c: text/html

text:
Angkor
Angkor es l'anciana capitala khmer a l'entorn de l'actuala Siemp Reap, al nòrd del lac Tonlé Sab e nord oèst de Cambòtja. A Angkor vivián a l'epòca de l'apogèu d'aquel reialme prèp d'un milion d'abitants, mai que dins quina que siá ciutat europèa d'aquel temps. D'aquela ciutat, o ensemble de ciutats, demòra actualament un camp arqueologic espandit amb de centenats de temples de diferentas epòcas e tipes, qu'aprèp lo regim de Pòl Pòt venguèt un dels mai grand centre d'atraccion toristica. Tot aquel ensemble foguèt declarat en 1992 Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondacion[modificar | modificar la font]
L'empèri khmer succediguèt al reialme de Chenla, que demoravan de reialmes e estats enemics. La capitala d'aquela epòca èra Isanapura, l'actuala Sambor Prei Kuk. En 802 Jayavarman II (802-850) los unifiquèt, se consacrant coma l'unic sobeiran e prenguent l'independéncia de Java, amb que qualques reialmes chenla demoravan sosmeses. Fin finala Jayavarman II demorava fins alara a Java. L'acte de proclamacion coma rei se faguèt al mont Kulen, al nòrd d'Angkor. Abandonèt l'anciana Isanapura e establiguèt la seuna cort a Hariharalaya, dins l'actual luòc de Roluos, a l'èst de Siemp Reap.
Roluos (Hariharalaya)[modificar | modificar la font]
Indravarman I (877-889) foguèt lo principal constructor dels grans temples de Roluos (Hariharalaya), agrandiguèt lo temple de Preah Ko (879) lo dedicant al fondator de l'empèri, Jayavarman II, benlèu perque aquel èra un monarca intrús. Tanben acabèt d'importantas òbras idraulicas destinadas a remediar als efèctes del manca d'aiga al periòde sèc.
Angkor (Yasodharapura)[modificar | modificar la font]
L'establiment de Roulos durèt pauc, Yasovarman I (889-910), filh d'Indravarman I, après aver edificat los temples de Lolei, establiguèt sa pròpia capitala pus al nòrd, a l'actual Angkor, que nomenava Yasodharapura. Del meteis biais qu'aviá fait son paire a Roulos, i bastiguèt un estanh (lo Baray Oriental) coma resèrva d'aiga per porgir la nòva ciutat. A costat tanben edifiquèt divèrses edificis.
Koh Ker (Chok Gargyar)[modificar | modificar la font]
En 921 Jayavarman IV (921-941), foguèt coronat rei a Koh Ker, a qualques cent quilomètres al Nord-èst d'Angkor onte establiguèt la capitala, provocant un nòu cambiament de localizacion. Aquela capitala demorèt pendent lo reialme del seu filh, fins a sa mòrt (944) un nòu cambiament faguèt tornar la capitala a Angkor.
Retorn a Angkor[modificar | modificar la font]
Rajendravarman II (944-968) faguèt tornar la cort a Angkhor pròpiament dich e una de sas primièras accions foguèt d'agrandir lo temple de Mebon Oriental, al mièg de l'estanh (lo Baray Oriental) qu'aviá bastit Yasovarman I de per abans. L'un aprèp los autres los monarcas se succediguèron e ensagèron de daissar lor marca bastissent de nòus edificis dedicats a la glòria dels dieus, d'els meteisses e de la monarquia coma institucion.
Suryavarman I (1006-1050) marquèt la fin d'una epòca de turbuléncias politicas, que tornèron mai tard. L'istòria d'Angkor es un rebat de la quita istòria del reialme, dels monarcas que succediguèron, intrigas, usurpators, eca. Mentre que, daissèron la seuna empremta dins las construccions del complèxe monumental.
Angkor Vat[modificar | modificar la font]
Mai tard, jos Suryavarman II (1113-1149), s'edifiquèt lo monument sens dobte mai important de l'ensems: Angkor Vat, lo temple e mausolèu, punt de referéncia de l'arquitectura khmer per las seunas dimensions e beutat.
Pauc aprèp, en 1177, l'armada del reialme de Tchampa (situat dins l'actual Vietnam) faguèt una incursion e ataquèt Angkor pel lac Tonlé Sap, trapant la ciutat militarament sens proteccion. L'ocupèt e la saquejèt, demorant pendent quatre ans jol seu domèni. Jayavarman VII tornèt capitar a prene lo poder en 1181 e portèt l'empèri a la seuna esplendor maximala.
Angkor Thom[modificar | modificar la font]
Jos Jayavarman VII bastiguèt Angkor Thom, la nòva ciutat tancada per un barri quadrat de prèp de tres quilomètres de costat amb cinc pòrtas de dintrada e amb lo seu centre monumental emplit de construccions.
Abandon[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XIV l'istòria d'Angkor e del quite empèri demorèt fosc, los documents istorics son escasses e pauc concrèts. Se conservèt pas rès de las construccions que foguèron bastidas aprèp lo sègle XIV, qu'èran de fusta. Entre 1351 e 1357 la capitala casèt dins la mans dels tais. Los khmers recuperèron lo poder, mas demorèron flacs. En 1431 Angkor tornèt èsser ocupat pels tais e lo país dependèt alara d'Ayutthaya, la capitala del reialme tailandés. Es benlèu la data que marca la fin d'Angkor. L'importància de las zònas amb de comunicacions melhoras, coma Phnom Penh, faguèt que la capitala mudèt definitivament fòra de la ciutat en 1434. Angkor demorèt amb mai o mens vitalitat fins al sègle XVI.
Descobriment de l'Occident[modificar | modificar la font]
Lo luòc tornèt èsser "descobèrt" pels occidentals a l'origina de la tentiva de cristianizacion pels missionaris franceses. Al començament del sègle XIX i intervenguèron los arqueològs. En 1863 Cambòtja passèt jos protectorat francés e comencèron las escavacions, mai o mens sistematicas del complèxe, que venguèron l'objècte de grand interesses dels Europèus. En 1901 foguèt creada l'École Française d'Extrême-Orient, que se n'ocupèron particularament a exclusivament fins a 1970, que lo daissèron per motius de securitat. Los escavaments contunhèron a partir de 1980 jos la direccion del govèrn de Cambòtja e amb la participacion de diferents païses. Dempuèi 1992 lo complèxe foguèt inscrich sus las listas del Patrimòni de l'Umanitat. A aquela epòca se faguèt d'importantas òbras de localizacion, netejatge e restauracion.
Monuments d'Angkor[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Claude Jacques, Michael Freeman. Angkor cité khmère. Ed. Olizane. Ginebra, 2000. ISBN 2-88086-253-1
- (fr)Jean Laur. Angkor. Flammarion. 2002. ISBN 2-08-200897-5
- (fr)Maurice Glaize. Angkor. J. Maisonneuve. París, 2003. ISBN 2-7200-1091-X
13° 26′ 26.57″ N 103° 51′ 30.84″ E / 13.4407139, 103.8585667

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Veire
Lo veire es un material solid amòrf, produch en general quand un material viscós convenent es solidificat rapidament, de tal biais qu'a pas temps de formar una estructura regulara cristallina. Un exemple d'aqueste fenomèn se pòt observar quand se vèrsa de sucre de taula fondut sus una superfícia freja. La resulta n'es la formacion d'un solid amòrf amb una fracturacion de tipe concoïde, que l'estructura cristallina i es absenta al contrari del sucre inicial.
D'un biais comun amb aqueste mot veire s'entend un tipe especific de veire, lo veire silicèu, que s'emplega abitualamente dins los edificis, coma contenidor o dins los elements de decoracion demest d'autras possibilitats.
Jos sa forma pura, es lo veire transparent, relativament dur, practicament inèrt del ponch de vista quimic e biologic e presenta una superfícia plan lissa. Aquestas caracteristicas fan del veire un material d'emplec frequent dins maites sectors, mas a l'encòp es fragil e tend a se copar e en fragments copadisses. Aqueles desavantatges se pòdon melhorar en partida o del tot en apondre d'autres elements o amb de tractaments termics.
Lo veire comun es constituit gaireben exclusivament per de dioxid de silici (SiO2), sonat comunament siliça, valent a dire lo quite compausant del qüars e de sa forma policristallina, la sabla. Jos forma pura, la siliça a un ponch de fusion qu'es a l'entorn de 2 000 °C mas sovent durant la produccion del veire son apondudas d'autras substàncias per far mermar aquesta temperatura. Un d'aquestes elements es la soda (lo carbonat de sòdi Na2CO3) o alara la potassa (lo carbonat de potassi) que fan baissar lo ponch de fusion aperaquí 1 000 °C. Malastrosament la preséncia de soda fa lo veire soluble dins l'aiga (caracteristica de segur pas gaire desiderabla). Per evitar aqueste inconvenient s'i apond a mai de cauç (oxid de calci, CaO) per n'obtenir l'insolubilitat.


text:
1665
Aquesta pagina concernís l'an 1665 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Epidemia de pèsta fòrça importanta en Londres (dicha Granda Pèsta de Londres). Foguèt probablament entraïnada per l'arribada de naviris olandés contaminats e faguèt son aparicion a la fin de l'annada 1664 dins lei quartiers paures. Aquò empachèt sa deteccion rapida — la premiera victima oficialament enregistrada moriguèt lo 12 d'abriu — e donèt una amplor importanta a l'epidemia. En julhet, aperaquí 700 abitants moriguèron cada jorn e la familha reiala preferiguèt abandonar la capitala fins a febrier de 1666. Ambé l'arribada de l'ivèrn 1665-1666, l'intensitat de l'epidemia demeniguèt pauc a pauc. Pasmens, sa disparicion definitiva se debanèt — d'un biais paradoxau — qu'en setembre de 1666 gràcias au Grand Incendi de Londres. Lo nombre totau de victimas de l'epidemia es estimat entre 75 000 e 100 000 personas (siá aperaquí 20% de la populacion).
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Destruccion dei darriers obratges escrichs per lei jesuistas establits en Etiopia dempuei lo sègle precedent. Aquò marquèt la rompedura definitiva dau negus Fasilides (1632-1667) ambé la Glèisa de Roma.


