text:
Província d'Africa
31° 48′ N 12° 44′ E / 31.8, 12.74
L’Africa o Africa proconsulara, es una província romana que correspond al territòri natural de Cartage, la Numidia Orientala e a la còsta occidentala de l'actuala Libia.
Aquela província, qu'es eissida de la reünion de l’Africa Vetus e de l’Africa Nova, foguèt devesida per Dioclecian en tres: la Tripolitània, la Bizacènia e l'Africa proconsulara residuala, tanben nomenada Zeugitània[1].
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Afrique jos la Republica
- 1.2 Africa jos lo Naut-Empèri
- 2 Ierarquia de las ciutats
- 3 Religion
- 4 Notas e referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Afrique jos la Republica[modificar | modificar la font]
Conquista[modificar | modificar la font]
La província d’Africa foguèt conquerida en 146 AbC. pendent de la tresena Guèrra Punica. Aquela guèrra oposava las citats de Cartage e de Roma. En 149 AbC., lo consul Scipion Emilian debarquèt dins lo territòri de Cartage e prenguèt la vila après un sètge de tres ans. Après aquela victòria la quita vila de Cartage foguèt destruida e lo site vodat als dieus infernals per una ceremonia d’execratio. La chôra (territòri) de la ciutat defunta fuguèt annexada a l’ager publicus, lo domèni public de la vila de Roma, formant atal una província novèla. Dins aquela província, èran sèt ciutats qu'avián pres partit per Roma e que venguèron liuras e donc pas annexadas a l’ager publicus: Utica, Adrimentus, Leptis Minor, Thapsus, Acholla, Usula et Theudalis.
Lo territòri de la novèla província es pro grand, de 20 000 a 25 000 km²[2], mas pauc dens, al maxim 700 000 abitants abans la conquista romana, e subretot fòrça fertila. Èra donc un territòri de colonizacion ideal pel partit dels populares ensajant de resòlvre las crisis economica e sociala frapant la plèba romana a causa de redistribucion de tèrras de l’ager publicus als païsan apaurits. En 124 AbC. una epidèmia ravatjèt l’Africa, liberant de tèrras novèlas per la colonizacion. Se cal pas assimilar aquel fenomèn la colonizacion europèa de l’epòca modèrna e contemporanèa; pendent l’Antiquitat, colonizar es fondar una colonia, una ciutat dependent de la metropòli e beneficiant de las seunas leis e de sa proteccion. En 122 AbC. lo tribun de la plèba C. Semproni Grac, cap del partit dels populares, fondèt una colonia sul territòri de l’anciana Cartage: la colonia Iunonia Karthago[3]. Aquela colonia èra alara la sola existissent fòra en d’Italiàlia. Las tèrras distribuidas als colons representavan 300 000 ha, çò que vòl dire un espandiment dels colons dins la província. En 121 AbC. Grac fuguèt assassinat e lo partit dels populares remplaçat per aquel dels optimates, representants de l’aristocracia romana; lo vam de colonizacion s'arrestèt subte[4].
La província d’Africa èra bordada a l’oèst e al sud pel reialme numid, organizat après la Segonda Guèrra Punica pel rei massil Massinissa, aliat de Scipion l'Africain. A la mòrt de Micipsa, filh de Massinissa, una disputa per sa succession oposèt los filhs Adherbal e Hiempsal e son nebòt Jugurtha. S'acabèt en guèrra ont Roma deguèt intervenir contra Jugurtha. En 111 AbC. una primièra campanha menada pel consul L. Calpurnius Bestia capitèt pas e se concluguèt per un armistici amb Jugurtha[5]. Una autra campanha foguèt nenada contra lo rei de Nimidia en 107 AbC.. Foguèt lo consul Marius e son segond Sylla que, aliats al reimaure Bocchus, que capitèron a capturar Jugurtha en 105 AbC.[5]. La Numidia foguèt pas tota annexada a la província. Sol l'èst e lo sud del reialme, sa boca sus las planuras de la Medjerda e lo golf de la pichona Sirta, foguèron ligats a l’ager publicus. La vila de Leptis Magna, situada dins aquela region, recebèt lo privilègi de libertat per que s'èra ligada a Roma dins lo conflicte.
Se dich que lo quite reialme Numid foguèt donat a un frairaste de Jugurtha, Gauda, que lo divisèt mai tard entre sos dos filhs. E alara venguèt pas mai un protectorat roman.
Luta entre Marius e Sylla[modificar | modificar la font]
Pendent la guèrra menada contra Jugurtha le consul Marius, que venguèt devint cap dels populares a Roma, aviá enatjat dins son armada de « proletaris », de païsns sens tèrra. Per los mecejar faguèt votat a Rome en 103 AbC. una lei atribissent a cada veteran 252 ha de tèrras. Los auxiliaris recrutats dins lo pòble nomad dels Getuls recebèron amb aqueles dons la ciutadanetat romana. Las implantacions d'aqueles veterans se faguèron dins la region del reialme numid recentament annexida, atal se consolidèt la frontièra avec los territòris del rei Gauda. L'implantacion foguèt importanta, de 6 000 a 10 000 personas. Pasmens es pas vertadièrament un colonizacion que pas cap de colonia foguèt fonada dins aquel territòri. Pendent la guèrra civila qu'oposèt los partisans de Marius e aqueles de son ancian segond Sylla entre 88 e 83 AbC., l’Africa constituèt un bastion pels marianistas, a causa entre autre de la preséncia d'aqueles veterans de l’armada de Marius.
En 81 AbC. los marianistas d’Africa capvirèron lo rei de Numidia orientala Hiempsal II, filh de Gauda, partisan de Sylla. Foguèron vencuts per una alliança entr lo rei maure Bocchus e lo segond de Sylla, Pompèu e en 80 AbC. Hiempsal foguèt restaurat. Los syllanians quitament li reconeguèron una juriscdiccion suls Getuls fach citadans romans per Marius. En 75 Abc. los populares empachèron lo retorn dins la proteccion numida de territòris annexats en 105 AbC., mas foguèt reconegut a Hiempsal en 64 AbC. l’independéncia de sas tèrras al respècte de l’ager publicus[6]. Lo rei numid ven alliat dels optimates e dels pompeians, d'un biais successors dels syllanians. La rivalitat aumentent entre Juli Cesar e Pompèu aguèt de consequéncias sul realme numid. En 50 AbC., a la mòrt d'Hiempsal, lo tribun cesarian Curion prepausa l’annexion de la Numidia orientala[7], e lo nèu rei Juba I deu de rengar amb los pompeians, que contraròtlavan la província.
Luta entre Cesar e Pompèu[modificar | modificar la font]
En 49 AbC. una primièra espedicion menada per Curion foguèt desfacha per las tropas numidas[8]. Après la des facha pompeiana de Farsale en 48 AbC.[9], los dirigents del partit pompeian se refugian en Africa, ont constituisson amb las armadas nimidas une fòrça de mai de 70 000 òmes, darrièr obstacle per César. Aquel darrièr debarquèt en 47 AbC. amb sièis legions. Comptan sus l’alliança del rei maure e aquela dels Getuls, someses als Numids dempuèi 80 AbC.. En 46 AbC., un campanian exiliat en Mauretània, P. Sitti, ajudat dels maures capitèt a véncer lo rei de Numidia occidentala, Massinissa II, engatjat amb son cosin Juba. Los Numids e pompeians preses entre dos fuòcs son vencuts a Thapsus. Lo rei Juba se suicida, e tanben Caton d'Utic lo líder pompéian. La victòria de Cesar es donc totala[9].
Cesar torna organiza l’Africa romana: lo reialme de Numidia occidentala es per mitat annexat pel reialme maure e per mitat donat a P. Sitti; lo reialme de Numidia orientala es annexat a l’ager publicus e venguèt una novèla província: l’Africa nova. Per la diferenciar l’anciena província d’Africa ven alara Africa vetus. seguent Marius, Cesar torna a la politica de colonizacion en Africa enviant des veterans italians e tanben galleses o africans fondar de pòrts sus la còsta africana. Aquela politica li permet d’installar los seus veterans, e tanben de contraròtlar la rota del cabotatge del blat african, necessari al progiment de Roma.
Contraròtle d’Africa per Octavi[modificar | modificar la font]
Aquela organizacion novèla es tresvirada per la Tresena Gèrra Civila, qu'oposa entre 44 e 42 AbC. los eritièrs de Cesar, Octavi, Lepid et Marc Antòni, e los assassins de Cesar, Brutus e Cassius. Lo prince numid Arabion, filh dels darrièr rei de Numidia occidentala, ensaja de tornar conquerir son reialme sus Sitti en 44 AbC.. Al meteis moment lo govrnaire de l’Africa novèla, T. Sext, partisan del triumvirat cesarian, elimina son omològ d’Africa anciana, partisan del Senat. En 41 AbC. elimina Arabion e ofrís als triumvirat una Africa unida[10]. Aquela es confiada en 40 AbC. a Lepid[11]. Mas en 36 AbC. aquel darrirèr engana Octavi, qu li confisca sas possessions. Ambedoas províncias d’Africa son ara governada per un mèsme magistrat, mai sovent un ancian consul, anb títol de proconsul, d’aqui ven lo nom d’Africa proconsulara que se dona a la província unificada en 27 AbC.[12].
Africa jos lo Naut-Empèri[modificar | modificar la font]
Reorganizacion imperiala[modificar | modificar la font]
Octavi, conegut dempuèi lo 27 AbC. jol nom d’August[13], torna fa la politica volontària de colonizacion de Juli Cesar, qu'aviáun pauc daissat Lepid. La politica d'August consistís a accentuar la romanizacion d’Africa l'estructurant sul modèl de la ciutat. Per aquò una ierarquia urbana se realiza, distinguant las colonias, los municipes e las ciutats peregrinas.
August fonda un cercle de colonias romanas a l'entorn de Cartage, mas tanben en l’Africa novèla al tèrmes de Mauretània. Aquelas colonias an sens dobte coma tòca d'enforçar la romanizacion d’Africa amb l’installacion de nuclèus ciutadans foncionant sul modèl roman. La colonia mai importanta jos August foguèt aquela de Cirta, vila al centre de la principautat de Sitti qu'èra pas annexada a la província d’Africa. A l'autre tèrme del territòri roman d’Africa, la vila de Cartage vei los seus privilègis aumentats: ven capitala de la província, benefici d’una exempcion fiscala e subretot es dotada d’un territòri espandit, la pertica Karthagensis semenat de pagi e de castella que son de comunautats de Romans installats en Africa mas que constituisson pas de vilas.
Al segond reng se trapan los municipes, vilas que recebon de privilègis d’administracion comparablas a las vilas d’Itàlia, mas sens apòrt de colons romans. L'estatut de municipe participa donc a la promocion de vilas d’origina indigèna. Aquelas vilas èra al començament al nombre de tres, d'entre las sèt vilas libras del moment de la conquista romana: Ipòna, Utic e Mustis. L'estatut de municipe lo foguèt acordada sonque per que aquelas vilas comptan una majoritat de ciutadans romans dins lor populacion, la majoritat venent d'installacions marianistas e cesarianas. Lors institucions, pareissent sus aquelas de Roma, se distinguisson de vilas indigènas subreot per la preséncia d’un senat, tanben nomenat curia, e d’assembladas del pòble.
La curia d'aquelas ciutats constituís un vertadièr ordo, eleit de las ciutats, qu'a sos privilègis e son cursus honorum: se comença edil, per venir duumvir, puèi duumvir quinquennal (censor), e fin final flamine perpetual quand se pòt administrar lo culte imperial. Aquela darrièra carga es particulara perque es sonque religiosa. Fin finala, lo questor ne fa pas partit del cursus honorum, es puslèu un corròg. Al moment de l'intrada en carga, los magistrats devon pagar una soma onorària que constituís una bona partida del budgèt de la ciutat: 38 000 sestèrcis pels duumvirs a Cartage o 20 000 à Cirta.
