text:
La Garda (Var)
La Garda ( La Garde en francés) es una comuna francesa e provençala, en Provença, situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Leis abitants si dison gardéens, -ennes en francés.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Si situa a l'èst de Tolon, entre Marselha e Niça. Son territòri s'estende sus 1554 ectaras, despartidas coma aquò :
- 3 quilomètres de litorau
- 75 quilomètres de rotas e camins
- 642,5 ectaras d'urbanizacion
- 21,4 ectaras de bòscs
- 400 ectaras d'espacis verds urbans
Toponimia[modificar | modificar la font]
La comuna de la Garda tenguèt son nom dau rocàs que, tre l'Antiquitat, servèt de gacha. Lo mot ven d'un vèrbe germanic wardon que donèt lo mot germanic wart, latinizat en warda o wardia, « garda », puèi « gacha », puèi « tor de garda », puèi « fortalesa en generau » [1],[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
La Garda possedisse de vestigis de l'Antiquitat e dau periòde roman.
Citat en 1056 sota lo nom de Guarda, lo castèu siguèt lo fèu deis evesques de Tolon au sègle XIII, dei Castelanas au sègle XV, puei senhoriá dei Glandevas puei dei Tomàs. Uèi ne'n sobra que la capèla e una torre d'angle.
Gacha de Tolon a l'Atge Mejan, la Garda subissèt d'invasions nombrosas mai tanben lei guèrras de religion. Siguèt saquejada en 1707 per lei tropas de Savòia au moment que son nom èra La Garda de Tolon.
Sant Maur, patron de la comuna, es en fach un òme nomat Maur que passèt d'aquí en 542. Afamat quand intrèt dins lo vilatge, una vièlha li donèt de pan e de cebas. Maur lei benesissèt e decidissèt qu'a partir d'aqueu jorn, lei cebas de la Garda aurián la doçor de la poma.
Ancian centre agricòla prospèr, la Garda venguèt banlèga urbana de Tolon. Dau rocàs d'andesita s'extraguèron lei caladas de Tolon.
Mai recentament, per "punir" la vila de Tolon de s'èstre liurada ais Anglés, Napoleon Bonaparte transferissèt lo quartier de Santa Margarita au vilatge de la Garda. Es per aquò que i a una comuna annèxa dins aquest quartier, un pauc alunchat dau centrevila administratiu.
Administracion[modificar | modificar la font]
En 2010, la comuna de la Garda siguèt recompensada per lo labèl "Vila Internet @@@@".
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 25 613; 2013 : 25298 abitants (1628 ab/km²)
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Jean Aicard (Joan Aicard) (Tolon 1848 - París 1921), poèta e autor dramatic, sòci de l'Académie française, restèt dins la comuna a la bastida "Lei Rosatges" a partir de 1864. Leguèt aquel ostau a Julia Pillore, critica d'art, tanben mairina de Marcel Duchamp e maridada au pintre Paulin Bertrand.
L'ostau venguèt lo rendètz-vos dei celebritats de l'epòca : Claude Michelet (Claudi Michelet), Émile Ollivier (Emili Ollivier), Frederic Mistral, Édouard Schuré, Ernest Reyer, Gaston Bonnier, Pierre Loti, Juliette Adam, Charles Richet, Antoine Albalat (Antòni Aubalat), etc.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo campus de l'Universitat de Sud Tolon Var si situa dins la comuna de la Garda.
- Lo licèu generau e tecnologic dau Codon si situa dins la comuna de la Garda.
- Lo vilatge vièlh de la Garda es en partida bastit sus un rocàs de natura volcanica. A l'Atge Mejan, aqueu rocàs serviá de promontòri au castèu de l'epòca. Mai la revolucion passèt d'ailà, lo castèu siguèt destruch e lo rocàs servèt de peiriera. Subsistís uèi dau castèu que la glèia romanica e una torre.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007


c: text/html

text:
Nicotinamida adenina dinucleotid fosfat
La nicotinamida adenina dinucleòtid fosfat, tanben coneguda coma NADPH o NADP, es un coenzim utilizat dins la fasa de fixacion del dioxid de carbòni de la fotosintèsi (cicle de Calvin) que s'encarga de redusir lo CO2 en carbòni organic (es un coenzim e recep d'idrogèn per se convertir). Lo NADPH es un compausat reductor qu'amassa amb l'ATP s'encargan de transformar l'aiga e lo dioxid de carbòni en compausats organics redusits (glucòsa per exemple), en liberant d'oxigèn.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Senhoriá
La senhoriá (var. senhoria) era 'na institucion medievala e moderna occidentala qu'assegurava l'enquadrament economic e judiciari de las populacions per un individú o 'na persona morala qu'exercissiá pas necessàriament la sobeiranetat. La senhoriá era 'na realitat distinta dau feu, qu'era un daus mòdes d'exercici de la senhoriá, emb l'alòdi.
Era un ensems de terras, de proprietats fonzieras, de drechs e de redevenças. Era per 'na part, l'eretiera de la villa de l'Antiquitat Tardiva au mesme temps que la resultanta de l'espargiment dau poder public avans l'an Mila. La senhoriá era lo quadre privilegiat per lo quau l'aristocracia medievala assegurava sa preeminéncia sociala, economica e politica. La limitacion de las prerogativas senhoralas fuguet un daus biais per lo quau lo poder daus estats s'afirmet a la fin de l'epòca medievala e durant l'epòca moderna. Dins d'unes país coma lo Reiaume Unit subsistissen enguera de las realitats derivadas de la senhoriá.
S'estima entre 40 000 e 50 000 lo nombre de senhoriás en França au segle XVIII.


text:
Benabarre
Benavarri en occitan e en catalan, Benabarre en castelhan, es un municipi de la província espanhòla d'Òsca e de la Comunautat Autonòma d'Aragon, a la comarca aragonesa de la Ribagorça.
NB. Cal descastelhanizar lo títol.
Lenga[modificar | modificar la font]
La lenga locala es lo catalan, dialècte catalan nòrd-occidental, sos-dialècte ribagorçan. Fa donc partida de l'occitanoromanic.
La lenga de la Ribagorça meridionala garda mai o mens la prononciacion etimologica de [ɛ] tonica, sense barradura en [e] coma dins la majoritat del catalan (p[ɛ]dra, prim[ɛ]r, ll[ɛ]it, mart[ɛ]ll), encara mai que lo Palhars Sobeiran[1], atal coma en occitan.


text:
Sharon Stone
Sharon Vonne Stone (nascuda lo 10 de març de 1958) es una actritz dels Estats Units. Foguèt tanben modèl de mòda. Capitèt de se far conéisser internacionalament per son ròtle dins lo filme succès Basic Instinct en 1982.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt en Meadville, Pennsilvania, es la segonda dins una familha de quatre enfants. Es la filha de Joe e Dorothy Stone qu'aurián d'originas irlandesas. Los sieus primièrs passatges professionales los faguèt dins lo mond de la publicitat, en metent cossí modèl. Apareguèt a anóncias de television de Burger King, Clairol e Maybelline.
Lo sieu debut en lo cinèma foguèt amb un pichon papièr en la pellícula Stardust memories del prestigiós cineasta novaiorquin Woody Allen lo 1980.
Pendent granda part del decènni dels ans ochanta agiguèt en fòrça pelliculas de sèria B, e mai se poguèt destacar en la francesa Les uns et les autres lo 1981 e en doas d'aventuras, Las minas del Rei Salamon (1985) e Allan Quatermain and the Lost City of Gold]] (1987), ambedoas amb lo grand actor Richard Chamberlain.
Lo 1989 lo director espanhòl Javier Elorrieta comptèt amb ela per la pellicula Sangre y Arena, basada en lo roman omonim de l'escrivan Vicente Blasco Ibáñez, participant amb el reconegut actor José Luis Gómez. Aquela pellicula supausèt la primièra e unica incursion de Sharon Stone dins lo cinèma espanhòl.
La siá aparicion a Total Recall lo 1990 amb Arnold Schwarzenegger lancèt la siá carrièra cap a una autra perspectiva mai ampla e comencèt a èsser fòrça coneguda en lo panorama cinematografic de Estats Units doncas que sabèt s'adaptar a tota mena de genres e registres interpretatius. Als trenta dos ans metèt nusa a la revista Playboy , en apareissent a la portada del numèro de julhet de 1990,[1] e dempuèi sabèt totjorn traire rendiment a lo sieu innegable atractiu fisic.
Carrièra rapida[modificar | modificar la font]
Ja dempuèi fasiá un temps, Sharon Stone s'especializèt en l'interpretacion de personatges de sedusenta pus o mens ingénua o perversa, mas lo papièr que pus notorietat li donèt foguèt lo realizat a 'Basic Instinct de Paul Verhoeven lo 1992. Un personatge plen de sexualitat e de matises que la convertiguèt en una de las femnas pus desiradas de Hollywood, en pus de li permetre ocupar un luòc pus que priviliegiat dins lo cinèma mondial. Qualques actrises fòrça celèbres d'aquela epòca coma Geena Davis, Michelle Pfeiffer, Meg Ryan, Melanie Griffith, Kelly Lynch e Julia Roberts avián refusat lo papièr a causa de la nuesa requerida. Tota una sex symbol, Sharon Stone per aquel papièr foguèt nomenada a un Glòbe d'Aur, doncas qu'en pus de desprene sensualitat al cors de tot lo longmetratge menèt a tèrme una notabla interpretacion del personatge de Catherine Tramell (que li li deu a el sens dobte granda part de lo sieu succès posterior), una femna estranha e obsessiva que desvelha interès davant un polícia que met en examen un assassinat (interpretat per Michael Douglas). La famosa scèna del "crosament de cambas" durant l'interrogatòri al comissariat passèt dempuèi lo primièr moment a l'istòria del cinèma pus recent.
Aquel meteis an, People l'eligit coma una de las 50 personas pus bèlas del mond.
Après aquel succès seguiguèron de divèrses films comerciales amb tints sexuales coma The Specialist amb Sylvester Stallone, cinta que causèt polemica per las ausadas scènas sexualas amb Stallone. Per l'intensitat de las scènas la premsa liguèt sentimentalament los sieus protagonistas, causa qu'ela neguèt.
En Novembre de 1995, Stone recebèt una estela al Passejada de la Fama de Hollywood, plaçat al num. 6925 de Hollywood Blvd. Aquel meteis an, la revista Empire l'eligit coma una de las 100 estelas pus sexy de l'istòria del cinèma. En octobre de 1997, foguèt classificada entre las 100 estelas de cinèma de totes los tempses per Empire.
Lo 1996 foguèt nomenada al prèmi Oscar de l'academia de Hollywood coma melhor actritz per lo sieu segond important ròtle, de Ginger en la pellicula Casino, del cineasta Martin Scorsese lo 1995 e que foguèt per el premiada amb lo Glòbe d'Aur a la melhor actritz. A la pellicula partegèt aficha ni mai ni mens qu'amb Robert De Niro. En mai de per aquela pellicula e per Basic Instinct, Sharon foguèt tanben nomenada al Glòbe d'Aur coma melhor actritz protagonista e de despartiment per autras pelliculas coma The Muse o The Mighty. Totun, en los darrièrs ans la siá activitat dins lo cinèma a declinat, en tocant fons (segon los critics) amb l'innecessària sequèla Basic Instinct 2, qu'ela meteissa impulsèt.
Malgrat qualques fracàses, Sharon Stone a mantengut la siá popularitat mercés a calculadas aparicions a Catwoman, Bobby e Broken Flowers, la siá participacion en campanhas publicitàrias de cosmetics e lo sieu supòrt a causas beneficas.
Maridada tres còps, lo 2003 divòrcèt a lo sieu tresen marit Phil Bronstein, editor del jornal San Francisco Chronicle. Malgrat la siá reputacion e prestigi, Sharon Stone manten amb fòrça discrecion (dins del que cap) la siá vida personala. Son estats darrièrament publicas las fèstas e las galas solidàrias qu'organiza a Hollywood amb companhs sieus cossí George Clooney e a seguit tanben participant en anóncias publicitàrias.
Amb un altíssim coeficient intellectual, Stone es membre de Mensa International.
Filmografia essenciala[modificar | modificar la font]
- Total Recall (1990)
- Basic Instinct (1992)
- Sliver (1993)
- The Specialist (1994)
- Casino (1995)
- Diabolique (1996)
- Sphere (1998)
- Gloria (1999)
- Simpatico (1999)
- Catwoman (2004)
- Broken Flowers (2005)
- Basic Instinct 2 (2006)
- Dirty Tricks (2008)
- $5 a Day (2008)
- Streets of Blood (2009)
- Largo Winch II (2011)
- Lovelace (2012)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Top Ten: Actrius a Playboy. Data d'accés: 5 juliol 2009.


