c: text/html

text:
Jorge Rafael Videla
Jorge Rafael Videla Redondo, militar (1925-2013) foguèt president d'Argentina entre 1976 e 1981.
Lo còp d'Estat[modificar | modificar la font]
Lo General de Brigada Jorge Rafael Videla foguèt nomenat Comandant en Cap de l'armada per la presidenta María Estela Martínez de Perón en 1974. Videla dirigiguèt lo còp d'Estat del 24 de març de 1976 que remplacèt Martínez de Perón per una junta militara, formada d'el meteis, representant l'Armada de tèrra, de l'amiralh Emilio Eduardo Massera per la Marina e del brigadièr general Orlando Ramón Agosti per la Fòrça Aeriana, en iniciant l'autodenominat Procès de Reorganizacion Nacional. Fòrça membres de las bassas esfèras militaras argentinas recebèron un entrainament dins la famosa Escòla de las Americas (a l'ora d'ara nomenada Institut de Cooperacion per la Seguretat Emisferica), situada en Panamà fins a 1984, finançada e dirigida pels Estats Units. Lo còp d'Estat militar faguèt partida d'un plan màger de còps d'estats militars dins tota l'America Latina ont se trobavan implicats la CIA e los Estats Units.
Lo 29 de març assumiguèt la Presidéncia de la Nacion, qu'ocupariá fins a èsser remplaçat per Roberto Eduardo Viola en 1981, en complissent lo periòde presidencial de 5 ans establits per la Junta Militara.
Violacions dels Dreches de l'Òme[modificar | modificar la font]
La junta militara assumiguèt lo poder durant un periòde d'extrèma instabilitat, amb d'atacs terroristas dels grops marxistas Ejército Revolucionario del Pueblo - ERP e los Montoneros (qu'èra vengut illegal après la mòrt de Juan Domingo Perón en julhet de 1974), e de constants e violents atacs de l'organizacion d'extrema drecha Alianza Anticomunista Argentina - AAA, dirigida per José López Rega, èx-ministre de Benestar Social durant lo govèrn d'Isabelita Perón.
Los membres de la Junta Militara aprofechèron aquela situacion d'instabilitat per nomenar lo còp de Procès de Reorganizacion Nacional. Lo govèrn militar argentin arrestèt, detenguèt, torturèt, e assassinèt suspèctes de terrorisme e adversaris politics. Coma resultat, las violacions dels Dreches de l'Òme foguèron comunas. Segon d'estimacions, almens 8960 e fins a 30 000 argentins foguèron subjèctes a desaparicion forçada (desaparecidos) e pus probablament foguèron tuats; fòrça èran illegalament detenguts e torturats, e d'autres partiguèron en exili.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Font: http://www.yendor.com/vanished/how-many.html The Victims: Abducted, Tortured, Vanished. The Vanished Gallery

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mizrakhí
Lei josieus mizrakhim (מזרחי mizrakhí « orientau ») o Edot HaMizra'kh (« comunautats de l'Orient ») son lei josieus descendents dei comunautats josievas de l'Orient Mejan. Son inclús jos aquest tèrme lei josieus (o puslèu lei refugiats josieus) dei país arabis, de Iemèn, d'Iran, de Bokharà, d'Iraq, d'Índia, de Georgia, de Caucàs -de còps apelats « josieus dei montanhas »- e de Curdistan. Maugrat seis originas eterogenèas, lo rite d'aquelei josieus es principalament aqueu dei josieus sefarditas, amb quauquei diferèncias entre lei minhagim de comunautats particularas.