Fin finala las vilas indigènas avián l'estatut de citutats peregrinas, avent una personalitat juridica pròpia e lo poder de s’administrar segon las lors costumas. Sovent i a una administracion dirigida per dos magistrats nomenats los suffètas, que sembla aver una origina cartaginesa e son dins las vilas mai importantas. Nombre de vilas mai pichonas son dirigidas per un conselh d'onze membres, nomenats los undecimprimi. Aquelas ciutats peregrinas demoravan pasmens fòra del drech roman e lors abitants beneficiavan pas de la ciutadanetat romana.
Rapòrts amb Mauretània[modificar | modificar la font]
Lo reialme de Mauretània essent en drech totalament independant de Roma, quitament se dins los fachs los sobeirans maures devián compausar amb la politica romana per conservar lors Estats. Aquela situacion s'acaba en 33 AbC. quand lo rei Bocchus II leguèt son reialme a Octavi[14]. Aquela cession foguèt pas sens ambiguïtat politica pel futur August: se posant en restaurator de las valors moralas ancianas e respectant en aparéncia la legalitat republicana, li èra pas possible de venir rei. Alara causiguèt una solucion complèxa: donna lo reialme a l’ager publicus (es a dire que ne faguèt la proprietat del Pòble Roman), mas i installèt un sobeiran, lo prince numid Juba II, filh del darrièr rei de Numidia orientala, que l'elevèt la sòrre d’August, Octavia. Juba II fuguèt maridat amb Cleopatra Selenèa, filha de Marc Antòni e de Cleopatra VII. Lo rei novèl, installat sul tròn en 25 AbC.[15], venguèt un simbòl de l’union d’Africa amb la romanitat. La Mauretaniá forma donc un reialme distincte de la província d’Africa proconsulara find a la mòrt de Ptolemèu lo filh de Juba e de Cleopatra VII en 39 ApC.. A partir de 41 la Mauretània fuguèt organizada en províncias romainas. Las Mauretànias venon alara de províncias imperialas, alara que la Proconsulara, que forman una mena de marcha romanizadas, mens urbanizadas, es una província senatoriala.
La Mauretània es divisida en doas provícias separadas per una listra litorala de 300 km sus la broa del riu Moulouya:
- la Mauretània Tingitana, a l'entorn de Tingi (Tanger), Volubilis e Sala (Rabat), et
- la Mauretània Cesariena, a l'entorn de Cesarèa, anciana capitala de Juba II.
Un procurator ducenari (que ganha 200 000 sestercis per an), nomenat per l'emperaire, governava aquelas províncias, amb per la defendre de las unitats auxiliàrias, divisadas en alas de cavalariá e en cohòrts d'infanteriá, sovent compausas de cavalièrs emesians.
La defença d'aquelas províncias la fasiá, en Mauretània Tingitane per una quinzena de fòrts, subretot postats sul riu Sebo, e un mur entre Sala e l'Atlas, alu sud, en Mauretània Cesariana, amb doas rotas militaras parallèlas al litoral.
Mauretània tanben tornèt èsser organizada per Dioclecian a la fin del sègle III: la Mauretània Sitifiena es deligada de la Cesariana, alara que la Mauretània Tingitana es ligada a la prefectura d'Ispània.
Ròtle de l’armada[modificar | modificar la font]
En 27 AbC. Octavi annexièt la Numidia orientala o Africa nòva a la província d’Africa anciana. Mas daissent en plaça de biais permanent una legion, la III Augusta. Lo ròtle d'aquela legion fuguèt d’una granda importança dins l’istòria de la província. Un cohòrt èra destacat a Cartage, jols òrdres dirèctes del proconsul, per assegurar la proteccion e la polícia de la vila e de la pertica de Cartage. L’armada romana en Africa èra constitida de la legion, mas aussi d’unitats auxiliàrias, que forman la mitat de l’efectiu.
La preséncia de contunh d’una armada en Africa venguèt necssària per l’inseguritat provocada sus la província per las tribús getulas del sud d’Atlas. Entre 17 e 24 un ancian membre de tropas auxiliàrias romnas, Tacfarinas, ramassa a l'entorn d'el una confederacion tribala, las Musulamas, qu'amassa de Getuls del sud de la Proconsulara. Se liga amb los Cinitians, pòble subsaharian installat près de la pichona Sirta, e amb de tribús mauras revoltadas contra Ptolemèu. Enrodèt donc las possessions romanas en Africa. Malgrat l’intervencion d’una segonda legion, la IX Hispanica, en 20 al costat de la III Augusta, Tacfarinas es pas desfach. Lo conflicte s’apasima fin finala amb la reconeissença pel proconsul d’Africa dels drechs de passatge de las tribús getulas en territòri roman.
Entre 37 e 41, l’emperaire Caligula leva al proconsul d’Africa lo comandament de la III Augusta[16]. Es donc la sola legion a èsser pas jol cap de governaire de sa província de residéncia e un legat imperial nomenat per l'emperaire la comanda.
Aquela « excepcion africana » mòstra plan la posicion particulara de la província d’Africa. Aquela legion es d'en primièr basada a Ammaedera, puèi a Thebeste en 75 ApC., puèi a Lambese, qu venguèt definitivament son quartièr general, en 115 ApC. La legion, après lo legat, es comandada per 6 tribuns cavalièrs qu'un, lo tribun laticlava, es un futur senator. Al delà del quartièr general, la legion enviá de missions, las vexilationes, e de grops en destacament, sovent compausadas de biais etnics, los numera.
Après las revòltas de Tacfarinas, las armadas romanas d'Africa deguèron encara enfrentar l'agitacion dels Nasamons e dels Garamants en Tripolitània, jols Flavians, puèi a de revòltas dels tribús mauras, qu'envasisson Ispània passant per la Tingitana en 171, e ordissent de trebolums en Cesariana dins los ans 220. Fin finala, los Austuriani assetgèron Leptis Magna en 253. La província d'Africa coneguèt tanbe de trebolums intèrnes: las tropas de Maxenç que devastan Cartage en 310[17], las revòltas de Firmus en 375[18], de son fraire Gildon, comte d'Africa, en 397-398[19]… e de segur la presa del poder de l'emperaire Gordian, governaire d'Africa, en 238, que provòca la supression momentanèa de la tresena legion augusta[20].
Lista (parciala) dels proconsuls d'Africa jos lo Naut Empèri[modificar | modificar la font]
- Marc Furi Camil (17-18)
- Luci Aproni (19-21)
- Quint Iuni Blaes (21-22)
- Publi Corneli Dolabella (23-24)
- Marc Iuni Silan Torquat (29-34)
- Servi Corneli Lentul Cetheg (34-36)
- Cai Rubel Bland (36)
- Marc Iuni Silan Torquat (36-39)
- Luci Calpurni Piso (39-40)
- Servi Livi Galba Ocella (45-47)
- Tit Statili Taur (52-53)
- Luci Vitelli (61-62)
- Servi Corneli Scipio Salvidien Orfit (62-63)
- Marc Vipstan Apronian (68-69)
- Luci Calpurni Piso (69-70)
Ierarquia de las ciutats[modificar | modificar la font]
La dinastia dels Flavians relança la politica de promocion del modèl de la ciutat en Africa qu’aviá seguida August. Aquela politica conéis pasmens de cambiaments que traduson la mai granda partida donada a la promocion de las ciutats indigènas.
D'en primièr se pòt remarcar un manca de buf del vam de colonizacion es a dire de la fondacion de ciutats dependantas de Roma per un grop de citutadans romans, mai sovent veterans. La darrièra colonia fondada, aquela de Timgad o foguèt en 100[21], al moment ont la pax romana sembla ara s’espandre a l’Africa amb l’arrèst de las incurcions de tribús getulas, mauras o saharienas. L'estatut de colonia venguèt en Africa un estatut pas qu'onorific per las vilas s’essent mai completament assimiladas a modèl roman.
De l'autre costat de l’escala de las ciutats, l'estatut del municipe evolua. Los municipes republicans e augustèus essent de municipes de drech roman, es a dire de las ciutats organizadas institucionalament sul modèl de Roma, amb de magistrats, un senat e d'assembladas del pòble, los municipes flavians son de drech latin. Lo drech latin ven de la primièra fasas de l’espandiment roman, aviá estat reviscolat per Cesar qu'aviá distingat de vilas en Narbonesa d'aquel estatut. La principala distinccion du drech latin al respècte del drech roman, es lo fach que la ciutadanetat romana es pas atribuida a tota la populacion dels municipes de drech latin, mas sonque a lors eleits. L’utilizacion d'aquel drech, fins alara restrench a la Narbones, pels Flavians revèla la volontat d'aqueles d’associar los eleits indigèns a procés de romanizacion.
Un autre novelum es l’utilizacion del drech latin desligat de l'estatut municipal. Atal lo drech latin es concedit a des ciutats peregrinas modestas ont ls eleits son tròp pauc nombrosas per formar un senat, çò que los empacha de beneficiar de l'estatut municipal. Alara l’associacion dels eleits a la Romanitas despassa l'estrict encastre de las vilas importantas.
Una vertadièra escala onorifica de l'estatut de las vilas se realiza, la ciutat peregrina acquerissent pauc a pauc lo drech latin, lo municipat, lo drech roman e ambicion suprèma de l'estatut de colonia onorària. Las diferentas ciutats e los eleits son alara en correguda d'estatut près dels emperaires, enviant entre autre d'ambassadas encargada d’acquerir un estatut suplementari, testimòni de la capitada de la ciutat. En efièch las vilas d’Africa benefician pendent tot lo naut-empèri d’un contèxte economic plan astrat.
Religion[modificar | modificar la font]
L’an 312 constituís un grand cambiament dins l’istòria de l’Empèri roman e de l’Africa romana: es la conversion de Constantin lo Grand al cristianisme[22]. Abans, los crestians èran la cibla de persecucions periodics, pas tant a causa per lor particularitat de cretians mas per los refús de participar al culte imperial, amb que tot ciutadan roman manifestava son appartenença a l’Empèri. Après 312, los crestians son teoricament en posicion de fòrça, çò que significa pas la desapareisson de totas las autras religions, al contrari. Lo cristianisme jamai capitèt completament a s’impausar vertadièrament a l’ensems de la populacion africana.
La religion dels Africans se compausa d'estrats: lo libic qu'es remembre dels cultes fachs als dieus dels panteons numids e maures a una epòca que de reialmes « berbèrs » occupavan l’espaci de las futuras províncias africanas. De tals remembres son subretot observables dins lo mitan rural, coma sant Agustin, evèsque d’Ipòna, ne fa testimòni dins sa lettras. D'enter aqueles dieus i a Macurgum, lo garisseire, Macurtam e Iunam, los cavalièrs, per la Numidia e la Proconsulara, la divessa Aulisia en Mauretània; dins aquela darrièra província, los magistrats romans de l’epòca precedent la legalizacion del cristianisme, volent conciliar los dieus locals, mas avent de dificultats a prononciar lors multiples noms, se contentavan de los designar amb los nom latin de Dii Mauri.
Lo segond estrat se compusa dels remembres de la religion punica, es a dire dels dieus onorats per Cartage, abans sa destruccion de 146 AbC. D'en primièr, los romans conquerents ensagèron de ligar aqueles dieus pel rite de l’evocatio puèi, pauc a pauc, aqueles dieus prenguèron un visatge novèl, amb contacte de la civilizacion romana. Los dos principals dieus punics èran Baal Hammon e Tanit, protectritz de Cartage e foguèron assimilats a Saturn e a la Caelestis romans, mejans l’interpretatio romana, tèrme emplegat per Tacit dins sas òbras, que designe una mena de sincretisme; avent trobat d'equivalents romans, aqueles dieus conservèron lors particularitats africanas, çò qu'analisèt l’istorian Le Glay [23]. Lo temple de Saturn a Thugga, per exemple, ven un temple punic. Macurgum e Eshmoun son associats a Esculap, Melqart a Ercules.
