text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 8 de març de 2011
Lo gran sègle gasconista
Que cau raperar los prumèrs tèxtes escriuts en gascon, a partir deu sègle XII, qu'èran estrictaments d'òrdi juridic o administratiu. La literatura d'expression gascona qu'èra inexistenta, au profieit de l'occitan non gascon. La lengua de Tolosa qu'èra considerada com a mei prestigiosa que non pas la de Gasconha. Lo cas gascon, d'aqueth punt de vista, qu'èra pro semblant au cas catalan. Los trobadors d'origina gascona qu'èran fin finau pòc nombrós, un detzenat o en tot cas mens d'un vintenat, ua chifra de comparar au vintenat de trobadors catalans. Totun, las obras trobadorencas catalanas que son mei nombrosas que las de Gasconha: ne coneishem dus cents, haut o baish, dont mei de la mitat (cent vint) escriuta per lo besaluenc Ramon Vidal qui redigí un tractat de poetic "razos de trobar", la prumèra gramatica occitana (ca 1200).
Lo sègle 16, en véder publicadas las prumèras òbras literàrias en gascon, que marca doncas ua hita. Que comença dab l'arrevirada gascona deu libe deus psaums (1565) puish las "poesias gasconas" (1567) de Pèir de Garrós, qui jo consideri com lo prumèr manifèst gasconista. Que serà seguit per ua tièra d'autas òbras qui pòrtan títous deus plan evocadors: la Margalida gascoa (Bertran Larada, 1604), lo catonet gascon (Guilhèm Ader, 1606), lo gentilòme gascon (Guilhèm Ader, 1610), poesias gascoas (Andrèu Du Pré, 1620), lo trimfe de la lengua gascoa (Joan Giraud d'Astròs,1642).
Lo gascon literari qu'èra distint deus parlars deus autors: ni lomanhòu, ni comengés. Los escrivans gascons de l'epòca n'èran pas sonque escrivans, que hasèvan tanben de normativizadors de la lengua gasco(n)a. Que cau remarcar Pèir de Garròs que parlava de lengatge gascon, lengatge pròpi -segon eth- deus qui èran embarrats enter Garona e Pirenèus, mentre que, quasi un sègle après, Joan Giraud d'Astròs e hasè la diferéncia enter la lengua gascoa trionfanta (lo parlar literari) e los parlars naturaus (ne cita quauques-uns: neraqués, lanusquet, mondin...).
N'ajam pas paur de díser que lo gascon ei ua lengua, qu'ac ei de manèra conscienta desempuish aumens lo sègle 16 .


c: text/html

text:
Nadine Gordimer
Nadine Gordimer (Springs, Africa del Sud, 20 de novembre de 1923 - Johannesburg, 14 de julh de 2014) foguèt una escrivana e activista politica sud-africana. Aquesta autora en lenga anglesa, que se situèt demest los escrivans sud-africans mai prestigioses internacionalament, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1991.
Los escriches de Gordimer se focalizèron mai que mai sus las questions moralas e las politicas racistas. Foguèt una de las figuras màgers dins la lucha contra l'apartheid e èra membre del Congrès Nacional African, çò que li valguèt la censura de sas òbras Burger's Daughter e July's People del temps del regim segregacionista. Posteriorament participèt tanben activament a la causa de las victimas de la SIDA.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Nadine Gordimer nasquèt en 1923 al costat de Springs, Gauteng, una vila minièra del Rand oriental, còsta Johannesburg, dins una familha de classa mejana. Son paire, Isidore Gordimer, un immigrant lituanian de confession jusieva vengut de Žagarė, èra relotgièr, e sa maire, Hannah "Nan", nascuda Myers veniá d'Anglatèrra, sortida d'una familha d'origina jusieva non practicanta de Londres. La futura escrivana cresquèt dins un ambient laïc.
L'implicacion de Nadine Gordimer dins los problèmas etnics e economics d'Africa del Sud se vegèron ligats en part a l'istòria personala de la familha, a la vida de son paire qu'aviá fugit la repression de la Russia tsarista, encara qu'aqueste manifestèt pas jamai de simpatia per las marridas condicions de vida de las populacions autoctònas, e subretot a l'activisme de sa maire que luchava contra la pauretat e la discriminacion e creèt per exemple una grèpia pels mainatges negres. Foguèt marcada tanben durant son adolescéncia per la repression brutala del govèrn quand la polícia venguèt espepissar l'ostal de la familha per i cercar de letras e jornals dels servicials e los confiscar.
