text:
Etrúria
Etrúria èra lo territòri dels Etruscs. Correspond a l'actuala Toscana, anèt pendent lo priòde de son espandiment maximum, al delà de l'Apenin toscoemílian fins la plan de Pò e la seuna boca, a Adria, pòrt antic que dona lo seu nom a la Mar Adriatica. Al sud, lo territòri etrusc s'espandiguèt al delà de Roma (compreda), fins Capoá.
Somari
Las ciutats[modificar | modificar la font]
Una dotzena de ciutats confederadas, formant une nacion, e correspondent al tant de Lucumonias formavan la Ligua etrusca basada sus la dodecapòli : Véies, Caeré, Tarquinia, Vulci, Volsinii novi, Clusium, Perosa, Cortone, Arretium, Volaterrae, Vetulonia, Rusellae.
A cada vila correspondava de districtes comprenent des ciutats mai pichonas e de vilatges. Cada de ciutat èra administrada per un Lucumon, governador eissit de l'aristocracia. Pasmens, existissiá d'autres magistrats: lo mòt zilath per exemple, apareis dins l'epigrafia e èra relatiu a une magistratura.
Las vilas etruscas èran nombroses, las mai importantas èran:
- al sud de Toscana: Caeré, Tarquinii, Vulci, Veji, Volsinies, Populonia (la sola ciutat a èsser tanben un pòrt) ;
- al centre : Clusium, Cortona, Arezzo, Perosa, Rusellae, Vetulonia ;
- al nòrd : Pisae, Fiesole, Volterra ;
- e tanben, Volsinii.
Las primièras vilas etruscas presentavan pas de plan caracteristica, mas las vilas mai tardièras foguèron bastida segon un plan ortogonal: dos axes, nòrd-sud (cardo) e èst-oèst (decumanus) formant une interseccion dempuèi que s'ordonava la vila, dessenhavan d'illòts afectats a de foncions divèrsas (espaci public, espaci sacrat, demoranças). Adduccion d'aiga, toats, caufatge, comptan d'entre las invencions utilizada mai tard pels Romans.
Foncionament de las ciutats[modificar | modificar la font]
Aquelas ciutats foguèron d'en primièr governadas caduna per un rei, enseguida per una oligarquia, eissida de las grandas familhas de l'aristocracia. Aquelas vilas gropavan a vegada en confederacions o en ligas de natura religiosa. S'enriquissent amb lo temps mercé a de produchs agricòls de las tèrras a l'entorn, coma amb lo blat, e a un elevatge florissent, a l'expleitacion de minas e al comèrci, las ciutats etruscas capitèron lèu a s'afirmar. Lo pòble etrusc conegut un espandiment entre lo sègle VII e V dins la val del Pò, al nòrd, que las ciutats de Felsina (Bolonha), e de l'actuala Marzabotto, ligadas a Spina, sus la mar Adriatica, ciutat recuelhent l'influéncia del mond grèc, e favorizant lo lucratiu comèrci de l'ambre e de l'estam amb lo nòrd, al sud, dins lo Latium, e amb una fòrta preséncia en Campània, en Corsega enfin a Alalia (arar Aléria). Sus mar al contrari, la concurréncia amb las flòtas de Cartage e grècgas foguèra juste. Roma èra un domèni etrusc pendent un siègle, e la dinastia dels Tarquins, reis d'origina etrusca, rebat la superioritat e l'importança de las ciutats etruscas miègjornalas, que daissèron de traças dins la religion, los usatges, las institucions e los edificis de Roma, plan sonvent confirmadas per l'arqueologia.
Segon l'istorian roman Titus Livius, Lucumon èra en mai lo prenom original de Tarquin lo vièlh, lo primièr rei etrusc de Roma, prenom latinizar en seguida en Lucius.
Govèrn[modificar | modificar la font]
Lo centre religiós dels Etruscs èra a Voltumna, prèp de Volsinies. Aprèp de fèstas e de jòcs paraetruscs, los representants de la Dodecapòli eligissián un magistrat federal (zilath mexl rasnal, sacerdotes o rex dels Latins) qu'aviá un ròtsle religiós e plan segur economic, mas fòrça pauc politic.
Als sègle VII e VI, aquelas ciutats coneguèron un regim monarquic. Qualques monarcs (o lucumon) venguèron legendaris (Mezence de Caere, Properce de Véies o Thybris), d’autres son atestats pels tèxtes e l’arqueologia (los Tarquins, Servius Tullius, Mastarna de Roma, Porsenna de Clusium). Eissit de l’aristocracia, lor poder sembla aver èsser absolut, mas jos subvelhança d'una oligarquia de princes, e suk domèni politic, religiós e militar. D’en primièr electiva, la reialtat leu venguèt ereditària per las femnas. I a pas cap traça d’assemblada comparable al Senat roman.
Entre la fin del sègle VI e lo mejan del sègle V, un regim republican oligarquic basat sus la tiranniá s’instaurèt dins gaireben totas las ciutats etruscas que se desvolopèt una societat quasi egalitària en una classa unica. Lo poder passèt als princeps (segon la transcripcion latina), oligarcs exercissent de magistraturas (zilath, purth, macstrevc). Las meteissa familhas, rivalas entre elas, exercissent lo poder de contunh.
Economia[modificar | modificar la font]
La basa de l’economia d'Etrúria èra constituida per l’agricultura, la pesca e la caça mas tanben pirateriá. Las jaças de coire, d’estam, de fèrre, de plomb argentifèr èran espeitadas dempuèi lo periòde villanovian e las minièras trabalhadas ou venduda. La pèira de construccion utilizada mai sovent èra lo tuf volcanic.
Etrúria beneficiava d'un aventatge considerable: los metals qu'èran presents al nòrd-oèst de Roma (monts de la Tolfa) e subretot sur l’illa d’Elbe (Aithaleia).
-
- « Al delà de la ciutat que los Tirenian nomenon Populonia, i a une illa que se nomena Aithaleia. Se trapa a prèp de cent estadis de la còsta e deu lo seu nom a la fum (aithalos) qu'estagna en nebladís epais al dessús d’ela. Es qu'aquela illa conten un grand jaç de minièra de fèrre que los abitants extrion per lo fondre e de la rajar; possedís una granda quantitat d'aquela minièra. aqueles que trabalhan la minièra cravan la ròca e brutlan dins de fornèls fòrt ingenhoses las fragments de minirèra qu'avián estat brisats; dins aqueles fornèls fan fondre los talhons mejans un fuòc fòrça violent e ralan lo metal en ligòts de talha moderada qu'an un pauc l’aparéncia de grossas espongas. Aqueles lingòts son comprats per de marcands que pagavan en argent o en natura e que los transportavan a Dicaearcheia (ciutat grèga prèp de Pozzuoli) o dins d’autres luòcs de marcat que d’autres marcands compravan aquels cargaments e, amb l’ajuda d’una multitud d’obrièrs fabres qu'assemats, fabrican d'objèctes de fèrre de totas menas. »
La metallurgia provoquèt lo desvelopament del comèrci al sègle VII. Los Etruscs exportèron mejans lors pròprias naus d'objètes de bronze (trompètas, ròstres) de l’Espanha a Atenas, de Cartage a la Grand Bretanha, al Danemarc, a la Suècia, e pel sud de la Gàllia, en Alemanha del Sud e en Boèmia. Lo trafic cap a Grècia foguèt mai important (ceramica atica contra blat de Granda Grècia e metals). La Gàllia del Sud comprava de vin e metals e furnissiá dels pèls e l'estam.
Totes aqueles escambis favorizèrrent tanben lo desplaçament de las personas, de las tecnicas e lo mesclatge etnic:
-
- « Un òme de Corinta nomenat Demarat, de la familha dels Bacquiads aviá navigat cap a l'Itàlia per i fae comèrci e i conduguèt la seuna nau de transpòrt e las seunas mèrça. Aprèp los aver vendudas dins los pòrts de las ciutats etruscas qu'èran alara mai florissents d'Itàlia, e s'essent procurat de notables benefices, volguèt pas mai tocar d'autres pòrts mas contunha los seus trafics dins las meteissas aigas transportant las mèrças etruscas a çò dels Grècs e las noiruturas grègas a çò dels Etruscs. De biais que s'enriquissèt fòrça. Al moment de la revolucion de Corinta, quand lo tiran Cipselos cacèt los Bacquiads, estimant qu'en rason de las seunas riquesas e de son apartenéncia a l'aristocracia podava pas mai viure en securitat jos la tirannia, prenguèt çò que podava emportar dels seus bens e quitèt Corinta per mar; coma en rason de las seunas activitats comercialas aviá fòrça e excellents amics Etruscs, e subretot a Tarquinia, una ciutat qu'alara èra granda e florissenta, s'i installèt e eposèt una femna d'una illustra familha. ».
Cronologia[modificar | modificar la font]
- - XIII, arribada legendària dels Lidians en Etrúria, capitanejat per Tyrrhénos
- - IX a - VIII, civilizacion villanoviana
- - VII|e, cultura orientalizanta
- -616 - -578, reialme mitic de Tarquin lo vièlh sus Roma
- -578 - -534, reialme mitoc de Servius Tullius
- -535, batailha d'Alalia, amb l'ajuda dels Cartagineses contra los Grècs
- -509 - 506, expulsion dels Tarquins de Roma, guèrra entre lo rei Porsenna de Clusium e Roma, desfacha de Porsenna sus Aristodèm de Cumesa Aricie
- -477, ataca de la gens romana dels Fabians que se faguèt anientar pels Véies
- -474, la desfacha de Cumes fàcia a Siracusa
- -428, guèrra entre Roma e Véies que lo rei Lars Tolumnius foguèt tuat
- -415, alliança amb Atenas contra Siracusa.
- -396, Véies es presa pels Romans
- -384, pilhatge de Pirgi per Denís lo vièlh
- -357 - -354, Roma ataca los Etruscs, sètge de Sutri
- -310, los Etruscs s'associan als Samnits contra Roma.
- -311, presa d'Arretium, capitala etrusca.
- -308, la familha regnanta etrusca dels Tarquinia se somet
- -302, victòria de Roma suls Etruscs de Roselle
- -295, desfacha de Sentinum fàcia als Romans
- -284, los Senons ganhan los Romans a Arretium
- -280, presa de Vulci pels Romans
- -273, fondacion de la colonia de Cosa prèp de Vulci
- -265 - -264, presa e destruccion de Volsinies pels Romans.
- -241, presa e destrucdion de Faleries.
- -205, souten l'armada romana per la Segonda Guèrra Punica
- -196, revòlta d'esclaus
- -186, repression del culte de Fufluns
- -183, fondacion de Saturnia
- -181, fondacion de Gravisca
- -90 - -88, la Guèrra Sociala
- -82, Silla confisca una partida del territòri de Clusium, Arretium, Fiesole e Volterra per i installar de colonias de legionaris veterans.
- -79, capitulacion de Volterra
- -42, Perosa qu'abriga de partisents de Marc Antòni es destruida per August
- -40, l'Etrurie ven la VIIa region romana
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lo realme d'Etrúria: foguèt creat a la plaça del grand ducat de Toscana pel tractat de Lunéville (1801). Foguèt absorbit en 1807 dins l'Empèri francés e suprimit en 1814.
- Túscia: nom que pòrta l'ancian domeni etrusc pendent l'Antiquitat tardièra e la nauta Edat Mejana.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les étrusques - La fin d'un mystère, Jean-Paul Thuillier, septembre 1990, (ISBN 2070530264)
- (fr)L'Étrusque, Mika Waltari.
- (fr)Alain Hus, Vulci étrusque et étrusco-romaine, éd. Klincksieck, 1971, 228 p.
- (fr)JM Irollo, Histoire des Étrusques, éditions Perrin, 2004


