text:
Revolucion Russa
La Revolucion Russa es l'ensems deis eveniments que se debanèron en 1917 e venguèron la fin de l'Empèri Rus e lo començament de l'Union Sovietica. Causada per la crisi de l'Empèri Rus a la fin dau sègle XIX e l'immobilisme de seis institucions teocraticas en fàcia dei desiranças de la populacion, se debanèt en divèrseis etapas.
Lei premierei veguèron la revirada deis assais de reformas e l'aparicion d'una oposicion politica armada en lucha còntra lo govèrn. Se desvolopèt una agitacion permanenta que causèt una premiera revòuta còntra lo regim en 1905 permetent l'establiment d'una monarquiá constitucionala. Pasmens, aqueu sistèma mau capitèt e lei difficultats russas durant la Premiera Guèrra Mondiala entraïnèron un procès revolucionari novèu en 1917. Aqueu darrier rebutèt lo govèrn dau tsar en febrier de 1917. Un Govèrn Provisori li succediguèt mai sa volontat de contuniar la guèrra se turtèt a la populacion qu'exigiguèt la fin dei combats. Ansin, en octòbre, lei Bolchevics de Lenin capitèron de prendre lo poder.
Aquò marquèt lo començament d'una guèrra civila lònga entre lei Bolchevics e seis enemics que gropèron la màger de seis adversris politics. Pas capables de s'organizar, aquelei darriers foguèron replegats entre 1918 e 1919 e batuts dins lo començament deis annadas 1920 permetent la consolidacion dau govèrn dei Bolchevics que proclamèron la fondacion de l'Union Sovietica lo 30 de decembre de 1922.
Somari
- 1 La fin de l'Empèri Rus e sei causas
- 1.1 Lo blocatge dau regim imperiau
- 1.2 La rompedura de la societat ambé l'Empèri
- 2 La Premiera Guèrra Mondiala e l'afondrament de l'Empèri
- 3 La revirada dau Govèrn Provisòri
- 4 La Guèrra Civila Russa
- 5 La Reconstruccion dau país e la consolidacion dau poder novèu
- 6 Referéncias e nòtas
- 7 Bibliografia
La fin de l'Empèri Rus e sei causas[modificar | modificar la font]
Lo blocatge dau regim imperiau[modificar | modificar la font]
La guèrra de Crimèa (1853-1856), qu'opausèt l'Empèri Rus ai fòrças britanicas e francesas, foguèt revelatora de sei dificultats, de son declin relatiu e de son retard economic e tecnologic. Ansin, la segonda mitat dau sègle XIX veguèt divèrseis assais de reformas de modernizacion que van finalament mau capitar en rason de l'evolucion rapida de la societat e de l'immobilisme e dau conservatisme de la màger part deis elèits politics.
L'evolucion de la societat russa[modificar | modificar la font]
La segonda mitat dau sègle XIX veguèt de transformacions importantas dins la societat russa ai nivèus demografics e economics que van entraïnar una desirança de cambiaments dins lo sistèma politic dau país.
La premiera transformacion regardèt la demografia de l'Empèri qu'aumentèt fòrtament de 1869 a 1913 per passar de 80 milionsa 170 milions d'abitants. D'efèct, la populacion rurala aumentèt de 65% entre 1861 e 1890 enterin que la populacion urbana evolucionèt de 11 a 17%. Aquò causèt una baissa de la superficia cultivada per cada familha entraïnant de riscs acreissuts de famina en cas de recòlta marrida o un endeutament superior. Ansin, en 1900, quatre milions de païsans avián perdut sei tèrras per formar un grop d'obriers agricòla que venguèt una fònt d'agitacion[1] e doas economias ruralas diferentas se formèron donc pauc a pauc :
- una agricultura de tipe capitalista que se desvolopèt principalament en Ucraïna a l'entorn de tecnicas modernizadas coma l'utilizacion d'engrais.
- una agricultura de païsans paures que devián vendre una partida de la recòlta per pagar seis impòsts.
De son caire, l'estructura de la populacion urbana se transformèt en causa de son aumentacion e de l'aparicion d'un proletariat novèu format per leis obriers dei premiereis indústrias russas capitalistas. Aqueu proletariat demorèt limitat (3 milions de personas) mai fòrça concentrat dins solament quauquei vilas (Moscòu, Sant Petersborg, Varsòvia...). Lei condicions de vidas i foguèron malaisadas, lei salaris bas e leis emendas disciplinàrias importantas.
Au nivèu economic, Russia conoguèt un desvolopament fòrt a partir deis annadas 1880. Aqueu darrier foguèt principalament dirigit per d'iniciativas de l'Estat que remplacèt una borgesiá tròp febla e limitada. La prioritat foguèt donc donada ais industrias de talha importanta e ais infraestructuras ferroviàrias. Se veguèt rapidàment de resultats estent que l'industria russa capitèt de passar aquela de l'industria francesa tre lo començament dau sègle XX. Pasmens, la produccion de bens de consomacion foguèt negligida e abandonada a l'artisanat locau.
L'ensems de seis evolucions suscitèt una desirança e de besonhs de reformas que van venir una tematica majora de la politica russa de la segonda mitat dau sègle XIX e durant lei premiereis annadas dau sègle XX. Pasmens, lei govèrns successius foguèron pas capables d'i donar una respònsa apropriada.
L'immobilisme dau govèrn[modificar | modificar la font]
Fàcia ai transformacions de la societat, leis assais de reformas dau govèrn rus demorèron limitats en causa de l'aparicion de movements armats còntra lo tsar e de l'idèa qu'avián aquelei darriers de lor poder.
Pasmens, lei premiereis annadas dau rèine d'Alexandre II (1856-1881) foguèron marcats per d'esfòrç per modernizar lo país après sa desfacha còntra França e Reiaume Unit. La mesura pus importanta foguèt l'abolicion dau servatge en 1861. 25 milions de païsans obtenguèron lor libertat mai la lèi li donèt pas de tèrras levat d'un ensems pichon reservat a la communautat dau vilatge. Ansin, lei païsans rus demorèron sota lo contraròtle de la borgesiá e l'aristocràcia dei proprietaris agricòlas e dei païsans rcihes (kolaks) e, finalament, la reforma causèt una decepcion granda en aumentat lei dificultats de la màger part de la populacion rurala.
D'autrei reformas foguèron realizadas dins l'administracion, l'armada, la justiciá e l'ensenhament fins a l'atemptat mancat en 1866 còntra lo tsar. Leis institucions principalas dau regim (aristocràcia, Glèisa, administracion...) aprofichèron la situacion per encausar la politica de reformas e l'aplantar. La polícia secrèta foguèt cargada de la repression dei movements politics d'oposicion. Aquò foguèt renforçat per la mòrt d'Alexandre en 1881, finalament victima d'un atemptat capitat que sei successors, Alexandre III (1881-1894) e Nicolau II (1894-1917), se veguèron coma dei rèis de drechs divins titulars d'una mission divina. Pensavan donc aver pas lo drech de la modificar entraïnant un blocatge de la vida politica fins a 1917.
La rompedura de la societat ambé l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'aparicion d'una oposicion politica[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle XIX, leis evolucions economicas de Russia e lo blocatge de seis institucions politicas venguèron la fònt de l'aparicion d'una oposicion politica novèla que va se reorganizar e s'estructurar a l'entorn de tres tendàncias principalas :
- lei pus nombrós èran lei liberaus que formavan tanben lo grop pus organizat. Recrutant dins una partida de la noblesa e dins lei professions liberalas, seis objectius son l'instauracion d'una monarquiá constitucionala e la reconaissança de certanei libertats individualas. Formèron un partit clandestin en 1904.
- lo Partit Obrier Sociau-Democra de Russia (POSDR) que se formèt en 1898 a l'entorn dei divèrsei grops marxistas rus. Implantat dins lo proletariat urban, se devesiguèt en 1902-1903 entre Bolchevics e Menchevics.
- lo Partit Socialista-Revolucionari (SR) que se formèt ofiacialament en 1902 per la reünion de grops favorables a un socialisme agricòla. Fòrça engatjat dins la lucha armada e popular dins lei campanhas, aqueu movement mau capitèt d'organizar un partit estructurat au nivèu nacionau.
La reorganizacion d'aquelei partits entraïnèt una recrudescéncia de l'agitacion còntra lo regim amb una aumentacion dei grèvas e deis atemptats, coma per exemple, l'assassinat de ministres per de membres dau Partit Socialista-Revolucionari.
La Revolucion de 1905 e la formacion d'una assemblada legislativa[modificar | modificar la font]
La Revolucion mancada de 1905 marquèt la rompedura dau ligam entre lo tsar e la màger part de la populacion. D'efèct, aquela annada foguèt caracterizada per una crisi importanta dau regim qu'èra afeblit au nivèu economic per la crisi mondiala de 1900-1904 e au nivèu militar per la desfacha còntra lei Japonés. Enfin, una recòta marrida en 1904-1905 entraïnèt una explosion populara.
Acomencèt lo 22 de genier de 1905 per la repression saunosa d'una manifestacion pacifica portairitz d'una suplica au tsar. Aqueu chaple marquèt la fin dau mite dau tsar paire de son pòple e entraïnèt una propagacion de la revòuta dins lo rèsta dau país. En març, lo premier soviet foguèt creat per leis obriers d'Ivanovo e lo movement ganhèt la flòta militara de la Mar Negra ambé la mutinariá dau cuirassat Potemkine lo 27 de junh. Enfin, divèrsei pòples dei regions frontalieras de l'Empèri coma Polonha acomencèron de manifestar.
Per desamorsar la crisi, lo tsar deguèt aceptar de crear una assemblada legislativa e de reconóisser certanei libertats democratics. Ajudat per una repression eficaça dei partits d'oposicion politica, aquò permetèt d'entornar lo calme dins l'Empèri au començament de 1906. De mai, lei capacitats dei partits revolucionaris foguèron provisoriament demenidas.
La revirada de la monarquiá constitucionala[modificar | modificar la font]
Maugrat lei concessions obtengudas per la revòuta de 1905, apareguèt rapidament que lo tsar èra decidit de conservar lo sistèma politic existent de l'autocràcia. Lo mòde d'eleccion foguèt donc creat per donar un avantatge decisiu ai candidats dau govèrn. De mai, l'assemblada foguèt egalament dissoluda quatre còps entre 1906 e 1912. Cada còp, un mòde novèu permetèt la formacion d'una majoritat pus importanta en favor dau tsar.
Lei reformas foguèron donc gaire nombrosas. La principala foguèt l'adopcion d'una lèi agricòla per assaiar de desvolopar una classa mejana de païsans gràcias a l'encoratjament de la proprietat privada, la redistribucion de tèrras e una ajuda per la modernizacion dei tecnicas. Pasmens, lei beneficiaris d'aquela iniciativa foguèron principalament lei païsans ja aisats e leis inegalitats aumentèron cuasant divèrsei rancunas tenaças.
La Premiera Guèrra Mondiala e l'afondrament de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lei dificultats russas[modificar | modificar la font]
Coma dins leis autrei país europèus, lo començament de la Premiera Guèrra Mondiala veguèt la formacion d'una Union Sacrada a l'entorn dau tsar. Pasmens, lo mobilizacion puei lei desastres militars van entraïnar la desorganizacion de l'Empèri. Per exemple, la màger part de l'agricultura manquèt de man d'òbra e l'avitalhament dei vilas foguèt tocada tre la prima de 1915. En 1916, l'incompeténcia de l'administracion e dei generaus entraïnèt lo basculament dins l'oposicion de la Douma onte lei liberaus e lei conservators moderats s'alièron per exigir la formacion d'un govèrn novèu. D'incidents grèus aguèron luòc dins lo país que lo cap, isolat dins son quartier generau aviá perdut la realitat e van entraïnar una revòuta populara còntra lo regim.
La Revolucion de Febrier[modificar | modificar la font]
La revòuta decisiu còntra lo regim aguèt luòc a la fin dau mes de febrier de 1917. Entraïnèt la fin de la dinastia lo 3 de març e la formacion d'un govèrn provisòri per la Douma ambé l'objectiu de contuniar la guèrra. D'efèct, lo 23 de febrier de 1917, una manifestacion pacifica regardant lei problèmas d'avitalhament se transformèt en insureccion. Lo 27 de febrier, la polícia tirèt sur leis insurgents mai l'armada demorèt esitanta. Son passatge dins lo camp de l'insureccion causèt lo basculament dei combats. Lo 28, leis unitats de la Gàrdia permetèron ais abitants de prendre leis armas entrepausadas dins leis arsenaus de la capitala enterin que leis autreis vilas principalas de l'Empèri se revoutèron. Nicolas II deguèt abdicar sota la pression de sa familha qu'assaièt de conservar lo poder fins a la renonciacion dau grand-duc Michèu. Lo govèrn foguèt assumit per la Douma que formèt un Comitat provisòri lo 28 defebrier que venguèt Govèrn provisòri lo 2 e venguèt l'autoritat principala dau país l'endeman.
La revirada dau Govèrn Provisòri[modificar | modificar la font]
La revirada de la contuniacion de la guèrra[modificar | modificar la font]
Arpès la Revolucion de Febrier, dos poders diriguèron Russia. Lo principau foguèt lo Govèrn Provisori qu'èra format per la Douma. Lo segond foguèt lo Comitat executiu dau Soviet de Petrograd. Òr, lei dos èran opausats sus l'estrategia de seguir. Fòrça legalista, lo Govèrn Provisori refusèt de realizar la màger part dei reformas esperadas per pas usurpar lei prerrogativas de l'assemblada constituenta que deviá èsser elegida a la fin de la guèrra. En revenge, voliá contuniar la guèrra ambé leis Aliats. Ansin, lo Govèrn Provisori mau capitèt de dirigir Russia car foguèt rapidàment desbordat per de manifestacions violentas.
