text:
Francis Fukuyama
Francis Fukuyama, nascut lo 27 d'octobre de 1952, a Chicago, es un filosòf, economista e cercaire en sciéncias politicas estatsunian d'origina japonesa.
Intellectual influent, fòrça conegut per sas tèsis sus la fin de l'istòria, Francis Fukuyama es uèi professor d'economia politica internacionala a l'Universitat de Johns-Hopkins de Washington, DC.
Las idèas politicas de Fukuyama se son alunhadas d'aquelas dels neoconservadors. Participèt activament al Projècte pel novèl sègle american, lançat en 1997. Signèt una peticion demandant al president Bill Clinton de renversar le dictator iraquian Saddam Hussein plan abans que George W. Bush se ne cargue en 2003. Pasmens desaprovèt l'invasion d'Iraq dins son principi e cossí se realizèt, e demandèt la demission de Donald Rumsfeld (secretari de la Defensa). Aquò l'empachèt pas, en 2004, de participar a l'administracion Bush coma membre del Conselh presidencial de bioetica. Demanda uèi dins las relacions internacionalas la promocion de la democracia pel soft power e anoncia lo retorn en fòrça dels realistas aprèp lo despart de George W. Bush.
Somari
La Fin de l'istòria[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de « fin de l'istòria » foguèt d'en primièr elaborat per Hegel, puèi utilizat de biais variat per divèrses filosòfs e criticat per Karl Marx per qui l'umanitat èra pas encora sortida de sa preïstòria. Per Fukuyama coma per Hegel, l'Istòria s'acabarà lo jorn qu'un consensus universal sus la democracia atudarà los conflictes ideologics.
Fukuyama publiquèt un primièr article sul subjècte (The end of History?) pendent l'estiu de 1989 [1]. Desvolpèt sas tèsis dins un libre que fasiá contovèrcia publicat en 1992, La Fin de l'Istòria e lo darrièr òme, que defend l'idèa que la progression de l'istòria umana, envisatjada coma un combat entre las ideologias, s'acabarà amb la fin del consensus sus la democracia liberala e lo capitalisme qu'auriá tendéncia a se far aprèp la fin de la Guèrra Freja.
« La Fin de l'òme »[modificar | modificar la font]
Dins « La Fin de l'òme », Fukuyama exprimís sas paurs fàcia als progrèsses de las biotecnologias e subretot de lors applicacions possiblas sus l'èsser uman. Perque seràn capables de transformar l'òme a un gra non sospechat fins ara, poirián aver de consequéncias fòrça grèvas sul sistèma politic. Es un grand enemic del transumanisme, tòca dels tenents de las evolucions tecnologicas que vòlon modificar l'uman e la societat, subretot dins lo domeni de las biotecnologias.
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- La Fin de l'Histoire et le dernier homme, 1992 (ISBN 2080812904)
- La confiance et la puissance, 1997 (ISBN 2259027113)
- La Fin de l'homme : les Conséquences de la révolution biotechnique, La Table Ronde, 2002 (ISBN 2710325209)
- Le grand bouleversement : la nature humaine et la reconstruction de l'ordre social, La Table Ronde, 2003 (ISBN 2710326302)
- La fin de l'homme, 2004 (ISBN 2070304434)
- State Building : Gouvernance et ordre du monde au sègle XXI, La Table Ronde, 2005 (ISBN 2710327449)
- D'où viennent les néo-conservateurs ?, 2006 (ISBN 2246713714)
- Jours de colère - L’esprit du capitalisme, Descartes et Cie, 2009 (amb Pierre DOCKÈS, Marc GUILLAUME, Peter SLOTERDIJK)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Revista The National Interest


c: text/html

text:
Acàdia
Acàdia (en francés Acadie, en anglés Acadia) es lo nom donat als ancians territòris d'una part de l'Empèri colonial francés de Nòva França, al nòrd-èst de l'America del Nòrd qu'inclutz una part de l'èst de Quebèc, las províncias maritimas (Nòu Brunswick, Nòva Escòcia e Illa del Prince Edoard) e lo Maine actuals. Acàdia foguèt fondada en 1604 coma colonia francesa, sus las tèrras micmacs e maliseets, e poblada per de personas venent mai que mai de l'oèst de França. Acàdia foguèt conquista en 1713 pels britanics, que deportèron puèi una part dels acadians entre 1755 e 1763. Mai tard lo territòri foguèt integrat a las colonias britanicas puèi venguèt províncias canadencas e Estat american.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Antonio Verrio
Antonio Verrio (Lecce, 1639 – lo 17 de junh de 1707) es un pintre italian barròc del sègle XVII que foguèt fòrça actiu en Anglatèrra, coma especialista de la pintura d'istòria.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut a Lecce, dins lo reialme de Nàpols.
Vèrs 1667, Antonio Verrio part en França e s'arrèsta a Tolosa e foguèt mandat per decorar lo Castèl de Bonrepaus, la proprietat de Pèire Pau Riquet, engenhaire del Canal del Miègjorn s'intalla e pinta un retaule per las Carmelitas[1].
Vèrs 1670, Verrio foguèt a París ont se faguèt una practica aristocratica e decorèt tres ostals de familha que l'ostal Brûlart.
En març de 1672, Verrio passèt la Marga jos recomandacion de Ralph Montagu, que foguèt embaissador extraordinari d'Anglatèrra a París a partir de 1669. Gràcias a Montagu, Verrio debutèt son trabalh anglés amb d'aristocratas a Euston Hall e Arlington House ara destruits e Ham House obten rapidament la confisança de Charles II d'Anglatèrra.
En 1675, pintèt lo retrach allegoric del rei The Sea Triumph of Charles II. Foguèt mandat per decorar lo Castèl de Windsor, ont collaborèt amb l'arquitècte Hugh May e l'escultor Grinling Gibbons. Es la pus granda comanda de tota sa carrièra: vint plafons, tres escalièrs, la Capèla del rei e St George’s Hall. Venguèt en 1684, Chief and first painter (Primièr e cap dels pintres). Solament tres plafons demòran aprèp que George IV d'Anglatèrra mandèt tornar decorar lo castèl en 1820. Jos James II d'Anglatèrra, Verrio contunhèt son servici reial e decorèt Whitehall Palace (brutlat en 1698) e la Henry VIII’s Chapel a Windsor (destruida).
En març de 1685, venguèt ‘Keeper of the Great Garden in St James’s Park’ (Gardian de grand jardin al pargue de St James). William III d'Anglatèrra refusèt sa proteccion pendent la Revolucion e quitèt la cort. Passèt los dètz ans seguents a Burghley House e Chatsworth. Ambedós son de bèls exemples del Barròc anglés.
En 1699, Varrio tornèt èsser envitat a la cort. Tornèt trabalhar a Windsor, e a Hampton Court Palace per William.
En 1702, Verrio pintèt per la Reina Anna a la Queen’s Drawing Room. Abans sa mòrt, lo 15 de junh de 1707, Verrio pintèt una seria de retraches e son autoretrach, ara a la National Portrait Gallery. Verrio influencièt de joves artistas coma Louis Laguerre e James Thornhill. Louis Laguerre foguèt son disciple.
Òbras[modificar | modificar la font]
Quadres[modificar | modificar la font]
- Retaule per las Carmelitas, Tolosa
- Autoretrach
Decoracion[modificar | modificar la font]
- Castèl de Bonrepaus, region de Tolosa
- Ostal Brûlart, París
- Ham House, Londres
- Castèl de Windsor, Londres
- Hampton Court Palace
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Antonio Verrio, His Career and surviving work, British Art Journal, Volume X No. 3, Winter/Spring 2009/10, Special 10th Anniversary Double Issue
- Antonio Verrio and the Royal image at Hampton Court, British Art Journal, Volume X No. 3, Winter/Spring 2009/10, Special 10th Anniversary Double Issue
- Antonio Verrio, Chroniques d'un peintre italien voyageur, Musèu dels Agustins e Ostal de Tolosa, 2010. Catalòg de l'exposicion, Tolosa, del 27 de març – al 27 de junh de 2010
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Du Puy's - Tractat sus la Pintura


text:
Bielorussia
Bielorussia (en bielorús Бeлapycb = Biełaruś, transcrich inexactament Belarus*; en rus Бeлopyccия = Belorussiia o eventualament Бeлapycb = Biełaruś) es un país e un estat d'Euròpa qu'a pas cap de frontièra maritima. Bordeja Russia al nòrd-èst e a l'èst, Ucraïna al sud, Polonha al sud-oèst, Lituània a l'èst e Letònia al nord-èst.
La capitala es Minsk.
Lo gentilici es bielorús -ussa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Anciana Republica Socialista Soviètica d'URSS fins a l'an 1991, lo 24 d'agost de 1991 se proclamèt republica independenta, e lo 17 de setembre prenguèt lo nom de Belarus. Adoptèt una constitucion democratica en 1994 qu'establiguèt una forma de govèrn republican presidencial amb un Parlament de 360 deputats (reduïts en 1995 a 198). La lenga oficiala es lo bielorús, almens sul papièr, mas lo rus es cooficial dempuèi 1995. Lo 14 de mai de 1995 un referendum balhèt lo poder al president Aliaksandar Łukašenka per dissoudre lo Parlament e aumentar los ligams amb Russia. Un nòu referendum, lo 24 de novembre de 1996, permetèt una nòva constitucion qu'aumentèt encara mai los poders presidencials. A partir d'aquesta data foguèt exercit un poder dictatorial que perseguís los opausants, sonque reconegut per Russia e condemnat per l'Union Europèa, los EUA e l'OSCE.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Bielorussia.


text:
Rotterdam
Rotterdam es la segonda vila dels Païses Basses. Sa populacion èra estimada a 584 046 abitants, en 2007. Sa superfícia totala es 319 km².
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo Musèu Boymans Van Beuningen (en neerlandés, Museum Boijmans Van Beuningen) es lo principal musèu d'art a Rotterdam, als Païses Basses. Lo sieu fons compren dempuèi l'art europèa medieval fins al art modèrna.
Lo musèu Boymans de Rotterdam recebèt lo legat de l'industrial e colleccionaire olandés Daniel George Van Beuningen (1877-1955), en passant a se nomenar Musèu Boymans Van Beuningen.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Martin Chalfie (n. en 1947) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 2008 per los sieus trabalhs sus la proteïna verda fluorescenta.
Naissèt l'an 1947 dins la vila de Chicago, situada a l'estat d'Illinois. Estudièt neurobiologia a l'Universitat de Harvard e foguèt posteriorament professor de la Universitat de Columbia.
Interessada en lo desvolopament e foncions de las neuronas, a realizat d'importantas experiéncias a comptar del nematoïde Caenorhabditis elegans. Aital meteis, amb la descobèrta de la proteïna verda fluorescenta (GFP) de la part del japonés Osamu Shimomura atenguèt, amb Roger Yonchien Tsien, estudiar los fenomèns biologics d'aquela proteïna mejançant la coloracion de las cellulas.
L'an 2008, amb Shimomura e Tsien, foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Quimia per los sieus estudis sus la GFP.


text:
Oceanus Procellarum
Oceanus Procellarum (Ocean dei Tempèstas en occitan provençau) es la pus granda mar de la Luna. Es situada dins la partida oest de la fàcia visibla. Es un plan basaltic amb una longor nòrd-sud egala a 2500 quilomètres per una superficia de 4 000 000 km². Dins aquò, lo bacin d'impacte associat amb aquela mar es pas conegut a l'ora d'ara. Unei lacus e sinus son situats ai frontieras de l'ocean qu'es limitròf dei Mare Nubium e Mare Humorum au sud e separat de la Mare Imbrium au nòrd-est per la cadena de montanhas dei Montes Carpatus.
Quatre sondas espacialas Luna 9 (3 de febrier de 1966), Luna 13 (24 de decembre de 1966), Surveyor 1 (2 de junh de 1966), Surveyor 3 (20 d'abriu de 1967) e una mission umana, Apollo 12 (24 de novembre de 1969), foguèron mandadas dins l'Oceanus Procellarum.


text:
Persheda
Persheda qu'ei ua comuna francesa, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Persheda qu'ei situada dens l'Armanhac , à proximité de la forêt de las Lanas. Elle est arrosée par dus rius, l'Isauta e son petit affluent la Saula.
L'étang de Persheda est l'un des très anciens étangs créés et aménagés par les moines sur les territoires des sables fauves deu Baish-Armanhac au Moyen-Âge, pour la pisciculture. Toujours soigneusement entretenu par la comuna, il fait l'objet, depuis des temps immémoriaux, d'un vidage collectif chaque année au cours deu carême, et à cette occasion chaque famille reçoit 500 g de poisson[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sent Martin, des Sègle XV e Sègle XVI siècles, restaurée au Sègle XIX siècle. Son clocher-tour carré, auquel est adossé ua mince tour d'escalier ronde coiffée d'un toit d'ardoises, est surmonté d'un clocher hexagonal.
- Castèth de Pesquidoux, édifié au début deu Sègle XVI par la famille de Pesquidoux originaire deu Houga tout proche, réaménagé au milieu deu Sègle XVIII puis restauré au début deu Sègle XX. Pigeonnier (vers 1750). Ancien lavoir restauré récemment. Le parc de 8 ha, composé au Sègle XIX, sens doute inspiré par Édouard André, se visite. On y trouve de nombreuses espèces remarquables (cyprès chauves, tulipiers de Virginie, séquoia, etc.)
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Joseph de Pesquidoux (1869-1946), escrivan e academician.


