text:
Chad
Chad es un Estat d'Africa Centrala qu'a pas cap de frontièra maritima, mas a la frontièra lacustra del lac Chad al sud-oèst. Confronta Libia al nòrd, Sodan a l'èst, la Republica Centrafricana al sud, Cameron e Nigèr al sud-oèst e Nigèria a l'oèst.
La capitala es N'Djamena.
Lo gentilici es chadian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Deis originas ai reiaumes chadians
- 2.2 Lei reiaumes chadians
- 2.3 Lo periòde coloniau
- 2.4 Lo Chad independent
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Deis originas ai reiaumes chadians[modificar | modificar la font]
Dempuei la descubèrta en 1996 e en 2002 de rèstas d'ominides datant respectivament de 3,6 e de 7 milions d'annadas, lo territòri chadian es considerat coma un dei brèç de l'espècia umana. Ansin, lo país es una zòna de poblament uman anciana qu'assosta un patrimòni preïstoric important. D'efèct, d'aqueu temps, la region aviá un clima relativament umide que permetiá l'existéncia d'una fauna florissenta. L'usatge de la terralha i foguèt probablament anterior a la vau de Nil e lo pòble chadian es benlèu lo rèire de plusieurs pòbles africans que migrèron per la seguida vèrs lo sud dau continent. Pasmens, aqueu desvolopament precòç foguèt rapidament limitat per l'avançada dau desèrt. En parallèl, la superficia dau Lac Chad (un milion de quilomètres carrats i a 6 000 ans) demeniguèt pauc a pauc segon un procès fòrça irregular[1].
Lei reiaumes chadians[modificar | modificar la font]
A la fin dau millenari I ap. JC, lo desvolopament dau comèrci transsaharian, la produccion agricòla e la demografia permetèron l'aparicion d'estats vertadiers en Chad. Situats au sud dei regions deserticas, demorèron independents fins a la colonizacion francesa e son a l'origina d'una partida importanta deis autoritats tradicionalas totjorn en plaça a l'ora d'ara.
Lo Reiaume de Kanem-Borno[modificar | modificar la font]
Centrat sus lo Lac Chad, lo Reiaume de Kanem-Borno pòrta diferents noms per destriar lei periòdes diferents de son istòria : Reiaume de Kanem entre sa creacion e 1395, Reiaume de Borno entre 1395 e lo sègle XVI e Reiaume de Kanem-Borno entre lo sègle XVI e sa disparicion en 1900. Pasmens, es ben lo meteis estat.
Sa formacion se debanèt dins lo corrent dau sègle VIII e foguèt l'òbra dei Kanembu, un pòble nomada saharaian. Dirigits per de sobeirans dichs mai, s'islamizèt rapidament e assaièt de s'estendèt a l'entorn dau Lac Chad. Durant lo rèine de Dunama Dabbalemi (1221-1259) teniá lo contraròtle dei rets caravanièrs dau Sahara Centrau e ocupava Tibesti, Fezzan e una partida d'Oaddaï. Pasmens, après sa mòrt, una crisi de succession fragmentèt lo reiaume. Au sègle XIV, Kanem foguèt tanben menaçat per d'invasions de Sao e de Bulala. Ansin, en 1385, lo mai Daud (1377-1385) perdiguèt sa capitala, Njimi, foguèt tuat per lei Bulala.
Lei subrevivents de la dinastia se restabliguèron sus la riba oèst dau Lac Chad onte restaurèron un estat centralizat (dich Reiaume de Borno). En 1460, lo mai Ali Dunamami capitèt de prendre l'avantatge sus seis adversaris e fondèt una capitala ben fortificada dicha Ngazargamu. A partir d'aquela posicion, son successor Idris Katakarmabe (1487-1509) capitèt de reconquistar Njimi. Puei, durant lo rèine d'Idris Aluma (1564-1596) tornèt ocupar son territòri d'origina. Lo reiaume prenguèt alora lo nom de Reiaume de Kanem-Borno.
Gràcias a sa posicion estrategica entre lei rets comerciaus d'Africa de l'Oèst e d'Africa de l'Èst, Kanem-Borno demorèt una poissança importanta fins au començament dau sègle XVIII. Pasmens, lo declin dei rotas marchandas transsaharianas demeniguèt a cha pauc sa fòrça militara. Ansin, au sègle XIX, aguèt de dificultats fòrça importantas per arrestar leis atacas dau Califat de Sokoto. Puei, de conflictes dinastics contunièron de l'afeblir. Aprofichant aquelei trèbols, Rabih az-Zubayr ne prenguèt lo contraròtle en 1893. Pasmens, poguèt pas ne redreiçar la poissança e sa desfacha còntra França a la batalha de Kousséri entraïnèt la disparicion dau reiaume en 1900.
Lo Reiaume d'Oaddaï[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume d'Oaddaï èra situat au sud-èst dau Chad actuau. Foguèt creat en 1635 quand un aventurier dich Abd Al Karim capitèt de federar divèrsei pòbles locaus sota son autoritat per sometre lei Tunjur que dominavan la region. Prenguèt rapidament lo contraròtle de certanei rotas caravanieras de Sahara e lei revenguts marchands assegurèron son desvolopament. Au sègle XIX, aprofichant lo declin de Kanem-Borno, venguèt la principala poissança de la region gràcias a la creacion d'una rota novèla entre Ennebi e Bengazi. Aquò li permetèt de batre la sieuna moneda e d'importar d'armas e de tecnologias modèrnas. Pasmens, au començament dau sègle XX, Oaddaï se turtèt a França que conquistèt lo reiaume a l'eissida d'una guèrra que durèt de 1909 a 1912.
Lo Reiaume de Baguirmi[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Baguirmi es un estat mau conegut, fondat au sègle XVI, entre Kanem-Borno e Oaddaï. Sa capitala èra Massénya e sei sobeirans avián lo títol de mbang. Lo sultan Malo (1546-1568) organizèt un estat centralizat e foguèt benlèu a l'origina de la conversion a l'islam de la region. Lo comèrci deis esclaus venguèt rapidament la basa de l'economia dau sultanat que foguèt successivament vassau de sei dos vesins pus poderós. En 1897, demandèt la proteccion de França e ne venguèt un protectorat.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XIX, França comencèt de s'interessar a Chad per de rasons estrategicas. De mai, lei Francés s'inquietavan deis ambicions de Rabih az-Zubayr, marchand e aventurier d'origina sodanesa, que capitèt de reünir una armada de 35 000 òmes ben equipats e disciplinats. Amb aquela fòrça, arrestèt una expedicion francesa mandada dins la region en 1891 e prenguèt lo contraròtle de Baguirmi e Kanem-Borno en 1893. Pasmens, en 1899, après la revirada d'una segonda expedicion, lei Francés decidèron de concentrar de mejans importants còntra Chad e Rabih foguèt vencut e tuat en 1900. Puei, l'armada francesa conquistèt lo Reiaume d'Oaddaï en 1909-1912 e acabèt la pacificacion dau sud en 1913. Dins lo nòrd, la dominacion francesa èra effectiva en 1916 mai de combats contunièron durant leis annadas seguentas. Lei regions septentrionalas gardèron ansin un estatut militar fins a 1964.
Après la conquista, maugrat l'interès dei militars per la posicion centrala de Chad en Africa, la metropòli s'interessèt gaire au desvolopament de la region que demorèt paura. Dins aquò, introduguèron la cultura de coton dins lo sud. Lei frontieras foguèron fixadas en 1936. Après la Segonda Guèrra Mondiala, de reformas donèron mai d'autonòmia au territòri que veguèt l'aparicion d'una vida politica locala. Foguèt inicialament dominada per Gabriel Lisette fondator dau Partit Progressista Chadian (PPT). Pasmens, en 1959, perdiguèt leis eleccions au profiech de François N'Garta Tombalbaye que menèt lo país a l'independéncia en 1960 dins l'encastre dau desengatjament african de França.
Lo Chad independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde de François N'Garta Tombaldaye[modificar | modificar la font]
Tombaldaye gardèt lo poder fins a 1975. Metèt en plaça un regime fòrça autoritari ambé lo PPT coma partit unic (1963). Dins aquò, mau capitèt d'obtenir lo sostèn de la populacion. En particular, leis abitants dau nòrd, ostils ai foncionaris originaris dau sud nomats per lo govèrn, èran fòrça maucontents. Puei, l'oposicion ganhèt tota la populacion musulmana que se revoutèt en Oaddaï en 1967 e dins lei regions septentrionalas en 1968. Un còrs expedicionari francés empachèt la desfacha dau govèrn mai leis insurgents, gropats au sen dau Frònt de Liberacion Nacionala de Chad (Frolinat) poguèron se retirar en Sodan. Quatre ans pus tard, Moammar al-Gaddafi aprofichèt aquela situacion caotica per ocupar Aozou qu'èra l'objècte de revendicacions libianas dempuei l'independéncia dei dos país. Enfin, un grop de militars lassats de la situacion reversèt lo president e lo tuèt.
De Félix Mayoum a Hissène Habré[modificar | modificar la font]
Après 1975, un conseu militar prenguèt la direccion de Chad. Félix Malloum, eissit de la rebellion dau sud, n'èra la figura principala. Pasmens, son autoritat foguèt constestada per lei musulmans. En 1977, sostenguda per Libia, lo Frolinat comencèt donc de luchar tornarmai còntra lo regime novèu. En parallèl, un autre movement ostil au generau Malloum se formèt (lei Fòrças Armadas dau Nòrd, FAN) a l'iniciativa de Hissène Habré, un nacionalista chadian ostil ai Libians.
En 1978, lo Frolinat menacèt N'Djamena mai l'armada francesa mandèt una fòrça per protegir la capitala e arrestar leis insurgents. Dins aquelei circonstàncias, Malloum e Habré s'alièron. Dins aquò, aquel acòrd durèt gaire e leis annadas 1979-1980 veguèron mai d'un cambiament de camp de part dei personalitats politicas principalas. En 1979, Hissène Habré capitèt d'eliminar Malloum gràcias a una aliança ambé Goukouni Oueddeï (cap insurgent de Tibesti) e de caps dau sud. L'annada seguenta, Goukouni Oueddeï prenguèt lo contraròtle de N'Djamena.
Goukouni, favorable ai Libians, mau capitèt d'obtenir lo sostèn de la populacion e en 1981, son projècte d'union de Chad ambé Libia se turtèt a l'ostilitat de la comunautat internacionala. Hissène Habré recebèt alora un important sostèn francés que li permetèt de tornar conquistar la capitala en 1982. Goukouni Oueddeï assaièt de reprendre lo contraròtle de Chad en 1983 e en 1986 mai sei temptativas, largament sostengudas per l'armada libiana, se turtèron a una viva resisténcia francochadiana. En 1987, foguèt lo torn dei Libians d'atacar mai lei Chadians capitèron de lei rebutar.
Pasmens, maugrat sei succès militaras, lo regime dictatoriau de Hissène Habré, fòrça autoritari e repressiu, mau contentava la populacion. En 1989, son cap d'Estat-Major, Idriss Déby, se revoutèt e obtenguèt lo sostèn de Sodan. I fondèt lo Movement Patriotic dau Salut (MPS) que passèt a l'ofensiva en 1990. Aqueu còp, París refusèt d'intervenir e Idriss Déby prenguèt lo poder.
Lo periòde d'Idriss Déby[modificar | modificar la font]
Chad es dirigit dempuei 1990 per Idriss Déby qu'a instaurat a son torn un regime fòrça autoritari amb una façada democratica. Aquò foncionèt ben fins a 2005 que permetèt de restablir la patz dins lo país. D'efèct, en 1996, Déby acceptèt d'associar una partida de l'oposicion au govèrn e desvolopèt la produccion petroliera per aumentar lei revenguts de l'Estat. Pasmens, a partir de 2004, de modificacions constitucionalas destinadas a li donar la possibilitat de se presentar tornarmai a l'eleccion presidenciala e la corrupcion fòrça importanta de son clan entraïnèron la formacion de rebellions novèlas.
Sostengudas per Sodan, plusors guerilhas ataquèron lo regime dins lei regions orientalas e li infligiguèron una tiera de desfachas. Pasmens, gràcias a una ajuda francesa, Idriss Déby capitèt de blocar leis atacas còntra la capitala e de rebutar lei rebèls en 2008. La conflicte se reglèt finalament en 2010 ambé la signatura d'acòrds de patz favorizats per un melhorament dei relacions entre Chad e Sodan. Après aquela guèrra, assaièt sensa succès de s'opausar a l'intervencion occidentala en Libia per defugir l'arribada de mercenaris sensa emplech dins lo nòrd de Chad. En 2012, organizèt una operacion importanta per luchar còntra la corrupcion qu'a agantat de proporcions sensa precedents dins lo país. Enfin, se preocupa de la question environamentala pausada per la disparicion progressiva dau Lac Chad. Dins aquò, lo regime demòra fòrça autoritari coma lo mòstra la repression rapida de manifestacions en 2016.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei variacions de superficia dau Lac Chad dins lo corrent dau temps son fòrça importantas. D'efèct, se vèrs 4 000 av. JC, formava una mar interiora d'un milion de quilomètres carrats, aviá una dimension similara a sa situacion actuala (aperaquí 2 400 km²) en 1000 av. JC. Dispareguèt totalament au sègle XV e au començament dau sègle XX. En revènge, aviá una talha importanta en 1810, en 1880 e en 1963 (aperaquí 25 000 km²).


