text:
Calendièr
Un calendièr (var. calendier) es un sistèma de marcar las datas en foncion del temps. Un tal sistèma foguèt inventat pels òmes per devesir e organizar lo temps sus de periòdes longs. Inicialament concebuts per èsser en acòrdi amb los fenomèns astronomics e los cicles de las sasons, los calendièrs venguèron indispensables per observar los eveniments astronomics, astrologics e tanben religioses.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Unitats del calendièr
- 3 Combinason de las unitats naturalas
- 4 Periòdes e unitats associats
- 5 Sistèmas de calendièrs dins lo monde
- 6 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot calendièr deriva del latin calendae, « que son apelats », del vèrbe calare (« apelar »). Las calendas designavan pels Romans lo primièr jorn del mes qu'èra lo començament de la luna novèla e los jorns èran comptats a l'envèrs a partir de las calendas, de las nonas, cinquen o seten jorn del mes, de las idas, tretzen o quinzen jorn del mes. Aquel jorn, los pontifes anonciavan la data de las fèstas mobilas del mes venent e los debitors devián pagar lors deutes inscrits dins los calendaria (« libres de comptes »).
Unitats del calendièr[modificar | modificar la font]
Totes los calendièrs istorics son basats sus las unitats naturalas de durada definidas per de fenomèns astronomics.
Lo jorn[modificar | modificar la font]
Dins totas las civilizacions, l'alternança del jorn e de la nuèch pareis d'èsser estada l’unitat fondamentala de la marca de l'escorrement de l'an. Aquela se fa per la rotacion de la Tèrra, lo començament del jorn es pas simultanèu d’un punt a l’autre del glòbe terrèstre. Fins a una epòca recenta, èra pas un problèma perque las civilizacions vivián gaireben sens contacte las unas amb las autras. Lo desvolopament dels transpòrts e la possibilitat de difusar l'ora menèron a definir, al sègle XIX, la nocion de fus orari per far correspondre una ora donada amb una posicion aparenta del solelh dins lo cèl.
Lo mes[modificar | modificar la font]
Las fasas de la Luna essent de bon observar, foguèron un mejan facil de mesura del temps. S'utilizava las lunasons per comptar los temps superiors a qualques jorns. Dins las regions del glòbe ont las sasons son pauc marcadas, coma en Polinesia, la lunason demorèt longtemps, aprèp lo jorn, l’unitat fondamentala de mesura del temps. Lo calendièr musulman modèrne es tanben lunar.
L’annada[modificar | modificar la font]
Marcant las sasons, la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, es a dire l'annada, prenguèt importància amb lo desvolopament de l’agricultura. Aquel cicle es d’una durada relativament longa e son escorrement se pòt marcar per exemple amb de fenomèns coma los solsticis. Es doncas probable que los òmes aurián utilizat l'alongament de las ombras per marcar lo debanament de l’annada, associat al percors aparent del solelh a respièch de las constellacions del zodiac.
Lo primièr calendièr basat sus l’annada poiriá èsser lo calendièr egipcian. Segon qualques teorias, los megalites dels sites de Nabta Playa o Stonehenge, o las formas dels temples astècas e maias poirián aver servit a mesurar las annadas.
Combinason de las unitats naturalas[modificar | modificar la font]
Los fenomèns astronomics presentats çai subre son independents, las unitats que definisson son pas commensurablas: lor repòrt es pas un nombre racional.
Aquela dificultat fa que los pòbles causiguèron de daissar lo calendièr se desincronizar o ben de lo recalar empiricament suls fenomèns celèstes, fins a pèrdre la continuitat dels jorns. Se ditz alara qu’un calendièr es puslèu aritmetic o puslèu astronomic.
L’annada e lo jorn[modificar | modificar la font]
A l'ora d'ara, una annada val 365,242201 jorns. Lo calendièr egipcian, puèi lo calendièr julian e lo calendièr gregorian son de bons exemples dels esfòrces successius que capitèron a sincronizar l’annada amb lo cicle de la Tèrra a l'entorn del Solelh.
E encara nòstre calendièr actual presenta totjorn una leugièra desincronizacion de l’annada, avalorada a qualques jorns (3 jorns) sus 10 000 ans.
Lo mes e lo jorn[modificar | modificar la font]
La durada mejana d’una lunason es de 29 jorns 12 oras 44 minutes e 2,8 segondas (29,53 jorns). Doncas en fasent alternar meses de trenta e de vint-e-nòu jorns, e a condicion d’apondre un jorn cada trenta meses, arribam a una precision acceptabla. Aquel mecanisme foguèt utilizat per totes los ancians calendièrs lunars per far correspondre l’òrdre dels jorns dins lo mes amb las fasas de la luna.
Lo mes e l’annada[modificar | modificar la font]
Una annada solara compòrta 12,36827 lunasons. Per establir l'annada calendièra e doncas conservar un acòrdi entre los meses e las sasons, los calendièrs caldèu e roman apondèron cada tres ans, un tretzen mes a lor calendièr. Mas l’armonizacion demorèt fòrça imperfièita.
Totes los calendièrs qu'atenguèron un grand nivèl de precision abandonèron l’idèa de sincronizar lo mes lunar e l’annada solara e son purament solars coma lo calendièr gregorian o ben purament lunars coma lo calendièr musulman. Per exemple dins lo calendièr gregorian, los meses seguisson pas las fasas de la Luna: l'annada es dividida en exactament dotze meses. Aqueles se pòdon gropar per 2 per formar un bimèstre, 3 per un trimèstre (una sason) e 6 per un semèstre (doas sasons).
Se pòt pasmens citar l’excepcion del calendièr ebraïc modèrne que se basa sul cicle metonic : 19 annadas correspondent a dos cents trenta cinc meses. Sus un cicle de dètz-e-nòu ans aquel calendièr definís doncas sèt annadas de tretze meses e dotze annadas de dotze meses. Cal pasmens èsser regularament sincronizat sul cicle de la Luna perque l’annada e lo mes atal definits son leugièrament excedentaris.
La sason e l’annada[modificar | modificar la font]
Dins fòrça calendièrs, i a quatre sasons : la prima, l'estiu, l'automne, e l'ivèrn. Aquelas sasons son pas totjorn a la meteissa plaça dins lo cors de l'annada, e quand, par exemple, los chineses o los cèltas metèron l'estiu de mai a julhet duel calendièr gregorian, lo solstici d'estiu, jorn pus long essent mai o mens al mitan, dins lo calendièr modèrne europèu, l'estiu comença amb lo solstici d'estiu.
En China, l'annada comença amb la prima, mas, dins de païses escandinaus, comença amb la fèsta de mièg ivèrn (Midtvintersblot), lo solstici d'ivèrn, venguèt Nadal mai recentament.
Periòdes e unitats associats[modificar | modificar la font]
Los autres sistèmas per dividir e marcar lo temps son los multiples o sosmultiples de las tres unitats naturalas.
L’èra[modificar | modificar la font]
L’èra es un periòde de temps vague e subjectiu que comença amb un eveniment istoric marcant o fondador servant de punt de despart e causit per convencion coma annada 1 dins una cronologia.
L'èra crestiana comença l'annada supausada de la naissença de Jèsus. L’anno Domini, que determina uèi l'an 1 a la basa del calendièr gregorian, determinada per Dionysius Exiguus en 532.
Segon los calculs e una tradicion relativament tardièra a respièch de l'istòria d'un pòble josieu, perque remontan al sègle II, l’èra judaïca del calendièr ebraïc comença lo 7 d'octobre de 3761 ab. C. correspondent segon los cronologistas josieus a la creacion del monde. A la meteissa epòca, d'autres exegètas, crestians, calculèron la data de la creacion del monde (Anno Mundi) en 5509 ab. C., data a vegadas utilizada pels calendièrs de las Glèisas ortodòxas. Le Chronikon d'Eusebius Pamphili causiguèt 5199 ab. C..
L'èra olimpica (utilizada pels grècs de l'Antiquitat) comença en 776 ab C (annada dels primièrs Jòcs Olimpics). L’èra de Roma comença amb la fondacion de Roma, lo 21 d'abril de 753 ab. C. Los Romans descomptan atal las annadas Ab Urbe condita (« dempuèi la fondacion de la Vila »). L’èra juliana del calendièr julian, mesa al punt per l'astronòm Sosigènes d'Alexàndria sus òrdre de Juli Cesar, dintrèt en vigor lo 1er de genier de 45 Ab. C., e sa creacion es utilizada coma an 1.
Lo revelh esperital de Siddharta Gautama (lo darrièr Boda istoric) -543 pel calendièr bodista.
L’Egira, lo despart de Maomet per Medina, marca lo començament del calendièr musulman lo 16 de julhet de 622 del calendièr julian.
Los Maias de l'epòca classica (sègles IIIe a IX ap. C.) pensavan que las divinitats tornavan far mai o mens regularament los Òmes en divèrsas matèrias (fusta, milh per exemple) e que n'espèran qualques comportaments per los mantenir o pas dins l'existéncia e l'abondància o la carestiá. Los escribas maias estimavan viure dins una nena creacion començada un jorn 4 Ahau 8 Cumku de lor calendièr ritual, lo jorn origina numericament notat 13.0.0.0.0. dins lor numeracion vintesimala. Los especialistas fan correspondre l'origina de l'èra maia al 11 d'agost de 3114 ab. C. e deuriá s'acabar lèu, en decembre de 2012, e daissant plaça a la (n+1)ena umanitat.
Lo sègle[modificar | modificar la font]
Sègle es un mot d’origina romana mas los Latins li atribuisson una significacion fòrça mai vaga perque segon los autors podiá representar de vint-e-cinc a cent setze ans.
Contràriament a la cresença comuna, las annadas secularas coma 1800, 1900 o 2000 son las darrièras de lor sègle. Per definicion un calendièr comença en l’an 1; l'an 100 deu apartenir al primièr sègle per que faga cent ans. Atal, lo sègle XXI comencèt lo 1er de genièr de 2001.
Lo lustre[modificar | modificar la font]
Lo lustre es un periòde de 5 ans. A Roma, representava l'espaci de temps separant dos recensaments.
La setmana[modificar | modificar la font]
Los Egipcians, los Chineses e los Grècs gropavan los jorns en desenas, los Javaneses per cinc jorns. Le mot decada designa un periòde de dètz jorns, [1]. Pel primièr còp una setmana de sèt jorns apareis dins lo pòble ebrièu que l'aurián manlevat als caldèus. Aquela durada es mai o mens aquela d’una fasa de la Luna. L’adopcion del Shabat [2] coma jorn de repaus ven d'un comandament biblic. Per generalizacion, una annada sabatica torna cada 7 ans, alara que cal esperar 50 ans per que torne una annada jubilara e son Jubilèu.
En Mesopotamia, lo nombre sièis èra considerat coma benastrós e lo nombre sèt coma malastrós; èra doncas recomandat d'entreprendre res los 7, 14, 21 e 28 del mes, aquel jorn malastrós foguèt nomenat « sabbatu » e adoptat pels ebrièus.
En Occident, l'utilizacion de la setmana data solament del sègle III de nòstra èra. L’adopcion del dimenge coma jorn de repaus ven d'un decrèt de l’emperaire roman Constantin I lo Grand en 321.
Dins lo calendièr gregorian, perque un mes mejan compòrta 4,34812 setmanas, la setmana es pas una subdivision del mes. Levat evidentament pels meses de febrièr de las annadas que son pas bissextilas, que compòrtan exactament quatre setmanas o doas quinzenas.
Lo calendièr republican tornèt a la division del mes en decadas.
Lo jorn[modificar | modificar la font]
La division del jorn en unitats precisas es d’origina egipciana e caldèa. Los primièrs devesiguèron lo jorn en 24 partidas, 12 per la nuèch e 12 pel jorn. Los segonds devesissián lor jornada en seissanta partidas coma dins los calendièrs vedics d'Índia; a partir del sègle VII, los Babilonians manlevèron a Egipte la division de lor jornada en dotze partidas. Fòrça pòbles aprèp definiguèron lor nocion d’ora en copant en dotze partidas aqueles dos periòdes de duradas variablas segon las sasons.
La minuta e la segonda[modificar | modificar la font]
Serián benlèu d’origina babiloniana.
L’unitat contemporanèa de mesura de temps es la segonda que se definís dempuèi 1967 per un fenomèn atomic. Nòstra definicion del temps repausa doncas pas mai entièrament sus de cicles astronomics, fach unic dins l’istòria de l’Umanitat.
A causa de l'alentiment de la Tèrra per efèit de marèia, lo jorn actual es un pauc mai long qu'aquel de 1820 que serviguèt a la definicion istorica de la segonda. Cal doncas, pontualament, realizar un « saut » en apondent una segonda (o retirar una segonda, çò que encara jamai se produguèt) a un o dos jorns de l’annada per demorar sincronizat amb la rotacion de la Tèrra. Aqueles ajustaments son irregulars perque las variacions del periòde de rotacion de la Tèrra son elas meteissas irregularas e encara mal explicadas. Aquels ajustaments, anonciats de meses abans per l’International Earth Rotation and Reference Systems Service (IERS), se fan a datas predefinidas en fin de mes, en apondent o retirant una segonda a la darrièra minuta d'una jornada.
Sistèmas de calendièrs dins lo monde[modificar | modificar la font]
Un calendièr es lunar o solar segon que privilègia lo mes o l’annada. Dins un calendièr lunar, la durada mejana d’un mes se deu aprochar d'aquela d’una lunason: 29,530589 jorns. Dins un calendièr solar, la durada de l’annada deu èsser de 365,242190 jorns.
Calendièrs solars[modificar | modificar la font]
- lo calendièr de l'Egipte antica ;
- lo calendièr haab (calendièr maia civil que donèt tanben lo xiuhpohualli astèca) ;
- lo calendièr còpte ;
- lo calendièr etiopian ;
- lo calendièr Êzîdî ; (Curdistan)
- lo calendièr persan, subretot en Iran e Afganistan;
- lo calendièr essenian ;
- lo calendièr etrusc ;
- lo calendièr Egira: utilizat pels musulmans
- los calendièrs d’origina romana :
- lo calendièr roman ;
- lo calendièr julian, calendièr roman reformat per Juli Cesar ;
- lo calendièr julian proleptic; lo jorn julian es un procèssus de compte continú dels jorns ligat a aquel calendièr ;
- lo calendièr julian astronomic ;
- lo calendièr Rumî ;
- lo calendièr gregorian:
- lo calendièr gregorian proleptic ;
- lo calendièr gregorian astronomic ;
- lo calendièr julian revisat, una partida de las Glèisas ortodòxas ;
- proposicions de reforma del calendièr gregorian :
- lo calendièr universal ;
- lo calendièr fixe ;
- lo calendièr suedés, utilizat del 1er de març de 1700 al 30 de febrièr de 1712
- lo calendièr berbèr tradicional, o cajmi
- lo calendièr maçonic.
- lo calendrier Badí‘;
- lo calendièr republican, calendièr revolucionari francés ;
- lo calendièr revolucionari sovietic ;
- lo calendièr patafisic ;
- lo calendièr sayana, calendièr nacional oficial d'Índia ;
- lo calendièr tamol ;
- lo calendièr bengalî ;
- lo calendièr curd ;
Calendièrs lunars[modificar | modificar la font]
- lo calendièr musulman ;
- lo calendièr Tzolk'in, calendièr ritual Maia.
Calendièrs lunisolars[modificar | modificar la font]
S’agís de calendièrs lunars que son ajustats cada annada solara amb de meses intercalars:
- lo calendièr ebrèu ;
- lo calendièr de Coligny
- lo calendièr chinés ;
- lo calendièr japonés ;
- lo calendièr atic.
Autres calendièrs[modificar | modificar la font]
- lo calendièr de Bali, calendièr complèxe, ni lunar ni solar;
- lo calendièr liturgic catolic, coma calculat pel comput.


