text:
August
August, en latin Imperator Caesar Divi F. Augustus, (23 de setembre de 63 avC, Roma - 19 d'aost de 14 apC, Nola) foguèt lo fondator de l'Empèri Roman e son premier sobeiran de 27 avC a sa mòrt.
Nascut dins una familha rica, August foguèt remarcat e adoptat coma eiretier per son oncle Juli Cesar. Après son assassinat, August revendiquèt l'eiretatge politic de son oncle e formèt lo Segond Triumvirat ambé Lepidus e Marc Antòni en 43 avC. De 43 a 30 avC, una tièra de guèrras li permetèt d'eliminar sei rivaus politics (Republicans, Senat, triumvirs...) e de venir l'autoritat unica de Roma après lo suicidi de Marc Antòni. Puei, après la fin dau Segond Triumvirat, restaurèt d'institucions republicanas de façada. Ansin, refusèt de restaurar la monarquiá per respectar la tradicion e lei sentiments romans fòrça ostils a la reiautat. En plaça, capitèt de renfòrçar pauc a pauc son autoritat, de concentrar lei cargas decisivas e de vujar lo rèsta deis institucions de sei poders.
A l'exterior de l'Empèri, lo rèine d'August veguèt lo debanament d'una tièra de conquistas coma Egipta, Dalmàcia, Illiria, Panònia, lo nòrd d'Espanha, la màger part deis Aups, una partida d'Anatòlia, una partida dau nòrd d'Africa e Judèa. En revènge, aqueu periòde foguèt tanben lo començament d'un periòde de patz intèrna que va venir la Pax Romana dins lo corrent dei rèines seguents. Au nivèu economic, capitèt tanben de redreiçar l'economia de l'Empèri e de sa capitala après d'annadas de dificultats causadas per la guèrra civila quasi permanenta de 44 a 30 avC.
Moriguèt a Nola en causa d'una malautiá durant un viatge vèrs Roma. Son successor foguèt lo generau Tibèri qu'èra son fiu adoptiu e lo marit de sa filha unica.
Somari
- 1 Lo nom d'August e seis evolucions successivas
- 2 La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica
- 3 La conquista dau poder
- 3.1 La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós
- 3.2 Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat
- 3.3 L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras
- 3.4 Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni
- 3.5 La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus
- 3.6 Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius
- 4 L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri
- 5 La politica d'expansion territòriala imperiala
- 6 La succession e la mòrt d'August
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Lo nom d'August e seis evolucions successivas[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de sa vida, lo nom d'August conoguèt una tièra d'evolucions e de modificacions successivas causadas per l'evolucion de son estatut familiau o politic. A l'ora d'ara, lei noms latins Octavius o Augustus, o de formas occitanizadas, son generalament utilizats per leis istorians per destriar entre lei periòdes situadas avans e après la creacion de l'Empèri Roman. Pasmens, aquò es solament una simplificacion :
- a sa naissança, son nom èra Gaius Octavius.
- en 44 avC, après son adopcion per Juli Cesar, son nom venguèt Gaius Julius Caesar Octavianus.
- en 42 avC, quand Juli Cesar venguèt una divinitat après un vòte dau Senat, Octavius apondèt Divi Filius a la fin de son nom.
- en 38 avC, après divèrsei batalhas, decidiguèt de remplaçar Gaius Julius per Imperator, títol donat per lei soudats a lor generau victoriós.
- en 27 avC, après sa victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra VII, lo Senat li donèt una tièra de títols novèus e son nom venguèt Imperator Caesar Divi Filius Augustus.
La jovença d'August e lei premiereis annadas de sa carriera politica[modificar | modificar la font]
La jovença d'August[modificar | modificar la font]
La jovença d'August es lo periòde avans son intrada dins l'esfèra politica romana. Se debanèt de 63 a 48 avC. August nasquèt lo 23 de setembre de 63 avC. Son paire èra dich Gaius Octavius e sa maire èra Atia Balba Caesonia. Aquela darriera èra la nebota de Juli Cesar. August teniá una mièja sòrre dicha Octavia Major e una sòrre dicha Octavia Minor. Sa familha èra fòrça rica gràcias a d'activitats financieras basadas dins la vila de Velitrae situada dins la region de Roma. Aquela riquessa aviá permés l'intrada de la familha dins l'òrdre senatoriau e Gaius Octavius paire poguèt venir questor en 70 avC. En 61 avC, foguèt elegit pretor e venguèt governador de la província de Macedònia. I demostrèt sei capacitats d'administrator e poguèt rintrar en Itàlia en 59 avC. Podriá d'ara endavant se presentar au consulat mai moriguèt subitament a Nola.
En causa d'aquela carriera politica fòrça importanta e de sa mòrt subita, August conoguèt gaire son paire. Foguèt educat per sa maire e un esclau dich Sphaerus. Aqueu darrier aguèt una influéncia importanta sus l'enfant e foguèt finalament liberat en regraciament de son òbra. Son educacion foguèt aquela de l'aristocràcia romana de son epòca : apprendissatge dau latin, dau grèc e deis arts dau discors.
En 57 avC, Atia Balba Caesonia se mariguèt tornarmai ambé Lucius Marcius Philippus, sostèn dau partit de Juli Cesar, que venguèt cònsol en 56 avC durant lo periòde dau Premier Triumvirat. Adoptèt aisament August coma son fiu. A partir de la mòrt de Crassus en 53 avC, l'aliança politica entre Cesar e Pompèa s'esclapèt pauc a pauc per entraïnar la guèrra civila deis annadas 49-45 avC. August faguèt sa premiera aparicion publica dins aqueu contèxte en 52 avC durant lei funeralhas de sa grand Julia Caesaris.
Lo començament de la carriera politica d'August[modificar | modificar la font]
Tre 52 avC, Juli Cesar remarquèt son nebot e decidiguèt de favorizar sa carriera politica. Maugrat la neutralitat de Lucius Marcius Philippus durant la guèrra civila, aquel interés demeniguèt pas e lo començament de la carriera politica d'Octavius foguèt marcat per lo sostèn de Cesar. En 48 avC, Octavius venguèt sòci dau Collègi Pontificau gràcias a son oncle. Obtenguèt tanben la carga onorifica de Prefèct urban fins au retorn de Cesar. Aquelei pòstes avián pas de poders importants mai permetèron a Octavius de se familiarizar ambé lo monde politic. En 46 avC, èra vengut fòrça pròche de Cesar e s'acomencèt de li sometre de demandas de son oncle.
Son influéncia èra donc venguda fòrça importanta e Cesar decidiguèt de li preparar ai cargas pus importantas de Roma. Per aquò, Octavius deguèt complir una carriera militara. Maugrat quauquei tensions entre Cesar e Atia, Octavius deguèt jónher son oncle per participar a la campanha d'Africa. Pasmens, una malautiá l'empachèt. Tre son restabliment, reüniguèt un grop d'amics, de cu Marcus Vipsanius Agrippa, e anèt en Espanha per jónher l'armada de Cesar en campanha còntra lei luòctenents de Pompèa. Dins aquò, son naviri deguèt faciar de dificultats de navigacion e Octavius desbarquèt en territòri enemic. Capitèt de lo traversar per arribar au camp de Cesar. Puei, demorèt auprès de son oncle fins a junh de 45 avC que li donèt de basas en estrategia e en gestion administrativa.
Au retorn d'Espanha, Octavius participèt au trionf de son oncle e Cesar modifiquèt en secrèt son testament en favor d'Octavius. Puei, Cesar contunièt de s'ocupar de l'educacion e de la formacion de son nebot que foguèt mandat ambé seis amics Agrippa Gaius Maecenas e Salvidienus Rufus en Macedònia. De mai, en fòra de la question educativa, lo grop deviá tanben preparar cinc legions per acomençar una guèrra còntra lei Partes. Octavius deviá venir en 43 avC lo Mèstre de Cavalariá de Cesar, es a dire lo segond personatge de l'Estat Roman après son oncle. L'assassinat de Cesar en març de 44 avC empachèt lo debanament d'aqueu plan mai permetèt a Octavius de recuperar una partida granda de la fortuna e de la clientèla de son oncle.
La conquista dau poder[modificar | modificar la font]
La revendicacion de l'eiretatge de Cesar e la formacion d'un partit poderós[modificar | modificar la font]
Quand Cesar foguèt assassinat lo 15 de març de 44 avC, Octavius èra a Apollonia per estudiar e preparar sa campanha a partir de Macedònia. Refusèt d'escuchar lei conseus d'anar en Macedònia per jónher sei legions e preferiguèt desbarcar dins lo sud d'Itàlia per avalorar la situacion e sei possibilitats. Demonstrant de capacitats politicas fòrça importantas, va aprofichar lei tensions entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar per formar un partit e una armada poderosa favorables a seis interés. Ansin, a la fin de 44 avC, èra vengut un òme incontornejable de la politica romana.
D'efèct, quand desbarquèt a Brundisium, aprenguèt lo contengut dau testament de Cesar e poguèt donc aprofichar la fortuna de son oncle per servir seis interés. La situacion politica èra tanben favorabla : una trèva mau-segura existiá entre Marc Antòni e leis assassins de Cesar. De son caire, lo Senat esperava reconquistar son poder ancian. Lo senator Ciceron èra un dei caps dau Senat. Per eu, Octavius èra l'otís permetent de complir lei projèctes senatoriaus. Una aliança se formèt donc entre Ciceron e Octavius que poguèt aprofichar una partida dau budget previst per la guèrra còntra lei Partes per recrutar de soudats veterans deis armadas de Cesar per formar una armada privada.
D'autra part, sa posicion d'eiretier oficiau de Cesar li permetèt d'acampar lo sostèn de mai d'un cap dau partit de son oncle. Per aquò, poguèt aprofichar leis errors de Marc Antòni que s'èra opausat a la divinacion de Cesar au contrari de la màger part dei partisans dau dictator ancian. Poguèt tanben aprofichar la campanha dau Senat menada per Ciceron per descreditar Marc Antòni depintat coma la menaça pus gròssa còntra l'òrdre public roman. Aital, quand Octavius arribèt a Roma lo 6 de mai de 44 avC, teniá una armada de 3 000 òmes e lo sostèn d'un nombre important de partisans de son oncle e de senators. En novembre, la poissança d'aqueu partit foguèt encara renfòrçada quand doas legions fidèlas a Marc Antòni cambièron de camp au profiech d'Octavius.
Lo premier conflicte ambé Marc Antòni e la formacion dau Segond Triumvirat[modificar | modificar la font]
L'annada 43 avC foguèt marcada per lo premier conflicte entre Octavius e Marc Antòni. Sensa venceire vertadier, aquela guèrra entraïnèt lo partiment dau poder entre lei tres caps pus poderós de Roma (Octavius, Marc Antòni e Lepidus) e la formacion dau Segond Triumvirat. Lo plan dau Senat per reconquitar son autoritat anciana s'acabèt per una revirada totala e l'institucion perdiguèt son influéncia.
Pasmens, au començament de l'annada, lei senators menats per Ciceron podián esperar de retrobar aqueu poder. Octavius èra jove e la posicion de Marc Antòni mau-segura en fàcia de la poissança politica creissenta de son advèrsari. Inquiet per sa seguritat, Marc Antòni preferiguèt se retirar dins lo nòrd d'Itàlia e assaièt de prendre lo contraròtle de la region a son governador. Lo Lo refús d'aqueu darrier entraïnèt un conflicte e lo Senat aprofichèt la situacion per condamnar oficialament Marc Antòni e demandar a Octavius d'eliminar aquela menaça. Aperavans, gràcias au sostèn de Ciceron, Octavius obtenguèt l'imperium, permetent de venir lo cap legau de fòrças militaras, un pòste de senator e lo drech de votar ambé leis ancians cònsols.
