text:
1928
Aquesta pagina concernís l'an 1928 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Lo Partit Comunista Francés adòpta l'estrategia "classe contra classe"
- 12 de genièr - Lo govèrn francés ordena l'arrestacion dels deputats comunistas
- 22 e 29 d'abril - victòria de la drecha e del centre dirigit per Raymond Poincaré a las eleccions legislativas.
- 22 de setembre - Installacion de la primièra centrala telefonica automatica francesa, la centrala Carnot.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 6 e 7 de genièr - Lo fluvi de Tamèsi causa una inondacion a Londres: 14 mòrts.
- 31 de genièr - Leon Trotsky es exilhat a Alma Ata (actualament Almaty, en Cazacstan)
- 12 de març - Malta ven un domini britanic
- 12 d'abril - Un atemptat de bomba a Milan contra lo Rei Victor Emmanuel III causa 17 mòrts.
- 2 d'octobre - Josemaría Escrivá fonda l'Opus Dei
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
A la fin de l'annada en decembre, debanament dau XVen Congrès dau Partit que decidèt la collectivizacion de l'agricultura. Marcant la fin de la NEP, aquela decision acomencèt lentament e assaièt premier d'obtenir lo sostèn dei païsans paures e deis obriers agricòlas qu'èran lei beneficiaris supausats de la reforma. L'objectiu generau de la mesura èra de desgatjar de ressorsas sufisentas per acomençar l'industrializacion dau país e aparar la Revolucion còntra una ataca estrangiera. Nikolai Bukharin, un dei caps principaus de la drecha dau Partit, critiquèt publicament lo cambiament politic decidit per Stalin e foguèt excluch.
Mond[modificar | modificar la font]
- 3 de setembre - Descobèrta de la penicillina per Alexander Fleming.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Zulfiqar Ali Bhutto, president e primièr ministre de Paquistan (m. 1979)
- 12 de genièr - Andriu Labarrèra, òme politic occitan (m. 2006)
- 21 de genièr - Reynaldo Bignone, èx-president d'Argentina
- 28 de genièr - Jeanne Moreau, actritz francesa
- 26 de genièr - Roger Vadim, director francés de cinèma (m. 2000)
- 27 de genièr - Hans Modrow, primièr ministre de l'Alemanha Orientala
- 2 de febrièr - Ciriaco de Mita, primièr ministre d'Itàlia
- 26 de febrièr - Fats Domino, musician american
- 27 de febrièr - Ariel Sharon, primièr ministre d'Israèl
- 4 de març - Alan Sillitoe, escrivan anglés
- 6 de març - Gabriel García Márquez, escrivan colombian, Prèmi Nobel
- 10 de març - Sara Montiel, actritz e cantaira espanhòla
- 18 de març - Fidel Valdez Ramos, president de las Filipinas
- 19 de març - Hans Küng, teologian soís
- 2 d'abril - Serge Gainsbourg, cantaire francés (m. 1991)
- 6 d'abril - James D. Watson, genetician francés, Prèmi Nobel
- 7 d'abril - James Garner, actor american
- 23 d'abril - Shirley Temple, actritz e activista politica americana
- 4 de mai - Muhammad Husni Mubarak, president d'Egipte
- 10 de mai - Arnold Rüütel, president d'Estònia
- 12 de mai - Burt Bacharach, compositor american
- 13 de mai - Enrique Bolaños, president de Nicaragua
- 13 de junh - John Forbes Nash Jr., matematician american, Prèmi Nobel d'Economia
- 14 de junh - Che Guevara, revolucionari argentin (m. 1968)
- 17 de junh - Juan María Bordaberry, president d'Uruguai
- 20 de junh - Jean-Marie Le Pen, òme politic francés
- 25 de junh - Aleksei Alekseievich Abrikosov, fisician rus, Prèmi Nobel de Fisica
- 12 de julhet - Elias James Corey, quimista american, Prèmi Nobel
- 26 de julhet - Stanley Kubrick, director de cinèma american (m. 1999)
- 26 de julhet - Francesco Cossiga, president d'Itàlia (m. 2010)
- 6 d'agost - Andy Warhol, artista american (m. 1987)
- 22 d'agost - Karlheinz Stockhausen, compositor alemand (m. 2007)
- 25 d'agost - Herbert Kroemer, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 27 d'agost - Osamu Shimomura, quimista japonés, Prèmi Nobel
- 31 d'agost - James Coburn, actor american (m. 2002)
- 3 de setembre - Gaston Thorn, primièr ministre de Luxemborg (m. 2007)
- 19 de setembre - Adam West, actor american
- 30 de setembre - Elie Wiesel, escrivan romanés, Prèmi Nobel de la Patz
- 1 d'octobre - George Peppard, actor american (m. 1994)
- 3 d'octobre - Kåre Willoch, primièr ministre de Norvègia
- 30 d'octobre - Daniel Nathans, microbiologista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 10 de novembre - Ennio Morricone, compositor italian
- 11 de novembre - Carlos Fuentes, escrivan mexican
- 7 de decembre - Noam Chomsky, escrivan, lingüista e pensaire american
- 30 de decembre - Bo Diddley, musician american (m. 2008)
- ? Idi Amin Dada, dictator d'Oganda (m. 2003)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Vicente Blasco Ibáñez, escrivan espanhòl (n. 1867)
- 30 de genièr - Johannes Fibiger, scientific neerlandés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1867)
- 4 de febrièr - Hendrik Antoon Lorentz, fisician neerlandés, Prèmi Nobel (n. 1853)
- 15 de febrièr - Herbert Henry Asquith, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1852)
- 2 d'abril - Theodore William Richards, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1862)
- 19 de mai - Max Scheler, filosòf alemand (n. 1874)
- 2 de junh - Otto Nordenskjöld, explorator polar suedés (n. 1869)
- 20 de junh - Roald Amundsen, explorator norvegian (n. 1872)
- 17 de julhet - Álvaro Obregón, president de Mexic (n. 1880)
- 30 d'agost - Wilhelm Wien, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1864)
- 13 de setembre - Italo Svevo, escrivan italian (n. 1861)
- 22 d'octobre - Andrew Fisher, primier ministre d'Austràlia (n. 1862)
- 1 de decembre - Gunnar Knudsen, primièr ministre de Norvègia (n. 1848)