c: text/html

text:
Noam Chomsky
Avram Noam Chomsky (XoMcbkий en ucraïnian (AFI: [ˈxomski]) (nascut a Filadèlfia en Pensilvània lo 7 de decembre de 1928) es un lingüista e un pensaire politic estatsunidenc.
Professor de Lingüistica de l'Institut Tecnologic de Massachusetts, desvolopèt la Gramatica generativa e transformacionala.
Contribuiguèt a la revolucion de la psicologia cognitiva amb l'òbra Conducha Verbala, revision de l'òbra de B. F. Skinner, ont questiona l'aprochament conductista a l'estudi sus la ment e sul lengatge, dominant dins los ans 1950.
Sa vision naturalista sus l'estudi del lengatge a tanben influenciat la filosofia del lengatge e la filosofia de la ment. Establiguèt un classament dels lengatges formals en tèrmes de lor poder generatiu, apelat « Ierarquia de Chomsky ».
En mai de son òbra lingüistica, Chomsky es reputat per sa defensa de la libertat d'expression, per son activisme politic, e per sa critica de la politica exteriora dels Estats Units e d'autres govèrns. Se considèra coma un socialista libertari simpatizant de l'anarcosindicalisme.
- 1000 articles fondamentals
- Lingüista american
- Naissença en 1928
- Escrivan altermondialista
- Escrivan libertari
- Filosòf american
- Sciéncias cognitivas
- Anarquista
- Personalitat de l'altermondialisme
- Filosòf atèu
- Cercaire en relacions internacionalas
- Aquisicion del lengatge
- Lengatge
- Escrivan d'analisi
- Personalitat de la geopolitica

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Peptid
Los peptids (del grèc πeπtoς, « digerible ») son una familha de moleculas formadas de l'union de divèrses aminoacids en un òrdre determinat per formar un polimèr. Los aminoacids son ligats entre eles per lo nomenat ligam peptidic. Lo ligam entre los atòms d'azòt e de carbòni a un cèrt caractèr de ligam doble; aiçò fa que la distància C-N siá un pauc mai corta, e que lo grop mesura siá plan. Los peptids, coma las proteïnas, son presents en la natura e son responsables d'un grand nombre de foncions biologicas, que fòrça que son pas encara conegudas. Los peptids se diferéncian de las proteïnas en que son mai pichons (an mens de 10 000 o 12 000 Da) e que las proteïnas pòdon èsser formadas de l'union de divèrses polipeptids, e de còps grops prostetics. Un exemple de polipeptid es l'insulina, que se compausa de 55 aminoacids e se coneis coma una ormona d'après la foncion qu'a dins l'organisme. L'union d'un bas nombre d'aminoacids dona luòc a un peptid:
- Oligopeptid: Nombre d'aminoacids < 10
- Polipeptid : Nombre d'aminoacids > 10
- Proteïna: Nombre d'aminoacids > 100


text:
-145
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -145 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 148 av. J.C. per lo faraon Ptolemèu VI per restablir Demetrios II Nicator a la tèsta de l'estat seleucid. Lo conflicte s'acabèt per una victòria sus lo riu Oronte. Pasmens, Ptolemèu VI i foguèt grèvament bleçat e moriguèt rapidament après la batalha. En despiech dau renfòrçament de l'influéncia romana dins leis afaires intèrnes d'Egipte, son rèine foguèt considerat coma positiu. En revènge, sa mòrt entraïnèt una crisi de succession grèva entre Cleopatra II e son fraire Ptolemèu VIII. La premiera se proclamèt regenta de son fiu Ptolemèu VII. Per eliminar son nebòt, lo segond se maridèt ambé Cleopatra II. Puei, ordonèt l'assassinat de Ptolemèu VII que li laissèt lo poder. Enfin, se maridèt un segond còp ambé sa neboda Cleopatra III (sensa repudiar sa premiera frema). Pasmens, Cleopatra II refusèt aquela situacion, çò qu'entraïnèt un conflicte dinastic lòng que s'acabèt en 124 av. J.C. e agravèt lo declin dau país.


text:
Àmbit metropolità de Barcelona
L'Àmbit metropolità de Barcelona es una region de Catalonha, definida dins lo Plan territorial general de Catalonha coma un dels sèt domenis foncionals territorials. Abasta una superfícia de 3236 km2, amb una populacion totala de 4 856 579 abitants (2007) e una densitat de 1496 ab./km2. La siá municipalitat mai importanta e nuclèu principal es la vila de Barcelona.
A l'ora d'ara lo domeni es constituit per 164 municipalitats amb una superfícia mejana de 19,7 km2:
- 27 de l'Aut Penedés,
- 30 del Bas Llobregat,
- 5 del Barcelonés,
- 6 de Garraf,
- 30 del Maresme,
- 23 del Valés Occidental
- 43 del Valés Oriental.
La municipalitat pus poblada es Barcelona, amb 1 595 110 abitants. I a un relatiu anautit nombre de municipalitats malgrat las nombrosas modificacions que i a agut al cors del temps. Aiçò condiciona fòrça lo planejament territorial e l'existéncia d'administracions localas multiplas amb competéncias d'elaboracion dels plans d'organizacion urbanistica municipala (POUM) representa un condicionat a l'ora de coordinar l'urbanisme municipal.
La division comarcala[modificar | modificar la font]
La principala foncion de la comarca es de sosténer l'administracion municipala en totas aquelas questions que, per insufiséncia de recorses, incapacitat o limitacion territoriala, pòscan pas desvolopar las pròprias comunas.
Lo domeni metropolitan de Barcelona compren sèt comarcas de Catalonha:


text:
Aguas Calientes
Aguas Calientes es un vilatge de Peró situat près del site inca de Machu Picchu. Sa fondacion data de 1928 quand foguèt construida la linha de camin de fèrre entre Cusco e Santa Ana.
Per sa localizacion geografica (a 30 minutas en autobus de Machu Picchu) es lo luòc ont arriban en trin dempuèi Cuzco los que vòlon visitar las roïnas de Machu Picchu.
Demest sas atraccions toristicas mai importantas se trapan los banhs termals situats a 800 m del vilatge e reputats per aver de proprietats terapeuticas.


