text:
Egoïsme
L'egoïsme (del latin ego, ièu) es un amor excessiu per se meteis que fa que se tòca unicament a son interès pròpri, fins a provocar lo mal als autres.
La teoria etica utiliza l'egoïsme e l'interès pròpri coma la fin de l'accion morala (opausat a altruisme), e en filosofia es equivalent al solipsisme..
Egoïsme racional[modificar | modificar la font]
L'egoïsme racional es una postura etica pausada per divèrsas filosofias cobrissent diferentas perspectivas teoricas e diferents espèctres politics.
L'egoïsme racional, en general, es basat sus l'idèa que se cal preocupar per se meteis, dels seus pròpris interèsses o de son pròpri benestar, seguretat... lo considerant coma una postura racionala, rasonabla e fins a comprensible e recomandable.
Dins qualques cases es tolerat o prepausat per de corrents tant diferents que l'aristotelisme, lo personalisme e l'objectivisme.


c: text/html

text:
Courtenay (Loiret)
Courtenay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Courtenay A situat a unitat|26|km}} al Nòrd-Es de Montargis e a unitat|26|km {{}} al Sud-Oèst de Sentit en la region naturala del Gâtinais. La siá frontièra Es marca lo limit entre lo departament del Loiret e aquel del Yonne.
La Cléry[1] (o Clairis), afluent del Loing, lo autoroute A19 e la rota nacionala 60 travèrsen lo territòri de la comuna.
Courtenay est située à 26 km au Nòrd-Est de Montargis et à 26 km au Sud-Ouest de Sens dans la région naturelle du Gâtinais. Sa frontière Est marque la limite entre le département du Loiret et celui de l'Yonne.
La Cléry[2] (ou Clairis), affluent du Loing, l'autoroute A19 et la route nationale 60 traversent le territoire de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 29 de novembre de 2008
- ↑ SANDRE, « Fiche rivière la clery (F4280600) ». Consultat lo 29 novembre 2008

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Categoria:Recèrca scientifica
Aquesta categoria es destinada a recampar totes los articles concernent la recèrca scientifica: organismes de recèrca (CNRS, CERN, Comissariat a l'Energia Atomica, etc.), laboratoris de recèrca, cercaires, sabents, ensenhament scientific (Universitats, Escòla Normala Superiora, Collègi de França, etc.), Recèrca publica, Recèrca privada.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
A
- Analisi matematica (2 C, 1 P)
P
- Prèmi scientific (1 C)
S
- Subdivisions per disciplina (9 C)
Articles dins la categoria « Recèrca scientifica »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Chissey-lès-Mâcon
Chissey-lès-Mâcon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo finage de Lys, èra antany una distincion #que l'ostal fòrt i n'aguèt possedit pel cancelièr Nicolas Rolin.
En 1825, la municipalitat a absorbit las municipalitats vesinas de Lys e de Praye[1] ; la primièra a portat provisoirement, jos la Revolucion francesa, lo nom de Tres-Fontaines[2].
Le finage de Lys, était autrefois une seigneurie dont la maison forte fut possédée par le chancelier Nicolas Rolin.
En 1825, la commune a absorbé les communes voisines de Lys et de Praye[1] ; la première a porté provisoirement, sous la Révolution française, le nom de Trois-Fontaines[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 8 d'agost 2012
- ↑ 2,0 2,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 8 d'agost 2012


text:
Punt cardinal
En geografia, un punt cardinal (var. ponch cardinal, ponch cardinau, punt cardinau) es una de las quatre principalas direccions d'una bossòla sus un plan: nòrd, Èst, Sud e Oèst.
En Mediterranèa, las direccions son nomenadas d'un biais diferent, s'apuejant sus lo nom dels vents correspondents : Tramontana, Levant, Miegjorn e Ponent. Aquestas designacions son totjorn emplegadas dins la navigacion maritima actuala dins aquesta mar[1].
Ròsa dels vents[modificar | modificar la font]
Los punts cardinals son presentats sus las mapas per una ròsa dels vents; lo nòrd es generalament senhalat, per exemple en alongant o en colorant la punta de la ròsa que l'indica. Gaireben totjorn, lo naut d'una mapa indica lo nòrd, lo bas lo sud, la drecha l'èst e l'esquèra l'oèst.
En mai dels quatre punts cardinals, es possible de dessenhar de punts intermediaris (o punts intercardinals) :


text:
Organizacion Mondiala del Comèrci
L’Organizacion Mondiala del Comèrci (OMC; World Trade Organization en anglés, Organisation mondiale du commerce en francés, Organización Mundial del Comercio en espanhòl) se presenta coma la sola organizacion que se tracha de las règlas regissent lo comèrci entre los païses. L’OMC es lo successor del GATT e a per objectiu de reduire o d’eliminar completament las barrièras doanièras internacionalas. Roberto Azevêdo n’es lo director general dempuèi 2013.
Lo sèti de l’OMC es a Genèva.


text:
Politica
Politica ven de la rasic grèga polis, la ciutat.
Mantun apròchi definís la politica coma l'organizacion del poder dins l'Estat. Mas lo ligam entre politica e Estat es pas tan clar.
A d'autres li agrada mai de definir la politica coma l'estructura e lo foncionament (metodic, teoric e practic) d'una comunautat, d'una societat. La politica concernís las accions, l'equilibri, lo desvolopament intèrne e extèrne d'aquela societat, sos ligams intèrnes e sos ligams a d'autres ensembles.
La politica es mai que mai çò que pertòca al collectiu, a una soma d'individús o de grops d'individús.
Se poiriá dire donc que tota persona que se maina pas sonque d'ela-meteissa fa de politica.
Dins un sens pus estrech, lo mot de "politica" remanda a las luchas de poder e de representativitat entre los òmes e las femnas de poder o los partits politics. Per aquò parlam de còps de "politica politiciana".


text:
Cometa de Halley
La cometa de Halley (1P/Halley) es la pus coneguda de totas las cometas. Son semiaxe major es de 17,9 ua (o aperaquí 2,7 miliards de quilomètres), son excentricitat es de 0,97 e son periòde es de 76 ans. Sa distància al perièli es de 0,59 ua e sa distància a l'afèli es de 35,3 ua.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Identificacion[modificar | modificar la font]
En 1705, Edmund Halley publiquèt un libre avançant que las cometas qu'èran aparegudas dins lo cèl en 1531, 1607 e 1682 èran en fach una sola e meteissa cometa. Explicant que la cometa viatja sus una orbita elliptica, Pren 76 ans per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Halley prediguèt que revendriá en 1758.
En 1757, Lalande, ajudat per Nicole-Reine Lepaute, e sus la basa de las formulas concebudas per Clairaut, decidiguèt de calcular los desviaments de la cometa deguts a las gròssas planetas. Prevegèt un retard de 518 jorns a causa de Jupitèr e de 100 jorns a causa de Saturne. Anoncièt doncas lo retorn de la cometa, pas en 1758, mas en 1759 amb un passatge al perièli en abril de 1759, amb una incertitud d'un mes. Quand la cometa tornèt aparéisser en decembre de 1758 amb un passatge al perièli lo 13 de març de 1759, foguèt un trionf. Aquela prevision permet assetar la mecanica de Newton, fasent oblidar la teoria dels revolums de Descartes. Sus proposicion de Nicolas Louis de Lacaille, foguèt batejada « cometa de Halley[1] », mas Newton e Halley son pas mai vius per assistir a lor trionf.
Passatges istorics celèbres[modificar | modificar la font]
Se pòt tornar dins lo temps e presumir lo moment quand la cometa de Halley seriá estat apareguda dins lo cèl. Segon las aparicions de cometas notadas pels ancians, una foguèt observada pels Òmes en 240 ab. -C.. Poiriá èsser la comèta de Halley. Segon Jacques Gernet[2], poiriá èsser apareguda en China jos lo reialme dels Yue en 467 ab. -C., çò que seriá la primièra aparicion repertoriada.
Foguèt descricha en 837 al moment de son passatge pus espectaclós dins los temps istorics (sus prèp de 3 milions de quilomètres), tanben dins de tèxtes chineses, japoneses e europèus, en particular per L'Astronòm, biograf de Loís Ièr lo Piós.
S'observèt tanben en l'an 1066. Una cometa atirèt l'atencion de l'armada de Guilhèm lo Conquistaire e se pòt veire sus la celèbra tapissariá de Bayeux.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Se sap fòrça mai sus la cometa Halley dempuèi que la sonda Giotto sondèt lo seu còr. Lançada en 1986, la sonda aviá per mission d'anar fotografiar lo nuclèu de la cometa. Giotto se n'aprochèt a 600 km del nuclèu en forme de cacauèt d'una dimension de 16 × 8 × 7 km ; foguèt una primièra dins l'istòria de l'astronomia. Giotto poguèt veire dos grands gueisèrs de gas qu'alimentavan la cabeladura e la coa.
A son darrièr passatge, se poguèt determinar que son nuclèu es fòrt escur, d'un albedo de prèp de 3 %. Las fòtos de la sonda Giotto son de donadas preciosas permetent de comprendre melhor la constitucion de las cometas e lo mecanisme de sublimacion a l'apròcha del Solelh. Los tres darrièras visitas de la cometa de Halley remontan a 1835, 1910 e 1986 ; lo còp venent deuriá aparéisser en 2061.
Datas d'observacion[modificar | modificar la font]
- 240 ab -C. : Lo passatge de la cometa es notat dins los archius chineses.
- 164 ab -C : Observacion per los astrològs babilonians[3].
- 87 ab -C. : Dins los archius chineses e sus de tabletas babilonianas.
- 12 ab -C. : Observacion en China.
- 66 : En China e dins lo Talmud.
- 141 : En Asia.
- 218 : En Asia.
- 295 : En Asia.
- 374 : En Asia.
- 451 : Passatge que marquèt los contemporanèus perque correspond a la desfacha dels Huns dirigits per Attila.
- 530 : En China
- 607 : Possible en China.
- 684 : Cronica de Nurembèrg ; aquela cronica pasmens data del sègle XV.
- 760 : En China.
- 837 : Son passatge pus espectaclós dins los temps istorics (sus prèp de 3 milions de quilomètres), tanben dins de tèxtes chineses, japoneses e europèus, en particular per L'Astronòm, biograf de Loís Ièr lo Piós, indica aquel passatge e precisa qu'en sa seguida lo rei e sa cor se junèron. Sembla qu'aquel passatge estimulèt dins lo monde chinés per cercar mai d' estelas envitadas coma las nomenavan los astronòms d'ala.
- 912 : En China, en Corèa, en Japon e en Euròpa.
- 989 : En China, en Corèa, en Japon e en Euròpa.
- 1066 : En China, en Corèa, en Japon. En Euròpa, lo passatge es documentat per divèrsas fonts; la pus celèbra es la tapissariá de Bayeux ont la cometa apareis coma un signe davancièr de la mòrt venent d'Harold II d'Anglatèrra e de la victòria de Guilhèm lo Conquistaire.
- 1145 : Dins lo salmièr d'Eadwine de Canterbury. En Corèa, en China e en Japon.
- 1222 : En Corèa, en Japon e en China.
- 1301-1302 : Fòrça cometas foguèron observadas dins aquelas datas, çò que fa dificila l'identificacion de las observacions especificas de la cometa de Halley.
- 1378 : En China, en Corèa e en Japon.
- 1758 : Johann Georg Palitzsch es lo primièr a veire lo retorn de la cometa, dins la constellacion del Taure.
- 1835 : Mark Twain nasquèt doas setmanas aprèp lo passatge de la cometa, e moriguèt un jorn aprèp lo periapsid venent. En 1909, escriguèt dins son autobiografia :
- « Venguèt al monde amb la cometa de Halley en 1835. Tornarà l'an que ven, e m'atend a partir amb aquela. Lo Tot Poderós a dich “Vejatz doncas aqueles dos mostres inexplicables ; venguèron amassa, devon repartir amassa”. »
- 1910 : Passatge espectaclós de la cometa, davançada de qualques meses per una autra espectaclosa, vesibla de jorn. La primièra observacion del retorn de la cometa de Halley foguèt realizada per Max Wolf dins la nuèit del 11 al 12 de setembre de 1909, amb de placas fotograficas.
- 1986 : Passatge pauc espectaclós, a l'opausat del Solelh a respièch de la Tèrra. De sondas espacialas, coma Giotto, l'aprochèron de prèp.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Abbé de la Caille, Sur le calcul des élémens de la théorie de la comète qui paroît maintenant, Mémoires de mathématique et de physique tirés des registres de l’Académie royale des sciences de l’année MDCCLIX, p. 522 ff (12 mai 1759).
- ↑ (fr) Jacques Gernet, Le Monde chinois, 3en tome, p. 146
- ↑ Tauleta conservada al British Museum
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Magdalenian
Lo Magdalenian es la darriera fasa dau Paleolitic Superior europèu, compresa entre aperaquí 17 000 e 12 000 ans avans lo present. Lo siu nom foguèt prepausat par Gabriel de Mortillet a partir dau site preïstoric eponim de la Magdalena a Tursac en Perigòrd.
Reparticion[modificar | modificar la font]
Lo Magdalenian es conoissut en Euròpa Occidentala (Espanha, Portugau, França, Belgica, Soïssa, Alemanha, Republica Chèca e Polonha).
Leis aplechs[modificar | modificar la font]
L'industria litica magdaleniana es caracterizada per l'abondància de burins, gratadors, traucadors, lamas e lamèlas. Lei propulsors e leis arpons mòstran un grand desvolopament dau trabalh de l'òs. La vida dei magdalenians es estat comparada ambé la civilizacion deis inuit.
L'art magdalenian[modificar | modificar la font]
L'art parietal magdalenian es particularament ric e diversificat. Lei pinturas e lei gravaduras se comptan per miliers e se caracterizan per un fòrt naturalisme amb un sens agut dau detalh e dei proporcions.
L'art mobiliari magdalenian es egalament remarcable: leis armas e leis objèctes de la vida quotidiana son sovent ornats de motius geometrics o de representacions figurativas (animaus, umans) e lo nombre de plaquetas gravadas augmenta considerablament a aqueu periòde.


