text:
Castanha
La castanha (var. chastanha) es lo fruch comestible del castanh. Sovent se nomena marrons lo fruch de l'arbre empeutat. Los marrons son de castanhas gròssas, redondas e sens separacion, que se devon pas confondre amb l'amaron qu'es toxic. La castanha foguèt longtemps la basa de l'alimentacion umana dins fòrça regions. S'utilizava tanben per l'alimentacion dels pòrcs.
Lo pelon es la pelofa eriçada de picants qu'apara los fruchs. Los diferents mots designant la castanha en Euròpa venon totes del latin Castanea.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Una castanha es formada d'un clòsc prim, solide, brun e brilhant contenent una grana. Lo clòsc es un pericarp de tres sisas classicas de la paret d'un fruch: epicarp, mesocarp e endocarp. La castanha se destaca del clòsc per son hil. A un costat salhent qu'emergís una pichona mata rèsta secada del pistil e de cinc o sèt « estigmatas » florals e qu'apara lo gèrme. Dins fòrça varietats, lo fruch es aplatit sus un o dos costats.
La grana es envelopada dins un tegument, una pelòfra rogenca e astringenta qu'es a l'origina dels tanins que conten, que penètra dins los replecs de l'amètla, e que se deu levar abans de consomir la castanha. Las varietats de castanhas, que lo tegument de la grana separa pas l'amètla, son nomenadas marrons. Lo pes de la castanha pòt variar de 10 a 25 gramas segon la varietat.
Valor nutritiva[modificar | modificar la font]
L'amètla fresca conten fins a 35% de glucids (amidon, sacaròsa, dextrinas), 5 % de fibras, mas es paura en protids (albuminas) e lipids. Contenon atal de vitaminas, coma de la vitamina C e d'elements minerals, coma de potassi. Lo taus de sucre del fruch evoluís dins lo temps: es mai important qualques setmanas aprèp la culhida.
La farina de castanha conten mai de 75 % de glucids, çò que ne fa un aliment energetic.
Punts fòrts de la castanha: La castanha es paura en matèria grassa e fòrça paura en colesteròl e sòdi. Es une bona font de manganès.
Varietats[modificar | modificar la font]
Consomacion[modificar | modificar la font]
Las castanhas pòdon se consomir grilhas jos la cendre o dins de padenas traucadas o, mai simplament, bolhidas o grilhadas al forn.
Se pòt tanben las consomir frescas.
Se pòdon confire amb de sucre e cristallizadas (los marrons glaçats, que se vendon subretot a la fin de l'an), mesas dins d'alcòl, cuèchas en confitura o en purèa.
Secadas, puèi molinadas, donan de farina dificilament panificabla que, mesclada, a 30 %, amb de farina de froment se pòt far de pan, de pescajons, de còcas.
Sèrva[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
La culhida mondiala de castanhas es de prèp 1 milion de tonas (FAO 2002).
La produccion francesa, localizada subretot en Ardecha (26%), en Dordonha e dins Var, es de gaireben de 12 000 t par an (en 2004, contra 110 000 t en 1945[3]). Aquela produccion cobrís pas l'ensems dels besonhs nacionals, subretot pels produchs transformats, França impòrta de 13 000 t a 14 000 t alara qu'exporta prèp de 2 000 t[4].
En 2006, l'INAO reconeguèt l'AOC Castanha d'Ardecha. Una ectara de castanh pòt produire de 1 a 4 tonas de fruch par an (segon las varietats) se vendent en 2009 pel productor entre 1 € e 2,5 €/kg (segon las varietats).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)CHAPA, J. - INRA, 1982 : "Situation de la castanéiculture française. Convegno internazionale di Frutticoltura montana," Saint-Vincent d'Aoste, IT
- (fr)INRA. CTPS., 1986 + 1987 : "Premier catalogue officiel des variétés de châtaignes et marrons," Documents GEVES, p. 31-33, FR
- (fr)CHAPA, J. - INRA, 1987 : "Châtaignes et marrons, variétés inscrites au Catalogue officiel. Arboriculture fruitière," No 399, p. 21-30
- (fr)CTIFL Henri BREISCH 1995 "Châtaignes et Marrons"


c: text/html

text:
Tardigrada
Los tardigrads o orsons d'aiga (de l'alemand kleiner Wasserbär) son d'animals minusculs multicellulars. Forman un embrancament zoologic a part entièra : lo phylum tardigrada fòrt pròche dels artropòdes. L'orson d'aiga es descrich en primièr per Johann August Ephraim Goeze en 1773; lo nom de tardigrad que significa « caminaire lent » es balhat per Lazzaro Spallanzani en 1777.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los tardigrads an un còs segmentat en quatre protegit per una cuticula e son dotats de uèch patas pichonas acabadas caduna per d'àrpias.
Classificacion[modificar | modificar la font]
- 1000 espècias a aqueste jorn repartidas en tres òrdres.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Tardigrada (en)
- Referéncia ITIS : TSN 155166 Tardigrada (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Tardigrada (en)
- Referéncia NCBI : Tardigrada (en)
- Filmes e imatges del tardigrad Hypsibius dujardini
- TARDIGRADA NEWSLETTER
- Autra presentacion del tardigrad

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Milgranièr
Lo milgranièr (var.miugranier) (Punica granatum) es un arbre fruchièr de la familha de las Lythraceae, cultivat dempuèi la mai nauta Antiquitat per los seus fruches comestibles (las milgranas) e per las seuna qualitats ornementalas de la seunas grandes flors.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un pichon arbre de portada arbustiva de las regions mediterranèas que pòt s'auçar a 6 m de naut. Pòt viure fins a 200 ans mas es mai productiu pels fruches dins los 20 primièrs ans de fructificacion.
La rusca es gris burèla e a tendéncia de se cretar e s'escaumar amb l'adat.
Las seuna fuèlhas caducas son oposadas e mesuran 3 a 7 cm de long sus 1 a 2 cm de larg. Dins qualques regions, arriba que l'arbre pèrda pas las fuèlhas en ivèrn.
Las seunas flors roge viu mesuran 3 cm de diamètre.
Los seus fruches, las milgranas, contenon en mejana 600 granas chucosas.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Es una espècia originària d'Asia occidentala (Turquia, Iran, Iraq, Azerbaitjan, Afganistan, Paquistan, Armenia), e benlèu la peninsula Aràbia, e tanben lo nòrd d'Africa.
Se cultivada dins totes los continents dins de zonas temperadas caudas : Bacin Mediterranèu, Orient Mejan, China, Sud Èst dels Estats Units d'America, Chile, Argentina.
Cultura[modificar | modificar la font]
. L'espècia soòrta la secada e de breus periòdes de galada (fins a -15 °C) mas preferís los climas secs. En zona umida, lo milgranièr fructifica pas plan, perque a besonh de fòrtas calors pendent tot lo periòde de fructificacion, senon es atacat per de malautiás fungica que capita pas.
Propagacion[modificar | modificar la font]
Lo milgranièr se reproduís pas fidelament par semenasons e supòrta pas plan l'empèut o per probaina. Se lo proprga doncas mai sovent per porreta en copant en ivèrn de rama de l'an d'una longor de 30 a 40 cm. Se lèva le borron terminal e banhant la bas d'auxina puèi se planta dirèctament en tèrra daissant despassar pas que 3 uèlhs fòra.
Varietats[modificar | modificar la font]
Existís fòrça cultivars de milgranièrs coma:
- 'Wonderful' : originari de Florida, ideal per far de chuc, fòrça fertil, abondant en Califòrnia.
- 'Sweet' : lo fruch demòra un pau verd quitament madur mas fòrça sucrat. L'arbre es fòça ornemental, fructifica jove e abondentament.
- 'Nana' : Varieta nana utilizada pels bonsaïs.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Las flors frescas del milgranièr son utilizadas en infusion contra l'asma. La rusca del fruch es utilizat contra la dessentèri e la rusca de la camba e dels fruches es utilizada coma Planta tintoriala. La rusca de las racinas combat lo tenià.


text:
Crotz del Sud
La Crotz del Sud es una pichona constellacion de l'emisfèri sud, la pus pichona de totas las constellacions qu'un molon d'estelas es nomenat « la bóstia de jòias ».
Es entornada sus tres costats pel Centaure e al sud per la Mosca.
La Crotz del Sud es utila per trobar lo pòl sud celèst. Perque i a pas d'estela similara a l'estela polara (a Ursae Minoris) de l'emisfèri nòrd dins l'emisfèri sud (σ Oct es la pus prèpa del pòl, mas es tròp pauc luminosa per èsser utila), doas de las estelas de la Crotz del Sud son utilizadas per lo determinar : en seguent la linha formada per Acrux (a) et Gacrux (Y) sus 4,5 còps la distància entre aquela doas estelas, (o ~25° al Sud de Acrux) sèm sus un punt pròche del sud celèst.
D'un autre biais, en traçant la drecha entre a del Centaure e a Cir, lo punt ont aquela drecha (que se prolonga sus a apus et δ octans) encontra la drecha precedenta es lo sud celèst.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A causa de la precession dels Equinòccis, la Crotz del Sud èra vesibla dempuèi la Mediterranèa pendent l'Antiquitat. Pasmens, los astronòms grècs considerèron sas estelas coma una partida del Centaure.
L'identificacion de la Crotz del Sud coma constellacion independenta s'atribuís a Augustin Royer en 1679. Mas foguèt coneguda jos aquela forma fòrt abans.
La Crotz del Sud – que son nom s'opausa a la « Crotz del Nòrd » qu'es la constellacion del Cicne - es uèi una de las constellacions pus conegudas de l'emisfèri sud e sas cinc estelas pus brilhantas apareisson suls drapèls d'Austràlia, de Brasil, de Papoa-Nòva Guinèa, de las Illas Cocos, de Tokelau e de las Samoa Occidentalas. Sul drapèl de la Nòva Zelanda, i a pas l'estela e.
Observacion de las estelas[modificar | modificar la font]
- Localizacion de la constellacion
La constellacion es situada dins l'alinhament dels dos pèses del Centaure, costat oèst.
- Forma de la constellacion
La Crotz del Sud es particularament facila a conéisser per sa forma fòrt caracteristica, quatre estelas de luminositat gaireben identicas formant une crotz latina, o una sèrp volanta. Pr'amor la cal pas confondre amb la Falsa Crotz del Sud, de meteissa forma mas un pauc pus larga, situada dins le Nau Argò al limit entre las Velas e la Carena.
Estelas principalas[modificar | modificar la font]
Acrux (a Crucis)[modificar | modificar la font]
Acrux (a Cru) es l'estela pus brilhanta de la constellacion. Amb una magnitud aparenta de 0,77, es la 22ena estela en tèrmes de luminositat, l'estela de primièra magnitud pus al sud de la copòla celèsta.
Acrux es una estela binària, constituida de doas supergigantas blavas e caldas, a1 Cru (magnitud 1,4) e a² Cru (magnitud 1,9). Alunhadas de 320 annadas lutz, son 25 000 e Modèl:Unitat:16000 còps pus brilhantas que lo Solelh e viran una a l'entorn de l'autra en 1500 ans, separadas par 420 ua.
a1 Cru es espèr-ela doble, mas los dos companhons son pas separables al telescòpi. Solament se sap just qu'orbitan en 76 jorns, a un pauc mens d'una unitat astronomica de distància.
Una darrièra estela sembla d'acompanhar las tres autras, mas pòt èsser un efèit d'optica, sa distància reala amb la Tèrra es fòrt dificila a mesurar car es pauc luminosa.
Acrux foguèt un pauc tròp al sud per recebre un nom dels astronòms de l'antiquitat mediterranèana. En consequéncia, son nom modèrne es simplament la juxtaposicion de la primièra letra de l'alfabet amb lo nom latin de la constellacion.
Mimosa (B Crucis)[modificar | modificar la font]
Mimosa (B Cru), de magnitud 1,25, es una giganta blava raiant subretot dins l'ultraviolet. Es tanben una estela variabla de tipe Beta Cephei, variant entre 1,23 e 1,31 sus de periòdes que lo pus cort es de 5,68 jorns.
Mimosa es versemblablament una estela dobla. Las doas orbitan una a l'entorn de l'autra en 5 ans mas se pòdon pas separar al telescòpi.
Coma Acrux, Mimosa (de còp nomenada Becrux) possedissiá pas de nom dins l'antiquitat. Son nom actual es doncas recent, mas se sap pas son origina.
Gacrux (Y Crucis)[modificar | modificar la font]
Gacrux (Y Cru) - magnitud 1,59 - es una giganta roja, 113 còps pus granda que lo Solelh, la 24ena estela del cèl en tèrmes de luminositat. Es leugièrament variabla irregularament e possediriá un companhon perque son espèctre enriquit en bari mòstra una contaminacion possibla per una autra estela.
Son nom es construit segon la meteissa logica que Acrux.
Autras estelas[modificar | modificar la font]
δ Cru (magnitud 2,79) e e Cru (magnitud 3,59) son las doas autras estelas pus brilhantas d'aquela constellacion.
Objèctes celèstes[modificar | modificar la font]
En dejós de la Crotz del Sud, se pòt veire una taca escura nomenada lo Sac de carbon. Es la principala nebulosa escura del cèl.
La Crotz del Sud conten tanben lo molon dobèrt d'estelas NGC 4755, nomenat la bóstia de jòias. Descobèrt per Nicolas-Louis de Lacaille en 1752, conten una centena d'estelas gropadas sus prèp de 20 annadas lutz, a 7500 annadas lutz de la Tèrra.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Enluminadura de 1583 representant la Crotz del Sud : http://mandragore.bnf.fr/ark:/12148/cgfbt23692g
- Òrdre de la Crotz del Sud (òrdre onorific de Brasil)


