text:
Directiva (UE)
Una directiva es un acte normatiu pres per las institucions de l'Union Europèa. Amb los reglaments e las recomandacions, las directivas comunautàrias fan partida del drech derivat de l'Union Europèa.
A la diferéncia d'un reglament comunautari que s'aplica totalament e dirèctament, una directiva dona d'objectius a aténher pels païses membres, amb un delai. Aquel delai permet als govèrns nacionals de s'adaptar a la novèla reglamentacion.
Somari
- 1 Presentacion
- 2 Procèssus d'elaboracion d'une Directiva
- 3 Transposicion
- 4 Mesa en òbra
- 5 Drech europèu e drech nacional
- 6 Aprèp lo Tractat de Roma
- 7 Valor juridica de la directiva non transpausada
- 8 Vigiléncia juridica de las entrepresas
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Vejatz tanben
Presentacion[modificar | modificar la font]
Segon l'article 288 del Tractat de fusion de las Comunautats Europèas[1], « La directiva liga tot Estat membre destinatari quand al resultat a aténher, tot en daissant a las instàncias nacionalas la competéncia sus la forma e los mejans ». Es a dire que, la directiva es un tèxte adoptat per las institucions de l'Union Europèa que fixa de règlas que los Estats membres devon inclure dins lor drech intèrne (se dich « transposicion » en drech nacional), entre autre per d'actes legislatius o reglementaris. Los Estats dispausan per o far d'un delai de transposicion.
La directiva fixa doncas una tòca d'aténher, mas daissa als Estats la causida dels mejans per i capitar. Al contrari dels reglaments, las directivas son pas d'applicacion dirècta dins lo drech intèrne; demandan una intervencion dels Estats, mas aquela intervencion es pas assimilabla a una mesura de recepcion, coma en drech internacional.
En França coma dins los autres Estats membres, la lei a per objècte d’aplicar una disposicion comunautària dins 60 a 70 % dels cases per de nòu textes[2]. Aquel percentatge deu pasmens provocar d'error. En efècte, la forma de donar a aquela transposicion demòra, segon l'article 288, de la competéncia dels Parlaments e de las autoritats nacionalas. S'agís doncas pas d'una simpla traduccion de normas elaboradas per las institucions comunautàrias e inscritas tal coma son dins lo drech intèrne. Las directivas son de « leis-encastres », segurament obligatòrias sus la tòca perque ligan los Estats membres al subjècte del resultat a aténher, mas son las autoritats nacionalas que definisson la forma d'aquela tòca en drech intèrne.
Procèssus d'elaboracion d'une Directiva[modificar | modificar la font]
Pasmens que la Directiva en definicion siá un acte normatiu del Conselh de l'Union Europèa, las seunas elaboracion e adopcion prenon de temps e son marcadas per mai d'una estapas. Mai d'una institucions intervengan dins aquel procèssus e entre lo "triangle institucionnel" :
Las règlas e las proceduras de decision al sen de l’UE son definidas dins los tractats fondators[3]. En principi, aparten a la Comission de prepausar de nòus actes legislatius europèus e al Parlament e al Conselh de los adoptar. La Comission e los Estats membres se cargan enseguida de los aplicar. La Comission vigila a lor respècte.
Proposicion[modificar | modificar la font]
La Comission Europèa, composada dels comissaris nomenats pels Estats membres, elabora e adopta una proposicion de directiva que somet al Conselh de l'Union Europèa e al Parlament Europèu.
Elaboracion[modificar | modificar la font]
La proposicion de la Comission segís alara en general, doas vias parallèlas per que siá presentada al Conselh de l'Union Europèa d'un costat e del Parlament Europèu d'autre costat.
- La via del Conselh: un grop de trabalh, compausat de representants dels païses membres o de lors ministèris, prepara lo tèxte. Enseguida es estudiada pel Comitat dels representants permanents o COREPER abans d'èsser inscrit a l'òrdre del jorn de la reünion del Conselh de l'Union Europèa.
- La viá del Parlament: una de las comissions del Parlament estudia la proposicion de la Comission. Un rapòrt es redigit per un raportaire e lo tèxte es inscrit a l'òrdre del jorn del Parlament.
Adopcion[modificar | modificar la font]
Eventuelament pel Parlament europèu[modificar | modificar la font]
Alara que la Directiva es un acte normatiu del Conselh de l'Union Europèa, seguent lo domèni tractat, lo Parlament Europèu, compausat dels representants dels ciutadans de l'Union, a mai o mens de poder d'intervencion dins l'adopcion d'una directiva. Las tres principalas proceduras a disposicion son:
- la consultacion: lo Parlament pòt adoptar, rebutar o demandar l'amendament de la proposicion de la Comission;
- l’avís conforme: la Parlament pòt adoptar o rebutat en blòc la proposicion de la Comission mas pòt pas demandar d'amendament;
- la codecision: lo Parlament fan mai que donar son avís mas es associat al Conselh dins l'elaboracion del tèxte. Malgrat la mesa en plaça de la procedura de codecision, lo Conselh dels ministres, compausat dels ministres dels govèrn dels Estats membres, demòra l'organ decisionari suprèm de l'Union.
Sistematicament pel Conselh de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Lo Conselh de l'Union Euromèa, compausat de ministre de cada Estat membre, examina lo tèxte que li es prepausat. Seguent lo domèni tractat e la procedura seguida, pòt o deu prene compte de l'avís del Parlament. Un còp adoptat pel Conselh, lo tèxte ven una Directiva europèa al sens pròpri del tèrme.
L'estapa seguenta es la transposicion.
Transposicion[modificar | modificar la font]
En general, la directiva fixa lo delai al tèrme que la legislation transpausada deu èsser adoptada. La transposicion e l'aplicacion (implementacion) devon pas èsser confondudas. L'implementacion visa pas sonque la transposicion formala mas toras las mesuras que concorrisson a la mesa en òbra efectiva de la directiva (informacion, formacion, incitacion, mesa en òbra de sanccions administrativas, civilas e penalas, eca.).
Las mesuras nacionalas devon èsser notificadas a la Comission dins los delais requesits. Una procedura especiala de Notificacion Assistada per Ordinator foguèt mesa en plaça a aquel efècte.
Los retards de notificacion an un impacte negatiu sus l'armonizacion de las leis, la realizacion del marcat unic, la proteccion dels ciutadans e de l'environament la legislacion transpausada tòca a l'òrdre public. De fach, lo retard o l'abséncia de transposicion d'una directiva permet entre autres als requerents privilegiats (institucions e Estats membres) d'engatjar un recors en caréncia o en responsabilitat contra de l'Estat mancant.
La manca d'armonie de la legislacion transpausada amb la directiva es sanccionada per las jurisdiccions europèas coma fasent prejudici a l'objectiu perseguit per la directiva. Aquò concerna subretot la liura circulacion dels produichs e servicis, per que de diferéncias de legislacion amagant sovent d'« obstacles als escambis ». Dins l'avís 3/2005[4], la Cort dels Comptes Europèa nota que la transposicion d'una directiva será incorrècta s'es pas conforma a la directiva d'origina: « Quitament s'aquel objectiu foguèt atengut per gaireben totas las modificacions prepausadas, la Cort observa que, sus mai d'un punts, la transposicion de la directiva manca de coeréncia, entre autre pel fach:
- de l’utilizacion de tèrmes o de definicions diferents d'aqueles figurant dins la directiva, e aquò sens cap de justificacion;
- d’una transposicion incomplèta de qualques disposicions;
- d’una transposicion erronèa de la directiva;
- de l’introduccion de tèrmes o d’elements que son pas prevists dins la directiva;
- d’una transposicion efectuada sens que lo contèxte comunautari siá pres en consideracion;
- de contradiccions dins la quita directiva. »
S'un Estat membre adopta pas una legislacion compatibla, la Comission Europèa pòt pledejar contra el. La sanccions pòdon costat car e son frequentas. Al 1èr de mai de 2008, èra 1 298 las proceduras d'infraccion dubertas contra los Estats membres (voir le Marcas del Mercat interior.
Mesa en òbra
Un còp mesas en vigor, se sap que las leis son pas totas aplicadas de biais satisfasent. Est la rason que las directivas mai recentas ensajan d'enonciar d'indicators mesurablas e escalonats dins lo temps per assugurar lar mesa en òbra efectiva. Aquela practica es plan remarcabla dins lo domèni de l'environament.
Per aténher aqueles objectius, los Estats membres son confrontats al problèma du còdt de la legislacion per lor economia. La conformitat presenta mai sovent d'avantatges plan superiors als inconvenients mas de diferéncias d'eficiéncia dins l'aplication de las leis existentas. Atal s'obsèrva que lo còst d'implementacion de las leis varia sensiblament d'un Estat a l'autre. Segon la Comission, lo còst annadièr d'implementacion als Païses Basses pòt èsser considerat coma representatiu (3,5 % del PIB - Com 2006 - 691).
Per melhorar la situacion e escampilhar las melhoras practicas, la Comission lancèt lo programa « legiferar melhor » que se prepausa de mermar sensiblament los còsts d'implementacion non justificats: « Gaireben totes los còsts preovocats per la legislacion pòrtan suls investiments (per exemple installacion d'équipament de seguritat) necessaris per se conformar a la lei. Mas existís d'autres còsts de caractèr administratiu, coma aqueles provocats per l'obligacion de far rapòrt sus tala o mai activitat. Aqueles còsts devon èsser mermats pasmens sens comprometre la realizacion dels objectius de la legislacion. L'experiéncia dels Estats membres mòstra que las autoritats publicas pòdon far fòrça per mermar las cargas administrativas injustificadas degudas a la legislacion – s'estima que los beneficis economics d'una tala accion correspondent a un augment del PIB podent aténher 1,5 %, o fins a 150 miliard d'èuro » (Com 2006 -689). La Comission es assignada l'objectiu ambiciós de mermar d'un quart aquelas despensas injustificadas d'aquí 2012. Aquel objectiu aviá estat enonciat abans la Crisi de 2008. Per gaireben totes los decidaires europèus, es clar a l'ora d'ara qu'aqueles objectius devos èsser despassadas e que la question de la melhorar dels procèssus de decision e de mesa en òbra ven una prioritat de primièras.
Drech europèu e drech nacional
L’Union eissida dels tractats, juridicament parlant, fa pas de leis e los seus actes an de valor legala qu’un còp transpausada o mesa en òbra per las institucions nacionalas. En efècte, seguent la lettra dels tractats, una directiva comanda a d'institucions (de l'Union o dels Estats membres) e non pas als individús (ròtle de la lei), en fixant d'« objectius » que ligam los Estats membres « suls resultats a aténher ». Nombre de directivas establisson pasmens a l'ora d'ara de règlas en detalh, concebudas per èsser dirèctament transpausada dins la lei nacionala.
Mas, la natura juridica de l’Union europèa cambièt progressivament. Se factors convergèron per afirmar la primautat del drech comunautari sus aquel dels Estats membres.
Cap de jurista pòt tornar sus la primautat de las constitucions nacionalas suls tractats aprèp los dos arrèsts Van Gend en Loos e Costa contra ENEL de la Cort de Justícia Europèa afirmant que « la comunautat constituís un novèl òrdre juridic de drech internacional, al profèit que los estats an limitat, pasmens que dins de domènis restrenchs, lors drechs sobeiran »[5] e que « l'article 12 du tractat instituent la CEE produch d'efèctes imediats e provòa pel compte dels justiciablas de drechs individuals que las jurisdiccions intèrnas devon salvagardar ». Seguèt aprèp una abséncia de reaccion dels Estats membres, dins un contèxte europèu que la question aviá encora pauc de portada practica. Puèi en 1998 (arrèst Sarran[6]), lo Conselh d'Estat francés afirmava la primautat de la constitucion francesa[7]. Pasmens, l'article 88-1 de la [[constitucion francesa|Consticution dispausa que « La Republica participa a las Comunautats europèas e a l'Union europèa, constituidas d'Estats qu'an causits liurament, en vertut dels tractats que los an instituidas, d'exercir en comun calcunas de las seunas competéncias », e l'article 55 afirma que « Los tractats o acòrdis regularament ratificats o aprovats an, dempuèi lor publicacion, una autoritat superiora a aquela de las leis, levat, per cada acòrdi o tractat, de la seuna applicacion per l'autre partida. » Atal, lo Conselh constitucional jutja que « la transposicion en drech intèrne d'una directiva comunautària resulta d'una exigéncia constitucionala que poiriá pas èsser fach obstacle sonqu'en rason d'una disposicion expressa »[8] contrari de la Constitucion »[9]. E, dins une decision mai tardièra, declara: « la transposicion d'una directiva sauriá pas anar contra una règla o un principi inerent a l'identitat constitucionala de França, levat a çò que lo constituent i aja consentit »[10]. Enseguida, lo Conselh d'Estat declara dins una decision de 2007 qu'est del seu ressòrt dins l'encastre de la contestacion d'una directiva « d'examinar dirèctament la constitucionalitat de las disposicions reglamentàrias contestadas »[11] dins lo cas o cap de legislacion comunautària aparava ja las disposicions e principis defenduts per la Constitucion francesa, invocats per contestar la directiva.
Dins aquel cadre incertan, se pòr s'interrogar sus l'autoritat juridica d'una directiva europèa al respèste de la quita constitucion, la superioritat al respècte de la lei essent aquerida. En efèxte, en França, las directivas europèas trapant lor legitimitat dirèctament al sen de la constitucion (lor donant atal un estatut potencialament constitucional), que se passeriá se de clausulas d'una directiva dintran en contradiccion amb de disposicions constitucionalas? Aquò despendriá de la natura d'aquelas disposicions, « expressas »[12] o non, o encora dels principeis inerents a l'« identitat constitucionela de França »?
Aprèp lo Tractat de Roma[modificar | modificar la font]
L'article 288 TFUE dispausa que « la directiva liga tot Estat membre destinatari sul resultat a aténher tot en daissant a las instàncias nacionalas la causida sus la forma e los mejans ». S'agís d'una vertadièra obligacion de resultat, qu'es pas totjorn respectada pels Estats membres. La Cort de Justícia de l'UE reconeis alara que las directivas an un « efècte dirèste ». Presas pel Conselh o la Comission, las directivas devon èsser publicadas al Jornal oficièl de l'UE (JOUE)[13].
Valor juridica de la directiva non transpausada[modificar | modificar la font]
Las directivas venent totjorn mai precisas se pausèt la question de la valor juridica al delá de letra dels tractats. Los particulars pòdon ne beneficiar s'aquelas 4 condicions sont reünidas:
- lo delai de transposicion es passat;
- que la trasposicion siá marrida;
- la directiva compòrta de disposicions claras, precisas e incondicionalas (segon la CJUE);
- es invocada per un particular contra l'Estat (efècte dirècte ascendant).
Posicion de la CJUE[modificar | modificar la font]
La Cort de Justícia Europèa comencèt per creisser lor valor juridica en admetent lor efècte dirècte amb los seus arrèsts Franz Grad c/ Finanzamt[14] e Van Duyn[15]. Tanben admetèt que los justiciables pòscan se ne prevaler en l'abséncia de transposicion (o aprèp une directiva mal transpausada) jos qualques conditions:
- la directiva deu d'en primièr èsser clara, es a dire que pausa une obligacion de far o de far pas (arrèst),
- enseguida, deu èsser precisa, es a dire que necessita pas de règlament d'applicacion,
- Fin finala, deu tanben èsser incondicionala es a dire que será pas dirèctament invocable qu'al tèrme del delai de transposicion.
Posicion del Conselh d'Estat francés[modificar | modificar la font]
La jurisprudéncia Cohn-Bendit[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'Estat refusèt aquela evolucion amb l'arrèst Cohn-Bendit del 22 de decembre de 1978 en decident que las directivas comunautàrias « pòdon pas èsser invocadas al sosten d'un recors dirigit contra un acte administratiu individual levat tota contestacion sus la legalitat d'aquelas mesuras reglementàrias presas per se conformar a aquela directiva »[16].
Enseguida nuancièt fòrça la seuna decision en admetent l'efècte dirècte de la directiva dins fòrça ipotèsas, per finir per trobar (en contradiccion amb la jurisprudéncia Cohn-Bendit) la possibilitat pel justiciable de se prevaler de las disposicions d'una directiva non transpausada[17].
Los temperaments[modificar | modificar la font]
Le Conselh d'Estat distrièt segon la natura de l'acte atacat, reglementari o individual.
Pels actes reglamentaris[modificar | modificar la font]
- Se pòt prendre d'actes contraris als objectius de la directiva abans l'expiracion del delai,
- L'absencia de transposidion dins los delais es illegala,
- Aquela abséncia de transposicion engatja la responsabilitat de l'Estat (arrèst SA Arizona Tobaco Products del Conselh d'Estat del 28 de febrièr de 1992[18] que seguís l'arrèst Andréa Francovich c/ Italie del 19 de novembre de 1991 de la CJUE[19]).
Pels actes individuals[modificar | modificar la font]
- L'Estat francés pòt se prevaler d'una directiva non transpausada (arrèst Lilly france del Conselh d'Estat[20]).
- La jurisprudéncia Cohn Bendit[21] refusèt l'invocabilitat d'una directiva non transpausada contra un acte individual. Mas en aplicant la teoria de l'excepcion d'illegalitat, lo Conselh d'Estat annula pasmens en se fondant sus l'acte reglamentari sul fondament que foguèt pres l'acte individual. Tanben foguèt aplicada aquela teoria en l'abséncia del tèxte, en sanccionant un estat del drech o una jurisprudéncia.
Lo cambi de la jurisprudéncia Perreux[modificar | modificar la font]
Per un arrèst del 30 d'octobre de 2009[22] , lo plen del contencós del Conselh d'Estat decidiguèt que « tot justiciable pòt se prevaler, amb lo sosten d’un recors dirigit contra un acte administratiu non reglementari, de las disposicions precisas e incondicionalas d’una directiva, quand l'Estat a pas pres, dins los delais impartits per aquela, las mesuras de transposicion necessàrias. »
Vigiléncia juridica de las entrepresas[modificar | modificar la font]
Las entrepresas europèas fan generalament una vigiléncia regulara sus las directivas en cors o a venir.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
References[modificar | modificar la font]
- ↑ Ancian 249 TCE
- ↑ Chifra estimat pel secretariat general del govèrn [pdf] « À armes égales », rapòrt al Primièr ministre, julhet de 2006, p. 29.
- ↑ (fr) Traitat sus l'Union Europèa, Tractat instituent la Comunautat europèa, Tractat instituent la Comunautar europèa de l'energia atomica.
- ↑ (fr)Tèxte integral
- ↑ O encara: « lo transferiment operat pels estats, de lor òrdre juridic intèrne al profèit de l'òrdre juridic comunautari, dels drech e obligacions correspondent a la disposicions del tractat, provòca doncas una limitacion definitiva de lors dreches sobeirans contra que sauriá pas prevaler un acte unilateral ulterior incompatibla amb la nocion de comunautat ».
- ↑ Consultar sus (fr) Conselh d'Estat, Legifrance o Conselh Constitucional
- ↑ « Considrrant que se l'article 55 de la Constitucion dispausa que los tractats o acòrdis reguliarament ratifiicats o aprovats an, dempuèi lor publicacion, una autoritat superiora a aquela de las leis levat, per cada acòrdi o tractat, de son aplicacion pdr l'autra partida, la supremacia atal conferida als engatjaments internacionals s'applica pas, dins l'òrdre intèrne, a las disposicions de natura constitucionala ».
- ↑ dispExpresse" Es a dire citadas clarament e explicitament dins la Constitucion, la jurisprudéncia del Conselh essent exclusa, cf. (fr)comentari, [pdf] quasèrn n°17 del Conselh constitucional
- ↑ Decisions n°2004-496 DC del 10 de junh de 2004 (Legifrance) e n°2004-498 DC del 29 de julhet de 2004 (Legifrance)
- ↑ Conselh Constitucional o Legifrance
- ↑ Conselh d'Estat o Legifrance
- ↑ "dispExpresse"
- ↑ art. 297 TFUE
- ↑ Tèxte sus EUR-Lex
- ↑ Tèxte sus EUR-Lex
- ↑ name="CE11604" CE, ass., 22 déc. 1978, Min. int. c/ Cohn-Bendit : Rec. CE 1978, p. 524 / Decision n°11604 sus Conseil d'État ou Legifrance
- ↑ "CE298348" CE, ass., 30 oct. 2009, n°298348, Modèl:Mme / Consultar sus Conselh d'Estat o Legifrance
- ↑ Decision n°87753 sus Conselh d'Estat o Legifrance
- ↑ Arrèst sus EUR-Lex
- ↑ Consulter sur Conselh d'Estat o Legifrance
- ↑ "CE11604"
- ↑ "CE298348"