c: text/html

text:
Arts liberalas
Lo concèpte d'art liberal, eretat de l'Antiquitat classica, fa referéncia a la cultura vèrs d' "òmes libres" en oposicion a las "arts servilas". Lo tèrme d'« arts liberalas » (en latin artes liberales) designava los estudis qu'avián coma tòca d'oferir coneissenças generalas e mestresas intellectualas abans que mestresas professionalas o ocupacionalas especializadas.
Las sèt arts liberalas que s'ensenhavan dins l'Antiquitat comprenián dos grops d'estudis: lo trivium e lo quadrivium. Èran (acompanhadas de la seuna matèria principala en latin):
- la gramatica, lingua "la lenga";
- la dialectica, tropus "las figuras";
- la retorica, ratio "la rason";
- l'aritmetica, numerus "los nombres";
- la geometria, angulus "los angles";
- l'astronomia, astra "los astres";
- la musica, tonus "los cants".
A l'Edat Mejana, las arts liberalas conformavan la part centrala del curriculum de las universitats. Alcuin, conselhièr intellectual de Carlesmanhe, las adoptèt coma basa de la reforma escolara menada a tèrme pendent lo periòde de la Renaissença Carolingiana. Dins las teorias educativas medievalas, lo quadrivium seguissiá lo trabalh preparatòri del trivium. E mai que l'esquema de trivium e quadrivium se coneisse de còps coma "educacion classica", correspond fondamentalament amb un desenvolopament medieval qu'abasta fins als sègles XII e XIII.
Lo domeni e la portada de las arts liberalas evolucionèt dins lo temps. Inicialament se referissiá a l'educacion dels elèits dins los classics culturals. Boeci, l' " ultim roman, lo primièr escolastician ", en un ensag quasi desesperat de transmetre als nòus mèstres d'Itàlia la civilizacion classica, demòra dins lo reialme dels ostrogòts pr'amor d' ensajar de li ensenhar los rudiments del quadrivium. D'al sègle VI en lai, lo sistèma medieval d'estudis academics ne correspondrà amb l'esquema doble dels contenguts del trivium e quadrivium mas amb l'aparicion de las umanitats e de la sciéncia a l'epòca de las Luses, lo sens d'" arts liberalas " s'estend fins a las se n'abastar ambedoas. D'encara demòran fòra las arts liberalas d'unas ocupacions especificas coma l'agricultura, los negòcis, l'engenhariá, la pedagogia, la medecina o la farmacia.
A l'Edat Contemporanèa, lo concèpte, utilizat pus extensament coma professions liberalas compren l'exercici professional que requerís una formacion universitària, fondamentalament lo drech e la medecina.
Lo trivium
Lo trivium (« tres vias o camins ») recampava las disciplinas literàrias (relacionadas amb l'eloquéncia). La maxima latina Gram. loquitur, Dia. vera docet, Rhet. verba colorat resumís los contenguts e ensenhaments de caduna d'elas:
- Gramatica, la sciéncia de l'us condrech de la lenga, ajuda a parlar;
- Dialectica, la sciéncia de la pensada correcta, n' ajuda a se cercar vertat;
- Retorica, la sciéncia de l'expression, ensenha a s' "acolorir" los mots;
Lo quadrivium
Lo quadrivium (« quatre camins ») recampava las disciplinas scientificas relacionadas amb las matematicas. La maxima latina pregava Ar. numerat, Geo ponderat, As. colit astra Mus. canit. èran aquestas:
- aritmetica, ensenha a far nombres;
- geometria, ensenha a calcular;
- astronomia, ensenha a cultivar l'estudi dels astres;
- musica, ensenha a produire de nòtas.
Referéncias bibliograficas
- (en) Charles Blaich, Anne Bost, Ed Chan, e Richard Lynch (2004) Defining Liberal Arts Education. Center of Inquiry in the Liberal Arts.
- (es) Ricardo da Costa. "Las definicions de las sèt arts liberalas e mecanicas dins l'òbra de Ramón Llull", Revista Annalas del Seminari d'Istòria de la Filosofia. Madrid: Publicacions Universitat Complutense de Madrid (UCM), vol. 23 (2006), p. 131-164 (ISSN 0211-2337)
- (en) Sister Miriam Joseph (2002) The Triviuum: The Liberal Arts of Logic, Grammar, and Rhetoric. Paul Dry Books.
- (en) Brand Blanshard (1973) The Uses of a Liberal Education: And Other Talks to Students. Open Court.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo Bruèlh au Fag
Lo Bruèlh au Fag (oficialament en francés Breuilaufa) es una comuna occitana situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Nòva Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams externes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Ucraïna
Ucraïna (en ucraïnian ykpaïHa; pron.: [ukrɑˈjinɑ]) es un país e un estat d'Euròpa de l'Èst. Confronta Moldàvia, Romania, Ongria, Eslovaquia e Polonha a l'oèst, Bielorussia au nòrd e Russia a l'èst. Es limitada per la mar Negra e la mar d'Azov au sud.
Anciana republica sovietica fins a la proclamacion de son independéncia en 1991, son integritat territoriala es estada grèvament compromesa dempuèi l'annexion russa de Crimèa en 2014 e lo conflicte del Donbàs.
Sa capitala es Kyiv (pr. quiïiu).
Lo gentilici es ucraïnian -a (o ucraïnés -esa).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria e Antiquitat
- 2.2 Dau Rus' de Kyiv a la conquista russa
- 2.3 L'Ucraïna Russa
- 2.4 La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias
- 2.5 L'Ucraïna Sovietica
- 2.6 L'Ucraïna independenta
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Ucraïna es un país de l'Euròpa de l'Èst. Parteja sas frontièras terrèstras amb set païses limitròfs : a l'oèst Polonha, Eslovaquia e Ongria ; al sud-oèst Romania e Moldàvia ; a l'èst e al nòrd-èst Russia ; al nòrd Bielorussia. Lo país mesura 1 316 km d'èst en oèst e 893 km del nòrd al sud, per una superfícia totala de 603 550 km2, o 576 450 km2 sens comptar la superfícia de Crimèa.
Levat lo vast plan de Podolia (altitud 472 m) qu'ocupa l'oèst del país, es un país relativament plan, amb las tèrras fertilas del bacin de Dniepr en son centre, çò que que li permet d'aver una agricultura productiva. Las montanhas ucraïnianas son mai que mai constituïdas des contrafòrts dels relèus d'Euròpa centrala e mediterranèa :
- los Carpats, a l'oèst-sud-oèst, amb lo mont Hoverla que culmina a 2 061 m 48° 10′ 12″ N, 24° 34′ 12″ E, çò que ne fa lo suc pus naut de la division dels « Carpats occidentals exteriors » ;
- le massís de Crimèa, culminant al mont Roman-Koch a 1 545 m[1], al ras de la mar Negra.
Ucraïna beneficia tanben d'una ret fluviala estenduda, compausada principalament per Dnièpre (Dnipro), Dnièstre (Dnister), lo Bog occidental, lo Bog meridional e Donets a l'èst. Danubi (Dounay) marca la frontièra a l'extrèm sud-oèst entre Ucraïna e Romania.
Al sud, Ucraïna se dobrís sus la mar Negra, bordada de nombroses « limans », e ont s'avança la peninsula de Crimèa.
Lo clima de la màger part d'Ucraïna es continental amb d'ivèrns freds e d'estius cauds ; lo clima es pas mediterranèu que per la còsta sud de Crimèa. Las temperaturas mejanas a Kharkiv en Ucraïna orientala son d'aperaquí -7 °C en genièr e 20 °C en julhet. Las precipitacions van d'aperaquí 750 mm l'an dins lo nòrd a aperaquí 250 mm dins lo sud.
Geografia administrativa[modificar | modificar la font]
Ucraïna es devesida en 24 regions administrativas o oblasti (singular : oblast) e una municipalitat (misto) amb un estatut juridic particular, Kyiv . En mai, Ucraïna revendica l'integralitat de Crimèa, es a dire la vila d'estatut particular de Sebastòple e la Republica autonòma de Crimèa, que son estadas anexats en 2014 per Russia e constituisson per ara lo Districte federal de Crimèa de la Federacion de Russia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo premier pòble conegut vivent dins la region foguèron lei Pelasges, pòble largament desconegut qu'ocupava la màger part dei Balcans a la fin de la Preïstòria. Dins lo corrent dau milleni III av. JC, arribèron de populacions indoeuropèas de lenga iraniana septentrionala (Cimmeris, Escites e Sarmatas). Intrèron en contacte ambé lei Grècs en Crimèa e s'ellenizèron lòng dau litorau de la Mar Negra. En particular, au sègle III av. JC, se formèt un estat escite ellenizat dich Reiaume dau Bòsfor ambé Kertch coma capitala. Dos sègles pus tard, intrèt dins l'esfèra d'influéncia de l'Empèri Roman e ne'n venguèt un protegit.
A partir dau sègle III ap. JC, de Gòts e d'autrei pòbles nomadas eurasiatics migrèron en Ucraïna (e pus largament en Euròpa Orientala). Seis apòrts culturaus e tecnologics (rites funeraris, artesanat... etc.) foguèron a l'origina de la cultura de Chernyakhov que dominèt la region fins au sègle V. Entre aquelei pòbles, leis Antes presentan un interès particular car semblan presentar una cultura proto-eslava. Ansin, son benlèu a l'origina dei populacions eslavas que s'installèron pauc a pauc sus lo territòri de l'Ucraïna actuala a partir dau sègle VI. Dins aquò, la region demorèt un luòc de passatge ò de còps d'installacion per lei pòbles nomadas que venguèron en Euròpa fins au sègle XIII (Huns, Avars, Khazars, Magiars, Petchenegues, Tatars, Mongòls... etc.).
Dau Rus' de Kyiv a la conquista russa[modificar | modificar la font]
Lo Rus' de Kyiv[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle VIII, lo comèrci vareg (de Vikings orientaus principalament originaris de Suècia) entre la Mar Baltica e la Mar Negra favorizèt l'emergéncia d'estats locaus au sen dei populacions eslavas. Au sègle IX, lo cap vareg Oleg lo Savi conquistèt Kyiv e fondèt un estat dich Rus' de Kyiv. Gropant leis Eslaus orientaus (rèires comuns dei Rus, dei Bielorús e deis Ucraïnians), agantèt son apogèu sota lei rèines de Vladimir (980-1015) e d'Iaroslav lo Savi (1019-1054) que favorizèron la difusion dau cristianisme ortodox au sen de son pòble. Au sègle XI, lo Rus' de Kyiv èra lo reiaume pus estendut d'Euròpa e aviá d'importantei relacions comercialas ambé l'Empèri Bizantin via Dnièpre.
Pasmens, de conflictes intèrnes e d'invasions novèlas de pòbles nomadas eurasiatics fragmentèron pauc a pauc lo Rus' de Kyiv. De 1054 a 1224, aperaquí 64 principats se formèron sus son territòri. En 1203, lei Cumans prenguèron e pilhèron Kyiv. Un an pus tard, aqueu declin foguèt agravat per lo sac de Constantinòple per la Quatrena Crosada (1204) que privèt lo reiaume de son partenari economic principau. Ansin, dins lo corrent dei sègles XII e XIII, l'unitat e la poissança dau reiaume dispareguèron pauc a pauc e lo títol de senhor de Kyiv venguèt subretot simbolic avans de disparéisser d'un biais definitiu ambé la presa de la vila per lei Mongòls en 1240.
Leis invasions mongòlas e lituanianas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIII, lei Mongòls e lei Lituanians impausèron son autoritat sus la region entraïnant l'acomençament de la diferenciacion entre, d'un caire, lei Bielorús e leis Ucraïnians e, d'autre caire, lei Rus. D'efèct, lei Mongòls someteguèron lei principats eslaus septentrionaus (1239), pilhèron Kiev (1240) e ravatjèron Polonha e Ongria (1241) sensa s'i mantenir. Puei, fondèron lo Khanat de l'Òrda d'Aur qu'obliguèt lei principats rus eissits dau Rus' de Kiev de li pagar un tribut.
Au sègle XIV, lei Lituanians s'interessèron a son torn a la region. Capitèron de prendre lo contraròtle de plusors principats occidentaus e de conquistar Kiev en 1363. Puei, au començament dau sègle XV, agantèron la Mar Negra. En parallèl, lei Polonés ocupèron lo principat de Halicz que venguèt per la seguida Galícia. Ansin, a la conclusion de l'Union entre Polonha e Lituània, Ucraïna èra devesida entre una mitat polono-lituaniana, au centre e a l'oèst, e una mitat tatara (populacions turcas que succediguèt ai Mongòls) au sud e a l'èst. En 1438, lei Tatars s'afranquiguèron de la tutèla mongòla e fondèron lo Khanat de Crimèa. Pasmens, lo sud de Crimèa demorèt lòngtemps sota influéncia bizantina avans de passar sota la contraròtle dei marchands Itàlia, especialament aquelei de Gènoa.
Aquel equilibri durèt fins a la fin dau sègle XV. Foguèt romput au sud per lei Turcs Otomans e au nòrd per lei Rus. D'efèct, en 1475, lei premiers capitèron de conquistar lei possessions genoesas e de vassalizar lo Khanat de Crimèa. Puei, menèron un lòng combat per establir còntra Polonha-Lituània per lo contraròtle dau litorau nòrd-oèst de la Mar Negra. S'acabèt victoriosament en 1526 ambé la presa de Bessaràbia e de Jedisan. De son caire, lei Rus acomencèron una lenta migracion en direccion dau sud. Son objectiu iniciau èra de protegir Moscòu còntra lei Tatars qu'avián pilhat la vila en 1571-1572. Per aquò, bastiguèron de rets de fortificacions dins la region de Kharkiv e i favorizèron l'implantacion de colons cargats de lei defendre militarament. Aquelei marchas militaras dichas « Ucraïna » en rus donèron son nom au país.
L'influéncia polonesa[modificar | modificar la font]
De 1550 a 1650, lei transformacions politicas e religiosas de Polonha-Lituània aguèron d'efèctes importants en Galícia e en Rutènia. D'efèct, a l'eissida dau renfòrçament de l'Union entre lei doas coronas en 1569, la noblesa de Rutènia quitèt la movença lituaniana per intrar dins aquela de Polonha. Aquò foguèt a l'origina de la diferenciacion entre Bielorús e Ucraïnians.
Un autre efècte important regardèt la religion quand una assemblada dau clergat ortodox proclamèt son union ambé la Glèisa Catolica entraïnant la formacion d'una Glèisa « uniata » de rite bizantin. Pasmens, aquela decision suscitèt d'oposicions vivas. En 1620, un novèu metropolita ortodòxe de Kiev foguèt consacrat per lo patriarca de Constantinòple. Lo rèi de Polonha foguèt obligat de reconóisser aquela ierarquia ortodòxa novèla en 1632 entraïnant una coabitacion entre lei Glèisas Ortodòxa e « uniata ».
Enfin, lo darrier efècte major de la senhoriá polonesa foguèt la difusion de sa cultura e de son modèl sociau. Ansin, l'aristocracia de Rutènia se polonizèt pauc a pauc e, segon lo modèl de la noblesa polonesa, se formèron de proprietaris agricòlas immensas tengudas per de magnats.
Lei Cosacs Zaporoges[modificar | modificar la font]
Lei Cosacs èran un ensems de pòbles nomadas, generalament eslaus, installats dins lei regions frontalieras entre Polonha-Lituània, Russia, Khanat de Crimèa e khanats mongòls. Lei Zaporoges, ortodoxs, de lenga ucraïniana e nominalament vassaus de la corona polonesa, n'èran lei representants pus occidentaus. Installats dins la bloca de Dnièpre a la periferia de Polonha-Lituània e de Russia, èran cortejats per lei doas poissanças que li donavan d'armas e de viures en cambi d'un sostèn militar. Aquò permetèt ai Zaporoges de desvolopar pauc a pauc d'institucions que venguèron relativament solidas dins lo corrent dau sègle XVI.
Òr, aqueu periòde veguèt de transformacions importantas dau territòri zaporoge en causa de l'installacion de païsans polonés (dempuei l'oèst) e rus (dempuei lo nòrd). D'efèct, de magnats acomencèron rapidament de revendicar de drechs sus lei regions cultivadas, çò qu'entraïnèt de revòutas. Una premiera temptativa mau capitèt en 1637 e permetèt ai Polonés de renfòrçar sa preséncia dins la bloca de Dniepr. Pasmens, de combats acomencèron tornarmai a partir de 1648 amb una revòuta novèla dirigida per Bogdan Khmelnitski que s'alièt ambé lei Tatars de Crimèa en 1648 e ambé lei Rus en 1654. En 1654, Khmelnitski reconoguèt la senhoriá russa en cambi dau mantenement deis institucions dei Zaporoges.
Pasmens, aquel acòrd contentèt degun car lei Rus avián ges d'intencion de lo respectar e lei combats contunièron car lei Polonés desarmèron pas fins au tractat d'Androussovo en 1667. Aquela patz marcava una desfacha polonesa còntra Russia mai en Ucraïna permetèt a l'Union de Polonha-Lituània de gardar la riba drecha de Dnièpre. Lei Zaporoges de l'èst passèron alora sota la senhoriá — efectiva — dei Rus e aquelei de l'oèst demorèron sota la senhoriá — nominala — dei Polonés. De 1672 a 1699, passèron — totjorn nominalament — sota senhoriá otomana — en causa de la pèrda provisòria de Podòlia per Varsòvia. A l'èst de Dnièpre, la dominacion russa foguèt mau acceptada e una revòuta dirigida per l'hetman Mazeppa aguèt luòc quand l'armada suedesa de Carles XII arribèt dins la region. Pasmens, foguèt anientada a la batalha de Poltava en 1709.
L'Ucraïna Russa[modificar | modificar la font]
La conquista russa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVIII, lei Rus capitèron d'ocupar la màger part de l'Ucraïna actuala au detriment de l'Empèri Otoman e de Polonha-Lituània. D'efèct, una premiera guèrra de 1768 a 1774 permetèt ais armadas russas d'ocupar Taurida, Crimèa, Moldàvia, Valaquia e una partida de Bulgaria. Ansin, au tractat de Küçük Kaynarca (1774), lei Turcs perdiguèron la riba senèstra de Dniepr e deguèron laissar son independéncia au Khanat de Crimèa. Inquietas d'aquela avançada russa, Àustria e Prússia s'entendiguèron ambé Russia per se partejar lo territòri polonés ambé lo Premier Partiment de Polonha (1772). La Galícia Polonesa venguèt ansin austriana. Puei, totjorn per s'aparar còntra l'expansionisme rus, Viena faguèt pression sus l'Empèri Otoman per obtenir Bucovina, autra region poblada d'Ucraïnians, en 1775.
Pasmens, l'iniciativa demorèt russa. De guèrras novèlas permetèron a Catarina II (1762-1796) d'annexar lo Khanat de Crimèa (1783), Jedisan (1792) e de desplaçar sa frontiera lòng de Dniestr. Aperavans, l'autonòmia intèrna dei Cosacs Zaporoges èra estada definitivament suprimida ambé l'abdicacion fòrçada dau darrier hetman en 1764 — la carga èra subretot simbolica dempuei la mòrt de Mazeppa — e la destruccion de sa capitala, Sitch, en 1775. Aquò entraïnèt tornarmai de demandas de compensacions de Berlin e de Viena que s'acabèron per lei partiments de Polonha de 1792 e de 1795. Enfin, en 1812, una guèrra novèla entre Rus e Otomans entraïnèron la cession per Constantinòble de Bessaràbia. Ansin, franc dei regions annexadas per Àustria, la totalitat de l'Ucraïna actuala èra venguda russa.
La Russia Novèla[modificar | modificar la font]
En parallèl de la conquista de la region, lei Rus ne'n organizèron la colonizacion. A l'iniciativa de Grigori Potemkine, de colons ucraïnians e rus dei regions de Kiev e de Karkòv foguèron implantadas dins lei zònas abandonadas per lei populacions musulmanas que s'èran enfugidas dins l'Empèri Otoman. Pasmens, lei besonhs umans èran fòrça importants e d'autrei pòbles participèron au poblament de l'Ucraïna Russa : de crestians emigrats de l'Empèri Otoman (Grècs e Armènis principalament), de judieus polonés, ostils au conservatisme dau clergat israelita polonés, que fondèron una comunautat importanta a Odessa, d'Alemands que venguèron la basa dau futur pòble deis Alemands de la Mar Negra, de Bulgars, de Gagaús... etc. Una autra particularitat de la politica de colonizacion russa foguèt sa concentracion sus lei regions orientalas e centralas d'Ucraïna. Lei regions pus orientalas de la Russia Novèla foguèron largament neglegidas. Lo desvolopament i foguèt donc feble e l'evolucion principala foguèt la reïntegracion per fòrça dei glèisas « uniatas » au sen de la Glèisa Ortodoxa en 1839.
