text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Lou mouvemen de Reneissènço Prouvençalo e di Païs d’Oc embandi pèr Frederi Mistral e sis ami a pres pèr emblèmo uno estello di sèt rai. Simbouliso li sèt primadié que, lou 21 de mai de 1854, s’acampèron (emai fuguèsson que quatre aqueste jour d’aqui) à Font-Segugno, coumuno de Castèu-nòu de Gadagno, en Vaucluso. Fuguè di qu’èro lou jour que se festejavo santo Estello, uno martiro crestiano incouneigudo en Prouvènço, qu’aurié viscu en Santounge e que sarié estado la disciplo d’un sant Estròpi, diferènt dóu patroun d’Aurenjo.
L’impourtant, pamens, es qu’en adóutant l’estello di sèt rai, li primadié, emé Mistral, se counsideravon, peréu, coume lis eiretié d’uno antico tradicioun bèn presènto dins aquéli de Nouvè.
Iéu lou darrié bessai de ti cresèire...
Mistral, éu-meme, lou fiso quouro dins si Memòri e raconte parlo de l’acamp de Font-Segugno :
- Pièi, tout acò regla, l’on s’avisè, ma fisto, que lou 21 de Mai, dato de noste acamp, èro lou jour de santo Estello; e, coume li rèi Mage, recouneissènt aqui l’aflat misterious de quauco auto counjouturo, saluderian l’estello que presidavo au brès de nosto redemcioun.
E encaro, dins Lis óulivado, que lou pouèto i’acabo Moun toumbèu pèr aquesto estrofo :
Enfin, à bord d’esplicacioun,
Diran : «Es lou toumbèu d’un Mage,
Car d’uno estello à sèt raioun
Lou mounumen porto l’image».
Enfin, dins Lou Pouèmo dóu Rose, vesèn, à la remounto dóu flume, Guihèn d’Aurenjo, lou Dra, davans l’autar dóu diéu Mitra, à la Font de Tourno, au Bourg Sant-Andiòu, pensant is :
(...) adouraire dóu souleias bléuge
Mountant o descendènt lou flume
Pèr faire en devoucioun soun roumavage
Au diéu Mitra, «lou soulet invincible».
E se disié : - Soulèu de la Prouvènço,
O diéu que ié coungreies lis angloro,
Que fas sourti d’en terro li cigalo,
Que dins mi veno marfo e palinouso
Reviéudes lou sang rouge de mi rèire,
Diéu roudanen que lou Dra dins si vòuto
Agouloupo, à Lioun, au Bourg, en Arle,
E que dóu negre tau dins lis Areno
Encaro vuei t’es fa lou sacrifice
Incounsciènt, diéu qu’escavartes l’oumbro
Galoi, qu’en uno ribo incouneigudo
Vuei es desert toun autar - e toun rite
Abandouna dins l’óublit, iéu barbare,
Iéu, lou darrié bessai de ti cresèire,
Vole sus toun autar óufri, premiço
De ma felicita, ma niue de noço!
Lou culte di mistèri de Mitra
Li rèi Mage, l’estello di sèt rai, lou diéu Mitra, coume vai que?... D’ùni pènson que Mistral èro esta inicia en d’ensignamen secrèt vo escoundu; belèu avié-ti agu de liame, à-z-Ais, emé de disciple dóu teousofe Fabre d’Olivet? D’acò n’avèn ges de provo, leva de tros de soun obro, coume aquésti que venèn de nouta, mounte se vèi clar que couneissié d’anciàni tradicioun e que, de bon, ié restacavo uno part de sa filiacioun esperitalo.
Fau ramenta eici lou mot de Renan, à prepaus de Mitra : - Si le Christianisme avait été atteint d’une maladie mortelle, le monde eût été mitraïque. Lou culte di mistèri de Mitra èro deja vièi de 2.000 an quouro lou Crist coumencè de predica. Mitra èro un diéu soulàri indou-iranian, un diéu de la lumiero. L’arqueoulougìo, au nostre, atèsto que soun culte ié fuguè pratica : sèmblo meme que, dins un tèms, fuguè Mitra lou diéu maje dóu païs roudanen, sus li dos man dóu Rose!
À si prèire ié disien li magoi, es de dire li mage. Magoi, mage, mège, tout acò ‘s parié. E, dins la religioun di mistèri de Mitra, li rèi Mage, qu’èron si grand prèire, èron li pontifex dóu culte. La grando fèsto de la neissènço de Mitra toumbavo lou...25 de desèmbre. À Roumo, la coulino vuei dicho vaticano, èro la capitalo dóu culte di mistèri de Mitra. Ié disien, antan, la coulino de Mithra-Pétréo»; i’avié ‘qui un tèmple vouda à la divesso Cibèlo (la memo que figuravo à la Fèsto-Diéu de z-Ais). Se ié faguè lis iniciacioun i mistèri de Mitra enjusquo la fin dóu siècle 4en de nosto èro. Enfin, e ié sian, l’un di simbole dóu culte èro uno estello di sèt rai - helios heptaktis - que simboulisavo lou soulèu.
Uno estello de verita
L’estello de Mitra es pariero à l’estello chausido pèr Mistral coume emblèmo de la Reneissènço Prouvençalo e di Païs d’Oc.
Es un simbole de verita que councèntro en éu l’essenciau de la couneissènço dis Ancian, en particulié de sa cousmougounìo. Lis Ancian couneissien 7 planeto boulegadisso, vesiblo de la terro, lou soulèu (qu’es uno estello) estènt counsidera coume l’uno d’entre éli. Plaçavon aquéli 7 planeto sus un ciéucle, lou soulèu e la luno estènt avers. Pièi, li religavon entre éli, en partènt de la luno, traçant ansin uno estello di sèt rai perfèto.
Pèr li Grè, l’estello ansin dessinado representavo l’ordre dóu mounde cousmi, tau que sa sciènci lou definissié. Pèr lis Indou-iranian, fidèu di mistèri de Mitra, lou traça di sèt rai simboulisavo lou camin iniciati dis amo, viajant de la luno au soulèu, adounc de l’escur vers la lus!
Ansin, dins li dos tradicioun, l’estello di sèt rai èro l’essènci di couneissènço, uno essènci que, d’aiours, utilisan despièi 300 après J.C. dins nosto vido vidanto. Coume? Eh bèn, vaqui...
De l’estello à la semano...
Lou biais de coumta li jour en semano, es de dire pèr 7, nous vèn di Caldean e dis Iranian. Li vièi Rouman, lis Egician, li ancian Grè, li Chinés emplegavon, éli, la decado. Pièi, en Éuropo, souto l’enfluènci de la sciènci grèco e di mistèri de Mitra, se prenguè l’abitudo d’utilisa la semano.
Dins la semano, coume dins la coustrucioun de l’estello di sèt rai, chasque jour, coume chasco pouncho d’aquelo estello, es vouda à-n-uno planeto boulegadisso. E se capito que nòsti jour e si planeto soun arrengueira dins lou meme ordre, la memo prougressioun que pèr l’estello de Mitra :
...e i Fèsto de Nouvè
À Roumo, i’avié vers lou siècle tresen, uno centeno de santuàri de Mitra, li Mithreum. N’i’avié 20 à Oustìo. Li Rouman avien, dóu 17 de desèmbre i Calèndo de Janvié (premié jour dóu mes), de fèsto apelado Saturnalia. Ié caupié, dedins, au jour dóu soulstice d’ivèr que lou calendié julian plaçavo lou 25 de desèmbre, la fèsto dóu Dies Natalis Solis Invicti (fèsto dóu soulèu-diéu invincu) en l’ounour de la neissènço de Mitra dins uno croto.
La councurrènci entre li dos religioun, crestianisme e mitracisme, fuguè fèro. Es emé la counversioun de l’emperaire Coustantin en 312 que lou crestianisme coumencè de l’empourta, impausant sa vesioun dóu mounde au poudé rouman.
En 374 l’emperaire Gracian refusè lou titre mitriaque de pontifex maximus (pountife soubeiran). Es emé l’emperaire Teoudòsi, en 391, que li culte diferènt dóu crestianisme fuguèron definitivamen enebi.
Pamens lou mitracisme èro talamen enracina que la glèiso catoulico deguè, pèr l’empourta, encourpoura d’elemen de la religioun mitriaco dins soun ideioulougìo e dins si rite.
Lou jour dóu soulèu - li darnié pople crestianisa n’en garda lou souveni (1) -, qu’èro lou jour dóu Segnour Mitra, devenguè lou dies Domenica. Lou jour de Saturne devenguè lou dies Sabbati.
Pièi, lou papo Libère, en 354, decidè que la neissènço dóu Crist sarié celebrado lou 25 de desèmbre, en liò e plaço de la fèsto soulsticialo dóu Dies Natalis Solis Invicti counsacrado à Mitra, decisioun counfiermado en 376.
Un diéu despareissié. Un autre anavo faire l’empèri dins lou mounde óucidentau.
Vàutri, li gènt jouine...
Ansin Mistral, en prenènt uno estello di sèt rai pèr simbole de soun acioun, la restaquè en de tras qu’anciàni tradicioun. Avès remarca, coume nautre, l’impourtanço de la chifro 7, l’impourtanço dis astre, l’entendamen (2) de l’ordre simbouli dóu mounde... Mistral, dins soun obro, nous amountagno pèr de draio mounte li flour dóu camin soun culido de couneissènço.
E sabié ço que fasié, noste magoi, lou proufèto de Maiano! Ramentas-vous : veici Guihèn, Guihèn-Mistral, que remounto lou grand Rose, à bord dóu Caburle. Fàci la Font de Tourno, éu, lou magoi, s’adrèisso à Mitra, lou diéu roudanen :
- Iéu lou darrié bessai de ti cresèire...
Pièi, à Maiano, sus soun toumbèu, es bèn pèr que pousquessian nous restaca i tradicioun li mai anciano, de dela l’istòri legendàri de la santo crestiano, que ié faguè escrincela l’estello di sèt rai.
E nous diguè encaro mai :
- Vàutri, li gènt jouine que sabès lou secrèt, fau que noun s’arrouino lou mounumen escrèt.
En Prouvènço, dins lou Païs Roudanen, lou pople gardo encaro vuei la fe di biòu, liuenchen souveni di rite de Mitra.
E dins si belèn, li magoi arrivon toujour pèr se clina davans l’enfant, sèmpre bloundin, que vèn de naisse, guida que soun pèr soun estello.
Vièi souveni de l’anciano Roumo, avèn Nouvè (dóu latin Nouellus sol coume dóu grè Neos Helios = jouine soulèu) coume maje fèsto. Ié disèn tambèn Nadau (dóu latin natalis) e subre-tout Calèndo, estènt que Nouvè (se dis tambèn Nouè) ramplaço li Saturnalia que se debanavon avans Kalendae, noum de tóuti li premié jour di mes, adounc dóu premié de janvié (3).
Mistral, encaro, e coume l’a nouta Carle Galtier, a ramenta qu’en Prouvènço, antan, l’annado coumençavo e finissié à Nouvè.
Nouvè es la nouvello annado que se duerb : es uno annado soulàri, que vai se debana de soulèu en soulèu, de reneissènço en reneissènço, marcant ansin l’anamen cousmi de noste mounde.Noto :
(1) - Eisèmple : Sunday, Sontag, Zontag.
(2) - Dins lou sèns de coumprenesoun, lis ancian Catare, li «bon crestian», disien qu’avien «l’entendomen dau bèn».
(3) - Li quinge o sege darnié jour d’un mes, apela li Kalendae pèr li Rouman, se decoumtavon de-requiéuloun, à respèt dóu premié jour dóu mes seguènt apela Pridie Kalendas (lou mot calendié n’en vèn), aquéli quinge jour, fasien la pountannado calendalo mounte se debanavon li Saturnalia e la fèsto dóu Dies Natalis Solis Invicti.
1118091


