text:
Birmania
Birmania (en birman: Myanma o Bama, transcrich inexactament en anglés Myanmar) es un estat del sud-èst d'Asia que confronta al nòrd-èst China, a l'èst Laos e Tailàndia, al nòrd-oèst Bangladèsh e Índia e a l'oèst la mar d'Andaman e lo golf de Bengala.
Dempuèi lo còp d'Estat militar de 1990, lo regim promòu lo nom de Myanmar dins las lengas qu'utilizan l'alfabet latin, en luòc dels noms abituals de las lengas occidentalas coma Birmania en occitan o Burma en anglés. Totun Myanmar es una transcripcion inexacta del nom birman real qu'es Myanma. A mai, la diplomacia internacionala accèpta pas unanimament lo nom de Myanmar.
La capitala es Naypyidaw (abans 2005 èra Rangon).
Lo gentilici es birman -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria au Reiaume de Pagan
- 1.2 Dau Reiaume de Pagan au periòde coloniau
- 1.3 Lo periòde coloniau
- 1.4 La Birmania independenta
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Divisions administrativas
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria au Reiaume de Pagan[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas indicant la preséncia d’Homo sapiens sus lo territòri birman datan d'au mens 11 000 ans. Dins lo corrent dau millenari III av. JC, apareguèt la premiera cultura organizada qu'èra liada au pòble mon. Foguèt benlèu a l'origina de la fondacion dau premier estat de la region, Suvarnabhumi, a l'enton dau pòrt de Thaton vèrs lo sègle III av. JC. Gràcias au desvolopament dau comèrci, aqueu sègle veguèt tanben l'arribada e la difusion de la cultura indiana. Favorizada per lo mandadís de monges bodistas per lo sobeiran indian Ashoka, entraïnèt la naissença d'una cultura pròpria, pròcha d'Índia, dicha civilizacion de Dvaravati que dominèt lo sud de la Birmania actuala fins au sègle IX. La vila de Thaton sembla dominar lo periòde mai la manca de documents escrichs limita lei conóissenças.
Dau Reiaume de Pagan au periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Pagan[modificar | modificar la font]
Lei Birmans migrèron dempuei lo nòrd en direccion dau bacin d'Irrawaddy a partir dau sègle IX. Aprofichant l'afebliment progressiu de la civilizacion de Dvaravati que dispareguèt definitivament entre lei sègles XI e XII, fondèron la vila de Pagan en 849 onte foguèt installada la capitala. Venguts pauc a pauc una poissança militara importanta, conquistèron lo territòri mon durant lo rèine d'Anawratha (1044-1077). Au contacte dei populacions localas, adoptèron lo bodisme theravada coma religion.
Pasmens, en 1253, la conquista de Nanzhao per lei Mongòls destabilizèt la region. Accelerèt la migracion dei Tais vèrs lo sud puei permetèt ai Mongòls d'organizar d'atacas còntra lei reiaumes d'Asia dau Sud-Èst. Dins lo corrent deis annadas 1280, Pagan subiguèt una tiera de desfachas còntra seis armadas e son rèi deguèt acceptar la senhoriá mongòla. Afeblit, lo reiaume birman deguèt alora faciar de crisis de succession e de trèbols liats a l'arribada dei Chans, una populacion tai, dins lo bacin d'Irrawaddy. En 1299, sa capitala foguèt cremada per leis envaïsseires e lo Reiaume de Pagan dispareguèt.
Lei tres reiaumes[modificar | modificar la font]
Après la casuda de Pagan, lo territòri birman se fragmentèt politicament. Dins lo sud, lei Mons reprenguèron son independéncia e fondèron en 1287 lo Reiaume d'Hanthawaddy. Centrats sus lei ciutats de Martaban e de Pegu, respectivament capitala en 1287 e en 1369, aquel estat resistiguèt ai temptativas de conquista dau Reiaume d'Ava. Fondat en 1364 per lei Chans, aqueu reiaume aviá la vila d'Ava coma capitala e èra principalament poblat de Birmans. Assaièt mai d'un còp de conquistar lo sud mai mau capitèt en causa de la resisténcia dei Mons e de revòutas recurrentas entre lei pòbles chans pus septentrionaus. Enfin, entre aquelei reiaumes, se mantenguèt un estat pichon dirigit creat en 1347 per la dinastia Taungoo.
L'unificacion dau país[modificar | modificar la font]
L'unificacion de Birmania foguèt un procès lòng. La dinastia Taungoo ne'n foguèt lo premier animator a partir dau sègle XVI. D'efèct, en 1527, Ava foguèt pilhada per lei Chans dau Nòrd permetent au rèi Tabinshweti (1530-1550) d'atacar son vesin septentrionau en 1535. Durant lo rèine de son successor Bayinnaung (1550-1581), lei Birmans conquistèron Ava e Chiang Mai, capitala de Lanna, e ataquèron Siam. En 1564, una partida importanta dau territòri siamés, compres la capitala Ayuthia, èra ocupada mai la mòrt de Bayinnaung permetèt ai Tais de finalament rebutar l'invasion dins lo corrent deis annadas 1590.
La disparicion de Bayinnaung entraïnèt lo declin de la poissança birmana que conoguèt una crisi intèrna fins au rèine d'Anaukpetlun (1606-1628). Foguèt obligat de tornar conquistar la Birmania Bassa e de tornar sometre Chiang Mai. Pasmens, son òbra subrevisquèt pas a sa mòrt e tre 1629, Birmania èra tornarmai en crisi. En 1740, lei Mons se revoutèron e proclamèron un rèi a Pegu avans d'ocupar Ava en 1752. Aquò entraïnèt la disparicion de la dinastia Taungoo.
Foguèt remplaçada dins son ròtle unificator en 1752 per la dinastia Konbaung. Son fondator, Alaungpaya (1752-1760), capitèt de reconquistar lo territòri mon permetent d'acabar l'unificacion dau país. Puei, sei successors restaurèron la poissança militara birmana que poguèt tornar rivalizar ambé Siam. En particular, en 1767, Ayuthia foguèt destrucha per una armada birmana e lei Siamés preferiguèron alunchar sa capitala de la frontiera e la transferir a Bangkòk. Pendent lo rèine de Bodawpaya (1781-1819), una capitala novèla, Amarapura, foguèt fondada e lo litorau sud-oèst, dich Arakan, foguèt conquistat. Pasmens, aqueu entraïnèt un raprochament frontalier ambé l'Índia Britanica e, rapidament, de tensions ambé Londres.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La conquista britanica de la Birmania Bassa[modificar | modificar la font]
Lei tensions aparegudas entre Birmania e lo Reiaume Unit a la fin dau sègle XVIII degenerèron en guèrra dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX. Aquò foguèt causat per d'intervencions birmana en Cachar en 1817 e en Assam en 1824. Òr, una avançada dins aquela region èra considerada per lei Britanics coma una menaça dirècta per sei possessions en Bengala. En 1824, Londres decidèt donc d'intervenir militarament còntra Birmania entraïnant la Premiera Guèrra Anglobirmana (1824-1826) que s'acabèt per la cession d'Arakan e de Tenasserim e per l'abandon de tota revendicacion sus Cachar e Assam.
Pasmens, lei tensions s'amaisèron pas e d'incidents entre marchands britanics e autoritats birmanas a Rangon en 1851 entraïnèron una guèrra novèla (Segonda Guèrra Anglobirmana, 1852). L'armada britanica ocupèt la totalitat de la Birmania Bassa que foguèt annexada per Londres. L'annada seguenta, una patz precària foguèt restablida per lo rèi Mindon Min (1853-1878). En 1862, l'ensems dei conquistas britanicas foguèt gropat au sen d'una entitat territòriala unica ambé Rangon coma capitala.
La conquista britanica de la Birmania Auta[modificar | modificar la font]
Mindon Min assaièt de reorganizar lo reiaume ambé la fondacion d'una capitala novèla, Mandalay e amb un raprochament ambé França qu'èra a conquistar lei regions lòng de Mekong. En revènge, refusèt de reconóisser leis annexions britanicas de 1852. Foguèt remplaçat per Thibaw Min (1878-1885) que deguèt faciar de revòutas au sen dei Kachins e dei Chans. En 1883, demandèt una ajuda francesa per obtenir d'armas modèrnas.
Pasmens, en 1885, un incident novèu opausèt lo poder birman a una companhiá britanica. Londres prepausèt un arbitratge favorable a seis interès. Foguèt refusat per lo govèrn birman que pensava poder obtenir un sostèn francés. En fàcia d'aqueu refús, lei Britanis exigiguèron lo contraròtle de la diplomacia birmana e ataquèron Mandalay. Thibaw Min capitulèt sensa combat e la Birmania Auta foguèt annexada a l'Empèri Britanic.
La Birmania Britanica[modificar | modificar la font]
L'administracion britanica entraïnèt de cambiaments importants au sen de la societat birmana qu'aguèron de consequéncias importantas per la seguida. Premier, lei comunautats dei montanhas obtenguèron de facto un estatut d'autonòmia car foguèron geridas en despart dau rèsta dau país. Venguèron rapidament satisfachas d'aquela situacion. D'autra part, lo bodisme perdiguèt sa posicion de religion d'Estat car lo poder coloniau introduguèt la neutralitat religiosa en vigor dins leis Índias Britanicas. Pasmens, aquela neutralitat foguèt parciala car de missions crestianas aguèron lo drech de crear lei sieunas escòlas, especialament au sen dei pòbles animistas. Enfin, la dubertura de l'economia birmana au comèrci mondiau e lei besonhs de foncionaris per l'administracion novèla entraïnèron l'arribada d'Indians e de Chinés. Aquò foguèt fòrça acceptat per lei Birmans e favorizèt l'emergéncia d'un corrent nacionalista.
L'emergéncia dau nacionalisme birman[modificar | modificar la font]
L'emergéncia dau nacionalisme birman se debanèt dins lo corrent deis annadas 1920. L'ostilitat dei monastèris bodistas au poder coloniau e l'influéncia importanta deis estrangiers dins leis afaires economics ne'n foguèron lei dos factors principaus. Per ne'n tenir còmpte, lei Britanics fondèron un conseu legislatiu e decidèron de separar Birmania d'Índia en 1937. Puei, una constitucion foguèt adoptada creant un regime parlamentari amb un governador totjorn dotat de poders importants. Aquò suscitèt la fondacion de divèrsei partits politics nacionalistas coma lo Sinyetha de Ba Maw e lo Thakin de Ba Sein. Lo premier ganhèt leis eleccions de 1937 e son cap venguèt cap dau govèrn de la colonia. En 1938, d'esmogudas antiestrangieras aguèron luòc causant la partença de plusors Chinés e Indians.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Birmania foguèt un teatre de combats de la Segonda Guèrra Mondiala opausant principalament lei fòrças de l'Empèri Britanic a aquelei de Japon. De movements birmans jonhèron lei dos camps. Lei Japonés ataquèron la region a la fin de decembre de 1941 e prenguèron Rangon tre lo mes de març. Dos mes pus tard, ocupavan la màger part dau territòri birman mai l'armada britanica s'afondrèt pas totalament. Gràcias au renfòrç de soudats mobilizats en Índia, capitèt d'estabilizar un frònt dins lo nòrd-oèst dau país. Lei regions ocupadas foguèron plaçadas sota administracion militara japonesa fins a 1943 e la proclamacion de l'independéncia. Un govèrn birman fantòche foguèt alora installat per Tòquio, sostengut per lo Thakin qu'organizèt l'Armada de l'Independéncia Birmana comandada per Aung San.
De 1943 a l'estiu de 1944, de combats violents opausèron Aliats e Japonés. S'acabèron per lei victòrias britanicas d'Imphal e de Kohima onte la màger part dei fòrças japonesas de Birmania foguèron anientadas. Ajudats per lei tropas d'Aung San, que cambièt de camp en març de 1945 e que fondèt la Liga Antifaissista per la Libertat dau Pòble (AFPFL) d'inspiracion nacionalista e democratica, lei Britanics reconquistèron Rangon en mai. L'AFPFL estendiguèt alora pauc a pauc son influéncia au sen de la populacion.||
La Birmania independenta[modificar | modificar la font]
L'independéncia e lo periòde U Nu[modificar | modificar la font]
Après la guèrra, Birmania, largament destrucha per quatre annadas de combats, foguèt dirigit per un govèrn format per Aung San, en 1946, que revendiquèt l'independéncia. Un an pus tard, una assemblada constituenta dominada per l'AFPFL, foguèt elegida. U Nu (Thakin) remplacèt Aung San assassinat a l'instigacion de l'èx-Premier Ministre U Saw per de rasons mau conegudas. Birmania foguèt dotada d'institucions federalas laissant una certana autonòmia ai diferentei minoritats etnicas e venguèt independenta en genier de 1948.
U Nu mau capitèt de gardar l'unitat nacionala qu'inspirava Aung San. Tre 1948, lei Karens se revoutèron rapidament imitats per d'autrei pòbles maugrat la repression de l'armada dau generau Ne Win. En revènge, lo pòble birman eu meme contunièt de sostenir U Nu qu'adoptèt divèrsei mesuras eissidas dau programa de « socialisme bodista ». Pasmens, aquò permetèt pas de redreiçar l'economia minada per la partença de la màger part dei foncionaris coloniaus e per lei despensas militaras liadas ai conflictes intèrnes. A partir de 1958, lei trèbols economics favorizèron lei comunistas e U Nu deguèt proclamar l'estat d'urgéncia per restablir l'òrdre. Puei, acomencèt de negociacions ambé leis insurgents ambé la possibilitat d'establir un regime pus federau. Mau acceptat per lei militars, aquò entraïnèt un còp d'estat en 1962 e la presa dau poder per lo generau Ne Win.
Lo periòde Ne Win[modificar | modificar la font]
Lo generau Ne Win instaurèt una dictatura militara ambé la suspension de la constitucion e la dissolucion dau Parlament. Lo regime novèu decidiguèt d'adoptar una « via birmana vèrs lo socialisme » e fondèt lo Partit dau Programa Socialista Birman (BSPP), partit unic a partir de 1964. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat dei comunistas, de la borgesiá e dei minoritats etnicas e ai dificultats liadas a l'organizacion marrida dau socialisme birman (inflacion, manca de certanei bens... etc.). Per assegurar son poder, la junta organizèt la repression dei diferenteis oposicions aprofichant leis interès divergents de seis adversaris.
Ansin, dins leis annadas 1960, lei comunistas, sostenguts per China, èran poderós dins lo centre dau país. Leis insureccions dei minoritats èran fòrtas dins lei regions perifericas onte trobavan de ressorsas gràcias a la còntrabanda ambé Tailàndia (Karens, Mons, Kayahs), la produccion d'òpi (Chans) ò un sostèn chinés (Kachins). A partir deis annadas 1970, la situacion militara se melhorèt per lo regime que capitèt de desgatjar lei regions centralas. Menaçats a son torn, leis insureccions etnicas se reüniguèron au sen dau Frònt Nacionau Democratic (NDF) en 1975. En 1980, una temptativa de negociacions ambé Ne Win mau capitèt. En 1985, lei Karens subiguèron una desfacha grèva mentre que lei comunistas, raliats au federalisme, foguèron acceptats au sen dau NDF. En parallèl, lo desvolopament de la criminalitat organizada liada au narcotrafec venguèt una fònt de trèbols au sen dei Chans.
L'insureccion de 1988[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1980, la situacion economica contunièt de s'agravar en causa de la guèrra civila e dei carestiás. En març de 1988, aquò entraïnèt de manifestacions d'estudiants. Maugrat la repression dei militars, lei tensions demorèron vivas e Ne Win foguèt obligat de demissionar en julhet. Puei, en fàcia de l'extension de la contestacion, la junta fisèt lo poder a un civiu dich Maung Maung. Pasmens, aquò contentèt pas l'oposicion que formèt la Liga Nacionala per la Democracia (NLD) dirigida per U Nu e Aung San Suu Kyi, filha d'Aung San. U Nu assaièt de formar un govèrn provisòri mai lo 18 de setembre, l'armada reagiguèt e dispersèt lei manifestacions.
Un Comitat d'Estat per la Restauracion de la Lèi e de l'Òrdre (SLORC) foguèt creat per lei militars. Arrestèt plusors caps de l'oposicion coma Aung San Suu Kyi e afirmèt son nacionalisme mai deguèt prometre l'organizacion d'eleccions liuras. En particular, cambièt lo nom dau país en Myanmar, tèrme eissit dau birman ancian. En 1990, perdiguèt largament leis eleccions (392 deputats sus 485 per la Liga Nacionala per la Democracia) e proclamèt la lèi marciala per se mantenir au poder. Intensifiquèt alora la repression còntra la Liga.
La lenta liberalizacion dau regime militar[modificar | modificar la font]
Lo SLORC dirigiguèt lo país fins a 1997 avans son remplaçament per lo Conseu d'Estat per la Patz e lo Desvolopament (SPDC) que gardèt lo poder fins a 2011. Dins lei fachs, lei militars gardèron la direccion dau país. Tocats per de sancions internacionalas a partir de 1996, la junta capitèt d'obtenir l'ajuda de China, de Tailàndia e finalament de l'ASEAN per ne'n limitar lei consequéncias. En revènge, lo govèrn birman deguèt pauc a pauc alinhar sa diplomacia sus aquela de Pequin. Regardant leis afaires interiors, la junta assaièt de liberalizar l'economia dau país mai la situacion evolucionèt gaire. Sei succès principaus foguèron finalament obtenguts còntra leis insureccions ambé de victòrias còntra lei Karens e lei Chans que sei guerilhas foguèron fòrça afeblidas. En 2005, la capitala foguèt transferida de Rangon a Naypyidaw.
En 2007, la desgradacion de la situacion economica s'agravèt amb una aumentacion dau pretz de l'essença. Aquò entraïnèt una insureccion novèla de la populacion que manifestèt per carrieras. Durament reprimidas, foguèron pasmens a l'origina d'una dubertura politica dau regime ambé l'adopcion d'una constitucion novèla en 2008. Lo tèxte organiza un regime ibrid permetent ai militars d'obtenir un nombre minimom de parlamentaris e organizant liurament l'eleccion dau rèsta. En 2010, la Liga Nacionala per la Democracia refusèt de participar a aqueleis eleccions avans de participar a un escrutinh parciau en 2012. Aung San Suu Kyi e son partit i ganhèron 41 deputats mai lei militars gardan lo contraròtle de 80% dau Parlament.
Politica[modificar | modificar la font]
L'estat de Birmania es dirigit per una dictatura militara dempuèi lo còp d'Estat de setembre de 1988. Lo general Than Shwe, president de la junta e cap de las fòrças armadas, daissa la plaça de president a Thein Sein en març de 2011. Lo partit d'oposicion menat per Aung San Suu Kyi (Liga Nacionala per la Democracia o NLD) aviá ganhat las eleccions de mai 1990 amb mai de 80% de las voses, mas la junta invalidèt las eleccions prenguèt lo poder. Lo NLD lucha per far tornar la democracia dins lo país. Aung San Suu Kyi, que foguèt Prèmi Nobel de la Patz en 1991, es sempre detenguda per la junta militara.
En setembre de 2007, de manifestacions popularas apareisson contra lo regim militar, a l'iniciativa dels monges bodistas, per protestar contra l'auça dels prèses e las dificultats de la vida vidanta.
Geografia[modificar | modificar la font]
Birmania es lo pus grand país de l'Asia del Sud-Èst continentala, e lo 40en del mond en superfícia. Al nòrd del país la frontièra amb la Republica Populara de China es bordada per las montanhas Hengduan Shan. Lo punt mai naut del país es la montanha Hkakabo Razi, amb 5881 m.
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Estats[modificar | modificar la font]
- Estat de Chin
- Estat de Kachin
- Estat de Kayin
- Estat de Kayah
- Estat de Mon
- Estat de Rakhine
- Estat de Shan
Províncias[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Birmania


