text:
1667
Aquesta pagina concernís l'an 1667 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera transfusion sanguina umana realizada per lo mètge francés Jean Baptiste Denis (1643-1704). Dins l'encastre de sei recèrcas sus la tractament de la fòlia, capitèt de transferir lo sang d'un anhèu a un èsser uman lo 15 de junh. Pasmens, en causa dei dangiers d'aqueu tractament, la transfusion sanguina foguèt rapidament condamnada e enebida per leis autoritats e la recèrca sus aqueu subjècte foguèt arrestada fins au sègle XIX sus leis animaus e au sègle XX sus leis umans.


c: text/html

text:
Chasluç
Chasluç[1] (Châlus en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Chasluç.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 35 km au sud oèst de Limòtges e a 65 km au nòrd èst de Periguers (29 e 56 km respectivament), Chasluç es la vila principala daus monts de Chasluç, airal geografic d'una altitud maximala de 521 mètres que constituís los primiers contrafòrts occidentals dau Massís Central embé, pus au nòrd, los monts de Blond.
Istòria[modificar | modificar la font]
Richard Còr de Leon i foguèt nafrat per una balèsta e i defuntèt de sa nafradura en 1199. Foguèt tuat per Pèire Basile que Richard I n'assetjava lo castèl.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lu, la
- Prononciacion : Ch- ; g-, j- ; as = è (qu'es l'occitan en è o lo Confotentés)
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vanikoro
L'illa de Vanikoro es situada al sud de l'archipèla de las illas Santa Cruz (11° 37' sud e 166° 58' èst), la part orientala de las illas Salamon, dins l'Ocean Pacific.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vanikoro se compausa de doas illas :
- Banie l'illa principala
- Tevai o Teanu
Lo seu trescòl, lo mont Banie es un ancian volcan.
Populacion[modificar | modificar la font]
La populacion de Vanikoro es de gaireben 800 personas. Se compausa en majoritat de Melanesians (500), primièrs abitants de l'illa, e d'una pichona populacion de colons polinesians (300), venguts de l'illa de Tikopia pendent los sègles darrièrs.
Lengas[modificar | modificar la font]
- Los Polinesians establits a Vanikoro parlan una lenga polinesiana (lo tikopian o fakatikopia)
- les lengas malanesianas de Vanikoro son del nombre de tres.
Las doas darrièras son en via d'extincion
Istòria[modificar | modificar la font]
Es a Vanikoro que desapareguèron los membres de l'expedicion de La Peirosa en 1788. Peter Dillon trobèt traças e testimoniatges del naufragi en 1826. En 2005, s'identifiquèt las rèstas de la Boussole e de l'Astrolabe, e de traças d'un campament a tèrra ocupat pendent mai d'un an.
Economia[modificar | modificar la font]
Las ressorsas de Vanikoro venon de l'exportacion del peis, de fusta, del coprah, de l'òli de palma, de las favas de cacau e dels cauquilhatges.


text:
Sèt (Genèsi)
Dins lo libre de la Genèsi de la Torà, Sèt (en ebrieu שֵׁת, en arabi شيث [Shith]) es lo tresen filh nomenat d'Adam e Èva, concebut aprèp lo murtre d'Abèl per Caín. Sèt nasquèt quand Adam aviá 130 ans e visquèt 912 ans.
Somari
Genèsi[modificar | modificar la font]
- Adam coneguèt encara sa femna; enfantèt un filh, e lo nomenèt Sèt, perque, diguèt, Dieu me donèt un autre filh a la plaça d'Abèl, que Caín aviá tuat. Sèt aguèt tanben un filh, e lo nomenèt d'Enòch. Es alara que se comencèt d'invocar lo nom de l'Eternal. (4:25-26)
- Adam, edat de cent trenta ans, engendrant un filh de sa semblança, segon son imatge, e li donèt lo nom de Sèt. (5:3)
- Sèt, edat de cent cinc ans, engendrèt Enòch. Sèt visquèt, aprèp la naissénça d'Enòch, uèit cents sèt ans ; e engendrèt de filhs e filhas. Totes los jorns de Sèt èran de nòu cents dotze ans; puèi moriguèt.(5:6-8)
Linhada dels Patriarcas[modificar | modificar la font]
Es doncas dins la linhada dels patriarcas biblics, d'Adam a Abraam, en passant per Noè (l'aujòl de totes los òmes aprèp lo Deluvi), e pels crestians fins a Jèsus en passant pel rei Dàvid segon la genealogia donada al començament de l'Evangèli de Luc (3-38).
Judaïsme[modificar | modificar la font]
Rachi parla de Sèt coma l'aujòl de Noè, e doncas de tota l'umanitat. Segon lo Zoar (1:36b), Sèt es l'« aujòl de totas las generacions dels Tsadiqs [los Justes]».
Pilars dels filhs de Sèt[modificar | modificar la font]
Flavi Josèp, istorian Roman del sègle I, afirma que de descendents de Sèt construiguèron los Pilars dels filhs de Sèt, dos pilars gigants ont èran escrichas totas las descobèrtas anticas sus la sciéncia o las invencions, e subretot l'astronomia. Al sègle XVIII, William Whiston traduguèt Flavi Josèp en anglés a, aprèp divèrses estudis en istòria anciana, pensava que Josèp assimilèt Sèt a Senusret, un rei mitic d'Egipte que bastiguèt de pilars enòrmes.
Dins l'islam[modificar | modificar la font]
Amb Adam, Noè e Enòch (o Idris), Sèt (en arabi شيث [Shîth]) es considerat coma un dels quatre profètas « sirians » antediluvians[1],[2]. Es lo filh d'Adam e d'Èva coma dins la Torà, mas dins la tradicion musulmana, Adam lo causiguèt explicitament coma son successor a la fin de sa vida (segon Ibn Ishaq). Abu Dhar conta que Sèt tornèt prene las responsabilitats de son paire mòrt. Sèt que succediguèt son filh Anoush, Enoch o Enòsh), puèi Qinan (Kenan), e Mahlabeel (Mahalaleel u Mahalalel). Segon Ibn Kathir[3], Abu Dhar conta que lo profèta de l'islam Maomet diguèt « Allà faguèt descendre cent e quatre santas escrituras, cinquanta d'aquelas èra subre Sèt »[4].
Gnosticisme[modificar | modificar la font]
Sèt es una de las principalas figuras mitologicas d'un dels principals corrents del gnosticisme, nomenat gnosticisme setian.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Qur'an: an encyclopedia, Oliver Leaman, Taylor & Francis, 2006,p. 288
- ↑ (en)Mecca and Eden: ritual, relics, and territory in Islam, Brannon M. Wheeler, University of Chicago Press, 2006, p. 113
- ↑ (fr)Histoires des prophètes, Ibn Kathir, éd. Darussalam, p. 18
- ↑ (en) The Foundations of Living Faiths: An Introduction to Comparative Religion p. 364 Haridas Bhattacharyya, Motilal Banarsidass Publ., 1994.


text:
Combien de monuments seront visitables ?
- Dans la version beta actuelle, il est possible de voir cinq monuments (ceux d'Ile de France). Il y aura en tout dix-neuf monuments visitables dans la version finale : Basilique Cathédrale de Saint-Denis, Villa Savoye, Château de Vincennes, Panthéon, Château de Maisons (Maisons-Laffitte), Abbaye du Mont-Saint-Michel, Alignements de Carnac, Site archéologique de Glanum, Tours de la Rochelle, Palais du Tau, Château de Castelnau-Bretenoux, Monastère de Saorge, Château d’Azay-le-Rideau, Abbaye de Cluny, Château de Bussy-Rabutin, Maison de George Clemenceau, Château d’If, Fort Saint-André et Place forte de Mont-Dauphin.
Via Tuic numerique


text:
Bernaville
Bérnaville en picard ( Bernaville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bernaville Es una municipalitat situada en lo departament de la Soma (region Picarde). Es çò cap de-luòc de costat de Bernaville e aperten al arrondissement d'Amians. La superficie es d'unitat|17.4|km|2 {{}}. Bernaville Se situa géographiquement a una altitud de 148 mètres aperaquí.
Bernaville est une commune située dans le département de la Somme (région Picarde). Elle est le chef-lieu de canton de Bernaville et appartient à l'arrondissement d'Amiens. La superficie est de 17,4 km2. Bernaville se situe géographiquement à une altitude de 148 mètres environ.


text:
Femèla
En zoologia, una femèla es un animal apartenent al sèxe feme, caracterizat per la produccion d'ovuls que permeton la reproduccion de l'espècia, e, sovent, per la gestacion. L'ovul, produch per l'ovari, se transformant, aprèp fecondacion per un espermatozoïde produch per un individú mascle, en embrion que donarà naissença a un jove dirèctament (en passant de còps per un estadi larvari) dins las espècias viviparas o per l'intermediari d'un uòu pondut dins las espècias oviparas. Cal notar que per cèrtas espècias, especialament los peisses, la fecondacion se fa dins lo mitan ambiant; los uòus fecondats son pas portats per la femèla.
En occitan, au contrari d'autras lengas coma l'anglés o l'italian, lo tèrme (en tant que substantiu) s'aplica pas a l'espècia umana, senon dins un sens pejoratiu.
Per las espècias animalas mai familiaras, lo mascle e la femèla son sovent designats per de noms distints : atal, avèm la vaca e lo taure, la truèja e lo vèrre, la feda e lo marran , la galina e lo gal, etc. Per las espècias mens familiaras s'utiliza los adjectius « mascle » e « femèla » per distinguir los dos sèxes ; exemple una talpa mascle o femèla, un eriç mascle o femèla, lo nom de l'espècia podent èsser de genre masculin o femenin.
Femèla coma adjectiu caracteriza los organs e las foncions ligats a la reproduccion e al sèxe feme. S'utiliza tant en zoologia coma en botanica.


text:
Bailly (Yvelines)
Bailly es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bailly a situat en la plana de Versailles en bordure de la bòsc de Marly a 2 km per la rota del centre de Versailles.
Es limitrophe de las municipalitats de Marly-lo-Rei al nòrd, Rocquencourt a l'èst, Versailles al sud-es, Sant-Cyr-l'Escòla al sud, Fontenay-lo-Fleury al sud-oèst, Noisy-lo-Rei a l'oèst e La Étang-la-Vila al nòrd-oèst sus aperaquí 200 m.
Bailly A connectat als jardins del castèl de Versailles al sud-es de la vila. Es una vila bourgeoise de l'Oèst parisenc ont se reagrupaven fòrça d'ancianas familhas nòblas e #qu'amb las generacions son per la majoritat demorada.
Bailly est située dans la plaine de Versailles en bordure de la forêt de Marly à 2 km par la route du centre de Versailles.
Elle est limitrophe des communes de Marly-le-Roi au nord, Rocquencourt à l'est, Versailles au sud-est, Saint-Cyr-l'École au sud, Fontenay-le-Fleury au sud-ouest, Noisy-le-Roi à l'ouest et L'Étang-la-Ville au nord-ouest sur environ 200 m.
Bailly est relié aux jardins du château de Versailles au sud-est de la ville. C'est une ville bourgeoise de l'Ouest parisien où se regroupaient beaucoup d'anciennes familles nobles et qui avec les générations sont pour la plupart restées.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom mai ancian de Bailly es Baaliacum.
I a agut pendent longtemps un castèl seigneurial #qu'es ara destruit.
Lo 20 d'agost de 1944, los guardians de la patz de la prefectura de polícia de París, Louis Huet e Raymond Rodon, disfressats en sapeurs-pompièrs e en venent a bicicleta a l'amassada de las tropas americanas soslinhadas en la region, an capturat e executats a l'intrada del vilatge pels nazis.
Lo 21 d'agost de 1944, Georges Blandon vengut désamorcer las pompas destinadas a far sautar lo Fort del Trauc-de Lunfèrn es fusillé pels SS.
Le nom le plus ancien de Bailly est Baaliacum.
Il y a eu pendant longtemps un château seigneurial qui est maintenant détruit.
Le 20 août 1944, les gardiens de la paix de la préfecture de police de Paris, Louis Huet et Raymond Rodon, déguisés en sapeurs-pompiers et venant à bicyclette à la rencontre des troupes américaines signalées dans la région, sont capturés et exécutés à l'entrée du village par les nazis.
Le 21 août 1944, Georges Blandon venu désamorcer les bombes destinées à faire sauter le Fort du Trou-d'Enfer est fusillé par les SS.