Leis operacions militaras acomencèron en abriu e lei fòrças d'Octavius e dau Senat bateguèron lei tropas de Marc Antòni au Forum Gallorum e a Mutina. Pasmens, lei dos cònsols comandant l'armada d'Octavius foguèron tuats dins lei combats e l'armada de Marc Antòni capitèt de se retirar dau prat batalhier e de defugir la destruccion. Lei manòbras maladrechs dau Senat, qu'assaièt de retirar son comandament a Octavius, van entraïnar un cambiament d'alianças. Lo nebot de Cesar refusèt de contuniar lo combat còntra Marc Antòni puei ataquèt e conquistèt la capitala. Lo 19 d'aost de 43 avC, se faguèt elegir cònsol enterin que Marc Antòni s'aliava ambé Marcus Aemilius Lepidus que foguèt Mèstre de Cavalariá de Cesar.
De negociacions acomencèron entre lei tres òmes a partir d'octòbre de 43 avC. Sus lo modèl de Cesar, Pompèa e Crassus, formèron un Triumvirat per dirigir e se partejar l'empèri. Lo perdeire d'aquel acòrd èra lo Senat e l'aristocràcia abitualament elegida ai pòstes pus importants de la Republica. Lei triumvirs decidiguèron donc d'organizar una repression feròça e de listas de proscripcion foguèron realizadas. Aital, 300 senators e 2 000 equites foguèron fòrabrandits o assassinats coma Ciceron lo 7 de decembre. En fòra dau renfòrçament politic dau Triumvirat, aquela operacion permetèt tanben ai tres triumvirs de restaurar de finanças tocadas per lei despensas de guèrra. A la fin de l'annada, la poissança dau Senat èra fòrça demenida e leis institucions aguèron plus de ròtles decisius dins lo debanament deis afaires politics que van entraïnar la fin de la Republica e la formacion de l'Empèri.
L'eliminacion deis assassins de Cesar e lo renfòrçament de popularitat d'Octavius entre lei fòrças militaras[modificar | modificar la font]
En 42 avC, lei triumvirs ataquèron lei fòrças acampadas per leis assassins de Cesar en Macedònia. Gropant lei darriers partisans de la Republica tenent de fòrças militaras importantas, leis assassins de Cesar foguèron desfachs a Philippi en octòbre de 42 avC. Aquò permetèt au Triumvirat d'eliminar son darrier advèrsari perilhós e de realizar un partiment novèu de l'empèri. Permetèt tanben a Octavius d'aumentar sa popularitat entre lei soudats gràcias a sa politica de distribucion de tenements ai veterans dei doas armadas.
D'efèct, après lo còp d'estat d'Octavius, son eleccion coma cònsol e la conclusion dau Segond Triumvirat, una partida dei senators preferiguèt abandonar la capitala avans lo començament de la repression dei listas de proscripcion. Jonhèron leis assassins de Cesar — Brutus e Cassius — que formavan una armada dins lei províncias orientalas per defendre la Republica. Vèrs la fin de 43 avC, lei fòrças orientalas dei partisans de Cesar foguèron vencudas a Laodicea e una armada importanta foguèt creada per lei republicans. Una fòrça compausada dei legions de Marc Antòni e d'Octavius foguèt donc mandada en Macedònia. Lei doas batalhas de Philippi (3 e 23 d'octòbre de 42 avC) s'acabèron per la desfacha e lo suicidi de Brutus e de Cassius. D'ara endavant, lo Triumvirat aviá plus d'enemics interiors vertadiers e un partiment novèu de l'empèri se debanèt entre Marc Antòni, Octavius e Lepidus. Lo premier obtenguèt lei províncias orientalas, lo segond Gàllia, Espanha e Itàlia e lo tresen lei províncias africanas.
De mai, Octavius capitèt d'aprofichar la situacion per ganhar lo sostèn d'un nombre gros de soudats. D'efèct, après la batalha, unei miliers de soudats rintrèron en Itàlia e demandèron lei tenements promés avans la guèrra coma pagament de sei servicis. Mèstre d'Itàlia, Octavius s'ocupèt de cumplir aquela promessa. S'ocupèt tanben de cumplir lei promessas similaras realizadas per Brutus e Cassius. Ansin, obtenguèt lo sostèn de la màger part dei veterans dei doas armadas installats en Itàlia. Una temptativa de rebellion de certanei soudats en 40 avC aguèt donc pauc de succès e Octavius foguèt aisament venceire.
Lo segond conflicte entre Octavius e Marc Antòni[modificar | modificar la font]
La politica militara d'Octavius aviá de limits en causa de sa manca — relativa — de gost per leis afaires militars. Per exemple, durant lei batalhas, Octavius fisèt lo comandament de sei tropas a son amic Agrippa e foguèt accusat de coarditge per Marc Antòni. De mai, assaièt tanben en 40 avC de formar d'alianças novèlas gràcias a un cambiament de frema. Aquò causèt la revòuta de 40 avC aisament vencuda. En revènge, sa repression saunosa demeniguèt la popularitat d'Octavius e li causèt de dificultats novèlas. Marc Antòni assaièt d'aprofichar la situacion e desbarquèt dins lo sud d'Itàlia. Pasmens, lei dos camps èran pas capables de menar una guèrra lònga e un acòrd foguèt donc negociat assaiant sensa succès de renfòrçar l'aliança entre Octavius e Marc Antòni.
La crisi foguèt causada per lo volontat d'Octavius de divorciar de sa frema Clodia Pulchra, filha de Fulvia Pulchra qu'èra la frema de Marc Antòni. Maucontenta, Fulvia capitèt de formar una aliança ambé Lucius Antonius per crear una armada en Itàlia e se revòutar còntra Octavius. Pasmens, aquela armada aguèt de dificultats per acampar un nombre sufisent de soudats e foguèt finalament enceuclada e vencuda a Perusia en 40 avC. Durant lei combats, la màger part dei soudats demorava fidèla a Octavius que teniá de finanças capablas de suportar un esfòrç de guèrra important au contrari de sei dos advèrsaris. Lei dos caps de l'insureccion, pròches de Marc Antòni, foguèron esparnhats mai seis aliats deguèron faciar una repression saunosa : 300 senators o nobles romans foguèron tuats e Perusia foguèt pilhada e cremada per servir d'avertiment au rèsta d'Itàlia.
Aital, Octavius venguèt fòrça impopular e Marc Antòni assaièt d'aprofichar aquela situacion per eliminar son rivau. Desbarquèt amb una fòrça importanta pròche de Brundisium. S'acomencèt lo sètge de la vila e Octavius organizèt una armada per desblocar la ciutat. Pasmens, lei soudats dei dos camps, especialament aquelei de Marc Antòni, èran gaire desirós de se batre e de mutinariás se debanèron. De mai, Fulvia moriguèt d'una mòrt subita durant la guèrra entraïnant la disparicion d'un dei partisans principaus de la guèrra.
Octavius e Marc Antòni deguèron donc tornarmai negociar e un tractat, dich tractat de Brundisium, foguèt finalament signat. Lo partiment de l'empèri èra mantengut segon lo sistèma adoptat après Philippi : Lepidus en Africa, Octavius a l'Oèst e Marc Antòni a l'Èst. Puei, un maridatge foguèt conclut entre Marc Antòni e Octavia Minor, la sòrre d'Octavius. L'idèa d'aqueu maridatge èra de renfòrçar lei ligams entre lei dos triumvirs. Maugrat la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII, doas filhas, dichas Antonia Mayor e Antonia Minor, nasquèron d'aquela union. Aquela patz va oficialament durar fins a 32 avC mai Octavius va l'aprofichar per afeblir la posicion de Marc Antòni e renfòrçar la sieuna.
La conquista de Sicília e l'eliminacion de Lepidus[modificar | modificar la font]
La conquista de Sicília se debanèt en 36 avC a l'iniciativa d'Octavius e de Lepidus. Permetèt tanben a Octavius d'eliminar Lepidus dau Triumvirat. L'illa èra dirigida per Sextus Pompeius, fiu de Pompèa, qu'aviá pres son contraròtle durant lei trebols causats per la mòrt de Cesar. Aprofichant sa posicion estrategica, sa produccion agricòla necessària a l'avitalhament de Roma, una flòta poderosa e lei tensions regularas entre triumvirs, Sextus Pompeius aviá negociat una tièra d'acòrds amb Octavius per assegurar sa posicion e estendre sa dominacion sus divèrseis illas de Mediterranèa (Corsèga, Sardenha...) e dins Peloponés en 39 avC. Aperavans, aviá negociat un maridatge entre Octavius e sa filha adoptiva.
Dins aquò, aqueu sistèma diplomatica se fragilizèt en 38 avC quand Octavius divorcièt tornarmai per esposar Livia. Pus grèu, un generau de Sextus Pompeius se revoutèt en Corsèga e Sardenha per se plaçar sota la proteccion d'Octavius. La guèrra acomencèt en 36 avC. Lo 3 de setembre, la flòta d'Agrippa aprefondèt aquela de Pompeius a Naulochus dins lo nòrd de Sicília. Lo cap de l'illa assaièt de resistir ambé sei tropas terrèstras mai foguèt capturat e executat en 35 avC. Octavius prenguèt lo contraròtle de l'illa.
Pasmens, la conquista de l'illa foguèt pas lo solet succès d'Octavius durant aquela guèrra. D'efèct, capitèt de prendre a la leca Lepidus sota l'accusacion d'entenduda ambé Sextus Pompeius e d'usurpacion de poder en Sicília. Lo Senat, contraròtlat per Octavius, votèt l'accusacion e Lepidus perdèt sa carga de triumvir. Lo mèstre dei províncias africanas preferiguèt negociar amb Octavius. Finalament, en cambi de l'abandon de sa carga, gardèt sei foncions — fòrça onorificas — de Pontifex Maximus e foguèt exilat a Circeii au sud de Roma.
Lo tresen conflicte entre Octavius e Marc Antòni e la victòria finala d'Octavius[modificar | modificar la font]
Lo tresen e darrier conflicte entre Octavius e Marc Antòni se debanèt entre 32 e 30 avC. S'acabèt per la desfacha de Marc Antòni e de son aliada egipciana Cleopatra VII. Permetèt a Octavius d'unificar l'empèri roman sota sa direccion unica e d'i apondre lei territòris d'Egipte.
La preparacion de la guèrra se debanèt a partir de l'expulsion d'Octavia vèrs Roma per Marc Antòni. La propaganda d'Octavius poguèt alora aprofichar la relacion entre Marc Antòni e Cleopatra VII coma contrari ai mors romans. De mai, a partir de 34 avC, lei succès romans en Armenia permetèron a Marc Antòni lo títol de rèi a son fiu qu'èra tanben prince egipcian. En 33 avC, Octavius dirigiguèt una campanha de propaganda fòrça violenta còntra son rivau e l'accusèt de donar de territòris romans ais Egipcians o de menaçar la dominacion de Roma sus la Mar Mediterranèa. Octavius capitèt tanben de raliar mai d'un ministre o d'un oficièr de Marc Antòni. Venguèron au Senat confirmar leis accusacions d'Octavius e, a la fin de l'annada 32 avC, lo Senat acceptèt de declarar la guèrra a Cleopatra VII e de retirar sei títols e cargas a Marc Antòni.
Leis operacions militaras comencèron l'annada seguenta en Grècia. Agrippa capitèt de devesir lei fòrças de Cleopatra VII e de Marc Antòni. Puei, anientèt la flòta dei dos aliats a Actium benlèu ambé l'ajuda de certanei generaus de Marc Antòni ja raliats en secrèt a Octavius. Marc Antòni e Cleopatra VII se retirèron a Alexàndria. De son caire, Octavius capitèt de raliar a son camp la màger part dei fòrças terrèstras de Marc Antòni situadas en Grècia e dins certanei províncias orientalas. Lo 1èr d'aost de 30 avC, conquistèt Alexàndria e sei dos enemics se suicidiguèron. Leis enfants dau pareu e lo fiu de Cleopatra e de Juli Cesar foguèron assassinats per defugir l'emergéncia d'un eiretier novèu de Cesar.
Aital, la batalha d'Actium e sei consequéncias permetèt d'unificar la direccion de l'empèri roman per lo premier còp dempuei la mòrt de Juli Cesar en 44 avC. Octavius ne'n èra lo mèstre solet e sa dinastia èra d'ara endavant renfòrçada per l'eliminacion de sei rivaus o deis eiretiers possibles. Son poder èra tanben fòrça superior a aqueu deis institucions romanas e leis annadas après Actium van veire la fondacion de l'Empèri Roman.
