text:
Setsuko Hara
Setsuko Hara (原 節子, Hara Setsuko?) segon l'us tradicional millenari nipon d'emplec dels noms pichons e d'ostal, del sieu nom vertadièr Masae Aida idem Aida Masae... O-Chan del sieu nom d'artista... nascuda a Yokohama lo 17 de junh de 1920) es una actritz de cinèma japonesa.Nipona.
Interprèta de fòrça filmes dels cineastas màgers del cinèma nipon e de molts autres d'engèni mendre mas de pro bèla qualitat, d'Akira Kurosawa (Hakuchi ...L'Idiòt, d'après l'òbra de Fiodor Dostoievskii, 1951), de mantun cap d'òbra de Yasujiro Ozu ( Tokyo Monogatari ...Conte de Tòquio, 1953, bèl primièr) e preferida de Mikio Naruse (Meshi ...Lo repais, 1951, per exemple, demest un plenponh d'òbras mèstras...) es estat (se n'es pas una "star", çò dison... daissatz-li las estelas al Cèl disi ieu...[1]) e foguèt una actritz remirabla pel sieu jòc tot plen de matisses, nuanciat que non sai e discret mas sempre present, presenta ela totjorn, tot moment, coma una figura immanenta de la femenitat universala (... una estela de las duradissas, eternalas... e ges estelona limpaira...), aladoncas es, e foguèt, es estat e sempre serà una actritz de las pus importantas e excepcionalas de l'Istòria vertadièra del 7en Art.
Somari
- 1 La Vida
- 2 1920-1945
- 3 1946-1963
- 4 1963...
- 5 Los sieus ròtles
- 6 Una actritz a l'acrist del mond
- 6.1 1946-1951
- 6.2 1952-1961
- 6.2.1 na Noriko Hirayama... Conte de Tòquio 1953
- 6.2.2 n' Ogata Kikuko... Lo Resson dins la montanha 1954
- 6.2.3 na Fumiko... Delavaci 1956
- 6.2.4 na Takako Numata... Luscre a Tòquio 1957
- 6.2.5 na Sanae Soga... Filhas, molhèrs e una maire 1960
- 6.2.6 n' Akiko Miwa... Fin d'auton 1960
- 6.2.7 n'Akiko... La fin de l'estiu 1961
- 7 ...cap en rèire... 1945 amai en davant ... 1966
- 8 Citacions
- 9 Prèmis e guerdons
- 10 Filmografia complèta (gaireben...) detalhada comentada
- 11 Documents audiovisuals
- 12 Bibliografia
- 13 Vejatz tanben
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Ligams extèrnes annèxes
- 16 Ligams videografics
- 17 Nòtas & referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
1920-1945[modificar | modificar la font]
Nascuda a Yokohama lo 17 de junh de 1920, es lo sieu paire un " trabalhador " (las miás fonts japonesas balhan pas maitas precisions).
La siá maire, n'Aida Nami se ne ditz.
Eissida d'una familha nombrosa (2 fraires e 5 sòrres, e es la pus jove), es admesa a l'escòla Sokuragaoka, en 1933, a l'edat de 13 ans (Pluma de Galina...).
Diplomada dins d'establiments privats (escòla segondària Hodogaya de la siá vila de naissença...), interromp sobte los estudis amor de començar una carrièra d'actritz, tre 15 ans.
Una carrièra debonorièra[modificar | modificar la font]
La s'emprincípia en 1935 amb lo filme de Satoshi Tagushi Tamerau Nakare Wakodo yo... Esitètz pas, gojats!.
Aprèp lo filme aiceste, se ne servèt un dels noms de l'eroïna, O-Chan, que venguèt son escais d'artista, tot parièr lo de n' Hara Setsuko idem.
N'èra estada introdusida als estudios de la Nikkatsu o Nippon Katsudo Shashin Kabushiki Kaisha (id est literalament "Societat (o " corporacion ") de fotografias (" imatges ") animadas (" activas "...) de Japon"...), societat de produccion fondada en 1912 e doncas decana de las companhiás màgers cinematograficas niponas, pel sieu conhat n'Hisatora Kumagai.
Mas la primièra òbra d'importància que i va participar serà, en 1937, la coproduccion (s'agís d'un contracte del Ministèri japonés de la Cultura) amb Alemanha, Atarashiki Tsuchi ... Die Tochte des Samurai (id est, quora La nòva Tèrra , lo sieu títol japonés, quora La Filha del samorai, títol comercial alemand) d'Arnold Fanck e Itami Manzaku...
Es produsida per Nagamasa Kawakita de la Towa, (especializada alavetz d'en primièr dins la distribucion de filmes europèus a Japon).
Segon Tadao Sato, dins la siá Istòria del cinèma nipon, se tracha d' " una òbra importanta e rara, que glorifica l'èime japonés" [2].
Lo filme es un succès immens, tant en Japon coma en Alemanha, e se ne pòt afortir sens dobte degun, que l'envòl de la carrièra de la jove Setsuko comencèt amb aiceste filme.
En 1938, en tot se ne veire atal la lor jove conteirala de 18 annets, s'adintrar l'Opèra de Berlin dins lo sieu quimono tradicional jos l'agach admiratiu de totes, falquetats e medusats que non sai, foguèt un orguèlh immens per Nihon... Japon, Nihon tot... e ne venguèt atanlèu una idòla per la joventut.
Exigéncia e qualitat[modificar | modificar la font]
Ven l'ora puèi de las adaptacions literàrias... La dels Miserables de Victor Hugo, que se titola Kyojinden ...La Legenda dels Gigants, en 1938.
Lo sieu ròtle es lo de Cosette, o Chiyo en japonés.
La meteissa annada, ne serà Yukiko dins lo filme de Satsuo Yamamoto, Denen Kokyogaku ... La Sinfonia pastorala, d'après encara un francés, André Gide.
Escorreguda planetària[modificar | modificar la font]
Va far una virada mondiala per presentar e promòure sos filmes.
Viatjarà en Euròpa e als Estats Units d'America, causa pas gaire acostumada a l'epòca per un japonés e d'encara mens una niponeta de 18 haru [3][4] tot just justet picadets picadòts.
Viatjarà a bòrd del Queen Mary, que sarpèt lo 17 de junh de 1937, fins abastar als EUA.
Lai, lo sieu sojorn se repartirà entre una virada en per las vilas màgers del país de l'Uncle Sam (Nòva York, Nòva Orleans e ca) e l'arribada a la tòca primièra de la siá escorreguda, Hollywood, ont rescontrèt na Marlene Dietrich, exiliada a Los Angeles dempuèi l'arribada dels nazis al poder dins la siá Alemanha natala, en 1933.
Visitèt Leipzig, Amborg, Munic, Colonha, Düsseldorf... e Berlin.
A París, rescontrèt en Julien Duvivier, cineasta pro famós a l'epòca mas que ne serà encara mai un còp la guèrra passada... (e una fama pro meritada, qu'èra estat l'autor de filmes de tria de l'escòla francesa de cinèma, dempuèi lo cinèma mut... Entre autres, una plan curiosa e interessanta Istòria del cinèma (ja!) en 1924, filme de montatge virtuòsi (coma sol gaireben lo cinèma mut èra capable de ne far...) titolada La Machine à refaire la vie.
Tornada a casa, a Yokohama, a bòrd del Tatsuta Maru, va signar un contracte amb los estudios Toho, major company japonesa fondada en 1935 e que ne vendrà mai que tot especializada dins la produccion de filmes d'accion, de comèdias amai de superproduccions.
En 1951, signarà quitament un contracte d'exclusivitat amb aicesta companhiá.
Las annadas de guèrra[modificar | modificar la font]
Durant la guèrra (guèrras sinojaponesa e contra los Estats Units d'America), joguèt ela dins mantun filme de caractèr politic o de propaganda, filmes produsits sonque per tal d'exaltar lo patriotisme (o sembla patriotisme...) e l'expansionisme suicidari de l'Empèri del Solelh Levant, ocupacion de China e Corèa fins a Malàisia o Birmania, mai tard, amb chaples e repressions, exaccions de tota mena, aquí ne voles aquí n'as.
Los lors sols títols sufíson per nos balhar una idèa de çò qu'èran e çò que mostravan: Hawai Mare oki Kaisen ...Batalha d'Hawaii fins a Malàisia, 1943; Boro no Kesshitai ... Los Combatents de la torre de gacha (d'un cineasta que n'anava pr'aquò venir chic pus tard un dels mestierals excèlsis del cinèma japonés de la reconstruccion democratica, de maita importància e talent màger, dequ'unas annadas mai tard, amai membre del Partit Comunista Nipon, en Tadashi Imai, que n'O-chan tanben lo se tornarà lèu trobar...
Mas un actor, una actritz, se ne son de verai responsables del contengut ideologic o politic dels filmes que lai jògan susquetot dins l'escaufèstre e lo borrotladís totals qu'èra vengut lo mond e qu'èran venguts los òmes dins aquela pontannada d'absolut folitge mondial?
Tanben joguèt dins mantun filme que lai fasiá de chinesa, (Shanhai Rikusentai, 1939... e la seria Onna no Kyoshitsu...... idem [5]
O Shori no Himade ...Cap al Jorn de la Victòria, d'un tal en Naruse Mikio...
Pauròts, praubins... trantolats per l'astrada... de qué lai ne fasián ambedós?
Ventum de l'istòria...
Se ganhavan la tonha ediu.
1946-1963[modificar | modificar la font]
Passada la guèrra, lo sieu contacte amb çò que li ne poiriam dire de flor del cinèma nipon contemporanèu, va començar amb lo sieu ròtle de Yukie Yagihara dins lo filme del quasi novelari Akira Kurosawa, Waga Seishun ni Kuinashi ...Deplori pas cap ma joinessa, en 1946.
Ne contunharà atal fins a 1962, amb 4 filmes de Mikio Naruse e 6 de Yasujiro Ozu.
Lo temps dels guerdons[modificar | modificar la font]
Joguèt tanben dins mantun autre filme d'importància, coma Aoi Sanmyaku ...Las verdas montanhas de Yuhiko Shimazaki, en 1949 (que li ne valdrà d'èsser guerdonada coma melhora actritz en 1950 del Mainichi Film Concours), o Ojosan Kanpai ...Santat, joventas!, de Keinosuke Kinoshita (que pro lèu se ne convertirà el en l'autor del primièr filme japonés en colors Karumen Kokyo ni kaeru ...Carmen se'n torna a país, en 1951...), lo meteis an, idem lo prèmi aquel.
En 1952, se ne gasanharà lo Blue Ribbon Award, melhora actritz per Bakushu e Meshi, doble guerdon amb tornar lo Mainichi Film Concours.
Prèmis e guerdons a Japon[modificar | modificar la font]
N'existisson aladoncas quatre prèmis cinematografics que màgers a Japon.
Lo mai ancian es lo Kinema Junpo Awards.Es decernit per la revista Kinema Junpo, creada en 1919 e qu'es la revista de cinèma pus importanta e influenta del país. Lo prèmi, çò que d'el, ne data de 1924.
n'Ozu Yasujirō se ne recacèt 6, en 1933, 1934, 1935, 1942, 1950 e 1952.
Venguèron puèi los prèmis, aprèp la guèrra, en 1946, del Mainichi Shinbun (id est literalament lo jornal de cada jorn...), un dels tres grops de premsa mai importants de l'archipèla.
Lo sieu " aujòl " n'èra estat lo Tokyo Nichi Nichi Shinbun, creat pendent l'èra Meiji, en 1872.N'espeliguèt un " frairon " sieu en 1874, a Osaka, l' Osaka Mainichi Shinbun.
Fusionèron en 1911 mas en tot ne demorar independents un de l'autre e publicar a despart.
Ne venguèt e foguèt efectiva e definitiva la dicha fusion sonqu'en 1943 e la creacion de l'entitat que pòrta lo nom actual.
Se ne passa los 3 milions d'exemplars de tiratge quotidian.
L'autreg dels prèmis, çò que d'el, es titolat Mainichi Film Concours o Mainichi Eiga Konkūru.
L'autor d' Akibiyori se ne gasanhèt 5, dont 3 en 1950, 1 en 1952... e un ultim darrièr, en 1964, id est post mortem... for his carreer achievement.
En 1950, se creèt lo Blue Ribbon Award o Buru Ribon Shō, decidit per una jurada de jornalistas e critics de la profession.
Enfins, lo darrièr a crebar l'uòu ne foguèt lo Japan Academy Prize o Nippon Akademī-shō, en 1978.
Problèmas personals[modificar | modificar la font]
A l'epòca del filmatge de Sirao, en 1953, assistís a l'accident mortal del sieu fraire, en Aida Yoshio, trucat per un tren, sul cai d'una gara, que lai filmava, èra quadraire de cinèma.Se moriguèt lo dematin seguent.
Ja tocada per dequ'unes problèmas de santat (una malautiá intestinala cronica que n'empejorarà en decembre de 1952 e necessitarà una espitalizacion...), en genièr de 1954, es tocada per una cataracta de l'uèlh esquèr detectada a l'Espital Universitari de Juntendo.
Ne serà quitement operada en novembre, a l'espital Keio, e deurà interrompre la carrièra pendent mai d'un an.
la Pontannada dels caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Quand tornèt, devèrs lo mes de junh de 1955, aprèp tantas mesadas d'abséncia dels platèus, ne foguèt per contunhar la siá collaboracion tan fruchosa amb ambedos sieus cineastas de predileccion.
Una partença per totjorn[modificar | modificar la font]
A la seguida de la mòrt de Yasujirō Ozu lo 12 de decembre de 1963, se ne va ela lèu retirar, a sonque 43 ans e tan radiosa coma Hi... Taiyō..., lo solelh... lo sorelh doble de Nihon..., aprèp 27 ans de carrièra e 72 filmes, qu' entre totes un bon quarantenat d'òbras mèstras a un nivèl o a un autre (per çò quar lo cinèma japonés es pas cap sonque 4 gènis immenses mas un molon d'autors e artistas, de cineastas remirables, que pas gaire païses al mond li'n pòdon èsser comparats).
