text:
Quimia
La quimia es la sciéncia qu'estúdia la composicion e lei reaccions de la matèria.
Existís pas de frontièra clarament definida entre la fisica e la quimia, mai son considerats generalament coma dependents de la quimia lei fenomèns provocats per lei reaccions entre lei constituents de la matèria qu'entraïnan una modificacion dei ligasons entre los atòms. Segon la natura d'aquestas ligasons, aquestes fenomèns implican entre los atòms d'escambis o mesas en comun d'electrons, o de las fòrças electrostaticas.
Lei nivèus d'energia més en òbra dins lei fenomèns quimics fan que solament leis electrons periferics son concernits. En delà, se dintra dins la fisica dels plasmas, e mai dins la fisica nucleara ambé l'implicacion dau nuclèu atomic.
Ais escalas inferioras a la de l'atòm, l'estudi dei particulas elementàrias e de sei interaccions es una part de la fisica de las particulas.
Lei disciplinas principalas de la quimia son :
- la quimia fisica (o quimia generala), que son objècte es l'estudi de las leis fisicas dels sistèmas e procediments quimics ; sos principals domenis d'estudi comprenon : la termoquimia, la cinetica quimica (o mecanica quimica), l'electroquimia, la radioquimia ;
- la quimia analitica, que son objècte es l'analisi dels materials per determinar e comprendre lor composicion quimica e lor estructura ;
- la quimia organica, pertocant la descripcion e l'estudi del carbòni e dels compausats organics ;
- la quimia minerala, pertocant la descripcion e l'estudi dels elements quimics e dels compausats inorganics.
Somari
- 1 Etimologia e evolucion dau sens dau mòt
- 2 Istòria
- 3 Concèptes principaus
- 3.1 Estructura de la matèria
- 3.2 Quimia reaccionala
- 3.3 Quimia organica
- 4 Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas
- 5 Vejatz tanben
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Referéncias e nòtas
- 8 Bibliografia
Etimologia e evolucion dau sens dau mòt[modificar | modificar la font]
Tres etimologias son frequentament prepausadas que son relativament similaras e pòdon èstre liadas :
- una origina egipcina « kemi » significant la tèrra. L'art de la kemi gropa divèrsei disciplinas mai o mens legalas coma l'estudi dei poisons mineraus.
- una origina grèga « xuueίa » (khumeia) significant mescla de liquid. Existiá tanben una disciplina dicha « xeueίa » (khemeia) qu'èra una forma de mascariá.
- una origina aràbia « الكيمياء » (al kemi) significant literalament quimia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria[modificar | modificar la font]
Lei premiereis aplicacions « quimicas » foguèron utilizadas per certaneis espècias dau genre Homo a partir de la descubèrta dau fuòc. Aquò permetèt de coire, e donc de transformar, lo manjar, de produrre de pigments o encara de produrre de terralhas. De mai, certanei mineraus acomencèron d'atraire l'atencion deis òmes en causa d'un aspèct colorat e de proprietats utilas per la metallurgia o la construccion coma l'òcra o lo bitume.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'Antiquitat veguèt lo desvolopament important de la metallurgia, es a dire l'extraccion per l'òme de metaus a partir de mineraus presents dins la natura, generalament sota la forma de metaus natius, de saus o de sulfurs. D'aliatges coma l'electrum, lo bronze o lo loton foguèron tanben descubèrts e utilizats per la fabricacion d'objèctes coma de pèças de moneda, d'otís o d'armas. En fòra de la metallurgia, se descurbiguèt d'aplicacions novèlas ja coneguts coma lo bitume d'ara endavant utilizat dins la construccion navala e de procediments per produrre de materiaus novèus coma lo veire o la porcelana.
De teorias foguèron tanben creats per explicar aquelei fenomèns. Una dei principalas èra aquela d'Empèdocles que va gardar una influéncia importanta durant l'Edat Mejana europèa e aràbia. Es la teoria dei quatre elements de basa de l'Univèrs : aiga, èr, fuòc e tèrra. Platon contunièt aquela teoria e associèt cada element a un ensems d'objèctes geometrics coma lo tetraèdre per lo fuòc o lo cube per la tèrra. Lei proprietas d'aquelei figuras permeton de depintar certanei proprietats de l'element associat coma l'estabilitat dau cube per marcar aquela de la Tèrra.
L'alquimia e l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'alquimia èra una disciplina assaiant de cambiar certanei metaus en aur o de descubrir de compausats ai proprietats extraordinàrias gràcias a una combinason de recèrcas scientificas, filosoficas e teologicas. Apareguèt au sègle IX en Egipte e se desvolopèt rapidàment dins lei mitans intellectuaus arabis. Foguèt introducha en Euròpa a partir dei traduccions de tractats scientifics o filosofics. Se l'alquimia èra pas una disciplina scientifica au sens contemporanèu dau mòt, i apareguèt mai d'un otís de laboratòri (melhorament dei tecnicas de destillacion...), d'unei descubèrtas de compausats quimics novèus (acid sulfuric, acid nitric, arsenic...) e subretot lei premierei reflexions per crear un metòde eficaç d'experimentacion (trabalhs de Roger Bacon, de Robert Grosseteste...).
La Renaissança e lo declin de l'alquimia[modificar | modificar la font]
Lo renovelament intellectuau de la Renaissença va veire l'aparicion vertadiera, mai progressiva, de la quimia a partir d'una separacion ambé l'alquimia. La definicion pus precisa de la metallurgia foguèt l'element decisiu d'aquela evolucion. D'efèct, lei guèrras de l'epòca an vist un renfòrçament de la tecnologia dins l'armamet dei soudats ambé la generalizacion d'armas de fuòc. Lei besonhs militars en metaus van donc permetre de crear lei condicions favorablas au desvolopament de l'engenheriá liada a la produccion metallic. Aquela engenheriá foguèt lo domeni precursor dins l'adopcion d'un metòde d'experimentacion scientic e va permetre l'acquisicion de conoissanças experimentalas importantas. Aquò necessitèt d'utilizar de metòdes de quantificacion. Leis aparelhs inventats per leis alquimistas e lo calcul matematic aparegut dempuei lo sègle XV ne'n venguèron lei supòrts privilegiats.
Lei noms principaus associats a l'aparicion de la quimia son Andreas Libavius qu'èra encara alquimista mai que publiquèt lo premier obratge de quimia sistèmatica, Paracèlse per son desvolopament dau metòde experimentau, Bernard Palissy per sei descubèrtas sus la fabricacion de porcelana, Vannoccio Biringuccio per sei descubèrtas sus la metallurgia e la pirotecnia e enfin Agricola que fondèt definitivament la quimia metallurgica.
Lei sègles XVII-XVIII e l'aparicion de la quimia modèrna[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVII foguèt la contuniacion dau periòde de la Renaissença. L'artesanat e l'industriá (tintura, metallurgia, armament...) èran totjorn lo centre dei progrès tecnologics dins lei domenis pertocant la quimia. Pasmens, maugrat un melhorament d'aqueleis aplicacions, ges de descubèrtas majoras i foguèron realizadas. En revènge, lo sègle XVIII veguèt un desvolopament important de la quimia amb una multiplicacion de laboratòris e de publicacions scientificas. De tematicas d'estudis novèlas apareguèron coma l'estudi de la combustion, la calcinacion o la reduccion de mineraus. A partir deis annadas 1750, la quimia venguèt una sciéncia vertadiera e de descubèrtas fòrça importantas, basas de la quimia modèrna, foguèron realizats vèrs la fin dau sègle.
Lei progrès principaus dau periòde foguèron :
- la descubèrta e lo desvolopament de l'estudi dei gas après l'observacion e la caracterizacion de dioxid de carbòni au sègle XVII. Aqueleis experiéncias foguèron completadas au sègle seguent e veguèron en particular la sintèsi de dioxigèn en 1774 per Joseph Priestley.
- la mesa en forma progressiva dau concèpte d'acids e de basas. Un nombre gròs d'acids variats foguèron descubèrts a partir deis annadas 1760 e certaneis aplicacions foguèron desvolopadas per d'autrei brancas de l'industriá coma la destillacion.
- la descubèrta de metaus novèus (cobalt, niquèl, manganès...). De metallurgias novèlas coma aquela de zinc apareguèron tanben e permetèron de melhorar lei tecnicas d'extraccion, lei conoissanças teoricas e leis aliatges.
- l'industrializacion de certanei procediments quimics coma aqueu de la fabricacion d'acid sulfuric.
- la descubèrta, majora, dau principi de conservacion de la massa e l'òbra de Lavoisier per l'espandre dins lo rèsta de la communautat scientifica. Lavoisier participèt tanben ai premiers trabalhs de nomenclatura.
Lo sègle XIX e lo desvolopament de la quimia[modificar | modificar la font]
Après lei progrès dau sègle XIX, la quimia venguèt una sciéncia majora e conoguèt unei desvolopaments teorics importants coma la teoria atomica de Dalton, lei premierei lèis sus lei gas, l'ipotèsi d'Avogadro, lo calcul dei massas atomicas, la naissança de la quimia organica, lo desvolopament de l'electroquimia, la teoria de valéncia, l'aparicion de la quimia estructurala e lo classament deis elements per Mendeleiev. A la fin dau sègle, la fisica e la quimia permetèron de descubrir la radioactivitat.
Lei trabalhs de Lavoisier e la formulacion de la teoria atomica de Dalton permetèt de suscitar un debat important a prepaus de l'existéncia deis atòms. Sostenguda pauc a pauc per lei quimistas principaus dau sègle, aquela idèa foguèt finalament adoptada d'un biais definitiu au començament dau sègle seguent après lei trabalhs d'Albert Einstein e leis experiéncias de Jean Perrin. Pasmens, lo concèpte èra ja una basa de trabalh de mai d'un sabent e permetèt de desvolopar l'electroquimia e la nocion d'ion. Permetèt tanben la premiera classificacion deis elements quimics per Mendeleiev en 1869. Aqueu trabalh permetèt de classar per lo premier còp leis elements en foncion de lor proprietats de predire l'existéncia e lei proprietats d'elements encara desconeguts. Aquela classificacion es la basa de la classificacion periodica modèrna.
La descubèrta e la formulacion de l'ipotèsi de concèptes novèus permetèron tanben de crear de disciplinas novèlas (quimia organica, electroquimia...) e d'eliminar definitivament la concuréncia entre quimia e alquimia. D'efèct, après un declin lòng, aquela darriera aviá aprofichat lei progrès de la sciéncia quimica dau sègle XVIII per conóisser una darriera renaissença magerament basada sus d'aspècts espectaculars e comerciaus.
Periòdes contemporanèus[modificar | modificar la font]
Au sègle XX, lo melhorament e lo desvolopament dei mesuras fisicas an facilitat la caracterizacion dei compausats gràcias a l'aparicion dei tecnicas de cromatografia, d'espectroscopias electronica, de massa, de resonància magnetica, electromagnetica e lo rèsta dei tecnicas d'analisis per estudi de la difraccion de raionament X o de difusion de particulas. Lei consequéncias d'aquelei progrès an permés d'avançadas fòrça importantas, l'estudi d'edificis quimics mai e mai complèxs o de reaccions fòrça variadas. En particular, lei ligams entre la quimia e la biologia son venguts fòrça importants.
La quimia recebiguèt sa definicion « classica » coma la sciéncia estudiant la natura de la matèria e sei transformacions. Se sa matematizacion èra pus febla qu'aquela de la fisica, l'aparicion de la mecanica quantica e son aplicacion a l'atòm d'idrogèn en 1926 entraïnèt l'aparicion de la quimia quantica que va permetre d'explicar e de predire un nombre grand de fenomèns liats a la reactivitat dei moleculas e ai nivèus d'energia moleculars o atomics. La frontiera entre quimia e fisica venguèt tanben mens clara e certanei disciplinas eissidas de la quimia quantica necessitan d'ara endavant l'utilizacion d'otís matematics e informatics poderós coma per la fisica.
A partir de la mitat dau sègle XX, la descubèrta de l'estructura dei teissuts organics (descubèrta de l'estructura de l'ADN en 1953). Lo meme decenni veguèt l'estudi de moleculas organicas coma lei proteinas o leis acids aminats. En 1983, se capitèt de trobar un metòde d'amplificacion in vitro de l'ADN. Aqueu desvolopament de la bioquimia a entraïnat una dificultat novèla per definir la quimia e permés l'emergéncia d'unei disciplinas fòrças dinamicas. Ansin, una proporcion gròssa de Prèmis Nobel de Quimia son d'ara endavant atribuits per de trabalhs regardant la bioquimia.
Enfin, l'industria quimica, ja apareguda dins lo corrent dau sègle XIX dins certanei país, es venguda una industria majora de l'economia modèrna. En 2009, lo sector e seis installacions representavan aperaquí 3 800 miliards de dolars e lei companhiás especialazadas dins la petroquimia fan partida dei pus poderosas a l'ora d'ara. En causa dei dificultats de transpòrts dei produchs quimics (riscs, quantitats importantas...), aquela industria tèn de centres diferents a l'entorn d'Euròpa, d'America dau Nòrd e d'Asia. En causa d'aquela division, lei companhiás pòdon aver de talhas relativament feblas e èstre fòrça ben implantadas sus un continent e totalament desconegudas dins lo rèsta dau monde[1]. La quimia industriala es devesida entre tres domenis principaus que son :
- la quimia de basa (o quimia pesuca) qu'es cargada de la produccion de produchs de basa d'una valor febla en quantitats fòrça importanta. Lei matèrias de basa d'aquela industria son generalament de compausats naturaus coma lo petròli o lei mineraus.