c: text/html

text:
834
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 834 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
La patz demandada l'annada precedenta per Teòfil foguèt acceptada per leis Abassidas. Constantinòple deguèt pagar un tribut important e liberar aperaquí 7 000 presoniers.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Revòuta de Muhammad ibn Qasim, un Alide, dins la region de Khorasan que foguèt rapidament reprimida. En Anatolia, lei Bizantins acceptèron una trèva favorabla ais interès abbassidas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Montalban
Montalban[1][2] (Montauban en francés) es una comuna occitana de Carcin, situada administrativament dins lo departament de Tarn e Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus. Sos abitants son apelats los montalbaneses.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
501
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 501 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
A Roma, la temptativa dei partisans de Laurenç per prononciar l'excomunicacion de Simmac agravèt lei tensions au sen de la Glèisa Romana. D'efèct, uneis evesques refusèron d'ara endavant d'acceptar Simmac coma papa — sensa acceptar son rivau — e de partisans de Laurenç aprofichèron la crisi per ocupar divèrsei glèisas romanas.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de B'utz Aj Sak Chiik que foguèt remplaçat lo 5 de junh per Ahkal Mo' Naab' Ièr.


text:
Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan
La Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan es un dels documents fondamentals de la Revolucion Francesa.
Aquesta declaracion definís un ensems de dreches individuals e collectius. Foguèt adoptada lo 26 d'agost de 1789 per l'Assemblada Nacionala Constituenta francesa coma un primièr pas per redigir una Constitucion.
Las fonts o influéncias d'aqueste tèxte venon subretot dels pensaires del Sègle de las Luses, especialament Rousseau e Montesquieu, e de la Declaracion d'Independéncia dels Estats Units de 1776.
Malgrat lo sieu caractèr d'universalitat, lo document inclutz pas las femnas (malgrat los ensages posteriors d'aplicacion), en reconéisser la condicion de ciutadan sonque als òmes. Aqueste fach provoquèt divèrsas reaccions entre las femnas revolucionàrias de l'epòca qu'avián mesas dins la Revolucion Francesa sas esperanças per arribar a l'egalitat de dreches amb los òmes. Un exemple d'aquesta situacion se tròba dins la Declaracion dels Dreches de la Femna e de la Ciutadana d'Olympe de Gouges.
La Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan prepausava pas tanpauc l'abolicion de l'esclavatge. Malgrat aquestas mancanças, es considerada coma un instrument precursor dels dreches umans. Actualament los seus principis an valor constitucionala dins la Republica Francesa.


text:
Lo Caire
Lo Caire (en occitan literari Lo Grand Caire, var. Lo Gran Caire; en arabi : القاهرة o Al-Qāhirah, que son nom significa « lo venceire » o « lo trionfant »), es la capitala d'Egipte. E mai Al-Qahirah siá lo nom oficial de la vila, en arabi egipcian s'utiliza mai que mai lo nom dialectal Masr. Escaissada "La ciutat dels mila minarets" per la preponderéncia de l'arquitectura islamica, Lo Caire foguèt longtemps un centre de la vida politica, culturala e religiosa.
Lo gentilici es cairòta.
Sa populacion èra de 7 500 000 abitants, en 2006. La de tot l'airal metropolitan es d'aperaquí 15 750 000 personas [1]. Per la populacion, Lo Caire es lo 16en airal metropolitan del mond e lo primièr d'Africa tota. Lo caire ten la pusanciana e pus importanta industria musicala e cinematografica del mond arabi, e la segonda pus anciana institucion d'estudis superiors, l'Universitat Al-Azhar. Nombroses medias, entrepresas e organizacions internacionalas, i an son quartièr general, coma tanben la Liga Aràbia gaireben dempuèi lo debut de son existéncia.
La vila foguèt fondada en 969 apC coma encencha reiala pels califas Fatimidas, que lor capitala economica e administrativa èra pròche Fustat. Puèi Fustat foguèt destruit en 1168/1169 per prevenir sa captura pels crosats; la capitala administrativa d'Egipte foguèt alara desplaçada al Caire, e a pas cambiat dempuèi. La vila es tanben associada a l'Egipte antica amor de la proximitat de las ancianas ciutat de Menfis, Giza e Fustat qu'èran situadas pròchas del Grand Esfinx e de la Piramida de Giza.


text:
Pallava
Lei Pallava son una dinastia indo dau sud-èst d'Índia qu'existiguèt dau sègle III au sègle IX. Sa capitala èra Kanchipuram e, a son apogèu, l'estat Pallava s'estendiá sus la màger part dau sud de la peninsula. Aqueu periòde foguèt caracterizat per de cambiaments religiós importants. Lo bodisme declinèt au profiech dau jaïnisme.
Durant lo rèine de la dinastia, lo comèrci maritim foguèt fòrça actiu ambé Ceilan e lo sud-èst d'Asia. Foguèt tanben un periòde prospèr per leis arts, la musica, la pintura, la literatura e l'arquitectura. Pasmens, au sègle VIII, l'estat Pallava declinèt e foguèt finalament vencuts e remplaçats per lei Cholas coma poissança majora de la region.


text:
-51
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -51 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau faraon Ptolemèu XII. Sa filha ainada Cleopatra VII e son fiu Ptolemèu XIII li succediguèron. Un maridatge — nominau car Ptolemèu XIII èra encara un enfant — aguèt luòc entre lei dos.