Se ne va... totjorn discrèta discretona... non sens far dequ'unas ultimas darrièras aparicions dins dos filmes ultims, en 1966 [6].
Lo sieu darrièr eiga d'importància ne serà estat Chushingura, d'Hiroshi Inagaki, en 1962, una enesenca evocacion de l'istòria dels 47 ronins (amb en Mifune Toshiro, totun!!!) La primièra version ne data de 1910 e es rèirefamosa, tan populara a Japon coma Robin Hood per exemple ne pòt èsser al Reialme Unit.
La version melhora ne serà evidentament lo cap d'òbra realizat en 1941 e 1942, d'en Kenji Mizoguchi, Genroku Chushingura, de doas parts.
E coma çò ne poirem veire çai-jos, en la nòstra passejada al briu de la siá carrièra, ne joguèt ela, ja, dins una version de qualitat, de doas parts, en 1939.
Cimèl dostoievskian[modificar | modificar la font]
No'n podiam pas evidentament calar sens ne parlar e celar lo sieu ròtle que màger benlèu, id est lo de na Taeko Nasu dins lo cap d'òbra absolut (òrrament mutilat e acorchit e retalhat ailàs ailas ailàs, trois fois hélas!!!, ailassàs, per e censura e interèsses economics e estultícia de tota mena... e ca etc) d'en Kurosawa Akira, L'Idiòt, en 1951.
Un ròtle qu'es, e qu'èra, gaireben l' antiròtle per excelléncia per ela, lo d'una seductritz, d'una femna fatala (çò dison... mas o disi ieu tanben, e çò n'aclararem lo concèpte...) d'una aura extraordinària, d'una belor glaçada e brutlanta a l'un còp, dins Hakuchi, de n'AK.
Veniatis dins l'article especial que li consacrèrem...
1963...[modificar | modificar la font]
la patz de la retirada[modificar | modificar la font]
Se retirèt alavetz per anar viure a Kamakura (Kanagawa-ken, id est Prefèctura de Kanagawa, dins la region de Kanto, qu'es tanben la de Tòquio e Yokohama, e la mai rica e industrializada de Japon).
Es pr'aquò una vila mejana, d'unes 150 000 abitants, e viu ela dins lo quartièr de Jōmyōji, gaire luènh del temple Engaku-ji, temple famós entre los famoses de l'escòla zen japonesa, lai que repausan per sempre los cendres de l'autor immortal d' Ohayo.
Lai viu ela, dins son ostalon [7], (e segon las miás " informalas " sempre meteissas fonts japonesas) amb los sieus, e d'unes amics...
n'O-Chan & la Divina...[modificar | modificar la font]
Li ne diguèron alara de Greta Garbo japonesa (ne foguèt lo quite en Richie) quand n'èra estada ela tot lo long de la siá carrièra o quasi, franc benlèu a la debuta, quand pro jovenòta encara e capleugièra leugieròta, l'antitèsi de la Divina...
D'encara aquela tissa occidentala (a las abroas d'un cert racisme evident...) de tostemps li ne voler empegar un imatge que li n'agradèsse als occidentals, coma la siá pretenduda semblança fisionomica amb una europèa, çò diguèron amai se ne tenon de diches... Tant i a.
La lor volontat capuda e pro lèime, naturala, çaquelà, d'ambedoas aparar la lor vida privada de l'atissament contunhós de paparazzi e groupies las s'ajonh, en delai e l'espaci e lo temps.
Una mena de resignacion[modificar | modificar la font]
A perpaus de la siá carrièra d'actritz, aicí çò que ne ditz en Donald Richie, en tot ne mencionar:
- ..." las rasons que balhèt.Ne daissèt comprene que li n'aviá pas jamai agradat far de filmes, qu'o s'èra fach sonqu'amor de se gasanhar pro d'argent per li n'ajudar a la siá familha nombrosa e que se n'èra pas pensat ela causas sonque de las bonas rapòrt a çò que faguèt dins los filmes, qu'ara, e n'èssent provesida la siá familha, ne vesiá pus nada rason per contunhar dins quicòm que se ne virava...."[8] (...)
Un pecic de mistèri...[modificar | modificar la font]
Çò que de la siá vida privada, se ne sabem pas res o quasi (maldespièch la vox populi - o la de stultitia mundi?... - que li volguèt inventar una istòria d'amor amb n'Ozu, la se far druda del grand mèstre, mas foguèt pas jamai provat...), levat qu'estèrla demorèt, e marrés.
A Japon, n'es lèumens generalizada l'idèa que la rason de la siá retirada d'al mond del cinèma en 1963, foguèt dobla, d'en primièr lo tragic accident mortal del sieu fraire, amai d'en segond, lo decès tan crusèl d'Ozu.
De notar çaquelà qu'entre 1946 e 1961, lai excellèt ela dins los sieus 12 ròtles màgers, coma n'Ozu-san, d'el, qu'entre 1949 e 1963, realizèt 12 indenegables caps d'òbra...
D'un parallelisme extraordinari e magic gaireben, coma se n'èra estat sagelat lo lor rescontre dins l'astrada, dins la vida, e dins l'art.
l'Actritz del sègle...[modificar | modificar la font]
En 2000, segon una enquèsta populara nacionala, ne foguèt ela reconeguda coma l' Actritz màger, istoricament, de Nihon.
Entre març de 2004 e genièr de 2005, li ne faguèt omenatge la television japonesa en tot difusar los sieus 24 primièrs filmes sus las cadenas nacionalas.
del millenari...[modificar | modificar la font]
En 2001, ne va èsser estada ela l' inspiratritz, la font, la fons (... izumi, funsui, dedokoro...) d'un filme d'animacion de tria (amb sempre la meteissa qualitat espectaclosa, excepcionala, made in Japan, elaborat a Nihon, que tantes geloses gelosasses d'en pertot, se ne sentisson malsapioses, arrogants o mai simplament despoderats, colhonets, nècs e moquets, pegòts, idiotets, que son ges o pas cap capables, tot simplament simplamenton, de ne far atal), Sennen Joyū (idem Millennium Actress dins la lenga polida de Richie-san), realizat per en Satoshi Kon.
Çò ne conta de l'istòria d'una dòna pro annadida ja, una actritz retirada dempuèi decennis e decennis (sonada na Fujiwara Chiyoko... Chiyoko... coma ela, un còp èra, n'èra estada Chiyo... Cosette ... ailaluènh dil temps...) que lai realitat e ficcion se ne mesclan, entremesclan a tengut, se confondon, esposan, maridan, combinan, atretzenan de contunh, un chic coma e vida e realitat e sòmi e istòria se n'anavan fasent idem dins lo cap d'òbra excepcional d'en Mizoguchi Kenji, Ugetsu Monogatari... Conte de la luna vaira, en 1953..
Mas ne desvelarem pas mai, çai, que los curioses, se n'i a, se ne poiràn congostar en anar churlar e veire, agachar, sentir, remirar aquel filme, e plorar.
Ne foguèt aicesta òbra admirabla (que fòrca mai que non pas un simple filme d'animacion (çò dison...), se tracha d'una mèra e pura òbra d'art...) multipremiada, e demest totes aqueles prèmis e guerdons, ne foguèt laureat del prestigiós (a Nihon, Univèrs... forra-borra borret borràs borrassàs borrasson...Uchū... Sekai... Unibasū...) Ofuji Noburo Award al Mainichi Film Concours de 2002.
una vida en simbiòsi...[modificar | modificar la font]
Atal un flashback de l'astrada (... unmei ...), zuihitsu filmic d'una vida tota, de tota una vida (Seimei Monogatari...), que n'èra ela tanben, d'un jorn ja luènh en pel temps e l'espaci, mas tostemps present çaquelà dins la memòria dels òmes, dels umans, e los sieus conteirals beles primièrs que primierasses, estada flocada dels guerdons (plan mai importants que non pas de simples Oscars... (e lo box office, a la vinha, aux horties !!!) per çò quar japoneses, nipons!, çò es d'a l'ostal mairal e pairal eissits e grandmairal e grandpairal e ca nado... e tornats!) en 1950 e 1952...
totjorn...[modificar | modificar la font]
Coma se n'O-Chan, la d'alara tan luminosa actritz magica (... Joyū no Maho ... Maho no Joyū ...) de Banshun, Bashuku o Meshi se n'ajonhèsse en dil temps, se ne tornèsse trobar d'amics, los personatges animats de l' arma (... reikon... seishin...) etèrna de Japon, de Nihon (ambedos, amassa, abraçats!)...
Una actritz de l'arma eternala e de personatges animats, valent a dire qu'an una arma, de verai verai, animats.
en lai...[modificar | modificar la font]
- Ukiyo-e ... lo mond... Imatges, magenas... d'al mond flotejaire del mond...
- Mono no Aware ... l'agach... Impermanéncia de tota causa... tota chausa...tota ren... passadissa... eternal... s
- Seimei Monogatari ... Conte de tota una vida... d'una vida tota
. . . Cante una chata universala...
Li n'avián dich de verge eternala... eikyūno... Eikyū-no... Eikyū no Shojo... de Japon, devèrs las annadas trenta... mas Dòna eternala foguèt... Dauna eternau
immortau
na Aida Masae se'n tornèt a l'ostal
a casa
a l'ostau
Los sieus ròtles[modificar | modificar la font]
1935-1938[modificar | modificar la font]
Aladoncas, ne comencèt en 1935, als 15 annets tot just manjuquejadòts, dins lo filme Esitètz pas, gojats!.
(Tre ara endavant, ne citarem lo títol japonés sonqu'en cas de necessitat absoluda o se n'es pas encara estat citat çai-sus o per tota autra rason pertinenta que se nos poirà presentar..)
Es un filme realizat per en Taguchi Satoshi... (idem ne citarem los noms d'ostal e pichons dels autors rescontrats en per la nòstra escorreguda en pel pais d' Eigaland... lo país d' Eiga, çò es filme en japonés..., segon l'us millenari d'emplec nipon de tals signes fondamentals e inalienables de la lor identitat d'èssers umans...) que lai ne fa ela de n' Osetsu e per ara ne sauprem pas mai.
Mas un primièr ròtle, de segur, se ne deguèt marcar la drolleta, per temps.
Jidaigeki & Gentilòme nipon...[modificar | modificar la font]
Dès 1936, ne va ela èsser immergida dins lo mitan forfolhaire e rèireactiu del jidaigeki de Kyōto, çò es teatre contemporanèu, que se n'opausa atal al gedaigeki o teatre istoric de Tokyo, d'a Tōkyō, ailaluènh...
Se tracha doncas de filmes amb de tèmas contemporanèus (mas ne pòdon çaquelà èsser de costums que la feudalitat a Japon, amb las classas inerentas a aiceste estat social, se ne perseguiguèt duscas a fòrça avançat lo sègle XX o, pels japoneses, e aicí ne son eles los sols que nos interèssan, las èras Meiji, 1868-1912, Taishō 1912-1926, e Shōwa, que se n'acabarà en 1989 amb lo decès de n'Hiro Hito, Tennō (emperaire) de Nihon, del sieu nom postum en Shōwa Tennō, segon l'us millenari nipon...), contrariamant al genre tokyoït que d'el l'accion se ne debana abans l'epòca o èra Meiji.
Jòga n' Onami dins lo filme d'en Yamanaka Sadao, Soshun Kochiyama, que lo sieu eròi, lo sieu nom es lo títol del filme, es fòrça uman e arderós, un vertadièr Gentilòme nipon.
E lai umor e pathos s'entremesclan, coma garbura de passion!!!
Adaptat d'una òbra de teatre molt famosa en per Japon tot (e doncas adaptacion literària de qualitat màger, coma lo cinèma japonés, e tre los sieus tartalhons tartalhonets dès la debuta del cinèma mut, se ne faguèt una especialitat que dura fins a l'ora d'ara amb las adaptacions rèirequalitadosas dels sieus escrivans màgers o d'un molon d'estrangièrs, çò ne tornarem mencionar...), n'es gaireben una fendascla, una fendasclona, una bèrca dins lo ieratisme e lo conformisme ideologic e social dels filmes de jidaigeki.
Quitament se ne sabem pas grand causa sus la plaça vertadièra de n'O-Chan dins lo filme, levat que ne fasiá de joventa " pura " , çò diguèron.. çò disián... e çò dison, encara!!!
D'una etiqueta que li empeguèron sul pic e que, coma moltas malas renommadas o reputacions aulas aulassas que non sai, li ne cal fòrça temps per partir, s'esfaçar, s'esfumar, s'avalir...
E al briu de las etiquetas, çò ne tornarem mencionar.
Ne demòstra una vegada mai çaquelà que, e a la tota debuta de la siá carrièra, tre lo sieu segond filme, e a 16 ans, ne foguèt implicada ela dins un cinèma de fòrça nauta qualitat.
La nòva Tèrra (1937)[modificar | modificar la font]
De La nòva Tèrra de n'Arnold Fanck (especialista tudesc del genre plan " germanic " (...mèfi, leis etiquetas, mon bèu!!!) del filme de montanha o bergsfilm amb los sieus parions soïsses o austriacs... e los liechtenteineses, mutter, de qué fan?..., amb plan sovent la jove e tras que bèla Leni Riefenstahl, la condemnada sens saber, dins lo primièr ròtle...)
