text:
Iran
Iran (en persan: ايران) o oficialament la Republica Islamica d'Iran es un país de l'Orient Mejan. Fins a 1935 èra conegut coma Pèrsia.
Fa frontièra amb los païses seguents: Turcmenistan, Afganistan e Paquistan a l'èst; Iraq, Turquia, Azerbaitjan e Armenia a l'oèst. Al nòrd es banhat per la Mar Caspiana e al sud pel Golf Persic, que s'i trapa l'estrech d'Ormuz.
La capitala es Teheran.
Lo gentilici es iranian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La Preïstòria e l'Antiquitat anciana
- 1.2 La migracion dei pòbles iranians vèrs lo plan iranian
- 1.3 L'Empèri Aquemenida
- 1.4 La conquista d'Alexandre lo Grand e la formacion de l'Empèri Seleucida
- 1.5 L'Empèri Part
- 1.6 L'Empèri Sassanida
- 1.7 La conquista e la dominacion aràbias
- 1.8 La conquista seldjokida e la formacion dau Sultanat de Khwarezm
- 1.9 La conquista mongòla
- 1.10 Lo periòde de Tamburlan
- 1.11 L'Empèri Safavida e l'introduccion dau chiisme
- 1.12 La Dinastia Qajara
- 1.13 La revolucion constitucionala e lei temptativas de modernizacion dau país dei Pahlavi
- 1.14 La Revolucion e la Republica Islamicas
- 2 Geografia
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e fòrças armadas
- 5 Economia
- 6 Religion
- 7 Lengas
- 8 Cultura
- 9 Bibliografia
- 10 Ligams intèrns
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
La Preïstòria e l'Antiquitat anciana[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians d'ocupacion umana descubèrts en Iran datan de 800 000 ans e son situats dins lo sud-èst dau país. Puei, unei vestigis neolitics mostran l'emergéncia progressiva d'una societat agricòla a partir dei millenis VII e VI avC. La metallurgia sembla aparéisser vèrs la fin dau milleni V avC dins la region de Susa que va venir lo centre de la civilizacion elamita. L'escritura e lei premierei vilas apareguèron, totjorn dins la region de Susa, au milleni III avC.
L'Empèri Elamita venguèt una poissança importanta de la region. Fins a sa destruccion per leis Assirians au sègle VII avC, aguèt de relacions mai o mens conflictualas ambé lei civilizacions de Mesopotamia. Èra dominat per lei vilas de Susa e d'Anshan. Mai d'un còp, leis Elamitas capitèron d'ocupar una partida de Mesopotamia e aguèron un ròtle important dins l'afondrament de la Tresena dinastia d'Ur en 2004 avC[1] ò dins la disparicion de la dinastia kasita de Babilònia au sègle XII avC[2]. Pasmens, fuguèron tanben de còps vencuts e parcialament ocupats per lei Mesopotamians.
La migracion dei pòbles iranians vèrs lo plan iranian[modificar | modificar la font]
Aprofichant l'afebliment elamita, divèrsei pòbles migrèron vèrs lo plan iranian dins lo corrent dei premiers sègles dau milleni I avC. Ansin, vèrs lo sègle VII avC, lei Medes ocupèron la màger part de la region e venguèron una poissança importanta enemiga deis Assirians que dominavan Mesopotamia. Aliats ai Babilonians, capitèron de conquistar e de destrurre l'Empèri Assirian entre 614 e 609 avC e formèron lo premier empèri centrat sus lo plan iranian[3]. De combats còntra leis Escites permetèron de conquistar lo nòrd-oèst de l'Iran modèrne[4] e Anatolia fuguèt finalament partejada ambé lei Lidians[5]. Pasmens, en 559, un còp d'estat menat per lo Pèrsa Cir II lo Gran, rèi d'Anshan e vassau dei Medes, entraïnèt la fin de la dinastia dei Medes e son remplaçament per leis Aquemenidas[6]. Una partida de l'aristocràcia dei Medes deviá probablament sostenir lo complòt car gardèt son influéncia sus leis afaires de l'estat.
L'Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Cir II lo Gran (vèrs 559-529 avC) permetèt d'unificar l'empèri mede e de fondar lo premier Empèri Pèrsa après lei conquistas de Lidia, de Babilònia e d'una partida de l'Asia Centrala. Au contrari deis Assirians, lei Pèrsas s'ocupèron d'integrar lei pòbles vencuts au sen de l'administracion imperiala e laissèron una autonòmia importanta ais autoritats localas[7]. Aquò limitèt un pauc lei revòutas — fòrça frequentas durant lo periòde assirian — e permetèt ai successors de Cir II de contuniar una politica d'expansion territòriala. A son apogèu, l'Empèri s'estendiguèt sus leis estats actuaus d'Iran, d'Iraq, d'Armenia, d'Afganistan, de Turquia, de Bulgaria, d'Israèl, de Liban, de Jordania, d'Egipte, de Siria e sus una partida de Grècia, d'Arabia Saudita e de Paquistan. Pasmens, lei desfachas còntra lei ciutats-estats grègas (Guèrras Medicas) marquèron lei limits de la poissança d'un empèri que fuguèt finalament pas capable d'unificar d'un biais eficaç de soudats d'origina diferenta e tanben pas capable de dominar un pòble refusant la senhoriá — de còps solament teorica en causa de l'alunchament — dau poder centrau pèrsa[8]. A partir dau rèine de Xerxes Ièr (486-465 avC), leis Aquemenidas fuguèron subretot obligats de defendre l'empèri còntra quauquei revòutas localas e leis expedicions militaras organizadas per lei Grècs o leis Escites, pòble nomada de l'Asia Centrala. Divèrsei complòts au sen de la dinastia imperiala e de la Cort aumentèron lei dificultats de la dinastia que son poder declinèt pauc a pauc dins lo corrent dau sègle IV avC[9].
La conquista d'Alexandre lo Grand e la formacion de l'Empèri Seleucida[modificar | modificar la font]
L'Empèri Aquemenida s'afondrèt de 334 a 330 en fàcia de l'invasion dei tropas macedonianas d'Alexandre lo Grand. D'efèct, ja afeblit per de divisions intèrnas, Darius III (336-330 avC) deviá totjorn faciar la dificultat d'assemblar de pòbles diferents per formar una armada coerenta e èra presonier de concepcions tacticas perimidas còntra la falanja grèga. Ansin, la conquista de la mitat occidentala de l'Empèri fuguèt quasi una promenada militara que necessitèt solament tres batalhas importantas (Lo Granic, Issos, Gaugamèlas) e un sètge malaisat (Tir)[10]. La màger part dei governadors pèrsas, franc d'aquelei de Caucàs que venguèron independents, preferiguèron negociar ambé lo venceire e capitulèron rapidament. Ansin, après la revirada de la resisténcia desesperada de sei darrierei fòrças ai Portaus Persics, Darius III fuguèt assassinat e Alexandre poguèt se proclamar son successor[11].
De 330 a 324 avC, la conquista de la mitat orientala de l'Empèri Aquemenida fuguèt pus malaisada car certanei populacions i opausèron una resisténcia vertadiera. Ansin, Bactriana fuguèt parcialament conquistada e Alexandre poguèt solament s'assegurar dau contraròtle dei vilas principalas[12]. Puei, de lòng d'Indus, sei tropas subiguèron de pèrdas importantas per arrestar lei cargas deis elefants indians durant la batalha de l'Hidaspes. Alexandre deguèt finalament se contentar d'establir sa senhoriá sus la region e de se retirar. Moriguèt a Babilònia en 323 avC.
Son empèri fuguèt partejat entre sei generaus. La màger part de l'Empèri Aquemenida, levat d'Egipte e d'una partida d'Anatolia, venguèt lo reiaume de Seleuc Nicator que fondèt l'Empèri Seleucida. Tre sa fondacion, aquel estat aguèt de dificultats per contraròtlar lo plan iranian e lei províncias orientalas de l'empèri[13]. De mai, franc d'Antíoc III (223-187 avC), la màger part dei sobeirans seleucidas fuguèron afeblits per de crisis de succession e per de guèrras entre estats grècs. Lei regions orientalas de l'empèri fuguèron donc pauc a pauc conquistadas per lei Parts e, en 160 avC, l'Empèri Seleucida èra vengut un reiaume sirian que subreviquèt fins 64 avC.
L'Empèri Part[modificar | modificar la font]
Au sègle III avC, l'estèpa asiatica conoguèt una tièra de migracions intèrnas e certanei pòbles nomadas se dirigiguèron vèrs lo plan iranian. Lei Parts fuguèron lo pus important. S'installèron au nòrd-èst de l'Iran actuau e aprofichèron lo declin progressiu de l'Empèri Seleucida per s'estendre pauc a pauc vèrs l'oèst. Lo plan iranian fuguèt totalament ocupat a partir dau sègle II avC. Pasmens, aquò fuguèt la fin dei grandei conquistas partas e lei frontieras s'estabilizéron au sègle I avC.
Au sègle I avC, l'arribada dei Romans dins lei regions orientalas de la Mar Mediterranèa marquèt la fin dei progrès parts vèrs l'oèst. Dins lei regions orientalas de l'Empèri, de migracions novèlas de pòbles nomadas asiatics entraïnèt una pression militara importanta e s'acabèt per l'abandon de l'Afganistan modèrn. Lo plan iranian venguèt donc lo centre de l'Empèri Part qu'installèt sa capitala a Ctesifont per susvelhar sa frontiera occidentala. D'efèct, unei guèrras se debanèron entre lei Romans e lei Parts, magerament per lo contraròtle d'Armenia. Dins aquò, maugrat de batalhas resclantissentas, coma la batalha de Carrhes en 53 avC ò la campanha de Mesopotamia de Trajan de 116, lei dos camps mau capitèron d'averar una victòria decisiva e, fin finala, lo limit entre lei dos empèris demorèt establa.
Relativament mau conegut en causa de la manca de documents escrichs[14], lo periòde part veguèt la fondacion, o la refondacion, d'unei vilas novèlas coma Merv, Ctesifont e Firuzabad, la perseguida de l'evolucion de l'art ellenistic introduch per la conquista macedoniana e lo desvolopament de divèrsei corrents religiós o filosics que venguèron importants durant lo periòde sassanida[15]. Lo sègle II veguèt lo declin de la dinastia parta en causa de complòts intèrns e de la contuniacion dei guèrras còntra lei Romans[16]. De 224 a 226, la revòuta d'Ardachir Ièr (224-241), vassau poderós dei regions de Susa e d'Isfahan, entraïnèt la casuda de la dinastia e son remplaçament per lei Sassanidas.
L'Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Lo remplaçament dei Parts per lei Sassanidas entraïnèt una contuniacion de la politica estrangiera e lo començament d'una tièra de reformas intèrnas[17]. Ansin, se debanèron de guèrras novèlas còntra l'Empèri Roman que s'acabèron per lo mantenement dau statu quo maugrat la victòria d'Edessa en 260 e la captura de l'emperaire Valerian[18]. En revènge, sus lei frontieras orientalas, lei Sassanidas prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei Kochans e vassalizèron lei regions entre lo limit oèst dau plan orientau e l'Índia modèrna. Enfin, au sen de l'empèri, Shapur Ièr (241-272), segond sobeiran sassanida, reorganizèt l'administracion e leis afaires religiós.