text:
Violon
Lo violon (var. vriulon[1]) qu'ei un instrument de còrdas hregadas dab quate còrdas e jogat dab un arquet. Uei lo dia, qu'ei lo membre lo mei petit e lo mei agut de la familha deus instruments de còrdas hregadas descendenta de la lira da braccio qui compta tanben lo vriulon alto, lo violoncèl e, en partida, la contrabassa (puishqu'aquesta darrèra b'ei tanben tanhenta de la familha de la viòla de gamba ; marginaument aquesta familha qu'a conegut autes còps un violino piccolo, un vriulon tenòr, un violoncèl piccolo e qu'existeish quitament ua octobassa.
Lo mot violon que vien de l'italian "violino" qui vòu díser petita "viòla" (qu'ei a díser, petit vriulon alto). Lo musician qui ne jòga qu'ei lo violonista (violonaire/vriulonaire dens la musica populara) e l'artisan qui'u fabrica e l'adoba qu'ei lo laütièr [2] qui èra a l'origina lo fabricant de laüts. Lo laütièr que tribalha sovent dab un arquetièr qui s'ocupa deus arquets. L'arquet qu'ei hèit generaument de husta (pernamboc, o amoreta peus miélhers) mes uei lo dia a còps de fibra de carbòni) e de crins de chivau hregats contra ua colofònia (hèita de resina de pin) entà qui s'arràpien a la còrda en, atau, la bèth har vibrar. Tant vau díser que shens colofònia la crin non produseish pas nada vibracion e nat son.
Las còrdas deu vriulon que son acordadas en quinta deu biais seguent (de la mei grava a la mei aguda) : sòl, re, la, mi (lo vriulon alto e lo violoncèl - au contra de la contrabassa - que son acordats tanben en quinta, mes dab las nòtas la, re, sol, do -ua quinta en devath deu vriulon per l'alto, qui partaja atau tres còrdas acordas perièr dab lo vriulon, e ua octava en devath de l'alto entau violoncèl -).
Uei lo dia las còrdas que son hèitas d' acèr mes a l'epòca barròca e classica qu'èran hèita de tripas d'aulhas (e non pas jamei de gat, com ua vielha legenda mentidera ac dit).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Anatomia deu vriolon
- 3 Tecnica
- 4 Violonistas famós (per ua lista mei completa véder l'article violonista)
- 5 Lo vriulon dens la literatura e lo cinema
- 6 Ligam intèrne
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vriulon que ho inventat en Italia a la fin de la Renaishença a partir de la familha de las liras da braccio. Un deus mei vielhs laütièrs coneguts per aver fabricat un vriulon de tipe modèrne que ho Andrea Amati de la ciutat lombarda de Cremona. Qu'aubrí atau la grana istòria d'aquesta vila desempuish estretament ligada dab l'istòria deu vriulon. Que ho lo fondator d'ua dinastia de laütièrs. A Cremona tanben que viscón Antonio Stradivari e Giuseppe Guarneri dus laütièrs deus mei famós. Enter los autes grans laütièrs qui desvolopèn los modèls e los mòtles deus instruments modèrnes que cau mentàver lo tirolian Jacob Stainer egaument tanhent de l'escòla cremonesa.
Desempuish los Amati dinc au dia de uei l'instrument e l'arquet que conegón cambiaments (mendres peu purmèr, mei pregonds entau dusau). Aqueths cambiaments que hen passar l'instrument de l'estat de vriulon barròc au de vriulon modèrne ; en ehèit, durant la segonda meitat deu sègle XVIII lo pontet, lo manjo, la barra d'armonia e la tòca qu'evoluèn e mantuns instruments (los quites famós stradivarius jogats uei lo dia dens lo monde sancer) que hon tranformats entà aquesir las caracteristicas deus instruments modèrnes.
La vila alemanda de Mittenwald qu'ei un aute centre màger de laüteria e lo sèti, com Cremona, d'ua escòla vodada ad aquesth art. En França, mantuas generacions de laütièrs que s'amassèn a Mirecourt, uei lo dia atanben sèti d'ua escòla de renomada internacionau e ciutat nadau durant mantuns sègles d'ua grana partida deus vriulons francés.
Lo Reiaume Unit qu'ostalè la soa escòla hens la ciutat de Newark.
Anatomia deu vriolon[modificar | modificar la font]
Dimensions[modificar | modificar la font]
Lo vriulon d'adulte qu'ei aperat vriulon sancèr o 4/4 de vriulon. Que mesura 60 cm de long haut o baish.
Fraccions inferioras qu'existeishen mes shens relacion dab la valor numerica de la mesura. Atau, lo vriulon de 3/4 que mesura autorn de 56 cm, lo de 1/2 (o miei vriulon) 53 cm, lo de 1/4 (o quart de vriulon), 48 cm, lo de 1/8, 44 cm e lo de 1/16, 37 cm ; a còps que's pòt baishar dinc a un 1/32 (mes aquò qu'ei pas aprovat per totòm e qu'ei mauisit de har un instrument efectiu ad aqueste endom).
Òm pòt trobar 7/8 de vriulon, taben aperat vriulon de hemna, de proporcions intermediàrias enter lo 4/4 e lo 3/4 e destinat a adultes petits.
Diferentas partidas deu vriulon[modificar | modificar la font]
Lo vriulon que's compausa d'ua caisha de resonància (1) e d'un manjo (2) ; aqueth darrèr qu'ei en vertat compausat deu manjo (a long deu quau e's muda la man esquèrra) de la tòca (tròç, generaumen hèit d'ebena on los dits e premen las còrdas), de la caisha de la cavilhas (tanben aperada cavilhèr) (7) e de la voluta (8 - egaument aperada cròssa a maugrat qui pòsca tanben representar ua cara umana, un cap de leon o préner mantua auta forma).
La caisha de resonància qu'ei delimitada per la taula (4) de l'instrument, lo son hons (6) e lo son costat (5). Los dus purmèrs que pòden estar constituit de ua o de duas pèças de husta.
La taula que presenta dus horats en forma d'f (10) entà deishar sortir lo son.
Las còrdas que son enrolladas autorn de las cavilhas (12) deu cavilhèr, que passan per ua petita pèça de husta aperada silhèt (11) e qui corona la tòca (3), que s'apiejan suu pontet (13- qui transmet las loas vibracions a la taula) e, fin finala, que s'arrapan au cordièr qui, eth medish que s'arrapa au boton clavat dehens un deus sheis arrims de husta suus quau e son pegats los costats de l'instrument.
Las còrdas que pòden arrapà' s directament au cordièr o ac har a mejan d'un tienedor (var. tibador) dotat d'ua vitz qui permet d'acordar las còrdas mei precisament e mei aisidament que non pas dab las cavilhas.
Devath los dus pes deu pontet be i a, deu costat de la còrda de mi un cilindre de husta aperat l'amna (var. arma, anma) qui transmet la vibracion deu pont despuish la taula dinc a hons e, deu costat de la còrda de sòl, ua barra d'armonia qui, pegada au long de taula be i difusa lo son. Ambs pèças, a despart de las loas proprietats acosticas, qu'estabilizan e que renforçan l'instrument sosmés a tencions de las granas (en comparason dab la flaca espessor de husta de la taula).
Un vriulon modèrne qu'ei gaireben tostemps provesit d'ua mentonièra qui melhora l'aisença deu musician e, sustot, qui empara l'instrument deu contacte dab la pèth umana (e mei que mei deus peus de la barba). En devath de l'instrument un coishin que permet de tiéner lo vriulon dab pas sonque lo menton de la clavicula e atau de liberar la man esquèrra qui pòt aisidament eslissà's au long deu manjo.
Tecnica[modificar | modificar la font]
Man dreta[modificar | modificar la font]
La man dreta que pòt puntejar las còrdas dab l'index (aquesta tecnica qu'ei aperada lo pizzicato) o las hregar en tot eslissar l'arquet. L'arquet, gahat dens la man qu'ei eslissat parallelament au pontet deu vriulon per obertura o barradura de l'avantbraç en lo desplegant (l'espatla e lo braç que son censats demorar alasats e non pas mudar orizontaument - mes òc verticuament entà har pujar o baishar l'avantbraç quan aqueste e càmbia de còrda ; lo braç que pòt sonque lhevà's entà aidar l'avantbraç a estar a la bona hautor de la còrda qui joga e atau tornar mei aisits los cambiaments de còrdas).
Se l'avantbraç e 's barra, l'arquet qu'avança per la dreta de cap au vriolon : òm dit alavetz qu'òm lo possa, çò qui ei marcat sus la partition au mejan deu signe V. Au contre, en bèth obrir l'avantbraç òm tira, çò qui ei marcat peu signe Π (a còps capvirat) ; gaireben totas las particions que s'acaban en tirant.
Possar o tirar que son dus còps d'arquet ; en tot possar o tirar, las variantas de còps d'arquet que son : lo legato, lo staccato, jogar sul ponticello o sul tasto, lo sautillat, l' Arrebòt, lo tremolo :
- Duas nòtas (o mei) seguidas dens un medish moviment (tirar o possar) e shens estancar l'arquet que son ditas ligadas (e lo hèit de las ligar qu'ei designat per lo mot italian legato).
- Quan òm joga duas nòtas a la seguida dens un medish moviment d'arquet e tot marcar ua pausa enter eras aquò que s'apera un stacatto.
- Au contre deu stacatto òm pòt soslinhar las nòtas a bèths trucs d'arquet en possant e tirant e en tot s'entancar enter la nòtas ; que tracta alavetz d'un marterat o d'un gran marterat.
- Òm pòt prodúser un son dab ua brèva hregada de l'arquet ; aquò que s'apera un sautillat ; mantun sautillats que pòden estar encadenats (çò qui pausa dificultats d'estabilitats). Ua varianta, l'arrebòt, que consisteish en har arrebotar l'arquet.
- Eslisar l'arquet au ras deu pontet que produseish un son especiau (hèra utiizat dens las musicas de filmes d'orror) ; aquesta tecnica qu'ei designada com jogar sul ponticello ; au contre, en s'aluenhant deu pont entà apropià's de la tòca o joga sul tasto.
- Ua alternança au mei lèu enter possar e tirar hèitas en màver pas sonque la man e lo mei vista que 's posca que produseish un tremolo.
- Fin finala, dens la musica contemporenca mei que mei, òm pòt jogar col legno, qu'ei a díser capvirar l'arquet e jogar dab la husta en lòc deu crin entà prodúser un son sord.
L'arquet qu'ei dividit enter punta, mitan e talon. La particion que poden mentàver la partida de l'arquet que cau utilizar dens tau o tau passatge (e lo quite interpret que pòt notar la soa preferéncia suber la soa particion).
L'arquet que pòt har vibrar ua còrda o dus (que's parla alavetz de còrdas doblas, qui a còps e poden estar mauaisidas d'interpretar puish que poden combinar ua dobla dificultat per la man esquèrra e per la dreta). Un gran e lèu còp d'arquet que permet de har vibrar a la seguida mes quasi amassas tres o quitament las quate còrdas e atau de har audir un acòrd. Aquò qu'ei sovent lo cas d'acòrds finau de certes tròç de musica.
Man esquèrra[modificar | modificar la font]
La man esquèrra que prem las còrdas contra la tòca abracant atau la longor de resonància en tot formar un son mei agut. Ua nòta jogada shens apiejar los dits de man esquèrra suber la tòca qu'ei aperada còrda vueita.
Las quate còrdas vueitas que forman l'acòrd deu vriolon sòl, re, la e mi. L'index de la man esquèrra qu'ei designat com lo purmèr dit e que permet de prodúser las nòtas qui segueishen las de las còrdas vueitas : suber la còrda de sòl lo purmèr dit que pòt produser ua nòta un miei ton mei hauta (sòl diesi) o un ton mei haut (lo la, la nòta qui segueish lo sòl suber l'escala armonica).
Los quate dits de la man esquèrra que's segueishen atau e de dit en dit (e donc de ton en ton) lo quatau dit (lo dit minin) que produseish un son ua quinta mei hauta que la còrda vueita, çò qui vòu díser qu'ei la medisha nòta que la còrda seguenta ; donc, sus la còrda de sòl, lo quatau dit que forma lo re, sus la còrda de re qu'ei un la, sus la de la un mi. Aquò que s'apera la purmèra posicion.
Entà devarar lo long de la tòca òm pòt cambiar de posicion (sus la còrda de mi aquò que permet de pujar hèra luenh la hautor deu son). En hicant lo purmèr dit au lòc ocupat peu dusau dit òm obtien la segonda posicion ; s'òm lo hica au lòc qu'ocupava lo tresau dit en purmèra posicion que's tracta alavetz de la tresau posicion e atau dinc au cap de la tòca.
Que's ved donc qu'ua medisha nòta que pòt estar produsida de mantun biais diferents. Un legenda que conta que lo gran virtuòse Niccolò Paganini, un còps que s'avèva copat las tres darrèras còrdas que continuè de jogar sonque suber la còrda de sòl qui'u remanava (com lo sòl qu'ei la mei grava, que's pòt teoricament jogar totas la nòtas en las s'anant cercar au cap de la tòca, o quitament au delà).
Desempuish Paganini tanben, la man gauhca qu'ei supausada poder prémer e punteja au medish temps los pizzicatos (per exemple, se lo dusau dit e prem la tòca lo tresau que punteja). Aquesta tecnica hèra mauaisida qu'autoriza ua grana vitessa d'execucion e qu'ei presenta dens granas composicion de virtuositat.
En jogant, los dits de la man esquèrra que hèn generaument un moviment d'anar e viéner entà har variar la hautor de a nòta ; aquesta variaion que s'apera lo vibratto. A còps, certas particions que precisan que cau jogar shens vibrar o, au contre, desenvolopar un jòc expressiu qui implica generaument ua vibracion mei marcada.
Adobament de las particions[modificar | modificar la font]
Com la man dreta que pòt variar las partidas de l'arquet emplegada (que pòt jogar a la punta, au mitan o au talon) e los còps d'arquet causits (duas nòtas destacadas que poden, per exemple estar jogada ua en possant e l'auta en tirant - com dens un marterat - o dens un medish moviment d'arquet - un stacatto -) dens tau o tau passatge d'ua particion, quan lo tròç d'arquet e/o lo còp d'arquet be son pas mentavuts suber la particion, qu'ei au musician de'us se causir e de'us s'ac marcar. Aquò qu' ei l'adobament de la particion. Generaument las particions famosa que son editadas e estampadas adobadas jà despuish bèth temps a, au punt que mantua qu'ac ei dab mantuns adobament desparièrs.
La màger part deus adobaments, totun, que concernen mei que mei la man esquèrra. Un nombre hicat en haut de certas nòta qu'indica lo dit qui la deu jogar (e donc la posicion de causir e de seguir dinc au nombre prosman). Atau, per exemple, la nòta sòl marcada per la clau de sòl que's jòga en purmèr posicion en pausant lo tresau dit (l'anular) suber la dusau còrda (lo re) ; totun, se un nombre 1 qu'ei escrivut en dessús d'aqueth sol, aquò que vòu díser que cau hicar lo purmèr dit a la plaça de tresau (çò qui vòu díser passar en tresau posicion).
La causida de tau o tau posicion qu'ei motivada per la possibilitat de melhorar la facilitat e la netetat deu jòc (en evitar un cambiament inutil de còrda per exemple o lo cambiament de posicion shens pausa qui poden har enténer un eslissament de la nòta jogada) o per l'ehèit sonòr qu'implica ; que pòt per exemple perméter d'evitar de har sonar ua còrda vueita (qui non pòt sonar dab cap vibrato, au contre de las nòtas realizadas mercés aus dits de la man esquèrra).
Pedagogia[modificar | modificar la font]
La dificultat per començar l'estudi deu vriolon qu'ei dobla puish que tan lo manejament de l'arquet per la man dreta com lo posicionament deus dits sus la tòca shens cap ajuda (com ac son la fretas de la guitarra, de la viòla de gamba e de la mandolina per exemple) que son hèra dificils.
A la debuta, l'eslhève que comença donc per s'assegurar que pòt plan tiéner lo vriolon enter la clavicula e lo menton mercés a la mentonièra e au coishin puish la man esquèrra que gaha l'instrument per la soa caisha e non pas peu manjo. Durant las pumèras leçon la man esquèrra non tribalha donc pas cap. L'estudi que 's concentra suber lo manejament de l'arquet en practicant còrdas vueitas. Un còp mestresat aqueth manejament (qu'ei a díser après aver verificat que la posicion de la man qu'ei naturaument bona, qu'ei pas sonque l'avantbraç qui 's maveish mentre qui lo braç e l'espatla be demoran alasats e fixes) que l'elhève be comença de pausar lo purmèr dit e tot poder jogar dab ueit nòtas (abans non he pas sonque las quate nòtas vueitas).
Aqueth procès que pòt durar un par setmanas, domandant ua certa paciéncia.
Arron, que 's pausan cada dit un per un en avisà 's de la justessa. Un còp mestresada la purmèra posicion, que 's pòt estudiar las autas (òm insista, a la debuta, mei que mei suber la tresau, la mei emplegada après de la purmèra).
Desempuish la fin deu sègle XX lo metòde Suzuki qu'a muishat resultats impressionants dens l'estudi deu vriolon. Qu'ei basat suber un ensenhament hèra precòç e en insistint suber la naturalitat de l'emplec deu vriolon. Lo chins qu'escotan hèra e que son abituats a costejat l'instrument naturaument. Lo metòde que preten ensenhar lo vriolon com se hosse ua lenga mairau. Sia com sia, qu'a dejà format generacions de virtuòses hèra precòç. Qu'a tanben encoratjada la fabricacion d'instruments mei petits que lo 1/4 de vriulon (1/16au e quitament 1/32au).
Violonistas famós (per ua lista mei completa véder l'article violonista)[modificar | modificar la font]
- Arcangelo Corelli
- Antonio Vivaldi
- Joan Josèp Cassanea de Mondonvila
- Niccolò Paganini
- Pablo Sarasate
- David Oistrakh
- Leonid Kogan
- Nathan Milstein
- Yehudi Menuhin
- Salvatore Accardo
- Isaac Stern
- Itzhak Perlman
- Augustin Dumay
- Giuliano Carmignola
- Viktoria Mullova
- Anne-Sophie Mutter
- Nigel Kennedy
- Maxim Venguerov
- Sarah Chang
- Hilary Hahn
- Julia Fischer
- Jazz e Pop
Lo vriulon dens la literatura e lo cinema[modificar | modificar la font]
Joan de Cabanas[modificar | modificar la font]
Enter los enigmas de l'escrivan provençau Joan de Cabanas, lo vriolon qu'ei presentat dab l'ambigüetat seguenta :
Un membre gròs ambé nèrvis tenduts
fòrça sovent lei plus cruèlas
d'èstre ni fièras ni rebèllas
ai pas deis amants assidús
Quand leis a botadas en trin
son piegi que d'abandonadas
elei fan e sauts e gambadas
jusques a ne'n susar a la fin
Files e Libes[modificar | modificar la font]
Ligam intèrne[modificar | modificar la font]
- Per la laüteria deu vriulon : Laüteria
- Vriulon barròc
- Hardingfele
- ↑ Lo TDF que da : vioron, vuoron, vielon, vialon, violin en mei de violon e vriulon
- ↑ Que's pòt tanben utilizar en occitan - com ac hèn d'autes lengas romanica - ua forma gessida deu francés luthier : lutièr.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Neurulacion
La neurulacion qu'ei ua etapa deu desvolopament embrionari qui segueish la gastrulacion. Òm hè ua distincion enter ua neurulacion primària e ua neurulacion segondària.
Durant la neurulacion primària un grop de cellulas de l'ectodèrma que constitueish ua placa neurau qui s'ingagina au dehens de l'embrion en tot quilhà's suus dus costats.
Quan aqueths dus bòrds be's juntan, que forman alavetz lo canèth neurau e qui caracteriza la neurulacion segondària. Aqueta etapa qu'ei caracteristica deus cordats e lo canèth neurau que balhará lo lor sistèma nerviós centrau.


text:
Cabestanh
Cabestanh (Capestang en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personatges celèbres[modificar | modificar la font]
- Xavièr Golard, felibre
- Fernand Pigòt, felibre e cabiscòl de l'Escòla del Titan.


text:
DMOZ
L'Open Directory Project, abreujat ODP, tanben conegut jol nom de DMOZ (Directory Mozilla), es un annuari web creat en 1998, jos licéncia Netscape Open Directory License. Es gerit per una vasta comunautat d'editors benevòls del monde entièr, cadun estant responsable d'una o mai d'una categoria.
A la fin de febrièr de 2006, l'annuari conten mai de 4,75 milions d'adreças de sits, classadas dins mai de 700 000 categorias. Mai de 71 000 editors an participat al projècte dempuèi son lançament; prèp de 8000 son totjorn actius. L'annuari repertoria de ressorsas dins 78 lengas.
L'ODP es entièrament gratuit. L'ajust d'un sit novèl e l'utilizacion de las donadas costan pas res. Las donadas pòdon èsser descargadas e utilizadas gratuitament, mejançant lo respècte de la licéncia e l'ajust del còde HTML d'atribucion.
De sites nombroses utilizan las donadas de l'ODP, en complement d'autres servicis, lo pus conegut estant Google.


text:
626
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 626 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Invasion de l'Empèri per una coalicion gropant Avars, Eslaus e Sassanidas que comencèron lo sètge de Constantinòple. Dirigida per lo patriarche de la vila que capitèt d'unificar la populacion còntra l'invasion de pòbles pagans, la defensa de la capitala aprofichèt la poissança de la flòta romana per empachar leis asalhidors de menar d'assauts comuns. En particular, leis Avars deguèron faciar de pèrdas importantas e lo sètge mau capitèt.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Maridatge entre K'inich Janaab' Pakal Ièr e la filha dau senhor de la vila de Totkan.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Revirada d'una campanha en Anatolia per atacar Constantinòple maugrat la formacion d'una coalicion importanta ambé leis Avars e divèrsei pòbles eslaus qu'ataquèron la capitala romana dempuei lo nòrd.


