text:
Cometa de Halley
La cometa de Halley (1P/Halley) es la pus coneguda de totas las cometas. Son semiaxe major es de 17,9 ua (o aperaquí 2,7 miliards de quilomètres), son excentricitat es de 0,97 e son periòde es de 76 ans. Sa distància al perièli es de 0,59 ua e sa distància a l'afèli es de 35,3 ua.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Identificacion[modificar | modificar la font]
En 1705, Edmund Halley publiquèt un libre avançant que las cometas qu'èran aparegudas dins lo cèl en 1531, 1607 e 1682 èran en fach una sola e meteissa cometa. Explicant que la cometa viatja sus una orbita elliptica, Pren 76 ans per far una revolucion complèta a l'entorn del Solelh. Halley prediguèt que revendriá en 1758.
En 1757, Lalande, ajudat per Nicole-Reine Lepaute, e sus la basa de las formulas concebudas per Clairaut, decidiguèt de calcular los desviaments de la cometa deguts a las gròssas planetas. Prevegèt un retard de 518 jorns a causa de Jupitèr e de 100 jorns a causa de Saturne. Anoncièt doncas lo retorn de la cometa, pas en 1758, mas en 1759 amb un passatge al perièli en abril de 1759, amb una incertitud d'un mes. Quand la cometa tornèt aparéisser en decembre de 1758 amb un passatge al perièli lo 13 de març de 1759, foguèt un trionf. Aquela prevision permet assetar la mecanica de Newton, fasent oblidar la teoria dels revolums de Descartes. Sus proposicion de Nicolas Louis de Lacaille, foguèt batejada « cometa de Halley[1] », mas Newton e Halley son pas mai vius per assistir a lor trionf.
Passatges istorics celèbres[modificar | modificar la font]
Se pòt tornar dins lo temps e presumir lo moment quand la cometa de Halley seriá estat apareguda dins lo cèl. Segon las aparicions de cometas notadas pels ancians, una foguèt observada pels Òmes en 240 ab. -C.. Poiriá èsser la comèta de Halley. Segon Jacques Gernet[2], poiriá èsser apareguda en China jos lo reialme dels Yue en 467 ab. -C., çò que seriá la primièra aparicion repertoriada.
Foguèt descricha en 837 al moment de son passatge pus espectaclós dins los temps istorics (sus prèp de 3 milions de quilomètres), tanben dins de tèxtes chineses, japoneses e europèus, en particular per L'Astronòm, biograf de Loís Ièr lo Piós.
S'observèt tanben en l'an 1066. Una cometa atirèt l'atencion de l'armada de Guilhèm lo Conquistaire e se pòt veire sus la celèbra tapissariá de Bayeux.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Se sap fòrça mai sus la cometa Halley dempuèi que la sonda Giotto sondèt lo seu còr. Lançada en 1986, la sonda aviá per mission d'anar fotografiar lo nuclèu de la cometa. Giotto se n'aprochèt a 600 km del nuclèu en forme de cacauèt d'una dimension de 16 × 8 × 7 km ; foguèt una primièra dins l'istòria de l'astronomia. Giotto poguèt veire dos grands gueisèrs de gas qu'alimentavan la cabeladura e la coa.
A son darrièr passatge, se poguèt determinar que son nuclèu es fòrt escur, d'un albedo de prèp de 3 %. Las fòtos de la sonda Giotto son de donadas preciosas permetent de comprendre melhor la constitucion de las cometas e lo mecanisme de sublimacion a l'apròcha del Solelh. Los tres darrièras visitas de la cometa de Halley remontan a 1835, 1910 e 1986 ; lo còp venent deuriá aparéisser en 2061.
Datas d'observacion[modificar | modificar la font]
- 240 ab -C. : Lo passatge de la cometa es notat dins los archius chineses.
- 164 ab -C : Observacion per los astrològs babilonians[3].
- 87 ab -C. : Dins los archius chineses e sus de tabletas babilonianas.
- 12 ab -C. : Observacion en China.
- 66 : En China e dins lo Talmud.
- 141 : En Asia.
- 218 : En Asia.
- 295 : En Asia.
- 374 : En Asia.
- 451 : Passatge que marquèt los contemporanèus perque correspond a la desfacha dels Huns dirigits per Attila.
- 530 : En China
- 607 : Possible en China.
- 684 : Cronica de Nurembèrg ; aquela cronica pasmens data del sègle XV.
- 760 : En China.
- 837 : Son passatge pus espectaclós dins los temps istorics (sus prèp de 3 milions de quilomètres), tanben dins de tèxtes chineses, japoneses e europèus, en particular per L'Astronòm, biograf de Loís Ièr lo Piós, indica aquel passatge e precisa qu'en sa seguida lo rei e sa cor se junèron. Sembla qu'aquel passatge estimulèt dins lo monde chinés per cercar mai d' estelas envitadas coma las nomenavan los astronòms d'ala.
- 912 : En China, en Corèa, en Japon e en Euròpa.
- 989 : En China, en Corèa, en Japon e en Euròpa.
- 1066 : En China, en Corèa, en Japon. En Euròpa, lo passatge es documentat per divèrsas fonts; la pus celèbra es la tapissariá de Bayeux ont la cometa apareis coma un signe davancièr de la mòrt venent d'Harold II d'Anglatèrra e de la victòria de Guilhèm lo Conquistaire.
- 1145 : Dins lo salmièr d'Eadwine de Canterbury. En Corèa, en China e en Japon.
- 1222 : En Corèa, en Japon e en China.
- 1301-1302 : Fòrça cometas foguèron observadas dins aquelas datas, çò que fa dificila l'identificacion de las observacions especificas de la cometa de Halley.
- 1378 : En China, en Corèa e en Japon.
- 1758 : Johann Georg Palitzsch es lo primièr a veire lo retorn de la cometa, dins la constellacion del Taure.
- 1835 : Mark Twain nasquèt doas setmanas aprèp lo passatge de la cometa, e moriguèt un jorn aprèp lo periapsid venent. En 1909, escriguèt dins son autobiografia :
- « Venguèt al monde amb la cometa de Halley en 1835. Tornarà l'an que ven, e m'atend a partir amb aquela. Lo Tot Poderós a dich “Vejatz doncas aqueles dos mostres inexplicables ; venguèron amassa, devon repartir amassa”. »
- 1910 : Passatge espectaclós de la cometa, davançada de qualques meses per una autra espectaclosa, vesibla de jorn. La primièra observacion del retorn de la cometa de Halley foguèt realizada per Max Wolf dins la nuèit del 11 al 12 de setembre de 1909, amb de placas fotograficas.
- 1986 : Passatge pauc espectaclós, a l'opausat del Solelh a respièch de la Tèrra. De sondas espacialas, coma Giotto, l'aprochèron de prèp.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Abbé de la Caille, Sur le calcul des élémens de la théorie de la comète qui paroît maintenant, Mémoires de mathématique et de physique tirés des registres de l’Académie royale des sciences de l’année MDCCLIX, p. 522 ff (12 mai 1759).
- ↑ (fr) Jacques Gernet, Le Monde chinois, 3en tome, p. 146
- ↑ Tauleta conservada al British Museum


c: text/html

text:
Lo vriulonaire suu tèit
Lo vriulonaire suu tèit (var. Lo violonaire sul tèch, Lo violonaire sus lo tèch; originàriament en anglés: Fiddler on the Roof) qu'ei ua comedia musicau de Broadway (de 1964) compausada e escrivuda per Jerry Bock (musica) e Sheldon Harnicke (paraulas) e un filme (de 1971) gavidat per Norman Jewison.
Basada suber l'arroman Tevye e las soas hilhas que conta l'istòria d'ua familha e d'un vilatge ashkenazí dens la Russia tsarista dab las soas persecucions antisemitas a la fin deu sègle XIX, dens lo contèxte deu conservatisme tradicionau ashkenazí, de l'entrada dehens la modernitat e deu desvolopament de las idèas revolucionàrias; que s'acaba dab l'emigracion deus protagonistas.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Introduccion sus youtube.com.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jimmy Carter
James Earl "Jimmy" Carter, Jr ( Plains, Geòrgia 1924 ), politician nòrd-american del Partit Democrata, foguèt senador a l'Assemblada Generala de Geòrgia (1962-1966), governador d'aqueste estat (1971-1975) e president dels Estats Units d'America (1977-1981).
En 2002 Carter recebèt lo Premi Nobel de la Patz, guerdonat per sos esfòrces infatigables per trobar de solucions pacificas als conflictes internacionals, per impulsar la democracia e los dreches umans, e per encoratjar lo desvolopament economic e politic dels pòbles.
Somari
Enfància e joventut[modificar | modificar la font]
Carter nasquèt lo 1 d'octobre de 1924 a Plains, un vilatjòt de l'estat de Georgia, e èra l'ainat de quatre fraires. Sos parents, James Earl Carter e Bessie Lillian Gordy, èran pageses e de religion baptista practicants.
Dempuèi qu'èra plan jovenèl, Carter demostrèt qu'èra un escolan talentós, que li agradava la lectura. Mai tard, foguèt admés a l'universitat Georgia Southwestern College, e obtenguèt son diplòma de Sciéncias a l'Acadèmia Navala dels Estats Units en 1946. Aquela meteissa annada se maridèt amb Rosalynn Smith. Carter foguèt lo 59en dels 820 estudiants de sa promocion. Mai tard, estudièt la fisica nucleara e la tecnologia del reactor a l'Union College, a mai s'arribèt pas jamai a acabar aqueles estudis.
Carter foguèt destinat als sosmarins de l'ocean atlantic e del pacific e foguèt lèu causit per l'amiral Hyman Rickover per participar al programa de sosmarins nuclears. Malgrat que son intencion èra de far carrièra dins la marina, quand se moriguèt son paire en 1953 demissionèt de sas responsabilitats militaras per se trachar del negòci familiar de cacauètas, dins son vilatge.
Carrièra politica anteriora a la presidéncia[modificar | modificar la font]
Jimmy Carter comencèt sa carrièra politica a de plaças modèstas dins d'organs locals coma la comission escolara de Plains. Malgrat aquò, lèu capitariá de progressar: en 1962 foguèt causit pel Senat de Georgia e dos ans mai tard obtenguèt sa reeleccion per un segond mandat.
En 1966 decidiguèt de se presentar coma candidat per la Cambra dels Representants dels Estats Units. Quand vegèt que son adversari del Partit Republican abandonèt la lucha pel seti per presentar sa candidatura coma Governador de Georgia, Carter decidiguèt de far parièr. Perdèt las eleccions e tornèt a la venda de cacauètas, encara que passèt los quatre ans seguents a preparar sa candidatura per se tornar presentar coma governador en 1970.
Aquela annada obtenguèt la nominacion del Partit Democrata e vencèt lo candidat republican Hal Suit durant las eleccions per venir governador. Dins son discors inaugural, en 1971, Carter sorprenguèt los georgians e lo demai del país amb un al·legat contra la discriminacion raciala, çò qu'èra fòrça inabitual dins aquela environa, lo sud dels Estats Units, ont encara dominava la segregacion entre blancs e negres. Precisament, demest sas primièras accions coma governador figurava la de situar fòrça afroamericans dins de pòstes administratius importants.
Presidéncia dels Estats Units[modificar | modificar la font]
La legislacion georgiana empachava Carter de se presentar a un segond mandat aprèp la fin del primièr, en 1975, çò que lo faguèt abandonar sa foncion e se concentrar sos esforces sus la corsa presidenciala. Quand dintrèt dins las primàrias presidencialas del Partit Democrata de 1976, fòrça gents consideravan que teniá pas gaire de possibilitats de ganhar en fàcia dels autres candidats mai coneguts a nivèl nacional. A despièch d'aquò, l'escandal del Watergate encara demorava fresc dins la memòria dels electors, e lo fach que Carter foguèsse pas membre de la classa política de Washington supausèt un avantatge per a Carter. La mesa en practica d'una estrategia intelligenta li permetèt de ganhar la nominacion del Partit Democrata a la presidéncia dels Estats Units.
Carter entamenèt la campanha electorala amb un avantatge important segon los sondatges sul president republican Gerald Ford, en part pr'amor que l'indult d'aqueste a Richard Nixon èra estat plan impopular. Malgrat aquò, Ford dapassèt remontèt e faguèt mermar la distància entre totes dos, ja que l'electorat aviá de dobtes davant aquel candidat pas gaire conegut qu'èra Carter. Fin finala, Carter acabèt venceire de las eleccions del 2 de novembre de 1976, amb 50,1% dels vòtes, mentre que son rival Ford n'obtenguèt 48%. Aital, venguèt lo primièr candidat del Sud Prigond a èsser elegit president dempuèi 1848.
Son mandat foguèt marcat per de capitadas importantas en politica exteriora, coma los tractats sul Canal de Panamà; los Acòrds de patz de Camp David, tractat de patz entre Egipte e Israèl; lo tractat SALT II amb l'URSS e l'establiment de relacions diplomaticas amb la Republica Populara de China. En politica interiora, son govèrn creèt los ministèris de l'energia e de l'educacion e enfortiguèt la legislacion sus la proteccion de l'environament.
Dempuèi qu'abandonèt l'Ostal Blanc, s'es dedicat a far lo mediador dins de conflictes internacionals e a metre sa notorietat e prestigi al servici de las causas umanitàrias. En 2002 foguèt recompensat amb lo Prèmi Nobel de la Patz e s'ha distingit en literatura, sent autor de mantun libre.