Lo desvolopament economic de la region passèt premier per l'agricultura. Pasmens, a partir deis annadas 1870, la descubèrta de minas de carbon fòrça importantas dins la region de Donetsk e de jaciments de fèrre dins aquela de Krivoï Rog favorizèt l'aparicion de l'industria pesuca. De mai, en parallèl dau desvolopament agricòla e industriau de la region, Russia s'interessèt tanben ai desbocats militars e economics. Una basa navala foguèt ansin implantada dins lo pòrt de Sebastòple e un pòrt de comèrci foguèt fondat a Odessa en 1796.
La Galícia Austriana[modificar | modificar la font]
En Galícia Austriana, Viena instaurèt un regime relativament liberau. Principalament poblada de Rutèns, la region aviá un ròtle economic segondari e unicament agricòla. Pasmens, gardèron son identitat e sostenguèron lo govèrn austrian durant lei trebols de 1848. De mai, consequéncia de sa Glèisa « uniata », la region desvolopèt donc un particularisme a respèct dei Polonés catolics de rite roman e dau rèsta deis Ucraïnians ortodòxes. Ansin, pauc a pauc, la Galícia Austriana venguèt lo luòc de naissença dau nacionalisme ucraïnian.
La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
L'independéncia e l'ocupacion alemanda[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala transformèt la region ucraïniana en prat batalhier de 1914 a 1920. Pasmens, en fòra dei pèrdas umanas e dei destruccions, aguèt per consequéncia d'entraïnar l'afondrament de l'Empèri Rus e d'Àustria-Ongria. Un movement nacionalista se formèt e revendiquèt la formacion d'una Ucraïna independenta. Finalament vençut, aqueu movement entraïnèt pasmens la formacion d'una republica sovietica d'Ucraïna qu'es la basa de l'Ucraïna actuala.
D'efèct, tre l'afondrament de l'Empèri Rus en març de 1917, una assemblada dicha Rada (« Assemblada » en occitan) se reüniguèt a Kiev. La Societat deis Ucraïnians progressistas, fondada en 1908 per obtenir d'un biais legau la reconóissença dei drechs deis Ucraïnians e una autonomia intèrna, i aviá la majoritat. En novembre de 1917, proclamèt la creacion d'una Republica d'Ucraïna e creèt un govèrn. Puei, proclamèt l'independéncia en genier de 1918. Dins aquò, deguèt faciar una ofensiva dei Bolchevics qu'avián fondat una republica sovietica d'Ucraïna en decembre de 1917 a Kharkòv. Respectivament en febrier e març, lei dos govèrns ucraïnians signèron un tractat amb Alemanha e Àustria-Ongria assegurant la reconóissença de la Republica per leis Empèris Centraus. Aquò empachèt pas l'ocupacion dau país per leis Alemands interessats per la recòlta de cerealas. La Rada foguèt dissòuta e Pavel Skropadski, protegit deis Alemands, foguèt proclamat hetman.
Lo caòs de 1919[modificar | modificar la font]
L'òrdre alemand subrevisquèt pas a la victòria deis Aliats. En novembre de 1918, lei soudats alemands se retirèron entraïnant un conflicte generau entre lei diferentei faccions politicas ucraïnianas. Aquela situacion durèt plusors mes fins a l'integracion dei divèrsei camps ai Bolchevics ò ais armadas blancas.
En Galícia, lei Rutèns volián faire partida de l'Ucraïna independenta. Pasmens, la region èra tanben revendicada per la Polonha en cors de restauracion, çò qu'entraïnèt de combats de novembre de 1918 a mai de 1919 que s'acabèron per un succès polonés. Simon Petlioura, èx-ministre deis afaires militars dau govèrn de la Societat deis Ucraïnians progressistas, assaièt de formar un govèrn novèu a Kiev en decembre de 1918. Pasmens, perdiguèt lo contraròtle de la capitala e se raprochèt alora dei Polonés. Lei Blochevics formèron un govèrn provisòri basat a Kursk en novembre de 1918. Establits a Karkòv en genier de 1919, prenguèron Kiev en febrier. Dins lo bloca de Dniepr, Nikifor Grigoriev assaièt de restaurar l'estat zaporoge e organizèt d'incursions còntra lei regions vesinas. A l'èst, lo cap anarquista Nestor Makhno organizèt tre abriu de 1917 una guerilha còntra leis Alemands. Contraròtlèt rapidament un important territòri en Ucraïna Orientala e intrèt en conflicte còntra leis armadas blancas de Denikine. Lòng dau litorau, d'armadas aliadas (França a Odessa e en Crimèa, Grècia a Kherson e a Nikolaiev) desbarquèron per sostenir lei Blancs. Pasmens, en fàcia de la situacion caotica, se retirèron pauc a pauc dins lo corrent de l'annada.
Blancs còntra Roges[modificar | modificar la font]
A partir de la prima de 1919, lo conflicte interior ucraïnian venguèt pus clar e la guèrra venguèt un conflicte periferic de la Guèrra Civila Russa. En julhet de 1919, lei Bolchevics eliminèron Grigoriev e lo generau blanc Anton Denikine organizèt una ofensiva d'amplor que li permetèt de conquistar Crimèa, Odessa e Kyiv. Pasmens, après aquelei victòrias, foguèt arrestat a Tula e la repòsta bolchevica, sostenguda per Makhno reconquistèt rapidament la totalitat dei territòris perduts franc de Crimèa defenduda per lo generau Wrangel.
Lei Blancs foguèron sauvats per l'intervencion dei tropas polonesas, sostengudas per Petlioura, a partir d'abriu de 1920. Ocupèron Kiev en mai permetent a Wrangel de progressar dins lo sud (presa de Mariupòl). Pasmens, en julhet, la còntra-ofensiva de l'Armada Roja rebutèt lei Polonés fins a Lvov avans la signatura d'un tractat de patz entre Bolchevics e Polonés en octòbre de 1920. Aquò permetèt ai Roges de liquidar la pòcha blanca de Crimèa dins lo corrent de novembre. Enfin, la darriera etapa de la guèrra foguèt l'eliminacion dei bandas de Makhno. Lo conflicte s'acabèt en 1921 per la victòria dei Bolchevics e la fugida de Makhno en Romania.
L'Ucraïna Sovietica[modificar | modificar la font]
De l'ucrainizacion a l'Holodomòr[modificar | modificar la font]
En 1921, lo país èra totalament destruch er tres annadas de guèrra civila, de chaples e de pilhatges. La Republica Sovietica d'Ucraïna venguèt oficialament una republica constitutiva de l'Union Sovietica lo 30 de decembre de 1922. De 1923 a 1934, Kharkòv ne'n foguèt la capitala avans d'èsser remplaçada per Kyiv.
Leis annadas 1920 foguèron marcadas per la politica « d'ucraïnizacion » principalament axada sus la promocion de la lenga e de la cultura ucraïnianas. Pasmens, a partir de 1929, la region foguèt regardada per la politica de collectivizacion d'Estalin e per la liquidacion dei kulaks (de païsans aisats). Aquò se turtèt a una oposicion viva dau mond rurau e lo govèrn sovietic respondèt violentament. De milièrs de païsans foguèron desportats au Gulag e de requisicions massisas de cerealas e de viures aguèron luòc per avitalhar lei vilas. En 1932-1933, aquò entraïnèt una famina catastrofica en Ucraïna Orientala (Holodomòr) que causèt la mòrt d'au mens cinc milions d'abitants. Puei, de 1934 a 1938, leis elèits ucraïnianas foguèron decimadas per lei purgas ordonadas per Estalin.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Ucraïna conoguèt tornarmai un periòde fòrça malaisat. En fòra dau conflicte principau en 1939 e en 1940, l'URSS aprofichèt inicialament la mobilizacion de França, dau Reiaume Unit e d'Alemanha en Euròpa Occidentala per annexar una partida de Polonha (1939) e de Romania (1940). L'Ucraïna Sovietica foguèt ansin aumentada de Galícia, de Bucovina e de la Bassaràbia dau Sud. Pasmens, en 1941-1942, foguèt rapidament conquistada per lei fòrças alemanda e romanesa.
Romania i recuperèt Bucovina e Bessaràbia e apondiguèt a aquelei conquistas la region de Transnitria, compres lo pòrt d'Odessa. Lo rèsta foguèt integrat au sen d'un territòri militar alemand que sa direccion èra installada a Rovno. En 1942, leis Einsatzgruppen alemands liquidèron lei populacions judievas. Quant ai populacions eslavas, subiguèron lei requisicions de man d'òbra transferida dins de camps de trabalh, e de còps dins de camps de concentracion, alemands. Certaneis Ucraïnians s'engatjèron tanben dins la guèrra dins lo camp dau Reich. Se destrièron en particular dins la traca dei judieus e coma gardians dei camps d'exterminacion. Enfin, enVolínia, se formèt un movement independentista ostil ais Alemands e ai Sovietics. Dirigit per Stepan Bandera, foguèt durament reprimit mai capitèt de combatre fins ais annadas 1950.
Ucraïna foguèt liberada per l'Armada Sovietica après una tiera de batalhas saunosas (batalha de Dnièpre, ofensiva Dnièpre-Carpats... etc.) entre aost de 1943 a julhet de 1944. Dins lo corrent de sa retirada, l'armada alemand destruguèt metodicament lei vilas principalas e leis infrastructuras. Consequéncia deis actes de collaboracion reaus ò supausats ambé leis Alemands, plusors pòbles locaus coma leis Alemands de la Mar Negra (tre 1941) ò lei Tatars de Crimèa foguèron desportats en Asia Centrala ò en Sibèria. L'estatut d'autonòmia de Crimèa au sen de la Russia Sovietica foguèt tanben suprimit.
De 1945 a l'independéncia[modificar | modificar la font]
A l'eissida de la guèrra, leis annexions territòrialas sovieticas e lei transferiments de populacions entre Polonha e URSS permetèron per lo premier còp de reünir totei leis Ucraïnians au sen d'un meteis estat. D'efèct, en fòra dei territòris ja sovietics avans 1941, Moscòu annexèt lei territòris romanés e checoslovacs poblats d'Ucraïnians. Puei, un milion d'Ucraïnians installats dins la region polonesa de Chelm foguèron transferits en cambi d'un transferiment invèrs de Polonés installats en Ucraïna Occidentala. Aquò permetèt la question dei minoritats etnicas entre lei dos país. Ucraïna faguèt tanben oficialament partida dei país fondators de l'ONU.
Pasmens, dins lo país, lei condicions de vida demorèron malaisadas e una famina novèla se debanèt en 1947. S'agravèron egalament ambé la repression decidida per Estalin còntra lei « collaborators », es a dire lo clergat e lei nacionalistas. La situacion se melhorèt ambé la mòrt d'Estalin e son remplaçament per Nikita Khrushchov qu'èra ucraïnian. Fònt de problemas ulteriors grèus, decidèt de restacar Crimèa a la Republica Sovietica d'Ucraïna en 1954. Pasmens, la liberalizacion relativa de la societat sovietica sota Khrushchov permetèt de liberar un nombre important de presoniers politics e autorizèt l'adopcion de certanei politicas nacionalas per leis autoritats de Kiev. Aquela politica foguèt limitada per Leonid Brejnev qu'ordonèt en 1972 la destitucion dau premier secretari Petro Chelest sospichat de defendre un nacionalisme ucraïnian tròp engatjat. Lo remplacèt per lo conservador Vladimir Chtcherbitski que demorèt en plaça fins a 1989.
A partir de 1988, la politica de perestroika de Mikhaïl Gorbachov favorizèt la renaissença de movements intellectuaus independentistas, especialament dins lei regions occidentalas e centralas. En genier de 1990, de manifestacions fòrça importantas celebrèron la remembrança de l'independéncia de 1918 amb una cadena umana de 500 quilomètres. Pus grèu, lo poderós sindicat de l'industria miniera de Donbass acomencèt una grèva basada sus de revendicacions democraticas e independentistas a partir de julhet de 1989. Un movement politic dich Rokh (Movement popular ucraïnian de restructuracion), fondat en 1988, federèt lei manifestacions.
En julhet de 1990, un mes après Russia, Ucraïna proclamèt sa sobeiranetat e un èx-cap dau Partit Comunista, Leonid Kravchouk foguèt elegit president dau Soviet suprèm. Pasmens, en març de 1991, una majoritat d'Ucraïnians aprovèt lo projècte d'union renovada prepausat per Gorbachov mai la temptativa de còp d'estat menat per lei conservadors dau PCUS dins lo corrent d'aost de 1991 precipitèt la situacion. Lo 24 d'aost, Ucraïna proclamèt son independéncia confirmada per un referendum (aperaquí 90% de vòtes favorables) organizat lo 1èr de decembre seguent. Kravchouk foguèt elegit president de la Republica, còntra lo candidat dau Roukh, e participèt ambé seis omològs rus e bielorús a la dissolucion de l'URSS.
L'Ucraïna independenta[modificar | modificar la font]
Lei dificultats de l'independéncia[modificar | modificar la font]
En despiech de son industria pesuca e de sei ressorsas naturalas importantas, Ucraïna conoguèt de dificultats grèvas tre son independéncia. En particular, son economia s'afondrèt rapidament amb una regression de l'industria e una inflacion galaupanta. Per limitar la catastròfa, lo govèrn ucraïnian decidèt donc de limitar la liberalizacion de l'economia e lei privatizacions. Pasmens, aquò empachèt pas una grèva importanta dei minaires en 1993.
Autre problema important, lei relacions ambé Russia venguèron rapidament malaisadas a prepaus dei questions de la flòta militara sovietica de la Mar Negra e de l'estatut de Crimèa. Afeblida, Ucraïna poguèt pas impausar son ponch de vista. Lei Rus obtenguèron la màger part de la flòta e lo drech d'utilizar la basa de Sebastòple. En mai d'aquò, sota la pression deis Estats Units e de Russia, Kyiv deguèt tanben renonciar a son arsenau nuclear (eiretat de l'URSS) que foguèt transferit en URSS. En cambi, obtenguèt una ajuda financiera estatsunidenc e una assegurança regardant lo mantenement de sei frontieras.
Enfin, lo país aguèt de dificultats per afirmar son unitat nacionala. En particular, de diferéncias politicas importantas apareguèron entre l'oèst e lo centre desirós de s'integrar au sen de l'Union Europèa e l'èst e lo sud pus favorables au mantement de relacions privilegiadas ambé Russia. Aquela separacion, basada sus de rasons etnicas (mai de Rus dins l'èst dau país), economicas (l'industria orientala èra integrada au sen dau complèx industria sovietic largament demorat en Russia) e politicas (leis elèits orientalas son sovent eissits de l'ancian poder sovietic), estructurèt rapidament la vida politica nacionala. Ansin, en març-abriu 1994, lo Roulh ganhèt leis eleccions legislativas a l'oèst mai lei candidats de l'ancian regime s'impausèron dins l'èst e obtenguèron una pichona majoritat au Parlament. La meteissa situacion se debanèt en junh per l'eleccion presidenciala que veguèt la victòria de Leonid Koutchma (52%) que trionfèt dins l'èst.
La presidéncia Koutchma[modificar | modificar la font]
La presidéncia de Leonid Koutchma (1994-2004) foguèt marcada per una liberalizacion limitada, un desvolopament de l'economia tardiu, divèrseis escandòls e un autoritarisme mai e mai important. D'efèct, durant son premier, adoptèt una politica liberala d'austeritat conjugada ambé de privatizacions mai deguèt tenir còmpte deis interès de l'industria miniera (grèva de 1996). Pasmens, lo declin economic acomencèt d'èsser limitat per lo desvolopament de l'economia informala. Puei, en 1996, lo president obtenguèt lo vòte d'una lèi renfòrçant lo poder executiu. Elegit tornarmai en 1999 (56%), son segond mandat foguèt tocat per d'escandòls de corrupcion e de disparicions de jornalistas e per l'acomençament d'una represa economica a partir de 2000. Aquò l'afebliguèt e la fin de sa presidéncia prenguèt un aspèct autoritari.
La Revolucion Arange e sei decepcions[modificar | modificar la font]
Enebit d'un tresen mandat per la constitucion, Leonid Koutchma poguèt pas se presentar a l'eleccion presidenciala de 2004. L'escrutinh opausèt Víktor Ianokòvych, un oligarca de l'èst, a Víktor Ioshchenko, un economista sostengut per l'oèst. En causa de fraudas, lei resultats dau segond torn foguèron fòrça contestats per lei partisans d'Iouchtchenko qu'adoptèron la color arange coma simbòl. Après una lònga crisi, obtenguèron contentament e un tresen torn donèt la victòria a son candidat (56%). Pasmens, lei venceires de la Revolucion Arange se devesiguèron rapidament entre elei e mau capitèron de dispausar d'una majoritat parlamentària. En 2006, perdiguèron leis eleccions legislativas e Víktor Ianokòvych foguèt ansin nommat cap dau govèrn. Iouchtchenko assaièt sensa succès de dissòuvre lo Parlament e Ianokòvych ganhèt l'eleccion presidenciala de 2010. Aqueu periòde veguèt la perseguida de la represa economica, sostenguda per la demanda chinesa, mai veguèt egalament l'agravament dei tensions interioras èst-oèst e de retards dins la modernizacion de l'economia e de l'administracion, fòrça corrompudas, dau país.
La crisi de 2014 e la guèrra civila dins l'èst[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 2010, Víktor Ianokòvych assaièt de mantenir un equilibri precari entre Russia e Union Europèa. Pasmens, en 2013, la conclusion pròcha d'un acòrd d'associacion ambé l'UE entraïnèt de pressions importantas sus Kiev de part de Moscòu. En novembre de 2013, lo govèrn ucraïnian chausiguèt finalament d'abandonar son projècte d'acòrd ambé Brussèlas au profiech d'un raprochament ambé Russia. Populara a l'èst, aquela decision entraïnèt de manifestacions majoras a Kyiv e dins l'oèst (veire EuroMaidan). Après quatre mes de crisi, lo Parlament votèt finalament la destitucion dau president lo 22 de febrier que s'enfugiguèt a l'èst. Puei, lo 27 de junh de 2014, lo novèu president Petrò Poroshenko signèt un acòrd comerciau ambé l'UE.
Pasmens, aquò entraïnèt doas crisis grèvas en Crimèa e dins lei regions pus orientalas dau país. Premier, en Crimèa, Russia refusèt de perdre lo contraròtle d'una region estrategica e poblada en majoritat de populacions russas. Dau 26 de febrier au 28 de març, de soudats rus ocupèron aisidament la region e un referendum organizada per leis autoritats prorussas proclamèt l'independéncia de Crimèa que demandèt e obtenguèt son intrada au sen de la Federacion de Russia. Aquela annexion es pas reconeguda per la comunautat internacionala e Ucraïna revendica totjorn oficialament la peninsula.
L'autra crisi acomencèt d'un biais simultanèu a la fin de febrier de 2014 ambé plusors manifestacions de sostèn au president Ianoukovytch dins lei principalei vilas dau sud e de l'èst (Donetsk, Kramatorsk, Lougansk, Mariupòl, Karkòv, Odessa... etc.). A partir d'abriu, prenguèron una forma insureccionala dins la region de Donbass e se formèt una armada separatista. Lei 7 e 11 d'abriu, lei regions de Donetsk e de Lougansk proclamèron son independéncia. L'armada ucraïniana intervenguèt dins aquelei regions a partir dau 2 de mai. Avancèt fins au mes de julhet e l'arribada de « volontaris » rus per sostenir leis insurgents. A partir d'aost, leis Ucraïnians deguèron a son torn recular fins a la signatura d'un alta-au-fuòc en setembre. Foguèt rapidament romput e de combats novèus s'acabèron per una tiera de desfachas ucraïnianas avans la signatura d'un segond alta-au-fuòc, fòrça precari, lo 12 de febrier de 2015. En abriu de 2015, aquela guèrra aviá causat la mòrt d'aperaquí 6 100 personas e lo desplaçament de 500 000 refugiats. Plusors vilas de l'èst, especialament Donetsk, an subit de destruccions importantas e l'economia ucraïniana s'es afondrada. En mai d'aquò, Kiev dèu menar de reformas economicas importantas en cambi de prèsts de l'UE e dau FMI.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


