text:
Arthur Rimbaud
Jean Nicolas Arthur Rimbaud (Charleville-Mézières, lo 20 d'octòbre de 1854 - Marselha, lo 10 de novembre de 1891) foguèt un poèta francés.
Somari
- 1 Biografia
- 2 L'òbra
- 3 Los caps d'òbra
- 4 Òbras
- 5 Bibliografia generala
- 6 Discografia
- 7 Filmografia e documents audiovisuals
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Ligams videografics
- 10 Nòtas & referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Vida a Charleville-Mézières[modificar | modificar la font]
Nasquèt d'una familha de la classa mejana rurala de Charleville-Mézières, Ardenas. A l'edat de quinze ans, aviá recebut fòrça prèmis e aviá compausat de vèrses originals de granda qualitat e de dialògs en latin.
Cap a la poesia amb Verlaine[modificar | modificar la font]
En 1870, son mèstre, Georges Izambard, venguèt son primièr mentòr literari, e sos vèrses en francés aqueriguèron rapidament una qualitat superiora. Fugiá sovent e fòrça possiblament, en una d'aquelas fugidas, participèt brèvament a la Comuna de París, en 1871, çò que li inspirarà lo poèma L'Orgie parisienne o Paris se repeuple (L'Orgia parisenca o París se repòbla).
Foguèt probablament victima d'una ataca sexuala de la part de soldats bandats. Son poèma Le Cœur supplicié (Lo còr supliciat) o suggerís. Alara venguèt anarquista e comencèt de beure. Tornèt a París a la fin de setembre de 1871 davant l'invitacion de l'eminent parnassian Paul Verlaine (prigondament impressionat per la lectura de l'òbra mèstra de Rimbaud: Le bateau ivre - Lo batèl èbri).
Rimbaud visquèt pauc temps aprèp dins l'ostal de Verlaine. Aquel poèta, d'orientacion bisexuala, s'enamorèt rapidament d'aquel naut adolescent, d'uèlhs blaus e de pèl bruna e menant vida dissolguda, bandats amb aussent e ashish. Escandalizèron aital l'elèit literari parisenc, indignat particularament pel comportament de Rimbaud, l'arquetipic enfant terrible. Al cors d'aquel periòde, contunhèt d'escriure los sos vèrses modèrnes visionaris, en superant son mèstre, Charles Baudelaire.
La relacion omosexuala turbulenta entre Rimbaud e Verlaine los condusiguèt a Londres en 1872, en abandonant Verlaine, son esposa e son filh.
En julhet de 1873, aprèp una brega particularament violenta a la gara de Brussèlas, Verlaine tirèt sus Rimbaud. Verlaine foguèt arrestat e somés a un umiliant examen medicolegal. Lo jutge foguèt implacable e malgrat que Rimbaud retirèsse la denóncia, Verlaine foguèt condemnat a dos ans de preson.
Rimbaud tornèt a Charleville e acabèt Une saison en enfer (Una sason en infèrn), amplament considerada coma una de las òbras pionièras del simbolisme
En 1874 tornèt a Londres amb lo poèta Germain Nouveau amb lo qual fa una ruptura amb Illuminations (Illuminacions), en i comprenent los primièrs dos poèmas en rima liure en francés... (cal pas oblidar pr'aquò que los trobadors occitans s'èran agut inventat lo vèrs liure o estramp mai de cinc sègles abans...).
Rimbaud e Verlaine se retrobèron per lo darrièr còp en 1875, en Alemanha, quand Verlaine recuperèt la libertat après sa falsa conversion al catolicisme. Alavetz Rimbaud aviá abandonat l'escritura e aviá optat per una vida establa de trabalh, alassat de la salvatja existéncia anteriora.
Vida d'aventurièr[modificar | modificar la font]
Contunhèt de viatjar extensament per Euròpa, sovent a pè. A l'estiu de 1876 s'enrotlèt coma soldat dins l'armada neerlandesa per viatjar gratuitament a l'illa de Java, (Indonesia), ont desertèt rapidament, e tornèt posteriorament en França en batèl. Viatgèt a Chipre e, en 1880, s'establiguèt fin finala a Aden (Iemèn), coma trabalhador de cèrta importància a l'Agéncia Bardey. Aguèt ailà divèrsas amants nadivas e pendent un temps visquèt amb una abisínia.
En 1884 daissèt aquel trabalh e se convertiguèt en mercand per son compte pròpri a Harar, dins l'actuala Etiopia. I faguèt una pichona fortuna coma traficant d'armas fins a que desvolopèt una sinoviti al genolh drech que degenerèt en carcinòma, çò que lo forcèt de tornar en França lo 9 de mai de 1891, ont de paucs après jorns li calguèt amputar la camba. Moriguèt fin finala a Marselha, lo 10 de novembre, a l'edat de 37 ans.
L'òbra[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Los caps d'òbra[modificar | modificar la font]
Una sason en infèrn (1873)[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Illuminacions (1872-1875)[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Òbras[modificar | modificar la font]
-
- Une saison en enfer(1873)... Una sason en infèrn
- Illuminations (1872-1875, publicats en 1886)... Illuminacions
- Reliquaire, poesias (1891)... Reliquari
- Poésies complètes (1895)... Poesias complètas
- Lettres, Égypte, Arabie, Éthiopie (1899)... Letras, Egipte, Arabia, Etiopia
- Œuvres, vers et proses (1912)... Òbras, vèrses e pròsas
- Les Mains de Jeanne-Marie (1872)... Las Mans de Joana Maria
- Stupra (publicat en 1923 dins la revista surrealista Littérature, mas compausat fin 1871)... idem
- Un Cœur sous une soutane (1870)... Un Còr jos una sotana
- Sensation (1870)... Sensacion
- Le dormeur du val (1870)... Lo dormeire del val
- Lettres de la vie littéraire (1870-1874)... Letras de la vida literària
- Ma Bohème (1870)... Ma Boèmia
Bibliografia generala[modificar | modificar la font]
edicions originalas e compilacions[modificar | modificar la font]
a l'entorn del poèta[modificar | modificar la font]
a l'entorn de l'òme[modificar | modificar la font]
generalitats[modificar | modificar la font]
traduccions[modificar | modificar la font]
-
- Arthur Rimbaud: Òbra en Vèrs 1870 - 1872, presentada e traducha en lenga d'òc per J.F. David Delhomme, colleccion Flor Envèrsa... Institut d'estudis occitans I.E.O Edicion 1991
- Arthur Rimbaud: Une saison en enfer - Denboraldi bat infernuan, edicion, presentacion e traduccion en euscar d' en Mikel Lasa, Erein, Donostia - Sant Sebastian 1991
Discografia[modificar | modificar la font]
Filmografia e documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) THE QUIET LIFE A collection of photos and drawings of Arthur RİMBAUD Edited by Beyaz Arif AKBAS Yalnizgoz BOOKS/Edirne 2011 USA ISBN-13: 9781468018011
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- Pages with script errors
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Naissença en 1854
- Decès en 1891
- Decès a Marselha
- Arthur Rimbaud
- Aventurièr francés
- Enfant prodigi
- Laureat del Concors general
- Naissença a Charleville-Mézières
- Omosexualitat dins la literatura
- Poèta francés del sègle XIX
- Escrivan francés del sègle XIX
- Escrivan francés de lenga latina
- Poèta
- Escrivan


c: text/html

text:
Heinrich Glarean
Heinrich Glarean (Mollis, junh 1488 – Freidburg, lo 28 de març de 1563) que ho un umanista e teorician de la musica soís. Qu'ei l'autor d'ua òbra teorica sus la musica titoladalo Dodecachordon e estampat a Bâle en 1547. Dens aquesta òbra que perpausè de har passar lo nombre de mòdes deus 8 tradicionaus a 12, en bèth hirnir, enter autes, los mòdes ionian e Aeolian qui son los mòdes aperat uei major e minor. Qu'ei tanben Glarean lo qui bategè los mòdes dab noms grècs (en referéncia au hèit qui hon teorizat durant l'antiquitat grèga).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Colleville-Montgomery
Colleville-Montgomery es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a compausat de tres zònas : Colleville-Plaja, Collevillette e Colleville-Bourg.
La commune est composée de trois zones : Colleville-Plage, Collevillette et Colleville-Bourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La gèsta de Michel Cabieu es de còps localizat (a fauta) a Colleville-Montgomery per cèrtas labors.
L'exploit de Michel Cabieu est parfois localisé (à tort) à Colleville-Montgomery par certains ouvrages.


text:
Distribucion Linux
Una distribucion Linux, si ditz tanben distribucion GNU/Linux per si referenciar ai bibliotècas e logiciaus dau projèct GNU, es un ensèms coerent de logiciaus (que sa màger part son de logiciaus libres) assemblats a l'entorn dau nuclèu Linux.
Existís una gròssa varietat de distribucions, que caduna a seis objectius e sa filosofia particulars. Leis elements que diferencián principalament lei distribucions son : la convivialitat (facilitat de mesa en òbra), l'integracion (talha dau pargue de logiciaus validats distribuits), la notorietat (comunautat informativa per resòuvre lei problèmas), l'environament de burèu (GNOME, KDE...), lo tipe de paquet que s'utiliza per distribuir un logiciau (principalament deb e RPM) e lo mantenor de la distribucion (generalament una entrepresa o una comunautat). Lo ponch comun es lo nuclèu e un gròs nombre de comandas.


text:
Castèl de San Andrés
Lo Castèl de San Andrés es una vièlha fortalesa militara situada dins lo vilatge de San Andrés, dins la municipalitat de Santa Cruz de Tenerife (Illas Canàrias, Espanha). Lo castèl actual se construiguèt en 1769.
Aguèt un ròtle important en 1797 durant la batalha de Santa Cruz de Tenerife. D'efièch, dins lo corrent d'aquel combat naval, un tir de canon dempuèi lo castèl destruiguèt lo mast del Theseus, lo naviri de l'amiralh Horatio Nelson.
Es monument istoric dempuèi lo 22 d'abril de 1949.