Estudièt en part dins una escòla conventuala catolica mas foguèt subretot en çò sieu que foguèt educada que sa maire, aparentament, pensava qu'aviá un còr fragil e qu'èra en risca a l'escòla. Per encausa d'aquesta isolacion e solitud, Nadine Gordimer s'avodèt a l'escritura d'ora e aital publiquèt sas primièras istòrias quand aviá tot bèl just 15 ans.
Los primièrs escriches[modificar | modificar la font]
D'en primièr foguèt publicat en 1937 un raconte per enfants, "The Quest for Seen Gold," dins lo Children's Sunday Express e puèi, un pauc mai tard durant la meteissa annada, un autre raconte "Come Again Tomorrow" que sortiguèt dins Forum. L'an seguent, quand aviá tot escàs 16 ans, vegèt sa primièra òbra de ficcion per adults editada. Sos estudis universitaris foguèron brèus, demorèt pas qu'un an a l'Universitat de Witwatersrand, temps que li permetèt pasmens de conéisser d'autres escrivans e de s'implicar dins la renaissença de Sophiatown. Tre 1948 se n'anèt viure a Johannesburg, ont contunhèt d'escriure. Publiquèt qualques tèxtes dins de revistas localas del país del temps que seguissiá de corses. La màger part de sos racontes d'aquel temps foguèron amassats e publicats puèi dins Face to Face, en 1949.
Òbras[modificar | modificar la font]
Romans[modificar | modificar la font]
- The Lying Days (1953)
- A World of Strangers (1958)
- Occasion for Loving (1963)
- The Late Bourgeois World (1966)
- A Guest of Honour (1970)
- The Conservationist (1974)
- Burger's Daughter, (1979)
- July's People (1981)
- A Sport of Nature (1987)
- My Son's Story (1990)
- None to Accompany Me (1994)
- The House Gun (1998)
- The Pickup (2001)
- Get a Life (2005)
- No Time Like the Present (2012)
Recuèihs de racontes[modificar | modificar la font]
- Face to Face (1949)
- The Soft Voice Of The Serpent (1952)
- Six Feet of the Country (1956)
- Friday's Footprint (1960)
- Not for Publication (1965)
- Livingstone's Companions (1971)
- Some Monday for Sure (1976)
- A Soldier's Embrace (1980)
- Town and Country Lovers (1980)
- Something Out There (1984)
- Correspondance Course (1984)
- Once upon a time (1989)
- Jump (1991)
- Loot (2003)
- Beethoven Was One-Sixteenth Black (2007)
Ensages[modificar | modificar la font]
- The Black Interpreters (1973)
- The Essential Gesture (1988)
- Writing and Being (1995)
Autres[modificar | modificar la font]
- Telling Tales (2004)
- Telling times. Writing and Living, 1954-2008 (2010)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Warlus (Somme)
Warlus (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Res indica pas que Warlus siá fòrça ancian. Engalanava S'èsser format a l'entorn d'un ancià coan, #que ne demòra pas mai #que pauc de vestigis (qualques muralles e dicha-se de los sosterranhes). Los prieurs venián del abbaye de Selincourt.
A Modèl:La s-, las serfs s'agròpan a l'entorn del monastèri e bastisson una glèisa I a pas cap de vestigi de castèl féodal. La distincion a apertengut a la familha de las Créquy, de Poix al Modèl:Sp-.
Pendent la guèrra de #Cent Ans, los angleses an traversat lo territòri (camin dels angleses en lo bòsc de Warlus), actiu de Poix a Airaines.
En 1698, de Cornet, adjudant del Rei, èra senhor de Warlus. La dîme aperteniá a las abbayes de Sant-Martin als Bessones, Sant-Pierre de Selincourt e de Berteaucourt, e al coatz Celestins.
Rien n'indique que Warlus soit très ancien. Il parait s'être formé autour d'un ancien couvent, dont il ne reste que peu de vestiges (quelques murailles et dit-on des souterrains). Les prieurs venaient de l'abbaye de Selincourt.
