text:
-42
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -42 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[1][modificar | modificar la font]
Participacion d'un còrs de 2 000 soudats espartencs a la guèrra còntra leis assassins de Cesar.
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Recòlta marrida en Egipte. Coma l'annada precedenta, Cleopatra VII deguèt se concentrar sus l'avitalhament d'Alexàndria.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de novembre - Tibèri segond Emperaire Roman
Decèsses[modificar | modificar la font]
- ↑ Ciutat-estat teoricament independenta. En realitat, èra puslèu una vila de l'Empèri Roman amb una autonòmia fòrça larga.


c: text/html

text:
Patrick Blackett
Patrick Maynard Stuart Blackett ( Londres, Anglatèrra 1897 - íd. 1974 ) foguèt un fisician anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1948.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 18 de novembre de 1897 a Londres. Se graduèt a l'Universitat de Cambridge en 1921 en passant a trabalhar mai tard pendent dètz ans al Laboratòri Cavendish. En 1933 entrèt a l'Universitat de Londres e après a la de Manchester.
Entre 1965 e 1970 foguèt president de la Royal Society britanica. Blackett moriguèt lo 13 de julhet de 1974 a Londres.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Interessat dempuèi plan jove sus los rais cosmics poguèt, gràcias a l'utilizacion de la cambra de Wilson, confirmar l'existéncia del positron e descobrir la produccion de torns opausats entre lo positron e lo electron. Aqueste trabalh, e mai lo realizat dins l'aniquilacion de la radiacion, ne faguèron lo primièr investigador de l'antimatèria.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala foguèt un dels propulsors principals de la fondacion del camp d'estudi conegut com Investigacion d'operacions, que melhorèt las probabilitats matematicas. Pendent la Guèrra discutiguèt fòrtament contra las tacticas del bombardament estrategic, en usant l'"investigacion d'operacions" per demostrar qu'aviá pas los efièches que los comandants de militars pensavan, es a dire, que "trinquèron pas la volontat" de l'enemic ni empachèt perceptiblament las siás capacitats de produccion. Aquesta opinion lo metèt en contra de l'autoritat militara existenta e foguèt expulsat de divèrses cercles de comunicacions. Après la Guèrra l'estudi sus lo bombardament estrategic aliat provèt que Blackett aviá rason.
En 1947 introdusiguèt una teoria per explicar lo camp magnetic de la Tèrra en foncion de la siá rotacion, amb l'esperança qu'unificariá la fòrça electromagnetica e la fòrça de la gravitat. Passèt qualques ans en desvolopant de magnetomètres de nauta qualitat per provar la siá teoria, en la refusant fin finala. Lo sieu trabalh sus lo tèma, malgrat aiçò, condusiguèt Blackett dins lo domeni de la geofisica, ont ajudèt a tractar de donadas relativas al paleomagnetisme e ajudèt casualament a porgir la evidéncia fòrta per a la idèa de la Deriva continentala.
Ideologia politica[modificar | modificar la font]
A la fin dels ans 40 Blackett arribèt a èsser conegut per las siás opinions politicas radicalas, qu'incluguèron la credença que lo Reialme Unit èra pas en condicion de desvolopar las armas atomicas e que lo país aviá una obligacion de melhorar las situacions scientificas e tecnologicas en las siás colònias anterioras, especialament Índia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Piotr Ilich Chaikovskii
Piotr Ilich Chaikovskii (en rus : ПëTp Илbи́ч ЧaйkóBckий - Votkinsk, Russia, lo 7 de mai de 1840 - Sant Petersborg, lo 6 de noveme de 1893) que ho un compositor romantic rus.
Qu'ei l'autor, enter autas causas, de la musica deu ballet : Lo Lac deus cignes, La Bèra Adromida, de sèt sinfonias, deu son famós 1èr concerto per piano e de l'opèra Egene Oneguin.
Que vadó dens ua familha de la borgesia de Sant Petersborg. La soa mair qu'èra francesa e lo son pair engenhaire. Era que's morí quan Chaikovskii e avèva pas sonque 14 ans. Qu'estudiè en purmèr lo dret en bèth aquesir lo son diplòma abans de virà's de cap a la musica en bèth marcà's dens lo, alavetz, nau conservatòri de Sant Petersborg. Que'n sortí diplomat en 1865.
En 1877 que's maridè dab ua eslhèva ; l'union que ho un desastre e que s'acabè dab ua separacion e ua pregonda tristessa deus dus espós.
Durant la soa carrièra que viatgè hèra en bèth enriquir lo son repertòri neurit, totun, de musica folclorica russa. A maugrat d'aquò, la soa òbra que s'estar au costat deus corrents de composicion nacionalistas rus de la soa epòca.
Durant la soa carrièra que ho aunorat peu Tsar qui'u autregè ua pension de per la vita.


text:
Chauvency-le-Château
Chauvency-le-Château es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1285, lo comte de Chiny, Louis de Looz, establit a Montmédy, e lo sieu fraire, Gérard de Looz, senhor de Chauvency, n'organizan de somptueuses festivités e i convidan per joutes e per un tournoi mai de Modèl:Nombre, venguts de Alsace, de Lorraine, dels marges del lac Léman o de las ribas de la mar del Nòrd, e meteis de Angleterre !
Los Luxemborg, Florent d'Enaut, Philippe de Chiéti (fils de #Jaire de Dampierre, comte de Flandre), los Salm e Blâmont, los Âpremont (de Apremont-lo-Bòsc e de Dun-sus-Meuse), Briey, Esch-sus-Segura e Hattstatt ne son los principals eròis... Als costats dels Bergues, Bazentin, Lalaing, Haussy, Hondschoote, Linha (familha), Fléchin, Baissy de Bachy (?) O Béchy (?), Montigny-En-Ostrevent, Auberchicourt, Faucogney, Annegray (de La Voivre), Sant-Rémy, Ronchamp, Oiselay, Moncley, del comte de Sancerre, Prega (de La Fermetat) senhor de Buzançais, Grailly de Grilly, Bergheim, Linange o Leiningen, Munsheim de Monsheim, Escuelhètz-Castell, Creuë, Adornes, Thil (separacion de Azannes-e-Soumazannes), de Muraut-Merauvaux près de Damvillers o de Mont-Villers, de Cuminières o Cumières, #Jaire de Neuville (de Champneuville ?), Geoffroi De Neuville-sus-Ornain, Chardogne, Rosières, Amance, Bauffremont, Removille, Maizey, Sierck de Sierck-las-Bains, Gevigni o Gviwini de Juvigny-sus-Loison, Watronville e tant d'autras...
Jacques Bretel conta aquelas fèstas brilhantas ont se jògue, joute, rime, beu, canta, dança e riu, en un reportatge fòrça poétique (ont an descrich de nombrós blasons en lo tèxt o los miniatures) : Lo Tournoi de Chauvency.
Los manuscrits de Mos, de Oxford[1] e de Rems conserven aquel preciós testimoniatge. Aqueles tèxtes en ancià francés del treizième sègle an #èsser tradusits intégralement en francés modèrn l'an 1997. Aquela traduccion, calquée sus l' originala, imita los vèrses octosyllabiques e rimés, ne conserva lo ritme e la cadence, ne restituissi l'art de las formulas e tota la poesia originelle.
En 1490, s'es produsit un eveniment fòrça mens espectacular que lo tournoi mas plan de coneguts istorians perque i aguèt contat en detalh per #çò qu'en #èsser lo principal protagoniste. N'efièch, Philippe de Vigneulles, chroniqueur messin de renom, i aguèt trach a Mètz amb lo sieu paire lo 3 de novembre 1490 e empresonat dins lo castèl de Chauvency pendent catorze mes. A contat en long e n'ample aquela mésaventure en la siá Cronica e en lo sieu Periodic. Aqueles dos relats complémentaires son fòrça interessantes en mai d'un títol. Ofrisson n'efièch un testimoniatge extraordinari sus la mœurs de l'epòca tant per çò qu'es de cèrtas formas de criminalité #que maints usatges de la vida jornalièra. En fach, de Vigneulles pas vacil·la pas a entretallar lo sieu relat de notations mai o mens longas en relacion amb los eveniments #que se son produsits a Mètz o en un autre luòc pendent lo sieu incarcération, sustot la traïson de Texans de Landremont #que voliá liurar Mètz al pòrti de Lorraine. Aqueles tèxtes #que se podiá pas trobar #que ne ancià francés en l'edicion venguda escassa de Charles Bruneau an #èsser reeditats en francés modèrn l'an 2002 a las edicions de la Joyeuserie sises a Dampicourt a Belgica jol títol « I aviá la cœur entre doas pèiras », frasa de l'autor #qu'exprimís aital la siá angoisha de presoèr.
En 1285, le comte de Chiny, Louis de Looz, établi à Montmédy, et son frère, Gérard de Looz, seigneur de Chauvency, organisent de somptueuses festivités et y invitent pour des joutes et pour un tournoi plus de Modèl:Nombre, venus d’Alsace, de Lorraine, des rives du lac Léman ou des rivages de la mer du Nòrd, et même d’Angleterre !
Les Luxembourg, Florent de Hainaut, Philippe de Chiéti (fils de Gui de Dampierre, comte de Flandre), les Salm et Blâmont, les Âpremont (d'Apremont-la-Forêt et de Dun-sur-Meuse), Briey, Esch-sur-Sûre et Hattstatt en sont les principaux héros... aux côtés des Bergues, Bazentin, Lalaing, Haussy, Hondschoote, Ligne (famille), Fléchin, Baissy de Bachy (?) ou Béchy (?), Montigny-en-Ostrevent, Auberchicourt, Faucogney, Annegray (de La Voivre), Saint-Rémy, Ronchamp, Oiselay, Moncley, du comte de Sancerre, Prie (de La Fermeté) seigneur de Buzançais, Grailly de Grilly, Bergheim, Linange ou Leiningen, Munsheim de Monsheim, Trie-Château, Creuë, Ornes, Thil (écart d'Azannes-et-Soumazannes), de Muraut-Merauvaux près de Damvillers ou de Mont-Villers, de Cuminières ou Cumières, Gui de Neuville (de Champneuville ?), Geoffroi de Neuville-sur-Ornain, Chardogne, Rosières, Amance, Bauffremont, Removille, Maizey, Sierck de Sierck-les-Bains, Gevigni ou Gviwini de Juvigny-sur-Loison, Watronville et tant d'autres...
Jacques Bretel raconte ces fêtes brillantes où l'on joue, joute, rime, boit, chante, danse et rit, dans un reportage très poétique (où sont décrits de nombreux blasons dans le texte ou les miniatures) : Le Tournoi de Chauvency.
Les manuscrits de Mons, d'Oxford[2] et de Reims conservent ce précieux témoignage. Ces textes en ancien français du treizième siècle ont été traduits intégralement en français moderne en 1997. Cette traduction, calquée sur l'originale, imite les vers octosyllabiques et rimés, en conserve le rythme et la cadence, en restitue l'art des formules et toute la poésie originelle.
En 1490, s’est produit un événement beaucoup moins spectaculaire que le tournoi mais bien connu des historiens car il fut raconté en détail par celui qui en fut le principal protagoniste. En effet, Philippe de Vigneulles, chroniqueur messin de renom, fut enlevé à Metz avec son père le 3 novembre 1490 et emprisonné au château de Chauvency durant quatorze mois. Il a raconté en long et en large cette mésaventure dans sa Chronique et dans son Journal. Ces deux récits complémentaires sont très intéressants à plus d’un titre. Ils offrent en effet un témoignage extraordinaire sur les mœurs de l'époque tant en ce qui concerne certaines formes de criminalité que maints usages de la vie quotidienne. De fait, de Vigneulles n’hésite pas à entrecouper son récit de notations plus ou moins longues concernant les événements qui se sont produits à Metz ou ailleurs durant son incarcération, notamment la trahison de Jean de Landremont qui voulait livrer Metz au duc de Lorraine. Ces textes qu’on ne pouvait trouver qu’en ancien français dans l’édition devenue rare de Charles Bruneau ont été réédités en français moderne en 2002 aux éditions de la Joyeuserie sises à Dampicourt en Belgique sous le titre « J’avais le cœur entre deux pierres », phrase de l’auteur qui exprime ainsi son angoisse de prisonnier.


text:
Kilimanjaro
Kilimanjaro (5 892 m) es una montanha situada au nòrd-èst de Tanzania qu'es lo ponch culminant dau continent african. Es un massís volcanic que sa formacion acomencèt i a mai de 2,5 milions compausat de quatre volcans embessonats. Maugrat quauquei sinhaus d'activitat volcanica, lei cimas actualas son considerats coma amorçats e ges d'erupcion foguèt observada per de scientifics. Kilimanjaro es vengut un simbòl d'Africa e de l'escaufament globau en causa de la disparicion progressiva dei glacièrs de sa cima dempuei lo començament dau sègle XX.
