text:
Iraq
Iraq es un país de l' Asia occidentala (o Orient Mejan). Lo gentilici n'es iraquian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 La Mesopotamia Antica
- 2.3 Lo periòde deis empèris musulmans
- 2.4 Lo periòde coloniau
- 2.5 L'Iraq modèrne
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Iraq es un estat d'aperaquí 437 000 km² de superficia eissit de l'afondrament de l'Empèri Otoman. Cuerb la màger de Mesopotamia e es organizat a l'entorn dau bacin alluviau d'Eufrates e de Tigre. Aqueu bacin es una cònca formada de sediments quaternaris que son afectats per de movements tectonics liats a la formacion dei montanhas turcas e iranians. Son altitud mejana es fòrça bassa. Per exemple, Bagdad, situada a mai de 300 km de la mar, a una altitud mejana de 34 m. Pasmens, son relèu presenta d'accidents topografics que son a l'origina de la formacion de zònas palunencas importantas, especialament dins la region pus bassa dau plan. Lei limits d'aquela cònca son ben definidas au nòrd e a l'èst per lei montanhas de Taurus e de Zagros e, au sud-èst, per lo Golf Persic. En revènge, a l'oèst e au sud-oèst, lo limit geografic es mens clar e es format de platèus que se dreiçan lentament au dessüs dau plan mesopotamian. Se destria donc tradicionalament quatre regions principalas que son lo desèrt (a l'oèst d'Eufrates), Curdistan (dins lei montanhas dau nòrd), la Mesopotamia Auta (entre lei vaus superiors dei dos fluvis) e la Mesopotamia Bassa (lo plan alluviau eu meme).
L'idrografia d'Iraq es dominada per Eufrates e Tigre. Lei fònts d'aquelei rius son situats dins lo sud-èst anatolian e son traçat passa per Siria avans d'intrar sus lo territòri iraquian per lo nòrd. Rajan en direccion dau sud-èst onte forman un deltà comun dins la region pus bassa de Mesopotamia. Lo canau principau d'aquelei bòcas es lòng d'aperaquí 200 km e es dich Chatt el-Arab. Es un axe de comunicacion fluviau important. La quantitat d'aiga drenada per aquelei fluvis es fòrça variabla dins lo corrent de l'annada. Es maximala en abriu-mai (mai de 2 500 m3/s dins la Vau Bassa de Mesopotamia) e minimala entre aost e novembre (mens de 500 m3/s). Aquò es a l'origina de vengudas deis aigas que pòdon èsser importantas e de còps entraïnar de modificacions dau traçat dei rius, especialament dins lei regions bassas.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima iraquian es principalament desertic e caud. Leis excepcions se troban dins lei regions meridionalas onte l'influéncia dei montanhas modera l'efèct de l'ariditat. Ansin, en direccion dau nòrd, lo clima vèn pauc a pauc plus clement e evoluciona vèrs la semi-ariditat e lo freg dins lei zònas pus autas dau Curdistan Iraquian. Lei temperaturas presentan de variacions fòrça importantas ambé de valors sovent superioras a 40°C durant la sason pus cauda (junh-aost) e inferioras a 0°C pendent lei mes pus fregs (decembre-març). La topografia plana e bassa dau país geina lei movements atmosferics e l'èr caud pòu estacionar lòngtemps dins lo plan alluviau pendent lei mes cauds, çò que renfòrça l'importància dei temperaturas pus autas (lo maximom es estat observat en 2011 e es egau a 52°C). Lei precipitacions son generalament feblas e compresas entre 100 e 180 mm sus la màger part dau territòri. An luòc entre novembre e abriu, magerament entre decembre e març. Lo nivèu aumenta dins certanei còlas dau sud e dins l'estèpa onte pòu agantar de valors situadas entre 320 e 570 mm, çò que permet la transicion dau clima desertic vèrs un clima semi-desertic. Enfin, dins lei montanhas, l'altitud favoriza mai lei precipitacions que pòdon de còps agantar 1 000 mm anuaus.
Demografia[modificar | modificar la font]
En causa de la situacion caotica dau país dempuei 2003, l'estructura de la populacion iraquiana es mau coneguda. En 2014, la populacion serà estada de 32,58 milions d'abitants. Aperaquí 75% deis abitants èran installadas dins lei regions bassas de Mesopotamia. Pasmens, fau tenir còmpte de l'existéncia d'un nombre important de refugiats (au mens 1,3 milions de personas en 2011) qu'an quitat Iraq. Estimada a 2 milions en 1878 e a 4,8 milions en 1947, aquela populacion a aumentat d'un biais important dempuei la Segonda Guèrra Mondiala e agantèt 12 milions d'abitants en 1977 e 22 milions en 1997 amb un taus de creissença anuau superior a 3%. En 2014, consequéncia dau nombre aut de naissenças qu'a sostengut aquela tendància, lo temps mejan èra relativament feble (21,5 ans) e 92,8% deis abitants avián mens de 55 ans.
Lei vilas pus importantas son lei ciutats istoricas dau nòrd e leis aglomeracions majoras dau plan alluviau. La capitala Bagdad (9,5 milions d'abitants en 2009) es la pus gròssa e gropava dos tèrç de la populacion. En 2009, cinc autre vilas passavan un milion d'abitants : Mossul (3 milions), Basra (2,3 milions), Arbil (2 milions), As Sulaymaniyah (1,6 milions) e Kirkuk (1 milion). Lo taus d'urbanizacion èra aut (66,5% en 2014) e lo país tèn plusors autrei vilas gropant de desenaus ò de centenaus d'abitants.
Lengas[modificar | modificar la font]
En causa de la situacion dau país e dei revendicacions politicas dei comunautats principalas, lo recensament lingüistic d'Iraq es l'objècte d'estimacions variablas. L'arabi e lo curd èran oficiaus sus tot lo territòri e l'aramèu (tanben dich assirian) e l'azèri (localament dich turcmèn) avián un estatut cooficiau dins certanei regions. Divèrsei lengas èran tanben parladas per de minoritats pichonas e avián ges d'estatut.
L'arabi es la lenga iraquiana principala. Es parlada dins lei regions centralas e meridionalas e èra en 2014 la lenga mairala de 80 a 85% de la populacion dau país. Quatre dialèctes arabis i èran parlats : l'iraquian en Mesopotamia, lo nòrd-mesopotamian en Mesopotamia Auta, lo dialècte dau Golf dins lo sud e l'arabi de Nejd dins lo sud-oèst. Lo curd èra la lenga mairala de la màger part dei Curds iraquians, çò que representava 10 a 15% de la populacion. Es parlat dins lo Curdistan Iraquian au nòrd d'Iraq.
Lo nombre de locutors dei doas lengas cooficialas serà inferior a 5%. En 2014, èran installats dins lo nòrd. L'aramèu es eissida dei minoritats crestianas de la region. Un recensament de 1994 li donava 220 000 locutors dins tot lo sud-èst anatolian (Turquia, Iran, Iraq e Siria). Es una lenga que presenta un gròs nombre de dialèctes mai una fòrma comuna s'es desvolopada, especialament dins lei zònas urbanas (Bagdad, Kirkuk, Basra e Habbaniya). L'azèri parlat en Iraq es eissit dau dialècte meridionau d'aquela lenga. Es subretot parlat dins la zòna situada au limit entre lei regions arabofona e curdofona, especialament dins la vila de Kirkuk.
Religion[modificar | modificar la font]
Iras es un país musulman e l'islam èra la religion d'aperaquí 99% de la populacion en 2014. Pasmens, lei musulmans iraquians èran devesits entre chiitas (entre 60 e 65% de la populacion) que se troban principalament dins lo sud-èst e sunitas (entre 30 e 35%) que se troban subretot dins lo nòrd. Lei regions centralas èran partejadas entre lei doas tendàncias. Coma Mesopotamia es l'endrech d'origina dau chiisme, plusors luòcs sacrats chiistas majors (sanctuaris de Nadjaf, Karbala, Samarra e d'Al Khadimiya) se troban sus son territòri e son l'objècte de romavatges e de celebracions importantas. En causa de la lònga dominacion politica dei sunitas qu'an generalament tengut lo poder centrau, lei relacions entre lei doas comunautats èran marridas e d'afrontaments recurrents e murtriers leis opausan dempuei la creacion dau país.
En fòra de l'islam, la religion pus importanta èra lo cristianisme. Gropava en majoritat de nestorians e d'ortodòxs. Lei crestians iraquianas son dichs assirians qu'es un tèrme que designava a l'origina unicament lei nestorians d'Orient mai que s'aplica d'ara endavant a totei lei glèisas d'Orient Mejan. Aquela comunautat es principalament installada dins lo plan de Niniva (onte demandan l'establiment d'una region autonòma) e dins lei vilas principalas dau centre e dau nòrd. Son importància demografica a pauc a pauc declinat dins lo corrent dau sègle XX de 10% de la populacion en 1950 a 6% en 2003 en despiech d'una politica favorabla au desvolopament de la lenga aramèa e de la proteccion dau cristianisme per lo regime baasista. Dempuei l'invasion estatsunidenca de 2003, la disparicion d'aquela politica e l'acomençament de persecucions an accelerat lo declin dau cristianisme iraquian en causa de la fugida d'un nombre important de crestians a l'estrangier. Ansin, en mens de cinc annadas, lo nombre de fidèus dau cristianisme es passat de 6% a mens de 1% (0,8% en 2010).
L'autra religion minoritària importanta en Iraq èra l'iazidisme qu'es una religion monoteista liada au zoroastrisme. Pasmens, son origina sembla pus anciana car presenta tanben de trachs eissits dei religions ancianas de Mesopotamia. Dempuei l'islamizacion d'Orient Mejan, a tanben adoptat certanei rites musulmans. En 2014, reunissiá aperaquí 0,2% deis abitants, principalament installats dins l'oèst dau Curdistan Iraquian. Son l'objècte de persecucions imortantas organizadas per lei movements jihadistas presents dins la region[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei recèrcas arqueologicas dins la region an mostrat una preséncia umama datant d'au mens 450 000 ans per Homo erectus, 65 000 ans per Homo neanderthalensis e per Homo sapiens. Lei premierei traças d'agricultura e de terralha apareguèron vèrs 7 000 av. JC. A partir de 6 000 av. JC, lo melhorament dei tecnicas agricòlas e de domesticacion favorizèt la produccion de viures e lo regropament deis abitants au sen d'aglomeracions. Lo periòde veguèt tanben lo desvolopament de l'utilizacion dau coire, de la pintura (muralha, terralha...) e de la brica.
Au començament dau milleni VI av. JC, la difusion d'aquelei progrès favorizèt l'emergéncia de practicas comunas que formèron lei premierei culturas de l'Istòria umana : Periòde de Hassuna (5 800 - 5 500 av. JC), Periòde de Samarra (5 600 - 5 000 av. JC) e Periòde de Halaf (5 500 - 4 700 av. JC). Puei, a l'acomençament dau milleni V av. JC, lei procès de complexificacion de la ierarquia sociala s'accelerèron fins a la formacion dei premiers estats vertadiers dins lo corrent dei Periòdes d'Obeïd (4 700 - 4 100 av. JC) e Uruk (4 100 - 2 900 av. JC).
La Mesopotamia Antica[modificar | modificar la font]
La Mesopotamia Antica a una istòria lònga que se pòu devesir entre plusors periòdes diferents :
- Periòde d'Uruk finau (3 400 - 2 900 av. JC) que marca l'acomençament de l'Istòria ambé l'aparicion de l'escritura. Lei tèxtes d'aquela epòca son malaisats de tradurre mai semblan èsser de documents administratius ò de listas lexicalas. Donan ges d'informacion sus leis eveniments istorics mai indican clarament l'existéncia d'estats ierarquizats.
- Periòde dei dinastias arcaïcas (2 900 - 2 340 av. JC) qu'es dominat per lei ciutats-estats de Mesopotamia Bassa. Es marcat per l'aparicion d'archius istorics depintant leis eveniments e la diplomacia dau periòde. Pasmens, acomencèt tanben de se formar de poissanças importantas en Siria, en Mesopotamia Auta e sus lo plan iranian.
- Periòde d'Akkad (2 340 - vèrs 2 180 av. JC) marcat par la dominacion de l'Empèri d'Akkad fondat per Sargon. Agantèt son apogèu pendent lo rèine de Naram-Sin (vèrs 2 254 - 2 218 av. JC) e dominèt alora tot lo plan mesopotamian. Pasmens, l'Empèri mau capitèt de resistir ai migracions dei nomadas gutis que s'installèron dins la region au sègle XXII av. JC e a una tiera de revòutas intèrnas.
- Periòde neosumerian (vèrs 2 180 - 2 004 av. JC) acomencèt ambé l'afondrament de la poissança akkadiana e la restauracion de l'independéncia dei ciutats sumerianas. Dins aquò, Ur prenguèt la primautat au començament dau sègle XII avC e restaurèt un empèri mesopotamian poderós sota Ur-Nammu (2 112 - 2 095 av. JC) e Shulgi (2 094 - 2 047 av. JC) de la IIIa dinastia d'Ur. Pasmens, aquel estat s'afondrèt a son torn en 2004 av. JC en causa d'una crisi agricòla grèva e d'invasions elamitas e amoritas.
- Periòde paleobabilonian ò amorita (2 004 - 1 595 av. JC) marcat per la dominacion dei dinastias amoritas que prenguèron la tèsta dei ciutats mesopotamian. D'efèct, après la disparicion de la IIIa dinastia d'Ur, leis Amoritas, a l'origina un pòble nomada, se partejèron la region entre de principats pichons. Fins a la mitat dau sègle XVIII av. JC, Isin e Larsa aguèron la primautat mai declinèron pauc a pauc en causa d'una guèrra quasi perpetuala entre lei doas vilas. Entre 1762 e 1750, lo rèi babilonian Hammurabi conquistèt ansin rapidament la màger part de la region gràcias au declin de seis adversaris e ai divisions dei ciutats-estats entre elei. Après sa mòrt, son empèri declinèt a cha pauc e dispareguèt d'un biais definitiu après lo pilhatge de sa capitala per leis Ititas en 1595 av. JC.
- Periòde mediobabilonian (1 595 - 1 080 av. JC) dominat per la dinastia cassita de Babilònia. Aquela epòca correspond a un declin relatiu de la Mesopotamia Bassa au profiech de Mitanni e de l'Empèri Medioassirian. S'acabèt amb una crisi grèva entraïnada per leis invasions dei nomadas aramèus que conquistèron la màger part de la region.