Lo tresen estrat es la religion romana oficiala que s’impausa pas per la fòrça mas que pasmens constrench los abitants de l’Empèri avent aquerit la citadanitat romana, a aderir a unes principis fondamentals, resumits per l’adopcion de la triada capitolina e del culte imperial.
Los cults orientals se difusan rapidament, amb lo concors dels foncionaris, de l’armada subretot e dels comerciants romans: Esculap a apartir del sègle lo sègle II, Mitra pels militars, subretot en Mauretània, Cibèla, protectritz dels Antonins, al sègle II, e Isis e Serapis, consacradas per lor apareisson sus l’arc de trionf de Leptis de Septimi Sever.
Lo culte imperial pren de torns animistas amb una font consacrada a Septimi Sever, près de Timgad… fin finala lo sacrifici d’enfants fa l’objècte de substitucion: un anhèl lo remplaça al darrièr moment. Pasmens demoran: al sègle III de encara i aviá de pichonas tombas, pel camp…
Lo culte imperial es organizat per las municipalitats: inscripcions, temples, confrariá d’afranquits: los collègas de sevirs, flamines particulars o perpetuals, estatuas… e al nivèl de la província dins lo conselh provincial dels sacerdots que mai defend los interesses de la província, près l’emperaire, contra los abuses dels governaires.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Abdelhamid Hénia, Être notable au Maghreb : dynamique des configurations notabiliaires, éd.
- ↑ Mélanges d'archéologie et d'histoire, vol. 80, éd.
- ↑ (fr) Rico Christian, Sicile antique : Pyrrhus en Occident, éd.
- ↑ (fr) Marie-Pierre Arnaud-Lindet, Histoire et politique à Rome : les historiens romains.
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr) Ronald Syme et Pierre Robin, Salluste, vol. 282 à 284, éd.
- ↑ Claude Nicolet, Rome et la conquête du monde méditerranéen : 264-27 avant J.-C., éd.
- ↑ Marcel Bénabou, La résistance africaine à la romanisation, éd.
- ↑ (fr) Vincent Serralda et André Huard, Le Berbère : lumière de l'Occident, éd.
- ↑ 9,0 et 9,1 (fr) Vincent Serralda et André Huard, op. cit., p. 40
- ↑ Encyclopédie berbère, éd. Édisud, Aix-en-Provence, 1989, p. 833
- ↑ (fr) Romuald Szramkiewicz, Les gouverneurs de province à l'époque augustéenne, tome 1, éd.
- ↑ (fr) Christian Bonnet et Bertrand Lançon, L'Empire romain de 192 à 325 : du Haut-Empire à l'Antiquité tardive, éd.
- ↑ (fr) Marie-Pierre Arnaud-Lindet, Histoire et politique à Rome : les historiens romains.
- ↑ (fr) Jacques Alexandropoulos, Les monnaies de l'Afrique antique : 400 av.
- ↑ (en) Michael Brett et Elizabeth Fentress, The Berbers, éd.
- ↑ Jocelyne Nelis-Clément, Les beneficiarii : militaires et administrateurs au service de l'Empire (Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle s. a.
- ↑ François Zosso et Christian Zingg, Les empereurs romains : 27 av.
- ↑ Yves Modéran, L'Empire romain tardif : 235-395 ap.
- ↑ Denis Roques, Synésios de Cyrène et la Cyrénaïque du Bas-Empire, éd.
- ↑ Michel Christol, L'Empire romain du IIIen siècle : histoire politique, éd.
- ↑ (fr) Mireille Cébeillac-Gervasoni et Laurent Lamoine, Les élites et leurs facettes, éd.
- ↑ (fr) Patricia Briel, Regards sur 2 000 ans de christianisme, éd.
- ↑ dins son òbraSaturne africain
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Bernadette Cabouret et Marie-Pierre Arnaud-Lindet, L'Afrique romaine de 69 à 439, éd. Temps, Nantes, 2005
- Paul Corbier et Marc Griesheimer, L'Afrique romaine : 146 av. J.-C.-439 ap. J.-C., éd. Ellipses, Paris, 2005
- Antonio Ibba et Giusto Traina, L'Afrique romaine : De l'Atlantique à la Tripolitaine (69-439 ap. J.-C.), éd. Bréal, Paris, 2006
- Yves Lafond et Hélène Guiraud, L'Afrique romaine : Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle siècle avant J.-C., début Ve siècle après J.-C., éd. Presses universitaires du Mirail, Toulouse, 2005
- (en) J.M. Reynolds et J.B. Ward-Perkins (eds.), Inscriptions of Roman Tripolitania (IRT), Rome, 1952
- Cartografia
- Carte des routes et des cités de l'est de l'Africa à la fin de l'antiquité : nouvelle édition de la carte des Voies romaines de l'Afrique du Nord conçue en 1949, d'après les tracés de Pierre Salama, sous la dir. de Jehan Desanges, Noël Duval, Claude Lepelley, et. al., Turnhout, Brepols, 2010 (Bibliothèque de l'Antiquité tardive, 17) (ISSN 1637-9918) (ISBN 978-2-503-51320-1).
- (en) Barrington Atlas of the Greek and Roman World, sous la dir. de Richard Talbert, Princeton University Press, Princeton, 2000 (ISBN 069103169X) ; les livrets des cartes 28 Mauretania Tingitana (M. Euzennat, 1995), 29 Mauretania Caesariensis (T. W. Potter, 1995), 30 Iol Caesarea (T. W. Potter, 1995), 31 Cirta (E. W. B. Fentress, 1994), 32 Carthago (R. B. Hitchner, 1997), 33 Theveste-Hadrumetum (R. B. Hitchner, 1997), 34 Numidia (E. W. B. Fentress, 1995), 35 Tripolitana (D. J. Mattingly, 1996) 36 Garama (D. J. Mattingly, 1996) 37 Syrtica (D. J. Mattingly, 1996) et 38 Cyrene (D. J. Mattingly, 1996) ; ses cartes de localisation.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) La Libia grèga e romana per Claude Sintes


c: text/html

text:
Chavençon
Chavençon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Las municipalitats limitrophes de Chavençon son Neuville-Bòsc, Monneville, Lavilletertre, Neuilly-en-Vexin, Haravilliers.
La Mendicité es lo sol masatge caseriu de la comuna.
Les communes limitrophes de Chavençon sont Neuville-Bosc, Monneville, Lavilletertre, Neuilly-en-Vexin, Haravilliers.
La Mendicité est le seul hameau de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Chavencon A #èsser ligada a Neuville-Bòsc en 1826 mas n'a #èsser desligada dempuèi 1833.
En 1890, lo vilatge a tocat per una epidèmia de diphtérie.
L'ensems de las municipalitats suls Buttes de Rosne e la vallée de la Troësne an #èsser classificadas per decrèt lo data|23|de
.
Chavencon a été rattachée à Neuville-Bosc en 1826 mais en a été détachée dès 1833.
En 1890, le village est touché par une épidémie de diphtérie.
L'ensemble des communes sur les Buttes de Rosne et la vallée de la Troësne ont été classées par décret le Mes invalid (janvier).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fusion (fisica)
En fisica e en metallurgia, la fusion es lo passatge d'un còrs de l'estat solid cap a l'estat liquid.
Per un còrs pur, es a dire per una substança constituida d'atòms o moleculas totas identicas, la fusion se realiza a temperatura constanta dicga punt de fusion. La temperatura de fusion o de solidificacion d'un còrs pur, nomenat « punt de fusion », es una constanta que depend fòrça pauc de la pression (al contrari de la temperatura d'ebullicion).
Se la temperatura de fusion d'un còrs pur es una constanta fisica, sa temperatura de solidificacion pòt, ela, variar. L'aiga per exemple pòt gelar a de temperaturas de l'òrdre de -39°C dins l'atmosfèra (subrefusion de l'aiga).
Al contrari, la temperatura de fusion d'una mescla de còrs purs se realiza sur una passada de temperatura (levat per un eutectic), e depend de la proporcion de cada constituent de la mescla.
En practic, o còrs es plaça dins un recipient, per lo contenir un còp que serà liquid. Se calfa, mai sovent, lo recipient per dejós, amb una flama o una resisténcia electrica; la fusion comença donc per la partida en contacte amb lo recipient. Dins un forn, la calor es portada per l'aire e par radiacion de las parets, es en prioritat lo dessús que fond. En metallurgia, se pòt realizar la fusion amb un arc electric (soudadura amb arc, acièr electric): l'energia de caufatge es portada pel passatge del corrent dins l'air entre los electròdes. Quand lo recipient es dins un metal ferromagnetic e que lo punt de fusion del solid es inferior al punt de Curie del recipient, se pòt caufar per induccion. Los còrs nonconductors se pòdon caufar per micro-ondas.
Somari
Fusion d'un còrs pur[modificar | modificar la font]
Quand se caufa un còrs pur solid, sa temperatura aumenta. Puèi, arribada al punt de fusion, la calor portada servís a la transformacion solid → liquid, la temperatura demora establa. Un còp la fusion acabada, la calor portada fa montar la temperatura del liquid.
La calor necessària per far fondre lo còrs es nomenat entalpia de fusion o calor latenta de fusion, Lf. Es exprimida per unitat de quantitat de matèria (J/mol) o per unitat de massa (J/kg).
Fusion d'un sistèma binari[modificar | modificar la font]
Sistèma immiscible a l'estat solid[modificar | modificar la font]
Sistèma de solubilitat totala[modificar | modificar la font]
Dins d'escasença, dos còrs purs pòdon se mesclar perfichament a l'estat solid. Es lo cas per exemple dels alliatges aur-argent (Au-Ag) o bismut-antimòni (Bi-Sb). Los atòms o moleculas de dos còrs purs son mescladas de biais aleatòri, se dich « solucion solida unica ». Din s aqueles cas, la temperatura evolua de biais contunh pendent la fusion. Pasmens, la corba de caufa se corba, que sola una partida de l'energia portada fa aumentar la temperatura, l'autra partida servís a la fusion. Quand se nota la temperatura de començament e de fin de solidificacion en foncion de la composicion quimica (diagrama dich « binari »), s'obten un fus unic.
De fach, lo sistèma se solidifiquèt pas de bias unifòrme, la composicion es pas la meteissa pertot dins lo solid (fenomèn de segregacion). La temperatura de fusion es donc pas unifòrma. La solidificacion classica comença par pels bòrds e s'acaba al centre; la fusion seguís donc l'òrdre invèrs, que lo centre es la partida avent lo mai bas punt de fusion.
Sistèma de solubilitat limitada[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
1. http://bv.alloprof.qc.ca/science-et-technologie/l'univers-materiel/les-proprietes-de-la-matiere/les-proprietes-caracteristiques/les-proprietes-physiques-caracteristiques/le-point-de-fusion.aspx
2. http://www.lachimie.fr/materiel/point-fusion.php
3. http://www.elementschimiques.fr/?fr/proprietes/physiques/point-de-fusion


text:
Pendent la guèrra civila romana dels ans 68 e 69 aprés lo Crist (de faches tanben coneguts coma l’annada dels Quatre Emperaires) i aguèt un general roman qu’aguèt plusors victòrias militaras. Poguèt reüssir fins que son ròtle foguèt totalament decisiu e maugrat que finiguèt per dintrar dins la quita Roma o faguèt per òrdre del futur emperaire Vespasian. Foguèt Marcus Antonius Primus e la sieuna origina foguèt la vila romana de Tolosa.