text:
Fòrça de Coriolis
La fòrça de Coriolis es une fòrça inerciala agissent perpendiculàriament a la direccion del movement d'un còrs en desplaçament dins un mitan (un referencial) el meteis en rotacion unifòrma, tal qu'es vist per un observator partetjant lo meteis referencial. Aquela fòrça es nomenada atal en l'onor de l'engenhaire francés Gaspard Gustave Coriolis.
En fach es pas una fòrça al sens estrict, es a dire l'accion d'un còrs sus un autre, mas puslèu una fòrça fictiva resultant del movement non lineari del referencial el meteis. Aquel l'observator que cambia de posicion per l'accion de l'acceleracion centripèta del referencial e qu'interprèta tot cambi de direccion de çò qu'es a l'entorn coma una fòrça invèrsa. L'introduccion d'aquela fòrça permet de simplificar las equacions del movement dins aquela mena de referéncia, del meteis qu'aquel de la fòrça centrifuga.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Definicion
- 3 Applicacions
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, ja se on sabiá que los vents de l'emisfèri nòrd formavan una vòlta tornejant cap a drecha (sens de las agulhas del relòtge). Los navigators portuguéses que seguissián la còsta d'Africa en cerca de la rota maritima de las Índias encontravan de vents contraris al delà de l'eqüator. Bartolomeu Dias aguèt l'idèa qu'aqueles vents formavan tanben une vòlta tornejant cap a esquèrra (sens invèrse de las aigulhas del relòtge). Utilisava aquela intuicion per navigar mai rapidament cap al sud d'Africa e descobriguèt atal lo Cap de Bona Esperança[1].
A la fin del sègle XVIII e al començament del sègle XIX, la mecanica coneguèt de grands desvolopaments teorics. Perqu'èra engenhaire, Gaspard Gustave Coriolis s'interessava a far de la mecanica teorica aplicable dins la compreneson e lo desvolopament de las maquinas industrialas. Es dins son article Sus las equacions del movement relatiu dels sistèmas de còrs (1835) que Coriolis descriguèt matematicament la fòrça que deuriá portar son nom. Dins aquel article, la fòrça de Coriolis apareis coma una compausanta suplementària a la fòrça centrifuga, ela tanben inerciala, sentida per un còrs en movement relativament a un referencial en rotacion, coma aquò poirriá se produire per exemple dins los engranatges d'una maquina.
L'argumentacion de Coriolis èra basada sus una analisi del trabalh e de l'energia potenciala e cinetica dins los sistèmas en rotadion. A l'ora d'ara, la demonstracion mai utilizada per ensenhar la fòrça de Coriolis utiliza las aisinas de la cinematica.
Foguèt pas qu'a la fin del sègle XIX qu'aquela fòrça faguèt son apareisson dins la literatura meteorologica e oceanografica. Lo tèrme « fòrça de Coriolis » apareguèt al començament del sègle XX.
Definicion[modificar | modificar la font]
En mecanica newtoniana, qualificam la fòrça de Coriolis de fòrça fictiva, o inerciala, a causa qu'existís sonque perque que l'observator se trapa dins un referencial en rotacion alara que cap de fòrça s'exercís per un observator dins un referencial galilean (o referencial inercial).
L'animacion a drecha nos mòstra doncas la diferéncia entre lo punt de vista d'un observator imobil dins un referencial inercial e aquel d'un observator que se desplaça amb un disc en rotacion dins lo meteis referencial. Pel primièr, la bilha fa pas que se desplaçar amb una velocitat constanta dempuèi lo centre del disc cap al bòrd. Per el, i a pas de fòrça en jòc e la bilha se desplaça en linha drecha[2].
Pel segond (lo punch roge), la bilha se desplaça lo long d'un arc de cercle, cap a esquèrra, cambiant de contunh de direccion. Cal doncas una fòrça per explicar aquel deplaçament. Aquela pseudofòrça es la fòrce de Coriolis . Es perpendiculara a l'axe de rotacion del referencial e al vector de la velocitat del còrs en movement. Se lo còrs s'alunha de l'axe de rotacion, s'exercís dins lo sens contrari de la rotacion. Se lo còrs s'apròcha de l'axe de rotacion, s'exercís dins lo meteis sens que la rotacion[3].
Representacion vectoriala[modificar | modificar la font]
La definidion precedenta perment sonque dificilament d'obtenir la forma exacta de la fòrça de Coriolis. Per aquò, cal efectuar dirèctament lo calcul de l'acceleracion dins la basa de refeéncia accelerada. Ne dedusèm qu'es possible de presentar coma un produch vectorial en utilizant[4] :
ont
- es la massa del còrs,
- es un vector unitari parallèl a l'axe de rotacion,
- es la velocitat angulara instantanèa de rotadion,
- es la velocitat relativa del còrs al respècte del referencial en movement (vejatz acceleracion de Coriolis).
Pasmens, se pòt multiplicar la velocitat angulara amb , çò que produch lo vector . Aquel vector velocitat-pivotament instantanèu descrich atal a l'encòp la direccion e la velocitat angulara del referencial.
O Una segonda definicion
ont
- es la massa del còrs,
- es lo vector acceleracion de Coriolis,
Fòrça de Coriolis e força axifuga[modificar | modificar la font]
Dins l'imatge del disc e de la bilha vist de per avant, aquela darrièra limpa sens frotament e sola la fòrça de Coriolis es presenta dins la referéncia en rotacion. Dins lo cas del movement d'un còrs a la superfícia de la Tèrra, aquel darrièr a son movement pròpri a la superfícia del glòbe. Se desplaça tanben dins l'espaci, amb la rotacion de la planeta, en essent attirat per la gravitat. Subís doncas en mai una autra fòrça fictiva dicha fòrça d'inercia d'entraïnament. Ambedoas s'addicionan:
La fòrça d'entraïnament compren mai d'un tèrmes que la fòrça centrifuga. Coma l'avèm ja vist, la fòrça de Coriolis despend de la velocitat del còrs en movement. La fòrça centrifuga, vertadièrament la fòrça axifuga, se definís ela coma e despend de la posicion (R) del còrs al respèctre de l'axe de rotacion instantanèu. Aquelas doas fòrças pòdon variar se varia mas per un donat, "se pòt dire" que la fòrça centrifuga es la compausanta estatica de la fòrça inerciala se manifestant dins lo referencial en rotacion, alara que la fòrça de Coriolis n'es la compausanta cinematica (cf fòrças d'inercia). Cal en mai comptar amb la fòrça d'inercia ortocentrifuga : ; senon, l'analisi seriá fals.
Exemple simple[modificar | modificar la font]
Vaquí un cas fòrça simple, qu'exigís l'intervencion de la fòrça de Coriolis per èsser interpretat:
Siá doas massas, M e P, descrivent lo meteis cercle a la meteissa velocitat angulara constanta, dins lo sens dirècte e dins lo sens indirècte.
- Los dos punchs descrivon lo meteis cercle, existís doncas la meteissa intensitat de fòrça vertadièra Fo centripèta agissent sus M e sus P.
- Dins li referencial tornejant R(+), M es imobil e P torneja a la velocitat dobla. Dins lo referencial tornejant R(-), situacion opausada.
- dins R(-): doncas l'acceleracion d'M es quadrupla. Alara la fòrça vertadièra Fo sus M cambièt pas e es anulada per la fòrça centrifuga. Cal doncas de segur qu'una autra fòrça intervenga per qu'M descriga lo cercle! e deu valer 4Fo e èsser centripèta. Es justament çò que dona la formula precedenta.
- dins R(+): meteis tipe d'analisi.
Applicacions[modificar | modificar la font]
La fòrça de Coriolis permet l'interpretacion de fòrça fenomèns a la superfícia de la Tèrra; par exemple lo movement de las massas d'aire e dels ciclons, la deviacion de la trajectòria dels projectils a granda portada (cf Pariser Kanonen), lo cambi del plan del movement d'un pendul tal que montrat per Foucault dins son experiença del pendul de Foucault en 1851 al Panteon de París, atal que la leugièra deviacion cap a l'èst pendent la casuda liure.
Coriolis en meteorologia e en oceanografia[modificar | modificar la font]
L'aplicacion mai importanta de la pseudofòrça de Coriolis es sens de plan segur en meteorologia e en oceanografia. En efècte, los movements de granda escala de l'atmosfèra terrèstra son lo resultat de la diferéncia de pression entre diferentas regions de la sisa atmosferica mas son pro lents per que lo desplaçament degut a la rotacion de la Tèrra influéncia la trajectòria d'una mica d'aire. Consideram doncas la circulacion atmosferica mas las meteissas remarcas son validas pels movements de las aigas dins las mars.
Circulacion a l'entorn d'una depression[modificar | modificar la font]
Lo flús d'aire dins una massa d'aire al repaus s'efectua dempuèi las zonas de nauta pression cap a aquelas de bassa pression. Se la Tèrra èra pas en rotacion, la pression d'aire s'egaliseriá doncas lèu e l'atmosfèra vendiá lèu isotròp sens apòrt de calor. Per contre, amb lo rescalfament diferent als pòls e a l'Eqüator que manten una diferéncia de pression, auriam une eternal circulacion entre aqueles dos luòcs. Aquela darrièra circulacion existís prèp de l'eqüator que l'efècte de Coriolis ven nul perque e venon parallèls.
Pasmens, la Tèrra torneja e utilisant la definicion de la fòrça de Coriolis dins un referencial en rotacion, vesèm qu'aquela darrièra aumenta al meteis temps que la velocitat obtenguda pel gradient de pression aumenta mas dins la direccion perpendiculara. Aquò dona une desviacion cap a drecha dins l'emisfèri nòrd (esquèrra dins aquel del sud) d'una mica d'aire en movement. Atal la circulacion de l'aire será antiorària a l'entorn d'una depression e orària a l'entorn d'un anticiclone (emisfèri nòrd). S'agís aquí du vent geoestrofic[5].
Dins la figura d'esquèrra, vesèm cossí aquò se produch prenent los quatre punchs cardinals coma començament de l'interaccion de las fòrças. Lo gradient de pression (flèchas blavas) amòrça lo desplaçament de l'aire mas la fòrça de Coriolis (flèchas rojas) lo fa desviar cap a drecha (flèchas negras). Lo gradient de pression s'ajusta en direccion amb aquel cambi atal que la fòrça de Coriolis çò qui fa cambiar de contunh la direccion de nòtra mica. Rapidament, lo gradient de pression e la fòrça de Coriolis s'opausan e lo desplaçament de l'aire s'estabiliza seguent una trajectòria perpendiculara al gradient e doncas parallèla a las linhas d'equipression (isobaras). En fach, a causa de la friccion, de la fòrça centrifuga e de las diferéncias de pression dins une region, l'equilibri es jamai vertadièrament atengut e la direccion demorará totjorn leugièrament cap al centre de bassa pression (vejatz Espirala d'Ekman).
Las depressions, tanben nomenadas ciclones, pòdon pas se formar prèp de l'eqüator ont la compausanta orizontala de la fòrça de Coriolis es nula. La variacion de la fòrça de Coriolis dona doncas diferents regims de circulacion atmosferica segon la latitud.
Balistica e cercles inercials[modificar | modificar la font]
Una autra utilizacion practica de la fòrça de Coriolis es lo calcul de la trajectòria dels projectils dins l'atmosfèra. Un còp qu'un obús es tirat o qu'una fusada en vòl sosorbital agotèt son carburant, sa trajectòria es contrarotlada pas pus que par la gravitat e los vents (quand es dins l'atmosfèra). Supausam ara que levam la desviacion deguda al vent. Dins la referéncia en rotacion qu'es la Tèrra, lo sòl se desplaça al respècte de la trajectòria rectilinha que veiriá un observator imobil dins l'espaci. Doncas per un observator terrèstre, cal apondre la fòrça de Coriolis per saber ont lo projectil tornará al sòl.
Dins la figura de drecha, mostram la compausanta orizontala de la trajectòria qu'un còrs percorririá s'i aviá pas que la fòrça de Coriolis qu'agissès (compòrta pas la compausanta verticala del vòl, nimai la compausanta verticala de Coriolis). Supausam que le còrs se desplaça a velocitat constanta de l'eqüator cap al pòl Nòrd à altitud constanta del sòl, subís un desplaçament cap a drecha per Coriolis (emisfèri nòrd). Sa velocitat cambia pas mas sa direccion corba. Dins sa novèla trajectòria, la fòrça de Coriolis torna a angle drech e lo fach corbar encara mai. Fin finala, efectua un cercle complèt dins un temps donat que despend de sa velocitat (v) e de la latitud. Lo rai d'aquel cercle (R) es:
-
-
- ont
-
Per una latitud a l'entorn de 45 gras, es de l'òrdre de 10−4 segonda−1 (donant une frequéncia de rotacion de 14 oras). S'un projectil se mòu a 800 km/h (prèp de 200 m/s), l'equacion dona un rai de corbadura d'2 000 km. Es de segur impossible per un projectil sus una corbadura balistica de demorar en l'aira 14 ores e effectuará doncas solament una partida de la trajectòria corba.
Al contrari, la situacion es diferenta dins lo cas de l'ocean o de l'atmosfèra. En efècte, per una mica d'aire en movement dins une zona que la pression atmosferica es unifòrme (vaste pòrt de pression) o per una sisa oceanica en movement dins une zona de fòrça flac relèu dinamic, lo desplaçament inercial es nomenat oscillacion d'inercia. A las latitudas mejanas, amb una velocitat tipica de 10 m/s per l'aire, lo rai es de 100 km alara qu'amb de velocitats de 0,1 m/s per l'aiga, obtegam un rai de 1 km. Dins aqueles dos cases, aquelas oscillacions d'inercia, que lo rotacional es nul, devon pas èsser confondudas amb de revolums o remolins. Aquelas trajectòrias inercialas son de cercles descrichs en un mièg jorn pendulari dins lo sens contrari d'aquel de la circulacion au l'entorn d'une depression. Cal remembra que s'agís d'un cas ont i a pas de gradient de pression. En tota rigor, coma varia amb la latitud, aquela trajectòria es pas exactament un cercle, es una vòlta que ne se tampa pas. En efècta, la velocitat demorant constanta, la desviacion deguda a l'efècte Coriolis es mai fòrta a la latitud mai elevada de la trajectòria, seguís aprèp un periòde d'inercia, la mica d'aiga o d'aire se trapa leugièrament a l'oèst de son punch de despartir, tanplan dins l'emisfèri nòrd que dins l'emisfèri sud.
Coriolis de tres dimensions[modificar | modificar la font]
Fins ara, avèm considerat de movements segon l'orizontala unicament. Per que la Tèrra es pas plana e que l'atmosfèri a una espessor, los movements an mai sovent una compausanta verticala. La fòrça de Coriolis s'exercí doncas pas sonque parallèlament a la superfícia de la planeat mas tamben segon la verticala. Se pòt pensar per exemple a una mica d'aire en superfícia que se dirigiriá cap a d'una estèla del cèl dins lo sens de rotacion de la Tèrra. Coma aquela darrièra torneja, sa superfícia cambia de direccion al respècte d'aquela orientacion e la mica sembla s'alunhar cap al naut qu'una pseudofòrça l'atirant dins aquela direccion.
Aquel efècte es fòrça flac perque la fòrça de Coriolis a pauc de temps per s'exercir avant que la mica d'aire atenga la limita superiora o inferiora de l'atmosfèra mas influéncia qualues objètes coma los tirs balistics vists mai baut. Se miram los efèctes segon la direccion:
- Una mica d'aire davalanta será leugièrament destornada cap a l'Èst.
- Una autra en ascension será destornada cap a l'Oèst.
- Un movement cap a l'Èst montará leugièrament.
- Un movement cap a l'Oèst davalará leugièrament.
Interpretacions falsas[modificar | modificar la font]
L'aiga del lavabo[modificar | modificar la font]
Al contrari d'una cresença populara, la fòrça de Coriolis duguda a la rotacion del la Tèrra es tròp flac per aver lo temps d'influenciar sul sens de rotacion de l'escorriment de l'aiga dins un lavabo que se voida. Coma o montrèt Arsher Shapiro e Lloyd Trefethen[6], per percebre una tala influéncia, es necessari d'observar une massa d'aiga estabilizada dins una fòrça granda restanca circulara, d'un diamètre d'al mens mai de desenas de quilomètres per un efècte en centimètres. Dins lo sifon d'un lavabo, lo sens de rotacion de l'aiga es degut a la geometria del lavabo e als microcorrents d'aiga creat pendent l'emplissatge, o d'una agitacion de l'aiga[7]. Es doncas possible de falsar lo resultat ne donant una impulsion a l'aiga, coma se pòt lo veire sus de videos, que l'experiença es prepausat als toristas sus l'eqüator terrèstre[8].
Per calcular l'acceleracion de Coriolis, a, utilisam aquela relacion:
- Amb :
- : velocitat angulara del pivotament sideral de la Tèrra.
- : lo nombre de segondas dins un jorn sideral. Prenèm
- : Velocitat de l'aiga en movement. Prenèm
- : Latitud del luòc considerat. Prenèm
- Aplicacion numerica:
O prèp de 100 000 còps mens que l'acceleracion deguda a la pesantor . Doncas la restanca se voida de segur avant que la desviacion deguda a Coriolis se faga sentir. Una experiença aisida de reproduire e que mòstra aquel punch es presentada par aquel subjècte sul site de Planète Terre[9]. Per l'anecdòta, George Gamow parodièt aquela idèa comuna en afirmant aver constatat pendent un viatge en Austràlia que dins l'emisfèri sud, las vacas romiam fasent circular l'èrba al sens contrari del sens dins l'emisfèri nòrd.
Las tornades e revolum de posca[modificar | modificar la font]
La rotacion dins una tornada es mai sovent antiorària mas es pas degut a Coriolis. Dins aquel cas, la rotacion es iniciada per la configuracion dels vents dins la sisa d'aire prèp del sòl qui dona une rotacion orizontala de l'aire. Quand lo fòrt corrent ascendent d'un auratge verticaliza aquela rotacion e que se concentra, lo sens es ja determinat. Sièm encara aquí dins un domèni que lo movement de l'aire es fòrça tròp aviat per que l'efècte de Coriolis aja lo temps d'aver un impacte.
Dins lo cas d'un revolum de posca, l'iniciacion de la rotacion se fa per une diferéncia dels vents orizontals. Avèm alara un axe vertical de revolum creat ont la fòrça centrifuga es contrabalançada per aquela de la pression. La velocitat de las particulas es tròp aviada e sus un tròp pichon rai per que la fòrça de Coriolis aja lo temps d'agir. Las observacions montrèron que la rotacion dins aqueles vortèx es estatisticament divisada egalament entre orària e antiorària, quin que siá l'emisfèri.
Divèrs[modificar | modificar la font]
La fòrça de Coriolis despend pas de la corbadura de la Tèrra, sonque de la seuna rotacion e de la latitud que se trapam.
La tèrra essent una esfèra, las mapas en doas dimensions son necessàriament una projeccion (vejatz per exemple la projeccion de Mercator) que dona una distorsion de la superfícia terrèstre. La trajectòria dels missils balistics, o dels obús, es corbada quand se dessenha la traça sus una carta mas la corbadura obtenguda es una soma de l'efècte de Coriolis, dels vents e de la projeccion que serviguèt a far la mapa. Mas aquelas doas darrièras son en general mai importantas que la desviacion de Coriolis.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Force de Coriolis ».
- ↑ (fr)Jean Favier, Et l’on découvrit le Brésil, dins l'emission radiofonica Au fil de l'histoire, France Inter, 30 de març de 2008
- ↑ "Lyons" (fr) Modelizacion de l'efècte Coriolis : Lavabós, Coriolis e rotacion de la Tèrra ed: Ministère de l'éducation, de la science et de la recherche; Benoît Urgelli
- ↑ "Lyons"
- ↑ "Lyons"
- ↑ (fr) Écoulement en équilibre Departament de la sciéncias de la Tèrra e de l'atmosfèra; UQAM
- ↑ "Lyons"
- ↑ "Lyons"
- ↑ Exemple de video tentant de mostrar l'accion de la fòrça de Coriolis sus l’eqüator terrèstre. L'aiga es pas establa dins las doas primièras demonstracions, al nòrd e al sud.
- ↑ (fr) Lavabos, Coriolis et rotation de la Terre; ENS Lyon
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Pels trabalhs originals de Coriolis avent menat a la derivacion de la fòrça de Coriolis:
- (fr)Coriolis, G.G., 1832 : Mémoire sur le principe des forces vives dans les mouvements relatifs des machines. Journal de l'école Polytechnique, Vol 13, 268-302
- (fr)Coriolis, G.G., 1835 : Mémoire sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps. Journal de l'école Polytechnique, Vol 15, 142-154 Transcripcion electronica
- Per l'istòria:
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Generals[modificar | modificar la font]
fenomèns concernats[modificar | modificar la font]
- Balistica:
- Meteorologia:
- Oceanografia:
- Remontada d'aiga (« upwellings »)
- Corrent marin
- Autres:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Sur les equations du moivement relatif des systèmes de corps, art. de 1831 e 1835 de Coriolis, en linha e comentats sul site BibNum www.bibnum.education.fr.