- la quimia d'especialitat qu'es cargada de produrre de compausats o de principis actius a partir de produchs realizats per l'industria de basa. Lei produccions son generalament limitadas e la valor importanta.
- la quimia farmaceutica qu'es cargada de la produccion de medicaments. Sei produccions son fòrça limitadas en causa de la complexitat dei reaccions e tènon donc una valor fòrça importanta.
Concèptes principaus[modificar | modificar la font]
Lei concèptes principaus de la quimia modèrna gropan un ensems de definicion d'entitats o de fenomèns pertocant magerament la matèria e son estructura d'un caire e lei fenomèns de reaccion d'autre caire. Se fau tanben notar l'influéncia de la quimia organica, a l'origina una branca de la quimia, que tèn d'ara endavant una autonòmia fòrça importanta e forma un ensems d'aplicacions quimistas major.
Estructura de la matèria[modificar | modificar la font]
Element[modificar | modificar la font]
Un element es una entitat immateriala desprovida de proprietats fisicas o quimicas. Es un parèu format per un simbòl definit d'un biais arbitrari e un numerò atomic Z que caracteriza leis atòms, lei moleculas, leis ions e leis isotòps d'una espècia quimica donada. Lo numerò atomic es definit per lo nombre de protons dins lo nuclèu atomic. Aqueleis elements son classats dins la taula periodica per òrdre de numerò atomic. A l'ora d'ara, n'existís 94 elements que se pòdon observar dins la natura e 24 que son artificialas siá 118 elements coneguts. De recèrcas son en cors per descubrir d'elements novèus e se debana regularament de descubèrtas novèlas. Per exemple, l'element 116 foguèt observat per lo premier còp en 2000 e l'element 117 en 2010.
Atòm[modificar | modificar la font]
Un atòm d'una espècia quimica donanda es una entitat materiala formada per un nuclèu atomic enviroutat per un ensems d'electrons. Lo nuclèu atomic es format d'un nombre A de nucleons devesits entre un nombre Z, egau au numerò atomic de l'atòm, de protons e d'un nombre variable de neutrons. Lei protons tènon una carga electrica positiva, lei neutrons an una carga electrica nulla e leis electrons una carga electrica negativa. Lo nuclèu atomic es donc una entitat cargada positivament que sa carga es compensada per un nombre Z d'electrons. La talha generala d'un atóm es d'aparequí 10-10 m (siá 0,1 nanomètre). Aquela dau nuclèu atomic es pus pichona de l'òrdre de 10-15 m. Lo rai d'un atòm, son estructura atomic e sei proprietats quimicas son espeficas e caracterizadas per lo cortegi electronic.
Leis atòms forman l'unitat de basa de la quimia. Compausavan la matèria e lei moleculas per lo partiment d'electrons e pòdon evolucionar per formar d'ions. D'un biais generau, se fau notar qu'un atòm subís pas de modificacions importantas durant una reaccion quimica levat dei cambis pertocant leis electrons periferics.
Dos atòms tenent un nombre Z identic mai un nombre A diferents son dichs isotòps atomics. Un exemple famós pertoca l'atòm d'urani que tèn doas composicions principalas. La premiera ambé 92 protons e 143 neutrons (urani 235) e la segonda ambé 92 protons e 146 neutrons (urani 238). Cada composicion diferenta definida per un nombre donat de neutrons e de protons es dicha isotòp atomic. Dos isotòps atomics tènon de proprietats quimicas identicas.
Molecula[modificar | modificar la font]
Una molecula es un assemblatge precís d'atòms definit e estructurats dins l'espaci e lo temps per de liasons quimicas fòrtas. Lei moleculas monoatomicas son fòrça raras e una molecula tèn donc generalament mai d'un atòm. Una molecula es una entitat que tèn de proprietats pròprias e diferentas deis atòmes que la forman. La carga electrica dei moleculas pus pichonas es generalament neutra mai aquò es pas necessàriament lo cas per lei moleculas grandas.
Liason quimica[modificar | modificar la font]
La liason quimica necessita la preséncia d'electrons liats a un o mai d'un nuclèu atomic. Permet d'assegurar l'estabilitat dei moleculas e la coesion deis atòms entre elei que sigue gràcias au partiment de quauqueis electrons periferics dins lei liasons covalentas, d'un nombre fòrça grand d'electrons dins lei liasons metalicas o per la creacion de cargas electricas localas fòrtas.
Còrs pur e compausat quimic[modificar | modificar la font]
Un còrs pur es un còrs generalament macroscopica compausat au nivèu molecular d'una espècia quimica unica. Sa composicion quimica, son organizacion sota forma de gas, de liquid, de solids e sei proprietats fisicas pòdon èstre defenidas d'un biais precís. Per exemple, l'aiga pura tèn un ponch d'ebulicion a 100°C sota la pression d'una atmosfèra. Se distinguís lei còrs purs simples compausats d'un tipe d'atòm unic (diament compausat solament de carbòni) e lei còrs purs compausats d'atòms de tipe diferent.
Un compausat quimic es una apelacion frequenta, mai impròria, que designa una substància quimica pura (molecula, compausat ionic...). Es caracterizat per la formula quimica, escricha a partir de la notacion simbolica deis atòmes, de sa compausicion quimica.
Fasas[modificar | modificar la font]
Una fasa es un partida omogenèa d'un sistèma eterogenèa. Es una nocion fòrtament utilizada en termodinamica que tèn tanben una importància granda en quimia car se pòu constituir d'un nombre variable de compausats quimics diferents. De mai, un sistèma quimic pòu tanben tenir mai d'una fasa.
Ion[modificar | modificar la font]
Un ion es un atòm qu'a pardut o ganhat un o unei electrons. Sa carga electrica es donc plus neutra. Es dich cation se sa carga es positiva dins lo cas de la pèrda d'electrons e anion se sa carga es negativa dins lo cas dau ganh d'electrons. Leis anions e lei cations formats a partir de moleculas poliatomicas son dichs ions complèxs.
Complèx[modificar | modificar la font]
Un complèx es un edifici poliatomic compausat d'un o d'unei cations, generalament metallics, enviroutats d'un o d'unei moleculas, dichs ligands, que son d'ions o de moleculas grandas capablas de deslocalizar una partida de lor densitat electronica sus lo cation entraïnant la formacion de liasons quimicas.
Quimia reaccionala[modificar | modificar la font]
Reaccion quimica e equilibi quimic[modificar | modificar la font]
Una reaccion quimica es la transformacion d'un o uneis espècias quimicas en d'autreis espècias quimicas. Implica l'aparicion o la disparicion d'au mens una liason quimica o d'un cambi d'electrons. Una reaccion que tèn de caracteristicas termicas necessita o entraïna l'aparicion de diferentei formas d'energia liadas a l'energia de la liason quimica.
Dins una reaccion quimica, un equilibri quimic es un estat onte lei concentracions dei reactius e dei produchs de la reaccion s'estabilizan. Generalament, aquel estat s'obtèn quand lei dos sens de la reaccion quimica an agantat una velocitat de reaccion similara. Un equilibri quimic es donc pas una causa estatica. Es la rason qu'es dich equilibri dinamic.
Acid e basa[modificar | modificar la font]
Lei reaccions deis acides e dei basas en solucion son basadas sus de parèus d'espècias quimicas. L'aciditat e la basicitat pòdon se calcular o se mesurar gràcias a la concentracion deis espècias quimicas en solucion sota la forma d'acid o de basa. Un acid es una espècia quimica qu'es capabla de liberar d'ions idronium H+. La concentracion en ion idronium d'una solucion indica donc son aciditat. Una extension d'aqueu concèpte foguèt menada per lo quimista estatsunidenc Gilbert Newton Lewis.
Oxidoreduccion e electroquimia[modificar | modificar la font]
Una reaccion d'oxidoreduccion implica una pèrda o un ganh d'electrons entre diferents parèus d'espècias quimicas. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de ganhar d'electrons a d'autrei còrs quimics es dicha oxidanta. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de perdre d'electrons au profiech d'autrei còrs quimics es dicha reductritz. L'electroquimia es un domeni important de la quimia qu'es basat sus l'oxidoreduccion e qu'estudia lei relacions entre quimia e electricitat.
Solucion e emulsion[modificar | modificar la font]
Una solucion es una mescla omogenèa formada per un solvant en proporcion majoritària e d'un o mai d'un solutats. La solubilitat es la capacitat d'un còrs de formar una solucion dins un mitan donat. Per exemple, un sau coma lo clorur de sòdi NaCl tèn una limitat de solubilitat dins l'aiga : 357 g/kg d'aiga a 0°C e 391 a 100°C. Aquò significa qu'a partir d'aqueu limit, i a separacion de fasa car lo sau va precipitar e formar un depaus solid.
La miscibilitat es la capacitat d'un còrs de se mesclar amb un autre per formar una fasa unica. Per exemple, lo gas amoniac se mescla aisament ambé l'aiga per formar una solucion aquosa dicha amoniaca.
Una emulsion es una dipersion d'una fasa liquida a l'estat de gotas microscopicas dins una autra fasa liquida non miscibla. Una suspension es una dispersion d'una fasa solida dins una fasa liquida. Una emulsion pòu s'estabilizar per de moleculas amfipaticas capablas d'empachar l'aglomeracion dei gotas microscopicas.
Quimia organica[modificar | modificar la font]
La quimia organica es una branca de la quimia pertocada per l'estudi de la transformacion de moleculas d'origina petrolièra o viventa compausadas magerament de carbòni, d'idrogèn, d'oxigèn e d'azòt. Aquelei compausats pòdon tenir d'atòms d'autreis elements quimics coma d'alogèns, de bòr, de silici, de fosfòr, de sofre e pus rarament, de liti o de metaus. Aquela branca tèn una importància granda en causa de seis aplicacions ai nivèus industriaus (petroquimia, polimèrs...) e biologics.
Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas[modificar | modificar la font]
Metòde scientific[modificar | modificar la font]
Lei quimistas utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria. Aquelei teorias son generalament caracterizadas per l'utilizacion de l'otís matematic per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Pasmens, lo nivèu de complexitat d'aquelei modèls son generalament pas tant qu'aqueu dei modèls utilizats per lei fisicians.
Disciplinas principalas[modificar | modificar la font]
La recèrca e l'ensenhament de la quimia son organizats en disciplinas diferentas que son generalamanet autonòmas e tènon de ligams fòrça feblas entre elei :
- la bioquimia qu'estudia lei reaccions quimicas dins lei mitans biologics coma lei cellulas o ambé d'objèctes biologics coma d'enzims.
- la quimia analatica qu'estudia lei metòdes d'analisis qualitavas o quantitativas que permeton de determinar la composicion d'una mòstra donada.
- la quimia dei materiaus qu'es la preparacion e l'estudi de substàncias tenent una aplicacion coma materiau.
- la quimia inorganica o quimia minerala pertoca l'estudi e la descripcion deis elements quimics e dei compausats sensa estrucutura basada sus d'atòms de carbòni.
- la quimia organica qu'es la descripcion e l'estudi dei compausats magerament compausats de carbòni e d'idrogèn.
- la quimia fisica qu'estudia lei lèis fisicas dei sistèmas e procediments quimics.
- la quimia teorica qu'estudia la quimia gràcias a un rasonament teoric fondamentau basat sus lei matematicas e la fisica, especialament la mecanica quantica.
Relacions ambé leis autrei domenis intellectuaus[modificar | modificar la font]
En fòra dei disciplinas principalas de la quimia, existís un nombre fòrça de domenis quimics especializats o a l'interfàcia ambé d'autrei brancas scientificas coma l'agroquimia, l'astroquimia, la quimia atmosfèrica, la quimia dei sucres, la petroquimia... etc. Aqueleis interfàcias an de frontieras mobilas e lei limits exacts de la quimia son donc malaisats de definir :
- ambé la fisica : lo limit es pas clarament definit. Lei fenomèns pertocant lei fenomèns de reaccion entre compausats de la matèria e entraïnant de modificacions entre lei ligams atomics son gropats dins la quimia. Au nivèu energetic, la quimia regarda solament lei modificacions deis electrons periferics de l'atòm. Es la fisica qu'estudia lei modificacions observadas ais escalas inferioras.
- ambé la biologia : lo limit es tanben pas definit, especialament dins lei cas de la bioquimia e de la biologia moleculara qu'estudian de procediments biologics.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Bioquimia
- Estereoquimia
- Quimia doça
- Quimia supramoleculara
- Gèni quimic
- Geoquimia
- Lista dels compausats quimics
- Lista dels produches quimics
- Mineralogia
- Elements quimics, Nomenclatura quimica
- Petroquimia
- Prèmi Nobel de Quimia
- Representacion de las moleculas
- Sciéncia dels materials
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Es lo cas de mai d'un companhiá chinesa que pòdon presentar una poissança financiera importanta gràcias a la talha dau marcat interior chinés mai èstre encara gaire desvolopadas en fòra de China.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Jacques Angenault (1995). Edicions Dunod: La chimie, dictionnaire encyclopédique, 2° édition (en francés). ISBN 978-2-10-002497-1.
Robert Luft (1997). Edicions Association Cultures et Techniques: Dictionnaire des corps purs simples de la chimie (en francés). ISBN 978-2-9510168-3-5.
Paul Rigny (dir.) (1994). Edicions Image de la recherche, CNRS: De la matière au vivant, les systèmes moléculaires organisés (en francés). ISBN 978-2-271-05186-8.