c: text/html

text:
Gloria Gaynor
Gloria Gaynor, de nom vertadièr Gloria Fowles, es une cantaira estatsuniana, nascuda lo 7 de setembre de 1949. Es subretot coneguda pels seus títols disco que le celebre I Will Survive.
Somari
Començament de carrièra[modificar | modificar la font]
Gaynor foguèt una cantaira amb las Soul Satisfiers[1], un grop de jazz/pop, vèrs 1971. Son primier single foguèt She'll Be Sorry/Let Me Go Baby (1965)[2].
Son primièr succés vertadièr data de 1975 amb la sortida de son album Never Can Say Goodbye, que la faguèt venir coma una artista disco. La primièra fàcia d'aquel album foguèt compausada de tres cançons disco (Honey Bee, Never Can Say Goodbye e Reach Out, I'll Be There), sens pausa entre las cançons. Aquel maraton de dança de 19 minutas venguèt fòrça popular, subretot dins las discotècas. Las tres cançons sortiguèron en version separadas adaptadas per la radio, e totas venguèron al vam. Aquel album contribuguèt a introduire la musica disco al public. Gloria Gaynor foguèt la primièra artista a enregistrar lo seu pròpi disc de disco. Son títol, Never Can Say Goodbye, foguèt lp primièr a capitar lo suc del hit-parade danse del Billboard magazine. Capitalizant sul vam del seu primièr album, Gloria Gaynor lèu sortiguèt son segon album, Experience Gloria Gaynor, mai tard aquel meteis an. Pasmens qu'aquel album foguèt una reüssita, aguèt pas la popularitat del precedent dins lo grand public.
De singles mens coneguts coma Honey Bee (1974), Casanova Brown (1975), e Let's Make A Deal (1976) - venguèron des succés dins las discotècas e capitèron lo Top 5 dels hit-parades de la disco Billboard. Aprèp son album de 1976, I've Got You, Gaynor prenguèt de disténcias de son equipa de produccion per trabalhar amb d'autres. Pasmens que sembla qu'èra lo melhor de far, los seus productor seguents pareguèron d'en primièr pas correspondre perfèctament plan a l'apròcha vocala de Gaynor e a son estil.
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- 1975 - Never Can Say Goodbye
- 1975 - Experience Gloria Gaynor
- 1976 - I've Got You
- 1977 - Glorious
- 1978 - Park Avenue Sound
- 1978 - Love Tracks
- 1979 - I Have A Right
- 1980 - Stories
- 1981 - I Kinda Like Me
- 1982 - Hit parade
- 1983 - Gloria Gaynor
- 1984 - I Am Gloria Gaynor
- 1986 - The Power of Gloria Gaynor
- 1990 - Gloria Gaynor'90
- 1992 - Love Affair
- 2002 - I Wish You Love
- 2006 - The Answer
Compilacions[modificar | modificar la font]
- 1977 - The Best of Gloria Gaynor
- 1982 - Greatest Hits
- 1995 - I'll Be There
- 1998 - I Will Survive: The Anthology
- 2000 - 20th Century Masters: The Millennium Collection: The Best of Gloria Gaynor
- 2001 - The Gloria Gaynor Album
- 2001 - Ten Best: The Millennium Versions
- 2007 - All The Hits Remixed
Cançons[modificar | modificar la font]
- Never Can Say Goodbye
- Honey Bee
- Reach Out I'll Be There
- Casanova Brown
- (If You Want It) Do It Yourself
- How High The Moon
- Let's Make A Deal
- I've Got You Under My Skin
- Be Mine
- We Can Start All Over Again
- Life Ain't Worth Livin
- Why Should I Pay
- You're All I Need To Get By
- Kidnapped
- Substitute
- I Will Survive
- Anybody Wanna Party
- I Said Yes
- Love Is Just A Heartbeat Away (del filme Nocturna)
- Let Me Know (I Have A Right)
- Let's Mend What's Been Broken
- I Am What I Am
- Mighty High (featuring The Trammps)
- Just Keep Thinking About You
- I Never Knew
- First To Be A Woman
- Love Affair
- Oh, What A Life
- Rippin' It Up
- Perfect World
- Set Me Free
- The Power of a Woman (In Love) (de la comèdia Musicala Rebecca)
- Can't take my eyes off you
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Originalament referéncia -multipla- a la Bíbla: l'arma assetada satisfacha en Dieu.
- ↑ Billboard 2 oct. 1965 Vol. 77,N° 40 ISSN 0006-2510, Publicat per Nielsen Business Media, Inc. page 16

