text:
20
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 20 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Descripcion chinesa pus anciana d'un molin d'aiga. En revènge, coma lo tèxte sembla indicar una utilizacion ja importanta d'aquela tecnologia, sa data d'invencion per leis engenhaires chinés es totalament desconeguda.


c: text/html

text:
Se la mitat orientala de Timòr es poblada per d'èssers umans dempuei au mens 42 000 ans (bauma de Jerimalai), son istòria es mau coneguda avans l'arribada dei Portugués, interessats per la fusta de sandau, en 1520. Prenguèron oficialament lo contraròtle de l'illa en 1596 mai se turtèron ai Neerlandés fins a un acòrd de partiment signat en 1859. Aqueu tractat laissava la mitat occidentala entre lei mans dei País Bas e la partida orientala sota contraròtle portugués. Pasmens, en causa de son alunchament e sa talha pichona, Portugau s'interessèt gaire a sa colonia durant lo sègle XX.
Lo procès d'independéncia foguèt marcat per de violéncias (460 mòrts) entre moderats, desirós de mantenir de liames ambé Portugau, e independentistas radicaus gropant au sen dau Frònt revolucionari per l'independéncia dau Timòr Orientau (Fretilin). En novembre de 1975, lo Fretilin prenguèt l'avantatge sus sei rivaus e proclamèt l'independéncia lo 28. Tre lo 7 de decembre seguent, Indonesia decidèt d'envaïr l'anciana colonia que venguèt oficialament una província indonesiana. Pasmens, l'ONU refusèt de reconóisser l'annexion.
Lo Fretilin resistiguèt militarament fins a 1988 e foguèt batut a l'eissida d'operacions murtrieras que causèron la mòrt d'au mens 200 000 abitants. Lo movement contunièt alora de luchar au nivèu politic maugrat l'arrestacion de son cap, José Alexandre Gusmão, en 1992. Sièis ans pus tard, après la casuda dau regime de Suharto, Indonesia acceptèt l'organizacion d'un referendum sus l'independéncia organizat per lei Nacions Unidas. En despiech d'operacions de terror (1 400 mòrts) organizadas per de soudats e de paramilitars indonesians, la populacion votèt en favor de l'independéncia que foguèt reconeguda per Jakarta en octòbre de 1999.
Après l'independéncia, l'ONU creèt una administracion provisòria per dirigir e organizar lo país. Una fòrça internacionala foguèt tanben creada per assegurar l'òrdre e protegir leis abitants còntra leis exaccions dei paramilitars proindonesians. En 2000, un Conseu Nacionau (CN) foguèt creat e presidit per Gusmão. L'annada seguenta, leis premiereis eleccions foguèron organizadas per lo CN e lei Nacions Unidas. Permetèron de formar una assemblada constituenta.
Après l'adopcion d'una constitucion en febrier de 2002, lo Timòr Orientau venguèt totalament sobeiran lo 20 de mai seguent e Gusmão foguèt elegit a la presidéncia. I demorèt fins a 2007 avans de laissar la plaça e de venir Premier Ministre de 2007 a 2015. En despiech dei chaples de l'ocupacion, lei relacions se normalizèron rapidament amb Indonesia. En revènge, divèrsei desacòrdis frontaliers opausan lo Timòr Orientau a Austràlia. L'enjòc n'es lo contraròtle de jaciments d'idrocarburs que una fònt de revenguts importanta per lo desvolopament futur dei Timorés.
En parallèl, la situacion interiora e la democracia demorèron fragilas en despiech dau respèct deis institucions per lei partits principaus. En 2006, la decision dau Premier Ministre Mari Alkatiri de licenciar la mitat de l'armada entraïnèt d'esmogudas grèvas e lo president demandèt lo retorn d'una fòrça internacionala per mantenir la patz. Puei, en 2008, d'atemptats foguèron organizats còntra José Alexandre Gusmão e son successor a la presidéncia José Ramos-Horta. Dins aquò, après aqueleis eveniments, la situacion se melhorèt pauc a pauc e lei fòrças estrangieras se retirèron tornarmai en 2012. La meteissa, dos escrutinhs se debanèron sensa problema.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sant Gervais
Sant Gervais (oficialament en francés: Saint-Gervais-sur-Mare) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau dins los Monts d'Òrb, entre los monts d'Espinosa e d'Escandòrgue.
Es integrada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Masatges e bòrias[1][modificar | modificar la font]
- Castanet lo bas
- Las nièras
- Mescle
- Rongas
- Las salas
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'ancian regim la comuna se disiá Sant Gervais Vila, per la desapariar de Sant Gervais tèrra forana (uèi Ròsis).
La comuna èra estacada al departament de Tarn tre la constitucion dels departaments.
La comuna foguèt restacada a Erau amb la lèi del 28 pluviôse de l'an V qu'escambièt lo canton d'Angles e lo canton de Sant Gervais.
Prenguèt son nom actual amb lo decrèt del 8 octobre de 1958.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa parroquiala de Sant Gervais e Sant Pròtais
- La capèla dels penedents blancs (retaule del sègle 17)
- La capèla de Nòstra Dòna de Loreta
- La capèla de Sant Bertomieu
- Lo site de Neiran (sXI-XX)
- L'anciana bastida dels campanièrs Granier a Castanet lo bas. Uèi a Erépia
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jaume Roergas de Serviez (1679-1727) istorian.
- Emanuel de Serviez (1755-1804) general e òme politic.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins aquesta seccion, los noms autentics dels masatges son pas completament assegurats; demandan d'informacions complementàrias, e eventualament de correccions.


text:
"Letra als candidats a las eleccions municipalas
La lenga d’òc es une realitat viva dins l’espaci occitan. Es un patrimòni preciós que ne sèm totes responsables coma per tot patrimòni.
D'associacions n'i a fòrça qu'òbran per fin d'evitar sa desaparicion e per li balhar un avenidor. Lor accion reçaup un resson vertadièr dins la populacion : mai de 20 000 personas manifestèron a Besièrs per la lenga occitana lo 17 de març de 2007.
Es la responsabilitat de las municipalitats de jogar un ròtle majoral pel desvolopament de l’usatge social et public d’aquesta lenga en definir una politica de promocion de l’occitan viu sus son territòri.
Cal mai que mai :
1. fisar a un(a) elegit/da la responsabilitat de la cultura occitana,
2. nomenar un/a encargat / da de mission e li fisar los mejans tecnics e financièrs d’aquela mission
3. desgatjar, per consequent, una linha budgetària per aquela politica e i engatjar los diferents sectors d’intervencion de las municipalitats : ensenhament, rotas (senhaletica), libre e lectura publica, cultura, espòrt, torisme…
4. aviar e acampar regularament un grop de trabalh sus la lenga e la cultura occitanas dels elegits del Conselh Municipal
5. metre en plaça un comitat de concertacion et de pilotatge de las accions municipalas amb las associacions e los actors culturals occitanistas
6. obrar, d’un biais determinat per :
Ø l’ensenhament de la lenga (enfants e adultes) : organizar l'informacion cap al public sus l’ensenhament bilingüe francés / occitan dins l’Educacion Nacionala ; sosténer l’accion del sector associatiu.
Ø l’animacion, la creacion e la diffusion culturala occitanas en estructurar aqueste sosten per una politica de comanda.
Ø una politica de comunicacion publica que faga plaça a l’occitan (articles regulars dins los butletins municipals, afichatge public, placas rotièras bilingüas…)"


text:
Punt interior
Lo punt interior es un signe tipografic semblabla al punt mas plaçat en dessús de la linha de basa. Los usatges mai ancians remontan a l’epigrafia: serviguèt, dins d'escrituras anticas, a separer los mots. En latin e en grèc ancian, son utilizacion frequenta pasmens jamai foguèt sistematica, e es subretot utilizat per l'escritura en majuscula. Vaqui un exemple :
- NIΨON·ANOMHMATA·MH·MONAN·OΨIN
(en grec : « lava meus pecats e non solament meus uèlhs », palindrom que se pòt gravar suls batistèris).
Foguèt remplaçat per l’espaci.
Lo punt interior servís tanben de diacritic dins las ortografes actualas del gascon e del catalan e dins de romanisacions d’autres sistèms d’escritura.
Somari
Utilizacion en occitan[modificar | modificar la font]
S'utiliza sonque en occitan gascon.
- Destria lo grafema   (donant lo le son [ɲ] equivalent al francés  , al catalan  , al castelhan  ) e la sequéncia  , n seguida de h fricativa.
Per exemple: castanha [kas'taɲɔ] / in·hèrn [in.'hɛɾ]).
- Dinstinguís lo grafema sh (donant lo le son [ʃ] equivalent al francés   de chemin, al catalan   de deixar, a l'anglés   de shy) e la sequéncia  , s seguida de h fricativa.
Per exemple: floreish [flu'ɾejʃ] / des·har [des.'ha].
Aquela   fricativa de l'occitan gascon equival a   dins las autras varientas d'occitan (in·hèrn = infèrn, des·har = desfar, gahar = gafar).
Utilizacion en catalan[modificar | modificar la font]
Fa la distinccion entre   e  . Lo punt interior (punt volat en catalan) se plaça pas qu'entre entre doas   o   en capitalas, per obtenir lo digrama modificat   o   en capitalas.:
-   val mai sovent [ʎ] coma en occitan dins familha;
-   val [ll]. Per exemple: Parallèl (oc) → Paral·lel (ca).
Utilizacion en arpitan[modificar | modificar la font]
En arpitan: lo punt interior distinguís:
- Lo   prononciat [dz] e lo   prononciat [ʒ].
- Lo   prononciat [dz] dabant   o   e   prononciat [ʒ] dabant de   o  .
- Lo   prononciat [ts] e lo   prononciat [ʃ].
Utilizacion en grèc ancian e grèc modèrne[modificar | modificar la font]
En grèc ancian e modèrne, lo punt interior es utilizar al luòc del punt virgula.


text:
Goma de mastolhar
Era goma de mastolhar (var. goma de mastegar) o tot simplament goma ei ua lecaria de sabor doça que se cale ena boca e se mastolhe. Da gòi ath dia, tre eth mal sabor dera boca, da bon alen e tanben pòt solatjar eth mal de gòrja. Actuaument, era màger part des gomes se fabriquen l'acetat polivinilic e enquia hè relativament pòc temps s'elaboraue damb saba d'un arbe tropicau.
Era goma de mastolhar ven de luenh. Es antics romans acostumauen a mastolhar èrbes entà relaxar-se, passar eth temps o ben dar bon sabor ara boca.
En fòrça lengües, ei eth cas der occitan, se l'a nomentada damb eth mot equivalent a goma pera sua consisténcia gomosa. Autes, com eth catalan, eth galèc e eth castelhan consèrven eth nòm nahuatl chictli, qu'ei un polimèr gomós que s'obten dera saba der arbe Manilkara chicle, dera familha des sapotàcies, d'ont s'extré tradicionaument era goma de mastollar[1] Peth sòn sabor doç e aromatic, es amerindis acostumauen a mastolhar-ne soent, çò que cridèc era atencion des europèus.[2]
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ Toni Aira, "El xiclet és un llegat dels hàbits higiènics de l'antigua cultura maia (Era goma ei eth legat des habituds higieniques dera antiga cultura maia)", Sàpiens, Barcelona, n°79, mai de 2009, p. 13, ISSN 1695-2014
- ↑ Xavier Duran, "El xiclet (Era goma)", Sàpiens, Barcelona, n°79, mai de 2009, p. 12, ISSN 1695-2014


text:
Constellacion
Una constellacion es un dels 88 parçans imaginaris que devesisson lo cèl — o l'esfèra celèsta — . Lo tèrme es tanben tradicionalament emplegat per designar un grop d'estelas visiblas e que forman amassa una configuracion o un dessenh particular.
Unas constellacions plan conegudas forman de dessenhs familiars d'estelas lusentas. D'exemples son Orion (que conten una figura de caçaire), Leon (formada d'estelas lusentas que delimitan lo dessenh d'un leon), Escòrpi (un escòrpi), e Crotz del Sud (una crotz).
Constellacions de Ptolemèu[modificar | modificar la font]
En mai de las dotze constelaciones del Zodíaco abans presentadas, Ptolemèu apletèt en lo sieu inventari autre 36 figuras:
- Andromèda (Andrómeda), La princessa
- Aquila, l'agla
- Ara, l'autar
- Argo Navis, lo vaissèl Argo.
- Auriga, Lo cochero
- Bootes, lo boyero o pastor de buòus
- Canis Major (Can Màger)
- Canis Minor (Can Mendre)
- Casiopea (Casiopea), la reina
- Centaurus (Centauro)
- Cefeo (Cefeo), lo rei
- Cetus, la balena o monstre marin
- Corona Australis (Corona Australa), la corona del sud
- Corona Borealis (Corona Boreal), la corona del nòrd
- Corvus, lo cuervo
- Cráter, la copa
- Cygnus, lo cisne
- Delphinus, lo delfín
- Draca, lo drac
- Equuleus, lo pichon caval
- Eridanus, lo riu Erídano, un riu mitológico
- Hércules (Hércules), l'eròi
- Hidra, la hidra o serpiente de mar, un monstre mitológico
- Lepus, la lèbe
- Lupus, lo lop
- Lyra, la lira
- Ophiuchus (Ofiuco), lo portador de la serpiente o Serpentario
- Orión (Orión), lo caçaire
- Pegaso (Pegaso), lo caval alado
- Perseo (Perseo), d'autre eròi
- Piscis Austrinus (Peis Austral), lo peis del sud
- Sagitta, la flecha
- Serpens la serpiente (Ofiuco dividís aquesta constelación en doas parts: Serpens Caput, la cap de la serpiente, e Serpens Cauda, la coa de la serpiente
- Triangulum, lo triangle
- L'Ossa Màger.
- Ursa Minor (Ossa Mendre)
Las 48 constelaciones inscrichas per Ptolomeo en l'Almagesto foguèron las unicas reconegudas dins lo mond occidental fins a la fin de l'Edat mejana. Amb excepcion d'Argo Navis, que foguèsse dividida en quatre constelaciones mai tard, totas elas foguèron adoptadas sens de cambiaments per l'Union Astronómica Internacionala.