text:
Ezterenzubi
Ezterenzubi en basco o Estérençuby en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei ezterenzubitar.
Que hè part deu País de Cisa. Qu'ei flancada per la montanha Okabe (1466 m), la mei hauta de la Baisha Navarra. Los arrius d'Ezterengibel e de Beherobia que traucan la comuna, lo purmèr s'i getant dens lo dusau.
Las comunas tòcatocantas que son Ahatsa-Altzieta-Bazkazane e Aintzila au nòrd, Lekunberri a l'èst, Eiheralarre a l'oèst ; lo sud qu'ei bordat per la Hauta Navarra. .


text:
Sent Just (Lemosin)
Sent Just (Saint-Just-le-Martel en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los Sent-justauds.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Collectiu lemosin Arri! : arrilemosin.free.fr
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portau de Lemosin
-
{{Comunas de|insee= 87156


text:
Miklós Horthy
Miklós Horthy de Nagybánya (idem Vitéz nagybányai Horthy Miklós del sieu nom vertadièr segon l'us magiar d'emplec dels noms pichons e d'ostal, nascut a Kenderes, Ongria, en 1868, e mòrt a Estoril, Portugal en 1957) foguèt un amiral e òme politic ongrés.
Somari
La vida[modificar | modificar la font]
Ministre de la Guèrra dins lo govèrn contrarevolucionari de Szeged, foguèt lo mai atissat dels adversaris de Béla Kun e de la Republica dels Conselhs qu'aiceste s'ensagèt d'instaurar en 1919.
Elegit Regent (n'acostumèt alara de se ne far apelar Vòstra Serena Majestat), instituiguèt un regim autoritari, reaccionari e rèireconservator.
Aliat amb l'Alemanha nazi d'Adolf Hitler e l'Itàlia faissista de Benito Mussolini, s'annexèt lo sud d'Eslovaquia, l'Ucraïna subcarpatica e bona part de Transilvània entre 1938 e 1940.
A la fin de la 2nda Guèrra mondiala, davant la desbranda de las tropas de l'Ais e l'avançada inexorabla, despietadosa, de l'Armada Roja sovietica, n'ensagèt solet en de badas de negociar un armistici separat amb l'URSS d'Estalin.
Ne foguèt alavetz embandit d'al poder pel movement faissista ongrés de las Croses Sagetadas, e obligat de daissar Ongria, se n'anèt refugiar dins lo Portugal (o Estado Novo en aquela epòca) del dictator António de Oliveira Salazar. Lai moriguèt en 1957, a Estoril.
L'accion politica[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Lo bilanç[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Horthy Miklós: Emlékirataim (Memòrias), edicions Lázló Antal, Budapèst, 1993 (en ongrés)
- Miklós Horthy: Memorie: una vita per l'Ungheria, edicions Corso, Rolma, 1956 (en italian)
- Owen Rutter: Regent of Hungary:The Autorized Life of Admiral Nicholas Horthy, Londres, 1938 (en anglés)
- Thomas Sakmister: Hungary's Admiral on Horseback,... East European Monographs, Boulder, 1994 (id)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Los martirs romaneses de Transilvània (en romanés)
- Associacion Horthy Miklós (en ongrés)
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 868 documents subre l' Horthy Miklós en picar coma clau Miklos Horthy


text:
1970
Aquesta pagina concernís l'an 1970 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril: George Harrison anóncia la dissolucion del grop The Beatles.
Polonha[modificar | modificar la font]
Decision de Gomulka d'aumentar lei pretz en causa dei dificultats financieras dau país. Pasmens, aquò entraïnèt de manifestacions a Gdansk (èx-Dantzig) e dins d'autrei vilas importantas. L'armada e la polícia tirèron sus de manifestants causant la mòrt d'un centenau de personas entraïnant la partença de Gomulka remplaçat per Edward Gierek. Gierek abandonèt la politica de son predecessor e assaièt de dinamizar l'economia polonesa gràcias a d'emprunts auprès dei país occidentaus. Dins aquò, coma per lei temptativas de reformas precedentas, aquò mau capitèt e la crisi polonesa s'agravèt a cha pauc dins lo corrent deis annadas 1970 e 1980.
Mond[modificar | modificar la font]
- 12 de genièr: la Guèrra de Biafra s'acaba amb la capitulacion de Biafra.
- 23 de genièr: los govèrns de Peró e Colómbia fan conéisser la siá decision de defendre los sieus dreches per fixar l'estenduda de las siás mars territorialas.
- 23 de febrièr: en Georgetown (Guyana), lo governador general britanic proclama la naissença de la Republica de Guyana, amb sir Edward Luckhoo per president.
- 9 d'abril: en Chile, Salvador Allende deven lo primièr politic socialista d'America del Sud que ganha las eleccions presidencialas.
- 11 d'abril - Cap Canaveral (Estats Units): s'enlaira Apollo 13. Aquela fusada aurà un accident dos jorns après, malgrat que l'equipatge capitarà a far tornar la nau al sòl.
- 29 d'abril: de tropas nòrd-americanas e sudvietnamianas ocupan Cambòtja en cèrca de guerrilhèrs vietcongs.
- 9 de mai, Estats Units - Cent mila personas protèstan contra la Guèrra de Vietnam.
- 31 de mai: inauguracion de la Copa Mondiala de Fotbòl de 1970 en la Ciutat de Mexic. Brasil serà lo campion d'aquel an.
- 10 d'octòbre: las Fiji se fan independentas del Reialme Unit.
- 15 d'octòbre: en Egipte, Anwar el-Sadat deven lo nòu president coma successor del mòrt Gamal Abdel Nasser.
- 13 de novembre: en Siria, après un còp d'Estat, Hafez al-Assad assumís la presidéncia del país.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 10 de decembre: en Estocòlme, los investigadors de la fusion nucleara e del ferromagnetisme Hannes Alfvén de Suècia e Louis Néel de França recebon lo Prèmi Nobel de Fisica.
- 10 de decembre: en Norvègia, l'argentin Luis Leloir es premiat amb lo Prèmi Nobel de Quimia per las investigacions realizadas sus l'interconversion d'idrats de carbon simples en complèxes. L'investigador agrònom nòrd-american Norman Borlaug recep lo Prèmi Nobel de la Patz pel desvolopament en variacions de blat de nauta productivitat.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada de la mesa en orbita dau satellit Uhuru (SAS A) per la NASA. Èra destinat a l'estudi dei raionaments X e èra lo premier exemplar d'una tièra de pichons satellits scientifics estatsunidencs (SAS B en 1972 e C en 1975) destinats a l'observacion dei fònts X. En revènge, la mission d'exploracion lunara Apollo 13 mau capitèt après l'explosion d'una sèrva d'oxigèn que causèt de degalhs a una partida dau module. Pasmens, l'equipatge capitèt de rintrar sauve e segur.
De son caire, l'Union Sovietica capitèt l'aterratge sus la Luna d'un veïcul teleguidat d'exploracion dich Lunokhod 1 e sus Vènus de la sonda Venera 7. Aquò representava lo premier aterratge capitat sus una planeta en fòra dau sistèma Tèrra-Luna. Venera 7 capitèt de transmettre d'informacions pendent 55 mn avans d'èstre destrucha per lei condicions climaticas fòrça duras de Vènus.
-
Module d'Apollo 13 endomatjat per l'explosion d'una sèrva d'oxigèn.
-
Arribada dApollo 13 dins l'Ocean Pacific.
-
Lk101.jpg
Imatge de la superficia lunada realizada per Lunokhod 1.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Jordi Valls i Pozo, poèta catalan
- 18 de març - Queen Latifah, cantaira americana
- 27 de març - Mariah Carey, cantaira american
- 15 de mai – Frank de Boer, fotbolaire neerlandés
- 24 de març – Lara Flynn Boyle, actritz americana
- 29 d'abril – Andre Agassi, jogaire de tennis american
- 29 d'abril – Uma Thurman, actritz americana
- 16 de mai – Gabriela Sabatini, jogaira de tennis argentina
- 22 de mai - Naomi Campbell, modèl e actritz anglesa
- 13 d'agost – Alan Shearer, fotbolaire anglés
- 25 d'agost – Claudia Schiffer, modèl alemanda
- 31 d'agost - Nikola Gruevski, primièr ministre de la Republica de Macedònia
- 19 de setembre - Sonny Anderson, fotbolaire brasilièr
- 2 d'octobre - Maribel Verdú, actritz espanhòla
- 29 d'octobre - Philip Cocu, fotbolaire neerlandés
- 8 de decembre - Martín Loustau, ministre argentin
- 17 de decembre - Lado Gurgenidze, primièr ministre de Georgia
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr – Max Born, fisician alemand, Prèmi Nobel en 1954 (n. 1882)
- 2 de febrièr – Bertrand Russell, filosòf e logician anglés, Prèmi Nobel de la patz (n.1872)
- 17 de febrièr - Shmuel Yosef Agnon, escrivan israelian, Prèmi Nobel (n. 1887)
- 20 de febrièr - João Café Filho, president de Brasil (n. 1889)
- 30 de març – Heinrich Brüning, cancelièr d'Alemanha (n.1885)
- 16 d'abril - Richard Joseph Neutra, arquitècte american (n.1892)
- 26 d'abril - Francisco Cunha Leal, primièr ministre de Portugal (n. 1888)
- 12 de mai - Nelly Sachs, escrivana alemanda, Prèmi Nobel (n. 1891)
- 1 de junh - Pedro Eugenio Aramburu, èx-president d'Argentina (n. 1903)
- 11 de junh – Aleksandr Kerenski, primièr ministre de Russia en 1917 (n. 1881)
- 21 de junh – Sukarno, president d'Indonesia (n.1901)
- 10 de julhet - Bjarni Benediktsson, politician islandés, èx-primièr ministre (n. 1908)
- 13 de julhet – Arthur Charles Miller, director american de fotografia en cinèma (n.1895)
- 27 de julhet – António de Oliveira Salazar, dictator de Portugal (n.1889)
- 1 d'agost - Otto Heinrich Warburg, biològ alemand, Prèmi Nobel (n. 1883)
- 1 de setembre – Francés Mauriac, escrivan francés, Prèmi Nobel (n.1885)
- 18 de setembre - Jimi Hendrix, musician de rock american (n.1942)
- 25 de setembre – Erich Maria Remarque, escrivan alemand (n.1898)
- 28 de setembre – Gamal Abdèl Nassèr, president d'Egipte (n.1918)
- 28 de setembre - John Dos Passos, novelista american (n. 1896)
- 4 d'octobre - Janis Joplin, cantaira americana de blues (n. 1943)
- 10 d'octobre - Édouard Daladier èx-primièr ministre de França (n. 1884)
- 19 d'octobre - Lázaro Cárdenas del Río, president de Mexic (n. 1895)
- 9 de novembre – Charles de Gaulle, general e èx-president de la Republica Francesa (n.1890)
- 21 de novembre - Chandrasekhara Venkata Raman, fisician indian, Prèmi Nobel (n. 1888)
- 23 de novembre - Yusof bin Ishak, primièr president de Singapor (n. 1910)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Hannes Alfvén, Louis Eugène Félix Néel
- Prèmi Nobel de Quimia : Luis Federico Leloir
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Bernard Katz, Ulf von Euler, Julius Axelrod
- Prèmi Nobel de Literatura : Alexandre Soljenitsin
- Prèmi Nobel de la Patz : Norman Borlaug
- Prèmi Nobel d'Economia : Paul Samuelson