text:
La Ciutat
La Ciutat (La Ciotat en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, dins lo departament dei Bocas de Ròse.
Lo gentilici es ciutadenc -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A partir de 1622, de construccions navalas s'installèron sus lo pòrt de La Ciutat, que prenguèron una forma industriala en 1836. Foguèron lo paumon economic de la vila, fins ais annadas 1980, quand sarrèron. En 2006, la construccion d'un pòl de l'auta plasença va far reviure lo pòrt.
La Ciutat es lo luòc d'un dei premiers filmes animats, realizat per lei fraires Lumière e nomenat L'Arrivée d'un train en gare de La Ciotat.
Se i tròba tanbèn lo pus vièlh cinèma dau mond e totjorn existent: l'Eden.
En 1907, Jules Lenoir inventèt lo jòc de la petanca a La Ciutat. L'istòria dau jòc es documentada au Musèu Ciutadenc.
Demografia[modificar | modificar la font]
.


text:
Salèlas d'Aude
Salèlas d'Aude (Sallèles-d'Aude en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc en Narbonés, situada dins lo departament d'Aude e de la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada dans lo nòrd du Pargue natural regional de la Narbonnesa en Mediterranèa al jomhent de la Cessa amb Aude e sul Canal de Joncion.
Lo Somalh es en partida dins la comuna.
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
.