c: text/html

text:
Africa du Sud
L’Africa du Sud (en anglès South Africa, en zoulou et en sisouati iNingizimu Afrika, en xhosa uMzantsi Afrika, en afrikâns Suid-Afrika, en sothô du Nord Afrika-Borwa, en tsouana Aforika Borwa, en sothô du Sud Afrika Borwa, en tsonga Afrika Dzonga, en venda Afurika Tshipembe, en ndèbèlè (du Sud) iSewula Afrika) est un payis situâ a la pouenta sud du continent afriquen. El est entornâ u nord per la Namibie, lo Botsouana et lo Zimbaboue, u nord-levant per lo Mozambique et lo Souazilande, u sud et u sud-levant per l’ocèan Endien, et u ponant per l’ocèan Atlantico. Lo Royômo du Lesothô est una encllâva a chavon entornâ per lo tèrritouèro sud-afriquen.
L’Africa du Sud at avu una èvolucion complètament difèrenta des ôtros payis afriquens por doves rêsons : el at reçu una èmigracion eropèèna més importanta que los ôtros et el recèle des rechèces miniéres qui l’ant rendua ben importanta por los Occidentâls, particuliérement durent la guèrra frêda. La premiére rêson at fêt d’el una nacion ux fenotipos grôs vareyês. El at les més grantes populacions déte « colorâ », eropèèna et endièna de l’Africa. La populacion nêre compte por 75 % de la populacion totâla.
Los conflits raciâls entre la minoritât blanche et la maj·oritât nêre ant jouyê un rolo important dens l’histouère du payis, culminent avouéc l’Apartheid, enstitucionalisâ en 1948 per lo Parti nacionâl. Ses louès ant gradualament étâ abolies a partir des ans 1990, aprés una luta longe et violenta menâ per la maj·oritât nêre, d’ense que per cèrtins Blancs, Colorâs et Endiens.
El est un des solèts payis afriquens a avêr jamés vécu de côp d’Ètat. Des èlèccions y ant étâ tegnues règuliérement pendent prés d’un sièclo, mas los Nêrs avant pas lo drêt de voto jusqu’en 1994.
L’èconomia de l’Africa du Sud est una des més dèvelopâs du continent et profite d’enfrastructures modèrnes cuvrent tot lo payis.
L’Africa du Sud est des côps apelâ « nacion arc-en-cièl », nocion enventâ per l’arch·evèque Desmond Tutu et sur laquinta Nelson Mandela at brâvament èlaborâ. Il s’ag·ét de metre en contraste la divèrsitât de la novèla nacion sud-afriquêna, per rapôrt a l’idèologia sèparacionista de l’Apartheid.
Somèro
- 1 G·eografia fesica
- 2 Toponimia et ètimologia
- 3 Histouère
- 4 Sociètât
- 5 Politica et administracion
- 6 Èconomia
- 7 Cultura
- 8 Pèrsonalitâts
- 9 Vêde avouéc
G·eografia fesica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Tèrritouèro[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Cllimat[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Toponimia et ètimologia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Sociètât[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Dèmografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Populacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lenguoues[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Africa du Sud at 11 lengoues oficièles : l’anglès, lo zoulou, lo xhosa, l’afrikâns, lo sothô du Nord, lo tsouana, lo sothô du Sud, lo tsonga, lo sisouati, lo venda et lo ndèbèlè (du Sud).
Les ôtres lengoues nan oficièles sont lo fanagalô, lo lobedou, lo ndèbèlè du Nord, lo phouthi, lo kxoè, lo nama et lo khoyisan.
Religions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Èducacion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mèdias[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Politica et administracion[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Divisions administratives[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
L’Africa du Sud est divisâ en 9 provinces.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Felibritge
Lo Felibritge (en occitan: lo Felibritge segon la nòrma classica o lou Felibrige segon la nòrma mistralenca) es un movement cultural consacrat a la lenga e la cultura occitana, amb qualques connexions als Païses Catalans. Lo sieu domeni d'accion es mai que mai de caractèr literari, mas la siá istòria aguèt tanben relacions amb cèrts eveniments politics.
Los sieus membres son los felibres e las felibresses. Çò qu'es relatiu o apertenent al Felibritge recep l'adjectiu felibrenc -a.
Somari
Situacion juridica dels Occitans a França a començament del sègle XIX[modificar | modificar la font]
De 1800 al 1804 foguèt elaborat lo Còdi Napoleònic, que participarián lo montpellerí Jean-Jacques de Cambacères (1753-1824), alavetz ministre de Justícia, e lo provençal Jean-Étienne Portalis (1746-1807), alavetz ministre de cultas. La siá aplicacion supausariá la desaparicion definitiva del drech occitan, d'origina romanica e visigòtic e de caractèr escrich, del temps que lo drech francés èra de caractèr germànic e consuetudinari. Lo drech occitan se basava en la maximala "cap de senyoria sens títol" e aviá un drech maritim pròpri influit pel catalan (Roles o de Jutjaments de Auloron).
D'alavetz ençà, los elèits occitans, alienades lingüisticament e politica, comprometeran lor futur amb lo de l'Estat, e ne controtlaràn l'aparelh, mas sauràn pas o poiràn pas l'orientar en profit pròpri. L'industrializacion e modernizacion de França serà, en partida, òbra de ministres occitans, mas servirà a solament accentuar la dependéncia del Midi e lo desequilibri economic en favor del Nòrd.
D'aquela manièra, lo sègle XIX occitan se caracterizarà per l'incapacitat de s'estructurar socialament e ideologica, e pel refús de prepausar una reivindicacion nacionala clara e precisa. Perdrà tanben pes especific dins França, doncas que se plan lo 1801 la populacion occitana supausava 28% de l'Estat francés, cap al 1975 aurà davalat a 22,5%.
Lo 1825 lo provençal Honoré-Charles de Reille (1775-1860), ancian mariscal bonapartista, fondariá la Compagnie de las Minas, Fonderies te Forges de Alès e comencèt a extraire carbon dins La Sala. Lo 1826 lo girondí Elie de Decazes-Glucksberg (1780-1860), ancian ministre de Lluís XVIII, fondèt la Sociéte dempuèi Houlleries de Aveyron e creariá lo complèxe de Decazeville dins La Sala (Avairon), de sòrta que lo 1840 produsiriá 12.000 tonas anyals de carbon.
Interès per Occitània[modificar | modificar la font]
E mai se en francés, qualques intellectuales comencèron a s'interessar per la lenga e istòria del Midi, a l'encòp qu'arreu d'Euròpa lo romanticisme desvelhava l'interès per las culturas localas. Coma hitas destacarem :
- Entre lo 1816 e lo 1821 lo provençal François Raynouard (1761-1836) publiquèt Choix dempuèi poésies originales dempuèi troubadors, estudi lexical-lingüistic-literari, acompanhat d'una Grammaire de la langue romane.
- Lo 1819 Rochegude publica un Parnasse occitan.
- Lo 1825 Antoine Fabre de Olivet publica La langue occitane restituée, ont fa una crida a l'unitat de la lenga occitana e una lloança a la civilizacion destruida per la crosada.
- Lo 1840 apareguèt l'òbra pòstuma del francés Jacques Thierry (1795-1836) Récits dempuèi temps dempuèi merovingiens, ont interpreta l'istòria francesa coma una lucha entre opressors (Nòrd) e oprimits (Sud).
- Lo 1842 lo montalbanès Jean-Bernard Mary-Lafon (1812-1884) publicariá Histoire poétique, religieuse te militaire pòrta Midi de France, seguida lo 1868 de la croisade contre las albigeoises ont analisa tanben las relacions entre lo país vencedor (lo Nòrd) e lo país vencut (lo sud).
- Lo 1847 lo dalfinès Simon de Honnorat (1783-1852), lexicògraf e naturalista, publicariá lo Dictionnaire provençal-française, seguit lo 1849 d'un Vocabulaire françois-provençal, un nòu assag de normalizar la grafia occitana, mas en seguint las nòrmas del dialècte provençal.
- Lo nimenc François Guizot (1787-1874) compausèt Histoire génerale de la civilisation en Europe, ont se considèra tanben al Midi cossí d'una cultura a despart, doncas que la vertadièra França es la França del Nòrd.
- Lo francés Jules Michelet (1798-1874) publiquèt entre lo 1830 e lo 1869 la Histoire de France, autentica ofensiva nacionala-francesista, mas ont se considèra tanben, dempuèi la banda francesa, que l'autentica França es la del Nòrd.
Aqueles estudis contribuiguèron, amassa amb d'autras, pas sonque a popularizar lo mot occitan per se far referéncia a la lenga, e Occitània per se far referéncia dins lo país de Oc, mas que desvelhèron los erudits occitans per lo sieu pròpri país e la siá pròpria lenga e cultura.
Evolucion economica, ideologica e politica a Occitània[modificar | modificar la font]
Los reialistes obtenguèron lo supòrt dels obrièrs de Nimes (cebets) e dels pageses de Roergue e Gavaldà (Companhs de Jehú), que provoquèron qualques unas revòltas contra las autoritats republicanas.
Entre lo 1850 e lo 1856 se creèron d'importantas companhiás navilieres a Marselha, coma las Messageries Maritimes, Fraissinet, Navigation Mixte, èca. Aiçò donèt una fòrta embranzida dins la vila, mas la depression economica del 1847-1852, seguida de la plaga de oïdium al Lengadòc, que gaireben delmà la produccion de vin e mòta dels ans 1853 al 1858, aital coma l'epidèmia de còlera a la Arieja lo 1854, estanquèron lo possible creissement del país. Endemés, Lo 1849 se bastiguèt lo camin de fèrre París-Lion-Marselha, que mostrarà la prosperitat provençala, mas marcarà a l'encòp l'inici del desarraïcsament e la despersonalització occitanas, aital coma lo camin cap a l'emigracion.
A l'encòp, qualques occitans contribuiguèron al nòu desvolopament ideologic del sègle XIX. Lo montpellerí Auguste Comte (1798-1857), autor del Catéchisme positiviste (1852) e considerat lo paire de la sociologia modèrna, introdusiguèt ja la tèsi de la "desconcentracion de poders" en cèrt sens de domeni regional. A l'encòp, lo francés Pierre-Joseph Proudhon (1809-1864) anariá mai luènh amb la Philosophie pòrta progrès (1853), ont prepausèt l'abolicion de la estatisme coma sistèma de opressió per tal d'accelerar la descomposició del capitalisme. Prepausariá tanben un nòu modèl d'estat federatiu, ont lo govèrn global se limitariá al camp de las decisions e de l'orientacion politica, a l'encòp que cada region seriá autonòma en lo plan administratiu. Aquelas idèas aguèron motls de seguidors dins lo país occitan e influiguèron tant en los rambalhs antibonapartistes del 1851 coma las Ligues pòrta Midi, de caractèr republican e federalista.
I aguèron tanben fòrça seguidors las idèas socialistas. En aquel terren cal destacar per una banda Louis Blanc (1811-1882) nascut a Madrid mas d'origina provençala, fondator de la revista socialista Revue pòrta Progrès (1839) e autor del organisation pòrta travail (1839), membre del govèrn provisòri del 1848 que se li calguèt exiliar a Anglatèrra pendent lo bonapartisme e fondator lo 1876 del Parti Radical Socialiste; e lo provençal Louis Auguste Blanqui (1805-1881), republican radical influit per Gracchus Babeuf e los carbonaris, cap de la Societé Republicaine Centrale lo 1848 e director de la revista La Critiqui Sociale, de caractèr socialista revolucionari; foguèt antagonista de Karl Marx e un dels inductors de la Comuna de París.
Precursors Del Felibritge[modificar | modificar la font]
Se considèran precursors del Felibritge los provençales Joan Baptista Fabre e Josèp Desanat (1795-1872), autor dels mediocres poèmas Lou troubador nacionau, lo chantre tarasconenc (1831) e director del setmanèr provençal escrit totalament en vèrs Lo bouil-abaisso (Lo bolh-abaissa, o siá la bullabessa), que se publiquèt del 1841 al 1846 e ont publiquèron los sieus primièrs poèmas Víctor Gelu, Camil Raybant, Benedit, Chailan e Josèp Romanilha. O foguèt tanben Pèire Bellot (1783-1855), fondator lo 1841 dels setmanèrs prefelibrencs Lou tamborinaire, amb Loïs Méry, e Lou descaladaire, similar a l'anterior, e autor dels poèmas Moussu Canulo (1832) e Poueto cassaire (1821).
En 1851 se publicariá l'òbra poetica collectiva Li prouvençalo, ont apareissián de poèmas de Peyrotas, Cavalhon, Jasmin, Romanilha e Aubanel, e que servissiá de iniciador del nòu movement que s'èra gestant, mas que s'inspirava en l'òbra de Honnorat, Mary-Lafon e los autres. Aital, lo 29 d'agost del 1852 dos joves escrivans provençales, Frederic Mistral e Josèp Romanilha, convocarián a Arles lo Congrès d'Escrivans Provençales, ont esperavan tractar de tèmas de caractèr lingüistic e educatiu, sustot un acòrdi de cara a la possibla unificacion ortografica a nivèl provençal. I participarián De Astros e Gaut, de Ais; Bourrely, Benedit, Bellot e Barthélemy, de Marselha; Boudin, Cassau e Gièra, de Avinhon; Bonnet, de Beucàire; Gautièr, de Tarascon; Raybant e Dupuy, de Carpentras; Castel-Blaze, Cavailhon e Grouzilhat, de Salon; Garcin e Matièu, de Castèlnou-dau-Papa; Moquin-Tandon, Peyrotas, La Fare-Alays, Romanilha e Aubanel. Víctor Gelu i volguèt pas participar.
La fondacion[modificar | modificar la font]
Lo meteis jorn de 1853 se celebrariá un nòu congrès a Ais, amb lo francés Émile Zola coma convidat, e tractèron de tèmas coma l'ortografia de la lenga e lo futur de l'educacion, mas se prenguèt pas cap de decision. Fin finala, lo 21 de mai del 1854, a Font Segunha (Provença), sèt poètas provençales. Frederic Mistral, Teodòr Aubanèl, Josèp Romanilha, Ansèume Matièu, Pau Gièra, Anfòs Tavan e Joan Brunet creèron lo Felibritge, paraula d'origina incert, doncas que segon lo quite Mistral, proveniá de la marrida prononciacion de la dicha occitana sefer libre de lei en se felibre de lei; segon autras proveniá de feligrés (latin filii ecclesiae); segon autras de la fe libre dels càtars, o plan de fellibris, "mainatjon" (se supausava que los poètas èran los mainatjons de las muses).
Redigiguèron un programa plan delimitat mas vagui en las siás aplicacions, e que respondiá als objectius seguents:
- Reviscolament De la raça latina
- Restauracion de la lenga e literatura occitana
- Tornar la dignitat a la lenga mitjançan la poesia
- Retornar a la nacion occitana lo gaubi ("cortesiá") pròpria e lo sieu èime ("esperit") nacional
Tant en Provença coma lo Bas Lengadòc, mas, fasiá ja d'ans que i aviá un interès per la lenga del país, sustot ras de la descobèrta de la tradicion trobadoresca, de la man de literats romanistes e erudits coma Fabre de Olivet, Raynouard o Rochaguda, e de lexicògrafs coma Honnorat. Aital a Marselha, l'usatge del provençal en gasetes e de jornalièrs obrièrs èran estats assumits pels combatius trobaires, d'ideologia progressista, que destacava entre el Víctor Gelú. A Bearn cal soslinhar Xavier Navarrot, que s'acuèlh a la tradicion dels cançoneristes politics. A Agen se descabdella l'òbra de Jasmin amassada a Mas papilhòtas (1835), que jògue amb l'emocion populara.
Lo Felibritge s'impausa ras de l'espectaculara revelacion de Mirèlha, l'an 1859, qu'a París obtenguèt un magnific aculhiment. L'an 1876, lo movement se institucionalitzà en se dotant d'unes estatuts e en fixant una estructura territoriala qu'abastava totes los païses de oc e de parlar catalan, dividits en set mantinenças: Provenza, Lengadòc, Lemosin,Gascunya, Catalonha, Valéncia e Mallorca, al dedins que n'operavan las Escòlas.
Abandonèron lo nom de trobaires pel de felibres, e la nòva lei poetica serà recuelhuda per Mistral lo 1886 en Lou trésour dou Felibrige, vertadièra compendi lingüistic occitan. A l'encòp, del 1855 al 1896 publicarián lo almanac armana prouvençau, redigit per Aubanel e ont se publicariá l'òbra poetica del grop. Aviá la redaccion a Avinyó e un tiratge inicial de 500 exemplars, qu'arribarián a 20.000 lo 1896.
Prepausèron una federacion literària a l'estil grèc, mas amb reminiscències de l'epòca dels trobadors medievales e ambicions panoccitanes. Per çò qu'es del nom de la lenga, la nomenèron indistintament occitan, lou dialècte roudanen, prouvençal o miejournau (meridionala), mas la lenga base per la siá literatura foguèt lo sotsdialecte rodanenc del provençal. Escuelhèron un capoulié (caporal), considerat coma cap de esperital del grop, lo 1876, e dempuèi lo 1878 nomenavan una court de amour amb una réino, que foguèt alavetz Mª Lluïsa Rivière, esposa de Mistral, un majorau e los manteneires.
Contactes entre felibres e precatalanistes[modificar | modificar la font]
Los primièrs contactes los mantenguèt Frederic Mistral amb Víctor Balaguer, qui s'èra exiliat del 1865 al 1867 a Occitània per las siás idèas republicanas, e que i foguèt recebut coma representant dels poètas catalans.[1] Pauc abans, lo 1864, lo Armana Prouvençau aviá prepausat coma lenga literària panoccitana lo dialècte rodanenc, parlat a la linha Arle-Avinhon, a l'encòp que lo 1861 lo poèta catalan Damas Calvet de Budalles aviá participat al Felibritge de Tarascon.
Lo 1867 Balaguer e qualques politics catalans regalèron als felibres provençales la Copa Santa, facha d'argent cisellat, en gratitud a l'aculhida dispensada pels occitans Mistral, Romanilha, Aubanel, Loïs Romieu, Crosilhat, Brunet, William Bonaparte-Wyse, Matièu e Paul Meyer. Aqueles visitèron Barcelona en tornar Balaguer de l'exili, e Mistral foguèt mantenidor dels Jòcs Florales del 1868. Compausèt tanben l'imne occitan Cançon de la coupo, amb musica d'un nadalet de Sàboli, e que serà cantat a totas las ceremònias occitanas, e en especiala, a las taulejadas de Santa Estèla. Lo meteis an, Mistral demandèt oficialament dins lo govèrn francés, en nom dels felibres, l'ensenhament de l'occitan a l'escòla. Mas lo poèta èra pas pas un politic e passèt pas jamai de demandar una timida descentralizacion administrativa e culturala.
Dos faches van estroncar aquela amistat. Per una banda, la revolucion contra Isabel II del 1868-1869, que portèt Balaguer, ja consacrat plenament a la politica, a s'installar a Madrid, a l'encòp que lo 1870 se fondava a Barcelona la Jove Catalonha, de caractèr reivindicatiu e politic. Per l'autra, la alçament de la Comuna de París del 1870, que portèt als felibres a adoptar un ton mai conservador
Expansion del Felibritge[modificar | modificar la font]
Lo succès literari de Mistral consolidèt lo movement, que se'n publicarián los estatuts lo 1862. Pendent lo sègle XIX los capoulié del grop ne foguèron:
- Frederic Mistral (1876-1883)
- Josèp Romanilha (1883-1891)
- Fèlis Gras (1891-1901)
Lo Felibritge se basava en seccions o mantenenço que seguissián divisions dialectalas regionalas, e caduna d'elas subdividida dins escòlas provincialas o escorri. Lo 1882 i aviá 440 mantenidors dins Occitània tota, qu'aumentèron a 879 lo 1914, e cap al 1937 avián aumentat dins 53 escòlas (16 d'elas fondadas après lo 1920), mas l'impuls s'extinguiguèt a causa de las scissions.
Malgrat qu'afirmavan escriure pel pòble, escrivián vertadièrament pels burgesos, literatura plena de epopeies e de dramas pageses que servissiá a solament a almanacs, en desbrembant la granda literatura orala occitana e sens jogar cap de ròtle contestatari, a diferéncia d'a Catalonha o a Bretanha. La composicion dels membres del Felibritge, per sectors socials, varièt pas pas gaire pendent los ans:
Entre las mai destacadas escòlas felibrenques, podèm esmendar la Mantenença Felibrenca d'Aquitània, fondada pel comte de Toulouse-Lautrec, paire del famós pintor, gascon e amic de Mistral. Lo 1877 se fondariá a Marselha l'Escorri dei Felibre de la Mar, per Aufred Chailan, Anfos Tavan, August Verdot, Jousè Huot, Cèsar Marjoulhier, Loïs Astruc, e Gonzague de Rey, que foguèt seguida per las Escorri dempuèi Aup, Escorri de Lar e Lou Flourege. En totas elas se lor caliá far de composicions en occitan e usavan lo dialècte marsellès, levat Astruc qu'emplegava lo rodanenc. Publicarián lo recuèlh La calanco (1879-1882), aital coma los bulletins Armana de la mar (1897-1898), La calanco (1912) e L'art de faire la crèche (1942). Organizèron de conferéncias, concorses de teatre e pastorales, e i participarián de destacats autors coma August Marin, Clovis Hugues, Charles Maurras e Fréderic Amouretti.
A aquelas ne seguirián d'autras, coma l'Escorri Gaudenco a Castel de Pulhariès lo 1892; l'Escorri Moundino a Tolosa lo 1892, ont se fasián de concorses poetics e contactèron amb Prosper Estieu, qui publicava alavetz la revista Lou terradour; l'Escorri de Mount-Segur lo 1896, per Estieu e Cassou, August Teulié, Francés Rigal e Joan Gradat, als quales s'apondèron Paul Dunac, Josep Aybram e Adrian Arispura, que publiquèron la revista Mount Segur del 1896 al 1899; lo Escòla Occitana a Avinhonet lo 6 de julhet del 1919, lo Grelh Roergàs a Castel de Sèlvas lo 1921; lo Escòla Ròchaguda de Albi e lo Escòla de Autpol. D'autras foguèsson l'Escorri Audenco de G. Jourdanne, L'Escorri Oubergnato del pòrti de la Salle de Rochemaure, e l'Escorri Parisenco dou Felibrige, per Carles Brun.
D'autra banda, la p. Josèp Ros fondèt a Limòtge lo 1893 la revista Lemouzy per tala d'estendre lo Felibritge al Lemosin, coma lo 1894 faguèron Francis Corchinoux e Arsène Vermenouze amb lo Escòla Alvernesa e la revista Lo cobreto, per'mor de far lo meteis a Auvèrnhe. Qualqu'uns atenherián la collaboracion a las revistas de scientifics e intellectuales occitans destacats, coma lo entomòleg Jean-Henri Fabre.
Fin finala, lo 1896 lo Felibritge prendriá fòrça al Bearn amb la fondacion pels joves Miquèu Camelat e Maximin "Simin" Palay de l'Escorri Gaston Febus e la revista Reclams de Bearn e Gasconha, mas qu'amb los ans pas sonque prenguèt un caire reaccionari, mas que quitament separatista e combatiu amb lo occitanisme. Entre las revistas mai importantas ligadas al Felibritge, i aviá Lé gril a Tolosa e Mount Segur (1901-1904). La majoritat dels autors, mas, se jonguèron lo 1904 a l'Escorri deras Pirenéos de Bernard Sarrieu, que seriá reviscolada lo 1970 per Andriu Meynard e Arlèta Homs-Chabbert.
La Taulejada èran las taulejadas felibristes[2]