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pontely
Pontely, tot-pariér Pontê, est una comena de 780 habitants de la Vâl d’Aoûta et qui fét partia de la Unitât des comenes Mont-Cervin.
La comena est placiêye sur la drêta orografica (envers) de la Duère Baltèa, la principâla et solèta duère de la Vâl d’Aoûta, et sè trôve a 24 km, ples u muens, de la capitâla regionala.
Les habitants ils ant a nom « Pontesans ».
Gèografia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
La comena sè trôve a una hôtor de 525 métre dessu lo nivél de la mer, ‘l at les siens termeno avouéc les comenes de Chambâva, Sènt-Denis, Châtelyon e Champdeprâts et, a la fin, ‘l culmine avouéc la cima du Mont Ruvic a 2922 métre dessu lo nivél de la mer
Dens lo territuèro de la comena, ils sont prèsents doux principâls torront: l'Évie nére et lo Moléna.
Histouère[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo nom de ceta comena probablament derive de "ponticulus" nom balyâ per les Romen pendant la perioda de la lyor ocupacion.
Pendant la perioda fascista, Pontê est étâ unia a la comena de Châtelyon, que duran lo fascismo l'ayet lo nom Castiglione Dora.
Apri, la comena est étâye reconstituite dens lo 1946.
Arquèologia[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
A vére sont les restos d’una tômba barbarica en localitât Prât-lêy, et les restos de môles en péra doçe qui sè trovot dens La Vâl Meriâna.
La premiére citacion de l’égllese ‘l est dens una bôla du pâpo du 1176 quand il ave pâpo Chande III, coment una comunitât qui feséve partia de la diocése d'Aoûta.
Folklore[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Les valdoten dediont i campagnard de cet petiôt velajo una petiôda conta : « Pontesans, culs pèsant, téta nére et moro blanc ».
L’abbé Joseph-Marie Henry deun la siena dzenta ôvra “La Tsanson dou Pay » il at dédiâ a Pontê la siuvanta quartina :
« Nos sens alâs utre a Pontely,
il at prod poca de solely.
Mas, en en leu veit de gros verney,
per sè retsodar les artely. »
Fétes du payis et Fétes Cretienes[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Famôsa dens entôrn, la féta qui sè tint a metiâ agosto qui at a nom, “la Féta du Gadin Sèrvâjo” qui sè tint dens lo terrèn des èsports qui se trove en localitât Mesanêly.
Ôtres emportantes recorrèmces per lo payis sont lo patron Sèn Martin e lo carnavâl, pendant loquint il vint burlâ Ferpafrapa.
Il y at 3 principals batises èclesiastiques: l’égllese parochiâla dediâye a Sen martin ‘l est datâbla u torn du 1400, la chapéla de la Cruesètta dediâye a l'Èxaltacion de la Sènta Crouex (un temps dediâye a Sèn Roc) qui sé trôve u luè-det La Crouesetta) et la chapéla de l'Addolorâye (Velajo Torin).
En utre, du X juen 2005 les ôtres chârjes administratives sont:


text:
Encyclopédie
L'Encyclopédie (Enciclopèdia, en occitan) foguèt un voluminós compendi de coneissenças en francés editat per Denis Diderot e Jean d’Alembert.
Es considerada coma un exemple tipic del projècte del Sègle de las Luses. Lo seu nom original èra L'encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers (en occitan: L'enciclopèdia, o diccionari rasonat de las sciéncias, arts e mestièrs).
Antecedents[modificar | modificar la font]
L'idèa de publicar una enciclopèdia en francés nais de l'influéncia e capitada editoriala de la Cyclopedia or an Universal Dictionary of Arts and Sciences (1728) de Ephraim Chambers, e mai de la publicacion del Trevoux elaborat pels jesuistas. Le Breton obten en 1745 una licéncia per efectuar una traduccion en francés de l'enciclopèdia de Chambers. En 1747 encarga Diderot e D’Alembert de l'elaboracion editoriala de l'Encyclopédie.


text:
1429
Aquesta pagina concernís l'an 1429 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra leis estats musulmans d'Africa Orientala qu'avián declarat la « guèrra santa » còntra Etiopia e qu'ocupavan una partida de l'Empèri dempuei 1424. Dins lo corrent dei combats de l'annada, mòrt dau negus Yeshaq Ièr (1414-1429). Foguèt remplaçat per son fiu ainat Andreyas (1429-1430) qu'aguèt un rèine brèu.
Asia[modificar | modificar la font]
Majapahit[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Wikramawardhana que foguèt remplaçat per sa filha Suhita.


text:
Acid gras
Un acid gras es una molecula organica lipidica formada d'una longa cadena idrocarbonada. La granda majoritat es facha d'un nombre par d'atoms de carbòni; los mai comuns son los qu'an 16 e 18, e on un grop carboxil (-COOH) a lor extremitat. Cada àtom de carbòni se jonh al seguent e al precedent per un ligam covalent simple. La formula basica d'una molecula d'acid gras saturat es CH3–(CH2)n–COOH. A l'atom de lors extremitats li demòran liures tres ligams que son ocupats per d'atoms d'idrogèn (H3C-). Los autres atoms an dos ligams liures, que son ocupats egalament per d'atoms d'idrogèn (...-CH2-CH2-CH2...). En general, podèm escriure un acid gras generic coma R-COOH, ont R es la cadena idrocarbonatada qu'identifica l'acid en particular. Los acids grasses son los compausants de qualques lipids coma los graisses (triglicerids), ont l'extremitat de la molecula ont se tròba lo grop carboxil (-COOH) es çò que se combina amb un dels grops idroxils (-OH) de la glicerina (mai corrèctament propanotriòl), en reagir amb ela.
Tipe d'acids grasses[modificar | modificar la font]
Segon la preséncia o l'abséncia de ligams dobles entre los atoms de carbòni, se pòdon distinguir los tipes d'acids grasses seguents:
- Acids grasses saturats. I a pas de dobles ligams entre los atoms de carbòni; normalament son solids a temperatura ambienta.
- Acids grasses insaturats. Existís un o mai de ligams dobles entre los atoms de carbòni.
Segon lo nombre de dobles ligams se pòdon dividir en:
- Acids grasses monoinsaturats. Quand i a un sol ligam doble en tota la cadena.
- Acids grasses poliinsaturats. Quand i a dos o mai de ligams dobles al cors de la cadena.
Segon lo tipe de doble ligam se pòdon dividir en:
- Acids grasses cis. Quand los atoms d'idrogèn dels dos carbònis que partejan lo doble ligam son situat del meteis costat.
- Acids grasses trans. Quand los atoms d'idrogèn dels dos carbònis que partejan lo doble ligam son situat del costats opausats.


text:
Chiroubles
Chiroubles en arpitan (Chiroubles en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Chiroubles A situat en lo Beaujolais, a 11 km de Beaujeu, a 13 km de Belleville e a 14 km del A 6 (en direccion de Lion).
Chiroubles est située dans le Beaujolais, à 11 km de Beaujeu, à 13 km de Belleville et à 14 km de l'A 6 (en direction de Lyon).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de traça d'aucupacion a pas testificat pendent lo periòde romaine, tant al nivèl archéologique #que bibliographique[1].
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Odile Faure-Brac, Mapa archéologique de la Gaule - Lo Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), pàg. 193
- ↑ Odile Faure-Brac, Carte archéologique de la Gaule - Le Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), p. 193


text:
Flash (DC comics)
Flash es un títol donat a una seria de supereròis de DC Comics. Creat per lo scenarista Gardner Fox e l'artista Harry Lampert, lo Flash original apareguèt dins Flash Comics #1 (1940).
Flash possedís una "super-velocitat", que compren la capacitat de córrer e de se bolegar extrèmament lèu, de far servir sos reflèxes subreumans e de violar cèrtas leis de fisica. Fins ara, quatre diferents personatges de ficcion, que cadun obtenguèt d'un biais o d'un autre lo poder de "super-velocitat", an assumit l'identitat de Flash: Jay Garrick (de 1940-fins ara), Barry Allen (de 1956 a 1986), Wally West (de 1986 a 2006), e Bart Allen (de 2006-fins ara).
La segonda incarnacion de Flash es generalament considerada coma lo primièr eròi de l'Edat d'argent dels comics e aqueste supereròi es demorat fins uèi un dels personatges mai populars de DC. Cada version de Flash es estada un membre clau de la Societat de Justícia d'America e de la Liga de Justícia.
La version del personatge de Barry Allen dins la seria de television en 1990, foguèt interpretada per l'actor John Wesley Shipp.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 13 de març de 2011
Tròç de folk bluegrass dab sabor irlandesa
Aquiu qu'avetz lo mandolinista Ricky Staggs, dab lo son grop e los plan coneguts chieftains, d'Irlanda.
Lo bluegrass, aquò que'vs conserva un musicaire. La pròva: lo vielh Del McCoury que canta enqüèra ! Qu'a hèit setanta sèt ans, lo tipe. Enfin, sus la video, que n'avèva hèit sonque setanta dus. Que fondè lo son grop The Del McCoury Band en... 1960. Qu'esbracè drin de musicaires mès eth que i ei tostemps.
E ua auta pròva de la longevitat deu musicaire bluegrass: Earl Scruggs, "l'inventor" de l'estile "three-finger picking", qui s'a hèit caracteristic deu jòc bluegrass deu banjo de 5 còrdas. Scruggs que hasò ueitanta sèt ans en genèr. N'avè "sonque" ueitanta dus sus la video.
A! Shady Grove, un deus mens preferits...Bon, aquera version, lhèu pas tant. Lo mandolinista qu'ei Tim O'Brien, un cantautor irlando-american originari de la Virginia de l'Oèst.
1 comentari:
- merike ha dit...
-
El primer vídeo és el meu favorit. Preciosa la música, he escoltat a tots. Espero que em fa jove, així ..
Bon diumenge!
- 13 de març de 2011 a les 9:32


