text:
Recentament la revista BRETONS es estada retirada dels quiòsques per un «problèma l’imprimariá» ; avèm uèi la realitat, se tracha d’una censura del grope Ouest-France. Pas un mèdia francés o parisenc n’aurà parlat, pas un.
Eurolang dona aquí, lo mensual aquel, abans o aprèp la censura. N’aviam jà parlat aquí.
Es bon de saber que d’unas questions son pas de presentar dins l’Estat francés ; per exemple : la nocion, quitament magra, de l’independentisme. Aquela censura es un acte de nacionalisme, un biais de non poder realament portar una critica radicala a la dicha République Française ; la censura Ouest-France aurà aital ajudat de ne préner consciéncia. Lo non-dich es aital plaçat a la lum d’un mensual o simplament sobre la portada del magazine en lenga francesa.
-°-
La publicitat dels deputats europèus es complicat per un sistèma parlamentari europèu, alara los deputat fan las loras promocion sobre FB :
Michèle Rivasi es deputada de la zòna electiva de Ròse-Alps (que lo 1er de febrièr a Lyon se parla de la politica per l’occitan e l’arpitan al CR), e tanben de Provènça, e Corsega. L’autra deputat es elegit catalan… Una emplega la lenga imperialista, e l’autra la lenga catalana. Es plan de s’aucupar delspeis, un jorn benlèu que caldrà s’aucupar de la visibilitat de l’occitan, de l’arpitan o de la lenga còrsa ; e benlèu que serèm, coma engatjat dins la seuna visibilitat, pas forçat d’escriure un mot sul tèma, se farà naturalament.


c: text/html

text:
Sucre
Creatz (exemple detalhat) la sospagina qu'assegurarà lo seguiment del processús de traduccion en clicant sus Projècte:Traduccion/Sucre.
Lo sucre, que sa formula quimica es C12H22O11, es denominacion comuna del disacarid sacaròsa, un compausat organic de la familha dels glucids, que sòl èsser lo mai comun dels glucids. Aqueste nom sucre s'emplega d'unes còps que i a per extension a l'ensems dels glucids o idrats de carbòni.
S'emplega lo sucre mai que mai dins l'alimentacion. Es un aliment de bon assimilar per l'organisme e pòrta una granda riquesa calorica amb gaireben 17 J (4 calorias) per grama. Actualament s'obten a partir de la bledaraba de sucre e de la cana de sucre.
Lo sucre blanc refinat durant la digestion consoma una part de las vitaminas e de las sals mineralas presentas dins lo còs uman. Es estat provat que la consomacion excessiva de sucre blanc pòt crear una dependéncia semblabla a la de las drògas duras.
La paraula "sucre" ven del mot sanscrit sarkara (Let. sabbia), adaptat puèi en sakcharon o saccharum pels autors grècs e romans. Es aqueste quite mot la basa de l'etimologia del mot "sacarina".
Somari
L'istòria del sucre: sa difusion en Euròpa[modificar | modificar la font]
L'aparicion primièra del sucre qu'es atestada dins los documents es la del sucre obtengut a partir de cana de sucre, que demorèt sègles e sègles lo solet tipe de sucre possible. Se ditz que foguèt portat pels abitants de las islas polinesianas en China e en Índia. Qui los pèrsas de Dàrius trobèron, en 510 abans Crist, de culturas d'un vegetal que se ne trasiá un siròp dens e plan doç. Un còp assecat dins de fuèlhas bèlas donava de cristals que duravan un bon temps, amb de spiccate proprietats energeticas. Los pèrsas emportèron las plantas amb eles e n'espandiguèron la cultura dins l'Orient Mejan.
En 325 a.C. Alexandre lo Grand portèt la nòva que dins las tèrras d'Orient existissiá una "mèl qu'aviá pas besonh d'abelhas". Foguèron los arabis pasmens, que dins son país èra ja emplegat al sègle VI abans Crist, que n'espandiguèron la cultura dins sos territòris.
Los genoveses e los venecians, durant lo sègle X, presero a importar de modèstas quantitats de çò que se sonava "la sal aràbia" que las crosadas espandiguèron encara mai. Federic II del Sant Empèri Roman Germanic capitèt a far cultivar la cana de sucre en Sicília, mas lo sucre demorèt un bèl temps una espécia rara e preciosa, venduda per los speziali e pels apotecaris a un prètz fòrça car coma medecina d'emplec pels siròps, impacchi e enteroclismi.
Sonque los rics se podián permetre de l'emplegar coma dulcificant a mai se son rival mai ancian, la mèl, de segur non èra producha en quantitats talas per poder sortir sus las taulas del pòble coma un adocissent de cada jorn.
A partir de la descobèrta de l'America los espanhòls introdusiguèron la cultura de la cana de sucre a Cuba e a Mexic, los portugueses en Brasil, los angleses e franceses dins las Antilhas, dins aqueles territòris de l'America Centrala e Meridionala que encara uèi son demest los productors mai importants. Vist que lo sucre de las Americas èra melhor e mens costós, las culturas espanhòlas e italianas desapareguèron, coma tanben los trafics amb los territòris arabis.
Nasquèt un trafic d'importacion florissent que faguèt aqueste produch, qu'èra de luxe a l'origina, plan mai abitual. Aqueste donèt una spinta notabla a l'art culinària, en permetre la naissença de la pastissariá europèa coma art autonòma subretot gràcias a la barreja de sucre amb lo cacao, lo lach o amb lo cafè.
En 1575 l'agronòm francés O. de Serres faguèt una observacion inusuala, que fòrça annadas mai tard cambiarà una part de l'istòria d'Euròpa. Constatèt que la bledaraba (beta vulgaris), una ortalissa plan comuna e grandament cultivada, dusca ara utilizada coma pastura, un pauc de pertot e que un còp cuèch produsís un siròp semblable a lo de la cana de sucre, un siròp fòrça doç. Aquela observacion demorèt, pasmens, letra mòrta tanben pr'amor de la fòrta oposicion de diferents grops d'importadors e cultivadors de cana de sucre, que ostacolarono in tutti los biaisses possibles las recercas sus d'eventualas alternativas a son produch. Gràcias anche a sas pressions, talvolta sfociate in sabotaggi anche violents, lo succre de canna rimase lo solet disponible encara pendent molto temps. En l'espaci d'un sègle, entre 1640 e 1750, la consomacion de la substància se tripliquèt, en provocar lo fenomèn tragic del negòci dels esclaus d'Africa qu'èran sistematicament capturats e deportats per trabalhar dins las plantacions.
Amb l'ascension al poder de Napoleon s'intensifiquèron los contrastes comercials entre França e Anglatèrra, que portèron a un blocatge delle importacions anglesas (decret de Berlino, 1806). Lo sucre de cana, qu'arribava en Euròpa per la mar, desapareguèt una corta passa dels scaffali dei negozi, vist que los angleses reagiguèron al blocatge sequestrando a loro volta las navi dirette a pòrts franceses o de sos aligats aderenti al blòc (dins un segond temps se "limitèron" a costringere queste navi a passar da porti angleses e a pagar una forta taxa sus la carga). Sulla spinta de la necessitat los europèus s'adobèron per trobar una alternativa. En 1747 lo quimista alemand Sigmund Andreas Marggraf capitèt l'extraccion de saccarosio de la barbabietole e qualques decadas mai tard son discípol F.K. Achard perfeccionèt lo procès en lo far economicament viable. Es a el que se deu la primièra sucrariá industriala, sorto in Slesia en 1802. Per volontat exprèssa de Napoleon, la produccion de sucre de bieta foguèt encoratjada dins totes los territòris jos son contraròtle e foguèron dobèrts d'autres stabilimenti en França. Aprèp lo Congrès de Viena lo sucre de cana tornèt circular, mas l'expansion d'aquel de bledaraba èra venguda irreversibla. Son còst inferior lo faguèt disponible lèu lèu a de parts mai amplas de la populacion, en cambiar considerablament las abituds alimentàrias d'Euròpa.[1]Alcuni storici ritengono que la maggior disponibilitat de sucre abbia contribuït a melhorar sensiblament las condicions de santat de la populacion e sa potencialitat de concentracion, contribuendo al desvolopament intellectual de la societat.
Produccion e comèrci[modificar | modificar la font]
Segon las donadas de 2005 del Ministèri de l'Agricultura dels Estats Units, los principals productors son:
- pel sucre de bledaraba: Euròpa a 25 (21,6 milion de tonas), los Estats Units (4.0), Russia (2,5) e Ucraïna (1,85);
- pel sucre de cana: Brasil (27,1 milion de tonas), Índia (20,3), China (8,7), Mexic (5,6), Austràlia (5,3), Tailàndia (4,8).
Significativo l'exploit de Brasil, qu'es passat da un tasso mejan annual d'aumentacion de la produccion de 2,23% (1960-1990) fins a 8,1% (1990-2006); Euròpa produsís pas que 288 migliaia de tonas de sucre de cana, los Estats Units 2,8 milions de tonas.
Lo comèrci internacional es puslèu desvolopat: lo total de las importacions e exportacions es leugièrament inferior a 65% de la produccion. Los exportadors principals son Brasil (17 milions de tonas), Euròpa (7,2), Austràlia (4,3) e Tailàndia (2,9). Los Estats Units, qu'importan 2,8 milions de tonas, sonque expòrtan 159.000 tonas.
En 2002 s'es dobèrta una vertenza internacionala sul sucre. Austràlia, Brasil e Tailandia an contestato presso l'Organizacion Mondiala del Comèrci il sostegno acordat per Euròpa als productors nacionals, que lor consentís de vendre a de prèses inferiors als còstes de produccion. L'OMC ha riconosciuto la fondatezza de las acusacions ([1]), mas las trattative per addivenire a una solucion son encara en cors.
Contraindicacions[modificar | modificar la font]
La consomacion de sucre a salito dai 2 kg pro/capite per an, a una mejana de 80 kg. La consomacion excessiva de sucre es considerada demest las causas probablas de
Segon las indicacions dieteticas, la consomacion de calorias que derivan dels sucres simples deu èsser limitada a 15% dels besonhs jornalièrs. Existisson qualques malautiás raras que fan que lo sucre siá indigerible
Alternative[modificar | modificar la font]
Vi sono diverse alternative allo zucchero sia naturali che di sintesi. Il principale è senz'altro il miele, utilizzato almeno dalla preistoria, nonché sciroppi ricavati da alberi come l'acero o da cereali e frutta, il fruttosio. Esistono molti dolcificanti di sintesi, come lo xilitolo,il ciclammato, la saccarina e l'aspartame. Esiste, inoltre, una pianta chiamata Stevia che ha proprietà dolcificanti maggiori dello zucchero: il potere dolcificante dello stevioside è circa 300 volte superiore a quello dello zucchero. Tuttavia negli USA e dal 2000 nell'Unione Europea è proibito il commercio di questa pianta a fini commestibili, anche se in molti paesi, tra cui il Giappone, viene usata come dolcificante.
Curiosità[modificar | modificar la font]
Anticamente, in Russia, lo zucchero veniva adoperato soprattutto in occasione dei banchetti funebri. La Stevia negli Usa non è vietata, semplicemente deve essere definita integratore alimetnare e non dolcificante. con questa definizione viene venduta ovunque.
Voci correlate[modificar | modificar la font]
Altri progetti[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La difusion del sucre de bieta non foguèt pas pr'aquò immediata. Lo blocco s'acabèt aprèp a penas un pauc mai de sèt annadas de son institucion, e aital sos efièches, ma nel contempo non si erano pogut crear molti stabilimenti ne aumentar molto las superfici coltivate a bieta. Lo "retorn" del sucre de cana provoquèt, coma se podiá preveire, una davalada dels prèses e la produccion del sucre de la bieta aviá pas encara pogut aténher de nivèls quantitatius tales per ne far tombar lo prètz a la portada de totas las tasche. Lo procès de cultura de la bledaraba e d'extracion industriala del sucre subì un arresto, stante la minor remuneratività de l'investiment in stabilimenti e in coltivazioni. Pasmens lo procès "sostitutivo" sul mercat europèu foguèt lent mas imparable e lo sucre de bledaraba comencèt de far concurréncia al de cana a partir de la segonda mitat dell'ottocento