text:
Aquel airal famós de l’occitan central, l’anglada Liborna - Fois - Narbona, que deu constituïr la basa de la lenga comuna, recampa segon Loís Alibèrt sèt parlars atal descrits : lo « central, en usatge en Carcassés, Bas Rasés e Lauragués » ; lo « tolosan… (que) a sofèrt (sic) de l’influéncia del gascon » ; lo « foissenc… lo pus iberic (…) amb lo donasanenc » ; lo « donasanenc… (que) s’aparenta al catalan » ; lo « narbonés… (que) s’aparenta al besierenc » ; « l’agenés (…) jos l’influéncia del gascon » ; « l’albigés… (que) presenta una esitacion entre las formas fait / fach ». Qué dire mai ? Ajustarem sol lo nòrd del domeni - oblidat coma sabèm pel mèstre « per defugir d’èsser acusat de megalomania lengadociana » -, en contacte amb lo lemosin d’ont davalèron en partida los chaval, chabròt, chalamina, chauchinar, chaupinar, chaudelet, chaupir…. retrobats en mondin e espandits mai enlà. A l’oèst e a l’èst, aqueste espaci es limitat per doás isoglòssas, hemna/femna e carrèra/carrièra costat gascon, nuèit/nuèch e carrièra/carrièira costat lengadocian. Las fòrmas hemna, carrèra e carrièira son de particularismes dels dialèctes correspondents. Las fòrmas femna e carrièra son generalizadas endacòm mai. Las fòrmas nuèit e nuèch an un espandiment egal sul territòri, mas otra que la primièra es centrala e permet d’afortir l’integracion dels parlars occitans mai desparièrs, gascons, marcheses, alvernhats e vivareses, confòrta lo ligam millenari amb los païses catalans.
A l’ora d’ara, de diccionaris, gramaticas e manuals divèrses « segon los parlars lengadocians », que pòrtan per aquò de projèctes de lenga comuna (lengadociana de segur) amagats jos un discors convengut, prepausan totes una conjugason manlevada a l’occitan central. I vesèm lo gèrme d’una reflexion que deurà anar fins a son abotiment logic.
J.P.