text:
Loxòr
Loxòr (en arabi: الأقصر ) es una vila del sud de la Nauta Egipte e la capitala del governorat d'Al Uqsur, de populacion d'aperaquí 200 000 personas. Coma luòc ont se situava abans la vila de Tebas de l'anciana Egipte, Loxòr es estada descricha frequentament coma lo "musèu a l'aire liure mai grand del mond", las ruinas dels complèxes temple a Karnak e Luxor standing a l'interior de la vila modèrna. Immediatament en direccion opausada, en passar lo Nil, son los monuments, temples e tombas de la Necropòli de la Riba Oèst, que compren la Val dels Reis e la Val de las Reinas. De milierats de toristas internacionals arriban cada annada per tal de visitar aqueles monuments e sa venguda representa una part importanta de las fonts economicas de la vila modèrna. En consequéncia, Loxòr representa una basa excellenta per visitar la Nauta Egipte, e es una destinacion populara per las vacanças, a l'encòp interessanta de per se o tanben coma ponch de partida o d'arribada d'una passejada sul Nil.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Per tal de ne saber mai sus l'istòria anciana de Loxòr, veire Tebas.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Loxòr, coma la de fòrça autras vilas egipcianas, depend en bèla partida del torisme. De nombres importants de gents trabalhan tanben dins l'agricultura.
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Loxòr possedís un aeropòrt internacional, Luxor International Airport.
Fa pas gaire foguèt bastit un pont, qualques quilomètres mai amont de la vila de Loxòr, pr'amor de ligar la Riba Èst a la Riba Oèst.
Pasmens tradicionalament, las traversadas del flum èran estadas reservadas a d'unes servicis de ferry. Lo que se sona popularament lo 'ferry local' contunha de foncionar a partir d'un ponch d'embarcament del costat opausat al Temple de Loxòr. En anar d'un costat e de l'autre, las felocas seguisson la riba èst de Nil tota la jornada, e fornisson un viatge economic e agradiu cap a l'autre costat.
Per çò qu'es de poder viatjar en seguir lo Nil, existís un servici ferroviari que fonciona dos còps per jorn. Se pòt viatjar en tren (de matin o de nuèch) a partir de la gara situada aperaquí 1500 m del Temple de Loxòr. Aquesta linha establís de ligams entre qualques destinacions principalas, coma Lo Caire al nòrd e Assoan al sud.
Sits a visitar del Loxòr modèrne[modificar | modificar la font]
- Riba èst
- Riba oèst
- Val dels Reis
- Val de las Reinas
- Medinet Habu (memorial temple de Ramsés III)
- The Ramesseum (memorial temple de Ramsés II)
- Deir al-Madinah (vilatge dels obrièrs)
- Tombas dels Nòbles
- Deir el-Bahri (temple de Hatshepsut, etc.)
- Malkata (palais d'Amenophis III)
- Colossi of Memnon (memorial temple d'Amenophis III)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Luxor Area
- (en) Theban Mapping Project: Sit consacrat a la Val dels Reis e a d'autres sits dins la Necropòli tebana
- (en) Luxor Travel Photo De fotografias de Loxòr publicadas jos Creative Commons License
- (en) A tourist's insider guide to Luxor - Extrageographic Magazine
- (en) Informacion toristica de Loxòr


text:
Wiki
Un wiki ei un site web que sas pajas e son modificaderas per tots los visitaires o per ua part d'aqueths. Atau permet l'escritura e l'illustracion collaborativas de documents. Lo purmèr wiki estot creat en 1995 per Ward Cunningham ende realizar la seccion d'un site sus la programacion informatica.
Lo wiki mei conegut ei la Wikipèdia.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Autes wikis en occitan:
- Oisquipèdia, parodia de Wikipèdia (Aute version)
- Romanz Wiki, wiki en occitan ancian
- Lengas Bastidas, site sus las lengas construchas


text:
Ametlièr
L'ametlièr (var. -ier, -èir, -èr) o l'amendier o l'amendolier (Prunus dulcis o Amygdalus communis) es un arbre de la familha de las rosacèas. Es caducifòli. De flors blancas o de color de ròsa, amb un fruch en forma de drupa e una semença comestibla: l'amètla (var. ametla) o l'amenda o l'amèndola. Es lo primièr arbre de florir, al mes de genièr mas las geladas pòdon comprometre la culhida. Es fòrça resistent a la secada. Abitualament a besonh de la pollinizacion crosada amb una autra varietat compatibla. L'amètla pòt èsser doça o amara, segon la varietat, e se n'extrai un òli que s'emplega en perfumariá e medecina.
Lo fruch[modificar | modificar la font]
Se comparam lo fruch de l'ametlièr amb los d'autres arbres fruitièrs que son (o èran) classificats dins lo meteis genre Prunus (coma lo prunièr, lo cerièr, l'albricotièr e lo perseguièr) podèm veire l'entretòc entre l'amètla e lo clòsc de la pruna, la cerièra, l'albricòt e lo persec. La diferéncia es que lo mesocarp, que dins aquestes fruches constituís la part carnosa, qu'es la que se manja, dins l'amètla es una mena de pèl que se seca e se dobrís espontanèament, mentre que lo clòsc (constituit per la semença, qu'es çò que manjam de l'amètla, e l'endocarp, qu'es lo casquelh) es comestible, dins lo cas de l'amètla e ten marrit gost dins los autres cases. Aqueste clòsc es tanben fòrça pus pichon, proporcionalament, mas açò en bona part es degut a la seleccion artificiala per tal d'aumentar lo volum de la part profiechabla, qu'a cercat d'aumentar la talha de l'amètla e de redusir la del clòsc dels autres fruchs. D'aquestes arbres, lo que sembla mai l'ametlièr es l'albricotièr, que son fruch se dobrís pas solet mas que se pòt dobrir amb fòrça per una sutura fòrça visibla e ne'n desseparar lo clòsc.
Caracteristicas e utilitats[modificar | modificar la font]
L'ametlièr es un arbre amb una magra exigéncia en aiga e de raices que s'adaptan perfèctament als sòls pauc prigonds de las montanhas mediterranèas. La consomacion d'amètlas pòrta al nòstre organisme divèrses minerals: mai de calci que lo lach, mai de fèrre que la carn, e mai de fosfòr que los uòus. Tanben contenon de vitaminas del grop B (B1 e B2). E son ricas en òli qu'a de proprietats balsamicas per la pèl, e que s'emplega dins la preparacion d'enguent contra las cremadas. L'amètla es un element present dins las cosinas tradicionalas tan occitana coma catalana (torroms, massapan, cristinas, tortadas, carquinhòls, pastissets d'amètla...)
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ametlièr comencèt d'èsser cultivat en Pèrsia, Siria e Palestina. Lo patriarca Abraam utilizava de barras d'ametlièr per bastir de corrals ont barrava sas motonadas e lo celèbre baston d'Aaron èra una branca del meteis arbre. Los grècs espandiguèron aquesta espècia vegetala pertot en Mediterranèa. A la fin del sègle XVIII, de missionaris franciscans plantèron d'ametlièrs dins las tèrras catalanas e dins la region californiana de San Diego.
Varietats[modificar | modificar la font]
Son mai de 50. De florida primairenca las pus conegudas son: Malagana largueta, Marcona Garrigues e Pesquèr de Felanitx. De florida tardiva entre autras: Cristo morto, Tèxas, Ferragnes, Ferraduel, Pesquèr, Masbovera, Glorieta e Francolin. E de florida tardiva e de pollèn autocompatible: Guara.


text:
Fogatge
A l'Edat Mejana, lo fogatge (focagium) èra un impòst extraordinari percebut sus cada fuec (focus) o fogau, valent a dire, per unitat familiala e/o d'abitacion.
Lo fogatge existiguèt dins divèrsei províncias. Tendèt a se generalizar au sègle XIV quand lei finanças reialas assetèron sus lei vilas e sus lei parròquias d'« ajudas » dins la tòca d'encarar lei despensas creissentas (salari dei gents de guèrra, retribucion deis oficiers d'estat en nombre creissent).
- En 1274, lei josieus devián pagar un fogatge a Carcassona.
- Lo fogatge de Provença: èra la talha reala percebuda sus lei fuecs, unitat fiscala de 50 000 liuras, determinada per lo cadastre; solament lo fonzier èra correctament estimat, lo mobiliari èra fòrtament jos evaluat. Au sègle XVIII i aviá 3 000 fuecs.
- Lo fogatge de Bretanha


text:
Chechenia
La Republica de Chechenia (ЧeчeHckaя Pecпyблиka Chechenskaia Respublika en rus, HoxчийH Pecпyблиka Noxçiyn Respublika en chechèn) o Chechenia (ЧeчHя /ˈʧɛʧniːə/ en rus, Hoxчийчob Noxçiyçö en chechèn) qu'ei ua republica de la Federacion de Russia.
Lo gentilici qu'ei chechèn -èna.
Las regions e païses tòcatocants que son Stavropol au nòrd-oèst, Daguestan au nòrd-èst e a l'èst, Ingoshia e Ossetia deu Nòrd a l'oèst; lo sud qu'ei bordat per Caucàs, termièra montanhosa dab Georgia.
Las lengas oficiaus que son lo chechèn e lo rus.
Los chechèns e los ingoshes, animistas o crestians, qu'estón islamizats au sègle XVIII (e enqüera XIX) peus missionaris naqshbandís de Daguestan e que practican uei lo dia l'islam conservator sofí.
La basa economica de Chechenia qu'ei l'espleita deu petròli, la silvicultura e l'agricultura. Lo país que possedeish tanben resèrvas de gas naturau.


text: Rwanda se basa en una economia de subsisténcia qu'ocupa 90% de la populacion[1], en mai d'una pichona produccion minerala e tractament de produchs agricòlas.[1] Es lo país pus densament poblat d'Africa, amb paucas ressorsas naturalas e mineralas d'importància[1], en mai de sofrir constantament de secadas e un paure desvolopament tecnologic. Tot aquò fa qu'aja una dependéncia economica significativa amb Belgica. Lo torisme es actualament la principala font de renda del país, e dempuèi lo 2008 la mineracion - en destacant la cassiterita d'ont s'extrai estanh, en mai de pichonas quantitats de berilli - a depassat lo cafè e lo te coma principala font de produchs per exportacion. Las exportacions sofriguèron una casuda lo 2009 e 2010 coma consequéncia de la retraccion economica globala[1].