Aital, Antonius Primus, que veniá d’una de las familhas nòbles romanas mai importantas de la Tolosa romana, nasquèt demest los ans 30 e 35 – las donadas son pas 100% seguras – e mantunas fònts istoriograficas romanas confirman que pendent l’an 100 encara èra viu car un poèta local d’aquela epòca escriguèt un poèma per l’onorar lo jorn de son anniversari.
Pasmens, aquesta nòva confirma que lo general tòrna èsser tornarmai en sa vila nativa Tolosa. E aquò vòl dire que maugrat qu’aguèt divèrsas victòrias militaras pendent los ans 68 e 69, las sieunas abilitats politicas foguèron mai redusidas e aquò empachèt qu’aguèsse una victòria politica encara mai granda.
Una joenessa polemica
Los primièrs ans de vida d’Antonius Primus en aquela vila de la Gallia Narbonensis ja mostrèron qu’èra una persona amb un caractèr mai que fòrt. Los amics l’apelavan Beccus (bec de gal) e aquò ja mòstra que, a mai de coratjós e decidit, l’orguèl èra atanben una de sas decas.
Lèu serà enviat per la familha a Roma per ensajar de far carrièra politica mas poguèt pas capitar. Maugrat qu’arribèt d’aver la dignitat de senador foguèt lèu comdemnat amb la lei de Corneli. En efièch, Antonius Primus foguèt acusat de practicar la corrupcion (falsum) e pendent l’epòca de l’emperaire Neron foguèt expulsat de la capitala de l’Empèri. Èra l’an 61 après lo Crist.
Mas l’astrada aviá pas d’èsser marrit per Antonius Primus. Las causas cambian lèu dins la vida dels òmes e pendent l’Empèri Roman de l’epòca, bensai, encara mai. L’an 68 moriguèt Neron e lo general tolosan foguèt nomentat tornarmai senador. Galba èra lo nòu emperaire e decidiguèt que caliá l’aver coma amic. A mai, foguèt nomentat comandant de la setena legion, Claudia, estacionada en Panonia.
Èran de tempses malaisits. Ja en aquela epòca totes pensavan que i auriá lèu una guèrra civila. Pr’aquò lo movement del nòu emperaire Galba. Mai d’un general se proclamèt atanben emperaire. En fach, foguèt l’an dels Quatre Emperaires. Galba, puèi Oton. Mai tard Vitellius, e fin finala Vespasian, arribèron se proclamar d’emperaires al còp dins la corta guèrra civila qu’espetèt dins l’Empèri Roman. Antonius Primus auriá d’i aver un ròtle decisiu.
Pendent lo començament de la guèrra los generals demorèron en tot esperar conéisser qual èra lo movement dels autres. Antonius Primus demandèt primièr se metre jos las òrdres de l’emperaire qu’aviá mai escasenças de ganhar la guèrra: Galba. Mas aquel volguèt pas cap aliança amb lo general tolosan. Apuèi escriguèt Oton. E tanpauc capitèt. Nonmàs podiá se mostrar partidari del pejor candidat al tròn imperial: Vespasian.
Segon las cronicas romanas de l’epòca la personalitat d’Antonius Primus foguèt çò de mai decisiu en la lucha civila que ganhariá, fin finala, Vespasian. E ganhèt la guèrra per que Antonius Primus decidiguèt que caliá lo sosténer . Pas res mai. Pas res mens. Antonius Primus foguèt, totjorn, un general roman coratjós, lèu a far bons discorses, çò es plan bon atanben amb la paraula. Mas qu’aviá pas d’escrupuls a l’ora de far la guèrra.
Sas abilitats militaras arturavan pas sas decas politicas. Pr’aquò poguèt pas aver mai succès. Antonius Primus aguèt, totun, un triomfe militar total. Podiá aver capitat encara mai e èsser tanplan nomentat emperaire. Mas sabèt pas crear d’alianças politicas solidas a son tòrn e aquò l’empediguèt reüssir totalament.
Benlèu un pauc mens d’estrategia militara e un pauc mai d’estrategia politica auriá creat un emperaire tolosan. Sa deca: aver decidit que la vila de Roma e los romans tanben èran un país conquistat. Un fach que lo Senat roman primièr e Vespasian apuèi, jamai li perdonarián. Aital, aguèt de marchar vèrs Tolosa , ont finiguèt sa vida amb la familha.
Una guèrra civila crusèla
Aprés se declarar partidari de Vespasian, lo general tolosan decidiguèt marchar vèrs Roma sens cap pèrta de temps. Un conselh de guèrra fach amb d’autres general romans aconselhava esperar mai legions fin aver pro fòrça militara. Lo discors d’Antonius Primus foguèt clar, potent e decisiu: totes decidiguèron atanben començar la marcha dempuèi Panonia vèrs Roma. En tot crotzar los Alps ja aviá agut divèrses victòrias militaras e arribèt lèu a la vila de Patavium (Pàdoa uèi lo jorn). Ailà dos legions mai decidiguèron se metre jos sas òrdres.
Après conquistar mai d’una vila dins la Gallia Transalpina, volguèt marchar sus Verona. E tanben la conquistèt. L’armada del general roman Cecina, que voliá aparar lo tròn per l’emperaire Vitellius, situèt divèrsas legions fàcia a l’armada d’Antonius Primus en Bedriacum (Cremona). Mas en aquel moment, lo general roman tolosan ja aviá amb el cinc legions romanas e aviás pas cap paur de l’enemic.
La batalha – bensai la mai decisiva d’aquel conflicte militar roman – durèt tot lo jorn. I aguèron d’atacas e contratacas. A la fin del jorn l’armada d’Antonius Primus semblava aver perdut. Mas lo general tornèt agir lèu. En tot prene l’estandard a un legionari que fugissiá, cridèt los òmes que aviá al torn e demandèt tornar d’atacar. Lèu arribèt mai sosten militar e l’armada d’Antonius Pirmus reagiguèt. La victòria foguèt totala.
Antonius Primus laissèt que los legionaris dintressen dins Bedriacum. Brutlèron la vila. I aguèt de viòls e de mòrts. Foguèt un fach jamai vist encara en Roma. E foguèt pas jamai perdonat per los romans. Itàlia èra pas una província mai de l’Empèri. Èra lo còr de Roma. Lo territòri mai aimat. La fauta d’Antonius Primus foguèt totala. E o pagariá politicament.
Aprés se dirigiguèt vèrs Roma en vedent que Titus Flavius, fraire de Vespasian, èra dins lo Capitoli roman per l’aparar dels pretorians de Vitellius. Totun, poguèt pas i arribar a temps. La lucha arribèt a las carrièras de Roma. La guardia pretoriana, fisèl a Vitellius, defendèt la capitala imperiala, ostal per ostal, fàcia a l’ataca dels legionaris d’Antonius Primus.
Mas avián fòrça mai soldats que los pretorians. La batalha de Roma demorèt divèrses jorns. Fin finala, las legions d’Antonius Primus i podèron dintrar. Vitellius foguèt executat e atanben los sieus generals. Del temps que l’armada d’Antonius Primus dintrava dins la vila los legionaris cremèron lo Palau imperial. Lo Senat volguèt lo nomentar lèu consul. Son poder militar èra total.
Mas puèi arribèt Mucian, un autre general de Vespasian enviat per l’emperaire per ensajar d’arrestar lo baujum qu’aviá menat Antonius Primus a Roma, e se decidiguèt que seriá pas mai consul e que sortiguèsse amb sas legions de Roma. I avián ja tròp mòrts sus la taula. Tròp de romans mòrts dins la quita Roma. E Roma èra pas la tòca, èra pas un butin. Èra la fin politica de la guèrra e pro. Res mai.
Marcus Antonius foguèt atal ofensat. Demandèt de marchar amb sas legions a Germania mas Mucian diguèt que non. Decidiguèt alara marchar a Egipte per encontrar Vespasian. Demandèt sosten davant Mucian e lo Senat roman. Mas l’emperaire causiguèt lo licenciar. Aviá conquistat l’Empèri Roman per el mas èra estat tròp sanguinari, Ara caliá aver patz. E lo general roman tolosan èra estat tròp coratjós, tròp calculaire, tròp fred. Podiá tot o far. Era perilhós. Melhor li dire adieu.
Lo poèta Marcial raportèt que, pendent l’an 100, çò es mai de 30 annadas puèi, Marcus Antonius Primus èra a Tolosa amb sa familha en tot celebrar son 60en anniversari. Lo general roman mai grand de sa epòca. Lo ganhaire e conquistaire de Roma e de tot l’Empèri (per Vespasian). Ara èra un ancian sens cap poder de cap biais. Apuèi arribèt l’escuritat dins l’istòria. Degun sap pas mai res sus Marcus Antonius Primus, lo general roman natiu de la vila de Tolosa.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Maçon
Lo maçon es un professional del bastiment que practica la maçonariá. Consistís a crear, causir e utilizar d'elements de construccion compausats de diverses materials: pèira naturala o artificiala (bricas, cairon, eca), mas tanben d'autres materials: palha, palhabart, tèrra, fusta, metal, beton, e mai.
Somari
Origina[modificar | modificar la font]
L'origina de la maçonariá ven dels temps mai alunhats, dempuèi que l'òme sentiguèt lo besonh de bastir per se lotjar. Lo mestièr de maçon s'establiguèt de biais diferent sogon las fonts soterranhas localas e la terminologia utilizada en construccion es subretot ligada al terrador[1] e a de tradicions multisecularas: La manca de pèira de talha de qualitat faguèt de Tolosa una vila de brica, París foguèt bastit avec de calcari e lo mestièr de maçon s'adaptèt.
L'Edat Mejana, que constituís una mena d'edat d'aur dels maçons, es organizat en confrairiás o en societats de companhs, contribuiguèron a la construccion de las catedralas.
Abans l'apareisson del ciment e del beton, lo trabalh del maçon se fa donc estrechament amb lo trabalh de las peirièras e los peirièrs mas tanben amb lo trabalh de la tèrra (molon de tèrra) de la calç e del gip. Aquela associacion amb lo trabalh del gip creèt lo maçon gipier[2]. Lo maçon gipier, hordís e rebat las parets de gip, realiza de motladuras.
La dobla revolucion de l'acièr e del beton de ciment fa trentalhar la tradicion: Amb l'acièr, s'utiliza pas mai la pèira naturala coma material estatic. L'apareisson del beton e de las pèiras artificialas (Bricas, cairons, eca.), mens car de produire, mai aisidas per la realizacion acaban amb aquela mutacion.
A l'ora d'ara, amb l'usatge del beton, de materials estandardizats coma las bricas o los cairons, las tecnicas d'empegatge puslèu que de cimentatge, mas tanben la mecanizacion, lo biais de trabalhar e los espleits del maçon son gaireben pas los meteisses que dins lo temps.
Espleits[modificar | modificar la font]
Los esplèits del maçon, son la tibla, la talòssa, lo martèl del maçon, lo malhet, lo burin e la punteròla, la pala de maçon, la bròssa, lo pic, le nivèl de botiòla, lo plombèl, la règla de maçon, lo doble mèstre, lo gredon, de cordèl, escaira e escaira falsa, eca, qu'unes se plaçan dins una caisseta d'espleits. Deu tanben utilizar d'escalas e emponts, de carriòls. Tanben deu s'equipar de maquinas coma la betonadeira, la ressèga de discs, l'amoladeira, lo concassader de mortièr, lo compressor.
Quand s'ocupa de pichon desbastiment, utiliza de conhs, de maças, de martèl picaire.