text:
Accueil / Lleida
(Nord-Ouest de la Catalogne) / Val d’Aran − Marimanha /
(Nord-Ouest de la Catalogne) / Val d’Aran − Marimanha /
Panorama depuis le Pic de Serre Haute
17/49
- Créée le
- Samedi 2 Juillet 2011
- Mots-clés
- 360, Aneto, Arbizon, Ariege, Besiberri, Cap de Bouirex, Cap de l'Empaillou, Mail de Bulard, Maladeta, Mont Rouch, Mont Valier, Mont-Roig, Montardo, Montlude, Panorama, Pic Blanc de Portillon, Pic d'Arraing, Pic de Bacanere, Pic de Barlonguere, Pic de Cagire, Pic de Canejan, Pic de Crabere, Pic de l'Alba, Pic de l'Har, Pic de la Calabasse, Pic de Mardans, Pic de Mauberme, Pic de Moussau, Pic de Nede, Pic de Neouvielle, Pic de Paumade, Pic de Peguera, Pic de Sauvegarde, Pic de Serau, Pic de Serre Haute, Pic du Courbayran, Pic du Midi de Bigorre, Pic Perdiguere, Pique d'Estats, Pirineos, Pirineus, Plan de Montmajou, Punta Alta, Pyrenees, Sommet de Cournudere, Sommet de Pique Poque, Tuc d'Arenho, Tuc de Cagonilles, Tuc de Guilhem, Tuc de la Coume de Lauze, Tuc de Molieres, Tuc de Parros, Tuc de Tucol, Tuc dera Coma d'Auran, Tuc dera Pincela
- Visites
- 2416
- Location
- Voir dans OpenStreetMap
- Score
- pas de note
- Notez cette photo
-


text:
Caracal caracal
Caracal caracal al SanWild Wildlife Sanctuary (Africa del sud).
Caracal caracal
(Schreber, 1776)
244px
LC : Preocupacion menora
Estatut CITES
Annèxe I , Rev. del 28-06-1979
populacions d'Asie
Estatut CITES
Annèxe II , Rev. del 28/06/1979
autres populacions
Reparticion geografica
Lo caracal (Caracal caracal), o lop cervièr del desèrt o lop cervièr de Pèrsia, es un felin d'Africa e d'Asia.
Caracal caracal es la sola espècia del genre Caracal.
Es un animal polit, long de 65 a 75 cm e naut, en mejana, de 40 a 45 cm. Sa coa mesura aperaquí 25 cm. Son còrs es pus deligat que lo dels lops cervièrs nordics, çò que ne fa un correire excellent. Sas longas aurelhas ponchudas, ornadas de topets peloses, melhoran encara la finesa de son ausida. Sa rauba unida d'un jaune falbe s'armoniza perfièchament amb la color generala del desèrt.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : genre Caracal Gray, 1843 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia ITIS : espècia Caracal caracal (Schreber, 1776) (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia UICN : espècia Caracal caracal (Schreber, 1776) (en)


text:
Sota lei còlas claffidas d’HLM gigantàs deis annadas setantas, e tresplombada per l’autorota Nòrd, La Corvette entamena sa remontada.
Lo chifra d’affaires tanben remonta : 4,5 M€ en 2015, 5,4 en 2016 e 6,7 a la fin 2017, que 1,2 M€ se fai au defòra : China premier, USA e Canada, puei Australia. En 2013, au pièger moment, siguèt que de 1,3M€ au totau.
La gamma, ara, compren una centena de produchs, sabonetas, sabons e liquids, « netejants miracles »…La saboneta au lach de sauma
ja a agut un prèmi.
Mai lo biais particulier, que dison, es que se vòlon cent dau cent marselhès. Leis entrepressas que reabilitan l’usina son marselhesas, coma lo scenografe que prepara lo musèu dau sabon. Silvan Massot e leis artistas bastissaires de l’associacien La Cité des arts de la rue
, trabalhan a imaginar lo mobilier d’aqueu luoc de memòri dau sabon. Notre reportage complet dans le numéro de mars du mensuel Aquò d'Aquí


text:
Dimenge, 21 de mai de 2017, 03h00
Valadas Occitanas > Valadas Occitanas > Val Maira
Sande 27 de mai del 2017 a 10 oras en la Chapèla de Sant Salvaor a l’Arma, començarà lo chamin vèrs la fèsta per lhi mila ans de la Val Maira, que tombaràn ... +
Dimenge, 15 de julhet de 2012, 03h00
Valadas Occitanas > Valadas Occitanas > Val Maira
Dins la bèla cornitz dal Parc a partir da l'8 de lulh al 5 d'avost, totas le diamenjas a 17 oras fins a sera tarda l'Associacion Marcovaldo, en collaboracion abo la Chambra d'Òc, ... +
Dimècres, 30 de mai de 2012, 03h00
Valadas Occitanas > Valadas Occitanas > Val Maira
La famosa fiera draonierenca se debanarà mai la primiera dimenjaa de junh, amb de nombrosas iniciativas culturalas e gastronomicas e d'eveniments per tots los comèrcis e l'elaboracion ... +


text:
Tota era jornada de partits de fotbòl deth Districte de Comminges a estat suspenuda peth mau temps.
En sorteig des 1/8 de finau dera Copa d'Amitié d'agèr mos a tocat jogar eth dia 21 d'hereuèr en Bossòst contra er equip deth Lussan.
divendres, 30 de gener de 2015
dilluns, 19 de gener de 2015
Non acabam de remontar eth partit
U.E. Bossòst 2 – Pointis-Inard O.C. 2
Prumèrs punts perduts en casa en un partit que se mos compliquèc des dera prumèra menuta quan en un shut de luenh, Verge anaue a mercar eth 0-1. Es causes encara se meterien pitjor quan Duprat mercaue eth 0-2 dempús de profitar ua pilota non guaire ben despejada peth portèr aranés dempús d’un shut de fauta. Era U.E. Bossòst sajèc de reduir distàncies en mercador, mè es sues bones oportunitats non acabèren en gol per manca d’acert ena rematada e era bona actuacion deth portèr francés. Damb eth 0-2 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, as 10 menutes, en un bon centre de Salva, Moha remataue de cap entà mercar eth 1-2. Artenhíem er empat a manca de 20 menutes tath finau en un auta bona jogada de Salva que centraue e Kike damb eth pé remataue eth 2-2. Auiem hèt çò de mès difícil, mès patirem era expulsion de Luis en protestar ua jogada en que reclamèc penalty e açò mos compliquèc fòrça es causes entà poder acabar remontant eth partit. Er equip, a despiet de quedà-se damb 10 jogadors luitèc enquiara darrèra menuta entà arténher eth gol dera victòria.
Ath finau non podérem sumar es 4 punts e ath delà dera expulsion de Luis, patirem es herides de Santi, Héctor e Manu.
Damb aguest partit acabam eth prumèr tour deth campionat. Era classificacion ei: U.E. Bossòst 37, Cardeilhac 37, F.C. Mabroc 36, Ent. Bla.Ca.La. 33.
Eth plòplèu partit jogam en Cazaril dissabte 31 de gèr tàs 20 :00 ores contra er equip deth Ent. Bla.Ca.La.
U.E. Bossòst: Yago, Abraham, Chapo, Àlex, Felipe, Iván, Luis, Santi, Salva, Moha e Héctor. Remplaçants: Kike, Manu e Miquel.
Tarjetes auriòles : Chapo, Iván, Àlex.
Tarjeta vermelha : Luis.
Trainer: Xavi.
Pointis-Inard O.C. : Smarce, Saint-Martin, Verge, Baboulet, Do Canto, Laforgue, Duprat, Daure, Fourmnet, Choquart, Casse. Remplaçants : Puddu, Gordia.
Tarjetes auriòles : Laforgue, Daure, Puddu.
Trainer : Defosses Jean François.
Gols : 0-1 Verge (
1’), 0-2 Duprat ( 15’), 1-2 Moha ( 55’), 2-2 Kike ( 70’).
Arbitre: Hubert Marc.
Publicat per U.E.B. a 11:12 Cap comentari:
dilluns, 12 de gener de 2015
Començam er an damb ua cuerta victòria dehòra de casa
Ent. Boulogne III 0 - U.E. Bossòst 2
Prumèr partit der an eth jogat aguest dimenge en Peguilhan contra er equip deth Boulogne III. Era prumèra mietat siguec dominada per equip aranés que poguec arténher ua diferéncia mès grana en mercador. Auérem fòrça bones ocasions enes botes de Salva, Paba e Héctor, mès non artenherím eth gol enquiara darrera menuta dera prumèra mietat ena que un bon shut de Héctor des de dehòra der àrea anaue a dà-mos eth 0-1, resultat damb eth que s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat ja non auérem tantes ocasions: as 10 menutes, en jogada d’Abraham, Marcos remataue a lèu dera porteria e mercaue eth 0-2. Eth Boulogne sajèc de reduir distàncies en mercador mès tant era defensa coma eth portèr aranés non ac deishèren.
Ath finau, victòria cuerta. Mos cau profitar es ocasions entà èster mès tranquils en quant ath mercador. Continuam líders, era classificacion ei: U.E. Bossòst 35, Cardeilhac 33, Ent.Bla.Ca.La
32, F.C. Mabroc 28.
Eth plòplèu partit jogam en Bossòst dissabte 17 de gèr tàs 20 :00 contra er equip deth Pointis Inard.
Ent. Boulogne III : Roumeguere, Sicre, Barrere, Didier, Suzane, Louge, Benac, Pelon, Touzanne, Derviche, Bathion. Remplaçants : Archetti, Latge, Laguens.
Trainer : Lassus Philippe.
U.E. Bossòst: Yago, Abraham, Miquel, Àlex, Felipe, Iván, David, Santi, Salva, Ruben e Héctor. Remplaçants: Marcos, Xavi, Ignasi.
Trainer: Xavi.
Gols : 0-1 Héctor (
44’), 0-2 Marcos ( 55’).
Arbitre: Duprat Philippe.
Publicat per U.E.B. a 10:41 Cap comentari:
dimecres, 7 de gener de 2015
Prumèr partit der an
Aguest dimenge 11 de gèr tàs 15:00 en Peguilhan prumèr partit der an 2015 entre
Ent. Boulogne III - U.E. Bossòst
Ent. Boulogne III - U.E. Bossòst
Publicat per U.E.B. a 9:18 Cap comentari:
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
Província de Missiones
Missiones qu'ei ua província argentina qui ei limitada per Paraguai (a l'oest), Brasil (a l'est) e la província argentina de Corrientes. La soa capitala qu'ei Posadas. Qu'ei famosa per las soas cataractas d'Iguazú (dens lo Parc Nacionau Iguazú) e per las arrueinas de las missions jesuistas. La region que possedeish ua rica flòra e tanben ua importanta fauna dens la soa seuva tropicau. La cultura e la lenga guaraní qu'ocupan ua plaça de las granas dens lo patrimòni culturau d'aquesta província.