text:
Sarre-Union
Saarunion en alemannisch (Sarre-Union en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Sarre-Union se situa en la region naturala de la Alsace Bossue.
La ville de Sarre-Union se situe dans la région naturelle de l'Alsace Bossue.
Istòria[modificar | modificar la font]
- La comuna es la reünion en 1794 de doas ancianes comunas, Bouquenom (Bockenheim) e Vila-Nòva de Sarrewerden (Nèu-Saarwerden), de part e d'autra de la Sarre ; lo periòde revolucionari de la Convencion nacionala lududes a valgut lo sieu nom de Saar-Union. Saar-Union a #èsser francisé en Sarre Union après la primièra guèrra mondiala.
- En lo moment de la mòrt del darrièr comte de Sarrewerden, Bouquenom i aguèt donat en fief al comte de Moers, de contunh al comte de Nassau-Sarrebruck (1554-1559) partidari del luthéranisme e #que #introdusir la Reforma.
- En 1629, lo pòrti François II de Lorraine pren possession de la vila e i restablís la religion catolica.
La guèrra de trenta ans, provòca de épouvantables estralls e los contunhs passatges de tropas dévastent tota la region. Lo castèl de Sarre-Union a destruit. En 1697, Bouquenom e Sarrewerden an ligat dirèctament a la Lorraine, las Nassau decidisson doncas de la reconstruction d'una notícia capital Neusarrewerden (La Vila Nòva). Bouquenom Ven francesa l'an 1766 a la mòrt del darrièr pòrti de Lorraine : Stanislas. dins lo comtat lo prince Louis de Nassau Sarrebruck succedís en 1768 a lo sieu paire Guillaume-Henri. Los sieus maladresses #contribuir al rattachement del comtat e de Neusarrewerden a la França. Per rasons confessionnelles, la region i aguèt ligat al Bas-Rhin per decrèt del 14 de febrièr de 1793.
- La commune est la réunion en 1794 de deux anciennes communes, Bouquenom (Bockenheim) et Ville-Neuve de Sarrewerden (Neu-Saarwerden), de part et d'autre de la Sarre ; la période révolutionnaire de la Convention nationale lui a valu son nom de Saar-Union. Saar-Union a été francisé en Sarre Union après la première guerre mondiale.
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.
- Lors de la mort du dernier comte de Sarrewerden, Bouquenom fut donnée en fief au comte de Moers, puis au comte de Nassau-Sarrebruck (1554-1559) partisan du luthéranisme et qui introduisit la Réforme.
- En 1629, le duc François II de Lorraine prend possession de la ville et y rétablit la religion catholique.
La guerre de trente ans, provoque d'épouvantables ravages et les continuels passages de troupes dévastent toute la région. Le château de Sarre-Union est détruit. En 1697, Bouquenom et Sarrewerden sont rattachées directement à la Lorraine, les Nassau décident donc de la reconstruction d'une nouvelle capitale Neusarrewerden (La Ville Neuve). Bouquenom devient française en 1766 à la mort du dernier duc de Lorraine : Stanislas. Dans le comté le prince Louis de Nassau Sarrebruck succède en 1768 à son père Guillaume-Henri. Ses maladresses contribuèrent au rattachement du comté et de Neusarrewerden à la France. Pour des raisons confessionnelles, la région fut rattachée au Bas-Rhin par décret du 14 février 1793.


text:
Lou gran emperur d’Allemagne et d’Espagne, Carlos V que disè en parlan de las loengues, « L’Alléman qu’èy heyt en taus câs. .L’Anglés en taus chibaùs.L’Italien, ta las hemnes. Loun Francés en taus omis, et L’Espagnaù, ta Diù ! » Qu’èy so qui abéré dit si abè counégut lou Biarnés ?N’a-t sèy, mes que sèy que lou Biarnés qu’a la force de L’Espagnaù chens n’abé la rudesse, e qu’èy escricat coum lou Francés chens n’abé lou flaquè ! Mes coum Pey de Bidau a dit en l’ore tou lou bé qui you tabé m’en pensi, ne baù pas tourna disé la misse !
Toutu que caù qu’en parli pucha que m’abet embitat en ta d’aco et ta sustiéné lous balens qui bolin ha bale lou nousté parla, mes tabé ta sustiéné lous qui n’en soun pas estats apoupats quan èren yoens,et qui s’en bolin escoulia permou qu’an lou tésic de tourna préné arradits hens la traditioû. Lou defun Edouard Herriot qui n’ère pas û pèc, que disé « Hié, lou prougrès, qu’esté la traditiou ! Lou prougrès douma, que sera la traditioû ! » E en esfeyt, la traditiou, qu’èy so qui mazéde las idées nabères qui soun soubén de bères ninaroles . Moussu Louis de Sallenabe, lou sayé mayré de Pau qué disè û die : « Ue idée nabère, qu’èy ue idée qui lous anciens abèn abut, mes qui n’an pas retiengut quan an bist qu’ère pègue ! » ! Atau amics, en ségui la traditioù pourtade per la loengue, qué crey qu’en se goardam û drin dou péguè d’alentour, e qué sébém qu’èy gran ! E qu’èy même subbentiounat !
Que sabet touts que quan César entra en Aquitani, 50 ans abans la nousté ère, qu’arrémerqué que parlabem ûe loengue différente dous autes puples Galés. N’a pas dit aco dous autés puples dou Sud qui lous latîs aben déya counquésit, La Proubence, la Septimanie, e lou Toulousegn ! Qu’a parlat de nous autés. E bien ségu lou Latî que’s mesclè e que cambiè la loengue, e la loengue que cambiè nencoère quan, décap en 580, arribèn d’Espagne lous Gascoûs qui puyen dinqu’a Bourdeù, e lous Bacassès qui-s mesclèn aus Biarnés et aus Bigourdâs : e qu’èy permou d’aquére darrère mesclagne, qui la loengue démoura drin estranyé en taùs noustés bésis, permou qu’abém û sarrot de mouts différens ! E si la boulém counserba taù coum l’a s’an apprése, « Natré » si disè Camélat, n’èy pas brigue per û hagardè maù plaçat, qu’èy permou qu’aquére loengue qu’en s’a heyts taus coum èm. N’èm pas lheù grand cause, mes toutû lous noustes besîs nou luséchin pas prou ta qu’ayem embeye dous prené ta palhère !
Qu’èy bist, permou que souy bielh, la loengue cambia soubén en mau, permou dous emprounts en û machan francés. Mes qué l’èy biste tabé prou béroy résista dab créatioûs nabères, a l’Escole Gastoû Fébus, au temps oun l’Escole nou s’ère pas desgansoulade. Per exemple, quan se popularisèn las automobiles, que las apérèn « Las Tourroumbioles »,. Lous vélomoturs, qu’ou-s apérèn « Lous Petehums ». A Siros, qu’èy bist sourti lou termi de « Bire-Hami » ta nou pas empléga lou mout besti de Sandwitch ! E tandis qui lous francès adouptaben lou « Méchoui » nous autes qu’abém continuat d’apéra « Moutouade » aqué faysou de rousti la aùlhes !
Perqué aquet enyénie nou s’ey pas mèy exprimat ? La faute qué n’èy a d’aquére éducatiou dite Natiounaù, qui n’en se représente pas ! Lous noustés amics Bretous qué-s soubienin toustem de l’escritoli hens las escoles qui disè : « Il est interdit de cracher par terre et de parler breton ! » E pourtan, que soun lous réyimens d’aquets Paysâs qui nou sabèn oeyre qué lou lou patoès qui la république embia ta la défendé en 14 ! E qu’èy lou termi de « Peluts » qui-s balhèn lous balens bienguts de las Pyrénées, qui féni per noumenta la glori dou souldat Francés qui abè arrestat l’estranyè !
E tout aco qu’esté pagat dab qué ? Dab Nou-digues » coytes au sou !
Quauques réyens qu’an saubat l’aunou de l’enstitutiou, e que n’y soubre encoère quauques-ûs. Nou-s pouch noumenta touts, mes toutû Denis Pécassou ta la Bigorre, et Hubert Lux en tau Biarn, qu’an pésat, et qu’an muchat so qui abéré poudut esta û enseignamen intelliyen , si quauqués hore-pèts n’èren pas bienguts tan se ha la ley ! E quine hounte oey, de bédé û sarrot de capulats espudi lou tribalh de Palay de Camélat ,de Bouzet et de tant d’autés, ou piré encoère, empara-s de las loues obres, en ta las tradusi hens û gnirgou, dount lous mestés ne boulèn en nad prèst ! Ayam grat per countré a de trop rares esléguts, qui, coum Christiane Mariette, et Yan d’Arriù-Beryè, qui an abur lou couradyé de pé-réma, e quauqué cop countré lous lous amics en ta ha balé so qui méritè d’esta defendut.
Qué parli atau, permou qué n’èy lou dret, et permou penden 5O ans qu’èy gabidat lous prèts de poésie de la « Renéchence Aquitani, » chens démanda nade subbentiou a qui qué sie, e que nous débi arré a d’arrés de biûs ! Qu’abi 12 ans quanèy rencpountrat Palay et désempuch qu’èy heyt tout so qui poudi ta ha balé lou Biarn, toustem chens soutade e dab chic de mouyens. Qu’èy escribut ue doudzéne de libés, et dat tant de counférences que nou m’en soubiéni mèy. E quan souy estat cargat de la culture, à Bourdeù, n’èy pas yamèy heyt, en ta da subbentious, la différence enter lous qui escribèn d’ûe faysou différente de la mie !Oey Bourdeù qu’a cambiat. Oey lous sectaris, que hèn la ley. E qu’èy coumprés que bous autés, lous bertadès érétès de la Tasque, n’existabe-t pas. E bien ségu, l’esloura e l’aunou dou nousté sabé n’exite pas tapoc. Lous érudits Moureù et Lafitte n’existen pas. Lou sayé Louis de Laborde Balen qui a hourucat tant de papès n’existe pas ! E bien ségu lou nousté gran Istouria, Christian Desplat n’existe pas tapoc ! Mes si lous Biarnés n’existen pas en taus barbecuyes de Bourdeu ou de Pau, bous autés siat fiers d’espudi las modes qui passen même si soun subbentiounades per capulats mèy ignourens que crabes, e mèy hagards que pédoulhs !
Que bouy acaba en disé dus mouts d’aqueste yogue floucade. Que trobi qu’abet heyt de hère grans prougrès en matière de prose, e que cau countinua. N’en diserèy pas autan de la poésie Aquiu, que ya hère de tarrocs a truca. Tabé qué disi aus qui s’y sayen, que sé ne bolin pas appréné las règles abans d’escribé que soun hens la positiou d’û maçou qui bouleré pita ûe muralhe chens se serbi d’û hiù a ploumb ! Toutû, que p’ey escribut ûe broucadure en ta p’appréné ! Mes si nou p’y boulet pas pléga, alabets escribet en prose , permou la prose tabé qu’a grane noublesse quan ey pla escribude !
Lou Gran Bigourdâ Camelat, qu’abè prés ta simbeù û Sarri pitat sus û calhau dab la debise : « Toustem à de cap-sus ! » Qu’ey lou sens de l’interyectiou tant coumune en Biarn, lou « Haut » ! « Haut ! Que cau anay ! » Qu’èy tabé la débanteyade dou nousté « Mountchicou », « Haut, tout en deban ! » Yamèy aquet coumandamen n’èy estat autan nécessari que oey lou die ! E espiat drin sur la targue Biarnése las noustés Baquéttes, qu’an lou pè lhébat en ta mucha qué ne soun pas estangades : « Qu’en ban ! »
Mistraù hens la Coupe Sante que parlabe de « L’endaban dous horts », Amuchat qu’èt d’aquets, e sus las tralhes dous qui hens de la terre de Biarn la terre soubirane, anat ! Nou-rappourtera arré aus oelhs dou moundé. Mes aquet arré que bau mèy que l’or et l’aryen ! Permou que countien l’asségurance qui suffech aus omis de campe, d’esta, e de-s demoura toustem, « lous de qui caù ! »
Alexis Arette - Yocs flouraus - 22 octobre 2011