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Euròpa (luna)
Euròpa es un satellit naturau de Jupitèr.
Somari
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Euròpa es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 1569 km e que fa partida dei gròs satellits dau Sistèma Solar. D'efèct, sa massa representa 0,8% de la massa terrèstra e son diamètre 24,5%. Coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, sa densitat es situada entre lei planetas gigantas e lei planetas rocassosas amb una valor egala a 3,01. Aqueu satellit a tanben pas d'atmosfèra espessa.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Euròpa es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Lo nuclèu es probable compausat de fèrre e lo mantèu de silicats[1] [2]. La crosta seriá facha d'aiga. Se supausa la preséncia d'un ocean d'aiga salada liquida sota la superficia dau satellit[1]. Un modèl frequent imagina que lo jaç d'aiga se podriá devesir entre un jaç d'aiga gelada d'una autor compresa entre 10 e 30 km e un jaç d'aiga liquida d'un centenau de quilomètres d'espessor[3].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia d'Euròpa seriá plana car la planeta seriá tectonicament activa. Lo temps de la superficia seriá donc feble, situat entre 20 e 180 milions d'annadas[3]. Lei cratèrs d'impacte son donc rars sus Euròpa e lei formacions principalas visiblas son lei lineae e lei lenticulae.
Lei lineae son una ret de rais sornes situadas sus tota la superficia dau satellit. Semblan lei falhas e fracturas de la banquisa terrèstra. La largor maximala dei lineae es egala a 20 quilomètres. L'origina dei lineae seriá un criovolcanisme o lo gisclament de gueisèrs d'aiga frega que rompriá lei glaç de la superficia mostrant de glaç pus cauds[4]. Lo fenomèn podriá donc èsser similar ai dorsalas oceanicas terrèstras.
Lei lenticulae son d'estructuras circularas ambé de formas variadas coma de dòmas, de depressions o de tacas sornas. Serián associadas amb una chaminèia volcanica. Dins aquò, l'existéncia dei lenticulae podrián tanben èsser la consequéncia d'una interpretacion premeirenca d'imatges amb una resolucion febla de la sonda Galileo.
Geografia[modificar | modificar la font]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Euròpa a una atmosfèra fòrça tèuna facha principalament de dioxigèn[5] [6]. La pression es environ 0,1 µPa[7]. Aqueu dioxigèn es produch per lo dissociacion dei glaç de la superficia bombardats per lo vent solar e lei particulas venent de Jupitèr[8]. Euròpa a tanben una ionosfèra tèuna[9].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
De mesuras de la sonda Galileo mostrèron l'existéncia d'un pichon camp magnetic causat per una interaccion ambé la magnetosfèra de Jupitèr. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu camp es mau conegut.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Euròpa orbita a l'entorn de Jupitèr en tres jorns e mièg a una distància mejana de 670 900 km en 3 d 13 h 14,6 min amb una excentricitat egala a 0,0101. Lo plan de sa trajectòria es clinat de 0,47° a respèct dau plan eqüatorial de la planeta. Coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion d'Euròpa es sincròna. Es a dire que lei periòdes de rotacion dau satellit a l'entorn de son axe e a l'entorn de Jupitèr son identics. Enfin, l'orbita d'Euròpa mòstra doas resonàncias amb Io (2:1) e Ganimèdes (1:2).
Observacion[modificar | modificar la font]
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 NASA Profile, [1], 10 d'octòbre de 2010.
- ↑ Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al. (2000). "Europa’s Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life". Icarus 148: 226 –265.
- ↑ 3,0 et 3,1 Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites, in Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere, Cambridge University Press, 2004
- ↑ Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald (2003).
- ↑ Hall, Doyle T.; et al.; Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa, Nature, Vol. 373 (23 February 1995), pp. 677–679.
- ↑ Savage, Donald; Jones, Tammy; and Villard, Ray (1995-02-23). "Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa". Project Galileo. NASA, Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ McGrath (2009). "Atmosphere of Europa". In Pappalardo, Robert T.; McKinnon, William B.; and Khurana, Krishan K.. Europa. University of Arizona Press.
- ↑ Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. (1982). "Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts".
- ↑ Kliore, Arvydas J.; Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. (July 1997). "The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations". Science 277 (5324): 355–358.
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton


text:
Jublains
Jublains es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Jublains A situat a Unitat|10|km}} de Mayenne e de Bais, a Unitat|14|km {{}} de Évron e a Unitat|15|km {{}} de Montsûrs.
Jublains est située à 10 km de Mayenne et de Bais, à 14 km d'Évron et à 15 km de Montsûrs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Implantada suls vestigis d'una vila gallo-romaine antany telefonada Noviodunum, Jublains es una municipalitat de 685 abitants repartits sus una superficie d'Unitat|3601|a {{}}. Quand los Romains #conquistar la Gaule, #trobar aicí un vilatge bastit al pè d'un temple de bòsc. Aiçò èra lo un dels santuaris del vilatge dels Diablintes. Los Romains #crear una vila, Noviodunum, cap de-luòc de la vila de las Diablintes. Lo temple #èsser reconstruit en pèiras e se #elevar de monuments #que tradusisson la faiçon de vida romain : thermes, teatre, forum. Noviodunum A #èsser dotada, en la segonda mitat del Modèl:Ier sègle après J.C., D'un ret de carrièras perpendiculaires, typique dels plànols urbans romains. Una disposicion urbana paysager a #èsser realizat amb la fin de retre mai visibla la preséncia de la vila anciana.
Implantée sur les vestiges d'une ville gallo-romaine autrefois appelée Noviodunum, Jublains est une commune de 685 habitants répartis sur une superficie de 3 601 ha. Quand les Romains conquirent la Gaule, ils trouvèrent ici un village construit au pied d'un temple de bois. C'était l'un des sanctuaires du peuple des Diablintes. Les Romains créèrent une ville, Noviodunum, chef-lieu de la cité des Diablintes. Le temple fut reconstruit en pierres et l'on éleva des monuments qui traduisent le mode de vie romain : thermes, théâtre, forum. Noviodunum a été dotée, dans la deuxième moitié du Modèl:Ier siècle après J.C., d'un réseau de rues perpendiculaires, typique des plans urbains romains. Un aménagement urbain paysager a été réalisé afin de rendre plus visible la présence de la ville antique.


text:
Alfa e omega
La tradicion crestiana assimila sovent Jèsus Crist a l'alfa e l'omega, del nom de la primièra e de darrièra letra de l'alfabet grèc classic (ionic) (a e w). Çò que simbolisa l'eternitat del Crist, que :
- es al començament de tot; se pòt se referir al primièr capítol de l'Evangèli segon sant Joan,
- e es a la fin del monde (Apocalipsi segon Sant Joan).
Le Jesuista Pierre Teilhard de Chardin tornèt prendre, dins sa presentacion del punt w, cap final de l'evolucion umana, associat a l'a de la creacion, aquela metafòra.
Dins la numeracion grèga, la letra a es lo 1èr chifre de la 1a enneada (lo nombre 1, doncas lo mai pichon) e la letra w lo 8n chifre de la 3a enneada (lo nombre 800, doncas gaireben lo mai grand...). De a a w vòl tanben dire « del mai pichon al ali grand ».
Dins lo simbòl d'Atanasa, la Trinitat crestiana es presentada coma essent l'Alfa e l'Omega.
Font[modificar | modificar la font]
Libre d'Isaïas 44:6
- « ...Soi lo primièr e soi le dernier, e fòra de ieu i a pas de Dieu »
Apocalipsi 1:8
- « Soi l'alfa e l'omega, dich lo Senhor Dieu, aquel que es, que foguèt, e que ven, lo Tot Poderós. »
- « Ego sum Alpha et Omega, principium et finis, dicit Dominus Deus, qui est et qui erat et qui venturus est Omnipotens. »
- « EYώ eιuι to Aλφa kaι to ΩueYa, λέYeι kύpιoς o θeός, o wv kaι o nv kaι o epxόuevoς, o πavtokpάtwp. »
Novèl testament Apocalipsi 21:6
- « Tot es realisat ara. Soi l'alfa e l'omega, le començament e la fin. Ieu; donará gratuitament a aquel qui a set l'aiga de la font de vida (...). »
Traças[modificar | modificar la font]
Son innombrables dins l'iconografia crestiana
Aquel simbòl es dessenhat a la basa del ciri pascal alumat la nuèit de Pascas per simbolizar la preséncia del Crist al còr del monde. I es associat una crotz, l'annada e cinc grans d'encens enfonsats dins la cira.
Figura a l'oèst e a l'èst du Crisme, encadrant lo chi (X) e lo rhô (P).
Lo porgue de la mitat de la Sagrada Familha de Barcelona es divisat en dos per una colomna centrala on t l'escultor Subirachs a gravèt las letras alfa e omega unidas.


text:
Bali
Bali es una illa d'Indonesia situada entre las illas de Java e de Lombok. Fa partida de las pichòtas illas de la Sonda. Sa superfícia es de 5 637 km2. La populacion de l'ensemble de las illas de la província de Bali èra de 3 890 000 abitants en 2010, siá unae densitat de 690 abitants/km2. Administrativament, l'illa fat partit de la província del meteis nom e aculhís sa capitala (ibu kota), Denpasar, dins lo sud de l'illa.
Bali es una destinacion toristica populara, qu'a vist una aumentacion significativa de la frequentacion toristica dempuèi las annadas 1980. Lo torisme representa ara 80% de son economia. Es famosa culturalament per lo naut nivèl de desvolopament de sos arts, coma sas danças tradicionalas e modèrnas, l'esculptura, la pintura, lo cuèr, lo trabalh del metal, e la musica. Bali aperten al Triangle de Coralh, la zona amb la mai granda biodiversitat d'espècias marinas. Dins aquela sola region se trapan mai de 500 espècias de coralh d'escuèlh. Per comparason, es aperaquí 7 còps mai que dins tota la mar Cariba.


text:
Piòt
Piòt blanc
Espècias de reng inferior
- Meleagris gallopavo Linnaeus, 1758
- Meleagris ocellata Cuvier, 1820
Meleagris
Lo piòt [1] es un aucèl del genre Meleagris e de la familha de las Phasianidae. Son d'aucèls de polalha que se fan venir per sa carn.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Endemic de Nòrd-america, lo pòl salvatge sauvage foguèt lo sol volatil domestic e elevat a l'epòca preispanica, de l’Oasiamerica (al sud oèst dels EUA d'ara) fins al Centre del Mexic[2],[3]; tanben se caçava lo meleagris ocellata dins lo sud de la Mesoamerica, dins los boscs tropicals maias de la Peninsula de Yucatan[2],[4]. Dins la rèsta de Mexic, ont lo piòt èra e demora conegut jol nom de guajolote, del nahuatl huexōlōtl (amb una simbolica de virilitat a causa dels apendicis carnuts, e de feconditat), a encara una plaça importanta dins la gastronomia mexicana[5].
Los Europèus lo coneisson dels primièrs colons espanhòls que nomenavan « pola d'índia »[6] e los missionaris jesuistas lo menèron vèrs 1500 en Euròpa ont se difusèt aviadament, l'aucèl essent assimilat a la polalha (amb pol e pintarda)[7].
Lista de las espècias[modificar | modificar la font]
Segon la classificacion de referéncia (version 2.2, 2009) del Congrés ornitologic internacional (òrdre filogenic) :
- Meleagris gallopavo Linnaeus, 1758 – Piòt salvatge
- Meleagris ocellata Cuvier, 1820 – Piòt ocellat
Lo nom scientific del genre se referís al gal (genre Gallus) perque sembla a aquel gallinacèu e al pavon (genre Pavo) car los mascles de las doas espècias se pavan e fan la ròda[8].
Los piòts domestics venon gaireben sonque del piòt salvatge, lo piòt ocelat essent fòrça rare en elevatge[9].
Malautiás[modificar | modificar la font]
Aquel aucèl es fòrça sensible a las zoonòsis, que:
- La gripa aviara e subretot lo virus H5N1.
- De socas de salmonellas tanben pels piòts elevats a l'exterior, subretot pels grands elevatges e subretot d’octobre a decembre al mai naut de la produccion industriala per nadal. De socas pòdon infectar l'uman.
Factor suplementari de risc: totes los elevatges de piòts de la planèta ven d'un nombre pichon de reproductors importats puèi seleccionats dempuèi tres sègles, çò que provoquèt una pèrda de diversitat genetica, fasent las socas domesticadas benlèu mai sensiblas a las pujadas epidemicas.
Fotografias[modificar | modificar la font]
Video[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ var. dindon, dindard o dindaud
- ↑ 2,0 et 2,1 (en) Susan Toby Evans e David L. Webster (dir.
- ↑ (en) Karen Davis, More Than a Meal: The Turkey in History, Myth, Ritual, and Reality, Lantern Books, 2001, p.34.
- ↑ Erin Kennedy Thornton, Kitty F. Emery, David W. Steadman, Camilla Speller, Ray Matheny, Dongya Yang, « Earliest Mexican Turkeys (Meleagris gallopavo) in the Maya Region : Implications for Pre-Hispanic Animal Trade and the Timing of Turkey Domestication », PLOS ONE, (DOI 10.1371/journal.pone.0042630)
- ↑ ((en) Andrew F. Smith, The Turkey : An American Story, University of Illinois Press, 2009, p. 9
- ↑ Los tèrmes gal d'Índia, pola d'Índia o pol d'Índia designavan a l'Edat Mejana la pintarda d'Índia.
- ↑ Bruce Thomas Boehrer, Animal characters : nonhuman beings in early modern literature, Philadelphia : University of Pennsylvania Press, 2010, p. 141
- ↑ Liliane Plouvier, op. cité, p. 13
- ↑ Piòts estrangièrs (fr)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncias Congrés ornitologic internacional: Meleagris dins l'òrdre Galliformes (en) (consultat lo 19 de mai de 2015)
- Referéncia ITIS : Meleagridinae (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia ITIS : Meleagris Linnaeus, 1758 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Meleagridinae (en)
- Referéncia Animal Diversity Web : Meleagris (en)
- Meleagris dins Galliformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Referéncia NCBI : Meleagris (en)


