text:
Montadin
Montadin (Montady en francés) es una comuna de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de la comuna es de tipe mediterranèu: los estius son cauds e secs, los automnes pluèjoses e los ivèrns doces.
Istoria[modificar | modificar la font]
Faits istorics[modificar | modificar la font]
Lo puèg situat al còr del vilatge es susplombat per una torre feudala del sègle XII (rèstas d'un castèl uèi desaparegut).
L’estanh de Montadin foguèt abans un palun saumastre d'aigas estadissas, causa de fòrça epidemias. En 1247, l'archavesque de Narbona balhèt la possibilitat a quatre proprietaris de començar los trabalh per l’assecar.
En 1270 foguèron cavats de valats de forma originala, coma de rais de solelh, que tornèron 420 ectaras de tèrra espleitabla. Divèrsas culturas se succediguèron sus las parcèlas triangularas. Lo malhum de canals permet d'assecar las aigas del bòrd cap al centre. Dempuèi aquí, un valat cavat de contra penjal, passa par la galariá cavada jol puèg d’Ausseruna - longa de 1300 mètres, cap d'òbra dels artesans de l'Edat Mejana - mana las aigas fins al riu de Clavilonga.
Populacion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion de la populacion[modificar | modificar la font]
Cultura e patrimòni[modificar | modificar la font]
Luòc e monuments[modificar | modificar la font]
- L'estanh de Montadin[1]
- lo Castèl de La Torre
- la torre de Montadin
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Jean-Loup Abbé, À la conquête des étangs. L’aménagement de l’espace dans le Languedoc méditerranéen (XIIe-XVe siècle), Presses Universitaires du Mirail, Toulouse, 2006, coll. Tempus, 331 p.


c: text/html

text:
Saint-Jean-aux-Amognes
Saint-Jean-aux-Amognes es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel vilatge a la cœur dels Amognes a adaigat pel ruisseau " Dels Forges ". Es a una altitud de 250 mètres.
- Caserius
- Lo Bourg - Céoby - Cougny (Coriaco) - Çò Crôt - Lichy (Luxiaco)- Lo Peró - Neufond - Sant-Péraville - Séjean - Sury - Prijat - Trélaigues - lo Gressy -
Ce village au cœur des Amognes est arrosé par le ruisseau " Des Forges ". Il est à une altitude de 250 mètres.
- Hameaux
- Le Bourg - Céoby - Cougny (Coriaco) - Le Crôt - Lichy (Luxiaco)- Le Pérou - Neufond - Saint-Péraville - Séjean - Sury - Prijat - Trélaigues - le Gressy -
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Qualques elements de tuiles a rebord, aital coma dels condecores de l'epòca gallo-romaine testifica de l'aucupacion dels luòcs dempuèi aquela epòca. Lo masatge caseriu de Cougny, dépendait del Abbaye de Sant-Martin de Autun, possession confirmada en 1164, per una bulle del Pape Alexandre III, alavetz refugiat a França,[1] " Ecclesiam Coriaco ".
Sant-Péraville, èra antany una parròquia (Sant-Paratz-la-Ciutat), amb un prieuré fondat en 1062, e #que #èsser possession de la Abbaye de Clunhic
Lichy (Luxiaco, en 1097), aperteniá en 1088, al Prieuré de Sant-Etienne de Nivèrns La parròquia a conegut jol nom de Sant-Pierre de Lichy, dempuèi 1466, de contunh jol nom de Sants-Texans-de-Lichy, abans la Revolucion. Es en 1725, que la parròquia de St Péraville a ligat a aquela de St Jean de Lichy.
Des éléments de tuiles à rebord, ainsi que des médailles de l'époque gallo-romaine atteste de l'occupation des lieux dès cette époque. Le hameau de Cougny, dépendait de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun, possession confirmée en 1164, par une bulle du Pape Alexandre III, alors réfugié en France,[2] " Ecclesiam Coriaco ".
Saint-Péraville, était autrefois une paroisse (Saint-Père-la-Ville), avec un prieuré fondé en 1062, et qui fut possession de l'Abbaye de Cluny
Lichy (Luxiaco, en 1097), appartenait en 1088, au Prieuré de Saint-Etienne de Nevers La paroisse est connue sous le nom de Saint-Pierre de Lichy, dès 1466, puis sous le nom de Saint-Jean-de-Lichy, avant la Révolution. C'est en 1725, que la paroisse de St Péraville est rattaché à celle de St Jean de Lichy.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cartulaire del Abbaye de Sant-Martin de Autun, Charte n°XVIII.
- ↑ Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun, Charte n°XVIII.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lu Siqing
Lu Siquing (en chinés simplificat : 吕思清 - Qingdao, 1969) qu'ei un violonista virtuòse chinés e guerdonat peu purmèr prèmi deu Prèmi Paganini en 1987.
Que comencè a estudiar lo vriulon aus 4 ans e aus 8 qu'apregondí au Conservatòri Centrau de Musica de Pequin. A 11 ans que ho causit per Yehudi Menuhin entà estudiar en Anglatèrra. Tornat en China, que perseguí ua prestigiosa carrièra de concertista e qu'enregistrè dab l'ostau d'enregistrament Naxos. Enter los sons enregistraments mei importants que's pòt mentàver Las Quate Sasons d'Antonio Vivaldi e sustot lo Concerto deus Aimadors parpalhòus.