Somari
Formacion[modificar | modificar la font]
Lo volcanisme de Kilimanjaro acomencèt pendent lo Pliocèn e la formacion de son edifici se debanan en quatre fasas principalas qu'an emes 5 000 km3 de ròcas volcanicas. Lei tres darriereis an format d'estratovolcans dich Shira, Mawenzi e Kibo.
Formacion dau volcan de Kilema[modificar | modificar la font]
Lo Kilema es lo premier edifici volcanic compausant l'ensems de Kilimanjaro. Acomencèt probablament i a mai de 2,5 milions d'annadas. Es fòrça mau coneguda en causa de son recobrament per leis edificis volcanics seguents. Pasmens, lo volume de materiaus volcanics emés per aqueu volcan representa aperaquí 65% dau volume actuau de Kilimanjaro[1].
Formacion dau volcan de Shira[modificar | modificar la font]
La formacion dau volcan de Shira se debanèt entre 2,5 e 2 milions d'annadas[2]. Es caracterizada per d'emissions volcanicas de lòng dei dorsalas d'Ol Molog e de Kibongoto orientadas segon un axe nòrd-sud. Se forma tanben una caldeira orientada vèrs lo nòrd-èst que sei vestigis son encara marcats a l'oèst e au sud de la montanha actuala. Puei, lo relèu de Shira foguèt atacat per l'erosion glaciera e leis emissions de Kibo n'an tanben cubèrt una partida importanta[3].
Formacion dau volcan de Mawenzi[modificar | modificar la font]
La formacion de Mawenzi se debanèt entre 1,1 e 0,7 milions d'annadas. L'activitat volcanica migrèt vèrs l'èst au nivèu de la dorsala vièlha de Kilema[2]. I foguèt relativament calma e continua. Una premier etapa veguèt d'instrusions basalticas que formèron de dics e de necs. L'erosion foguèt fòrça importanta e lo relèu de la region a pres un aspèct fòrça tormentat. Puei, una segonda etapa d'activitat volcanica de tipe pelean foguèt caracterizada per d'emissions piroclasticas dempuei lo nòrd-èst de la caldeira. A la fin d'aqueu periòde, lo Mawenzi foguèt tornarmai somés a l'erosion dei glacièrs de la montanha[3].
Formacion dau volcan de Kibo[modificar | modificar la font]
La formacion de Kibo es l'eveniment pus conegut de la formacion de Kilimanjaro. Acomencèt entre 0,6 e 0,55 milions d'annadas e contunièt totjorn a l'ora d'ara. Cinc periòdes principaus son definits :
- entre 0,6 e 0,4 milions d'annadas, se forma un edifici probablament conic en dessús de la dorsala de Kibongoto. Leis erupcions i son irregularas. L'erosion i es donc importanta, magerament aquela causada per lei glacièrs. Aquela etapa s'acabèt per un episòdi explosiu important dich Weru Weru.
- entre 0,4 e 0,25 milions d'annadas, se forma un dòme novèu a 1,6 quilomètres au nòrd-èst dau ponch d'activitat precedent. La glaciacion contunièt d'entraïnar una erosion importanta dei relèus e un lac se formèt caracterizat per la preséncia de lavas de tipe pillow lava.
- entre 0,25 e 0,1 milions d'annadas, se debana un episòdi volcanic de tipe plinian que causèt la formacion d'una caldeira de 2,3 x 1,9 km après una tièra d'afondraments.
- entre 100 000 e 18 000 ans, se forman la caldeira e lo dòme actuau a l'interior dei rèstas dei caldeiras precedentas.
- entre 18 000 e 5 000 ans, un lac de lava se formèt dins lo cratèr que son erupcion se debanèt dins lo Pit Crater e sus lo flanc nòrd.
La darriera erupcion coneguda se debanèt i a mai de 500 ans e lo volcan foguèt lòngtemps considerat coma amorçat. Pasmens, dins lo corrent dau decenni 2000, de mesuras scientificas an donc mostrat que lo magma èra totjorn present dins lo volcan a mens de 400 m de la cima. D'un biais generau, lei sinhaus d'activitat de Kilimanjaro son totjorn presents ambé divèrseis afondraments, una activitat sismica regulara e l'aparicion ocasionala de fumerolas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
Kilimanjaro se situa au nòrd-èst de Tanzania pròche de la frontiera entre aqueu país e Kenya. Tèn una altitud estimada a 5 891,4 mètres en 2008. Lei plans l'enviroutant an d'altituds situadas entre 600 e 900 mètres. Lei cimas majors pus pròches son lo mont Meru 75 quilomètres au sud-èst e lo mont Kenya 300 quilomètres au nòrd.
Topografia[modificar | modificar la font]
Kilimanjaro es un estratovolcan de forma conica compausat de tres cimas principalas dichas Shira (3 962 m), Kibo (5 892 m) e Mawenzi (5 149 m). A la cima de Kibo, se situa una caldeira que sei dimensions son 3,6 x 2,4 km que tèn un cratèr dich Reusch Crater d'in diamètre de 900 m. La cima dau massís dich pic Unhuru se situa sus lo bòrd extèrn dau cratèr. L'erosion dei relèus es importanta. Ansin, Mawenzi sembla a un dic erodat e Shira es compausat a l'ora d'ara per lei rèstas dei bòrds sud e oèst de son cratèr. Aperaquí 250 cones secondàris existission de lòng d'un axe passant per lei tres cimas principalas.
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'idrografia de Kilimanjaro es marcada per lei precipitacions atmosfericas e per la fonda dei glacièrs de sa cima. Es venguda un simbòl de l'escaufament globau en causa d'evolucions importantas dempuei la Revolucion Industriala magerament marcadas per la disparicion rapidà dei glacièrs. D'efèct, la superficia cubèrta per la glaç èra de 12,1 km² en 1912, 6,7 km² en 1953, 4,2 km² en 1976 e 3,3 km² en 1996. Tres factors principaus permèton d'explicar aqueu fenomèn :
- l'aumentacion globala de la temperatura. Per exemple, a Lyamungu (1 230 m), la temperatura mejana a aumentat de 3°C durant lei tres darriers decennis.
- lo transferiment de calor entre lei ròcas volcanicas sorns e lo glacièr entraïnant l'aumentacion de sa temperatura intèrna.
- la demenicion globala dei precipitacions qu'empacha lo renovelament regular dei glaç. Será la causa principala per explicar la demenicion dau glacièr ais altituds pus autas onte la temperature es totjorn negativa.
L'aiga venent de la fonda dei glacièrs es captada per la vegetacion (90%) e per dos rius locaus (10%).
Clima[modificar | modificar la font]
Kilimanjaro tèn un clima tropicau de savana que se caracteriza per una sason de secaressa de mai a òctobre, una sason de temperaturas moderadas d'octòbre a novembre, una sason novèla entre lei mes de decembre e de febrier e enfin una sason fòrça umida de març a mai. La cencha de pressions bassas situada a l'entorn de l'eqüator es responsable de l'evolucion d'aquelei sasons.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.
- Lua error in Module:Biblio/Comun at line 166: utilizacion d'una variabla globala, Date.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Simon Pomel, Guilène Réaud-Thomas, Kilimandjaro : montagne, mémoire, modernité, Edicions Presses Universitaires de Bordeaux (2003), pp. 58-64.
- ↑ 2,0 2,1 (fr) Philippe Nonnotte, Étude volcano-tectonique de la zone de divergence Nord-Tanzanienne (terminaison sud du rift kenyan) - Caractérisation pétrologique et géochimique du volcanisme récent (8 Ma – Actuel) et du manteau source - Contraintes de mise en place, thèse de doctorat de l'université de Bretagne occidentale, spécialité : géosciences marines.
- ↑ 3,0 3,1 (fr) Simon Pomel, Guilène Réaud-Thomas, Kilimandjaro : montagne, mémoire, modernité, op. cit., pp. 39-55.


text:
Tamol
Lo tamol o tamil (தமிழ், tamiḻ, AFI: [t̪ɐmɨɻ]) es una lenga dravida parlada mai que mai pel pòble tamil del soscontinent indian. Es la lenga oficiala de l'estat indian de Tamil Nadu e del territòri de Pondicherry. Es tanben oficiala en Sri Lanka e Singapor.
Lo tamil una de las vint e doas lengas oficialas d'Índia e la primièra que foguèt declarada lenga classica pel govèrn indian en 2004.
La lenga es tanben parlada per de minoritats significativas en Malàisia e a Maurici e per de comunitats d'immigrants dins lo mond entièr.[1]
Alfabet[modificar | modificar la font]
L'escritura del tamil fa intervenir 12 vocalas e 18 consonantas. S'utilizan tanben cinc autras consonantas suplementàrias per tal de retranscriure qualques mots que son d'origina estrangièra, mai que mai del sanscrit. L'associacion d'una consonanta e d'una vocala se marca pas en far una juxtaposicion de totas doas letras. Lo tablèu çai-jos indica las divèrsas combinasons possiblas.
Aital, lo mot uyir ("vida") s'escriu u + yi + r, valent a dire உயிர்.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International.


text:
Volcan
Un volcan es un relèu terrèstre, sosmarin o extraterrèstre format a la seguida de l'ejeccion e de l'empilament de materials eissits dau mantèu (sota la forma de lavas, cendres, etc). L'acumulacion pòu aténher de miliers de mètres d'espessor formant de montanhas o d'illas. La natura dei materiaus, lo tipe d'erupcion, lor frequéncia e l'orogenèsi donan ai volcans de formas variadas, mai prenon en generau l'aspèct d'una montanha conica coronada per un cratèr o una caldeira. Lo luòc principau de sortida dei materiaus pendent una erupcion es situat pus sovent au suc del volcan, ont desboca la chaminèia volcanica, mai arriba que de doberturas lateralas aparescan sus lei pendas o a la basa dau volcan.
Dos grands tipes de volcans existisson sus Tèrra :
- lei « volcans roges » deis erupcions efusivas relativament suavas e qu'emeton de lavas coladissas. Son lei volcans de « ponch caud » e lei volcans, generalament sosmarins, dei dorsalas.
- lei « volcans gris » deis erupcions explosivas e qu'emeton de lavas pastosas e de cendres sota la forma de flux piroclastics (o coladas piroclasticas) e de plumachos volcanics. Son mai que mai associats au fenomèn de subduccion (per exemple lei volcans de la « cencha de fuòc del Pacific »).
Se compta aperaquí 1500 volcans terrèstres actius qu'una seissantena son en erupcion per an[1]. Lei volcans sosmarins son ben pus nombrós mai mau coneguts.
Lo volcanisme es l'ensems dei fenomèns associats ai volcans e a la preséncia de magma. La vulcanologia es la sciéncia de l'estudi, de l'observacion e de la prevencion dei riscs volcanics.
Somari
- 1 L'etimologia dau mòt volcan
- 2 Leis originas dau volcanisme
- 3 La descripcion d'un volcan
- 3.1 Leis estructuras e lei relèus caracteristics
- 3.2 Lo magma
- 3.3 Lei manifestacions de l'erupcion volcanica
- 3.3.1 L'activitat sismica
- 3.3.2 Lei transformacions de l'edifici volcanic
- 3.3.3 Leis emissions volcanicas
- 3.4 La classificacion dei volcans
- 3.5 La frequéncia e la classificacion deis erupcions
- 3.5.1 La frequéncia de l'activitat volcanica
- 3.5.2 Leis erupcions de tipe efusiu
- 3.5.3 Leis erupcions de tipe explosiu
- 3.5.4 Leis erupcions en preséncia d'aiga
- 3.5.5 L'Indici d'Explosivitat Volcanica
- 4 Leis efècts dau volcanisme
- 4.1 Leis efècts climatics
- 4.2 Leis efècts geologics
- 4.3 Lei fenomèns paravolcanics
- 4.4 Lei efècts sus lei societats umanas
- 5 L'estudi dei fenomèns volcanics
- 6 Lei cresenças liadas ai fenomèns volcanics
- 7 Lo volcanisme extraterrèstre
- 8 Ligams intèrns
- 9 Referéncias
- 10 Bibliografia
L'etimologia dau mòt volcan[modificar | modificar la font]
Lo mot de volcan vèn de l'illa de Vulcano, una deis Illas Eolianas dichas en onor de Vulcan, lo dieu roman dau fuòc[2].