Quand s'ocupa de beton d'encofrar deu utilizar los espleits del fustièr, coma la ressèga circulara, lo martèl de fustièr, los cisèls e bèc d'ane, las claus planas, las limas, raspas e rabòts, las pièjas, las perçadoiras, lo virabrequin, las vissadoiras eca.
Autrecòps, le maçon s'occupava de la construccion de las parets en cairon o pèira moliala, totes los gips, e a vegada la pausa de pèira. Aquela associacion amb lo trabalh del gip fa que ven un maçon gipièr[2].
Los espleits qu'utilizavan los maçons èran, la linha, la règla e lo compàs, lo nivèl, l'escaire, lo plombèl, lo pigasson, los martèl, masses la pinça, lo cisèl, la lima, las tiblas, la gamata, lo ferrat, l'escoba, la pala, lo sedaç, la banasta, le rabòt, los cariòls e diables, los pics, las pinças, los ponçons. En mai dels espleits necessaris de la man, utilizavan de maquinas per levar de cargas pesucas; coma la grua, la cabra, los torns e cabestrants, las carèlas, lo palfèr, e per menar de peirassas, de carris, lo balard, los postes, eca.[M 1]. Tanben i aviá de cables, cordatges, los camions[M 1].
Aptituds umans[modificar | modificar la font]
- Excellenta forma fisica
- S'agradar de trabalhar defòra
- Aver pas lo vertige
- Èsser metodic e innovador
- Apreciar lo trabalh en equipa
Representacions artisticas[modificar | modificar la font]
- lo Maçon ferrit, Francisco de Goya 1788.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Les dictionnaires spécialisés et l'analyse de la valeur : actes du colloque organisé en avril 1995 par le Centre de terminologie de Bruxelles (Institut libre Marie Haps).
- ↑ 2,0 et 2,1 Claude Jacques Toussaint.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- J.M., Tableaux détaillés des prix de tous les ouvrages du bâtiment (maçonnerie), Carilian,


text:
Fessenheim-le-Bas
Fessenheim en alemannisch (Fessenheim-le-Bas en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a #èsser bastida près d'una anciana via romaine disposicion d'Estrasburg a Saverne.
Cette commune a été construite à proximité d'une ancienne voie romaine allant de Strasbourg à Saverne.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Prokaryota
Los procariòtas son un grop d'organismes qu'an pas de nuclèu (karyon), e pas d'organets dins sas cellulas. D'unes son unicellulars, mas d'autres son multicellulars.
Lo mot de procariòta ven del grèc ancian pro- "abans" + karyon "notz" o "nuclèu", + sufixe -otos, plural .[1]
Los procariòtas son devesits en dos domenis: Bacteria e Archaea. Archaea o Arqueobactèris son un domeni del viu nòu. Aqueles organismes èran a l'origina concebuts per viure dins de condicions inespitalièras coma de temperaturas, pH, o radiacions extrèmas, mas foguèron trapats dempuèi dins totes tipes d'abitats.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Campbell, N. "Biology:Concepts & Connections". Pearson Education. San Francisco: 2003.


text:
Macaco rhesus
Un mascle dominant a Agra (Índia).
Macaca mulatta
(Zimmermann, 1780)
244px
LC : Preocupacion menora
Estatut CITES
Annèxe II , Rev. del 04/02/1977
Reparticion geografica
Lo Macaco rhesus[1] (Macaca mulatta), es una de las espècias de monard mai conegudas de l'Ancian mond.
Somari
Caracteristicas generalas[modificar | modificar la font]
Es un macaco tipic, comun dins tot l'Afganistan, fins en Índia septentrionala e en China miègjornala. Los macacos rhesus arriban a una longor de 64 centimètres, amb une coa fina a 30 centimètres. Los mascles pesan en mejana 7,7 kg e las femnas 5,3 kg[2]. Son de color bruna a grisa e lor cara es rosada.
Animal de laboratòri[modificar | modificar la font]
Aisit de far venir en captivitat, lo macaco rhesus foguèt sovent utilizat per de recercas medicalas o biologicas. En mai de las experiéncias sul sang, serviguèt dins las experiéncias plan conegudas del psicològ Harry Harlow dins los ans 1950 sus la privacion mairala. La NASA lança de macacas rhesus dins l'espaci pendent los ans 1950 e 60.
En genièr de 2000, lo rhesus es lo primièr primat clonat amb la naissença de Tetra. Genièr de 2001 viu la naissença d'ANDi, lo primièr primat transgenic. ANDi pòrta de gèns estrangièrs eissits d'una medusa.
Çò que sabèm del compòrtament salvatge del macaco rhesus ven dels estudis menats dins una colonia fondada sus l'illa de Cayo Santiago pel Centre de recerca caribèu suls primats de l'Universitat de Puerto Rico. I a pas cap predator sus aquela illa, e la preséncia umana i es autorizada pas que per las recercas scientificas.
Dins la natura[modificar | modificar la font]
Abitant las zonas aridas e los terrens descobèrts, los macacos rhesus pòdon tanben se trapar dins las pradas, las regions boscosas e dins de regions montanhòlas fins a 2 500 mètres d'altitud. Se dich que son bons nadaires e aman o far. Los rhesus son coneguts per lor tendéncia a se desplaçar dels espacis rurals cap als sectors urbans, venent cercar las almòinas o la bordilhas dels umans. Venguèron de parasitas dins de zònas coma la vila de Nòva Delhi, per exemple, ont son percebut coma un risc possible per la seguretat e la santat publicas.
Vivent de jorn, los rhesus son tan terrèstres qu'arboricòls. Son gaireben totes erbivòrs e se noirisson de fuèlhas, d'agulhas de pins, de raices e s'escai d'insectes o d'animalòts. Aqueles monards devolopèron de pòchas de sèrvas dins lors gautas, que gardan de noiritura e fugisson per manjar çò trapat mai tard, quand son en seguretat.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La gestacion dura en mejana 166,5 jorns (donadas presas sus 700 naissença viventas en captivitat ont las datas son seguras). Mai las femes son d'edat mai lors gestacions son longas e mai pesucs los pichons, los autres critèris coma lo sèxe del pichon, lo periòde de l'an o l'identitat pairala avent pas d'incidéncia sus la duretat de gestacion.
[modificar | modificar la font]
Coma los autres macacos, los grops de rhesus comprenon de mascles e de femes. Lo grop pòt comptar fins a 180 individús mas la mejana se situa a une vintena. Las femes son 4 còp mendre que los mascles. L'ierarquia sociala es matriarcala (o matrilineària), lo reng de cadun depend de son ligam de parentat amb la feme dominanta. Lo sonh dels mai joves e la vigilància del territòri son partejats pels membres del grop. Se las femes son mai o mens placids, los mascles son mai turbulents. Los macacos rhesus son considerats coma de monards tarabastejaire. Lo monard que trapa de noiridura va normalament avertir lo grop per de crits especifics mas foguèt constatat que de joves o de dominats evitan d'o far se lor descobèrta es pas observada pel d'autres.
Abitat[modificar | modificar la font]
Classificacion[modificar | modificar la font]
De sosespècias de rhesus :
- Macaca mulatta mulatta
- Macaca mulatta villosa
- Macaca mulatta vestita
- Macaca mulatta lasiota
- Macaca mulatta sanctijohannis
- Macaca mulatta brevicauda
Eponimia[modificar | modificar la font]
Lo macaco rhesus es subretot celèbre pel nom que donèt a un sistèma de grop sanguin, a causa d'una comunautat antigenica entre los globuls roges del monard e lo globuls roges umans.
Veire l'article principal Grop sanguin e l'article grop Rhasus.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Diversitat genetica e evolucion dels Gammaherpesvirinae dels primats.
- ↑ http://pin.primate.wisc.edu/factsheets/entry/rhesus_macaque
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Gerald MS, Waitt C, Little AC & Kraiselburd E, 2007. Females Pay Attention to Female Secondary Sexual Color: An Experimental Study in Macaca mulatta. International Journal of Primatology 28 : 1-7.
- Matheson MD, 1999. Social Contact Following Severe Aggression in Rhesus Macaques (Macaca mulatta): A New Test of the Consolation Hypothesis. International Journal of Primatology 20 : 961-975.
- Fooden J & Albrecht GH, 1999. Tail-Length Evolution in Fascicularis-Group Macaques (Cercopithecidae: Macaca). International Journal of Primatology 20 : 431-440.
- Wenyuan Q, Yongzu Z, Manry D & Southwick CH, 1993. Rhesus monkeys (Macaca mulatta) in the Taihang mountains, Jiyuan county, Henan, China. International Journal of Primatology 14 : 607-621.
- Bernstein IS, 1993. Seasonal influences on rhesus monkey (Macaca mulatta) behavior. International Journal of Primatology 14 : 383-403.
- Silk J, Short J, Roberts J & Kusnitz J, 1993. Gestation length in rhesus macaques (Macaca mulatta). International Journal of Primatology 14 : 95-104.
- Johnson RL, Malik I & Berman CM, 1991. Age- and dominance-related variation in feeding time among free-ranging female rhesus monkeys. International Journal of Primatology 12 : 337-356.
- Deutsch JC & Lee PC, 1991. Dominance and feeding competition in captive rhesus monkeys. International Journal of Primatology 12 : 615-628.
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia CITES : espèce Macaca mulatta (Zimmermann, 1780) (+ répartition) (sur le site de Species+) (en) (consulté le 22 mai 2015)
- Referéncia CITES : taxon Macaca mulatta (sur le site du ministère français de l'Écologie, du Développement durable, des Transports et du Logement) (fr) (consulté le 22 mai 2015)
- Referéncia UICN : espèce Macaca mulatta (Zimmermann, 1780) (en) (consulté le 22 mai 2015)
- Referéncia Fonses documentari ARKive : Macaca mulatta (en)


text:
Anglés
L’anglés es una lenga indoeuropèa dau grop germanic qu'es principalament parlada en America dau Nòrd, dins leis Illas Britanicas e en Oceania. Lenga principala dei relacions internacionalas (politica, economia, sciéncia...) dempuei la premiera mitat dau sègle XX, aviá, au començament dau sègle XXI, aperaquí 400 milions de locutors primaris e, benlèu, un miliard de locutors segondaris.
Sa formacion comencèt au sègle VI apC ambé l'invasion de l'archipèla britanic per plusors tribüs germanicas pendent lei Grandeis Invasions. Durant l'Edat Mejana, l'anglés vielh foguèt fòrça influenciat per lo noroèc, per lo normand e per lo francés. Parlat inicialament per lei classas popularas, comencèt de venir la lenga de l'elèit d'Anglatèrra a partir dau sègle XV. Aprofichant l'expansion coloniala britanica, se difusèt sus totei lei continents e formèt d'ensems lingüistics importants en fòra de l'archipèla britanic, ais Estats Units, en Canadà e en Austràlia.
Somari
IstòriaModificar
L'anglosaxonModificar
La premiera forma d'anglés foguèt la lenga anglosaxona (ò vièlh anglés), parlada dau sègle VI apC a 1066. Se desvolopèt a partir dei lengatges d'un ensems de tribüs germanicas originàrias de Frísia, de Saxònia, de Jutlàndia e dau sud de Suècia (Angles, Saxons e Jutes). Aprofichant l'afondrament de l'Empèri Roman[1], desbarquèron dins leis Illas Britanicas e comencèron de repossar lei populacions cèltas, que parlavan britonic[2] e latin, vèrs l'oèst.
Lo vièlh anglés èra devesit entre quatre grops de dialèctes que correspondián ai parlars de Mercia[3], de Northumbria[4], de Kent e dei principats saxons occidentaus. Après divèrsei conflictes, especialament còntra leis invasions vikingas, lo Reiaume de Wessex s'impausèt coma la principala poissança, durant lo rèine d'Alfred lo Grand (871-899), e lo saxon occidentau venguèt la basa de l'estandard escrich. Pasmens, lei diferents dialèctes subrevisquèron lòngtemps a l'orau, benlèu fins au sègle XIII.