- Periòde neoassirian (911 - 609 av. JC) marcat per la restauracion de la poissança assiriana que conoguèt son apogèu ai sègles VIII e VII av. JC. Pasmens, coma leis Assirians assimilavan pas lei pòbles vencuts, deguèron faciar de revòutas permanentas. A partir de 650 av. JC, sa poissança militara acomencèt de declinar en causa dei guèrras recurrentas, magerament còntra Babilònia que se revoutèt mai d'un còp per reconquistar son independéncia, e foguèt plus sufisenta per mantenir son contraròtle sus la region. Après una guèrra lònga còntra lei Babilonians, lei Medes e leis Escites, foguèron finalament anientats en 609 av. JC.
- Periòde neobabilonian (625 - 539 av. JC) marcat per la restauracion d'un reiaume de Babilònia poderós per Nabopolassar (626-605 av. JC) e Nabucodonosòr II (605-562 av. JC). Pasmens, conoguèt un declin rapide e passèt sota lo contraròtle dau sobeiran pèrse Cir II, fondator dau premier empèri pèrsa unificat.
- Periòde aquemenida (539 - 331 av. JC) après l'integracion de Babilònia au sen de l'Empèri Aquemenida. La fin dei guèrras quasi permanentas en Mesopotamia permetèt a la region de conóisser una prosperitat importanta.
- Periòde seleucida (331 - 140 av. JC) après la conquista de l'Empèri Aquemenida per Alexandre lo Grand e sa division entre sei generaus. Mesopotamia faguèt alora partida de l'Empèri Seleucida. Gardèt sa prosperitat economica mai la cultura tradicionala declinèt au profiech de la cultura grèga, especialament dins lo corrent dau sègle II av. JC.
- Periòde part (140 av. JC - 224 ap. JC) que comencèt ambé la conquista de la region per lei Parts dins lo corrent deis annadas 140-130 av. JC. Veguèt la disparicion definitiva de la cultura mesopotamiana antica e l'abandon dei temples de Babilònia.
- Periòde sassanida (224 - vèrs 640) après lo remplaçament de la dinastia parta per aquela dei Sassanidas. Mesopotamia venguèt lo centre politic de l'Empèri qu'installèt sa capitala a Ctesifont. Poissança majora de la fin de l'Antiquitat, lei Sassanidas foguèron pauc a pauc afeblits per leis atacas dei nomadas venguts de l'estèpa eurasiatica e per de conflictes saunós còntra l'Empèri Roman d'Orient. Dins leis annadas 640, l'Empèri poguèt pas resistir ais invasions arabis e dispareguèt en 651.
Lo periòde deis empèris musulmans[modificar | modificar la font]
Lei periòdes omeia e abbassida[modificar | modificar la font]
Nascut vèrs 570 a La Mèca, Maomet capitèt d'i fondar e d'i impausar l'islam. A sa mòrt, sei successors capitèron d'assegurar sa posicion dins la Peninsula Aràbia. Puei, a partir de 634, acomencèron la conquista dei regions aràbias situadas entre l'Empèri Bizantin e l'Empèri Sassanida. Pasmens, en causa de l'afebliment bizantin e sassanida consecutiu a la guèrra de 602-628, l'expansionisme musulman trobèt ges de limit en Orient Mejan e la region de l'Iraq actuala foguèt conquistada dins lo corrent de la fin deis annadas 630 e dau començament deis annadas 640. Pasmens, l'islam i venguèt pas la religion majoritària avans lei sègles IX e X.
Pasmens, de tensions importantas apareguèron au sen dei premierei comunautats e aristocracias musulmanas (autoritats califalas de Medina, conquistaires arabis installats dins lei territòris novèus, tribüs aràbias rivalas...). En 656, après l'assassinat dau califa Othman, sa succession foguèt l'objècte de tensions importantas entre Ali ibn Abi-Talib, cosin de Maomet, e Muàwiya, governador de Damasc. Ali èra opausat a l'institucionalizacion de l'islam e a la transformacion dau califa en sobeiran temporau. Criticava ansin lo regime creat per Othman que fasiá partida dau clan de Muàwiya. En 657, lei dos pretendents reüniguèron sei tropas avans d'acceptar finalament un arbitratge. Aquò afebliguèt la posicion d'Ali que foguèt assassinat quatre ans pus tard laissant lo poder a son rivau.
Muàwiya fondèt lo Califat Omeia e installèt sa capitala a Damasc. En 680, deguèt faciar una revòuta menada per Al-Hussayn ibn Ali, fiu d'Ali, que foguèt batut a executat a Kerbala (680). Dins leis annadas 740, d'insureccions originàrias de Pèrsia afebliguèron la dinastia omeia. En 750, leis Abbassidas prenguèron lo poder e fondèron lo Califat Abbassida. En 762, fondèron una capitala novèla a Bagdad. Fins a la premiera mitat dau sègle IX, lo Califat demorèt una poissança importanta e foguèt lo centre culturau, religiós e scientific pus important de son epòca. Pasmens, a partir deis annadas 820, foguèt a cha pauc afeblit per de conflictes intèrnes e per l'influéncia mai e mai importanta dei mercenaris turcs. Perdiguèt pauc a pauc lo contraròtle dei territòris periferics e en 935, èra reduch a la region de Bagdad. En 946, Bagdad foguèt conquistat per lei Buyídes que gardèron lo califa coma figura religiosa, fònt de prestigi e fònt de legitimat. En 1055, lei Turcs Seldjokides remplacèron lei Buyídes fins a la restauracion de l'independéncia de la dinastia abbassida per una tiera de califas energics a partir de 1152, especialament lo califa An-Nasir (1180-1225) que conquistèt la màger part de Mesopotamia. Dins aquò, dins l'encastre de sa lucha còntra lo Sultanat de Khwarezm, An-Nasir aviá favorizat l'expansion de l'Empèri Mongòl. En 1258, l'aliança entre Abbassidas e Mongòls èra rompuda. Bagdad e seis abitants foguèron anientats en febrier entraïnant la fin dau Reiaume Abbassida.
La conquista mongòla e lo declin[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Bagdad, Mesopotamia foguèt dominada per de nomadas liats ai Mongòls e a de tribüs d'origina turca fins au sègle XVI. Pasmens, en causa de la destruccion dau ret d'aigatge qu'èra a la basa de l'agricultura locala dempuei l'Antiquitat, la region conoguèt un declin important e sa desertificacion s'accelerèt. Premier, foguèt integrada au sen de l'Ilkhanat que sa formacion acomencèt en 1256 a partir de la fragmentacion progressiva de l'Empèri Mongòl. Aquel estat mancava d'estabilitat e deguèt faciar de crisis religiosas grèvas ambé la difusion de l'islam dins l'aristocracia mongòla e una tiera de còps d'estat e d'insureccions dirigits còntra lei musulmans ò còntra lei tenents de la religion tradicionala. L'Ilkhanat s'afondrèt donc rapidament e dispareguèt en 1335.
Quatre dinastias musulmanas d'origina mongòla se partejèron lei vestigis de l'Ilkhanat. La màger part de l'Iraq actuau passèt sota lo contraròtle de la dinastia jalaírida. Lo fondator de la dinastia, Hassan Buzurg (1336-1356), installèt sa capitala a Bagdad. Son fiu Uways Ièr (1356-1374) capitèt d'estendre son territòri fins a Mossul. Pasmens, après sa mòrt, foguèt remplaçat per de successors pus febles ò devesits per de querèlas de succession. En mai d'aquò, l'estat jalaírida foguèt menaçat per l'emergéncia de la Confederacion dau Moton Negre e de l'Empèri Timurida. Dins lo corrent dau sègle XV, Iraq conoguèt donc un periòde fòrça agitat e foguèt partejat entre lei Jalaíridas (dispareguts en 1432), lo Moton Negre (disparegut en 1475), lei Timuridas (dispareguts en 1507) e lo Moton Blanc (disparegut en 1508). En 1501, Iraq foguèt brèvament integrada au sen de l'Empèri Safavida. Pasmens, lei Safavidas chiitas intrèron rapidament en conflicte ambé leis Otomans sunitas e perdiguèron lo país en 1555.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
Après la conquista otoman, lo territòri foguèt devesit entre tres províncias centradas sus Mossul, Bagdad e Basra. En causa de sa situacion periferica au sen de l'Empèri Otoman e dau declin irremediable de la Rota de la Seda dempuei lo sègle XV, la region retrobèt pas sa prosperitat anciana e demorèt paura. Pasmens, au contrari d'autrei regions marginalizadas de l'espaci otoman, la senhoriá otomana se mantenguèt maugrat lo declin de l'Empèri dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX.
Premier, la region venguèt un luòc d'afrontament privilegiat durant lei conflictes entre l'Empèri Otoman e Pèrsia (dètz guèrras majoras entre 1514 e 1823). Aquelei guèrras cambièron pas l'equilibri entre lei dos empèris e la frontiera s'estabilizèt pauc a pauc. Pasmens, per faciar la menaça pèrsa (ocupacion de Bagdad de 1622 a 1638 ò de Basra de 1775 a 1779), lei pachas de Bagdad aguèron mai e mai d'autonòmia dins lo corrent dei sègles XVII e XVIII. Au començament dau sègle XIX, lo governador Daud (1817-1831) assaièt d'aprofichar aquela situacion per venir independent avans l'arribda d'una expedicion militara turca que restabliguèt aisament la senhoriá otomana.
L'autra caracteristica majora d'aqueu periòde foguèt la manca de dinamisme economic ò intellectuau deis elèits de la region. Aquò entraïnèt la formacion d'una societat dominada per leis elèits turcas e caucasica liadas au poder militar e politic otoman. Quauquei comunautats josievas gardèron un ròtle economic important mai assaièron pas de s'implicar dins la vida politica dau país. Leis elèits chiistas adoptèron una posicion similara e gardèron solament una influéncia religiosa. De mai, leis influéncias estrangieras penetrèron pas lo bacin mesopotamian e la societat iraquiana evolucionèt ansin gaire fins a la Premiera Guèrra Mondiala.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo partiment francobritanic d'Orient Mejan[modificar | modificar la font]
En novembre de 1914, l'Empèri Otoman intrèt en guèrra còntra l'Entenduda. Mesopotamia venguèt rapidament un teatre d'operacions ambé la presa de Basra per lei Britanics en novembre de 1914. Fins a 1917 e la conquista de Bagdad en març, lei combats demorèron concentrats en Mesopotamia Bassa. Puei, lei Britanics se dirigiguèron vèrs lo nòrd d'Iraq e agantèron pauc a pauc lei frontieras d'Anatolia avans la fin de la guèrra (presa de Damasc e de Mossul en 1918).
A la fin de 1918, una tiera d'acòrds entre lo Reiaume Unit, França e Itàlia organizèt lo partiment d'Orient Mejan entre aquelei poissanças. La prioritat foguèt inicialament donada au partiment de la region palestiniana e la question iraquiana foguèt alora segondària per lei Britanics que laissèron Mossul ai Francés per leis Acòrds Sykes-Picot. Aquela region èra tanben revendicada per lei Turcs e per lei Curds. L'Iraq actuau foguèt finalament donada ai Britanics en 1920 mai la question de la sobeiranetat sus Mossul foguèt pas reglada avans 1924 e son atribucion ais Iraquians per la SDN.
Regardant l'administracion dau territòri, lei Britancis pensavan installar un sistèma dirècte. Pasmens, en julhet de 1920, una revòuta tribala degenerèt en insureccion nacionalista dins lei regions sunitas e religiosa dins lo sud chiita. Londres abandonèt alora son projècte au profiech d'un regime arabi plaçat sota son influéncia. En 1921, creèron un Reiaume d'Iraq dirigit per Faisal Ièr (1921-1933). Maugrat l'abolicion dau mandat britanic sus Mesopotamia en 1922 per la SDN, la tutèla britanica demorèt en plaça fins au 3 d'octòbre de 1932, data oficiala de l'independéncia iraquiana.
Lo periòde d'influéncia britanica[modificar | modificar la font]
De 1932 a 1958, lo Reiaume d'Iraq independent demorèt sota l'influéncia dau Reiaume Unit. Pasmens, la posicion de Londres s'afebliguèt a cha pauc ambé lo declin de la poissança britanica e lo periòde veguèt tanben l'emergéncia d'actors novèus, especialament l'armada, qu'anavan promòure la defensa d'idèas modèrnas e entraïnar la fin de la monarquia.
D'efèct, dins leis annadas 1920, l'estructura de la societat iraquiana èra totjorn similara a aquela dau sègle XIX. Leis elèits sunita d'origina otomana, tribala ò hachemita contunièron de dominar l'economia dau país principalament gràcias a l'importància de sei proprietats agricòlas. Lei fònts principalas d'oposicion èran lei nomadas arabis dau desèrt (mai ò mens contraròtlats a partir deis annadas 1930) e leis organizacions curdas que contunièron de refusar son integracion au sen d'un estat dominat per leis Arabis. Aquò entraïnèt la formacion de fòrças armadas iraquianas que venguèron rapidament una fòrça pron eficaça per protegir la monarquia. Lei Britanics retirèron alora la màger part de sei garnisons d'Iraq e en 1930, i gardèron solament doas basas aerianas.
Après la mòrt de Faisal en 1933, la vida politica foguèt dominada per lei militars e per lo politician probritanica Nuri al-Said que foguèt uech còps cap dau govèrn entre 1930 e 1958. La tutèla de Londres demorèt importanta fins a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. En particular, en 1941, l'armada britanica ocupèt tornarmai Iraq per destituir lo Premier Ministre Rachid Ali al-Gillani favorable a un raprochament amb Alemanha. Pasmens, après 1945, l'independéncia progressiva dei territòris de l'Empèri Britanic aguèt per consequéncia la demenicion progressiva dau ròtle dau Reiaume Unit dins leis afaires intèrnes d'Iraq. Leis annadas 1940-1950 foguèron tanben marcadas per l'emergéncia d'idèas novèlas e modernisatritz inspiradas per lo nacionalisme arabi (en particular lo panarabisme) e lo comunisme. Se turtèron rapidament au conservatisme de la dinastia hachemita entraïnant d'esmogudas grèvas en 1948, en 1952 e en 1954.
L'Iraq modèrne[modificar | modificar la font]
La revolucion baasista[modificar | modificar la font]