E dins una temptativa devòta (id est avodada èime e tot) de contar la vida d'una immensa actritz japonesa, de qué lai vénon far e alpinistas e pics e piolets e Mont Blanc... Die Jungfrau ?!!?) e n'Itami Mutsaku ( mas el i foguèt pas per grand causa, que lo se limitèron a un ròtle d' assistent de realizacion o quasi... e pr'aquò es, e foguèt, un cineasta important... fòrça mai que non pas lo Fanck!) e de 1937, e del sieu ròtle de na Mitsuko Yamato...
Lai tòca ela del koto, la granda citara de la musica japonesa... [9]
D'aiceste filme, e malgrat totas las siás qualitats, ja ne parlèrem en exèrg d'aicesta biografia de na Setsuko Hara.
Li n'apondrem sonque que (e se causiguèrem pas per ne parlar lo sieu títol comercial alemand (e n' oblidem pas tanben que ne sèm a parlar d'una coproduccion entre l'Alemanha nacionala-socialista e lo Japon expansionista imperialista e sens pietat...) que çai lo me citarai quitament pas, quitament traduch a la lenga nòstra, es perque, e sempre e tostemps, dins aicesta aproximacion a l'òbra ... e òc, d'un actor tanben pòt far òbra, crear..., e la carrièra de n'O-Chan , çò de japonés, de nipon, tostemps, a tengut, ne demòra çò mai important, e atal ne demorarà, e atal ne serà fins a la fin d'aiceste trabalh...) foguèt lo sieu primièr grand ròtle e lo sieu primièr trionf coma actritz, amb tot çò qu'a l'entorn impliquèt, e viradas internacionalas e recepcions e entrevistas e glòria enchusclaira enchusclairitz e ca etc, e de segur, aquò tanben ne deu marcar una gojata de 18 ans...
Per la vida.
Li n'ajustarem tot parièr, totun, que los japoneses se comparèron los filmes d'ambedos cineastas n'Yamanaka Sadao (...lo del gentilòme nipon...) e n'Itami Mutsaku en tot çò ne dire que los del primièr èran de poesia amai los del segond de pròsa, id est aquel se ne daissava menar d'en primièr per sentiments e passion e aiceste çò que d'el ne quichava susquetot subre sens e compreneson.
1938-1945[modificar | modificar la font]
" Los Miserables "... a Nihon[modificar | modificar la font]
Aladoncas, los Miserables, a Nihon...
en Victor Hugo... a Nihon... Japon.
Kyojinden ...la Legenda dels gigants...
Realizat en 1938, un an aprèp lo debut de la Guèrra Sinojaponesa, per Itami Matsaku, transferís l'accion d' a la Comuna de París de 1870 a Satsuma, dins l'illa de Kyūshū.
Lai, en 1877, entre genièr e setembre, espetèt una rebellion màger de samorais bailejada per Saigo Takamori, per encausa d'una decision del govèrn de desarmar l'Arsenal de Kagoshima, la Nàpols de Japon... (que ne foguèt afrabada per una erupcion del volcan Sakurajima en 1914...)
Li ne dison los japoneses de Shinan no Eshi, id est campanha militara del sud-èst (idem Shinan-sensō o Guèrra del Sud-èst.)
E los insurgents perdèron.
L'equivalent japonés del Màrius hugolian es un jovent samorai que lucha amb l'armada rebèlle e cai ferit dins un escaufèstre, per carrièra, a Kumamoto, ciutat capitala del ken (id est prefèctura), davant èsser salvat per "Jean Valjan"...
Sonhat dins l'ostal de Chiyo, çò ne dison ambedós fringaires:
-
- (...)' '- Es pas cap polit far la guèrra.
- Mas me ne sabi far sonqu'aquò... me ne sabi pas far quicòm mai!
- Quand me pensi qu'una femna ne sap quitament pas far la guèrra!' ' (...)
Aicesta irrupcion sobta d'una certa critica contra lo bellicisme ne pòt èsser considerat, atal almens çò ne pensa en Sato, coma una critica envèrs la Guèrra Sinojaponesa que ne comencèt l'annada abans, e se ne ten d'espandida, quand totòm se cresiá que n'anava acabar sul pic. [10]
" La Sinfonia pastorala "... a Nihon[modificar | modificar la font]
Aladoncas, la Sinfonia pastorala ... a Nihon...
n' André Gide... a Nihon ... Japon.
Denyen Kokogaku ... la Sinfonia pastorala...
Realizat, la meteissa annada per Yamamoto Satsuo, amb un scenari d'en Tanaka Chikao, dramaturg novelari mas que se n'anava lèu convertir en un escrivan important de Nihon.
Influenciat per l' existencialisme francés, ne serà guerdonat del prèmi literari del Yomiuri en 1953 per Kyōiku... Ensenhament, e membre de l'Acadèmia de las Arts, en 1981.
Lai ne fa n' O-Chan de Yukiko, joventa òrba...
Tornar, ne daissarem parlar, per mèra onestetat intellectuala e respièch envèrs una òbra que vegèrem pas, en Sato Tadao [11] :
-
- ... l'òbra aquesta, que n'es fin finala sonqu' un melodrama per joventas , n'a pr'aquò l'ambicion de voler adaptar a las tradicions japonesas lo concèpte europèu d' umanisme .
Los 47 ronins[modificar | modificar la font]
Chushingura Zenpen & Chushingura (Go)... los 47 ronins (parts I & II)... , 1939, a Japon... Nihon... normal... normau.
Lai ne fa n'O-Chan de n'O-Teru... (la rèirepolida O-Teru...)
Chushingura, literalament Tesaur dels guerrièrs, o vassals, fisèls, es un drama kabuki de 12 actes (e òc, qu'als nipons, li n'agradan fòrça las istòrias que duran, immanentas e permanentas, e remanentas, a l'un còp...) de n'Izumo Takeda, en Senryü Namiki e'n Moyoshi Shōraku, representat per primièra vegada a Osaka, en 1748 per la primièra, al Teatre, lo Takemoto-za d'Osaka.
Çò ne conta, çò ne delata el del drama dels 47 samorais d'Ako, samorais barrutlaires o ronins, trevaires, errants e sens mèstre, que se n'estipulan de vengar lo lor cap, en Naganoti Asano, umiliat e constrench de se ne far seppuku (e non pas l'autre mot orrible emplegat pels occidentals, que çò ne vòl dire se traucar la panolha, lo ventràs, e que ieu lo me citarai quitament pas).
Per çò far amai capitar dins la siá tòca ventjativa, ne van far lo semblant de contunhar de " servir " Yoshinaka Kira, lo responsable de totes los lors desaguicis.Al cap d'una longa espèra e pacientosa que non sai, lo se van aucire denant eles se tuar.
Aicí l'istòria, aicí lo relat.
Me ne sabi pas cap la valor d'aicesta version mas, e d'una vegada mai, se n'inscriu dins la tradicion de qualitat màger, tant del cinèma nipon el-meteis, coma de la quita Setsuko Hara e la d'encara tan jove n'O-Chan, qu'als 19 ans, ja n'aviá ela jogat dins un plenponh de filmes mai que remirables, tras qu'interessants, quand se ne coneissem moltas staronas e sembla estaretas que n'an pas tant, e se'n manca, als 50 o 60 haru o fuyu ben sonats!!!
E coma per totas (o moltas...) las versions de Chushingura, n'es de doas parts, e dura mai de tres oradas, 3 oradetas d'emocion e istòria e accion e eroïsme e traïdorici e dever e ver sens uman e ca etc.
al briu del temps[modificar | modificar la font]
Ne passarem lis suls filmes que seguiguèron...
... mas pas lista...
Mas, coma na Sei Shōnagon un còp èra (vèrs lo sègle X... un còp es, quitament deman!), a Quiòto... a Kyōto, Heyan-kyö, la Capitala de la Patz, çò ne faguèt ela de listas e de listas e de listas e listas e listas e listetas e listassas e listonas listonelas e ca etc nado, de las causas importantas o pas usw and so on etab!, dins los sieus Makura no Soshi ...Contes del cabeç...
Coma n'Ozu-san, coma n'Ozu Yasujirō se ne tenguèt el de fach pendent 30 ans dins los sieus tras que remirables Contes del kottatsu (... Ozu Yasujiro (Los Quasernets - 1933-1963), n'Ozu Iasojirò en grafia tribala occitana (... Ouzu Iasoujiro, leis amics?), en ne seguir la "lei" del zuihitsu, çò es al briu del pincèl e de l'ora, l'orada... tostemps.
Aicí doncas (e per sonque senhalar amai sagelar la siá preséncia, per çò que joguèt ela dins aquels filmes, que lai es... èra... foguèt... Es e sempre serà ac semper
...per sæcula sæculorum...
Fiat lux?
... Lux æterna? ...Amen?
HET
dentō
nikkō
... Me ne recòpa sobte, en tot ne passar de la cabra al perièr, coma en Pèire Godolin, lo nòstre grand engèni literari e màger resistent mondin del sègle XVII, lo d'en Bashô, lo trobador pelegrin que... (patin cofin...), quitament se d'a vegadas que i aguèt..., Tant i a... (bibòtis, que faguèt el çò que poguèt e coma o poguèt!!!), en Michel Simon, immens actor mas tanben colleccionaire emerit de nanars, mas que del mendre naveton o navetàs o navetassàs navetonel o tot simplament navet , and Frenchy Navets!!, te ne fasiá el una òbra importanta, per çò que tot simplament, lai èra el, lai jogava, amb la siá preséncia innada e naturala, umana e arderosa, e boleguiva sovent, meravilhosa... però il est suisse!!!, Frankreich!... nascut a Genèva, en 1895, Actor e satir, sospiechat d'espionatge al benefici de l'URSS, satiràs benlèu pedofil e colleccionaire d'objèctes erotics, mas subretot bravòm, coma un còp i aviá los nòstres bosoms (assassinats sens cap vergonha ni pietat ni subretot umanitat en per lenhièrs e cadafalcs, chadafaucs e cha), Our bosòms, Gallia!!... , e mòrt...(...s...) pas jamai jamai
....... Boudu, bon Dieu, es immortal
Biofilmografia zuihitsu[modificar | modificar la font]
-
- Fuyu no Yado ... Abitarèla d'ivèrn...
-
- Tokyo no Josei ... Moneta de Tòquio... (títol literal intuitiu occitan)... que lai n'es na Kimizuka Setsuko
-
- Uruwashiki Shuppatsu ... Partença... (títol literal incomplet occitan)... na Hojo Tomiko
-
- Shanhai Rikusentai ... La fòrça d'intervencion de Shanghai... na Mingzhu, joventa e chinesa, idem Pèrla...
-
- Onna no Kyoshitsu - Gakko no Maki:Nantsu no Omokage ... Femna... (títol analfabet inculte rèireincomplet occitan)... na Cheng Fengying idem (franc Pearl)
-
- Onna no Kyoshitsu - chu-köhen ... id, id id id (id)
-
- Toyuki ...? ... (Was ist das, jung Frau?), actritz de Showa Kinema
-
- Hebihime-sama ... Princessa de la Sèrp ... na Hime Koto, la Snake Princess
-
- Onna no Machi ... Vilandresa (títol literal intuitiu occitan) ... n' Ine, molhèr d'en Shinjiro
-
- Futari no Sekai ... Un mond per dos (títol furtat a l'anglés)
-
- Shido Monogatari ... Conte educatiu (títol occitan segur de se) ... na Kuniko, filha de...
-
- Kibo no Aozora ...? (cos'è, principessa?) ... los Mistèris de Nihon?!!?
-
- Seishun no Kyriu ... Brius de joinessa ...
-
- Wakai Sensei ...Mèstra jove? ...(de qu'es aquel filme, Perlonela d'a Shanghai?) ... na Hirayama Tomiko
-
- Haha no Chizu ... Mapa, coma maire (títol sibillin raubat a l'anglés, occitan) ... na Kyrie
-
- Hawai Mare oki Kaisen ... Batalha navala d'Hawaii a Malàisia ... (e de qué li venguères far, n' O-Chanona, dins totes aqueles coirassats, destruseires e autras menas de còcas de notz?)... na Kiku, sòrre...
-
- Ahen Senso ... La guèrra de l'òpi ... n' Airan (idem Ailan)
-
- Boro no Kesshitai ... Los Combatents de la torre de gacha ... na Muramatsu, Rams de cedre...
-
- Wakaki hi no Yorokobi ... Jòia... ? ... (títol incomplet trantalhejaire assatz, occitan) ... na Hozumi Yasuko
-
- Shôri no hi Made ... Cap a la Victòria finala ... primièr " filme " amb en Naruse Mikio
Una actritz a l'acrist del mond[modificar | modificar la font]
1946-1951[modificar | modificar la font]
na Yukie Yagihara... Regreti ges ma joventut 1946[modificar | modificar la font]
- Veire l'article Regreti ges ma joventut
na Noriko Somiya... Prima tardièra 1949[modificar | modificar la font]
- Veire l'article Prima tardièra
na Taeko Nasu... L'Idiòt, 1951[modificar | modificar la font]
- veire l'article L'Idiòt
na Noriko Mamiya... Estiu primaic 1951[modificar | modificar la font]
- veire l'article Estiu primaic
na Michiyo Okamoto... Lo Repais 1951[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Repais
1952-1961[modificar | modificar la font]
na Noriko Hirayama... Conte de Tòquio 1953[modificar | modificar la font]
- veire article Conte de Tòquio
n' Ogata Kikuko... Lo Resson dins la montanha 1954[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Resson dins la montanha
na Fumiko... Delavaci 1956[modificar | modificar la font]
- veire l'article Delavaci
na Takako Numata... Luscre a Tòquio 1957[modificar | modificar la font]
- veire l'article Luscre a Tòquio
na Sanae Soga... Filhas, molhèrs e una maire 1960[modificar | modificar la font]
- veire l'article Filhas, molhèrs e una maire
n' Akiko Miwa... Fin d'auton 1960[modificar | modificar la font]
- veire l'article Fin d'auton
n'Akiko... La fin de l'estiu 1961[modificar | modificar la font]
- veire l'article La fin de l'estiu