c: text/html

text:
Relacion d'equivaléncia
En matematicas, una relacion d'equivaléncia dins un ensemble E, relacion binària d'un tipe particular, es lo mejan de definir una classificacion completa deis elements de E segon un critèri donat.
Leis elements de E son agropats en classas d'equivaléncia : cada element x de E apartèn a una classa determinada sens ambigüitat, contenent totei leis elements de E que, segon lo critèri utilizat, se pòdon pas destriar de x : se ditz que son equivalents a x.
Es sovent interessant d'identificar (de considerar per identics) leis elements de E qu'apartènon a una meteissa classa d'equivaléncia, valent a dire de lei confondre volontariament : se definís ansin l'ensemble quocient de E per la relacion d'equivaléncia, qu'es l'ensemble dei classas d'equivaléncia.
Per exemple, dins l'ensemble deis entiers naturaus, lo critèri de paritat correspònde a la relacion binària "aver la meteissa paritat que", qu'es una relacion d'equivaléncia (coma se poirà verificar aisadament, cf. la definicion çai sota). Permete d'agropar leis entiers naturaus en doas classas, que designarem aicí per lei notacions :
- es la classa deis entiers naturaus pars
- es la classa deis entiers naturaus impars
L'ensemble quocient de E per aquesta relacion d'equivaléncia es l'ensemble que seis elements son lei doas classas d'equivaléncia.
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
Se sòna relacion d'equivaléncia dins un ensemble E (supausat non vuege) una relacion binària dins E qu'es au còp reflexiva, simetrica e transitiva, valent a dire :
- reflexivitat :
- simetria :
- transitivitat :
- )
Quand es una relacion d'equivaléncia dins E e que dos elements x, y de E son taus que , se ditz que :
- x, y son equivalents modulo (o "equivalents segon ").
Remarca : es clar que l'egalitat dins un ensemble E es una relacion d'equivaléncia dins E e que per tot element x de E, x es lo solet element equivalent (valent a dire aicí : egau) a x. La nocion de relacion d'equivaléncia generaliza la nocion d'egalitat.
Notacions[modificar | modificar la font]
- Una notacion frequenta per una relacion d'equivaléncia es " " ; s'escriu sovent : en plaça de : .
- De còps que i a, s'escriu : (onte "mod" es una abreviacion de modulo).
Classas d'equivaléncia[modificar | modificar la font]
Siá una relacion d'equivaléncia dins un ensemble E.
Definicion[modificar | modificar la font]
- Per tot element x de E, se definís ansin la classa d'equivaléncia (o classa) de x modulo (o "segon "):
- (la classa de x es lo sosensemble de E qu'a per elements leis elements de E equivalents a x).
- S'escriu sovent (se lo contèxte es clar) : en luòga de : .
- Inversament, se ditz qu'un sosensemble de E es una classa d'equivaléncia modulo (o "segon ") s'existís (aumens) un element x de E tau que .
Remarca : estent dos elements x, y de E :
La proposicion (1) es ren autre que la definicion de la classa d'equivaléncia de x.
Se'n dedutz : en intervertissent x, y, puei la proposicion (2) per simetria de .
Proprietat[modificar | modificar la font]
- Tota classa d'equivaléncia (modulo ) es una partida non vueja de E
- Estent dos elements x, y de E :
- se , alora
- se ) , alora
- Autrament dich, doas classas d'equivaléncia son siá egalas siá desjonchas
- Tot element de E apartèn a una classa d'equivaléncia, e apartèn ren qu'a una classa d'equivaléncia (la sieuna)
Se pòt sintetizar tot aiçò ansin : l'ensemble dei classas d'equivaléncia modulo es una particion de l'ensemble E.
demostracion :
- Se es una classa d'equivaléncia, existís tau que . Coma (reflexivitat), : x es element de .
- Supausem que , valent a dire : . Per transitivitat de :
- tot element z de E qu'es equivalent a x es equivalent a y ; aiçò significa que :
- reciprocament, tot element z de E qu'es equivalent a y es equivalent a x :
- Ansin, lei doas inclusions de sens contrari pròvan l'egalitat : .
- Supausem que : x, y son pas equivalents. Existiguèsse un element z comun a e , aquò implicariá : e , donc per simetria e transitivitat : , còntradisent l'ipotèsi.
Ansin lei doas classas , son desjonchas.
- S'es vist supra que ; coma doas classas non desjonchas son egalas, la classa es la soleta que contèn x.
Ensemble quocient[modificar | modificar la font]
Siá una relacion d'equivaléncia dins un ensemble E.
Definicion[modificar | modificar la font]
L'ensemble quocient de l'ensemble E per la relacion d'equivaléncia es l'ensemble dei classas d'equivaléncia modulo , notat : .
Informalament, de passar de l'ensemble E a l'ensemble quocient consistís a identificar, per cada classa d'equivaléncia modulo , totei leis elements d'aquesta classa : se considèra que leis elements de ne fan plus qu'un. Es tipicament un procès d'abstraccion.
La nocion d'ensemble quocient es fondamentala en matematicas per la construccion d'ensembles novèus.
La subrejeccion canonica[modificar | modificar la font]
Se definís l'aplicacion seguenta, qu'en tot element x de E, associa sa classa d'equivaléncia :
L'aplicacion ansin definida es subrejectiva (se es element de , existís aumens un element x de E tau que , autrament dich : . L'aplicacion es sonada subrejeccion canonica de E vèrs l'ensemble quocient .
Proprietat[modificar | modificar la font]
Estent dos elements x, y de E :
D'efècte, , e , car dos elements de E an la meteissa classa se e solament se son equivalents.
La proprietat universala de l'ensemble quocient[modificar | modificar la font]
Sián E, F dos ensembles, una relacion d'equivaléncia dins E, e la subrejeccion canonica.
- Se es una aplicacion e se , alora per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica : se ditz que f es constanta subre cada classa d'equivaléncia.
- Reciprocament, siá una aplicacion tala que per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica .
- Alora, existís una aplicacion unica tala que .
demostracion :
A) Coma , per tot pareu (x, y) d'elements de E : e .
Se , alora : resulta de la relacion (1) que : .
B) Recipròca.
- Demostrem premier l'unicitat de l'aplicacion g. S'existís tala que , e se es un element de , se pòt trobar (aumens) un element x de E tau que . Alora, necessariament :
- : la soleta valor possibla de g en es f(x), çò que pròva l'unicitat de g.
- Demostrem ara l'existéncia de l'aplicacion g. Venèm de veire que necessariament, per tot element de :
- , se x es un element de E chausit tau que ;
- sufís de mostrar qu'aiçò definís sens ambigüitat, valent a dire que lo segond membre f(x) de l'egalitat depende pas de l'element x qu'es estat chausit.
- D'efècte, se remplaçam l'element x de E tau que per un autre element y de E, tau que , alora , valent a dire , donc per ipotèsi, . Aiçò pròva qu'una aplicacion es estada definida.
- Enfin, còmpte tengut de la definicion de g, per tot element x de E, , onte , donc (vejatz supra : ), çò que pròva l'egalitat , e acaba la demostracion.
Exemples[modificar | modificar la font]
- La congruéncia modulo 3 (se pòt remplaçar 3 per tot autre entier naturau estrictament positiu). Se ditz qu'un element a de l'ensemble deis entiers es multiple de 3 s'existís un element b de tau que a = 3 b (per exemple, −6, 0, +15 son de multiples de 3). Se definís dins l'ensemble una relacion binària (sonada congruéncia modulo 3): estent dos entiers n, p, escriurem :
- (legir : n es congru a p modulo 3) se e solament se es multiple de 3, valent a dire :
- tau que .
- Aquesta relacion binària es una relacion d'equivaléncia dins :
- per tot , , e :
- donc (reflexivitat)
- se e , tau que ; alora , e :
- donc (simetria)
- se e , : tau que , tau que . Alora, , e :
- donc (transitivitat)
Tot entier n se pòt escriure d'un solet biais sota la forma : , onte q es un entier e : se ditz que q (respectivament r) es lo quocient (respectivament la rèsta) de la division euclidiana de n per 3 ; per exemple, se n = 17 : q = 5 e r = 2.
Alora, , donc : estent dos entiers n, p : se e solament se n, p an la meteissa rèsta dins la division euclidiana per 3.
Ansin, i a exactament tres possibilitats :
- se r = 0,
- se r = 1,
- se r = 2,
Existisson exactament 3 classas d'equivaléncia modulo 3 dins , aquelei de 0, 1, 2, que poirem notar respectivament :
- (classa modulo 3 de 0 ; es tanben la classa de 3...)
- (classa modulo 3 de 1 ; es tanben la classa de 4...)
- (classa modulo 3 de 2 ; es tanben la classa de 5...)
L'ensemble quocient de per la congruéncia modulo 3, notat abitualament , es : .
- Dins l'ensemble E dei drechas dau plan, la relacion binària "aver la meteissa direccion" es una relacion d'equivaléncia. La classa d'equivaléncia d'una drecha d es l'ensemble dei drechas que li son parallèlas (comprés d).
- Un exemple "generic". Sián dos ensembles E, F e una aplicacion . Se definís ansin una relacion binària dins E : per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- Es de bòn veire que es una relacion d'equivaléncia dins E ; la classa d'un element x de E es l'ensemble deis elements de E onte f a la meteissa valor qu'en x.
- Lo qualificatiu de generic vòu dire que tota relacion d'equivaléncia dins E se pòt definir ansin. D'efècte, se es una relacion d'equivaléncia dins E, e se es la subrejeccion canonica, es estat vist que per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- . Autrament dich :