text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Lou 20 de desèmbre darnié, Li Nouvello e Prouvènço avien counvida sis amigo e sis ami pèr l’anniversàri 20en de la creacioun de la revisto. Acò s’es passa Salo Benezet XII, en Avignoun, en presènci de mai de 400 persouno, tóuti legèire di Nouvello.Vaqui la dicho largado pèr Jan-Glaude Roux, baile di Nouvello de Prouvènço :
Nous vaqui recampa pèr festeja ensèn l’anniversàri 20en de la creacioun di Nouvello de Prouvènço. D’efèt es lou 17 de desèmbre de 1989 qu’avèn manda à l’aigo noste pichot batèu. Despièi avèn fa de camin e alestissèn, vuei, noste numerò 156.
Vole regracia, eici, nòsti gènti femo que sènso soun soustèn e soun ajudo, aurian pas pouscu teni lou cop tant de tèms. Vole eici pièi regracia touto la chourmo bountouso de PARLAREN e sis ami que retrouvas si signaturo dins chasque numerò. Soun li temouin de la bèuta e de la drudiero de nosto bello Lengo Prouvençalo que mantènon à bèl èime.
Vole regracia lis istitucioun que, despièi la debuto, en 1990, nous an soustengu : lou Counsèu Regiounau PACA emé noste ami regreta Andriéu Ariès; pièi la Vilo d’Avignoun qu’emé soun deputa-conse, Marìo-José Roig, nous aculisson vuei Salo Benezet Douge; e lou Counsèu Generau de Vaucluso, emé soun rèire-presidènt Jan Garcin, counseia que lou fuguè pèr Lucian Manchon.
Vole regracia tóuti li Prouvençalo e Prouvençau de la bono que nous an fa fisanço. Avèn enregistra mai de 4.500 abouna despièi 1990. Sènso soun soustèn es, proubable, qu’aurian cala!
Vous demandarai d’agué uno pensado pèr nòsti coulabouraire que nous an quita pèr toujour. Citarai Grabié Mollard, Marcèu Bòsqui, Jan-Glaude Rey, Magali, Fernand Perrin, Andriéu Tessier, Louis Bourgue e d’ami que nous an bèn counseia coume : Marcèu Petit, Charles Galtier, Marcèu Bonnet, Enri Charmasson e Andriéu Dupuis.
Vuei sian dins la tempouro de Calèndo. Alor, pèr festeja noste bèl aniversàri, vous pourgissèn un Councert Calendau proupousa pèr d’artisto que, coume nautre, obron de longo pèr la Lengo e la Culturo Prouvençalo».
En seguido d’aquesto dicho Jan-Glaude Roux faguè óusseva uno minuto de silènci en óumage pèr tóuti li bons oubrié di Nouvello que nous an quita.
Se debanè pièi un espetacle ufanous que lou mounde presènt aplaudiguèron sènso s’alassa.
Venguè, proumié, Jan-Bernat Plantevin, lou roussignòu de Mazan, e si musician. Jan-Bernat es un cantaire que Li Nouvello an soustengu tre soun numerò 1, recouneissènt en éu un troubadou de noste tèms, d’aquéli que trèvon li camin de nosto Respelido.
Pièi, Crestino e Felipe Rey, dóu Duò Cheops, presentèron soun nouvèu recitau. Eli, tambèn, s’encagnon à faire viéure la cansoun prouvençalo en emplegant de musico mouderno. E Crestino, coume Jan-Bernat, coumpauso elo-memo si cansoun.
Enfin, bouquet finau, l’Ensèn Counvivènço Musicalo, drud de douge usician, nous encantè emé soun nouvèu recitau riche d’asatacioun e de creacioun. Marcèu Bòsqui, l’un de nòsti proumié coulabouraire, fuguè tambèn lou peirin d’aquest chourmo que beilejo Vincèns Montagard e Benezet Chabaud.
De nouta que la fèsto s’es ounourado de la presènci d’Andriéu Castelli, souto-presidènt dóu Counsèu Generau de Vaucluso, Francés Feraud representant lou conse d‘Avignoun, ajoun à a Culturo e i Tradicioun Prouvençalo, Jan-Marc Courbet, l’un di foundadou di Nouvello, ansin que de noumbrous presidènt e presidènto d’assouciacioun prouvençalo.
Es autour d’un vin d’ounour semoundu pèr la Vilo d’Avignoun, Service de la Culturo Prouvençalo, que tóuti se retroubèron pièi, artisto e publi, pèr souveta longo mai! i Nouvello de Prouvènço.
1087184


text:
Ninja
Los ninjas (del japonés 忍者, ninja o shinobi) èran un grop militar de mercenaris que s'entrenavan especificament amb de formas non convencionalas de far la guèrra. Aital podián practicar d'assassinats, d'espionatge, de sabotatge, de missions de reconeissença e de guerrilhas, pr'amor de desestabilizar los enemics, obtenir d'informacions vitalas sus la posicion de las tropas de l'armada enemiga o obtenir un avantatge important que podiá èsser decisiu sul camp de batalha.
Per poder executar sas missions emplegavan una granda varietat d'armas e d'objèctes que los mai coneguts actualament son los katanas, los shurikens o los nunchakus, e èran tanben d'expèrts en la preparació de verins, de pocions e mai de bombas. A l'encòp, èran estat entrenats per se saber desguisar, art qu'utilizavan plan sovent per passar desapercebuts en foncion de la situacion dins los endreches ont volián penetrar, çò que diferís pro de l'imatge actual que se pòt aver dels ninjas.


text:
Les Mées
Les Mées es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sarthe e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pichon riu Bienne adaiga la municipalitat al nòrd-oèst en formant limit amb Louvigny, del temps que la Saosnette, a la extremitat sud, travèrsa la municipalitat de siás n'oèst. En defòra del bourg, lo principal masatge caseriu es la Ròca.
La petite rivière Bienne arrose la commune au nord-ouest formant limite avec Louvigny, alors que la Saosnette, à l'extrémité sud, traverse la commune d'est en ouest. En dehors du bourg, le principal hameau est la Roche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Mées, de messis : la moisson, neuritud.
La distincion i aviá annexat dins lo castèl de la Ròca. Aquela distincion dépendait de la châtellenie de Molins — de Sant-Rémy-de detlo-Plain — abans de passar en la possession dels fraires de la Cosedura de las Mans.
Les Mées, de messis : la moisson, nourriture.
La seigneurie était annexée au château de la Roche. Cette seigneurie dépendait de la châtellenie de Moulins — de Saint-Rémy-du-Plain — avant de passer dans la possession des moines de la Couture du Mans.


text:
1992
Aquesta pagina concernís l'an 1992 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 7 de febrièr - França signa lo Tractat de Maastricht.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Reeleccion de Mário Soares coma president de Portugal.
- 15 de genièr - Començament de la fin de la Iogoslavia, amb l'independéncia de Croàcia e Eslovènia.
- 5 d'abril - Declaracion d'independéncia de Bòsnia e Ercegovina.
- 23 de mai - Assassinat del jutge italian Giovanni Falconi per la mafia, dins la província de Palèrme.
- 25 de junh - La Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias es aprovada coma Convencion pel Comitat dels Ministres del Conselh d'Euròpa, a Estrasborg.
Georgia[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Civila de Georgia après la pèrda dau poder per Zviad Gamsakhourdia. Opausèt divèrsei faccions : partisans dau govèrn centrau novèu, partisans de Gamsakhourdia, independentistas d'Abcazia e Ossetia dau Sud.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - Jânio da Silva Quadros, president de Brasil en 1961 (n.1917)
- 9 de març - Menachem Begin, primièr ministre d'Israèl, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1913)
- 23 de març – Friedrich Hayek, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 6 d'abril - Isaac Asimov, escrivan rus-american (n. 1920)
- 6 de mai – Marlene Dietrich, actritz alemanda (n. 1901)
- 8 d'abril - Daniel Bovet, farmacològ soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1907)
- 21 de junh - Joan Fuster, escrivan valencian en lenga catalana (n. 1922)
- 5 de julhet - Ástor Piazzolla, musician argentin de tango (n. 1921)
- 15 de julhet - Hammer DeRoburt, president de Nauru (n. 1922)
- 12 d'agost - John Cage, compositor american (n. 1912)
- 2 de setembre – Barbara McClintock, geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1902)
- 12 de setembre - Anthony Perkins, actor american (n. 1932)
- 8 d'octobre – Willy Brandt, cancelièr d'Alemanha (n. 1913)
- 7 de novembre – Alexander Dubček, òme politic chèc (n. 1921)
- 21 de decembre - Nathan Milstein, violonista ucraïnés (n. 1903)


text:
Còsta amalfitana
La còsta amalfitana en Itàlia (en italian Costiera amalfitana), se trapa dins la província de Salèrne e comença aprèp la peninsula de Sorrente. S'espandís de Positano, a l'oèst, a Vietri sul Mare, a l'èst, sus prèp de 25 km de còsta dins lo golf de Salèrne.
La Còsta amalfitana es coneguda pel mond entièr pel seu relèu fòrça accidentat, la beutat e la granda diversitat dels seus païsatges, los seus vilatges pinctorescs. Lo seu nom li ven de la vila d'Amalfi, còr geografic e istoric de la Còsta.
La Còsta amalfitana es classificada al Patrimòni Mondial de l'Umanitat dempuèi 1997.
Las principalas ciutats d'aquela còsta rocasuda espectaculara son, venent de Sorrente : Positano, Praiano, Amalfi e Ravello.
Comunas[modificar | modificar la font]
- Amalfi
- Atrani
- Cetara
- Conca dei Marini
- Furore
- Maiori
- Minori
- Positano
- Praiano
- Ravello
- Salerno
- Scala
- Tramonti
- Vietri sul Mare.
Legenda[modificar | modificar la font]
Se dich que quand volián escotar lo cant de las sirènas, los dieus de l'Olimp passavan per un camin que tresplomba la còsta amalfitana, de Bomerano a Nocelle. D'aquel balcon, vegèron tot le golf de Salèrne, dempuèi lo riu du Cilento fins a la punta de Sorrente, e encara mai a l'oèst, fins a Capri e los seus celèbres ròcs, las « faraglioni ». Podián tanben veire subretot lo pichon archipèla Li Galli, refugi de las femnas-peis de la vòtz embrueissada. Ara, las sirènas se calèron. Los dieus se retirèron. Mas lo camin, el, demòra, uèit quilomètres prèp del capval, d'èst en oèst. Es a Bomerano, un massatge d'Agerola, que se trapa (pas aisidament) lo començament. A l'esquina de la piazza Paolo Capasso, una carrièra davala fins al camin.


text:
Lengadòc-Rosselhon
Lengadòc-Rosselhon (Llenguadoc-Rosselló en catalan, Languedoc-Roussillon en francés) es una region administrativa de França, situada en Occitània (per la màger part) e en Catalonha (per lo departament dels Pirenèus Orientals, levat lo parçan de Fenolhedés qu'es occitan).
Compren los departaments de Losera, Gard, Erau, Aude e dels Pirenèus Orientals.
Son capluòc es Montpelhièr. Son còde INSEE es 91.
Istòria[modificar | modificar la font]
La region de Lengadòc e Rosselhon es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986.


text:
Acanthocephala
Los acantocefals (verms de cap espinós) son de pichons animals vermifòrmes parasits dels vertebrats. Se caracterizan per un proboscis retractable portant d'espinas corbadas en rèire que lor permet de s'acrocar a la paret intestinala de lors òstes.
Se ne coneis actualament 1150 espècias en 3 classas e 4 familhas :
- Archiacanthocephala Meyer, 1931
- Eoacanthocephala Van Cleve, 1936
- Palaeacanthocephala Meyer, 1931
- Aspersentidae
- Leptorhynchoididae
- Prosthorhynchidae
- Pseudoacanthocephalidae
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Acanthocephala (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Acanthocephala (en)
- Referéncia NCBI : Acanthocephala (en)
- Referéncia GRIN : genre Acanthocephala Backeb. (en)