text:
Lusitanians
Los lusitanians (Lusitani en latin, Auσιtavoί o Aouσιtavoί en grèc) èran un pòble de l'oèst de la Peninsula Iberica e lo gentilici per extension dels abitants de la província romana de Lusitània.
Pòble lusitania[modificar | modificar la font]
Estrabon los menciona coma la mens granda de las nacions d'Ibèria e que mai longtemps e frequentament lutèt contra los romans fins a que foguèron somés en 60 AbC. Avián un govèrn unificat.
L'origina seriá cèlta o d'una cultura preïstorica anteriora, d'origina indoeuropèa.
Mitologia[modificar | modificar la font]
Los lusitanians èren politeïstas e basavan los rites religioses suls sacrificis animals. Lo panteon suprèm èra format per tres dieus: Endovelicus, dieu de la santat, Ataegina la divessa del renaissénça e de la luna e Runesocesius, dieu de la guèrra. Mai tard adoptèron e tranformèron de divinitats cèltas e romanas.
Tanben veire[modificar | modificar la font]
- Lusitanian (per la lenga)


text:
846
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 846 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après lei desfachas de 843-845 còntra lei fòrças dau senhor breton Nominoe, lo rèi Carles decidèt de mobilizar una armada importanta còntra Bretanha. Dins lo corrent de l'estiu, aquò permetèt la dubertura de negociacions entre lei dos camps. Carles acordèt lo títol de dux a son adversari e lo dispensèt dau pagament dau tribut. En cambi, Nominoe deguèt reconoisser la senhoriá personala dau rèi franc sus Bretanha. Aquel acòrd foguèt solament una trèva car lo conflicte acomencèt tornarmai en 849.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après l'acòrd de patz signat l'annada precedenta ambé leis Abbassidas, un cambi de presoniers se debanèt entre lei dos estats dins lo corrent de l'annada.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
A Bagdad, un complòt organizat per Ahmad ibn Nasr ibn Malik còntra lo califa Al-Watiq mau capitèt. Son cap foguèt arrestat e executat. Lei causas d'aqueu complòt semblan èsser religiosas (oposicion au mutazilisme dau califa) e politicas (oposicion a la poissança novèla dei militars turcs). D'autra part, après l'acòrd de patz signat l'annada precedenta ambé lei Bizantins, un cambi de presoniers se debanèt entre lei dos estats dins lo corrent de l'annada. Segon lo testimoniatge d'Al-Tabari, permetèt la liberacion de 4 362 musulmans. Enfin, dins la Peninsula Aràbia, lo generau turc Bugha al-Kabir foguèt mandat per sometre la tribü dei Banu Numayr que pilhava lo territòri abbassida.


text:
Piégros-la-Clastre
Piégros-la-Clastre (Piégros-la-Clastre en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Piégros-La-Clastre a situat a 11 km a l'èst de Crest (cap de-luòc del costat).
Las municipalitats los mai prèps son Mirabel-e-Blacons, Aouste-sus-Sye e Aubenasson.
Piégros-la-Clastre est situé à 11 km à l'est de Crest (chef-lieu du canton).
Les communes les plus proches sont Mirabel-et-Blacons, Aouste-sur-Sye et Aubenasson.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge pren lo nom de Piegros-la-Clastre l'an 1872, de l'union dels dos pòbles de Piegros ont se situa lo castèl e de la Clastre en Bas ont vivián los fraires.
Le village prend le nom de Piegros-la-Clastre en 1872, de l'union des deux villages de Piegros où se situe le château et de La Clastre en Bas où vivaient les moines.


text:
Paolo Uccello
Paolo di Dono di Paolo, dich Paolo Uccello (Florença, 1397 - Florença, 1475), es un pintre italian de la primièra Renaissença, filh de Dono di Paolo, cirurgian e barbièr, e d'Antonia di Giovanni del Beccuto.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Paolo Uccello foguèt un pintre del Quattrocento (sègle XV) que marquèt l'istòria de la pintura per son mestritge de las novèlas règlas de la Perspectiva. Foguèt d'en primièr aprendís en çò de Lorenzo Ghiberti entre 1407 e 1414 environ, ailà faguèt coneissença amb de pintres coma Masolino, Donatello e Michelozzo. Participèt a l'epòca a las finicions de la pòrta del batistèri de Florença. Aprèp aver recebut las formacions de pintre, escultor, orfèbre e arquitècte, rejonhèt en 1424 la Companhiá dels pintres de San Luca e foguèt apelat un an pus tard per tornar far las mosaïcas de la basilica de San Marco (Venècia) destruidas per un encendi. En 1432 trabalhèt a la realizacion de la copòla de la glèisa de Santa Maria del Fiore. Recebèt sa primièra comanda monumentala en 1436 e realizèt la fresca lo Monument equèstre, dedicat al condottiere anglés John Hawkwood. Tota sa vida, faguèt de sas recèrcas sus la perspectiva una vertadièra passion anant de vegadas cap a l'obsession, rason per la quala lo critiquèron sos contemporanèus e l'escaissèron, Uccello (« aucèl » en italian), segurament per causa de sos capricis e sa distraccion. Pr'aquò aquela istòria seriá una legenda, auriá apertengut a una anciana familha florentina exiliada a Bolonha, los Ucceli.
Segon Le Vite de Giorgio Vasari, Paolo Uccello acabèt sa vida en 1475 « solet, excentric, malencòni e paure ».
Qualques òbras[modificar | modificar la font]
-
Sant Jòrdi esternissent lo dragon, 1439-1440 (París, Musèu Jacquemart-André).
-
Sant Jòrdi esternissent lo dragon, 1450-1455 (Londres, National Gallery).
-
-
Principalas[modificar | modificar la font]
- Sant Jòrdi e lo dragon (entre 1439 e 1440, destrempa sus fusta, 52 cm × 90 cm, National Gallery, Londres, Anglatèrra)
- Lo Deluvi (1446-1448, Chiostro Verde de la Santa Maria Novella, Florença) : aquela pintura murala es una experiéncia de Paolo Uccello sus la representacion ont cerquèt los limits de la perspectiva en l'accentuant al maximum.
- La Batalha de San Romano (destrempa sus pibol, 182 cm × 320 cm)
Aquela òbra en tres panèls independents executada entre 1456 e 1460 es una de las pus conegudas de Paolo Uccello. Comandada pels Medicis, representa una scèna de l'istòria de Florença datant de 1432. Los tres episòdis son repartits dins tres païses :
- en Itàlia al Palais dels Oficis de Florença,
- en Anglatèrra a la National Gallery de Londres
- en França al Musèu del Lovre de París.
- La Tebaïda (o Scene della vita di santi e di alcuni monaci) - Galleria dell'Accademia de Florença - pintada entre 1450 et 1475, es una larga fresca representant la vida de sants dins lor activitat monacala.
Lista cronologica[modificar | modificar la font]
- Renonciacion (env. 1420–1425) - Ashmolean Museum, Oxford
- La Creacion e la Casuda (env. 1424–1425) - Chiostro Verde, glèisa de Santa Maria Novella, Florença
- Adoracion dels magues (env. 1431–1432) - Staatliche Kunsthalle, Karlsruhe
- Sant Jòrdi e lo dragon (env. 1431) - National Gallery of Victoria, Melbourne
- Poliptic (env. 1433) - Museo Arcivescovile di Castello, Florença
- Frescas de la capèla dell' Assunta (env. 1434–1435) - Duomo, Prato
- Monjas amb dos enfants (env. 1434–1435) - Colleccion Contini-Bonacosi, Florença
- Monument equèstre de Sir John Hawkwood (Giovanni Acuto) (env. 1436), fresca - Duomo, Florença
- La Batalha de San Romano, tres panèls dispersats entre la National Gallery, lo Musèu del Lovre e los Oficis
- Sant Jòrdi e lo dragon (env. 1439–1440) - Musèu Jacquemart-André, París
- Panèl del relòtge amb profètas e evangelistas (1443) - Duomo, Florença
- Resurreccion (1443-1444) - veirièra, Duomo, Florença
- Nativitat (1443-1444) – veirièra, Duomo, Florença
- Istòria de Noè (env. 1447) - Chiostro Verde, Santa Maria Novella, Florença
- Scènas de la vida monastica (env. 1447–1454) - San Miniato al Monte, Florença
- Sant Jòrdi e lo dragon (env. 1450-55) - National Gallery, Londres
- Crucifixion (env. 1457–1458) - Thyssen-Bornemisza Collection, Madrid
- Vidas dels sants paires (env. 1460–1465) - Galleria dell'Accademia de Florença
- Miracle de la profanacion de l'ostia (1467–1468) - predèla, Galleria Nazionale delle Marche, palais ducal, Urbin)
- Caça dins la forèst (env. 1470) - Ashmolean Museum, Oxford
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) James Bloedé, Paolo Uccello et la représentation du mouvement : regards sur La Bataille de San Romano, Paris, École nationale supérieure des beaux-arts, " Espaces de l'art ", réédition 2006. (ISBN 2840560399)
- (fr) Jean-Louis Schefer, Le déluge, Paolo Uccello, Paris, POL, 1999. (ISBN 2867446767)
- (fr) vidèo : Vacarmes en Toscane, Paolo Uccello d'Alain Jaubert, collection Palettes. Considérations sur le peintre, en particulier sur la Bataille de San Romano


text:
1478
Aquesta pagina concernís l'an 1478 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 1473 còntra lei Tarascs a prepaus dau contraròtle de la Vau de Toluca. Leis Astècs foguèron desfachs ambé la pèrda d'una armada de 24 000 òmes e deguèron se retirar. Pasmens, d'atacas recurrentas còntra lei Tarascs acomencèron tormarnai a partir de 1480 — e s'acabèron per de reviradas regularas.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Fin dau conflicte acomençada en 1473 còntra leis Astècs amb una victòria majora dei Tarascs que capitèron d'anientar una armada enemiga de 24 000 òmes (segon lei fònts istoricas). Per s'aparar còntra d'atacas novèlas, lo govèrn tarasc acomencèt de fortificar sa frontiera orientala. D'efècte, d'incursions astècas acomencèron tornarmai a partir de 1480.


text:
Organizacion deis Estats Americans
L'Organizacion deis Estats Americans es una organizacion internacionala que gropa lei país dau continent american per favorizar la solidaritat e la cooperacion regionalas entre leis estats membres. Es basada a Washington.
Foguèt creada en 1948 au començament de la Guèrra Freja opausant leis Estats Units d'America a l'Union Sovietica. Ansin, dins lo corrent d'aqueu periòde, son ròtle principau èra de luchar còntra l'expansion dau comunisme sota la direccion de Washington. Per exemple, permetèt de legitimar d'iniciativas estatsunidencas còntra lei regimes comunistas de la region (Cuba, Granada...). En revènge, la solidaritat regionala conoguèt un limit important en 1982 quand leis Estats Units sostenguèron lei Britanics durant la guèrra dei Malvinas. Dempuei la fin de la Guèrra Freja en 1991, l'organizacion a conegut divèrsei transformacions ambé la demenicion de l'influéncia estatsunidenca (reintegracion de Cuba en 2009 per exemple) e son ròtle es d'ara endavant mai conforme a seis objectius iniciaus.


text:
761
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 761 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Arrestacion d'unei descendents d'Ali dins l'encastre d'una campanha còntra l'agitacion dei partisans dau chiisme. La màger part dei presoniers foguèron executats dins lo corrent de l'annada 762.


text:
Linha 2 del Mètro de Barcelona
La Linha 2 o linha lila del Mètro de Barcelona es la darrièra linha de mètro que s'apondèt a la ret de mètro se se pren pas en compte la linha 11. Malgrat que s'inaugurèt en 1995, la siá istòria remonta a 1959.
Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha, los talhièrs e los garatges se tròban al Triangle ferroviari, près de l'estacion de la Pau. A de mai de ligams de servici a Paral·lel amb la linha 3 e a La Pau amb la linha 4. Circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 2100 e 9000.
La L2 a pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 2002: Paral·lel a Pep Ventura. S'agrandís fins a Badalona Centre e Morera (Badalona) e es previst que se amplïi per l'autra banda dempuèi Sant Antoni, en passant per Poble Sec a Fira 2 - Pedrosa ont dintrariá dins lo tunèl de la linha 9 e arribariá fins a l'Aeropòrt del Prat. Amb aquel darrièr ampliament l'estacion de Paral·lel quitariá de donar servici a aquela linha e se convertiriá en coa de manòbras.
La linha 2 e la linha 11 son las unicas linhas qu'an totas las estacions adaptadas per gents amb problèmas de mobilitat.


text:
Bévenais
Bévenais en arpitan ( Bévenais en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Legir l'istòria de Bevenais del mejan age a la fin de la Revolucion publicada en l'an 2000 disponible siá dins la Comuna siá a l'Archiu Départementales.
Lire l'histoire de Bevenais du moyen age à la fin de la Révolution publiée en l'an 2000 disponible soit à la Mairie soit aux Archives Départementales.