text:
Literatura occitana
La literatura occitana qu'amassa las òbras escrivudas en lenga d'oc, dens totas las soas variantas e sus mei de mila ans d'istòria. Aqueth corpus que capera tots los genres literaris dens totas las epòcas e tots los estils. A ras deus autors d'origina occitana o aventescrit en terra d'òc, d'autes autors estragier qu'adoptèn aquesta lengas e quauques autor occitans qu'editèn las loas òbras dens país sensa preséncia originala de la lenga d'òc.
Fin finala, que cau mentàver que dab los trobadors la literatua occitana qu'aubrí l'istòria literària modèrna d'Euròpa occidentau e que s'autregè atau la purmèra academia (lo Consistòri del Gai Saber) lo purmèr conconrs literari (Los Jòcs Floraus) e la purmèra gramatica (las Leis d'Amor) enter las lengas modèrnas. Après la soa renavida aviada peu Felibritge, l'escrivan e pialar de las letras d'òc Frederic Mistral qu'obtiengó lo Prèmi Nobel de literatura.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de la literatura occitana que ns'a legadas òbras sus mei de mila ans. Un deus purmèrs grans tèxtes qu'ei la Cançon de Santa Fe, deu sègle XI.
A partir deu sègle XII, Guilhèm IX qu'aubrí lo temps deus trobadors e de las trobairitz qui vedó la lenga occitana a brilhar dens tota Euròpa e dinc au comtat de Trípol. L'Etat Mejana que ho tanben lo temps qui, per l'occitan, e's creè dilhèu la purmèra acadèmia modèrna (lo Consistòri del Gai Saber) amassa dab la competicion literària deus Jòcs Floraus e la purmèra gramatica occitana (las Leis d'Amor). L'occitan que ho tanben lenga administartiva (e aquò quitament dens país practicant d'autas lengas com per exemple dens lo Reiaume de Navarra) e de sciéncia (com per exemple aquò e ho lo cas dab la traduccion deu tractat de çurgeria d'Albucassis). Totun, l'Etat Mejana que's clavè dab la conquesta d'ua grana partida d'Occitània per las òsts septentrionaus (aquesta hèita qu'ei condada dehens la Cançon de la Crosada) e l'emplèc la lenga que mermè au prohèit deu francés.
Lo purmèr libre estampat en occitan que ho un tractat de matematicas, lo Compendion de l'Abaco (Turin, 1492). Que ho seguit, gaireben un sègle après, per la Cisterna fulconicra, lo tractat d'aritmetica de Joan Francés Fulcònis (estampat a Lion).
Lo sègle XVI que portè ua renavida literària. En Gasconha Pèir de Garròs que dè la mission de restaurar la dignitat de sa lenga e deu son país dab sas Eglògas, sas Poesias gasconas, e sustot, com uganaut e erudit, dab los sons Psaumes de David, comandats per la regina Joana de Labrit. Aquesta que demandè a Arnaut de Saleta de'n har ua auta version en bearnés, constituint atau çò qu'ei entau critic Robèrt Lafont lo purmèr tèxte literari revidicant la lenga de Bearn. En Lengadòc, lo nom màger associat dab aquesta renavida qu'ei de segur Pèire Godolin. Provença que vedó ad espelir, enter autas, las òbras de Loís Bellaud de la Bellaudièra, de Glaudi Brueis, de Miquèu Tronc e de Robèrt Rufi.
Totun, lo sègle seguent que tornè confirmar la caduda de las letras occitanas a maugrat d'òbras màgers com l'opera lenguedocian Dafnís e Alcimadura e la pèça tolonenca Manicla e, d'autors com Ciprian Desporrins en Bearn, sustot, l'abat Fabre a Montpelhièr, lo gran autor de las Lutz occitanas.
Au sègle XIX, se la lenga e èra cada còp mei miaçada per l'avançada deu francés, mantuns autors que preparèn ua navèra espelida. Enter eth, Jansemin que conegó ua renomada de las granas per delà las mars.
Durant de la segonda meitat d'aqueste sègle, Frederic Mistral qu'aubrí la renavida felibrenca qui balhore un Prèmi Nobel de Literatura e ua reconeishença internacionau a las letras d'òc.
Lo sègle XX que muishè paradoxaument ua accentuacion deu recul de l'occitan e ua ogmentacion de la produccion literària e ua multiplicacion deus ostaus d'edicion. Tres autors que's destacan enter tots : lo roergat Joan Bodon, lo montpelhierenc Max Roqueta e lo gascon, Bernat Manciet.
Epòcas[modificar | modificar la font]
- Emergéncia e sègle XI
- Sègle XII
- Sègle XIII
- Sègles XIV e XV
- Sègle XVI
- Renaissença Barròca
- Del sègle XVII al Felibritge
- Apogèu dau Felibritge
- Sègles XX e XXI
Autors[modificar | modificar la font]
- L'Artèr deu Portau
- Joan Geraut d'Astròs
- Teodòr Aubanèu
- Joan Loís Baradat
- Franc Bardòu
- Emili Barta
- Visenç de Batalha
- Belaud de la Belaudiera
- Clemenç Besomba
- Matèu Bloin
- Joan Bodon
- Bertran de Bòrn
- Jan Boset
- Francés Boya Alòs
- Glaudi Brueis
- Joan Frederic Brun
- Miquèu de Camelat
- Jules de Carriva
- Al Cartero
- Pèire Cardenal
- Julien de Casabona
- Joan Ives Casanòva
- Evà Cassanhet
- Pepita Caubet
- Micheu Chapduelh
- Leon Còrdas
- Max Felip Delavoüet
- Marcela Delpastre
- Pèire Eiriçon
- Antònia Escala
- Arnaut Esquerrièr
- Prospèr Estieu
- Abat Fabre
- Gustau de la Fara-Alès
- Folquet de Marselha
- Joan-Claudi Forêt
- Augièr Galhard
- Carles Galtier
- Felip Gardy
- Jan de Garròs
- Pèir de Garròs
- Pau Gayraud
- Victor Gelu
- Filadèlfa de Gerda
- Pèire Godolin
- Ramon Gogaud
- Fèlis Gras
- Eric Gonzales
- Totsant Gròs
- Josí Guilhòt
- Guilhèm de Peitieus
- Lo capdèth de Horncadut
- Jan Hustaix
- Jacme Boé dit Jansemin
- Sèrgi Javaloyès
- Robèrt Lafont
- Pèr Danièl Lafòra
- Jan Victòr Lalana
- Bertran Larada
- Rogèr Lapassada
- Jan Loís Lavit
- Bernat Lesfargas
- Bernat Manciet
- Marcabrun
- Fèlis Mascaraus
- Pèir Massartic
- Jan dau Melhau
- Frederic Mistral
- Enric Molin
- Gilabèrt Nariòo
- Xavièr Navarròt
- Simin Palai
- Terèsa Pambrun-Lavit
- Antonin Perbòsc
- Pèire Pessamessa
- Sully-André Peyre
- Andreu Pic
- Jòrgi Rebol
- Ives Robèrt
- Joan Ives Roier
- Josèp Romanilha
- Max Roqueta
- Joan Francés Ros
- Jaufre Rudèl
- Robèrt Ruffi
- Jan deu Sabalòt
- Arnaut de Saleta
- Enric Salanobat
- Isidore Salles
- Rambaud d'Aurenja
- Rambaud de Vaqueiràs
- Jan Batista Vegaria
- Bernat de Ventadorn
- Florian Vernet
- Beneset Vidal
- Pèire Vidal
- Bonaparte Wyse
- Adelina Yzac
- Gaspard Zerbin


text:
Molucas
Las illas Molucas son un archipèla d'Indonesia, que fa partida de l'archipèla malai. Son situadas sus la placa australiana, e s'espandisson a l'èst de Sulawesi (Celebes), a l'oèst de Nòva Guinèa, e al nòrd de Timor. Las illas foguèron tanben sonadas "illas de las espècias" pels chineses e europèus, mas lo tèrme foguèt tanben balhat a d'autras illas.
Fòrça de las illas son montanhosas, amb qualques volcans actius, e an un clima umid. La vegetacion de las illas pichonas e estrechas, enrodadas per la mar, es druda e inclutz de selvas pluvialas; s'i tròban sago, ris, e las famosas espècias notz de muscada, giroflièr entre autras.


text:
Catalonha Nòrd
La Catalonha Nòrd o la Catalonha del Nòrd (en catalan Catalunya Nord, Catalunya del Nord) es la partida dels Païses Catalans que se tròba dins l'estat francés e que foguèt separada de la rèsta de Catalonha a partir del Tractat dels Pirenèus (lo 7 de novembre de 1659). Compren las comarcas istoricas de Rosselhon, Capcir, Valespir, Conflent e Nauta Cerdanha.
Perpinhan es la capitala de la Catalonha Nòrd.
Lo gentilici es nòrd-catalan -a.
Actualament aquestas comarcas (en i ajustar Fenolhedés, parçan occitan) constituisson lo departament francés dels Pirenèus Orientals que s'englòba dins la region de Lengadòc-Rosselhon.


text:
Colobrieras
Colobrieras[1] es una comuna de Provença administrada per lo departament de Var de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur .
Se tròba dins lo Massís dei Mauras e es reputada per sei castanhas.
Foguèt fondada au sègle XII e consèrva un pònt fòrça ancian.
Dins son canton se tròba tanben la Chartrosa de Verna e la campa notabla (de 1645) de sa comuna venguèt d'ailà.
Possedís tanben de menirs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Couloubriero en nòrma mistralenca.


text:
Coucy-lès-Eppes
Coucy-lès-Eppes es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat, après una leugièra empencha démographique en los ans 70-80, patís una stagnation démographique ligada per lo sieu ensems a la manca de trabalh local. Qualques artesans temptan totun de s'installar ferronnerie, artesan ébéniste, mas globalement, l'activitat rurala perduri tot en périclitant pauc a pauc. La cooperativa agricòla, e mai se en essent totjorn activa, engrange d'ara endavant fòrça mens de grandas en los sieus silos #que per endavant.
Antany, Fins en los ans 1980, un zòo se trobava implantat en los jardins del castèl de Coucy. Aquela activitat touristique a desaparegut e demòra pas mai sul luòc #qu'una discothèque fòrça coneguda al en demorant per las gents de la region e #que fonciona totas las fins de setmana. Al nivèl dels comèrcis de proximitat, n'existís pas mai gaire. Un #forn# de pan e un bar-tabac-épicerie son encara en luòc. Pels autres comèrcis de boca, cal se'n metre al charcutier, al épicière, al poissonnier itinérant o realizar las siás crompas en las bourgades vesinas, o a Laon, mas cal encara dispausar d'un mejan de locomocion. L'anciana bastissa viatgèrs de la parca de Coucy-lès-Eppes a #èsser transformada ne lotjaments socials après la siá clausura per la SNCF #que gerís totjorn una halte ferroviaire. Una navette de perque dessert egalament la Prefectura.
La setmana del diluns 22 de novembre 2010 a vist lo évacuation programada de tota la populacion de 7 h 30 a 16 h 30 per permetre a l'equipa dels 22 démineurs d'intervenir suls 1 652 obus (siá l'equivalent d'unitat|30|tonas {{}}) en provenent de la Primièra Guèrra mondiala[1],[2].
Cette commune, après une légère poussée démographique dans les années 70-80, subit une stagnation démographique liée pour son ensemble au manque de travail local. Quelques artisans tentent toutefois de s'installer ferronnerie, artisan ébéniste, mais globalement, l'activité rurale perdure tout en périclitant peu à peu. La coopérative agricole, bien qu'étant toujours active, engrange désormais beaucoup moins de grains dans ses silos qu'auparavant.
Autrefois, jusque dans les années 1980, un zoo se trouvait implanté dans les jardins du château de Coucy. Cette activité touristique a disparu et il ne reste plus sur le site qu'une discothèque fort connue au demeurant par les gens de la région et qui fonctionne toutes les fins de semaine. Au niveau des commerces de proximité, il n'en existe plus guère. Une boulangerie et un bar-tabac-épicerie sont encore en place. Pour les autres commerces de bouche, il faut s'en remettre au charcutier, à l'épicière, au poissonnier itinérant ou réaliser ses achats dans les bourgades voisines, ou à Laon, mais encore faut-il disposer d'un moyen de locomotion. L'ancien bâtiment voyageurs de la gare de Coucy-lès-Eppes a été transformée en logements sociaux après sa fermeture par la SNCF qui gère toujours une halte ferroviaire. Une navette de car dessert également la Préfecture.
La semaine du lundi 22 novembre 2010 a vu l'évacuation programmée de toute la population de 7 h 30 à 16 h 30 pour permettre à l'équipe des 22 démineurs d'intervenir sur les 1 652 obus (soit l'équivalent de 30 tonnes) provenant de la Première Guerre mondiale[3],[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina "Actualitats" d'Iranja.fr
- ↑ detlas-obus-a-debuti Lo Corrièr Picard, edicion del dimars 23 de novembre 2010.
- ↑ Page "Actualités" de Orange.fr
- ↑ Le Courrier Picard, édition du mardi 23 novembre 2010.