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ramon Berenguièr IV de Barcelona
Ramon [1]Berenguièr IV de Barcelona, dich Lo Sant, o en catalan Ramon Berenguer IV (nascut en 1113 - mòrt lo 6 d'agost de 1162 al Borg Sant Dalmatz, actualament dins las Valadas Occitanas) foguèt comte de Barcelona. Foguèt sustot conegut per èsser estat l'artesan de l'union d'Aragon e de Catalonha.
Biografia[modificar | modificar la font]
Sos parents èran Ramon Berenguièr III de Barcelona e Doça de Gavaudan. N'eiretèt lo comtat de Barcelona lo 19 de julhet de 1131. L'11 d'agost de 1137, a Òsca, foguèt promés a l'infanta Peironèla d’Aragon, annadida de 3 ans a l'epòca. Lo paire d'aquela, Ramiro II d'Aragon, qu'aviá demandat l'ajuda del comtat de Barcelona contra Anfós VII de Castelha, abdiquèt lo 13 de novembre de la meteissa annada, en legant son reialme a Peironela e a son espós. Ramon Berenguièr IV governèt d'ara enavant Aragon, sens, caquelà, se'n far coronar rei; preferissiá portar lo títol de comte de Barcelona e prince del reialme d'Aragon. Foguèt lo darrièr monarca catalan qu'utilizèt en primièr luòc lo títol de comte de Barcelona; a partir de son filh Anfós II d'Aragon, los comtes de Barcelona utilizèron d'en primièr lo títol de reis d'Aragon.
Lo tractat entre Ramon Berenguièr IV e son sògre estipulava que sos descendents governarián conjuntament los dos reialmes. Quitament se Peironela moriguèt abans que lo maridatge foguès consomat, lo comte de Barcelona eiretèt de la corona d'Aragon. Los dos reialmes conservèron lors leis pròprias, lors institucions e lor autonomia, e demorèron distints sul plan de las leis mas units jol règne d'una sola dinastia.
Los istorians considèran aqueste arrengament coma un dels caps d'òbra politics de l'Edat Mejana ispanica. Los dos reialmes i ganhèron en fòrça e en seguretat. D'un autre costat, la formacion d'una entitat politica novèla al moment que Portugal fasiá secession de Castelha contribuiguèt a l'equilibri entre los reialmes crestians de la peninsula.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben posssiblas en occitan


text:
Agrís
Agrís (Agris en francés) es una comuna de la Charanta Occitana situada dins lo País d'Òrta e Tardoira. Administrativament, aperten au departament de Charanta e a la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
S'a exhumé las rèstas d'uèch individus (cinc adultas e tres mainats), dels chasseurs-cueilleurs del mésolithique, del VIIIe millenari[1].
Qualques fòtos aerianas mòstran las traces d'una aucupacion anciana d'epòca indéterminée. Vertat es #que l'aucupacion del luòc es fòrça anciana coma la testifica la descobèrta del casc de Agris, un casc de apparat celte en datant de la IVe sègle abC., trobat l'an 1981 en lo moment de registres archéologiques en la tuta de las Perrats, luòc #que la primièra aucupacion ne data del Bronze final [2].
En aquel meteis luòc de la tuta de las Perrats an #èsser trobadas poteries de la segonda edat del Fèrre[3].
On a exhumé les restes de huit individus (cinq adultes et trois enfants), des chasseurs-cueilleurs du mésolithique, du VIIIe millénaire[4].
Des photos aériennes montrent les traces d'une occupation antique d'époque indéterminée. Il est certain que l'occupation du site est très ancienne comme l'atteste la découverte du casque d'Agris, un casque d'apparat celte datant du IVe sègle abC., trouvé en 1981 lors de fouilles archéologiques dans la grotte des Perrats, site dont la première occupation date du Bronze final [2].
Dans ce même site de la grotte des Perrats ont été trouvées des poteries du second âge du Fer[5].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- la Bauma daus Peirats, ente se trobet lo casco gallés d'Agrís
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ nòstras-ancetres_550241.html {{{Títol}}}. Consultat lo 20 de març de 2010
- ↑ 2,0 2,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 20 de març de 2010
- ↑ Tèsi de S.Ducongé, Tome 19, revista Aquitania
- ↑ François Dufay, « La vraie vie de nos ancêtres », 2008. Consultat lo 20 mars 2010
- ↑ Thèse de S.Ducongé, Tome 19, revue Aquitania
{{Portal 2008]]-[[2014}}


text:
Seuvalada
Seuvalada qu'ei ua comuna de Bearn , pròcha d'Ortès e site d'ua abadiá. Qu'ei situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics .
L'abadiá de Seuvalada que ho fondada lo 6 d'abriu de 1128 per Gaston IV lo crotzat abans que partisse en crotzada en Espanha. Que la con·hidè a l'ordi deus benedictins lo son terrenh aperat Sylva Lata en latin. Los monges que s'encarguèn d'arcuélher los romieus.
En 1286 l'abadia que passè devath l'obediéncia Cisterciana.
Que ho destrusida en 1569 peus huganauts e tornada bastir per la Contrarefòrma en 1630. Venuda per la Revolucion Francesa, qu'èra en estat de roeinas chic a abans que la comuna la crompresse per la restaurar.
.


text:
Sainte-Croix
Sainte-Croix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Santa-Crotz fa partida de la Bressa louhannaise.
Sainte-Croix fait partie de la Bresse louhannaise.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dintre 1795 e 1800, Santa-Crotz absorbeix la municipalitat éphémère de Tagiset[1].
Entre 1795 et 1800, Sainte-Croix absorbe la commune éphémère de Tagiset[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Ehess, nòta communale de Santa-Crotz sus la basa de donadas Cassini, consultada lo 5 de julhet de 2010


text:
-394
Aquesta pagina concernís l'an -394 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Corint còntra Esparta. Atenas participèt ais operacions terrèstras ambé Tebas, Corint e Argos e navalas ambé leis Aquemenidas. Esparta aguèt l'avantatge sus la tèrra ambé doas victòrias a Nemea e a Coronèa. En revènge sus la mar, leis Atenencs capitèron d'anientar la flòta de Lacedemònia a Cnide.
Au contrari de la Guèrra de Peloponès qu'Esparta i èra sostenguda per leis Aquemenidas per tornar bastir lei flòtas destruchas per leis Atenencs, aquela victòria permetèt a Atenas de s'assegurar la supremàcia navala.


text:
Dornot
Dornot es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge pittoresque a situat a flanc de serral.
Ce petit village pittoresque est situé à flanc de coteau.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dornot Portava lo nom de Dornincum en 936.
Lo vilatge dépendait del abbaye de Gorze.
La comuna de Dornot i aguèt ligat a la municipalitat de Ancy-sus-Moselle de 1810 a 1869.
Aquel pichon pòble del val de Mètz èra celèbre per los sieus vins.
Dornot portait le nom de Dornincum en 936.
Le village dépendait de l’abbaye de Gorze.
La mairie de Dornot fut rattachée à la commune d’Ancy-sur-Moselle de 1810 à 1869.
Ce petit village du val de Metz était célèbre pour ses vins.