text:
Circonferéncia
La circonferéncia es una linha corba tancanda limitant una superfícia. Es tanben la longor d'aquela linha corba tancanda.
Circonferéncia es un sinonim de perimètre, mas aquel darrièr a un sens mai general d'una lihna tancada de quina que siá forma (poligonala o corba).
Lo mot « circonferéncia » es plan adaptat al cas d'un disc, o designa la longor del cercle que totes los punts se trapan a meteissa distancia d'un punt fixe nomenat centre.
La nocion de circonferéncia s'aplica tanben plan al cas vesin d'una ellipsa
Circonferéncia[modificar | modificar la font]
La circonferéncia es la longor del trach geometric definissent lo cercle o l'ellipsa.
Cercle[modificar | modificar la font]
S'obten la circonferéncia d'un cercle en multiplicant son diamètre pel nombre π:
S'utiliza la formula:
Ellipsa[modificar | modificar la font]
que e son los rais (o miègaxes) de l'ellipsa, es una approximacion rasonable de la valor exacte, que demanda d'introduire de nòvas fonccions (las integralas ellipticas)


text:
que no diu res de l'altre món, però potser us ve de gust de llegir una estona
dissabte, 21 d’abril de 2012
l'epilòg del batèl
Pendent lo trajècte nos amusèrem e manquèrem pas de vam per cantar e dançar de contunh, coma de fòls sens romb. E causiguèrem d'escriure un libre: descobèrtas sus la vida, soscadissas sul sens de las personas, de las relacions entre las gents, per de qué sèm venguts al monde?; enfin, de conariás, vaquí. Un projècte fach a tres mans: d'istòrias disparièras, de còps ligadas, que fargavan un sens comun.
L'astre nos balhèt pas l'escasença de malfisar e tenguèrem lo camin sens nos avisar qu'aviam causida la rota mai maissanta. Bon dieu! Còp sec, se trapèrem demest de rocasses sus l'aigua, lo cèl brun, los lamps en tombant a tengut sus la mar, que los verdons espaurugants fasián lo torn d'en cò nòstre. Cap de tempèsta èra pas jamai estada impetuosa coma aquò. Nosautres, e mai s'èrem de pescaires plan prèstes per faire una vida longarassa sus la mar, auriam pas jamai capitat de combatre aquela tempestat del diable.
Es aital qu'aguèrem pas pus léser de s'amusar. Pensèrem pas a res far per tornar menar lo batèl fins a una rota mai solida: cap de bon còp de governalh, mas se plànher. Me desrevelhèri del lagui del moment que vesèri que las bravas èrsas dintravan sul batèl a plen canèl, en tot nos menar de ramèls copats de sabi pas ont. Lo ventaràs me faguèt respitar la pluèja sus la cara. Ieu, trempe que l'aiga me trescolèt fins al còr, amassèri forra-borra totas las causas a ieu puèi me getèri endefòra, lèu-lèu. Montèri a fum de calhau sus un rocàs e cap de verdon me posquèt pas manjar. Un lamp petèt sul batèu que lo faguèt enfonzar jos la mar coma de vermasses dins la sabla cauda. Los verdons e las piranhas, feròces que jamai, deguèron ben rosigar los còsses dels mieus companhs de travèrsa. Lo batèl disparescut, lèu venguèt lo bon temps e capitèri de tornar en tèrra. Lo nòstre libre foguèt pas terminat.
E ben, los mieus sovenirs demòran entièrs --los collègas, pecaires, pensi pas--. Un fum de paginas trempas sèrvon encara las bonas pensadas e las conariás. Las gardi aicí, còsta ieu. Las tròbi agradivas e a cada còp me fai plaser de las legir e tornar legir. Aguèssi pas sautat, tanplan benlèu i serián pas, nimai ieu quite. Mas, pendent que las legirai, remembrarai que fan partida d'una istòria que vai demorar vuèja, desligada, mancada de sens. I aurà totjorn d'istòrias qu'i mancaràn, e aquela mancança m'empacharà de me'n téner fièr. La mar, o puslèu l'ignorància, nos embarrassèt de conéisser l'epilòg de la nòstra istòria. Me'n plori pas. Seriái pas estat capable de tornar menar lo batèl ieu solet. S'o aviái ensajat, me seriái enfonzat ieu tanben, amb la mieuna partideta d'istòria, per la faire dissòlvre.


text:
1-Cercar
1. CERCAR
L' animator o un dels participants legís o escriu una frasa anonciada (a l' azard o pas) :
1.1. Cercar ont es estada classada dins quina categoria, - dins quina joscategoria.
1.2. Cercar a quina(s) autra(s) categoria(s) e joscategoria(s) poiriá aperténer la frasa.
Exemple : A la Teresa un glacet li fa totjorn gonheta (enveja) es dins 2.1. (la vida de l' òme la subsisténcia) ; poiriá èsser dins 1.2.( l' òme - la persona)
1.3. Cambiar un mot (un substantiu, un adjectiu, un vèrb, etc.) o una expression :
- trapar lo nombre pus grand de frasas sens cambiar de categoria.
- trapar lo nombre pus grand de categorias diferentas.
Exemple : Aquesta passa (pel moment), los pòrcs tiran pas (se vendon pas) es dins 3.4. (l 'economia).
Òm pòt cambiar passa per setmana, annada, sason sens cambiar de categoria.
Òm pòt cambiar pòrcs per vedèls, motons, rits sens cambiar de categoria.
En cambiant tiran per rondinan, manjan o bevon, òm passa a 7.2. (lo mond animal).
En cambiant pòrcs per caçaires, òm passa a 3.2. (los lésers).
En cambiant pòrcs per chimenèias, òm passa a 2.3. (l'ostal).
1.4. Cercar la question a pausar per obténer la frasa anonciada.
Exemple: Un alpinista espinta de pitons dins la paret d'escalar (3.2.)
Questions:
Qual espinta de pitons dins la paret d'escalar ?
Qu'espinta un alpinista dins la paret d'escalar ?
Ont un alpinista espinta de pitons ?
Varianta: se la frasa anonciada es interrogativa, cal trapar la(s) responsa(s) possibla(s).


text:
Diluns, 21 de mai de 2018, 03h00
Guiana > Roergue > Segalar Roergat
Coma cada annada dempuèi ara 18 ans, l’associacion Lenga Viva perpausa au còr de l’estiu, entre lo 23 e lo 27 de julhet, son universitat a l’entorn de la cultura occitana. ... +
Diluns, 7 de mai de 2018, 03h00
Dempuèi lo contraròtle de la Generalitat per l’estat, la justícia espanhòla perseguís totes los ensenhaires qu’aurián parlat en classa dels faches ... +
Dimècres, 25 d'abril de 2018, 03h00
Lo CRÈO Aquitània (Collectiu Regionau tà l’Ensenhament de l’Occitan e en occitan en la region dita Nòva Aquitània) en partenariat dab Òc-Bi (associacion ... +
Dimècres, 18 d'abril de 2018, 03h00
Gasconha > Lanas e Labrit > Senhans
Lo dissabte 21 d’abriu, la Societat de Bordà-Patrimòni de las Lanas que tienerà la soa amassada mesadèra a Onessa e Laharí (14h30, sala de las hèstas). En ... +
Divendres, 13 d'abril de 2018, 03h00
Qualques deputats franceses venon de depausar una proposicion de lei que cèrca de far reconéisser lo provençal coma una lenga diferenta de l’occitan. Aquela proposicion seguís ... +
Divendres, 6 d'abril de 2018, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Bas > Montpelhierenc
Aqueste dimècres 4 d’abril de vèspre, après la peticion qu’a amassat mai de 1500 signaturas, una seissantena d’ensenhaires e militants manifestavan davant lo rectorat ... +
Dissabte, 31 de març de 2018, 03h00
Gasconha > Comenge > Comenge Baish
Deth 20 ath 23 de març, 44 gafets de 5u e 4u qu’estúdian eth occitan o eth latin ath collègi Emile-Paul Vayssié d’Aurinhac (Baish Comenge), acompanhats peths lors ... +
Dissabte, 31 de març de 2018, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Naut > Tolosan
Es tombada la nòva: i aurà pas cap de fusion entre las universitats tolosanas. Aquela del Miralh, ara Joan-Jaurés, es mobilizada dempuèi tres meses contra un projècte ... +
Dimècres, 28 de març de 2018, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Bas > Montpelhierenc
L’ensenhament public poiriá pèrdre un conselhièr pedagogic d’occitan en Bas Lengadòc, concretament dins lo departament d’Erau. Una peticion en linha, qu’amassa ... +
Dimècres, 21 de març de 2018, 03h00
Gasconha > Bigòrra > Naut Ador
Pel seten an consecutiu, lo departament dels Nauts Pirenèus prepausa una jornada culturala consagrada a l’occitan pels collegians de 3a, mai que mai, e pels qu’aprenon la lenga al collègi. ... +
Dimècres, 14 de març de 2018, 03h00
Lengadòc > Lengadòc Naut > Lauragués
Los calandrons de Santa Gabèla (Lauragués) son desenant aculhits dins lor nòva escòla. La Calandreta del País Sud Tolosan a, enfin, un polit edifici per aculhir amb dignitat ... +
Dimars, 13 de març de 2018, 03h00
La setmana passada foguèt rica per la lenga britoromanica e son ensenhament dins las escòlas de Bretanha! D’efièch, pel primièr còp era organizada una formacion ... +
Dimars, 20 de febrièr de 2018, 03h00
La carta escolara que provòca arremolins dempuish quauques dias deu costat de Bigòrra-Quate Vaths. Au finau, aquera carta que bota en plaça l’equivalent de 18 barraduras ... +
Dissabte, 17 de febrièr de 2018, 03h00
Lo modèl escolar de Catalonha e Aran, ont las lengas veïcularas son respectivament lo catalan e l’occitan, perilha. Lo govèrn espanhòl, que contraròtla lo govèrn ... +
Dimècres, 7 de febrièr de 2018, 03h00
Dimècres que ven, 14 de febrièr, l’Universitat de Bordèu-Montanha e l’ESPE d’Aquitània organizan una jornada d’estudis sus l’ensenhament en occitan. ... +
Dimenge, 4 de febrièr de 2018, 03h00
Lemosin > Lemosin > País de la Vinhana
L’Acadèmia de Limòtges —una de las onze subdivisions escolaras que tòcan Occitània dins l’estat francés— a signat una convencion pel desvolopament ... +


text:
24 janvier 2010
La Galimanda de Toussaint Roussy
La Galimanda Ai reçaupuda una polida carta de bona annada. Me la mandèt lo Jan dau Melhau. Coma l’ai pas trobada sus la tèla vos en balhi la còpia. Es una mèna de caricatura, signada Toussaint Roussy,1890. Aquel òme, nascut a Sèta en 1847, foguèt lo primièr conservator del musèu de Nimes. Lo titre del dessenh es “La Galimanda” que, s’ai plan compres, es una mena de furia, de dragàs ò dragonàs, ò encara de viragò. Lou Tresor dóu Felibrige remanda simplament a... “caïmant”. Seriá donca quicòm coma una femna... [Lire la suite]


text:
Manifestèron per l'occitan a la tele
- Escriut per Setmana
- Publicat dens La semaine en videos
Lo Collectiu Occitan organizèt una novèla manifestacion a Tolosa e a Montpelhièr lo 3 de febrièr. Vòlen l'occitan cada jorn a la television : « L'occitan cada jorn a la TV es a dire a França 3, volèm nòstre occitan cada jorn e la mobilizacion es d'autant mai necita que i a una ventòla de reduccions de crèdits a la television publica », çò escriu lo Collectiu dins son comunicat. E lo movement occitanista d'anar mai luènh en demandar una vertadièra « TV de país », amb de redaccions localas. Cap a 200 personas participèron a las doas manifestacions.