c: text/html

text:
Istorian
Un istorian es un professional o un expèrt en la istòria, que reculhís de dadas del passat, las estudia e las transmet. Los metòdes e l'objècte per realizar lo pretzfach varian segon l'escola d'istoriografia qu'apartenon o l'epòca que se tracta. Aquela activitat existís dempuèi de l'Antiquitat, que los escrivans reculhan los fets e eveniments, a vegadas legendaris dels seus païses d'origena o de civilitzacions alara consideradas exoticas. Lo seus tèxtes avián sovent un caractèr legitimator amb per justificacion de lors quita profession. Los cronicaires medievals, amb lors cronicas, eritèron d'aquela dobla funcion, que serán egemonic fins a l'arribar al positivisme. L'importància de las fonts d'anàlisi aumentèron amb los sègles, per assegurar una objectivitat mai granda dins la narracion dels fachs. Los istorians actuals faguèron s'estudis especifics a l'universitat ne fasent tant d'investigators e divulgators coma de savents o conselhièrs especialistas.[1]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Anthony Grafton and Robert B. Townsend, "The Parlous Paths of the Profession" Perspectives on History (Sept. 2008)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Serémange-Erzange
Serémange-Erzange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Serémange-Erzange a situat sul marge esquèrre de la Moselle al débouché de la vallée de la Fensch a una desena de quilomètre a l'oèst de Diedenhofen.
La commune de Serémange-Erzange est située sur la rive gauche de la Moselle au débouché de la vallée de la Fensch à une dizaine de kilomètre à l’ouest de Thionville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo masatge caseriu de Serémange mes en bordure de la via romaine Daspich-Fontoy es nommément designat per las primièras fes l'an 848 jol nom de Sismerenga. A aquela epòca Serémange èra una filiala de la glèisa de Florange.
Serémange-Erzange A citat a la s-|IX|e}}, jol nom Sismerenga-Erezengis. Ela dépendait del abbaye messine de Santa-Glossinde.
Citat l'an 1620 coma caseriu de Florange.
Los caserius de Suzange e de Erzange apareisson en tant #qu'annèxas de la parròquia de Hayange. Los tres caserius dependràn fòrça d'ora de la distincion de Florange #que ne partejaràn pendenta de longs sègles los hasardeuses destinadas. Cap a la fin de la Modèl:S-, lo nom de Serémange se orthographie Skremange e Schremange a Modèl:La s-.
Es en 1790 que las municipalitats de Serémange e de Erzange aguèron creat ; fins-ailà pas avián #èsser que de simples annèxas ligadas, la primièra a Florange, e lo segond a Hayange. La fusion entre Serémange e Erzange i aguèt luòc lo 1er en genièr 1932. Serémange Compte 221 abitants l'an 1802.
En 1817, Serémange, vilatge de l'anciana província de las Tres-Évêchés sus la Fensch aviá per annèxa lo caseriu de Suzange. A aquela epòca i i aviá 141 abitants repartits dins 30 ostals. A Erzange i i aviá 106 abitants repartits dins 11 ostals.
Lo destin de la vila s'es vist ligat dempuèi la Modèl:S- amb aquel de la sidérurgie amb l'arribada de las de Wendel, los primièrs mèstres de forja. La forja de Suzange, #que los vestigis subsisteixen encara uèi suls bòrds de la Fensch ne simboliza aquel passat de labor de la vila. En 1930 fusion dintre Serémange e Erzange En 1962, Serémange-Erzange compte 5 886 abitants. La populacion estend a l'ora d'ara a estabilitzar-s'a l'entorn de 4 100 abitants. Un dels grands bouleversements #que i aguèt a patir la vila #èsser sens respondi l'installacion en los ans 1950 de las fabricas de Sollac #que modifiquèron considerablament l'estructura economica de la vallée e l'entorn de la municipalitat per la destruccion del vilatge de Suzange en 1963.
Uèi la municipalitat de Serémange-Erzange, #que s'es dotat al fil dels ans de totas las equipas socialas e culturalas imprescindiblas per far cara als besonhs e besonhs de la siá populacion, garda la preocupacion en comptant manténer al se de la vallée de la Fensch durement tocada per la crisi de la sidérurgie, un equilibri démographique e economic #que lududes permetrà de prosseguir harmoniosament la siá destinada.
Le hameau de Serémange placé en bordure de la voie romaine Daspich-Fontoy est nommément désigné pour la première fois en 848 sous le nom de Sismerenga. À cette époque Serémange était une filiale de l’église de Florange.
Serémange-Erzange est cité au Modèl:S-, sous le nom Sismerenga-Erezengis. Elle dépendait de l’abbaye messine de Sainte-Glossinde.
Cité en 1620 comme hameau de Florange.
Les hameaux de Suzange et d’Erzange apparaissent en tant qu’annexes de la paroisse de Hayange. Les trois hameaux dépendront très tôt de la seigneurie de Florange dont ils partageront pendant de longs siècles les hasardeuses destinées. Vers la fin du Modèl:S-, le nom de Serémange s’orthographie Skremange et Schremange au Modèl:S-.
C’est en 1790 que les communes de Serémange et d’Erzange furent créées ; jusque-là elles n’avaient été que de simples annexes rattachées, la première à Florange, et la seconde à Hayange. La fusion entre Serémange et Erzange eut lieu le 1er janvier 1932. Serémange compte 221 habitants en 1802.
En 1817, Serémange, village de l’ancienne province des Trois-Évêchés sur la Fensch avait pour annexe le hameau de Suzange. À cette époque il y avait 141 habitants répartis dans 30 maisons. À Erzange il y avait 106 habitants répartis dans 11 maisons.
Le destin de la cité s’est vu lié depuis le Modèl:S- avec celui de la sidérurgie avec l’arrivée des de Wendel, les premiers maîtres de forge. La forge de Suzange, dont les vestiges subsistent encore aujourd’hui sur les bords de la Fensch symbolise ce passé de labeur de la ville. En 1930 fusion entre Serémange et Erzange En 1962, Serémange-Erzange compte 5 886 habitants. La population tend actuellement à se stabiliser autour de 4 100 habitants. Un des grands bouleversements qu’eut à subir la ville fut sans conteste l’installation dans les années 1950 des usines de Sollac qui allaient modifier considérablement la structure économique de la vallée et l’environnement de la commune par la destruction du village de Suzange en 1963.
Aujourd’hui la commune de Serémange-Erzange, qui s’est dotée au fil des ans de tous les équipements sociaux et culturels indispensables pour faire face aux besoins et nécessités de sa population, garde le souci constant de maintenir au sein de la vallée de la Fensch durement touchée par la crise de la sidérurgie, un équilibre démographique et économique qui lui permettra de poursuivre harmonieusement sa destinée.


text:
Canal de Corint
Lo Canal de Corint es una via d'aiga artificiala que dessepara la Peninsula de Peloponès de la rèsta de Grècia e que religa lo Golf de Corint amb la Mar Egèa, dobrissent aquesta via al transpòrt maritim.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo canal mesura 6,34 km de long e foguèt bastit entre 1881 e 1893. L'òbra evita a las naus de far aperaquí 400 km a l'entorn de la peninsula de Peloponès. Pasmens, pòt sonque èsser utilizada per d'embarcacions relativament pichonas, vist que mesura 21 m de largor e 8 m de prigondor. Malgrat aquestas limitacions, prèp de 11 000 naus crosan dins lo canal cada an, mai que mai apertenent a de flòtas toristicas.


text:
Gàmbia
Gàmbia es un país d'Africa situat dins l'oèst del continent. Confronta al nòrd, a l'èst e al sud amb Senegal. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Banjul.
Lo gentilici es gambian -ana.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
L'istòria precoloniau de Gàmbia es mau coneguda per leis istorians. De principats e de reiaumes pichons existián lòng dau riu Gàmbia. Foguèron vassalitats per lei grandeis empèris d'Africa de l'Oèst (Empèri de Ghana, Empèri de Mali e Empèri Songhai) e Gàmbia venguèt un axe dau comèrci d'aur permetent son encaminament vèrs l'Ocean Atlantic. Per aquela rason, lo litorau interessèt rapidament lei premiers navegaires europèus a partir dau sègle XV.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XV, Gàmbia foguèt explorada per lei Portugués, lei Francés e leis Anglés. I installèron dei comptadors e l'aur (fins au sègle XVII) e leis esclaus (sègles XVII-XVIII) estimulèron lo comèrci regionau.
En 1783, Anglatèrra obtenguèt lo contraròtle exclusiu de Gàmbia que foguèt plaçada sota l'autoritat de Sierra Leone en 1821 puei venguèt una colonia de la Corona en 1843. Pasmens, lo territòri interessèt gaire lei Britanics que laissèron lei Francés conquistar lei regions vesinas que formèron Senegau. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, Londres assaièt sensa succès d'escambiar Gàmbia còntra d'autrei territòris. En 1889, un acòrd entre França e lo Reiaume Unit definiguèt lei frontieras actualas de Gàmbia e cinc ans pus tard, Londres someteguèt totei lei tribüs de la region a son autoritat.
Franc dei comptadors britanics, lo territòri foguèt administrat segon lei principis de l’Indirect Rule. Leis institucions e lei caps tradicionaus foguèron donc mantenguts per lo poder coloniau e cargats de la gestion deis afaires indigèns. En 1913, una constitucion confirmèt aquela autonòmia e lo govèrn britanic se preocupèt gaire de Gàmbia fins a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala.
Entre 1946 e 1951, de reformas politicas introduguèron de deputats elegits au sen dau Conseu legislatiu de la colonia e de partits politics locaus se formèron. En 1960, lo sufragi universau foguèt adoptat. En parallèl, Londres assaièt de modernizar l'economia de la regionmai sei reformas aguèron ges de resultat concrèt. A la fin deis annadas 1960, lo govèrn britanic sostenguèt un projècte d'union ambé Senegau mai lei negociacions mau capitèron car lei Gambians crenhavan d'èsser marginalizats dins lo futur estat. Lo Reialme Unit se decidèt alora a donar l'independéncia a Gàmbia, çò que foguèt decidit en 1963 e venguèt efectiu lo 18 de febrier de 1965.
La Gàmbia independenta[modificar | modificar la font]
Lo periòde Dawda Jawara[modificar | modificar la font]
Fondator dau Partit Popular Progressista (PPP), Dawda Jawara ganhèt leis eleccions de 1962 e venguèt Premier Ministre. En 1967, signèt un acòrd de cooperacion ambé Senegau e transformèt lo país en republica en 1970. Regularament tornat elegir gràcias au sostèn dei populacions ruralas, deguèt faciar una situacion economica fòrça degradada, de divisions au sen de son partit e lo desvolopament de la corrupcion. En 1981, una temptativa de còp d'estat sostenguda per una partida de l'armada necessitèt de demandar l'ajuda militara de Senegau per restablir l'òrdre legau (500 a 800 mòrts).
Pasmens, lo conflicte illustrèt lo besonh de reformas e de progrès economics. En 1982, un projècte d'union, dich Senegàmbia, ambé lo vesin senegalés intrèt en vigor per assaiar de dinamizar l'economia gambiana. Pasmens, l'entenduda entre lei dos país foguèt malaisada e Dakar decidèt en 1989 de dissòudre la confederacion. Finalament, en 1994, foguèt reversat e exilat per un còp d'estat militar menat per lo luòctenent Yahya Jammeh.
Lo periòde Yahya Jammeh[modificar | modificar la font]
Dempuei 1994, Gàmbia es dirigida per Yahya Jammeh. Dictatoriau e repressiu, lo regime novèu adoptèt una constitucion novèla en 1996 e enebiguèt plusors partits politics. Pasmens, mau capita de redreiçar l'economia nacionala que s'enfonsa dins una crisi quasi permanenta. D'eleccions trucadas asseguran la reeleccion regulara dau president qu'a desjoga mai d'un còp d'estat dempuei sa presa dau poder.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Gàmbia