text:
1889
Aquesta pagina concernís l'an 1889 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Lòng de la frontiera occidentala, revirada de l'ataca dau negus Yohannes IV còntra lei Madistas installats en Sodan a la batalha de Metemma (9-10 de març). D'efècte, en despiech de la superiotat numerica e tecnologica de son armada, lo negus s'exposèt au fuòc enemig e foguèt tuat sus lo prat batalhier entraïnant l'afondrament de son armada. Son cadabre foguèt capturat per lei Madistas e decapitat. Pasmens, l'importància dei pèrdas Madistas — qu'èran en gròssa dificultat avans la mòrt dau negus — empachèt l'esplecha de la victòria. Ansin, lei dos país observèron d'ara endavant una politica de prudéncia e ges d'operacions importantas foguèron organizadas.
Avans sa mòrt, Yohannes IV designèt son fiu Mengesha Yohannes per li succedir. Pasmens, lo 3 de novembre, l'aristocracia etiopiana li preferiguèt Menelik de Choa de la dinastia salomoniana. Lo negus novèu prenguèt lo nom de Menelik II. Mengesha Yohannes refusèt de reconóisser sa senhoriá e se retirèt en Tigre. Per assegurar sa posicion, Menelik signèt lo tractat de Wuchale que li permetèt de se raprochar d'Itàlia. Dins aquò, l'article XVII dau tractat, traduch d'un biais diferent, dins lei versions italiana e etiopiana entraïnèt rapidament de tensions importantas entre lei dos país. D'efèct, dins la version italiana, Etiopia èra obligat d'utilizar la diplomacia italiana dins sei relacions ambé lei poissanças estrangieras venent ansin un protectorat de Roma mentre que, dins la version etiopiana, i aviá ges d'obligacion mai solament una possibilitat.
D'autra part, avans la fin de l'annada, Menelik II ordonèt d'annexar e de sometre la region de Gurage.
Mond[modificar | modificar la font]
- 15 de novembre - Proclamacion de la republica en Brasil.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de la Tor Eiffel en París. Venguda pauc a pauc un simbòl de la capitala francesa, foguèt inscricha au patrimòni mondiau de l'UNESCO en 1981.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion per l'engenhaire suedés Gustaf de Laval (1845-1913) de la premiera turbina de vapor d'accion que poguèt èsser aisament adaptada per d'aplicacions industrialas.
Regardant lo desvolopament de maquinas industrialas electricas, invencion per l'inventor rus Mikhail Dolivo-Dobrovolski (1861-1919) de la premiera maquina asincròna que foguèt industrializada.
Transpòrt terrèstre[modificar | modificar la font]
Presentacion de la premiera automobila modèrna per leis engenhaires alemands Gottlieb Daimler (1834-1900) e Wilhelm Maybach (1846-1924). En particular, lo veïcul èra per lo premier còp equipat d'un motor d'esséncia de combustion intèrna e d'un carburator de gisclaire.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de febrièr - Risto Ryti, primièr ministre e president de Finlàndia (m.1956)
- 7 d'abril - Gabriela Mistral, escrivan chilena, Prèmi Nobel de Literatura (m.1957)
- 16 d'abril - Charlie Chaplin, actor britanic (m.1977)
- 20 d'abril - Adolf Hitler, dictator d'Alemanha (m.1945)
- 21 d'abril - Paul Karrer, quimista soís, Prèmi Nobel de Quimia (m.1971)
- 26 d'abril - Ludwig Wittgenstein, filosòf austrian (m.1951)
- 28 d'abril - António de Oliveira Salazar, dictator de Portugal (m.1970)
- 25 de mai - Igor Sikorsky, inventor d'elicòptèr (m.1972)
- 5 de julhet - Jean Cocteau, poèta, novelista e cineasta francés (m.1963)
- 26 de setembre - Martin Heidegger, filosòf alemand (m.1976)
- 3 d'octobre - Carl von Ossietzky, pacifista alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m.1938)
- 1 de novembre - Philip Noel-Baker, pacifista canadian, Prèmi Nobel de la Patz (m.1982)
- 2 de novembre - Anita Malfatti, pintre brasilièra (m.1964)
- 14 de novembre - Jawaharlal Nehru, primièr ministre d'Índia (m.1964)
- 30 de novembre - Edgar Douglas Adrian, fisiologista britanic, Prèmi Nobel (m.1977)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 11 d'octobre - James Prescott Joule, fisician anglés (n.1818)
- 19 d'octobre - Rei Luis 1èr de Portugal (n.1838)
- 5 de decembre - Emperaire Pedro II de Brasil (n.1825)


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1964
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1964 (Jòcs de l'11ena Olimpiada) se debanèron a Innsbruck Àustria ( 19 de genièr - 9 de febrièr de 1964 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
1091 atlètas de 36 equipas participèron a aicestes primièrs jòcs ivernencs austriacs.Èra lo primièr còp que mai de 1000 atlètas o fasián.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 80 documents subre Innsbruck 1964 en picar coma clau Winter Olympic Games 1964


text:
Constellacion
Una constellacion es un dels 88 parçans imaginaris que devesisson lo cèl — o l'esfèra celèsta — . Lo tèrme es tanben tradicionalament emplegat per designar un grop d'estelas visiblas e que forman amassa una configuracion o un dessenh particular.
Unas constellacions plan conegudas forman de dessenhs familiars d'estelas lusentas. D'exemples son Orion (que conten una figura de caçaire), Leon (formada d'estelas lusentas que delimitan lo dessenh d'un leon), Escòrpi (un escòrpi), e Crotz del Sud (una crotz).


text:
Trompeta barròca
Ua trompeta barròca qu'ei un instrument de musica e mei precisament un aerofòn de la familha deus coires e enqüèra mei precisament ua trompeta naturau ; aquò que vòu díser qu'ei ua trompeta desprovesida de cap piston (au contra de las trompetas modèrnas). En mei d'estar ua mena de trompeta naturau, ua trompeta barròca que deu (com tot instrument barròc) estar un instrument hargoat deu temps de l'epòca barròca o estar ua replica d'un instrument remontant ad aquestas tempsadas. Las replicas modèrnas que son generaument inspiradas de trompetas simplament plegadas dus còps entà formar ua bocla ; a l'epòca barròca, se un heish de trompetas b'èra efectivament hèitas atau, non i avèva pas nada nòrma e la famosa trompeta de Gottfried Reiche, sancerament enrollada, qu'èra hèra desparièra ad aqueth modèl.
Tecnicament lo musician qui joga sus ua trompeta naturau qu'ei limitat peu hèit qu'aqueth instrument be pòt pas sonque interpretar nòtas d'ua sola seria armonica. Com las armonicas naturaus e son los multiples d'ua medisha frequència dita fondamentau e que cada multiple de dus d'aquesta frequència que's puja d'ua octava, la nòta de la seria que son mei numerosas e mei tanhentas quan òm puja dens los aguts e suberaguts ; aquò que vòu díser que mei òm puja dens los aguts e mei òm dispausa de nòtas entà interpretar ua melodia mei complèxa.
Durant l'epòca barròca, pujar dens los suberaguts que ho donc l'estrategia deus compositors entà poder compausar melodias elaboradas per trompeta. Malurosamet las nòtas suberagudas que son las de mens bon prodúser entau trompetista. L'exemple lo mei famós d'aquesta tecnica de composicion qu'ei lo concerto brandeborgés numèro 2 de Johann Sebastian Bach. Deu son costat, Antonio Vivaldi qu'avó lo meriti de virar se las entà escríver per aqueth instrument dens ua tessitura mei grava shens har paréisher de tròp las limitacions d'aqueste instrument dens lo son concerto per 2 trompetas.
Uèi, las òbras barròcas suberagudas per trompetas que son generaument interpretadas dab trompetas piccolos, çò qui ho l'especialitat deu trompetista occitan Maurici André. Totun, com las tempsadas barròcas que ns'an legat chic de musica hèra elaborada per aqueste instrument limitat dens las soas possibilitats melodicas, mantuas trancripcions que son estadas hèitas per la trompeta modèrna de particions barròcas escrivudas per d'autes instruments.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] sus youtube.com, interpretacion de la sinfonia d'Alessandro Scarlatti Il Giardino d'Amore.
- [2] sus youtube.com, Abblasen Fanfare de Gottfried Reiche.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca


text:
Vélomagg
Vélomagg es lo nom d'un servici de locacion de vèlo dins la vila de Montpelhièr lançat en 2007. Actualament i a 19 estacions dins lo centre de la vila situadas a costat de las estacions de tram. Dins lo futur, es previst un total de 1000 vèlos e de 50 estacions.
Lo còst d'un vèlo es de 700 € per la societat TaM, son pes es de 17 kg mercé a seu encastre en alumini. Lo vèlo es equipat d'una desca endavant e d'un pòrtabagatges endarrièr. Lo vèlo es acabalat amb un doble sistèma antiraubariá.


text:
Cassiopèa (constellacion)
Cassiopèa es una de las 88 constellacions del cèl, vesibla dins l'emisfèri nòrd. A l'opausat de la Granda Orsa a respièch de la Pichona Orsa, Cassiopèa se pòt facilament reconéisser gràcias a sa forma de « W ». Los vertèxes d'aquel W son, de l'èst cap a l'oèst, e, δ, a, et B Cassiopeiae, las quatre estelas pus brilhantas de la constellacion. La punta centrala del W marca fòrça aproximativament la direccion de l'estela polara, a Ursae Minoris.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Citada per Aratus de Soles[1], puèi per Ptolemèu dins l'Almageste, la constellacion representa la reina Cassiopèa dins la mitologia grèga, femna de Cefèa e maire d'Andromèda, a costat de dont se tròba.
Aquela constellacion fa partida del grope de constellacions restacadas al mite d'Andromèda.
Se ditz tanben que per son orguèlh, la reina foguèt encadenada a son tròne, condemnada a virar a l'entorn del pòl Nòrd e qualque còps de pendre a l'envèrs d'un biais fòrça pauc digne.
Observacion de las estelas[modificar | modificar la font]
- Localizacion de la constellacion
La constellacion se localiza dirèctament per sa forma fòrça caracteristica en « M » o « W » (seguent la sason). Aquelas estelas plan brilhantas (mag 2) demòran longtemps vesiblas, e s'utilizan elas meteissas per localizar d'autras constellacions.
- Forma de la constellacion
Lo tròne de la reina es ben vesible dins la forma generala de la constellacion, mas la reina pas gaire.
- Alinhaments remarcables
Cassiopèa permet de trobar l'estela polara, que marca lo pòl nòrd. I a gaire besonh de prendre un alinhament quin que siá, l'estela polara (prèp del bòrd superior de l'illustracion) es la sola estela brilhanta situada dins aquela direccion. En seguent lo prolongament d'aquel axe, arribam sus la constellacion de la Granda Orsa, generalament bassa sus l'orizont quand Cassiopèa es plan vesibla.
L'alinhament del bòrd drech del « W », entre Caph (B Cas) e Shedar (a Cas), se prolonga vèrs los pès d'Andromèda, 51 And per lo pè Nòrd, e finalament Almach (Y And), son pè Sud, totas doas vesiblas sus l'illustracion. Dins l'autre sens, aquel alinhament condutz a la mitat de la constellacion de Cefèa, lo marit un pauc pichon de Cassiopèa.
L'alinhament intèrne del « W », entre Tsih (Y Cas) e Ruchbah (δ Cas), condutz a l'espatla de Persèu, Mirphak (a Per), dins l'alinhament format per Y, a e δ Per.
Estelas principalas[modificar | modificar la font]
a Cassiopeiae (Schedar)[modificar | modificar la font]
a Cassiopeiae (Schedar), lo Pièch en arabi, es l'estela pus brilhanta de la constellacion. Es una giganta irange, 42 còps pus granda que lo Solelh e 855 còps pus luminosa. Semblariá que la fusion de l'idrogèn s'acabèt dins son nuclèu e qu'aquela de l'eli auriá pres la relèva.
Tsih (Y Cassiopeia)[modificar | modificar la font]
E mai siá situada al centre de la constellacion, e tant brilhanta coma las autras, Y Cassiopeia possedís pas de nom daissat per las civilizacions mediterranèas. En chinés, es nomenada Tsih, lo foet.
Tsih es una estela variabla eruptiva, una estela blava de tipe Be, lo « e » significant « emission ». Las estelas de tipe Be son d'estelas de rotacion fòrça rapida ; Tsih vira sus aquela meteissa a mai de 300 km/s a l'eqüator, 150 còps pus aviat que lo Solelh, e aquela rotacion balha de pèrdas de matèria : la formacion de tores o de discs a l'entorn de l'estela acompanhada d'una baissa de luminositat, anant fins a 1,5 magnitud.
Autras estelas[modificar | modificar la font]
B Cassiopeiae (Caph) es una estela variabla de la classa Delta Scuti : passa de la magnitud 2,25 a 2,31 en solament 2 oras e mièja. S'agís tanben d'una giganta per venir, son envelopa es en expansion e son nuclèu en contraccion.
n Cassiopeiae (Achird) es una estela dobla fòrça prèpa del Sistèma Solar (19 annadas lutz). La primièra es fòrça semblabla al Solelh (1,28 còp sa massa, de classa G3), la segonda es un pauc pus pichona (una nana de classa K, de 0,7 còp la massa del Solelh). Aquelas doas estelas irange viran l'una a l'entorn de l'autra en 480 ans a 70 ua.
Objèctes celèstes[modificar | modificar la font]
La constellacion conten l'amàs dubèrt M52, que se pòt trobar en projectant una linha de a a B Cassiopeiae e en la prolongant sus la meteissa distància a l'oèst. La Via lactèa passa per aquela region del cèl, çò que la rend fòrça rica en estelas. La constellacion albèrga tanben Cassiopèa A, la font de ràdio pus brilhanta del cèl.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los Fenomèns : Debans Cefèa torneja amb lo cèl la malurosa Cassiopèa, que pareis a pro pena dins una nuèit esclairada per la Luna, perque las estelas pauc nombrosas qu'es escampilhada la fan pas gaire apercebre, aquelas de sas estelas que son coma las doas mitats d'una travèrsa que tend una pòrta barrada en dedins, representant sos braces estenduts e elevats de cada costat, coma se plorava lo sòrt de sa filha.