L'instauracion e la consolidacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de Marc Antòni, Octavius venguèt lo cap unic de Roma e de son empèri. Pasmens, maugrat lo periòde lòng de guèrras civilas dins lo corrent dau sègle I avC, leis institucions republicanas e lo pòble èran pas lèst a acceptar una restauracion de la monarquiá. Ansin, en 44 avC, l'objectiu de l'assassinat de Juli Cesar èra justament d'empachar Cesar, ja dictator a vida, de venir rèi. Octavius decidiguèt donc d'adoptar una autra estrategia basada sus lo mantenement, au mens de façada, deis institucions republicanas e sus la creacion d'una posicion novèla per eu li permetent de venir de facto lo rèi de Roma sus una apelacion diferenta e totjorn dins lo respèct de la tradicion romana. Autre ponch important, privilegièt tanben lo redreiçament economic de Roma per limitar lei riscs de rebellion còntra son autoritat.
Aital, doas tièras de reformas constitucionalas foguèron adoptadas en 27 e en 23 avC per fondar l'òrdre novèu desirat per Octavius que va lèu venir August. Reformèt tanben prefondament la politica urbana de Roma per assegurar l'avitalhament e l'economia de la capitala.
La premiera tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La premiera tièra de reformas se debanèt en 27 avC. Octavius fenhiá de rendre sei poders au Senat mai gardèt son ret d'influéncia sus l'administracion dei províncias o sus lei fòrças armadas e son contraròtle sus sei ressorsas financieras. Ansin, lo Senat, afeblit après la tièra de guèrras civilas dau sègle e la repression saunosa dei complòts de senators, foguèt pas capable d'assegurar la gestion dei províncias romanas e de l'Estat. Deguèt donc finalament, gràcias a la complicitat de certanei senators, de rendre seis atribucions a Octavius.
D'efèct, après Actium, i aviá oficialament ges de rasons de gardar l'estructura autoritària dau Triumvirat. Per respectar la tradicion romana, Octavius deviá donc tenir sei poders dau Senat. Gràcias a la poissança de son ret d'influéncia e de sa clientèla, capitèt donc d'empachar lo Senat de tenir lei capacitats sufisentas per dirigir l'empèri. Après lo succès d'aquela manòbra, fenhiá donc d'acceptar ambé reticéncia de dirigir lei províncias au profiech dau Senat per una durada limitada a dètz annadas.
Lei províncias foguèron partejadas entre Octavius que s'ocupava de zonas pus expausadas ai menaças exterioras e lo Senat. Aqueu partiment permetiá a Octavius de gardar lo contraròtle dirèct de la màger part dei legions (20 sus 26). De mai, la poissança financiera d'Octavius li permetèt de realizar divèrsei trabalhs sensa lo sostèn dau Senat. Pasmens, aqueu sistèma, fòrça a l'avantatge d'Octavius, permetiá de presentar un poder partejat ambé lo Senat tradicionau. De mai, lei províncias sota la diraccion d'Octavius avián ja conegudas un govèrn militar durant lei periòdes precedents, especialament sota l'epòca de Pompèa. Ansin, lo sistèma format en 27 avC permetiá de gardar una Republica de façada amb un Senat autonòm mai sensa la capacitat militara de rebutar Octavius.
Per completar aqueu sistèma, Octavius capitèt tanben d'obtenir lei títols d'August, que va venir son nom principau, e de Princeps. L'objectiu èra de marcar sa superioritat e d'evitar lo títol de Romulus tróp liat a la monarquiá. August èra un títol religiós novèu e Princeps èra un títol republican utilizat per regraciar un servitor de l'Estat. Enfin, obtenguèt divèrsei títols per marcar son poder sus lei fòrças armadas e sei succès militars. Aqueu segond ensems de títol èra relativament important car Octavius aviá fondat sa dominacion sus lo Senat gràcias au contraròtle de la màger part dei fòrças armadas.
La segonda tièra de reformas[modificar | modificar la font]
La segonda tièra de reformas se debanèt a partir de 23 avC per corregir lei limits e leis abús tròp vesedors dau sistèma de 27 avC.
Lo pus important èra lo consulat permanent d'August. Aquò èra necessari per intervenir dins leis afaires intèrns dei províncias dirigidas per de procònsols. Pasmens, èra un limit ais ambicions deis òmes politics romans desirós d'agantar la carga supausada pus auta de l'Estat Roman. L'objectiu d'August foguèt donc d'abandonar aquela carga venguda geinanta au profiech d'una carga novèla tenent de poders similars. Per aquò, deguèt donc obtenir dau Senat la definicion e lo vòte d'aquela posicion. Aquela aliança foguèt obtenguda gràcias a una aliança ambé certanei senators republicans. De mai, l'abandon de la carga de cònsol permanent èra puslèu una novèla bòna per lei senators car aumentava lei possibilitats de venir cònsol e de complir lo cursus honorum. En cambi, August venguèt imperium proconsulare maius, es a dire « premier dei procònsols » ambé de poders identics au periòde avans 23 avC. Venguèt tanben censor e tribun. Aquelei pòstes li permetián de tenir un drech de veto sus leis afaires de l'Estat, de presidir leis eleccions e de contraròtlar la nominacion dei senators. Enfin, totei lei tropas militaras romanas, i comprés la miliciá urbana de Roma, èra d'ara endavant sota son comandament.
Dins lei fachs, aquela tièra de reformas permetèt a August de vujar lo sens de la foncion de cònsol e d'assegurar sa posicion gràcias a la creacion de la carga novèla de proconsulare maius. De mai, renforcèt tanben sa dominacion sus l'aparelh militar de l'Estat (legions, miliciás...) per limitar lo risc de revòuta. Dins leis annadas seguentas, quauquei mesuras mens importantas completèron aquel ensems de lèis :
- en 19 avC, obtenguèt lo drech de portar publicament leis ensenhas de cònsols.
- en 12 avC, aprofichèt la mòrt de Lepidus per venir Pontifex Maximus.
- en 2 avC, foguèt elegit pater patriae, es a dire « Paire de la Patria ».
La politica administrativa e economica d'August[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma[modificar | modificar la font]
La transformacion de Roma foguèt una deis òbras principalas d'August que designèt especialament son amic Agrippa per dirigir la capitala e acomençar lei trabalhs durant son absència. Fòrça riche après lei guèrras civilas, lo generau aviá ja acomençat de modernizar la vila en 33 avC. Sa politica èra basada sus tres principis :
- melhorar lei condicions de vida deis abitants.
- abelir la vila gràcias a la bastida de monuments.
- celebrar la glòria de l'Empèri e d'August.
Per aquò, Agrippa s'ocupèt inicialament d'acabar lei projèctes acomençats durant lo periòde de Cesar. Puei, bastiguèt de termes e melhorèt l'avitalhament en aiga gràcias a la bastida d'un aqüeducte suplementari. Enfin, organizèt la construccion d'un Panteon, destruch en 80 avC, per celebrar la victòria d'Actium.
Aquela politica foguèt contuniada per August que melhorèt l'avitalhament de la vila en cerealas e s'ocupèt de restaurar sei temples. De modificacions foguèron realizats sus lo Forum. La segonda partida dau rèine veguèt la bastida de monuments novèus per celebrar lei succès militars d'August e tanben l'instauracion de la patz interiora dins l'Empèri.
La reforma dau sistèma d'impòst[modificar | modificar la font]
August adoptèt una reforma prefonda dau sistèma d'impòst. Aperavans, de tribut èran decidits d'un biais periòdic mai o mens logic per cada província. En plaça, decidiguèt de crear un sistèma de pagament regular d'impòsts dirècts e indirècts. De mai, la reparticion de l'impòst foguèt d'ara endavant basat sus lo nombre d'abitants de la província. Lei regions italianas èran dispensadas dau pagament deis impòsts dirècts. Pus eficaç, aqueu sistèma poguèt tanben aprofichar la situacion especiala dei províncias conquistas sus la rèina Cleopatra VII qu'èran consideradas coma lo ben personau de l'emperaire e non de províncias romanas. Ansin, lo tesaur imperiau teniá de reservas financieras fòrça importantas permetent de completar un budget per de trabalhs o de jòcs publics o d'organizar d'operacions militaras sensa lo sostèn dau Senat.
La politica d'expansion territòriala imperiala[modificar | modificar la font]
Après la formacion de l'Empèri, August decidiguèt d'una politica estrangiera agressiva e adoptèt lo nom Imperator (en occitan : « comandant victoriós ») coma premier nom per associar a la nocion de victòria militara. Fins a l'an 13, foguèt proclamat vingt-e-un còps imperator per sei tropas e divèrsei conquistas avián aumentat la superficia de l'Empèri Roman dins lo nòrd d'Espanha, dins leis Aups, en Illiria, en Panònia e dins lei províncias africanas e orientalas. Sa revirada quasi unica foguèt la resisténcia dei pòbles germanics que resistiguèron a la conquista romana a Teutoborg.
Lei conquistas foguèron dirigidas per de generaus o per de mejans diplomatics. Ansin, la victòria còntra Marc Antòni e Cleopatra aviá permés d'ocupar Egipte e Siria. En 25 avC, l'estat de Galatia venguèt una província romana sensa combat après l'assassinat de son rèi legitim per un complòt de Cort. Judèa conoguèt un sòrt similar a la fin dau rèine d'Eròde lo Grand (73-4 avC). D'operacions militaras foguèron necessàrias per esquichar l'insureccion dau nòrd d'Hispania e ocupar tota la peninsula en 19 avC, conquistar lei pòbles deis Aups entre 16 avC e Panònia entre 12 e 9 avC. En revènge, lei pòbles germanics, inicialament vencuts per Drusus, se revoutèron en 9 avC e anientèron tres legions durant la batalha de Teutoborg. August deguèt mandar d'urgéncia de renfòrç e ordonar l'abandon de la província de Germania. A l'Èst, la menaça dei Partes demorèt mai lei relacions se melhorèron e August obtenguèt en 20 avC deis emblèmas de legions capturats en 53 avC après la batalha de Carrhae.
La succession e la mòrt d'August[modificar | modificar la font]
La question de la succession d'August apareguèt en 23 avC quand l'emperaire foguèt grèvament malaut. Per assegurar l'estabilitat de la societat romana e de seis institucions, deguèt designar un eiretier a sa posicion unica dins l'istòria de Roma. Pasmens, aquò deviá pas suscitar la crenhença d'una restauracion de la monarquiá.
Lo premier eiretier possible foguèt son nebot Marcellus que moriguèt tre 23 avC. Après sa mòrt, semblèt designar son amic Agrippa coma eiretier. Lo mariguèt ambé sa filha unica e li donèt l'autoritat d'un procònsol e la direccion de províncias orientalas per una durada de cinc ans. De mai, Agrippa èra lo comandant en segond de l'armada après August. Pasmens, sa mòrt en 12 avC entraïnèt un cambiament novèu dins la succession de l'emperaire ambé la nominacion de Tibèri. A son torn, deguèt esposar la filha d'August e recebiguèt a partir de 6 avC una partida dei poders d'August. En paralèl, August adoptèt sei felens Gaius e Lucius Caesar, fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, coma eiretiers oficiaus que foguèron cònsol gràcias au sostèn de l'emperaire. Pasmens, la mòrt dei dos òmes en 2 e en 4 laissèt Tibèri coma eiretier quasi unic. Finalament, lo testament d'August designèt coma eiretier Tibèri e sa frema, lo pòble de Roma e lei soudats dei legions.
La mòrt d'August se debanèt en 14. Après una reünion sus l'illa de Capri ambé Tibèri, es victima d'una malautiá e moriguèt a Nola. Son felen Agrippa Postumus, darrier fiu d'Agrippa e de Julia l'Ainada, foguèt assassinat lo jorn de sa mòrt mai lo responsable (probablament August espereu, Livia o Tibèri) es totjorn desconegut. Lo 17 de setembre, Tibèri reüniguèt lo Senat per organizar lei funeralhas dau defunt que foguèt cremat sus lo prat de Mart. Après la ceremonia, lo Senat demandèt a Tibèri de venir emperaire, ço que foguèt acceptat permetent de mantenir lo sistèma imperiau definit per August.