De 1958 a 1979, Iraq conoguèt una tiera de còps d'estat e d'insureccions popularas qu'entraïnèron la fin de la monarquia e la formacion d'un estat autoritari basat sus una ideologia nacionalista aràbia. D'efèct, en julhet de 1958, un còp d'estat militar menat per un grop d'oficièrs progressistas se transformèt rapidament en revolucion republicana. Lo generau Abdul Karim Kassem prenguèt lo poder e formèt un regime s'apielant sus lei comunistas e lei nacionalistas. Son govèrn ordonèt divèrsei refòrmas socialas, compres una refòrma agrària, demeniguèt la poissança economica de l'Iraq Petroleum Company e assaièt de negociar ambé lei Curds (fins a 1961).
Pasmens, lei dissensions entre movements revolucionaris entraïnèron un còp d'estat militar novèu en 1963 dirigit per lei nacionalistas, especialament lo Baas. Kassem foguèt executat e remplaçat per lei fraires Abdel Salam Aref e Abdul Rahman Aref. La presa dau poder per lei nacionalistas entraïnèt una onda de repression anticomunista. Dins aquò, lo regime dei fraires Aref foguèt a son torn reversat per un còp d'estat en 1968 menat per lei baasistas. Sa politica foguèt principalament centrada sus la secularizacion de la societat, lo desvolopament de l'ensenhament e lo renfòrçament de l'aparelh d'Estat. En 1972, nacionalizèt l'IPC, çò que li permetèt de desgatjar de revenguts importants e d'accelerar la modernizacion dau país.
Lo periòde Saddam Hussein[modificar | modificar la font]
Lo decenni 1970 veguèt l'emergéncia progressiva de la figura de Saddam Hussein que venguèt oficialament cap de l'Estat en 1979 e lo demorèt fins a 2003. Sota sa direccion, lo regime baasista venguèt mai e mai autoritari e corromput. Lei membres de sa tribü e de sa familha ocupèron divèrsei pòstes importants. Una Garda Republicana, còrs militar ben equipat que seis oficièrs èran pereu recrutats au sen de la tribü de Saddam Hussein, foguèt tanben creada per aparar lo regime.
La politica de Saddam Hussein foguèt principalament marcat per la guèrra Iran-Iraq (1980-1988) e la guèrra de Kuwait (1990-1991) e sei consequéncias. La premiera foguèt entraïnada per la volontat iraquiana d'aprofichar lei dificultats iranianas consecutivas a la Revolucion Islamica de 1979. Leis objectius iniciaus de Saddam Hussein semblan pauc precís (reversament dau regime islamic, modificacion a son avantatge deis acòrds de navigacion frontaliera, annexion dei províncias aràbias d'Iran... etc.) mai son armada, mau preparada, se turtèt a una resisténcia acarnada. Sostenguda per l'URSS, França, leis Estats Units d'America e per lei monarquias petrolieras, Iraq capitèt de resistir ai còntra-ofensivas iranianas. Pasmens, lo conflicte s'acabèt per la restauracion dau statu quo ante bellum e Iraq èra estat obligat de s'endeutar pesentament per crompar d'armas.
Après aquela guèrra, Iraq èra vengut la premiera poissança militara aràbia. Òr, aquò inquietava lei monarquias petrolieras (principalament l'Arabia Saudita e Kowait) que decidèron d'aumentar la produccion de petròli per demenir lo pretz dau barriu, complicar lo remborsament dau deute de Bagdad e afeblir son potenciau militar. Saddam Hussein assaièt de negociar una solucion puei decidèt d'utilizar la fòrça. En aost de 1990, sei tropas envaïguèron Kowait. Lo govèrn iraquian pensava tenir l'aprovacion dau govèrn estatsunidenc. Pasmens, aquò èra pas lo cas e leis Estats Units refusèron de reconóisser l'invasion. Au contrari, formèron ambé lo sostèn de l'ONU e de l'Arabia Saudita una coalizacion fòrça importanta (34 país) per reconquistar lo territòri kowaitian. Après una guèrra brèva (17 de genier - 28 de febrier de 1991), Kowait foguèt liberat. L'armada iraquiana perdiguèt de desenaus de milièrs e leis infrastructuras dau país foguèron durament bombardats. En mai d'aquò, un embarg economic estrict foguèt mes en plaça per leis Estats Units e l'ONU.
Après 1991, Iraq conoguèt un periòde malaisat. D'efèct, tre lo mes de març, d'insureccions acomencèron dins lei regions chiistas e curdas. La Garda Republicana reagiguèt rapidament ambé l'acòrd tacit de Washington que voliá pas reversar Saddam Hussein e lo laissèt liurament reprimir lo movement chiista. Entre lo 7 e lo 14 de març, prenguèt l'avantatge sus l'insureccion chiista que mancava d'organizacion e d'armament. Lo 17 de març, lo fugau de l'insureccion (Basra) èra sota contraròtle (de combats limitats contunièron pasmens fins au començament d'abriu). Puei, l'armada iraquiana se dirigiguèt còntra lei Curds e reconquistèron lei vilas principalas dau nòrd (28 de març - 3 d'abriu). Lei combats s'arrestèron lo 5 d'abriu sota la pression estatsunidenca e lei territòris encara tenguts per lei Curds formèron un Curdistan Iraquian autonòm.
Après aquelei combats, Iraq demorèt sota embarg e leis Estats Units e seis aliats defendiguèron tanben l'utilizacion d'avions militars dins la màger part de l'espaci aerian iraquian. Aquel embarg entraïnèt una crisi economica e sanitària grèva ambé l'afondrament de l'economia dau país e la reaparicion de malautiás grèvas coma lo colerà. Pasmens, Saddam Hussein capitèt de se mantenir au poder fins a 2003 e una guèrra novèla còntra leis Estats Units d'America.
L'invasion estatsunidenca e l'afondrament de l'Estat[modificar | modificar la font]
Après leis atemptats dau 11 de setembre de 2001, leis Estats Units d'America accusèron lo govèrn de Saddam Hussein de sostenir lo terrorisme islamista a d'aver reconstituit un arsenau d'armas de destruccion massiva. Maugrat lei criticas regardant lei « pròvas » avançadas per Washington e lo refús de França e de Russia d'avalizar una intervencion militara, leis Estatsunidencs e lei Britanics ataquèron e conquistèron aisament Iraq (19 de març - 9 d'abriu de 2003). Saddam Hussein foguèt capturat lo 13 de decembre, jutjat per sei crimes de guèrras e crimes còntra l'Umanitat e executat en 2006.
Pasmens, après aquela victòria rapida, la politica estatsunidenca mau capitèt d'estabilizar. Au contrari, exarcerbèron lei tensions entre Curds, sunitas e chiistas, s'alienèron l'elèit sunita e baasista ambé lo licenciament de totei lei fidèus (militars, foncionaris... etc.) dau regime de Saddam Hussein e deguèron faciar l'arribada de combatents islamistas venguts ajudar lei movements de resisténcia locaus. En mai d'aquò, l'adopcion d'una constitucion basada sus lo modèl estatsunidenc entraïnèt la formacion d'un estat federau feble. Dins lo nòrd, aquò permetèt ai Curds de mantenir son independéica de facto obtenguda en 1991. Dins lei regions centralas, aquò causèt un conflicte saunós entre sunitas e chiistas per lo contraròtle de certanei territòris. Lo poder centrau foguèt ocupat per lei chiistas que sei relacions ambé Washington se desgradèron a mesura qu'Iran renforcèt son influéncia.
En 2011, leis Estats Units retirèron sei tropas en causa de l'impossibilitat de conclure un acòrd ambé lo govèrn iraquian regardant la creacion de basas estatsunidencas permanentas. Aquela partença agravèt lei dificultats dau govèrn centrau. En 2014, deguèt faciar l'emergéncia dau movement Estat Islamic que conquistèt lo nòrd-oèst e la vila de Mossul. Menaça tanben lei vilas principalas dei regions centralas, compres Bagdad. Dins lo nòrd, lei Curds an aprofichat la situacion per ocupar Kirkuk, centre major de l'industria dau petròli.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Iraq es una republica federala parlamentària multipartita qu'aplica lo principi de separacion dei poders. Leis institucions iraquianas son definidas per una constitucion adoptada en 2005. Redigida dins lo corrent de l'ocupacion americana, aqueu tèxte es inspirat per la constitucion deis Estats Units d'America e organiza un poder centrau feble per defugir la restauracion d'una dictatura e per laissar una autonòmia locala pron larga ai minoritats sunitas e curdas. Lo cap de l'Estat es lo President de la Republica que sa fonction es subretot simbolica.
Lo poder executiu es principalament tengut per lo Premier Ministre que noma lei ministres dau govèrn. Lo poder legislatiu es teoricament dins lei mans d'un parlament bicamerau format d'una chambra bassa dicha Conseu dei Representents (325 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de quatre ans) e d'una chambra auta dicha Conseu de la Federacion. Pasmens, dempuei 2005, ges de Conseu de la Federacion es estat elegit e son ròtle es pas clarament definit dins la constitucion. Ansin, lo parlament iraquian es de facto monocamerau. Enfin, lo poder judiciari es plaçat sota la direccion d'una Cort Suprèma Federala (unicament cargada dei questions constitucionalas) e d'una Cort de Cassacion.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri iraquian es devesit entre 19 governorats que son d'entitats fòrça autonòmas. Aquelei governorats son a son torn devesits entre quatre e dètz districtes, en sota-districtes e en vilatges. Recebon son budget de l'Estat en foncion de sei ressorsas, de sei besonhs e de son importància demografica. Son dirigits per un conseu de governorat, independent dau govèrn centrau, que designa un governador. Lei competéncias dau governador son definidas per lo conseu de governorat. Lei domenis de competència dei governorats regardan la gestion dei doanas, la regulacion dei fònts d'energia electrica, la gestion de l'environament, la planificacion dei politicas de desvolopament locau, la santat publica, l'ensenhament e l'educacion, la gestion dei ressorsas idricas.
De mai, plusors governorats pòdon se gropar entre elei per formar una region qu'es dotada de poders suplementaris coma la possibilitat de constituir lei sieunas fòrças de seguritat. A l'ora d'ara, i a unicament una region que gropa lei governorats que fan partida dau Curdistan Iraquian. Son existéncia es reconeguda per la constitucion e divèrseis acòrds suplementaris li donan una quasi independéncia dins l'encastre d'un Govèrn Regionau Curd.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lei simbòls nacionaus d'Iraq son constituits d'un drapèu, d'armas, d'un imne e d'una devisa :
- lo drapèu foguèt adoptat en 2008. Es format de tres bendas orizontalas roja, blanca e negra (colors dau panarabisme) e de la devisa dau país Allah akbar (« Dieu es grand » en occitan) escricha amb un sistèma calligrafic d'inspiracion chiista. Es inspirat per lo drapèu adoptat en 1963 après lo reversament de la monarquia.
- leis armas iraquianas son compausadas d'una agla d'aur amb un blason inspirat per lo drapèu iraquian. Lo dessenh de l'agla adoptat en 1965 a pauc evolucionat. En revènge, lo blason centrau a conegut divèrseis evolucions en foncion dei cambiaments de drapèu en 1991, en 2004 e 2008.
- l'imne nacionau iraquian actuau es estat adoptat en 2004. Dich Mawtini, es estat escrich per lo poèta palestian Ibrahim Touqan (1905-1941).
- la devisa es Allah akbar (« Dieu es grand » en occitan).
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Dempuei l'adopcion de la constitucion de 2005 e la fin de l'ocupacion militara estatsunidenca, la diplomacia iraquiana es principalament dominada per la volontat de reïntegrar son environament regionau e la necessitat d'establir de relacions amaisadas ambé sei vesins. Lo país a tanben una relacion complèxa ambé leis Estats Units d'America que demoran un protector important dau regime en despiech dau retirament de sei tropas per Washington. Pasmens, lei dificultats intèrnas grèvas au sen dau país minan aquela politica car cada comunautat es a assaiar de trobar lo sostèn de protectors estrangiers. Ansin, Iraq es pus un enjòc per lei poissanças regionalas d'Orient Mejan (Iran, Arabia Saudita e Turquia) qu'un actor diplomatic vertadier.
Iran es un partenari important dau govèrn centrau e Teheran a una influéncia politica, economica e religiosa importanta dins lei regions chiistas gràcias ai liames establits ambé lei caps chiistas iraquians dins lo corrent de la dictatura de Saddam Hussein. L'armada iraniana participa tanben a la lucha còntra lei movements jihadistas que menaçan Bagdad. Dins aquò, maugrat aquelei relacions bònas, divèrsei subjèctes potenciaus de tension existisson entre lei dos país coma la concuréncia sus lo mercat deis idrocarburs, la rivalitat entre clergats chiistas iranians e iraquians ò la question dau partiment deis aigas dau Chatt el-Arab.
Lei relacions ambé Turquia demoran malaisadas. Lo sostèn turc ais autoritats dau Curdistan Iraquian, en particular lo desvolopament de liames economics regardant leis idrocarburs, es un subjècte de tension car lo govèrn centrau redobta leis ambicions dei Curds sus Mossul e Kirkuk. Lei relacions ambé l'Arabia Saudita, protectritz de plusors movements sunitas, son tanben fòrça marridas car lei regions sunitas son vengudas la basa de movements jihadistas (Estat Islamic...) que representan d'ara endavant la menaça principala per Bagdad.
Enfin, lei relacions ambé leis Estats Units d'America son fòrça variablas en causa de la volontat dei dos país de virar la pagina de l'ocupacion. En 2011, Washington retirèt ansin sei tropas après lo refús de Bagdad d'acceptar lo mantenement de basas estatsunidencas permanentas sus son territòri. Lo raprochament dau govèrn centrau amb Iran es estat tanben un motiu de maucontentament per Washington. Pasmens, lo renfòrçament dei guerilhas jihadistas a permes un amaisament dei relacions entre lei dos país e l'armada estatsunidenca participa activament a la lucha còntra l'Estat Islamic.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Amnestia Internacionala denóncia de torturas de femnas e de dròllas en mans de l’Estat Islamic, Lo Jornalet, 27 de decembre de 2014, [1].