text:
Competéncias requesidas :
- estar ben dins las relacions comercialas e umanas amb qualitats d’analisi e d’escota.
- capacitat a trabalhar en autonomia.
- coneissença de l’occitan (oral, escrit) e de la cultura occitana.
- coneissença de l’informatica/burotica.
- gestion e administracion del labèl. (secretariat, seguit dels comptes...)
- mobilitat e disponibilitat (desplaçaments, amassadas)
- nivèl d’estudis minimum: bac
- permès de menar
- viure dins la region Miègjorn Pirenèus.
Tipe de contrat : CDD d’1 an.
- Durada setmanèra del trabalh : 17°30
- Salari : SMIC amb fraisses pagats per començar. Evolucion possibla...
- Debuta del contracte de trabalh : tre lo 1er de genier de 2010
Letra de motivacion e CV de mandar abans lo 15 de novembre 2009 a :
OFICI per l’occitan
42, carrièra dels blanquiers / rue des blanchers 31000 TOLOSA


text:
Actualament sèi a trabalhar sus la toponimia del canton de Doma (Dordonha). A Doma, entre la Crotz de la Pèira e Bard, i a un pition bòsc que s'apèla las Bartasalas. Dins lo temps, per far paur aus dròlles, lo monde disián que li viviá una bèstia a sèt caps, qu'èra la Bèstia de las Bartasalas. Ai causit aquel nom coma nom d'utilizator. Auriái tanben pogut causir lo Cròs de la Puta (a Sent Laurenç) o lus Mèrdafèrs (a Sent Cibranet)... :-)
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Adissiatz a tots / Dag iedereen
Adissiatz a tots / Dag iedereen
laBèstiadelasBartasalas
Leberonet
Actualament sèi a trabalhar sus la toponimia del canton de Doma (Dordonha). A Doma, entre la Crotz de la Pèira e Bard, i a un pition bòsc que s'apèla las Bartasalas. Dins lo temps, per far paur aus dròlles, lo monde disián que li viviá una bèstia a sèt caps, qu'èra la Bèstia de las Bartasalas. Ai causit aquel nom coma nom d'utilizator. Auriái tanben pogut causir lo Cròs de la Puta (a Sent Laurenç) o lus Mèrdafèrs (a Sent Cibranet)... :-)
Sujets similaires
T'as bien chausit, la Bèstia de las Bartasalas quò lo fai mielhlaBèstiadelasBartasalas a écrit:Auriái tanben pogut causir lo Cròs de la Puta (a Sent Laurenç) o lus Mèrdafèrs (a Sent Cibranet)... :-)
;-))
Quò's tu que sès passat dins 'Meitat chen, meitat pòrc' per presentar aqueste siti ?
E senhale que sei sarlades d'origina, io tanben !
De quala comuna sès d'origina ? E ara parles lemosin, coma quò se fai ?
laBèstiadelasBartasalas a écrit:E ara parles lemosin, coma quò se fai ?
Lo Danis es un drolle deus estranhs ... A Rodès; que parla lo lengadocien, a Bordèu lo Gascon, a casa un mescladis de lemosin de Peireguer e de Lemotges (enfin, soi pas linguista ... que'u cau véder quan es a parlar dab lo son pair e la soa maire ... que shiula tostemps ...) e a Sarlat lo sarladès ... Apres, soi pas jamei anat en Provença dab eth ...
Planvengut laBèstiadelasBartasalas !
Parier per lo valadenc, se me botatz una ora emb un italian e un pack de cervesas, traparai l'accent per li parlar.
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Meni
Meni (o Menes, en çò de Maneton) qu’ei un rei egipcian considerat com lo fondator de la purmèra dinastia e l’unificator de la Hauta e la Baisha Egipte. Que regnè de cap a -3100.
Qu’ei a còps con.honut dab lo rei Narmer (dilhèu la medisha persona o un predecessor - lo quite pair) identificat dab la paleta eponima e eth tanben associat dab l’unificacion deu país.
La soa realitat istorica que’s mescla dab lo mite de fondacion e d’unifacacion d’Egite per la victòria e la conquesta de la Hauta Egipte suber la Baisha.
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas, Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian, The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
Bouillé-Ménard
Bouillé-Ménard es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Bouillé-Ménard A una longa tradicion de extraction de pissarra e de fèrre #que remonta almens al Mièja-Edat, en fasent part de la conca de Segré-Nyoiseau / en Estofant-Combrée, cœur del territòri del extraction minaire fèrre e pissarra en la Nautor-Anjau[1]. Lo Doncas que e la Loire a proximitat an considerablament contribuit a l'estenduda d'aquelas activitats[2].
Bouillé-Ménard a une longue tradition d'extraction d'ardoise et de fer qui remonte au moins au Moyen-Âge, faisant partie du bassin de Segré-Nyoiseau / Noyant-Combrée, cœur du territoire de l’extraction minière fer et ardoise dans le Haut-Anjou[1]. Le Cher et la Loire à proximité ont considérablement contribué à l'extension de ces activités[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 De pissarra en minaré de fèrre, la Nautor-Anjau minaire e las siás vilas, sul luòc de l'associacion per la promocion e la conservacion del patrimòni minaire e ardoisier de la nautor-Anjau. Error de citacion : Invalid
tag; name "" defined multiple times with different content
- ↑ 2,0 2,1 La Loire – los pòbles del fleuve, per Abel Poitrineau. pp. 63-86, La sarabande de las frets. Éd. Horvath, Sant-Étienne, 1989. ISBN 2-7171-0639-1 Error de citacion : Invalid
tag; name "poi63" defined multiple times with different content