text:
Didier Lockwood
Didier Lockwood (Calais, l'11 de heurèr de 1956) qu'ei un violonista de jazz francés dotat d'ua virtuositat excepcionau. Qu'ei tanben compositor e pedagòg puish qu'a hargoat un metòde entà ensenhar l'art de l'improvisacion. Qu'a explorat biais de prodúser sons navèths dab lo vriulon.
Qu'ei vadut a Calais dens ua familha de musicians e qu'estudiè au conservatòri de Calais on e obtiengó lo Purmèr Prèmi. En 1972 qu'arrecebó lo Prèmi de la SACEM per ua de las soas composicions. A maugrat d'aquesta purmèra formacion classica e academica, b'ensagè pas d'entrar au CNSM (lo Conservatòri de París) per'mor de's virar de cap au jazz.
Qu'arrebó ua Victòria de la Musica en 1985, puis un disque d'aur e, en 2003, la Legion d'Aunor.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Site oficiau


text:
Lista dels presidents d'Armenia
Armenia venguèt una republica independenta per primièr còp entre 1918 e 1920, amb lo nom de Republica Democratica d'Armenia. Lo cap d'Estat a l'ocasion foguèt Avetis Aharonyan, que governèt entre lo 30 de mai de 1918 e lo 2 de decembre de 1920.
La Republica d'Armenia (1991-actualitat)[modificar | modificar la font]
Armenia venguèt independenta de l'Union Sovietica aprèp un plebiscit en setembre de 1991. En octobre de 1991 Levon Ter-Petrossian foguèt elegit per president del país (lo primièr), amb 83% dels vòtes.
Segon la constitucion d'Armenia, lo president es lo cap d'Estat del país. Es elegit per un periòde de cinc ans dirèctament per la populacion.
Vaquí la lista dels presidents d'Armenia dempuèi 1991.


text:
Airbus A330
Airbus A330 es un avion de linha long-corrièr de capacitat mejana bastit per l'avionaire europèu Airbus.
Parteja son programa de desvolopament amb lo quadrireactor A340 a la diferéncia près que l'A330 s'ataca directament al mercat ETOPS dels avions bireactors gròs portaires.
L'A330 parteja amb l'A340 lo fuselatge e las alas (levat A340-500 e A340-600), fuselatge qu'es el meteis per una part importanta manlevat a l'Airbus A300, tot coma lo cockpit que sa concepcion es partejada amb l'A320.


text:
1113
Aquesta pagina concernís l'an 1113 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Lucha còntra una temptativa de reconquista de la region per lei Turcs Seldjokides. L'armada crosada dirigida per Baudoïn Ièr de Jerusalèm capitèt de blocar l'ofensiva principala a Al Sannabra mai poguèt empachar divèrseis expedicions de pilhatge turcas. Puei, l'armada seldjokida deguèt finalament se retirar.


text:
Péronne (Somme)
Péronne (Sonme) en picard ( Péronne en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Péronne A situat en lo Vermandois. A traversat pel fleuve Soma #que i forma de las étangs naturalas en environant lo centri-vila. La cœur istoric se situa sus un pichon tuc en dominant la rèsta del païsatge.
Es desservie pels autoroutes A1 (París/Lille) e A29 (Amians/Sant-Quentin), e se tròba sus la Nacionala 17.
Los abitants de Péronne se trucan los Péronnais e Péronnaises[1].
Péronne est située dans le Vermandois. Elle est traversée par le fleuve Somme qui y forme des étangs naturels entourant le centre-ville. Le cœur historique se situe sur une petite colline dominant le reste du paysage.
Elle est desservie par les autoroutes A1 (Paris/Lille) et A29 (Amiens/Saint-Quentin), et se trouve sur la Nationale 17.
Les habitants de Péronne s'appellent les Péronnais et Péronnaises[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Abitants.fr, « {{{Títol}}} »
- ↑ Habitants.fr, « Nom des habitants des communes françaises ». Consultat lo 12 juillet 2008


text:
Slava (cantaira)
Slava (en rus: CлaBa), de son nom vertadièr Anastasia Vladímirovna Slanévskaia (en rus: AHacTacия BлaдиMиpoBHa CлaHeBckaя; Moscòu, 15 de mai de 1980) es una cantaira, actritz e modèla russa. Aprèp una carrièra de modèla e d'actritz, venguèt famosa coma cantaira quand son títol OдиHoчecTBo ("solitud") foguèt causit coma melhora cançon durant los Prèmis Muz-TV lo 1èr de junh de 2011.
Biografia[modificar | modificar la font]
Anastasia Slanévskaia nasquèt en 1980 a Moscòu dins una familha de classa mejana. Son paire es un pilòt professional e sa maire una economista. Quand èra pichona s'interessèt als espòrts, mai que mai al voleibòl, mas foguèt subretot la musica que l'atirèt. Apreniá totas las cançons mai popularas per las tornar cantar gràcias a un karaoke. Estudièt puèi la psicologia, la lingüistica e la gestion toristica abans de trabalhar coma gestionària dins un casino e puèi coma arquitècta d'interior mas sa vocacion demorava la musica. Foguèt durant la prima de 2002 que foguèt remarcada per un realizador mentre èra a cantar aprèp una jornada de trabalh.
Discografia[modificar | modificar la font]
- ПoпyTчицa (2004)
- KлaccHый (2006)
- The best (2007)
- OдиHoчecTBo (2013)


text:
Perugino
Pietro di Cristoforo Vannucci dich lo Perugino (Il Perugino) (nascut v. 1448 a Città della Pieve, prèp de Perosa, en Ómbria — mòrt en 1523 a Fontignano frazione de Perosa) es un pintre italian de la Renaissença qu'apartenguèt a l'escòla ombriana, que foguèt un dels mèstres de Rafèl. Pintèt subretot de quadres religioses, multiplicant madònas elegantas e àngels melancolics sens fòrça varietat, « trabalhant dins la religion per s’enriquir » (Élie Faure).
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Lo Perugino se formèt en estudiant las òbras de Piero della Francesca e de Verrocchio, que foguèt probablament son disciple a Florença entre 1470 e 1472, en companhiá de Leonardo da Vinci[1]. Trabalhèt principalament en Ómbria, a Florença e a Roma, tanben a Luca, Bolonha, Venècia, Cremona, Ferrara e Milan.
Dins sas òbras de jovença òm destaca las Scènas de la vida de Sant Bernat (1473), L'Adoracion dels Magues (1476) e Verges variadas dispersadas dins de nombroses musèus d'Euròpa que foguèron longtemps atribuidas a Verrocchio. Dins totas aquelas òbras se pòt veire una mescla de las influéncias de sos dos mèstres.
Trabalhèt a Roma a partir de 1478. Entre 1480 e 1482, contribuiguèt a las frescas de la Capèla Sixtina amb d'autres grands mèstres de l'epòca. Lo Perugino i pintèt tres scènas, que doas en collaboracion amb Pinturicchio (lo Baptisme del Crist e Moisès viatjant en Egipte). Se desliurèt pauc a pauc de l'exemple de Piero della Francesca, privilegièt dins sos composicions la clartat, l'equilibri e lo classicisme de las formas.
Dins las òbras del Perugino, coma dins las del Pinturicchio o del jove Rafèl, lo païsatge es pas considerat coma un simple element decoratiu al fons del quadre. Un dialòg se deviá establir entre lo païsatge e las figuras del primièr plan, visant a inscriure aquelas dins un espaci vast, segon de rapòrts armonioses. Aquela interpretacion aguèt per efèit de permetre al pintre de trobar dins son quadre un equilibri perfèit entre evocacion del real e construccion mentala.
En 1485, Pietro Vanucci foguèt nomenat ciutadan d'onor de Perosa, d'ont lo subrenom de Perugino.
Quand sa reputacion foguèt facha, son activitat venguèt versanta. Dubriguèt dos talhièrs, un a Perosa, l'autre a Florença. A aquel moment son òbra atenguèt la pus granda maduretat, amb fòrça composicions inseridas dins d'amples espacis dobèrts. Sas produccions se multipliquèron, mas de còp que i a perdèron en qualitat, quand aguèt pas temps d’assegurar tota la realizacion. Demòra pasmens lo melhor pintre de l'Itàlia de son temps coma o nòta Agostino Chigi, en 1500 : « Perugino [...] è il meglio mastro d’Italia ».
- Entre 1494 e 1495 realizèt una Pietà e la fresca de la Crucifixion de la glèisa de Santa Maria Magdalena de Pazzi.
- Entre la fin de 1495 e 1496, sus comanda dels Decemvirs de Perosa, realizèt per la capèla de l’Ostal Public, un retaule (uèi dissociat, una partida conservada a Perosa, l'autra al Vatican, representant la Verge amb sus los genolhs l'Enfant Jèsus, entornats de Sant Laurenç, Sant Ludovic de Tolosa, puèi Sant Erculan e Sant Constanç, protectors de la vila.
- De 1496 a 1499, realizèt, sus comanda dels monges benedictins, un poliptic pel mèstre altar de la glèisa de Sant Pèire a Perosa, que foguèt desmontat a la fin del sègle XVI, quand se renovèt la glèisa. Lo panèl central representava l'Ascencion amb los dotze Apòstols, la Verge e angèls ; en dejós, Dieu en majestat. Sus la predèla figurèron : l'Adoracion dels Magues, lo Baptisme del Crist, la Resurreccion e dos panèls mostrant los Sants protectors de Perosa. Enfin, dins l'enbàs de las colomnas, de cada costat de l'Ascencion, sièis panèls representant Sants benedictins.
- Entre 1500 e 1504 realizèt la Nòça de la Verge e la Resurreccion. D'aqueles ans data son amistat amb lo jove pintre Rafèl, que venguèt fins a el per se formar a la tecnica picturala.
- En 1502, Lo Perugino recebèt una comanda d'un retaule pel capitol dels Agustins de Perosa, mas la realizacion foguèt retardada fins a 1512 e l’òbra demorèt inacabada a la mòrt de l’artista. Lo retaule foguèt desmembrat en 1683. Un fragment representant Sant Joan l'Evangelista e Sant Agustin se tròba al Musèu dels Agustins de Tolosa. Los autres fragments son a Perosa, lo Lovre, l’Alabama, Lion, e Grenòble.
Dins las darrièras annadas de sa vida trabalhèt intensament per las principalas glèisas d’Ómbria e de Toscana. Isabèla d'Este li comandèt en 1503 Lo Combat de l'Amor e de la Caritat (Lotta tra Amore e Castità), per son studiolo del palais ducal de Màntoa (uèi al Musèu del Lovre). En 1508, lo papaJuli II li fisèt la decoracion de la copòla de la cambra de l'encendi del Borg (Stanza dell'Incendio del Borgo) al Vatican. A partir d'aquela data, trabalhèt a Perosa e a l'entorn, mas se nòta un certan apauriment de l'estil e una repeticion de sas pus grandas composicions.
A Assisi, dins la Basilica de Santa Maria dels Àngels (Santa Maria degli Angeli), bastida al sègle XVI sus la capèla de la Portioncule (una capèla pichona, ja en plaça al sègle VI, ont en 1208, Sant Francés fondèt son ordre) una novèla òbra fins a uèi foguèt descobèrta. Es una fresca representant una Crucifixion, atribuida al Perugino.
Lo Perugino influencèt fòrtament Fiorenzo di Lorenzo coma a son començament Rafèl.
Òbras[modificar | modificar la font]
Città della Pieve[modificar | modificar la font]
- Adoracion dels magues (1504) dins l’oratòri de Santa Maria dei Bianchi, Città della Pieve
- Baptisme del Crist dins la catedrala dels Santi Gervasio e Protasio
- Madonna in Gloria e Santi Gervasio, Protasio, Pietro et Paolo dins la catedrala dels Santi Gervasio e Protasio
- Deposicion de la Crotz dins la glèisa de Santa Maria dei Servi
- S.Antonio Abate tra i SS. Marcello e Paolo Eremita dins la glèisa de Sant Pèire
Perosa[modificar | modificar la font]
- Òbras a la Galariá Nacionala d'Ómbria :
(Adoracion dels magues), 1470-173 o 1476 (amb son autoretrait)
- Madonna della confraternità della Consolazione (1496-1498 env.),
- Madonna della Cucina (1515 env.)
- San Giovanni Battista tra i santi Francesco, Gerolamo, Sebastiano e Antonio di Padova (1500-1510 env.),
- San Girolamo penitente (après 1512),
- Adorazione dei pastori (1502 env.),
- Pala opistografa di Monteripido (1502-1504 env.),
- Polittico di Sant'Agostino (1502-1523 env.),
- Cimasa della pala dei Decemviri (1495-1496 env.),
- Pala Tezi (1496-98 env.),
- Gonfalone della Giustizia (1496).
Roma[modificar | modificar la font]
- Pinacotèca dels Musèus del Vatican :
- Verge amb l'enfant e Sant Laurenç, sants Ludovic de Tolosa, Herculanus e Constant (Retaule dels Decemviri), (1495-1496), Pintura grassa a tempera sus fusta, 193 x 165 cm,
- Remesa de las claus a Sant Pèire
Florença[modificar | modificar la font]
- Pietà (1495) al Palais Pitti
- Triptic a fresc de la Crucifixion (1496) dins la Glèisa de Santa Maria Maddalena dei Pazzi
París[modificar | modificar la font]
- Lo Combat de l'Amor e de la Castetat
- Apollon e Marsias
- Sant Sebastian
Can[modificar | modificar la font]
Al Musèu de las Bèlas Arts de Can
- Sant Jeròni dins lo desèrt
- La Nòça de la Verge
Nancí[modificar | modificar la font]
Al Musèu de las Bèlas Arts de Nancí
- La Verge, l'Enfant Jèsus e Sant Joan
Tolosa[modificar | modificar la font]
Al Musèu dels Agustins de Tolosa
- Lo retaule Sant Joan l'Evangelista e Sant Agustin foguèt desmembrat en 1683. Un fragment representant se tròba al Musèu dels Agustins de Tolosa, Los autres fragments son a Perosa, al Lovre, en Alabama, a Lion e Grenòble).
Lion[modificar | modificar la font]
Al Musèu de las Bèlas Arts de Lion
- Lo Paire eternal en glòria
- L'Ascencion del Crist
- Sant Herculan e Sant Jacme
Chicago[modificar | modificar la font]
- Lamentacion au pè de la Crotz, òli sus fusta, (v. 1500).
- L'Adoracion de l'Enfant Jèsus (Scènas de la vida del Crist), tempera sus fusta (entre 1500 e 1505)
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis de Jaucourt, dins lo paragraf del Perugino dins l’[[Encyclopedie|enciclopèdia editada per Denis Diderot e Jean d’Alembert]] escriguèt: « Lo Perugino, aprèp qu'estudièt lo dessenh, anèt a Florença ont prenguèt de leiçons amb Leonardo da Vinci, d'Andrèu Verrochio, que prosperèron alara dins aquela vila. »
Font[modificar | modificar la font]
- (it) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en italian intitolat « Il Perugino ».
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- « Le Pérugin » 5:329 in Encyclopédie, ou Dictionnaire Raisonné des Sciences, des Arts et des Métiers de Diderot et D'Alembert
- Charles Paul Landon, Le Pérugin in les Annales du musée et de l'école moderne des beaux-arts, p. 115, 1805
- Abbé Broussolle, La jeunesse du Pérugin et les origines de l'Ecole Ombrienne, Paris, Oudin, 1901
- Fiorenzo Canuti, Il Perugino, Editrice d'arte La Diana, Siena / Editoriale Umbra Foligno, Perugia 1983.
- Anna Forlani Tempesti, La renaissance italienne. Léonard de Vinci - Le Pérugin - Lucas Signorelli - Michel-Ange - Raphaël, Paris Editions Princesse, 1976
- Jean Alazard, Pérugin - Biographie Critique, Henry Laurens, Paris,1927
- Quattrocento, Italie 1530-1523, Peintures et sculptures du musée des Beaux-Arts de Lyon, catalogue d’exposition, Lyon, musée des Beaux-Arts, 1987-1988, (reconstitution du polyptyque Sant'Agostino).