text:
1403
Aquesta pagina concernís l'an 1403 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 12 de març : l'antipapa Benesech XIII fug d'Avinhon. Demòra a l'abadiá de Sant Victor de Marselha de novembre de 1403 a julh de 1404.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Mòrt en captivitat dau sultan Bazajet lo 8 de març. Aquò entraïnèt lo començament d'una guèrra civila de dètz annadas, dicha Interrègne otoman, entre sei quatre eiretiers.


text:
Occitània en Catalonha
Los estudis occitans: de tempses novèls, de novèlas perspectivas
En 2014 lo Congrès de l’AIEO se tendrà en Catalonha. Serà donc lo primièr còp qu’aquel rescontre scientific aurà luòc dins un endrech ont l’occitan es lenga oficiala. En efièch, l’occitan es oficial dins tot lo Principat de Catalonha dempuèi 2006, e o èra ja a la Val d’Aran dempuèi 1990. Lhèida, que prepausa a l’ora d’ara los sols estudis occitans de l’Estat espanhòl, aurà l’escasença de venir lo ponch de rescontre dels occitanistas dins un moment estrategic, que i festejarem lo quart de sègle de l’oficializacion de la lenga occitana dins la Val d’Aran, los uèch cents ans de la Batalha de Murèth (que ne finiguèt amb lo sòmi de bastir una unitat politica occitanocatalana), los cinc cents ans del Tractat del Plan d’Arrem e los sèt cents ans de la signatura de la Querimònia, que restaquèt d’una faiçon definitiva un territòri occitan –la Val d’Aran– a la Corona d’Aragon. Dins un contèxte que Catalonha i agacha tornar-mai Euròpa e que las identitats se tornan definir, lo vesinatge occitan es estrategic e ven una question de mai en mai actuala.
Los rapòrts de Lhèida e de son universitat amb lo domeni occitan son totjorn estats constants e estreches. Istoricament, las Tèrras de Ponent son estadas un luòc de passatge entre Catalonha e Occitània, mas tanben un refugi per de nombroses occitans pendent plusors epòcas istoricas. N’es una pròva la preséncia d’estudiants e de professors d’origina occitana dins l’ancian Estudi General. En fach, lo desvolopament bas-medieval de Lhèida s’es produch dins un rapòrt estrech amb las tèrras occitanas. La cançon Au país de Lerida nos rapèla, d’un autre costat, que quitament lo cavalièr gascon qu’inspirèt Dumas per son D’Artanhan, participèt mai tard al sètge de la vila.
Lhèida es la capitala administrativa del sol territòri occitan de l’Estat espanhòl, la Val d’Aran. Es tanben la vila que i abotisson las aigas de la Noguèra Palharesa, la ribièra qu’es nascuda dins lo Plan de Beret, dins la comuna del Naut Aran, pas luènh de la sorsa de Garona, lo flume que se geta dins l’Ocean Atlantic a Bordèu.
Enfin, Lhèida aculhís de nombrosas iniciativas ligadas a l’occitan, non solament universitàrias, mas tanben dins los encastres dels mèdias o de l’edicion. A l’ora d’ara, la capitala interiora de Catalonha deu èsser la vila ont se publica mai de libres en occitan en defòra del territòri occitan. Qui sap s’es per aquò que, en davançant l’istòria, l’escrivan aranés mai important, Jusèp Condò (1867-1919), comencèt a Lhèida sa carrièra literària?
Es evident que 2014 dobrís una novèla estapa per Catalonha e per l’occitan en cò nòstre, e donc tanben per la recèrca sus la lenga e la literatura occitanas. Es ora de far lo bilanç en çò que concernís la filologia: de saber çò qu’avèm e de far lo ponch sus mai d’una question, mas tanben de dessenhar de novèlas perspectivas per anar plan luènh dins l’avenidor.


text:
Oasi
Un oasi es un airal de vegetacion isolada dins un desèrt, que normalament se situa a l'entorn d'una una font d'aiga sosterranha que pòt emergir o non a la superfícia.
Lo mot oasi etimologicament ven del grèc ὄaσις (oasis), que deriva de l'egipcian wḥ3t o del demotic wḥỉ, e ven pas dirèctament del mot còpte ouaḥe (*/waħe/), coma se ditz a vegadas, perque lo mot grèc es mencionat abans l'aparicion del còpte coma lenga escricha. Lo mot èra originalament un toponim que designava una localitat especifica, que seriá l'actual oasi de Dakhla, e probablament èra un tèrme de la lenga locala (libicoamazic).
Somari
Ròtle[modificar | modificar la font]
La posicion dels oasis es d'importància vitala per las rotas comercialas e de transpòrt dins las zonas deserticas. Las caravanas devon viatjar d'oasis en oasis per que no manque d'aiga. Sovent lo contraròtle militar d'un oasi implica lo contraròtle d'una rota comerciala. Encara demòran de fogals de pòblament fòrça importants dins lo desèrt e d'una produccion agricòla que compta. Son tanben de relais per las migracions contemporanèas: los migrants d'Africa sossahariana cap a Euròpa.
Natura[modificar | modificar la font]
Lo mot « oasi » dins lo lengatge comun designa pas qu'un espaci redusit al mitan del desèrt e fach fertil per la preséncia d’aiga. Mas, lo punt de vista antropologic e arqueologic i apond mai caractèrs essencials. Un oasi, dins aquel sens, es un terrador creat per l'òme e mantengut per l’introduccion d’un sistèma de gestion tecnic e social de la font d'aiga. S’agís de fach d'un espaci mes en cultura per l'asagatge e doncas tot artificial. La creacion e la sèrva d'un oasi implica doncas una preséncia umana e un apòrt de trabalh de contunh; un oasi se pòt doncas definir coma l’associacion d’una aglomeracion umana e d’una zona cultivada (sovent una palmièra) en mitan desertic o miègdesertic[1].
Una palmièra d’oasi es un espaci de fòrta antropia e asagat que pòrta una agricultura intensiva e de policultura. L’oasi es integrat a son mitan desertic per una associacion amb l’abaliment nomada. L'estructura sociala e l'ecosistèma son particulars. Per repondre a de constrenchas environamentalas, es una agricultura integrada amb tres estratas:
- la primièra estrata, la mai nauta, es formada de palmièrs datilèrs que sèrvan lo fresc;
- una estrata intermediària amb d'arbres fruchièrs (irangièrs, bananièrs, granadiers, pomièrs, eca.) ;
- la tresena estrata, a l’ombra, de plantas bassas (ortalissas, pastura, cerealas).
Una autra caracteristica de l'estructura d'un oasi es lo trabalh en taula de cultura, una organizacion de l’espaci ajustat a l’asagatge per inondacion[2].
Los oasis Saharans ocupan pas qu'un milen de la superfícia del Sahara. La preséncia d’aiga en superfícia o en sossòl es necessària, mas sufís pas per crear aquel tipe d'espaci. Dins lo monde, lo sistèma oasian noirís almens dètz milions de personas. Pasmens, existís de regions deserticas sens oasi, malgrat la preséncia d’aiga (lo Kalahari, per exemple). La creacion d’oasis es tanben condicionada per l'Istòria: fòrça oasis foguèron creats o se desvolopèron a causa del ròtle de relai sus las rotas comercialas (rota sahariana de l'aur o rota asiatica de la seda).
Exemples[modificar | modificar la font]
- Arabia Saudita
- Chile
- San Pedro de Atacama, eca.
- Egipte
- Iran
- Tabas, eca.
- Mauritània
- Peró
- Huacachina, etc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vincent Battesti, 2005 et http://vbat.org/spip.php?article30.
- ↑ Vincent Battesti, 2005.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Vincent Battesti, Jardins au désert, Évolution des pratiques et savoirs oasiens, Jérid tunisien [detalh de l’edicion], Éditions IRD, coll. À travers champs, Paris, 2005, 440 p. (ISBN 2-7099-1564-2) (en accès libre sur HAL)
- Vincent Battesti, The Power of a Disappearance: Water in the Jerid region of Tunisia, in B. R. Johnston & all. (eds), Water, Cultural Diversity & Global Environmental Change: Emerging Trends, Sustainable Futures?, à paraître en 2011, UNESCO/Springer. (en accès libre sur HAL)
- M. Ferry, S. Bedrani, D. Greiner, Agroéconomie des oasis, CIRAD, GRIDAO, Montpellier, 1999, 230 p.
- Yves Lacoste, « Oasis » dans Encyclopædia Universalis, vol. XVI, Paris, 1990.
- Nadir Marouf, Lecture de l'espace oasien, Sindbad, La Bibliothèque arabe, coll. Hommes et sociétés, Paris, 1980, 281 p.
- A. G. P. Martin, Les oasis sahariennes, Auguste Challamel, Paris, 1908, 404 p.
- A. Moussaoui, Espace et sacré au Sahara : Ksour et oasis du sud-ouest algérien, CNRS, coll. CNRS anthropologie, Paris, 2002, 291 p.
- Les oasis au Maghreb, Mise en valeur et développement, Actes du séminaire Gabès, 4-6 novembre 1994. Tunis, Cahier du C.E.R.E.S., Série Géographique, vol. 12, 1995, 352 p.
- Ben Mohamed Kostani. Les oasis marocaines précoloniales, cas de Gheris, publications de l'IRCAM,2005
- Ben Mohamed Kostani. L'Oasis de Gheris et le protéctorat, mécanismes de changement et formes de résistance, thèse de doctorat, 2002, en cours de publication.
- Fayçal Ababsa Smati, Introduction au cours de socio-économie du développement des régions sahariennes en Algérie. Agroscopies Volume 1, 2007. Publication de l'INRA Algérie. (ISSN: 1112 - 7929).
- Fayçal Ababsa Smati, Les possibles différés de l'agriculture saharienne en Algérie. Agroscopies Volume 2, 2008. Publication de l'INRA Algérie. (ISSN: 1112 - 7929).
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- [PDF] Vincent Battesti, Jardins au désert, Évolution des pratiques et savoirs oasiens, Jérid tunisien (obratge en accès liure sus HAL)
- Los diferents tipes d'oasis
- Las diferentas estratas dels oasis
- L'oasi de Figuig
- L'oasi d'Iherir


text:
Johann Wolfgang von Goethe
Johann Wolfgang von Goethe (Francfòrt, 1749 – Weimar, 1832) que ho un deus escrivans alemans màger, tanhent deu Classicisme de Weimar, deu Sturm und Drang, de las Lutz e deu romantisme. Que ho tanben un scientific e un filosòf.
La soa òbra literària mei coneguda qu'ei de segur la pèça Faust.
- 1000 articles fondamentals
- Article de qualitat en bachkir
- Article de qualitat en alemand
- Article de qualitat en esperanto
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Escrivan alemand