...cap en rèire... 1945 amai en davant ... 1966[modificar | modificar la font]
n'Akiko... Lo Bal de l'ostal Anjo 1947[modificar | modificar la font]
- veire l'article Lo Bal de l'ostal Anjo
na Yukiko Shimazaki... Las montanhas verdas 1949[modificar | modificar la font]
- veire l'article Las Montanhas verdas
Citacions[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
- 1950 : Mainichi Film Concours Award: melhora actritz per Banshun, 1949 (amai Aoi Sanmyaku id, e Ojosan Kanpai id)
- 1952 : Blue Ribbon Award: melhora actritz per Bakushu, 1951 (amai Meshi id)
- 1952 : Mainichi Film Concours Award: melhora actritz per Meshi, 1951 (amai Bakushu id).
Filmografia complèta (gaireben...) detalhada comentada[modificar | modificar la font]
- 1935 : Tamerau Nakare Wakodo yo Don't Hesitate, Young Folks Esitètz pas, gojats, ròtle de n' Osetsu, Taguchi Satoshi
- 1935 : Tamashi o Nagero ...
- 1936 : Soshun Kochiyama ..., n' Onami, Yamanaka Sadao
- 1937 : Kenji to sono imoto ...
- 1937 : Atarashiki Tsuchi, Die Liebe der Mitsu (títol alemand) id Die Tochter des Samurai (id), The New Earth id The New Soil La nòva Tèrra id La Filha del samorai, na Misuko Yamato, Alemanha - Japon, Arnold Fanck (amb Mansaku Itami)
- 1938 : Kyojinden, La Legenda dels gigants ..., na Chiyo, Mansaku Itami
- 1938 : Denen Kokyogaku , La Sinfonia pastorala, na Yukiko, Yamamoto Satsuo
- 1938 : Fuyu no Yado, Abitarèla d'ivèrn
- 1939 : Tokyo no Josei, Moneta de Tòquio, na Setsuko Kimizuka
- 1939 : Uruwashiki Shuppatsu, Partença... ? (títol literal incomplet occitan)..., na Tomiko Hojo
- 1939 : Chushingura Zenpen, Chushingura (Part One), Los 47 ronins (1 èra part), n' O-Teru
- 1939 : Chushingura (Go), Chushingura (Part Two), Los 47 ronins (2 nda part), id
- 1939 : Shanhai Rikusentai..., La fòrça d'intervencion de Shanghai, na Mingzhu, joventa chinesa
- 1939 : Onna no Kyoshitsu - Gakko no Maki: Nanatsu no Omokage ..., na Chen Fengying, id... & Onna no Kyoshitsu - Chu-kohen..., idem
- 1940 : Toyuki..., actritz de Showa Kinema
- 1940 : Hebihime-sama, Serpent Princess id The Snake Princess, Princessa de la Sèrp, na Koto Hime
- 1940 : Onna no Machi Vilandresa, n' Ine, molhèr d'en Shinjiro
- 1940 : Futari no Sekai, A World of Two, Un mond per dos
- 1941 : Shido Monogatari ..., Conte educatiu, na Kuniko
- 1942 : Kibo no Aozora, Hope of Blue Sky, Espèr de cèl blau... Kurata Bunjin
- 1942 : Seishun no Kiryu, Currents of Youth (títol anglés internacional) id Wind Currents of Youth, Brius de joventut
- 1942 : Wakai Sensei Mestronèla, na Tomiko Hirayama
- 1942 : Haha no Chizu, Map, for Mother, na Kirie
- 1942 : Hawai Mare oki kaisen, Battle of Mearl Harbor and the Malay Coast (títol "informal" "literal" anglés) id The War at Sea from Hawai to Malay (títol literal anglés), Batalha navala d'Hawaii a Malàisia, Yamamoto Kajiro
- 1943 : Ahen Senso, The Opium War, La guèrra de l'òpi, n' Airan (id Ailan) Makino Masahiro
- 1943 : Neppu, Vent caud... Yamamoto Satsuo
- 1943 : Boro no Kesshitai, Watchtower Suicide Squad, Los Combatents de la torre de gacha, Imai Tadashi
- 1943 : Wakaki hi no Yorokobi ..., na Yasuko Hozumi
- 1945 : Shori no hi Made, Until Victory Day, Cap a la victòria finala, Naruse Mikio
- 1945 : Kita no San-nin, Three Women of the North, Tres femnas del nòrd
- 1946 : Waga koi-seshi Otome, The Girl I Loved, La joventa qu'aimavi, Kinoshita Keisuke
- 1946 : Waga Seishun ni Kuinashi, No Regrets for my Youth id No Regrets for Our Youth, Regreti ges ma joventut, na Yukie Yagihara, Kurosawa Akira
- 1947 : Sanbon Yubi no 0toko ...
- 1947 : Anjo-ke no Butokai, The Ball at the Anjo House, Lo Bal de l'ostal Anjo n' Atsuko, la molhèr segonda..., Yoshimura Kozaburo id Kimisaburo
- 1948 : Yuwaku, Temptacion... Yoshimura Kozaburo id Kimisaburo
- 1948 : Taifuken no Onna, The Woman in the Typhoon Area, La Femna dins l'uèlh del tifon
- 1949 : Ojosan Kanpai, Here's to the Girls (títol anglés literal) id Here's to the Lady, Santat, joventa... Kinoshita Keinosuke
- 1949 : Aoi Sanmyaku, The Green Mountains (id), Las montanhas verdas, na Yukiko Shimazaki, Imai Tadashi
- 1949 : Zoku Aoi Sanmyaku ...
- 1949 : Banshun, Late Spring, Prima tardièra, na Noriko Somiya, Ozu Yasujiro
- 1951 : Hakuchi, The Idiot, L'Idiòt, na Taeko Nasu, Kurosawa Akira
- 1951 : Bakushu, Early Summer, Estiu primaic, na Noriko Mamiya, Ozu Yasujiro
- 1951 : Meshi, A Married Life (títol anglés nòrd-american " de festival "...) id Repast, Lo Repais, na Michiyo Okamoto, Naruse Mikio
- 1952 : Kin no Yamago Golden Girl Filha auriva
- 1952 : Tokyo no Koibito, Jewels in our Hearts id Tokyo Sweetheart, Amor mieu de Tòquio
- 1953 : Shirauo ..., na Sachiko
- 1953 : Tokyo Monogatari, Tokyo Story, Conte de Tòquio, na Noriko Hirayama, Ozu Yasujiro
- 1954 : Yama no Oto, Sound of the Mountain (títol nòrd-american) id The Sound from the Mountains (" review title " nòrd-american) id The Thunder of the Mountain (títol internacional anglés), Lo Resson dins la Montanha, na Kikuko Ogata, Naruse Mikio
- 1955 : Utsukushiki Haha A Wonderful Mother, Una maire meravilhosa
- 1955 : Non-chan Kumo ni noru, Nobuko Rides on a Cloud (títol en anglés japonés), Nobuko se cavalga las nívols, maire de Nobuko
- 1956 : Shuu, Sudden Rain, Delavaci, na Fumiko, Naruse Mikio
- 1956 : Aijo no Kessan, Settlement of Love, Balanç d'amor
- 1956 : Joshu to Tomo ni, Women in Prison, Femnas en preison, na Sugiyama, la directritz...
- 1956 : Ani to sono Musume, Brother and Sister, Fraire e sòrre
- 1957 : Chieko-sho, ..., Istòria de Chieko, Kumagai Hisatora 1957
- 1957 : Oban ...
- 1957 : Tokyo Boshoku, Tokyo Twilight id Twilight in Tokyo, Luscre a Tòquio, na Takako Numata, Ozu Yasujiro
- 1957 : Zoku Oban: Fuun hen ...
- 1957 : 'Saigo no Dasso, The Last Pursuit, La darrièra perseguida
- 1957 : Zokuzoku Oban: Doto uhen ...
- 1958 : Onna de aru Koto, Women Unveiled, Femnas dessailadas ... Kawashima Toru
- 1958 : Tokyo no Kyujitsu, A Holiday in Tokyo (títol anglés internacional) id Tokyo Holiday (id literal), Vacanças a Tòquio... Yamamoto Kajiro
- 1959 : Onna Gokoro, Còr de femna... Maruyama Sadao
- 1959 : Nippon Tanjo, id Nihon Tanjō (transliteracion japonesa alternativa), Amaterasu, the Sun Goddess id Age of the Gods id Japan Birth id Japan is Born id The Birth of Japan id The Three Treasures..., Amaterasu, la diva del Solelh
- 1960 : Fundoshi Isha, Life of a Country Doctor id The Country Doctor, Lo mètge de campanha, n' Iku, molhèr d'en Kesai, Inagaki Hiroshi
- 1960 :Robo no Ishi, The Wayside Pebble, De grava sul camin, n' Oren Haikawa, Hisamatsu Seiji
- 1960 : Musume tsuma haha, Daughters, Wives and a Mother, Filhas, molhèrs, e una maire, na Sanae Soga, Naruse Mikio
- 1960 : Akibiyori, Late Autumn, Fin d'auton, n' Akiko Miwa, Ozu Yasujiro
- 1961 : Kohayagawa-ke no Aki, The End of Summer (títol anglés internacional) id Autumn for the Kobayama Family (id literal) id Early autumn id The Last of Summer, La fin de l'estiu, n' Akiko, Ozu Yasujiro
- 1962 : Musume to Watashi, My Daughter and I(títol anglés nòrd-american), Una femna que passa, la maire de Mari, Horikawa Hiromishi
- 1966 : Chushingura - Hana no Maki yuki no Maki, 47 Ronin id 47 Samurai (USA) id Chushingura: 47 Samurai (id títol de nòva sortida) id The 47 Ronin (Australia) id The Loyal 47 Ronin..., Chushingura id Los 47 ronins, na Riku Oishi Inagaki Hiroshi
- 1966 : Shiroi Kyotou, The Great White Tower (títol anglés internacional) id The Ivory Tower (títol anglés australian version 16mm), La Torre d'evòri
- 1966 : Ishinaka Sensei Gyojoki, Big Wind from Tokyo (títol anglés nòrd-american)...
-
-
- Li daissèrem als cineastas nipons citats dins aicesta filmografia los lors noms d'ostal e pichons coma los sòlon eles emplegar, id est nom d'ostal primièr e pichon segond, per simple e mèr respièch cultural, frairal e uman.
-
Per totas autras precisions e aclaraments, veire nòta en pè de pagina de la filmografia d'en Yasujiro Ozu... n' Ozu Yasujirō
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
- Pascal-Alex Clément Setsuko Hara, la disparue... n'O-Chan, l'avalida..., evocacion (15'), Arte - Video, 2003
...e, que pas res se ne val un retorn cap a la font...:
-
- l'edicion en VHS o DVD de mantun filme de n'Ozu Yasujirō, en Naruse Mikio o'n Kurosawa Akira usw (versions originalas sostitoladas en francés o multilingüas pels DVD...) dins las colleccions LES FILMS DE MA VIE, LA SEPT/VIDEO o ARTE/VIDEO...
Bibliografia[modificar | modificar la font]
estudis particulars[modificar | modificar la font]
libres[modificar | modificar la font]
- Donald Richie: Different People: Pictures of Some Japanese, Kodansha International, Tòquio 1988 (en anglés)
revistas[modificar | modificar la font]
- Stephen Harvey: Setsuko Hara, revista Film Comment, Nòva York, novembre-decembre de 1974 (en anglés)
- J.Gillett: Setsuko Hara, revista Film Dope, Londres, setembre de 1981 (id)
- A. Masson: Setsuko Hara, revista Positif, París, mai de 1982 (en francés)
- Robin Wood: The " Noriko " Trilogy, revista cineAction, Toronto, ivèrn de 1992 (en anglés)
istòria del cinèma japonés[modificar | modificar la font]
libres[modificar | modificar la font]
- Yasuzo Masumura: Cinema giapponese, Bianco e Nero editor, Roma, 1951 (en italian)
- Donald Richie: Japanese Cinema: Film Style and National Character, Garden City, Nòva York , Doubleday Anchor Books, 1971 (en anglés)
- Max Tessier: Images du cinéma japonais, amb introduccion de n'Oshima Nagisa, edicions Henri Veyrier, 1981 (en francés)
- Hiroko Govaers: Le cinéma japonais de ses origines à nos jours, primièra part 1908-1969..., obratge editat dins l'encastre del Cicle omonim, organizat per la Cinémathèque française de genièr de 1984 a abril de 1985..., publicat per: Fondacion de Japon - Kawakita Memorial Film Institute, 1985 (id)
- Maria Roberta Novielli: Storia del cinema giapponese, Venècia, cò en Masilio, 2001 (en italian)
- Tadao Sato: Le cinéma japonais - Tomes 1 & 2, Centre Jòrdi Pompidor, París, 1997 (traduccion francesa del japonés de na Karine Chesneau, na Rose-Marie Makino-Fayolle e'n Tanaka Chiharu)
- Stuart Galbraith IV: Le cinéma japonais, edicion de luxe, 192 pp (grand format), en Paul Duncan editor, Taschen, Colonha (amai Hong Kong - Londres - Los Angeles - Madrid - París - Tòquio), 2009, Alemanha (vertadièr país productor...)(version francesa)...Enfins l'obratge occidental que caliá per li tornar justícia al cinèma nipon... wunderbar!!!
- Adrien Gombeaud: Dictionnaire du cinéma asiatique, obratge collectiu bailejat per l'autor, edicion de luxe, 640 pp (grand format), edicions Nouveau Monde, París, 2008 (id)... Un obratge espectaclós, que la part nipona es evidentament tras qu'importanta... bravo!!!
e ca
revistas[modificar | modificar la font]
- ... numèro especial Cinéma japonais de la revista trimestrala Cinéma d'aujourd'hui, num. 15, engulhat per en Max Tessier, Filméditions-Lherminier, Ivèrn de 1979-1980 (en francés)
- (veire tot parièr la bibliografia de l'article n'Ozu Yasujirō ... Yasujirō Ozu
generalitats[modificar | modificar la font]
- E la nòstra coneissença pro limitada de la lenga nipona ne seriá pas estada sufisenta sens l'ajuda, tras que preciosa, del Diccionari bàsic Català-Japonès & Japonès-Català, Enciclopèdia catalana, S.A., Barcelona, 1985) que, sens el, se ne seriam pas cap pogut venjar del prètzfach.
e ca
nado
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes annèxes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ges coneguda als EUA, çò diguèron in Ze Big Mamma... Who cares?
- ↑ op cit bibl., p.188, t.1
- ↑ id est prima, pels beocians
- ↑ Se ne desencusam alprèp dels Beocians, estatjants de Beocia, Hellas
- ↑ veire filmografia
- ↑ veire filmografia
- ↑ en Dan Harper
- ↑ en Donald Richie, 1970
- ↑ Fòto, luminosa, in Sato Tadao,p.189, t.I, op cit
- ↑ en Sato Tadao, op cit, t.1, p. 201
- ↑ op cit, t.1, p.188