Leis originas dau volcanisme[modificar | modificar la font]
La tectonica dei placas[modificar | modificar la font]
La causa principala de l'activitat volcanica es la calor intèrna importanta dau glòbe terrèstre qu'entraïna de movements de conveccion a l'interior dau mantèu. La matèria pus cauda remonta vèrs la superficia mentre que la matèria pus freja sota vèrs lei prefondors dau mantèu. Aqueu fenomèn a doas consequéncias principalas. La premiera es de rompre la crosta terrèstra segon un sistèma de placas mobilas a l'origina de la tectonica dei placas. La segonda es de menar de materiaus prefonds e cauds vèrs la superficia gràcias ai fracturas entre lei placas. Dins certanei cas particulars, lei remontadas de matèria en fusion pòdon tanben traversar dirèctament una placa. Ansin, tres tipes de zònas son caracterizats per la preséncia de fenomèns volcanics : lei zònas de divergéncia, lei zònas de subduccion e lei ponchs cauds.
Lei zònas de divergéncia[modificar | modificar la font]
Una zòna de divergéncia, tanben dicha dorsala, es caracterizada per doas placas que s'escartan pauc a pauc. Aquò amenusa l'espessor de la litosfèra e causa una remontada de magma entre lei doas placas. Aquela demenicion d'espessor entraïna tanben una baissa de la pression que permet la fusion parciala dei materiaus dau mantèu e la formacion de magma. Puei, aqueu magma en fusion pòu contuniar son camin en direccion de la superficia gràcias ai falhas causadas per la divergéncia dei dòas placas.
Lei dorsalas pòdon se formar dins lei regions oceanicas o continentalas. Pasmens, son pus frequentas au fons deis oceans onte l'espessor de la crosta terrèstra es pus febla. Ansin, existisson 64 000 quilomètres de dorsalas oceanicas activas còntra solament 6 000 situadas sus un continent. Lei principalei son situadas au fons de l'Ocean Atlantic, au fons de l'Ocean Pacific, au fons de l'Ocean Indian e dins lei regions orientalas d'Africa.
Lo volcanisme dei zònas de divergéncia es generalament de tipe efusiu.
Lei zònas de subduccion[modificar | modificar la font]
Lei zònas de subduccion apareisson quand doas placas se cavaucan. Dins aqueu cas, la placa pus pesuca, generalament una placa oceanica, esquilha sota la placa pus leugiera, generalament una placa continentala, e s'enfonsa dins lo mantèu. Lei mineraus de la placa que s'enfonsa van subir divèrsei transformacions en causa dau cambiament dei condicions de pression e de temperatura. En particular, l'aiga va s'escapar de la litosfèra e modificar la composicion quimica dei ròcas dau mantèu entraïnant una baissa de son ponch de fusion. Aquò permet la fusion parciala dau mantèu e la remontada de magma a travèrs de la litosfèra de la placa pus leugiera e la formacion de volcans a sa superficia.
Lo volcanisme d'aqueu tipe de region es generalament explosiu car lo magma es fòrça viscós e pastós e presenta de concentracions gròssas de gas (aiga, dioxid de carbòni...). Se la placa pus leugiera es continentala, la subduccion entraïna la formacion d'una cordilhèra onte se situan lei volcans (Andes...). Se la placa es de tipe oceanic, se forma un arc d'illas volcanicas (Antilhas...).
Lei ponchs cauds[modificar | modificar la font]
Lei ponchs cauds son de remontadas de magma a travèrs una placa dempuei lei prefondors dau mantèu o dau nuclèu terrèstre sota la forma d'un plumacho de matèria cauda. L'existéncia d'un ponch caud sembla pas liada a aquela d'un limit entre doas placas. Per exemple, un ponch caud fòrça actiu se troba sota l'illa d'Islàndia que son activitat se conjuga amb aquela de la dorsala atlantica. Pasmens, existís tanben un ponch caud fòrça actiu sota l'illa d'Hawaii qu'es situat au bèu mitan de la Placa Pacifica. Generalament, lo volcanisme d'aqueu tipe de region es efusiu.
Coma lei ponchs son fixs, son a l'origina de cadena de montanhas volcanicas en causa dau movement dei placas. D'efèct, l'activitat dau ponch caud entraïna la formacion d'un volcan actiu a sa verticala. Puei, aqueu volcan s'aluncha pauc a pauc dau plumacho de remontadas magmaticas fins a l'aplant de son activitat e son remplaçament per un volcan novèu. L'exemple pus conegut d'aqueu tipe de cadena montanhòsa es l'archipèla d'Hawaii.
La reparticion dau volcanisme[modificar | modificar la font]
La màger part dei volcans son situats de lòng dei limits entre placas, especialament de lòng dei dorsalas que son d'endrechs fòrça actius en causa dei corrents de conveccion verticaus caracteristics d'aquelei regions. Coma lei dorsalas son magerament situadas au fons deis oceans entre 1 000 e 4 000 mètres de prefondor, la màger part dei volcans terrèstres son sosmarins. Òr, en causa de la pression d'aiga dins aquelei zònas, l'importància deis explosions es fòrça afeblida e la deteccion deis erupcions sosmarinas es donc malaisada. Ansin, lei conoissenças sus lei volcans sosmarins son totjorn limitadas a l'ora d'ara.
Dins lei regions continentalas, lei volcans son tanben pus frequents de lòng dei limits entre placas. 75% dei volcans actius son situadas de lòng dei ribas de l'Ocean Pacifica dins la « Cencha de fuòc del Pacific »[3]. Lo rèsta se situa magerament en Islàndia, dins lei regions orientalas d'Africa e dins leis Antilhas. Lei ponchs cauds son rars mai forman divèrsei volcans emergits entre lei pus actius.
La descripcion d'un volcan[modificar | modificar la font]
Leis estructuras e lei relèus caracteristics[modificar | modificar la font]
Un volcan es generalament compausat d'un ensems d'estructuras e de relèus caracteristics que se pòdon observar sus totei lei volcans :
- una sèrva magmatica, situada entre 10 e 50 km de prefondor, qu'es alimentada per lei remontadas de magma vengudas dau mantèu terrèstre. Es un endrech que sèrv de resèrva de magma e de luòc de diferenciacion. Se la sèrva es vueja, lo volcan pòu s'afondrar en causa de sa massa.
- una chaminèia volcanica qu'es l'endrech principau permetent la remontada dau magma entre la sèrva e la superficia.
- un cratèr o una caldeira qu'es la sortida de la chaminèia. Una caldeira es un cratèr format per un afondrament d'una partida de l'edifici volcanic.
- de chaminèias segondàrias que van de la sèrva magmatica o de la chaminèia principala vèrs la superficia. La sortida d'aquelei chaminèias segondàrias son generalament situadas sus lei flancs o de còps a la basa dau volcan.
- de fissuras lateralas causadas per la dilatacion dau volcan.
- d'edificis segondaris situats sus lo flanc dau volcan.
- de resèrvas sosterrenhas formadas per de remontadas magmaticas qu'an pas agantat la superficia. Forman de filons que son dichs dics o de jaç que son dichs sill.
Lo magma[modificar | modificar la font]
Lo magma es lo materiau rocassós en fusion a l'origina dei fenomèns volcanics a la superficia terrèstra. Es non cristalizat e a una consisténcia fluida o viscosa. Contèn tanben de gas volcanics en solucion e qu'es formada a partir de la fusion totala o parciala dau mantèu terrèstre. Lo magma remonta generalament vèrs la superficia en causa de sa densitat pus febla. Forma de sèrvas dins la litosfèra onte va subir una cristalizacion parciala o totala e un començament de desagatge. Se la pression o la coesion dei jaç geologics a l'entorn de la sèrva son pas sufisentas per lo contenir, lo magma va contuniar de remontar de lòng d'una chaminèia volcanica fins au volcan. Quand lo magma aganta la superficia, forma alora de produchs volcanics solids coma la lava o lei tefras.
La proprietat principala d'un magma es sa concentracion de silici que va influénciar la velocitat de remontada e la liberacion dei gas :
- un magma ultramafic a una concentracion de SiO2 inferiora a 45%. Aqueu tipe de magma es fòrça rar e fòrça fluid.
- un magma mafic a una concentracion de SiO2 inferiora a 52%. Aqueu tipe de magma es frequent dins lei zonas de dorsalas e de ponch cauds.
- un magma intermediari a una concentracion de SiO2 entre 52 e 64%.
- un magma felsic a una concentracion de SiO2 superiora a 64%. Aqueu tipe de magma es frequent dins lei zonas de subduccion.
Lei manifestacions de l'erupcion volcanica[modificar | modificar la font]
L'activitat sismica[modificar | modificar la font]
Lei movements de magma entraïnan una activitat sismica locala en causa dei tuerts dau magma, dei bofigas gassosas e dei blòts solids còntra lei bòrds de la chaminèia volcanica o de la sèrva magmatica. Dins lo corrent d'una erupcion, aquela activitat sismatica forma de vibracions regularas, dichas tremors, caracterizadas per una frequéncia situada entre 1 e 5 Hz.
Lei transformacions de l'edifici volcanic[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent d'un periòde eruptiu, un edifici volcanic va subir divèrsei transformacions. D'efèct, la remontada dau magma dins la chaminèia va entraïnar una deformacion que se pòu mesurar sus sei pendas. Puei, leis emissions volcanicas van modificar son aspèct. Generalament, van aumentar son altitud o son diamètre. Pasmens, dins certanei cas, la quantitat de materiaus volcanicas emesa pòu vujar la sèrva magmatica e entraïnar l'afondrament dau volcan en causa de son pes en direccion dei zonas vuejas. Aquò causa alora la formacion d'un cratèr d'afondrament dich caldeira.
Leis emissions volcanicas[modificar | modificar la font]
Leis emissions dirèctas[modificar | modificar la font]
La lava[modificar | modificar la font]
La lava es lo materiau volcanic pus conegut. Ne'n existís divèrsei tipes segon lo tipe de magma implicat dins l'erupcion. Ansin, un magma amb una concentracion de silici febla va formar de lavas fluidas dichas basalticas. En revènge, un magma amb una concentracion gròssa será fòrça viscós. Aquela lava, dicha andesitica, va formar un dòma a la sortida dau cratèr o de coladas fòrça limitadas sus lei pendas dau volcan. La temperatura de la lava se situa generalament entre 700 e 1 200°C. L'unica excepcion coneguda es la lava dau volcan Ol Doynio Lengaï qu'es formada de carbonatits e qu'a una temperatura situada entre 550 e 600°C.
Lei tefras[modificar | modificar la font]
Lo tèrme tefra designa leis emissions solidas d'un volcan. Son de talha e de natura diferentas :
- lo tuf designa una matèria fòrça fina que pòu se formar a partir dau magma o dei ròcas de la sèrva magmatica.
- la cendre es un materiau format de particulas inferioras a 2 mm. Es formada per l'explosion dau magma en particulas finas.
- lei lapilli son de fragments amb una talha situada entre 2 e 64 mm.
- lei bombas volcanicas son de fragments amb una talha superiora a 64 mm.
- lei blòts designan de còps de bombas volcanicas d'una talha fòrça importanta.
Lei gas volcanics[modificar | modificar la font]
Lei gas volcanics son una partida importanta dau magma car lei condicions de son degasatge van determinar lo caractèr mai o mens explosiu de l'erupcion. La formacion de bofigas gassosas permet tanben de demenir la densitat dau magma e de favorizar sa remontada vèrs la superficia. Son generalament compausats de vapor d'aiga (50-90%), de dioxid de carbòni (5-25%) e de dioxid de sofre (3-25%). Se troban tanben de còps d'elements segondaris. Lei principaus son monoxid de carbòni, clorur d'idrogèn, idrogèn e sulfur d'idrogèn.
Lei coladas piroclasticas[modificar | modificar la font]
Lei coladas piroclasticas, o nivolosas ardentas, son formadas d'una mescla de tefras e de gas volcanics que va davalar lei pendas dau volcan. La velocitat d'aqueu tipe de colada pòu agantar 600 km/h e sa temperatura 1 000°C. Es un fenomèn fòrça perilhós que foguèt a l'origina de la destruccion de la vila de Saint-Pierre en 1902 (28 000 mòrts). Dos mecanismes principaus permèton sa formacion. Lo premier es l'afondrament d'un dòma dins lo corrent d'una erupcion de tipe pelean. Lo segond s'observa sus leis erupcions plinianas. Es l'afondrament d'un plumacho de cendre en causa de son pes sus lei pendas dau volcan. De còps, lei dos fenomèns se debanan durant una meme erupcion.
