobel (n. 1885)
- 28 de genièr - Carl Gustaf Emil Mannerheim, marescal, president de Finlàndia (n. 1867)
- 29 de genièr - Josèp Lobet, escrivan provençal (n. 1874)
- 30 de genièr - Ferdinand Porsche, constructor austrian d'automobilas (n. 1875)
- 19 de febrièr - André Gide, escrivan francés, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1869)
- 10 de març - Shidehara Kijuro, primièr ministre de Japon (n. 1872)
- 21 de març - Willem Mengelberg, cap d'orquèstra neerlandés (n. 1871)
- 23 d'abril - Charles Gates Dawes, politician american, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1865)
- 29 d'abril - Ludwig Wittgenstein, matematician e filosòf austrian (n. 1889)
- 13 de julhet - Arnold Schönberg, compositor austrian-american (n. 1874)
- 20 de julhet - Abdullah, rei Jordania, assassinat (n. 1882)
- 23 de julhet - Philippe Pétain, marescal francés, cap d'Estat de la França de Vichèi (n. 1856)
- 29 de julhet - Hozumi Shigeto, escrivan japonés (n. 1883)
- 14 d'agost - William Randolph Hearst, entrepreneire american (n. 1863)
- 15 d'agost - Artur Schnabel, pianista austrian (n. 1882)
- 16 d'agost - Louis Jouvet, actor francés (n. 1887)
- 19 d'agost - Władysław Wróblewski, primièr ministre de Polonha (n. 1875)
- 6 d'octobre - Otto Fritz Meyerhof, mètge e bioquimista aleman, Prèmi Nobel (n. 1884)


text:
Goiás
Goiás es un estat de la Region Central-Oèst de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta l'estat de Tocantins al nòrd, Bahia a l'èst, Minas Gerais a l'èst e al sud, Mato Grosso do Sul al sud-oèst, e Mato Grosso a l'oèst. Lo Districte Federal (format per Brasília) es un enclavament dins l'estat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs europèus arribèron al territòri de Goiàs durant lo sègle XVII. Aur foguèt descobèrt en la region en 1682 per lo bandeirante (explorator) paulista Bartolomeu Bueno da Silva.


text:
Domesticacion
La domesticacion o adomergiment o aprivadament, designa l'estat dins lo quau la reproduccion, lei suenhs e l'alimentacion deis animaus, o lo cicle dei plantas, son mai o mens contrarotlats per l'uman.
Una caracteristica de la domesticacion es la seleccion artificiala per leis òmes. Lei umans botèron aquestei populacions sota lor contraròtle per mai d'una rason: per produire de manjar o ne traire divèrseis avantatges (coma la lana, lo coton, o la seda), o per leis ajudar a diversei tipes de trabalhs coma lo carreg o la proteccion deis òmes o dau bestiau. Pus tard cèrteis espècias foguèron adomergidas per la recèrca scientifica o simplament per aprofechar sa companhiá.
Lei plantas son domesticadas subretot per lo plaser de l'estetica, dins e a l'entorn de l'ostau son generalament sonadas plantas d'ostau o plantas ornativas, mentre que d'autrei son destinadas a una produccion de manjar a escala granda (ortalissas, frucha).


text:
Dakota del Sud
Lo Dakota del Sud es un estat dels Estats Units d'America.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Dakota del Sud es limitat al nòrd per lo Dakota del Nòrd, a l'èst per Minnesòta e Iowa, al sud per Nebraska e a l'oèst per Wyoming e Montana.
Lo riu mai important del Dakota del Sud es lo riu Missorí. Missorí e los sieus afluents banhan practicament tot l'estat, levat la region nord-èst. Lo lac màger de l'estat, lo Lac Oahe, es artificial, format pel Barratge Oahe. Los bòscs cobrisson aperaquí 4% del Dakota del Sud.
Lo clima del Dakota del Sud es temperat. A causa del sieu terren pauc accidentat e distant de las grandas massas d'aiga, lo Dakota del Sud possedís de grandas variacions de temperatura e un clima instable, e mai que siá pas tant cambiadís coma lo clima del Dakota del Nòrd.