c: text/html

text:
Fuòc
Lo fuòc (var. fòc, fuec, huec) es la produccion d'una flamba eissida d'una reaccion quimica exotermica d'oxidacion nomenada combustion.
D'un biais general, lo tèrme « fuòc » designa sovent un fenomèn produsent lutz e / o calor, que venga d'una combustion o pas.
Somari
- 1 Quimia e fisica del fuòc
- 2 Lo fuòc e l'Òme
- 3 Risques
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Voir aussi
Quimia e fisica del fuòc[modificar | modificar la font]
La combustion es una reaccion quimica produsent de calor (exotermica) e de lutz. Existís quand se reünisson tres factors : dos compausats quimics (un combustible e un comburant) e una font d'energia (energia d'activacion), çò que se nomena lo triangle del fuòc.
Amb l'efièit de l'energia d'activacion (coma de la calor), lo combustible se descompausa (pirolisi), lo produit d'aquela es un gas que reagís amb lo comburant (en general lo dioxigèn de l'aire). Atal, se pòt resumir lo procèssus seguent la formula: combustible + calor + oxigèn = fuòc.
La lutz ven de doas fonts:
- d'una part dels escambis d'electrons entre los compausats quand de la reaccion quimica;
- d'autre part la radiacion qu'emet tot còrs portat a nauta temperatura (radiacion del còrs negre).
Lo fuòc e l'Òme[modificar | modificar la font]
Domesticacion per l'Òme[modificar | modificar la font]
La domesticacion del fuòc per Homo erectus marquèt una estapa dins la Preïstòria, l'èsser uman se distinguissent alara de las autras espècias animalas. Es atestada dempuèi prèp de -450 000 ans, subretot dins los sites de Menez-Dregan a Plouhinec en Bretanha, de Bilzingsleben en Alemanha o de Vértesszőlős en Ongria e pus recentament de Tèrra Amata prèp de Niça en Occitània.
Una equipa israeliana fa remontar las pus ancianas traças de la domesticacion del fuòc a -790 000 ans sul site del Gesher Benot Ya'aqov sus las ribas de Jordan [1].
Lo mestritge del fuòc a inspirat fòrça mites, qu'aquel de Prometèu. A l'epòca contemporanèa, plusors òbras de ficcion còntan l'importància del fuòc pels gropes preïstorics, coma lo roman La Guèrra del fuòc de J.-H. Rosny, adaptat al cinèma per Jean-Jacques Annaud.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Dins la filosofia chinesa, fa partida dels cinc elements amb lo metal, l'aiga, la fusta e la tèrra.
Pels alquimistas occidentals, fa partida dels quatre elements inèrts de basa compausant cada matèria amb l'aiga, l'aire et la tèrra segon l'ensenhament fòrt anterior d'Aristòtel[2] (lo fuòc es un element central de plusors doctrinas basadas suls quatre elements[3]).
Lo fuòc es naturalament associat al Solelh, qu'es tanben una font de calor e de lutz (se sap uèi que agís pas d'una combustion mas d'una fusion nucleara). Tanben sovent s'assòcia als volcans, coma per exemple lo fuòc de la farga d'Efèst/Vulcan.
Lo fuòc sovent s'assòcia a de cultes divèrs. A vegadas, s'assòcia a la poténcia divina, amb un grand nombre de rituals, passats o actuals, a l'entorn del fuòc. Mas tanben s'assòcia a las fòrças del mal; dins la tradicion crestiana, l'infèrn souvent se representa coma lo reialme de las flambas eternalas.
Aquela dualitat se pòt veire dins los aspèctes morals e juridics del fuòc; de còps qu'i a se considèra coma l'instrument d'una justícia transcendenta (lo lenhièr foguèt una condamnacion penala correnta a l'Edat Mejana, e existís encara fòrça localament a l'epòca contemporanèa; alara que l'immolacion se considèra per qualques uns coma un acte de sacrifici suprèm fàcia a la justícia dels Òmes, tanben dins las societats modèrnas, coma en Checoslovaquia en 1969); de còps qu'i a son usatge se contraròtla en tota rigor, e d'autres grevament sancionat (l'encendi foguèt un dels pus grands crimes a Atenas).
Lo fuòc es tanben un simbòl de purificacion, amb l'utilizacion del lenhièr per qualques condamnacions. Aquel simbòl ven sens dobte de practicas agràrias que consistisson a brutlar la tèrra per la rendre pus fertila (brutladís), mas es certan qu'aquela simbolica ten son origina de plusors fonts. Pasmens, lo fuòc coma simbòl de purificacion foguèt practica correnta per los crestians del Edat Mejana; dins lo temps aquelas practicas (ordalias, lenhièrs, etc.) se perdèron o tot simplament foguèron enebidas[4]
Lo fuòc a tanben un simbolisme erotic. Dins l’Eneïda la passion que Didon aviá per Enèas la consumava de dedins. Aquela simbolica erotica pren son sens dins las metafòras e los imatges que fan coïncidir lo fuòc e l'acte sexual, la passion, l'afectivitat, los sentiments, etc. Dins la mitologia grècoromana, Cupidon foguèt representat per un arc e una entòrcha. De mai, la sciéncia sosten aquela simbolica, perque la motivacion psicofisiologica nais de las variacions termicas e s'acaba par l'acte sexual[5].
Culte del fuòc[modificar | modificar la font]
Lo fuòc se diviniza dins fòrça culturas e foguèt l'objècte de l'adoracion d'un grand nombre de pòbles e de tribús.
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Pels ancians Pèrsas, lo culte del fuòc coma la partida fondamentala de lor religion e las ceremonias d'aquel culte son contadas amb detalhs dins lo Zend-Avesta. Los Pèrsas saludavan totes los matins quand lo solelh sortís, simbòl del fuòc pus pur. Vesián lo fuòc coma lo protector dels Estats e conservavan dins de santuaris lo fuòc sacrat que jamai deurián apagar. Behram, filh d'Ormuzd e un dels 28 Izeds, foguèt lo gèni del fuòc. Al sègle XIX, los Persans actuals, los Guèbres, qu'abitavan subretot dins lo Kerman e lo Guzzerat, avián conservat totas las ceremonias dels ancians Pèrsas concernent lo fuòc.
Grècia e Roma[modificar | modificar la font]
Dins la mitologia grèga, foguèt raubat als dieus e aportat als Òmes per Prometèu.
Lo fuòc inapagable dels Grècs, que brutlava sens acabar a Atenas e a Dèlfes, lo culte de Vulcan, lo fuòc qu'alimentava a Roma les preiressas de Vesta, rapelant encara la deïficacion del fuòc, idolatria comuna pels totes los pòbles de raça pelagica.
Judaïsme[modificar | modificar la font]
Los Josieus alucan una Hanoukkia (candelièr de nòu brancas) pendent la fèsta de Hanoucca per commemorar lo miracle de la fiòla d'òli se remplissent per miracle cada jorn.
Cada divendres ser quand se fa nuèch, es tanben de costuma d'alucar lo Handil o de bogias per onorar la dintrada dins lo Sabatat o de tota granda fèsta religiosa.
Atal, dins qualques familhas, s'aluca tanben lo Handil o las bogias l diluns e l dijòus, jorns que se sortís la Thora, o a la data d'enversairi de la mòrt de familhars.
Crestianisme[modificar | modificar la font]
L'usatge del ciri se generaliza dins las glèisas catolicas e ortodoxas per marcar dels temps liturgics, o en ofèrta pels sants. La flamba simboliza tanben lo Sant Esperit.
Un certan nombre de practicas paganas utilizant lo fuòc foguèron recuperadas dins lo crestianisme popular (los fuòcs de Sant Joan, las candèlas de Santa Lucia en Suècia, etc...).
Asia (Indoïsme, Bodisme…)[modificar | modificar la font]
Los Indós e los Bodistas fan brutlar divèrsas ofèrtas dins lo quadre de lor culte. Practican tanben la cremacion dels defunts.
Utilizacions del fuòc per l'Òme[modificar | modificar la font]
Lo fuòc es un fenomèn natural; dins la natura, pòt resultar dels ulhauces o de la fermentacion (produccion de gases enflamables e de calor). Sa domesticacion per l'Òme — capacitat per lo conservar, puèi de tornar a lo produire quand vòl — permetèt fòrça progrèsses :
- coire d'aliments, çò que permet de tuar de gèrmes e de consomir d'aliments pas manjables autrament;
- se caufar pendent los periòdes freds (ivèrn), esclairatge la nuèch ;
- durcir los espleches de fusta, çò que melhora lor eficacitat ;
- metallurgia, e d'un biais general totas transformacions quimicas e fisicas a nauta temperatura ;
- poténcia motritz : maquina de vapor, puèi motor termic.
En 2009, de cercaires de las universitats del Cap, de Liverpool, de Wollongong e de Bordèu trobèron que lo fuòc foguèt utilizat per fabricar d'espleches de pèira fa 72 000 ans dins lo sud d'Africa. Fins alara, las pus ancianas traças remontavan a 25 000 ans [6].
Risques[modificar | modificar la font]
Lo fuòc produtz de calor e de fum, prelèva de dioxigèn, e a tend a s'espandre sens contraròtle en encendi.
Pels umans, lo risque es triple :
- risque de brutladura, per la calor : brutladura de la pèl al contacte de la flamba o d'un objècte caud, mas tanben brutladura de las vias aèris pel respirament de gases e de fums cauds ;
- asfixia: lo fuòc prelèva lo dioxigèn de l'aire e empacha doncas la respiracion; produsís de gases cauds que cochan l'aire (que lo dioxid de carbòni CO2), çò qu'accentua lo fenomèn ;
- empoisonament: lo fuòc pòt produire de gases toxics; lo pus corrent es lo monoxid de carbòni (CO), en particular en cas de manca d'oxigèn.
Lo fuòc provòca tanben la destruccion d'objèctes o de vegetals, e pòt doncas metre en perilh lo benèsser d'una populacion, sa capacitat per se noirir, se logar, lo foncionament de son economia. Pòt presentar un risc per la biodiversitat, en destrusent d'espècias animalas e vegetalas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) http://www.futura-sciences.com/fr/news/t/homme/d/decouverte-du-feu-elle-daterait-de-790-000-ans_17147-1/
- ↑ Metafisica, Libre Z
- ↑ Doctrinas de Platon, d'Empedòcle d'Agrigent, etc.
- ↑ « Es pus agradable d'èsser purificat dins una font que dins lo fuòc, los Òmes que serián pas estats purificats dins l'una o seràn dins l'autre. » (Malaquia III, 3)
- ↑ Complèxe de Novalis
- ↑ (fr)Le feu, 50 000 url=http://www.radio-canada.ca/nouvelles/science/2009/08/13/001-utilisation_feu_72000_ans.shtml?ref=ondes
Voir aussi[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Feu et flammes; Louis Boyer; éd. Belin; coll. Pour la science 2006 ISBN 2-7011-3973-2
- (fr) Psychanalyse du feu; Gaston Bachelard 1938 ISBN 2-07-032325-0

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Senàs
Senàs (Sénas en francés) es una comuna de Provença administrada per lo departament dei Bocas de Ròse de la region provençala de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo centri-vila de Sénas a environat de maraîchers e una anciana part de lo sieu territòri al nòrd a #èsser cedida a la municipalitat de Orgon #que la frontièra actuala amb Sénas se'n situa al nivèl del camin de las Parts. Sénas Es una dels setze comunas en compausant çò parc natural regional dels Alpilles.
Le centre-ville de Senàs est entouré de maraîchers et une ancienne partie de son territoire au nord a été cédée à la commune d'Orgon dont la frontière actuelle avec Senàs se situe au niveau du chemin des Parties. Senàs est une des seize communes composant le parc naturel régional des Alpilles.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitat liada ambé la comuna[modificar | modificar la font]
- Sextius Miquèu : escrivan de lenga occitana e cònsol dau XVen Arrondiment de París.