c: text/html

text:
Mariano Rajoy
Mariano Rajoy Brey (Compostèla, Galícia, 27 de març de 1955) es un politician espanhòl, mai d'un còp primièr ministre pendent las VIena e VIIena legislaturas, membre del partit de drecha, lo Partit Popular. Es actualament President del Govèrn d'Espanha dempuèi lo 21 de decembre de 2011.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 27 de març de 1955 dins la vila galhèga de Compostèla, felen d'un dels redactors de l'Estatut de Galícia de 1936 que foguèt escartat de l'universitat per la dictadura franquista fins al començament de los ans 1950 e filh del President de l'Audiéncia Provinciala de Pontevedra, vila qu'i passèt sa joinessa.
Estudièt lo drech a l'Universitat de Compostèla, qu'i foguèt licenciat. Mai tard venguèt foncionari de l'Estat.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
IEO-IDECO convidat au Salon deu libe de Pau 2011
Del 25 al 27 de novembre, es lo salon del libre a Pau. Una occasion de rencontrar IEO-IDECO
IEO-IDECO festeja lo libre a Pau !
Venètz descobrir la produccion editoriala occitana d’ara de divendres a dimenge.
IEO serà present sus un taulièr amb l’InÒc
Libres joinessa, romans, diccionaris, poesia...
Mantuns ostals d’edicions d’aicí o d’aval : Reclams, La poesia, ieo edicions...
Al programa
- dissabte a 18h - "votz d’ausèls" lecturas per Cristel Roques (difusaira)
- dimenge a 13h - conferéncia sus l’edicion occitana per Mellie Bourdoncle (editritz)
Amb los autors : per de lecturas, de dedicaças
Aurelia Lassaca, poetessa (La Margerida, Letras d’òc)
Hubert Dutech (roman francés amb de dialògs en gascon)
Eric Gonzales, romancièr (Reclams)
Joan-Yves Cazanova, romancièr (Federop, Trabucaire)
Eric Astié, romancièr (ieo edicions)
Joan-Claudi Forêt, romancièr (Trabucaire, IEO edicions)
Sèrgi Javaloyes, romancièr, poèta (Reclams, IEO edicions, In8)
Miquèl Decor, romancièr (IEO edicions, Reclams)