Lei successors de Shapur Ièr fuguèron mens capables e lei Romans aprofichèron la situacion per impausar la signatura d'un tractat de patz de quaranta annadas en 298 durant lo rèine de Narsès (293-302). Shapur II (309-379) capitèt de redreiçar la poissança de l'Empèri gràcias a sei victòrias còntra lei Kochans e a sa resisténcia ai Romans arribats dins la region de Ctesifont en 363.
A partir dau sègle V, lo començament deis invasions dei Huns Blancs venguèron una menaça novèla e Peroz Ièr (457-484) deguèt se defendre. Pasmens, fuguèt capturat en 466 e, après sa liberacion, finalament tuat en 484[19] [20]. Afganistan, la region de Merv e una partida de Khorasan fuguèron abandonats après aquelei reviradas e fins au començament dau sègle VI, lei Sassanidas deguèron pagar un tribút important ais envaïsseires. La segonda mitat dau sègle V fuguèt tanben caracterizada per una tièra de crisis intèrnas coma la famina de 464-471. Aquò entraïnèt una insureccion de la populacion e una crisi de succession en 497-499[21].
Lo darrier redreiçament de l'Empèri Sassanida se debanèt durant lo rèine de Cosrau Ièr (531-578). Militarament, obtenguèt un tribút de l'emperaire bizantin Justinian Ièr (527-565) en cambi d'una trèva e s'alièt ambé lei Tujues per destrurre lei Huns Blancs entre 562 e 568. Pasmens, aquela aliança èra fragila e Sassanidas e Tujues, sostenguts per lei Bizantins, venguèron rapidament enemics[22]. De 588 a 589, leis invasions dei Tujues fuguèron arrestats e, en 602, acomencèt una guèrra lònga e acarnada còntra lei Bizantins. En 614, lei Sassanidas ocupèron Jerusalèm e intrèron en Egipte e en Anatolia onte Constantinòple deguèt faciar un sètge malaisat en 626. Dins aquò, l'emperaire bizantin Heraclius (610-641) reorganizèt sei territòris e aprofichèt lei divisions entre lei princes de l'Anatolia orientala per formar una armada importanta e esquichar lei Sassanidas a Niniva a 628. La guèrra s'acabèt per la restauracion dei frontieras de 602 e per un afebliment major dei dos empèris que devián faciar lei premiereis invasions deis Arabis musulmans[23].
La conquista e la dominacion aràbias[modificar | modificar la font]
La conquista arabia de Pèrsia acomencèt après la repression dei revòutas consecutivas a la mòrt de Maomet. Fòrça afeblit per la guèrra Bizantinosassanida de 602-628, l'Empèri Sassanida fuguèt rapidament en dificultat[24]. Tre 633, lei tribús arabias vassalas fuguèron somesas per leis armadas musulmanas que contunièron d'avançar en direccion de Pèrsia. Inicialament blocats, leis Arabis fuguèron venceires a Buwayd (635) e a al-Qadisiyya (636). Ctesifont tombèt en 637 e lei darrierei fòrças sassanidas importantas fuguèron anientadas a Nehavend en 642. Après aquela revirada, lo darrier sobeiran sassanida, Yazdgart III (632-651), fugiguèt per assaiar d'organizar una armada novèla mai, coma Darius III còntra Alexandre, fuguèt finalament assassinat per un vassau a Merv[25].
Après aqueu succès, lei Musulmans fuguèron ocupats per la succession d'Ali e la guèrra civila entre lei partisans deis Omeias — que formèron lei sunitas — e lei deis eiretiers d'Ali — que formèron lei chiitas. Mesopotomia e la mitat occidentala de Pèrsia fuguèron lo teatre principau d'aquelei guèrras civilas[26]. Aquò fragilizèt la dominacion arabia sus lo plan iranian que venguèt lo refugi de divèrseis opausants e lo luòc de revòutas quasi continualas. L'insureccion decisiva acomencèt en genier de 748 quand Abu Muslim capitèt d'unificar lei maucontents e de conquistar Merv au profiech deis Abbassidas. En 750, la batalha de Zab entraïnèt la destruccion dau Califat Omeia e l'instauracion dau Califat abbassida.
Pasmens, lei revòutas contunièron car Abu Muslim, vengut fòrça poderós, fuguèt assassinat en 755 per leis Abbassidas. Aquò entraïnèt una tièra de revòutas fins a 783 que son dichas lei Revòutas dei Companhons d'Abu Muslim. Pasmens, la fin d'aquelei movements marquèt pas la fin dei revòutas iranianas e, maugrat l'installacion de la capitala abbassida a Bagdad, lo contraròtle arabi sus Pèrsia demeniguèt pauc a pauc[27]. A la fin dau sègle IX, la region èra devesida entre divèrsei dinastias localas e, en 945, leis Abbassidas esperelei fuguèron plaçats sota lo protectorat dei Boidas chiitas[28].
La conquista seldjokida e la formacion dau Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Lo periòde de division de Pèrsia durèt aperaquí un sègle que veguèt l'establiment — jamai definitiu — d'uneis empèris sus la màger part dau plan iranian. Aguèron per consequéncia de permetre lo retorn de populacions iranianas desplaçadas dins l'èst de Pèrsia per lei combats de la conquista arabia e l'arribada de pòbles turcs. Aquò entraïnèt una restauracion de la lenga e de la cultura persanas e una demenicion rapida de l'arabizacion de la region.
A partir de la mitat dau sègle XI, Pèrsia fuguèt atacada per lei Turcs Seldjokides que venián, coma la màger part deis envaïsseires d'Iran, de l'estèpa asiatica. Fondèron un principat dins la region de Korasan e ocupèron pauc a pauc lo rèsta de la region fins a la conquista de Bagdad en 1055[29]. Après aquelei victòrias, Alp Arslan (1063-1072) fuguèt lo fondator vertadier de l'estat seldjokide gràcias a son òbra administrativa e a la neutralizacion de la menaça bizantina a Manzikert (1071). Son fiu Malik Chah Ièr (1072-1092) acabèt l'unificacion de Pèrsia après la conquista de Sogdiana en 1074[30]. Pasmens, après sa mòrt, l'autoritat dei Seldjokides demeniguèt e sei vassaus venguèron lei caps vertadiers de l'empèri[31]. Per exemple, de 1180 a 1225, lo Califat abbassida restaurèt son independéncia a l'entorn de Bagdad. En 1141, lei Seldjokides fuguèron esquichats a Katwan per lei Karakitais. Lei regions orientalas dau plan iranian fuguèron envaïdas per divèrsei nomadas e lei Seldjokides fuguèron definitivament anientats en 1194. Lei venceires venguèron lei senhors dau Sultanat de Khwarezm e capitèron d'ocupar lo plan iranian mai pas Mesopotamia que demorèt sota contraròtle abbassida[32].
La conquista mongòla[modificar | modificar la font]
Quauquei decennis après la destruccion dau Sultanat Seldjokide, lo Sultanat de Khwarezm s'estendiguèt vèrs l'Asia Centrala onte deguèt faciar lei tropas mongòlas de Genghis Khan. Un acòrd de patz fuguèt conclut mai lo chaple d'una caravana marchanda protegida per lei Mongòls entraïnèt una guèrra novèla a partir de 1219. Lei Mongòls ocupèron Samarcanda en març de 1220 e pilhèron sensa dificultat la region que sei fòrças èran tròp dispersadas per resistir[33] [34]. A partir de 1222, leis expedicions de pilhatge se transformèron en campanhas d'annexion e Korasan fuguèt integrat a l'Empèri Mongòl.
D'autreis expedicions se debanèron dins la region iraniana en 1229-1230, en 1243 e en 1258-1260. Entraïnèron la conquista mongòla de la màger part de l'Orient Mejan e de destruccions majoras coma lei dau sac de Bagdad e dau Califat abbassida en 1258[35]. Après la division de l'Empèri Mongòl, la region faguèt partida de l'Ilkhanat. Aquel estat deguèt faciar divèrsei crisis intèrnas. Premier, l'introduccion de l'islam au sen de son elèit se turtèt a l'oposicion d'una partida de l'aristocràcia mongòla e causèt mai d'un còp d'estat avans son acceptacion definitiva au començament dau sègle XIV. Pasmens, aquò permetèt pas d'estabilizar l'autoritat dau khan que deguèt luchar còntra lei temptativas secessionistas de sei vassaus, compres sei generaus e sei ministres[36]. Ansin, après 1327, l'Ilkhanat s'afondrèt e dispareguèt finalament en 1336.
Aqueu periòde causèt la migracion d'unei pòbles e aguèt una influéncia fòrça importanta sus lo poblament de l'Iran modèrn. Confirmèt tanben l'implantacion de l'islam en Pèrsia gràcias a la conversion rapida deis envaïsseires e ai movements de reaccion nacionalista còntra la dominacion mongòla[37]. Ansin, mai d'una granda mosqueta fuguèt bastida a partir de la fin dau sègle XIV per leis estats successors de l'Ilkhanat : Turcomans dau Moton Negre e Turcomans dau Moton Blanc en Mesopotamia Auta e Muzaffaridas dins lo centre de Pèrsia.
Lo periòde de Tamburlan[modificar | modificar la font]
Lo periòde de division de Pèrsia après l'afondrament de l'Ilkhanat durèt gaire e la region fuguèt tornarmai unificada per Tamburlan (vèrs 1370 - 1405). Senhor d'origina turcomongòla, installèt sa capitala a Samarcada en 1369 e acomencèt una tièra de campanhas militaras[38]. En 1381, èra lo cap de tot lo plan iranian puei contunièt seis ofensivas còntra lo Khanat de l'Òrda d'Aur, Índia e lei principats de l'Asia Centrala[39]. Aquò entraïnèt de destruccions majoras dins lei regions ocupadas[40]. En particular, la destruccions dei canaus d'aigatge causèt lo declin economic de regions importantas dau centre d'Asia. Pasmens, après lei combats, Tamburlan favorizèt lo redreiçament de sei possessions e Samarcanda conoguèt un desvolopament economic e culturau fòrça important[41].
Après sa mòrt, son empèri deguèt faciar una tièra de crisis intèrnas (complòt per la succession, revòutas...) e extèrnas (guèrras...)[42]. En 1469, perdiguèt sei regions occidentalas au profiech dei Turcomans dau Moton Blanc e dispareguèt definitivament en 1507. La dinastia subrevisquèt a la tèsta de principats situada en Asia Centrala e, subretot, a la tèsta de l'Empèri Mogòl fondat per Babur dins leis annadas 1520. En revènge, lo plan iranian fuguèt perdut e una dinastia locala i prenguèt lo poder fondant l'Empèri Safavida en 1501.
L'Empèri Safavida e l'introduccion dau chiisme[modificar | modificar la font]
La conquista dau poder per lei Safavidas se debanèt de 1500 a 1510 quand Ismail Ièr (1501-1524), un senhor locau de l'Azerbaitjan actuau, reüniguèt una armada e acomencèt d'unificar la region sota son autoritat. Tre 1501, prenguèt Bakó e creèt la dinastia dei Safavidas. La confederacion dau Moton Blanc mau capitèt de s'opausar a sei conquistas e, en 1503, perdiguèt una batalha dins lo nòrd de Mesopotamia que s'acabèt per la pèrda d'Iraq e de la vila de Fars. Lo rèsta de la conquista dau plan iranian rescontrèt per la seguida mens de resisténcia e se finiguèt en 1510. Aquela unificacion de Pèrsia per una dinastia d'origina locala marquèt la naissença de l'Iran modèrne[43].