text:
Fadaruna
Fadaruna (Faerûn en englés) es un dei continents situats sus la planeta Abeir-Toril dins lo monde fantastic dei Reiaumes Oblidats creat per Ed Greenwood. Es sovent utilizat per leis autors d'aventuras fantasticas per faire evoluar sei personatges e seis intrigas.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo continent de Fadaruna es vast, mesurant mai de 5500 km d'èst en oèst e 4000 km dau nòrd au sud, ambé de deserts cremants, de denses bòscs, d'impausantas montanhas e de lacs e mars lusents. Es dins aquel monde que leis abitants de Fadaruna restan cada jorn de cultivar la tèrra, servir de bièrra ai roturiers de la tavèrna, entretenir l'art de la conversacion, estudiar la magia o descubrir de tresors escondrats en combatent monstres e bèstias dins lei pus prefonds donjons.
Fadaruna es devesida en plusiors regions aguent sei pròprias particularitats. Au sud dau continent, leis junglas espessas de Chult escondran certans deis animaus pus feròç dei Reiaumes e lei plans de la savana dau Chaar assostan de creaturas qu'o son aumens tant. Au nòrd, aquelei qu'an vist lei joièus que son Aigaprefonda e Lunargent se podràn faire emportar per lo fresc penetrant dei montanhas dau Valbise se s'avisan pas. Lo grand desèrt d'Anauroch asseda leis aventuriers en questa de tresors. Leis encontradas dei Vaux, de la Sembie e dau Cormir dependon d'un quadre medievau-fantastic pus classic. Leis abitants dei còstas de la mar interiora deis Estelas Tombadas fan atencion a una possibla ataca de piratas.
L'aspècte geografic de Fadaruna remembra una Euròpa de temps mejans e mai dei semblanças a l'Asia Menora degudas ai quauquei caracteristicas dei pòbles comparables ai civilizacions d’aquela epòca, mai garda son amalgama de particularitats rendent aquela partida dau monde detalhada e rica.
Pòble[modificar | modificar la font]
Aquela partida dei Reiaumes a vist plusiors linhadas poderosas se dreiçar (per exemple la dinastia Obarsquir dau Cormir, e de multiples empèris tombar (coma Neteril). Per una majoritat, l'istòria de Fadaruna se limita a l'evolucion de la raça umana sus aqueu continent, ben qu'au temps onte aquelei resteravan encara dins de cavèrnas, de civilizacions avancadas en magia e en tecnologia coma leis elfes o lei nanets prosperavan, sens parlar dei pòbles considerats coma non-civilizats.
Cada partida de Fadaruna a sei pròpris abitants aguent totei de trachs fisics o psicologics diferents rendent l'identificacion d'una persona possible facilament. Una persona granda, aguent la pèu palle, lei peus color fuec o paille, leis uelhs avelanas o blaus, parlant lentament e aguent un atrach per la magia o lei joièus vendrà dau nòrd de la Costa deis Espasas, alora qu'au Calimchan lei gents auràn una pèu mai moreta e lei peus majoritariament negres.
Magia[modificar | modificar la font]
La màger part dei Fedarunians aprenon jamai de faire de la magia, mai afècta d'un biais o d'un autre sa vida sens que ne'n sigan necessariament conscients. Un magi assistent lo duc d'un comtat podiá ben faire tombar la plueja per ajudar l'agricultura, o getar un sòrt per seguir lei movements d’un de seis enemics.
Lei clercs e capelans d’aqueu monde utilizan elei una magia en màger part divina, n’estent que lei canalizators de la poténcia de sei dieus, bòns o marrits. Pòdon tanben ressuscitar una persona juste tombada a la batalha o levar una armada d’esquelèts per atacar un vilatge.
La preséncia d'artefactes magics espandits un pauc de pertot sus lo continent rend aqueu monde tant dangeirós coma lucratiu per leis aventuriers en quista de saber o de poder. De portaus magics de civilizacions disparegudas se retròban en plusiors endrechs, permetent de còps una teleportacion vèrs un autre endrech d’aqueu monde o un autre plan d'existéncia.
L'omnipreséncia de magia deliura pasmens pas lo pòble de sei supersticions, e lei mages e mascs son generalament defugits e crenhuts. De mai, lei gents dau comun fan pas sovent la distincion entre un masc estudiant la magia e un emmascaraire la mestrejant instintivament.
Organizacions[modificar | modificar la font]
Arriba que de gropes de personas aguent lei meteis interès o lei meteissei cresenças religiosas, o simplament perseguent un but comun s'alian per formar d'organizacions influentas sus lo continent. Lo Zhentarim o lei Mascs Roges de Thay an per tòca la dominacion dau monde, e prenon lei mejans necessaris per i arribar. Lei Menestreus temptan de conservar l'equilibri a Fadaruna entre lei fòrças dau ben e dau mau, e predican la justícia.
D’autreis organizacions menoras o localas son presentas dins aqueu monde, coma lo Culte dau Dragon o lei Raubaires de l'Ombra, mai seis influencias son limitadas.
Creaturas[modificar | modificar la font]
Fadaruna es lo brèç de la vida. De raças nombrosas s’i son desvelopadas e an prosperat, coma leis umans e leis elfes, o encara lei gigants, lei dragons e lei sahuagins... Mai lo bestiari d’aquel monde imaginari s'arresta pas aquí.


text:
Categoria:Uman
Los umans o èssers umans (Homo sapiens) son una espècia d'ominidats e la sola espècia subreviventa del genre Homo. Existís qu'una sosespècia (desapareguda), H. sapiens sapiens. Los umans son remarcables per lor intelligéncia, lor langatge, lor cultura e lor tecnologia.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- Anatomia umana (8 C, 3 P)
D
- Desvolopament çò de l'uman (3 C)
F
- Femna (3 C, 2 P)
R
- Raça umana (1 C)
Ò
- Òme (2 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Uman »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Acinonyx jubatus
Lo Guepard (Acinonyx jubatus) es un membre atipic de la familha dels felins, que caça gràcias a sa vista plan aguda e sa granda velocitat. Es un dels animals terrèstres mai rapids: pòt arribar fins a 110 km/h sus de cortas distàncias.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 183813 Acinonyx jubatus (Schreber, 1775) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Acinonyx jubatus (en)
- Referéncia NCBI : Acinonyx jubatus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Acinonyx jubatus (Schreber, 1775) (en)
- Referéncia CITES : espècia Acinonyx jubatus (Schreber,1775) (fr+en) (sul sit de l'UNEP-WCMC)
- reparticion : Acinonyx jubatus (Schreber,1775) (fr+en)


text:
Fisiologia
La fisiologia (del grèc φύσn, phusè, la natura, e λόYoς, logos, l'estudi, la sciéncia) estúdia lo foncionament mecanic, fisic e bioquimic dels organismes vius, animal o vegetal, dels seus organs e de lors organizacions, estructuras e teissuts. La fisiologia estúdia tanben las interaccions d'un organisme e de son environament. Dins l'ensems de las disciplinas biologicas, en definir esquematicament de nivèls d'organizacion, la fisiologia es una disciplina vesina de l'istologia e de l'anatomia.
La fisiologia amassa los procèssus qu'estúdia en grandas foncions que son :
- las foncions de nutricion,
- la foncion de reproduccion,
- las foncions de relacion : la locomocion e las foncions sensorialas.


text:
Coll de Nargó
Coll de Nargó es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Situat a la drecha del riu Segre e amassa al palun de Oliana, passan per lo sieu tèrme tanben los rius de Perles e Sallent.
Situacion[modificar | modificar la font]
Coll de Nargó se tròba dins la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Palhars Jusan a l'oèst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenca de Cabó e Organyà, a l'èst amb Fígols i Alinyà, a sud-èst amb Oliana e al sud amb Peramola.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 1553 incorpòra Fonollet; en 1787, Galleuda e Sallent de Organyà; en 1857, Valldarques; en 1970, Gavarra e Montanissell.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
En rason de limitacions tecnicas, la tipografia desirabla del títol, « Joana Ièra de Castelha », a pas pogut èsser restituida corrèctament çaisús.
Felip lo bèl e Joana Ièra
d'Espanha
Joana Ièra, dicha Joana la Fòla (Juana la Loca), foguèt reina de Castelha (1504–1555), e reina d'Aragon (1516–1555), unissent definitivament jos un meteis scèptre totas las Espanhas a partir del 25 de genièr de 1516. Eissida de la dinastia de Trastamara, Joana èra lo tresen enfant dels Reis Catolics, Ferrand II d'Aragon (1452-1516) e Isabèl Ièra de Castelha (1451-1504).


text:
1743
Aquesta pagina concernís l'an 1743 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 13 d'abril - Thomas Jefferson, president dels Estats Units (m. 1826)
- 26 d'agost - Antoine Lavoisier, quimista francés (m. 1794)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de julhet - Spencer Compton, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1673)


text:
Monson
Una monson es tradicionalament definida coma un vent sasonièr cambiadís acompanhat de precipitacions [1], mas lo tèrme es emplegat uèi per descriure los cambiaments sasonièrs de circulacion atmosferica e de precipitacion[2]. Los sistèmas màgers de monsons del mond son aqueles d'Africa e d'Asia-Austràlia. L'inclusion de las monsons nòrd e sud-americanas es discutida amor de sos vents parcialament cambiadisses.
Lo tèrme foguèt d'en primièr utilizat en anglés en Índia, Bangladèsh, Paquistan, e dins los païses vesins per tal de designar los grands vents sasonièrs que bufan de l'Ocean Indian e de la Mar d'Arabia dins lo sud-oèst en carrejar de pesugas casudas de pluèja dins la region[3]. En Idrologia, se considèra qu'una casuda de pluèja es una monson quand se produtz dins una region que recep la majoritat de sas pluèjas pendent una sason particulara. Aquò daissa la possibilitat que d'autras regions del mond sián dichas region de monson[4].
Etimologia e definicion[modificar | modificar la font]
Lo mot monson ven de l'arabi mawsim (موسم « sason »). Lo mot d'origina aràbia mausam (मौसम, موسم) es tanben lo mot per « temps » en indi, ordo, e mantuna autra lenga del nòrd d'Índia[5].
La definicion inclutz de sistèmas de vents màgers que càmbian de direccion sasonièrament.
- « Fòrça monsons d'estiu an una compausanta dominanta oèst e una fòrta tendéncia ascendenta e a produire de grandas quantitats de pluèja (pr'amor de la condensacion de la vapor d'aiga dins l'aire pujant). L'intensitat e la durada, pasmens, son pas egalas cada an. Las monsons d'ivèrn per contrast an una compausanta dominanta èst e una fòrta tendéncia a divergir, davalar e causar la secada. »
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ramage, C., Monsoon Meteorology. International Geophysics Series, Vol. 15, 296 pp., Academic Press, San Diego, Calif. 1971.
- ↑ Trenberth, .K.E., Stepaniak, D.P., Caron, J.M., 2000, The global monsoon as seen through the divergent atmospheric circulation, Journal of Climate, 13, 3969-3993.
- ↑ American Meteorological Society Glossary of Meteorology. Monsoon. Retrieved on 2008-03-14.
- ↑ International Committee of the Third Workshop on Monsoons. The Global Monsoon System: Research and Forecast. Retrieved on 2008-03-16.
- ↑ « »


text:
Lemosin (region)
Lemosin es una region de França. Son còde INSEE es 74.
Istòria[modificar | modificar la font]
La region de Lemosin es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986.


text:
Imagine Cup
Imagine Cup es un concors tecnologic internacionau reservat ai liceans e ais estudiants organizat per Microsoft. Creat fa mai de quatre ans, lo concors Imagine Cup a ja aculhit mai de 100 000 estudiants que venián de mai de 100 país diferents. Segon lo principi dei Juecs Olimpics, l'Imagine Cup es organizada en mai que d'una categoria que representan lei diferents domenis dei tecnologias nòvas. Puei lei melhors de caduna dei 9 categorias si retròban per una granda finala qu'es organizada cada annada per un país diferent.


text:
Cesária Évora
Cesária Évora (Mindelo, Cap Verd, 27 d'agost de 1941 - São Vicente, 17 de decembre de 2011) foguèt una cantaira coneguda internacionalament. Recebèt los escaisses de reina de la morna o mai de "divessa descauça", per encausa de sa costuma d'arribar descauça sus las scènas, biais de mostrar sa solidaritat amb las gents pauras de son país.
Biografia[modificar | modificar la font]
Cesària Évora nasquèt en 1941 dins una familha modèsta a Mindelo, vilòta commercianta de l'isla de São Vicente (Cap Verd). Los parents aviá agut cinc enfants, Cesària qu'èra la sola dròlla e quatre filhs. Son paire, Justino da Cruz Evora, èra un musician que moriguèt jove quand Cesària aviá pas que sèt ans e sa maire, Dona Joana, trabalhava coma cosinièra en çò d'una familha blanca rica.
Visquèt fòrça temps dins son enfància en cò de sa grand, qu'aviá agut una educacion religiosa fòrta, çò que portèt la joventa a se rebellar contra la morala tròp rigida e excessiva. Aguèt de frequentacions musicalas importantas que la menèron a cantar e a far de concèrts los dimenges, acompanhada al saxofòn per son fraire Lela, sus la plaça principala de sa vila. Contunhèt a progressar en cantar endacòm mai e quand aviá 16 ans, Cesária comencèt a cantar per bars e otèls e, envirada de qualques musicians locals, se ganhèt una notorietat importanta en Cap Verd, e recebèt l'escais de "Rainha da Morna" ("reina de la morna") de sos admiradors.
L'an 1975 marquèt una marrida passa per la cantaira. Aquel an que Cap Verd proclamèt son independéncia portèt a la societat mantun problèma economic e politic. Cesária quitèt de cantar e comencèt a beure abans de venir victima d'alcoolisme.
En 2004 ganhèt lo prèmi Grammy de melhor disc de world music contemporanèa. Moriguèt dins un espital de l'isla de São Vicente lo 17 de decembre de 2011 en seguida d'una insufiséncia respiratòria.
Discografia[modificar | modificar la font]
- 1988 - La Diva aux pieds nus
- 1990 - Distino di Belita
- 1991 - Mar Azul
- 1992 - Miss Perfumado
- 1994 - Sodade, Les Plus Belles Mornas De Cesaria
- 1995 - Cesaria
- 1997 - Cabo Verde
- 1999 - Café Atlântico
- 2001 - São Vicente de Longe
- 2002 - Cesária Evora Anthology
- 2002 - Live in Paris (DVD)
- 2003 - Voz D'amor
- 2003 - Club Sodade - Cesaria Evora by...
- 2006 - Rogamar
- 2009 - Nha Sentimento
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina oficiala (en) (fr)