text:
Letra d’informacion n°4 - Julhet de 2010
Vaquí qu’arriba la quatrena letra d’informacion de l’IEO. L’estiu es aquí, e lo programa es plan cargat !
Estivada. L’IEO tendrà son estand a l’Estivada. Una plaça bèla per tota una federacion ! Al programa : La sortida oficiala de l’Occitan qu’es aquò e de l’annuari Òc per l’occitan de 2010 ; La presentacion oficiala de la mòstra Occitània realizada per l’IEO e la mediatèca departamentala de Garona Nauta ; la remesa del prèmi de literatura joinessa organizat per l’IEO ; l’estand Ideco e son programa d’animacions... La seguida del programa aicí.
Parucion. L’Occitan qu’es aquò de 2010, la brocadura gratuita que ne vos dirà mai sus l’occitan conten aqueste an l’annuari del Labèl Òc per l’occitan. Lo document sortís per l’Estivada. Conferéncia de premsa lo dimècres 28 de julhet a 18 h sus l’estand IEO. Contactatz tre ara l’IEO per ne comandar per pòsta o de recuperar a l’Estivada per difusion en cò vòstre (versions francesa, anglesa, castelhana). vbelhomme@ieo-oc.org – 05 34 44 97 11. Veire l’article.
Datas clavadas. Los divendres e dissabte 26 e 27 de novembre se tendrà lo congrès sul desvelopament de l’acuèlh en occitan dins lo domeni de la pichona enfança a Privas (07). Organizat per l’IEO, aquel eveniment se marca en contunh del congrès de 2009 sus la transmission familiala e naturala de l’occitan e de las lengas minoritàrias d’Euròpa.
Los vesins. Microsoft Windows 7 e Windows live en basc ! Lo 17 de junh a Bilbao, la Conselhèra de la Cultura del Govèrnament Basc, Blanca Urgell e la gerenta de las Relacions Institucionalas de Microsoft Ibérica, Montserrat Pardo, presentèron los novèls produches d’ara endavant disponibles en lenga basca. L’iniciativa permetrà lo desvolopament fòrt de la lenga dins las entrepresas bascas coma suls ordenadors d’ostal. Per ne saupre mai (en euskara e castelhan).
A l’escòla. Lo còp passat vos parlavem d’una aficha d’Anem Òc dins un libre de francés. Per la dintrada, Nathan s’illustrarà tanben amb l’aficha d’Aprenem l’occitan, de veire sus un libre d’istòria geografia e d’educacion civica per la classa de 1èra de Bac Professional (J.-C. Cavalière, Histoire- Géographie- Education Civique- Vers la certification, Cahier d’activités de l’élève - 1re professionnelle Bac Pro 3 ans, Nathan, Galée, avril 2010, 15,90€). La pagina del libre aicí.


text:
Dissabte 3 de junh, a l’escasença de son desplaçament a Biarritz pel congres de la FCPE, lo novèl Ministre de l’Educacion Nacionala, Jean-Michel BLANQUER, rescontrèt lo president de SEASKA e d’ESKOLIM, Paxkal INDO, e lo co-president de CALANDRETA e president de l’ISLRF, Joan-Lois BLENET.
Hervé COUTURE, director del CAPÒC participèt tanben a la reunion.
Aqueste rescontre se faguèt mercé a la demanda dels elegits e particularament aquesta del President del Conselh Departamental, Jean-Jacques LASSERRE, e del Vici-Président Max BRISSON.
Aquò faguèt plan vèire au Ministre lo sosten politic sus la question de las lengas regionalas.
Amb las demandas particularas de l’immersion presentèrem la necessitat de donar un estatut a las lengas regionalas dins l’ensenhament que s’i trapan dins una situacion plan malaisida e doncas marrida.
Al contrari del francés, qu’es la lenga nacionala, e de las lengas estrangièras que son obligatòrias, las lengas regionalas, an pas d’estatut e demòran encara jos la règla del doble volontariat : lo de las familhas e lo dels emplegats del servici public. Pasmens las lengas regionalas son marcadas dins la Constitucion coma Patrimòni de França,
Presentèrem la demanda d’una Lèi o Reglamentacion per un ESTATUT DE LAS LENGAS REGIONALAS, amb qualques principis màgers :
1) La lenga regionala es lenga de drech dins tots los establiments de sa zòna de difusion (pas mai de vòtes de C.A o de professors per autorizar l’ensenhament de l’occitan, nimai de possibilitats d’embarràs o de refús dels inspectors ).
2) Pas de concuréncia amb las opcions e las lengas estrangièras : estudiar l’occitan deu pas demandar al jove un sacrifici educatiu.
3) l’Ensenhament se deu sempre dispensar pendent lo temps escolar.
4) Obligacion de seguit pedagogic.
5) Valorizacion al mens a egalitat amb las lengas ancianas.
Amb aquel estatut demandèrem una reconéissença mai formala qu’aquesta que coneissèm a l’ora d’ara, per las 5 rets laïcas d’ensenhament immersiu.
Lo Ministre diguèt son acòrdi sus la necessitat de servar la diversitat lingüistica e culturala.
Mostrèt un interes grand per l’experimentacion pedagogica e lo plurilingüisme que practicam.
Avèm constatat un esperit de dobertura e lo ligam es pres amb lo Ministre e son gabinet per faire avans per l’occitan e las lengas regionalas.
Joan-Loís Blenet, co-president de la Confederacion Calandreta


text:
Bulletin d'informacion · 08.11.2017
Dempuish mei d’un mes, Catalonha qu’ocupa la primèra pagina de l’actualitat europèa. Per remembrança, qu’avèm assistit lo 1r d’octòbre passat a un referendum d’autodeterminacion dab ua victòria neta de l’“òc” per mei deu 90%. Lo taus de participacion qu’estoc important dab un 42%, maugrat las mesuras repressivas e violentas lançadas per Mariano Rajoy, lo cap deu govèrn espanhòu, entà empedir lo referendum, mejançant la mobilizacion de las fòrças de l’òrdre: intimidacions contra las personas encargadas deu vòte, sasidas prèvias deu materiau de vòte, confiscacion de las urnas pleas de bulletins pendent lo referendum, evacuacions fisicas deus ciutadans venguts exercir pacificament lo lor dret de vòte.
Las reaccions internacionalas que son estadas vergonhosas: silenci enshordant de l’Union Europèa, incoeréncia deu president de la Comission Europèa Jean-Claude Juncker qui deplòra la violéncia policièra espanhòla tot en mantienent la sua hisança a Mariano Rajoy qui n’ei responsable, sostien incondicionau de l’estat francés au govèrn espanhòu...
Maugrat l’oposicion de Madrid, la session deu Parlament catalan, fòrça esperada per lo pòble, s’ei tenguda lo diluns 10 d’octòbre, e que’n resultan los punts seguents:
1. Lo president Carles Puigdemont qu’a assumit lo mandat deu referendum deu 1r d’octòbre en precisant que Catalonha e serà un estat independent en forma de republica.
2. Qu’a ahortit la sua volontat de dialòg en metent en suspens l’efectivitat d’aquera independéncia e en prenent en compte las cridas internacionalas au dialòg.
3. Los 72 deputats de la majoritat qu’an signat la Declaracion d’Independéncia de la Republica Catalana.
Lo govèrn Rajoy a l’origina de la crisi
Que’s cau remembrar que Mariano Rajoy a tostemps causit de refusar d’abordar los problèmas deus catalans qui an miat a la crisi actuala. E que s’explica hèra clar: lo son partit qu’ei a l’origina d’aquera crisi institucionala dempuish los ans 2000. Rajoy qu’aplica solament las volontats jacobinas, ultraconservatritz e ultranacionalistas deu son camp politic, lo Partit Popular, un partit de dreta conservatritz fondat per un ancian ministre de la dictatura franquista. Que vòu har las causas seguentas.
Dens aquera logica, lo Tribunau Constitucionau espanhòu (compausat de sòcis deu Partit Popular, lo partit au poder a Madrid, e de sòcis deu Partit Socialista Obrèr Espanhòu, au poder en alternància) non a pas jamei respectat l’autonomia de Catalonha ja qu’es intervengut regularament dens los sons ahars entà invalidar las leis socialas que lo son Parlament avèva adoptadas: taxa sus las bancas, lei de proteccion deus ciutadans abusats per ipotècas fraudulosas, legiferacion entà garentir a las familhas praubas lo lum, l’aiga e lo gas, taxa per cada apartament voide, politica d’egalitat entre òmes e hemnas, interdiccion de la corrida, taxa sus las centralas nuclearas, lei d’interdiccion de la tecnica de fracturacion idraulica utilizada dens l’extraccion deus idrocarburs, imposicion aus provesidors d’Internet d’ua tarifa entà sostiéner la cultura.
Los mèdias francés qu’an adoptat lo discors espanholista
Dinc ara, la màger part deus mèdias francés qu’an hèit desinformacion tocant la situacion en Catalonha, en presentar los independentistas catalans de la sordeish de las manèras, en se recuperant tots los arguments deus nacionalistas espanhòus e en deishant la paraula, en generau, aus politicians espanhòus, aus pseudoexpèrts establits a París o solament a espanhòus e catalans opausats a l’independéncia de Catalonha.
Atau, l’electorat e la coalicion deus independentistas catalans que son descriuts coma “eteroclits”, “radicalizats”, irresponsables, “sens projècte de societat” e sistematicament “en preda a las divisions”. Sordeish, que son quitament presentats coma ua minoritat menaçosa, envasishenta, fanatica, sectària e ligada a l’islamisme radicau.
L’independentisme catalan qu’ei considerat coma ua “pulsion” ideologica contagiosa sorgent de guèrra, ua “ficcion narcissica” e un “populisme nacionalista” comparable a “Trump e [au] Brexit”, e la sua importància dens l’opinion publica catalana qu’ei fòrça minimizada. En fàcia, la deus antiindependentistas qu’ei aumentada e quitament exagerada: qu’ac vesom pendent la manifestacion unionista qui’s debanèc a Barcelona lo 8 d’octòbre passat e qui pretendèva recampar la “majoritat silenciosa” catalana, mentre qu’ua grana part deus manifestants e vienèvan d’Espanha tota dens bus gratuits comandats peu Partit Popular espanhòu. E de segur, la Declaracion Unilaterau d’Independéncia qu’ei considerada coma un còp d’estat.
Aquera vision partisana deus mèdias francés qu’a gahat lo son paroxisme dab un article deu jornau Le Point deu 1r de novembre qui qualifica Mariano Rajoy d’òme incresable dont los independentistas aurén sosestimat lo gaubi.
Vesèm plan qu’aquera manipulacion de l’informacion a per tòca de legitimizar la politica repressiva deu govèrn de Rajoy aus uelhs de l’opinion publica entà qu’aquera non hàcia pas pression sus las classas politicas e que non exigisca pas ua intervencion de l’Union Europèa, qui contunha de considerar la crisi catalana coma un ahar intèrne d’Espanha. Que’s passa atau maugrat las violacions comesas per las fòrças de l’òrdre espanhòlas contra ua populacion civila pacifica: aquò qu’ac denóncia Amnesty International e qu’enfranh la Carta deus Drets Fondamentaus de l’UE e la Convencion Europèa deus Drets Umans (CÈDU).
Aquò qu’amuisha lo perilh, per la nòsta democracia, que tots los mèdias dits “nacionaus” francés e sian a París e ligats a conglomerats pròches deus cercles politics parisencs. Entre los interès politics de l’estat francés e los interès economics d’entrepresas dependentas d’un mercat estrangèr, la diversitat d’opinion non ei pas ua prioritat, qu’ei clar. Lo govèrn espanhòu, dab la sua deriva mafiosa, autoritària e antidemocratica, b’ei sostengut per los grans d’aqueste mond. Qu’èm tots en perilh de privacion de las nòstas libertats!
Devèrs ua accentuacion de la repression deu poder madridenc
Rajoy non a pas capitat a provocar ua radicalizacion violenta deus independistas entà justificar la repression pr’amor que los catalans son d’esperit civic. E totun, lo diluns 16 d’octòbre passat, la repression anticatalana qu’anèc mei luenh encara: la justícia espanhòla qu’ordenèc l’arrestacion preventiva, jos pretèxt de “sedicion”, deus lidèrs independentistas Jordi Cuixart (president d’Òmnium) e Jordi Sanchez (president de l’ANC), devenguts de hèit presoèrs politics per delicte d’opinion. Enfin, lo govèrn espanhòu qu’ahortiscoc clarament la sua intencion d’aplicar l’article 155 qui significava la suspension de l’autonomia de Catalonha. Carles Puigdemont que responoc qu’arrestaré la suspencion de la proclamacion d’independéncia se per cas Madrid apliquèsse aqueth article.
Es çò qui s’ei debanat lo 27 d’octòbre de 2017, qu’ei vengut un dia istoric per Catalonha: lo de la proclamacion de l’independéncia per lo Parlament catalan, en seguida de l’aplicacion deu dit article 155.
La repression deu govèrn espanhòu qu’ei anada mei creishenta alavetz: destitucion deus membres deu Govèrn e deu Parlament catalans, convocacion a eleccions navèras ditas “autonomicas” per lo 21 de decembre, e dementre, arrestacion preventiva e abusiva de la mitat deu Govèrn catalan dont lo cap deu partit Esquèrra Republicana de Catalonha (ERC), çò qui pòrta a 10 lo nombre de presoèrs politics qui riscan trenta ans d’encarceracion.
Non i a pas guaire d’espèr que las eleccions deu 21 de decembre e sian democraticas, ja que Xavier García Albiol, president deu Partit Popular en Catalonha, a anonciat que la repression e contunharé se per cas los independentistas ganhèssen un aute còp. Tanben que parla ja d’illegalizar los partits favorables a la Republica Catalana.
Qu’ei vergonhable que lo partit socialista de l’oposicion espanhòla, l’Union Europèa e l’estat francés e s’assòcien a un procediment d’inspiracion franquista qui denèga la democracia e los drets umans. Lo dret d’autodeterminacion deus pòbles qu’ei au dessús de totas las leis o constitucions estatalas.
Pertocada per la situacion en Catalonha pr’amor deus ligams hrairaus e istorics entre occitans e catalans, l’ANÒC que sostien naturalament e per principi l’accion e las decisions deu Govèrn e deu Parlament catalans, e que demòra convencuda que la majoritat independentista e capitarà a portar Catalonha e Aran cap a l’independéncia, quan la luta e seré longa e ferotja.
L’actualitat catalana evoluciona cada dia. A l’ora qu’escrivèm aquestas linhas, la situacion que pòt cambiar lèu e hèits navèths que’s pòden debanar dementre.
***
Units per Occitània
***
ASSEMBLADA NACIONALA OCCITANA
Residéncia Bèla Auròra - 18 bis Carriera Santa Estela
13090 AIS DE PROVENÇA
Sit: www.assemblada.org
E-mail: info@assemblada.org
Telefòn: +33 6 46 62 74 93
L'Assemblada Nacionala Occitana es una associacion qu'a per tòca d'amassar totas
las fòrças vivas de la societat occitana per restaurar la dignitat nacionala occitana.
Residéncia Bèla Auròra
18 bis Carriera Santa Estela
13090 AIS DE PROVENÇA
Sit: www.assemblada.org
E-mail: info@assemblada.org
Telefòn: +33 6 46 62 74 93