text:
Iniciatiua Internacionalista - Era Solidaritat entre es Pòbles
Iniciatiua Internacionalista - Era Solidaritat entre es Pòbles (II-SP) ei ua organizacion politica creada damb er objectiu de presentar era sua candidatura as Eleccions en Parlament Europèu de 2009 e de trabalhar ath delà des cites electoraus.
Aguesta candidatura ei ua coalicion d'Izquierda Castellana e Comuner@s ena qué tanben i participen candidats d'auti partits extraparlamentaris, coma Frente Popular Galega, e organizacions politiques coma Cucha Independentista Aragonesa, Corriente Roja, Iniciatiua Comunista e Lucha Internacionalista. A arrecebut tanben eth supòrt de militants malcontenti de Quèrra Unida, coma era agropacion de Bigastre, qu'a anonciat era sua gessuda de Quèrra Unida, Naua Henedura Socialista, Collectiu Republican Baish Llobregat e personatges deth mon dera cultura coma Carlo Frabetti, Santiago Alba Rico, Andrés Sorel, Javier Sádaba e Alfredo Grimaldos.
Era Cort Suprèma d'Espanha anullèc eth 16 de mai, per onze vòtes a cinc, era candidatura en Parlament Europèu en èster considerada pera Fiscalia Generau e era Advocacia der Estat coma ua formacion supausadament "pilotada" per ANV-ETA. Totun, eth Tribunau Constitucionau non a ratificat aguesta senténcia e en conseqüéncia, poderà presentar-se liurament as pròplèus Eleccions Europèes deth 7 de junh.


text:
841
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 841 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En Sicília, una còntra-ofensiva bizantina vèrs Crotona sostenguda per Venècia — vassau mai e mai teoric de l'Empèri — mau capitèt. En Anatolia, d'intrigas diplomaticas bizanticas e la mòrt dau califa Al Mutasim permetèron d'arrestar — d'un biais provisòri — leis incursions aràbias.