c: text/html

text:
Charles Fourier
François Marie Charles Fourier (Besançon, França, 7 d'abril de 1772 - París, 10 d'octobre de 1837), mai conegut coma Charles Fourier, foguèt un filosòf socialista francés del començament del sègle XIX. Foguèt fondador de l’École sociétaire e Karl Marx e Engels lo consideravan coma una figura del «socialisme critico-utopic» que Robert Owen ne foguèt un autre representant. Fòrça comunautats utopicas, inspiradas indirèctament del sieus escrits, foguèron creadas tre las annadas 1830.
Vida de Charles Fourier[modificar | modificar la font]
Charles Fourier sortiguèt d'una familha borgesa de Besançon. Faguèt los sieus estudis fins a 16 ans, al collègi dels eclesiastics de Besançon. En 1791, dintrèt en aprendissatge a Lion. Se batèt en 1793 amassa amb los federalistas lioneses, abans d'èsser embrigadat per l'armada en 1794 per tal de passar dètz-e-uèit meses dins lo Palatinat amb l’armada de Rin. Malgrat lo soei òdi de cap al comèrç, foguèt obligat, en causa de problèmas financièrs, de trabalhar tre 1793 coma comés mercant o comés viatjaire a Lion jol Consulat e l’Empèri. Entre 1815 e 1820, demorèt prèp de Belley en çò de parents. Aprèp qualques annadas viscudas entre Lion e París, s’anèt installar dins la capitala francesa en 1826.
Espandiguèt tre 1808 las basas d'una reflexion sus una societat comunautària dins son òbra Théorie des quatre mouvements et des destinées générales, que poursuivit jos la forma d’un grand tractat dit de l’Association domestique et agricole. Aquel libre monumental foguèt publicat, a mai foguèsse inacabat, en 1822. Pr'amor d’èsser comprés melhor, s'obliguèt puèi a redigir un resumit de la siá teoria, intitulat Le Nouveau Monde industriel et sociétaire, que foguèt publicat en 1829.
Constituiguèt l'École sociétaire amb a son entorn: Just Muiron (tre 1814), Clarisse Vigoureux (cap a 1822), Victor Considérant (a partir de 1825). La còla de discípols, qu'èran qualques desenats a la fin de la Restauracion, se magnifiquèt jos la monarquia de Julhet, amb per exemple Jules Lechevalier o Abel Transon, transfugs del sant simonisme. Aquela escòla publiquèt lo Falanstèr (originalament en francés: le Phalanstère, 1832). Fourier coneguèt atal un començament de notorietat dins las darrièras annadas de la siá vida, pasmens quitèt pas d'èsser un òme solitari.
Lo Falanstèr[modificar | modificar la font]
Lo Falanstèr sortís lo sieu nom de la contraccion del mot falange (gropament) e del mot stèr (del francés monastère, « monastièr »). Se forma a partir de la liura associacion e per l'acòrd afectuós de los lors membres. Per aquel autor, los falanstèrs van formar l'endalièra d'un Estat novèl.
Dins la teoria de Charles Fourier, lo falanstèr es una mena d'otèl cooperatiu que pòt aculhir 400 familhas (cap a 2000 membres) al mièg d'un domeni de 400 ectaras ont se cultivan fruits e flors principalament. Fourier descriguèt abondosament los passadisses calfats, los refectòris bèls e las cambras agradivas.
Destinat a abrigar entre 1800 e 2000 societaris, lo falanstèr es un bastiment de talha plan granda: una longor d'aperaquí 1200 m; una superfícia ocupada de 4 quilomètres carrats; arcadas, grandas galariás per tal de facilitar los rescontres e la circulacion en tot temps; salas especializadas de granda dimension (Torre relotge centrala, Borsa, opèra, talhièrs, cosinas); apartaments privats e nombrosas salas publicas; alas reservadas al "caravanserralh" e a las activitats que menan bruch; una cort d'onor de 600 m x 300 m; una cort d'ivèrn de 300 m de costat plantada amb d'arbres del fulhatge persistent; jardins e maites bastiments rurals …
Los falanstèrs son estats objèctes de temptativas d'aplicacions nombrosas en França e als Estats Units al sègle XIX, pasmens an fracassat totas mai o mens rapidament. Mas aprèp 1968, aquela idèa a fait grelhar d'iniciativas divèrsas, coma la comunautat de Longo Mai en Provença.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Sur les charlataneries commerciales, Lion, 16 p., 1807
- Théorie des 4 mouvements et des destinées générales, Lion, 1808
- Le nouveau monde amoureux, 1816 (première publication 1967)
- Traité de l'association domestique-agricole, 2 volumes, Lion, 1822
- Théorie de l'unité universelle, 1822-1823
- Sommaire et annonces du Traité de l'association domestique-agricole, París, Londres, 1823
- Mnémonique géographique ou méthode pour apprendre en peu de leçons la géographie, la statistique et la politique., París, 1824
- Le Nouveau monde industriel et sociétaire ou invention du procédé d'industrie attrayante etnaturelle, distribuée en séries passionnées, París e Londres, 1829
- Le Nouveau monde industriel, ou invention du procédé d'industrie attrayante et combinée, distribuée en séries passionnées. Livret d'annonces, París, 1830
- Pièges et charlatanisme des deux sectes SAINT-SIMON et OWEN, qui promettent l'association et le progrès., París, 1831
- La fausse industrie morcelée répugnante et mensongère et l'antidote, l'industrie naturelle, combinée, attrayante, véridique donnant quadruple produit, 2 volumes, París, 1835-1836
- Plan du Traité de l'attraction passionnelle, qui devrait être publié en 1821, París, 1836
- PostSriptum à la Lettre confidentielle des membres de la réunion du 31 juillet..., París, 1837
- Œuvres complètes, 6 vol., París, La Phalange, 1841-1845
- Manuscrits, 10 volumes, París, La Phalange, 1845-49
- De l'anarchie industrielle et scientifique, París, Librairie Phalanstérienne, 1847
- Manuscrits - 4 volumes, París, Librairie Phalanstérienne, 1851-1858
- Hiérarchie du cocuage, París, Éd. Du siècle, 1924
- Le nouveau monde amoureux, París, Anthropos, 1967
- Œuvres complètes, 12 volumes, París, Anthropos, 1966-68
- L'ordre subversif. Trois textes sur la Civilisation, París, Aubier Montaigne, 1972
- Le charme composé, París, Fata Morgana, 88 p., 1976
- Hiérarchie du cocuage, Ed. Analatyca, 77 p., 1990
- Citerlogue, accord de la morale avec les droits naturels par absorption composée, París, Fata Morgana, 88 p., 1994
- Le nouveau monde amoureux, París, Stock, 515 p., 1999

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Guinèa Eqüatoriala
La Guinèa Eqüatoriala es un país situat dins lo centre-oèst d'Africa. Confronta Cameron al nòrd, Gabon a l'èst e al sud, e l'Ocean Atlantic a l'oèst. Es tanben format per un grand nombre de pichonas illas. La principala es Bioko (sèti de la capitala del país, Malabo).
Lo gentilici es eqüatoguinean -ana.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Guinèa Eqüatoriala


text:
Corporacion
Una corporacion es una agropacion de personas que fan lo meteis mestièr. Se coneisson de corporacions dempuèi l'epòca de Babilònia (apareisson citadas dins lo Còde d'Hammurabi), mas solament se generalizèron après fòrça sègles. A l'Edat Mejana, los membres d'una corporacion vivián normalament dins la meteissa carrièra, e en fòrça ciutats de carrièras consèrvan lo nom de la corporacion que i trabalhava. Cada corporacion aviá un sant patron. Las corporacions cresquèron o grandiguèron en importància fins a contrarotlar una granda part de l'economia de las ciutats (las aglomeracions que non ne dependián se nomenavan significativament "liuras"). Èra fòrça costós d'entrar e de gaudir dels privilègis associats. Comencèron de descaire o deperir cap al sègle XVIII, ça que la encara se mantenon, especialament dins qualques professions (coma los actors).