c: text/html

text:
Renaissença del gaelic escocés
La renaissença del gaelic escocés (en gaelic escocés: Ath-Bheòthachadh na Gàidhlig) es un movement qu'encara contunha a l'ora d'ara e que se basa en la revitalizacion de la lenga gaelica en Escòcia. E mai se aquela lenga li calguèt far fàcia a una decadéncia constanta del nombre de parlants dempuèi la fin del sègle XIX, lo nombre de joves parlants nadius de gaelic escocés aumenta rapidament[1]. Lo movement remonta a la “Renaissença escocessa”, mai que mai en las òbras de Sorley MacLean, George Campbell Hay, Derick Thomson e IainCrichton Smith. Lo Sabhal Mòr Ostaig se considèra normalament coma la resulta d’aquel movement de renaissença. Malgrat que una granda part de las òbras sorgidas a partir d’aquel movement cultural foguèsse de la poesia, o de la musica tradicionala, de personatges coma MacLean e Iain Crichton Smith, e mai recentament Aonghas MacNeacail, los an combinats amb d'estils modèrns e internacionals.
Politica[modificar | modificar la font]
Dins lo camp de la politica, Mike Russell se foguèt la primièra persona de s'adreiçar en gaelic escocés en una reünion de l'Union Europèa que se debanèt en mai de 2010[2]. Aquela lenga a patit pendent longtemps d'una manca d’utilizacion dins los contèxtes educatius e de l’administracion, e foguèt quitament suprimit per lo passat[3], mas a atengut a l'ora d'ara un cèrta reconeissença oficiala amb l’aprobacion de la Lei de la lenga gaelica (Escòcia) del 2005.
Literatura[modificar | modificar la font]
Dins lo camp de la literatura, cal notar d'escrivans coma:
- Aonghas Pàdraig Caimbeul – Escrivan[4]
- Somhairle MacGill-Eain – Poèta
- Iain Mac a' Ghobhainn – Intellectual, poèta e escrivan
- Ruaraidh MacThòmais – Academic, escrivan, poèta e publicista
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ “Mod's fluent youth speaks volumes for Gaelic education”, dins Scotsman, 2007
- ↑ “Minister makes history with EU speech in Gaelic”, dins Scotsman, 2010
- ↑ MACKINNON, Kenneth (1991). Gaelic: A Past and Future Prospect. Edinburgh: The Saltire Society.
- ↑ Aonghas Pàdraig Caimbeul - An Oidhche Mus Do Sheòl Sinn (2003). The List, 2005.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mordechai Vanunu
Mordechai Vanunu (en ebrèu: מרדכי ואנונו; Marraquèsh, 14 d'octobre de 1954), tanben conegut coma John Crossman, es un ancian tecnician nuclear israelian que, pr'amor de son oposicion a las armas de destruccion massiva, revelèt mantun detalh sul programa d'armas nuclearas de l'estat d'Israèl dins la premsa britanica en 1986. Aprèp sa captura pel Mossad foguèt empresonat durant 18 ans. L'analista militar american Daniel Ellsberg considèra Vanunu coma "l'èroi principal de l'èra nucleara".


text:
Relòtge de cocut
Un relòtge de cocut qu'ei generalement un relòtge originari deus Aups en forma de chalet provesit d'un mecanisme regulat per un pendul e on las oras e son marcadas per dus shiulets qui imitan lo crit deu cocut (e tanben picadas per un batalh) au medish temps qu'un automat en forma d'ausèth e sorteish per ua frinèsta en bèth dar l'impression d'estar cantant las oras.
Segon lo modèl de relòtge, lo mecanisme que pòt anar tot sol durant 30 oras o ua setmana abans d'estar tornat remontar en bèth tirar sus duas cadenòtas qui hèn pujar dus pès de metau en forma de poma de pin.
La complexitat deus automatas que pòt tanben comptar dab d'autas animacions com per exemple ua arròda de molin d'aiga que vira, un boscassèr qui copa lenha o dançaires qui sorteishen au balcon. Dens aquestes cas, que's tracta de cocut musicau on après aver shiuladas e picadas las oras lo relòtge jòga un airolet tradicionau ; dens lo cas d'un mecanisme musicau, lo cocut que compta amavètz dab tres pès.
Los relòtges d'automatas que hon desvolopats desempuish l'Etat Mejana en Euròpa e dens lo monde islamic. Los purmèrs ensags de hargar relòtges imitant lo crit deu cocut que semblan pujar de cap au sègle XVII e lo modèl estandard de uei qu'ei mei qu'ei inspirat deu cocut tradicionau de la Seuva Negra establit au sègle XVIII. Aqueth modèl que marcha dab dus pès de metau qui, un còp elhevats au mejan d'un cadenan e provesen en energia los mecanismes respectius de las agulhas d'ua part e deus truc e shiulets d'ua auta.
Uei aqueths mecanismes d'engranatge e ehèit que son estats imitats e perfeccionats dab mecanismes electronics.


text:
Wikiccionari:Mot del jorn/broken
Lo principi[modificar]
S’agís de vos far descobrir lo foncionament del Wikiccionari. Sètz doncas convidat, pel biais d'aqueste mot, a participar a l’elaboracion del Wikiccionari :
- en verificant que las definicions donadas son corrèctas ;
- qu’existís pas d’autres sens del mot qu’apareisseriá pas dins aqueste mot ; e
- que las paginas que son ligadas son interessantas.
Modificacion del mot del jorn[modificar]
Sus aquesta pagina podètz cambiar los mots del jorn (qu'apareisson regularament sus la pagina d’acuèlh) fins a un mes a l’avança.
Vos sufís per aquò de clicar sus cambiar sus la linha del mot del jorn de cambiar, puèi de remplaçar lo mot precedent per un novèl (escrivissetz pas que lo mot en totas letras). Verificatz quitament de per abans se lo mot es pas estat cambiat ja en agachant l’istoric de cada mot del jorn.
Lo « mot del jorn » es pas restrenhut als mots al sens estrict ; pòt tanben s’agir de locucions (expressions, provèrbis…). Vos limitetz doncas pas al mots simples :)
Enfin, doblidez pas de jetar un còp d’uèlh als archius del mot del jorn. Pensatz a los metre a jorn…
Los mots que mancan encara[modificar]
Dins los 100 mots mai demandats


