text:
1
Session 1995
Epreuve écrite du baccalauréat général
Série L
Langue vivante II
OCCITAN
Durée de l'épreuve : 3 heures
LA DESCRUBERTA DE LA NATURA
N'ai pas gardat bela memòria de mon passatge a l'escòla comunala de Ceròna, dins la petiòta
classa. Lai demoreri mas sieis mes ; sieis mes de prima, imageni, car lo solelh lusissiá chade jorn.
La cort, me'n soveni, era solombrejada de tilhets, e un mur nos desseparava de la Ceròna, un rajòl
aleste e peirós que n'auviam sa rumor e que nos transissiá de son alen fresche. Me soveni mai que
mai de mon libre de lectura, escrich en gròs caractaris qu'avia fòrça images. Daus libres, n'ai legit
daus modòls ; quauques uns an laissat dins ma charn lo fernissament que m'avián donat lo primier
còp. Libres de quatre sòls que vos druebon, a la broa daus ans florits, lo monde de l'amor e de 1a
mòrt. Mon primier libre n'aviá pas, se'n manca, tant d'ambicion ; emai si ai plan òublidat çò que
disiá lo texte, que deviá èsser pro paubre. Mas lai aviá los images ; un me faguet descrubir la
natura. Aquò a son pretz dins una vita !
Òr, mon libre de lectura aviá un image que figurava una prada en flors ; una prada coma zo son
totas al mes de junh, emb de las grandas margaritas, de las alapautas e daus blaus. Emb daus
parpalhòls tanben ; mas cap de randal. Per quala estranha elaboracion aparieri lo prat florit e lo
randal sauvatge ? Ne'n sabi res. Benleu per mòr de las alapautas e daus parpalhòls. Benleu per de
las rasons pus priondas e qu'eschapavan a mon eime d'enfant... Quala prima lai aguet aquesta
annada ! Coma lo solelh lusissiá ; coma era doç e bon !
Rogier Teneze
Obra Completa,
Pròsa e Poesia p.153
Note :
alapautas (ligne 17) : "boutons d'or"
QUESTION I : COMPRENESON DEL TEXTE
(6)
1- Perqué l'autor se soven de son libre de lectura ?
2 - Quala influença aguet aquel libre sus ilh ?
QUESTION II : EXPRESSION PERSONALA
(7)
1- Avetz legit daus libres ; en quauquas linhas, parlatz de lo qu'aguet una granda influença sus vos e
coma ?
2 - "un [image] me faguet descrubir la natura. Aquò a son pretz dins una vita" (lignes I1-12)
Comentatz aquela afirmacion de l'autor.
2
QUESTION III : COMPETENCIA LINGUISTICA
(7)
a) Vocabulaire :
Donnez
- deux mots de la famille de "modals" (ligne 7)
- deux mots de la famille de "doç" (ligne 19)
"solombrejada de tilhets" (ligne 3)
Donnez quatre noms d'arbres que vous connaissez.
Donnez le contraire de chacun des mots soulignés :
"fòrça images (ligne 7) ; "que vos druebon" (lignes 8 - 9)
"paubre" (ligne 11 ) ; "lo randal sauvatge" (ligne 16)
b) Donner l'indicatif présent et le futur simple, à la même personne, de :
demoravi, transissiá, disiá
Donner l'indicatif imparfait, le passé simple et le futur simple, à la même personne, de :
me soveni, druebon.
c) Mettre au styte indirect le passage des lignes 6 à 8 en commençant par :
" L' autor disià que... primier còp ".
d) Traduire : "Daus libres... una vita !" (lignes 7 à 12)
3
UA LETRA DEUS ALEMANDS
Emile
:
(Tà virar de bueus en vacas (1))
. Qu'ei çò qui ei aquera letra ?
Elisà
: Be t'at a dit lo factor, que ns'escriven lo Bernaton e l'Annà.
Emile
: Òc, que m'at a dit ! Ne'ns manca pas nat còp. (Qu'escarneish lo factor). "... Ua letra deus
alemands". Quina vergonha ! Praubes de nosautes ! N'i a sonque un gojat hens la comuna qui s'ei
anat maridar dab ua alemanda, e qu'a calut qu'estosse lo men hilh !
Elisà
: Tu, que vedes la vergonha quand non n'i a pas nada. S' ei seriosa e bona mair taus gojatòts,
ne vei pas perqué lo Bernaton ne's seré pas podut maridar dab ua alemanda autan plan com dab ua
francesa ! La vergonha, qu'ès tu qui la nse hicas dessús en deishar lo ton hilh a mei de mila
quilomètres en Alemanha quand seré tant urós de poder viver ací dab nosautes.
Emile
: (en cridar). Ne voi pas aver hèita la guèrra e estar demorat cinc ans presonèr tà véder lo
men hilh maridat dab ua alemanda ! Ne voi pas que sia lo dit qu'ua alemanda e dauneja (2) per noste
!!!
Elisà
: Au lòc de cridar com un possedat, que harés miélher de léger la letra deu ton hilh e d'espiar
drin las fotòs qui ns' envia ! Las deu ton arrehilh Emile ! Qu' ei vadut dimarç darrèr, que pesava
quate quilòs ! Espia quin ei beròi aqueth nin ! (L'Emile que da un còp d' uelh e que' s torna virar de
cap tau jornau).
Emile
: Òc ben quiò ! Un alemand de mei, tè ! Lo men arrehilh ? que las coneishi, eh, jo, a las
alemandas ! Que'm vau saber quau ei, tè, lo pair d'aqueth gojatòt !
Elisà
: Mès, n'as pas vergonha de parlar atau de la toa nòra, shens l'aver jamei vista ! E puish, qu'i
pòts conéisher de tan plan las alemandas ? Que m'as tostemps dit qui n'avèvas pas tocat a nada
quand èras presonèr !
Emile
: Aquò ne t'arregarda pas. Ne n'èi pas tocat nada, mès que sèi çò que valen !
Elisà
: Tè, de tota manièra, que vei los òmis e las hemnas que son los medishs pertot.
Emile
: (Que muisha la fotò sus la taula). E aquera fotò ? Çò qu'ei ?
Elisà
: Lo soèr (3) e la soèra deu Bernaton dab los dus prumèrs, l'Alfred e l'Elisà. Espia qui son
vaduts grans aqueths gojatòts ! E lo "beau-père" ! Per aver haut o baish, lo ton atge, quin se pòrta
plan e quin a l'aire gaujós e arrident ! N'ei pas tumahús com tu, tè !
Emile
: Que's pòrta plan que dises ! Com tots los alemands : un ventorrut hart de bièrra e de pomas
de tèrra qu'ei !
d'après
Gilabèrt Narioo
(Biarn 2972) L'Alemanda
Nòtas :
(1) tà parlar d'autas causas
(2) comanda
(3) bèth pair
I - COMPRENESON
1°) Har la lista deus personatges d'aqueste tèxt ?
Precisar los ligams familhaus enter eths.
2°) On e quan se pòt passar aquesta scèna ? Justificatz las vòstas responsas.
3°) Perqué l'Emile repotèga contra lo maridatge deu son hilh (5-10 linhas)
4
II - COMPETENCIA LINGUISTICA
1°) Arrevirar en francés de la linha 38 dinc a la fin.
2°) Arrevirar en occitan :
"Cet enfant, lorsqu' il est né faisait pitié, il ne pesait que deux kilos trois, aujourd'hui, il est devenu
grand et fort et c'est un charmant garçon.
Même si le facteur commente les lettres qu'il distribue, il ne le fait pas méchamment."
3°) Balhatz d'expressions sinonimas per :
escarneish (1.5) ; N'i a sonque un gojat (1.7 ); lo men (1.9) ;
la nse hicas (1.14) ; Aquò ne t'arregarda pas (1.34) ;
4°) Identificatz e analisatz l'emplec deu temps e deu mòde d'aqueras
formas "a calut qu'estosse lo men hilh" (1.9)
III - EXPRESSION PERSONAU
1°) En vos apiejar sus elements deu tèxt, presentatz a Elisà (10 linhas)
2°) Caracterisatz e comentatz l'actitud de l'Emile (10 linhas)
3°) Se parla hèra, a l'ora d'ara, de "multiculturalisme", e pensatz qu'ua diferéncia culturau hòrta sia
un empach tau bonur dens lo coble.
5
RETROBADA
Un autre bonur li venguét de l'amistat d'una companha : Jordana Ceraud. N'aimava lo petit nom,
tradicional dins la familha. S'escanavan de rire quand Roser cantava 1as fèstas del castèl amb son
amiga vestida de brocat, cofada de la nauta còfa de las castelanas, e ela cargada de l'aparar d'un
trobaire tròp fastiós.
Aprèp lo bachilierat, Roser anèt a la Facultat de Letras e Jordana a la de Drech, Licéncia.
Concors administratiu. Jordana se'n voliá pas anar de Fois... I aviá un jove inspector de las talhas
que faguèron amics suls bancs de l'escòla. S'avisèron lèu que se podián pas passar un de l'autre. La
bona sòrt volguèt qu'un pòste siá creat a la Prefectura. Joan Loís e Jordana, lèu maridats,
s'installèron a Mongausí dins l'ostal de la familha de Jordana.
Esperavan Roser amb una gaug vesedoira, "Quan me telefonères, te cresiái pas. Tu, luènh de
Barcelona ! E per te pèrdre dins aquel monde de salvatges ! E ara,
siás
aquí ! Te gardam anuèit,
deman, tant coma voldràs !
- Non, Jordana... Anuèit, òc, deman m'es pas possible !
- Es bauja ! Ausisses, Joan Loís, es
bauja
! Es pas seriós, Roser ; arribas tot just e te'n vòls tornar !
- Non, escota ! Me cal arrestar a Montsegur, puèi a Quilhan. E me cal tornar a Barcelona abans
diluns."
Joan Loís arriba amb un platèl cargat de veires, de botelhas, de menudalas per l'aperitiu.
"Me sembla qu'aimavas lo
Maurí…
" Roser es contenta que se'n remembre. Fa bon. L'ostal, un
pauc a l'escart sul planòl, a pas d'autra vista que los arbres de l'òrt, mas entra per las fenèstras tot
un bonur de fregaments de fuelhas e de cants d'aucèls, "Se compreni plan, siás pas venguda sonque
per nos veire", ditz Jordana. Roser explica, tot manjuquejant pistachas. Li balha lo sentiment de
contar un eveniment de bèl temps a. Joan Loís e Jordana avián legit un article dins Lo Republican.
Creson a l'accident, coma pòt arribar sus las muralhas de Montsegur. "Me sembla qu'es autra
causa. La rason "rasonanta" es contra ieu. Ai pres un punt de vista irracional : perqué un jove, pro
biaissut, se n'es anat
gispar
ont los autres son passats ? Vesi doas responsas : la dels gendarmas,
accident o suicidi ; una autra, que seriá la tèsi del murtre. Perqué pas ? La primièra es aisida e
adòba
totòm
. L'autra es de demostrar. Es la
mèva
. Cèrqui… Del costat dels collègas del licèu…
Del costat dels rodelets d'esquarristas de Barcelona… Del costat de las femnas. Una serviciala
d'un cafè de Las Ramblas m'a parlat d'el…un brave femnassièr - Donc, gelosiá d'òme, o venjança
politica ?
- Tot me sembla possible… Fins a d'autras rasons que m'escapan del tot a l'ora d'ara. La jornalista
abandona pas cap de pista. "
Pèire Lagarda
"Lo mòrt de San Joan", ed. IEO, 1992
1. frequent per "ès"
2. bauja : fòla
3. vin del país de Fenolheda (Pirenèus Orientals)
4. gispar : lisar, liscar
5. totòm : tota la gent
6. forma per " la miá "
6
QUESTIONS
I - COMPRENESON DEL TEXT
1) Quant de personatges i a dens lo tèxt ? Qui son : ne donar los noms e ne far una presentacion en
precisant los rapòrts entre eles.
2) D'ont ven Roser ? Respondre en justificant.
3) Ont se debana lo rescontre entre los personatges e que ne podètz dire ?
4) Perqué es venguda Roser ? A qué se vei dins lo tèxt ?
II - EXPRESSION PERSONALA
1) Imaginatz un dialògue amb un(a) companh(a) d'escòla qu'aviatz pas vist(a) dempuèi qualque
temps (a l'entorn de 100 mots).
2) Sètz jornalista e vòstre director vos demanda d'escriure un article sus un eveniment important
(espòrt, politica, cultura, etc.). vos o cal far en quicòm coma 150 mots.
III - COMPETENCIA LINGUISTICA
1) Passar lo segong paragraf al present (L. 6 a L.12).
2) Botar los vèrbs entre parentèsis al temps corrècte :
Roser voliá pas que [ieu] (SE N'ANAR) d'en çò sieu.
Perqué cal que [tu] (VENIR) ?
M'o aurián pas mostrat, o auriái pas (VEIRE).
Aimi pas èsser embestiat quand (LEGIR) un libre.
Vendràs quand (PODER).
3) Revirar en francés de " Se compreni plan " (L.29) a " son passats " (L.37).
4) Sul modèl de " jornalista " (L.45), " esquerrista " (L.41), balhar cinc autres mots qu'utilisan lo
meteis sufixe.
5) De quines mots son derivats : " mainadat " (L.11), " biaissut " (L.36), " menudalha " (L.23)
6) En utilisant la sufixacion, balhar tres derivats a partir de cadun dels dos mots seguents : " ostal ",
" aucèl ".