text:
Argila
L'argila (var. argèla, argiela) es un material granular natural eissit de la decomposicion de las ròcas feldespaticas, compausat subretot de silicats d'alumini idratat:
-
-
-
- Al2O3 · 2 SiO2 · 2 H2O
-
-
Las particulas d'argila, inferioras a 4 micromètres de diamètre, pòdon constituir un sòl omogenèu (tanben nomenat argila) o ben far partida d'un sòl eterogenèu (e dins aquel cas l'argila es la partida pus fina del sòl). Los sòls argiloses son fòrça impermeables. Las ròcas formadas a partir de l'argila son los argilitas.
Somari
Caracteristicas geologicas[modificar | modificar la font]
Dins los espacis entre los grans d'argila i a sempre d'aiga, amb d'ions dissolguts. La concentracion e valéncias d'aqueles ions contraròtlan la distància entre las particulas. Atal se passa perque las particulas, normalament en forma de disc, son polarizadas del biais que las cargas negativas s'acumulan a les basas del disc. Atal, los cations de l'aiga son atirats a s'acumulan a las basas del disc, enebissent que d'autres particulas se'n apròchan. A son torn, la distància entre las particulas contrarotladas lo comportament macroscopic del sòl:
- Se las particulas se tòcan, se crèa una estructura floculada, fòrça rigida.
- Se al contrari, se tòcan pas, se crèa una estructura non floculada, fòrça mens rigida.
- Se la distància es pichona, l'estructura ven agregada e las argilas, pauc desformablas.
- Se al contrari, la distància entre las particulas es mens petita, l'estructura vendrà fòrça mai dispersa, fòrça desformabla.
Los minerals pus comuns dins los argilas son:
- la caolinita, de formula Si2O5Al2(OH)4;
- la montmorillonita, de formula Si4O10Al5/3Mg1/3Na1/3(OH)2;
- l'illita, de formula KAl2(AlSi3O10)(OH)2.
L'argila a doas proprietats basicas:
- Aquerís plasticitat quand se mescla amb d'aiga
- Durcís quand se calfa dins un forn al delà de 750 °C
Usatges de l'argila per l'òme[modificar | modificar la font]
L'argila, venent del sòl o ròca sedimentària, es plastica quand se mescla amb d'aiga, mas dura e resistenta quand es cuècha dins un forn. Aquò a permés a l'òme dempuèi l'Antiquitat de ne far diferents usatges, que lo pus important es la fabricacion de recipients.
Primièrs usatges de l'argila[modificar | modificar la font]
Al Neolitic, abans de descobrir la terralha qu'elabòra de pèças de fanga cuèchas, los umans ja utilizavan la fanga (argila banhada e pastada) per ne far d'aisinas per sos besonhs, coma manjar produches secs (cerealas), o liquids, pasmens èran pas restancas. Mas en observar las pèças que sortissián del encendis dels poblats, e vesent que sortissiín entièra, mas solidas e estancas, perque avian cuèit. foguèt atal que descobriguèron la terralha que li permetèt de gardar los liquids.
Los primièrs usatges de l'argila foguèron la fabricacion de totes modèls de restancs per contenir de produches necessaris a las installacions umanas: plats, gòts, padenas, caçairòlas, etc. Aquelas aisinas foguèron subretot utilas per gardar de provisions, coma: l'aiga, los legums, los fruches, etc.
Dempuèi lo Neolitic fins a l'Edat Mejana, l'argila s'utilizèt per construire las parets dels ostals.
Los romans admiravan la ceramica dels grècs, que lor tecnica èra de trempar la pèça dins una preparacion amb de particulas d'argila de nauta dòsi e d'elements especials, aquò rendiá una melhora brilhància al polir. Mai tard, la coguèron dins un forn de granda oxigenacion. Las pèças se fasián amb de mòtles qu'avian de motius decoratius repetits qu'aprèp demoravan reprodusits en relèu sus la superfícia de la pèça.
Lo procèssus artesanal d'elaboracion de las pèças d'argila a subit pauc de variacions fins ara.
La ceramica uèi[modificar | modificar la font]
Al sègle XIX en Anglatèrra e en Euròpa foguèt lo am dels objèctes de decoracion produsits en seria e de prètz bas.
En Espanha èra lo vam de las jarras de tèmas antics e mitologics (fabricas de El buen retiro (Madrid), Sargadelos (Galícia) o La Cartuja (Sevilha)).
La ceramica industriala aprèp 1890 foguèt de granda qualitat. Coma amb l'Art Nouveau a París o lo Bauhaus creèron una granda influéncia dins la ceramica industriala, encara que la ceramica artesanala e individuala se manten viva fins a uèi.
Uèi, segon los elements minerals contenguts dins l'argila, trobarem argilas de diferentas colors: roja, blanca, negra, etc. Tanben i a diferents tipes d'argila segon l'usatge que se vòl donar (teules, aisina de cosina etc.).
Lo futur de l'argila[modificar | modificar la font]
Las perspectivas del futur per l'argila se trapan dins la construccion (dins sos aspèctes classics coma l'elaboracion de bricas e malons, o derivats de tecnicas de construccion pus modèrnas). Tanben existisson de perspectivas dins l'usatge medecinal com los banhs dins las installacions balneàrias.


text:
Rason
La rason es una facultat especialament umana que consistís a aplicar de normas e la logica a la pensada per obtenir jutjaments, a utilizar las observacions verificablas per servir de basa a las teorias. En un sens mai reduch, vol dire la capacitat per establir de deduccions.
La paraula "rason" (ratio en latin) es una traduccion del Grèc ancian "logos" que volia dire alara pensada, rason e mot, causa que mòstra fin a que punt lo lengatge e la pensada son ligats per l'èsser uman. La rason es estudiada per la psicologia e la filosofia (subretot la branca de l'epistemologia).
Pensada racionala[modificar | modificar la font]
La pensada racionala permet l'abstraccion, l'associacion d'idèas, la consciéncia de se e los simbòls, causas qu'an pas los animals, mai ligats a l'instint e a una reponsa univòca al mitan (per aquò se ditz que possedisson pas la rason, que son irracionals). La rason, doncas, tanben es ligada a la capacitat per se decidir entre divèrsas alternativas de conducha. Max Weber distinguís entre quatre tipes de racionalitat: l'instrumentala, la morala, l'afectiva e la tradicionala, segon lo camp ont s'aplica la pensada racionala.
La Renaissença e, subretot lo Sègle de las Luses, son de periòdes ont se donèt mas importància a la rason. Aqueles temps coïncidisson a un desvolopament de la sciéncia e un questionament de la religion. Seguèron los temps marcats per la passion.
L'irracionalitat[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "irracional"[1] se referís qualquas manifestacions diferentas que coincidisson en èsser pas estrictament racionalas. Per exemple:
- los sentiments
- l'inconscient
- las passions
- las malautiás mentalas
- los comportaments absurdes de las massas
- la fe
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)"L'alteritat de la rason: qua far amb l'irracional?" e "Imatge emotiva e irracionala de l'umanitat dins lo cinema. Una aplicacion pedagogica". Articles de G. Mayos (UB).


text:
Albert Einstein
Albert Einstein (Ulm, Alemanha, 14 de març de 1879 - Princeton, Estats Units, 18 d'abril de 1955) foguèt lo fisician alemand mai important del sègle XX, famós per sa Teoria de la Relativitat e son guerdon del Prèmi Nobel de Fisica en 1921. Realizèt una avançada enòrma dins lo domeni de la fisica en formular sa teoria de la relativitat. Sas contribucions foguèron pus importantas tanben, faguèt far de progrèsses significatius amb la teoria dels quanta e la mecanica estatistica. Sa formula mai coneguda es aquela emplegada dins la Teoria de la Relativitat: E=mc2). Li decerniguèron lo Prèmi Nobel de Fisica en 1921 per son explicacion de l'efièch fotoelectric de 1905 e "per sos servicis a la Fisica Teorica". Dins la cultura populara, lo nom d'Einstein es vengut sinonim d'una intelligéncia e geni excepcionals.
Demest sas nombrosas recèrcas cal citar: l'accion capillara, sa teoria especiala de la relativitat qu'espeliguèt d'un ensag de reconciliar las leis de la mecanica amb las leis del camp electromagnetic, sa teoria generala de la relativitat qu'espandiguèt lo principi de relativitat per tal d'inclure la gravitacion, la cosmologia relativista, l'opalescéncia critica, los problèmas classics de la mecanica estatistica e de problèmas ligats amb la teoria dels quanta, comprenent una explicacion del movement brownian; la probabilitat de transicion atomica, l'interpretacion probabilista de la teoria dels quanta, la teoria dels quanta d'un gas monoatomic, las proprietats termicas de la lutz amb una radiacion de densitat bassa que bastiguèt las fondamentas de la teoria fotonica de la lutz, la teoria de la radiacion, que compren l'emission estimulada; la construccion d'una teoria del camp unificat, e la geometrizacion de la fisica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Albert Einstein nasquèt en 1879 dins la ciutat d'Ulm, qu'en aquel temps èra dins lo reiaume de Württemberg, una porcion de l'Empèri alemand dins una familha d'intellectuals. Son paire èra Hermann Einstein, engenheire e vendeire e sa maire Pauline Einstein (nascuda Koch). En 1880, la familha se mudèt a Munic, e lai lo paire e l'oncle d'Albert fondèron una companhiá sonada Elektrotechnische Fabrik J. Einstein & Cie, que fabricava de material electric basat sul corrent dirècte.
Los Einsteins èran de tradicion jusieva mas practicavan pas e aladoncas Albert anèt a una escòla primària catolica dempuèi l'edat de cinc ans e durant tres ans. Quand faguèt uèit ans, siaguèt enviat al Luitpold Gymnasium ont estudièt entrò que partiguèt d'Alemanha sèt ans pus tard.


text:
Bèlpuèg (Lauragués)
Bèlpuèg ( Belpech en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc en Lauragués situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Bèlpuèg es fòrça anciana, lo site foguèt abitat dempuèi l'epòca galloromana.
Èra una vila fòrça importanta que patiguèt de las guèrras de religion e de grands encendis (97 ostals en 1791). Foguèt dominat dominée pel Castelar, bastit al sègle XI|e}} sul puèg dominant l'actual vilatge, e que se pòt encara ver de rèstes de donjon.
Le Monastèri de N.D de Garnicia, fondat al sègle XIV èra situat al sud del castèl.
En 1630, la pèsta se declarèt; los abitants anèran al les camps e i bastiisèron de cabanas. La pèsta se tornèt encara en Agost de 1654 e fins al mes de Novembre seguent.
En 1835, la comuna comptava 2452 abitants, e èra famosa per sas fabricas de draps.


text:
Reialme de Juda
Lo Reialme de Juda (var. Reiaume de Juda) (ebrieu: מַמְלֶכֶת יְהוּדָה) (Mamlekhet Yehuda) èra un estat josieu establit al sud de Levant pendent l'Edat del Fèrre. Es sovent designat per lo tèrme "Reialme del sud" per lo distinguir del Reialme d'Israèl situat al nòrd.
Juda apareguèt coma estat probablament pas abans lo sègle V abC, mas lo subjècte es fòrça controversiat.[1][2] Al sègle VII abC, la capitala del reialme Jerusalèm cresquèt e venguèt a dominar sos vesins, saique mercé a una cooperacion amb los assirians, que volián far de Juda un estat vassal proassirian per contrarotlar l'industria de l'òli d'oliva.[3] Juda prosperèt jol vassalatge assirian, (malgrat una rebellion desastrosa contra lo rei assirian Sennaquerib), mas dins la darrièra part del sègle VII abC Assiria subte s'afondrèt, e se ne seguèt una competicion entre los egipcians e lo Segond Empèri Babilonian pel contraròtle de Levant que menèt a la destruccion del reialme dins una seria de campanhas entre 597 e 582, a la deportacion de l'elèit de la comunautat, e l'incorporacion de la tèrra d'Israèl coma província de l'empèri.[3]