text:
Aigatinta
Aigatinta[1][2][3] (Ayguetinte en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna qu'ei situada suus departamentala D930, sus Auloa
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Joseph Raulin, médecin
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Nòrma lingüistica
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
Una nòrma lingüistica es un ensems de règlas convencionalas que fixan una lenga. L'operacion per fixar una nòrma lingüistica se sona la codificacion (o normativizacion), e la nòrma lingüistica n'es lo resultat. En general, una nòrma lingüistica se compausa de doas partidas:
- l'ortografia o nòrma ortografica (règlas per escriure los sons, per ex. en occitan realizar e non realisar*)
- la nòrma orala (règlas per fixar la lenga parlada, per ex. en occitan quimia e non chimia*, la vòli seguir e non vòli la seguir*). La nòrma orala d'una lenga pòt concernir en particular:
- l'ortoepia (manièra recomandada de prononciar, fonetica codificada)
- lo lexic (registrament e fixacion dels mots)
- la morfologia (forma dels mots, e en particular las formas gramaticalas de basa: variacion dels vèrbs, noms e adjectius; mots-aisinas corrents coma los articles, los nombres, los advèrbis, las preposicions o las conjoncions)
- la sintaxi (òrdre dels mots dins la frasa)
- l'evitacion de las interferéncias de certanas lengas jutjadas tròp influentas
- l'estil.
Remarca - Certans lingüistas utilizan lo tèrme nòrma lingüistica dins un sens restrench, coma sinonim de nòrma orala solament.
Nòrma e estandardizacion[modificar | modificar la font]
Dins la granda majoritat de las lengas del Mond, una nòrma lingüistica se concep sonque per fixar la varietat estandard de la lenga, sens se preocupar dels dialèctes ni dels parlars locals. En aquel cas, la codificacion e l'estandardizacion son practicament una sola e meteissa operacion.
Dins un pichòt nombre de lengas coma l'occitan, pasmens, la nòrma lingüistica permet de fixar tant los parlars locals coma la varietat estandard (occitan larg). En aquel cas, la codificacion es una operacion que pertòca totas las varietats de la lenga mentre que l'estandardizacion pertòca sonque la varietat estandard de la lenga.
Dins las lengas subordenadas[modificar | modificar la font]
Las lengas subordenadas, coma l'occitan, lo wolof, lo basco o lo lapon, pòdon conéisser de dificultats per difusar e per far acceptar una nòrma, pr'amor que son de lengas fragilas. La diglossia, la manca de mejans de comunicacion o d'ensenhament, la manca d'autoestima, de còps la manca de pression sociala subre l'usatge, pòdon explicar que certans usatgièrs d'aquelas lengas pòscan pas (o vòlgan pas) tostemps aplicar una nòrma. L'existéncia d'un organisme de codificacion es pas sistematica.
En occitan[modificar | modificar la font]
La situacion de l'occitan es particularament complèxa perque aquela lenga ten almens quatre nòrmas concurrentas uèi lo dia (sens comptar las practicas fòra nòrma):
- la nòrma classica, la pus utilizada, fixada pel Conselh de la Lenga Occitana
- la nòrma mistralenca
- la nòrma bonaudiana
- la nòrma de l'Escòla dau Pò.
Dins las lengas establidas[modificar | modificar la font]
Las lengas establidas, coma l'anglés, lo francés, l'italian, l'espanhòl, l'arabi o lo chinés, an una nòrma lingüistica pro establa. Aquela estabilitat ven de la pression fòrta de la societat subre l'usatge d'aquelas lengas e mai del besonh d'utilizar aquelas lengas dins una comunicacion a escala larga. Adoncas, los organismes de codificacion an sovent un ròtle segondari per fixar la lenga perque la fixacion se fa d'en primièr a travèrs d'un usatge social fòrt. Aital, l'anglés ten pas ges d'organisme de codificacion. D'autras lengas establidas an d'organismes de codificacion coma l'Acadèmia Francesa en francés, l'Acadèmia de la Crusca en italian o la Reiala Acadèmia de la Lenga Espanhòla.


text:
Frejús
Frejús ( Fréjus en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Var.
Lo gentilici es frejulenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es a l'embocadura d'Argenç e de Reiran, entre lei massís dei Mauras e de l'Esterèu. Es la pus granda vila de l'èst varés, e la quatrena de Var per la populacion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'Antiquitat, la vila de Frejús se tròba sus la via Aureliana anant de Roma a la Narbonesa. La data exacta de la fondacion de Forum Julii es incèrta, mai la vila existís vèrs 43 avans J.-C. perque apareisse dins la correspondéncia entre Plancus e Ciceron. La data de 49 avans J.-C. rèsta la pus probabla.
Lo 2 de decembre de 1959, la vila foguèt dramaticament tocada per la catastròfa consecutiva a la rompedura de la restanca de Malpasset, que faguèt mai de 400 mòrts. La vila foguèt ajudada per l'emission d'un timbre de subretaxa.
Aglomeracion[modificar | modificar la font]
Frejús es associada a la vila vesina de Sant Rafèu dins una comunautat d'aglomeracion poplada de 82 736 abitants.


text:
Airbus A330
Airbus A330 es un avion de linha long-corrièr de capacitat mejana bastit per l'avionaire europèu Airbus.
Parteja son programa de desvolopament amb lo quadrireactor A340 a la diferéncia près que l'A330 s'ataca directament al mercat ETOPS dels avions bireactors gròs portaires.
L'A330 parteja amb l'A340 lo fuselatge e las alas (levat A340-500 e A340-600), fuselatge qu'es el meteis per una part importanta manlevat a l'Airbus A300, tot coma lo cockpit que sa concepcion es partejada amb l'A320.


text:
Cometa
En astronomia, una cometa es un pichon astre brilhant constituit de glaç e de posca del Sistèma Solar, que son orbita a generalament la forma d'una ellipsa fòrça alongada, e sovent acompanhada d'una longa traïnada luminosa deguda a l'interaccion de velocitat elevada entre la cometa prèp del Solelh e de divèrsas fòrças venent del Solelh : vent solar, pression de radiacion e gravitacion.
Le mot cometa ven del grèc Kouήtnς (komêtês) que significa « cabelut », en rason de l'immensa coa facha de gas e de poscas de 30 a 80 milions de quilomètres.
Somari
- 1 Lo nom d'una cometa
- 2 Denombrament
- 3 Descripcion
- 4 Orbitas
- 5 Istòria
- 6 Las experiéncias espacialas
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Lo nom d'una cometa[modificar | modificar la font]
Levadas la cometa de Halley, o d'Encke, lo nom d'una cometa es atribuit oficialament per una comission de l'Union Astronomica Internacionala (UAI, IAU en anglés), que son sèti es à Washington. Certanas cometas istoricas an pas de nom : per exemple la granda cometa de 1843.
Primièr biais de far[modificar | modificar la font]
Los noms del o dels dos primièrs observators d'una novèla cometa li son atribuits oficialament ; atal se parla de la cometa Hale-Bopp, descobèrta en julhet de 1995 per Allan Hale et Thomas Bopp.
Aquel biais de far a de desavantatges, notablament dempuèi la descobèrta de fòrça cometas per de sondas espacialas : lo programa LINEAR ne descobriguèt plusors desenas, e la sonda SoHO plusors centenas.
Biais de far intermediari[modificar | modificar la font]
Abans 1995, una novèla cometa possedissiá sovent una dobla dominacion. La primièra, provisòria. Dos ans aprèp sa descobèrta, lo nom definitiu li èra atribuit segon los critèris seguents : l'annada del passatge al perièli, seguit d'un numèro d'òrdre notat en chifras romanas indicant sa plaça dins l'annada en question (exemple : 1994 IV). I aviá tanben fòrça desavantatges (en particular per las cometas de periòde cort). Per aquelas, se balhava un numèro d'òrdre davant lo P/ : comète 19P/Borrelly.
Novèl biais de far[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo 1èr de genièr de 1995, lo nom oficial d'una novèla cometa compòrta d'autras indicacions.
Atal lo nom oficial de la cometa Hale-Bopp es C/1995 O1 :
- C/ indica que se tracta d'una cometa de long periòde long (eventualament non periodica) ; i auriá P/ per una cometa de cort periòde, o D/ per una cometa dispareguda ;
- 1995 indica que la cometa foguèt descobèrta en 1995 ;
- O indica que foguèt descobèrta pendent la segonda quinzena de julhet (cada letra de l'alfabet, levat I e Z, correspond a un mièg mes) ;
- 1 indica que s'agís de la primièra cometa descobèrta pendent aquel periòde.
Denombrament[modificar | modificar la font]
Se coneis a l'ora d'ara mai de 2000 cometas que foguèron repertoriadas.
Una de las pus celèbras es la cometa de Halley, que torna paréisser cada 75 o 76 ans.
Autras cometas celèbras :
- cometa McNaught (C/2006 P1) La tota darrièra fòrça brilhanta
- cometa Hale-Bopp (C/1995 O1)
- cometa Hyakutake (C/1996 B2)
- cometa Shoemaker-Levy 9 (D/1993 F2), destruida per trucada amb Jupitèr en julhet de 1994
- cometa 109P/Swift-Tuttle
- cometa 55P/Tempel-Tuttle
- cometa 19P/Borrelly, visitada per la sonda Deep Space 1
- cometa 9P/Tempel, trucada e fotografiada per la sonda Deep Impact
- cometa Wild 2, susvolada per la sonda Stardust
cometas susvoladas per de sondas espacialas :
- cometa 67P/Choriómov-Herassymenko, per la sonda Rosetta
- Hartley 2 per la sonda Deep Impact
Descripcion[modificar | modificar la font]
Una cometa se compausa subretot de tres partidas : lo nuclèu, la cabeladura e las coas. Lo nuclèu e la cabeladura constituisson la tèsta de la cometa.
Al moment del darrièr passatge de la cometa de Halley en 1986, sièis sondas espacialas (ICE, Vega-1, Vega-2, Sakigake, Suisei e Giotto) freguèron la cometa e enregistrèron de donadas e imatges precioses per nòstra coneissença de las cometas.
Lo nuclèu[modificar | modificar la font]
L'ipotèsi de constitucion del nuclèu pus comunament admesa e confirmada per las experiéncias espacialas recentas, es que seriá un còrs solide constituit de glaces (aiga, monoxid de carbòni, dioxid de carbòni) e de matèrias meteoriticas aglomeradas (modèl dich de la « bola de nèu bruta » prepausat per Fred Whipple). Aqueles glaces se subliman jos l'accion de l'irradiacion solara e fan nàisser la cabeladura, puèi a las coas.
Lo diamètre del nuclèu (qu'es pas esferic) es estimat entre qualques centenas de mètres e qualques desenas de quilomètres.
La pus granda dimension del nuclèu de la cometa de Halley, de forma oblonga, es de gaireben 15 km ; lo volum de son nuclèu foguèt estimat a 500 km3, per una massa de 1014 kg, çò que correspond a una massa volumica mejana de 200 kg/m3.
La cabeladura[modificar | modificar la font]
La cabeladura, o coma, es constituida d'atòms, de gas e de poscas eissits del nuclèu de la cometa e liberats jos forma de gisclas de gas. Fòrça rapidament la radiacion ultravioleta venent del Solelh romp los atòms e las moleculas (per ionizacion). La brilhança de la cabeladura es pus fòrta prèp del nuclèu.
Son diamètre es generalament comprés entre 50 000 e 250 000 km, amb de limits extrèms de 15 000 e 1 800 000 km. La cabeladura s'identifica sovent amb la tèsta de la cometa, donat lo pichon diamètre relatiu del nuclèu.
Las analisis del gas de la cabeladura de la cometa de Halley indican qu'aquela conten 80 % d'aiga, 10 % de monoxid de carbòni, 3 % de dioxid de carbòni, 2 % de metan, mens de 1,5 % d'amoniac e 0,1 % d'acid cianidric.
Las coas[modificar | modificar la font]
Una cometa importanta possedís en general doas coas vesiblas :
- Una coa constituida per un plasma, rectilinèu e se a l'opausat del Solelh (coma una ombra), espoussada a nauta velocitat (de l'ordre de 500 km/s) per lo vent solar ; los cambiaments de polaritat del vent solar produson de rompeduras dins la coa de plasma que se reconstituisson dins las oras seguentas.
- Una coa pus larga constituida de poscas espoussadas per la pression de radiacion solara, e corbada dins lo plan de l'orbita. Gràcias als trabalhs de Michael Finson e Ronald Probstein (1968), qu'avancèron las ipotèsis de Fiodor Bredikhine (1885) qu'aquelas meteissas foguèron la seguida d'aquesta de Bessel, se pòt modelizar la coa de poscas. Las trajectòrias (keplerianas) dels grans se poguèron atal analisar en foncion de la durada d'emission (sincrònas) o en foncion de lor grandor (sindinas).
- Una tresena envelopa, invesibla amb d'instruments optics, mas descobèrta gràcias a la radioastronomia, es la coa d'idrogèn que s'estend sus de dimensions considerablas.
De cometas (Arend-Roland, en abril de 1957) presentavan una « contracoa » que se pòt explicar. Se tracta d'una partida de la coa de poscas (prèp del nuclèu) constituida de gròsses grans que, amb efièit de perspectiva quand la Tèrra travèrsa lo plan de l'orbita cometara, sembla de puntar cap al Solelh.
Lors dimensions son immensas : de longors de 30 a 80 gigamètres (miliards de mètres) son frequentas.
Orbitas[modificar | modificar la font]
Las orbitas de las cometas son definidas amb sièis paramètres (elements orbitals) : T (lo periòde), w (argument de latitud del perièli), Ω (longitud del nos ascendent), i (enclinason), q (distància perielica), e (excentricitat). Quand se descobrís una novèla cometa, aprèp almens tres observacions diferentas, se modeliza una primièra orbita en prenent e = 1 (se supausa l'orbita parabolica). Puèi, quand las observacions se precisan, se cèrca la melhora orbita osculatòria en precisant la valor de l'excentricitat e.
La majoritat de las cometas repertoriadas an una orbita elliptica, e gravitan a l'entorn del Solelh : son las cometas periodicas.
Las cometas son dichas convencionalament de cort periòde quand lor periòde es inferior a 200 ans. Aurián per origina la cencha de Kuiper.
Las cometas que lor periòde es superior a 200 ans son supausadas de venir del Sistèma Solar extèrne (Cencha intermediària, Nívol de Hills o Nívol d'Oort).
Las cometas atacadas al Sistèma Solar an una orbita que son excentricitat es inferiora a 1 (orbitas ellipticas, doncas cometas periodicas). Existís de rars cas de cometas que lor excentricitat es superiora a 1 (orbitas iperbolicas, doncas cometas non periodicas) : o s'agís de cometas venent de l'exterior del Sistèma Solar, o s'agís de cometas que lor orbita subiguèt de perturbacions al punt que sortiguèron del Sistèma Solar.
Modificacion dels elements orbitals[modificar | modificar la font]
Quand una cometa passa prèp de gròssas planetas (subretot Jupitèr), subís de perturbacions gravitacionalas que pòdon modificar certans de sos elements orbitals. Es atal que la cometa Shoemaker-Levy truquèt Jupitèr en 1994 perque a son passatge precedent, aquela cometa passèt sufisentament prèp d'aquela planeta per que al meteis còp son orbita foguèsse modificada e son nuclèu descompausat en una multitud d'elements repartits lo long de l'orbita.
Los elements orbitals d'una cometa pòdon tanben èsser modificats d'un biais non previsible per l'activitat del nuclèu (perturbacions non gravitacionalas).
Per aquelas rasons los elements orbitals d'una cometa son jamai definitius e se devon tornar calcular a cadun de sos passatges (per de cometas de cort periòde).
Paramètres de qualques cometas[modificar | modificar la font]
Vaquí de paramètres de qualques cometas conegudas.
Cometas e estelas limpairas[modificar | modificar la font]
Los eissams d'estelas limpairas (par exemple : Perseidas, Orionidas, Geminidas) son associadas a de cometas. Las poscas perdudas per una cometa lors d'un passatge se repartisson lo long de l'orbita d'aquela en formant coma un vast nívol. S'arriba que la Tèrra, dins son movement orbital annal, travèrse un tal nívol, se vei alara una pluèja d'estelas limpairas mai o mens densa seguent l'activitat e la natura de la cometa. Aquelas « estelas limpairas », que vertadièrament ne son pas, semblan de venir d'una meteissa direccion del cèl (lo radiant), un pauc coma quand sèm dins un tunèl rectilinèu e qu'avèm l'impression que los bòrds d'aquel convergisson cap a un meteis punt. Lo radiant pòrta lo nom de la constellacion d'ont semblan de venir las estelas limpairas.
Las poscas cometairas, quand penètran dins la nauta atmosfèra de la Tèrra, s'escalfan e s'ionizan, e produson la traïnada luminosa qu'òm coneis.
Se pòt associar los eissams d'estelas limpairas a de cometas (que pòdon tornar ensemenar en poscas al moment d'un passatge) o a d'ancianas cometas. Atal, lo celèbre eissam de las Perseideas (maximum d'intensitat lo 12 d'agost) es associat a la cometa Swift-Tuttle.
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièras observacions[modificar | modificar la font]
Se trobèt de traças d'observacions de cometas dins d'annals chineses, mas tanben sus de tabletas babilonianas. Lor natura vertadièra, o lor periodicitat foguèron pas trobadas abans los trabalhs efectuats per Edmond Halley en 1682. Tycho Brahe mostrèt que las cometas èran pas un fenomèn sublunar coma se pensava a son epòca. Puèi Edmond Halley donèt en 1705 l'ipotèsi que las aparicions cometàrias de 1531, 1607 e 1682, èron en realitat una sola e unica cometa, que ne prediguèt l'aparicion seguenta en 1758 (vejatz cometa de Halley).
John Flamsteed prepausa en 1680 una relacion d'atraccion repulsion entre cometas e lo Solelh.
Aprèp aver d'en primièr refutat aquela teoria, Isaac Newton pròva dins son òbra majora, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica, que las cometas obesisson a las meteissas leis que las planetas, e possedisson una massa.
Coneissenças actualas[modificar | modificar la font]
Una cometa es un asteroïde de forma irregulara podent aténher una desena de quilomètres de diamètre; es constituida de glaç e de posca. Las cometas foguèron vistas a l'origina coma un alò luminós qu'apareissiá episodicament dins lo cèl, e que foguèt interpretat, segon son aspècte e lo periòde istoric, coma bon o mal astre. En fach, venon vesiblas sol quand s'apròchan del Solelh, l'accion d'aquel provòca emissions de gas e de poscas que reflectisson la lutz solara.
Los primièrs resultats obtenguts per la mission Stardust modifiquèron fòrça las ipotèsis concernent la formacion de las cometas. En efèit las grans prelevats dins la coma de la cometa Wild 2 contenon d'olivina, material que sol pòt èsser sintetizat per de temperaturas fòrça nautas (1 300 K). Fa pensar que los nuclèus de las cometas se formèron prèp del Solelh e foguèron apuèi lançats cap al Nívol d'Oort.
La recuperacion in situ est pas l'unic biais de recuperar de matèria cometària. La Tèrra travèrsa de longa divèrs nívols de poscas estellaras e notablament de matèria cometària quand l'orbita de la Tèrra coïncidís amb lo selhatge d'una cometa. Atal dempuèi 1982, la NASA recupèra amb d'avions volant a granda nautor de poscas cometàrias[1].
Las experiéncias espacialas[modificar | modificar la font]
Las coneissenças sus las cometas, subretot aquelas de lors nuclèus, an fòrt progressat dempuèi l'aveniment de las experiéncias espacialas. En tot, actualament prèp de dètz missions espacialas contribuisson a far conéisser melhor los nuclèus cometaris.
- La sonda europèa Giotto, lançada lo 2 de julhet de 1985 per una fusada Ariane 1 per apròchar lo nuclèu de la cometa de Halley a mens de 500 km ;
- La sonda japonesa Sakigate, cap a Halley ;
- La sonda japonesa Suisei, cap a Halley ;
- Las doas sondas sovieticas Vega 1 e Vega 2, que, aprèp aver destacat un modul cap a Vènus prenguèt de fotografias de la cometa de Halley ;
- La sonda americana Deep Space 1, lançada en 2001, qu'estudièt lo nuclèu de la cometa 19P/Borrelly ;
- La sonda americana Deep Impact, lançada en 2005, amb objectiu de cavar un cratèr artificial en trucant lo nuclèu de la cometa Tempel 1 ;
- La sonda americana Stardust, lançada en 2004, foguèt destinada a recoltar e a tornar menar sua Tèrra de posca cometària venent de la cometa Wild 2 ;
- La sonda europèa Rosetta lançada en 2005 cap a la cometa 67P/Choriómov-Herassymenko que l'atenherà en novembre de 2014.
- La sonda europèa SoHO destinada a estudiar lo Solelh en contunh e que permetèt de descobrir de cometas qu'acaban lor vida en « tombant » dins lo Solelh, nomenadas cometas rasantas ;
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) http://www.futura-sciences.com/fr/sinformer/actualites/news/t/astronomie/d/le-brownleeite-un-mineral-inconnu-decouvert-la-poussiere-dune-comete_15890/ Lo brownleeite, un mineral inconegut dins la posca d'una cometa, per Jean Étienne lo 16 de junh de 2008 in Futura-Science