text:
Pont-Évêque
Pont-Évêque en arpitan (Pont-Évêque en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Origina de la vila
A Modèl:La s-, los còrsses de tres martirs viennois: Séverin, Exupère e Félicien, aguèron amortallat dins una pichona glèisa dédiée a Sant Romain abans que lo archevêque de Viena Barnard los transferís pas en 841 a Romans. Fins a la siá destruccion per las protestants l'an 1562, la procession solemna del dimars dels Rogations #que li participavan a el los clèrgues de Viena (séculiers e regulars) arribava a Sant Romain[1].
Ancian faubourg en dependent de Septème e de Estrablin, Pont-Avesque s'es desvolopat a Modèl:La s- mercés a la puresa de las aigas e a la fòrça motrice de la Gerís #qu'a atrach d'indústrias divèrsas. A la vespra de la Revolucion de 1789, Pont-Avesque èra una parròquia, mas dépendait administrativement de la Seigneurerie de Septème #qu'englobava las 5 municipalitats actualas de Septème, Oytier, Sant-Just-chaleyssin, Pont-Avesque e Serpaize. En 1790, la réorganisation de las municipalitats mantenguèsse unicament Pont-Avesque e Serpaize en la municipalitat de Septème, #çò que dempuèi la mitat de la Modèl:S- #començar a metre problèma. N'efièch, çò cap de-luòc de Septème èra tròp aluenhat (uèch quilomètres) de Pont-Evêque e las siás preocupacions agricòlas èran tròp desparièras de las activitats industrialas en plena expansion de las épiscopontins. La lei del 20 de julhet de 1867 aguès compte de las nombrosas pétitions dels abitants e #proclamar Pont-Evêque coma entité municipal[2].
- Istòria industriala
Es en 1840 #que lo Sr. Frèrejean, Ja proprietari dels dos anautits foguets édifiés l'an 1819, bastís una forja comtoise a Pont-Evêque. Aquela unitat, fòrça modèrna a l'epòca i aurà integrat l'an 1863 dins la fabrica Harel e Cie en comportant en mai dels dos anautits foguets, vint forns a puddler e una notícia forja comtoise. La produccion de fèrres fins serà de 1.000 tonas per meses[3].
- Origine de la ville
Au Modèl:S-, les corps de trois martyrs viennois: Séverin, Exupère et Félicien, furent ensevelis dans une petite église dédiée à Saint Romain avant que l'archevêque de Vienne Barnard ne les transfère en 841 à Romans. Jusqu'à sa destruction par les protestants en 1562, la procession solennelle du mardi des Rogations à laquelle participaient les clercs de Vienne (séculiers et réguliers) arrivait à Saint Romain[4].
Ancien faubourg dépendant de Septème et d'Estrablin, Pont-Évêque s'est développé au Modèl:S- grâce à la pureté des eaux et à la force motrice de La Gère qui a attiré des industries diverses. A la veille de la Révolution de 1789, Pont-Évêque était une paroisse, mais dépendait administrativement de la Seigneurerie de Septème qui englobait les 5 communes actuelles de Septème, Oytier, Saint-Just-chaleyssin, Pont-Évêque et Serpaize. En 1790, la réorganisation des communes maintînt uniquement Pont-Évêque et Serpaize dans la commune de Septème, ce qui dès la moitié du Modèl:S- commença à poser problème. En effet, le chef-lieu de Septème était trop éloigné (huit kilomètres) de Pont-Evêque et ses préoccupations agricoles étaient trop différentes des activités industrielles en pleine expansion des épiscopontins. La loi du 20 juillet 1867 tînt compte des nombreuses pétitions des habitants et proclama Pont-Evêque comme entité municipale[5].
- Histoire industrielle
C'est en 1840 que M. Frèrejean, déjà propriétaire des deux hauts fourneaux édifiés en 1819, construit une forge comtoise à Pont-Evêque. Cette unité, très moderne à l'époque sera intégrée en 1863 à l'usine Harel et Cie comportant outre les deux hauts fourneaux, vingt fours à puddler et une nouvelle forge comtoise. La production de fers fins sera de 1.000 tonnes par mois[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cavard (Pàg.) : "Viena la Santa, Viena,Blanchard " 1977
- ↑ Genty : "Del vilatge dins la vila, evolucion d'una municipalitat e adaptacion del mièg agricòla. Exemple de Pont-Avesque, Memòria de domeni de Geografia " 1981
- ↑ Ernest Chabrand : "Istòria de la métallurgie del fèrre en Savoie e Dauphiné " 1898
- ↑ Cavard (P.) : "Vienne la Sainte, Vienne,Blanchard " 1977
- ↑ Genty : "Du village à la ville, évolution d'une commune et adaptation du milieu agricole. Exemple de Pont-Évêque, Mémoire de maîtrise de Géographie " 1981
- ↑ Ernest Chabrand : "Histoire de la métallurgie du fer en Savoie et Dauphiné " 1898


text:
Segonda Guèrra Angloafgana
La Segonda Guèrra Angloafgana se debanèt de 1878 a 1880 e opausèt lo Reiaume Unit a Afganistan. S'acabèt per una victòria britanica e la signatura dau Tractat de Gandamak. Après sa desfacha, Afganistan deguèt alinhar sa politica estrangiera sus aquela de l'Empèri Britanic. Pasmens, gardèt una autonòmia totala sus seis afaires intèrnes e lei tropas britanicas se retirèron dau país.
Lo conflicte foguèt causat per la menaça de l'adopcion d'una politica favorabla a Russia per l'emir afgan Shir Ali Khan. D'efèct, en 1878, donèt un acuèlh favorable a una ambaissada russia mentre que refusèt de laissar de diplomatas britanics intrar sus son territòri. Òr, Afganistan, estat tampon entre leis empèris rus e britanic, ocupava una posicion estrategica per protegir ò menaçar lei possessions britanicas d'Índia. Maugrat aqueu avertiment, lei Britanics mandèron una ambaissada que foguèt arrestada per leis Afgans entraïnant l'organizacion d'un còrs expedicionari britanic de 40 000 òmes per obtenir militarament la somission de Shir Ali Khan.
Aquela fòrça capitèt d'ocupar lo país en 1879 e Shir Ali Khan deguèt se retirar dins lo nòrd onte moriguèt lo 21 de febrier. Son fiu deguèt acceptar de signar lo tractat de Gandamak. D'ara endavant, acceptèt d'adoptar la politica estrangiera britanica e de laissar Londres dirigir la diplomàcia afgana. Divèrsei regions dau sud dau país foguèron tanben balhadas ai Britanics. En cambi, Afganistan gardèt una autonòmia intèrna importanta e foguèt pas dirèctament annexat per l'Empèri Britanic.
Après aqueu succès, l'armada britanica comencèt son retirament mai una revòuta afgana entraïnèt lo chaple de la delegacion dau consolat britanic de Kabol lo 3 de setembre de 1879. Lo 6 d'octòbre, lei soudats britanics ocupèron donc tornarmai Kabol e Yaqub Khan foguèt obligit d'abdicar. Per lo remplaçar, chausiguèron Abdur Rahman Khan, un cosin de l'emir descaigut, entraïnant la revòuta dau governador de Herat, Ayub Khan, qu'èra lo fraire de Yaqub Khan e donc pereu un pretendent possible. Sei fòrças bateguèron l'armada britanica a Maiwand mai foguèron finalament esquichadas a Kandahar. Aquò marquèt la fin de la guèrra. Abdur Rahman acceptèt lo tractat de Gandamak e Londres renoncièt a l'installacion d'un resident dins la capitala afgana.


text:
930
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 930 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Incursions novèlas menadas per lei Bizantins en Anatolia Orientala ambé doas armadas. La premiera se dirigiguèt vèrs Samosate mai foguèt desfacha. En revènge, la segonda comencèt lo sètge de Teodosiopòlis qu'èra la capitala d'un emirat locau. Lei temptativas aràbias per desblocar la vila mau capitèron.


text:
Satiricon (roman)
Lo Satiricon es una òbra en latin satirica atribuida a Petròni, que visquèt dau temps de l'emperaire Neron.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Lo roman mescla vèrs e pròsa, latin classic e vulgar. Lo títol es d'alhors un derivat dau latin satura que vòu dire « mesclum ». En de mai, se nòta clarament lo juec de mot entre « satiri » (aquelei que lo van legir comprendràn perqué) e « satira » (fau pas oblidar que se tracta d'un roman per partida picaresc). Cònta leis aventuras, dins una Roma decadenta, de dos gorrinets, Encòlpi e Ascilt, e tanben dau joine amador d'aqueu d'aquí, Giton. Durant sei viatges, seràn convidats per un ric afranquit, Trimalcion an una ribòta dei bèlas. Lei convidats charran d'elei e de la vida en generau. Lo roman enclause tanben d'autreis aventuras coma un naufragi ò un viatge en Itàlia Meridionala. Lo fieu conductor dau racònte es probable la colèra de Priap, congreiada per Encòlpi après que tuèt una auca, aucèu sacrat dau Dieu.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala
Leis Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala designa l'ensems dei país que s'opausèron formalament ai fòrças de l'Aisse durant la Segonda Guèrra Mondiala. Au moment dau conflict, si designava sovent aquelei país dau nom de Nacions Unidas, maugrat que uei lo nom si referisse a l'Organizacion dei Nacions Unidas, que fondèron après la guèrra. Entre lei rengs dei fòrças aliadas si comptava : leis Estats Units, l'Union Sovietica e lo Reiaume Unit, que si designavan sota lo nom collectiu de "Tres Grands". Lo president Franklin D. Roosevelt si referissiá ai Tres Grands e tanben China, e parlava dei "Quatre Gendarmas".


text:
Espartac
Espartac [1] (Spartacus en son nom latin d'esclau ... mòrt en 71 avC) èra un gladiador, un esclau roman e lo cap d'una revòuta majora dicha Tresena Guèrra Servila entre 73 e 71 avC.
D'efèct, en 73 avC, acomencèt una revòuta dins una escòla de gladiators. Lo movement se desvolopèt rapidament e Espartac n'en venguèt un dei caps principaus.
Capitèt de vencre uneis armadas romanas mandadas còntra la rebellion.
Pasmens, foguèt blocat dins lo sud d'Itàlia per la traïson d'una flòta pirata devent permetre lo passatge en Sicília e per l'armada de Crassus.
Leis esclaus foguèron finalament batuts e Espartac tuat durant una batalha.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ... en lenga nòstra d'esclaus liberats!!!