text:
Continent
Lo mot continent ven del latin continere per « tenir ensemble », o continens terra, las « tèrras continuas ». Al sens pròpri, aquel tèrme designa una vasta espandida contunha de tèrra a la superfícia del glòbe. Pasmens, aquela definicion estrictament geografica s'emplega sovent segon de critèris istorics e culturals. Se pòt veire atal de sistèmas de continents que considèran Euròpa e Asia coma dos continents alara qu'Eurasia forma una sola espandida de tèrra.
La definicion pauc clara d'un continent mena a l'existéncia de divèrses modèls de quatre a sèt continents. Mas foguèt pas totjorn lo cas, e aqueles modèls varièron segon l'Istòria e la descobèrta de territòris novèls.
Dins son accepcion comuna, la zona continentala inclutz tanben las pichonas illas a flaca distància de las còstas, mas pas aquelas separadas per de braces de mar significatius. D'un punt de vista scientific, los continents incluson tanben las illas estacadas a las placas continentalas, coma las illas Britanicas al respècte d'Eurasia.
Somari
- 1 Istòria del tèrme
- 2 Definicions e aplicacions
- 3 Comparason
- 4 Autras divisions
- 5 En geologia
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Istòria del tèrme[modificar | modificar la font]
Las primièras definicions[modificar | modificar la font]
La primièra distincion entre los continents se faguèt pels ancians marins grècs que donèron los noms d'Euròpa e d'Asia a las tèrras dels dos costats del cors d'aiga de la mar Egèa, l'estrech dels Dardanèls, la Mar de Marmara, l'estrech del Bosfòr e la mar Negra[1]. Los noms foguèron en primièr aplicats solament per designar las tèrras prèp de la còsta e pus tard las espandidas pus alunhadas[2]. Los pensaires de la Grècia antica discutiguèron per saber s'Africa (alara nomenada Libia) se deuriá considerar coma fasent partida d'Asia o coma tresena partida del monde. Una division en tres partidas s'impausèt fin finala[3]. Del punt de vista grèc, la mar Egèa, èra lo centre del monde, amb Asia a l'Èst, Euròpa a l'Oèst e al Nòrd e Africa al Sud[4].
Los limits entre los continents son pas fixats. Inicialament, la frontièra d'Euròpa amb Asia foguèt traçada dempuèi la mar Negra, lo long de la ribièra Rioni e Georgia. Pus tard, se considerèt coma anant de la mar Negra per l'estrech de Kerch, la mar d'Azov e lo long del flume Don[5].
Nil foguèt generalament considerat coma la frontièra entre Asia e Africa. Erodòt[6], al sègle V, pasmens s'opausèt a aquela situacion, que plaçava Egipte sus dos continents. Faguèt doncas coïncidir la rompedura entre Asia e Africa amb la frontièra occidentala d'Egipte, çò que situava aquel país en Asia. Contestèt tanben la division en tres de çò qu'es en fach una sola massa[7], lo debat continua...
Eratostènes, al sègle III, notèt que qualques geografs dividissián los continents pels flumes (Nil e Don), los considerant atal coma d'« illas ». D'autres dividissián los continents per d'istmes, nomenant alara los continents « peninsulas ». Aqueles geografs fixèron la frontièra entre Euròpa e Asia a l'istme entre la mar Negra e la mar Caspiana, e la frontièra entre Asia e Africa a l'istme entre la mar Roja e l'embocadura del lac Bardawil sus la Mediterranèa[8].
Al periòde roman e a l'Edat Mejana, qualques autors prenguèron l'istme de Suèz coma frontièra entre Asia e Africa, mas gaireben totes los autors contunhan de considerar Nil o la frontièra occidentala d'Egipte coma frontièra. A l'Edat Mejana, lo monde èra representat sus la mapa en T-O, amb lo T representant las aigas de la division dels tres continents.
Arribada dels Europèus a las Americas[modificar | modificar la font]
Cristòl Colomb traversèt l'ocean Atlantic per aténher las Antilhas en 1492, dubrissent lo camin a l'exploracion e a la colonizacion europèa de las Americas. Mas malgrat sos quatre viatges cap a l'oèst, Colomb jamai pensèt d'aver atench un novèl continent e contunhèt de pensar qu'aviá atench Asia. En 1501, Amerigo Vespucci foguèt lo pilòt d'una expedicion que navigava lo long de la còsta de Brasil. Los membres de l'expedicion percorriguèron lo long camin cap al sud, lo long de la còsta de l'America del Sud, çò que confirma que las tèrras que perlongavan avián de proporcions continentalas[9],[10]. De retorn a Euròpa, Vespucci publiquèt un compte rendut de son viatge Mundus Novus (« Novèl Monde ») en 1502 o 1503[11], mas sembla que i auriá d'apondons o de modificacions d'un autre autor[12]. Quin que siá l'autor d'aquelas paraulas, se pòt legir dins Mundus Novus « descobriguèt un continent dins aquelas regions del sud qu'es abitat per mai de personas e d'animals qu'en Euròpa, en Asia o en Africa »[13], primièra identificacion explicita de las Americas, un continent coma los tres autres.
Aprèp qualques annadas, lo nom de « Novèl Monde » comença d'aparéisser coma un nom per l'America del Sud. Las mapas de l'epòca mòstran clarament l'America del Nòrd coma connectada a l'Asia e l'America del Sud coma una tèrra separada[14].
En 1507, Martin Waldseemüller publiquèt una mapa del monde, Cosmographia Universalis, qu'es la primièra a mostrar l'America del Nòrd e l'America del Sud distintas d'Asia e entornejadas d'aiga. Un pichon senhal en dessús de la mapa principala explica pel primièr còp que las Americas son a èst d'Asia e son separadas d'Asia per un ocean, perque las Americas son plaçadas a l'extremitat esquèrra de la mapa e Asia a l'extremitat drecha, çò que poiriá crear una confusion. Dins lo libre d'acompanhament, Cosmographiae Introductio, Waldseemüller nòta que la tèrra se dividís en quatre partidas, Euròpa, Asia, Africa e la quatrena partida que ne bastís lo nom a partir d'Amerigo Vespucci[15]. Sus la mapa, lo mot « America » se plaça sus una partida de l'America del Sud.
Lo mot continent[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo sègle XVI, lo nom anglés continent surgís. Es un derivat del tèrme continent land, çò que significa « tèrra continua »[16] e tradusit del latin terra continens[17]. Lo nom foguèt utilizat per designar « una partida de tèrra connectada o continua »[18]. Lo mot continent s'utiliza dins la traduccion de tèxtes grècs e latins al subjècte de las tres « partidas » del monde[19].
Alara que lo mot continent foguèt utilizat per las zonas relativament pichonas de la continuitat de la tèrra, los geografs se tornèron pausar la question d'Erodòt sus las rasons perqué una sola granda massa deuriá èsser dividida en dos continents. A la mitat del sègle XVII, Peter Heylin escriguèt dins sa Cosmografia que « Un continent es una granda quantitat de tèrra, non separada per una mar en provenença de la rèsta del monde, coma l'ensemble del continent d'Euròpa, en Asia, en Africa. ». En 1727, Ephraïm Chambers escriguèt dins son Cyclopædia, « Lo monde es ordinàriament dividit en dos grands continents : l'ancian e lo novèl. ». E, dins son atlàs de 1752, Emanuel Bowen definís un continent coma « un grand espaci de la tèrra fèrma contenent fòrça païses, sens separacion d'aiga. Atal, Euròpa, Asia e Africa son un grand continent, America n'es un autre. »[20]. Pasmens, la vièlha idèa d'Euròpa, d'Asia et d'Africa coma partidas del monde persistís, e son uèi consideradas coma de continents.
Al delà dels quatre continents[modificar | modificar la font]
A partir de la fin del sègle XVIII, qualques geografs comencèron de considerar l'America del Nòrd e l'America del Sud coma doas partidas del monde, çò que fa en tot cinc partidas. Pasmens, la division en quatre foguèt globalament pus utilizada al sègle XIX[21]. Los Europèus descobriguèron Austràlia en 1606, mas per un certan temps, foguèt vista coma una partida d'Asia. A la fin del sègle XVIII, certans geografs considerèron que s'agissiá d'un continent d'esperel, çò que ne fa lo seisen (o lo cinquen per aqueles qu'America es encara un unic continent)[22]. En 1813, Samuel Butler escriguèt sus Austràlia que « [Nòva Olanda, una illa immensa, que qualques geografs designan del nom d'autre continent » e l'Oxford English Dictionary es pas clar de decènnis pus tard[23].
Antartida foguèt apercebuda en 1820 e foguèt descricha coma un continent par Charles Wilkes en 1838. Mas pauc d'atlàs la senhalan coma continent abans la Segonda Guèrra Mondiala[24].
La bandièra olimpica, concebuda en 1913, de cinc anèls representant las cinc tèrras abitadas, amb America coma un sol continent e sens comptar Antartida[25].
A partir de la mitat del sègle XIX, los atlàs dels Estats Units d'America an pus sovent tractat l'America del Nòrd e l'America del Sud coma dos continents, çò qu'es compatible amb la compreneson de la geologia e de la tectonica de las placas. Mas es totjorn pas escàs que los atlàs americans los tractan coma un sol continent, pasmens fins a la Segonda Guèrra Mondiala[26].
Pendent las darrièras annadas, i a una tendéncia per qu'Euròpa e Asia, tradicionalament consideradas coma dos continents, sián consideradas coma un sol continent, nomenat « Eurasia » — compatible amb la compreneson de la geologia e de la tectonica de las placas. Dins aquel modèl, lo monde se dividís en sièis continents (se l'America del Nòrd e l'America del Sud son consideradas coma de continents distints).
Definicions e aplicacions[modificar | modificar la font]
Existís pas de definicion unica d'un continent. Es per aquò que las culturas e las sciéncias an de listas diferentas de continents. En general, un continent deu èsser una granda espandida, compausada de tèrra fèrma amb de limits geologics significatius.
Lo critèri d'origina per designar un continent, lo critèri geografic, daissa lo pas al profit de critèris pus arbitraris, sovent istorics e culturals. Suls sèt continents pus correntament entenduts, sols Antartida e Oceania son separats dels autres continents.
Frontièras dels continents[modificar | modificar la font]
Coma la definicion d'un continent es sovent arbitrària, las separacions entre aqueles son pas totjorn clarament definidas.
L'estrech de Gibartar marca convencionalament lo limit entre Africa e Euròpa[27]. La separacion d'America del Nòrd e d'America del Sud correspond a l'istme de Panamà, una benda de tèrra estrecha.
La frontièra entre Asia e Africa generalament se fixa a l'istme de Suèz; aquò exclutz lo Sinai d'Africa[28]. Egipte se tròba a caval sus dos continents; qualques geografs prepausan pasmens de desplaçar lo limit entre aqueles dos continents a la frontièra israeloegipciana.
Per comoditat, la frontièra entre Asia e America se fixa a la frontièra russoamericana, a l'entorn de l'estrech de Bering. Las illas Komandorski son doncas asiaticas alara que las illas Aleutianas son americanas.
La separacion entre Oceania e Asia es encara uèi fòrça discutida. En 1831, l'explorator e geograf Jules Dumont d'Urville copèt Oceania en quatre regions : Polinesia, Micronesia, Melanesia e Insulíndia (alara nomenada Malàisia)[29]. Aquela darrièra partida serà apuèi estacada a Asia; aquò explica la frontièra actuala entre Asia e Oceania: l'ensemble de las illas indonesianas es asiatic alevat la Nòva Guinèa e d'illas prèpas. Mas de geografs pensan que seriá pus apropriat d'utilizar la linha Wallace[30], d'autres volrián inclure tota Indonesia en Asia salvat lo Timòr Èst.
La frontièra pus contestada es sens dobte aquela entre Asia e Euròpa[31],[32],[33], los limits d'Euròpa foguèron desplaçats segon los sègles e pauc clarament definits. Al sègle XVIII, lo Tsar Pèire Ièr desira de far de Russia una poténcia europèa. Son geograf Vasilii Tatishchev prepausa alara en 1703 que los monts Orals, lo flume d'Oral e Caucàs constituiscan la frontièra entre Euròpa e Asia a la plaça de Don qu'inclusiá alara Russia en Asia.
Amb l'espandiment recent de l'Union Europèa a las pòrtas d'Asia coma dins los Balcans e en Euròpa de l'Èst se pausa encara un còp lo problèma del traçat exacte del limit entre Euròpa e Asia. Qualques geografs, per comoditat, volrián repossar lo limit al delà de Caucàs per inclure Armenia e Georgia en Euròpa. D'autres, al contrari, volrián veire aquela frontièra fixada a la depression de Kouma-Manytch situada al nòrd de Caucàs per inclure los pòbles turcs de Caucàs en Asia[34].
L'estatut de las illas[modificar | modificar la font]
Las partidas del monde son de continents al sens larg. D'una part, tota illa es una partida del monde perque las partidas d'un monde contenon totas las tèrras emergidas, mas las illas fan pas partida dels continents (al sens comun, o al sens scientific) perque lor territòri es pas continú amb lo rèsta del continent[35],[36]. Son doncas abitualament consideradas coma apertenent al continent pus prèp. Per exemple, las Illas Canàrias — e mai espanhòlas — son restacadas a Africa, las Illas Balearas fan partida d'Euròpa e las illas del Pacific apartenon a Oceania. Es parièr per l'illa de la Reünion o l'illa Maurici que, malgrat la distància que las separan d'Africa, son consideradas coma d'illas africanas.
Nombre de continents[modificar | modificar la font]
Doas pus grandas oposicions pòrtan sus Euròpa e Asia que poirián èsser unificadas (Eurasia) e sus l'America del Nòrd e l'America del Sud que formarián America. Qualques geografs prepausan de gropar Euròpa, Asia e Africa en lo continent Afroeurasia.
Lo modèl de sèt continents s'utiliza sovent en Euròpa de l'Oèst. Lo modèl de sièis continents (Eurasia) es lo modèl causit per la comunautat scientifica. E lo modèl unissent America s'utiliza en Euròpa de l'Èst, en America del Sud.
Denominacion[modificar | modificar la font]
- Africa, adoptat dempuèi l'Antiquitat coma nom de la Tunisia actuala.
- America (du latin America), del nom d'Amerigo Vespucci, sus proposicion de Martin Waldseemüller[53].
- Antartida del latin antarcticus, del grèc ancian antí, « contra », e arktikos (« Artic »), aquel darrièr mot format a partir de arktos (« ors ») [54]. L'Artic foguèt nomenat coma aquò perque es dins la mitat del glòbe del costat de la constellacion de la Granda Orsa.
- Asia, o del nom de l'Oceanida Asia (pus comunament nomenada Climèda), o d'un derivat d'Assuwa, un Estat confederat situat a l'Oèst d'Anatolia e que son nom vendriá de l'Itita que significa « bon ».
- Euròpa, composicion dels mots grecs eurýs (eὐpύς, « larg ») e ṓps (ὤψ, « visatge »)[55].
- Oceania ven del latin oceanus, « ocean ».
Comparason[modificar | modificar la font]
Aira e populacion[modificar | modificar la font]
Lo tablèu seguent dona la superfícia, la populacion, la densitat de populacion e lo nombre de païses de cada continent, dins lo modèl de sèt continents.
La superfícia totala dels continents es 148 647 000 km², o gaireben 29% de la superfícia de la Tèrra (510 065 600 km²).
Punt culminant[modificar | modificar la font]
Lo tablèu seguent balha la lista dels continents en foncion de lor punt culminant[58],[59].
Asia a lo pus naut suc del monde, l'Everest, mas regropa de mai l'ensemble dels 10 primièrs sucs del monde, en tèrmes de nautor. Fòrça relèus son constituits en Asia, amb de massís montanhoses coma Tian Shan e Imalaia. Lo relèu sud-american es marcat per la Cordilhièra dels Andes que longa tota sa còsta èst. La disposicion del relèu nòrd-american es longitudinala : la region se descompausa en ensembles diferenciats que se succedisson de l'èst cap a l'oèst. Lo punt culminant d'America del Nòrd, lo mont McKinley, se tròba en Alaska.
Lo punt culminant d'Africa, Kilimanjaro (un volcan apagat), es partida de la valada del grand rift. Las principalas cadenas de las montanhas en Euròpa son los monts Orals, Caucàs e los Alps, aquelas darrièras abrigan lo mont Blanc, punt culminant d'Euròpa Occidentala. Antartida es, el, copat en doas partidas inegalas pels monts Transantartids, cadena de montanha de 3 500 km de long, formant una corba en « S » de la còsta de la mar de Weddell fins a la còsta de l'ocean Antartic. Oceania es un continent gaireben plan, marcat çaquelà amb de zonas montanhosas, coma l'illa de la Nòva Guinèa.
Esperança de vida[modificar | modificar la font]
Lo tablèu seguent dona l'esperança de vida dels abitants de cada continent, seguent un modèl de cinc continents.
Africa es marcada per una esperança de vida pro flaca, a causa d'un taus de mortalitat important, malgrat que siá inegal seguent las regions del territòri. Per exemple, Magrèb a un taus de mortalitat de 6 ‰ alara qu'aquel de l'Africa subsahariana arriba a 15 ‰[65].
Euròpa e Oceania son los continents qu'an la pus nauta esperança de vida, (75 ans). L'esperança de vida del continent american es baissada per aquela d'America del Sud, ont qualques païses en desvolopament an una esperança de vida pro flaca. Per exemple, en Bolívia es de solament 66,2 ans[66]. L'esperança de vida del continent asiatic es inegala, amb una esperança de 43,7 ans pels abitants d'Afganistan alara que los Chineses vivon en mejana fins a 72,9 ans.
Autras divisions[modificar | modificar la font]
Qualques partidas de continents son reconegudas coma de soscontinents, en particular aquestas sus las diferentas placas tectonicas que devesisson los continents. Los pus notables son lo soscontinent indian e la peninsula Arabica. Groenlàndia, sus la placa nòrd-americana, es a vegadas considerada coma un soscontinent. Quand America es percebuda coma un sol continent, se devesís en dos soscontinents (America del Nòrd e America del Sud)[67],[68],[69] o en divèrsas regions[70].
Qualques zonas de la crosta continentala son largament cobèrtas per la mar, mas pòdon èsser consideradas coma de continents submergits. Es lo cas de Zealandia, emergissent de la mar en Nòva Zelanda e en Nòva Caledònia, o gaireben tot submergit lo replan de Kerguelen, dins lo sud de l'ocean Indian.
Qualques illas se situan sus de seccions de la crosta continentala que se rompèron e derivèron fòra d'un dels principals continents. E que sián pas consideradas coma continents a causa de lor talha relativament pichona, pòdon èsser consideradas coma microcontinents. Madagascar, l'exemple pus tipic, generalament se considèra coma èssent partida d'Africa, mas foguèt ja descrit coma « l'ochen continent »[72].
En geologia[modificar | modificar la font]
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Pels geològs, existís a la superfícia de la Tèrra dos elements estructurals distints : la crosta continentala, formada subretot de granit e de ròcas associadas, e la crosta oceanica, de basalte e de gabbrò. Atal, lo limit entre domeni continental e domeni oceanic se tròba jos la superfícia de la mar : es alara lo « Plan continental » que se prolonga a vegadas a qualques quilomètres al delà de la còsta. Pendent la darrièra epòca glaciala (fa 20 000 ans), en Euròpa Occidentala, lo plan continental s'espandissiá a plusors desenas de quilomètres a l'oèst del litoral actual.
Deriva dels continents[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XX, Alfred Wegener remarquèt qu'amb la disposicion dels continents, la còsta èst de l'America del Sud sembla de juntar aquela de l'oèst d'Africa. D'autres ben abans aquel o avián vist, mas foguèt lo primièr a prepausar, dempuèi aquela observacion, la teoria de la deriva dels continents : un supercontinent, la Pangèa, se seriá fragmentada al començament de l'edat segondària e, dempuèi aquela data, las massas continentalas eissidas d'aquela fragmentacion derivarián a la superfícia de la Tèrra.
Al sègle XX, foguèt acceptat pels geològs que los continents limpan sus la superfícia del planeta, a l'escala dels temps geologics. Aquel procèssus es conegut jos lo nom de « deriva dels continents » e s'explica par la tectonica de las placas.
La superfícia de la Tèrra se constituís de sèt placas tectonicas majoras (e fòrça d'autras menoras). Aquelas derivan, se separan e s'assemblan per formar amb lo temps los continents d'uèi[73].
Per consequéncia, existissiá d'autres continents dins lo passat geologic, los paleocontinents. Se descobriguèt que a qualques epòcas de l'istòria de la Tèrra ont i aviá un sol grand continent sus la superfícia. Lo pus recent, la Pangèa, remonta a 180 milions d'annadas. Lo seguent « continent unic » deuriá aparéisser dins 250 milions d'annadas amb lo raprochament d'Africa, d'Eurasia e de las Americas.[74].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Toynbee, Arnold J. (1954). A Study of History. London: Oxford University Press, v. 8, pp. 711-12.
- ↑ (en) H. F. Tozer; A History of Ancient Geography; 1897 University Press, Cambridge p. 69
- ↑ (en) H. F. Tozer; A History of Ancient Geography; 1897 University Press, Cambridge p. 67
- ↑ (en) Martin W. Lewis e Kären E. Wigen, The Myth of Continents: a Critique of Metageography, University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 pp. 21-22
- ↑ (en)H. F. Tozer A History of Ancient University Press 1897 p. 68
- ↑ (en) Erodòt. Tradusit per George Rawlinson (2000).The Histories of Herodotus of Halicarnassus[1]. Ames, Iowa: Omphaloskepsis, libre 2, p. 18.
- ↑ (fr)Erodòt. Tradusit per George Rawlinson (2000).The Histories of Herodotus of Halicarnassus[2]. Ames, Iowa: Omphaloskepsis, livre 4, p. 38.
- ↑ (en) Estrabon. Tradusit per Horace Leonard Jones (1917). Geography.[3] Harvard University Press, libre 1, ca. 4.[4]
- ↑ Edmundo O'Gorman, The Invention of America, Indiana University Press 1961 pp. 106-112
- ↑ (fr)Amerigo Vespucci : Un nom per lo Novèl Monde
- ↑ (en)Formisano, Luciano (Ed.) (1992). Letters from a New World: Amerigo Vespucci's Discovery of America. New York: Marsilio, pp. xx-xxi. ISBN 0-941419-62-2.
- ↑ Zerubavel, Eviatar (2003). Terra Cognita: The Mental Discovery of America. New Brunswick: Transaction Publishers, pp. 77–79. ISBN 0-7658-0987-7.
- ↑ (en)Formisano, Luciano (Ed.) (1992). Letters from a New World: Amerigo Vespucci's Discovery of America. New York: Marsilio, p. 45. ISBN 0-941419-62-2.
- ↑ Zerubavel, Eviatar (2003). Terra Cognita: The Mental Discovery of America. New Brunswick: Transaction Publishers, pp. 77–79. ISBN 0-7658-0987-7.
- ↑ (en)Zerubavel, Eviatar (2003). Terra Cognita: The Mental Discovery of America. New Brunswick: Transaction Publishers, pp. 80–82. ISBN 0-7658-0987-7.
- ↑ "continent n." (1989) Oxford English Dictionary, 2nd edition. Oxford University Press.
- ↑ (en) "continent1 n." (2006) The Concise Oxford English Dictionary, 11th edition revised. (Ed.) Catherine Soanes and Angus Stevenson. Oxford University Press.
- ↑ Oxford English Dictionary
- ↑ (en) Martin W. Lewis e Kären, The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 29
- ↑ (en) Bowen, Emanuel. (1752). A Complete Atlas, or Distinct View of the Known World. London, p. 3.
- ↑ Martin W. Lewis e Kären E. Wigen The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 30
- ↑ Martin W. Lewis e Kären E. Wigen The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 30
- ↑ (en) "continent n. 5. a." (1989) Oxford English Dictionary, 2nd edition. Oxford University Press. "the great island of Australia is sometimes reckoned as another [continent]"
- ↑ (en)Martin W. Lewis e Kären E. WigenThe Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 pp. 32, 220
- ↑ The Olympic symbols. Comitat Internacional Olimpic. 2002. Lausana: Olympic Museum and Studies Centre. Las cinc anèls d'una bandièra olimpica representan los cinc continents (Africa, America, Asia, Europe, and Oceania). Vejatz tanben Association of National Olympic Committees : [5] [6] [7] [8] [9]
- ↑ Martin W. Lewis e Kären E. Wigen The Myth of Continents: a Critique of Metageography University of California Press 1997 ISBN 0-520-20742-4, ISBN 0-520-20743-2 p. 32
- ↑ En Africa, frontièras d'Euròpa
- ↑ http://www.encyclopediefrancaise.com/L'Asie.html (fr)L'Asie Encyclopédie Française
- ↑ (fr)Jules Dumont d'Urville, Bulletin de la Société de Géographie de Paris (Tome XVII, n°5, janvier 1832 http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k37615z)
- ↑ (en)Wallacea - a transition zone from Asia to Australia, specially rich in marine life and on land.
- ↑ (fr)http://www.cafe-geo.net/article.php3?id_article=625 Quelles frontières pour l’Europe ? 2005
- ↑ (fr)http://rh19.revues.org/document1062.html Gilles Pécout [dir.], Penser les frontières de l’Europe du XIXe au XXIe siècle. Élargissement et union : approches historiques, Paris, Éditions ENS rue d’Ulm et Presses Universitaires de France, 2004, 378 p. ISBN : 2130543014. 28 euros.]
- ↑ ifri
- ↑ (fr)Gérard Bacconnier, L'Asie en fiches, Ed Bréal 2007
- ↑ (fr)Los continents e las illas
- ↑ Encarta
- ↑ The World - Continents, Atlas of Canada
- ↑ (en)"Continent". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
- ↑ (en)World, National Geographic - Xpeditions Atlas. 2006. Washington, DC: National Geographic Society.
- ↑ (en)The New Oxford Dictionary of English. 2001. New York: Oxford University Press.
- ↑ (en)"Continent". MSN Encarta Online Encyclopedia 2006.
- ↑ (en)"Continent". McArthur, Tom, ed. 1992. The Oxford Companion to the English Language. New York: Oxford University Press; p. 260.
- ↑ "(en)Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ (es)Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ (es)Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
- ↑ "(fr)Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ (es)Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ (es)Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
- ↑ Andre Gunder Frank ReORIENT: Global Economy in the Asian Age, University of California, Press1998, ISBN 978-0-520-21474-3
- ↑ (en)"Continent". The Columbia Encyclopedia. 2001. New York: Columbia University Press - Bartleby.
- ↑ (es)Océano Uno, Diccionario Enciclopédico y Atlas Mundial, "Continente", page 392, 1730. ISBN 84-494-0188-7
- ↑ (fr)Los Cinco Continentes (The Five Continents), Planeta-De Agostini Editions, 1997. ISBN 84-395-6054-0
- ↑ (fr)http://fr.encarta.msn.com/encyclopedia_761560631/Amérique.html Amérique, Encarta
- ↑ (fr) http://logos.muthos.free.fr/etymologie/A.htmweb Étymologie, site Logos & Mûthos
- ↑ (fr)http://fr.encarta.msn.com/encnet/refpages/RefArticle.aspx?refid=761579286 Europe, Encarta
- ↑ (en)http://www.worldatlas.com/geoquiz/thelist.htm The List, WorldAtlas.com
- ↑ Valor obtenguda per division de la populacion per la superfícia.
- ↑ (fr)https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2020.html The World Factbook, Field Listing – Elevation, CIA
- ↑ (fr)http://www.liensutiles.org/montagnepc.htm Points culminants du monde
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=5&nom=europe, PopulationData, L'Europe
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=6&nom=oceanie, PopulationData, L'Océanie
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=2&nom=ameriques, PopulationData, L'Amérique
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=4&nom=asie, PopulationData, L'Asie
- ↑ (fr)http://www.populationdata.net/index2.php?option=continent&cid=1&nom=afrique, PopulationData, L'Afrique
- ↑ (fr)http://books.google.fr/books?id=iqXQKSBrNk4C&printsec=frontcover&dq=l'afrique+par+sylvie+brunel#PPA136,M1 Sylvie Brunel, L'Afrique, Ed Bréal 2003
- ↑ (en)https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2102.html The CIA World Factbook 2008 - Life expectancy at birth.
- ↑ Mapa anglesa de 1770 de Jonghe
- ↑ (es)DPD: América
- ↑ (pt)Dicionário da língua portuguesa: Contiente
- ↑ En America Latina, l'America del Nòrd designa en general una region de las Americas contenent Canadà, los Estats Units d'America e Mexic, e, sovent, Groenlàndia, Sant Pèire e Miquelon, e las Bermudas, lo pont terrèstre qu'es l'America Centrala es generalament considerat coma una sosregion de l'America del Nòrd. (es)Norteamérica (Mexican version)/(es)(Spaniard version). Encarta Online Encyclopedia..
- ↑ (fr)Contemporanèa de totas premièras plantas de flors, una espècia nos conta l'istòria de l'Ocean indian
- ↑ Voix en Provenance du Village
- ↑ (fr)http://www.geopedia.fr/plaques-terre.htm Les plaques océaniques et les plaques continentales, Geopedia
- ↑ (fr)http://www.cidehom.com/apod.php ?_date=070922 La Pangée Ultime site Ciel des Hommes
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre Gentelle, Géopolitique du monde contemporain, Nathan, 2008 (ISBN 9782091607825)
- (fr)La Terre - Mers • Continents • Univers, Cerise Bleue, coll. « Savoir Compact », 2008 (ISBN 9782758301974)
- (en) Hérodote, traduit par George Rawlinson (2000), The Histories of Herodotus of Halicarnassus [10].
- (en) Martin W. Lewis e Kären E. Wigen, The Myth of Continents: a Critique of Metageography, University of California Press 1997, ISBN 0-520-20742-4
- (en) H. F. Tozer A History of Ancient Geography, University, 1897