text:
Neron
Neron (15 de decembre de 37 - 9 de junh de 68) foguèt lo cinquen emperaire de l'Empèri Roman e darrier emperaire de la dinastia julioclaudiana de 54 a sa mòrt. Succediguèt a Claudi après un complòt probablament dirigit per sa maire Agripina e foguèt remplaçat per Galba après un còp d'estat.
Son periòde es generalament descricha coma un rèine tiranic en causa de sa manca fòrça importanta de popularitat. D'activitats artisticas incomptatiblas ambé son estatut d'emperaire, l'incendi de Roma en 64 e la revirada de sa reaccion politica en fàcia deis eveniments, lei persecucions còntra lei crestians e l'execucion d'unei captaus e generaus romans copables o solament sospichats de complòts foguèron a l'origina d'aquela reputacion. Pasmens, durant son rèine, l'administracion e l'economia de l'empèri foguèron renfòrçadas e leis arts, especialament l'arquitectura, conoguèron un desvolopament important. Existís tanben de traças mostrant una popularitat vertadiera de Neron dins certanei províncias.
Foguèt finalament rebutat per un complòt de la garda pretoriana favorabla au generau Galba.


text:
1199
Aquesta pagina concernís l'an 1199 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 13 de genier, dubertura de negociacions entre Felip II e Ricard Ièr a l'iniciativa dau legat pontificau Pèire de Càpoa. Una trèva de cinc ans foguèt concluda entre lei dos sobeirans mai lei condicions èran duras per Felip II que perdiguèt la totalitat de Vexin (franc Gisors), abandonèt sei drechs sus Torena (parçan), deguèt acceptar lo maridatge de son fiu Loís ambé Blanca de Castelha e sostenir Otton IV còntra leis autrei pretendents a la corona imperiala.
Pasmens, aquel acòrd èra pas encara sinonim de patz per Ricard Ièr que deviá sometre mai d'un vassau en revòuta. Lo 25 de març, foguèt grèvament bleçat per un tir d'aubaresta durant lo sètge dau castèu de Chasluç. Moriguèt lo 6 d'abriu seguent. Aquò entraïnèt de trèbols dins sei possessions, encoratjats per Felip II, mai Alienòr d'Aquitània capitèt de restablir la situacion e de limitar lei revòutas. Dins aquò, lo 15 d'aost, l'armada francesa acomencèt una guèrra novèla au nom d'Artús de Bretanha (→ 1186). Après de succès importants (presa dau Mans lo 28 de setembre), lei contingents francés e bretons se crosèron e Felip II s'entornèt dirèctament a París. Lei senhors bretons en revòuta se someteguèron e Artús de Bretanha rintrèt a son torn a París (→ 1200).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Ricard Ièr (1189-1199) tuat per un tir d'aubaresta en luchant còntra un vassau en revòuta. Foguèt remplaçat per son fraire Joan (1199-1216) ambé lo sostèn d'Alienòr d'Aquitània e de la màger part de l'aristocracia anglesa. Pasmens, deguèt faciar l'oposicion dei partisans d'Artur de Bretanha, ancian eiretier designat per Ricard, que s'alièron ambé lei Francés.


text:
OCFUTURA (agost) — Economia deu litorau
La litoralizacion deu poblament e de las activitats que's hasó au ritme deus grans periòdes istorics. Purmèr, a partir deu sègle XIXau, arron las granas descobèrtas. Au parat deu tèma « Tèrras d'Òc, tèrras de migracions », qu'avem vist los divèrs movements deu pòble occitan capvath l'istòria e qu'au sègle XIXau, cap a 25 000 bigordans e s'installèn tà America deu Sud, possats per la miséria. Que partín en batèu deus pòrts qui costejavan l'Atlantic com Baiona o Bordèu. Variabla, la durada de la traversada que podèva anar dinc a 60 dias a bòrd d'un batèu de vapor tà anar de Baiona dinc a Montevideo, com ac hasó lo poèta Isidore Ducasse en 1850.
Enter 1862 e 1866, 213 navius que partín deu pòrt de Bordèu e 41 deu de Baiona, sia un trafic uman de 11 200 personas en 4 ans !
Los escambis comerciaus fluviaus (cuer, lan, seu...) enter país occitans e d'Americas que's multipliquèn, especiaument dab los pòrts de Montevideo, de Buenos Aires e de Porto Alegre.
Louis-Napoléon Bonaparte, dit Napoléon III, qu'estó elegit purmèr president de la Républica en 1848 e lo son regne coincidí dab ua aviada economica shens precedent e que marquè ua amelhorança de la condicion de las classas tribalhairas. Qu'instaurè ua politica d'amainatjament e ua mesa en valor deu territòri qui a faiçonat los país occitans taus que son uei lo dia.
A partir de la fin deu sègle XIXau, la representacion deu litorau que cambia. La mar que suscitava un sentit de cranhença e d'ostilitat dinc aquiu, e pas sonque las activitats qui hasèvan hrèita de la proximitat de la mar com la pesca, l'agricultura, la salicultura, lo transpòrt maritime e las installacions militaras, que miavan ua ocupacion deu litorau.
Lo litorau n'èra pas qu'un lòc de tribalh, briga consacrat au plaser. La costèra atlantica que concentra las activitats ostreïcòlas (Maremna-Auleron, Arcaishon) e la construccion de batèus de plasença qu'i ei importanta. La costèra mediterranèa que beneficia d'emplecs dens las salinas de Camarga mes tanben dens lo sector deu transpòrt maritime e costièr (fret e transpòrt de passatgèrs).
Arron la Revolucion Industriau, la desgradacion sanitària de las vilas que's hasó sentir, que provòca la descobèrta de malaudias navèras. Que'ns rendom compte lèu que los banhs de mar podèvan har solaç. La hauta aristocracia e los caps coronats que volón tastar los lors plan.hèits.
Artistas, escrivans o celebritats que contribuín a l'aviada de las estacions balneàrias, com Victor Hugo qui estó vist mantuns còps a Biàrritz o Matisse a Sent-Tropez.
Lo desvolopament deu camin de hè e de las linhas cap a destinacions atractivas deus país occitans qu'estón uns deus factors deu desvolopament deu litorau.
Dab l'arribada deus congets pagats en 1936, lo torisme que's desvolòpa, au ras deus lesers e de las vacanças. La densificacion de l'ocupacion deu litorau que's manifèsta per la creishença de la populacion despuish 1945. De 1954 a 1968, la densitat francesa que passè de 80 ab/km2 a 190 a 245 ab/km2 dens las comunas costièras.
Uei lo dia, la litoralizacion que's persegueish e que's traduseish per ua urbanizacion consomatora d'espaci : 12 % de las susfàcias de lotjaments naus bastits enter 90 e 2012 que son situats dens las comunas litoriaus... sus solament 4 % deu territòri.
Lo sector de la pesca qu'ei particularament present en Charenta-Maritima e au sud de las Lanas quan lo sector de l'industria deu peish ei plan present dens las Lanas. Lo sector de la construccion de navius civius qu'ei tanben present dens lo departament landés. Lo sector aeronautic qu'ei implantat sus Baiona-Anglet-Biàrritz (BAB) e lo sector deus servicis portuaris maritimes e fluviaus qu'ei present sus Bordèu.
L'industria deu surf que contribuí grandament au desvolopament de l'economia deu litorau en Region Occitania/Pirenèus-Mediterranèa (gòlfe deu Lion), en PACA mes mei que mei en Bascoat e en las Lanas.
L'espòrt que's professionaliza e qu'engendra la creacion de l'industria deu textile deu surf. La Federacion Francesa deu Surf qu'a la soa sedença a Òssagòr e lo Departament de las Lanas que vien per aulhors de pausar la soa candidatura per las espròvas de surf aus Jòcs Olimpics de 2024.
Tà'n saber mei, consultatz lo dossièr complet d'OCFUTURA ací
- Publicat dens Dossiers


text:
Accueil / Haute-Garonne / Maupas - Sauvegarde /
Panorama depuis le Pic de Sauvegarde
2/13
- Créée le
- Samedi 30 Juin 2012
- Mots-clés
- 360, Aguja de Ixeya, Aiguilles de Perramo, Aneto, Arbizon, Besiberri, Cap de Gauch, Cap de Poilaner, Cap des Hounts-Secs, Cotiella, Eriste, Grand Quayrat, Haute-Garonne, Mail Printat, Maladeta, Malh dera Artiga, Moncorbison, Mont du Lis, Mont Ne, Mont Valier, Montanha d'Uishera, Montious, Montlude, Panorama, Pic d'Arres, Pic d'Aubas, Pic d'Espingo, Pic de Bacanere, Pic de Barlonguere, Pic de Boum, Pic de Burat, Pic de Cagire, Pic de Campsaure, Pic de Cecire, Pic de Crabere, Pic de Hourgade, Pic de l'Alba, Pic de l'Entecade, Pic de la Calabasse, Pic de la Mine, Pic de la Montagnette, Pic de Mauberme, Pic de Maupas, Pic de Mont Aspet, Pic de Nord Nere, Pic de Perramo, Pic de Pouylane, Pic de Sacroux, Pic de Salenques, Pic de Sauvegarde, Pic de Serre Haute, Pic du Midi de Bigorre, Pic Lezat, Pic Perdiguere, Pic Royo, Pico Cordier, Pico de Estatas, Pico de Estos, Pico de la Mina, Pico de la Renclusa, Pico Forcanada, Pico Mir, Pico Perdiguero, Pico Sayo, Pirineos, Pirineus, Pointe de Literole, Pui de la Bonaigua, Punta Senyalada, Pyrenees, Rico de la Rimaya, Sommet d'Antenac, Tuc de Guilhem, Tuc de l'Etang, Tuc de Letassi, Tuc de Molieres, Tuc dera Entecada, Tuc du Plan de la Serre, Tuca Blanca de Paderna, Tuca Blanca de Pomero, Tuca d'es Corbets, Tuca de Bargues, Tuca de Lliterola, Tuca de Remune, Tuca de Salbaguardia, Turonet deth Port dera Picada
- Albums
-
- Visites
- 2583
- Location
- Voir dans OpenStreetMap
- Score
- 4.43 (1 note)
- Notez cette photo
-


text:
Castèlnòu d'Arri
Castèlnòu d'Arri, o localament Castèlnau d'Arri[1] [kastenˈnaw/kastanˈnaw] (Castelnaudary en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Aude e la region administrativa francesa d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon. Es la capitala e vila mai importanta de Lauragués.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Castèlnau d'Arri (atestacion Castrum novum Darri, en 1214) es format primièr d'un sintagme medieval plan espandit, Castèlnòu, vengut Castèlnau dins una granda partida del lengadocian, tradusit en latin Castellum novum, mès lo sintagme es d'origina medievala. En mai del sens literal, lo nom de castèlnòu/castèlnau designava de pichonas aglomeracions apiejadas sus una fortalesa que las aparava. Lo determinant es lo nom de persona Arri (Ari, per Dauzat e Rostaing, que probable devián pas conéisser que la fòrma grafica francimanda) [2],[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dels cantons de Castèlnau d'Arri-nòrd e Castèlnau d'Arri-sud; es ara del canton del Bassin chaurien (en francés).
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 11476 abitants (240 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- August Forès (1848-1891) : escrivan occitan nascut a Castèlnòu d'Arri ;
- Dionís Catalan (1899-1950) : arqueològ occitan nascut a Castèlnòu d'Arri.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ segons L'Acoumplissomen del canal ou las nossos de l'occean é de la Mediteraneo, faitos a Castelnaudarry, le 19 may 1681
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 299-300
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Pàgines que usen Timeline
- Via Tolosana
- Portal:Lengadòc/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna de Lengadòc
- Comuna d'Aude
- Comuna de Lauragués
- Castèlnau
- Pòrt sul Canal de las Doas Mars