text:
Milhau
- Per la comuna de Gard veire : Milhau (Gard)
Milhau[1],[2],[3] (oficialament en francés Millau) es una comuna occitana de Roergue, situada administrativament dins lo departament d'Avairon e la region d'Occitània. A 21 339 estatjants. Lo gentilici es milhavés -esa o milhagués -esa.
La vila a 3 flors al concors de vilas e vilatges florits e es fòrça toristica mercé al viaducte de Milhau dobèrt despuèi 2004, mas mercé tanben a d'autras causas coma lo sauvatèrra de Milhau o lo Musèu de Milhau e sa situacion dins lo Pargue Natural Regional dels Grands Causses.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la comuna es situat al sud del Massís Central. De granda superfícia (16 823 ectaras), lo territòri comunal s'estend al còr dels Grands Causses, sus una part del Causse Roge (a l'èst de Leveson), una part de Larzac e una part del Causse Negre. La vila capluòc se situa dins la part bassa de la comuna, dins una vasta depression al jonhent de Tarn e de Dorbia a aperaquí 340 m d'altitud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vila gantièra[modificar | modificar la font]
La vila de Milhau es subretot coneguda, en fòra del viaducte, per son passat de vila gantièra. Lo comèrci de la pèl e del cuèr a començat al sègle XIII[4] e foguèt la principala activitat economica de la vila fins a 1960, a aquesta epòca la vila comptava 80 gantariás qu'emplegavan 6000 personas e que produsián 4 700 000 parelhs de gants[5].
Torisme[modificar | modificar la font]
- Musèu de Milhau
- Micropòlis : La ciutat de los insèctes.
- Lo vin de Milhau : Còstas de Milhau
- Las Cavas de Ròcafòrt
- Lo viaducte de Milhau
- Los trenèls de Milhau, una especialitat amb de pança de feda o d'anhèl.
- Lo sauvatèrra de Milhau
-
-
Los trenèls, una especialitat de Milhau
Placas de las carrièras en francés e occitan[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Louga (Senegal)
- Bad Salzuflen (Alemanha)
- Bridlington (Reialme Unit)
- Sagont, País Valencian ( Espanha)
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Ò! qu'es polit Milhau! (L'imne milhavés)
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Claudi Peiròt (1709-1795), escrivan occitan.
- Emili Aldin (1853-1921), politician occitan, que foguèt Deputat d'Aude de 1902 a 1919.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ http://www.ot-millau.fr/fr/espace_presse/dossier_presse.htm
- ↑ http://www.aveyron.com/tourisme/Regions/millogan.html
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Paginas utilizant de ligams magics ISBN
- Article utilizant lo modèl Commons
- Portal:Roergue/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Guiana/Articles ligats
- Comuna de Roergue
- Vilas e vilatges florits
- Comuna d'Avairon
- Comuna dels Grands Causses
- Ancian caplòc de districte
- Sosprefectura
- Comuna membre del Pargue Natural Regional dels Grands Causses


text:
'En' qu'ei la prepausicion de lòc de sens generau en gascon, a còps remplaçabla per 'a' en mantun parlar, mei rarament remplaçabla per 'dens
' (var. hens
, laguens
etc). En francès que's pòt virar en 'à', 'dans' e à còps 'sur', segon los cas.
Exemples:
"Que sòi en lheit" = "que sòi /soi au lheit" Je suis au lit.
"N'èi pas parlat d'arren en tribalh. "(Sho! T. Pambrun-Lavit). Fr. Je n'en ai rien dit au travail
.
"Que béven en nòc" (Eth arrestoth, J.P. Ferré). Fr. Elles (les brebis) boivent à l'abreuvoir.
"Pau e Garriga que hèn culhevar eras semaus ena tina" (Eth arrestoth, J.-P. Ferré). Paul et Garrigue retournent les fûts au chai.
"Ung hòmi fe segrament en autar" (Fors de Bearn, sègle 16, citat per Lespy) un homme fait serment sur l'autel
. Notatz l'abséncia de l'article definit masculin 'lo' après 'en'. Aquest usatge qu'ei facultatiu dab l'article 'lo', totun qu'ei obligatòri dab 'eth'. En + eth -> en.
Un aute exemple en lenga antiga de desaparicion de 'lo' provocat per 'en':
"Se bos sabe quauque petit passatge
Per biué en moun
ses tare, san é net,
Escoute, amic, lou petit Catounet,
Oun podes hè tout toun aprendisatge.
Se vòs saber quauque petit passage
Per víver en món sens tare, san e net
Escota, amic, lo petit Catonet
On pòdes hèr tot ton aprendissatge
G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia d'Ader, puish retranscriut per JdP)
Si tu veux connaitre quelque petit passage
Pour vivre dans le monde, sans tare, sain et propre,
Écoute, ami, le petit Catounet
Où tu peux faire tout ton apprentissage.
Enqüèra un exemple de mei amuishant un cas de l'article mantiengut devath ua fòrma elidida:
"Groar e'u (= en lo) leit (=lheit) ei ben pres a la hede
Nou pas a tu que n'as pas tout so que cau.
De boun matin perbesich a l’oustau,
Que lou leit caut hè minjar soupe hrede. "(G. Ader, Lou petit Catounet, sègle 17, grafia de l'autor)
Trainer au lit convient à l'accouchée,
Non pas à toi qui n'a pas tout ce qu'il faut.
De bon matin, pourvois au besoin de la maison,
Car le lit chaud fait manger de la soupe froide.
Dongas, d'auts còps, en + lo -> 'en' o 'e'u'' (grafiat hiu en lo libe d'aur de Baiona, sègle 13, cf. A. Luchaire, lo glossari deu "Recueil de textes de l'ancien dialecte gascon etc…", 'eu' e 'el' en manuscrits d'archiu de Bigòrra (1258), eou per J.G. D'Astros (Sègle 17) etc.
"Que tout lou poble qu'es eou moun
En allegresso se couhoun"
(J.G. D'Astros, Poésies Gasconnes, grafia de l'autor)
Car tout le peuple qui est au monde
En allégresse se confond.
"Tu sabes qu'arren mei eu mon n'èi desirat"
(B. Larade La Magalide Gascoue, transcription graphique de J-F Courouau)
Tu sais que je n'ai rien désiré de plus au monde
Totun, l'elision n'èra pas briga obligatòriament notada. La seguida 'en lo…" que's tròba, per exemple, en los Fors et Costumas de B. (sègle 16), en concurréncia dab 'en' shens l'article lo.
Jo que'm pensi que seré plan d'emplegar 'en' e dilhèu la fòrma restaurada 'eu' en concurréncia dab, se non en plaça de, 'en lo', entà evitar l'emplec tròp sistematic de 'dens', 'hens'. Que'm sembla important de raperar lo gascon qu'a conservat l'emplec de 'en' en situacions en las quaus lo francés e l'occitan non-gascon n'emplegan pas sonque respectivament 'dans' e 'dins'.
L'emplec tròp generau en gascon de 'dens' en plaça de 'en' qu'ei ua deriva hòrt a la mòda uei lo dia, devuda a la dobla influéncia deu francés e de l'occitan non gascon. En gascon, la prepausicion de lòc "dens" (var. hens, laguens etc) qu'auré de s'emplegar sonque tà indicar, per rapòrt a un espaci precís
, ua situacion en un
punt interior
e non superficiau d'aquest espaci. Autament dit, se la prepausicion de lòc non concerneish pas un espaci o si non podem remplaçar la prepausicion de lòc per 'a l'interior de', n'ei pas briga recomandat de har servir la prepausicion "dens". Que cau emplegar, segon los cas e los parlars, 'en' o 'a' o enqüèra 'per' quan s'i ahig ua dimension cinetica (ex. marcher dans les rues: caminar per las arruas
, fouiller dans le grenier: horucar peu solèr)
. De notar, per aquò, hens (dautscòps grafiat fentz) e dehens (defentz) que podèvan servir com a prepausicion de temps
tà indicar ua durada o un espaci temporau, cf. los fors et costumas de Bearn, Ed. bilingue établie par Jean Eygun, Col. Camins, Ed. Letras d'Òc.
Causa cedentà balhada en paguà au crededô, per conexençà & authoritat de Justicà, deu estar tornada au debitô fentz
An & Jorn, si noble es. Et si es ruralà, fentz
hoeyt meès, en pagan la somà principalà.
Item si augun fé vendition de Terrà, ô autra causà ont y aya recruby, si per aventurà lo crompadô vendé la causà aixi crompada, lò prumê venedô, si vien defentz
lo termy en la cartà de recruby contengut...
Tout venedô ab carta de gratià, poyrà recrubâ fentz
lò termi de ladiità gratià la pessà per luy vendudà pagan lò pretz de la vendition
Exemples d'emplec en gascon de 'en' quan lo francés emplegaré meilèu 'dans':
"& quoant no averan las droguas en
lasdiitas receptas mentionadas & ordenadas, en avertiran lòs Medecins qui las averan ordenadas si son en
là Vila. Et lorsqu'ils n'auront pas les drogues mentionnées et prescrites dans
les dites ordonnances, ils (les apothicaires) avertiront les médecins qui les auront prescrites s'ils se trouvent dans
la ville (Los Fors e Csotumas de Bearn, trad. Jean Eygun, Camins, Ed Letras d'Oc)
"Los dialèctes aquitans, tanhents deu basco de uei, qu'estón probable parlats en lo triangle dont s'espandeish entre la Mar Grana, Garona e Pirenèus" (Halip Lartiga: Gasconha, lenga e identitat)
les dialectes aquitains, pròches du basque actuel, furent probablement parlés dans le triangle qui s'étend entre le Golf de Gascogne, la Garonne et les Pyrénées.
"Qu'as espiat en sòu? Qu'as espiat en cèu?" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Tu as regardé par terre (sur le sol)? Tu as regardé dans le ciel?
"Un partatge d'adultes que's hè ens escambis" (Sho! T. Pambrun-Lavit): Un partage d'adultes se fait dans les échanges.
(N.B. ens = en eths o sia en los. D'autscòps eus o els = en los. Ved. tanben lo comentari de Joan Pau.)
"Que demorava en ua vielha maison que tombava tota a tròç" (Contes, Arnaudin). Elle habitait dans une vieille maison qui tombait en ruine.
"E que pòrtas aquiu en aquera borsa?"
(Contes, Arnaudin). Et que portes-tu là dans cette bourse?
"Era hemna qu'entra en cafè sus eth airau d'autorota."(Terèsa Pambrun-Lavit: Sho!). La femme entre dans la café sur l'aire d'autoroute.
La significacion d'a l'interior
estant dejà contienut en aqueste vèrbe entrar
, l'emplec de dens o hens o laguens etc
n'ei pas briga obligatòri aquiu. Dab lo vèrbe entrar, lo gascon que pòt emplegar en
o a,
segon las varietats de la lenga, exactament com en catalan/ valencian. Per exemple:
"Puish qu'entrè a las Galerias Biarnesas" (Miratges, A. Peyroutet). Puis elle entra dans les Galeries Béarnaises.
D'autes exemples:
"
En un moment d'adirèr o de tranquillitat, vosauts qui ètz peu torn de la quarantena, e v'ètz jamei estangats entà…"(Los tres gojats de Bordavielha; S. Palay). Dans un moment de mélancolie ou de tranquillité, à vous qui avez autour de la quarantaine, ne vous est-il jamais arrivé de…
"En la dite assemblade es estat aussy rapportat per loudit sieur d'Audap quin, en une assemblade deus juratz deu Vic de Baix... (document de 1708 de Vic d'en Bas in
Per malhs, sarròts e arrècs, une vallée pyrénéenne et sa langue, Recueil de textes de la vallée d'Aspe, J. Eygun. Col. Camins, Ed. Letras d'òc). Dans la dite assemblée il a été aussi rapporté par le dit sieur d'Audap comment, dans une assemblée des "jurats" du Vic d'en Bas…
"Jamès lou
sage en
sa màge hraguère (N.B. lo sens de 'hraguère' aquiu que pausa problèma, qu'auré de's tànher a las ahragas. L'autor que voló meilèu díser , ce'm pensi, "raquère" (raquèra) qu'ei a díser l'ensemble deus simptòmas de la 'raca', ua epidèmia quina que sia,
Nou's despouillèc prumè qu'ana droumi,
Bistis se'n soun que'ous ac qualè gemi,
Mescouneguts, en
lou grane necère." (Guilhèm Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, graphie de l'auteur)
Jamais le sage dans la pire des maladies (lit. dans sa plus grande "raquère")
Ne se dépouilla avant d'aller dormir,
On en a vus qui avaient à se plaindre
Oubliés, dans le grand besoin (lit. non reconnus, dans leur grand besoin) .
Si non soi escriut a ta guisa
E si non parli com tu vòs,
Hè'm com te volhas la camisa,
mes lèisha'm lo mesoth en
l'òs (G. Ader, Lo Catonet Gascon, 1607, transcripcion P. Guilhemjoan, Ed. Per Noste)
Si je ne suis pas écrit à ta guise
e si je ne parle pas comme toi tu veux,
Fais-moi comme tu voudras la chemise
Mais laisse-moi la moelle dans l'os.
La prepausicion 'dens' que tend a remplaçar 'en' de manèira illegitima en la pròsa gascona o neogascona contemporanèa, en seguint atau un patron au còp francés e occitan non gascon. Qu'ei hòrt de dòu har. Lo praube Pèire Bèc, en particular, qu'emplegava de manèira sistematica 'dens' a la mòda occitana non gascona (o a la francesa, qui ei la medisha) en frasas qui l'usatge de 'en' i seré hòrt mei corrècte en gascon classic. Com exemples, tirats de Entà créser au món: "E que sentiva sos membres qui s'engordishèvan dens
ua euforia mojassa contra laquau…" (p 12), Joan que s'ajacèc dens
l'èrba navèra (p. 22), …en bèth manobrar la sua victima entà que's presentèsse lo cap en davant, dens un darrèr adiu au món (p. 24), ...auquau arresponón, dens un concèrt d'alegrança, totis los hasans de la vesiau (p. 29) etc, etc. Aquestas frasas de Bèc que soan hèra mei francesas que non pas gasconas.