text: Ei trist. Non me ven tath cap un aute calificatiu...era 15au conferéncia mondiau sus eth cambi climatic s'a acabat damb un acòrd de minims, barrat en darrèr moment entà sauvar es aparences e que non fixe tanpòc objectius entara reduccion d'emisions. Un acòrd injust, non vinculant e sense ambicion que demòstre qu'eth mon encara non a entenut qu'eth sòn pervier, eth nòste pervier e eth des futures generacions passe per arténher un consens mondiau. Totun aguest consens dificilament arribarà en tot es desquilibris sociaus e economics existisquen, en tot parlegam encara de 3au mon e de païsi emergents veigui impossible qu'aqueth acòrd arribe. Per non parlar deth papèr dera ONU en tot aguest procès, que damb aguest nau fracàs a certificat era sua incapacitat entà auançar, un aute còp, en consens internacionau.


text:
Sauvatèrra de Guiana
Sauvatèrra de Guiana ( Sauveterre-de-Guyenne en francés) es una comuna gascona deu Vasadés istoric, situada dens lo departament de Gironda e la region de Novèla Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1965, Sauvatèrra, qu'avèva un territòri municipal estret (26 ha), annexèt tres comunas : Lo Pug, Sent Leugèir de Vinhaga e Sent Roman de Vinhaga
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra canton; es adara deu canton de Le Réolais et Les Bastides (en francés), donc Lo Reulés e las Bastidas.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 1965 : annexion de tres comunas
- 2013 : 1799 abitants (57 ab/km²)
- demografia de Lo Pug, Sent Leugèir de Vinhaga e Sent Roman de Vinhaga : a l'article correspondent
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo decès de Jean Sourbet dens lo mes que sièc son eleccion fèi de Robert Barrière, son suplent, lo deputat de la 8na circonscripcion de la Gironda lo 22 de decembre 1962.