text:
Haillicourt
Haillicourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Haillicourt Se tròba en los tucs de la region de la Artés a 12 km a l'oèst de Béthune e a 30 km al nòrd de Arras.
Haillicourt se trouve dans les collines de la région de l'Artois à 12 km à l'ouest de Béthune et à 30 km au nord d'Arras.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels vestigis, descobèrts en lo moment de extractions minaires, testifiquen de lo sieu passat gallo-romain.
Origina del nom Haillicourt :
Se tròba las paraulas hall, hallier en significant buisson, pichon bòsc, luòc cobèrt e la paraula cuerta en significant courtil, barrat, pleta. Antany Aquel endroit i aviá environat de titards e de bòsc, a l'excepcion del nuclèu del vilatge #qu'èra en cultura. Pel continuament, aquela posicion de cultura li calguèt prene lo nom de Hailler-Cor de contunh Haillercourt e Haillicourt.
Per testament del 8 de decembre de 1650, a fach don de tèrras per Jérôme SEGOND, sieur de Wionval en Haillicourt (distincion a l'entorn de la glèisa actuala) Conteville lez Sant-Pol e unes autres luòcs a la glèisa de Haillicourt.
Des vestiges, découverts lors d'extractions minières, attestent de son passé gallo-romain.
Origine du nom Haillicourt :
On retrouve les mots hall, hallier signifiant buisson, petit bois, lieu couvert et le mot court signifiant courtil, clos, enclos. Autrefois cet endroit était entouré de titards et de bois, à l'exception du noyau du village qui était en culture. Par la suite, cette position de culture dut prendre le nom d'Hailler-Court puis Haillercourt et Haillicourt.
Par testament du 8 décembre 1650, est fait don de terres par Jérôme SEGOND, sieur de Wionval en Haillicourt (seigneurie autour de l'église actuelle) Conteville lez Saint-Pol et autres lieux à l'église d'Haillicourt.