text:
1870
Aquesta pagina concernís l'an 1870 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Menaçada per la candidatura d'un prince alemand liat a l'ostau reiau de Prússia, França demandèt lo retirament d'aquela candidatura au cancelier Bismarck e au rèi Guilhèm. Desirós d'entraïnar una guèrra entre França e Prússia per acabar son projècte d'unificacion d'Alemanha, Bismarck capitèt de provoquar lei Francés. Après una campanha de premsa nacionalista, lo govèrn de Napoleon III declarèt la guèrra lo 19 de julhet. Aquò entraïnèt la formacion d'una coalicion de totei leis estats alemands.
Mau preparada e mau comandada, l'armada imperiala foguèt desfacha. Un còrs important foguèt enceuclat en Metz onte foguèt assetjat. Lo rèsta foguèt anientat en Sedan onte l'emperaire foguèt capturat. Aquò entraïnèt una insureccion republicana en París e la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre. Un govèrn provisòri foguèt format que contunièt la guèrra còntra lei Prussians e seis aliats. L'objectiu èra alora de desblocar la capitala assetjada per lei Prussians a partir de setembre e d'armadas de volontaris foguèron formadas per rompre lei linhas a l'entorn de París ò atacar lei linhas d'avitalhament deis Alemands dins l'èst de França. Pasmens, en despiech de victòrias localas e isoladas, aqueleis armadas improvisadas foguèron vencudas e obligats de se retirar.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Acuèlh de conselhiers britanics per lo ras Kassa Mercha de Tigre. Gràcias a son accès a la Mar Roja, aquò li permetèt de formar pauc a pauc de tropas equipads d'armas de fuòc modèrnas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Sintèsi de la premiera matèria plastica artificiala, lo celluloïd, per lei fraires John Wesley e Isaiah Hyatt a partir d'una mèscla de nitrat de cellulòsa e de camfre.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Gustav Bauer, cancelièr d'Alemanha (m. 1944)
- 8 de genièr - Miguel Primo de Rivera, politician espanhòl (m. 1930)
- 13 de genièr - Jędrzej Moraczewski, primièr ministre de Polonha (m. 1944)
- 7 de febrièr - Alfred Adler, psiquiatra austrian (m. 1937)
- 5 de març - Rosa Luxemburg, revolucionaria alemanda (m. 1919)
- 22 d'abril - Vladimir Lenin, revolucionari rus (m. 1924)
- 12 de mai - Julius Binder, filosòf alemand (m. 1939)
- 24 de mai - Jan Christiaan Smuts, primièr ministre de Sudafrica (m. 1950)
- 13 de junh - Jules Bordet, imunologista belgian, Prèmi Nobel (m. 1961)
- 3 de julhet - Richard Bedford Bennett, primièr ministre de Canadà (m. 1947)
- 4 de julhet - Albert Sechehaye, lingüista soís (m. 1946)
- 17 d'agost - Liberato Marcial Rojas, president de Paraguai (m. 1922)
- 26 de setembre - Rei Cristian X de Danemarc (m. 1947)
- 30 de setembre - Jean Baptiste Perrin, fisician francés, Prèmi Nobel (m. 1942)
- 22 d'octobre - Ivan Alekseievich Bunin, escrivan rus, Prèmi Nobel (m. 1953)
- 22 d'octobre - Johan Ludwig Mowinckel, primièr ministre de Norvègia (m. 1943)
- 25 de novembre - Maurice Denis, pintor francés e escrivan (m. 1943)
- 27 de novembre - Juho Kusti Paasikivi, politician finés (m. 1956)
- 29 de novembre - Enric Prat de la Riba, president de Catalonha (m. 1917)
- 1 de decembre - Artur Ivens Ferraz, primièr ministre de Portugal (m. 1933)
- 8 de decembre - José María Moncada Tapia, president de Nicaragua (m. 1945)
- 9 de decembre - Francisco Sebastián Carvajal, president de Mexic (m. 1932)
- 14 de decembre - Karl Renner, president d'Àustria (m. 1950)
- 14 de decembre - Dirk Jan de Geer, primièr ministre dels Païses Basses (m. 1960)
- 29 de decembre - Joan Carles Brun, felibre e un dels menaires e ideològs del movement regionalista francés (m. 1946)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Achille-Léonce-Victor-Charles, 3en duc de Broglie, primièr ministre de França (n. 1785)
- 11 de febrièr - Carlos Soublette, president di Veneçuèla (n. 1789)
- 1 de març - Francisco Solano López, president de Paraguai (n. 1827)
- 11 d'abril - Justo José de Urquiza, president d'Argentina (n. 1801)
- 6 de mai - James Young Simpson, mètge escocés (n. 1811)
- 9 de junh - Charles Dickens, escrivan anglés (n. 1812)
- 17 d'agost - Jules Léotard, inventor del trapèzi volant (n. 1838)
- 24 d'octobre - Sant Antoni Maria Claret, misionari catalan (n. 1807)
- 3 de novembre - Prilidiano Pueyrredon, pintor arquitècte e engenhaire argentin (n. 1823)
- 24 de novembre - Comte de Lautréamont, escrivan francés (n. 1846)
- 5 de decembre - Alexandre Dumas paire, escrivan francés (n. 1802)
- 22 de decembre - Gustavo Adolfo Bécquer, poèta e dramaturg espanhòl (n. 1836)
- 30 de decembre - Joan Prim, militar e politician catalan (n. 1814)


text:
Estats e territòris d'Austràlia
Los Estats e territòris d'Austràlia forman una federacion e compausan lo Commonwealth d'Austràlia.
Somari
Estats australians[modificar | modificar la font]
Territòris australians[modificar | modificar la font]
Territòris interiors[modificar | modificar la font]
Territòris exteriors[modificar | modificar la font]
- Illa Christmas
- Illas Cocos
- Illas Ashmore e Cartier
- Illas de la Mar de Coralh
- Illa Heard e illas McDonald
- Antartic australian
Territòri autonòm autogovernat[modificar | modificar la font]
Statistics[modificar | modificar la font]


text:
Caussòus
Caussòus[1] (Caussols en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Caussòus es una comuna dau Grassés situada a 23km de la Mediterranèa a vòl d'aussèl (40 km per la rota). Lo sieu nom ven dau latin "calx - cauces", la cauç, que ne ven tanben lo mot "causse".
Lo centre dau vilatge se tròba a 1130 metres d'altitud. Se situa subre lo plan carstic cavat de nombroses avencs e tutas (lo plan de Caussòus). Aqueu plan es susplombat au sud per la còla dei Maçons (1417 metres) e l'Aut Montet (1335 metres). Au nòrd se situa lo causse de Calern (1458 metres au Senhau de Calern) ont se tròba l'observatòri de Calern e a l'oèst lo valon de Nans ont se situa lo ponch pus bas de la comuna (895 metres).
Lo plan de Caussòus es constituit per una plana de ròcs au sud (los Claps) e una plana de pradas e de culturas au centre, traversada per una ret de rius que se getan dins l'embut de Caussòus. Las aigas desaparegudas dins leis avencs o "embuts" reapareisson per lei gòrjas dau Lop o lei fònts e concas que pòdon arribar a 450 metres de prefondor.
Caussòus es environat per las municipalitats de Gordon, lo Bar de Lop, Sant Valier, Andon (masatge de Canaus) e Cipieras.
Lo clima es contrastat : l'estiu es en caud e sec, l'ivèrn freg, sec mas regularament ennevat;, la prima umida e l'auton umid mercé a qualques jorns de precipitacions mediterranèas fòrça intensas que balhan un cumul annadièr de 1200|mm de precipitacions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr poblament de Caussòus datariá de la preïstòria. Se compta una desena d'encenchas de pèira seca que la tradicion locala considèra coma d'oppidums e fa remontar a l'edat dau Bronze : lei còlas dei Maçons, dei Gleiretas, dei Ruscas, de Vila-Vielha, de l'Adrech, de Bastiard, de Trobada, de Pèira-auta. Malurosament, aqueus vestigis son malaisits de datar precisament. Se tròban de traças d'ocupacion d'epòca romana dins d'unei d'aquelas encenchas, coma lo camp dei Ruscas, au còl de l' Adrech. Leis acampatges a l'entorn e dins lo vilatge medievau de Vila Vielha an donat de ceramicas remontant a l'edat dau Bronze e a l'epòca romana en mai d'aquelas de l'Edat Mejana e de l'epòca modèrna[2].
Lei primièrs escrits en mencionant Caussòus remontan au sègle XII, epòca que lo vilatge dependiá dei Comtes de Provença. Lo vilatge foguèt restacat a la comuna de Cipieras a partir dau sègle XIV, tornèt puèi independent en 1790.
Lo vilatge es sempre demorat reagropat a l'entorn de la glèisa fins en 1640, epòca que foguèt incendiat. L'abitat s'es de contunh esparpalhat sul plan en pichonas espleitacions agricòlas. Aqueu abitat escampilhat es encara present uèi; lei sols regropaments d'abitacions se situan dins lo pichon centre dau vilatge a l'entorn de la glèisa, l'escòla, la comuna e l'auberja e lo masatge dei Claps a l'Oèst dau vilatge.
L'agricultura e l'elevatge, largament presents fins en 1950 an fòrtament mermat dempuèi, e demòra pas mai que qualques tropèus d'ovins e de caprins, que limitan la recolonizacion dau plan per lei pins.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Enceintes e d'abitats perchés dels Alpes -Maritims / jos la dire. De Michiel Gazenbeek. - Antibes : APDCA, 2004. - 149 pàg.


text:
Sèt (Genèsi)
Dins lo libre de la Genèsi de la Torà, Sèt (en ebrieu שֵׁת, en arabi شيث [Shith]) es lo tresen filh nomenat d'Adam e Èva, concebut aprèp lo murtre d'Abèl per Caín. Sèt nasquèt quand Adam aviá 130 ans e visquèt 912 ans.
Somari
Genèsi[modificar | modificar la font]
- Adam coneguèt encara sa femna; enfantèt un filh, e lo nomenèt Sèt, perque, diguèt, Dieu me donèt un autre filh a la plaça d'Abèl, que Caín aviá tuat. Sèt aguèt tanben un filh, e lo nomenèt d'Enòch. Es alara que se comencèt d'invocar lo nom de l'Eternal. (4:25-26)
- Adam, edat de cent trenta ans, engendrant un filh de sa semblança, segon son imatge, e li donèt lo nom de Sèt. (5:3)
- Sèt, edat de cent cinc ans, engendrèt Enòch. Sèt visquèt, aprèp la naissénça d'Enòch, uèit cents sèt ans ; e engendrèt de filhs e filhas. Totes los jorns de Sèt èran de nòu cents dotze ans; puèi moriguèt.(5:6-8)
Linhada dels Patriarcas[modificar | modificar la font]
Es doncas dins la linhada dels patriarcas biblics, d'Adam a Abraam, en passant per Noè (l'aujòl de totes los òmes aprèp lo Deluvi), e pels crestians fins a Jèsus en passant pel rei Dàvid segon la genealogia donada al començament de l'Evangèli de Luc (3-38).
Judaïsme[modificar | modificar la font]
Rachi parla de Sèt coma l'aujòl de Noè, e doncas de tota l'umanitat. Segon lo Zoar (1:36b), Sèt es l'« aujòl de totas las generacions dels Tsadiqs [los Justes]».
Pilars dels filhs de Sèt[modificar | modificar la font]
Flavi Josèp, istorian Roman del sègle I, afirma que de descendents de Sèt construiguèron los Pilars dels filhs de Sèt, dos pilars gigants ont èran escrichas totas las descobèrtas anticas sus la sciéncia o las invencions, e subretot l'astronomia. Al sègle XVIII, William Whiston traduguèt Flavi Josèp en anglés a, aprèp divèrses estudis en istòria anciana, pensava que Josèp assimilèt Sèt a Senusret, un rei mitic d'Egipte que bastiguèt de pilars enòrmes.
Dins l'islam[modificar | modificar la font]
Amb Adam, Noè e Enòch (o Idris), Sèt (en arabi شيث [Shîth]) es considerat coma un dels quatre profètas « sirians » antediluvians[1],[2]. Es lo filh d'Adam e d'Èva coma dins la Torà, mas dins la tradicion musulmana, Adam lo causiguèt explicitament coma son successor a la fin de sa vida (segon Ibn Ishaq). Abu Dhar conta que Sèt tornèt prene las responsabilitats de son paire mòrt. Sèt que succediguèt son filh Anoush, Enoch o Enòsh), puèi Qinan (Kenan), e Mahlabeel (Mahalaleel u Mahalalel). Segon Ibn Kathir[3], Abu Dhar conta que lo profèta de l'islam Maomet diguèt « Allà faguèt descendre cent e quatre santas escrituras, cinquanta d'aquelas èra subre Sèt »[4].
Gnosticisme[modificar | modificar la font]
Sèt es una de las principalas figuras mitologicas d'un dels principals corrents del gnosticisme, nomenat gnosticisme setian.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Qur'an: an encyclopedia, Oliver Leaman, Taylor & Francis, 2006,p. 288
- ↑ (en)Mecca and Eden: ritual, relics, and territory in Islam, Brannon M. Wheeler, University of Chicago Press, 2006, p. 113
- ↑ (fr)Histoires des prophètes, Ibn Kathir, éd. Darussalam, p. 18
- ↑ (en) The Foundations of Living Faiths: An Introduction to Comparative Religion p. 364 Haridas Bhattacharyya, Motilal Banarsidass Publ., 1994.