text:
Crisi economica de 1929
La Crisi economica de 1929 tanben coneguda coma la Granda depression comencèt en 1929 amb la recession economica mondiala màger de l'istòria modèrna, tant en prigondor coma en durada. La manca de planificacion del sistèma capitalista menèt a l'aparicion de crisis ciclicas: a una fasa de pujadas del prèses, beneficis e produccion, ne succedissiá una autra de depression, amb casuda dels prèses e de la produccion, qu'ocasionava lo caumatge forçat. Al cors del sègle XIX aquelas crisis anèron en se succedir, mas la de 1929 foguèt quicòm de mai qu'una frenada del sistèma, l'impacte foguèt tant prigond qu'arribèt a cambiar la situacion economica mondiala, que repausava sus la fisança illimitada dins lo capitalisme liberal.
I a pas un consens sus las causas de la crisa, mas la majoritat dels autors pensan qu' aguèt las siás originas dins la subreproduccion de merças e la fòrta especulacion de capitals que caracterizavan l'economia mondiala après la Primièra Guèrra Mondiala. Comencèt inicialament als Estats Units d'America, a comptar del crac de la borsa de Nòva York lo 24 d'octòbre de 1929 (lo famós "Dijòus Negre") de Wall Street.
A partir dels Estats Units s'estendèt a la rèsta del mond capitalista. La crisi provoquèt un creis mondial del caumatge: catorze milions de personas als Estats Units, sièis milions en Alemanha e tres milions al Reialme Unit. En Austràlia, l'aumentacion del caumatge foguèt quitament mai granda que las dels Estats Units e del Reialme Unit amassa. S'estima que la cinquena part de la populacion britanica viviá jol lindal de pauretat a la mitat del decenni de 1930.
L'eleccion del president Franklin Delano Roosevelt e l'establiment del New Deal en 1932 marquèron la debuta de la fin de la Granda Depression als Estats Units. Pasmens, en Alemanha, la desaparicion del finançament exterior, a la debuta del decenni de 1930, e l'aumentacion de las dificultats economicas, favorizèron l'aparicion del nacional-socialisme e a l'arribada al poder d'Adolf Hitler.
Los signes precursors de la depression[modificar | modificar la font]
A comptar de 1925 l'economia mondiala visquèt dins un ambient d'optimisme, malgrat los problèmas grèus de subreproduccion e d'especulacion .
La subrerproduccion es considerada unanimement coma la causa de la depression que comencèt en 1929. Durant la Primièra Guèrra Mondiala los estats d'Otramar avián desvolopat d'unes sectors industrials determinats amb la tòca de remplaçar las importacions europèas. Acabada la guèrra, la produccion industriala europèa e extraeuropèa s'adicionèron, sens que parallèlament aumentèsse la consomacion; aquel estat de subreproduccion general provòquèt una aumentacion continua dels stocks de produches. En 1925 d'unes produches basics son pas obtenguts en quantitats fòrça superioras las de l'epòca d'abans guèrra; per contra d'unes autres, coma lo petròli, los instruments electrics, la seda artificiala, soslinhan d'indèxes fòrça pus elevats. De las estatisticas se dedusís que l'aumentacion de produccion europèa fins a 1925 manten un ritme regular; per contra a comptar de 1925, amb una Euròpa ja recuperada, s'aumenta la siá produccion dins un contèxte mondial de creissença continua.[1]
En mai de la subreproduccion industriala cal apondre las recòltas agricòlas excepcionalas. Los prèses se poguèron manténer mercé als acòrdis internacionals, mas la crisi financièra metèt fin a aqueles acòrdis e apareguèron sul mercat subtament los excedents acomolats, çò que menèt a una casuda catastrofica dels prèses. Jacques Neré[2] parteja pas aquelas tèsis e documenta que qualques stocks foguèron aumentats, es lo cas del coton, mas que la crisi es puslèu deguda a una sosconsomacion relativa que non pas auna subreproduccion: las siás originas serián mai socialas qu'economicas. En quin cas que siá, siá que la produccion agricòla foguèsse excessiva, siá que la capacitat aquerida foguèsse flaca e la consomacion bassa, los excedents agricòlas se venguèron apondre als excedents de produches industrials.
Malgrat lo defasament entre produccion e vendas las cotizacions de las valors en borsa daissèron pas de pujar mercé a l'inflacion del crèdit. Se repartisson de grands beneficis perque las despensas de produccion s'afrontan mercé a prèstes bancaris; mas èra una situacion artificiala que se podiá pas manténer totjorn.
L'ondada d'especulacion comencèt amb los terrens que permetián de plusvaluas dins de zònas de vacanças : lo boom especulatiu de Florida n'es un clar exemple pr'amor que l'aumentacion de las transaccions immobiliàrias foguèt notabla entre los ans 1925 e 1926. Los investisseires, obsedats pels ganhs a cort tèrme, investissèron dins de sectors abans deprimits coma los camins de fèrre o los servicis publics, ont espèravan una fasa d'expansion e de beneficis enauçats. Bona part de las crompas se fan a sosta, es a dire, amb un prèst. Los capitals flotants, a la recèrca del ganh maximal, passavan de Londres a Nòva York. L'interès pugèt de 3,32 a 8,62 durant lo periòde entre 1925 e 1929; fach que faguèt venir malaisits d'autres prèsts productius e, doncas, drenèt de capitals non pas cap a d'investiments, mas cap a de prèsts especulatius. La moneda de las bancas sosteniá mai que mai los brokers, los corratièr en borsa. En consequéncia la depression ganhèt lo sistèma bancari qu'orientava sos fons per sosténer los especuladors enlòc d'investir dins de sectors vertadièrament productius[3].
Lo "crac" de la borsa de 1929[modificar | modificar la font]
Progressivament, los Estats pus importants fixèron la paritat de sa moneda amb l'aur. Mas fòrça, acostumats a son prestigi monetari passat, subrevalorèron sas monedas respectivas. Foguèt principalament lo cas de la liura esterlina, degut principalament a las pressions de Winston Churchill. Amb unas monedas europèas subrevaloradas, s'aumentèt lo flús d'aur cap als Estats Units.
De mai, los importants ganhs que l'especulacion a la Borsa generava menèt fòrça personas a s'endeutar per crompar d'accions, de tal biais que pauc a pauc pugèron los tausses d'interès e s'aumentèt encara mai lo flús d'aur. Aquel investiment creissent en Borsa daissèt sens finançament los sectors de la consomacion e de la produccion (mai que mai los europèus) qu'èran ligats a las accions. La borsa contunhèt aital dins sa tendéncia d'aumentacion, e de subrevaloracion de las accions.
Pasmens, dempuèi 1928, l'industria del bastiment subissiá una cèrta contraccion, pas alarmanta, mas qu'èra ja lo primièr signe de la recession. Totun l'euforia d'aumentacion de la borsa contunhèt de manièra generala. Al mes de setembre de 1929 la tendéncia generala de la Borsa de Nòva York, orientada fins aquel moment a l'auça, s'estabilizèt. Èra un rebat de la baissa de qualques prèses, coma los de l'acièr e del coire, e de la reduccion del benefici de qualques entrepresas. Se comencèt de vendre, mas los especuladors crompavan encara. La darrièra setmana d'octobre, inesperadament, esclata. Dempuèi lo jorn 21 l'acumulacion d'òrdres de venda fan davalar las valors, mas aquela tendéncia es encara mantenuda per las òrdres de crompa de la Banc Morgan. Lo 24 d'octobre ("dijòus negre"), 13 milions de títols son lançats al mercat a bas prètz e tròban pas crompador; aital, dins paucas oras, milièrs d'accions se convertiguèron en papièr chaupat, per causa de l'avalanca de vendeires que volián se desprene de las valors e davant la inexistencia de crompadors. Lo jorn 29 son 16 milions de valors los qu'apareisson dins lo mercat; lo panic a provocat una fèbre vendeira; dins fòrça paucs jorns, segon l'indèx de valors industrialas del «New York Times», las cotizacions pèrdon 43 ponches, anullant los ganhs dels dotze meses precedents.
La prima de 1930 lo Banc Morgan decidís vendre las accions qu'a acumulat e se produsís un excès d'ofèrta que genèra un nòu panic. L'enfonzament de la Borsa provòca la ruïna de milièrs de modèstes accionaris. Las grandas entrepresas contemplan impotentas coma davalan de forma contunhada la cotizacion de las siás valors, fins l'an 1932 las accions de la United States Steel sufriguèron una caiguda de 250 a 22, la Chrysler de 135 a 5.[4] La consequéncia: milièrs de pichons estalvis destruits e milièrs de personas endeutadas sens possibilitat de tornar los credits.
L'esbaussament de la Borsa foguèt lo primièr simptoma d'una crisi prigonda, la de tot lo sistèma economic. Lo sistèma bancari foguèt lo primièr afectat, doncas que davant l'inseguretat generala, los clients retiravan los sieus depauses massivament e los deutors qu'avián demandat un prèst se declaravan insolvents e quitèron de pagar. Los bancs comencèron a aver de problèmas de liquiditat e contribuiguèron a l'enfosament de la borsa amb la venta de los sieus títols per aténher la liquilitat. Lo resultat foguèt la suspension de pagaments e la falhida de fòrça bancs, que lor calguèt barrar las siás pòrtas.[5] La falhida del 29 es una demostracion que l'economia pòt pas se fondamentar preferentament en monedas en desbrembant los mecanismes de produccion e de consomacion.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Fernández, Antonio (1984): Historia del mundo contemporáneo. Barcelona: Vicens Vives, pàgina 367.
- ↑ Neré, Jacques (1970): 1929: anàlisis y estructura de una crisis. Madrid: Guadiana
- ↑ Fernández, Antonio (1984): Historia del mundo contemporáneo. Barcelona: Vicens Vives, pàgina 368.
- ↑ Fernández, Antonio (1984): Historia del mundo contemporáneo. Barcelona: Vicens Vives, pàgina 369.
- ↑ Non solament los bancs son colpables del tèrratrem economic: o foguèt tanben la dinamica de la borsa doncas que quand las valors pujavan de prètz, los dividends podián pas seguir l'ascens; la disparitat entre la cotizacion de la valor e los beneficis que produsissiá l'accion crompada fasiá qu'es donèsse lo procès contrari, lo de se desempegar de las accions pauc rendablas.


text:
Peyrieu
Peyrieu en arpitan ( Peyrieu en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada a 11 km al sud de Belley. Se situa sul marge drech del Rhône dins la zòna de appellation AOC de las vins del Bugey.
Commune située à 11 km au sud de Belley. Elle se situe sur la rive droite du Rhône dans la zone d'appellation AOC des vins du Bugey.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Peyrieu Es lo primièr villatge;ble a aver-i inaugurat un monument als mòrtes mercés a la familha Hoff.
La pellicula Lo Darrièr per la rota i a #èsser virat l'an 2008.
Peyrieu est le premier village à avoir inauguré un monument aux morts grâce à la famille Hoff.
Le film Le Dernier pour la route y a été tourné en 2008.


text:
Adiu brave monde,
M'amagui pas que soi lo Jeff, de Rlo, plan concernit per aquel subjecte.
Soi quand meme espantat de l'estrambord que pot far aquela entrevista, dins un airal ont la mitat d'entre vos non pot pas ausir nostra radio.
Merceji Alh òli, per pausar qualquas nocions justes en terme de contexte d'aqueste emission. Avetz aqui ausit una part unenca de tres de l'entrevista.
cf: siam membre del CNRA que per missiva rampelar a sos si qu'en temps d'eleccion, lei cantonalas ariban, totes los partits devan es present representats, es aquo la democracia, es s'amagar darrier, non pas o alara es que n'i a que pensan que siam des faf, personalament soi ni faf e ni mais un IST de que que siague.
Merceji Mahmut de levar la causa qu'es pas a quauqu'un d'exterior a l'"entrepresa" de decidir de ço que si far o pas > N'ei pas a tu de decidir de ço qui's pòt diser o non
Apondrai que lo fach qu'aqueste entrevista siague estada difusida a co de Novopress es l'equivalent d'un piratage, que ges de d'accòrdi es estat passat amb elis per aquò. Sera levar pron lèu.
ço qu'es malustros es que lei occitan entre elis sabon totjorn metre lo det sus de causas marida e pas jamai sus de causas bonas!! Lo trabalh de Pascal, es ço qu'es, ok es pas un jornaliste, mas conneissi pas un sol jornaliste occitan vertadier a despart dau camelon de La setmana.
Per ço que consernis lo costat de Marsilha : a despart de l'entrevista de novopress avetz pas poscut ausir que que sia de mai, e doncas la vostra réaccion me sembla desmesurada, mas es vostre dreit e l'ausissi ben; espèri la letra; mas coma dis Mahmut, amb cala legitimitat podetz far aquo, RLO es vostra Radio ? non, nosautres assajèm de far una radio per totes. Seria estat amb plaser de bastir d'emissions amb vos, que soi pas lo darrier dels media de venir far rebat de vostras activitats, de ne far la diffusion eco ... e pas jamai una letra de sosten. entre parentesi (devi davalar per la pesentacion del libre de magali, espèri que me daissaretz dintra ...
).
Si que non soi pas aqui per m'enrabiar, mas sonque per assajar de comprener las vostras reaccions.
De tot biais se coneissen totes, alara
Potons


text:
Espaci tipografic
L'espaci es la partida blanca entre los mots, utilizada per facilitar la lectura separada d'aqueles. L'espaci s'utiliza ara dins la majoritat de las lengas que fan l'usatge d'un alfabet mas foguèt pas atal de totes temps; per exemple en latin foguèt incorporat sonque a la fin del sègle VI, abans s'escrivian totes los mots junts o amb un punt entre eles se caliá legir mai aviat o un tèxte long. L'usatge de l'espaci entre los mots se generalizèt sonque al la fin del sègle VIII.
Entre los mots se plaça un espaci mas de convencions tipograficas pòdon utilisar aquel signe de pontuacion per d'autres usatges. Per exemple, aprèp una virgula o un punt, en mecanografia, es usual de daissar un espaci (dos espacis per d'uns). L'espaci se deu pas confondre amb l'indentacion, l'espaci mai grand al començament del paragraf o entre blots de tèxte.


text:
Rocamador, quo es conegut mondialament ; classat patrimòni mondiau de l'umanitat, es lo vilatge lo mai visitat de França apres lo Mont Sent Micheu. La destinacion numerò 1 d'Occitània, donc...
Sus la rota de Sent Jaume, Rocamadour es una estapa oblijada dempuei l'Atge Mejan, e la descuberta dau còrs de Sent Amador dins la ròcha ente vivia en ermita. La celebritat dau site n'en faguet un luec de romiuvatge apres una seria de miracles atribuits a sa Vierja Negra, que se pòt veire enquera uei dins 'na chapela. Un conta que la clòcha sonava tota sola quand quauqu'un (especiaument los marins) la prejava.
Entau, Rocamador veguet passar un nombre impressionant de romius coneguts : Roland, Sent Lois, Blancha de Castilha, Alienor, Simon de Montfòrt, Jacques Cartier...e òc, ai dich "coneguts", ai pas dich qu'eran tots frequentables...
'Quela mania qu'avian los ancians de pincar lurs vilatges ente las 306 pòden pas 'nar sens tussir...
I a un pitit quauquarren de las vilas trogloditas de l'Orient...
Ara, atencion los uelhs. Avetz auvit parlar de Roland ? Lo nebot de Charlamanha, tuat per los "sarrasins" (daus sarrasins basques, mai que mai...) a Roncesvaus ? Lo que, avant de morir, per pas que los maures prenhan son espasa Durandal, la lancet luenh luenh, en far au passatge un famos trauc que pòrta son nom a Gavarnia ? La legenda ditz que l'espasa 'ribet a Rocamador e s'i plantet dins la ròcha. E ben, l'i es enquera (si, si...) :
Era fòrt, queu Roland, io auria pas aimat li sarrar la man...
Alara, per la pita istòria, quand era sus plaça io era suspres de veire que los toristas (alemands o soisses en majoritat) la vesian pas e s'en fotian, e d'alhors la vila fai pas talament de "produchs derivats" 'qui-dessus...alara que francament, coma miracle, una espasa plantada dins la ròcha per un tipe qu'era a 450 kilometres e que ten dempuei 1200 ans, quo es pas mau...
En cherchar un pauc sus lo net, ai trobat UN site qu'auset dire que quo era pas la vertadiera... la vertadiera se seria facha enlevar per los angles au segle IX, sia avant que los angles 'ribessen (quitament avant qu'existessen...), e avant que Roland moriguesse...
Atrapa-colhons ? Pensatz donc...
Anem, per chabar, veiqui en panorama çò que vesem dempuei Rocamadour (pas lo mai naut, voliam nos far paiar, 'quilhs
...)