text:
Sainte-Suzanne (Mayenne)
Sainte-Suzanne (Mayenne) es una comuna francesa administrada per lo departament de Mayenne de la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila medievala de Santa-Suzanne, sobrenomenada la « pèrla del Maine », se situa a la reünion d'un tuc isolat en dominant d'un a-pic de 70 mètres lo marge drech del Erve. La siá situacion géographique a longtemps #èsser estrategica a la cœur del Maine perque se situa en lisière dels monts dels Coëvrons (Alpes mancelles, extremitat sud de la Normandie) e de la plana de Anjau, que # se llaura un fòrça vast panorama. La vila a bastit sus el a 170 mètres d'altitud mas lo sieu ponch en culminant se situa al Mont-Negre (222 mètres).
Al nòrd, se descobrís los tucs dels Coëvrons, dempuèi la carrièra de la Kabylie (Voutré) fins a Bais, pel bòsc de Crun, lo Mont Rochard (350 m) e lo Montaigu (291 m). En la meteissa direccion, las nautors de la Nautor-Rocher (141 m), de Changemer (135 m), de contunh, a l'oèst, lo Montis (130 m) #que separan la conca de la Erve d'aquel de la Jouanne.
Aquelas nautors, en direccion de Évron, an separat de la vila per una part bassa, una sòrta de vasta cuvette #que formava antany lo Grand étang, uèi asséché. A l'èst, lo luòc del Tertre Ganne, d'ont se jouit d'un magnific panorama sus la vila medievala. Se se garda cap al sud-es, se descobrís lo bòsc de la Charnie #que separa Santa-Suzanne de las siás vesinas Blandouet, Thorigné-en-Charnie, Sants-Texans-sus-Erve. Cap a Chammes e Vaiges, se llaura una immensa plana, al sud cap a la Mayenne angevine, a l'oèst cap a Laval e los confins de la Bretanha.
Santa-Suzanne es a 7 km de Évron, 16 km de Montsûrs, 21 km de Sillé-lo-Guillaume, 28 km de Conlie, 32 km de Sablé-sus-Sarthe, 35 km de Laval, 48 km del Mans e 88 km de Angieus.
Divèrses quartièrs e caserius compausan la municipalitat de Santa-Suzanne : la Vila intra-muros, la Taconnière, los Grands-jardins, la Boulière, la Crotz-Cobèrta, lo Riu, lo Gohard, lo Pont-Nòu, lo Grand-Molin, la Madeleine e las Granjas.
Las municipalitats limitrophes son Blandouet, Chammes, Châtres-lo-Bòsc, Évron, Torcèt-Viviers-en-Charnie e Voutré.
Pichona vila de caractèr, station verda de vacanças, Santa-Suzanne aperten al País d'Art e d'Istòria Coëvrons-Mayenne, #que ne protegís lo CIAP (Centre d'interpretacion de l'arquitectura e del patrimòni).
La cité médiévale de Sainte-Suzanne, surnommée la « perle du Maine », se situe au sommet d'une colline isolée dominant d'un à-pic de 70 mètres la rive droite de l'Erve. Sa situation géographique a longtemps été stratégique au cœur du Maine car elle se situe en lisière des monts des Coëvrons (Alpes mancelles, extrémité sud de la Normandie) et de la plaine d'Anjou, sur laquelle s'ouvre un très vaste panorama. La cité est bâtie à 170 mètres d'altitude mais son point culminant se situe au Mont-Noir (222 mètres).
Au nord, on découvre les collines des Coëvrons, depuis la carrière de la Kabylie (Voutré) jusqu'à Bais, par le bois de Crun, le Mont Rochard (350 m) et le Montaigu (291 m). Dans la même direction, les hauteurs du Haut-Rocher (141 m), de Changemer (135 m), puis, à l'ouest, le Montis (130 m) qui séparent le bassin de l'Erve de celui de la Jouanne.
Ces hauteurs, en direction d'Évron, sont séparées de la cité par une partie basse, une sorte de vaste cuvette qui formait autrefois le Grand étang, aujourd'hui asséché. À l'est, le site du Tertre Ganne, d'où l'on jouit d'un magnifique panorama sur la cité médiévale. Si l'on regarde vers le sud-est, on découvre la forêt de la Charnie qui sépare Sainte-Suzanne de ses voisines Blandouet, Thorigné-en-Charnie, Saint-Jean-sur-Erve. Vers Chammes et Vaiges, s'ouvre une immense plaine, au sud vers la Mayenne angevine, à l'ouest vers Laval et les confins de la Bretagne.
Sainte-Suzanne est à 7 km d'Évron, 16 km de Montsûrs, 21 km de Sillé-le-Guillaume, 28 km de Conlie, 32 km de Sablé-sur-Sarthe, 35 km de Laval, 48 km du Mans et 88 km d'Angers.
Plusieurs quartiers et hameaux composent la commune de Sainte-Suzanne : la Cité intra-muros, la Taconnière, les Grands-jardins, la Boulière, la Croix-Couverte, la Rivière, le Gohard, le Pont-Neuf, le Grand-Moulin, la Madeleine et les Granges.
Les communes limitrophes sont Blandouet, Chammes, Châtres-la-Forêt, Évron, Torcé-Viviers-en-Charnie et Voutré.
Petite cité de caractère, station verte de vacances, Sainte-Suzanne appartient au Pays d'Art et d'Histoire Coëvrons-Mayenne, dont elle abrite le CIAP (Centre d'interprétation de l'architecture et du patrimoine).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dotada del mai ancian monument de la Mayenne, lo dolmen dels Erves, la vila a conegut una istòria particularament rica. Sòl donjon a aver-i resistit victorieusement a Guillaume lo Conquistador, invaincu de contunh pendent mai de tres sègles, lo castèl de Santa-Suzanne cavòt a las mans dels Angleses en 1425 e rèsta anglesa catorze ans abans d'èsser represes pels Franceses del sire de Bueil. Un ministre de Henri IV, Fouquet de la Varenne, primièr governador general de las Plaças, bastit « l'abitatge » en 1608. En 1661, dels cartas brevets signadas de Louis XIV conferiscan dins la vila sièis fièras e mercats annals #que ne faguèron una bourgade économiquement prospère pendent dos sègles. Al Sègle XVIII, l'establiment d'un graèr a sal lududes conferís un papièr administratiu e fiscal sus 26 parròquias de la region. La vila coneis tanben un sursaut economic mercés als 17 molins installats sul Erve, los sieus papeteries e carteries ; compta mai de 1 800 abitants al mièg del Sègle XIX, abans de tornar a una economia agricòla. Uèi, lo agricultura, la artisanat e l'animacion touristique constituisson las principalas basas de la comuna. Lo luòc e las basas de las muralles del castèl son internationalement coneguts dins lo mond dels archéologues pels vestigis de murs vitrifiés #que presentan, en comun amb qualques autres luòcs a França e en un autre luòc.
Los articles seguents detalhan l'istòria de la vila e lo sieu contèxt :
Los personatges istorics ligats a l'istòria del castèl an detalhat en los articles aicí-dessus.
Dotée du plus ancien monument de la Mayenne, le dolmen des Erves, la cité a connu une histoire particulièrement riche. Seul donjon à avoir résisté victorieusement à Guillaume le Conquérant, invaincu ensuite pendant plus de trois siècles, le château de Sainte-Suzanne tombe aux mains des Anglais en 1425 et reste anglais quatorze ans avant d'être repris par les Français du sire de Bueil. Un ministre de Henri IV, Fouquet de la Varenne, premier gouverneur général des Postes, construit « le logis » en 1608. En 1661, des lettres patentes signées de Louis XIV confèrent à la cité six foires et marchés annuels qui vont en faire une bourgade économiquement prospère durant deux siècles. Au Sègle XVIII, l'établissement d'un grenier à sel lui confère un rôle administratif et fiscal sur 26 paroisses de la région. La ville connaît aussi un sursaut économique grâce aux 17 moulins installés sur l'Erve, ses papeteries et carteries ; elle compte plus de 1 800 habitants au milieu du Sègle XIX, avant de revenir à une économie agricole. Aujourd'hui, l'agriculture, l'artisanat et l'animation touristique constituent les principaux atouts de la commune. Le site et les bases des murailles du château sont internationalement connus dans le monde des archéologues pour les vestiges de murs vitrifiés qu'ils présentent, en commun avec quelques autres sites en France et ailleurs.
Les articles suivants détaillent l'histoire de la cité et son contexte :
Les personnages historiques liés à l'histoire du château sont détaillés dans les articles ci-dessus.


text:
EPUB
Lo format EPUB (acronim en anglés d'Electronic PUBlication - «publicacion electronica») es un estandard dobèrt de libre electronic. Los fichièrs d'aquel tipe an l'estenduda .epub e permeton de conténer tèxt e imatges en un format que s'adapta als ecrans dels lectors (en permetent tanben cambiar la letra, la mesura, èca.) per'mor de ne facilitar la siá lectura. Aiçò ne fa la lectura mai comòda, e semblabla a la d'un libre corrent per çò qu'es d'autras formats coma lo .pdf.
Lo format EPUB servís a la distribucion e l'escambi d'archius. Fonciona tot representant, amb una estructura adaptable, contengut pròpri d'una web tala que còdi HTML5, CSS, SVG e imatges raster agropadas en un sol fichièr.[1]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel format es promogut pel International Digital Publishing Forum (IDPF) coma successor de l'anterior estandard «Open eBook». L'EPUB venguèt l'estandard oficial del IDPF en setembre de 2007.[2]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ EPUB 3.0 Overview, 11 d'octòbre de 2011, IDPF. Consultat lo 29 de setembre de 2012
- ↑ EPUB, 15 de març de 2012, IDPF. Consultat lo 29 de setembre de 2012


text:
-116
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -116 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau faraon Ptolemèu VIII. Son rèine es considerat coma fòrça negatiu per leis istorians grècs e, au contrari, fòrça positiu per lei fònts egipcianas. Son fiu Ptolemèu IX li succediguèt.


text:
Montseveroux
Montseveroux es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Existís a Montseveroux d'importants traces d'aucupacions romaines en datant probablament de la fin de l'empèri. Qualques vestigis subsisteixen al luòc dich de Barbarin, en l'anciana proprietat de la familha Poizat e als "camps dels mòrtes".
Il existe à Montseveroux d'importantes traces d'occupations romaines datant probablement de la fin de l'empire. Quelques vestiges subsistent au lieu dit de Barbarin, dans l'ancienne propriété de la famille Poizat et aux "champs des morts".


text:
863
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 863 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi causada per la nominacion contrària au drech canonic de Foci coma patriarcat de Constantinòple amb una declaracion dau papa Nicolau Ièr que lo declarèt illegitim. D'autra part, capitada d'una mission d'evangelizacion dei Khazars menada per Ciril e Metòde.
En Anatolia, incursions d'amplor (entre 20 000 e 40 000 òmes) menadas per doas armadas aràbias de l'Emirat de Melitèn — vassau fòrça autonòm dau Califat abbassida — que pilhèron la regions de Capadòcia, especialament la vila de Tiana. I foguèron atacats e desfachs per l'emperaire Miquèu au Prat de l'Evesque mai, en despiech de pèrdas importantas, l'incursion contunièt e lei Bizantins deguèron esperar de renfòrç car avián tanben de pèrdas importantas de remplaçar. Aquò permetèt a un còrs d'Arabis (8 000 òmes) d'agantar la Mar Negra a Amisos. Una armada bizantina fòrça importanta (fins a 50 000 òmes) dirigida per Petronas (segon lei fònts bizantinas ostilas a Miquèu III) ò per l'emperaire (segon lei fònts aràbias) capitèt de leis enceuclar e de leis anientar a Poson. Aquela batalha afebliguèt grèvament l'Emirat de Melitèn e marquèt lo començament de la reconquista bizantina en Orient.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Destruccion d'una tropa abbassida mandada còntra lei possessions bizantinas e armèni d'Anatolia a Poson. L'armada abbassida i perdiguèt mai de 6 000 òmes entraïnant una revòuta novèla dei populacions e dei soudats arabis — sostenguts per lei militars d'autrei pòbles — de Bagdad. Una guèrra santa foguèt declarada còntra lei Turcs per leis autoritats de la vila. Una insureccion dirigida per l'Alide Yahya ibn Umar se formèt e venguèt rapidament una menaça per lo poder centrau.


text:
La Bastida d'Èrç
La Bastida d'Èrç[1][2] (La Bastide-sur-l'Hers| en francés) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Raúl Soldi
Raúl Soldi (Buenos Aires, lo 27 de març de 1905 e lo 21 d'abriu de 1994) qu'ei un pintre argentin famós per aver ondrada la copola deu Teatre Colón a Buenos Aires en 1966. La soa carrièra totun que ho internacionau e las soas òbras que son expausadas dens mantuns musèu com a Nava York o au Vatican.
Après los sons estudis dens l'Acadèmia Nacionau de Bèras Arts d'Argentina que viatgè en Italia ; que viscó e tribalhè en Alemanha, Itàlia e aus Estats Units (on e tribalhè entaus estudis de Hollywood).
Que ho expausat a l'escadença de l'Exposicion Universau de París en 1937.