text:
Fréchencourt
Fèrchincourt en picard ( Fréchencourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Fréchencourt, situat de part e d'autra de la Hallue, a vorejat per las municipalitats de Montigny al nòrd, Béhencourt al nòrd-es, Pont-Noyelles al sud e a l'èst, Sant-Gratien a l'oèst e Querrieu al sud. Lo marge esquèrre de la Hallue votz aflorar terrens calcaires amb una pendenta pro fòrta, lo ponch mai elevat es lo Mont Télaine ne nautor del bòsc de Parmont. Sul marge drech, la craie a recobert d'una rusca de alluvions e de limons de tant mai épaisse #que se se sarra de la vallée ont lo ponch çò de mès a situat bas al luòc-dich Lo molin hanti al limit del territòri de Querrieu. Lo vilatge a bastit sul marge drech del riu, en la part bassa d'un serral en forma de esperó en venent de Sant-Gratien. Al nòrd d'aquel serral-esperó, se tròba la vallée shuta dicha vallée de Molliens, vorejada al nòrd pel bòsc de Quesnoy. Al sud del pòble, lo riu e las fonts an entaillé prigondament la craie al luòc-ditz la Falize, près #que se n'estendon setanta ectaras de marais fins al limit del territòri de Querrieu[1].
Le territoire de Fréchencourt, situé de part et d'autre de l'Hallue, est bordé par les communes de Montigny au nord, Béhencourt au nord-est, Pont-Noyelles au sud et à l'est, Saint-Gratien à l'ouest et Querrieu au sud. La rive gauche de l'Hallue voit affleurer des terrains calcaires avec une pente assez forte, le point le plus haut est le Mont Télaine en haut du bois de Parmont. Sur la rive droite, la craie est recouverte d'une couche d'alluvions et de limons d'autant plus épaisse que l'on se rapproche de la vallée où le point le plus bas est situé au lieu-dit Le moulin hanti à la limite du territoire de Querrieu. Le village est construit sur la rive droite de la rivière, dans la partie basse d'un coteau en forme d'éperon venant de Saint-Gratien. Au nord de ce coteau-éperon, se trouve la vallée sèche dite vallée de Molliens, bordée au nord par le bois de Quesnoy. Au sud du village, la rivière et les sources ont entaillé profondément la craie au lieu-dit la Falize, auprès de laquelle s'étendent soixante-dix hectares de marais jusqu'à la limite du territoire de Querrieu[2].