text:
Montluçon
Montluçon (oficialament en francés Montluçon) es una vila d'Occitània, dins la region istorica de Borbonés, lo departament d'Alèir e la region administrativa d'Auvèrnhe.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Montluçon es situada dins lo Massís Central, au nòrd-oèst de la region d'Auvèrnhe e a l'oèst dau departament d'Alèir. Es la comuna principala de l'aira urbana de Montluçon que concentrava 78 167 abitants en 2007 e 32 comunas[1]. Istoricament, aperten a la província de Borbonés. Son Uniat urbana amassa las comunas de Désertines, Domairat, Lavault-Sainte-Anne, Montluçon, Prémilhat, Quinssaines e Saint-Victor[2]. Montluçon es situat a 59 km de Garait, 61 km de Molins, 72 km de Clarmont-Ferrand, 84 km de Borges, 87 km de Châteauroux e 281 km de París[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Recensement 2007 : Aire urbaine 1999 : Montluçon (100), site de l'INSEE. Consultat lo 30 août 2010
- ↑ Composition communale de l'agglomération : 03502-Montluçon, site de l'INSEE. Consultat lo 22 décembre 2009
- ↑ Distance orthodromique entre Montluçon et ..., www.lion1906.com. Consultat lo 22 décembre 2009
- ↑ Modèl:Géoportail


text:
Grefol
Lo grefol o grifol, agreu, agrèvol, grefuèlh, agrafuelh o argfuelh (Ilex aquifolium) es un arbrilhon, o un pichon arbre, de fuèlhas persistantas de la familha dels Aquifoliacèas, sovent cultivat per son aspècte ornemental, subretot mercé al seus fruchs roge viu. Es una del las nobrosas espècias del genre Ilex, e la sola que buta espontanèament en Euròpa.
Es una espècia de sosbòsc plan comuna en Euròpa fins a 1 500 m d'altitud. Los rams cobèrts de drupas que demòran tot l'ivèrn son culhudas per las fèstas de Nadal, e son fuèlhatge persistant fa qu'es considerada coma una de las plantas de l'an nòu amb lo bois, lo laurièr, lo tuèis, l'èura, le genibrièr e la toja.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Aspèctes botanics
- 3 Proprietats
- 4 Utilizacion
- 5 Simbolica e mitologia
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Etimologia[modificar | modificar la font]
Aspèctes botanics[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo grefol comun es un arbrilhon de creis fòrça lent, de pòrt boissonant, que la talha adulta es mai sovent de quatre a sièis mètres. Qualques subjèctes pòdon formar d'arbres vertadièrs. Lo grefol pòt viure fins a 300 ans e mai. La rusca es grisa palla e lisa.
Las fuèilhas altèrnas, simplas, an un peciòl cort e un limbe de 5 a 7 cm de long, coriaç, de forma generala ovala, de bòrd ondulat e espinós, a vegada lis pels individús d'edat. D'un vèrd brilhant escur (lusissent) sus lor fàcia superiora, mai palles sus la lor fàcia inferiora, son provesits d'espinas agudas. Qualques varietats an lo fuèlhatge mirgalhat de blanc. Aquelas fuèlhas persiston mai sovent tres ans.
Es una espècia dioïca (amb d'individús mascles e femes separats), pasmens existís d'individus monoícs.
Los fruchs son de pichonas drupas esfericas de 7 a 10 mm de diamètre, d'un roge viu, a vegada jaunas, a la maduretat, que contenon quatre clòscs, enfermant una grana lenhaificada. Venon madurs en fin d'estiu, son toxics[1]. Demòran tot l'ivèrn.
La fusta dura e omogenèa, plan pesuca (densitat: 0,95), es de color blanc grisenca, brunissent amb lo temps.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Aquela espècia es nativa de las regions temperadas mond ancian:
- Africa del Nòrd, de Tunisia al Marròc,
- Euròpa occidentala e miègjornala, del Reialme Unit e de Portugal fina a Albania e a Romania,
- Asia occidentala, de Turquia a Iran.
Se naturalizèt dins d'autres continents: America del Nòrd, Austràlia… ont'es a vegada considerada coma una planta envadissenta.
Es una espècia de sosbòscs, que buta en plana e en montanha, fins a 1 500 m d'altitud veire mai dins las regions mai miègjornalas de son airal d'expansion. Se trapa surbretot en terrens acids, puslèu dins d'estacions frescas, mas aima tanben las tèrras calcàrias se lo gra igrometric de l'aire es sufisent. Supòrta pas las situacions tròp frejas.
En Occitània existís de poblaments remarcables coma la selva de Vaubona dins Gard, dins lo mont de Carós (Erau) e dins lo massís de la Santa Bauma (Var).
Proprietats[modificar | modificar la font]
Lo grefol conten dins las fuèlhas e los fruches d'alcaloïdes toxics, coma de l'illicina. La consomacion dels fruches pòt provocar de vomiduras e de problèmas digestius, veire, se la quantitat es mai importanta, d'alteracions neurologicas. Cal vigilar que los mainats mangen pas aqueles fruchs sovent presents dins los ostals pendent las fèstas del cap d'an.
Pasmens, aquela planta foguèt emplegada autrescòps en medecina populara, per viá extèrna pel seu poder resolutiu o per viá intèrne per son poder febrifug.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Planta ornamentala[modificar | modificar la font]
Lo grefol es plan sovent cultivat dins los jardins per las seunas qualitats ornamentalas. Es una planta que pòt viure dins de luòcs ombrats o miègombrats, las varietats de fuèlhas mirgalhadas supòrtan fòrça ben lo plan solelh. Es una planta pro rustica que pòt suportar de geladas ponctualas fins a - 15 ° C. Pasmens de cultivars son mens rustics.
Es tanben una espècia utila per formar de randal miègdefensivas.
Lo grefol a pauc d'enemics en cultura. Pòt èsser subjècte a d'atacas de pesolhs o de Cochenilha sus las fuèlhas.
Cultivars e ibrids[modificar | modificar la font]
Ilex aquifolium
- Ilex Alaska,
- Ilex amber,
- Ilex albomarginata,
- Ilex angustifolia,
- Ilex aureomarginata,
- Ilex aurifodina,
- Ilex bacciflava,
- Ilex crassifolia,
- Ilex crispa,
- Ilex crispa aureopicta,
- Ilex ferox,
- Ilex ferox argentea,
- Ilex pendula,
- Ilex pyramidalis,
- Ilex pyramidalis aureomarginata,
- Ilex × altaclerensis,
- Ilex × meserveae.
Autres usatges[modificar | modificar la font]
- La fusta del grefol es pauc correnta perqu'es rara que se copa d'arbres plan formats. Es una fusta aimada per las maquetas, dins marquetariá e dels tornaires, subretot per la fabricacion de las pèças blancas dels jòcs d'escacs. Es dens, de gran fin e de color fòrça blanca e aisit de trabalhar. Un objècte fòrça celèbre de fusta de grefol es la cana per caminar de Goethe, visible al musèu de Weimar.
- La rusca intèrna de grefol serviá per preparar la vesc per trampar los aucèls.
- Mercé als seus fruchs persistents pendent l'ivèrn, lo grefol es una espècia preciosa pels aucèls que se ne noirissan. La seuna forma boissonanta es interessanta tanben per formar un cobèrt de la salvatgina dins los bòsc.
- L'elixir floral preparat amb de flors de gredol es conegut jol nom anglofòn Holly. Es utilizat per tornat armonizar los estats d'esperit negatius coma l'òdi, la gelosiá, la malvoléncia, l'enveja, la suspicion, la cupiditat, la venjança.
Simbolica e mitologia[modificar | modificar la font]
Depuèi tots temps, lo grefol es lo simbòl de fèstas religiosas o paganas exprimissent a l'origina la demorança ivernala de la vida vegetala.
Lo simbòl de Nadal[modificar | modificar la font]
Las brancas de grefol amb lors baias rojas son fòrça utilizada en décoracion per las fèstas de Nadal.[2].
Pels crestians, lo grefol es en efècte especificament associat a la naissença de l'Enfant Jèsus. Lo rei Eròdes cercant a massacrar totes los recent nascuts josieus per eliminar aquel qu'èra anonciat coma lo rei dels josieus, Maria, Josèp e lor enfant fugissent cap a Egipte. A l'aprochar d'una tropa de soldats, s'amaguèron dins un boisson de grefol, que, per miracle, espandiguèt las seunas brancas per amagar la Santa Familha. Salvats, Maria senhèt lo boisson de grefol e volguèt que demòre totjorn verd per se remembrar l'aparament e coma simbòl d'imortalitat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Houx ».
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Joël Reynaud, La flore du pharmacien, Éditions Tec & Doc, París, 2002.
- (fr)Pierre Lieutaghi, Le Livre des arbres, arbustes et arbrisseaux, Ed. Robert Morel, París, 1969.
- (fr)Stéphane Signollet, Le Houx, Ed. Actes Sud, col. « le nom de l'arbre », Arle, 1999.


text:
Lengas celticas
Las lengas celticas son un grop de lengas indoeuropèas parladas a l'Edat Antica dins una granda part d'Euròpa e acantonadas dempuèi l'Edat Mejana en Euròpa de l'Oèst.
Las sièis lengas celticas uèi parladas son:
- dins lo grop britonic
- dins lo grop gaelic o goidelic
D'unas de las lengas celticas anticas mai importantas èran lo gal qu'èra parlat en Gàllia, del sègle VI abans lo Crist al sègle VI après lo Crist, e tanben lo celtibèr dins una part de la Peninsula Iberica e lo lepondic en Itàlia del Nòrd. Mas es pas brica segur qu'èran de lengas separadas, bòrd que la classificacion e la coneissença de las lengas celticas anticas es gaire precisa.
Se coneis mal lo picte, lenga anciana d'Escòcia, remplaçada per lo gaelic escocés: èra benlèu una lenga celtica o ben una lenga non indoeuropèa.