text:
Cinèma
Lo cinèma, abreviacion de cinematograf, es la tecnica de projeccion d'imatges d'un biais rapid e successiu que crèa l'impression de movement (kino en grèc significa "movement", e graphos significa "escriure" o "gravar") ; es tanben l'art de produire d'òbras en utilizant aquela tecnica.
Es apelat tanben lo seten art, pr'amor que amassa la musica, la dança, lo teatre e la pintura, es aital l'art de totas las arts.
Lo cinèma es plan antic, que ja en epòcas primitivas se faguèron espectacles prèp del fuòc, al canton, ont se simulavan sons amb la boca e movements amb las mans. Las representacions amb mariòtas e ombras chinesas o dins las lantèrnas magicas son d'antecedents del cinèma coma lo coneissèm ara.
Çò qu'actualament li ne disèm de cinèma es possible gràcias a l'invencion del cinematograf pels fraires Lumière a la fin del sègle XIX. Aquò permetèt d'enregistrar totas aquestas composicions de movement e passèron d'èsser simultanèas a venir salvadas per la posteritat.
Lo 28 de decembre de 1895 aguèt luòc la primièra projeccion comerciala de cinèma[1], organizada pels fraires Lumière dins lo Grand Cafè, a París.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ja una projeccion privada en pichon comitat s'èra facha a Lion en març de la meteissa annada.


text:
Pel moment, i a pas cap de tèxt sus aquesta pagina ; podètz aviar una recèrca sul títol d'aqueste títol de pagina dins las autras pagina, recercar dins las operacions ligadas o crear aquesta pagina.
Categoria:Modèl infobox organisacion
Aquesta pagina es estat suprimida. L'istoric de las supressions e dels cambiaments de nom es afichat çaijós coma referéncia.
- 17 setembre de 2013 a 17.33 Cedric31 (Discussion | contribucions) a suprimit la pagina Categoria:Modèl infobox organisacion (contenent '{{Categoria de modèls}} Organisacion')
Articles dins la categoria « Modèl infobox organisacion »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Laval
Laval pueden estar:
- Districto de Laval, un districto d'o departamento francés d'a Mayenne, en a rechión d'os Países d'a Loira.
- Laval (Mayenne), una comuna francesa en o departamento de Mayenne, rechión de Países d'a Loira.
- Laval (Isèra), una comuna francesa en o departamento de Isèra, rechión de Roine-Alpes.
- Laval-Atger, una comuna francesa en o departamento de Lozère.
- Laval-d'Aix, una comuna francesa en o departamento de Drôme.
- Laval-d'Aurelle, una comuna francesa en o departamento de Ardèche.
- Laval-de-Cère, una comuna francesa en o departamento de Lot.
- Laval-du-Tarn, una comuna francesa en o departamento de Lozère.
- Laval-en-Brie, una comuna francesa en o departamento de Seine-et-Marne.
- Laval-en-Laonnois, una comuna francesa en o departamento de Aisne.
- Laval-le-Prieuré, una comuna francesa en o departamento de Doubs.
- Laval-Morency, una comuna francesa en o departamento de Ardennes.
- Laval-Pradel, una comuna francesa en o departamento de Gard.
- Laval-Roquecezière, una comuna francesa en o departamento de Aveyron.
- Laval-Saint-Roman, una comuna francesa en o departamento de Gard.
- Laval-sur-Doulon, una comuna francesa en o departamento de Haute-Loire.
- Laval-sur-Luzège, una comuna francesa en o departamento de Corrèze.
- Laval-sur-Tourbe, una comuna francesa en o departamento de Marne.
- Laval-sur-Vologne, una comuna francesa en o departamento de Vosges.
- Bonchamp-lès-Laval, una comuna francesa en o departamento de Mayenne.
- Le Poët-Laval, una comuna francesa en o departamento de Drôme.
- Magnac-Laval, una comuna francesa en o departamento de Haute-Vienne.
- Mont-de-Laval, una comuna francesa en o departamento de Doubs.
- Saint-Genis-Laval, una comuna francesa en o departamento de Rhône.
- Saint-Germain-Laval, Loire, una comuna francesa en o departamento de Loire.
- Saint-Germain-Laval, Seine-et-Marne, una comuna francesa en o departamento de Seine-et-Marne.
- Saint-Pierre-Laval, una comuna francesa en o departamento de Allier.
- Viols-en-Laval, una comuna francesa en o departamento de Hérault.


text:
La populacion chinesa es una de las mai importantas del mond en nombre. China foguèt lo primièr país del mond que comptèt mai d'un miliard d'abitants. A l'ora d'ara la populacion chinesa es entrada dins una fasa de natalitat flaca, amb un objectiu de reduccion de la populacion fixat pel govèrn de la Republica populara chinesa. En 2014, la populacion es de mai de 1 390 000 000 amb Taiwan, Hong-Kong e Macau ( 1 368 000 000 per la Republica populara chinesa en 2014).
Segon las donadas porgidas per Isabelle Attané e Magali Barbieri[1], la populacion chinesa a conegut una evolucion marcada per de periòdes d'espandiment e de regression importants al cors dels 2000 ans passats. Las regressions correspondon amb de periòdes de trebolicis politics e d'invasions. Dins l'istòria modèrna es l'arribada de la dinastia dels Qing que marquèt un desvolopament demografic plan rapid comparat amb la mejana mondiala.
La Republica populara de China a entamenat dempuèi mai de 60 ans sa transicion demografica. Dins las annadas 1950, lo país aviá un taus de natalitat sempre inferior a 38 per mila. Après los trebolicis de la Revolucion culturala, lo declin de la natalitat contunhèt dins los ans 1970 amb quitament un taus de 17,8 per mila en 1979. Malgrat la politica de l'enfant unic la natalitat s'es relativament mantenguda, mai que mai s'òm compara amb Taiwan. Après un periòde de baissa (1987-2004) lo nombre de las naissenças demòra estadís (2004-2012) amb una chifra mejana de 16 000 000 de naissenças anualas. Lo taus de mortalitat créis dempuèi 2003. Aquí las donadas oficialas entre 1950 e 2012 per quant a la natalitat, la mortalitat e la feconditat.
La lenga oficiala de China es lo chinésmandarin basat sul dialècte de Beijing. Aquela nòrma oficiala es mai o mens mestrejada per la majoritat de la populacion mas los dialectes e las lengas regionalas demòran ben enrasigadas dins la vida vidanta.


text:
Donate/Chapters/oc
Las associacions localas (local chapters en anglés) son d'organizacions independentas e autonòmas que partejan e sostenon los objectius de la Wikimedia Foundation dins una zòna geografica limitada (tipicament, dins un país). Aportan lor sosten a la fondacion, a sos projèctes e a la comunautat Wikimedia de divèrses biaisses : en collectant de dons, en organizant d'eveniments e de projèctes a l'escala locala o encara en fasent conéisser Wikimèdia, lo principi de la Cultura Liura. Tanben son un pont entre la comunautats e de partenaris exteriors potencials, capables de respondre als besonhs especifics d'una accion locala o nacionala.
S'avètz de questions a prepaus de las associacions localas, o se ne desiratz crear una dins vòstre país, esitetz pas a contactar lo Chapters committee.
Notatz que las associacions localas son d'estructuras independentas sens contraròtle o responsabilitat sul contengut dels projèctes sostenguts per la Wikimedia Foundation, e viceversa.
Associacions localas que participan a la campanha annadièra 2008–2009
Las asociacions localas seguentas an acceptat de participar a la campanha annadièra 2008–2009. Aquò significa que las associacions consacraràn 50 % dels revenguts recoltats durant lo periòde de collècta de fonses, a d'activitats en acòrdi amb la Fondacion Wikimèdia, e 50 % dins las activitats programadas localament. Atal, per exemple, se una associacion capita de levar 50 000 èuros, poirà despensar 25 000 èuros sus nòstre infocentre europèu, e 25 000 èuros a d'activitats localas coma de conferéncias, concorses, pertenariats per la fornidura de contengut liure, etc.
Las associacions localas participantas durant aquesta campanha se son acordadas a remetre de rapòrts setmanièrs d’activitat a la Fondacion Wikimèdia, e de seguir las practicas comptablas generalament establidas.
Àustria: Wikimedia Österreich
Wikimedia Österreich es l’associacion locala austriaca de la Wikimedia Foundation. Es estada fondada en febrièr de 2008. Sit oficial : www.wikimedia.at
França: Wikimédia France
Wikimédia França, fondada lo 23 d'octobre de 2004 a París, es una associacion de tòca non lucrativa segon la lei de 1901. Sit oficial : www.wikimedia.fr
Alemanha: Wikimedia Deutschland
Wikimedia Deutschland – Gesellschaft zur Förderung Freien Wissens e.V. (Wikimedia Germany - society for the promotion of free knowledge) es l'associacion alemanda fondada lo 13 de junh de 2004, a Berlin. S’agís de la tota primièra associacion locala creada. A la fin de 2005, comptava mai de dos cents membres. Demest las realizacions de Wikimedia Deutschland, mantun partenariat importants (per exemple amb Directmedia Publishing per la realizacion e la distribucion del DVD alemand de Wikipèdia, e amb la Deutsche Bibliothek, Bibliotèca nacionala alemanda). Los dons faches a l'associacion son deductibles d'impòsts en Alemanha. Sit oficial : www.wikimedia.de
Ongria: Wikimédia Magyarország
Wikimédia Magyarország Egyesület es l’assocacion locala ongresa de la Fondacion Wikimèdia. Fondada en setembre de 2008, a pres per tòca de perseguir la mission de la Fondacion Wikimèdia en tant qu’associacion d’interès public.
Israèl: Wikimedia Israel
Wikimedia Israel (en ebrieu : ויקימדיה-ישראל ; en arabi : ويكيمديا إسرائيل) es l'associacion locala israeliana de la Wikimedia Foundation. Fondada lo 26 de junh de 2007 aprèp un trabalh preparatòri entamenat lo 15 de decembre de 2006 al moment d'una idèa prepausada pendent una conferéncia. Sit oficial (en ebrieu, arabi e anglés) : il.wikimedia.org
Païses Basses: Wikimedia Nederland
Vereniging Wikimedia Nederland es l'associacion locala neerlandesa de la Wikimedia Foundation. Fondada lo 27 març de 2006 a Eindhoven. Sit oficial : nl.wikimedia.org
Soïssa: Wikimedia CH
Wikimedia CH - Verein zur Förderung Freien Wissens es l'associacion soïssa fondada lo 14 de mai de 2006 a Olten. Sit oficial : www.wikimedia.ch
Autras associacions
Concultatz la Lista de las associacions localas per un repertòri complet de las associacions localas Wikimedia. Notatz que dins d'unes cases, los dons a aquestas associacions pòdon pas èsser utilizats sonque dins l'encastre dels programas d’activitat locals.