text:
Mézières-sur-Seine
Mézières-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Mézières-sus-Seine se situa en lo nòrd-oèst dels Yvelines, en près de Seine sul marge esquèrre del fleuve, a 8 quilomètres a l'èst de Flaçadas-la-Maca, cap de-luòc de arrondissement e a 37 quilomètres al nòrd-oèst de Versailles, çò cap de-luòc del departament.
La municipalitat es limitrophe de Guerville a l'oèst, de Épône a l'èst, de Boinville-en-Mantois e Goussonville al sud. Al nòrd, la Seine la separa de Gargenville, Issou e Porcheville.
Lo territòri communal es de 1042 ectaras, un pauc mai que la mejana yvelinoise (872 a). S'estend sus aperaquí 5 km del nòrd al sud e 3,5 km de siás n'oèst. Compren doas parts desparièras : al nòrd, la plana alluviale de la Seine entre 25 e 30 mètres d'altitud, al sud, lo scenari del Mantois #que domina de 130 a 140 mètres d'altitud e culmini a 157 mètres a la « butte de las murets » a l'oèst del territòri. Lo bourg se situa al pè del serral e se desvolòpa cap al nòrd en direccion de l'estacion.
La commune de Mézières-sur-Seine se situe dans le nord-ouest des Yvelines, en bord de Seine sur la rive gauche du fleuve, à 8 kilomètres à l'est de Mantes-la-Jolie, chef-lieu d'arrondissement et à 37 kilomètres au nord-ouest de Versailles, le chef-lieu du département.
La commune est limitrophe de Guerville à l'ouest, d'Épône à l'est, de Boinville-en-Mantois et Goussonville au sud. Au nord, la Seine la sépare de Gargenville, Issou et Porcheville.
Le territoire communal est de 1042 hectares, un peu plus que la moyenne yvelinoise (872 ha). Il s'étend sur environ 5 km du nord au sud et 3,5 km d'est en ouest. Il comprend deux parties distinctes : au nord, la plaine alluviale de la Seine entre 25 et 30 mètres d'altitude, au sud, le plateau du Mantois qui domine de 130 à 140 mètres d'altitude et culmine à 157 mètres à la « butte des murets » à l'ouest du territoire. Le bourg se situe au pied du coteau et se développe vers le nord en direction de la gare.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc i aviá ocupat dempuèi la préhistoire, aital coma en testifiquen las silex talhats e educats #que i an #èsser trobats.
Al IXe sègle, Mézières èra dependéncia féodale del capítol de La nòstra-Madama de París.
La Mois invalide (de setembre)M, en lo moment de la guèrra franco-prussienne de 1870, una quarentena de francs-tireurs estendon una embuscade a l'intrada de Mézières-sus-Seine a un grop de uhlans #que s'avançan en direccion de Flaçadas-la-Maca. Lo ser l'enemic tòrna en fòrça; lo general Adalbert von Bredow en persona al cap d'una colomna de cavalleria e de artillerie appuyée per un deslligament de infanterie bavaroise se dirigís alavetz sus Mézières. Una reconeissença de la 13e dragons del Schleswig-Holstein cavòt en una embuscade a Aulnay-sus-Mauldre estendut per 4 francs-tireurs[1]. Arribats a Mézières, lo cònsol es roué de còps[2] e lo vilatge es canonné, grivelhat de obus de contunh lo posterior garda tesa a la man i met lo fuòc. Una soixantaine d'ostal auràn destruit. En fin d'après miègjorn la colomna arriba davant de Flaçadas-la-Maca. Après i aver canonné la vila, la infanterie bavaroise de la 2e regiment Prince Royal entre dins vila saccage las 2 estacions[3], calada e ferís civilas e pòrtan otages. La populacion alhocardida se enfuit fins en los bòsques de Rosny. Après la siá terrifiante aparicion a las pòrtas de Flaçadas, la colomna tòrna en las siás cantonnement en traversant las ruïnes fumantes de Mézières.
Le site était occupé dès la préhistoire, ainsi qu'en témoignent les silex taillés et polis qui y ont été trouvés.
Au IXe siècle, Mézières était dépendance féodale du chapitre de Notre-Dame de Paris.
Le Mois invalide (septembre)M, lors de la guerre franco-prussienne de 1870, une quarantaine de francs-tireurs tendent une embuscade à l'entrée de Mézières-sur-Seine à un groupe de uhlans qui s'avancent en direction de Mantes-la-Jolie. Le soir l'ennemi revient en force; le général Adalbert von Bredow en personne à la tête d'une colonne de cavalerie et d'artillerie appuyée par un détachement d'infanterie bavaroise se dirige alors sur Mézières. Une reconnaissance du 13e dragons du Schleswig-Holstein tombe dans une embuscade à Aulnay-sur-Mauldre tendu par 4 francs-tireurs[4]. Arrivés à Mézières, le maire est roué de coups[5] et le village est canonné, criblé d'obus puis l'arrière garde torche à la main y met le feu. Une soixantaine de maison seront détruites. En fin d'après midi la colonne arrive devant Mantes-la-Jolie. Après avoir canonné la ville, l'infanterie bavaroise du 2e régiment Prince Royal entre en ville saccage les 2 gares[6], tue et blesse des civils et emmènent des otages. La population affolée s'enfuit jusque dans les bois de Rosny. Après sa terrifiante apparition aux portes de Mantes, la colonne retourne dans ses cantonnement traversant les ruines fumantes de Mézières.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ sus 4, 2 auràn aucit, 1 i aurà ferit e executat
- ↑ Arriba totun as enfuir
- ↑ Parca de Flaçadas-la-Maca e Parca de Flaçadas-Station
- ↑ sur 4, 2 seront tués, 1 sera blessé et exécuté
- ↑ Il parvient toutefois à s'enfuir
- ↑ Gare de Mantes-la-Jolie et Gare de Mantes-Station


text:
1814
Aquesta pagina concernís l'an 1814 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril - Batalha de Tolosa entre l'armada francesa e las tropas del Duc de Wellington.
França[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Batalha de Montereau.
- 31 de març - París es ocupada per de tropas ostilas a Napoleon.
- 11 d'abril - Napoleon Bonaparte es obligat d'abdicar al Castèl de Fontainebleau, e de s'exiliar a l'illa d'Elba per la signatura del Tractat de Fontainebleau de 1814.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Danemarc cedís Norvègia a Suècia. Danemarc consèrva las Illas Feròe, Islàndia e Groenlàndia, ancianas possessions norvegianas.
- 22 de març - Ferrand VII tòrna en Espanha dempuèi l'exili.
- 29 d'abril - En la Guèrra d'Independéncia Espanhòla los franceses se retiran de Barcelona.
- 17 de mai - Crestian Federic es elegit rei de Norvègia, acte qu'aquel país s'autoproclamat monarquia constitucionala independenta.
- 1 d'octobre - Comença lo Congrès de Viena, après la desbranda de Napoleon.
Mond[modificar | modificar la font]
- 11 de setembre, Guèrra de 1812: A la Batalha de Plattsburgh un esquadron nòrd-american comandat per Thomas MacDonough derròta un esquadron britanic.
- 24 de decembre: Anglatèrra e los Estats Units signan lo Tractat de Gant, en establint una "patz perpètua" e en metent fin a la Guèrra de 1812.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Pierre Simon Laplace desvolopa un assag filosofic sus las probabilitats.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de mai - Mikhaïl Bakunin, anarquista rus (m. 1876)
- 13 d'agost - Anders Jonas Ångström, fisician suedés (m. 1874)
- 24 d'octobre - Rafael Carrera y Turcios, president de Guatemala (m. 1865)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Johann Gottlieb Fichte, filosòf alemand (n. 1762)
- 2 de decembre - Marqués de Sade, filosòf e escrivan provençal (n. 1740)