En ivèrn, las temperaturas mejanas pus nautas s'enregistran pel sud-oèst de l'estat, e demenisson a mesura que se viatja cap al nord-èst. La temperatura mejana es de -6 °C dins lo sud-oèst e de -12 °C dins lo nòrd-èst. La mejana de las minimas es de 12 °C dins lo sud-oèst e de -19 °C dins lo nòrd-èst. La mejana de las maximalas es de 2 °C dins lo sud-oèst e de -4 °C dins lo nòrd-èst. Los extrèms vàrian entre -45 °C e 18 °C. La temperatura pus bassa enregistrada dins l'estat foguèt de -50 °C, a McIntosh, lo 17 de febrièr de 1936.
Economia[modificar | modificar la font]
Lo produch interior brut del Dakota del Sud foguèt de 23,12 miliards de dolars en 2003. Lo revengut per capita de l'estat, per la siá part, foguèt de 30 722 dolars. Lo taus de caumatge del Dakota del Sud es de 3,5%, la tresena mai bassa del país, sonque mai que los taus de caumatge de Hawaii e del Dakota del Nòrd.
Lo sector primari representa 8% del PIB del Dakota del Sud. Amassa, l'agricultura e l'elevatge representan 8% del PIB, e emplegan aperaquí 44 000 personas. Los efèctes de la pesca e de la silvicultura son minims sus l'economia de l'estat. Lo sector agricòla es una de las principalas fonts de revengut del Dakota del Sud, cap d'estat dels Estats Units depend tant de l'agricultura e de l'elevatge coma lo Dakota del Sud, e coma consequéncia, lo percentatge de la participacion d'aqueste sector dins lo PIB de l'estat es lo màger de totes los estats nòrd-americans. L'estat possedís 33 000 bòrias, que cobrisson aperaquí 90% de l'estat. Lo Dakota del Sud es un dels liders nacionals per la produccion de blat, milhòc, granas de virasolelhs, carn, e lach, e possedís una las manadas màgers del país.
Lo sector segondari apòrta 18% del PIB. L'industria segondària representa 13% del PIB de l'estat e emplega aperaquí 52 000 personas. Los principals produches industrializats fabricats dins l'estat son d'equipaments electronics en general, de produches agroalimentaris, maquinària, equipaments de transpòrts e derivats del petròli. L'industria del bastiment representa 4% del PIB de l'estat, en emplegant aperaquí 28 000 personas. Las minas representan 1% del PIB del Dakota del Sud, en emplegant près de 1,6 000 personas. Los principals produchs son lo petròli, granit e gres.
Lo sector terciari representa 74% del PIB del Dakota del Sud. L'estat es un grand centre financièr, qu'atraguèt divèrsas institucions financièras a travèrs de de programas d'incitacions fiscalas. Servicis financièrs e immobilièrs representan près de 20% del PIB, en emplegant aperaquí 43 000 personas.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Lach
Lo lach (var. lo lait, la lait, la lèit) es un liquid secretat per las glandas mammàrias de las femèlas dels mamifèrs. A per tòca de servir d'aliment als pichons pendent la primièra fasa de sa vida.
Cap a la fin de la gestacion, las glandas mammàrias fan pas mai de lach, mas de colòstre; es solament aprèp qualques jorns en seguida de la naissença, amb la dicha montada lactèa, qu'es produch lo lach.
Somari
- 1 Lo lach aliment
- 2 Lo lach natural
- 3 Lo lach crus
- 4 Tractament del lach
- 5 Autres procediments opcionals
- 6 Locucions e provèrbis
- 7 Autras paraulas ligadas
Lo lach aliment[modificar | modificar la font]
Dempuèi los temps mai ancians, a mai del lach uman, l'òme a absorbit preferentament lo lach de feda, de vaca e, mens sovent, de cabra (mai dins d'unes païses que i a, de buflona, d'èga o de camèla... ). Aqueles laches d'origina animala son destinats a substituir lo lach de la maire aprèp que lo nenon siá estat destetat, desmamat.
Dins la tradicion culturale rurala, lo lach a una posicion particulara en foncion dels emplecs, del trabalh e de l'economia de las populacions que provenon d'una estructuracion sociala agropastorala.
En consequéncia es lo lach, coma lo pan e mai caracteristicament qu'aqueste, un aliment fondamental, indefugible, irrenonciable e insubstituible de totas las edats, dempuèi lo nenon que popa sa maire fins al vièlh que per de rasons divèrsas se tròba sens cap d'autra alternativa per s'alimentar, en passar per totas las fasas en que se n'assumisson los contenguts plan importants de calci e de proteïnas, de vitaminas, de sucres e de grassas.