text:
Zellwiller
Zellweiler en alemannisch (Zellwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Zellwiller, pichona municipalitat rurala,a la separacion de las grandas vias de comunicacion, a situat sus un scenari pauc anautit, en las pradas del Ried, suls bòrds del scenari en dominant çò Bruch del Andlau.Zellwiller Possedís una banlèga força estenduda e limitada per la siás per terrens de vana pâture. Lo vilatge fa partida del costat de Obernai e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Zellwiller A situat a 4 km al sud deBarr e 10 km de Benfeld.
Zellwiller, petite commune rurale,à l'écart des grandes voies de communication, est située sur un plateau peu élevé, dans les prairies du Ried, sur les bords du plateau dominant le Bruch de l'Andlau.Zellwiller possède une banlieue fort étendue et bornée par l'est par des terrains de vaine pâture. Le village fait partie du canton d'Obernai et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Zellwiller est situé à 4 km au sud deBarr et 10 km de Benfeld.
Istòria[modificar | modificar la font]
En principi entèrra salique, Zellwiller #èsser amb Soultzbach lo solelh fief dels ducs de Lorraine existent en Alsace. A Modèl:La s-, lo nom del pòble #aparéisser per las primièras fes en una charte de l'avesque d'Estrasburg, Burkhard, en confirmant los privilègis del abbaye de Baumgarten. En 1334, lo emperaire Louis de Bavière #preténer retre'n la mouvance a l'Empèri e inféoda aquel pòble a Texans de Landsberg, senhor de Niedernai @dénommer Zellen Wilr. Mas dempuèi 1362 çò fief redevint lorrain pel investidura #que Jean, pòrti de Lorraine, en #donar al chevalier Werlin del meteis ostal. Aquela investidura es demorada fins a la Revolucion a la mouvance lorraine ; los barons de Landsberg aguèron pas cessa d'aver lo fief a aquel títol. En 1444 çò castèl de Zellwiller i aguèt pres sus eles aital coma aquel de Niedernai pels Armagnacs. #Èsser de contunh reconstruit de contunh represes aperaquí dos sègles mai tard pels Suedeses #que lo #desmantellar. Crompat en 1830 per Louis Schwebel, ancian cònsol de França a Tunis, #que i #acabar la siá longa e onorabla carrièra ; passa de contunh entre las mans de las siás neveux (L. Levrault). Lo castèl i aguèt rasat en 1894. Dintratz la XVIen e lo començament de la Sègle XX de 1563 a 1930 Zellwiller protegissiá encara una importanta comunitat josieva, trenta tres familhas en 1784 e solament dètz-e-sèt personas en 1920. Lo pòble comportava alavetz una escòla josieva, una sinagoga e un bain ritual.
Zellwiller Possedissiá un pòrt sul Andlau ont transitavan los barrils de vin sustot cap a Estrasburg. Lo blason del pòble garda la traça de la possession dels luòcs pels Senhors de Landsberg #que i practicavan la caça.
Al començament de la Modèl:S-, los abitants vivián essencialament de la polyculture, #que la cultura del tabac, aital coma del ramaderia. De contunh, la cultura del pinot negre #èsser desvolopada, en donant naissença al roge de Zellwiller. Aquel pichon pòble rural ne possedís calvaires considerabla e una charmante capèla.
Aquela istòria a totun durat mai de 350 ans, de 1563 a 1930.
D'abord terre salique, Zellwiller fut avec Soultzbach le seul fief des ducs de Lorraine existant en Alsace. Au Modèl:S-, le nom du village apparut pour la première fois dans une charte de l'évêque de Strasbourg, Burkhard, confirmant les privilèges de l'abbaye de Baumgarten. En 1334, l'empereur Louis de Bavière prétendit en rendre la mouvance à l'Empire et inféoda ce village à Jean de Landsberg, seigneur de Niedernai dénommé Zellen Wilr. Mais dès 1362 le fief redevint lorrain par l'investiture que Jean, duc de Lorraine, en donna au chevalier Werlin de la même maison. Cette investiture est restée jusqu'à la Révolution à la mouvance lorraine ; les barons de Landsberg n'eurent cesse de tenir le fief à ce titre. En 1444 le château de Zellwiller fut pris sur eux ainsi que celui de Niedernai par les Armagnacs. Il fut ensuite reconstruit puis repris environ deux siècles plus tard par les Suédois qui le démantelèrent. Acheté en 1830 par Louis Schwebel, ancien consul de France à Tunis, qui y acheva sa longue et honorable carrière ; il passe ensuite entre les mains de ses neveux (L. Levrault). Le château fut rasé en 1894. Entre le XVIen et le début du Sègle XX de 1563 à 1930 Zellwiller abritait encore une importante communauté juive, trente-trois familles en 1784 et seulement dix-sept personnes en 1920. Le village comportait alors une école juive, une synagogue et un bain rituel.
Zellwiller possédait un port sur l'Andlau où transitaient les tonneaux de vin notamment vers Strasbourg. Le blason du village garde la trace de la possession des lieux par les Seigneurs de Landsberg qui y pratiquaient la chasse.
Au début du Modèl:S-, les habitants vivaient essentiellement de la polyculture, dont la culture du tabac, ainsi que de l'élevage. Puis, la culture du pinot noir fut développée, donnant naissance au rouge de Zellwiller. Ce petit village rural possède des calvaires remarquables et une charmante chapelle.
Cette histoire a néanmoins duré plus de 350 ans, de 1563 à 1930.


text:
Lunaç (Lengadòc)
Lunaç (Lunas en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Lengadòc, administrada pel departament d'Erau de la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau , entre las comunas de Lodeva e Lo Bosquet d'Òrb, entre lo riu Òrb et lo massis del Escandòrgue.
Istòria[modificar | modificar la font]
Masatges e bòrias[modificar | modificar la font]
- Bernagues
- Briandes
- Caissò
- Caunas
- La dornie
- Gors
- Lagras
- Laval de Nize
- Los pascals
- Lo pont d'Òrb
- Serièys
- Serres
- Sorlan bais
- Talhevent
- Vasplongues bais
- Vasplongues naut
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa romanic Sent Pancrace de Lunaç
- La capèla Sent Nicolau (desrocat) del sègle XI
- La capèla Nòstra Dòna de Nize, anciana glèisa parroquiala
- La capèla Sent Amand
- La capèla preromanic Sent Jòrdi (sIX-X)
- Lo castèl bastit per Henric de Narbona al sègle XVII
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Antòni Lois Frances Vielh de Lunaç d'Espeuilles (1761-1836) Marques de Lunaç
- Max Forestièr (1907-1986)


text:
Helen Clark
Helen Elizabeth Clark (nascuda lo 20 de febrièr de 1950, professora de tèmas politics) foguèt la primièra ministra de Nòva Zelanda dempuèi lo 5 de decembre de 1999 fins al 18 de novembre de 2008.
Es la segonda femna a èsser primièr ministre de Nòva Zelanda, après ganhar l'eleccion de 1999. Anteriorament, Jenny Shipley foguèt tanben primièra ministra. A ganhat tres eleccions seguidas. Foguèt fòrta opausanta a la invasion de l'Iraq, liderada pels Estats Units. Jos lo sieu mandat s'envièron de tropas a Afganistan per ajudar a la siá reconstruccion. Apieja las politicas antinuclears de Nòva Zelanda dels darrièrs 20 ans.
Helen Clark es membre onorari de de la Fundacion Internacional Raoul Wallenberg. Es actualament la directora del Programa de las Nacions Units pel Desvolopament.


text:
Gestapo
La Gestapo (prononciacion alemanda: AFI: ɡeˈstaːpo, ɡəˈʃtaːpo); abreviacion sillabica de Geheime Staatspolizei, ("Polícia d'Estat Secreta") èra la polícia secreta de l'Alemanha nazi e de l'Euròpa ocupada. A partir d'abrial de 1934, foguèt jos l'administracion del lider SS nacional, Heinrich Himmler que, en 1936 foguèt designat cap de la polícia alemanda (Chef der Deutschen Polizei) per Hitler.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lumsden, Robin. A Collector's Guide To: The Allgemeine – SS, p 83.