c: text/html

text:
1960
Aquesta pagina concernís l'an 1960 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 13 de febrièr - Tèst de la primièra bomba atomica francesa, al Sahara argerian.
- 14 de decembre - Fondacion de l'Organizacion de Cooperacion e Desvolopament Economic - OCDE, a París.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Adesion de Soïssa al GATT.
- 2 de març - Lo papa Joan XXIII nomena los primièrs cardenals non blancs: un african, un japonés e un filipin.
- 7 de mai - Moscòu anoncia la captura del pilòt espion american Francis Gary Powers.
- 25 d'agost a 11 de setembre - Los 17(en) Jòcs Olimpics de Roma.
- Novembre - Ruptura ideologica entre l'Union Sovietica e la Republica Populara de China.
America[modificar | modificar la font]
- 11 de mai - A Buenos Aires 4 agents del Mossad capturan lo nazi Adolf Eichmann, qu'utilizèt lo nom fals de "Ricardo Klement".
Africa[modificar | modificar la font]
- 21 de març - Massacre de Sharpeville a Johannesburg, Sud-Africa: la policia ataca un grop de manifestants desarmats, causant 69 mòrts.
- 27 d'abril - independéncia de Tògo.
- 20 de junh - independéncia de Senegal.
- 1 de julhet - independéncia de Somalia.
- 1 d'agost - independéncia de Dahomey (Benin).
- 15 d'agost - independéncia de la Republica de Còngo.
- 22 de setembre - independéncia de Mali.
- 28 de novembre - independéncia de Mauritània.
Centrafrica[modificar | modificar la font]
Independéncia de Centrafrica lo 13 d'aost. Sostengut per França, David Dacko ne venguèt lo premier president.
Asia[modificar | modificar la font]
Cambòtja[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Norodom Suramarit. Gaire desirós de tornar venir rèi, Norodom Sihanouk — lo cap vertadier dau país dempuei l'independéncia — creèt la foncion de gardiana dau tròne e la fisèt a sa maire. En parallèl, prenguèt l'estatut de « Cap de l'Estat » per perseguir sa politica de modernizacion e de desvolopament.
D'autra part, après lo complòt e l'atemptat de l'annada precedenta (→ 1959), perseguida de la politica de raprochament ambé la Republica Populara de China ambé la signatura d'un tractat d'amistat e d'un pacte de non agression. Pasmens, aquò agravèt la desgradacion dei relacions ambé leis Estat Units d'America (que participavan a 14% dau budget generau de Cambòtja) e de seis aliats locaus (Tailàndia e Vietnam dau Sud). D'efèct, Norodom Sihanouk èra sospichat per Washington d'èsser tròp favorable au comunisme que se desvolopava dins tota la region. Aquò anava aver de consequéncias importantas dins lo corrent deis annadas seguentas car favorizèt la presa dau poder per lei Khmers Roges.
Enfin, regardant la repression dei partits d'oposicion, Norodom Sihanouk aprofichèt la rosta donada a un jornalista Khieu Samphân per de policiers per enebir tres jornaus e d'arrestar un cinquantenau de jornalistas e d'òmes politics. Pertocant l'afaire Khieu Samphân, lo ministre cargat de mantenir l'òrdre public proteguèt la polícia declarant que la proteccion deis adversaris dau govèrn fasiá pas partida dei deures dei policiers.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau MiG-21, avion de caça supersonic desvolopat per l'Union Sovietica. En causa de sei performàncias e de son còst feble, conoguèt un succès fòrça important en Euròpa, en Africa e en Asia. Ansin, amb aperaquí 11 000 unitats produchas de 1959 a 1985, foguèt l'avion de reaccion pus fabricat de l'Istòria.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Lo 11 de març, capitada dau tir de la sonda espaciala Pioneer 5 per la NASA. Totjorn ais Estats Units d'America, capitada dau premier tir de la fusada Deltà (13 de mai) e de la mesa en orbita de Transit 1, premier satellit d'ajuda a la navegacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Brian Cowen, primièr ministre d'Irlanda
- 23 de genièr - Francés Boya Alòs, òme politic aranés
- 29 de genièr - Tigran Sargsian, primièr ministre d'Armenia
- 31 de genièr - Željko Šturanović, primièr ministre de Montenegro
- 8 de febrièr - Alfred Gusenbauer, primièr ministre d'Àustria
- 15 de febrièr - Guy Touvron, trompetista classic occitan
- 5 de març - Catherine Matausch, jornalista francesa
- 7 de març - Ivan Lendl, jogaire de tennis chèc
- 21 de març - Ayrton Senna, pilòt de Formula 1 brasilièr (m. 1994)
- 28 de març - José Maria Neves, primièr ministre de Cap Verd
- 22 d'abril - Pedro Delgado, ciclista espanhòl
- 4 de mai - Werner Faymann, cancelièr d'Àustria
- 18 de mai - Bono, cantaire american (U2)
- 18 de mai - Yannick Noah, jogaire de tennis francés
- 15 de junh - Michèle Laroque, actritz e umorista niçarda
- 20 de junh - John Taylor, musician britanic (Duran Duran)
- 22 de junh - Ágatha Ruiz de la Prada, dessenhaira de mòda espanhòla
- 19 de julhet - Joan-Luc Moudenc, òme politic francés
- 4 d'agost – José Luis Rodríguez Zapatero, primièr ministre espanhòl
- 14 d'agost - Sarah Brightman, cantaira e actritz britanica
- 10 d'agost - Antonio Banderas, actor espanhòl
- 17 d'agost - Sean Penn, actor american
- 9 de setembre - Hugh Grant, actor american
- 6 d'octobre - Yves Leterme, primièr ministre de Belgica
- 18 d'octobre - Jean-Claude Van Damme, actor bèlga
- 18 d'octobre - Craig Mello, biologista american, Prèmi Nobel
- 30 d'octobre - Diego Maradona, fotbolaire argentin
- 27 de novembre - Iuliia Tymoshenko, primièra ministra d'Ucraïna
- 3 de decembre - Julianne Moore, actritz americana
- Eric Aubier, trompetista francés
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Albert Camus, escrivan francés, Prèmi Nobel de LIteratura (n. 1913)
- 1 d'abril - Tuanku Abdul Rahman ibni Almarhum Tuanku Muhammad, rei de Malàisia (n. 1895)
- 24 d'abril - Max von Laue, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1879)
- 28 d'abril - Carlos Ibáñez del Campo, president de Chile (n. 1877)
- 30 de mai - Boris Pasternak, escrivan sovietic, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1890)
- 5 d'agost - Arthur Meighen, primièr ministre de Canadà (n. 1874)
- 22 de setembre - Melanie Klein, psicanalista austriana (n. 1882)
- 16 de novembre - Clark Gable, actor american (n. 1901)
- 12 de decembre - Christopher Hornsrud, primièr ministre de Norvègia (n. 1859)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1014
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1014 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Represa (ò perseguida) de la guèrra entre Bizantins e Bulgars amb una campanha militara bizantina còntra la region dau riu Estrimó. Lei Bulgars assaièron d'i utilizar lo relèu per blocar l'avançada bizantina. Pasmens, aquela temptativa mau capitèt e lei Bulgars foguèron enceuclats per lei Bizantins a Kleidion (29 de julhet). De milièrs de Bulgars i foguèron tuats ò capturats.
Segon la legenda, 15 000 presoniers foguèron emborniats entraïnant la mòrt dau tsar Samuel Ièr a la vista dei mutilats. Gabrièu Radomir li succediguèt. Pasmens, en causa de la continuacion de la guèrra fins a 1018, la victòria bizantina foguèt probablament pas tant totala.
Après aquela victòria, lei Bizantins ataquèron lei darrierei regions contrarotladas per lei Bulgars en direccion de la Macedònia actuala.
Polonha[modificar | modificar la font]
Après d'annadas de guèrra lòng de sa frontiera occidentala, Boleslau lo Valent (992-1025) se preocupèt dau limit orientau de son reiaume. S'alièt ambé lei Petchenègs e divèrsei pòbles germanics per atacar lo Rus' de Kiev. Pasmens, per menar aquela politica, foguèt obligat de refusar son sostèn militar a l'emperaire germanic, çò qu'èra una violacion de la patz de 1013. La guèrra acomencèt donc tornarmai còntra leis Imperiaus (→ 1015).


text:
1588
Aquesta pagina concernís l'an 1588 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha militara de l'armada menada per lo negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra lei nomadas oròmos que menaçavan lo sud dau territòri etiopian dempuei leis annadas 1530-1540. Dins lo nòrd, una autra armada menèt una incursion còntra lei possessions otomanas situadas lòng dau litorau. Aquò obliguèt lei Turcs de negociar e d'acceptar un tractat de patz favorable ais Etiopians tre 1589.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Dawra (1586-1588) que foguèt remplaçat per Tayyib (1588-1591).
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Safavida[modificar | modificar la font]
Abdicacion de Muhammad Khudabanda que foguèt remplaçat per son fiu Abbas Ièr. L'Empèri s'alièt ambé leis Anglés que comencèron de reorganizar son armada.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Publicacion d'un catalòg d'estelas per l'astronòm danés Tycho Brahe (1546-1601).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 d'abril - Thomas Hobbes, filosòf anglés (m.1679)


text:
Nahuatl
Lo nahuatl o mexican es una lenga amerinda de la familha utoastèca indigèna de Mexic. Foguèt la lenga veïculara de l'Empèri Astèca e uèi es la lenga amerinda que compta mai de locutors en Mexic, amb 1 500 000 personnas aperaquí; la màger part son bilingües amb l'espanhòl. D'aquela lenga venon de mots coma Mexic, Guatemala, chocolat o tomata.
Nahuatl foguèt parlat en Mexic central dempuèi al mens lo sègle VII.[1] Èra la lenga dels astècas que dominèron çò qu'es lo Mexic central actual entrò a la conquista espanhòla. Durant aqueste periòde la varietat de nahuatl parlada pel estatjants de Tenochtitlan venguèt una lenga prestigiosa en Mesoamerica. Al moment de la conquista, amb l'introduccion de l'alfabet latin, lo nahuatl venguèt tanben una lenga literària, e serviguèt per redigir fòrça cronicas, gramaticas, poesias, documents administratius e codèx entre los sègles XVI e XVII.[2] Aquela lenga literària primairenca basada sus la varietat ligüistica de Tenochtitlan foguèt nomenada nahuatl classic e es entre las lengas americanas pus estudiadas e melhor documentadas.[3]