text:
Telemac
Dins la mitologia grèga, Telemac (en grèc ancian Tnλέuaxoς / Telèmacós, « que se bat de luènh », al repècte del paire) es lo filh d'Ulisses e de Penelòpa. Aparéis dins las epopèas grègas del Cicle troian, es subretot un dels personatges principals de l’Odissèa d'Omèr, qu'ajuda la seuna maire puèi lo seu paire contra los pretendent.
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Naissença e enfança[modificar | modificar la font]
Telemac es lo filh d'Ulisses, rei de l'ilòta grèga d'Itac, e de Penelòpa. Telemac èra encara jovenòt quand lo seu paire se n'anèt a la guèrra de Tròia. Telemac es implicat dins una engana que s'ensajèt Ulisses al partir per la guèrra de Tròia e qu'existís mai d'una versions. Dins un resumit dels Cants ciprians[1], epopèa del ciscle tròia que conta lo començament de la guèrra, Ulisses, que vòl pas partir per la guèrra, simulaa la folia al moment que los autres caps de venon lo cercar a Itaca per combatre. Sul conselh de Palamèda, los caps de l'espedicion rauban Telemac a Penelòpa e fenhon de voler lo batre fins a mòrt, o alara Palamèda menaça de lo tuar d'un còp d'espasa (ambedoas versions son presentas dins lo resumit): Ulisses se deu de cedar. Aquela version es atalcontada per Apollodor[2]
Dins l’Odissèa[modificar | modificar la font]
Telemac a un ròtle important dins l’Odissèa que conta lo retorn d'Ulisses cap a Itac e lo biais que torna al poder. Vint ans aprèp lo despart d'Ulisses, Telemac, ara jovent, ensag d'afrentar los pretendents cobejan Penelòpa e lo tròn d'Itac. Al començament de l'epopèa, Telemac recep l'ajuda de la divessa Atena qu'apareis jos forma de companhons, d'en primièr Mentés (al cant I) puèis Mentor (a partir del cant II). Coma Mentés, Atena torna l'esper a Telemac fasent comprene qu'Ulisses es encara vivent; li conselha alara de convocar los gents d'Itac en assemblada sus l'agòra per condamnar lo comportament dels pretendents e demandar que se prepara una nau per que s'ane cercar lo seu paire[3]. L'endeman, Telemac fa coma èra preist, mas butat contra las galejadas dels pretendents qu'anan fins a refusar d'armar una nau. Vesent que capitara pas a deslotjar los pretendents, Telemac, sul conselh d'Atena que prenguèt l'aparéncia de Mentor, pasmens decidiguèt de s'anar en secret amb la complicitat de sa vièlha noiriça Euriclèa. Decidiguèt de descobrir çò que se passèt amb lo paire, Telemac d'en primièr s'anèt a Pilós, prèp de Nestor (cant III), puèi viatgèt per via terrèstra per jónher Esparta ont l'aculhèron Menelas e Elena (cant IV). Nestor saviá res sul destin d'Ulisses dempuèi la fin de la guèrra, mas Menelas conta a Telemac son encontra amb Protèa, que li aviá revelat qu’Ulisses èra prisonièr per la ninfa Calipso. Entretemps, a Itaca, los pretendents aprenon lo despart de Telemac e decidisson de li far una emboscada dins l'estrech entre Itac e Samè, per o tuar al retorn. Penelòpa o apren dels servicials encara fidèls, mas a cap de biais de s'i oposar e pòt sonque pregar Atena. Mas tornan cap a Itac, Telemac pren un autre camin, escapa atal a la mòrt. Los servicials de Penelòpa anoncian lo retorn de Telemac amb grand perilh pels pretendents, alara qu'aqueles preparavan l'emboscada rentrent en preissa; Antinoòs vòl tentar una emboscada nòva, mas Amfinomos filh de Nisos o ne dissuadís.
Pauc aprèp, Ulisses torna a Itac e se deu deguisar per que los preptendents, nobroses, lo reconeisson e lo tuan. Deguisat en mendicaire desconeissable amb l'ajuda de la divessa Atena e refugiat a çò del porquièr Eumèu, revèla sa vertadièra identitat a Telemac sul conselh de la divessa[4]. Telemac ajuda enseguida Ulisses a prendre los pretendents dins la sala granda del palais Itacan e a los chaplar, totjorn amb l'ajuda discrèta d'Atena, al cant XXII. Telemac pareis estaborlit: ajuda Ulisses a sortir de la sala d'armas las armas dels pretendents per las amagar dins la sala del tresaur que sonque Ulisses e el possedisson la clau, mas oblia de clavar la pòrta de la sala del tresaur al retorn cercar las armas suplementárias pels aliats d'Ulisses, çò que permet als pretendents de s'armar alara qu'èra previst qu'Ulisses los afronta desarmats. Mas Telemac se bat valentament e tua de pretendents qu'Anfinomos, Euriad, Anfimedon, Leocrit. Prega qu'Ulisses gracie l'aèda Femios. Medon lo suplica a son torn mas Ulisses volgava pas lo tuar. A la fin del chaple, es Telemac que vigila a la mesa a mòrt de las servicialas qu'avián traït Penelòpa al benefici dels pretendents: las fa penjar. A las retrobadas entre Ulisses e Penelòpa, Telemac s'indigna del mesfíx persistent de la maire, mas Ulisses li demanda de los daissar sols. Al cant XXIV, quand las familhas e aliats dels pretendants morts menaçan Itaca de guèrra civila, Telemac torna al combat e se dich prèst de mòstrar sa valença amb lo encoratjaments d'Ulisses. A la fin de l’Odissèa, Telemac pòt tornar a una vida tranquila a Itaca amb la familha unida.
Aprèp los eveniments de l’Odissèa[modificar | modificar la font]
Pel rèsta de la vida de Telemac, los autors grècs divergisson. Dins la Telegonia, una epopèa perduda del cicle troian que contunhava l’Odissèa, se sap qu'Ulisses aguèt un filh amb la maasca Circèa, Telegonos, que conesiá pas lo seu paire. Quand Telegonos arribèt a Itaca, Ulisses combatèt per defendre son illa e legonos lo ferrís fins a mòrt. Comprenent que l'aviá tuat, Telegonos menèt lo còs d'Ulisses, Penelòpa e Telemac prèp de Circèa. Circèa fa imortals Telegonos, Telemac e Penelòpa; Penelòpa esposa Telegonos e Circèa esposa Telemac[5]. Los autres autors presentan de variantas pròcha d'aquela de la Telegonia. Dins l’Efemerid de la guèrra de Tròia de Dictis de Crèta e dins un resumit (ipotèsis) de l’Odissèa, i es dich qu'Ulysse recep una prediction selon que será tuat pel seu filh: ignorant l'existéncia de Telegonos, atal se fisa de Telemac e l'alunha enviant a Cefallenia, mas aquó servís gaire [6]. L’Alexandra, compausat pel poèta grèc ellenistic Licofron, indica de biais allusiu e escur que Telemac tua mai tard sa femna abans d'èsser tuat per una filha d'Ulisses e de Circèa[7]. Una escolia d'aquel poèma dona une varianta un pauc diferenta que Telemac esposa Cassifonèa, filha de Circèa, puèi tua Circèa perque vòl pas recébre d'òrdres d'ela; mas Cassifonèa lo tua per venjar sa maire[8]. Lo nom de l'esposa de Telemac varia segon los autors. Dins lo Catalòg de las femnas, Telemac esposa Policasta, filha de Nestor[9]. Per l'istorian grèc Ellanicos, Telemac esposa Nausicaá, filha d'Alcinoós[10].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Fonts anticas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Ariane Eissen, Les Mythes grecs, París, Belin, 1993.
- (fr)Timothy Gantz, Mythes de la Grèce archaïque, París, Belin, 2005 (1a ed americana: 1993).
- (en) J.C.B. Petropoulos, Kleos in a minor key : the Homeric education oflittle prince, Boston (Mass.) e Londres, Center for Hellenic Studies, circa 2011.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Resumit figurant dins una escolia al Protreptic de Clemenç d'Alexandria, in II, 30, , àaKypria poièmata. Fragment editat dins Greek Epic Fragments, ed. Martin L. West, Cambridge (MA)-Londres, Loeb Classical Library, 2003, p. 66-81.
- ↑ Epitomèu de la Bibliotèca, III, 7 (numerotacion de J. G Frazer dins la Loeb Classical Library).
- ↑ Odyssée, I, 178-324
- ↑ Odissèa, XVI, 155-219.
- ↑ Gantz (2005), p.1247-1248.
- ↑ Dictís de Crèta, Efemerid de la guèrra de Tròia, VI, 14-15.
- ↑ Licofron, Alexandra, 807-811, analisat per Gantz (2005), p.1250.
- ↑ Escolia a l’Alexandra de Licofron, 808.
- ↑ Fragmenta Hesiodea, editats per R. Merkelbach e M. L. West, Oxford, 1967, fragment n°221.
- ↑ Die Fragmente der Griechische Historiker, vol. I, editat per Jacoby, 2a ed, Leyde, 157. 4F156.


text:
Lo còde genetic qu'ei la relacion enter la succession de nucleotids dens las moleculas d'ADN e d'ARN e la succession d'aminoacids dens los peptids e las proteïnas. Qu'ei un còde universau dens lo monde viu conegut. Dens la cellulaprocariòta (com los bactèris) o eucariòta, l'informacion permetant d'encadenar dens un òrdi hèra precís los aminoacids d'un peptid o d'ua proteïna qu'ei escrivuda dens la molecula d'ADN. Aquesta molecula d'ADN qu'ei compausada de quate elements basics aperats nucleotids. Tres nucleotids en fila que forma un codon (dab codons compausats de tres letras enter quate diferentas que's forma donc un alfabet de
Lo codon AUG que vòu díser la metionina e que serveish de sit d'inicacion ; lo purmèr AUG d'un ARNm qu'ei la region qui codifica lo lòc on l'arrevirada de las proteïnas e comença. Las proteïnas que començan donc per aqueth aminoacid qui, arron, e pòt demorar o estar exisat durant lo precès de maturacion.


text:
Imperatiu categoric
L'imperatiu categoric es una nocion de la filosofia morala d'Emmanuèl Kant. Énonicada pel primièr còp en 1785 dins Fondacion de la metafisica de las mors, l'autor lo tornèt exprimir dins d'autras òbras d'etica seunas. Sovent criticada, aquela nocion, 'lexprimiguèron tanben fòrça filosòfs. L'imperatiu es mai que mai conegut per aquestas tres formulacions famosas:
« Òbra de tal biais que tractes l'umanitat, tant en ta persona coma dins quina mai que siá, sempre a l'encòp coma finalitat, e jamai simplament coma mejan.» Fondacion de la metafisica de las mors in Metafisica de las mors, I, Fondacion, Introduccion
«Òbra segon la maxima que pòt a l'encòp venir lei universala»
« Òbra segon de maximas que pòscan a l'encòp se prene elas meteissas per objècte coma leis universalas de la natura. »
Tot ben qu'aqueles tres enconiats sián diferents, son totes formulacions d'un meteis imperatiu categoric, que es unic.
Dos tipes d'imperatius[modificar | modificar la font]
Kant distinguís dos tipes d'imperatius : un imperatiu pòt èsser ipotetic o categoric.