text:
Reialme de Juda
Lo Reialme de Juda (var. Reiaume de Juda) (ebrieu: מַמְלֶכֶת יְהוּדָה) (Mamlekhet Yehuda) èra un estat josieu establit al sud de Levant pendent l'Edat del Fèrre. Es sovent designat per lo tèrme "Reialme del sud" per lo distinguir del Reialme d'Israèl situat al nòrd.
Juda apareguèt coma estat probablament pas abans lo sègle V abC, mas lo subjècte es fòrça controversiat.[1][2] Al sègle VII abC, la capitala del reialme Jerusalèm cresquèt e venguèt a dominar sos vesins, saique mercé a una cooperacion amb los assirians, que volián far de Juda un estat vassal proassirian per contrarotlar l'industria de l'òli d'oliva.[3] Juda prosperèt jol vassalatge assirian, (malgrat una rebellion desastrosa contra lo rei assirian Sennaquerib), mas dins la darrièra part del sègle VII abC Assiria subte s'afondrèt, e se ne seguèt una competicion entre los egipcians e lo Segond Empèri Babilonian pel contraròtle de Levant que menèt a la destruccion del reialme dins una seria de campanhas entre 597 e 582, a la deportacion de l'elèit de la comunautat, e l'incorporacion de la tèrra d'Israèl coma província de l'empèri.[3]


text: Leon Tolstoi, de son nom vertadièr Lev Nikolaievich Tolstoi (en rus: ЛeB HиkoлaeBич ToлcToй) (n. 1828, m. en 1910), foguèt un escrivan rus, un dels grands romancièrs classics de totes los tempses, mai que mai distinguit per òbras coma Guèrra e Patz (1869) e Anna Karenina. Per lor ambicion, alen e descripcion de la vida en Russia, totes dos libres son demest de libres essencials del realisme. Dins lo sieu ideari filosofic se destaca la nocion de resisténcia pacifica. Aquel ideari foguèt exprimit dins de libres coma Lo Reialme de Dieu es en Vosautres e influiguèt sus de personalitats del sègle XX coma per exemple Mohandas Gandhi, [1] e Martin Luther King. A mai d'escrivan e filosòf, foguèt un anarquista crestian, un pacifista, un reformador de l'educacion e un vegetarian.


text:
Beowulf
Beowulf es lo nom donat a un poèma epic en vièlh anglés compausat de 3182 verses alliteratius, eissit d'Escandinàvia, generalament considerat coma lo pus important trabalh de la literatura anglosaxona. Ne'n demòra pas qu'un sol manuscrit, lo Codex Nowell. Foguèt compausat per un poèta anglosaxon anonim[1] e datat d'entre los sègles VIII[2][3]e XI.
En 1731, lo manuscrit foguèt grevament degalhat dins l'incendi d'un edifici albergant una colleccion de manuscrit medievals amassats per Sir Robert Bruce Cotton. Lo poèma tombèt dins la foscor per de decennis, e son existéncia foguèt pas tornarmai coneguda que quora foguèt estampat en 1815 dins una edicion preparada per l'universitari islandés Grímur Jónsson Thorkelin.[4]
Dins lo poèma, Beowulf, un eròi dels gòts d'Escandinàvia, ven ajudar Hroðgar, lo rei dels daneses, que lo mead hall patissiá las atacas d'un gigant nomenat Grendel. Après que Beowulf l'aja tuat, la maire de Grendel ataca l'edifici e es desfacha a son torn. Victoriós, Beowulf tòrna a çò sieu, a Götaland en Suècia puèi ven rei dels gòts. Cinquanta ans après, Beowulf desfa un dragon, mas es mortalament nafrat dins lo combat. Après sa mòrt la seuna gent lo rebond dins un tumulus a Götaland.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "The name of the poet who assembled from tradition the materials of his story and put them in their final form is not known to us" (Robinson). In scholarship, the poet is commonly referred to as the "Beowulf poet".
- ↑ Tolkien, J. R. R. (1958). Beowulf: the Monsters and the Critics. London: Oxford University Press, 127.
- ↑ Hieatt, A. Kent (1983). Beowulf and Other Old English Poems. New York: Bantam Books, xi–xiii.
- ↑ Bruce Mitchell & Fred C. Robinson, Beowulf: an edition with relevant shorter texts, Blackwell Publishing, 1998, p. 6.