text:
Mulhouse
Mulhouse en francés (Mehlhüsa/Mìlhüsa, en alsacian Mülhausen en alemand), es una vila de França situada dins la region del Grand Èst e lo departament del Naut Ren.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) (de) (en) Sit oficial


text:
Erethizontidae
Los Erethizontidae fòrman una familha de rosegaires americans comparables al pòrc espic d'Euròpa. Son bruns e coneguts per lor pelatge de pels e de picants que los protegís dels predators. Se tenon coma un ors, la planta del pè pausada fermament sul sòl. La coa, musclada e corta, s'arredondís a son extremitat. De caractèr solitari, miòp, limita sa vida sociala a las necessitats de la reproduccion e, de còps, al partiment de la vegetacion, sa noiridura. Es lo tresen rosegaire per òrdre de grossor aprèp lo capybara (tanben apelat cabiai) e lo mara (o lèbre de Patagonia).
Se se sentís en dangièr, lo pòrc espic temptarà d'en primièr de ganhar l'abric pus pròche, anant per l'ocasion fins a galaupar sens gràcia. Mas se la retirada es impossibla, cargarà en reculant, e menaçarà l'intrús en foetant l'aire de sa coa. La velocitat aquesa per aquesta destacarà alara demest los 30 000 picants mai fragils, que fendràn l'aire coma s'èran estats projectats. (de verificar, "Contràriament a çò que d'unes pensan, los picants se lançan pas, los cal tocar per que se destaquen de l'animal.") En un sol combat, l'animal atal pòt pèrdre mantun centenat d'espinas !
Los picants son cròis e incrustats dins la pèl. Cadun d'eles es fixat a un pichon muscle que lo fa alara se quilhar, e revelar, a mens d'un centimètre de son extremitat, sa bòta secrèta : de desenats de pichons aguilhons negres que se conflaràn amb l'umiditat e penetraràn pel jòc dels muscles dins la carn — a mens d'èsser levats lèu —, çò qu'afeblirà la victima e quitament la poirà empachar de manjar.
Sos predators, en particular las martas, tuan lo pòrc espic en lo mordent al cap o en lo revirant sus l’esquina per atacar son ventre pas protegit.
Aquesta familha compren los genres seguents de pòrc espic del mond novèl :
- Coendou Lacépède, 1799
- Echinoprocta Gray, 1865
- Erethizon F. Cuvier, 1823
- Sphiggurus F. Cuvier, 1825


text:
Gordian II
Gordian II (vèrs 192 - 12 d'abriu de 238) foguèt un coemperaire roman que reinèt ambé son paire Gordian Ièr au començament de 238 durant l'Anarquiá militara romana dau sègle III. Ajudèt la revòuta de son paire còntra Maximin Ièr dins lei províncias africanas e la conquista de Cartage. Après l'eleccion de Gordian Ièr coma emperaire per lo Senat, Gordian II foguèt nomat coemperaire per son paire. Pasmens, lei dos òmes deguèron rapidament faciar l'ofensiva d'una armada fidèla a l'emperaire Maximin Ièr e Gordian II foguèt tuat durant lei combats.


text:
Chapareillan
Chapareillan es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel territòri #èsser longtemps disputat entre lo comte de Savoie e los desparièrs senhors #que volián levar de la juridiction de las Dauphins. Los afrontaments entre senhors locales - en particular los poderoses senhors de la familha de Briançon de Bellecombe - e sustot entre poténcias (çò Dauphiné e la Savoie, la França e la Savoie e fin finala la França e lo reialme de Piémont) marquèron, sovent brutalement, l'istòria de Chapareillan. Los reis de França Henri IV, Louis XIII, Louis XIV assiègeront la fortalesa de Montmélian considerada, fins a lo sieu démantèlement total, coma una dels melhors luòcs-fòrts d'Euròpa.
Una part de las tropas espanhòlas en guèrra contra lo rei de Piémont se #installar a Chapareillan en 1742-1743, en estrossejant Apremont e Sant-Baldoph e en metent jos copa regulada las autras parròquias savoyardes. Montesqiou, General revolucionari, #traversar Chapareillan per ocupar la Savoie l'an 1792. En 1814, de las tropas austrianas e dels elements franceses se #afrontar violemment en la gargamèla de Cernon, entre Bellecombe e Barraux.
Chapareillan Es lo vilatge natal, en 1752, del libraire Jean-Charles Falcon, Republican jacobin installat a Grenòble #que Stendhal ne disiá : "Es benlèu lo Grenoblois #qu'ai çò de mès d'aimat". Falcon Demorarà, fins a l'extrèm, fisèl a las siás opinions égalitaires.
Las doas parròquias de Bellecombe e Chapareillan constituissián lo pichon mandement de Bellecombe jos l'ancian regim. Aquel mandement #venir la municipalitat de Chapareillan-Bellecombe creada l'an 1790 e reputacion un pauc mai tard comuna de Chapareillan. Los caserius de St-Marcel-de detlo-Anautit e de St-Marcel-d'en-Bas, antany trucats lo Grand e lo Pichon-Crozet, aguèron ligat a Chapareillan en 1870 en lo moment del démembrement de la municipalitat de Sant-Marcel #que compreniá egalament los caserius de St-Georges (ligat dins Sant-Ostal-de detlo-Mont) e del Fayet (ligat a Barraux). Fins a la rectification de frontièras de 1760, lo limit nòrd del mandement partissiá del caulet del Frêne (caulet del Granier), passava per Pïerre Picada, en limit amb Apremont, talhava en dos lo lac de St André, tornava al Isère en transeünt pel Bòsc Muzard (près de Mure, masatge masatge caseriu dels Caminas). L'ensems dels abitants en demorant al sud d'aquela frontièra avián ligat a la parròquia de Chapareillan (Las Abymes -ancian nom de Sant-André- per part, Biplaine e unes autres luòcs son alavetz integrats als Caminas).
Dintratz 1900 e 1933, Chapareillan es lo terminus d'una linha de tramvia conegut jol nom de tramvia Grenòble - Chapareillan (TGC).
Ce territoire fut longtemps disputé entre le comte de Savoie et les différents seigneurs qui voulaient relever de la juridiction des Dauphins. Les affrontements entre seigneurs locaux - en particulier les puissants seigneurs de la famille de Briançon de Bellecombe - et surtout entre puissances (le Dauphiné et la Savoie, la France et la Savoie et enfin la France et le royaume de Piémont) vont marquer, souvent brutalement, l'histoire de Chapareillan. les rois de France Henri IV, Louis XIII, Louis XIV assiègeront la forteresse de Montmélian considérée, jusqu'à son démantèlement total, comme une des meilleures places-fortes d'Europe.
Une partie des troupes espagnoles en guerre contre le roi de Piémont s'installèrent à Chapareillan en 1742-1743, ravageant Apremont et Saint-Baldoph et mettant sous coupe réglée les autres paroisses savoyardes. Montesqiou, général révolutionnaire, traversa Chapareillan pour envahir la Savoie en 1792. En 1814, des troupes autrichiennes et des éléments français s'affrontèrent violemment dans la gorge de Cernon, entre Bellecombe et Barraux.
Chapareillan est le village natal, en 1752, du libraire Jean-Charles Falcon, Républicain jacobin installé à Grenoble dont Stendhal disait : "C'est peut-être le Grenoblois que j'ai le plus estimé". Falcon restera, jusqu'au bout, fidèle à ses opinions égalitaires.
Les deux paroisses de Bellecombe et Chapareillan constituaient le petit mandement de Bellecombe sous l'ancien régime. Ce mandement devint la commune de Chapareillan-Bellecombe créée en 1790 et renommée un peu plus tard commune de Chapareillan. Les hameaux de St-Marcel-d'en-Haut et de St-Marcel-d'en-Bas, autrefois appelés le Grand et le Petit-Crozet, furent rattachés à Chapareillan en 1870 lors du démembrement de la commune de Saint-Marcel qui comprenait également les hameaux de St-Georges (rattaché à Sainte-Marie-du-Mont) et du Fayet (rattaché à Barraux). Jusqu'à la rectification de frontières de 1760, la limite nord du mandement partait du col du Frêne (col du Granier), passait par Pïerre Hachée, en limite avec Apremont, coupait en deux le lac de St André, revenait à l'Isère en passant par le Bois Muzard (à proximité de Mure, hameau des Marches). L'ensemble des habitants demeurant au sud de cette frontière étaient rattachés à la paroisse de Chapareillan (Les Abymes -ancien nom de Saint-André- pour partie, Biplaine et autres lieux sont alors intégrés aux Marches).
Entre 1900 et 1933, Chapareillan est le terminus d'une ligne de tramway connu sous le nom de tramway Grenoble - Chapareillan (TGC).


text:
La Boissièira
La Boissièira (La Boissière en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom Boissièira (atestacion anciana Boixeria, en 1031) ven del latin buxaria, format de buxus, lo bois, e del sufixe -aria, luòc ont i a fòrça bois [1]. Lo bois se plai sus un sòl calcari o marca una ocupacion anciana[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- La Boissièira èra del canton d'Aniana abans la refòrma cantonala e dempuèi 2015 es del canton de Ginhac.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 964 abitants (39 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007


text:
Eocèn
L'Eocèn es una epòca geologica de la Tèrra, la segonda del periòde Paleogèn en l'Èra cenozoïca. Compren lo temps entre la fin del Paleocèn (fa 55,8 ± 0,2 milions d'ans) e lo començament de l'Oligocèn (fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans). Lo nom d'Eocèn, definit pel britanic Charles Lyell, proven dels mots grècs eos (ἠώς, 'alba') e kainos (kaιvός, 'nòu'), en fasent referéncia a l'aparicion dels òrdres modèrns de mamifèrs pendent aquesta epòca. Coma per fòrça autres periòdes geologics, los estrats que delimitan aqueste periòde son plan identificat, e mai qu'aguèssen pas pogut èsser datats amb totala precision.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Paleografia[modificar | modificar la font]
Pendent aquesta epòca se formèron qualques unas de las cadenas de montanhas mai importantas del mond, coma los Alps o Imalaia
Clima[modificar | modificar la font]
Pendent aquesta epòca aguèron luòc de cambiaments climatics importants coma lo maximal termic del Paleocèn-Eocèn, qu'aumentèt la temperatura de la planeta e marquèt lo començament d'aquesta epòca geologica, l'eveniment Azolla, un refrescament global que provoquèt las primièras glaciacions, L'Antartida comencèt lo periòde entornejat de bòsques tropicals, e o acabèt amb l'aparicion de las primièras calòtas polaras. Existisson una multitud de jaciments paleontologics en divèrses luòcs del mond que confirman aquestes faches, coma lo jaciment de Messel, en Alemanha, o la Formacion Green River, en America del Nòrd.
Vida animala[modificar | modificar la font]
Las ausèls predominavan sus tèrŕa e los primièrs cetacèus comencèron son desvolopament en mar. En mai, l'espècia de sèrp mai granda qu'a existit data de l'Eocèn, e se produsiguèt una granda expansion e diversificacion de las formigas. D'eveniments d'escantiment massís coma la Grande Coupure, que marca la fin de l'Eocèn.


text:
.an
.an es lo nom de domeni d'Internet per las Antilhas Neerlandesas[1].
La dissolucion de las Antilhas Neerlandesas, lo 10 d'octobre de 2010, amb la creacion dels estats de Curaçao e Sint Maarten dobrís camin cap a una supression per l'ISO del còde de país an e doncas a la supression del domeni. Lo 15 de decembre de 2010 l'ISO definiguèt tres còdes per remplaçar .an : .cw per Curaçao, .sx per Sint Maarten e .bq per las Illas BES. Lo 20 de decembre, los tres domenis son enregistrats per l'IANA, mas pas encara delegats.