text:
Constantinòble
Constantinòble (del latin: Constantinopolis, adaptacion del grèc ancian: Kwvσtavtιvoύπoλις = Kônstantinoupolis, valent a dire "Vila de Constantin", en turc abans 1930: Konstantinopolis, Konstantiniyye) es lo nom que portèt la vila actuala d'Istambol entre 330 ap. JC e 1930 ap. JC., quand èra una de las capitalas de l'Empèri Roman tardiu puèi la capitala de l'Empèri Bizantin, puèi, après 1453, de l'Empèri Otoman.
Abans 330 ap. JC se disiá Bizanci. Los tres noms son de còps mesclats dins l'usatge: aital l'Empèri Roman d'Orient se ditz Empèri Bizantin.
En occitan e dins la màger part de las lengas del Mond, la vila a pres lo nom general d'Istambol en 1930 en seguida d'una decision de l'estat turc (en turc: İstanbul), mas lo nom de Constantinòble contunha de s'utilizar dins l'usatge de la Glèisa Ortodòxa, que ten son sèti internacional dins aquela vila. Atal se parla del "Patriarca de Constantinòble". (En lenga grèga, per contra, lo nom de Kwvσtavtιvoύπoλn = Konstantinoupoli rèsta lo sol que s'emplega per totes los usatges modèrnes.)


text:
Glèisa Nòva
Glèisa Nòva o Glèisanòva (oficialament en francés Égliseneuve-des-Liards) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo sens dels dos elements del nom de Glèisanòva demanda pas de traduccion. Segon Chantal Tanet e Tristan Hordé, que trabalhan sul Perigòrd, un tal nom s'explica per oposicion a una glèisa anciana dispareguda [1]. Dauzat atribua tanben al mot « glèisa » dins un toponime lo sens d'aglomeracion bastida a l'entorn d'una glèisa [2]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra del canton de Sauxillanges; z-es avòra del canton de Braçac.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 143 abitants (17 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 144
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 261
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-egliseneuve-des-liards.html


text:
Catarina Ièra de Navarra
Catarina de Navarra, nascuda en 1468, mòrta en 1517 al Mont, foguèt reina de Navarra (1483-1517), comtessa de Fois e vescomtessa de Bearn.
Vida[modificar | modificar la font]
Catarina èra filha de Gaston de Fois (v. 1443-1470), (apelat « Gaston V de Fois » per d'unes autors), vescomte de Castelbon, prince de Viana (1462-1470), luòctenent general de Navarra (1469), e de Magdalena de França (sòrre del rei de França Loís XI). Catarina Ièra èra cosina de reina Ana de Fois-Candale, reina d'Ongria.
Eretèt del tròn a la mort de son fraire Francés Fèbus rei de Navarra (1479-1483). Sa maire assegurèt la regéncia de 1483 a 1494.
Esposèt Joan III de Labrit en genièr de 1484 e foguèt coronada lo meteis mes amb son marit a Pampalona, capitala de Navarra.
L'oncle de Catarina, Joan de Fois, vescomte de Narbona, contestèt l'ereitatge de sa neboda en invocant la lei salica, qui èra pas jamai estada aplicada en Navarra (e Navarra èra justament estada donada a Joana II de Navarra en 1328 quand foguèt privada de sons dreches sobre França, oficialament pr'amor la lei salica s'apliva e França e pas en Navarra). Reclamèt lo tròn e foguèt a l'origina de trobles acabats amb la patz concluida a Tarba en 1497.
Joan de Fois renoncièt pas a sas ambicions : maridèt sa filha Germana de Fois amb lo rei Ferrand II d'Aragon en 1505. Aquel faguèt envadir pel duc d'Alba Pampalona en 1512 puèi Navarre tota al nòrd coma al sud : l'usurpacion foguèt sancionada per una bulla del papa Juli II. Catarina moriguèt en 1517 e es enterrada dins la catedrala de Lescar, necropòli dels reis de Navarra.
La Nauta Navarra foguèt perduda pels reis de Navarra tre 1512.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- de l'ereitatge de son fraire,
- reina de Navarra (1483-1517)
- comtessa de Fois (1483-1517)
- vescomtessa de Bearn (1483-1517)
Maridatge e descendéncia[modificar | modificar la font]
- Esposèt Joan III de Labrit en genièr de 1484.
D'aquela union nasquèron :
- Enric II de Navarra en abril de 1503 a Sangòssa (Navarra).
- Isabèla de Labrit, infanta de Navarra, esposa de Renat Ièr de Rohan


text:
Cornillon-en-Trièves
Cornilhon dau Trièvas[1] (oficialament Cornillon-en-Trièves) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ de verificar