Lo 5 de mai, lo prince Lvov deguèt modificar son govèrn quand son Ministre de la Guèrra annoncièt que Russia respectariá seis engatjaments internacionaus e contuniariá lei combats. Una aliança formada dei liberaus, dei SR e dei Mencheviks prenguèt adonc lo poder a decidiguèt de preparar una ofensiva majora còntra leis Alemands (ofensiva de Julhet) que s'acabèt per un desastre militar. Enterin, la situacion sociala e l'agitacion dei pòples frontaliers pejorèron entraïnant la fin dau govèrn Lvov que foguèt remplaçat Kerenski.
Kerenski decidiguèt de luchar còntra lei Bolchevics qu'avián agut un ròtle primordiau dunrat lei manifestacions dau mes de julhet de 1917. Pasmens, aquela politica poguèt pas empachar la radicalizacion de la populacion au profiech dei Bolchevics. De mai, permetèt ai movements conservators de s'organizar a l'entorn dau generau Kornilov. Entre lo 8 e 10 de setembre, aqueu darrier assaièt de rebutar lo Govèrn Provisòri per acabar la revolucion ambé lo sostèn de l'armada. Per se defendre, Kerenski deguèt s'aliar ambé lei milícias obrieras enquadradas per lei Bolchevics qu'aprofichèron la situacion per obtenir la liberacion de sei presoniers. L'ofensiva de Kerenski foguèt replegada a partir de la mitat de setembre de 1917. Sei fòrças se retirèron vèrs lo sud laissant lei Bolchevics venceires e lo govèrn de Kerenski fòrça afeblit e descreditat.
La Revolucion d'Octòbre[modificar | modificar la font]
L'afebliment de Kerenski e la desfacha deis elements conservators gropats a l'entorn dau generau Kornilov donèt l'occasion de rebutar lo govèrn tre la mitat de setembre de 1917. Pasmens, la presa dau poder necessitèt d'esperar sièis setmanas de negociacions au Congrès Panrus dei Soviets onte lei Bolchevics aguèron la majoritat (390 elegits sus 670) per legitimar lo còp d'estat. D'efèct, Lenin deguèt faciar l'oposion de Zinoviev e de Kamenev e obtenguèt solament lo vòte necessari lo 23 d'octòbre. Enterin, Trotski aviá organizat un Comitat Revolucionari e reüniguèt de tropas. Ansin, lo 25 d'octòbre de 1917, 25 000 Bolchevics prenguèron pacificament lei ponchs estrategics de la capitala. Quauquei tirs dau crosaire Aurora còntra lei posicions dei tropas dau Govèrn Provisòri entraïnèt la fugida d'aqueu darrier. L'endeman, lei deputats non bolchevics dau Congrès dei Soviets se retirèron per protestar permetent a Lenin d'obtenir l'aprovacion unanima de la presa dau poder.
La Guèrra Civila Russa[modificar | modificar la font]
Lo programa comunista[modificar | modificar la font]
Lo programa dei Bolchevics permetèt d'explechar lei contradiccions de la politica dau Govèrn Provisori. Sei principis èran de demandar la patz, de donar lei tèrras ai soviets de païsans, de donar lo contraròtle de l'industria ai soviets d'obriers e de nacionalizar lei bancas. La màger part d'aqueu programa foguèt realizada après la Revolucion d'Octòbre :
- lo decrèt sus la patz foguèt adoptat lo 25 d'octòbre de 1917. Prepausèt una patz sensa annexion e reparacion. Son objectiu èra de preparar la revolucion mondiala gràcias a la fin de la guèrra entre lei poissanças imperialistas.
- lo decrèt sus la tèrra enebiguèt la granda proprietat agricòla que lei domenis foguèron nacionalizats sensa indemnisacion. En revènge, lei païsans koulaks, a condicion que cultivèsson sei tèrras, foguèron esparnhats.
- lo contraròtle obrier deis industrias foguèt establit lo 1èr de novembre. De soviets, ambé de majoritats favorablas ai Bolchevics, foguèron creats dins cada fabrica per assegurar lor direccion.
- lo decrèt sus lei Nacionalitats establiguèt l'egalitat dei pòples de l'Empèri. Pasmens, se turtèt ai desirança d'independéncia d'unei populacions vivent dins lei regions frontalieras, coma Polonha, onte de guèrras acomencèron rapidàment entre lei Bolchevics e leis independentistas.
Aquelei mesuras foguèron completadas en decembre per la nacionalizacion dei bancas, l'afirmacion de l'egalitat dei sèxes o l'adopcion dau matrimòni e dau divòrci civil. Aquò permetèt d'establir de ligams solids entre lei Bolchevics e la màger part dau rèsta de la populacion mai decidiguèt leis autrei faccions de la vida politica russa de preparar la guèrra còntra lo govèrn novèu.
La desfacha dei Blancs e de seis aliats[modificar | modificar la font]
La guèrra civila acomencèt oficialament lo 19 de genier de 1918 quand lei Bolchevics dispersèron l'assemblada constituenta elegida durant lei darriers jorns dau govèrn Kerenski. Comprenent rapidàment que podián pas contuniar la guèrra exteriora enterin que la lucha interiora per lo poder, lei Bolchevics decidiguèron donc de conclure la patz ambé leis Empèris Centraus e de crear una armada novèla per la guèrra civila. De mai, mobilizèron l'economia dei territòris sota lor contraròtle per assegurar l'avitalhament dei vilas e dei tropas.
D'efèct, maugrat lei succès comunistas dins lei vilas principalas de Russia dins lo corrent de la Revolucion d'Octòbre, la màger part dau país demorava en 1918 sota lo contraròtle de seis adversaris. Aquelei darriers, que foguèron dichs « Blancs », assaièron de reprendre lo poder ai Bolchevis que formèron lo camp dei « Roges ». Aquela guèrra civila s'acabèt en 1923 per la victòria dei Roges qu'aprofichèron l'abséncia d'unitat dei Blancs[2].
Pasmens, lei premiers mes dei combats foguèron malaisats per lo govèrn bolchevic. D'efèct, au començament de la Guèrra Civila, lei Bolchevics devián luchar còntra uneis enemics mai o mens aliats :
- lei fòrças russas blancas qu'èran principalament formadas per leis unitats militaras opausadas ai comunistas (Mencheviks, partisans dau tsar...).
- lei fòrças dei minoritats de l'Empèri Rus que luchavan per obtenir lor independéncia.
- lei fòrças d'avanturièrs coma lo baron Ungern-Sternberg.
- lei tropas mandadas per lei poissanças majoras (Reiaume Unit, França, Japon...) e leis estats vesins (Polonha...) de Russia per ajudar lei Blancs[3].
Ansin, dins lo nòrd, lei Britanics sostenguèron lo govèrn de Russia dau Nòrd a Arkhangelsk e Mormansk obligant lei Roges de transferir la capitala russa a Moscòu. En Siberia, lei Japonés e leis Estatsunidencs prenguèron lo contraròtle de la província maritima e contunièron d'avançar de lòng dau Transiberian. Pasmens, en realitat, leis Estats Units èran principalament preocupats per lei progrès de son aliat que par la victòria eventuala dei Bolchevics. Favorizèron donc una retirada negociada meme se certanei ciutats demorèron sota occupacion japonesa fins a 1925. Dins lo sud, lei Britanics ataquèron en direccion de Bakó e prenguèron la vila. Enfin, lei doas menaças principalas èran l'insureccion d'Ucraïna a l'oèst e l'armada dau govèrn de Samara disposava de tropas importantas dins lei monts Orals.
Lei fòrças comunistas capitèron de resistir fins a la retirada dei tropas aliadas en 1919. D'efèct, lei soudats aliats foguèron sensiblas a la propaganda comunista e divèrsei mutinariás aguèron luòc coma, per exemple, dins la flòta francesa d'Odessa. De mai, entre 1918 e 1919, l'armada dei Roges realizèt de progrès dins son organizacion e son comandament sota la direccion de Trotski que li permetèt d'aprofichar la manca de coordinacion dins leis ofensivas blancas per resistir e contratacar. Ansin, l'armada dau generau Koltchak ataquèt en març de 1919 e foguèt esquichada en novembre. Puei, entre mai de 1919 e març de 1920, foguèt lo torn dau generau Denikine sus lo teatre ucraïnian e enfin aqueu de Iodenitch dins lo nòrd entre mai e octòbre de 1919.
A partir de 1920, lei Bolchevics aguèron donc l'avantatge dins lei combats interiors. En 1921, la fin de la guèrra còntra lei Polonés, batuts a Kiev mai venceires sus la Vistula, va marcar l'element decisiu qu'entraïnèt la victòria finala dei Bolcheviks. D'efèct, aquò permetèt lo mandadís de tropas bolchevicas sus leis autrei frònts. En novembre de 1920, la darriera armada blanca deviá donc abandonar Crimèa. Se dispersèt en Euròpa maugrat leis esfòrç de son cap per tornar començar la lucha. En 1921, lei fòrças d'Ungern-Sternberg foguèron vencudas dins la region dau lac Baikal. Enfin, en 1922, lei Bolchevics prenguèron lo contraròtle dau Caucàs, especialament de l'estat menchevik de Georgia. En revènge, lei guèrras exterioras s'acabèron per de patz negociadas e lei BOlchevics deguèron aceptar de pèrdas territòrialas importantas a respèct dei frontieras russas de 1914, especialament l'independéncia dei regions pus occidentalas coma Polonha, lei tres estats baltas e Finlàndia.
La Reconstruccion dau país e la consolidacion dau poder novèu[modificar | modificar la font]
Après lei combats pus importants entre 1918 e 1919, lei Bolchevics capitèron de consolidar lor poder per de reformas economicas e per l'eliminacion deis oposicions intèrnas au movement.
Lei reformas economicas[modificar | modificar la font]
En 1921, Russia èra devastada per lei combats e la situacion economica èra catastrofica. Lei pèrdas umanas entre 1914 e 1921 son estimadas entre 8 e 10 milions de mòrts e lei vilas an conegut un declin fòrça important durant lo periòde. Per exemple, Petrograd a perdut dos terç de sa populacion e Moscòu la mitat. La classa obriera foguèt decimada e la produccion industriala aviá demenida de 80% a respèct de 1913. Enfin, la recòlta agricòla de 1921 foguèt marrida causant una famina grèva.
En fàcia d'aquelei dificultats economicas, de revòutas aguèron luòc dins lei campanhas. Lo Xen Congrès dau Partit decidiguèt donc d'abandonar la politica dicha dau Comunisme de Guèrra adoptada durant lei combats còntra leis armadas blancas. En plaça, foguèt creada la NEP (per "Politica Economina Novèla") que l'objectiu èra de renforçar l'aliança entre lei païsans e leis obriers que desirava Lenin. La nacionalizacion dei tèrras venguèt pus sopla : se l'Estat es totjorn lo proprietari teoric dei tèrras, lei païsans podòn leis arrendar e lei transmetre coma una proprietat. De mai, lei païsans obtenguèron lo drech de vendre liurament sei produccions. Au nivèu industriau, la màger part deis entrepresas (88%) foguèron privatizadas, especialament leis estructuras que tenián mens de 20 obriers. Leis establiments pus grands poguèron veire lor gestion fisada a d'entrepreneires privats o estrangiers.
Aquelei mesuras foguèron consideradas coma de regressions per una partida importanta dei militants bolchevics. Pasmens, Lenin va obtenir de resultats economics decisius que van permetre de restaurar lei nivèus de produccion de l'agricultura d'avans la guèrra tre l'annada 1924. L'industria capitèt tanben de tornar entraïnar. Ansin, la produccion de bens de consomacion de 1924 representèt 75% d'aquela de 1913. Enfin, au nivèu sociau, la jornada de 8 òras foguèt legalizada e la populacion dei vilas aumentèt tornarmai après son declin. Fin finala, aquò permetèt de consolidar e de legitimar lo poder bolchevic que poguèt annonciar la fondacion de l'Union Sovietica a la fin de 1922.
L'eliminacion de l'oposicion intèrna[modificar | modificar la font]
En fòra de son òbra economica, lo poder bolchevic foguèt tanben renforçada per l'eliminacion dei faccions opausadas a sa politica dins lo Partit en 1921. D'efèct, lo començament d'aquela annada veguèt la repression de la Revòuta de Cronstadt e la renonciacion dei partisans de l'Oposicion Obriera, principala faccion organizada d'oposicion dins lo Partit, a sei projèctes de reformas.
La Revòuta de Cronstadt (28 de febrier - 18 de març de 1921) se debanèt durant la crisi politica causada per lei dificultats economicas qu'aguèron luòc vèrs la fin de la Guèrra Civila. L'illa qu'assostava una basa navala e 14 000 obriers e soudats se revoutèt còntra la confiscacion dau poder per lei Bolchevics ai crits « Viva lei Soviets ! A bas lei BOlcheviscs ! ». Après una resisténcia acarnada a l'assaut dei tropas de l'Armada Roja entre lo 7 e lo 17 de març, lo movement foguèt esquichat marcant la fin de l'influéncia politica dei movements obriers dins l'eissida de la revolucion.