text:
1916
Aquesta pagina concernís l'an 1916 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus lei frònts occidentau e mediterranèu :
- sus lo frònt de l'Oèst que mobilizava la màger part dei fòrças francesas, França deguèt faciar l'ataca alemanda còntra la fortalesa de Verdun (21 de febrier - 19 de decembre). Sostenguda per una artilhariá fòrça importanta, son objectiu èra de causar de pèrdas grèvas dins l'armada francesa e d'afeblir son potenciau uman. Pasmens, un avitalhament regular de la region foguèt organizat e de renfòrç importants i foguèron mandats. Aquò entraïnèt una batalha atròça de dètz mes, encara sensa precedent dins l'Istòria, que s'acabèt per una victòria defensiva francesa. L'artilhariá i faguèt un chaple — la màger part dei victimas foguèt tuat per de tirs d'obús e certanei regiments foguèron totalament exterminats per lei tirs — e lei pèrdas foguèron finalament similaras dins lei dos camps (entre 315 000 e 542 000 òmes per lei Francés còntra 281 000 a 434 000 per leis Alemands). Lo generau Philippe Pétain venguèt un eròi nacionau per aver organizat ambé succès la defensa de la vila e la batalha venguèt un mite major de l'Istòria de França. En parallèl de la batalha de Verdun, se debanèt tanben la batalha de Somme (1èr de julhet - 18 de novembre), ataca comuna francobritanica, que mau capitèt en despiech de la mobilizacion de mejans fòrça importants e entraïnèt la pèrda de 200 000 soudats francés suplementaris (e de 420 000 Britanics e 465 000 Alemands). Pasmens, permetèt de demenir la pression alemanda sus lo frònt de Verdun.
- en Mediterranèa, lei fòrças francesas abandonèron la region dei Dardanèls onte l'ofensiva francobritanica èra totalament blocada per lei Turcs. Lei Francés i avián perdut 27 000 òmes sensa resultat. Après aquela revirada, lei fòrças francesas foguèron desbarcadas sus lo frònt balcanic, especialament a Salonica, onte renforcèron l'Armada d'Orient qu'èra a atacar Bulgaria.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei teatres :
- sus lo frònt de l'Oèst, leis Alemands assaièron de rompre lo potenciau uman de l'armada francesa amb una ataca saunosa còntra Verdun (21 de febrier - 19 de decembre). Sostenguda per una artilhariá importanta, leis Alemands i realizèron d'avançadas mai se turtèron a una resisténcia acarnada dei defensors. Puei, l'armada francesa organizèt un avitalhament eficaç dau sector. La batalha s'equilibrèt e s'encalèt dins de combats d'una intensitat e d'una atrocitat encara inedita dins l'Istòria. L'ataca alemanda mau capitèt finalament totalament que lei Francés reconquistèron una partida dau territòri inicialament perdut e subiguèron de pèrdas quasi identicas a l'armada alemanda (entre 315 000 e 542 000 òmes per lei Francés còntra 281 000 a 434 000 per leis Alemands). En parallèl, se debanèt la batalha de Somme (1èr de julhet - 18 de novembre), ataca comuna francobritanica que foguèt arrestada mai qu'entraïnèt pereu de pèrdas grèvas dins lei dos camps (465 000 Alemands còntra 420 000 Britanics e 200 000 Francés).
- sus lo frònt de l'Èst, leis Alemands capitèron d'infligir una desfacha ai Rus dins la region dau Lac Naroch en març-abriu (120 000 soudats rus perduts còntra solament 20 000 Alemands). Pasmens, en junh-octòbre, subiguèron de pèrdas importantas durant l'ofensiva Brussílov que foguèt una suspresa totala per leis Empèris Centraus e que permetèt ai Rus de reconquistar 38 000 km². Leis Alemands i perdiguèron 140 000 combatents mai leis Austrians 640 000 (còntra 1 400 000 per l'armada russa). Fins a la fin de la guèrra, Àustria-Ongria aguèt de dificultats per remplaçar sei pèrdas e Alemanha deguèt ajudar d'un biais fòrça important son aliat en mandant de tropas en Itàlia e dins lei Balcans.
- sus lei mars, la flòta alemanda faguèt una sortida generala en Mar dau Nòrd qu'entraïnèt la batalha de Jutlàndia (31 de mai - 1èr de junh) còntra la marina britanica. Fòrça confüs, lo combat s'acabèt per una victòria tactica d'Alemanha que capitèt d'infligir de pèrdas importantas ai Britanics e per una victòria estrategica britanica car lei naviris alemands deguèron finalament s'enfugir e demorèron dins sei pòrts fins a 1918. D'ara endavant, Alemanha decidèt de desvolopar la guèrra sosmarina per blocar lei liasons entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic.
Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de combats malaisats per leis armadas austrianas e ongresas que subiguèron de pèrdas importantas. D'efèct, lòng de la frontiera italiana, l'intensitat dei combats aumentèt ambé d'ofensivas de mielhs en mielhs organizadas que foguèron arrestadas mai entraïnèron de pèrdas importantas. Puei, sus lo frònt de l'Èst, l'ofensiva russa comandada per lo generau Brussílov (junh-octòbre) causèt de pèrdas importantas au sen dei fòrças deis Empèris Centraus, principalament au sen de l'armada austro-ongresa (640 000 tuats, bleçats, presoniers e dispareguts) qu'aguèt d'ara endavant de dificultats permanentas per remplaçar lei tuats e lei bleçats au sen de seis unitats e deguèt demandar una ajuda renfòrçada d'Alemanha.
Bulgaria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala dins lei Balcans e en Romania :
- dins lei Balcans, après la victòria de 1915 còntra Serbia, lei combats se concentrèron dins la region de Salonica ont aviá desbarcat un important còrs expedionari aliat. Lo 27 de mai, lei Bulgars, probablament après d'acòrdis ambé lo rèi grèc, intrèron sus lo territòri de Grècia. En aost, ataquèron leis alas dau dispositiu aliat e ocupèron Florina e Drama. Pasmens, lo 15 de setembre, una còntra-ofensiva aliada acomencèt dins lo sector de Monastir (15 de setembre - novembre). Lei Francés, lei Rus e lei Sèrbes capitèron d'avançar dins la region, de conquistar la vila e d'agantar la Vau de Cerna. Ajudadas per de tropas alemandas, lei Bulgars establiguèron de linhas defensivas sus lei cimas e capitèron d'i estabilizar lo frònt.
- en Romania, l'armada bulgara deguèt inicialament faciar la declaracion de guèrra dau país que chausiguèt de s'aliar ambé l'Entenduda lo 27 d'aost. Gràcias a la manca de preparacion romanesa e a de renfòrç importants venguts d'Alemanha, l'invasion dau territòri bulgar foguèt rapidament arrestada a Turtucaia (2-7 de setembre). Lei Romanés assaièron de se retirar mai lo movement se transformèt rapidament en desastre militar. Bucarèst foguèt conquistat lo 6 de decembre e la màger part de Romania foguèt ocupada per leis Alemands e lei Bulgars.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala ambé de temptativas novèlas de l'armada italiana de rompre lo frònt austrian dins leis Aups. Pasmens, coma en 1915, lei posicions austrianas èran tròp ben protegidas per lo relèu de la region e totei leis atacas mau capitèron (9-15 de març, 6-17 d'aost, 14-18 de setembre, 10-12 d'octòbre, 31 d'octòbre - 4 de novembre). Pasmens, l'armada italian faguèt de progrès importants dins lo corrent de l'annada e cada batalha foguèt marcada per de pèrdas equilibradas dins lei dos camps.
Montenegro[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de Serbia dins lo corrent de l'annada precedenta, Montenegro preparèt sa defensa còntra l'ofensiva austriana. Pasmens, maugrat una resisténcia acarnada e una victòria suspresa a Mojkovac (a 1 còntra 5), lo principat foguèt rapidament conquistat e ocupat entre lo 5 e lo 17 de genier per leis Austrians. Lo rèi de Montenegro e de milièrs de soudats capitèron de s'enfugir vèrs lo sud onte jonhèron lei fòrças sèrbas en cors de reorganizacion per lei Francés.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- dins lei Dardanèls, lei tropas aliadas foguèron obligadas d'abandonar son ofensiva e de retirar sei tropas au començament de 1916. Lo 9 de genier, la totalitat de l'Estrech èra tornarmai tengut per l'armada otomana. Aquela victòria saunosa (aperaquí 250 000 soudats perduts dins lei dos camps) renforcèt lo morau dei soudats otomans e lo prestigi dau generau Mustafa Kemal. Pasmens, aviá pereu entraïnat una gròssa tension sus lei ressorsas economicas de l'Empèri.
- en Caucàs, lei Rus aprofichèron lei dificultats logisticas otomanas per atacar dins lo corrent de l'ivèrn (genier). Lei Turcs foguèron batuts a Koprukoy (10-18 de genier), obligats de se retirar e, lo 16 de febrier, la fortalesa d'Erzurum foguèt abandonada. En abriu, lei Rus contunièron seis atacas en direccion de Trabzon, de Mus e de Bitlis e ganhèron una batalha novèla dins aquela vila. Aquò permetèt ai Rus d'intrar en Anatolia e en Mesopotamia. La situacion turca se melhorèt pas avans julhet e l'acomençament de còntra-ofensivas que permetèron d'estabilizar lo frònt en aost.
- en Mesopotamia, leis Otomans menèron una còntra-ofensiva d'amplor tre lo començament de l'annada que permetèt d'enceuclar de fòrças britanicas importantas a l'entorn de la vila de Kut-el-Amara. Après un sètge lòng (decembre de 1915 - 29 d'abriu de 1916), la ciutat capitulèt. Aquela victòria permetèt ai Turcs de reconquistar una partida de Mesopotamia e lei Britanics deguèron finalament se contentar de mandar de renfòrç sufisents per protegir lo pòrt de Basra.
- en Sinai e en Palestina, lo frònt demorèt relativament estable en despiech de combats desfavorables ai Turcs dins la region de Romani.
- sus lei mars en revènge, l'activitat dei sosmarins britanics e francés dins lo corrent de la batalha dei Dardanèls aviá entraïnat de pèrdas grèvas (un cuirassat, un destroièr, cinc canonieras, 11 naviris de transpòrt de tropa, 44 naviris d'avitalhament e 148 autrei naviris) e la flòta turca demorèt d'ara endavant inactiva fins a la fin de la guèrra.
Portugal[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, sota la pression de Londres — aliat tradicionau de Portugal — e après plusors escaramochas frontalieras en Africa, lo govèrn portugués foguèt obligat de sasir lei naviris alemands, austrians e ongrés presents dins sei pòrts (23 de febrier). Lei relacions diplomaticas entre Lisbona e Berlin se desgradèron alora rapidament e l'Empèri Alemand declarèt la guèrra ai Portugués lo 9 de març. Lisbona intrèt alora au sen de l'Entenduda mai prenguèt ges de mesura vertadiera per participar a la guèrra avans junh-julhet e l'intensificacion dei combats còntra lei colonias alemandas africanas. Lo 22 de julhet, acomencèt la creacion d'un còrs expedionari destinat au frònt francés e lo Parlament acceptèt oficialament son principi lo 7 d'aost. En causa de la manca de naviris de transpòrt dins lo camp aliat, aqueu còrs jonhèt solament lo frònt en 1917.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- sus lo frònt de l'Oèst, lei Britanics assaièron de sostenir lei Francés, durant atacats a Verdun, en organizant l'ofensiva francobritanica de Somme (julhet-novembre). Pasmens, en despiech de mejans importants, aquel assaut mau capitèt de rompre lei linhas alemandas. En revènge, la batalha foguèt fòrça saunosa (465 000 soudats alemands perduts còntra 420 000 Britanics e 200 000 Francés).
- dins lei Dardanèls, lei tropas aliadas — principalament eissidas dau Reiaume Unit e dau Commonwealth — foguèron obligadas d'abandonar son ofensiva e de retirar sei tropas au començament de 1916. Lo 9 de genier, la totalitat de l'Estrech èra tornarmai tengut per l'armada otomana.
- en Mesopotamia, leis Otomans menèron una còntra-ofensiva d'amplor tre lo començament de l'annada que permetèt d'enceuclar de fòrças britanicas importantas a l'entorn de la vila de Kut-el-Amara. Après un sètge lòng (decembre de 1915 - 29 d'abriu de 1916), la ciutat capitulèt maugrat divèrsei temptativas de còntra-ofensivas. Après aquela desfacha, lei Britanics se retirèron vèrs lo sud d'Iraq onte recebèron de renfòrç importants per protegir la region e preparar una ofensiva novèla per 1917.
- en Sinai e Palestina, lo frònt demorèt estable. Dins lo sector de Romani, una tiera de combats còntra de fòrças turcas assaiant de desorganizar doas divisions britanicas s'acabèron a l'avantatge de l'armada de Londres.
- sus lei mars, la flòta alemanda faguèt una sortida generala en Mar dau Nòrd qu'entraïnèt la batalha de Jutlàndia (31 de mai - 1èr de junh) còntra la marina britanica cargada de defendra leis Illas Britanicas. Fòrça confüs, lo combat s'acabèt per una victòria tactica d'Alemanha que capitèt d'infligir de pèrdas importantas ai Britanics e per una victòria estrategica britanica car lei naviris alemands deguèron finalament s'enfugir e demorèron dins sei pòrts fins a 1918. D'ara endavant, Alemanha decidèt de desvolopar la guèrra sosmarina per blocar lei liasons entre leis Illas Britanicas e lo rèsta de l'Empèri Britanic. Pasmens, l'amplor dei pèrdas e la capitada de la fugida alemanda entraïnèt un debat viu au sen de la flòta britanica.
Romania[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei victòrias deis Aliats dins lo corrent de l'estiu (resisténcia francesa a Verdun, avançada francobritanica lòng de Somme, ofensiva Brussílov...), Romania decidèt d'intrar en guèrra dins lo camp de l'Entenduda lo 27 d'aost. Ataquèt lèu Transilvània mai l'armada bulgara, mielhs equipada e comandada, arrestèt aquela ataca a Turtucaia (2-7 de setembre). Puei, gràcias a l'arribada de renfòrç alemands importants, leis Empèris Centraus ataquèron dirèctament lo territòri romanés que son armada assaièt de se retirar per protegir Bucarèst. Pasmens, lo movement se transformèt rapidament en desastre militar. Bucarèst foguèt conquistat lo 6 de decembre e la màger part de Romania foguèt ocupada per leis Alemands e lei Bulgars. Lei darriereis unitats romanesas agantèron lei regions dau nòrd de Romania ont una ajuda russa li permetèron de se mantenir.
Russia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Mondiala sus divèrsei frònts :
- en Caucàs, lei Rus aprofichèron lei dificultats logisticas otomanas per atacar dins lo corrent de l'ivèrn (genier). Lei Turcs foguèron batuts a Koprukoy (10-18 de genier), obligats de se retirar e, lo 16 de febrier, la fortalesa d'Erzurum foguèt abandonada. En abriu, lei Rus contunièron seis atacas en direccion de Trabzon, de Mus e de Bitlis e ganhèron una batalha novèla dins aquela vila. Aquò permetèt ai Rus d'intrar en Anatolia e en Mesopotamia. La situacion turca se melhorèt pas avans julhet e l'acomençament de còntra-ofensivas que permetèron d'estabilizar lo frònt en aost.
- sus lo frònt de l'Èst, leis Alemands infligiguèron una desfacha ai Rus dins la region dau Lac Naroch en març-abriu (120 000 soudats rus perduts còntra solament 20 000 Alemands). Pasmens, en junh-octòbre, subiguèron a son torn de pèrdas importantas durant l'ofensiva Brussílov que foguèt una suspresa totala per leis Empèris Centraus e que permetèt ai Rus de reconquistar 38 000 km². Leis Alemands i perdiguèron 140 000 combatents e leis Austrians 640 000 (còntra 1 400 000 per l'armada russa). Après lei pèrdas catastroficas de 1914, aquò èra tròp per Àustria-Ongria qu'aguèt d'ara endavant de dificultats permanentas per remplaçar sei pèrdas e Alemanha deguèt ajudar d'un biais fòrça important son aliat en mandant de tropas en Itàlia e dins lei Balcans. Per l'armada russa, lei pèrdas de l'ofensiva Brussílov foguèron tanben problematicas car lei victimas èran de soudats experimentats e fidèus au tsar, au contrari dei tropas novèlas mobilizadas per lei remplaçar. Ansin, l'armada imperiala russa perdiguèt son eficacitat en 1917.
Serbia[modificar | modificar la font]
Reorganizacion de l'armada sèrba per lei Francés après l'evacuacion de l'annada precedenta. Puei, lei soudats sèrbes foguèron transferits sus lo frònt de Salonica onte participèron ai combats còntra l'armada bulgara, especialament dins la region de Monastir.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Premiera Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- premiera utilizacion dau carri de combat sus lo prat batalhier per lei Britanics.
- consequéncia de l'aparicion de blindats, leis Alemands desvolopèron la premiera mina terrèstra anticarri (Flachmine 17).
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera mesura precisa de la carga electrica de l'electron realizada per Robert Andrews Millikan (1868-1953).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Sune Bergström, bioquimista suedés, prèmi Nobel (m. 2004)
- 12 de genièr - Pieter Willem Botha, president d'Africa del Sud (m. 2006)
- 24 de genièr - Rafael Caldera Rodríguez, president de Veneçuèla (m. 2009)
- 15 de febrièr - Dingiri Banda Wijetunga, primièr ministre de Sri Lanka (m. 2008)
- 11 de març - Harold Wilson, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1995)
- 26 de març - Christian B. Anfinsen, bioquimista american, prèmi Nobel (m. 1995)
- 5 d'abril - Gregory Peck, actor american (m. 2003)
- 11 d'abril - Alberto Ginastera, compositor argentin (m. 1983)
- 17 d'abril - Sirimavo Bandaranaike, primièra ministra de Sri Lanka (m. 2000)
- 29 d'abril - Lars Korvald, primièr ministre de Norvègia (m. 2006)
- 1 de mai - Glenn Ford, actor american (m. 2006)
- 11 de mai - Camilo José Cela, escrivan espanhòl, prèmi Nobel (m. 2002)
- 11 de mai - Pèire Baudis, consòl màger de Tolosa (m. 1997)
- 16 de mai - Efraim Katzir, president d'Israèl (m. 2009)
- 4 de junh - Robert F. Furchgott, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 6 de junh - Francis Crick, scientific britanic, prèmi Nobel de fisiologia o medecina (m. 2004)
- 15 de junh - Horacio Salgán, pianista e compositor argentin
- 18 de junh - Julio César Turbay Ayala, president de Colómbia (m. 2005)
- 10 d'agost - Coutoucou Hubert Maga, president de Benin (m. 2000)
- 24 d'agost - Léo Ferré, cantaire monegasc (m. 1993)
- 25 d'agost - Frederick Chapman Robbins, mètge e virologista american, prèmi Nobel (m. 2003)
- 28 d'agost - Jack Vance, escrivan american de sciéncia-ficcion
- 23 de setembre - Aldo Moro, òme politic italian, primièr ministre (m. 1978)
- 15 d'octobre - Hassan Gouled Aptidon, president de Djibouti (m. 2006)
- 19 d'octobre - Jean Dausset, biologista francés, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 26 d'octobre - François Mitterrand, president de la Republica Francesa (m. 1996)
- 11 de novembre - Mattin Treku, cantaire basc (m. 1981)
- 6 de decembre - Kristján Eldjárn, president d'Islàndia (m. 1982)
- 15 de decembre - Maurice Wilkins, scientific britanic, prèmi Nobel (m. 2004)
- 23 de decembre - Dino Risi, cineasta italian (m. 2008)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Victoriano Huerta, presidente de Mexic (n. 1860)
- 6 de febrièr - Rubén Darío, escrivan nicaragüenc (n. 1867)
- 19 de febrièr - Ernst Mach, fisician austrian (n. 1838)
- 26 d'abril - Mário de Sá-Carneiro, escrivan portugués (n. 1890)
- 27 d'abril - Jules Martelet, personalitat de la Comuna de París (n. 1846)
- 30 de junh - Gaston Maspero, egiptològ francés (n. 1846)
- 23 de julhet - William Ramsay, quimista anglés, Prèmi Nobel (n. 1852)
- 16 de setembre - José Echegaray, escrivan espanhòl, Prèmi Nobel (n. 1832)
- 12 d'octobre - Gabino Ezeiza, musiciana argentin (n. 1858)
- 15 de novembre - Henryk Sienkiewicz, escrivan polonés, Prèmi Nobel (n. 1846)
- 29 de decembre - Grigorii Rasputin, mistic rus (n. 1870)


text:
Egoïsme
L'egoïsme (del latin ego, ièu) es un amor excessiu per se meteis que fa que se tòca unicament a son interès pròpri, fins a provocar lo mal als autres.
La teoria etica utiliza l'egoïsme e l'interès pròpri coma la fin de l'accion morala (opausat a altruisme), e en filosofia es equivalent al solipsisme..
Egoïsme racional[modificar | modificar la font]
L'egoïsme racional es una postura etica pausada per divèrsas filosofias cobrissent diferentas perspectivas teoricas e diferents espèctres politics.
L'egoïsme racional, en general, es basat sus l'idèa que se cal preocupar per se meteis, dels seus pròpris interèsses o de son pròpri benestar, seguretat... lo considerant coma una postura racionala, rasonabla e fins a comprensible e recomandable.
Dins qualques cases es tolerat o prepausat per de corrents tant diferents que l'aristotelisme, lo personalisme e l'objectivisme.