text:
Mellag
Mellag en breton ( Mellac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mellac Es una municipalitat del sud-es del Finistère. Istoricament, aperten a la Cornouaille. Lo sieu territòri es délimité al nòrd e a l'èst pel cors del Isòla e a l'oèst per aquel del Bélon. L'Isòla materializa la frontièra amb las municipalitats de Querrien e Tréméven del temps que lo Bélon materializa la frontièra amb la municipalitat de Lo Trévoux. Per en un autre luòc, lo Dourdu, un pichon afluent de la Laïta long de 9 km, pren la siá font près de de lo vilatge de Kerfeunteun e draine una bona part del territòri de la comuna. Lo bourg de Mellac ocupa una posicion centrala e es pas distant que d'aperaquí 5 km del centratz vila de Quimperlé. Los luòcs-diches de Stang Veil e de Roz Glaz e la vila de Ty Lann situats al sud-es apertenon als faubourgs de la vila de Quimperlé. La municipalitat a traversat a lo sieu extremitat sud per la via exprés RN165. Una zòna d'activitat, la Z.A de Kervidanou, a vist lo jorn en los ans 1980 près de la via rapida sus un territòri situat dins la frontièra de las municipalitats de Mellac e Quimperlé, tot prèp de Baye.
Mellac est une commune du sud-est du Finistère. Historiquement, elle appartient à la Cornouaille. Son territoire est délimité au nord et à l'est par le cours de l'Isole et à l'ouest par celui du Bélon. L'Isole matérialise la frontière avec les communes de Querrien et Tréméven tandis que le Bélon matérialise la frontière avec la commune de Le Trévoux. Par ailleurs, le Dourdu, un petit affluent de la Laïta long de 9 km, prend sa source près du village de Kerfeunteun et draine une bonne partie du territoire de la commune. Le bourg de Mellac occupe une position centrale et n'est distant que d'environ 5 km du centre ville de Quimperlé. Les lieux-dits de Stang Veil et de Roz Glaz et la cité de Ty Lann situés au sud-est appartiennent aux faubourgs de la ville de Quimperlé. La commune est traversée à son extrémité sud par la voie express RN165. Une zone d'activité, la Z.A de Kervidanou, a vu le jour dans les années 1980 à proximité de la voie rapide sur un territoire situé à la frontière des communes de Mellac et Quimperlé, tout proche de Baye.
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia de divèrsas stèles gauloises, a Kervidanou, Kernault, Buzit, La Isle, testifiquen d'una aucupacion umana anciana.
A l'epòca féodale, las tèrras de Mellac èran per la majoritat del fief de la poderosa distincion de Quimerc'h, #que lo banc i n'aviá situat a Bannalec. Aquela dispausava del drech d'anautita, mièja e bassa justícia e un gibet a quatre piliers se levava sul tertre de Roz-Glaz. Cèrts solares èran del fief dirècte del pòrti, de contunh del rei.
Al mièg de la Modèl:S-, un conflicte esclata entre Yvon de Lescoët, senhor de Kernault, e Jean de Talhouët, espós de Jeanne de Hautbois, proprietari del solar de la Boulaie, en çò que tanh als dreches de prééminence dins la glèisa paroissiale de Mellac. Aquel darrièr #far trincar las armas de las de Lescoët en lo cristall principal de la glèisa. Lo 21 de febrièr de 1451, se #obligar als restablir. Las armas de las principalas familhas nòblas de Mellac, antany visiblas en los veires de la glèisa, son uèi observables en la verrière de la capèla del solar de Kernault ont an #èsser transferidas a Modèl:La s-. S'i reconnait los blasons de las familhas seguentas : de Quimerc'h, de Lescoët, del Tertre, de Hautbois, lo Veyer, del Bot, de Guer.
A Modèl:La s-, dels solares son presents a Stang an Dellec, La Boulaie, Kermadiou, Lo Purit, Kermabon, Guilligourgant, Keringant, Kerguenadou e Lenas.
Mellac Pren part a la revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675. Un abitant, René Bengloan, sacerdòt de lo sieu estat, a exclús de l'amnistia reiala concedida en febrièr 1676.
A partir de 1862, la municipalitat a traversat per la linha de camin de fèrre Apòstes-Kemper. Una estancada existís quitament sus la municipalitat, #que serà progressivament désaffecté.
La glèisa de Mellac es totalament reconstruite entre 1862 e 1863 de contunh engrandida l'an 1886. L'anciana glèisa datava Modèl:S- e Modèl:S- e dispausava d'un ossuaire e d'un porche meridional. A remplaçat per una bastissa bastida en l'estil néogothique seguent los plànols del architecte diocésain Joseph Bigot
La présence de plusieurs stèles gauloises, à Kervidanou, Kernault, Buzit, L'Isle, attestent d'une occupation humaine ancienne.
À l'époque féodale, les terres de Mellac étaient pour la plupart du fief de la puissante seigneurie de Quimerc'h, dont le siège était situé à Bannalec. Celle-ci disposait du droit de haute, moyenne et basse justice et un gibet à quatre piliers se dressait sur le tertre de Roz-Glaz. Certains manoirs étaient du fief direct du duc, puis du roi.
Au milieu du Modèl:S-, un conflit éclate entre Yvon de Lescoët, seigneur de Kernault, et Jean de Talhouët, époux de Jeanne de Hautbois, propriétaire du manoir de La Boulaie, au sujet des droits de prééminence dans l'église paroissiale de Mellac. Ce dernier fit briser les armes des de Lescoët dans la vitre principale de l'église. Le 21 février 1451, il s'obligea à les rétablir. Les armes des principales familles nobles de Mellac, autrefois visibles dans les vitres de l'église, sont aujourd'hui observables dans la verrière de la chapelle du manoir de Kernault où elles ont été transférées au Modèl:S-. On y reconnait les blasons des familles suivantes : de Quimerc'h, de Lescoët, du Tertre, de Hautbois, le Veyer, du Bot, de Guer.
Au Modèl:S-, des manoirs sont présents à Stang an Dellec, La Boulaie, Kermadiou, Le Purit, Kermabon, Guilligourgant, Keringant, Kerguenadou et Lenes.
Mellac prend part à la révolte des Bonnets Rouges en 1675. Un habitant, René Bengloan, prêtre de son état, est exclu de l'amnistie royale accordée en février 1676.
À partir de 1862, la commune est traversée par la ligne de chemin de fer Paris-Quimper. Un arrêt existe même sur la commune, qui sera progressivement désaffecté.
La glèisa de Mellac est entièrement reconstruite entre 1862 et 1863 puis agrandie en 1886. L'ancienne église datait des Modèl:S- et Modèl:S- et disposait d'un ossuaire et d'un porche méridional. Elle est remplacée par un édifice bâti dans le style néogothique suivant les plans de l'architecte diocésain Joseph Bigot


text:
-525
Aquesta pagina concernís l'an -525 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei divisions intèrnas d'Egipte e la crisi politica grèva dau país, Cambis II l'ataquèt e la conquistèt (batalha de Pelusium). Cambis II dirigiguèt alora Egipte coma faraon. Puei, capitèt d'ocupar una partida de Cirenaïca. En revènge, la campanha en direccion dau nòrd-oèst d'Africa foguèt una revirada car lei mercenaris fenicians refusèron d'atacar aquela region ont èran installadas mai d'una colonia fenicianas. Lei temptativas per conquistar lei territòris au sud d'Egipte mau capitèron tanben siá en causa dau clima siá en causa de movements rebèls.


text:
George Wells Beadle
George Wells Beadle (n. 22 d'octobre de 1903 - m. 9 de junh de 1989) foguèt un geneticista e professor universitari nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1958.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 22 d'octobre de 1903 dins la vila de Wahoo, vila situada a l'estat nòrd-american de Nebraska. Estudièt agronomia a l'universitat de Nebraska, ont se va graduar lo 1926, e realizèt posteriorament lo doctorat a l'Universitat de Cornell, Nòva York, l'an 1931, ont coneguèt Barbara McClintock. Comencèt immediatament a trabalhar al Institut Tecnologic de Califòrnia, fins que l'an 1936 foguèt nomenat professor adjunt de genetica de l'universitat de Harvard. Foguèt posteriorament nomenat professor de genetica de l'universitat de Stanford e exerciguèt après coma professor de biologia a l'Universitat de Pasadena. Aital meteis entre 1961 e 1968 foguèt president de l'universitat de Chicago.
Moriguèt lo 9 de junh de 1989 dins la vila de Pomona, situada dins l'estat de Califòrnia, en patint los darrièrs ans de la siá vida la malautiá d'Alzheimer.


text:
Primièra Guèrra de Succession de Bretanha
La Premiera Guèrra de Succession de Bretanha se debanèt de 1341 a 1364. Opausèt per la succession au tròne de Bretanha lei partisans de l'Ostau de Montfòrt ai partisans de l'Ostau de Blois. En causa dau debanament simultanèu de la Guèrra de Cent Ans e de la posicion estrategica de Bretanha entre França e leis illas britanicas, cada camp recebiguèt l'ajuda de França (Ostau de Blois) o d'Anglatèrra (Ostau de Montfòrt). Lo conflicte s'acabèt en 1364 durant la batalha d'Auray onte moriguèt lo cap de l'Ostau de Blois.
Pasmens, Anglatèrra aprofichèt pas lo succès de son aliat còntra lei Francés. D'efèct, en causa de sa frontiera comuna ambé lo rèi de França, Bretanha preferiguèt abandonar la causa anglesa e s'aliar ambé lei Francés. Un nombre important de chivaliers bretons, coma du Guesclin, van alora participar ai succès dei campanhas de Carles V de França.


text:
897
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 897 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei dificultats intèrnas d'Egipte, lo califa Al-Mutadid impausèt ais emirs egipcians un acòrd novèu per reconeisser l'autoritat dei Tulunides sus lo país. Aquò li permetèt d'aumentar lo tribut anuau deis Egipcians e de repredre lo contraròtle de la vila d'Homs en Siria. En Pèrsia, lo territòri de la dinastia semi-autonòma dei Dulafides, reconegut coma partida de la zòna d'influéncia iraniana abbassida definida en 893, foguèt conquistat. Pasmens, la vila de Rayy foguèt cedida ai Saffaridas car èra tròp malaisada de protegir còntra leis ambicions deis Alavides installats dins lo sud de la Mar Caspiana.


text:
Chalais (Charanta)
Chalais es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Chalais Èra antany lo banc d'una distincion #que i aviá lo títol de principauté. Levava féodalement del archevêché de Bordeaux.
Los Talleyrand-Périgord #èsser de senhors de contunh princes de Chalais dempuèi la XIIIen fins a Modèl:La s. Títols portats pels Talleyrand, princes de Chalais : pòrti de Périgord, Grand d'Espanha deModèl:1 ère classa, marques de Excideuil, baron de Mareuil, comte de Grignols, èca...
Pendent la Revolucion, la municipalitat de Sant-Christophe-de-Chalais s'es trucat provisoirement Lo Riu, del temps qu'aquela de Sant-Ostal-de-Chalais s'es trucat Maire-la-Pàtria, o La Maire-de-Dieu[1].
Chalais était autrefois le siège d'une seigneurie qui avait le titre de principauté. Elle relevait féodalement de l'archevêché de Bordeaux.
Les Talleyrand-Périgord furent seigneurs puis princes de Chalais depuis le XIIIen jusqu'au XIXen. Titres porté par les Talleyrand, princes de Chalais : duc de Périgord, Grand d'Espagne de 1Modèl:Ère classe, marquis d'Excideuil, baron de Mareuil, comte de Grignols, etc...
Pendant la Révolution, la commune de Saint-Christophe-de-Chalais s'est appelée provisoirement La Rivière, tandis que celle de Sainte-Marie-de-Chalais s'est appelée Mère-la-Patrie, ou La Mère-de-Dieu[2].