Enterin, lo Xen Congrès dau Partit, lei militants decidiguèron d'enebir lo fraccionisme. Aquò obliguèt lei partisans de Trotski e subretot de l'Oposicion Obriera, demandant lo retorn de l'autogestion obriera dins leis entrepresas, d'aceptar la NEP o de riscar l'exclusion. Aquela decision causèt una premiera epuracion dau Partit que leis efectius demeniguèron de 750 000 en 1921 a 412 000 en 1924 e renforcèron lo poder dau Partit que lo Comitat Centrau Executiu venguèt l'organe centrau de l'Union Sovietica en gestacion.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Entre 1910 e 1914, leis autoritats comptèron 13 000 revòutas localas dins lei regions agricòlas.
- ↑ Quauquei guerilhas capitèron de resistir fins a 1925 dins certanei regions de Siberia.
- ↑ Fins a sa desfacha de 1918, Alemanha aguèt un ròtle similar, especialament en Ucraïna.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Acton, Edward, Vladimir Cherniaev e William G. Rosenberg, A Critical Companion to the Russian Revolution, 1914–1921, Edicion Bloomington, 1997.
- (en) Beckett, Ian F.W., The Great war (2 ed.), Edicion Longman, 1997. ISBN 1405812524. [1]
- (en) Robert Paul Browder, Aleksandr Fyodorovich Kerensky, The Russian Provisional Government, 1917: documents, Edicions Stanford University Press, 1961. ISBN 9780804700238. [2]
- (en) Cambridge History of Russia, vol. 2–3, Edicions Cambridge University Press. ISBN 0-521-81529-0 (vol. 2) ISBN 0-521-81144-9 (vol. 3).
- (en) Figes, Orlando, A People's Tragedy: The Russian Revolution 1891–1924, ISBN 0-670-85916-8.
- (en) Fitzpatrick, Sheila, The Russian Revolution, Edicions Oxford University Press (2a edicion), 199 paginas. ISBN 0-19-280204-6.
- (en) Lincoln, W. Bruce, Passage Through Armageddon: The Russians in War and Revolution, 1914–1918, 1986.
- (en) Malone, Richard, Analysing the Russian Revolution, p. 67, Edicions Cambridge University Press, 2004. ISBN 0-521-54141-7.
- (en) Pipes, Richard, The Russian Revolution, 1990.
- (en) Robert Service, A history of modern Russia from Nicholas II to Vladimir Putin, Edicions Harvard University Press, 2005. ISBN 9780674018013. [3]
- (en) Steinberg, Mark, Voices of Revolution, 1917, Edicions Yale University Press, 2001.
- (en) Tames, Richard, Last of the Tsars, Edicions Pan Books Ltd 1972. ISBN 9780330029025.
- (en) Wade, Rex A., The Russian Revolution, 1917, Edicions Cambridge University Press, 2005. ISBN 9780521841559. [4]
- (fr) Oskar Anweiler, Les Soviets en Russie, Gallimard, 1997.
- (fr) Edward Hallett Carr, La Révolution bolchevique, 1917-1923, 3 vol., Minuit, París, 1969-1974.
- (fr) François-Xavier Coquin, La Révolution russe, PUF, coll. « Que sais-je ? », París, 1962, 128 paginas.
- (fr) Hélène Carrère d'Encausse, Lénine, Fayard, 1998.
- (fr) Isaac Deutscher, La Révolution inachevée : cinquante années de révolution en Union soviétique, 1917-1967, Robert Laffont, 1967.
- (fr) Marc Ferro, La Révolution de 1917, 2 vol., Aubier, Paris, 1967, 1092 paginas.
- (fr) Orlando Figes, La Révolution russe. 1891-1924 : la tragédie d’un peuple, Edicions Denoël, 2007.
- (fr) Rosa Luxemburg, La Révolution russe, setembre de 1918, reedicions "Éditions de l'Aube", coll. « l'Aube poche essai », 2007, 72 paginas.
- (fr) Martin Malia, Comprendre la Révolution russe, Seuil, 1980.
- (fr) John Silas Reed, Dix jours qui ébranlèrent le monde, 1919, reedicion "Éditions sociales", Paris, 1958, 376 paginas.
- (fr) Rudolf Rocker, Les Soviets trahis par les bolcheviks, 1921.
- (fr) Leonard Bertram Schapiro]], Les Bolcheviks et l'opposition. Origines de l'absolutisme communiste (1917-1922), Les Iles d'Or, Paris, 1957, 297 paginas.
- (fr) Victor Serge, L'An I de la révolution russe. Les débuts de la dictature du prolétariat (1917-1918), 1930, reedicion "La Découverte", Paris, 1997, 521 paginas.
- (fr) Leon Trotski, Histoire de la révolution russe, 2 vol., 1930, reedicion "Éditions du Seuil", 1950.
- (fr) Voline, La Révolution Inconnue, Livre premier : Naissance, croissance et triomphe de la Révolution russe (1825-1917), Éditions Entremonde, Lausanne, 2009. ISBN|978-2-940426-02-7.
- (fr) Nicolas Werth, 1917 : la Russie en révolution, Gallimard, coll. « Découvertes », 1997.


c: text/html

text:
Partit Nacionalista Basc
Lo Partit Nacionalista Basc (en basc Euzko Alderdi Jeltzalea - en espanhòl Partido Nacionalista Vasco, EAJ-PNV), es un partit politic basc fondat en 1895 per Sabino Arana.
Lo PNB es un partit nacionalista basc, d'ideologia democratacrestiana. Foguèt fondat en 1895 per Sabino Arana, pr'amor de defendre sas tèsis en favor de la raça basca, la recuperacion dels furs e la defensa de l'independéncia de la "Confederacion Basca". Originàriament reduït a son ròdol d'accion de Biscaia, long del sègle XX s'espandiguèt dins totas las províncias bascas (a mai en Navarra e dins lo País Basc francés). Parallèlament, a mesura que lo sistèma bipartidista espanhòl o permetiá, se faguèt plaça sus la mapa politica basca, fins venir la fòrça egemonica, posicion que sèrva encara actualament. Aprèp d'aver desradicalizat sas posicions inicials, lo partit a participat d'un biais decisiu dins lo procès autonomic basc (tant pendent la Segonda Republica Espanhòla coma pendent lo periòde de transicion democratica), en èsser lo partit principal de govèrn dins totas las experiéncias autonomicas d'Euskadi dempuèi la fondacion del partit. Actualament, lo partit es dirigit per Íñigo urkullu, e govèrna amassa amb Eusko Alkartasuna e Ezker Batua la Comunautat Autonòma Basca, amb Juan José Ibarretxe que n'es lo lehendakari. Aquesta entitat subiguèt doas scissions principalas, pendent las annadas 50 amb l'ETA (grop d'extrèma esquèrra independentista que utiliza la lucha armada per aténher sos objectius) e en 1986 amb Eusko Alkartasuna (partit independentista de tendéncia socialdemocrata).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’abadiá-catedrala d’Alet
Abadiá e Catedrala
Le vilatge d’Alet s’es establit de memòria perduda dins un endrèit plan causit pels Romans a l’entrada de la Vallada Nauta d’Aude. L’abadiá-catedrala, que punteja del vilatge, captiva le barrutlaire. Le pais de Rasès, ont se trapa, ten son nom de Rhedae (Rennas del Castelh) fondada pels visigòts al sègle VII, a qualques quilomètres… L’abadiá d’Alet, un monument immemorial tanbens, per çò que le primièr document que le menciona -en 813- es suspiciós. Benlèu que le fondator supausat, le comte visigòt Berà de Barcelona e de Rasès (benlèu filh de Sant Guilhèm del Desert), a volgut s’apropriar una realisacion ja prestigiosa. Pauc temps abans, les reis visigòts avián de domènis importants dins le parçan. Duscas al segle XI, la lei visigòta reglava la vida dels descendents d’aquelis -ben pauc- barbaris. Las ruinas, per tant als tres quarts caigudas, daissan le visitor tot petit. Sentissèm que l’Istòria trapèc aqui un encastre digne de...N'en legir mai


text:
Rhône-Alpes, terre de troubadours de Jean-Claude Rixte. Libre publicat en 2015 per las edicions EMCC.
En 256 paginas l'obratge presenta una colleccion de tèxtes occitans de l'Edat Mejana.
Los autors causits son originaris del nòrd occitan : Vivarés e Dalfinat mai que mai. Mas an alargat lo domèni fins al Piemont que l'occitan, alara, i èra emplegat.
Los editors presentan un extrach de la Cançon de Girart de Rosselhon, e de poèmas d'Ademar de Poitiers, d'Alberic de Pisançon, de Beatritz de Dia, de Bertran d'Aurèl, de Bieiris de Romans, d'En Genim d'Urre de Valentinés, de Falquet de Romans, de Felip de Valenza, de Guilhèm Augièr Novella, de Guilhèm de Balaun, de Guilhèm Magret, de Guiraut de Calanson, de Pèire Bremon lo Tòrt, de Perdigon, de Pomairòl, de Pons de Monlaur, de Prebòst de Valensa, e de Raimon d'Anjou.
Cada tèxt es acompanhat d'una presentacion e de sa traduccion en francés. Une bibliografia e un indèx dels noms de luòcs, de personas e d'autors es tanben present.


text:
Al mens 49 comunas an de placas en occitan a l'entrada de la localitat (= 32,5% de las 151 comunas del departament).
1 en grafia normalizada
48 en autra grafia (Aurenja, Avinhon, Lo Barķs, Lei Baumetas, Bedarrida, Bedoīn, Bolena, Cabrieras d'Avinhon, Cadarossa, Caromb, Carpentrās, Castčunōu de Gadanha, Caumont, Cavalhon, Corteson, Crilhon lo Brave, Entraigas, L'Illa de Sōrga, Jonquieras, Lāurias, Malamōrt, Malaucena, Merindōu, Metāmias, Montdragon, Monteus, Morieras d'Avinhon, Mornats, Lei Palús, Pčrnas, Pertús, Pōnt de Sōrga, Lo Pontet, Puegoulen, Santa Celha, Sant Cristōu, Sant Savornin d'Ate, Saumana, Lo Tōr, La Torre d'Egues, Vacairās, Vaison, Vauclusa, Vaugina, Vauriās, Vedena, Veleron e Vielas)


text:
1977-1979 : Lo vam dels pionièrs !
1977 : Al congrès de l’Institut d’Estudis Occitans a Besièrs, lo president, l’Ives Roqueta, critiquèt la situacion de la lenga occitana. Una lenga ensenhada a la facultat, opcionala al bachelierat, mas qu’èra pas brica ensenhada a l’escòla mairala. Demest lo mond que l’ausiguèron, se trapava una regenta qu’ensenhava en mairala dins una escòla privada a Casols de Besièrs. Son nom: Jaumeta Galinièr-Alemani que venguèt mai tard Dòna Arribaud. Èra militanta de la lenga occitana dins l’associacion « Volèm Viure Al País », mas tanben militanta del movement de la pedagogia Freinet dins lo grop de Besièrs, ont participava ja Renat Laffitte. Se sentiguèt prigondament concernida per l’apèl d’Ives Roqueta. A la començança, a son entorn, dos collègas de « Volèm Viure Al País » s’afanèron sul projècte de dobrir una escòla mairala occitana: Edmond Albi, un professor de sciéncias e d’occitan en collègi, e Miquèl Martí, un farmacian de Besièrs d’origina catalana.
1978 : En Bearn, una còla mai que mai compausada de « Los de Nadau », lancèt lo projècte de dobrir una escòla en gascon sul modèl de las Ikastolak bascas qu’existissián dempuèi 1969. A una amassada d’Entau País, los amics de la lenga occitana de Bearn decidiguèron que caliá trasmetre la lenga als mainatges tre l’escòla mairala, e que bastava pas pus de far de discorses e d’escampar de mots: èra ora de far, pas mai de blagar! Los de Besièrs e los de Pau obravan cadun dins son canton.
Foguèt Anna-Maria Ròth qu’« inventèt » aquel mot de Calandreta vengut famós per designar l’escòla occitana. Causiguèt un mot panoccitan, compatible amb la nocion d’escòla. Calandreta se ditz a l’origina d’un aucelon del vinhal. Los occitanistas dison qu’anóncia la prima de la lenga… D’autre latz, Calandron se ditz d’un gafet, tanben.
Setembre de 1979 : Espeliguèt la primièra associacion Calandreta : La Calandreta Paulina qu’existís encara.
1980-1984 : fargar un futur a la lenga !
1980 : En genièr, naissença de la primièra escòla Calandreta a Pau en Gasconha. En febrièr de 1980, la còla de Besièrs aprenguèt la creacion de la Calandreta Paulina . Los besierencs partiguèron cap a Pau, per rescontrar los de la Calandreta paulina. La segonda escòla anava dobrir lèu. Los de Besièrs decidiguèron de prene lo meteis nom de Calandreta… Lo movement veniá de naísser ! Los iniciators volontèron Calandreta coma una escòla occitana, laïca, e gratuita. E aquò demorèt e demòra atal. La volguèron escòla de servici public occitan. L’Estat francés, el, o vesiá e o vei encara autrament…
1981 : Al començament de 1981, François Miterrand, candidat a las eleccions presidencialas per l’esquèrra unida, faguèt de proposicions de governament. N’i aguèt una, per las lengas dichas regionalas coma l’occitan, lo bàscol, lo catalan, lo còrs, lo breton o l’alsacian.
Al mes d’abril, los de Calandreta dobriguèron l’escoleta Còsta Pavada de Tolosa.