En lucha còntra l'Empèri Otoman e desfach en 1514 a Chaldiran, la dinastia novèla adoptèt lo chiisme coma religion d'estat e l'impausèt per fòrça[44]. Venguèt un factor d'unitat fòrça poderós que permetèt de demenir lei tensions entre pòbles diferents au profiech de la defensa de la causa religiosa comuna[45]. Aquò permetèt ai Safavidas de resistir a la tièra de conflictes que se debanèron durant lo sègle XVI : còntra leis Otomans a l'oèst, còntra lei Mogòls a l'èst, còntra leis Ozbècs ò lei Rus au nòrd e enfin còntra leis Europèus, especialament lei Portugués au sud. A la fin dau sègle, lei progrès otomans e ozbècs èran venguts una menaça mai lo rèine de Abbas Ièr (1588-1629) permetèt de redreiçar la situacion[46].
En 1588, lei Safavidas s'alièron ambé leis Anglés que reorganizèron l'armada pèrsa. En 1622, leis Anglés reconquistèron Ormuz en cambi dau drech de fondar una basa navala a Bander Abbas. Capitèron tanben d'equilibrar lei relacions ambé leis Otomans e lei Mogòls. En 1639, la frontiera fuguèt finalament definida ambé l'Empèri Otoman : Pèrsia perdiguèt la màger part de Mesopotamia mai gardèt lo contraròtle de l'Armenia Orientala e d'Azerbaitjan[47]. En fòra dei guèrras, lo periòde veguèt tanben l'adopcion d'una politica de desvolopament economic ambé, per exemple, la bastida d'obradors de produccion de tapís e lo transferiment de la capitala a Isfahan.
Lo declin de la dinastia acomencèt après la mòrt de Chah Abbas. Mens capables e de còps gaire interessats per leis afaires dau govèrn, sei successors adoptèron una politica religiosa pus dura còntra lo sunisme, especialament durant lo rèine de Chah Sultan Husain (1694-1722)[48]. Aquò entraïnèt de tensions grèvas dins certanei províncias e finalament una revòuta generala d'Afganistan en 1707. L'armada safavida fuguèt batuda e Isfahan pilhada en 1722 marcant la fin de la dinastia[49].
La Dinastia Qajara[modificar | modificar la font]
La conquista de la capitala per l'insureccion afgana entraïnèt l'afondrament totala de l'autoritat centrala. D'un caire, lei províncias refusèron de reconóisser lo poder afgan e preferiguèron venir independentas. D'autre caire, leis estats vesins, especialament l'Empèri Otoman, l'Empèri Rus e lei Britanics aprofichèron lo caòs intèrn per ocupar certanei zònas frontalieras[50]. Aquela situacion malaisada fuguèt aprofichat per Nadir Chah que capitèt de reünir una armada e d'obtenir lo sostèn dau darrier senhor safavida — sobeiran teoric de Pèrsia — per legitimar son poder après la reconquista d'Isfahan. Puei, reversèt oficialament la dinastia e se proclamèt chah en 1736. Fins a son assassinat en 1747, obliguèt leis Otomans (1736) e lei Rus (1739) de se retirar dau territòri iranian, vassalizèt lei Khanats Ozbècs (1739) e dirigiguèt una campanha victoriosa còntra l'Empèri Mogòl que sa capitala fuguèt pilhada en 1739.
Sa mòrt dubriguèt un periòde novèu de caòs e entraïnèt l'independéncia d'Afganistan[51]. L'unificacion fuguèt l'òbra de Karim Khan Zarim (1750-1779), governador de Chiraz, que fondèt la dinastia Zand. Pasmens, a sa mòrt, Agha Mohammad Chah contestèt l'autoritat de sei successors, creèt la Dinastia Qajara e acomencèt d'estendre sa dominacion sus lo plan iranian. Se proclamèt chah en 1787 e conquistèt Isfahan e Chiraz en 1796. Utilizèt de metòdes feroç durant sa conquista per limitar lo risc de revòuta coma, per exemple, la mutilacion de la màger deis òmes de la vila de Kirman en 1794. Aquò favorizèt la pacificacion de Pèrsia[52]. Pasmens, en Georgia, aquò permetèt ais abitants de demandar l'ajuda de Russia qu'ocupèt la region en 1797.
Lo començament dau sègle XIX marquèt lo començament dau declin de la poissança iraniana que perdiguèt divèrsei territòris e fuguèt partejada en zònas d'influéncia. Ansin, en 1813 e en 1828, Pèrsia deguèt abandonar una partida de Caucàs, divèrsei territòris au sud de la Mar Caspiana e la region de Merv au profiech de Russia. Puei, a partir deis annadas 1840, lei progrès britanics en Índia menacèron lei regions orientalas e Teheran deguèt reconóisser la pèrda d'unei territòris ais Afgans o ai Britanics. En revènge, l'afebliment dau Sultanat d'Oman permetèt ais Iranians de reconquistar tota la zòna litorala dau sud-èst dau país ocupada a partir de 1780.
En 1907, l'Empèri Rus e l'Empèri Britanic trobèron un acòrd de partiment deis influéncias respectivas dins la region e Iran fuguèt partejat entre una zòna russa au nòrd, una zòna britanica au sud-èst e una zòna neutra au centre. Aquò permetèt au país de demorar independent mai empachèt pas d'intervencions regularas d'estats europèus dins seis afaires intèrns. De mai, causèt la formacion de movements nacionalistas, fòrça ostils ais estrangiers, a l'origina de revòutas còntra leis interès estrangiers o lo poder[53]. L'afebliment dau govèrn centrau contunièt donc fins a la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918). Tròp feble per participar au conflicte, lo país fuguèt parcialament ocupat per leis Otomans puei per lei Rus e lei Britanics en 1917. Aquela ocupacion veguèt la descomposicion dei rèstas dau poder e la retirada britanica marquèt lo declin finau dei Qajaras[54] [55].
La revolucion constitucionala e lei temptativas de modernizacion dau país dei Pahlavi[modificar | modificar la font]
Tre lo retirament dei fòrças anglesas, una tropa comandada per lo coronèu Reza Pahlavi ocupèt la capitala lo 22 de febrier de 1921 e i prenguèt lo poder[56]. Venguèt oficialament Ministre de la Guèrra en 1921 puei Premier Ministre en 1923. Enfin, en 1925, obtenguèt l'abolicion de la dinastia qajara[57] e fuguèt coronat chah lo 25 d'abriu de 1926. Assaièt de modernizar lo país segon un modèl occidentau[58]. Per aquò, acomencèt de restablir l'òrdre e de crear una armada modèrna per assegurar l'autoritat dau govèrn centrau[59]. Desvolopèt tanben un programa de creacion d'escòlas e assaièt de limitar l'influéncia de l'islam ò de bastir d'infrastructuras novèlas[60].
Pasmens, aquelei projèctes conoguèron de dificultats importantas, especialament lei de desvolopament economic o educatiu en causa de la manca de personaus competents. Ansin, en 1935, lei progrès èran febles e la Segonda Guèrra Mondiala va entraïnar un novèu periòde de caòs dins lo país[61]. D'efèct, en causa de sa posicion estrategica per leis Aliats, fuguèt ocupat lo 25 d'aost de 1941 per lei Britanics e lei Sovietics. Aquò entraïnèt l'abdicacion dau chah au profiech de son fiu lo 15 de setembre e una tièra de dificultats economicas en causa de l'ocupacion e dau conflicte mondiau[62]. Puei, a la fin de la guèrra en 1945, Iran venguèt provisòriament un enjòc dei premiereis annadas de la Guèrra Freja e lei Sovietics i sostenguèron la creacion d'estats independents dins lo nòrd-oèst dau país e i demandèron un drech d'esplecha deis idrocarburs[63]. Pasmens, una reaccion diplomatica determinada de Londres e de Washington causèt l'abandon de l'ajuda sovietica ai revòutas e Iran fuguèt tornarmai unificat en 1946[64].
Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron au començament deis annadas 1950 quand lo chah, sostengut per leis Estats Units e lo Reiaume Unit, rebutèt lo Premier Ministre Mossadegh, sospichat de simpatia comunista en causa de sa politica favorabla a la nacionalizacion dei ressorsas petrolieras iranianas, en 1953[65] [66] [67]. Lo chah Mohammad Reza Pahlavi assaièt sensa succès vertadier de contuniar la politica de modernizacion de son paire. A partir de 1972, lei dificultats economicas e la lentor dei progrès de la politica de desvolopament entraïnèt una division de la populacion entre comunistas, republicans, defensors dau comèrci tradicionau e islamistas[68]. En 1975, lo caòs politic entraïnèt l'adopcion de mesuras fòrça repressivas per lo govèrn. Pasmens, la situacion contunièt de se desgradar e la Revolucion Islamica de 1979 causèt la disparicion de la monarquia.
La Revolucion e la Republica Islamicas[modificar | modificar la font]
Après de mes de protestacions popularas còntra son regim, Mohammad Reza Pahlavi quitèt Iran lo 16 de genier de 1979. Après la proclamacion de la neutralitat dei fòrças armadas, l'islamista Rouhollah Khomeini declarèt la fin de la monarquia lo 11 de febrier e la formacion d'un govèrn provisori. Ben organizats, leis islamistas capitèron d'eliminar leis autrei faccions revolucionàrias e la Republica Islamica d'Iran fuguèt proclamada lo 1èr d'abriu de 1979. Pasmens, lei premiereis annadas fuguèron malaisadas en causa de la crisi deis ostatges de l'ambaissada estatsunidenca (4 de novembre de 1979 - 20 de genier de 1981) causada per l'acuèlh dau chah exilat per Washington e, subretot, per l'invasion iraquiana de 1980 qu'entraïnèt la lònga guèrra Iran-Iraq (1980-1988).
Finalament, la crisi deis ostatges fuguèt reglada per un acòrd secrèt ambé l'administracion Reagan (en cambi d'armas per luchar còntra Iraq) e la guèrra còntra Bagdad s'acabèt per un mantenement dau statu quo ante en 1988[69]. Pasmens, lo conflicte fuguèt saunós[70] per una armada iraniana mau equipada que deguèt adoptar de tacticas murtrieras d'ondas umanas per assaiar de rompre lei linhas d'una armada iraquiana sostenguda per l'URSS e lei país occidentaus e utilizant d'armas quimicas.
En 1989, la mòrt de Khomeini e son remplaçament per Ali Khamenei coma Guida de la Revolucion demostrèt la soliditat deis institucions maugrat quauquei modificacions de la constitucion. En 1991, Iran fuguèt neutre durant la Guèrra de Kuwait (1990-1991)[71]. Durant aqueu periòde, lo redreiçament economic après leis annadas de guèrra venguèt la prioritat d'un govèrn dirigit per de religiós moderats[72]. Pasmens, la revirada economica dei moderats permetèt ai conservadors de se renfòrçar e d'averar leis eleccions de 2005 ambé la victòria de Mahmoud Ahmadinejad[73]. Fins a 2013, sa presidéncia fuguèt caracterizada per la restauracion d'un discors nacionalista opausat ais Estats Units d'America e a seis aliats. Son ponch centrau es lo desvolopament d'un programa nuclear civiu, sospichat de desvolopar en secrèt d'aplicacions militaras per leis Occidentaus e Israèl. Aquò entraïnèt l'adopcion d'una tièra de sancions internacionalas còntra Iran.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia fisica[modificar | modificar la font]
Iran es lo dètz-e-uechen país pus estendut de la planeta amb una superficia de 1 648 195 km². Son territòri se situa entre lei latituds 24° e 40°N e entre lei longituds 44 e 64°E. A de frontieras amb Azerbaitjan, Armenia, Turquia, Iraq, Paquistan, Afganistan e Turcmenistan. Au nòrd, es tanben en contact ambé la Mar Caspiana e au sud ambé lo Golf Persic e lo Golf d'Oman.