text:
Lemosin (dialècte)
Lo lemosin es un dialècte nòrd-occitan que se perseguís en defòra daus limits actuaus de la region de Lemosin dins la meitat nòrd dau departament de Dordonha (24) e la meitat est de la Charanta lemosina (16) a l'est d'Engoleime[1]. Es daus còps[2] classificat coma lenga independenta, mas lo còde ISO 639-3[3][4] e l'enciclopèdia de las lengas Ethnologue[5] an abandonat lo còde lms[6], uei utilizat coma còde ISO 639-6 per lo dialècte lemosin.
Somari
Espaci[modificar | modificar la font]
Lo lemosin es limitat au nòrd e a l'oest per los dialectes d'oïl —francés o peitavin-santongés—, au miegjorn per l'isoglòssa ca~cha, ga~ja que definís los limits entre los parlars de l'occitan meridionau e los parlars dau nòrd-occitan.
La separacion entre lemosin e auvernhat au levant es mens segura, se fai tant sus daus criteris fonetics coma lexicaus. Per çò qu'es de la fonetica, lo lemosin consèrva mielhs las vocalas e palataliza mens las consonantas.
Sus lo terren, lo lemosin es parlat dins cinc departaments: la quasi-totalitat de Cruesa, la Nauta Vinhana, Corresa, dins la partida de Dordonha au nòrd d'una linha que passa un pauc au dessús de Salanhac, de Las Eisiás, entre Brageirac e Moissida per rejúnher la separacion òc-oïl a Puei Narmand (çò qu'inclutz una pita partida de Gironda) e enfin las contradas de Confolents e Montberol en Charanta. Una pita partida entre Bòrt e Ausança aperten au domeni auvernhat, l'apartenéncia d'Ussèl a un o autre domeni es contestada[7].
Adonc lo lemosin se pòt caracterizar de dos biais: modificacion de l'importància relativa entre los sistemas consonantics e vocalics en favor dau darrier per eliminacion de las consonantas finalas emb palatalizacions moderadas. D'un autre pan, especificitat relativa que, dins quauques cas, lo restacha aus parlars peitavins o aumens a un grop “atlantic”.
Variacion intèrna[modificar | modificar la font]
Lo lemosin se pòt partir en tres zònas dialectalas plan diferencialas: lo bas lemosin (o miegjornau) d'un costat, lo naut lemosin e lo marchés de l'autre.
Lo bas lemosin es mai pròpche foneticament de l'occitan meridionau. Son sistema consonantic es bèucòp mens afectat; se las palatalizacions son nombrosas e variadas, a una relativa conservacion de las consonantas finalas: l’s demòra davant consonanta (quitament dins un grop sintactic) emb una realizacion que vai de [s] a [h] (aspiracion) en passar per un son que sembla la “jota” espanhòla, sonat constrictiva velara [x], l’l finala es pas vocalizada, au limit s'amudís simplament (prononciada se realiza [l] o [r]). Per consequéncia lo sistèma vocalic es maitot mens perturbat qu'en naut lemosin. Lo bas lemosin fai un triangle e recuebre la quasi totalitat de [Corresa]] e, en Peiregòrd, la contrada de Montinhac.
La Marcha es una region d'interferéncia entre los parlars occitans e francés, mas l'estructura de la lenga demòra tot parier occitana (vejatz Creissent). Quò es un parlar de mau definir, considerablament atomizat onte n'òm pòt trobar daus conservatismes curiós au mitan de mots peitavins. Se caracteriza per un grand nombre de palatalizacions e la reduccion daus diftongs.
Dau ponch de veüda linguistic consideram que la Marcha ocupa la rasa nòrd de la Nauta Vinhana (contrada de Manhac-Laval) e una bona part de Cruesa (contradas de Dun lo Palteu, Garait). Lo demorat dau domeni constituís lo naut lemosin qu'es lo pus espandut e intermediari entre lo bas lemosin e lo marchés. A la diferéncia dels autres dialèctes, en lo naut lemosin lo comportament de las èssas en posicion de còda sillabica sembla dependre mai dels fonèmas precedents que dels seguents. Aprèp una consonanta amb realizacion fonetica o una semivocala, las èssas s’amudisson totjorn:
- fòrts: [fòR]
- vers: [vèR]
- enfants: [èfõm]
- solelhs: [shulej]
- verais: [vRaj] o [Raj]
- rius: [riw]
- piaus: [pjaw]
Es de notar que Peiregòrd a quauques particularitats per comparason aus ranvèrs de Lemòtges, subretot dins sa partida oest. Es sovent pus conservator mas, tot parier, foneticament pus pròpche dau naut lemosin que non pas dau bas lemosin.
Las evolucions divergentas (es a dire au còp las influéncias exterioras e las evolucions comparablas a certanas especificitats d'un domeni vesin) per las pus importantas an doas originas: una francesa, l'autra auvernhata.
Lo lemosin es bordat de dos costats per un dialecte d'oïl (francés, peitavin-santongés), n'òm pòt esperar per consequent de las interferéncias importantas. De fach, sus tota la partida oest de Pueinarmand a Confolents lo limit es ben trenchat, i a mas un petit endrech onte las doas lengas interferissen: Chanaur (rasís Senta Eulàlia). Per contra au nòrd, la Marcha constituís la zòna d'interferéncia. Se quauques trachs fonetics se semblan en lemosin e en peitavin, se n'òm pòt comparar una partida daus lexics, s'agís bèucòp mai de particularitats comunas que non pas d'influéncias d'un parlar sus l'autre. L'influéncia dins la lenga parlada dau francés oficiau es benleu un pauc mai marcada en lemosin que dins los autres parlars occitans, mas de tot biais l'accion se fai subretot sus lo vocabulari, gaire sus la fonetica.
L'influéncia de l'auvernhat en Cruesa e lo nòrd-est de Corresa es benleu pus sensibla. Se traduís per una creissença de las palatalizacions, una frequéncia mai granda de [œ] coma evolucion de diftongs o de vocalas e daus passatges de -er- a [ar].
Una influéncia meridionala se tròba maitot. Fòra los trachs que constituissen lo bas lemosin fau notar una remontada, tre qu'a Lemòtges, de la realizacion de /v/ en [b] per quauques mots isolats e maitot de quauques ca o ga per cha o ja.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los estats de la lenga escricha en Lemosin an segut l'evolucion e los accidents que coneguèt l'ensemble de la comunitat occitana. Coma dins l'ensemble dau domeni occitan, l'unitat e la coeréncia relativas de queu sistema se mantenen en lemosin, après la deschasença literària que seguet la Crosada daus Albigés, dins los escrichs de las ciutats, mas comencen de s'alterar a mesura que lo francés fai son aparicion dins los tèxtes juridics e administratius.
Quela reculada de l'occitan escrich debuta en Lemosin per lo nòrd dau domeni au mitan dau segle XV. Dau mesme còp, sa grafia subís de mai en mai l'influéncia dau francés. La francizacion de l'escrich oficiau, ’chabada dins lo prumier quart dau sègle XVI, entraïna la desparicion de tota grafia especificament occitana. Es interessant a queu perpaus de comparar, en Peiregòrd, las grafias dau Libre Negre de Peireguers (començament dau segle XV) e dau rituau de quela diocesi (environs de 1500).
D'aura enavans, la notacion de la lenga se fai en utilizar lo sistèma fonografic dau francés, chascun trobant son biais de solucion a las dificultats presentadas per son aplicacion a la fonologia dau lemosin, en defòra de tota nòrma comuna.
Entau s'establís una situacion que durará d'aicí au sègle XIX. En perdre la tradicion escricha, Lemosin a perdut dau còp lo sentiment d'unitat linguistica e de comunitat culturala, e benleu mai que dins d'autras parts dau domeni occitan. Es plan remirable qu'après estre estat lo centre prumier de l'espandida poetica daus segles XII e XIII e aver donat sa marca e mai son nom a la koinè literària occitana, Lemosin se ten a l'escart de las renaissenças daus segles XVI e XVII, e presenta pas gaire d'òbras escrichas avans la debuta dau sègle XIX.
Dins la segonda meitat dau segle XVIII, lo movement d'interès que se desvolopa dins los mitans letrats per la poesia daus trobadors e s'acompanha d'una curiositat per los dialèctes contemporaneus se manifesta en Lemosin per lo trabalh de Dom Leonard Duclou, monge benedictin de Sent Maur, que faguet un Dictionnaire de la langue limousine, et parallèle ou comparaison de cette langue avec plusieurs langues tant anciennes que modernes, ouvrage qui peut servir à l'intelligence des anciens auteurs français. Dins quel obratge, Dom Duclou se preocupa d'establir una ortografia fondada sus l'etimologia. Mas queu sistema repausa sus de las concepcions plan fantasiosas de l'etimologia, en defòra de tota pensada de comunitat linguistica occitana, e demoret lo fach de son autor. L'alienacion de la consciéncia linguistica es pro marcada dins lo títol e dins los termes dau permés d'estampar: “...considérant que ce dictionnaire a été composé dans la vue d'accélérer les progrès de la langue française et de la rendre familière dans la province.”
D'aicí a l'espandida en Lemosin dau movement felibrenc, los autors contunhan de se farjar una grafia personala en utilizar lo sistema dau francés.
L'espelida felibrenca tòrna balhar en Lemosin, emb lo sentiment de dignitat e d'unitat de la lenga, la consciéncia dau besuenh de nòrma ortografica. L'adaptacion daus principis de la grafia dicha “mistralenca” au lemosin es facha per Camil Chabanèu Camille Chabaneau dins sa Grammaire limousine de 1876.
Mas las dificultats d'aplicacion d'un sistema concebut per lo provençau rodanenc a d'autras formas dialectalas apareissen.
Quò es en Lemosin que la recercha ortografica fuguet represa a quela epòca per l'abat Josep Ros, Majorau dau Felibritge en 1876. Dins sa comunicacion a la Societat Arqueologica de Besièrs, en 1876, e dins sa Grammaire limousine de 1895, Josep Ros perpausa de tornar a la fonografia “classica” de l'Edat Mejana: en notar -a la finala atòna femenina, nh la palatalizacion d’n, en restituir -r a l'infinitiu.
Mas quela reforma fuguet mau aculhida dins lo Felibritge. En Lemosin mesme, Josep Ros ne será pas segut pertot e en Peiregòrd, Benoit e Lavaud, presentan lor Abrégé de grammaire périgourdine en 1932 dins la grafia de Chabaneu.
Los escrivans seguen una o autra emb mai o mens de coeréncia e d'unitat. Lo poeta A. Pestor chausís de las solucions personalas.
La recercha dins los sens qu'aviá indicat J. Ros, represa en Lengadòc per P. Estiu e A. Perbosc, tròba son abotiment dins lo sistema establit dins sa Gramatica occitana (1935) per lo lengadocian Loís Alibèrt e dins l'accion de la Societat d'Estudis Occitans puei de l'Institut d'Estudis Occitans que, dempuei 1945, a entreprés l'adaptacion de la reforma d'Alibèrt aus autres dialectes: provençau en 1951 per R. Lafont, gascon en 1952 per Alibèrt, P. Bèc e J. Bozet.
Lemosin, que fuguet mens tocat per las polemicas que faguet nàisser quela reforma dins lo Felibritge, fuguèt pus long a se drubir a l'influéncia de l'IEO. Quò fuguèt d'en prumier l'òbra de Josep Migòt, per sos trabalhs de recercha linguistica e d'adaptacion de la reforma d'Alibèrt au nòrd-occitan e per son accion personala pres d'escrivans coma Marcela Delpastre e de la revista corresiana Lemouzi.
Lemosin [Lemouzi], en Corresa, e l'escòla felibrenca lo Bornat, de Peiregòrd, adòptan los principis de la grafia de l'IEO. Quo es la qu'es seguda aura per tots los que se botan a escriure en occitan e qu'es aplicada dins l'ensenhament oficiau de la lenga.
Fonetica[modificar | modificar la font]
Las r finalas se vocalizon: ex. lo ser [sey] coma préner [preney], valer [valey] etc.
Amudiment de las S[modificar | modificar la font]
Quand l’èssa sèc una A, en general l'S s'amudís. La vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [a:] : bastir: [ba:tí], nascut [na:ky], las belas filhas [la: bela fiya], chantas [shõnta:].
[a:] parteja fòrça caracteristicas amb la vocala a tonica: timbre tens e longor. Alavetz pòt atirar tanben los autres correlats de l’accent tonic: bastir [ba(:)tí], nascut [na(:)ky], las belas filhas [la(:) bela(:) filya(:)], chantas [shõnta(:)]. Quand [a:] pòrta l’accent tonic, pòt perdre en longor. Las consonantas nasalas son inestablas en posicion de còda. Quand s’amudisson, la vocala precedenta pòt demorar dins sa forma nasala o se desnasalizar e se retrobar dins lor forma laxa. Aprèp una a nasala o desnasalizada, l’S s’amudís simplament e la vocala demòra incambiada: plans [plo], [plõ)], [plõng] o [plõm]. Darrièr E e É, l’èssa se semivocaliza normalament en iòd [j], e se forma un diftong [ej]: estiu [ejtiw], escòla [ejkolò], cranes dròlles [kRanej dRolej], vòles [volej], francés [fRõnshej]. Quand i a una consonanta amudida a la fin de la paraula, tot se passa coma se i èra pas: un piquet [ympike] / dos piquets [du:pikej]. Quand s’agís d’una consonanta nasala, se pòt passar coma se i èra pas o se pòt amudir simplament: lo fen [lufE] / los fens: [lu:fej] o [lufE] Cal remarcar qu’en lemosin, lo diftong [aj] en posicion tonica altèrna amb [ej] en posicion atòna. Aquò a entraïnat de cases de confusion dins las formas conjugadas de vèrbs que presentan lo diftong [ej] eissit del grop –es– en posicion atòna, e lo diftong [aj] pòt i aparéisser en posicion tonica: espiar: [ejpja] > éspia: ['ajpja], peschar: [pejsha] > pescha: ['pajsha] Darrièr è, dins lo cas general, l’èssa s’amudís e la vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [e:] tèsta [te:ta], estestar [ejte:ta], arrèsta: [aRe:to], arrèstes [òRe:te:], un pè [ympe:], dos pès [du:pe:], mèsme: [me:me]. Remarcarem que lo grop se manten [e:] quitament en posicion atòna. Darrièr ò tonica, dins lo cas general, i a amudiment de l’èssa e la vocala adòpta sa forma tensa e s’alonga en [o:]: còsta: [ko:to], gròs [gro:]. Dins qualques cases, i pòt aver diftongason de [o:] en [ow]: nòstre: [no:tRe] o [nowtRe]. Darrièr O tonica o atòna, i a normalament amudiment de l’èssa e alongament compensatòri de la vocala: dos: [du:], dosta: [du:ta], dostar [du:ta], dostat: [du:ta] Darrièr las vocalas nautas I e U, l’èssa s’amudís generalament, mas las vocalas nautas son pauc a mand de s’alongar, alavetz es rar de ne trapar de longas. L’alongament compensatòri de l’amudiment de l’èssa se fa sentir sonque quand las condicions d’elocucion son favorablas: vist [vi:], fust [fy:] , disnar [di:na], pusleu [py:lew]
Parabòla de l'enfant prodig[modificar | modificar la font]
En maitas versions lemosinas http://books.google.fr/books?id=gKlkW2OJNhQC&pg=PA494&lpg=PA494&dq=%22patois+limousin%22&source=bl&ots=RN99Z7GPsl&sig=pApSgDMd7oAuJzfqS-JlkV1ze2E&hl=ca&sa=X&ei=MrodU9asCoap7Qb1xYGQBA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22patois%20limousin%22&f=false
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo lemosin ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiament fonetics del nordoccitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes alvernhat e vivaroaupenc. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari lemosin.
- abilhar ('bilhar) v. assasonar
- abora (d') d'ora, tòst
- abracar v. fatigar
- acelar v. abrigar de la pluèja
- aflincar v. aficar, pimpar
- aisat adj. aisit
- aisinable : propri a rendre servici, a metre a l'aise.
- aquilhs (plural de 'aquel', ancian cas subjècte)
- arser: ièr al ser
- asperja f. espargue
- artichau m. cachofle
- aumalha f. bestial gròs
- aura adv. ara
- auvelha, ovelha n. oelha, aolha
- avesat (d') : de costuma, d'abitud
- ba(m)bòia: nesci; estatua; petòta
- babinhon mf. menton
- bacada n. past, pasta, pastèla (pels animals)
- badar v. cridar
- badada: grand crit
- bajar: pensar
- balada : frairiá, vòta
- banturla m. persona non seriosa (non pejoratiu)
- barradís n. tèrra clausa près de la maison.
- barradissa: claus
- barrancon: barrèu d’escala o de cadièra, per ext. baston
- beca f. vèspa
- beça, beçal, beçau, beçol, betol, betolaud, beç
- beneisir: benesir (emplegat tanben)
- bentot: tanben
- besunha: los afars (personals)
- bochas f. pl. labras
- boirar: mesclar, braçar, pelar las castanhas amb un boirador (aisina per las emblanquir)
- boissar v. escombrar
- botarèl: campanhòu
- bradassar v. secodre; parlar a tort e a travèrs
- brun (faire ") : faire negre/fosc
- bruau: talús
- buja: gèrla, jarra
- burgaud n. fosseron
- cairiá: canton (coin de l'âtre)
- catura : tòrt, despit o damnatge causat a qualqu'un
- chablata: clujada (fr. toit de chaume)
- chaisne, casse, jarric, rover, casse, rove
- chamnhar v. cambiar
- chantilhar v. fr. chantonner
- charriera: camin o espaci libre près dels ostals ont passan o estacionan las carretas entre las bòrdas
- chas adv. en çò de
- chatinglar v. fr. chatouiller
- chaucida: chardon
- chaupre m., charpre m. calpre (arbre)
- cherbe f. : carbe, cambe
- cirie(i)r m. ceresièr
- clucaron m. grapaud que pòrta los uòus de la fema "a pelharaud"
- cocorda f. cogorla
- cogoiç, cogòu/caguelh [kagwey] m. cogòt
- cogolha, cagolha f. cagaròl
- coguol m. fr. cocu
- coma adv. amb
- cueire v. còure
- denada: viure(s)
- deschassidar: levar la chassida (crostas dels nòunats al bòrd de las paupièras e cilhas); dobrir los uèlhs al monde; batejar.
- dessierv: dessert
- destrenh: fr. ménage (faire le ")
- dijuòus: dijòus
- dissa(n)des n. dissabte
- diumenc: dimenge (forma que i es majoritària)
- dòure v. dòler
- dreibida, deiberta, duberta, druberta pp. dubèrta
- egleisa: glèisa
- eigar, eissegar v. metre en òrdre, adobar; adesar
- einuech adv. uèi
- eiperar [eipéra] fr. attendre
- eirisseu f. jolvèrd
- eissurir v. fr. essorer; fig. agotar
- emper adv. pasmens, totun, pr'aquò (cf. catalan 'emperò')
- endueinan [ɛndej'nɔm]: l'an venent
- enquera, engueras/engueras (d') adv. encara
- entrule m. òme pauc actiu, mal desgordit
- eschivar v. estalviar, economizar
- escura: bòria, bòrda, granja
- eslampar, eslampiar, (es)ropiar, eslifrar, colenar v. lisar
- esmalir (s'): enrabiar (s')
- espanhar v. (u)lhauçar
- esparrar (s') v. espatarrar (s')
- esperar [espéra] fr. espérer
- espingar: gambadar
- estorbar: dispersar
- esvenlar, esvedlar (s') v. espatarrar (s')
- faiòu n. fau
- fava n. mongeta
- flaia: fr. pousse d'un végétal
- frair n. fraire
- frotjar v. créisser
- gabolhan: fr. églantier
- galhauda, galiauda? f. rana (de 'gaulha')
- ganhon n. pòrc
- gansolhar v. fr. éclabousser
- gatge m. recipient, ustensilha
- gaulha f. fanga
- gençar: balajar
- gente, -a adj. graciós, -sa
- gòrja f. boca
- groada fr. nidada
- jangaunhas n. maissèlas
- jarra f. cuèissa
- jauvent, -a adj. faste; benfasent, -a
- jòune, -a adj. jove, -a
- junja f. vedèla
- justar o ajustar: mólzer
- lac m. mara, cròs d’aiga durmenta
- lai: i
- lechatariá n. lecariá
- lissa, 'lhissa (alhissa) f. alh
- malàudia: malautiá
- malinar (se) v. fr. se culotter
- malinas f. pl. pantalons
- màncie m., mança f. : esquèrra
- maniganç n. bandit
- marolhaire: nom donat als estamaires e refachaires ambulants
- marende n. collacion de quatre oras; disnar (repais de l2h al nòrd e a l'est, e de 16h a l'oest)
- maujavent adj. nefaste
- maussa f. majofa, fraga
- me(ex: per me) pron. ieu
- meschaent [meychen] [meychan]: marrit, dolent
- mestivar v. meissonar
- mielhs adv. melhor
- mochanàs: mocador
- museu, morral, morrilhon : fr. muselière
- nainai: brèç
- nastre ['na:tre] opiniastre
- névia: nèu
- nhòrla, viòrla: istòria comica, galejada un pauc cruda, de còps en vèrs o pròsa
- nibla f. /nible m. nivol gròs cargat de pluèja (nivol f. s'i ditz tanben)
- nosilha f. avelana
- orba lutz (a l') : orizont (a l'), a nuèit tombada?
- pairolhièr: estamaire o refachaire (ambulant)
- papulon m. pibol
- parsilh, persilh, peiressilh m. jolvèrd
- peitelariá : causa pauc importanta, babiòla
- pelh m. pesolh
- pelharaud/pelharòu (metatèsi: peralhòu) m. pelharòt, pelharotaire (tanben s'i emplega pelhaire o pelharet?); creatura fantastica (portar a/au? peralhòu: portar (un enfant) sus l'eschina)
- pelhaud : persona paubre, vestida de guenilhas, maladiva
- perinqueta: baudufa
- permenar (se) v. passejar (non es pas un francisme)
- peseu m. pese
- petaron n. ciclomotor
- piela, peila, padela, padena n. padena, padela
- plais: broa
- planchon n. taula, seccion, departament (d'un comerç)
- plueviós, -osa adj. pluejós, -osa
- plòia/plueia: pluèja
- pos f. pl. : milhàs; milhassina, farinetas (fr. bouillie de mais)
- pompira f. patata
- pòrc de mar n. pòrc marin
- pòrta-tetons: sostens
- pradelar (se) v. se passejar en perdent son temps
- prosseja, pressuja: persega
- quauquarren adv. quicòm
- queraque adv. sens dobte
- rapieta: fr. lézard gris
- racina n. carròta
- rafe m. rave (fr. radis ou raifort)
- relhar v. grimpar
- ringueta: baudufa (Sarlat)
- ròcmòrt: marne
- rumec, romec, romde, romdre, romze, rumze n. fr. ronce
- sechiera: sequièra
- semnar v. semenar
- se: fr. soi (ex: chas se)
- ser [sey]: ser (coma préner [preney], valer [valey] etc). de ser: aqueste ser. en ser: lo ser
- serrar, sarrar: rengar; gelar fòrt
- sèrva f. estanh petit
- si us platz [siwpla]: se vos plai/platz
- somnhe n. sòmi
- sòr n. sòrre
- sucha: esclòp, sòca (sòca es de cuer emb una sòla de fusta. sucha o sòcs, o daus esclòps (dins una partida de
la Corresa) quand es tot de fusta. L'i a tanben los bolauds (que son daus gròs sòcs, de las gròssas suchas). Los sòcs claus son de fusta emb una brida de cuer)
- suecau m., seuc m. sambuc
- telhòu, telhaud m. telh
- tendilhon: cavilha de fusta d'una charrue; sexe masculin
- tòni m. nesci, pèc
- tornada (una) n. un fum de
- tutar v. fr. débusquer
- uchar, unlar: cridar fòrt
- ujan [yˈz̪ɔm]: ongan
- vaisselar v. faire la vaissèlan
- vaque! vèni!, ven!
- veren m. fr. venin
- vianelon: androna
- vinheta f. fr. oseille
- visar v. veire
- vita: vida
- volada n. voleibòl
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Dictionnaire d'usage occitan-français - Limousin, Marche, Périgord, Yves Lavalade [3ena ed. revista e augmentada]
- Dictionnaire de la langue limousine - Diciounàri de lo lingo limousino, Léon Dheralde, Société d'ethnographie de la Marche et du Limousin, 1968.
- La Conjugaison Occitane (Limousin), Yves Lavalade, ed. Escòla 'Chabatz d'Entrar, 2012.
- Abrégé pratique de Grammaire limousine, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Dictionnaire français - limousin, Michel Tintou, ed. Lemouzi.
- Les mots du limousin, Maurice Robert, S.E.L.M., 1996.
- Tournures limousines, viradas lemosinas, nouvelle édition revue et augmentée, Yves Lavalade Jacques Peyramaure, Institut d'Estudis Occitans dau Lemosin, colleccion Lop-Rainard-Lebre, 2011.
- Dictionnaire Patois de Chateauneuf la Forêt, Fables de la Fontaine et Poésies, Société Historique de Châteauneuf-la-Forêt n°10, 2002
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Le patois dans le canton de Saint-Pierre de Chignac, Charles Mespoulède et Henri Lamy d’après une étude publiée en 1927 par Gaston Guillaumie
- Quelques traits lexicaux limousins facteurs d'identité linguistique", Guyane Brun-Trigaud in Le Limousin, pays et identités: enquêtes d'histoire, de l'antiquité au XXIe
- Vocabulari Lemosin, Bernat Gana, Yves Lavalade, Cléo, 1976
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Peir Desrozier, Joan Ros, L'ortografia occitana. Lo lemosin. Montpelhièr, Centre d'Estudis Occitans. Universitat de Montpelhièr III, 1974. pp 9-14.
- ↑ La darriera version de l'Atlàs de las lengas menaçadas de l'UNESCO es quasiben la sola excepcion aura.
- ↑ Pagina sul còde lms
- ↑ Pagina sus lo còde oci
- ↑ Pagina de l'edicion actuala sus l'occitan, emb lo lemosin coma dialècte
- ↑ Pagina de la quinzena edicion sus lo lemosin
- ↑ A Lanly, Enquête linguistique sur le plateau d'Ussel
Lingüistica > Lenga > Occitan > Lemosin
Ligams[modificar | modificar la font]
- Lexic latin occitan francés de l'ortalalha e plantas comestibles, segond lo Vocabulari lemosin d'Ives Lavalada
- Dictionnaire du patois du Bas-Limousin (Correze), et plus particulierement des environs de Tulle, Joseph-Anne Vialle, 1824
- Toponimia dau canton d'Aimostier, Jean-Louis Nony
- IEO dau Lemosin : http://ieo-lemosin.org/?lang=oc
- Lemosin.net, lo cledon dau Lemosin http://www.lemosin.net/87085.htm
- 'La Biaça' portal de referéncia la memòria occitana lemosina http://la-biaca.org/index.php
- Cançons, contes, faulas e nhòrlas lemosinas amb tèxtes, traduccions en francés e vocabulari comentat http://www.chanson-limousine.net/
- Collectiu Arri!: http://arrilemosin.free.fr/