text:
169
Gabriéu Brun.
Etudes Comtadines.
Lou mestié de glòri.
Couvivènço Msicalo.
Jan-Pèire Monier.
Lou tourna de Cesar...
Pèire Mazodier.
ForrOccitània.
L’Astrado.
169
Dicho e raconte en terro de bouvino.
Etudes Comtadines.
Ensignadou Nòstis emissioun Prouvèrbi.
L'endeman d’eleicioun.
Editouriau Lou dèute.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
Aveni di Lengo de Franço?
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Carreto ramado, Carreto, Cavaucado
36en Festenau Prouvençau
Massugo
Gardian de sant Jòrgi
Sivèstre Clap.
Vièsti coumtadin
Santo-Estello.
Estage
Jouine de Prouvènço.
Lou mestié de glòri.
Nouvèu disque de Counvivènço Musicalo.
La Brigo en fèsto
Paumarés de la Mirèio d’Or e di Jouine de Prouvènço.
Lou municipe de Pamparigousto.
Prouvèrbi toucant lou bestiàri (fin).
Emilo Bonnel un pouèto de noste tèms.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor.
Lou tourna de Cesar...
Tradicioun de la Sant-Bàqui.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò. E la primo s’acampè!
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Paroles d’ici.
ForrOccitània.
L’Astrado.
Lis Esperita dóu Mount-Tabor
Despièi lou siècle quingen, en Éuropo, de group mai o mens secrèt o discrèt se troubèron en óupousicioun is autourita poulitico vo religiouso. Lou mai ancian testimòni qu’avèn èi l’eisistènci, en Espagno, en 1492, d’un group qualifica d’Iluminados o d’Alumbrados, que fuguè coumbatu pèr l’Enquisicioun. En Franço, en 1623, apareiguèron li Roso-Crous, pièi, en Picardìo, li Guérinets que l’on restaco à la tradicioun dis Alumbrados espagnòu. En Ceveno, dóu tèms de la revoucacioun de l’Edit de Nanto e de la Guerro di Camisard, de proutestant subran proufetisèron. Es au siècle 18en pièi, qu’en Éuropo, nasquèron de group teousoufi que fourmèron un courrènt misti óupousa au raciounalisme di Lumiero (1). Èro l’iluminisme, courrènt qu’avié rèn de vèire emé l’illuminismo italian e lis illuminati de Baviero qu’èron, éli, dins l’endrechiero di Lumiero. Au nostre, à Bedarrido, i’aguè un groupe que praticavo l‘iluminisme. Vaqui soun istòri.
Es un sujèt noun especialamen prouvençau. Dirai qu’es universau, mai fai partido tambèn de l’istòri loucalo d’uno viloto de Prouvènço. Pèr acò, l’avèn tira dis óublidun de la memento, s’agis dis Esperita dóu Mount-Tabor, es de dire, en francés, dis Illuminés du Mont-Thabor.
Aqui, illuminés noun significo fada, sarié un contro-sèns. Noun, aquéu mot, de sèns religious, designo de gènt touca, alumina de la lus de l’esperit, adounc d’esperita. Es ansin tambèn que Mistral lou noto dins soun Tresor (esperita : éclairer des lumières de l’esprit, TdF).
Fourmavon, aquésti gènt, uno sèito religiouso que praticavo l’iluminisme, que se pourrié dire, en prouvençau, esperitisme, emai noun faguèsson vira li taulo. Mai, se n’en mancavo de gaire, lou veiren. Aguèron l’urouso idèio de planta caviho à Bedarrido en 1784, dins un endré, en sourtido de la viloto vers Courtesoun, proche la routo naciounalo de vuei, que batejèron Mount-Tabor.
Ramentaren eici que lou Tabor es un mount de Palestino, que, d’aut de si 588 m, tresploumbo Galilèio. Dempièi de siècle avans nosto èro, li Jusiòu n’avien fa deja un liò de culte. D’ùni pièi plaçon sus aquéu mount la trasfiguracioun de Juese, d’autre l’episòdi de la tentacioun o encaro soun aparicioun à si disciple, un cop ressuscita. Tre lou siècle 4en, l’endré se curbiguè de mounastié e de glèiso.
Aquelo istòri dis Esperita, Nouvè Marmottan, dóu tèms qu’èro mèstre d’escolo dins nosto viloto, la desvouloupè dins soun libre de noto istourico sus Bedarrido. Se n’en sian proun servi, adounc, emé d’àutri sourso, pèr vous ajuda descurbi l’obro de Dom Pernety e de si coumpan, digno dóu Guide de la Prouvènço Misteriouso.
Antòni-Jóusè Pernety, mounge beneditin
Lou foundadou de la sèito, Antòni-Jóusè Pernety, nasquè en 1716, à Rouano, en Fourès. D’uno famiho noumbrouso e pauro, venguè lou prouteiciouna e l’escoulan de soun ouncle, l’abat Jaque Pernety, de Lioun, que l’aduguè à la vido religiouso.
Ansin faguè sis estùdi dins l’abadié Sant-Alire de Clarmount, en Auvergno, establimen de la coungregacioun di beneditin de Sant-Maur. Douta d’un esperit curious, inalassable à la peno, ié fuguè lèu remarca de si superiour. Acò lou faguè nouma, un pau après 1747, à l’oustaupaire de la coungregacioun, l’abadié de Sant- German di Prat, à Paris.
Es aqui qu’escriguè d’abord lou :
- Manuel bénédictin contenant l’Imitation de Jésus-Christ, la règle de saint Benoist, les exercices tirés de cette règle et la conduite pour la retraite du mois (1755),
e tambèn soun segound oubrage, mai curious :
- Dictionnaire portatif de peinture, sculpture et gravure avec un traité pratique des différentes manières de peindre (1757).
Es pièi dins la biblioutèco de soun couvènt que descurbiguè d’oubrage escabissous e que s’afeciounè, la memo annado 1757, pèr li sciènci rescoundudo. N’espeliguè lèu, de sa part, d’obro de la memo meno :
- Les fables égyptiennes et grecques dévoilées et réduites au même principe, avec une explication des hiéroglyphes et de la guerre de Troye (1758),
- Dictionnaire mytho-hermétique, dans lequel on trouve les allégories fabuleuses des poètes, les métaphores, les énigmes et les termes barbares des philosophes hermétiques expliqués (1758).
Es de dire que lou sujèt l’ispiravo e que la seguido sara de la memo tinado. La counversioun es di soudo, sian liuen de si proumiés oubrage. Devié passa, l’ome, soun tèms d’estudia e d’escriéure, fasié, pèr tout dire, un travai vertadié de beneditin!
Di Malouino à-n-Avignoun
Dins lis annado 1763-1764, Pernety faguè emé Bougainville lou vouiage dis Isclo Malouino e passè lou destré de Magellan. Acoumpagnavo lou grand aventurié en qualita d’óumournié e tambèn de naturalisto. Un libre encaro crebè l’iòu :
- Journal historique d’un voyage fait aux iles Malouines en 1763 et 1764 pour les reconnoître et y former un établissement et de deux voyages au détroit de Magellan avec une relation sur les Patagons (1769).
A soun retour, s’entournè mai au couvènt. Mai noun se fasié à la règlo di beneditin. Ié venguèron en òdi lis istitucioun de l’ordre. D’idèio novo coumençavon de greia dins soun esperit. Se desfrouquè e, en 1765, partiguè pèr Avignoun. Se ié faguè franc-massoun, chausissènt noun la lojo douminanto, mai uno lojo dissidènto, bèn escabissouso, dóu rite escoussés ancian, li sectateurs de la Vertu. Pernety acourdè à-n-aquesto lojo un councous atiéu. S’aprendrié à-n-éu la creacioun dóu grade de chivalié dóu soulèu que, desparti en dous degrad, faguè li numerò 27 e 28 dóu rite escoussés.
La Soucieta dis Esperita de Berlin
Mau vist pamens de l’enquisicioun, deguè quita lis estat pountificau pèr se refugia en Prusso, mounte lou grand Frederi, despoto escleira dóu siècle di Lumiero, aculissié emé bèn-voulènci lis emigra estrangié. I’arrivo en 1768 e se fai nouma counservadou de la Biblioutèco publico e reialo de Berlin. E vaqui tourna l’óucasioun de reveni vers lis estùdi e de publica en francés sènso perdre de tèms :
- Discours sur la physionomie et les avantages des connoissances physionomiques (1769).
- Dissertation sur l’Amérique et les Américains (1769).
- Examen des recherches philosophiques sur l’Amérique et les Américains et de la défense de cet ouvrage (1771).
Mai soun afecioun pèr li sciènci rescoundudo es sèmpre vivo. Lis enfluènci de Pernety saran la dóutrino mistico dóu Suedés Enmanuèl Swedenborg, l’obro de Miquéu Maïer (1568- 1622), arquemisto alemand, e la d’un autre Alemand, countempouran (na en 1718), aqueste cop, un arquemisto misti, Jan Danièl Müller, escais-nouma Elias Artista.
A Berlin, ié faguè tambèn la couneissènço dóu comte poulounés Thadée Lezczy Grabianka (1745-1809) e de l’abat Guyton de Morveau, di Brumore (1738-1786), qu’èro lou biblioutecàri dóu prince Enri de Prusso.
Tout aquéu bèu mounde misti foundè dounc la Soucieta dis Esperita de Berlin. Pantaiavon uno religioun novo. Aquesto soucieta secrèto sarié la debuto dóu nouvèu pople de Diéu. Grabianka n’en sarié lou rèi e Pernety lou grand-prèire. Aquelo religioun, l’Esperitisme (illuminisme), èro uno mescladisso d’estàsi pïouso e de preóucupacioun proufano, de casuïstico e d’astroulougìo, de fe e de filousoufìo, de rasoun e de mascarié. Fau i’apoundre l’arquemìo, que la recerco de la pèiro filousoufalo n’èro un di soucit maje.
Lou poudé superiour d’aquéu culte nouvèu, que Pernety n’en fuguè l’evangelisto, èro la Santo-Paraulo, l’ouracle de la chourmo. Ié revendren, mai es elo, vers la mita de 1782, que i’enjougneguè d’èstre lèst de parti. Èro chausi pèr l’Eterne pèr ana founda uno ciéuta nouvello, en ribo d’un grand flume que dauron, au miejour, li clau de sant Pèire, à quaranto jour d’à pèd de Berlin, en passant pèr Goritz e Prague. L’ange Assadai lou menarié vers l’endré de soun astrado avenidouiro. Brumore avié reçaupu, éu tambèn, d’istrucioun pariero. Partiguè quàuqui tèms avans Pernety.
Pèr lou verai, es Frederi de Prusso, en quau noun agradavo aquelo desaviaduro de sis oste, que li foro-bandiguè. Pernety anè d’en proumié à Paris, mounte vouguèron lou fourça de s’entourna dins soun couvènt. S’endraiè pamens vers lou Miejour, mai s’arrestè à Valènço, encò d’un de si fraire.
Avignoun, de tout segur, èro lou le de sa messioun, la ciéuta futuro, que falié counverti à la novo religioun.
Aquelo toco inquietavo Pernety. Emplanta un dòumo en Franço èro deja proun maleisa, mai l’emplanta en Avignoun, en pleno terro papalo, venié bèn mai tihous. Èro adounc dins lis ànci e s’interrougavo, quouro un asard benvengu ié faguè counèisse, dins un saloun de Valènço, lou marqués de Vaucroso.
Pernety à Bedarrido
Aquéu marqués èro un gentilome prouvençau qu’avié si terro à Bedarrido. Sedu pèr li dòumo de la novo religioun e counvincu qu’anavo chanja la caro dóu mounde, semoundeguè à Pernety un recàti sus soun doumaine.
L’istalè dins uno grangeto pausado sus un mourre, gaire liuen de la routo de Bedarrido à Courtesoun.
Un arc-de-sedo se dessinè, se dis, au moumen que l’aposto passè lou lindau de l’oustau espitalié. Samenè sus la colo quàuqui grano raducho de Palestino e batejè Mount-Tabor lou tèmple nouvèu, en remembranço de la mountagno mounte s’èro coumpli lou miracle de la trasfiguracioun dóu Crist.