text:
Ramon Berenguièr IV de Barcelona
Ramon [1]Berenguièr IV de Barcelona, dich Lo Sant, o en catalan Ramon Berenguer IV (nascut en 1113 - mòrt lo 6 d'agost de 1162 al Borg Sant Dalmatz, actualament dins las Valadas Occitanas) foguèt comte de Barcelona. Foguèt sustot conegut per èsser estat l'artesan de l'union d'Aragon e de Catalonha.
Biografia[modificar | modificar la font]
Sos parents èran Ramon Berenguièr III de Barcelona e Doça de Gavaudan. N'eiretèt lo comtat de Barcelona lo 19 de julhet de 1131. L'11 d'agost de 1137, a Òsca, foguèt promés a l'infanta Peironèla d’Aragon, annadida de 3 ans a l'epòca. Lo paire d'aquela, Ramiro II d'Aragon, qu'aviá demandat l'ajuda del comtat de Barcelona contra Anfós VII de Castelha, abdiquèt lo 13 de novembre de la meteissa annada, en legant son reialme a Peironela e a son espós. Ramon Berenguièr IV governèt d'ara enavant Aragon, sens, caquelà, se'n far coronar rei; preferissiá portar lo títol de comte de Barcelona e prince del reialme d'Aragon. Foguèt lo darrièr monarca catalan qu'utilizèt en primièr luòc lo títol de comte de Barcelona; a partir de son filh Anfós II d'Aragon, los comtes de Barcelona utilizèron d'en primièr lo títol de reis d'Aragon.
Lo tractat entre Ramon Berenguièr IV e son sògre estipulava que sos descendents governarián conjuntament los dos reialmes. Quitament se Peironela moriguèt abans que lo maridatge foguès consomat, lo comte de Barcelona eiretèt de la corona d'Aragon. Los dos reialmes conservèron lors leis pròprias, lors institucions e lor autonomia, e demorèron distints sul plan de las leis mas units jol règne d'una sola dinastia.
Los istorians considèran aqueste arrengament coma un dels caps d'òbra politics de l'Edat Mejana ispanica. Los dos reialmes i ganhèron en fòrça e en seguretat. D'un autre costat, la formacion d'una entitat politica novèla al moment que Portugal fasiá secession de Castelha contribuiguèt a l'equilibri entre los reialmes crestians de la peninsula.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan


text:
Burgondos
‘l’HÉRETÂJO BURGONDO'
RESUME: Peuple barbare d’origine scandinave, les Burgondes sont à la base d’une réalité territoriale, politique et culturelle qui s’est maintenue pendant six siècles, période qui correspond à celle de la formation et de la différenciation des idiomes néo-latins. Et c'est dans ce territoire que s’est développée la langue aujourd’hui le plus souvent appelée francoprovençal.
RIASSUNTO: Popolo barbaro di origine scandinava, i Burgundi sono alla base di una realtà territoriale, politica e culturale che si è mantenuta per sei secoli, periodo che corrisponde a quello della formazione e della differenziazione degli idiomi neolatini. E proprio in quel territorio si è sviluppata la lingua oggi perlopiù chiamata francoprovenzale.
Somèro
Situacion u cinquièmo sièclo[changiér | modifier le wikitexte]
Dês l’an 120 devant Jèsus-Crist noutra règion ‘l ére ocupâye per los Romens. O fât qu’u comencement du ⅴèmo sièclo la romanisacion ‘l ére quasi complèta, asse-ben diens les hôtes valâyes des Alpes. L’Empiro ‘l avêt étâ divisâ en doves parties: lo Cuchient pués lo Levant. Diens lo levant, que devindrat l’Empiro Bizantin, la lengoua oficièla ‘l ére lo grèco, pués diens lo cuchient o ére lo latin. D’ense on pôt pensar que quasi tôs los habitants de la province viènêsa (lo payis alobrojo) prègiévont ben lo latin, qu’ére devegnu lor lengoua més habituèla, avouéc tot-pariér des rèstes de la lengoua des Cèltos, diens la prononce pués l’usâjo de quârques mots (per èxemplo lo nant, qu’est un rio diens ‘na comba provonda). Mas cél latin ‘l ére pas més la lengoua classica, cela-que de Cicèron. O ére la lengoua du poplo, lo bas-latin, qu’avêt ja cognu des èvolucions importantes, coment per èxemplo la premiére palatalisacion: devant ‘na e u ben ‘na i la c sè prononciéve pas més [k] mas quasi sûrament [t∫]; méma chousa avouéc la g devant e pués i, que se prononciéve pas més [g], mas [dʒ]: cen o est rèstâ diens totes les lenguoues nèo-latines — a l’excèpcion du sardo — avouéc quasi tojorn ‘na continuacion diens cet’èvolucion, coment en francês pués en francoprovençâl. Les conjuguêsons latines i’ant étâ changiêes, avouéc per èxemplo la disparicion du futuro classico, refêt sur la base de l’enfinitif uquint on apond la fin du vèrbo avêr u prèsent. D’ense lo latin de la fin de l’empiro ‘l ére ja sovent més vesin des lengoues romanes d’ora que du latin classico. Mas o est entre lo ⅴèmo pués lo ⅺèmo sièclo que vant sè formar, que vant sè difèrenciér les lengoues romanes qu’on prèje orendrêt.
Qui sont los Burgondos?[changiér | modifier le wikitexte]
On pense que los Burgondos sont vegnus de la Scandinavie; u sègond sièclo après Jèsus-Crist ils érant ja modâs de l’ila Burgundarholm (ora Bornholm), diens la Mar Baltica, pués ils se sont enstalas en Pomèranie. Los spècialistos sont pas d’accôrd sur l’origina des Burgondos; on sât ben qu’ils érant des Gèrmens, mas y en at que diont qu’ils érant des Gèrmens de la bise, coment los Scandinavos, y en at d’ôtros que diont qu’ils érant des Gèrmens du levant, coment los Gots pués los Vandâlos; on sât quasi ren de la lengoua des Burgondos, adonc o est dificilo de sè fâre un’idê prècisa. Los Burgondos vant rèstar ux confins de la Gèrmanie pendent més de doux sièclos, pués sè batre contre d’ôtros poplos gèrmens, mémament des côps contre los Romens. A cet'època ils érant ja crètiens, mas hèrèticos, por cen qu’ils s’érant convèrtis a l’arianismo (lo prétro cirènaïco Arius deséve que Jèsus ‘l ére pas ‘na pèrsona vrément divina, s’on prèfère que ‘l ére pas consubstancièl avouéc lo pâre; adonc los ariens crèyévont pas diens la Trinitât). En 410 la vela de Roma ‘l avêt étâ prêsa per los Vesigots; o at étâ un verét trômatismo por l’empiro, et los Burgondos – coment des mouéls d’ôtros poplos "barbâros" – i' ant profitâ de la situacion. L’an d’aprés ils ant passâ lo Ren por rentrar diens l’empiro, pués en 413 ils ant reciu lo drêt de s’enstalar diens la règion de Worms avouéc lo statut de poplo fèdèrâ pués la mission de sè vèlyér les bornes de l’empiro. En 435 lo rê burgondo Gondichèro dècide d’agrantir son royâmo, et prove de conquerir la province de Bèlgica. Mas lo gènèrâl romen Aetius, avouéc los Hons, bat los Burgondos l’an d’aprés; la chançon des Nibelungen ‘l at reprês cet'histouére por en fâre ‘na granta èpopê, diens laquinta Gondichèro ‘l at niom Gunther (semble que los Burgondos ‘l aviant ja ‘na fôrta tradicion de chançon pués de poèsie). Mâlgrât ceta dèfêta los Burgondos vant recêvre lo drêt de s’enstalar en Sapaudia. O est dificilo de ben dèfenir ceta règion, mas on pôt pensar qu’o est u muens lo tôrn du Lèman, avouéc Geneva coment capitâla.
Lo premiér royâmo burgondo[changiér | modifier le wikitexte]
Lo povêr des rês burgondos sur noutra règion ‘l est durâ de l’an 443 tant qu’a l’an 534. O est pas possiblo ora de racontar tota l’histouére de ceti royâmo, ses guèrres et ses aliances avouéc ou ben contre los Vesigots, los Ostrogots, los Francs, los Alamans et tant qu’a l’an 476 avouéc l’Empiro Romen. Cél royâmo vat étre agranti: des nôblos romens balyont lor vela ux Burgondos, qu’ant ‘na bôna rèputacion. D’ense la vela de Liyon vat fâre partia du royâmo, que prend mémament la bise de la Provence. On sât que lo rê burgondo Gondebâld ‘l ére yon des més pouessients du cuchient; il at proclamâ la lê Gombèta que montre ‘na fôrta volontât d’entègracion entre los doux poplos de son royâmo, los Burgondos pués los Romens. Il at mariâ sa niéce Clotilda a Clovis, qu’est devegnu rê des Francs. Il at favorisâ la discussion entre lo catolicos et los ariens. Sigismond, lo premiér garçon de Gondebâld, ‘l est devegnu catolico et ‘l at fêt construire lo monastèro de Sent-Môris d’Agôno. Mas il at fêt asse-ben quârques grantes errors, pués il at étâ fêt prêsoniér et tuâ per yon des garçons de Clovis. Godomar, lo frâre de Sigismond, ‘l at pu mantegnir son royâmo pendent dix ans, devant d’être batu per los rês mèrovengiens, qu’ant prês tot lo payis burgondo.
L’identitât que rèste[changiér | modifier le wikitexte]
D’ense on porêt crêre qu’o est la fin de la Burgondie, que fât orendrêt partia du royâmo des Francs. Mas l’histouére – mémament politica – montre lo contrèro. U comencement los garçons de Clovis sè partagent lo payis burgondo, mas, dês lo règno de Gontran, en l’an 561, la Burgondie ‘l est reconstruita. Gontran sè prèsente coment un rê burgondo, et il balye lo niom de Gondebâld a son premiér garçon. En 575 il bète los Longobards defôr de la Vâl d’Aoûta, que vat fâre partia de ceta novèla Burgondie (il est possiblo qu’el fasséve ja partia du premiér royâmo, avouéc d’alyor des va-et-vint entre Franco-Burgondos pués Longobards tant qu’u règno de Charlomagno – méma chousa por la partia francoprovençâla du Piemont). La lê Gombèta vat continuar grant-temps d’étre aplicâye. U comencement du ⅷèmo sièclo tôs los habitants de la Burgondie sont apelâs des Burgondos, los Romens sont disparus. Lo pèlerinâjo a Sent-Môris d’Agôno rassemble tôs los ans des milyérs de gens devant lo vârs de Sigismond.
Lo sègond royâmo de Burgondie[changiér | modifier le wikitexte]
Lo partiâjo de l’empiro carolengien (843) balye quasi tota la Burgondie u royâmo de Lotèro; quand cél-que muert dix ans après, y at ‘na pèrioda de granta confusion; finâlament en 888 un nôblo burgondo qu’at niom Rodolfo se fât proclamar rê de Burgondie a Sent-Môris, et ceti royâmo vat lui asse-ben s’agrantir tant qu’a la Provence. U moment de la mort du dèrriér rodolfien – Rodolfo ⅲèmo – son royâmo serat balyê a Conrado, emperor de Gèrmanie. D’ense, en 1032, la Burgondie ‘l arat forni son èxistence; a cél moment la fèodalitât vat sè betar en place, et l’antico royâmo des Burgondes vat ècllatar en des mouéls d’ètats quasi endèpendents, coment lo comtât de Savouè.
Burgondie et francoprovençâl[changiér | modifier le wikitexte]
Quand on agouéte ‘na mapa du francoprovençâl, on pôt vér un’ètrange corrèspondance avouéc celaque du royâmo burgondo. S'on prend la mapa de ceti royâmo en l’an mile, il est quasi sûr que tot ceti payis (sen lo comtât de Provence) prègiéve francoprovençâl. A la bise, lo franc-comtês ‘l ére de sûr un dialècto francoprovençâl, qu’at étâ francisâ — oïlisâ — diens los sièclos d’aprés; mémament l’occitan alpin, u mijorn, ‘l at tant de ressemblences avouéc noutra lengoua qu’on pôt pensar a un fènomèno d’occitanisacion. U levant, diens cen qu’est devegnu la Suisse, on sât prod que lo francoprovençâl ‘l at reculâ devant l’alèmanico. U nivô du Forêz et de la Val d’Aoûta, les bornes de lengoues sont restâyes les mémes. On pôt èxplicar la reculâ du francoprovençâl, dês lo comencement du sègond milènèro, per lo manco d’unitât politica (y avêt pas més d’ètat fôrt por lo portar) et de crèacion litèrèra, pués asse-ben per des migracions de gens vegnus d’ôtres règions.
En conclusion, lo francoprovençâl ‘l est la lengoua des Burgondos, mas pas celaque qu’ils prègiévont quand ils sont arrevâs sur la riva du Lèman. La vilye lengoua gèrmanica ou scandinava ‘l at ben vito étâ oublâye. On sarat sûrament jamés ren de ceta lengoua, qu’est disparua sen lèssiér d’ècrit. El est rèstâ diens des mouéls de noms de places pués de pèrsones, mémo se los spècialistos sont pas ben d’accôrd lé-dessus. Mas la transformacion du latin en payis burgondo ‘l at de sûr balyê lo francoprovençâl: adonc noutra lenguoua ‘l est pas celaque des charriéres des Alpes, el est tot simplament ‘na lengoua que s’est formâye diens un tèrritouéro politico et culturèl ben dèfeni, coment totes les ôtres lengoues romanes. On porêt sè fâre la demanda s’il fôt apelar lo francoprovençâl burgondien, coment lo francês ‘l at reciu niom d’aprés los Francs. Mas y arêt un’ ôtra confusion: en anglês burgundian, pués en alemand Burgunder vôt dére borguegnon, et y at ren que ‘na petiôta partia de la Borgogne d’ora yô qu’on prèje francoprovençâl; pués los Savoyârds, los Valdôtens, los Vôdouês, los Piemontês, los Liyonês et tôs los ôtros poriant pas accèptar ceta denominacion. Adonc on dêt gouardar por lo moment ceti crouyo niom de francoprovençâl, ou ben adoptar lo tèrmo arpitan, qu’at pas nan ples de relacion avouéc los Burgondos mas qu’at tot-pariér sos avantâjos.
Notes et rèferences[changiér | modifier le wikitexte]
FAVROD J., 2002: Les Burgondes – Un royaume oublié au cœur de l’Europe. Collection Le savoir suisse. Presses polytechniques et universitaires romandes, Lausanne, 142 pp.
GUICHONNET P. (sous la direction de), 1980: Histoire et Civilisations des Alpes. 2 vol. Privat/Payot, Toulouse/Lausanne, 2 x 420 pp.
HUDRY M., BERUARD A., CHATEL J. et FAVRE A., 1989: Découvrir l’histoire de Savoie. Centre de la culture savoyarde, Albertville, 240 pp.
LEGUAY J.-P. et COLARDELLE M., 1983: Le Haut Moyen Âge in La Savoie des origines à l’an mil. Ouest France, Rennes, pp. 309-421.
SCHÜLE E., 1969: Le problème burgonde vu par un romaniste, in Colloque de dialectologie francoprovençale. Ed. Zygmunt Marzys, Neuchâtel, pp. 27-55.