text:
Tractat de Versalhas
Lo tractat de Versalhas foguèt lo tractat de patz entre leis Aligats venceires de la Primièra Guèrra Mondiala e leis Alemands. Foguèt signat lo 28 de junh de 1919, cinc ans après l'assassinat de l'archiduc eiretier d'Àustria-Ongria a Sarajevo. Element principau de la patz après la guèrra, fixèt lei frontieras novèlas e deviá crear un òrdre novèu per lei relacions entre leis estats. Pasmens, lo tractat negligián leis aspècts financiers de la patz e lo traçat novèu dei frontieras foguèt la fònt de conflictes novèus dins leis annadas 1920. Ansin, lo tractat creèt de tensions novèlas en Euròpa que van causar entraïnar sa contestacion per unei país e la revirada de l'òrdre instaurat en 1919 que foguèt pas capable d'empachar la Segonda Guèrra Mondiala.
Somari
- 1 La fondacion dau sistèma de Versalhas
- 1.1 La division dei venceires de la Premiera Guèrra Mondiala
- 1.2 Lei problèmas de l'Euròpa de Versalhas
- 1.2.1 Lo reglament de la patz e la carta novèla d'Euròpa
- 1.2.2 Lei limits dau sistèma de Versalhas
- 1.2.3 Lei questions frontalieras pausadas per lo tractat
- 2 La revirada de l'òrdre de Versalhas
- 2.1 La division durabla d'Euròpa
- 2.2 La multiplicacion dei conflictes frontaliers
- 2.3 La question dei Reparacions
- 3 La fin de l'òrdre de Versalhas
- 3.1 La Destenduda dei relacions europèas
- 3.2 La disparicion de l'òrdre de Versalhas
- 4 Referéncias e nòtas
- 5 Bibliografia
La fondacion dau sistèma de Versalhas[modificar | modificar la font]
La division dei venceires de la Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Lo principi de l'equilibri continentau[modificar | modificar la font]
Au contrari deis Empèris Centraus vencuts de la Premiera Guèrra Mondiala, leis Aliats de l'Entenduda èran estats pas capables de definir d'objectius comuns de guèrra. Se quauqueis elements foguèron aisadament acceptats, lei posicions francesas e italianas se turtèron au principi de l'equilibri continentau entre leis estats europèus defendut per Reiaume Unit.
D'efèct, après la victòria de 1918, leis Aliats s'acordèron sensa problèmas sus lei revendicacions principalas dei venceires : retorn de l'Alsàcia-Lorena au sen de França, reconoissença de la sobeiranetat de Belgica e Serbia e desarmament d'Alemanha. En revenge, leis Estats Units refusèron d'acceptar lei tractats secrets concluts entre Itàlia, França e Anglatèrra, especialament l'annexion per Itàlia dei regions popladas per de minoritats italianas. De son caire, la posicion francesa demorèt ambigua entre la volontat de l'armada d'esquichar Alemanha per l'empachar de tornar venir una poissança capabla de menaçar França e la desirança dau govèrn de gardar l'aliança anglosaxona. Enfin, Reiaume Unit assaièt de mantenir l'equilibri dau continent, magerament còntra lo risc de veire França n'en venir la poissança unica e per favorizar la restauracion rapida dau comèrci.
La posicion estatsunidenca[modificar | modificar la font]
La posicion estatsunidenca dau president Wilson èra defenduda per la lista dei Quatòrze Ponchs. Sei ponchs principaus èran lo principi de la seguritat collectiva, dirigida per la « Liga dei Nacions » que va venir la futura Societat dei Nacions e lo principi dei Nacionalitats. Aqueu darrier va permetre l'independéncia de divèrsei pòbles europèus, especialament aquelei deis Empèris Rus, Otoman e Austrian. En revenge, s'opausèt a l'annexion per Itàlia de certanei regions popladas per de minoritats italians. Enfin, Wilson desirava de garantir la libertat de comèrci e de circulacion e limitar leis armaments. Aquela posicion va permetre ai Britanics d'obtenir lo mantenement de l'equilibri continentau e de limitar leis ambicions francesas e italianas. De mai, obtenguèt la creacion de la Societat dei Nacions que deviá permetre lo reglament dei problèmas internacionaus e preparar un desarmament generau dei país per limitar lo risc de guèrra novèla.
Lo mantenement de la dominacion coloniala[modificar | modificar la font]
La conferéncia de París foguèt l'ocasion per lei pòbles non europèus de se manifestar per lo premier còp au nivèu internacionau. Pasmens, levat de Japon que foguèt considerat coma un dei « Cinc Grands », lo nacionalisme asiatic o african obtenguèt gaire de resultats. Ansin, la colonizacion japonesa de Corèa foguèt reconeguda per leis Estats Units maugrat l'opposicion de China. De mai, la rivalitat entre França e Reiaume Unit limitèt fòrtament leis ambicions aràbias que foguèron limitadas a la Peninsula Aràbia. Enfin, la dominacion coloniala britanica demorèt en Egipte e Índia onte de manifestacions aguèron luòc sensa resultat.
Lei problèmas de l'Euròpa de Versalhas[modificar | modificar la font]
Lo reglament de la patz e la carta novèla d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Lo tractat de Versalhas foguèt l'otís principau dau reglament de la patz après la Premiera Guèrra Mondiala. Regarda lei relacions d'Alemanha ambé leis Aliats e teniá divèrsei nivèus. Lo premier foguèt la seguritat : Alemanha foguèt desmilitarizada per una limitacion de seis efectius a 100 000 òmes e de seis armaments (interdiccion de l'artilhariá e de l'aviacion... etc.). Au nivèu territoriau, lo país perdeguèt 76 000 km² e aperaquí 6,5 milions d'abitants au profiech de França, de Belgica, de Danemarc, de Polonha e la reünion d'Alemanha e d'Austria foguèt defenduda. Enfin, ai nivèus politics e economics, Alemanha foguèt declarada responsabla de la guèrra e lo principi de reparacions foguèt inscrich dins lo tractat.
Lei clausas dau tractat de Versalhas foguèron completadas per d'autrei tractats pertocant leis autrei vencuts de la guèrra. Ansin, lei tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon marquèron la disparicion d'Àustria-Ongria. Itàlia obtenguèt una partida dei regions revendicadas en 1915. Apareguèron Checoslovaquia e Iogoslavia que foguèt formada a l'entorn de Sèrbia e de Montenegro. Ongria deguèt abandonar un terç de son territòri a Romania. Enfin, Polonha obtenguèt quauquei territòris dins lo nòrd de l'ancian empèri.
Dins lei Balcans, lo tractat de Neuilly consacrèt la pèrda de son accès a la Mar Egèa per Bulgaria. En revenge, lo partiment de l'Empèri Otoman decidit au tractat de Sèvres foguèt mai malaisat car lei Turcs, dirigits per Mustafa Kemal, resistiguèron. En 1923, Grècia foguèt vencuda en Anatòlia e deguèt acceptar un tractat novèu, signat a Lausanne, que foguèt pus favorable ai Turcs e permetèt l'emergéncia de l'estat turc actuau.
Lei limits dau sistèma de Versalhas[modificar | modificar la font]
Tre sa signatura, lo sistèma creat per lo tractat de Versalhas foguèt criticat e sei limits apareguèron rapidàment dins son aplicacion. D'efèct, un de sei principis fondamentaus èra la nocion de seguritat collectiva qu'èra garantida per lei tractats, l'arbitrament d'instàncias internacionalas coma la Cort Internacionala de Justícia e lei decisions de la Societat dei Nacions (SDN). Pasmens, aquela darriera aviá pas lei capacitats d'intervenir dins leis afaires internacionaus d'un biais eficaç en causa de son foncionament que necessitava l'unanimitat de sei membres. Òr, tre 1918, la division dei venceires de la guèrra va generalament empachar la formacion de consensus blocant donc tot lo sistèma. De mai, la SDN èra tanben pas capabla d'aplicar sei decisions en causa de l'absència de fòrças pròprias.
La division dei venceires, puei subretot deis estats europèus, venguèt un trach permanent de la diplomacia d'Euròpa. D'efèct, tre lo començament, Reiaume Unit e Estats Units èran inquietas a prepaus deis ambicions francesas. S'ocupèron donc de lei limitar e d'assegurar rapidàment la reconstruccion de l'economia alemanda. De son caire, Itàlia foguèt ulcerada per lo refús que li foguèt opausat dins sa desirança d'annexar totei lei territòris poplats per de minoritats italianas importantas. Ansin, un grop d'estats importants, onte se trobavan Alemanha, Itàlia e Union Sovietica, contestavan lei frontieras novèlas a partir deis annadas 1920 creant un nombre grand de problèmas diplomatics mai o mens grèus.
Enfin, la question dei Reparacions qu'Alemanha deviá pagar e, pus generalament, totei lei problèmas economics e financiers foguèron solament evocats car lei participants pensavan que regardavan la politica interiora de cada estat. Ansin, l'estabilitat economica dau continent, rompuda per la guèrra, foguèt pas restablida e divèrsei país conoguèron de periòdes de crisi pendent leis annadas 1920.
Lei questions frontalieras pausadas per lo tractat[modificar | modificar la font]
Lei problèmas frontaliers pausats per lo tractat foguèron nombrós. Van entraïnar una tièra de conflictes durant leis annadas 1920 e definir uneis alianças entre lei nacionalismes de cada país que van dictar lei relacions europèas fins au començament de la Segonda Guèrra Mondiala. De mai, certanei d'aquelei problèmas fan partida dei causas de l'entraïnament dau conflicte mondiau e d'autrei, especialament en Euròpa Centrala, van definir leis alianças chausits per de país coma Ongria, Romania o Iogoslavia entre 1939 e 1945.
Lei frontieras e lei minoritats alemandas[modificar | modificar la font]
Poissança principala deis Empèris Centraus, Alemanha foguèt l'estat concentrant lo maximum de problèmas. A l'oèst, perdeguèt lei regions d'Alsàcia-Lorena conquistas per França e veguèt l'ocupacion e la desmilitarizacion de la riba oèst dau Ren. De mai, França ocupèt Saar e sei zonas minieras per 15 ans. A l'èst, lei frontieras ambé Polonha e Lituània èran contestadas, especialament lei cas dei vilas de Dantzig, de Techen e de Memel e de l'Auta-Silèsia. Aquelei regions èran popladas per de minoritats alemandas importantas que volián far partida d'Alemanha mentre qu'èran ocupadas per d'estats novèus creats per lo tractat de Versalhas. Lo cas èra similar sus la frontiera sud dau país onte una minoritat alemanda importanta vivián dins lo nòrd de Checoslovaquia. Enfin, au nòrd, Danemarc obtenguèt la region de Schleswig conquista en 1864 per Prussia.
Lei frontieras e revendicacions italianas[modificar | modificar la font]
Lo tractat de Versalhas creèt tanben de problèmas ai frontieras italianas. D'efèct, lo país capitèt pas de conquistar totei lei regions revendicadas durant la Premiera Guèrra Mondiala. La situacion pus problematica èra aquela de la vila de Fiume poplada per una minoritat italiana importanta mai apartenent a Iogoslavia. De dificultats ambé Grècia apareguèron egalament a l'entorn de l'illa de Corfo. Enfin, l'annexion de l'Aut-Adige e la politica d'italianizacion massísa de la minoritat alemanda de la region suscitèron de protestacions de part d'Àustria.
Lei problèmas frontaliers d'Euròpa Centrala[modificar | modificar la font]
Lo decopatge de l'Empèri d'Àustria-Ongria foguèt tanben una fònt de problèmas frontaliers entre estats d'Euròpa Centrala, magerament a l'entorn dei frontieras ongresas, en causa de la preséncia de minoritats etnicas mai o mens importantas. Ansin, l'annexion de Transilvània per Romania entraïnèt la formacion d'una minoritat ongresa fòrça importanta dins lo territòri romanés que venguèt un objècte de revendicacion dau govèrn de Budapest. Au sud, lo cas de la Voivodina creèt una situacion similara amb Iogoslavia. Enfin, lo darrier problèma grèu de la region èra la frontiera entre l'URSS e Romania qu'aviá conquista Bessaràbia durant leis eveniments de la Revolucion Russa.
Lei problèmas balcanics[modificar | modificar la font]
Coma foguèt lo cas per Àustria-Ongria, l'esclatament de l'Empèri Otoman creèt de dificultats frontalieras importantas. Lo premier problèma regardava lei frontieras de Grècia ambé Bulgaria e ambé Turquia. Lo premier foguèt èra centrat sus Tràcia, desbocat bulgar vèrs la Mar Egèa, qu'èra venguda grèga dins lo sistèma de Versalhas. Lo segond, pus grèu, foguèt la contastacion turca de sei frontieras novèlas que s'acabèt per una guèrra e una revision dei tractats en favor dei Turcs. Enfin, en Iogoslavia, apareguèt lo problèma dei relacions entre lei nacionalitats diferentas que compausavan lo país.
La revirada de l'òrdre de Versalhas[modificar | modificar la font]
La division durabla d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Tre lo començament deis annadas 1920, lei revendicacions dei país vencuts e leis ambicions decebuda d'Itàlia van permetre l'emergéncia d'un grop de país, fòrça divèrs e gaire units entre elei, opausats au sistèma de Versalhas. Van assaiar d'obtenir satisfaccion mentre que França e leis autreis estats continentaus venceires de la guèrra exigiguèron l'aplicacion dau tractat. Aquò permetèt au Reiaume Unit, e tanben ais Estats Units dins certanei domenis, de se pausar coma arbitre de conflictes e rivalitats europèus que van rapidament minar la patz.
Lo maucontentament e leis ambicions italians[modificar | modificar la font]
Lo maucontentament italian foguèt una fònt de division majora durant leis annadas 1920 car regardava un dei venceires principaus de la guèrra. Pasmens, la question dei territòris revendicats en 1915 e qu'Itàlia obtenguèt pas totalament en 1919 venguèt lo ponch centrau de sa vida politica e afebliguèt fòrtament lo govèrn democratic. Rebutat en 1922 per Benito Mussolini, aqueu darrier perdeguèt sa plaça au profiech d'un poder autoritari e nacionalista que desvolopèt seis ambicions vèrs lei Balcans e Euròpa Centrala a partir de 1925.
Lei posicions alemanda e francesa[modificar | modificar la font]
La relacion entre França e Alemanha demorèt lo ponch centrau de la diplomacia europèa. D'efèct, França crenhiá lo redreiçament futur d'Alemanha. De lor caire, leis Alemands esitèron entre l'adopcion d'una politica de resisténcia au tractat de Versalhs o d'una politica de bòna volontat. Lei dos país assaièron donc divèrsei politicas durant leis annadas 1920.
Alemanha decidiguèt premier de resistir a l'aplicacion dau tractat de Versalhas. Pasmens, aquò se turtèt ai posicions francesas que demandavan lo respèct dei clausas de 1919 mentre que certaneis de seis òmes politics imaginavan de desvolopar de projèctes de cooperacion economica amb Alemanha. D'autra part, a l'Èst, França cerquèt d'eliminar leis interès alemands per venir lo partenari principau dei país novèus. Foguèt especialament lo cas ambé Polonha, Iogoslavia, Checoslovaquia e Romania que lo govèrn sostenguèt dins sei problèmas frontaliers.
La posicion anglosaxona[modificar | modificar la font]