text:
1487
Aquesta pagina concernís l'an 1487 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Fin de la bastida dei trabalhs d'agrandiment dau Templo Mayor acomençats durant lo rèine de Tizoc (1481-1486). Leis autoritats de Tenochtitlan organizèron una ceremònia religiosa fòrça importanta marcada per un nombre important de sacrificis umans (80 400 segon lo Codex Durán).
Civilizacion zapotèca[modificar | modificar la font]
Mòrt de Zaachila III, rèi de la ciutat-estat de Zaachila qu'èra lo centre principau dei Zapotècs. Cosijoeza li succediguèt.
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament de trabalhs d'agrandiment dau Templo Mayor de Tenochtitlan que prenguèt sa forma quasi definitiva. D'efècte, lei trabalhs ulteriors son totalament desconeguts en causa dei destruccions entraïnadas per la conquista espanhòla dau territòri astèc.


text:
Carles Martèl
Carles Martèl (ca 688 – lo 22 d'octobre de 741) que ho un Maire deu Palais e un capdau militar franc de la dinastia deus merovingians; qu'ei famós per estar estat victoriós, en 732 a la batalha de Peitius (732) (considerada coma la des.hèita mei septentrionau durant lo periòde d'expansion de l'Islam), per aver gavidat ua estona (entre 737 e 743) lo Reiaume Franc e per estar l'ajòu pairau de Carlesmanhe. Dins los territòris occitans Martèl e sas tropas francas causèron de grandas destruccions, en tornar del sètge de Narbona, ataquèron e saquegèron Besièrs e Agde abans d'atacar Magalona que destrusiguèron e puèi Nimes.


text:
Sègle de las Luses
Lo Sègle de las Luses (var. Sègle de las Lutz, Sègle deras Lutz, Sègle dei Lutz) designa un movement filosofic e scientific relativament important que venguèt dominant en Euròpa durant la segonda mitat dau sègle XVIII. Aguèt una influéncia fòrça importanta en Alemanha, au Reiaume Unit e, subretot, en França.
Somari
- 1 Originas
- 2 Idèas
- 3 Difusion
- 4 Consequéncias
Originas[modificar | modificar la font]
L'aparicion dei Lutz es un movement progressiu que se formèt tre la fin dau sègle XVII. D'efèct, lo periòde conoguèt un ensems de cambiaments dins de domenis variats (politic, scientific o economic) que van entraïnar una pèrda d'influéncia de l'aristocràcia e dau clergat que formavan la basa dau poder. En parallèl, la borgesiá veguèt sa poissança aumentar en aprofichant lei descubèrtas scientificas dau sègle e lo desvolopament novèu dau comèrci. Acomencèt donc de remetre en causa la societat feudala eiretada de la Renaissença e d'i revendicar mai de poder.
Lei revolucions anglesas[modificar | modificar la font]
Anglatèrra foguèt lo premier país important d'Euròpa Occidentala onte lo poder reiau recebèt de limits après dos episòdis revolucionaris. Lo premier aguèt luòc entre 1641 e 1649, s'acabèt per la decapitacion dau rèi Carles Ièr e confirmèt lo poder dau Parlament anglés. Lo segond se debanèt entre 1688-1689 ambé lo sostèn de l'armada olandesa en guèrra còntra Loís XIV, aliat dau rèi d'Anglatèrra. Entraïnèt l'installacion d'una monarquia parlamentària e constitucionala que venguèt lo premier regim liberau dins un reiaume major d'Euròpa Occidentala. Anglatèrra aprofichèt aquela situacion per se desvolopar au nivèu economic e venir un luòc important dau progrès scientific e tecnologic europèu. De mai, lo país venguèt un objècte d'estudis de la part de filosòfs, especialament francés, e una fònt per leis idèas liberalas que se van estendre pauc a pauc en Euròpa.
[modificar | modificar la font]
Menats per Anglatèrra, lei país d'Euròpa realizèron de progrès importants ai nivèus scientifics e economics durant lo periòde dau sègle XVIII. Permetèron d'aumentar lo nivèu de vida d'una partida de la societat que poguèt d'ara endavant accedir a un nivèu d'educacion e de poder economic novèus. Aquò entraïnèt una mutacion importanta de la societat europèa que foguèt magerament caracterizada per l'ascension de la borgesiá enterin que l'aristocràcia e lo clergat declinavan.
Lei progrès scientifics dei sègles XVII e XVIII[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVII e lo sègle XVIII foguèron un periòde de progrès scientific e tecnologic fòrça importants tant au nivèu dei sciéncias fondamentalas coma dei sciéncias aplicadas. Gràcias a un ret academic desvolopat e a sei poders economics, Anglatèrra, França e Alemanha foguèron lei centres principaus d'aqueu movement.
D'efèct, lei sciéncias fondamentalas veguèron la realizacion de trabalhs decisius en matematicas, en fisica e en quimia. Lo premier domeni foguèt marcat per lei trabalhs de scientifics coma Leonhard Euler o Carl Friedrich Gauss que son a l'origina, per exemple, dei notacions matematicas modèrnas o de la nocion de foncion matematica. De son caire, la fisica veguèt la publicacion de la teoria de la gravitacion per Isaac Newton en 1686 e lo desvolopament continú de l'optica, de l'astronomia o encara de l'electrostatica. Enfin, unei principis de basa de la quimia foguèron descubèrts coma aqueu de la conservacion de la matèria.
Aquelei progrès aguèron de consequéncias majoras sus la societat europèa en causa de seis aplicacions. Ansin, lei sectors de l'agricultura, de l'industria e dei transpòrts conoguèron divèrsei revolucions que causèron un cambiament dei mòdes de produccion e dei rendements que van entraïnar un ensems de cambiaments economics.
Lei cambiaments economics[modificar | modificar la font]
Lo periòde dau sègle XVIII conoguèt un ensems de progrès economics quasi continús que van entraïnar una rompedura deis equilibris economics existent dins la societat feodala. La consequéncia principala foguèt l'afebliment dau poder de l'aristocràcia e l'importància novèla dei marchands e dei financiers.
Lo premier cambiament major dau sègle foguèt una aumentacion de la populacion europèa que va passar de 114 milions d'abitants en 1700 a 187 milions en 1800. Aquò es causat principalament per una reculada de la mortalitat e donc per una aumentacion de la durada de vida. Per exemple, per un païsan francés, evolucionèt de 21 ans vèrs la fin dau sègle XVII a 32 ans vèrs la fin dau rèine de Loís XVI. Enterin, l'agricultura conoguèt un ensems d'evolucions que van permetre d'aumentar lei rendements e lei quantitats produchas. En Anglatèrra, certanei rendements, egaus a 30 quintaus per ectara en 1700, agantèron 50 en 1800. Sei melhoraments permetèron una aumentacion dei revenguts dei païsans.
Enterin, l'industria se desvolopèt fòrtament. Ja existenta durant lei sègles precedents, èra una activitat limitada, generalament realizada per lei païsans durant l'ivèrn. Gràcias ai progrès tecnologics (maquinas de vapor...) e ais evolucions dei lèis sus lei manufacturas, una etapa decisiva foguèt franquida ambé la concentracion dei mejans de produccion. Leis industrias tradicionalas (teissedura, fustariá, terralha...) aprofichèron aquela situacion e d'autrei apareguèron o prenguèron una dimension novèla coma la produccion de carbon. Per exemple, la produccion d'Escòcia foguèt multiplicada per 5 durant lo sègle XVIII. Puei, après la produccion miniera, la metallurgia poguèt egalament acomençar son desvolopament que va venir caracteristic dau sègle seguent.
Ajudat per la creissença de la produccion e la multiplicacion dei mejans de transpòrt, lo comèrci conoguèt una aumentacion fòrça importanta durant tot lo sègle. Ansin, lo comèrci exterior de França foguèt multiplicat per 5 entre 1730 e 1788 enterin que sa flòta marchanda aumentèt de 1 657 grands naviris a 2 341. D'axes de comunicacions novèus foguèron construchs coma lo cavament de canaus o de rets rotiers. Aquò entraïnèt una creissença de la populacion urbana que compta 12% de la populacion europèa. Es un taus superior a la mejana mondiala qu'èra egala a 9% aperaquí. Aquela evolucion foguèt principalament sostenguda per lei mitans financiers coma lei marchands, leis entrepreneires e lei banquiers. La noblesa demorèt majoritariament en despart maugrat quauqueis investiments isolats, mai que mai dins lo domeni minier.
Lo progrès de l'educacion[modificar | modificar la font]
En fòra dei descubèrtas scientificas dau sègle XVIII, lo nivèu d'educacion e d'instruccion de la societat progressèt. Certanei govèrns acomencèron de s'ocupar de la question e de crear d'estructuras per desvolopar l'educacion. Ansin, dins leis annadas 1770, Polonha creèt un conseu encargat de l'educacion nacionala enterin que d'universitats alemandas creavan lei premierei cadieras de pedagogia. Aqueleis esfòrç èran la contuniacion d'un ensems de lèis adoptadas tre lo sègle XVI dins certanei regions. La teologia venguèt mens importanta dins lei programas e lo public pertocat per l'escòla aumentèt.
Aquelei decisions obtenguèron de resultats notables au sègle XVIII. Per exemple, en França, lo taus d'illetrats demeniguèt d'aperaquí 65% vèrs 1720 a 48% a la velha de la Revolucion. Aquò permetèt donc una difusion pus importanta d'idèas novèlas e favorizèt l'aparicion d'un mitan intellectuau pus nombrós e pus prolific que va venir la terranha dau movement dei Lutz.
L'ascension de la borgesiá[modificar | modificar la font]
Lei progrès scientifics e tecnologics, lei cambiaments economics e lo melhorament de l'educacion van entraïnar l'emergéncia d'una borgesiá novèla que va pauc a pauc obtenir un poder important gràcias au declin de la noblesa. D'efèct, aquela partida de la borgesiá, que reünís lei marchands, lei financiers e leis entrepreneires es la beneficiària principala d'aqueleis evolucions. Sei membres an d'ara endavant una poissança financiera importanta e certanei acomencèron de comprar de fèus o de domenis. Subretot, la màger part dei sectors en cors de desvolopament de l'economia, especialament lo comèrci e l'industria, son entre sei mans. De son caire, l'aristocràcia es largament demorada en fòra dei cambiaments majors de la societat per se concentrar sus la rentabilitat de sei domenis agricòlas e sus la defensa de sei privilègis.
Ansin, en parallèl de son ascension economica, la borgesiá va pauc a pauc s'opausar a l'existéncia de la societat feodala. Aquela contestacion de l'òrdre establit va prendre la forma d'un movement intellectuau que va perpensar a de formas novèlas d'organizacion sociala e estendre sa reflexion ai subjèctes novèus permés per lei progrès scientifics de l'epòca. Lo cas de França es especiau en causa de la poissança de son regim autocratic e de l'admiracion per de filosòfs francés nombrós dau modèl de la societat anglesa. Lo sègle XVII va donc veire un movement filosofic fòrt que va venir la fònt principala dau movement dei Lutz.
Idèas[modificar | modificar la font]
Maugrat l'importància de la produccion intellectuala dau Sègle dei Lutz, existís de tèmas comuns ai diferents filosòfs dau movement. Lo principau es lo refús dei dogmas e dei veritats reveladas per explicar lei fenomèns observats. Lei filosòfs dei Lutz van donc cercar la veritat au nivèu deis elements observables e destriar de camps diferents de la societat (politic, domestic, religiós... etc) dirigits per de lèis pròprias. Lo movement dei Lutz es donc caracterizat per doas nocions fondamentalas que son l'empirisme e l'umanisme.
L'empirisme[modificar | modificar la font]
L'experiéncia tèn una plaça majora au sen de la teoria de la conoissença dau sègle XVIII. Procedís per observacion, per analisi e per comparason que permetèron la verificacion d'ipotèsis scientificas per la confrontacion ambé la realitat e per la possibilitat de reprodurre un fenomèn experimentau. Aquelei metòdes foguèron estenduts sensa limitacion a totei lei domenis scientifics de l'epòca e son donc la fònt de la màger part dei descubèrtas realizadas. Per exemple, permetèron l'invencion dei premierei classificacions e dei premierei teorias amirant una explicacion globala de certanei fenomèns (classificacions d'espèças animalas...). Ansin, en fòra de l'aprefondiment dei sciéncias ancianas, l'empirisme entraïnèt l'aparicion d'objèctes de recèrca novèus (etnografia, politica...) que van aumentar lo camp de reflexions dei filosòfs e permetre d'ocupar de domenis novèus de l'espaci intellectuau de l'epòca. Aquò va causar lo desvolopament de l'utilizacion de l'esperit critic e de la reflexion politica.
L'umanisme[modificar | modificar la font]
Ambé l'empirisme, l'umanisme es lo segond principi fondamentau dei Lutz. La filosofia dau movement plaça l'òme au centre de sei preocupacions. Son objectiu es lo bonur. Lei filosòfs dei Lutz crèson au progrès de la conoissença, a la capacitat de la rason de sapar lei convencions, leis usatges e leis institucions que còntradison la natura e la justícia. Aquela fe foguèt renforçada per lei progrès scientifics e economics dau sègle. Aquò va entraïnar l'aparicion dei premierei formas de contestacion deis autoritats feodalas e l'afirmacion de l'idèa de tolerància dins una Euròpa prefondament devesits per la question religiosa.
Difusion[modificar | modificar la font]
Gràcias au desvolopament de l'educacion, lo movement dei Lutz se poguèt adreiçar a una partida novèla e pus granda de l'opinion publica. Un nombre important de filosòfs poguèron donc publicar sei trabalhs e crear un espaci public novèu que va començar de debatre e de difusar d'idèas novèlas, ajudat per la vitalitat dei rets academics e lòtjas.
Lei salons literaris[modificar | modificar la font]
Lo sègle dei Lutz va inventar, o reïnventar en prefondor, de luòcs de debats e de reflexions. Inicialament, foguèt lei cafès, coma lo Procope a París, que venguèron lo rendètz-vos de membres influents dau movement coma Voltaire, Diderot o Fontenelle. Pasmens, rapidament, lei salons mondans van ganhar una importància decisiva per la propagacion de seis idèas. Aquelei salons foguèron generalement dubèrts per de personatges importants e ambiciós que van reünir de grops d'artistas, de sabents e de filosòfs. Lo modèl principau es lo de la marquesa de Lambert au començament dau sègle. Per la seguida, permetèt l'aparicion d'autrei salons majors coma aquelei de Madama de Tencin o de Madama Necker que van aculhir de figuras dau movement coma Marivaux o lei redactors de l'Enciclopèdia. Aquelei salons permetèron de confrontar lei ponchs de vista e de facilitar la propagacion deis idèas dei Lutz entre leis elèits intellectuaus de la capitala.
Lo ret academic[modificar | modificar la font]
Leis acadèmias son de societats de sabents que se reünisson per s'ocupar de literatura o de sciéncias, per desvolopar e difusar la conoissença. Gropant lei classats pus aisats e leis elèits intellectuau dei províncias (noblesa, clergat e borgesiá richa), lor nombre aumentèt durant tot lo sègle. Per exemple, en França, existissián solament 10 acadèmias en 1710 e 35 en 1789. Pauc a pauc, formèron de rets provinciaus, nacionaus puei europèus. Permetèron la realizacion de cambis de recèrca per correspondéncia, l'acuelh de sabents estrangiers, de programas e de concors de recèrca. Aguèron una influéncia majora dins lo desvolopament de subjèctes scientifics coma la fisica, la quimia, la mineralogia o l'agronomia.
Lo ret lòtjas[modificar | modificar la font]
En fòra deis acadèmias, lei lòtjas formèron egalament un ensems de rets fòrça eficaç per la difusion deis idèas dei Lutz. Lo pus conegut es aqueu de la francmaçonariá creat en Escòcia e en Anglatèrra ai sègles precedents; aguèt un succès major au sègle XVIII ambé la creacion d'unei miliers de lòtjas. Reünissent de membres dei classas superioras de la societat, permetèron leis idèas filosoficas e l'esperit dei Lutz dins de luòcs estrategics. De mai, leis elèits i faguèron tanben l'aprendissatge de l'egalitat còntra lei privilègis de la naissença.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lo movement dei Lutz aguèron divèrsei consequéncias segon lei país. Lei principalas foguèron politicas, magerament ambé lei revolucions se debanant durant la segonda mitat dau sègle XVIII ais Estats Units e en França. Pasmens, la produccion dei Lutz aguèt una influéncia importanta ai nivèus economic e filosofic.
Consequéncias politicas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias politicas dau movement dei Lutz son variadas amb una influéncia decisiva sus lo renversament de l'autoritat coloniala anglesa ais Estats Units e aqueu dau poder reiau en França. Dins aquò, aguèron tanben un ròtle important dins la formacion deis estats modèrnes ambé l'afirmacion de certanei principis d'organizacion politica.
Ansin, leis idèas dei Lutz aguèron un ròtle important dins l'entraïnament dei Revolucions estatsunidenca e francesa. D'efèct, la declaracion d'independéncia deis Estats Units afirmèt un nombre grand de principis dau movement coma l'egalitat en fàcia de la lèi e la separacion dei poders executius, legislatius e judiciaris. En França, l'esperit liberau e critic desvolopats dins lei salons e lei cafès sapèt pauc a pauc lo poder de la monarquia absoluda. Puei, la màger part dei deputats de la Convencion Nacionala èran de membres de la borgesiá que conoissián la filosofia dei Lutz.
Consequéncias economicas[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, lo sègle dei Lutz veguèt l'aparicion dau liberalisme economic que va s'opausar au sistèma economic de la feodalitat basat sus lei privilègis. De mai, l'epòca foguèt tanben lo periòde de publicacion dei trabalhs d'Adam Smith que va entraïnar la formacion dau sistèma capitalista e la Revolucion Industriala dau sègle XIX.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Ole Peter Grell et Roy Porter, Toleration in Enlightenment Europe, Cambridge University Press, 2000.
- (fr) Pierre-Yves Beaurepaire, L’Europe des Lumières, Paris, PUF, 2004.
- (fr) Christine Le Bozec, La Normandie au XVIIIe siècle : croissance, Lumières et Révolution, Rennes, Éditions Ouest-France, 2002.
- (fr) Pierre Chaunu, La Civilisation de l’Europe des Lumières, Paris, Flammarion, 1997.
- (fr) Pierre M. Conlon, Le Siècle des Lumières : bibliographie chronologique, Genève, Droz, 1983.
- (fr) Joël Cornette, Histoire de la France : absolutisme et Lumières (1652-1783), Paris, Hachette supérieur, 2005.
- (fr) Monique Cottret, Culture et politique dans la France des Lumières : 1715-1792, Paris, Colin, 2002.
- (fr) Marcel Brion, Henry Daussy, Le Siècle des Lumières, London, Thames & Hudson, 1974.
- (fr) Béatrice Didier, Le Siècle des Lumières, Paris, MA Éditions, 1987.
- (fr) Albert Soboul, Guy Lemarchand, Michèle Fogel, Le Siècle des Lumières, Paris, PUF, 1977-1997.
- (fr) Norman Hampson, Le Siècle des Lumières, Paris, Seuil, 1972.
- (fr) Heyden-Rynsch, Verena Von Der, Salons européens, Paris, Gallimard, 1993.
- (fr) Jacques d’Hondt, Hegel et le siècle des Lumières, Paris, PUF, 1974.
- (fr) Robert Mandrou, L’Europe « absolutiste ». Raison et raison d’État (1649–1775), Fayard, 1977.
- (fr) Xavier Martin, Nature humaine et Révolution française : du siècle des Lumières au Code Napoléon, Bouère, D.M. Morin, 1994.
- (fr) Philippe Minard, La Fortune du colbertisme : état et industrie dans la France des Lumières, Paris, Fayard, 1998.
- (fr) Henri Plard, Morale et vertu au siècle des Lumières, Bruxelles, Éditions de l’Université de Bruxelles, 1986.
- (fr) Bernard Plongeron, Théologie et politique au siècle des Lumières (1770-1820), Genève, Droz, 1973.
- (fr) Gilbert Py, L’Idée d’Europe au Siècle des Lumières, Paris, Vuibert, 2004.
- (fr) Louis Réau, L’Europe française au siècle des Lumières, Paris, A. Michel, 1951, 1938.
- (fr) Daniel Roche, La France des Lumières, Paris, Fayard, 1993.
- (fr) Liliane Hilaire-Pérez, Daniel Roche, L’Invention technique au siècle des Lumières, Paris, Albin Michel, 2000.
- (fr) Catherine Salles, Le Siècle des Lumières : 1715-1789, Paris, Larousse, 1987.
- (fr) Michel Vovelle, Le Siècle des Lumières, Paris, 1977-1988.