text:
La question dels emplecs ajudats pertòca bravament las escòlas e Calandreta.
Son mai de 55 emplecs concernits.
D’accions son estadas menadas, coma la manifestacion bearnesa a l’escasença de la venguda del primièr ministre a Pau. Òsca a eles !
La confederacion prepausa a l’ensem de las associacions e establiments Calandreta de far del 26 de setembre una jornada d’accions sus aqueste sicut. Cada escòla, o collectiu d’establiments quand n’i a mai d’un dins una vila, organiza una accion aqueste jorn e comunica lo mai possible a la premsa.
Lo 26 de setembre es la jornada europèa de las lengas e aquesta mesa en question dels emplecs met en perilh l’ensenhament de l’occitan.
Cada associacion, establiment, grop d’establiments causirà son biais de far, mas cal que faga de bruch !
Trantalhetz pas de comunicar !


text:
Benvoludi ciutadans, benvoludes ciutadanes,
Benvengudi sigatz tath web dera Deputacion de Lhèida, era institucion que m'aunore presidir dempús deth dia 11 de junhsèga de 2011 damb era maximau volontat de servici a toti es 231 municipis que conformen es comarques de Lhèida, deth Pirenèu e Aran.
Damb vocacion municipalista e compromís se presente aguesta naua equipa de govèrn, qu'a coma objectiu finalista garantir es madeishes oportunitats a quinsevolh ciutadan, visque a on visque, ja sigue en un pòble de pògui vesins o un nuclèu densament poblat.
Aguest ei eth motiu peth quau eth nòste esfòrç e eth nòste trabalh se centraràn en racionalizar es recorsi existents a favor des nòsti ajuntaments, as quaus se deu aguesta corporacion.
Ua etapa de prètzhèts complèxi condicionadi per un periòde economic dificil, mès tanben ua etapa a on s'aubiren naues oportunitats entà establir es bases d'un municipalisme renauit, qu’aurà de garantir qu'es administracions locaus trabalhen tostemp es servicis de qualitat e de benestar que se merite era nòsta comunitat.
Tradicionauments, era Deputacion de Lhèida a estat ua institucion d'impuls ath territòri e en aguesta legislatura haram toti es esfòrci de besonh entà que continue estant atau, un motor de progrès damb collaboracion damb era rèsta d'administracions e damb era complicitat e eth supòrt dera societat civila.
Sense dobte, i a trajècte entà bastir un futur melhor pr'amor que viuem en un territòri que dispause de capitau uman, recorsi naturaus e ua situacion geoestrategica avantatjosa. Vos demani qu’ajatz confidança en aguest president e en aguesta equipa de govèrn, que se meten ara vòsta absoluda disposicion.
Joan Reñé e Huguet
President dera Deputacion de Lhèida
© Diputació de Lleida - Avís legal - Accessibilitat - Contacte - Politica de cookies