Leis emissions indirèctas[modificar | modificar la font]
Lei lahars[modificar | modificar la font]
Lei lahars son de coladas de fanga gigantas e rapidas formadas d'aiga e de tefras. Se forman quand l'erupcion pòu produrre de quantitats d'aiga importantas (fusion d'un glacièr, preséncia de jaç freatics...) o en preséncia de condicions climaticas fòrça umidas (ciclons...). Son frequents sus lei volcans de la Cencha de Fuòc e son de fenomèns fòrça perilhós (24 000 mòrts en 1985 au Nevado del Ruiz). Certanei lahars pòdon se formar d'annadas après l'erupcion volcanica a l'origina dei depaus de tefras. Per exemple, en 1995, un lahar tuèt 151 personas dins la region dau Pont Pinatubo quatre ans après l'erupcion de 1991.
Leis esquilhaments de terren[modificar | modificar la font]
Leis esquilhaments de terren causats per de volcans son de fenomèns rars liats a sa dislocacion en causa de la pression. Aquò pòu formar d'avalancas fòrça importantas. Un exemple d'aqueu tipe de fenomèn se debanèt en 1980 dins lo corrent de l'erupcion dau Mont Saint Helens. Lo volcan Pico de Fogo presenta tanben dempuei son erupcion de 1995 un sistèma de linhas de rompedura que pòu entraïnar l'afondrament d'un flanc entier de la montanha dins l'Ocean Atlantic.
Lei tsunamis[modificar | modificar la font]
Leis erupcions pòdon causar de tsunamis segon divèrsei mecanismes. Lei principaus son una explosion sosmarina, la casuda d'una partida d'un volcan o d'una nivolada ardenta dins la mar e l'afondrament d'un volcan pròche de la mar sus sa sèrva magmatica. Per exemple, foguèt lo cas dau volcan Krakatoa que causèt un tsunami gigant dins lo corrent de son erupcion de 1883 (36 000 mòrts).
Lei jökulhlaup[modificar | modificar la font]
Jökulhlaup es un tèrme d'origina islandesa que designa una inondacion brutala e poderosa. Se forman generalament quand una erupcion se debana en dessota d'un glacièr que son aiga va fusionar en causa de la calor de la lava. Quand l'aiga pòu pas s'evacuar, va formar un lac que pòu se vuejar rapidament en cas de rompedura sobda dau glacièr. Aqueu fenomèn se debana generalament en Islandia a l'entorn dau glacièr Vatnajökull. Pasmens, es tanben possible dins lei regions polaras o frejas coma Antardida o lo sud de Chile.
La classificacion dei volcans[modificar | modificar la font]
Lei classificacions ancianas[modificar | modificar la font]
Au començament de la volcanologia, lo nombre limitat de volcans observats foguèt a l'origina de la creacion de categorias basadas sus l'aspèct deis erupcions e de la lava. Cada tipe èra dich segon lo volcan utilizat per definir la categoria. Pasmens, aquela classificacion aviá dos problemas principaus que van entraïnar son abandon. Premier, l'identificacion d'un tipe d'erupcion es de còps subjectiu e mau segura. Puei, dificultat pus grèva, aqueu modèl mau representa lei cambiaments de tipe d'erupcion d'un volcan. L'adopcion d'una classificacion basada solament sus la natura de la lava foguèt lo sistèma adoptada per remplaçar aqueu modèl e la forma dei volcans es un segond mejan per identificar lo tipe d'activitat volcanica.
Lei volcans roges e lei volcans gris[modificar | modificar la font]
Lo modèl de classificacion basat sus lei lavas observadas durant una erupcion permet de devesir lei volcans entre doas categorias. La premiera gropa lei volcans dichs roges que seis erupcions son de tipe efusiu amb una explosivitat quasi inexistenta o febla. La segonda gropa lei volcans dichs gris que seis erupcions son de tipe explosiu. Un limit important d'aquela classificacion es la manca de representacion dau caractèr explosiu de l'erupcion d'un volcan roge en preséncia d'aiga.
Lei classificacions segon la forma[modificar | modificar la font]
La classificacion pus frequenta destria tres formas principalas de volcans segon lo tipe de lava qu'es generalament emesa e lo tipe d'erupcion abituau :
- volcan bloquier quand lo diamètre es fòrça superior a l'autor en causa de la fluiditat dei lavas que pòdon s'estendre sus de distàncias importantas. D'exemples d'aqueu tipe de volcan son lo Mauna Kea o lo Piton del Fornà.
- estratovolcan quand lo rapòrt entre lo diamètre e l'autor es pus equilibrat en causa d'una viscositat pus importanta dei lavas. D'exemples son lo Vesuvi o lo Mont Fuji.
- volcan fissurau qu'es compausat d'una fissura o d'un ret de fissuras dins la crosta continentala o oceanica. D'exemples son lei volcans de dorsala coma lo sistèma islandés de Krafla.
- dòma de lava qu'es una estructura formada de lava tròp viscosa per formar una colada e que resta a l'entorn de son ponch d'emission. D'exemples son lei dòmas de Chaitén e de Novarupta.
Pasmens, dins lei fachs, un volcan es sovent una mescladís entre divèrsei formas. Per exemple, Ètna sembla èstre un estratovolcan bastit sus un volcan bloquier, lo sistèma d'Hekla es un estratovolcan decopat per un ret de fissuras volcanicas, leis erupcions dei volcans bloquiers hawaiians entraïnan sovent la formacion de fissuras e un dòma ocupa regularament lo cratèr d'un estratovolcan. De mai, d'autreis estructuras especialas existisson coma :
- lei caldeiras gigantas que son enviroutadas per lei vestigis d'edifici volcanic mai o mens destruch. D'exemples son lo lac Crater Lake o lo « supervolcan » de Yellowstone.
- lei camps monogenetics que presentan d'edificis multiples que son lo luòc d'una erupcion unica. Un exemple es la Linha dei Puèis d'Auvèrnhe.
La frequéncia e la classificacion deis erupcions[modificar | modificar la font]
La frequéncia de l'activitat volcanica[modificar | modificar la font]
Diferentei definicions existisson per depintar l'activitat volcanica. Pasmens, lei volcans son devesits entre tres categorias principalas que son :
- en activitat quand lo volcan foguèt lo luòc recent (de quauquei deceni a un o dos sègles) d'una erupcion. Per exemple, Vulcano, que sa darriera erupcion se debanèt en 1888-1890, es considerat coma actiu.
- endormit quand lo volcan foguèt lo luòc d'una erupcion durant lei darriers millenaris. Per exemple, Mauna Kea, que sa darriera erupcion se debanèt vèrs lo sègle XXV avC, fa partida d'aquela categoria.
- amorçat quand sa darriera erupcion se debanèt i a au mens 50 000 ans e que l'erosion a començat la destruccion de l'edifici volcanic. L'estratovolcan gigant de Cantal es un exemple d'aqueu tipe de volcan.
Lei supervolcans, coma Yellowstone, respectan pas aquela categorizacion e an un ritme d'erupcion diferent ambé solament quauquei erupcions per centenaus de milièrs d'annadas.
La frequéncia eruptiva d'un volcan actiu es fòrça variabla. Certanei volcans, coma Estrombòli o Sakurajima, son en erupcion permanenta dempuei de sègles. D'autrei pòdon demorar suau durant de sègles coma Pinatubo que conoguèt ges d'erupcion entre lo sègle XV e 1991. De mai, un edifici volcanic pòu èsser l'endrech d'una erupcion volcanica unica o d'una succession d'erupcions. Dins lo premier cas, lo volcan es dich monogenic. La màger part dei volcans de la Linha dei Puèis es d'aqueu tipe. Dins lo segond cas, es dich poligenic.
Leis erupcions de tipe efusiu[modificar | modificar la font]
Leis erupcions de tipe efusiu son caracterizadas per d'emissions de lavas fluidas que van formar de coladas sus de distàncias importantas. Se debanan sus lei volcans de tipe roge. L'explositat d'aqueleis erupcions es quasi inexistenta o fòrça limitada.
Leis erupcions hawaianas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions hawaianas son caracterizadas per de lavas fòrça fluidas, basalticas amb una concentracion de silici febla. Aquò permet l'escolament de la lava sus lei flancs dau volcan sus de distàncias lòngas que pòdon agantar de desenaus de quilomètres. Lo desagatge dau magma es aisat e son emission se forma siá sota la forma d'una fònt de lava d'unei centenaus de mètres d'autor amb un debit regular siá sota la forma d'un lac de lava situat dins lo cratèr. Una activitat hawaiana regulara entraïna generalament la formacion d'un volcan bloquier. Certanei volcans coma Mauna Loa, Kilauea o Nyiragongo an un regim eruptiu quasi unicament hawaian.
Aqueleis erupcions son generalament gaire perilhosas mai pòdon causar de destruccions importantas en causa dei coladas de lava que son capablas de destrurre la màger part deis infrastructuras umanas. L'Indici d'Explositat Volcanica d'una erupcion hawaiana se situa generalament entre 0 e 1.
Leis erupcions estrombolianas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions estrombolianas son caracterizadas per una lava que sa fluiditat es mejana e que van entraïnar d'explosions dins lo cratèr e l'emission de tefras coma de lapilis o de bombas volcanicas. Un plumacho de cendres de quauquei centenaus de mètres d'autor pòu tanben se formar. La longor dei coladas de lavas aganta rarament lo desenau de quilomètres. Lei pendas de l'edifici volcanic son generalament sobdas. L'activitat d'Estrombòli es un exemple d'aqueu tipe d'erupcion.
Lo risc es generalament limitat per lei populacions e despend subretot de la distància entre leis projeccions dau cratèr e lei centres urbans. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion se situa entre 1 e 2.
Leis erupcions de tipe explosiu[modificar | modificar la font]
Leis erupcions de tipe explosiu son caracterizadas per de lavas viscosas que van empachar o limitar lo desagatge dau magma. Lei coladas de lava son raras e gaire lòngas. En revènge, aqueleis erupcions forman de plumachos volcanics e de coladas piroclasticas importants que son a l'origina de destruccions gròssas. Leis erupcions explosivas son caracteristics dei volcans gris.
Leis erupcions vulcanianas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions vulcanianas son caracterizadas per una lava que sa fluiditat es febla en causa d'una concentracion auta de silici. Lo desagatge dau magma vèn malaisat. Una fònt de lava de quauquei centenaus de mètres d'autor pòu de còps se formar mai lei coladas de lava passan rarament lo pè dau volcan. Lo caractèr eruptiu es explosiu e causa la formacion d'un plumacho de cendre d'unei quilomètres d'autor o de projeccions importantas (tombadas de cendres, lapilis, bombas...). Dins certanei cas, lo desagatge malaisat pòu entraïnar una explosion catastrofica e destrurre una partida dau volcan. L'erupcion vulcaniana tipe es aquela de Vulcano en 1888-1890. Lo volcan japonés de Sakurajima, en erupcion permanenta dempuei de sègles, es tanben un exemple de regim vulcanian.
Lo risc per lei populacions varia segon lo caractèr explosiu de l'erupcion. Lei degalhs son generalament causats per lei tombadas de cendres que pòdon causar l'afrondrament de bastiments. L'Indici d'Explosivitat Volcanica se situa entre 2 e 5.
Leis erupcions peleanas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions peleanas son caracterizats per una lava fòrça viscosa que son escolament es fòrça limitat e que forma donc un dòma de lava a la sortida de la chaminèia. Lo desagatge es fòrça malaisat e la preséncia dau dòma entraïna una aumentacion de la pression dau magma dins la chaminèia e la sèrva magmatica. Aquò entraïna una explosion dau dòma que forma una plumacho volcanic d'unei quilomètres d'autor e de coladas piroclasticas sus lei pendas dau volcan. Lo plumacho causa tanben de tombadas de materiaus volcanics (cendre... etc.). L'erupcion peleana tipe es aquela de la Montanha Pelada en 1902. Es un tipe d'erupcion frequent sus lei volcans gris.
Lei riscs son fòrça importants per lei societats umanas en causa dei coladas piroclasticas e dei casudas de cendre que pòdon causar de destruccions gròssas. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'una erupcion peleana se situa entre 1 e 8.
Leis erupcions plinianas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions plinianas son caracterizadas per una lava que tèn una concentracion de silici auta e qu'es donc fòrça viscosa. Lo desagatge es fòrça malaisat e la pression aumenta dins la sèrva magmatica causant d'explosions gròssas que van formar de plumachos de cendre importants d'unei desenaus de quilomètres d'autor. De còp, la preséncia d'un dòma de lava dins lo cratèr renforça lo procès. Lo plumacho s'afondra sovent en causa de son pes per formar de coladas piroclasticas sus lei flancs dau volcan. Aqueu tipe d'erupcion es frequent per lei volcans gris de la Cencha de fuòc dau Pacific.