Au Modèl:S-, les serfs se groupent autour du monastère et construisent une église Il n'y a aucun vestige de château féodal. La seigneurie a appartenu à la famille des Créquy, de Poix au Modèl:Sp-.
Durant la guerre de Cent Ans, les anglais ont traversé le territoire (chemin des anglais dans le bois de Warlus), allant de Poix à Airaines.
En 1698, de Cornet, adjudant du Roi, était seigneur de Warlus. La dîme appartenait aux abbayes de Saint-Martin aux Jumeaux, Saint-Pierre de Selincourt et de Berteaucourt, et au couvent des Celestins.


text:
L’immersion aboriva en occitan
Calandreta es una escòla qu’utiliza lo metòde d’immersion lingüistica tre la mairala, per fin de valorizar e desvolopar las capacitats d’enfants joves d’aquesir una segonda lenga e de mestrejar doas lengas d’un biais equivalent.
Amb l’immersion lingüistic, l’occitan servís a ensenhar de disciplinas non lingüisticas, coma las matematicas, l’istòria-geografia. L’occitan es lenga d’ensenhament e lenga ensenhada.
A Calandreta, la practica del bilingüisme aboriu dobrís naturalament a las autras lengas e culturas romanas e a totas las autras. Tre la mairala, sensibilizacion a la diversitat lingüistica (Musica de lengas). En primari, lo programa Familhas de Lengas apòrta un estudi mai aprigondit de las correspondéncias entre las lengas, çò que mena los enfants a descobrir la diversitat dins lo respècte de las diferéncias.
Avantatges : en mai de l’aquisicion d’una segonda lenga e los avantatges practics que balha, l’educacion bilingüa desemboca sus una vertadièra dobertura pluriculturala, sus la practica de l’interculturalitat e sus una dobla lectura del mond e de la realitat. Es completament lo contrari del replegament e de l’embarrament. Lo bilingüisme dobrís tanben de perspectivas de plurilingüisme. L’enfant qu’aquesís una segonda lenga melhora sa primièra lenga e pòt mai aisidament n’aquesir d’autras.
Una pedagogia activa
La pedagogia Calandreta : balhar la paraula a l’enfant, lo rendre autonòm, regular la vida de grop e l’utilizar coma vector d’aprendissatge. Utiliza d’ « institucions » e d’aisinas pedagogicas que van dins aqueste sens : lo Conselh, lo Qué de nòu, la correspondéncia, lo trabalh cooperatiu, l’auto-avaloracion… s’inspira per aquò far de las tecnicas Freinet e de la pedagogia institucionala.
Far l’escòla amassa
Calandreta es un ensemble d’associacions autogeridas que vivon de la participacion dels parents a totes los nivèls. Acompanhan lo desvolopament de l’escòla e s’assòcian als ensenhaires per menar los projèctes de l’escòla.
De temps de rescontres regulars, que sián al nivèl del movement tot entièr (congrèsses de las Calandretas) o que sián al nivèl de cada escòla (rescambis), son de moments d’escambis, de reflexions collectivas, d’elaboracion de proposicions, que venon alimentar lo projècte Calandreta.
Calandreta a per vocacion de venir una compausanta vertadièra d’un servici public renovelat ; aplica d’ara endavant los programas de l’Educacion Nacionala.


text:
Campos do Jordão
Campos do Jordão es una vila toristica de montanha de l'estat de São Paulo, Brasil. Es situada a 1628 m d'altitud. Sa populacion èra 49 512 abitants en 2006. Sa superfícia totala es 289,5 km².
Fondada lo 29 d'abril de 1874, es situada 165 km a l'èst de la capitala de l'estat e 303 km al nòrd-oèst de la vila de Rio de Janeiro, ont s'arriba per autopistas e rotas modèrnas e de bon accedir: la Rota Presidente Dutra e las Rotas Ayrton Senna e Carvalho Pinto. Es una vila toristica d'ivèrn. Durant aquela sason que recep fòrça toristas traches per lo sieu clima, que remembra lo de regions alpencas (la temperatura pòt caire fins a -1°C). Los sieus cafès, las siás ostalariás d'estil alpenc, e lo sieu Festival d'Ivèrn de musica erudita fan partida del païsatge d'aquela vila.