Franc dei costats de lòng de la Mar Caspiana e de la província de Khuzestan, Iran es compausat d'un platèu montanhós format de bacins e de plans separats per de cadenas de montanhas[74]. Lei cimas son pus autas dins la partida occidentala dau país ambé lei montanhas de Caucàs, dei Monts Zagros e dei Monts Alborz. Lo ponch culminant d'Iran es lo Mont Damavand (5 671 m) qu'es un volcan amorçat dei Monts Alborz. Lei plans pus importants son situats au nòrd e a l'èst dau platèu e son ocupats per lei desèrts de Kavir e de Lut.
Lo clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Iran es magerament de tipe arid o semiarid franc de la zòna litorala caspiana, dei montanhós pus autas e d'una faissa occidentala de tipe mediterranèu. Au nòrd-oèst, leis ivèrns son caracterizats per de temperaturas bassas e de precipitacions importantas e leis estius son secs. Dins lo rèsta dau país, leis ivèrns son generalament doç e leis estius cauds e secs. Lei temperaturas pus importantas son mesuradas dins lei regions orientalas. Lei precipitacions son rarament superiors a 250 mm e pòdon èsser inferioras a 100 mm dins certanei bacins desertics.
La demografia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XX, Iran conoguèt un desvolopament demografic major amb una aumentacion de sa populacion de 10 milions d'abitants vèrs 1900 a 77 milions en 2010. Maugrat una baissa dau taus de feconditat (1,89 en 2010), la proporcion febla d'ancians entraïna un mantenement d'aquela aumentacion e la populacion devriá s'estabilizar vèrs 2050 a l'entorn de 100 milions d'abitants. Aquela populacion es urbana a 70% e l'urbanizacion contunia amb una demenicion anuala de la populacion rurala egala a 0,7%. Lei zònas pus pobladas son situadas au nòrd e a l'oèst dau país. En 2006, sièis vilas avián mai d'un milion d'abitants : Teheran (7,8 milions), Mashhad (2,5 milions), Isfahan (1,6 milions), Tabriz (1,4 milions), Karaj (1,4 milions) e Chiraz (1,2 milions).
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
La forma de l'estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion dau poder de la Republica Islamica d'Iran es defenida per la Constitucion de 1979. Es una teocracia que seis institucions religiosas son associadas a un sistèma de representacion d'institucions democraticas elegidas au sufragi universau. Pasmens, lo poder religiós a un drech de veto sus lei decisions adoptadas per lo poder democratic. De mai, lo multipartisme es parciau car lei candidaturas ais eleccions pus importantas son examinadas per un conseu qu'a lo drech d'anullar aquelei jutjadas incompatiblas ambé l'islam. Enfin, certaneis eleccions, especialament leis eleccions presidencialas de 2009, fuguèron contestadas en causa d'acusacions de fraudas.
Lo poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es partejat entre lo Guida de la Revolucion, cap suprèm de l'estat e deis institucions religiosas, e lo President de la Republica, cap deis institucions civilas. Lo premier es elegit per l'Assemblada deis expèrts per una durada indeterminada. Es cargat de la supervision dei politicas generalas d'Iran. Es tanben lo comandant dei fòrças armadas, lo cap dei servicis d'ensenhament militar e de seguritat e es l'unica persona que pòu declarar la guèrra. A tanben lo drech de destituir lo president.
Lo segond es definit coma la segonda autoritat pus importanta d'Iran après lo Guida. Es elegit au sufragi universau per un periòde de quatre ans. Es cargat de l'aplicacion de la constitucion dau país, de l'exercici dei poders executius — franc dei poders dau Guida — de la nominacion dau cap dau govèrn, de la coordinacion de la politica dau govèrn e de la seleccion dei projèctes de lèi transmès au Parlament.
Lo poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es devesit entre quatre organs principaus que son la Majles (« Assemblada consultativa islamica »), l'Assemblada deis expèrts, lo Conseu dei gardians e lo Conseu de destriament de l'interès superior dau regim. La premiera es l'assemblada unica deis institucions civilas. Es compausada de 290 deputats elegits per quatre annadas. En 2006, cinc sètis èran reservats ai minoritats. Es cargada dau vòte de la legislacion, de la ratificacion dei tractats internacionaus e dau vòte dau budget nacionau.
L'Assemblada deis expèrts es compausada de 86 religiós elegits au sufragi universau per uech annadas. Non permanenta, aquela assemblada es cargada de validar lei candidaturas e d'elegir lo Guida de la Revolucion. A tanben lo drech de lo destituir. Pasmens, dempuei 1979, l'Assemblada deis expèrts s'es jamai opausada ai decisions dau Guida.
Lo Conseu dei Gardians es compausat de dotze juristas. Sièis son nomats dirèctament per lo Guida e sièis per lo cap dau poder judiciari (après una nominacion oficiala per la Majles). Es cargat d'interpretar la constiticion e a lo drech d'opausar un veto ai decisions de l'Assemblada consultativa.
Enfin, lo Conseu de destriament de l'interès superior dau regim es compausat de sièis membres religiós dau Conseu dei Gardians, dei caps dei poders legislatiu, judiciari e executiu e dau ministre en carga dei questions estudiadas. Es cargat de la mediacion entre lei diferenteis institucions, especialament entre l'Assemblada consultativa e lo Conseu dei Gardians, e pòu servir d'organ de consultacion au Guida.
Lo poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es devesit entre unei tipes de tribunaus especializats. Lo Guida de la Revolucion noma lo cap dau poder judiciari que noma lo cap de la Cort Suprèma. Existís unei tipes de tribunaus coma lei tribunaus publics en carga deis afaires civius e criminaus o lei tribunaus revolucionaris en carga deis afaires regardant la seguritat nacionala. Se fau tanben nòtar l'existéncia dau tribunau especiau dau clergat plaçat sota l'autoritat unica dau Guida. Lei lèis son inspiradas de la legislacion votada per lo poder legislatiu mai la constitucion permet tanben de jutjar segon lo drech islamic. Aquò entraïna una variacion importanta dei penas segon la fònt utilizada. Per exemple, es lo cas de la lapidacion per adultèr dispareguda dau còde penau dempuei 2012 mai totjorn autorizada per lo drech islamic.
L'organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Iran es devesit en províncias, en comtats, en districtes e en sosdistrictes. Lei conseus locaus son elegits au sufragi universau per de mandats de quatre ans. Son cargats de l'eleccion dei consòls, de la supervision deis activitats municipalas, de l'estudi dei besonhs locaus sociaus o economics e participan a l'aplicacion dei politicas nacionalas.
Afaires estrangiers e fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Leis afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Iran es un membre de la màger part deis institucions internacionalas principalas coma l'ONU o l'OPEP. Poissança regionala[75] de l'Orient Mejan amb Israèl, Egipte e l'Arabia Saudita, sa politica estrangiera es definida per son oposicion ais Estats Units d'America e au « sionisme » israelian, per sa volontat de rompre son isolament diplomatic e per divèrsei sostèns ai movements chiitas o opausats a Israèl.
Lei relacions son donc fòrça marridas ambé leis Estats Units e ambé leis aliats estatsunidencs de la region. En particular, lei relacions amb Israèl son fòrça degradadas dempuei leis annadas 2000 e lei dos país se menaçan regularament d'una ataca. La possibilitat de desvolopament d'un armament nuclear es un ponch centrau d'aquelei tensions e es, a l'ora d'ara, una question centrala dei relacions internacionalas. D'autra part, Teheran es tanben implicat dins un conflicte territòriau ambé leis Emirats Arabis Units per lo contraròtle de doas illas dau Golf Persic.
En revènge, lo país a de relacions melhoras ambé l'Union Europèa, que certanei membres (França, Itàlia...) son de practicas importantas deis exportacions de petròli iranian, e ambé Russia, China e d'estats non alinhats. Leis objectius d'aquelei relacions son comerciaus — leis exportacions de petròli son lo còr de l'economia — e diplomatics per assaiar de rompre l'isolament de Teheran. Enfin, per assaiar d'equilibrar l'influéncia estatsunidenca au Pròche Orient, Iran es un sostèn important de movements chiitas (insureccions chiitas d'Iemèn, Hezbollah) e d'advèrsaris deis Estats Units coma Siria. Assaia tanben d'estendre son influéncia dins lei regions chiitas d'Iraq.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2007, lo budget militar iranian èra de 7,3 milions de dolars (25en reng mondiau) e representava 2,6% dau PIB. Lei fòrças armadas de la Republica Islamica d'Iran son devesidas entre diferentei fòrças militaras o paramilitaras. La premiera es compausada dei fòrças regularas (420 000 òmes) organizadas segon una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una fòrça navala e una fòrça de defensa antiaeriana. La segonda es facha dei Gardians de la Revolucion Islamica (130 000) que son tanben organizats sus un modèl de fòrças terrèstras, aerianas e navalas. Pasmens, gropan tanben lei fòrças especialas iranianas. Enfin, existís una tresena fòrça, paramilitara, dicha Basij formada de volontaris. Es plaçada sota lo contraròtle dei Gardians de la Revolucion. L'estimacion de seis efectius es fòrça malaisada e varia entre 90 000 e 12,6 milions. Dempuei la Revolucion de 1979, la guèrra de 1980-1988 e leis embargos internacionaus, Iran a creat una indústria militara pron importanta per assegurar la màger part de sei besonhs. Pasmens, durant lo periòde de desvolopament d'aquela indústria, lo país adoptèt divèrseis armaments d'origina occidentala avans 1979 puei d'origina sovietica, russa, chinesa o nòrd-coreans. Una partida d'aquelei partenariats son totjorn actius.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Iran.
L'organizacion de l'economia per l'Estat[modificar | modificar la font]
L'economia iraniana es caracterizada per un dirigisme estatic important e per l'existéncia d'un sector public desvolopat. D'efèct, segon la Constitucion, l'economia es devesida en tres sectors. Lo premier es dich public e gropa leis indústrias de basa, lo comèrci exterior, lei minas, la banca, leis asseguranças, l'energia, lei restancas e lei rets d'aiga, la ràdio e la television, l'aviacion, lei linhas maritimas e lei rets de rotas o de camins de fèrre. Lo segond sector es dich cooperatiu e gropa de companhiás cooperativas creadas segon lei principis islamics. Enfin, lo darrier sector es dich privat e gropa leis activitats de l'agricultura, lo rèsta de l'indústria, lo comèrci e lo rèsta dei servicis
Lo dirigisme de l'Estat fuguèt renfòrçat durant la guèrra còntra Iraq per assegurar l'avitalhament dei fòrças armadas. Lo sector cooperatiu fuguèt creat per favorizar una redistribucion dei revenguts dau petròli ai classas pus pauras o ai familhas dei tuats de la guèrra. A l'origina, èra format de fondacions religiosas. D'ara endavant, aquelei fondacions an format de consortiums pus importants plaçats sota l'autoritat dirècta dau Guida de la Revolucion. Lei sindicats son teoricament autorizats en Iran mai fòrça rars en realitat. Enfin, lo drech de grèva existís mai son utilizacion pòu entraïnar una repression violenta.