text:
Economia de Brasil
L'economia de Brasil es la pus granda d'America Latina e la 8ena del mond. La majoritat de la granda industria es concentrada al sud e lo sud-èst del país, especialament dins los estats de São Paulo, Minas Gerais, Rio de Janeiro, Rio Grande do Sul e Paraná. La Region Nòrd-èst es estat tradicionalament la region mens desvolopada, e mai se a recebut d'inversions recentament. Brasil realizèt un reüsit programa d'estabilizacion economica, nomenat lo Plan Real (nom de la siá nòva moneda) dempuèi lo 1èr de julhet de 1994. L'inflacion, qu'èra arribada a 5000% annal en 1993, arribèt a 2,5% en 1998.
Brasil es un dels productors principals de cana de sucre e cafè, e un grand exportador de cacau, sòja, carn, sucre, iranja, tabac, nòu e de fruches tropicals. La sòja es cultivada al dedins del país (Mato Grosso do Sul, Mato Grosso, Goiás, Tocantins, èst de Bahia) amb granda mecanizacion.
Indústria[modificar | modificar la font]
Brasil a un dels sectors industrials pus avançats d'America Latina e lo mai diversificat de la region. Aquel sector representa un tèrç del PIB de Brasil, e crompan l'indústria de l'automobila, de l'acièr, petroquimia, d'informatica e aeriana. Amb l'estabilitat promoguda pel Plan Real las indústrias multinacionalas que i opèran an realizat d'investiments en equipa de nauta tecnologia.
Lo govèrn brasilièr a implementat un plan per redusir la dependéncia de petròli importat, que representavan mai de 70% dels besonhs energetics del país, mas, que se son redusits a 33%. Malgrat tot los besonhs d'una populacion superiora als 180 milions son superiors a la produccion energetica. Brasil es un dels principals productors d'energia idroelectrica del mond e dins lo decenni de 1990 se bastiguèt una planta d'energia nucleara.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ CIA, « The World Factbook ». Consultat lo 11 de mai de 2013
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Benin
Benin es un país de l'oèst d'Africa que confronta Burkina Faso e Nigèr al nòrd, Nigèria a l'èst, e Tògo a l'oèst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic.
La capitala es Porto Novo.
Lo gentilici es beninés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Amb lo nom Dahomey, l'actual Benin foguèt colonia francesa entre 1899 e lo 1èr d'agost de 1960, quand se declarèt independent. Lo primièr president del país après l'independéncia foguèt Hubert Maga que governèt entre lo 1èr d'agost de 1960 e lo 28 d'octobre de 1963.
Politica[modificar | modificar la font]
Benin es actualament una republica presidencialista. Lo president, elegit per la populacion per un periòde de cinc ans (amb la possibilitat de reeleccion un còp), es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn.
Lo poder legislatiu es compausat solament de la Cambra dels Deputats, amb 83 membres, elegits per un mandat de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Benin.


text:
Neron
Neron (15 de decembre de 37 - 9 de junh de 68) foguèt lo cinquen emperaire de l'Empèri Roman e darrier emperaire de la dinastia julioclaudiana de 54 a sa mòrt. Succediguèt a Claudi après un complòt probablament dirigit per sa maire Agripina e foguèt remplaçat per Galba après un còp d'estat.
Son periòde es generalament descricha coma un rèine tiranic en causa de sa manca fòrça importanta de popularitat. D'activitats artisticas incomptatiblas ambé son estatut d'emperaire, l'incendi de Roma en 64 e la revirada de sa reaccion politica en fàcia deis eveniments, lei persecucions còntra lei crestians e l'execucion d'unei captaus e generaus romans copables o solament sospichats de complòts foguèron a l'origina d'aquela reputacion. Pasmens, durant son rèine, l'administracion e l'economia de l'empèri foguèron renfòrçadas e leis arts, especialament l'arquitectura, conoguèron un desvolopament important. Existís tanben de traças mostrant una popularitat vertadiera de Neron dins certanei províncias.
Foguèt finalament rebutat per un complòt de la garda pretoriana favorabla au generau Galba.


text:
Riam
Riam (forma arcaïca: Riòm[1], dau latin Ricòmagus, dau gallés rigo- "rei" e magus "merchat") es una vila d'Occitània, en Auvèrnhe, dins la planura de Limanha. Se situa dins lo departament dau Puèi Domat e n'es una sosprefectura. Sa populacion es de 18 000 abitants (2005).
Lo gentilici es rianaire -a.
Riam es lo sèti d'una cort d'apèl que cobrís tota la region d'Auvèrnhe e fuguèt una de las capitalas administrativas de la província d'Auvèrnhe durant lo Regim Ancian, en concurréncia amb Clarmont-Ferrand.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Escrit voé Rian en nòrma bonaudiana (vej. Karl-Heinz REICHEL, 2005, Dictionnaire général auvergnat-français, sl.: Créer). La forma arcaïca se nòta Riom (de legir Riòm, probable) dins los Comptes daus Cònsols de Montferrand (1273-1319).


text:
Pichona Orsa
La Pichona Orsa o lo Pichon Carri es una constellacion pro pichona e de luminositat flaca, que ten sa celebritat de sa pus brilhanta estela, l'estela polara, que marca le pòl Nòrd celèst.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La constellacion de la Pichona Orsa, encara que siá d'origina antica (la dintrèt dins l'Almagesta de Ptolemèu), tenguèt pas a aquela epòca l'interès que presenta uèi perque mercava pas lo pòl Nòrd celèst. Fasiá versemblablament partida a l'origina d'una constellacion dispareguda dempuèi longtemps nomenada l'Ala del Drac, se ditz que foguèt creada per lo filosòf grèc Talès al sègle VI.
La mitologia grèga raconta que la ninfa Callisto foguèt aimada per Zèus. Quand son esposa gelosa Era descobriguèt lor relacion, Zèus transformèt Callisto e son pichon filh, Arcas, en la Granda e la Pichona Orsa. Era, ofensada, demandèt justícia a l'Ocean, e las orsas foguèron alara condemnadas a virar per totjorn a l'entorn del pòl Nòrd, jamai autorizadas a repausar jos la mar.
Lo mot artic vent del grèc arktos, «ors». Un mite, segon que la constellacion seriá pas una orsa mas un can, fa que l'estela Polara es de còps nomenada Kinosure, « coa del can ».
Observacion de las estelas[modificar | modificar la font]
- Localizacion de la Pichona Orsa
La Pichona Orsa se merca generalament per rapòrt a la Granda Orsa. Un metòde fòrça conegut permet de determinar ont es a Ursae Minoris, : en traçant una linha de Merak a Dube (las doas estelas del bòrd exterior de la caçairòla), e en seguent sus cinc còps la distància entre aquelas dos estelas, aprèp que passèt la coa del Drac e i a l'estela Polara, qu'es la sola estela brilhanta d'aquel sector. Arribat sus l'estela Polara per aquel alinhament, la Pichona Orsa es dins l'angle drech vèrs l'esquèrra.
- Forma de la constellacion
La constellacion de la Pichona Orsa es pro paura e pauc luminosa. Se vei inicialament (Mag 2) que sas doas estelas extrèmas, (a Ursae Minoris, l'estela Polara) e Kochab (B UMi). Quand las condicions son un pauc melhoras (Mag 4), se distinguís la cadena ligant las doas : a UMi, δ UMi, e UMi, Z UMi et Kochab (B UMi).
Las estelas qu'entornan Kochab a pus granda distància forman la constellacion del Drac.
Estelas principalas[modificar | modificar la font]
a Ursae Minoris (l'Estelar Polara)[modificar | modificar la font]
Autras estelas[modificar | modificar la font]
Las doas autras estelas notablas de la constellacion, Kochab (B UMi) e Pherkad (Y UMi) se situan respectivament a 130 e 500 annadas lutz. La primièra es de magnitud aparenta 2,07 e brilha coma 190 solelhs (magnitud absoluda : -0,87), la segonda es de magnitud aparenta 3,00 e de magnitud absoluda -2,84 (mila solelhs).
Las sèt estelas principalas de la Pichona Orsa (l'estela Polara, Kochab, Pherkad, Alifa Al Farkadain (Z UMi), Anwar Al Farkadain (n UMi), Yildun (δ UMi) et e UMi) forman un estelum comparable a aquel de la Granda Orsa, en forma de carri o de caçairòla. Contrariament a aquel de la Granda Orsa, es pas fòrça luminós, levat la tramontana.
HD 150706 possedís una planeta d'una massa aproximativament egala a la de Jupitèr, orbitant en mejana a 0,82 ua de distància en 264 jorns.
N.B. : Las valors numericas venon de las donadas mesuradas pel satellit Hipparcos [1]
Objèctes celèstes[modificar | modificar la font]
La constellacion de la Pichona Orsa conten mantuna galaxia : NGC 3172, NGC 5034, NGC 5144, NGC 5939, NGC 6071, NGC 6324 et NGC 6331.
La galaxia espirala raiada NGC 6217 (16 h 32 min 29 s d'ascension drecha, 78° 11' 48" de declinason) es pus brilhanta, encara que siá pro pauc luminosa (magnitud 12,10). Apareis a nosautres clinada de tres quarts.


text:
Noyelles-sous-Bellonne
Noyelles-sous-Bellonne es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat possedissiá una zòna humide rica en tourbe e en peisses, #que l'espleitacion n'èra privilègi dels senhors o de la Glèisa.
Una dels doléances mesas per la municipalitat en lo moment de la Revolucion francesa èra « que las comunitats ajan reintegrat en las siás marais, pradas, landes, pâturages, monts, èca. que los garennes sián abolissiás, aital coma las conservacions de las caças particularas dels senhors[1] ».
L'archiu départementales an en 1894 recebut[2] , per 3 cartons del fons del Marquisat de Hesdigneul-Béthune :
- una correspondéncia entre lo curé de Noyelles e lo Abbaye de Anchin, sus la proprietat del banc seigneurial dins la glèisa de Noyelle ;
- qualques documents relatius al procès ont la comunitat de Noyelles reivindicava (1445-1760) lo drech de persec e de tourbage en lo sieu marais ;
La commune possédait une zone humide riche en tourbe et en poissons, dont l'exploitation était privilège des seigneurs ou de l'Église.
Une des doléances posées par la commune lors de la Révolution française était « que les communautés soient réintégrées dans leurs marais, prairies, landes, pâturages, monts, etc. que les garennes soient abolies, ainsi que les conservations des chasses particulières des seigneurs[3] ».
Les archives départementales ont en 1894 reçu[2] , dans 3 cartons du fonds du Marquisat d'Hesdigneul-Béthune :
- une correspondance entre le curé de Noyelles et l'Abbaye d'Anchin, sur la propriété du banc seigneurial dans l'église de Noyelle ;
- des documents relatifs au procès où la communauté de Noyelles revendiquait (1445-1760) le droit de pêche et de tourbage dans son marais ;
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Extraches del quasèrn de doléance dels abitants en compausant la comunitat de Noyelle-jos-Bellonne ; « Aital fach e arturat en la nòstra assemblada, e lo present quasèrn en avent #èsser costat e rubricat per primièra e darrièra pagina, lo vint-nòu de març mil sèt #cent ochanta nòu »,
- ↑ 2,0 2,1 Informe del Sr. Lo archiviste départemental sus la situacion de l'archiu de la prefectura, de las jos-prefecturas, de las municipalitats e dels hospices del Passatge-de-Calava e sus la bibliotèca départementale pendent l'exercici 1893-1894, Arras, 1894 (extrai del volum del Conselh General del Passatge-de-Calava de la session de Aout 1894) (consultat 2009 12 30)
- ↑ Extraits du cahier de doléance des habitants composant la communauté de Noyelle-sous-Bellonne ; « Ainsi fait et arrêté en notre assemblée, et le présent cahier ayant été côté et paraphé par première et dernière page, le vingt-neuf mars mil sept cent quatre-vingt-neuf »,


text:
Brixey-aux-Chanoines
Brixey-aux-Chanoines es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pòble, @dénommer "Briccius" en latin medieval, n'a preses lo nom de Brixey en 1670.
Le village, dénommé "Briccius" en latin médiéval, a pris le nom de Brixey en 1670.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Nombroses vestigis gallo-romains (via romaine Toul/Rems).Dominat pels Leuques a l'epòca celte. Fief Del avesque de Toul agut al Sègle XIV pels Bourlémont. Un castèl a #èsser bastit a Modèl:La s- pels avesques de Toul, #que lo un de ne dintratz eles, Gilles de Sorcy, #fondar un capítol de tretze chanoines.
Nombreux vestiges gallo-romains (voie romaine Toul/Reims).Dominé par les Leuques à l'époque celte. Fief de l'évêque de Toul tenu au Sègle XIV par les Bourlémont. Un château a été construit au Modèl:S- par les évêques de Toul, dont l'un d'entre eux, Gilles de Sorcy, fonda un chapitre de treize chanoines.