text:
1946
Aquesta pagina concernís l'an 1946 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion de radiotelescòpis per emetre d'ondas radar (radarastronomia) en direccion de la Luna per mesurar la distància Tèrra-Luna.
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la resonància magnetica nucleara per lei fisicians estatsunidencs Felix Bloch (1905-1983) e Edward Mills Purcell (1912-1997). Recebèron lo Prèmi Nobel de Fisica 1952.
Informatica[modificar | modificar la font]
Intrada en servici de l'ENIAC (per l'anglés « Electronic Numerical Integrator Analyser and Computer »), premier ordinator totalament electronic. Podiá — en teoria — resòuvre totei lei problemas de calcul. Èra capable de realizar 5 000 addicions simplas cada segonda (ò 357 multiplicacions ò 38 divisions). Ocupava un volume de 30,5 x 2,4 x 0,9 m per una consomacion electrica de 150 kW.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Roberto Rivellino, fotbolaire brasilièr
- 3 de genièr - Victoria Principal, actritz americana
- 19 de genièr - Dolly Parton, actritz e cantaira americana
- 20 de genièr - David Lynch, realizator american
- 23 de genièr - Arnoldo Alemán, ex-president de Nicaragua
- 2 de febrièr - Alpha Oumar Konaré, president de Mali
- 2 de febrièr - Isaias Afewerki, president d'Eritrèa
- 26 de febrièr - Ahmed Zewail, quimista egipcian, Prèmi Nobel
- 12 de març - Liza Minnelli, cantaira e actritz americana
- 14 de març - Álvaro Arzú Irigoyen, president de Guatemala
- 17 de març - Georges J. F. Köhler, Prèmi Nobel en medicina (m. 1995)
- 19 de març - Bigas Luna, realizator espanhòl
- 28 de març - Alejandro Toledo, president de Peró
- 3 d'abril - Hanna Suchocka, primièra ministra de Polonha
- 4 d'abril - Marisa Paredes, actritz espanhòla
- 20 d'abril - Ricardo Rodolfo Maduro, president d'Honduras
- 30 d'abril - Carles XVI Gustau, rei de Suècia
- 7 de mai - Thelma Houston, cantaira americana
- 20 de mai - Cher, cantaira e actritz americana
- 17 de junh - Eduardo Camaño, president argentin
- 18 de junh - Maria Bethânia, cantaira brasilièra
- 20 de junh - Xanana Gusmão, president de Timòr Èst
- 22 de junh - Józef Oleksy, primièr ministre de Polonha
- 22 de julhet - Johnson Toribiong, president de Belau
- 29 de junh - Ernesto Pérez Balladares, president de Panamà
- 1 de julhet - Mireya Moscoso, president de Panamà
- 2 de julhet - Richard Axel, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina american
- 3 de julhet - Leszek Miller, primièr ministre de Polonha
- 5 de julhet - Gerardus 't Hooft, fisician neerlandés, Prèmi Nobel en 1999
- 6 de julhet - George W. Bush, president american
- 6 de julhet - Sylvester Stallone, actor american
- 15 de julhet - Hassanal Bolkiah, sultan de Brunei
- 17 de julhet - Laurent Fabius, primièr ministre de la França
- 19 de julhet - Ilie Năstase, jogaire de tennis romanian
- 22 de julhet - Mireille Mathieu, cantaira francesa
- 7 d'agost - John Cromwell Mather, fisician american, Prèmi Nobel
- 11 d'agost - Óscar José Berger, president de Guatemala
- 17 d'agost - Serge Moati, jornalista e realizator francés
- 19 d'agost - William Jefferson "Bill" Clinton, president american
- 29 d'agost - Dimitris Christofias, president de Chipre
- 1 de setembre - Roh Moo-hyun, president de la Corèa del Sud
- 5 de setembre - Freddie Mercury, musician britanic (Queen) (m. 1991)
- 21 de setembre - Moritz Leuenberger, president de Soïssa
- 2 d'octobre - Sonthi Boonyaratglin, primièr ministre de Tailàndia