text:
Consòla de jòcs
Una consòla de jòcs (var. consòla de juecs) es una maquina electronica destinada a jogar als videojòcs. Existís dos tipes de consòla :
- La consòla de salon : lo dispositiu de sortida es una television o un monitor d'ordenador. Lo dispositiu de dintrada principal es un contrarotlaire.
- La consòla portadissa : de pichona talha, òm pòt la prene pertot.
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra consòla de jòcs es l'Odyssey, apareguda sus lo mercat en 1972. A la fin de las annadas 1980 e al començament de las annadas 1990, doas entrepresas se disputan lo mercat, Nintendo (amb la NES e la SNES) e Sega (amb la Sega Master System e Sega Mega Drive). Al mièg de la annadas 1990, Sony lança la PlayStation e deven lider del mercat. La generacion seguenta es marcada per l'arribada sus lo mercat de Microsoft e la Xbox e per la retirada de Sega seguida a la mèuca comerciala de la Dreamcast. La PlayStation 2 bat los recòrds de venda de consòla de salon. La sortida de la Xbox 360, de la Wii puèi de la PlayStation 3 inaugura la setena generacion de consòlas. Per las consòlas portadissas, Nintendo domina lo mercat.
Lista de las consòlas[modificar | modificar la font]
- Microsoft
- NEC
- Nintendo
- Sony Computer Entertainment
- Sega
- Atari
- Game Park
- Game Park Holdings
- Nokia
- SNK
- Bandai
- Philips/Magnavox
- Coleco
- Memorex
- Panasonic/GoldStar/Sanyo
- Commodore


text:
Quadrivium
Lo quadrivium èra, a l'Edat Mejana, l'ensems de las quatre arts liberalas: aritmetica, musica, geometria e astronomia que, conjuntament amb lo trivium, èra la basa de l'estudi de la filosofia e la teologia dins los centres d'ensenhament medievals.
Lo quadrivium fornissiá a l'estudiant que ja capitèt l'aprendissatge de basa una melhora coneissença e un mai prigond saber en l'introdusent dins las sciéncias superioras.
Foguèt especialament aquesta branca de coneissença que recebèt una impulsion màger gràcias als contactes multiples dels monastèris catalans amb l'Islam: un exemple clar se tròba dins los estudis matematics avançats que Gerbèrt d'Orlhac capitèt amb lo bisbe Ató de Vic durant que foguèt en Catalonha.
A travèrs de l'Islam seràn reveladas las òbras de Maslama sus l'astrolabi, l'establiment de las taulas astronomicas, l'emplec de las chifras aràbias e del zèro e seràn espandidas las coneissenças sus l'algèbra dins lo mond crestian.
Las coneissenças novèlas facilitèron e melhorèron l'estudi de la geometria, l'aritmetica e l'astronomia dins los diferents centres d'ensenhament.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Sadurní i Puigbò, Núria: Diccionari de l'any 1000 a Catalunya. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 280. Barcelona, octubre del 1999. ISBN 84-297-4607-2, plana 106.


text:
Euròpa Orientala
L’Euròpa Orientala es l'ensems dels Estat d'Euròpa de lengas eslavas orientalas, en mai d'autres païses qu'apartenguèron a l'URSS (Païses baltes, Moldàvia) o que la dominacion sovietica foguèt fòrça fòrta (Romania). Geograficament, es la partida orientala d'Euròpa, délimitada a l'èst per Oral e Caucàs.
Lo tèrme Euròpa Orientala es una nocion geografica alara que lo tèrme Blòc de l'Èst es una nocion ideologica e politica que designa un ensems que compreniá tanben la majoritat dels païses de l'Euròpa centrala en mai de qualques païses de l'Euròpa del Sud e de l'Euròpa del Nòrd.
Somari
Definicion geografica[modificar | modificar la font]
Estrictament parlant, los païses de l'Euròpa de l'Èst serián:
E i enclure mai largament :
- Païses del Nòrd:
- Païses del sud (dels Balcans) :
- Païses d'Euròpa centrala:
E de biais encara mai larg:
Euròpa Orientala « istorica », eretjada de la guèrra freja[modificar | modificar la font]
Pendent la Guèrra Freja, « Euròpa Orientala » designava los païses del continent que se trapava del costat oriental del Ridèl de fèrre.
Definition de l'ONU[1][modificar | modificar la font]
Nòtas e referénceias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lista sul site de l'ONU
- ↑ La reparticion dels païses o dels grops en grops particulars representa pas qu'una comoditat a des fins estatisticas e presumís de cap de biais d'una quina que siá afiliacion politica o autre de la part dels païses o des territòris [1]


text:
Nuraghe
Lo Nuraghe (que se pronóncia [nu'rage]) es lo monument arqueologic mai tipic de Sardenha.
Es generalament una torre conica trocada, en forma de tholos, bastida a partir d'enòrmes blòcs carrats de pèira, e situats en general en posicion panoramica. Aqueste monument a pas de fondacions, e se ten sonque gràcias al pes de las pèiras, que pòdon arribar a pesar maitas tonas. D'unes nuraghes fan mai de vint mètres de nautor. Uèi, se denombran mai de 8000 nuraghes en Sardenha, a mai se pensa que temps passat n'i podiá aver mai de 30 000. Los nuraghes se concentran majoritàriament dins las partidas nòrd-oèst e centre-sud de l'isla. Existís una autra mena de nuraghe que ten un corredor o alara un sistèma de corredors. D'unes autors son pas d'acòrdi de classificar aquestes darrièrs dins la meteissa categoria que los tholos Nuraghe, que pensan que i a tròp de diferéncias importantas, e preferisson de parlar de "vilatge nuragic".
Apareguèron los nuraghes sus l'isla a una epòca indeterminada (pasmens pas abans lo Millenni VI abC). D'unes elements son estats datats al 3500 BC, pasmens se supausa que sa part màger foguèron bastits a partir de la mitat de l'Edat del Bronze (18th-15th centuries BC) a la fin de l'Edat del Bronze, a mai fòrça d'eles èran encara emplegats fins al moment que los romans arribèron en Sardenha (sègle II BC).
La data incertana dels Nuraghes es una caracteristica constanta de las cronologias sardas. Pasmens, segon Massimo Pallottino, un especialista de la preïstòria sarda e etruscològ, la civilizacion nuragica produsiguèt l'arquitectura mai avançada e monumentala d'aquela epòca dins l'airal de la Mediterranèa Occidentala, la region de Magna Graecia compresa. Dels 8000 nuraghes existents solament una pichona part foguèron excavats scientificament. L'interès per l'arqueologia sarda es estat magre, franc per çò que pertòca lo mercat negre de venda de las estatuas de bronze.
L'emplec o la significacion dels nuraghes es pas encara estada identificada clarament per ara: se sap pas s'èran de temples religioses, de residéncias, de fortalesas militaras, l'ostal del cap del vilatge, l'endrech d'amassada dels conselhs de savis o dels governaires. Podrián èsser a mai una combinason de totas aquestas possibilitats o d'unas d'elas. Qualques nuraghes son, pasmens, situats dins d'endreches estrategics qu'a partir d'eles se podián contrarotlar aisidament las rotas importantas.
Sens cap mena de dobte los nuraghes tenián una carga simbolica importanta, almens per indicar riquesa o poder, o benlèu l'establiment d'un vilatge. Las teorias mai recentas s'orientan per considerar que los vilatges sards might podián èsser constituits en federacion (es plan probable que s'autogovernèssen) e que la construccion d'aqueles monuments podiá dependre d'una distribucion planificada del territòri prealabla. Se deu pas doblidar que los abitants nuragics avián aquesit e desvolopadas la metallurgia, e fasián lo comèrci del bronze dins fòrça endreches de la Mediterranèa e qu'èran doncas un pòble plan conegut.
Los nuraghes mai famoses[modificar | modificar la font]
Lo complèxe mai important es lo Nuraghe de Barumini (39° 42’ 21’’ N, 8° 59’ 26’’ E), que se centra a l'entorn d'una torre de tres nivèls bastida cap a 1500 abans JC. Aqueste sit foguèt recentament classificat per l'UESCO al Patrimòni Mondial de l'Umanitat. Sus aquel sit lo Dr. Giovanni Lilliu descobriguèt un vilatge fortificat que temps enrè èra estat tapat per la tèrra e èra vengut un tuc. D'autres nuraghes se tròban a Serra Orrios, L'Alguer, Torralba, Macomer, Abbasanta (veire Losa e illustration), Orroli, Villanovaforru, Sarroch, Olbia.
"Nuragici people" avián creat d'arts, mai que tot jos la forma d'estatuetas de bronze (sonadas actualament en italian "bronzetto"), que representan d'un biais tipic lo cap del vilatge ("Sardus pater") o de caçaires e pescaires, d'animals e mai escassament de femnas.
D'autres monuments nuragics son las dichas "Tombas gigantas", megaron temples, abitacion sagradas, "poses sagrats", santuaris, .
L'art nuragic compren tanben d'esculturas de pèira o las estatuas que representan de divas (Tanit, son entitat religiosa màger, es una diva); aquelas òbras pasmens son estadas consideradas sovent coma la resulta, en part, de sas relacions amb los fenicians.
Cal ramentar que las construccions redondas, o las circularas, son de las caracteristicas dels pòbles nomadas, e sembla que los ancians sards se solián desplaçar constantament pel territòri en cèrca d'endreches melhors o alara per tal de fugir las invasions o encara per cercar de mercats novèls per i vendre son bronze.
Los Nuraghes son uèi lo simbòl de Sardenha e de son patrimòni e identitat unics.


text:
Heavy metal
Lo heavy metal qu'ei un estil de musica afiliat au rock.
Originas[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "heavy metal" ("metau pesuc") que vien deu vocabulari anglés de la guèrra. Que designa l'artilharia pesuga. En musica, qu'estó utilizat en purmèr per un jornalista musicau american entà parlar d'un concèrt de Jimi Hendrix a la fin de las annadas 1960. Viste, aquera expression qu'estó jutjada apropriada per designar la musica deus grops de hard rock mei puishents de l'epòca com Led Zeppelin, Deep Purple o Black Sabbath.
NWOBHM[modificar | modificar la font]
Au començar de las annadas 1980, navèths grops britanics que comencèn de har ua musica qui èra heavy metal mes qui s'esluenhava de la deus davancèrs de las annadas 1960 e 70. Qu'estón aperats "new wave of british heavy metal" ("navèra andada de heavy metal britanic") o NWOBHM. Los mei coneishuts d'aqueths que son Iron Maiden, Judas Priest, Venom ... Musicaument, qu'èran diferents per'mor qu'espudivan las influéncias blues deus grops mei ancians. Qu'èran tanben mei agressius, autant au nivèu deus ritmes com au nivèu deu cant o de las paraulas.
Uei lo dia[modificar | modificar la font]
Au dia de uei, qu'aperam heavy metal la musica influenciada peus grops de la segonda generacion e meilèu "hard rock" la deus grops de las annadas 1960 e 70 e deus lors continuators contemporanèus.
Quauques grops famós[modificar | modificar la font]
Iron Maiden (Reiaume Unit) Judas Priest (Reiaume Unit) Manowar (Reiaume Unit) Killers (Baiona) ADX (França)