text:
Saverne
Zabern en alemannisch (Saverne en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Saverne A situat en lo Bas-Rhin, a l'oèst d'aquel departament, près del limit Alsace/Lorraine.
La vila a situat a aperaquí 40 quilomètres al nòrd-oèst de Estrasburg, sul traçat de la D1004 (RN 4) e a aperaquí 15 quilomètres de Wasselonne. A traversat pel Zorn e lo canal de la Marna al Rhin. Lo camin de halage del canal a manlevat pel grand itinerari cyclable Eurovélo 5 (EV5 Via Francigena de Londres a Roma/Brindisi).
La vila ocupa una posicion estrategica sul caulet de Saverne, un dels passatges naturales del scenari lorrain a la plana de Alsace a travèrs de las Vòges. A traversat pel GR 53-5 #que connècta Wissembourg a Masevaux per la crête de las Vòges.
Saverne est situé dans le Bas-Rhin, à l'ouest de ce département, près de la limite Alsace/Lorraine.
La ville est située à environ 40 kilomètres au nord-ouest de Strasbourg, sur le tracé de la D1004 (RN 4) et à environ 15 kilomètres de Wasselonne. Elle est traversée par le Zorn et le canal de la Marne au Rhin. Le chemin de halage du canal est emprunté par le grand itinéraire cyclable Eurovélo 5 (EV5 Via Francigena de Londres à Rome/Brindisi).
La ville occupe une position stratégique sur le col de Saverne, un des passages naturels du plateau lorrain à la plaine d'Alsace à travers les Vosges. Elle est traversée par le GR 53-5 qui relie Wissembourg à Masevaux par la crête des Vosges.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuèi 22 sègles, los grands corrents istorics e culturales an marcat la vila de la siá peada.
De l'epòca de la vila gauloise, vengut camp romain, @dénommer "Tres Tabernae" fins als nòstres jorns, Saverne conserva las traces de lo sieu papièr istoric, de la siá vida passada, vestigis del mur de enceinte romain, mur medieval, glèisa romane, cloître, ostals ancians considerables, la vila se presenta jos totes los sieus atractius en un luòc natural excepcional, al pè de las montanhas boisées, coronadas de castèls-fòrts #que la environan, coma tant de sentinelles supèrbas e etèrnas.
- Aucupacion dempuèi la Sègle E de la nòstra ère en tres ponches #qu'aquel situat sul ponch culminant i n'aurà priviliegiat e formarà la vila anautita #que i aurà environat d'una enceinte a Modèl:La s ; los avesques d'Estrasburg son mèstres de la vila de 1236 a la Revolucion ; en 1394 ven residéncia episcopala #çò que favorís lo desvolopament de la vila e los nombroses bastiments ; la vila s'estend en defòra de la enceinte romaine : la vila bassa s'establís al delà de la pòrta dicha Mitteltor e a precedit de l'autre costat de la Zorn per Kleinstadt ; al sud estenduda del faubourg ; la longitud de la Zorn molins e tanneries ; reconstruction après los incendis a causa de la guèrra de Trenta Ans ; a partir del mièg de la Sègle XVII lor cal èsser bastidas en la meteissa alineació e èsser de meteissa nautor ; al començament de la Sègle XVIII lo cardinal Armand Gaston Maximilien de Rohan facilita lo bastiment del quartièr entre la pòrta anautita e la carrièra dels Bains ; grand essor démographique a Modèl:La s ; estenduda del faubourg e de la comunitat josieva ; cap a 1860 desvolopament de l'activitat industriala #çò que contribuissi a la fondacion de la comunitat protestante ; ultérieurement formacion de nòus quartièrs a l'oèst e al sud
- I a çò Castèl dels Rohan #que, amb la siá immensa façada néoclassique, remembra la glòria dels Princes-Avesques e testifica del papièr istoric de Saverne, banc del Évêché pendent divèrses sègles.
- Los ancians ostals a colombages, se particulars a la Alsace, an representat sustot per L'ostal Katz (Sègle XVII) #qu'es segurament la una dels mai interessantes. Lo sieu oriel triangular e las siás bigas aparentas ricament sculptées surplombent la zòna piétonne totjorn animada.
- La glèisa de las Récollets (Sègle XIV) e lo sieu cloître gotic en grès ròsa. Un orgue Dubois i a #èsser édifié l'an 1763.
- La glèisa paroissiale La nòstra-Madama de la Nativité, a las vidrieres magnificas, e lo sieu poderós torn-porche d'estil roman testifiquen de l'istòria episcopala de la vila.
- Lo torn Cagliostro ont Cagliostro s'i seriá liurat a las siás escuras experiéncias mai prèpas de la alchimie #que de la sciéncia. De lo sieu autre nom Joseph Balsamo, #èsser egalament implicat en la famosa "Question del collier de la reina".
De grands personatges an séjourné dins la vila savernoise, coma Goethe e Victor Hugo.
Final 1913 la vila es lo teatre de évènements a las ressonàncies internacionalas coneguts jol nom de incident de Saverne.
Saverne A #èsser liberada per la 2en division blindée del general Leclerc lo 22 de novembre de 1944, abans #qu'ajan pas liberat la plana de Alsace e Estrasburg.
Depuis 22 siècles, les grands courants historiques et culturels ont marqué la ville de leur empreinte.
De l'époque de la cité gauloise, devenue camp romain, dénommée "Tres Tabernae" jusqu'à nos jours, Saverne conserve les traces de son rôle historique, de sa vie passée, vestiges du mur d'enceinte romain, mur médiéval, église romane, cloître, maisons anciennes remarquables, la ville se présente sous tous ses attraits dans un site naturel exceptionnel, au pied des montagnes boisées, couronnées de châteaux-forts qui l'entourent, comme autant de sentinelles superbes et éternelles.
- Occupation dès le Sègle I de notre ère en trois points dont celui situé sur le point culminant sera privilégié et formera la ville haute qui sera entourée d'une enceinte au Sègle III ; les évêques de Strasbourg sont maîtres de la ville de 1236 à la Révolution ; en 1394 devient résidence épiscopale ce qui favorise le développement de la ville et les nombreuses constructions ; la ville s'étend en dehors de l'enceinte romaine : la ville basse s'établit au delà de la porte dite Mitteltor et est précédée de l'autre côté de la Zorn par Kleinstadt ; au sud extension du faubourg ; le long de la Zorn moulins et tanneries ; reconstruction après les incendies dus à la guerre de Trente Ans ; à partir du milieu du Sègle XVII doivent être construites dans le même alignement et être de même hauteur ; au début du Sègle XVIII le cardinal Armand Gaston Maximilien de Rohan facilite la construction du quartier entre la porte haute et la rue des Bains ; grand essor démographique au Sègle XVIII ; extension du faubourg et de la communauté juive ; vers 1860 développement de l'activité industrielle ce qui contribue à la fondation de la communauté protestante ; ultérieurement formation de nouveaux quartiers à l'ouest et au sud
- Il y a le Château des Rohan qui, avec son immense façade néoclassique, rappelle la gloire des Princes-Évêques et témoigne du rôle historique de Saverne, siège de l'Évêché pendant plusieurs siècles.
- Les anciennes maisons à colombages, si particulières à l'Alsace, sont représentées notamment par La maison Katz (Sègle XVII) qui est certainement l'une des plus intéressantes. Son oriel triangulaire et ses poutres apparentes richement sculptées surplombent la zone piétonne toujours animée.
- La glèisa des Récollets (Sègle XIV) et son cloître gothique en grès rose. Un orgue Dubois y a été édifié en 1763.
- L'église paroissiale Notre-Dame de la Nativité, aux vitraux magnifiques, et sa puissante tour-porche de style roman témoignent de l'histoire épiscopale de la ville.
- La tour Cagliostro où Cagliostro se serait livré à ses obscures expériences plus proches de l'alchimie que de la science. De son autre nom Joseph Balsamo, il fut également impliqué dans la fameuse "Affaire du collier de la reine".
De grands personnages ont séjourné dans la cité savernoise, comme Goethe et Victor Hugo.
Fin 1913 la ville est le théâtre d'évènements aux retentissements internationaux connus sous le nom d'incident de Saverne.
Saverne a été libérée par la 2en division blindée du général Leclerc le 22 novembre 1944, avant que ne soient libérés la plaine d'Alsace et Strasbourg.


text:
Colesteròl
Lo colesteròl (var. colesteròu), es un lipid, mai precisament un esteròl (una combinason d'esteroïde e d'alcòl), que se trapa dins las membranas cellularas de tots los teissuts del còs uman, e qu'es carrejat dins lo plasma sanguin de tots los animals.
Lo nom de colesteròl ven del grèc ancian chole (bila) e de stereos (solid), d'efièch, es excretat per la bila e foguèt descobèrt jos forma solida dins de calculs biliars en 1769 per François Poulletier de la Salle.
A çò dels eucariòtas, lo colesteròl es un element constitutiu fondamental de las membranas cellularas que ne'n assegura la rigiditat en s'intercalar entre las cadenas de fosfolipids. Es present dins lo fetge d'ont es transportat per la sang fins a las cellulas mai que mai per las LDL (Low Density Lipoproteines). Las fraccions inutilizadas que venon de la degradacion de las cellulas tornan al fetge amb las HDL (High Density Lipoproteines).
Es lo precursor de la màger part de las ormonas esteroïdianas. Lo colesteròl en excès se pòt depausar dins los teissuts, sus las parets de las artèrias e provocar l'ateroescleròsi.


text:
1736
Aquesta pagina concernís l'an 1736 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Fin oficiala de la dinastia safavida après lo reversament de son darrier sobeiran per Nabir Chah. Aqueu darrier se proclamèt a son torn chah. Dins lei regions occidentalas de Pèrsia, capitèt d'obligir leis Otomans de se retirar dei zònas frontalieras ocupadas dempuei l'afondrament de l'Empèri Safavida.


text:
Aas
Aas qu'ei ua anciana comuna bearnesa de la vath d'Aussau qui estó restacada a la comuna de la vila jusona de las Aigas Bonas en 1861.
Somari
L'occitan gascon shiulat d'Aas[modificar | modificar la font]
Aas que desvolopè un biaish de comunicacion en shiular entà comunicar sus distàncias de las granas pr'amor deu reliu montanhós deu vilatge.
Lo lengatge shiulat d'aqueth parçan deus Pirenèus que permetè de's parlar d'un penent a un aute. De hèit, la forma de la vath que rebomba de plan los shiulets qui permetèn d'establir comunicacions enter lo vilatge d'Aas e los peisheders.
Qu'èra un vertadèr lengatge, complèxe e pro complet, a partir de l'occitan gascon. Que desapareishó dab l'arribada de tecnicas navèras de comunicacion e dab los cambiaments deu pastoralisme tradicionau. L'usatge abituau d'aquera forma d'occitan gascon shiulat que desapareishó au sègle XX.
Un deus sons especialista qu'estó René Arripe qui escrivó un libe de referéncia, en francés : Les siffleurs d'Aas, 1984, Imprimerie de la Monnaie, Pau.
De notar, que lo lengatge shiulat d'Aas qu'èra lo darrèr de l'Euròpa continentau. Que i a temptativas totun entà tornar har víver un drin, dab l'associacion Lo Siular d'Aas (2011), mes n'existeish pas mei hens la vita vitanta deu vilatge.


text:
Cappella
Grop de musica d'eurodance creat pel productor italian Gianfranco Bortolotti.
Foguèt famós mai que mai pendant la nonantas amb la cantaira Kelly Overett e son sòci Rodney Bishop.
Istòria[modificar | modificar la font]
A la debuta (1987), lo grop èra mai un concèpte qu'un grop vertadièr. Pasmens, las personalitats de Kelly Overett e Rodney Bishop donèron un vam decisiu a la celebritat del grop. L'albom "U got 2 know" (1994) aguèt un brave succès. En seguida de pelejadas amb lo productor, Kelly Overett e Rodney Bishop son remandats e remplaçats per Allison Jordan e Patrick Osborne en 1995.
Lo grop a contunhat de cantar mas a pas jamai tornat trobar lo vam qu'aguèt en 1994.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Helyom Halib (1990)
- U Got 2 Know (1994)
- Remixes (Japon) (1994)
- L'album Remix (France only) (1995)
- Interactive Multimedia (CD-I) (1995)
- War In Heaven (1996)
- U're My Baby/Cappella (1998)
- Best Of (+ clips DVD) (2005)


text:
Aquisgran
Aquisgran o Ais d'Alemanha[1] (en alemand Aachen, en latin Aquisgranum) es una vila d'Alemanha, dins lo land dau Ren dau Nòrd-Vestfàlia, pròche la frontiera amb Belgica e lei País Bas, a 65 km a l'oèst de Colonha, e es la ciutat pus occidentala dau país, a 50° 46' N e 6° 6' È. Populacion: 257 250 estatjants (2006).
Somari
Esquipament[modificar | modificar la font]
L'Universitat Tecnologica RWTH Aachen (Rheinisch-Westfälische Technische Hochschule) es un deis instituts universitaris d'estudis tecnics pus importants, especializat qu'es en engenhariá mecanica. Una de sei seccions, lo Klinikum Aachen, es l'edifici espitalier pus grand d'Euròpa. A l'entorn dau RWTH se son desvolopadas un molon d'entrepresas informaticas.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lei romans nommèron Aquis Granum o Aquisgranum lei fònts termalas sulfurosas localas. D'aquí ven lo nom occitan Aquisgran, qu'es de formacion culta e qu'es similar ai noms dins d'autrei lengas romanicas.
La ciutat es coneguda per de noms diferents segon lei lengas: Aachen en alemand estandard, Oche dins lo dialècte locau, Aquisgrà en catalan, Aix-la-Chapelle en francés, Aken en neerlandés, Aquisgrán en espanhòu, Aguisgrão en portugués, Aquisgrana en italian, Akwizgran en polonés, Cáchy en chèc, etc.
Tocant l'origina de Granus, de teorias divèrsas an corregut, mai encuei s'accèpta largament que deriva dau mot celtic que designa lo dieu de l'aiga e la santat. E dempuei l'epòca romana, lei fònts d'aiga cauda son estadas canalizadas en banhs termaus (qu'encara s'utilizan actualament). La sillaba aa- iniciala d'Aachen es un ancian tèrme alemand, Ahha, emparentat amb lo latin aqua, totei dos amb lo meteis sens d'« aiga ».
Dins lei zonas uei occitanofònas de l'ancian Empèri Roman lo mot d'aquis (ablatiu plurau d'"aquae") venguèt ais o ax en occitan. Ansin Ais d'Alemanha, Ais de Provença, Ax de Lengadòc e Dacs de Gasconha an la meteissa etimologia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Après lei romans, l'endrech foguèt abandonat fins au sègle VIII, quand foguèt mençonat amb lo nom d'Aquis Villa. En 768, Carlesmanhe arribèt a Aquisgran per lo primier còp. Li agradèt lo luòc e, vint ans puei, comencèt de i construire un palais. La magnifica capèla palatina venguèt pus tard la catedrala d'Aquisgran. Carlesmanhe passèt la majoritat deis ivèrns a Aquisgran entre 800 e sa mòrt en 814, per gausir dei fònts d'aiga termala. Pus tard enterrèron Carlesmanhe dins la capèla, ont se pòt veire encara sa tomba uei.
En 936, l'emperaire alemand Oton I foguèt coronat rei dins la catedrala. A partir d'aquò, Aquisgran foguèt lo luòc de coronament deis emperaires dau Sant Empèri Roman Germanic durant lei 600 ans seguents. Lo darrier emperaire que lai coronèron foguèt Ferrand I en 1531. A l'Edat Mejana, Aquisgran èra una dei vilas mai grandas de l'Empèri; sempre se mantenguèt coma ciutat liura dins lo Sant Empèri. A l'Assemblada dei Districtes Imperiaus de la Reichsreform (reforma imperiala) qu'aguèt luòc a Worms en 1495, Aquisgran i foguèt representada dins lo districte de la Bassa Renània-Vestfàlia.
Après la Guèrra de Trenta Ans la ciutat tenguèt ren qu'una importància regionala.
Devèrs 1880, la populacion d'Aquisgran èra de 80 000 personas. Èra un nos important de camin de fèrre. La vila se transformèt en un nuclèu manufacturier ont se fabricava de fèrre per lo camin de fèrre, de blocas, d'agulhas e de botons. Tanben i se destacavan lo tabat e lei teissuts de lana e de seda.
Fòrça degalhada durant la Segonda Guèrra Mondiala (lei bombardaments destruguèron lei dos tèrç de la vila), lo 21 d'octòbre de 1944 Aquisgran foguèt la primiera vila alemanda a èsser ocupada per lei tropas aliadas.
Mentre que lo palais de Carlesmanhe existís plus, la catedrala es encara l'atraccion principala de la ciutat. Après sa construccion foguèt la glèisa pus granda au nòrd deis Aups durant 400 ans. Dedins se i tròban lei tombas de Carlesmanhe e d'Oton III. La catedrala d'Aquisgran es estada considerada Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO.
Causas divèrsas[modificar | modificar la font]
Aquisgran es un centre industriau e un nos de camin de fèrre important, qu'inclutz la ret dau tren d'auta velocitat Thalys. Una indústria coneguda dau passat foguèt la produccion d'agulhas, tipica de la vila.
Cada an i celèbran lo CHIO (abreviacion francesa dau Concours Hippique International Officiel "Concors Ipic Internacionau Oficiau"), qu'es lo rescòntre equèstre pus grand d'Alemanha. Aquisgran foguèt tanben lo sèti, en 2006, dei Jòcs Ipics Mondiaus.
Lo club de fotbòl locau Alemannia Aachen jòga en segonda division alemanda. Son estadi se nomma Tivoli.
Dempuei 1950 la vila autreja cada an lo Prèmi Carlesmanhe (Karlspreis en alemand) ai personalitats que se son destacadas dins lo prètzfach de l'unificacion europèa. En 2003 la medalha l'atribuiguèron a Valèri Giscard d'Estanh. En 2004, leis esfòrç dau papa Joan Pau II per unir Euròpa foguèron onorats amb una Medalha Extraordinària Carlesmanhe, qu'èra lo primier còp que se la donava.
L'especialitat locala d'Aquisgran son lei fogassas nommadas Printen, una version locala dau pan de gengibre. A la diferéncia dei Lebkuchen (lei fogassas alemandas tipicas de Nadau), s'adocisson amb de sucre en luòc de mèu.
Occitània convidada a Aquisgran[modificar | modificar la font]
En 2008, lo IX Congrès de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans se tenguèt a Aquisgran, a l'universitat RWTH Aachen[1].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Pagina web municipala d'Aquisgran
- Plan de la vila
- ASEAG (autobús municipaus)
- RWTH Aachen (Universitat)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei formas Aquisgran e Ais se tròban dins la literatura occitana medievala.