text:
Chambray
Chambray en normand (Chambray en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es en 1018 #qu'una charte de Richard II de Normandie dona coma nom dins aquel vilatge Cammeragus, #qu'es una déformation del latin Cammarus en significant cranc[1].
C'est en 1018 qu'une charte de Richard II de Normandie donne comme nom à ce village Cammeragus, qui est une déformation du latin Cammarus signifiant écrevisse[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Labor
- ↑ de Decker, (ISBN 2-85480-035-4)


text:
Niva
Niva (Nive en francés e Errobi en basco) qu'ei un arriu d'Occitània, en Gasconha, e deu Bascoat, en Baisha Navarra e en Labord.
L'Enciclopèdia o Diccionari rasonat de las sciéncias, de las arts e deus mestièrs de Diderot e d'Alembert que'n balha la definicion seguenta:
- Niva - arriu deu reiaume de Navarra, aperat Errobi dens la lenga deu país. Que descend de las montanhas de la Baisha Navarra, que's jonh dab Ador dens las fossas de Baiona, e que's geta dens la mar dens un lòc d'aquera vila.
Qu'ei tanben l'arriu celèbre de vacanças deu Petit Nicolas, de Sempé e Goscinny.
Geografia[modificar | modificar la font]
Niva qu'ei constituida a Sent Joan Pè de Pòrt dens la província tradicionau de Baisha Navarra, de l'union deus torrents baish-navarreses:
Las gòrgas d'Atekagaitz au sud d'Itsasu que marcan son passatge dens la província de Labord. La vila de Baiona que s'ei desvolopada suber un turon que tresplomba la confluéncia dab Ador.
Niva qu'ei apreciada per la pesca esportiva deus salmonids e per la practica deus esports d'aiga viva (rafting en particular).
Afluents principaus[modificar | modificar la font]
- Ezterrengibel
- Aldude, de Sent Estève de Baigòrri
- Laka, d'Ossés
- Baztan, de Bidarrai
- Latsa, d'Espeleta en Labord
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo bacin de Niva que presenta ua pluviositat fòrça importanta: la pluviometria annau mejana qu'ei de 1680 mm. Lo regim de Niva qu'ei pluviau e deugut a aqueras precipitacions abondantas, dab ua influéncia de la fusion nivau hèra limitada. Que presenta de cregudas d'ivèrn (octobre a heurèr) e de fin de prima o de començament d'estiu.


text:
Quevauvillers
Quevauvillers (Gueuvillé en Picard) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Quevauvillers A situat sus la D1029 e la longitud de la autoroute A29 (sens doncas coma un échangeur pas desserve dirèctament la comuna), al sud-oèst de Amians dintratz aquela e Poix-de-Picardie.
Quevauvillers est situé sur la D1029 et le long de l'autoroute A29 (sans pour autant qu'un échangeur ne desserve directement la commune), au sud-ouest d'Amiens entre celle-ci et Poix-de-Picardie.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge De Quevauvillers a aparegut al epòca romaine. Lo sieu primièr Nom #èsser Equitum villa (residéncia dels cavalièrs), aiçò èra ne fa un relèu de cavalleria #que la creacion e ne aviá retut necessària per la aparicion d'una via romaine en en connectant Amians a Roan.
Al epòca de las grandas invasions normandes, lo vilatge e aguèt destruit, mas la municipalitat se'n #levar.
En 1968, lo topographe, flâneur e critic d'arquitectura anglesa, Ian Nairn, descrich lo pòble aital:
- D'un primièr abord (Quevauvillers) femna la impression de qualques bastissas épars – que # de bones cafès - longeant una rota nacionala, en la occurrence la N29 dins entre lo Amians e Roan. Mas en cara de la comuna se tròba una avenguda #que pòrta, sus tres #cent mètres, al Quevauvillers bis – e dins una segonda comuna, jamai anciana, amb un rez-de-cauçada dobèrta en bòsc coma un mercat de burre anglés. Los sieus chevrons servisson egalament A séchoir e a support per tuèus d'incendi. A costat arrosseguen la glèisa, lo castèl, un étang e una cabra agregada, totas en en esperant que res s'arriba pas. Las exigéncias De la vida modèrna an dissipat, en e daissant la ambience del luòc suspenut coma una estancada sus image tirada d'una vièlha pellicula[1].
Le village de Quevauvillers est apparu à l'époque romaine. Son premier nom fut Equitum villa (résidence des cavaliers), c'était en fait un relais de cavalerie dont la création était rendue nécessaire par l'apparition d'une voie romaine reliant Amiens à Rouen.
À l'époque des grandes invasions normandes, le village fut détruit, mais la commune s'en releva.
En 1968, le topographe, flâneur et critique d'architecture anglais, Ian Nairn, décrit le village ainsi:
- D’un premier abord (Quevauvillers) donne l’impression de quelques bâtiments épars – parmi lesquels de bons cafés - longeant une route nationale, en l’occurrence la N29 entre Amiens et Rouen. Mais en face de la mairie se trouve une avenue qui mène, sur trois cents mètres, au Quevauvillers bis – et à une deuxième mairie, plus ancienne, avec un rez-de-chaussée ouvert en bois comme un marché de beurre anglais. Ses chevrons servent également à séchoir et à support pour tuyaux d’incendie. À côté traînent l’église, le château, un étang et une chèvre attachée, tous attendant que rien ne se passe. Les exigences de la vie moderne sont dissipées, y laissant l’ambience du lieu suspendue comme un arrêt sur image tiré d’un vieux film[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nairn, I. Nairn'S París. Harmondsworth: Penguin, 1968, pàg.187. (Original n'anglés)
- ↑ Nairn, I. Nairn's Paris. Harmondsworth: Penguin, 1968, p.187. (Original en anglais)


text:
Isles-sur-Suippe
Isles-sur-Suippe es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Isles-Sus-Suippe a situat al nòrd de la vila de Rems en lo departament de la Marna, en Champagne-Ardenne.
Isles-sur-Suippe est située au nord de la ville de Reims dans le département de la Marne, en Champagne-Ardenne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Isles-Sus-Suippe, Insula supèr Suppia al commencement del XIe sègle, es un vilatge situat entre dos braç de la Suippe, sus la rota de Rems a Rethel. I aviá comprés antany en l'eleccion de Rems. La parròquia dépendait del doyenné de Lavannes. La glèisa a mes jol vocable de sant Rémi. La distincion temporala aperteniá als religioses de Sant-Rémi de Rems ; i aviá #èsser aquerida per eles al començament del XIIe sègle[1]. Al XVe sègle, lo nom de la parròquia se orthographiait « Ysle ».
Isles-sur-Suippe, Insula super Suppia au commencement du XIe siècle, est un village situé entre deux bras de la Suippe, sur la route de Reims à Rethel. Il était compris autrefois dans l'élection de Reims. La paroisse dépendait du doyenné de Lavannes. La glèisa est placée sous le vocable de saint Rémi. La seigneurie temporelle appartenait aux religieux de Saint-Rémi de Reims ; elle avait été acquise par eux au début du XIIe siècle[2]. Au XVe siècle, le nom de la paroisse s'orthographiait « Ysle ».
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ G. Robert, « Isles-sus-Suippe a la Mièja Edat » (Revista de Champagne, 1910, pàg. 369)
- ↑ G. Robert, « Isles-sur-Suippe au Moyen Âge » (Revue de Champagne, 1910, p. 369)


text:
Òrdi deus premontrés
L'Òrdi deus Premontrés o Òrdi deus Canonges regulars de Premontré qu'ei un òrdi religiós fondat per Sant Norbert de Xanten en 1120 a Premontré en Picardia orientau (dens l'actuau departament d'Aisne) en bèth seguir la regla de Sant Augustin. Qu'amassan òrdis d'mis, de hemnas o de laïcs dab la dobla mission de contemlacion e d'apostolat auprès deus los hidèus en bèth seguir la devisa de Sant Augustin : sanctitatem et clericatum ("santetat e apostolat"). Per la loa segonda mission qu'an avut, dinc a 1970 lo lor rite : lo Rite Premontrés.
La loa purmèra abadia que ho donc l'abadia de Premontré, uei transformada en espitau psiquiatric.
Anecdòtas[modificar | modificar la font]
En Bearn que los premontrés que hon los purmèrs a qui e ho hidada l'empara de la capèra de Nosta Dauna de Sarrança. En Belgica que son a l'origina de l'abadia de Leffe qui ei uèi lo dia ua marca de cervesa de la mei famosas.


text:
Guèrra de Chioggia
La Guèrra de Chioggia se debanèt de 1376, o 1378, a 1381 entre lei Republicas de Venècia e de Gènoa. Foguèron entraïnada per la rivalitat per contraròtlar l'illa bizantina de Tenedos. Divèrseis estats sostenguèron lei dos camps durant la guèrra : Milan e l'Empèri Bizantin per Venècia, lo Reiaume d'Ongria, lo Ducat d'Àustria e Pàdoa per Gènoa. Àustria cambièt d'aliança en 1380.
Darrier conflicte important entre lei dos vilas d'Itàlia, s'acabèt per una victòria veneciana qu'es de relativisar. D'efèct, maugrat son succès, Venècia capitèt pas d'eliminar sa rivala que poguèt contuniar seis activitats. De mai, aprofichèt gaire sa posicion de poissança dominanta dau comèrci mediterranèu en causa de l'emergéncia de l'Empèri Otoman a partir dau sègle XV. Enfin, Venècia deguèt cedir Trevisa ais Austrians en cambi de l'aliança de 1380 e Dalmàcia ais Ongrés.


text:
Francisco León de la Barra
Francisco León de la Barra y Quijano (Querétaro, Mexic, 16 de junh de 1863 - Biarritz, França, 23 de setembre de 1939) foguèt president interim de Mexic del 26 de mai al 6 de novembre de 1911.
Francisco León foguèt plaidejat e delegat dins lo segond Congrès Panamericà de 1901 a 1902, foguèt tanben deputat dins lo Congrès de l'Union, ambaissador de Mexic dins desparièrs païses d'America e Euròpa pendent lo govèrn de Porfirio Díaz, mas après los renonciaments del president Porfirio Díaz e del vice-president Ramón Corral, Francisco León assumiguèt la presidéncia de Mexic amb la comanda de convocar a nòvas eleccions, doncas que lo sieu govèrn li caliá garantir la transicion entre la dictatura depausada de Porfirio Díaz e un nòu regim, malgrat aiçò, mejançant intrigas e de qualques revolucionaris prominents en lo sieu gabinet, atenguèt la division intèrna dels seguidors de Francisco Ignacio Madero, Aital meteis, en emprene una intensa campanha contra las tropas de Emiliano Zapata, Francisco León poguèt separar las relacions entre las tropas d'Emiliano Zapata e Francisco Ignacio Madero. Temps après, Francisco León daissèt la presidéncia e emigrèt dins l'Itàlia. E entre las siás activitats destacadas, el foguèt tanben president dels tribunals mixtes d'arbitratge creat pels tractats de patz que donèron fin a la Primièra Guèrra Mondiala[1][2][3][4][5][6].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Biblioteca Digital UANL, Nuevo León, México, 1933 (es)
- ↑ Instituto Nacional de Estudios Históricos de México, San Ángel, México, D.F (INEHRM) (es)
- ↑ Gobernates de México, Panorama Editorial, 1985 (es)
- ↑ Gobernates de México, Editorial Universo, México, 1988 (es)
- ↑ Diccionario Porrúa de Historia, Biografía y Geografía de México, Porrúa, México, 1971 (es)
- ↑ Resumen Histórico de los Gobernanes de México, Escorpio, S.A. de C.V., México, 1989 (es)


text:
Solgne
Solgne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Del ancià duché de Bar e banc d'un fief de la baronnie de Viviers.
- En 1324, Solgne èra camina de estaut entre País Messin e lo évêché.
- Cedit a la França en 1661.
- En 1810, Ancy-lès-Solgne fusiona amb Solgne.
- Dépendait de l'ancien duché de Bar et siège d'un fief de la baronnie de Viviers.
- En 1324, Solgne était marche d'estaut entre Pays Messin et l'évêché.
- Cédé à la France en 1661.
- En 1810, Ancy-lès-Solgne fusionne avec Solgne.