Composicion del lach[modificar | modificar la font]
Quand se parla de "lach" en general, se referís sovent a aquel que fan las vacas; pasmens cal saber que lo lach de cada animal ten una composicion caracteristica e pro diferenta.
Lo lach natural[modificar | modificar la font]
Las femèlas dels mamifèrs, a mai dins l'espécia umana, son provesidas de glandas dichas mamèlas (per las femnas tetas o popas; pels animals braguièr o somesa) que servisson per produire lo lach que servirà per alimentar los pichòts quand venon de nàisser.
En seguida de la naissença doncas, lo còs de la genitritz distribuirà amb son lach de resèrvas alimentàrias acumuladas pendent la gestacion per cobrir lo periòde de desvolopament de la capacitat edula (id est manjarèla...) pròpria de l'enfant.
Lo pichòt del mamifèr a en general un instint (aparentament ormonal-olfactiu, ja qu'es òrb a la naissença) que lo mena cap al popelon o popèl. En estimular e en mossegar a mai quitament palpejar a òrbas aqueste podrà chucar lo preciós element.
Lo colòstre[modificar | modificar la font]
Lo primièr liquid produch per las mamèlas (en seguida de cada naissença) se sona colòstre e es compausat d'una concentracion fòrça especiala d'elements nutritius destinats a formar una mena d' aviada o mesa en plaça dels procèsses alimentaris e digestius del nenon. Per mai d'unes especialistas, lo colòstre es pas vertadièrament de "lach", per diferentas estructuracions e foncions.
Aprèp un parelh de jorns (un periòde grosso modo, a quicòm prèp, analòg per la màger part dels mamifèrs), lo colòstre es remplaçat pel lach vertadièr.
L'alachament[modificar | modificar la font]
L'alimentacion en lach (es a dire l'alachament) dura en realitat sonque un periòde relativament brèu. Lo pichon puèi se deurà alimentar de quicòm mai: las mamèlas dapasset agotan la quantitat e la qualitat del lach, fins que n'arribarà lo moment de destetar lo fanton.
La capacitat productiva de las mamèlas es pro divèrsa en foncion de cada espècia, e ne pòt esser d'un biais oportun e convenent favorizada son extension temporala.
Los animals n'optimizan atal las "potencialitats" dels capi di latte e per la femna ne son la quita origina de la foncion de noirissatge, çò es l'activitat de la noirissa o maire noirissaira, que fornís de lach a de pichons non sius amb una produccion gaireben ininterrompuda pendent tot lo cors de la siá edat fertila.
Quand manca de lach natural de sa pròpria espècia, l'òme non arrèsta pas l'alimentacion en lach: en aquel moment, va cercar lo lach de qualques animals qu'a aprés amb lo temps que son de basas alimentaras excellentas.
Lo lach crus[modificar | modificar la font]
La legislacion comunitària europèa (a mai la de fòrça païses...) uèi permet la venda del lach crus, exclusivament e dirècta entre lo productor e lo consomador, a condicion que l' elevatge o abaliment d'origina se ne respècte las condicions igienicas e sanitàrias necessàrias.
Ne son ara a se desenvolopar en Itàlia per exemple, los distributors de lach crus gestionats directament pels elevaires o abalissaires que los lors escabòts o avers (id est mandrie en italian...) son sotmeses a d'unes contraròtles igienico-sanitaris pro particulars e aprefondits.
Lo lach crus es estat, a passat temps, un aliment de cada jorn tradicional pel jovent e pels vièlhs fins al sègle XX. Es encara dins la memòria de las generacions mai annadidas la naturalitat, çò pro natural de la recèrca del lach animal, e d'en primièr lo dels bovins o dels ovins, l'ensemble de las operacions de la molzuda.
E ne demòra tot parièr d'impossible oblidar o quasi, per totes los que los se poguèron conéisser e gostar o tastar, lo remembre del gost o la sabor incomparables e de subremal confondre (influéncia de las sasons e de l'alimentacion del bestiam), o la siá tebesor idem la siá nolor o quitament e mai simplament la siá quita decoracion crumosa, d'un veirat de lach tot bèl just molzut.