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement d'Ortenau (317)
Liste des communes
Offenbourg
Ville d'Offenbourg, localité de l'Allemagne de 59 000 habitants.
La mairie d'Offenbourg a un site Internet.
Lahr
Ville de Lahr, localité de l'Allemagne de 43 000 habitants.
La mairie de Lahr a un site Internet.
Kehl
Ville de Kehl, localité de l'Allemagne de 34 000 habitants.
La mairie de Kehl a un site Internet.
Achern
Ville d'Achern, localité de l'Allemagne de 25 000 habitants.
La mairie d'Achern a un site Internet.
Oberkirch
Ville d'Oberkirch, localité de l'Allemagne de 19 000 habitants.
La mairie d'Oberkirch a un site Internet.
Friesenheim
Ville de Friesenheim, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Friesenheim a un site Internet.
Ettenheim
Ville d'Ettenheim, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie d'Ettenheim a un site Internet.
Rheinau
Ville de Rheinau, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Rheinau a un site Internet.
Gengenbach
Ville de Gengenbach, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Gengenbach a un site Internet.
Appenweier
Ville d'Appenweier, localité de l'Allemagne de 9 800 habitants.
La mairie d'Appenweier a un site Internet.
Neuried
Ville de Neuried, localité de l'Allemagne de 9 400 habitants.
La mairie de Neuried a un site Internet.
Willstätt
Ville de Willstätt, localité de l'Allemagne de 9 000 habitants.
La mairie de Willstätt a un site Internet.
Zell am Harmersbach
Ville de Zell am Harmersbach, localité de l'Allemagne de 8 000 habitants.
La mairie de Zell am Harmersbach a un site Internet.
Hohberg
Ville de Hohberg, localité de l'Allemagne de 7 800 habitants.
La mairie de Hohberg a un site Internet.
Renchen
Ville de Renchen, localité de l'Allemagne de 7 300 habitants.
La mairie de Renchen a un site Internet.
Schutterwald
Ville de Schutterwald, localité de l'Allemagne de 7 100 habitants.
La mairie de Schutterwald a un site Internet.
Haslach im Kinzigtal
Ville de Haslach im Kinzigtal, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Haslach im Kinzigtal a un site Internet.
Schwanau
Ville de Schwanau, localité de l'Allemagne de 6 800 habitants.
La mairie de Schwanau a un site Internet.


text:
Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala
Leis Aliats de la Segonda Guèrra Mondiala designa l'ensems dei país que s'opausèron formalament ai fòrças de l'Aisse durant la Segonda Guèrra Mondiala. Au moment dau conflict, si designava sovent aquelei país dau nom de Nacions Unidas, maugrat que uei lo nom si referisse a l'Organizacion dei Nacions Unidas, que fondèron après la guèrra. Entre lei rengs dei fòrças aliadas si comptava : leis Estats Units, l'Union Sovietica e lo Reiaume Unit, que si designavan sota lo nom collectiu de "Tres Grands". Lo president Franklin D. Roosevelt si referissiá ai Tres Grands e tanben China, e parlava dei "Quatre Gendarmas".


text:
Joan Miró
Joan Miró i Ferrà (Barcelona, 20 d'abril de 1893 - Palma, 25 de decembre de 1983) foguèt un important pintre, ceramista e escultor catalan del sègle XX, del Surrealisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
Quand èra jove, Miró foguèt atirat per los movements artistics qu'èran a espelir e s'amassar a Montparnasse (París, França) e en 1920 se mudèt a la capitala de l'estat francés. Lai, jos l'influéncia dels poètas e dels escrivans, desvolopèt un estil unic bastit sus de formas organicas e de plans geometrics dessenhats amb de linhas agudas. Generalament identificat coma un pintor surrealista per encausa de son interès de cap a l'automatisme surrealista e son emplec de simbolisme sexual (per exemple, d'ovoïdes amb de linhas ersosas que ne sortisson), foguèt influenciat en gras variables l'estil de Miró pel surrealisme e lo dadaïsme, encara que rebutèsse d'èsser membre de quin movement artistic que siá dins lo periòde d'entreguèrras. André Breton, lo paire del surrealisme, lo descriguèt coma "lo mai surrealista de totes nosautres." Èra conegut Breton per son afinitat a l'automatisme e a mai incitava a defugir l'alimentacion, lo sòm, e a prendre de drògas per tal de s'encabir dins un estat allucinogèn que portariá a la creacion d'art reveladoira del subconscient. Miró confessèt que creèt una de sas òbras mai celèbras, Lo carnaval d'Arlequin, dins de condicions similaras.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
òbra al Musèu Reina Sofia
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site oficial de la Fondacion Miró
- Biografia detalhada
- Art Gallery - Joan Miro
- Archiu pro complet de sas òbras
- Miro al Centre Pompidou : "la Naissença del monde" (1917-1934)
- The Prodigious Century


text:
Euclides
Euclides, en grèc Eὐkλeίδnς Eukleidês (nascut vèrs -325, mòrt vèrs -265 a Alexàndria) es un matematician de la Grècia antica poiriá aver viscut en Africa, autor dels Elements, que son considerats coma l'un dels tèxtes fondadors de las matematicas modèrnas.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Se sap pauc sus la vida d'Euclides. Contemporanèu d'Arquimèdes (-287 a -212), nasquèt vèrs -325 e moriguèt vèrs -265[1].
Partiguèt en Egipte per ensenhar las matematicas jol reialme de Ptolemèu Ièr. Trabalhèt al musèu d'Alexàndria e a l'escòla de matematicas. Amb sos disciples, menèt fòrça trabalhs de recèrcas.
Los Elements de geometria[modificar | modificar la font]
Los Elements son una compilacion de saber geometric e restèron lo nuclèu de l'ensenhament matematic pendent prèp de 2000 ans. Es possible que qualques resultats contenguts dins los Elements sián pas d'Euclides, mas l'organizacion de la matèria e son expausat son sieus.
Los Elements son dividits en tretze libres:
- los libres 1 a 6: geometria plana,
- los libres 7 a 9: teoria dels repòrts,
- lo libre 10, la teoria dels nombres irracionals d'Eudòxe,
- los libres 11 a 13, geometria dins l'espaci.
Lo libre s'acaba per l'estudi de las proprietats dels cinc polièdres regulars e una demostracion de lor existéncia. Los Elements son remarcables per la clartat amb la quala los teorèmas son enonciats e demostrats.
Se publiquèt mai d'un milièr d'edicions manuscritas dels Elements abans la primièra version imprimida en 1482. La rigor es pas totjorn a la nautor dels canons actuals, mas lo metòde consistent a partir d'axiòmas, de postulats e de definicions, per deduire un maximum de proprietats dels objèctes considerats, tot dins un ensemble organizat, èra novèl per l'epòca. Los Elements devon lor succès a lor superioritat d'organizacion, de sistematizacion e de logica mas pas d'exaustivitat (ni conica, ni resolucion per neusis[2] o ajustament). Las darrièras recèrcas entrepresas en istòria de las matematicas tendon a provar qu'Euclides es pas lo sol autor dels Elements. Foguèt vertadièrament acompanhat d'un collègi de disciples avent totes participat a lor elaboracion.
La geometria coma definida per Euclides dins aquel tèxte foguèt considerada pendent de sègles coma la geometria e foguèt dificil de cambiar de modèl; Nikolai Ivanovich Lobachevskii foguèt lo primièr qu'ensagèt oficialament tre 1826, seguit per János Bolyai, mas la legenda ditz que foguèt pas pres al seriós fins a la mòrt de Gauss, quand se descobriguèt dins los borrolhons d'aquel darrièr qu'aviá tanben imaginat de geometrias non euclidianas.
Dins sos libres, Euclides utilizèt sens la demostrar una proprietat de las drechas, lo "postulat d'Euclides", que s'exprimís a l'ora d'ara en afirmant que per un punt pres fòra d'una drecha passa una e una sola parallèla a aquela drecha.
Existís essencialament tres sòrtas de geometrias :
- aquela qu'admet lo postulat d'Euclides e que se nomena geometria euclidiana,
- aquela qu'admet lo postulat que ditz que per un punt pres fòra d'una drecha passa pas cap de parallèla a aquela drecha e que se nomena geometria esferica o geometria riemanniana,
- aquela qu'admet lo postulat que ditz que per un punt pres fòra d'una drecha passa una infinitat de parallèlas a aquela drecha e que se nomena geometria de Lobatchevski.
Riemann mostrèt qu'un modèl de la geometria esferica es la geometria de l'esfèra ont las drechas son los meridians o grands cercles. Poincaré donèt un modèl de la geometria de Lobatchevski. Coma aquelas tres geometrias an de modèls, i a pas rason de ne privilegiar una puslèu que l'autra. La teoria de la relativitat d'Einstein portèt un cop fatal a la geometria d'Euclides en mostrant la corbadura de l'espaci. En efèit quand l'espaci se corba, abandona son aspècte euclidian.
Euclides s'interessèt a l'aritmetica dins lo libre 7. Definiguèt la division que se nomena division euclidiana e un algoritme per calcular lo pus grand comun divisor (PGCD) de dos nombres, conegut jol nom d'algoritme d'Euclides.
Òbras d'Euclides[modificar | modificar la font]
- Elements (vèrs 300 ab.C.). Los quinze libres dels elements geometrics d'Euclides (traduccion (fr) de Denis Henrion, 1632) sur Gallica. Los dos darrièrs libres son apocrifes. Lo libre XIV seriá d'Ipsiclès).
- Donadas (94 teorèmas)
- Introductio harmonica, ont parla de musica ;
- Optica e Catoptrica ;
- De la division dels poligòns (De divisionibus), obratge contestat e que ne demòra qu'una version latina;
- Los Porismes, restituits d'aprèp l'analisi daissada per Pappus e publicats en 1860 a París per Michel Chasles.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)[url=http://www.bibmath.net/bios/index.php3?action=affiche&quoi=euclide%7Ctitre=Euclide d'Alexandrie]|site bibmath.net
- ↑ Una construccion per neusis o par enclinason es una procedura de construccion utilizant una règla graduada e consistent de construire un segment de longor donada que sas extremitats se tròban sus doas corbas donadas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Algoritme d'Euclides
- Axiòma d'Euclides
- Division euclidiana
- Geometria euclidiana
- Lèma d'Euclides
- Teorèma d'Euclida suls nombres primièrs


text:
Oton (emperaire roman)
Oton (28 d'abriu de 32, Ferentium - 16 d'abriu de 69, Brescello) foguèt lo seten emperaire de l'Empèri Roman e lo segond de l'Annada dei Quatre Emperaires. Succediguèt a Galba e foguèt remplaçat per Vitellius. Fòrça brèu, son rèine se debanèt dau 15 de genier au 16 d'abriu de 69.
Son rèine foguèt marcat per la guèrra civila còntra lo generau Vitellius que refusava de reconóisser lo poder d'Oton. La batalha decisiva se debanèt a Bedriacum lo 14 d'abriu de 69. Oton foguèt desfach e se suicidiguèt dos jorns après sa revirada.


text:
3 Herrajes de Construccion Fabricacion en España
Herrajes Bermi S.l.
Herrajes de Construccion Fabricacion
Herrajes de Construccion Fabricacion
Av. Portugal, 40 03420 - Castalla (A) 965560882
Hafele Shop
Herrajes de Construccion Fabricacion
Herrajes de Construccion Fabricacion
Ctra. Alcobendas-Fuencarral, 4 28108 - Alcobendas (M) 916574140
Pasero Apoyos Metalicos
Herrajes de Construccion Fabricacion
Herrajes de Construccion Fabricacion
Coberteras, 12 28823 - Coslada (M) 916699653
Mejora la búsqueda
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Madrid
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Barcelona
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Valencia
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Sevilla
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Zaragoza
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Malaga
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Palma de Mallorca
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Bilbao
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Murcia
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Las Palmas de Gran Canaria
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Vigo
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Valladolid
- Herrajes de Construccion Fabricacion en A Coruña
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Alicante/Alacant
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Cordoba
- Herrajes de Construccion Fabricacion en Granada


text:
Theódoros Katsanevas
Theódoros Katsanevas (en grèc: Θeόδwpoς KatσavέBaς; Atenas, 13 de març de 1947) es un universitari e politician grèc. Foguèt membre del Parlament grèc pel PASOK de 1989 a 2004. Durant lo mes de mai de 2013 fondèt lo DRACMA - Movement Democratic Grèc Cinc Estelas (originalament: APAXMH, Anuokpatιkή Kίvnσn Πέvte Aσtέpwv), en s'inspirar del partit de l'umorista italian Beppe Grillo, que demandava l'abandon de l'èuro per tornar a la dracma. Foguèt maridat a la filha del politician e ancian primièr ministre grèc Andreas Papandreou fins a son divòrci en 2000. Segon la premsa escricha dins son testament Papandreou diguèt que Katsanevas "èra una vergonha per la familha" (en version originala: "όveιδoς tnς oιkoYέveιaς").
En febrièr de 2014 Katsanevas entamenèt d'accions judiciàrias contra un wikipedian de la version grèga de l'enciclopèdia electronica, l'utilizaire Diu, pr'amor de l'inclusion d'aquesta informacion dins sa biografia, e a l'encòp contra la societat de logicials liures "GFOSS", tanben coneguda coma "EELLAK", e mai se cap dels dos an pas de contraròtle sul contengut de la Wikipèdia. Dempuèi aquel moment, aquela ataca juridica a generat lo fenomèn sonat efièch Streisand qu'a generat l'aparicion de la biografia de l'interessat e de l'informacion a prepaus del testament dins mantuna version lingüistica del mond wikipedic. La Fondacion Wikimedia se deu trachar de la defensa de l'acusat.