text:
Antonio Vivaldi
Antonio Lucio Vivaldi, compositor barròc, violonista, mèste de vriulon e cap d'orquèstra vadut a Venècia lo 4 de març de 1678 e mort a Viena lo 28 de julhet de 1741. La fama colossau de las soas Quate Sasons (qui son en vertat los 4 purmèrs concertos deu son opus titolat Il cimento dell'armonia e dell'inventione) qu'econen ua òbra rica (500 concertos haut o baish, detzeas d'operas, òras de musica religiosa) variada e innovanta (d'ua influéncia màger suber l'istòria de la musica en generau e deu concerto e deu vriulon en particular).
Somari
Vita[modificar | modificar la font]
Vivaldi que ho batejat de d'òra a casa e per la mairolèra per'mor d'estar en "dangèr de mort". Que's discuteish enqüèra s'aqueth dangèr e's referia au tèrratrem qui segotí Venècia aqueth dia o s'èra per'mor de la soa santat flaca (qu'avèva ua "estretor de piet", çò qui volèva certanament díser qu'èra bohabrac). La mair, Camilla Calicchio, qu'èra hilha d'un sarto e lo pair, Giovanni Battista Vivaldi, qu'era barbèr e violonista e que jogava a la Basilica de Sant Marc. Qu'ensenhè lo vriulon au petit Antonio e lèu, que joguèn amassas ; ambs que demorèn hèra pròches dinc a la mort de Giovanni Battista en 1736, pauc d'annadas abans la deu quite Antonio. Que's cred que Vivaldi e ho tanben aprenenedís de Giovanni Legrenzi, lo gran compositor venecian deu moment.
De d'òra (au torn deus dètz ans), que ho destinat a estar prèste (durant la soa vita, e tanben per'mor de la color deu son peu, que l'aperèn lo Prèste Ros), ua causida mei que mei interessada puish qu'atau que podó víver de e per la musica. Que s'ordinè en 1703, a l'atge de vint e cinc ans. Vivaldi non hore pas jamei un prèste deus seriós ; a còps que deishava de díser la messa entà s'anar notar idèas musicaus e que pretextè de la soa santat entà haut o baish non pas jamei díser la messa. Los sons enemics (enter los quaus be cau mentàver Tomaso Albinoni, autor deu panflet antiVivaldi, Il Teatro alla Moda) que l'acusèn quitament d'aver ua vita amorosa en contradiccion dab los sons vòts. En 1706 que deishè d'estar prèste e que vadó maestro di violino de l'orfalinat Pio Ospedale della Pietà.
Qu'èra ua famosa institucion veneciana qui educava gojatas, qui las ensenhava la musica en bèth apitar concèrts hèra presats. Los toristas (Jean-Jacques Rousseau ne ho un d'eths) que las anavan escotar (e sonque escotar, puish que non las podèvan pas véder).
A còps, los venecians rics que s'i anavan cercar molhèr. Aqueth emplec b'èra hèra prestigiós e que balhè a Vivaldi lo parat de compausar per ua bona orquèstra dab ua grana varietat d'instruments. A maugrat de las rivalitats, Vivaldi que ho presat en Euròpa sancèra, per d'autes compositors com Johann Sebastian Bach, peu Papa e peu rei d'Àustria. Que viatgè hèra e cada còp que demandè ua autorizacion a l'Ospedale della Pietà qui, cada còp, li tornè lo son emplec au son retorn a Venècia.
Vivaldi que s'anava justament cercar un tribalh a la cort de Viena, quan lo rei, lo son admirator, e's morí. Qu'ei atau qui lo gran musician e s'estupè en 1741, luenh de casa e dens lo praubèr. La legenda vivaldiana que perpausa qu'un mainatge de nau ans, Josèp Haydn, qu'auré cantat peu defunt. S'aquò n'ei pas brica segur, que n'auré avut lo parat.
Òbra[modificar | modificar la font]
Concerto[modificar | modificar la font]
Vivaldi qu'ei l'autor, haut o baish, de 500 concèrtos, ua forma que desvelopè eth medish, mei que mei dab los tres movements : rapid, lent, rapid. Lo son estil de concèrto barròc qu'ei caracterizat per un ritornelo que l'orquèstra e hè tornar enter las envoladas deu solista. Los concèrtos de Vivaldi que's caracterizan tanben per la grana varietat d'instruments solistas causits peu Prèste Ros. Deu vriulon (lo son instrument) a la trompeta (un instrument hèra limitat ad aquera epòca puish que non podèva pas jogar sonque dab nòtas armonicas e non pas cromaticas) en passant peu basson (pauc de compositors barròcs b'escrivèn aitant de paginas solistas per aqueth instrument) o la viòla d'amor, Vivaldi qu'aproheitè lo parat d'estar lo mèste de joenas hilhas de talent qui jogavan instruments de tot escantilh entà variar los intruments solistas.
Lista numerica[modificar | modificar la font]
- 1, 2, 3 o 4 vriulons : 255
- 1 o 2 violoncèls : 30
- Combinasons divèrsas de vriulon(s) e violoncèl(s) : 11
- vriulon e orguen : 5
- Viòla d'amor : 7
- orquèstra de còrdas shens cap solista : 61
- 1 o 2 mandolinas : 2
- Laüt e viòla d’amor : 1
- Flabuta(s) : 19
- 1 o 2 clarins : 23
- Basson : 39
- 2 trompetas : 2
- 2 trompas : 2
- concertos grossos : 26
- concertos da camera : 24
Opus[modificar | modificar la font]
- Opus 1 — 12 Sonatas en trio per dus vriulons e baisha continua
- Vodat a Annibale Gambara
- Opus 2 — 12 Sonatas per vriulon e baisha continua
- Vodat a Frédéric IV de Danemarc
- Opus 3 — 12 Concertos per un, dus o quate vriulons, còrds e baisha continua L'Estro Armonico
- Vodat a Ferdinand III de Medici
- Opus 4 — 12 Concertos per vriulon La Stravaganza »
- Vodat a Vettor Dolfin
- Opus 5 — 6 Sonatas per un o dus vriulons
- Opus 6 — 6 Concertos per vriulon
- Opus 7 — 12 Concertos per violon e clarin
- Opus 8 — 12 Concertos pour violon Il Cimento dell’Armonia e dell’Invenzione » — Los 4 purmèrs be son « Las Quate Sasons »
- Vodat au comte de Morzin
- Opus 9 — 12 Concertos per violon « La Cetra »
- Vodat a Carles VI de Habsborg
- Opus 10 — 6 Concertos per flabuta, còrdas e baisha continua
- Opus 11 — 6 Concertos per vriulon e clarin
- Opus 12 — 6 Concertos per vriulon, còrdas e baishe continua
Opèras[modificar | modificar la font]
Que compausè tanben ua pièla d'opèras, dab mei o mens de suenh per'mor qu'ad aquera epòca l'opèra qu'èra sonque un lòc de passatge on lo monde devisavan en prestant mei o mens d'atencion, çò qui vòu díser que quauques uas de las soas òbras que hon escrivudas mei entà durar que non pas entà estar escotadas dab atencion. Après la Revolucion Francesa, l'òbra de Vivaldi que ho desbrembada e, mantuns còps, destrusida. Que lo tornèn descobrir au sègle XXau quan los musicològs e volèn saber de quina traca de compositor be podèva estar aqueth venecian qui plasèva tant a Johann Sebastian Bach, au punt de har transcripcions peu clavèr deus sons concèrtos.
Ficcions suber Antonio Vivaldi[modificar | modificar la font]
- Venècia arroia (filme d'Étienne Périer).
- Antonio Vivaldi, un princi a Venècia (filme de Jean-Louis Guillermou, 2008, dab la darrèra interpretacion de Michel Serrault).
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca


text:
Salabrunèu
Salabrunèu es una anciana comuna de Gironda restacada a Frontenac en 1965.
Son principau monument es la comanderia templèira dedicada a sent Jan. La comanderia estut fondada en 1214 a l'endret on n'existèva lavetz qu'una glèisa. En 1280, lo comandaire, Jan de Grailly, senhor de Benauja e de Castilhon, s'engatgèt a hèser don, a sa mòrt, de la comanderia aus Espitalèirs de Sent-Jan de Jerusalem. Egau, la donacion se hit en 1297, avant la mòrt deu senhor. En 1477, la circonscripcion de Salabrunèu estut restacada a d'aquera de Bordèu per empachar las tentativas de recuperacion preus senhors de Rausan, ostiles aus Espitalèirs. Lo castèth estut roinat pendent las guèrras de religion.
Un casau d'èrbas medicinalas costeja la comanderia. Estut recreat per l'associacion que s'aucupa deu monument. I tròban angelica, barbòt, èrba daus gats, civa, melissa, escarlatina, menta, hoblon, romarin, sauja, erbòta...


text:
Brașov
Brașov (Corona en latin, Kronstadt en alemand, Brassó en ongrés) es una vila de Romania qu'a lo títol de municipi (capitala administrativa locala) e tanben de capluec dau județ de Brașov.
Si situa a l'entorn de la còla Tâmpa, dins la region de Țara Bârsei, a la corbura dei montanhas Carpats, dins la partida sota influéncia saxona de la Transilvània istorica. Es embessonada ambé lei vilas de Tors en França, ambé Minsk, la capitala de Bielorussia, Cleveland dins l'Estat d'Ohio e Tampere, segonda vila de Finlàndia.
Si bastissèt en 1211 per l'Òrdre Teutonic coma fèu de l'Òrdre amb un ensems de fortificacions poissantas que devián poder arrestar o limitar l'efèct destructor deis invasions mongòlas (e tataras) que d'aqueu temps avián destruch lo territòri a levant que correspònde a Ucraïna de nòstre temps - fòrça Rus d'Ucraïna fugissèron vèrs Moscòu e lei regions dau Nòrd. Après aqueleis invasions, l'Òrdre si desplacèt pauc a cha pauc vèrs lo nòrd d'Euròpa e la vila si contunièt de desvelopar amb una populacion alemanda importanta e una populacion romanesa minoritària fins au començament dau sègle XX.
En 2005, la populacion èra de 328 702 abitants per la vila e mai de 600 000 per lo județ de Brașov. La vila es un centre toristic important e l'estacion d'esquí mai gròssa d'Euròpa de l'Èst. Despuei lòngtemps es un centre economic important.


text:
Luneray
Luneray es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Luneray Es la una dels escasses comunas normandes a aver una importanta comunitat protestante.
- 1823 : Luneray absorbeix Canteleu.
Luneray est l'une des rares communes normandes à avoir une importante communauté protestante.
- 1823 : Luneray absorbe Canteleu.