text:
Violon
Lo violon (var. vriulon[1]) qu'ei un instrument de còrdas hregadas dab quate còrdas e jogat dab un arquet. Uei lo dia, qu'ei lo membre lo mei petit e lo mei agut de la familha deus instruments de còrdas hregadas descendenta de la lira da braccio qui compta tanben lo vriulon alto, lo violoncèl e, en partida, la contrabassa (puishqu'aquesta darrèra b'ei tanben tanhenta de la familha de la viòla de gamba ; marginaument aquesta familha qu'a conegut autes còps un violino piccolo, un vriulon tenòr, un violoncèl piccolo e qu'existeish quitament ua octobassa.
Lo mot violon que vien de l'italian "violino" qui vòu díser petita "viòla" (qu'ei a díser, petit vriulon alto). Lo musician qui ne jòga qu'ei lo violonista (violonaire/vriulonaire dens la musica populara) e l'artisan qui'u fabrica e l'adoba qu'ei lo laütièr [2] qui èra a l'origina lo fabricant de laüts. Lo laütièr que tribalha sovent dab un arquetièr qui s'ocupa deus arquets. L'arquet qu'ei hèit generaument de husta (pernamboc, o amoreta peus miélhers) mes uei lo dia a còps de fibra de carbòni) e de crins de chivau hregats contra ua colofònia (hèita de resina de pin) entà qui s'arràpien a la còrda en, atau, la bèth har vibrar. Tant vau díser que shens colofònia la crin non produseish pas nada vibracion e nat son.
Las còrdas deu vriulon que son acordadas en quinta deu biais seguent (de la mei grava a la mei aguda) : sòl, re, la, mi (lo vriulon alto e lo violoncèl - au contra de la contrabassa - que son acordats tanben en quinta, mes dab las nòtas la, re, sol, do -ua quinta en devath deu vriulon per l'alto, qui partaja atau tres còrdas acordas perièr dab lo vriulon, e ua octava en devath de l'alto entau violoncèl -).
Uei lo dia las còrdas que son hèitas d' acèr mes a l'epòca barròca e classica qu'èran hèita de tripas d'aulhas (e non pas jamei de gat, com ua vielha legenda mentidera ac dit).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Anatomia deu vriolon
- 3 Tecnica
- 4 Violonistas famós (per ua lista mei completa véder l'article violonista)
- 5 Lo vriulon dens la literatura e lo cinema
- 6 Ligam intèrne
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vriulon que ho inventat en Italia a la fin de la Renaishença a partir de la familha de las liras da braccio. Un deus mei vielhs laütièrs coneguts per aver fabricat un vriulon de tipe modèrne que ho Andrea Amati de la ciutat lombarda de Cremona. Qu'aubrí atau la grana istòria d'aquesta vila desempuish estretament ligada dab l'istòria deu vriulon. Que ho lo fondator d'ua dinastia de laütièrs. A Cremona tanben que viscón Antonio Stradivari e Giuseppe Guarneri dus laütièrs deus mei famós. Enter los autes grans laütièrs qui desvolopèn los modèls e los mòtles deus instruments modèrnes que cau mentàver lo tirolian Jacob Stainer egaument tanhent de l'escòla cremonesa.
Desempuish los Amati dinc au dia de uei l'instrument e l'arquet que conegón cambiaments (mendres peu purmèr, mei pregonds entau dusau). Aqueths cambiaments que hen passar l'instrument de l'estat de vriulon barròc au de vriulon modèrne ; en ehèit, durant la segonda meitat deu sègle XVIII lo pontet, lo manjo, la barra d'armonia e la tòca qu'evoluèn e mantuns instruments (los quites famós stradivarius jogats uei lo dia dens lo monde sancer) que hon tranformats entà aquesir las caracteristicas deus instruments modèrnes.
La vila alemanda de Mittenwald qu'ei un aute centre màger de laüteria e lo sèti, com Cremona, d'ua escòla vodada ad aquesth art. En França, mantuas generacions de laütièrs que s'amassèn a Mirecourt, uei lo dia atanben sèti d'ua escòla de renomada internacionau e ciutat nadau durant mantuns sègles d'ua grana partida deus vriulons francés.
Lo Reiaume Unit qu'ostalè la soa escòla hens la ciutat de Newark.
Anatomia deu vriolon[modificar | modificar la font]
Dimensions[modificar | modificar la font]
Lo vriulon d'adulte qu'ei aperat vriulon sancèr o 4/4 de vriulon. Que mesura 60 cm de long haut o baish.
Fraccions inferioras qu'existeishen mes shens relacion dab la valor numerica de la mesura. Atau, lo vriulon de 3/4 que mesura autorn de 56 cm, lo de 1/2 (o miei vriulon) 53 cm, lo de 1/4 (o quart de vriulon), 48 cm, lo de 1/8, 44 cm e lo de 1/16, 37 cm ; a còps que's pòt baishar dinc a un 1/32 (mes aquò qu'ei pas aprovat per totòm e qu'ei mauisit de har un instrument efectiu ad aqueste endom).
Òm pòt trobar 7/8 de vriulon, taben aperat vriulon de hemna, de proporcions intermediàrias enter lo 4/4 e lo 3/4 e destinat a adultes petits.
Diferentas partidas deu vriulon[modificar | modificar la font]
Lo vriulon que's compausa d'ua caisha de resonància (1) e d'un manjo (2) ; aqueth darrèr qu'ei en vertat compausat deu manjo (a long deu quau e's muda la man esquèrra) de la tòca (tròç, generaumen hèit d'ebena on los dits e premen las còrdas), de la caisha de la cavilhas (tanben aperada cavilhèr) (7) e de la voluta (8 - egaument aperada cròssa a maugrat qui pòsca tanben representar ua cara umana, un cap de leon o préner mantua auta forma).
La caisha de resonància qu'ei delimitada per la taula (4) de l'instrument, lo son hons (6) e lo son costat (5). Los dus purmèrs que pòden estar constituit de ua o de duas pèças de husta.
La taula que presenta dus horats en forma d'f (10) entà deishar sortir lo son.
Las còrdas que son enrolladas autorn de las cavilhas (12) deu cavilhèr, que passan per ua petita pèça de husta aperada silhèt (11) e qui corona la tòca (3), que s'apiejan suu pontet (13- qui transmet las loas vibracions a la taula) e, fin finala, que s'arrapan au cordièr qui, eth medish que s'arrapa au boton clavat dehens un deus sheis arrims de husta suus quau e son pegats los costats de l'instrument.
Las còrdas que pòden arrapà' s directament au cordièr o ac har a mejan d'un tienedor (var. tibador) dotat d'ua vitz qui permet d'acordar las còrdas mei precisament e mei aisidament que non pas dab las cavilhas.
Devath los dus pes deu pontet be i a, deu costat de la còrda de mi un cilindre de husta aperat l'amna (var. arma, anma) qui transmet la vibracion deu pont despuish la taula dinc a hons e, deu costat de la còrda de sòl, ua barra d'armonia qui, pegada au long de taula be i difusa lo son. Ambs pèças, a despart de las loas proprietats acosticas, qu'estabilizan e que renforçan l'instrument sosmés a tencions de las granas (en comparason dab la flaca espessor de husta de la taula).
Un vriulon modèrne qu'ei gaireben tostemps provesit d'ua mentonièra qui melhora l'aisença deu musician e, sustot, qui empara l'instrument deu contacte dab la pèth umana (e mei que mei deus peus de la barba). En devath de l'instrument un coishin que permet de tiéner lo vriulon dab pas sonque lo menton de la clavicula e atau de liberar la man esquèrra qui pòt aisidament eslissà's au long deu manjo.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Man dreta[modificar | modificar la font]
La man dreta que pòt puntejar las còrdas dab l'index (aquesta tecnica qu'ei aperada lo pizzicato) o las hregar en tot eslissar l'arquet. L'arquet, gahat dens la man qu'ei eslissat parallelament au pontet deu vriulon per obertura o barradura de l'avantbraç en lo desplegant (l'espatla e lo braç que son censats demorar alasats e non pas mudar orizontaument - mes òc verticuament entà har pujar o baishar l'avantbraç quan aqueste e càmbia de còrda ; lo braç que pòt sonque lhevà's entà aidar l'avantbraç a estar a la bona hautor de la còrda qui joga e atau tornar mei aisits los cambiaments de còrdas).
Se l'avantbraç e 's barra, l'arquet qu'avança per la dreta de cap au vriolon : òm dit alavetz qu'òm lo possa, çò qui ei marcat sus la partition au mejan deu signe V. Au contre, en bèth obrir l'avantbraç òm tira, çò qui ei marcat peu signe Π (a còps capvirat) ; gaireben totas las particions que s'acaban en tirant.
Possar o tirar que son dus còps d'arquet ; en tot possar o tirar, las variantas de còps d'arquet que son : lo legato, lo staccato, jogar sul ponticello o sul tasto, lo sautillat, l' Arrebòt, lo tremolo :
- Duas nòtas (o mei) seguidas dens un medish moviment (tirar o possar) e shens estancar l'arquet que son ditas ligadas (e lo hèit de las ligar qu'ei designat per lo mot italian legato).
- Quan òm joga duas nòtas a la seguida dens un medish moviment d'arquet e tot marcar ua pausa enter eras aquò que s'apera un stacatto.
- Au contre deu stacatto òm pòt soslinhar las nòtas a bèths trucs d'arquet en possant e tirant e en tot s'entancar enter la nòtas ; que tracta alavetz d'un marterat o d'un gran marterat.
- Òm pòt prodúser un son dab ua brèva hregada de l'arquet ; aquò que s'apera un sautillat ; mantun sautillats que pòden estar encadenats (çò qui pausa dificultats d'estabilitats). Ua varianta, l'arrebòt, que consisteish en har arrebotar l'arquet.
- Eslisar l'arquet au ras deu pontet que produseish un son especiau (hèra utiizat dens las musicas de filmes d'orror) ; aquesta tecnica qu'ei designada com jogar sul ponticello ; au contre, en s'aluenhant deu pont entà apropià's de la tòca o joga sul tasto.
- Ua alternança au mei lèu enter possar e tirar hèitas en màver pas sonque la man e lo mei vista que 's posca que produseish un tremolo.
- Fin finala, dens la musica contemporenca mei que mei, òm pòt jogar col legno, qu'ei a díser capvirar l'arquet e jogar dab la husta en lòc deu crin entà prodúser un son sord.
L'arquet qu'ei dividit enter punta, mitan e talon. La particion que poden mentàver la partida de l'arquet que cau utilizar dens tau o tau passatge (e lo quite interpret que pòt notar la soa preferéncia suber la soa particion).
L'arquet que pòt har vibrar ua còrda o dus (que's parla alavetz de còrdas doblas, qui a còps e poden estar mauaisidas d'interpretar puish que poden combinar ua dobla dificultat per la man esquèrra e per la dreta). Un gran e lèu còp d'arquet que permet de har vibrar a la seguida mes quasi amassas tres o quitament las quate còrdas e atau de har audir un acòrd. Aquò qu'ei sovent lo cas d'acòrds finau de certes tròç de musica.
Man esquèrra[modificar | modificar la font]
La man esquèrra que prem las còrdas contra la tòca abracant atau la longor de resonància en tot formar un son mei agut. Ua nòta jogada shens apiejar los dits de man esquèrra suber la tòca qu'ei aperada còrda vueita.
Las quate còrdas vueitas que forman l'acòrd deu vriolon sòl, re, la e mi. L'index de la man esquèrra qu'ei designat com lo purmèr dit e que permet de prodúser las nòtas qui segueishen las de las còrdas vueitas : suber la còrda de sòl lo purmèr dit que pòt produser ua nòta un miei ton mei hauta (sòl diesi) o un ton mei haut (lo la, la nòta qui segueish lo sòl suber l'escala armonica).
Los quate dits de la man esquèrra que's segueishen atau e de dit en dit (e donc de ton en ton) lo quatau dit (lo dit minin) que produseish un son ua quinta mei hauta que la còrda vueita, çò qui vòu díser qu'ei la medisha nòta que la còrda seguenta ; donc, sus la còrda de sòl, lo quatau dit que forma lo re, sus la còrda de re qu'ei un la, sus la de la un mi. Aquò que s'apera la purmèra posicion.
Entà devarar lo long de la tòca òm pòt cambiar de posicion (sus la còrda de mi aquò que permet de pujar hèra luenh la hautor deu son). En hicant lo purmèr dit au lòc ocupat peu dusau dit òm obtien la segonda posicion ; s'òm lo hica au lòc qu'ocupava lo tresau dit en purmèra posicion que's tracta alavetz de la tresau posicion e atau dinc au cap de la tòca.
Que's ved donc qu'ua medisha nòta que pòt estar produsida de mantun biais diferents. Un legenda que conta que lo gran virtuòse Niccolò Paganini, un còps que s'avèva copat las tres darrèras còrdas que continuè de jogar sonque suber la còrda de sòl qui'u remanava (com lo sòl qu'ei la mei grava, que's pòt teoricament jogar totas la nòtas en las s'anant cercar au cap de la tòca, o quitament au delà).
Desempuish Paganini tanben, la man gauhca qu'ei supausada poder prémer e punteja au medish temps los pizzicatos (per exemple, se lo dusau dit e prem la tòca lo tresau que punteja). Aquesta tecnica hèra mauaisida qu'autoriza ua grana vitessa d'execucion e qu'ei presenta dens granas composicion de virtuositat.
En jogant, los dits de la man esquèrra que hèn generaument un moviment d'anar e viéner entà har variar la hautor de a nòta ; aquesta variaion que s'apera lo vibratto. A còps, certas particions que precisan que cau jogar shens vibrar o, au contre, desenvolopar un jòc expressiu qui implica generaument ua vibracion mei marcada.
Adobament de las particions[modificar | modificar la font]
Com la man dreta que pòt variar las partidas de l'arquet emplegada (que pòt jogar a la punta, au mitan o au talon) e los còps d'arquet causits (duas nòtas destacadas que poden, per exemple estar jogada ua en possant e l'auta en tirant - com dens un marterat - o dens un medish moviment d'arquet - un stacatto -) dens tau o tau passatge d'ua particion, quan lo tròç d'arquet e/o lo còp d'arquet be son pas mentavuts suber la particion, qu'ei au musician de'us se causir e de'us s'ac marcar. Aquò qu' ei l'adobament de la particion. Generaument las particions famosa que son editadas e estampadas adobadas jà despuish bèth temps a, au punt que mantua qu'ac ei dab mantuns adobament desparièrs.
La màger part deus adobaments, totun, que concernen mei que mei la man esquèrra. Un nombre hicat en haut de certas nòta qu'indica lo dit qui la deu jogar (e donc la posicion de causir e de seguir dinc au nombre prosman). Atau, per exemple, la nòta sòl marcada per la clau de sòl que's jòga en purmèr posicion en pausant lo tresau dit (l'anular) suber la dusau còrda (lo re) ; totun, se un nombre 1 qu'ei escrivut en dessús d'aqueth sol, aquò que vòu díser que cau hicar lo purmèr dit a la plaça de tresau (çò qui vòu díser passar en tresau posicion).
La causida de tau o tau posicion qu'ei motivada per la possibilitat de melhorar la facilitat e la netetat deu jòc (en evitar un cambiament inutil de còrda per exemple o lo cambiament de posicion shens pausa qui poden har enténer un eslissament de la nòta jogada) o per l'ehèit sonòr qu'implica ; que pòt per exemple perméter d'evitar de har sonar ua còrda vueita (qui non pòt sonar dab cap vibrato, au contre de las nòtas realizadas mercés aus dits de la man esquèrra).
Pedagogia[modificar | modificar la font]
La dificultat per començar l'estudi deu vriolon qu'ei dobla puish que tan lo manejament de l'arquet per la man dreta com lo posicionament deus dits sus la tòca shens cap ajuda (com ac son la fretas de la guitarra, de la viòla de gamba e de la mandolina per exemple) que son hèra dificils.
A la debuta, l'eslhève que comença donc per s'assegurar que pòt plan tiéner lo vriolon enter la clavicula e lo menton mercés a la mentonièra e au coishin puish la man esquèrra que gaha l'instrument per la soa caisha e non pas peu manjo. Durant las pumèras leçon la man esquèrra non tribalha donc pas cap. L'estudi que 's concentra suber lo manejament de l'arquet en practicant còrdas vueitas. Un còp mestresat aqueth manejament (qu'ei a díser après aver verificat que la posicion de la man qu'ei naturaument bona, qu'ei pas sonque l'avantbraç qui 's maveish mentre qui lo braç e l'espatla be demoran alasats e fixes) que l'elhève be comença de pausar lo purmèr dit e tot poder jogar dab ueit nòtas (abans non he pas sonque las quate nòtas vueitas).
Aqueth procès que pòt durar un par setmanas, domandant ua certa paciéncia.
Arron, que 's pausan cada dit un per un en avisà 's de la justessa. Un còp mestresada la purmèra posicion, que 's pòt estudiar las autas (òm insista, a la debuta, mei que mei suber la tresau, la mei emplegada après de la purmèra).
Desempuish la fin deu sègle XX lo metòde Suzuki qu'a muishat resultats impressionants dens l'estudi deu vriolon. Qu'ei basat suber un ensenhament hèra precòç e en insistint suber la naturalitat de l'emplec deu vriolon. Lo chins qu'escotan hèra e que son abituats a costejat l'instrument naturaument. Lo metòde que preten ensenhar lo vriolon com se hosse ua lenga mairau. Sia com sia, qu'a dejà format generacions de virtuòses hèra precòç. Qu'a tanben encoratjada la fabricacion d'instruments mei petits que lo 1/4 de vriulon (1/16au e quitament 1/32au).
Violonistas famós (per ua lista mei completa véder l'article violonista)[modificar | modificar la font]
- Arcangelo Corelli
- Antonio Vivaldi
- Joan Josèp Cassanea de Mondonvila
- Niccolò Paganini
- Pablo Sarasate
- David Oistrakh
- Leonid Kogan
- Nathan Milstein
- Yehudi Menuhin
- Salvatore Accardo
- Isaac Stern
- Itzhak Perlman
- Augustin Dumay
- Giuliano Carmignola
- Viktoria Mullova
- Anne-Sophie Mutter
- Nigel Kennedy
- Maxim Venguerov
- Sarah Chang
- Hilary Hahn
- Julia Fischer
- Jazz e Pop
Lo vriulon dens la literatura e lo cinema[modificar | modificar la font]
Joan de Cabanas[modificar | modificar la font]
Enter los enigmas de l'escrivan provençau Joan de Cabanas, lo vriolon qu'ei presentat dab l'ambigüetat seguenta :
Un membre gròs ambé nèrvis tenduts
fòrça sovent lei plus cruèlas
d'èstre ni fièras ni rebèllas
ai pas deis amants assidús
Quand leis a botadas en trin
son piegi que d'abandonadas
elei fan e sauts e gambadas
jusques a ne'n susar a la fin
Files e Libes[modificar | modificar la font]
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Per la laüteria deu vriulon : Laüteria
- Vriulon barròc
- Hardingfele
- ↑ Lo TDF que da : vioron, vuoron, vielon, vialon, violin en mei de violon e vriulon
- ↑ Que's pòt tanben utilizar en occitan - com ac hèn d'autes lengas romanica - ua forma gessida deu francés luthier : lutièr.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Projeccion frontala
La projeccion frontala o matte painting en anglés es un procediment cinematografic que consistís a pintrar un decòr n'i daissant d'espacis vuèits, ont una o mai d'una scènas filmadas son incorporadas.
Aquel sistèma economic permet d'espandir fins a l'infinit los rèireplans sens aver a bastir de decòr gigant. Foguèt pro utilizat pels films de sciéncia-ficcion (que Star Wars), perque permet de daissar larga plaça a la creativitat e a l'imaginari.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, s'utilizava de pinturas acrilicas sus veire per crear de scenas de talha variabla (a l'entorn de dos mètres carrats), verges de pigments sus de luòcs precís. Una scèna vertadièra (amb d'elements de decors en armonia) èra filmada a part, de biais que coïncide amb l'espaci daissat liure. I aviá tres tecnicas per fusionar l'ensems:
- La projeccion en avant: la scèna filmada es projectada sus una placa de veire miègreflectritz e l'ensems se torna filmar per una autre camèra.
- La retro-projeccion: la scèna filmada es projectada enré de la placa de veire, visibla per transparéncia, e l'ensems se torna filmar per una autra camèra.
- L'imatge amagat: la scèna es filmada amb una resconduda. Sol un segment tèst (gaireben 60 mètres de filme) es desvolopat e projectetat sus la placa que se deu realizar la pintura. Los artistas veson atal exactement los contorns de la reconduda e pòdon realizar lor pintura. Lo rèste del filme es pas desvelopat. Quand lo matte painting es acabat, se torna utilzar lo meteis filme per filmar sonque la pintura. Atal lo filme conten la mescla de las scènas, ambedoas sul negatiu e sens sistèma de duplicacion, çó que melhora sa qualitat. Es un procés riscat, perque la mendra dèca de manipulacion damatja lo negatiu.
Lo nivèl de detalh de las pinturas sul veire depend de la durada de la scena: per mens de quatre segondas l'uèlh demora gaire suls details, arribat a detz o pòt. Una scèna de jorn demanda èsser mai detalhada qu'aquela realizada de nuèch. Tanben, lo centre de la pintura es trabalhat melhor que los marges, perque l'uèlh s'i pausa naturalament en primièr. La qualitat finala es garantida per un ajustament precís dels contorns, de l'esclairatge, e pel fach que se dona mai l'attencion sus l'accion (qu'es vertadièrament filmada), puslèu que sul decosr.
A l'ora d'ara, los matte paintings son realizats informaticament, mai sovent per modelizacion 3D, e venon de vertadièrs « decors numerics ». S'agís de fach d'una de las nombrosas sisas incorporadas dins la composicion numerica finala d'un efècte especial cinematografic.
L'utilizacion de decors sus veire fa impossible l'estereoscopia impossible.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Matte Paintings de Bruno Serre
- (en) Raphael Lacoste, Matte Painter e Concept Artist
- (en) Frederic St-Arnaud, Digital Matte-Artiste
- (en) Leonardo Sedevcic, Digital Matte-Painter
- (en) Jean-Baptiste Verdier, Digital Matte-Painter
- (en) Lavarda Jeremy, Matte painter e Concept Artist
- (en) Nicolas Fidala, Matte painter - Film Director
- (fr) Digital Matte Painting.fr, Site informatiu
- (en) Thiên-Co Pham, Digital Matte Painter e Concept Artist