Lei riscs per lei societats umanas son fòrça importants en causa dei tombadas de cendre e dei coladas piroclasticas que pòdon percórrer rapidament de distàncias importantas e causar de degalhs gròs. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion se situa entre 3 e 8.
-
Erupcion dau Mont Saint Helens en 1980.
-
Erupcion de Pinatubo en 1991.
-
-
Leis erupcions en preséncia d'aiga[modificar | modificar la font]
La preséncia d'aiga dins lo corrent d'una erupcion es un factor qu'aumenta son explositat, compres quand lo magma dau volcan es de tipe efusiu. D'efèct, la vaporizacion entraïna d'explosions de vapor o aumenta la pression intèrna dins la chaminèia volcanica. Ansin, leis erupcions en preséncia d'aiga (mar, lac, jaç freatic, glacièr... etc.) forman de classas especialas. Puei, quand l'aiga es eliminada, l'erupcion pòu evolucionar vèrs un modèl d'erupcion efusiva o explosiva classica.
Leis erupcions surtseyanas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions surtseyanas son caracterizadas per la preséncia de gròssei quantitats d'aiga (mar, lòna, lac subglacièr...). L'endrech de l'erupcion es sosmarin mai pròche de la superficia, generalament a mens de cent mètres. Lo contact entre lo magma e l'aiga entraïna d'explosions e de projeccions d'una mesclada de materiaus formada de lava refrejada, d'aiga liquida e de vapor. Dins lo corrent de l'erupcion, lo volcan pòu agantar la superficia e formar una illa. A partir d'aquel instant, lo contact entre l'aiga e lo magma pòu s'acabar e l'erupcion adoptar una forma classica efusiva o explosiva.
Lei riscs per lei societats umanas varian segon l'endrech de l'erupcion. Pasmens, en general, sei consequéncias segondàrias (tsunami, inondacion...) representan sovent lei perilhs pus importants. L'Indici d'Explosivitat Volcanica d'aqueu tipe d'erupcion va de 2 a 5 segon la natura dau magma.
Leis erupcions subglacialas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions subglacialas son caracterizadas per una emission de lava en dessota d'una massa gròssa de glaç (glacièr, inlandsis...). La calor transforma lo glaç en aiga liquid o en vapor. Quand de quantitats d'aiga liquida importantas son accumuladas, l'erupcion pòu evolucionar vèrs lo tipe surtseyan o causar una inondacion rapid e brutala o un tsunami. En causa de la preséncia d'aiga, un plumacho format de vapor e de còps d'aiga liquida o de materiaus volcanics refrejats pòu se formar. Aqueu tipe d'erupcion es frequent dins lei regions polaras coma Islàndia o lo sud de Chile. L'erupcion d'Eyjafjöll de 2010 es un exemple d'aqueu tipe d'erupcion.
Lei riscs per lei populacions varian segon l'endrech de l'erupcion e pòdon venir importants se de centres urbans son situats a proximitat dau volcan o dins una region menaçada per leis inondacions o per lei tsunamis. L'Indici d'Explosivitat Volcanica varia segon lo tipe de magma implicat.
Leis erupcions freaticas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions freaticas son caracterizadas per l'expulsion d'una quantitat importanta d'aiga sota la forma d'explosions que van formar un plumacho volcanica magerament compausat de vapor d'aiga. L'origina de l'aiga es generalament un jaç freatic, un lac o un glacièr que sa temperatura aumenta en causa de la calor dau magma o dei materiaus volcanics emes per una erupcion (depaus de cendre...). Quand l'aiga es totalament consumada, l'eruption pòu evolucionar vèrs un tipe magmatic classic. L'erupcion de La Sofrièra de 1976 es un exemple d'erupcion freatica.
Lei riscs per lei populacions umanas son generalament limitats car lei consequéncias de l'explosion son concentrats sus lei flancs dau volcan. Pasmens, una erupcion freatica es generalament lo premier signe d'una remontada de magma que pòu per la seguida entraïnar una erupcion pus importanta coma au Mont St-Helens en 1980.
Leis erupcions sosmarinas[modificar | modificar la font]
Leis erupcions sosmarinas son caracterizadas per l'emission de lava en dessota d'una massa d'aiga importanta coma un lac prefond, una mar o un ocean. La lava es rapidament refrejada e caufa l'aiga per formar un plumacho de vapor. La solidificacion dei coladas es donc rapida entraïnant la formacion d'un edifici volcanica ai pendas fòrça sobdas. Lei basalts sosmarins an tanben una forma caracteristica en coissin qu'es dicha pillow-lava. Coma la màger part dei volcans terrèstres son situats de lòng dei dorsalas oceanicas, aqueu tipe d'erupcion es fòrça frequent. Pasmens, en causa dei condicions d'observacion malaisada, es relativament mau conegut.
Lei riscs per lei populacions son generalament limitats per la prefondor e la pression de l'aiga que limita la poissança de l'explosion. Pasmens, quauquei cas d'erupcion sosmarina murtriera son documentats coma lo volcan grèc Columbo en 1649-1650. En fach, lo risc despend dau tipe de volcan implicat, roge o gris, e de la prefondor.
L'Indici d'Explosivitat Volcanica[modificar | modificar la font]
L'Indici d'Explosivitat Volcanica, o Indici VEI (per l'anglés Volcanic Explosivity Index), foguèt desvolopat per de scientifics estatsunidencs en 1982 per establir una mesura relativa de l'explosivitat deis erupcions volcanicas. Permet tanben d'identificar lei volcans perilhós. Es basat sus divèrsei paramètres coma lei quantitats d'emissions dau volcan durant l'erupcion o l'autor dau plumacho eruptiu. L'escala de l'Indici es dubèrt mai lei valors definidas a l'ora d'ara van de 0 a 8. Pasmens, lo modèl a unei limits. De'n premier, totei lei materiaus emes per lo volcan (coladas de lava, cendre...) son tractats d'un biais identic. De mai, la magnitud de la poissança de l'explosion es pas utilizada per lo modèl.
Leis efècts dau volcanisme[modificar | modificar la font]
Leis efècts climatics[modificar | modificar la font]
Leis emissions volcanicas son generalament compausadas de particulas solidas finas (cendre) e de gas (vapor d'aiga, dioxid de carbòni, dioxid de sofre e de còps sulfur d'idrogèn, clorur d'idrogèn, fluorur d'idrogèn per lei principaus). Aquelei compausats se concentran generalament entre 16 e 32 quilomètres d'autor. Dins lo cas d'una erupcion importanta, aquò pòu entraïnar de consequéncias climaticas a l'escala d'un emisfèri o de la planeta. D'efèct, aquelei gas e particulas pòdon captar una partida dau raionament solar entraïnant una aumentacion de la temperatura de l'estratosfèra e una demenicion de la temperatura dei jaç inferiors de l'atmosfèra.
Lei consequéncias d'aqueu fenomèn son un refrejament dei temperaturas mesuras a la superficia terrèstra. Aquò es una situacion frequenta après una erupcion importanta qu'es dicha « ivèrn volcanic ». Per exemple, lei cendres de l'erupcion de Pinatubo en 1991 entraïnèron l'aplant de l'escaufament globau de 1991 a 1994. Leis erupcions pus importantas coma aquelei de Laki en 1783-1784 o dau Mont Tambora en 1815 pòdon aver d'efècts sus de periòdes pus lòngs e pus importants. Per exemple, l'annada 1816, dicha « Annada sensa estiu », foguèt la pus freja de l'istòria de la meteorologia en causa dei perturbacions causadas per lei cendres dau Mont Tambora. Leis estudis an mostrat d'una erupcion encara pus importanta, d'Indici d'Explosivitat Volcanica egau a 8 coma aquela dau lac Tauba i a 71 000-73 000 ans, pòu entraïnar de baissas de la temperatura mejana superiora a 3°C e cambiar la reparticion deis espècias viventas.
Leis efècts geologics[modificar | modificar la font]
Certanei relèus o païsatges son la consequéncia dirècta d'una erupcion. Se tracta de segur deis edificis volcanics esperelei que pòdon formar, per exemple, de montanhas, d'illas, de plans basaltics o de zonas d'afondrament. Pasmens, d'un biais generau, totei lei volcans actius an tendància a curbir la region a l'entorn dau cratèr de materiaus volcanics. Aquò entraïna donc d'efècts geologics de lòng tèrme après la disparicion de l'activitat volcanica e lo començament de l'erosion. En causa de la soliditat diferenta dei materiaus volcanics, divèrsei relèus van aparéisser coma de pitons basaltics, de lacs dins lei zonas d'afondrament o d'atòls. Ansin, dins totei lei cas, la preséncia d'una activitat volcanica a una influéncia majora sus lo relèu locau durant de milions d'annadas.
Lei fenomèns paravolcanics[modificar | modificar la font]
Lo tèrme fenomèn paravolcanic designa un fenomèn geologic actiu indirèctament liat a una activitat volcanica. La màger part (fònts caudas, gueisèrs...) a una origina geotermica.
Lei fumarolas[modificar | modificar la font]
Una fumarola es un pichon plumacho gassós que sa temperatura varia generalament entre 100 e 500°C e qu'es emés dins una zona volcanica. Lo gas pòu tanben de còps transportar de particulas, d'acids (especialament l'acid sulfuric), d'elements mineraus d'origina magmatica e dei traças de vapor metellica. La temperatura, l'aciditat e la concentracion de sofre dei fumarolas aumentan quand lo risc d'erupcion aumenta. Ansin, lei fumarolas son fòrça susvelhadas per lei scientifics.
Dins certanei regions, existisson de noms especiaus per caracterizar certanei tipes de fumarolas :
- lei solfataras son de fumarolas caudas que forman de depaus de sofre solid. Lei pus conegudas son aquelei de Kawah Ijen en Indonesia e de la Solfatara en Itàlia.
- lei mofetas son de fumarolas amb una temperatura inferiora a 150°C qu'emeton solament de dioxid de carbòni.
Lei fònts caudas[modificar | modificar la font]
Una fònt cauda es una fònt que son aiga es caufada per un procès geotermic. Segon lei país e leis organizacions, de definicions pus precisa existisson e consideran la temperatura de l'aiga o la temperatura de l'environament de la fònt.
Lei gueisèrs[modificar | modificar la font]
Un gueisèr es un tipe especiau de fònt cauda qu'intra en erupcion d'un biais mai o mens regulara. Aquela erupcion es caracterizada per l'expulsion d'un giscle d'aiga e de vapor. Lo cicle eruptiu d'un gueisèr se devesís generalament en quatre etapas principalas. D'en premier, d'aiga emplís una sèrva sosterranha, generalament per infiltracion. Puei, l'aiga monta dins un conduch estrech, resistent e aut. Aquò va aumentar l'autor de la colona d'aiga e donc aumentar la pression dins la sèrva. La consequéncia es l'aumentencion de la temperatura de vaporizacion d'aiga dins la sèrva. Pasmens, pauc a pauc, una bofiga de vapor va se formar, remontar lo conduch e copar la colona d'aiga. Aquela copadura entraïna una demenicion de la pression dins la sèrva e la vaporizacion rapida d'una partida de son contengut. La vapor va alora remontar lo conduch e possar la partida superiora vèrs l'exterior per formar lo giscle caracteristic de l'erupcion dau gueisèr.
Lei lònas de fanga[modificar | modificar la font]
Lei lònas de fanga son un tipe especiau de fumarola que se son formadas dins un terrenh sedimentari. Aquelei sediments son generalament lo resultat de la descomposicion de materiaus volcanics per l'acid sulfuric de certanei fumarolas. Ansin, una fumarola vièlha pòu de còps evolucionar per formar una lònas de fanga avans sa disparicion finala. La lòna se forma gràcias a la mesclada entre l'aiga dau plumacho gassós de la fumarola e lei sediments.
Lei volcans de fanga[modificar | modificar la font]
Lei volcans de fanga o dòmas de fanga designan un ensems d'estructuras que son la fònt de remontadas d'una mesclada d'aiga, de sediments e de gas. Lei sediments son generalament compausats de particulas finas e d'idrocarburs. Lo gas es magerament fach de metan (~ 86%), de dioxid de carbòni e d'azòte. Lo fenomèn es generalament associat ai zonas de subduccion mai son origina es mau conegut e sembla qu'existe de tipes diferents de volcans de fanga. A l'ora d'ara, aperaquí 700 volcans de fanga son identificats dins de regions continentalas e 400 dins de zonas de fons marins pauc prefonds. Lo pus grand a un diamètre egau a 10 quilomètres e una autor egala a 700 mètres. Pasmens, la màger part a de dimensions limitadas e passa rarament quauquei desenaus de mètres d'autor.