En parallèl d'aquela evolucion, l'anglosaxon adoptèt l'alfabet latin en plaça d'un alfabet runic[5]. Aqueu fenomèn aguèt luòc dins lo corrent dau sègle VI e sembla relativament rapid. D'efiech, leis inscripcions runicas son raras e fòrça ancianas. Dins aquò, en despiech d'aqueu cambiament, lo vièlh anglés èra relativament alunchat de l'anglés dau sègle XXI. Sa gramatica èra pròcha de l'alemand actuau e i aviá un sistèma de declinasons per lei noms ò un sistèma de conjugason pus complèx. L'òrdre dei mots èra pereu fòrça liure.
L'anglés mejanModificar
Lo tèrme « anglés mejan » designa divèrsei formas de la lenga anglesa, parladas entre lo sègle VIII e lo sègle XVI. Durant aqueu periòde, l'anglés conoguèt mai d'una evolucion importanta en causa de contactes ambé de populacions vikingas e francesas (subretot normandas). L'apòrt dei Nordics aguèt principalament entre lei sègles VIII e IX quand lei Vikings conquistèron la mitat d'Anglatèrra e i fondèron un ensems territòriau dich Danelaw. Aqueleis envaïsseires parlavan lo noroèc e influencièron lei dialèctes anglosaxons pus septentrionaus. Aquò entraïnèt la difusion au sen de l'anglosaxon de trachs nordics coma lei pronoms començament per th- (they, them, their) que remplacèron seis equivalents anglosaxons (hie, him, hera).
L'autre apòrt major dau periòde foguèt entraïnat per la conquista normanda d'Anglatèrra en 1066. Après de combats saunós, lo duc de Normandia Guilhem lo Conquistaire venguèt rèi d'Anglatèrra e i importèt lo sistèma feudau francés. La tèrra foguèt ansin donada a de senhors d'origina francesa e mai occitana ambé leis evolucions dinasticas ulterioras. Aquò impausèt de lengas d'oïl, principalament l'anglonormand[6] e lo francés, coma lengatge deis elèits. Favorizèt tanben la difusion d'un gròs nombre d'emprunts, especialament dins lei domenis de la politica, de la legislacion e dau prestigi sociau.
L'invasion normanda aguèt un autre efiech major regardant l'evolucion de l'anglés car permetèt la simplificacion de sa gramatica. D'efiech, l'anglosaxon e lo noroèc demorèron d'aqueu temps la lenga dei classas popularas. Òr, aquelei lengas èran morfologicament pròchas. Lo besonh d'una comunicacion aisada entraïnèt donc l'abandon progressiu deis estructuras gramaticalas divergentas. En particular, i aguèt una disparicion dau destriament entre nominatiu e acusatiu. L'instrumentau dispareguèt tanben e l'utilizacion dau genitiu foguèt limitada a la descripcion de la possession. De mai, plusors formas irregularas foguèron suprimidas. En contrapartida de la disparicion dei declinasons, l'òrdre dei mots venguèt mens liure.
L'anglés premodèrnModificar
L'anglés premodèrn designa l'anglés parlat entre 1500 e 1700. Sei caracteristicas principalas son l'evolucion dei vocalas lòngas de l'anglés mejan, que cambièron de prononciacion, e un esfòrç important d'estandardizacion.
L'evolucion de la prononciacion dei vocalas lòngas, dich grand cambiament vocalic, comencèt tre lo sègle XIV e durèt fins a la fin dau sègle XVI. En anglés mejan, lei vocalas lòngas avián la meteissa prononciacion que son equivalent dau bas latin, lei vocalas « puras ». En plaça, en anglés premodèrn, aquelei vocalas lòngas venguèron de diftongs ò veguèron son autor aumentar. Per exemple, lo /aː/ evolucionèt pauc a pauc vèrs [eɪ] (coma dins make) ò lo /eː/ venguèt [iː] (coma dins mice). Aquelei transformacions explican lei diferéncias actualas de prononciacion entre lei vocalas anglesas e lei meteissei letras dins d'autrei lengas.
Durant aqueu periòde, lo prestigi de l'anglés aumentèt fòrtament e, ambé lo declin de l'usatge de l'anglonormand e dau francés a la Cort, la lenga foguèt tornarmai parlada per leis elèits. Aquò permetèt l'emergéncia d'un estandard novèu que se desvolopèt a partir de divèrsei fònts :
- una origina administrativa, centrada sus lei dialèctes de Londres e deis East Midlands, utilizada tre leis ans 1430 per la cancelariá de Westminster. En 1476, aquela nòrma foguèt adoptada per William Caxton, qu'introduguèt l'estampariá en Anglatèrra, çò que ne favorizèt la difusion[7].
- una origina literària ambé d'autors fòrça influents coma William Shakespeare (1564-1616), Ben Jonson (1572-1637), Thomas Dekker (1572-1632), John Fletcher (1579-1625), Francis Beaumont (1584-1616) e John Webster (vèrs 1580 - vèrs 1634).
- una origina religiosa ambé divèrsei traduccions de la Bíblia ordonadas per leis autoritats, especialament aquela demandada per lo rèi Jaume Stuart (1604-1625).
L'anglés modèrnModificar
L'anglés modèrn apareguèt dins lo corrent dau sègle XVIII. A respèct de la forma premodèrna de la lenga, l'usatge de l'auxiliar do se generalizèt, aqueu dei cas se limitèt a solament quauquei pronoms (she, he, her'...) e l'òrdre SVO foguèt adoptat. Regardant la conjugason, lei formas progressivas en -ing foguèron a l'origina de construccions novèlas e la demenicion dau nombre de vèrbes irregulars contunièt de demenir.
En parallèl d'aqueleis evolucions, l'anglés modèrn foguèt clarament codificat e son estandard foguèt largament ensenhat gràcias a la formacion de sistèmas educatius destinadas a tota la populacion. Entre lei trabalhs pus importants, pòdon èsser citats lei diccionaris A Dictionary of the English Language, escrich en 1755 per Samuel Johnson (1709-1784), que permetèt de fixar la nòrma dins leis Illas Britanicas, e l’American Dictionary of the English language, publicat en 1828 per Noah Webster (1758-1843), qu'aguèt un ròtle similar per l'anglés estatsunidenc. D'autra part, l'usatge de dialèctes non estandards foguèt fòrça estigmatizat, especialament au Reiaume Unit. Aquò menèt a la disparicion progressiva dei parlars pus populars.
A partir dau sègle XVII, l'anglés comencèt de se difusar sus totei lei continents gràcias a l'expansion coloniala britanica. En particular, la lenga s'implantèt en America dau Nòrd, en Oceania, en Índia, dins lo Sud-Èst Asiatic e dins divèrsei territòris africans. Au sègle XX, lei periòdes sucessius de dominacion de l'Empèri Britanic e deis Estats Units d'America entraïnèron lo remplaçament dau francés per l'anglés coma lenga dominanta dei relacions internacionalas. Pasmens, dempuei 1945, lo primat politic, economic e culturau estatsunidenc a entraïnat un desplaçament dau centre de gravitat de la lenga vèrs leis Estats Units.
Alfabet runic utilizat avans l'adopcion de l'alfabet latin per escriure l'anglosaxon.
Extrach dau poèma Beowulf escrich en anglosaxon entre lei sègles VII e X.
Poèma The Wife of Bath's Tale, escrich en anglés mejan.
Premiera pagina de The Tragedie of Gorboduc, pèça de teatre escrich en anglés premodèrn (1565).
Extrach de la Bíblia dau rèi Jaume VI e I (vèrs 1611).
Pagina dau Dictionary of the English Language de Samuel Johnson (1755).
Pagina de l’American Dictionary of the English language de Noah Webster (1828).
ClassificacionModificar
L'anglés es una lenga indoeuropèa que fa partida dau grop occidentau dei lengas germanicas. Au sen d'aquel ensems, es enclusa dins lo sosgrop anglofrison que se devesís entre lei lengas anglosaxonas (anglés, scòts e anglosaxon) e lo frison.
Difusion geografica e usatges de la lengaModificar
Difusion geograficaModificar
L'anglés fa partida dei lengas pus difusadas dins lo mond amb, en 2006, 400 milions de locutors primaris e 1,1 miliards de locutors segondaris[8][9]. Pasmens, aqueleis estimacions varian fòrça segon lo biais d'estimar lo nivèu requist per èsser considerat coma locutor.
L'anglés èra, en 2017, la lenga mairala de la màger part de la populacion deis Estats Units (257 milions[10]), dau Reiaume Unit (60 milions), de Canadà (20,9 milions[11]), d'Austràlia (17,8 milions[12]), d'Irlanda (4,2 milions) e de Nòva Zelanda (4,0 milions[13]). Una gròssa comunautat anglofòna existís tanben en Africa dau Sud (5,2 milions[14]). Enfin, i a plusors país pichons, generalament eissits de l'Empèri Britanic, que son considerats coma de país anglofòns coma Jamaica, Guyana, Belize, divèrseis illas antilhesas[15].
Pasmens, l'anglés es lenga oficiala dins plusors autrei país ont es mestrejat solament per una pichona partida de la populacion. Dins aqueu cas, pòu tanben tenir lo ròtle de lenga veïculara, de lenga d'ensenhament ò de lenga marchanda. Es sovent lo cas de territòris que faguèron partida de l'Empèri Britanic sensa conóisser un poblament europèu important e que gardèron una partida de seis institucions pròprias[16]. D'exemples caracteristics son Índia e Nigèria[17].
Enfin, en causa de l'influéncia internacionala actuala deis Estats Units dins lei domenis scientifics e economics, l'anglés es parlat per la màger part deis elèits mondiaus. En mai d'un país, coma França, son ensenhament es vengut obligatòri e certanei populacions, coma aquelei dei regions escandinavas, an desenant l'anglés coma lenga segonda de la vida vidanta.
DialèctesModificar
En causa de la difusion mondiala, l'anglés es una lenga que presenta un gròs nombre de dialèctes. Segon seis originas e seis influéncias, es possible de lei classar dins cinc ensems principaus que son lei dialèctes deis Illas Britanicas, dialèctes d'America dau Nòrd, lei dialèctes d'Oceania, l'ensems dei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics e lei dialèctes filipins.
Lei dialèctes deis Illas BritanicasModificar
Leis Illas Britanicas presentan de variacions basadas sus la region e sus la classa sociala dau locutaire. Lo pus prestigiós es lo dialècte dich Received prononciation (RP) qu'es utilizat per l'elèit dau sud-èst d'Anglatèrra e, normalament, per lei mèdias nacionaus coma la BBC[18]. Dins aquò, son usatge vertadier es limitat a 3% de la populacion.
Per lo rèsta, i a quatre dialèctes principaus en Anglatèrra (nòrd, centrau, sud-oèst e sud-èst), dos en Irlanda (anglés d'Ulster e anglés irlandés), un au País de Galas e un en Escòcia. Totei an mai d'un sosdialècte. Lei parlars pus septentrionaus presentan de trachs eissits dau noroèc (per lei dialèctes nòrd, escocés e d'Ulster) e dau scòts (en Escòcia e en Ulster). Au País de Galas, lei parlars utilizan plusors mots cèltas coma « cwm » en plaça de « coombe » (« vau » en occitan). Enfin, lei dialèctes irlandés an gardat de formas gramaticalas disparegudas dins leis autrei dialèctes e presentan plusors variacions de prononciacions.