text:
Quino
Joaquín Salvador Lavado (mei conegut deu son chafre Quino - Guaymallén, Provincia de Mendoza, lo 17 de julhet de 1932) qu'ei un famós dessenhaire argentin de benda dessenhada.
Arron deus sons estudis d'art e deu son servici militar qui'u miè a Buenos Aires que's vedò obligat a tribalhar per'mor d'aver perduts pair e mair.
Que comencè mauaisidament e dens lo praubèr, dens lo dessenh publicitari abans de publicar los sons dessenhs umoristics. Lo son cap d'òbra internacionaument conegut qu'ei Mafalda.
ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
(es) Sit web oficial


text:
Superfícia comerciala utila
Dins lo monde dau comèrci, la superfícia comerciala utila ou SCU es la superfícia destinada a la venda de produchs e/ò de servicis. Ansin, dins un centre comerciau, enclause pas leis espacis que ne'n benefician lei comerçants coma parcatges, leis alèias dei Galariás Mercandas ò encara lei locaus qu'acuelhon lei servicis tecnics ò administratius implicats dins lo foncionament dei bastiments. Es diferenta de la superfícia de venda, qu'aquela d'aquí enclause pas d'uneis espacis que la SCU possedís.


text:
Casats
Casats[1] (Cazats en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
I aurè pas d'atestacions ancianas, segon Bénédicte Boyrie-Fénié[2], çò que facilita pas l'explicacion del nom.
Dauzat e Rostaing supausan, damb un punt d'interrogacion, un crosament énter casales e casellos ---> casets (gascon)[3]. Per Ernèst Negre (segon la citacion de B. Boyrie-Fénié), lo nom deriva deu gascon cas(a), damb lo sufixe diminutiu -at, e lo sens serè ostaus petits. Bénédicte Boyrie-Fénié accèpta, coma Ernèst Negre, un sufixe collectiu -atu(m), mès damb lo sens d'agropament, coma dens bordalat, puslèu que damb una valor diminutiva.
Un detalh crida l'atencion pr'aquò : la preséncia de la finala -ats, coma dens plan de vilas e vilatges de Gironda e especialament deu Vasadés, interpretada per Miquèu Audoièr, après la publicacion deu libe de Bénédicte Boyrie-Fénié, coma -ac au plurau, damb valor collectiva[4]. Lo nom ancian serè lavetz *Casac, e la confusion énter los casacs (los abitants de *Casac, prononciat casats) e lo nom deu vilatge se serè installada au cap d'un moment, coma dens los cas semblables. L'existéncia d'un Casac (Nauta Garona) es un indici favorable per una tala explicacion. Puèi que l'associacion d'un nom comun damb lo sufixe -acu(m) es pas impossibla, lo radicau pòt demorar casa (Casius, citat per explicar Quesac (Losera) e Chézy, aurè donat normalament *Caisac e pas *Casac, mès los noms d'òmes gallés Cadus o Catius, fòrmas latinizadas, poirén convenir).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Pr'amor de la demission deu conse màger Guy Vial, elegit en març de 2008, eleccions navèras auguren lòc lo 6 de setembre de 2009. Lo medish conselh municipau, tornat elegit, nommèt conse Stéphane Gougeon.
Demografia[modificar | modificar la font]
-->
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN, Pau, 2008
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984.
- ↑ Miquèu Audoièr, Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, fonetica istorica e toponimia, País Gascons n°269, pp. 8-9, Ortès, Noveme-Deceme 2013


text:
Chermizy-Ailles
Chermizy-Ailles es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
{{Image label|x= 10.95
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa a per sant patron Evence #que l'archiu ne contan #que i auriá retut la vista a un òme en lo moment del passatge en la comuna.
En 1923, Chermizy absorbeix Anes e ven Chermizy-Anes.
La glèisa a pour saint patron Evence dont les archives racontent qu'il aurait rendu la vue à un homme lors du passage dans la commune.
En 1923, Chermizy absorbe Ailles et devient Chermizy-Ailles.


text:
Déville-lès-Rouen
Déville-lès-Rouen es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fa partida de la banlèga de Roan. La municipalitat a traversat pel Cailly.
Elle fait partie de la banlieue de Rouen. La commune est traversée par le Cailly.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Déville-las-Roan a #èsser escricha per l'istorian rouennais Robert Eude #qu'a egalament diboishat lo sieu blason. Una pichona carrièra pòrta lo sieu nom uèi.
L'histoire de Déville-les-Rouen a été écrite par l'historien rouennais Robert Eude qui a également dessiné son blason. Une petite rue porte son nom aujourd'hui.


text:
Jooble vous permet d'accéder en 1 clic à toutes les offres d'emploi en France.en savoir plus
Emploi Canton de La Chapelle-Saint-Luc, Job Canton de La Chapelle-Saint-Luc
Les offres d'emploi populaires en Canton de La Chapelle-Saint-Luc
agent Canton de La Chapelle-Saint-Luc
alternance Canton de La Chapelle-Saint-Luc
assistante Canton de La Chapelle-Saint-Luc
chauffeur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
infirmier Canton de La Chapelle-Saint-Luc
adjoint Canton de La Chapelle-Saint-Luc
administratif Canton de La Chapelle-Saint-Luc
aeroport Canton de La Chapelle-Saint-Luc
agent administratif Canton de La Chapelle-Saint-Luc
aide Canton de La Chapelle-Saint-Luc
aide domicile Canton de La Chapelle-Saint-Luc
air Canton de La Chapelle-Saint-Luc
animateur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
apprentissage Canton de La Chapelle-Saint-Luc
assistant commercial Canton de La Chapelle-Saint-Luc
auto Canton de La Chapelle-Saint-Luc
automobile Canton de La Chapelle-Saint-Luc
auxiliaire Canton de La Chapelle-Saint-Luc
auxiliaire puériculture Canton de La Chapelle-Saint-Luc
batiment Canton de La Chapelle-Saint-Luc
beauté Canton de La Chapelle-Saint-Luc
bebe Canton de La Chapelle-Saint-Luc
boucherie Canton de La Chapelle-Saint-Luc
bureau Canton de La Chapelle-Saint-Luc
centre Canton de La Chapelle-Saint-Luc
chargé Canton de La Chapelle-Saint-Luc
chef Canton de La Chapelle-Saint-Luc
chef projet Canton de La Chapelle-Saint-Luc
chercher Canton de La Chapelle-Saint-Luc
club Canton de La Chapelle-Saint-Luc
comptable Canton de La Chapelle-Saint-Luc
conducteur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
conducteur poids lourd Canton de La Chapelle-Saint-Luc
conseil Canton de La Chapelle-Saint-Luc
consultant Canton de La Chapelle-Saint-Luc
contrat professionnalisation Canton de La Chapelle-Saint-Luc
controleur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
debutant Canton de La Chapelle-Saint-Luc
dessinateur projeteur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
developpeur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
directeur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
domicile Canton de La Chapelle-Saint-Luc
educateur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
enfants Canton de La Chapelle-Saint-Luc
étudiant Canton de La Chapelle-Saint-Luc
femme Canton de La Chapelle-Saint-Luc
formateur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
garde Canton de La Chapelle-Saint-Luc
garde d'enfant Canton de La Chapelle-Saint-Luc
général Canton de La Chapelle-Saint-Luc
gestion Canton de La Chapelle-Saint-Luc
gestionnaire Canton de La Chapelle-Saint-Luc
gestionnaire paie Canton de La Chapelle-Saint-Luc
immobilier Canton de La Chapelle-Saint-Luc
ingénieur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
maçon Canton de La Chapelle-Saint-Luc
maintenance Canton de La Chapelle-Saint-Luc
maitre nageur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
manutentionnaire Canton de La Chapelle-Saint-Luc
maternelle Canton de La Chapelle-Saint-Luc
mecanicien Canton de La Chapelle-Saint-Luc
mécanicien automobile Canton de La Chapelle-Saint-Luc
mer Canton de La Chapelle-Saint-Luc
monteur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
nounou Canton de La Chapelle-Saint-Luc
paie Canton de La Chapelle-Saint-Luc
partiel Canton de La Chapelle-Saint-Luc
php Canton de La Chapelle-Saint-Luc
plombier Canton de La Chapelle-Saint-Luc
poids lourd Canton de La Chapelle-Saint-Luc
presse Canton de La Chapelle-Saint-Luc
professionnalisation Canton de La Chapelle-Saint-Luc
puericulture Canton de La Chapelle-Saint-Luc
rayon Canton de La Chapelle-Saint-Luc
recherche Canton de La Chapelle-Saint-Luc
recrute Canton de La Chapelle-Saint-Luc
responsable Canton de La Chapelle-Saint-Luc
routier Canton de La Chapelle-Saint-Luc
saint Canton de La Chapelle-Saint-Luc
senior Canton de La Chapelle-Saint-Luc
service Canton de La Chapelle-Saint-Luc
site Canton de La Chapelle-Saint-Luc
social Canton de La Chapelle-Saint-Luc
sport Canton de La Chapelle-Saint-Luc
stage Canton de La Chapelle-Saint-Luc
standardiste Canton de La Chapelle-Saint-Luc
superviseur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
technicien Canton de La Chapelle-Saint-Luc
technicien maintenance Canton de La Chapelle-Saint-Luc
technico Canton de La Chapelle-Saint-Luc
telephonie Canton de La Chapelle-Saint-Luc
temps Canton de La Chapelle-Saint-Luc
temps partiel Canton de La Chapelle-Saint-Luc
territorial Canton de La Chapelle-Saint-Luc
travaux Canton de La Chapelle-Saint-Luc
vdi Canton de La Chapelle-Saint-Luc
vendeur Canton de La Chapelle-Saint-Luc
vente Canton de La Chapelle-Saint-Luc
vrd Canton de La Chapelle-Saint-Luc
Recherche d'emploi par ville Canton de La Chapelle-Saint-Lucautres villes


text:
-587
Aquesta pagina concernís l'an -587 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions en Palestina-Siria còntra Egipte e lei rèis insurgents de la region. Au començament de l'annada, lei Babilonians deguèron i levar lei sètges organizats còntra unei vilas (Jerusalèm, Tir, Lakish..) per faciar una ofensiva egipciana. Pasmens, lei fòrças dau faraon Apriès foguèron durament desfachas per lei tropas dau rèi Nabucodonosòr II. Aquò permetèt ai Babilonians d'acomençar tornarmai lo sètge dei principalei vilas de la region que foguèron pauc a pauc conquistadas franc de Tir que resistiguèt fins a 572 avC. En particular, Jerusalèm foguèt presa a la fin dau mes de julhet. Lo rèi Sedecias foguèt capturat e executat e lei darrierei resisténcias en 586 avC. La màger part de l'aristocracia e deis elèits dau reiaume ebrieu foguèron desportadas vèrs Babilònia per lei venceires.


text:
Botenac
Botenac (oficialament en francés Boutenac) es una comuna occitana de las Corbièras en Lengadòc dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Luòcs e monuments
- 7 Personas ligadas amb la comuna
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es situat sul penjal nòrd d'un puèg de las Corbièras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[1][modificar | modificar la font]
Lo nom Botenac es eissit de Villa boltennago (citat en 946), boltennago venent Botenus, nom d'un Roman proprietari de la villá.
Los primièrs abitants son encara mai ancians. De rèstas de de 1850 a 1500 AbC J.C. foguèron trobats. I a mencion d'una preséncia d'une villa galloromana lo Villa Octaviana al luòc dich Vilamajor, dels tèrmes a Fontsanta e de sepulturas visigoticas.
La primièra mencion du vilatge pel rei Carles II confirma que villa Boltennago apartenguèt a l'abadiá de La Grassa.
La legenda de Sant Simeon[modificar | modificar la font]
Vèrs l'an 1000 l'ancian evesque de Catalonha Simeon, se venguèt retirar e viure en ermita dins una balma prèp de Fontsanta e del santuari de la Villa Octaviana del roman Consentius. Moriguèt en 1025 dins la cort del castèl. Alara venguèt protector del vilatge; se bastiguèt una capèla en 1895 en dessús de la balma del sant e dempuèi cada an se fa procession amb los rèstas del sant dempuèi la glèisa de Botenac per demandar que plòga.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Lo castèl de Botenac[modificar | modificar la font]
Abans nomenat castèl bas, per que i aviá un autre que uèi demóra sonque la torre al centre del vilatge.
Dins los ans 1990, la proprietat es comprada per l'AOC Corbièras[2] .
Lo massís de la Pineda[modificar | modificar la font]
Massís boscat de 808 ectaras, que 612 classificat zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic[3]. Subretot sus la comuna de Botenac (423 ha).
La glèisa de Sant Mamés[modificar | modificar la font]
La glèisa de Sant Mamés.
Estatua de La Republica[4][modificar | modificar la font]
L'estatua de la Republica.
Personas ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Histoire de Boutenac, Eliane Coste, A.C.C.U.E.I.L.
- ↑ Le site de l'AOC Corbières
- ↑ (fr)Zone naturelle d'intérêt écologique, faunistique et floristique du bois de la pinède
- ↑ Monument de la République, Inventaire général du patrimoine culturel


text:
Nos (ligam)
Un nos o nosèl es l'enlaçament o l'entrecrosament serrat d'un o mai objèctes plegadisses en forma de fil coma riban, seda, fil o còrda. Pòt aver los usatges seguents:
- Abotar de cordatges entre eles
- Amarrar un cordatge a un objècte
- Ligar dos objèctes entre eles
- Donar de novèlas foncions a un cordatge (aumentacion del diamètre, aspècte estetic...)
Lo nos tendon mercé al fregadís de la còrda que provòca los entrelaçaments del nos.
- Marcar de distàncias precisas coma la còrda de tretze noses, esplech dels bastidors de catedralas.
La teoria dels noses, branca de la topologia, estúdia e classifica matematicament los noses.
Sa concepcion permet:
- Que venga sovent dificil a desfar, se se ressarre sus el meteis amb la traccion,
- Que se desfaga facilament en tirant un de sos elements.
Los noses pus simples se son totjorn utilizats dins divèrses domenis mas l'art dels noses se desvolopèt principalament dins la marina.
D'autras activitats (escalada, espeleologia, pesca, etc.) utilizan de noses de marina e desvolopèron d'autres utilizats fins finala dins la marina.
D'esquipaments especializats de substitucion existisson uèi, mas la coneissença del noses demòra indispensabla dins las situacions inabitualas o d'urgéncia.