text:
Brèches
Brèches es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bretxes A situat al nòrd del departament de l'Indre-e-Loire. La municipalitat a situat al limit del Nautor-Anjau istorica. Fa partida de la Touraine angevine.
Brèches est située au nord du département de l'Indre-et-Loire. La commune est située au limite du Haut-Anjou historique. Elle fait partie de la Touraine angevine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- AModèl:La V esègle, sant Brice, avesque de Tors, #fondar una glèisa dins lo vilatge de Bricca, mencionat per Grégoire de Tors.
- Ancian prieuré en levant del abbaye Sant-Julien de Tors.
- Dependéncia del Castell-la-Vallière (duché de Anjau) (17en/18ensègles).
- Au Vensiècle, saint Brice, évêque de Tours, fonda une église au village de Bricca, mentionné par Grégoire de Tours.
- Ancien prieuré relevant de l'abbaye Saint-Julien de Tours.
- Dépendance du Château-la-Vallière (duché d'Anjou) (17en/18ensiècles).


text:
Lenga
Somari
- 1 Definicions
- 2 Tipes de lengas segon la practica
- 3 Lengas del mond
- 4 Vejatz tanben
Definicions[modificar | modificar la font]
La definicion classica: lenga e lengatge, lenga e paraula[modificar | modificar la font]
Segon la lingüistica classica, una lenga es un sistèma de signes lingüistics vocals (e accessoriament gestuals o escriches) que permet la comunicacion entre los individús.
Es un sistèma de signes doblament articulats, es a dire que la construccion del sens se fa a dos nivèls d'articulacion.
- Lo primièr nivèl d'articulacion es lo de las entitats significantas (morfèmas [o monèmas] e lexèmas) formant los enonciats.
- Lo segond nivèl d'articulacion es lo de las unitats distintivas de basa (fonèmas) formant las unitats significantas.
Aqueles dos nivèls d'articulacion determinan los primièrs nivèls de la descripcion lingüistica :
- Primièr nivèl:
- morfèmas (o monèmas, unitats significants de basa) -> morfologia
- lexèmas (o mens exactament "mots", combinason de morfèmas per far d'unitats significantas pus complèxas) -> lexicologia
- òrdre dels morfèmas e lexèmas dins los enonciats -> sintaxi.
- Segond nivèl: fonèmas (elements de basa per construire los morfèmas) -> fonologia (e tanben: sons -> fonetica)
André Martinet precisa que l'òrdre de descripcion es necessariament invèrs de l'òrdre de percepcion o d'usatge de la lenga : la descripcion comença per lo segond nivèl d'articulacion (los fonèmas) per anar vèrs lo primièr (la combinason de las unitats significantas).
Se destria generalament la lenga (sistèma de signes) e lo lengatge (facultat umana mesa en òbra al mejan d'un tal sistèma).
Se destria tanben, dempuèi Ferdinand de Saussure, la lenga (lo sistèma de signes) e la paraula (es a dire l'utilizacion efectiva d'aquel sistèma pels locutors, dins de situacions concretas de comunicacion). Vejatz lenga e paraula.
La definicion en foncion de la variacion: lenga e dialècte[modificar | modificar la font]
[en cors de redaccion]
Tipes de lengas segon la practica[modificar | modificar la font]
S'apèla lenga mairala d'una persona la(s) lenga(s) qu'aquesta persona a apresa(s) dins son enfança al cors de son aprentissatge del lengatge.
Se la granda majoritat de las lengas parladas dins lo mond son de lengas naturalas, que se son formadas espontanèament a partir d'estats de lenga anteriors, existís çaquelà tanben de lengas artificialas o lengas construchas, coma l'esperanto, lo volapük, l'ido l'interlingua, lo lojban, o encara lo klingon, que son estadas creadas conscientament per d'individús.
Una lenga es dicha viva quand es utilizada oralament per de personas que n'es la lenga mairala, o per una comunautat sufisentament nombrosa — e de biais sufisentament intensiu — per permetre una evolucion espontanèa de la lenga (cas de l'esperanto).
S'apèla lenga mòrta o atudada una lenga qu'es pas mai practicada oralament coma lenga mairala, mas que pòt èsser encara utilizada dins cèrts domenis (coma la religion). La coneissença de las lengas mòrtas, en permetent l'estudi dels tèxtes ancians, es utila especialament a la lingüistica istorica, e mai a l'istòria e a sas disciplinas annèxas. Las doas lengas mòrtas pus importantas de la cultura occidentala son lo latin e lo grèc ancian. L'expression « lenga mòrta » es fòrça sovent contestada per los que las practican. Se preferís alara lenga anciana. Es possible de « ressuscitar » de lengas mòrtas, coma o mòstra l'exemple de l'ebrieu.
Una lenga viva es rarament un sistèma unifòrme e rigid, varia generalament segon lo luòc geografic (dialèctes), lo mitan social (sociolèctes) e los individús (idiolèctes) e, plan segur, segon lo temps, çò que fa que, considerada a un moment donat, una lenga es totjorn en evolucion e conten mai d'un estat. Per exemple, lo sistèma fonologic de las lengas es en evolucion constanta, çò qu'estúdia la fonetica istorica.
Lengas del mond[modificar | modificar la font]
Es impossible de determinar amb precision lo nombre de lengas parladas dins lo mond, en rason de la dificultat de traçar de frontièras precisas entre las lengas, e particularament de diferenciar las lengas dels dialèctes. Segon las estimacions, existiriá uèi entre 3000 e 7000 lengas vivas.
Desparicion de las lengas[modificar | modificar la font]
Un dels problèmas essencials que se pausan per las lengas del mond es lo de la preservacion de la diversitat. Dins un entreten pel quotidian Le Monde del 31 de decembre de 2005, la lingüista Colette Grinevald declara qu'environ 50% de las lengas desapareisseràn d'aquí a 2100. Dins cèrtas regions, aquò poiriá èsser de l'òrdre de 90% (coma en Austràlia e en America).
S'estima qu'en 2100, las lengas majoritàrias seràn :
- l'anglés, coma lenga universala, en particular pel comèrci e los escambis scientifics
- l'espanhòl, en America del Sud
- l'arabi
- lo chinés e l'indi, en Asia
- lo swahili e lo wolof, en Africa
Lo francés se deuriá portar plan, mas los francofòns seràn obligats de practicar lo bilingüisme (amb l'anglés), e mai lo multilingüisme. Çò que deuriá èsser practicat per totas las personas que vòlon preservar lor lenga tradicionala.
Una lenga es considerada coma menaçada s'a pas mai de locutors d'aquí a la fin del Sègle XXI. Una lenga que pareis solida, car utilizada per de milions de personas, pòt èsser en dangièr. Es per exemple lo cas de las lengas quíchoa en America del Sud, perque i a fòrça pauc de joves que l'aprenon.
Dempuèi la mondializacion dels escambis, aquesta disparicion s'accelèra. Una de las causas es l'exòde rural, que fa que las tradicions se pòdon pas perpetuar e l'usatge de las lengas que l'acompanha. Sovent, la pression sociala fa que los locutors de lengas minoritàrias (coma los amerindians mas tanben fòrça lengas dichas regionalas, coma en França amb los bretons durant las annadas 1950) consideravan que de parlar una lenga tradicionala es un andicap per l'integracion dins la societat e per trobar de trabalh. La pression exercida per cèrts Estats, que considèran que la lenga es un dels ciments de la societat, es tanben un factor de disparicion de la diversitat lingüistica.
La disparicion d'aquestas lengas entraïna amb ela la disparicion de cèrts pans de la cultura tradicionala de cèrts grops. La disparicion d'una lenga tradicionala e l'apprentissatge marrit de la lenga dominanta ocasiona un malaise en cèrtas personas, per manca d'integracion perque se reconeisson pas dins cap de cultura.
Internet jòga un ròtle ambivalent, es d'un costat un accelerator de la disparicion de las lengas, per l'uniformizacion dels mejans de comunicacions. Mas es tanben un biais de preservar aquestas lengas, per l'establiment de comunautats parlant de lengas tradicionalas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista de lengas del Mond
- Lengas per familha
- Lenga e paraula — paraula
- Dialècte
- Gramatica
- Lengatge
- Lengas regionalas de França
- Parlar dins lo mond
- Sociolingüistica
- Lingüistica
- Criptolècte
Multilingüisme e traduccion[modificar | modificar la font]
Lenga escricha[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Noam Chomsky (2000). Edicions Oxford University Press: The Architecture of Language (en anglés).
Noam Chomsky (1957). Edicions The Hague: Syntactic Structures (en anglés).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo concèpte de lenga
- Repertòri de cors gratuits en linha
- Escotar las lengas
- Totes los logicials d'aprentissatge de las lengas
- Aprendre en autonomia amb un partenari