text:
Sistèma Internacionau d'Unitats
Lo Sistèma Internacionau d'Unitats, o SI, es lo sistèma d'unitats de mesura pus largament utilizat dins lo monde. L'SI es comunament nomat « sistèma metric ». A tota unitat de l'SI son associats un nom e un simbòl.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo « Sistèma Internacionau d'Unitats » pòt èsser legalament utilizat dins totei lei país dau monde, comprés leis Estats Units, e es obligatòri dins fòrça país. Lei país que trabalhan encara oficialament amb d'unitats que fan pas partida de l'SI (Estats Units, Libèria e Birmania) lei definisson d'après lo Sistèma Internacionau.
L'SI foguèt adoptat per la 11a Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras (CGPM) en 1960 e compren sèt unitats de basa, qu'a partir d'elei se definisson divèrseis unitats derivadas.
La nòrma ISO 1000 (ICS 01.060) descriu leis unitats de l'SI e lei règlas per l'usança de sei multiples e de certaneis autreis unitats.
La Conferéncia Generala dei Pes e Mesuras enóncia tanben de règlas sus la tipografia deis simbòls utilizats dins leis unitats de mesura. Per exemple, fau utilizar una majuscula per lei simbòls deis unitats derivadas de noms pròpris. Vaicí un exemple d'aplicacion d'aquela règla. L'unitat de mesura de l'intensitat dau corrent electric es l'ampèr, dau nom dau fisician André-Marie Ampère, mai lo simbòl s'escriu A. La soleta excepcion es lo simbòl dau litre, qu'es encara tolerat (en 1990) d'utilizar per simbòl la letra majuscula « L » o la letra minuscula « l » (per mai de precisions, vejatz [1].)
Istoric[modificar | modificar la font]
Trobaretz aicí leis etapas pus importantas, dau sistèma metric decimau de 1793 fins a l'ora d'ara:
- 1793 Lo sistèma metric provisòri: lo 1er d'aost de 1793, la Convencion Nacionala adoptèt lo sistèma metric provisòri. Remplaçava leis unitats de mesura dau Regim Ancian.
- 1799 Lo sistèma metric definitiu: lo 3 Messidor de l'An VII (22 de junh de 1799), lei dos escandaus de platin representant lo mètre e lo quilograma (aquest aviá per nom originau lo grave) son depausats ais Archius Nacionaus francés.
- 1832 Lo sistèma metric de Gauss: utilizava un sistèma decimau fondat sus lei tres unitats mecanicas millimètre, grama e segonda.
- 1874 Lo sistèma CGS: la BA introduguèt lo sistèma CGS, fondat sus lei tres unitats mecanicas centimètre (c), grama (g) e segonda (s).
- 1946 Lo sistèma MKSA: en 1946, aquela proposicion foguèt aprovada per lo Comitat Internacionau. Lo sistèma èra fondat sus lo mètre (m), lo quilograma (k), la segonda (s) e l'ampèr (A).
- 1954 La 10a CGPM, en 1954, aprovèt l'introduccion de l'ampèr, dau kelvin e de la candèla per unitats de basa.
- 1960 Lo Sistèma Internacionau d'Unitats (SI): la 11a CGPM donèt lo nom de « Sistèma Internacionau d'Unitats » au sistèma metric decimau en 1960.
- 1971 En 1971, la 14a CGPM apondèt la mòl per unitat de basa de l'SI, portant a sèt en tot lo nombre d'unitats de basa.
La nòrma dau Sistèma Internacionau d'Unitats: règlas generalas d'escritura deis unitats, dei simbòls e dei nombres[modificar | modificar la font]
Donam çai sota una traduccion d'un extrach significatiu d'aquela nòrma, d'après l'edicion de 2006 de la brocadura oficiala en francés editada per lo Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras (BIPM, que son sèti es: Pavillon de Breteuil, 92312 Sèvres).
Se tracta ben de nòrmas internacionalas; per de rasons liadas a l'istòria dau sistèma metric, la lenga oficiala dau BIPM es lo francés: lo tèxt d'aquela brocadura es traduch en d'autrei lengas (alemand, anglés, castelhan, chinés, japonés, portugués, etc.), mai la version francesa fa fe.
Aquelei nòrmas son en vigor dins fòrça país, en particular aquelei de l'Union Europèa. Son independentas de la lenga (la soleta excepcion es lo separator decimau, virgula o ponch segon lei país). Fau notar, en particular:
- L'unicitat (e l'invariabilitat gramaticala) dei simbòls que representan leis unitats de mesura. Fau ben destriar lo nom de l'unitat (dependent de la lenga) de son simbòl. Per exemple:
- "km" notarà, segon la lenga: kilometre o kilometer (anglés), kilómetro (castelhan), quilòmetre (catalan), kilomètre (francés), chilometro (italian), quilomètre (occitan), etc.
- "h" notarà, segon la lenga: hour (anglés), hora (castelhan e catalan), heure (francés), ora (italian e occitan), etc.
- D'après la 9a Conferéncia generala (1948, Resolucion 7) e la 22a Conferéncia generala (2003, Resolucion 10), lei nombres "lòngs" pòdon (facultativament) èsser partejats en grops de 3 chifras, separats per d'espacis insecables, jamai per de ponchs.
- Per exemple, s'escriu: 1 234 567 o 1234567 mai pas 1.234.567
Extrach d'aquela nòrma[modificar | modificar la font]
- Leis unitats fondamentalas (lo nom es entre parentèsis, precedit dau simbòl de l'SI):
- longor: m (mètre)
- massa: kg (quilograma),
- temps: s (segonda)
- intensitat electrica: A (ampèr)
- temperatura: K (kelvin)
- intensitat luminosa: cd (candèla)
- quantitat de matèria: mol (mòl)
- Leis unitats derivadas: aira (o superfícia), volum, velocitat, acceleracion, fòrça, pression, energia, etc.
- Leis unitats que fan pas partida de l'SI, mai que son usança es acceptada amb l'SI:
- massa: t (tona)
- temps: min (minuta), h (ora), d (jorn)
- aira (superfícia): ha (ectara)
- volum: l (litre)
- Lei multiples o sotamultiples:
- deca: da (dam: decamètre)
- deci: d (dm: decimètre)
- ecto: h (hm: ectomètre; hl: ectolitre)
- centi: c (cm: centimètre)
- quilo: k (km: quilomètre)
- milli: m (mm: millimètre), etc.
- Lo nom de l’unitat propriament dich comença totjorn per una minuscula (a mens que siá lo premier mot d’una frasa ou dau nom « gra Celsius »). Aquesta règla s'aplica ai noms d'unitats derivats d'un nom pròpri de persona.
- Per exemple: "lo mètre es una unitat de longor"; "lo pascal es una unitat de pression"(mai pas: "lo Pascal es...").
- Lei simbòls deis unitats s'escrivon en letras romanas (drechas): m (mètre), kg (quilograma).
- Lei simbòls deis unitats s'escrivon en minusculas, alevat aquelei que derivan d’un nom pròpri de persona: en aquest cas, la premiera letra dau simbòl es majuscula.
- Per exemple: km (quilomètre) (mai pas Km); A (ampèr), K (kelvin), N (newton), Pa (pascal), W (watt)
- Lei simbòls deis unitats son precedits d'un espaci insecable (excepcion unica: se met pas d'espaci davant lei simbòls d'unitats sexagesimalas d'angle: 40° 16' 25").
- Per exemple: 20 km (mai pas 20km); 30 min; 10 s
- Lei simbòls deis unitats son pas seguits d’un ponch, a mens que sián plaçats a la fin d’una frasa, lo ponch dependent en aqueu cas de la pontuacion abituala.
- Lei simbòls s'escrivon sens « s » au plurau (« s » significa "segonda") e sensa ponch finau.
- Per exemple: 20 km mai pas 20 kms
- Cas particulars: lo bar e lo bit an per simbòl "bar" e "bit" respectivament (lo nom e lo simbòl son identics); s'escriu doncas la pression exprimidas en bars: 30 bar; s'escriu: 64 bit, 1200 bit/s
- Lo simbòl dau prefixe se deu pas separar d'aqueu de l’unitat.
- Per exemple, lo simbòl dau millimètre es: mm
- Quand una unitat derivada es formada en multiplicant doas unitats o mai, es exprimida per mejan de simbòls d’unitats separats per de ponchs a mieja autor o per un espaci.
- Per exemple: kg·m o kg m; N·m o N m
- Quand una unitat derivada es formada en divident una unitat per una autra, se pòt utilizar una barra oblica (/), una barra orizontala o ben d'exponents negatius.
- Per exemple: m/s ou m·s-1
- Se lo denominator contèn divèrs tèrmes, aquestei se separan per de ponchs e non per de barras de fraccions. Pasmens, vau mai d'utilizar leis exponents negatius, per exemple: W·m-1·K-1.
- Se deu jamai far seguir sus la meteissa linha una barra oblica e un signe de multiplicacion o de division, a mens que de parentèsis sián apondudas per defugir tota ambigüitat. Dins lei cas complicats, se deu utilizar d'exponents negatius o de parentèsis per defugir tota ambigüitat.
- Per exemple: m/s2 ou m·s-2 mai pas m/s/s
- Lo simbòl se deu totjorn escriure après lo nombre.
- Per exemple: 35,6 kg e non pas 35 kg 6 (mai s'escriu: 6 h 54 min).
- Lo separator decimau es lo simbòl utilizat per separar la partida entiera de la partida decimala dins l'escritura d'un nombre. Poirà èsser, segon l'usança locala, la virgula sus la linha o lo ponch sus la linha (convèn de pas mesclar lei doas usanças).
- Per exemple: 3,14 o 3.14
- Lei nombres que comprenon un grand nombre de chifras se pòdon partejar en grops de 3 chifras separats per d'espacis insecables, per fin de facilitar la lectura. Aquelei grops se separan jamai per de ponchs (ni de virgulas). Pasmens, quand i a ren que quatre chifras avans o après lo separator decimau, l'usança es de pas separar lei chifras. D'agropar o non lei chifras es una question de chausida personala.
- Per exemple: 43 279,168 29 o 43279,16829, mai pas 43.279,168.29
- Escritura dei nombres en mòde scientific.
- Per exemple: 1,25 X 10-5 unitat SI
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Modèl:Nombre amb unitat
- Unitats de basa dau Sistèma Internacionau
- Unitats derivadas dau Sistèma Internacionau
- Conversion deis unitats
- Òrdre de grandor
- Metrologia
- Significacion deis unitats de mesura
- Sistèma Internacionau 2011
- Burèu Internacionau dei Pes e Mesuras (BIPM)
- Prefixe dau Sistèma Internacionau
- Temps Universau Coordenat (UTC)
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Bref historique du SI
- (fr) Informations supplémentaires sur le SI
- (fr) Brochure officielle du BIPM sur le SI
- (en) International System of Units (NIST)
- (fr) Règles générales d'écriture des nombres, des unités et des symboles, définies par les normes NF X 02-003, 02-004 et 02-006


text:
Categoria:Psicanalisi
La psicanalisi es pas una soscategoria de la psicologia, participa d'un autre punt de vista. La psicanalisi es pas una « psicoterapia » en aqueste sens que definís pas d'intrada un compliment, aparten doncas pas a una practica basada sus la logica formala de tipe logicodeductiu.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
C
- Concèpte de psicanalisi (1 C, 1 P)
P
- ► Psicopatologia psicanalitica (1 P)
Articles dins la categoria « Psicanalisi »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Trompeta naturau
Ua trompeta naturau (var. trompeta naturala) qu'ei un aerofòn de coire provesit d'ua embocadura e compausat d'un long tube acabat per un pabalhon.
Que pòt prodúser ua seria de nòtas armonicas a partir d'ua nòta grava fondamentau (qui la soa frequéncia b'ei determinada per la longor deu tube). Aqueste son fondamentau qu'ei dota frequéncia ; las nòtas seguentas dens la soa seria armonica que son las nòtas qui la loa frequéncia b'ei un multiple entièr de la frequéncia deu son fondamentau. Cada còp qu'òm multiplica la frequéncia per 2 la nòta qu'ei la medisha mes dab ua octava de diferéncia. Per exemple, puish que dab ua frequéncia de 440 Hz òm produseish un la, a 220 Hz òm aurà un la mei grave e a 880 Hz òm aurà un la mei agut.
En pujant dens las nòtas agudas, l'intervau enter la nòta e s'abraca (per'mor be i a mei de multiples enter 4 e 8 que non pas enter 2 e 4) permetent atau d'interpretar melodias un pauc mei complèxas que non pas dens lo registre mei grave de l'instrument.
Abans l'invencion deu piston de cap a la meitat deu sègle XIX, gaireben totas las trompetas qu'èran naturaus (a despart de la trompeta de claus - deu son hèra imperfecte mes capabla de prodúser gama cromaticas - e de la trompeta de colissa). Que ho generaument remplaçada per la trompeta classica modèrna qui, ajudada deus sons pistons, e pòt interpretar totas las gamas cromaticas.
Uei las trompetas naturaus mei emplegadas que son la trompeta barròca e la trompeta de cavaleria.