text:
Plourhan
Plourc'han en breton ( Plourhan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Plourhan, ven Comtat dempuèi lo començament del Sègle XV. La celèbra familha Fontaine i #residir pendent una mitat sègle.
La seigneurie de Plourhan, devient Comté dès le début du Sègle XV. la célèbre famille Fontaine y résida pendant un demi siècle.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Dins lo present article, paregut en 2016, Florian Vernet presenta sas reflexions sus la situacion de la lenga occitana. Torna rapelar l'importància d'una lenga comuna estandard per favorizar los escambis entre occitans.
Qualques reflexions sus la situacion de l'occitan
Es pas encara la mòda, mas tardarà gaire. Coma amb totas las mòdas aurem dreit a totas las aproximacions que los fenomèns de mòda pòdon congrear, als obrièrs de la darrièra ora, als especialistas oportunistas qu'assajaràn de sautar dins lo tren en marcha, dins lo vagon de coa, s'aquò vira.
La situacion desastrosa de l'occitan (un tabó entre nosautres), l'estat pietadós de las reivindicacions, de la transmission, la flaquesa de las analisis, e l'inadaptacion dels remèdis prepausats son tals que s'avera de mai en mai malaisit de los negar, e indecent de repapiar de solucions que fan meuca despuèi d'annadas.
Cèrtas, reconéisser que nos sèm enganats e perduts dins de carrièras bòrnhas es pas quicòm de forçadament agradiu, mai que mai quand estimam pensar, tot sols, en plaça de la collectivitat. De bona fe de segur...
Despuèi qualques meses, dins las criticas (timidas) que viran en redond d'un biais fòrt simpatic naseja una paraulassa oblidada que pausa la question de l'estandard de la lenga. Opcion que benlèu, auriam escampada despuèi tròp de temps a las escobilhas de l'istòria sense l'examinar a fons, per li substituïr exclusivament d'una part de parlars "autenticament" reconstituïts (una farlabica que se dona per la lei), o d'estandards vergonhoses... cadun lo sieu.
En particular, avèm abandonat fa bèl brieu (jos la pression localista, jos la causida de la facilitat, jos la paur dels conflictes amb los que, ara, son a l'òbra dins la destruccion de l'occitan, en Bearn, en Provença de segur, e en Auvernha...) un projècte que se metiá en plaça, dins la seguida d'Alibèrt.
O sabètz benlèu pas mas la lenga scientifica, tecnica, economica (per las comunicacions seriosas) del francés, es l'anglés. Lo francés a perdut sa plaça de lenga de granda comunicacion internacionala, mas a encara d'avenir. A pròva...
Soi a far qualques recèrcas sus la sociolingüistica occitana. Dins la documentacion que consulti tombi un pauc a l'azard sus doas revistas.
La primièra, del sègle passat (Revista occitana, n° 1, Octobre de 1993), conten d'articles passionants. Totes escrits dins un lengadocian "light", "neutralizat", tecnic e comprensible per totes, en realitat, un "estandard" que non vòl pas dire son nom. Rai, d'occitan de fòrt bona tenguda ça que la. Los colpables : J.-Cl. Forêt ; Ph. Gardy ; J. Gourc ; P. Cichon ; Ph. Martel ; Laget ; P. Alliès ; R. Lafont e una traduccion de Ducros. Non i a qu'una excepcion, un article de Ph. Langevin, en provençal. Un provençal fòrt normalizat e mai accessible al profan que la lenga de V. Gelu.
La segonda (Lengas, n° 71, 2012, Revue de sociolinguistique) presenta un nombre equivalent d'articles, de granda qualitat totes amb d'intervencions de remarca de A. Viaut, J.-P. Chambon, Sagnes... La matèria es tota sul domèni occitan. Los articles son totes en francés.
Conclusion ? la lenga comuna e estandard pels parlars occitans, ara, aquò's lo francés.
Se volètz d'exemples, n'ai per totes los gosts (e los traparetz a ronfle dins la premsa, dins los manuals, dins la literatura, dins las comunicacions sabentas...)
Mas d'estandard pensat, estudiat, collectiu e respectuós dels parlars vertadièrs coma de l'istòria de nòstra lenga (que foguèt amplament comuna, abans que los malastres de l'istòria, e nòstres abandons, ne faguèssen un ramat de pateses) : orror ! Meritatz d'èsser escumenjat, cremat pas encara, pel sol fait d'i aver pensat. Remarqui ça que la que, dins un article recent de La Setmana, Domèrgue Sumien, pasmens autor d'una tèsi interessanta sus l'occitan pluricentric, se demanda se nos caldriá pas envisatjar un estandard comun. Podèm en cambi fargar un gascon o un provençal de rif o de raf, mas una lenga comuna coma totas las autras, que non pas ! cadun rei dins son canton, jos l'agait competent de qualque cap lingüista (elegit ?) imam de la puritat locala.
Fa temps qu'ai renonciat a argumentar amb de gents que respècti per lor sinceritat militanta e lor passion per çò que fan. Mas soi pas luènh de pensar que en mai de demandar lo respècte per nòstra lenga, deurián èsser los bèls primièrs a la respectar, e a l'estudiar un pauc mai (e s'es possibla pas dins la solesa).
E puèi, dins de moments de pessimisme me disi que saique, an rason, e que, finala, nòstra lenga nos permet de passar lo temps, es ja plan polit, de donar un sens provisòri a nòstras existéncias, e que d'èsser los darrièrs o los abans-darrièrs dels moïcans, aquò's una situacion romanesca tot plen, tot plan pensat.
Cresi en tota onestetat qu’es lo moment que lo movement se pause la question, e que lo mond arrèsten de fantasmejar. La preséncia d’un estandard es indispensabla dins tota lenga, es pas contra los parlars (aquò es tot simplament calomniós, e ven de gents que son incompetents, o que vòlon contunhar a plaçar lor mèrça bricolejada). Cossí podèm engimbrar o dinamizar un movement esparpalhat en capèlas sens ligam (vesi aquò al quite nivèl dels cèrcles d’Eraut, e vos disi pas d’una region a l’autra) ? Cossí veire pas que - per exemple - lo problèma màger d’un setmanièr generalista coma La Setmana es (tanben) aquí ? Que los joves n’an pas res a brandar d’una lenga de vièlhs, replegada sus una cultura qu’es pas la lor, d’un identitarisme (verbal de mai) polsós e repapiaire, d’un localisme farlabicat que se pretend autentic...
Pensi que meritam de crebar, e que d’unes se fagan de lard sus nòstres cadabres.
Vertat que la dialectalizacion (la fragmentacion indefinida) dels ensems lingüistics es una tendéncia universala, e prigonda, diriam quasi "naturala", se las lengas èran "naturalas" puslèu que de construccions socialas. Mas, sovent, aquesta diferenciacion pòt èsser volguda e organizada amb la tòca (rarament involontària) de destruïr la lenga. Amb los arguments, imparables, que se tracha de lenga de natura, de familha, autentica, geneticament bio...
Me soveni d'espròvas de traduccion del CAPES ont un candidat utilizava un parlar del rèire país niçard, practicat per cinc o sièis locutors... tot li èra permés. Cap de diccionaris, cap d'obratge de referéncia, e dins la jurada ? L'estudiant pretendiá parlar sonque aquesta fòrma, e cossí li anar contra ?... foguèt benlèu mandat professor a Agen o saique a Foish... Ne ritz encara.
De fait las societats arcaïcas demòran embarradas dins lor estreita identitat locala, dins de practicas separadas, idealizadas, assumidas... e mortalas. Las lengas en usatge dins las culturas "residualas" (diriá R. Williams) son cèrtas unificadas, mas a una escala de mai en mai reduita.
A tèrme, son evidentament condemnadas a l'apauriment cultural e conceptual, a la consanguinuiat, e finala a la necròsi.
En França, nòstras lengas batejadas comunament "minoritàrias, minorizadas, regionalas..." e autres qualificatius destinats a las desvalorizar tre lo nom que lor es atribuit (quand dison : "Lenga regionala" ne demòra sonque l'adjectiu "regionala", forçadament provincial e vergonhós) son sovent caracterizadas coma "polinomicas" (un mot sabent desvirat de son emplec scientific fa totjorn mai seriós), es a dire amb mai d'una nòrma. Se tròban d'intrada desqualificadas coma lengas "vertadièras"... (Qual o vei ?)
Çò pièger son desqualificadas lo mai sovent amb lo concors actiu dels primièrs interessats, e mai aquestes arrestèssen pas de cantorlejar sul molin a preguièras la profession de fe (voida e d'una ineficacitat que fa sas pròvas uèi) de "lenga unica dins sa diversitat". Çò que còsta pas grand causa, fa l'esparnha de la reflexion... e nos mena gaire luènh, sustot quand dins lo coble, es "diversitat" que s'ausís mai que mai, a la fin.
Una societat avançada (politicament, culturalament, lingüisticament...) constituís un ensems uman lo mai grand possible, e una nòrma que val per totes. Qui sap encara uèi legir lo projècte d'Alibèrt mai luènh que la simpla codificacion ortografica ?
La nòrma deu èsser compresa per totes, o pel mens per la granda majoritat (veire sus aqueste sicut : F. de Saussure e la nocion "d'intercourse" Linguistique générale, 1916, p. 182) : "Si l'esprit de clocher rend les hommes sédentaires, l'intercourse les oblige à communiquer entre eux. C'est lui qui amène dans un village les passants d'autres localités, qui déplace une partie de la population à l'occasion d'une fête ou d'une foire, qui réunit sous les drapeaux les hommes de provinces diverses, etc. En un mot, c'est un principe unifiant, qui contrarie l'action dissolvante de l'esprit de clocher. C'est à l'intercourse qu'est due l'extension et la cohésion d'une langue (Ling. gén., 1916, p. 282).
Cossí prepausar un ensenhament sens una plaça faita a l'estandard (coma o exigisson los programas... per totas las lengas), e cossí imaginar passar sens auvaris a un mond de mobilitat geografica, a la generalizacion de l'Internet ?
Una pròva de mai aquí tres obratges que son en estandard (mas que fan mina de dire lo contrari, per paur de las reaccions localistas, per marketing, per modestia) : lo libre de Maurici Romieu Diccionari d’expressions e locucions occitanas ditz pas « lengadocianas », e dins son prefaci, se l’avètz legit, explica fòrt plan que son lengadocian es « neutre » ; lo Diccionari ortografic de Josiana Ubaud, trabalh remirable e formidable (la basa es « lengadociana e provençala » mas en realitat servís per totes los parlars, perque normaliza (a l’Academia sèm d’acòrdi a 96 % amb ela) lo lexic scientific que los parlars « autentics » ne fan de ratatolha (« ordenador/ordeader/ordenader/ ordinador... computador/computaire : tot es bon ! ; alara que lo sol que conven es « ordinator », ja que se tracha d’un mot sabent, amb un sufixe sabent. Veire sul sicut : Alibèrt pels ases !), e per clavar lo recent obratge de P. Sauzet sus la conjugason (segon los parlars lengadocians... coma de costuma, mas en realitat un trabalh fòrt excellent sus la conjugason de l’estandard).
Contunhi de mon costat de me pausar qualques questions. D'unas bufècas sens dobte, e d'autras, sense responsa.
Me demandi per exemple se los detractors de l'estandard pensèron a la lenga que parlavan efectivament, e a l'etimologia del mot. Un mot que nos ven de l'ancian francic, per qualificar quicòm d'estable, de fixe (una bandièra sovent, plantada en tèrra dins las batalhas), e per extension quicòm que servís d'emblèma, de simbòl, de... simbèl.
Me demandi tanben se qualqu'un me poiriá citar de grandas lengas sense estandard ?
Mas benlèu l'occitan non fa pas partida, de cap de biais de las "grandas" lengas. O alara, per nòstra lenga, una ambicion aitala es reservada exclusivament als discorses de fin de manifestacion e cal evitar l'error de ne far un programa (lingüistic, cultural, pedagogic : al sens mai larg)
Cossí condemnar a priori una lenga estandard vertadièra que non seriá pas fatalament una reduccion, un artifici, e que representariá l'ensems d'un biais equilibrat, obèrt, evolutiu ?
Perqué refusar una lenga estandard que non seriá pas una empacha a las realizacions diversificadas mas que, al contrari, las ajudariá "dialecticament" a sortir de lor isolament, mai que mai dins lo contacte amb la modernitat e la cultura sabenta o intellectuala ?
La nòrma francesa (per citar una de las mens laxistas) coabita fòrt plan dins la realitat orala o escrita amb totas sas variantas sul territòri, banlegas compresas, e dins lo restant de la francofonia. Es tot parièr per las nòrmas anglesas, espanhòla, portuguesa e catalana... etc.
D'unes, convertits al principi, defendon la causa d'un estandard diplomaticament qualificat de "moderat" ? Otre ! Espèri amb curiositat la definicion scientifica d'aquesta "moderacion" (supausi que la sociolingüistica vendrà a la rescorsa).
Al rèsta, perqué pas puslèu un estandard "mòl", un estandard "implicit", un "estandard " personalizat" (es ja un cas corrent, cadun fa lo sieu sens o dire), un estandard "relatiu", un estandard "light", "piós", "refinat", "alternatiu", "catalanizat"... ?
Benlèu que nos poiriam contentar tot simplament d'un estandard just lingüisticament, comprés dins sa majoritat per la majoritat, que totes los locutors de qualque parlar de la lenga que siá lo poguèssen apréner e que poguèsse servir a totes de referéncia per l'intercomunicacion e lo passatge de nòstres parlars a la modernitat.
Me disi que se d'una mar a l'autra las balenas, de meteissa espècia ça que la, non se comprenon plus, aquò's perque an perduda la possibilitat de comunicar entre elas. Tota lenga se dialectaliza a l'infinit se los locutors se separan e pèrdon lo contacte (Babel, Babel !). Òm pot causir lo fatalisme, sus aqueste sicut. Mas, se volèm que la Lenga dure, cal que lo contacte siá mantengut, que las condicions de son manten sián realizadas. Politicament, mas tanben lingüisticament, culturalament : es lo ròtle d'un estandard respectuós de la lenga, dins son espaci e son istòria. S'o fasèm pas, tant gardar lo patés.
Se volèm parlar autrament que nòstre vesin, basta de li virar l'esquina... mas parlar totes parièrament, quand es necessari, es una question de causida e de volontat. De fait, totes los occitanistas faguèron empiricament aquesta experiéncia.
Mas es totjorn possible de causir la solucion del solipsisme, de la solesa e del suicidi identitari. L'idèa occitana es universala e nos evita de tombar dins l'identitarisme intolerant, l'avèm daissada poirir sus pè e l'avèm remplaçada (amb d'intencions bonas, de segur) per de solucions que nos remandan a l'epòca dels pateses. Nos caliá los parlars autentics e un estandard fonccional, avèm causit los parlars (mas quand legissi lo gascon de La Setmana e lo Lengadocian en usatge dins las escòlas, Calandretas o non, me fau de lagui).
Es aquesta, generalament, la solucion que las lengas dominantas prepausan generosament a las lengas que dominan, (las solas que supòrtan).
Es la solucion que l'estat d'alienacion de las lengas dominadas lor fa considerar coma ideala.
Per clavar.
Lo tèxte que venètz benlèu de legir fins aquí, aquò n'es, d'estandard.
Soi gaireben segur qu'auretz tot comprés, o gaire se'n mancarà.
E vos rasseguri, per ma part, de practicar l'estandard non m'empacharà jamai d'escriure, de parlar dins las doas varietats de lengadocian que me venon de familha o en provençal central, segon l'enveja, lo public, lo besonh, los rencontres... Çò que fasèm totes, dins lo fons, quand sèm un pauc exigents sus çò qu'apelam "nòstra lenga".
Florian Vernet, militant occitan, professor emerit, escrivan, etc.
Vice-president de l'Academia occitana (www.academiaoccitana.eu)
Membre de l'Acadèmia aranesa dera lengua occitana e del Conselh Lingüistic del CPLO