text:
Òs
Lo tèrme òs (var. ues[1]) designa o ben un teissut conjontiu solidificat o ben una de sas estructuras individualas, o ben los organs, ont son formats, e que possedisson fòrça animals.
L'ensemble dels òsses d'un animal forma lo sistèma ossós o l'esqueleta (o l'ossamenta).
Mercé a lor estructura, los òsses son a l'encòp leugièrs, soples e solides. Aqueles dels aucèls son encara aleugierats e contenon d'aire.
Dins lo reialme animal, las evolucions alternativas dins la constitucion de l'esqueleta en respècte a l'òs son la cauquilha e l'exossamenta de quitina. Per qualques animals (per exemple, las tartugas), los òsses que foguèron intèrnes venguèron extèrnes en se transformant en clòsc.
Somari
- 1 Foncions
- 2 Anatomia - morfologia
- 3 Lista dels òsses de l'esqueleta uman
- 4 Malautiás ossosas
- 5 Usatges
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Foncions[modificar | modificar la font]
Los òsses supòrtan las estructuras corporalas, aparan los organs intèrnes, e (en conjonch amb los muscles) facilitan lo movement; son tanben implicats dins la formacion de las cellulas sanguinas, lo metabolisme del calci, e la resèrva de minerals. An fin finala un ròtle dins la destoxificacion de l'organisme en fixant e reservant per exemple lo plomb (fins a 95 % de la carga corporala totala per l'Òme), que pòt pasmens èsser sulcòp relargat al moment de la menopausa de la femna, o aprèp una fractura en causant una intoxicacion al plomb de l'organisme (saturnisme).
Anatomia - morfologia[modificar | modificar la font]
Tipes[modificar | modificar la font]
I a tres tipes d'òs :
- Los òsses longs an una de lors dimensions fòrça plus granda que las doas autras. An un còrs o diafisi e doas extremitats o epifisis. Diafisi e epifisi son ligadas amb una zòna qu'es lo sèti de la creissença: la metafisi o cartilatge de creissença (o de conjugason). Aquel s’ossifica completament solament a la fin de la creissença. Exemples: femur, tíbia.
- La diafisi: es constituida de teissuts compactes espesses nomenats corticala o cortèx. Es cavada del canal medullar remplit de mesolha ossosa jauna. Es engainada del periòsti qu'es ric en venas noirissièras que participan a l’ossificacion en espessor.
- Las epifisis: se situan a las extremitats: una epifisi distala (caudala) e una proximala (craniala). Son formadas de teissuts espongoses. Son fòrça ricas en mesolha roja. Son cobèrtas de cartilatge articular.
- La metafisi : es la region situada entre la diafisi e l'epifisi.
- Los òsses corts an lors tres dimensions gaireben egalas. Son compausats d’un nuclèu d’òsses espongoses engainat d’una corticala d’òs compacte. Exemples : carps, tars.
- Los òsses plats an una dimension netament pus corta que las doas autras. Son compausats de doas sisas d’òsses compactes, extèrna e intèrna, inclusent una sisa d’òs espongós. Exemples: esternum, costèlas, òs escapular, òsses parietals.
- Los òsses intermediaris : apartenon a ges dels autres tipes d'òs[2].
- Los òsses alongats: la longor domina sus las autras dimensions, mas la talha de l'òs es mendre. Exemple: metacarps (man), metatars (pè).
- Los òsses dardants : possedisson un còrs d'ont partisson espandiments. Exemple: vertèbras
- Los òsses arcats : doas formas: simpla corbadura (exemple: costèla) o forma de fèrs de caval (exemple: mandibula)
- Los òsses papirusasèus : finas sisas ossosa. Exemple: palatin.
- Los òsses pneumatics : pertusats de cavitats, nomenadas sinus. Exemple: crani uman.
- Los òsses sesamoïdes : pichons òsses annexats amb de ligaments : Exemple: alapeda (noseta).
Qualques òsses an d'escreissenças pichonas que se nomenan apofisis o procèssus.
Configuracion extèrna[3][modificar | modificar la font]
Se pòt veire a la superfícia dels òsses de relèus :
- De salidas:
- articularas: las tèstas ossosas, presentant a lor superfícia lo cartilatge articular;
- non articularas: espandiment de diferent tipes : procèssus, tuberositats, tuberculs, crèstas, espinas (exemple de las espinas sus las vertèbras).
- De clòts:
- articulars: los cotiles en fàcia de salidas articularas ;
- non articularas: que lo tipes : selhon, gorguièra, fòssa.
- De traucs :
- De 1èr ordre: pel passatge de las artèrias noirissièras.
- De 2nd ordre : pel passatge de pichonas venas.
- De 3en ordre : pel passatge dels nèrvis.
Interaccions[modificar | modificar la font]
Las zònas de contacte entre dos òsses se nomenan las articulacions. Aquelas pòdon èsser fixas o mai o mens mobilas.
Los òsses son tanben ligats los uns als autres amb de de ligaments interossoses. Aqueles son de bendas de teissut conjontiu, a l'encòp soplas e resistentas.
Los ligaments son diferents dels tendons, que ligan cadun un òs a un muscle de l'ossament.
L'ensemble dels òsses, de las articulacions, dels ligaments interossoses, dels tendons e dels muscles de l'ossament forma l'aparelh locomotor.
Istologia[modificar | modificar la font]
Lista dels òsses de l'esqueleta uman[modificar | modificar la font]
Malautiás ossosas[modificar | modificar la font]
Origina traumatica[modificar | modificar la font]
La majoritat dels damatges ossoses son d'origina traumatica; un tust fisic coma una casuda, accident de veitura... meton en tension l'òs fins a son punt de rompedura: se ditz fractura. Una fractura s'acompanha sovent d'una dolor localizada que segon l'intensitat pòt demandar la misa jos antalgic.
Seguís dins las setmanas e los meses venents una reconstruccion fisiologica de l'òs per estimulacion de l'activitat osteoblastica: lo coissin ossós. Cal metre en contension las articulacions en dessús e en dejós pendent tot lo periòde de cicatrizacion de l'òs. Una fractura complicada o tocant las articulacions demanda una operacion cirurgicala per evitar la formacion d'un coissin dit "viciós" es a dire formant una sortida dolorosa o deformant lo membre.
Origina degenerativa[modificar | modificar la font]
Origina infecciosa[modificar | modificar la font]
Origina genetica[modificar | modificar la font]
Origina tumorala[modificar | modificar la font]
Autras originas[modificar | modificar la font]
{{..}}
Usatges[modificar | modificar la font]
Los òsses animals o umans mòrts aguèron d'usatges variats. Servèron a far de jòias e objèctes utilitaris. De flaütas foguèron escultadas dins de tíbias umanas. Los òsses de mamots e de balenas serviguèron per construire d'abitacions pendent la preïstòria.
L'òs coma material, per son aspècte semblant aquel de l'ivòri, lo remplacèt sovent per bon prètz.
La conservacion e a vegadas l'exposicion d'elements simbolics (crani en particular) d'ossaments d'animals o umans foguèron utilizats per fòrça religions (ossuaris, catacombas..) o usatges guerrièrs o autres.
L'esqueleta uman foguèt tanben conservat per l'aprendissatge de l'anatomia als artistas e mètges o professions paramedicalas. L'estudi dels òsses dels mòrts permet amb una analisi genetica, fisica e bioquimica d'obtenir las informacions a posteriori sus l'individú e son environament, atal se mostrèt que los rics romans de l'antiquitat s'empoisonavan amb lo plomb de lor vaissèla e tudèls. Pus prèp, es un dels domenis de la medecina legala, mas l'arqueològ pòt estudiar los òsses de las momias o dels òmes preïstorics amb d'objectius pròches e de mejans tecnics partejats.
Gestion dels sosproduits animals[modificar | modificar la font]
Tractats dins lo quadre de la gestion dels descais, los òsses eissits de cadavres d'animals foguèron calcinats o trissats per produire de fosfats dicalcics, utilizats per fabricar d'engrais rics en calci, o encara per fabricar de polvera d'osseïna [4]
Lor incorporacion dins las farinas animalas donadas als erbivòrs es a l'origina de la malautiá de la vaca fòla, e benlèu de la malautiá de Creutzfeldt-Jakob, doas malautiás animalas de prions.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) L. Vezien, Industries des os, des déchets animaux, ders phosphates et du phosphore, Coll. Encyclopédie scientifique, Bibliothèque des industries chimiques, paris, octave Doin et Fils, Éditeurs, 1914, 423p.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aranés nòta la diftongason ues qu'es generalament pas notada e mai foguèsse plan espandida (Roergue, Provença maritima...)
- ↑ Cours Anatomie PCEM1 Besançon
- ↑ pcem1b
- ↑ (fr) Les farines de viandes osseuses (FVO) et les concentrés protéiques carnés (CPC), Escòla Nacionala Veterinària de Lion


text:
02/06/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que l'emission de diumenc 5 de junh a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera consacrada a la preparacion de la felibrejada de Senta Eulalia (Saint-Aulaye) que se debanara dau 1er au 3 de julhet 2016. Los convidats de l'emission seran Yannick Lagrenaudie, mera de Senta Eulalia, Bernard Launay, president de la felibrejada, lo majorau Micheu Samolhan, dau Bornat dau Perigòrd e Alicia Delage, reina de la felibrejada.
De veire lo site de la felibejada de Senta Eulalia: http://www.felibree-2016-saintaulaye.fr/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Montcuc
Montcuc[1][2] (Montcuq en francés) es una anciana comuna occitana de Carcin, situada dins lo departament francés d'Òlt e la region de Miègjorn-Pirenèus. Montcuc es, dempuèi lo 1èr de genièr 2016, una comuna delegada dins la comuna novèla de Montcuc en Carcin Blanc.
Somari
- 1 Vejatz tanben
- 2 Geografia
- 3 Toponimia
- 4 Istòria
- 5 Administracion
- 6 Demografia
- 7 Luòcs e monuments
- 8 Personalitats ligadas amb la comuna
- 9 Véser tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Nòtas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Montcuc (atestacion de Montecuco, en 1257) es una formacion pleonasmica, que apilòta mont (del latin mons, montis) e un nom preceltic de sens aparentat *kuk-, « nautor ponchuda », « mont arredondit », « cap » [3],[4] (lo sens exacte es de mal precisar). Se pòt supausar que lo nom Montcuc foguèt donat per de populacions que coneissián pas lo sens de la segonda partida, -cuc. Se sap que lo mot cuc es preceltic perqué se tròba dins de païses que los cèltas ocupèron pas. Aquel mot a de variantas : suc, tuc, truc, de fòrmas feminizadas mai o mens recentas (tuca es plan viu dins la lenga occitana de l'oèst). Es malaisit d'explicar la rason d'aquelas variantas : de dialèctes diferents dins la lenga d'origina ? la preséncia d'infixes que ne modificavan lo sens e que se percèbon encara per lor resultat, una iniciala consonantica diferenta ? de sons diferents dels sons que las lengas dels novèls arribants indoeuropèus possedisson, çò que menèron los locutors d'aquelas lengas a modificar de mai d'un biais çò qu'ausissián per l'adaptar a lor fonetica, un pauc coma nosauts deformam quora en -d-, quora en -z-, o autrament, lo -th de l'anglés ?
- Sent Privat (nom supausat). Del nom d'un avesque de Mende e martir, del sègle III (en latin Privatus [5].
- Rolhac (nom supausat) es benlèu coma Rouillac (Charanta), format del nom d'òme latin Rŭllius ambe sufixe -acum[6] , latinizacion del sufixe gallés -aco(n). Rolhac èra donc benlèu una anciana granda propietat antica que son mèstre èra Rŭllius.
- Sent Geniés (nom supausat) es lo nom, siá d'un grafièr o notari d'Arle que refusèt d'enregistrar los edictes qu'ordenavan la persecucion dels crestians e que foguèt escapitat en 308 [7], en venent atal un martir, siá d'un martir en Auvèrnhe [8], siá d'un avesque de Lion, mòrt en 678 [9], siá d'un comedian martir a Roma al sègle IV [10], siá d'un avesque de Clarmont mòrt en 662 [11],[12].
- Sent Sarnin (nom supausat) es lo nom de l'avesque de Tolosa, martir al sègle III, cap a 250 [13],[14].
Istòria[modificar | modificar la font]
- Montcuc annexèt entre 1790-1794, Saint-Privat-de-Montcuq (nom francés, donc probable Sent Privat de Montcuc), entre 1790 e 1794; annexèt entre 1795 e 1800, Rouillac (nom francés, donc benlèu Rolhac), Saint-Geniès (nom francés, donc benlèu Sent Geniés), Saint-Sernin (nom francés, donc benlèu Sent Sarnin).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 1795-1800 : annexion de tres comunas, d'un total de 706 abitants en 1793
- 2013 : 1241 abitants (39 ab/km²)
Demografia Rolhac (nom supausat)[modificar | modificar la font]
- 1793 : 210 abitants
Demografia Sent Geniés (nom supausat)[modificar | modificar la font]
- 1793 : 388 abitants
Demografia Sent Sarnin (nom supausat)[modificar | modificar la font]
- 1793 : 108 abitants
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 466
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/1731/Saint-Genes-d-Arles.html
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/12319/Saint-Genes.html
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/10222/Saint-Genes.html
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/1732/Saint-Genes-de-Rome.html
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/7147/Saint-Genet.html
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 600
- ↑ http://nominis.cef.fr/contenus/saint/9431/Saint-Sernin.html
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 591