text:
Bearn
Bearn o Biarn qu'ei un país occitan[1], ua vescomtat situada au pè deus Pirenèus. Ligat successivament a Aragon puish a Gasconha, que deviengó, enter los regnes de Gaston Fèbus e d'Enric de Borbon, un país sobeiran puish cap deu Reiaume de Navarra (dab sonque la Baisha Navarra après 1512). Bearn qu'ei tanben ua anciana província istorica francesa integrada a França en 1620 ; abans aquesta data, l'occitan de Bearn (lo bearnés) qu'èra la sola lenga administrativa deu Reiaume de Navarra e que partatgè aqueste estatut dab lo francés dinc a la Revolucion.
Uei lo dia, la soa capitala qu'ei Pau (las autas capitalas istoricas que hon, successivament Morlans puish Ortès).
Lo gentilici qu'ei bearnés -esa o biarnés -esa.
Bearn que forma, dab la Baisha Navarra, Labord e Sola (compausant lo Bascoat francés) e un tròç de Gasconha deu Baish Ador, lo departament deus Pirenèus Atlantics (64), que n'aucupa los 3/5 deu territòri.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Populacion
- 4 Transpòrts
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bearnés celèbres
- 8 Ligams intèrnes
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Limits[modificar | modificar la font]
Bearn qu'ei limitat a l'oèst per Sola e la Baisha Navarra, au nòrd per las Lanas e Armanhac, a l'èst per Bigòrra e au sud per Aragon (Espanha).
Fisionomia[modificar | modificar la font]
En entrant en Bearn peu nòrd-èst, que s'i tròba :
- Ua seria de sèrras orientats nòrd-sud : los pueis de Montanerés, deu Vic Vilh e de Sovèstre adaigats per petits afluents d'Ador : Gabàs, Lui de França e Lui de Bearn.
- la vath deu Gave de Pau (Ortès, Artics, Pau, Nai) zòna la mei poblada.
- los travèrs de l'Entre Dus Gaves (Juranson).
- la vath deu Gave d'Auloron (Auloron, Navarrencs, Sauvatèrra de Bearn).
- 3 vaths deus Pirenèus bearnés (Bearn Haut) :
- la Vath d'Aussau (Portalet, 1794 m) dominada peu Pic de Mieidia d'Aussau.
- la Vath d'Aspa (Sompòrt, 1632 m) que s'obreish de cap au Haut Aragon.
- la Vath de Varetons s'obreish de cap tà la vath navarresa de Roncal.
- Que s'i pòt ajustar la vath de l'Ozom desbocant de cap a Bigòrra, via Ferrièras, Arbeòst e lo còth deu Solòr.
Los Pirenèus bearnés que van, d'oèst en èst, deu Pic d'Ania (2504 m) au Pic de Palas (2974 m) qui ei lo punt culminant deu departament.
Clima[modificar | modificar la font]
Dab ua diferéncia de nivèu de 3000 m enter la montanha e la plana, Bearn que coneish mantun clima desparièr. Dens la plana, lo clima qu'ei doç mes en montanha que pòt nevar en ivèrn e un medish dia que pòt estar brumós dens la plana e assorelhat au som.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Formacion, antiquitat e hauta Edat Mejana
Abans la conquista romana, la tèrra de Bearn qu'èra part d'Aquitània. Qu'estó conquistada a l'escadença de la Guèrra de las Gàllias (gavidada per Juli Cesar) per Publius Crassus en 56 abans l'èra crestiana, a maugrat de la resisténcia de la ciutat aquitana de Sos - poblada peus Sotiats. Lo sud-oèst pirenenc que resistí enqüèra mantuas annadas. Roma que desvelopè mei que mei duas vilas: Iluro (uei Auloron) e Benearnum (uei Lescar); uei, enqüèra, aqueras duas vilas que son los dus avescats bearnés, jus l'autoritat de l'avesque de Baiona. Au sègle III lo territòri bearnés que pertanhèva a la província nomada Novempopulània (lo "país deus nau pòbles"). Au sègle V, diferents pòbles germanics qu'envadín Novempopulània, purmèr los Vandals, puish los Visigòts qui establín a Tolosa la capitala deu lor reiaume suus dus costats deus Pirenèus. Qu'estón acaçats entà Espanha peus Francs. Au sègle IX, los Vikings que destrusín Benearnum e Iluro.
- La vescomtat
Los vescomtes de Bearn que conquistèn Montanèr e Ortès au sègle XI. Las abadias de Luc de Bearn e de Seuvalada que's fondèn. Dejus Gaston IV lo crotzat, Morlans que vadó capitala e los purmèrs fòrs de Bearn que's redigín en començant ua tradicion constitucionala e de libertat qui impausère dreits e devers au pòble e aus vescomtes. La Cort Major, amassada de nòbles, que conselhava lo vescomte. Gaston IV qu'ei conegut per aver combatut en Palestina (en empachant personaument que los civils musulmans estossen massacrats) e en Espanha; mei que mei qu'ajudè a conquerir Saragossa. Durant l'Etat Mejana, Bearn que vedó a passar un hèish de romius qui anavan entà Sant Jacme de Compostèla.
A l'epòca qui Gasconha e deviengó vassalha d'Anglatèrra, Bearn que's virè enqüèra mei de cap a Aragon. Signe d'aquera aligança, la dinastia deus Montcadas, d'origina aragonesa, que renhè sus Bearn.
Durant las crotzadas albigesas, Bearn e Aragon que's hiquèn au costat de Tolosa ; totun, après la des·hèita, lo rei d'Aragon qu'abandonè la soas pretencions politicas capvath deus Pirenèus e Bearn que cadó devath vassalitat anglogascona. Totun, mercés au subtiu jòc diplomatic deu vescomte Gaston Fèbus, que tornè crubar la soa independéncia (declarad dab l'Acte d'Independéncia de Bearn) e Fèbus que vadó senhor sobeiran, en bèth tiéner, segon eth, la soa tèrra, sonque de Diu e de la soa espada. Un temps de prosperitat que s'obrí a l'acès de la Guèrra de Cents Ans e jus la gestion economica e politica ambiciosa deu vescomte. Ortès qu'èra la soa capitau. A maugrat d'aqueras escadudas, la creishença deus poders espanhòus e francés que miaçava l'independéncia bearnesa.
- Lo Reiaume de Navarra e l'integracion au Reiaume de França
Bearn que juntè la soa dinastia dab la de Navarra e los vescomtes de Bearn que vadon reis de Navarra. A la debuta deu sègle XVI, lo senhor sobeiran de Bearn e rei de Navarra, Enric de Labrit, que s'apropièt de França en se maridant dab Margalida d'Engoleime (la sòr de Francés I de França, qui vadó Margarida de Navarra, autora de l'Eptameron). En 1512, lo rei d'Aragon (regent de Castelha ad aquera epòca), qui non podèva pas acceptar l'aligança dab França, qu'invadí la Baisha Navarra.
La hilha d'Enric de Labrit, Joana de Labrit, qu'esposè Antòni de Borbon e que's convertí au calvinisme qui vadó religion d'estat. Un pauc après la version gascona de Pèir de Garròs, Arnaut de Saleta qu'arrevirè los Saumes de Dàvid en bearnés peu culte protestant. Enric, lo hilh de Joana, qu'ei conegut per aver cambiat mantuns còps de religion abans qui vadosse rei de França. Hèra Bearnés, totun, que respectè l'independéncia de la soa purmèra patria e la dignitat de la soa lenga mairala e eth que demorè tota la soa vita sancèra Enric III de Navarra e IV de França ("lo Noste Enric").
Qu'ei lo son hilh, Loís XIII, qui decretè l'integracion de Bearn au reiaume de França a travèrs l'Edicte d'Integracion de 1620. Que s'engatjava, totun, a respectar los Fòrs ; aquò que volèva díser, teoricament, que Bearn e podèva contunhar d'emplegar la soa lenga e de fèit, dinc a la Revolucion, un sarròt de documents que hon redigits en bearnés.
La Revolucion e l'Empèri que cambièn l'anar de víver deu país : creacion deu departament deu Baish Pirenèus (vadut Pirenèus Atlantics a la fin deu sègle XX) desinstitucionalizacion deu dret d'ainessa (conservat a còp dab arrengaments de familha), conscripcion, leis navèras. Lo sègle XIX e la purmèra meitat deu sègle XX que hon marcat per l'emigracion (Califòrnia e Arriu de la Plata mei que mei - véder Occitans d'Argentina e d'Uruguai).
Arron la des•hèita republicana espanhòu, Bearn que vedó a arribar un sarròt de refugiats. Mantun que hon empresoat per la Republica Francesa dens lo camp de Gurs on estón egaument retienguts judius durant la Segonda Guèrra Mondiau. La linha de demarcacion que trauquè Bearn qui estó un important lòc d'accion de grops locaus de Resisténcia com los Corps Franc Pommiès (C.F.P).
Populacion[modificar | modificar la font]
Bearn que compta 350 000 abitants e 387 comunas. Pau sola qu'amassa 82 500 poblants.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lo hialat rotèr[modificar | modificar la font]
Lo hialat ferroviari[modificar | modificar la font]
Bearn que conta dus camins de hèr principaus:
- Ua linha oèst-èst : Irun-Vintimilha, juntant Espanha dab Itàlia e passant per Baiona, Pau, Tolosa, Montpelhièr, Marselha, Niça.
- Ua linha nòrd-sud : París-Tarbas ; qu'ei la linha utilizada peu TGV qui abandona la grana vitessa enter Bordèu e Tarba per'mor que las vias non son pas adaptadas.
Com en autes endrets, mantua via que hon abandonadas en Bearn. Ua d'aquestas que religava directament Bearn e Aragon en traucant los Pirenèus ; qu'èra la linha Pau-Canfranc. La reubertura d'aquesta linha qu'èra un contra projècte a la traucada deu tunèl deu Sompòrt dens las annadas navanta deu sègle XXau. L'acabament d'aqueth tunèl qui s'ei tradusida per un passatge massiu de camions (a còps carrejant produts dangerós) n'a pas definitivament clavat aquesta revindicacion.
L'avion[modificar | modificar la font]
Se Occitània b'ei considerada a còps com ua de las patrias de l'aviacion mercés, enter autes, aus gascons Clement Adèr, Latecoèra e a la companhia Airbus, Bearn non demora pas en dehòra d'aquesta aventura. Pau que ho de fèit lo lòc causit peus dus hrairs americans Orville e Wilbur Wright per aubrir la purmèra escòla d'aviacion de l'istòria. Ua novèla de l'escrivan bearnés Rogèr Lapassada que rapera aqueth temps paulins deus pionièrs dens lo son libe Sonque un arríder amistós.
Bearn que ho tanben lo nom deu purmèr portavion de l'armada francesa (un vaishèth qui, adobat peus american, e's pelegè deu costat deus aliats dinc a la fin de la Segonda Guèrra Mondiau). Despuish 1964, Pau qu'arcuelh l'Escòla de las Tropas Aeroportadas (en francés « École des Troupes Aéroportées » -E.T.A.P-).
Uei Pau qu'ei tostemps lo sièti d'un regiment de paracadudistas e que possedeish un aeropòrt internacionau.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Lengas[modificar | modificar la font]
Lo bearnés qu'ei una varianta de l'occitan gascon (qu'a servit mantuns còps de punt de referéncia per aqueste dialecte[2]; qu'èra la lenga mairau de totòm autes còps e tanben deu poder (vescomtes de Bearn, comtes de Fois-Bearn, reis de Navarra e Noste Enric que l'empleguè enquèra arron d'estar vadut rei de França e de Navarra) ; qu'ei hòrt espandida enquèra.
Lo bearnés qu'estó l'unica lenga administrativa a l'atge miejancèr, utilizat dens los Fòrs de Bearn. La Reforma que l'empleguè entà accelerar las conversions e que li devem los famós Saumes de David arrevirats per Arnaut de Saleta. Qu'èra la lenga mairau deu Noste Enric qui la he bronir dens tot París deu temps de la soa cort gasconejaira. Au viraplec deus sègles XVIIau e XVIIIau Joan Enric de Fondevila que compausè òbras de teatre bearnesas en alexandrins. Deu sègle XVIIIau que podem mentàver l'òbra burlesca Lo sermon deu curé de Bideren e la poesia de Ciprian Desporrins. Lo sègle XIX que balhè autors com Xavièr Navarròt e erudits com Vastin Lespin qui escrivó ua gramaticas, ua antologia e un diccionari qui amassa la lega deus archius e la lenga de la vita vitanta.
Las calandretas son las escòlas bilingüas occitanas ; la purmèra calandreta que vadó a Pau en 1979.
Istoricament, lo bearnés qu'estó la sola lenga emplegada dens los tèxts oficiaus desempuish los Fòrs (las cartas medievaus deus drets e de las leis qui ligavan los bearnés e lo lor país). Aqueth bearnés de juristas qui avèva vocacion d'estar escrivut qu'ei justament designat dab lo nom de scripta bearnesa ; qu'estó exportat aus país ligats a Bearn : las Sola, la Navarra (ambs tèrras deu bascoat) e Fois. Que cau destacar, que peu son costat, la scripta qu'arrecebèva influéncias (a còps ipercorreccions) legadocianas portadas peus avocats e notaris bearnés qui estudiavan a Tolosa. Lo francés que s'emplegò a mei anar mei arron l'Edicte d'Integracion (1621) mes lo bearnés qu'estó tostemps emplegat peu actes oficiaus (plèits, deutes, contractes de maridatges) en competicion dab lo francés dinc a la Revolucion (vedetz lo bearnés). L'immigracion bearnesa qu'exportè enter autes causas la lenga qui's hasò audir per ua estona dens lo mòn sancer. Alèxi Peiret qu'estampè atau los son "Sovenirs de casa" a Concepcion del Uruguay, Argentina, a la fin deu sègle XIX.
- Lo shiulet
Tradicionaument, pastors bearnés que i a que desvolopèn la capacitat de comunicar en shiulant, çò qui permetèva de comunicar a granas distàncias. Aquesta version shiulada deu bearnés qu'estó emplegada mei que mei dens lo vilatge d'Aas, comuna d'Aigas Bonas, Vath d'Aussau.
- Lo francés :
Lo francés qu'ei l'unica lenga oficiau per la Republica Francesa. Bearn qu'arcuelhó l'escrivana francesa Margarida de Navarra après lo son maridatge dab lo Rei de Navarra Enric de Labrit. La soa simpatia per la Reforma e la conversion de la soa hilha, Joana de Labrit, que hen arrecotir mantuns reformats de lenga francesa entà Bearn. Totun, la Reforma e lo conflicte dab França que favorizen un retorn au bearnés, lenga utilizada per l'evangelizacion. Lo francés que comencè a minjar la plaça administrativa e legau de l'occitan lentement a partir deu sègle XVIIau mes no'u remplacè pas sonque après la Revolucion Francesa.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
Bearn qu'ei reputat peus sons cambajons, lo sons ceps, lo sons guits e, de segur, los hitges gras qui produseish. Lo plat nacionau qu'ei la famosa garbura : sopa de caulet, mogetas, poma de tèrra, alh naps (e d'autes causas segond la varianta) e carn (òs de cambajon o còth de guit). Bearn que produseish vin de juranson (a còps sec, mes sustot doç e, peu melhor, de vrenhas tardivas, mei sucrat e d'un grad superior en alcòl) mes tanben rosat e un arroi aperat simplament Bearn. Peu carnaval que's preparan meravilhas. Que cau mencionar que la famosa saussa bearnesa que ho inventada en 1830 en region parisenca (a Saint Germain-en-Laye) e que shens estar directament ligada a la gastronomia bearnesa, que ho batejada per'mor deu nom deu restaurant qui la vedó a nàisher : lo Pavillon d'Henri IV.
Construccion[modificar | modificar la font]
Simbòls[modificar | modificar la font]
- L'imne de Bearn qu'ei de segur la famosa canta Aqueras montanhas atribuida a Gaston Fèbus e coneguda en mantun lòc d'Occitània com lo "Se canta" e interpretada a cada amassada occitana.
- Las vacas portadas peu drapèu e per l'escut de Bearn que son un simbèu deu país com tanben ac ei l'ors, simbèu de la montanha au costat deus pastors. L'escut de Laruntz qu'ostenda simbolicament amassas ua vaca e un ors.
- L'immortèla qu'ei ua es.hlor de montanha emblematica de Bearn.
Patrimòni[modificar | modificar la font]
- Naturau : Parc Naturau deus Pirenèus, dab lo Pic de Mieidia d'Aussau e la soa fauna rica (ors, vutres, sarris enter autes).
- Castèths: Moncada, Bètlòc, Montanèr, Pau, Morlana, Aas e Hortalessa deu Portalet.
- Catedralas: d'Auloron (sede deu bisbat d'Iluro) e de Lescar (sede deu bisbat de Benearnum).
- Glèisas: Bètharram, La Comanda, Montanèr, Morlana, Monenh e Sarrança.
- Ecomusèus: L'Arròc deu vutres (Aste Beon), lo zoo d'Asson e los ors a Bòrça.
Bearnés celèbres[modificar | modificar la font]
Personatges[modificar | modificar la font]
- Loís Barto, òme politic e academician.
- Joan Baptista Juli Bernadòta (1763-1844), marescau de Napoleon, puish rei de Suècia dab lo nom de Carles XIV.
- Noste Enric, (1553-1610) rei de Navarra de 1572 a 1610 e de França de 1589 a 1610.
- Gaston Fèbus
- Marqués de Fenoyl, purmèr president deu Parlament de Navarra, a Pau de 1711 a 1724.
- Joana de Labrit, reina de Navarra (1528-1572)
- Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan (1666-1716) explorator de la region deus Grans Lacs en Navèra França e escrivan de lenga francesa.
- Pèir de Lostaunau, Rajah de Shikandra : aventurèr bearnés qui combató las armadas colonialas anglesas en las Índias au sègle XVIIIau en bèth ganhà's lo títou de Rajah.
- Gaston Planté, fisician, inventor de l'acumulader electric, nascut a Ortès en 1834.
- Joan Martin Pueyrredon (1776 - 1850), purmèr cap d'Estat de las Províncias Unidas deu Rio de la Plata (futura Argentina), hilh d'un marcadèr de la vath de Varetons.
Personalitats politicas[modificar | modificar la font]
- David Habib
- Andriu Labarrèra
- Alan Lamassoure
- Joan Lassala
- Joan Jacme Lassèrra
- Joan Saint-Josse
- Francés Vairon
Grops e Cantaires[modificar | modificar la font]
- Arnapi
- Danièl Balavoine
- Bertran Cantat
- Natàlia Cardone
- Pèir de Jeliòt
- Francés Lalana
- Nadau
- Pagalhós
- Marilís Orionaa
- Joan Francés Tisnèr
- lo grope Ardalh
- Verd e Blu
Sartos[modificar | modificar la font]
Poètas, escrivans[modificar | modificar la font]
- Pèir Bordièu (en francés Pierre Bourdieu), sociològ (1930-2002), nascut a Denguin e escolan au licèu Loís Barto a Pau.
- Joan Boset: filològ, ispanista e bearnista ; qu'ei l'autor d'ua gramatica deu castelhan qui ho pendent annadas ua referéncia en França e que bastí ua gramatica bearnesa suu medish modèl.
- Ciprian Desporrins, poèta deu sègle XVIIIau.
- Joan Enric de Fondevila, autor de teatre occitan deu sègle XVII.
- Eric Gonzales, romancèr escrivent en gascon, nascut en 1964 a Pau.
- Francis Jammes, (lo 2 de deceme de 1868 - lo 1 de noveme de 1938), poèta d'expression francesa.
- Sèrgi Javaloyès: escrivan contemporanèu.
- Rogèr Lapassada: poèta ostesian deu sègle XX.
- Vastin Lespin, filològ e erudit bearnés deu sègle XIX, autor de gramaticas, d'antologias literàrias e deu "Dictionnaire bearnais ancien et moderne", diccionari referenciau e erudit apiejat suber los texts bearnés istorics e literaris.
- Pèir de Marca: istorian de Bearn, President deu Parlament de Navarra e Arquevesque de París.
- Xavièr Navarròt, poèta cançonèr republican (genèr de 1799-deceme de 1862).
- Alèxis Peiret, poèta occitan, agronòm e òmi politic deu sègle XIXau qui emigrè en Argentina.
- Simin Palai, poèta en bearnés, (1874-1965).
- Albèrt Peirotet, escrivan deu sègle XXau.
- Arnaut de Saleta, autor deus Saumes de David mes en rima bearnesa (1583).
- Pèir Tucòu-Chala, istorian medievalista, especialista d'Espanha e deus Pirenèus.
- Alèxis Léger dit Alèxis Sant Léger Léger puish Saint-John Perse, poèta e diplomata d'expression francesa 1887 - 1975, que hasó los sons estudis al licèu Loís Barto a Pau de 1899 a 1904.
- Juli Supervièla, poèta, romancèr e dramaturg (1884-1960), que repausa a Auloron.[1]
- Pau-Joan Toulet, poèta (1867-1920), nascut a Pau.
- Portal de la literatura
-
Atlètas[modificar | modificar la font]
- Basquetbòl : Freddy Hufnagel - Alan Larrouquis
- Canoè-caiac : Tòni Estanguet - Patrici Estanguet
- Ciclisme : Gilbèrt Duclos-Lassalle
- Fotbòl : Edoard Cissé - Julian Escudé - Joan-Francés Larios - Joan-Miquèu Larqué - Julian Tauziède
- Rugbi : Felip Bernat-Salles - Nicolau Brusque - Laurenç Cabannes - Nano Capdouze - Francés Monclar - Robèrt Paparemborde - Joan Piqué - Damian Traille - Pèir Triep-Capdeviela
- Esquí alpenc : Ànnia Famose
- Tennis : Nicolau Escudé
- Nautisme : Titouan Lamazou
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Lista deus vescomtes de Bearn
- rei de Navarra
- Enric III de Navarra, Enric IV de França, Noste Enric
- Armoriau de Bearn
- Saussa bearnesa : inventada en Isla de França que deu lo son nom au restaurant qui la vedó a nàisher (lo Pavalhon d'Enric IV).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Presentacion de Bearn
- la Vath d'Aussau
- la Vath d'Aspa
- la Vath de Varetons
- Biarnesa
- Ràdio País
- Per Noste Institut d'Estudis Occitans en Bearn
- Reclams edicions e revista
- Menestrers Gascons
- Joan Francés Tisnèr
- Verd e Blu
- L'Ostau Bearnés, La Maison de la Cultura Bearnesa
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bearn que pòt tanben estar considerat com un gran parçan d'Occitània ; qu'ei un parçan segon la classificacion de Frederic Zégierman, mes aqueth que ditz en francés pays per "parçan". Totun lo tèrme occitan de "parçan" que designa tanben un tipe de division administrativa anciana qui espartiva Bearn: atau Bearn qu'estó compausat de diferents parçans autes còps, establits per Enric de Labrit.
- ↑ Montanha dens los sons "Ensais" qu'u loa en l'aperar "gascon deus Pirenèus" (mei mascle segon eth) ; quauques sègles arron lo movement reneishentista de Miquèu de Camelat e de Simin Palai que's centrè suu bearnés