E quitament se uèi lo dia, lo rescontre amb un animal da lach n'es d'aquest'ora'ndavant cada còp mens frequent demest las generacions mai joves, n'èra pr'aquò sonque d'unes desenats d'annadas a lo sol e unic (o almens lo principal) tipe de lach consomat, quora distribuit pel pastre quora per molza d'animals directament elevats (dins fòrça ròdols èra acostumat de tener, aver o servar una feda o una cabra en cortil, e quitament dins los centres abitats, tot simplament e mèra, per la fornitura quotidiana del lach).
Lo lach crus, s'èra pas refrigerat, se conservava pauc de temps a temperatura ambienta, e n'acostumava l'òm de considerar tradicionalment e proverbiala, una jornada (compresa entre l'alba, ora de la molzuda, fins al luscre) coma durada maximala de la siá conservacion.
Las bacterias presentas dins lo lach crus non refrigerat, se multiplicavan de fach pro d'aviada, rapidament, en lo se tornar lèu pus cap comestible: d'unes tipes, d'unas menas de bacterias lo se fan venir d'efièch lèu-lèu acid e coagular (ferments lactics) quand d'unas autras pòdon quitament causar d'unas malautiás per los que lo s'ingerisson (bacterias patogènas).
Franc de las siás accions patogènas, en realitat lo lach acidificat se transforma (quitament amb l' ajuda de las practicas formatgièras) en derivats del tot al tot comestibles e de bon manjar, qu'unes que i a ne son quitament e d'un biais pro particular e singular utils a l'organisme uman, coma lo yogurth idem iaort o lo kefir, que ne son sonque una seleccion, una tria de lach acid fermentat (que lai n'es a de mai provocada l' acidificacion mas tot parièr se ne poiriá escaire naturalament e espontanèa, normalas, amb paciéncia o viraman).
Pr'amor de reduire las riscas d'una preséncia de microorganismes patogèns dins lo lach, pòdon èsser necessaris d'unes tractaments especials.
Tractament del lach[modificar | modificar la font]
Refredament[modificar | modificar la font]
Lo primièr tractament se passa dins la sala de molzuda.Lai lo lach, que sortís del braguièr, de las mamèlas de las vacas amb una temperatura de gaireben 37 °C, es condicionat dins d'unas bóstias especialas o briks estèrlhes ont es refredat e conservat a 4 °C.Amb aquesta temperatura las bacterias se reproduisson mai lentament que d'acostumada.Puèi lo lach es transferit dins de sèrvas o cisternas (termicament isoladas), que lo transpòrtan a las formatjariás per la siá transformacion venidoira en produch finit, manufacturat.
Pasteurizacion[modificar | modificar la font]
Gràcias a las descobèrtas del quimista francés Louis Pasteur, que en 1865 èra a cercar de metòdes per frenar l'epidemia de vairòla en França, sabèm uèi escalfar lo lach a d'unas temperaturas capablas d'anequelir los micròbis.
Los tractaments (quitas vertadièras operacions de bonificacion microbiana e bacteriologica) son diferenciats segon las exigéncias especificas de produccion que per çò far s'efectuan a temperaturas divèrsas e amb mantun estandard operatiu, que cadun se n'indutz de variablas (totas acceptablas pasmens) o variacions organolecticas.
Totes los tractaments s'acaban amb lo refredament a 4 °C: a aquesta temperatura lo lach fresc se sòl conservar pendent 4 o 5 jorns, a travèrs la cadena del fred (camions frigorifics per la distribucion en vila, banc refrigerat del cremièr o lachièr, e fin finala frigidari, frigo de l'ostal).
Pasteurizacion bassa[modificar | modificar la font]
Aqueste tractament, ara pauc emplegat, s'aplica uèi sonque en preséncia de lach amb risc minimal de contaminacion, qu'es portat a 65 °C pendent un periòde de 30 minutas.
L'evolucion genetica de talas bacterias se ne rend pr'aquò pas gaire eficaç aquesta mena de tractament per èsser utilizada dins l'alimentacion dirècta.
Pasteurizacion rapida HTST (High Temperature Short Time)[modificar | modificar la font]
Lo lach, en seguida del prerescaufament, es montat a una temperatura de 72 °C pendent almens 15 segondas. Aquela temperatura elimina aperaquí los 95 del 100 de las bacterias, mentre resta un 5 del 100 constituit per las espòras, valent a dire de bacterias que se son transformadas en una forma plan resistenta a la calor.