Lo mes de julh vegèt l’espeliment de la Confederacion Occitana de las Calandretas al congrès d’Etsaut.
Las associacions Calandretas mancavan totalament de mejans per finançar.
Los projèctes de doberturas èran nombroses, pasmens : Montpelhièr Clapàs (projècte portat pels de Besièrs), Auloron Santa Maria (ligat amb Pau), e La Tèsta de Bug en Aquitània nòrd.
1983 : Lo 24 de julh, a Bordèu, a l’Ostal dels Bàscols « Eskual Etxea », s’acampèron Seaska, Diwan, La Bressola, Calandreta e Scola Corsa. Lo ligam entre las escòlas Seaska, La Bressola, Calandreta e Diwan començava de foncionar…
En setembre, lo primièr C.P. en occitan dobriguèt a la Calandreta de l’Ametlièr a Besièrs. Bèl primièr còp, de mainatges començavan l’aprendissatge de la lectura e de l’escritura en occitan. Èra una primièra istorica !
1984 : A la rintrada de setembre, Calandreta comptava ja 7 escòlas qu’escolarizavan 102 calandrons dins 9 classas. Las escòlas èran Pau, Besièrs, Tolosa, Auloron Santa Maria, La Tèsta de Bug, Montpelhièr, e Sèisses prèp de Tolosa que s’arrestarà e vendrà puèi l’escòla de Murèth.
Malgrat los trebucs, lo movement Calandreta s’espandís amb vigor. A l’epòca, los congresses duravan una setmana. Fasiá mestièr d’elaborar e de coordonar lo projècte lingüistic e pedagogic. Caliá tot menar a l’encòp : la batèsta politica e juridica amb lo ministèri, la batèsta financièra per la subrevida quotidiana de las escòlas, la batèsta per crear las aisinas pedagogicas que desfautavan, e la batèsta pedagogica tot simplament, que los primièrs regents se devián formar… sul terren.
1988-1993 : La descentralizacion fa caminar Calandreta mentre que la representacion nacionala nega las lengas de França.
1988 : A la dintrada de setembre, los primièrs calandrons sortiguèron del CM2
Calandreta se tornava espandir que la Calandreta de Nimes, portada per Montpelhièr, èra a mand de dobrir. Ortès atanben anava dobrir en setembre demercé lo sosten de la Calandreta Paulina. Doas escòlas Calandretas en mai! L’espandiment enfin.
1989 : En setembre, amb la dobertura de la Calandreta Sant Çubran deTolosa, i aviá 10 escòlas dobèrtas qu’escolarizavan 282 mainatges mercé lo trabalh de 18 regents. La frucha de las dètz primièras annadas de trabalh.
1990 : ABCM Zweisprachigkeit es creat, las escòlas associativas en Alsacian rejónh nòstres movements immersius en lenga regionala.
1991 : A la rintrada de setembre, la Calandreta Paulina, dobriguèt lo cursus primari.
1992 : Lo 25 de junh, lo congrès dels deputats e senators de França, acampat a Versailles, votèt la modificacion de l’article 2 de la constitucion de la 5ena republica francesa. A l’alinèa numèro 1 de l’aticle 2 se legirà desenant : « La langue de la république est le français ». Aital las autras lengas de França son negadas, refusadas, escafadas…
A Montpelhièr, una segonda escòla, la Calandreta Candòla dobriguèt a la fin de l’annada. L’espandiment s’afortissiá.
1993 : Al mes de febrièr, la Confederacion engatjèt son primièr salariat non-ensenhaire. Foguèt embauchat en tant que secretari general confederal. La professionalizacion del movement Calandreta començava.
1993-1997 : un estatut juridic per las escòlas.
1993 : La segonda escòla de Besièrs, Calandreta dels Falabreguièrs, dobriguèt al mes de febrièr dins lo restaurant d’un centre de lésers tengut pels curats… A Narbona, La Calandreta Narbonesa-la Granhòta, dobriguèt dins una ostal de la carrièra de las arts en mars… L’espandiment !
Pròva bèla ? Calandreta aviá, a la dintrada de setembre de 1993, 17 escòlas dobèrtas e escolarizava 681 mainatges amb 43 regents.
Tre 1993, la confederacion lancèt un primièr ensach de formacion iniciala pels regents de las Calandretas.
En Julh, la Confederacion Occitana de las escòlas Calandretas convidèt lo ministre de l’educacion nacionala, Francés Bayrou a son congrès a Auloron Santa Maria en Bearn. Francés Bayrou prepausèt de reconéisser las escòlas amb l’immersion e la gestion associativa coma caractèr pròpri. Èra lo primièr còp que l’Estat francés acceptava de reconéisser l’immersion a l’escòla.
Mentretemps, Calandreta s’espandissiá fòrça.. La federacion de Miègjorn-Pirenèus dobrissiá successivament Castras, Pàmias, Tarba, pendent que d’autras escòlas s’aprèstavan coma Banhèras o Castanet Tolosan. En Aquitània foguèt l’epòca ont sortiguèt Lescar. En Lengadòc nasquèron la de Pesenàs, Ginhac e Carcassona. E Lemòtges, que dobriguèt, soleta al Nòrd d’Occitània.
1994 : En decembre, la Confederacion acceptèt de signar l’acòrdi Bayrou. Calandreta, de racacòr o cal dire, intrava dins la lei de 1959 : a comptar de setembre de 1994, 46 regents foguèron pagats per l’Estat.
Un autre aspècte de l’acòrdi signat amb Francés Bayrou èra que lo caractèr laïc e associatiu de las Calandretas, son biais pedagogic e son projècte Latinitas d’ensenhament de las lengas de la familha de romanicas èran dins lo tèxt de l’acòrdi oficial.
1995-96 : Aprèp l’Escòla, Calandreta inventava l’Establiment d’ensenhament superior en occitan. Un còp l’acòrdi Bayrou signat APRENE foguèt creada en febrièr de 1995 e lo ministèri de l’Educacion Nacionala, de la Recèrca e de l’Ensenhament Superior convencionèt aquel establiment lo 6 de mai de 1996. Aquesta annada, l’escòla d’Aurenja (Provença) dobriguèt sas pòrtas.
1996-97 : Entre octobre de 1996 e mars de 1997, los capiòls de Seaska, La Bressola e Diwan venguèron vistalhar APRENE, qu’eles n’avián pas encara d’establiment d’aquela mena. Calandreta lor prepausèt de montar un establiment de formacion en comun : Institut Supérieur des Langues de la Républiques Française (I.S.L.R.F).
1997-2002 : Calandreta volonta son creis malgrat los entrepachaments de l’Estat.
1997 : A la rintrada de setembre, Calandreta dobriguèt lo collègi Calandreta Leon Còrdas a Latas (prèp de Montpelhièr) sens cap d’ajuda de l’Estat.
Lo 20 d’octobre, foguèt la primièra rintrada de l’Institut Superieur des Langues de la République Française a Besièrs amb una còla de 30 estagiaris.
De Calandretas novèlas nasquèron dementre : Gap, Orlhac, Seta, Mesa,Beòst, Montpelhièr (Peira Roja/Lepic)… Mas lo ministeri de l’educacion nacionala refusava de balhar los mejans de l’espandiment pedagogic a Calandreta.
En mai d’aquò las manifestacions luchavan per obténer la modificacion de l’alinèa 1 de l’article 2 de la constitucion francesa. E per obténer enfin una lei per las lengas dichas regionalas que permetèsse la ratificacion de la Carta Europèa de la lengas mens espandidas.
1999 : En mai, Calandreta festegèt sos vint ans a Pau e lo ministre de la cooperacion signèt, per França, la Carta Europèa de las lengas dichas mens espandidas… Lo 25 de mai lo Conselh Constitucional edictèt que lo tèxt europèu èra incompatible amb la constitucion de la republica.
Mai e junh de 1999, pr’amor d’una demanda lançada per Diwan, Calandreta participèt a una negociacion al Ministèri de l’Educacion Nacionala a París per estudiar las possibilitats d’integracion al servici public d’educacion en tot servar l’immersion.
A la dintrada de setembre, 1608 calandrons prenguèron lo camin de l’escòla o del collègi. Amb las Calandretas d’Alès, Peirigús e Rodès 38 establiments èran dobèrts o a mand de dobrir.
En parallèl, l’Estat prepausava totjorn a las escòlas associativas en lengas regionalas lor integracion dins l’Educacion Nacionala, mas « a legislacion constanta ». Valent a dire en tot servar l’article 2 de la constitucion… Diwan acceptèt l’acòrdi e signèt.
2002 : Las Calandretas de Limós e de Peçac dobriguèron a la dintrada de genièr.
L’escasença bèla de la prima, foguèt lo congrès de las Calandretas a Maurs, (Cantal). Aquel congrès foguèt un sàssic fòrt d’escambis e de rescontres. Quatre jorns a de reng, lo brave mond « s’associèron per far escòla », tal coma lo disiá la polida formula d’encap del congrès. Responsables associatius, regents, parents… Aquí pastèron lo projècte comun !
2001-2008 : Conselh constitucional e Conselh d’Estat trabalhan contra l’immersion.
2001 : Lo Conselh constitucional s’èra autosasit lo 27 de decembre de 2001 per condemnar lo projècte de pagament public del personal de Diwan en s’apiejant sus l’alinea 1 de l’article 2 de la constitucion.
2002 : En novembre, lo Conselh d’Estat, declarèt que los tèxtes d’integacion de Diwan èran annulats. Mas annulèt tanben los tèxtes per ensenhar una lenga dicha regionala en immersion o a paritat orària.
2003 : En març a Perpinhan, primièr colloqui ISLRF per aparar l’immersion sul terren pedagogic, tot bèl just. Lo tèma ? L’enfant en immersion linguistique précoce.
2005 : Lo 22 d’octòbre, Calandreta marchava per las carrièras de Carcassona, al bèl mièg d’autres dètz mila . Anem Oc per la lenga occitana ! Foguèt organizat per lo moviment occitan quasi tòt. Serèm encara mai nombròses a bezièrs en 2007; 20000 d’Occitania tòta Una gaujosa capitada!
2006 : Dintrada de setembre, dobertura del second collègi, lo Bearn e Bigòrra a Pau, e la naissença de la Calandreta de Milhau dins Avairon.
2007 : En novembre second colloqui ISLRF a Landerneau (bretanha) sus la tema l’immersion une réussite l’exemple gallois.
2008 : Es proclamada Annada internacionala de las lengas per l’amassada generala de l’ONU.
Lo 9 de julh de 2008, mercé a l’amandament portat per qualques deputats foguèt votat d’integrar a la constitucion un article 75-1 : « Art.75-1.- Las lengas regionalas apartenon al patrimòni de França. »
A la seguida d’aquela modificacion constitucionala, una lei deuriá èsser votada al parlament per fin d’assegurar de dreches concrets en matèria d’ensenhament, de creacion, de difusion de supòrts culturals o encara de signaletica.
A la rintrada 2008-2009 amb 48 escòlas e 2 collègis, las Calandretas escolarizan 2514 mainatges.
2009-2012 : Calandreta a 30 ans !
2009 : Dobèrtura de la Calandreta Los Cascamèls (11700 Pépieux)
2010 : Congrès dels 30 ans de Calandreta
Dobèrtura de la Calandretas Terra Maire ( Lo Bòsc)
2011 : Dobèrtura de la Calandreta Titouan Lamazou (Masèras), de la Calandreta l’Esquiròl (Sent Seren), de la Calandreta de Siron (Barsac).
2012 : Congrès de Calandreta a Pleus (Cantal). Dobertura de la Calandreta del País sud Tolosan (Senta Gabèla)
2013 : Dobèrtura del« Collègi Calandreta del Pais Tolzan » a Tolosa e de la Calandreta de l’Union.
2014 : Dobertura de la la Calandreta de Bocòna (Leguevin) e de la Calandreta del Pastel (Lavaur).
2015 : Dobertura de la Calandreta Ribeirona (Lavaudieu)
2016 : Congrès de Calandreta a Quilhan. Dobertura de la Calandreta de Vilafranca de Lauragués, de la Calandreta Pic Aucel (Caramaus) e de la Calandreta deth Coserans (Sent Girons)
Uèi : Calandreta es 68 establiments dins lo sud de la France. 65 escòlas mairalas e primàrias e 3 collegis.


text:
Boinvilliers
Boinvilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Boinvilliers se situa sul scenari del Mantois a una quinzena de quilomètres al sud de Flaçadas-la-Maca, sus la esquèrra de la vallée de la Vaucouleurs. Lo territòri, fòrça pauc boisé, En flac pendent cap al èst, de 145 a 120 mètres d'altitud, se presqu'totalament consagrat a la granda cultura céréalière.
Las Municipalitats limitrophes son Rosay e Villette al èst, Courgent e Montchauvet al sud, Dammartin-ne-Servisca e Flacourt al oèst e Verd al nòrd.
Se desservie per rotas départementales #que la connèctan a las municipalitats vesinas.
La commune de Boinvilliers se situe sur le plateau du Mantois à une quinzaine de kilomètres au sud de Mantes-la-Jolie, sur la gauche de la vallée de la Vaucouleurs. Le territoire, très peu boisé, en faible pente vers l'est, de 145 à 120 mètres d'altitude, est presqu'entièrement consacré à la grande culture céréalière.
Les communes limitrophes sont Rosay et Villette à l'est, Courgent et Montchauvet au sud, Dammartin-en-Serve et Flacourt à l'ouest et Vert au nord.