text:
Dimenge, 13 de mai de 2018, 03h00
Bruno Cecilhon
actor, teatrista e òme de ràdio
Òu Bruno, qual sès?
Entrevista amb Bruno Cecilhon, actor, teatrista amb La Rampa, òme de ràdio amb Ràdio Lenga d’Òc
, en partenariat amb Ràdio Niça Pantais
(Nissa Pantai)
Es amb el qu’avèm començat de practicar lo jornalisme (emissions, comentaris de rugbi e fotbòl en dirècte) e l’animacion coma a Fèsta d’Òc de Besièrs en lenga occitana. Es lo primièr de nos aver laissat una plaça per o far.
Soi Bruno Cecilhon, que demòre a Montpelhièr, nascut aquí en 1951. Ai la passion del teatre, la passion de la ràdio, la passion de l’occitan. Son causas que me son vengudas pauc a cha pauc dins la vida.
D’ont te ven l’interès per lo teatre, per la ràdio, per l’occitan de Lengadòc?
Per lo teatre, es quicòm que venguèt un pauc a l’azard. Sens que m’avisèsse. Es a dire que ère dins una banda, d’escotisme marin. Soi estat marinièr tanben!
Que tirave la rama entre Palavàs e los Quatre Canaus. E lo dimenge de tantòst, quand los collègas se passejavan en familha sus los cais de Palavàs, nos vesiam aquí. A la davalada èra facil. Mas lo ser en fin de jornada...
Passaviam au mitan de tot lo mond, nos vesián passar los marinièrs!
E aquela còla, a un moment donat, se trobaviam entre dètz e sèt e dètz e uèch ans, e nos caliá daissar la còla per far una experiéncia de vida. Se sèm trapats quatre, un qu’aviá enveja de far de teatre, aviá un pauc prepausat un pauc aquò del temps de velhadas. E donc sèm partits sus aquela idèa, perqué pas?
« Far de teatre, mas de teatre pas quin que siá, un teatre per dire la societat
»
Far de teatre, mas de teatre pas quin que siá, un teatre per dire la societat. Aquí èra important.
E donc aquí s’endraièt, avèm recampat de mond, de collègas. Se sèm trapats a fargar una companhiá sota lo nom Les compagnons de la Rampe.
Tre la debuta, an fach una causida particulara, es a dire de far de teatre, de montar una pèça, mas pas sonque de la jogar un còp o dos aquí per los collègas mas de partir en virada.
De qu’es la genèsi de la tropa de teatre occitan La Rampa?
Tot aquò se debanava a la fin de 1968, a la debuta de seissanta nòu, sèm partits l’estiu en virada dins lo país. Avèm jogat a Montpelhièr, segur, e mai dins de vilatges cap a l’Augal, las montanhas aquí. Sièis o sèt representacions. E foguèt una experiéncia fantastica. E çò que m’interessava mai que mai, èra lo teatre mas la còla trabalhar en còla. Trabalhar amb de mond, per bastir quicòm. Finalament, aquò que se faguèt.
L’aventura a l’entorn del teatre, se seriá poscuda far endacòm mai. E finalament, lo teatre devenguèt una passion. Me soi avisat que lo teatre permetiá de causas fantasticas. Me soi avisat, en far d’estagis, la potencialitat enòrma que donava lo teatre per exprimir son emocion, per exprimir sas pensadas prigondas. E me soi trapat d’aise de banhar aquí dins aquela aiga d’emocion e d’expression.
Devenguèt quicòm que me noirissiá prigondament la vida.
E per l’occitan a la ràdio?
E per la ràdio, es quicòm que venguèt a la debuta dels ans nonanta, benlèu un pauc abans. Perqué me soi avisat que quora fasiái l’escotisme marin, preparave d’enregistraments de musica quora fasiam de passejadas entre Marselha e Tolon. Que fasiam las Calancas. O alora del costat de Leucata, Pòrt Barcarès, Cap de Creus. E donc enregistrave ja de musicas, compausave de playlists de fach. Anonciave de playlists, me regalave de far aquò.
A la debuta dels ans nonanta, son de collègas de Ràdio Clapàs qu’èran en manca d’animator per una emission occitana m’an demandat, e aquí s’entamenèt l’afaire. M’avián prepausat de far una ora per setmana mas i aviá un tipe finòt a Ràdio Clapàs que disiá: una ora es guèt.Perque los qu’aman l’occitan an de mal de se trapar a l’ora de passatge. Es totjorn tròp tard, o pas pron o pas lo bon moment. E los que son a l’antena, una ora d’occitan al cap d’un moment, èra un pauc pesuc e al final se n’anavan. Donc fasiá plaser a degús.
«E alora perqué, puslèu que de faire una ora, fariás pas dètz minutas, un quart d’ora cada jorn?»
E li ai dich de òc. Dètz minutas, un quart d’ora, es un parelh de musica, un pichon comentari, una anóncia de manifestacion, un pauc de generic e bom-bim. Es dins la boita. E donc avèm començat aquí, dètz minutas, un quart d’ora dau diluns au divendres. E avèm fach aquí vint minutas, perqué i aviá fòrça de causas de dire. Eriam mai, ère pas solet. Aviái de collègas, cadun fasiá son tròç. E puòi al cap d’un moment, avèm espandit, e avèm fach vint minutas, mièja orada. Lo dissabte e lo dimenge mai.
Puòi se sèm associats au mond de Tolosa per aver d’informacions. Nos mandavan sas informacions que fasián a miègjorn, e las difusaviam a una ora e mièja. E puòi avèm fach un Apèro d’òc aquí a sièis oras.
E eriam a quasi un ora, cinquanta cinc minutas. E los collègas de Ràdio Clapàs an dich: «Espèra, n’i a pron. Se cal arrestar, ne’n fasètz tròp. Sembla que la ràdio tota es devenguda occitana.»
Perqué fasiam una emission de matin, las informacions a una ora e mièja, e l’Apèro d’òc a sièis oras e mièja.
E aquí m’an dich, as la capacitat de t’envolar solet. Te cal bastir ta ràdio e far ton camin solet.
D’ont te ven l’occitan?
Ai aprés l’occitan lengadocian perque me soi trapat entre Seta e Montpelhièr. E los collègas qu’ai frequentats son de mond del pròche. De tot biais, la lenga l’ai un pauc apresa en cors amb Larzac (Joan Roqueta). E en faire de teatre, que jogave las Fablas de Bigòt. E sabiái pas tròp totjorn çò que disiái (rires
). L’essencial es d’i creire e de far creire çò qu’òm a de dire. Se la compreneson d’un mot ven pas, es pas grèu. Es çò que m’a butat a l’aprene, la lenga.
Jogave «La cigala e la formiga», e d’autras. E quora sortissiái de l’empont, tot lo mond pensavan que parlave correntament e me parlavan occitan. Lor ai dich de non. Mas vos que sètz d’aicí, me lo podètz parlar, coma aquò aprendrai. «Non, çò me diguèron. Nosautres sabèm pas parlar mas vos parlatz ben!»... Al cap d’un moment èra insuportable. I èra pas la possibilitat d’avançar.
Doas causidas. Me soi dich: siá aprenes l’occitan, siá arrèstas de far de teatre en occitan. E ai causit la primièra solucion. Me cal aprene la lenga per posquer contunhar de parlar amb lo public al seguit de l’espectacle. Es coma aquò, qu’a l’entorn de trenta ans aquí, l’ai après amb de corses del Cercle occitan de Montpelhièr, puòi d’autres corses.
« Quand nasquèt mon dròlle me soi butat a li parlar en occitan tre la debuta. Tre que nasquèt, l’aviái dins las mans e li diguère: "Escota-me, mon pichon, te’n fagas pas, soi aquí, ton papa t’acompanha!"
»
E puòi mai que mai quand nasquèt mon dròlle me soi butat a li parlar en occitan tre la debuta. Tre que nasquèt, l’aviái dins las mans e li diguère: «Escota-me, mon pichon, te’n fagas pas, soi aquí, ton papa t’acompanha!»
E donc ai après a parlar amb el, doçamaneta, pauc a cha pauc. Vaquí, los mots, las istòrias. Ère aquí coma un aucèl que finalament se noirís e noirís son aucelon. En anant quérrer de peçucs de mots esparpalhats dins la natura, los tornave au nis per ne’n far profechar mon dròlle. Polit image.
Coma far per viure del teatre?
Se sèm trapats au nivèl del teatre, que fasiam de teatre coma amators. E pauc a cha pauc l’idèa professionala es arribada. Nautres eriam quilhats a costat de la gara de Montpelhièr. E dins los ans setanta, un fum de mond preniá lo tren per anar cap a París. Ont pensavan qu’es aquí que se poiriá faire la capitada de sa vida. De sa vida artistica. Nautres qu’eriam de costat de la gara, aquel tren que se n’anava cada ser, e que se’n tornava cada matin, e ben l’avèm jamai pres. D’autres l’an pres, e nautres qu’eriam aquí just a costat l’avèm jamai pres...
Sèm demorats al país e es çò que faguèt que sèm dintrats dins aquela logica, d’un teatre, d’una vida en rapòrt amb lo país ont eriam. E non pas l’immigracion per pantaiar de viure una vida diferenta. Avèm demorat e vist de mond tornar. Que nos demandavan de trabalh perque n’avián pas trobat d’amont o n’avián pus. Disiam «Òc, mas te cal aprene l’occitan per trabalhar amb la tropa.»
Manjar per viure o viure per manjar? Es pas la question. A partir del moment que fas quicòm que te regalas, t’organizes per que te faga viure tanbés. Viure lo còrs e viure l’esperit. Donc es vengut coma aquò, coma una evidéncia. E coma te l’ai dich, per la causida de demorar aicí. Es curiós, lo camin de vida. Ai fach d’estudis universitaris, soi anat a la Facultat de Medecina. Ai fach tot lo cursus complet aquí, totas las annadas d’estudis, puòi la darrièra annada d’estagi internat coma se ditz. Ai fach en clinica. Ai pas passat la tèsi, donc soi pas doctor. E me soi dich, vau contunhar un pauc lo teatre. Del pauc es devengut de contunh. De còps que i a los camins de vida son estranhs, òm es embarrat. A foncionat un autre camin, me soi congostat e es çò mai important.
Se vòls dins la vida, siá te dises: «Ai enveja de faire çò que vòle faire, sufís pas que de permetre de viure pron e sufisentament». Siá te dises: «Me cal ganhar d’argent per far çò qu’ai enveja de faire». Es un camin o l’autre. E la situacion del teatre nos a permés de nos en sortir pas d’un biais fòrt ric mas pron per menar una vida de dignitat.
Lo melhor recòrdi d’un espectacle de teatre?
Alora los espectacles n’ai jogat fòrça e tanbés per los pichons. Es totjorn un estrambòrd. Puòi de tot public.
Te dirai que çò que m’a lo mai espantat es quora avèm jogat Catinon e Jacotin
e La crotz erbosa
e l’autra pèça 39-45
. Èran doas pèças de tragèdia de Fornier, que se debanavan en Peiregòrd pendent la guèrra, un problèma de bòria. E una segonda partida mai trufarèla amb Catinon e Jacotin
. E ben dins aquela pèça terribla ont i aviá l’enjòc de la tèrra e de la dignitat, coma ditz la maire. “Aviái de causir entre mon onor e la tèrra, ai causit la tèrra. Perque l’onor es pas res. L’essencial es de sauvar la tèrra”. Aquela pèça ont i èran de citacions pron duras, l’avèm jogada dins de mitans rurals, e avián de mond que s’escacalassavan del rire. De çò que se passava. Vesián l’endevenir de la causa, e se risián. Capvirava l’agach qu’avèm del public cap a un espectacle. Lo public popular aviá una reaccion d’enfant, d’espontaneïtat, d’innocéncia. Èran pas coma maites publics en vila, coma s’èran a la messa o al consensus de la conferéncia. Èran al teatre, e lo teatre es la vida. Las causas son fòrtas.
« Lo teatre es la vida. Las causas son fòrtas. Òm embarra pas son sentiment, òm reagís amb çò que se passa sus l’empont
»
Òm embarra pas son sentiment, òm reagís amb çò que se passa sus l’empont.
E donc son estats de moments fòrts. De descobèrtas que d’autres biaisses de societat èran possibles.
La tropa de teatre a ja jogat al festenal d’Avinhon, lo mai famós d’Occitània e conoissut internacionalament?
Lo festenal d’Avinhon i sèm pas jamai estats. Es pas un luòc per aquò, es subretot un mercat de cafè teatre que s’i fa. E puòi aviam ben de viradas a aquel periòde.
Avèm assajat d’i anar a un moment donat, per jogar au Palais dau Rore[1]
. Mas lo mond felibrenc d’aquí an pas jamai acceptat d’inclure de teatre, de teatre occitan, dins la programacion, que fasián de musica e de dança.