text:
Landevenneg
Landevenneg en breton ( Landévennec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Landévennec, niché al fons de la rade de Brèst, sul darrièr méandre del Aulne en partida submergé en lo moment de la remontada del nivèl de la mar après la glaciation de Würm[1], Constituissi un païsatge pittoresque #qu'inspira la poesia. Tot i a amassat, lo bòsc, la montanha (Ménez-Òm), lo riu e la mar.
Al començament de la Modèl:S-, en 1920, Landévennec se presenta coma un maco pichon pòble plàcid, delimitat d'aiga e de pins, en un luòc impregnat de grandeur, al pè dels escarpements de la presqu'isla e en formant una punta en s'avançant a las confins del fons de la rade de Brèst e de la Aulne maritima.
Lo climat doç e humide, la situacion del país plan protegit dels vents fòrts, fan d'aquel pichon canton de tèrra lo un d'aqueles de la Bretanha ont la vegetacion del miègjorn se desvolòpa e prospère admirablement. « Las plantas dels païses cauds creisson en tota libertat, araucarias e figuiers, mimosas e eucalyptus » escrich Gustave Geffroy l'an 1903[2].
« Lo pòrt de Landévennec se compausa pas que d'una simpla cala, de 78 mètres de longitud sus 5 m de largeur e 12 % de inclinaison, situat sus la cauma dicha de Pòrt-Maria, près de la punta de Landévennec, sul marge esquèrre de la estuaire de la Aulne. (...) Lo movement de la navegacion i es sens importància »[3]. Aquela descripcion data de 1889 mas es encara valida pel pòrt d'uèi.
Dempuèi lo belvédère, a l'intrada del pòble, la vista es imprenable sul cementèri de naus e lo croiseur Colbert, antany destinat a la lucha anti-aeriana, #qu'espèra d'èsser desmantellat. Dempuèi 2007, lo luòc fa reviure lo remembre del anciana station naval, quand Landévennec aculhiá los vaissèls de la Marina en resèrva.
Mas la situacion de presqu'isla coincée entre la rade de Brèst e la estuaire de la Aulne contribuissi a far de Landévennec una municipalitat enclavée, mal connectada a lo sieu veïnat, sens connexion maritima d'ara endavant amb Brèst e los autres pòrts de la rade de Brèst e sens bac en permetent d'afranquir la estuaire. Quitament l'accès viari es long (détour important per prene lo pont de Térénez #que permet d'afranquir lo Aulne e de connectar la municipalitat a la rèsta del mond) o malaisit se se manlèva la rota mai dirècta estrecha e sinueuse. Es d'en un autre luòc aquel isolament #que i aviá ja atrach sant Guénolé e los sieus discipols en lo moment de la fondacion de la abbaye. Es tanben la persistència d'aquel isolament #que fa uèi lo encant de Landévennec.
Landévennec, niché au fond de la rade de Brest, sur le dernier méandre de l'Aulne en partie submergé lors de la remontée du niveau de la mer après la glaciation de Würm[4], constitue un paysage pittoresque qui inspire la poésie. Tout y est réuni, le bois, la montagne (Ménez-Hom), la rivière et la mer.
Au début du Modèl:S-, en 1920, Landévennec se présente comme un joli petit village paisible, encerclé d'eau et de pins, dans un site imprégné de grandeur, au pied des escarpements de la presqu'île et formant une pointe s'avançant aux confins du fond de la rade de Brest et de l'Aulne maritime.
Le climat doux et humide, la situation du pays bien abrité des vents forts, font de ce petit coin de terre l'un de ceux de la Bretagne où la végétation du midi se développe et prospère admirablement. « Les plantes des pays chauds croissent en toute liberté, araucarias et figuiers, mimosas et eucalyptus » écrit Gustave Geffroy en 1903[2].
« Le port de Landévennec ne se compose que d'une simple cale, de 78 mètres de longueur sur 5 m de largeur et 12 % d'inclinaison, situé sur la grève dite de Port-Maria, près de la pointe de Landévennec, sur la rive gauche de l'estuaire de l'Aulne. (...) Le mouvement de la navigation y est sans importance »[5]. Cette description date de 1889 mais est encore valable pour le port d'aujourd'hui.
Depuis le belvédère, à l'entrée du village, la vue est imprenable sur le cimetière de navires et le croiseur Colbert, jadis destiné à la lutte anti-aérienne, qui attend d'être démantelé. Depuis 2007, le lieu fait revivre le souvenir de l'ancienne station navale, quand Landévennec accueillait les bateaux de la Marine en réserve.
Mais la situation de presqu'île coincée entre la rade de Brest et l'estuaire de l'Aulne contribue à faire de Landévennec une commune enclavée, mal reliée à son voisinage, sans liaison maritime désormais avec Brest et les autres ports de la rade de Brest et sans bac permettant de franchir l'estuaire. Même l'accès routier est long (détour important pour rejoindre le pont de Térénez qui permet de franchir l'Aulne et de relier la commune au reste du monde) ou difficile si l'on emprunte la route plus directe étroite et sinueuse. C'est d'ailleurs cet isolement qui avait déjà attiré saint Guénolé et ses disciples lors de la fondation de l'abbaye. C'est aussi la persistance de cet isolement qui fait aujourd'hui le charme de Landévennec.
Istòria[modificar | modificar la font]
Landévennec #Venir un centre d'escambi e de comunicacion per l'importància de lo sieu abbaye.
L'activitat venguda de las fièras e mercats e las desparièras manifestacions religiosas ligadas al monastèri, portavan de nombroses visitants.
Landévennec Utilizava de divèrses mejans de comunicacion per mar. L'ensems dels bacs permetiá d'afranquir lo Aulne. Lo passatge de Poulben èra desservi per dos chalands. Los jorns de mercat, i aviá utilizat un grand chaland en servint al transpòrt d'una vintena de cavals, los autres jorns, un mai pichon, pels passatges abituals dels abitants e de qualques cavals. Se retien a Argol e al Faou.
Abans 1782, existissiá una connexion de la isla Tibidy a Landévennec. Un vaissèl i aviá utilizat pels bestiaux, e un canot per las gents.
Los trabalhs mancavan pas pas. Lo abbaye emplegava de nombroses mossardets. Los prètzfaches avián distribuit coma seguís :
- un mèstre jardinier e una ajuda ;
- un cosinièr e un marmiton ;
- un palefrenier ;
- un postillon (portava las cartas dins la plaça del Faou) ;
- un maréchal ferrant ;
- un chaudronnier (vendiá de Kemper totes los tres meses) ;
- un gojat de sala ;
- un barbèr ;
- un forner (i aviá ajudat per d'unes autres mossardets) ;
- una blanchisseuse ;
- una portaira d'aiga ;
- dels tailleurs, couturiers e d'ajudas servidores venián cèrts jorns.
Totas aquelas gents vivián pel trabalh que los porgiá lo monastèri. S'i acomodaven en de bonas condicions e relacions amb los fraires.
Una autra font importanta èra la juridiction abbatiale e lo sieu tribunal de justícia. S'estendiá sus tot lo territòri de la presqu'isla de Crozon fins a Plomodiern, e i aviá representat al tribunal de Châteaulin per un fiscal e un greffier. Aquel tribunal de justícia comptava de membres per òrdre de foncion :
- lo sénéchal (oficiar féodal o reial) ; possedissiá lo reng de cap de justícia e velhava a lo sieu bon foncionament. I aviá ajudat en lo sieu prètzfach pel bailli (oficiar d'espasa o de vestit), #que, a França, retia la justícia al nom del rei o d'un senhor ;
- lo fiscal general èra cargat recouvrements, taxas e impòstes ;
- Notaires, greffiers, de sergents, officiers èran cargats significats a comparéisser/comparéisser, de far executar las estancadas retudes.
Aquel tribunal de justícia valguda a Landévennec lo títol de vila. En 1679, las audiéncias s'avián lo dimècres a 15h00 als relòtges de la vila, dins la sala de la auditoire, situada dins la carrièra del presbytère. Lo sénéchal e lo bailli presidissián, venián de contunh los prévosts (títol donat a desparièrs magistrats d'òrdre civil o judicial jos l'Ancian Regim) #que representavan los senhors de la presqu'isla e avián agut d'i assistir.
Los abbés avián los poders seigneuriaux los mai estenduts. Ressortissant Coma tribunal de crida del présidial de Kemper e en dispausant del drech de « anautita justícia » (del latin lo chuc Gladii del drech romain), lo abbé se considerava lo senhor anautit justicier de Landévennec, Argol e Telgruc.
« La mièja justícia » aviá lo drech de condemnar dins la preson. « La bassa justícia », la mai difonduda, #que se pòt comparar a intervencions de simpla polícia. Lo insigne de « anautita justícia » èra las « fourches patibulaires » (aparelh a penjar). I aviá compausat de quatre nautors piliers de pèira, coronats per una trauèssa de bòsques. Los condemnats avián ligat a aquela darrièra per èsser étranglés. Los despossedisses demoravan un cèrt nombre de jorns expausats a la vista dels transeünts. Aquela potence se situava dins lo pòble de Gorréguer pas luènh del abbaye. Demòra pas mai de vestigis d'aquel passatge de la justícia.
Landévennec Conserva pas del passat que la maca pichona capèla de Folgoat, testimòni d'un passat dels fraires del abbaye.
Landévennec devint un centre d'échange et de communication par l'importance de son abbaye.
L'activité venue des foires et marchés et les différentes manifestations religieuses liées au monastère, amenaient de nombreux visiteurs.
Landévennec utilisait divers moyens de communication par mer. L'ensemble des bacs permettait de franchir l'Aulne. Le passage de Poulben était desservi par deux chalands. Les jours de marché, il était utilisé un grand chaland servant au transport d'une vingtaine de chevaux, les autres jours, un plus petit, pour les passages habituels des habitants et de quelques chevaux. Ils se rendaient à Argol et au Faou.
Avant 1782, il existait une liaison de l'île Tibidy à Landévennec. Un bateau était utilisé pour les bestiaux, et un canot pour les gens.
Les emplois ne manquaient pas. L'abbaye employait de nombreux domestiques. Les tâches étaient distribuées comme suit :
- un maître jardinier et un aide ;
- un cuisinier et un marmiton ;
- un palefrenier ;
- un postillon (il portait les lettres à la poste du Faou) ;
- un maréchal ferrant ;
- un chaudronnier (il venait de Quimper tous les trois mois) ;
- un garçon de salle ;
- un barbier ;
- un boulanger (il était aidé par d'autres domestiques) ;
- une blanchisseuse ;
- une porteuse d'eau ;
- des tailleurs, couturiers et aides servantes venaient certains jours.
Tous ces gens vivaient par le travail que leur fournissait le monastère. Ils s'y accommodaient dans de bonnes conditions et relations avec les moines.
Une autre source importante était la juridiction abbatiale et sa cour de justice. Elle s'étendait sur tout le territoire de la presqu'île de Crozon jusqu'à Plomodiern, et était représentée à la cour de Châteaulin par un procureur et un greffier. Cette cour de justice comptait des membres par ordre de fonction :
- le sénéchal (officier féodal ou royal) ; il possédait le rang de chef de justice et veillait à son bon fonctionnement. Il était aidé dans sa tâche par le bailli (officier d'épée ou de robe), qui, en France, rendait la justice au nom du roi ou d'un seigneur ;
- le procureur général était chargé des recouvrements, taxes et impôts ;
- Notaires, greffiers, sergents, officiers étaient chargés des significations à comparaître, de faire exécuter les arrêts rendus.
Cette cour de justice value à Landévennec le titre de ville. En 1679, les audiences se tenaient le mercredi à 15h00 aux horloges de la ville, dans la salle de l'auditoire, située dans la rue du presbytère. Le sénéchal et le bailli présidaient, venaient ensuite les prévosts (titre donné à différents magistrats d'ordre civil ou judiciaire sous l'Ancien Régime) qui représentaient les seigneurs de la presqu'île et étaient tenus d'y assister.
Les abbés avaient les pouvoirs seigneuriaux les plus étendus. Ressortissant comme cour d'appel du présidial de Quimper et disposant du droit de « haute justice » (du latin le jus Gladii du droit romain), l'abbé se considérait le seigneur haut justicier de Landévennec, Argol et Telgruc.
« La moyenne justice » avait le droit de condamner à la prison. « La basse justice », la plus répandue, que l'on peut comparer à des interventions de simple police. L'insigne de « haute justice » était les « fourches patibulaires » (appareil à pendre). Il était composé de quatre hauts piliers de pierre, couronnés par une traverse de bois. Les condamnés étaient attachés à cette dernière pour être étranglés. Les dépouilles restaient un certain nombre de jours exposées à la vue des passants. Cette potence se situait au village de Gorréguer non loin de l'abbaye. Il ne reste plus de vestiges de ce passage de la justice.
Landévennec ne conserve du passé que la jolie petite chapelle de Folgoat, témoin d'un passé des moines de l'abbaye.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Antoine Vacher, "La rade de Brèst e las siás immeditaeses" , Anals de Geografia, 1919, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1041823/f206.Image.R=Terenez.langFR
- ↑ 2,0 2,1 Gustave Geffroy, "La Bretanha del Centre", en "Lo Torn del mond", Hachette, París, en julhet 1903, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k34446z/f218.pagination
- ↑ B. Girard, "La Bretanha maritima, 1889, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5744832r.R=Pleyben.F290.langFR.hl
- ↑ Antoine Vacher, "La rade de Brest et ses abords" , Annales de Géographie, 1919, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k1041823/f206.image.r=Terenez.langFR
- ↑ B. Girard, "La Bretagne maritime, 1889, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k5744832r.r=Pleyben.f290.langFR.hl


text:
Man invisibla
Lo principi de la man invisibla es una forma metaforica inventada per l'economista escocés Adam Smith. La trobam dins divèrses escriches sieus e subretot dins La Riquesa de las Nacions. La metafòra ensaja de descriure lo mecanisme amb que un individú que pretend d'obtenir un benefici personal e que concentra son esfòrç a lo capitar, fin finala acaba en estimulant l'economia de sa comunitat e en melhorant lo nivèl de benestar d'aquela, pasmens qu'aqueste serà pas partit de son desir inicial.
-
- « Es pas a causa de la bontat del maselièr, del bierraire ni del fornièr qu'esperam de poder sopar, mas perque aquestes miran cap als seus pròpris interèsses »[1].
Los seus pròpris interèsses son çò d'obtenir de beneficis derivats de las vendas de sos produches a de consumidors potencials. De lor costat, aqueles consumidors satisfaràn de necessitats mercé a l'interès egoïsta del maselièr, del bierraire e del fornièr. Tanpauc, l'idèa primièra d'aqueles es pas aquela de melhorar lo nivèl de benestar de la comunitat mas simplament d'obtenir un benefici.
-
- « ...governant aquela industria de biais que lo seu produch siá de la majora valor possible, aquel cèrca sonque lo seu pròpri benefici, e per aquò, coma dins fòrça autres cases, es dirigit per una man invisibla per aténher una fin qu'èra pas partit de la seuna intencion »[2].