L'agricultura e lei ressorsas naturalas[modificar | modificar la font]
En causa dei condicions climatics desfavorablas, la superficia dei zònas agricòlas cultivadas es limitada a 11% de la superficia totala dau país. La màer part d'aquelei zònas son situadas au nòrd e l'oèst dau país e necessitan l'utilizacion de l'aigatge per foncionar. Ansin, l'agricultura iraniana es un sector fòrça sostengut per l'Estat per se modernizar e melhorar lo rendement. Dins aquò, lo país es pas encara totalament autosufisent e 10% de la norridura de basa es importada. D'autra part, dempuei 1979, se desvolopa un sector agricòla que sei produccions son destinadas a l'exportacion (pistachas, espècias...). En 2003, representava un quart deis exportacions non petrolieras d'Iran.
La produccion miniera representava à 0,6% dau PIB de 2011. Lo país a de resèrvas importantas de coire (2en reng mondiau), de carbon, de fèrre e de cròme. Pasmens, la produccion demora limitada en causa dei dificultats geograficas e de la feblessa deis infrastructuras iranianas. Per exemple, en 2008, maugrat sei resèrvas, lo país deviá importar entre 10 e 15% de sa consomacion de carbon. Ansin, dempuei la fin deis annadas 2010, divèrsei plans de desvolopament de la produccion miniera fuguèron adoptats per assaiar d'aumentar certanei produccions, especialament aquela de coire.
Enfin, lei ressorsas d'idrocarburs, descubèrtas en 1908[76], representan la fònt principala de revenguts de l'estat. En 2008, teniá 10% dei resèrvas mondialas de petròli e 15% d'aquelei de gas natural. Lei jaciments principaus son situats dins lo sud-oèst dau país. En 2004, Iran èra lo quatren país productor de petròli amb una produccion annuala de 4,3 miliards de barils que 2,5 fuguèron exportats.
L'indústria[modificar | modificar la font]
En 2012, l'indústria representava 38% dau PIB e 31% de la man d'òbra.[77]. Iran a una indústria de basa desvolopada e diversificada que permet au país de produrre localament divèrsei produchs impossible d'importar en causa dei sancions internacionalas. De mai, aquela indústria conoguèt tanben una creissença importanta dins lo corrent de la guèrra de 1980-1988 per assegurar l'avitalhament de l'armada. Ansin, en 2003, Iran aviá d'indústrias petroquimica, quimica, siderurgica, automobila, textila, militara e de produccion de materiaus de construccion importantas e èra considerat coma una poissança industriala emergenta. Lei centres industriaus principaus son situats au nòrd, au centre e au sud dau país. Pasmens, maugrat son importància, l'indústria iraniana dèu faciar una tièra de problemas importants coma la manca d'investiments, la manca de personaus qualificats o una corrupcion favorizada per lei dificultats entraïnadas per l'embargo internacionau.
Lei servicis[modificar | modificar la font]
En 2012, lo sector dei servicis representava 50,6% dau PIB iranian e 45% de la man d'òbra e sa part aumenta dempuei leis annadas 1990[77]. Es basat sus lei servicis necessaris a l'indústria, a l'armada o a l'urbanizacion creissenta (comèrci...) e sus lo torisme.
Lo comèrci intèrn despend ret de companhiás cooperativas o de marchands independents installats dins lei bazars. Lei supermercats son encara rars maugrat la creacion de companhiás nacionalas coma Refah en 1995. Lo torisme es en aumentacion regulara amb 1,6 milions de personas en 2004 e 2,3 milions en 2009. Lei motivacions dei toristas son fòrça variablas (romavatge dins lei luòcs sants, visita dei vestigis antics o de monuments...). Enfin, lo ret de transpòrt d'Iran es magerament basat sus l'automobila e, subretot, l'autobús per lei liasons entre lei ciutats. Existís tanben un ret de camin de fèrre e una companhiá aeriana. La modernizacion e lo melhorament dau sector dei transpòrts, especialament dins lei vilas pus importantas e lei pòrts comerciaus, es un aspèct important de l'economia actuala d'Iran e lo sector representava 9% dau PIB en 2008.
La recèrca[modificar | modificar la font]
La recèrca scientifica es una tradicion anciana de la region iraniana que fuguèt un centre intellectuau major durant l'Edat Mejana. Uei, lo país presenta de sectors scientifics fòrça avançats en quimia e en farmacologia e d'autrei sectors coma lei matematicas son relativament ben desvolopats. Pasmens, maugrat l'aumentacion fòrça importanta dau nombre de publicacions iranianas dins de revistas prestigiosas dempuei 1996, lo país dèu totjorn faciar de budgets tròp limitats que representavan 0,9% dau PIB còntra 1,4% per lei país desvolopats.
Religion[modificar | modificar la font]
La màger part d'Iran es musulman. 89% deis abitants se reclaman dau chiisme duodeciman qu'es la religion pus escampada au sen de la populacion. Aquò es una caracteristica dau país que fa partida dei quatre país musulmans (amb Iraq, Azerbaitjan e Bahrayn) que sa populacion es majoritàriament chiita e dos sanctuaris chiitas importants son situats sus lo territòri iranian a Mashad e a Qom. Lo sunisme es la religion de 9% de la populacion.
Lo rèsta es compausat de minoritats crestianas, josievas, zoroastrianas e bahaistas. La libertat e lei drechs religiós dei tres premierei minoritats religiosas son assegurats per l'article 14 de la Constitucion e lei tensions religiosas son feblas[78]. La situacion dei bahaistas es mens aisada. Lo govèrn respecta lei drechs religiós dei fidèus individuaus mai considera leis organizacions religiosas coma d'organizacions politicas ostilas[78]. Pasmens, dins totei lei cas, la natura teocratica de l'estat iranian entraïnèt una discriminacion importanta dins certanei domenis professionaus per lei non musulmans[78]. Per exemple, l'intrada dins lo sistèma judiciari, cargat d'aplicar de lèis inspiradas per lo drech islamic, o dins lei fòrças armadas es fòrça, cargadas de defendre la revolucion, es fòrça malaisada per lei minoritats[79].
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala d'Iran es lo persan qu'es parlat per la màger part de la populacion. Pasmens, leis invasions successivas dau plan iranian formèron divèrsei minoritats lingüisticas non negligiblas. Lei principalei son l'azèri (16%), lo curd (10%), lo lori (6%), lo balochi (2%) e lo turcmèn (2%).
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei sègles de son istòria, Pèrsia e Iran an desvolopat un patrimòni arquitectura fòrça important e fòrça variat de l'Antiquitat ai sègles modèrns[80]. Sièis periòdes principaus son generalament definidas per lo descriure. Lei dos premiers, de l'Antiquitat a l'an 600, son dichs estil parsi e estil part e gropan lei monuments bastits durant lei periòdes aquemenida, seulecid, part e sassanida. D'exemples son lei vestigis dei ciutats de Persepolis e de Ctesifont o lo palais sassanida de Sarvestan. Lei quatre periòdes seguents apareguèron après la conquista arabia e son dichs islamics. Son compausats deis estils khorasani, razi, azari e isfahani. Son caracterizats per l'aparicion de monuments religiós islamics (mosqueta coma la Mosqueta Goharshad) e per un melhorament d'infrastructuras o de complèxs urbans ja coneguts coma de pònts o de bazars.
La geometria es un element important de l'arquitectura iraniana e l'utilizacion de formas puras (ceucle, carrat) es frequenta. L'art islamic gardèt aquela geometria e i faguèt intervenir de formas geometricas repetitivas e de superficias decoradas de ceramica, de stuc, de bricas formant generalament de motius decoratius, calligrafics o iconografics. Lo dòma e lei bastiments circulars son donc una caracteristica majora de l'arquitectura iraniana.
-
Vestigis de la vila de Perspolis, capitala de l'Empèri Aquemenida.
-
-
-
-
-
-
-
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura iraniana apareguèt durant l'Antiquitat vèrs 500 avC dins lei regions de lenga persana de l'Empèri Aquemenida. Es escricha en persan e, segon lei periòdes istorics, en grèc o en arabi. Pasmens, en causa de la disparicion de la màger part dei tèxtes preislamics, la màger part deis òbras coneguts a l'ora d'ara fuguèron escrichas après la conquista arabia dau sègle VII. Après la presa dau poder abbassida, l'administracion dau Califat fuguèt dominada per de letruts pèrsas e la literatura, especialament la poesia, prenguèt una gròssa importància dins la cultura iraniana.
Filosofia[modificar | modificar la font]
La filosofia iraniana apareguèt durant l'Antiquitat. Lei fònts pus ancianas coneguts a l'ora d'ara son aquelei de l'Avesta, tèxte religiós sacrat dau Zoroastrisme. Pasmens, la data d'escritura dei partidas pus vièlhas d'aqueu tèxte es fòrça coneguda. Per la seguida, l'invasion d'Alexandre lo Grand e la formacion dei reiaumes ellenics permetèron de difusar l'òbra dei filosòfs grècs ancians dins lei regions pèrsas. Enfin, la region èra tanben sota l'influéncia de la filosofia chinesa venguda de l'èst. Ansin, la fin de l'Antiquitat veguèt l'emergéncia d'unei corrents filosofics e religiós importants coma la filosofia grecopèrsa, lo Maniqueisme o lo Zervanisme. Après la conversion de Pèrsia a l'Islam, aquelei filosofias participèron au desvolopament de la filosofia musulmana e la region, especialament Bagdad, venguèt un centre intellectuau major dau mond musulman ambé d'autors coma Avicena (980-1037). Leis invasions mongòlas entraïnèron un declin de l'importància intellectuala de Pèrsia. Dins aquò, la filosofia iraniana dispareguèt pas e es totjorn fòrça activa, especialament sus de subjèctes regardant dirèctament l'organizacion de la Revolucion Islamica coma l'estudi dei relacions entre la religion musulmana e lei corrents politics modèrns.
Musica[modificar | modificar la font]
La cultura musicala de Pèrsia es similara ai sistèmas musicaus de l'Asia Centrala e Occidentala. Pasmens, a gardat de trachs dinstintius e fuguèt tanben influenciada per la musica indiana e, dempuei la mitat dau sègle XIX, per de corrents artististics venguts d'Euròpa o d'Africa. Son origina es mau coneguda mai leis istorians grècs depintèron tre lo sègle V l'importància de la musica au sen de la Cort Aquemenida. Après l'invasion arabia, la musica iraniana gardèt un ròtle important (influéncia sus la musica medievala espanhòla) mai fuguèt de còps considerada d'un biais negatiu per leis autoritats religiosas.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo cinèma apareguèt en Iran tre 1900 a la Cort reiala. Maugrat lo contraròtle e la censura per leis autoritats successivas, venguèt rapidament fòrça popular dins lo país e una produccion iraniana importanta se desvolopèt dins lo corrent dau sègle XX. Dempuei leis annadas 1990, sa qualitat es reconeguda au nivèu internacionau e divèrsei actors o realizators iranians an ganhat de recompensas prestigiosas, compres d'Oscars. De mai, s'organiza d'ara endavant de festivaus unicament consacrat au cinèma iranian.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006).
- (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996).
- (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006).
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Alexandre lo Grand.
- Califat abbassida.
- Califat Omeia.
- Cir II lo Gran.
- Dinastia Qajara.