text:
Sofòcles
Sofòcles (en grèc: Eoφokλῆς (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còr[1] e per sa pèça Edip rei[2], ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.
Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.
Somari
- 1 Elements biografics
- 2 Òbras
- 3 Lo teatre de Sofòcles
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima[3][4], la Soda (Eoῦδa)[5] e a d'autres coma Plutarc o Atenèa[6]. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de Paros[7]) o en 495 (segon son biograf anonim[8]), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça Edipe a Colonos. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de Salamina[9][10]. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còps[11]. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.
La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son Triptolèm, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455.
Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris[12]. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès[13]. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg
Òbras[modificar | modificar la font]
Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias[14][15], e mai de dramas satirics[16]. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols[17] e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric Los Limièrs, trobats en 1912[18]. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que Triptolèm, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas Dionisias[19] e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica[20]. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per Filoctetes[21].
En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a Erodòt[22] o, segon Plutarc, un tractat Sul còr (Πepὶ xopoῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion[23]. On lui attribue aussi un Πaιάv (pean) [24] per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.[25]
Aias[modificar | modificar la font]
Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles[26], Aias (Aἴaς) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.
Antigòna[modificar | modificar la font]
Antigòna (ἈvtιYόvn, Antigónê) es datada amb precision de 442[27]. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.
Las Traquínias[modificar | modificar la font]
De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, Las Traquínias (Tpaxίvιaι, Trakhíniai) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (Anϊάveιpa), prevenguda per son filh Illos (Ὕλλoς) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (Ἰόλn) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (Nέσσoς). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.
Edip rei[modificar | modificar la font]
Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, Edip rei (Oἰδίπouς tύpavvoς, Oidípous Týrannos) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins Los Acarnians (Ἀxapveῖς) d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir[28]. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (Aάϊoς), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (Teιpeσίaς), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (Ἰokάσtn), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (Kpέwv) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.
Electra[modificar | modificar la font]
La question de l'anterioritat entre l’Electra de Sofòcles (Ἠλέktpa, Êléktra) e la d'Euripides demòra dubèrta[29][30]. Sul tèma de Los Coefores (Xonφόpeς) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀpέσtnς), venjador de son paire Agamemnon (ἈYauέuvwv). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (Kλutaιuvήσtpa), e aquel d'Egistos (AἴYισθoς), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).
Filoctetes[modificar | modificar la font]
Precisament datada de 409, los Filoctetes (Φιλoktήtnς, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi[31]. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (Neoπtόλeuoς), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes.
Edip a Colonos[modificar | modificar la font]
Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel an[32], Edip a Colonos (Oἰδίπouς ἐπὶ Koλwvῷ Oidípous epì Kolônỗi) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (ἈvtιYόvn e Ἰσuήvn) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (Kpέwv), mandat per Eteocles (Eteokλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θnσeύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (Πoλuveίknς) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.
Los Limièrs[modificar | modificar la font]
De fragments de Los Limièrs (Ἰxveutaί, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912[33]. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440[34].
Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’Imnes omerics a Ermes, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (Kuλλήvn), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquel[35].
Pèças perdudas[modificar | modificar la font]
Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols[36].
Lo teatre de Sofòcles[modificar | modificar la font]
Aspèctes formals[modificar | modificar la font]
L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la Esquil, es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una[38]. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica[39], a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions.
A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (tritagonista), atribuida a Sofòcles per Aristòtel (coma tanben l'utilizacion del decòr) : « Amb Sofòcles, aguèt tres actors e de decòrs pintats sus la scèna[40] ». Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges[41], e a tanben per consequéncia de reduire significativament la part del còr dins lo debanar de la tragedia. L'exemple del títol de la pèça sul retorn d'Orestes es parlant: alara qu'Esquil met en abans lo còr (Los Coefòres), la sòrre d'Orestes passa al primièr plan per Sofòcles: la tragedia pren lo nom de l'eroïna, Electra, e los eròis coma ela donan lor nom a totas las pèças conservadas de Sofòcles, levat una (Las Traquínias).
La tension morala[modificar | modificar la font]
Levat las doas pèças de Sofòcles consacradas a Edip (ont l'obstinacion del eròis a pas de justificacion morala, e concernís pas una oposicion de valors[42]), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida[43]. Antigòna es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors « cobles de devèrs » que recensèt Jacqueline de Romilly[44]: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca Jean-Pierre Vernant, lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, « opausa pas la pura religion [...] a l'irreligion complèta, mas dos tipes diferents de religiositat: d'una banda, una religion familiala, purament privada, [...] de l'autra, una religion publica ont los dieus tutelars de la ciutat tendon finalament a se confondre amb las valors suprèmas de l'Estat[45] ». Lo tòrt d'Antigòna es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la « Dice (Aίkn) dels mòrts » a la « dice celèsta »[46].
L'autre grand exemple es Electra: lo murtre de Clitemnestra e d'Egistos interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire[47].
Las oposicions del meteis òrdre travèrsan las tres autras pèças consideradas. Dins Aias, pel contrast entre l'eròi inflexible dins sa concepcion de l'onor e los plors fidèls de Tecmessa, puèi per l'enjòc de la reabilitacion de l'eròi per Agamemnon, fin finala per l'oposicion entre la moderacion d'Ulisses e l'orguèlh d'Aias; dins Las Traquínias, pel contrast entre Eracles e sa femna, Deianèira de caractèr somés, e mai entre Aias e Tecmessa[48]. Fin finala, lo Filoctetes es tot entièr consacrat al dilemna de Neoptolemos, del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : « L'onestetat aquí val fòrça melhor que l'agilitat[49]. »
Lo ròtle dels dieus[modificar | modificar la font]
Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'Esquil, los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments : « lo clima de sas pèças banha pas mai dins lo ritualisme religiós de las originas del teatre[50]. » Levat Atena al començament d’Aias, los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’Antigòna[51] o aquel d’Edip rei[52][53]. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d'« efemèr[54] » e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa[55] : coma o cantan los marins del còr d’Aias, « I a pas res qu'esface lo temps tot poderós[56]. »
E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina[57]. Al començament de las Traquínias, Deianaire anóncia l'oracle que concernís Eracles: « Se trobarà aquí lo tèrme de sa vida, ont trionfarà e dempuei alara par jamai passarà dins lo calme lo rèsta de sos jorns[58] »; dins Aias, lo presagi de Calchas es raportat pel messatgièr, la colèra d'Atena deu perseguir l'eròi qu'« un sol jorn »: « subreviu pasmens a aquel jorn, benlèu lo salvarem, amb l'ajuda de qualque dieu[59] ». Segon los mots d'Eracles, Filoctetes pòt èsser garit a Tròia solament: mas va i arribar[60]? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs, « daissan doncas plaça a l'esperança e a l'error[61]. » A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, Nessos, que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica[62]. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: « tota la dramaturgia de Sofòcles repausa sus l'idèa que l'òme es lo joguet de çò que se poiriá nomenar l'ironia del sòrt[63] », una « ironia tragica, que son sens s'inscriu en clar jos los uèlhs dels espectators, alara que los personatges ne distinguisson pas totjorn lo sens[64] », e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins Las Traquínias [65], dins Aias[66], dins Antigòna[67]. Per Esquil[68] o Euripides[69], l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions.
Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins Edip rei, « cèrca tragica » d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins Edip rei, deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins Edip a Colonos[70]). Pel piós Sofòcles, « los òmes an pas de comprendre, mas d'adorar[71]. » Creon, Edip o Iocasta pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes.
L'eròi sofoclesan[modificar | modificar la font]
Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son « isolament progressiu de tota ajuda e de tot sosten umans[72]. » Antigòna envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'Ismena l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de Creon: « as pas volgut, tu, me seguir, e ai pas, ieu, associat tu a mon acte[73] ». Antigòna es doncas alara sola, « sens amics, sens espós[74] ». Lo còr constatant son acte la crei fòla[75], d'una foliá comparabla a aquela d'Aias al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat Tecmessos e son filh, refusa tot consolament, « fa paréisser dins son còr la solitud[76] », e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a Salamina, a Atenas, al païsatge troian[77].
Aqueles elements existisson dins Electra: fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei Orestes mòrt e que, coma dins Antigòna, sa sòrre Crisotemis li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision : « E ben ! soi ieu que, de ma man e tota sola, acabarai l'entrepresa[78]. » Coma o nòta Jacqueline de Romilly, es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc[79]. Filoctetes fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que Neoptolemos ven lo ne privar.
Es encara un còp dins Edip que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins Edip a Colonos, l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes[80]. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge[81]. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin[82]. « Es coma los eròis de las autres tragedias, un èsser a despart. Mas es un pauc mai que los autres: es a despart dels òmes[83]. »
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aristòtel, Poetica (XVIII), 1456a 26
- ↑ Tragedia pus sovent citada dins la Poetica
- ↑ la Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX
- ↑ La Soda (Eoῦδa) Bίoς Eoφokλέouς, ed. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 legir en linha. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de Doris de Samos, Ister, Aristoxèna, Neanta, Satiros e mai.
- ↑ « Eoφokλῆς », Adler sigma,815 legir en linha
- ↑ Smith lire en ligne
- ↑ Cronica de Paros, 56 legir en linha
- ↑ id: La Souda
- ↑ Atenèa I, 20, f
- ↑ La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: soda
- ↑ id: soda
- ↑ Romilly 1970, p. 82-91
- ↑ Romilly 1980, p. 87
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ Romilly
- ↑ Inscriptiones Graecae II², 2325, I, col. 1, l.5 legir en linha
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 99
- ↑ cant collectiu e solemne
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 100
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 104
- ↑ Romilly 1980, p. 89
- ↑ Demont & Lebeau, p. 106
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 108
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 110-111
- ↑ Demont & Lebeau
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ De fragments dels Epigòns foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’Universitat d'Oxford. La tragedia raconta lo sètge de Tebas. Matthew Murray, « Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others », Theatermania, 18 d'avril de 2005.
- ↑ Demont & Lebeau, 111
- ↑ Romilly 1970, p. 37-39
- ↑ Poetica (IV, 14), 1449a, trad. Michel Magnien, LGF, 1990
- ↑ Romilly
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Ambiguïté et renversement. Sur la structure énigmatique d'Œdipe-roi », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 104
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 84
- ↑ Jean-Pierre Vernant
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Tensions et ambiguïtés dans la tragédie grecque », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 33
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1246, trad. Paul Mazon
- ↑ Baldry, p. 136
- ↑ « Insensible a l'edat e al temps, demòras lo mèstre absolut de l'Olimp de l'esbleugissenta clartat » (v. 609-610, trad. Paul Mazon)
- ↑ « A! faga lo Destin que totjorn consèrvi la santa puretat dins totes los meus mots, dins totes los meus actes. Las leis que los comandan sèson dins las nautors: nasquèron dins l'etèr celèst, e l'Olimp es lor sol paire; pas cap d'èsser mortal lor donèt lo jorn; jamai l'oblit los endormirà: un dieu poderós es en aquela, un dieu que vielhís pas. » (v. 863-971, trad. Paul Mazon)
- ↑ Romilly 1970, p. 97-113
- ↑ Aias, 399 ; Antigòna, 790
- ↑ Las Traquínias, 126-135 ; Antigòna, 1155-1160 ; Edip rei, 1186-1192
- ↑ V. 713, trad. Paul Mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 166-168, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 747-782, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 1014-1015
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1159-1163
- ↑ Romilly 1970, p.102
- ↑ Romilly 1970, p. 104
- ↑ V. 633-662
- ↑ V. 692-717
- ↑ V. 1140-1152
- ↑ Agamemnon, v. 973-974
- ↑ Ecuba, v. 1021-1022
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 112
- ↑ Romilly 1970, p. 91-97
- ↑ V. 539, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 876, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 383
- ↑ V. 614, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 855-864
- ↑ V. 1019-1020, trad. Paul mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 267-273, 538-539, 964, 977, 987
- ↑ Pierre Vidal-Naquet, « Œdipe entre deux cités », Vernant & Vidal Naquet, II, p. 204
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 97
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fonts
- (fr)Aristote, Poétique
- Bίoς Eoφokλέouς, éd. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 lire en ligne
- Suidas, « Eoφokλῆς », Adler sigma, 815 lire en ligne
- Estudis sus Sofòcles
- (it) Vincenzo di Benedetto, Sofocle, Florence, La Nuova Italia, 1983
- Gabriel Germain, Sophocle, Paris, Le Seuil, 1969
- (de) Karl Reinhardt, Sophokles, Berlin, 1933, 2en éd., Francfort, 1941, (fr) trad. française, Sophocle, Paris, Minuit, 1971, (en) trad. anglaise, Sophocles, Oxford, 1979
- Jacques Jouanna, Sophocle, Paris, Fayard, 2007
- Gilberte Ronnet, Sophocle poète tragique, Paris, De Boccard, 1969
- William Smith, article « Sophocle » du Dictionnaire des auteurs grecs et latins, 1844-1880, trad. Caroline Carrat lire en ligne
- Obratges generals
- (en) Harold Caparne Baldry, The Greek Tragic Theatre, Cambridge University Press, 1951, (fr) trad. en français : Le Théâtre tragique des Grecs, Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985
- Paul Demont et Anne Lebeau, Introduction au théâtre grec antique, Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996
- Jacqueline de Romilly, La Tragédie grecque, PUF, 1970, 8en éd., coll. « Quadrige », 2006
- Jacqueline de Romilly, Précis de littérature grecque, PUF, 1980, 2en éd., coll. « Quadrige », 2007
- Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, Mythe et tragédie en Grèce ancienne (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001


text:
Puègsiuran
Puègsiuran (Pexiora en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Capèla de la Comandariá de Puègsiuran (en francés, Puysubran), Glèisa parroquiala de Sant Blasi, començada de bastir al sègle 14.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Bernard Cadenat, cònsol de Marselha de 1910 a 1912, nascut a Puègsiuran lo 2 de genièr de 1853.