text:
Belvés
Belvés (en francés: Belvès) es una anciana comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, situada dins lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània. Dempuèi lo 1èr de genièr 2016, es regropada amb Sench Amand de Belvés per formar la comuna novèla de País de Belvés.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Belvés. La prononciacion actuala es [bɛl’Be] [1]. Las fòrmas ancianas son : monasterium Belvacense, en 853, Belves, en 1095, Bellovidere, Bellumvidere, en 1279 (videre, en latin, dona veire o véser en occitan) [2]. Belvés seriá, segon Dauzat e Rostaing, un Bellum videre (o eventualament bellum vide) [3], çò qu'es pas desmentit pel siti, enlairat. Ernèst Negre, d'una part, refusa de confondre Belvés e los nombroses Belvéser o aparentats, d'autra part interprèta lo nom coma « bèl aspècte », puslèu que « bèlas vistas », que sembla çaquelà confirmat per la posicion de la màger part dels vilatges qu'an un nom d'aquel tipe[4]. Chantal Tanet e Tristan Hordé, puèi Bénédicte Boyrie-Fénié, considèran que lo nom ven d'un pòble gallés, los Bellovacis (lo que daissèt son nom a Beauvais, en Picardia), çò que l'atestacion de 853 fai pensar, e que foguèt confondut, a l'Edat Mejana, emb bèl véser [5],[6].
- Fongalop (nom francés), atestat Fons Galardus en 1372, e de Fonte Galano, en 1472, es format del mot font e d'un nom de persona, Galard, d'origina germanica, Galan o benlèu Galot (segon Chantal Tanet e Tristan Hordé, que supausan, se sap pas perqué, que Galard es un nom francés que correspond a un nom occitan acabat per -ò- o -o-) [7],[8].
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1973, Belvés annexèt l'anciana comuna de Fongalop (nom francés). De 1973 a 2015, Fongalop conservèt l'estatut de comuna associada e pr'amor d'aquò, elegiguèt un cònsol delegat que teniá obligatòriament sesilha al conselh municipal de Belvés [9].
- Al 1èr de genier 2016, Belvés fusionèt emb Sench Amand de Belvés per formar la comuna novèla de País de Belvés dont la creacion foguèt ratificada per l'arrestat del 21 de decembre 2015, çò que fai de las doás comunas ancianas de comunas delegadas [10]. Al moment d'aquela creacion, la comuna associada de Fongalop (nom francés) foguèt suprimida [9].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es adara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc Val Dordonha.
Demografia[modificar | modificar la font]
- annexion de Fongalop (nom francés) en 1972
- 2013 : 1383 abitants (58 ab/km²)
Evolucion demografica de Fongalop (nom francés)[modificar | modificar la font]
- Las donadas de la drecha del grafic, plaçadas automaticament, son las de la comuna entièra de Belvés
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/BELVES.htm
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Ernest Nègre, Toponymie générale de la France (lire en ligne) [1]
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/BELVES.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ 9,0 9,1 Code officiel géographique de Fongalop sur le site de l'Insee
- ↑ format=PDF|url=http://www.dordogne.gouv.fr/content/download/18042/140254/file/RAA%20d%C3%A9cembre%202015%20n%C2%B0%203.pdf%7Ctitre=Arrêté n° PREF/DDL/2015/0228 portant création de la commune nouvelle Pays de Belvès|périodique=Recueil des actes administratifs de la Dordogne|data=21 de decembre 2015|paginas=132-135


text:
Ibigny
Ibigny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Domeni episcopal agut en fief pel sire de Blamont, lo comte de Léning, lo senhor de Cirey.
- #Passar en 1720 al senhor de Réchicourt.
- Domaine épiscopal tenu en fief par le sire de Blamont, le comte de Léning, le seigneur de Cirey.
- Passa en 1720 au seigneur de Réchicourt.


text:
Minerau
Un minerau (var. mineral) es una substància generalament inorganica formada naturalament o non qu'es caracterizada per sa composicion quimica e l'agençament de seis atòms segon una periodicitat e una simetria precisa. Lei mineraus son generalament solids e associats per formar de ròcas.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
En 2004, l'existéncia de 4100 mineraus èra reconeguda[1]. Pòdon èsser caracterizats per divèrsei proprietats. Lei pus visiblas son lor forma cristallina, lor duretat, lor densitat, certanei proprietats opticas (esclat, indèx de refraccion...), lor linha o lor color.
Exfoliacion[modificar | modificar la font]
L'exfoliacion es la proprietat caracteristica d'un minerau de se rompre segon de plans e de direccions privilegiats. L'existéncia d'aquelei plans d'exfoliacion depend de la simetria e de l'estructura cristallina dau minerau. Existisson de tipes generics d'exfoliacion:
- Ges d'exfoliacion se, après èsser estat espeçat, lo minerau presenta solament de superficias irregularas e ordinàrias. Aquelei mineraus son rars.
- Exfoliacion amb una direccion privilegiada, o clivatge basau, se lo minerau se romp per formar de pampalhetas o de fuelhs parallèls.
- Exfoliacion ambé doas direccions privilegiadas, o clivatge prismatic, se lo minerau s'espèça en rompent lei prismas dau cristau iniciau dins lo sens de la longor.
- Exfoliacion ambé tres direccions privilegiadas se lo minerau se romp per formar de cristaus compactes, sensa alongament marcat.
Color[modificar | modificar la font]
La color es una caracteristica importanta dei mineraus per lor identificacion o seis aplicacions. D'efècte, certanei mineraus tènon divèrsei varietats ambé de colors diferentas. Per exemple, es lo cas dau qüars que sa varietat violeta es dicha ametista e sa varietat transparenta es dicha cristau de ròca. En revenge, de mineraes an de còps una color fòrça caracteristica coma la malaquita qu'es verda viva.
La color dei mineraus es causada per l'absorcion o non dei ondas diferentas compausant la lutz solara. Ansin, la color blanca tèn totei lei radiacions fasent la lutz solara. La preséncia d'impuretats permet generalament d'explicar una color determinada. Per exemple, la preséncia d'oxids de cròme dins l'estructura dau corindon causa la color roja dau robí.
En foncion, lei mineraus son dichs :
- Acromatics per lei mineraus sensa color. I a pas d'absorcion de la lutz solara e lo minerau es vist transparent. Per exemple, es lo cas dau qüars cristau de ròca e dei diamants transparents.
- Idiocromatics per lei mineraus que tènon una color en causa de l'estructura dau minerau e non de la preséncia d'una impuretat. Per exemple, es lo cas de l'azurita o de la malaquita.
- Alocromatics per lei mineraus que tènon divèrsei colors en foncion deis impuretats presentas dins lo cristau. Es lo cas, per exemple, dau corindon o de divèrsei varietats de qüars.
- Pseudocromatics per lei mineraus ambé de colors entraïnadas per de fenomèns optics coma la difraccion. Un exemple es la labradorita.
Duretat[modificar | modificar la font]
La duretat es la resisténcia d'un còrs fàcia a l'abrasion, la penetracion o la raiadura. L'escala de Mohs es lo metòde principau per determinar una duretat. Es un sistèma simple onte cada minerau raia lo precedent o es raiat per lo seguent. Lei mineraus de l'escala son [2]:
Esclat[modificar | modificar la font]
L'esclat indica lo biais de qué la superficia d'un minerau rebat la lutz. Depend especialament de l'indèx de refraccion dau minerau. I a tres tipes principaus d'esclat :
- Metallic : es caracterizat per un indici de reflexion fòrça important, entre 0,4 e 0,6, e una absorcion de la lutz per lo minerau. Es lo cas deis elements natius coma l'aur o lei sulfurs. L'indèx de refraccion es generalament superior a 3.
- Submetallic : es caracterizat per un indèx de refraccion situat entre 2,6 e 3 e una reflexion pas totala de la lutz. Un exemple es la cuprita.
- Non metallic : es l'esclat dei mineraus transparents. Tèn divèrsei tipes segondaris :
- Vitrau : es l'esclat dau veire e dei mineraus amb un indèx de refraccion entre 1,3 e 1,9. 70% dei mineraus fan partida d'aqueu grop coma lei silicats, lei carbonats, lei fosfats, leis alogenurs e certaneis oxids e idroxids.
- Adamantin : es caracteristic dei mineraus amb un indèx de refraccion entre 1,9 e 2,6 e un indici de reflexion entre 0,1 e 0,2. Per exemple, es lo cas dau diamant.
- Nacrat : es caracterizat per una estructura de fibras finas.
- Perlejat : es caracteristic dei mineraus dau tipe dau mica.
- Cierós : lo minerau pareis cubèrt per un jaç de ciera.
Color de la linha[modificar | modificar la font]
La color de la linha es obtenguda per fretament dau minerau a la superficia d'una porcelana non esmautada. Coma la linha es gaire sensibla ais impuretats, aquela tecnica permet d'aver d'entresenhas sus la color dau minerau, especialament dins lo cas de varietats diferentas per la color. Per exemple, lei varietats roja (robí) e blava (safir) dau corindon an una linha blanca identica.
Macla[modificar | modificar la font]
La macla es l'associacion orientada d'unei cristaus identics liats per una operacion de simetria.
Classificacion dei mineraus[modificar | modificar la font]
Classificacion per origina[modificar | modificar la font]
Lei mineraus pòdon èsser classats en foncion de lor origina :
- sedimentària.
- volcanica o plutonica.
- metamorfica.
Classicacion de Strunz[modificar | modificar la font]
La classificacion de Strunz es basada sus la composicion quimica dei mineraus e permet lor classament entre dètz classas [3]:
- Lei elements natius fachs d'un element quimic unic coma lo diamant, lo sofre, l'argent, l'aur o lo coire.
- Lei sulfurs ambé l'ion S2-
- Leis oxids e leis idroxids ambé leis ions O2- o HO-. Aquela classa tèn de mineraus coma lo corindon.
- Leis alogenurs coma lei clorurs e lei fluorurs.
- Lei nitrats e lei carbonats ambé leis ions NO3- o CO32-.
- Lei borats ambé l'ion BO33-
- Lei sulfats (SO42-), lei cromats (Cr42-), lei molibdenats (MO42-) e lei wolframats (WO42-).
- Lei fosfats (PO43-), lei vanadats (VO43-), leis arsenats (AsO43-).
- Lei silicats (SiOx).
- Lei mineraus organics.
Classificacion de Kostov[modificar | modificar la font]
La classificacion de Kostov utiliza dotze classas egalament basada sus la composicion quimica dei mineraus :
- Leis elements natius.
- Lei sulfurs e sulfosals
- Lei alogenurs.
- Leis oxids e idroxids
- Lei silicats
- Lei borats
- Lei fosfats, arseniats e vanadats
- Lei wolframats
- Lei sulfats, seleniurs e tellururs
- Lei cromats
- Lei carbonats
- Lei nitrats e iodats.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Lei mineraus tènon una gamma importanta d'aplicacions dirèctas o indirèctas. D'exemples son :
- Dins la joielariá : certanei mineraus, dichs preciós o semipreciós, son utilizats per la fabricacion d'objèctes coma d'anèus o de braçalets. Un exemple es lo diamant[4].
- Dins l'agricultura coma lei nitrats o lei fosfats.
- Dins l'indústria dau veire per de mineraus coma lo qüars[5].
- Dins la produccion de metaus coma minerau per de mineraus tenent un percentatge important d'un metau dins sa composicion quimica. Per exemple, es lo cas de la galena per la produccion de plomb[6].
- Dins la construccion per lo gip[7].
- Dins la fabricacion dei monedas. Per exemple, es lo cas de l'aur[8].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ A table of systematic mineralogy IV: numbers of minerals,[1]
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p.14.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), pp. 17-18.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 34.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 74.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 90.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 51.
- ↑ Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996), p. 86.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Deer, W. A., Howie, R. A. i Zussman, J.: Orthosilicates, volum 1 de: Rock-forming minerals. Longman, Londres, 2a edició, 1982.
- Florence Mégemont: Dictionnaire des pierres et minéraux, Edicions Exclusif, ISBN 978-2-84891-004-8
- Kleber, W.: Einführung in die Kristallographie, Oldenbourg, 18a edicion. 1998, ISBN 3-486-27319-1
- Rösler, H. J.: Lehrbuch der Mineralogie, Deutscher Verlag für Grundstoffindustrie, Leipzig, 1991 ISBN 3-342-00288-3
- Edition Dörfler: Mineralien Enzyklopädie, Nebel Verlag, ISBN 3-89555-076-0
- Stefan Weiß: Das große Lapis Mineralienverzeichnis. 4a edicion. Christian Weise Verlag, Munic 2002, ISBN 3-921656-17-6
- Landmann, Dr. Andreas: Edelsteine und Mineralien, Verlag EDITION XXL, edicion de 2004. ISBN 3-89736-705-X
- Schumann, Prof. Dr. Walter: Edelsteine und Schmucksteine, BLV Verlags GmbH (11a edicion, 1999), ISBN 3-405-15808-7
- Nicola Cipriani, Minéraux et Roches, Edicions Gründ (1996).