- Elam.
- Empèri Aquemenida.
- Empèri Mongòl.
- Empèri Part.
- Empèri Safavida.
- Empèri Sassanida.
- Empèri Seleucida.
- Ilkhanat.
- Revolucion Iraniana.
- Tamburlan.
- Turcs Seldjokids.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Georges Roux, La Mésopotamie: essai d'histoire politique, économique et culturelle, Seuil (1985), p. 160.
- ↑ (fr) Paul Garelli e André Lemaire, Le Proche-Orient Asiatique, tome 2 : Les empires mésopotamiens, Israël, PUF (2001), pp. 44-45.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 56.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 39.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 60.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 63.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 97.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 100.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 102.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 145.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 151.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 152-153.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 158.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 174.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 56.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 182-185.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 196.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 197.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 202.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 82.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 203-204.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 205.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 207-208.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), pp. 82-83.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 252.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 253-254.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 280-281.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 84.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 306.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 308.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 313.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 85.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), pp. 126-127.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 336.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 338.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 345.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 346-350.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 145.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 363.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 364.
- ↑ (fr) Gérard Chalian, Les empires nomades, Perrin (2006), p. 148.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 370-371.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 388.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 391.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 392.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 400.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 402.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 407.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 407-408.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 408.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 410-411.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 411.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 418-419 e 423.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 53-54.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 423.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 64.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 72.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), pp. 425-426.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 80.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 72-85.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 426.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 427.
- ↑ (fr) Patrice Touchard (dir.), Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel, Maxime Lefebvre, Le siècle des excès - Le XXème siècle de 1870 à nos jours, PUF (1992), pp. 251-252.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 102-104.
- ↑ (fr) Patrice Touchard (dir.), Christine Bermond-Bousquet, Patrick Cabanel, Maxime Lefebvre, Le siècle des excès - Le XXème siècle de 1870 à nos jours, PUF (1992), p. 78.
- ↑ (fr) Mark Gasiorowski, Quand la CIA complotait en Iran, Le Monde Diplomatique (octòbre de 2000).
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 110-113.
- ↑ (fr) Jean-Paul Roux, Histoire de l'Iran et des Iraniens, Fayard (2006), p. 430.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 196.
- ↑ (fr) Pierre Razoux, La guerre Iran-Iraq Première guerre du Golfe 1980-1988, Edicions Perrin, 2013, p. 572 : lo bilanç uman es estimat a 500 000 tuats e disparatus e 1 300 000 bleçats.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 216.
- ↑ (fr) Laurent Lamote, L’heure de la reconstruction tarde à venir en Iran, Le Monde Diplomatique (aost de 1992).
- ↑ (fr) Alexandre Leroi-Ponant, L’Iran du président Mahmoud Ahmadinejad, Le Monde Diplomatique (decembre de2005).
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), pp. 14-15.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 381.
- ↑ (fr) Jean-Pierre Digard, Bernard Hourcade e Yann Richard, L'Iran au XXème siècle, Fayard (1996), p. 10.
- ↑ 77,0 77,1 (en) CIA -— The World Factbook [1]
- ↑ 78,0 78,1 78,2 (fr) Nacions Unidas, Rapport présenté par M. Abdelfattah Amor, rapporteur spécial, conformément à la résolution 1995/23 de la Commission des droits de l'homme, E/CN.4/1996/95/Add.2, 9 de febrier de 1996.
- ↑ (en) Discrimination against religious minorities in IRAN, FIDH, aost de 2003.
- ↑ (fr) I. Bahnam, L’archéologie et l’art de l’Iran, Le Monde Diplomatique (decembre de 1965).


c: text/html

text:
Sierck-les-Bains
Sierck-les-Bains es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
D'après cèrts autors, lo nom de Sierck seriá d'origina romaine, malgrat aiçò cap de descobèrta d'aquela epòca i a pas #èsser facha. S'admet uèi que lo accepció de las paraulas latinas « circum » e « circulus » correspond a la situacion géographique de la localité bastida sus la part convexe d'un méandre de la Moselle a lo sieu confluisson amb lo ruisseau de Montenach. Aquela posicion, cara al tuc del Stromberg, a las pòrtas del Luxemborg e del Alemanha, justifica la preséncia d'un castèl fòrt #que sembla aver-i precedit la vila. Se situa lo sieu bastiment aModèl:La X e o Modèl:S-. A aquela epòca, Sierck #que dépendait de las archevêques-electors de Trèves #venir possession del pòrti [[Gérard Ier de Lorraine|Gérard Sègle I de Lorraine]] e lo #demorar fins al tractat de Vincennes l'an 1661 amb totun qualques interrupcions.
Las originas de la familha de Sierck son incertes. De ninguns la pretenon sortida d'aquela de Ardenne. Quoi #Que ne siá, apareis a la s-|X|e}} e se apaga cap a 1530. Es jos l' autoritat d'aquela familha que la vila #conéisser lo sieu mai grand desvolopament, tant del punt d'enguarda economic #que architectural. Qualqu'uns de los sieus membres #ocupar d'anautitas foncions religiosas, #çò que pas #èsser pas sens importància per la vila. Cal citar a aquel títol Jean de Sierck, avesque de Utrecht de contunh de Toul, mòrt l'an 1305 e Jacques de Sierck, archevêque de Trèves fondator de l'universitat d'aquela vila, mòrt l'an 1456.
En 1285, Ferri de Sierck es present al tournoi de Chauvency-lo-Castèl, #qu'a luòc près de Montmédy, e joute contra Millet de Thil.
Es en 1295, quand Transbordador III de Lorraine lududes octroie una charte de affranchissement, que la vila s'environa d'una enceinte fortificada, lo posterior dels ostals en donant sus la Moselle en formant barrièra defensiva. Fins a la fin de la Modèl:S- lo bourg sortirà pas gaires limits aital fixats. Las carrièras s'organizan seguenta dos aisses impausats pels corses d'aiga. De la Pòrta de Trèves al Nòrd-Es a la Pòrta de Diedenhofen al Sud-Oèst, la Granda' Carrièra seguís la corba del méandre de la Moselle, del temps que las carrièras del Molin e dels Tanneries voregen lo ruisseau de Montenach de la Pòrta de las Enquadernes al luòc del Vièlh Mercat. Arnould VIN de Sierck #èsser a l'origina de divèrsas bastissas màgers de la region : lo castèl de Meinsberg (comuna de Manderen), longtemps residéncia principala de la familha de Sierck, l'anciana glèisa de Contz-las-Bains, e a Sierck, la reconstruction gaireben completa del castèl, l'edificacion de la glèisa en justificant entre un autre son érection en parròquia al mièg de la Modèl:S-.
La prospérité de la vila, fins a la guèrra de Trenta Ans aviá favorit l'exercici de nombrosas activitats comercialas e artesanalas. Los ostals e de botigas #que carnissers, drapiers, tanneurs #far bastir de la XVen a Modèl:La s-, donan encara uèi lo sieu caractèr dins la vila. Las fortificacions en avent perdut de lo sieu interès estrategic a la fin de la Modèl:S-, un quai i aguèt bastit la longitud de la Moselle a partir de 1785 per assainir la vila bassa e facilitar la circulacion ; las façadas se #virar cap al riu e las pòrtas aguèron abandonat o destruidas. La vila #poder s'estendre alavetz.
Cap de-luòc de costat dempuèi 1790, Sierck #far partida d'aquel de Launstroff de 1802 a 1806. Los bombardements de 1944 #destruir totes los ostals de la carrièra dels Josieus e l'Otèl de vila. Sierck-Sus-Moselle es pas vengut #que tardivement Sierck-los-Bains. La notícia appellation fa referéncia a la cuerta existéncia a Modèl:La s- sègle d'un pichon establiment thermal a la localizacion de l'estacion actuala. Uèi, se lo comèrci e lo artisanat demòran las activitats principalas d'aquela pichona vila de 1 665 abitants d'après lo recensement de 1982, la qualitat de lo sieu patrimòni l'autoriza a considerar un desvolopament del torisme sens dobte important per lo sieu futur.
D'après certains auteurs, le nom de Sierck serait d'origine romaine, pourtant aucune découverte de cette époque n'y a été faite. On admet aujourd'hui que l'acception des mots latins « circum » et « circulus » correspond à la situation géographique de la localité bâtie sur la partie convexe d'un méandre de la Moselle à son confluent avec le ruisseau de Montenach. Cette position, face à la colline du Stromberg, aux portes du Luxembourg et de l'Allemagne, justifie la présence d'un château fort qui semble avoir précédé la ville. On situe leur construction au Xen ou Modèl:S-. À cette époque, Sierck qui dépendait des archevêques-électeurs de Trèves devint possession du duc [[Gérard Ier de Lorraine|Gérard Sègle I de Lorraine]] et le resta jusqu'au traité de Vincennes en 1661 avec toutefois quelques interruptions.
Les origines de la famille de Sierck sont incertaines. D'aucuns la prétendent issue de celle d'Ardenne. Quoi qu'il en soit, elle apparaît au Modèl:S- et s'éteint vers 1530. C'est sous l'autorité de cette famille que la cité connut son plus grand développement, tant du point de vue économique qu'architectural. Certains de ses membres occupèrent de hautes fonctions religieuses, ce qui ne fut pas sans importance pour la ville. Il faut citer à ce titre Jean de Sierck, évêque d'Utrecht puis de Toul, mort en 1305 et Jacques de Sierck, archevêque de Trèves fondateur de l'université de cette ville, mort en 1456.
En 1285, Ferri de Sierck est présent au tournoi de Chauvency-le-Château, qui a lieu près de Montmédy, et joute contre Millet de Thil.
C'est en 1295, lorsque Ferry III de Lorraine lui octroie une charte d'affranchissement, que la ville s'entoure d'une enceinte fortifiée, l'arrière des maisons donnant sur la Moselle formant barrière défensive. Jusqu'à la fin du Modèl:S- le bourg ne sortira guère des limites ainsi fixées. Les rues s'organisent suivant deux axes imposés par les cours d'eau. De la Porte de Trèves au Nòrd-Est à la Porte de Thionville au Sud-Ouest, la Grand' Rue suit la courbe du méandre de la Moselle, tandis que les rues du Moulin et des Tanneries bordent le ruisseau de Montenach de la Porte des Broches à la place du Vieux Marché. Arnould VI de Sierck fut à l'origine de plusieurs édifices majeurs de la région : le château de Meinsberg (commune de Manderen), longtemps résidence principale de la famille de Sierck, l'ancienne église de Contz-les-Bains, et à Sierck, la reconstruction presque complète du château, l'édification de l'église justifiant entre autres son érection en paroisse au milieu du Modèl:S-.
La prospérité de la ville, jusqu'à la guerre de Trente Ans avait favorisé l'exercice de nombreuses activités commerciales et artisanales. Les maisons et boutiques que bouchers, drapiers, tanneurs firent construire du XVen au Modèl:S-, donnent encore aujourd'hui son caractère à la ville. Les fortifications ayant perdu de leur intérêt stratégique à la fin du Modèl:S-, un quai fut construit le long de la Moselle à partir de 1785 pour assainir la ville basse et faciliter la circulation ; les façades se tournèrent vers la rivière et les portes furent abandonnées ou détruites. La ville put alors s'étendre.