text:
Pierremande
Pierremande es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge del ancià Laonnois, bastit en una plana bassa, a 35 quilomètres a l'oèst de Laon, antany al intendance de Soissons, del bailliage de Coucy, eleccion e diocèse de Laon, uèi del costat de Coucy, arrondissement de Laon.
Lo Aunois, pichon ruisseau #qu'a la siá font en lo bas bòsc de Coucy, territòri de Barizis, trauèssa al Nòrd-Oèst lo territòri de Pierremande, se tira en lo riu de Ailette a Camps. El alimenti pas cap de fabrica. Lo sieu recor es de 7500 mètres.
Village de l'ancien Laonnois, bâti dans une plaine basse, à 35 kilomètres à l'ouest de Laon, autrefois à l'intendance de Soissons, du bailliage de Coucy, élection et diocèse de Laon, aujourd'hui du canton de Coucy, arrondissement de Laon.
L'Aunois, petit ruisseau qui a sa source dans la basse forêt de Coucy, territoire de Barizis, traverse au Nòrd-Ouest le territoire de Pierremande, se jette dans la rivière d'Ailette à Champs. Il n'alimente aucune usine. Son parcourt est de 7500 mètres.


text:
Aploïdia
L'aploïdia en çò d'ua cellula eucariòta qu'ei lo hèit de n'aver pas sonque un sol exemplar de cada cromosòma dens lo son nuclèu. Le cellula qu'ei alavetz dita aploïda. Que s'opausa generaument a la diploïdia e a las cellulas diploïdas qui possedan dus allèls de cada cromosòma.
En çò deus animaus be i a dens la màger part deus cas ua alternància enter organismes diploïdes e gametas (o cellulas sexuaus) aploïdas. Aquò que vòu díser que la diploïdia que domina [1].
En çò deus vegetaus, au contre, be i a ua alternància mei marcada d'organismes aploïdes e diploïdes aperats : gametofit, esporofit.


text:
Boquetin
Lo boquetin, o boquetin dels Alps (Capra ibex), es un mamifèr de l'òrdre dels artiodactils, de la familha dels bovids e de la sosfamilha dels caprins.
Se, coma son nom l'indica, se tròba principalament dins l'arc alpin, i a d'autras espècias de boquetins dins d'autres massisses montanhoses, per exemple lo boquetin d'Espanha o dels Pirenèus, Capra pyrenaica; sèt autras espècias de chabras salvatjas vivon tanben en Caucàs, en Asia Centrala, au Pròche Orient, dins la Peninsula Aràbia, e mai que dins las regions montanhosas d'Egipte, de Sodan e d'Etiopia.


text:
Lo castèth de Versalhas (var.castèu, castèl) situat a l'oest de París dens la vila de Versalhas, que ho bastit peu rei Loís XIV entà i amassar la cort auprès d'eth en tot li imposar ua estricta etiqueta e entà i beròi desplegar e ostentar lo son poder e la poténciade la monarquia. Que ho la soa residéncia reiau e qu'ac ho tanben entaus reis Loís XV e Loís XVI (que ho donc residéncia reiau deu 6 de mai de 1682 dinc au 6 d'octobre de 1789 manca ua petita parentèsi de regéncia enter 1715 e 1723).
Los bastiments deu castèth (dessenhats per l'aquitècte Louis Le Vau que s'estenen sus uas 6,32 ha e que còmptan dab uas 2300 salas qui sonque uas 1000 e son adobadas entau musèu.
Per çò qu'ei deu pargue, que compta dab 815 ha au dia de uei (qu'èran 8000 deu temps de la monarquia) qui 93 pertanhen au jardin dessenhat per André Le Nôtre.


text:
Fleury-devant-Douaumont
Fleury-devant-Douaumont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se tròba en lo bòsc de Verdun, a qualques quilomètres al nòrd-oèst de la vila éponyme.
La commune se trouve dans la forêt de Verdun, à quelques kilomètres au nord-ouest de la ville éponyme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la Primièra Guèrra mondiala, Fleury-davant-Douaumont èra un vilatge amb 422 abitants l'an 1913. Viviá principalament de l'agricultura céréalière e del trabalh del bòsc.
Los principals conflictes #que s'an desenrotllat en la region, guèrras revolucionàrias e d'empèri, guèrra de 1870 an pas pas arribat dins lo pòble, situat sus nautors boisées. Après 1870, una via ferrée a bastit entre Verdun e Douaumont #que passa per Fleury. Un cèrt nombre de labors defensivas veson lo jorn en lo sector (L'empèri alemand dempuèi 1871 s'estend alavetz sus una part de la Lorraine, la frontièra en se situant d'ara endavant a una quarentena de quilomètres a l'èst de Fleury) : la tem de Souville, los fòrts de Tavane e de Froideterre e divèrsas labors annèxas. La municipalitat vei alavetz passar nombre de soldats e d'obrièrs. N'en agost 1914, los regiments de Verdun passan per Fleury per retre's en la plana de la Woëvre. Amb la batalha de la Marna, en setembre 1914, la tèsta se fixa a qualques quilomètres al nòrd-es del pòble. Pendent l'an 1915, fa partida de la zòna fortificada de Verdun e de nombroses soldats i acantonen.
Lo 21 de febrièr de 1916 debuta la batalha de Verdun. Lo pòble a desvelhat pels tirs de artillerie préparatoires al assaut alemand. L'òrdre a donat de deslotjar lo pòble, jos la nèu. Lo 25 de febrièr çò fòrt de Douaumont cavòt a las mans dels Alemands, #que lor cal ara endavant una vista sul pòble bombardat. Lo 7 de junh, lo fòrt de Val cavòt a lo sieu torn. La linha de tèsta passa d'ara endavant per la municipalitat e Fleury, entre Souville e Froideterre, ven una posicion clau #que pòt permetre als Alemands de perçer en direccion de Verdun. De junh en agost, lo commandement alemanda lança divèrsas ofensivas sus aquela part de la tèsta. dins dos mes, lo pòble i aguèt pres e represes 16 fes per Franceses e Alemands. Lo 23 de junh los Alemands lançan de divèrses milièrs de obus sul pòble, #que qualqu'uns al gas, bombardement seguit per una ofensiva de las melhoras tropas imperialas, la Guarda bavaroise e la Alpenkorps. Per aver la posicion, lo 121e bataillon de chasseurs a pè se'n sacrifica. Los Franceses temptan egalament de conténer l'atac en comprometent lo sieu aviation #que procedís a mitraillages al sòl. La 260e brigada a preses la lèva e de aspres de combats se desenrotllen pendent divèrses jorns sus qualques ectaras solament. Lo pòble a pres lo 23 pels Alemands, represes l'endeman pels Franceses e de nòu lo surlendemain pels Alemands.
Lo 11 de julhet, los Alemands atenhon a prene la Poudrière, un depaus de munitions avançat enterré #que i aviá destinat a alimenter los fòrts environnants. Cèrts soldats alemands arriban fins al Centre D, una pichona labor de defensa cavada. Aquel ponch marque l'avançada alemanda maximala en direccion de Verdun.
Del 13 de julhet al 5 d'agost, de intenss combats se desenrotllen a l'entorn del pòble en ruïnes. En la nuèch del 17 al 18 d'agost de 1916, lo regiment de infanterie coloniale del Marròc lança un assaut e repren definitivament lo pòble. Amb los zouaves e las tirailleurs de la 38e division de infanterie, combatián dempuèi 10 jorns sul territòri de la comuna .
Situat sul sector de Verdun, lo pòble desapareisserà totalament jol acharnement dels pilonnages dels obus franceses e alemands.
En 1918, lo pòble a declarat « Mòrt per la França ». Es lo un dels nòus pòbles destruits en lo moment de la Batalha de Verdun. Lo relief tormentat del sòl de la municipalitat testifica encara de l'enòrma quantitat de obus recebuda.
La municipalitat normande de Fleury-sus-Adorna se trucava Alemanda fins en 1916. A cambiat lo sieu nom en l'onor del pòble destruit. Divèrses pòbles de Bavière an una carrièra nomenada Fleury, nom donat en l'onor dels soldats de la Guarda bavaroise queigudi en lo moment dels assauts sul pòble.
Avant la Première Guerre mondiale, Fleury-devant-Douaumont était un village avec 422 habitants en 1913. Il vivait principalement de l'agriculture céréalière et du travail du bois.
Les principaux conflits qui se sont déroulés dans la région, guerres révolutionnaires et d'empire, guerre de 1870 n'ont pas atteint le village, situé sur des hauteurs boisées. Après 1870, une voie ferrée est construite entre Verdun et Douaumont qui passe par Fleury. Un certain nombre d'ouvrages défensifs voient le jour dans le secteur (L'empire allemand depuis 1871 s'étend alors sur une partie de la Lorraine, la frontière se situant désormais à une quarantaine de kilomètres à l'est de Fleury) : la redoute de Souville, les forts de Tavane et de Froideterre et plusieurs ouvrages annexes. La commune voit alors passer nombre de soldats et d'ouvriers. En août 1914, les régiments de Verdun passent par Fleury pour se rendre dans la plaine de la Woëvre. Avec la bataille de la Marne, en septembre 1914, le front se fixe à quelques kilomètres au nord-est du village. Durant l'année 1915, il fait partie de la zone fortifiée de Verdun et de nombreux soldats y cantonnent.
Le 21 février 1916 débute la bataille de Verdun. Le village est réveillé par les tirs d'artillerie préparatoires à l'assaut allemand. L'ordre est donné d'évacuer le village, sous la neige. Le 25 février le fort de Douaumont tombe aux mains des Allemands, qui ont désormais une vue sur le village bombardé. Le 7 juin, le fort de Vaux tombe à son tour. La ligne de front passe désormais par la commune et Fleury, entre Souville et Froideterre, devient une position clé qui peut permettre aux Allemands de perçer en direction de Verdun. De juin à août, le commandement allemand lance plusieurs offensives sur cette partie du front. En deux mois, le village fut pris et repris 16 fois par Français et Allemands. Le 23 juin les Allemands lancent plusieurs milliers d'obus sur le village, dont certains au gaz, bombardement suivi par une offensive des meilleures troupes impériales, la Garde bavaroise et l'Alpenkorps. Pour tenir la position, le 121e bataillon de chasseurs à pied se sacrifie. Les Français tentent également de contenir l'attaque en engageant leur aviation qui procède à des mitraillages au sol. La 260e brigade a pris la relève et d'âpres combats se déroulent pendant plusieurs jours sur quelques hectares seulement. Le village est pris le 23 par les Allemands, repris le lendemain par les Français et de nouveau le surlendemain par les Allemands.
Le 11 juillet, les Allemands réussissent à prendre la Poudrière, un dépôt de munitions avancé enterré qui était destiné à alimenter les forts environnants. Certains soldats allemands parviennent jusqu'au Centre D, un petit ouvrage de défense terrassée. Ce point marque l'avancée allemande maximale en direction de Verdun.
Du 13 juillet au 5 août, d'intenses combats se déroulent autour du village en ruines. Dans la nuit du 17 au 18 août 1916, le régiment d'infanterie coloniale du Maroc lance un assaut et reprend définitivement le village. Avec les zouaves et les tirailleurs de la 38e division d'infanterie, ils combattaient depuis 10 jours sur le territoire de la commune .
Situé sur le secteur de Verdun, le village disparaîtra totalement sous l'acharnement des pilonnages des obus français et allemands.
En 1918, le village est déclaré « Mort pour la France ». C'est l'un des neuf villages détruits lors de la Bataille de Verdun. Le relief tourmenté du sol de la commune témoigne encore de l'énorme quantité d'obus reçue.
La commune normande de Fleury-sur-Orne s'appelait Allemagne jusqu'en 1916. Elle a changé son nom en l'honneur du village détruit. Plusieurs villages de Bavière ont une rue nommée Fleury, nom donné en l'honneur des soldats de la Garde bavaroise tombés lors des assauts sur le village.


text:
Colonia de Rhode Island e las Plantacions de Providence
La Colonia de Rhode Island e las Plantacions de Providence (Colony of Rhode Island and Providence Plantations) èra partida de la Nòva Anglaterra, la plantacion de Providence foguèt fondada en 1636 per Roger Williams, un teologian, predicire baptista e li foguèt autrejada la carta reiala en 1663. Èra una de las Tretze Colonias britanicas de l'America del Nòrd que se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Venguèt l'estat actual de Rhode Island dels Estats Units d'America.