text:
Annada lutz
L’annada lutz (simbòl: al) es una unitat de distància utilizada en astronomia.
Una annada lutz es la distància percorrida par un foton (o pus simplament la lutz) dins lo voide, fòra de tot camp gravitacional o magnetic, en una annada juliana (365,25 jorns ; o : 31 557 600 segondas). La velocitat de la lutz dins lo voide essent (per definicion del mètre) de 299 792 458 m/s, una annada lutz es exactament egala a : 9 460 730 472 580,800 km ≈ 9 461 miliards de quilomètres = 9,461 Pm o 9 461 Tm.
(1 pentamètre (Pm) es egal a 1015 m) (1 teramètre (Tm) es egal a 1012 m)
1 al ≈ 9,461 Pm = 9,461×1015 m
Somari
Utilizacion usuala de l'annada lutz[modificar | modificar la font]
L'annada lutz s'utiliza subretot en vulgarizacion per exprimir las distàncias interstellaras e intergalacticas, perque aquela unitat es facilament accessibla pel grand public : representa lo temps mes per la lutz per percorrir la distància citada.
Per exemple, l'estela pus prèpa del Sistèma Solar, Proxima Centauri, se tròba a 4,22 annadas lutz, e que l'alò de nòstra galaxia, la Via Lactèa, a un diamètre de prèp de 100 000 annadas lutz. La galaxia d'Andromèda se situa a prèp de 2,5 milions d'annadas lutz.
Sosunitats[modificar | modificar la font]
En multiplicant la velocitat de la lutz per un temps causit, se construsís d'unitats parentas, coma per exemple l'ora lutz que val exactament 1 079 252 848,8 km.
Atal Pluton orbita a una distància mejana de 5,47 ora lutz del Solelh. E la Tèrra orbita a 8,32 minutas lutz del Solelh (autrament dich l'unitat astronomica val 8,32 minutas lutz), e la Luna orbita a 1,28 segonda lutz de la Tèrra.
Lo mes lutz s'utiliza pauc, perque sa valor es pas precisament definida. Las institucions oficialas s'interèssan gaire a aquelas unitats derivadas; es pas possible de dire se lo mes lutz val per exemple 30 jorns lutz, o un dotzen de l'annada lutz.
Evalucion en quilomètres :
- una segonda lutz ≈ 300 000 km,
- una minuta lutz ≈ 18 000 000 km,
- una ora lutz : 60 x 60 x 300 000 km ≈ 1 080 000 000 km,
- un jorn lutz : 24 x 60 x 60 x 300 000 km ≈ 25 920 000 000 km,
- une annada lutz : 365 [1] x 24 x 60 x 60 x 300 000 km ≈ 9 460 800 000 000 km.
Autras unitats astrofisicas[modificar | modificar la font]
L'annada lutz es rarament utilizada pels astronòms professionals, que li preferisson lo parsec (pc), perque es dirèctament ligat a la parallaxi de l'estela visada (un parsec equival a prèp de 3,26 annadas lutz).
Pels objèctes del Sistèma Solar, s'utiliza pus sovent l'unitat astronomica (ua), basada sus la distància tèrra solelh (una annada lutz val 63 241,077 ua, una unitat astronomica val prèp de 8 minutas lutz).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La velocitat de la lutz essent arredondida aquí a 103 prèp, es inutil de prendre una valor de l'annada pus precisa coma 365,24 jorns
Nòtas[modificar | modificar la font]
S'òm pren la valor seguenta : una annada lutz = 9 460 800 000 000 km, alara :
- Un TGV (s'òm estima sa velocitat maximala a 500 km/h) metriá prèp de 1 881 536 ans per percorrir una annada lutz.
- Una fusada Ariane 5 (s'òm estima sa velocitat mejana aprèp l'envòl a 8 000 km/h) metriá prèp de 135 000 ans per percorrir una annada lutz.


text:
Pòr nuclear
Un pòr cellular qu'ei ua mena de trauc qui horada l'envolopa nucleara (constituida d'ua dobla membrana lipidica) en tot perméter e regular los escambis enter lo nuclèu e lo citoplasma de la cellula eucariòta.
Lo nombre de pòrs que varia en foncion de l'activitat de transcripcion de la cellula; qu'ei ua estructura dinamica qui pòt aparéisher e desaparéisher en foncion de quants be'n hasquin òp. En mejana, un nuclèu de vertebrat que'n pòt osténder de cap aus 2000.
Las proteïnas qui'u compausan que son aperadas nucleoporinas. 8 proteïnas que forman ua corona qui entorneja lo pòr a l'exterior (de cap au citoplasma) e 8 autas qui hèn çò medish de cap au dehens deu nuclèu. Las 8 proteïnas externas (citoplasmicas) que's perlongan dab menas de "hius". Au dehens, la corona de 8 proteïnas viradas de cap au dehens deu nuclèus que forman ua mena de tistèth.
Lo complèxe qu'a un diamètre de 120 nm mentre qui lo horat b'ei pas sonque de 50 nm ; la soa massa qu'ei de 125 000 000 Da. Qu'ei format dab ua cinquantea de proteïnas diferentas.
Cada pòr nuclear que deisha passar las moleculas solublas dens l'aiga d'ua massa inferiora aus 50 dalton ; aquò qu'incluseish los ARN, certes lipids, los ribosòmas (qui, constituits d'ARNr e de proteïnas, be's pòden formar dens lo nuclèu quan los ARNr formats e rescontran las proteïnas deus futur ribosomas qui traucan los pòrs nuclears) e un gran nombre de proteïnas qui jògan un ròtle dens l'activitat deu nuclèu (com, per exemple, l'ADN polimerasa - estant, era tanben, un complèxe proteïc - , l'ARN polimerasa eca).
Un pòr que pòt perméter haut o baish 1000 passatges (aperats translocacions) per segonda e per pòr.
Quauques moleculas de mei gran endom que traucan los pòrs dab l'ajuda de proteïnas aperadas importinas qui's hèn reconéishen dab lo lor signau.


text:
Saüc
Los saücs (var. saüquèrs, sambucs), arbustes e plantas erbacèas del genre Sambucus, apertenon a la familha de las Caprifoliaceae. Los trabalhs recents en sistematica situan ara aquel genre dins las Adoxaceae. Lo saüc es una planta nitrofila, sa preséncia indica doncas un sòl ric en azòt.
Los saücs lenhoses son d'arbustes de flors blancas o de color crèma que se transforman de seguida en pichons ramelets de baias rojas, blus o negras. Los aucèls balhan fòrça valor a aquelas baias.
En Euròpa i a tres espècias de saücs :
- Sambucus nigra, lo saüc negre, de baias negras, es l'espècia mai escampilhada en Euròpa ;
- Sambucus racemosa subsp. racemosa
- Sambucus ebulus, lo saüc eule, es la tresena espècia dins las partidas pus frejas de l'Euròpa de l'oèst. Es un saüc rizomatós de baias negras toxicas.


text:
Montceaux-Ragny
Montceaux-Ragny es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Dintre Saône e Grosne se appuie sul extremitat septentrional dels Monts del Mâconnais, chaine de tucs orientats nòrd/nòrd-es - sud/sud-oèst estrech a l'oèst per la vallée de la Grosne e a l'èst per la plana de la Saône en limit de las culturas de Oc e de Oïl e del Franco-Provençal.
Le territoire d’Entre Saône et Grosne s’appuie sur l’extrémité septentrionale des Monts du Mâconnais, chaine de collines axées nord/nord-est - sud/sud-ouest enserrée à l’ouest par la vallée de La Grosne et à l’est par la plaine de La Saône en limite des cultures d’Oc et d’Oïl et du Franco-Provençal.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Situat al septentrion del principal chainon calcaire dels Monts del Mâconnais, en un pur écrin de verdure e de bòsc, lo pichon vilatge de Montceaux-Ragny compren lo Bourg a 300 mètres d'altitud amb la capèla Santa-Isidore e tres calvaires, lo masatge caseriu d'En Fralin e aquel de Ragny totes situats sul rebord es d'una calga géologique orientat nòrd-sud al pè #que doas fonts jaillissent. Aquela de Fralin, totjorn abondiu, n'apòrta una aiga fraiche a un polit lavoir voûté en cara d'un pichon jardin barrat d'un muret. Aquela de Ragny, mai al sud, alimenti un modèst abreuvoir pels animals de contunh un pichon lavoir.
Las siás aigas se reagrupen en un pichon ruisseau #que seguís la vallée e alimenti de contunh lo parc del castèl de Ruffey. De costum fòrça en calma, lo ruisseau pòt venir en lo moment de las gròssas e longas pluèjas d'abril un autentic torrent dévastant la rota.
Al mièg del XIXe sègle Montceaux-Ragny comptava 50 li cal de vinhas per una populacion de 140 abitants. Après 3 guèrras (1870 – 14/18 e 39/45) e lo phylloxéra la superficie de las vinhas #quèir a mens d'un a e la populacion a solament 16 abitants l'an 1975. I i aviá ja longtemps que l'escòla communale i aviá barrat las siás pòrtas.
La déprise agricòla consecutiva al dépeuplement a modelat lo païsatge en benefici del bòsc #que recobra ara los quatre cinquens dels 253 li cal la comuna.
Del temps que los vessants als sòls superficiales exposicions al sud an ocupat per una vegetacion rasa de pelouses calcaires shutas, domeni dels orchidées, o de primes bòsques de roures marcescents e de buis, los combes dobèrtas al nòrd-oèst demòran frescas, quitament fredas, e possedisson sus sòls colluviaux prigonds de polidas e de rics bòsques de roures sessiles baralhas de hêtres viscuts pel Pic negre, la Chouette hulotte o la Martre, de érables, de encants e de tilleuls. Guèines e blaireaux aprofèchan manques jos las ròcas per se protegir. Las tèrras argilo-calcaires son propices al blat o a la luzerne ; es lo territòri de la Lauseta lulu, del Chevreuil e de la Lèbe.
La vallée es essencialament ocupada per prés de còps humides vorejats de àlbers e de saules têtards. D'abondiuas barralhas e qualques vièlhas òrtas de plen vent provesisson n'ivèrn a l'alimentacion de nombrós passereaux.
La vinha ocupa las coteaux exposicions a l'orient rapidament caud dempuèi los primièrs rais de sol. Qualques ancianas nogueres demòran çà e ailà.
D'ancianas vinhas, uèi a l'abandon, suls marnes calcaires a genévriers tòrnan lentament al bòsc.
Qualques secrètas cadoles, pierriers e murgers en pèiras shutas ont se dauran al sol lo Lézard verd e la Vipère aspic existisson encara çà e ailà mai o mens amagats pel bòsc.
A partir d'ans 1975-1980 lo renauiment de las generacions #permetre l'arribada de nòus abitants atraches per l'interès paysager del luòc e la siá quiétude.
Pichon a pichon las abitacions aguèron restaurat e ocupadas per arribar a una populacion de 50 armas. Las vinhas #èsser replantées mas la ramaderia caprin desaparegut amb lo darrièr paysan del pòble. Sòlas de las bèstias charolaises pasturen ara en tota la vallée.
Una politica voluntarista de préservation del païsatge e del luòc a condusit a l'inscripcion de tot lo territòri communal a l'inventari dels luòcs classificats e un sentier de descobèrta de la natura recor la comuna.
L'anciana carrièra, descarga longtemps municipala, a #èsser reabilitada per venir un teatre de verdure de mai de 400 luòcs ont dels espectacles se desenrotllen l'estiu. Es d'ailà #que debuta la randonnée sul sentier de descobèrta de la natura. Al retorn trobaretz un ponch d'aiga potabla al pè de la comuna.
Divèrses endroits sus aquel sentier, sovent prèps d'un calvaire, ofrisson de polits punts d'enguarda sul pòble, sul païsatge, la glèisa de Sant-Martin-de-Laives, lo Castèl de Ruffey e sus tot lo val de Saône fins al Mont Poupet prèp de Salí-los-Bains en lo #Jurar. Mas atencion la Bise tròba ailà los primièrs reliefs mâconnais e pòt se mostrar fòrça mordante sus la nèu.
A l'èst e en crête, lo Camin dels Fraires (GR 76a), #que condusís lo pelegrin de Sennecey-lo-Grand a Clunhic en una jornada de camina, marca lo limit oriental de la municipalitat en transeünt per la còsta sommitale : 400 m.
Situé au septentrion du principal chainon calcaire des Monts du Mâconnais, dans un pur écrin de verdure et de forêt, le petit village de Montceaux-Ragny comprend le Bourg à 300 mètres d’altitude avec la chapelle Saint-Isidore et trois calvaires, le hameau d’En Fralin et celui de Ragny tous situés sur le rebord est d’une faille géologique orientée nord-sud au pied de laquelle deux sources jaillissent. Celle de Fralin, toujours abondante, apporte une eau fraiche à un beau lavoir voûté en face d’un petit jardin clos d’un muret. Celle de Ragny, plus au sud, alimente un modeste abreuvoir pour les animaux puis un petit lavoir.
Leurs eaux se regroupent en un petit ruisseau qui suit la vallée et ensuite alimente le parc du château de Ruffey. D’habitude très calme, le ruisseau peut devenir lors des grosses et longues pluies d’avril un véritable torrent dévastant la route.
Au milieu du XIXe siècle Montceaux-Ragny comptait 50 ha de vignes pour une population de 140 habitants. Après 3 guerres (1870 – 14/18 et 39/45) et le phylloxéra la superficie des vignes tomba à moins d’un ha et la population à seulement 16 habitants en 1975. Il y avait déjà longtemps que l’école communale avait fermé ses portes.
La déprise agricole consécutive au dépeuplement a modelé le paysage au profit de la forêt qui recouvre maintenant les quatre cinquièmes des 253 ha de la commune.
Alors que les versants aux sols superficiels exposés au sud sont occupés par une végétation rase de pelouses calcaires sèches, domaine des orchidées, ou de maigres forêts de chênes marcescents et de buis, les combes ouvertes au nord-ouest demeurent fraîches, même froides, et possèdent sur des sols colluviaux profonds de belles et riches forêts de chênes sessiles mêlées de hêtres habités par le Pic noir, la Chouette hulotte ou la Martre, d’érables, de charmes et de tilleuls. Renards et blaireaux profitent des failles sous les roches pour s’abriter. Les terres argilo-calcaires sont propices au blé ou à la luzerne ; c’est le territoire de l’Alouette lulu, du Chevreuil et du Lièvre.
La vallée est essentiellement occupée par des prés parfois humides bordés de peupliers et de saules têtards. D’abondantes haies et quelques vieux vergers de plein vent pourvoient en hiver à l’alimentation de nombreux passereaux.
La vigne occupe les coteaux exposés au levant vite chauds dès les premiers rayons de soleil. Quelques anciens noyers demeurent çà et là.
D’anciennes vignes, aujourd’hui à l’abandon, sur les marnes calcaires à genévriers retournent lentement à la forêt.
Quelques secrètes cadoles, pierriers et murgers en pierres sèches où se dorent au soleil le Lézard vert et la Vipère aspic existent encore çà et là plus ou moins cachés par la forêt.
À partir des années 1975-1980 le renouvellement des générations permit l’arrivée de nouveaux habitants attirés par l’intérêt paysager du site et sa quiétude.
Petit à petit les habitations furent restaurées et occupées pour atteindre une population de 50 âmes. Les vignes furent replantées mais l’élevage caprin disparu avec le dernier paysan du village. Seules des bêtes charolaises paissent maintenant dans toute la vallée.
Une politique volontariste de préservation du paysage et du site a conduit à l’inscription de tout le territoire communal à l’inventaire des sites classés et un sentier de découverte de la nature parcourt la commune.
L’ancienne carrière, longtemps décharge municipale, a été réhabilitée pour devenir un théâtre de verdure de plus de 400 places où des spectacles se déroulent l’été. C’est de là que débute la randonnée sur le sentier de découverte de la nature. Au retour vous trouverez un point d’eau potable au pied de la mairie.
Plusieurs endroits sur ce sentier, souvent proches d’un calvaire, offrent de beaux points de vue sur le village, sur le paysage, l’église de Saint-Martin-de-Laives, le Château de Ruffey et sur tout le val de Saône jusqu’au Mont Poupet proche de Salin-les-Bains dans le Jura. Mais attention la Bise rencontre là les premiers reliefs mâconnais et peut se montrer très mordante sur la neige.
A l’est et en crête, le Chemin des Moines (GR 76a), qui conduit le pèlerin de Sennecey-le-Grand à Cluny en une journée de marche, marque la limite orientale de la commune en passant par la côte sommitale : 400 m.