Lei divisions europèas e la paur deis ambicions francesas decidiguèron leis estats anglosaxons de demorar neutres e d'arbitrar leis afaires continentaus. D'efèct, après la guèrra, leis Estats Units adoptèron tornarmai una politica isolacionista e refusèron de ratificar lo tractat de Versalhas. Decidiguèron puslèu de se concentrar sus seis interès en Asia e en America Centrala o sus lo comèrci internacionau, magerament en Euròpa Centrala. Per sa part, Reiaume Unit assaièt de restablir son economia basada sus lo comèrci internacionau e de luchar còntra la concuréncia novèla deis Estatsunidencs. Ansin, lei dos país s'opausèron ai demandas francesas d'afeblir Alemanha au nivèu territoriau o au nivèu economic ambé la question dei Reparacions degudas per lei destruccions de la guèrra. S'opausèron tanben ais ambicions italianas dins lei Balcans.
La multiplicacion dei conflictes frontaliers[modificar | modificar la font]
Durant lo començament deis annadas 1920, una partida granda dei problèmas frontaliers foguèt reglada per la fòrça militara. Aquò foguèt permés per lo sostèn aduch per lei poissanças majoras ais iniciativas de seis aliats e per la feblesa de la SDN
La feblesa de la SDN e lo reglament militar dei conflictes territoriaus[modificar | modificar la font]
La màger part dei problèmas creats per lo tractat de Versalhas evolucionèron. Pasmens, la SDN foguèt sovent incapabla d'assegurar una solucion pacifica e unei conflictes se debanèron en Euròpa Centrala o dins lei Balcans.
Ansin, se la SDN capitèt de traçar pacificament lei frontieras entre Àustria, Iogoslavia e Ongria, la màger part dei questions frontalieras s'acabèron sensa sa participacion o seis estructuras foguèron utilizadas unicament au profiech d'un dei camps engatjats. Per exemple, foguèt lo cas a prepaus de la vila de Teschen en 1921 onte Chescoslovaquia ocupèt una region principalament polonesa ambé lo sostèn francés. Aqueu tipe de situacion se debanèt tornarnai en Auta Silèsia onte Polonha obtenguèt la partida pus industrialazada de la region maugrat la preséncia d'una minoritat alemanda importanta. Dins aqueu cas, la revirada de la SDN foguèt accentuada per sa temptativa mancada d'organizar un referendum sus l'avenir dau territòri[1].
Enfin, de conflictes nombrós aguèron luòc durant tot lo periòde sensa que la SDN foguèsse en mesura d'intervenir. Lo pus important foguèt la guèrra entre lei Turcs e lei Grècs que s'acabèt per la victòria dei premiers en 1923. Pasmens, la SDN foguèt tanben pas capabla de s'opausar ais autrei conflictes armats implicant lei poissanças europèas coma França a prepaus de l'ocupacion de Ruhr o Itàlia sus la question de la possession de Fiume. Sei limits apareguèron donc lèu e la Societat demorèt totjorn incapabla de s'ocupar d'un afaire regardant un de sei membres principaus.
La question dei frontieras d'Euròpa de l'Èst[modificar | modificar la font]
En fòra dei limits de la Societat dei Nacions a prepaus de la definicion dei frontieras d'Euròpa Occidentala e Centrala, l'autre problèma major de la diplomacia dau començament deis annadas 1920 foguèt la definicion dau territòri sovietic. Lei Francés prepausèron d'establir un ensems d'estats entre l'URSS e lo rèsta d'Euròpa per limitar l'influéncia bolchevica sus lo continent. Lo ponch centrau d'aquela estrategia venguèt donc la definicion de la frontiera entre Polonha e l'Union Sovietic. Una guèrra acarnada e saunosa acomencèt donc a la prima de 1920 quand lei Polonés ataquèron Ucraïna en direccion de Kiev. En julhet de 1920, la còntra-ofensiva sovietica permetèt a l'Armada Roja d'agantar la region de Varsòvia onte lei soudats polonés, ajudats per França, capitèron de resistir constrenhent lei Sovietics de se retirar en Bielorussia. Lo tractat de patz foguèt signat en març de 1921 mai lo partiment creèt de rancunas tenaças entre lei diferents país de la region e foguèt una causa de l'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala.
La question dei Reparacions[modificar | modificar la font]
En fòra deis aspècts territoriaus, l'autra dificultat majora deis annadas 1920 foguèt la question dei Reparacions de guèrras degudas per lei país vencuts, especialament Alemanha.
La revirada dei negociacions[modificar | modificar la font]
Lo problèma acomencèt en 1919 quand leis Estats Units, Reiaume Unit, França e Itàlia capitèron pas de s'acordar sus lor montant, estimat entre 120 e 190 miliards de marcs-aur. De negociacions èran previstas en 1921 per reglar la question. En 1920, la conferéncia de Spa decidiguèt l'atribucion dei reparacions entre leis Aliats[2]. En genier de 1921, lo montant totau foguèt fixat a 226 miliards, ço qu'Alemanha refusèt. En març de 1921, lei Francés, sostenguts per lei Britanics, ocupèron divèrsei vilas alemandas per far pression sus son govèrn. Ansin, après una novèla conferéncia a Londres, leis Alemands deguèron aceptar tornarmai de pagar de reparacions de guèrra importantas mai capitèron d'obtenir una reduccion de la soma de 226 a 132 miliards de marcs-aur. En cambi d'aquela reduccion, Reiaume Unit èra lèst per garantir lei frontieras francesas còntra lei pretencions alemandas. Pasmens, lo govèrn francés, sota la pression dei nacionalistas, deguèt refusar entraïnant la revirada dei negociacions regardant lei Reparacions.
La rompedura de la solidaritat entre França e Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Après la revirada de la conferéncia, lei negociacions contunièron a la conferéncia de Gènoa en 1922 que s'acabèt per una revirada novèla. Aquò afebliguèt la posicion dau Reiaume Unit que deviá restaurar lo comèrci europèu per assegurar son redreiçament economic. De mai, en causa de sei pèrdas durant la guèrra, lo país èra plus capable de mantenir sa supremacia navala e de restaurar sa moneda. Ansin, a partir de 1922, lei Britanics se raprochèron deis Estatsunidencs, decident d'acomençar de negociacions a prepaus dei deutes de guèrra causant donc la rompedura de la solidaritat entre lo Reiaume Unit e França.
Aquò va decidir França de sasir de gatges avans lo començament d'aquelei negociacions. Ambé l'ajuda de Belgica e còntra l'avejaire britanic, sei tropas ocupèron donc la Rur a partir dau 11 de genier de 1923. Creèron una frontiera economica entre aquela region e lo rèsta d'Alemanha. Après un assai de resisténcia alemand, lei Francés capitèron de recomençar la produccion industriala mentre que l'ocupacion entraïnava de dificultats economicas e socialas fòrça importantas en Alemanha. En setembre, lo cancelier novèu ordonèt la fin de la resisténcia. Pensant averar la question dei Reparacions, lo govèrn francés acceptèt lo començament de negociacions dirigidas per lo banquier estatsunidenc Dawes.
La fin de l'òrdre de Versalhas[modificar | modificar la font]
La Destenduda dei relacions europèas[modificar | modificar la font]
L'annada 1924 marquèt lo començament d'una destenduda dins lei relacions diplomaticas entre país europèus causat per lo reglament dei questions financieras. De mai, lo periòde foguèt caracterizat per lei premierei discussions regardant la « seguritat collectiva » deis estats.
Lo reglament dei questions financieras e la revirada francesa[modificar | modificar la font]
Lo reglament dei problèmas financiers de la Premiera Guèrra Mondiala foguèt caracterizat en 1924 per l'imposicion de la mediacion anglosaxona. Afeblida per l'especulacion, França deguèt acceptar lei conclusions de la conferéncia de Londres dirigida per Dawes. Lo montant totau dei Reparacions foguèt mantengut a 132 miliards de marcs-aur mai se donèt la prioritat au redreiçament de l'economia alemanda. La soma pagada per leis Alemands foguèt donc demenida durant lei cinc premiereis annadas. Puei, en 1929, França obtenguèt d'unificar lei calendiers dau remborsament dei deutes contractats durant la guèrra e dau pagament dei Reparacions per leis Alemands. Aquò va permetre d'amaisar lei problèmas economicas europèus permetent de durbir una fasa de destenduda entre lei país dau continent.
Lo pacte de Locarno[modificar | modificar la font]
La conferéncia de Londres e sei resultats entraïnèron un periòde de destenduda que permetèt lo començament dei negociacions regardant lei questions dau desarmament e de la seguritat collectiva qu'èra desirada per lo president estatsunidenc Wilson au moment de la signatura dau tractat de Versalhas.
La premiera iniciativa foguèt lo pacte de Locarno que garantissiá lei frontieras occidentalas. Alemanha i acceptèt lei frontieras de 1919 en cambi de l'evacuacion anticipa dei territòris ocupats en 1918 e d'un sètge permanent au Conseu de la SDN. Après aqueu acòrd, lei relacions entre França e Alemanha se melhorèron, especialament dins lo domeni economic (Cartel Internacionau de l'Acier, acòrd comerciau de 1927...). La Destentuda permetèt lo foncionament corrèct de la SDN que conoguèt son apogèu a la fin deis annadas 1920. Ansin, foguèt capabla d'arbitrar lei conflictes frontaliers d'Euròpa Centrala entre Grècia, Bulgaria, Àustria e Ongria entre 1924 e 1928. Pasmens, a partir de 1929, lo començament de la crisi economica va causar son afebliment rapide e la fin dau sistèma de Versalhas.
La disparicion de l'òrdre de Versalhas[modificar | modificar la font]
A partir dau començament deis annadas 1930, lei dificultats de la crisi economica e leis ambicions dei regims faissistas alemands e italians va entraïnar la disparicion de l'òrdre de Versalhas e lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala.
Lo rearmament d'Alemanha[modificar | modificar la font]
A partir dau començament deis annadas 1930, Alemanha decidiguèt de rebutar pauc a pauc lei clausas principalas dau tractat. Lo premier ponch foguèt l'anòncia dau refus alemand de respectar lei limitacions d'armament impausadas. Lo movement foguèt renforçat après 1933 e l'arribada dau poder nazi. Ansin, en 1935, Hitler decidiguèt de rebastir l'armada alemand per l'introduccion dau servici militar e la formacion de fòrças navalas, aerianas e blindadas qu'èran enebida. En junh de 1935, aqueleis evolucions foguèron reconegudas per lo Reiaume Unit que signèt un tractat navau ambé leis Alemands. De mai, lei Francés prenguèron gaire de mesuras per menaçar Alemanha e protestèron solament au nivèu diplomatic après la remilitarizacion de Renània en 1936. Aquò permetèt donc ais Alemands de restaurar lor poissança militara sus lo continent.
Leis ambicions italianas e la paralisi de la SDN[modificar | modificar la font]
En fòra d'Alemanha, lei còps principaus còntra lo sistèma de Versalhas foguèron mandats per lo govèrn italian que desirava de contentar seis ambicions d'expansion. En particular, Itàlia va precipitar la fin de la SDN en 1935 quand lo país decidiguèt de conquistar Etiopia. Lei dos estats èran membres de la SDN que seis estatuts enebissián la guèrra entre membres. Pasmens, maugrat l'agression, la Societat reagiguèron pas puei impausèron de sancions gaire geinantas per l'esfòrç de guèrra italian. En 1936, après la victòria italiana, aquelei sancions foguèron rapidament levadas mostrant clarament la paralisi de l'organizacion quand lei poissanças grandas èran implicadas.
La destruccion finala dau sistèma de Versalhas[modificar | modificar la font]
Après sei reviradas de 1936, la SDN e lo rèsta de l'òrdre de Versalhas foguèron destruchs per lo nacionalisme alemand. D'efèct, a partir de 1938, lei violacions dau tractat venguèron pus grèvas ambé la contestacion victoriosa dei frontieras de 1919 per Hitler a partir de 1938. Lo premier element foguèt l'annexion d'Àustria en 1938 que suscitèt ges de reaccions importantas deis autrei país europèus. Hitler poguèt donc conclure que l'utilizacion de la fòrça èra una solucion per satisfaire leis ambicions d'Alemanha nazi. En setembre de 1938, sensa que la SDN foguèt consultada, ocupèt donc Checoslovaquia après leis acòrs de Munic negociats ambé França, Reiaume Unit e Itàlia e pertocant la minoritat alemanda d'aqueu país. Dins aquò, aquela conquista, non prevista dins leis acòrds iniciaus, decidiguèt França e lo Reiaume Unit de resistir ais Alemands. Ansin, en 1939, aquelei dos país s'opausèron ais ambicions alemandas a prepaus de Polonha marcant en setembre de 1939, lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala e la fin finala dau sistèma de Versalhas.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La revirada dau referendum foguèt causat per la preséncia de 200 000 immigrants alemands dins la vila qu'èran estats mandats per lo govèrn alemand. Aquò entraïnèt la remanda dei resultats dau vòte per lei Polonés e una insurreccion reprimida per lei tropas alemandas. França menacèt adonc de mandar de fòrças per sostenir Polonha causant finalament lo partiment de la region entre lei dos estats.
- ↑ França (52%), Reiaume Unit (22%), Itàlia (10%), Belgica (8%) e rèsta deis Aliats (8%).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Andelman, David A. (2008), A Shattered Peace: Versailles 1919 and the Price We Pay Today, New York/London: J. Wiley. ISBN 9780471788980.
- (en) Demarco, Neil (1987), The World This Century, London: Collins Educational. ISBN 0003222179.
- (en) Macmillan, Margaret (2001), Peacemakers, London: John Murray. ISBN 0719559391.
- (en) Markwell, Donald (2006), John Maynard Keynes and International Relations, Oxford: Oxford University Press. ISBN 0198292368.
- (en) Nicolson, Harold (2009) [1933], Peacemaking, 1919, London: Faber and Faber. ISBN 978-0-571-25604-4. [1].
- (en) Stevenson, David (1998), "France at the Paris Peace Conference: Addressing the Dilemmas of Security", In Robert W. D. Boyce. French Foreign and Defence Policy, 1918–1940 : The Decline and Fall of a Great Power, London: Routledge. ISBN 978-0-415-15039-2.
- (en) Wheeler-Bennett, Sir John (1972), The Wreck of Reparations, being the political background of the Lausanne Agreement, 1932. New York: H. Fertig.
- (en) The Treaty of Versailles: A Reassessment After 75 Years, Boemeke, Manfred F., Gerald D. Feldman, and Elisabeth Gläser, editors. Washington, DC: German Historical Institute, 1998.
- (fr) Pierre Renouvin, Le traité de Versailles, Flammarion (réimpr. 1969)
- (fr) Jacques Bainville, Les Conséquences politiques de la paix, Godefroy de Bouillon (réimpr. 1969) (1re éd. 1920)
- (fr) Pierre Miquel, La Paix de Versailles et l'opinion publique française (Thèse d'État), Flammarion, coll. « Nouvelle Bibliothèque scientifique dirigée par Fernand Braudel » (réimpr. 1992) (1re éd. 1973), 611 p. (ISBN 978-2082101776)
- (fr) Jean-Jacques Becker, Le Traité de Versailles, Presses Universitaires de France - PUF, coll. « Que sais-je ? », 15 août 2002, 127 p. (ISBN 978-2130529668)
- (fr) Margaret McMillan (trad. André Zavriew), Les artisans de la paix : Comment Lloyd George, Clemenceau et Wilson ont redessiné la carte du monde [« Peacemakers, Six months that changed the world. »], JC Lattès, 20 septembre 2006, 660 p. (ISBN 978-2709628112)
- (fr) Bruno Cabanes, « Le vrai échec du traité de Versailles », dans L’Histoire, no 343, juin 2009, p. 82-87 (ISSN 01822411)