text:
La Rivière-Saint-Sauveur
La Rivière-Saint-Sauveur es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat al nòrd-es del Calvados.
La commune est située au nord-est du Calvados.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x= 5.39
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat es nascuda l'an 1831 de la reünion d'un masatge caseriu en dependent de Honfleur, lo Caseriu del Riu e del quartièr de la capèla Santa-Salvador-de detlos-Vasos précédemment partejada entre Crémanville e Ableville ; ledit Caseriu del Riu s'èra prèviament, en 1789, en lo moment de la creacion de las municipalitats francesas, prononciat per una independéncia per çò qu'es de Honfleur, situacion #que #demorar ne suspenes pendent mai de trenta ans[1].
La commune est née en 1831 de la réunion d'un hameau dépendant de Honfleur, le Hameau de la Rivière et du quartier de la chapelle Saint-Sauveur-des-Vases précédemment partagée entre Crémanville et Ableville ; ledit Hameau de la Rivière s'était préalablement, en 1789, lors de la création des communes françaises, prononcé pour une indépendance par rapport à Honfleur, situation qui demeura en suspens pendant plus de trente années[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Istòria del Riu-Sant-Salvador sul luòc oficial de la municipalitat, consultat lo 28 de julhet de 2012.
- ↑ Histoire de La Rivière-Saint-Sauveur sur le site officiel de la commune, consulté le 28 juillet 2012.
- Portal de Normandia
-
{{Comunas de|insee=14536


text:
Vocala mejana centrala
La Vocala mejana centrala es una vocala emplegada par qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨ə⟩, valent a dire una "e" au revèrs. Son equivalent X-SAMPA es @. Lo meteis simbòu es emplegat per la vocala mejana centrala arredondida e non arredondida. Pasmens, s'i a de besonh de distinguir la vocala mejana centrala arredondida a la non arredondida, se pòt escriure caduna d'entre-ela respectivament per [ɵ̞] ([ɵ] abaissada), e [ɘ̞] ([ɘ]).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es mejan, valent a dire que la lenga es a mièg-camin entre una vocala barrada e una vocala dobèrta
- Son ponch d'articulacion es centrau, valent a dire que la lenga es al mitan de la boca, a mièg-camin entre una vocala anteriora e una vocala posteriora
- Son caractèr de redondetat es pas definit (pòt èsser arredondit o non arredondit)
En Occitan[modificar | modificar la font]
En gardiòu e en gascon dau Bas Ador, la a finala e dins los advèrbes en -ment se pronóncia [ə]. Tanben en gardiòu, la "e" davant una nasala en posicion atòna se pronóncia [ə] Tanben, en auvernhat, segon los dialèctes, la "e" atòna se pòt prononciar [ə] o [[vocala quasibarrada quasianteriora non arredondida|ɪ].


text:
Còn
Un còn es un còrs solid generat dempuèi la revolucion d'un triangle, l'aixe de revolucion es un costat del triangle.
Tanben se pòt explicar coma essent lo solid limitat per una superfícia conica qu'a per directriu una circonferéncia e per un plan que copa la superfícia conica en totas los seus generatrius. La figura delimitada dins aquel plan es una circonferéncia o una ellipsa (segon se lo plan es perpendicular o oblic a l'axe), a lo centre sus l'axe, e se nomena basa.
Se representa en coordenadas cartesianea per l'equacion:
L'aira A de la superfícia conica del còn drech de basa circulara amb radi r e nautor h es (l es la longor de la generatriu):
Lo volum del còn drech de basa circulara amb radi r e nautor h es:
L'interseccion d'una superfícia conica amb un plan general una corba conica de diferent tipe segon l'inclinason del plan al respècte de l'axe o la generatriu. A 1 fàcia de circomferéncia, 1 vertèx e 0 arèstas.


text:
16
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 16 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Après sei victòrias de l'annada precendenta, lo generau Germanicus decidèt d'organizar una campanha militara novèla còntra lei pòbles germanics per leis empachar de se reorganizar. Amb uech legions, agantèt la region de Weser e i ganhèt la batalha d'Idistaviso. Lei pèrdas germanicas foguèron fòrça importantas e, conjugadas ambé l'exterminacion ò la fugida dei populacions civilas entre Ren e Elba, permetèron d'assegurar la seguretat de la frontiera romana au nòrd-èst de Gàllia fins a la fin dau sègle II. Pasmens, Tibèri e Germanicus renoncièron a ocupar d'un biais definitiu la region e lei tropas romanas se retirèron sus sei posicions inicialas.


text:
Lo Boisson de Cadonh
Lo Boisson de Cadonh[1] (Le Buisson-de-Cadouin en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Peiregòrd, administrada pel departament de Dordonha e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Lo Boisson de Cadonh es bordada per Dordonha.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Defuntat en foncions


text:
Publicat dins « La Setmana » n°748 deu 14/01 au 20/01/10
Los retards dins la concepcion de l’avion de transpòrt militar d’Airbus serián estats pro importants per butar los responsables de l’avionaire europèu a renunciar a aquel projècte.
Segon lo raconte que ne fa l’edicion alemandad del Financial Times, es lo quite president d’Airbus, Thomas Enders, qu’auriá suggerit de getar l’esponja. Del moment del repais de Nadal de la direccion del grop, auriá declarat que « cresía pus a la seguida del programa ».
Seriá ja establida una lista d’engenhaires afectats a l’A400M que serián tornats afectar dins d’autres programas del grop coma l’A380 o l’A350.
Lo programa de l’avion militar pertòca d’unes 180 aparelhs per un budget inicial de 20 miliards d’euros. Los còstes de fabricacion de l’A400M serián mai nauts que çò previst per Airbus, qu’en consequéncia a demandat als crompaires d’i metre mai de moneda. Airbus e EADS aurián essajat de badas de negociar amb los sèt païses clients.
Un commentaire »
Article de David Grosclaude, Cap Redactor de « La Setmana » n°732 deu 24 au 30/09/09
Lo ministre de l’ecologia a presentat son plan per melhorar lo transpòrt de merça pels trins. França a pres fòrça retard.
Mentre qu’anóncian que la SNCF perdrà encara ongan 600 milions sul transpòrt de merças, lo ministre de l’ecologia ditz que l’Estat investirà 7 miliards en dètz ans per melhorar las infraestructuras ferroviàrias que permetràn de transportar mai de merças pel tren. S’agís de temptar de redusir l’invasion pels camions.
La reduccion de las emissions de CO2 passa per aquela revolucion. Mas lo problèma es ara l’incapacitat de la SNCF a rendre un servici atal mentre que dins d’autres païses d’Euròpa aquò fonciona e rapòrta.
Fa ja de temps que Soïssa e Austria cargan de camions suls trens per limitar lo nombre de camions sus las rotas e autorotas.
Per contrar l’autorota-bitumi i a l’autorota ferroviària que los alemands apèlan « rola ». lo concèpte es simple. S’agís de metre de camions suls trins quand devon far de grandas distàncias. Actualament circulan de Perpinhan a Luxemborg dos trens per jorn ! Quasi res. Las infraestructuras devon èstre adaptadas. Las ambicions son pasmens limitadas. lo ministèri anóncia coma objectiu dètz trens per jorn en 2015.
Per aquò far calrà metre 1,6 miliards sus la linha entre Perpinhan e Luxemborg que passa per Montepelhièr. Cal crear la desviacion de Montpelhièr e Nimes. Es dins los projèctes prioritaris. Lire la suite »
Pas de commentaire »
Publicat dins « La Setmana » n°730 deu 10/09 au 16/09/2009
los governs d’Aragon e la Junta d’Andalosia an signat un acòrd per promòure la mesa en plaça d’un malhum ferroviari. Que permetrà de passar los Pirenèus e de ligar de faiçon eficaça totas las regions del sud-oèst europèu. Aquel acòrd a per objectiu de metre en plaça estudis per estudiar la mai bona faiçon de ligar la region portuguesa d’Alentejo, las comunitats de Valéncia, Extremadura, Andalosia, Aragon, Castilha la Mancha, Miègjorn-Pirinèus, Aquitània e Lemosin.
Per far aqueles estudis lo FEDER a deblocat mai de tres milions d’euros. I a pas cap de dobte qu’aquela iniciativa pertòca lo desvolopament del projècte d’una linha transpirenenca novèla pels Pirinèus centrals que los aragoneses ne vòlon a tota fòrça.
Pas de commentaire »
Publicat en « La Setmana » n°713 (7 au 13/05/09)
Lo rencontre entre lo primièr ministre espanhòl e lo president de la Republica francesa a desembocat sus qualques decisions pertocant los transpòrts mas a fait, ça que la, qualques decebuts. Es lo cas dels que defendon la reabertura de la linha transpirenenca entre Bordèu e Saragossa que passa per Pau e Huesca. (…)
Lire la suite »
Mots-clés : Camion
, Coopération
, Déplacements
, Rail
, Transports
Pas de commentaire »
Hervé GUERRERA
Conselhier comunau de Ais de Provença – Conselhier Comunautari
Publicat en « La Setmana » n°709 deu 09/04 au 15/04/09
(…) Se coneissètz l’istòria de nòstra region saupretz qu’avèm un problèma per trobar una capitala regionala. Cresi que l’aurem jamai se pensam pas un ròtle de centralitat per Marselha e de cooperacions vertadieras ambé lei país sestian, aubanhenc, de mar de Berra…
Coma faire espelir una region poderosa en oblidant Marselha? Laissar Tolon de caire pausa tanben problèmas e questions. Nautrei siam per lo trin au bèu mitan dei vilas. Siam per de grandei linhas en ret ambé lo trin regionau. Disèm de òc a un servici public au servici de la vida vidanta deis estatjants e dau mai de monde possible.
Au còntra, i a la realitat de la LGV que refortís la teleranha centralista e estatala dau sègle dètz-e-noven, au còntra i a d’esperits tecnocratics au servici d’una pratica argentosa, que tiran de regas sus de mapas, sensa veire la realitat dau país, sensa escotar la paraula dei gents, en renegant lo debat democratica, e au finau, en fòrabandissent aquelei que son poder de cròmpa li basta plus per viure aquí.
Lire la suite »
Mots-clés : Déplacements
, Rail
Pas de commentaire »


text:
Margaret Thatcher nasquèt lo 13 d'octobre de 1925 a Grantham. Estudièt las sciéncias quimicas a l'Universitat d'Oxford, ont trabalhèt durant quatre ans coma cercaira. L'an 1951 se maridèt amb Dennis Thatcher, un naut executiu de l'indústria petrolièra, que l'introdusiguèt dins lo mond de la politica.
L'an 1953 comencèt d'estudiar lo drech tributari. Dintrèt al Partit Conservator, que lo sieu marit n'èra ja membre, e en 1959 ganhèt un sèti a la Cambra de las Comunas. Dos ans pus tard foguèt nomenada Secretària d'Estat per las Questions Socialas e, après, ministra de l'Educacion e de la Sciéncia durant lo govèrn del conservador Edward Heath. Dempuèi aquela carga, aboliguèt la nòrma qu'ordenava la distribucion gratuita de lach dins las escòlas, decision que provoquèt una ondada de protèstas.
Considerada la cap mai energica de l'ala drecha del Partit Conservador, suplantèt Heath a la direccion del partit, qu'ocupèt tre 1975. Elaborèt un programa rigorós contra la crisi de l'economia britanica mejançant la reduccion de l'intervencion estatala. Los sieus postulats principals foguèron, doncas, lo liberalisme e lo monetarisme estrictes. Tendèt tanben a retalhar los servicis socials.
Estudièt la renegociacion per la participacion del Reialme Unit a la CEE e l'abolicion del poder sindical. Lo sieu programa recebèt lo supòrt de l'opinion populara, e l'an 1979 atenguèt que los conservadors accediguèsson al poder per una larga majoritat. D'aquela manièra, venguèt la primièra femna britanica qu'ocupèt la carga de Primièra Ministra.
Durant lo sieu govèrn capitèt a redusir l'inflacion e melhorar la cotizacion de la liura esterlina. Malgrat aiçò, amendriguèt la produccion industriala, amb l'aument consecutiu del caumatge, triplat dempuèi la siá pujada al poder. De mai, proliferèron las falhidas d'entrepresas e bancas.
L'an 1982, Thatcher intervenguèt energicament dins la Guèrra de las Malvinas. La siá actitud foguèt plan vista per l'opinion publica britanica e aquel meteis an tornèt obténer la victòria electorala, aquel còp amb una larga majoritat.


text:
37
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 37 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Tibèri lo 16 de març. De rumors lo diguèron assassinat per lo prefècte dau pretòri Macron mai aquò es contestat per leis istorians modèrnes. De celebracions aguèron luòc espontanèament a Roma en causa de l'impopularitat fòrça importanta de l'emperaire. Caligula li succediguèt. En mens de sièis mes, l'emperaire novèu despensèt la màger deis economias laissadas per Tibèri (2,7 miliards de sestèrcis) e terrorizèt l'elèit romana en causa de son despotisme qu'acceptava ges d'oposicion.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de l'annada precedenta còntra Gongsun Shu qu'èra estat son rivau pus perilhós per son autoritat, l'emperaire Guang Wudi (25-57) creèt una aristocracia novèla per guierdonar sei fidèus. En particular, sei generaus obtenguèron de marchas importantas e l'emperaire considerèt generalament d'un biais favorable sei demandas. En revènge, refusèt de li donar de posicions au sen de son govèrn. Ansin, la fidelitat de son armada li foguèt assegurada fins a sa mòrt en 57.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de març - Tibèri segond Emperaire Roman.


text:
Desèrt
Un desèrt es una region que recep pauc de precipitacions pluviometricas. Coma consequéncia, los desèrts an la reputacion d'albergar pauc d'èsser vius. En los comparar amb de regions mai umidas aquò pòt èsser verai, pasmens, en o examinar d'un biais pus detalhat, los desèrts albèrgan sovent una riquesa de vida que normalament demòra esconduda (especialament durant lo jorn) per tal de conservar l'umiditat. Aperaquí dos novens de la superfícia continentala de la Tèrra son desertics.
Los païsatges desertics an d'unes elements en comun. Lo sòl del desèrt se compausa principalament d'arena, e de dunas pòdon èsser presentas. Los païsatges de sòl rocós son tipics, e rebaton las ressorsas redusidas del sòl e la manca de vegetacion. Las tèrras bassas pòdon èsser de planas cobèrtas de sal. Los procèssus d'erosion eoliana (provocada pel vent) son de factors importants per la formacion de païsatges desertics.
Los desèrts contenon de còps que i a de depaus minerals precioses que se formèron en mitan arid o que foguèron expausats a l'erosion. Coma son de luòcs fòrça secs, los desèrts son ideals per la preservacion de rèstas umanas e de fossils. Sa vegetacion es constituida per de graminèas e de pichons arbrilhons, rara e espaçada, qu'ocupa sonque los luòcs que lo pauc d'aiga existenta s'i pòt amolonar (fendas del sòl o jos las ròcas). Las regions deserticas màgers del glòbe se situan en Africa (desèrt de Sahara) e en Asia (desèrt de Gòbi).
La fauna predominanta del desèrt se compausa d'animals rosegaires (rats, cangorós), de reptils (sèrps e lausèrts), e d'insèctes. Los animals e plantas an d'adaptacions importantas a la manca d'aiga. D'unes animals sòrton de sas tutas sonque la nuèit, e d'autres pòdon demorar lor vida tota sens beure d'aiga, en la traire dels aliments qu'ingerisson.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Tipes de desèrt
- 3 Caracteristicas dels desèrts
- 4 Ressorsas mineralas
- 5 Qualques desèrts del mond
- 6 Vejatz tanben
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot de desèrt ven del latin desertus, participi passat de deserĕre, que sa significacion es « abandonar ».
Tipes de desèrt[modificar | modificar la font]
La majoritat de las classificacions repausan sus una combinason del nombre de jorns de pluèja per an, de la quantitat pluviometrica annala, temperaturas, umiditat e d'autres factors. Em 1953, Peveril Meigs dividiguèt las regions deserticas de la Tèrra en tres categorias, en foncion del total de pluèja recebuda. Amb aqueste sistèma, uèi amplament acceptat, las tèrras extremament aridas son las qu'an mens de 12 meses consecutius sens pluèja; las tèrras aridas an mens de 250 mm de pluèja annala, e las tèrras semiaridas an una mejana de precipitacions annalas entre 250 mm e 500 mm. Las tèrras aridas e extremament aridas son los desèrts, e las tèrras semiaridas cobèrtas de graminèas generalament nomenadas estèpas.
Ça que là, la secada sola constituís pas una descripcion exacta de çò qu'es un desèrt. Per exemple: la ciutat de Phoenix, en Arizòna recep mens de 250 mm de pluèja per an, e es sul pic reconeguda coma un desèrt. Pasmens, d'unas regions geladas d'Alaska o d'Antartida recebon tanben mens de 250 mm de pluèja per an, mas se pòdon pas considerar coma de desèrts.
La diferéncia residís dins lo procèssus d'evapotranspiracion. L'evapotranspiracion es la combinason de pèrda d'aiga per evaporacion atmosferica de l'aiga del sòl, junta amb la pèrda d'aiga tanben jos forma de vapor, a travèrs dels procèssus vitals de las plantas. Lo potencial d'evapotranspiracion es, doncas, la quantitat d'aiga que se poiriá evaporar dins una region donada. La vila de Tucson, en Arizòna, recep aperaquí 300 mm annals de pluèja, entretant, 2 500 mm d'aiga se poirián evaporar en un periòde d'un an. Es a dire, que aperaquí 8 còps mai d'aiga se poiriá evaporar que çò que tomba normalament dins la region. Emai que los taus d'evapotranspiracion dins las regions d'Alaska siagan fòrça inferiors; e que recépian de precipitacions minimalas, aquestas regions especificas son ben diferentas de la definicion pus simpla d'un desèrt: un luòc que l'evaporacion i supera lo total de las precipitacions pluviometricas. La caracteristica principala d'un desèrt es la secada.
Existís doncas de formas divèrsas de desèrts. Los desèrts freds pòdon èsser cobèrts de nèu e recebre fòrça pluèja, mas que tomba congelada e ven nèu compacta. Aquestes airals son comunament sonats tondra, quand existís pas qu'una corta passa amb temperaturas en dessús de zèro gra Celsius e que sonque qualques espècias vegetalas florisson a aqueste periòde; o de regions jos un jaç de glaç, se la temperatura es de longa dejós lo punt de congelacion durant tot l'an, en daissar lo sòl practicament sens cap de vida.
La màger part dels desèrts neopolars existisson per la manca d'aiga. L'aiga a tendéncia de refrescar, o almens moderar, los efièches del clima quand es abondanta. Dins d'unas parts del mond, los desèrts son deguts a l'existéncia de barrièras per la pluèja, quand las massas d'aire pèrdon la màger part de son umiditat subre una cadena de montanhas; d'autres endreches son arids perque son fòrça distants de las fonts mas pròche de l'umiditat (aquò es verai dins d'unes endrechs del glòbe de latituds mejanas, particularament en Asia).
Los desèrts tanben son classificats per lor localizacion geografica e tipe climatic predominant, coma vents alisèus, latituds mejanas, barrièras antipluèjas, costièrs, de monson, e polars. Las ancianas zonas deserticas presentas dins las regions neoaridas forman los nomenats « paleodesèrts ».
Desèrts dins las regions de vents contraalisèus[modificar | modificar la font]
Los vents contraalisèus son presents dins doas faissas del glòbe divididas per la linha d'Eqüator, e se forman per l'escalfament de l'aire dins las regions equatorialas. Aquestes vents secs dissipan la cobèrta de nívols, en permetre que mai de lutz solara arribe al sòl. La majoritat dels grands desèrts de la Tèrra son dins de regions crosadas pels vents contraalisèus. Lo desèrt màger de nòstra planeta, Sahara, al nòrd d'Africa, que pòt aver de temperaturas de 57 °C, es un desèrt de vents contraalisèus.
Desèrts de latituds mejanas[modificar | modificar la font]
Los desèrts de latituds mejanas son presents entre los parallels 30° e 50° N e tanben dins la meteissa faissa de l'emisfèri sud, en zonas de nauta pression subtropicalas. Aquestes desèrts son de bacins de vujadís distants dels oceans e an de grandas variacions de temperaturas annalas. Lo desèrt de Sonora, al sud-oèst d'America del Nòrd, es un desèrt tipic de latitud mejana. Lo desèrt de Tengger, en China, es un autre exemple.
Desèrts deguts a de barrièras a l'aire umid[modificar | modificar la font]
Los desèrts d'aqueste tipe se forman mercé a de grandas barrièras montanhosas qu'empachan l'arribada de nívols umids dins las zonas jos lo vent (o protegidas del vent, que pòrta l'umiditat). Per a mesura que l'aire puja la montanha, l'aiga tomba e l'aire pèrd son contengut umid. Aital, un desèrt se forma del costat opausat. Ne son d'exemples lo desèrt de Judèa en Israèl e Palestina, e lo desèrt de la Val de la Mòrt, als Estats Units d'America, qu'es format pels vents Chinook que forman una zona d'ombra de pluèja o efièch de Föhn localament.
Desèrts costièrs[modificar | modificar la font]
Los desèrts costièrs generalament se localizan als bòrds occidentals de continents pròches dels tropics del Càncer e del Capricòrne. Son afectats pels corrents oceanics costièrs freds, que corron parallelament a la còsta. A causa dels sistèmas de vents locals que dominan los vents alisèus, aquestes desèrts son mens estables que los d'autres tipes. En ivèrn, de nèblas, produitas pels corrents freds ascendents, sovent cobrisson los desèrts costièrs coma un mantèl blanc que bloca las radiacions solaras. Los desèrts costièrs son relativament complèxes, que son los produches de sistèmas terrèstres, oceanics e atmosferics. Un desèrt costièr, lo d'Atacama, es lo mai sec de la Tèrra. Una pluèja mejana i es d'un millimètre o mai - e aquò un còp cada cinc o vint ans.
Las dunas en forma de luna montanta son comunas dins los desèrts costièrs, coma lo Namib, en Africa, ont prevalon los vents del continent sus la mar.
Desèrts de monson[modificar | modificar la font]
Monson, derivat d'un mot arabi que significa « sason », designa un sistèma de vents amb retorn sasonièr accentuat. Las monsons se desvolopan en responsa a de variacions de temperatura entre continents e oceans. Los vents alisèus del sud de l'Ocean Indian, per exemple, vuejan de pluèjas importantas en Índia qu'arriban per la còsta. Quand la monson travèrsa Índia, pèrd son umiditat sul pendís oriental de la cadena montanhosa d'Aravalli. Lo desèrt de Rajastan en Índia, e lo desèrt Thar en Paquistan, fan partida d'una region de desèrts de monson a l'oèst d'aquesta cadena de montanhas.
Desèrts polars[modificar | modificar la font]
Los desèrts polars son d'airals amb de precipitacions annalas inferioras a 250 mm e una temperatura mejana del mes mai caud de l'an inferiora a 10 °C. Los desèrts polars de la planeta cobrisson gaireben 5 000 000 km2 e son principalament de leits de ròcas o planas de gravas. Las dunas de sabla son pas tipicas d'aquestes desèrts, pasmens de dunas de nèu se pòdon formar dins las zonas que las precipitacions localas i son pus abondantas. Las variacions de temperatura dels desèrts polars superan sovent lo punt de congelacion de l'aiga. Aquesta alternança gèl-desgèl daissa de marcas caracteristicas pel sòl, qu'arriban fins a 5 m de diamètre.
Las vals secas d'Antartida son demoradas liuras de glaç fa de miliards d'ans. Dins los camps de glaç permanents s'encontran d'ecosistèmas simples. Subre la nèu vièlha se desvolopan d'algas, los nutriments tendon a se concentrar per mesura que nèu e glaç s'evaporan. D'unas d'aquestas algas son de color roja brilhanta. Existisson d'ecosistèmas marins actius dins lo glaç e dins l'aiga, jos la granda mar de glaç que cobrís l'ocean polar. Un ecosistèma diversificat d'algas e pichon consumaires viu sul costat inferior del glaç; aquestes sistèmas utilizan la lutz solara que penètra lo glaç durant l'estiu, coma font d'energia. Las aigas que rajan dejós del glaç tanben carrejan de matèria organica produita dins d'autres luòcs, en fornir de manjar a una populacion importanta de peisses. Fòrça mamifèrs marins vivon de la pesca; aital, fòcas, òrcas (balenas) e orses polars son al cap de la cadena alimentària polara. D'unas espècias de peisses e anfibians que vivon jos las aigas congeladas encara demòran desconegudas de l'òme.
Paleodesèrts (desèrts « fossils »)[modificar | modificar la font]
Las recèrcas dins las mars de sabla (vastas regions de dunas) ancianas, los cambiaments dins los bacins lacustras, las analisis arqueologicas e de vegetacion indican que las condicions climaticas cambièron considerablament dins de vasts espandis de la planeta dins un passat geologic recent. Durant los 12 500 darrièrs ans, per exemple, d'unes desèrts foguèron ben mai arides qu'o son uèi. Aperaquí 10% de la tèrra situada entre las latituds 30° N e 30° S es uèi cobèrta per de mars de sabla. Pasmens, 18 500 ans avans, las mars d'arena formavan doas imensas cinturas qu'ocupavan gaireben 50% d'aquesta zona. Coma uèi, las selvas tropicalas e las savanas ocupavan la zona entre aquestas doas faissas.
De sediments fossils de desèrts datats fins a 500 milions d'ans foguèron trapats dins fòrça partidas del glòbe. De traças de sediments de dunas foguèron trapats dins d'endreches que uèi son pas desertics. Fòrça d'aquestas "relíquias" de dunas uèi recebon entre 80 e 150 mm de pluèja per an. D'unas ancianas regions de dunas son ara ocupadas per de selvas tropicalas umidas.
Las montanhas de l'endrech sonat Sand Hills son un camp de dunas inactiu de 57 000 km² del centre de Nebraska. La mar d'arena màger de l'emisfèri occidental es uèi estabilizada per la vegetacion, e recep a de 500 mm de pluèja per an. Las dunas de Sand Hills atenhon 120 m de nautor. Lo desèrt de Kalahari en Africa es tanben un paleodesèrt.
Desèrts sus d'autras planetas[modificar | modificar la font]
Mart es unica demest las autras planetas del Sistèma Solar que s'i identifican de fenomèns eolians. E mai que la pression atmosferica a sa superfícia siá sonque de 1% de la terrèstra, la circulacion atmosferica sus Mart forma una mar de sabla circumpolara de mai de 5 000 000 km2, mai que las mars de sabla màgers de la Tèrra. Las mars de sabla marcianas son formadas mai que mai de dunas en forma de mièja luna dins d'airals plans pròches de la calòta polara de glaç del nòrd de la planeta. De camps de dunas menors ocupan lo fons de fòrça cratèrs de las regions polaras marcianas.
Definir un desèrt sonque per l'abséncia de pluèja, sens tanben considerar los factors eolians, classificariá coma tal totes los fenomèns similars a aqueste fòra de nòstra planeta. L'unic còrs celestial ont se considèra possible qu'existiscan de precipitacions es Titan, una luna de Saturne; el a pas d'aiga en estat liquid, mas es possible qu'aja de metan e d'autres idrocarburs en estat liquid.
Caracteristicas dels desèrts[modificar | modificar la font]
L'arena cobrís sonque 20% dels desèrts terrèstres. La màger part de l'arena es dins de "lençòls" d'arena e bancs d'arena — vastas regions de dunas onduladas que semblan a las ondas de la mar.
Gaireben 50% de las superfícias dels desèrts son de planas ont i a una a accion eoliana - que bolega los pichons grans de sabla - descobrís las gravas compausadas mai que mai de pèiras rufas, o de pèiras aredondidas.
D'autras superfícias de tèrras aridas se compausan de leits de pèiras aflorantas, de sòls desertics e depaus fluvials, inclusent depaus alluvials, leits secs, lacs de desèrt e oasis. Los afloraments de leits de pèiras apareisson sovent coma de monts pichons, enrodats per de planas erodadas espandidas.
Los oasis son de luòcs ont la vegetacion es irrigada per de fonts sostèrranhas, poses o per irrigacion. Fòrça son artificials. Los oasis son sovent los unics luòcs dels desèrts que permeton als òmes de cultivar e de i poder viure.
Sòls[modificar | modificar la font]
Los sòls que se forman dins los climas arides son subretot minerals amb pauc de matèria organica. Una acumulacion repetida d'aiga dins d'unes sòls forma fòrça depaus de sal. Lo carbonat de calci precipitat d'una solucion pòt cimentar l'arena e las gravas en blòts durs, qu'arriban d'aténher d'espessors de 50 m.
Lo caliche es un depaus rogenc, gaireben marron, o que tira cap al blanc, encontrat en fòrça sòls de desèrt. Apareis normalament jos forma de noduls o coma cobertura de granelets minerals formats per l'interacion complicada entre l'aiga e lo gas carbonic liberat pel racinum de las plantas o per la descomposicion de la matèria organica.
Vegetacion[modificar | modificar la font]
La majoritat de las plantas del desèrt son tolerantas a la secada e a la salinitat, per exemple las xerofitas. D'unas emmagazinan d'aiga dins sas fuèlhas, raices e cambas. D'autras plantas del desèrt an de longas raices que penètran fins al jaç freatic (lençòl freatic o toalha freatica) en fixar lo sòl e evitan l'erosion. Las cambas e fuèlhas d'unas plantas reduson la velocitat superficiala dels vents que carrejan d'arena, en protegir aital lo sòl de l'erosion.
Los desèrts an normalament una cobèrta vegetala escampilhada pasmens fòrça diversificada. Lo desèrt de Sonora, al sud-oèst dels EUA, possedís la vegetacion desertica pus complèxa de la Tèrra. Los cactus gigants saguaro provesisson de nises als aucèls del desèrt e foncionan coma d'arbres. Lo saguaro creis lentament mas pòt viure fins a dos cents ans. A nòu ans, fan aperquí 15 cm de nautor. A 75 ans, los cactus desvolopan sas primièras brancas. Quand son totalament adultes, los saguaro atenhon 15 m de nautor e pesan gaireben 10 tonas. S'encontran dins lo desèrt de Sonora e renfòrçan l'impression de que los desèrts son de mitans rics en cactus.
Sonque dos cactus son normalament considerats comas de plantas dels desèrts, los autres tipes s'adaptan a la vida en mitan arid. Son inclusas de plantas de las familhas dels peses e dels virasolelhs. Los desèrts freds an coma vegetacion predominanta de graminèas e d'arbusts.
Aiga[modificar | modificar la font]
La pluèja tomba de còps que i a dins los desèrts, e las tempèstas i son sovent violentas. Un recòrd de 44 mm en 3 oras de pluèja ja foguèt enregistrat en Sahara. Las grandas tempèstas de Sahara pòdon vuejar gaireben un millimètre d'aiga per minuta. De canals normalament secs, sonats wadis (rècs), se pòdon emplir d'aviat per de pluèjas subtas e venir perilhós.
Malgrat lo pauc de pluèja que tomba dins los desèrts, aquestes recebon d'aiga que raja de fonts efemèras, alimentadas per la pluèja e nèu de montanhas vesinas. Aquestes corrents emplisson los canals amb un jaç de fanga e frequentament transpòrtan de quantitats considerablas de sediment pendent un o dos jorns. Malgrat que la majoritat dels desèrts se situan dins de bacins amb drenatge tancat o interior, unes rares desèrts son atraversats per de rius 'exotics', es a dire, amb una font e un cors situat fòra d'una zona desertica. Tals rius infiltran pel sòl e pèrdon per evaporacion de grandas quantitats d'aiga dins sas jornadas passadas pels desèrts, pasmens los seus volums d'aiga son tals que mantenon lor perennitat. Nil, Colorada e lo Fluvi Jaune son de rius exotics que rajan al mitan de desèrts per portar sos sediments fins a la mar.
Los lacs se forman ont la pluèja o l'aiga de desgèl al dintre dels bacins de drenatge es sufisenta. Los lacs dels desèrts son geralament plans, temporaris e salats. Per aquestas rasons son generalament de fonsor redusida, e la fòrça del vent pòt far s'espandir las aigas del lac sus de nombroses quilomètres carrats. Quand los lacs pichons se secan, daissan una crosta de sal al fons. Un jaç plan format d'argila, de fanga o d'arena encrostadas amb de sal e conegut coma salar, o, en Mexic, "playa". I a mai de cent "playas" dins los desèrts nòrd-americans. Fòrça son de relíquias de grands lacs qu'existissián durant la darrièra èra glaciària, gaireben dotze mila ans avans. Lo Lac Bonneville èra un lac amb 52 000 km² e gaireben 300 m de fonsor entre Utah, Nevada e Idaho durant la darrièra glaciacion. Uèi las rèstas del Lac Bonneville incluson lo Grand Lac Salat en Utah, lo Lac Utah e lo Lac Sevier. Coma las "playas" de uèi son de sòls arids formats durant un passat pus umid, porgisson d'indicacions utilas sus los cambiaments climatics.
Los terrens plans del fons dels ancians lacs e "playas" fan d'excellentas pistas per de corrida e per los avions e veïculs espacials. De Recòrds de velocitat en veïculs terrèstres son comunament establits sus la nomenada Bonneville Speedway, una pista situada al fons del Grand Lac Salat. Los veïculs espacials americans aterrisson sus la "playa" de Rogers Lake, basa aeriana d'Edwards, en Califòrnia.
Ressorsas mineralas[modificar | modificar la font]
De depaus minerals se formèron, e foguèron enriquits o preservats per los procèssus geologics pròpris a las regions aridas, coma consequencia del clima. L'aiga dins lo sòl lixivia los minerals e los torna depausar dins de zonas pròchas del lençòl freatic. Aqueste procèssus de lixiviacion concentra aquestes minerals en depaus que se pòdon prospectar.
L'evaporacion de las tèrras aridas aumenta l'acumulacion minerala dins de zonas ont se forman de lacs temporaris. Las "playas" pòdon èsser fonts de depaus minerals formats per evaporacion. L'evaporacion dins de bacins tancats precipita los minerals coma lo gip, las sals (inclutz lo nitrat de sòdi, e lo clorat de sòdi) e los borats. Los minerals formats dins aquestes depaus aprèp evaporacion dependon de la composicion e de la temperatura de las aigas salinas al moment de lor formacion.
De depaus d'evaporacion significatius son presents dins los desèrts del Grand Bacin dels EUA, depaus que foguèron famoses durant l'exploracion e après transportats sus l'esquina de muòls de la Val de la Mòrt e tanben en camin de fèrre. Lo bòr, obtengut del borax e dels borats depausats, es un element essencial de la manufactura del veires, ceramicas, esmalts, produches quimics per l'agricultura e farmaceutics. De grandas quantitats de borats son traitas dels depaus d'evaporacion en Califòrnia.
Lo desèrt d'Atacama, en Chile, es unic demest los desèrts del mond en tèrmes d'abondància de minerals salins. Lo nitrat de sòdi (salitre) foguèt esplechat per la fabricacion d'explosius e fertilizants en Atacama dempuèi la mitat del sègle XIX. Gaireben 3 milions de tonas metricas foguèron esplechadas durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Demest los minerals de valor encontrats dins las zonas aridas de la Tèrra, i a lo coire dins los desèrts dels EUA, Chile, Peró e Iran; minerals de fèrre, plomb e zinc en Austràlia; oxid de fèrre en Turquia; e de depaus d'aur, argent e uranium en Austràlia e als EUA. Los minerals non metallics coma lo berilli, mica, liti, argilas, pèira ponce e escória tanben se tròban dins las regions aridas. Lo carbonat de sòdi, sulfats, borats, nitrats e compausats de liti, bròme, iòde, calci e estronci venon de la sedimentacion e evaporacion de las aigas salinas pròchas de la superfícia, formadas dins d'aigas sosterranhas, en general durant los periòdes geologics recents.
La formacion de Green River en Colorado, Wyoming, e Utah conten de depaus alluvials e salats d'evaporacion creats dins un enòrme lac que son nivèl varia pendent de milions d'ans. Los depaus economicament importants de bicarbonat de sòdi idratat, e de grands depaus de xisto betuminós foguèron creats en mitans arids.
D'unas de las zonas mai productivas en petròli de la Tèrra se tròban en regions aridas e semiaridas d'Africa e de l'Orient Mejan e mai que los jaciments de petròli se foguèron formats originalament dins lo leit de la mar. Los cambiaments climatics recents transformaran aquestas zonas en regions aridas.
D'autres jaciments de petròli, pasmens, pòdon aver agut una origina eoliana, e actualament se tròban en zonas umidas. La region de Rotliegendes, un jaciment de petròli de la Mar del Nòrd, es associada amb de depaus per evaporacion. Fòrça dels principals jaciments petrolifèrs dels EUA pòdon aver per origina l'arena levada pel vent. D'ancians depaus alluvials pòdon tanben contenir d'idrocarburs.
Qualques desèrts del mond[modificar | modificar la font]
- Los 9 desèrts màgers del mond:
Africa[modificar | modificar la font]
Americas[modificar | modificar la font]
Asia-Pacific[modificar | modificar la font]
- Desèrt de Gòbi o desèrt de Mongolia; Taklamakan (en China).
- Desèrt de Kara Kum en Asia Centrala.
- Kyzyl Kum en Cazacstan e Ozbequistan
- Negev al sud d'Israèl
- Desèrt de Judèa, a l'èst d'Israèl e de Palestina
- Los desèrts d'Austràlia
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruno Doucey, Alain Morel, Catherine Boudier, Gilbert Conan, Charlotte de Montigny (2006). Edicions Robert Laffont: Le livre des déserts : Itinéraires scientifiques, littéraires et spirituels (en francés). ISBN 2221099664.
Théodore Monod (2005). Edicions Agep: Déserts (en francés).
Jacques Verdiel (2005). Edicions Amalthee: Les Déserts (en francés).
Jean-Loïc Le Quellec, Guy Barthèlemy (1999). Edicions Flammarion: L’ABCdaire des déserts (en francés). ISBN 2080124706.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Sounder (film)
Sounder es un film dramatic american de 1972. L'òbra dirigida per Martin Ritt, e que comptèt coma actors Cicely Tyson, Paul Winfield, Kevin Hooks, Carmen Mathews, lo musician Taj Mahal, Eric Hooks e Janet MacLachlan, es una adaptacion cinematografica del roman Sounder escrich en 1970 per William H. Armstrong, libre qu'aviá ganhat la medalha Newbery.
Lo film foguèt sostitolat en occitan en 2009 dins l'encastre del festenal Pòbles e culturas al Cinèma a partir de la traduccion de l'anglés en occitan facha per Claudi Balaguer e modificada puèi per Sèrgi Carles e l'associacion Escambiar.