text:
Adonc vaquí un teatre d’intervencien qu’es fach per dire lo monde nòstre amé sei contradicciens. Amé Les Pieds Tanqués, si trata de parlar de la descolonisacien e mai que tot dau trauma argerian. « Una còla de jogaires lança lei bòchas, e dau temps de la partida, un qu’es d’origina araba, l’autre qu’es fiu de pè nègre, e d’autres encara, nos van parlar d’aqueleis istòrias que nos son vengudas de l’Istòria, e que, trenta ans puei, semblavan totjorn tant dificilas a viure. »
Fau dire que la partida de petanca se debana au nòstre en 1995. Era una annada marcada per leis atemptats parisencs e lei victòrias dau FN dins mai que d’una vila provençala. Valent a dire que lo moment chausit es pas neutre.
A Artscenicum, li mancariá plus que la paraula, en òc. « Era pas ma tòca de faire un teatre per aparar la lenga, mai lo biais de parlar es ben d’aquí, coma un liame entre istòria, cultura e actualitat » qu’ajusta Felip Chuyen. « En veritat voliáu me faire plaser, seriosament ! En quinze ans es devengut un mestier, tant comedian coma autor ».


text:
"Meddia aranés": Bossòst apròve eth sòn pressupòst shifrat en lèu un milion d'euros.
Eth Plen der Ajuntament de Bossòst apròve eth sòn pressupòst shifrat en lèu un milion d'euros. Aué vos detalham es sòn principaus projèctes entre es quaus s'i tròbe era restauracion des umiditats dera glèisa. Eth programa informe, tanben, dera 1a Jornada de Debat e Reflexion que hè aué eth partit CDA, dera documentacion der Archiu e des resultats esportius dera dimenjada. El Ple del Ajuntament de Bossòst aprova el seu pressupost al voltant d'un milió d'euros. Avui us detallem els seus principals projectes, entre els quals s'hi troba la restauració de les humitats de l'església. El programa informa, també, de la 1a Jornada de Debat i Reflexió que fa avui el partit CDA, de la documentació de l'Arxiu i dels resultats esportius del cap de setmana.


text:
03/04/2014
La Chaça volanta per Joan-Loís Leveque
Aprep lo Leberon, lo Colòbre, lo diable e lo terrible Aversier, los diablatons, veiqui venir la famosa chaça volanta...
De las nuechs d’ivern que i a, quante lo vent de la mar udola en chavana e s’escrauna d’un biais lugubre, se ditz qu’un pòt auvir dins los ers un talabast espaurissent de rachanadas, de japadas, d’estuflaments, de flacassaments d’alas, de credadas de bèstias e de genhadís afrós. Quo es la Chaça volanta, tropelada infernala de demons e de damnats, que lors bramadas descordantas perseguen las anmas barrutlairas daus malurós, defuntats sens l’absolucion de lors pechats. Per d’autres, los cavaliers que compausan quela chaça de l’en-delai son daus senhors brigands que an persecutat tota lor vita de temps los vilans e los crocants de Perigòrd, e que son condamnats a errar per l’eternitat, dins las nuechs sornas de chavana. Dau monde plan coma fau vos dirán que son mas las gruas de passatge qu’avetz auvidas dins lo vent folhós. Mas quilhs-lai saben pas... Joan-Loís Leveque.
10:00 Publié dans Cultura e literatura en òc | Tags : la chasse volante, la chaça volanta | Lien permanent | Commentaires (1)


text:
Elisabèt II del Reialme Unit
Elisabèt II del Reialme Unit, nascuda Elizabeth Alexandra Mary Windsor, lo 21 d'abril de 1926, es dempuèi lo 6 de febrièr de 1952 reina de 16 Estats e cap del Commonwealth. En realitat, la familha reiala a un ròtle important sonque al Reialme Unit.
Titulatura presenta[modificar | modificar la font]
Elisabèt II pòrta los títols que seguisson. En defòra del ducat de Normandia e de l’Illa de Man, es la primièra Elisabèt a portar aqueles títols, mas es pr'aquò nomenada "la seconda":
- Rèina d’Antigua e Barbuda dempuèi 1982
- Rèina d’Austràlia dempuèi 1952
- Rèina de las Bahamas dempuèi 1973
- Rèina de Barbados dempuèi 1966
- Rèina de Belize dempuèi 1982
- Rèina de Canada dempuèi 1952
- Rèina de Grenada dempuèi 1974
- Rèina de Jamaica dempuèi 1962
- Duquessa de Normandia (a Jersei e Guernesei) dempuèi 1952
- Senhora de l’Illa de Man dempuèi 1952
- Rèina de Nòva Zelanda dempuèi 1952 (Niue e las Illas Cook fan partida del reialme de Nòva Zelanda)
- Rèina de Papoa-Nòva Guinèa dempuèi 1975
- Rèina del Reialme Unit dempuèi 1952
- Rèina de las Illas Salamon dempuèi 1978
- Rèina de Sant Cristòl e Nevis dempuèi 1983
- Rèina de Santa Lúcia dempuèi 1979
- Rèina de Sant Vincenç e las Grenadinas dempuèi 1979
- Rèina de Vanoato dempuèi 1978
Titulatura passada[modificar | modificar la font]
Elisabèt II foguèt tanben:
- Rèina de Ceilan de 1953 a 1972
- Rèina de Paquistan de 1953 a 1956
- Rèina d’Africa del Sud de 1953 a 1961
- Rèina de Gana de 1957 a 1960
- Rèina de Nigèria de 1960 a 1963
- Rèina de Sierra Leone de 1961 a 1971
- Rèina de Tanganhica de 1961 a 1962
- Rèina d’Oganda de 1962 a 1963
- Rèina de Trinitat e Tobago de 1962 a 1976
- Rèina de Quenha de 1963 a 1964
- Rèina de Malavi de 1964 a 1966
- Rèina de Malta de 1964 a 1974
- Rèina de Guiana de 1966 a 1970
- Rèina de Maurici de 1968 a 1992
- Rèina de Gàmbia de 1965 a 1970
- Rèina de Fiji de 1970 a 1987
Biografia[modificar | modificar la font]
Elisabèt II es gessida de la Maison de Windsor, nom adoptat durant la Purmèra Guèrra Mondiau, en 1917, per la Maison de Saxe-Coburg-e-Gotha, branca anglesa de la Maison de Wettin, que regna suu Reiaume Unit despuish lo decès de la reina Victòria en 1901.
Nascuda a Londres, arrèrhilha deu rei Jòrdi V e de la princessa Mary de Teck, Elisabèt es la hilha d'Albèrt, duc d'York, capdèth deu coble reiau e d'Elizabeth Bowes-Lyon.
Après aver hestejat sos 25 ans de regne en 1935, lo rei Jòrdi V decedeish en genèr 1936. Son eretièr, Edoard VIII, renonce quauques més mei tard au tròne e es son hrair capdèth, lo pair de la princessa Elisabèt, que vad rei dab lo nom de Jòrdi VI. Elisabèt n'a pas nat hrair, vad donc princessa eretièra.
En seteme de 1939, la guèrra es imminenta, la jove Elisabèt es enviada en tèrra sauva, lunh deus pairs que desiran damorar a Londres e afrontar los bombardaments dab lor pòple[1].
En abriu de 1942, la princessa Elisabèt es nomada, lo dia deu son 16au anniversari, coronèu en cap de la garda deus grenadèrs. Per lo purmèr còp, passa en revista las tropas, e debuta atau la soa activitat oficiau de futura reina deu Reiaume Unit.
A l'atge de 18 ans, s'enròtla dens la Auxiliary Territorial Service coma aprenedissa conductora d'ambulància e coma mecaniciana. Mena tanben camions militars, çò que hè d'era, uèi, « lo sol cap d'Estat au monde qu'aja portat l’unifòrme pendant la Segonda Guèrra Mondiau »[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Élisabeth II : 80 Années remarquables - Les Grands reportages - Société Radio-Canada
- ↑ (en) "Left Out of D-Day Events, Queen Elizabeth Is Fuming", New York Times, 27 mai 2009
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Pagina utilizant lo modèl Referéncias amb un paramètre obsolèt
- Bon article en ukrainien
- Article de qualitat en kazac
- Article de qualitat en tai
- Article de qualitat en indonesian
- Article de qualitat en azèri
- Article de qualitat en ebrèu
- Bon article en alemand
- Article de qualitat en anglés
- Article de qualitat en espanhòl
- Article de qualitat en latin
- Portal:Reialme Unit/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Familha dels Windsor
- Naissença en 1926
- Rei del Reialme Unit
- Monarca d'Anglatèrra
- Membre de l'Òrdre del Merit de la Republica Federala d'Alemanha


text:
Commune de Villeneuve-la-Garenne - Code postal de Villeneuve-la-Garenne 92390 - Carte de Villeneuve-la-Garenne - Habitants de Villeneuve-la-Garenne...
Accueil > Île-de-France > Hauts-de-Seine > Villeneuve-la-Garenne
Hauts-de-Seine (92) (département de la région d'Île-de-France) est le repère de Villeneuve-la-Garenne. Villeneuve-la-Garenne est un chef-lieu de canton. On compte 24 500 Villénogarennois, Villénogarennoises dans la commune de Villeneuve-la-Garenne d'après le recensement de 2009. L'aire est estimée à 3,2 km². La densité est de 7 650 habitants au km². Villeneuve-la-Garenne est associée au code postal 92390.


text:
Gambaiseuil
Gambaiseuil es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri dépendait antany del abbaye La nòstra-Madama de Grandchamp.
Le territoire dépendait autrefois de l'abbaye Notre-Dame de Grandchamp.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Divés 22 de junh : lo Centre de lésers que hè l’animacion…
6:00 ser : representacion deu talhèr Teatre peu grop deus CE2-CM1-CM2: « les Horaces et les Curiaces », obèrt a tots.
Mustra permanenta de las realizacions de l’annada.
Dissabte 23 de junh : la hèsta !
Programa :
11:00 : representacion de tots los escolans de la Calandreta !
12:00 : Aperitiu musicau dab los de seiche, pesada deu cambalhon.
1:00 vrèspe : repaish
Adultes (16 euros) : Flan de carròtas au comin, lasanhas bueu o vegetarianas acompanhadas de salada verta, hromatge d’aulha, nogat glaçat au colís de aligardon, cafè o tè, vin roi o rosat comprés.
Mainatges : un o dus enterpans clubs : ton-maio-tomata-salada o cambalhon-hromatge-tomata-salada, un paquet de crostilhetas, ua glaça de vanilha (4 a 6 euros).
3:00-5:30 deu vrèspe : Jòcs e animacions
Taulèrs de Jòcs entaus mainatges de mairau e los lors pairs. Tanben Hestijòcs !
5:00 : Conferéncia a l’entorn deu lavader dab Isabelle Guarrigues.
Aquera arquitècta deu patrimòni que’ns parlarà de l’istòria deu barri, de la soa urbanisacion, las culturas e las lengas, ua sociologia femenina a l’entorn deu lavader.
6:30 deu ser : tiratge de la tombòla.
A comptar de 6:30 deu ser : cantèra e acordeon deu ser/ Tapas e tostadas/ Bal trad.
Mei de rensenhaments : www.calandreta-pau.org