text:
Carrèra Florida
La carrèra Florida qu'ei la purmèra, la màger e la mei famosa carrèra pietonièra de Buenos Aires. que s'esten enter l'avienguda Rivadavia (enlà de la quau es perlongada per la carrèraPerú, era tanben piertonièra sus quauques mètres) e la plaça San Martín.
Que vadó parciaument pietonièra (segon las òras deu dia) en 1971 abans d'ac váder sancerament en 1971 (a despart deu tròç qui's perlonga sus la plaça San Martín.
Noms[modificar | modificar la font]
Au sègle XVIII qu'èra aperada carrèra San José. Apèrs que l'aperèn mens oficiosament carrèra Del Correo per'mor de la sede deu corrièr qui's trobava a l'interseccion de las presentas carrèras Perú (continuacion de Florida) e Hipólito Yrigoyen ; per'mor d'estar, a partir de 1789, la purmèra carrèra pavada, que ho tanben designada com la carrèra Del Empedrado. En 1808 que ho batejada carrèra Baltasar Unquera en aunor d'un marin espanhòu mort en bèth pelejar contre l'invasor anglés. En 1821 que ho tornada batejar Florida en memòria de la batalha deu medish nom liurada durant la Guèrra d'Independéncia dens lo Haut Peró. Devath lo govèrn de Juan Manuel de Rosas, en 1837, lo nom que ho cambiat per Perú abans que la carrèra crubesse lo definitivament lo nom de Florida en 1857.
Ocupacion e emplec[modificar | modificar la font]
Qu'èra a l'origina ua carrèra elitista pròcha deu center ; la famosa Mariquita Sánchez de Thompson y Mendeville qu'i avèva lo son ostau tan cossirat que l'Imne Nacionau Argentin i ho interpretat per purmèra vegada.
L'ocupacion sociau de Buenos Aires que ho totun capvirada per l'epidemia de hrebe jauna de 1971 qui mudè l'oligarquia de cap au nòrd de la ciutat (qui demòra dinc au dia de uei lo quartièr oligarquic e ric). Florida que vadó mei que mei marcadièra.
A la fin deu sègle XIX lo tram qu'i comencè a rollar.
En 2001 que peteishè hèra de la crisi economica abans de reviscolar dab lo retorn de la creishença.
Uas de las soas botigas màger tostemps en activitat que son de segur las Galerías Pacífico, Harrods, la Galeria General Güemes, la Galeria Jardín.