text:
Charles Cros
Charles Cros, nascut a Fabresan (Corbièras) lo 1èr d'octobre de 1842, originari d'una familha de La Grassa e mòrt a París lo 9 d'agost de 1888, èra un inventor e un poèta d'espression francesa.
Passionat de literatura e de sciéncias, foguèt un temps, de 1860 a 1863, professor de quimia à l'Institut Parisenc dels Sords e Muts, abans de se consacrar a la recèrca scientifica. En 1869, presentèt a la Societat francesa de fotografia un processus de fotografia en colors qu'es a l'origina del processus actual de tricromia. Tanben estudièt las amelioracions per la tecnologia del telegraf (prototipe de telegraf automatic).
Lo paleofòn[modificar | modificar la font]
En avril 1877 subretot, formulèt lo principi d'un aparelh de reproduccion dels sons que nomenèt paleofòn. Son document, presentat a l'Acadèmia de las Sciéncias, suggerissiá que las vibracions sonòras se poirián gravar dins lo metal amb l'ajuda d'un gredon ligat a una membrana vibranta, e que, aprèp, ne fasent limpar un estilet ligat a una membrana sus aquela gravadura se poiriá tornar donar lo son primièr. Abans que Charles Cros sèga son idèa o construga un prototipe, Thomas Edison, als Estats Units d'America, bastiguèt lo primièr fonograf. Cap dels dos coneissiá pas lo trabalh de l'autre.
Poesias[modificar | modificar la font]
Son òbra de poetica, brilhanta tanben, una de las fonts d'inspiracion del surrealisme, foguèt ignorada a son epòca.
Publiquèt sos primièrs poèmas dins le Parnasse contemporain e frequentava los cercles e cafès literaris de la boèmia de l'epòca, coma salon de Nina de Villard que aquel sa mestressa fins a 1877. Mas èra conegut pels seus monològs, que lo mai conegut es Le Hareng saur, que recitava el meteis dins de cabarets parisencs coma Le Chat noir.
En son onor foguèt creada l'Acadèmia Charles Cros que prima cada an los melhors disques.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)[1], [2], [3], [4] : Nòtas biograficas
- (fr)[5] Rodejant los parnassians « Fumistes, Zutistes, Vilains Bonshommes e Hydropathes ».
- Tèxtes (fr)


text:
Modèl:Commonscat
- Utilizacion
- Aqueste modèl s'utiliza per indicar un ligam vèrs una categoria de Wikimedia Commons.
- Sintaxi
-
{{Commonscat|NomCategoriaCommons|LibellatLigam|alinhament=[left|right]}}
- Paramètres
-
- NomCategoriaCommons : nom de la categoria sus Commons, sens lo prefixe « Category: »
- (opcional; s'es omés, s'utiliza lo nom de l'article corrent)
- LibellatLigam : libellat del ligam aparent
- (opcional; s'es omés, s'utiliza lo nom de l'article corrent)
alinhament: alinhament dins l’article (valent alinhament=left o alinhament=right; s'es omés, l’alinhament se fa a drecha)
- Vejatz tanben
-
- {{Commonscat}} per ajustar dins un article una referéncia vèrs una categoria de Wikicommons. La formulacion es la meteissa que lo modèl {{Commons}}.
- {{CommonsCat}} per ajustar dins una categoria una referéncia vèrs una categoria de Wikicommons. Meteis modèl que lo precedent mas la formulacion precisa clarament que lo ligam ponta vèrs una categoria.
- Exemple
- Dins l'article Eraclès se tròba :
{{Commonscat|Heracles|Eraclès}}que balha la boita:


text:
Villers-les-Pots
Villers-les-Pots es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Villers-los-Pòdes a situat a 3 km de Auxonne, 35 km de Dijon e 20 km de Dole.
Dispausa d'una pichona estacion (7 estancadas per jorn de cada costat) sus la linha Dijon-Belfòrt.
La commune de Villers-les-Pots est située à 3 km d'Auxonne, 35 km de Dijon et 20 km de Dole.
Elle dispose d'une petite gare (7 arrêts par jour de chaque côté) sur la ligne Dijon-Belfort.