Per alentir la creissença de las bacterias que demòran, es lo lach sul pic refredat a 4 °C.
La prolongacion o protraccion del temps de tractament o l'adopcion de temperaturas superioras, n'influéncia la coagulacion, en tot provocar d'unes damatges importants a la producion formatgièra, que lai s'utiliza aicesta mena de tractament. Lo lach aprèp sa pasteurizacion pòt èsser conservat a 4 °C pendent quatre jorns.
Tractament UHT[modificar | modificar la font]
Aqueste procès es una etapa plan importanta dins la consomacion actuala de lach. Lo mot UHT nos ven de l'anglés Ultra High Temperature es a dire Temperatura Plan Nauta).
Lo lach es rescalfat per accion dirècta a 135 °C pendent 2 a 5 segondas.S'efectua tanben amb emission de vapor (es aqueste procès que se pòt veire totes los jorns dins un bar, quand se prepara un cappuccino). Lo lach UHT se pòt servar mai de tres meses.
Esterilizacion[modificar | modificar la font]
Es lo tractament termic mai energic, que n'assegura l'eliminacion completa de totas las bacterias, a mai de las espòras. Lo metòde mai emplegat es l'uperizacion: se caufa lo lach amb de vapor d'aiga a una temperatura plan nauta, a l'entorn de 120 °C, segon de periòdes variables d'entre 20 e 30 minutas.
Lo lach esterilizat d'aqueste biais a una conservacion longa a temperatura ambienta, entre 4 a 6 meses. Pr'aquò, un còp qu'es estat dobèrt un carton o brik de lach esterilizat, lo cal servar al frigidari e consomar davant pauques jorns: que n'es pro lèu de fach en contacte dirècte o indirècte amb los microorganismes presents dins l'aire ambient.
Lo lach esterilizat es sens contèsta possibla mai segur que non pas lo lach UHT del punt de vista bacteriologic, mas a perdut bona o granda part dels sius contenguts nutricionals e d'unes que i a dobtan mai que pus uèi lo dia de l'oportunitat de la siá realizacion per èsser l'encausa primièra d'una diminucion de las vitaminas a mai una alteracion del calci.
Autres procediments opcionals[modificar | modificar la font]
Otra los procediments termics de pasteurizacion e esterilizacion se n'efectuan dequ'unes autres, tostemps segon lo produch particular que se vòl obtenir.
Demest un santfum, n'assenhalarem:
Descrematge[modificar | modificar la font]
Se fa aquel tractament per tal de demesir lo percentatge de grassas dins lo lach.
Lo lach entièr, çò que d'el, ne conten d'unes 3,2 del 100 de mejana (pòt anar de 3,1 en Chile per exemple fins a 3,8 en Soïssa...)
Se procedís en tot centrifugar lo liquid fins a la separacion de la part grassa (la crèma fresca).
Dont mai es longa e intensa la centrifugacion, dont mai son desseparadas las graissas.
Lo lach parcialament descremat ne conten, de fach, de graisses en percentatge d'1,5 a 1,8 del 100 e lo lach magre, mai centrifugat, en percentatge de 0,5 del 100 maximum.
Microfiltratge[modificar | modificar la font]
Aqueste nom remanda a una tecnica d'esterilizacion non termica.
Consistís a far passar lo lach, quitament predescremat, dins de filtres amb forets o trauconèls microscopics. Aquel tractament remplaça pas ges las esterilizacions termicas, es al contrari emplegat en combinason amb aqueste darrièr.
Lo lach microfiltrat se pòt conservar intacte dins un frigo pendent mai de 10 jorns.
Locucions e provèrbis[modificar | modificar la font]
- Lo vin es lo lach dels vièlhs - comparança entre dos aliments tradicionalament necessaris a l'alimentacion del jovent e dels adultes.
- Lach sul vin fa morir, vin sul lach fa santat - conselh sus las barrejas d'aquestes dos aliments.
Autras paraulas ligadas[modificar | modificar la font]
- Alachament
- Caseina
- Derivats del lach
- Mamifèrs
- Microfiltracion
- Pasteurizacion
- Lach artificial
- Posca de lach
- Destetament idem desmamar