text:
Palais de la Concergeria
Lo Palais de la Concergeria o Palais de la Ciutat (o, mei simplement la Concergeria) qu'ei un monument parisenc situat sus l'Isla de la Ciutat ; que ho la sede deu poder reiau francés enter lo sègle X e lo sègle XIV, arron qui lo rei Carles V l'abadonosse en 1392 e que vadosse carcer, çò qui hore deu temps de la Revolucion Francesa, quan i hon embarats los presoèrs de la Terrorvodat a la guilhotina com : Maria Antonieta d'Àustria, Charlotte Corday, Manon Roland, los Girondins, Philippe d’Orléans, la comtessa deu Barry, Georges-Jacques Danton, Chrétien-Guillaume de Lamoignon de Malesherbes, Antoine Lavoisier, Élisabeth de France e Maximilien Robespierre.


text:
Bournonville
Bournonville es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Per la pichona istòria Bournonville es la municipalitat natala de Jehan II lo Grand de Bournonville ( 1310-1360 ) Chevalier vengut Chambellan del Rei de França Philippe VI de Valís, maridat a Mahaut Baronne de Fiennes
Pour la petite histoire Bournonville est la commune natale de Jehan II le Grand de Bournonville ( 1310-1360 ) Chevalier devenu Chambellan du Roi de France Philippe VI de Valois, marié à Mahaut Baronne de Fiennes


text:
Sannerville
Sannerville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sannerville Es una municipalitat del Calvados situada a dètz quilomètres a l'èst de Can e a dètz quilomètres del littoral de la Mange, a l'amassada de la plana de Can e dels primièrs vallons del país de Auge.
Sannerville est une commune du Calvados située à dix kilomètres à l’est de Caen et à dix kilomètres du littoral de la Manche, à la rencontre de la plaine de Caen et des premiers vallons du pays d'Auge.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dempuèi lo Modèl:Ier sègle de lo nòstre ère, l'espleitacion de la sal fixa los òmes sul luòc[1].
- Es en 1059, en la charte de fondacion de la abbaye Sant-Martin de Troarn, #que se tròba la primièra mencion escrich de Sannerville. La charte a signat de Roger II de Montgomery, amb l'acòrdi del Pòrti Guillaume.
- La Mois invalide (de junh)M, la plana al nòrd-es del masatge caseriu de Lirose a investit pels paracaigudistes e vei l'avançada dels primièrs artilleurs Escocesses. Lo 18 de julhet, lo operacion Goodwood a desencadenat. La municipalitat, dévastée per 1200 tonas de pompas, a transformat en païsatge lunar. Mas suls tucs del Maizeret, los combats contunhan. L'enemic pas lâchera paissièra definitivament davant la 4th Special Servici Brigada que lo 17 d'agost de 1944.
- Dès le Modèl:Ier siècle de notre ère, l’exploitation du sel fixe les hommes sur le site[2].
- C’est en 1059, dans la charte de fondation de l’abbaye Saint-Martin de Troarn, que l’on trouve la première mention écrite de Sannerville. La charte est signée de Roger II de Montgomery, avec l’accord du Duc Guillaume.
- Le Mois invalide (juin)M, la plaine au nord-est du hameau de Lirose est investie par les parachutistes et voit l’avancée des premiers artilleurs Écossais. Le 18 juillet, l’opération Goodwood est déclenchée. La commune, dévastée par 1200 tonnes de bombes, est transformée en paysage lunaire. Mais sur les collines du Maizeret, les combats continuent. L’ennemi ne lâchera prise définitivement devant la 4th Special Service Brigade que le 17 août 1944.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [pdf] {{{Títol}}}. Consultat lo 2 de genièr de 2011
- ↑ [pdf] Nature, terroir et patrimoine - Sannerville. Consultat lo 2 janvier 2011


text:
Monswiller
Monsweiler en alemannisch (Monswiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Monswiller Se situa a l'intrada es de Saverne e a Unitat|40|km {{}} a l'oèst aperaquí de Estrasburg. Meses a despart las vilas e pòbles vesins, Monswiller a environat de bòsques e de camps.
- Comunas limitrophes
Monswiller se situe à l'entrée est de Saverne et à 40 km à l'ouest environ de Strasbourg. Mis à part les villes et villages voisins, Monswiller est entourée de forêts et de champs.
- Communes limitrophes


text:
Del diluns 22 d'agost al dijòus15 de setembre, mòstra de pintruras del Venzac "OCeania OCcitania OC de pertot"...
Les Sikania amb loras Amors e Tragèdias del sud Itàlia (cant, acordeon, contrabassa, votz e trompeta) aqueste dijòus 1èr de setembre a 12h30 a l'Ostal d'Occitània...
Les Dijòus de l'Ostal - dijòus 1r de setembre a 18h : Cafè-Cantèra ambe le Xavier Vidal...
Le president de Convergéncia Occitana parla d'Occitània e de l'occitan
Las 2 còlas d'Occitània arribèron 2as del Campionat de Fotbòl de las Minoritats Nacionalas Autoctònas d'Euròpa
Festenal de musicas, cants e danças traditionals occitans


text:
Csesznek
Csesznek (alemand: Zeßnegg, croat: Česneg, eslovac: Česnek) es un vilatge del Comtat de Veszprém, en Ongria. Es famós per lo seu castèl medieval.
Lo castèl medieval de Csesznek foguèt construit prèp de 1263 pel baron Jakab Cseszneky que foguèt lo pòrtaespasa del rei Béla IV. El e los seus descendents nomenèron lo castèl Cseszneky.
Entre 1326 e 1392 foguèt un castèl reial que lo rei Sgismund ofriguèt a la familha de Garai en cambi pel Banat de Macsó. El 1482 la linha masculina dels Garais s'avaliguèt e lo rei Maties Corví donèt lo castèl a la familha Szapolyai. En 1527 lo baron Bálint Török l'ocupèt. Al sègle XVI las familhas Csábi, Szelestey e Wathay foguèron en possession de Csesznek. En 1561, Lőrinc Wathay rebutèt los turcs amb succès. Tanben, en 1594 lo castèl foguèt ocupat per las tropas turcas, mas en 1598 los ongrés lo recuperèron. En 1635 Dániel Esterházy comprèt lo castèl e lo masatge e a partir d'aquel moment, Csesznek foguèt proprietat de la familha Esterházy fins a 1945.


text:
Drapèu argentin
Lo drapèu argentin que ho creat per Manuel Belgrano entà la soa armada e shens nada autorizacion de la junta au podèr ; en ehèiit, aquesta junta, per prudéncia, e miava ua guèrrad'independéncia mes shens declarar oficiaument l'indenpendéncia, atau com ac permetèvan las circonstàncias de la vacància possibla deu poder en Espanha dab l'ocupacion francesa).
Las colors blanca e blau que hon presas de la cocardas qu'utilizèn los partisans de l'independència a l'escadença de la Revolucion de Mai de 1810 entà reconéishe's en empachar l'assiténcia deus monarquistas espanhòu au debats deu Cabildo de Buenos Aires. L'origina d'aquesta colors qu'ei incerta : lo blanc que seré per'mor qu'ei en heraudica la color de l'argent (metau de l'Argentina) o, dilhèu simplament, epr'mor que blanc e blau e son las color deu Borbons d'Espanha. En desfavor d'aquesta teoria, que cau mentàver que lo blau de la banèra de Belgrano qu'èra mei escur que lo blau celèst deus Borbon, sovent emplegat dens las version modèrnas de la banèra argentina.
Lo drapèu de Belgrano que ho hissat peu purmèr còp a Villa Rosario (uei Rosario de Santa Fe lo 27 de heurèr de 1812 puish a Buenos Aires dens la glèisa de San Nicolás de Bari malurosament avalida per la traucada de l'avienguda 9 de Julio ; l'Obelisc de Buenos Aires apitaten lòc e plaça d'aquesta glèisa que celebra la hèita.
L'Amassada de l'An XIII qu'acceptè aquesta banèra mes sonque entà l'Armada deu Nòrd (l'independéncia b'èra tostemps pas declarada). Lo 20 de heurèr de 1813 qu'avó la soa batejada deu huec a l'escadença de la batalha victoriosa de Salta.
Fin finala, en 1916, lo Congrès de Tucumán que declarè l'independéncia e qu'oficializè lo drapèu.
Lo "Só Inca" que ho hornit après asat suu dessenh deu só de la purmèra moneda argentina (reprodusida dehens la moneda actuau de 1 peso), dessenh de l'orfèbre perovian Juan de Dios Rivera.
En 1930 la lei argentina qu'establí que las colors deu drapèu que devèvan estar las deu dia qui punteja, e, desempuish 1944 simplament que son celèst e blanc. En 1985, dab lo restabliment de la democracia, la banèra deu só Inca que ho generalizada a l'emplec civiu (abans qu'èra considerada com militara o estrictament oficiau).
Las colors que son sonc blau (dab variantas mei o mens claras, las mei escuras s'apropiant de l'anciana banèra federau), blanc, jaune e marron (entau bòrds e entau visatge deu só).
En Argentina, lo 20 de junh qu'ei lo Dia de la Banèra.
Lo corsari argentin vadut provençau Ipolit Bochard que hissè aquesta banèra suu son vaishèth e, purmèra banèra independenta vista en America Centrau, que ho adoptada, adaptada e tostemps utilizada per los estats de Lo Salvador, Nicaragua, Honduras e Guatemala.
Galeria de las diferentas variantas deu drapèu argentin[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
Banèra de la Confederacion Argentina de cap a 1840
-
Banèra de la Confederacion Argentina de cap a 1860
-
Banèra civila argentina abans 1985
-
Anciana banèra de las Províncias Unidas d'America Centrau
-
Banèra de Chiapas
-
Banèra de Nicaragua
-
Banèra de Guatemala
-
Banèra Lo Salvador
-
Banèra de Honduras
-
Purmèra banèra de Còsta Rica
-
Anciana banèra de Còsta Rica
-
Banèra actuau de Costa Rica, tanben inspirada de la banèra francesa