text:
Échevannes
Échevannes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istorian André Bouvard a estudiat lo movement de deserció de las peuplements castraux del Doubs entre 1450 e 1550 menciona lo cas del bourg castral de Châtelneuf-de-Vuillafans [1] #Qu'a donat naissença dins lo vilatge « Eschevannes » mencionat per las primièras fes l'an 1519 per la siá contribucion a la maladrerie de Ornans : « Bastit sus un vast esperó del marge drech de la Loga superior, Châtelneuf-de-Vuillafans, surplombe lo vilatge de Vuillafans e afronta Châteauvieux-los-Fossés sul vessant opausat. La dénivelée impressionnante conferís a l'amassa castral un aspècte de nin d'agla #qu'es pas pas sens remembrar lo luòc vesin de Ornans-lo-Castèl. Lo luòc i aviá compausat d'un castèl mencionat per las primièras fes l'an 1259 e d'un bourg amb capèla, #que las franchises n'an confirmat l'an 1338. Segon un dénombrement datat de 1450, lo bourg comptava alavetz 27 ostals, dos luòcs vuèges o cheseaux e tres jardins. Las familhas bourgeoises, al nombre de vint, possedissián n'indigne de granjas, al luòc-dich « ès chevannes », a aperaquí 1 km al nòrd sul scenari. Un tèxt del començament de la Modèl:S- apren la deserció del luòc « dez mai de #cent ans en çai, en avent esté ruyné per las guèrras sobrevingudes audict comtat de Bourgoigne del temps del roy de França Louis unzième ». Après la ruïna de Châtelneuf, las bourgeois, explica un terrier (registre foncier d'una distincion) de 1623, son anats reconstruire los sieus ostals sus las communaux del bourg, al luòc-dich « ès chevannes » ja citat, en fondant aital lo pòble de Échevannes. Lo forn banal de contunh la capèla i an transferit. En 1593, la nòva aglomeracion #que compta 17 fuòcs a gaireben trobat la chifra de populacion de Châtelneuf abans la siá destruccion ».
Châtelneuf-De-Vuillafans bastit pels senhors de Durnes a mencionat per las primièras fes l'an 1259 per Texans de Châlon, comte de Bourgogne, #que lo dona a lo sieu neveu Amédée III de Montfaucon. En febrièr 1339, Agnès de Durnes definís e fixa los franchises, e.e. Los impòstes, corvées e redevances als sieus afars de Châtelneuf-de-Vuillafans [2]. Se pòt i legir « al portièr (guardià) del bourg (castral), totes los nòstres òmes taillables de Lavans e de Voires devon cadun una agarba de blat, se tiran lo sieu gra de la tèrra … E las censiers dudit castèl en abitant auditoria castèl, a Lavans, a Voires e d'autra part lor cal pagar auditoria portièr la rèsta de la siá salda après ladite gerberie e nosautras, quand i avèm la nòstra residéncia, nos cal donar auditoria portièr, cada jorn, dos miches. Pendent tota la durada de las ruscas de la siá femna, lo censier es abandona de totas chevauchées e de totas las talaies del chasteau, s'a pas degun n'estat d'o far en la siá maisonnée ». Échevannes Es pas pas mencionat doncas qu'existissiá pas encara.
La preséncia d'una capèla en lo bourg castral a confirmat per una conclusion de 1830 del conselh de Fabrica de la parròquia de Sant-Hyppolite-los-Durnes : « Madama Agnès de Durnay a fondat a perpétuité la renda annala de sièis bichets de blat suls molins de Montgesoye per la mantenença del chapelain de la capèla, aiçò en tretze #cent quaranta sièis (1346) ». En lo moment de las guèrras de Bourgogne (1477-1493), Louis XI se #apoderar de la Comtat e #ocupar los « castèls-rochers » de Vuillafans e Ornans. En 1552, Châtelneuf es encara descrich coma una « fortalesa » se pòt de contunh legir en lo dénombrement de 1614 : « lo chasteau nòu dudict Vuillafans seguts sus ung calhau audict Vuillafans es présentement sens abitacion, pas i restant mai que las vièlhas masures de las muralles de icelluy, #que chasteau li son a el encor los vestigis de divèrses ostals de las gentilshommes féodaux de ladicte distincion ». En 1618, lo archevêque de Rye e lo abbé de Beauffremont, #que ne son los senhors, dispensen los abitants d'i venir far guarda « fins a #çò qu'aquel chasteau i aurà retut fòrt e tenable ». En quènt de vétusté, #èsser probablament acabat pels Suedeses de Rosen en 1639 en lo moment de la guèrra de Dètz Ans (1635-1645). Chastelneuf-De-Vuillafans pas #demorar dempuèi alavetz mai que lo títol de la magnifica distincion de antany e las siás pèiras serviràn a bastir lo coan Capucins a Vuillafans (1668-1672).
JM Drezet, Lo Écho de Échevannes, 2010.
L’historien André Bouvard a étudié le mouvement de désertion des peuplements castraux du Doubs entre 1450 et 1550 mentionne le cas du bourg castral de Châtelneuf-de-Vuillafans [3] qui a donné naissance au village « Eschevannes » mentionné pour la première fois en 1519 pour sa contribution à la maladrerie de Ornans : « Bâti sur un vaste éperon de la rive droite de la Loue supérieure, Châtelneuf-de-Vuillafans, surplombe le village de Vuillafans et fait face à Châteauvieux-les-Fossés sur le versant opposé. La dénivelée impressionnante confère à l’ensemble castral une allure de nid d’aigle qui n’est pas sans rappeler le site voisin d’Ornans-le-Château. Le site était composé d’un château mentionné pour la première fois en 1259 et d’un bourg avec chapelle, dont les franchises sont confirmées en 1338. Selon un dénombrement daté de 1450, le bourg comptait alors 27 maisons, deux places vides ou cheseaux et trois jardins. Les familles bourgeoises, au nombre de vingt, possédaient en outre des granges, au lieu-dit « es chevannes », à environ 1 km au nord sur le plateau. Un texte du début du Modèl:S- nous apprend la désertion du site « dez plus de cent ans en çai, ayant esté ruyné par les guerres survenues audict comté de Bourgoigne du temps du roy de France Louis unzième ». Après la ruine de Châtelneuf, les bourgeois, explique un terrier (registre foncier d’une seigneurie) de 1623, sont allés reconstruire leurs maisons sur les communaux du bourg, au lieu-dit « es chevannes » déjà cité, fondant ainsi le village d’Échevannes. Le four banal puis la chapelle y sont transférés. En 1593, la nouvelle agglomération qui compte 17 feux a presque retrouvé le chiffre de population de Châtelneuf avant sa destruction ».
Châtelneuf-de-Vuillafans construit par les seigneurs de Durnes est mentionné pour la première fois en 1259 par Jean de Châlon, comte de Bourgogne, qui le donne à son neveu Amédée III de Montfaucon. En février 1339, Agnès de Durnes définit et fixe les franchises, i.e. les impôts, corvées et redevances à ses sujets de Châtelneuf-de-Vuillafans [4]. On peut y lire « au portier (gardien) du bourg (castral), tous nos hommes taillables de Lavans et de Voires doivent chacun une gerbe de froment, s’ils tirent leur grain de la terre … Et les censiers dudit château habitant audit château, à Lavans, à Voires et autre part doivent payer audit portier le reste de sa solde après ladite gerberie et nous, quand nous y tenons notre résidence, devons donner audit portier, chaque jour, deux miches. Pendant toute la durée des couches de sa femme, le censier est quitte de toutes chevauchées et de toutes les guettes du chasteau, s’il n’a personne en état de le faire dans sa maisonnée ». Échevannes n’est pas mentionné puisqu’il n’existait pas encore.
La présence d’une chapelle dans le bourg castral est confirmée par un constat de 1830 du conseil de Fabrique de la paroisse de Saint-Hyppolite-les-Durnes : « Dame Agnès de Durnay a fondé à perpétuité la rente annuelle de six bichets de froment sur les moulins de Montgesoye pour l’entretien du chapelain de la chapelle, ceci en treize cent quarante six (1346) ». Lors des guerres de Bourgogne (1477-1493), Louis XI s’empara de la Comté et occupa les « châteaux-rochers » de Vuillafans et Ornans. En 1552, Châtelneuf est encore décrit comme une « forteresse » puis on peut lire dans le dénombrement de 1614 : « le chasteau neuf dudict Vuillafans assis sur ung roc audict Vuillafans est présentement sans habitation, n’y restant plus que les vieilles masures des murailles d’icelluy, auquel chasteau sont encor les vestiges de plusieurs maisons des gentilshommes féodaux de ladicte seigneurie ». En 1618, l’archevêque de Rye et l’abbé de Beauffremont, qui en sont les seigneurs, dispensent les habitants d’y venir faire garde « jusqu’à ce que ce chasteau soit rendu fort et tenable ». Tombant de vétusté, il fut probablement achevé par les Suédois de Rosen en 1639 lors de la guerre de Dix Ans (1635-1645). Chastelneuf-de-Vuillafans ne resta dès lors plus que le titre de la magnifique seigneurie d’autrefois et ses pierres serviront à construire le couvent des Capucins à Vuillafans (1668-1672).
JM Drezet, L'Écho d'Échevannes, 2010.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ A. Bouvard, Los Peuplements castraux de la montanha del Doubs, tèsi de doctorat, universitat Nancy-II, 1997.
- ↑ A. Métin, Istòria de las municipalitats del costat de Ornans, edicions del bastion, 1913.
- ↑ A. Bouvard, Les Peuplements castraux de la montagne du Doubs, thèse de doctorat, université Nancy-II, 1997.
- ↑ A. Métin, Histoire des communes du canton d’Ornans, éditions du bastion, 1913.


text:
Jordi Savall
Jordi Savall i Bernadet (Igualada, Catalonha, 14 de genièr de 1941) es un musician, jogaire de viòla de gamba, cap d'orquèstra, e compositor catalan. Foguèt una de las figuras màgers dins lo domeni de la musica anciana dempuèi las annadas 1970, largament responsable del reviscol de la viòla de gamba sus scèna. Lo sieu repertòri va de la musica medievala a la de la Renaissença e a la musica barròca. En 1988 foguèt condecorat coma Oficièr de l'Òrdre de las Arts e las Letras pel Ministèri de Cultura francés e en 1990 recebèt la Crotz de Sant Jòrdi.