text:
A3 (Romania)
L'autorota A3 o Autorota de Transilvània (romanés : Autostrada Transilvania) es un projèct d'autorota en Romania de la Bechtel Corporation.
Itinerari : Bucarèst - Ploiești - Brașov - Făgăraș - Sighișoara - Târgu Mureș - Cluj-Napoca - Zalău - Oradea - frontiera ongresa.
La construccion dau tròç Brașov - Borș, d'una longor de 415 km, comencèt en junh de 2004. Lo contract signat entre lo govèrn romanés e l'entrepresa americana Bechtel causèt de problèmas importants au Parlament de Romania e ambé l'Union Europèa. Pasmens lo projèct si mantenguèt, estent lo besonh urgent d'una alternativa a la rota nacionala DN1, qu'es la rota mai congestionada de Romania en 2006.
Un còup acabada, aquela autorota deuriá suportar la part mai gròssa dau trafegue d'automobilas de l'èst de l'Union Europèa. E mai mentre que lo contract conclús entre l'Estat romanés e Bechtel fixèt fins au 31 de decembre de 2013 la data de finalizacion de l'autorota, leis òbras de 6 dei 8 tròç avián pas començat au 1er de setembre de 2010
Lo tròç Gilău - Turda s'inaugurèt lo 1er de decembre de 2009, lo tròç Bucarèst - Ploiești s'auriá degut durbir en julhet de 2010.


text:
1630
Aquesta pagina concernís l'an 1630 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Estats Pontificaus[modificar | modificar la font]
Arribada de la pèsta dins lei regions meridionalas deis Estats Pontificaus (Granda Pèsta Italiana de 1629-1631). En fòra de Bolonha (15 000 mòrts), lo nombre de victimas es mau conegut mai lei documents d'epòca depintan de pèrdas importantas dins lei vilatges locaus.
Republica de Venècia[modificar | modificar la font]
Arribada de la pèsta en Venècia (Granda Pèsta Italiana de 1629-1631). Fins a 1631, la malautiá causèt la mòrt de 46 000 sus una populacion totala estimada a 140 000 abitants.


text:
Christiaan Huygens
Christiaan Huygens (n. en 1629, m. en 1695) foguèt un fisician e matematician neerlandés del sègle XVII. Realizèt d'importants trabalhs dins los domenis de la dinamica e de l'optica. Inventèt lo relòtge de pendul. Identifiquèt los anèls de Saturne e descobriguèt Titan, lo seu satellit màger. Escriguèt lo primièr tractat de calcul de las probabilitats (De ratiociniis in ludo aleae) e lo primièr expausat de la teoria ondulatòria de la lutz (Traité de la lumière).
Nasquèt en 1629 a L'Aia, filh de Constantin Huygens, una de las pus importantas figuras de la Renaissença en Olanda. Educat a l'Universitat de Leiden, Christian foguèt un amic de René Descartes, qu'èra sovent convidat al fogal del scientific olandés. La seuna reputacion pels trabalhs sobre l'optica e la dinamica s'espandiguèt per Euròpa tota e en 1663 foguèt elegit sòci fondador de la Royal Society. Per convidacion de Loís XIV visquèt en França de 1666 fins a 1681, e mentre que i demorèt, Huygens foguèt un dels fondadors de l'Acadèmia de las Sciéncias de França.


text:
Lenga construcha
Las lengas construchas[1] (tanben dichas artificialas o bastidas[2]) son de lengas creadas per l'òme d'un biais conscient, e que son doncas pas lo resultat de l'evolucion d'una autra lenga. Lo glototeta (o glossopoèta) o fargaire de lenga o crea tot : la fonologia, la gramatica, lo vocabulari. Lo procès de creacion d'una lenga artificiala es apelat glossopoesia.
Aquela creacion conscienta pòt respondre a mai d'un motiu :
- afavorir la comunicacion entre parlaires de lengas tròp alonhadas, o tròp nombrosas – d'aquel tipe de lenga, que se ditz tanben lengas auxiliaras, lo mai conegut es l'esperanto
- far la pròva de teorias lingüisticas o matematicas – demèst las lengas experimentalas (logicas o filosoficas) se pòt citar lo loglan
- comunicar secrètament – son las lengas personalas, privadas o secrètas – la lingua ignota n'es un exemple pro ancian
- participar a una òbra de creacion – literatura, art – o simplament s'amusar : las lengas artisticas o de ficcion mai conegudas son las de J. R. R. Tolkien e lo klingon.
Somari
Terminologia[modificar | modificar la font]
Se pòt emplegar, notadament per l'esperanto, lo tèrme de lenga planificada. La majoritat dels lingüistas aiman melhor reservar aquela apelacion a las lengas naturalas que son reformadas (coma l'ebrieu modèrne o l'alemand).
Acorchas[modificar | modificar la font]
Mantunas lengas, jos l'influéncia de l'anglés, an creat de neologismes que se sap pas encara se capitaràn plan.
Per « lenga construcha » avèm :
- l'anglés conlang (de constructed language)
- lo catalan forjallengua (creat per Nicola Curat, 2005) o llengua artificial
- l'espanhòl Ideolengua (creat per A. Condori en 2000) o lengua construida
Per « lenga auxiliara » avèm :
- l'anglés auxlang (de auxiliary language)
- lo catalan auxillengua o llengua auxiliar
- l'espanhòl auxilengua o lengua auxiliar
Per « lenga engimbrada o logica » avèm :
- l'anglés englang e loglang (engineered language, logical language)
- lo catalan logillengua o llengua lògica
Per « lenga artistica » avèm :
- l'anglés artlang (de artistic language)
- lo catalan artillengua o llengua artística
Exclusion[modificar | modificar la font]
S'exclutz normalament de las lengas construchas las lengas de jòc (argòt, revèrs, etc.)
Tipologia[modificar | modificar la font]
Las lengas construchas se pòdon classificar segon lor logica de creacion. I a d'un latz las lengas a posteriori (o naturalas) que parton d'una o de mantuna lenga naturala (aital l'esperanto es fondamentalament romanic) e de l'autre latz las lengas a priori (o artificialas) que son complètament elaboradas.
Las lengas a posteriori son tanben classificadas dins las familhas de lengas naturalas que ne son inspiradas. Per exemple, un fum de lengas eslavas del nòrd existisson, creadas notadament per Libor Sztemon : lo lydnevi, lo seversk... Se lo grop eslau del nòrd existís pas, poguèt aver agut existit a la debuta del desvolopament de las lengas eslavas, del costat de Novgorod.
Las lengas artisticas se pòdon tanben classificar segon dos biaisses : pòdon èsser utilitàrias (aital lo klingon creat per Marc Okrand que lor fasiá mestièr una lenga pels klingons dins Star Trek) o creativas (aital lo sindarin creat per J. R. R. Tolkien fa partida de l'univèrs artistic de la Tèrra del Mièg – aquelas lengas son de còps dichas tanben ficcionalas).
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Tre l'Antiquitat, amb lo Cratil de Platon, se comencèt a especular ambe la gramatica. Los mecanismes serviguèron primièr a explicar las lengas naturalas (latin, grèc, sanscrit) mai qu'a crear de lengas novèlas. Pasmens, Panini, dins sa gramatica del sanscrit, bastiguèt un ensems de règlas per explicar lo lengatge : sa gramatica es doncas una barreja de lenga naturala e de lenga artificiala.
Las lengas artificialas pus ancianas èran mens consideradas coma construchas que coma subrenaturalas o misticas. La lingua ignota, producha per Ildegarda de Bingen al sègle XII, n'es un exemple. Es una mena d'argòt mistic. Un autre exemple de consequéncia es lo bâleybelen de Muhyi-i Gülseni, que son diccionari data de 1574. Aquel fa la pròva que las lengas construchas son pas exclusivas de l'occident europèu.
Los cercaires cabalistics volián retrobar la lenga d'origina parlada al paradís per Adam e Èva. Lo primièr projècte crestian de lenga ideala, ne parla Dante Alighieri dins De vulgari eloquentia, qu'i cèrca la melhora varietat d'italian per la literatura. Un autre projècte de lenga perfiècha es lo de Ramon Llull, que son Ars magna aviá per tòca de convéncer los infidèls de la vertat de la fe crestiana. Èra una combinatòria basica d'una tièra de concèptes.
A la Renaissença, los trabalhs de la Cabala e de Llull foguèron représ dins una amira magica, per d'aplicacions criptograficas. Un exemple ne poiriá èsser lo manuscrit de Voynich.
L'interès per l'Egipte anciana, en particular après la descobèrta de l'Hieroglyphica d'Horapollo, e los primièrs rescontres amb l'escritura chinesa virèron los esfòrces de cap a una lenga escricha perfiècha. Johannes Trithemius, dins Steganographia e Polygraphia, ensagèt de mostrar que totas las lengas pòdon èsser reduchas a una sola. Al sègle XVII, las lengas magicas foguèron de l'interès dels rosicrucians e dels alquimistas (coma John Dee). En 1623, Jakob Boehme parla d'una lenga naturala (Natursprache) dels sèns.
Las lengas musicalas de la Renaissença èran ligadas al misticisme, a la magia e a l'alquimia. Se'n parla de còps coma la lenga dels aucèls. Lo projècte Solresol de 1817 reprenguèt lo concèpte d'un biais mai pragmatic.
Lo sègle XVII foguèt lo de las lengas filosoficas o a priori. Demèst los autors, avèm Francis Lodwick (A Common Writing (1647) e The Groundwork or Foundation laid (or So Intended) for the Framing of a New Perfect Language and a Universal Common Writing (1652)), Thomas Urquhart (Logopandecteision, 1652), George Dalgarno (Ars signorum, 1661) e John Wilkins (Essay towards a Real Character, and a Philosophical Language, 1668). Lor produccion es una classificacion ierarquica que sa tòca èra a l'encòp l'expression orala e escricha. Dins sa lingua generalis (1678), Gottfried Leibniz a la meteissa tòca : un lexic de caractèrs que l'usancièr se'n servís per calcular de proposicions vraias.
Leibniz e los enciclopedistas se mainèron qu'organizar la coneissença umana dins una ierarquia univòca èra pas possible, nimai de bastir una lenga a priori sus la sola classificacion de concèptes. Dins l'article Charactère de l'Encyclopédie, d'Alembert fa una revista critica dels projèctes de lengas filosoficas del sègle d'avants. Après l'Encyclopédie, los projèctes de lenga a priori venguèron de mai en mai marginals. D'individús, pas al fial de l'istòria de l'idèa, contunhèron de propausar de lengas filosoficas entrò la debuta del sègle XX (cf. Ro), mas las lengas engimbradas pus recentament an de tòcas plan mai modèstas : d'unas son limitadas a un domeni especific, coma lo formalisme matematic o lo calcul (cf. lo lincos e los lengatges de programacion), d'autres an per tòca d'eliminar las ambigüitats (cf. lo loglan e lo lojban) o de far al mai concís (p. ex. l'ithkuil, l'arahau).
Ja l'Encyclopédie començava de s'interessar a las lengas auxiliaras a posteriori. Joachim Faiguet dins l'article Langue escriguèt una proposicion de gramatica laconica regularizada del francés. Al sègle XIX, una estonanta varietat d'aquelas lengas internacionalas auxiliaras foguèt producha. Louis Couturat e Léopold Leau dins l'Histoire de la langue universelle (1903) parlan de 38 projèctes.
Dempuèi lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1869, Lucian Geoffroy, un poèta provençal, propausa d'utilizar l'occitan que considèra coma una lenga mòrta : La questioun d'uno lengo universalo es sóulevado despièi long-tèms... D'ùni an prepausa lou francé ; d'autre volon uno lengo novo, filousoufico o sintetico, facho à priori [sic]. Aquesto belèu sarié seco ; l'autro, farié d'envejous. La lengo prouvençalo es touto lèsto : es richo e armouniouso ; li Troubadour l'an rendudo celèbro. D'autre caire pòu èstre counsiderado coume lengo morto despièi que lou dialèite dóu Nord a pres sa plaço ; farié dounc ges de jalous. Si raport emé lou latin, lou francés, l'italian, l'espagnòu, n'en rèndon l'estùdi facile. Perqué sarié-ti pas chausido pèr religa li nacioun ? E poudrié belèu pu mau faire.[3]
La primièra lenga qu'aguèt un resson internacional foguèt lo volapük, propausat en 1879 by Johann Martin Schleyer. En 10 annadas espeliguèron 283 clubs volapüquistas pel monde. Pasmens, lo succès de la lenga li faguèt pèrdre son unitat, e desapareguèt en qualques annadas, daissant la plaça liura a l'esperanto, presentat en 1887 per Ludwik Lejzer Zamenhof. L'ido, presentat en 1907, èra una refòrma de l'esperanto. Finalament, en 1951 apareguèt l'interlingua, òbra de l'International Auxiliary Language Association.
Lo loglan (1955) e sos descendents constituisson un retorn pragmatic cap a las tòcas primadièras d'una lenga a priori, moderada per la sofracha d'utilizabilitat de las lengas auxiliaras. Pasmens totas las lengas a priori modèrnas an pas qu'un nombre reduch d'usancièrs..
Las lengas artisticas, elaboradas dins l'encastre de la produccion literària o sonque per de rasons esteticas, sens cap de recèrca utilitària, comencèron d'aparéisser dins la literatura premodèrna (dins Pantagruel, e dins l'Utopia), mas comencèron a èsser construchas seriosament al començament del sègle XX. Se pensa que la primièra ficcion del sègle XX amb una lenga construcha es A Princess of Mars d'Edgar Rice Burroughs. Lo primièr a desvolopar una familha de lengas construchas foguèt Tolkien. Aqueste foguèt tanben lo primièr universitari a discutir de las lengas artisticas: ne parlèt en 1930 a un congrès esperantista coma un vici secrèt (A Secret Vice). A costat, la lenga nòva (Newspeak) d'Orwell èra mai una parodia de lenga auxiliara que non pas una lenga artistica.
A la debuta del sègle XXI, es vengut comun dins los romans de sciéncia-ficcion o de fantasia de conténer de tròces de lenga construcha, mai rarament de lengas construchas complètament descrichas. Se vei per exemple dins los filmes e las serias televisadas Star Wars, Star Trek, Stargate SG-1, Atlantis: The Lost Empire, o la seria Myst de jòcs sus ordinator. L'exemple mai conegut es la lenga klingon, de la seria Star Trek, qu'a un vocabulari e de règlas complètas de gramatica.
Las lengas construchas en occitan[modificar | modificar la font]
Se tròban pas gaire d'exemples de lenga construcha dins la literatura occitana.
- Dins Lo libre (1993), Crestian Rapin[4] parla de lengas, mas la clau es de cercar del costat de l'occitan e del francés.
- Dins La pèira d'asard (1990), Joan-Claudi Forêt[5] utiliza una reconstitucion d'occitan ancian.
- Dins Heisei (1998, 22010), Joan Francés Blanc[6] fa allusion a una lenga sortida de l'occitan ambe d'elements bascoïdes (utiliza lo mot basco godaric per parlar dels soldats).
Sul web, trobam dos exemples d'occitan modificat, per Joan Francés Blanc :
- l'akitan utilizat dins lo jòc Vexillium es d'occitan amb un vestit grafic leugièrament diferent[7]
- l'aquitan esbossat per un roman inacabat, La nuech de Chasluç, es un occitan regularizat ambe de manlèus a l'anglés[8][9]
Se discutís tanben de saber se d'unas formas d'occitan comun (estandard, referencial) constituisson de lengas construchas. Cal puslèu aicí parlar de lengas planificadas.
Ligams[modificar | modificar la font]
Sul web :
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Compilacion dels articles de las wikipèdias anglesa, espanhòla, francesa e italiana
- ↑ Notadament per Joan Francés Blanc dins son sit Lengas bastidas
- ↑ Lucian Geoffroy, Mis veiado, Paris, libr. Dumoulin, 1869. Citat dins Armana prouvençau per 1870, telecargadís sus archive.org (http://www.archive.org/details/armanaprouvena186871fluoft).
- ↑ Crestian RAPIN, Lo libre, Princi Negre, 1993
- ↑ Joan-Claudi FORÊT, La pèira d'asard, IEO, 1990
- ↑ Joan Francés BLANC, Heisei, Princi Negre, 1994
- ↑ Sit d'Akitania Berria : http://akitania.berria.free.fr/akitania.html
- ↑ "Aquitan", Lengas Bastidas
- ↑ Mençonat sus http://www.langmaker.com e dins lo document en linha (http://www.philol.msu.ru/~sidorova/files/conlangs.pdf) M.Ю. CидopoBa, O.H. ШyBaлoBa, ИHTEPHET-ЛИHГBИCTИKA: BЫMЫШЛEHHЫE ЯЗЫKИ