text:
VIELHA (LLEIDA), 5 Nov. (EUROPA PRESS) – Eth canau Hèm TV ‘hwmtv.xiptv.cat’ a arringat aguest diuendres en fase de pròves dempús era firma deth convèni entre eth sindic d’Aran, Francès Boya, eth conselhèr de Cultura e Mejans de Comunicacion d…
BARCELONA, 5 Nov. (EUROPA PRESS) – ERC perderie a dus terços des sòns votants as eleccions autonomiques, segontes eth baròmetre de tardor deth Centre d’Estudis d’Opinion (CEO) dera Generalitat, hèt public aguest diuendres. Segontes eth sondei…
MADRID, 5 Nov. (EUROPA PRESS) – Er artista Santiago Sierra a refusat aguest diuendres eth Premi Nacionau d’Arts Plàstiques per “sentit comun” mitjançant ua carta dirigida ara ministra de Cultura, Ángeles González-Sinde, segons a confirmat a Eur…
El Aran acoge una fiesta intercultural con ciudadanos de nueve paísesABC.esAsimismo, han participado en el encuentro vecinos de diferentes regiones españolas como Aragón, Galicia, Andalucía y País Vasco, además de la Vall d'Aran. …y más&nb…
LLEIDA, 5 Nov. (EUROPA PRESS) – Era Diputació de Lleida a presentat un recors de reposicion còntra era suspensió de 19 articles deth reglament deth catalan e der aranés per part deth Tribunau Superior de Justícia de Catalonha (TSJC). Atau ac a …


text:
En mes de seteme harà vint-e-dus ans que comencè a barar en ua còlha de dances tradicionaus araneses. Era curiositat e es ganes me héren a entrar en aguest mon deth folclòre, e coma jo, tantes e tantes persones, joenes e non tant joenes, que dèishen ua part deth sòn temps entà mantíer viues ues dances e ues musiques que, d'ua auta manèra segurament ja non existirien. E non sonque aquerò, es còlhes de dances en Aran s'an convertit damb eth temps en un element primordiau de dinamizacion e integracion culturau e sociau, atau coma en un signe d'identitat pròpri. Ues còlhes que suberviuen gràcies ara volontat des sòns compausants e, sustot des sues direccions, e que non tostemp an recebut eth supòrt de besonh d'institucions e administracions.
Totun aciu son e coma cada ostiu, passegen es sòns espectacles per tota era Val d'Aran, en hèstes majors e actuacions organizades peth Conselh Generau. An darrèr d'an, dançaires e musics animen es places des nòsti pòbles, a on s'i apròpen toristes e autoctòns. Aguestes actuacions corren a cargue deth Conselh Generau, e eth pòble qu'acuelh es dances acostume a arregraïr as còlhes damb un petit refrigèri en acabar era actuacion. Ara ja calerie díder, acostumaue. Entà suspresa, e indignacion tanben, de dançaires, musics, pairs e mairs e membres des còlhes, er Ajuntament de Vielha Mijaran a decidit non convidar as gojats e gojates qu'actuen en Vielha en tot alegar retalhades ena despena. È de díder que, coma membre d'aguestes còlhes e coma còsso der Ajuntament, è sentut vergonha en conéisher aguesta notícia. E ei que resulte lèu un insult entà totes aqueres persones que se dediquen a mantíer viua era nòsta cultura, sense recéber arren a cambi, qu'aguest consistòri, que ven de gastar-se 65.000€ en un Festivau d'Arts Digitaus (que n'a costat ath torn de 150.000€ en totau) non pogue pagar ne un vaso d'aigua a un corròp de persones qu'ajuden a dar a conéisher eth país e dinamizen en pòble en plea sason toristica d'ostiu.
Sonque me quede demanar qu'er equip de govèrn der Ajuntament de Vielha Mijaran tròbe lèu eth nòrd, pr'amor qu'ara madeish da era imatge d'anar totaument ara deriva. Quin prètz a ua caisha de refresqui?


text:
Hilary Hahn
Hilary Hahn (Lexigton, Virgínia, lo 27 de noveme de 1979) qu'ei ua violonista americana.
Que comencè a estudiar lo vriulon au Peabody Conservatory de la Johns Hopkins University de Baltimore dab lo metòde Suzuki. Dinc a 1989 qu'estudiè a Baltimore dab Klara Berkovich e, en 1990, au Curtis Institute of Music a Filadelfia dab Jascha Brodsky.
En 1991 que debutè dab l'Orquèstra Filarmonica de Baltimore. En 1995 que he la soa debuta internacionau en Alemanha dab l'Orquèstra Sinfonica de la Ràdio de Bavirèra.
Desempuish qu'a continuat ua carrièra de las màgers com concertista e interpreta d'enregistraments.
Lo son vriulon qu'ei ua òbra deu mèste francés Jean-Baptiste Vuillaume.


text:
PRÒVAS DE L’ESCANTIMENT D’UN GRAND AUCÈL A CAUSA DE L’ÒME…EN AUSTRÀLIA
La desaparicion de l’anciana megafauna australiana – aital coma sus d’autres continents de la planeta, dont l’America del Nòrd– es uèi encara una discussion scientifica de las grandas. Fa mai d’un sègle que se debat se l’òme, lo cambiament climatic o ambedós foguèron la causa d’aquò. Qualques unes encara dison que la secada que i aguèt entre fa 60 000 e 40 000 ans ne foguèt causa dirècta. Mas d’autres scientifics, coma Gifford Miller, director associat de l’Institut de Recèrca Alpenca e Artica CU-Boulder, o pensa pas.
Miller e d’autres collègas sieus an publicat un estudi dins la revista Nature Communications ont defendon que los primièrs òmes qu’arribèron a Austràlia fa mai de 47 000 ans foguèron la causa dirècta e finala de l’extincion de la granda megafauna australiana. Entre los animals escantits, de cangorós de mai de 500 quilograms, de wombats de 2 tonas, de lausèrts de 7 mètres de longor e una tartuga granda coma una veitura.
Una pròva: un aucèl que volava pas
L’aucèl gigant escantit, Genyornis Newtoni, que fasiá mai de 2 mètres, demorèt en Austràlia fins a l’arribada de l’òme. Pas mai. E que l’òme foguèsse causa dirècta de son extincion es çò qu’a trobat la còla scientifica de Miller: las pròvas mai dirèctas son mai de 2000 luòcs amb de rèstas de clòscas d’uòu d’aquel aucèl cremadas per un fuòc provocat per l’òme. A son costat, de rèstas –dins mai de 200 localitats desparièras– de clòscas d’uòu d’emó (qu’encara viu uèi lo jorn sul continent australian).
“L’analisi facha amb la tecnica de la luminiscéncia aital coma la del radiocarbòni confirman que una partida de l’uòu patiguèt de temperaturas mai nautas que 1000 grases, e d’autras non, çò confirmèt Miller. Aquò solament o pòdon far de fuòcs umans e non pas de fuòcs naturals. Se foguèsse aital, totas las partidas de las clòscas dels uòus de Genyornis se serián cremadas de la meteissa manièra”.
Pr’aquò, Miller a confirmat que de trobar de pròvas coma aquesta es fòrça malaisit per comparason amb lo continent american, pr’amor qu’ailà son estadas trobadas de lanças dins de mamots e las rèstas i son pas tant ancianas”. La manca de pròvas tan dirèctas coma aquestas, çò diguèt Miller, es lo motiu pel qual fòrça scientifics defendon que la granda megafauna australiana non s’escantiguèt pas a causa de l’òme. Mas Gestornis existís pas pus uèi lo jorn. Las pròvas confirman que l’òme, en tot arribar en Austràlia, lo cacèt e mangèt pendent de centenats o benlèu de milièrs d’ans. Per ansin finiguèt que desapareguèt”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
-213
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -213 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. L'aliança concluda en 214 avC entre Cartage e Siracusa (ciutat-estat) entraïnèt una repòsta romana a la prima. Amb una armada importanta, lo cònsol Marcus Claudius Marcellus acomencèt lo sètge de la vila. La flòta cartaginesa desbarquèt de renfòrç importants a Agrigenta e avitalhèt mai d'un còp Siracusa mai demorèt pas lòngtemps dins la region en causa de la menaça dei naviris romans.
Dins lo corrent de la fin de l'annada, Tarenta cambièt de camp e s'alièt amb Annibal Barca. Pasmens, son pòrt demorèt blocat per una garnison romana fortificada dins la vila.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Conselhat per lo Premier Ministre Li Si, l'emperaire Qin Shi Huang decidiguèt d'ordonar la destruccion de la màger part dei libres chinés per luchar còntra la dissidéncia intellectuala au sen de l'Empèri. Franc deis obratges regardant l'astrologia, l'agricultura, la medecina, la divinacion e l'Istòria de la dinastia Qin, un nombre fòrça important de libres foguèron cremats fins a la fin dau rèine. Lo fiu ainat de l'emperaire, Fusu, critiquèt aquela mesura e foguèt exilat dins una region frontaliera. Uneis intellectuaus foguèron tanben executats.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 21 d’octubre de 2016
Catalonha, Navèth Estat d'Euròpa?
diumenge, 16 d’octubre de 2016
Quin nom mei estranh tà ua regioassa.
A mei, Xavier Deulonder i Camins n'accepta pas lo nom Occitanie-Pays Catalan, shens explicar perqué, supausadament pr'amor qu'a consciéncia qu'Occitània, segon lo concèpte occitanista, qu'abraça un territòri hòrt mei bèth que non pas lo d'aquesta regioassa.
Que i afirma que, segon eth, lo nom d'aquesta regiossa qu'auré d'estar "Languedoc-Pays Catalan". Lavetz, los País Gascons de qué'n hèm? Que's pòt discutir se los catalans o los gascons e son occitans o non (totòm n'ei pas d'acòrd sus aquestas duas questions); totun, per definicion, los gascons non son pas lengadocians e Gasconha n'ei pas Lengadòc.
Dongas, tà arrefresquir la memòria deu sénher Deulonder i Camins, que podem raperar la regioassa on e's situa Rosselhon que compren autanplan Coserans, Comenge, Bigòrra (aquesta eretada de l'antic comtat omonime, hòrt mei vascon que non pas occitan), l'antiga província d'Armanhac (lhevat un canton, abandonat au departament de las Lanas, Aquitània) dab Astarac, las Quate-Vaths e part de la Lomanha actuau qui s'i arreligavan, Savés e Lomanha, tots, tots, Gascons, sénher Deulonder i Camins: GASCONS.


text:
... e los leons
Amb « … E los leons », las voses e las percussions de « La Mal Coiffée » escultan una musica que pòrta un raconte : l’epopèia d’una dròlla que los sieus aujòls de plan luènh son de leons.
Alara que las tradicions de son clan la butan cap a la plaça reservada a las femnas del seu linhatge, pòt pas çaquelà ignorar las pulsions salvatjas dels sieus rèires que baton en ela.
Inspirat del roman d’Henry Bauchau, « Diotime et les lions » (Actes Sud/Babel), aquel poèma narratiu es escrich e mes en musica pel Laurenç Cavalié.


text:
Coffea
Coffea es lo genre de mantuna espècia de plantas de flors de la familha de Rubiaceae. Son d'arbrilhons, natius d'Africa subtropicala e d'Asia del sud. Las granas d'aquelas plantas produsisson una beguda estimulanta nomenada cafè. Los grans de cafè son nomenats beans (monjetas) dins lo comèrci. Las grans de cafè son mai que mai cultivats dins los païses tropicals, dins de plantacions per a l'encòp la consomacion locala e l'exportacion dins los païses temperats. Lo cafè es un produch agricòla màger e representa las mai bèlas exportacions de mantun país.
Diferentas espècias[modificar | modificar la font]
- Coffea arabica
- Coffea benghalensis
- Coffea canephora
- Coffea congensis
- Coffea excelsa
- Coffea gallienii
- Coffea bonnieri
- Coffea mogeneti
- Coffea liberica
- Coffea stenophylla


text:
Ormona
Las ormonas (var. ormòna) son principalament de peptids, de proteïnas o d'esteroïdes qu'en çò dels èssers vivents pluricellulars regulan e coordinan l'activitat de las cellulas. Son de messatgièrs bioquimics produsits per de glandolas endocrinas o de secrecion intèrna doncas que libèran las ormonas dins lo mitan intèrne (sang, emolimfa o saba). Agisson unicament sus un organ determinat nomenat organ cibla e sus las cellulas que son las unicas qu'an sus la membrana plasmica de receptors ormonals especifics per aquelas ormonas.