text:
M-84
Lo carri M-84 es un carri de combat principau iogoslau de segonda generacion desvolopat entre 1979 e 1983 a partir dau T-72 sovietic. 651 unitats foguèron produchas de 1984 a 1991. Intrèt en servici en 1985 au sen de l'armada iogoslava e foguèt tanben adoptat per Kowait.
Participèt a la Guèrra de Kuwait (1990-1991) e ai conflictes d'ex-Iogoslavia. En Iraq, combateguèt ambé succès de carris T-55 e T-62 iraquians. Dins lei Balcans en revènge, conoguèt de pèrdas importantas dins una tièra de combats engatjats sensa sostèn d'infantariá còntra d'unitats enemigas equipadas de missils anticarri. En particular, lo missil chinés HJ-8 capitèt de pretusar son blindatge frontau.


text:
Evolucion umana
L'evolucion dels umans es la seguida de cambis que se passèt per una mena de primats fins a qu'arriben a constituir l'actuala espècia d'Homo sapiens sapiens. Los cambiaments mai importants e, per atal, los mai discutits, serián aqueles relatius a l'apareisson de la paraula, la bipedia e la fabricacion d'aisinas.
Los essères umans apareguèron sus Tèrra fa mai de 130 000 ans[1] pendent lo periòde Paleolitic. Aquó se passèt aprèp un long periòde d'evolucion. A l'epòca, la Tèrra èra dins una èra glaciala, amb un clima plan mai fred qu'ara (que siem dins un periòde interglacial).
Los davancièrs dels umans, coma los Homo erectus utilizavan d'aisinas simples pendent de millenaris, mas, dins aquel epòca, las aisinas melhorèron, venguèron mai precisas e complèxas. A un moment, los umans comencèron a utilizar lo fuòc per se caufar e còser. Tanben desvolupèron lo lengatge, e tanben los rites funeraris. Dins aquel periòde, totes los umans vivian de la caça (d'en primièr de carraunhada) e de culhida, e èran nomads; l'element clau es que va cambiar la seuna postura.
Fa prèp de 50 000 ans, s'acabèt lo darrièr periòde glacial, los esseres umans se lancèron a la conquèsta de la planèta en diferentas brancas partent d'Africa. Una branca arribèt en Austràlia. L'autra arribèt en Asia Centrala, que bifurquèt en doas, una a Euròpa e l'autra pujèt fins a passar l'Estrech de Bering e arribèt en America. Los darrièrs airals que foguèron colonizats son las illas de la Polinesia, pendent lo primer millenari ApC.
Somari
- 1 Teorias sul desvolupament uman
- 2 L'ominizacion
- 3 Evolucion
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
Teorias sul desvolupament uman[modificar | modificar la font]
Creacionisme[modificar | modificar la font]
Los creacionistas discutisson aquel esquèma, se basant sus una interpretacion literala dels primièrs capítols de la Genèsi, mas l'evidéncia cientifica non solament corrobòra de contunh l'origina de l'òme en Africa e lo seu espandiment gradual pel glòb terrèstre, mas tanben arribèt a determinar que lo recit de la Genèsi es una adaptacion d'anticas legendas mesopotamianas reculhidas de l'Epopèia de Gilgamesh, e alara poirián dificilament aver un contengut divin.
Evolucionisme[modificar | modificar la font]
L'origina de l'èsser uman conten l'implicita l'acceptacion de la teoria evolucionista. Dins aquel sens podem distinguir tres corrents:
- Jean-Baptiste Lamarck al sègle XVII, sens basa empirica foguèt lo primièr a descriure una teoria evoulcionista, considerant que las adaptacions se produson seguent doas leis: la tendencia dels essers vius a evoluar cap a de formas mai complèxas e quand pòt, a s'adaptar al mitan e se diferenciar dels autres[2]
- L'evolucionisme classic desvolupat lo long del viatge de Darwin sus l'HMS Beagle e considèra que las mutacions se produson dins un long procès e lo concèpte clau es aquel de la seleccion naturala. Los adaptats melhors al mitan an mai de possibilitats de se reproduir. I aquó inclusís l'Òme.
- La cosmogenèsi desenvolupada al sègle XX es una tentativa d'union de l'evolucionisme amb lo cristianisme. Pierre Teilhard de Chardin definiguèt çò que se nomena lei de la complexitat-consciéncia, segon que l'evolucion seriá lo pas que menariá de la biosfèra fins a la noosfèra. Segons aquela teoria lo cosmos tendriá a se vitalizar, la vida tendriá a s'ominizar, e l'Òme a s'ultraominizar. E l'esperit tendriá a se liberar de la seuna matèria e a fusionar amb Dieu: lo Crist evolucionat. D'aquí divisa l'istòria en tres fasas: geogenèsi, biogenèsi e antropogenèsi, qu'aurá una fasa de poblament (lo paleolitic), una de civilizacion (lo neolitic) e una d'individualizacion (los sègles XVIII e XIX). Malgrat la seuna volontat conciliadoira e la reconeissença de l'evidéncia fossila, contunha d'aver un caractèr especulatiu e la preséncia de la figura indemostrable de Dieu al seu centre, doncas se pòt gaire considerar coma una teoria veritadièrament cientifica (complís gaire lo principi de verificabilitat).
L'ominizacion[modificar | modificar la font]
L'Òme es un primat haplorrhini de l'òrdre Catarrhini, superfamilha Hominoidea, familha Hominidae, Sosfamilha Homininae, genre Homo e espècia sapiens, Sosespècia sapiens. L'ominizacion es un procès genetic accelerat per de rasons culturalas dins un mitan fisic e amb un ritme discontunh. Benlèu seguís lo meteis ritme que lo rèsta de las espècias de la Tèrra, mas amb una intensitat mai granda, es a dire, cambis als meteis moments, mas amb mai intensitat. Lo seu trach principal es lo desvolopament de l'intelligéncia reflexiva, de la pensada conceptuala. Aquó se pòt percebre arqueologicament pels restas d'aisinas liticas, qu'implican l'usatge de las mans jos l'òrdre del cervèl, mas sovent es dificil de distinguir entre las alteracions antropicas e d'escasenças. Per la paleontologia l'ominizacion es lo resultat de la modificacion de l'aparelh locomotor: fa 4 o 5 milions d'ans comencem a nos postar drechs. Mas se deu pas confondre: l'ominizacion es pas un procès sonque genetic, mas la soma d'aquel e d'un procès cultural. Atal i aguèt d'ominids que s'ominizèron pas.
Aquel procès cultural se passèt dins una primièra etapa de 3 milions d'ans que los ominids èra una familha mai dels primats. Los cambis d'aquela etapa son ligats al desfís ecologic terciari d'Africa. La segona etapa, pròpiament l'ominizacion de qualques ominids, sonque durèt uns 2 milions d'ans.
Se tracta d'un procès discontunh, intermitent dins l'espaci e dins lo temps, a la diferéncia del modèl darwinista tradicional, qu'èra lineari, continú, lent e logic. Los paleontològs prepausan de variacions dins l'intensitat del procès, çò qu'explicariá l'escassesa de fossils dins qualques estadis e l'abondança dins d'autres. Es, en mai, un procès que se fa sonque dins lo ambients naturals qu'o permeton. E la sabana africana éra lo melhor possible.
Mecanismes de l'ominizacion[modificar | modificar la font]
Lo primer e mai important mecanisme pel que foncionèt l'ominizacion foguèt lo desfís ecologic. Fa 22 milions d'ans, a l'èra Terciária (Miocèn-Pliocèn), lo clima cambièt. Lo bòsc tropical venguèt una sabana miègarida. Aquel cambi del clima e del paisatge african es la tela de fond d'un cambi anatomic dels primats qu'adoptèran la posicion bipeda. La bipedia, doncas, es una adpatacion a de nòvas condicions mediambientalas. Aquel cambi aguèt de consequéncias tan positivas que negativas. D'entre los avantatges cal destacar l'aument del camp de vision, l'economia d'energia dins los desplaçaments, la menora exposicion corporala a las radiacions solaras, lo transport dels aliments, la possibilitat de fabricar d'aisinas e de culhir de fruchs. Mas lo bipedisme tanben aguèt de consequéncias negativas pels ominids coma la reduccion de la velocitat dins las corregudas e de l'agilitat, l'aument dels mals d'esquena e dels genolhs e un aument de la dificultat dins l'acoblament. Dins aquel contèxte de primats arboricòls passèron de l'estatut de culheires de fruchs a caçaires o, pel mens, carronhassèrs, aquò implica a un cambi per denticion omnivòra. Lo nombre mendre d'arbres provoquèt una máger insecuretat, amb aquò vengava necessari una mai granda capacitat d'observacion, que s'associa a un aument de l'intelligéncia. E l'apareisson de la caça compòrta la necessitat d'aisina.
Atal arribam a un autre mecanisme de l'ominitzacion, aquel de la dialectica man-cervèl. La bipedia daissa lqs mans liuras, que l'abilitat manuala melhòra e lo seu usatge estimula lo desvolupament de l'intelligéncia. Mas es un mecanisme de retroaccion, per una intelligéncia mai granda melhora l'abilitat manuala, aquó fa que s'utilisa mai las mans, estimulant atal lo cambi cap al bipedisme.
I a encara un tresen mecanisme que sovent es pas pres en compte, i es l'aument de la juvenilitat. L'aument del temps d'aprendissatge desvolupa lo jòc, çò qu'estimula la vida sociala. E mai, las caracteristicas de la juvenilitat coma la curiositat per l'entorn, que favoriza l'exploracion, existisson dins d'autras espècias mas sonque dins la joventut, alara que per nosautres demòran tota la vida. L'alongament del periòde de l'enfança merma lo nombre de filhs de neisser, mas aumenta l'intelligéncia e implica de cambis socials. Es l'esquèma de Johanson, l'estela de uèit punts que s'autoalimentan: suenh paternal, aument del coeficient intellectual, desvolupament del cervèl, disminucion del nombre d'enfants, prolongacion de la enfança, jòc, grop e comportament social.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Los primièrs primats apareguèron fa 70 milions d'ans. Aqueles mamifers desvolupèron lo cervèl è menrmeran la cara per melhorar la vision estereoscopica. Las mans perdèron las arpas, substituidas per d'onglas e lo poce venguèt opausable en pinça.
Fa 30 milions d'ans de simis del vièlh monde (primats superiors) comencèron lo procès d'ominizacion. Se pòt distinguir quatre fasas:
- Fasa preumana o umana primieirenca, amb los australopitècs e Homo habilis;
- Fasa umana arcaïca, amb los arcantròps;
- Fasa umana primitiva, amb los paleoantrops al paleolitic mejan;
- Fasa umana modèrna, amb los neantròps al Paleolotic superior.
I a gaireben tants esquèmas sus l'evolucion de l'umanitat que de preïstorians, mas una de las principalas questions es se l' Australopithecus e l' Homo son parents. Segons Johanson e White, òc que ne son: l' Australopithecus afarensis (Lucy) seriá l'aujòl comun. Mas segon Leakey Homo e australopitecs serián causas plan distintas e l'aujòl comun se deuriá cercar fa 5 milions d'ans.
Començarem la nòstra evolucion precisament fa 5 milions d'ans, al moment de la separacion de l' Ardipithecus ramidus dels primers australantròps, d'entre que acceptarem l' Australopithecus afarensis.
Fasa preumana o umana primieirenca[modificar | modificar la font]
Los primièrs australantròps foguèron australopitecs. Vivian al paleolitic inferior e èran omnívòrs e bipeds, de bassa estatura e de constitucion fragila, a avián de mans longas e fines. Lo crani fasiá prèp de 500 cm³ de capacitat per totas las espècias, e avián una constriccion postorbitala e una crèsta sagitala, e tanben una robusta mandibula amb una dentadicion similara a la nòstra e un menton fugidís. Pasmens qu'utisavan pals e pèiras se pensa que fabricava pas d'aisinas, encara qu'i a una polemica a l'entorn dels restas del lac Turkana, de 2,3 milions d'ans, qu'apareguèron d'instruments litics.
l' Australopithecus mai ancian es l' Australopithecus anamensis, que visquèt fa entre 4,2 e 3,8 milions d'ans, çò qu'o situa just aprèp de l' Ardipithecus ramidus. De restas foguèron trobats per Meave Leaky al lac Turkana. Èra un pichon èsser d'un metre vint que caminava drech e èra vegetarian. Lo seu crani capitava pas lo mièg litre de capacitat, a l'entorn de 450 cm3. Parlava pas e tanpauc fasiá d'instruments.
En seguida, fa entre 3,7 e 3 milions d'ans, trobam l' Australopithecus afarensis, la famòsa Lucy. Un pauc mai granda que l' A. anamensis, encara que capitava pas lo mètre e mièg. La seuna capacitat craniana èra d'un mièg litre e aviá una mandibula prominenta. Viviá en bòscs sècs amb clars e caminava drech, encara pojava als arbres. Fasiá pas cap d'instruments, mas es possible que ja parlava. Dins la zòna de Laetoli Mary Leakey i trobèt de pesadas.
En 1999 se trobèt un autre fossil, l' Australopithecus garhi, que poiriá èsser lo punt de separacion entre los australopitècids e los Homo.
l' Australopithecus africanus es una autra espècia que visquèt fa entre 3 e 2,5 milions d'ans, tot e que benlèu poiriá remonta mas enrè, fins a 3,5 milions d'ans. Èra omnivòr e benlèu parlava. Als bòscs umids de Sudafrica se trapèt una version mai granda que l' A. africanus: l' Australopithecus robustus. Mas, malgrat las semblanças físicas, l ' A. robustus seriá pas un descendent dirècte de l' A. garhi, mas de l' Australopithecus boisei. Èra un èsser d'un mètre e mièg de naut e un pauc mai de 500 cm3 de capacitat craniana, que visquèt fa entre 2,4 e 1 milion d'ans. Aviá una granda mandíbula amb de molaras fòrtas, mas de pichonas dents de l'uelh e d'incisivas. benlèu parlava, e que fabriquava d'instruments.
D'entre los australantròps i a tanben dos Homo. l' Homo rudolfensis es al mièg camin entre los australopitecs e l' Homo erectus que visquèt fa entre 2,5 e 1,8 milions d'ans. Fasiá un pauc mai de mètre e mièg e aviá una capacitat craniana de 800 cm3. Èra omnívòr e benlèu parlava, e fabricava d'aisinas.
L' Homo habilis visquèt una pauc aprèp , fa entre 2,3 e 1,5 milions d'ans. La seuna capacitat craniana èra de 700 cm3 e benlèu foguèt lo primièr a constrire d'otís. Èra omnívòr e practicava la caça d'animals pechons. Aviá una menora constriccion postorbitala e las maxillaras mens desvolupadas. Èra bíped e aviá la man forta.
Fasa umana arcaïca[modificar | modificar la font]
Suls arcantròps o antropids i a una espècia polemica: l' Homo ergaster. Fòrça preïstorians considèran que de fach es la meteissa espècia que l' Homo erectus, mas tanben i a que lo considèra coma un ominid a mièg camin entre l' Homo habilis e l' Homo erectus. E l'equipa d'Atapuerca lo considèra coma lo predecessor de l' Homo antecessor.
L' Homo erectus aviá una capacitat craniana de 900 cm3 fins a 1 200 cm3, coneissiá lo fuòc e fabricava d'aisinas elaboradas. Sortiguèt d'Africa fa un milion d'ans e arribèt fins a Indonesia, çò qu'implica passar de braces de 19 quilometres d'aiga. Aquela espècia inclusís l'òme de Java descobèrt en 1891 o lo Sinanthropus pekinensis, trobat a Txu-Ku-Tien en 1922.
Un autre arcantròp polemic es l' Homo antecessor, que los seu restas an 780 000 ans e se tròban a Atapuerca, dins la Gran Dolina. Segon l'equipa de l'escavacion seriá l'aujòl comun dels europèus antics e modèrnes. Seriá arribèt en Euròpa fa gaireben un milion d'ans per i evoluar cap a Homo heidelbergensis e, d'aquel, cap a Homo neanderthalensis. Aquels aujòls que demorèron en Africa, en cambi, acabèt evoluar cap a Homo sapiens. Se sap qu'aviá una industria litica e qu'èran canibals gastronomics, non rituals.
Quant a l' Homo heidelbergensis, fòrça preïstorians considèran qu'es de la meteissa espècia que l' Homo antecessor (o lo contrari). Seriá arribat en Asia fa 900 000 ans e en Euròpa fa 600 000 an.
Los èssers umans apareguèron sus Tèrra fa mens de 400 000 ans pendent lo periòde Paleolitic. Atal capitèt aprèp un larg període d'evolucion. A l'epòca, la Tèrra èra dins una èra glaciala, amb un clima pro fred qu'ara.
Los davacièrs dels umans, coma l' Homo erectus avián utilisat d'aisinas simplas pendent de millenaris, mas dins aquela epòca, las aisinas melhoravan, venguèron totjorn mai precisas e complèxas. Dins aquel temps, los umans comencèron a utilizar lo fuòc per se caufar e coire. Tanben se desvolopèt lo lengatge, e los rites funeraris. Dins aquel periòde, totes los umans vivian de la caça (d'en primièr de carronhada) e la culhida, essent nomas; l'element clau es que va cambiar la seuna postura.
Fa prèp de 50 000 ans, s'acabèt lo darrièr periòde glacial, los esseres umans se lancèron a la conquèsta de la planèta en diferentas brancas partent d'Africa. Una branca arribèt en Austràlia. L'autra arribèt en Asia Centrala, que bifurquèt en doas, una a Euròpa e l'autra pujèt fins a passar l'Estrech de Bering e arribèt en America. Los darrièrs airals que foguèron colonizats son las illas de la Polinesia, pendent lo primer millenari ApC.
Fasa umana primitiva[modificar | modificar la font]
Amb l'arribada dels paleoantròps i a l'expansion de l'umanitat. Es lo Paleolitic mejan e sonque durèt de 200 000 ans fins a 30 000 ans abans lo present. Totas las espècias donan una granda evolucion morfologica e comportamental. La mai anciana d'eles es Homo neanderthalensis, que visquèt pendent la glaciacion del Würm, fa entre 100 000 ans e 45 000 ans, en Eurasia e lo nòrd d'Africa. Lo fach de viure dins una edat glaciala los faguèron viure amb fauna de freg coma lo mamot, lo Rinocèros lanós, lo rangièr e lo bison, e tanben lo lop. Vivian en d'abrics rocassuts e caumas utilisant lo fuòc per se caufar e s'aparar. Èran dolicocefals, amb lo front aplatit, un grand arc supraciliar e l'occipital perlongat. Èra dotat de 1 500 cc de capacitat craniana, mai qu'aquela de l'òme actual. Èran corts e fòrts, amb la cara granda e lo nas de boxaire, la seuna mandibula èra dura e aviá pas de barba, e la seuna denticion en forma de fèrre. Caçavan, desvolopant l'industria litica e l'ossiària, e benlèu inventèron l'art. E mai, inumavan los mòrts amb los seus bens, e d'elements rituals. S'atudèt a la fin de la glaciacion la rason es gaire clara, mas d'estudis recents mòstran que se faguèt un cert grau d'ibridacion entre eles e los cròmanhons.
Fasa umana modèrna[modificar | modificar la font]
L'Òme de Cròsmanhon, que recep lo nom d'un abric perigordés ont se trobèt de fossils en 1868, apareguèt al Plistocèn superior, e visquèt amb los neandertals fins a l'atudament d'aqueles. Aquel Homo sapiens èra naut, mai de 180 cm , aviá lo crani long e estrech e una cara larga e corta, amb d'orbitas rectangularas e l'obertura nasala nauta. Èra iperdolicocefal, amb una mandibula leugièra e prominenta, e de dents leugièras. S'espandiguèt per tot lo vièlh mond, creant de raças coma lo Cròsmanhon Chancellat e lo Grimaldi. Lo chancellat, semblant als actuals esquimals, èra mai bas e amb las pometas e lo menton sortents. Lo grimaldi aviá mens de front, lo nas larg e las pometas tanben sortentas, e n'i a qu'especulan que serián una origina possibla aqueles e los actuals negres.
Pasmens, l'origina de l'òme de cròsmanhon es gaire clar, coma tanpauc n'es la relacion amb lo neandertal. D'estudis genomics recents demostrèron que la mèscla entre ambedoas espècias existissiá, mas dins un percentatge tròp bas per far d'Homo sapiens sapiens lo producte de la fusion d'ambedoas espècias.
Avián una industria litica fòrça especializada, acompanhada d'evòri, fusta e banas de cèrvi. Desvolopèt un art parietal, e l'abitat uman. Amb la linguistica comparada Merrit Ruhlen determinèt que los 30000 membres del tronc comun inicial del Orient Mejan e lo nòrd èst d'Africa parlavan la meteissa lenga.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Human evolution at the Smithsonian Institution: Homo sapiens
- ↑ (en) Jean-Baptiste Lamarck, On classification and evolution
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Binford, Lewis Robert: In Pursuit of the Past: Decoding the Archaeological Record. University of California Press, Berkeley, 1983. ISBN 978-0-520-23339-3
- (ca)Darwin, Charles: L'origen de les espècies. Edicions 62, Barcelona, 1988. ISBN 978-84-297-1916-1
- (ca)Lamarck, Jean Baptistes: Filosofia zoològica. Editorial Pòrtic, Barcelona, 2007. ISBN 978-84-9809-005-5
- (fr)Jean-Baptiste Lamarck: Philosophie zoologique, ou exposition des considérations relatives à l'histoire naturelle des animaux. Macmillan, Londres 1914
- (fr)Leakey, Richard Erskine e Lewin, Roger: Origins. E. P. Dutton, New York, 1977. ISBN 978-0-525-17194-2