text:
Daktulosphaira vitifoliae
La filloxèra (Daktulosphaira vitifoliae Fitch, 1856) es un insècte de la familha dels Phylloxeridae (Rhynchota Homoptera, superfamilha Aphidoidea).
Es un fitofag associat a las espècias del genre Vitis qu'ataca la rasic de l'espècia europèa (Vitis vinifera) e l'aparelh aerian de las espècias americanas (Vitis rupestris, V. berlandieri e V. riparia).
Aqueste fitofag de la vinha, originari d'America del Nòrd, apareguèt en Euròpa pendent la segonda mitat del sègle XIX, e uèi s'es espandit dins totes los païses viticòlas del mond. Provòca en pauc de temps de prejudicis grèus a la rasic que la consequéncia n'es la mòrt de la planta atacada, levat per d'unas vinhas americanas.


text:
Le Versoud
Nom desconegut en arpitan (Le Versoud en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Versoud se situa en la vallée del Grésivaudan. Lo sieu còdi postal es 38420. La siá latitud es 45°13'01 Nòrd e la siá longitude es 05°51'46 Èst. L'altitud minimale es de 216 mètres e lo maximal es de 441 mètres.
Situada a 15 km de Grenòble en la vallée del Grésivaudan, sul marge esquèrre de la Isère, Lo Versoud s'estend sus una superfícia d'unitat|632|ectaras {{}} entre Isère e Belledonne. La municipalitat aperten al costat de Domène e a la Comunitat de municipalitats del País del Grésivaudan (CCPG). La municipalitat es a proximitat immediata de la Basa de loisirs del Bòsc Francés.
Le Versoud se situe dans la vallée du Grésivaudan. Son code postal est 38420. Sa latitude est 45°13'01 Nord et sa longitude est 05°51'46 Est. L'altitude minimale est de 216 mètres et le maximum est de 441 mètres.
Située à 15 km de Grenoble dans la vallée du Grésivaudan, sur la rive gauche de l'Isère, Le Versoud s'étend sur une surface de 632 hectares entre Isère et Belledonne. La commune appartient au canton de Domène et à la Communauté de communes du Pays du Grésivaudan (CCPG). La commune est à proximité immédiate de la Base de loisirs du Bois Français.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Initialement Pichon vilatge agricòla, a dempuèi après la primièra guèrra mondiala conegut un començament d'expansion démographique a causa del desvolopament de l'indústria papetière e alimentée per l'immigracion espanhòla e italiana. Aquel periòde a conegut lo primièr desvolopament del quartièr de Pruney alavetz fòrtament virat cap a Lancey (municipalitat vesina de Villard-Bonnot) e los sieus papeteries. Los ans 50-60 an vist se bastir los lotissement de Polida Plana e Còstas Polidas. E partís d'ans 70-80 que lo Versoud a vertadièrament començat una urbanizacion importanta : divèrses lotissements (Los Iris, Los Jonquilles, Los Ausèls, Los Tonnelles, La Granda Lança, èca...) E a Pruney la réhabilitation "del Camp de Pruney", lotjaments ancians e provisòris... Dempuèi mai de cinquanta ans, (a l'ora d'ara Préfontaines, Albereda Hector Berlioz,) èca... . Al Versoud meteis, lo bastiment a partir de la fin dels ans 80 del quartièr del Colombier a transformat la nòstra municipalitat. Après Pré Novel e qualques autres lotissements dels ans 90, lo desvolopament de l'abitat contunh. Lo darrièr quartièr bastida es L'Òrta
Initialement petit village agricole, il a dès après la première guerre mondiale connu un début d'expansion démographique due au développement de l'industrie papetière et alimentée par l'immigration espagnole et italienne. Cette période a connu le premier développement du quartier de Pruney alors fortement tourné vers Lancey (commune voisine de Villard-Bonnot) et ses papeteries. Les années 50-60 ont vu se construire les lotissement de Belle Plaine et Côtes Belles. Et c'est à partir des années 70-80 que Le Versoud a véritablement entamé une urbanisation importante : plusieurs lotissements (Les Iris, Les Jonquilles, Les Oiseaux, Les Tonnelles, La Grande Lance, etc...) et à Pruney la réhabilitation "du Camp de Pruney", logements anciens et provisoires... depuis plus de cinquante ans, (actuellement Préfontaines, Allée Hector Berlioz,) etc... . Au Versoud même, la construction à partir de la fin des années 80 du quartier du Colombier a transformé notre commune. Après Pré Novel et quelques autres lotissements des années 90, le développement de l'habitat continue. Le dernier quartier construit est Le Verger