text:
Mentque-Nortbécourt
Mentque-Nortbécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mentque E Norbécourt an fusionat en 1819.
Après la primièra guèrra mondiala, lo monument als mòrtes a bastit al mièg de la plana #que separa los dos pòbles.
Mentque et Norbécourt ont fusionné en 1819.
Après la première guerre mondiale, le monument aux morts est construit au milieu de la plaine qui sépare les deux villages.


text:
Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa
Situat dins lo quartièr de Bosca Montplaser, dins lo Jardin de las Plantas, lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa a una superfícia de gaireben 6 000 m² e abriga une colleccion de mai de dos milions e mièg de pèças[1]. Es lo màger en Occitània e lo segon mai grand de França.
Somari
- 1 Istoric
- 2 Lo musèu a l'ora d'ara
- 3 Organizacion del musèu
- 4 Colleccions
- 5 Botanica
- 6 Etnologia
- 7 Mineralogia
- 8 Paleontologia
- 9 Preïstòria
- 10 Zoologia
- 11 Conservacion e renovacion de las colleccions
- 12 Divers
- 13 Notas e referéncias
- 14 Vejatz tanben
Istoric[modificar | modificar la font]
Foguèt creat en 1796 pel naturalista Felip Isidòr Picot de La Peirosa, dins los ancians bastits del monastari dels Carmes Descauçats. Reservat a l'epòca pels sols naturalistas, foguèt obèrt al public en 1865 per decision del conselh municipal amb per nòva mission l’acuèlh del public. Edoard filhòl foguèt lo primièr director de la nòva institucion. A la meteissa epòca, lo jardin botanic de l’Universitat installat dins lo quartièr de Sant Sarnin foguèt transferit dins aquel ancian monastèri. En 1887, per l’Exposicion Internacionala de Tolosa, lo Jardin de las Plantas se transformèt dins la topografia actuala comptava des centenats d'espècias de plantas e d'arbres.
Dempuèi 1950, amb 19 salas accessiblas al public, lo Musèu venguèt un pòl scientific. S'enrequissèt entre las doas guèrras mercé a fòça dons: las colleccions d’ornitologia del Dr. Victor Besaucèle (1847-1924), las colleccions d’etnologia e de coquilhum de Gaston de Ròcamaurèl (1804-1878) e la colleccion Dupuy en malacologia.
En 1971, amb Claudine Sudre, lo Musèu se dotèt d’un servici pedagogic e d'una bibliotèca pels enfants.
A causa de la descobèrta de flaquesa del bastit del musèu, foguèt tancat al public en 1997. En 1999, una nòva concepcion de l’establiment foguèt propausada. Lo site foguèt en òbras pendent d'ans e s'organizan amb d'autres luòcs a l'entorn de Tolosa.
En 2010, lo musèu de Tolsa obriguèt una galariá de preïstòria: la « galariá de las caunas », mercé a la collaboracion d'Emili Cartalhac, Joan Baptista Nolet e Eugèni Trutat[2] .
Lista dels directors e conservators del musèu[modificar | modificar la font]
- Felip Isidòr Picot de La Peirosa (1744-1818) qu'es a l'origina de las primièras colleccions (erbièrs, minerals e fossils) del musèu
- Edoard filhòl (1814-1883), primier director del Musè en 1865 e cónsol de Tolosa de 1867 a 1870.
- Joan Baptista Nolet (1802-1890), director del Musèu, preïstorian.
- Eugèni Trutat (1840-1910), primièr conservator (1865-1890), director del Musèu (1890-1901), naturalista e fotografe.
- Francis Duranthon (1961-), conservator en cap e director del Musèu dempuèi lo 1èr de genièr de 2011.
Lo musèu a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Aprèp dètz ans de tancadura, lo musèu tornèt obrir en decembre de 2007[3]. La superfícia del bastit foguèt doblada (6 000 m²) utilizant de terrens vesins. La superfícia dedicada a las exposicions es de 3 000 m² sus tres estatges. Lo jardin botanic de l’Universitat Pau Sabatièr, d’una superfícia de 5 500 m², fa tanben partit de la nòva organizacion.
Lo nòu musèu s'apièja sus una scenografia contemporanèa, concebuda e realizada per l’arquitècte e scenograf Xavier Leroux-Cauche. Lo projècte que foguèt elaborat per l’arquitècte Jean-Paul Viguier unifica las tres compausantas del programa d’exposicion: partida istorica, partida modèrna e jardin botanic. La vila de Tolosa volgava far del musèu un esplèch d’educacion, de reflexion e de debat sus l’istòria naturala, l’òme e l’environament. Son comitat scientific, animat pel professor Georges Larrouy, amb d'especialistas fraceses e europèus segon los domènis.
Lo musèu foguèt tot inventat de nòu, que siá pel projècte intellectual o per son arquitectura fisica. Centrat sul visitor, lo musèu fa lo ligam entre los sabers scientifics e son apropriacion ciutadana. Prepausa un itinerari de presa de consciéncia de las grandas questions de nòtre temps. Aquela ambicion orienta l’ensems de sas exposicions, de sas activitats, e de sas animacions. Lo site web del musèu s’inscrich tanben dins aquel sens: es un veiral del musèu mas tanben un « autre » luòc del musèu que las visitas fisicas pòdon èsser perlongadas e enriquessidas, los debats e escambis se pòdon contunhar.
Organizacion del musèu[modificar | modificar la font]
Lo Musèu d'Istòria Naturala de Tolosa venguèt lo Museum de Tolosa. Aquel nòu nom designa l'ensems de las ofèrtas d'exposicions e d'animacions repartidas sus tres sites geografics[4]:
- lo site istoric, lo quite Musèu d'Istòria Naturala, situat al còr del Jardin de las Plantas de Tolosa constituit:
- dels bestits renovats del musèu[5].
- Lo Grand Carrat (en accès liure) amb la Ketzal Boutik, lo restaurant Lo Moaï
- Los espacis d'exposicions: Tèrra Activa, Classificar per conéisser, Òrdre del vivent, Trencaduras e contunhs, Grandas Foncions, Tablèu d'interpellacion.
- La Paret dels esqueletas En linha
- Dins l'encastre de la renovacion del Musèu en 2008, foguèt creat un immens veiral corb de 120 mètres de long per former « una mena d’immensa èrsa » Aquel veiral faciada foguèt concebut per l’arquitècte Jean-Paul Viguier. A l’interior i sont integrats d'esqueletas en postura dinamica: l’ensems foguèt numerizat e mes en scèna.
- Aqueles esqueletas netejats, desmontats puèi montats de nòu per lor donar l’actitud dinamic esperat foguèron plaçats dins un paret de veire. Sont visibles de l’interior pendent de la visita e l’exterieur a jorn falit. Se n'i vei de predators e carronhassèrs en plana « caça ».
- Camps Liures: espaci de debats e d'encontras
- Servici Bibliotèca e documentacion
- La bibliotèca Emili Cartalhac. Prepausa uns 3000 obratges de vulgarizacion en liure accès, 8000 liures d'estudi. 160 abonaments a de revistas de vulgarizacion e de recerca.
- La Mediatèca Joventut Perque non? (pels 3-14 ans). Prepausa uns 2000 obratges (documentaris, ficcions e BD), 12 títols de periodics, 4 pòstes multimedia. D'activitats pels escolans.
- Lo Servici Bibliotèca e documentacion en linha (fr)
-
- del jardin botanic Henri-Gaussen
- del Jardin de las plantas
-
Le Grand Carrat, L'elefant e lo Quetzalcoatlus
-
-
-
-
Lo Jardin botanic Henri Gaussen - L'espirala etnobotanica.
- lo site de la Maurina a Bòrdaroja, los Jardins del Museum, amb
- l'ombrina (en accès liure) amb lo restaurant la Noria
- l'esplanada de las nimfèas
- los òrts del Mond: exposicion viventa illustrant la diversitat de las plantas alimentàrias del mond, organizada en carrats tematizats: òrt d’Asia, carrat de las Americas, carrat d’Africa e Mediterranèa, carrat d’Euròpa, carrat tropical, carrat de las sabors, de las sucreria, de Bacus, risièra.
- lo carrairon obliat: un carrairon d’interpretacion e l’observatòri dels aucèls.
- la canelièra e l'estanh de la Maurina
- la passa dels peisses del Ramièr: un espaci d’exposicion e un pòste d’observacion sus las aigas de Garona.
Colleccions[modificar | modificar la font]
Exposicions permanentas[modificar | modificar la font]
L'exposicion permanenta compren cinc tèmas ligats
- Sequéncia 1 - Sentir la poténcia de la Tèrra.
- Natura del Sistèma Solar e sa formacion. Natura de la Tèrra - la tectonica de las placas, activitat sismica e volcanica e l'erosion, la petrologia e la mineralogia.
- Sequéncia 2 - Far desaparéisser las nocions d'ierarquia
- La natura de la vida - La biodiversitat, classificacion e organizacion.
- Lo percors d'aquela sequéncia met en abant lo ligam entre l'òme e los animals mejans « L'arbre de la vida filogenetica » e las diferentas installacions que permeton de classificar e d'organizar la diversitat de las espècias. Al començament del parcors, sus la drecha es prepausada una introduccion al vivent que pausa las basas de çò que lo visitor a besonh per plan comprene las animacions venentas de la sequéncia: Triar – Recaptar – Classificar – Reconéisser – Nomenat[6].
- Sequéncia 3 - Se familiarizar amb la granda escala del temps.
- Istòria de la Tèrre de 3,8 miliards d'ans. Introduch lo temps, la paleontologia e l'evolucion de la vida
- Sequéncia 4 - Admetre l'evidéncia
- Las principalas foncions dels èssser vivents - alimentacion, la respiracion, la locomocion, la reproduccion, la proteccion e de la comunicacion.
- Sequéncia 5 - Inventar l'avenidor.
- L'impacte de l'activitat umana suls ecosistèmas, pression demografica e las ressorgas naturalas
Botanica[modificar | modificar la font]
-
Mauritia flexuosa – Fruch
-
Capsicum annuum – Fruch
-
Gleditsia triacanthos - fusta
-
Erodium cicutarium – Granas
Etnologia[modificar | modificar la font]
Las colleccions d'etnografia extra-europèas conservadas al Musèu comptan 5 000 pèças venent de quatre zonas geograficas principalas: Oceania, Africa, America e Asia.
Coma d’autras colleccions francesas e europèas, la constitucion del fons ancian es fortament ligada a las nombrosas missions d'exploracions e d’espandiment que se multipliquèron pendent lo sègle XIX, e al passat colonial de França, alara que l’enriquiment de las colleccions contemporanèas fa l’objète de missions d’estudis e de reculhidas de terren dempuèi qualques ans.
- Oceania representa prèp de 40 % del fons amb una majoritat d'objèctes venent de l'airal melanesian (Nòva Guinèa, Nòva Caledònia, Vanuatu, Illas Salamon, Nòva Irlanda, Nòva Bretanha…). Las colleccions polinesianas son tanben pro importantas (Illas Fiji, Illas Samoa, Illas Tonga, Illas de la Societat, Illas Marquesas e Illa de Pascas). Lo quite Gaston de Ròcamaurèl, segond de Dumont d'Urville e grand navigator foguèt un un dels donators mai importants al musèu de la vila de Tolosa (a partir de 1841).
- Africa representa uns 30 % del fons amb d'objètes venent subretot de las ancienas colonias de l'Africa de l'Oèst (Mali, Senegal, Còsta d'Evòri…) e de Madagascar. Aqueles objètes venon de missions etnograficas, de colleccions personalas d'administrators colonials o de militats. Las notabilitats localas alimentèron d'en primièr en objètes africans las colleccions coma lo General Joseph Gallieni. Una de las pèças majoras de la colleccion africana es una masqueta baga « nimba » de Guinèa collectat per Henri Labouret dins los ans 1930.
- Lo fons american es en espandiment amb las missions de reculhidas se debanant d'empuèi 2010 al Brasil Central a cò de las populacions amerindianas (Karajà, cultura xinguano…) e representa ara uns 20 % de las colleccions. Lo fons e fons ancian compren un ensems representatiu de ceramicas precolombianas, un pichon ensemble de Nordamerica, e una partida d'objèts collectats pendent la mission de Cessac.
- Las colleccions asiaticas son las mens nombrosas, mas comptan un ensems d’objèctes remarcables venent del Laos e del Cambòtja d'unes collectats per Gaston de Ròcamaurèl.
Mineralogia[modificar | modificar la font]
-
Celestina - Turcmenistan
-
Fluorita - França
-
Nepoïta - Nòva Caledònia
-
Scheelita - China
-
Sphalerita – Romania
Paleontologia[modificar | modificar la font]
Los especimens de la colleccion de paleontologia se comptan en desenas de milièrs. S'i pòt trapar de fossils anant de l'arquean fins ara. Lor talha varia de qualques milimètres a qualques mètres pel Megaceros per exemple. La colleccion compòrta tanben de motlages que d'unes pòdon mesurar fins a dètz mètres de long. Existisson mai d'uns olotipes e paratipes.
Invertebrats[modificar | modificar la font]
Vertebrats[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
-
-
Pigassa polida en diorita periòde neolitica – Rems França – Colleccion d’Alexis Damour
-
-
Ornament de pèrlas de bronze - Olocèn
Zoologia[modificar | modificar la font]
Entomologia[modificar | modificar la font]
Su mai de centenars de milièrs d'especimens, sols 1200 son expausats de biais permanent.
Coleoptèrs[modificar | modificar la font]
-
-
Chrysochroa rajah thailandica - Chiang Mai, Tailàndia
-
-
Lepidoptèrs[modificar | modificar la font]
Ortoptèrs[modificar | modificar la font]
Ornitologia[modificar | modificar la font]
- La colleccion d’ornitologia del MINT compta mai de 30 000 especimens que 20 000 uóus e gaireben 10 000 aucèls, naturalizats (8 500) o « mes en pel » (1 500); sols 480 especimens son en exposicion permanenta.
- D'entre las colleccions d’aucèls naturalizats la colleccion Besaucèle amb 5 000 especimens constituís una de las colleccions istoricas mai importantas en Euròpa.
-
Harfang de las nèus, la ma anciana pèça naturalizada (1807)
-
-
- La colleccion d’uóus de Jacques Perrin de Brichambaut (1920-2007) acquerida en 2010 pel musèu ven de reculhidas personalas, completadas per aquelas d’ornitològs conegut coma Guichard, Henri Heim de Balsac e René de Naurois. Compren totas las espècias palearcticas (Euròpa, Africa del Nòrd e Asia), gaireben 1 000 espècias e 15 000 uòus, per aquò constituís una de las des colleccions d’uòus palearctics mai complètas e melhor documentadas d’Euròpa.
Osteologia[modificar | modificar la font]
Tipe[modificar | modificar la font]
Lo Musèu de Tolosa es depositari de fòrça olotipes, en paleontologia botanica e zoologia.
Conservacion e renovacion de las colleccions[modificar | modificar la font]
- Lo musèu emplega fòrça equipas tecnicas per la concervacion de las pèças, coma un grand laboratòri de preparacion, per la taxidermia, que servís tanben per las despresas e la concervacion de las pèças de paleontologia e de mineralogia.
- Un elefant d'Asia del Musèu d'istòria naturala foguèt renovat per la reovertura del musèu. Aquel elefant, nomenat Punch, aviá estat donat l'11 de decembre de 1907 pel circ Pinder. Èra una atraccion màger de l'establiment. Foguèt naturalizat per Philippe Lacomme qu'inventèt una procedura de naturalizacion que fa encara referéncia fins ara. Consistís a realizar un bastit, garnit de siure, que dessenha lo contorn de l’elefant. L'ensems es desmontable en dotze troces. Enseguida la pel de l’animal es plaçada sul bastit un còp montat dins l’exposicion, ont se poiriá mirar. L'elefant es ara expausat dins lo nòu hall del musèum[7].
Divers[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Le Muséum de Toulouse sul site oficial de l'Ofici de torisme de Tolosa
- ↑ (fr)Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire, 2010 (ISBN 978-2-906702-18-9).
- ↑ (fr)Blòg del musèu
- ↑ (fr)Muséum de Toulouse, ed:Muséum de Toulouse
- ↑ (fr)Guide découverte Muséum d'histoire naturelle de Toulouse Jardin botanique Henri-Gaussen', 2009 (ISBN 978-2-906702-09-7)
- ↑ (fr)calameo.com
- ↑ (fr) blog sus L’istòria particulara de Punch, l’elefant d’Asia
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Emili Cartalhac, creator de la galariá consacrada a la preïstòria
- Jacques Perrin de Brichambaut, colleccion d'oologia
- Gaston de Ròcamaurèl, qu'es a l'origina de la colleccion d'etnografia