text:
I a mantunes ciutadans d'Occitània que son inquiets, i a pas agut de bilhet entre Nadal e lo cap-d'an 2017 - Bona Annada plan granada e un fum d'autras acompanhadas ; soi estat me passejar dins lo far west. La pròva :
Dins aquel far west de la region administrativa francesa, Occitània, ai poscut veire la debuta d'una pichoneta politica de signaletica dins totes los vilatges del recanton al torn de la dangierosa centrala de Golfèch. Soi donc estat dins lo far west, una indica a la gara de Lamagistèra o indica clarament.
Ai notat que l'estacion es pas equipada per albergar los Velò-Tren (Velò-TER), es evident qu'o es pas vist que dins lo vilatge quitament la signaletica per anar a l'estacion exista pas. Lo panèu per l'ostal dels pensionats es clar, l'ostal dels pensionats es a costat de la gara, mas i a pas de panèu. Se vei aital un pichon detalh qu'indica lo clientelisme de la signaletica dins aquela comuna (que dèu pas èstre la sola aital).
Dins aquela comuna qu'an d'argent, vist que l'explotant de Golfech sap donar la moneda ont fau, los arbres son pas entretenguts, çaquelà ; aquel palmièr amerita una neteja urgenta.
Se remarcarà dins lo Far West aquel panèu que la caracteristica aglutinanta de l'occitan es estat abandonat, aital avèm Lamagistère aglutinat en francés, mas pas en occitan. E que se los elegits èran pas dins la compassion clientelista, auriá sul pic demandat a l'IGN de cambiar lo nom oficial francés mal ortografiat, en La Magistèra, aital lo panèu seriá unic e auriá pas estat mestièr de ne botar dos pels parisencs (segurament).
Dins la comuna a costat lo ridicul d'aquel signaletica qu'a pas debutat la mendra reflexion sulk ròtle de l'occitan dins lo Far West irradiat per l'argent de l'electriciat, avèm Donzac qu'en occitan coma en francés ; car lo francés es fin finala la bona ortografia de l'occitan, avèm :
Avèm donc un doble panèu que un es inutile (lo francés plan segur !) e que lo de devath enmplega pas l'occitan !
Avèm donc la pròva de la fauta clara de reflexion sus la signaletica en occitan dins aquel país de Bulhés, e del desgalh d'argent public a causa de la signaletica francesa; l'occitan deuriá èstre la nòrma, e tot l'argent public per l'occitan ; donc a Donzac fan un acte patriotic francés de daissar lo panèu en francés en foncion e en francés la signaletica del nom de la tombada, País de Brulhés (un país de vin e de lenga compassion).
A costat de la gara de Lamagistèra, i a una alberga, que l'abús de bandièras francesas li deuriá donar lo vomitòri abans de minjar pels ciutadans de la vila irradiada.
Donc avètz comprès que lo Far West d'Occitània es un parçan de la region administrativa occitana qu'ai assajat un velò electrica, per saber se Golfech seriá pas sobrecargat per mon passatge.
Ai remarcat que la frontièra dentre Donzac (ambe lo doble panèu) e lo vilatge de la region a costat (Novèla Aquitània), la frontièra se marca per l'abséncia de panèu en occitan a Sant Sicta (sense referéncia occitana sus la pagina Wikipèdia) ; alara que la politica de signaletica e una pensada sul tèma son estat desvolopat per l'Institut Occitan e lo Conselh Regional de l'anciana Aquitània ;-))
La politica de signaletica es esperada en Agenés... e en Novèla Aquitània çaquelà : ai pas encara vist un comentari sul tèma enonciat per Alain Rousset.
Ai pas tanpauc vist una sola municipalitat occitana emplegar l'occitan pels vòts de cap-d'an 2017. Dèu èstre per ignorança, o per un còst politic grèu ?
Anè un còp de mai, e sabi pas quantes jorns farai l'edicion originala
... Bona Annada plan granada e un motlon d'autras acompanhadas e que se
sian pas mai, fosquèssen pas mens. Dempuèi Tolosa, enfin oficialament
OCCITÀNIA. Remembra-te PEIRE GODOLIN. E l'occitan, s'adapta, los Aranesi
e los Catalans son a esperar 2017 independents... Sempre a l'escota de
Radio Coupo Santo ? Escotatz 2017 o oblidatz qu'èriatz legitimistas l'an passat.
-°-
Responsa locala, clientalisme en Carcin de Montalban.
Una sola lenga emplega, mas es pas sufisent ... vision perosonala de 2017.


text:
Per extension, que designa 'lo cap' de manèira plasenta en las expressions com
'No'm viengues copar la cerimana!
'Qu'a la cerimana tocada'.
Lo mot 'cerimana' que compren divèrsas fòrmas allelicas, masculinas com femeninas en gascon: sirman, cerman, shurman, cirmana ved. FEW aquiu. Atestat en landés mejan com sirmant (1547). L'etimologia qu'ei senhalada desconeguda peu FEW.
En aragonés, cerimana que's ditz cernillón, sernillón, cermillón o cernillato. Coromines que'n hè un cerniculus afixat (de cerninus, cèrc) mei probablament d'un derivat romanic en -illo de cerne (lo tronc de l'arbe dont son hèit los piteraus, çò qui mia tau medish resultat.
La fòrma anciana deu mot gascon. sirmant qu'evoca un gerondiu, jo qu'avèvi supausat que's tractava deu vèrbe gascon cernar shens poder causir l'etimologia, la de cèrner (lat. cernere) o la deu cèrne (lat. circine, circinare, cf. cernillón). Uei (lo 5 de seteme 2017) qu'avem progressat (o non). Ua auta solucion que ns'ei balhada peu noste amic JIG qui ns'avisa deu vielh vèrbe occitan (a)sermar (preparar, adobar), derivat de *accismare (id.) segon FEW, vol. 24 p.75. Que trobaratz tots los explics, hòrt interessants, de Jig en lo prumèr comentari qui segueish.
sirmar, sermar > sermand, sirmand (sirmant, 1547) -> sirman-a (adj.)-> seriman -a -> cerimana
Pr'aquò, la relacion semantica de l'occitan serma com de l'etimon supausat dab lo concèpte de cerimana n'ei pas tròp evidenta, e la solucion aquesta no'm satis.hè pas complètament. Sermar en occitan que significa mesclar vin dab aiga. Qu'èm luenh de la cerimana.
Alavetz, contunham de cercar. Que i a ua solucion potenciau, suggerida per Du Cange (sègle 17) qui rapròcha lo mot deu gascon ancian cirmanatge, var. cerimanatge (qui designava ua sòrta de recensament, segon Du Cange) deu mot deu francés ancian cerquemanage qui a la significacion de bornage, mesura administrativa deu contorn d'ua proprietat.
http://ducange.enc.sorbonne.fr/CIRMANAGIUM.
http://ducange.enc.sorbonne.fr/CIRCAMANARIA
Lo francés ancian que presentava ua seria pro hornida de mots s'assemblant a cirmanatge, uei caduda en desús, ved. lo diccionari Geodeffroy aquiu. En particular, que i trobam cerquemanage et lo vèrbe 'cerquemaner': borner, mesurer le contour (d'un domaine, d'une propriété, d'un champ). Aqueste vèrbe que poderé representar la version en lenga d'oil deu noste enigmatic vèrbe gascon deu quau 'cerimana' sembla derivar.
Entà lo mot francés cercamanage, Wartburg que supausa un mot ibrid franco-flamenc , cèrca e man, l'òme qui cèrca. Aquesta teoria que poderé estar infirmada peu mot gascon cerimanatge, se tant ei que l'etimon deu mot gascon ei partatjat dab cercamanage, çò qui n'ei pas briga segur. L'etimologia franco-flamenca non pòt explicar lo mot gascon. Que cau totun díser la teoria de Wartburg qu'ei dobtosa, que s'assembla hòrt a ua etimologia populara, que la cau préner dab prudéncia. L'istuèra non s'acaba pas briga aquiu.
Coromines, quant a eth, que n'èra segur: 'serimana' (grafiat atau per lo lingüista catalan), qu'ei un celtisme pròpi deu gascon occidentau (DeCat, citat per Lafitte: tèsi e nòtas in Lespy-Raymond). N'ei pas enqüèra podut consultar l'article en question. Qu'ac harèi, shens tròp esperar ua responsa encertada.
Jacques Allières que n'èra autant de segur: "étranger au latin, au germanique et au celtique, l'étymon s'est trouvé rejeté dans les "terrae incognitae" de la science,….( Allières, 1982). Allières que prepausè ua formacion ibrida basca e latina, ziri (barra, pèrja, cavilha, en basco) e magnus-a (gran en latin). En soletan, zirimana: tuile faitière. Perqué non? Notatz plan l'aute mot sinonime, bisca, biscarra qu'ei clarament d'origina basca o indigèna.
Alavetz duas ipotèsis:
1- la basco-latina d'Allières: ziri magn-a - > , sirman, serimana etc., soletan: zirimana.
2- L'occitana de Peiroton après JIG : de *sirmar, varianta gascona de òc sermar, *accismare 'preparar, adobar' e, per extension, 'parar, ornar, ornementar, vestir' sirmar -> sirman(d), sirmana. Lo mot soletin zirimana, hòrt isolat, que seré un empront au gascon e la prononciacion basca, influenciada peu mot ziri, possiblament a l'origina de la fòrma biarnesa de tres sillabas.
En tot cas, sirman(a), serimana, quina que'n sia l'etimologia, qu'ei shens nat dobte un beròi gasconisme.


text:
Serà un espectacle foran e triste, un empont fòra país, mas que tòca l'istòria d'Occitània.
Serà una primièra representacion de l'espectacle CONSOLAMENT ; es una presentacion de la Companhiá TIMSHEL del 9 de junh dincal 11 dins los vilatges destrusits sul camps batalhièrs, presentacion ambe lo sosten de Transversales, empont ajudat per Arts du Cirque de Verdun (55)..
CONSOLAMENT es un espectacle per l'espaci public, mescla lo circ actual, dança, òbra d'actors e cants occitans.
L'espectacle se vòl pluridisciplinari, Fabiena Teulièras que l'a organizat, acompanhada de la coregrafa Carmela Acuyo, assegura tocar lo tèma de la « Grande Guerre » ambe una pensada sensibla sus las dolorosas memòrias trangeneracionalas, a travèrs l'istòria de familha dels cants de Tèrra Maïre, maire e filha, que los aujòls an desapareguts dins la batalha de Verdun.
CONSOLAMENT pòrta aital un costat politic a una cara oblidada de l'« Histoire de France » e donc l'Istòria d'Occitània, quand los pòbles d'Euròpa an ajudat fRança de combatre « lo dangièr » germanic, tot aquò tocarà òmes ( al combats) coma femnas dins las campanhas occitanas.
Ambe los comedias de la carrièra Garniouze, la dançaira del pal Dolorès Calvi, l'acrobate Rapahël Milland, la dançaira Mylène Souyeux e lo grope Tèrra Maïre.
Fau esperar que l'espectacle se donarà en tèrra occitana !
Car çò que los Franceses díson « memòria » es la causa que los Franceses nos vòlon far oblidar per l'Istòria d'Occitània.


text:
Saint-Bonnet-de-Chavagne
Nom desconegut en arpitan ( Saint-Bonnet-de-Chavagne en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
dins la província del Dauphiné, la parròquia de Santa-Casqueta a mencionat, dempuèi la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, en lo cartulaire de Sant-Barnard. En 1209, #Jaire, prieur de Santa-Casqueta, es testimòni d'una donation facha dins l'espital de Romans. En 1580, Pèira del Chastelard es recteur de la capèla Santa-Blaise, fondada dins la glèisa paroissiale.
En l'ancian regim, Santa-Casqueta fa partida del mandement de Clérieux e de la comunitat de Sant-Lattier. Santa-Casqueta dépendait del parlament de Grenòble e del bailliage de Sant-Marcellin.
En 1790, la municipalitat de Santa-Casqueta-de-Chavagne, es sortida del démembrement de la comunitat de Sant-Lattier, e i aviá integrat en lo costat de la Sône. Dempuèi 1801, a ligat al costat de Sant-Marcellin.
Dans la province du Dauphiné, la paroisse de Saint-Bonnet est mentionnée, dès le Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, dans le cartulaire de Saint-Barnard. En 1209, Gui, prieur de Saint-Bonnet, est témoin d'une donation faite à l'hôpital de Romans. En 1580, Pierre du Chastelard est recteur de la chapelle Sainte-Blaise, fondée en l'église paroissiale.
Dans l'ancien régime, Saint-Bonnet fait partie du mandement de Clérieux et de la communauté de Saint-Lattier. Saint-Bonnet dépendait du parlement de Grenoble et du bailliage de Saint-Marcellin.
En 1790, la commune de Saint-Bonnet-de-Chavagne, est issue du démembrement de la communauté de Saint-Lattier, et était intégrée dans le canton de La Sône. Depuis 1801, elle est rattachée au canton de Saint-Marcellin.