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'economia de Sant Marin es fòrça dependenta del torisme e del sistèma bancari. Malgrat que la republica siá pas un membre oficial de la Zòna Èuro se permetèt a Sant Marin d'utilizar l'Èuro coma moneda nacionala en vertut d'acòrdis amb lo Conselh de l'Union Europèa, e poguèt i estampar lo sieu pròpri dessenh nacional.
Lo torisme representa mai de 50% del PIB, mai de tres milions de visitaires en 1997. Son tanben importants lo sector bancari, l'electronica e la ceramica. Los principals produches agricòlas son lo vin e lo formatge.
Los sagèls postals, sonque valids per la republica, son majoritàriament venduts per la filatelia en representant una importanta font de revenguts.


text:
Regata Reiala d'Henley
La Regata Reiala d'Henley (en anglés: Henley Royal Regatta) es una competicion de rem que se debana cada an, al mes de julhet, sus la Tamisa dins lo vilatge de Henley-on-Thames. Se parla tanben mai simplament de la "regatta d'Henley" que son nom d'origina preceda lo patronatge reial. Se deu pas confondre amb las tres autras regatas que son corregudas sus gaireben lo meteis trajècte, a saber (Henley Women's Regatta, Henley Veterans Regatta e Henley Town & Visitors Regatta). Caduna correspond a d'eveniments plan separats.
La regata dura cinc jorns (del dimècres al dissabte) la primièra setmana del mes de julhet.