text:
879
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 879 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Loís II en causa d'una malautiá lo 11 d'abriu. Sei fius Loís III e Carloman II li succediguèron e un partiment dau reiaume foguèt preparat per 880. Capitèron d'eliminar son cosin Uc de la succession mai deguèron luchar còntra Boson de Provença que s'èra tanben proclamat rèi e que ganhava de sostèns importants per restaurar l'ancian reiaume dei Burgonds. Pasmens, avans de començar aqueu combat, lei dos fraires deguèron s'ocupar d'una incursion vikinga qu'agantèt lo riu Vinhana. Lo 30 de novembre, i ganhèron una batalha resclantissenta còntra leis envasisseires.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mòrt de Constantin, fiu ainat de Basil e coemperaire. L'emperaire nomèt un autre fiu, Alexandre, coma coemperaire mai sa santat mentala comencèt de declinar.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Gràcias a l'aplant deis operacions militaras saffaridas còntra lo Califat, lo visir Al-Muwaffaq decidèt de concentrar de mejans importants per reprimir la Rebellion dei Zanj qu'ocupava lo sud d'Iraq dempuei 869. Una armada nombrosa e experimentada i foguèt mandada sota la direccion d'Al-Mutadid, fiu dau visir e futur califa en 892-902. En Mesopotamia Auta, acomençament d'una revòuta kharigista que foguèt vencuda en 881.


text:
Fleury-sur-Orne
Fleury-sur-Orne es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en plana de Can e es limitrophe al sud-es de Can. Lo sieu centre, a l'entorn de la glèisa Santa-Martin d'Anautita-Alemanda, es Modèl:A Unitat del centre de la capitala regionala[1].
La commune est en plaine de Caen et est limitrophe au sud-est de Caen. Son centre, autour de l'église Saint-Martin de Haute-Allemagne, est à 5 km du centre de la capitale régionale[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distància viària la mai cuerta segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distance routière la plus courte selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
-257
Aquesta pagina concernís l'an -257 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans sus lo teatre sicilian ambé la batalha navala de Tyndaris dins lo nòrd-èst de l'illa. Lei Cartaginés perdiguèron 18 naviris e lei Romans 9 confirmant la superiotat romana dins aquela region.


text:
The Puppini Sisters
The Puppini Sisters es un trio feminin anglés de pop/jazz especializat dins lo cant a cappella en utilizar la tecnica d'armonia pròcha, plan populara dins las annadas 1940. La formacion, creada en 2004 a Londres, compren actualament las fondadoras l'italiana Marcella Puppini, l'anglesa Kate Mullins e puèi Emma Smith qu'integrèt lo grop en 2012. Lo nom del grop s'inspira d'una formacion celèbra, The Andrew Sisters, en utilizar lo nom d'una de las fondadoras coma se foguèssen sòrres.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Betcha Bottom Dollar (2006)
- The Rise and Fall of Ruby Woo (2007)
- Christmas with The Puppini Sisters (2010)
- Hollywood (2011)


text:
Dampierre-en-Yvelines
Dampierre-en-Yvelines es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XVII, Charles de Lorraine, archevêque de Rems e cardinala, i #far bastir un castèl fòrt.
Lo pòrti de Luynes #èsser proprietari del castèl de Dampierre, e lo #decorar a grands frescs.
Pel decrèt préfectoral de la Mois invalide (de junh)M, Periodic oficial de la Mois invalide (de junh)M e efièch al 1er Modèl:En julhet 1974, la municipalitat de Maincourt-sus-Yvette a ligat a la municipalitat de Dampierre per fusion-associacion e la notícia comuna se truca Dampierre-en-Yvelines. Lo còdi Insee de la municipalitat de Maincourt èra 78357.
Au Sègle XVII, Charles de Lorraine, archevêque de Reims et cardinal, y fit construire un château fort.
Le duc de Luynes fut propriétaire du château de Dampierre, et le décora à grands frais.
Par l'arrêté préfectoral du Mois invalide (juin)M, Journal officiel du Mois invalide (juin)M et effet au Modèl:1er juillet 1974, la commune de Maincourt-sur-Yvette est rattachée à la commune de Dampierre par fusion-association et la nouvelle commune s'appelle Dampierre-en-Yvelines. Le code Insee de la commune de Maincourt était 78357.


text:
En genièr de 1994, Senegal adoptèt un profond programa de reforma economica amb lo supòrt de la comunautat de donadors internacionals. Aquela reforma comencèt amb una devaluacion de 50% de la moneda, lo franc CFA, que se manteniá amb una taxa de cambiament fixa per rapòrt al franc francés. Lo contraròtle governamental de prètzs e los subsidis foguèron desmantelloats. Après una reduccion de 2,1% en la creissença lo 1993, l'economia tornèt créisser a causa de las reformas economicas, e lo país aguèt una creissença sostenguda de 5% annala entre 1995 e 2008. L'inflacion annala s'es redusit a chifras d'unitats[1].
Coma membre de l'Union Monetària e Economica de l'Africa Occidentala, lo Senegal trabalha per una màger integracion regionala, amb una tarifa extèrna comuna e una politica monetària mai establa. Malgrat aiçò, l'anautita taxa de caumatge fa que de milièrs de personas daissen lo país en recèrca d'aucupacions a Euròpa. Lo país sofriguèt tanben una crisi d'energia que provoquèt fauta d'electricitat en fòrça regions lo 2006 e 2007[1].


text:
dimèrcs 19 de genèr de 2011
98, cors Balguerie Stuttenberg, Bordèu
14-14:30 : Memòria de Gironda. La vita vitanta au sègle XX, Conferença sonora de Patric Lavaud dab presentacion de tròç d’arquius oraus
14:30-15ø : Musica de tradicion orau
15-15:30 : Memòria de Gironda. Contes, comptinas e cançons Conferença sonora de Patric Lavaud dab presentacion de tròç d’arquius oraus
15:30-16ø : Musica de tradicion orau
16-17ø : projeccion de Adiu Nadau. Noël Bordessoulles, una istøria d’accordeon, film de Patric Lavaud e Joèla Duparc, 26 minutas, en occitan, seguit d’un desbat dab lo realisator
17-17:30 : Memòria de Gironda Cant e musica enta dançar, Conferença sonora de Patric Lavaud dab presentacion de tròç d’arquius oraus


text:
William Charles Bonaparte-Wyse
Lo capitani William Charles Bonaparte-Wyse (20 de girvèir de 1826 - 3 de decembre de 1892) fuguèt un soldat e un poèta irlandés de lenga occitana.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt vèrs Waterford, e èra lo filh dau reformista politic e educatiu e embaissador de la reina Victòria Sir Thomas Wyse.
Escriguèt son òbra en occitan provençau, e èra amic de Frederic Mistral. Devenguèt lo sol membre estrangèir dau Felibritge. Sa colleccion « Li Parpaioun Blu » fuguèt publicada en 1868, amb un abans prepaus de Mistral. Fuguèt z-elh que creèt la recèpta de las figas sechas chaufadas en whiskey.
Fuguèt capitani de l'Artilhariá Waterford e passèt la màger part de sa vida en trabalhar per l'armada. Devenguèt "High Sherrif" de vèrs Waterford en 1855.
Sus lo plan anecdotic, èra efectivament parent daus Buonaparte còrses (e donc de l'emperaire Napoleon Ièr) e èra sinistrament conegut per possedir un mantèl fach de pèls de gats.
Son nom d'escrivan, son pseudonim literari fuguèt Bon Arquinas Nasie...
Moriguèt vèrs Canas, e 'quò-es inumat au cementèri dau Grand Jaç.


text:
Basilica de Sant Pèir
La Basilica de Sant Pèir (var. Basilica de Sant/Sent Pèire) qu'ei la principau glèisa deu mòn catolic. Qu'ei situada a Roma dens l'Estat deu Vatican. Qu'acesa lo tròn e lo tombèu de Sant Pèir considerat com o purmèr Papa. Qu'ei lo lòc on ofícia lo Papa catolic.
Basilica deu Papa au Vatican, b'ei donc pas la catedrau de Roma : aquesta qu'ei l'Archibasilica de Sant Joan de Letran.
Que ho bastida suber l'anciana basilica paleocrestiana era medisha bastida suu tombèu de Sant Pèir, eth medish bastit au ras deu lòc deu son martiri (au ras de l'ancian circ de Neron).
Aquesta basilica b'ei pas mei la màger glèisa deu mòn desempuish la bastida de Nosta Dauna de la Patz (Yamoussoucro, Còsta d'Evòri).