text:
Ajuda:Consultacion
Presentacion de las divèrsas possibilitats de consultacion de l'enciclopèdia Wikipèdia.
Notatz que los articles son sovent en cors de melhorament. Se detectatz una error, esitetz pas a la corregir. La pagina de discussion associada a l'article compòrta sovent de precisions interessantas : esitetz pas a la consultar e a i notar questions o comentaris.
Somari
- 1 Lo formulari de recèrca
- 2 Las categorias
- 3 Las paginas especialas
- 4 Autres punts de partida de la consultacion
- 5 Istòric d'una pagina
- 6 Vòstra pagina d'utilizaire
Lo formulari de recèrca[modificar | modificar la font]
Aqueste formulari es en accès dirècte a esquèrra de tota pagina de l'enciclopèdia (o en naut a drecha per los qu’utilizan l'abilhatge ancian).
Notatz que se lo coneis, lo lector pòt tanben picar lo títol de l'article dirèctament dins la barra d'adreça de son navegador. Exemple : http://oc.wikipèdia.org/wiki/Informacion.
- Lo boton Consultar amòda la recèrca de l'article correspondent al(s) mot(s) picat(s). La correspondéncia deu èstre exacta, fòra de las majusculas/minusculas e los accents. Exemple : Nautisme fornirà pas l'article intitolat Nautisme (vela).
Se l'article es pas trobat, son prepausats los títols dels articles que lo tèxt conten lo mot picat, a mens que la foncion siá estada desactivada temporàriament (foncion Recercar).
- Lo boton Recercar amòda la recèrca dins lo tèxt meteis dels articles e fornís la lista dels articles concernits.
La foncion Recercar es pas totjorn disponibla perque sollicita fòrça los servidors. Se pòt totjorn utilizar lo motor de recèrca extèrne Google, pus rapid mas qu’a qualques inconvenients coma la sosta d'indexacion de las paginas novèlas o la diferéncia d'interpretacion dels mots clau. Notatz qu'aquí un signe + es necessari davant cada mot per obténer las paginas contenent al còp aquestes mots.
Creacion d'un article : Coma es malencontrós - quitament desplasent - de crear e desvolopar un article existent (doncas amb un nom diferent mas vesin), se recomanda de totjorn s'assegurar de l'inexisténcia reala de l'article. Aquò es aisit quand la foncion Recercar es activa, senon cal utilizar un motor de recèrca coma Google o recórrer a d'autres metòdes (categoria o paginas especialas) o remandar la recèrca.
Notatz qu'es possible d'espandir la recèrca o de la modular al delà dels articles de l'enciclopèdia en i jonhent las paginas d'ajuda o de discussion, etc. Aquò se règla amb l'ajuda de las casas de marcar qu’apareisson en fin de tot resultat de recèrca ; casas tanben presentadas dins las preferéncias d'utilizaire.
Vejatz tanben : Ajuda:Recèrca per mai de detalhs.
Las categorias[modificar | modificar la font]
Se pòt recercar un article o d'informacion en general en seleccionant una de las categorias que pertòcan lo subjècte de recèrca coma Categoria:Astronomia, Categoria:Musica, Categoria:Espòrt, etc.
Las categorias recampan d’articles de meteissa natura, per exemple Categoria:Biografia balha accès a totas les biografias o almens a totas las que compòrtan a la fin del tèxt lo ligam requesit. Esbòssan una estructura d'arbre e permeton una circulacion entre diferents nivèls e diferents tipes d'articles.
Un còp un article trobat, sufís de seguir los ligams de categoria que compren, per conéisser los articles que partejan amb el aquesta categoria.
La lista de las categorias es Special:categories. Una lista de categorias principalas classadas per tèmas es accessibla sus la pagina Wikipèdia:Categorias.
Se pòt tanben picar dirèctament dins la barra d'adreça de navigacion http://oc.wikipèdia.org/wiki/Categoria:Astronomia per exemple.
Lo principi de las categorias s'es mes en plaça a la mièg-2004 ; l'utilitat de las categorias va créisser amb son extension, son perfeccionament e son apropriacion progressiva pels participants.
Vejatz tanben : Ajuda:Categoria per mai de detalhs.
Las paginas especialas[modificar | modificar la font]
Las paginas especialas prepausan divèrsas seleccions d'articles o autras paginas ; certanas son utilas per l'exploracion de l'enciclopèdia, en particular las seguentas :
- Articles novèls
- Special:Newpages, utilizada en particular per eventualament sortir un article de la categoria esbòs e per evitar de marrida partidas.
- Articles recentament modificats
- Special:Recentchanges, i a un ligam dins lo menut d’esquèrra.
- Una pagina a l’azard
- Special:Randompage, utilizacion ludica, de tèst o de veritabla consultacion en seguent los ligams d'un article, i a un ligam dins lo menut d'esquèrra.
- Articles per ancianetat
- Special:Ancientpages
- Lista alfabetica dels articles
- Special:Allpages, paciéncia exigida ...
Autras paginas especialas...
- Lista de las paginas especialas : Special:Specialpages
- Paginas especialas especialas : A esquèrra de tot ecran, un ligam Paginas ligadas permet d'obténer la lista de totes los articles possedent un ligam cap a l'article consultat e a un autre ligam Seguida dels ligams los d’aquestes articles que son estats modificats.
Autres punts de partida de la consultacion[modificar | modificar la font]
La seleccion dels tèmas[modificar | modificar la font]
L'acuèlh prepausa un somari dels tèmes o matèrias principalas.
Los projèctes[modificar | modificar la font]
Wikipèdia:Projècte recensa los principals projèctes axats sul desvolopament d'articles se raportant a una matèria o un tèma particulars.
L'actualitat[modificar | modificar la font]
L'actualitat presentada dins la pagina d'acuèlh es una invitacion a la consultacion a travèrs de ligams que prepausa de seguir o los articles qu'invita a crear (ligams roges).
Los articles de qualitat[modificar | modificar la font]
D'autres initiativas coma la promocion dels articles mai complits (articles de qualitat) son d'autras pòrtas d'entrada e de navigacion dins l'enciclopèdia.
Las autras Wikipèdias[modificar | modificar la font]
Los que legisson almens una autra lenga pòdon recercar d’articles dins una autra Wikipèdia e seguir los eventuals ligams interwiki cap a la Wikipèdia occitana. Aquestes ligams son presents en defòra de l'article meteis, dins la partida esquèrra de la pagina.
Procediments ancians[modificar | modificar la font]
Las listas, indèxes tematics, etc. procediments renduts parcialament obsolets per l'usatge de las categorias.
Istòric d'una pagina[modificar | modificar la font]
Cada pagina dins Wikipèdia a un istòric de totas las modificacions aplicadas sus l'article. Es de còps interessant de poder anar recuperar d’informacions que son estadas suprimidas per d'autres.
Vejatz tanben : Ajuda:Istòric per mai de detalhs.
Vòstra pagina d'utilizaire[modificar | modificar la font]
Post-scriptum : En vos inscrivent, dispausatz almens d'una pagina personala que podètz acapçar : una partida en portal o ajuda-memòria personals. En aprenent cossí modificar aquesta pagina, avètz la possibilitat d'i dispausar totes los signets que desiratz jos la fòrma de ligams de tipes divèrses:
-
- Motors de recèrca...
-
- Utilisez Google per recercar dins Wikipèdia (en francés solament) ;
- Utilisez Google per recercar dins Wikipèdia (dins la màger part de las lengas).
-
- Seleccion de categorias...
- Atencion ! Per que vòstra pagina rentre pas dins las categorias qu'inscrivètz aicí, cal emplegar la fòrma seguenta que compren un : suplementari : ''':'''categoria:''nom categoria''.
- Seleccion de projèctes...
- Seleccion d'articles... (occitanofòns o en d'autras lengas !)
- Seleccion de paginas especialas, coma Articles novèls...
- Seleccion de paginas de mantenença, d'ajuda, etc.
Notatz encara que dispausatz tanben d'una pagina personala de seguida, valent a dire vos informant de tota actualizacion dels articles que vos interèssan.
Passaretz atal naturalament del plaser de la descobèrta a las satisfaccions de la collaboracion a l'enciclopèdia ! Per vos inscriure, trobatz un pseudonim e vesètz aqueste formulari!