text:
Irange
L’Irange es un agrum, fruch dels irangièrs, arbres de diferentas especias de la familha de las Rutacèas o d'ibrids d'aqueles. N'existís doncas mai d'un tipes, subretot èissit de l'especia Citrus sinensis coma los iranges sanguins e los iranges amars produchs pel Bigaradièr.
Comestible, es fòrça ric en vitamina C. Es lo quatren fruch mai cultivat al monde.
L’irange seriá la poma d’aur del jardin de las Esperidas.
Somari
Noms dins qualques lengas[modificar | modificar la font]
Los noms de l'irange, dins las lengas d'Euròpa e de Mediterranèa, daissan conéisser los diferents viatges que coneguèt lo fruch pendent son istòria. Se vei los dos grands camins seguits per l'irange.
- Un primièr grop de tèrmes ven de l'arabi medieval نرنجة [naranjah], el meteis manlevat al persan نارنج [nāranj]. Qualques lenguas conservon lo n inicial, coma lo castelhan naranja, lo venèt naranza, lo grèc vepάvtZι [nerantzi] (‘irange amar’), lo sèrbocroat HapaHџa/narandža o encara l'Ongrés narancs. D'autras modifiquèron aquela consonanta primièra, coma lo portugués laranja, lo Yiddish מאַראַנץ [marants] o lo catalan taronja. D'autras, fin finala, perdèron la consonanta iniciala, coma l'italian arancia o lo provençal auranja. Lo francés orange cambièt vocala benlèu jos l'influéncia de la vila d'Aurenja. L'alemand e l'anglés orange son empruntats al francés. Lo galés oren e lo japonés オレンジ[orenji] son manlevats e l'anglés. L'occitan, a l'oèst de Ròse, emplega una varianta irange. Lo polonés pomarańcza e lo Chèc pomeranč son manlevats a l'ancian italian pomarancia, el meteis combinason del latin pomum ‘fruch’ e arancia. Una autra etimologia prepausa d'aprochar l'italian pomarancia del latin pomum aurantium ‘fruch/poma d'aur’. Una expression comparabla existís en ebrieu, que תפוז tapouz (irange) es une contraccion de tapoua'h zahav, « poma d'aur ».
- De lengas dels Balcans e de Mediterranèa nomenon l'irange pel nom de Portugal. Es lo cas amb lo napolitan portogallo, lo grèc πoptokάλι [portokali], l'albanés portokalli, lo bulgar пopTokaл [portokal], lo romanés portocală; coma lo turc portakal, lo georgian ფორთოხალი [phortokhali], l'arabi برتقال [burtuqāl], lo persan modèrne (farsi) پرتقال [porteghal], l'amaric ብርቱካን [birtukan].
- Un tresen grop de lengas, al nòrd d'Euròpa, emplega una perifrasa significant ‘poma de China’. Es lo cas de lengas germanics e escandinavas: alemand del nòrd Apfelsine; danés, norvegian e suedés appelsin; o dins l'ordre contrari, neerlandés sinaasappel. Fin finala, lo finés appelsiini, lo leton apelsīns lo lituanian apelsinas, lo rus aпeлbcиH [apelsin] e lo bielorús aпeлbciH [apelsin] an manlevadas lors formas a las lengas escandinavas. Al costat dels mots arabis [burtuqāl] e [leymoune] (del castelhan Lemon, citron) utilizats al Marròc per designar los iranges, qualques regions nomenan aquel fruch latchine (del francés la Chine) per indicar son origina; en Argeria, se ditz a vegada tchina. A Santo Domingo, un chuc d'iranges se ditz « jugo de china » (chuc de China).
Fin finala, d'autras lengas del monde emplegan de racinas diferentas. Per exemple, en indonesian, l'irange se nomena jeruk.
Botanica[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'irange es, coma son nom o indica, de color irange. A una rusca espessa e pro rufa. Se copa en quartièrs coma sa cosina la mandarina. L'irange es un fruch chucós, sucrat, excitant e conten de vitamina C. Lo fruch s'utiliza per las saladas de fruchs, las confituras, o per consomir son chuc.
Tipologia[modificar | modificar la font]
L'irange aparten al grop dels agrums, coma lo citron, la bergamòta e lo pamplemós. Existís fòrça varietats d'iranges que:
- Bigarada o irange amar
- Jaffa
- Navèl, que de sosvarietats Washington Navèl e sa filha per mutacion espontanèa nomenada Navèl Late, la mai coneguda per la consomacion[1].
- Irange sanguin
- Valéncia
- Ambersweet
- Irange d'ivern o Irange Raphaela
Istòria[modificar | modificar la font]
L'irangièr (Citrus sinensis) es originari de China. Se pòt destriar dos grands camins de dintrada d'aquel fruch en Euròpa. La rota mediterranèa foguèt seguida, a l'epòca de las crosadas (sègles XI a XIII), per l'irange amar o bigarada: transmés pels persians als Arabis, aquel fruch foguèt plantat en Sicília, que difusèt cap al rèsta d'Euròpa. Ulteriorament, al sègle XVI, los navigators portugueses descobriguèron l'irange doç en China, e lo menèron en Euròpa; son succès acabèt per despassar l'irange amar.
Fins a la primièra mitat del sègle XX, l'irange èra un fruch de luxe e sovent una dona de Nadal pels enfants. Sa cultura dins de caissas foguèt logtemps un simbòl de poder pels aristocratas que li faguèron de bastiments especializats: las oranjariás.
Economia[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
L'industria de l'irange representa una chifra d'afars mondiala de prèp de 2 miliards de dolars americans, los primièrs productors son Brasil e los Estats Units d'America (subretot Florida).
Consomacion[modificar | modificar la font]
L'irange de Nadal es un sovenir de nostres aujòls modèstes obrièrs o païsans. Per assegurar una consomacion pendent totes los meses de l'an, produccion e transpòrt d'iranges dichs de contra-sason apareguèron. La particularitat d'aquela produccion en zona temperada cauda redusís pro l'espandida de las superfícias possiblas dins l'emisfèri Sud. S'impausan atal Chile e Uruguai, Sud-Africa e la Nòva Zelanda. Las ventas d'estiu demòran encara caracterizadas per l'escassa de l'ofra.
Se pòt contar l'exemple d'Uruguai. A l'independéncia d'Argeria, de païsans productors d'iranges franceses decidiguèron de migrar en Uruguai per i practicar lors culturas. Aprèp una installacion perilhosa, los cultivators de França descobriguèron un mercat local dificil. Las exportacions alunhadas venent un imperatiu, mas demandèron una organizacion rigorosa de la filièra: calibratge, condicionament, equipaments e mejans de transpòrt rotièrs puèi maritims. En 1972, d'ajudas economics encastrat dins lo plan Citrico comun als païses vesins del Rio de la Plata, Uruguai e Argentina, fins 1992 ne foguèt davancièr.
La poma es lo primièr fruch consomit en França (part de mercat en 2010 : 22,6 %) davant l'irange (12,3 %) e la banana (12,2 %)[3].
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lo fruch es consomit fresc, mas es tanben utilizat dins fòrça recèptas coma lo chuc d'irange (54 % del mercat dels chucs de fruchs), las confituras, las còcas, de alcòls, o lo guit d'irange...
Informacions nutricionalas[modificar | modificar la font]
La pèl, confituras o marmeladas fachas amb de ruscas d'iranges non eissidas de l'agricultura biologica (o non tractadas) pòdon contenir de quantitats significativas de rèstas de pesticidas[4]. Las ruscas atacadas per de fungi o mosiduras (mosidura blava subretot) pòdon tanben contenir de micotoxinas.
Proprietas[modificar | modificar la font]
Un estudi sus l'òme montrèt l'efècte anxiolitic de l'esséncia d'irange difusada dins l'atmosfèri[5]. La pèl d'irange, mas tanben dels citrons o dels pamplemoses, libèran de meteis biais per pression o per gratatge de moleculas de furocomarines: un contacte long o un frotament amb la pèl jonch a una exposicion al solelh pòt provocar de rojors irritantas e de prusiments desagradables. Son los meteisses tipes de moleculas de base "comarina" qu'explican l'odor de las esséncias d'iranges e lors implicacions relaxantas[6].
Galariá d'imatges[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Las varietats d'iranges segon lanutrition.fr
- ↑ Donadas de FAOSTAT (FAO)
- ↑ (fr)Jean-Paul Frétillet, « les petits secrets des pommes », Mag. Ça m'intéresse n° 356, octobre de 2010, p. 88
- ↑ (en) Roger F. Albach, Bruce J. Lime, Pesticide residue reduction by the process of preparing whole orange puree ; J. Agric. Food Chem., 1976, 24 (6), pp 1217–1220 DOI: 10.1021/jf60208a025 Publication Date: November 1976
- ↑ (en) Lehrner J, Eckersberger C, Walla P, Pötsch G, Deecke L. Ambient odor of orange in a dental office reduces anxiety and improves mood in female patients. Physiol Behav. 2000 Oct 1-15;71(1-2):83-6. PMID 11134689
- ↑ Notem que las divèrsas comarinas del fen an un efècte descontractant e repausant del meteis, conegut dempuèi de temps immemorials. Los elevaires païsans aprèp los esquinoses trabalhs de fenason, s'aconsomissián aisidament, s'espatarant sus una cobèrta plaçada sul fen amassat dins la quietud del labor complit.