Damatge perque se debanava del temps del festenal. Seriá estat interessant de mostrar qu’un fum de causas se podián far en teatre en occitan. Mas eles volián que foguèsse aquí en provençau... Çò qu’es fòrça diferent... (sorire
...).
Un gròs detalh: THE Molière jogava en occitan, perqué se sap pas?
I a de trabalh de far per i respondre! A tu d’o far que sès universitari.
La camin e l’evolucion per una ràdio en occitan?
Après Ràdio Clapàs, crear una ràdio tot en occitan foguèt una batèsta dificila. Avèm pas capitat tre la debuta perque lo Comitat Superior de l’Audiovisual nos a remandat defòra. Avèm menat una batèsta que foguèt fòrça federativa a l’entorn del movement occitan. Una revendicacion per de ràdios en occitan, aquò foguèt fòrt. Èra en 2005 que començava d’èstre la potencialitat d’aver de frequéncias oficialas. E dins aquela soscadissa se menèt una reflexion prepausada per la region Lengadòc-Rosselhon, La Consulta. Que justament pausava la question a las associacions occitanas: qu’imaginatz per vòstre endevenir dins cinc ans, dins dètz ans, dins quinze ans?
Ieu me soi pausada la question en dire: «O la, dins cinc ans aurai: voei... E dins quinze ans, ooo!» E donc lo problèma de l’avenidor de tèrme un pauc mai long. La batèsta que soi a menar es pas solament una batèsta per aqueste an e l’an que ven, e mai se i es de longa. Mas un projècte en perspectiva e amiras. E l’objectiu podiá pas èstre “aver una frequéncia a Montpelhièr”, e dins quinze ans aver pas totjorn qu’una frequéncia a Montpelhièr. E donc un projècte d’un malhum radiofonic se pausèt. E ai pausat aquí un programa sus quinze ans. Valent a dire, sus cinc ans d’aver un malhum regional per Lengadòc-Rosselhon. Puòi a dètz ans, un malhum interregional. Es a dire Lengadòc-Rosselhon e Miègjorn-Pirenèus, l’actuala region “Occitanie Pyrénées Méditerranée” e eventualament un pauc Provença-Alps-Còsta d’Azur. E a quinze ans un malhum panoccitan. Pas forçadament portats per nautres solets, mas per d’autres tanben. En ligason, mutualizacion e escambis. Es aquí que nasquèt lo projècte ràdio e tre la debuta au luòc de demandar una frequéncia a Montpelhièr n’avèm demandadas nòu. Obtengueriam tres. E aprèp avèm demandat Milhau, Sant Africa, Mende, e en Provença dins una experiéncia a Marselha. E aprèp avèm obtengut l’airal de Niça, la ràdio numerica terrèstra, pensant qu’es aquí l’avenidor.
Un objectiu?
L’objectiu per las ràdios, es d’obténer la difusion. Se parlas mas que degús t’escote pas, servís pas a res. I a la tecnologia qu’es a mudar d’un biais fòrt. Donc los principis tecnologics son un pauc diferents (coma via Internet). En un desenat d’annadas avèm mes en plaça un malhum radiofonic, Ràdio Lenga d’Òc amb d’autras ràdios associativas. E aquí es un endevenir que cal pas mancar. I a de trens que passan, e los cal pas mancar. Se trantalhas al moment de montar dedins, te traparàs solet sul cai.
Per l’occitan, mai d’un còp, avèm pas capitat d’enquilhar lo tren e sèm demorats a la gara. Aprèp, de còps que i a, de demorar a la gara pòt èstre una escomesa de las bèlas. Valent a dire que trabalhas al país, coma avèm vist pel teatre. Mas amb lo tren fas quicòm mai. Dins lo tren de la tecnologia, tant val de i montar dedins.
Per Ràdio Lenga d’Òc a Montpelhièr, avèm fach la pròva que i a potencialitat de professionalisme. E que la ràdio es una aisina fantastica per formar de mond, per èstre present. E tanben lo rapòrt de proximitat. La ràdio es un element màger de la mesa en plaça d’una politica de medias. Perque fornís una matèria quotidiana, permet de formar de professionals que son a mand de trabalhar dins l’escrich, o a la television o dins lo Web, aquò es important. Pense qu’es donc un element central dins los mèdias.
Que pòdes far coma bilanç de las accions passadas ja?
Los bilances en aquestes moments... Finalament, qu’avèm aquí una bona fòrça. Una dinamica. Avèm fach la pròva de la potencialitat que la representa aquí un mèdia occitan quasi professionalizat. Lo problèma es que mancam de gasolina. Avèm un potencial, una còla, de mond, mas en meteis temps i a tròp de causas que foncionan sus lo benevolat. Lo benevolat associatiu es una causa interessanta perque permet de far la pròva que las causas son possiblas. Mas aprèp, un còp qu’es en plaça, e ben cal organizar un finançament professional. Es coma las escòlas, s’òm fa la pròva, e los parents l’an mostrat al nivèl de Calandreta, se pòt organizar un ensenhament. Mas aprèp avèm besonh d’ensenhaires que sián pagats. Pòt pas èsser sonque finançat per d’escotissons o quauques subvencions. I a besonh d’un autre nivèl de foncionament e de finanças. E al nivèl dels mèdias sèm un pauc a aqueste nivèl. Es a dire que nautres vesèm, las causas foncionan perque lo mond accèptan, los que son permanents o pagats, d’èstre pagats en dessota del trabalh que fan. D’autra part, i a de finançament que son d’emplecs ajudats mas aqueles emplecs ajudats, aquò dura dos ans. Al cap de dos ans, as format quauqu’un e aquesta persona la pòs pas gardar e donc sès obligat de tornar recomençar. Al moment que lo mond devenon competents, sès obligat de lo laissar partir perque as pas los mejans de lo pagar. Donc es aquí lo problèma. E puòi lo benevolat. Se pòt pas bastir una societat sonque amb lo benevolat. Es ben lo benevolat mas al cap d’un moment, cal que i aja de professionals que prengan en carga. Ieu soi per un benevolat, i a besonh de benevòls per l’animacion, de partenariats. Mas o pòt pas tot portar. E al cap d’un moment, s’es pas organizat e estructurat per de professionals, aquí se pòt escrancar.
Òc, coma professionalizar dins l’occitanisme, es difícil, non?
Se vòls una ràdio amb de benevòls, as besonh de tecnicians professionals que van valorizar lo trabalh d’aqueles benevòls (far lo montatge...). Se i a pas que de benevòls, te diràn benlèu un jorn: «Escota-me, uèi soi pas disponible per far ton emission», la montan o la realizan de biscanti a la lèsta. Aquí me pense qu’aquesta complementaritat es tròp desequilibrada. Cal un vertadièr sosten institucional d’aquò. Sustot amb l’evolucion tecnologica, que fa qu’avèm besonh de ligar a l’encòp la ràdio e l’image. I a tanbés lo malhum social. Çò que fa que sèm obligats de trabalhar amb de mèdias desparièrs. Los que son radiofònics, televisuals, e l’escrich. E aquí, i a besonh de far de pòls coma aquò. E sustot pas un pòl central per Occitània. Perque Occitània es multipla. Es sus l’idèa que nos cal desvolopar de pòls desparièrs. Que lo territòri es immens e que cal pas pèrdre la proximitat. Es quicòm d’important. Cal far mèfi que sèm formatats “franceses”. Pensada francesa. Una capitala, una lenga, un centralisme, per permetre a tot lo mond de far ben, coma cal pensar las causas dins l’expression magica e idillica de la vida. Non.
« La vida es desparièra. Çò que se viu a Niça es important mas es important que se garde lo biais que se fa a Niça. E lo cal partejar amb çò que se fa en Lemosin, en Lengadòc, dins los Pirenèus e endacòm mai. Es aquesta diferéncia qu’es nòstre enjòc
»
La vida es desparièra. Çò que se viu a Niça es important mas es important que se garde lo biais que se fa a Niça. E lo cal partejar amb çò que se fa en Lemosin, en Lengadòc, dins los Pirenèus e endacòm mai. Es aquesta diferéncia qu’es nòstre enjòc. Téner aquesta diversitat. E doncas cal defugir lo foncionament francés d’un centralisme que renda tot lo mond identic.
Parlas en occitan en familha, amb los amics?
Parle occitan en familha, amb mon dròlle. E amb tot lo mond, ensage a la ràdio e de còps que i a es dificil. Al teatre tanbés. Cal prepausar de tot biais cada còp la lenga. Lo mond te i respond de son biais o coma pòdon. E puòi n’i a que son completament tibats sus la question. Fa pas res, l’essencial es de se comprene. Nosautres comprenèm aquí los autres. Cal acostumar lo mond a nos comprene tanbés. L’enjòc es pas que tot lo mond parle la meteissa lenga, es que tot lo mond se comprenga dins sa diversitat. E la normalitat es pas de parlar totes la meteissa lenga.
« Lo mite de la torre de Babèl es un mite que mòstra que l’interès es pas que tot lo mond parle parièr. Devenga l’egal de Dieu. Non. L’egalitat es que tot lo mond es diferent. Perque l’enjòc es pas de semblar Dieu, es d’èsser çò que sèm. Dins nòstras diversitats
»
Lo mite de la torre de Babèl es un mite que mòstra que l’interès es pas que tot lo mond parle parièr. Devenga l’egal de Dieu. Non. L’egalitat es que tot lo mond es diferent. Perque l’enjòc es pas de semblar Dieu, es d’èsser çò que sèm. Dins nòstras diversitats.
Es complicat de far en occitan en la Republica de França. Coma salvar la lenga?
Per salvar l’occitan, fasèm çò que podèm. Fasèm çò qu’avèm enveja de far. E ja es una causa importanta. Ieu fau d’occitan perque m’agrada. Primièrament. Perque me regale, segondament. E perque es una aisina fantastica. Aprèp, la lenga es benlèu polida mas totas las lengas son polidas. Nòstra istòria es meravilhosa e tragica. Mas per contra ont sèm l’occitan es una aisina fantastica per pensar diferentament. Es a dire imaginar un mond amb una plaça per una minoritat qu’a pas de fòrça, pas de poder. E pas de viruléncia.
Cossí se pòt organizar una societat per donar plaça a quauqu’un qu’es feble.
« Cossí se pòt organizar una societat per donar plaça a quauqu’un qu’es feble. La plaça del feble dins la societat. E l’occitan finalament permet de bastir aquela potencialitat »
La plaça del feble dins la societat. E l’occitan finalament permet de bastir aquela potencialitat. E puòi l’occitan dins lo sens qu’es una lenga que lo francés te mena a nomenar las causas d’un biais diferent. E donc de pausar un autre vejaire, un vejaire complementari. Quand òm parla pas amb qu’una lenga, sèm dins una vision plata. Quand metèm un agach complementari, novèl, aquò dona un pauc de relèu a las causas, quinas que sián. Avèm dos uèlhs pròches un de l’autre, sufís per donar lo relèu.
E mai se l’occitan de còps es pròche del francés, per son origina comuna, aquò empacha pas que done de relèu. E donc, donar lo mond en relèu, en tres dimensions.
As de projèctes?
Coma projèctes, en teatre es de contunhar. Sèm dins una passa dificila. Los mejans nos mancan per montar de causas bèlas. Ieu pantaiariái de montar una tragèdia. Avèm fòrça montat de farcejadas, de causas amusantas, jogar una tragèdia a la Shakespeare, e i jogar un ròtle bèl seriá un grand plaser, veirem ben.
Aquò empacha pas de prene de plaser a jogar çò que fasèm, quora fau de teatre, ai de plaser. Mas aquò nos manca. De far d’aquela passa de causas prigondament tragicas. E la societat n’a besonh de tragic, tant la societat mondiala coma occitana.
E per los mèdias, te l’ai dich. Desvolopar un projècte polimèdia. Me sembla que cada mèdia deu èstre un global mèdia. Cada mèdia amb son originalitat a respècte de l’àudio, de la visualisation e de l’escrich.
Es quasi la fin, una darrièra questioneta: l’actualitat?
De reflexions sus l’actualitat, pas brica. N’ai mon gonfle. (Rires
)
Bruno, mercés! A lèu en hertzian, RNT, o sus lo pontin!
Laurenç Revèst
[1]
Bibliotèca de conservacion dels archius felibrencs en Avinhon.
Comentaris
I a pas cap de comentari
Comenta
Lo comentari es estat mandat corrèctament