text:
Batalha de l'Estrech de Drobak
La batalha de l'Estrech de Drobak se debanèt lo 9 d'abriu de 1940 durant l'invasion alemanda de Norvègia. Opausèt una flòta alemanda de sièis naviris cargat d'atacar la capitala norvegiana a la fortalessa costièra d'Oscarborg. Bastidas a la fin dau sègle XIX, lei defensas norvegianas èran pas consideradas coma una menaça vertadiera per leis Alemands. Pasmens, l'armada terrèstra de Norvègia i aviá installat en secrèt doas batariás de torpilhas que chonèron un crosaire pesuc e endomatjèron un segond entraïnant l'aplant de l'ofensiva alemanda. Aquela pausa permetèt au rèi norvegian de se retirar d'Òslo puei de quitar lo país per dirigir la resisténcia.


text:
Assemblada Nacionala Catalana
L'Assemblada Nacionala Catalana (en catalan: Assemblea Nacional Catalana), tanben sonada ANC, es una organizacion dels Païses Catalans qu'a per tòca de recuperar l'independéncia politica de Catalonha. L'entitat, fondada oficialament lo 10 de març de 2012, qu'a sa sedença a Barcelona e que compta mai de 27.000 membres, se definís coma populara, unitària, plurala e democratica. Es actualament presidida per Carme Forcadell.
L'Assemblada foguèt l'organizadora principala de la Via Catalana, eveniment istoric dins l'evolucion politica de Catalonha que se debanèt l'11 de setembre de 2013 dins tot lo país e amassèt mai d'1,6 milion de personas.