Chef-lieu de canton depuis 1790, Sierck fit partie de celui de Launstroff de 1802 à 1806. Les bombardements de 1944 détruisirent toutes les maisons de la rue des Juifs et l'Hôtel de ville. Sierck-sur-Moselle n'est devenu que tardivement Sierck-les-Bains. La nouvelle appellation fait référence à la courte existence au Modèl:S- siècle d'un petit établissement thermal à l'emplacement de la gare actuelle. Aujourd'hui, si le commerce et l'artisanat restent les activités principales de cette petite ville de 1 665 habitants d'après le recensement de 1982, la qualité de son patrimoine l'autorise à envisager un développement du tourisme sans doute important pour son avenir.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
]]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Equinòcci
L'equinòcci es cadun dels dos moments de l'an que lo solelh crosa l'eqüator celestial. Als equinòccis, la nuèit e lo jorn an la meteissa durada pertot dins lo mond. Lo mot d'equinòcci ven del latin e significa « nuèit egala ». I a dos equinòccis dins l'an:
- L'equinòcci de prima o equinòcci vernal se produtz a l'entorn del 21 de març quand lo Solelh crosa l'eqüator celestial, passant de l'emisfèri sud al nòrd. La declinason solara es zèro passant de negativa a positiva. Dins l'emisfèri nòrd marca lo començament de la prima.
- L'equinòcci de tardor se produtz a l'entorn del 23 de setembre quand lo Solelh crosa l'eqüator celestial passant de l'emisfèri nòrd al sud. La declinason solara es zèro passant de positiva a negativa. Dins l'emisfèri nòrd marca lo començament de la tardor.
Dins l'emisfèri sud, aquestes noms s'intercàmbian.
Los equinòccis tanben se pòdon considerar coma dos punts dins lo cèl. Son los punts ont l'eqüator celestial copa l'ecliptica. En astronomia, aquestes punts son los nodes orbitals de la Tèrra. Se nomenan punt Aries o punt vernal (l'equinòcci de prima) e punt Libra (l'equinòcci de tardor). Lo moment que lo Solelh passa pels punts equinoccials se pòt calcular precisament e l'equinòcci se produtz durant un instant concret dins lo temps. En diferents punts de la Tèrra los equinòccis se pòdon produire en de datas diferentas segon los fuses oraris.


text:
Mata Hari
Mata Hari, del seu nom vertadièr Margaretha Geertruida « Grietje » Zelle, èra una dançaira nascuda lo 7 d'agost de 1876 a Leeuwarden, Païses Basses, e mòrta lo 15 d'octòbre de 1917 a Vincennes, França. Foguèt fusilhada per França per espionatge pendent la Primièra Guèrra Mondiala.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Margaretha Zelle nasquèt a Leeuwarden (Frise), d'Adam Zelle, un ric marchand de capèls e de capas neerlandés e d'Antje van der Meulen. Aïnada d'una familha de quatre enfants, agut tres fraires. En 1889, lo seu paire faguèt quicanèla, lo parelh se separèt en setembre de 1890 e la seuna maire moriguèt uèit meses mai tard en 1891. Faguèt d'estudis a Leiden per venir professòra mas foguèt renviada de l'escòla aprèp un escandal implicant una relacion amb lo director[1]. A 18 ans, l'11 de julhet de 1895, se maridèt amb un oficièr de la marina neerlandesa de dètz e nòu ans son aïnat, Rudolf MacLeod, amb que s'anèt viure a la Índias neerlandesas. Aguèron dos enfants, un garçon e una filha (son filh foguèt empoisonada per une serviciala qu'èra l'amanta de son marit, en 1899).
En 1902, de retorn en Euròpa, divorcièt a L'Aia de son marit qu'èra un òme violent e alcolic. En novembre de 1903, faguèt una arribada pauc remarcada a París, aguèt 26 ans. Jogant sul patronim ecossés de son marit, se faguèt nomenar « Lady MacLeod » e, per viure, se trabalhèt dins un circ coma escudièra. A la prima de 1905, amb la collaboracion involontària d'Émile Guimet, lo fondator del musèu del meteis nom, trionf dins un numèro de dançaire erotica exotica jol nom de Mata Hari, significant « solelh » en malais.
Mata Hari, dançaire exotica[modificar | modificar la font]
Emplumada, se produguèt dins fòrça capitalas, fasent los titres dels jornals pels seus capèls, los seus cans, las seunas forraduras, los seus joièls e amants. A l'entorn d'ela se créi una legenda: seriá nascuda a Java que los prèstres de Shiva que seriá estat iniciada als secrets del culte e de las danças[2]. Lo seu paire èra baron[3]. Son marit, un oficièr superior qu'èra separada, èra fòrça jalós (Mata Hari anèt fins a affirmat que li auriá arrancat un teton en la mordant mas aprèp sa mòrt se trobèt fals [4]). Foguèt tanben una cortisana que se preocupava pas tròp de la nacionalitat de las seunas conquistas. Personalitat flambejaira, s'inventèt atal un personatge e una istòria.
Mata Hari, l'espia[modificar | modificar la font]
Lo 2 de setembre de 1916 que, dins son parcors per obtenir un salconduch per Vittel, faguèt l'encontra (que demandava pas) del capitan Ladoux, cap dels servicis du contraespionatge francés. Aquel darrièr l'invitèt far profeitar sa relacions internacionalas e sas facultats del deplaçament al servici de França. Acceptèt contra promessa d'una soma d'un milion de francs… que jamai foguèt pagada. Coma ressortissenta dels Païses Basses, podava liurament passar las frontièras (son país natal essent demorat neutre pendent lo conflite). Per evitar los combats, s'anèt als Païses Basses via Espanha (entontrèt dins la capitale espanòla Marthe Richard, ambedoas essent jol comandament del colonel Denvignes qu'ala èra[5]) e Granda Bretanha. Cortejada per fòrça oficièrs alliats, foguèt pasmens interrogada pels servicis britanics que reconeguèron son apartenença als servicis secrets franceses, alara que mai tard los eveniments la desmentiràn. Se sap pas se mentiguèt a aquela occasion, cresent qu'aquela istòria la fasiá mai intriganta, o se los servicis franceses l'utilizavan sens lo reconéisser, a causa de las reaccions internacionalas qu'aquela revelacion provoquèron.
En genièr de 1917, l'atacat militar alemand a Madrid, lo major Kalle que Mata Hari aviá ensejat de seduire, transmetèt un messatge ràdio a Berlin, descrivent las activitats d'un espion, del nom de còde H-21. Los servicis secrets franceses interceptèron lo messatge e, amb las informations que conteniá, foguèron capables d'identificar H-21[6] coma essent Mata Hari. Per estranh, los Alemands chifrèron lo messatge amb un còde que savián plan conegut pels Francese[7], daissant los istorians pensar que la tòca del messatge èra que, se trabalhava efectivament pels Franceses, aqueles poirián decobrir sa dobla identitat e la neutralizar.
Sièis semanas aprèp son retorn de Madrid lo 13 de febrièr de 1917, lo contraespionatge francés faguèt una perquisicion dins la seuna cambra de l'ostelariá Elysées Palace suls Aliscamps (sèti actual de la banca HSBC França). Se trobèt pas de pròba incontestabla, mas lo seu sac conteneniá dos produches farmaceutics que la mèscla podava donar una tinta simpatica — mas que l'un èra pas qu'un contraceptiu eficaç. De telegramas chifrats interceptats establiguèron (e lo reconeguèt) que lo consol alemand als Païses Basses li aviá pagat 20 000 francs. « Per prètz de las meunas favors », çò presisèt. Per de « rensenhaments », segon los jutges, sens precizar quines.
Mata Hari donèt de fach fòrça pauc d'informacions que siá als Alemands o als Franceses e la sola que siá pro importanta concernava un autre agent doble que aviá infiltrat lo malhum alemand pels servicis secrets franceses. De mai se pòt pensar que trabalhava subretot per la Tripla Ententa perque aprèp fòrça amants (serián mai de 150) s'enamorèt a la fin de 1916 d'un capitan rus al servici de França nomenat Vadim Maslov, filh d'amiral. Aviá 21 ans e li remembrava benleu lo seu filh mòrt que deviá aver la meteissa edat. Per anecdòta, volava tanben se « venjar » dels Alemands que dins una perquisicion al teatre de Berlin li avián pres totas las seunas forradras per un còst de prèp de 80 000 francs.
Procès e mòrt[modificar | modificar la font]
Accusada d'espionatge al perfièch d'Alemanha dins l'encastre d'una enquèsta somària qu'aparessiá ja l'inspector Pierre Bonny, Mata Hari passèt del l'estatut d'idòla aquel de copabla ideala dins una França traumatizada per la guèrra e que l'armada veniá de coneisser d'importantas motinariás aprèp l'escac de la batalha del Camin de las Damas. Son avocat aviá pas lo drech d'assistir qu'als primièrs e darrièrs interrogatòris. L'instruccion foguèt assegurada pel capitan Pierre Bouchardon, raportaire al Tresen conselh de Guèrra. Atal tituilat, instruiguèt totas los grands afars d'espionatge del primièr conflicte mondial. Lo procès, que lo substitut del Procuror èra André Mornet, que prenguèt pas mai de tres jorns sens portar de nòus elements. E mai, pendent lo procès, foguèt abandonada per son amorós Vadim Maslov que la qualifièt « d'aventurièra ».
Foguèt condamada a mòrt e sa gràcia rebutada pel President Raymond Poincaré. Son execucion se faguèt le 15 d'octòbre de 1917 per fusilhada, dins los valats del Castèl de Vincennes. Segon la legenda, auriá refusat lo bandèl qu'èra prepausat e lençat un darrièr poton als soldats del peloton. Un pauc abans d'èsser fusilhada, Mata Hari se cridèt: « Quina estrannha costuma dels Franceses que d'executar las genls a l'alba! »
Sa familha reclamèt pas lo còrs, que foguèt confiada a la facultat de medecina de París; foguèt dissecada per d'estudiants de medecina, puèi incinerada e las cendres fuguèron depausadas dins una fòssa comuna.