text:
Sotzeling
Sotzeling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Dels senhors de Castell-Consagrat.
- Possession de Sant-Denis de París en 782, de contunh del abbaye dels bénédictines de Vergaville en 966.
- Dépendait des seigneurs de Château-Voué.
- Possession de Saint-Denis de Paris en 782, puis de l'abbaye des bénédictines de Vergaville en 966.


text:
LAO TSEU : Veuillez nous
excuser messieurs les professeurs de maintien du grand chic parisien
, et prêtres noirs de la république cagoularde, vous avez
pratiqué sur nos humbles cervelles vingt ans de lavage de cerveau
pour nous inculquer le français, et on le parle toujours aussi
mal....
Pensada : la plupart des
occitans n'ont jamais pu apprendre la langue d'òc.... Elle est
interdite au pays des droits de l'homme , de la femme , e de la
canhota s . Souvent ils se le reprochent , et reprochent amèrement
aux survivants de persiter à mal la parler, et de ne pas l'écrire
coma un simple patois . Ils n'arrêteront jamais de parler de
patois.
La debuta de la fin....Istòria vertadièra...e .....novèla
Non sabi pas consí tot
aquò s'endralhèt. Mas las causas qualques còps escapan a la
comprenèla. Pr'aquò son aquí los signes que deurián pas t'enganar
, mas que t'enganan , que los vòls pas veire tan l'aimi lo
remembre de la teuna joinesa , de la fòrça electrica que te cor
dins lo pitre , las cuèissas , lo vièch, que t'agradariá melhor
de te copar una aurelha , que de los veire los signes salopards
cada jorn pus clars del vielhum, de te gaitar nud davant la miralh
de l'armari vièlha , blanc , ventrut ambe de rufas dusca sus los
biceps , que podián carreja dos cents cinquanta liuras un còp èra
, encara dur e blancs , coma las còcas traucadas d'una nisada de
merlhes casuda , e la carn que pendilha sus la cencha.
Diaussis coma siás
vengut ditz la votz trufarèla!
Per astre la lei te fòrça
de te vestir , senon seria carnaval , e pòt totjorn sorire darrièr
las lunetas a una innocenta maire de familha , que mòstran las
popas en descargant lo cadi .
Mas es pas la causa que me
faguèt pèrdre lo buf. Non cresi pas. Que a la debuta vòls totjorn
creire que tot es «nominal» coma dison los pilòtas de bombardièrs
atomics, e que la vida contunha plan planièr .
Mas los signes se
multiplicavan
M'arribèt a l'ostal coma
defòra de me dire que quicòm cambiava al dedins de ieu , dins lo
còr endacòm entre l'estomac , los palmons , dins l'esquina , se
volètz quicòm que me tafurava entre lo còl e l'embonilh.
Ren de grèu levat que me
trobavi desalenat per ren. E puèi me recordavi la pleurèsi que
m'avia rosigat un tròç de palmon a drecha en 1967 quand comencèri
de trabalhar a la capitala de la lum. La paga reala de
l'entrepresa me permetiá a pro pena de me logar una cambrassa que
comptava una fenèstra , sens vitres, la fenèstra, en semblant ,
coma un luxe la vitre , del costat de Clichy, al 33 de la carrièra
F Pelloutier , e que l'ivèrn èra pas question de se passar lo
pijama. ( n'aviai pas jamai agut , un utis de luxe aquela pelha que
se trobava luènh dins las meunas prioritats del possible , vist
qu'un còp pagat lo transpòrt, la renda e la mangiscla de la cantina
del miègjorn , me demorava pas qu'una mitat de franc per chucar un
cafè microscòpica parisenc , sus una terrassa plaça d'Italia en
fintant las salòpas .
Paura epòca de la balaja
negra a man . I avia pas que la pleurèsi per dormir de longa ambe
ieu. Alara que me sentiái capable de prendre una cigala en lebreta,
sens que quitèsse de cantar!
Dempuèi cada ivèrn d'un
biais tornèt la pleurèsi per me dire : « t 'en faguèsses pas ,
t'ai pas oblidat camarada»
Per de dire coma èri
fòrt, lo mètge oblidèt de me signar un arrèst de trabalh . Mas
vist que d'un autre costat coma sabiái pas qu'èra possible de
s'arrestar de trabalhar , subretot per causa de malautiá, tan èri
nèci (per dira pas mai) , degun reneguèt pas ! M' apatafiolèri
dins lo metro une brava setmana e la temperatura sarrava los 41 gras
...
La pleurèsi! Una
fotralada!
Mas en novembre 2014
tornèt lo signe . Tot parièr qu'en 1967 , pel mens o cregueri a la
debuta.
M'estonèt lo primièr còp
quora montèri a l'estatge en cinc sauts , coma de costuma, e que
m'arrestèri amont per bufar una minuta , coma se la sang metiá
fòrça temps per arribar als muscles de la cervèla...
Autre còp m'arribèt de
m'escanar en passant lo pont de l'Euròpa a bicicleta, e que
calguèt quitar de quichar las pedalas , vist que manquèri de
m'estavanir .
Una mena d' ataque
traïdora que te tanca un pal de la boca al cuol , que se produsís
aprèp l'esfòrç. Quand te frega las mans en te disent que lo pus
bèl es acabat. Non. Consí dire camarada pòts carregar quatre
sacs de patanas d'un pet dusca a la cava , puèi doas minutas aprèp,
dapasset sentes arribar l'alenada , e contunharà de te sarrar
quitament se gauses pas pus bolegar lo det menèl, que t'arrestèsses
o pas d'artelhar, e que te tengèsses jagut sul ponde , en fasent lo
mòrt, coma lo rainal dins lo balat mita esclafat per la ròda d'un
camion.
Cal dire que quichavi sus
las pedalas de la bicicleta , ambe plaser , un òme urós e liure
cada jorn pus liure , content de crompar las pichòtas corsas ,
totjorn a cercar los bons afars , los bons produches de nòstres
gavaches de la Nauta Garona , pan de Avairon al mercat del dimarç,
peisses a l' Intermercat dos còps la setmana , que vendan las ustras
de Bozigues mai caras que las de Marennes alara que las crompan de
mitat mens , bon un detalh....
Que te las pòdi totjorn
crompar al mercat del dissabte plaça Mercadieu.
Per la carn i a pas
melhor rapòrt qualitat prètz que Genòme .
Curiós de cambiar atal
ambe lo vielhum. Ieu qu' auriái pogut manjar de rusca a la sal.
M'agradi uèi de furgar de pertot per trobar las bonas causas e
m'estoni d' espelucar aprèp una etiqueta per ne conéisser melhors
los conservators de tota mena que s'amagan jol nom d'un produch bio.
Pel plaser de quichar sus
las pedalas m'es arribat de pedalar coma un caluc dusca' l z'Aldi que
vend lo papèl cuol , subrebèl , limita pergamin 20 centimes de mens
que Lidl.
Me diras de que pòts
fotre tan luenh vist que se crebar una roda, te caldrà tornar a
pè, que te pòt totjorn eissugar ambe los jornals de la premsa liura
de França e de Navarra copats en quatre coma al temps del grand
Carle dins cada cagador del Roèrgue d'un còp èra .
Mas bon es totjorn de mòda
de jogar lo rusat, de mostrar la beltat del comun, la doçor del
papèl e de far ressontir la color verda polida d'un traça de lagon
, quora l'aiga fluò raja al fons de la conca , quitament se
finirà ben per crebar çò que nos demòra encara de vida dins
Garona.
De
contunhar s'es possible.....


text:
Plouvorn
Plouvorn en breton (Plouvorn en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675.
Descobèrta d'un Tumulus de Kernonen.
A Modèl:La s-, la distincion de Penhoët, sise en Sant-Thégonnec, s'estendiá alavetz sus uèch parròquias : Sant-Thégonnec, Taulé, Plouvorn, Plougar, Guiclan, Pleyber-Crist, Plounéour-Ménez e Commana[1].
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675.
Découverte d'un Tumulus de Kernonen.
Au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle, la seigneurie de Penhoët, sise en Saint-Thégonnec, s'étendait alors sur huit paroisses : Saint-Thégonnec, Taulé, Plouvorn, Plougar, Guiclan, Pleyber-Christ, Plounéour-Ménez et Commana[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Arthur de la Borderie, "La vicomté o principauté del Léon", Revista de Bretanha e de Vendée, 1889, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k207871k/f114.Image.R=Ròca.langFR
- ↑ Arthur de La Borderie, "La vicomté ou principauté du Léon", Revue de Bretagne et de Vendée, 1889, consultable http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k207871k/f114.image.r=Roche.langFR


text:
Vinha
La vinha es una planta del genre Vitis provenenta d'Asia. Es l'espécia Vitis vinifera qu'es cultivada dins totes los païses mediterranèus, e particularament en tèrras occitanas, per obtenir de rasim.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Es una planta arbustiva de fuèlhas simplas leugièrament palmadas, que se sonan pàmpols. Son fruch, lo rasim, es madur tre la fin d'agost fins al mes de novembre. Lo rasim pòt èsser blanc o roge, en foncion de la pigmentacion de la pèl, çò que determinarà la color del vin.
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- "Tot rasim cal que passe per agràs".
- "Quand la vinha es en flor, n'a pas besonh d'aunor, ren que dau senhor".
Varietats[modificar | modificar la font]
- Vitis vinifera apyrena : pansarilha


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
La mar Ioniana, es un airal de la mar Mediterranèa situat entre la peninsula Italica meridionala (Calàbria, Basilicata e Polha) e Sicília, a l'oèst, e Albania e Grècia a l'èst, al sud del canal d'Otrant, que la jonh amb la mar Adriatica.
A part de Sicília a l'oèst, a l'èst i a un grand nombre d'illas, totas près de las còstas grègas, coma Corfu, Zante, Cefalònia, Itaca e Leucada, que ensems son conegudas coma las illas Ionianas, e d'autras coma Strofades, Sfactiria, Squiza, Sapientza e Citera.
Es un dels principals airals sismics del mond.
Los pòrts principals son los de Siracusa e Catània, en Sicília.
Recep los noms de Iόvιo ΠέλaYoς, Iónio Pélagos, en grèc; Mare Ionio en italian, Mari Ioniu en sicilian e Deti Jon en albanés


text:
Pierre de Montgolfièr es naiçut vas Tença (Velai) lo 21 de feurièr de 1700, mòrt vas Vidalon-latz-Anonai (Vivarés) lo 1er de junh de 1793. Trobèt lo biais de fabricar lo papièr Vedelin.
Joseph Michel & Jacques Étienne, los garçons de Pierre, son los dos inventors de l’aerostat. Son naiçuts vas Vidalon-latz-Anonai (1740 e 1745).
Las promèiras eisperiéncias delh balon aerostatíc s’entrenquèron bravament lo 5 de junh de 1793 ; parèis que l’invencion, la devem sobretot a Jacques Étienne que, pasmins tenguèt a i jónher son fraire. L’essai saguèt tornar fait vas Paris davants lo Rei e sa cort. Lo paire, Pierre saguèt anoblit. A la batalha de Fleurus, lo balon serviguèt a espiar los movaments de l’enemic.
Amais, los dos fraires son los inventors de l’aret idraulíc, en 1792.
Étienne morriguèt en 1799, Joseph en 1814 ; aqueste d’aquí es l’autor de Discours sur l’aérostat, Mémoire sur la machine aérostatique, Les Voyages aériens.
Lo principi de la Montgolfièra es fondat sobre l’augment de l’aire eschaufat contengut dinc una bèla bòtja de papièr, per i-èsser leugièr, ont la pression es mais febla aquí dedins qu’a l’endefòra.
Lo principi de l’aret idraulíc se pausa sobre l’utilizacion de la fòrça d’una tombada d’aiga per pompar una partida d’aquela aiga (de 4 a 20 per cent) dusc’a cent metres de nauçor dinc una cistèrna. La pression de pompatge ven de l’arrèst de l’aiga que s’eschampa d’un còp gràcia ad una valva que se sarra tornar un còp que lo nivèl donat d’aiga es ganhat. La montada en pression fai una secoduda que chaça una partida de l’aiga vas una autra bòrna.
En França, lo dernièr fabricant d’aquesta mena de pompa, se sòna Richard Walton.
H. Quesnel-Ch.
secoduda
secousse


text:
Mêson de Savouè
Famelye verésemblâblament nèssua des confins de la Champagne et de la Borgogne, la mêson de Savouè règnét a partir du XI° sièclo dessus la Savouè et lo Piemont, et de 1861 a 1946 dessus l'Italie. El recognêt por fondator Humbèrt Iér des Blanches Mans, comto de Môrièna (vers 985-1048).
Los comtos de Savouè et du Piemont[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
A partir de Pierro Iér (1078), los comtos de Savouè apondont lo titro de marquis de Turin. La mêson compte entre-mié sos membros los ples cèlèbros : Amèdê III (1103-1148), nèssu en 1095, môrt a Nicosia ; Amèdê V, dét lo Grant (1285-1323), nèssu u Borgèt (Savouè) en 1252, que ètendét sos Ètats en Italie ; Amèdê VI (1343-1383), nèssu a Chambèri en 1334, que acquerét tot lo Piemont ; Amèdê VIII, que abdicat en 1434, fut èlu Papa avouéc lo nom de Fèlix V u temps du schismo de Bâla, mas renonciét a la tiâra en 1449, por chavonar les troblos de l'Égllése ; Felipo II (1496-1497), nèssu a Chambèri en 1438. Los comtos de Savouè ont obtegnu la dignitât ducâla en 1416.
Lo royômo d'Italie[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Mâlgrât les enstabilitâts de son règno, lo veretâblo fondator de la mêson de Savouè modèrna est Châlo-Èmanuèl Iér lo Grant (1580-1630), nèssu en 1562, riér-petit-fely du dèrriér citâ. Il ut des dèscendents cèlèbros : Victor-Amèdê II, nèssu a Turin en 1666, môrt en 1732, que obtegnét, en 1720, la Sardêgne avouéc lo titro de rê ; Victor-Èmanuèl II, môrt en 1878, que fondat en 1861 lo royômo d'Italie, govèrnâ de 1900 a 1946 per son petit-fely Victor-Èmanuèl III pués per Humbèrt II tant qu'a la procllamacion de la Rèpublica italièna (10 jouen 1946).
La petita branche des ducs d'Aoûta, nèssua de Victor-Èmanuèl II, at balyê un rê a l'Èspagne : Amèdê Iér (1870-1873). De son fllanc, Èmon (1900-1948), en 1941, fut apelâ coment rê de Croacia (avouéc lo nom de Tomislave II), mas il volét pas prendre possèssion de ceti trôno, yô il arêt possu jouyés solament un rolo segondèro dessot lo controlo du sangllant Ante Pavelich.