text:
Catalonha (comunautat autonòma)
Catalonha (en catalan Catalunya) es un país[1] europèu situat al nòrd-èst de la Peninsula Iberica que se constituís oficialament coma una comunautat autonòma d'Espanha. De mai, es una partida importanta dels Païses Catalans (exceptat Aran, qu'es en Occitània), entitat culturala qu'intègra totes los territòris de lenga catalana. Malgrat aquò, Catalonha a tanben d'autras designacions non oficialas coma lo Principat o lo Principat de Catalonha (en catalan el Principat de Catalunya). Sa capitala es Barcelona e lo gentilici es catalan -a (o principatin -a).
Territorialament, Catalonha se compausa, primièrament, de las províncias de Girona, Barcelona, Lhèida e Tarragona. De tira, òm trapa las comarcas, que se compausan de municipis e, fin finala, las vigariás. Aquestas, que son estadas restauradas a partir del novèl Estatut d'Autonomia de 2006, constituissián l'anciana distribucion politica de Catalonha fins a l'integracion administrativa dins l'estat espanhòl en 1714. La Generalitat de Catalonha (en catalan: Generalitat de Catalunya) es l'organizacion politica de Catalonha, qu'englòba lo Govèrn, lo Parlament e la rèsta de las institucions pròprias.
Somari
- 1 Toponimia
- 2 Geografia e clima
- 3 Istòria
- 4 Politica e govèrn
- 5 Division territoriala e administrativa
- 6 Economia
- 7 Demografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams
- 10 Nòtas e referéncias
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Catalonha comencèt d'èstre emplegat cap al mièg del sègle XII per designar l'ensems dels comtats que fasián partida de la Marca Ispanica e que se desliguèron gradualament del tutoratge franc fins que venguèsson sobeirans. L'origina del mot Catalunya es encara incèrta e dobèrta a d'interpretacions. La teoria mai acceptada ditz que deriva de "tèrra de castèls",[1] e qu'aja evoluat del tèrme castlà, lo governador d'un castèl.[2] Segon aquela teoria, lo tèrme castellà ne seriá omològ. Una autra teoria suggerís que Catalunya proven de "Gotholandia" es a dire "la tèrra dels gòts"; los francs sovent nomenavan Gòtia lo territòri catalan (o quitament, la Peninsula Iberica). D'autras teorias suggerisson que proven d'un prince alemand legendari, Otger Cataló, o del mot laketani, tribú que demorava dins las tèrras qu'a l'ora d'ara compausan las comarcas de Valés e Barcelonés, e que per influéncia italiana lo mot devenguèt katelans e après catalans.[3]
Geografia e clima[modificar | modificar la font]
Catalonha a una superfícia aproximativa de 32 000 km2. Limita al nòrd amb Andòrra (65,3 km) e Occitània (315 km), a l'oèst amb Aragon (359,9 km), al sud amb lo País Valencian (52,9 km) e a l'èst amb la Mar Mediterranèa. Sa situacion geografica a favorizat, dempuèi l'Edat Mejana, una relacion pròcha e intensa amb los autres païses mediterranèus e a l'encòp amb l'Euròpa continentala.
La geografia de Catalonha es plan divèrsa se prenèm en compte la superfícia relativament pichona de son territòri. Sa geografia es condicionada pel litoral mediterranèu a l'èst, amb 580 km de còsta, e per las montanhas dels Pirinèus al nòrd. Dedins, vèrs l'àrea de Lhèida, i a una granda depression centrala. La sèrra prelitorala separa de l'interior los airals costièrs, encara qu'aqueles, vèrs la província de Girona, son dominats per una sèrra litorala.
Aproximativament 28,7% del sòl de Catalonha es dedicat a la agricultura, 15,7% a prats e pastencs, 1% correspond a rius, 43,4% a bòsques, 6,7% a d'airals urbans o urbanizables e 4,6% a d'autras activitats pas especificadas.[2]
Catalonha a un clima mediterranèu, mas amb de grandas variacions de temperatura entre lo litoral costièr, amb clima doç, temperat en ivèrn e plan caud en estiu; l'interior, que a un clima continental mediterranèu, amb d'ivèrns freges e d'estius plan cauds; e las regions de montanha pròchas dels Pirinèus, amb clima de montanha, temperaturas minimas jos zèro e fòrça nèu en ivèrn, pluèja annadièra superiora a 1000 mm e d'estius mens cauds.
En 1990 lo govèrn catalan creèt lo Conselh de Proteccion de la Natura, un organisme consultatiu per la proteccion de la natura e lo païsatge, amb la finalitat de conéisser, estudiar, protegir e administrar lo mitan natural catalan. Existisson en Catalonha onze pargues naturals: lo Pargue Natural de l'Alt Pirineu, Aigasmòrtas de l'Empordan, lo Pargue Natural del Cadí-Moixeró, lo Cap de Creus, Els Ports, Montseny, Montserrat, Sant Llorenç del Munt, la Serra de Montsant e la Zona volcanica de la Garrotxa; un pargue nacional, Pargue Nacional d'Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici; una resèrva naturala, lo Dèlta de Llobregat; e una resèrva marina, las Illas Medes.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Article principal: Istòria de Catalonha
L'istòria de Catalonha, tant al nòrd com al sud dels Pirinèus se pòt devesir en las epòcas seguentas:
A partir de 1659, se separa la Catalonha Nòrd de la rèsta del territòri, après lo Tractat dels Pirinèus. Dempuèi alara, se destria los periòdes seguents de l'istòria de la Catalonha Sud, la comunitat autonòma actuala:
- Istòria contemporanèa de Catalonha, que comença amb la pèrda dels fòrs catalans après los Decrets de Nòva Planta en 1716.
- Sègle XX en Catalonha, qu'inclutz la recuperacion de l'autonomia pendent la Segonda Republica Espanhòla, abolida per lo regim franquista. Après la transicion democratica espanhòla, e l'aprovacion de l'Estatut de 1979, Catalonha tornèt gausir d'una autonomia en Espanha. En 2006 s'aprovèt en referendum un nòu Estatut d'Autonomia que regís l'organizacion politica e autonomica de la Catalonha actuala.
Politica e govèrn[modificar | modificar la font]
- Article principal: Politica e govèrn de Catalonha
La Generalitat de Catalonha[modificar | modificar la font]
La nòrma institucionala basica de Catalonha es l'Estatut d'Autonomia. D'acòrd amb aquel, l'autogovèrn de Catalonha s'organiza politicament coma Generalitat de Catalonha. La Generalitat de Catalonha se compausa de divèrsas institucions de govèrn, demest elas:[3]
- lo Parlament de Catalonha: poder legislatiu del govèrn catalan; dins lo Parlament se fa la discussion politica e se contraròtla e impulsa l'accion politica e de govèrn. Lo Parlament apròva lo budgèt de la Generalitat. Es compausat per un minimum de 100 deputats e un maximum de 150, elegits per representacion proporcionala amb tièras de partits pas modificablas, per un periòde de quatre ans;
- la Presidéncia de la Generalitat, dirigida pel president. Lo president es la representacion pus nauta de la Generalitat e a l'encòp de l'Estat en Catalonha. Dirigís las accions del Govèrn e pr'aquò es lo representant del poder executiu de Catalonha; e
- lo Govèrn o Conselh Executiu es l'organisme superior collegial que dirigís l'accion politica e l'administracion de la Generalitat. Lo Govèrn es presidit pel president de la Generalitat, lo Conselhièr Primièr e los autres conselhièrs.
Las competéncias principalas del Govèrn comprenon l'educacion, la santat e la cultura. Lo finançament de la Generalitat es regulat per la Lei Organica de Finançament de las Comunitats Autonòmas e per l'Estatut d'Autonomia de Catalonha.
En mai d'aquestas institucions, las autras institucions de la Generalitat son totas aquelas que seràn creadas per lo meteis Parlament. Com a organismes de garantida e contraròtle, a l'ora d'ara fan partida de la Generalitat, lo Sindic de Grèuges, que garantís los dreches e las libertats dels ciutadans, la Sindicatura de Comptes que contraròtla los comptes economics de las institucions publicas de Catalonha, e lo Conselh de Garantidas Estatutàrias, que velha per l'adequacion a l'Estatut i a la Constitucion de l'Estat espanhòl de las disposicions de la Generalitat.
Lo poder judiciari de Catalonha correspond al Tribunal Superior de Justicia, l'organisme jurisdiccional suprèm de Catalonha, segon l'Estatut de 2006. Las competéncias del Tribunal Superior de Justicia incluson los recursos e proceduras dins los divèrses òrdres institucionals e lo tutoratge dels dreches reconeguts per l'Estatut. En tot cas, es competent dins los òrdres jurisdiccionals civil, contenciós, administratiu e social, e en d'autres que se poiràn crear dins l'avenidor.
Lo Govèrn fa partida de la Generalitat de Catalunya. La capitala e lo sèti del Govèrn es la vila de Barcelona. Lo President de la Generalitat tre 1980 e 2003 foguèt Jordi Pujol i Soley, de la coalicion Convergència i Unió, que foguèt succedit per Pasqual Maragall i Mira tre 2003 e 2006. En novembre de 2006, foguèt elegit nòu president José Montilla Aguilera.
Catalonha dispausa tanben d'una polícia, los Mossos d'Esquadra (occ. vailets d'escadra). Las originas d'aquela fòrça de polícia remontan al sègle XVIII. Dempuèi 1994 se tròba dins un procès de desplegament, que s'acabarà en 2008, per remplaçar las fòrças estatalas de la Guardia Civil e la Polícia Nacionala, que dependon dirèctament del Ministeri de l'Interior d'Espanha. Pasmens, l'Estat i servarà un nombre limitat d'agents en Catalonha per exercir d'autras foncions especificas coma la susvelhança dels pòrts, aeropòrts, còstas, frontièras, doanas, administració d'estrangièrs, cartas d'identitat, trafec d'armas e explosius, proteccion fiscala de l'Estat e d'autras foncions qu'establís la Constitucion Espanhòla.
La Val d'Aran[modificar | modificar la font]
La Val d'Aran gausís d'un regim especial en Catalonha. L'Estatut d'Autonomia reconeis aquela entitat territoriala amb personalitat juridica pròpria e plena d'autonomia amb organizacion institucionala e administrativa especifica. L'institucion de govèrn de la Val d'Aran es lo Conselh Generau, format pel sindic, lo Plen de Conselhèrs Generaus e la comission d'Auditors de Compdes. Lo Sindic es la representacion pus nauta de la Generalitat en Aran. La lenga pròpria e oficiala d'Aran es l'occitan, qu'en Aran s'apèla aranés, e qu'es tanben oficiala dins tot lo territòri de la Comunautat Autonoma de Catalonha.
Los simbols nacionals[modificar | modificar la font]
Catalonha a tres simbols representatius pròpris, apelats simbòls nacionals per l'Estatut[4]: lo drapèu, l'imne e la fèsta nacionala:
- Lo drapèu, apelat Senyera, a son origina dins l'escut dels comtes de Barcelona. E mai que i aja pas cap de referéncia documentària abans lo sègle XIII, es un dels drapèus pus ancians d'Euròpa[5]. Se compausa de cinc faissas jaunas e quatre de rojas, totas de la meteissa largor.
- L'imne nacional de Catalonha es Els Segadors (occ. Los Segaires), escrich en sa fòrma actuala per Emili Guanyavents en 1899. La version musicala es de Francesc Alió, de l'an 1892. Las originas de l'imne remontan a un cant nascut en 1640 pendent la guèrra contra lo rei Felip IV de Castellha, que los païsans i participèron en d'episòdis importants. Es oficial dempuèi la lei del Parlament del 25 de febrièr de 1993.
- La fèsta nacionala de Catalonha foguèt la primièra lei aprovada pel Parlament de Catalonha en 1980. La Jornada Nacionala (cat. Diada Nacional) o fèsta de Catalonha se celèbra l'11 de setembre e commemòra l'actitud de resisténcia activa contra l'opression e l'espèr d'una totala recuperacion nacionala[6] pendent la Guèrra de Succession Espanhòla, que comportèt la pèrda de las libertats de Catalonha lo meteis jorn de 1714, après lo Sètge de Barcelona.
Division territoriala e administrativa[modificar | modificar la font]
- Article principal Division territoriala de Catalonha.
Catalunya s'organiza territorialament en províncias. L'Estatut d'Autonomia de 2006 establís l'organizacion administrativa de Catalunya en tres entitats localas: los municipis, las comarcas e las vigariás. Pasmens l'estat central espanhòl organiza tanben territorialament Catalonha en províncias.
Províncias[modificar | modificar la font]
Catalonha se dividís administrativament en quatre províncias, que lor organisme de govèrn es la deputacion
Las capitalas de las províncias son las vilas del meteis nom: Barcelona, Girona, Lhèida e Tarragona.
D'autres entitats localas[modificar | modificar la font]
Las comunas o municipis[modificar | modificar la font]
L'Estatut definís lo municipi coma l'organisme de basa e lo mejan essencial de participacion de la comunautat locala dins los afars publics. De mai, l'Estatut garantís als municipis d'autonomia per l'exercici de lors competéncias e per l'administracion de lors interèsses. En Catalonha existisson a l'ora d'ara 947 municipis. Jos aqueles organismes i a las entitats municipalas descentralizadas, que gausisson tanben d'una cèrta autonomia, malgrat que dependan de lors municipis respectius. Actualament en Catalonha i a 58 entitats municipalas descentralizadas.
Las comarcas[modificar | modificar la font]
Las comarcas son d'entitats compausadas per de municipis e administran los servicis locals dins sas competéncias. La division comarcala actuala a son origina dins un decret de la Generalitat de Catalonha de 1936, que foguèt suprimit en 1939 pel franquisme. En 1987 la Generalitat tornèt aplicar aquela division territoriala e en 1988 s'i ajustèron tres comarcas nòvas. A l'ora d'ara n'i a 41.
Las vigariás[modificar | modificar la font]
La vigariá (cat. vegueria) se definís coma un encastre territorial especific per l'exercici del govèrn intermunicipal e de cooperacion locala amb una personalitat juridica pròpria. Es la division territoriala utilizada per la Generalitat, dempuèi l'Estatut de 2006, per l'organizacion territoriala de sos servicis. Gausís tanben d'autonomia per la gestion de sos interèsses. L'administracion de las vigariás correspond al Conselh de Vigariá, que remplaçarà las Deputacions.
Economia[modificar | modificar la font]
- Article principal: Economia de Catalunya
Catalonha es un país de tradicion industriala dempuèi lo sègle XIX. A l'ora d'ara, l'industria, lo torisme e los servicis son los sectors economics principals de Catalonha. La creissença economica mejana annadièra del periode 1995-2004 foguèt inferiora a la mejana espanhòla. Pasmens, en 2005 cresquèt de 3,3%, lo meteis percentage que la mejana espanhòla e per dessús de la mejana europèa. Catalonha se tròba en quatrena posicion de la classificacion de comunautats segon lor Produch Interior Brut per càpita e pòrta 18,8% del PIB total d'Espanha, 25,5% del sector industrial del PIB e 17,5% del sector dels servicis[7]. Lo caumatge, en 2005 èra de 6,6%.
En 2005, lo percentatge d'exportacions de nauta tecnologia foguèt 34,6% del total espanhòl. En lo meteis an las importacions de la Catalonha foguèron 29% del total espanhòl e las exportacions 26,8%. De las despensas per la recèrca e lo desvolopament, 22,8% se realizèron en Catalonha.
Catalonha es la primièra destinacion toristica d'Espanha. En 2005 recebèt 13,2 milions de toristas tre genièr e novembre, es a dire 25,3% de totes los toristas que arribèron en Espanha. Las destinacions toristicas pus importantas de Catalonha son la vila de Barcelona e las plajas de la Còsta Brava e de la Còsta Daurada, e mai los Pirinèus amb 10 estacions d'esquí: Baqueria Beret, La Molina, Espot Esquí, La Masella, Pòrt Ainé, Val de Núria, Boí Taüll, Pòrt del Comte, Rasos de Peguera, Tavascan e Vallter 2000.
Lo prètz del lotjament en Catalonha es lo pus naut d'Espanha, après Madrid. En 2005 se pagava 3397 èuros per mètre carrat. Pasmens, Barcelona èra la vila pus cara d'Espanha, amb un prètz mejan de 3700 èuros per mètre carrat.
Respècte al malhum financièr, cal metre en relèu la tradicion e la capitada de las caissas d'estalvi de Catalonha, pus importantas que las bancas privadas. De las 46 caissas d'estalvi espanhòlas, 10 son catalanas. Se remarcan, sobretot, La Caixa, la primièra caissa d'estalvi d'Euròpa e la Caixa Catalunya. Demest las bancas, la pus importanta es la Banca de Sabadell, lo quatren grop bancari de l'Estat per òrdre d'importància.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Article principal: Demografia de Catalonha
Indicadors demografics[modificar | modificar la font]
La populacion actuala de Catalonha es superiora a 7 milions d'abitants (IDESCAT). Segon l'Institut d'Estadistica de Catalonha, la populacion de Catalonha en 2005 èra de 6 995 206 abitants, siá 15,9% del total de la populacion espanhòla. D'aqueles, 603 636, es a dire 8,9%, èran estrangièrs, (22,3% del total d'estrangièrs que demòran en Espanha). Aproximativament, 1,5 milions demòran dins la capitala, la vila de Barcelona (22,8% de la populacion de Catalonha); e 5 milions demòran dins l'airal metropolitan de Barcelona, (72,7% de la populacion totala de Catalonha). Pr'aquò es un dels airals metropolitans pus grands d'Euròpa. Per contra, las zònas mens pobladas son las comarcas pirinencas.
Prèp de 2,5 milions de personas demòran dins un rai de 25 km a l'entorn de la capitala. Dins la primièra cinta metropolitana se tròban de vilas coma l'Hospitalet de Llobregat, Badalona, Santa Coloma de Gramenet e Cornellà. Las populacion principalas de la segonda cinta metropolitana son Terrassa, Sabadell, Montcada i Reixac, Granollers, Martorell, Molins de Rei, Sant Feliu de Llobregat, Gavà e Castelldefels.
Catalonha a recebut mantuna ondada d'immigrants pendent lo sègle XX. En 1900 la populacion de Catalonha èra de dos milions d'abitans. Pendent lo decenni de 1960 i aviá ja 5 milions d'abitants. Aquela creissença foguèt deguda pas sonque a l'explosion demografica naturala mas tanben a l'arribada d'immigrants de mantuna region d'Espanha, sustot d'Andalosia, Múrcia e Extremadura. Una segonda ondada arribèt dempuèi lo decenni de 1990, çaquelà aqueste còp pas d'autras regions mas de païses estrangièrs.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista dels presidents de la Generalitat de Catalonha
Ligams[modificar | modificar la font]
- Tèxt de l'Estatut d'autonomia, en aranés
- Pagina de la Generalitat de Catalonha
- Estatut d'Autonomia del 2006
- Institut d'Estadística de Catalunya Informacions estadisticas detalhadas de Catalonha
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ «Catalunya». l'Enciclopèdia. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.
- ↑ Quin tipus de territori tenim?
- ↑ De les institucions Estatut d'Autonomia de Catalonha, 2006