text:
Squamata
Los squamates (Squamata, del latin squama, escalha), reptils d'escatas, es un vast òrdre de reptils que compren totes las cernalhas, lausèrts, sèrps e amfisbèns.
Sistematica[modificar | modificar la font]
Es tanben un clad que compta actualament 6850 espècias repertoriadas. Es devesit en cinc sosòrdres :
- Amphisbaenia -- amfisbèns
- Autarchoglossa — las cernalhas o lagremusas
- Gekkota — las tarentas
- Iguania — los igüanas e los cameleons
- Serpentes — las sèrps
Las relacions filogeneticas a l'interior dels squamates son encara discutidas, coma o mòstra aqueste arbre inspirat del siteTree of life :
- Squamates
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Serpentes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 174118 Serpentes Linnaeus, 1758 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Serpentes (en)
- Referéncia NCBI : Serpentes (en)


text:
Erupcion minoïca
L’erupcion minoïca designa l'explosion, pendent lo millenari II AbC.]], del volcan de Santorin e l'enfonsament de sa partida centrala, avent donat naissença a la caldeira actuala e de las illas de Santorin, Thirassia e Aspronissi.
Datacion[modificar | modificar la font]
La data precisa de l'erupcion es pas fixada, tradicionament se passèt vèrs -1550, segon un estudi comparat dels estils de ceramica, que foguèt discutida amb l'utilizacion de metòdes novèls (carbòni 14, dendrocronologia) qu'indican de datas pus ancianas. Lo periòde uèi retenguda coma mai probable se situa entre -1627 e -1600, pasmens sens certitud[1]. L'erupcion en daissant de traças dins una partida del Bacin Mediterranèu, confirmar aquelas datacions implicariá de modificar las cronologias relativas de las civilizacions de la region. Atal se trapa de rèstas de l'erupcion e de descai marins dels tsunamis dins los sites arqueologics de tot l'èst de las ribas de la Mediterranèa, çò que fornís un jaç estratigrafic de referéncia.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
La catastròfa provoquèt un gigantesc tsunami que traversèt l'ensemble de la mar Mediterranèa [2].Per exemple, pel mens tres ondas de mar successivas d'una vintena de mètres de naut dintrèron sus de centenas de mètres dedins Creta[3].
L'indici d'explosivitat volcanica es estimat entre 6 e 7 (densitat equivalenta de ròca = 60 km3), l'erupcion foguèt mai importanta que çò que pensèrem pendent longtemps [4],[5].
Efèctes sul monde egèu[modificar | modificar la font]
L'erupcion destruguèt lo pòst avançat de la cultura minoïca qu'existissiá a l'epòca sus l'illa e en Creta e que se tornèt trobar las roïnas sul site d'Akrotiri dins l'illa de Santorin. La vila de Knossos, dins las tèrras, foguèt estalviada.
La teoria que la catastròfa auriá provocat la destruccion de la civilizacion minoïca, defenduda entre autre par Marinatos, es uèi abandonada, mas las consequéncias indirèctas de l'erupcion e lo efèits segondaris sus las civilizacions de la region son totjorn disputada.[6].
Segon Marinatos e mai cercaires, l'erupcion es una de las originas possiblas del mite de l'Atlantida. Segon qualques cercaires, poiriá èsser a l'origina de las dètz plagas d'Egipte. Aquelas ipotèsis fan pasmens pas l'unanimitat. L'impacte global, e en particular climatic, de l'erupcion son evaluadas amb mai de nuanças e mesuradas[7],[8].
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)R.Treil et al, Les civilisations égéennes, p.296
- ↑ "Faucounau" (fr)J. Faucounau, Les Peuples de la Mer et leur histoire, L'Harmattan, Paris, 2003.
- ↑ id "Faucounau"
- ↑ (en)« Santorini eruption much larger than originally believed » (August 23, 2006). Retrieved on 2007-03-10.
- ↑ (en) [pdf] F.W.McCoy, S.E. Dunn, « Modelling the Climatic Effects of the LBA Eruption of Thera: New Calculations of Tephra Volumes May Suggest a Significantly Larger Eruption than Previously Reported », Chapman Conference on Volcanism and the Earth's Atmosphere Lire en ligne, American Geographical Union, 2002
- ↑ (fr)R. Dalongeville, « Malia : un marais parle », B.C.H., 125-1. 2001, p. 67-88 Lire en ligne
- ↑ (en)D.M.Pyle, « The global impact of the Minoan eruption of Santorini, Greece », Environmental Geology, 30, 1-2, 1997, pp. 59-61Lire en ligne
- ↑ (en)J. Grattan, « Aspects of Armageddon : An exploration of the role of volcanic eruptions in human history and civilization », Quaternary International, 151, 2006, pp. 10-18


text:
1730
Aquesta pagina concernís l'an 1730 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Revòuta dei janissaris dirigits per Patrona Halil. Ahmed III foguèt reversat, capturat e remplaçat per Mahmud Ièr entre lo 1èr e lo 6 d'octòbre. Pasmens, l'arrogància e lei pretencions de Patrona Halil entraïnèt d'autrei revòutas. En particular, lo khan de Crimèa capitèt de lo reversar e de restablir l'autoritat dau sultan a la fin de novembre.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Bakaffa (1721-1730) lo 19 de setembre. Son rèine veguèt la darriera temptativa de redreiçar l'autoritat imperiala avans son afondrament en 1769 e lo Temps dei Princes. Pasmens, son òbra de reünificacion de l'Empèri foguèt rapidament roïnada. Foguèt remplaçat per son fiu Iyasu II. Pasmens, dins lei fachs, l'emperatritz Mentewab, frema dau negus defunt, venguèt la cap vertadiera d'Etiopia. Tre lo començament dau rèine de son fiu, deguèt faciar l'ataca d'una armada dirigida per un pretendent rivau qu'assetjèt Gondar pendent uech jorns. En despiech de la revirada de l'ofensiva rebèla, la capitala foguèt en partida destrucha, compres lei quartiers reiaus.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Gràcias ai reformas deis emperaires Kangxi (1661-1722) e Yongzheng (1722-1735), lei revenguts dau govèrn agantèron per lo premier còp de l'Istòria chinesa la sòma de 60 milions de taels.


text:
Nom francés : Cancon
Es la capitala de l'avelana, que vei passar 95 % de la produccion francesa.
Nom francés : Hagetmau
Dens Un sac de Billes, los hrairs Joffo que i travèrsan la linha de demarcacion.
Nom francés : Blasimon
Que i trobam dus molins d'aiga, dont un qui ei classat monument istoric.
Nom francés : Lescun
Qu'ei la comuna mei hauta deu departament.
Nom francés : Auvillar
I fabricavan de plumas d'aucas per l'escritura.
Nom francés : Puylaurens
I trobam un dels darrièrs elevatges de lapins angoràs.
Nom francés : Layrisse
Que i trobam la Pèira deu Diable, on e's poderé véder l'esclopada deu chivau de Rotland.
Nom francés : Bach
Sas ancianas minas de fosfat abrigan una vegetacion tropicala.
Nom francés : Cazaubon
Que i trobam ua estacion termau e un parc famós dab lòtus ròses.
Nom francés : Aurignac
Aquera comuna qu'a balhat lo son nom a ua cultura preïstorica coneishuda dens lo monde sancèr.
Nom francés : Villeneuve
Abriga lo musèu de las arts e dels sabers populars.
Nom francés : Pamiers
Son usina metallurgica, creada en 1817, a per clients Rolls Royce, Boeing, Airbus....