text:
Grècia antica
Grècia antica es l'ensems dei civilizacions que visquèron sus lo territòri grèc fins a la fin de l'Antiquitat. Acomencèt son desvolopament tre lo sègle XVI avC amb la civilizacion micenèa qu'existiguèt fins vèrs la mitat dau sègle XII avC. Aquela disparicion foguèt marcada per de migracions dau pòple dorian que marquèron lo començament d'una èra novèla en Grècia. L'apogèu d'aquela civilizacion aguèt luòc durant lo sègle V avC amb la resisténcia a l'invasion de l'Empèri Pèrsa puei lo raionament culturau dau periòde classic. Pasmens, lei ciutats-estats principalas de Grècia s'encalèron dins de conflictes intèrnes per l'egemonia. Tre la mitat dau sègle IV avC, lo país passèt sota la dominacion de Macedònia puei de l'Empèri Roman.
La produccion scientifica e cultura de la Grècia antica aguèt un ròtle primordiau dins l'aparicion e la formacion de la cultura occidentala modèrna. Ansin, lei Grècs ancians son generalament considerats coma leis inventors de la filosofia o de la recèrca scientifica en astronomia, en matematicas o en medecina. La literatura grèga joguèt tanben un ròtle major especialament au nivèu dau teatre o de la poesia (epopèias d'Omèr).
Somari
- 1 Definicion
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 La civilizacion micenèa
- 2.3 Lo periòde sorn
- 2.4 Lo periòde arcaïc
- 2.5 Lei guèrras medicas
- 2.6 La dominacion d'Atenas
- 2.7 La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats
- 2.8 La dominacion de Macedònia
- 2.9 Lo declin de l'egemonia macedoniana
- 2.10 La conquista romana
- 3 Economia
- 4 Sciéncias
- 5 Arts e cultura
- 6 Religion
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Definicion[modificar | modificar la font]
L'expression « Grècia antica » designa l'ensems dei civilizacions anticas de lenga e de cultura grègas. Se pòu tanben restacar a l'epòca de la Grècia classica, especialament ai sègles V e IV avC. Pasmens, la cultura grèga antica s'estend sus un periòde pus important, probablament dempuei lo sègle IX avC fins ai premiers sègles de l'èra crestiana. Sa zona d'influéncia s'estend en Grècia e tanben en delà, sus l'ensems dau bacin de la Mar Mediterranèa e dins l'Orient Pròche onte d'estats grecs existiguèron durant l'Antiquitat. Se mesclèt amb lei culturas localas coma aquelei de Roma o dei país conquists per Alexandre lo Grand.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lo Paleolitic[modificar | modificar la font]
Lo començament d'una ocupacion umana permanenta de Grècia, demostrat per de cavaments, aguèt luòc vèrs 40 000 avC durant lo Paleolitic. Foguèt lo fach d' Homo neanderthalensis e d' Homo sapiens. Demorèt principalament concentrada dins lo nòrd dau país e relativament limitada car lei traças de sites preïstorics son fòrça raras.
Lo Neolitic[modificar | modificar la font]
Lo passatge dau Paleolitic au Neolitic aguèt probablament luòc entre lei millenaris V e III avC. Vèrs la fin d'aqueu periòde, la region foguèt poblada per una migracion indoeuropèa provenent d'Anatolia o de la region situada entre lei mars Caspiana e Negra. Lo nombre de sites d'installacions venguèt important, especialament en Tessàlia. Aquela civilizacion èra basada sus l'agricultura e lo norrigatge. Tenguèt de relacions comercialas amb sei vesinas deis illas Cicladas o de l'illa de Milo.
L'usatge dau metau comencèt vèrs 3 000 avC a partir d'un pople novèu qu'envaïguèt lei Cicladas. Enterin, una ierarquia se formèt a l'entorn d'una classa aristocratica coma o mòstra la descubèrta d'armas e d'objèctes decorats probablament reservats a l'elèit. Aqueu periòde es marcat per una expansion demografica fins vèrs 1 950 avC onte se debanèt una crisi caracterizada per la destruccion de sites importants. La rason d'aquelei cambiaments sembla d'èsser l'arribada d'un pòple novèu, leis Ellens.
La civilizacion micenèa[modificar | modificar la font]
De veire : Civilizacion micenèa.
Vèrs lo sègle XVI avC, un ensems de centres de civilizacions apareguèron vèrs Tròia, a Chipre e dins lo sud de Grècia (Peloponès, Beocia...). Tre lo sègle seguent, capitèron d'envaïr lei palais de Creta de la civilizacion minoïca. Aquela invasion influencièt leis Ellens qu'adoptèron lo sistèma d'escritura minoïc sillabic per lor lenga. Enterin, de reiaumes poderós se formèron en Grècia a l'entorn dei centres de civilizacions existent dempuei lo sègle precedent coma Peloponès (Micenas, Pilos, Tirint) e Beocia (Gla). Aquela civilizacion es dicha « civilizacion micenèa » segon lo nom de son site principau. Formèt un ensems unit au nivèu economic e tecnologic amb la difusion d'una ceramica similara e de cambis comerciaus amb de regions alunchadas per obtenir certanei materiaus coma lo coire o l'estam. Son influéncia èra presenta dins leis illas de la Grècia modèrna, a Chipre e dins una partida dei Balcans.
Lo declin comencèt a partir dau sègle XIII avC per de rasons mau conegudas. Lei principalas son l'invasion dei Dorians o dei Pòples de la Mar, de conflictes intèrnes o encara una tiera de de catastròfas naturalas. Ansin, vèrs la fin dau sègle XIII, la màger part dei palais fortificats micenèus èran destruchs, sovent en causa d'un eveniment brutau coma un incendi. Una segonda tiera de destruccions, vèrs leis annadas 1125-1100 acC, marca la fin de la civilizacion micenèa e tanben aquela de l'unitat culturala de Grècia que foguèt dirigida per un ensems d'estats independents pichons e generalament replegats sus lor territòri.
Lo periòde sorn[modificar | modificar la font]
Lo periòde situat entre lo sègle XIII avC, après l'arribada dei Dorians, e lo sègle VIII avC, es fòrça mau conegut en causa de la disparicion de l'escritura micenèa e de l'abséncia d'un sistèma de remplaçament. Es per aquò, es generalament dich « periòde sorn ». Dins aquò, es una epòca de cambiaments importants au nivèu demografic, tecnologic, economic e politic.
La diminucion dau nombre d'abitants, ja acomençada durant lo declin de la civilizacion micenèa, contunièt amb de migracions novèlas dins lei regions occidentalas d'Anatolia. Aquelei pèrdas d'abitants son acompanhadas per la formacion d'una organizacion politica novèla centrada sus la ciutat e son territòri pròche que vendriá preponderanta dins lo periòde seguent. De rites funèbres novèus apareguèron tanben amb una aumentacion importanta dau nombre de cremacions. Enfin, au nivèu tecnologic, aquelei sègles son marcats per l'aparicion d'una ceramica novèla e per lo passatge dau bronze au fèrre que venguèt majoritari au sègle IX avC.
Lo periòde arcaïc[modificar | modificar la font]
Lo periòde arcaïc es situat entre lei sègles VII e V avC. Son nom vèn dau fach que sei nivèus arqueologics correspòndon ai premierei manifestacions artisticas de l'art grèc de l'èra classica. Es una epòca de mutacions prefondas dins la societat grèga dau periòde sorn que va destraucar sus la civilizacion de l'èra classica a partir dau sègle V avC. Pasmens, lei conoissenças son limitadas en causa d'una manca de fònts istoricas contemporanèas.
Dins lo corrent dau sègle VIII avC, l'economia dau país venguèt pus diversificada enterin que lo poder dei rèis foguèt pauc a pauc pres per l'ensems de l'aristocracia. Aqueu cambiament acomencèt dins lei ciutats d'Anatolia e causèt, ai sègles VII e VI, la confiscacion dei tèrras per una minoritat. Puei, aquò entraïnèt una crisi agricòla e de trébols sociaus, especialament a Milet e a Focèa. Foguèt donc lo començament d'una tièra de migracions per colonizar e poplar de territòris novèus, resòuvre lo problema de la subrepopulacion puei desvolopar lei liames comerciaux entre vilas. Ansin, Milet creèt divèrsei ciutats a l'entorn de la mar de Marmara enterin que Focèa s'installèt solidament dins la partida occidentala de la Mar Mediterranèa.
Pasmens, lei tensions entre lei classas diferentas dei vilas grègas contunièron maugrat la colonizacion, especialament aquelei causadas per lei crisis agricòlas. De mai, lo comèrci novèu amb lei colonias entraïnèt l'aparicion de classas novèlas, marchandas e richas, qu'aspirèron au poder. Ansin, la dominacion de l'aristocracia foguèt estrementida a partir dau sègle VI. Certanei ciutats assaièron de nomar un legislator, coma Solon a Atenas o Pittacos a Mitilene, per escriure una lèi comuna, valabla per l'ensems deis abitants. Pasmens, aquelei refòrmas mostrèron lèu sei limits e unei govèrns son reversats e remplaçats per de regims de tirania s'apielant mai o mens sus lo pòple per dirigir la vila. Lei tirans, coma Pisistrate a Atenas, permetèron d'equilibrar lei relacions entre lei diferentei classas socialas mai subrevisquèron rarament a la mòrt de lor creator, ais esfòrç de l'aristocracia per reprendre lo poder e ai desirs politic de la màger part dei ciutadans. Se desvolopèron, especialament a Atenas, lei premierei formas de govèrn democratic conegudas.
Lei guèrras medicas[modificar | modificar la font]
De veire : Guèrras medicas
Causas deis intervencions pèrsas en Grècia[modificar | modificar la font]
Lei guèrras medicas, que leis accions principalas se debanèron entre 490 e 479 avC, marquèron lo passatge de l'epòca arcaïca au periòde classic. Aquelei guèrras son lo produch de la resisténcia grèga a l'expansion de l'Empèri Pèrsa vèrs Grècia. D'efèct, lei Pèrsas capitèron la conquista dei ciutats grègas d'Anatolia durant leis annadas 540 avC. Puei, Pèrsia contunièt de desvolopar son influéncia dins la region. Ansin, per exemple, en 513 avC, lo rèi de Macedònia venguèt son vassau e, en 508 avC, Atenas mandèt una aliança comuna còntra leis Escites.
Pasmens, a partir de 512 avC, una taxacion novèla dei vilas d'Anatolia, conjuguada amb lei dificultats comercialas de la region, entraïnèt un maucontentament important. La revòuta acomencèt en 499 avC a Milet e foguèt malaisament vencuda per lei Pèrsas en 493 avC. Durant lo conflicte, Atenas e Eretria mandèron una flòta per ajudar la revòuta entre 499 e 498 avC. Aquò atirèt l'atencion de l'Empèri Pèrsa sus l'ostilitat de certanei ciutats grègas e sus lei menaças pesant sus sa frontiera nòrd-occidentala.
Premiera Guèrra Medica[modificar | modificar la font]
Una premiera expedicion militara pèrsa aguèt donc luòc en 492 avC. L'objectiu èra de reprendre lo contraròtle dei territòris nòrd de Grècia, teoricament vassaus dempuei lo sègle precedent, evacuats per l'armada pèrsa pendent la revòuta dei Grècs anatolians. Pasmens, après quauquei succès iniciaus, la campanha foguèt una revirada en causa de la destruccion de la màger part de la flòta pèrsa per una tempèsta au mont Athos. En 490, una segonda expedicion foguèt donc mandada. Capitèt de prendre leis illas Cicladas e Eubèa, que Eretria après un sètge de sièis jorns. En revenge, leis assais realizats per desbarcar una fòrça sus lo territòri d'Atenas foguèron severament replegats per una aliança deis Atenencs e dei Plateans durant la Batalha de Maraton.
Segonda Guèrra Medica[modificar | modificar la font]