text:
Santon
Lei santons de Provença son de personatges pichòts d'argila que representan, dins lo betlèm de Nadau, la naissença de Jèsus lo 25 de decembre.
Somari
Istòria dei santons[modificar | modificar la font]
La tradicion dau betlèm tròba son origina a l’Edat Mejana. Quauqueis istorians pensan que seriá sant Francés que, lo primier en 1223, auriá representat la nativitat dins sa glèisa de Greccio en Itàlia. Lei personatges èran jogats per leis estajants dau vilatge, amb de bèstias vertadieras. Aqueu betlèm viu faguèt nàisser una tradicion que s’es prolongada, mai leis actors se faguèron remplaçar per de personatges de lenha, de cera, de faiença etc. Lei primiers betlèms pariers a aquelei que coneissèm ara, apareisson dins lei glèisas au sègle XVI.
Après la Revolucion Francesa qu'entraïnet la tancadura dei glèisas et la supression dei messas de miejanuech, lei representations publicas de la nativitat foguèron escarsas. Es en aqueu periòde qu’en Provença, lei pichons personatges, lei santons, foguèron creats et que cada familha faguèt son betlèm.
La primiera fiera dei santons se tenguèt a Marselha en 1803.
Lei santons[modificar | modificar la font]
Jèsus et sei parents[modificar | modificar la font]
Jèsus, coma un nenet, es pausat sus la palha d’una grépia. Sei parents sant Josèp et la Verge Maria son agenolhats e lo velhan.
Lo ravit[modificar | modificar la font]
Lo ravit es lo personatge ingenú dau vilatge, qu’a ren de donar, mai que còrfondut per la gràcia de l’eveniment, se regaudís de la naissença dau Crist. Es totjorn representat en auçant lei braç.
L’àngel[modificar | modificar la font]
L’àngel es lo messatgier de la naissença dau pichon Jèsus. Lo pus celèbre es l’Àngel Bofarèu, lo que bofa, ten una trompeta e mena la populacion vèrs l’estable. Generalament, es penjat au dessús de l’estable ont se tròba Jèsus.
Lei Reis[modificar | modificar la font]
Lei Reis (o Rei Mages o Reis Magues) son tres : Marchion, Gaspar e Bautesar. Vestits ricament, cadun pòrta un present (aur, encens e mirra). Venguts de luenh, son representats amb un dromadari. Segon la tradicion, lei Reis Magues arriban davant lo betlèm lo 6 de genier, lo jorn de l’Epifania.
Lei pastres[modificar | modificar la font]
Lei pastres son de personatges biblics de l'epòca puei que la Bíblia parla d’elei. Se tròban sovent pròche lo Crist, perque son lei primiers arribats. Pòdon èstre joves o vielhs, apiejats sus un baston, drechs o de genolhons. Pòrtan sovent un anhèu dins lei braç o sus leis espatlas.
Lei bèstias[modificar | modificar la font]
L’ase e lo buòu son totjorn presents dins lo betlèm. Agachan lo pichòt Jèsus e lo caufan amb son alen. Lei fedas son indispensablas. Representan lei tropèus dei pastres. Dins un betlèm se pòdon trobar tanben lo can dau caçaire, lo pòrc, leis aucas, l’ase que pòrta la farina dau molinier, etc.
Lo vielh e la vielha[modificar | modificar la font]
Son assetats sus un banc de la plaça dau vilatge.
Lo tamborinaire[modificar | modificar la font]
Lo tamborinaire es representat amb son tamborin e son galobet.
Lo panieraire[modificar | modificar la font]
Pòrta una granda paniera que servirà de brèç au novèu nascut.
Lo curat[modificar | modificar la font]
Pançut e caplumat, es encargat d’administrar lo vilatge.