text:
Puzieux (Mosèla)
Puzieux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del ban de Delme, possession successiva de las abbayes (Abbaye de Prüm, Rettel, abbaye de Sant-Clément de Mètz e de la primatiale Catedrala La nòstra-Madama-de-la Annonciation de Nancy).
- Totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans e abandonat.
- Reconstruit A Modèl:La s
- Village du ban de Delme, possession successive des abbayes (Abbaye de Prüm, Rettel, abbaye de Saint-Clément de Metz et de la primatiale Cathédrale Notre-Dame-de-l'Annonciation de Nancy).
- Entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans et abandonné.
- Reconstruit au Sègle XVIII


text:
Lengas eurasiaticas
Lei lengas eurasiaticas (o l'eurasiatic) son una superfamilha de lengas ipotetica, que certanei lingüistas coma Joseph Greenberg e Meritt Ruhlen defendon son existéncia, maugrat lo scepticisme d'autrei lingüistas. L'eurasiatic seriá fòrça ancian e fòrça vast. S'espandiriá en Euròpa, dins l'oèst e lo nòrd d'Asia e dins l'extrèm nòrd d'America. Englobariá lei familhas de lengas seguentas:
- lei lengas indoeuropèas, en Euròpa e dins l'oèst d'Asia (que l'occitan ne fa partida),
- l'anciana lenga etrusca, en Itàlia,
- lei lengas oraloiokaguiras (oralic e iokaguir), dins l'èst d'Euròpa e lo nòrd d'Asia,
- lei lengas altaïcas (turqués, mongòl e tongoz), dins lo centre d'Asia e l'èst d'Euròpa,
- lei lengas corèonipoaino (corean, japonés e aino), dins lo nòrd-èst d'Asia,
- lo guiliak o nivkh, dins lo nòrd-èst d'Asia,
- lei lengas chokchi-kamchadal, dins lo nòrd-èst d'Asia,
- lei lengas esquimaudas-alèutas, dins l'extrèm nòrd d'America.
L'eurasiatic coïncidís en granda part amb una autra superfamilha ipotetica: aquela dei lengas nostraticas, supausada per d'autrei lingüistas que Greenberg. Lo nostratic compren parcialament lei meteissei familhas que l'eurasiatic, mai en i apondent l'afroasiatic, lo sud-caucasenc e lo dravida e en i levant l'etrusc, lo japonés, l'aino, lo guiliak, lo chokchi-kamchadal e l'esquimaud-alèuta. Pasmens, lei darrierei versions de l'ipotèsi nostratica an evolucionat e ara se sarran de mai en mai de l'ipotèsi eurasiatica.
Joseph Greenberg comencèt de concebre l'ipotèsi eurasiatica dins lo mitan deis ans 1960, la rendèt publica per tròç dins leis ans 1990 e ne faguèt una publicacion detalhada en 2000.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- GREENBERG Joseph (2000) Indo-European and its closest relatives, Stanford: Standord University Press


text:
Taula dels caractèrs Unicode/U2600
Caractèrs U+2600 a U+26FF.
Somari
- 1 Simbòls divèrses
- 2 Vejatz tanben
- 2.1 Blòts de caractèrs Unicode contenent de simbòls de flèchas
- 2.2 Blocs de caractèrs Unicode contenent de simbòls de forma geometrica
- 2.3 Blòts de caractèrs Unicode contenent de simbòls Yi-king
- 2.4 Blòts de caractèrs Unicode contenent de simbòls musicals
- 2.5 Caractèrs novèls ajustats o prevists dins Unicode
- 2.6 Ligams intèrnes
- 2.7 Ligams extèrnes
Simbòls divèrses[modificar | modificar la font]
Jòc de simbòls iconografics : simbòls meteorologics e astrologics (solelhs, nívol, parapluèjas, estelas, tròn), telefòn, casas de marcar, beguda cauda (icòna d’espèra), pèças de jòc d’escacs japonés, trefuèlh negre, piuse florala decorativa, mans amb det puntat, signes de dangièr, caducèa, simbòls religiós (crestians, crotz de Lorena, musulmans, comunisme, patz, yin yang) o politicas, trigramas Yi Jing, ròda de dharma, binetas (emoticònas), simbòls zodiacals, pèças d’escacs, simbòls de jòc de cartas (negres o blancs), simbòls musicals (nòtas, bemòl, becarra, dièsa), simbòls de reciclatge, faças de dat, marcas de go, monogramas e bigramas Yi Jing, simbòls per diccionaris e cartografics, flor de lis, simbòls de genres (o alquimics), cercles mejans, simbòls genealogics.
Taula dels caractèrs[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Blòts de caractèrs Unicode contenent de simbòls de flèchas[modificar | modificar la font]
- Taula dels caractèrs Unicode - signes diacritics per simbòls
- Taula dels caractèrs Unicode - flèchas
- Taula dels caractèrs Unicode - signes tecnics divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - cassèl
- Taula dels caractèrs Unicode - suplement de flèchas - A
- Taula dels caractèrs Unicode - suplement de flèchas - B
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls matematics divèrses - B
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls e flèchas divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - formas de mièja e plena cassa
Blocs de caractèrs Unicode contenent de simbòls de forma geometrica[modificar | modificar la font]
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls matematics
- Taula dels caractèrs Unicode - signes tecnics divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - pictogramas de contraròtle
- Taula dels caractèrs Unicode - reconeissença optica de caractèrs
- Taula dels caractèrs Unicode - rets
- Taula dels caractèrs Unicode - pavats
- Taula dels caractèrs Unicode - formas geometricas
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - cassèl
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls matematics divèrses - A
- Taula dels caractèrs Unicode - motius Braille
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls matematics divèrses - B
- Taula dels caractèrs Unicode - suplement d’operators matematics
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls e flèchas divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - descripcion ideografica
- Taula dels caractèrs Unicode - formas de mièja e plena cassa
Blòts de caractèrs Unicode contenent de simbòls Yi-king[modificar | modificar la font]
- Taula dels caractèrs Unicode - Simbòls divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - Exagramas Yi king
Blòts de caractèrs Unicode contenent de simbòls musicals[modificar | modificar la font]
- Taula dels caractèrs Unicode - Balinés (Unicode 5.0 BETA)
- Taula dels caractèrs Unicode - Simbòls divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - Simbòls musicals bizantins
- Taula dels caractèrs Unicode - Simbòls musicals occidentals
Caractèrs novèls ajustats o prevists dins Unicode[modificar | modificar la font]
Caractèrs novèls dins de blòts existents (Unicode 5.0) :
- Taula dels caractèrs Unicode - latin espandit B
- Taula dels caractèrs Unicode - grèc e còpte
- Taula dels caractèrs Unicode - cirillic
- Taula dels caractèrs Unicode - suplement cirillic
- Taula dels caractèrs Unicode - devanâgarî
- Taula dels caractèrs Unicode - kannara
- Taula dels caractèrs Unicode - suplement diacriticas
- Taula dels caractèrs Unicode - signes diacritics per simbòls
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls letrats
- Taula dels caractèrs Unicode - formas numeralas
- Taula dels caractèrs Unicode - signes tecnics divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - simbòls e flèchas divèrses
- Taula dels caractèrs Unicode - letras de ton modificativas
Blòts novèls ajustats (Unicode 5.0) :
- Taula dels caractèrs Unicode - n’ko
- Taula dels caractèrs Unicode - balinés
- Taula dels caractèrs Unicode - latin espandit C
- Taula dels caractèrs Unicode - latin espandit D
- Taula dels caractèrs Unicode - ’phags pa
- Taula dels caractèrs Unicode - fenician
Blòts en cors de validacion (ISO/CEI 10646 FPDAM 3) :
- Taula dels caractèrs Unicode - (lanna)
- Taula dels caractèrs Unicode - (sundanés)
- Taula dels caractèrs Unicode - (lepcha)
- Taula dels caractèrs Unicode - (ol tchiki)
- Taula dels caractèrs Unicode - (cirillic espandit A)
- Taula dels caractèrs Unicode - (vaï)
- Taula dels caractèrs Unicode - (saurashtra)
- Taula dels caractèrs Unicode - (kayah li)
- Taula dels caractèrs Unicode - (rejang)
- Taula dels caractèrs Unicode - (cham)
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Miscellaneous Symbols, taula sul sit Unicode (document PDF).


text:
Escòla de Sent Marçau
Escòla medievau de musica vaduda en l'Abadia de Sent Marçau, a Limòtges en Lemosin. Que ho un center màger de desvolopament de la musica dens l'Euròpa medievau. L'abadia que ho fondada sus la tomba de l'aposto Sent Marçau, purmèr avesque de Lemòtge. Enter los sègles Xau e XIIau l'abadia que ho un center d'escritura e de concentracion de composicions de cants polifonics compausats en Aquitània e tanben dens la resta d'Occitània e transcrivudas en particions. Aquestas composicions b'èran tròpas, sequéncias e organum. Dens l'istòria de la musica, l'Escòla de Sent Marçau que precedeish e que prepara la gessida de l'Escòla de Nosta Dauna de París. Uei lo dia los manescrits de Sent Marçau que son mei que mei en la Bibliotèca Nacionau de París.


text:
Illas Canàrias
Las illas Canàrias (en castelhan Islas Canarias) son un archipèla de sèt illas majoras, quatre illas menoras e dos illons volcanics de l'ocean Atlantic, situats al nòrd-oèst del continent african, pus precisament davant las còstas de Marròc e del Sahara Occidental. Se tròba entre los 27° 37' e 29° 23' de latitud Nòrd, e entre los 13° 20' e los 18° 16' de longitud Oèst.
Administrativament, constituisson una comunautat autonòma d'Espanha amb lo nom de Canàrias.
I a doas capitalas: Santa Cruz de Tenerife e Las Palmas de Gran Canaria.
Lo gentilici es canari -ària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las illas Canàrias son un archipèla situat dins l'Ocean Atlantic, al nòrd-Èst de la còsta d'Africa. L'archipèla forma l'ecoregion macaronesiana amb los Açòres, Cap Verd, l'archipèla de Madèira e las Illas Salvatjas. L'illa canària mai prèpa del continent se tròba a 108 km del nòrd-oèst de la còsta africana.
L'archipèla de las Canàrias es format per las sèt illas majoras :
- Tenerife (capitala Santa Cruz de Tenerife);
- Grand Canària (capitala Las Palmas de Gran Canaria);
- Lanzarote (capitala Arrecife);
- La Palma (capitala Santa Cruz de La Palma);
- La Gomera (capitala San Sebastián de La Gomera);
- El Hierro (capitala Valverde);
- Fuerteventura (capitala Puerto del Rosario);
Las quatre illas menoras :
- La Graciosa, la sola poblada (d'aperaquí 600 ab.)
- Lobos;
- Alegranza;
- Montaña Clara
e dos illons :
Cultura e lengas[modificar | modificar la font]
La cultura canària se compausa de dos jaces entrebescats:
- Lo rèirefons guanche (berbèr) constituís la cultura d'origina de l'archipèla. Lo guanche (berbèr) se parla pas pus mas a laissat de traças dins l'espanhòl actual amb de noms pròpris, de tèrmes, de formulas e de noms emblematics. Lo guanche auriá coexistit amb l'espanhòl e auriá desparegut al sègle XVIII.
- L'aportacion coloniala europèa, a partir del sègle XIV, puèi la conquista per Castelha de 1402 a 1496, an generalizat l'usatge de la lenga espanhòla e de la religion catolica.


text:
Megadermatidae
Los megadermatids (Megadermatidae) son una familha de quiroptèrs del sosòrdre dels Microchiroptera. Es la familha dels « falses vampirs ».
Demest los falses vampirs, se tròba lo nas en còr (Cardioderma cor). Aquesta espècia viu en Africa. Longtemps òm a cregut que se noirissiá de sang. En realitat, aqueste vampir pretendut de 30 cm es sustot un insectivòr. Li arriba çaquelà de completar son repais amb de pichons rosegaires e de lausèrts.
Genres[modificar | modificar la font]
- Cardioderma Peters, 1873
- Lavia Gray, 1838
- Macroderma Miller, 1906
- Megaderma E. Geoffroy, 1810
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 631246 Megadermatidae H. Allen, 1864 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Megadermatidae H. Allen, 1864 (en)


text:
Plan de Belha
Lo plan de Belha es un massís montanhós dels Pirenèus lengadocians situat dins lo departament d'Arièja. Es al sud de la valada d'Arièja entre Tarascon e Ax en dessús dels vilatges de Las Cabanas, d'Albiès e de Vèbre. L'accès rotièr al plan se fa per la rota (D 522) dempuèi Las Cabanas.
Longtemps, aquel plan foguèt pas mai qu'un luòc d'elevatge, subretot bovin. Es recentament devengut lo site d'una importanta estacion d'espòrts d'ivèrn dels Pirenèus, principalament per la practica de l'esquí de fons.
Tanben, pel plan de Belha passa lo camin GR 10 que passeja per los Pirenèus d'èst cap a l'oèst.
Enfin, la montada de Las Cabanas fins al plan (16 km à 8 %) constituís sovent dempuèi 1998 l'arribada d'una estapa del Torn de França ciclista.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo plan de Belha es delimitat par las valadas de dos afluents d'Arièja : Aston a l'oèst, Laball a l'èst. Se termina al sud pel pòrt de Fenestràs (1967 m), ont passa lo camin GR 10 ; e al nòrd, per lo versant la valada d'Arièja.
L'estacion d'esquí[modificar | modificar la font]
Es una estacion de jorn, i a pas l'albergament sul plan; l'albergament se fa dins la valada.
La gestion es intercomunala.
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
-
Lo vilatge de Las Cabanas al pè de la montanha
-
-
-


text:
Gentilici
Un gentilici o etnonim es lo mot que designa los abitants d’un luòc, d'un país, d'un continent, d'una region, d'una província, o una identitat nacionala o etnica, etc. Es de còps fòrt diferent del toponim qu'es un nom pròpri (invariable en occitan).
Lo gentilici es la denominacion dels estatjants d’un luòc per rapòrt a aqueste luòc. Per las populacions migrantas coma los Rroms (encara diches Roms o Tsigans) per exemple s'emplegarà doncas un tèrme coma etnonim o etnic de preferéncia puslèu que gentilici, perque es malaisit de lor ligar un luòc geografic significatiu e que lo tèrme designa mai que mai una origina etnica.
Doncas :
- un gentilici es sinonim de nom d’abitant
- un etnonim es sinonim de nom de pòble.
Se tròba tanben un etnic per un gentilici o un etnonim, perque aqueste tèrme es tanben utilizat coma adjectiu : « nom etnic », « adjectiu etnic » o « apellacion etnica » (çò de André Rolland de Denus).