Lei lacs acids[modificar | modificar la font]
Un lac acid es un lac, generalament situat dins un cratèr volcanic o un maar, que son aiga es venguda acida en causa de la dissolucion de gas acids (dioxid de sofre, clorur d'idrogèn)[4]. Leis emissions gassosas son sovent aquelei de fumarolas immergidas au fons dau cratèr. Un renovelament limitat dau lac es tanben necessari per concentrar l'aciditat formada. Lei lacs acids pòdon se formar sus totei lei tipes de volcans e son pron frequents quand lei condicions favorablas son reünidas.
Leis erupcions límnicas[modificar | modificar la font]
Una erupcion límnica es un fenomèn caracterizat per lo desgasatge rapide d'un lac meromictic que va relargar lo dioxid de carbòni acampat dins lei jaç prefonds dau lac. L'element pus importanta sembla èstre la forma dau lac : dèu empachar — o limitar — lei cambis entre lei jaç superiors e inferiors per permetre l'acumulacion de gas dins lei prefondors. Certanei lacs volcanics, especialament aquelei situats dins de caldeiras o de maars, presentan de condicions fòrça favorablas. L'origina de dioxid de carbòni pòu èstre volcanica (fumarola) o organica (descomposicion deis organismes vivents). Ansin, l'activitat volcanica es pas a l'origina dirècta de la formacion de totei lei lacs meromictics de la planeta.
Lo procès d'acumulacion de gas pòu se debanar durant d'annadas. Pasmens, lo mecanisme de l'erupcion es encara mau conegut car solament doas erupcions límnicas foguèron enregistrats dins lo corrent dau sègle XX en 1984 au lac Monoun (37 mòrts) e en 1986 au lac Nyos (1 700 mòrts). Leis ipotèsis principalas supausan qu'un element perturbator (tèrratrem, avalancada, començament d'una erupcion...) pòsque destabilizar l'equilibri dei jaç inferiors o entraïnar la remontada d'aquelei jaç. Cada perturbacion sembla presentar lo sieu mecanisme.
Lei monts idrautermals[modificar | modificar la font]
Lei monts idrautermals son de fissuras d'origina volcanica que se situan sus lei fons oceanics dins lei zonas de dorsalas o de ponchs cauds. Son la fònt d'emission de gas sulfurós fòrça cauds. En causa dei dificultats d'observacion, lo fenomèn es mau conegut. A l'ora, dos tipes de monts son identificats : lei negres que son lei pus cauds e lei blancs que son pus fregs. Aquelei formacions son a l'origina d'una vida oceanica especiala qu'es basada sus lei gas volcanics.
Lei efècts sus lei societats umanas[modificar | modificar la font]
Lei volcans an d'efècts sus lei societats umanas, especialament aquelei que son installadas dins lei regions pròchas dau cratèr. Lei pus coneguts son leis efècts negatius causant per leis emissions volcanicas que pòdon destrurre leis infrastucturas e tuar un nombre important de personas. Pasmens, quand l'activitat d'un volcan demenís, sa region presenta tanben d'avantatges importants.
D'efèct, leis emissions volcanicas pòdon causar la mòrt d'un nombre important d'individús dins lo cas d'una erupcion situada dins una region fòrça poblada. Lei catastròfas foguèron generalament causadas per lei volcans gris. Lei factors principaus entraïnant un nombre gròs de victimas son una densitat auta de populacion e una manca d'informacions que va empachar o limitar l'evacuacion deis abitants menaçats. S'aquelei condicions marridas son reünidas, lo nombre de mòrts pòu rapidament aumentar. Ansin, leis erupcions pus murtrieras foguèron aquelei dau Mont Tambora en 1815 (au mens 92 000 mòrts), de Krakatoa en 1883 (36 417 mòrts), de la Montanha Pelada en 1902 (29 000 mòrts), de Navado del Ruiz en 1985 (25 000 mòrts) e dau Mont Unzen en 1792 (15 000 mòrts).
Dins lei regions pobladas, lei erupcions volcanicas causan sovent de destruccions fòrça importantas ais infrastucturas e empachar certaneis activitats. Totei lei tipes de volcans son capables d'endomatjar lei construccions umanas. Per exemple, en 1973, l'erupcion dau volcan Eldfell, volcan roge, entraïnèt la destruccion de la mitat de la vila d'Heimaey e menacèt de blocar son pòrt. En 2002, l'erupcion de Nyiragonga, tanben un volcan roge, destruguèt 4 500 ostaus e causèt la fugida de 120 000 personas. En 1980, l'erupcion dau Mont St-Helens, volcan gris, destruguèt 200 ostaus, 24 quilomètres de camin de fèrre e 300 quilomètres de rotas. Enfin, en 2010, l'erupcion dau volcan islandés Eyjafjöll entraïnèt de perturbacions grèvas dau trafic aerian europèu entraïnant una pèrda economica per lei companhiás aerianas qu'estimada a 1,7 miliards de dolars.
Pasmens, maugrat aqueleis efècts negatius, lei regions volcanicas an mai d'un avantatge d'explica lei concentracions umanas importantas au pè de certanei volcans. Ansin, lei regions volcanicas son generalament fòrça drudas. Au començament dau sègle XXI, aquela agricultura permetiá de norrir 350 milions de personas. En fòra d'aquel atots, lei regions volcanicas son sovent de fònts d'energia gràcias a la geotermia, de fònts de materiaus de construccion (basalt...), de mineraus (sofre, diamant, fèrre...) e d'atraccions toristicas (escorreguda, termalisme...).
L'estudi dei fenomèns volcanics[modificar | modificar la font]
La sciéncia de l'estudi dei fenomèns volcanics es dicha volcanologia o vulcanologia. Es una especialitat de la geologia e es fòrça liada a la geofisica e a la sismologia. Lo scientific especializat dins l'estudi dei volcans es dich volcanològ. Leis objectius principaus de la volcanologia es de comprendre lo foncionament dei fenomèns volcanics per establir, durant un periòde determinat, lei riscs e lei perilhs per lei populacions e leis activitats umanas. Per aquò, la premiera etapa dau volcanològ a generalament luòc sus lo terren per collectar d'informacions (observacions, presa de mòstras...). Puei, la segonda etapa se debana en laboratòri per analisar e interpretar lei donadas. D'efèct, la gestion d'una erupcion en cors es quasi impossible[5]. Lo trabalh dau volcanològ dèu donc se concentrar sus la prevencion.
La prevencion regarda lei mejans de limitar o d'empachar leis efècts d'una erupcion sus lei societats umanas. Necessita d'observar e de susvelhar divèrsei paramètres coma l'activitat sismica d'un volcan, la temperatura e la composicion de sei fumarolas... etc. Segon la situacion, d'estimacions dei degalhs e de plans d'evacuacion dei populacions son establits. De campanhas d'informacion dei populacions son tanben regularament organizats per favorizar la realizacion dei mesuras de prevencion, especialament l'evacuacion dei regions menaçadas.
Lei cresenças liadas ai fenomèns volcanics[modificar | modificar la font]
La màger part dei volcans situats dins de regions popladas son l'objècte de divèrsei cresenças e ceremonias religiosas. Èran liadas tant ais aspècts positius dei volcans (fertilitat...) que negatius (destruccion...). Ansin, de volcans foguèron considerats coma de dieus, d'esperits o de passatges vèrs de mondes sosterrenhs (reiaume dei mòrts, infèrn...). Apareguèt tanben de legendas o de mites per explicar certanei relèus volcanics.
Lei religions politeïstas semblan favorizar la divinizacion dei volcans. Quand lei volcans an pas d'estatut divin, son sovent considerats coma l'ostau o l'otís dei divinitats. Lei volcans dieus son donc fòrça frequents dins lei regions de la Cencha de Fuòc. Per exemple, la mitologia maori considera lei volcans Taranaki e Ruapehu coma de dieus en garrolha per l'amor dau volcan Tongariro. Mai d'un volcan de la Cencha (Mont Unzen, Bromo, Masaia...) foguèt l'endrech de sacrificis umans per contentar la colèra dei dieus. Lei civilizacions romanas o grègas anticas desvolopèron lo concèpte dei volcans palais divins (Estrombòli...) o otís de la colèra divina (racònte de l'Atlantida...). L'illa d'Hawaii es tanben un exemple d'aqueu tipe de concepcion ambé la divessa Pele que son palais se situa dins lo cratèr de Kilauea.
Lei legendas e lei mites explicant la formacion de certanei relèus d'origina volcanica son sovent associadas au politeïsme. Per exemple, lo dic de Devil's Tower o lo lac gigant de Crater Lake son la fònt de divèrsei racòntes subrenaturalas deis Indians d'America. En America dau Sud, lo glacièr de la cima de Misti èra una punicion infligida per lo Solèu per blocar l'esperit dau volcan dins la montanha.
Lei crestians divinizan pas lei volcans que son considerats coma l'òbra de Satan. En revènge, demandan sovent la proteccion de sants còntra leis efècts deis erupcions, per exemple per desviar una colada de lava. Per exemple, la vila de Napòli tèn un centenau de sants protectors coma Sant Genier. Certanei consequéncias de l'activitat volcanica son tanben interpretats coma de signes divins. Es, per exemple, lo cas deis emissions de cristaus de piroxèn en forma de crotz.
Lo volcanisme extraterrèstre[modificar | modificar la font]
Lo volcanisme es pas una caracteristica unica de la Tèrra. Au contrari, totei lei planetas interioras dau Sistèma Solar, e tanben la Luna, presentan de signes d'activitat volcanica anciana o presenta. Dins lei regions pus alunchadas dau Sistèma Solar ocupadas per lei planetas gigantas, mai d'un satellit a una activitat volcanica. Sa forma es generalament originala car, levat Io, lo volcanisme dei satellits glaçats dei planetas jovianas es en fach un criovolcanisme. D'observacions e de mesuras recentas podrián tanben mostrar l'existéncia de criovolcans sus d'objèctes dei regions exterioras dau Sistèma Solar coma la cencha de Kuiper.
Lei volcanismes dei planetas interioras[modificar | modificar la font]
Mercuri[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'un volcanisme sus Mercuri i a de desenaus de milions d'annadas es una ipotèsi avançada per explicar la formacion de plans liscs au fons dei cratèrs pus importants de la superficia de la planeta. Lei tuerts pus poderós aurián romput la crosta e entraïna la formacion de lacs de lava dempuei lo mantèu au fons dei cratèrs. La principala ipotèsi concurrenta estudís la possibilitat d'explicar lo fons lisc dau cratèr per la preséncia de matèria en fusion après lo tuert meteoritic[6].
Vènus[modificar | modificar la font]
Vènus a una estructura similara a aquela de la Tèrra que sa diferéncia principala es l'abséncia d'una tectonica dei placas. Vènus tèn 1 600 volcans importants e de miliers pus pichons : es la planeta pus volcanica dau Sistèma Solar. Ges d'erupcion es estada detectada a l'ora d'ara mai lo volcanisme de la planeta es generalament supausat en activitat. Lei formas dei volcans de Vènus son fòrça variadas :
- de volcans bloquiers car i a pas d'activitat tectonica coma per la Tèrra sus Vènus. Lei volcans de Vènus son donc sovent d'aqueu tipe. Pasmens, lor forma es diferenta dei volcans bloquiers terrèstres. Sus Vènus, seis altituds son generalament a l'entorn de 1 500 m amb un diamètre d'unei centenaus de quilomètres mentre que sus Tèrra, lei volcans bloquiers pòdon agantar 10 km d'autor per un diamètre d'unei desenau de quilomètres.
- de coladas generalizadas formant de plans o de canaus de lava. Aqueleis estructuras son generalament associadas amb de volcans.
- de volcans tipics de Vènus dichs volcans en crespèu. Son de volcans amb un diamètre de quasi 25 km per una altitud mejana egala a 750 m. Se podrián formar après d'erupcions de lavas viscosas que podrián pas s'alunchar dau cratèr en causa de la pression atmosferica fòrça importanta.
- de volcans en corona que son de volcans amb una forma elliptica irregulara enviroutada per d'anèus concentrics. Aquelei volcans son tanben tipics de Vènus. 176 existisson amb de diamètres variant de 60 a 2 000 km e de largors d'anèus compresas entre 10 e 150 km. La reparticion de volcans en corona es relativament unifòrma maugrat una pichona concentracion entre Aphrodite Terra e lo grop Beta.
- de volcans egalament tipics de Vènus dichs Novae e Arachnoïdes. Lei novae son formadas per d'estructuras de lava fòrça rebatentas per lei radars. Forman de rets radiaus e simetrics de crestas e de trencadas a l'entorn d'un cratèr qu'es de còps afondrat. Leis arachnoïdes serián analògs mai presents dins un ancian volcan en corona. Lor aparéncia es donc similara a una teranhina. Dins aquò, l'origina comuna entre lei novae e lei arachnoïdes es pas encara confiermada.