text:
Cultura dels camps d'urnas
La cultura dels camps d'urnas es una civilizacion indoeuropèa de l'Edat del Bronze desvelopada en Euròpa Centrala, caracterizada per de necropòlis d'incineracion.
Es devesida en tres fasas: preliminara, colonizadora, e d'estabilizacion.
Somari
Fasa preliminara[modificar | modificar la font]
Aquesta fasa constituís una etapa de transicion entre lo Bronze mejan e lo Bronze final. Es caracteristica d'aquesta etapa la barreja dins las necropòlis dels dos sistèmas d'entèrrament: inumacion en túmuls e incineracion. Se pensa que de tribús o de grops protocèltas, probablament pauc nombroses, se barregèron entre grops de populacion de culturas neoliticas tardivas, en s'installant suls passatges estrategics (gas de rius e afluents).
Fasa colonizairitz[modificar | modificar la font]
Lo primièr periòde, o periòde preliminar (1200 a 1100 aC) es seguit per un segond periòde (1100 a 1000 aC) que compren una epòca de colonizacion e d'apropriacion de tèrras e de començament de la cultura de la tèrra. A aquesta epòca quand se produtz un desvolopament decisiu de la tecnica del bronze: s'aboca lo material fondut dintre de mòtles de nuclèu reservat en lo batent e lo durcissent per tal d'obténer de placas fòrça primas que s'utilizavan per confeccionar de vas o recipients. La ceramica atenhèt tanben una perfeccion notabla e encara que se coneis pas lo torn, las pèças ceramicas (inspiradas sus de complèxas pèças obtengudas amb de laminas de bronze) son d'una superfícia fòrça fina e d'un polit e un acabat extraordinaris. L'incineracion s'estend e se fa generala. Los cavaments indican de "fons de cabana" (zòna catada d'un a dos mètres ont se localizan de descobèrtas) que lor densitat indica l'existéncia de vilatges vertadièrs. L'economia passa del predomini dels pastres (fin de l'Edat del Bronze a una economia majoritàriament agricòla. L'utilizacion de la fauç de bronze, e l'invencion dels carris de ròdas contribuïguèron al desvolopament de l'agricultura e la populacion que la practicava venguèt sedentària.
Fasa d'estabilizacion[modificar | modificar la font]
La tresena epòca (1000 a 900 aC) es d'estabilizacion e de desplaçament local de populacions, e reapareisson d'enterraments en túmuls (benlèu faches per de populacions que se desliuravan de la preséncia protocèlta o per de populacions sosmetudas recentament) e de decoracion ceramica de talhas prigondas. I a cap de dobte que la cultura dels camps d'urnas se difusa a aquesta epòca per tota Gàllia e qu'entra a la Peninsula Iberica, probablament pels passatges centrals dels Pirenèus. Benlèu èran anteriorament entrats d'elements del grop illiri, abans 1000 aC, venent d'Itàlia o de Provença, coma o suggerisson Martín Almagro o Santaolalla. Tre 900 aC a 800 aC se produtz un cambiament climatic decisiu. D'un clima caud e sec se passa a un clima de pluèjas persistentas e d'inondacions en seria. Es abandonat mai d'un implantament de las zònas bassas de las ribas dels rius.
L'arribada protocèlta e cèlta al sud dels Pirenèus[modificar | modificar la font]
L'arribada cèlta a la Peninsula Iberica la dividirem en quatre fasas:
- Fasa illíria: probablament al torn del 1000 aC, dobtosa e en tot cas fòrça magra. Mantun grops illirics arribèron benlèu a la Peninsula e pogèron lo cors d'Èbre (se circonscriuriá a Navarra e benlèu a Catalonha).
- Fasa protocèlta: desvolopada cap a 950 a 700 aC, amb una incidéncia en Catalonha d'ont passa en Navarra per la val d'Èbre, e s'estend tanben cap al País Valencian. Se subdividís en quatre periòdes:
- Periòde catalan I, de 950 a 850 aC, quand los protocèltas s'establisson sus una partida de Catalonha e d'Aragon.
- Periòde d'extension, de 850 a 750 aC, quand los protocèltas s'estendon per la val d'Èbre e arriban en Navarra.
- Periòde d'assimilacion: de 750 a 650 aC, amb l'entratge de la cultura indoeuropèa dins la populacion locala de las zònas ont se son establits los protocèltas.
- Periòde catalan II: de 650 a 500 aC, considerat una ondada novèla d'emigrants indoeuropèus o un periòde de decadéncia de la religion dels cèltas.
- Fasa de la cultura de Hallstatt: de 700 a 500 aC, que se dividís en tres periòdes:
- Periòde d'arribadas en Navarra.
- Periòde d'arribadas a l'Altiplan.
- Periòde d'arribadas al nòrd e nòrd-oèst.
- Fasa post-hallstattica e de la cultura de La Tène: 500 a 300 aC, que se dividís en tres periòdes:
- Arribada dels gals, de 500 a 450 aC.
- Perdurabilidat de la cultura de Hallstatt, de 500 a 450 aC.
- Periòde de La Tène, 400 a 300 aC.
Los protocèltas dins la Peninsula Iberica[modificar | modificar la font]
Probablament al torn de 900 aC, los primièrs grops protocèltas traversèron los Pirenèus e s'establiguèron pròche d'Èbre dins las províncias actualas de Lhèida e Saragossa, en bastissent de vilatges pròches de fònts e de rius, plaçats sovent dins de zònas nautas. Mantun istorian crei que mai d'una ondada de protocèltas de la Cultura dels Tumuls traversèt los passatges Pirenencs occidentals cap a 950 aC (o benlèu abans), mas la majoritat dels protocèltas qu'entrèron (o benlèu totes) pertanhián ja a la Cultura dels camps d'urnas. Los grops protocèltas qu'arribèron dins la Peninsula constituissián de grops nombroses, e cambièron pas l'estatut etnic local, mas après l'emigracion dels grops protocèltas establits en Aragon e Catalonha (al cant de l'aportacion futura de grops indoeuropèus de la cultura dels camps d'urnas e de la cultura de Hallstatt o cèltas), modifiquèron la composicion etnica de divèrsas regions. Los primièrs protocèltas bastiguèron de vilatges de cabanas. Aquelas cabanas èran de fusta e de forma circulara, amb una sola cambra e una pòrta d'accès unica, e amb lo tech en forma de copòla amb de brancatge e de palha. Amb los protocèltas arriba la tecnica de fondre lo fèrre, mas son utilizacion foguèt fòrça escassa. En fach, i aviá dins la Peninsula Iberica d'objèctes de fèrre anteriors a l'arribada dels protocèltas e sembla pas que l'arribada de pòbles que mestrejavan la tecnica de fondre aumentèsse sensiblament lor produccion. Eslos protocèltas establits dins la Peninsula Iberica cultivèron lo froment e l'òrdi e fan de pastres de bestial bovin e lanièr, e de segur lo comèrci. Probablament amb los cambiaments climatics, aquelas populacions pogèsson l'Èbre en cercant d'implantaments novèls (cap a 850 aC) e arribèron en Navarra ont persistissiá tanben una cultura neolitica amb penetracion magra dels metals, la del pòble pirenenc estendut d'Aragon a la serra cantabrica. Coneissèm divèrses establiments protocèltas, coma lo de Cabezo de Cruz, a Cortes (Navarra), dins una plana alluviala d'Èbre. Aqueste establiment mòstra una populacion de pageses e agricultors, que lor cultura perdurèt fins a 700 aC quand foguèt remplaçada per una autra ondada indoeuropèa caracterizada per la fabricacion de ceramica de còl cilindric, que perdurèt fins a c. 400 aC. Aqueles primièrs establiments protocèltas introdusiguèron l'agricultura coma activitat principala dins la val d'Èbre fins avuèi. Lors tecnicas lor permeton de cultivar lo froment e l'òrdi e introdusisson tanben lo milhet e d'autras culturas de l'òrta coma lo navet. Crian al delà de fedas, vacas e pòrcs e se consagran a la caça, subretot la de cèrvis. Lors implantaments son permanents. Dins totas las necropòlis dels establiments estudiats i a d'entèrraments nombroses de la tradicion dels camps d'urnas, sens tumuls ni monolits indicadors. A la meteissa epòca (cap a 850 a 700 aC) se constata l'utilizacion de baumas artificialas (per exemple, a Valtierra (Navarra), abitada sens cap de dobte per una populacion indigèna, e que lor utilizacion perdurèt pendent tot lo periòde dich de Hallstatt, çò que constituís pas un fach isolat.
Innovacions[modificar | modificar la font]
De segur los protocèltas portèron en Espanha los cavals, animals que i aviá a l'estat salvatge pendent lo Paleolitic, mas que avián puèi emigrat e desparegut de la Peninsula Iberica per los cambiaments climatics. L'utilizavan per lors desplaçaments e coma animal de carga. L'utilizacion del caval supausèt un cambiament plan important per la vida quotidiana: permetiá de se desplaçar amb fòrça rapidesa a distàncias longas, facilitava los desplaçaments e las comunicacions e remplaçava lo buòu e l'ase coma animals de carga. La combinason del caval amb las armas de fèrre donava als cèltas una superioritat militara màger subre las populacions autoctònas e lor permetiá de se desplaçar a granda distància, amb rapidesa, e de constituir una fòrça egemonica. D'autras novetats aportadas pels protocèltas foguèron la cervesa de grans e lo vin. La cervesa d'òrdi o d'autres grans foguèt introducha en Espanha pels primièrs emigrants, e prenguèt lo nom de celia o ceria (en França foguèt nomenada cervisia). Segurament per influéncia de las costumas localas, la cervesa de la Peninsula Iberica èra diferenta de la de França. Aprenguèron a l'elaborar amb abiletat granda e se conservava per fòrça temps. Se sap que la cervesa d'òrdi foguèt beguda pels frigis, tracis, armenis e illiris; demest los darrièrs èra de consomacion frequenta cap a 1200 aC. Lo vin èra conegut pels pòbles indoeuropèus dempuèi l'Antiquitat, benlèu abans la separacion del tronc indoari (cap a 3000 aC), e tanben èra conegut en Egipte e Orient Mejan. Lo vin s'espandiguèt cap a 2000 aC per Grècia e los Balcans, en l'espandir especialament los illiris (1500 a 1000 aC) e après los grops protocèltas e cèltas (1000 a 600 aC) que l'aportèron dins la Peninsula Iberica. Ça que la, ja que lo vin èra conegut pels fenicians, e èra estat introduch per els meteisses al sud de la Peninsula Iberica, poguèt èsser tanben arribat per aquesta autra via.
La fin de la cultura dels camps d'urnas[modificar | modificar la font]
La cultura dels camps d'urnas (1200 a 725 aC) que s'estendiá per granda partida de França, lo sud d'Alemanha, una partida d'Itàlia e la val d'Èbre dins la Peninsula Iberica, entrèt en decadéncia e despareguèt jos l'influéncia de l'emigracion de pòbles estrangèrs butats pels traci-cimmeris provenent d'Ucraïna e del sud de Russia, e aqueles butats pels escitas. La pression exercida pels pòbles escitas al sègle VIII aC causèt l'emigracion dels pòbles de las estèpas d'Ucraïna e del sud de Russia, del grop traci-cimmeri, en pojant Danubi, en arribant fins en Ongria e puèi en Bavièra, en desplaçant las populacions cèltas d'aquestas zònas. Aquestes emigrants, en contacte amb los orientals, donèron luòc a la cultura de Hallstatt.


text:
Bournonville
Bournonville es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Per la pichona istòria Bournonville es la municipalitat natala de Jehan II lo Grand de Bournonville ( 1310-1360 ) Chevalier vengut Chambellan del Rei de França Philippe VI de Valís, maridat a Mahaut Baronne de Fiennes
Pour la petite histoire Bournonville est la commune natale de Jehan II le Grand de Bournonville ( 1310-1360 ) Chevalier devenu Chambellan du Roi de France Philippe VI de Valois, marié à Mahaut Baronne de Fiennes


text:
Saint-Laurent-des-Bois (Eure)
Saint-Laurent-des-Bois en normand (Saint-Laurent-des-Bois en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Laurent-de detlos-Bòsques a situat al sud-es de la Campanha de Sant-André. Es a 9 km de Sant-André-de-l'Eure, a 14 km de Nonancourt e de Dreux, a 24 km de Houdan e a 26 km de Évreux.
Saint-Laurent-des-Bois est située au sud-est de la Campagne de Saint-André. Elle est à 9 km de Saint-André-de-l'Eure, à 14 km de Nonancourt et de Dreux, à 24 km d'Houdan et à 26 km d'Évreux.


text:
Allery
Ary en picard ( Allery en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Implantada a l'Oèst del departament, al encreuament de l'ais Nòrd-Sud en connectant virtuellement Hallencourt a Métigny e d'Èst-Oèst entre Airaines e Oisemont.
Lo vilatge se étire en una pichona vallée verdoyante a l'oèst de Airaines, #que despunta lo campanal visible dempuèi la rota en portant a Oisemont.
Implantée à l'Ouest du département, au croisement de l'axe Nord-Sud reliant virtuellement Hallencourt à Métigny et d'Est-Ouest entre Airaines et Oisemont.
Le village s'étire dans une petite vallée verdoyante à l'ouest d'Airaines, de laquelle pointe le clocher visible depuis la route menant à Oisemont.


text:
Bos taurus
Bos taurus
Vaca bruna soïssa o Bruna
dels Alps (Bos taurus)
La vaca (var. vacha) es un mamifèr domestic romiaire, generalament portaire de banas sul front, apartenent a l'espècia Bos taurus de la familha dels bovids. Es la femèla del taur(e). Una jurga es una vaca qu'a pas vedelat.
L'espècia en general e lo mascle se pòdon dire buòu (var. bò(u), bueu). Lo mascle adulte (mens d'un an) sens castrar, taur(e) o brau, e castrat buòu. Quand encara es pas adulte, recep lo nom de vedèl (var. vedèu, vedèth, vèl, vèu).