text:
1948
Aquesta pagina concernís l'an 1948 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - En Irlanda, Éamon de Valera renóncia coma taoiseach.
- 25 de febrièr - En Checoslovaquia trionfa un còp d'estat qu'implanta un regim comunista que durarà fins a 1989.
Mond[modificar | modificar la font]
- 4 de febrièr - Sri Lanka atenh l'independéncia del Reialme Unit.
- 10 de decembre - En la sieu de las Nacions Unidas en Nòva York, l'ONU proclama la Declaracion Universala dels Dreches Umans.
- 15 de febrièr - En Paraguai, Natalicio González, del Partit Colorado, resulta eligit president.
- 15 de febrièr - En Veneçuèla, Rómulo Gallegos assumís la presidéncia.
Polonha[modificar | modificar la font]
Destitucion de Wladyslaw Gomulka per Stalin dins l'encastre dei purgas còntra lo « titisme ». Foguèt remplaçat per Boleslaw Bierut e lo marescau sovietic d'origina polonesa Konstantin Rokossovski, ministre de la Defensa. Adoptèron una politica alinhada sus aquela de Stalin. Donèron la prioritat au desvolopament de l'industria pesuca e s'ataquèron a la Glèisa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau telescòpi de 5 mètres de dubertura de l'Observatòri dau Mont Palomar bastit a l'iniciativa de George Hellery Hale (1868-1938).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Ichirō Mizuki, cantaire japonés
- 17 de genièr - Davíð Oddsson, primièr ministre d'Islàndia
- 25 de genièr - Khalifa bin Zayid Al Nahyan, president dels Emirats Arabis Units
- 28 de genièr - Charles Ghankay Taylor, president de Libèria
- 30 de genièr - Wu Den-yih, primièr ministre de Taiwan
- 1 de febrièr - Rick James, cantaire american (m. 2004)
- 3 de febrièr - Henning Mankell, escrivan suedés
- 3 de febrièr - Carlos Filipe Ximenes Belo, evesque catolic timorense, Prèmi Nobel de la Patz
- 4 de febrièr - Alice Cooper, cantaire e musician american
- 4 de febrièr - Ram Baran Yadav, president de Nepal
- 19 de febrièr - Pim Fortuyn, politician neerlandés (m. 2002)
- 20 de febrièr - Christopher Antoniou Pisarides, economista cipriòta, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Steven Chu, fisician american, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Alfred Sant, primièr ministre de Malta
- 29 de febrièr - Chung Un-chan, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 15 de març - Sérgio Vieira de Mello, diplomata brasilièr (m. 2003)
- 22 de març - Andrew Lloyd Webber, compositor britanic
- 26 de març - Steven Tyler, cantaire e musician american (Aerosmith)
- 31 de març - Al Gore, òme politic e e òme d'afar american, vice-president dels Estats Units
- 31 de març - Enrique Vila-Matas, escrivan catalan
- 31 de març - Rhea Perlman, actritz americana
- 1 d'abril - Jimmy Cliff, cantaire jamaican
- 4 d'abril - Abdullah Öcalan, cap politic de Curdistan
- 12 d'abril - Joschka Fischer, politician alemand
- 22 d'abril - George Abela, president de Malta
- 25 d'abril - Yu Shyi-kun, primièr ministre de la Republica de China (Taiwan)
- 27 d'abril - Kate Pierson, cantaira americana (The B-52's)
- 28 d'abril - Terry Pratchett, escrivan anglés
- 29 d'abril - Dominique Constanza, actritz francesa
- 4 de mai - Rei George Tupou V de Tònga
- 7 de mai - Lluís Llach, musician e cantaire catalan
- 15 de mai - Brian Eno, musician britanic
- 19 de mai - Grace Jones, cantaira e actritz jamaicana
- 19 de mai - Bruce Jarchow, actor american
- 21 de mai - Leo Sayer, Usana cantaire e compositor american
- 25 de mai - Ylli Bufi, primièr ministre d'Albania
- 31 de mai - Marco Nanini, actor brasilièr
- 20 de junh - Ludwig Scotty, president de Nauru
- 24 de junh - Armando Calderón Sol, president del Salvador
- 1 de julhet - Steven Demetri Georgiou, conegut coma Cat Stevens, musician britanic
- 15 de julhet - Anne Sinclair, jornalista francesa
- 16 de julhet - Pinchas Zukerman, violonista israelian
- 18 de julhet - Hartmut Michel, bioquimista alemand, Prèmi Nobel en 1988
- 30 de julhet - Jean Reno, actor francés
- 1 d'agost - Abdelmalek Sellal, primièr ministre d'Argeria
- 3 d'agost - Jean-Pierre Raffarin, politician francés, primièr ministre
- 9 d'agost - Kim Hwang-sik, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 20 d'agost - Robert Plant, cantaire britanic (Led Zeppelin)
- 23 d'agost - Iurii Iekhanurov, primièr ministre d'Ucraïna
- 24 d'agost - Sauli Niinistö, president de Finlàndia
- 3 de setembre - Levy Mwanawasa, president de Zambia (m. 2008)
- 2 d'octobre - Siim Kallas, primièr ministre d'Estònia
- 8 d'octobre - Claude Jade, actritz francesa (m. 2006)
- 8 d'octobre - Baldwin Spencer, primièr ministre de Antigua e Barbuda
- 8 d'octobre - Johnny Ramone, musician american (The Ramones) (m. 2004)
- 19 d'octobre - George Pau-Langevin, femna politica francesa
- 4 de novembre - Amadou Toumani Touré, president de Mali
- 5 de novembre - William Daniel Phillips, fisician american, Prèmi Nobel
- 14 de novembre - Carles Windsor, prince de Galas
- 20 de novembre - Barbara Hendricks, cantaira americana, soprano
- 21 de novembre - Michel Suleiman, president de Liban
- 26 de novembre - Elizabeth H. Blackburn, biològa australiana, Prèmi Nobel
- 3 de decembre - Ozzy Osbourne, cantaire e musician britanic (Black Sabbath)
- 6 de decembre - Keke Rosberg, pilòt de Formula 1 finlandés
- 7 de decembre - Nikola Šainović, primièr ministre de Serbia
- 21 de decembre - Samuel L. Jackson, actor american
- 25 de decembre - Manny Mori, president de Micronesia
- 27 de decembre - Gérard Depardieu, actor francés
- 30 de decembre - Randy Wayne Schekman, biologista american, Prèmi Nobel
- 31 de decembre - Donna Summer, cantaira americana (m. 2012)
- Jan dau Melhau, autor, contaire, editor, cantaire e musician lemosin
- Fèliç Daval, escrivan auvernhat
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Kurt Schwitters, artista alemand (n. 1887)
- 30 de genièr - Mahatma Gandhi, pacifista e lider indian, assasinat (n. 1869)
- 30 de genièr - Orville Wright, pionièr american d'aviacion (n. 1871)
- 11 de febrièr - Sergei Eisenstein, cineasta leton e rus (n. 1898)
- 12 de febrièr - Józef Świerzyński, primièr ministre de Polonha (n. 1868)
- 4 de març - Antonin Artaud, poèta, actor e teorician del teatre francés (n. 1896)
- 10 de març - Jan Masaryk, ministre d'afairs estrangièrs de Checoslovaquia (n. 1886)
- 15 d'abril - Manuel Acuña Roxas, president de las Filipinas (n. 1892)
- 17 d'abril - Kantaro Suzuki, primièr ministre de Japon (n. 1867)
- 22 de mai - Georgios Tsolakoglou, primièr ministre de Grècia (n. 1886)
- 6 de junh - Louis Lumière, inventor francés (n. 1868)
- 4 d'agost - Mileva Marić, fisiciana e matematiciana serbiana (n. 1875)
- 3 de setembre - Edvard Beneš, president de Checoslovaquia (n. 1884)
- 14 de setembre - Constantin Angelescu, primièr ministre de Romania (n. 1869)
- 24 d'octobre - Ferenc Lehár, compositor ongrés (n. 1870)
- 23 de novembre - Uzeyir Hajibeyov, compositor azeri sovietic (n. 1885)
- 15 de decembre - João Tamagnini Barbosa, primièr ministre de Portugal (n. 1883)
- 23 de decembre - Koki Hirota, primièr ministre de Japon (n. 1878)
- 25 de decembre - Pompeu Fabra, engenhaire e filològ catalan (n. 1868)
- Fernand Masson, poèta gascon (n. 1872)
- Renat Tulet, escrivan occitan (n. 1868)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Patrick Maynard Stuart Blackett
- Prèmi Nobel de Quimia : Arne Tiselius
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Paul Hermann Müller
- Prèmi Nobel de Literatura : T. S. Eliot
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
Rennemoulin
Rennemoulin es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Rennemoulin se situa al mièg de la plana de Versailles, a 10 km aperaquí a l'oèst de Versailles. Lo territòri a constituit d'un scenari dénudé a aperaquí 115 mètres d'altitud, entaillé per la vallée del ru de Gally #que lo travèrsa de siás n'oèst e lo vilatge se tròba en un pichon vallon #que cara l'oèst.
Las municipalitats limitrophes son Noisy-lo-Rei al nòrd-es, Fontenay-lo-Fleury al sud-es e Villepreux a l'oèst.
La commune de Rennemoulin se situe au milieu de la plaine de Versailles, à 10 km environ à l'ouest de Versailles. Le territoire est constitué d'un plateau dénudé à environ 115 mètres d'altitude, entaillé par la vallée du ru de Gally qui le traverse d'est en ouest et le village se trouve dans un petit vallon qui face l'ouest.
Les communes limitrophes sont Noisy-le-Roi au nord-est, Fontenay-le-Fleury au sud-est et Villepreux à l'ouest.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge s'es constituit dempuèi lo Sègle XIII a l'entorn del molin e del prieuré Sant-Nicolas #que ne demòra pas mai que la capèla.
La glèisa data del Sègle XIV[1].
Rennemoulin A #èsser englobada al Sègle XVIII en lo grand parc de Versailles.
Lo prieuré a #èsser racheté en 1916 pel Institut Pasteur.
Le village s'est constitué dès le Sègle XIII autour du moulin et du prieuré Saint-Nicolas dont il ne reste plus que la chapelle.
La glèisa date du Sègle XIV[1].
Rennemoulin a été englobée au Sègle XVIII dans le grand parc de Versailles.
Le prieuré a été racheté en 1916 par l'Institut Pasteur.


text:
Plasmidi
Un plasmidi designa en microbiologia o en biologia moleculara una molecula d'ADN distinta de l'ADN cromosomic, capabla de replicacion autonòma. Lo terme de plasmidi foguèt introduit pel biologista molecular american Joshua Lederberg en 1952.
Los plasmidis son generalament circulars. Se trapan mai que mai dins los bactèris, levat pel plasmidi 2Mu qu'es albergat pel microorganisme eucariòta Saccharomyces cerevisiae (levadura de fornièr).
Una cellula bacteriana ne'n pòt conténer una copia, pels plasmidis grands, o de centenas pels plasmidis artificials (construits per engèni genetic amb una tòca de clonatge dels gèns). Los bactèris ne'n possedisson generalament 5 a 30 copias, las levaduras entre 50 e 100 exemplars per cellula.
Mantun plasmidi diferent pòdon coexistir dins una meteissa cellula jos condicion de lor compatibilitat mutuala. D'unes plasmidis son capables de s'integrar als cromosòmas; son sonats episòmes.
Los plasmidis participan als transferiments orizontals de gèns entre las populacions bacterianas, e doncas a l'escampilhada dels gèns que conferisson d'avantatges selectius (per exemple de resisténcias als antibiotics o de factors de viruléncia). La mobilitat dels plasmidis (per conjugason) dins las populacions bacterianas fa créisser l'espèctre d’òste dels gèns implicats dins la viruléncia. Aqueles gèns provesisson en contrapartida un avantatge selectiu pel plasmidi e los bactèris òstes.


text:
1585
Aquesta pagina concernís l'an 1585 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha militara novèla de l'armada menada per lo negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra lei Beta Israèl après aquela de 1580. Coma dins lo corrent de la campanha precedenta, lei Beta Israèl resistèron amb acarnament (certanei refusèron de capitular e combateguèron fins a la mòrt) mai lei subrevivents foguèron finalament vencuts e obligats de se sometre au negus.


text:
M3 Stuart
Lo carri M3 Stuart es un carri leugier estatsunidenc desvolopat durant la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt produch de 1941 a 1945 e intrèt en servici immediatament au sen deis armadas estatsunidenc e aliada. Après lo conflicte, contunièt sa carriera deis armadas asiaticas o sud-americanas.
Participèt au conflicte mondiau sus lei teatres europèu e asiatic. Mostrèt una velocitat e una fisabilitat mecanica importantas mai la feblessa de son blindatge e de son armament l'empachèron de luchar còntra lei carris alemands. De mai, en URSS, la qualitat dau carburant èra tròp febla per son motor. Ansin, foguèt limitat ai missions de reconoissança e de sostèn de l'infantariá. Lei Sovietics finiguèron per lo retirar dau servici. Après la guèrra, foguèt utilizat ambé succès durant la Premiera Guèrra Indopaquistanesa per combatre dins lei regions montanhósas d'accès impossible ai carris pus pesucs.