text:
U2
U2 es un grop de rock, irlandés, fondat en octobre de 1976 a Dublin. Lo grop es format pel cantaire e guitarrista Bono (Paul David Hewson), The Edge (David Howell Evans) coma guitarrista e de còps que i a clavièrs, lo bassista Adam Charles Clayton e lo bateire Larry Mullen, Jr..
U2 es estat un dels grops de rock mondialament mai populars al mond, dempuèi lo decenni de 80. Dempuèi de la seuna aparicion an vendut mai de 190 milions de disques pel mond entièr e an ganhat 22 Prèmis Grammy, mai que cap autre grop de rock de l'istòria. La banda es venguda tanben fòrça coneguda per las seunas nombrosas campanhas en favor de diferentas causas solidàrias.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Boy (1980)
- October (1981)
- War (1983)
- The Unforgettable Fire (1984)
- The Joshua Tree (1987)
- Rattle and Hum (1988)
- Achtung Baby (1991)
- Zooropa (1993)
- Pop (1997)
- All That You Can't Leave Behind (2000)
- How to Dismantle an Atomic Bomb (2004)
- No Line on the Horizon (2009)


text:
Parey-sous-Montfort
Parey-sous-Montfort es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo prieuré i aguèt fondat en 1662 per Joachim Vaultrin, procedent de Parey. Los prémontrés #aquerir la distincion de Parey, amb los dreches seigneuriaux, aital coma aqueles de la distincion de Lucy a Belmont-sus-Vair.
En vautard
Le prieuré fut fondé en 1662 par Joachim Vaultrin, originaire de Parey. Les prémontrés acquirent la seigneurie de Parey, avec les droits seigneuriaux, ainsi que ceux de la seigneurie de Lucy à Belmont-sur-Vair.
Chez vautard


text:
Rubeòla
La rubeòla es una malautiá causada pel virus de la rubèola. Lo nom deriva del latin, que significa roge. Aquesta malautiá es abitualament benigna e sovent passa inapercebuda. La malautiá pòt durar d'un a tres jorns. Los enfants guerrisson mai rapidament que los adults.
Las consequéncias de l'infeccion de la maire pel virus de la rubeòla pendent la prensa pòdon èsser grevas, e se la maire es infectada dins de las primièras 20 setmanas de prenhesa, lo mainat pòt nàisser amb lo sindròm de rubèola congenitala, que compòrta una seriá de gravas malautiás incurablas. L'avortament espontanèu se produtz dins aperaquí 20% dels cases.[1]
La rubeòla es una infeccion comuna de l'enfança en general amb afectacion sistemica minima, emai que pòsca causar pels adults una artropatia transitòria. Las complicacions seriosas son fòrça raras. Levat los efèctes de l'infeccion transplacentària del fètus en desvolopament, la rubeòla es una infeccion relativament benigna.
La rubeòla aquesida (es a dire, non congenitala) se transmet al mejan d'emission de gotas dins l'aire de las vias respiratòrias superioras dels cases actius. Lo virus tanben pòt èsser present dins l'urina, las matèrias fecalas e dins la pèl.. Lo periòde d'incubacion es de 2 a 3 setmanas.[2]
Dins la majoritat dels cases, lo virus s'elimina rapidament. Pasmens, pòt persistir pendent qualques meses en çò dels nenons amb SRC qu'an subreviscuts. Aqueles mainatges son una font importanta d'infeccion pels autres enfants e per las femnas prensas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Siegel M, Fuerst HT, Guinee VF, Rubella epidemicity and embryopathy. Results of a long-term prospective study, jornal: Am. J. Dis. Child., 1971
- ↑ (en)Richardson M, Elliman D, Maguire H, Simpson J, Nicoll A; Evidence base of incubation periods, periods of infectiousness and exclusion policies for the control of communicable diseases in schools and preschools, jornal: Pediatr. Infect. Dis. J.; 2001 "pmid11332662"


text:
Constitucion espanhòla de 1978
La Constitucion Espanhòla es la Lei escrita suprèma de l'òrdre jurídic e de l'Estat espanhòl. Regula los devers e drechs fondamentals dels ciutadans, la forma e l'estructura de l'Estat.
La Constitucion Espanhòla actuala foguèt aprovada pel referendum del 6 de decembre de 1978 e es la novena de l'Estat.
Somari
Elaboracion[modificar | modificar la font]
Lo 15 de decembre de 1976 se ratifiquèt la Lei per la Reforma Politica qu'acabèt amb lo franquisme e dobriguèt lo camin cap las corts constituentas e l'aprovacion per referendum lo 6 de decembre de 1978 de la Constitucion.
Amb las eleccions del 15 de junh de 1977 se formèron de corts constituentas, formadas per doas Cambras: lo Congrès e lo Senat. Elegiguèron una Comission Constituenta del Congrès, que designèt los Deputats Gabriel Cisneros (UCD), Manuel Fraga Iribarne (AP), Miguel Herrero y Rodríguez de Miñón (UCD), Gregorio Peces-Barba (Socialistas del Congreso), José Pedro Pérez Llorca (UCD), Miquel Roca i Junyent (Minoria Catalana), e Jordi Solé Tura (PCE). Aquelas sèt personalitats seràn conegudas popularament jol nom de Paires de la Constitucion
Aprèp 3100 esmendaments al tèxte inicial foguèt redigit un segond projècte que foguèt aprovat per ambedoas Cambras e, per referendum, pels espanhòls lo 6 de decembre de 1978 amb 88,54% de vòtes.
Contengut[modificar | modificar la font]
La Constitucion de 1978 donèt luòc a un sistèma democratic compatible amb las autras democracias occidentalas. Proclama los drechs fondamentals, las libertats publicas, la division dels poders, la sobeiranitat populara e un Estat social e democratic de drech, qu'adoptèt coma forma de govèrn la Monarquia parlamentària. La Constitucion de 1978 reconeis plenament las Comunautats autonòmas.
Estructura[modificar | modificar la font]
A un total de 169 seccions.
- Preambul: Es fòra de la numerotacion e a pas de fòrça obligatòria.
- Títol preliminari: Reculhís los principis generals de l'ordenament constitucional. (Articles 1 a 9)
- Títol I: Dels dreches a devers fondamentals
- Capítol Primièr Dels espanhòls e los estrangièrs (Art 11 a 13)
- Capítol Segond Dels dreches e devers fondamentals (compren de l'article 14 e doas seccions, fins a l'article 38)
- Seccion 1a: Dels dreches fondamentals e de las libertats publicas (Art 15 a 29, los unics que pòdon èsser regulats per una lei organica)
- Seccion 2a: Dels dreches e devers dels ciutadans (Art 30 a 38)
- Capítol Tresen Dels Principis directors de la politica sociala e economica (Art 39 a 52)
- Capítol Quatren De las garantias de las libertats e drechs fondamentals (Art 53 e 54)
- Capítol Cinquen De la suspension dels dreches e libertats (Art 55)
- Títol II: De la Corona (Art 56 a 65)
- Títol III: De les Corts Generalas
- Capítol primièr De las cambras (Art 66 a 80)
- Capítol segond De l'elaboracion de las leis (Art 81 a 92)
- Capítol tresen Dels tractats internacionals (Art 93 a 96)
- Títol IV: Del Govèrn e l'Administracion (Art 97 a 107)
- Títol V: De las relacions entre lo Govèrn]] a las Corts Generalas. (Art 108 a 116)
- Títol VI: Del Poder judiciari (Art 117 a 127)
- Títol VII: Economia e Finança (Art 128 a 136)
- Títol VIII: De l'organizacion territoriala de l'Estat
- Capítol primièr Principis generals (Art 137 a 139)
- Capítol segond De l'administracion locala (Art 140 a 142)
- Capítol tresen De las Comunautats autonòmas (Art 143 a 158)
- Títol IX: Del Tribunal Constitucional (Art 159 a 165)
- Títol X: De la reforma constitucionala. (Art 166 a 169)
E mai enclusís quatre disposicions addicionalas, nòu transitòrias, una derogatòria e una finala.
Títol Preliminari[modificar | modificar la font]
La constitucion espanhòla es basada principalament sus 9 articles:
- Article 1
1. Espanha se constituís en un Estat social e democratic de Drech, que presica coma valors superioras dins son òrdre jurídic la libertat, la justícia, l'egalitat e lo pluralisme politic.
2. La sobeirania nacionala residís dins lo pòble espanhòl, que n'emanan los poders de l’Estat.
3. La forma politica de l’Estat espanhòl es la Monarquia parlamentària.
- Article 2
La Constitucion se fondamenta sus l'indissolubla unitat de la Nacion espanhòla, patria comuna e indivisibla de totes los espanhòls, e reconeis e garantís lo drech a l’autonomia de las nacionalitats e de las regions que l'intègran e la solidaritat entre totas aquelas.
- Article 3
1. Lo castelhan es la lenga espanhòla oficiala de l’Estat. Totes los espanhòls an lo dever de la conéisser e lo drech de l'utilizar.
2. Las autras lengas espanhòlas seràn tanben oficialas dins lors Comunitats Autònomas respectivas en acòrdi amb los seus Estatuts.
3. La riquesa dels diferents mòdes lingüistics d’Espanha es un patrimòni cultural que farà objècte d'un respècte e aparament especial.
- Article 4
1. La bandièra d’Espanha es formada per tres bendas orizontalas, roge, jaune e roge; la roja es de largor dobla de caduna de las jaunas.
2. Los Estatuts podràn reconéisser bandièras e ensenhas pròpias de las Comunitats Autònomas. Aquelas s’utilizaràn ensems amb la bandièra d’Espanha suls edificis publics e los actes oficials.
- Article 5
La capitala de l’Estat es la vila de Madrid.
- Article 6
Los partits politics exprimisson lo pluralisme politic, concorron a la formacion e a la manifestacion de la volontat populara e sont instrument fondamental de la participacion politica. Podràn èsser creats e exerciràn lor activitat liurament dins lo respècte de la Constitucion e de la lei. L’estructura intèrna e lo foncionament auràn d'èsser democratics.
- Article 7
Los sindicats de trabalhadors e las associacions d'entrepresas contribuisson a la defensa e a la promocion dels interèsses economics e socials que lor son pròpis. Podràn èsser creats e exerciràn lor activitat liurament dins lo respècte de la Constitucion e de la lei. L’estructura intèrna e lo foncionament auràn d'èsser democratics.
- Article 8
1. Las Fòrças Armadas, constituidas per l’Armada de Tèrra, la Marina e l’Armada de l’Aire, an per mission de garantir la sobeirania e l'independéncia d’Espanha, n'aparant l'integritat territoriala e l’òrdre constitucional.
2. Una lei organica regularà las basas de l’organizacion militara en conformitat amb los principis de la presenta Constitucion.
- Article 9
1. Los ciutadans e los poders publics demòran subjèctes de la Constitucion e al rèsta de l’òrdre juridic.
2. Escai als poders publics de promòure las condicions per la libertat e l'egalitat de l’individú e dels grops en que s’intègra que sián reals e efectius; remòure los obstacles que n’empachan o ne rendon dificila la realizacion plena e facilitar la participacion de totes los ciutadans a la vida política, economica, culturala e sociala.
3. La Constitucion garantís lo principi de legalitat, la ierarquia normativa, la publicitat de las nòrmas, la non retroactivitat de las disposicions compelidas desfavorablas o restrictivas al drechs individuals, la seguritat juridica, la responsabilitat e l'interdiccion de l’arbitrari dels poders publics.
Reformas[modificar | modificar la font]
Amb la creacion de la Union Europèa las Corts Generalas reformèron l'article 13.2 per rendre possible quin que siá ciutadan de la Union resident en Espanha aja drech a èsser eligible a las eleccions municipalas,[1] d'acòrd amb las exigéncias del Tractat de Maastricht.
Es considerada coma una constitucion rigida, perque sa modificacion demanda un processus mai dificil que quina que siá autra norma juridica.
En 2011 lo PP e lo PSOE decidiguèron la reforma de l'article 135, especialament del paragrafe tresen, de la Constitucion per a i establir un lindal de deuda constitucionala.