text:
Auvernhat
L'auvernhat o auvernhàs (ancianament alvernhatz) z-es lo dialècte occitan parlat dinc la màger part d'Auvèrnhe (fòra vèrs Orlhac), dinc la màger part de Velai (levat vèrs Sinjau) e dinc la mitat sud de Borbonés, 'quò-es dire lo departament entèir dau Puèi Domat e una part dau Cantau, dau Naut Léger, d'Alèir e de Cruesa (petita partida entre Bòrt e Ausança, Aubuçon, Aiun, La Saunièra, Sent Laurenç e una partida del terme d’Ajain situada al sud de la RN 145). L'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[1].
'Quò-es un parlar nòrd-occitan, particularament evoluit sus lo plan fonetic dinc sas varietats dau nòrd (lo nòrd-auvernhat); segon lo lingüista Albèrt Dauzat las innovacions foneticas e las innovacions lexicalas son fòrça plus nombrosas dins lo Massís Central, los parlars auvernhats essent mai diferenciats entre eles que lo lemosin. Pasmens l'auvernhat ten a l'encòp de recors expressius fòrça conservators dins lo lexic e la morfosintaxi.
Somari
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Quauquas caracteristicas de l'auvernhat:
- Palatalizacion de las consonantas davant i e u: libre [ˈljibrə], nus [njy]. Aquela palatizacion mena a de realizacions variablas segon los luòcs.
- Lo diftòng "au" en posicion atòna baila [uw] vèrs lo mèijorn e [œ] vèrs la bisa (= lo nòrd)
- Lo diftòng "ai" en posicion atòna baila [ej] o [ij]
- Lo digraf òl se vocaliza en òu mas en los parlars de l’est de Velai se consèrva la L: sal, mal, Sant Pal, Monistròl
- Los grops "qu" e "cu" se pronóncian [tʝ]
- "an"/anh en posicion tonica se pronóncia [ɔ/ɔɲ]
- "gl" se pronóncia [ʎ]/[j], "la glèisa"; [la 'ʎejza]
- "gu" abotís a [dʝ]
- La "s" davant "i" e "u" abotís a [ʃ], de còps a [ʒ]
- Lo grop "ch" abotís a [ts] o [tʃ]
- Lo grop "(u)òc" abotís a [io] a l'est e [eu] a l'oest: (en)luòc/(en)luec, fuòc/fuec, buòu/bueu
- Prononciacion de la "j" coma [dz]
- Prononciacion dau diftòng "eu" coma [ju]
- Prononciacion de l'"l" intervocalica coma [x] vèrs lo Chantau
- Conservacion de la O dubèrta en mots coma: "fònt", "lòng", "fòlh"
- Chasuda de las A inicialas: "'massar" (amassar, culhir), "'parar" (aparar, gardar).
- Lo sufix vengut de latin 'arius' dona IÈR, ÈIR, IÈIR, ÈR. Per exemple en Naut-Leir s'emplega IÈR en la meitat sud e ÈIR dins la part nòrd.
Quauquas caracteristicas daus parlars nòrd-auvernhats;
- "cl" baila [kj]; Clarmont [kjaɾ'mun]
- "er(erre)/ern" beila [jaɾ/jaR]; "ivèrn" [i'vjaɾ], "fèr/fèrre" ['fjaɾ], "Auvèrnhe" [œ'vjaɾɲə]
- Chasuda de la s intervocalica; "la chamisa" [la tsa'mjɔ]
- Chasuda de la d intervocalica vèrs Sinjau; "z-es arribaa" (es arribada)
- "-és" baila [I]; "lo Barbonés" [lu baɾbu'njI]
- "es-" a la debuta d'un mot baila "se"; escòla baila secòla, espòrt baila sepòrt
D'autras caracteristicas son comunas amb d'autres parlars nòrd-occitans;
- Palatalizacion daus grops ca e ga vèrs cha e ja/ia: lo jal chanta (per lo gal canta) mas non pas sistematicament: òm ditz "lo cap", "la capitala", "la cambada", "l'aucon" o "l'auqueta" (mas "l'aucha"), l'escuròu, lecar, etc dins tota Auvernha. Una partida d'aquesta conservacion de la C es d'importacion de l'occitan plus al sud: "boscatier", "cercar", "tocar" (mas "tochar": agulhonar lo bestial), "traucar". Ansin segon los parlars se ditz "chaminar" o "caminar", "lechar" o "lecar", "c(h)erchar" o "cercar". Quasi tota l'Auvernha ditz "cavar, escala, gafar, la causa" quand lo lemosin ditz "chavar, eschala, jafar, la chausa". La plus granda partida de l'Auvernha ditz "l'agaça" e non pas "l'ajaça", forma lemosina. Aquesta conservacion o non de la C o G + vocala n'es pas unifòrma d'en pertot, servís a distinguir de mots, a donar de senses particulars: "lo chamin" e "lo caminòu".
- Chasuda de las consonantas finalas : z-a chantat amb la -t finala muda.
- Utilizacion de l'z- eufonica davant vocala z-ai pas solaçat bei te" (per ai pas charrat amb tu).
- Coma en niçard e en montpelhierenc, la -a atòna finala se pronóncia [a].
- manten de l'òrdre ancian dels pronoms combinats : la nos faràs mancar" = nos la faràs mancar.
Adjectius possessius[modificar | modificar la font]
- lo mèu, la mèuna (Bassa Auvernha).
- lo mieu(ne) [myone], la miána/mieuna [myono] (Nalta Auvernha).
- lo tèu, la tèuna (Bassa Auvernha).
- lo tieu(ne) [tyone], la tiána/tieuna [syono] (Nalta Auvernha).
- lo sèu, la sèuna (Bassa Auvernha).
- lo sieu(ne) [syone], la siána/sieuna [syono] (Nalta Auvernha).
- lo nòstre, la nòstra
- lo vòstre, la vòstra
- lo lhor/sieune, la lhor/sieune-siána.
Tanben s'utiliza mon/ma, ton/ta, son/sa, nòstre/nòstra, vòstre/vòstra, lor.
Formas verbalas[modificar | modificar la font]
Ved [vet] : vei (el/ela, Veire) Cred [cret] : crei (el/la, Creire)
Som (nosautres, Èsser)
Am (nosautres, Aver)
Vam (nosautres, Anar)
Vatz (vosautres, Anar)
Pueschas, pueschatz: pòscas, poscatz Vuelhas, vuelhatz: vòlgas, volgatz
Moiriá [mejri' o] : moririái Muèrt: mòrt
- Acòrd del participi:
L’acòrd del participi amb lo subjècte se fa, quin que siá l’auxiliar, mesclant los dos auxiliars 'aver' e 'èsser' e lors atribucions. Certans vèrbs en occitan se conjugan amb 'aver' e d’autres amb 'èsser', d’autres encara amb l’un o l’autre auxiliar: "eriam partits d’ora", "auràs o seràs montat", "ai tombat o siei tombat", l’auvernhat possa aquesta facultat a son darrièr limit: "ai morit ou "sei mòrt", "mas sòrs son naissidas o an naissidas", "aviá o èra sortit", "fuguèssem o aguèssem dormit", "la pòrta a badada". Amb 'èsser' tanben: "sei estat o ai estat".
Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]
En auvernhat, doas nòrmas se fan concurréncia: la nòrma classica e la nòrma bonaudiana.
Variacion[modificar | modificar la font]
Lexic[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Parlar occitan - Auvergne Velay, Étienne Coudert, IEO 63, 2001.
- "Nouveau Dictionnaire Général Français-Auvergnat", Pierre Bonnaud, Nonette, Editions Créer, 1999
- L'auvergnat de poche, Assimil.
- L'imagier français - auvergnat, Aedis, 2005.
- Glossaire de la langue d'oc, Pierre Malvezin, 1909 (mots de Cantal, e tanben de Roergue e Lemosin)
- "La conjugaison vellave", AA.VV., Lo Puei de Velai, Les amis du patois vellave, 1976
- "Grammaire vellave", Augustin-Marie Gérard, Lo Puei de Velai, Imprimerie de l’Avenir, 1925
- "Atlas Linguistique et Ethnographique du Massif Central (ALMC)", Pierre Nayton, París, CNRS, 1957-1963
- "Géographie phonétique de la Haute Loire", Pierre Nayton, Paris, Les Belles Lettres, 1974
- "Les Parlers de la Creuse, patrimoine de la Creuse" (langue et mémoire du pays de Guéret), Conseil Général de la Creuse (libre + CD)
- Dictons occitans, recueillis en Haute-Loire, Pierre Chapuis, Lo Puei Velai, IEO43, 1979.
- Dictionnaire de météorologie populaire, Jean-Philippe Chassany, Maisonneuve et Larose, París, 1989
- Proverbes du plateau. Proverbes, dictons et comptines du Plateau Vivarais-Lignon, Théodore de Felice, Lo Chambon de Linhon, Manier, 1981
- Le patois de la zone d'implantation protestante du Nord-Est de la Haute-Loire, Théodore de Felice, Champion-Slatkine, París-Genèva
- Le parler occitan d'Yssingeaux (Haute-Loire), Jean-Baptiste Martin, Sinjau : Histoire et Patrimoine, 1997
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Ensag de glossari botanic auvernhat, Loís Delhostal, Revista Oc - Revista Bimestrala de la Renaissença dels Païses d'Oc, an VIIIn, n°8-9, setembre-decembre 1932, pp. 294-308
- Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune d'Albert (Puy-de- Dôme). RPh 26 (1912)
- Vocabulaires Patois Vellavien - Français et Français - Patois Vellavien, Jules Gabriel De Vinyols, Lo Puei de Velai, 1891
- Glossaire de mots particuliers du dialecte d'oc de la commune D'ambert, Collectif, Régis Michalias, in Revue de filologie (sic) française
- Faune populaire de la France, les mammifères sauvages, Eugène Rolland, Maisonneuve et compagnie, 1877
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Portal d'Auvèrnhe
-
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel


text:
Rosporden
Rosporden en breton (Rosporden en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Rosporden a situat en lo sud-es del Finistère. La vila pròpiament dicha a situat, a panatòri d'ausèl, a Unitat|11.4|km {{}} al nòrd-es de Concarneau[1] e a Unitat|21.0|km {{}} a l'èst de Kemper[2].
La vila de Rosporden, sise al bòrd de la étang del meteis nom, constituissi la principala aglomeracion de la municipalitat, del temps que lo bourg de Kernével, distant d'unitat|4|km {{}} en direccion de l'èst, e dotat d'una comuna annèxa, constituissi una importanta aglomeracion secondaire.
La municipalitat a adaigat pel Aven, un pichon fleuve litoral #qu'a una direccion generala nòrd-sud, e lo Ster Goz, lo sieu principal afluent, aital coma per de nombrós unes autres corses d'aiga mai modèsta.
La commune de Rosporden est située dans le sud-est du Finistère. La ville proprement dite est située, à vol d'oiseau, à 11,4 km au nord-est de Concarneau[3] et à 21,0 km à l'est de Quimper[4].
La ville de Rosporden, sise au bord de l'étang du même nom, constitue la principale agglomération de la commune, tandis que le bourg de Kernével, distant de 4 km en direction de l'est, et doté d'une mairie annexe, constitue une importante agglomération secondaire.
La commune est arrosée par l'Aven, un petit fleuve côtier qui a une direction générale nord-sud, et le Ster Goz, son principal affluent, ainsi que par de nombreux autres cours d'eau plus modestes.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [57.37 {{{Títol}}}]. Consultat lo 23 de novembre de 2009
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 23 de novembre de 2009
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Rosporden et Concarneau. Consultat lo 23 novembre 2009
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Rosporden et Quimper. Consultat lo 23 novembre 2009


text:
Còde postal en França
En França, lo còde postal es un nombre de 5 chifras. Aquel sistèma existís dempuèi 1964, data ont la La Pòsta causís lo sistèma de tria automatic pel corrièr, lo format a cambiat per passar a 5 chifras en 1972. Existís un còde postal per cada comuna francesa qu'aviá en 1972 un burèu per distribuir lo corrièr.
Las doas primièras chifras[modificar | modificar la font]
Las doas primièras chifras son las meteissas que las del numèro de departament del burèu de pòsta e non de la comuna. Existís qualques comunas ont lo burèu se tròba dins un autre departament. En Corsega, los còdes postals començan totes per 20 alara que l'illa se compausa de dos departaments (20 èra lo numèro del departament de Corsega quand n'i aviá pas qu'un).
Las tres darrièras chifras[modificar | modificar la font]
Es lo numèro que designa lo burèu dins lo departament. Lo pus sovent, las prefecturas an lo còde 000, e las autras grandas comunas an un còde que s'acaba per 00. Per las grandas comunas es possible de trobar mai d'un còde postal segon lo quartièr. Per París, Marselha e Lion, las darrièras chifras del còde son las de l'arrondiment municipal.
Mónegue a adoptat lo sistèma francés; lo còde postal pel país es de 98000.


text:
Sintèsi proteïca
La sintèsi proteïca permet l'expression extra-cellulara deu còde genetic. Las proteïnas son sintetizadas dens lo citoplasma de la cellula despuish l'ARN, aqueth veng capvath lo nuclèu, sintetizat despuish l'ADN. Lo cambiament deu messatge genetic de l'ADN en ARN s'apèra la transcripcion, lo cambiament de l'ARN en proteïna s'apèra la traduccion. Aquò's un mecanisme on lo còde genetic se càmbia d'un polimèr d'acids nucleïcs (ADN) en un polimèr d'aminoacids (proteïnas).
Somari
La transcripcion[modificar | modificar la font]
Article principau: Transcripcion genetica
L'ADN es transcrit en ARN per ua polimèrasa. Qu'es l'ARN polimerasa qui desplega l'ADN e tanben lo transcriu en tot aparelhar las basas complemantàrias:
Aquò balha un ARN simple brin, mentre que l'ADN es totjorn doble brin. Qu'i a 3 tipes de polimèrasa, la I transciru ARNr, la II ARNm, la III ARNt e chic ARNr. De tots los ARN, sonque l'ARNm es portaire deu messagte genetic, sera sol d'estar tradusit en proteïna.
La traduccion[modificar | modificar la font]
Article principau: Traduccion genetica
Que comença per un codon d'iniciacion que serà totjorn un de metionina ende'us eucariòtas. Après aquera fasa d'iniciacion, se passa l'elongacion. Pendent que los ARNt menhan los aminoacids, lo ribosòma ten l'ARNm entre las duas partidas e aparelha cada codon de l'ARNm l'un après l'autre dab l'ARNt que cau. L'elongacion s'arrèsta quan se tròba lo codon-estanc, se pòt estar UAA, UAG o UGA.
Cambiament pòstraduccionau[modificar | modificar la font]
- Glicosilacion
Après la creacion de la proteïna, que deu enqüèra passar quauques transformacions. De tira après la sintèsi, la proteïna es caperada e se'n va dens lo REL La proteïna i camina capvath e receberà la glicosilacion. Lo dolicòl es un acid gras membranari deu reticulum endoplasmic, gahà's 5 mannòsas contra energia, e los poderà desliurar sus ua proteïna. La glicosilacion se passa segon deus aminoacids preherenciaus, e la disponibilitat d'enzims e substrats. La glicosilacion se pòt passar dab ua molecula GPI, la fin balharà tanben ua glicoproteïna.
- Autres grops foncionaus
s'ajusta deus fosfats, acetat e nombrós lipids e carbohidrats...
- Plegament proteïc
Un còp glicosilada, la gliproteïna serà plegada end'aver la conformacion volguda (qu'es hèra important pr'amor la medisha proteïna dab duas conformacions diferentas aurà duas accions diferentas, cf la malaudia de Creutzfeldt-Jakob). Qu'es plegada sia per ua proteïna caperaira o per la proteïna DPI, l'estabilitat es assegurada peus ponts disulfur per ua oxidacion deus radicaus -SH de la proteïna entre eths.
Secrecion[modificar | modificar la font]
Totas las proteïnas ne son pas destinadas per l'excrecion, d'autes son guardadas ende'u besonh de la cellula. Las que la qualitat n'es pas assegurada son lisadas dens la cellula peus lisosòmas.
Quan la proteïna es destinada a l'excrecion, deu passar la membrana cellulara qui es idrofòba mentre que las proteïnas son lo mei sovent idrofilas, ende passar, quan la proteïna va sortir de l'aparelh de Golgi, serà entornejada dens ua vesicula lipidica, entornejada d'autas proteïnas (coatomèrs o clatrina), un còp pròche de la membrana, la proteccion proteïca es liurada dens lo citoplasma, (que cau l'idrolisi, d'un GTP en GDP), lavetz la vesicula lipidica pòt fusionar dab la membrana cellulara, e la proteïna es liurada en dehòrs de la cellula.
Contraròtle de la sintèsi[modificar | modificar la font]
Qu'existís mantuas biaishs ende regular la sintèsi proteïca, se pòt passar en cada nivéu de l'expression deu còde genetic, e aquò ende inibir o indusir la sintèsi.
Exemple de regulacion de la sintèsi de la renina: la renina es un peptid de 300 aminoacids, secretat per l'aprarelh juxta-glomerulari de l'arrea. Son gène se tròba suu braç long deu cromosòma 1 (1q32). Sa secrecion balha indirectament ua aumentacion de precion arteriau. Lavetz, la sintèsi de renina se hè quan la cellula sent ua abaishada de la precion arteriau o quan tròba ua ipocaliemia o a iponatremia dens lo sector vascular.