text:
Castèl
Lo castèl (var. castèu, castèth, chastèl, chastèu, chasteu) (del latin castellum, forma diminutiva de castrum) es una «plaça fòrta, clausurada de muralhas, baloards, dogas e d'autras fortificacions». Existís tota una tièra d'edificis militars que presentan d'analogias amb lo castèl, coma l'alcazar, lo torreón, l'atalàia, lo fòrt, lo palais fortificat, la ciutadèla o l'alcazaba, çò que fa pas de bon afortir se la construccion es vertadièrament o pas un castèl. Se considèra normalament coma tal un ensems format per una encencha emmuralhada qu'embarra un pati d'armas, que a son entorn se situan una tièra de dependéncias e que dispausa d'almens una torre abitabla.
Somari
Evolucion[modificar | modificar la font]
A mai se los castèls espeliguèron en abondància entre los sègles VIII e XVI, son origina es mai anciana e an de precedents dins l'arquitectura militara de la Grècia classica. Pendent la Nauta Edat Mejana s'utilizava coma cerco defensiva una simpla palissada de fusta, mas l'evolucion de l'armament e de las tecnicas militaras faguèron venir obsolèta aquesta mena de defensa. Mai tard, se faguèron servir per sa soliditat las construccions en pèira e de murs nauts dels murs que con este material podía alcanzarse.
Pendent l'Edat Mejana, lo castèl aviá pas sonque de foncions purament defensivas, tanben èra residéncia dels senhors de la noblesa e dels quites reis. Al cap de cèrt temps d'unes castèls venguèron una mena de palaisses fortificats. A mai se podiá èsser enclavado dins los núcleos urbans, çò mai frequent es que se situase dins d'airals estrategics, abitualament quilhats sus de ponches elevats e próximos a un curso de agua para su abastecimiento, desde donde pudiera organizarse la propia defensa y la de las villas que de él dependían.
A partir del sègle XVI, en seguida de la davalada del feudalisme e la consolidacion de las monarquías absolutistas, la noblesa proprietària dels castèls los abandonèt dapasset per anar viure dins de palaisses vesins de la cort reiala. Per aquesta rason, e perque venguèron obsolèts dins sa foncion militara, los castèls perdèron son interès e anèron a se destrantalhar fins a la roïna actuala d'un bon nombre d'eles.
Elements del castèl[modificar | modificar la font]
Dins l'arquitectura castelara se pòdon remarcar los elements seguents essencials e mai caracteristics:
La muralha[modificar | modificar la font]
Tota l'encencha es enrodada d'una muralha nauta e espessa, qu'en general s'i pòt caminar por su adarve, es a dire, per un camin que la recorre sus sa partida superiora. De trecho en trecho, se intercalan dins la muralha de cubos o torreones que permeton de diversificar los angles de tir e de defendre mejor las cortinas. Todos los lienzos suelen estar rematados per d'almenas per la proteccion de los defendeires. Es tanben abitual de disponer de matacanes e de garitas voladas pr'amor de melhorar las condicions de tir sobre los asaltantes. Al pè de la muralha e rodeándola por el exterior se abre a veces un foso para empachar la aproximación dels enemics; se salva con ponts levadisses. Puede haber más de un anillo defensiu emmuralhat.
La torre de l'omenatge[modificar | modificar la font]
Es la torre principala, la que servís de residéncia al senhor e cumple las foncions principalas del castèl, albergando las estancias principalas e, en ocasions, los magazins de viandas. Se encuentra en la posicion mai abrigada en relacion amb un possible ataca exteriora, de tal biais que se tombèsse lo demai de las defensas, aquesta torre poguèsse ofrir un darrièr refugi.
Lo pati de armas[modificar | modificar la font]
Constituís un espaci central que dins qualques cases ramenta las clastras monasticas. A l'entorn de al patio se distribuyen determinadas estancias, coma la capèla (se n'i a una), la sala de recepcions, las naves para acuartelamiento de las tropas, la armería, etc. La dintrada al castèl se fa a través del patio de armas; desde él se pòt accedir al demai de las dependéncias como pasillos de accès a las mazmorras o incluso a pasadisses secrets de fugida, que suelen èsser reservats al senhor.
De castèls d'Occitània[modificar | modificar la font]
- Castèu dei Bauç
- Castèu de Bèucaire
- Ciutat de Carcassona
- Castèl de Castèlnau-Bretenós
- Castèls de Las Tors
- Castèl de Lavardens
- Castèl de Mauvesin
- Castèl de Montespiu
- Castèl de Montsegur
- Castèl de Najac
- Castèl de Pau
- Castèl de Pèirapertusa
- Castèl de Pòrtas
- Castèl de Puèglaurenç
- Castèl de Puègverd
- Castèl de Querbús
- Castèl de Ròcatalhada
- Castèl de Tèrmes d'Armanhac
- Torre d'Albon
Lo castèl en Espanha[modificar | modificar la font]
Los nòu sègles que durèt lo periòde que se sona «Reconquista» (711-1492) menada a cabo pels reialmes de Castelha e d'Aragon mantenguèron la Peninsula Iberica en estat de guèrra permanenta. Si se añaden a ello las tensions intèrnas entre la noblesa e la monarquía, frecuentes durante la baja Edad Media e la Renaissença, que derivan a veces en vertadièra guèrra civila, es de bon comprendre lo ròtle qu'aguèron los castèls e el porqué de su abundancia en España.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
-
The main gatehouse of Harlech Castle, País de Galas
-
Lo castèl Vyborg
-
-
-
-
-
-
La Mota, castèl d'estil mudejar, a Medina del Campo, Espanha. Castelha significa "País dels Castèls"
-
-
Castèl a Gressoney-Saint-Jean, Itàlia
-
Castèl de Vilnius dessenhat a l'entorn de 1530, Lithuania
-
Castèl de Chillon, Soïssa


text:
Malai (lenga)
Lo malai (Bahasa Melayu; alfabet Jawi: بهاس ملايو ) es un grop de lengas e de dialèctes de la familha malaiopolinesiana parlat en Malàisia, Indonesia, Brunei, Singapor, Timor e Tailandia. Aquel grop de lengas compren de lengas plan vesinas, de varietats d'una meteissa lenga (bahasa Malaysia, bahasa Indonesia) mas tanben de lengas mai diferenciadas coma lo Minangkabau.
Lo malai estandard[modificar | modificar la font]
Lo malai estandard o oficial compren doas nòrmas principalas: lo malai de Malàisia (bahasa Malaysia) e lo malai d'Indonesia (bahasa Indonesia).
Lo malai de Malàisia es utilizat dins totas las ex-colonias anglesas (Malàisia, Brunei, Singapor), mentre que lo malai d'Indonesia domina dins l'ex-colonia olandesa, Indonesia.
Ambdoás varietats son prigondament similaras e l'intercompreneson presenta pas cap de problèma.
Una de las diferéncias mai importants residís dins lo fach que mantuns manlèus venon de l'anglés en Bahasa Malaysia mentre que los manlèus del olandés son predominants en Bahasa Indonesia.
Lista de las lengas del grop malaïc[modificar | modificar la font]
Jos l'apelacion Malais se recampa un conjonch plan variat de pòbles. Totes se reconeisson pas tanpauc coma Malais. Aicí la lista de las lengas malaias (los noms son en lenga malaia, bahasa significant "lenga").
- bahasa Bangka;
- bahasa Banjar;
- bahasa Melayu Brunei;
- bahasa Col;
- bahasa Duano;
- bahasa Haji;
- bahasa Indonesia;
- bahasa Jakun;
- bahasa Kaur;
- bahasa Kerinci;
- bahasa Kubu;
- bahasa Loncong;
- bahasa Lubu;
- bahasa Malaysia;
- bahasa Melayu Bacan;
- bahasa Melayu Berau;
- bahasa Melayu Bukit;
- bahasa Melayu Tengah;
- bahasa Melayu Jambi;
- bahasa Melayu Kedah;
- bahasa Melayu Kota Bangun Kutai;
- bahasa Melayu Patani;
- bahasa Melayu Sabah;
- bahasa Melayu Baku;
- bahasa Melayu Tenggarong Kutai;
- bahasa Dayak Melayik;
- bahasa Minangkabau;
- bahasa Musi;
- bahasa Melayu Negeri Sembilan;
- bahasa Orang Kanaq;
- bahasa Orang Seletar;
- bahasa Pekal;
- bahasa Temuan;
- bahasa Urak Lawoi'.
I a tanben 11 malais comercials, tanben conegut jol nom anglés de trade Malay, en malai Melayu Pasar (i.e. malai del bazar) :
Dins las regions orientalas d'Indonesia, aquel malai compren 6 lengas :
bahasa Melayu Ambon, bahasa Melayu Banda, bahasa Melayu Kupang, bahasa Melayu Manado, bahasa Melayu Maluku Utara, bahasa Melayu Papua.
Dins d'autras regions i a tanben 5 lengas que se restacan a aquel malai comercial.
bahasa Betawi, bahasa Melayu Bali, bahasa Melayu Cocos, bahasa Melayu Larantuka, bahasa Melayu Makassar.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Tèxte en gras