text:
Demografia de Moldàvia
Moldàvia es un país de la populacion pauc importanta al nivèl europèu (0,55% de la populacion europèa en 2012). Lo recensament de 2004 comptèt 3 938 679 estatjants. Dempuèi la fin de l'URSS (1991), Moldàvia se tròba acarada a d'evolucions e de problèmas de mal resòlver. D'en primièr, lo bilanç demografic es plan negatiu. En mai d'un fegondetat bassa, l'emigracion es sostenguda. De mai, lo país es multietnic e viu dins una situacion que demòra conflictuala amb tres entitats politicas autonòmas que seguisson las division etnicas entre Moldaus (populacion latina de cultura romanesa e que sa lenga tradicionala es lo romanés), Gagauzes (populacion turquesa) e Eslaus (Ucraïnians e Russes).
Somari
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Natalitat, mortalitat e creis natural[modificar | modificar la font]
L'evolucion demografica recenta de Moldàvia es estada particularament rapida dempuèi la fin del comunisme.
En 1992, la fegondetat èra de 2,22. Passèt en 7 ans a 1,43 (en 1999). Lo taus de creis natural passèt de 9,7 per mila en 1989 a -1,3 per mila en 1999. Aquelas evolucions foguèron rapidas coma dins totes los païses de l'èx-URSS e son vistas coma de consequéncias dels cambiaments economics majors dins los ans 1990.
En 2011, per la partida contrarotlada pel govèrn central de Moldàvia, lo taus de natalitat foguèt d'11 per mila coma lo taus de mortalitat (11 per mila). Foguèt la primièra annada dempuèi 1999 que lo creis foguèt pas negatiu. En Transnístria, la situacion es pro diferenta amb un creis natural demografic negatiu important (taus de natalitat en 2011 de 9,7 per mila e taus de mortalitat de 14,1 per mila).
Evolucion de la populacion de Moldàvia (1950-1999) amb taus de natalitat e de mortalitat.
Migracions[modificar | modificar la font]
Entre 1945 e 1991, Moldàvia foguèt un país d'immigracion que recepèt d'autres ciutadans sovietics. De Moldaus emigrèron tanben (subretot vèrs Russia, Cazacstan e Ucraïna).
Dempuèi 1991, la situacion a cambiat del tot e Moldàvia es vengut un país d'emigracion massissa. Lo nombre d'emigrats dempuèi 1991 es desconegut. Es probablament important e de representar l'equivalent de 15 o 20% de la populacion totala.
Los emigrats an causits de nombroses païses europèus mas tanben Turquia, Russia o los Estats Units. Los Josieus, qu'èran 65 799 en 1989, an gaireben totes emigrats en Israèl o dins de païses desvolopats. Èran sonque 4 174 en 2004.
En 2011, los emigrats legals èran 130 948 en Itàlia[1] e 11807 en Alemanha.
Èran tanben presents dins d'autres païses (lista non exaustiva):
- Russia[2] 156 400 (2010)
- Espanha 12 608 (2007)[3]
- Portugal[4] 20 773 (2009)
- Romania 15 500 (2009)
- Cazacstan[5] 14 245 (2009)
- Cipre 1 654 (2011)
Reparticion etnica[modificar | modificar la font]
E mai aja una populacion relativament reducha en nombre, Moldàvia es caracterizada per una diversitat etnica importanta. Las populacions i parlan principalament de lengas romanicas (lo romanés, tanben apelat "moldau"), eslavas (lo rus e l'ucraînian) e turcas (lo gagauz). Las etnias son concentradas dins certas regions mas, d'un biais general, las populacions se mesclan pertot. Es una de las rasons qu'explica que lo bilingüisme siá un fenomèn important en Moldàvia. Vejatz l'article: Lengas de Moldàvia.
Lo recensament de 2004[modificar | modificar la font]
La populacion moldava foguèt recensada per las doas entitats autonòmas: Moldàvia e la region secessionista-autonomista de Transnístria.
Las chifras pòdon èsser consideradas coma grosso modo fisablas, malgrat los enjòcs politics ligats al recensament.
Qualques remarcas sus l'evolucion:
- Entre 1989 e 2004, Moldàvia perdèt 425 000 estatjants (-9,7%), e mai lo creis natural foguèsse estat de gaireben 90 000[6]. L'emigracion despassèt los 500 000 en 14 ans, valent a dire qu'1 estatjant sus 8 quitèt lo país dins aquel periòde.
- La politica a influenciat bravament la reparticion etnica. Se pòt remarcar atal lo creis de la proporcion de cada etnia principala dins sa region. Los Moldaus an progressat en Moldàvia centrala (çò es, la zòna contrarotlada pel govèrn central), atal coma los Eslaus (Ucraïnians e Russes) en Transnístria. I passèron de 53,8% (1989[7]) a 59,2% (2004), e los Moldaus de 39,9% (1989) a 32% (2004). La proporcion de Moldaus-Romaneses es tanben en progression rapida dins lor region e dins una mendre mesura, dins lo país tot. Per Moldàvia tota, la proporcion de Moldaus-Romaneses passèt de 64,6% (en 1989) a 71,4% en 2004, mentre que lo blòc Ucraïnians-Russes mermava (passant de 26,8% a 20,6%). Aquelas evolucions son tanben utilizadas per cada camp. Los secessionistas soslinhan en particular lo risc de moldavizacion que los menaça, vist que los Moldaus son en progression constanta al nivèl nacional.
Donadas etnicas del recensament de 2004
Reparticion geografica de las etnias[modificar | modificar la font]
La Republica Moldava, dins sa partida centrala, es poblada mai que mai de Moldaus, tradicionalament de lenga romanesa. Son majoritaris dins gaireben totes los raions.
Los Eslaus (Ucraïnians e Russes) son majoritaris localament dins qualques regions reduchas (cf. la carta a man drecha) del nòrd. Segon lo recensament de 2004, representan de minoritats importantas a Bălți (42,7%), Chișinău (22,2%) e dins los raions d'Ocnița (35,6%), de Rîșcani (25%), Edineț (26%), Briceni (28,2%) e Glodeni (22,3%). En mai d'aquò, son majoritaris dins la region de Transnítria.
Dins lo sud, i a tanben una region que los Moldaus i son plan minoritaris. Es poblada de Gagauzes e de Bulgars.
- lo raion de Taraclia es poblat a 65,6% de Bulgars (Moldaus: 14%). Pasmens, lo bulgar i es pas oficial mas es utilizat per las municipalitats e dins las escòlas.
- Gagauzia es poblada a 82,1% de Gagauzes (Moldaus: 4,8%)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Donadas de l'ISTAT, institut d'estatisticas italian
- ↑ recensament 2010
- ↑ INE institut d'estatisticas espanhòl
- ↑ Donadas oficialas 2009
- ↑ Recensament 2009
- ↑ Segon las donadas porgidas per Statistica Moldovei, lo sit oficial d'estatisticas del govèrn moldau.
- ↑ Recensament de 1989 (archius de l'URSS)