text:
Bearnés
Lo bearnés o biarnés qu'ei lo nom dat a l'occitan parlat en Bearn. Qu'ei ua version deu gascon e era medisha que presenta variantas segon lo parçan bearnés qui la parla. Qu'ei estada emplegada coma lenga administrativa e juridica en Bearn e dens los país ligats dab eth : Reiaume de Navarra, Sola e Foish. En Bearn, lo son emplec oficiau qu'entrè en concurréncia dab lo francés despuish la Reneishença e mei que mei a partir de l'Edicte d'integracion Bearn dens lo Reiaume de França (1620). Totun, lo bearnés que continuè d'estar emplegat dens lo actes oficiaus e legaus dinc a le Revolucion Francesa, quan lo francés e vadó lenga oficiau.
Somari
Literatura e Istòria[modificar | modificar la font]
Lo bearnés qu'apareish per escrit dab lo Fòr d'Auloron compausat en 1080 devath mes deu quau non demòra pas sonque ua version deu sègle XIIIau, au medish temps donc qu'un aute famós texte juridic : la Carta de las carnicerias d'Ortès. A despart deus fòrs, d'aquesta administracion e canceleria en bearnés, quauques textes que son vaduts famós com la Declaracion d'independéncia de Bearn (en vertat ua repòsta provocatora de Gaston Fèbus a Felip VI de Valés entà'u díser que tienèva Bearn sonque de Diu e de la soa espada) e la letra deu Noste Enric, alavetz rei de França, a jurats de la Vath d'Aussau. A maugrat d'estar virada de cap a las letras fancesas, la Reforma, adoptada per la reina Joana de Labrit, qu'utilizè lo bearnés en bèth essajar d'evangelizar au mei lèu ; que li devèm lo Psalmes de David metut en rima bearnesa deu pastor Arnaut de Saleta. A la fin deu sègle XVIIau, Joan Enric de Fondevila que compausè òbras de teatre en alexandrins qui la mei famosa qu'ei La pastorala deu paisan qui cerca mestièr au son hilh sens ne trobar au son grat. Quauques annadas arron, lo sègle XVIIIau que ns'a legat l'anonim Sermon deu curé de Vidèren e las cantas e poesias de Ciprian Desporrins qui son enqüera conegudas e cantadas uei lo dia en Bearn. Deu sègle XIXau, que cau mentàver lo poèta Auloronés Xavièr Navarròt qui compausè poemas lirics e politics. A la fin d'aqueth sègle, lo filològue Vastin Lespin que consacrè recèrcas lexicograficas e eruditas a la lenga ; que li devem un diccionari e gramaticas. Lo Felibritge que prengó en Bearn lo nom d'Escole Gastoû Febus e un son majorau, l'escrivan Simin Palay, qu'escrivó un gran diccionari deu Bearnés e deu gascon modernes. Tà çò qui ei de l'ispanista, filològue e escrivan Joan de Boset, que redigí ua gramatica entà l'ensenhament de la lenga dens las escòlas. Com en d'autes país occitans, lo bearnés que desapareishèva au cap de las annadas shishanta e setanta ; totun, las annadas ueitanta que vedón l'espelida de las purmèras calandretas e de Ràdio País.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Emplec deus enonciatius d'ua faiçon qui's pòt haut o baish resumir atau : que (afirmatiu), be (exclamatiu) e e (interrogatiu o afirmatiu dens ua subordonada).
- Conservacion de la -d- intervocalica latina : véder (enlòc de véser), audir (enlòc d'ausir).
- Utilizacion (com en Gasconha) de dus sistèmas d'articles definit : lo / los, la / las com dens la plana e eth / era, eths / eras dens la montanha (com en Bigòrra e en Val d'Aran), dab las lors formas contractadas (peu / per la - peth / pera eca).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Diccionaris e gramaticas[modificar | modificar la font]
- Grosclaude, Miquèu. Guilhemjoan Patric. Narioo, Gilabert. Diccionnaire français-occitan. Ortès : Per Noste, 2004.
- Lespin, Vastin. Grammaire béarnaise : suivie d'un vocabulaire béarnais-français. https://archive.org/details/grammairebarna00lespuoft
- Raimon, Pau - Lespin, Vastin. Dictionnaire du Béarnais Ancien et Moderne http://fr.calameo.com/books/000392970cd7a88c7d128 o en pdf http://ieoparis.free.fr/delo/Vastin%20LESPY%20&%20Paul%20RAYMOND%20-%20Dictionnaire%20b%E9arnais%20ancien%20et%20moderne%20vol.%201.pdf
Estudis de la lenga[modificar | modificar la font]
- Grosclaude, Miquèu. Le Béarn : témoignage sur mille ans d'histoire. Pau : Marpimoeuy, 1979.
Literatura[modificar | modificar la font]
Fondevila, Joan Enric de. Calvinisme de Bean Divisat en siex ecloges. C.E.P.B : Ortès, 2002.
Joan Enric de Fondevila. La pastorala deu paisan. Per Noste : Pau, 2001.
Saleta, Arnaut de. Los Psalmes de David metuts en rima bernesa. Per Noste : Ortès, 1983.
Ligams[modificar | modificar la font]
- L'Ostau Bearnés, La Maison de la Cultura Bearnesa


text:
Me coneissetz, aime bien los afars un pauc colhons que podem trobar dins los subremerchats. L’autre jorn, me sei ‘restat un bon moment dau costat dau rejon « Soins du Corps », que normalament la sola vuda sufís per me far fugir. Una enveja de noveutat, sabe pas…
E la noveutat, l’ai trobada ; en laissar ‘nar ma visada sus quel estalatge de produchs sablonos de las sabors extraordinàrias (dau còps, quo es malaisat de parlar de perfum talament n’i a qu’an de l’imaginacion…), mos uelhs se ‘resteren sus Axe.
Axe, benleu lo coneissetz, au mens per sas publicitats que passan dins tots los cinemàs a l’ora que deuriá començar lo film. Axe, quo es los qu’an l’eslogan « Plus t’en mets, plus t’en as ». Disen pas exactament qué, mas io pense que quò deu èsser de quelas grandas poletas blondas en malhòt de banh qu’an ‘restat l’escòla avant de veire la segonda letra de l’alfabet, e que, dins l’anoncia, perseguen lo paubre tipe qu’a ‘gut lo malur de se botar un pauc de deodorant, per li enlevar sos vestiments, veire mai, mas la deontologia de quilhs faseires de publicitat es pro granda per pas nos montrar la seguida, que prometiá pertant d’èsser tot plen interessanta.
Alai donc, me ‘reste davant lo noveu « Gel-Douche Axe, Plus t’en mets, plus t’en as, etc, etc… ». Ren d’excepcionau aqui dedins. Manca que era marcat « à l’eau de glacier et à la menthe extrême ». Bon, desjá, « menthe extrême », ‘quò me ditz ren, coneisse la menta fòrta, que desjá l’es pro entau, coneisse la menta Hollywood Chewing-Gum, qu’a pas grand-chausa a veire emb la menta, mas quo es tot. Mai fòrt que la menta fòrta, segurament ? Quò promet… Mas laisse quò de costat, çò que m’interessa mai, z’auretz devinat, quo es l’ « eau de glacier ». Arf, arf, arf, parte dins un grand rire que tot lo magasin deviá m’auvir. Quilhs colhons nos fan creire qu’an embotelhat de l’aiga de glacier per nos far dau sablon de docha ! Io, que sei pas la mitat d’un con, zo sabe ben que la compausicion chimica de l’aiga dicha de glacier es a pauc pres la mesma qu’una aiga de sorça de subremerchat, Cristalline, Volvic e companhia. Vire lo botelhon, per veire un pauc los ingredients, que se en generau i comprene ren, au mens quò balha de las ideias per l’ Escrabble. Cocamidopropyl Betaine, Acrylates Copolymer, Hydroxyisohexyl Cyclohexene Carboxaldehyde, Mentha Aquatica Leaf Extract (un misteri de levat benleu, que d’apres lo nom latin, ‘quela menta frotja dins de las condicions extremas…jos la mar…), Thermus Thermophillus Ferment (‘quò deven complicat, e ‘quò auriá degut m’alertar…).
Urosament per io, en dejós de quilhs noms complicats, i a un esquemà que resumís a pauc pres la formula chimica. Una equacion, pusleu, e quò agrada mai a mon esperit, mai matematic que fisic. En gròs, i a marcat : (Gel Axe + Una Aplicacion Regulara dau Produch = Femnas Nusas2). Important, lo 2. Quò deu esser scientificament estudiat en fonccion de la massa corporala, donc dau volume de produch utilisat. Un calcul mental me fai ‘ribar a la conclusion que, coma lo tipe de la publicitat es plan mai magre que io e que s’en trapa un cinquantenat a l’encòp, se io bòte de l’Axe, aurai 72,5 femnas nusas que vendrán me veire per me tirar mos vestits. Sei gente, e coma sabe pas partatjar ‘na femna en dos, laisse los 0,5 de costat, per lo que n’en vodrà profieitar.
De segur, lo temps de pensar a totas ‘quelas formulas matematicas aplicadas, sei desjá surtit dau magasin, lo flacon dins mon charreton. Curiositat, quand nos tenes…
Tanleu ‘ribat chas io, pitit jogging (per ensaiar au mai leu queu noveu produch) e me veiquí jos la docha.
O, filh de garça ! Auriá degut me mesfiar de l’aiga de glacier ! Sabe pas se n’i a qu’an l’abituda de’nar a la piscina municipala en plen còrs de l’ivern, mas aqui la sensacion era la mesma. Parle pas de portar un bonet e un malhòt tròp estrechs, non, parle de çò que nos ‘rieba, a n’autres los òmes quand fai frech defòra… Me sei vist redusir, clarament. Subretot dins los endrechs ente la peu es un pauc mai fina, e mai sensibla, endrechs que ma mair me defendriá de nommar aquí, coma ditz la chançon…
Aquela publicitat era ben mensongiera, que se trobava aquí que « Mai ne’n botava, mens n’aviá » ! E parle pas de las filhas de la publicitat, que la vuda de queu paubre tipe tremolant de frech dins sa docha auriá mai fach rire qu’autra chausa…
E après, te fan creire que los glaciers son a fondre, a causa de l’eschaurament de la planeta, mas io sabe ben, io qu’ai jugat los cobayes, que en fach, quo es una entrepresa americana que los fai fondre per n’en recuperar l’aiga e rendre impoderós los mascles de la planeta per lo biais d’un gel-docha !
P.S : Vene de veire que Axe era distribuit per Unilever, sabetz la marca de lessiva que fan tanben l’Ice Tea. Vos conselhe de vos mesfiar, que se deciden de botar tant d’Ice dins lur bevenda que dins lur sablon, i podriátz bien laissar filar quauquas dents…


text:
Categoria:Istòria de la medecina
Totas las societats umanas an de cresenças medicalas - naissença, mòrt, malautiá e tractaments son explicats d'un biais o d'un autre. Istoricament, a travèrs l'istòria de la medecina las malautiás son sovent estadas atribuidas a la mascariá, los demons o la volontat divina, d'idèas qu'an encara un cèrt impacte, quitament dins de societats 'modèrnas'.
Veire tanben las categorias : Mètge ~ Biologista
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
I
M
- ► Medecina tradicionala (1 P)
- Mètge (4 C, 5 P)
- ► Mètge del sègle XIX (2 P)
Articles dins la categoria « Istòria de la medecina »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Perciformes
Los percifòrmes son un òrdre de peisses ossoses comprenent de familhas nombrosas, al qual apartenon los peisses mai comuns de nòstras mars (per exemple, lo mèro, l'ombrina, la daurada, lo roget, lo mujol o muge, o lo macarèl) e de nòstras ribièras e lacs (per exemple, la pèrca, lo sandre, etc.). Una espècia africana, la pèrca de Nil, es lo simbòl de la destruccion de la biodiversitat dempuèi qu'a suplantat la màger part de las espècias del lac Victòria.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Sosòrdres[modificar | modificar la font]
- Acanthuroidei
- Ammodytoidei
- Anabantoidei, (combatent, etc.)
- Blennioidei
- Callionymoidei
- Channoidei
- Elassomatoidei
- Gobiesocoidei
- Gobioidei
- Icosteoidei
- Kurtoidei
- Labroidei (escalar, peis clown, etc.)
- Notothenioidei
- Percoidei (pèrca, mèro, etc.)
- Scombroidei (ton, espadon, macarèl, etc.)
- Scombrolabracoidei
- Stromateoidei
- Trachinoidei (baudròia, etc.)
- Zoarcoidei
Classificacion filogenetica[modificar | modificar la font]
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Referéncia FishBase : òrdre Perciformes (en) (+traduction (fr))
- Referéncia Fauna Europaea : Perciformes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 167640 Perciformes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Perciformes (en)
- Referéncia NCBI : Perciformes (en)


text:
Mollusca
Los mollusques (Mollusca, del latin molluscus, "mòl") forman un dels grands embrancament del règne animal. Son d'invertebrats protostòm celomats, triblastics amb simetria bilaterala (e mai se qualqu'uns pòdon aver una asimetría segondària) e pas segmentats, de còs moth, despolhi o protegit per una concha. Los mollusques son los invertebrats mai nombroses après los artropòdes, e incluson de formas tan conegudas coma las clòsca, ostras, calamars, polps, de limaques e una granda diversitat de vises, tant marines coma terrèstres.
Se calcula que pòt existir apròp 100.000 espècias viuentas, e 35.000 espècias extintas, doncas que los mollusques an una longa istòria geologica, que se remonta al Precambrian fins al recent. Los mollusques colonizan practicament totes los ambients, dempuèi las grandas nautors a mai de 3.000 m sobratz lo nivèl de la mar fins a de prigondors oceanics de mai de 5.000 m de prigondor, en las aigas polaras o tropicales e sòlen èsser d'elements comuns dels litorales de tot lo mond.
Son d'animals de còs moth (dividits en cap, massa visceral e pè) amb tres caracteristicas unicas en lo règne animal que s'identifican per el:
- Un pè muscular.
- Una concha calcarea secretada per un integument subyacente cridat saile, en d'escasenças absentas.
- Un organ d'alimentacion cridada radula (formada de de filas de dents quitinosos curvos).
L'interès de l'òme en los mollusc es enòrme. Los mollusques son una importanta font d'alimentacion per l'espècia umana. En mai, de nombrosas malautiás parasitarias tant umanas coma veterinarias son transmesas pels mollusques, qu'agisson coma ospedador intermediari, sustot de platelmints trematodes.