text:
Setze Reiaumes
Lei Setze Reiaumes (ò Periòde dei Cinc barbares, setze país) designa un ensems de reiaumes de chinés qu'existiguèron entre 304 e 439 dins lo corrent deis annadas d'instabilitat entre la retirada de la dinastia Jin en direccion dau sud de China e l'establiment dei dinastias dau Nòrd. Aqueleis estats foguèron fondats per d'etnias asiaticas eissidas de la migracion de pòbles nomadas venguts de l'estèpa asiatica. Totei conoguèron de periòdes brèus de dominacion e un afondrament rapide. Aquela instabilitat s'acabèt pauc a pauc a partir de 386 quand lei Toba, un pòble nomada d'origina turca, acomencèt la conquista deis autrei principats per unificar tornarmai lo nòrd de China en 439.
Lei setze reiaumes dau periòde foguèron :
- Cheng Han.
- Zhao anterior.
- Zhao posterior.
- Liang anterior.
- Liang posterior.
- Liang occidentau.
- Liang septentrionau.
- Lang meridionau.
- Qin anterior.
- Qin posterior.
- Qin occidentau.
- Yan anterior.
- Yan posterior.
- Yan septentrionau.
- Yan meridionau.
- Xia.


text:
1119
Aquesta pagina concernís l'an 1119 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Reünion d'un important concili a Tolosa, presidit dirèctament per lo papa Calixte II, per s'ocupar d'una eresia dualista locala. Après lo lenhier de 1022 e lo concili de 1056, aquò mòstra lo desvolopament continú d'una eresia dualista persistenta — probablament un precursor dau catarisme — dins la region. Au contrari dei mesuras adoptadas au sègle XI, lo concili decidèt de prendre de mesuras repressivas e de demandar l'ajuda militara dei senhors locaus[1].
França[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 1116 còntra lei fèus continentaus dau rèi d'Anglatèrra. D'efèct, a partir de la prima, Loís VI reüniguèt una armada per menar divèrseis incursions còntra Normandia. Afeblits dempuei sa desfacha de 1118, leis Anglés poguèron inicialament gaire s'i opausar. Pasmens, lo rèi Enric decidèt d'un còp de mobilizar de fòrças importantas còntra lei Francés. Lo 20 d'aost, ganhèt la batalha de Brémule onte 140 chivaliers francés foguèron capturats. Loís VI s'escapèt just just e reüniguèt son ost per una còntra-ofensiva. A la fin de l'estiu, intrèt ansin tornarmai en Normandia puei cremèt Ivry. Pasmens, aquela campanha s'acabèt tornarmai per una revirada e lo rèi dei Francs assaièt sensa succès d'obtenir l'ajuda dau papa Calixte II còntra son adversari (→ 1120).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Una armada turca dirigida per Il Ghazi ibn Ortoq, sostenguda per Alèp, ataquèt lo principat e lo Reiaume de Jerusalèm e lo Comtat de Trípol organizèron un important renfòrç per desblocar lo regent Rogièr de Salèrne. Pasmens, Rogièr preferiguèt atacar avans l'arribada d'aquelei tropas. Sei fòrças foguèron anientadas a la batalha dau Prat dau Sang lo 28 de junh e lo regent espereu foguèt tuat. Foguèt remplaçat per Baudoïn II de Jerusalèm e lei fòrças conjugadas dei Crosats bateguèron Il Ghazi a Hab entraïnant la retirada dei Turcs.
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Après l'invasion dau Principat d'Antioquiá e la mòrt dau regent Rogièr de Salèrne durant la desfacha crosada dau Prat dau Sang lo 28 de junh, Baudoïn II e sei fòrças participèron a la còntraofensiva crosada qu'entraïnèt finalament la retirada de l'armada turca. Baudoïn II venguèt tanben regent dau principat.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada foguèt marcada per una expedicion comuna ambé lei fòrças dau Reiaume de Jerusalèm per sostenir lo Principat d'Antioquiá. Pasmens, Rogièr de Salèrne ataquèt sensa esperar l'arribada d'aquelei renfòrç e foguèt massacrat a la batalha dau Prat dau Sang lo 28 de junh per l'armada turca d'Il Ghazi ibn Ortoq. Après aqueu succès, Il Ghazi ataquèt divèrsei castèus dau Principat mai menacèt pas dirèctament sa capitala permetent l'arribada de Ponç e de Baudoïn II que foguèron venceires de la batalha de Hab entraïnant la retirada dei musulmans.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt maritim[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion de l'utilizacion d'un compàs per de marins dins lo libre de l'escriban chinés Zhu Yu dich Pingzhou Ketan.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Michel Roquebert, L'épopée cathare - I. L'Invasion 1198-1212, Editions Perrin (2006), p. 73.