Après lor revirada de Maraton, lei Pèrsas foguèron ocupats durant dètz ans per una revòuta intèrna d'Egipte puei per la mòrt dau rèi Dàrius Ièr en 486 avC. En fàcia, la màger part dei ciutats grègas (Esparta, Atenas, Corint, Megara...) avián format una aliança defensiva au congrès de Corint en 481 avC enterin que la preparacion pèrsa anoncièt un assaut imminent. D'efèct, en 480 avC, lei Pèrsas mandèron una tièra d'ofensivas amb una armada e una flòta importantas. Capitèron de forçar lei posicions defensivas grègas ai batalhas dei Termopilas e d'Artemision permetent la presa d'Atenas, evacuada per seis abitants. Pasmens, la flòta grèga averèt un succès decisiu pendent la Batalha de Salamina marcada per la destruccion de son omològ pèrsa. Lo comandament pèrsa deguèt donc evacuar Atenas e mantenir sei posicions au centre de Grècia durant l'ivèrn sensa atacar lo sud dau país.
De son caire, lei Grècs renforcèron sei fòrças e capitèron de reünir l'armada pus importanta de l'Antiquitat grèga. Poguèron donc atacar en 479 avC a Platea onte lei fòrças pèrsas foguèron esquichadas e compelidas a una retirada fòra d'Euròpa. Puei, la darriera flòta pèrsa foguèt incendiada au cap Mícale a la fin de l'an e lo pònt de batèus bastit sus lo destrech dei Dardanèls destruch. La victòria deis Atenencs a Sestos marquèt la fin deis operacions de l'aliança de Corint còntra lei Pèrsas.
Consequéncias dei guèrras medicas[modificar | modificar la font]
Per Grècia, lei consequéncias dei guèrras foguèron lo renforçament de la poissança e dau prestigi d'Atenas e d'Esparta que serà la caracteristica principala de la fin dau sègle V avC. D'efèct, lei doas ciutats prenguèron la direccion d'alianças rivalas que foguèron :
- la Liga de Delos per Atenas que gropava de vilas principalament situadas a l'entorn de la mar Egèa e que se podián estimar menaçadas per un retorn ofensiu dei Pèrsas.
- la Liga de Peloponès per Esparta que reünissiá la màger part dei ciutats dau sud de Grècia qu'èran opausadas a la dominacion deis Atenencs.
La dominacion d'Atenas[modificar | modificar la font]
De veire : Guèrra de Peloponès
La fin dau sègle V avC se caracteriza per la dominacion d'Atenas fins a sa desfacha de 404 avC durant la Guèrra de Peloponès (431-404 avC). L'apogèu d'Atenas es tanben considerat coma aqueu de la civilizacion grèga antica gràcias a la represa dei ribatges de la mar Egèa encara tenguts per lei Pèrsas en 479, la formacion d'un « empèri » maritim, una produccion intellectuala fòrça importanta, l'esplendor dei monuments construchs e la reüssida de son sistèma democratic. Pasmens, la dominacion d'Atenas se tuerta au poder d'Esparta que capitèt de reünir lei vilas opausadas a Atenas dins una aliança. La guèrra entre lei doas ciutats acomençèt en 431 avC e s'acabèt en 404 avC per la desfacha deis Atenencs.
D'efèct, après la Segonda Guèrra Medica, leis Atenencs contunièron la lucha còntra lei Pèrsas qu'ocupavan totjorn Anatolia e un nombre important d'illas de la mar Egèa. En 477, se formèt donc una aliança de ciutats desirosas de combatre lei Pèrsas e Atenas foguèt designada per prendre la direccion d'aqueu ensems dich Liga de Delos. Capitèt de rebutar lei Pèrsas dei vilas grègas d'Anatolia après sa victòria de l'Eurymedon en 469 avC. Pasmens, lei relacions entre lei membres de la liga cambièron pauc a pauc e leis aliats d'Atenas venguèron sei vassaus a partir de la mitat dau sègle V avC. Lei revòutas dei ciutats aliadas principalas de la Liga coma Tassos o Samos foguèron donc reprimidas. Ansin en 431 avC au començament de la guèrra còntra Esparta, la màger part dei vilas grègas de la mar Egèa fan partida de l'Empèri Atenenc. Enterin, gràcias au tesaur de la Liga de Delos, Atenas poguèt abelir la vila amb la construccion de monuments coma l'Acropòli, atirar d'intellectuaus nombrós e melhorar son sistèma de democràcia. De mai, expòrta son sistèma politic dins leis autrei membres de la Liga de Delos e consèrva la premiera flòta militara de Grècia.
Pasmens, la dominacion atenenca s'opausa a la confederacion d'Esparta e ai desirs d'independéncia dei membres de la Liga de Delos. Un tièra de batalhas aguèt luòc entre 460 e 445 avC. Lo resultat foguèt la signatura d'un tractat de patz vèrs 446-445 avC e la reconoissença de la division de Grècia entre esfèras d'influéncia atenenca e espartana. Lo conflicte recomencèt en 431 avC après divèrsei diferents entre Megara e Corint d'un caire, qu'èran aliadas d'Esparta, e Atenas d'autre caire.
La guèrra s'estendèt rapidament a totei lei regions de Grècia. L'estrategia d'Atenas es de resistir a l'interior de sei fortificacions enterin que sa flòta ataque Peloponès. Pasmens, la ciutat foguèt devastada per una epidemia de pèsta en 430-429 avC. En 425 avC, leis Atenencs capitèron d'averar la batalha d'Esfacteria e de menaçar Messenia mai Esparta prenguèt la vila d'Anfipolis, important centre de provesiment atenenc dins lo nòrd de Grècia, l'an seguent. Ansin, en 421 avC, lei dos camps signèron una patz novèla.
Aqueu tractat dura pas lòngtemps. Leis Atenencs assaièron de sostenir leis esfòrç d'Argos de crear una liga rivala d'aquela d'Esparta en Peloponès. Pasmens, Esparta averèt la batalha de Mantinèa en 418 avC restaurant sa dominacion sus lo sud dau país. En 415, Atenas mandèt una expedicion en Sicília per luchar còntra Siracusa que s'acabèt en 413 avC per un desastre militar amb la pèrda de la flòta atenenca e d'aperaquí 40 000 òmes. De mai, en consequéncia, lei membres de la Liga de Delos aprofichèron la desfacha en Sicília per tornar prendre lor indepéndencia.
Ansin, leis Atenencs foguèron reduchs a la defensiva enterin que seis enemics ataquèron sei proviments. Una tièra de còntraofensivas permetèron ais Atenencs de conservar lo contraròtle dei destrechs. Pasmens, Esparta obtenguèt lo sostèn dei Pèrsas per equipar de flòtas novèlas. Ansin, en 405 avC, la darriera flòta atenenca foguèt destrucha a la Batalha d'Aegospotami e la vila foguèt assetjada per lei tropas de la Liga de Peloponès. Deguèt capitular en 404 avC marcant la victòria d'Esparta e la fin de la dominacion deis Atenencs.
La lucha per l'egemonia e l'afebliment dei ciutats[modificar | modificar la font]
Lo periòde après la Guèrra de Peloponès es caracterizat per la lucha entre lei ciutats principalas per obtenir la supremacia. D'efèct, après sa victòria, Esparta es venguda la poissança dominanta de la region. Dins aquò, son poder es rapidament concurrenciat per Tebas e tornarmai per Atenas enterin que lei Pèrsas assaian d'afeblir lei ciutats grègas e d'arbitrar sei conflictes. Pasmens, lei conflictes incessants entre ciutats desboquèron sus un equilibri fragil caracterizat per l'afebliment dei poissanças principalas de Grècia.
D'efèct, en 395 avC, Atenas, Tebas, Argos e Corint formèron una aliança per luchar còntra l'egemonia d'Esparta. Leis aliats capitèron de véncer sus la mar onte leis Atenencs construguèron una flòta novèla amb l'ajuda de l'Empèri Pèrsa mai lei combats s'encalèron sus la tèrra. La patz foguèt realizada en 387 avC : Esparta capitèt de tenir la màger part de son poder sus Grècia gràcias au sostèn dei Pèrsas, finalament inquiets de la poissança novèla d'Atenas, en cambi de l'abandon dei ciutats grègas d'Anatolia. Aqueu tractat foguèt aculhit per la desaprovacion generala dei Grècs e la guèrra recomencèt vèrs la mitat deis annadas 370 avC. Opausèt una aliança formada per Atenas e Tebas a la liga deis aliats d'Esparta. S'acabèt per la victòria de Tebas a Leuctra onte lei fòrças d'Esparta foguèron espoutidas.
Aquela batalha marca lo començament dau declin d'Esparta e un periòde de dètz ans de dominacion tebana. Entraïnèt un novèu cambiament d'aliança amb lo raprochament d'Atenas e d'Esparta. La guèrra foguèt marcada per la Batalha de Mantinea en 362 avC e l'afebliment generau dei ciutats principaus de Grècia. D'efèct, leis Atenencs e leis Espartans foguèron desfachs severament enterin que la màger part dei caps de Tebas èran tuats dins lei combats. De mai, lei tropas tebanas s'encalèron dins la malaisada tresena guèrra santa a partir de 357 avC.
La dominacion de Macedònia[modificar | modificar la font]
Lo reiaume de Macedònia èra situat au nòrd de Grècia. Format tre lo sègle VII avC, son ròtle foguèt feble dins leis afaires politcs grècs fins au sègle V avC. Pasmens, au sègle IV avC, l'afebliment politic dei ciutats grègas e la politica e lei refòrmas de son rèi Felipe II li permetèt de venir la poissança dominanta de la region.
D'efèct, capitèt de conquistar lei vilas minieras dau nòrd de la region puei l'ensems dei territòris au nòrd dei Termopilas. En 346 avC, Tebas deguèt demandar son ajuda per contuniar la tresena guèrra santa. Aquò permetèt ai Macedonians d'intervenir dins leis afaires interiors grècs puei d'intrar dins l'Amfictionica grèga. En 339 avC, Tebas e Atenas formèron donc una aliança per resistir ai progrès de Felipe II vèrs lo sud. La batalha entre lei dos camps aguèt luòc en 338 avC a Queronea e foguèt una victòria dei Macedonians. Après aquela batalha, Tebas deguèt abandonar sei pretencions sus Beocia e Atenas deguèt intrar dins la Liga de Corint, un ensems d'estats favorables ai Macedonians. Ansin, Felipe II installèt sa dominacion sus Grècia.
Entre 334 e 323, un nombre important de soudats participèt ai conquistas de l'Empèri d'Alexandre. Aquò permetèt d'estendre la cultura grèga sus un territòri important a l'èst enterin que certanei cultes orientaus arribèron vèrs lei territòris grècs. lo començament d'aqueu periòde veguèt la destruccion totala de Tebas après una revòuta còntra l'òrdre macedonian. En revenge, Atenas foguèt esparnhada e sa flòta gardarà una poissança significativa fins a la conquista romana.
Lo declin de l'egemonia macedoniana[modificar | modificar la font]
La dominacion de Macedònia demorèt maugrat divèrseis assais de revòutas deis Atenencs o de temptativas d'Esparta per restaurar son poder ancian en Peloponès. Lei principalas aguèron luòc en 336 avC amb la revòuta de Tèbas, la guèrra d'Esparta còntra Antipater en 331 avC e la Guèrra Lamiaca en 323-322 avC, totjorn còntra Antipater. Puei, Macedònia e Grècia son partejats entre leis oficiers d'Alexandre coma lo rèsta de son Empèri.
Aquò entraïna un afebliment relatiu de Macedònia e permetèt tornarmai la formacion d'estats o de liga poderós amb la Liga d'Etolia, la Liga d'Achaïe e Esparta a la fin dau sègle III avC. Dins aquò, aqueleis estats foguèron pas units còntra lei Macedonians. Ansin, per exemple, Peloponès venguèt lo luòc d'unei guèrras entre l'Achaïe e Esparta. Lei participants deguèron donc demandar l'ajuda d'autrei fòrças coma aquelei de la Republica Romana enterin que lo poder de Macedònia èra vengut feble au sud de Grècia.
La conquista romana[modificar | modificar la font]
Lei rivalitats entre leis estats grècs entraïnèron l'intervencion dei Romans a partir de 229 avC. Puei, l'aliança entre Cartage e Macedònia durant la Segonda Guèrra Punica (218-202 avC) causèt una degradacion dei relacions amb la Republica Romana. Una premiera guèrra comencèt en 215 fins a 205 avC entre lei Macedonians d'un caire e leis Etolians, aliats ai Romans, d'autre caire. S'acabèt per una victòria macedoniana.
Pasmens, après la desfacha de Cartage en 202 avC, Roma mandèt una armada novèla per ajudar Rodes e Pèrgam còntra Macedònia. En 197 avC, l'armada dau cònsol Titus Quinctius Flamininus ganhèt la Batalha de Cinoscèfales. La patz foguèt signada en 196 avC : Macedònia deguèt abandonar sei posicions en Grècia centrala e venir un aliat dei Romans. Lei Romans venguèron donc leis arbitres deis afaires interiors grècs, especialament en Peloponès entre Esparta e Achaïe.