text:
Ametlièr
L'ametlièr (var. -ier, -èir, -èr) o l'amendier o l'amendolier (Prunus dulcis o Amygdalus communis) es un arbre de la familha de las rosacèas. Es caducifòli. De flors blancas o ròses, amb un fruch en forma de drupa e una semença comestibla: l'amètla (var. ametla) o l'amenda o l'amèndola. Es lo primièr arbre de florir, al mes de genièr mas las geladas pòdon comprometre la culhida. Es fòrça resistent a la secada. Abitualament a besonh de la pollinizacion crosada amb una autra varietat compatibla. L'amètla pòt èsser doça o amara, segon la varietat, e se n'extrai un òli que s'emplega en perfumariá e medecina.
Lo fruch[modificar | modificar la font]
Se comparam lo fruch de l'ametlièr amb los d'autres arbres fruitièrs que son (o èran) classificats dins lo meteis genre Prunus (coma lo prunièr, lo cerièr, l'albricotièr e lo perseguièr) podèm veire l'entretòc entre l'amètla e lo clòsc de la pruna, la cerièra, l'albricòt e lo persec. La diferéncia es que lo mesocarp, que dins aquestes fruches constituís la part carnosa, qu'es la que se manja, dins l'amètla es una mena de pèl que se seca e se dobrís espontanèament, mentre que lo clòsc (constituit per la semença, qu'es çò que manjam de l'amètla, e l'endocarp, qu'es lo casquelh) es comestible, dins lo cas de l'amètla e ten marrit gost dins los autres cases. Aqueste clòsc es tanben fòrça pus pichon, proporcionalament, mas açò en bona part es degut a la seleccion artificiala per tal d'aumentar lo volum de la part profiechabla, qu'a cercat d'aumentar la talha de l'amètla e de redusir la del clòsc dels autres fruchs. D'aquestes arbres, lo que sembla mai l'ametlièr es l'albricotièr, que son fruch se dobrís pas solet mas que se pòt dobrir amb fòrça per una sutura fòrça visibla e ne'n desseparar lo clòsc.
Caracteristicas e utilitats[modificar | modificar la font]
L'ametlièr es un arbre amb una magra exigéncia en aiga e de raices que s'adaptan perfèctament als sòls pauc prigonds de las montanhas mediterranèas. La consomacion d'amètlas pòrta al nòstre organisme divèrses minerals: mai de calci que lo lach, mai de fèrre que la carn, e mai de fosfòr que los uòus. Tanben contenon de vitaminas del grop B (B1 e B2). E son ricas en òli qu'a de proprietats balsamicas per la pèl, e que s'emplega dins la preparacion d'enguent contra las cremadas. L'amètla es un element present dins las cosinas tradicionalas tan occitana coma catalana (torroms, massapan, cristinas, tortadas, carquinhòls, pastissets d'amètla...)
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ametlièr comencèt d'èsser cultivat en Pèrsia, Siria e Palestina. Lo patriarca Abraam utilizava de barras d'ametlièr per bastir de corrals ont barrava sas motonadas e lo celèbre baston d'Aaron èra una branca del meteis arbre. Los grècs espandiguèron aquesta espècia vegetala pertot en Mediterranèa. A la fin del sègle XVIII, de missionaris franciscans plantèron d'ametlièrs dins las tèrras catalanas e dins la region californiana de San Diego.
Varietats[modificar | modificar la font]
Son mai de 50. De florida primairenca las pus conegudas son: Malagana largueta, Marcona Garrigues e Pesquèr de Felanitx. De florida tardiva entre autras: Cristo morto, Tèxas, Ferragnes, Ferraduel, Pesquèr, Masbovera, Glorieta e Francolin. E de florida tardiva e de pollèn autocompatible: Guara.


text:
Lengadocian
Lo lengadocian es lo dialècte occitan parlat sus una granda part del Lengadòc istoric (fòra Velai, lo nòrd de Vivarés e la region de Nimes), una part de Guiana (Roergue, Carcin e qualques parçans d'Agenés e de Peiregòrd) e dins lo sud-oèst d'Auvèrnha. Lo nimesenc, generalament considerat coma una varietat del provençal rodanenc, es en realitat una varietat ibrida, lengadociana a l'origina, que fa de transicion amb l'ensems provençal.
Sas caracteristicas màgers son, se se pren pas en compte mantun parlar periferic:
- lo manten de las oclusivas finalas: cantat [kanˈtat] (en provençal: [kãnˈta])
- lo manten de la -s finala: los òmes [luˈzɔmes] (en provençal: [lejˈzɔme])
- la casuda de la -n finala dins los noms (pas sistematica en morfologia verbala): occitan [utsiˈta] (en provençal: [usiˈtãn])
- la non-palatalizacion dels grops CA e GA: cantar, gal (en auvernhat: chantar, jal)
- lo manten de la -l finala non vocalizada: provençal (en provençal: provençau)
Aquelas caracteristicas son pas jamai exclusivas e son partejadas amb un o mantun dialècte, çò que ne fa un dialècte a l'encòp central e conservador. Es per aquò que d'unes vòlon far l'estandardizacion de l'occitan (occitan larg) a partir d'aqueste dialècte.
Domergue Sumien, dins sa tèsi de novembre 2004, prepausa una estandardizacion pluricentrica per que concernisca pas mai que lo lengadocian e respècte los divèrses centres de l'espaci occitan.
Somari
- 1 Variacion intèrna
- 2 Fonologia
- 3 Conjugason regulara
- 4 Ligams extèrnes
- 5 Vejatz tanben
Variacion intèrna[modificar | modificar la font]
Aquesta classificacion dels sosdialèctes del lengadocian es la de Loís Alibèrt amb d'ajustaments (bas-vivarés e sarladés). D'autras classificacions son possiblas.
Las varietats meridionalas e l'agenés forman, amb lo gascon, lo diasistèma aquitano-pirenenc.
Sosdialèctes meridionals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes orientals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes septentrionals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes occidentals[modificar | modificar la font]
Fonologia[modificar | modificar la font]
En seguida avètz una descripcion detalhada de la fonologia del lengadocian en general, e mai regionalament.
Vocalas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- La vocala u se pronóncia generalament [y], mas dins un grop de parlars de la còsta mediterranèa (e mai dins qualques endreches dels parlars continentals coma a Saurat per exemple) dempuèi lo narbonés fins al país d'Arle se pronóncia [œ]. Dins d'autras localitats a ras del litoral provençal (coma a Marselha) pòt existir un polimorfisme [y]/[œ] en foncion dels mots.
- La vocala á se pronóncia [ɔ] en general; pasmens dins una part bèla del lengadocian oriental (tre l'èst de Mesa), se pronóncia [ɛ].
- La vocala a finala e abans lo -ment dels adjectius se pronóncia [ɔ], màs dins los airals de Montpelhièr, Nimes e Seta, la vocala a se pronóncia totjorn [a] (Ex: vaca ['baka] en luòc de ['bakɔ], parlament [parla'men] en luòc de [parlɔ'men]).
- La sequéncia ieu se pronóncia [jew], mas en lengadocian septentrional se pronóncia [ju] (adieu [a'd̪jew] mas [a'dju] dins los parlars septentrionals).
Alternança vocalica[modificar | modificar la font]
- En posicion atòna, existís una reduccion del nombre de vocalas e en general es pas abitual d'aver una vocala dobèrta dins aquesta posicion:
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɛ] (è) la vocala correspondenta en posicion atòna es [e] (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra [ˈt̪ɛrɔ] > terrassa [t̪eˈrasɔ].
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɔ] (ò) correspond en posicion atòna la vocala atòna [u] (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde [ˈkɔðe] > codificar [kuðifiˈka].
- Dins certans parlars locals del lengadocian de Guiana, la vocala tonica [a] (a) pòt correspondre en posicion atòna a la vocala [ɔ](a). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala [ˈbalɔ] > balon [bɔˈlu].
- En Guiana, la vocala a, quand es tonica, se pronóncia [ɔ] al contacte d'una consonanta nasala coma [n, m, ɲ] (n, m, nh) o d'una -n finala venguda muda: montanha, pan [mun̪ˈt̪ɔɲɔ, ˈpɔ] (en luòc de [mun̪ˈt̪aɲɔ, ˈpa]).
- Dins qualques vèrbs qu'an una "o" [u] pretonica existís una alternància vocalica amb "ò" [ɔ], o en "uè" [ɥe] quand aquesta "o" se tròba en posicion tonica. Per exemple (solinhant l'accent tonic) "trobar" [t̪ɾo'Ba], màs "tròbi" ['t̪ɾɔBi]. "Sonhar" [su'ɲa], màs "suènhi" ['sɥɛɲi]
- Qualques verbes qu'an una "e" pretonica, an aquesta "e" [e] coneisson una alternància vocalica en "è" [ɛ] en posicion tonica. Per exemple: "levar" [le'Ba], mas "lèvi" ['lɛBi].
Remarcas:
- Las "e/é" plaçadas abans una consonanta se pronóncian [e̞].
- La vocala a es prononciada [ä] (centrala).
Consonantas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- Las consonantas sonòras finalas venon sordas (Ex: b [b] ven [p], z [z] ven [s]).
- Lo g final se pronóncia [k] se ven del son [g], mas se pronóncia [tʃ] se ven del son [dʒ] (g+i/e o j).
- Las consonantas [d̪], [b] e [g]/[gʷ], quand son entre doas vocalas o al contacte dels sons [l], [ɾ]/[r] e [z], venon [ð], [B] e [ɣ]/[ɣʷ]. Mas al contacte d'una nasala, [d̪], [b] e [g]/[gʷ] venon pas jamai de fricativas.
- La consonanta s finala se pronóncia [s] se lo mot seguent comença per una consonanta sorda o en fin de frasa, mas se pronóncia [z] se lo mot seguent comença per una vocala o per una consonanta sonòras e que la s es après una vocala.
- Los grops consonantics bl e gl se pronóncian [Bl] e [ɣl], mas entre doas vocalas a l'interior d'un mot o a la fin d'un mot se pronóncian [pl] e [kl].
- Las sequéncias -ps, -ts e -cs convergisson e se pronóncian [ʦ] (Ex: los còps [lus ˈkɔʦ], los baobabs [luz BauˈBaʦ], la sinòpsi [la siˈnɔʦi], los amics [luz aˈmiʦ], occitan [uʦiˈta], bòxa [ˈbɔʦɔ], fax [ˈfaʦ]).
Assimilacion consonantica[modificar | modificar la font]
En lengadocian, se fa pro sovent una assimilacion consonantica. Aquesta assimilacion consonantica seguís las règlas seguentas:
- Se doas consonantas oclusivas sont en contacte e se son dins lo meteis mot, alara la primièra pren la pronóncia de la segonda (Ex:captar [ka't̪:a], acte [ˈat̪:e], subjècte [sy'd:ʒɛtte], fotbòl [fu'b:ɔl])
- Las letras t e d plaçadas davant una laterala (l, lh) o una nasala (n, m, nh) prenon la pronóncia de la laterala (Ex: aumetlièr [awme'l:jɛ], setmana [se'm:anɔ],…)
- Las nasalas m e n prenon lo ponch d'articulacion de la consonanta seguenta s'es una oclusiva o una nasala e se son dins lo meteis mot(Ex: anterior [an̪t̪e'rju], encara [eŋ'karɔ], Montpelhièr [mumpe'ʎjɛ]. Mas dins Montpelhièr [din.mumpe'ʎjɛ])
- Dins qualques mots coma pas, pus, res, dins (ont la s se pronóncia pas avant una consonanta) an la s final que pren la pronóncia de la consonanta seguenta s'es una oclusiva, una laterala o una nasala.
- La sequéncia gd se pronóncia [t̪].
- Se las doas letras fòrman un digrama, l'assimilacion consonantica s'emplega pas.
Conjugason regulara[modificar | modificar la font]
Modèls: Parlar, Finir, Batre
Present de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Imperfach de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Preterit definit de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- occitan
- dialectologia
- fonetica
- fonologia
- morfologia
- lingüistica
- Lengadòc
- Occitània
- diccionari de las lengas
- lengas per familha
- lengas indoeuropèas
- lengas romanicas