La Luna[modificar | modificar la font]
Lo volcanisme lunar es amorçat dempuei de milions d'annadas. Aviá doas formas principalas. La pus coneguda es aquela dei mars que son de lacs de lava gigants qu'an emplit de bacins situats a bassa altitud e que s'atròban principalament sus la fàcia visibla. Au contrari d'una idèa frequenta, lei tuerts meteoritics e la formacion dei mars foguèron generalament pas de fenomèns simultanèus. D'efèct, leis erupcions se debanèron 500 milions d'annadas après la formacion dei bacins meteoritics e certanei mars, coma Oceanus Procellarum, correspòndon pas amb un bacin conegut. La rason supausada de la preséncia pus importanta sus la fàcia visibla es que la crosta i seriá mens espessa e lo magma pus caud en causa deis efècts dei fòrças de marèia de la Tèrra. Lei rets de fracturas causadas per lei tuerts meteoritics aurián favorizats la remontada dau magma vèrs la superficia.
La segonda forma de volcanisme lunar es compausada de volcans bloquiers que son rars e amorçats dempuei de miliards d'annadas. An una autor de quauquei centenaus de mètres e un diamètre de 8 a 12 quilomètres coma per la region de Mons Rümker. La màger part es situada dins lei regions pròchas dei mars lunaras[7]. La lava d'aquelei volcans es supausada relativament viscosa e rica en silici.
Mart[modificar | modificar la font]
Lei recèrcas an mostrat un volcanisme devesit en cinc periòdes majors d'activitat de 3,5 miliards a 100 milions d'annadas. Pasmens, certanei sondas an observat un relèu volcanic que sa formacion podriá remontar a solament dos milions d'annadas[8]. Ansin, l'existéncia d'un volcanisme residuau encara actiu es possibla[9]. Lo volcanisme de Mart es caracterizat per doas formas principalas que son la formacion de plans basaltics amb un aspèct similar ai mars lunars e aquela de volcans gigants.
Lei plans basaltics an una superficia fòrça importanta e una color sorna qu'es de còps esconduda per de sediments pus recents. Son generalament situats dins de bacins d'altitud febla. Lo mecanisme de formacion d'aqueleis estructuras es mau conegut e existís probablament mai d'un tipe diferent de plans basaltics d'origina diferenta. D'efèct, lo periòde de formacion d'aquelei plans sembla fòrça lòng de la formacion de la planeta a mens de cent milions d'annadas dins lo cas de la region d'Amazonis Planitia. De mai, de mesuras an mostrat de diferéncias d'estructuras ambé la preséncia, dins certanei cas, de sèrvas magmaticas en dessota dau plan coma dins la region de Syrtis Major. Au contrari, certanei bacins fòrça ancians podrián tenir una estructura similara ai mars lunars ambé de remontadas de magma a travèrs un ret de fracturas causadas per de tuerts meteoritics.
Lei volcans gigants an de talha importanta en causa de l'abséncia de tectonica dei placas. Totjorn per aquela rason, la durada d'activitat dei volcans de Mart es fòrça lònga e pòu s'estendre de 3,8 miliards a mens de quauquei milions d'annadas. Divèrsei tipes de volcans semblan existir. Lei pus auts e famós son lei volcans bloquiers que agantar d'altituds superioras a 15 000 mètres e de diamètres superiors a 500 quilomètres. Ansin, Olympus Mons es la montanha pus auta dau Sistèma Solar amb una altitud de 21 229 mètres. Pasmens, existís tanben d'autrei tipes de volcans coma d'estratovolcans, de pateras, de dòmas dichs tholus e de rets de fissuras. An de talhas inferioras ai volcans bloquiers e passan rarament 10 000 mètres d'autor.
Lo volcanisme d'Io[modificar | modificar la font]
Lo volcanisme d'Io, satellit de Jupitèr, es lo pus actiu dau Sistèma Solar. Es caracterizat per un magma principalament basaltic (silicats ambé de compausats rics en magnèsi) mai lo sofre jòga un ròtle non negligible. Ansin, se lo volcanisme d'Io es diferent dei fenomèns observats sus lei planetas interioras, es pus pròche d'aqueu tipe d'activitat que dau criovolcanisme observat sus leis autrei lunas dei planetas exterioras.
Es causat per l'excentricitat de son orbita e sa proximitat ambé la planeta joviana qu'entraïnan de fòrças de marèia importantas e la fusion parciala dei materiaus de l'interior de la luna[10]. Foguèt descubèrt per la sonda Voyager 1 en 1979 qu'observèt de plumachos volcanics[11]. En tot, Io podriá tenir aperaquí 400 volcans actius[12].
Tres tipes d'erupcions son observats :
- leis erupcions intra-patera se debanan dins de depressions volcanicas dichas paterae. Lei paterae semblan ai caldeiras terrèstras amb un fons plan e de parets escabrosas. Dins aquò, una origina similara per lei patera e lei caldeiras de la Tèrra es pas segura a l'ora d'ara. Lo diamètre mejan de la depression es 41 quilomètres per una prefondor egala a 1500 mètres[13]. La pus granda es la Patera Loki que tèn un diamètre de 202 quilomètres. Leis erupcions intra-patera prenon la forma de coladas o de lac de lava au fons de la patera[14] [15].
- leis erupcions en coladas continuas duran generalament uneis annadas o decennis e forman de quantitats de lava fòrça importantas. Aqueleis erupcions se debanan dins de cratèrs volcanics coma lei paterae o a l'entorn de falhas dins lei plans d'Io. Sovent, lo debit de lava emesa es relativament constant. La superficia dei zonas recubèrtas per lei lavas d'una erupcion d'aqueu tipe podriá montar a 125 000 km²[16].
- leis erupcions explosivas se caracterizan per de duradas pus cortas (de setmanas o de mes) que leis autrei tipes d'erupcions, de temperaturas pus autas e de fònts de lava[16]. Una erupcion explosiva se debaba per l'arribada a la superficia d'un dic de magma dau mantèu. Entraïna generalament una aumentacion de la luminositat infraroja d'Io.
Lo criovolcanisme dei satellits dei planetas exterioras[modificar | modificar la font]
Lo criovolcanisme designa l'activitat dei volcans que se forman sus lei satellits glaçats dau Sistèma Solar e benlèu sus d'objèctes de sei regions exterioras. En fòra de lava formada de ròcas en fusion, lei produchs expulsats son fachs de compausats volatils coma d'aiga, d'amoniac o de metan que son de còps dichs criomagma o criolava. Durant l'erupcion, son emés sota forma gassosa mai, en causa dei temperaturas bassas, la condensacion se debana rapidament per formar un plumacho que pòu agantar una altitud importanta en causa de la gravitat febla.
Lei fòrças de marèia entre lo satellit e sa planeta e la desintegracion d'elements radioactius son lei fònts d'energia permetent la fusion dei glaç. Dins certanei cas, lei fòrças de marèia son fòrça importantas e la radioactivitat a un ròtle negligible dins l'explicacion dau fenomèn. En revènge, per leis objèctes dei regions exterioras dau Sistèma Solar qu'orbitan pas a l'entorn d'una planeta, será l'unica fònt de calor dau criovolcanisme.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Euròpa, segond satellit galilean de Jupitèr, presenta una superficia amb un nombre fòrça feble de cratèrs meteoritics. Doas ipotèsis principalas permèton d'explicar aqueu fenomèn. Lo premier será l'existéncia d'una activitat geologica sota la forma d'un criovolcanisme o d'una activitat tectonica. La segonda será una fusion parciala dei jaç superioras de la crosta causada per lei fòrças de marèia de la planeta joviana. Fau noter que lei fotografias dei darrierei missions espacialas mandadas vèrs Saturne agan pas mostrat la preséncia de criovolcans ni de guersèrs.
Encelad[modificar | modificar la font]
Lo criovolcanisme sus lo satellit foguèt descubèrt a partir d'observacions menadas ambé la sonda Cassini. Foguèt una sospresa car lei scientifics pensavan pas possibla la preséncia d'una activitat d'aqueu tipe sus un còrs tant pichon (diamètre mejan egau a 500 km). Lei mecanismes de foncionament e de formacion dau criovolcanisme d'Encelad son donc mau coneguts. Pasmens, l'abséncia de cratèrs èra ja considerat coma un indici seriós de l'existéncia d'un procès de renovelament de la superficia.
A l'ora d'ara, l'ipotèsi principala es aquela dicha dau « gueisèr freg ». Segon aqueu modèl, un nuclèu rocassós — e benlèu parcialament metallic — permetriá de caufar la matèria de certanei regions dau mantèu de glaç de la luna e de formar de sèrvas d'aiga liquida. La calor vendriá dei fòrças de marèias causadas per Saturne. La prefondor d'aquelei sèrvas es desconeguda. Per la seguida, l'aumentacion de la pression permetriá de remontadas d'aiga fins a la superficia e l'expulsion de la matèria cauda sota la forma d'un plumacho.
Una ipotèsi pus vièlha supausava l'existéncia d'un jaç liquid dins la mantèu o sota la crosta d'Encelad format d'un mescla eutectica d'aiga e d'amoniac. Coma per lo modèl precedent, l'aumentacion de la pression auriá entraïnat de remontadas d'aqueu mescla vèrs la superficia e son expulsion sota la formacion d'un plumacho. Pasmens, per demorar liquid, lei proporcions de l'eutectic son de dos tèrçs d'aiga e d'un tèrç d'amoniac. Òr, lei mesuras de la sonda Cassini an mostrat una concentracion fòrça febla d'amoniac dins l'atmosfèra d'Encelad qu'es pas compatibla amb aqueu modèl.
Titan[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'un criovolcanisme sus Titan, satellit principau de Saturne, es una causa largament acceptada per la communautat scientifica mai pas encara demostrada d'un biais segur. Leis indicis principaus son la preséncia d'argon 40 dins l'atmosfèra per la mission Cassini en 2004[17] e la descubèrta de divèrsei relèus que l'origina foguèt atribuida au volcanisme[18]. Pasmens, en causa dei dificultats d'observacions dins l'atmosfèra espessa de Titan, l'identificacion d'aqueleis estructuras es encara lo subjècte de debats. La fònt de calor d'aqueu criovolcanisme será l'energia desgatjada per la desintegracion d'elements radioactius coma per la Tèrra.
Triton[modificar | modificar la font]
Lo volcanisme de Triton, luna principala de Neptun, es fòrça mau conegut en causa de la manca d'observacions detalhadas. La màger part dei conoissenças vèn de la mission espaciala Voyager 2 que traversèt lo sistèma neptunian en 1989. L'abséncia d'un nombre important de cratèrs sugerís una activitat geologica a la superficia dau satellit e de traças sornas observadas dins lei regions polaras sud foguèron atribuidas a una activitat criovolcanica de tipe gueisèrs.
Lo criovolcanisme deis objèctes de la cencha de Kuiper[modificar | modificar la font]
En 2004, de scientifics detectèron de traças de glaç a la superficia de (50000) Quaoar, un objècte de la cencha de Kuiper[19]. D'autrei mesuras mostrèron tanben la preséncia de glaç sus d'autrei còrs d'aqueu tipe. Òr, segon lei modèls actuaus, la superficia d'aqueleis objèctes devriá èstre facha de poussa e non de glaç. L'existéncia d'un criovolcanisme basat sus la calor formada per la desintegracion d'elements radioactius fa partida deis ipotèsis desvolopadas per explicar aqueu fenomèn.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Smithsonian Institution - Nombre de volcans
- ↑ Son equivalent dins lo panteon grèc es Héphaïstos.
- ↑ (en) Garrett Nagle, Hazards, Edicions Nelson Thornes (1998), p. 27.
- ↑ (fr) Jacques-Marie Bardintzeff, Connaître et découvrir les volcans, Edicions Liber, octòbre de 1997, p. 119 (ISBN 2-88143-117-8).
- ↑ Lei temptativas de desviar leis efècts d'una erupcion son rars, costós e lo succès generalament limitat.
- ↑ (en) P. D. Spudis (2001). "The Geological History of Mercury". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago: 100.
- ↑ Head, L.W.J.W. (2003). "Lunar Gruithuisen and Mairan domes: Rheology and mode of emplacement". Journal of Geophysical Research 108: 5012.
- ↑ (en) "Mars Volcanoes Possibly Still Active, Pictures Show". Space.com. 22 de decembre 2004.
- ↑ (en) Carr, Michael H. (1973). "Volcanism on Mars". Journal of Geophysical Research 78: 4049–4062. Bibcode 1973JGR....78.4049C. doi:10.1029/JB078i020p04049.