Elle est desservie par des routes départementales qui la relient aux communes voisines.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge i aguèt fondat al Sègle XIV, per l'installacion d'un monastèri d'un òrdre catolic en los tucs avoisinantes.
Le village fut fondé au Sègle XIV, par l'installation d'un monastère d'un ordre catholique dans les collines avoisinantes.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Francament, las avetz legidas las « revelacions » de Wikileaks ? La prostata de Fidèl, las preferéncias sexualas de Kadafi, l’estat mental de Sarkozy o la talha de barba de Ben Laden… Aquò s’en fotèm nosautres ! Volèm quicòm autre, de revelacions que trucan, e non pas d’entresenhetas pels retirats abonats a « Le Monde ».
Alavetz contunham amb las nòstras revelacions sus l’istòria amagada (emai estrictament vertadièra) d’Occitània. Còsta aquò, çò revelat per Wikileaks es una galejada.
Ara que sabetz perdequé Occitània foguèt pas liberada per l’armada estatsunisenca en 1961 (çò mai conegut coma Lo_fiascò_del_non_debarcament_de_la_baia_d'Arcaishon), setz prestes per conéisser la vertat sul sabotatge de la candidatura de Robert Lafont a l’eleccion presidenciala de 1974 :
La candidatura escanada
1èra partida : Una DS nègra dins la nuèch
París lo 31 de mars 1974, mièjanuèch gaire passada. La vila-lutz atudada sembla pas mai qu’una ciutat de provincia, borgesa e endromida. Las entradas de metrò son barradas, las veituras son aparcadas suls trepadors, los indigènas roncan dins lors lieches e los toristas coma d’estocafichas se quichan dins las cavas de Sant-German-de-las-Pradas. Pasmens, lo long de las carrièras desertas e silensiosas, s’ausís coma un bruch sord, un resson, una mena de bronzinament : es lo son de la rumor.
La rumor ! Fòla rumor que confla coma un aigat de Seina a la prima ! Rumor terribla, que porqueja tant las reputacions mai onorablas coma las estrategias de comunicacion mai verolhadas ! Aqueste còp, se mormolha dins tot París que lo President de la Republica Pompidor malauteja gravament e que serà lèu plegat… Ni los communicats de l’Elisèu, ni los buletins de santat oficials, ni lo jornal televisat de l’ORTF, ren i fa pas ren, la rumor es en camin.
Mèjanuèch, donca. Una DS nègra tira camin lo long dels baloards. Dedins, cinq òmes : quatre tipes enlunetats e encapelats de nègre, e, quichat al mitan de la banqueta de darrièr, o anatz pas creire (el-meteis o pòt pas creire) : lo sènher Robert Lafont. Fa pas detz minutas s’entornava a son ostalariá aprèp una intervencion remarcada al collòqui del PSU « Autogestion e pensada mistralenca » quand subran, sens qu’aguèsse temps de protestar, s’es retrobat dins la veitura. Ara, quichat entre doas barbosas mentre que las platanas traçan darrièr la fenestra, Lafont n’es a se demandar s’aquò va pas acabar coma amb Ben Barkà.
La DS ralentís, vira e dintra dins la cort d’un hôtel particulier. I a un monde aquí dedins ! Policiers en civil, gardas mobils, ambulancièrs… Un balès t’agafa lo Roberton e los vaquí que montan un escalièr monumental. Dabans una pòrta, de gardas puntan lors mitralhètas. Un agach puèi baissan las armas. La pòrta se dubrís.


text:
13 juin 2017
Lengas e Poders 2016-2017- sesilha 6, Joan Francés Courouau : La lenga partejada
La lenga partejada. Presentacion per Joan Francés Courouau del libre publicat jos sa direccion : La Langue partagée. Écrits et paroles d'oc, 1700-1789, Librairie Droz, 2015. (Aquesta presentacion foguèt seguida d’une discussion qu’ai ensajat de résumir). Ostal d'occitania, Tolosa, dimècres 26 d’abrial de 2017 Resumit de la presentacion de J. F. Courouau Aqueste libre collectiu demandèt fòrça trabalh e implicacion de la còla (Felip Gardy, Xavier Bach, Pèire Joan Bernard, Joan Cristòf Maillard, David Fabié e lo quite... [Lire la suite]
14 septembre 2016
Lengas e Poders 2015-2016 - sesilha 4 - Patric Sauzet : un model mimetic del contacte de lengas
Illustracion de Jan-Marc Simeonin, Auseus, La Edicions dau Chamin de Sent Jaume, 2006 Seminari Lengas e poders 2015-2016 Compte rendut sesilha n. 4 20 de genièr 2016, Ostal d’Occitania, Tolosa Retorn de Patric Sauzet sus son tèxte : « Delai de la diglossia. Per un modèl mimetic del contacte de lengas » (lo tèxte es estacat aquí en format pdf : Sauzet diglossia) Patric nos a presentat lo model mimetic de l’antropològ René Girard (defuntat i a gaire) e l’usatge que,... [Lire la suite]


text:
Hauteluce
Hôtaluce en arpitan (Hauteluce en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en las Alpes francesas en Beaufortain. Hauteluce Es una station vilatge situat a una altitud de 1150m.
- La station dels Embargs a situat sus la municipalitat de Hauteluce e de Villard sus Doron.
Commune située dans les Alpes françaises en Beaufortain. Hauteluce est une station village située à une altitude de 1150m.
- La station des Saisies est située sur la commune d'Hauteluce et de Villard sur Doron.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Severin
Severin (mòrt lo 2 d'aost de 640) foguèt lo 71en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 2 d'octòbre de 638 a sa mòrt. Succediguèt a Onòri Ièr (625-638) e foguèt remplaçat per Joan IV (640-642).
Son pontificat foguèt marcat per son refús de ratificar l'adopcion dau monotelisme per leis autoritats religiosas de Constantinòble. Aquò foguèt lo començament de la lucha lònga entre lei Glèisas d'Orient e d'Occident. Foguèt tanben marcat per lo pilhatge dau tesaur de la papautat per de tropas bizantinas. Lei rasons d'aqueu pilhatge son mau conegudas ma semblan liadas ai besonhs de finanças de l'emperaire Heraclius per defendre sa frontiera orientala còntra lei Pèrs puei leis Arabis.


text:
1Tot de lòng dau sègle XIX , lo pòble marselhés parla encara sa lenga, lo dialècte provençal de la lenga d’òc, amb 99 % dei locutors en 1800 e dessota dei 50 % en 1900 , que la davalada comencèt a de bòn dins leis annadas 1860-1870, amb lei progrès de l’ensenhament. Tot aquò per situar lo contèxte quand pareiguèt lo jornau popular setmanier Lou tron de l’èr que visquèt de 1877 a 1882. L’autre paramètre que ne’n faudrà tenir compte es la situacion de la literatura provençala rapòrt au Felibritge fondat en 1854 e legitimat per lo succès de Mirèio en 1859. A Marselha, vila mai poblada de Provença, l’activitat literària en lenga vernaculara èra pas necessàriament un passatemps de borgés desocupats e, quand lo temps ne foguèt vengut, tot en seguissent l’evolucion de la societat francesa dins aqueu domeni, lei creators, coma diriam vuei, qu'avián fach la causida d'escriure en occitan, poguèron viure en partida o entierament de sa pluma, coma Pèire Bellot amb sei drechs d'autor e Victor Gélu, primier amb lei cançons e leis animacions de fèstas privadas o publicas, puei amb lo music-hall e enfin amb una activitat jornalistica.
2Pèire Desanat duèrbe lo talh amb son setmanier lou Bouïabaisso (1842-1846) que sa particularitat es d’èstre escrich en vers, seguit per l’efemèr Descaladaire de Pèire Bellot (1848). Sota lo Segond Empèri, aquela premsa en lengatge vernacular es monopolizada per l’editor de cançons, de peçòtas e de monològs Marius Feraud amb lou cassaire ei bouenei peços prouvençalos e à tout escrit francés sus la Prouvenço seguit dau Rabaïaire. Comparat amb lo desvelopament de la premsa en francés que bomba en avant a proporcion que s'avançam dins lo sègle, aquò representa un percentatge infinitesimau, encara qu'avèm de nuançar que bòrd de jornalets setmaniers en francés publicavan d'articles en provençau. Se comparam amb la Barcelona de l'an 1868, l'annada dau viagte de Mistral dins la capitala catalana, se rendèm compte que ja existián d'ebdomadaris en lenga catalana coma aquela Barretina, venduda un real per carriera, qu'anonciava « la vinguda dels illustrissimes provençals en la ciutat comtal ». E vint ans après, li naisserà una premsa quotidiana en catalan.
Primier numèro dau Tron de l’èr, 6 de genier de 1877
Tron de l’èr, n° 1
Colleccion ReDòc
3Dins leis annadas 1870, l’influéncia dau Felibritge comença tot just a se faire sentir dins la ciutat foceana amb la fondacion per Victor Lieutaud, archivista de la vila de Marselha de l’associacion l’Aubo Prouvençalo que recampa de joines intellectuaus marselhés sedusits per lo movement de Frederic Mistral coma Antida Boyer (1850-1926) e Pèire Mazières (1851-1914). Aquelei dos jovents qu’avián fach d’estudis ensems au pichòt seminari de Marselha, avián ja començat una carriera de jornalista (en francés, de segur) quand fondèron puei lo 6 de genier de 1877 un ebdomadari tot en provençau Lou tron de l’èr que lo director n’èra Pèire Mazières e lo capredactor Antide Boyer. Lo primier nasquèt a Marselha dins lo barri dei pescadors Sant-Joan que son paire i teniá una botiga d’aisinas de pesca e lo segond a Aubanha. Totei dos son d’opinion d’esquerra, sòcis de l’Aubo Prouvençalo e abandonèron puei lo Felibritge, tròp marcat a drecha de son punt de vista. Totei dos avián virat l'esquina a l'ortografia dei trobaires e adoptat aquela dau Felibritge. Aquò fai que Lou tron de l’èr jusqu’au numèro 26 foguèt escrich mutatis mutandis segon lei nòrmas de l’escòla d’Avinhon. Es probable que d’unei lectors avián renat, qu’èra prejudiciable a la venda e a l’espandiment dau jornau, tant e puei mai qu’a partir dau numèro 27 l'escrivan popular Batiste Artou prenguèt l’empenta dau jornau, restabliguèt l’ortografia pluralista dei « trobaires », que leis empaches principaus per lei legeires consistissián en la transcipcion dei diftongs e triftongs. En plaça de « au », « èu », « òu »… i aguèt desenant « aou », « èou », « oou »… e leis autrei publicacions que seguiguèron coma La Sartan se ne’n tenguèron a aquela règla, per çò que s’atrobam aquí dins un domeni pron diferent d’aqueu dei poetas felibrencs : aqueu de la premsa populara. Mai darrier lo director chanjadís, li aurà totjorn lo tandem Mazières-Boyer e la question ortografica serà mai a l’òrdre dau jorn dins lo numèro 99 e lo numèro 107, amb un assag de nòrma e aquela conclusion « lou míou sistèmo qu’es lou pu simple » e lo director qu’es anonim a aquela epòca — sensa dobte P. Mazières — nos balha aquelei precisions :
[…] talo es l’oupinien persounèlo daou direitour. Mai coumo voou pa impousa soun oupinien en degun, ven de nouma uno coumissien independento que deou eisamina lou sistèmo que noueste journaou adeoutara se la majourita dei leitour soun daou meme avis. Leis engajam dounc touti à nous coumunica sa pensado a-n aqueou sujé.
4Se saup que lo melhor biais per enterrar un problèma es de nomar una comission e dins aqueu cas es çò qu’arribèt. Tant que lo tandem Mezières-Boyer dirigiguèt lo jornau, se pòt dire que se mantenguèt una mena d’ortografia unenca, valent-a-dire unifòrma. Coma o remarca justament Pèire Mazières :
[…] l’ourtougrafo es lo buto-rodo mounte soun vengu pica de mourre leis escrivan prouvençau. A la demando d’un noumbre de leitour emplegarem l’ortografo populari en usagi de nouestei caires, subretot per « eu, au, ou » qu’escriurem « eou, aou, oou ». A part acò, ges d’estaca emé talo o talo escouolo, recebrem emé plesi toutei lei peço que voudrès nous manda.
5A aquela epòca (1879), es lo triomfe dau quotidian a dos sòus — es tanben lo pretz dau Tron de l’èr — e dins la segonda vila de França leis ebdomadaris son nombrós, coma Le Furet, (especializat dins lo teatre) Le Bavard (satiric), La Vedette, La Lanterne, l’art libre, de pichòtas entrepresas de premsa que foncionavan segon una logica comerciala. Lou Tron de l’èr escapa pas an aquesta logica, coma ne fai pròva lo compte rendut umoristic dau consèu d’administrança de la revista pareigut dins lo numèro 107 dau 16 de març de 1879. Aprenèm que lo budget èra en equilibri, que lei vendas e abonaments fasián rintrar dins la caissa 9866 francs 10 centimas e que restava a partejar entre leis accionaris 6231 francs, la part de la publicitat estent de 1891 francs 65 e que la paga dei jornalistas, per l’annada 1877, se montava a la soma de 6348 francs — çò que sembla pas coërent, franc que lei jornalistas foguèsson pereu estat accionaris.