text:
Technicolor
Lo technicolor es una seria de processes de filmes en color lançats per la Technicolor Motion Picture Corporation, fondada per Herbert T. Kalmus, Daniel F. Comstock e W. B. Westcott en 1915.
Somari
Lo technicolor bicròm[modificar | modificar la font]
Dins un primièr temps, lo procés emplegat consistís dins una sintèsi additiva bicroma (projeccion amb doble objectiu de filmes amb filtres de colors). L'unic filme realizat mejans aquel procés sortiguèt en 1917: s’agís d’un cort metratge, The Gulf Between. Aquel procés se trapèt pauc practic, e Herbert Kalmus presentèt un nòu procés al començament de 1920, qu'es una sintèsi sostractiva: son empegats dos positius que foguèron de per abans virats en color (roga e verd). Per balhar dos fons per far un filme que mostrariá la capitada del procés, Kalmus contactèt George Eastman, lo fondator de Kodak, que se declarèt pas interessat. Fin finala foguèt Bon-Ami, une marca de detergent, e lo productor Joseph M. Schenck que li permetèron de realizar lo procés del technicolor bicròm. Lo filme, The Toll of the Sea, sortiguèt en 1922, realizat per Chester M. Franklin. D’autres filmes utilizèron aquel procés pendent los ans 1920: que Wanderer of the Wasteland d'Irvin Willat, The Ten Commandments (1923) e The King of Kings (1927) de Cecil B. DeMille, o encara The Phantom of the Opera (Rupert Julian, 1925), aqueles tres darriers filmes n'utilisan lo procés technicolor per qualques sequéncias.
Filmar en technicolor demorava fòrça costós. Kalmus decidiguèt d’emplegar una vedeta hollywoodiana per far mai visibile son procés: l’actor Douglas Fairbanks investiguèt alara un milion de dollars per que siá realizat The Black Pirate, en 1926 ; mas las projeccions d'aquel filme, alara que fòrça plan acculhit per la critica, faguèt problèma: lo filme, compausat de dos positius empegats l’un amb l’autre, es tròp espeça e se damatja lèu. Lo procés technicolor foguèt melhorat, ambedos positius tintats qu'èran tirats sus un sol positu final: es lo tiratge per imbibicion, utilizat a partir de 1929. Un dels filmes mai coneguts avent utilizat lo procés bichròm es Mystery of the Wax Museum, réealizat per Michael Curtiz en 1933. Malgrat l'avançada, las recètas de technicolor mervavan.
Lo technicolor tricròm[modificar | modificar la font]
Herbert Kalmus metèt al punt en 1932 la camèra que permet de filmar tot en colors: la camèra de Technicolor tricròm. Es la tecnica del technicolor classic, que se fa referéncia ara per parlar de l'edat d’aur del technicolor. Gerís tres negatius blanc e negre a l'encòp, entraïnats en sincronisme perfach, l’un essent sensible al roge, l’autre al verd e lo darrièr al blau. Lo procés demandava fòrça suenh al tiratge final, per que los tres imatges se superpausan exactament sus la copia. Los studios demorèron apaurats per la manca de succés e de la qualitat imparfacha dels precedents proceses. Foguèt a Walt Disney que Kalmus prepausèt son invencion; Disney aviá estat gaire interessat pels proceses bicromics, mas aguèt l’intuicion que la nòva version despassará en qualitat tot çò que s'èra fach de per abans[1].
Lo primièr filme utilizant lo technicolor tricròm foguèt un filme d’animacion, Flowers and Trees (1932), eissit de las Silly Symphonies, laboratòri d’expérimentacion pel futur primièr long metratge de Walt Disney, Snow White and the Seven Dwarfs (1937). E mai, Disney signèt amb Kalmus per una exclusivitat de cinc ans. Mas amb la pression dels autres studios la durada foguèt mermada a un an[2]. Foguèt en 1934 que sortiguèt lo primièr cort metratge amb presas de vista reala en technicolor tricròm, financiat per Kalmus: La Cucaracha, amb entre autres la jova Judy Garland.
Lo primièr long metratge en presas de vista realas foguèt Becky Sharp (1935), realizat per Rouben Mamoulian. Malgrat lo caractèr davancièr de l’entrepresa, lo filme aguèt pas de succés esperat: en efècte, al contrari del filme d’animacion, fòça pensavan encora que lo technicolor donava a la presa de vista reala una manca de natural, a causa de colors tròp saturadas. Aquela reaccion foguèt sonque temporária, e los sucesses venguèron: Snow White and the Seven Dwarfs (1937), A star is born (1937), The Adventures of Robin Hood (1938), The Wizard of Oz (1939), Gone with the Wind (1939), Fantasia (1940), eca. La tecnica del technicolor venguèt pendent la guèrra marca de qualitat. E d'actriças foguèron reveladas per las colors treselusentas del technicolor, coma Lucille Ball, Betty Grable o Maureen O'Hara. Universal creèt una vertadièra vedeta amb lo technicolor: María Montez, que dins los ans 40 joguèt dins fòça filmes en color.
D'autres processes de filmes en colors èran en concuréncia amb lo technicolor, coma l'Eastmancolor de Kodak o l'Agfacolor, sens jamai capitar a la meteissa renomada.
L'abans darrièr filme en technicolor tricròm es Foxfire, avec Jane Russell, sortit en 1955. Aprèp, encara de filmes èran mancionat « Color by Technicolor ». Designa pas mai lo procés technicolor (filmat amb una camèra especifica), mai que lo filme èra tractat dins los laboratòris Technicolor[3]. La mancion « Color by Technicolor » es alara equivalenta a « Color by Deluxe », « Color by Warnercolor » o « Color by Metrocolor »: designa lo laboratòri de tractament.
Lo darrièr filme qu'utilizèt una camèra Technicolor es Suspiria de Dario Argento en 1977. Lo realzator utilizèt lo procés abandonat fa 20 ans per poder jogar amb las colors de qualques scenas: levèt en totalitat lo blau per donar de tons vius roges e jaunes.
Herbert Kalmus foguèt primat d'un Oscar especial en 1939 per sa contribucion a la color.
Technicolor Motion Picture Corporation[modificar | modificar la font]
Technicolor Motion Picture Corporation, es l'entrepresa estatsuniana fondada en 1915 per Herbert T. Kalmus, Daniel F. Comstock e W. B. Westcott creatritz de la tecnologia Technicolor[4].
L'entrepresa, qu'aparteneniá alara Carlton Television, foguèt comprada en 2000 per Thomson SA, que ne prenguèt lo nom en 2009.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Glorious Technicolor, documentari realizat per Peter Jones, 1998
- ↑ Ibid.
- ↑ in (fr)Dictionnaire du cinéma, Ed. Larousse, 2000
- ↑ (fr)Per Émile Simonet