Aquò entraïnèt una tièra de conflictes entre Grècs e Romans que permetèron a Roma d'estendre son influéncia sus lo país e d'annexar pauc a pauc lo territòri. Lei principaus foguèron :
- la Tresena Guèrra de Macedònia (172-168 avC) que son resultat foguèt la fin dau reiaume macedonian devesit en divèrseis estats pichons après la Batalha de Pidna.
- la revòuta de Macedònia entre 150 e 148 avC qu'entraïnèt l'annexion dau país per la Republica Romana.
- la revòuta de l'Achaïe en 146 avC que s'acabèt per la destruccion de Corint e la fin de la Liga d'Achaïe.
- la revòuta d'Atenas entre 88 e 86 avC que marquèt la fin de l'independéncia politica de la ciutat que deguèt rasar sei barris.
En 27 avC, l'Empèri creèt la província d'Achaïe per dirigir lei territòris grècs. Pasmens, certanei vilas, coma Esparta o Atenas, gardèron una autonomia teorica durant la màger part de l'Empèri.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Grècia es caracterizada per lo ròtle primordiau de l'agricultura e deis esclaus. La màger part de la populacion es rurala e l'ensems de mecanismes de produccion faiçonan lei relacions entre lei membres dei societats dei diferentei ciutats-estats. Ansin, lei ciutadans de la vila son generalament lei proprietaris dei tèrras e la proprietat agricòla es un ideau. En fòra d'aqueleis activitats, existís tanben de cambis comerciaus e un artisanat. Lei cambis comerciaus son liures, levat dau comèrci dei grans estrictament contraròtlat per lei vilas principalas coma Atenas o Corint que son dependentas d'aproviments luenchs. Leis activitats artisanalas principalas son lo trabalh dei teissuts, de la fusta, dei metaus e de la terralha. Per permetre lo desvolopament d'aqueu comèrci, lei vilas adoptèron pauc a pauc l'utilizacion de la moneda a partir dau sègle VI.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Lei sciéncias de Grècia antica son principalament lo fach dei filosòfs que realizèron de recèrcas e de tractats dins divèrsei domenis coma lei matematicas, la fisica e l'astronomia, la biologia e la medecina. Lo país assostèt tanben lei premiers istorians e un nombre important de geografs.
Ansin, leis escòlas de filosofia, l'Acadèmia de Platon o dau Licèu d'Aristòtel, coma son lei centres de recèrcas principaus dau país. Lor ròtle es important per lei matematicas o l'astronomia, per exemple amb lo desvolopament d'un sistèma astronomic eliocentric. De descubèrtas majoras foguèron tanben fachas en mecanica (Arquimèdes) e en medecina (Heròfil). De mai, lei trabalhs dei sabents grècs gardaràn una influéncia capitala durant lei sègles seguents. Es lo cas dau sistèma astronomic Ptolemèu serà utilizat fins ai trabalhs de Nicolau Copernic au sègle XVI.
D'autra part, en fòra dei sciéncias « duras », lei premiers istorians coneguts assaièron de recensar leis eveniments d'una epòca per articular e raportar la veritat sus lei fachs istorics. Lei mai coneguts son Erodòt e Tucidides qu'estudièron respectivament lo periòde situat entre lo rèine de Cir II lo Gran e lei guèrras medicas e la Guèrra de Peloponès. Lei viatges grècs entraïnèron egalament l'aparicion d'una geografia activa e d'autors nombrós. Aquò comencèt durant lo sègle VI avC e prenguèt vam gràcias a l'exploracion dei mars d'Euròpa Occidentala e per lei conquistas d'Alexandre. Ansin, au sègle III avC, Eratostènes capitèt de mesurar lo diamètre de la Tèrra.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura grèga fa son aparicion tre lo periòde micenèu vèrs lo sègle XII avC. Pasmens, lei construccions d'aquela epòca èran principalament realizadas en materiaus gaire solids coma la fusta. Ansin, la màger part dei monuments micenèus son perduts. Ansin, l'arquitectura grèga coneguda es aquela de l'èra classica que foguèt descricha per d'autors, qu'inspirèt l'arquitectura romana e que certanei de sei monuments existisson totjorn a l'ora d'ara. Es per exemple lo cas dau Partenon d'Atenas, construch durant lo sègle V avC o de monuments romans coma lo Panteon de Roma, bastit segon lei règlas arquitecturalas grègas.
Lo materiau de construccion principau èra la pèira, especialament per leis estructuras sostenent la bastida. Lo marbre èra rar e limitat ai partidas decorativas en causa de son còst important. Lei formas son generalament cubicas o en forma de parallelepipède. Leis construccions avián una autor febla. En consequéncia, lei costats èran finits per una forma triangulara, dicha « fronton », que podiá èsser adornada d'esculturas.
Lei temples son lei bastiments pus coneguts de l'Antiquitat grèga. Èran utilizats per lo culte dei dieus mai certanei avián d'autrei foncions coma la proteccion dau tesaur associat au dieu. Cada ciutat grèga aviá tanben una palestra o un gimnasi qu'èran de luòcs a cèu dubèrt e enviroutats per una paret. Aqueleis endrechs èran utilizats per l'entraïnament fisic. Lo teatre èra egalament un bastiment comun. Èran generalament situats a l'exterior dei vilas per lei representacions teatralas e tanben per certanei reünions publicas. Enfin, i aviá un bastiment, generalament rectangular, que servissiá de centre de reünion per lo govèrn e per la justícia.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura de Grècia antica es la pus anciana coneguda en Euròpa e es totjorn, dau fach de sa richessa e de sa varietat, considerada coma una referéncia centrala de la literatura d'Euròpa Occidentala. D'efèct, la diversitat dei periòdes traversats per lo país a entraïnat l'aparicion de genres variats que lo premier foguèt la poesia de l'epòca arcaïca fins a la fin dau sègle VI avC. Puei, l'èra classica foguèt dominada per Atenas, especialament per son teatre. Amb l'arribada dei Macedonians puei dei Romans, la literatura grèga gardèt son prestigi e lo grèc venguèt la lenga dei sabents dei reiaumes ellenics puei deis elèits romans.
L'epopèia[modificar | modificar la font]
Lo genre de l'epopèia es principalament representat per leis òbras d'Omèr que son l'Iliada e l'Odissèa (s. VIII avC) que l'influéncia demorèt durant lei sègles seguents. Una epopèia es compausada d'una tièra de poèmas que son lo racònte d'un ensems de fachs e d'accions eroïcs e mitics d'un pòple o d'un eròi. Lo genre existissiá durant tota l'Antiquitat grèga mai foguèt concurrenciat per d'autrei formas de poesia a partir dau sègle V avC.
La poesia[modificar | modificar la font]
La poesia, en fòra deis epopèias, es un genre fòrça escampat en Grècia antica dempuei lo sègle VII avC pendent lo periòde arcaïc. Se diversifica rapidament. D'efèct, au sègle VII avC, leis estils principaus son la poesia iambica e elegiaca. Lo premier es generalament ironic e satiric enterin que lo segond tracta puslèu de tèmas guerriers. Vèrs la fin dau sègle VI avC, apareis lo genre de la corala lirica que foguèt fòrça present durant l'èra classica enterin que divèrseis autrei tipes de poesia fan lor aparicion au sègle V avC. Aqueu darrier sègle veguèt tanben lei premiers poètas « professionau » demandant de sòus per l'exercici de lor art. A partir dau sègle III avC, quand Alexàndria venguèt pauc a pauc lo centre principau de la cultura grèga, lei poetas foguèron inspirats per lei recèrcas scientificas de la vila. Lei poemas venguèron generalament pus corts (Teocrit) e mai se leis òbras d'inspiracion epica son totjorn presentas (Leis Argonautas). En revenge, lo genre liric venguèt pauc a pauc marginau amb l'arribada dei Romans a partir dau sègle II avC.
Lo teatre[modificar | modificar la font]
De veire : Teatre grèc antic.
Lo teatre foguèt un aspèct important de l'Antiquitat grèga, especialament entre 550 e 220 avC. Tres genres principaus de pèças i existisson que son la tragedia, apareguda vèrs la fin dau sègle VI avC, la comedia, a partir dau començament dau sègle V avC, e la satira. La ciutat-estat d'Atenas joguèt un ròtle capitau dins son desvolopament, magement durant lo periòde classic amb la cracion de fèstas publicas centradas sus lo teatre. Ansin, lo teatre atenenc es a l'origina dau teatre occidentau modèrne.
Filosofia[modificar | modificar la font]
De veire : Filosofia grèga antica.
La filosofia grèga designa una activitat e una disciplina se presentant coma un questionament, una interpretacion e una reflexion sus lo monde e l'existéncia umana. Conoguèt un desvolopament fòrça important en Grècia antica e l'influéncia dei filosòfs grècs sus la filosofia modèrna es encara primordiala.
D'efèct, tre lo periòde arcaïc, lei filosòfs presocratics (Tales de Milet ai sègles VIII e VII avC) acomencèron d'estudiar l'òrdre dau monde e sei lèis politicas o matematicas. Lo movement se desvolopèt ai sègles VI e V avC amb lei sofistas puei de filosòfs coma Pitagòras, Parmenides o Eraclit. Pasmens, la conoissença dirècta de seis òbras es limitada a quauquei fragments. Lo sègle IV avC marquèt una etapa importanta amb lei trabalhs de Platon e d'Aristòtel e la naissença de divèrsei movements coma l'epicurisme e l'estoïcisme en 306 e 301 avC.
Religion[modificar | modificar la font]
Lo panteon grèc[modificar | modificar la font]
La religion grèga es un religion politeïsta que tèn un nombre fòrça important de divinitats. D'efèct, la màger part dei causas (montanha, fònt...) pòdon aver una divinitat particulara. Aquelei divinitats son pas eternalas (existéncia sensa començament e fin) mai solament immortalas (naissença sensa mòrt). Son tanben pas exterioras au mond e son, coma leis òmes, somesas au destin.
Forman una societat ierarquizada dirigida per un rèi. Lei membres de sa familha son lei dieus pus poderós de la societat grèga e son venerats dins la màger part dei vilas. Vivon a la cima dau Mont Olimp. Lei principaus son Zèus (rèi dei dieus e dau cèu), Poseidon (rèi dei mars), Ades (rèi deis infèrns), Èra (frema de Zèus), Atenas (filha de Zèus e divessa de la guèrra e de la saviesa), Apollon (dieu de la poesia) o encara Afrodita (divessa de l'amor e de la beutat).
Lo culte[modificar | modificar la font]
Lo culte grèc antic tèn un nombre important de rites diferents que son lei preguieras, leis ofrendas, lei sacrificis, lei fèstas publicas e lei jòcs. Aquelei formas diferentas pòdon èsser reünidas. Lei preguieras necessitan un estat de puretat e son dichas a votz auta generalament drech davant l'estatua de la divinitat. Leis ofrendas son donadas per obtenir l'ajuda dei dieus o solament coma una forma de reconoissença. Pòdon èsser lo fach d'individús, de grops o de vilas. Lei sacrificis fan sovent partida d'una ceremonia pus importanta coma una fèsta publica. Aquelei fèstas avián pereu un ròtle important per la coesion de la ciutat.
Leis oracles[modificar | modificar la font]
Leis oracles son un autre aspècte important de la religion e de la cultura grègas. Es la respònsa donada per un dieu a una question d'un individú, pus rarament per un ensems de personas. Aqueleis oracles son solament lo fach de certanei dieus dins de luòcs precís, sus de subjèctes determinats e d'un biais particular. L'interpretacion dei respònsas necessita sovent un aprendissatge car son generalament fòrça enigmaticas. L'oracle principau de Grècia èra situat dins lo temple d'Apollon de Dèlfes. Tèn un ròtle politic important, especialament durant la colonizacion, lei guèrras medicas e pendent lei guèrras per l'egemonia sus lo país.