text:
AGA (Amiga)
Lo chipset AGA, coma Advanced Graphic Architecture, es un chipset proprietat de Commodore International que fuguèt installat sus la darriera familha deis ordinators personaus Amiga.
Aqueu chipset avia per particularitat d'augmentar d'un biais significatiu la capacitat grafica deis Amigas, per posquer rivalizar ambé lo format SVGA dei PCs de l'epòca.
- 256 ò 262000 colors en mesme temps sus d'una paleta de 16 milions
- resolucion anent de 320*200 fins a 800*600
- compatibilitat amb lei mòdes grafics OCS e ECS
L'Amiga 1200 e l'Amiga 4000 foguèron lei solets ordinators de la familha Amiga d'aguer aqueu chipset. La consòla de videjuec Amiga CD32, basada sus l'arquitectura d'un Amiga 1200 l'aguèt tanben.


text:
Sept-Saulx
Sept-Saulx es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
I aviá a la Mièja-Edat, un castèl fòrt en datant del Sègle XII (#que ne demòra just la capèla. Modèl:Precision necessària). I auriá recebut la visita de Jeanne d'Arc e Charles VII de França #que i #passar la nuèch de la Mois invalide (de julhet)M, convidat pel proprietari Jean de Sarrebruck, avesque de Châlons-sus-Marna, de contunh l'endeman #dintrar dins la vila de las jures[1]
Il y avait au Moyen-Âge, un château fort datant du Sègle XII (dont il reste juste la chapelle. Modèl:Précision nécessaire). Il aurait reçu la visite de Jeanne d'Arc et Charles VII de France qui y passa la nuit du Mois invalide (juillet)M, invité par le propriétaire Jean de Sarrebruck, évêque de Châlons-sur-Marne, puis le lendemain entra dans la cité des sacres[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Daniel Pellus, Rems, Sièis sègles d'eveniments, éd, Fradet
- ↑ Daniel Pellus, Reims, Six siècles d'événements, éd, Fradet


text:
988
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 988 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa d'Uc Capet, maridatge de son fiu Robèrt ambé Rozala d'Italia que permetèt au rèi francés d'annexar la vila de Montreuil-sur-Mer. Robèrt foguèt tanben associat a son paire coma rèi. En revènge, dins lo corrent de l'annada, lo senhor carolingian Carles de Lotaríngia decidiguèt de revendicar lo tròne de França. En mai, capitèt de conquistar Laon onte la rèine Emma d'Itàlia foguèt capturada. Doas temptativas d'Uc e de Robèrt II per reconquistar la vila s'acabèron per de desfachas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Signatura d'una trèva de sèt annadas ambé lo Califat Fatimida. Organizèt un cambi de presoniers e reconoguèt l'emperaire bizantin coma lo protector dei crestians vivent sus lo territòri fatimida e, reciprocament, lo califa fatimida coma lo protector dei musulmans vivent sus lo territòri bizantin. Lo nom dau califa abbassida foguèt tanben remplaçat per aqueu dau califa fatimida dins l'apèu de la mosqueta de Constantinòple.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Fondacion d'una universitat dins la Mosqueta Al-Azhar au Cairo per lo califa Abu Mansur Nizar al-Aziz Billah.


text:
Faremoutiers
Faremoutiers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Faremoutiers A situat en lo centre de la Seine-e-Marna, a aperaquí 50 km a l'èst de París.
La municipalitat dispausa d'una estacion sus la branca sud de la linha del Transilien P (París → Coulommiers/#Provenir).
Faremoutiers est située dans le centre de la Seine-et-Marne, à environ 50 km à l'est de Paris.
La commune dispose d'une gare sur la branche sud de la ligne du Transilien P (Paris → Coulommiers/Provins).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Banc d'un monastèri doble fondat cap a 620 per santa Fare (veire abbaye de Faremoutiers). Escampilhada a la Revolucion, la comunitat religiosa se reforma en 1931.
Siège d'un monastère double fondé vers 620 par sainte Fare (voir abbaye de Faremoutiers). Dispersée à la Révolution, la communauté religieuse se reforma en 1931.


text:
Karl Richard Lepsius
Karl Richard Lepsius (23 de deceme de 1810 – 10 de julhet de 1884) que ho un egiptològ e linguista alemand deu sègle XIX.
Que vadó a Naumburg an der Saale, en Saxònia (uei Alemanha), tresau hilh de Karl Peter Lepsius e de Friedericke Glaser. Qu'estudiè las antiquitats grègas e romanas dens las universitats de Leipzig (1829–1830), Göttingen (1830–1832), e Berlin (1832–1833). Après aver dehenuda la soa tèsi de doctorat, De tabulis Eugubinis en 1833, que viatgè entà París.
Que comencè alavetz a interessà's aus ieroglifs e, que viatgè en Itàlia on rescontrè Ippolito Rosellini. Que tribalhè sus la gramatica ieroglifica de l'egiptològ occitan Joan Francés Champolion en discutir l'idea que'us ieroglifs e notavan las vocalas. En 1847, lo rei de Prússia que'u dè lo parat de gavidar ua expedicion en Egipte e Nubia. Que miè las soas recèrcas a Giza, Abosir, Saqqara, Dashor. En 1843, a El-Fayom, que descrobí lo Laberint d'Egipte decrivut per Erodòt. Arron que viatgè en Nubia on he estudis filologics abans de tornar en Egipte a Karnak e puish en Sinai e a Tanis.
Tornat en Euròpa, enter 1849 e 1858, que publiquè, dab los sons collaborators, Denkmaler aves Aegypten und Aethiopien en 12 volums (cinc de tèxtes e la rèsta d'illustracions).
En 1846 que vadè professor de l'Universitat de Berlin e, en 1865, director deu Departament de las Antiquitats Egipcianas deu Musèu de Berlin.
Que tornè en Egipte en 1866 per i descrobir lo Decret de Canòpus, e ua tresau vegada a l'escadença de l'inauguracion deu Canau de Suèz.
Que's morí a Berlin en 1884.


text:
Ostrava
Ostrava es la tresena vila en nombre d'abitants de la Republica Chèca, darrèr Praga e Brno ambe una populacion de quicòm coma 300.000 abitants. La vila, qu'es a caval sus la frontièra entre las províncias istoricas de Moràvia e de Silèsia, es tanben la primièra vila de la Silèsia chèca. Es al cap d'una conurbacion de quicòm coma 500.000 abitants e d'una aira urbana, la segonda del país, de 1.100.000 abitants. Es situada al nòrd-est del país, a un desenat de km de la Polonha e 50 de l'Eslovaquia, a la confluéncia d'Oder e d'autres flumes o rius : Lučina s'i escampa dins Ostrawitza (o Ostravice); puèi Ostrawitza s'i escampa dins Oder en tant qu'afluent de riba dreta; Opava, que n'es un de riba esquèrra, s'i escampa tanben. Ostrava es la capitala de la region ("kraj") de Moràvia e Silèsia. Ostrava venguèt una granda vila mercés a sa posicion al còr d'un grand bacin carbonièr, e venguèt atal un centre industrial important. L'airal es escaissat "lo còr d'acièr" del país pr'amor de son estatut de centre carbonièr e metallurgic. Çaquelà, dempuèi la Revolution de Velós (la casuda del communisme en 1989), a conegut un càmbiament radical de son economia.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Cultura, art e arquitectura[modificar | modificar la font]
Monuments e lòcs toristics[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Aqueste article es una traduccion e una adaptacion dels articles en anglés, alemand, chèc e francés.


text:
Parc Nacionau Iguazú
Lo Parc Nacionau Iguazú que's tròba en Argentina dens la Província de Missiones. Que ho creat en 1934 entà emparar las Cataractas d'Iguazú.
Lo territòri deu parc qu'èra poblat pes indians Guaraní a l'arribada deu purmèr europèu: l'espanhòu Álvar Núñez Cabeza de Vaca.
Au cors deu sègle XVII los jesuitas qu'i installèn la soa mission on trabalhavan los indians, atau emparats de l'expletacion causada per l'esclavagisme. Quauques annadas après, los jesuitas qu'avón de las barrar e las loas ruinas barròcas que son uei ua atraccion toristica.
Las cataractas monumentaus que's tròban sus l'Arriu Iguazú.
Ua de las bèstias mei emblematicas de la fauna deu parc qu'ei de segur lo coatí.