text:
Template:Babel oc
oc - Occitan[edit]
Category:user oc, amb las soscategorias Category:user oc-0, Category:user oc-1, Category:user oc-2, Category:user oc-3, Category:user oc-4
Utilizatz los modèls seguents sus vòstra pagina d'utilizaire :
- {{user oc}} L'occitan es la lenga mairala d'aquesta persona.
- {{user oc-4}} Aquesta persona parla occitan amb un nivèl comparable a la lenga mairala.
- {{user oc-3}} Aquesta persona pòt contribuir amb un nivèl avançat d'occitan.
- {{user oc-2}} Aquesta persona pòt contribuir amb un nivèl intermediari d'occitan.
- {{user oc-1}} Aquesta persona pòt contribuir amb un nivèl elementari d'occitan.
- {{user oc-0}} Aquesta persona compren pas l'occitan o lo compren amb de grandas dificultats.


text:
Felip II de França
Felip II de França (Gonesse, lo 21 d'agost de 1165 - Mantes, lo 14 de julhet de 1223), conegut com Felip August, que ho rei de França, lo setau gessit de la dinastia capeciana dirècta. Qu'èra lo hilh de Loís VII de França e d'Adela de Champanha.
Qu'ei lo purmèr rei titolat rei de França, en 1190. Totun la mei grand part deus sons actes que'u mentaven enqüèra com rei deus francs, com los sons predecessors.
Lo son long regnat que ho marcat per ua seguida de victòrias qui hen créisher lo poder reiau francés.


text:
1978
Aquesta pagina concernís l'an 1978 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Ja afeblit per de crisis financieras e economicas recurrentas, lo govèrn comunista foguèt encara afeblida per l'eleccion a la papautat dau cardenau polonés Joan Pau II que venguèt un simbòl e una autoritat morala importanta de l'oposicion intèrna au comunisme.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la Guèrra d'Ogaden còntra Somalia. D'efèct, gràcias a l'importància de l'ajuda dau blòt sovietic (liurasons d'armaments, còrs expedicionaris cuban e sud-iemetina... etc.) e de la demografia dau país (40 milions d'abitants còntra 4), l'armada etiopiana aquistèt una superiotat clara entre novembre de 1977 e genier de 1978. Lo 23 de genier, la còntra-ofensiva deis Etiopians e dei Cubans acomencèt. Lo 12 de febrier, lei sètges de Harar e de Dire Dawa foguèron romputs e lo 5 de març, la vila de Jijiga foguèt reconquistada. Lei darriereis unitats somalianas se retirèron dau territòri etiopian e la guèrra s'acabèt lo 23 de març. Aquela victòria e sostèn important de part dau blòt de l'Èst permetèron a Mengistu Haile Mariam d'assegurar definitivament sa posicion a la tèsta dau Derg.
Oceania[modificar | modificar la font]
Illas Salamon[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 7 de julhet.
Tuvalu[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 1èr d'octòbre.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins lo domeni de l'aviacion militara, intrada en servici de l'avion de combat multiròtle estatsunidenc F-16 Fighting Falcon. Per sa concepcion, leis engenhaires estatsunidencs inventèron ges de tecnologia novèla mai utilizèron lo retorn d'experiéncia aquistat sus leis avions precedents. Obtenguèron ansin un avion fòrça eficaç amb un còst relativament limitat que foguèt comandat per mai d'un país e venguèt una referéncia.
Dins lo domeni de l'armament dau fantassin, intrada en servici dei fusius d'assaut « bullpup » FAMAS e Steyr AUG, premiereis armas modèrnas qu'adoptan aquela concepcion compacta inventada en 1936. Permet de realizar de fusius pus compactes que leis armas de tipe tradicionau coma, per exemple, lei AK-47 e sei derivats.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Charlene Wittstock, nadaira sudafricana e princesa de Mónegue
- 9 de setembre - Céline Bara, actritz de cinèma pornografic francesa
- 27 de setembre - Ani Lorak, cantaira ucraïniana
- 8 d'octobre - Alison Balsom, trompetista anglesa
- 27 d'octobre - Vanessa-Mae, violonista classica de Singapor
- 30 de novembre - Gael García Bernal, actor mexican
- 2 de decembre - Nelly Furtado, cantaira canadiana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - John Lyng, primièr ministre de Norvègia (n. 1905)
- 11 de febrièr - Harry Martinson, escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 15 de febrièr - Federico Chávez Careaga, president de Paraguai (n. 1882)
- 19 de març - Gaston Julia, matematician francés (n. 1893)
- 21 de març - Cearbhall Ó Dálaigh, president d'Irlanda (n. 1911)
- 16 d'abril - Philibert Tsiranana, president de Madagascar (n. 1912)
- 9 de mai - Aldo Moro, ex-primièr ministre d'Itàlia (n. 1916)
- 14 de mai - Robert Menzies, primièr ministre d'Austràlia (n. 1894)
- 7 de junh - Ronald George Wreyford Norrish, quimista britanic, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1897)
- 6 d'agost – Papa Pau VI (n. 1897)
- 22 d'agost - Jomo Kenyatta, primièr ministre e president de Kenya (n. 1894)
- 7 de setembre - Keith Moon, musician britanic (The Who) (n. 1946)
- 10 de setembre - Ronnie Peterson, pilòt suedés de Formula 1 (n. 1944)
- 26 de setembre - Karl Manne Georg Siegbahn, fisician suedés, Prèmi Nobel (n. 1886)
- 28 de setembre – Papa Joan Pau I (n. 1912)
- 9 d'octobre - Jacques Brel, actor e cantaire bèlga (n. 1928)
- 8 de novembre – Norman Rockwell, artista american (n. 1894)
- 15 de novembre – Margaret Mead, antropologa americana (n. 1901)
- 20 de novembre - Giorgio de Chirico, pintor italian (n. 1888)
- 8 de decembre – Golda Meir, primièra ministra d'Israèl (n. 1898)
- 10 de decembre - Emilio Portes Gil, president de Mexic (n. 1880)
- 11 de decembre - Vincent du Vigneaud, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1901)
- 27 de decembre - Houari Boumédiènne, president d'Argeria (n. 1932)
- 27 de decembre - Alexandre Deulofeu politic e filosòf catalan (n. 1903)
- Raúl Alberto Lastiri, president d'Argentina (n. 1915)
- Andrieu Mols, poèta audenc (n. 1910)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Piotr Leonidovich Kapitza, Arno Allan Penzias, Robert Woodrow Wilson
- Prèmi Nobel de Quimia : Peter D. Mitchell
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Werner Arber, Daniel Nathans, Hamilton O. Smith
- Prèmi Nobel de Literatura : Isaac Bashevis Singer
- Prèmi Nobel de la Patz : Anouar el-Sadate e Menachem Begin
- Prèmi Nobel d'Economia : Herbert Simon


text:
L'associacion Tot en Òc regropa de traductors benevòls. Nòstre objectiu es de prepausar de versions en occitan per las principalas aisinas informaticas e numericas.
Mozilla Firefox [moˈzɪla ˈfaɪəfɒks] (oficialament abreviat en Fx o fx e popularament abreviat en FF) es un navegador liure desvolopat a partir del projècte Mozilla. L’objectiu de Firefox es de desvolopar un Mozilla mai pichon, leugièr e rapid al mejan de l’extraccion e del redessenh del compausant de navegador de la seguida de logicial Mozilla. De la meteissa manièra que Mozilla, Firefox es multiplataforma e utiliza lo lengatge d’interfàcia XUL.
LibreOffice es una seguida burotica, tan per lo monde professional coma per l’usatge personal. Es compausada d’un tractament de tèxte, de fuèlh de calcul, d’una aisina de presentacion/diaporama, dessenh, banca de donadas. Prepausa tanben la possibilitat d’exportar al format PDF, edicion de formulas matematicas, extensions, etc… LibreOffice es disponibla per la màger part de las plataformas : MS-Windows (Xp, Vista, Seven), Linux (32 et 64 bits, paquets deb e rpm), MacOS-X (processeurs Intel e PowerPC).
De milierats d’aplicacions, de milions d’utilizaires, un novèl biais d’utilizar vòstre ordenador ! Rapid e polit, Ubuntu es un sistèma operatiu intuitiu e securizat, ideal pels ordenadors de burèu, los servidors, los netbooks e los ordenadors portables. Ubuntu es liure, gratuit, e es compausat de logicials que lo son tanben.
Ensenhatz l'occitan a vòstre ordenador ! Tot en Òc vos met a posita los logicials, e totas las aisinas que vos fan mestièr en lenga occitana


text:
Les Plus Beaux Villages de France
Les Plus Beaux Villages de France ("Lei Vilatges de França Mai Bèus") es una associacion francesa que si creèt en 1982 afin de promòure leis arguments toristics de pichonei comunas ruralas richas d'un patrimòni de qualitat. En julhet de 2011, comptava 156 aderents, comunas o masatges.
L'adesion obeís a un certan nombre de critèris selectius que si definisson dins leis estatuts de l'associacion, e prepausa un programa de mesa en valor e de comunicacion toristica.
En despiech dau títol que pòu laissar entendre que si tracta d'un classament sistematic, l'afiliacion a ren d'obligatòri e fòrça vilatges qu'intrarián dins lei critèris d'admission son pas candidats. Si tracta pas d'un labèl oficiau francés.
Lei departaments de Dordonha e d'Avairon son aquelei que còmptan mai de vilatges labelizats (10 per cadun d'entre elei). Lo departament de Vauclusa, quant a eu, es darrier aquelei dos departaments ambé 7 vilatges retenguts per lo labèl. Lo departament d'Òlt es just darrier ambé 6 vilatges inscrichs dins l'associacion, qu'un que si coneisse mai es aqueu de Sent Circ de la Pòpia.


text:
Projècte:Traduccion
- Ajuda : Tota l'ajuda - Tavèrna Mi sekigas - Bòts - Consultants - Modèls - Espleches
- Lengas : Anglés - Arabi - Alemand - Chinés - Castelhan - Italian - Catalan - Latin - Neerlandés - Polonés - Portugués - Rus - Suedés - Autras lengas
- Archius per mes : genièr 2017 - decembre 2016 - novembre 2016 - Totes los archius
- Archius per estatut : Demandas - En cors - De tornar legir - En relectura - Acabadas
- General : Activitat sul projècte - Daissar un messatge - Paginas de seguit de traduccion - Seguit dels AdQ d'autras lengas
- Lo projècte permet de seguir las demandas de traduccion :
- del mes en cors (classadas per data) en sautant dirèctament a una de las seccions seguentas :
- #De tornar legir - #Demandas - #En relectura - #En cors - #Acabadas ;
- dels meses precedents en percorrent l'archiu del projècte ;
- dins una lenga donada :
- del mes en cors (classadas per data) en sautant dirèctament a una de las seccions seguentas :
- Una pagina de seguit de traduccion acompanha cada article tot al long del procèssus, aquò facilita la collaboracion entre lo demandaire de la traduccion, lo o los traductors, lo o los relectors e los eventuals consultants, atal permet de melhorar la qualitat de la traduccion.
- Per traduire d'articles en occitan dins una autre lenga, utilizatz los ligams interwikis dins la boita « Autras lengas » en bas a esquèrra d’aquesta pagina per accedir als autres projèctes de traduccion.
Cossí efectuar una demanda de traduccion ?
- En règla generala, sufís d'apausar lo bendèl
{{Traduccion}}sus l'article francés e de seguir las instruccions.
- Per una pichona porcion de tèxt sus un article existent, utilizar
{{Traduire}}.
Cossí traduire un article ?
Sufís de seguir las instruccions de la pagina de seguit que permet la comunicacion entre demandaire, traductor(s), relector(s) e consultant(s).
Existís una lista d'espleches (diccionaris multilingües, etc.) sus Projècte:Traduccion/*/Espleches.
Ont trobar d'articles de traduire ?
- En bas d’aquesta pagina (qu'aficha las demandas del mes en cors) ;
- dins Projècte:Traduccion/*/Demandas ;
- sus la pagina Projècte:Traduccion/*/Lang, que permet de seleccionar las demandas per lenga ;
- sus aquesta pagina per las demandas de traduccion d'un passatge solament ;
- se sètz mai ambiciós, sus la pagina consacrada als articles de qualitat de las autras wikipèdias.
Cossí s'inscriure coma traductor ?
Se desiratz traduire d'articles, apondètz las boitas d'utilizaire
Traduccion e
Traduccion/còde lenga. Dispausaretz alara de boitas personalas (veire aicí) que vos balharàn un accès dirècte a las paginas apropriadas del projècte Traduccion, e seretz classat coma wikitraductor dins las lengas qu'auretz causidas.
Autres
- Per mai d'informations, podètz passar sus l'ajuda del projècte, e notadament sus la Fèira de las Questions.
- E s'avètz pas la responsa qu'esperatz, esitetz pas a pausar vòstra question sus la pagina de discussion del projècte.
Paginas utilas
- La lista dels modèls d'administracion del projècte.
Paginas en sòmi
- Pagina per las presas de decisions.
- Una lista dels traductors mai actius del moment.
- Projècte:Seguit dels articles de qualitat de las autras wikipèdias es un sosprojècte del Projècte:Traduccion qu'a per tòca de traduire los articles de qualitat que provenon de las autras wikipèdias.
- Projècte:Traduccion/*/Grop permet d'organizar de gropes de traduccion.
- Projècte:Traduccion/*/Actualitats/Traduccion de la setmana met en abans cada setmana una traduccion particulara.
-
- >> La mesa a jorn de las seccions seguentas es gerida automaticament per lo robòt DumZiBoT.
Projècte:Traduccion/*/De tornar legir/genièr_2017[modificar la font]
Projècte:Traduccion/*/De tornar legir/genièr 2017
Projècte:Traduccion/*/Demandas/genièr_2017[modificar la font]
Projècte:Traduccion/*/Demandas/genièr 2017
Projècte:Traduccion/*/En relectura/genièr_2017[modificar la font]
Projècte:Traduccion/*/En relectura/genièr 2017
Projècte:Traduccion/*/En cors/genièr_2017[modificar la font]
Projècte:Traduccion/*/En cors/genièr 2017
Projècte:Traduccion/*/Acabada/genièr_2017[modificar la font]
Projècte:Traduccion/*/Acabada/genièr 2017
__NOEDITSECCION__oc:Projècte:Traduccions