text:
Saint-Riquier
Saint-Ritchier en picard ( Saint-Riquier en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier se tròba Modèl:A unitat de Abbeville, 35 km a l'oèst de Amians e 160 km al nòrd de París.
L'accès pel camin de fèrre a assegurat per la linha París-Calava (estancada a Abbeville).
Saint-Riquier se trouve à 10 km d’Abbeville, 35 km à l’ouest d’Amiens et 160 km au nord de Paris.
L'accès par le chemin de fer est assuré par la ligne Paris-Calais (arrêt à Abbeville).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier, antany trucat « Centule » (la vila als #cent torns[1]) Es una anciana vila monastique #que s'es desvolopat a l'entorn del monastèri fondat al Modèl:VIIe sègle, en 625, per Riquier, proprietari terrien converti al catholicisme #que évangélisa lo Nòrd de la França. Lo abbaye #conéisser lo sieu apogée a l'epòca de Charlemagne e comptava, en l'an 800, mai de 300 fraires e una escòla réputée.
La vila de Centule, #que beneficiava d'aquela prospérité e s'i èra protegit per fortificacions, i auriá protegit fins a 15 000 abitants ; #èsser capital del Ponthieu a Modèl:La s2-, abans d'èsser supplantée per Abbeville (Abbatis Villa o domeni dels Abbés) ont un pòrt i aviá #èsser creat.
Al Mièja Edat, Centule pren lo nom de Sant-Riquier en rason de la ferveur dels pelegrinatges als reliques del sant, mas los abitants conservan lo nom de Centulois. Longtemps vila fortificada del Reialme de França, #que ne possedís las armas, Sant-Riquier a patit de nombrosas invasions e destruccions.
La Província de Picardie #èsser ligada al domeni reial tot a la fin del Mièja Edat, unas primièras fes en 1477 jol regna de Louis XI e lo sieu rattachement i aguèt confirmat unas segondas fes, e definitivament, en 1482, après la victòria d'aquel darrièr lo Pòrti Dessús de Bourgogne Charles lo Téméraire. En 1524, cal citar los noms de dos centuloises : Becquestoile e Bellegueule #qu'entrenan a la resisténcia de la vila encara environada de remparts contra un atac estonat de las tropas d'un tinent de Charles Quint.Dempuèi alavetz, Sant-Riquier joguèc lo papièr de luòc fòrt, réputée gaireben-imprenable dins la frontièra nòrd del reialme, cara dins la Província de Artés, possession de la Marida d'Àustria fins en 1659. [[François Ier de França|François Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]] vendrà en persona la conforter en aquel papièr estrategic.
Se la municipalitat compta pas uèi que 1 200 abitants aperaquí, conserva totun un ric patrimòni istoric e touristique.
Saint-Riquier, autrefois appelé « Centule » (la ville aux cent tours[2]) est une ancienne cité monastique qui s’est développée autour du monastère fondé au Modèl:VIIe siècle, en 625, par Riquier, propriétaire terrien converti au catholicisme qui évangélisa le Nord de la France. L’abbaye connut son apogée à l’époque de Charlemagne et comptait, en l’an 800, plus de 300 moines et une école réputée.
La ville de Centule, qui bénéficiait de cette prospérité et s’était protégée par des fortifications, aurait abrité jusqu’à 15 000 habitants ; elle fut capitale du Ponthieu aux Modèl:S2-, avant d’être supplantée par Abbeville (Abbatis Villa ou domaine des Abbés) où un port avait été créé.
Au Moyen Âge, Centule prend le nom de Saint-Riquier en raison de la ferveur des pèlerinages aux reliques du saint, mais les habitants conservent le nom de Centulois. Longtemps ville fortifiée du Royaume de France, dont elle possède les armes, Saint-Riquier a subi de nombreuses invasions et destructions.
La Province de Picardie fut rattachée au domaine royal tout à la fin du Moyen Âge, une première fois en 1477 sous le règne de Louis XI et son rattachement fut confirmé une seconde fois, et définitivement, en 1482, après la victoire de ce dernier sur le Duc de Bourgogne Charles le Téméraire. En 1524, il faut citer les noms de deux centuloises : Becquestoile et Bellegueule qui entraînent à la résistance de la cité encore entourée de remparts contre une attaque surprise des troupes d'un lieutenant de Charles Quint.Dès lors, Saint-Riquier va jouer le rôle de place forte, réputée quasi-imprenable à la frontière nord du royaume, face à la Province d’Artois, possession de la Maison d’Autriche jusqu’en 1659. [[François Ier de France|François Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle]] viendra en personne la conforter dans ce rôle stratégique.
Si la commune ne compte aujourd’hui que 1 200 habitants environ, elle conserve néanmoins un riche patrimoine historique et touristique.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela étymologie del toponyme es incerta. Se la vila #èsser benlèu equipada de #cent torns en defendent las siás muralles, coma çò vòl la tradicion, qualqu'uns i veson mai lèu una origina celtique a partir de la paraula « candir » (tèrra blanca, sòl crayeux) transformat en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».
- ↑ Cette étymologie du toponyme est incertaine. Si la ville fut peut-être équipée de cent tours défendant ses murailles, comme le veut la tradition, certains y voient plutôt une origine celtique à partir du mot « candir » (terre blanche, sol crayeux) transformé en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».


text:
La nòva ipotèsi prepausada per de cercaires canadians es mai qu’originala. Segon aquesta, l’espaci-temps seriá totjorn en movement e aquò seriá la consequéncia de la lenta acceleracion de l’espandiment de l’Univèrs. La conclusion es a mièg camin entre doas autras teorias: la mecanica quantica e la teoria generala de la relativitat d’Einstein.
Tot aquò es estat publicat dins la revista Physical Review D per una còla de fisicians e astronòms de l’Universitat de Colómbia Britanica, en Canadà. E afirman que se poguèssem agachar l’Univèrs de mai prèp, poiriam veire cossí se mòvon totjorn l’espaci e lo temps.
“L’espaci-temps es pas estatic, coma o pensam –çò diguèt Quingdi Wang, de l’Universitat de Colómbia Britanica-. Es totjorn en movement. L’idèa es nòva pr’amor que i a pas brica de teorias que parlan d’aquò. E aquò pr’amor que ja en 1998 los astronòms descobriguèron que l’Univèrs s’espandís a una velocitat de mai en mai nauta. Ont i a pas d’espaci, i a d’energia negra que buta la matèria mai luènh”.
Segon aquò, ara, aquela còla de fisicians prepausa que lo candidat natural per formar l’energia escura siá l’energia vuèja. Se s’aplica la teoria de la mecanica quantica a l’energia vuèja, se pòt arribar de predire que i aurà fòrça mai densitat d’energia vuèja, e aquò es fòrça mai encara que l’energia totala de totas las particulas de l’Univèrs.
S’aquò foguèsse vertat, segon la teoria generala de la relativitat d’Einstein, aquò voldriá dire que l’energia auriá un efièch gravitacional fòrça mai grand encara, e aquò seriá –segon l’opinion de fòrça fisicians d’uèi lo jorn– la causa primièra de l’explosion universala.
Un espandiment fòrça mai lent
Totun, aquò se debana pas pr’amor que l’Univèrs s’espandís pauc a cha pauc. Mas es un problèma que la fisica fondamentala encara a de resòlver per poder progressar. De mai, al contrari d’autres fisicians, la còla scientifica de Wang e lors collègas an pas volgut modificar la teoria de la mecanica quantica o la teoria generala de la relativitat. Si qu’an volgut balhar una vision a mièg camin de totas doas.
Aital, an considerat la granda densitat d’energia vuèja que la preditz la teoria de la mecanica quantica, e an trobat qu’aquesta pòt balhar fòrça mai informacion qu’en d’autres estudis. E an estimat que se pòt aver una fòto fisica de l’Univèrs totalament desparièra d’autras.
Es aquesta nòva fòto ont l’espaci se mòu totjorn. E quora s’espandís, quora se contracta. Los dos movements son prèp de s’anullar entre eles mas aquò provòca, a l’encòp, un espandiment fòrça lent de l’Univèrs.
Al delà d’aquò, la question que sorgís ara es aquesta: se l’espaci-temps es en movement, perqué o podèm pas notar? Segon los scientifics canadians qu’an realizat aqueste estudi, es pr’amor qu’aquò se ten a una escala fòrça pichona, de miliards de còps mai pichona qu’un electron, çò confirmèt Wang.
“Es semblable al movement de las ondadas de l’ocean –çò diguèt Bill Unruh, professor d’astronomia e fisica de la meteissa universitat canadiana–. Se pòt pas veire l’etèrne movement dels atòms singulars que las provòcan”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
Tractat establissent una Constitucion Europèa
Lo Tractat estalissent una Constitucion per Euròpa èra una prepausa de tractat constitucional per l'Union Europèa. L'objectiu fondamental èra de substituir l'ensems dels tractats ja existissents que constituisson Euròpa. Mas lo projècte facassèt sens capitar l'etapa de la ratificacion.
Lo 18 de julhet de 2003 la Convencion pel futur d'Europa presidida per Valèri Giscard d'Estanh publiquèt l'esbòç de la constitucion [1]. Lo 29 d'octobre de 2004 foguèt signada a Roma (Itàlia) pels caps d'estat de l'UE.
Somari
Objectius[modificar | modificar la font]
Els objectius principals de la Constitucion èran:
- Simplificar l'ensems dels tractats e protocols contituissent l'Union Europèa.
- Melhorar e poderar los mecanismes de presa de decions per una Union Europèa alargada.
- Aumentar lo sentiment d'apertinénça europèa dels ciutadans e ciutadanas dels estats membres.
Estructura del Tractat Constitucional[modificar | modificar la font]
Lo Tractat Constitucional contiá las seguentas partidas:
- Preambul
- Partida I: definicion de la Union Europèa.
- Partida II: Carta de Drechs Fondamentals.
- Partida III: politicas e foncionament de l'Union.
- Partida IV: disposicions generals a clausulas finalas.
- Annèxes
- Protocols
- Declaracions
Processus de ratificacion[modificar | modificar la font]
La Constitucion, un còp acceptada pels 25 caps d'estat dels païses membres, foguèt signada dins un acte cerimonial lo 29 d'octobre de 2004 a Roma. Mas abans de dintrar en vigor devía èsser ratificada per cada estat membre. Aquel processus qu'auriá degut se conclòure lo 31 d'octobre de 2006 foguèt remandat sine die pel Conselh Europèu en junh de 2005 aprèp lo vòte negatiu de França e dels Païses Basses.
Qualques partidas e idèas d'aquel tractat tornèron èsser presas dins lo Tractat de Lisbona