text:
Lokunole
Lokunole en breton ( Locunolé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Locunolé Es una pichona municipalitat #que lo bourg n'a situat a un pauc mens de 10 km de Quimperlé. Lo cors del Ellé llom lo territòri communal e lo sieu traçat servís de frontièra naturala amb las municipalitats vesinas de Guilligomarc'h e Arzano.
Locunolé Es sustot réputé pel luòc espectacular de las ròcas del diable ont lo riu Ellé se faufile dintre d'enòrmes rochers educats pel érosion. Aquel luòc de granda reputacion, acuèlh regularament competicions de canoë-kayak de categorias nacionalas e internacionalas.
Locunolé est une petite commune dont le bourg est situé à un peu moins de 10 km de Quimperlé. Le cours de l'Ellé longe le territoire communal et son tracé sert de frontière naturelle avec les communes voisines de Guilligomarc'h et Arzano.
Locunolé est surtout réputé pour le site spectaculaire des roches du diable où la rivière Ellé se faufile entre d'énormes rochers polis par l'érosion. Ce site de grande renommée, accueille régulièrement des compétitions de canoë-kayak de catégories nationales et internationales.
Istòria[modificar | modificar la font]
- XVIIen
1667: Locunolé, fins alavetz simple prieuré en dependent de Roma, a erigit en parròquia en dependent del diocèse de Kemper.
- XVIIIen
l'an 1790, Locunolé a erigit en municipalitat e ligat al departament del Morbihan nouvellement creat.
- XIXen
l'an 1801, lo Concordat ne fa una parròquia del diocèse de Vannes. Los sacerdòts en fasent defècte, la parròquia a annexat a Meslan cap a 1812 a de contunh erigit en succursale del Faouët l'an 1820.
Per decrèt del 4 d'abril de 1857, la municipalitat de Locunolé a ligat al Finistère. Locunolé, Constituida unicament de 7 pòbles annèxes 20 pòbles de Querrien per poder venir una parròquia de plen exercici. La superficie de la municipalitat passa aital de 605 ectaras[1] a 1678 ectaras. Los pòbles transferits formavan d'endavant un quartièr de Querrien del nom de Coat ar Aiçò hrann. Se sonan : Cosquer, Santa Gertrude, L'Isla Gourlay, Kernon, Bélénou, Kerduan, Kerdonars, Lo Grannec, Ty Danigou, Molin Mohot, Kereven, Lonjou, Mongariou, Méné Blòc'h, Ty Nadan, Kerrouarch, Carlay, La Villeneuve e Kerret. Una vièlha expression en lenga bretonne parlanta de la ancià Locunolé disiá : « E Nikinolé e oa diou vilin, seiz ker hag eur maner.» Es a dire a Locunolé i a dos molins, sèt pòbles e un solar.
Lo 13 de mai de 1867 #èsser béni la primièra pèira de l'actuala glèisa paroissiale e lo 25 de mai de 1869 aquela i aguèt consagrat. A #èsser bastida sus la localizacion de la anciana #que ne demòra pas mai que lo campanal e las fonts-baptismaux. Lo campanal pòrta la data de 1671 amb l'inscripcion seguenta : VENERABLE E DISCRÈT MESSIRE Pàg. CADIC RECTEUR.
- XVIIen
1667: Locunolé, jusqu'alors simple prieuré dépendant de Rome, est érigé en paroisse dépendant du diocèse de Quimper.
- XVIIIen
En 1790, Locunolé est érigé en commune et rattaché au département du Morbihan nouvellement créé.
- XIXen
En 1801, le Concordat en fait une paroisse du diocèse de Vannes. Les prêtres faisant défaut, la paroisse est annexée à Meslan vers 1812 puis est érigée en succursale du Faouët en 1820.
Par décret du 4 avril 1857, la commune de Locunolé est rattachée au Finistère. Locunolé, constituée uniquement de 7 villages annexe 20 villages de Querrien pour pouvoir devenir une paroisse de plein exercice. La superficie de la commune passe ainsi de 605 hectares[2] à 1678 hectares. Les villages transférés formaient auparavant un quartier de Querrien du nom de Coat ar C'hrann. Ils s'appellent : Cosquer, Sainte Gertrude, L'Île Gourlay, Kernon, Bélénou, Kerduan, Kerdonars, Le Grannec, Ty Danigou, Moulin Mohot, Kereven, Lonjou, Mongariou, Méné Bloc'h, Ty Nadan, Kerrouarch, Carlay, La Villeneuve et Kerret. Une vieille expression en langue bretonne parlant de l'ancien Locunolé disait : « E Nikinolé e oa diou vilin, seiz ker hag eur maner.» c'est à dire à Locunolé il y a deux moulins, sept villages et un manoir.
Le 13 mai 1867 fut béni la première pierre de l'actuelle église paroissiale et le 25 mai 1869 celle-ci fut consacrée. Elle a été construite sur l'emplacement de l'ancienne dont il ne reste que le clocher et les fonts-baptismaux. Le clocher porte la date de 1671 avec l'inscription suivante : VENERABLE ET DISCRET MESSIRE P. CADIC RECTEUR.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ diccionari istoric e géographique de la província de Bretanha per Jean Ogée, nòva edicion, tome 1
- ↑ dictionnaire historique et géographique de la province de Bretagne par Jean Ogée, nouvelle édition, tome 1


text:
Modèl:Ligam sus icòna
Aqueste modèl permet de far un iperligam amb un imatge. Aqueste iperligam remplaça lo ligam vèrs la descripcion de l’imatge.
Lo cal pas utilizar dins los articles, perque empacha los utilizaires d’accedir a la licéncia de l’imatge sens d’en primièr accedir a son còde font per conéisser son nom exacte abans de la cercar separadament. Son utilizacion es doncas reservada a las solas icònas jos licéncia e copyright Wikimedia (coma los lògos dels sites Wikimedia eles-meteisses).
- Nòta
Totas las paginas qu'utilizan aqueste modèl son seguidas dins la Categoria:Pagina amb Ligam sus imatge. Aquesta categoria se deu redusir a las paginas mai visitadas, utilizant de modèls estatics de paletas navigacion sovent utilizats, o per un ligam imatge utilizant un lògo jos licéncia e copyright Wikimedia.
- Exemple de sintaxi
{{Ligam sus icòna|imatge=Wikibooks-logo.svg|largor=50px|nautor=67px|ligam=b:Acuèlh}}
- Apercebut


text:
Tellancourt
Tellancourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es délimitée a l'oèst per la frontièra bèlga #que la separa de la província de Luxemborg. Lo vilatge bèlga çò de mès de prèp èst Grandcourt al nòrd-oèst.
La commune est délimitée à l’ouest par la frontière belge qui la sépare de la province de Luxembourg. Le village belge le plus proche est Grandcourt au nord-ouest.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge de l'anciana província del Barrois. Modèl:…
Village de l'ancienne province du Barrois. Modèl:…


text:
Cascais
Cascais es una vila portuguesa prèp de Lisbona e que fa part de la Granda Lisbona, amb prèp de 33 300 abitants.
Se situa a 30 minutas de Lisbona, sus la còsta.
La municipalitat es limitada al nòrd per la municipalitat de Sintra, a l'èst per Oeiras e al sud e al oèst per l'Ocean Atlantic, sus la famosa còsta de l'Estoril.
Fa un pauc mai d'un sègle, a causa de sos marrits accèsses, se disiá que a « Cascais, un còp e jamai pus ». Mentretant la vila de Cascais es, dempuèi la fin del sègle XIX, una destinacion toristica portuguesa pus apreciadas pels nacionals e estrangièrs, de cop que lo torista pòt gausir d'un clima agradable, de las plajas, dels païsatges, d'una ofèrta ostalièra e gastronomica variada.


text:
Estivada 2008 : francament programacion musicala ne soi pas estrambordat. D'acòrdi i a Arnapi, van faire bolegar Rodés, d'acòrdi i a Familha Artús e es un grop coma cal qu'aimi fòrça mas fa 3 còps que passan en pauc de temps. Dimars veirem lo Martí, anam plorar mas lo Martí de uèi es simpatic mas lo vam...
De mancar pas a mai dimars a las 16 o 30 sus l'empont Revolum lo Slam d'òc, en coneissent dos dels 3 interveneires pensi que serà quicòm de plan e dimècres sul meteis empont lo genial grop Roergàs Tres a cantar. Me disi aqueles meritarián mai. Mas soi pas l'organizator.
Enfin per s'anar escampar del pont de Viaur en tornant, podèm anar escotar dissabte lo Patric (moment dificil per las aurelhas). Ont es passat lo Patric de la debuta ? per los que lo coneisson pas, abans cantava "lo drapèu roge es per deman" (fai ta mala) o se mostrava coma cal anti capitalista (Conjugason) enfin disiá "la flor al fusilh, florís per Occitània". Ara es vièlh, mòl, con e pensa pas qu'a son pòrta moneda. E Matieu e Joan Cavalièr vos lo cal entrevistar per las vòstras radios après segur vos pagarai quicòm de beure.
Bon enfin benlèu soi tròp romegaire e tròp ... (i podètz inscriure çòque volètz) mas demòri un pauc decebut sus la programacion musicala. A costat d'aquò i a de causas plan e i cal èsser a l'Estivada per la causa.
De còr e d'òc.
Marxelin


text:
Arquetipe
Un arquetipe (dau grèc arkhetupon 'modèl primitiu', per intermediari dau latin archetypum) es, en literatura e en filosofia, un modèl generau representatiu d'un subjècte. Emplegada en psicoanalisi, la nocion d'arquetipe recuerb una significacion pròpria definida per Carl Gustav Jung: "Preformas vuejas qu'organizan la vida instintiva e espirituala, en estructurant leis imatges mentaus (pensadas, fantaumas, sòns...)". Se pòt tanben definir un arquetipe coma un ponch de vista analogic sus una realitat sensibla, susceptibla d'integrar la totalitat dei ponchs de vista que se'n pòt aver (definicion segon lo doctor Michel Mouret).


text:
-154
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -154 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Sostengut per lei Romans — qu'assaiavan de renfòrçar son influéncia dins leis afaires intèrnes d'Egipte — lo rèi de Cirenaïca Ptolemèu VIII, fraire dau faraon Ptolemèu VI, assaièt de conquistar l'illa de Chipre. Pasmens, lei fòrças egipcianas capitèron de rebutar l'ataca e de capturar Ptolemèu VIII. Ptolemèu VI apliquèt tornarmai sa politica d'amnista e liberèt son fraire. Aquò permetèt de restablir la patz entre elei e d'acomençar un periòde brèu (fins a 145 av. J.C.) sensa trèbol intèrne grèu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Assaiant de melhorar l'eficacitat dau govèrn, l'emperaire Han Jingdi decidèt d'aumentar sa centralizacion e de limitar lo territòri e lei poders dei rèis chinés — generalament eissits de la dinastia imperiala. Aquò entraïnèt una revòuta de sèt rèis, dicha Revòuta dei Sèt Reiaumes, que foguèt aisament reprimida per l'armada. Totei lei rèis rebèls moriguèron sus lo prat batalhier, foguèron executats ò se suicidiguèron. Aquò renforcèt lo poder imperiau e limitèt leis ambicions d'autonòmia dei senhors de l'Empèri.