text:
Wikipèdia:Bons articles
Per permetre a nòstres lectors d’alargar lors orizonts de lectura, avèm seleccionat demèst nòstres 82 481 articles aquestes 13 articles e aquestes 0 portals que rebaton la diversitat e la riquesa de Wikipèdia.
S'estimatz qu'avètz escrich un article o un portal digne de figurar dins aquesta lista, prepausatz-lo sus la pagina dels articles potencialament bons. A l'invèrsa, un article o un portal present qu’o es pas o qu’o es pas mai pòt èsser contestat e eventualament levat. Tanben podètz melhorar aquestes articles e portals per ne far d'articles e portals de qualitat e prepausar l'atribucion del label sus aquesta pagina.
- Somari


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 5 de setembre de 2014
Comunicat de la còlha de Ràdio-País: Ràdio-País vampirizada
Los tres mes escolats despuish l'AG estatutària deu 24 de mai de 2014 que son estat ua espròva usanta.
Aquesta rentrada 2014 qu'ei la de la mesa per tèrra de Ràdio País : utís trentenari per l'occitan.
Çò qui ei a aparir qu'ei incompreneder e paradoxau. Qu'ei causa sabuda que los chepics financèrs de Ràdio País e son circonstanciaus e transitòris. Moneda que deu arribar au quatau trimèstre (mei de 100000€ de las Regions e de l'Estat). Qu'i serà pro entà esponjar los deutes e pagar los professionaus : los qui demoran.
Mes briga n'ei pas çò qu'entenen los navèths administrators. Aprofieitant la situacion financèra transitòriament chepicosa a la ràdio que destruseishen sistematicament la fòrça de tribalh : dab violéncia verbau lamentabla e intolerabla de gavidaires. Ua persona tractada de "goja", ua auta dont la quita existéncia ei denegada "estossi estat ton pair, t'avori pas deishat víver", e tanben a l'endret de d'aubuns ua non comunicacion totau : violéncia ultima... Dab lo non respècte d'ua decision deu CA deu 3 de julh pertocant lo pòste d'un jornalista qui seré au finau suprimit començar de seteme quan sembla que'n medish temps e seré procedit a un recrutament. Dab la vita insostenibla qui ei hèita aus salariats dont lo tribalh ei vueitat de sens e de las responsabilitats.
Los programas de rentrada que resultan d'ua vision calamitosa de çò que cau har e quin ac cau har : destruccion sistematica de tota mutualizacion, preconizacions ubuescas en mestior de jornalisme e d'organizacion de tribalh. E l'escota de la ràdio per internet ne's pòt pas mei har peu site de Ràdio País www.radio-pais.com qui ei estat suprimit e dab eth lo renviat sus l'escota deu dirècte sus internet dont lo flus ei - peu moment - tostemps efectiu sus http://www.efluw.net/radiopais/ plan finòts los qui ac trobaràn.
Que passam çò qu'evoquèm dens ua prumèra arremoluda d'aqueth manifèste (detalhs mei ací). Au cap de tres mes d'essai de collaboracion au Conselh d'Administracion que calèva tirar conclusions. De cara a ua situacion blocada e en l'abséncia d'un projècte d'endom qui a deu mau a passar lo desapitar de çò de hèit, l'ensemble deus administrators de l'associacion de sostien a Ràdio País en Bearn dont lo president federau, que demissionèn de la Federacion. L'associacion de sostien a Ràdio País en Bearn que s'ei retirada temporàriament de la Federacion VAP Ràdio País entà har vàler la soa analisi deus mejans umans, financèrs e organizacionaus de l'utís Ràdio País e entau son programa. Salariats e productors benevòles de Ràdio País que vòlen apitar un navèth projècte qui entenen valorizar dens la Federacion Vivre au Pays Ràdio País o estosse destrusit l'utís ua navèra estructura.
Mercés de v'associar en nombre a la demarcha, sostien a radiopaisoriginau@gmail.com
Nom :..........................Petit nom :........................... adreça :............................................................... CP :................ Vila :................................................ Que m'associi au Manifèste per que visca Ràdio País o ua ràdio en occitan en Gasconha. En comptar dab vos e en ve hant aunor François Lassabe, Joan Francés Tisnèr, Domenja Lekuona, signataris deu Manifèste.
2 comentaris:
-
-
Be cau sustiéner Radiò País, mes lo tèxte ací dessús ne'n balha pas tròp enveja.
Quin ei aqueth gascon ? "los tres mes escolats"! "incompreneder"! "d'aubuns"! (Ne diven pas obrir sovent lo diccionari...) "esponjar los deutes" !!! "l'escota" !!! 2 còps donc n'ei pas ua pèca d'inatencion... "Aqueth manifèste"... un projècte... qui a deu mau a passar"... Alavetz, qui destruseish la luenga gascona ?
- 7 de setembre de 2014 a les 15:37
- Cercaval ha dit...
-
Messatge se sosten mandat uèi.
Amb mas amistats.
- 21 de setembre de 2014 a les 16:11


text:
Estratosfèra
L'estratosfèra es la segonda jaça de l'atmosfèra terrèstra, se situant al dessús de la troposfèra e jos la mesosfèra. Las temperaturas atengudas dins l'atmosfèra son fòrça variablas d'una jaça a l'autre. Logicament, las jaças mai alunhadas de la Tèrra possedisson de temperaturas mai bassas qu'aquelas que son pròchas, mas d'autres factors fan aumentar considerablament la temperatura d'unas jaças, coma l'estratosfèra.
Somari
Altitud e espessor de l'estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra se situa entre 8,5 e 20 quilomètres d'altitud per sa limita inferiora (tropopausa) e 40 a 60 quilomètres d'altitud pel tèrme superior (estratopausa) al repècte de la superfícia de la Tèrre e segon sa latitud sul glòb (entre 12 e 50 km d'altitud en mejana).
Temperatura de l'estratosfèra[modificar | modificar la font]
La temperatura dins l'estratofèra varia segon l'altitud, perque aquela se calfa per l'absorpcion dels rais ultraviolets venent del Solelh. A l'interior d'aquela jaça, la temperatura aumenta amd altitud (vejatz l'article jaça d'inversion). Al mai naut de l'estratosfèra, la temperatura es a l'entorn de 270 K (-3°C), prèp del punt de congelatcion de l'aiga. Aquela partida de la jaça se nomena l'estratopausa, ont la temperatura torna a bassar quand pujam. Aquela estratificacion verticala fa que l'estratosfèra es dinamicament establa: i a pas cap de conveccion regulara nimai de turbuléncias associdas dins aquela partida de l'atmosfèra. Lo calfament es causat per l'ozonosfèra, qu'absòrba les radiacions ultravioletas del Solelh, çò qu'a per consequéncia de calfar las jaças superiòras de l'estratosfèra. Lo bas de l'estratosfèra se caracteriza per un equilibri entre la calor transmesa de la jaça d'ozòn per conduccion e la calor transmesa de la troposfèra par conveccion. Aquò implica que l'estratosfèra comença a l'altitud bassa prèp dels pòls, perque la temperatura i es mens nauta.
Aeronautica[modificar | modificar la font]
Los avions comercials volan mai que mai a una altitud pròcha de dètz quilomètres dins de latituds temperadas, al ran de l'estratosfèra. Aquò permet d'evitar las turbuléncias de la conveccion presenta dins la troposfèra. Las turbuléncias encontradas pendent las condicions de vòl son mai sovent causadas per de fòrtas variacions de conveccions venent de la troposfèra. Los planaires mai sovent vòlan sus de volutas termicas que pojan per la troposfèra al dessús de corrents cauds. Aquelas volutas se terminan a la basa de l'estratosfèra, çò que fixa una limita d'altitud als planaires sus l'ensems del glòb. Qualques planaires pas mens capitan l'estratosfèra per un metòde nomenat Vòl d'onda (Ridge Lift), que consistís a utilizar los fòrts vents montanhòls per s'auçar naturalament cap al ceu
Circulacion Estratosferica[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es una region que se debana d'intenses processús radiatius, dinamics e quimics que la mèscla orizontala dels compausants gasoses se produson fòça mai aviat qu'a la verticala. L'oscillacion quasi-biennalà (OQB) dins las latituds tropicalas, qu'es menada per las ondas de gravetat generadas de biais convectiu dins la troposfèra, es una caracteristica interessanta de la circulacion de l'estratosfèra. L'OQB induch una circulacion secondária, importanta pel transpòrt estratosferic global des traçaires coma l'ozòn o la vapor d'aiga.
Pendent los ivèrns de l'emisfèri boreal, los caufaments estratosferics subtes pòdon sovent èsser observats, perque son causats per l'absorpcion de las ondas de Rossby dins l'estratosfèra.
Ateunhiment de la jaça d'ozòn[modificar | modificar la font]
La principala causa de l'atenhiment de la jaça d'ozòn reportada es la preséncia de clorofluorocarbònis (los celèbres CFC — CCl2F2, CCl3F) dins l'estratosfèra de la Tèrra. Los clorofluorocarbònis son compausats de clòr, de fluòr e de carbòni. Perque los CFC son estables, economics, non toxics, non inflamables e non corrosius, son utilizats coma propergòls, refrigerants, solvants, eca. Aquelas moleculas acaban per capitar l'estratosfèra, ont se produch una seria de reaccions en cadena que mena fin finala a la destruccion de la jaça d'ozòn.
Lo govèrn dels Estats Units d'America enebiguèt, en 1980, l'utilizacion dels CFC dins los aerosòls. Los esfòrces mondials per mermar l'utilizacion dels CFC comencèt en 1987, e un bandiment internacional seguèt en 1996 per davançar los efèches de la produccion industriala dels CFC. Aqueles esfòrces foguèron dramaticament decevents a causa dels mercats negres en China e en Russia, que la valor dels CFC illegalament manufacturats capitèt 500 milions de dolars americans. Las quantitats de CFC dins l'estratosfèra contunhèt d'aumentar fins al começament de l'an 2000 se pensa que capitarán un nivèl acceptable cap a la mitat d'aquel sègle.
Casuda liura dins l'estratosfèra[modificar | modificar la font]
De 1958 a 1960, a causa de l'altitud creissenta dels avions de caça, l'United States Air Force menèt lo Projet Excelsior per s'ensajar als sauts de nauta altitud, coma amb lo paracasudas Beaupre. Joseph Kittinger de l'USAF se lancèt en casuda liura dempuèi una nau situada en plena estratosfèra, lo 16 d'agost de 1960. Pujèt fins a 31 333 mètres, trencant atal lo recòrd de 30 942 mètres establit per David Simons dins l'encastre del projècte Manhigh en 1957. La casuda entièra durèt 13 minutas e 45 secondas. Lors de la davalada, Kittinger atenguèt una velocitat maximala de 988 km/h e une temperatura minimala de -70 °C.
Lo 14 d'octobre de 2012, La mission Red Bull Stratos permetèt a Félix Baumgartner de sautar en casuda liura dempuèi una nau situada a 39km d'altitud, en plena estratosfèra. Amb aquel saut venguèt lo primièr òme a passar la paret del son sens assisténcia mecanica. Dins sa casuda, que durèt 4 m 19 s, l'austriac de 43 ans capitèt una velocitat maximala de 1342 km/h. Es tanben lo saut en paracasudas mai naut jamai riscat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Codecobreires de l'estratosfèra


text:
Vergaville
Vergaville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fondacion d'una abbaye bénédictine l'an 966, ponduda jos la proteccion de l'avesque de Mètz en 1190, de contunh del pòrti de Lorraine a Modèl:La s
- Dévastée al cors de la guèrra de Trenta ans e reconstruite ; suprimida a la Revolucion e démolie.
- Lo abbaye aviá lo drech de justícia e un important domeni fonzièr.
- Banc d'un ancià archiprêtré.
- Fondation d'une abbaye bénédictine en 966, mise sous la protection de l'évêque de Metz en 1190, puis du duc de Lorraine au XVIen
- Dévastée au cours de la guerre de Trente ans et reconstruite ; supprimée à la Révolution et démolie.
- L'abbaye avait le droit de justice et un important domaine foncier.
- Siège d'un ancien archiprêtré.