- 14 d'octobre - François Bozizé, president de Centreafrica
- 20 d'octobre - Elfriede Jelinek, escrivana austriaca, Prèmi Nobel en 2004
- 4 de novembre - Robert Mapplethorpe, fotogràf american (m. 1989)
- 5 de novembre - Loleatta Holloway, cantaira americana (m. 2011)
- 6 de novembre - Arturo Sandoval, musician cuban
- 2 de decembre - Gianni Versace, creator de mòda italian (m. 1997)
- 5 de decembre - José Carreras, cantaire espanhòl
- 12 de decembre - Emerson Fittipaldi, pilòt brasilièr de Formula 1
- 16 de decembre - Benny Andersson, musician suedés (ABBA)
- 18 de decembre - Steven Spielberg, realizator american
- Jean-Dominique Fleury, mestre veirièr
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 3 de febrièr - Friedrich Jeckeln, òme politic nazi, SS-Obergruppenführer, executat (n. 1895)
- 9 de febrièr - Júlio Prestes, òme politic brasilièr(n. 1882)
- 28 de febrièr - Béla Imrédy, primièr ministre ongrés, executat (n. 1891)
- 12 de març - Ferenc Szálasi, primièr ministre ongrés, executat (n. 1897)
- 17 d'abril - Juan Bautista Sacasa, president de Nicaragua (n. 1874)
- 21 d'abril - John Maynard Keynes, economista britanic (n. 1883)
- 1 de junh - Ion Antonescu, militar romanés, executat (n. 1882)
- 6 de junh - Gerhart Hauptmann, escrivan alemand, Prèmi Nobel (n. 1862)
- 27 de julhet - Gertrude Stein, escrivana americana (n. 1874)
- 13 d'agost - H. G. Wells, escrivan britanic (n. 1866)
- 22 d'agost - Döme Sztójay, primièr ministre ongrés, executat (n. 1883)
- 20 de setembre - Raimu, actor de teatre e cinèma occitan (n. 1883)
- 2 d'octobre - Ignacy Mościcki, president de Polonha (n. 1867)
- 6 d'octobre - Per Albin Hansson, primièr ministre de Suècia (n. 1885)
- 14 d'octobre - Joan Carles Brun, felibre de Montpelhièr (n. 1870)
- 15 d'octobre - Hermann Göring, comandant nazi (n. 1893)
- 16 d'octobre - Nazis executats Nürnberg:
- Joachim von Ribbentrop, ministre d'afars extèrns alemand (n. 1890)
- Wilhelm Keitel, marescal alemand (n. 1882)
- Alfred Rosenberg (n. 1893)
- Ernst Kaltenbrunner, cap de la RSHA (n. 1903)
- Hans Frank, governator de la Polonha (n. 1900)
- Julius Streicher, fondator del jornal Der Stürmer
- Fritz Sauckel (n. 1892)
- Alfred Jodl, general, cap del Oberkommando der Wehrmacht (n. 1890)
- Arthur Seyss-Inquart, governator d'Àustria (n. 1892)
- Wilhelm Frick, èx-ministre (n. 1877)
- 31 d'octobre - Wincenty Witos, president de Polonha (n. 1874)
- 14 de novembre - Manuel de Falla, compositor espanhòl (n. 1876)


text:
Arenc
Los arencs (Clupea spp.) son un genre constituit per 15 espècias de peisses teleostèus, de color blava e natius de las aigas atempradas e pauc prigondas de l'Ocean Atlantic e la Mar Baltica. Fan de grands cardumens. L'arenc adulte viu en nauta mar e de nuèch puèja fins a la superfícia per s'i noirir de plancton. A de dents pichonas, mas sas branquias foncionan coma una crivèla, que li permet de capturar d'animals pichons en colant l'aiga qu'empassa quand nada. La feme met mai de 40 000 uòus annalament e los escampa dins l'aiga: se depausan sul jaç marin e fòrça son engolits per de peisses e d'autres predators; los que capitan de subreviure genèran de creaturas pichonas que pojan vèrs la superfícia atrachas per la lutz. En Euròpa, lor pesca se fa dempuèi las epòcas preïstoricas e, pendent las darrièras annadas, las capturas son estadas tan incontrarotladas que lor nombre s'es considerablament redusit. Pòdon aver una talha fins a 45 cm de longor e lor abitat es lo nòrd de l'Ocean Atlantic.