text:
Guanosina trifosfat
La guanosina trifosfat (GTP) se coneis tanben coma guanosina-5'-trifosfat. En bioquimia, lo GTP es 9-B-D-ribofuranosilguanina-5'-trifosfat o, tanben, 9-B-D-ribofuranosil-2-amino-6-oxo-purina-5'-trifosfat. Lo GTP es un nucleotid que sa basa azotada es la purina guanina. Sa foncion es similara a la del ATP, essent qu'es tanben utilizat coma font energetica. En mai lo GTP es lo precursor de la basa guanina dins la sintèsi de l'ADN (replicacion) e de l'ARN (transcripcion), coma l'ATP o es per la basa adenina.
D'un autre latz, lo GTP es tanben essencial dins d'unas vias de senhalizacion, ont es convertit en GDP per accion de GTPasas, que l'activitat càmbia segon que se sián jonchas al GTP o al GDP.


text:
Ferrals de las Corbièras
Ferrals de las Corbièras (oficialament en francés Ferrals-les-Corbières) es una comuna lengadociana en Lengadòc de las Corbièras situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Commune de las Corbièras sus l'Orbiu
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
La viticultura amb lo vin de Corbièras e Corbièras botenac.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Glèisa de Sant Genèst, sègle XII.


text:
Mundolsheim
Mundolsheim en alemannisch (Mundolsheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Mundolsheim se situa a 8 quilomètres al Nòrd d'Estrasburg (latitud 48,65 ; longitude 7,7), en lo arrondissement d'Estrasburg-Campanha, a una altitud compresa entre 137 mètres (al nivèl de la Souffel) e 185 mètres (al luòc-dich del Holderberg) e s'estend sus 412 ectaras.
Fa partida de la Comunitat Urbana d'Estrasburg. Per la siá situacion géographique, es rapidament passada de l'estatut de municipalitat rurala a aquel de pichona vila dinamica, doncas que compta sus lo sieu territòri de nombrosas entrepresas repartidas sus tres espacis : las zònas d'activitats de las Maréchaux e de las Floralies e lo Parc de las Descobèrtas. Es egalament desservie per de nombroses aisses de comunicacion : lo camin de fèrre, lo autoroute e la rota de Brumath.
La commune de Mundolsheim se situe à 8 kilomètres au Nord de Strasbourg (latitude 48,65 ; longitude 7,7), dans l’arrondissement de Strasbourg-Campèstre, à une altitude comprise entre 137 mètres (au niveau de la Souffel) et 185 mètres (au lieu-dit du Holderberg) et s’étend sur 412 hectares.
Elle fait partie de la Communauté Urbaine de Strasbourg. Par sa situation géographique, elle est rapidement passée du statut de commune rurale à celui de petite ville dynamique, puisqu’elle compte sur son territoire de nombreuses entreprises réparties sur trois espaces : les zones d’activités des Maréchaux et des Floralies et le Parc des Découvertes. Elle est également desservie par de nombreux axes de communication : le chemin de fer, l’autoroute et la route de Brumath.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Un peuplement #que remonta a la préhistoire
Los vestigis jamai ancians #qu'an #èsser trobats datan de 5 000 ans abans J.-C. A aquela epòca, tres pòbles d'agricultors existissián a la localizacion del vilatge actual. Pel continuament, la preséncia de populacion sul sector demorarà totjorn fòrça important.
- Al fil dels sègles
Lo nom del vilatge a citat per las primièras fes la an 1120. La primièra mencion d'un castèl fortificat #que se pensa poder situar sul Glœckelsberg, a la localizacion de l'actuala luòc botanique apparait lo an 1198. De la Modèl:S mini- a Modèl:La s-, lo pòble #èsser lo teatre de divèrsas batalhas. A particularament sofèrt en lo moment de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Pendent la guèrra de trenta ans, lo pòble e aguèt saquejat, destruit, apurat pels cantonnements e la populacion li calguèt pagar de pesadas de contribucions de guèrra. De jamai, en 1644, lo pòble e aguèt mes a sac per las Croatas. Pendent la guèrra de Olanda (1673-1679), dels soldats #prene los sieus quartièrs dins lo pòble. Se #exigir de abitants del pan, del vin, de la carn, del foin e del avoine pels cavals. Pendent lo meteis periòde, un orage d'una escassa violéncia #estrossejar tota la region e #destruir la mitat de las céréales de ivèrn e la totalitat de las récoltes de #èsser. Fin finala, En febrièr 1675, #arribar las armadas imperialas #que #far fòrça jamai de dégâts que la guèrra de trenta ans. Lo ivèrn 1788-89 #èsser d'una extraordinària rigor e aquel #èsser la disette.
- Las oras los Jamai ombrívolas de Mundolsheim
En una sòla nuèch (27 de junh 1815), pendenta la batalha de Souffel-Hoenheim, lo pòble #pèrdre 39 ostals e 84 unas autras bastissas en la batalha #que #liurar lo generala RAPP per protegir Estrasburg. La rèsta dels ostals #èsser fòrtament deteriorat. En tot, 168 familhas aguèron precipitat en la desgràcia e las jamai pauras redusits a la mendicité. Lo empentassa de solidarité #que se ensuivit #èsser sens precedent.
En 1818, totas las de municipalitats de Alsace, #conéisser un periòde de disette e de granda praubesa. De jamai, la municipalitat li calguèt afrontar la siá reconstruction gaireben totala.
- Del castèl medieval del Haldenbourg al parc botanique
De 1901 a 1902 una batariá, la «Kirschbaum-Batariá», e aguèt bastit sul luòc istoric del Glœckelsberg ont se trobava, a la Mièja Edat, lo castèl del Haldenburg. Al començament de la Segonda Guèrra mondiala, la «Batariá dels Cirerers» a servit a pilonner lo marge drech del Rhin. Pendent lo aucupacion, los canons an #èsser desmontats e la labor a pas doncas pas pogudas servir en lo moment de la Desliurança del Alsace lo an 1945. A la sortida de la guèrra, las fortificacions d'Estrasburg an pas jamai presentat d'interès militar e la «Batariá dels Cirerers» a #èsser totalament destruida. Lo luòc A #èsser aquerits per la municipalitat en vista de condicionar un depaus de escobilhas ménagères. Recobert De tèrra vegetala aprés la siá clausura, lo luòc a #èsser condicionat lo an 1992 en parc botanique. Desgraciadament, Aqueles bouleversements De terren an fach desaparéisser/desaparéisser las traces de la «Batariá dels Cirerers» e aquelas dels vestigis del castèl medieval del «Haldenbourg».
- Un peuplement qui remonte à la préhistoire
Les vestiges les plus anciens qui ont été retrouvés datent de 5 000 ans avant J.-C. À cette époque, trois villages d’agriculteurs existaient à l’emplacement du village actuel. Par la suite, la présence de population sur le secteur restera toujours très importante.
- Au fil des siècles
Le nom du village est cité pour la première fois en 1120. La première mention d’un château fortifié qu’on pense pouvoir situer sur le Glœckelsberg, à l’emplacement de l’actuel site botanique apparait en 1198. Du Modèl:S mini- au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, le village fut le théâtre de plusieurs batailles. Il a particulièrement souffert lors du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Durant la guerre de trente ans, le village fut pillé, détruit, épuisé par les cantonnements et la population dut payer de lourdes contributions de guerre. De plus, en 1644, le village fut mis à sac par les Croates. Durant la guerre de Hollande (1673-1679), des soldats prirent leurs quartiers dans le village. On exigea des habitants du pain, du vin, de la viande, du foin et de l’avoine pour les chevaux. Durant la même période, un orage d’une rare violence ravagea toute la région et détruisit la moitié des céréales d’hiver et la totalité des récoltes d’été. Enfin, en février 1675, arrivèrent les armées impériales qui firent beaucoup plus de dégâts que la guerre de trente ans. L’hiver 1788-89 fut d’une extraordinaire rigueur et ce fut la disette.
- Les heures les plus sombres de Mundolsheim
En une seule nuit (27 juin 1815), pendant la bataille de Souffel-Hoenheim, le village perdit 39 maisons et 84 autres bâtiments dans la bataille que livra le général RAPP pour protéger Strasbourg. Le reste des maisons fut fortement endommagé. En tout, 168 familles furent précipitées dans le malheur et les plus pauvres réduits à la mendicité. L’élan de solidarité qui s’ensuivit fut sans précédent.
En 1818, toutes les communes d’Alsace, connurent une période de disette et de grande pauvreté. De plus, la commune dut faire face à sa reconstruction quasi totale.
- Du château médiéval du Haldenbourg au parc botanique
De 1901 à 1902 une batterie, la «Kirschbaum-Batterie», fut construite sur le site historique du Glœckelsberg où se trouvait, au Moyen Âge, le château du Haldenburg. Au début de la Seconde Guerre mondiale, la «Batterie des Cerisiers» a servi pour pilonner la rive droite du Rhin. Pendant l’occupation, les canons ont été démontés et l’ouvrage n’a donc pas pu servir lors de la Libération de l’Alsace en 1945. À l’issue de la guerre, les fortifications de Strasbourg n’ont plus présenté d’intérêt militaire et la «Batterie des Cerisiers» a été entièrement détruite. Le site a été acquis par la commune en vue d’aménager un dépôt d’ordures ménagères. Recouvert de terre végétale après sa fermeture, le site a été aménagé en 1992 en parc botanique. Malheureusement, ces bouleversements de terrain ont fait disparaître les traces de la «Batterie des Cerisiers» et celles des vestiges du château médiéval du «Haldenbourg».


text:
Anfós Jordan
Anfós Jordan (1103, davant Trípol - 1148), comte de Roergue, puèi comte de Tolosa (de 1112 a 1148) e marqués de Provença
Anfós es lo filh cabdèt de Raimon IV (VI), nascut de sa tresena esposa, Elvira de Castelha. Es nascut davant Trípol en 1103 e foguèt batejat dins las aigas de Jordan, d'aquí lo nom d'Anfós Jordan. Succedís a son fraire Bertran († 1112).
Entornat en Occident, mentre qu'es fòrt jove, es elevat dins la partida orientala de sos Estats (comtat de Sant Geli, marquesat de Provença, Bèucaire e la tèrra d'Argença), mentre que Tolosa es ocupada fins en 1119 per Guilhèm IX, comte de Peitieus e duc d'Aquitània. En 1120, assetjat dins Aurenja, es desliurat per la milícia tolosana que se pòrta a son secors, fòrça la levada del sètge e lo comte jove torna a Tolosa.
De 1134 a 1143, ensaja de s'emparar del vescomtat de Narbona pendent la minoritat de l'eretièra, Ermengarda.
En 1144, fonda Montalban, la primièra bastida.
Anfós Jordan acòrda en 1141 puèi 1147 de franquesas comunalas a la vila de Tolosa.
Tòrna en Tèrra Santa ont morís (assassinat), son filh Raimon V (VII) li succedís.


text:
Assemblada Nacionala Catalana
L'Assemblada Nacionala Catalana (en catalan: Assemblea Nacional Catalana), tanben sonada ANC, es una organizacion dels Païses Catalans qu'a per tòca de recuperar l'independéncia politica de Catalonha. L'entitat, fondada oficialament lo 10 de març de 2012, qu'a sa sedença a Barcelona e que compta mai de 27.000 membres, se definís coma populara, unitària, plurala e democratica. Es actualament presidida per Carme Forcadell.
L'Assemblada foguèt l'organizadora principala de la Via Catalana, eveniment istoric dins l'evolucion politica de Catalonha que se debanèt l'11 de setembre de 2013 dins tot lo país e amassèt mai d'1,6 milion de personas.