6Notarem un retorn a la grafia mistralenca a partir dau numèro 108 (28 de març de 1879), en rapòrt amb lo projecte de fusionar amb l'escòla felibrenca l’Aubo prouvençalo. Efectivament, a partir dau numèro 123 dau 6 de julhet de 1879, la tresena pagina dau Tron de l’èr es ocupada per de tèxtes un pauc mai literaris recampats sota lo títol de « Trelus de l'aubo prouvençalo ». Aquela seria bicefala dau Tron de l’èr embessonat amb un jornalet numerotat a part, s’acabèt amb lo numèro 146 dau 21 de decembre de 1879 dau Tron de l'èr, numèro 26 dau Trelus. Quauquei mots subre aquestei paginas 3 e 4, que representan un jornalet dins lo jornau : aquí avèm una literatura tot autra, pron ambiciosa. Siam quasiment dins lo domeni universitari dau pus aut nivèu. E lo mestre d’òbra n’es segurament l’archivista Victor Lieutaud que, sota lo faus nom de Mazado, nos balha un estudi exaustiu a prepaus dei « prouverbi prouvençau de Jan de Cabano ». Jutjatz ne’n : abans d'arribar ai provèrbis de Joan de Cabana, l’autor recensa totei lei libres pareiguts despuei de sègles que tractan de provèrbis provençaus o de motets coma ditz, expressions particularas e puei parte dau començament, es a dire de la literatura occitana medievala e nos balha 304 provèrbis, totei tirats dei tèxtes trobadorencs, qu’a numerotat e que ne dona la provenéncia. Aital per exemple dins lo n° 10 dau Trelus de l'aubo provençalo :
Aimeric de Peguillan troubadour toulousan, vivié de 1205 à 1207
1° a lei de fol : car sa cresma part- qu'ilh met el lezer- qui filh d'aze bateja jorn ni ser
2° car fui : de grand forfaich gran venjansa- de gran tort gran perdonansa
3° cel que : car de guerra ven tart pro e tost dan
7Seguisson de nombrós trobadors per òrdre alfabetic Alegret, Amaniéu de Sescas, Arnaut de Maruelh, Arnaut Daniel, Bernat de la Barta, Bernat Ventadorn, sensa oblidar lo libre de Sirac (sègle XIV) e aquita citi mai Lieutaud :
aqueu libre en prosa que vai per demando e responso coumo un catechime es plen de sentènci que n'en anam baia eicito una pichoto moustro : n° 341 « gals es gilos de sas galinas » ; n° 342 « joc de mas engenra bregas », etc.
8S'acaba l'Edat mejana amb lo libre de vicis e vertutz (n° 248 : « alcuna vetz val lo prestar donar » ; n° 249 : « apren a ben morir, si vols ben viure », fins qu'au n° 363 : « tant vay la dorc a l'ayga que se trenca » ; n° 364 : « trop compra qui espera »).
9Victor Lieutaud espeluca puei leis òbras de Bellaud de la Bellaudiera per ne sortir una bòna cinquantena, de la Barbouillado de son oncle Pèire Paul n’estrai una vintena, dins Bruèys e son Jardin dei musos ne rabalha mai una cinquantena, fai una incursion dins lo recuelh de provèrbis latins amb sei equivaléncias francesas e provençalas d’Antòni Berluc publicat en 1632, clava amb lo provèrbi numèro 500 (« gau de villo, dòu d’oustau ») per n’arribar enfin a Joan de Cabana e vaquí lo que passa en revista totei sei manescrichs, coma o fariá un universitari seriós amb una biografia de l’escrivan. Mai, ailàs, Lou tron de l'er es dins sa tresena annada ; lo n° 145 es datat de Marsiho, 14 de decembre 1879 ; Lou trelus de l'aubo provençalo es arribat au n° 25 e lei dos ebdomadaris que ne fan qu'un dispareisson totei dos dins una brofoniá que se li espereriam pas. Li aurà doncas agut que 500 provèrbis de publicats e mancaràn aquelei de Joan de Cabana. Sembla doncas que dau punt de vista comerciau, aquel acoblament es pas estat fructuós.
10Dins aquel ultime numèro 146 datat dau 21 de decembre de 1879, legissèm un « avís per de gavèu » ansin redigit :
Per celebra la quatriemo annado doou Tron de l’èr lei redatour si soun paga un bèou dindounèou per aquelei fèsto. Coumo la fèsto durara quauquei jour e per que siegue coumpleto, an decida que lo jornau pareisseirié pas lou dimenche seguent. Aurien ensin lou tems de si cura lei dent e garo au proumié numero de la quatriemo annada ! Car faudrié pas s’imagina que Lou Tron de l’èr es malaut per acò. Luen d’aqui, anounçam emé grand gau a nouestrei leitour qu’a parti d’aqueou numerò Lou Tron de l’èr serà reourganisa emé soun ancieno e proumiero redacien. Reveirem Tòni Tròn, Pèire Simon, Toussaint Payan, Bareio, Jan Saup-tout, Janet l’Estraio-braso, Cacalochou, Baurin, Rimo-sauço, Gauri de Moscou, Ph. Chauvier, Cremazy e tant d’autrei flameis escrivan que van reveni. Bessai faudra mai agrandi lou jornau ! Aquelo tubo !
11Ailàs ! Per de rasons que nos escapan, una probabla crisi a la direccion dau jornau l’an 1880 veguèt pas revenir lei flames escrivans, nimai l’an 1881, a levat dins quauquei numèros isolats. Lo quatren volum de la colleccion dau Tron de l’èr se duèrbe amb un numèro 158 datat dau 3 de decembre de 1881 seguit immediatament dau numèro 167 dau mes de febrier de 1882. Aqueste còp, lo jornau pòrta l’estampilha de l’editor de cançons Alfred Carnaud, gendre de Marius Feraud qu’a pres sa succession a la librariá dau cai dau pòrt. La venda de paraulas e musicas de cançons, de monològs, de peçòtas, en francés e en occitan, semblava qu’èra una entrepresa que fasiá flòri. E aquí plus ges de constrenchas o de temptativas de crear unei nòrmas ortograficas. Fins qu’a son darrier numèro 196 datat dau 28 d’octòbre de 1882, Lou Tron de l’èr es « redija per lei troubaire doou gai-sabé ». Cadun i escriu a son biais sensa limit, caup una « revue financière » en francés e lo francitan fa son intrada amb de tèxtes deguts ai vedetas dau music-hall dependents d’un public que franchimandeja, coma lo veteran Rodòuf Serra.
- 1 Lo capelan es pereu lo nom d'un peis
12Mai tornem au Tron de l’èr, creacion d’una pichòta entrepresa de premsa per dos jovenòmes Pèire Mazières e Antide Boyer, après que se son embregadats dins lo movement de renaissença mistralenca e que se ne’n son distanciats per de rasons ideologicas. Balham, tirats de diferents articles, quauques citacions : « l’oncle vielh bigòt teniá a legir La Gazette du midi, amé d’idèias vielhas coma eu… una òbra liberala de Rémy Marcelin qu’a fach paréisser a Carpentras « lo bon temps » sirventés provençau seguit de « çò que volèm » es un crid de progrès… « la reaccion a remportat una bèla faquina... Victor Hugo es mon dieu en poesia… la necessitat de se gropar d’abòrd en familha per mièlhs arribar a l’union entiera de l’umanitat… fetz sortir dau forrèu la bandiera ai tres colors e partetz en cantant « e enfin, a prepaus de la receta d’un bolhabaissa : « s’anan lipa lei det coumo lei maisso, mai li fau pas metre de capelan1 ».
13En resumit, aquelei joines son republicans, anticlericaus, federalistas, patriotas e sociaus. Antide Boyer, d’alhors, que participèt amb Clovis Hugues a la creacion dau Parti Ouvrier Français a Marselha en 1879 faguèt puei una carriera politica, elegit e reelegit deputat socialista fins a 1909, e finiguèt senator. Totei dos son de bòns escrivans, de polemistas de tria, subretot Pèire Mazières, qu’auriá de figurar en bòna plaça dins tota istòria de la literatura occitana.
14Primiera consequéncia d’aquel amor deçauput per lo Felibritge, durant la primiera annada, cada numèro dau Tron de l’èr critica amb ferocitat lo movement mistralenc, tot en gardant dins sei trufariás una certa deferéncia per lo mestre de Malhana. Aquí trobaretz lo nec plus ultra d’una critica despietadosa e sovent justificada dau vocabulari felibrenc monocòrda adoptat per lei discípols de Mistral. Dins un article sus lei neologismes, lou troubaire de Sant Jan (Pèire Mazières) fai lo punt :
Mistraou s’es talamen ben incarna din soun ideio que meme lei mot lei mai estraordinari toumbon ben din seis obro, perqué soun esta mes à sa plaço emé un gaoubi ouriginaou. Malurousamen lei felibre que l’an imita noun soulamen sabon pas se servi d’aquelei mot, mai n’en cafisson talamen seis escri que tan voudrié parla la linguo de la Tourre de Babeou, d’abor que si coumprenon pas mume entr’eli, va prouveriam au besoun.
15Parierament lei dos co-directors parton en guèrra contra lei faus concors organizats per lo Felibritge, en estent que aquelei que ganhan lei jòias son coneiguts d’avança e que tot vai per compaire e comaire. Mai aquela critica fastidiosa e plena de verva dau Felibritge, benlèu qu’aquò èra pas en son luòc e plaça dins un jornau popular legit per de gents que parlavan la lenga e se socitavan gaire dei querèlas ortograficas e de l’avenir de la renaissença provençala. Lo joinet Pascau Cros nascut en 1857, que collaborèt au jornau a partir dau numèro 7, ne tirèt lei leiçons quand fondèt en 1892 La Sartan e se gardèt ben de tota critica intempestiva.
16Fàcia a l’escòla d’Avinhon, l’originalitat dau Tron de l’èr es d’èstre simplament un organ de premsa e de divertir lei lectors dins sa lenga quotidiana a l'imitacion de çò que se fasiá en francés, amb l'indispensable fulheton, coma Fino la Sant-Janenco, que podèm considerar coma lo primier roman d’aventuras e lo primier roman tot cort dins la literatura occitana, la Robinsouno prouvençalo de Garcin e Nouvé Grané datan de 1850-1855, mai seràn publicats pus tard, en 2004 per lo primier e en 1886 per lo segond ; amb de contes e de novèlas en pròsa, gaire de poesias, de retrachs, de novèlas de la vida vidanta, de cronicas, de comptes renduts d'espectacles, tot aiçò ben enracinat dins Marselha e lo relarg marselhés.
17Ges de lenga castigada, ges de lenga blosa, soncament una pròsa de jornalista dins lo parlar dialectau que lo pòble marselhés pòt comprene aisidament e nautres pas tant, perqué desempuei tot a agut evoluat dins la vida quotidiana a un punt extrème.
18Soventei fes lei gallicismes corrents son pas corregits : « egliso », « gramèro », « passar en revue », « presque », « courreja » (per corregir), etc. Totei lei tèmas son abordats, a levat lei tèmas politics, e un article de Pèire Mazières, autor de Fino la Sant-Janenco que comenta la mòrt de Thiers dins lo numèro dau 17 de setembre de 1877, ne balha la rason. Ne’n citarai un tròç que donarà una idèa de l’estil dau Tron de l’èr. Pèire Mazières primier descriu l’aparéncia fisica de son illustre conciutadan marselhés que ven de morir :
pitouet, puei oumenet, una miejo-blessuro [un avorton], mai lei grands ome se mesuron pas a la taio
19e après aguer fach l’elògi dau liberator dau territòri, Mazières conclutz ansin :
parla d’aquel ome illustre senso entamena un bregoun de politico nous pareisse autant maleisa que de faire un alhet sensa òli e Lou Tron de l’èr a pas a si mescla de politico. E per causo…Qué li manco per acò ? sieis malurous mile francs de caoucionamen, just la mita dei fres de l’enterramen de mossur Alfons2 Thiers. Se leis aviam douna aou tresor, aquelei doui mile escut, porriam tanben a noueste tour dire, de tems en tems, çò qu’avem sus lou pièch, mai per lou moumen, nouesto caisso es pus traoucado que lou panié dei Danaïdo.
20Coma Mazières o escriu de nòu dins lo numèro 54, « la lei sus la presso es un entravadis ». Aquela lei serà suprimida quauqueis annadas après e lo grand setmanier de Rimo-Sausso (Pascau Cros) La Sartan (1891-1905) gaudirà d’aquesta libertat gratuita per ne faire un bòn usatge. Entanterin, lo jornau se vende ben e la publicitat en francés, mai subretot en occitan finís per remplir la quatrena pagina dau periodic.
21Pèire Mazières e Antida Boyer escrivon, segon tota aparéncia lei tres quarts dau Tron de l’èr e fan un us immoderat de faus noms, parier coma lei felibres de l’Armana provençau. Simplament lei felibres se transforman en trobaires. En plaça dau felibre dei poutouns o dau felibre de Bèla visto, descurbèm lou troubaire de Garlaban, lou troubaire deis Aigalado, lou troubaire deis amoureto, lou troubaire de la cacalocharié, lou troubaire deis espeluquejado, lou troubaire dei pachocarié e tot un fum de pseudonims coma Mistoulin, Pistachié, Jan-saoup-tout, Estardquandini, Toni Tron, Mestre Cavo, Tistet, Breguetian, Pachichoio, Rimo-saousso, mestre Gavot, Micolaou, Riquiquí, Chichifregi, Cacalouchou, Rescalissi, Barroun de Cadiero…
22Entre lei collaborators qu’an lo mai escrich dins lo jornau, citarem Batiste Artou, que nos balha de retrachs e de scènas pintorescas, sovent quasiment etnograficas de la vida populara marselhesa, Senès dich la Sinso, autor tolonenc vengut celèbre per sei Scènes de la vie provençale en provençau-francitan que donan un « aperçu » de la situacion linguistica dins la Provença dei vilas dins la segonda mitat dau sègle, Pascau Cros qu’avèm ja mencionat, Felipe Chauvier de Bargemon (1838-1903), Clovis Hugues de Menerba que, portat a la deputacion, serà collega d’Antida Boyer, totei dos entre lei primiers deputats socialistas de França. Citarem pereu Marius Decard (1816 -1884), trobaire catolic d’esquerra que fondèt un restaurant economic per lei trabalhadors, tanben primadier de la societat protectritz deis animaus, qu’escriguèt un dei darriers fulhetons en vers dau Tron de l’er, « l’ome jugea oou tribunaou dei bestis ».