text:
Pensada laterala
La pensada laterala es un ensems de tecnicas teorizadas per Edward de Bono, Doctor maltés en medecina e en filosofia, Master en psicologia e fisiologia e autor de mai d'un libres sus la creativitat. Aquel ensems de metòdes de resolucion de problèma consistís a abordar los problèmas jos mai d'un angles al luòc de se concentrar sus una apròcha unica[1].
Somari
Definicion e aplicacion[modificar | modificar la font]
La pensada laterala se definís per oposicion a la pensada verticala, qu'es la pensada classica, caracterizada per la continuitat entre las estapas e la validacion pas a pas de las ipotèsis e de cada resultat intermediari. Dins pensada verticala, una idèa que son aplicabilitat es pas validada es rebutada e es mai considerada dins la seguida del procèssus. L'invalidacion d'una idèa en pensada verticala se fa classicament mejans las objeccions seguentas:
- es pas coma aquò
- fonciona pas
- es pas una novèla idèa
- es tròp car
- es irrealista
- es estupid
A contrario, la « pensada laterala » ajuda l'innovacion considerant que l'imaginacion d'une solucion impossibla o irrealista pòt servir d'estapa a la descobèrta d'una solucion possibla eventualament innovanta. Las estapas potencialament illogicas servisson alara de « trempolin » cap a d'autras idèas, elas meteissas realizablas o non, fins a l'obtencion d'una solucion valida. La basa de la pensada laterala consistís atal a realizar de « sauts discontinús », eventualament dins lo domeni de l'impossible, sovent illogics, mas totjorn dins una optica de « cambi ». La solucion donada apareissent a posteriori incontestablament logica (aquò essent naturalament necessari per qu'aquela solucion siá considerada coma valabla).
Aquelas discontinuitats pòdon èsser provocadas de mai d'un biais (Cf. Tecnicas), per exemple en inversant o en exagerant lo problèma, considerant de solucions practicas o d'analogias amb de problèmas venent d'un domeni fòrça diferent, o encara en utilizant de mòts aleatòris coma estimilus.
Aquela tecnicas de pensada son doncas d'una granda utilitat dins los procèssus creatius e dins la resolucion dels problèmas.
Tecnicas de pensada laterala[modificar | modificar la font]
Aqueles metòdes se distinguisson per l'ajuda que donan per sortir dels esquèmas de pensada que nòtre cervèl bastiguèt al fil de nòstras experiéncias. Aquel fenomèn es lo qu'interven dins l'umor, qu'implica la desconnexion d'una estructura cap a una autra, a priori non ligada, mas a posteriori justificada. Aquela desconnexion se percep per exemple dins los jòcs de mots; lo doble sens essent lo mecanisme que provòca aquel cambi d'estructura (contèxte).
Abans tota utilizacion d'un d'aqueles metòdes, seriá util de mencionar lo caractèr irrealista d'idèas intermediàrias que seront suggerida. Edward de Bono suggerís l'utilizacion de tèrme po abans aquelas prepausas. po podent se traduire per Operacion de Provocacion (provocation operation). Aquela estapa evitant los tipes d'objeccion mencionada de per abans. Aquelas suggestions de provocacion pòdon tanben intervenir de biais involontari al cors de la recèrca d'idèas novèlas (e mai es quand intervenon de biais fluide que lo procèssus de creacion es pus eficaç).
L'operacion de provocacion se pòt far dels biaisses seguents:
- exageracion del problèma
- inversion dels objèctes considerats (« po, Los avions deurián poder aterrar de revèrs »)
- oposicion del problèma (« Las usinas deurián posar l'aiga en aval dels rius que posan ». Aquela idèa demanda pas de trempolin e es directament aplicabla, e aplicada dins qualques païses)
- distorsion dels faches
- desviacion de l'usatge (« po, Las veituras deurián aver de ròdas carradas »: aquel exemple es detalhat en dejós)
- l'utopia
- Tecnica de l'escapada, que consistís a s'escapar volontàriament de la dralha principala (per mejan de las tecnicas citadas en dessús per exemple)
- Lo destriament aleatòri d'un mot del diccionari, servissent d'estimulus per rebombar cap a una autra via de reflexion.
Illustracion per l'exemple[modificar | modificar la font]
Exemple 1[modificar | modificar la font]
- « Las veituras deurián aver de ròdas carradas »
Exemples de suggestions e d'eventualas solucions venet d'aquela prepausa:
- utilizar de pneumatic de geometria e de pression variabla,
- aquelas veituras poirián rodar dins los escalièrs → Utilizacion de 3 ròdas per montar los escalièrs ; Çò que se trapa per de valisas,
- perque s'utilizariá pas un sol plan de contacte ? → veituras d'esqui; çò qu'es lo cas sus las motonèus,
- los tusts poirián èsser amortits per una suspension d'evolucion programada, o evoluant activament → La suspension oleopneumatica e la suspension idropneumatica ne son d'aplicacions.
Exemple 2[modificar | modificar la font]
Consideram la question:
- « Prenguèt doas oras a dos òmes per escavar un trauc de dos mètres de prigondor. Quina prigondor seriá estada atenguda se dètz òmes avián escavat pendent doas oras? »
La responsa sembla d'èsser 10 mètres de prigondor. Aquela responsa supausa que la persona qu'i sosquèt seguèt un simple rasonament matematic suggerit per la descripcion donada, mas se pòt generar d'idèas de pensada laterala sus çò qu'influís la talha del trauc, çò que pòt menar a de responsas diferentas:
- un trauc pòt aver besonh d'èsser d'una cèrta forma o talha doncas l'escavacion pòt s'acabar d'ora a la prigondor demandada
- mai un trauc es prigond, mai cal d'esfòrç per l'escavar, donat que la tèrra a evacuar deu èsser levada mai naut per aténher lo nivèl del sol. I a un limit de prigondor per qu'un trauc pòsca èsser cavat pels umans sens aver besonh d'escalas o de cabralèva per rebutar la tèrra, e 10 mètres es al delà d'aquel limit.
- las jaças de tèrra mai prigondas pòdon èsser mai dificilas a escavar, se pòt aténher la pèira o una jaça freatica.
- cada persona que cava a besonh de plaça per utilizar una pala
- es possible qu'amb mai de gents trabalhant sus un projècte, cada persona venga mens eficaça a causa de mai de possibilitats de distraccion, la suposicion que podèm se destibar, mai de personas amb que parlar, eca.
- mai d'òmes poirián trabalhar en alternància per cavar pus lèu e pus longtemps
- i a mai d'òmes mas i a mai de palas ?
- las doas oras cavadas per dètz òmes pòdon èsser jos de condicions climaticas diferentas que las doas oras cavadas per dos òmes.
- la pluèja pòt inondar lo trauc per empachar l'escavacion
- la temperatura pòt gelar los òmes abans qu'acaben
- Seriá melhor d'aver cinc traucs de dos mètres cadun?
- los dos òmes pòdon èsser una equipa d'engenhariá amb de maquinas.
- los uèits òmes suplementaris pòdon èsser pas sufisament fòrts per cavar, o ben mai fòrts que los dos primièrs.
- quand emplegam dètz òmes sus una meteissa tasca cal ne servar dos coma bailes e sonque uèit, o mens, cavan.
- los dètz òmes an totes dos braces?
- los uèit òmes suplementaris son vius? Se non, es benlèu per aquò que los dos primièrs cavan un trauc.
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Lateral thinking: creativity step by step; Edward De Bono; ed: Harper & Row, 1970[1]
- Po: Beyond Yes and No; Edward De Bono; ed: Penguin Books; 1972
- Serious creativity: using the power of lateral thinking to create new ideas; Edward De Bono; ed: HarperBusiness [2]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ vejatz lo Jòc de l'L de l'autor e son libre De Bono's Course in Thinking onte desvolopa e aplica sos principis en apròchas elementàrias permetent de mestrejar son concèpte de Pensada laterala)


text:
Sent Albin (Agenés)
Sent Albin[1] es una comuna occitana d'Agenés, situada dins lo departament d'Òlt e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Sent Albin.Las atestacions ancianas son en latin e barrejan Sent Albin e Sent Alban : Sancti Albini (parrochia ~) prope castrum de Monte securo, al sègle XIII, Sancto Albino (parrochia de ~), en 1271 (Saisimentum), Albini et S. Pardulphi (parrochiales ~), en 1305, Sancti Albani (capella ~), capella de Roues, en 1326, Sancti Albani (par. ~) cum annexa Sancti Pardulphie, en 1520. Mas Durengues, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, escriu que lo patron de la parròquia es Sent Albin, avesque d'Angieus [2]. L'annèxa Sent Perdon es ara dins la comuna de La Cauçada.
- Roet o Roets. Lo nom poiriá venir del latin robur, « roire, rove, rore, ròure (varietat de casse) », ambe'l sufixe collectiu -etum[3],[4]. Coma lo sens es dejà collectiu, lo plural eventual poiriá èsser lo dels abitants (los *roets = los abitants de Roet, puèi lo vilatge pren lo nom de Roets per confusion) dins un airal occitan de l'oèst que fòrma sovent los gentilicis sense sufixe.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Montflanquin; es ara del canton de Le Haut agenais Périgord (en francés), donc del Naut Agenés Perigòrd.
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1793, la municipalitat èra Montflanquin, Beauregard, Boudy, Cailladelles, Lacaussade, La Mothe Fey, Aubin, Savignac et Villas
- 2011 : 432; 2013 : 439 abitants (24 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sent Albin (sègles XIII e XVI) [5]
- Glèisa de Rouet ou Rouets (Roet(s) en occitan), situada al SSO de Sent Albin, près del puèg de Roet (218 m). Se bastiguèt al sègle XI o XII, e l'arc trionfal es del sègle XV [6]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 222
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ http://visites.aquitaine.fr/eglise-notre-dame-12130
- ↑ http://visites.aquitaine.fr/eglise-saint-martin-de-rouets


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
divendres, 24 de juny de 2011
reflexions carlamusairas: de la pipasso tà la museta deu centre
Tà simplificar o normalizar lo jòc, Rémy Dubois que n'a inventat ua auta version dita modèrna, dab ua traucada de diamètre constant qui confèra a l'instrument ua digitacion "mes normau" de tipe cornamusa deu centre. Dens la video qui segueish, que vedem lo factor Rémy Dubois a jogar d'aqueth instrument en duo dab la cornamusaira picarda Ghislaine Desmaris qui ensenha la pipasso au conservatòri d'Amiens. La màger part de las cornamusas picardas hèitas en França qu'ac son segon aqueth tipe dit modèrn(e), sòrta d'adaptacion picarda d'ua carlamusa deu centre 13 poç. Sam Corwynn, eth, que hè excepcion en tot har pipassos de traucadura anciana.
La carlamusa deu centre, fin finala, aquò qu'ei plan temptant. Tè, lo joen e excellent cornamusaire brusselés Benoit Kensier qu'ei a ns'interpretar ua borrèia de la soa composicion a la carlamusa deu centre 16 poç (Rémy Dubois):
E plan segur, que i a la Frat'! Tròp bon! Ua rason mes que sufisenta tà hicar-s'i, a la cornamusa deu centre!
Lo musicaire assietat sus la video passada qu'ei lo mèste lemosin de la chabreta Philippe "Rando" Randoneix, aquí a la carlamusa deu centre.
A la Frat', n'i a de monde, e pas sonque deu centre ni mes sonque de França !


text:
1929
Aquesta pagina concernís l'an 1929 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - L'Itàlia faissista e lo Sant Sèti signan lo Tractat de Latran
- 19 de mai - Exposicion Universala a Barcelona
- 28 de julhet - Signatura de la Convencion de Genèva per 48 païses, acerca dels presonièrs de guèrra.
America[modificar | modificar la font]
Eqüator[modificar | modificar la font]
Extension ai fremas dau drech de vòte.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 15 de genièr - Primièra publicacion dels « Annals » d'istòria economica e sociala de Marc Bloch e Lucien Febvre.
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera teoria permetent de descriure lo foncionament d'un semiconductor publicada per lo fisician soís Félix Bloch (1905-1983).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Sergio Leone , director italian de cinèma (m. 1989)
- 6 de genièr - Babrak Karmal, president d'Afganistan (m. 1996)
- 15 de genièr - Martin Luther King Jr., activista politic american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1968)
- 23 de genièr - John Charles Polanyi, quimista canadian, Prèmi Nobel de Quimia
- 31 de genièr - Rudolf Mössbauer, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica
- 2 de febrièr - Carlos Alberto Lacoste, president d'Argentina (m. 2004)
- 9 de març - Desmond Hoyte, president e primièr ministre de Guyana (m. 2002)
- 29 de març - Lennart Meri, president d'Estònia (m. 2006)
- 1 d'abril - Milan Kundera, escrivan chèc
- 3 d'abril - Poul Holmskov Schlüter, primièr ministre de Danemarc
- 5 d'abril - Ivar Giaever, fisician norvegian, Prèmi Nobel
- 6 d'abril - Keijo Liinamaa, primièr ministre de Finlàndia (m. 1980)
- 10 d'abril - Max von Sydow, actor suedés
- 4 de mai - Audrey Hepburn, actritz americana (m. 1993)
- 6 de mai - Paul Lauterbur, quimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 3 de junh - Werner Arber, microbiologista soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 4 de junh - Karolos Papoulias, president de Grècia
- 18 de junh - Jürgen Habermas, filosòf alemand
- 1 de julhet - Gerald Edelman, biologista american, Prèmi Nobel
- 2 de julhet - Imelda Marcos, femna de Ferdinand Marcos
- 9 de julhet - Rei Hassan II de Marròc (m. 1999)
- 28 de julhet - Jacqueline Kennedy Onassis, femna de John Fitzgerald Kennedy (m. 1994)
- 1 d'agost - Hafizullah Amin, president d'Afganistan (m. 1979)
- 24 d'agost - Yasser Arafat, líder palestin, Prèmi Nobel de la Patz (m. 2004)
- 27 d'agost - Ira Levin, escrivan american (m. 2007)
- 9 de setembre - Claudi Nogaròu, cantaire francés d'origina occitana (m. 2004)
- 15 de setembre - Murray Gell-Mann, fisician american, Prèmi Nobel
- 8 d'octobre - Manuel García Ferré, dessenhaire de benda dessenhada espanhòl
- 16 d'octobre - Fernanda Montenegro, actritz brasilièra
- 18 d'octobre - Violeta Chamorro, presidenta de Nicaragua
- 2 de novembre - Richard E. Taylor, fisician american, Prèmi Nobel
- 2 de novembre - Muhammad Rafiq Tarar, president de Paquistan
- 7 de novembre - Eric R. Kandel, neuroscientific austrian, Prèmi Nobel
- 9 de novembre - Imre Kertész, escrivan ongrés, Prèmi Nobel de Literatura
- 1 de decembre - Alfred Moisiu, president d'Albania
- 9 de decembre - Bob Hawke, primièr ministre d'Austràlia
- 9 de decembre - John Cassavetes, actor american
- 13 de decembre - Christopher Plummer, actor canadian
- 23 de decembre - Chet Baker, musician american (m. 1988)
- Adam Fortunate Eagle, activista amerindian american
- Francés Fontan, nacionalista occitan de Gasconha (m. 1979)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 d'abril - Karl Benz, pionièr alemand dins la construccion d'automobilas (n. 1844)
- 21 de mai - Archibald Primrose, 5en Comte de Rosebery, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1847)
- 27 de julhet - Pau Gossac, critic literari, istorian, e bibliotecari occitan-argentin (n. 1848)
- 23 de setembre - Richard Adolf Zsigmondy, quimista austrian, Prèmi Nobel (n. 1865)
- 29 de setembre - Tanaka Giichi, primièr ministre de Japon (n. 1863)
- 3 d'octobre - Gustav Stresemann, cancelièr d'Alemanha, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1878)
- 28 d'octobre - Bernhard von Bülow, cancelièr d'Alemanha (n. 1849)
- 6 de novembre - Maximiliano de Baden, cancelièr d'Alemanha (n. 1867)
- 17 de novembre - Herman Hollerith, inventor american (n. 1860)
- 24 de novembre - Georges Clemenceau, primièr ministre de França (n. 1841)
- 20 de decembre - Émile Loubet, president de França (n. 1838)
- 29 de decembre - Wilhelm Maybach, dessenhaire d'automobilas alemand (n. 1846)