text:
Organizacion de las Nacions Unidas
L'Organizacion de las Nacions Unidas (ÒNU, ONU [ˈɔny]), o encara las Nacions Unidas, es una organizacion internacionala fondada en 1945 per resòlver los problèmas internacionals. Succedís a la Societat de las Nacions (SdN). Dispausa pas de fòrça militara mas pòt demandar als Estats membres de fornir de contingents per metre sus pè de fòrças d'interposicion (los Cascos Blaus).
Somari
Objectius[modificar | modificar la font]
En vertut de sa carta, l'ONU s'esfòrça doncas d'èsser un luòc ont se bastís un avenidor melhor per totes, e aquò a travèrs 4 objectius :
- Manténer la patz e la seguretat dins lo mond
- Desvolopar las relacions amicalas entre las nacions
- Realizar la cooperacion internacionala sus totes los subjèctes ont pòt èsser utila
- Èsser un centre ont s'armonizan los esfòrces de las nacions dins d'objectius comuns.
L'ONU es pas un govèrn mondial e legifèra pas. Ça que la, sas resolucions donan una legitimitat a las intervencions dels Estats e son de mai en mai aplicadas dins lo drech nacional e internacional.
Estats membres[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'adesion de Montenegro en 2006, l'ONU inclutz d'ara enlà la quasi totalitat dels Estats del mond, siá 192 suls 195 que reconeis - los sols Estats que son pas membres son lo Vatican (qu'a çaquelà un estatut d'observator), las illas Cook e Nioé.
D'autres païses son pas representats a l'ONU ; or, cèrts d'entre eles forman de Nacions (l'Autoritat Palestiniana, per exemple). Atal, contràriament a sa denominacion, i a pas de Nacion dins l'Organizacion, mas unicament d'Estats.
L'utilizacion d'aqueste tèrme de Nacions al luòc d'Estats s'explica per la preconcepcion que totes los Estats son d'Estats-Nacions, çò qu'es fals en practica (existís d'Estats sens Nacion, d'Estats amb mantuna Nacion e de Nacions sens Estat).
Localizacion[modificar | modificar la font]
Lo sèti de l'ONU, a la demanda dels parlamentaris americans, foguèt construch a Nòva York lo long de l'East River sus un terren aquesit gràcias a una donacion de John Davison Rockefeller Junior. Foguèt inaugurat lo 9 de genièr de 1951. Lo sèti de las Nacions Unidas gaudís de cèrts privilègis diplomatics. Proprietat de l’Organizacion de las Nacions Unidas, lo sit del Sèti es territòri internacional. Es a dire que, per exemple, cap de membre de la seguretat americana i pòt pas dintrar sens la permission del Secretari General.
Cinc dels sièis organs principals de l'ONU i son localizats. Sola la Cort Internacionala de Justícia, de creacion pus recenta, a son sèti a L'Aia als Païses Basses. D'agéncias importantas de las Nacions Unidas (OMS, OMM, OMPI, OIT, UIT, HCR, HCDH) an lor sèti a Genèva (Soïssa), sèti europèu de l'ONU e ancian sèti de la SdN, ont se debanan totjorn dos tèrces de las activitats del sistèma de las Nacions Unidas, o encara a Viena coma l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica (AIEA). E d'autres endacòm mai dins lo mond, coma l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura a París en França o la de l'Organizacion de l'Aviacion Civila Internacionala (OACI) a Montreal en Canadà.
Foncionament[modificar | modificar la font]
L'Organizacion de las Nacions Unidas compren sièis organs principals:
- L'Assemblada Generala ;
- Lo Secretariat, encargat del bon foncionament de l'ONU ;
- Lo Conselh de Tutèla, encargat de susvelhar los territòris plaçats jos tutèla ;
- Lo Conselh Economic e Social ;
- Lo Conselh de Seguretat ;
- La Cort Internacionala de Justícia, encargada de reglar los litigis entre los Estats.
Mentre que la SdN èra pas qu'un espaci de dialòg ont los diplomatas se podián rescontrar per establir de consensus, l'ONU pòt, amb lo Conselh de Seguretat, prendre de decisions concrètas. Aquestas pòdon desbocar, per exemple, sus l'autorizacion d'emplegar una fòrça armada per manténer o restablir la patz.
En mai dels sièis organs principals, l'ONU a creat al fil del temps de nombrosas agéncias especializadas (coma l'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) per la santat, o l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura (UNESCO) per la proteccion del Patrimòni Mondial de l'Umanitat).
Totes los trabalhs e debats son retranscriches dins las sièis lengas oficialas de l'ONU : arabi, anglés, chinés, espanhòl, francés, rus, mas l'anglés e lo francés son las solas lengas de trabalh de l'ONU.
Lo Secretariat de l'ONU emplega aperaquí 7500 foncionaris. L'ONU e sos programas e institucions especializadas, comprés la Banca Mondiala e lo FMI, emplega en tot aperaquí 61 000 personas dins lo mond.
Finançament[modificar | modificar la font]
Lo finançament de l'Organizacion de las Nacions Unidas e de sas agéncias especializadas es assegurat per las contribucions obligatòrias dels païses membres e per de contribucions volontàrias de totas organizacions, entrepresas o encara particulars (Ted Turner a per exemple fach un don d'un miliard de dolars US).
Lo budget ordinari de las Nacions Unidas (~ 2 miliards de dolars en 2005), establit cada dos ans, es basat sus las contribucions obligatòrias fixadas per l'Assemblada Generala. Per de rasons d'independéncia, lo nivèl maximum de contribucion es estat fixat a 22 % (lo lindal minimal es de 0,01% del budget global).
A títol d'exemple, en 2001 los contributors principals èran los Estats Units (22%), Japon (19,63%), Alemanha (9,82%), França (6,5%), Reiaume Unit (5,57%), Itàlia (5,09%), Canadà (2,57%), Espanha (2,53%) e Brasil (2,39%).
En 2005, la composicion èra la seguenta : Estats Units (22%), Japon (19,5%), Alemanha (8,6%), França (6,5%), Reialme Unit (6,1%), Itàlia (4,9%), Canadà (2,8%), Espanha (2,5%), la Republica Populara de China (2%), la Corèa del Sud (1,8%).
Es important de soslinhar que las contribucions obligatòrias son pas totjorn pagadas pels Estats membres (Estats Units particularament). L'ONU es de mai en mai sovent engatjada dins d'operacions de manten de la patz dins lo mond (objectius qu'èran pas formalament prevists dins sa Carta) ; aquò a un impacte important sus son budget en rason del cost elevat d'aquestas intervencions. Lo resultat es que las Nacions Unidas an un deute de mai de 2,5 miliards de dolars americans. Per resòlvre aqueste problèma recurrent, fòrça Estats vòlon una reforma en pregondor de las Nacions Unidas de biais a reglar la pesantor burocratica de l'ONU, çò que poiriá reglar una partida del problèma.
Istòria[modificar | modificar la font]
Precursor de l'ONU, la Societat de las Nacions foguèt introducha en 1919, en seguida del Tractat de Versalhas, per fin de conservar la patz. Malaürosament, joguèt pas plenament aquel ròtle.
Las primièras basas de las Nacions Unidas foguèron pausadas quand s'elaborèt la Declaracion de las Nacions Unidas, que foguèt signada lo 1èr de genièr de 1942 a Washington DC. L'expression de Nacions Unidas es deguda al president dels Estats Units, Franklin D. Roosevelt ; aviá per tòca de significar que d'Estats avián decidit de s'acampar per prevenir los conflictes armats per que de guèrras coma la Primièra e la Segonda Guèrra Mondiala se reproduguèsson pas jamai, en avent a l'esperit qu'aquestas guèrras se produguèron dos còps en « l'espaci d'una vida » coma o ditz la Carta de las Nacions Unidas. Mas es amb la Conferéncia de Dumbarton Oaks a Washington DC e sustot la Conferéncia de San Francisco en 1945 que foguèron definits exactament la tòca e lo foncionament de l'ONU.
Lo tèxt fondator de l'ONU es la Carta de las Nacions Unidas, que foguèt signada a la fin de la Conferéncia de San Francisco pels representants dels 50 Estats fondators lo 26 de junh de 1945. Es de notar que Polonha, qu'èra pas estada representada a la Conferéncia de San Francisco, la signèt pus tard, mas fa çaquelà partida dels 51 Estats membres originals, perque son govèrn en exili aviá precedentament signat la Declaracion de las Nacions Unidas.
Es lo 24 d'octobre de 1945, a l'ocasion de la ratificacion per la majoritat dels païses signataris, que l'ONU nasquèt oficialament. Dempuèi, la Jornada de las Nacions Unidas es celebrada lo 24 d'octobre de cada annada.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
L'ONU es demorada pendent fòrt longtemps paralizada durant la Guèrra Freja. Las doas superpoténcias, los Estats Units e l'URSS essent de membres permanents del Conselh de Seguretat, paralizèron l'Organizacion de las Nacions Unidas en abusant de lor drech de vèto (s'utilizèt 242 còps en 45 ans).
Dempuèi la fin de la Guèrra Freja, l'ONU se retròba de mai en mai sul davant de la scèna per prevenir o reglar los diferents conflictes, gràcias a l'ajuda dels cascos blaus.
Las accions de l'ONU[modificar | modificar la font]
- Las competéncias operacionalas de l'ONU
- La prevencion dels conflictes
- Lo desarmament
- Los Dreches de l'Òme
- La cooperacion internacionala a travèrs las conferéncias internacionalas.
Totas aquestas accions se perennizan al travèrs de la signatura de tractats entre las nacions.
Avenidor de l'ONU[modificar | modificar la font]
L'avenidor de l'ONU passa de mai en mai per una reforma en pregondor de son foncionament. Fins ara, foguèt remandada, mas lo problèma del budget (son deute) e lo del foncionament del Conselh de Seguretat (l'arribada de membres permanents novèls e l'extension de son domeni de competéncia) venon de mai en mai cochoses.
Durant son mandat, l'ancian Secretari General, Kofi Annan, a comandat d'estudis nombroses sus las vias de seguir per reformar l'Organizacion. Mas, per manca de consensus al sen dels membres permanents del Conselh de Seguretat, son pel moment demoradas letra mòrta. En particular, John R. Bolton, representant permanent dels Estats Units en agost de 2005, sosten una posicion que fa pas l'unanimitat e gèla atal las possibilitats de reforma.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Secretari General de l'ONU
- Lista dels Estats membres de l'ONU
- Siglas e acronims de l'ONU (listas de las siglas & dels acronims amb ligams intèrnes e extèrnes)
- Los organs de l'ONU
- Lista de las resolucions del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas
- COCOVINU
- Fòrça de proteccion de l'ONU (Forpronu, Unprofor)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Horta-Guinardó
Lo districte d'Horta-Guinardó es lo tresen districte de Barcelona per l'estenduda, après Sants-Montjuïc e Sarrià-Sant Gervasi. Amb una superfícia de 1192 ha, representa 11,9% de l'estenduda totala de la municipalitat. La siá populacion èra de 169 739 abitants l'an 2006. Elsa Blasco, de ICV-EUiA n'es la Conselhièra.
Lo territòri qu'ocupa uèi lo districte de Horta-Guinardó s'es integrat tardièrament dins l'espaci barcelonés. Foguèt pas afectat pel procès d'industrializacion del Plan de Barcelona al sègle XIX, ni sofriguèt lo creissement urban d'autres nuclèus de la vila fins a la mitat dels ans 50, en se combinant l'edificacion caotica de zònas sens condicions e l'existéncia de nuclèus barraquistes, amb la creacion de qualques airals residencials de qualitat.
Compta dotze quartièrs o unitats territorialas de basa: Guinardó, Baix Guinardó, Can Baró, Font d'en Fargas, Carmel, La Teixonera, la Clota, Font del Gos, Horta, Vall d'Hebron, Montbau e Sant Genís dels Agudells.


text:
Trompeta piccolo
trompeta piccolo qu'ei un instrument de coire ; qu'ei mei petita e mei braca que la trompeta entà poder jogar dens lo registre suber agut. Aqueth registre qu'ei mei que mei lo registre de las composicions barròcas per'mor la trompeta jogada ad aqueta epòca qu'èra ua trompeta naturau qui mens limitada dens las soas possibilitats armonicas dens lo registre suber agut. La trompeta piccolo qu'ei donc un ionstrument modèrne vodat, enter auta causas, a jogar mei netament e mei aisidament lo repertòri de la trompeta barròca.
La trompeta piccolo qu'ei generaument provesida de 4 pistons (mei rarament 3).
Lo trompetista occitan Maurici André qu'a excellat dens aqueth instrument.


text:
Colligis-Crandelain
Colligis-Crandelain es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1923, Colligis absorbeix Crandelain-e-Malval, continuament a la siá supression per decrèt e pren lo sieu nom actual de Colligis-Crandelain
- En 1923, Colligis absorbe Crandelain-et-Malval, suite à sa suppression par décret et prend son nom actuel de Colligis-Crandelain


text:
Albèrta
Albèrta (var. Alberta) es una província de la prada de Canadà. Albèrta es situada a l'oèst de Canadà, confronta las províncias de Colómbia Britanica a l'oèst e Saskatchewan a l'èst, los Territòris del Nòrd-oèst al nòrd, e l'estat american de Montana al sud. Albèrta es una de las tres províncias e territòris canadencs de confrontar sonque un sol estat american (los autres son Nòu Brunswick e Yukon). Es tanben una de las doas províncias canadencas sens litoral (l'autra es Saskatchewan).
La capitala d'Albèrta es Edmonton, situada just al sud del centre de la província. Aperaquí 300 km al sud de la capitala se tròba Calgary, pus granda vila d'Albèrta e centre màger per la distribucion, los transpòrts e lo comèrci.