text:
Dobrodja
La Dobrodja (Дoбpyджa en bulgar, Dobrogea en romanés, es un territòri cobrissent l’èst de Romania e lo nòrd èst de Bulgaria, siá a pauc près del sud del bas Danubi cap a la mar Negra. En Romania, la Dobrodja se divisa en dos departaments comprenent un pòrt de la mar Negra : Constança (dins lo județ de Constança), e lo dèlta de Danubi (dins lo județ de Tulcèa); en Bulgaria, aquela region es considerada coma lo « granièr de blat » del país.
La Dobrodja es ara una region agricòla e toristica, que las principalas vilas son los pòrts de Constança (350 000 abitants) e Tulcèa (95 000 abitants) en Romania, e las vilas de Silistra, Dobritch e Baltchik en Bulgaria. Sa superfícia es de 23 100 km2 e sa populacion de prèp de 1 300 000 abitants que 1 000 000 dins la Dobrodja romanesa e 360 000 dins la Dobrodja bulgara.
Populacion[modificar | modificar la font]
- 1 Compresas las personas comptadas coma Valacs al recensament bulgar de 2001
Agricultura[modificar | modificar la font]
La Dobrodja romanesa (al nòrd), que los sols son loessics, es una tèrra de pastura d'ovins (fedas Merinos), de vergièrs e de vinhas (vins de Murfatlar). La plana de la Dobrodja bulgara (sud) es plantada de vastas parcèlas de cerealas, de mai de cent d’ectaras caduna e avent la particularitat d’èsser separadas per de barranhas de 10 a 20 mètres de larg que foguèron plantadas a la fin de l’epòca comunista per lutar contra l’erosion dels sols. Malgrat una agricultura totjorn mai intensiva, que los nitrats contaminan las aigas superficialas, aquelas barranhas an une foncion importanta d’acuèlh e de refugi per la fauna utila a l’agricultura. Pasmens, encara existís de rèsta de selvas d'euses, en Romania e en Bulgaria.
Environament[modificar | modificar la font]
La fauna de Dobrodja es rica malgrat las catastrofas environamentalas de l’epòca comunista (regim que promoviá « la luta de l’Òme contra la Natura »). La region mai rica es al nòrd: es lo dèlta de Danubi, qu'abriga encora fòrça aucels aquatics e una fauna ictiologica en diminucion dempuèi la privatizacion dels dreches de pesca, alara qu’una fòrta urbanizacion de lésers.
La Dobrodja coneguèt la gripa aviara en 2005.
En Dobrodja, a la frontièra romanesabulgara mas costat romanés, se trapa la espeluga de Movile, totalament isolada del monde exterior dempuèi un mièg milion d’ans e abrigant una fauna endemica unica al monde, adaptada a la manca de lutz et d’oxigèn, e que la subrevida es fondada sus la proliferacion de bacterias se noirissent de las matièras en suspension dins l’aiga.
Istòria[modificar | modificar la font]
La Dobrodja es abitada dempuèi lo paleolitic, e las culturas neoliticas d'Hamangia en Dobrodja romanesa, e calcolitic de Varna-Durankulak en Dobrodja bulgara (millenari IV AbC), son mondialament conegudas per lors esculturas, lors construccions ja de pèira e lors tombas ricas d'aur.
La region èra poblada dins l’Antiquitat per las tribús Daces o Gètas fasent partida de l’ensemble trace. La populacion locala, pauc a pauc ellenizada, faguèt de comèrci amb las colonias grègas de la mar Negra (Callatis, Istria, Tomis) fins a la conquèsta romana (Roma contrarotlava la Mesia pendent sèt sègles, seguida per l’Empèri Bizantin), puèi patiguèt de las invasions dels pòbles migrators eslavas e turcofòns (Uns, Avars, Bulgars, Ozes, Petchenègs, Comans, Tatars).
La Dobrodja foguèt integrada al Primièr Estat bulgar de 681 a 971, tornèt venir romana (bizantina) de 971 a 1186, puèi faguèt partida del segon reialme bulgar, (Regnum Bulgarorum et Valachorum (la)), fondat sul bas Danubi per la dinastia valaca Assen, de Tarnovo. En 1205, lo papa Innocenci III dins une correspondéncia amb lo rei Caloian (1197-1207) lo qualifica de (la)rex Bulgarorum et Blachorum (rei dels Bulgars e dels Valacs).
En 1325 la Dobrodja es mencionnada pel primièr còp coma despotat independent, avent coma prince Balică ou Balko de Dobritch, amb per Kaliakra prèp de Karvona (uèi Kavarna). En 1346, sos filhs, Dobrotitch e Teodòr, s’impliquèron dins las rivalitats dinasticas de l’Empèri Bizantin coma aligats de l’imperatritz Ana de Savòia. En represalhas, en 1347, l’emperaire Joan V Paleològ envièt una de sas naus, l’emir turc Baod d’Umur, en expedicion contra la Dobrodja. Balică e Teodòr perdèron la vida dins le naufragi de lor nau almirala e Dobrotitch demorat a tèrra venguèt lo nòu despòta.
Poblat (segon las cronicas genoesa) de Bulgars, de Valacs (Romaneses), de « Romeeses » (Grècs), de Josieus ievanics (« Romaniòtas ») e d’Armenians (« Ermins »), aquel despotat s’espand sul bas Danubi dempuèi los bòcas del flum al cap Emina al sud de Varna. Las lengas lmai parladas son lo bulgar, lo grèc e lo valac. Los portulans genoeses lo descrivon o coma un despotat grèc ((la) terra graecorum ), o coma una « pichona Valaquia » ((la) Velacia minor), o coma una « tresena Bulgaria » ((la) Bulgaria tertia, las doas autras Bulgarias essent los Tzarats de Vidin e de Tarnovo). Se dubriguèt a las marcants genoeses que n'asseguran la prosperitat, li fornissent naus e armas, e installan los establiments de San Giorgio (Giurgiu, Djurdjevo), Dorostolo (Silistra), Barilla (Brăila, Ibrahil), Caladda (Galați), Licovrissi (Oblucița, Izmail), Licostomo (Periprava prèp de Chilia Veche), Constanza (Constança, Kustendje), Carvona (Kavarna), Danissa (Baltchik) e Odessa (uèi Varna; lo nom modèrne d’Odessa, en Ucraïna, ven d'aquí, mas l’Odessa modèrna foguèt fondada al sègle XVIII.
Entre 1352-1359, la potencia dels Tatars de la Chormalha d’Aur declinant, un segond despotat apareguèt prèp de la bòca du Danubi, governat pel prince Demetrios, que se metèt jos la proteccion de la Valaquia: dempuèi aquela s'espand sa dominacion sul Bas Danubi (Galați, actual Boudjak, Chilia).
En 1357, Dobrotitch perdèt Messembria (uèi Nesebăr) e Anhialos (uèi Pomorje) al profèit de l’emperaire Joan V Paleològ, mas en 1359, prendèt a Demetrios las ciutats de Vicina e de Chilia qu'expulsèt las Genoeses que gardèron pas que le pòrt de Licostomo. Iacint, arquevecat de Vicina, passèt en Valaque que ne venguèt lo primièr metropolit. En 1366, Jean V Paleològ s'anèt Budapèst e a Roma, per cercar de finançaments per sa campanha contra la Dobrodja e contra los Turcs otomans que s'intallèron en Euròpa dempuèi 1354: los obtenguèt e al sètge de Kaliakra foguèt capturat. Dobrotitch apareguèt alara coma un aligat dels Otomans. Amedèu VI de Savòia faguèt sul còp campanha contra la Dobrojja amb l'ajuda genoesa. Dobrotitch negocièt, liberèt l’emperaire bizantin, e se faguent son compaire maridant sa filha a Miquèl Paleològ.
En 1369, Dobrotitch s’aliguèt a Vladislav I de Valaquia per restaurar lo tròn del tsar bulgar Ivan Stracimir de Vidin. En 1379, una guèrra comerciala opausada debans Constantinòple los Genoeses a una flauta valaca, bulgara e dobrodjana: l’afar se concluguèt per un compromés.
Dobrotitch moriguèt en 1386 e daissèt son tròn a son filh Ivanko o Iancon, alara que los Otomans comencèron ja la conquèsta dels Balcans e l’enrodamement de Constantinòple. Ivanko faguèt la patz amb lo sultan otoman Morad I e signe tanben un tractat amb Gènoas. Mas en 1388 lo grand visir otoman Çandarli Ali Pacha ataquèt de nòu e Ivanko foguèt tuat al combat: Bulgaria tomba jos la dominacion turca per prèp de cinc sègles, alara que la Dobrodja passèt jos sobeiraneitat valaca per qualques decennias.
Mas la Valaquia a son torn deguèt plegar debans los sultans otomans qu'occupèron la Dobrodja entre 1421 e 1878 n'i colonisant de fòrça tatars e turcs musulmans. La Dobrodja es integrada dins l’Özi Eyaleti, província turca govenada pels pachas de Silistra, alara que sas abitants crestians relèvan de l'exarchat del Proïlavon qu'aguèt per sèti Brăila e incluguèt los territòris otomans a majoritat crestiana entre Varna e l’estuari de Dniestr.
Pendent la guèrra russoturca de 1877-1878, la Dobrodja foguèt revendicada tant per Romania que per la Bulgaria novelament independantas de l’Empèri Otoman. Ambedós païses son d’acòrdi sul principi d’un partatge, mas Romaneses e Bulgars foguèron mesclats (als Turcs e als Tatars) dins tota la Dobrodja: onte plaçar la frontièra? Los Romaneses essent mai nombroses al nòrd e los Bulgars al sud, una comission austroalemanda attribuiguèt a Romania los dos tresens nòrd e a Bulgaria lo tresen al sud. La frontièra va de la sortida èst de la vila de Silistra e s'acaba entre los dos massatges de pescaires grècs e turcs d’Ofidaki (Yilanlik en turc, Vama-Veche ara) e de Limanaki (Durankulak en turc, e Mlaștina en romanés) sus la Mer Negra.
En 1913 Romania profeitèt de las dificultats de Bulgaria alara de la Segonda Guèrra balcanica, per li arancar la Dobrodja del Sud: la Dobrodja venguèt alara una poma de discòrdia entre ambedós païses. Bulgaria prend sa revancha als costats dels Alemands pendent la Primièra Guèrra Mondiala, en ocupant tanben tota la Dobrobja. La patz de 1918 la tornèt donar tota a Romania, mas un arbitratge d'Hitler, en 1940, tornèt al partatge de 1878 (tractat de Craiova sul fond de tractat entre lo Tresen Reich e l’Union sovietica (pacte germanosovietic). La frontièra de 1878 e de 1940 es ara plan reconeguda per Romania e Bulgaria. Ambedós Estats essent membres de l’Union europèa dempuèi 2007, la frontièra es pasmens venguda ara permeabla.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Grigore Dănescu, Dobrogea (La Dobroudja). Estudi de Geografia fisica e etnografica, ed:Imprimerie de l'Indépendance, Bucarèst, 1903.
- (fr) Ion Barnea & Ștefan Ștefănescu, Byzantins, roumains et bulgares sur le Bas-Danube; serias: Din Istoria Dobrogei, v.3, 1971; ed: Editura Academiei Române, București.
- (de) Sallanz, Josef (ed.) (2005): Die Dobrudscha. Ethnische Minderheiten, Kulturlandschaft, Transformation; Ergebnisse eines Geländekurses des Instituts für Geographie der Universität Potsdam im Südosten Rumäniens. (= Praxis Kultur- und Sozialgeographie; 35). 2., durchgesehene Auflage. Potsdam. Universitätsverlag Potsdam, ISBN 3-937786-76-7 .
- (de) Sallanz, Josef (2007): Bedeutungswandel von Ethnizität unter dem Einfluss von Globalisierung. Die rumänische Dobrudscha als Beispiel. (= Potsdamer Geographische Forschungen; 26). (en résumé français) Potsdam. Universitätsverlag Potsdam, ISBN 3-939469-81-5.
- (fr) Adrian Rădulescu; Histoire de la Dobrogée, ed: Editura Ex Ponto; Constança; 1998; ISBN 9789739385329.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon le recensament romanés de 2002 pels departaments de Constança et Tulcèa, dins Structura Etno-demografică a României, ed: Centrul de Resurse pentru Diversitate Etnoculturală le=2 mai 2007.
- ↑ Segon lo recensament bulgar de 2001 pels oblasts de Dobrich e Silistra, dins HaceлeHиe kъM 01.03.2001 r. пo oблacTи и eTHичecka rpyпa [1].


text:
1843
Aquesta pagina concernís l'an 1843 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 23 de mai - Chile pren possession de l'Estrech de Magellan.
- 5 de novembre - Jos la desencusa d'atacs de missionaris franceses en 1836, França annèxa Tahiti.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 29 de genièr - William McKinley, president dels Estats Units (m. 1901)
- 15 d'abril - Henry James, escrivan britanic (m. 1916)
- 29 d'abril - Pedro Américo de Figueiredo e Melo, pintor brasilièr (m. 1905)
- 10 de mai - Benito Pérez Galdós, escrivan espanhòl (m. 1920)
- 21 de mai - Louis Renault, jurista francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1918)
- 21 de mai - Charles Albert Gobat, foguèt un avocat e politician soís, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1914)
- 9 de junh - Bertha von Suttner, escrivana e pacifista austriaca, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1914)
- 15 de junh - Edvard Grieg, compositor norvegian (m. 1907)
- 7 de julhet - Camillo Golgi, mètge italian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1926)
- 17 de julhet - Julio Argentino Roca, president d'Argentina (m. 1914)
- 31 d'agost - Georg von Hertling, cancelièr d'Alemanha (m. 1919)
- 11 de decembre - Robert Koch, mètge alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1910)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 21 de març - Guadalupe Victoria, president de Mexic (n. 1786)
- 4 de junh - Ippolito Rosellini, egiptològ italian, fondator de l'egiptologia italiana (n. 1800)
- 2 de julhet - Samuel Hahnemann, mètge alemand, fondator de l'omeopatia (n. 1755)


text:
Catalisi
La catalisi es lo procès a travèrs de que creis la velocitat d'una reaccion quimica. Lo procès de catalisi implica la preséncia d'una substància que constituís una part del sistèma en reaccion, que pasmens se pòt menar a tèrme sens ela. Aquesta substància se sona catalisador. Un catalisador es una substància qu'aumenta la velocitat d'una reaccion, en reagissent, se regenerant e que pòt èsser recuperada a la fin de la reaccion (lo catalisador se fragmenta en particulas pichonas per accelerar lo procès). Se retarda la reaccion, se sona inibidor.
Natura del procès[modificar | modificar la font]
La velocitat de reaccion depend de las velocitats de las etapas del mecanisme. La foncion del catalisador es simplament de porgir un mecanisme addicional (rota diferenta) per anar dels reactius als produches. Aqueste mecanisme alternatiu a una energia d'activacion mendre que lo mecanisme en abséncia de catalisador; d'autra part, normalament lo Factor de Frequéncia A -vejatz tanben Cinetica e mecanismes de reaccion- es parièr per la reaccion pas catalisada e la catalisada. D'aicí que la constanta de velocitat de la reaccion catalisada siá màger que la pas catalisada.
En biologia, los catalisadors mai importants son los enzims, biomoleculas que regulan la velocitat d'un grand nombre de reaccions dins los d'èssers vivants, en inclusent tot lo metabolisme. Vejatz, per exemple, l'ADN polimerasa.