text:
Noal-ar-Gwilen
Noal-ar-Gwilen en breton ( Noyal-sur-Vilaine en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat a dètz quilomètres a l'èst de Roazhon. La Vilaine en voreja los contorns al Nòrd e forma una frontièra naturala amb la municipalitat vesina de Acigné. La vila es desservie per la via rapida Roazhon-Las Mans, aital coma per la linha de camin de fèrre, a la parca de Noyal - Acigné.
La municipalitat barra una zòna d'interès ecologic particular, un amassa bocager dins zòna humide #que lo cadastre n'a pas practicament pas evolucionat dempuèi 1850 e #que la fauna n'a #èsser particularament estudiada pels scientifics de l'Universitat de Roazhon[1].
- Vejas communales 55 km
- Vias ruralas 25 km
- Tres flors al concors nacional de las Vilas e pòbles fleuris.
- Çò de mès de grand bicicleta del mond, répertorié en la guida dels recòrds.
La ville est située à dix kilomètres à l'est de Rennes. La Vilaine en borde les contours au Nord et forme une frontière naturelle avec la commune voisine d'Acigné. La ville est desservie par la voie rapide Rennes-Le Mans, ainsi que par la ligne de chemin de fer, à la gare de Noyal - Acigné.
La commune renferme une zone d'intérêt écologique particulier, un ensemble bocager en zone humide dont le cadastre n'a pratiquement pas évolué depuis 1850 et dont la faune a été particulièrement étudiée par les scientifiques de l'Université de Rennes[2].
- Voies communales 55 km
- Voies rurales 25 km
- Trois fleurs au concours national des Villes et villages fleuris.
- Le plus grand vélo du monde, répertorié dans le guide des records.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Noyal-sus-Vilaine ven, sembla, del latin novale o novalium en significant « entèrra recentament défrichée ». Se tròba la mencion de Noal en 1158, Noial en 1185 - en lo cas d'un procès entre una familha del bourg e los fraires del prieuré - e Noyal supèr Vicenoniam - version latina del nom actual - l'an 1294.
Lo territòri de la parròquia primitive de Noyal-sus-Vilaine es, {{#que|ditz-se ,}}la una de las mai anciana e de las mai vastes de la ancià évêché de Roazhon. Las parròquias de Châteaugiron e de Brécé (al XIIe sègle) son démembrements de la parròquia primitive de Noyal-sus-Vilaine, per en un autre luòc, lo castèl de Châteaugiron a probablament #èsser bastit sus lo sieu territòri.
Al Sègle XI, lo comte de Roazhon Eudes e la siá sœur Adèle, abbesse de la Abbaye Sant-Georges de Roazhon autorizan Geoffroy, de fils de Salomon, a bastir un castèl sul territòri de Noyal (Noyal-sus-Vilaine). Aquela parròquia #que dépendait antany de la ancià évêché de Roazhon aperten dempuèi 1158 al Abbaye Sant-Melaine de Roazhon. Los religioses del Abbaye Sant-Melaine de Roazhon i establisson un prieuré (abans 1152) #que pas cessa d'existir #qu'en 1604, data #que, li a ocupat a el pels Jesuïtes #que n'an expulsat a la Revolucion. Al nòrd del Prieuré, la granja de la Motte (uèi connectada pel centre cultural de l'Interval) deu lo sieu nom a l'Abitatge de la Motte #qu'èra l'ostal seigneuriale de Noyal (familha de las Chevaigné fins al Sègle XV de contunh senhors de Tizé en Thorigné de 1433 a la Revolucion), bastida sus una motte castrale.
D'unes autres sojorns istoricas existisson o s'existit sus la comuna : es aital coma l'existéncia d'una motte castrale a testificat a Bénazé dempuèi lo Sègle XIII e #èsser surmontée d'un castèl #que los douves n'èran encara visibles al començament del sègle darrièr. Un solar del XVIe sègle i aguèt aquerit a la XVIIen per la ancêtre dels proprietaris actuales, la familha Pocquet de la Nautor Jussé #que compòrta de divèrses istorians (#que Barthélémy Pocquet de la Nautor Jussé, #que #èsser president de la societat archéologique de Ille-e-Vilaine). De meteis, lo castèl del Bòsc Orcan, (veire mai bas los monuments) data del Sègle XIV al Sègle XV.
La populacion de la municipalitat n'es favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[3]. La fondacion de la Modèl:Ire Republica es tanben celebrada totes los ans[4]. [ref. necessària]
Als sègle XIX e Sègle XX, Noyal-sus-Vilaine pèrd de nòu de las porcions de territòri : la seccion del Gué en benefici de Servon-sus-Vilaine e lo Bas-Noyal #qu'a integrat a Châteaugiron.
Noyal A #èsser dotada l'an 1984 d'un collègi public intercommunal, lo collègi Jacques Brel, comun amb Acigné, Brécé e Servon-sus-Vilaine. Un hospice de ancians e de indigents creat al començament del Sègle XX es vengut l'Ostal de Jubilacion Santa Alexis. Aquel son los sols establiments publics de Noyal #que i aviá mai de 3 000 abitants al començament del XIXe sègle e i aviá davalat a 2 100 l'an 1954; la populacion creis regularament dempuèi, en rason de la proximitat de Roazhon. A aumentat de 700 abitants entre 1999 e 2004, siatz 17 % e li caldriá arribar als 6000 abitants jos pauc.
Per l'edicion del Téléthon 2007, Noyal-sus-Vilaine a #èsser la vila ambaissadora de las regions Bretanha e de Païses de la Loire.
Le nom de Noyal-sur-Vilaine vient, semble-t-il, du latin novale ou novalium signifiant « terre récemment défrichée ». On trouve la mention de Noal en 1158, Noial en 1185 - à propos d'un procès entre une famille du bourg et les moines du prieuré - et Noyal super Vicenoniam - version latine du nom actuel - en 1294.
Le territoire de la paroisse primitive de Noyal-sur-Vilaine est, Modèl:Qui, l'une des plus ancienne et des plus vastes de l'ancien évêché de Rennes. Les paroisses de Châteaugiron et de Brécé (au XIIe siècle) sont des démembrements de la paroisse primitive de Noyal-sur-Vilaine, par ailleurs, le château de Châteaugiron a probablement été construit sur son territoire.
Au Sègle XI, le comte de Rennes Eudes et sa sœur Adèle, abbesse de l'Abbaye Saint-Georges de Rennes autorisent Geoffroy, fils de Salomon, à construire un château sur le territoire de Noyal (Noyal-sur-Vilaine). Cette paroisse qui dépendait autrefois de l'ancien évêché de Rennes appartient dès 1158 à l'Abbaye Saint-Melaine de Rennes. Les religieux de l'Abbaye Saint-Melaine de Rennes y établissent un prieuré (avant 1152) qui ne cesse d'exister qu'en 1604, date à laquelle, il est occupé par les Jésuites qui en sont expulsés à la Révolution. Au nord du Prieuré, la ferme de la Motte (aujourd'hui reliée par le centre culturel de l'Intervalle) doit son nom au Logis de la Motte qui était la maison seigneuriale de Noyal (famille des Chevaigné jusqu'au Sègle XV puis seigneurs de Tizé en Thorigné de 1433 à la Révolution), bâtie sur une motte castrale.
D'autres demeures historiques existent ou on existé sur la commune : c'est ainsi que l'existence d'une motte castrale est attestée à Bénazé depuis le Sègle XIII et fut surmontée d'un château dont les douves étaient encore visibles au début du siècle dernier. Un manoir du XVIe siècle fut acquis au XVIIen par l'ancêtre des propriétaires actuels, la famille Pocquet du Haut Jussé qui comporte plusieurs historiens (dont Barthélémy Pocquet du Haut Jussé, qui fut président de la société archéologique d'Ille-et-Vilaine). De même, le château du Bois Orcan, (voir plus bas les monuments) date du Sègle XIV au Sègle XV.
La population de la commune est favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[5]. La fondation de la Modèl:Ire République est aussi fêtée tous les ans[6]. [ref. necessària]
Aux sègle XIX et Sègle XX, Noyal-sur-Vilaine perd de nouveau des portions de territoire : la section du Gué au profit de Servon-sur-Vilaine et le Bas-Noyal qui est intégré à Châteaugiron.
Noyal a été dotée en 1984 d'un collège public intercommunal, le collège Jacques Brel, commun avec Acigné, Brécé et Servon-sur-Vilaine. Un hospice de vieillards et d'indigents créé au début du Sègle XX est devenu la Maison de Retraite Saint Alexis. Ce sont les seuls établissements publics de Noyal qui avait plus de 3 000 habitants au début du XIXe siècle et était descendue à 2 100 en 1954; la population croît régulièrement depuis, en raison de la proximité de Rennes. Elle a augmenté de 700 habitants entre 1999 et 2004, soit 17 % et devrait atteindre les 6000 habitants sous peu.
Pour l'édition du Téléthon 2007, Noyal-sur-Vilaine a été la ville ambassadrice des régions Bretagne et Pays de la Loire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo bocage Noyalais dins zòna humide
- ↑ Le bocage Noyalais en zone humide
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fèstas, pàg. 401
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fêtes, p. 401


text:
Zetting
Zetting es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ancian domeni del abbaye de Tholey #que #passar al comte de Sarrebruck a Modèl:La s
- Amassada al departament de la Moselle pel tractat del 20 de novembre de 1815.
- #Venir parròquia protestante de 1576 a 1686.
- Ligat al diocèse de Mètz solament en 1821.
- Ancien domaine de l'abbaye de Tholey qui passa au comte de Sarrebruck au XVen
- Réuni au département de la Moselle par le traité du 20 novembre 1815.
- Devint paroisse protestante de 1576 à 1686.
- Rattaché au diocèse de Metz seulement en 1821.