text:
1620
Aquesta pagina concernís l'an 1620 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Promulgacion de l'Edicte d'Integracion de Bearn dens França deu rei de França Loís XIII.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra còntra Polonha-Lituània après la revirada de negociacions regardant la question deis incursions regularas menadas per de tropas otomans ò polonesas còntra lo territòri vesin. Pasmens, lei dos camps comencèron la guèrra sensa preparacion e leis operacions se limitèron a la batalha de Cecora (17 de setembre - 7 d'octòbre) averada per leis Otomans.
Polonha-Lituània[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra còntra l'Empèri Otoman après la revirada de negociacions regardant la question deis incursions regularas menadas per de tropas otomans ò polonesas còntra lo territòri vesin. Pasmens, lei dos camps comencèron la guèrra sensa preparacion e leis operacions se limitèron a la batalha de Cecora (17 de setembre - 7 d'octòbre) averada per leis Otomans.


text:
Marant
Marant es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat beneficiava d'un marais.
Un plànol de dos marais, levat per Lens en 1765, arxivat a l'archiu départementales en 1894 [1]
La commune bénéficiait d'un marais.
Un plan de deux marais, dressé par Lens en 1765, archivé aux archives départementales en 1894 [1]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Informe del Sr. Lo archiviste départemental sus la situacion de l'archiu de la prefectura, de las jos-prefecturas, de las municipalitats e dels hospices del Passatge-de-Calava e sus la bibliotèca départementale pendent l'exercici 1893-1894, Arras, 1894 (extrai del volum del Conselh General del Passatge-de-Calava de la session de Aout 1894) (consultat 2009 12 30), p 290 Error de citacion : Invalid
tag; name "arch62_1894" defined multiple times with different content


text:
Villeneuve-Saint-Germain
Villeneuve-Saint-Germain es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Villeneuve sant Germain alberga l'anciana vila de Soissons. Aquela vila celte, o mai exactament Belgae, protegissiá alavetz las Suessones. La legenda vòl #qu'un rei Celte i i aja reinatge: Divitiac.
La commune de Villeneuve saint Germain héberge l'ancienne cité de Soissons. Cette ville celte, ou plus exactement Belgae, abritait alors les Suessones. La légende veut qu'un roi Celte y ait régné: Divitiac.


text:
Palha
La palha es la camba seca de las cerealas (blat, civada, segal, òrdi, ris, eca), segadas e daissadas sul camp per la segaira, après que los grans ne'n foguèsson desseparats. La partida de la tija, de pichona nautor, que demòra plantada es lo cluèg.
Recòlta[modificar | modificar la font]
Pendent la sèga, se regla la nautor de la barra de copa de la segaira, per recoltar mai o mens de palha. Après, cal passar amb una maquina que permet de fabricar las balòfras, en bala o en rotlèus, que son puèi transportadas per èsser aparada del mal temps.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Quand es segada, la palha pòt aver mai d'una utilizacion:
- palhats pels cavals, bovids e ovids, e formar atal la basa del fems ;
- aliment del bestial, de valor nutritiva mejancièra sonque pels romiaires, sols animals d'abaliment capables de digerir la cellulòsa, mercé a l'activitat microbianade la pança. Per la far mai manjativa e per melhorar sa valor nutritiva, se pòt apondre de produchs (urèa, melassa…). Es un produch util en cas de carestiá, subretot pendent los periòdes de secada qu'agòta la produccion de pastura dins las zonas d'abaliment mas un bovin noirit sonque de palha lèu magririá;
- proteccion del sòl, jos biais de palhatge amb l'emplec per d'autres materials, coma la rusca de pin, e quitament pelliculas de matèria plastic… ;
- font d'energia, dirèctament coma combustible (tornant 6 a 7 còps mai d'energia que demanda sa fabricacion[1]), o aprèp transformacions donant de carburants de melhora qualitat: biogàs per fermentacion, carbon vegetal per pirolisi o (a l'estudi) etanòl ;
- material de bastit, amb las fibras, longas o chapladas dins las tecnicas del palhabard, de fabricacion de bricas o de bardís;
- isolant termic. Existís de tecnicas de construccion d'ostals en balas de palha
- la palha, rica en cellulòsa, pòt servir de matèria primièra per la fabricacion de papièr (subretot la palha de ris) ;
- fòrça usatges en banastariá (capèl de palha…), marqueteriá de palha, en empalhatge…
Pòt tanben èsser enterrada, çò qu'evita las operacions de recòlta e de transpòrt, fòrça caras, subretot dins las regions cerealièras sens abaliment e permet d'apondre al sòl una quantitat importanta de matèria organica, e l'enriquir.
Dins qualques cases, es brutlada en pè.


text:
Principi de subsidiaritat
Lo principi de subsidiaritat es una senténcia politica e sociala segon que la responsabilitat d'una accion publica, quand es necessària, deu èsser atribuida a la mai pichona entitat capable de resòlvre lo problèma d'esperela. Va en parelh amb lo principi de supléncia, que vòl que quand los problèmas despassant las capacitats d'una pichona entitat, l'escalon superior a alara lo dever de la sostenir, dins las limitas del principi de subsidiaritat.
Es doncas dins lo desir de vigilar a far pas a un nivèl mai naut çò que pòt l'èsser amb mai eficacitat e l'ecalon mai bas, es a dire la recerca del nivèl pertinent de l'accion publica.
La significacion del mòt latin d'origina (subsidiarii : tropa de resèrva, subsidium : resèrva / recors / sosten) rebat plan aquel doble movement, a l'encòp de nonintervencion (subsidiaritat) e de capacitat d'intervencion (supléncia).
Somari
Formas e domènis[modificar | modificar la font]
La subsidiaritat pòt èsser:
- descendenta: delegacion o atribucion de poders cap a un escalon mai pichon, se dich alara devolucion o decentralizacion. Concretament, dins una subsidiaritat descendenta, es l'escalon superior que decida lo que deu coneisser quina question.
- ascendenta: atribucion de poders cap a una entitat mai vasta, se parla alara de federacion o, entre païses, de supranacionalitat. Concretament, quand una subsidiaritat es ascendenta, es l'escalon inferior que decidís lo que deu coneisser quina question.
Trapant la seuna origina dins la doctrina sociala de la Glèisa catolica, la nocion de subsidiaritat venguèt lo lèma de l'Union Europèa.
Aquel principi de subsidiaritat es clarament inscrich dins lo drech e dins lo discors europèu. La mesa en aplicacion e lo contraròtle de la mesa en òbra d'aquel principi de subsidiaritat son de questions legitimas, e dobèrtas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Apareison de l'idèa[modificar | modificar la font]
Se pòt considerar lo filosòf Johannes Althusius coma a l'origina del principi de subsidiaritat[1]. Dins son obratge de 1603, Politica. Methodice digesta et exemplis sacris et profanis illustrata, cui in fine adjuncta est oratio panecyrica soslinha la necessitat d'autonomia de las collectivitats de basa, al respècte dels poders centrals. De fe reformada e "maïeur" d'Emden, posèt lo principi dins las deliberacions del Sinòde reformat d'Emden (1571)[2].
Qualques experiéncias de l'epòca modèrne coma per exemple las Províncias de l'Union en Occitània del temps de las guèrras de religion pòdon èsser qualificadas de tentativa d'aplicacion del principi de subsidiaritat.
Dins lo drech canon[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat tornèt èsser pres pel drech canon. Se trapa ja aquela nocion dins la pensada de Tomàs d'Aquin mas foguèt formulat pel primièr còp pel papa Leon XIII, dins l'enciclica Rerum novarum, primièra formalizacion de la doctrina sociala de la Glèisa catolica. Venguèt necessària pels abuses de la revolucion industriala e las consequéncias sus la societat civila.
Aquel principi, dich tanben « principi d'ajuda », enoncia qu'es una error morala e de caritat que de daissar far per un nivèl social tròp elevat çò que pòt èsser fach pel nivèl social mai bas, perque se lo privariá de tot çò que pòt far. A aquel títol, e en consequéncia d'aquò, lo trabalh de cadun a drech al meteis respècte quin que siá lo seu nivèl social, perqu'es lo sol a lo poder far.
Autras influéncias[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat tanben foguèt defendut per de pensaires socialistas coma Proudhon, de militants del movement cooperatiu e d'autors liberals coma John Locke e John Stuart Mill[3].
Dins l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat foguèt introduch dins la legislacion comunautària per l'article 3 B del Tractat de Maastricht, a per objectiu que las decisions presas dins l'Union Europèa lo sián al nivèl mai pertinent e mai pròche possible dels ciutadans.
Principi[modificar | modificar la font]
Lo principi de subsidiaritat al sens europèu èra definit als paragrafes 1 e 2 de l'article 5 del Tractat instituent la Comunautat Europèa: « La Comunautat agís dins las limitas de las competéncias que li son conferidas e dels objectius que li son atribuits pel present tractat. Dins los domènis que ne relèvont pas de la seuna competéncia exclusiva, la Comunautat interven, conformament al principi de subsidiaritat, sonque se e dins la mesura que los objectius de l'accion envisatjada pòdon pas èsser realizats de biais sufisent pels Estats membres e pòdon doncas, en rason de las dimensions o dels efèctes de l'accion envisatjada, èsser realizats melhor al nivèl comunautari ».
Dins l'encastre de las competéncias concurrentas entre l'Union Europèa e los Estats Membres de l'Union Europèa, l'Union Europèa es competenta quand es incontestable que l'accion de la Comunautat apareis coma mai eficaça qu'une accion menada per una instància mai locala.
S'agís alara de definir sus que critèris se declarerá quicòm d'incontestable.
Lo principi de subsidiaritat se trapa ara al paragrafe 3 de l'article 5 del Traitat sus l'Union Europèa : « En vertut del principi de subsidiaritat, dins los domènis que relèvan pas de la seuna competéncia exclusiva, l'Union interven solament se, e dins la mesura que, los objectius de l'accion envisatjada pòdon pas èsser atengut de biais sufisane pels Estats membres, tant al nivèl central qu'al nivèl regional e local, mas pòdon l'èsser melhor, en rason de las dimensions o dels efèctes de l'accion envisatjada, al nivèl de l'Union ».
Mesa en òbra[modificar | modificar la font]
L'un dels objectius implicita èra de mermar l'espandiement del camp de l'accion burocratica al sen de l'Union.
Pasmens, la mesa en òbra es complèxa e subjectiva. Es perque, en realitat, las causidas politicas pesan tant coma la reparticion optimala de las competéncias.
Fonts[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Sylvestre Mongrenier, Johannes Althusius et l’Europe subsidiaire, institut-thomas-more.org, lo 25 de mai de 2009.
- ↑ (fr)Marc Luyckx, "Histoire philosophique du principe de subsidiarité", Comission europèa, Cellula de prospectiva, ML(92) 64/92, lo 20 de genièr de 1992.
- ↑ (fr)La subsidiarité, principe de la démocratie délibérative, et la décentralisation Jean-Claude Boual e Philippe Brachet 2005
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Encyclica (fr)"Rerum Novarum", pel Papa Leon XIII
- (fr)Nouvelles de Synergies européennes, N°17, janvier 1996, p. 21, 22, 23, Entre autorité et libertés: le principe de subsidiarité, per Stéphane Gaudin.
- (fr)Chantal Delsol, Principe de subsidiarité, PUF, 1993.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Qu’est-ce que le principe de subsidiarité ? (site vie-publique.fr)
- (fr)La subsidiarité sul site de l'Union Europèa
- (fr)Rapòrt d'informacion de l'Assemblada nacionala sul principi de subsidiaritat (site assemblee-nationale.fr)
- (fr)Lo principi de subsidiaritat dins l’Union Europèa