Lei dialèctes d'America dau NòrdModificar
A respèct de l'archipèla britanic, l'America dau Nòrd presenta una certana omogeneïtat dialectala. D'efiech, lei transicions entre dialèctes son continuas, lei diferéncias relativament feblas e lei trachs principaus identics. Lo parlar nòrd-american estandard es dich « General American » (GA). Un aspèct major dei dialèctes americaas es la prononciacion dau son /r/ qu'es generalament realizada, au contrari dei dialèctes britanics que l'an abandonada. L'anglés american, especialament ais Estats Units, a tanben un ensems de mots que li son pròpri. Certanei son passats dins l'anglés internacionau coma « O.K. », « human resources » ò « blizzard ».
D'un biais generau, es possible de destriar sièis ensems dialectaus en America dau Nòrd que son lei cinc parlars estatsunidencs principaus (nòrd, interior, sud e oèst), l'anglés african vernacular (parlat per lei populacions d'origina africana) e l'anglés canadenc. Lei pus marcats son lo dialècte estatsunidenc meridionau, l'anglés african vernacular e l'anglés canadenc. A respèct dau GA, presentan sustot de diferéncias dins la prononciacion dei vocalas.
Lei dialèctes d'OceaniaModificar
Oceania foguèt colonizada per lei Britanics a partir de 1788. Inicialament, i mandèron de presoniers, de foncionaris e de militars. Pasmens, pauc a pauc, i aguèt tanben un movement d'imigracion, especialament après la descubèrta de jaciments de metaus preciós dins lo corrent dau sègle XIX. Ansin, lei dos dialèctes anglés principaus de la region, aquelei d'Austràlia e de Nòva Zelanda, son relativament pròches e son demorats similars a l'anglés sud-african – egalament un anglés d'origina coloniala – e a l'anglés dau sud-èst d'Anglatèrra (pròche dau GA). Son marcats per un contrast marcat entre vocalas lòngas e cortas. Au nivèu gramaticau, l'anglés australian imita l'anglés estatsunidenc en conjugant lei subjèctes pluraus collectius a la tresena persona dau singular.
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiaticsModificar
Lei dialèctes caribs, africans e sud-asiatics de l'anglés fòrman ges d'ensems omogenèu. Lei dialèctes estandards sud-african e indian son basats sus la gramatica dau RP britanic. Pasmens, lo premier a tendància de prononciar certanei sons sensa aspiracion (/p, t, t͡ʃ, k/) e lei r son sovent prononciats [ɾ] en plaça dau r fricatiu present dins lo RP. Lo segond presenta de diferéncias dins la prononciacion dei consonantas /t/, /d/, /θ/ e /ð/. De còps, lei locutors de l'anglés indian utilizan de prononciacions que marcan la preséncia d'un h mut (per exemple, dins « ghost »).
Dins leis autrei regions anglofònas africanas e sud-asiaticas e dins lei Caribas, l'anglés tèn generalament un estandard locau, basat sus lo RP, qu'es concurrenciat per un creòl, generalament parlat per la màger part deis abitants. Lo cas pus caracteristic es Jamaica onte la populacion utiliza tant l'anglés jamaïcan que lo creòl jamaïcan. L'usatge d'aquelei parlars despend dau contèxte : lo creòl es sovent adoptat per la vida vidanta e l'anglés locau per leis eveniments pus formaus.
Lei dialèctes filipinsModificar
Ai Filipinas, lo dialècte principau es l'anglés filipin qu'es basat sus l'anglés estatsunidenc generau en causa de la colonizacion de l'archipèla per Washington. En causa d'aquela influéncia, totei lei /r/ son prononciats e l'accent dei Filipins educats presenta de similaritats amb aqueu de Califòrnia. Pasmens, l'anglés filipin presenta de diferéncias importantas de prononciacion de plusors autrei sons. Son liadas ai lengas mairalas (tagalòg, cebuano...) deis abitants dau país. Regardant la gramatica, l'anglés filipin seguís aquela de l'anglés estatsunidenc mai a adoptat de manieras pròprias de notar lei datas e leis enumeracions.
Usatges de la lengaModificar
En 2018, l'anglés èra la lenga oficiala de jure ò de facto de 54 estats sobeirans e de 27 entitats non sobeiranas. Es tanben lenga oficiala e lenga de trabalh de la màger part deis institucions internacionalas coma l'Organizacion dei Nacions Unidas (ONU), de l'Organizacion dau Tractat de l'Atlantic Nòrd (OTAN) ò l'Organizacion Mondiala dau Comèrci. De facto, es pereu la lenga premiera de la màger deis institucions de l'Union Europèa (UE).
De mai, dempuei la segonda mitat dau sègle, l'anglés s'es impausat coma la lenga principala dei sciéncias e dei tecnicas. Ansin, uei, totei lei publicacions pus prestigiosas, coma Nature, son anglofònas e la quasi totalitat deis articles scientifics importants son traduchs en anglés. Dins lo camp tecnic, l'usatge de l'anglés es preponderant dins la quasi totalitat dei domenis novèus coma l'informatica ò l'aviacion[19].
Enfin, la lenga a una influéncia culturala majora, especialament dins lo cinèma, en causa de l'importància culturala deis Estats Units d'America dins lo mond actuau. Aquò contribuís fòrtament a la difusion de la lenga, generalament dins sa forma nòrd-americana.
Escritura e prononciacionModificar
AlfabetModificar
L'anglés utiliza l'alfabet latin de 26 letras. Utiliza de còps de diacritics per escriure de mots d'origina estrangiera, especialament per leis emprunts dau francés (fiancé, à la carte, soupçon...).
VocalasModificar
Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei vocalas anglesas :
ConsonantasModificar
Lo tablèu aicí dessota representa la prononciacion estandarda dei consonantas anglesas :
GramaticaModificar
L'anglés es una lenga SVO que sa gramatica despend de l'òrdre dei mot e de l'utilizacion d'auxiliars.
NomsModificar
L'anglés destria pas lo genre de sei substantius franc d'aqueu deis individús, dei país e dei naviris (considerats coma femenins) e, dins certanei cas, deis animaus. Lo plurau es generalament marcat per l'apondon d'un -s a la fin dau mot. Dins certanei cas, aquò entraïna una transformacion limitada de la fin dau substantiu coma, per exemple, process que vèn processes, church que vèn churches ò story que vèn stories. I a tanben quauqueis excepcions, sustot de tèrmes eissits dau latin, qu'an un plurau pròpri coma fungus que vèn fungi.
Se, dins lo corrent de son evolucion, l'anglés a abandonat la quasi totalitat de son sistèma de cas, n'a gardat una traça per marcar la possession. D'efiech, lo genitiu es totjorn utilizat dins aqueu cas. Se fòrma ambé l'apondon de l'ensems « 's » ò d'un apostròf après l'objècte tengut. Per exemple, the cat's balll (« la bala dau cat ») ò James's ball (« la bala de James »).
PronomsModificar
Lo tablèu aicí dessota presenta lei diferents pronoms anglés. Aquelei escrichs en italics son arcaïcs ò informaus.
AdjectiusModificar
Leis adjectius anglés son invariables. L'adjectiu epitèt se plaça sistematicament avans lo substantiu que qualifique.
ConjugasonModificar
La conjugason anglesa se caracteriza per un nombre limitat de formas verbalas que son usatge despend principalament de l'aspèct de l'accion. Conoís tres personas au singular e au plurau, cinc mòdes (indicatiu, participi, infinitiu, condicionau e subjonctiu) e doas votz (activa e passiva). Lo genre es portat per lo pronom ò per lo contèxte. Es jamai marcat dins la forma verbala.
L'anglés utiliza diferenteis auxiliars coma be (èsser), have (aver), do, shall/will (marca d'una accion futura), should/would (marca dau conditionau)... etc. Son mestritge precís deis auxiliars es important que permèton d'exprimir tota la subtilitat de la conjugason anglesa. En aparéncia, la conjugason anglesa es relativament simpla car lei vèrbes regulars i an solament quatre formas. Pasmens, i a plusors vèrbes irregulars, especialament au sen dau vocabulari de la vida vidanta.
LexicModificar
L'anglés a ges d'institucion que recensa oficialament lo lexic e i ansin ges de lista complèta dau vocabulari anglés. L'ensems dei diccionaris pus importants, coma l’Oxford English Dictionary (600 000 intradas) ò lo Webster's Third New International (450 000 intrada), permet d'agantar un totau d'au mens 750 000 mots mai de tèrmes novèus son creats cada jorn, especialament dins lo domeni scientifica[20]. Aquò constituís lo lexic pus important entre lei lenga actualas.
Aquela basa lexicala fòrça larga a tres originas principalas que son la lenga d'oïl (28,3%), lo latin (28,2%) e l'ensems anglosaxon/noroèc (25%). La premiera es liada ais apòrts entraïnats per la conquista normanda d'Anglatèrra. La segonda regarda subretot de mots scientifics e tecnics d'aparicion recenta. Enfin, la tresena representa lei parlars ancians deis envaïsseires germanics e vikings.
En fòra d'aquelei basas majoras, se tròban doas fònts menoras que lo grèc (5,3%) e lei mots derivats de noms pròpris (3,3%). Aperaquí 4% dau lexic a una origina etimologica desconeguda ò pas clara e 1% es format d'emprunts divèrs.
Liames intèrnesModificar
BibliografiaModificar
Nòtas e referénciasModificar
- ↑ A partir de 406, l'Empèri Roman d'Occident foguèt envaït per plusors pòbles barbars germans e, per faciar aquela crisi, retirèt totei sei fòrças deis Illas Britanicas en 410.
- ↑ Lo britonic èra la lenga dei populacions urbanas durant lo periòde roman, dau sègle I au sègle V apC. A partir dau sègle VI, comencèt d'evolucionar per formar lei lengas cèltas actualas e dispareguèt probable dins lo corrent dau sègle VII.
- ↑ Lo Reiaume de Mercia, fondat au començament dau sègle VI, ocupava lo centre de l'Anglatèrra actuala. Agantèt son apogèu durant lo sègle VIII mai declinèt après la batalha d'Ellendun perduda en 825 còntra Wessex. Dispareguèt finalament en 919.
- ↑ Lo Reiaume de Northumbria foguèt fondat au començament dau sègle VII dins lo nòrd de l'Anglatèrra actuala. Foguèt ocupat per de Vikings dins lo corrent dau sègle IX e dispareguèt en 951.
- ↑ H. Gneuss, "Chapter 2: The Old English Language", in The Cambridge companion to Old English literature (Second ed.), Cambridge University Press, p. 29.
- ↑ L'anglonormand es lo dialècte dau vièlh normand parlat par l'aristocracia de la Cort d'Anglatèrra.
- ↑ T. Nevalainen e I. Tieken-Boon, "Chapter 5: Standardization", in A History of the English language, Cambridge University Press, 2006, pp. 274-279.
- ↑ David Crystal, « English worldwide », dins David Denison e Richard M. A Hog, History of the English language, Cambridge University Press, 2006, pp. 420–439.
- ↑ En 2016, en fòra dau mandarin e de l'espanhòu, i a ges de lenga qu'aviá mai de locutors.
- ↑ The World Factbook, article « United States », consultat lo 7 de mai de 2018, [1]
- ↑ The World Factbook, article « Canada », consultat lo 7 de mai de 2018, [2]
- ↑ The World Factbook, article « Australia », consultat lo 7 de mai de 2018, [3]
- ↑ The World Factbook, article « New Zealand », consultat lo 7 de mai de 2018, [4]
- ↑ The World Factbook, article « South Africa », consultat lo 7 de mai de 2018, [5].
- ↑ Dins lei fachs, dins aquelei país, la lenga pus parlada es sovent un creòl de l'anglés.
- ↑ Dins aquò, lo colonialisme estatsunidenc es egalament a l'origina de quauquei territòris d'aqueu tipe, especialament lei Filipinas.