text:
Jaufré Rudèl
Jaufré Rudèl (v. 1113 a Blaia - v. 1170) èra un gentilòme e un grand trobador occitan. Escaissat lo prince de Blaia, vila que ne foguèt lo senhor, prenguèt part a la Segonda Crosada.
Escriguèt de cançons d'amor al cors de la primièra mitat del sègle XII e canta « l'amor de lonh », es a dire l'amor impossible e sens espèr.
Segon sa vida (de segur en granda partida inventada après sa vida vertadièra) celebrèt benlèu la comtessa Odièrna de Trípol (del comtat de Trípol, estat occitan d'Orient dins l'actuala Siria), ben nascuda e inaccessibla e que per ela se crosèt e lo coneguèt pas sonque un pauc abans de morir. Sembla que s'enamorèt efectivament d'una dama establida en Orient e que, per de rasons materialas o psicologicas, aqueste amor demorèt un amor de luènh .
Sèt poèmas de Rudèl an subreviscut, dont quatre amb lor notacion melodica.
Vida de Jaufré Rudèl[modificar | modificar la font]
Jaufre Rudels de Blaia si fo mout gentils hom, princes de Blaia. Et enamoret se de la comtessa de Tripol, ses vezer, per lo ben qu'el n'auzi dire als pelerins que venguen d'Antiocha. E fez de leis mains vers ab bons sons, ab paubres motz. E per voluntat de leis vezer, el se croset e se mes en mar, e pres malautia en la nau, e fo condug a Tripol, en un alberc, per mort. E fo fait saber a la comtessa et ella venc ad el, al son leit, e pres lo antre sos bratz. E saup qu'ela era la comtessa, e mantenent recobret l'auzir e•l flairar, e lauzet Dieu, que l'avia la vida sostenguda tro qu'el l'agues vista ; et enaissi el mori entre sos braz. Et ella lo fez a gran honor sepellir en la maison del Temple ; e pois, en aquel dia, ella se rendet morga, per la dolor qu'ella n'ac de la mort de lui.
(Jaufré Rudel foguèt un fòrça gentil òme, prince de Blaia. E s'enamorèt de la comtessa de Trípol, sens la véser, per lo ben que n'ausiguèt dire dels pelegrins qui venián d'Antiòquia. E faguèt d'ela mantun vers amb bons sons e paures mots. E per volontat de la véser, el se crosèt e se prenguèt la mar, e tombèt malaut en la nau, e foguèt conduch a Trípol, en un ostau, coma mòrt. E aquò foguèt fach saber a la comtessa qui venguèt a el, a son liech e lo prenguèt entre sos braces. E la coneguèt sul pic e tornèt cobrar l'ausir e lo sentir, e lausèt Dieu pr'amor que l'aviá sostenguda la vida fins que l'aguèsse vista ; e atal el moriguèt entre sos braces. E ela lo faguèt espelir en la maison del Temple ; e puèi, en aquel jorn, ela se rendèt morga, per la dolor qu'aguèt per el.)
Extreit[modificar | modificar la font]
Quan lo rius de la fontana
S'esclarzis, si cum far sol,
E par la flors aiglentina,
El rossinholetz el ram
Volf e refranh ez aplana
Son dous chantar et afina,
Dreitz es qu'ieu lo mieu refranba.
Poèmas[modificar | modificar la font]
- Qand lo rossignols el foillos
- Lanqand li jorn son lonc en mai
- Qan lo rius de la fontana
- Belhs m'es l'estius e·l temps floritz
- Lan quan lo temps renovelha
- Pro ai del chan essenhadors
- No sap chantar qi so non di
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Poesias e Poètas de l'Edat Mejana : Jaufré Rudèl
- "Amour de Loin" Libret d'Amin Maalouf que l'eròi principal es Jaufré Rudèl.


text:
Saint-Chef
Nom desconegut en arpitan ( Saint-Chef en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat al nòrd-es de Bourgoin-Jallieu (a l'èst de Lion), en bordure del Isle Crémieu, país del calcaire, un vallon compausat de bòsc de châtaigniers, de étangs e de plateaux propices a la vinha.
La commune est située au nord-est de Bourgoin-Jallieu (à l'est de Lyon), en bordure de l'Isle Crémieu, pays du calcaire, un vallon composé de bois de châtaigniers, d'étangs et de plateaux propices à la vigne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo abbaye se desvolòpa al fil del temps. La glèisa abbatiale es datada Modèl:S2. Un primièr castèl a bastit sul tuc nòrd. I aurà seguit per dos d'autras, mai tardans, totjorn sus aquel meteis tuc totun mai a l'oèst. Après la Revolucion francesa, la abbaye a desmantellat e las siás bastissas ré-utilizats per la majoritat, o destruits per cèrts autres. Se pòt s'i remembrar dels passatges dels fraires bénédictins en lo centre istoric del pòble, résonnants al détour dels carrerons, a las immeditaeses dels ostals a tourelles e de bastissas de la Modèl:S-.
Dintratz 1790 e 1794, Sant-Cap de absorbeix las municipalitats éphémères de Arcisses, Chamont, Crucilleux, Laval-de-Sant-Cap de, Montcarra, Trieux e Vercin.
L'abbaye se développe au fil du temps. La glèisa abbatiale est datée des Modèl:S2. Un premier château est construit sur la colline nord. Il sera suivi par deux autres, plus tardifs, toujours sur cette même colline mais plus à l'ouest. Après la Révolution française, l'abbaye est démantelée et ses bâtiments ré-utilisés pour la plupart, ou détruits pour certains autres. On peut s'y souvenir des pas des moines bénédictins dans le centre historique du village, résonnants au détour des ruelles, aux abords des maisons à tourelles et bâtiments du Modèl:S-.
Entre 1790 et 1794, Saint-Chef absorbe les communes éphémères d'Arcisses, Chamont, Crucilleux, Laval-de-Saint-Chef, Montcarra, Trieux et Vercin.


text:
Es vicissituds istoriques e, sustot, era volentat politica des aranesi ath long des tempsi an mercat eth sòn devier coma territòri estretament restacat ath reiaume d’Aragon, atau com ac soslinhen es recercaires dera istòria locau d’aguest petit parçan deth Pirenèu centrau. Com tanben ei coneishut eth sòn plaçament nòrd enlà dera sèrra pirenènca, hèt qu’aurie de determinar, semblarie, ua vinculacion mès naturau
damb França. Mès, es aranesi s’an sabut suenhar des invasions e es intents continus d’integracion dera Val entath costat francés (en aunor ath títol dera òbra omonima de Josep Lladonosa), e an practicat un sòrta d’equilibri des podèrs, d’acòrd damb eth quau eth militar demorarie ligat a Aragon, eth juridic a Catalonha e er eclesiastic a França. Era darrèra collaboracion relevanta entre Aran e Aragon (e Catalonha), damb era exposicion Aran, clavis regni
, a permetut redescurbir aguesta ligason, de natura pactista (vau era pena rebremba’c en aguesti tempsi de convulsions territoriaus), que va mès enlà dera arraïtz deth nòm d’andues comunautats, sense descuedar era realitat d’un present de vincles comerciaus e de servicis e, sustot, de caractèr sanitari, a on er Espitau Val d’Aran ei tanben punt clau d’aguesta cooperacion sociau e territoriau damb es vilatges dera Ribagòrça. Ja en sègle X, era Val siguec possedida per Aton, bisbe de Roda de Isábena, senhor de Ribagòrça, de Palhars, d’Aran e de Sobrarbe, data mès antica dera quau demore constància sus es dominacions senhoriaus en Aran, segontes era cronica Fragmentum Historicum
(s. XIII), trobada enes manuscrits deth Cartulari deth monastèri d’Alaon, en Sopèira (veir eth catalòg d’Aran, clavis regni
). En 1108, Alfons eth Batalhaire la includís enes sòns domènis, e damb eth Tractat d’Emparança (1175), aguesti ligams s’arrefortissen encara mès. Dempús dera derròta de Muret (1213), se daurís un periòde de luta diplomatica, e tanben bellica, sus era possession d’Aran, en mans sustot de França. En 1312, es delegats des reis reconeishen ara fin era relacion dera Val damb eth reiaume d’Aragon, dempús des negociacions encetades tà esclarir es pretensions d’andues corones. Damb eth Tractat de Poissy (1313), Felip IV restituís Aran a Jaime II d’Aragon, e eth 22 d’agost deth madeish an, eth monarca autrège as aranesi Era Querimònia
, amàs des drets consuetudinaris, que sigueren confirmadi dempús per d’auti reis. Er an que ven se’n complissen 700. Un erós aniversari deth quau Aragon se’n pòt sénter ben partícep.
(ARAN INFORMACION + VIVIR LOS PIRINEOS, seteme de 2012)


text:
Tièrn
Tièrn o Tigèrn (forma mai etimologica emplegada per l'escrivan Tiène Codert) z-es 'na comuna d'Auvèrnhe (Occitània) ; z-es maitot 'na de las quatre sosprefecturas (ambé Suire, Riam e Embèrt dau departament dau Puèi Domat de la region d'Auvèrnhe.
Tièrn z-es 'na granda vila de cotelariá, per la quantitat de cotèls produchs mas maitot per lo saubre-faire irremplaçable qu'òm tròba dins 'questa ciutat.
L'escais daus tiernés es "bitòrt" que poiriá venir de "bestòrt" (dos còps tòrt) per causa de lhor trabalh dur de cotelariá. Lhors vesins empleguen la dicha:
- Bitòrt! Cuu tòrt!
- Chamba de pòrc!
- Bòca mon cuu,
- Sarem d'acòrd!
[bitò! tcho tò! chambo de poò! bòco mòn tchou, sarem d'ocò!]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tièrn z-es bastida sobre diferents nivèls de coleira qui dominan la val de la Duròla. 'Queste denivelament que donava la fòrça idromotritz qui permetiá d'esmòler los cotèls.
Patrimòni[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sent Genèst : granda glèisa romanica vodada a 'queste sent martir de la region.
Demografia[modificar | modificar la font]
Personatges illustres[modificar | modificar la font]
- Lo comedian Montdory (1594 - 1653)
- Clara Chasal (1956), presentatritz a la television francesa.
.


text:
Treble bipolar
Lo treble bipolar' (var. trèbol bipolar) es una malautiá mentala caracterizada per d'alternanças de periòdes de depression, de periòdes d'elevacion de l'umor (mania) e de periòdes normaus. Durant lei periòdes de mania, lo comportament de l'individú es anormalament energic, urós ò irritable e lo besonh de sòm es generalament reduch[1]. Lo destriament es alora sovent alterat e lo malaut pòu prendre de decisions sensa se preocupar de consequéncias. En revènge, durant lei periòdes de depression, l'individú tend a s'isolar e a portar un regard negatiu sus la vida. Lei riscs de suicidi e de bleçaduras autoinfligidas aumentan dins lo corrent d'aqueleis episòdis[1]. Aquò pòu entraïnar de problemas sociaus (estigmatizacion, estereotipes, prejutjats...) e pòu donar luòc a una reconóissença d'andicap. La prevalença es estimada a 1% ò 2% de la populacion dins lei país desvolopats.
Lei causas de la malautiá son mau conegudas mai de factors genetics e environamentaus semblan tenir un ròtle. D'efèct, plusors gèns, generalament liats ai mecanismes de produccion e de regulacion dei neurotransmeteires, son estats identificats coma fònts d'aumentacions leugieras dau risc de desvolopar un treble bipolar[2]. Regardant l'environament, de trebles dins lo corrent de l'enfança, l'estrès, la consumacion de drògas, de cambiaments sociaus importants (cambiaments de trabalh, desmainatjament...) ò de malautiás mentalas coma l'iperactivitat e l'esquizofrenia pòdon explicar l'aparicion d'un treble bipolar.
Lo diagnostic es malaisat. Necessita de recèrcas sus d'antecedents entre lei parents e lei rèires dau malaut e l'estudi de sa vida en cèrca de periòdes d'exaltacion, de depression, de comportaments originaus ò anormaus, de trebles alimentaris, de trebles ansiós e de trebles obsessionaus. En causa de la multiplicitat dei causas possiblas, lo tractament es complèx e s'organiza sus plusors nivèus : igièna de vida, tractament medicamentós (principalament lo carbonat de lití), psicoterapia e amainatjament de l'environament.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Marc-Louis Bourgeois, Christian Gay, Chantal Henry e Marc Masson, Les Troubles bipolaires, Lavoisier, 2014.


text:
Ateïsme
L'ateïsme (del grèc atheos) es negar l'existéncia de Dieu. En un sens mai ample pòt èsser autant l'incredulitat coma l'indiferéncia davant lo fach religiós.
Evolucion conceptuala[modificar | modificar la font]
Al començament, en Grècia antica, significava "abandonat pels dieus". Aqueriguèt una significacion addicionala al sègle V aC: "que refusa los dieus" o "impiu". Ciceron transcriguèt atheos al latin. Los primièrs crestians e los pagans discutissián sul sens del mot ja que s'acusavan d'athenoi.
Tipologia[modificar | modificar la font]
L'ateïsme pòt èsser explicit quand nèga dirèctament l'existéncia de Dieu. Dins lo cas contrari es ligat a l'Agnosticisme, apelat tanben « ateïsme feble », qu'afirma que se pòt pas argumentar en favor o en contra de l'existéncia d'un dieu e lo Deïsme, qu'admet l'existéncia d'un Dieu creador mas non pas la religion. L'ateïsme practic se pronóncia pas sus l'existéncia de Dieu, mas li dona cap de valor dins la vida reala, mentre que l'ateïsme teoric admet pas l'existéncia d'un èsser transcendental. L'ateïsme teoric pòt prene diferentas formas:
- L'Ateïsme scientific, qu'opausa Dieu e la natura. De l'inutilitat de Dieu dins la practica scientifica se conclutz son inexisténcia, en lo remplaçant de vegadas per d'autras entitats.
- L'Ateïsme existencialista, sostengut sus la contradiccion entre Dieu e lo mal.
- L'Ateïsme umanista que prepausa l'incompatibilitat entre Dieu e la libertat umana.
- L'Ateïsme ontologic, qu'opausa l'infinit a Dieu, retrè lo Cristianisme d'aver anullat l'infinit pròpriament uman.