Documents[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "trutv">(en) The Story of Mata Hari - Denise Noe, Crime Library
- ↑ "mata-hari.com" Mata Hari : Biografia sus mata-hari.com
- ↑ "mata-hari.com"
- ↑ (en) Biography for Mata Hari - IMDb
- ↑ (fr)Mata Hari : songes et mensonges, p. 77
- ↑ "note" Mata Hari èra lo 21n agent recrutat pel colonel Hoffmann, de la tresena armada alemanda
- ↑ En efècte, l'Accion francesa, mejans Léon Daudet, imprimèt en 1916, que Miguel Almereyda, director del Bonnet Rouge, « èra imatriculada LB 137 suls ròtles de l'espionatge alemand e donant atal lo numèro H.21 de la dançaira Mata Hari. » — Anne André Glandy, (fr)Le marquis de Roux, 1878-1943, Prefàcia del duc de Lévis-Mirepoix, de l'Acadèmia Frances, Peitieus 1957, 217 paginas, p. 78
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Anne Bragance, Mata Hari, éditions Belfond, 1995 (ISBN 2-7144-3299-9)
- Lionel Dumarcet, L'affaire Mata Hari, éditions de Vecchi, coll. Grands procès de l'Histoire, 1999 (ISBN 2-7328-2950-1)
- Russel Warren Howe, Mata Hari : Innocente !, éditions de l'Archipel, 2007 (ISBN 978-2-8418-7577-1)
- Fred Kupferman, Mata Hari : songes et mensonges, Bruxelles, éditions Complexe, coll. Historiques n°138, 2005
- Michel Leblanc, L'ennemi de Mata Hari, France-Empire, 1974
- Jean-Marc Loubier, Mata Hari la sacrifiée, éditions Acrople, 2000 (ISBN 2-7357-0192-1)
- Paul Gordeaux, Mata Hari, éditions Minerva, coll. Le Crime ne paie pas, 1970
- Commandant Ladoux, Les chasseurs d'espions : Comment j'ai fait arrêter Mata Hari, Éditions du Masque, 1932
- Jean-Philippe Rivière, « Mata Hari, tombée pour la France ? », Conférence de rentrée du Barreau de Tournai (Belgique), 2007
- Léon Schirmann, Mata Hari : Autopsie d'une machination, éditions Italiques, 2001 (ISBN 978-2-9105-3618-3), 319 pages
- Philippe Collas, Mata Hari : sa véritable histoire, Plon, 2003 (ISBN 978-2-2591-9872-1), 402 pages


text:
Mausac (Nauta Garona)
Mausac [1][2] ( Mauzac en francés) es une comuna gascoa de Gasconha situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 10 km al sud de Murèth e a 30 km au sud de Tolosa sus Garona, accès per l'A64 sortida 31.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Centre ONERA de Mausac-Fauga soflaria experimentala de l’ONERA: aquela installacion se copausa de soflarias de grandors variadas destinadas a estudiar l'aerodinamisme dels avions.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Azerbaitjan (en azèri Azərbaycan, sovent transcrich Azärbaycan) es un país a las confinhas d'Asia e d'Euròpa, al sud de Caucàs; es la pàtria del pòble azèri e de la lenga azèri e forma un estat. Confronta Iran al sud, Armenia e Georgia a l'èst e Russia al nòrd. Es limitat per la mar Caspiana a l'èst. Possedís l'enclava de Naxçıvan entre Armenia, Turquia e Iran.
La capitala es Bakó.
Lo gentilici es azèri (masculin e femenin).
L'Azerbaitjan istoric e cultural despassa l'estat d'Azerbaitjan e englòba tanben una zona vasta al nòrd-oèst d'Iran, a l'entorn de Tabriz.
De veire: Economia d'Azerbaitjan.
- ↑ The International Population Day, The demographic situation in Azerbaijan, The State Statistical Committee of the Republic of Azerbaijan, 11 July 2011


text:
1657
Aquesta pagina concernís l'an 1657 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Espanha. Leis operacions principalas de l'annada se debanèron a l'entorn de la vila de Cambrai. Lei Francés assetjèron la ciutat mai deguèron se retirar en causa d'una còntra-ofensiva espanhòla (31 de mai). Pasmens, au nivèu diplomatic, una aliança militara còntra Espanha foguèt signada amb Anglatèrra.
Dins lo Reiaume, un liech de justicía condamnèt oficialament lo jansenisme (19 de decembre). Pasmens, aquò foguèt lo començament d'un afaire lòng que contunièt durant la màger part dau rèine de Loís XIV.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra civila entre lei quatre fius de l'emperaire.


text:
-426
Aquesta pagina concernís l'an -426 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès. Una armada atenenca de 2 000 oplitas e de 60 naviris assaièt sensa succès de conquistar l'illa de Milos que refusava d'intrar au sen de la Liga de Delos. Après aquela revirada, se dirigiguèt vèrs Beòcia ont ataquèt Tanagra sostenguda per un còrs vengut de Tebas. Lei defensors foguèron vencuts e leis Atenencs pilhèron la region de Tanagra avans de se retirar.
Dins la region dau Golf de Corint, Atenas foguèt inicialament desfacha per lei tribús d'Etòlia que li causèron de pèrdas importantas (entre 120 e 300 oplitas) e obliguèt sei fòrças de se retirar vèrs Naupacte. Puei, sostenguèt lei ciutats d'Acarnania en guèrra còntra Ambracia sostenguda per Esparta. Una batalha a Olpae s'acabèt per una victòria atenenca (Ambracia i perdiguèt un milièr de tuats còntra 300 a seis adversaris). Pasmens, coma Acarnania s'inquietava d'un renfòrçament tròp important de la preséncia d'Atenas dins la region, una patz foguèt rapidament negociada e signada amb Ambracia.
Roma[modificar | modificar la font]
Après un sètge novèu, conquista de Fidènes per Roma. Leis adversaris dei Romans foguèron exilats. Aquò entraïnèt la fin de la guèrra còntra Veïes l'annada seguenta.


text:
Pèsta
La pèsta (dau latin pestis, « malautiá contagiosa ») es una malautiá que pòu aver d'efiechs diferents e qu'es mortala per l'uman. Es causada per Yersinia pestis, descubèrt per Alexandre Yersin de l'Institut Pasteur en 1894, qu'es tanben responsable de patologias dei paumons pas tant grèvas en de pichons mamifèrs e d'animaus de companhiá (dins aqueu cas si ditz pèsta sauvatja). Es principalament veïculada per un garri, lo Rattus rattus, que la transmete a l'uman per de nieras infectadas (niera dau garri Xenopsylla cheopsis dins lei país cauds coma Índia, ò Nosopsyllus fasciatus en Euròpa). Lei rosigaires sauvatges constituisson la sèrvia naturala de la malautiá. Lei lagomòrfs (lapin, lèbre) e carnivòrs pòdon infectar l'uman per lo contacte amb un animau infectat ò la mordedura d'un animau infectat.
Per lei devastacions que causèt, sustot a l'Atge Mejan, la pèsta aguèt de consequéncias importantas dins l'economia, la religion e leis arts. La pèsta negra es una epidemia d'aquela epòca. Pasmens, mai que d'una epidemia de malautiás inconeissudas de mortalitat fòrta posquèt èsser qualificada de pèsta per lei cronistas de l'epòca. Per analogia, d'autrei malautiás de fòrta mortalitat en d'autreis espècias son tanben nomadas pèsta, coma la pèsta de l'anet ò la pèsta porcina, qu'an per la màger part ren de comun ambé la pèsta umana.


text:
Alfred Sisley
Alfred Sisley (París, 30 d'octobre de 1839 - Moret-sur-Loing, 29 de genièr de 1899) foguèt un pintre francés.
De paires angleses, foguèt enviat en Anglatèrra per aprendre la lenga e far d'estudis de comèrci, contrariant atal sos desirs artistics. Comencèt a pintar en amator e rejonh lo telhar de Charles Gleyre ont coneissiá Renoir e Bazille. La guèrra francoprussiana de 1870 arroïnèt sa familha e obliguèt Sisley a partir de Londres. Decidiguèt alara d'èsser pintre.
En 1874 expausèt dins la primièra exposicion dels impressionistas e perseguèt a lo far en 1876, 1877 e 1882. Sisley venguèt un exemple de pintre païsatgista, çò que lo distinguís de sos collègas impressionistas amb preséncia dins sos quadres dels elements coma l'aiga, la nèu, lo cèl, las tubas, fa qu'es considerat, al costat de Monet, coma un dels impressionistas mai purs.
Entre 1872 e 1880 realizèt lo melhor de sa produccion: païsatges de gran espontaneïtat a l'entorn de París, Marly, Louveciennes, Bougival, Sèvres, Saint-Cloud o Meudon. Moriguèt coma aviá viscut, dins la pauretat, solament en poder vendre sus quadres a prètz derisòri quand èra viu alara qu'èra dins la manca pasmens que pauc aprèp sa mòrt començavan a èsser apreciats per la critica e el public fins a aténher de còstes elevats sul mercat artistic.
Òbra[modificar | modificar la font]
- Pont a Villeneuve-la-Garenne 1872, òli sus tela, 49,5 × 65,4 cm, Metropolitan Museum of Art, Nòva York


text:
Iniciatiua Internacionalista - Era Solidaritat entre es Pòbles
Iniciatiua Internacionalista - Era Solidaritat entre es Pòbles (II-SP) ei ua organizacion politica creada damb er objectiu de presentar era sua candidatura as Eleccions en Parlament Europèu de 2009 e de trabalhar ath delà des cites electoraus.
Aguesta candidatura ei ua coalicion d'Izquierda Castellana e Comuner@s ena qué tanben i participen candidats d'auti partits extraparlamentaris, coma Frente Popular Galega, e organizacions politiques coma Cucha Independentista Aragonesa, Corriente Roja, Iniciatiua Comunista e Lucha Internacionalista. A arrecebut tanben eth supòrt de militants malcontenti de Quèrra Unida, coma era agropacion de Bigastre, qu'a anonciat era sua gessuda de Quèrra Unida, Naua Henedura Socialista, Collectiu Republican Baish Llobregat e personatges deth mon dera cultura coma Carlo Frabetti, Santiago Alba Rico, Andrés Sorel, Javier Sádaba e Alfredo Grimaldos.
Era Cort Suprèma d'Espanha anullèc eth 16 de mai, per onze vòtes a cinc, era candidatura en Parlament Europèu en èster considerada pera Fiscalia Generau e era Advocacia der Estat coma ua formacion supausadament "pilotada" per ANV-ETA. Totun, eth Tribunau Constitucionau non a ratificat aguesta senténcia e en conseqüéncia, poderà presentar-se liurament as pròplèus Eleccions Europèes deth 7 de junh.


text:
854
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 854 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Revòuta de la vila siriana d'Homs en causa deis abús dau cap de sa polícia. Lo califa Al-Mutawakkil acceptèt de lo remplaçar permetent d'amaisar la situacion. Pasmens, lo responsable novèu venguèt tanben rapidament impopular entraïnant una insureccion novèla tre 855.


text:
Tractat de fusion de las Comunautats Europèas
Lo Tractat de fusion de las Comunautats Europèas, tanben conegut jol nom de Tractat de Brussèlas, foguèt signat lo 8 d'abril de 1965 e dintrèt en vigor lo 1èr de julhet de 1967. Gràcias a aquel tractat s'uniguèron las estructuras de las tres Comunautats Europèas: la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA), la Comunautat Economica Europèa (CEE) e la Comunautat Europèa de l'Energia Atomica (CEEA, Euratom).
Atal, se fusionèron las tres estructuras executivas de las diferentas comunautats, e se creèt una unica Comission Europèa e un unic Conselh, que seràn los organs de govèrn conjunt de las tres comunautats del moment. E mai, las tres comunautats partegèron l'usatge partir d'aquel tractat lo Parlament Europèu e la Cort de Justicia
Aquel tractat es considerat, d'un biais, coma lo començament de çò que serà (a l'avenidor) la modèrna Union Europèa, e foguèt abrogat amb la signatura del Tractat d'Amsterdam lo 2 d'octobre de 1997.


text:
Castèth deu Sant Anjo
Lo castèth deu Sant Anjo (var. Castèth/Castèl/Castèu/Chastèl/Chastèu deth/deu/dau/del Sant/Sent Àngel) qu'ei un monument de Roma.
A l'origina que ho bastit au IIau sègle sus l'arribèra dreta de Tibre per l'emperaire Adrian entà ne har lo son mausolèu.
A partir deu sègle V que vadó hortalessa. Que deu lo son nom a la vision legendària d'un anjo qui seré apareishut au son som en bèth estruçar la soa espada en signe d'acabament de l'ira de Dieu e donc de las epidémias.
Que ho durant sègles la hortalessa deus papas (e la loa preson) dinc a l'an 1871 quan ho tornat a la Republica Italiana.