text:
Magnitud d'un tèrratremol
La magnitud d'un tèrratremol mesura l'energia liberada pendent un tèrratremol. D'ont mai la magnitud es elevada, d'ont mai lo seïsme a liberat d'energia. Se tracta d'una escala logaritmica, es a dire qu'un acreissement de magnitud de 1 correspond a multiplicar per 30 l'energia e per 10 l'amplitud del movement[1].
Los mèdias grand public l'indican sovent sus l'escala de Richter o sus l'escala dubèrta de Richter. Aqueles tèrmes son inapropriats: l'escala de Richter, stricto sensu, es una escala passada e unicament adaptada als tèrratremols californians. Las magnituds abitualament citadas de uèi son en fach de magnituds del moment (notadas Mw).
La magnitud e l'intensitat (coma l'escala de Mercalli) son doas mesuras diferentas. L'intensitat es una mesura dels damatges causats per un tèrratremol. Existís de ligams entre l'intensitat maximala ressentida e la magnitud mas son fòrça dependentas del contèxte geologic local. Aquelas relacions servisson en general a donar una magnitud als tèrratremols istorics.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La mesura de la magnitud foguèt desvolopada en 1935[2] per Charles Francis Richter per classificar los sismogramas enregistrats localament en Califòrnia. A l'origina aquela escala èra la mesura de l'amplitud en micromètres sus un sismograf de tipe Wood-Anderson d'un tèrratremol se situant a 100 km. Aquela mesura es fisabla solament a distància fòrça corta e es uèi nomenada « magnitud locala ».
L'an seguent, en 1936[3], Gutenberg e Richter prepausèron una magnitud que se basa sur l'amplitud de las ondas de superficia per de distàncias telesismicas (distància superiora a 30° [4]) e per un periòde de 20 segondas. Gutenberg en 1945[5] definiguèt melhor aquela mesura. Aquela magnitud s'utiliza encara uèi, subretot dins las primièras estimacions de las poténcias del seïsme. Son acronim es MS.
Gutenberg e Richter prepausèron una magnitud novèla en 1956[6], aquel còp basada sus una mesura efectuada sus las ondas de volum. Son acronim es Mb (b per body waves, ondadas de volum en anglés).
Las magnituds MS e Mb an de limits. S'agís pas d'una mesura dirècta de l'energia liberada pel seïsme. Un autre problèma foguèt levat pendent lo grand tèrratremol de 1960 en Chile. La durada de la font sismica èra plan superiora a 20 segondas, periòde ont la magnitud de superfícia MS foguèt calibrada. L'estimacion de la magnitud d'un tèrratremol es doncas sosestimada amb aquel tipe de mesura. Aquel fenomèn es encara mai grand amb Mb ont lo periòde de referéncia es de l'òrdre de la segonda.
En 1977[7], Hiroo Kanamori introduguèt una novèla magnitud, l'escala de magnitud del moment, calibrada sul moment sismic. Alara qu'es mens immediata d'estimar, aquela magnitud es dirèctament ligada a une quantitat fisica, ela meteissa associada a l'energia engendrada pel tèrratremol. Aquela magnitud dicha de moment, a per acronim Mw e es la pus emplegada uèi.
Principi[modificar | modificar la font]
La magnitud dicha de Richter se basa sus la mesura de l'amplitud maximala de las ondas sismicas sus un sismograma. La magnitud es definida coma lo logaritme decimal d'aquela valor. Aquela definicion fòrça generala mòstra plan lo caractèr empiric d'aquela mesura que depend d'una part del tipe de sismomètre e d'autre part del tipe d'elaboracion grafica utilizada per la realizacion del sismograma ont se fa la mesura. Aquela darrièra es tanben fòrça variabla d'una estacion sismica a l'autra perque la radiacion sismica d'un tèrratremol es pas omogenèa.
La definicion originala donada pel Richter en 1935, nomenada desenant « magnitud locala » o , es una escala logaritmica simpla de forma ont A representa l'amplitud maximala mesurada sul sismograma, es une amplitud de referéncia correspondent a un seïsme de magnitud 0 a 100 km, es la distància epicentrala (km) e es une constanta de calibracion.
Per melhorar aquela mesura perque venga mai globala, une novèla magnitud nomenada o magnitud de las ondas de superfícia, foguèt introdusida en 1936. Aquela magnitud es basada sus la mesura de l'amplitud maximala de las ondas de superfícia d'un periòde de 20 s. La formulacion es gaireben identica a la precedenta: ont es l'amplitud mesurada, es la distància epicentrala exprimida en gra, e son de constantas de calibracions. Aquela mesura es totjorn utilizada uèi. Pasmens, e mai de son caractèr empiric e lo problèma de saturacion (vejatz paragraf venent), a dos punts flacs. Lo primièr es son inutilitat pels tèrratremol prigonds (prigondor superiora a 100 km) qu'engendran pas d'ondas de superfícia. Lo segond problèma ven del fach que las ondas de superfícia sont los darrièrs trens d'onda a arribar. Dins un malhum d'alèrta, es primordial de poder estimar lo pus rapidament possible la magnitud del tèrratremol.
La magnitud de las ondas de volum notat (b per "body waves") es doncas una mesura que se fa sul primièr tren d'onda P e permet una estimacion aviada de l'importància del tèrratremol. Sa formulacion es dependenta del periòde dominant del senhal : ont A es l'amplitud maximala mesurada, es la distància epicentrala (en gra) e es la prigondor ipocentrala. es una foncion de calibracion dependent dels dos paramètres precedents. En general lo periòde dominant es a l'entorn d'1 s, periòde minimum de las ondas P per de distàncias telesismicas (). Lo problèma d'aquela mesura es la saturacion aviada amb la magnitud.
D'autras magnituds son emplegadas, subretot a l'escala locala o regionala. La magnitud de durada es sovent utilizada per la microsismicitat e s'obten coma o indica son nom en mesurant la durada en segonda del senhal sul sismograma.
Per complicar encara, es essencial d'apondre que la gaireben totas las mesuras de magnitud, un còp que se passèt un temps aprèp lo tèrratremol, correspondent pas a çò qu'es descrich abans. L'estudi del seïsme passa per una inversion dels sismogramas per trobar al meteis temps sa localizacion, son mecanisme al fòcus e son moment sismic. D'aquel darrièr, se dedusís una magnitud nomenada « magnitud de moment » o . Se tracta de la magnitud pus utilizada uèi.
Saturacion de la magnitud[modificar | modificar la font]
Lo principal problèma de las magnituds MS e Mb es aquel de la saturacion. Lo fenomèn es associat al periòde ont s'efectua la mesura. Cal qu'aquela mesura siá facha a un periòde que siá superiora a la durada d'emission de la font sismica. Òr pels grands tèrratremols, aquel temps pòt èsser fòrça long. Per exemple lo tèrratremol de Sumatra de 2004 ont l'emission de la font durèt 600 segondas almens.
Se se considèra :
- la relacion simplificada d'un moment sismic M0 amb la longor de la falha L en quilomètres: M0 = 2,5×1015 L3
- una velocitat de rompedura sus la falha de l'òrdre de 3 km·s-1
- la relacion entre moment e magnitud (vejatz moment sismic)
alara una durada d'emission de 1 s correspond a una magnitud 4,6 e una durada d'emission de 20 s correspond a une magnitud 7,2 . Doncas tota mesura de magnitud amb mb (mesurada sus las ondas P) comença d'èsser sosestimada en dessús d'una magnitud de 4,6 e es lo meteis per MS per de tèrratremols de magnitud superior a 7,2.
Graduacion[modificar | modificar la font]
L'escala èssent lo logaritme d'una amplitud, es dubèrta e sens limit superior. Dins la practica, los tèrratremols de magnitud 9 son excepcionals. Lo tèrratremol mai poderós jamai mesurat aténhent la valor de 9,5, foguèt lo tèrratremol de 1960 en Chile.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Explicacions sul site de l'EOST
- ↑ (en) Richter C. F. (1935). An instrumental earthquake magnitude scale, Bulletin of the Seismological Society of America, 25, pages 1—32.
- ↑ (en) Gutenberg B. and C. F. Richter (1936). Magnitude and energy of earthquakes, Science, 83, pages 183—185.
- ↑ En sismologia, las distàncias a l'escala de la tèrra se mesuran en utilizant l'angle de l'arc. La mesura es doncas exprimida en gra.
- ↑ (en) Gutenberg B. (1945). Amplitudes of surface waves and magnitudes of shallow earthquakes, Bulletin of the Seismological Society of America, 35, pages 3—12.
- ↑ (en) Gutenberg B. and C. F. Richter (1956). Earthquake magnitude, intensity, energy and acceleration, Bulletin of the Seismological Society of America, 46, pages 105—145.
- ↑ (en) Kanamori H. (1977). The energy release in great earthquakes, Journal of Geophysical Research, 82, 2981—2987.
- ↑ Qualques tèrratremol de magnitud inferiora a 2 pòdon pasmens èsser sentits fòrça localament se lo fòcus se trapa just jos d'abitacions e se s'agís d'una replica. Qualques tèrratremol de magnitud prèp de zèro, e mai negativa, pòdon èsser sentits.


text:
Faissisme
Lo faissisme (var. faishisme) (de l'italian fascismo, de fascio "fais", simbòl de poder roman) es una ideologia politica d'extrèma drecha e una practica de govèrn que se caracteriza per l'autoritarisme, amb la concentracion del poder dins las mans d'un dictator, pel chauvinisme nacional extrèm associat al racisme, pel corporatisme, pel militarisme, per l'antiliberalisme e per l'anticomunisme.
Lo "faissisme" es mai que mai lo regim que coneguèt Itàlia sota la dictatura de Benito Mussolini de 1923 a 1945. Per extension, se parla tanben de "faissisme" per caracterizar de regims pròches del de Mussolini coma lo nazisme d'Adolf Hitler en Alemanha de 1933 a 1945, lo franquisme de Francisco Franco en Espanha de 1939 a 1975, eventualament lo regim de Pétain en França de 1940 a 1944 e tanben divèrses autres regims d'Euròpa durant lo sègle XX.
Se classifica dins lo "faissisme", e pus exactament dins neofaissisme, los movements politics contemporanèus que s'inspiran d'aqueles regims o que ne son nostalgics.
Emplecs abusius[modificar | modificar la font]
Un emplec abusiu del tèrme "faissista" consistís a l'aplicar a totes los corrents de l'extrèma drecha, mentre que lo faissisme es solament un corrent istoric plan precís d'extrèma drecha. Un autre usatge abusiu es de qualificar de "faissista" tota persona, movement o actitud supausats autoritaris, e mai s'an pas cap de relacion amb lo faissisme istoric. Aital "faissista" e "faissisme" son una etiqueta plan frequenta per disqualificar un adversari quin que siá dins la vida sociala. Aquel biais retoric se sarra de la reductio ad hitlerum.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
José María Alfredo Aznar López (Madrid, 25 de febrièr de 1953) es un politician espanhòl, membre del Partit Popular. Aprèp d'èsser estat president de la Junta de Castelha e Leon de 1987 a 1989, foguèt primièr ministre d'Espanha entre 1996 e 2004. Es licenciat en Drech de l'Universitat Complutense de Madrid e presidís actualament la Fundació para el Análisis y los Estudios Sociales (FAES), una entitat de tòca non lucrativa creada lo 11 de novembre de 2002 coma resultat de la fusion de cinc fondacions ligadas al Partit Popular.[1], e qu'es una mena de "laboratòri d'idèas del PP". Dempuèi 2011 es conselhièr extèrn de la companhiá espanhòla Endesa per l'America Latina.
Es maridat amb Ana Botella, l'actuala cònsol de Madrid e an tres enfants amassa.


text:
Dustin Hoffman
Dustin Lee Hoffman (Los Angeles, 8 d'agost de 1937) es un actor, comedian e realizador american dels mai famoses. Venguèt celèbre internacionalament gràcias a son interpretacion dins lo film Lo Laureat e sa capitada se faguèt mai intensa amb divèrses films coma per exemple Macadam Cowboy (1969), Little Big Man (1970), Los gosses de palha, Papillon, Marathon Man, Kramer contra Kramer, Tootsie, Rain Man, Hook demest mantun autre. Sas interpretacions foguèron guerdonadas amb un Òscar de melhor actor per Kramer contra Kramer e Rain Man, cinc Golden Globes, quatre Baftas, tres Drama Desk Awards, un Genie Award e finalament un Emmy Award. Dempuèi 2012 se consagra a la realizacion qu'entamenèt amb lo film Quartet.
Biografia[modificar | modificar la font]
Dustin Hoffman nasquèt en 1937 a Los Angeles, dins una familha de classa mejana d'origina jusieva, qu'aviá sas originas en Ucraïna e en Romania. Es lo segond enfant d'Harry Hoffman que trabalhava coma decorador dins los estudis de la firma cinematografica Columbia Pictures e de Lillian Hoffman (nascuda Gold). Son fraire ainat, Ronald, es avocat e economista. Dustin se diplomèt a la Los Angeles High School en 1955 e se destinava inicialament a l'estudi de la medecina qu'entamenèt al Santa Monica College. Pasmens al cap d'un an Dustin abandonèt l'universitat e partiguèt estudiar l'art dramatic a la Pasadena Community Playhouse primièr, abans de se n'anar a Nòva York pr'amor d'i seguir los corses del celèbre Lee Strasberg, a l'Actor's Studio. Quand anoncièt a la familha que voliá venir actor, sa tanta Pearl li diguèt: «Pòdes pas èsser actor, siás pas pro polit».
Sa carrièra comencèt a debon en 1964 quand participèt a une pèça de teatre escricha per Samuel Beckett, En esperar Godot. Durant son interpretacion d'un nazi transvestit e gibós dins Eh ? a Broadway, Mike Nichols lo remarquèt e li prepausèt lo ròtle principal del film Lo Laureat en 1967, çò que li portèt una nominacion a l'Oscar del melhor actor. Hoffman i interpretava lo personatge de Benjamin Braddock, que torna dins sa familha sortida de la nauta borgesiá de California aprèp l'obtencion de son diplòma universitari e se vei implicat dins una aventura amb Dòna Robinson, la femna de l'associat de son paire. En mai de 1969 se maridèt amb Anne Byrne.
En 1982, son interpretacion dins Tootsie que s'i desguisava en femna per trobar un trabalh d'actor e sortir del caumatge li portèt una consagracion internacionala e un enòrme succès comercial, çò que li valguèt una cinquena nominacion per l'Oscar del melhor actor.
Foguèt operat del cancèr en agost de 2013.
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1967 The tiger comes out
- 1967 The Graduate
- 1968 Madigan's Millions
- 1969 Midnight Cowboy
- 1969 John and Mary
- 1970 Little Big Man
- 1971 Who Is Harry Kellerman and Why Is He Saying Those Terrible Things About Me?
- 1971 Straw Men
- 1972 Alfredo, Alfredo
- 1973 Papillon
- 1974 Lenny
- 1976 All the President's men
- 1976 Marathon Man
- 1978 Straight Time
- 1979 Agatha
- 1979 Kramer vs. Kramer
- 1982 Tootsie
- 1985 Death of a Salesman
- 1987 Ishtar
- 1988 Rain Man
- 1989 Family Business
- 1990 Dick Tracy
- 1991 Billy Bathgate
- 1991 Hook
- 1992 Hero
- 1995 Outbreak
- 1996 American Buffalo


text:
Françoise Barré-Sinoussi
Françoise Barré-Sinoussi (n. 1947) es una metgessa francesa premiada amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 2008 per los sieus trabalhs sul lo virus del SIDA.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 30 de julhet de 1947 dins la vila de París, ont estudièt las sciéncias biomedicalas a la Facultat de Sciéncias de La Sorbona. Se doctorèt l'an 1974 en aquel meteis centre e en 1975 dintrèt a l'Institut Nacional de la Santat e la Recèrca Medica de la capitala francesa (INSERM).
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Comencèt la siá recèrca scientifica a l'INSERM e posteriorament a l'Institut Pasteur, ont lèu la siá investigacion se centrèt sus un grop particular de virus, los retrovirus. Las siás coneissenças en aquel camp la portèron a descobrir lo VIU, que condusís a la SIDA, l'an 1983 amassa amb lo sieu collèga Luc Montagnier. Aquela descobèrta botèt en evidéncia lo besonh urgent de pròvas de diagnostic per controtlar la malautiá. Contunhèt la siá recèrca a l'entorn de l'impacte de las defensas innatas de l'aculhida en lo contraròtle de VIU / SIDA e mai en la transmission d'aquela malautiá per la via maternoinfantila.