text:
Durban (Africa)
Durban (ancianament Port-Natal) es una vila de Sud-Africa situada dins la província del KwaZulu-Natal sus la riba de l'Ocean Indian. Es l'anciana capitala de la colonia e de la província de Natal.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada sul litoral al sud del tropic del Capricòrne, Durban aprofèita d'un clima subtropical umid.
Demografia[modificar | modificar la font]
Durban compta mai de 1 100 000 abitants dins una metropòli de prèp de 3,5 milions d'abitants que 68,5% de negres, 20% d'indians e 9 % de blancs e 2,5% de mestisses.
La majoritat dels abitants son de lenga mairala zolo, seguidas per las minoritats de lenga anglesa, afrikaans e indi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 25 de decembre de 1497, lo navigador portugués Vasco de Gama acostèt dins un pòrt natural sus la riba africana de l'ocean indian. Nomenèt aquela còsta Natal e lo pòrt natural Rio De Natal foguèt batejat Port-Natal.
En 1823, Henery Fynn, un mercant britanic, obtenguèt del rei zolo Shaka l'autorizacion placèt un establiment comercial permanent a Port-Natal.
En 1835, Port-Natal se tornèt batejar Durban en onor del governador de la colonia del Cap, Sir Benjamin d’Urban.
La region foguèt fin finala annexada a la colonia del Cap en 1844.
A la fin de las annadas 1800, lo pòrt de Durban coneguèt un desvolopament economic considerable fasent d'aquela vila la capitala economica vertadièra de Natal. De milièrs d'Indians e d'Asiatics desbarquèron a Durban tre 1855 per trabalhar dins los camps de cana de sucre.
Aquela populacion indiana se fixèt a Durban.
Vila anglofòna, liberala, indiana e zolo pendent lo sègle XX, la vila eclipsa totas sas rivalas d'Africa Australa, que ne venguèt lo pus grand pòrt e una destinacion toristica pels abitants de Transvaal.
Dins las annadas 1990, Durban suplantèt Lo Cap coma segonda vila de Sud-Africa en nombre d'abitants aprèp Johannesburg.
Municipalitat d'eThekwini[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2000, la vila de Durban es integrada dins la municipalitat metropolitana d'eThekwini [1], amb las vilas, townships e localitats de Adams Mission, Amanzimtoti, Assagay, Berea, Botha’s Hill, Cato Ridge, Chatsworth, Clansthal, Clermont, Dsainagar, Drummond, Elangeni, Gillits-Emberton, Gologodo, Hillcrest,Illovo, Inanda, Inchanga, Isipingo Beach, Kingsburgh, Kloof, KwaDabeka, KwaMakhutha, KwaMashu, KwaNdengezi, La Lucia, La Mercy, Magabeni, Maidstone, Monteseel, Mpumalanga, Naidooville, New Germany, Newtown, Ntuzuma,Ottawa, Phoenix, Pinetown, Queensburgh, Roseneath, The Bluff, Tongaat, Umbogintwini, Umbumbulu, Umdloti Beach,Umgababa, Umhlanga, Umkomaas, Umlazi, Verulam, Waterfall, Westbrook, Westville, Winklespruit e Winston Park.
En març de 2006, l'ANC se ganhèt 59% dels vòtes dels residents de la municipalitat d'eThekwini contra 17% per l'Aliança Democratica, 11% per l'Inkatha Freedom Party e 6% pel Minority Front.
Industria[modificar | modificar la font]
Durban es lo pus grand centre del monde de l'Ocean indian e lo pus grand pòrt d'importacion e d'exportacion de Sud-Africa. En 2004, son pòrt tractèt 1,6 milion de contenidors EVP e 25 milions de tonas de marchandisas. Situada dins una region ont se cultiva de grands camps de cana de sucre, Durban es tanben lo plus grand pòrt sucrièr del monde.
Es tanben una vila industriala reputada per sas rafinariás de sucre, son industria textila e sas usinas de fabricacion de pinturas, de sabon e de conservariás. I a tanben una usina construccion automobila del japonés Toyota, d'una capacitat annala de 220 000 veïculs, qu'expòrta la majoritat de produccion[2].
Torisme[modificar | modificar la font]
Se la vila patiguèt d'una criminalitat fòrça fòrta dins las annadas 1990, Durban demòra lo centre d’una region balneària e toristica que s'espandís sus 500 km de còstas.
Los principals sites toristics de la vila son :
- le Waterfront (Golden Mile), passejada lo long de la mar de mai d’un quilomètre, bordada d'ostalariás, de restaurants e de pargues d’atraccions,
- l'aquari e lo dalfinari,
- l'uShaka Marine World,
- l'ostal de vila (1910) copiat sus aquel de Belfast, ont i a lo "Durban Museum" consacrat a l’istòria naturala de Natal (amb un esqueleta complet d'un dodo) e del país Zolo,
- lo Local History Museum, situat dins l’ancian tribunal (1866), consacrat a l'istòria de Natal,
- las estatuas colonialas de Francis Farewell Square (amb aquela de la reina Victòria,
- la post office (1885),
- lo relòtge Da Gama, sus Victoria Embankment, ofèrt pel govèrn portugués en 1877 en sovenir de Vasco de Gama,
- la mosqueta Juma, una de las pus grandas mosquetas de l’emisfèri Sud,
- la catedrala Emmanuel (1904),
- la Salisbury House (1925),
- lo Britannia Hotel (1877),
- la Old station (1892),
- la Old House Museum (1849),
- l'Elephant House (1850),
- l'estatua de Dick King sus sa montura Somerset [3],
- los jardins botanics, dubèrts en 1849, entre los pus bèls del monde.
- lo Old Fort (1842), que son musèu es consacrat a l'istòria de l'Estat de Natalia e de las guèrras colonialas de Natal.
- la plaja de South Beach amb son ponton de pesca e sas gabinas de banh.
Toponimia e lexic[modificar | modificar la font]
En 2005, la municipalitat d'eThekwini decidiguèt d'africanizar la vila de Durban e de desracinar son passat colonial o ligat a l'apartheid. Aviá decidit en primièr de sortir dels luòcs publics totas las estatuas ligadas a l'istòria blanca. Cambièt en partit d'avís de decidir d'erigir una estatua del rei zolo Dinizulu al costat d'aquela del general Louis Botha. Atal decidiguèt de conservar l'estatua de la Reina Victoria davant l'ostal de vila e d'erigir al costat aquela d'un autre rei zolo.
En 2007, lo procèssus de cambiament de nom de las carrièras foguèt relançat, mas amb de polemicas alara que l'oposicion Inkhata e de l'Aliança Democratica acusava los responsables de la municipalitat de prepausar solament de noms de militants o de simpatisants de l'ANC [4] . Lo 1èr de mai de 2007, mai de 10 000 personas defilèron dins las carrièras de Durban per protestar contra l'abséncia de consultacion dels abitants[5] .
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ eThekwini significant testiculs de taure en zolo, lo maire prepausèt en 2007 de tornar batejar l'aglomeracion en «KwaKhangela» que vòl dire avisas te - (fr) Article de Cyberpresse del 23 d'agost de 2007 intitulat « Lo maire de Durban vòl tornar nomenar sa vila "testiculs de taure" ».
- ↑ (fr)Lo sector automobil en Sud-Africa lo 16 de febrièr de 2009 ed South Africa.info
- ↑ En 1842, Dick King salvèt la vila assetjada pels Boers en percorrent a caval, 960 quilomètres en 10 jorns, per anar cercar ajuda a la garnison britanica situada a Grahamstown al marge de la colonia del Cap
- ↑ (en) Article del New York Times
- ↑ (en)IFP e DA tornan protestar a Durban
- ↑ NMR es lo nom d'un regiment sud-african que s'illustrèt pendent la Segonda Guèrra Mondiala amb de gròssas pèrdas
- ↑ Masabalala Yengwa (1923-1987) Secretari de la Glèisa Congregacionala Africana, representèt l'ANC a Genèva al Conselh de las glèisas del monde a de l'assemblada sul racisme
- ↑ Nkosi foguèt un dels primièrs dirigents negres del Partit Comunista Sud-african. Foguèt tuat en 1920 per la polícia pendent una manifestacion contra l'imposicion de salconduits als africans.
- ↑ Peter Mobaka foguèt un activista de l'ANC que popularizèt l'eslogan "un boer, una bala"
- ↑ Daddoo foguèt vicepresident de l'ANC dins las annadas 1940 e militant d'un partit comunista.
- ↑ secretari adjunt de l'ANC de la província de Natal e membre del conselh executiu dins las annadas 1950
- ↑ Primièra presidenta de la liga de las femnas de l'ANC de la província de Natal
- ↑ Lord Chelmsford venciguèt los zolos en 1879
- ↑ J B Marks foguèt cap del Partit Comunista Sud-african, mòrt e enterrat a Moscòu en 1972
- ↑ en omenatge al filh del primièr ministre de KwaZulu-Natal, S'bu Ndebele, mòrt dins un accident de veitura en 1994
- ↑ batejat en onor del Capitani Thomas Charlton Smith, eròi de la Segonda Guèrra Mondiala
- ↑ (en) Swales foguèt un eròi de la Segonda Guèrra Mondiala
- ↑ Nomenacion la pus contestada perque Zondo foguèt l'autor d'un attentat politic en 1985 dins un centre comercial d'Amanzimtoti tuèt femnas e enfants e faguèt fòrça desenas de ferits graves.
- ↑ John Moore foguèt un general britanic
- ↑ Martin West foguèt lòctenent governador de Natal aprèp son annexion a la Corona Britanica en 1845
- ↑ Richard Albert David Turner (1942- mòrt assassinat en 1978) foguèt un mèstre de conferéncia de sciéncias politicas a l'Universitat de Natal e grand amic de Steve Biko. Foguèt forabandit en 1973 aprèp la publicacion de son libre The Eye of the Needle - Towards Participatory Democracy in South Africa favorable a l'integracion raciala en Sud-Africa. Son assassinat a son ostal jamai foguèt revendicat e son assassin pas cap trobat.


text:
a l´Estivada foguèri a l´estanh de la region Miègjorn-Pirinèus. Au siti de la region Miègjorn-Pirinèus dison que sostenon l´Occitan volontièirament. Aital dins la politica regionala ben se boleguèt quicòm. Se la region auriá pas una vista positiva, avián per segur pas agut un estanh a l´Estivada. Abans mon viatge a Occitània i escriguèri e me respondèron en Occitan! Me sembla que la region de Miègjorn-Pirinèus i es la mai plan-intensada. Au fin d´un diccionari legiguèri quicòm coma "amb l´ajuda dau conselh regionau Miègjorn-Pirinèus...". Benlèu es per lo torisme e per leis eleccions. Coma que siga, es melhor que res o quitament un enemic de mai au costat de l´estat francés! De mai, veguèri d´autras regions, mas sabi pas mai leis qualas.
Sabetz benlèu co que dison leis autras regions, leis despartaments e leis grandas vilas de l´Occitan? Qu´es lo poder deis regions dedins l´estat francés? Co que sabi es qu´an mens de poder que leis "Bundesländer" alemands.
Pensi que leis paisatges linguistics de l´estat francés et de l´estat alemand son comparables. En Alemanha, avèm de lengas regionalas germanicas e en Franca de lengas regionalas gallo-romanas. Son apairentadas entre eleis, mas son ben de lengas desparièras. Avèm una lenga regionala completament desparièra: Lo Sorbian, una lenga slavica a la frontièra checa e polonesa.
Es una vergonha que lo màger part deis "Bundesländer" fason pas ges o gaireben ges pèr sauvar nòstras lengas regionalas pr´aquò qu´ajan mai de poder que leis regions francesas. Mas dau vejaire linguistic, i a ben de centralisme. Solament au Nòrd de l´Alemanha i a un pauc d´activitats pèr sauvar lor lenga regionala. A mon vejaire, l´Alemanha es entre leis paises leis mai darraigòpis en Euròpa quanta de leis activitats pèr leis lengas e culturas regionalas. Solament la Greca i es encara mai missanta.
Salutacions occitanas e franconianas, Alex


text:
Putot-en-Bessin
Putot-en-Bessin en normand (Putot-en-Bessin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Putot-En-Bessin a situat dins lo país del Bessin, sus la rota nacionala 13 e l'ais ferroviaire París-Cherbourg, a 13 quilomètres de Bayeux e tant de Can.
Putot-en-Bessin est située dans le pays du Bessin, sur la route nationale 13 et l'axe ferroviaire Paris-Cherbourg, à 13 kilomètres de Bayeux et autant de Caen.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat #èsser longtemps un masatge caseriu de Bretteville-lo Orgueilleuse mas los abitants #lutar perque Putot accedís a l'estatut de parròquia.
La commune fut longtemps un hameau de Bretteville-l'Orgueilleuse mais les habitants luttèrent pour que Putot accède au statut de paroisse.


text:
Saint-Pierre-de-Chérennes
Nom desconegut en arpitan (Saint-Pierre-de-Chérennes en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 23 de decembre de 1995, la municipalitat es lo teatre del drama de la secta de la Òrdre del temple solar. 16 personas, #que 3 mainats, ne son brulées al luòc-dich lo Potz del Lunfèrn.
Le 23 décembre 1995, la commune est le théâtre du drame de la secte de l'Ordre du temple solaire. 16 personnes, dont 3 enfants, sont brulées au lieu-dit le Puits de l'Enfer.


text:
Chivalier Pau
Joan Pau de Saumer, mai conegut coma lo Chivalier Pau (Marselha, 1598 — Tolon, lo 20 de decembre de 1667) foguèt un dei majors marins francés e occitans dau sègle XVII.
Servisquèt dins l'Òdre de Sant Joan de Jerusalem en combatent lei barbaresques e venguèt chivalier puei camandant. Serviquèt après dins la Merina Reiala Francesa onte comandèt lo vaissèu Le Neptune e onte remportèt victòria majoras coma la Batalha de Getaria.
Una carriera de Tolon (onte aguèt sa fomaosa residéncia La Cassina - subre l'emplaçament de l'actuau Jardin Alexandre Ier - ) e de vaissèu pòrtan ò porteron son nom.