text:
Enonciat performatiu
Es un concèpte creat per J. L. Austin dins son libre How to Do Things With Words. La performativitat definís la qualitat d'un enonciat que realiza, per sa sola enonciacion, l'accion que descriu.
Origina del concèpte[modificar | modificar la font]
Dins son libre How to Do Things With Words (= Coma far de causas amb los mots), J. L. Austin interroga la natura prigonda dels enonciats. Vei una diferéncia fondamentala entre dos tipes de frasas:
- las que describon o constatan quicòm e que se podòn pensar en tèrmes de vertat o de falsetat. Las sona "constativas".
- las que se pòdon pas pensar en tèrmes de vertat o falsetat e crean l'accion qu'enoncian. Las sona performativas.
Exemples[modificar | modificar la font]
Aquí qualques exemples:
- accepti tas excusas
- lo tribunal vos condamna a tres ans de prison
- te prometi de far aquò deman
- vos balhi ma demission
Per exemple: te prometi (performatiu) de venir deman. L'accion es prometre e es realizada per lo quite acte de paraula que consistís a dire qu'òm promet. Bategèt lo paure can magre « Manja-quand-n’a » (Cantalausa). Batejar es aicí un enonciat performatiu vist que realiza l'accion de donar un (escais)nom.


text:
Uèlh
L'uèlh (var. uelh, uòlh) es l'organ de la vision, es a dire qu'es l'organ que permet a un animal d'analisar la lutz per poder interagir amb lo sieu environament. L'uèlh detècta los fotons constitutius de la lutz al nivèl de la retina e los va transformar en senhals electrics que va mandar pel nèrvi optic fins al cortèx visual situat dins lo lòbe occipital del cervèl.
En foncion de las espècias, existisson diferents tipes d'uèlhs, de sensibilitats variadas, que van dels mai simples que detèctan pas que la lutz o la foscor, fins als pus complèxes (coma los uèlhs umans) que pòdon detectar formas e colors. La majoritat dels organismes complèxes, mamifèrs, aucèls, reptils, peisses, dispausan de dos uèlhs, que pòdon èsser situats sus un meteis plan, çò que permet de definir los imatges de forma tridimensionala (vision binoculara, pròpria dels umans); o sus de plans diferents, en obténer d'imatges separats (vision monoculara), coma a cò dels conilhs o dels camaleons.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 28 de febrer de 2013
Peticion e manifèste vists per un agnostic.
2 comentaris:
- rapieta ha dit...
-
Adiu,
iò sabe aura, qu'es te que parle dins lu pòste los mandins.
'Queu dijòus la cronica scientifica parlava de la matièra negra qu'eissista pas o beleu que v-òc-es. Lu cronicor, te alaidonc, diguet 'quò sus los maucreisents (e mai que mai sus lu Dirac ) :
« Dieu n'existe pas et Dirac est son prophète ».
Coma sei un nonitaniste, l'inverse d'un òc-citaniste, e un pauc nastre, dirai aura :
« L'occitan eissista gaire et los gascons ne'n son los garants ».
:)
Ne'n fau daus bilhets entau, ne'n fau d'enquere mai que mai, e pus seriosament, vau 'nar legir l'Express.
JP
- 28 de febrer de 2013 a les 8:57
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Adiu JP, Mercés per lo comentari e lo compliment! E mercés tanben per me har conéisher lo Dirac :-)
- 5 de març de 2013 a les 19:37


text:
Villes et mairies du District de Liestal (75)
Liste des communes
Pratteln
Ville de Pratteln, localité de la Suisse de 14 000 habitants.
La mairie de Pratteln a une adresse e-mail et un site Internet.
Liestal
Ville de Liestal, localité de la Suisse de 13 000 habitants.
La mairie de Liestal a une adresse e-mail et un site Internet.
Frenkendorf
Ville de Frenkendorf, localité de la Suisse de 6 000 habitants.
La mairie de Frenkendorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Lausen
Ville de Lausen, localité de la Suisse de 4 700 habitants.
La mairie de Lausen a une adresse e-mail et un site Internet.
Bubendorf
Ville de Bubendorf, localité de la Suisse de 4 300 habitants.
La mairie de Bubendorf a une adresse e-mail.
Füllinsdorf
Ville de Füllinsdorf, localité de la Suisse de 4 200 habitants.
La mairie de Füllinsdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Arisdorf
Village de Arisdorf, localité de la Suisse de 1 400 habitants.
La mairie de Arisdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Ziefen
Village de Ziefen, localité de la Suisse de 1 400 habitants.
La mairie de Ziefen a une adresse e-mail et un site Internet.
Seltisberg
Village de Seltisberg, localité de la Suisse de 1 300 habitants.
La mairie de Seltisberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Lupsingen
Village de Lupsingen, localité de la Suisse de 1 200 habitants.
La mairie de Lupsingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Augst
Village de Augst, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Augst a une adresse e-mail et un site Internet.
Giebenach
Village de Giebenach, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Giebenach a une adresse e-mail et un site Internet.
Ramlinsburg
Village de Ramlinsburg, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Ramlinsburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Hersberg
Village de Hersberg, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Hersberg a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Nucleotid
Un nucleotid qu'ei ua molecula compausada d'un sucre pentòsa, d'un grop fosfat e d'ua basa azotada, sia ua purina, sia ua pirimidina. Las divèrsas menas de nucleotids qu'entran dens la composicion de macromoleculas com l'ADN e los ARN, mes tanben dens la composicion de moleculas mei petitas com l'adenosina trifosfat (abreujada ATP) o lo coenzim A (CoA), d'ua importància màger dens lo metabolisme deus èstes vius.
Composicion[modificar | modificar la font]
Los nucleotids que son diferents segond que pertanhin a ua molecula d'ADN (que son alavetz aperats desoxiribonucleotids) o d'ARN (dens aqueth cas que's tracta de ribonucleotids).
- En ambs cas, qu'ostendan un acid fosforic de medisha composicion H3PO4
- Lo lor sucre pentòsa qu'ei, respectivament, la ribòsa peus ribonucleotids e la desoxiribòsa peus desoxiribonucleotids.


text:
Adelina Yzac
Originària del Peiregòrd, Adelina Yzac es a l’encòp autora e contairitz. Per ela, la paraula occitana es primièr de tot la que li foguèt donat d’entendre dins lo vilatge de sa naissença. D’aquí son interés primordial per las dimensions oralas del lengatge, e, d’un autre costat, per l’univèrs de l’enfança.
Coma contairitz, en occitan o en francés, sas performàncias s’adreiçan mai que mai als enfants, per de dire de restablir, aquò fasent, pel biais de la lenga e de son contèxt, la trasmission del conte e dels sabers que i son ligats, a travèrs la narracion. Autora de mai d’un libre pels enfants, Adelina Yzac es tanben romancièra : a publicat mai d’un libre a las Éditions du Rouergue.
Adelina Yzac dins lo nòstre catalog :
D’Enfança d’en Fàcia
Un tren per tu tota sola
Autors
- Giovanni Agresti
- Pèire Bèc
- Sergi Bec
- Aubin Bonnet
- Max Allier
- Joan-Ives Casanova
- Danièla Estèbe-Hoursiangou
- Felip Gardy
- Robert Lafont
- Bernat Lesfargues
- Bernat Manciet
- Michel Miniussi
- Rotland Pecout
- Joan-Maria Petit
- Jaumes Privat
- Joan-Ives Roier
- Max Roqueta
- Estève Salendres
- Claudio Salvagno
- Joan-Luc Sauvaigo
- F-Jacques Temple
- Joan-Pèire Tardiu
- Alan Viaut
- Adelina Yzac


text:
Gra
Gra[1] (au plurau: gras o grases) pòt designar:
- En metrologia, d'unitats de mesura, sovent representadas per lo simbòl °:
- Unitats de mesura d'angles dins lo plan. N'i a divèrseis escalas:
- Lo gra sexagesimau. Dins aquela unitat, la circonferéncia mesura 360 gras.
- Lo gra centesimau. Dins aquela unitat, la circonferéncia mesura 400 gras.
- Unitats de temperatura. N'i a divèrseis escalas:
- Lo gra Celsius, representat per lo simbòl °C.
- Lo gra Fahrenheit, representat per lo simbòl °F.
- Gra (alcòl)
- Unitats de mesura d'angles dins lo plan. N'i a divèrseis escalas:
- En matematicas, divèrsei nocions:
- Lo gra d'un polinòmi es lo pus grand exponent que i es present. Per exemple, 3 X4 - 5X2 + 2X - 1 es un polinòmi de gra 4.
- Lo gra d'una eqüacion algebrica P(x) = 0, ont P es un polinòmi, es lo gra dau polinòmi P. Vejatz en particular: eqüacion dau premier gra e eqüacion dau segond gra.
- Lo gra d'un nombre algebric es lo gra minimau d'un polinòmi non nul amb coeficients racionaus que x n'es una raiç.
- En geografia:
- Grau (geografia): boca o canalet que met en comunicacion un estanh litorau amb la mar. Per exemple, l'Estanh de Taur comunica amb la mar per lo grau dei Quilhas e lo grau de Pissa-Sauma.
- En toponimia:
- Lo Grau dau Rei es una comuna dau departament de Gard, dins la region de Lengadòc-Rosselhon.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Varianta grau subretot utilizada en geografia e toponimia


text:
Benasc
Benás (en aragonés SLA/GO) o Benàs (en benasqués SLA) o Benasc (en catalan), prononciat localament [beˈnas], es ua comuna de la comunautat autonòma d'Aragon (lo nom castelhan oficiau es Benasque).
Es au còr de la Vath de Benás ont se parla lo benasqués, qu'es un parlar de transicion enter lo catalan e l'aragonés (tienent tanben elements de l'occitan gascon).
Cal cambiar lo títol en Benàs (normal en occitan, en catalan e acceptable en benasqués).
A 1312 abitants (2005).
Dens la comuna de Benás se tròba lo pic d'Aneto, lo punt culminant deus Pirenèus.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 29 de setembre de 2015
Quauques conclusions tiradas deu resultat de las eleccions en Catalonha.
Los partits independentistas (Junts per Sí e CUP) qu'an guanhat las eleccions, dab quasi 48 % deus vòts amassa, çò qui'us confereish la majoritat absoluta au parlament.
La victòria relativa de Junts per Sí qui n'a pas obtiengut la majoritat absoluta que provocarà possiblament la fin d'Artur Mas com a president de la Generalitat, com ac exigeish la CUP qui serà convidada a compartir los fruts de la votacion. Que serà la CUP qui harà o des.harà la lei en Catalonha, puishque shens lo supòrt de la CUP, Junts per Sí non pòt governar.
Ciutadans, partit centrista estacat a l'unitat d' Espanha, qu'ei la fòrça qui puja en Aran, com en Catalonha e en la rèsta d'Espanha. Junts per si, lista sostienuda per l'actuau sindic d'Aran e arribada prumèra en Aran (31% deus vòts), qu'a obtienut sonque 25 vòts d'avança sus Ciutadans. Lo navèth deputat aranés que serà d'aquesta dusau formacion gràcias au sostien previsible d'auts partits anti-independentistas . Lo messatge, aquiu, qu'ei clar: los Aranés que vòlen demorar espanhòus a tot hòrt. Qu'ac sabèvam dejà.
Alavetz, e vòlen deishar Espanha los catalans? Que sembla que non, en realitat. Segur que vòlen un cambi pregon , totun que'u vòlen entà Espanha, meilèu que non entà Catalonha. Dab solament 47,8 % deus vòts, los partits independendistas n'auràn pas la legitimitat sufisenta tà poder declarar e impausar l'independéncia de manèira unilaterau. Totun, la revolucion qu'aurà de's har en Espanha se los Espanhòus non vòlen que los partits independentistas progressen mei. L'independentisme que jòga lo ròtle d'espante envèrs Espanha e que'n serà lo carburant entà la refòrma constitucionau espanhòla. Espanha qu'aurà de revisar completament la constitucion e cambiar de foncionament. Atau qu'ei lo messatge catalan.
E clar, lo referéndum sus l'independéncia catalana qu'aurà de's har e que's harà, un còp la constitucion espanhòla reformada.
2 comentaris:
- Vicent Llémena i Jambet ha dit...
-
Ja ho vinc dient fa més de deu anys i cinc amb asiduïtat, amb referèndum o sense caldrà que en la Constitució Espanyola es primen els mitjans de comunicació en les llengües perifèriques, i que la immersió lingüística hi siga recollida. No hi ha una altra solució, i aquesta hi podria entrar gairebé sense referèndum. O això crec i he cregut d'ençà més de cinc anys.
Vicent
- 29 de setembre de 2015 a les 16:12
- Bonastruc ha dit...
-
Hola Joan.
Penso que seria interessant poder-se subscriure a aquest blog i que cada cop que hi hagi una nova entrada ens arribi un correu electrònic per avisar-nos.
Salut!
- 26 d’octubre de 2015 a les 11:58