text:
Jules-Paul Johannard
Jules-Paul Johannard (Beaune, 1843 - Londres, 1892) foguèt una personalitat de la Comuna de París.
Membre de l'Internacionala dempuei 1867, foguèt condamnat en 1870 mai liberat per la proclamacion de la Republica lo 4 de setembre de 1871. Foguèt un cap de l'insurreccion dau 31 d'octòbre de 1870 puei foguèt elegit membre de la Comuna lo 16 d'abriu de 1871. Participèt ai Comissions de la guèrra e dei relacions exterioras. Votèt la creacion dau Comitat de Salut Public puei temptèt de defendre Montmartre pendent la Setmana Saunosa.
Condamnat a mòrt per un conseu de guèrra, s'exilièt a Londres.


text:
Santa Filomena
Santa Filomena qu'ei venerada com verge martir dens la Glèisa Catolica Romana, a perpaus de la quau existeishen incertituds nombrosas. Qu'ei celebrada lo 10 o l'11 d'aost.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 24 de mai de 1802, au cors de la recèrca de sepulturas de martirs romans dens las Catacombas de Priscilla que's descrobí ua tomba, qui seria aubèrta a l'endedia.
Tres lavassas de terralha situadas devant de la tomba que portavan inscripcions pintradas en arroi dens l'òrdi seguent : LUMENA - PAXTE - CUM FI, en mei de mantun emblèma tanben pintrat en arroi: ua ancora (simbèu d'esperança e de martiri), ua pauma (simbèu deu trionf deus martirs), duas sagetas, orientadas de cap au haut e au baish, en mei d'ua lança e un liri (simbèu de puretat).


text:
Isaac Abrabanèl
Isaac Abrabanèl (1437, Lisbona - 1508, Venècia), foguèt un òme d'Estat, filosòf, comentator biblic e financièr jusieu.
La familha Abrabanèl, d'ascendéncia davidica, es una de las mai ancianas e distinguidas, demest los jusieus e los Grands d'Espanha. S'i son establits abans l'arribada dels sefarditas, e los Reis Catolics usèron de totas las estratagemas per temptar d'empachar Isaac de seguir sos fraires fòra d'Espanha en 1492 per l'Edicte d'expulsion, anant fins a fomentar lo raubatòri de son felen.
Es enterrat a Pàdoa.


text:
Colonhés e Champs Niers
Colonhés e Champs Niers [kulu'ɲɛj] [ɕa'mje] (en francés Coulounieix-Chamiers) es una vila occitana perigòrda de la region d'Aquitània, que se tròba en Perigòrd, dins l'aglomeracion de Periguers.
S'es escrich mai d'un còp que lo nom de Colonhés vendriá de colonia + -ensem (= lo "domeni d’una colonia", es a dire una terra trabalhada per un òme liure, mas estachat au sòu). Aquela ipotesi conven plan dau biais de l’évolucion linguistica ; mas una segonda, basada sus las formas ancianas Colemnes (XIIIe) e Colompnes (1346) menariá a columna + -ensem (= lo "domeni de la boina"). Aquò explica pas tot parier l’aparicion de las formas molhadas en -ny- e -nh- a partir de 1382. De son costat, l'occitan Champs Niers desinha de las terras negras de bona qualitat (cf. Champs Niers e Relhac); nier es la forma occitana anciana venent dau latin nigrum.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es bastida dins una bocla d'Eila.
Istòria[modificar | modificar la font]
La localitat istorica es Colonhés, bastida sus una nautura au sud de Periguers ; Champs Niers, quartier que se desvelopet sus la riba mança d'Eila, fuguet juntat au nom oficiau de la comuna en 1958.


text:
Guèrra dau Rif
La Guèrra dau Rif foguèt una guèrra coloniala opausant de 1921 a 1926 lei tribús dau nòrd de Marròc, alora sota dominacion espanhòula, ais Espanhòus ajudats a partir de 1925 per lei Francés. S'acabèt per una victòria dei poissanças colonialas e per la dissolucion de la Republica dau Rif formada per leis abitants de la region.
Lo conflicte acomencèt vèrs la fin de 1920 o lo començament de 1921 quand una armada espanhòula intrèt dins la region dau Rif per reprimir una revòuta locala e còntrar l'influéncia francesa dins lo sector. Pasmens, l'intervencion espanhòula entraïnèt una insureccion generalizada sota lo comandament de Muhammad ibn Abd al-Karim al-Khattabi. Lo 20 de julhèt de 1921, lei fòrças espanhòulas foguèron esquichadas a la batalha d'Anoal e Espanha perdèt lo contraròtle de la màger part dau nòrd de Marròc. Lo 1en de febrier de 1922, Abd al-Karim proclamèt la Republica dau Rif e organizèt lei tribús de la region per formar un estat centralizat e contuniar la guèrra còntra leis Espanhòus. Ansin, en 1924, leis Espanhòus tenguèron solament quauquei pòrts.
En decembre de 1924, Espanha acomencèt de negociar ambé Abd al-Karim. Aquò entraïnèt d'insureccions dins la zona francesa de Marròc puei una ataca per lei fòrças dau Rif. Pasmens, aqueleis ofensivas foguèron blocadas per lei Francés que formèron una aliança ambé leis Espanhòus e mandèron un còrs expedicionari fòrça important e equipat de mejans modèrns. A partir de setembre de 1925, una tièra d'ofensivas dei poissanças colonialas s'acabèt donc per la conquista dau territòri dau Rif e per la capitulacion d'Abd al-Karim lo 30 de mai de 1926.


text:
Alfred Dreyfus
Alfred Dreyfus (Mülhausen, 1859 - París, 1935) foguèt un oficièr francés jusieu d'origina alsaciana. Acusat e condemnat per traïson abans d'èsser indultat, puèi reabilitat. Foguèt lo centre del màger conflicte social e politic de la Tresena Republica Francesa, nomenat afar Dreyfus.
Biografia[modificar | modificar la font]
Dempuèi la desfacha dins la Guèrra Francoprussiana, en 1871 França perdèt Alsàcia, e en fasent emplec de la possibilitat d'eleccion, en 1872 la familha d'Albert Dreyfus optèt per la nacionalitat francesa, e abandonèt la region. Alavetz lo jove Dreyfus, que desirava de veire un còp mai una Alsàcia francesa, decidiguèt de seguir la carrièra militara. En 1878 comencèt d'estudis a l'Escòla Politecnica e devenguèt oficièr d'artilhariá. En 1890 comencèt l'Escòla de Guèrra e lo meteis an se maridèt amb Lucie Hadamard. En 1893 foguèt destinat a l'Estat Major de l'armada al Ministèri de la Guèrra coma capitani en practicas. En 1894 es acusat d'espionatge. Condemnat a deportacion, foguèt degradat lo 5 de genièr de 1895 e deportat a la preson de l'illa del Diable. L'escrivan Émile Zola s'impliquèt dins l'afar Dreyfus e publiquèt dins lo jornal "L'Aurore" son famós Ieu acusi (Letra al President de la Republica). Lo 12 de julhet de 1906, la Cort de Cassacion anullèt definitivament lo jutjament. Foguèt reïntegrat a l'Armada amb sos onors totes, e se retirèt amb lo grad de comandant.


text:
Miribel-les-Échelles
Miribel-les-Échelles es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en cara del massís, Miribel-los-Escalièrs es coma un balcon sul massís de la Chartreuse. Aquela municipalitat aperten al Parc natural regional de la Chartreuse.
Située en face du massif, Miribel-les-Échelles est comme un balcon sur le massif de la Chartreuse. Cette commune appartient au Parc naturel régional de la Chartreuse.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Pages with unresolved properties
- Pages with script errors
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Ortografia de verificar
- Paginas amb ligams copats
- Portal:Daufinat/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Arpitània/Articles ligats
- Comuna arpitana dau Daufinat
- Comuna d'Isèra


text:
09/04/2015
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que l'emission dau diumenc 12 d' abriu a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera consacrada a l'intervista daus eslevas dau liceu Bertran de Bòrn a Perigüers, en viatge « classa verta » en Bearn emb lor professor Marçau Peironi.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Còrda
Una còrda es un element format de fibras textilas torsadas o trenadas unicament en sens longitudinal, per fin de confeccionar de pèças resistentas e flexiblas d'espessor e longor desiradas.
Las fibras pòdon èsser naturalas: cambe, lin, lana, coton, seda o autras o artificialas a partir de derivats plastics, principalament nilon. Se las còrdas son constituidas de fibras metallicas (acièr, coire, alumini) recebon lo nom de cables.
L'usatge basic es de ligar d'un biais permanent o temporari un o mai d'un elements entre eles o amb d'autras (en fasent de noses). I a d'usatges derivats coma los trabalhs de traccion, de suspension verticala e lo traçat de linhas drechas.
S'utiliza pels trabalhs en nautor per assegurar o prevenir la casuda d'objèctes o de personas. Tanben pels espòrts de montanha per assegurar los practicants o per far de davaladas en dobla còrda.
La còrda es utilizada coma aisina per l'òme dempuèi lo començament de son existéncia amb un grand ventalh d'usatges. Lo cordièr es una persona que son mestièr es de far de còrdas.
S'utiliza tanben per fòrça animals e un bon nombre d'aqueles pòdon –atal coma l'òme- la confeccionar o la produsir segon los sieus besonhs.
Recebon lo nom de còrdas –sens n'èsser vertadièrament- los cables vibratils d'unes instruments de musica, que dintran en vibracion en essent percutits coma dins lo cas del piano, o fretats coma pel violon, o pecigats coma amb la guitarra.


text:
Teatre deu Capitòli de Tolosa
Lo Teatre del Capitòli de Tolosa (var. Teatre deu Capitòli de Tolosa o Teatre dau Capitòli de Tolosa) qu'ei un deus empont lirics màger d'Occitània e de França. Qu'ei sovent considerat com lo segond après L'Opera de París.
Qu'ei integrat dehens lo Capitòli de Tolosa.
Aquesta institucion que troba la soa origina dens un purmèr teatre fondat en 1737 e dessenhat per l'arquitècte mondin Guilhem de Camàs. Que ho tornat bastir en 1818 e, abambat dens un incendi en 1917, tornat bastir un còp mei durant las annadas 1920.
Lo Teatre deu Capitòli qu'ei un empont d'opera, de ballet, d'opreta e l'ostau de l'Orquèstra deu Capitòli, ua de las orquèstras, com teatre, màger d'Occitània e de França.


text:
-594
Aquesta pagina concernís l'an -594 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament de l'òbra legislativa e juridica de Solon.
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Aprofichant la revòuta de la capitala acomençada l'annada precedenta e un sostèn dau faraon egipcian, Juda, Edom, Moab, Ammon e Fenicia se revoutèron e refusèron d'ara endavant de pagar tribut au rèi babilonian. Pasmens, dins lo corrent de l'annada, lo rèi de Juda cambièt d'avejaire e mandèt una ambaissada per confirmar sa fidelitat a Nabucodonosòr II.