text:
Sistèma immunitari
Lo sistèma immunitari d'un organisme es un sistèma biologica format d'un ensems coordenat d'elements de reconeissença e de defensa que pòu identificar e discriminar lei cellulas e lei substàncias de l'organismes deis elements que li son estrangiers. Totei lei còrs reconeguts coma estrangiers (virüs, bactèri, parasites, particulas ò moleculas estrangieras coma certanei toxinas...) son destruchas.
Unei sistèmas immunitaris fòrça diferents existisson dins lei diferenteis espècias vertebradas ò invertebradas. Pasmens, se pòu destriar dos tipes principaus de mecanismes que son dichs :
- lei sistèmas non esfecifics ò innats que s'atacan a totei leis elements considerats coma estrangiers.
- lei sistèmas especifics ò adaptatius que son fòrça eficaç mai dirigidas còntra un element estrangier unic.
L'activacion dei mecanismes de defensa immunitària es dicha respònsa immunitària. Permeton lo desvolopament de l'immunitat (vaccinacion) que favoriza la seleccion dei mecanismes pus eficaç dins lo cas d'un rescòntra novèu amb un meme còrs estrangier.
Somari
- 1 Aparicion de l'immunologia
- 2 Principis de basa
- 3 Sistèma immunitari non especific
- 4 Sistèma immunitari especific
- 5 Autrei mecanismes
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Aparicion de l'immunologia[modificar | modificar la font]
L'immunologia es la sciéncia qu'estudia l'estructura e lo foncionament dau sistèma immunitari. Apareguèt tre l'Antiquitat dins lo corrent dei premiereis estudis sus lo tractament dei malautiás. La referéncia pus vièlha coneguda regardant lo subjècte aguèt luòc pendent l'episòdi de pèsta atenenca de 430-425 avC quand Tucidides (vèrs 460 - 400 avC) i observèt la resisténcia dei subrevivents de l'epidemia que podián s'ocupar dei victimas sensa contractar la malautiá un segond còp[1]. Puei, au sègle XVIII, lo mètge francés Pierre Louis Maupertuis (1698-1759) menèt d'experiéncias sus lo verin d'escorpion e observèt l'immunitat de certanei chins e ratas[2]. Completats per d'estudis ulteriors, aquò foguèt esplechat per Louis Pasteur (1822-1895) per desvolopar sa teoria de la vaccinacion que foguèt demostrada per Robert Koch (1843-1910) en 1891[3]. L'immunologia faguèt de progrès rapides a la fin dau sègle XIX ambé la descubèrta dei virus entre 1900 e 1902, la prepausicion d'una teoria per explicar lei reaccions entre leis antigèns e leis anticòrs per Paul Ehrlich (1854-1915) e la descubèrta de l'immunologia cellulara per Elie Metchnikoff (1845-1916).
Principis de basa[modificar | modificar la font]
Lo sistèma immunitari d'un organisme pòu se devesir entre un sistèma de defensa non especifica (ò innat) e un sistèma de defensa especifica (ò adaptativa ò aquistada). Aquelei sistèmas son liats entre elei e permeton de luchar còntra lei microrganismes (bactèris, virüs, campairòl, parasitas) ò lei macromoleculas estrangieras que son dichs antigèns.
Lo sistèma de defensa non especific permet d'aparar l'organisme còntra leis incursions limitadas mai es pas capabla de faciar una infeccion importanta amb una multiplicacion deis agents patogèns. Aquò necessita l'activacion dei defensas especificas basadas sus l'activacion e la multiplicacion dei limfocits B e dei limfocits T que son dedicats a l'eliminacion d'un antigèn donat. En particular, permeton la secrecion d'anticòrs que pòdon neutralizar l'antigèn, de l'opsonizar e d'activar la reaccion complementària dau sistèma immunitari. Aquò permet de demenir l'activitat dau patogèn per facilitar son eliminacion per lei fagocits dau sistèma innat que pòdon leis absorbir e lei digerir. La defensa adaptiva permet tanben la formacion de cellulas especializadas dins la destruccion dei cellulas contaminadas de l'organisme.
Pasmens, la reaccion dei defensas especificas es lenta car necessita la seleccion e la multiplicacion de limfocits ninòis que patrolhan dins l'organisme. Après la fin de l'infeccion, una partida dei limfocits son conservats permetent una reaccion pus rapida e pus eficaça dins lo cas d'un segond rescòntre ambé lo patogèn. Aquò es a l'origina de l'immunitat que pòu èsser activa (vaccinacion) ò passiva (injeccion d'anticòrs).
Sistèma immunitari non especific[modificar | modificar la font]
Lei microrganismes ò lei toxinas que capitan d'intrar dins l'organisme son premier tractats per lei mecanismes e lei cellulas dau sistèma immunitari non especific (ò sistèma immunitari innat). Aqueu sistèma es lo sistèma immunitari principau dins la màger part deis espècias conegudas[4]. Aquelei defensas son dichas non especificas car luchan còntra totei leis agents patogèns detectats dins l'organisme. Son generalament entraïnadas quand de còrs estrangiers son identificats per de receptors de reconoissença que pòdon destriar de compausats caracteristics espandits au sen de la màger part dei microrganismes[5] ò que pòdon detectar lei sinhaus d'alarma emes per lei cellulas endomatjadas, bleçadas ò menaçadas. Lei receptors utilizats per lei dos mòdes d'entraïnament son sovent lei meteis mai i a d'excepcions[6].
Barriera fisica[modificar | modificar la font]
Lei barrieras fisicas permeton d'empachar l'intrada d'agents patogèns dins l'organisme. Ne'n existís unei tipes diferents per luchar còntra leis infeccions d'origina mecanica, quimica ò biologica. Lei barrieras mecanimas permeton de blocar e de còps d'eliminar leis agents patogèns susceptibles d'intrar dins l'organisme. Per exemple, dins l'òme, la premiera barriera fisica es la pèu que permet de separar l'organisme dau mitan exterior. Dins aquò, coma l'organisme uman es obligat d'aver certaneis interaccions ambé lo mitan exterior (respiracion, alimentacion...), la pèu es completada per d'autrei barrieras fisicas coma aquelei dei mucosas (intestin, paumons...). Lei cellulas i forman un jaç impermeable per empachar lo passatge de la màger part dei microrganismes. A la superficia de certanei mucosas, se troba tanben de secrecions de mucus permetent d'envelopar leis agents patogèns e de celhas vibratòrias permetent de lei desgatjar au luench.
Lei barrieras quimicas son basadas sus de secrecions de compausats permetent de destrurre certaneis agents patogèns. Per exemple, dins l'espècia umana, i a unei barrieras d'aqueu tipe dins la pèu ò dins lei mucosas. Ansin, la pèu e lo paret de l'aparelh respiratòri secretan de peptides anti-microbianas coma la defensina-B. La saliva, lei lagremas ò lo lach mairau an tanben divèrseis enzims (lisozim, PLA2) ambé de proprietats anti-bacterianas. Lo suc gastric de l'estomac es a l'origina d'una demenicion importanta dau pH que tua un nombre important de bactèris.
Enfin, lei barrieras biologicas repausan generalament sus la flòra dei microrganismes comensaus de l'organisme. D'efèct, leis agents patogèns son en competicion ambé aquela flòra per trobar de nutriments e d'endrechs per se desvolopar. Pereu, devon faciar de modificacions dei paramètres quimics (pH, concentracion de fèrre...[7]) lòng de la barriera que son sovent desfavorablas a la proliferacion de la màger dei microrganismes. Per exemple, es lo cas de la flòra bacteriana vivent sus la pèu umana qu'elimina, generalament per concurréncia, lei bactèris exteriors.
Inflamacion[modificar | modificar la font]
L'inflamacion fa partida dei premierei respònsas dau sistèma immunitari après la deteccion d'una infeccion[8]. Es caracterizat per una rojor, una aumentacion de la temperatura, una dolor e una dilatacion entraïnadas per l'aumentacion dau volum sanguin en circulacion dins lei teissuts tocats. Aquò es entraïnat per de icosanoides e de citocinas secretats per lei cellulas bleçadas ò infectadas. Leis icosanoides son formats de prostaglandinas que son a l'origina de l'aparicion de la fèbre e de la dilatacion dei conduchs sanguins e de leucotrièns que permeton d'atraire certanei cellulas sanguinas coma lei leucocits[9]. Lei citocinas son fòrça variadas e permeton de mobilizar de cellulas immunitaris sus lo luòc de l'infeccion. Lei citocinas principalas son leis interleucinas que permeton la comunicacion entre lei diferentei cellulas sanguinas, lei quimiocinas que favorizan lo desplaçament cellular e leis interferons que son de moleculas ambé de proprietats anti-viralas. Dins certaneis espècias, de factors de creissença e de factors citoxics son tanben secretats.
Reaccion de complement[modificar | modificar la font]
La reaccion de complement es un ensems de compausats bioquimics que foncionan coma una cascada proteolitica e qu'atacan la superficia dei cellulas estrangieras. Es formada d'un vintenau ò d'un trentenau de proteïnas que son dichas en foncion de sa capacitat de completar l'eliminacion deis agents patogèns per leis anticòrs. Lei sistèmas de complement son una partida majora de la respònsa immunitària innada d'uneis espècias, compres dins d'organismes non mamifèrs coma lei plantas, lei peis e divèrseis invertebrats.
En l'òme, lei proteïnas dau complement son normalament inactivas e situadas dins lo sang. Son activadas ambé la deteccion de substàncias presentas a la superficia deis agents patogèns. Après reconoissença d'un element estrangier, lei proteïnas s'activan en cascada entraïnant una respònsa fòrça rapida. D'efèct, quand aquelei proteïnas forman una liason amb un patogèn, activan leis autrei proteïnas que van a son torn entraïnar l'activacion d'autrei moleculas e mai lo rèsta. La molecula de basa d'aqueu mecanisme es la proteïna C3b que pòu s'activar de tres biais diferents :
- per la via dicha classica qu'es entraïnada per la liason d'un anticòrs liat a un antigèn ambé la proteïna dau complement C1.
- per la via dicha alternativa qu'es entraïnada per la liason dau factor B amb un factor C3b ja fixat amb una membrana bacteriana.
- per la liason d'una proteïna especifa amb un sucre situada a la superficia d'un bactèri.
Dins totei lei cas, lo sinhau iniciau es rapidament amplificat tant que de liasons se forman entre proteïnas dau complement e patogèns. Après son activacion, lei diferentei substàncias complementàrias permeton d'atraire lei cellulas immunitàrias, d'aumentar la permeabilitat dei conduchs sanguins per favorizar l'arribada dei cellulas immunitàrias que pòdon passar a travèrs lei teissuts organics e de marcar leis agents patogèns per facilitar sa destruccion. Certanei proteïnas an tanben de proprietats quimicas que li permeton de pertusar dirèctament lei membranas cellularas dei bactèris.
Barriera cellulara[modificar | modificar la font]
Lei cellulas dau sistèma immunitari son dichas leucocits ò globuls blancs. Lei leucocits dau sistèma immunitari non especific incluson lei fagocits (macrofags, granulocits neutrofils e lei cellulas dendriticas), lei mastòcits, lei granulocits eosinofils, lei granulocits basofils e lei cellulas tuaitritz naturalas. Dins l'organisme, se comportan coma d'organismes unicellulars independents que pòdon se desplaçar per identificar e eliminar leis agents patogèns e que permeton l'activacion dei mecanismes immunitaris especifics.
Fagocits[modificar | modificar la font]
La fagocitosi es un mecanisme cellular essenciau dau sistèma immunitari innat que permet ai fagocits d'ingerir e de còps de digerir leis agents patogèns e lei còrs estrangiers. En temps normau, lei fagocits patrolhan dins l'organisme a la recèrca de patogèns. Pasmens, pòdon èsser cridats dins un endrech donat per la secrecion de citosinas. Quand troban un patogèn, lei fagocits pòdon l'absorbir dins una vesicula intracellulara. I es generalament tuat e digerit gràcias a d'enzims digestius ò gràcias a de mecanismes basats sus una reaccion d'oxidacion rapida. Enfin, après la fagocitosi, pòu se debanar la presentacion deis antigèns a la superficia dau fagocit (cellulas presentatritz d'antigèns) per activar d'autrei cellulas immunitàrias ò la liberacion de substàncias oxidantas capablas d'atacar certanei còrs estrangiers ò capablas d'influenciar la reaccion d'inflamacion. La secrecion de compausats oxidants pòu tanben aver luòc per destrurre de particulas tròp gròssas per èsser absorbidas. La fagocitosi es probablament lo mecanisme immunitari pus ancian car s'observa tant per d'espècias vertebradas qu'invertebradas.
Lei fagocits principaus son lei neutrofils que patrolhan normalament dins lo sistèma circulatòri. Son lo tipe principau de leucocits que pòdon representar entre 50 e 60% dei globuls blancs e 99% dei granulocits en circulacion dins lo còrs. Dins lo corrent dau procès d'inflamacion, son generalament lei premierei cellulas immunitàrias qu'arriban sus lo luòc de l'infeccion. Son capables de digerir leis agents patogèns. Pasmens, dins lo cas d'una persisténcia dei patogèns, pòdon digerir parcialament lei patogèns per presentar seis antigèns caracteristics a sa superficia afin d'activar lo sistèma immunitari espefic. Lei neutrofils an generalament una durada d'existéncia fòrça limitada (en l'òme 10-12 h dins lo sistèma circulatòri, 2-3 j dins leis autrei teissuts), probablament per defugir la propagacion de patogèns susceptibles de parasitar lei neutrofils.
Lei macrofags patrolhan normalament dins lei teissuts de l'organisme. I elimina per fagocitosi lo curum de l'organisme coma lei teissuts necrotics ò lei teissuts apoptotics. Un nombre important de macrofags se troba donc en permanéncia dins d'organs estrategics coma lo fetge, la mèussa ò lei paumons[10]. Pasmens, pòdon tanben eliminar leis agents patogèns, lei digerir e presentar seis antigèns a sa superficia per activar de cellulas dau sistèma especific. En l'òme, la durada de vida d'un macrofag se situa entre unei mes e uneis annadas.
Lei cellulas dendriticas son de fagocits en contacte ambé lo mitan exterior, especialament la pèu, lo nas, lei paumons, l'estomac e leis intestins. Ne'n existís unei tipes diferents que pòdon evolucionar per formar d'autrei tipes de cellulas immunitàrias. An un ròtle important dins l'activacion dau sistèma immunitari especific car, après la captura d'un antigèn, pòdon migrar vèrs lei centres dau sistèma linfatic per i activar lei limfocits T.
Mastòcits[modificar | modificar la font]
Lei mastòcits residisson dins lei teissuts conjonctius e lei mucosas. Permeton de regular la respònsa inflamatòria de l'organisme gràcias a sa capacitat de secretar una gama larga de compausats (istamina, eparina, serotonina, leucotrièn...) susceptibles de l'activar e de mobilizar d'autrei cellulas immunitàrias. An donc un ròtle important dins lei reaccions d'allergia.
Granulocits basofils e eosinofils[modificar | modificar la font]
Lei granulocits basofils e eosinofils an un ròtle dins lo mecanisme d'inflamacion. Lei basofils son lei granulocits pus rars de l'organisme (dins l'òme, entre 0,5 e 1% e de còps 0%). Son capables de detectar d'allergèn e de secretar de compausats (histamina, heparina) que van entraïnar l'inflamacion. Pòdon tanben secretar un sinhau capable d'atraire leis granulocits eosinofils. Aquelei granulocits permeton principalament de luchar còntra lei parasites sensa lei fagocitar. D'efèct, se fixan dessús per i versar d'enzims capables de lei destrurre. An tanben un ròtle dins la regulacion de la reaccion inflamatòria. En l'òme, representan entre 2,5 e 5% dei granulocits.
Cellulas tuaitritz naturalas[modificar | modificar la font]
Lei cellulas tuaitritz naturalas ò limfocits NK (Natural Killers en anglés) son de limfocits qu'atacan lei cellulas dei tumors e lei cellulas contaminadas per un virüs. En revènge, s'atacan normalament pas dirèctament ais agents patogèns. Aquelei limfocits son caracterizats per l'abséncia dei marcaires T ò B (en l'òme, presentan lei marcaires CD16, CD56 e NK) e per lo fach d'èsser espontaneament liticas envèrs totei lei cellulas.
Dos vias permeton d'activar la lisi. La premiera s'activa solament quand lei sinhaus d'activacion vènon superiors ai sinhaus d'inibicion. Lo sinhau d'inibicion principau es produch per lei receptors KIR que pòdon identificar e reconóisser lei moleculas dau complèx d'histocompatibilitat principau de classa I que son caracteristicas de l'organisme. L'activation d'un tipe unic de receptor KIR permet de defugir la lisi. Dins aquò, lei sinhaus d'activacion son nombrós e variats permetent d'eliminar totei lei cellulas desprovesidas dei marcaires CMH corrècts e totei lei cellulas infectadas per un virüs ò un bactèri sensa destrurre lei cellulas sanas. La segonda via d'activacion despend de la presentacion a sa superficia per lei cellulas tumoralas ò infectadas per certanei virüs d'antigèns fixats a d'anticòrs anti-tumoraus ò anti-viraus. Lo marcaire CD16 pòu alora se fixar a la cellula e entraïnar sa lisi.
Sistèma immunitari especific[modificar | modificar la font]
Sistèma immunitari especific cellular[modificar | modificar la font]
L'activacion de la defensa immunitària especifica cellulara per lei limfocits T es un mecanisme lent que necessita la presentacion deis antigèns ai limfocits T ninòis de passatge per lei cellulas presentatritz d'antigèns (neutrofils, macrofags ò cellulas dendriticas e pereu lei limfocits B dins l'òme e certaneis espècias). Lei cellulas dendriticas migrant vèrs lei centres dau sistèma linfatics representan la màger part d'aquelei cellulas. L'antigèn es alora incorporat a un site molecular de la cellula presentatritz permetent de lei presentar ai sites de reconoissença dau limfocit. Quand un limfocit T reconoisse son antigèn especific, la liason entre l'antigèn e lo limfocit es estabilizada entraïnant son activacion e son expansion clonala.
Dins l'òme, i a dos tipes de sites de presentacion que son dichs HLA (Human leucocyte antigen en anglés) de classa I e II. Après liason entre la proteïna d'adesion cellulara de la cellula presentatritz d'antigèn e un receptor especific dich LFA-1 (Lymphocyte function-associated antigen 1 en anglés), se forma una liason entre l'antigèn e lei receptors caracteristics dau limfocit que son dichs CD4 per lei limfocits T citoxics ò CD8 per lei limfocits T auxiliars. L'activacion necessita tanben una liason entre una proteïna B7 de la membrana de la cellula presentatritz d'antigèn e un receptor CD28 dau limfocit. Sensa aqueu sinhau doble, lo limfocit demora inactiu. Au contrari, sa manifestacion entraïna la secrecion d'una citosina dicha interleucina 2 que va venir se fixar sus un receptor dedicat per entraïnar l'expansion clonala.
Après activacion, lei limfocits T ninòis se diferencian entre unei tipes diferents que son lei limfocits T citoxics (ò T tuaires), T auxiliars, T regulators e NKT. Lei doas premierei classas forman la màger part dei limfocits T. Lei limfocits citoxics son caracterizats per un marcaire CD4 e son cargats de l'eliminacion dirècta dei cellulas infectadas ò tumoralas gràcias a de secrecions de moleculas que pòdon passar la membrana cellulara per entraïnar l'apoptòsi ò la necròsi.
Lei limfocits auxiliars son caracterizats per un marcaire CD8 e permeton la secrecion de substàncias permetent d'entraïnar lo mecanisme d'inflamacion e l'activacion dei limfocits B. Dins l'òme, lo ròtle regardant la reaccion inflamatòria es assegurat per lei limfocits TH1 (H per l'anglés Helper). En particular, aumentan la mobilizacion dei macrofags sus lo luòc de l'infeccion. La segonda carga pertocant l'activacion dei cellulas B es tengut per lei limfocits TH2. De mai, existís un mecanisme d'inibicion entre lei dos tipes de limfocits TH permetent d'orientar la respònsa immunitària siá vèrs la mobilizacion massiva dei cellulas de la fagocitosi siá vèrs la secrecion d'anticòrs en foncion dei besonhs.
Lei limfocits T regulators son rars e permeton de limitar l'expansion deis autrei tipes de limfocits T. Aquò permet de defugir de reaccions excessivas dau sistèma immunitari. Enfin, lei limfocits NKT son un tipe fòrça rar qu'es encara mau conegut que tèn de marcaires de limfocits T e NK (Natural Killer en anglés). Pòdon secretar una gama larga de substàncias coma l'interleucina 2 ò de factors anti-tumoraus e semblan aver un ròtle important dins l'amplificacion ò la regulacion d'un nombre important de mecanismes immunitaris car son abséncia causan de desòrdres grèus.
Sistèma immunitari especific umorau[modificar | modificar la font]
Lo sistèma immunitari especific umorau es basat sus lei limfocits B e sus la secrecion d'anticòrs permetent de detectar e de neutralizar un agent patogèn donat. Sa mesa en foncionament necessita l'activacion dei limfocits B ninòis. Aquò necessita dos sinhaus. Lo premier es caracterizat per la reconoissença dirècta de l'antigèn especific dau limfocit ninòi e son absorpcion. Lo segond despend de l'antigèn. Certanei entraïnan dirèctament lo segond sinhau, especialament lei bactèris. D'autrei necessitan un cambi d'informacion amb un limfocit T auxiliar que dèu venir presentar l'antigèn sus un site dedicat de la superficia dau limfocit B.
Dins l'òme, lo segond mecanisme se pòu devesir entre diferenteis etapas. Premier, lo limfocit B presenta l'antigèn sus un site molecular (dich HLA-II) de sa membrana moleculara. Puei, quand un limfocit auxiliar TH2 reconoisse aquel antigèn, forma a sa superficia de ligands CD40 que van se liar ambé lei receptors CD40 situats a la superfica dau limfocit B. La formacion d'aquelei liasons entraïnan alora la seleccion clonala e la diferenciacion dei limfocits B.
En totei leis espècias presentant aqueu mecanisme, la seleccion clonala permet d'amplificar rapidament lo nombre de limfocits B especifics a un antigèn. La diferenciacion permet de produrre de plasmocits e de limfocits B de memòria. Lei plasmocits son destinats a la secrecion d'un tipe donat d'immunoglobulines (ò anticòrs[11]) que pòu se fixar sus un antigèn donat. Lei quantitats secretadas son fòrça importantas mai la durada de vida d'un plasmocit es limitada per defugir una reaccion excessiva. Leis immunoglobulines son capablas de se fixar sus un antigèn per lo neutralizar e per facilitar sa fagocitosi. Ne'n existís unei tipes diferents :
- leis immunoglobulines G (IgG) son leis anticòrs pus frequents dins l'organisme en temps normau. Son produchas en reaccion a un antigèn donat e destinadas a la proteccion còntra lei bactèris, lei virüs e certanei toxinas. An un tanben un ròtle important dins la memòria immunitària (vaccinacion) e dins la proteccion dau fètus.
- leis immunoglobulines A (IgA) forman una barriera cargada d'aparar lei cellulas dei mucosas e de la pèu. Son subretot presentas dins la saliva, lei lagremas, lo lach mairau, lei secrecions nasalas e lei secrecions dei sistèmas digestiu e respiratòri.
- leis immunoglobulines M (IgM) son produchas en reaccion a un antigèn. Sa secrecion es rapide e es lo premier antigèn que se forma dins lo corrent de la respònsa a una infeccion. Sa preséncia dins lo sistèma circulatòri indica l'existéncia d'una infeccion dins l'organisme.
- leis immunoglobulines D (IgD) son situadas sus la membrana dei limfocits B. Permeton d'i fixar leis antigèns.
- leis immunoglobulines E (IgE) foguèron descubèrtas en 2000 dins lei mamifèrs e son encara mau conegudas. Son pus gròs que leis autrei tipes d'anticòrs e semblan liats ai mastòcits, ai granulocits basofils e ai mecanismes d'inflamacion e d'allergia.
Lei limfocits B de memòria son liats ai mecanismes de la memòria immunitària e permeton la vaccinacion.
Memòria immunitària[modificar | modificar la font]
Memòria passiva[modificar | modificar la font]
La memòria immunitària passiva s'observa principalament dins lo novèu-nat. Es basat sus lei barrieras immunitàrias fornida per la maire au fètus, especialament lo transferiment d'anticòrs IgG dau sang de la maire a travèrs lo placenta. Aquò permet au novèu-nat de tenir a sa naissença una gama larga d'anticòrs per luchar còntra lei premiereis infeccions de son existéncia. Lo lach mairau permet tanben de cumplir un ròtle similar arès la naissença. La proteccion fornida es dicha passiva car lo novèu-nat a pas lei capacitats necessàrias de produccion d'aqueleis immunoglobulines. Dura de quauquei jorns a quauquei mes.
En medecina, una proteccion similara pòu èsser fornida artificialament a un pacient ambé l'injeccion d'immunoglobulines.
Memòria de tèrme lòng e immunizacion[modificar | modificar la font]
La memòria de tèrme lòng es basada sus lei limfocits T e B de memòria qu'an una durada de vida fòrça lònga (tota l'existéncia de l'organisme per certaneis antigèns). Sembla formada de cellulas capablas de resistir ai sinhaus d'apoptòsi (mòrt programa dei cellulas) e que foguèron selecionnadas en foncion de son eficacitat còntra son antigèn especific. Una partida importanta dei mecanismes de seleccion e de subrevida d'aquelei cellulas son encara mau conegudas.
Lei limfocits T de memòria se forman a la fin de l'infeccion a partir de la populacion de limfocits T especialament dedicats a l'antigèn responsable de la crisi. D'efèct, 95% dei limfocits T son alora tuats per apoptòsi mai 5% demoran dins l'organisme. Lei subrevivents desvolopan de proprietats especialas que li permeton de reconoisser pus rapidament son antigèn especific, de s'activar tre son identificacion e de se devesir pus rapidament per reconstituir una populacion sufisenta per aparar l'organisme còntra una infeccion novèla entraïnada per aquel antigèn. Aquò permet una respònsa pus importanta e pus rapida qu'aquela basada sus la diferenciacion dei limfocits T ninòis.
Lei limfocits B de memòria se forman dins lo corrent de la diferenciacion dei limfocits B ninòis en plasmocits ò en limfocit B de memòria. De mecanismes mau coneguts permeton de conservar lei limfocits B de memòria pus eficaç. Coma per limfocits T de memòria, aquelei cellulas son capables de s'activar tre l'identificacion de son antigèn especific e de produrre d'anticòrs entraïnant una cascada de reaccion pus importanta qu'aquela de la via classica dei limfocits ninòis. Son de mai despartits dins d'endrechs estrategics coma la mèussa que filtra lo sang.
La reaccion immunitària pus rapida e pus eficaça dei limfocits de memòria es a l'origina de l'immunizacion de l'organisme a certaneis infeccions e permet la vaccinacion. Son principi es basat sus l'introduccion volontària e mestrejada d'un antigèn (sovent un patogèn inactiu ò amb una activitat fòrça demenida) dins l'organisme per favorizar la formacion de la respònsa immunitària de memòria. L'objectiu es de fornir una proteccion eficaça còntra una infeccion amb lo patogèn vertadier.
Autrei mecanismes[modificar | modificar la font]
Leis invertebrats, compres lei bactèris ò leis organismes unicellulars, presentan de sistèmas immunitaris pus primitius que lei vertebrats, especialament per s'aparar còntra lei virüs. Lei mecanismes generalistas basats sus la fagocitosi i son frequents mai lei defensas especificas i son pus rars (sistèma CRISP dei procariòtas que permet de blocar la replicacion d'un virüs). Lei vegetaus an de defensa immunitàrias basadas una respòsa locala fòrça rapida qn'entraïna la mòrt de totei lei cellulas de la zòna tocada per l'infeccion permetent de'n limitar lei consequéncias. An tanben de mecanismes especifics que li permeton de blocar la multiplicacion dei virüs.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) L. Cilliers, The epidemic of Athens, 430–426 BC (1998), South African Medical Journal 88 (1): 50–3.
- ↑ (fr) P. Ostoya, Maupertuis et la biologie (1954), Revue d'histoire des sciences et de leurs applications 7 (1): 60–78.
- ↑ (en) SA. Plotkin, Vaccines: past, present and future (2005), Nature Medicine 11 (4 Suppl): S5–11.
- ↑ (en) GW. Litman, JP. Cannon, LJ. Dishaw, Reconstructing immune phylogeny: new perspectives (2005), Nature Reviews Immunology 5 (11): 866–79.
- ↑ (en) R. Medzhitov, Recognition of microorganisms and activation of the immune response (2007), Nature 449 (7164): 819–26.
- ↑ (en) P. Matzinger, The danger model: a renewed sense of self (2002), Science 296 (5566): 301–5.
- ↑ (en) SL. Gorbach, Lactic acid bacteria and human health (1990), Annals of Medicine 22 (1): 37–41.
- ↑ (en) T. Kawai, S. Akira, Innate immune recognition of viral infection (2006), Nature Immunology 7 (2): 131–7.
- ↑ (en) SB. Miller, Prostaglandins in health and disease: an overview (2006), Seminars in Arthritis and Rheumatism 36 (1): 37–49.
- ↑ Lei macrofags residents de certaneis organs an un nom especific coma cellula de Kupffer dins lo fetge.
- ↑ Lei dos tèrmes son sovent utilizats coma sinonims. Pasmens, en realitat, leis anticòrs son una categoria d'immunoglobulines.