text:
Lista dels primièrs ministres de Lituània
Lo primièr ministre es lo cap de govèrn de Lituània e es elegit per lo parlament del país, lo Seimas. La carga actuala foguèt creada en 1990 durant lo procès d'independéncia de l'Union Sovietica, amb lo nom de Cap del Conselh de Ministres. Lo títol de "primièr ministre" foguèt adoptat lo 25 de novembre de 1992.
Istoricament, lo títol de "primièr ministre" foguèt tanben utilizat entre 1918 e 1940 dins la Republica de Lituània, creada aprèp la fin de l'Empèri Rus e qu'existís abans l'ocupacion Sovietica lo 1940.


text:
1796
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1796 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Signatura d'una aliança ambé França. L'objectiu dau govèrn espanhòu èra de reconquistar Gibraltar.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 amb una tiera d'eveniments caotics. Lo negus Tekle Giyorgis Ièr foguèt tornarmai obligat d'abandonar Gondar onte son fraire Salomon foguèt coronat negus sota la proteccion de Haile Wand Bewossen. Pasmens, la posicion de Haile Wand Bewossen èra febla e sei tropas perdiguèron lo contraròtle de la capitala tre l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Conquista de Chiraz e de Tabriz per lei fòrças d'Agha Mohammad Chah.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Trabalhs importants ordonats per Agha Mohammad Chah dins lo Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali. En particular, lo dòme conoguèt una renovacion importanta ambé l'installacion de teules cubèrts d'aur. Pasmens, lo luòc foguèt pilhat en 1801 ò en 1802 per de nomadas wahhabitas venguts de la Peninsula Aràbia.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera ipotèsi regardant l'existéncia dei negres traucs formuladas per lo francés Pierre-Simon de Laplace (1749-1827).
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera publicacion dau principi de la vaccinacion per lo mètge anglés Edward Jenner (1749-1823).
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de l'existéncia d'una fòrça electrica per lo fisician italian Alessandro Volta (1745-1827) dins un dispositiu format de doas pèças d'argent e de zinc separada per un fuelh de papier umid. Aquò marquèt l'aparicion de l'electroquimia e l'acomençament de la recèrca regardant la creacion d'acumulators.


text:
Drech
Lo drech (var. dreit, dret) es l'ensemble de las règlas, definidas e acceptadas pels òmes per regir los rapòrts socials, e garantidas per l'intervencion del poder public, valent a dire de l'Estat. La sancion ligada a la règla de drech es çò que destria aquesta de las autras règlas, coma las règlas moralas e de civilitat. Lo fach qu’aquesta sancion provenga de l'Estat, e doncas d'une creacion artificiala umana presupausada acceptada per totes, destria lo drech de la religion.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo drech positiu es l'ensemble dels tèxtes de lei d'una comunautat, e de lor aplicacion per la justícia, la jurisprudéncia. Visa un apròchi scientific ont « lo drech s'explica pel drech » segon la ierarquia de las nòrmas. Aqueste biais de veire lo drech permet de desbarrassar son estudi de tota question religiosa, sociologica, etnologica o istòrica. Es lo drech dels juristas, ensenhat dins las universitats actualament.
Çaquelà, se la vision positivista permet al drech d'aver una certana rigor e logica, cal pas qu’aquesta definicion, que decopa lo real amb l'ajuda de categoria juridica preexistenta, siá la sola presa en compte. Lo drech, al sens larg, es una recèrca del rapòrt d’efectuar entre de circonstàncias de faches e de leis. Lo tèxt de lei es pas alara la sola donada de prendre en compte. Conven tanben d'observar la natura dels faches, l'efectivitat del drech, etc. En efècte, i a pas tant de leis que de situacions de faches, e i a de leis que demòran letras mòrtas. Es abans tot per l'analisi dels faches que se sauprà quina lei aplicar e quina poirà « regir melhor los rapòrts socials ».
Lo drech objectiu[modificar | modificar la font]
Lo drech objectiu es l'ensemble de las règlas juridicas obligatòrias aplicadoiras dins un país. Aquestas règlas son establidas pel poder regularament en plaça dins lo país e son destinadas al manten de l'òrdre e de la securitat, a « preservar los interèsses subjectius legitims e a reprimir los interèsses subjectius illegitims (Huguette Jones, 2002-03) ». Se parla alara melhor del Drech.
Dins lo drech francés, coma dins fòrça dreches romano-germanics, se destria lo drech public e lo drech privat. Aquesta distincion es mens presenta al sen dels sistèmas juridics anglosaxons tanben nomenats sistèmas de common law.
Los dreches subjectius[modificar | modificar la font]
Los dreches subjectius son de prerogativas personalas reconegudas pel drech objectiu. Son oposables als tèrces. Aquestes son per exemple, lo drech de proprietat, lo drech de crèdit,... Se parla alara pus volontièrs dels dreches.
Un drech subjectiu pòt èsser absolut o relatiu :
- Los dreches absoluts s'aplican a l'esgard de tot tèrç (ex. : drech de proprietat). Se ditz que s'aplican erga omnes.
- Los dreches relatius s'aplican a l'esgard d'un o maites tèrces determinats (ex. : dreches resultant d'un contracte).
Las fonts del drech[modificar | modificar la font]
L'expression "fonts del drech" remanda a totas las fòrças e donadas moralas, economicas, socialas, politicas a l'origina del drech. Las fonts formalas en s'interessant solament a las que conduson dirèctament a l'elaboration del drech.
Las fonts formalas del drech internacional son las Convencions internacionalas, la costuma internacionala, la jurisprudéncia internacionala e los principis generals del drech reconeguts per la màger part dels païses.
Dins los païses de tradicion romano-germanica e de drech escrich coma França, las solas fonts formalas son la lei lato sensu, comprenent la constitucion, la lei stricto sensu, los tèxtes subordenats (règlaments), coma los decrets, los arrestats, las circularas e la costuma. La jurisprudéncia, los principis generals del drech formulats especialament per la doctrina son pas que parcialament reconeguts coma de fonts del drech.
A las fonts del drech correspond una ierarquia de las nòrmas qu’establís la plaça de las nòrmas dins l'òrdre juridic.
Las grandas brancas del drech[modificar | modificar la font]
Lo drech privat[modificar | modificar la font]
Lo drech privat es la partida del drech que regís los rapòrts entre los particulars, que sián de personas fisicas o de personas moralas de drech privat.
Las brancas principalas del drech privat son :
- Lo drech civil :
- Lo drech de la familha
- Lo drech dels bens (o dreches reals, del latin res, "causa"))
- Lo drech de las obligacions :
- Lo drech penal es generalament ligat al drech privat, car sa sancion depend de las jurisdiccions judiciàrias : lo tribunal correccional es en realitat una cambra especializada del Tribunal de Granda Instància ; en darrièr recors, los afars penals son jutjats per la Cort de Cassacion, etc. Mas, per natura, lo drech penal aperten puslèu al drech public : organiza los rapòrts entre l'Estat e los individús. Es pas solament per facilitat que s’accèpta que la victima pòrte davant lo tribunal repressiu sa demanda de reparacion, per la quala lo jutge civil auriá degut èsser competent (« se portar partida civila »). Lo drech penal a pas per vocacion primièra d'organizar los rapòrts entre delinquent e victima, mas entre la societat e lo delinquent.
- Lo drech social
- Lo drech internacional privat
- Lo drech dels afars. Son contengut es subjècte a debat mas es admés que recampa :
- Lo drech comercial
- Lo drech de las societats
- Lo drech de la concurréncia
- Lo drech de la consomacion
- Lo drech bancari e lo drech de las asseguranças
- Lo drech financièr inclutz lo drech borsièr
- Lo drech de l'informatica
- Lo drech del secret dels afars existís als Estats Units e dins los païses anglosaxons, mas pas encara en França.
- Lo drech economic.
- Lo drech de la concurréncia
- Lo drech de la proprietat intellectuala, dont :
- Lo drech de la proprietat literària e artistica que compren :
- Lo drech de la proprietat industriala, que compren :
Lo drech public[modificar | modificar la font]
Lo drech public regís l'existéncia e l'accion de la poténcia publica.
Las quatre brancas principalas del drech public son :
- lo drech constitucional ;
- lo drech administratiu ;
- las finanças publicas ;
- lo drech internacional public.
D’aquestas quatre matèrias son derivats :
- lo drech de las collectivitats territorialas ;
- lo drech de la foncion publica ;
- lo drech del servici public ;
- lo drech dels mercats publics ;
- lo drech de l'urbanisme ;
- lo drech de l'environament ;
- lo drech fiscal (aqueste drech es pr’aquò al limit del drech privat, especialament del drech dels afars, e del drech public)
- una partida del drech de la santat (en çò que concernís las responsabilitats de l'espital public) ;
- lo drech public economic ;
- lo drech europèu es un cas a despart, inicialament fòrtament enrasigat dins lo drech internacional public (rapòrt entre Estats e institucions internacionalas), es d’ara enlà creator de rapòrts de dreches privats.
Istòria del drech[modificar | modificar la font]
- Drech primitiu : Còde d'Hammourabi,
- Drech roman : Lei de las Dotze Taulas, Còde de Teodòsi o Còde teodosian, Còde de Justinian, Digeste,
- Drech de l’Edat Mejana : Breviari d'Alaric, Lei salica
- Drech canonic
- Drech intermediari : Durant la Revolucion Francesa
Filosofia del drech[modificar | modificar la font]
Ubi societas, ubi jus (« ont i a societat, i a drech »), maxima de la Roma antica. Aquesta donada permet d'armonizar los rapòrts dins una collectivitat. Balha un poder de formular, d'adoptar e promulgar de règlas de conducha imperativas per regir las relacions dels individús que la compausan.
- Drech natural dins las teorias liberalas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Fonts del drech :
Teorias principalas:
Dreches particulars :
Autres :
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Terry Olson e Paul Cassia. Edicions Droit et justice. PUF: Le droit international, le droit européen, et la hiérarchie des normes (en francés).


text:
Avenida da Liberdade
L'Avenida da Liberdade (nom portugués, literalament Avenguda de la Libertat) es una avenguda centrala de la vila de Lisbona.
Aprèp lo tèrratremol de 1755, lo Marqués de Pombal creèt lo Baloard Public a la zona ocupada per la part inferior de l'Avenida da Liberdade (Avenguda de la Libertat en occitan) e la Plaça dels Restauradors. Malgrat lo nom, era enrodat per murs e portals per ont solament podián passar de membres de la nauta societat. En 1821, quand los liberals arribèron al poder, los murs foguèron desrocats e lo Baloard foguèt obèrt a totòm.
L'Avenguda que uèi se pòt veire foguèt construida en 1878-1882 a l'estil dels Camps Elisèus de París. La granda avenguda amb arbres se tornèt un centre de defilats, fèstas e manifestacions. I a un monument als que moriguèron durant la Primièra Guèrra Mondiala. L'Avenguda encara consèrva una cèrta elegància, amb fonts e esplanadas jos los arbres. Amb 90 mètres de longor e sòls decorats amb patrons abstractes, ara se tròba dividida per dètz vias de transit que connèctan los Restauradors amb la Plaça Marqués de Pombal, mai amont.
Se conservèron qualques edificis originals, coma lo cinèma Tivoli, amb un quiòsc dels ans 1920 a l'exterior, malurosament plan de faciadas de l'estil modernista foguèron remplaçadas per burèus, hotèls o complèxes comercials.