text:
Invasion de Panamà
L'invasion estatsunidenca de Panamà se debanèt entre lo 20 de decembre de 1989 e lo 31 de genier de 1990. Opausèt leis Estats Units d'America au Panamà e s'acabèt per una victòria estatsunidenca que permetèt de reversar lo president panamenca Manuel Noriega accusat de dirigir divèrseis activitats antiestatsunidencas.
Manuel Noriega èra un agent ancian deis Estats Units dins la region d'America Centrala. Participèt tre la fin deis annadas 1970 a la lucha còntra lo Nicaragua socialista e còntra la guerilha revolucionària dau Salvador. Auriá tanben participat a la lucha còntra lei trafegs de dròga. Pasmens, a partir de 1981, foguèt tanben sospichat d'èstre un agent doble e donar d'informacions a Cuba. Après la mòrt dau generau Omar Torrijos en 1981, venguèt lo cap suprèm dei fòrças armadas panamencas en 1983 e donc lo cap de facto de l'estat panamenc. Pasmens, lei dobtes estatsunidencs se renforcèron e Washington arrestèt de sostenir Noriega en 1987. De'n premier, Ronald Reagan e son administracion assaièron d'obtenir la desmission pacifica de Noriega. D'accusacions de trafeg de dròga foguèron establidas per leis Estatsunidencs e dos còps d'estat foguèron organizats sensa succès en març e en octòbre de 1989. Noriega refusèt de quitar lo poder e, au contrari, reprimèt lei partits d'oposicion durant leis eleccions de mai de 1989. A la fin de l'annada, la mòrt d'un soudat estatsunidenc tuat durant una operacion de contraròtle de l'armada panamenca permetèt au novèu president George H. W. Bush d'organizar l'invasion militara de Panamà.
Comencèt lo 20 de decembre de 1989 e mobilizèt 57 684 soudats estatsunidencs, de milièrs de veïculs leugiers e 300 aeronaus o elicoptèrs còntra lei 16 000 òmes dei fòrças panamencas. L'armada panamenca foguèt rapidement batuda mai d'elements contunièron de combatre dins lo país durant de setmanas. Dins lei dos camps, lei pèrdas militaras foguèron feblas. Leis Estatsunidencs capitèron aisament de conquistar lei ponchs estrategics dau país e d'intrar dins la capitala onte Noriega se refugièt dins l'ambaissada de Vatican. Après negociacions, acceptèt de se rendre lo 3 de genier de 1990 e foguèt mandat ais Estats Units. Guillermo Endara, adversari politic de Noriega ais eleccions de mai de 1989, foguèt nomat president.
La guèrra permetèt ais Estats Units de reprendre lo contraròtle sus la politica de Panamà car de « conselhiers » demorèron dins lo país per restructar certaneis administracions e lei fòrças militaras panamencas oficialament abolidas en 1994. Pasmens, l'invasion causèt una reaccion ostila de la populacion d'aqueu país en causa dei pèrdas civilas importantas, dei degalhs e dei pilhatges après la conquista de la capitala e l'afondrament de l'autoritat centrala panamenca. Una crisi economica importanta comencèt tanben après l'invasion e va durar fins a 1993. Noriega foguèt condamnat ais Estats Units per trafeg de dròga e liberat en 2010.


text:
Solanum tuberosum
La trufa (var. truha) o la patana o la mandòrra o la tur(r)a o la tartifla o lo tartifle o la pompira o la poma de tèrra es un tubercul produch per l'espècia Solanum tuberosum. Aparten a la familha de las Solanacèas. S'agís d'un dels legums mai consomits en Euròpa, America del Nòrd e America del Sud. Introducha en Euròpa al sègle XVI, sas qualitats alimentàrias son, d'en primièr estadas malconegudas. En defòra de sas vertuts alimentàrias, la trufa es largament utilizada dins l'industria, que sa fecula a de destinacions multiplas.
En lemosin a tanben lo nom de coca (tanben en auvernhat, poma/pom de tèrra, poma ar tèrra, poma-pòrc, pomeitèrra, trefa, trefla, tròfla, trofla, tofla, truefla (e tanben 'pompira' o 'patata' e 'trufa' se dison en los parlars nord-occitans).
En auvernhat al costat de 'trufa' se ditz trifa, trèfa, trèfla, trefòla, trifòla, tripola, trufe.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Botanica
- 3 Principalas varietats cultivadas
- 4 Utilizacion
- 5 Enemics de la trufa
- 6 Qualques chifras
- 7 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Sols los abitants dels Andes perovians coneissián la trufa, apelada papa en quíchoa. La cultivavan prèp de 1000 ans abans J-C. La primièra descripcion coneguda data de 1533, que la devèm a Pedro de Cieza de León dins sa Cronica de Peró. Introducha en Espanha en 1534, es cultivada per de monges de Sevilha en 1573 tanben jol nom de papa. En dos sègles, la trufa va conquerir Euròpa: d'en primièr en Espanha ont prendrà lo nom de patata, puèi Itàlia taratoufffli (« pichona trufa »), Irlanda potato, Alemanha puèi França. Es introducha en França vèrs 1540 e cultivada en Naut Vivarés a Sant Auban d'Ai (sota lo nom de trifòla). Es figurada pel primièr còp per Gaspard Bauhin dins Pinax Theatri Botanici de 1596.
En França, en 1757 foguèt cultivada en Bretanha, alara en periòde de carestiá, dins la region de Rennes per Louis René de Caradeuc de La Chalotais, lèu seguit dins lo Leon per monsénher de la Marcha, escaissat « l'evesque de las patanas » (eskob ar patatez). Mas es sustot Antoine Parmentier, de retorn d'un sejorn en captivitat en Prússia, que fa la promocion de la trufa coma aliment uman e capita de desvolopar son usatge dins totes los jaces de la societat francesa. Èra estat capturat pels Prussians pendent la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763) e aviá descobèrt en aquesta ocasion la trufa, principala noiridura fornida als presonièrs. Aprèp una terribla carestiá subrevenguda en 1769, l'Acadèmia de Besançon lança en 1771 un concors sul tèma seguent : « Indicatz los vegetals que poirián suplir en cas de carestiá a los que s'emplega comunament a la noiridura dels òmes, e quina ne deuriá èsser la preparacion. » Parmentier ganha lo primièr prèmi, davant d'autres concurrents qu'avián eles tanben redigit un memòri sus la trufa, pròva que l'usatge d'aqueste tubercul èra vertadièrament a l'òrdre del jorn. Cal notar que mai d'un sègle abans Parmentier, gràcias a Jean Bauhin (1541-1612) e fraire de Gaspard Bauhin, director dels « Grands-Jardins » de Montbeliard, la patana èra consomida per obviar a la famina que sevissiá dins lo Comtat de Montbeliard independent e vengut francés pas qu'en 1793.
Al sègle XIX, la trufa èra venguda l'aliment predominant en Irlanda. L'epidemia de mildió dins las annadas 1840 es a l'origina d'una granda famina e d'una importanta emigracion vèrs los Estats Units.
Botanica[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Principalas varietats cultivadas[modificar | modificar la font]
- Agata
- Ambo
- Balmoral
- Belle de Fontenay
- BF 15
- Bintje
- Charlotte
- Coliban
- Cwène di gâte
- Delaware
- Désirée
- Estima
- Franceline
- Jersey royal
- King Edward
- Kipfler
- Marfona
- Maris Bard
- Monalisa
- Nadine
- Nicola
- Patrone
- Pentland javelin
- Picasso
- Pink eye
- Pink fir apple
- Pontiac
- Purple congo
- Rata
- Romano
- Roseval
- Russet burbank
- Salad blue
- Sebago
- Spunta
- Trufa de China
- Vitelòta
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Usatge alimentari[modificar | modificar la font]
Las trufas son ricas en glucids e contenon de proteïnas, minerals (en particular de potassi e de calci) e de vitamina C (çaquelà, se tròba mai de vitaminas C dins las trufas que venon d'èsser recoltadas). Son pauc caloricas (mens de 80 quilocalorias per 100 gramas del legum), jos reserva d'èsser acomodadas sens excès de matèria grassa (100 g de trufas chips pòdon aportar mai de 500 kcal contra 80 per 100 g de trufas cuèchas amb d'aiga). Pasmens, presentan un indèx glicemic elevat (de 57 a 86), çò que pòt favorizar la presa de pes.
Mantun plat celèbre utiliza la trufa per ingredient principal :
- Aligòt
- Bombina
- Bonhatas de trufas
- Croquetas de trufas
- Chips
- Frita
- Galeta de trufas
- Gnocchi
- Gratin dalfinés
- Gratin savoiard
- Capolada parmentièra
- Pastís de trufas
- Petala de trufas
- Trufas a la fornièra
- Trufas en rauba dels camps
- Trufas en papilhòtas
- Trufas farcidas
- Trufas a la sarladesa
- Poutine
- Quenèlas de trufas
- Rösti
- Tartifleta
- Trufada de Cantal
Dins las regions de granda produccion, coma lo Nòrd-Pas de Calais e Picardia en França, la trufa a fach nàisser una importanta industria de transformacion industriala, que produsís en particular de chips, de purèa desidratada, de preparacions subregeladas...
Se precisarà tanben qu'a partir del sègle XIX, l'alcòl de trufa serviguèt per confeccionar la vodka, mas qu'uèi aqueste usatge es gaireben desaparegut.
Usatge industrial[modificar | modificar la font]
La fecula, apelada tanben amidon, a d'utilizacions nombrosas.Dins l'alimentation, ne pòt remplaçar la farina, èsser emplegada coma espessidor dins les salsas. S'utiliza tanben dins la pastissariá industriala e la confeccion de las biscòtas.
Mas es dins l'industria non alimentària que bnne trapam la màger part de las utilizacions : dintra dins la composicion de mantun medicament, dins la del roge de pòtas o dels cambis per nenets, dins la papetariá, lo textil, lo contraplacat. Tractat per aiga cauda, l'amidon es sonat empés e dintra dins la confeccion du caucho o dins lo glaçatge del papièr per fòto.
Çò ne ramentarem per memòria l'empesatge dels còls o punhets de camisas, disparegut uèi lo dia.N'es tot parièr l'amidon fòrça mens utilizat dins la fabricacion de còlas o pegaments.
La trufa crusa est manjada pel pacient per arrestar lo dissenteri.
Enemics de la trufa[modificar | modificar la font]
Principalas malautiás[modificar | modificar la font]
- Mildió (Phytophthora infestans),
- Rizoctone brun (Rhizoctonia solani),
- Gangrèna de la trufa (Phoma exigua),
- Fusariòsa
- Poiriduras bacterianas (bacterias),
- Gala comuna (Streptomyces scabies),
- Gala argentada (Helminthosporium solani),
Principals estalhaires[modificar | modificar la font]
- Altisa de la trufa (Psylliodes affinis),
- Cicadela des grillures de la vigne (Empoasca vitis),
- Dorifòr (Leptinotarsa decemlineata),
- Escarabat comun (Melolontha melolontha),
- Nematòdis de gala de las rasigas (Meloidogyne spp.),
- Nematòdi daurat (Globodera pallida),
- Noctuela de las sègas (Agrotis segetum),
- Pichon limaç gris (Deroceras reticulatum),
- Pesolh verd del pressequièr (Myzus persicae),
- Pesolh verd de la ròsa e de la trufa (Macrosiphum euphorbiae),
- Pesolh negre de la faba (Aphis fabae),
- Pesolh de la digitala (Aulacorthum solani),
- Bernat pudent verd dels brots (Lygus pabulinus).
Qualques chifras[modificar | modificar la font]
En 2003 (font : FAO), la produccion mondiala s'es elevada a 311,4 milions de tonas, per 192 000 km² plantats, siá un rendement mejan de 1480 t/km².
Los principals productors son los seguents :
- China : 45 000 km² - 66,8 milions de tonas ;
- Union Europèa (dels quinze) : 1,27 - 43,3
- Russia : 3,29 - 35,9
- Índia : 1,40 - 24,0
- Estats Units : 0,51 - 20,8
- Ucraïna : 1,60 - 17,6
- Polonha : 0,80 - 13,5
Al sen de l'Union Europèa de 25, lo mai bèl productor es Polonha, davant Alemanha. Lo rendement mejan dins l'Euròpa dels quinze es de 3420 t/km² e de 1670 t/km² en Polonha. Los productors europèus pus importants son los seguents :
- Polonha : 8000 km², 13,49 milions de tonas
- Alemanha : 2836,24 km², 10,17 milions de tonas
- Reiaume Unit : 1600 km², 6,97 milions de tonas
- França : 1620 km², 6,40 milions de tonas
- Païses Basses : 1571,29 km², 6,39 milions de tonas
- Espanha : 1023 km², 2,72 milions de tonas
Principals païses productors[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Joël Robuchon, Dr Patrick P. Sabatier, Le meilleur & le plus simple de la pomme de terre, éditions Robert Laffont, 1994, 250 paginas (ISBN 2-221-07626-5).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- FNPPPT : las semenças de trufas ;
- Lo CNIPT : filièra francesa de la trufa de consomacion ;
- Lo GIPT : filièra francesa de la trufa industriala ;
- L'UNPT : los Productors de trufas ;
- centre perovian de la trufa.