- ↑ Peale, S. J.; et al. (1979). "Melting of Io by Tidal Dissipation". Science 203 (4383): 892–94.
- ↑ Morabito, L. A.; et al. (1979). "Discovery of currently active extraterrestrial volcanism". Science 204 (4396): 972.
- ↑ R. M. C. Lopes et al., « Lava lakes on Io: Observations of Io’s volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys », dans Icarus, vol. 169, 2004, p. 140–174.
- ↑ D. Radebaugh et al., « Paterae on Io: A new type of volcanic caldera? », dans J. Geophys. Res., vol. 106, 2001, p. 33005–33020.
- ↑ J. E. Perry et al., « Gish Bar Patera, Io: Geology and Volcanic Activity, 1997–2001 », dans Lunar and Planetary Science Conference XXXIV, Clear Lake City, Texas, 2003.
- ↑ R. M. C. Lopes et al., « Lava lakes on Io: Observations of Io’s volcanic activity from Galileo NIMS during the 2001 fly-bys », dans Icarus, vol. 169, 2004, p. 140–174
- ↑ 16,0 16,1 A. Davies, Volcanism on Io: A Comparison with Earth, Cambridge University Press, 2007, p. 155–232
- ↑ (en) Owen, Tobias (2005). "Planetary science: Huygens rediscovers Titan". Nature 438 (7069): 756–757. Bibcode 2005Natur.438..756O. doi:10.1038/438756a. PMID 16363022.
- ↑ Shiga, David (28 de març de 2009). "Giant 'ice flows' bolster case for Titan's volcanoes". NewScientist.
- ↑ (en) Jewitt, D.C.; J. Luu (2004). "Crystalline water ice on the Kuiper belt object (50000) Quaoar". Nature 432 (7018): 731–3. Bibcode 2004Natur.432..731J. doi:10.1038/nature03111. PMID 15592406.


text:
Molin de vent
Lo molin de vent, o molin d'aura, es un dispositiu que transforma l’energia eoliana (energia cinetica del vent) en movement rotatiu pel mejan d’alas ajustablas. Coma molin, es utilizat pus sovent per mòudre de cerealas, trissar, pilar, polverizar divèrsas substàncias, pressar de drupas o espotir d'olivas per ne tirar d'òli, o per accionar una pompa, par exemple per l’irrigacion o per assecar los poldèrs.
L'expression s'utiliza pels dispositius ancians dels país rics e las installacions de tecnologias ancianas de las regions mens desvolopadas. Venguèron obsolèts dins los païses desvolopats amb la generalizacion de l'electricitat, es lo davancièr de l'eoliana. Lo molin de vent es diferent de l’eoliana perque aquela servís pus sovent a mòure un generator d’electricitat o, pus rarament, per pompar d'aiga, e es equipada de palas e pas d'alas.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
- Lo molin de vent classic se constituís d'una torre subremontada d'un teulat que s'orienta dins lo sens del vent, que supòrta las alas fixada a un ais orizontal ; es lo molin torre.
- A vegadas, es tot lo còrs del molin, construit de fusta, que s'orienta dins lo vent: aquel molin sus pivòt tanben nomenat "candelièr" dins certanas regions de França, aquel pivòt es suspendut per de ligams que l'entornejan, aqueles fixats sus un sòcle de fusta.
- Existís un tresen tipe intermediari sol torneja un còrs mobil suportant las alas e lo sistèma d'engranatge.
Las alas, pus sovent del nombre de quatre, son en general fachas d'una armadura de fusta suportant una vela tenduda. Pòdon èsser simetricas, o asimetricas quand las latas que supòrtan la vela son fixadas del costat esquèrra de l'ais de l'ala. Las formas e los materials utilizats son fòrça variables segon la region.
La transmission del movement a l'ais vertical de las mòlas se fa par un engranatge.
L'orientacion del molin se fa en accionant lo timon, o la coa del molin, amb un cabestran.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Los molins, coma o indica lor nom, serviguèron en primièr per mòudre las cerealas e d'autras granas. Serviguèron tanben per pompar l'aiga, o per assecar les zonas palunosas e los poldèrs, o per l'irrigacion. S'utilizèron per produire d'òli, pel folatge dels teissuts, o per accionar las rèssas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo molin de vent apareguèt en Orient, en Egipte anciana e en Iran (foguèt utilizat en Pèrsia per l'irrigacion dempuèi l'an 600). Los molins iranians èran pas del meteis tipe que los molins europèus. Foguèron bastits d'una eoliana d'ais vertical, –tecnica de rendements melhor que las eolianas d'ais orizontal–, confinhada dedins lo molin[1]. D'orificis dins las parets del molin per que l'aire de s'engorge e mòga l'eoliana.
Senhalat fòrça lèu en Grand Bretanha (Abadiá de Croyland en 870]), lo molin de vent se generalizèt en Euròpa vèrs lo sègle XII, en primièr sus las còstas maritimas dels païses del Nòrd : Grand Bretanha, Païses Basses, puèi dins los païses de la bordadura atlantica : Portugal, França, de la mar del Nòrd e de la mar Baltica : Belgica, Alemanha, Danemarc, e dins las illas, tanben en Mediterranèa. Se tròban sus de tucs, o isolats, o gropats en seria, e mai dins de luòcs alunhats dels cors d'aiga. La primièra atestacion de molin de vent en Occitània (e en França), figura dins una carta de la vila d'Arle, 1170.
Los Païses Basses son probablament lo país que comptèt lo pus grand nombre de molins de vent. Caracteristics del païsatge, se pòdon veire dins la pintura flamenca[2]. Los molins de vent de Kinderdijk son marcats sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO.
L'aila Berton, inventada vèrs 1840, es un sistèma de pòstes mobilas que se pòdon escartar per ofrir una granda presa al vent. Evitan lo molinièr de la grèva tasca de la manòbra quotidiana de las velas. Aquel sistèma s'espand dins las regions pus productrises mas arriba tròp tard per una molinariá ja declinanta.
La generalizacion de l'electricitat dins las campanhas, e l'aparicion de la minotariá industriala, faguèron declinar los molins de vent al sègle XX.
L'aparicion de la ròda eoliana de palas multiplas, inventada als Estats Units d'America, los a renduts obsolèts.
Molins remarcables[modificar | modificar la font]
En Occitània[modificar | modificar la font]
- lo molin de vent de Cucunhan tornèt èsser expleitat en 2006 ;
- lo molin de Fòntvièlha, prèp d'Arle, rendut celèbre per Anfós Daudet (Lettres de mon moulin) ;
- los molins de Sant Joan a la Ciutat (Bocas de Ròse), que pòdon encara foncionar, datan del sègle XV ;
- lo molin de Montfuron, vilatge a l'Èst de Leberon (bastit jos Loís XIV de França), es uèi restaurat e pòt foncionar ;
En França[modificar | modificar la font]
- a Azannes, un molin bastit en 2003 segon las tecnicas del sègle XVII ont même existiguèt en 1757 ;
- a Hondschoote, lo Nord Meulen pòrta sus una fusta la data de 1127 ;
- lo molin de vent de Saint-Pierre-de-la-Fage restaurat en 2006
- lo molin de la Galeta, de Montmartre (París), Monument istoric dempuèi 1939 ;
- lo molin de Valmy (Marna), luòc de la celèbra batalha de Valmy en 1792 ; destruit per la tempèsta de 1999, restaurat ;
En Grècia[modificar | modificar la font]
- l'illa de Miconos es coneguda coma « l'illa dels molins de vent », caracteristics amb lor tech de caume e lors alas triangularas.
Als Païses Basses[modificar | modificar la font]
- lo molin De Gooyer ;
- los molins de Kinderdijk.
En Quebèc (Canadà)[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
L'epopèia de « l'òme de la Mancha », Dòn Quishòt de Cervantes met lo vam suls molins de vent, que lo personatge principal pren per de gigants.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Galariá de fòtos[modificar | modificar la font]
-
Ellezelles, Belgica, lo molin del "Cat sauvage" (1751)
-
Grand-Leez, Belgica, lo molin Defrenne
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Le Casteelmeulen Cassel (Nòrd), França
-
-
-
-
« de Fortuin » (la Fortune), Hattem, Païses Basses
-
« De vlijt » (le zèle), Geffen, Païses Basses
-
Cobstone, Ibstone, Reialme Unit
-
-
-
Kiev (Ucraïna)
-
-
-
-
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Inventari de las tecnologias
- (fr) Jean Bruggeman, Moulins, Col. « patrimoine vivant » de l’Union Rempart.
- (fr) Jean Orsatelli, Les Moulins à vent et à eau, Marseille (Lafitte) 1995, 4en ed., ( éd. 1987)
- Autres
- (fr) Claude Rivals, Le moulin, histoire d’un patrimoine, coffret 4 fascicules (Moulin à eau, Moulin à vent, Moulin nef, Moulin à marée), Fédération française des associations de sauvegarde des moulins, 10 rue de l'Echarpe, 31000 Toulouse [1].
- (fr) Claude Rivals, Moulins à vent et meuniers des pays d'Oc, Toulouse, Loubatières, 1992
- (fr) Revue Moulins de France, revue spécialisée trimestrielle, 32 pages couleurs, [2] FFAM, 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse
- Nòvas
- (fr) Écrits d’André Gaucheron, Ed FFAM, 208 pages, n° spécial 17 de la revue Moulins de France, 2007, FFAM 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse [3].
- (fr) Art du Meunier, Ed FFAM, n° especial 18 de la revista Moulins de France, 2006, FFAM 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse [4].
- (fr) Glossaire de molinologie. Roland Flahaut. Ed. FFAM, 135 pages n° spécial 19 de Moulins de France, FFAM 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse [5]
- (fr) Écrits et archives Claude Rivals, Ed. FFAM, n° especial 20 de Moulins de France, mai 2008, FFAM 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse [6]
- (fr) Restaurer le moulin, de Jean Bruggeman, Ed. FFAM - ARAM N/PdeC, mai 2008. 128 pages. 345 illustrations (photographies, plans, croquis). FFAM 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse [7].
- (fr) Moulins à vent à hourdais du nord-est de la Bretagne, de Chris Gibbings et Alain Cussonneau, Ed. FFAM, mai 2009. 65 pages dont 25 pages de glossaire. n° spécial 21 de Moulins de France, illustrations, photos, plans, croquis. FFAM 10 rue de l'Echarpe 31000 Toulouse [8]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Fédération des moulins de France
- (fr) Fédération Française des Associations de sauvegarde des Moulins FFAM, revue Moulins de France
- (fr) Les Moulins de la Corbière
- (fr) L'Association Régionale des Amis des Moulins (ARAM) - Nord Pas de Calais
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela tecnica tornèt aparéisser amb las eolianas de la societat Gual.
- ↑ Vejatz la pintura Païsatge de molin de vent de Jan Brueghel l'Ancian al musèu del Lovre a París


text:
-449
Aquesta pagina concernís l'an -449 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Mòrt de malautiá de Cimon dins lo corrent de sa campanha militara còntra leis Aquemenidas de Chipre. De negociacions ambé leis Aquemenidas permetèron de signar la patz de Callias que marquèt la fin de la guèrra entre la Liga de Delos e l'Empèri Aquemenida. Sei condicions èran favorablas ais Atenencs.
A la prima, prepausicion de Pericles de reünir un congrès ambé leis autrei ciutats-estats grègas per discutir de la restauracion dei temples destruchs pendent leis invasions pèrsas. Lo congrès mau capitèt en causa de desacòrdis entre Atenencs e Espartencs.
Esparta[modificar | modificar la font]
Signatura d'un tractat de patz, dich patz de Callias, entre la Liga de Delos e la Liga de Peloponès. Pasmens, durèt gaire en causa dei desacòrdis entre Atenencs e Espartencs que contunièron de sostenir seis aliats respectius dins divèrsei conflictes opausant de membres dei doas ligas (→ -448).
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Fin de la redaccion de la Lèi dei Dotze Taulas per lei decemvirs que venguèt la premiera lèi escricha de la civilizacion romana. Lei decemvirs assaièron sensa succès de se mantenir e deguèron finalament abdicar. A partir de Lèi dei Dotze Taulas, d'autrei lèis foguèron votadas a l'iniciativa dei cònsols Lucius Valerius Potitus e Marcus Horatius Barbatus permetent de reglar la crisi lònga entraïnada per l'afaire de la Lex Terentilia.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Après la mòrt dau generau atenenc Cimon dins lo corrent de sa campanha en Chipre, de negociacions permetèron de restablir la patz entre Grècia e l'Empèri Aquemenida (Patz de Callias).