text:
Briare
Briare es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat sus la Loire, a 8 quilomètres a l'èst e en amont de Gien e 74 km a l'èst de Orléans. A connectat a París, #que n'es distant de 151 km, pel autoroute A77, la Nacionala 7, la linha ferroviaire París-Nivèrns e lo canal de Briare (esperlongat pel canal del Loing). Constituissi lo centre del airal urban de Briare.
La ville est située sur la Loire, à 8 kilomètres à l’est et en amont de Gien et 74 km à l’est d’Orléans. Elle est reliée à Paris, dont elle est distante de 151 km, par l’autoroute A77, la Nationale 7, la ligne ferroviaire Paris-Nevers et le canal de Briare (prolongé par le canal du Loing). Elle constitue le centre de l'aire urbaine de Briare.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom anciana de Briare èra Brivodurum #que significa en lenga celtique : pont (brivo) e fortificació, pòrta o luòc (durum).
La vila a preses lo sieu essor jos Henri IV mercés al bastiment del canal de Loyre en Seyne #que vendrà lo canal de Briare. Aquel canal, bastit al Sègle XVII, connècta la Loire a la Seine.
Le nom antique de Briare était Brivodurum qui signifie en langue celtique : pont (brivo) et fortification, porte ou place (durum).
La ville a pris son essor sous Henri IV grâce à la construction du canal de Loyre en Seyne qui deviendra le canal de Briare. Ce canal, construit au Sègle XVII, relie la Loire à la Seine.


text:
04/11/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que l'emission dau diumenc 6 de novembre 2016 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera consacrada aus contes, « La Roia » de Sergi Mauhorat dich per Patric Ratinòt e « Lo mainatge de nèu », de Sergi Mauhorat e Domenja Decamps dich per Daniel Chavaròcha.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Concertos brandeborgés
Los concertos brandeborgés que son un ensemble de 6 pèças compausadas per Johann Sebastian Bach e vodada en 1721 (mes dilhèu compausada abans) au margrave Christian Ludwig von Brandenburg-Schwedt a qui e deven lo lor nom.
Que comptan enter las mei famosas pèças de Bach e lo dusau concerto, en particular, qui exigeish ua virtuositat de las granas entà la trompeta qu'ei ua de las òbras mei importantas deu repertòri de la trompeta piccolo.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] 3au moviment deu 2au concerto brandeborgés interpretat dab ua trompeta barròca.
- [2] 3au moviment deu 2au concerto brandeborgés interpretat dab ua trompeta piccolo.


text:
Ajuda:Istoric
L'istoric d'un article de Wikipèdia es una pagina que li es ligada per conservar lo jornal de la màger part de las modificacions que son estadas portadas a aqueste article dempuèi sa creacion.
L'istoric d'una pagina a una importància legala perque dona accès a la data, a la tenor exacta e a l'autor de cada modificacion. L'istoric ten doncas luòc de notícia de copyright per la licéncia de documentacion liura GNU jos la quala las paginas de Wikipèdia son rendudas publicas.
A l'excepcion de las paginas generidas automaticament (qualques paginas especialas e los istorics eles-meteisses), cada pagina de Wikipèdia a sa pròpria pagina d'istoric. L'istoric d'una pagina es consultable en seleccionant lo ligam istoric al naut de la pagina.
Somari
Agençament[modificar | modificar la font]
L'istoric es ordonat de la modificacion mai recenta a la modificacion mai anciana. Cada linha se compausa de 5 partidas :
- un ligam actu que mòstra las diferéncias entre la version seleccionada e la version actuala de l'article ;
- un ligam dif que mòstra las diferéncias amb la version precedenta de la qu'avètz seleccionada ;
- un boton de seleccion, i tornarem mai en detalh ;
- un ligam qu'aficha la data e l'ora (vejatz çaijos) de la version seleccionada e i mena ;
- l'escais de l'autor, o son adreça IP s'èra pas enregistrat.
Comparason de las versions[modificar | modificar la font]
Tanven es possible de veire las diferéncias entre doas versions causidas. Es aicí qu'intervenon los botons. Per comparar doas paginas, seleccionatz-las gràcias a aquestes botons. Un còp la causida facha, clicatz sus Comparar las versions seleccionadas.
Foncion de susvelhança[modificar | modificar la font]
L'istoric es fòrça utilizat per verificar las modificacions portadas a cada pagina, dempuèi sa creacion. La verificacion de l'istoric es particularament utila per detectar e corregir lo vandalisme d'una pagina.
Recuperacion d'una version anciana[modificar | modificar la font]
En efièch, sufís de tornar trobar la version precedissent lo vandalisme (la darrièra version sana), e de l'afichar. Veiretz doncas la pagina abans que aguèsse patit lo vandalisme. Alara, demòra pas mai qu'a clicar sus modificar e la salvagardar. Lo vandalisme es alara anullat.
Anullacion selectiva d'una modificacion particulara[modificar | modificar la font]
Quand se compara doas versions ancianas de la pagina dins l'istoric, un boton desfar apareis al costat del boton modificar. En clicant sus aqueste boton, es possible de levar una de las modificacions de l'article, sens per aquò aver d'escafar totas las modificacions qu'an agut luòc entre temps. Aquesta foncion es particularament utila per escafar una error o un vandalisme passats inapercebuts.
Afichatge de l'ora[modificar | modificar la font]
Per defaut[modificar | modificar la font]
Per defaut, lo logicial gerís pas l'ora d'ivèrn e l'ora d'estiu coma se o poiriá esperar :
- quand la consultacion a luòc en estiu, las oras s'afichan totas a l'ora d'estiu, quitament se las accions a las qualas se referisson son estadas efectuadas a una data ivernala ;
- quand la consultacion a luòc en ivèrn, las oras s'afichan totas a l'ora d'ivèrn, quitament se las accions a las qualas se referisson son estadas efectuadas a una data estivala.
Aquò concernís :
- los utilizaires non enregistrats,
- los utilizaires enregistrats mas deconnectats,
- los utilizaires connectas utilizant las preferéncias per defaut.
Personalizacion[modificar | modificar la font]
Es possible, en dobrissent un compte o en se connectant, de causir al mejan del menut « Preferéncias » un fus orari que variarà pas al grat dels cambiaments estiu/ivèrn.
Acorchi[modificar | modificar la font]
Se pòt accedir a l'istoric de cada pagina de Wikipèdia per mejan de la sequéncia de tòcas del clavièr [Alt] [shift] [H] (o alara [Alt] [H] segon lo navegador). Vejatz Ajuda:Acorchi.
Alteracions de l'istoric[modificar | modificar la font]
Los istorics son de còps alterats per d'administrators per los rendre totalament invisibles, dins los cases:
- de violacions de drech d'autor;
- d'injúrias ;
- de difamacions ;


text:
Marché-Allouarde
Marché-Aloèrde en picard ( Marché-Allouarde en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Fins en 1659, an de la signatura del Tractat dels Pirenèus, Mercat-Allouarde èra una vila frontièra. Èra doncas en primièra linha en lo moment de las guèrras de la ancian Regim.
Jusqu’en 1659, année de la signature du Traité des Pyrénées, Marché-Allouarde était une ville frontière. Elle était donc en première ligne lors des guerres de l’ancien Régime.


text:
"Meddia aranés": Eth Conselh Generau d'Aran firme un nau convèni damb era Fondacion La Caixa
Eth Conselh Generau d'Aran firme un nau convèni damb era Fondacion La Caixa tà invertir 20.000 euros en aqueriment de materiau diuèrs tara Residéncia Geriatrica de Vielha. Ei un des ahèrs que repasse aué eth Meddia aranés que informe tanben sus es òbres d'asfaltat e enlumenat que comence a desvolopar er Ajuntament de Vielha que se planteje pujar eth canon de sanejament tà resolver es grèus deficiéncies qu'arrossegue er hilat d'aigua. Aufrim tanben era vision deth Conselh Generau e der Ajuntament de Vielha sus er estudi informatiu ellaborat peth Ministèri de Foment sus era millora dera carretèra N230. El Conselh Generau d'Aran signa un nou conveni amb la Fundació La Caixa per invertir 20.000 euros en l'adquisició de material divers per a la Residència Geriàtrica de Vielha. És un del temes que repassa avui el "Meddia aranés", que informa també sobre les obres d'asfaltatge i enllumenat que emprèn l'Ajuntament de Vielha.


text:
Joan Carles I d'Espanha
Lo rei Joan Carles I d'Espanha (var. Joan Charles I) (en castelhan : Juan Carlos I de Borbón y Borbón), nascut a Roma lo 5 de genièr de 1938, foguèt rei d'Espanha de 1975 a 2014.
Las institucions oficialas emplegan generalament per lo designar son nom en castelhan Juan Carlos I dins totas las lengas estrangièras en Espanha, mentre que son nom siá aisidament tradusible dins totas las lengas d'Euròpa. Aqueste nom s'es anuèit impausat pertot dins l'usatge. Ça que la, en occitan/catalan, basc e galèc, s'emplegan respectivament los noms Joan Carles I, Joan Karlos I.a e Xoán Carlos I.
Es lo filh de Joan de Borbon e de María de las Mercedes de Borbón y Orleans. Del costat de son paire, Anfós XIII es son grand e Victoria Eugenia de Battenberg sa granda. Del costat de sa maire, Don Carlos de Borbón-Doas Sicílias e son grand e Luisa de Orleans sa granda.
Es l'espós de la reina Sofia.
Es lo paire d'Elena de Borbon, de Cristina de Borbon e del rei Felip VI.


text:
Trípol (Libia)
Trípol es una vila de 1 680 000 estajants (2004) qu'es la capitala de Libia. En arabi se sona Taràbulus al Gharb, es a dire "Trípol de l'oèst" per la diferenciar del Trípol de Liban. La vila es situada a la broa del desèrt, al nord-oèst del país (32° 54' 8" Nòrd, 13° 11' 9" Èst) sus un tròç de territòri rocalhós que s'avança dins la mar Mediterranèa. Foguèt fondada al sègle VII abans JC pels fenicians que la sonèron Oea. Trípol es la vila pus granda, lo principal pòrt de mar e lo centre industrial e comercial pus grand de Libia. Es tanben lo sèti del govèrn e de l'universitat d'Al-Fateh. Vista la longa istòria de la ciutat, fòrça sits de Trípol an un grand interès arqueologic. Lo clima es mediterranèu, amb d'estius cauds e secs, d'ivèrns freges e de precipitacions moderadas.
La vila foguèt bombardada pels Estats Units en 1986 en represalhas del sosten supausat de Libia al terrorisme. Las sancions de las Nacions Unidas se levèron en 2003, çò que daissa preveire una aumentacion del trafec del pòrt e un efièch positiu sus l'economia de la vila.