text:
Hia C-ed O'odham
Es Hia C-eḍ O'odham ("Pòble dera montilha de sable"), tanben coneishudi coma Areneños o Pimes de Sable son un pòble amerindi eth larèr tradicionau que se ne trobaue entre Ajo Range, çò arrís Gila, çò arriu Colorado, e çò Gòlf de Califòrnia.Hayden, J. 1988. Historia Dera región de Puerto Peñasco. Noticias Deth CEDO 1(2):12. Actuauments non son arreconeishudi ne a nivèu estatau ne a nivèu federau ne enes Estats Units ne en Mexic, encara qu'era Nacion Tohono O'odham a un comitat entà ahèrs restacadi damb eri e a terrens mantengudi eth fideïcomís entà eri. Son representadi per ua organizacion dera comunitat coneishuda coma Hia-Ced O'odham Alliance. Es Hia C-eḍ O'odham ja non son nomades e era majoria aué viuen apròp Ajo (Arizòna) o er es petiti assentaments de Blaisdell e Adondi apròp Yuma.
Soent an estat consideradi coma ua "subtribu papago" pes antropòlegs, amassa damb es Tohono O'odham e nombrosi grops que desapareisheren o se junheren as Tohono O'odham. Quinsevolhe que pogue demostrar ascendència Hia C-eḍ O'odham en tot trobar quàntum de sang Nacion Tohono O'odham pòt demanar èster membre dera Nacion Tohono O'odham. Bèri Hia Ced O'odham son enregistradi er era comunitat índia Ak-Chin.
Eth 24 de hereuèr de 2009 siguessen aqueridi eth fideïcomís pera Nacion 642,27 acres de tèrra apròp Why (Arizòna) prèviaments crompadi pes Tohono O'odham. Açò se hec damb era intencion de crear damb eth temps un nau districte dera Nacion Tohono O'odham entàs Hia C-eḍ O'odham. Eth 30 d'octobre de 2012 ua naua lei tribal creèc efectivaments eth "districte Hia-Ced" coma eth nau 12au districte dera nacion Tohono O'odham, damb era tèrra eth fideïcomís apròp Why coma tèrra basatz iniciau. Pendent tres ans dempús dera data efectiva, es membres prèviaments inscriti dera Nacion Tohono O'odham an eth dret a reclamar qu'era sua designacion de districte sigue reasignada ath nau districte. Es persones que solliciten era inscripcion tribal tanben pòden sollicitar era sua designacion ath districte Hia-Ced.Www.tolc-nsn.org/docs/Title27Ch1.pdf


text:
Neurotransmetor
Un neurotransmetor o neurotransmeteire es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas neurònas o entre una neuròna e una autra cellula al nivèl de zona de contacte sonadas sinapsis. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los axons de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en vesiculas que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana.
Tipes de neurotransmetors[modificar | modificar la font]
- Aminas biogenas:
- Estèrs:
- Aminoacids:
- Neuropeptids:


text:
Zèbre
Los zèbres (var. zèbra) (genres Dolichohippus e Hippotigris) son de mamifèrs quadrupèdes africans de la familha dels equids, grop que tanben inclutz los ases e los cavals, entre autres. Coma totes los equids, los zèbres son d'ongulats amb un nombre impar de batas. Se compta tres espècias, caduna amb un modèl de raiadura especific: lo zèbre de Grévy, lo zèbre de montanha e lo zèbre comun.
Los zèbres son un dels animals pus coneguts d'Africa; demòran dins un ecosistèma inclusent planas d'èrba, savanas, regions plantadas d'arbres o d'arbrilhons, montanhas e tucs litorals. Son subretot celèbres per las siás raiaduras negras e blancas caracteristicas, que vàrian entre las espècias e tanben d'un individú a l'autre, e per la seuna crinièra erectila. A diferència de sos parents pus pròche, los cavals e los ases, los zèbres jamai foguèron realment domesticats.
Levat qualques populacions de zèbre comun que demòran al centre d'Etiopia, los zèbres vivon unicament dins la mitat sud del continent african. E mai que las regions d'origina de la doas espècias diferentas se pòscan encavalcar, se crosan pas a causa d'un nombre diferent de cromosòmas; los zèbres de Grévy n'an quaranta sièis, los zèbres comuns quaranta quatre e los zèbres de montanha trenta dos[1].
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Etimologicament, lo mot zèbre ven del mot galaicoportugués zevra, que significa « ase salvatge »[2]. Lo nom generic Equus ven del latin e significa "caval". E los noms especifics, grevyi es en onor del President de la Republica Francesa Jules Grévy; quagga es lo nom donat pel pòble Khoikhoi a aqueles animals.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Encara que las raiaduras blancas e negras que presentan los zèbres an de caracteristicas comunas, las tres espècias de zèbre an pas una relacion pus pròcha entre elas meteissas an amb autres animals del genre Equus. E mai, la caracteristica comuna de las raiadas tanpauc èra pas presenta dins totas las sosespècias de zèbre coma l'escantit quaga qu'aviá de raiaduras solament al còl. D'autra banda, i a d'autres ongulats que tanben an de raiaduras.
Malgrat qu'an una morfologia similara a la dels cavals, son pus pichons, amb una talha mejana de 2,3 mètres de long, 1,2-1,5 mètres de naut a l'espatla e un pes d'aperaquí 300 quilogramas (fins a 450 quilogramas per los zèbres de Grévy). En aquela darrièra espècia, los mascles e las femèlas an una talha similara, mas per los zèbres comuns e los zèbres de montanha los mascles son leugièrament pus grands[3].
Los zèbres an un total de quaranta dents: dotze incisivas qu'utilizan per talhar e arrancar vegetacion; quatre caninas; dotze premolaras e dotze caissals, totas utilizadas per mòure l'aliment[4].
Los zèbres an un excellent sens de la vision; se crei que pòdon veire en color. Coma fòrça ongulats, los zèbres an los uèlhs als costats del cap, li donant un angle de vision fòrça larg. Los zèbres tanben an una vision nocturna, mens agudas que la majoritat de sos predators, mas sa bona ausida compensa.
Los zèbres an un grand sens de l'ausida, e an las aurelhas pus grandas e arredondidas que los cavals. Coma los cavals e autres ongulats, los zèbres pòdon virar sas aurelhas en tota direccion. En mai d'una bona vision e ausida, los zèbres an un sents del gost agut, e un sens de l'odorat fòrt sensible al fum, causa essenciala per sobreviure als incendis.
L'esperança de vida mejana dels zèbres es d'aperaquí trenta ans (fins a quaranta en captivitat). Dins la natura, ont los predators representan una amenaça continua, la longevitat mejana es de gaireben dotze ans[5].
Raiaduras[modificar | modificar la font]
Los zèbres son d'animals negres o d'una color escura amb raiaduras blancas e una granda taca blanca sul ventre que servís per se camoflar[6]. Qualques zèbres an de raiaduras de color marron entre las raiaduras blancas e negras.
I a tres rasons per que se considèra que los zèbres son negres amb raiaduras blancas, e pas lo contrari:[7]
- Los equids blancs poirián pas sobreviure dins las planas e bòsques d'Africa.
- Lo quaga, una sosespècia despareguda del zèbre comun, a las raiaduras tipicas sus la part anterior del còrs, mas una part posteriora escura.
- Quand las regions entre las raiaduras pigmentadas venon pus largas, apareisson raiaduras segondàrias.
Que qualques zèbres ajan ventres e pòts de color blanc pur es pas una pròva sufisenta que son d'animals blancs, perque fòrça animals de colors diferentas an de ventres e pòts de color blanca o clara.
E mai, las raiaduras dels zèbres son absentas dins lo fètus, es totalament negre. Las raiaduras apareisson aprèp, en bendas d'aperaquí 400 micromètres (vint còps la mitat d'una cellula). Las raiaduras son tan mai largas que mai es grand l'animal. Segon Bard, las espècias de zèbres se diferéncian a l'estat embrionari ont apareisson las raiaduras. Bard descobriguèt un zèbre anormal, sens raiaduras; son pelatge negre aviá de puntets blancs, causa que venguèt que las raiaduras se forman per que s'inibís de la produccion de melanina[8].
Qualques zoologistas creson que las raiaduras son un mecanisme de camoflatge, que fonciona de divèrses biais. Per començar, las raiaduras verticalas contribuisson a amagar lo zèbre dins l'èrba. I a que prendre en compte que l'èrba lo predator principal dels zèbres, los leons, que son daltonians. En teoria, un zèbre que rómia dins l'èrba nauta poiriá passar inapercebut per un leon. E mai, coma los zèbres son d'animals gregaris, las raiaduras ajudan a pèrdre los predators – divèrses zèbres agropats poiràn semblar un unic e grand animal[9]. Un tropèl de zèbres que s'escampilha per fugir un predator li semblarà una massa confusa de linhas verticalas en movement en de direccions diferentas, de tal biais qu'al predator li còsta seguir de vista un individú que se separa del tropèl[10].
Se crei que las raias tanben an un ròtle dins lo comportament sexual; de variacions leugièras dels modèls permeton que los zèbres distinguiscan los diferents individús. Dins de raras ocasions, naisson zèbres sens raiaduras, e aqueles an de se separar del grop; aquò refortís la teoria qu'aquelas raiaduras tanben an una foncion sociala[11].
Una teoria pus recenta sosten que la coloracion disruptiva tanben es un mejan eficaç de confondre lo sistèma de vision de la mosca tsetse, chucaira de sang[12]. De teorias alternativas comprenon que las linhas coïncidisson amb la distribucion de graissa jos la pèl, en servissent de mecanisme termoregulator pel zèbre, e que quina ferida que siá perturba lo modèl de linhas, indica clarament l'estat de santat del zèbre.
Una legenda africana tempta de donar una autra explicacion de las raiaduras:
- Fa longtemps, los zèbres avián pas las raiaduras blancas e negras qu'an a l'ora d'ara, mas èran totes blancs. Quand vesián un zèbre, qualques uns disián que s'agissiá d'un crosament entre un caval de color blanca e un ase, o benlèu una mula. En aquel temps, las gents ensajavan encara de domesticar los cavals salvatges per poder los cavalgar e brilhar davant totes, perque èran fòrça bèls.
- Los zèbres recebián un autre nom perque èran diferents dels cavals e de las mulas. A diferéncia de sos cosins, èra fòrça malaisit de capturar e d'ensenhar un zèbre. Un jorn, un zèbre qu'èra encara fòrça jove se perdèt e, en caminant, en caminant, acabèt dins un vilatge. Las gents comencèron de lo regardar e de charrar, sus lo biais de lo poder capturar.
- Lo zèbre s'espauriguèt, e se mainèt de que li volián far. Comencèt de córrer mentre que las gents dintravan dins los ostals per anar quèrre una ret per lo caçar. Corriguèt e corriguèt, fins que fin finala li venguèt una idèa. Vegèt un topin de pintura negra e, sens pensar mai, lo tombèt; la pintura s'escampèt per tèrra en fòrça raiaduras onduladas. Lo zèbre s'i esbrofèt fins que las raiaduras li demorèsson pintadas sul còrs, pensant que coma aquò vendriá laid e las gents lo volrián pas mai capturar.
- Las gents del vilatge lo trobèron, i vedèt çò qu'aviá fach. E pensant que ja èra pas bèl amb totas aquelas raiaduras negras sus son pelatge, lo daissèron anar. Lèu, totes los zèbres comencèron de far parièr per que las gents los destorben pas. Passant lo temps, los calèron pas mai, perque comencèron de nàisser atal. Masara las raiaduras los rendon bèls.
Regim[modificar | modificar la font]
Aliment[modificar | modificar la font]
Los zèbres son de mamifèrs exclusivament erbivòrs que manjan subretot lo matin e la tardor, repausant al miègjorn. Son animals subretot de pastura que s'alimentan d'èrba fresca, fuèlhas e borrons[13]. Tanben manjan escòrça e branquilhons. Son aparelh digestiu plan adaptat lor permet de subsistir amb un regim de qualitat nutritiva pus bassa que demandan los autres erbivòrs, mas tanben es mens eficient, çò qu'obliga los zèbres a passar mai de la mitat del temps a manjar[14].
Los zèbres se pòdon desplaçar d'una vintena de quilòmètres en un jorn en cèrca d'aliment, mas al trescòl sòlen tornar a lor punt d'origina. Pasmens, los tropèls de zèbres fan una migracion annadièra fòrça mai importanta que coïncidís amb la sason seca, çò que fan tanben d'autres tropèls de mamifèrs africans e que representan un movement de centenats de milièrs d'animals.
Aiga[modificar | modificar la font]
Las condicions secas dels ecosistèmas ont demòran los zèbres fan que s'adaptèron a las condicions d'ariditat.
Los zèbres de Grévy son aqueles que s'adaptèron melhor a las condicions de secada. Per sobreviure a la sason seca, ont la majoritat del rius, estanhs e autras fonts d'aiga se secan, aquesta espècia de zèbre cavan los lèits dels rius amb sas batas per trobar d'aiga.
Lo zèbre de montanha profèita de las caracteristicas de son abitat per sobreviure als periòdes secs. Quans se secan las fonts d'aiga amb que subsistissiá, migra en nautor, ont las temperaturas inferioras fan que la vapor d'aiga se condense en forma de pluèja, nèu o rosal.
Lo zèbre comun es lo mens adaptat a la secada. A la diferéncia de las autras doas espècias, demanda totjorn d'aiga disponibla, çò que l'obliga a migrar d'un luòc a l'autre segon la sason en cèrca de ressorsas idricas.
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat dels equids, los zèbres son fòrt sociables. Pasmens, l'estructura sociala depend de l'espècia. Los zèbres de montanha e zèbres comuns vivon en gropes, semblant d'"arèms", un mascle coexistís amb fins a sièis ègas e sos polins. Los mascles non dominants vivon sols o amb d'autres mascles non dominants, fins que venon pro grands per desfisar un mascle dominant. Quand un grop de zèbres es atacat per iènas o cans salvatges, las ègas s'agropan amb los polins al mièg mentre que lo mascle tempta de foragetar los atacants.
Quand un mascle rival tempta de desrocar lo mascle dominant, aquel lo desfisa trucant lo nas del rival amb lo seu o ne fregant las espatlas contra las sèunas. Aquò es un biais de demostrar sa fòrça e destinada a espantar lo rival. S'es pas sufisent, començan de se borrar, se mossegant lo còl e los pòts o, en cases extrèms, se donant de reguitnadas; aqueles combats son mai perilhoses que la majoritat dels combats d'aquel tipe dins lo monde animal, e un zèbre pòt acabar grevament ferit[15]. La ierarquia del grop se pòt veire dins l'òrdre que caminan los membres; davant camina l'èga mai vièlha amb sos polins, aprèp venon las autras femèlas dins l'òrdre d'edat, tanben amb sos polins, e lo mascle tanca lo grop.
A la diferéncia de las autras espècias de zèbre, los zèbres de Grévy tenon de ligams socials permanents. Los grops d'aquel tipe de zèbres demòran rarament amassa pendent mai de qualques meses. Los polins demòran amb la seuna maire, del temps que los mascles adultes vivon sols. Pasmens, coma dins las autras doas espècias, los mascles non dominants s'organizan en grops. En cases d'escassetat del manjar, fòrça membres d'aquela espècia se pòdon amassar a l'entorn d'una font d'aliments, en donant l'impression que forman un tropèl.
Pendent lo jorn, los zèbres dormisson depès, coma los cavals, e dormisson solament quand an d'autres animals a l'entorn que las avertiscan de la preséncia de predators. La nuèch, per contra, jason sovent a tèrra. Quand se repausan aital, se jason los uns al bòrd dels autras, mas al revèrs, es a dire que cada zèbre a lo cap al costat del darrièr de l'autra. Aquò a divèrses avantatges: d'una banda, permet que la coa d'un zèbre pòsca espantar las moscas de la cara de l'autra; de l'autra banda, ofrís als animals un angle de vision de 360°[16].
Anar[modificar | modificar la font]
Coma los cavals, los zèbres pòdon caminar, trotar e galaupar. Al galaup, pòdon aténher una velocitat maximala de 55 km/h[17]. Son pus lents que los cavals, mas sa granda resisténcia las ajuda a escapar als predators. Un zèbre perseguit pòt corrir en zigazaga d'un costat a l'autre per metre en dificultat lo predator. Se se tròba cunhat, lo zèbre se met sus l'espatla borrant e mossegant l'atacant.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los zèbres comunican un amb l'autre amb sisclals e gemècs aguts. Los zèbres de Grévy fan de brams coma aqueles de las mulas. Las aurelhas dels zèbres indican son umor. Quand un zèbre es calmat, tibat o amistós, las aurelhas demòran erectas. Quand a paur, van endavant. Quand s'emmalís, las aurelhas van enrè. Quand los zèbres apròchan los predators dins un airal, demòran en una postura d'alèrta, amb las aurelhas erectas, lo cap naut e gaitant amb atencion. Se son tibats, ronflan. Se detèctan o son en preséncia d'un predator, se metrà a lairar o a bramar plan fòrt.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat de las espècias animalas, las femèlas arriban a maduretat sexuala abans los mascles, e las ègas pòdon aver son primièr polin a l'edat de tres ans. Los mascles pòdon èsser abalits fins que tenon cinc o sièis ans. Las ègas pòdon donar naissença a un polin cada dotze meses, lo temps que dura la gestacion. Suènhan los pichons pendent una durada maximala d'un an. Coma los cavals, los zèbres son capables de se quilhar depès, caminar e popar pauc aprèp la naissença[18]. A la naissença, un polin de zèbre es marron e blanc e pas negre e blanc. Gaireben totjorn nais un sol polin, mas en d'ocasions extremament raras pòdon nàisser de bessons[19].
Los polins dels zèbres de montanha e comuns son protegits per la maire, e mai pel mascle e las autras ègas del grop. Los polins dels zèbres de Grévy son solament protegits per la maire, coma se diguèt mai naut. La proteccion dels polins es essenciala per aqueles animals perque son una presa facila e la mitat subrevivon al primièr an de vida malgrat. Un autre perilh pels polins es que s'observèt infanticidis e feticidis entre zèbres, unicament en captivitat[20].
Distribucion[modificar | modificar la font]
Los zèbres s'espandissián per tota Africa. Pasmens desapareguèron del nòrd del continent dempuèi l'Antiquitat.
A l'ora d'ara, lo zèbre qu'a la difusion pus larga es lo zèbre comun. Vivon dempuèi las zònas de transicion entre la savana e lo desèrt del sud de Sodan e d'Etiopia, passant per la savana de l'Africa Orientala, fins al sud e al sud-oèst del continent. Los abitats del zèbre de Grévy son las tèrras secas d'arbrilhons e d'èrba de l'Africa de l'èst, Kenya, Etiopia e Somalia. Lo zèbre de montanha a una difusion fòrça mai reducha que las autras doas espècias. Viu en las planas montanhosas de Namibia e Sud-Africa, fins a 2000 mètres d'atitud.
Predators e autras menaças[modificar | modificar la font]
Los predators principals dels zèbres son los leons, las iènas e los guepards. Los leons e los zèbres mantenon sas populacions en equilibri.
Las armas e las tecnicas de caça primitivas utilizadas tradicionalament en Africa amenaçavan pas significativament la populacion globala de zèbres. Los natius africans caçavan los zèbres pas solament per sa pel, mas tanben per sa carn. Pasmens, la situacion cambièt amb l'arribada dels colonizators europèus e sas armas de fuòc.
Los umans modèrnes aguèron un gròs impacte sus las populacions de zèbres dempuèi lo sègle XIX. Los zèbres son, encara ara, caçats subretot per sa pèl. Lo quaga, una sosespècia del zèbre comun, desapareguèt abans la fin del sègle XIX, mentre que lo zèbre de montanha del Cap foguèt caçat gaireben fins a l'extincion, e dins los ans 1930 ja ne demoravan mens de cent exemplars. Dempuèi alavetz, la populacion cresquèt fins a gaireben sèt cents individus, mercé a l'esfòrç per conservar la sosespècia. Ambedoas sosespècias del zèbre de montanha son a l'ora d'ara protegidas dins de pargues nacionals, mas se tròban encara en perilh.
Lo zèbre de Grévy es tanben en perilh. A causa de l'efectiu redusit de la populacion, los perilhs coma las secadas pòdon afectar facilament l'espècia. Los zèbres comuns son fòrça mai nombrosas e an una populacion sana; pasmens, aquela espècia es tanben amenaçada per la caça e lo destorbis dels abitats provocats per l'agricultura.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
I a tres espècias de zèbres, que contenon un total de nòu sosespècias[21]. La quaga és l'unica sosespècia extinta.
Genre Equus (equidèas)
- Sosgenre Dolichohippus
- Lo zèbre de Grévy (Equus grevyi) es l'espècia mai granda de totas, amb una talha de 2,5 a 2,75 m de long e 1,45 a 1,6 m d'auçada a l'espatla. Pesa entre 350 e 440 kg. D'autras caracteristicas d'aquela espècia son sas aurelhas grandas e sas raiaduras mai estrechas. Es tanben l'espècia que pòt resistir pus longtemps sens beure d'aiga.
- Sosgenre Hippotigris
- Lo zèbre comun (Equus quagga) es l'espècia pus nombrosa e espandida geograficament. Amb tanben lo mai de sosespècias diferentas. Mesura aperaquí 2,3 m de long e 1,4 m d'auçada a l'espatla, amb un pes de gaireben 300 kg. A una granda importància pel torisme dels païses ont demòra, es un dels animals africans mai celèbres. Las populacions septentrionalas an de raiaduras mai ben definidas que las meridionalas.
- Quaga (E. q. quagga)
- Zèbre de Burchell (E. q. burchellii)
- Zèbre de Grant (E. q. boehmi)
- Zèbre de Selous (E. q. borensis)
- Zèbre de Chapman (E. q. chapmani)
- Zèbre de Crawshay (E. q. crawshayi)
- Lo Zèbre de montanha (Equus zebra) es una espècia que viu en grops pichons e que, a la diferéncia del zèbre comun, s'agropa pas en tropèl. Mesura aperaquí 2,2 m de long e 1 a 1,4 m d'auçada a l'espatla. Son pes es de 240 a 370 kg. A doas sosespècias, qu'una, E. z. Zebra, presenta un dimorfisme sexual: las femèlas son pus grandas que los mascles. Viu en zònas montanhosas secas.
- Zèbre de montanha del Cap (E. z. zebra)
- Zèbre de montanha de Hartmann (E. z. hartmannae)
- Lo zèbre comun (Equus quagga) es l'espècia pus nombrosa e espandida geograficament. Amb tanben lo mai de sosespècias diferentas. Mesura aperaquí 2,3 m de long e 1,4 m d'auçada a l'espatla, amb un pes de gaireben 300 kg. A una granda importància pel torisme dels païses ont demòra, es un dels animals africans mai celèbres. Las populacions septentrionalas an de raiaduras mai ben definidas que las meridionalas.
Temptativa de domesticacion[modificar | modificar la font]
Se temptèt de domesticar los zèbres coma animals de montura, perque son mens resistents a las malautiás africanas que los cavals. Pasmens, la majoritat d'aquelas temptativas capitèron pas, a causa de la natura mai imprevisibla dels zèbres e sas tendéncia de s'espaventar. Per aquò, se preferissiá los zebroïdes, crosaments entre una espècia de zèbre quina que siá e un caval, pòni o ase.
Lo quatren emperaire mongòl Jahangir (1605-1627) comandèt una pintura de zèbres. Sus aquela pintura, realizada per Ustad Mansur, lo zèbre es representat amb d'estrius. En Anglatèrra, lo colleccionaire d'animals Lord Rothschild utilizava sovent de zèbres per sa quadriga. En 1907, Rosendo Ribeiro, lo primièr mètge de Nairobi (Kenya), utilizava un zèbre coma montura per las visitas a domicili. A la mitat dels ans 1800, lo Governador George Grey importèt de zèbres en Nòva Zelanda, e los utilizèt per tirar sa veitura dins son illa privada, l'Illa de Kawau.
Lo Capitani Horace Hayes, a Points of the Horse (aprox. 1899), comparèt l'utilitat de las diferentas espècias de zèbre. Hayes pausèt una sèla e una brida a un zèbre de montanha en mens d'ora, mas capitèt pas a l'alimentar. Remarquèt que lo còl del zèbre èra tant rigid e fòrt que capitava pas a lo virar en cap de direccion. Malgrat que li ensenhèt a far çò que voliá sus una pista de circ, quand enselhava defòra lo contrarotlava pas pus. Trobèt lo zèbre comun facil a dominar e lo considerèt ideal per lo domesticar, perque tanben es immunizat a la fissada de la mosca tsetse. Considerèt la quaga facila de domesticar perque èra pus fòrta, docila e semblant los cavals que los autres zèbres[22].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dorcas McClintock dins A Natural History of Zebras, ed: Encore Editions 1976, ISBN 978-0-684-14621-8
- ↑ Sheepshead Bay (Zebra) Playground
- ↑ [1] Zebra, MSN Encarta}}
- ↑ "Zebra", a McGraw-Hill's AccessScience. Accedit el 15-07-2008. Cal subscripcion per consultar l'article.
- ↑ id "Encarta"
- ↑ Gould, S. J. (1983) Hen's Teeth and Horse's Toes: Further Reflections in Natural History. Nova York: W. W. Norton and Company.
- ↑ (en)Re: Is a zebra white with black stripes or black with white stripes?
- ↑ (en)J. B. L. , A model for generating aspects of zebra and other mammalian coat patterns
- ↑ (en)[2] How do a zebra's stripes act as camouflage?, ed How Stuff Works
- ↑ (fr)[3] Le Figaro Perqué lo tigre es raiat e lo leopard tastat? }}
- ↑ id "Encarta"
- ↑ (en)Waage, J. K. (1981). "How the zebra got its stripes: biting flies as selective agents in the evolution of zebra colouration". J. Entom. Soc. South Africa. 44: 351 - 358.
- ↑ id Encarta
- ↑ id "Encarta"
- ↑ cf "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ (en)[4] Plains Zebra Equus burchelli
- ↑ infanticidi e feticidi per part de mascles de zèbre comun en captivitat
- ↑ (en)Groves, C.P. & Bell, H.B. 2004. New investigations on the taxonomy of the zebras genus Equus, subgenus Hippotigris. Mammalian Biology. 69: 182-196.
- ↑ Matthew Horace Hayes Points of the Horse: A Treatise on the Conformation, Movements, Breeds, and Evolution of the Horse ISBN 978-0-668-01811-1
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Turner, A. & Antón, M. Evolving Eden: An Illustrated Guide to the Evolution of the African Large Mammal Fauna 2004, ed:Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11944-3
- Stuart, T. & Stuart, C. Field Guide to Larger Mammals of Africa (Field Guide), 2007, ed: Struik Publisher, ISBN 978-1-77007-393-7