text:
Etrusc
La lenga etrusca foguèt parlada pels Etruscs sul territòri de l'anciana Etruria, en Itàlia centrala, correspondent gaireben a l'actuala Toscana (que li deu lo seu nom), a partir del sègle -VIII, fins son atudament coma lenga viventa a l'entorn del sègle -II.
Existís lo corpus, siá un ensems d'inscripcions en lenga etrusca conservadas fins ara, repertoriat e venent gaireben totas de Campània, del Latium, de Falerii e Faliscus, Véies, Caeré, Tarquinia e a l'entorn, mas tanben de luòcs mai alunhats, fòra d'Etruria, e amb que avián de rapòrts estrechs diplomatics o comercials: çò que vendrá a l'epòca romana la Gallia Narbonensis (la Narbonesa), mas tanben Corsega, la Sardenha e l'Africa del Nòrd o Cartage èra sobeirana.
Lo sol lengatge atestat amb que foguèt trobat una parentat amb l'etrusc es aquel que foguèt parlat dins l'illa de Lemnos, avant l'invasion ateniana (- VI), que d'estelas foguèron trobadas, portant d'inscripcions redigidas amb de caractèrs pròches d'aqueles utilizats pels Etruscs.
Somari
- 1 Los tèxtes
- 2 Classificacion lenguistica
- 3 Un exemple de tèxte etrusc
- 4 Qualques mòts coneguts de la lenga etrusca
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
Los tèxtes[modificar | modificar la font]
Enmai dels abecedaires e las inscripcions epigraficas (vejatz Alfabet etrusc) que se tròba sus fòrça d'objètes coma las teralhas, las tauletas d'escriure (tauleta de Marsiliana) o dels miralhs de bronze, suls parets de las tombas o dels sarcofags, de las « inscripcions parlantas »[1] mai sovent brevas e limitadas al nom e filiacion de las personas qu'apartenon aqueles objètes o sepulturas, dentre los 10 000 tèxtes trobats[2], los mai longs e importants son los segeuents:
Lo Cippo perugino[modificar | modificar la font]
Es una estela, un cippe descobèrt a Colle San Marco en 1822, contenent, gravats sus doas fàcias lateralas, quaranta e sièis linhas e una centana de mòts dextroversias, relatius a un contrat passat entre doas familhas suls tèrmes dels domènis respectius, amb las designacions de las partidas, de las leis invocadas e del dignitaris las fasent aplicar[3].
Quatre inscripcions sus tauletas de plomb[modificar | modificar la font]
- la primièra a l'entorn de Roma a Sta. Marinella, onze linhas e qualques mòts lisibles, reponsa oraculària o formula de natura rituala;
- la segonda, lo disc de Magliano a Magliano in Toscana, dins la Maremme, incisada en espirala e parlant de donas en onor de divinitats;
- la tresena a Volterra comportant tretze linhas e prèp seissanta mòts, de natura magicorituala;
- la quatrena a Campiglia Marittima dins le nòrd de Maremme, comportant dètz linhas e una cinquantena de mòts, correspondent a une malediccion lançada per una afranquida contra de personas.
Les lamellas de Pyrgi[modificar | modificar la font]
Incisions sus plaquetas d'aur trobada dins lo sanctari dedicat a Astarté, doas inscripcions interessantas perque foguèron trobadas amb una tresena redigida en lenga punica (fenician), inscripcion bilenga doncas. Descobertas en 1964.
La momia de Zagrèb[modificar | modificar la font]
Lo tèxte mai important que foguèt trobat, en longor e doncas en consequéncia pel contengut, a causa la raretat e la brievetat dels tèxtes trobat fins ara se pòt nomenar Liber linteus. Es un « libre », manuscrich sus tela de lin, servent de bendètas envelopant una momia trapada en Egipte e conservada al Musèu Nacional de Zagrèb. Datant del sègle -I environ, s'agís d'un tèxte calligraficat en roge e negre d'una dotzena de colomnas verticalas e, sus 230 linhas contenent prèp 1 200 mòts lisibles. Seriá coma un biais de calendrièr religiós evocant de divinitats e las ceremonias d'acomplir. Decobèrt en 1868.
Lo libre d'aur[modificar | modificar la font]
Son sièis plaquetas ligadas per d'anèls, recentament trobada en Bulgaria e conservadas al Musèu Nacional de Sòfia. Serián estat descobertas vèrs 1940 dins una tomba pendent l'escavacion d'un canal dins lo sud oèst d'aquel país, puèi conservadas secrètament, e anonimament legada, al començament de 2000, per son possessor edat de 87 ans e vivent en Macedònia.
Lo tèxte es cors d'estudi a Londres, los expèrts an pas encara publicat le resultat de lors recercas.
La Tabula Capuana[modificar | modificar la font]
La Tabula Capuana o tavola capuana, es una tauleta en tèrra cuècha datant del sègle -V contenent un tèxte en lenga etrusca de 390 mòts lisibles partejat en dètz seccions per de linhas orizontalas, descobèrta en 1898 dins la necropòli de Santa Maria Capua Vetere, en Campània, conservada als Musèus nacionals de Berlin.
La Tabula Cortonensis[modificar | modificar la font]
Descobèrta en 1992 a Cortone, es 32 linhas de tèxte en lenga etrusca sus una placa de bronze.
Autras traças escrichas[modificar | modificar la font]
- Lo bilenga de Pesaro, en etrusc e en latin, donant lo nom del defondut e de sa foncion.
- De pichons vases (encrièrs ?) comportant l'alfabet entièr e ordonat[4].
- Las inscripcions etruscas de l'Achensee, gravadas sus las parets d'una espelugae, dins lo Tirol austriac
Classificacion lenguistica[modificar | modificar la font]
Existís pas de consensús, a l'ora d'ara, sul ligam eventual de la lenga etrusca amb la familha de las lengas indoeuropèas, qu'an la particularitat d'èsser flexionalas, alara que l'etrusc es una lenga aglutinanta, coma l'elamit, son contemporanèu, que jamai foguèt ligat a las lengas semiticas vesinas, nimai a las lengas indoeuropèas.
De lingüistas avançan d'arguments en favor d'un ligam entre etrusc e lengas indoeuropèas. Son d'en primièr de correspondéncias dins qualques trachs gramaticals: formacion del genitiu en -s, veire d'autres cas de la flexion nominala, òrdre dels mòts, de preposicions (hintha : en dejos) o particulas (-c : e ; cf. indoeuropèu *-ke que venguèt en latin -que). Mas son tanben de correspondéncias dins lo lexic: Θezi, hece, tece : pausar, far, radical i.-e. dhē-; clan (filh), sovent ciutat coma pròba del caractèr indiscutablament non indoeuropèu de l'etrusc, se rapròcha de formas celticas e tokharianas, que l'elunhament geografic garantís l'origina indoeuropèa (per exemple irlandes clann : enfants, familha ; tokharien B kliye : femna) ; tin, jorn, de dei-n, din, lo pronom personal primièra persona mi, eca.
D'autres cercaires precison lo punt de ligament de l'etrusc a l'indoeuropèu: per Francisco Rodriguez Adrados e Jean Faucounau, l'etrusc est aparentat al lician, lenga indoeuropèa del grop anatolian, grop considerat coma mai arquaïc (es a dire mai ancianament destacat del tronc comun). La parentat consistiriá a pensar que l'etrusc se destaquèt du tronc comun indoeuropèu encara mai d'ora que l'anatolian. Per d'autres, la proximitat de l'etrusc al grop anatolian seriá mai neta se prenèm en compte, amb d'Erodòt, lo lidian (e non le lician), lenga parlada dans la region de la Lidia. Mas l'idèa es la meteissa: l'etrusc seriá una lenga eissida del ram indoeuropèu avant lo quite grop anatolian.
De lengüistas britanics pensan qu'apartendriá a una « superfamilha » que nomenan « nostratic » o « eurasiana ». Aquela tèsi interessanta dubrís fòrças perspectivas perque situariá l'origina de l'etrusc dins de temps encara mai alunhats que l'epòca ont la recerca lo faguèr fins ara. Atal s'agiriá mai, a la plaça d'una lenga indoeuropèa, d'un lenga preindoeuropèa o protoindoeuropèa dins son estadi mai avançat. Aquò explicariá las nombrosas ressemblanças que se trobèt a la lenga etrusca amb de lengas a l'entorn de la Mar Negra per exemple, o amb de lengas definidas coma non indoeuropèas coma las Lengas finoogricas (finés) o basc (aquela darrièrae essent sens dobte la mai anciana parlada sul continent europèu). Unas serián alara mai de lengas preindoeuropèas que non indoeuropèas, parladas de l'Atlantic a l'Indás, cristalizadas dins aquel estadi, e coneissent enseguida una evolucion autonòma.
La granda majoritat del lexic etrusc efectivament a pas de punt comun identificable amb las racinas indoeuropèas rebastida. Es per exemple la posicion de Bader, Sergent, e mai. Se basan sus la numeracion etrusca (ðu 1 ; zal 2 ; ci 3 ; sa 4 ; max 5 ; huð 6 ; sar 10) e sus qualques mòts relatius a la familha (ruva, fraire ; sex, sòrra ; clan, filh, lupu, morir, tiu, luna, mes) a lors equivalents latins (unus, duo, tres, quattuor, quinque, sex, decem, frater, soror, filius, morire, luna) e indoeuropèus *(oinos, duwo, treyes, kwetwores, penkwe, s(w)eks, dekmt, bhrater, dhugeter, sunus, mer-, mans-), mas tanben spur ciutat o encara al-, donar, eca. Savent que la numeracion e los noms sus la familha son aqueles que son mens susceptibles d'èsser empruntats a de substrats primitius en rason de lor importança e de lor emplec quotidian, se pòt qu'examinar amb mai granda prudéncia un emprunt dels numerals a una lenga aborigèna non indoeuropèa. E mai, cap de lenga indoeuropèa coneguda, presenta o passada, foguèt classificada coma aglutinanta; al contrari, l'existéncia del basc, lenga non indoeuropèa aglutinanta, benlèu mai anciana que l'etrusc, refortís l'opinion que los idiòmas aglutinans preexistissián a l'arrivada dels Indoeuropèus al sud d'Euròpa. .
De mòts, en minoritat, apartenon pas dirèctament a la lenga etrusca; s'agís d'emprunts « etrusquisats », fachs a las lengas dels diverses autres pòbles qu'èran en rapòrt amb los Etruscs.
A l'ora d'ara, segon Mallory, l'ipotèsi mai economica consistís a veire dins los Etruscs un pòble indigèn, de lenga non indoeuropèa, avent sens dobte mantengut de ligams comercials amb l'èst del bacin mediterranèu. Mas los fachs son caputs e las darrièras recercas efectuadas pels geneticians semblan probar que los Etruscs son de segur venguts d'Asia Minora coma l'aviá escrich Erodòt. Lo comparatista Michel Morvan (especialista del basc e etimologista) prepausa de raprochar lo nombre tres etrusc (ci) d'aquel de l'orit (ki).
Un exemple de tèxte etrusc[modificar | modificar la font]
Una inscripcion funerària de Tarquinia, citada per Jean-Paul Thuillier, dona plan las limitas de çò que savèm e de çò qu'ignoram de la lenga etrusca.
FELSNAS:LA:LETHES - SVALCE:AVIL:CVI - MURCE:CAPVE - TLECHE:HANIPALVSCLE
« Larth (prenom) Felsnas (nom de familha), filh de Lethe (nom del paire, que pòt significar esclau o descendant d'esclau), visquèt 106 ans. A (x...) Capoá (y...) per Annibal »
Se sabèm legir sens dificultat los noms pròpris, los ligams familhals e de tèrmas socials coma « esclau », los verbs MVRCE (actiu) e TLECHE (passiu) demòran misterioses. Se poiriá comprendre que le defondut « defendèt Capoá confisada per Annibal » (Auriá combatut coma mercenari dins l'armada cartaginesa), o « tornèt prene Capoá conquerida per Annibal » (Auriá servit dins una coòrta auxiliària de l'armada romana) o « restaurèt Capoá roïnada per Annibal » (Auriá participat a la reconstruccion de la vila aprèp la 2a guèrra Punica).
Qualques mòts coneguts de la lenga etrusca[modificar | modificar la font]
de gras de parentats son coneguts mercé a las inscripcions reportadas dins los tombèls:
- papa (grand paire),
- ati nacna (grand maire),
- clan (filh),
- sec (filha),
- tusurhtir (espos),
- puia (espoda),
- thuva (fraire),
- papacs (nebot).
Qualques prenoms revelats per l'epigrafia[modificar | modificar la font]
- feminins : Ram(a)tha ; Tanachilla ; Velia ; Larthia ;
- masculins : Larth ; Seth(re) (Setrius) ; Aruns ; Vel.
La numeracion[modificar | modificar la font]
Los dètz primièrs chifras, que los sièis primièrs inscrichs suls dats[5] (los autres chifras foguèron deduits per d'addicions explicitas):
- θu
- zal
- ci
- huθ
- max
- śa
- semφ
- cesp
- nurφ
- śar
Un article recent de S. A. Iatsemirsky [1] torna sus l'interpretacion de śar per dètz, e preferís li substituir halx, per comparason amb los numerals desenas, que, levat per vint (zaθrum) se forman totes en apondent un sufixe -alx. Lo substantiu halx essent atestat dins de passatges avent trach a de nombres, Iatsemirsky ne conclutz que halx significa dètz, śar significant alara dotze, per semblança fonetic entre śar e zal (ś t z semblant èsser intercambiable).
L'alfabet[modificar | modificar la font]
Qualques mòts etruscs nos venent mejans lo latin[modificar | modificar la font]
Los Latins empruntèron de de mòts etruscs coma haruspix (devinaire) e lanista (mèstre de gladiators). Qualques uns son encora presents, coma « istrion », « mecèn » (nom d'un ministre roman d'origina etrusca, vengut nom commun) e « persona » ; vedriá del nom del jòc de Phersu, personatge masquetat e barbut, a l'encòp menaçant e comic, qu'aparaissiá dins los espectacles funeraris. En latin, persona designava la masqueta de teatre, puèi lo ròtlz, avant de prene un sens mai general[6].
Los noms dels dieus[modificar | modificar la font]
Venon del Panteon Orit e pregrèc. Teshub per exemple, lo Tarhui ati vengut Tarhund/Tarchun pels Itits vengut Tarchonte (Archonte)/Tagete (Tagès) pels Etruscs. Es lo meteis dels autres dieud: Turan « divesa del cèl » (Vènus) ; Laran « dieu de la tempèsta » (Mart) ; Fufluns « dieu solelh » ; Thesan « divesa de la lutz » (Aurora).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, p. 26
- ↑ « mai que l'ensems dels autres tèxtes de l'Itàlia preromana », Dominique Briquel, La Civilisation étrusque, p. 22
- ↑ (fr)Notícia del musèu arqueologic de Perosa
- ↑ (fr)Les Etrusques et l'Italie avant Rome : De la Protohistoire à la guerre sociale de Ranuccio Bianchi bandinelli, Antonio Giuliano, et Jean-Paul Thuillier, p. 165
- ↑ Exemplaris conservats a la Bibliotèca de França
- ↑ (fr)J. Heurgon, La Vie quotidienne chez les Étrusques, 1961
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Il « mistero » della lingua etrusca, Romolo A. Staccioli (i a a la fin d'aquel obratge un glossari dels mòts etruscs actualament dechifrats de segur.) Newton Compton editori, Roma, 1977. 2° édition, 1987.
- (it)Gli Etruschi: una nuova immagine, Mauro Cristofani, Giunti, Firenze, 1984.
- (it)Rivista di epigrafia etrusca, Mauro Cristofani (in Revue Studi Etruschi, publiée par l'Istituto di Studi Etruschi e Italici, Firenze)