text:
Sauna
Un sauna es un banh de vapor de nautas temperaturas, que vària entre 70 °C (dins los saunas umides o banhs turcs) e 80 °C o 90 °C (dins los saunas secs).
Se passa dins de pichons espacis clauses generalament de fusta, e fornís als usatgièrs d'efèctes benefics per l'organisme a travèrs de l'eliminacion de toxinas mercé a la sudacion. Per aquela rason s'utiliza per de fins igianicas e terapeuticas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot sauna proven del finlandés e fa referéncia als banhs tradicionals finlandeses e tanben, als ostals de banh. Ven del mot arcaïc savńa. I a d'autres mots equivalents dins las lengas balticas e finesas[1].
Primièrs saunas[modificar | modificar la font]
Los primièrs saunas èran forats escavats dins de bauces e que èran destinats per de demoranças per l'ivèrn. Evolucionèt cap a d'ostals de fuòc ont s'escalfavan pèiras a una temperatura elevada. Per ofrir una granda sensacion de calor, aquelas se molhavan amb d'aiga e s'espandís la vapor d'aigua. L'aumentacion aparenta del luòc incitava a quitar lo vestit. Son encara utilizats en Finlàndia, abitualament los jorns fèstas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Häkkinen, Kaisa (2004): Nykysuomen etymologinen sanakirja. WSOY: Helsinki. pp. 1131–1132 (Diccionari etimologic modèrne finlandès)


text:
Transilvània
Transilvània (en romanés Transilvania o Ardeal; en ongrés Erdély; en alemand Siebenbürgen) es una region formada pels territòris occidentals o centrals de Romania. Foguèt un principat del sègle X fins a 1918, quand s'unifiquèt amb Moldàvia e Valaquia per constituir l'estat romanés.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri que uèi es conegut amb lo nom de Transilvània es format per 16 comtats (en romanés judeţi), amb una superfícia totala de gaireben 103 600 km2, mai de la mitat de la superficia totala de Romania, e localizats al centre e al nòrd-oest del país. Los 16 comtats son: Alba, Arad, Bihor, Bistriţa-Năsăud, Braşov, Caraş-Severin, Cluj, Covasna, Harghita, Hunedoara, Maramureş, Mureş, Sălaj, Satu Mare, Sibiu e Timiş.
La plana transilvana, amb una altitud de 300 m a 500 m al dessús del nivèl de la mar, conten los rius Mureş, Someş, Criş e Olt, e tanben d'autres tributaris de Danubi. Cluj-Napoca, amb una populacion de 318 027 abitants, n'es la ciutat principala; d'autres centres urbans importants son: Timişoara (317 651) ab., Braşov (283 901 ab.), Oradea (206 527 ab.), Arad (172 824 ab.), Sibiu (155 045 ab.), Târgu Mureş (149 577 ab.), Baia Mare (137 976 ab.) e Satu Mare (115 630 ab.).
Economia[modificar | modificar la font]
Transilvània a fòrça ressorsas mineralas, principalament : lignit, fèrre, plomb, manganès, aur, coire, gas natural, sal e sofre. I a grands industrias siderurgicas, quimicas e textilas. D'autras ocupacions importantas de la populacion son l'elevatge, la produccion de vin e de fruchs.
En Transilvània se produtz 35% del PIB de Romania, e a un PIB per càpita (PPP) de 9125 euros, un 10% pus naut que la mejana romanesa.
Populacion[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de 2002, la region aviá una populacion de 7 221 733 personas, amb una majoritat romanesa (75% del total). I existisson tanben de comunitats d'ongresos (20% del total de la populacion), gitans (3,5%) e alemands (1,5%).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Transilvània foguèt utilizat per primièr còp dins un document latin en 1075 coma "Ultra Silvam", que significa "mai enlà del bòsc". Lo nom foguèt cambiat dempuèi per "Transylvania", qu'a lo meteis sens.
Lo nom alemand Siebenbürgen significa "sèt ciutats", en referéncia a las ciutats dels saxons transilvans de la region. Lo nom romanés Ardeal e lo nom ongrés Erdély an pas una origina precisa.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Atraccions toristicas[modificar | modificar la font]
- Las ciutats medievalas de Alba Iulia, Cluj-Napoca, Sibiu, e Sighişoara
- La ciutat de Braşov e l'estacion d'esquí vesina Poiana Braşov
- La ciutat d'Hunedoara amb lo Castèl Hunyadi del sègle XIV
- Las glèisas de fusta de la zona de Maramureş
- Las fortalesas dacianas de las montanhas d'Orăştie, coma Sarmizegetusa
- Las glèisas fortificadas saxonas
Cultura[modificar | modificar la font]
- Lucian Blaga, poèta romanés, escriveire de teatre, e filosòf
- János Bolyai, matematician ongrés nascut a Kolozsvár (uèi Cluj-Napoca)
- Avram Iancu, revolucionari romanés
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (en) « Transilvània », dins Encyclopædia Britannica, 1911 [detalh edicion] [legir en linha]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The Real Transylvania - sus la Transilvània contemporanèa
- Literatura istorica sus Transilvània e los territòris vesins, Klaus Popa, Alemanha
- Transsilvania Toleranta-Perqué Transilvània vendrà pas un autre Kosovo, Katherine Lovatt, en Central Europe Review, Vol 1, Num. 14, 27 de setembre 1999.
- Lexic transilvan Rosian-Romanés-Francés-Anglés


text:
Bioquimia
La bioquimia qu'ei la disciplina que estúdia las reaccions quimicas qui s'encadenan au dehens de las cellulas vivas. Aquesta disciplina que's divideish en sosdisciplinas com l'energetica, l'enzimologia e lo metabolisme. L'energetica qu'estúdia los escambis energetics ; l'enzimologia qu'estúdia los enzimes, qui son proteïnas catalizairas (mercés a la loas formas) qui facilitan e acceleran l'anar d'ua reaccion quimica. A despart deu hèit que las coneishenças generalas en quimia (mei que mei de la quimia organica, mes tanben de la quimia generala o minerala) que son emplegadas en bioquimia, las moleculas deu monde viu qui interèssan mei que lo bioquimista que son : los acids nucleïcs, las proteïnas, los glucids (sucres) e los lipids (com la grèisha). De solide, l'estudi de la bioquimia e lo de la citologia (estudi de la cellula viva) que son directament ligats puish que la bioquimia ; totun, enter aquestas duas disciplinas la bioquimia supramoleculara qu'estúdia los organites cellulars formats per amassada (aperadas polimèrs) de moleculas estudiadas per la bioquimia.


text:
Tincques
Tincques es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo Artés, a 27 km a l'oèst de Arras en direccion de Hesdin.
A traversat per la RD 939 e per la via ferrée Arras - Sant-Pol-sus-Ternoise (parca de Tincques)
La commune est située dans l'Artois, à 27 km à l'ouest d'Arras en direction de Hesdin.
Elle est traversée par la RD 939 et par la voie ferrée Arras - Saint-Pol-sur-Ternoise (gare de Tincques)
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La localité de Tenques a mencionat dempuèi 1170.
La localité de Tenques est mentionnée dès 1170.


text:
ADN polimerasa
L'ADN polimerasa qu'ei un complèxe enzimatic qui cataliza la sintèsi de l'ADN aperada replicacion de l'ADN ; aquesta replicacion que produseish duas moleculas identicas d'ADN en prohèitar de l'estructura macromoleculara de la molecula d'ADN constituida de duas cadenas complementàrias de nucleotids.
L'ADN polimerasa que pòt tanben estar implicada dens los procès de d'adobament de la molecula d'ADN o de recombinason genetica. Qu'existeishen diferentas menas d'ADN polimerasas.
Somari
Proprietats[modificar | modificar la font]
L'ADN polimerasa que desplega l'eliç dobla d'ADN (mercés a la topoisomerasa) entà poder aubrir la molecula (mercés a l'elicasa) e la mentiéner auberta (mercés a las soa proteïnas associadas) en bèth utilizar senglas cadenas com matritz per formar duas navèras moleculas d'ADN en bèth apariar navèths nucleotids complementaris dab los de la doas cadenas de la molecula mair). Ditz d'un aute biais, cada molecula hilha que possedeish ua cadena de nucleotids de la molecula mair e ua cadena nava assemblada peu complèxe enzimatic de l'ADN polinerasa.
L'addicion de navèths nucleotids que's hè mercés a l'enzim ADN polimerasa.
Cada cadena de la molecula ADN qu'ei orientada dab ua extremitat 5' e ua auta 3' e que las duas cadenas que son orientadas en direccions opausadas (per aquesta rason la molecula d'ADN qu'ei dita antiparallèla). Lo problèma dab l'ADN sintetasa qu'ei que non pòt pas formar cadenas navèras pas que dens lo sens 5'-3' e, de tot biais b'ac pòt pas har sonque en avent ua amòrça. Per aquesta rason, ua de las moleculas hilhas qu'ei formada de contunh (en bèth hornir nucleotids dens lo sens 5'- 3' suber la cadena orientada dens aqueth sens) e l'aute formada per tròç (aperats fragments d'Okazaki) e a partir d'amòrças d'ARN (formadas mercés a la primasa) qui serveishen a iniciar l'accion de l'enzim ADN polimerasa. Entà acabar lo procès de replicacion que cau remplaça los diverses fragments d'amòrças d'ARN per nucleotids d'ADN : aquò qu'ei la mission de l'ADN ligasa.
La cadena orientada 3' - 5' e formada de contunh qu'ei aperada cadena avançada e l'auta (bastida tròç per tròç) cadena retardada
Complèxe enzimatic[modificar | modificar la font]
Enter los enzims qui constitueishen l'ADN polimerasa que cau mentàver :
Topoisomerasa[modificar | modificar la font]
La topoisomerasa que desplega la dobla eliç de la macromolecula d'ADN entà que's posca aubrir en bèth dessepara las soas duas cadenas.
Elicasa[modificar | modificar la font]
L'elicasa que mantien la molecula d'ADN obèrta entà que la horcada de replicacion e posca realizar la replicacion de l'ADN.
Primasa[modificar | modificar la font]
La primasa que forma las amòrça d'ARN (los fragments d'Okazaki) suber la cadena orientada 3' - 5' entà que l'enzym ADN polimerasa e posca sintetizar aquesta navèra cadena tròç per tròç.
Proteïnas estabilizatriz[modificar | modificar la font]
ADN polimerasa (enzim)[modificar | modificar la font]
L'ADN polimerasa que horneish nucleotids dens lo sens 5'- 3' sus ua amòrça de nucleotids.
ADN ligasa[modificar | modificar la font]
La ligas que replaça los ARN deus fragments d'Okazaki per nucleotids d'ADN sus la cadena retardada.


text:
Embasac
Embasac (oficialament en francés Ambazac) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin. Sos abitants s'apelan los Embasacs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lo [lu], la [lɔ], los [luː], las [laː].
- Prononciacion : Ch iniciau /tʃ/ e intèrne /ʃ/ ; g (davant i, e), j (davant a,o,u) iniciau o intèrne /dʒ/, de preferéncia /ʒ/ en intèrne.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chasteu de Mont Merí (s. 19)
- Taula de peira dau Bòsc de la Lega
- Escura dau Codiér (s. 12)
- Mont Gerbasson
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Maurice Boitel, pintor,
- Molière, autor e comedian,
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Comunautat de comunas daus Monts d'Embasac e de Val de Taurion


text:
Midori Gotō
Midori Gotō (en japonés 五嶋みどり, Osaka, lo 25 d'octobre de 1971) qu'ei ua violonista classica japonesa.
Que ho admesa en 1982 (aus 11 ans) a la Juilliard School e en 1986 qu'obtiengó la consecracion com violonista en interpretant en public los 24 Capricis de Niccolò Paganini.
Arron que deishè la Juilliard School e bèth perseguir la soa carrièra.
A partir de 2000, qu'estudiè tanben la psicologia a l'Universitat de Nava York en bèth completà'i lo son Master.
Desempuish, a despart de la soa carrièra com musician, que s'i ei tanben escaduda academicament e qu'ei estada membre e cap de departament de musica la University of Southern California.


text:
La Folhada
La Folhada[1][2][3] (oficialament en francés La Fouillade) es una comuna francesa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Legir lo libre de Michel Lombard e Jean-Jacques Jouffreau : La Fouillade & Arcanhac : una istòria comuna.
Lire le livre de Michel Lombard et Jean-Jacques Jouffreau : La Fouillade & Arcanhac : une histoire commune.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Christian-Pierre Bedel, Najac, al canton, 2001
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana