text:
New York Knicks
Los New York Knickerbokers[2], mai coneguts coma los knicks, son una equipa professionala de la NBA que lo sèti es a Nòva York, e l'organizacion amb lo budgèt mai naut de la competicion, estimat a qualques 608 milions de dolars.[3] Foguèt un dels membres fondators de la BAA (Basketball Association of America), precedenta de l'actuala NBA.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs ans[modificar | modificar la font]
Lo primièr partit dels Knicks, e de la BAA, foguèt contra los Toronto Huskies e se joguèc lo 2 de decembre de 1946 al Toronto's Maple Gardens, ont los knicks ganhèron 68-66.[4] L'entraïnaire dels Knickerbokers èra Neil Cohalan, e l'equipa acostumava a jogar playoff cada an. Pendent lo primièr decènni de la NBA, los knickerbockers atenguèron las finalas tres ans consecutius (1951-53).
Ans dolentes[modificar | modificar la font]
De 1960 a 1966, los knicks passèron de moments dolentes, e acabèron darrièrs de la Division Èst cada an. Qualques unas de las piègers desbrandas arribèron pendent aquel periòde. Un exemple es la desbranda contra los Angeles Lakers per 178-100. Un autre granda desbranda foguèt contra los Philadelphia Warriors lo 2 de març de 1962, en quèir per 169-147. En aquel partit, Wilt Chamberlain anotèt 100 ponches, recòrd a l'istòria de la NBA.[5]
Campions[modificar | modificar la font]
En 1968, après que lo knicks se classifiquèsson pels playoffs pel primièr còp dempuèi 1959, decidiguèron contractar l'entraïnaire Red Holzman. Amb Holzman davant, e amb l'ajuda de las joves valors coma Bill Bradley e Walt "Clyde" Frazier, l'equipa tornèt als playoffs l'an seguent. La sason seguenta, l'equipa contractèt Dave DeBusschere, dels Detroit Pistons, e atenguèron una marca de 52-27. Als playoff atenguèron superar la primièra ronda en s'impausar als Washington Bullets, mas queigueren a la finala de la Division Atlantica en tèsta los Boston Celtics.
En la sason 1969-70, los knicks atenguèron 18 victòrias consecutivas per acabar amb una marca de 60-22, recòrd istoric de l'equipa. A las semifinalas ganhèron als Bullets e a la finala de la division superèron als Milwaukee Bucks, per s'afrontar a la finala amb Los Angeles Lakers. Après una sèria fòrça ajustada, los knicks s'impausèron per 4-3, en atenhent aital lo sieu primièr campionat.[6]
Donnie Walsh epòca[modificar | modificar la font]
Al Draft 2009, los knicks escuelhèron a Jordan Hill e Toney Douglas en las posicions 8 e 29.[7] De mai, traspassèron a Quentin Richardson a los Memphis Grizzlies en escambi de Darko Miličić.[8] La sason 2009-10 comencèt pas fòrça ben pels knicks. Aital, lo 13 de decembre de 2009 decidiguèron se refortilhar amb l'incorporacion de Jonathan Bender.[9]
Pabalhons[modificar | modificar la font]
- Madison Square Garden III (1946–1968)
- Madison Square Garden IV (1968–present)
Jogaïres[modificar | modificar la font]
Jogaïres al Basketball Hall of Fame[modificar | modificar la font]
- Walt Bellamy
- Bill Bradley
- Dave DeBusschere
- Patrick Ewing
- Walt Frazier
- Harry Gallatin
- Tom Gola
- Jerry Lucas
- Dick McGuire
- Earl Monroe
- Willis Reed
- Phil Jackson
Numèros retirats[modificar | modificar la font]
Los Knicks an retirat los numèros de 9 jogaires.[10]
- 10 – Walt Frazier, Basa, 1967–77;
- 12 – Dick Barnett, Basa, 1965–74
- 15 – Earl Monroe, Basa, 1972–80
- 15 – Dick McGuire, Basa, 1949–57; Entraïnaire, 1965–68;
- 19 – Willis Reed, Pivòt, 1964–74; Entraïnaire, 1977–78
- 22 – Dave DeBusschere, Aler, 1969–74
- 24 – Bill Bradley, Aler,1967–77
- 33 – Patrick Ewing, Pivòt, 1985–2000
- 613 – Red Holzman, Entraïnaire, 1967–77, 1978–82
Equipa actuala[modificar | modificar la font]
Actualizat a 13.12.2009. Font: NBA.com[11]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Team Directory knicks.com
- ↑ Why Knickerbockers? knicks.com
- ↑ NBA Team Valuations forbes.com
- ↑ The First Game nba.com
- ↑ Chamberlain's feats the stuff of legend espn.com
- ↑ Gutsy Reed Rallies Knicks in Game 7 nba.com
- ↑ Knicks Draft Hill/Douglas knickerblogger.net
- ↑ Roundup: Milicic headed to New York espn.com
- ↑ KNICKS SIGN FORMER RAPTORS PICK BENDER TO CONTRACT tsn.ca
- ↑ New York Knicks History CBSSports.com
- ↑ Knicks Roster nba.com


c: text/html

text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Jacobus Henricus van 't Hoff (n. 30 d'agost de 1852 - m. 1 de març de 1911) foguèt un quimista neerlandés. Recebèt lo primièr Prèmi Nobel de Quimia en 1901.
Nasquèt lo 30 d'agost de 1852 dins la vila de Rotterdam filh d'un mètge. Dempuèi jove s'interessèt per la sciéncia e, en contra dels desirs de lo sieu paire, estudièt quimia al Delft Polytechnical Institue e successivament a l'Universitat de Lèida; Bonn, ont coincidiguèt amb Friedrich Kekulé; e l'Universitat de París, ont estudièt amb Charles Adolphe Würtz; e fin finala a l'Universitat d'Utrecht, ont obtenguèt lo doctorat l'an 1874.
Foguèt posteriorament professor a las universitats de Amsterdam e Berlin, ont moriguèt la 1 de març de 1911 .
Interessada en la quimia organica, es considerat un dels precursors de l'estereoquimia, amb la fin d'explicar las doas formas isomeras de l'acid tartaric e d'autres cases de isomeria optica. L'an 1874 prepausèt, al meteis temps que lo quimic francés Joseph Achille Le Bel, l'ipotèsi del carbon tetraedric asimetric.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Revòuta Taiping
La Revòuta Taiping foguèt una guèrra civila que se debanèt de 1851 a 1864. Opausèt lo movement Taiping fondat per Hong Xiuquan a l'Empèri chinés dirigit per la dinastia Qing finalament ajudada per lei poissanças occidentalas (Reiaume Unit, França...). Durant lei premiereis annadas, la revòuta, que son ideologia èra una mescla d'idèas crestianas e egalitàrias, averèt unei succès coma la presa de la capitala dau centre dau país, Nankin. A partir de 1855, lei fòrças governamentalas capitèron d'arrestar lei progrès de l'insurreccion que deguèt tanben faciar de divisions intèrnas. Enfin, a partir de 1860, lei Qing, sostenguts per leis Europèus, poguèron mandar una tièra d'ofensivas victoriosas que reprenguèron Nankin en 1864 marcant la fin de l'estat Taiping. Pasmens, maugrat sa victòria finala, la dinastia Qing foguèt fòrtament afeblida per lo conflicte que causèt la destruccion de la màger part dau sud e dau centre de China e veguèt tanben la mòrt de 20 a 30 milions de personas.


text:
Graffiti
Los graffitis existisson dempuèi d'epòcas ancianas, que d'unes exemples datan de la Grècia antica atal coma de l'Empèri Roman e pòdon èsser de simplas marcas de grafinhadas, fins a de pinturas de parets elaboradas. Uèi, aquò son los marcadors e bombas aerosòl que son mai utilizats. De còp que i a, lo graffiti es emplegat per comunicar un messatge politic e social. Existís fòrça caractèrs e estils de graffiti, aquela forma d'art mudant rapidament.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot italian graffiti deriva del latin graphium (escarraunhada) que tira son etimologia del grèc graphein (Ypάφeιv) que significa indiferament escriure, dessenhar o pénher. Graffiti en occitan ven de l'italian graffito, tèrme designant un estilet per escriure). Son plural italian es graffiti. Utilizam alara lo mot graffiti al singular e al plural mai se l'utilizacion del S (graffitis) es acceptada dins l'usatge. Podèm utilizar lo mot « grafaire » per designar los actors d'aquel movement.
Lo graffiti de uèi[modificar | modificar la font]
Uèi, lo graffiti es considerat coma una disciplina màger del Hip-Hop. De fach, aquela forma d'art de la carrièra es nascuda dins las annadas 1980 a Nòva York, que Taki 183, Tracy 168, Stay High 149 e autres son los precursors. Aicí, s'agís pas de comunicar un messatge politic mas de representar son nom, sa carrièra e de vegadas sa chorma. Demest los artistas los mai famoses, podèm citar Banksy, Taki 183, Obey the Giant, Flying Förtress, Daim... En França, los mai reputats son los de la chorma « GAP » coma Rizote, Orphé e Zino. Podèm tanben citar Aketo e Grems, dos grafaires que son tanben reputats dins lo rap francés.
Disciplinas[modificar | modificar la font]
Destriam generalament tres nivèls de produccion dins lo graffiti d'uèi :
Lo Tag[modificar | modificar la font]
Lo « Tag » (marca, signatura) es just lo simple dessenh del nom de l'artist. Aquò's un lògo mai qu'una escritura, e sovent, los abituats sols pervénon a deschifrar lo nom qu'es . Las tecnicas utilizadas son generalament l'aerosòl, lo marcador e lo pegasolet.
La fresca[modificar | modificar la font]
La Fresca, o « Masterpiece » es lo nom sovent atribuat als graffitis sofisticats e executats ambe mai d'una color.
Lo Throw-Up[modificar | modificar la font]
Lo « Throw-Up » es una forma intermediària entre lo Tag e la fresca, la forma que vesèm mai sovent.


text:
es a la salla Bellegrave a Pessac a 15H, lo baleti es a 20H30 (oc, sabi, i a un match dels Girondins, mas esperi que la promotion de nostra cultura es mai important per vosautres que lo footbal...)
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Festa de la dauna a Pessac aqueste aprep miedjorn
1 Festa de la dauna a Pessac aqueste aprep miedjorn le Sam 17 Mar - 9:55
burdigala
Pintaire
es a la salla Bellegrave a Pessac a 15H, lo baleti es a 20H30 (oc, sabi, i a un match dels Girondins, mas esperi que la promotion de nostra cultura es mai important per vosautres que lo footbal...)
Sujets similaires
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Maieutica
La maieutica es un metòde d'ensenhament elaborat per Socrates. Es un dels quatre punts del metòde socratic. Se fonda sus l'idèa que la vertat es latenta dins l'esperit de cada èsser uman pr'amor de sa rason innada, mas deu èsser levada, del meteis biais que la levandièra liura la femna prens. Aquò's lo sens de l'adjectiu grèc « uaιeutιkή » que referís a l'obstetrica, l'art de las levandièras.
Lo metòde consistís a « levar l'esperit » de l'interlocutor per las questions del mèstre e las responsas del discípol.


text:
10/09/2016
Daus òmes que tomban, episòde 7
D’un còp Gaëtan estuflet entre sas dents l’aer dau Rei de la Montanha dau Peer Gynt de Grieg. Quò i era, una dralha, e una seriosa ! Lo marinier, quò deviá ne’n estre un per de bon que aviá tot plen de tatoatges sus los avant-braç, aguet quitament drech a ‘na bona lampada de blanc que engolet redde emb una espiada mautranquilla dau costat de la cosina. Deviá estre survelhat de prep, l’ancian corsari. L’estufladís se faguet mai rapide, mai ponchut, marca d’un rensenhament de prumiera. Mas Franciscò e io degueren esperar que lo pirate nos laisse, non sens aver ‘gut drech a d’una autra eslampiada de vin de Leira tan mai copabla coma la prumiera.
A per un rensenhament, quò ne’n era un de rensenhament… La genta Natalena era pas venguda coma chambariera, aus Tamaris… ‘L’aviá tot simplament ‘chaptat la botica, qu’ela teniá d’una man de fer. Tots los goiats li vironavan dins los cotilhons, Albert lo prumier, mas era en mer ben tròp sovent per estre un galant seriós. E puei quo era pas la jounessa que l’interessava, la brava veuva. ‘La trapet un beu peisson dins son tramalh, un industriau de Nantas o de Sent Nasari, que fasiá dins la construccion navala e veniá passsar sas vacanças a riba de mer. Lo temps qu’eu divòrce e s’eran maridats a grand charavelís. Quò fuguet l’ora de glòria daus Tamaris, recepcions, tauladas, rendetz vos de tot çò que la Bòla comptava de brave monde, noblalhons, elegits, purits de sòus. Quò duret entau un coble d’ans, e puei lo malor. Tenetz vos bien, dròlles, mossur Felip de Gueranda tombet dins l’eschalier un ser de ribòta e se petet la barra dau còu. Mòrt de plan còp. En nos contar quò, Caüsac se podiá pas tener de jòia, o-ben-tot a lo fetge blanc, la Natalena, o-ben-tot avem afar ad-una tuairitz en seria, sap pas la chança que a’gut, nòstre Galichet, de pas i ‘nar a son rendetz-, sens quò seriá desjà tombat de quauqua teulada, o auriá eslampiat sus quauque plumadís de banana. E Natalena de Gueranda aviá quitat la Bòla, aprep aver vendut los Tamaris. Lo bruch s’era espandut que ‘l’era partida en America, mas d’autres ‘vián dich que l’avián rencontrada a Paris, d’autres a l’isla de Re, bien de las annadas pus tard. L’America quo es luenh, dròlles quo es pas la pena d’i pensar, mas Paris…(De segre). Joan Ganhaire.
09:06 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Authie (Calvados)
Authie es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Authie A situat a sièis quilomètres al nòrd oèst de Can, los abitants se nomenan los Altavillais, an escuelhut eles-meteisses aquel nom, per referendum.
Authie est située à six kilomètres au nord ouest de Caen, les habitants se nomment les Altavillais, ils ont choisi eux-mêmes ce nom, par référendum.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1832, Authie (466 abitants l'an 1831) absorbeix Sant-Louet-près de-Authie (9 abitants)[3], A l'oèst de lo sieu territòri.
La municipalitat i aguèt liberat la Mois invalide (de junh)M e #èsser en granda part destruida en bombardements.
En 1832, Authie (466 habitants en 1831) absorbe Saint-Louet-près-Authie (9 habitants)[4], à l'ouest de son territoire.
La commune fut libérée le Mois invalide (juin)M et fut en grande partie détruite dans des bombardements.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 2 de febrièr 2009 e ficha mancomunada.
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Authie », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 2 février 2009 et fiche associée.


text:
Camba
La camba es una partida del membre inferior de l'uman s'articulant entre:
Sa fonccion es subretot locomotritz. Dins lo lengatge corent, « camba » designa lo membre inferior dins sa totalitat.
Anatomia[modificar | modificar la font]
Ososa (e mai)[modificar | modificar la font]
La Tibia e lo peronè (o fibula) son los òsses de la camba. Las artèrias tibialas anteriora e posteriora, eissidas de la division de l'artèroa poplitèa. L'artèria tibiala posteriora dona l'artèria fibulària. La vena granda safèna e vena pichona safèna. Los nèrvis fibulari e tibial son eissits de la division del nèrvi isquiatic.
Musculara[modificar | modificar la font]
Los muscles son repartits en tres lòtjas:
- Lòtja anteriora:
- Muscle tibial anterior que permet la flexion dorsala del pè.
- Muscle long extensor de l'hallux (de l'artelh gròs).
- Muscle long extensor dels artelhs.
- Lòtja laterala:
- Lòtja posteriora:
- Muscle tricèps sural, compausat dels muscles solear e gastrocnemian; permet la flexion plantària del pè.
- Muscle poplitè.
- Muscle tibial posterior.
- Muscle long plegadís dels artelhs.
- Muscle long plegadís de l'artelh gròs.


text:
Lunaç (Lengadòc)
Lunaç (Lunas en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Lengadòc, administrada pel departament d'Erau de la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau , entre las comunas de Lodeva e Lo Bosquet d'Òrb, entre lo riu Òrb et lo massis del Escandòrgue.
Istòria[modificar | modificar la font]
Masatges e bòrias[modificar | modificar la font]
- Bernagues
- Briandes
- Caissò
- Caunas
- La dornie
- Gors
- Lagras
- Laval de Nize
- Los pascals
- Lo pont d'Òrb
- Serièys
- Serres
- Sorlan bais
- Talhevent
- Vasplongues bais
- Vasplongues naut
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa romanic Sent Pancrace de Lunaç
- La capèla Sent Nicolau (desrocat) del sègle XI
- La capèla Nòstra Dòna de Nize, anciana glèisa parroquiala
- La capèla Sent Amand
- La capèla preromanic Sent Jòrdi (sIX-X)
- Lo castèl bastit per Henric de Narbona al sègle XVII
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Antòni Lois Frances Vielh de Lunaç d'Espeuilles (1761-1836) Marques de Lunaç
- Max Forestièr (1907-1986)


text:
Art rupèstre
L'expression d'art rupèstre designa l'ensemble deis òbras d'art realizadas per l'òme subre ròcas, lo pus sovent en plen aire. Correspond a l'expression anglesa rock art e la majoritat deis autors l'opausan uei a l'art parietau (art subre parets de baumas o cave art) mai tanben a l'art mobiliari (que se pòt desplaçar). Aquesta forma d'art ocupa una partida màger dins l'art preïstoric. Es pas lo fruch d'una etnia o d'una cultura particulara, mai s'es espandit dins lo mond en seguissent una distribucion universala.
Segon lo preïstorian Emmanuel Anati, i auriá 45 milions de pinturas rupèstras subre ròcs e dins de baumas, dins 170000 sits de 160 país.


text:
Adam
Adam (en ebrieu: אָדָם, e en arabi: آدم) foguèt lo primièr òme, segon la Genèsi, e venerat atal dins lo judaïsme, lo cristianisme, l'islam e d'autras religions.
Segon la narracion biblica, foguèt creat per Dieu al sieu imatge e semblança, de polvera de tèrra e de l'alen de Dieu, e pausat al Jardin d'Edèn coma mèstre absolut, amb l'unica condicion que mange pas lo fruch de l'arbre del ben.
Adam viviá astruc al paradís, ont dominava totes los animals (als que donèt un nom) e li mancava pas lo manjar. Mas lèu s'avisèt que totes los animals avián parelh e se sentiguèt sol. Dieu lo faguèt dormir, li tirèt una costèla e ne faguèt una femna, qu'Adam nomenèt Èva.
La sèrp [1] enganèt Èva e convenquèt Adam de manjar lo fruch de l'arbre proïbit.
En consequéncia foguèron expulsats del Jardin d'Edèn e condemnats a sofrir malautiás, dolors, sofriment per se ganhar lo manjar e a vielhir e morir.
Segon la Genèsi, amb Èva es lo paire de:
Lo Libre dels Jubilèus (sègle II aC) dona los noms de doas filhas d'Adam e Èva:
Adam aguèt son filh Sèt a l'edat de 130 ans e visquèt aprèp uèit cents ans de mai e engendrèt filhs e filhas.
Adam dins lo judaïsme[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion josieva, la primièra esposa d'Adam se nomenava Lilit e Èva foguèt en realitat la segonda femna. Dins tota la Bíblia es solament citada dins un passatge: « Los animals fèrs se trapavan amb las iènas, e lo satir cridarà son companhon. Tanben s'i repausarà lo demòni Lilit, serà son luòc de repaus. » (Isaïes, 34:14)
Aquela cresença josieva tan vièlha es deguda al fach que la Genèsi explica dos biais per la creacion de l'òme e la femna: La primièra: « E Dieu creèt l'òme a son imatge, a la semblança de Dieu lo va crèt; creèt l'òme e la femna. » (Gen, 1:27) La segonda: {{cita|E de la costèla que aviá tirat de l'òme, lo Dieu Eternal ne fasent una femna e l'aduguèt a l'òme. (Gen, 2:22)
Segon lo Genèsi Rabba, midrach[2] del sègle V sus lo libre de la Genèsi, Adam aviá vint ans e Èva encara èra pas estada creada, quand Yahweh demandèt a l'òme que nomena totas las bèstias, aucèls e los autres èssers vivents. Quand defilavan davant el en parelhs, mascle e femèla, Adam esprovèt la gelosiá en mai que aviá copulat amb cada femèla animal a son torn, jamai trobèt satisfaccion a o far. Alara s'exclamèt: « Totas las creaturas an lo parelh apropriat, levat ièu! », e preguèt Yahweh que remedièsse a aquela injustícia.
Atal, Dieu li creèt una femèla amb qui poiriá anar. E vivián astrucs e abonats al plaser que se donavan mutualament. Alara, Yahweh faguèt dormir Adam e de la sa costèla ne creèt una autra femmna, Èva, qu'èra fòrça mai rasonable e mens luxuriosa. Dempuèi Lilit foguèt repudiada e segon qualques versions josievas abandonèt l'Edèn. Pasmens, una sèrp (representacion del demòni) se presentèt a Èva e la convenquèt de manjar de l'arbre proïbit. Atal foguèt perque los primièrs òmes deguèron abandonar l'Edèn.
Aprèp que s'installèt sus la Tèrra, Adam repudièt Èva pel pecat comés e pendent 130 ans dormiguèt las nuèits tot sol. Pendent aquel temps, Lilit sollicitava periodicament Adam, e, captivat per sa belesa, mantenguèt de relacions amb ela de quines nasquèt los demònis e esperits coneguts com plagas de la umanitat o lilim.
Fin finala, Adam se raprochèt d'Èva, lo perdonèt e construguèron una familha fòrça nombrosa. Aprèp fòrça ans, una jove descendenta de Caín, progenitura d'Adam, nomenada Naamà tornèt a çò d'Adam e aguèt de relacions luxuriosas amb el. Ne nasquèron Asmodèu e autres demònis.
Segon l'istorian josieu del sègle I Flavi Josèp, quand èra ja fòrça vièlh, Adam prediguèt de cataclismes mondials a basa de fuòc e d'aiga. Alara, de descendents comencèron la construccion de doas colomnas gigantas -una de brica e una de pèira- amb l'objectiu d'i notar tota la saviesa (sciéncia e invencions) concebuda per que, aprèp los cataclismes, las generacions futuras pòscan lèu tornar aprendre las coneissença ja aquerida. Aquela colomnas se nomenèron Pilars dels filhs de Sèt.
Adam dins l'islam[modificar | modificar la font]
Segon l'islam, Adam construguèt lo primièr altar a Dieu. Dos mil ans aprèp, lo seu descendent Abraam, ajudat pel seu filh Ismaèl, bastiguèt aquel temple, que uèi es conegut coma la Kaaba (situada a la Mèca), la mosqueta mai important d'islam.
Las escrituras islamicas detalhan pas lo ròtle d'Èva coma temptatriz, solament lo diable apareis coma instigator de la parelha per desobesir a Dieu.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot Adam ven de l'ebrieu adamah, que significa "tèrra", "sòl". Lo derivat Adam, aprèp, prenguèt la significacion d'"umanitat".


text:
Sonar
Lo sonar (acronim de Sound Navigation And Ranging) es un sistèma de navegacion e localizacion similar al radar mas al luòc d'emetre de senhals radioelectrics, emet d'impulsions d'ultrasons. S'utiliza principalament dins la navegacion sosmarina, perque sota l'aiga se propagan pas las ondas electromagneticas.
Es compausat per un transmetor, un emetor, un receptor e un indicador. Lo transmetor emet un fais d'impulsions d'ultrasons a travèrs de l'emetor. Quant tusta un objècte, las impulsions se reflectisson e forman un senhal d'ecò qu'es captat pel receptor. Lo receptor amplifica l'energia de las ondas de l'ecò e genèra un senhal qu'envia a l'indicador, constituit per un ecran ont se vei l'objècte sul qual se son rebatudas las ondas.
Lo sonar s'utiliza sus la mar per la deteccion d'objèctes submergits: sosmarins, minas, naus enfonsadas, flòtas de peisses, etc. S'utiliza tanben en metallurgia per far d'inspeccions per ultrasons, en qualques aplicacions en la medecina, coma las ecografias, etc.
D'animals possedisson un "sonar natural" com los dalfins, l'utilizant per s'orientar.


text:
Palhassa
Un palhassa es un actor que lo ròtle es de far rire jogant de torns e galejant. Podèm ne destriar de tipes diverses segon l'emplec que jogan:
- Lo clown blanc.
- L'august , lo contra august, l'excentric...
Es diferent del comic umorista, que bastís lo rire suls jòcs de mots, alara que lo palhassa es associat a un aspècte extravagant, plen de colors e exageracions e se plaça en situacion amb de gestes, d'interaccions amb lo públic e referéncias al circ.
Lo palhassa tipic a la cara maquilhada amb de colors se destacant del blanc per far visible las expressions de luenh, amb un grand nas roge e sabatas tròp grandas. A vegadas pòrta perruca, un grand sorire dessenhat e lo vestit amb pedaçons e pòchas, d'on trai d'artificis per divertir las gents, subretot los mainatges. En complement an la possibiltat de jogar d'un instrument (com lo Saxofòn), escultant de balons coflats, fer d'equilibris e torsions...
L'umor del palhassa nomenat clown blanc, se basa en casudas, en cracas simplas e dins lo mim. Son origina istorica es lo clown o graciós del teatre e los bofons medievals. Sa originas son dins la Commedia dell'arte; e las raices dins las comèdies grègas.
Pallassos cèlebres[modificar | modificar la font]
D'entre los palhassas que venguèron celèbre internacionalament, i a:
- En Angletèrra
- William Kempe
- Joseph Grimaldi
- Ducrow
- Billy Saunders
- James Clement Boswell
- Tom Belling
- Los fraires Hanlon-Lee
- Charlie Cairoli
- En França
- Jean-Baptiste Auriol
- Jérôme Medrano
- Jean Gontard
- Claude Gontard
- Félix-Pierre Gontard
- Footit e Chocolat
- Los Fratellini
- Antonet e Béby
- Clown Rhum
- Porto
- Bowden (Loriot Georges Bazot),
- Alex[1] (Alex Bugny de Brailly)
- Achille Zavatta,
- Charles Manetti,
- Bario & Dario,
- Pipo (Gustave Sosman),
- Rastelli[2],
- Nino Fabri,
- Alexis Grüss e André Grüss
- Jacques Francini,
- Annie Fratellini
- Pierre Etaix
- Motusse et Paillasse
- Les Nouveaux Nez
- Francis Albiero,
- Cracra & Momo,
- Les Macloma,
- Les Rossyann,
- Niboc
- Emma la clown
- Al Canadà
- Sol (Marc Favreau)
- Gobelet (Luc Durand)
- Patof
- Clopin
- En Espanha
- En Itàlia
- Autres païses
- Grock (Soïssa),
- Karandache (Russia)
- Oleg Popov (Russia),
- Dimitri (Soïssa),
- Franz-Josef Bogner (Alemanha)
- Little Walter (Urich Alexandre) (Belgic),
- Slava Polounine (Russia),
- Bolek Polívka (Chequia),
- Jango Edwards (États-Unis),
- Lou Jacobs (EUA),
- Buffo (França, EUA),
- Teatr Licedei (Russia),
- Otto Witte (Alemanha),
- Les Chicky's (Soïssa)
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ Alex
- ↑ (fr)Les Rastellis sur Circopedia.org


text:
Villes et mairies du District de Dorneck (65)
Liste des communes
Dornach
Ville de Dornach, localité de la Suisse de 6 100 habitants.
La mairie de Dornach a une adresse e-mail et un site Internet.
Hofstetten-Flüh
Ville de Hofstetten-Flüh, localité de la Suisse de 2 800 habitants.
La mairie de Hofstetten-Flüh a une adresse e-mail et un site Internet.
Nuglar-Sankt Pantaleon
Village de Nuglar-Sankt Pantaleon, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Nuglar-Sankt Pantaleon a une adresse e-mail et un site Internet.
Rodersdorf
Village de Rodersdorf, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Rodersdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Witterswil
Village de Witterswil, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Witterswil a une adresse e-mail et un site Internet.
Bättwil
Village de Bättwil, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Bättwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Hochwald
Village de Hochwald, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Hochwald a une adresse e-mail et un site Internet.
Seewen
Village de Seewen, localité de la Suisse de 1 000 habitants.
La mairie de Seewen a une adresse e-mail et un site Internet.
Büren
Village de Büren, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Büren a une adresse e-mail et un site Internet.
Metzerlen-Mariastein
Village de Metzerlen-Mariastein, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Metzerlen-Mariastein a une adresse e-mail et un site Internet.
Gempen
Village de Gempen, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Gempen a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Celacant
Los celacants (Coelacanthimorpha) son de peisses sarcopterigians que se cresián desapareguts dempuèi lo periòde cretacèu fins que en 1938, un exemplar viu foguèt capturat sus la còsta orientala de Sudafrica. D'autras espécias se localizèron puèi en Celebas (Indonesia) en 1998.
Amassa amb los peisses pulmonats, son los èssers vius mai prèps dels vertebrats terrèstres. Apareguèron durant lo periòde Devonian (fa 400 milions d'ans), e mai se la màger quantitat de rèstas fossilizadas apertenon al periòde Carbonifèr (fa 350 milions d'ans).


text:
1523
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1523 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra entre lei Kaqchikels, aliats ais Espanhòus dempuei 1520, e lei K'iche. Assegurat de sa posicion au sen de l'ancian estat astèc, Hernán Cortés poguèt mandar una expedicion militara per ajudar seis aliats. Aquela tropa (650 Espanhòus e d'auxiliaris indians) arribèt dins la region en 1524. Aquò marquèt lo començament de la conquista espanhòla dei ciutats-estats maias e d'una tièra de guèrras entre Espanhòus e Maias.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Captura per la flòta imperiala d'un naviri portugués transportant doas colobrinas que foguèron rapidament copiadas per leis engenhaires chinés (en 1529).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 29 d'agost - Ulrich von Hutten, poèta e cavalièr alemand (n. 1488)


text:
Abidòs
Abidòs qu'era ua ciutat de l'Egipte antica, capitala deu VIIau nòme de la Hauta Egipte, vodada au diu Osiris. Abidòs qu'ei lo nom grèc ; lo nom egipcian qu'èra Abdo.
Los testimoniatges arqueologics mei ancians trobats a Abidòs que remontan au periòde Nagada I (preïstorics). Durant l'ancian empèri egipcian la vila que vodava un culte a un diu nomat Khentiamentio (lo purmèr d'Occident, lo purmèr deu monde deus morts). Aqueth diu que ho identificat dab Osiris e la vila que vadó, a partir de l'empèri navèth, lòc de sepeliment.
Un deus monuments mei importants dens la colleccion de tombèus e de temple apielats a Abidòs entà ganha's las favors d'Osiris dens l'aute monde qu'ei lo gran temple de Sethi I.


text:
Sent Crabari
Aquesta pagina es una pagina sus los noms Sent Crabari/Sent Cabrasi... que son pas vertadèrs omonims en occitan mès que vienen de Saint Caprais en francés.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
- Sent Caprais, comuna francesa d'Alèir
- Sent Caprais, comuna francesa de Char
- Sent Caprais de Blaye, comuna francesa de Gironda
- Sent Caprais de Bordeaux, comuna francesa de Gironda
- Sent Caprais de Lerm, comuna francesa d'Òlt e Garona
- Sent Caprais deu Rouanet, anciana comuna francesa de Nauta Garona, uei dens la comuna de Grenada
- Sent Caprais, anciana comuna francesa de Tarn e Garona , uei dens la comuna de La Salvetat Belmontet
- Sent Caprais, tanben nomat Caprais d'Agen
- Sent Caprais, tanben nomat Caprais de Lérins


text:
09/04/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 10 d'abriu a 11 oras sera Olivier Pigeassou de Novelum-IEO Perigòrd per parlar de doas noveutats que son per espelir : « Chants occitans du Périgord et d'ailleurs », libre+ CD, mai « Contes populars de Perigòrd » de Claude Seignolle, bilingües francés occitan, revirats par Joan-Claudi Dugros.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Per ne'n saber mai sur los dos libres :
Contes populars de Perigòrd - Ficha de presentacion.doc
Chants occitans du Périgord et d'ailleurs - Ficha de presentacion.doc
Les commentaires sont fermés.


text:
Japon
Lo Japon (日本, Nihon o Nippon?, escotar), formalament l’Estat del Japon (日本国, Nihon-koku o Nippon-koku?), qu’ei un archipèla e un país a l’èst deu continent asiatic. Situat dens l’Ocean Pacific, a l’èst de China, Corèa e Russia, que s’espandeish, dens ua direccion nòrd-èst / sud-oèst, de la Mar d’Okhotsk a la Mar de China Orientau.
N’a pas nada capitala oficiau, mes lo sièti deu govèrn qu’ei a la comuna de Chiyoda, dens la metropòli de Tòquio.
Lo gentilici qu’ei japonés -a, o nipon -a.
Dab mei de tres mila islas[1] (dont las quate màgers, qui representan lo 97 % de la superficia terrèstra deu país, e son Hokkaidō, Honshū, Shikoku e Kyūshū), lo Japon que s’esten, deu nòrd au sud, aproximativament deu 45au parallèle nòrd (latitud de Bordèu) au 26au (latitud deu Sahara Occidentau). Bèras uas d’aqueras islas que son montanhosas, e de que n’i a que son volcanicas; per exemple, lo som mei haut de Japon, lo Mont Fuji, qu’ei un volcan.
Somari
- 1 Nom deu país
- 2 Geografia fisica
- 3 Demografia e societat
- 4 Istòria
- 4.1 Lo Japon antic
- 4.2 L’Edat Mejana japonesa
- 4.3 L’Estat modèrne
- 4.4 Lo Japon contemporanèu
- 5 Politica
- 6 Economia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Bibliografia generau
- 9 Documents audiovisuaus
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Nòtas & referéncias
Nom deu país[modificar | modificar la font]
En occitan, lo mot “Japon” qu’ei un exonime qui n’existeish pas dens la lenga japonesa. Los noms japonés deu país que son Nippon (にっぽん) e Nihon (にほん), entrams que s’escriven de la medisha faiçon en kanji o caractèrs chinés: 日本.
Lo caractèr 日 que representa lo sorelh, e lo sens deu caractèr 本 qu’ei “arraditz d’arbe” e per extension “origina”. Donc, tant Nippon com Nihon que vòlen díser “l’origina deu sorelh” e per’mor d’aquò qu’apèran còps que i a lo Japon lo “País deu sorelh lhevant”. Aquesta faiçon de nomar lo país qu’apareishó dens la correspondéncia de la cort imperiau dab la dinastia chinesa Sui e que’s refereish a la posicion orientau de Japon per rapòrt a la China.
La forma Nippon que s’utiliza dens los tèxtes oficiaus e suus bilhets de banca. Nihon qu’ei la forma mei correnta, e la de la lenga de tot dia.
Peu nom occitan de Japon, qu’arribè en Occident de China enlà, per las rotas comerciaus dab l’Orient Extrème[2].
En chinés, los caractèrs chinés 日本 que’s prononciavan aproximativament [njitbə̌n], prononciacion qui adaptada a la lor fonetica peus japonés e balhè las fòrmas actuaus Nippon e Nihon. Mes dens lo dialècte de Shangai, aqueths sinogramas au dia de uei que’s pronóncian Zeppen; qu’ei ad aquera prononciacion, o a ua prononciacion pròcha, qui cau restacar lo nom de Japon en malai: Jepang (en ortografia modèrna Jepun). Los mercadèrs portugués qu’aprenón aqueth nom a Malaca au sègle XVIau e que’s pensa que serén estats los prumèrs a aportà’u tà Euròpa.
Mes mercés au viatge de Marco Polo, l’Euròpa qu’avè dejà entenut a parlar de Japon devath lo nom de Cipango. Aquera forma que correspond au chinés 日本国, prononciats au dia de uei en chinés rìběnguó (“país de l’arraditz deu dia”), e en japonés nihonkoku o nipponkoku. Qu’ei donc lo medish nom.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
L’archipèla japonés: un país montanhós e volcanic[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu’ei un país insular constituit de mei de 3000 islas deu Pacific Nòrd, a l’èst deu continent asiatic. Las quate islas principaus, deu nòrd au sud, que son Hokkaidō (aperada d’autes còps Eso), Honshū (la mei grana), Shikoku e Kyūshū. Las islas Ryūkyū, dont hè partida l’isla d’Okinawa, que son ua cadena d’islas au sud de Kyūshū. Qu’apèran archipèla japonés l’ensemble de las islas qui fòrman lo territòri deu país.
Deu 70 au 80 % deu terrenh, haut o baish, qu’ei horastèr e montanhós e ne pòt pas cotivà’s ni arcuélher industrias per’mor deu relhèu accidentat e deus riscs d’eslits terrèras causadas peus tèrratrems e las plojas constantas. Sonque drin mei deu cinquau deu territòri japonés (80 500 km²) qu’ei abitader e la poblacion que’s concentra mei que mei suus territòris costèrs, qui an ua densitat de poblacion hèra hauta.
Lo punt culminant de Japon qu’ei lo mont Fuji[3].
Los volcans que son sovent actius, mes pòc miaçants.
L’expleitada deus costalats e de las montanhas dab lo sistèma de cultura en platèus (los penents que son cobèrts de concas successivas de talha descreishenta segon l’altitud, çò qui permet la cultura deu ris, de la sòja, etc. Las còstas de Japon qu’atenhen ua longor (33 000 km) e ua varietat de las granas, mes los arrius que son corts, hèra en penent e violents, e non favorizan guaire la navigacion[4]. Vista la soa localizacion dens la Cinta de huec deu Pacific, au punt de contacte de tres placas tectonicas, lo Japon qu’ei victima de tèrratrems febles mes frequents e d’activitat volcanica. Los tèrratrems que sòlen estar acompanhats de tsunamis.
Lo Japon que da la mustra d’ua societat de 127 000 000 abitants, hautament desvolopada, dens un demiei hèra mauaisit qui n’auhereish aus sons abitants qu’ua superficia cotivabla inferiora a 78 000 km² (mensh deu 24 % de la superficia totau).
Un clima qui varia hèra de l’ua region a l’auta.[modificar | modificar la font]
Lo clima de Japon qu’ei temperat, mes que varia hèra deu nòrd au sud. Que’s pòden distinguir sheis airaus climatics principaus:
- Hokkaidō: clima temperat dab ivèrns hreds e longs e estius frescs. Las precipitacions que son realas, totasvetz l’ivèrn qu’a de grans concentracions de nèu.
- a proximitat de la mar de Japon: sus la còsta oèst de Honshū, lo vent deu nòrd-oèst que pòrta pendent l’ivèrn precipitacions importantas en fòrma de nèu. L’estiu, la region qu’ei mei fresca que la zòna deu Pacific, mes a moments que coneish temperaturas eslhevadas qui’s deven au fenomèn deu foehn.
- Tōkyō, Nagoya, Kyōto, Ōsaka e Kōbe, au centre e a l’oèst de Honshū, qu’an un clima de tipe subtropicau umide caracterizat per ivèrns pro doç, pòc o briga ennevats, e estius calorents e umides,
- lo Japon centrau o eslhevat: qu’a un clima continentau dab variacions de temperaturas significativas enter l’ivèrn e l’estiu, la nueit e lo dia, e precipitacions feblas.
- Mar interiora de Seto: las montanhas de las regions de Chūgoku e Shikoku que las protegeishen de las tempèstas, e que’us asseguran temperaturas de las doças tota l’annada.
- las illas Ryūkyū: que gaudeishen d’un clima subtropicau dab ivèrns calorents. Las precipitacions que i son intensas e los tifons corrents.
Demografia e societat[modificar | modificar la font]
En 2006, la poblacion de Japon qu’èra de 127 300 000 abitants, sia ua densitat de 337,3 ab./km². Lo Japon qu’ei lo 10au país deu monde per la soa poblacion, dab haut o baish 128 000 000 personas.
De consultar tanben: demografia de Japon.
Composicion etnica[modificar | modificar la font]
Los japonés[modificar | modificar la font]
Lo pòble japonés que fòrma l’immensa majoritat de l’isclada. Aquesta qu’estó pòc a pòc poblada, au gusmeth de la Preïstòria, per divèrsas andadas de migracions d’originas geograficas diferentas. Totun, aqueras migracions que’s honón viste en un navèth pòble, puishqu’a comptar de l’epòca Yayoi (IIau sègle abc) non i avó nada migracion de massa. Lo desvolopament demografic deu Japon (600 000 abitants a l’epòca Yayoi, 6 000 000 au XIau sègle) que’s deu donc a causas mèrrament endogènas[5].
Los burakumin[modificar | modificar la font]
Au sen deus japonés, los burakumin (部落民) que constitueishen un grop sociau minoritari discriminat sociaument e economicament. Que son los descendents deus hinin (非人) e deus eta (穢多) e en despieit de l’abolicion deu lor estatut en 1871, qu’encontran dificultats dens tots los maines de la vita vitanta per’mor de la lor origina. Que serén dus o tres milions.
Los ainos[modificar | modificar la font]
Que son la poblacion autoctòna de l’isla de Hokkaidō (e lhèu mei ancianament de tota l’isclada japonesa). La lor origina qu’ei diferenta de la deus japonés e que presentan un aspècte fisic diferent: que son generaument mei grans, la lor pèth qu’ei mei clara e n’an pas los uelhs estirats. La lenga aino qu’ei tipologicament pròcha de las lengas paleosiberianas (d’autes lingüistas que parlan d’un grop corean-nipon-aino).
Los ainos que son a l’òra d’ara uns 150 000. Que son assimilats de longa man a la cultura japonesa, mes la comunitat aino qu’a totun desvolopat ua reïvindicacion de dret a la soa identitat, qui a miat las autoritats japonesas a har passar en 2007 ua lei entà la promocion de la cultura aino. Totasvetz, aquera reconeishença oficiau que demora en gran part teorica e en practica, los ainos que continuan de patir discriminacions.
Los pòbles de las islas Ryūkyū[modificar | modificar la font]
La formacion de la poblacion de las Ryūkyū que seguí probable lo medish procèssus que la deu pòble japonés stricto sensu. Las lors lengas que son aparentadas au japonés (dab lo quau e fòrman lo grop de las lengas japonicas), mes suu plan genetic que’s tròba ua parentat dab los ainos.
Religions[modificar | modificar la font]
Evolucion demografica[modificar | modificar la font]
La poblacion de Japon que coneish a l’òra d’ara ua baisha deu son taus de natalitat (1,3 mainatges per hemna) devuda, enter autas rasons, au còst eslhevat de l’educacion deus mainatges. D’auta part, qu’ei au tresau reng mondiau per l’esperança de vita de la soa poblacion (82,4 ans en 2006[6]). Aqueths dus factors que pausan a tèrmi lo problèma de la viabilitat deu son sistèma de retiradas e lo de dispausar de man d’òbra en nombre sufisent. Despuish 2005, lo nombre de japonés que baisha. Dab los paramètres de uei lo dia, la poblacion de Japon que baisharé a 100 000 000 abitants en 2050 e a 64 000 000 en 2100.
Lo govèrn qu’a reagit en aviar ua legislacion qui permétia a las hemnas de tribalhar e de neurir los lors mainatges en medish temps. L’obertura deu país a la man d’òbra estrangèra qu’ei demandada peu monde economic, mes qu’ei criticada dens ua partida de la societat.
Ua poblacion numerosa mes inegaument repartida suu territòri[modificar | modificar la font]
Dab ua densitat mejana de 337 ab./km², lo Japon qu’ei màgerment un país urbanizat qui s’ac a dab los problèmas coneishuts aulhors: hauats densitats umanas, problèmas de circulacion, pollucion de l’aire, e ua delinquéncia qui aumenta, mes qui demora totun hèra en devath de çò qui’s tròba dens los demieis similars deus Estats Units o d’Euròpa.
La reparticion de la poblacion japonesa qu’ei hèra eterogenèa e la gran majoritat de la poblacion japonesa que’s concentra suu litorau sud deu país.
L’airau deu Gran Tòquio, qui includeish la capitala e mantua prefectura a l’entorn, qu’ei lo mei gran airau metropolitan deu monde. Estenut de la capitala a Yokohama, que compta 35 000 000 abitants, sia ua densitat superiora a 2500 ab./km², e qu’amassa ueit vilas de mei de 500 000 abitants. Que constitueish l’ipercentre e lo limit nòrd-orientau de la megapòli japonesa, qui s’alarga sus 1200 km sus tota la còsta sud de Honshū dinc a Fukuoka au nòrd de Kyūshū.
Per venciva, Hokkaidō e las zònas interioras de las autas islas qu’an densitats de poblacion hèra baishas, comparablas a la de dauvuns país europèus e còps que i a mei baishas (68 ab./km² entà Hokkaidō).
La societat japonesa[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu’entra dens l’istòria au sègle VIIau au parat de las tresviradas devudas a la soa entrada en contacte dab China, au prumèr reng de las quaus e figura la conquista militara peus chinés de principats coreans aliats aus japonés.
La miaça militara e la descobèrta de la superioritat chinesa dens un hèish de maines que mian los principats japonés, dont lo mei important èra lo de Yamato, a encetar refòrmas radicaus.
Qu’ei ad aquera epòca qui’s causeish lo mot Japon (日本) entà designar lo país, e Tennō (天皇) entà designar l’emperaire. Aqueths dus tèrmis que remplaçan respectivament los mei ancians país deus was e ō-kimi (大君), entà har, entrams los dus, la contracarra a la pretension de China de considerar lo Japon com un país tributari, e afirmar l’egalitat de Japon dab la China.
Lo poder politic que favoriza la difusion de la pensada confucianista e deu bodisme, au detriment de la religion indigèna shintō, per’mor que’us considèra com factors d’unificacion ideologica e religiosa de l’archipèla.
Sus aqueras basas que’s constitueish l’Estat antic japonés.
Lo Japon antic[modificar | modificar la font]
Yamato[modificar | modificar la font]
L’Estat japonés qui’s hica en plaça ad aquera epòca qu’ei centrat suu parçan de Yamato qui exerceish la soa dominacion sus la rèsta de l’isclada: en aqueth parçan que’s tròban las capitalas (kyō, 京) successivas, dont las mei duradissas estón Heijō-kyō (au dia de uei Nara), fondada en 710, e Heian-kyô (au dia de uei Kyōto), fondada en 794. D’aquiu que’s mia la conquista sistematica deu territòri e au sègle Xau, tot l’arquipèla, a l’excepcion d’Eso, que reconeish l’autoritat de l’emperaire.
Poders concurrents[modificar | modificar la font]
Aquesta qu’ei subertot morau e simbolica. L’emperaire, simbèu de l’unitat de Japon, qu’a ua activitat ceremoniau dens ua Cort reglada per un formalisme estricte, au sen de la quau ua elei de 5000 a 10 000 foncionaris, qui son los descendents de la noblessa militara deu sègle VIIau, administran lo país segon un sistèma juridic qui estableish teoricament lo contaròtle absolut de l’Estat e de la societat[7]. En practica, aqueth contaròtle qu’ei limitat per:
- la poténcia territoriau, puish tanben militara, deus monastèris bodistas. Atau, los cambiaments de capitala que s’explican sovent per la volontat de la Cort de s’aluenhar de l’influéncia deus monastèris.
- l’establiment d’aristocratas dens províncias aluenhadas com la deu Kantō on se hargan progressivament ua poténcia territoriau e ua clientèla de mau contarotlar per la Cort.
- enfin, l’apareishuda au sègle XIau d’ua navèra classa de guerrièrs, los bushi ((武士) (e mei tard los samorais), qui luenh de la capitala e s’organizan entà defénder, non l’autoritat d’aquesta, mes los lors bens o la lor autoritat vis-a-vis de l’insecuritat qui règnan per las campanhas.
Economia e cultura[modificar | modificar la font]
Dens l’encastre deu Japon antic, l’economia que coneish ua expansion lenta, mes continua[8] e la literatura japonesa que produseish caps d’òbra deus grans: en 720, qu’ei compilat lo Nihon Shoki (日本書紀, Annalas o Cronicas de Japon), ua istòria mitica de Japon, e lo sègle XIau que ved a espelir lo Díser deu Genji (源氏物語, Genji Monogatari), considerat com lo prumèr roman jamei escriut au monde.
L’Edat Mejana japonesa[modificar | modificar la font]
Com l’Edat Mejana de l’Euròpa occidentau, que’s caracteriza per la frequéncia de las guèrras interioras e l’estrocejada deus poders[9]. Que’s divideish en dus grans periòdes, lo periòde Kamakura (1185-1333) e lo periòde Muromachi (1392-1441), separats per la Guèrra de las Duas Corts (1336-1392) devuda a ua rivalitat dinastica. L’Edat Mejana japonesa que’s feneish peu periòde dit de “las Províncias en guèrra” (Sengoku jidai, 戦国時代) (1467-1560), au cors de la quau l’inestabilitat e l’estrocejada politica atenhen lo lor punt maxímum.
La luta peu poder: Kamakura, Go-Daigo e Muromachi[modificar | modificar la font]
Lo punt d’aviada de l’Edat Mejana japonesa que’s situa en 1185, quan Minamoto no Yoritomo e receu de l’emperaire lo títol de shōgun e s’installa a Kamakura. Qu’ei lo començament deu bakufu (幕府), un govèrn militar (qu’ei lo sens deu tèrmi) qui en fèit se constitueish deu començament enlà com un segond poder politic, au ras deu poder (simbolic e decoratiu) de l’emperaire. Lo bakufu que durarà dinc a 1868.
Ua interrupcion de tres ans que’s produsí totun enter 1333 e 1336, dab la restauracion efemèra de l’emperaire Go-Daigo, qui assumí tots los poders, au contra de la practica tradicionau.
Que hiquè fin ad aquera temptativa Ashikaga Takauji, dab la presa de Kyōto en 1336, e lo son segond successor, Yoshimitsu, qu’installè lo bakufu a Muromachi, un quartièr de Kyōto.
“Feudalitat” e unitat de la nacion[modificar | modificar la font]
- Lo bakufu qu’estaquè un caractèr quasi public au poder deus sons vassalhs, los gokenin (御家人), causits entermiei los capdaus de clans guerrièrs (bushidan) e on se recrutavan los governadors de província (shugo, 守護) e de districtes deu territòri rurau public (jitō, 地頭). Au darrèr de la restauracion de Go-Daigo, los principaus encastres politics e sociaus de Japon que’us fòrman uns poders politics locaus, dirigits (reaument o nominaument) per un daimyō (大名) qui a aus sons ordis ua armada formada peus sons pròpris vassalhs. A la fin deu sègle XVau, que’s basteishen casteràs e que s’i hèn a esténer lo territòri de las senhorias qui contaròtlan dirèctament, entamenant atau la constitucion de principats regionaus.
- En despieit de l’estrocejada politica e militara deu país, l’unitat de la nacion que s’ahorteish per’mor deu desvolopament rapide d’un bodisme popular e deus contactes dab l’Orient Extrème. Los japonés qu’aqueseishen au sègle XIIIau un ròtle decisiu dens lo comèrci maritime de la region, remplaçat per la pirateria arron l’installacion deus mongòls a Pequin (1264). En 1274 e 1281, lo bakufu que hòrageta las invasions d’aquestes, mes suu moment la victòria qu’ei costiva e que l’afebleish.
Las islas Ryūkyū[modificar | modificar la font]
Au sud de Japon, lo reiaume de las islas Ryūkyū que serveish de gran mercat enter Japon, China, Corèa, Java e Siam.
L’Estat modèrne[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Au sègle XVIau, que’s produseish ua arreconstruccion deu poder centrau, miada successivament per tres caps de guèrra, Oda Nabunaga (1534-1582), Toyotomi Hideyoshi (1536-1598) e Tokugawa Ieyasu (1536-1508). En 1603, Ieyasu, qui vien de recéber lo títol de shōgun, qu’installa lo bakufu a Edo (au dia de uei Tòquio) e que distribueish las tèrras a la soa familha e aus sons aliats.
Lo sègle XVIau qu’ei mercat tanben per l’encontre deus japonés dab los occidentaus, portugués, espanhòus, neerlandés e anglés, qui favoriza l’espandiment deu comèrci maritim. Qu’apòrtan dab eths mejans superiors de transpòrt maritim, las armas de huec e lo cristianisme. En prumèras, la lor influéncia qu’ei considerada com benefica peu bakufu, qui a com tesic màger, a la fin deu sègle XVIau, d’anientir lo poder rivau e desestabilizador de las sèctas bodistas. Mes en segondas, un còp aqueth perilh estremat, lo bakufu que’s chepica de la difusion deu cristianisme: qu’ei jutjada incompatibla dab lo mantien deu fragile equilibri intèrne establit dens lo país, entau quau la ruptura de las relacions exterioras e l’isolament de Japon e semblan necessaris. La barradura de Japon que’s torna definitiva en 1641 dab l’installacion deus neerlandés sus l’isclet artificiau de Dejima, dens la baia de Nagasaki e l’interdiccion de tot aute comèrci aulhors en Japon, qui segueish de pòc l’interdiccion aus japonés de viatjar en dehòra de l’archipèla.
L’epòca d’Edo (1651-1853): barradura, patz e desvolopament economic e culturau[modificar | modificar la font]
Aquesta barradura deu país qu’ei ua caracteristica màger de l’epòca d’Edo, dont lo començament ei mercat convencionaument a 1615, quan Ieyasu elimina lo son concurrent Hideyori Toyotomi (lo hilh de Hideyoshi) en s’apoderant deu casteràs d’Osaka.
L’epòca d’Edo qu’ei lo segond long periòde de patz interiora dens l’istòria de Japon. Dens aqueth periòde, lo Japon qu’aqueseish lo sons limuts definitius. La patz qu’estó assegurada com ua “patz armada” dens ua estructura politica e militara federau. Lo poder deu shōgun qu’ei ahortit per la legitimacion qui deriva de la soa nominacion per l’emperaire e los daimyō qui regnan suus principats, qu’an a residir a Edo la mieitat de l’an e que son associats a l’administracion deu bakufu en tribalhant dens la soa burocracia.
Edo, arrefondada com casteràs per Ieyasu, qu’ei en efèit la capitala administrativa e ceremoniau deu gran maine territoriau deus shōgun Tokugawa, e lo milion d’abitants qui i viven que hèn d’era la prumèra capitala deu monde au sègle XVIIIau; los grans principats que son obligats de i véner ua partida de la lor produccion, çò qui hè a mei anar mei de Japon un mercat nacionau.
L’epòca d’Edo qu’ei ua epòca de prosperitat economica e d’aviada demografica. Se la poblacion de Japon e s’estima a uns 12 000 000 abitants au sègle XVau, lo prumèr recensament, en (1721), qu’amuisha 26 000 000 abitants dens lo país. La produccion agricòla que creish dab l’aumentacion deus rendements e de la superficia agricòla (+ 50 %). Vilatges navèths que son creats, lo desvolopament deu comèrci que permet l’aviada de las culturas industriaus (amorèr, terièr, arbo de laca, arbo de papèr, lin, plantas tinctoriaus). Ōsaka, dab 500 000 abitants, qu’ei ua placa viradissa deus escambis e de la finança, e Kyōto (400 000 abitants) que jòga, com a las epòcas precedentas, lo ròtle de centre artisanau de luxe entà l’eleit de tot lo país.
L’instruccion que s’espandeish: los temples en campanha, escòlas privadas dens las vilas, qu’ensenhan a léger, escríver e comptar. Cada principat màger qu’a la soa escòla on se forman los futurs administrators. L’edicion comerciau que s’amplifica, e au miei deu sègle XIXau, lo 40 % deus òmis e lo 15 % de las hemnas que saben léger.
D’auta part, l’epòca d’Edo qu’ei mercada per ua vigorosa reflexion intellectuau. En prumèras, que continua la tradicion deu confucianisme japonés (dab Nakae Tōju, Kumazawa Banzan e Ogyū Sorai); mei tard, a comptar de la mieitat deu sègle XVIIIau que s’espandeish lo Kokugaku (literaument Estudis nacionaus) qui s’estaca a arredescobrir los tèxtes japonés ancoans e la lor sensibilitat amagada peus manlhèus culturaus a la China.
L’epòca d’Edo que coneish tanben, solide, crisis. Au sègle XVIIIau, la creishença demografica qu’ei ua de las encausas de hamièras qui tornan regularament e las dificultats economicas que provòcan revòltas popularas.
L’irrupcion deus occidentaus e la fin de l’epòca d’Edo[modificar | modificar la font]
En 1853, peu prumèr còp despuish mei de dus sègles, los japonés que son acarats a l’estrangèr, quan pareish dens la baia de Tòquio lo commodòre american Perry, qui a recebut mission deu son govèrn d’aubrir rotas comerciaus de cap tà l’achipèla japonés. Impressionats peu son armament desconegut d’eths, los japonés fin finala que cedeishen e l’annada seguenta, un tractat comerciau, la Convencion de Kanagawa, qu’aubreish lo país au comèrci dab l’Occident, mes atau com en China ne i aurà pas nada vertadèra colonizacion: en dehòra de quauques punts de la còsta lo Japon que demora barrat aus occidentaus.
Lo Bakufu que s’èra ahortit en se barrant a l’estrangèr. Aquesta ubertura impausada peus occidentaus que mia los japonés a decidir de modernizar lo país. Mes la soa division politica que va provocar ua longa crisi qui s’acabarà per la caduda deu Bakufu e l’emergéncia deu Japon contemporanèu.
- Desvolopament economic: que i avó prumèr ua reorganizacion militara qui per’mor d’estar costosa impliquè un projècte hèra larg de desvolopament industriau: tractament de la seda com principau produit d’exportacion e modernizacion de las minas sia ancianas (entà l’aur e lo cueire) sia navèras (hèr e carbon) dab per tòca de limitar las importacions.
- Mutacion sociau: l’ordi deus bushis, pletoric e incompetent dens aquesta navèra tempsada, qu’estó reformat radicaument dab la transformacion deus fius territoriaus deus vassalhs deu Bakufu en fius-renta, puish ua diminucion drastica de las rentas: los ganhs obtienguts que permetón l’emergéncia d’un personau eficaç recrutat entermiei los bushis de reng mejan o inferior. Aquera promocion deu talent au detriment de la neishença que constituiva ua nautat màger dens l’organizacion sociau japonesa.
- Mutacion politica: la miaça occidentau qu’amuishè que lo Bakufu ne podè pas mei preténder au ròtle d’un poder nacionau, per’mor que n’avè pas los mejans d’assegurar eth sol la defensa deu país. Que i avè mantua solucion possibla: un alarguiment deu Bakufu entà har d’eth un vertadèr poder nacionau, la destruccion deu Bakufu (mes per qué remplaçà’u?), o ua centralizacion radicau miada per un Bakufu arrenavit. Aquesta opcion qu’estó la qui causí lo darrèr shōgun, Yoshinobu, en 1867.
-
- L’annada precedenta, principats que causín l’opcion de la destruccion deu Bakufu com mejan de modernizar politicament lo país, en vistas de hicar en plaça un sistèma federalista. Ua coalicion que’s formè, facilitada per la mort de l’emperaire Kōmei, lhèu emposoat, qui permetó aus grans nobles de la Cort favorables a la destruccion deu Bakufu, davantejats per Iwakura Tomomi, de har vàler aquera solucion deu costat deu poder imperiau tanben.
Lo Japon contemporanèu[modificar | modificar la font]
Ua guèrra qu’opausa en 1868-1869 los partisans deu shōgun e los de l’emperaire. Que s’acaba per la victòria deu camp “imperialista” e lo començament d’un navèth periòde on l’emperador, simbèu de l’unitat nacionau, exerceish la realitat deu poder.
L’epòca Meiji[modificar | modificar la font]
Lo govèrn imperiau que mia ua seria de refòrmas. La capitala qu’ei transferida de Kyōto a Edo, qui pren lo nom de Tòquio. Lo sistèma feudau qu’ei abolit : la proprietat de las tèrras ne revien pas mei a l’aristocratica, e lo Japon qu’ei dividit en prefecturas. Que s’encoratja la practica deu shintoïsme, qui devien ua mena de religion d’Estat, e un sistèma de servici militar obligatòri qu’ei establit.
Lo govèrn que moderniza tanben lo país : construction d’un hialat telegrafic, de vias de camins de hèr, d’obradors navaus, de fabricas de municions, e d’usinas textilas. Lo Japon que devien lo prumèr país asiatic industrializat.
Dab la poténcia qui a aquesit, lo Japon que’s lança dens ua politica expansionista e que mia ua guèrra contra la China (1895) e contra la Russia (1905), au tèrmi de las quaus annexè la Corèa, Taiwan e d’autes territòris.
L’imperialisme japonés e lo Japon dens la segonda Guèrra mondiau (1931-1945)[modificar | modificar la font]
Aquò que hè deu Japon ua poténcia d’endom mondiau e la sola poténcia d’Asia. Au sortit de la prumèra Guèrra mondiau, lo Japon qu’ocupa ua posicion solida en Orient Extrème, dab l’armada mei poderosa de la zòna. Qu’exerceish ua grana influéncia en China e qu’a beneficiat de la guèrra deu punt de vista economic. Dens lo decenni de las annadas 20, la societat japonesa qu’estó acarada a problèmas qui la democracia non podó pas resòlver. La corrupcion a l’interior deu govèrn qu’èra insuportabla e las acusacions contra los membres de la Crampa baisha que provocavan susmautas a continuar, e mentretant, los grops sociaus mei conservadors qui tienèn la Crampa hauta e lo Conselh que criticavan la democracia en per’mor de la soa feblessa. La prosperitat comerciau atenhuda au darrèr de la prumèra Guèrra mondiau que comencè de s’amendrir quan, en 1921, l’Euròpa e comencè la soa recuperacion. Las consequéncias de la Grana Depression qui s’aviè en 1929 qu’estón nefastas entau Japon per’mor de l’aumentacion de las tarifas doanèras de las parts deus país qui crompavan produits japonés, e que’s desvolopè dens lo país ua grana praubèra. Aqueths problèmas e l’actitud de la China qui ensajava de descaçar lo comèrci japonés, qu’explican l’invasion peu Japon de la Manchoria en 1931.
Mes aquera invasion que s’èra hèita shens l’autorizacion deu govèrn e lo prumèr menistre Inukai que condemnè aquera accion. La soa actitud que miè tau son assasinat per un grop d’oficiaus de la Marina (15 de mai 1932). Lo son successor que considerè qu’avè a aprovar las accions de l’Armada e atau que’s passè durant los 13 ans qui seguín. Lo govèrn que miè tà tèrmi ua ahortida de l’arsenal de guèrra e ua politica exteriora agressiva e expansionista. Lo coronament d’aqueth procèssus qu’estó ua navèra invasion de Manchoria (1937), qui provoquè la Segonda Guèrra sinojaponesa.
Lo Japon qu’ataquè la basa americana de Pearl Harbor en deceme de 1941, çò qui miè los Estats Units a declarar la guèrra au Japon. Aqueth conflicte qu’estó ua part de la segonda Guèrra mondiau, e lo Japon que deviengó la tresau poténcia de l’Èish dejà format per l’Alemanha e l’Italia. Arron ua longa campanha aeronavau dens lo Pacific, lo Japon que pergó totas las conquistas efemèras qui avè hèit dens la soa avançada, puish, en junh de 1945, los americans que s’apoderavan d’Okinawa, obligant las fòrças japonesas a’s replegar sus las quate islas màgers. Las bombas atomicas lançadas peus Estats Units sus Hiroshima (6 d’agost 1945) e Nagasaki (9 d’agost 1945) que forcèn fin finala lo Japon a capitular shens condicions lo 15 d’agost 1945.
Lo Japon despuish 1945[modificar | modificar la font]
L’armada americana qu’ocupè lo país dinc a 1952 e que hasó jutjar dirigents politics e militars deus qui avèn miat la politica d’imperialisme, mes non l’emperaire ni los responsables de la recèrca d’armaments bacteriologics. Los Estats Units qu’impausèn tanben (1947) ua navèra constitucion mei democratica e pacifista dens l’encastre d’ua monarquia parlamentària. Mes Okinawa que demorè devath ocupacion dinc a 1972 e los Estats Units qu’an sauvat dinc a uei lo dia un centenat de basas militaras capvath lo país. L’economia japonesa que conegó a comptar de las annadas 1950 un miracle economic qui hasó deu Japon la segonda poténcia economica mondiau dab ua creishença mejana d’un 10 % l’an 40 ans de temps. Aqueste periòde que’s fení dab l’esclatament de la boishòrla especulativa japonesa au principi de las annadas 1990, e que s’enseguí ua grèu recession de la quau lo país e s’arrehè progressivament. Durant aquesta tempsada, lo Japon qu’a patit catastròfas com l’atemptat terrorista la sècta Aum Shinrikyō (オウム真理教, Vertat Suprèma) (atemptat dab gas sarin dens lo mètro de Tòquio, 12 morts, mei de 100 nafrats) o lo tèrratrem de Kōbe en 1995 (quasi 6500 morts) e lo tsunami. Lo 11 de març 2011, un tèrratrem de magnitud 8,9 sus l’escala de Richter, seguit d’un tsunami devastador dab andadas de 10 m de hautor, que toquè lo parçan de Sendai on, en mei de provocar milierats de morts e domaus hèra grèus, estó l’encausa de l’accident nuclear de Fukushima.
Politica[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
La Constitucion de 1947 que hica en plaça ua monarquia parlamentària e qu’afirma la renonciacion deu país a la guèrra e lo caractèr democratic e pacific deu Japon. Lo cap de l’Estat qu’ei l’emperaire, “simbèu de l’Estat e de l’unitat deu pòble”, qui a un ròtle mèrrament ceremoniau, e la sobiranetat que resideish dens lo pòble japonés. A l’òra d’ara, l’emperaire deu Japon qu’ei Akihito, e lo prince deu japon Naruhito qu’ei a la prumèra plaça dens la linha successorau.
Lo poder legislatiu qu’ei hidat a la Dièta, un Parlament bicamerau compausat de la Crampa deus Representants (480 membres) e de la Crampa deus Conselhèrs (242 membres), entrams elejudas au sufragi universau per cinc ans. La Dièta qu’elei lo Prumèr ministre, qui ei puish nomat per l’Emperaire ; aqueste qu’ei lo cap deu govèrn, qui exerceish lo poder executiu. Qu’a a conservar l’ahida de la Dièta entà mantiene’s au poder. A l’òra d’ara, Yoshihiko Noda qu’ocupa lo pòste de Prumèr ministre.
Màgers partits politics[modificar | modificar la font]
Lo principau partit japonés de governament qu’ei lo Partit liberau democrata (PLD), d’ideologia conservadora e liberau, de qui los Prumèrs ministres e son gessits de 1955 a 1993 e de 1996 a 2009. Lo segond partit qu’estó dinc a las annadas 1990 lo Partit socialista japonés (PSJ), mes que perdó lo son electorat tradicionau au darrèr de la soa participacion a ua grana coalicion governamentau dab lo PLD enter 1994 e 1998 e a la soa transformacion en Partit sociau democrata (PSD) en 1996. Per’mor d’aquò, despuish la fin de las annadas 1990, lo màger partit d’oposicion qu’ei lo Partit democrata deu Japon (PDJ) fondat per ancians membres autant deu PSD com deu PLD, e qui’s posiciona au centre. Lo PDJ qu’arribè au poder au parat de las eleccions de 2009 e qu’a exercit lo poder despuish ençà, sol o en coalicion dab lo Navèth Partit deu Pòble (PPP, centre dret).
Organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
Japon qu’ei dividit en 47 prefecturas (都道府県 todofuken) o departaments, de quate tipes:
- ua prefectura metropolitana (都 tò) : Tōkyō.
- ua prefectura insulara (道 dō) : Hokkaidō.
- duas prefecturas governamentaus (府 fo) per las duas vilas mei grandas après Tōkyō: Ōsaka e Kyōto.
- 43 prefecturas (県 quen).
Economia[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu’ei la tresau poténcia economica mondiau dab 4 332 miliards de dolars de PIB en 2010, segon las chifras de la Banca mondiau[10]. Que’s situa darrèr los Estats Units e la China, mes davant l’Índia e l’Alemanha. Los immenses grops industriaus japonés (Toyota, Nissan, Honda, Mitsubishi, Canon, Panasonic, Sony, Nintendo...) que hèn deu país ua de las granas nacions industriaus per çò qui ei de l’automobila, l’electronica e la construccion navau, mes l’economia japonesa qu’ei tanben ua economia de servicis hèra diversificada e hèra competitiva, mei que mei dens los sectors de punta.
Deu “miracle economic japonés” a la crisi[modificar | modificar la font]
Au darrèr de la Segonda Guèrra mondiau, durant la quau lo Japon e patí pèrdas umanas e materiaus de las granas, lo país que progressè a un ritme suberrapide (dinc a 10 % de creishença annau dens las [[annadas 1950]|annadas 50] e 60: qu’an aperat aquera recuperacion impressionanta de l’economia japonesa lo miracle economic japonés. Segon los observators, las encausas deu miracle economic japonés qu’estón la cooperacion enter l’Estat (peu biaish deu MITI, puish METI) e las enterpresas, ua produccion virada tà l’exterior (importantas exportacion tà l’Asia e l’America, ua hòrta etica deu tribalh, la mestresa de las tecnicas de punta mercés a la recèrca, e las despensas militaras baishas (1 % deu produit interior brut). Dens las annadas 70 e 80, la creishença que baishè, mes que’s mantiengó per aquò a un bon ritme: uns 5 % l’an dens las annadas 70, uns 4 % l’an dens las annadas 80.
Lo taus de creishença que conegó ua baisha de compte har dens las annadas 90, principaument a causa de l’investiment excessiu deu decenni precedent e de politicas nacionaus qui avèn per tòca d’eliminar los excès deus mercats de valors e de bens immobiliari. Los esfòrç deu govèrn entà avivar l’economia qu’avón pòc de succès e qu’estón afectats per la crisi asiatica de 1997, mondiau de 2001. Lo caumatge que pugè dinc au 5 %, hèra de sòst-tractants que barrèn e la precaritat qu’aumentè.
Totasvetz, l’economia qu’amuishè signes de s’arrehar a comptar de 2005 puishque la creishença deu PIB estó de 2,8 % aqueth an.
Agricultura e pesca[modificar | modificar la font]
A maugrat de la hrèita de superficia cotivadera (pas mei deu 15 % deu territòri), lo país qu’a un deus mei hòrts rendements mondiaus mercés a ua tecnologia agricòla avançada. Lo Japon qu’ei autosusisent en ris, mes qu’impòrta la mieitat de la soa consomacion d’autas cerealas, e la soa autosufiséncia alimentària n’ei pas que deu 40 %.
Per’mor deus acòrds signats dab l’Organizacion mondiau deu comèrci, lo Japon qu’a redusit las subvencions aus agricultors, çò qui a miat a l’entrada suu mercat nacionau de ris american o vietnamian.
La flòta de pesca japonesa qu’ei ua de las mei importantas deu monde, qu’ei presenta sus totas las mars e que realiza batlèu lo 15 % de las presas totaus.
Las enterpresas japonesas[modificar | modificar la font]
Qu’ei lo principau sector de l’economia: que representa lo 39 % deu PIB e qu’amassa lo 33 % de la poblacion activa (25 % en França). L’industria japonesa qu’ei hèra dependenta de las importacions de mestiors prumèras e d’energia.
Que presenta caractèrs pròpris: - ligams estrets enter industriaus, sòsttractants e distributors au sen de grops aperats keiretsu; - sindicats d’enterpresa potents dab pòc de conflictes e ua cultura deu dialògue, e un movement de reïvindicacions salariaus tot primtemps; - de hòrts investiments dens la recèrca e lo desvolopament. - dens las granas enterpresas, l’emplec deus salariats qu’ei guarantit a vita. Las màgers enterpresas japonesas que’s tròban dens lo sector financèr, lo de las asseguranças, lo sector immobiliari e los deu transpòrt e de las telecomunicacions. Lo Japon que gaudeish d’ua capacitat industriau de las granas e que produseish ua hauta tecnologia de las avançadas dens lo sector automobile, de l’equipament electronic, de la maquina-apèr, e dens lo sector quimic. La Borsa de Tòquio, dab ua capitalizacion de mei de 550 miliards de iens en 2006, que’s presenta com la segonda deu monde en importància.
Los escambis[modificar | modificar la font]
Lo Japon qu’expòrta los sons produits en prioritat de cap taus Estats Units (22,8 %), l’Union Europèa (14,5 %), la China (14,3 %), la Corèa deu Sud (7,8 %), Taiwan (6,8 %) e Hong Kong (5,6 %), segon las dadas de 2006. Qu’expòrta principaument veïcules, equipament electronic, maquineria electrica e produits quimics.
Per’mor de la soa hrèita de ressorças naturaus, lo Japon qu’ei hèra dependent d’autes país entà’s provedir en mestiors prumèras. En 2006, las soas importacions que vienèn de China (20,5 %), deus Estats Units (12 %), de l’Union Europèa (10,3 %), d’Arabia Saudí, deus Emirats Arabes Units (6,4 %), d’Australia (4,8 %), de Corèa deu Sud (4,7 %) e d’Indonesia (4,2 %).
Despuish lo 1èr de seteme 2009, un acòrd de libre escambi e de partenariat economica que liga lo Japon e la Soïssa.
Perspectivas[modificar | modificar la font]
L’evolucion de la demografia (poblacion a mei anar mei vielha) que pausa un problèma màger a tèrmi long. Los japonés qu’arrefusan de recórrer a l’immigracion entà i rampèu. Aquesta, d’aulhors, que pausaré tanben problèmas puishque las zònas abitablas deu país e son suberpobladas. Per’mor d’aquò, lo Japon qu’a desvolopat la robotica qui ei destinada a deviéner ua de las granas fòrças de la soa economia. Au dia de uei, dab 410 000 maquinas, lo Japon que possedeish lo 57 % deus robòts industriaus deu monde. L’emplec que demora ua preocupacion màger deu país.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia generau[modificar | modificar la font]
en anglés[modificar | modificar la font]
- George Samson: A History of Japan: 1334-1615, Stanford, 1961
- Robert C. Christopher: The Japanese Mind: the Goliath explained, Linden Press/Simon & Schuster, 1983
- Delmer M. Brown: The Cambridge History of Japan, obratge collectiu engulhat per en D.M. Brown, Cambridge University Press 1993
- Roland H. Worth, Jr.: No Choice But War: the United States Embargo Against Japan and the Eruption of War in the Pacific, McFerland 1995
- Bill Kelly: The Worlds of Japanese Popular Culture: Gender, Shifting Boundaries and Global Culture, Cambridge University Press 1998
- William Gerard Beasley: The Japanese Experience: A Short History of Japan, University of California Press, 1999
- Paul H. Varley: Japanese Culture, Honolulu, 2000
- Herbert Bix: Hirohito and the Making of Modern Japan, Harper & Collins, Nòva York, 2001
- Stephen Turnbull: Samurai Invasion: Japan’s Korea War, 2002
- Conrad Totman: History of Japan, Blackwell, 2002
en francés[modificar | modificar la font]
- Robert Guillain: Japon, troisième grand, colleccion Points Politique, Seuil, París, 1972
- Edwin O. Reischauer: Histoire du Japon et des Japonais:
- tòme I: Des origines à 1945
- tòme II: De 1945 à 1970, coll. Points Histoire id id 1973... (traduccion de l’òbra originala Japan, The Story of a Nation, Alfred A. Knopf, Inc., Nòva York 1970)
- Robert Guillain: La guerre au Japon: De Pearl Harbour à Hiroshima, colleccion Points Politique, edicions Stock id 1979
- Jacquyes Gravereau: Le Japon, l’ère de Hirohito, colleccion Notre siècle, edicions La Documentation française id 1988 (525 p.)
- Danielle Elisseeff & Vadime Elisseeff: La civilisation japonaise, colleccion Les grandes civilisations, edicions Arthaud id 1994 (670 p.)
- Dorothée de Boisséson: Le Grand Guide du Japon, colleccion Bibliothèque du voyageur, cò en Gallimard id 1994 (423 p.)
- Louis Frédéric: Le Japon: Dictionnaire et civilisation, colleccion Bouquins, edicions Robert Laffont id 1996 (1418 p.)
- Collectiu: Dictionnaire historique du Japon, colleccion Monde Asiatique, edicions Maisonneuve & Larose id 2002 (2993 p.)
- Jean-François Sabouret: Japon, peuple et civilisation, La Découverte id 2004
- Jean-François Sabouret: La dynamique du Japon, obratge collectiu engulhat per en J.F. S., Saint-Simon id 2005 (432 p.)
Documents audiovisuaus[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Organismes oficiaus[modificar | modificar la font]
- (en) (ja) Site oficiau de la Maison Imperiau de Japon
- (en) (ja) Site oficiau Cabinet deu Prumèr Ministre de Japon
- (en) (ja) Site oficiau Crampa deus Conselhèrs
- (en) (ja) Site Bibliotèca Dièta nacionau
Torisme[modificar | modificar la font]
Mèdias[modificar | modificar la font]
- (fr) Site NHK Ràdio Nihon internacionala
- (en) Sit Kyodo News...
- (en) Site Asahi Shinbun, primièr quotidian japonés
- (en) Site The Japan Times
- (en) Site Yomiuri Shinbun
Autes[modificar | modificar la font]
- (en) Portau Internet suu Japon... en 9 lengas possiblas...
- (it) (ja) Sit Institut japonés de cultura a Roma
- (es) ... Arts de la scèna e de l’empont a Japon
- (ca) (ja) Sit Centre Català de Kansai
- (pt) Sit Fundaçāo Japāo do Brasil
- (pt) Sit Associaçāo Amizade Portugal-Japāo
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nihon Rettō
- ↑ Mei precisament, lo nom occitan qu’ei emprontat au francés Japon, e aqueste a l’anglés Japan, o au portugués Japão.
- ↑ Lo nom de Fujiyama utilizat peus occidentaus qu’ei erronèu, lo nom japonés qu’ei Fujisan. L’error que’s deu au fèit que yama e san e son duas lecturas du medish kanji, 山, qui vòu díser montanha.
- ↑ Cf. Augustin Berque, in Japon, peuple et civilisation, devath la direccion de Jean-François Sabouret, La Découverte, 2004
- ↑ Michel Vié, Histoire du Japon, P.U.F., Que sais-je, 7au edicion 2009, p.9.
- ↑ cf. las estatisticas de l’OCDE
- ↑ per exemple, la tèrra, lo tribalh e la produccion que son sancerament contarotlats per l’Estat
- ↑ au mensh dinc au sègle Xau en tot cas
- ↑ çò qui justifica lo nom balhat en Occident ad aqueste periòde de l’istòria de Japon
- ↑ (en) PIB PPA 2010, World Development Indicators database, Banque mondiale, juillet 2011 [pdf].


text:
L'abadiá trapista foguèt fondada al començament del sègle XIX. En 1815, mai precisament, lo 21 de febrièr de 1815 s'instalèt la communitat dins l'anciana abadiá d'Entrammes; son primièr abat foguèt Dom Bernard de Girmont. Foguèt aprovada pel papa Piu VII en 1816.
D'unes monges s'ocupavan de la rica bibliotèca, e fasián la religadura de libres vièlhs. Aquela activitat èra realizada tanben pels toristas e pels romieus.
A la dintrada del complèxe bèl, se trapa un magasin que i son venduts de produches de papetariá, libres e pichons objèctes religioses e autres produches alimentaris de las abadiás vesinas.
En dessus del magasin i a una mòstra fotografica, d'objèctes istorics e l'istòria de l'abadiá trapista, la vida monastica e l'organizacion de la jornada dels monges.
Detràs de l'abadiá i a un puèg pichon amb un polit jardin. Lo camin mena a la colomna de Notre-Dame du Triomphe, estèla que ise trapa una estatua de la Verge. A totes los que dins aqueste luòc recitan tres Ave Maria son acordats 100 jorns d'indulgéncia, coma instituat per Piu IX.
Abbaye du Port-du-Salut, in Alphonse-Victor Angot, Ferdinand Gaugain, Dictionnaire historique, topographique et biographique de la Mayenne, Goupil, 1900-1910, détalhe de l’ediction, t. III, p. 335-337; t. IV, p. 748.


text:
Ilex paraguariensis
L'Iles paraguaiensis o èrba deu Jesuitas (var. èrba dels/dei/aus/delh/deth jesuitas/jesuista - yerba mate en castelhan ; ka'a en guaraní erva-mate en portugués) qu'ei com ac indica sa nomenclatura binominau un arbust de Paraguai e tanben deus país qui'u costejan : Argentina, Brasil e Uruguai. Que viu naturalament en dessús deus autes arbos. Qu'ei mei que mei famós per'mor las soas huelhas que serveishen entà preparar lo mate, l'infusion consomada a grana escala dens los país d'on ei originària aquesta planta. Qu'ei donc cultivada industrialament e aquò dempuei que los jesuitas e decidèn de lançar aquesta produccion qui b'èra estada ensenhada peus amerindians guaranís.


text:
Bateleire de las savanas
Lo Bateleire de las savanas (Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800)) es un rapaç diürne qu'aparten a la familha dels Accipitridae. Es probablament a l'origina de l'ausèl Zimbabwe.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Terathopius ecaudatus dins Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Terathopius ecaudatus dIns Avibase (fr) (Vejatz mapa de reparticion)
- Referéncia ITIS : Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Terathopius ecaudatus (en)
- Referéncia NCBI : Terathopius ecaudatus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (en)
- Referéncia CITES : espècia Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Terathopius ecaudatus (Daudin, 1800) (fr+en)


text:
Donjon
Lo donjon es la torre mai nauta d'un castelar, destinada a servir a l'encòp de punt d'observacion, de pòste de tir e de darrièr refugi quand lo rèsta de la fortificacion se tròba pres. Aquela torre, o bastiment fortificat, servissiá tanben de demorança al senhor del castèl.
Origina e sens del tèrme[modificar | modificar la font]
Lo mot donjon deriva del latin medieval dominio, designant la partida del castèl reservada al mèstre (en latin, dominus). Al delà de son ròtle especificament militar pendent un sètge, son installats en general los apartaments del senhor e de sa familha, las resèrvas estrategicas de noiridura e d'armas; lo donjon serviguèt tanben pels prisonièrs que se vòl isolar particularament.
A l'Edat Mejana, le tèrme se pòt aplicar a tota la nauta cort d'un castèl de mai d'un barri
Utilitat[modificar | modificar la font]
En temps de patz, lo donjon conteniá los tresaurs, las armas, los archius de la familha o de la vila (vejatz donjon del Capitòli). Lo senhor amb sa familha demòran al nivèl nòble : lo primièr.
Per sa posicion nauta, lo suc del donjon es en general aquel qu'ofrís la melhora vista de la region a l'entorn. En cas de sètge, es ont se pòt observar los movements de l'enemic. Se lo castèl es pichon, es aquí que los arquièrs, e las maquinas, avián la pus granda portada de tir.
Los castèls son fachs per que, se la muralha exteriora es presa, los barris interiors pòscan encara defendre. Lo donjon es lo darrièr refugi, se pòt defendre e mai se tot lo rèsta del castèl es ja pres. S'agissiá pas solament de se defendre del atacants venguts de d'exterior de la fortalesa; mas tanben pel senhor de s'aparar contra las traïsons venent, per exemple, dels vassals venguts renfortir e jónher la garnison.
En general, los visitors dels castèls demoravan doncas a l'escart del donjon, per que l'agençament interior del bastiment foguèsse desconegut dels atacants, en cas de conflicte, de traïson, o de retornament d'aliança. Los donjons a vegadas son concebuts amb de dessenhs fòrça complèxes, per destornat e piejar los atacants, coma per exemple aquel del castèl d'Arques-la-Bataille[1].
Lo donjon es tanben, sovent, en contacte fòra dels barris, per permetre de ne sortir o dintrar sens passar pel rèsta de l'encesament. Aquela disposicion poiriá èsser vitala quand lo donjon se trobava assetjat, e atal de s'escapar.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Donjon del castèl de Lorda
-
Donjon de Lillebonne sègle XV
-
Donjon del Castèl de Roan
-
Donjon de Niòrt
-
Donjon del Capitòli, Tolosa
-
Donjon del castell de Bellver Palma de Malhòrca
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Daniel Schweitz, Châteaux et forteresses du Moyen Âge en Val de Loire Touraine, Anjou, Berry, Orléanais, Vendômois, marche bretonne, 2006, ISBN 2854434900}}, 192 p.
- Eugène Viollet-le-Duc, Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe siècle - Tome 5, Donjon
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo donjon d'Arques foguèt estudiat en detalh per Viollet-le-Duc dins lo capítol Donjon de son Dictionnaire raisonné de l'architecture française du XIe au XVIe.


text:
Carrat (geometria)
Un carrat (var. cairat) es un poligòn regular de quatre costats. Aquò significa que los seus quatre costats an la meteissa longor e los seus quatre angles la meteissa mesura. Un carrat es a l'encòp un rectangle e un lausange.
Lo carrat possedís fòrça proprietats de simetria e de regularitat. Tot carrat a quatre axes de simetria e es invariant per de rotacions d'angle drech. Dos costats consecutius d'un carrat son perpendiculars, quitament las diagonalas. Aquelas proprietats son conegudas depuèi la mai nauta Antiquitat. Las primièras representacions del carrat datan de la preïstòria. Es, amb lo cercle, l'una de las figuras geometricas remarcables mai estudiadas dempuèi l'Antiquitat, lo problèma de la quadratura del cercle apeteguèt fòrça matematicians pendent dos millennis.
Lo « carrat d'un nombre » designa tanben lo produch d'aquel nombre per el meteis. Es notat a × a = a2 es vist coma la superfícia d'un carrat de costat lo nombre inicial.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
Lo carrat es a l'encòp un lausange e un rectangle, possedís doncas las proprietats d'aqueles dos quadrilatèrs. Pòt tanben èsser vist coma un poligòn regular, çò que permet de desmostrar las seunas proprietats per deduccion d'aquelas d'aqueles poligòns.
Angles e costats[modificar | modificar la font]
Un carrat possedís quatre angles dreches (coma tot rectangle) e totes los seus costats an la meteissa longor (es un lausange). Los costats oposats d'un carrat son parallèls dos a dos, çò que ne fa un cas particulièr de parallelograma.
Diagonalas[modificar | modificar la font]
Coma parallelograma particulièr, tot carrat possedís de diagonalas que se copan en lor mitan. Aquel punt d'interseccion es nomenat lo centre del carrat. Lo notam O. Las diagonalas de tot rectangle — e doncas de tot carrat — an la meteissa longor. Doncas existís un cercle de centre O passant pels quatre vertèxes del carrat. Lo rai d'aquel cercle es egal a la longor d'una miègdiagonala.
Las diagonalas de tot carrat son perpendicularas, coma aquelas de tot lausange.
Cada diagonala partatge lo carrat en dos triangles que son a l'encòp rectangles e isocèls. Ambedoas diagonalas delimitan dins lo carrat quatre triangles rectangles isocèls.
Mesuras[modificar | modificar la font]
Totes los carrats son semblables. Aquò significa que, per dos carrats donats, existís totjorn un agrandiment (o una reduccion) permetent de transformar l'un en l'autre en conservant los angles geometrics e las proporcions. Se pòt doncas definir entièrament un carrat per la longor c dels sèus costats.
L'aira d'un carrat es c×c = c2. Son perimètre mesura 4c e cada diagonala mesura c√2.
Lo carrat es, dentre los quadrilatèrs de meteisse perimètre, aquel que possedís la mai granda superfícia. Aquela figura es la responsa a la question d'isoperimetria dins los quadrilatèrs.
Simetrias[modificar | modificar la font]
Las transformacions daissant un carrat invariant son de dos tipes:
- las simetrias axialas, que l'axe es o una diagonala del carrat, o una mediatritz d'un costat;
- las rotacions que lo centre es lo centre del carrat e que l'angle es un multiple de l'angle drech.
Vaquí la lista, son uèit e forman un grop :
Tota drecha passant per O divisa lo carrat en doas partidas superposablas.
Construccion sonque al compàs[modificar | modificar la font]
Se vòl construire lo carrat de vertèxes ABCD coneissent sonque los punts A e B. Posam R la distància entre A e B; alara, procedèm atal:
- traçam C1 lo cercle de centre A e de rai R (que conten alara B)
⇒ sus aquel cercle, avèm un tresen punt del carrat;
- traçam C2 lo cercle de centre B e de rai R (que conten alara A)
⇒ sus aquel cercle, avèm lo quatren punt del carrat;
- Pausam G un punt d'interseccion de C1 amb C2; construsèm alara lo punt I, simetric de B al repècte d'A:
- traçam C3 centrat en G e de rai ; aquel cercle copa C1 en B e en un autre punt H,
- C4, de centre H e de rai R, copa C1 en G e en un nòu punt I;
- pausam S la distància entre G e I; construsèm alara C5 de centre I e de rai S (contien de segur G);
- C6 s'obten ne prenent per centre B e per rai S (conten de segur H); notam J lo punt d'interseccion entre C6 e C5 ques del meteis costat que G al repècte de la drecha (AB) ;
- se T es la distància entre A e J, construsèm C7 lo cercle de centre A e de rai T (conten de segur J)
⇒ Lo punt C es obtengut per interseccion entre C7 e C2 ;
- construsèm alara C8 de centre C e de rai R
⇒ l'interseccion de C8 e C1 es lo punt D.
Istòria[modificar | modificar la font]
De terralhas ornadas de carrats son attestadas dempuèi lo Millenni VI abC en Mesopotamia[1].
De taulètas mòstran la coneissença de las simetrias e rotacions del carrat vèrs lo sègle XVIII. La taulèta BM 15285 conten una quarantena de problèmas matematics concernissent d'airas de figuras ligadas a de carrats[2].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ David Fowler e Eleanor Robson(en)David Fowler e Eleanor Robson, « Square Root Approximations in Old Babylonian Mathematics: YBC 7289 in Context », in Historia Mathematica, vol. 25, 1998, p. 366–378 estudi complèt de la taulèta
- ↑ id David Fowler e Eleanor Robson


text:
Païses Arabis
Los Païses Arabis (var. los País Arabis), nommats atanben lo Mond Arabi, son l'ensems dels païses ont l'arabi es la lenga dominanta. Se situan en Africa e en Asia. Resultan de l'espandiment de la lenga aràbia e del pòble arabi que son originaris d'Arabia.
Lo gentilici es arabi aràbia.
Los estats ont l'arabi es la lenga dominanta o majoritària son, de l'oèst a l'èst: Mauritània, lo Sahara Occidental, Marròc, Argeria, Tunisia, Libia, Egipte, Sodan, Palestina, Jordania, Liban, Siria, Iraq, Kowait, l'Arabia Saudita, Bahrayn, Qatar, los Emirats Arabis Units, Oman e Iemèn.
En Israèl, l'arabi es cooficial amb l'ebrieu.
Qualques estats an adoptat l'arabi coma lenga oficiala o cooficiala, e mai se l'arabi i es pas la lenga tradicionala de la majoritat de la populacion: son Chad, Eritrèa, Jiboti, Somalia e las Comòras.
A Malta se parla lo maltés, qu'es una lenga per elaboracion venent de l'arabi.


text:
Art romanic
L'art romanic se desvolopèt en l'Euròpa Occidentala del sègle X al sègle XIII, aprèp la dislocacion de l'Empèri Carolingian.
En mai de las influéncias evidentas romanas apareisson de novèlas tendéncias lombardas que s'exprimiguèron per de novèlas formas e estructuras inspiradas pels edificis encara subsistissent, tanben i a una assimilacion clara dels modes orientals.
L'estil novèl lèu s'espandiguèt per totas las culturas europèas mediterranèas, traversant los Alps cap als païses de Ren e tanben los Pirenèus per tota la Peninsula Iberica.
Al començament l'estil èra especialament foncional e austèr, utilizant subretot pèira de talha. Per la nau s'aplicava la volta de brèç, sens decoracions o duberturas. Plan sovent la pòrta de dintrada es situada del costat del miègjorn e sola dubertura, amb d'escasses fenèstras de doble arcas. E mai a l'exterior de las absidas e dels murs ressortissiá de lesenas (o faciada lombarda) e d'arcs cècs. Las naus podián èsser divididas amb de pilastres units per arcs de plen cindra.
A la fin del sègle XI se produguèron de cambis importants com las primièras realizacions amb de pèiras polidas, de decoracions esculturalas de las fenèstras, portals, capitèls, veirals e objèctes de culta, ... E foguèt, al sègle XII, qu'esclatèt la construccion de las grandas òbras romanicas, amb pinturas muralas, enlairament de grands campanars, clastras... Mai totjorn limitats pels recorses arquitectonics que melhorèron basicament l'estil gotic.
Somari
Los elements de l'arquitectura romanica[modificar | modificar la font]
S'agís d'un art subretot religiós que las construccions seguisson de dessenhs centrats o -es la moritat- de dessenhs diches de basilicas. Se trapa dins aqueles darrièrs los elements seguents :
- a la dintrada, lo timpan; fòrça simple suls primièrs edificis romanics, aquel element venguèt totjorn mai decorat a l'encòp per magnificar l'ostal de Dieu e participar a l'instruccion religiosa en prepausant de scènas de libres liturgics; que de tèmas representats, i a per exemple aquel del Tetramòrf (los quatre animals de l'Apocalipsi, simbòls dels quatre Evangelistas), aquel del jutjament darrièr, ...
- la nau d'una o mai travadas, amb vòuta dicha plen cindra (vòuta tunèl o amb arcs doblats), en brèç brisat, en vòuta d'arestas, en fila de copòlas.
- un crosièr en general simple o amb de capèlas escalonadas; se pòt pasmens trobar de glèisas sens crosièr per las construccions mai umilas o amb dos crosièrs, en particular en Alemanha ont se desvolopèt l'arquitectura otoniana.
- un còr
- una absida amb o sens absidiòlas
A l'exterior del bastiment, figuran d'elements decoratius al començament fòrça simples coma la paret lombarda, puèi mai rics amb de fòrça esculturas. Lo bastiment es orientat cap a l'Èst
A la fin del primièr art romanic apareisson los deambulatòris que lor desvolopament s'explica pel vam del culte de las relíquias e dels pelegrinatges.
L'estructura del dessenh, fòrça simpla al començament venguèt pus complèxa a l'apogèu (Clunhic) subretot dins l'organizacion de la partida Èst de las construccions (crosièr, còr, absida) ; en reaccion a aquela riquesa arquitecturala ostentatòria, l'art cistercenc pretend de tornar a la simplicitat.
Los autres domenis de l'art romanic[modificar | modificar la font]
L'enluminadura dels manuscrits[modificar | modificar la font]
Fòrças escòlas regionalas convergiguèron per produire los primièrs manuscrits enluminats: l'escòla d'Anglatèrra e del nòrd de França "channel school" influénciada fòrça par l'art Anglosaxon tardiu, alara que Occitània l'estil es d'influéncia iberica, e en Alemanha e en dejós l'art otonian perseguèt e los estils Bizantins influiguèron Itàlia. A la fin del sègle XII, las influéncias recipròcas de totes aqueles estils se mesclèron, tot en gardant de diferéncias regionalas.
Lo subjècte tipic de l'enluminadura romanica es la Bíblia, ont cada libre pòt èsser prefaciat per una granda Iniciala illustrada, e los Salmièrs, ont de majusculas inicialas èran enluminada tanben. De cicles de scènas podián èsser representadas sus de paginas entièrament enluminadas, de cop qu'i a mai d'una pagina per scèna, dins de compartiments. Las Bíblias avián en particular de paginas de dimensions grandas e podián èsser religats en mai d'un volum. Per exemple, lo Salmièr de Sant Alban, aquel d'Hunter, la Bíblia de Winchester, aquela de Fécamp, de Stavelot e de Parc Abbey. A la fin d'aquel periòde, de talhièrs comercials d'escribas e d'artistas venguèron importants, e l'enluminadura, e los libres en general, venguèron totjorn mai disponibles pel clerjat coma pels laïcs.
Pintura romanica[modificar | modificar la font]
De largas superfícias de parets e de vòutas del periòde romanic son aisidament disponibles per la decoracion murala. Malurosament, fòrça d'aquelas pinturas foguèron destruidas per de restauracions, o perque las parets tornèron èsser engeissadas o pintadas..
La pintura d'una glèisa seguis un esquèma classic, derivat d'exemples precedents de mosaïcas. Lo punt focal es dins la vòuta de nau, amb un Crist en Majestat o un Crist redemptor sus son tròn e una mandòrla enquadrada per quatre elements alats, simbòls dels Quatre Evangelistas, en comparason dirècta amb los exemples de las coberturas ornadas o las enluminaduras dels evangeliaris de l'epòca. Se la Verge Maria es la dedicacion de la glèisa, pòt remplaçar Crist. Sus las parets de l'absida, en dejós, son representats los sants e apòstols. Sus las arcas del santuari èran de figuras dels apòstols, profètas, o los 24 aujòls gaujoses de l'Apocalipsi, regardant lo Crist, o son simbòl jos forma d'anhèl, a la cima de l'arca. La paret nòrd de la nau pòt presentar de scènas narrativas de l'Ancian Testament, e la paret sud lo Novèl Testament. Sul mur oèst de darrièr i a lo Jutjament darrièr, amb un Crist sus un tròn que jutja a la cima [1].
Las Frescas son aisidas de realizar, mas cal trabalhar lèu perque sus un enduit fresc. Aquela tecnica pauc costosa explica que de glèisas modèstas avián de decoracions pintadas. Las colors son vivas.
-
-
-
Crist en majestat dins la glèisa de Jaleirac Auvèrnha, Occitània
-
-
Veirals[modificar | modificar la font]
Los fragments mai ancians coneguts de veirals pintats medievals serián del sègle X. Los personatges mai ancians pintats intactes son los cinc profètas del veiral d'Augsborg, (fin del sègle XI). Dins las catedralas de Le Mans, Canterbury e Chartres, e la Basilica de Sant Denis de París, fòrça panèls del sègle XII son encara presents. Los artesans del veiral foguèron pus lents que los arquitèctes per cambiar lors estils, e fòrça veirals de la primièra partida del sègle XIII se pòdon considerar coma romanics. Entre las bèlas òbras conegudas, i a lo veiral de l'an 1200 de la catedrala d'Estrasborg (en partida dins lo musèu) e aquel de l'an 1220 de la glèisa de Sant Kunibert a Colonha.
Elements de l'escultura romanica[modificar | modificar la font]
En primièr decòra los capitèls dins las cròtas, las clastras e las glèisas. A la fin del sègle XI, sortisson sus las faciadas de las glèisas, del biais dels antics Arcs de trionfs[2]. L'escultura ven « monumentala ». A de fins pedagogicas, aquelas d'ensenhar la vida dels apòstols e dels sants, d'illustrar de passatges de l'Ancian Testament. S'inspira dels bas relèus e dels capitèls romanics mas subretot dels imatges plaçats dins los manuscrits enluminats e suls objèctes d'orfebreriá.
- L'escultura sus capitèls: s'espand a partir de l'an mil, alara que los començaments èran timids: dins las glèisas italianas de la primièra mitat del sègle XI se repetís lo modèl corintian, mai o mens estilizat. Endacòm mai (Borgonha, Catalonha) s'ensagèt de capitèls d'entrelaces e de fuèlhas d'acant. Mas, lèu, los animals e las figuras antropomorficas apareisson, pasmens demòran raras abans 1050. La Basilica de Sant Sarnin de Tolosa (segonda mitat del sègle XI) consèrva 260 capitèls romanics[3].
Los principals escultors coneguts de l'epòca romanica son: lo Mèstre de Cabestanh, Bernard Gilduin, Gislebert, Unbertus, Wiligelmo, Niccolo e Antelami
Esculturas e ensembles romanics remarcables :
- La faciada de la glèisa de Nòstra Dama la Granda de Peitieus.
- Lo lindal de l'abadiá de Sant Genís de Fontanes (Rosselhon), mai anciana escultura romanica datada.
- Abadiá de Saint-Benoît-sur-Loire (Loiret), la torre pòrge.
- Abadiá de Sant Pèire de Moissac (Carcin, Occitània), portal sud, vèrs 1120.
- Catedrala de Saint-Lazare d'Autun (Sòna e Léger), portal occidental, vèrs 1135.
- Catedrala de Santa Maria d'Auloron (Bearn), portal oèst, vèrs 1130.
- Abadiá de Mosac (Auvèrnhe),
- Abadiá de Bel Luec (Lemosin), timpan.
Las ivòris[modificar | modificar la font]
Se trapa de bèls cofrets d’ivòri, que un de l'epòca carolingiana al musèu de Clunhic; es de marquetariá de fusta colorada e ivòria, amb d'entrelaces e quadres bordant d'animals fantastics[4].
Los olifants, que lor nom deriva etimologicament d'elefant, essent talhats dins l'extremitat de lors defensas. Lors usatges, a l'Edat Mejana, èran variats: instruments de musica, banas per beure o caissa de relíquias.
L'apogèu de l'orfevreria[modificar | modificar la font]
En relacion amb lo desvolopament del culte de las relíquias, los orfèbres produson de reliquiaris e de caissas de granda qualitat.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)El Portal del arte románico
- (ca)Romànic a Catalunya
- (fr) (en) (it) (es)Monuments romanics e escultura per region sul site Romanes.com
- (fr) Portal sus l'art romanic
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)James Hall, A History of Ideas and Images in Italian Art, p154, 1983, John Murray, London, ISBN 0-7195-3971-4
- ↑ (fr)Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., page 266
- ↑ (fr)Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., page 276
- ↑ (fr)Danièle Gaborit-Chopin, in Byzance, l'art byzantin dans les collections publiques françaises, Paris, 1993, no 20, p. 63-65 ;


text:
Saint-Fulgent-des-Ormes
Saint-Fulgent-des-Ormes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Dintre Portamantèl e Saosnois, lo bourg es Modèl:A Unitat al nòrd de Sant-Cosme-en-Vairais, a Unitat|9|km {{}} al sud-es de Mamers e a Unitat|12|km {{}} al sud-oèst de Bellême.
Lo ponch en culminant (125 m) se situa en limit es, sus una pendenta #que culmini en mai d'Unitat|165|m {{}} sus la municipalitat vesina de Igé, près del luòc-dich las Vinhas. Lo ponch mai bas (76 m) correspond a la sortida del ruisseau de Argenson del territòri, al sud.
Entre Perche et Saosnois, le bourg est à 6 km au nord de Saint-Cosme-en-Vairais, à 9 km au sud-est de Mamers et à 12 km au sud-ouest de Bellême.
Le point culminant (125 m) se situe en limite est, sur une pente qui culmine à plus de 165 m sur la commune voisine d'Igé, près du lieu-dit les Vignes. Le point le plus bas (76 m) correspond à la sortie du ruisseau d'Argenson du territoire, au sud.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Fulgent fasiá partida de la ancià diocèse de las Mans, jol patrocini del abbaye del Pré de las Mans.
La paroisse de Saint-Fulgent faisait partie de l'ancien diocèse du Mans, sous le patronage de l'abbaye du Pré du Mans.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 20 d'abril de 2009
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée. Consultat lo 20 avril 2009


text:
Emancipacion
Lo concèpte d' emancipacion o desalienacion (eissit d'al latin alienare & alienus, alienum) s'utiliza per tal d'exprimir l'estat esperital o animic que pòt abastar un èsser uman quand ne capita de sortir de la:
-
- situacion de dependéncia e d'alienacion que la societat o un grop qual que siá idem un autre èsser uman li podián tenir d'impausat...
L'eissida d'aquesta situacion de dependéncia pòt permetre a l'individú o al grop uman que la patissián una melhorança de la siá vida vidanta amai sa plena realizacion.
Somari
Autras definicions del concèpte[modificar | modificar la font]
Autres domenis[modificar | modificar la font]
L' emancipacion de l'individú[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
L' emancipacion collectiva[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Autras formas d' emancipacion[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]