23Entre toteis aquelei collaborators, lei Marselhés son lei mai nombrós coma Fèlis Galceran (1851-1918) autor dramatic que fondèt « la coumèdi prouvençalo », una associacion marselhesa per fomentar lo teatre que Lou Tron de l’èr li donèt supòrt. Fèlis Galceran montava de preferéncia d'òbras dramaticas que n’èra l’autor e o fasiá saupre dins lo jornau, coma una pastorala e au mens una pèça de teatre L’eiritagi, drama en 4 actes, « peço populari jugado su fouesso scèno de Prouvenço oou mitan d’uno raisso d’aplaoudissamen, en vento aou bureou ». Citarem d’autres nom, d'unei que fan mòstra de sa profession : Marius Senés, sarralhier, Loïs Negre, molinier, Josep Rambaud, tonelier, d’autres que sabèm pas gaire d’elei coma Loïs Borguero (1857-1930), Fortunat Martin de Vinon (1833-1900), Josep Mandina, Lucian Pourret, Outavi Monnier d’Aubanha (1816-1895), catolic de conviccion qu’aviá ja publicat dins Lo Rabaiaire de 1860 de polidei poesias romanticas que valon facilament aquelei de Romanilha, enfin de professionaus de l’espectacle dau music-hall marselhés coma Rodòuf Serra (1823-1894) o semi-professionau coma Estanislas Maillard, sarralhier, cantaire e autor de cançons. Oblidem pas nimai de mencionar Alfred Carnaud, lo gendre de Marius Feraud que a la mòda de son sògre s'especializa dins lo genre de la cançoneta e de la poesia leugiera. Per quant ai fremas, constatam que, coma dins lo Felibritge, se ne rescòntra gaire. Es tot just se podèm mencionar la sòrre de Pascau Cros, Justina Gibouin, e la filha de Marius Feraud, Maria Carnaud.
24En mai d’aquò, Lou Tron de l’èr es dubèrt en totei lei bònei volontats. Lo director prega lei lectors que vòlon participar de « li manda pusleou de proso que de vers, de cascareleto escricho emé un gaoubi familhié, valent-a-dire leougiereta, saoupicado a la marsiheso ». Lou Tron de l’èr encoratja pereu lei lectors a prene la pluma amb l’organizacion de concors que elei seràn pas traficats, au còntra d’aquelei dau Felibritge que son vigorosament denonciats.
25Ais uelhs de Pèire Mazières pasmens, Frederic Mistral demòra lo poeta irremplaçable de Provença. A partir d’un tablèu dau pintor Antony Reynié, Mazières fai un resumit remarcable de Mirèio e ne trai aquelei conclusions :
Mistral es un genio coumo s’en veira plus, sa pouesio es lou testamen de nouesto lingo que fa lei dernié badaou e senso estre proufèto saludan voulentié dins eu lou pus grand e lou dernié troubadour.
26Aquela admiracion per lo poeta empacha pas, de fes que i a, de li mandar quauquei còps d’espingla coma dins aquel comentari de L’Armana provençau de 1878 :
Aquest an lou papo Mistral a forni ren que per sa part 13 article. A, capoulié dei sèt coou sèt ! Avem poou qu’acò ti porte malur.
27E eu, Pèire Mazières digatz me un pauc, quant d’articles fornissiá cada setmana au Tron de l’èr ? De segur, una bòna palancada ! Coma se ditz, èra lo peiròu que mascarava la sartan !
28Ara, veguem quentas èran lei rubricas regulieras dau Tron de l’èr e prenguem a l’asard un numèro, aqueu dau 17 de febrier de 1877.
29En primiera pagina, l’editoriau « l’òli de gavèu » signat Tòni Tron es consacrat au vin ; trobam puei una « estudi marsiheso », d'aquelei cronicas que fasiá regulierament Batisto Artou : dins aqueu numèro tracta de la « la portèiris », un mestier de frema despuei lòngtemps dispareigut, qu’èra l’apanatge dei Genovesas. Aqueu mestier donariá vuei l'enteriga ai feministas modèrnas, qu'aquelei robustas italianas portavan sus la tèsta cubèrta per un mocador nomat tòrca (touarco) una grossa banasta que lo client remplissiá d'ortolalha o de qué que siá e que la portairitz portava a pretzfach a seis ostaus. Per mai de precisions, donem-li la paraula :
Tamben, a parti dóu matin finqu’au sero, lei Ginouveso venon dreissa soun camp pèr la journado eis abord de nouestei marcat, de nouestei plaço vo ben ei cantoun dei carriero lei plu passagièro. Dieou [disi] soun camp, bord que, maugra sa banasto que li serve d’assèti en esperant lei pratico tirasso ‘mé eli soventei-fes un pareou de drole e quauqueifes lou brès d’ooumarino mounté radasso lou caga-nis. A miejour, Bachíchou, l’ome, arribo dóu travai pèr manja la soupo e Catarina, nouesto pourtèiris, courre leou cerca un toupin de vermichèli, un pan miejan, uno pinto de vin e touto la famiho debrido sus plaço, s’arrousant la gargamello emé la boutiho, ent’andoumen que lou pedassié, pendu ei pousso de sa maire l’espoungo lou la que déu lou faire un oumenas, un jour.
30Batisto Artou nimai mancava pas d’estil !
31Dins la segonda pagina atrovarem cada setmana una rubrica d’actualitat umoristica, « charrarié marsiheso », signada Jan Sauptout (sensa dobte Pèire Mazières) que perdurarà fins qu’au darrier numèro. Vaquí ne’n un parèu d’exemples dins lo numèro dau 17 de febrier de 1877)
N'en sian mai a redire qu’a Marselha es un plesi de pasta dins la fango ; A la carriero Consolat poudès vous n'en metre jusqu’ei caviho. Es verai qu’acò d’aquito agrado gaire en fouesso gent, mai puei fau estre juste e counveni que leis escoubihié an cent coou resoun perqué s’escobavon troou lei carriero, l’aurié ben troou d’estrangié dins nouesto vilo e si pourrié plus camina.
Ei tombareou que rabaion lei bordiho, deurien metre uno campano coumo lou bordoun de la boueno mèro ; ensin derreviharien pas lou monde, lou matin. An mies eima li metre uno campaneto e quinta campaneto ! sabi uno bravo devoto que doui coou per jou duerbe soun estro e si signo en cresent qu’es lou viatique que passo ;
A la comuna, un emplega demanda a-n-un patàrri :
vieu pron que sias vous Toni doou gros Jan, mai pamen mi faou la provo…
– brave mossur, n’ai sus ieu ge de peço.
- mai, coumo ? aves adu ni vouesto countrat de mariagi ni vouesto atede neissenço ?
– nani
– e mi podes pas soulamen mouestra voueste mortuorum ?
32Una autra rubrica, « nouvello de defouero », recampa d'articulets que venon de Nimes, de Draguinhan, de Niça e de Tarascon. Dessota podèm legir la seguida dau fulheton dau Tron de l’èr amb Fino la Sant Janenco, rouman marsihés qu’es signat Pèire Simoun, en realitat Pèire Mazières, que comença au numèro 3 e que s’esperlonga fin qu’au numèro 41, diriam un bòn roman d’aventura escrich sus lo maubre, melhor que lei tres-quarts deis autres tèxtes en pròsa en lenga nòstra, que seràn ben pus tardiers.
Primièr episòdi dau fulheton "Fino la Sant Janenco"
Tron de l’èr, n° 3
Collecion ReDòc
33A la pagina 3, trobarem una « cansouneto », « lei ciero-boto » signada B. Imbert, tres « galejado » degudas a la pluma de Meste Louis, de Rascalissi (un escais-noms) e de Pèire Isoard que se definís coma « lou negouciant dóu Tron de l’èr » ; en bas de la pagina lo fulheton « à segui », enfin la quatrena pagina es ocupada de tres parts per leis « anounço e reclamo » :
es de règlo dins noueste journau que leis anounço e lei reclamo si fan en Prouvençau. Aqueli que li fara plesi de n’en metre an qu’à s’entendre pèr acò ‘mé lou gérant. Li sera fa de bouenei coundicien.
34Dins l’enaut restant de la pagina caup la rubrico deis espectacles, la « pichouno posto », responsa ai gents qu’escrivon au jornau e lei « devinaio, enimo e logogrifo ».
35A partir dau numèro 30, lei reclamas investiràn tota la darriera pagina dau Tron de l’èr.
Anóncias e reclamas
Tron de l'èr n° 3
Colleccion ReDòc
36Au fiu dei numèros, espelisson d’autras rubricas coma : « la muso daou cabanoun » :
Souto d’aqueu titre, dounarem tan que poussible touti lei semano uno declamacien vo uno cansoun inedicho de nouoste cansounié populari vo aoutre, preceda d’uno noutici biougrafico deis aoutours que nous va permetran. Lou camin es duber. En avant, l’Angles, Capoduro, Lu, Payan e tan d’aoutre bouen boujarroun, fieou dou pople. Fès canta lou travaiadou per que ploure pa souto lou fai
37Una autra rubrica signada « Pistachié » manca pas d’originalitat, se sona « prouverbi de l’envès » e vaquí ne’n d’exemples
- l’iver es pa bastar, quan ven pas leou ven tar. Soulamen, en aqueou cas, es plus l’iver, mai un marri printem.
- Lou souleou luse per tou lou mounde : meme per aqueli que travaion la nué ?
- Li a ges de fum senso fué : depende. Ensin ce que fumo perfès lou lon de muraio [leis estronchs, que lei marselhés se geinavan pas de cagar defòra dins lei cantons sornes]
- Aou mai siam, aou mai riam : anessias pa dire acò en de gen que suivon un enterramen.
- La nué, touti lei ga soun gris : e leis ibrougno, noun ? .
38Una dei particularitats dau Tron de l’èr es la predileccion de sei dos principaus redactors pèr lei juòcs de mots que trobam escampilhats a bòudre dins fòrça articles, que ne fan d’aujòus dau Canard enchaîné et de L’Os à moëlle. Feniràn d’alhors per ne faire una cronica especifica « jue de mot e calembougre ». Vaquí ne’un exemple :
avem agu l’ocasien de parla quauqueifes de l’ome-chin e de l’ome-gat. Si porrié tanben dire d’un enfant que s’es viouta dins la fango qu’es un enfant-gat.
39« Nouvelo literari », es mai una autra rubrica qu’es signada un còp Antide Boyer e l’autre Pèire Mazières e li trobarem de ressons de tot çò que se fai e se publica dins lo microcòsme occitan de Provença que de còps s’estende fins qu’au Lengadòc :
au teatre daou parasol-lyrique de Mounpelié venon de juga, deminge passa Fatalitat, dramo en 3 ate e en proso de moussu Carles Gros. Dounarem la semano que ven’n pichoun resuma d’aquelo flamo peço. Touti leis ounour de la souarado revenon a l’aoutour qu’es vengu en outro recita eou-meme uno pouesio toucanto la maire e l’enfant. Es uno sèno de miseri qu’a fa sensacien. S’es tamben canta daou meme Magalouno e l’amoulaire e, enfin, la representacien d’uno farço en un ate, lou bal de Parasol, qu’a fa rire d’esbroufamen tout l’aouditori qu’es sourti mai que counten d’aquelo representacien
40Es de notar qu’Antida Boyer, l’un dei mai encanhats dins la critica dau Felibritge, que sa bèstia negra es lo comte Vilanòva d’Esclapon, federalista de drecha, pren la defensa de Mistral au pus fòrt de la campanha contra lei separatistas (n° 105, 2 de març de 1878) :
proutestam contro l’idèio de separatisme que l’Evenement voou quan meme atribua ei literatour prouvençaou. Voulem pa prendre la desfenso dei felibre, mai cresem que l’article qu’aqueu journaou a publia dijoou contro Mistral es uno puro fantasié enventado. Ben que sieguem d’acor su touti lei questien, si trouvam countrari certeneis acusacien que l’adreisson per que lei sabem faousso.
41Antido Boyer dins lo numerò 106, dins una letra dubèrta au director de L’Evénement, desenvoloparà totei leis arguments en còntra d’aquelei que tractavan lei Provençaus de separatistas. E lo numèro d’après publicarà la letra en grafia felibrenca d’A. de Gagnaud (pseudonim de Léon de Berluc-Perussis, amic de Mistral) :
mi coumplimen de cor per vosto letro sus lou separatisme. Avès moustra clar coumo lou veire que li soulet desseparaire es aquèli que di boulouvard parisen boufon lou discord dessus nautre. Se vei en vous legissènt que pèr faire un bon francés, l’a que de prene un bon prouvençau siegue dóu Felibrige o dóu tron de l’èr.