text:
un ensemble mei grand, l'Euròpa. E de discutir de quina Euròpa e volem,
la deus estats qui escanan lo pais e la nosta lenga, o la de las regions e deus
pòbles solidaris. Euròpa Ecologia qu'ei un recampament d'associatius,
de sindicalistas, de politics qui volen un navèth contrat ecologista
per l'Euròpa. ça vietz discutir dab nosautes lo dimars 26 de mai, e
poderam beure un còp e minjar après.
L'Euròpa de la diversitat culturala
- Guilhem Latrubesse, secretari federal deu Partit Occitan e candidat
sus la tièra Europa Ecologia Sud Oest dab Jose Bove
- Joan Carlas Valadier, membre dels Verds, adjunt au conse de Tolosa a l’amenatjament urban de l’espaci public e a la cultura occitana
l'Estanquet de la portièra
42, carrièra dels Blanquiers - Tolosa
Lo dimars 26 de mai de 19.30 a 21h00
Se pot manjar e beure sus plaça
Entrada liura


text:
1768
Aquesta pagina concernís l'an 1768 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Corsega[modificar | modificar la font]
Lo 15 d'aost, Gènoa laissèt la sobeiranetat sus l'illa au Reiaume de França — tecnicament, lei Genoés gardavan la proprietat mai dins lei fachs, l'illa venguèt francesa. L'armada republica dirigida per lo generau Pasquale Paoli deguèt donc d'ara endavant luchar còntra l'armada francesa (presenta en Corsega dempuei 1756). Leis operacions principalas de l'annada se concentrèron dins lo nòrd-èst onte lei Còrs ganhèron la batalha de Borgu (8-10 d'octòbre) qu'entraïnèt la fin deis ofensivas francesas fins au mes de mai de 1769. Pasmens, lei fòrças de Paoli foguèron pas capablas de reconquistar lei pòrts que permetián ai Francés de mandar de renfòrç. Aquò entraïnèt l'afondrament de la Republica tre l'annada seguenta.
Gènoa[modificar | modificar la font]
Cession de Corsega — de facto independenta dempuei 1755 — a França per pagar son dèute a respèct de Versalhas. Tecnicament, lo tèxte prevesiá solament la cession de la sobeiranetat sus l'illa e non de la proprietat. Pasmens, dins lei fachs, Corsega foguèt d'ara endavant considerada coma una possession francesa, especialament après sa conquista militara de l'illa l'annada seguenta.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Nominacion de Mikael Sehul coma Ras Bitwoded e Enderase de l'Empèri lo 22 de genier. Pasmens, lo poder creissent dau ras de Tigre inquietèt Iyoas Ièr qu'assaièt de l'exilar en Tigre e de l'assassinar. Mikael Sehul refusèt d'obeïr e presentèt a Gondar lei pròvas dei complòts dau negus còntra eu. Una assemblada de nobles reconoguèt la culpabilitat dau negus e lo condamnèt a la reclusion dins son palais — car executat un negus èra totalament enebit per la lèi etiopiana.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Lòng de la frontiera meridionala, perseguida de la guèrra acomençada en 1765 còntra Birmania. Après sei succès de l'annada precedenta, l'armada Qing conoguèt tornarmai una tiera de desfachas car lei bandieras manchós — l'elèit de l'armada Qing — èran inadaptadas ai combats dins la seuva tropicala. Au contrari, foguèron decimadas per lei malautiás e l'armada imperiala deguèt donc se retirar en direccion de son territòri (→ 1769).


text:
Parentèsi
Las parentèsis son dos caractèrs tipografics — la parentisi de dobertura « ( » e la parentèsi de tancadura « ) » — entre que se plaça le mot o lo fragment que se vòl isolar.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
"Las parentèsis nasquèron de la volontat de clartat formala dels umanistas; intègran dins la continuitat del texte çò qu'auriá podut figurar dins una glòsa marginala. Abans d'elas, se podava utilizar la virgula suspensiva : /dos barras transversalas/. Que lo nom utilizat mai tard per las descriure: virgulae convexae, verga convèxas. Las parentèsis, eissidas d'un usatge especializat d'aquelas virgulas primitivas? De tot biais, cossí lo mòstra l'istorian Malcolm B. Parkes, las primièras parentèsis (1399) son pro pròchas dels cabrons:  . Se las devèm a l'umanista florentin Coluccio Salutati (lo primièr tanben a utilizar lo punt d'exclamacion). Nicolas Jenson, imprimeire de Champanha installat a Venècia, inventor d'un dels primièrs jòcs de caractèrs romans, donèt a las parentèsis lor forma redonda dempuèi 1470. Erasme los nomenava en 1530 lunulae (pichonas lunas)" (Pedro Uribe Echeverria).
Utilizacion en literatura[modificar | modificar la font]
Las parentèsis crean una parentèsi, o l’insercion dins una frasa d’un element autonòm (mot, proposicion, frasa complèta) qu'introduís una digression o desvolòpa lo sens de la frasa principala o d’una de sas partidas.
Las parentèsis pòdon tanben èsser imbricats (amb un parelh a l'interior d'un autre parelh). Aquò es pas d'usatge comun dins los tèxtes formals [pasmens que de còps qu'i a d'autres caractèrs tipografics (coma las Parentèsis cairadas) sián utilizadas per representar un parelh (o mai) de parentèsis imbricadas (en d'autres mots, una frasa segondària {o quitament tresena} pòt tanben se trapar dins la frasa principala)].
Utilizacion en matematicas[modificar | modificar la font]
Las parentèsis servisson a cambiar de principi de l’òrdre de las operacions. Atal:
- 3 × 4 + 5 = 12 + 5 = 17
- (3 × 4) + 5 = 12 + 5 = 17
- 3 × (4 + 5) = 3 × 9 = 27
Las parentèsis son tanben utilizadas per encastrar las parelhs, las variablas de foncions, los coeficients de las matrices, eca.
- (a,b) « parelh a b »
- « l'applicacion que per x associa f de x »
- « matritz de dimension 2 còp 3 »
Lor emplec foguèt introdusit en 1629 per Albert Girard.
Utilizacion en informatica[modificar | modificar la font]
Las parentèsis son fòrça utilizadas dins gaireben totes los lengatges informatics. Coma en matematicas, servisson subretot a definir l’òrdre de las operacions, atal nomenada precedéncia en informatica.
Son tanben utilizadas per separar las proposicions per far lo tèxte mai lisible. Per exemple
IF (a > 1) OR ( b > a) pòt èsser mai lisible que
IF a > 1 OR b > a pasmens que lo resultat de las doas expressions es le meteis.
Fòrça sovent, las parentèsis servisson a encastrar los paramètres de las foncions e proceduras.
x = sin(y)
print("bonjour")
Las tièras son sovent representadas coma una seguida de valors entre parentèsis.
fòrça lengatges impausan l’usatge de parentèsis per d'ensags:
if (condicion) { far aquò }
o encora dins d'iteracions (PHP) :
for ($i = 0; $i < 10; $i++) { far aquò}
Dins los lengatges coma Lisp e derivats, las parentèsis son utilizadas cossí:
(foncion arguments), çò que dona de resultats visualament desvariants :
(display (+ 5 (* 2 5))) significa: afichar 5 + 2*5 (resultat : 15), en efècte,
display(z) a per tòca d’afichar z ;
(+ a b) torna a l’addicion de a e de b ; e evidentament,
(* a b) torna lo produch de a per b.
Excepcionalament, las parentèsis pòdon servir a encastrar los comentaris, per exemple dins las ancianas versions del lengatge Pascal :
(* aquò es un comentari *).
Utilizacion en musica[modificar | modificar la font]
Quand una partida d'una particion es encastrda de parentèsis, aquò significa qu'es possible de jogar o de jogar pas la partida situada entre parentèsis a la causida de l'interprèta.


text:
1831
Aquesta pagina concernís l'an 1831 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé la batalha de Debre Abbay (14 de febrier) entre lei fòrças de Tigre dau ras Sabagadis e deis Oròmos dau ras Marye, protector principau dau negus Gigar. En despiech de sa superioritat tecnologica (utilizacion d'uneis unitats equipadas d'armas de fuòc), Sabagadis foguèt batut e son territòri pilhat per lei venceires. Pasmens, lo ras Marye foguèt tuat dins la batalha. Son fraire Dori li succediguèt e remplacèt immediatament lo negus Gigar per Iyasu IV jutjat pus docil. Dins aquò, Dori moriguèt a son torn e foguèt remplaçat per Ali II que venguèt lo cap vertadier d'Etiopia fins ais annadas 1840 gràcias a l'influéncia diplomatica de sa maire Menen e au sostèn dei faccions oròmos.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Creacion dau jornau The Liberator (1èr de genier) de Boston per William Lloyd Garrison. Son projècte èra de luchar còntra l'eslavatge mai transformèt rapidament son movement en crosada[1]. Se sa declaracion foguèt pas remarcada en 1831, anava pauc a pauc radicalizar dau debat regardant l'eslavatge e participar a l'entraïnament de la Guèrra Civila una generacion pus tard. En parallèl, aquela radicalizacion foguèt favorizada dins leis estats sudistas per una revòuta d'esclaus dirigida per Nat Turner qu'aguèt luòc en Virgínia (21-22 d'aost). Aperaquí 60 Blancs foguèron tuats per leis insurgents (aperaquí 70 òmes) que foguèron finalament obligats de se dispersar après dos jorns de combat. Nat Turner foguèt arrestat lo 30 d'octòbre e executat lo 11 de novembre e son cadabre mutilat. Aquò entraïnèt una radicalizacion dei mesuras destinadas a empachar una revòuta novèla e a mantenir lei Negres dins una posicion d'inferioritat (enebiment de l'ensenhament de la lectura ò de l'escritura ais esclaus, patrolhas contraroltlant lei desplaçaments d'esclaus, censuras dei tèxtes abolicionistas, persecucion dei Blancs sospichats de pas sostenir « l'institucion particulara »... etc.).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera observacion documentada de la Granda Taca Roja de Jupitèr.
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion d'un motor electric pendular per lo fisician estatsunidenc Joseph Henry (1797-1878) que trobèt d'aplicacions importantas dins la concepcion e la produccion de relòtges.