text:
-404
Aquesta pagina concernís l'an -404 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra de Peloponès ambé la capitulacion d'Atenas. En despiech dei demandas de Corint, Esparta impausèt de condicions de patz relativament clementas. Atenas deguèt destrurre sei fortificacions, dissòuvre la Liga de Delos, intrar au sen de la Liga de Peloponès, remplaçar sa democracia per una oligarquia e liurar sa flòta franc de 12 unitats.
Dirigit per Critias, lo regime novèu impausèt rapidament una politica de terror còntra seis adversaris mai deguèt tanben faciar l'oposicion armada de divèrsei grops de soudats partisans de la democracia que gardèron lo contraròtle d'unei territòris atenencs a la fin de la guèrra còntra Esparta.
Esparta[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra de Peloponès ambé la capitulacion d'Atenas. En despiech dei demandas de Corint, Esparta impausèt de condicions de patz relativament clementas. Atenas deguèt destrurre sei fortificacions, dissòuvre la Liga de Delos, intrar au sen de la Liga de Peloponès, remplaçar sa democracia per una oligarquia e liurar sa flòta franc de 12 unitats.
Pasmens, lo regime atenenc aliat de Lacedemònia èra encara feble en causa dau mantenement d'un nombre important de partisans de la democracia au sen dei fortalesas d'Atica. Refusèron de reconeisser lo regime novèu e una guèrra civila — limitada — acomencèt entre partisans de la democracia e l'oligarquia (→ 403 av. JC). Ansin, a son retorn, lo rèi Pausanias Ièr foguèt accusat d'aver mai protegit leis interès d'Atenas qu'aquelei de Lacedemònia. Un procès foguèt organizèt e s'acabèt per son aquitament.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Darius II a Babilònia. Foguèt remplaçat per son fiu Artaxerxès II. Pasmens, un autre fiu, Cir lo Jove acomencèt de preparar una armada per conquistar militarament lo poder. Obtenguèt lo sostèn de mai d'una ciutat grèga, especialament Esparta (→ -401).
En Egipte, l'instabilitat recurrenta dau país dempuei un vintenau d'annadas, entraïnèt una revòuta novèla que capitèt de restaurar l'independéncia de la region. Aquò marquèt l'acomençament dau declin de l'Empèri Aquemenida.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Darius II, rèi aquemenida.


text:
Serge Letchimy
Serge Letchimy, nascut lo 13 de genièr 1953 a Gros-Morne, qu'ei òmi politic matiniqués partisan de l'autonomia deu son país e engatjat dens lo jòc politic francés com cónsol de Fort-de-France enter 2001 e 2010, puei com deputat de Martinica e preseident deu Conselh regional de Martinica desempuish 2010.
Doctor en urbanisme de l'Universitat de la Sorbona, qu'ei estat cap d'enterpresa abans de perseguir ua carriera estrictament politica.
Lo 7 de heurèr que ho a l'origina d'un incident màger a l'Assemblada Nacionau Francesa en questionant lo ministre Clause Guéant, mi,istre de l'interior deu govern deu purmer ministre François Fillon sus sa declaracion implicant que totas "las nacions no' valen pas".


text:
Gran Esfinx de Giza
Lo Gran Esfinx de Giza qu'ei monument de l'Egipta anciana qui representa un leon deu cap d'òmi, probablement lo cap deu faraon Khafra (tanben conegut com Kefren) de la IVau dinastia (a maugrat qui poderé estar lo son pair Khofo, tanben conegut peu nom balhat peus escrits grècs: Keòps).
Per'mor de l'associacion cronologica dab aquesta dinastia, que's data l'Esfinx au cap de -2500. Qu'ei situat suu platèu de Giza sus l'arribèra occidentau deu Nil au ras de las tres famosas piramidas de Giza.
Lo còs e lo cap que hon talhat dens l'arròca mentre que las patas e hon bastidas dab peiras. Qu'ei haut de 14 m, long de 72 e larg de 20. Que's pensa que devèva estar pintrat.
Enter las soas patas l'Estèla deu Saunei que conta que lo faraon Djehotimes IV (Totmòsis IV en grèc) qui s'endromí au pè de l'Esfinx un deus numerós temps qui èra caperat peu sable deu desèrt e qu'en saunei l'Esfinx que'u demanè que'u liberosse, çò qui he. L'estèla ce ditz:
Un dia que s'escadó que lo hilh reiau Totmòsis, en bèth passejà's de cap a mieidia, que s'arrepausè a l'ombra d'aqueth gran diu ; lo saunèi que'u gahè de quan lo so b'èra au son zenit. Alavetz que s'apercevó que la Majestat d'aqueth gran diu que'u parlava dab la soa quita boca com un pair e devisa dab lo son hilh: espia me, contempla me, ò Totmòsis lo men hilh; que soi lo ton pair, Hòrakheti-Khepri-Ra-Atom; que't daréi la reiautat sus la Tèrra, au cap deus vius, que portaràs la corona blanca e la corona arroia suu tròne de Geb, lo prince. La Tèrra que serà toa en la soa longor e en la soa largor, e ton tot çò qui lusèish l'uèlh estiglant deu Mèste de l'univers. (...) Adara que s'escad que patèishi deu sable deu desèrt, lo quite sable au dessús deu quau e m'estavi autes còps; amaneja't de cap a jo, entà qui pòsqui har çò qui desseji.
L'Esfinx qu'a patit hèra deu temps. En purmèr lo sable que'u caperè mantun còp. Que ho desensablat au sègle XIX peu famós egiptològ francés Auguste Mariette, e un còp mei en 1923. Que patí tanben còps de canons au sègle XIV qui trenquèn la soa faussa barba de faraon (uei lo dia au British Museum qui arrefusa d'ac anc tornar) e lo nas (perdut tanben desempuish aqueth còp). En 1989 que i avó tribalhs entà tornar ahortir lo son còth vadut flac.
L'esfinx, qu'ei present dens la cultura populara gascona, puishque que dens los Contes de Gasconha apielats per Joan Francés Blader que trovam un Edip gascon qui se'n va cercar fortuna en bèth respóner la question de la bèstia deu cap d'òmi (la quita question sus l'animau qui camina sus quate, duas e tres patas).


text:
Oquei sus glaça
L’oquei sus glaça o oquei gèl, var. oquei gèu (aranés) oquei geu (vivaroaupenc) o oquei sus glaç (se ditz mai sovent oquei) es un espòrt d'equipa que sa competicion se debana sus una patinadoira especiala. L’objectiu es de marcar de tòcas en mandant un disc de cauchó vulcanizat, nomat rondèla, au dedins de la gàbia de l’adversari. La gàbia de cada equipa se situa dins lo camp sieu, a una extremitat de la patinadoira. L’equipa, que compren un para-tòca e cinc jogaires de camp, se desplaça amb de patins e manipula la rondèla amb una cròça.
L’hockey gel es originari de Canadà e se desvelopèt a la fin dau sègle XIX en America dau Nòrd. Espòrt de vitessa, es sovent subrenomat "l’espòrt collectiu pus rapide dau monde".
En Occitània, se pratica dins leis Aups, leis Pirenèus, mas tanben dins lei grandas vilas. Dins las annadas 2010, los clubs de Briançon (2014) e Gap (2015) se ganhan lo campionat de França (Liga Magnus) del temps que l’equipa de La Torre de Pèlis se ganhava la copa d’Itàlia (2013). Lo club de Vielha foguèt en primièra liga de l'estat espanhòl de 2005 a 2007.


text:
La Rochèla
La Rochèla (en francés La Rochelle, en santongés La Rochéle) es la prefectura dau departament de la Charanta Maritima dins la region de Nòva Aquitània. Es maitot la capitala de la província istorica de l'Aunis. La Rochela es la comuna la mai poblada dau departament, davant Santas, Rochefort e Roian. Sos abitants s'apelen los Rochelés e las Rochelesas.
Situada au bòrd de l’ocean Atlantic, au large dau pertús d'Antioche, e protejada daus vents per la « barriera » de las islas de Ré, d’Oleron e la d’Aix. La vila es un complexe portuari important dempuei lo segle XII. Ela conserva mai que mai son titre de « Pòrta oceana » per la presencia de sos tres pòrts (de pescha, de comerci e de plasencia). Ciutat milenaria, richa d'un patrimòni istoric e vilaud, La Rochèla es üei venguda la pus importanta vila entre l'estuari de la Lèger e l’estuari de la Gironda. Sas activitats vilaudas son multiplas e plan diferenciadas. Son universitat e l'activitat toristica venen renforçar son dinamisme locau e fòra de las frontieras regionalas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de La Rochèla se situa dins lo nòrd-oèst dau departament de la Charanta Maritima, en region Peitau-Charantas, dins la vielha provincia de l'Aunis, dont es la capitala istorica. A un niveu pus generau, La Rochèla es situada dins la partida sud-oèst de la França[Note 1], au centre de la còsta atlantica dont es riverana, fasent partida dau « miegjorn atlantic »[2].
La Rochèla es avant tot 'na comuna litòrala, situada au bòrd de l'ocèan Atlantic, e caracterisada per 'na granda diversitat de sites naturaus (costas bassas, costas sablonosas e costas a bauç, ansas litòralas, petits caps, promontòris), dont quauqu'uns an pogut estre amenagats per fixar e desvelopar las activitats umanas e economicas (tras pòrts, tres plajas).
Quadre geografic[modificar | modificar la font]
Topografia[modificar | modificar la font]
Geologia[modificar | modificar la font]
Idrografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.geocities.com/guilhem_nou/toponims/toponims.htm
- ↑ (FR) Louis Papy, Le midi atlantique, atlas et géographie de la France moderne, Flammarion, Paris, 1984, p.
- Portal de las comunas de França
-
Error de citacion : La balisa
existís per un grop nomenat « Note », mas cap de balisa
correspondenta pas trobada


text:
Temps
Lo temps qu'es la quatau dimension d'aqueste monde. Qu'es destriat diferentament segon las culturas.
Mitologia[modificar | modificar la font]
Lo grec Crònos que vau lo roman Saturne. Diu deu temps qu'es lo pair de Zeus/Jupitèr. Avant que'u hilh prengoc lo poder qu`èra lo mei poderós deus dius e que minjava los sons mainatges.
Annada[modificar | modificar la font]
Qu'es lo temps ende har tota ua virada au torn deu sorelh. Ua annada civila qu'a 365 jorns, mes ua annada siderala que n'a 365,256363051. Lavetz cada quate ans, ua jornada qu'es ajustada ende pas que las datas sian tròp bolegadas.
Sason[modificar | modificar la font]
Ua sason qu'es l'interval de tres mes entre cada equinòcci e solstici. La prima que's passa de l'equinòcci de març dinc au solstici d'estiu. L'estiu que's passa deu solstici d'estiu dinc a l'equinòcci de septeme. La gòrra que va de l'equinòcci de septeme dinc au solstici d'ivèrn. L'ivèrn que va deu solstici d'ivèrn dinc a l'equinòcci de març.
Mes[modificar | modificar la font]
L'annada qu'es destriada en 12 mes.
Mes lunar[modificar | modificar la font]
Qu'es lo temps d'ua navèra lua dinc a la que veng. Que hè 28 jorns. Qu'es destriat en quate setmanas, de la navèra lua dinc au prumèr quart de lua, deu prumèr quart dinc a la lua plea, de la lua plea dinc au darrèr quart e deu darrèr quart dinc a la navèra lua. Qu'es l'unitat qu'utilizan los calendrièrs chinés e arabs.
Setmana[modificar | modificar la font]
En Euròpa, la setmana que hè 7 jorns. Aquera destriada que's hasoc a Babilònia on copèn lo mes lunar en quate partidas ; deu còp lo mes lunar estoc destriat en quate setmanas de set jorns.
Jorn[modificar | modificar la font]
Lo jorn o jornada qu'es lo temps ende que la Terra hasse ua virolejada sus era. Ua jornada civila que hè 24 òras.