- ↑ The World Factbook, article « India », consultat lo 7 de mai de 2018, [6]
- ↑ Lo dialècte RP es de còps dich « anglés BBC ».
- ↑ Per exemple, en 1951, l'Organizacion de l'aviacion civila internacionala adoptèt oficialament l'anglés coma lenga de comunicacion.
- ↑ En comparason, l'occitan usuau tèn probable 50 000 a 60 000 mots e un nombre totau de mots qu'aganta benlèu 450 000.


text:
23/06/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 14
Seguida de Gaspard, una enquesta dau comte/ commissari Gaëtan Caüsac daus Ombradors.
E Bertrand l’endechat se ufla quauque pauc d’aver reüssit çò a que las ancianas terrors daus pòbles oprimats e las mai recentas de Bacalan e de Cenon an falhit. E nòstres sodards fan quitament pas mestier per lo mantener. La mancheta de l’esbratat de Sent Micheu a fait daus degats, bocha torsuda, uelhs de bingois, es pas preste de se raviscolar. Maugrat los chanjaments portats a sa fisionomia, Franciscò e io, a la lusor d’un lampissot, lo coneissem d’abòrd. Tu parlas ! Quela chara trigassada per la picòta, queu nas de bingois, que lo còp de bola de Ròsa a pas dobat, quilhs uelhs eiretats d’una mair asiatica, pas d’error, quo es Baptiston lo Verolat, dich Trauca-Codena, dich Grand Risot, lo rei dau coteu plan conegut entre la pòrta de Gentilli e la de Clinhancort, entre la Muda e Banholet. Si voliatz far dispareisser quauqu’un en silenci, si aviatz pas paur dau sang o de las tripas espanduts sus lo pavat, Baptiston era vòstre òme. A l’epòca, aviá passablament de praticas, e me demande si lo quite Jò de Montsoris aviá pas ‘gut mestier de sos servicis dau temps de nòstres mau-entenduts coma la banda de Janusz lo Pòlac que dos de sos òmes eran estats trobats bra’ment escronholats rua daus Pitits Ponts a tres pas de la pòrta de Pantin. Aviá disparegut dempuei quauques temps quante laisserem la capitala francesa venguda mausegura, e lo bruch s’era espandut que bonhava dins quauqua tireta dau quai de la Rapada en esperant que quauqu’un venhe reclamar son còrs.Mas fau creire que tot simplament eu tanben aviá sentit la necessitat de se far obludar e veiqui que lo tornem trobar dins lo granier daus Ombradors, estordit per un paubre mendicaire esbratat. Era tombat bien bas, lo Baptiston a ganhar son viure en voler cotelar daus mainatges. Una ora pus tard, dins-t-una chambra dau prumier niveu, fasiá sas crebasons. Fau ben dire que degun s’era escoat per li far la respiracion artificiala o lo gòrja a gòrja. Tot lo monde , manca Juliá e lo goiat eran quí a l’espiar bufar de mai en mai rauche, badar en cherchar de l’aer, s’essonglar sur lo linçòu pròpre que li avián tot parier botat dejós, jurcinc’a venir tot mofle e silenciós. Fin dau Baptistot lo Verolat. Sabe pas si sas victimas l’esperen en infern, mas si quo es lo cas, a de que migrar…( de segre)
Joan Ganhaire
07:33 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Vielha, 9 d’octobre de 2018.- Eth Conselh Generau d’Aran amie a tèrme ua seria d’accions enes pistes forestaus laguens des trabalhs de melhora e conservacion des accèssi ar auviatge naturau e culturau dera Val d’Aran.
Prevision de talhs setmana deth 8 ath 14 d’octobre:
Demoraràn barrades deth deluns dia 8 ath dijaus dia 11 es pistes de St. Joan, de Varradòs entà Vilamòs pendent es 24 ores deth dia; de Varradòs, deth horcadís d’Arròs enquia Bòrdes dera Artiga de 08:00 a 13:00 ores e de 14:30 a 19:30 ores; dera Artiga de Lin, des deth Pònt deth Còc ath parcatge dera Ermita e enquiath Plan dera Artiga de deluns a dijaus de 08:00 a 13:00 ores e de 14:30 a 19:30 ores.
Es pistes de Mina Victoria, dera Bassa d’Arres entà Bossòst e d’Arres de Sus ara Bassa d’Arres, de deluns dia 8 a dijaus dia 11, auràn talhs puntuaus d’ua durada d’apuprètz 10 a 15 menutes.
Era pista de Valarties, deth Pònt de Valarties ath Plan de Nera, demorarà dubèrta tota era setmana.
A compdar deth diuendres dia 12 enquiath dimenge dia 14 d’octobre es pistes seràn daurides ara circulacion de manèra normau.Veir grafic adjunt.
Es accions enes pistes forestaus des trabalhs de melhora e conservacion des accèssi ar auviatge naturau e culturau dera Val d’Aran, les amie a tèrme eth Conselh Generau d’Aran damb era collaboracion deth Hons Europèu de Desvolopament Regionau (FEDER), era Deputacion de Lhèida e era Generalitat de Catalonha a trauès deth departament de Politiques Digitaus e Administracion Publica.


text:
Absinti
L'absinti (var. aissent, aussent), es una bevenda alcolica destillada a partir d'èrbas, principalament artemisia absinthium, l'anís verd e lo fenolh. Ten un gost similar a la licor d'anís e un gra alcolic fòrça elevat.
De còps se nomena «la fada verda» a causa de la siá color originala, verd clar, que se transforma en una color lachenca al moment de preparar la bevenda per èsser consomada. Aquela preparacion consistís en i apondre d'aiga freda que desfà un pauc de sucre, l'aiga servís a rebaissar la proporcion d'alcòl e lo sucre per redusir l'amarum.
L'absinti originari de Soïssa coma un elixir, se popularizèt en França dins las darrièras annadas del sègle XIX e lo començament del sègle XX, particularament entre los artistas e escrivans parisencs. Se considerèt coma una dròga psicoactiva perilhosa, e en 1915 foguèt enebit dins qualques païses europèus e als EUA. Sembla qu'aquela consideracion foguèt erronèa donat que i a pas cap de pròvas que l'absinti siá pus perilhós que l'alcòl ordinari, e mai se i a pauc d'estudis medicals modèrnes per verificar aquò. Dins los ans 1990 los païses de l'Union Europèa comencèron de tornar autorizar sa fabricacion e sa venda.


text:
Lo Naut Léger o lo Naut Leir (o mens localament l’Aut Léger, l’Aut Leir) (43) es un departament de l'estat francés que se situa enteirament en Occitània. Fai partida de la region administrativa d'Auvèrnhe Ròse Aups. Se compausa de doas entitats istoricas:
- la region istorica e (e parçan) de Velai, qu'ocupa la màger part dau departament, a l'entorn dau Puèi (au centre) e de Sinjau (a l'èst). Velai fai pas partida de la region istorica e tradicionala d'Auvèrnhe mas l'an restachat pasmens a la region administrativa d'Auvèrnhe.
- lo parçan de Brivadés, a l'entorn de Briude, que fai partida de la region istorica d'Auvèrnhe e qu'ocupa l'oèst dau departament.
Lo chapluòc es Lo Puèi.


text:
540
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 540 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Gòts còntra l'Empèri Bizantin ambé la capitulacion dau rèi Vitigès e de sa capitala, Ravena. Foguèt estremat a Constantinòble mai l'emperaire Justinian lo tuèt pas. Per la seguida, li donèt un domeni en Asia onte moriguèt. Ildebad, que fasiá partida de l'ostau reiau dau Reiaume Visigòt, li succediguèt.
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Gòts en Itàlia ambé la capitulacion e la captura dau rèi Vitigès a Ravena. Lo presonier foguèt deportat a Constantinòble mai l'emperaire Justinian lo tuèt pas. Au contrari, li donèt per la seguida un domeni en Asia onte moriguèt. Ildebad, que fasiá partida de l'ostau reiau dau Reiaume Visigòt, li succediguèt. Inquiet de la popularitat de Belisari, Justinian li demandèt de rintrar a Constantinòble per l'alunchar de l'armada. Aquò permetèt ais Ostrogòts de se reorganizar dins lo corrent deis annadas 540 e de liberar una partida de son territòri.
Lòng de Danubi, la frontiera de l'Empèri foguèt menaçada per lei nomadas bulgars. Pasmens, aprofichant l'influéncia de la diplomacia bizantina, Justinian encoratjèt una ataca deis Avars qu'ocupèt lei Bulgars e permetèt de desviar la menaça.
Africa[modificar | modificar la font]
Aksum[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, mòrt dau rèi aksumita Ella Atsbeha. Foguèt remplaçat per Alla Amidas que son rèine es fòrça mau conegut.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Uech ans après la fin de la guèrra d'Ibèria, lo rèi Cosrau Ièr (531-579) decidèt de rompre la patz e de començar una novèla guèrra entre Romans e Sassanidas. D'efèct, après lei victòrias romanas en Itàlia, crenhava que Constantinòble concentrèsse sei fòrças vèrs Pèrsia. De mai, la situacion èra favorabla ai Sassanidas car lei Romans avián negligit de reparar sei defensas destruchas per lo darrier tèrratrem. L'armada enregistrèt ansin mai d'una victòria aisada e ocupèt Antiòquia.
Susprés, lei Romans demandèron rapidament de negociar puei de pagar un gròs tribut. Pasmens, durant son retorn vèrs Pèrsia, lei Sassanidas contunièron de pilhar lo territòri roman. Aquò entraïnèt la rompedura de l'acòrdi e lo transferiment de l'armada dau generau Belisari dins la région.


text:
Vielha, 10 d’octobre de 2018.- Es tecnicians deth Centre de prediccion de Lauegi deth Conselh Generau d’Aran participen entre eth 7 e eth 12 d’octobre en International Snow Science Workshop 2018 que se celèbre ena ciutat austriana d’Innsbruck.
Eth ISSW (International Snow Science Workshop) ei era conferéncia mès grana deth mon sus nhèu e lauegi qu’a diferéncia de quinsevolh aute simpòsi promò un escambi internacionau e interdisciplinari entre expèrts dera nhèu, damb tematiques coma es auanci actuaus ena sciéncia dera nhèu e es lauegi, es estudis de cas e es tecnologies innovadores a nivèu internacionau.
Era conferéncia, ara qu’assistissen ath torn de 1.000 participaires de tot eth mon, prepause diferenti formats de presentacion, coma presentacions oraus e de pòster, taules redones, atau coma era integracion d’ua exposicion internacionau, que permeten ua interaccion dirècta entre eth public assistent.
Es tèmes generaus deth ISSW includissen mesures de proteccion, pronostic e dinamica de lauegi, maneig dera nhèu, atau coma estrategies de guida, rescat e risc. Ath delà, eth ISSW 2018 s’enfoque en tèmes especiaus coma “Solucions integraus d’engenharia”, “Accidents de laueg” e “Prene decisions sus eth terren”. Ath delà, per prumèr còp, eth congrès aufrís corsi de capacitacion entà toti es participaires interessadi.
Es intervencions des tecnicians deth Centre de prediccion de Lauegi deth Conselh Generau d’Aran ath ISSW 2018, seràn es de Jordi Gavaldà, sus “Reanalisi d’accidents de lauegi recents ena Val d’Aran: Ua comunicacion de provocacion entà diferenti grops d’usatgèrs”; Ivan Moner, sus “Mapeig ATES e Laueg. Problèmes enes accidents de lauegi e Close-calls ena Val d’Aran”; e “Exposicion deth terren enes lauegi, cartografia a escala enes Pirenèus: Un projècte en expansion” a cargue de Montse Bacardit.