text:
1856
Aquesta pagina concernís l'an 1856 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra de Crimèa. Maugrat sa participacion a la victòria e lo mantenement de sa senhoriá sus lei principats de Valaquia e de Moldàvia, l'Empèri Otoman deguèt i acceptar la formacion d'una autonòmia larga e la chausida d'un prince per leis abitants.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En febrier, fin de la campanha de conquista de Choa que sei caps e son clergat acceptèron de se sometre au negus Tewodros II. Aquò marquèt la fin de la reünificacion de l'Empèri Etiopian devesit dempuei aparequí 80 ans. Tewodros installèt alora sa capitala a Debre Tabor e sa basa principala dins la fortalesa de Meqdela. Acomencèt alora son òbra de reformas de l'admnistracion de l'Estat e de l'armada imperiala inspirada per lo modèl europèu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Lo 8 d'octòbre, l'arrestacion d'un còntrabandier britanic (incident de l'Arrow) foguèt lo pretèxte esperat per Londres e leis autrei poissanças europèas per declarar una guèrra novèla e impausar una dubertura suplementària de China ai marchands occidentaus. Tre lo 23 d'octòbre, 5 000 soudats britanics desbarquèron dins la region de Canton marcant lo començament de la Segonda guèrra de l'òpi.
Regardant la Revòuta Taiping, ges d'operacions Qing importantas se debanèron. Pasmens, l'unitat de l'insureccion dispareguèt après lo chaple de Tianjin que veguèt l'execucion d'unei caps de la Revòuta. Lo movement capitèt de se mantenir car lei fòrças Qing deguèron faciar lei Francobritanics fins a 1860 mai poguèt plus menaçar l'autoritat Qing.
Dins la region de Yunnan, començament de la Revòuta dei Panthay que capitèt de conquistar la vila de Dali. Un sultanat i foguèt proclamat.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Jens Bratlie, primièr ministre de Norvègia (m. 1939)
- 6 de mai - Sigmund Freud, psicanalista alemand, paire de la psicanalisi (m. 1939)
- 8 de mai - Pedro Lascuráin Paredes, president de Mexic (m. 1952)
- 26 de julhet - George Bernard Shaw, escrivan irlandés, Prèmi Nobel (m. 1950)
- 1 de setembre - Sergei Vinogradskii, microbiologista rus e ucraïnian (m. 1953)
- 18 de decembre - Joseph John Thomson, fisician britanic, Prèmi Nobel (m. 1940)
- 22 de decembre - Frank B. Kellogg, senator american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 28 de decembre - Woodrow Wilson, president dels Estats Units (m. 1924)
- Orville Gibson, laütièr american (m. 1918)
- Pascau d'Abadia, actor gascon (m. 1932)


text:
Liga dels Campions de l'UEFA
La Liga dels Campions de l'UEFA es la melhora competicion europèa de fotbòl qu'un club pòt jogar. Es disputada cada an.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Copa dels clubs campions europèus foguèt fondada en 1955 sus una idèa del jornal francés L'Équipe. Èra jogada solament amb de partidas Anar-Retorn e la competicion era reservada als campions nacionals.
En 1992-1993, la competicion càmbia de formula (introduccion de las polas) e va devenir la Liga dels Campions. L'Olimpic de Marselha es lo premier club de remportar aquesta competicion sota aquel nom. En 1998, pòt participar mai d'un club per país en foncion del reng UEFA d'aquel país.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- UEFA CHAMPIONS LEAGUE RANKINGS AND MORE...
- (fr) Sit oficial ;
- (fr) [pdf] Règlament ;
- (fr) Estadis de la liga dels Campions ;