text:
CAJOLA f.
|| 1. Forat o cavitat feta a la pedra (Ripoll, Borredà); cast. hueco. Encenen una llanterna que penja d'un broc plantat en una cajola de les pedres de la paret, S. Vilarrasa (Scriptorium, març 1924).
|| 2. Cort de porcs (Les Garrigues).
Etim.: del llatí *cavĕŏla, ‘enfony’.
Lo mot "cajòla", compartit dab lo basco, qu'ei hòrt corrent en gascon. Non sembla pas present en occitan, en tot cas qu'ei desconeishut deu diccionari occitan d' Ubaud e deu de Mistral com deus diccionaris de catalan normatiu. Que'm sembla estar un gasconisme "pur e dur", un eretatge lingüistic de las ancianas comunautas gasconas e gascocatalanas en Catalonha.
Un aute mot gasconissime qu'ei jutipèri . A l'origina deu mot que i seré lo nom de Jupitèr segon ua tradicion gascona. Totun, aquesta ipotèsi etimologica qu'ei fantasiosa, que resulta d'ua confusion a l'origina d'ua deformacion deu mot , com vs'ac vau explicar.
Se consultam Palay, que i podem véder duas entradas jupitèri. La prumèra que i admet un variant: jutipèri. Aqueth darrèra fòrma deu mot qu'ei de segur la mei anciana, l'originau, pr'amor que l'arretrobam esporadicament en rares parlars deu catalan septentrionau e de manèira plan mei generau a l'aute estrem deu maine gascon-catalan, en las islas Balearas, dab ua significacion identica o plan similara a la deu mot gascon. Comparem las definicions balhadas per Palay dab las deu diccionari d'Alcover-Moll.
Palay ce ns'explica:
"Jupitèri, jutipèri; sm. Manigance à laquelle on a recours dans un cas embarassant, une extrémité ennuyante; simagrée.
Que se'n tire toustém dab quàuque jupitèri, il s'en tire toujours avec une manigance (Yan Palay); n'as pas besoungn de ha tan de jupitèris, il est inutile que tu fasses tant de gèstes, de simagrées, que tu jures tes grands dieux, etc…"
Adara vediam la definicion deu balearisme jutipiri (fòrma qu'a lo mot a Malhòrca e a Menòrca) o jutiperi (medisha fòrma deu mot qu'en gascon, a Eivissa) :
JUTIPIRI (mall., men.) i JUTIPERI (eiv.). m.
|| 1. Gest estrany fet amb la cara o amb les mans o contorsionant el cos, per fer riure o per riure's d'algú; cast. mueca, visaje, escarnio. S'atlot de dins la cuina li fa jutipiris d'amagat i s'esclata de rialles, Rosselló Many. 146.
|| 2. Gest estrany, que crida l'atenció i fa riure encara que no intencionadament; cast.mueca, visaje. Ara mateix vetx es penestatge an es cantó fent jutipiris mentres ella no cern de son cedàs, Roq. 22.
|| 3. Persona que fa moltes contorsions o gestos estranys (Men.). «Aquest al·lot és un jutipiri!» (Ciutadella).
Fon.: ʒutipíɾi (mall., men.); ʒutipέɾi (eiv.).
Etim.: del llatí vituperium ‘insult’. Tal vegada en la modificació de l'element inicial ha influït el mot Iuppiter, però no creiem que aquest sigui precisament el mot fonamental originari, sinó un simple modificador analògic de vituperium (cf. Spitzer Kat. Etym. 29).
"Jupitèri (Lescar): lieu haut, dangereux d'où on peut tomber, être précipité. Appliqué à une personne, a le sens d'aventureux et aussi d'espiègle. Qu'ère sus û jupitèri, il était sur un lieu très élevé; jupitèri de dròlle! Polisson!"
Dab aquera definicion de jupitèri qu'arretrobam l'equacion lòc d'altitud = precipici dejà mencionat entà galihòrça (cf. catalan gallorsa), deu quau lo jupitèri de Lescar ei haut o baish sinonime. L'origina etimologica deu mot de Lescar non deu totun pas estar diferenta de la deu mot gascon generau e balear, dab totun l'influx deu nom de Jupitèr assimilat au diable.
Jo que supausi lo mot balear jutiperi qu'ei un gasconisme de mei, com ac son los autes mots o locucions balears pai (gasc. pair) , sa pare per es pare (tanben en gascon locau sa pair; cf. tanben lo mot coseranés enqüèra viu sapair per pair, construsit dab agglutinacion de l'article salat femenin, hens la locucion eth nòste sapair per eth nòste pair segon ua comunicacion personau de l'amic Renaud Lassalle, collectaire per aqueths parçans deu gascon orientau), mai (gasc. mair), es mare (de la medisha faiçon, en gascon locau: son mair, probablament d'autescòps "so mair" com "sa pair", "sa hilh", cf. ma hilh enqüèra viu. Jo que supausi l'aspiracion de la f iniciau qu'ei a l'origina deu cambi de genre de l'article dab hilh per un fenomèn d'atraccion fonetica, e, consecutivament, dab pair e mair per mimetisme logic), papai, mamai, al·lot (gascon arlòt), esbarrejar, etc. Tant jutipèri com esbarrejar que son mots deus plan gascons qui non trobam pas en lexic occitan (en particular, absents deus diccionaris d'en Mistral e de na J. Ubaud). Quant au mot catalan arlot, dont lo mot balear al.lot ei un variant grafic e semantic, qu'ei un gasconisme clar, com ac èi dejà explicat en un article.
Ua simpla coincidéncia lexicau aleatòria enter gascon e balear qu'ei hòrt improbabla. Aquestas similituds que s'explican mei probablament per un apòrt important d'immigrants gascons - o deus lors descendants catalans de parlar gascocatalan- en las Islas Balearas. Hèra locaument en la Catalonha septentrionau, a Ceret (Vallespir) e a Batet (Garrotxa), que i emplegan enqüèra l'expression fer jutiperis a algú qui significa balhar a quauquarrés lo mau de mar, l'enveja de vomir segon P. Verdaguer, Diccionari del rossellonès, Ed. 62. Aquesta definicion un chic estranha que ns'apareish hòrt mei clara dab lo testimoniatge deishat per un legedor catalan en un comentari signat "Lluís". Que'u citi: " A la meva família, de Batet, a la Garrotxa, es fa servir l'expressió "fer jutiperis a algú". Especialment als nens petits, aixecar-los enlaire i baixar-los sobtadament, cosa que els fa molta gràcia." La mencion "a la meva famíla" qu'ei ambigüa, non sèi pas s'aquò sosentenerà l'expression qu'ei d'emplec estrictament familiau o se serà ua caracteristica mei generau deu parlar de Batet. En tot cas, l'apòrt gascon au poblament de la Garròtxa qu'ei plan coneishut, que i ei plan testimoniat per l'onomastica locau. Que poish citar, per exemple, lo lòc-dit Colònia de Llaudet, au ras d'Olot. Lo fondator de la dita colònia qu'èra un gascon de nom Laudet ( L'audèth). Lo nom deu lòc-dit "colònia de Llaudet" que parla clar: qu'èra probablament un poblament gascon. Lo nom Llaudet qu'ei estat transmetut dinc a uei lo dia jos aquesta forma catalanizada, com plan sovent dab los noms gascons de persona en Catalonha (Delseny = D' Alzenh, un vilatge deu Seronés, Caparà = Caperan etc). Un aute exemple qu'ei lo linhatge olotin iperconeishut deus "Vaireda" (= Veireda, vilatge de la vath d'Aura) etc.
Que cau raperar Espanha qu'estó durant sègles un lòc d'emigracion entaus gascons, aumensh a partir deu sègle 15, se non abans. A la debuta deu sègle 17, la diaspora gascona que i èra dejà hòrt importanta. Segon l'estimacion deu caperan aragonés Marco de Guadalajara (1613), los gascons que representavan un quart de la populacion totau deu règne d'Aragon ( Catalonha e las Balearas inclusas). Un estudi onomastic que demostra los "occitans", en realitat majoritariament gascons, èran particularament nombrós en la Catalonha pirenenca e lo piemont pirenenc gironés, (Garrotxa e Haut Empordan) e deu costat de Barcelona, dinc a representar 40 % deus poblants locaument (ved. aquiu per la bibliografia). Que hasèvan de mestièrs tot çò qui los espanhòus e trobavan indigne: pastors, paisans, vailets...Sequenon, qu'èran artisans, comerçants, caperans... En archius episcopaus catalans, que i trobam clams de part de parropians indignats pr'amor los curats que i predicavan en gascon e non en catalan. Los gascons qu'èran tanben bandolèrs com ac rapèra justament Cervantes en son don Quishòt, on i ei testimoniat lo parlar ibrid gascocatalan deus bandolèrs qui acompanhavan l'arlant catalan Perot Rocaguinarda (Perot dit "el lladre").
Lo pastoralisme en Catalonha qu'èra un monopòli deus gascons, dinc au punt qu'en nadalets barròcs catalans, gascon e pastor que i son mots sinonimes. Que s'i hèn exprimir los pastors deu nadalet en gascon o gascocatalan o simili-gascon e non en catalan. Que coneishem aumensh dus exemples d'aqueths nadalets, respèctivament deus sègles 16 e 17. Lo mei ancian, compausat per Bartomeu Càrceres (probablament un valencian), qu'ei estat popularizat per Jordi Savall qui nse'n prepausa ua arrevirada en catalan en libiòt deu CD. Qu'ei significatiu la debuta de la canta qui balha lo títolh au nadalet "tau garço, la durundena"…", , n'i ei pas estat briga comprenut peu traductor catalan. "Tau" qu'estó arrevirat en "tan", çò qui ei un bèth contrasens. Per "tau garço la durundena etc"jo que compreni: Entau garçon, la breçairòla, etc". Lo mot gascon "tà" qu'ei incomprensible per un catalan com per un occitan. Quant au tèma musicau de l'arrepic deu nadalet, qu'ei completament identic a la prumèra frasa d'ua cançon de nau tradicionau de las Lanas, qui's dança en rondèu en cadena. Aquesta cançon, plan coneishuda deus bohaires (que'n soi) que's ditz A l'entorn de ma meison. Aquiu qu'avetz la version deu nadalet deu sègle 16 interpretada per l'orfeon valencian Navarro Reverter, devath la direccion de Josep Lluís Valldecabres.
Que poderatz comparar l'aire de l'arrepic deu nadalet , qu'ei a diser lo de "tau garçó la durundena, tau Jesú, la durundó, tau hilló ("hilhon") la durundó" dab l'aire de la partida A d'aquesta cançon de nau landesa ("A l'entorn de ma meison, nau arròsas e un boton) . Que poderatz constatar que son perfèitament identics. Ua coincidéncia deguda au azard? N'i crei pas tròp.
L'aute manuscrit (tanben publicat per internet), deu sègle 17, qu'ei coneishut com a "col.loqui de dos pastors gascons en llengua gascona" segon las pròpias indicacions deu dit manuscrit qui ei conservat en la vila de Ripoll (capdulh d'un parçan pirenenc on i ei estat recuelhut lo mot gascon "cajòla", ved. amont). Aquiu, la lenga parlada peus pastors deu nadalet qu'ei aisidament identificabla: qu'ei de coseranés un shinhalon catalanizat. En particular, que i podem léger lo gasconisme "aquera, la h aspirada per f que i ei plan indicada, l'article qu'ei lo tolosan "le" e la forma deus participis passats qu'acaban en --ig /tʃ/ en lòc de "t", aqueste darrèr trèit qu'ei caracteristic deu comengés, parlars deu baish-Aran inclús, e deu coseranés. La prononciacion de la m finau de las fòrmas verbaus qu'ei notada per "n", çò qui permet de definir la lenga deus pastors d'aqueste nadalet com a coseranesa e non comengesa ni aranesa. Aquiu un estudi lingüistic que seré interessant entà poder determinar çò qui'n seré arcaïsme e çò qui'n seré dialectalisme degut a l'influéncia deu catalan (per exemple, que i trobam paubre, lop, maizo e garço, que non praube, lup, maizu e garçu...) . Entaus dus nadalets, que podem supausar los autors qu'èran de la comunautat gascocatalana. En tot cas, lo dusau que n'èra shens nat dobte.
L'apòrt linguistic de las comunautats gascocatalanas au catalan qu'ei hòrt significatiu. En catalan, que i trobam a còps mots gascons dab ua acceptacion desconeishuda en gascon d' uei lo dia. Las comunautats mixtas gascocatalanas, presentas en Catalonha durant sègles, qu'an hèit evoluar la lenga a la lor faiçon en desvolopant parlars ibrids en mitan non-gasconofòne, de mensh en mensh gascons e de mei en mei catalans, totun en conservant o adaptant mots e expressions gascons, sovent mau interpretats, mau comprés. Qu'ei significatiu que, tà diser "gojat", lo catalan catalan qu'emplega nòi, deformacion deu mot gascon ninòi (nèci, inocent) (probablament popularament interpretat com a "nin nòi" en catalan) mentre lo catalan balear que hè servir un autre mot gascon: arlòt (en gascon: òmi aule, de mala vita). De la medisha faiçon, l'interjeccion gascona "Diu me dau!" qu'ei estada mau interpretada com a un enigmatic (totun gramaticaument corrècte) "Deu n'hi do!" en catalan de Catalunya. Un aute exemple contemporanèu d'ua frasa en parlar gascocatalan que ns'ei balhat per Mossen Alcover hens lo son diccionari catalan-valencian-balear "Ha vingut el meu frai" per "Ha vingut el meu germà" (cf. l'entrada "frai"). Alcover, qui ignorava lo gascon, n'a pas sabut identificar aqueste gasconisme ni nat aute. Que pensava frai que derivava de l'occitan fraire, error espandida en çò deus filològues espanhòus, repetida peu nòrd-catalan Pere Verdaguer en son diccionari de rosselhonés.
Tà consultar lo lexic de gasconismes catalans qui soi a preparar, clicatz acitau.


text:
-301
Aquesta pagina concernís l'an -301 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Fin de la crisi sociala dins la ciutat-estat etrusca d'Arezzo que son aristocracia aviá demandat l'ajuda militara de Roma l'annada precedenta. Dins de circonstàncias desconegudas (batalha ò negociacions ?), l'aristocracia gardèt son poder e la sedicion de la pleba d'Arezzo foguèt reglada. Aquò confirmèt l'influéncia novèla de Roma dins leis afaires intèrnes dei ciutats etruscas. Pasmens, la crisi foguèt probablament relativament grèva car un dictator, Marcus Valerius Maximus, foguèt elegit.