text:
Anem, vau drubir un desbat, quo es pas sovent que zo fasem entau...
Ai desjà 'gut, mai sei benleu pas lo sol, a explicar çò que quo era per io, la cultura occitana. La lenga, 'quò vai, un vei a pauc pres, quitament s'un n'apela 'quò patois. Mas la cultura ? E se tròba quitament daus occitans/occitanistas/occitanofònes que disen pas que son de cultura occitana, reconeissen pas quela ideia.
Ara, la definicion de cultura qu'es gardada per los antropològues es la seguenta :
"La cultura es un ensemble de representacions e de praticas colectivas dins una societat donada".
La societat francesa exista. Per consequent, un pòt parlar de cultura francesa, quitament sens se reconeisser aqui dedins, çò qu'es mon cas.
Mas es que la societat occitana exista ? A existat, segur, a una espòca, avant l'arribada daus barons dau Nòrd...mas coneissetz l'istòria...
Alara ? Es que i a una cultura occitana ? Una societat occitana ? Es que los antropològues se trompen ? Es que sem de lenga occitana e de cultura francesa ? Lo contrari ? Es que quauqu'un a una aspirina ?
Anem, vos laisse pensar 'quí-dessus...


text:
L'InÒc Aquitània, operator regionau entà la lenga e la cultura occitanas, que respon a la volontat de la Region Navèra Aquitània, de la DRAC Navèra Aquitània, deus Departaments aquitans e de las intercomunalitats qui a per mira de sostiéner e de desvolopar la practica de la lenga e de la cultura occitanas (en las soas tres fòrmas aquitanas : gascona, lemosina, lengadociana). Qu'amassa los sons partenaris publics, lo monde associatiu regionau e los actors scientifics e culturaus màgers a l'entorn de la soa equipa professionau.
Projècte de colleccion de diccionaris toponimics de las comunas d'Aquitània. Quate diccionaris que son estats dejà publicats.Tà'n saber mei
L'InÒc Aquitània & Trobadas, en partenariat dab Aquitaine Cultures Connectées, que'vs prepausan de descobrir los personatge aquitans màgers de l'art deu trobar.Tà'n saber mei
L'InÒc Aquitània en partenariat dab Aquitània Culturas Connectadas que'vs prepausa de descobrir tota la riquessa deu patrimòni culturau immateriau : hèstas, cants, danças, musicas, saber-har artistics e artesanaus de la Region Navèra Aquitània.Tà'n saber mei
En partenariat dab lo laboratòri ITEM de l’UPPA e lo Musèu d'Etnografia de l'Universitat de Bordèu (MEB), l'InÒC Aquitània que prepausa de descobrir o tornar descobrir les practicas, còps que i a hòrt quotidianas en Aquitània : deus cotèths de Nontron dinc a la pelòta basca en passar per la caça de la paloma.Tà'n saber mei
L'InÒC Aquitània que hasó en 2004 ua mustra bilingua e caminaira titolada : « Ua lenga, l'occitan » qui conta l'istòria de la lenga occitana de las originas dinc au dia de uei.Tà'n saber mei
L'InÒc Aquitània que crèa, que collècta e que difusa las ressorsas utilas a la socializacion de la lenga e de la cultura occitana en Aquitània dens los camps lingüistics, literaris, artistics e patrimoniaus.


text:
Pera
La pera es lo fruch del perièr (Pyrus communis). A una forma oblonga e sa color pòt variar entre jaune e verd. Es un dels fruches comestibles mai importants de las regions temperadas.
Proprietats[modificar | modificar la font]
La pera es plan apreciada per sas qualitats nutritivas e son gost delicat. Es un fruch ideal pels regims, que conten las vitaminas B1, B2 e B3, regulairas del sistèma nerviós e de l'aparelh digestiu; fortifican lo muscle cardiac; protegisson la pèl e los cabèls e son essencials per la creissença. Ten a mai de vitaminas A e C, es rica en minerals coma lo calci, lo fosfòr, lo magnèsi, lo fèrre, lo sofre, lo silici, lo sòdi e lo potassi. A nivèl caloric, ten gaireben 53 calorias per 100 gramas. Son contengut de fibra melhora la digestion.


text:
Robert Guédiguian
Robert Guédiguian es un realizator, actor, productor e scenarista de cinèma nascut lo 3 de decembre de 1953 a Marselha (Occitània)[1].
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Robert Guédiguian nasquèt d'una maire alemanda, que parla la lenga, e d'un paire armenian. Evòca sas racinas pairalas dins Le Voyage en Arménie (Lo viatge en Armenia)(2006). Robert Guédiguian es eissit d’un mitan obrièr (son paire trabalhava suls dòcs de Marselha). S'interessèt fòrça lèu a las questions politicas e foguèt un temps militant del Partit Comunista. Comencèt d'etudis de sociologia a la facultat d’Ais.
Coma Marcèu Panhòl, René Allio o René Féret abans el, ancòra prigondament sos filmes dins una realitat socialat mesclada de militantisme. Sas òbras son marcadas per l'environament local e regional, subretot la vila de Marselha e lo quartièr de L'Estaca. Coma sos davancièrs, s'acompanha d'una equipa fidèla que fa partida de gaireben totes sos filmes. D'en primièr dins aquela tropa i a son esposa Ariane Ascaride qu'encontrèt a la facultat d'Ais e e que seguèt a París quand dintrèt al Conservatòri. Puèi acabada una tèsi, trabalhèt sus la demanda de René Féret al scenario de Fernand (1980). Decebut per la politica, vei dins lo cinèma un autre mejan de parlar de çò que lo pertòca, lo monde obrièr. Permetèt a Ariane Ascaride d'obtenir un César de la melhora actritz en 1998 per Marius et Jeannette, filme amb Gérard Meylan, Jean-Pierre Darroussin, Jacques Boudet, Pascale Roberts, e mai.
L’immigracion e lo quartièr de L’Estaca son los dos autres tèmas preferits del realizator. Se qualificant d'esperel de « cineasta de quartièr », sos filmes demorèron confidencials fins a À la vie, à la mort ! (1995) que lo faguèt sortir de l’ombra. Mas foguèt en 1997 que lo grand public lo descobrís amb Marius et Jeannette (1997) nomenat pels Césars del melhor realizator e del melhor filme. Mas son filme venent À la place du cœur (1998) faguèt un fracas. En 2000, realizèt La ville est tranquille (2000) que l'escur contrasta amb lo rèsta de sa filmografia, e metèt en scena Ariane Ascaride dins una pèça de teatre d’Évelyne Pieiller.
En 2002, Robert Guédiguian tornèt s'acompanhar de sos actors preferits, d'en primièr sa companha Ariane Ascaride, e encara un còp causiguèt Marselha per luòc de tornatge per Marie-Jo et ses deux amours (2001). Cineasta engatjat afirmèt « Mon filme es fòrça politic, sens dobte lo mai politic d'aqueles que faguèt. Sus un tèma romantic per excelléncia, mostrèt de personas empegadas dins una realitat que resistís, confrontadas al refús d’un ideal, de cossí son las causas ».
Robert Guédiguian es un dels productors associats fondators d’Agat Films & Cie e d’Ex-Nihilo, societats que produguèron entre autres realizators : René Allio, Solveig Anspach, Jean-Christophe Averty, Dominique Bagouet, Lucas Belvaux, Didier Bezace, Luc Bondy, Peter Brook, Dominique Cabrera, Carolyn Carlson, Claire Devers, Olivier Ducastel e Jacques Martineau, Pascale Ferran, Piotr Fomenko, Jean-Claude Gallotta, Lucile Hadzihalilovic, Cédric Kahn, Tonie Marshall, Ariane Mnouchkine, Agnès Obadia, Christophe Otzenberger, Nicolas Philibert, Jean-Henri Roger, Ghassan Salhab, Pierre Salvadori, Claire Simon, Paul Vecchiali, Anne Villacèque, Jean-Jacques Zilbermann…
Engatjament politic[modificar | modificar la font]
Engatjat en politica, Robert Guédiguian aderís al Partit d'Esquèrra (PG) dempuèi sa fondacion, en novembre de 2008 e sosten la lista del Front d'Esquèrra a las eleccions regionalas francesas de 2010[2].
En 2011, sostenguèt publicament Jean-Luc Mélenchon candidat del Front d'Esquèrra a l'eleccion presidenciala francesa de 2012 [3].
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1980 : Dernier Été (Darrièr Estiu)
- 1985 : Rouge Midi (Roge miègjorn)
- 1985 : Ki lo sa ?
- 1989 : Dieu vomit les tièdes (Dieu vomit los tèbis)
- 1993 : L'argent fait le bonheur (L'argent fa lo bonaür)
- 1995 : À la vie, à la mort ! (A la vida, a la mòrt)
- 1997 : Marius et Jeannette (Marius e Joaneta)
- 1998 : À la place du cœur (A la plaça del còr)
- 2000 : À l'attaque ! (A l'ataca!)
- 2000 : La ville est tranquille (La vila es traquilla)
- 2002 : Marie-Jo et ses deux amours (Maria Jò e sos dos amants)
- 2004 : Mon père est ingénieur (Mon paire es engenhaire)
- 2005 : Le Promeneur du Champ-de-Mars (Lo passejaire del Camp de Mart)
- 2006 : Le Voyage en Arménie (Lo viatge en Armenia)
- 2008 : Lady Jane
- 2009 : L'Armée du crime (L'armada del crime)
- 2011 : Les Neiges du Kilimandjaro (Las nèus del Kilimandjaro)
Prèmis[modificar | modificar la font]
- 1997 : Prix Louis-Delluc per Marius et Jeannette
- 2007 : Prix Henri-Langlois per Le Voyage en Arménie
Decoracion[modificar | modificar la font]
- Oficièr de l'ordre national del Meriti[4]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Isabelle Danel, Conversation avec Robert Guédiguian, Les Carnets de l'info, 2008.
- Agnès Olive rencontre Robert Guédiguian, La Belle Bleue, 2009.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Les gens du cinéma
- (fr)filmdeculte.com
- (fr) (en) Robert Guédiguian sus Internet Movie Database
- (fr)Agat films & Ex Nihilo productions
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Extrach de naissença n° 161/1953
- ↑ (fr)« discors de Robert Guédiguian » sul site nacional del Partit d'Esquèrra
- ↑ (fr)Eles e elas vòtan Front de gauche - l'Humanité
- ↑ (fr) JORF n° PREX1010435D, Décret du 14 mai 2010 portant promotion et nomination sus Légifrance


text:
1698
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1698 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Oman[modificar | modificar la font]
Presa de la vila de Mombasa qu'èra sota lo contraròtle de Portugal.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Depaus de brevet de l'engenhaire britanic Thomas Savery (vèrs 1650 - 1710) per una maquina de vapor permetent de pompar l'aiga dins lei minas prefondas. Pasmens, son invencion èra fòrça perilhosa e son utilizacion durèt gaire.


text:
778
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 778 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Victòria vascona a Roncesvau contre l'armada de Carlesmanhe (hèits qui inspiroren la Cançon de Roland)
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Roncesvau, creacion dau Comtat de Tolosa per Carlesmanhe. L'objectiu dau rèi èra de melhorar la coordenacion de la defensa dau sud dau Reiaume còntra leis incursions dei Vascons.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra entre Arabis e Bizantins amb una incursion bizantina dins la region siriana.


text:
Sèt Còlas de Roma
Las Sèt Còlas de Roma (en italian i Sette Colli di Roma, en latin Septem Montes Romae) son una sèria de còlas qu'istoricament formavan lo còr de la ciutat de Roma. Situadas a l'èst del riu de Tibre, aquel ensems geografic es eponim per fòrça d'obratges literaris e son una referéncia correnta dins la cultura populara.
Las sèt còlas de la Roma antica èran, dins lo sens de las agulhas d'una mòstra:
- lo Palatin (en italian Palatino, en latin Mons Palatinus)
- lo Capitòli (en italian Campidoglio; en latin Capitolium, Mons Capitolinus)
- lo Quirinal (en italian Quirinale, en latin Collis Quirinalis)
- lo Viminal (en italian Viminale, en latin Collis Viminalis)
- l'Esquilin (en italian Esquilino, en latin Mons Esquilinus)
- lo Cèli (en italian Celio, en latin Mons Caelius)
- l'Aventin (en italian Aventino, en latin Mons Aventinus)
Figuran en bona plaça dins la mitologia romana, e mai dins la religion e la politica de la Roma antica; tradicionalament, se conta que la ciutat originala seriá estada fondada per Romul e Rème sul Palatin.
D'en primièr las sèt còlas èran ocupadas per de pichons masatges que s'agropèron e que formèron çò que se coneguèt mai tard coma la vila de Roma.
Autras còlas[modificar | modificar la font]
Al Trastevere i a las còlas del Vatican (en italian Vaticano, en latin Mons Vaticanus) e la del Janicul (en italian Gianicolo, en latin Mons Ianiculus), que son pas comptadas entre las sèt còlas tradicionalas. Tanben i a lo Pincio (Mons Pincius), situat al nòrd, e, ancianament, la Vèlia (Mons Velia), dins la zòna del Forum Roman e los Forums Imperials, e d'autres.