text:
Flavi Josèp
Flavi Josèp (Titus Flavius Iosephus en latin, Ἰώσnπoς « Iốsêpos » en grèc ancian) qu'estó un istoriograf de lenga grèga qui ei considerat com un deus mei importants de l'Antiquitat grècoromana. Quitament se la soa òbra ei ua de las honts principaus sus l'istòria de Judèa au sègle Ièr, uei n'ei pas exempta de debats.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp hilh de Matias que vadó a Jerusalèm de cap a 37 dens ua familha sacerdotau judiva deu linhatge Yehoyarib. Qu'èra ligat a la monarquia deus asmoneans deu costat de la soa mair. En 63-64, qu'estó enviat tà Roma on e negociè dab succès -gràcias a Popèa, l'esposa de l'emperaire Neron- la liberacion deus prèstes acusats e empresoats peu procurador de Judèa Antòni Fèlix. En 66, au començament de la Purmèra Guèrra Judèoromana, qu'estó nomentat cap militar de Galilèa peu Sanedrin. Qu'estó alavetz acusat de traïson per autes responsables de la revòlta, atau Joan de Giscala, Just de Tiberiàs e Jèsus hilh de Safat (o de Safias) qui credèvan Josèp que hasèva doble jòc. En 67, au temps de la campanha de Vespasian en Galilèa, au cors de la presa de garnison judiva de la hortalessa de Yodfat (יודפת) o Jotapata (Ἰwtάπata), on centenas de soldats estón tuats e on la majoritat deus autes e's suicidèn, que's refugiè dens ua espeluga dab quaranta deus sons companhons. L'escadença que hasó d'eth e d'un aute companhon los darrèrs subervivents deu suicidi collectiu decidit per tots e que's rendó au cap de las tropas romanas Vespasian e au son hilh Tit. Au purmèr abòrd, que prometó l'empèri dens un oracle inspirat per las profecias messianicas contiengudas dens los libes sants judaïcs vaticinant l'elevacion a l'empèri de Vespasian. Aquera prediccion que'u való la proteccion d'aqueth. Que passè au servici deus romans com intermediari, interprèt e negociaire enter aqueths darrèrs e los judius pendent lo sièti de Jerusalèm miat per Tit en 70 (dens lo quau los sons pairs e la soa purmèra hemna e perín) çò qui'u való d'estar considerat com traïdor peus judius. En 71, arron de la fin de la revòlta judiva, que s'establí près deu son protector a Roma on e obtiengó la ciutadania romana. Que prengó alavetz lo prenom de Tit e lo nom de Flavi en l'aunor deus sons protectors. Pendent aqueth periòde que redigí tots sos escriuts istorics coneishuts, principau hont non crestiana suu periòde deu dusau temple de Jerusalèm. Que descriu sensiblament lo sièti e la presa de Massada en 74. Que's morí a Roma de cap a 100.
Òbras principaus[modificar | modificar la font]
- La guèrra deus judius (75-79)
- Antiquitats judaïcas (c. 93-94)
- Autobiografia (c. 94-99)
- Contra Apion (95?)
Lo « testimòni flavian »[modificar | modificar la font]
Flavi Josèp que menciona Jèsus dens las soas « Antiquitats judaïcas », escriutas de cap a 93-94:
- lo paragraf 63-64 deu libe XVIII, expurgat de las possiblas interpolacions, que'u presenta com l'autor d'òbras prodigiosas qui atirè un sarròt de josieus e tanben de grècs; la soa notícia non sembla pas entusiasta puishqu'ei enquadrada dens un contèxte de meishants presagis de la purmèra guèrra judèoromana, lo paragraf seguent (18:65) començant per: « E d'aqueth temps ua auta malahèita que viengó perturbar los judius ».
- lo paragraf 200 deu libe XX relatant la mort de Jacme a l'instigacion deu gran prèste Anan, que menciona « Jacme, hrair de Jèsus ».


text:
Kensington e Chelsea
Lo Districte reial de Kensington e Chelsea (« Royal Borough of Kensington and Chelsea ») es un districte del Grand Londres, e un dels sols dins la region (amb aquel de Kingston-upon-Thames) a portar lo títol onorific de Districte Rieal. Aquela circonscripcion foguèt fondada en 1965 per fusion dels boroughs de Kensington e de Chelsea. Aquel borough que possedís la mai forta densitat de populacion de tot lo Reialme Unit, compta los districtes de:
- Brompton
- Chelsea
- Earl's Court
- Holland Park
- Kensington (Londres)
- North Kensington
- Notting Hill
- South Kensington
- West Brompton
Lo club de fotbal de Chelsea Football Club es pas localizat dins aquel borough mas se dins lo London Borough de Hammersmith e Fulham.


text:
Atòl
Un atòl es una pichona illa tropicala constituida per d'escuèlhs de coralh qu'enròdan una lòna sonada lagon. Lo mot d'atòl ven de atolu dins la lenga malaialam del sud-oèst d'Índia, a travèrs de l'anglés e del francés atoll.
Lo cercle d'escuèlhs es format per d'illòts de sabla coralliana, nomenats motu. Son de depaus calcaris d'algas e de madrepòra, sus una basa volcanica submergida. En general an una fòrta inclinason del costat de l'ocean, e pauca prigondor del costat interior. La lòna normalament a de sortidas a la mar per de canals estreches amb fòrts corrents d’aiga durant las marèas (graus). Dins la tranquillitat de las sieunas aigas se trapa sovent una granda varietat d’espècias marinas.


text:
1985
Aquesta pagina concernís l'an 1985 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sodan[modificar | modificar la font]
En fàcia dau caòs entraïnat per la represa de la guèrra civila en 1983, la famina de 1984 e la generalizacion deis esmogudas dempuei l'annada precedenta, Gaafar Nimeiry deguèt laissar lo poder ai militars (6 d'abriu). Lo generau Siwar al-Dahab venguèt lo novèu cap de l'estat. Mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt l'organizacion d'eleccions liuras per 1986.
Asia[modificar | modificar la font]
- 25 de mai - En Bangladèsh un ciclon tropical daissa 10.000 mòrts.
America[modificar | modificar la font]
Colómbia[modificar | modificar la font]
Erupcion dau volcan Nevado del Ruiz que causèt la destruccion de la vila d'Armero pendent la nuech dau 13 au 14 de novembre. Entre 21 000 e 25 000 personas foguèron tuats per una colada de fanga. En causa de la manca de preparacion per faciar una catastròfa, lei secors manquèron d'eficacitat e lei subrevivents deguèron tanben faire fàcia a d'epidemias e a de pilhatges.
Mexic[modificar | modificar la font]
- 19 de setembre - En la Ciutat de Mexic un tèrratrem de magnitud 8.0 en l'escala de Richter daissa granda destruccion e 9.500 mòrts.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Informatica[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la premiera version dau sistèma operatiu Windows per la companhiá estatsunidenca Microsoft. Aqueu sistèma foguèt integrada sus seis ordinators per IBM en 1987 e es vengut lo sistèma d'esplecha pus escampat dins lo mond (90% en 2008).
Presentacion dau premier ecran tactil per la companhiá estatsunidenca Zenith.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Lewis Hamilton, esportista britanic de Formula 1
- 23 de genièr - Doutzen Kroes, modèla neerlandesa
- 25 de genièr - Adane Girma, fotbolaire etiopian
- 5 de febrièr - Cristiano Ronaldo, fotbolaire portugués
- 22 de febrièr - Larissa Riquelme, modèla e actritz paraguaiana
- 23 de febrièr - Emily Cox, actritz austriana-britanica
- 28 de febrièr - Jelena Janković, jogaira de tennis serbiana
- 24 de març - Frederico Gil, jogaire de tennis portugués
- 26 de març - Keira Knightley, actritz anglesa
- 6 de mai - Chris Paul, basquetbolaire american
- 21 de mai - Maska, cantaire de "rap" francés
- 29 de mai - Hernanes, fotbolaire brasilièr
- 11 de junh - Anja Rubik, modèla polonesa
- 26 de junh - Katrin Heß, actritz alemanda
- 30 de junh - Michael Phelps, nataire american
- 19 de julhet - LaMarcus Aldridge, basquetbolaire american
- 30 d'agost - Leisel Jones, nataira australiana
- 15 de setembre - Kayden Kross, actritz pornografica americana
- 8 d'octobre - Bruno Mars, cantaire american
- 23 d'octobre - Masiela Lusha, escrivana e actritz americana
- 25 d'octobre - Arkadij Naiditsch, grand mèstre d'escacs alemand
- 19 de novembre - Johann Jürgens, actor alemand
- 8 de decembre - Dwight Howard, basquetbolaire american
- Pepa Rus, actritz espanhòla
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 26 de febrièr - Tjalling Koopmans, economista neerlandés, Prèmi Nobel (n. 1910)
- 10 de març - Konstantin Chernenko, politician sovietic (n. 1911)
- 28 de març - Marc Chagall, pintor rus (n. 1887)
- 11 d'abril - Enver Hoxha, dictator d'Albania (n. 1908)
- 21 d'abril - Tancredo Neves, president elegit de Brasil (n. 1910)
- 18 de mai - Penn Nouth, primièr ministre de Cambòtja (n. 1906)
- 21 de junh - Tage Erlander, primièr ministre suedés (n. 1901)
- 4 de julhet - Jan de Quay, primièr ministre dels Païses Basses (n. 1901)
- 8 de julhet - Simon Kuznets, economista bielorús-american, Prèmi Nobel (n. 1901)
- 16 de julhet - Heinrich Böll, escrivan alemand, Prèmi Nobel (n. 1917)
- 27 de julhet - Michel Audiard, cineasta francés (n. 1920)
- 6 d'agost - Forbes Burnham, president de Guyana (n. 1923)
- 31 d'agost - Frank Macfarlane Burnet, biologista australian, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 7 de setembre - Rodney Robert Porter, bioquimista anglés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1917)
- 8 de setembre - John Franklin Enders, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1887)
- 9 de setembre - Paul Flory, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1910)
- 13 de setembre - Augusto Hamann Rademaker Grünewald, militar brasilièr (n. 1905)
- 19 de setembre - Italo Calvino, escrivan italian (n. 1923)
- 22 de setembre - Manuel José Leonardo Arce Leal, escrivan guatemaltec (n. 1935)
- 30 de setembre - Simone Signoret, actritz francesa (n. 1921)
- 2 d'octobre - Rock Hudson, actor american (n. 1925)
- 9 d'octobre - Emílio Garrastazu Médici, president de Brasil (n. 1905)
- 10 d'octobre - Yul Brynner, actor american (n. 1920)
- 10 d'octobre - Orson Welles, cineasta american (n. 1915)
- 24 de novembre - Big Joe Turner, cantaire american de blues (n. 1911)
- 25 de novembre - Elsa Morante, escrivana italiana (n. 1912)
- 12 de decembre - Ian Stewart, pianista britanic (n. 1938)
- 12 de decembre - Anne Baxter, actritz americana (n. 1923)
- 26 de decembre - Dian Fossey, biologista americana (n. 1932)
- 31 de decembre - Ricky Nelson, cantaire american (n. 1940)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Klaus von Klitzing
- Prèmi Nobel de Quimia : Herbert A. Hauptman e Jerome Karle
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Michael S. Brown, Joseph L. Goldstein
- Prèmi Nobel de Literatura : Claude Simon
- Prèmi Nobel de la Patz : Mètges Internacionals Contra la Guèrra Atomica
- Prèmi Nobel d'Economia : Franco Modigliani


text:
Feminisme
Lo feminisme o movement feminista es l'ensems d'idèas e de faches que cèrca de favorir los interèsses de las femnas sosmesas al poder masculin, a causa de l'inegalitat, l'esplecha sociala e la violéncia que ne patisson. Lo feminisme d'origina illustrada reclama de gaudir dels meteis dreches e devers que gaudís l'òme. Dins un mond on lo concèpte de ciutadanetat es androcentrista, lo movement feminista vòl transformar l'òrdre simbolic del patriarcat dins l'esfèra familiala, sociala, culturala, politica...


text:
Simonetta Di Pippo
Simonetta Di Pippo (Roma, 1959) es una astrofisiciana italiana que foguèt directora dels vòls abitats a l'Agéncia Espaciala Europèa (ESA) dempuèi mai de 2008 a març de 2011.
Conselhièra especiala del director general de l'ESA entre abril de 2011 e mai de 2012, es actualament Responsabla de l'Observatòri per la Politica Espaciala Europèa de l'Agéncia Espaciala Italiana (ASI) a Brussèlas. Dempuèi junh de 2009, Di Pippo es presidenta e cofondadora de l'Associacion internacionala Women in Aerospace Europe, qu'es basada als Païses Basses.


text:
Les Mées
Les Mées es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pichon riu Bienne adaiga la municipalitat al nòrd-oèst en formant limit amb Louvigny, del temps que la Saosnette, a la extremitat sud, travèrsa la municipalitat de siás n'oèst. En defòra del bourg, lo principal masatge caseriu es la Ròca.
La petite rivière Bienne arrose la commune au nord-ouest formant limite avec Louvigny, alors que la Saosnette, à l'extrémité sud, traverse la commune d'est en ouest. En dehors du bourg, le principal hameau est la Roche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Mées, de messis : la moisson, neuritud.
La distincion i aviá annexat dins lo castèl de la Ròca. Aquela distincion dépendait de la châtellenie de Molins — de Sant-Rémy-de detlo-Plain — abans de passar en la possession dels fraires de la Cosedura de las Mans.
Les Mées, de messis : la moisson, nourriture.
La seigneurie était annexée au château de la Roche. Cette seigneurie dépendait de la châtellenie de Moulins — de Saint-Rémy-du-Plain — avant de passer dans la possession des moines de la Couture du Mans.