42Mai fin qu’au darrier numerò Lou Tron de l’èr podrà pas s’empachar de criticar lei neologismes dei discípols de Mistral. Tot ben considerat, aquel ebdomadari representava una temptativa ben capitada de normalizar la lenga dins totei sei registres, coma diriam vuei.
43En fulheton, pareisse una traduccion dau Cid de Corneille, deguda a Pèire Mazières, l’autor dau roman Fino la sant janenco. Tanben serà publicat en fulheton un opèra comic de Marius Bourrely « Tira sa poudro ei passeroun », e mai « Lou lutrin de Lader, boufounado en tres voouto per Achilo Mir de Carcassouno emé d’ilustracien de la man de Narcisso Saliero revira en dialeite marsihés per Cacaloucho » [sensa dobte Pèire Simon alias Pèire Mazieres qu’a drech a la primiera pagina de la publicacion].
44Citarem puei forra-borra « Meste Cigaou », un conte de Barèio, que me sembla mai un pseudonim de Mazières. Aqueu meteis Barèio signa « lei dous viei, dialogo aousi dins un vilagi de la valado de l’Uveouno » e Pèire Simon nos balha la traduccion d’una novèla d’un escrivan francés, Camille Alary « lou peca doou pero Blaise ». Senés, dich la Sinso, contribuís pereu a remplir lo fulheton amb sei scenas de la vida provençala coma « la sant Micheou » o « la vihado d’un mouart ». Simbolicament dos poèmas eroï-comics, eiritatge d’una literatura classica vielhassosa encombran lo fulheton dau Tron de l’èr, lo primier tot bèu just après lo roman Fino la Sant Janenco intitolat « Nicou Peirin », òbra de A. Heyries e lo darrier dins Lou Tron de l’èr dirigit per Alfred Carnaud a l’ensenha « aux 42 000 chansons », lo veteran Loís Decard nos porgirà « l’home jugea oou tribunaou dei bestis, pouemo en XIV cants, en douas partidos, obro dedicacado à l’amistouso soucieta proutectriço deis animaous » e podrem pas faire sensa que de lo trobar simpatic, en estent qu’au sègle XIX lo bestiari èra sovent mautractat e que l'ortografia de Loís Decard se renja dins una tradicion prouvençala que manten la marca dau plurau e lei letras etimologicas, dins lo fieu dei lexicografes Achard, Garcin e Honnorat.
45En conclusion, d'en primier, la publicacion d’aquel jornau, contemporanèu dau gròs desvelopament de la premsa a Marselha dins lo darrier terç dau sègle XIX, nos balha d’indicacions interessantas sus çò qu’auriá poscut èstre un moviment de renaissença partit d’una grand vila, coma foguèt lo cas en Catalonha.
46En segond luòc, farai servir per modèl l'excellenta traduccion de la fabla « le rat des villes et le rat des champ » (1856) de Roux de Masarga, lo melhor traductor-adaptator de La Fontaine en lenga nòstra per balhar una conclusion an aquest estudi. Dau punt de vista ideologic e formau, Lou Tron de l’èr professionau e urban garri dei vilas s’opausa de frònt au diletantisme e a la ruralitat dau garri de campanha, valent-a-dire de la respelido mistralenca. La francizacion aguent tocat primier lei vilas onte lei classas aisadas avián abandonat lo « patois », lei felibres se viravan devèrs lo mond rustic en supausant tot un fais de valors que mantendrián la lenga. Lou Tron de l'èr s'adreiçava a un public de ciutadans a la poncha dau progrès e foncionava segon la lei de l'entrepresa. Es lo modèl que Pascau Cros se ne’n inspirarà e que perfeccionarà amb La sartan. Malurosament, èran d’organs de premsa isolats maugrat que trobam pron tèxtes provençaus dins certans confraires coma « le bavard », que lo motiu ne’n serà la pèrda accelerada dei lectors joines qu’a partir de 1870 sa lenga mairala n’es plus lo provençau. Una injustícia pas encara reparada es l'indiferéncia que, a priori leis universitaris, tant lei mistralencs coma leis occitans, ne fan pròva davant aquela literatura que dins lo domeni de la pròsa, d'uneis escrivans d'aquelei periodics coma P. Mazière, A. Boyer, B. Artou, Pascal Cros, la Sinsa passan de luenh en qualitat e subretot en quantitat leis autors felibrencs recensats dins lei manuals. Dins sa Nouvelle Histoire de la littérature occitane, Robèrt Lafont e Crestian Anatole (1970) an simplament oblidat de mencionar aquela produccion que se mesura en centenas de paginas, mentre qu’an consacrat d'estudis extensius a d'autres autors provençaus de la meteissa generacion coma lo marqués de Baroncelli o Marius Andrè que son òbra literària es minsorleta e soventei fes pas tant originala.
47En definitiva, Lou tron de l’èr, coma La sartan que culminarà un pauc mai tard, son mouguts per una logica comerciala que despareisserà lèu e la literatura provençala urbana de Marselha, privada de son supòrt popular, foncionarà coma la literatura felibrenca, pariera a un nivolet resplendent que flòta sus la vila e que dona jamai de pluèia, mai aquò empacharà pas que i aguèsse d'òbras fòrtas e originalas coma la pròsa de Valèri Bernard o la poesia de Jòrgi Reboul que totei dos an escrich seis òbras dins lo dialècte marselhés e que de segur desconeissián pas lo melhor d’aquela pròsa jornalistica e qu'a sauput leis inspirar.


text:
M'agrada la pintura, m'agrada d'agachar los tablèus e d'anar dins de galariás e dire "wow, akò m'agrada, lo vòli per mon ostal", puèi agachi lo prètz e "a ben non, m'agrada pas mai".
Tot çò que los artistas pòdon crear amb sas manòtas m'agrada. Enfin, pas tot, i a tot plen de causas que m'agradan pas, mas soi sensibla a la creacion dels autres, que ieu, quand ensagi de far quicòm amb mas manassas, e ben, fau una merdassa. Aviái totjotn 07 de mejana en arts plasticas al collègi, pasmens m'i aplicavi, è.
E soi totjorn frustrada d'aver pas un castelàs ni la fortuna que va amb lo castelàs per poder crompar una òbra o doas als artistas genialissims que crosi dins ma vidassa.
Raaa, m'agradaaaaaaavaaaa.
Mas lo prètz m'agradava mens, plan segur. E tota la jornada, rabalèri per carrièras en me dira "m'agrada". Tirèri los sòus a la maquina e la crompèri.


text:
Frédéric-Fontaine
Frédéric-Fontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es en lo moment d'una partida de caça que # çò comte de Montbéliard s'i èra esgariat en lo bòsc de Chérimont #que s'arturava pendent el a una font abans d'èsser pres per las siás gents. Frédéric de Wurtemberg decidissiá de far défricher aquela tèrra e d'i fondar un vilatge e per aquel far #far venir de colons de Alsace, de Lorraine e de Bourgogne. Lududes donava lo nom de "Friedrichs-Brunn" o "Frédéric-Fontaine", ne remembrar de la siá part de caça, lo 16 de julhet 1588. Lo vilatge a l'origina se compausava de setze familhas #qu'aguèron declarat "de condicion liura en la siá persona e en los sieus bens" e provesidas de tèrras, la mai granda part formava un domeni rural al benefici del comte de Montbéliard. Lo 14 de març 1590 onze unas autras familhas prenián las primièras #çò que portava lo nombre d'abitants a 140, la mai anciana es aquela de Remy Creissenta, procedenta de Brémoncourt. En 1647, après los ans de guèrras, demorava pas mai que sèt familhas totas fòrça paura[1].
En julhet 1619 Zacharie Thérion, acusat de sorcellerie après i aver #èsser torturat, èra décapité sul "grand pont" de Montbéliard e lo sieu còrs incinerat[1].
C'est lors d'un partie de chasse pendant laquelle le comte de Montbéliard s'était égaré dans la forêt de Chérimont qu'il s'arrêtait à une source avant d'être rejoint par ses gens. Frédéric de Wurtemberg décidait de faire défricher cette terre et d'y fonder un village et pour ce faire il fit venir des colons d'Alsace, de Lorraine et de Bourgogne. Il lui donnait le nom de "Friedrichs-Brunn" ou "Frédéric-Fontaine", en souvenir de sa partie de chasse, le 16 juillet 1588. Le village à l'origine se composait de seize familles qui furent déclarées "de condition libre en leur personne et en leurs biens" et pourvues de terres, la plus grande partie formait un domaine rural au bénéfice du comte de Montbéliard. Le 14 mars 1590 onze autres familles rejoignaient les premières ce qui portait le nombre d'habitants à 140, la plus ancienne est celle de Remy Croissant, originaire de Brémoncourt. En 1647, après des années de guerres, il ne restait que sept familles toutes très pauvre[1].
En juillet 1619 Zacharie Thérion, accusé de sorcellerie après avoir été torturé, était décapité sur le "grand pont" de Montbéliard et son corps incinéré[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0, 1,1, 1,2 et 1,3 Los pòbles arruïnats del comtat de Montbéliard Error de citacion : Balise
non valide ; le nom « RUINE » est défini plusieurs fois avec des contenus différents


text:
Bandièra de França
La bandièra de França, tanben sonada « drapèu o bandièra tricolòra », es una bandièra de tres bendas verticalas de color blava, blanca e roja, que foguèt creada en 1794 per Jacques-Louis David. Es utilizada sens interrupcion dempuèi lo 5 de març de 1848.
Las colors retipan las de París (blau e roge) e de la monarquia (blanc), mas foguèron regularament utilizadas abans.
Las tres bendas an la meteissa largor sus tèrra, mas son de proporcions diferentas en mar, per dire de paréisser egalas vistas de luènh.


text:
25
Mai
Lenga : Bilingue Occitan-Français
La fèsta del Cese - Programa de la jornada del 25 de mai
Del : 25 mai 2018 19:00
Al : 01 genièr 1970 01:00
Luòc : 57 Rue Principale, 30700 Montaren-et-Saint-Médiers, France
Activitats : Concèrt, Passacarrièra
Airal lingüistic : Provence
i
Programa
A la « guinguette »
19h00 - Dobertura amb « LES TRIPLETTES DE LA JOLIETTE »
19h30 - DISCORSES, INTRONIZACION & APERITIU DE L'OSTAL DE COMUNA
20h00 - Balèti de dobèrtura amb « LES BALGAZILLES »
22h00 - Laureat Before 2018
THE PLACE TO CHICHE
cambiaments de platèl : DIMITRI FROM PANISSE
21H : RUBY CUBE
23H : HIPPOCAMPE FOU
Descobrir las autras datasPrograma del 26 de mai
Programa del 27 de mai
Informacions practicasSite internet :http://www.fetedupoischiche.com/
La comuna de Montaren e Sent Medier met a vòstra disposicion Sent Quentin.
TARIFAS : Gratuit, mas sosten benvengut.
RESTAURACION : Suls 2 sites, divendres, dissabte e dimenge propausadas pels benevòls del KPCM e d'artisans bio, locals (vegetarian o pas, amb o sens glutèn, bio o circuit cort).


text:
Yaha marca tres còps
Per la primièra jornada de Super-8, tre dijòus, St-Helens metiá la pression suls Dragons en anent ganhar a Warrington: 20-18
. Autra suspresa divendres amb la victòria de Castleford a Hull-FC: 30-16
alara que Wigan èra sens pietat per Wakefield: 60-12
.
La victòria veniá imperativa dissabte pels Dragons per se trapar pas amb 4 punts de retard sus St-Helens. De jogaires dintravan (Monis, Aiton, Bòsc, Anderson) per tornar balhar vam a una formacion en plen dobte.
Widnes faguèt pas lo pes: Broughton marquèt aprèp 90 mètres de corsa, Horo fasiá pròva d’oportunisme (10-6 a la pausa), puèi Yaha signava tres ensages: sus una passa a pè de Bòsc e sus doas liberacions de palma de son centre Vincenç Duport (que ven de signar per doas novèlas sasons jol malhòt sang e aur). Victòria: 26-10
, amb un punt negre: la nafradura al ginolh de Tomàs Bòsc.
Divendres, los Dragons aniràn a St-Helens
per ganhar: aquò lor i permetriá de tornar trapar la quatrena plaça qualificativa per las mièjas finalas. En cas de desfaita, aquela qualificacion virariá al sòmi sus fons d’una decepcion grandarassa. Alara, divendres al ser, digatz-vos que i a pas solament los Jòcs Olimpics dins la vida e que poiriatz gitar un uèlh sus la retransmission de la partida sus BeInSport.
8 del Mitan: Leeds cartona.
Dins los 8 del mitan, per designar 4 formacions que jogaràn en Super-Liga la sason venenta, la diferéncia entre primièr e segond nivèl se nòta per las victòrias de Leeds a Featherstone 62-6
e de Hull-KR sus Batley 58-18
. Dins las autras doas partidas, Salfòrd bat los Gigants d’Huddersfield 34-12
e Leigh ganha contra Londres 34-30
.
Tolosa a Doncaster
Aqueste dimenge 14, en Liga-Una, lo Tolosa Olimpic voldrà contunhar sa tièra de victòrias del costat de Doncaster abans de reçaupre a Blanhac lo dissabte 20 los jogaires de Rochdale, los sols qu’an pas perdut fàcia als occitans (28-28 marca finala del primièr rescontre
).
Alan Roch