text:
Selva pluviala
La Selva pluviala, bòsc umid o selva umida, es un biòma caracterizat per de precipitacions abondantas durant tot l'an, amb de minimalas compresas entre 1750 e 2000 mm, e un clima amb de temperaturas enauçadas. Aquestes tipes de bòsques son caracterizats per la preséncia d'arbres nauts e espés, amb una granda diversitat d'espècias. La zòna de convergéncia intertropicala, a un ròtle significatiu, pr'amor qu'en granda part es la responsabla de la creacion d'aquestes tipes de biòmas de la Tèrra.
Aperaquí 40 a 75% de totas las espècias de la Tèrra son nadivas de la selva.[1] S'es calculat que mantun milions d'espècias de plantas, d'insèctes, e de microorganismes, encara son a descobrir. Las selvas pluvialas son nomenadas las "joias de la Tèrra", e la "farmacia mai granda del mond", pr'amor que s'i es descobèrt mai d'un quart dels medicaments naturals.[2] Las selvas produson 28% d'oxigèn per fotosintèsi a partir de dioxid de carbòni.
La vida dins lo sotabòsc d'una selva pluviala se tròba restrencha en fòrça airals e se redutz a l'existéncia d'organismes descompausaires de fuèlhas pr'amor de la manca de lutz al nivèl del sòl. Aquò fa que siá possible de caminar pel bòsc. Se lo fulhatge del brancatge es destruit o degalhat, la tèrra es d'aviat colonizada per un dens embolh vegetal en creissença, arbusts e arbrilhons.
Somari
- 1 Ecologia
- 2 Desboscament
- 3 Vegetacion
- 4 Tipes de selvas pluvialas
- 5 Véser tanben
- 6 Referéncias e Nòtas
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
Ecologia[modificar | modificar la font]
S'estima que mai de 40% de l'oxigèn produit e utilizat sus Tèrra proven d'aquestes espacis vegetals, e mai que coma o avèm dit, lo bilanç net siá aproximativament de zèro. Pasmens, son estats objècte de aclaridas e talhas non discriminadas dempuèi mai d'un sègle, çò que reduguèt rapidament son aira pel mond entièr. Dins lo decenni de 1990, s'estima que i aguèt una reduccion annadièra de 58 000 km2; 14% de la superfícia de la Tèrra èra cobèrta de selvas primàrias, a l'ora d'ara, aqueste percentatge s'es reduit sonque a 6% e al ritme actual de desforestacion, aquestas auràn desaparegut d'aicí 40 ans. Las selvas primàrias son reemplaçadas per una vegetacion segondària de creissença rapida mas d'un interès menor del punt de vista de la conservacion dels ecosistèmas. Los biologistas considèran qu'una granda quantitat d'espècias son condemnadas a l'extincion — benlèu mai de 50 000 l'an — pr'amor de l'eliminacion del sieu abitat.
Lo bilanç de CO2 e O2 d'Amazonas sens perturbacion es nul, mas quand talham e cremam la fusta, aqueste equilibri se romp, absorbent de grandas quantitats d'oxigèn e desliurant d'enòrmas quantitats de CO2. S'estima que la selva amazonica conten 1,1 · 1011 tonas de carbòni absorbit de l'atmosfèra.
Podriam resumir las caracteristicas de la vegetacion de selva per:
- Clima: caud umid (Af dins la nomenclatura de Köppen).
- Temperatura mejana annadièra: oscilla entre 27 e 29 °C, e mai a 400 m d'altitud o un chic mai.
- Altitud: se tròba normalament al nivèl de la tèrra cauda. Se se tròba a d'estatges superiors, se deu parlar de selvas montanhosas o selvas anivoladas.
- Precipitacions mejanas annadièras oscillant entre 1500 a 2 000 mm e 3 000 mm o mai. Dins lo cas del limit inferior cal precisar qu'aquestas pluèjas devon èsser fòrça plan repartidas tot l'an, çò que fa referéncia sonque a de climas amb una localizacion fòrça especifica.
Desboscament[modificar | modificar la font]
Las selvas tropicalas e temperadas son estadas somesas a de talhas severas e a l'agricultura durant lo sègle XX e l'aira cobèrta per las selvas a l'entorn del mond son en diminucion continuala. Los biologistas an calculat que lo nombre de grandas espècias que se son estenchas son possiblament mai de 50 000 l'an; a aquesta proporcion, ditz E. O. Wilson d'Harvard University, un quart o mai de tota las espècias de la Tèrra se podrián exterminar dins 50 ans que venon pr'amor de la supression d'abitat amb la destruccion de las selvas.
Un autre factor que provòca la pèrda de selva es l'expansion dels airals urbans. La Selva litorala que creis al long d'airals costièrs d'Austràlia orientala es ara rara pr'amor del creissement linear per aculhir la demanda del torisme de solelh e de plaja.
Los bòsques s'essent destruits a un ritme rapid, gaireben 90% de la selva d'Africa Occidentala es estada destruida dempuèi l'arribada d'umans fa 2000 ans, Madagascar a perdut dos tèrçes de sa selva pluviala originala. Amb los indèxes actuals las selvas tropicalas en Indonesia desapareisseràn en 10 ans e en Papoa-Nòva Guinèa en 13 a 16 ans.
En divèrses païses, en particular en Brasil, la desforestacion foguèt declarada una urgéncia nacionala. La desforestacion d'Amazonia aumentèt de 69% entre 2007 e 2008 en dotze meses, segon las donadas oficialas del Govèrn. La desforestacion podriá destruire o damatjar grevament gaireben 60% de la selva amazonica en 2030, segon un nòu rapòrt de WWF.
Pasmens, lo 30 de genièr de 2009, dins un article del New York Times se declarèt: "Per una estimacion, per cada acre de selva tropicala perdut cada an, mai de 50 ectaras de nòus bòsques creisson jol tropic ..." Lo nòu bòsc inclutz los bòsques segondaris en tèrras d'ancianas culturas e los bòsques degradats.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
La totalitat d'aquestas zònas representan aproximativament 17 milions d'ectaras de forèst, valent a dire a l'entorn de 20% del total mondial. Aqueste biosistèma es compausat per una granda quantitat d'espècias vegetalas e animalas. S'establisson de relacions de concurréncia per la lutz que constituís lo principal factor limitant per aquò aquestas selvas son ricas en epifits e lianas parasitas. Fòrça arbres an de contrafòrts. La temperatura mejana sempre supera los 20 grases Celsius, la variacion de las temperaturas jornadièras es major que l'interanuala e la pluviometria generalament compresa entre 1500 e 4000 litres. Una de las caracteristicas principalas es la biodiversitat vegetala e animala. A l'entorn de 60% de totas las espècias del planeta se tròban en aqueste ecosistèma extremament amenaçat.
Vegetacion[modificar | modificar la font]
Lo sòl, aqueste ecosistèma conten 70% de las espècias vegetalas conegudas. La sieuna vegetacion, caracterizada per l'estratificacion verticala, es nautament dominada per las plantas, subretot las espècias de flors e los arbres. Se pòdon trobar entre 80 e 200 espècias d'arbres per ectara pels bòsques tropicals madurs. Pasmens, trobarem rarament mai que dos individús de la meteissa espècia per ectara. Mai d'una o doas espècias podràn pas èsser dominantas, levat dins de sectors especifics coma los paluns.
Las fuèlhas an en general las extremitats fòrça alongadas que permeton d'accelerar l'evacuacion de l'aiga amor que l'aiga estancada priva de las foncions respiratòrias e assimiladoiras de l'arbre e afavorís las plantas epifitas. I a paucs brotons amor que i pas de mala sason a superar. Quand existisson, son protegits per de pèls, fuèlhas segondàrias.
Epifit[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de planta epifita se referís a tota planta que creis subre un autre vegetal, l'utilizant solament coma supòrt, mas que lo parasita pas. Aquestas plantas son nomenadas de còps "plantas aerianas", pr'amor que rasigan pas sus lo sòl. Malgrat aquò, existisson fòrça espècias d'algas, inclusent las marinas, que son epifitas sobre d'autras espècias aqüaticas (angiospèrmes).
Las epifitas utilizan la fotosintèsi per se porgir d'energia e (las que son pas aqüaticas) obtenon l'umiditat de l'aire o de la pluèja que se depausa subre la superfícia del seu amfitrion. Las rasics se pòdon desvolopar primariament per adesion e las estructuras especializadas (coma las esquamas e copas) son las que recuèlhon e mantenon l'umiditat.
Las plantas epifitas parasitan pas lo sieu anfitrion, mas creisson independentament en l'utilizar unicament coma supòrt físic. L'avantatge mai evident respècte a las autras èrbas restrenchas a la tèrra es que recebon mai de lutz dins los ecosistèmas de bòsques ombroses e se mantenon luènh dels erbivòrs. Malgrat aquò se pòdon desvolopar amb tanta densitat que arriban a damatjar la planta amfitriona.
Las epifitas pus conegudas son las mofas, los liquèns, las orquidèas, las falguièras e las bromeliacèas (coma la famosa Tillandsia), e mai que se pòscan trobar dins totes los grops principals del regne vegetal. Las acumulacions de grandas epifitas se fan pus abondantament dins las selvas umidas tropicalas e bòsques temperats plujoses, mas tant liquens coma mofas se tròban pertot ont i a d'arbres.
Las epifitas son una de las sièis subdivisions de las formas vitalas de Raunkjaer.
Tipes de selvas pluvialas[modificar | modificar la font]
Existisson diferents tipes de selvas pluvialas: la selva tropicala, que se pòt diferenciar en equatoriala e subtropicala; e la selva pluviala temperada.[3]
La pluviïsilva equatoriala (o tropicala) es localizada en zònas prèpa de l'eqüator. Se caracteriza per un clima unifòrme amb temperaturas sempre nautas e precipitacions abondantas durant tot l'an amb un grand excedent d'aiga. Los arbres son nauts e son fòrça jonchs de tal biais qu'an pas de brancas en la part inferiora e los brancatges son contunhós projectant una ombra fòrça espessa.
La pluviïsilva tropicala (o subtropicala) es localizada al litoral de subrevent entre 10° e 25° de latitud, on existís un cicle annal de pluèjas amb una longa sason umida qu'altèrna amb una aura de pluèjas escassas e de temperatura mai freda. Lo bòsc es similar a l'equatorial mas amb mens d'espècias e mens de lianas. Per contra, son abondants los epifits, las plantas aderidas als troncs, brancas e fuèlhas.
La pluviïsilva temperada se caracteriza per de condicions climaticas pus moderadas, mas unifòrmas durant tot l'an. Aquestas condicions son presentas en zònas equatorialas e tropicalas a granda altitud, pels litorals orientals entre 25° e 40° de latitud, e pels litorals occidentals entre 35° e 55°. Lo bòsc diferís dels anteriors en que i a relativament paucas espècias, los arbres son mens nauts amb un gra de cobèrtura mens dens, e amb una vegetacion desvolopada dins l'estrat inferior.
Temperada[modificar | modificar la font]
Los bòsques temperats cobrisson una granda part del mond mas los de tipe umid (las selvas pluvialas temperadas) apareisson solament dins paucas regions.
La majoritat se tròban dins de climas oceanics umids:
- Bòsques temperats umids del Pacific: del sud-oèst d’Alaska a la Califòrnia centrala.
- Bòsques Valvidian temperats umids e bòsques magallanics subpolars umids del sud de Chile e adjacent d'Argentina.
- Retalhs de bòsques temperats umids d’Euròpa del sud: de Norvègia al nòrd d’Espanha.
- Bòsques temperats umids del sud-èst d’Austràlia, de Tasmania e l'estat australian, de Victòria e l’illa sud de Nòva Zelanda, còsta occidentala.
Autres presents en climas subtropicals umids:
- En Sud-Africa, bòsques de Knysna-Amatole,
- Los bòsques de la Còlquida a l’est de la Mar Negra en (Turquia e Georgia.
- Los bòsques de la Caspiana en Iran.
- Los bòsques oscos de montanha temperada umida de l'èst de Taiwan, sud-oèst de Japon (bòsques de Taiheiyo).,
- Còsta nòrd d'Austràlia e illa Nòrd de Nòva Zelanda.
En climas continentals plujoses:
- Dins las Montanhas Rocosas de la Colómbia Britanica, nòrd d'Idaho e nòrd-oèst de Montana,
- Dins la part de l'extrèm orient rus: Ussuri, Manchoria, Sakhalin.
Autres climas:
- Dins las montanhas Apalaches del nòrd de l'estat de Georgia en Nòva Anglatèrra.
- Dins las montanhas de conifères de China e del nòrd de Corèa Changbai.
Per los bòsques temperats umids d'Amèrica del Nòrd la definicion de P.B. Alaback[4]es amplament acceptada[5]:
- Precipitacion annala superiora a 1400 mm.
- Temperatura mejana annala entre 4 e 12 °C
Pasmens, la precipitacion annala requerida depend de factors com la distribucion de la pluèja al long de l'an, las temperaturas durant lo cors de l'an e la preséncia de la nèbla. Las definicions dins d'autres païses ont i a de bòsques temperats umids son diferentas. Per exemple la definicion per aquestes tipes de bòsques australians es ecologica puslèu que climatica:
- La cobertura del brancatge ocupa almens 70% del cèl.
- Lo bòsc es compausat principalament pels arbres, que necessitan pas una regeneracion pels incendis mas que son plantolièr es capable de se regenerar jos l'ombra e en clarianas naturalas.[6]
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Los bòsques temperats umids amassan las caracteristicas seguentas:
- Relativa proximitat a l'ocean, normalament amb de montanhas litoralas. Necessitan la proximitat de l'ocean per moderar la variacion sasonièra de la temperatura, creant d'ivèrns mai suaus e d'estius mai fresques que per las zònas continentalas. Fòrça d'aquels bòsques an de nèblas d'estiu que los mantenon fresques e umids los meses pus cauds. Las montanhas litoralas aumentan la pluèja pels pendisses qu'agachan la mar.
- Los incendis forestièrs son rars pr'amor de l'umiditat granda e constanta del bòsc.
- Los epifits, inclusent las mofas, son abondants. Coma aquestas plantas an pas accès a l'umiditat del sòl, dependon de l'umiditat atmosferica e de la pluèja.
Las ecoregions ont se tròban aquestes bòsques son: Bòsques de fulhoses e mixtes en clima temperat e Bòsques de conifèras en clima temperat.
Los bòsques temperats umids an los nivèls de biomassa mai enauçats de totes los ecosistèmas terrèstres e son notables per la granda talha dels arbres coma la Sequòia, l'Avet de Douglas, la Picea sitchensis etc.
Tropicala[modificar | modificar la font]
La selva pluviala tropicala es un tipe de bòsc que se desvolopa dins l'espaci intertropical. Aqueste tèrme es reservat al bòsc tropical umid de contunh, ont plòu un minimum de 1750 litres per mètre carrat l'an, e per contra se nomena jungla quand i a una sason seca pro longa per se diferenciar del primièr.
Semblariá que, globalament, los bòsques tropicals emmagazinan (leugièrament) mai de carbòni que çò qu'en produison e participarián de fait a la reduccion dels gases d'efièche de sèrra. En practica, la demesida de las superfícias oblitera un pauc aqueste bilanç. Pasmens, i a de temptativas interessantas de plantacions a escala granda de bòsques destinats a èsser potz de carbòni (gardant en memòria la pauretat ecologica d'aquestes tipes de mitan).
Lo bòsc assegura la preservacion de la biodiversitat, ten un ròtle important dins lo cicle de l'aiga. Permet tanben una esplecha forestièra per las necessitats umanas.
L'industria farmaceutica utiliza de moleculas eissidas del bòsc.
La selva tropicala es presentas dins tres regions de la tèrra:
Selva tropicala Africana[modificar | modificar la font]
Se desvolopa sonque en zòna equatoriala mas sens se poder formar a l'èst del continent que ten una longa sason seca. Espandida per Libèria, golf de Guinèa e lo bacin del riu Còngo. Fa un milion d'ans subiguèt las consequéncias de cambiaments climatics qu'afectèron l'evolucion de la vegetacion. Es de las tres la d'aira menora.
Selva tropicala Atlantica[modificar | modificar la font]
La Selva Atlantica, es una formacion vegetala brasilièra. Las selvas atlanticas presentan d'arbres amb fuèlhas largas perennas. I a una granda diversitat d'epifitas, coma las bromeliacèas e las orquidièas. Se deu pas confondre amb la Selva Amazonica especialament en Brasil.[7]
Foguèt la segonda selva tropicala majora en ocurréncia e importància en America del Sud, principalament en Brasil. Acompanhava tota la linha del litoral brasilièr del Rio Grande do Sul al Rio Grande do Norte (regions meridionalas e nòrd-èst). Dins las regions sud e sud-èst arribava fins a Argentina e Paraguai. Cobriá d'importants seccions de serres del Replanat Brasilièr, e èra contunha amb la selva amazonica. Pr'amor del desboscament, principalament a partir del sègle XX, se tròba uèi extremament reduida, essent una de les selvas tropicalas mai amenaçadas del mond. Malgrat que siá reduïda a paucs fragments, majoritariament discontinús, la biodiversitat del sieu ecosistèma es una de las màgers del planeta[7].
Selva tropicala Amazonica[modificar | modificar la font]
Es la mai granda de totas, ocupa una granda part de Brasil e dels païses vesins. Mantenguèt lo clima e la vegetacion estables al long de milions d'ans. Dins la selva d'Amazonas se tròba sus 10 000 m² prèp de 100 espècias d'arbres. La nautor mejana dels arbres vira a l'entorn dels 55 mètres. Lo nombre d'insèctes e d'animals es encara desconegut. Es fòrça amenaçada per l'extension de l'agricultura que utilitza la tecnica de l'eissartatge, es a dire cremar la vegetacion e semenar subre las cendres.
Biotòp[modificar | modificar la font]
La Selva Amazonica es situada al nòrd d'Amèrica del sud, enrodant lo riu d'Amazonas, que va de la "Quebrada de Apacheta", al pè del "Nevado Misti", fins a l'ocean Atlantic, coma se vei sus l'imatge de dreta. Aproximadament, sas coordenadas son: Latitud = 12° Nòrd – 12° 30’ Sud e longitud = 42° Oèst - 77° Oèst.
- Clima: lo clima es tropical : caud e umid amb precipitacions abondantas durant tot l'an sens gairas variacions sasonalas. Per aquesta rason los arbres de la selva an pas una epòca especiala per florir o far de fruits.
- Temperatura: la mejana de la temperatura a miègjorn es entre 27 ºC e 32 °C.
- Precipitacions: lo total de las pluèjas annadièras passa los 2000 litres e la reparticion de las precipitacions, que es fòrça unifòrme al centre de la region, o es pas tant a la periferia, ont entre los meses de junh e agost (ivèrn de l'emisfèri sud) la pluèja demesís de prèp d'un tèrç marcant çò que seriá una sason seca.
- Altitud: la selva amazonica se tròba, gaireben tota, a aperaquí 300 mètres subre lo nivèl de la mar, e mai que d'unes punts mai nauts se tròben a 2000 mètres de nautor al Macizo de las Guayanas.
- Vents: la selva amazonica es afectada pels vents alisèus, que provòcan l’efièch de Föhn responsable de la precipitacion orografica: quand una massa d'aire umid circula cap a una massa montanhosa, s'enauça fins a arribar a la cima d'aquesta, ont se refreja, se condensa e cai jos forma de precipitacions. Mercé a l'efièch dels vents alisèus, se tròban de selvas dins de luòcs ont, sens aqueste efièch, i auriá de sabanas.
Biocenòsi[modificar | modificar la font]
Tèxt catalan de traduire :
En Amazonia i vivon a l'entorn de dos milions e mièg d'espècias d'insèctes, de desenas de milièrs de plantas e aperaquí 2000 espècias d'aucèls e mamifèrs, çò que constituís l'ensemble de vida mai grand del planeta. La biodiversitat aumenta del nòrd al sud de la region. Fins ara son estat estimadas 438 000 espècias de plantas amb interès economic e ne demòran fòrça de registrar. Se considera que la valor de la selva coma proveseira de fruits, latèx e autras activitats sosteniblas es 50 còps superiora a la del sieu usatge recent coma pastenc pels bovins. Se considèra que la selva amazonica possedís 50% de la biodiversitat mondiala. I demoran 70% de las espècias terrèstras animalas e vegetalas del planeta.
Se descobrisson nòvas espècias cada jorn. D'unas d'aquestas espècias an de proprietats medicinalas encara desconegudas. En Amazonia brasilièra se tròban un tèrç dels arbres del planeta. Un ectara de bòsc tròpical pòt albergar dusca 50 arbres. I a prèp de 400 espècias diferentas d'Orquidèas e de flors exoticas.
La vegetacion de las selvas d'Amazona se pòt dividir en tres tipes, segon son auçada e la filtracion del sòl
- La volta del bòsc: I dominan los arbres gigants (acàcia); son auçada fluctua entre los 40 e los 60m. Es lo nivèl que recep mai de radiacions solaras e mai ric en espècias animalas (aucèls, insèctes, mamífèrs).
- Nivèl intermediari: Aquí las espècias començan de s'adaptar a l'ombra. Lo nivèl intermediari correspon a las espècias que se trapan entre los 40 los 10 m d'auçada.
- Sotabòsc: La lutz i arriba gaireben pas e existís una abondància d'organismes descomposaires de fuèlhas.
En Amazònia abita 33% de las 30 milions d'espècias d'insèctes terrèstres, en mai de 300 espècias de reptils.
De las 483 espècias de mamifèrs que vivon en Brasil, 324 vivon en Amazonia (67%), amb mai de 30 espècias de monins, d'unes descobèrts recentament. I a aperaquí mila espècias diferentas d'aucèls (11% de totas las espècias d'aucèles conegudas del planeta).
L'ictiofauna continentala d'America del Sud, se pòt considerar coma la de majora riquesa, i incluent qualques 60 familhas, de centenats de genres e entre 3000 e 5000 espècias. Per lo bacin d'Amazonas s'estiman que i a qualques 2300 espècias de peisses, mas d'unes consideran que ne mancan al mens 30% e mai de descobrir encara, siá lo bacin fluvial pus ric del mond. S'ha estimat que la diversitat en trams fluvials de 20 km. vària entre 80 i 256 espècies ícties. Al voltant del 85% són Ostariophysi, dels quals el 43% és Characoidei, 39% Siluriformes i 3% Gymnotoidei. El 15% restant es distribueix entre Lepidosirenidae, Osteoglossidae, Nandidae, Cichlidae, Cyprinodontidae, Poecilidae, Scianidae, Lepidosirenidae, Engraulidae, Clupeidae, Soleidae, Symbranchidae, Tetraodontidae, Gobiidae i Potamotrygonidae. En aquesta ictiofauna tan rica, ens podem trobar des de peixos pulmonats (Lepidosiren paradoxa), l'únic poecílid ovípar (Fluviphylax pygmaeus), peixos elèctrics (Gimnotiformes) o una immensitat de petits peixos ornamentals com el tetra cardenal (Paracheirodon axelrodi).
Indomalaia[modificar | modificar la font]
Tèxt catalan de traduire :
La indomalaia no és contínua per les agressions seculars que ha sofert, compren de la costa d'Indoxina la costa nord d'Austràlia, les Filipines, Nova Guinea, Borneo, entre d'altres.
A l'Àsia a la selva se la sol denominar jungla paraula que ve del mot sanscrit jangala, que vol dir lloc salvatge. En moltes llengües del subcontinent asiàtic, s'utilitza aquesta paraula per referir-se a qualsevol terra en estat natural.El terme es pot utilitzar en un context tècnic per a referir-se a un bosc tropical, un bosc que es caracteritza per una gran biodiversitat i plantes densament entrellaçades, tals com arbres, canyes, lianes, herbes... Com a ecosistema boscós, les "jungles" es troben en zones climàtiques tant equatorials com tropicals.
Mangròva[modificar | modificar la font]
El mangrova o manglar (com en occità i italià i altres) és un bioma format per arbres i arbusts molt tolerants a la sal, que ocupen la zona intermareal propera a les desembocadures de rius a les latituds tropicals de la Terra. Les regions amb manglars inclouen estuaris i zones costeres. Els manglars tenen una enorme diversitat biològica degut a la seva alta productivitat, i s'hi troben nombroses espècies de molts tipus.[8] Els manglars són especialment susceptibles als canvis provocats per les marees, i el que de dia és una platja, de nit pot convertir-se en fons marí amb la pujada de la marea.[9] Els manglars reben el seu nom dels arbres que els formen, els mangles.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias e Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.rainforests.net/variables.htm web de rainforests.net accés 04-01-2009
- ↑ [1]
- ↑ Modèl:Ref-livre
- ↑ Alaback, P.B. 1991: Comparative ecology of temperate rainforests of the Americas along analogous climatic gradients. Rev. Chil. Hist. Nat. 64: 399–412.
- ↑ A Review of Past and Current Research
- ↑ Floyd, A. 1990: Australian Rainforests in New South Wales, Volume 1. Surrey Beatty & Sons Pty Ltd, Chipping Norton, NSW.
- ↑ 7,0 7,1 Los Zoos Europeus, units per salvar la Mata Atlàntica
- ↑ 8,0 8,1 Hogarth, Peter J. (1999). The Biology of Mangroves Oxford University Press, Oxford.
- ↑ 9,0 9,1 Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005) "Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps" Wetlands Ecology and Management 13(6): pp. 647-655
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Postigo, Luis, Ciencias Naturales, Barcelona: Editorial Ramón Sopena S. A., 1976.
- (en) Butler, R. A, (2005) A Place Out of Time: Tropical Rainforests and the Perils They Face, Published online: Rainforests.mongabay.com.
- (en) Richards, P. W, (1996). The tropical rain forest, Cambridge University Press(2a edicion), (ISBN 0-521-42194-2).
- (es) Vila, Pablo, Geografía de Venezuela. Tomo II, especialament, lei partidas XVII e XVIII. Caracas: Ministerio de Educación, 1965.
- (en) Hogarth, Peter J. (1999). The Biology of Mangroves Oxford University Press, Oxford.
- (en) Mazda, Y.; Kobashi, D. and Okada, S. (2005), "Tidal-Scale Hydrodynamics within Mangrove Swamps", Wetlands Ecology and Management 13(6), pp. 647-655.
- (en) Strahler, Arthur N. Geografía Física, (6a edicion). Barcelona: Omega, 1982, pp. 372-378, (ISBN 84-282-0351-2).
- (en) Whitmore, T. C, (1998) An introduction to tropical rain forests, Oxford University Press (2a edicion), (ISBN 0-19-850147-1).
- (en) Floyd, A. 1990: Australian Rainforests in New South Wales, Volume 1. Surrey Beatty & Sons Pty Ltd, Chipping Norton, NSW.
- (en) Alaback, P.B. 1991: Comparative ecology of temperate rainforests of the Americas along analogous climatic gradients, Rev. Chil. Hist. Nat. 64: 399–412.
- (en) Cox, P. M.; Betts, R. A.; Collins, M.; Harris, P. P.; Huntingford, C.; Jones, C. D. (2004). "Amazonian forest dieback under climate-carbon cycle projections for the 21st century". Theoretical and Applied Climatology 78. Bibcode 2004ThApC..78..137C. doi:10.1007/s00704-004-0049-4
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Artícle curt de la NASA amb imatges de la ZCIT
- The Rainforests of Home, an atlas of People and Place - from Inforain (en)
- Teacher Pages: Temperate Rainforest (Wheeling University) (en)
- Southeast Alaska Conservation Council - preserving rainforests in Southeast Alaska (en)
- Raincoast - preserving rainforests in coastal British Columbia's Great Bear Rainforest (en)
- The Warm and Cool Temperate Rainforests of Australia (en)
- Temperate Rainforests of North America's Pacific Coast (en)
- Evaluacion de las ressorsas forestièras mondialas 2005 per la FAO (en)