text:
Mesa
Mesa (Mèze en francés e Mezoa en occitan ancian) es una comuna lengadociana, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània. Coma sa vesina Agde, foguèt fondada pels focèus al sègle VI abans Crist.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situation[modificar | modificar la font]
La comuna de Mesa es lo capluòc del canton de Mesa. Es situada a 15,5 km d'Agde, 7 km de Seta e 30,6 km de Montpelhièr[2].
Lo site relativament planièr e se tròba al nòrd-èst de la vila lo rèc del Sesquièr e lo lac dels Sesquièrs. La vila es acantonada entre las vinhas e l'estanh de Taur.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo Buòu de Mesa


text:
Sant Joan d'Acre
Acre o Sant Joan d'Acre (nom tradicional per las populacions crestianas; en arab: عكّا, ʻAkkā e en ebrèu: עַכּוֹ, Akko) es una ciutat de Palestina qu'es uèi compresa dins lo Districte Nòrd de l'Estat d'Israèl.
La vila, poblada dempuèi l'Antiquitat, foguèt primièr una ciutat grèga, puèi romana, bizantina e finalament musulmana a partir de 638. En 1104 foguèt presa pels crestians e venguèt part del Reialme de Jerusalèm senhorejat per Baudoïn Ièr. Foguèt la capitala d'aquel reialme, e mai son pòrt principal, fins que foguèt pres pels mameluks musulmans en 1291, çò que marquèt la fin del reialme latin d'orient. Mantuns òrdres religioses crestians qu'i demorèron pr'aquò. En 1918 que cabussèt dins la tempsada del mandat britanic fins a 1947 quand a partir del plan de partatge de Palestina que l'auriá deguda autrejar als arabs, foguèt refusat per aquestes darrièrs e Acre foguèt alavetz conquestada per Israèl.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Acre es una dels endreches mai ancians d'abitacion continua de l'estat d'Israèl.[1] Lo nom Aak, que figura sus las listas de tribut de Totmòsi III (cap al sègle XVI abans Crist), podriá se referir a Acre. Las letras d'Amarna mençonan tanben un endrech sonat Akka,[2] tot coma los tèxtes de l'Execracion, que son anteriors.[3] Dins las Bíblia ebrèa, (Jutges 1:31), Akko es un dels lòcs qu'a partir d'el los israelitas fòragetèron pas los cananeans. Es descrich mai tard coma essent dins lo territòri de la tribú d'Asher e segon Josephus, èra dirigida per un dels governadors provincials del rei Salomon. Del temps de la dominacion israelita, foguèt politicament e culturalament ligada amb Fenicia. A l'entorn de 725 abans Crist, Akko, Sidon e Tir se jonhèron dins una revòlta contra Shalmaneser V.[4]
Los periòdes grèc e roman[modificar | modificar la font]
Los istorians grècs mencionan la vila pel tèrme Ake, que significa "cura". Segon un mite grèc, Eracles i trobèt d'èrbas curativas per sonhar sas nafras.[5] Josephus la sonava Akre. Son nom foguèt cambiat per Antiochia Ptolemais qualque brieu aprèp la conquesta d'Alexandre lo Grand, e puèi a Ptolemais, probablament per la Dinastia Ptolemaica, aprèp la particion del reialme d'Alexandre.[6]
Estrabon fa referéncia a la vila sonque coma un ponch de joncion pels Pèrsas dins sas expedicions contra Egipte. A l'entorn de 165 abans Crist Judas Maccabeus desfaguèt los seleucids dins divèrsas batalhas en Galilèa, e los menèt a Ptolemais. Cap a 153 abans Crist Alexandre Balas, lo filh de Antiochus Epiphanes, contestant la corona seleucida amb Demetrius, s'apoderèt de la vila, que li aviá dobèrt las pòrtas. Demetrius assoldèt los macabèus per tal d'obtenir lo supòrt dels josieus contra son rival, en particular los revenguts de Ptolemais pel benefici del Temple de Jerusalèm, mas de badas. Jonathan Maccabaeus s'aliguèt amb Alexandre, e en 150 abC foguèt recebut per el amb los onors a Ptolemais. Qualques ans mai tard, pasmens, Trifon, un oficièr dels seleucids, que creissèt dins la suspicion dels macabèus, traiguèt Jonathan a Ptolemais e quand aqueste i arribèt, traitament lo faguèron presonièr.
La ciutat foguèt presa per Alexandre Jannaeus, Cleopatra VII d'Egipte e Tigranes II d'Armenia. Here Herod bastiguèt un gymnasium, ae here los josieus met Petronius, sent to set up estatuas de l'emperador dins lo Temple, e lo persuadiguèt him to turn back. Sant Pau passèt un jorn a Ptolemais (Acts 21:7). Una colonia romana foguèt fondada dins la vila, Colonia Claudii Cæsaris.Aprèp la division definitiva de l'Empèri Roman en 395 CE, Akko passèt jos l'administracion de l'Empèri Roman d'Orient.
Las dominacions dels arabs e dels crosats[modificar | modificar la font]
En seguida de la desfacha de l'armada bizantina de Heraclius per l'armada sarrasina de Khalid ibn al-Walid a la Batalha de Iarmok, e la capitulacion de la ciutat crestiana de Jerusalèm al calif Umar, Acre passèt jos la dominacion del califat arab que comencèt tre 638. La conquèsta araba generèt un reviure de la vila d'Acre, que venguèt lo pòrt principal de Palestina del temps dels omaiads e dels abassids que seguèron, e mai encara quand passèt jol contraròtle dels crosats durant lo sègle XIII.[1] La vila foguèt conquistada pel rei Baldoïn I de Jerusalèm en 1104 durant la Primièra Crosada e los crosats tanben ne faguèron son pòrt màger en Palestina.[7] Cap a 1170 venguèt lo pòrt mai important de la Mediterranèa occidentala, e lo Reialme de Jerusalèm èra considerat en occident coma una entitat immensament rica e subretot per encausa d'Acre. Segon lo testimoniatge d'un contemporanèu anglés, provesiá mai per la corona crosada que la totalitat de revenguts del rei d'Anglatèrra.[8] Foguèt tornar presa per Saladin en 1187, puèi assetjada per Gui de Lusinhan renforçat per de naus de Pisa e una armada terrèstre d'en primièr en agost de 1189. But foguèt pas presa abans julhet de 1191 per Ricard I d'Anglatèrra, Felip de França, Leopold d'Áustria, lo fèrre de lança de las armadas Soàbias e alemandas e la rèsta de l'armada dels crosats. Venguèt puèi la capitala de çò que demorava del Reialme de Jerusalèm en 1192. En 1229 foguèt plaçada jol contraròtle dels cavalièrs espitalièrs. Los crosats sonèron la vila "Acre" o "Sant Joan d'Acre" que la confondèron amb la vila filistèa d'Ekron, situada dins lo sud d'Israèl actuala. Foguèt la darrièra fortalesa de l'estat crosat, e tombèt jos las atacas dels mamelocs d'Egipte durant un sètge sanglent en 1291.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
Los otomans del Sultan Selim I capturèron la vila en 1517, que caiguèt puèi dins una totala descasença. L'universitari anglés Henry Maundrell en 1697 la trobèt arroïnada, en defòra d'un khan (caravanserralh) qu'èra ocupat per qualques mercants franceses, una mosqueta e qualques paures ostalets.[9]
Cap a la fin del sègle XVIII jos la dominacion de Dhaher al-Omar, lo sheik local, la vila se reviscolèt. Son successor, Jezzar Pasha, lo governador de Damasc, la melhorèt e la fortifiquèt, mas al pretz d'impòstes pesucs levats per son compte pròpri. Cap a 1780 Jezzar forabandiguèt peremptòriament lo comptador de negòci francés, malgrat las protestacions del govèrn francés, e refusèt de recebre lo consul.
En 1799 Napoleon Bonaparte, in pursuance de son scheme for raising una rebellion dels sirians contra la dominacion turca, appeared before Acre, mas aprèp un sètge de dos meses (March–May) was repulsed pels turcs, ajudats per Sir Sidney Smith and a force of British sailors. Having lost his siege cannons to Smith, Napoleon attempted to lay siege to the walled city defenduda per las tropas otomanas lo 20 de març de 1799, using only his infantry e small-calibre cannons, una estrategia que fracassèt e portèt to his retreat dos meses mai tard, lo 21 de mai.
Jezzar was succeeded aprèp sa mòrt per son filh Suleiman Pasha, under whose milder rule the town advanced in prosperitat till his death in 1819. Aprèp sa mòrt, Haim Farhi, qu'èra estat son conselhièr, paguèt a huge sum in bribes per s'assegurar que Abdullah Pasha (lo filh d'Ali Pasha, the deputy de Suleiman Pasha), que coneissiá had known from joventut, will be appointed as ruler. Abdullah Pasha ruled Acre fins a 1831, quand Ibrahim Pasha besieged and reduced the town and destroyed its buildings. Durant la Crisi orientala de 1840 it was bombarded lo 4 de novembre de 1840 per las allied British, Austrian and French squadrons, e l'an seguent restored to Turkish rule.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Andrew Petersen (February 6, 2002). A Gazetteer of Buildings in Muslim Palestine: Volume I (British Academy Monographs in Archaeology) (Pt.1) (Hardcover). British Academy, 68.
- ↑ Burraburias II a Amenophis IV, letter No. 2
- ↑ Aharoni, Yohanan (1979). The land of the Bible: a historical geography. Westminster John Knox Press, 144–147. ISBN 9780664242664. Retrieved on October 18, 2010.
- ↑ Becking Bob (1992) The Fall of Samaria: An Historical and Archaeological Study BRILL, ISBN 9004096337 pp 31–35
- ↑ The Guide to Israel, Zev Vilnay, Ahiever, Jerusalem, 1972, p. 396
- ↑ Acco, Ptolemais, Acre
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Maundrell, Henry (1836). A Journey from Aleppo to Jerusalem: At Easter, A.D. 1697. S. G. Simkins, 90. Retrieved on October 20, 2008.


text:
Lamiaceae
Lei lamiacèas (Lamiaceae) son la familha dau romanin (o romaniu) e dei Labiadas en generau, que pren lo nom dau genre Lamium ansin coma l'òrdre que li apertèn: Lamiales. Conten aperaquí 210 genres e 3500 espècias.
Fòrça sovent son de plantas aromaticas e ricas en òlis essenciaus. La majoritat son de subarbusts o d'arbusts e rarament d'aubres o de lianas. La disposicion tipica de la flor ambé de petals fusionats que forman una labra superiora e una labra inferiora son a l'origina dau nom de Labiadas donat en tota la familha. Tipicament lei tijas son quadrangularas.


text:
Diluns, 27 de junh de 2016, 03h00
S’inaugurèt dijòus passat a Sant Sixt (Brulhés) un memorial pels gitanos tuats pels nazis, çò rapòrta Sud-Ouest. Realizada per un artista agenés, ... +
Divendres, 19 de decembre de 2014, 03h00
Dins l’estat francés i a quatre ZADs, o “zònas a defendre”, emblematicas de la lucha contra los grands projèctes d’amainatjament. Demest aqueles quatre airals ... +
Divendres, 5 d'octòbre de 2012, 03h00
Pr’amor de las aulors e de las moscas qu’acompanhèvan las soas vacas, un agricultor de Sent Vincenç de la Montjòia (Labrit) es estat condemnat diluns per la cort d’apèl ... +


text:
Gilbert Bécaud
Gilbert Bécaud (naissut François Gilbert Léopold Silly ; Tolon, lo 24 d'octobre de 1927 - París, lo 18 de decembre de 2001) foguèt un cantaire de varietat provençau de lenga francesa que faguèt una prestigiosa carriera internacionala. Sei cançon foguèron ansin tradusidas dins mante lenga, e mai que mai en anglés.
La mai famosa e bensai Et maintenant ? ("E ara ?") de 1961.
Abans de començar sa carriera internacionala, estudièt lo piano au Conservatòri de Niça que laissèt quand entrèt dins la resistència durant la Segonda Guèrra Mondiala.