text:
Enric III de França
Enric III de França (Fontainebleau, lo 19 de seteme de 1551 - Saint-Cloud, lo 2 d'agost de 1589) qu'èra lo quatau hilh deu rei de França Enric II e de Caterina de Medici e que ho lo darrèr rei de la dinastia deus Valés en succedir au son hrair Carles IX ; que ho eth medish seguit suu tròn de França per Noste Enric qui vadó alavetz Enric IV de França.
Abans d'estar rei de França qu'eretè en apanatge los títols de duc d'Engoleime puish duc d'Orleans e arron de duc d'Anjau. Que ho elegit rei de Polonha dab lo nom d'Henryk Walezy (traduccion en polonés d'Enric de Valés), tròn qu'abandonè entà tornar en França per estar coronat.
Que regnè suber un reiaume de França esquissat per las guèrras de religion dab clans diferents qui contestavan lo son poder. Dens aqueth contèxte, que ho assassinat per Jacques Clément, un monge catolic e que deishè lo poder au rei de Navarra : Noste Enric, lo son cosin.
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Istòria/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Dinastia dels Valés
- Naissença en 1551
- Naissença a Fontainebleau
- Decès en 1589
- Personalitat de las guèrras de religion
- Personalitat de Nòva França
- Istòria modèrna
- Sobeiran assassinat
- Sobeiran de Polonha
- Duc d'Orleans
- Duc d'Anjau
- Cavalièr de la Cambaliga
- Sièti de La Rochèla (1573)
- Batalha de Jarnac
- Batalha de Moncontour
- Omosexualitat dins l'istòria
- Rei de França
- Personalitat francesa del sègle XVI


text:
Concerto per trompeta (Haydn)
Lo Concerto per il Clarino o concerto per trompeta en Mib major de Joseph Haydn (Hob. VIIe/1) que ho escrivut en 1796 entau son amic Anton Weidinger e la soa trompeta de claus.
Abans l'invencion de la trompeta de claus, la sola trompeta disponibla qu'èra la trompeta barròca qui non podèva pas prodúser sonque armonicas qui non permetèvan l'interpretacion de melodias un pauc elaboradas pas sonque dens lo registre suberagut (com aquò b'ei lo cas dans lo dusau concerto brandeborgés). La trompeta de claus elaborada per Weidinger que dè donc lo parat a Haydn de compausar un concerto elaborat per la trompeta. Malurosament, lo principi de la trompeta de claus qu'ei que, entà poder interpretar gamas cromaticas, b'èra horadada entà poder aubrir e tapoar lo son trauc, e aquò que provocava ua gran perta de la qualitat deu son.
A maugrat d'aquò, aqueth concerto de Haydn qu'ei uei interpretat sus trompetas classicas modèrnas (inventadas quauques decadas arron la composicion d'aquesta òbra) qu'ei ua pèça hèra importanta deu lor repertòri.
Aqueth concerto que's compausa deus moviments seguents :
I. Allegro (sonata) II. Andante (sonata) III. Finale-Allegro (Rondo)
e dab los pupitres seguents :
2 flabutas, 2 clarins, 2 bassons, 2 trompas, 2 trompetas barròcas, timpani e còrdas.


text:
Regions de la Republica Chèca
Las tres grandas regions istoricas de la Republica Chèca son Boèmia a l'oèst, Moràvia a l'èst e Silèsia al nòrd-èst.
Administrativament, Chequia es devesida en regions (kraje, al singular kraj). La capitala (hlavní město) Praga es tanben considerada coma una region.
Regions actualas (dempuèi 2000)[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2000, i a 13 regions administrativas que son tanben vengudas de collectivitats localas qu'elegisson un conselh e un governador. Praga qu'es la 14ena division administrativa a un estatut especial.