text:
Nerac
Nerac (oficialament en francés Nérac) qu'ei ua comuna occitana de Gasconha (capitala istorica de Labrit) administrada peu departament francés d'Òlt e Garona de la region de Nòva Aquitània. Que conegó la soa òra de glòria dab la cort deus Labrit e mei que mei devath lo regnat de Joana de Labrit on e ho un deus grans centres deu poder protestant.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Nerac qu'ei la capitala istorica de Labrit, un deus parçans de Gasconha ; qu'ei un caplòc de canton meridionau dens lo departament d'Òlt e Garona. Qu'ei traucada per la Baïsa.
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut de Nerac se blasona atau : "d'azur au sorelh d'aur".
Devisa[modificar | modificar la font]
Sol justitiæ Christus
Istòria[modificar | modificar la font]
Nerac que ho sede de la cort de l'Ostau de Labrit qui los sons caps be vadon reis de Navarra (qui la capitala capsus deus Pirenèus b'èra Pau totun). Margarida de Navarra, hemna de letras, sòr de Francés I de França e molhèr d'Enric II de Labrit qu'i he arrecotir los umanistas com Lefèvre d'Etaple o Clément Marot.
Durant lo regnat de la soa hilha Joana de Labrit la ciutat que's virè de cap a la Reformae que demorè dens aqueth camp durant las Guèrras de Religion. Enric, lo son hilh (futur Noste Enric, Enric III de Navarra e IV de França) qu'esposè a París Margarida de Valés, hilha de Caterina de Medici, chic abans la Sant Bertomeu. Obligat de's tornar convertir au catolicisme que ho retiengut au Lovre abans de s'escapar de cap a Nerac on promulguè justament l'Edicte de Nerac.
Au sègle XIII, revoltada contre Loís XIII de França, que ho presa per Henri de Mayenne e las soas hortificacions que hon esbrigalhadas.
Au sègle XIX, Nerac qu'avó lo Baron Haussmann com prefècte e Armand Falhèras com cònsol.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
- Lo castèth de Nerac, antica sede de la cort deus Labrits.
- La Glèisa de Sant Nicolau
- Lo Pont Vielh
Cultura[modificar | modificar la font]
Durant lo regnat de Margarida de Navarra, puish Joana de Labrit, Nerac que ho un centre màger d'elaboracion de la cultura e de la literatura protestanta. Clément Marot qu'i viscó. Per aquesta medisha rason, que ho tanben un deus purmèrs lòcs d'edicion de libes en Euròpa a partir de l'invencion de la premsa. Que ho atau de segur un deus lòcs màgers de l'edicion e libes en occitan.
Nerac qu'ei un deus lòcs mentavuts per Joan Francés Blader com hont deus sons Contes de Gasconha e mantuns d'eths que s'i debanan.
Personalitats destacadas[modificar | modificar la font]
- Los senhors de l'Ostau de Labrit.
- Lo baron Haussmann (1809-1891) que ho prefècte de Nerac abans d'ac estar de la Sèina.
- Armand Falhèras (en francés Armand Faillères - 1841-1931) : cònsol de Nerac, deputat d'Òlt e Garona, ministre puish president de la Republica Francesa.
- Antony Tozy, escrivan.
- Michel Polnareff : autor, compositor, interpret neishut a Nerac en 1944.


text:
Moses Mendelssohn
Moses Mendelssohn (Dessau, Alemanha, lo 6 de seteme de 1729 - lo 4 de genèr de 1786), que ho un filosòf judiu alemand deu sègle XVIII qui fondè la hascala (o ascala) la pensada judiva de las Lutz. Qu'ei considerat com un deus filosòfs màgers deu judaïsme. La soa pensada que's vira de cap a ua aubertura deu pòble judiu e a ua integracion dens la societat non judiva. Aquesta pensada que'u miè a arrevirar la Bíblia (la Torà judiva) en alemand e a regatar lo Yiddish. Los sons detractors qu'u reprochan que las soas posicions que miacèn las tradicions de la cultura judiva.
Lo son pair qu'èra un escriba praube qui copiava rotlèus de textes religiós. Mei tard, Moses tanben que's ganhore la vita atau. Qu'arrecebó la soa purmèra educacion religiosa e filosofica dab lo son pair e lo ravi David Fränkel qui seguí a Berlin en 1753. A maugrat deu son praubèr, que podó varar se las entad apréner lo latin e las matematicas. Que ho arremarcat peu filosòf Gotthold Ephraïm Lessing qui publiquè las soas purmèras òbras.
Qu'ei l'ajòu deu compositor Felix Mendelssohn.


text:
An Tilh
An Tilh en breton ( Le Theil-de-Bretagne en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Theil de Bretanha a situat a Unitat|30|km}} aperaquí al sud-es de Roazhon. La municipalitat fa partida de la comunitat de municipalitats de la Ròca a las Fées #que compta dètz-e-nòu comunas
Le Theil de Bretagne est situé à 30 km environ au sud-est de Rennes. La commune fait partie de la communauté de communes de La Roche aux Fées qui compte dix-neuf communes
Istòria[modificar | modificar la font]
Modèl:Sources Modèl:Travail inédit