text:
Montbrun (Gers)
Montbrun[1][2][3][4] (Monbrun en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada a 8 km al nòrd-oèst de Çò Isle-Jourdain. Es una municipalitat limitrophe amb lo departament de la Anautita-Garonne
Commune de Gascogne située à 8 km au nord-ouest de L'Isle-Jourdain. c'est une commune limitrophe avec le département de la Haute-Garonne
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Montbrun (Gers)
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Tyrannosaurus
Tyrannosaurus ("lagarto tiran") es un genre representat per una unica espècia de dinosaure teropòde tiranosaurid, que visquèt a de fins del periòde cretacèu, fa aperaquí 67 e 65 milions d'ans, en lo Maastrichtian, en çò qu'es uèi America del Nòrd. L'espècia tipe e unica espècia valida Tyrannosaurus rex a on rex significa rei en latin, comúnmente abracat coma T. rex, Es una figura comuna en la cultura populara. Visquèt a travèrs de çò qu'es ara Norteamerica occidental, amb una distribucion fòrça mai ampla qu'unes autres tiranosaurids. Es òm dels darrièrs dinosaures pas avians en existir abans de l'escandilhament massiu del Cretacèu-Terciari.
Amb mai de 30 especimèns de Tyrannosaurus rex identificats, qualqu'uns que ne son esqueletos gaireben complèts. Teissut conjuntivo e proteínas s'es informat en almens òm d'aquestes especimèns. L'abundancia de material fossil a permés l'investigacion significativa en fòrça aspèctes de la siá biologia, en inclusent istòria de vida e biomecanica. Las abituds d'alimentacion, fisiologia e velocitat potenciala de Tyrannosaurus rex son qualques tèmas de discussion.


text:
Lunaç (Lengadòc)
Lunaç (Lunas en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Lengadòc, administrada pel departament d'Erau de la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau , entre las comunas de Lodeva e Lo Bosquet d'Òrb, entre lo riu Òrb et lo massis del Escandòrgue.
Istòria[modificar | modificar la font]
Masatges e bòrias[modificar | modificar la font]
- Bernagues
- Briandes
- Caissò
- Caunas
- La dornie
- Gors
- Lagras
- Laval de Nize
- Los pascals
- Lo pont d'Òrb
- Serièys
- Serres
- Sorlan bais
- Talhevent
- Vasplongues bais
- Vasplongues naut
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa romanic Sent Pancrace de Lunaç
- La capèla Sent Nicolau (desrocat) del sègle XI
- La capèla Nòstra Dòna de Nize, anciana glèisa parroquiala
- La capèla Sent Amand
- La capèla preromanic Sent Jòrdi (sIX-X)
- Lo castèl bastit per Henric de Narbona al sègle XVII
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Antòni Lois Frances Vielh de Lunaç d'Espeuilles (1761-1836) Marques de Lunaç
- Max Forestièr (1907-1986)


text:
Dvaravati
La civilizacion de Dvaravati se desvolopèt dau sègle VI au sègle XI dins lo centre de Tailàndia e lo sud de Birmania. Se saup pas encara se lo tèrme « Dvaravati » regarda una ciutat, un reiaume, un ensems geografic o una cultura.
La destruccion de l'Empèri de Funan a partir dau sègle III, après una tièra de guèrras còntra lei Chinés, permetèt d'establir divèrsei reiaumes. Dvaravati èra un d'aquelei reiaumes. Èra constituit de Mons, populacion bodista de la peninsula d'Indochina. De relacions comercialas foguèron establidas amb Índia e la cultura indiana intrèt dins la region de Dvaravati.
Au sègle X, Dvaravati venguèt vassau de l'Empèri Khmer. Situats entre leis estats khmer, birman e tai, la pression militara de sei vesins entraïnèt sa disparicion entre 1050 e 1200. Una partida dei Mons migrèt vèrs lo nòrd de la Tailàndia modèrna per fondar lo reiaume Haripunchai. Pasmens, Davaravati aguèt una influéncia gròssa deis estats seguents de la region.


text:
71
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 71 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de son plan de reconstruccion dei quartiers de Roma destruchs per l'incendi de 64, l'emperaire Vespasian ordonèt l'acomençament d'una tiera de grands trabalhs coma la bastida dau Forum de la Patz que foguèt acabat en 75.


text:
Gant (Bearn)
Gantref>Sit Toponimia occitana  qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Que ho fondada en 1335 com ua bastida per Gaston II de Fois-Bearn qui'u dé lo nom de la vila bèlga de Gant en sovièr de la soa campanha en Flandra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portau de Bearn
-
{Comunas deus Pirenèus Atlantics}}


text:
Cometa Hale-Bopp
La Cometa Hale-Bopp (que son nom oficial es C/1995,O1) foguèt probablament una de las cometas mai bèlament observadas lo sègle passat e una de las mai lusentas que se sián vistas pendent de decadas. Poguèt pas èsser observada dirèctament per vista pendent 18 meses, gaireben lo doble del temps que se poguèt observar la Granda Cometa de 1811. La cometa Hale-Bopp foguèt descobèrta lo 23 de julhet de 1995 a una granda distància del Solelh e se creèt alara l'espèr que seriá una cometa plan brilhanta quand passariá a ras del Solelh. Lo brilhant d'una cometa es quicòm de mal predire amb exactitud, pasment la cometa Hale-Bopp passèt tot çò que s'esperava quand traversèt son perièli lo 1èr d'abril de 1997. La cometa foguèt nomenada la Granda Cometa de 1997; son passatge incitèt un cèrt nivèl de panica dins la populacion, que incitèt a un suicidi en massa demest los adeptes de la sècta de La Porta del Cel.
Descobèrta[modificar | modificar la font]
Alan Hale, en Cloudcroft, Nòu Mexic realizava una cèrca sistematica de cometas quand lo 23 de julhet de 1995 descobriguèt un objècte brilhant d'onzena magnitud vesina del gropament globular M70, dins la constellacion del Sagitari. De son costat, Thomas Bopp observava lo cèl amb lo telescòpi d'un amic, quand vistalhèt un objècte pas catalogat qu'èra la cometa.
Apròchi[modificar | modificar la font]
Foguèt clar lèu que Hale-Bopp èra pas una cometa ordinària: quand se calcula son orbita, aquesta estava a 7,2 unitats astronomicas (UA) del Solelh, en lo situar entre Jupitèr e Saturne a la distància mai importanta de la Tèrra que quina autra cometa que siá descobèrta. La part màger de las cometas a aquela distància son a penas perceptiblas, e son activitat es pas apreciabla, pasmens la coa de l'Hale-Bopp se podiá observar plan. Dins un imatge del Telescòpi angloaustralian de 1993 se trobèt la cometa encara pas descobèrta a 13 UA del Solelh, distància qu'en general permet pas d'observar de cometas; per exemple, la Cometa de Halley es 50 000 còps mens luminosa dins la meteissa distància del Solelh. Las analisis indican que son nuclèu ten gaireben 50 km de diamètre, tres còps la talha de la cometa de Halley.
Sa granda distància e susprenenta activitat indicava que la cometa Hale-Bopp seriá plan brilhanta quand atendriá son perièli en 1997. Pr'aquò, los especialistas de cometas foguèron cautoses dins sos anoncis, per encausa de la dificultat de predire exactament lo brilhar d'una cometa. Temps enrè, en 1973, s'anoncièt que la Cometa Kohoutek seriá la cometa del sègle per son lusiment, pasmens las expectations foguèron pas satisfachas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Drain
Drain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Drain ven de l'ancian drunium, derivat del celte deru en designant lo roure.
Lo luòc a conegut una aucupacion umana anciana coma en testifiquen una pèira mégalithique e dels vestigis de thermes gallo-romains del Modèl:IVe sègle.
La glèisa de Drain e la capèla Santa-Appoline son del XIXena sègle.
Le nom de Drain vient de l'antique drunium, dérivé du celte deru désignant le chêne.
Le site a connu une occupation humaine ancienne comme en témoignent une pierre mégalithique et des vestiges de thermes gallo-romains du Modèl:IVe siècle.
La glèisa de Drain et la chapelle Sainte-Appoline sont du XIXena siècle.


text:
Quentovic
Quentovic (en latin Quentovicus) foguèt un emporium, o centre comercial, del nòrd de Gàllia dels sègles VII a IX. Se seriá avalida al començament del sègle X. La causa de sa disparicion coma sa localizacion exacta demòran malseguras e contribuisson de ne far una ciutat mitica.
La ciutat, situada a proximitat de la Marga, en riba de Canche, foguèt un dels pòrts màgers de l'Empèri Carolingian. Tant coma Dorestad, Quentovic foguèt una possession personala de Carlesmanhe.
Après son avaliment, Bolònha de Mar e Montreuil-sur-Mer recuperèron aquela foncion de centre comercial.


text:
Coma cap informal de la coalicion Nòstra Ucraïna (en ucraïnian: "Haшa ykpaïHa"), foguèt un dels dos candidats de las eleccions presidencialas de 2004. Venguèt president aprèp de primièrs resultats dobtoses en favor de Viktor Ianukovych, que menèron a de manifestacions massivas e a la dicha "Revolucion iranja" e a d'eleccions novèlas que vegèron la capitada del blòc Nòstra Ucraïna (52% contra 44%).
Víktor A. Ioshchenko nasquèt lo 23 de febrièr de 1954 a Khorúzhivka dins l'oblast de Sumy en Ucraïna, dins una familha d'ensenhaires. Son paire, Andriy Andriyovych Ioshchenko (1919-1992), aviá participat a la Segonda Guèrra Mondiala e èra estat capturat pels alemands que lo placèron dins lo camp de concentracion d'Auschwitz-Birkenau. Subrevisquèt e tornèt a son país ont ensenhèt l'anglés dins una escòla locala. La maire de Víktor, Varvara Tymofiiovna Ioshchenko (1918-2005), èra a l'encòp professora de fisica e de matematicas dins la meteissa escòla.
Mai tard, Víktor Ioshchenko estudièt e obtenguèt son diplòma a l'Institut d'Economia e de Finanças de Ternopil, e comencèt a trabalhar coma comptable.


text:
Eystein Eysteinsson
Eystein Eysteinsson Møyla (Øystein Øysteinsson) pretendent al tròn de Norvègia de 1174 a 1177
Eystein Eysteinsson es lo filh illegitim d'Eystein Haraldsson, un dels filhs d'Harald IV de Norvègia, corei de Norvègia amb sos fraires Inge Ièr de Norvègia, Sigurd II de Norvègia e Magnus Haraldsson .
Escaissat Møyla (lo Piusèl) del fach de son aspècte juvenil, es proclamat rei en 1174 pels Birkebeiner en revòlta contra lo rei Magnus V de Norvègia e son paire lo regent Erling Skakke.
Eystein demòra amb sos òmes dos ans dins lo Viken e los districtes vesins, abans de rejónher en 1176 Tredondheim, que se n’en empara, e ont es proclamat rei. Recampa alara una armada de 2 400 òmes e, amb aquesta fòrça, traspassa las montanhas cap al sud de Norvègia. Mas, en genièr de 1177, lo rei Magnus V de Norvègia lo rencontra a Ree, ont Eystein Eysteinsson es desfach e tuat.
Fonts[modificar | modificar la font]
Heimskringla de Snorri Sturluson
- Sagas of the Norse Kings : "Magnus Erlingson" Capítol XVII (traduccion anglesa)