text:
1863
Aquesta pagina concernís l'an 1863 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion mexicana acomençada a la fin de 1861. Après la revirada de l'annada precedenta, l'emperaire Napoleon III mandèt de mejans militars vertadiers per installar un govèrn conservador e catolic en Mexic. Après lo sètge acarnat de Puebla (16 de març - 17 de mai), lei fòrças francesas dau generau Forey capitèron de conquistar Mexico sensa combat. I installèron un govèrn provisòri fòrça conservador que demandèt oficialament a Napoleon III de trobar un sobeiran per Mexic. Pasmens, maugrat aqueu succès, lo projècte francés de crear un estat mexican estable aliat conoguèt de dificultats car la màger part de la populacion demorèt fidèla au govèrn legau dau liberau Benito Juárez.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Refús britanic d'acceptar la prepausicion d'aliança etiopiana còntra l'Empèri Otoman. D'efèct, Londres preferiguèt mantenir sei relacions ambé lei Turcs que representavan un aliat important dins la lucha còntra Russia. Coma lei Britanics mandèron ges de respònsa oficiala, lo negus Tewodros II se despacientèt e lei relacions se desgradèron.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Perseguida de sa politica de modernizacion accelerada basada sus lo modèl europèu per lo rèi Radama II. Pasmens, aquò se turtava a d'oposicions importantas e certanei regions èran l'objècte de combats entre partisans e adversaris dei reformas. Dins aquò, la signatura d'un acòrd laissant la mitat nòrd a un aventurier francés suscitèt l'inquietud de la màger part deis elèits. Lo 11 de mai, un complòt dirigit per lo Premier Ministre Rainivoninahitriniony assassinèt donc lo rèi per mantenir la sobeiranetat dau reiaume. Foguèt remplaçat per una nivèça de Ranavalona Ièra dicha Rasoherina. Dins l'illa, Rainivoninahitriniony ordonèt de restaurar l'òrdre (→ 1864).
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Mexic amb una segonda expedicion francesa còntra Mexico. Au contrari de l'annada precedenta, lei Francés engatjèron de tropas importantas equipadas d'artilhariá pesuca. Lo govèrn liberau de Benito Juárez gropèt sei fòrças principalas en Puebla que foguèt assetjada dau 16 de març au 17 de mai. La garnison deguèt finalament capitular permetent ai Francés d'intrar dins la capitala onte formèron un govèrn conservador que demandèt oficialament a l'emperaire Napoleon III de trobar un sobeiran per lo país. Pasmens, au contrari deis avejaires optimistas dei conservadors, la màger part de Mexic refusèt de sostenir lo govèrn novèu e Juárez poguèt donc se retirar vèrs lo nòrd per contuniar lo combat.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, lei fòrças Qing reorganizadas per lei Britanics comencèron d'atacar lo còr dei regions taiping. En particular, reconquistèron Suzhou e poguèron preparar una ataca còntra Nanquin per l'annada venenta. Còntra lei Nian, Sengge Rinchen averèt un succès important que sei fòrças capitèron de tuar lo cap de la revòuta, Zhang Lexing.
Japon[modificar | modificar la font]
Consequéncia deis atacas còntra leis estrangiers e de la manca de reaccion deis autoritats (→ 1861, 1862), lei demonstracions de fòrça occidentalas se succediguèron lòng dau litorau japonés. Premier, lo 16 de julhet, un naviri Estatsunidenc ataquèt una pichona flòta japonesa dins la baia de Shimonoseki. Un naviri japonés foguèt destruch. Puei, dins lo meteis sector, lei Francés destruguèron una pichona vila e una posicion d'artilhariá dins lo corrent d'aost. Enfin, après lo murtre d'un marchand anglés, la flòta britanica bombardèt Kagoshima (→ 1864).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Pierre de Coubertin, istorian francés, creator dels modèrnes Jòcs Olimpics (m. 1937)
- 14 de genièr - Manuel Gomes da Costa, president de Portugal (m. 1929)
- 15 de genièr - Wilhelm Marx, cancelièr alemand (m. 1946)
- 17 de genièr - David Lloyd George, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1946)
- 27 de febrièr - Joaquín Sorolla, pintor espanhòl (m. 1923)
- 12 de març - Gabriele D'Annunzio, escrivan e òme politic italian (m. 1938)
- 16 d'abril - Émile Friant, pintor francés (m. 1932)
- 16 de junh - Francisco León de la Barra, president de Mexic (m. 1939)
- 30 de julhet - Henry Ford, entrepreneire american (m. 1947)
- 11 d'agost - Gaston Domergue, president de la Republica Francesa (m. 1937)
- 1 de setembre - João Pinheiro Chagas, primièr ministre de Portugal (m. 1925)
- 13 de setembre - Arthur Henderson, òme politic escocés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1935)
- 16 d'octobre - Austen Chamberlain, òme politic britanic, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1937)
- 12 de decembre - Edvard Munch, pintor norvegian (m. 1944)
- 16 de decembre - George Santayana, poèta e filosòf espanhòl (m. 1952)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 10 d'abril - Giovanni Battista Amici, astronòm italian (n. 1786)
- 13 d'agost - Eugène Delacroix, pintor francés (n. 1798)
- 23 de setembre - Juan Francisco de Vidal, president de Peró (n. 1800)
- 11 de novembre - Manuel Basilio Bustamante, president d'Uruguai (n. 1785)


text:
Gaston, Duc d'Orleans
Gaston Jean Baptiste de France, duc d'Orleans, aperat Gaston d'Orleans (Fontainebleau, lo 25 d'abriu de 1608 – Bles, lo 2 de heurèr de 1660) qu'èra lo tresau hilh deu Noste Enric e de Maria de Medici, hrair capdèth deu rei de França e de Navarra Loís XIII e princi de sang de l'Ostau de Borbon. La soa vita que ho marcada per divèrsas intrigas contra Richelieu, Ana d'Àustria e Mazarin. Que complotè dab d'Ornano, Chalais, lo duc de Montmorency e Cinq-Mars.
Que's morí exiliat dens lo son castèth de Bles.


text:
Franquisme
Lo franquisme (designacion creada a partir del nom del dictador Franco) foguèt l'ideologia del regim politic dictatorial vigent en Espanha de 1939 a 1975 jos la direccion del general Francisco Franco e sus las ideologias dels que sostenguèron la rebellion militara de 18 de julhet de 1936. Las fòrças politicas del regim avián d'originas divèrsas que lor moderador èra Franco, çò qu'explica la longevitat del regim, que l'ideologia de son regim varièt pragmaticament segon las circonstàncias intèrnas e internacionalas del moment. Atal, fins als ans 1950 foguèt un regim de tipe faissista al sens estricte, e puèi varièt gradualament sens pèrdre son autoritarisme e sos principis ideologics mai significatius.
Lo franquisme èra un regim politic autoritari venent d'una victòria militara. Franco faguèt sempre allusion a la "victòria" fins als ans 1960, que i cambièt son discors per parlar de « patz ». Coma regim militarista, las decisions se prenián en seguir lo modèl de la ierarquia militara. L'armada èra una institucion fondamentala, que foguèt sempre representada dins los govèrns de Franco. Èra una dictatura en sens estricte, que Franco n'aviá totas las atribucions de govèrn e contrarotlava totes los ressòrts de l'Estat: èra lo cap d'Estat, de govèrn, del partit unic e de l'armada. Cal mencionar qu'èra pas lo cas en Itàlia faissista, que lo cap d'Estat i èra lo rei. Las corts franquistas avián pas d'iniciativa legislativa, pr'amor que Franco aviá los poders executiu e legislatiu, en rompre lo principi de separacion dels poders. Tot aquò faguèt un regim fòrça personalista, que resistiguèt pendent lèu 40 ans, mas subrevisquèt pas a la mòrt del dictator.
Lo partit unic s'apelava Falange Espanhòla Tradicionalista e de las JONS. Totes los foncionaris fasián obligatòriament partida d'aqueste partit, e devián jurar los « principis fondamentals del Movement ». Espanha se definissiá coma una democràcia organica; aquel sistèma negava los dreches politics individuals e daissava la representativitat populara de manièra indirècta dins las mans d'organismes (sindicat vertical, caps de familha o municipis). Al delà, una partida de las corts (sens iniciativa legislativa) èra dirèctament designada per Franco, e autres n'èran per drech pròpri (mantuna carga militar e eclesiastica nauta). Aqueste sistèma pretendiá mostrar a la comunautat internacionala l'illusion que en Espanha franquista i aviá de democràcia.
A nivèl economic Franco ensagèt de cercar un modèl capitalista mas amb un intervencionisme grand de l'Estat. La proprietat privada èra un drech reconegut, mas l'Estat èra per sus dels interèsses individuals. Aquel sistèma es pròpri dels regims de tipe faissista e revestissiá de progressisme social un regim autoritari que, encara qu'intervencionista, permetiá a las empresas d'esplechar socialament lors trabalhadors. Lo contraròtle de las relacions laboralas èra exercit pel sindicat vertical e las grèvas èran consideradas subversivas e interdichas. Pendent los ans 1950 e 60 Franco moderèt l'intervencionisme del regim per fin de resòlver la crisi economica e de s'assegurar lo supòrt e los investiments dels aliats occidentals. La creissença economica e lo desvolopament signifiquèron una corrupcion politica granda.


text:
Cofactor (bioquimia)
Un cofactor es un atòm, ion o molecula que participa al procès catalitic sens èsser enzim ni substrat. Pòt contribuir a l'union de l'enzim al substrat o a la catalisi.
Los cofactors participan a aquel procès de dos manièras differentas:
- A travèrs d'una union fòrta amb l'apoenzim, sens èsser modificat en lo cicle catalitic.
- En agissent coma un segond substrat, en essent modificats en lo cicle catalitic, que fa qu'ajan besonh d'una autra catalisi per tornar dins l'estat original.
Los cofactors pòdon èsser d'ions metallics o un fum de moleculas organicas que recebon lo nom de coenzims.


text:
Jacme lo Fatalista
Jacme lo Fatalista qu'ei un roman de l'escrivan, filosòf e enciclopedista de la Lutz Denis Diderot qui ho compausat a partir de 1771 e estampat peu purmèr còp en 1796, arron la mort deu son autor.
Lo narrator que deuré condar las vita de Jacme, un vailet, mes en vertat qu'entra dens digrecions de totas menas quan b'e pas o quite Jacme qui ac hè. La resulta qu'ei ua estructura narrativa hèra estranha de destabilizanta peu legeire, e aquò qu'ei atau desempuish las pumèras linhas qui obreishen l'òbra d'aqueth biais :
De quina mòda e s'èra rescontrats ? Per escadença, com totòm. E quin s'aperavan ? De qué vos chauta ? E d'on vienevan ? Deu lòc lo mei pròche. T'on anavan ? B'ac savem, t'on vam ? Çò qui disevan ? Lo mèste non disèva pas arren ; e Jacme disèva que lo son capitani disèva que tot çò qui ns' escad, sia plan o mau, aquiu devath, qu'ei escrivut acerà en haut.


text:
Província de Finlàndia
De 1997 a 2009, Finlàndia se compausava de 6 províncias (läänit en finés, län en suedés). Las 6 províncias finesas èron:
- Finlàndia Meridionala (Etelä-Suomen lääni/Södra Finlands län), capitala Hämeenlinna
- Finlàndia Occidentala (Länsi-Suomen lääni/Västra Finlands län), capitala Turku
- Finlàndia Orientala (Itä-Suomen lääni/Östra Finlands län), capitala Mikkeli
- Oulu (Oulun lääni/Uleåborgs län), capitala Oulu
- Laponia (Lapin lääni/Lapplands län), capitala Rovaniemi
- Åland (en suedés Åland, en finés Ahvenanmaa), capitala Mariehamn (en finés Maarianhamina)


text:
Granda Muralha de China
La Granda Muralha de China (en chinés tradicional 萬里長城, en chinés simplificat 万里长城, Wànlǐ Chángchéng) es una fortificacion chinesa bastida a partir del sègle V abans de Crist e acabada al començament del sègle XVII pr'amor de protegir las divèrsas dinastias de las atacas dels Huns, dels Mongòls, dels Turcs, e autres grops etnics nomadas que venián de çò qu'es actualament Mongolia e Manchória. Maitas muralhas, sonadas generalament coma la Granda Muralha de China, foguèron bastidas tre lo sègle V abans de Crist, que la mai famosa n'es la que se construiguèt entre 220 BC e 200 BC pel primièr Emperaire de China, Qin Shi Huang. Aquesta muralha se situava mai al nòrd que la fortificacion actuala construïda pendent la dinastia Ming, e sos vestigis son escasses.
La Granda Muralha es l'estructura pus longa del mond facha per l'òme. S'espandís sus un territòri immens (6352 km), del còl de Shanhai a la Mar de Bohai a l'èst, al limit entre "China proper" e Manchória (la China del nòrd-èst), a Lop Nur dins la part sud-èst de la region autonòma de Xinjiang Uygur. Dins sa pus granda partida, la muralha delimita a la gròssa la frontièra entre lo nòrd de China e la Mongolia interiora.


text:
Marçau de Limòtges
Sent Marçau (segle III) fuguet lo prumier evesque de Limòtges. Se festeja lo 30 de junh.
Las mencions escrichas mai ancianas de Sent Marçau remontan au començament de l'Atge Mejan. Sidòni Apollinar, evesque de Clarmont dau segle V, afirmet qu'Augustoritum recebet Marçau coma evesque; lo celebre Gregòri de Tors l'evoquet dins son Historia Francorum (Istòria daus francs). Se sap que lo prumier evesque fuguet sebelit dins lo cementeri situat prep de la Via Agrippa. Dins los ans 1960 s'efectueren de las cerchas a Limòtges dins l'emplaçament de l'anciana Abadiá de Sent Marçau e s'i descubriguet la tomba de Sent Marçau en mai daus mosaïcs dau Naut Emperi testimoniant de l'importància dau personatge sebelit. D'autres recits pòden pas èsser provats scientificament e deven èsser pres emb prudéncia.


text:
Autor, compositor e interprèt, creator dau Carnavau Indépendant de Nissa e tanben cantaire e menaire dau grop de reggae Nux Vomica, Louis Pastorelli prospecta una facieta novèla, mai intima, mai individuala de son repertòri cantat.
Per esta sortida, auretz tamben l'escasença de poder veire l'espectacle
lo 6 de mai a Tolosa – Ostal d'Occitània – 11 carrièra Malcousinat
lo 7 de mai a Marselha
aperò-escota: Ostau dau pais marselhés – 5 carrièra dei reis matges
concèrt: La Maison du Chant – 57 carrièra Jan de Bernardy
lo 8 de mai a Niça – Ma Cave – 25 baloard San Ròch