Tre 1784, mai que d’un di sòci de Berlin se retroubèron à soun entour. L’an seguènt, èron un centenau de semoundre i primadié soun councous entousiasto e fervourous souto li fres bousquet dóu Mount-Tabor. Dintre éli se poudien nouta lou dóutour Boyer (o Bouge?), venerable de la Lojo di sectateurs de la Vertu e Jaque de Tertullis de Tremolet de Bucelli, marqués de Mount-Pezat.
Es aqui, à l’oumbrino dis "aubre vertadié dóu bèn e dóu mau", que n’en parlo la Genèsi, que se fasien lis acamp de l’ordre. Dins lou tèmple caupien dous saloun, emé taulo e cadiero, adourna de quàuqui tablèu alegouri, e servènt l’un is afaire servile de la soucieta, l’autre à la celebracioun dóu culte, au canta di cantico, i leituro pïouso.
En quisto de la pèiro filousoufalo
A coustat d’aquésti dous saloun, s’atrouvavo lou gabinet dóu grand-obro, meno de labouratòri, mounte chascun ié venié esperimenta li mesclun e precepita de soun envencioun. Es que la grando preóucupacioun dóu groupe èro la quisto dóu grand-obro, de la pèiro filousoufalo.
Estranjo mescladisso de fe e de mascarié! Se ié parlo subre-tout de tremudacioun de metau, se ié vèi que de fournet e d’alambi. Grand e pichot cercon de faire d’or… Rèn, dins aquéu cafoucho de mistèri, se fasié avans qu’aguèsson counsulta la Santo-Paraulo, sus soun autar de moufo. Cercavon, dins la counjouncioun dis astre, dins l’óusservacioun di planeto e dis ensigne, dins la coumbinesoun di noumbre, dins l’art ilusòri de la devinacioun ensigna pèr Michèu de Nostradamus, l’ancian escoulan dóu coulège d’Avignoun, li secrèt dóu presènt e de l’aveni. Evoucacioun, aparicioun de glàri, ourouscope, relacioun emé lou mounde dis amo, tóuti li fourmulo magico i’avien soun intrado.
Mai lou proublèmo de l’or pur, dóu metau tremuda, i’èro toujour la toco proumiero di cerco… Brumore en particulié, l’un di proumiés inicia, èro un achini de la quisto de la matèri filousoufalo. Es à-n-éu, à Berlin, qu’Elias Artista aurié baia de flascoulet de matèri filousoufalo.
La resulto de si recerco fuguè uno meno de pasto ountuouso que dounè à La Richardière en 1786. Aqueste la travaiè à soun tour e la boutè au fiò dóu 29 de mars de 1786 au 13 de juliet de 1789, siegue 1.200 jour. Partejavon ansin lou pantai d’assoula, pèr lou biais de la pèiro filousoufalo, la pauro umanita dóu pes noun toulerable de l’endigènci.
De la ternita à la quaternita...
En foro d’aquésti preóucupacioun materialo, de qu’èro lou dòumo proufessa pèr la sèito?
Lis entre-signe soun forço counfus à-n-aquéu prepaus. Se saup pamens que cercavon la perfeicioun pèr l’enaussamen. L’ouresoun mentalo bastavo à sa pureta, ço que li desgajavo de touto coustrencho sacramentalo, aleva de la ceno que s’amenistravon l’un l’autre.
Ametien un Diéu un, noun crea, infini, qu’es vido, bord qu’es amour, un Diéu que tirè l’ome d’éumeme e noun dóu noun-rèn. Cresien is ange, is esperit celèste, intermediàri óubliga entre lou cèu inferiour e la creaturo, coumunicadou de revelacioun divino. L’arcange Grabié noutamen ié semblavo bèn superiour à sant Pèire que l’esperitalita toucavo gaire.
Mai lou poun particulieramen curious dóu dòumo èro lou culte especiau de la Vierge. Pernety i’avié counsacra un libre que fourmavo, s‘acò se pòu dire, sa garlando d’amour pèr elo :
- Les Vertus, le pouvoir, la clémence et la gloire de Marie, mère de Dieu (1790).
D’aquel óumage particulié, s’es counclu qu’adouravon la Vierge, que ié pourgissien de sacrifice, qu’afourtissien que l’Esperit-Sant, s’estènt encarna dins lou sen de santo Ano, la Vierge fasié uno quatrenco persouno divino. Uno quaternita ramplaçavo la ternita. Rèn pamens permet aquelo counclusioun estrèmo, que repauso que sus d’empressioun fugidisso.
La iérarchìo pernetico
Sèmblo qu’uno liberta de cresènço èro leissado i fidèu e que la ierarchìo nimai èro pas forço rigourouso. Li fraire esperita èron desparti en dous grade : li nouvice o minour e lis esperita mejan. A sa tèsto, lou mage, pountife, patriarcho o proufète. Dessus lou mage, la biblo, que representavo lou poudé assoulu, presidavo en tóuti li sesiho, la biblo di tres sèns : l’un celèste, l’autre esperitau e lou tresen naturau.
L’ouracle dóu groupe, lou counseié e lou guide di cresèire èro, l’avèn di, la Santo-Paraulo. Lou cartabèu dis envoucacioun facho pèr lis inicia à la Santo-Paraulo, entre 1779 e 1783, es encaro au Museon Calvet, en Avignoun. La leituro d’aqueste manuscri de 155 pajo douno idèio dóu bijarrige que pòu greia dins li tarnavello umano.
N’en vaqui un escapouloun :
- 10 de febrié de 1779. Questioun : "Te demande, Santo-Paraulo, se ié caup vertadieramen, sinceramen, dins li dous caièr qu’ai souto lis iue, l’un que se dis de Mourdacai, l’autre de Flamel, lou secrèt dóu Grand-Obro?."
Responso : "O, tu que m’interrogues, escouto! e que siegue pèr la glòri de toun Diéu e pèr toun bonur! Aprene de destria la lus de l’escuresino. Un soulet es vertadié, de touto verita, l’autre fuguè e sara proun long-tèms la rouino de si semblable (...)."
Chasque sòci à-de-rèng counsulto pièi l’ouracle sus lou presènt o l’aveni, sis afaire persounau o li dis autre, sènso se leissa desavia pèr la noun coumprenesoun vougudo de la responso.
Souto lis espino de l’enigmo, disié lou mèstre, s’escound la roso mistico que soun prefum meno l’elegi au jardin dis Esperido. E la règlo de counducho fissado pèr l’ouracle ansin se resumissié : Vive pèr Diéu, vive pèr tu, siegues mai à-n-éu pèr èstre mai à tu.
Lou tèmple d’Avignoun fai escandale
Pamens, l’autourita de Pernety fuguè un moumen amenudado pèr la que se prenguè lou comte de Grabianka, que se pensavo trop envahissènt lou culte de la Vierge.
Mai audacious que soun mèstre, foundè en Avignoun, dins soun oustau de la carriero Couloumbo, un segound tèmple de l’Esperitisme, ounte, disié la crounico dis escandale, lou culte de la Vierge èro ramplaça pèr lou de persouno mens inmaculado, en quau se rendien d’óumage mens inmateriau...
Mai après uno intrado e un sejour bousinaire, lou comte Grabianka, fugissènt la Revoulucioun, s’esvaliguè un bèu jour, abandounant si fidèu… Repareira en Avignoun que quàuquis an après, souto lou Direitòri, avans d’ana mouri en 1809 dins li presoun de Sant-Petersbourg, en seguido d’un coumplot mena contro l’emperaire Aleissandre 1ié.
Deliéurado d’aquelo councurrènci, la pichoto glèiso pernetico prenguè un envanc nòu. Reçaupeguè en 1790 un sòci de remarco, lou baroun de Corberon, qu’avié frequenta li grand vesènt d’aquéu tèms : Cagliostro, lou generau Malussano, Mesmer… Restè d’autant mai voulountié au Mount-Tabor que la vilo d’Avignoun coumençavo d’èstre treboulado di passioun poulitico.
D’eirège o de fadòli?
En aquelo debuto de 1789, la sèito pernetico n’èro à soun pountificat. Sa reputacioun èro grando en Éuropo e coumençavo de treboula la glèiso catoulico elo-memo.
Enjusquo aqui, la sèito noun èro estado inquietado. Après uno enquisto gaire aprefoundido, l’archevesque d’Avignoun avié barra lis iue, se pensant que si sòci s’ameritavon mai un asile de fadòli que li pestèu d’uno gabiolo. Mai lou vice-legat d’Avignoun s’èro moustra éu mai catihous. A l’asard, avié douna ordre is esperita de se dissòudre e de quita lou territòri coumtadin, enjouncioun qu’èro istado letro morto.
A soun tour, lou tribunau de l’enquisicioun fuguè sesi de l’afaire. Sus lou raport dóu paire Panis, declarè la sèito souspèto d’eresìo, enebiguè de i’aderi, de n’en faire lou laus e ourdounè de manda si membre i tribunau eclesiasti.
D’Anglés au Mount-Tabor...
La Revoulucioun escafè li decrèt de l’enquisicioun, mai pamens, la sèito fuguè pèr sa maje part esparpaiado, tre li proumié mouvamen revouluciounàri.
Li mai noumbrous di sòci èron de noble. Emigrèron. Lis autre anèron en gabiolo. Pernety éu-meme fuguè arresta au Mount-Tabor lou 12 d’Óutobre de 1793, segound la lèi famouso sus lis Anglés, di 9 e 10 d’Óutobre de 1793.
Uno letro de Poultier, representant dóu pople, escricho d’Avignoun au Coumitat de Salut Publi, descriéu li rasoun d’aquelo estranjo arrestacioun :
"La lèi sus lis Anglés es uno represaio justo de l’atentat que touquè nòsti coulègo, assassina à Touloun pèr li sóudard de la court de Sant-James. Lou meme sort nous esperavo di coumplice d’aquesto court. Vosto prudènci a desjouga aquésti proujèt coupable e Couthon nous a venja. Li rigour de vosto lèi nous óubligon de demanda voste vejaire pèr li cas que s’ameriton de counsideracioun particuliero. Avèn arresta : Jaque Mac Gregor, na en Escosso; Guihaume Boursic, na à Loundro; Antòni Jóusè Pernety, na à Rouano en Fourès. Es un saberu que restè long-tèms en Prusso emé la permessioun dóu gouvèr. Aquésti particulié diferènt demandon sa remesso en liberta, mai avèn pas vougu decida avans de vous counsulta".
Mac Gregor e Guihaume Boursic èron de fraire esperita e de famihié de Pernety. Rèn justificavo soun arrestacioun. Pamens, la Counvencioun i’acourdè la liberta qu’après un raport especiau dóu Coumitat de Legislacioun.
La fin de la sèito
Pernety, qu’èro un counvincu, reprenguè sis estùdi escabissous emé la memo simplesso d’amo qu’avans, mai emé lou regrèt amar que, dins la pountannado bourroulado de la Terrour, La Richardière aguèsse ensepeli dins uno escoundudo introuvablo, la sustànci filousoufalo tant penousamen travaiado pèr Elias Artista, Brumore e éu-meme. Tout èro de recoumença.
Pernety noun descurbiguè lou secrèt dóu grand-obro. Venié pamens de trouva lou biais d’esperlounga sa vido de...mant un siècle, quand fuguè subran empourta pèr uno ataco lou 16 d’Óutobre de 1796, dins l’oustau de l’avoucat Vincèns Gasqui, un inicia que l’avié assousta, plaço di Tres-Pilat, en Avignoun.
Après la mort de soun foundadou, la sèito dis esperita languiguè quàuqui tèms. En 1800, i’avié plus gaire que quinge sòci, sièis o sèt en 1804. Èro plus qu’un cors sènso amo, sènso voio, belèu tambèn sènso fe.
S’amoussè d’à cha pau. Vuei, soubro d’elo qu’un souveni liuenchen e lou noum de Mount- Tabor estaca à la coulineto bedarridenco, que si fres bousquet recatèron uno passado tant de chimèro e tant d’ilusioun.
L’obro de Pernety passè, pamens, à la pousterita, bord que d’ùni de sis obro soun sèmpre reeditado.
1119233


text:
Corrosion
La corrosion es l'alteracion que provòca l'atmosfèra sus un objècte manufacturat, levats totes los efèctes puramant mecanics (coma los damatges causats par la friccion e la rompadura per impactes). Los exemples mai coneguts son las alteracions quimicas dels metals a causa de l'aire, coma la formacion d'oxid de fèrre sus l'acièr o la patina verda sul coire e los seus aliatges (coma, per exemple, lo laton).
Malgrat tot, la corrosion es un fenomèn fòça mai corrent que tòca totes los materials (metals, ceramicas, polimèrs...) e totes los mitans (aquoses, atmosfèra, nauta temperatura...).
La corrosion es un problèma industrial important, perque pòt causar d'accidents (fagilizacion de las pèças) e, mai, representa un còst important, perque s'estima que cada segonda se dissòlvan cinc tonas d'acièr pel mond. Qualques pichons nanomètres o picomètres invisibles sus cada pèça, multiplicats per la quantitat d'acièr existent pel mond, son vertadièrament una pèrda importanta de material
La corrosion es un camp de las sciéncias de materials que demanda de coneissença de quimia e de fisica (fisicoquimica)
Somari
Apròcha de la corrosion dels metals[modificar | modificar la font]
La corrosion dels metals es un fenomèn de caire natural. En efècte, malgrat de rares excepcions (l'aur, lo fèrre d'origina meteoritica...) los metals son presents sus la Tèrra en forma d'oxid, dins los minerals (coma la baucita s'es alumini, l'ematita s'es fèrre...). Dempuèi de la preïstòria, tota la metallurgia constituissiá a reduire los oxids en bases forns, per fabricar lo metal. La corrosion, de fach, es lo retorn del metal al seu estat natural, l'oxid.
La corrosion es una reaccion quimica (oxidoreduccion) qu'intervenon dos elements:
- La pèça manufacturada
- L'ambient
Sovent se parla de l'"acièr inoxidable"; lo tèrme es inadequat per doas rasons:
- Aquel tipe d'acièr conten d'elements d'aliatge (cròme, niquèl) que s'oxidan; a aquela capa d'oxid se deu la proteccion de l'acièr
- Es pas protegit mai que per un tipe d'ambient, e, probablament, s'oxidarán dins d'ambients diferents.
Oxidareccion de la corrosion[modificar | modificar la font]
La corrosion dels metals es un procès electroquimic qu'implica doas semireaccions:
- Ambient acid O2+ 4H+(aq)+4e-→ H2O o bé 2H++2e-→H2
- Ambient basic O2+2H2O+4e-→4OH- o ben 2H2O+2e-→H2+2OH-
Ambedoas semireaccions se presentan simultanèament e sont irreversible. Atal, se se vòl empachar la corrosion d'un metal, se pòt agir en inibent la semireaccion d'oxidacion o ben la semireaccion de reduccion. Se dich que l'oxidacion es un procès anodic, alara que la reduccion es un procès catodic; d'aquel biais existisson inibitors anodics e inibitors catodics.
Tipes de corrosion[modificar | modificar la font]
Existisson diferents tipes de corrosion. Los mai comuns son:
Corrosion generalizada[modificar | modificar la font]
L'oxidacion se produtz uniformament en tota o granda partida del metal. Lo metal a pauc a pauc merma fins a res sus tota la superfícia.
Corrosion per fissadas (pitting corrosion)[modificar | modificar la font]
La pèça se manten sens atacar a un nivèl macroscopic, mas sus qualques punts locals se produís la corrosion. Lentament evolua, las fissadas venon visibles e amb lo temps arriban a perforar lo metal. La produccion de fissadas son d'en prmièr ligat amb la preséncia d'ions clorur e se presenta entre d'autres, sus qualques acièrs inoxidables en mitans marins.
Stress Corrosion Cracking (SCC)[modificar | modificar la font]
La combinason d'un agent quimic e de tensions provòcan una corrosion que produch cretas qu'acaban per fragilizar lo metal. Cal l'accion combinada de l'agent quimic e de las tensions per tal que se produsís. Se presenta per exemple pels aliatges especials de niquèl, cròme e fèrre.
Deteccion de la corrosion[modificar | modificar la font]
La corrosion dels metals provòca de grands còsts economics derivats de la pintura dels metals, reparacion de material defectuós e, sobretot, pels arestes de produccion per causa d'avarias. Se desvolupèt diversas tecnicas que permeton, amb mai o mens de succès, coneisser lo gra e tipes de corrosion dels canons, reactors, eca., d'una industria:


text:
Otakar Ševčík
Otakar Ševčík (Horažďovice, lo 22 de març de 1852 – Písek, lo 18 de genèr de 1934) que ho un violonista chèc e sustot un deus màgers pedagògs deu vriulon. A despart de la soa carrièra com concertista virtuòse, qu'ei famós per'mor deus sons estudis entau vriulon qui son enqüera uei lo dia ua referéncia entaus eslhèves qui aprenen la tecnica d'aqueste instrument.
Ševčík que comencè a estudiar lo vriulon dab lo son pair abans de perseguir au Conservatòri de Praga dab Antonín Bennewitz. Que ho eth medish professor au Mozarteum de Viena, a la Societat Imperiau Russa de Musica de Kiev, que gavidè lo departament de vriulon au Conservatòri de Praga, puish lo medish departament a l'Academia de Musica de Viena ; qu'avó de deishar aqueth pòste après la Segonda Guèrra Mondiau per'mor de la soa nacionalitat chèca e que tornè au Conservatòri de Praga abans d'ensenhar aus Estats Units d'America e au Reiaume Unit.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Particions a gratis (inclusent los estudis gaireben estudiats per tots los vriulonistas classics) suu site de l'International Music Score Library Project.


text:
Guit
Los guits tanben sonats rits o anets son d'ausèls de la sosclassa dels neornites, de l'òrdre dels anserifòrmes e de la familha dels anatidats. Se repartisson en tres sosfamilhas :
- los anatinats, ont se tròba los guits de superfícia (genre Anas) e los guits cabussaires (genres Aythya, Netta, etc.)
- los merginats, o guits piscivòrs
- los oxiurinats
Demest los guits, se pòt destriar :
- lo guit colverd (Anas platyrhynchos), guit de superfícia ;
- lo fuligula morilhon (Aythya fuligula), guit cabussaire ;
- la neta rossa (Netta rufina), guit cabussaire ;
- le guit mandarin (Aix galericulata), guit forestièr ;
- lo bèc de rassèga tufat (Mergus serrator), guit piscivòr.
Guit domestic[modificar | modificar la font]
Lo guit es estat domesticat coma polalha, o espècia de polassariá. Òm l'elèva per sa carn. Cal destriar las divèrsas raças de guits domestics de l'espècia Anas platyrhynchos interfecondas amb lo guit colverd e lo guit de Barbariá, espècia domesticada en America del Sud. Aquestas doas espècias essent correntament ibridadas per produire lo guit mulard (ibrid esteril).
Lo guit se pòt aprestar de mantun biais. Citem en particular :
- en cosina francesa, lo guit amb l'irange, lo magret de guit
- en cosina chinesa, lo guit pequinés, lo guit lacat
- Vejatz tanben : Recèptas de guit
Fòtos[modificar | modificar la font]
-
Guit de Barbariá mascle
-
-
-
-
-
-


text:
Bavelincourt
Blavincourt en picard ( Bavelincourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vallée de la Hallue se ramifie en divèrses pichons vallons. A lo-dessous de las tèrras glaises, existís una capa sosterranha #qu'alimenti los potzes de totas las abitacions[1].
La vallée de l'Hallue se ramifie en plusieurs petits vallons. Au-dessous des terres glaises, il existe une nappe souterraine qui alimente les puits de toutes les habitations[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Un menhir d'epòca indéterminée, se tròba a l'èst del territòri.
Qualques armas de pèira e de las poteries gallo-romaines an #èsser d'amassadas sul territòri.
Lo 23 de decembre de 1870, al cors de la batalha de la Hallue, dels combats an #aver luòc a Bavelincourt.
Un menhir d'époque indéterminée, se trouve à l'est du territoire.
Des armes de pierre et des poteries gallo-romaines ont été trouvées sur le territoire.
Le 23 décembre 1870, au cours de la bataille de l'Hallue, des combats ont eu lieu à Bavelincourt.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nòta communale de 1899 pel Sr. Carton. Archiu départementales de la Soma
- ↑ Notice communale de 1899 par M. Carton. Archives départementales de la Somme


text:
Epifania
Epifania es un mot d'origina grèga, Ἐπιφάveιa que significa « manifestacion » o « aparicion » – del verbe φάιvw, « se manifestar, aparéisser, èsser evident » – e que l'utilizacion es anteriora al crestianisme.
Somari
Origina[modificar | modificar la font]
L'Epifania es una fèsta d'origina pagana, pendent que se celebravan los Epifanes, es de dire Apollon e le Solelh a que es associat coma los autres Dieus Sobeirans (Dieus Epifanes : Zèus, Atena, Ermès, Era, Poseïdon, Demetèr, Efèts, Afrodita, Arès, Artemis, Estia).
Epifania crestiana[modificar | modificar la font]
Aquela fèsta foguèt crestianizada, e l'Epifania remembra la visite dels magos al nenon Jesús, lo Messias dins lo monde. Es lo 6 de genièr[1]. En França perque aquel jorn es pas fèria, se celèbra lo segond dimenge aprèp Nadal.
Iconografia del novèl testament[modificar | modificar la font]
-
Cappadoce, fresca del sègle XII
-
Icòna bizantina
-
-
Boticelli (1475), Galariá dels Oficis
-
Mèstre de Messkirch (1538), glèisa de Sant Martin de Messkirch
En un sens mai general[modificar | modificar la font]
Es una sensacion de realizacion o compreneson de l'esséncia o de la significacion de quicòm.
Es una experiéncia subjectiva quand un èsser se pensant inspirat e illuminat descobrís que sa natura es divina.
Entre lo personatges que afirman aver agut una experiéncia d'epifania i a:
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Dictionnaire universel françois et latin, dit de Trévoux, 6en édition (1771), notice « Épiphanie », page 793, colonne de droite, ligne 6. ... Legir lo tèxt transcrich sus wikisource


text:
Marron
Lo marron o lo brun es una color que fa partida de las colors caudas. A causa de son ton escur, fa pas partida de las colors de l’arc de Sant Martin.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom brun ven del bas latin brūnus (sègle VI), manlevat al germanic *brūn, « brun, brilhant » (cf. alemand braun « brun »).
Lo nom marron ven per metonimia del fruch qui pòrta lo meteis nom, lo marron (castanha o amaron).
La color marron dins la natura[modificar | modificar la font]
D'un biais general, la color bruna es fòrça presenta dins la natura, dins lo reialme vegetal coma animal.
- Reialme vegetal : es la color de la gaireben todas las ruscas d'arbres, mas subretot la color de la tèrra, de la descomposicion de las matèrias organicas, dels excrements, de las fuèlhas mòrtas.
- Reialme animal : es la color de la toison de nombroses animals del bòsc e del plumatge de fòrça aucèls, perque es una color d'un camoflatge o d'un mimetisme plan eficaç.
Lo brun per mescla[modificar | modificar la font]
Lo brun del pintre e del colorista se fa generalament en mesclant l'irange amb de negre, dins una proporcion variabla de 2 a 4 parts per 1. Pasmens, lo negre essent una color neutra qu'escursís las autras colors, quina que siá la mescla de colors complementàrias que daissa dominar dins sas proporcions la nuança cauda, farà lo brun. Per exemple, se fa de brun en mesclant 2 parts d'irange amb una part de blau, o ben doas parts de roge amb un part de verd, o ben doas parts de jaune amb una part de violet. Quand s'utiliza las colors primàrias, se fa un brun chocolat en mesclant aproximativament 2 parts de magenta, 3 parts de jaune e una part de negre.
Simbolisme e usatges[modificar | modificar la font]
- Cencha marron : darrièr grade d'aprendissatge del judo e del karate, correspondent au 1èr Kyu (9en nivèl). Seguís la cencha blava e precedís la cencha negra.
- En electricitat, lo fil brun representa una ligason naveta, lo fil blau essent lo neutre e lo fil roge la fasa.
- En politica, lo brun representa la drecha extrèma, lo nacionalisme.
Galariá[modificar | modificar la font]
Dins la natura[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
Ors brun
-
-
Cep (Boletus edulis)
-
-
Uèlh de tigre, pèira marron
Objèctes fabricats[modificar | modificar la font]
-
Lo marron es una color estandard per las calces d'òme
-
Grans de cafè torreficats
-
-
Bure bruna dels franciscans


text:
Viralenga
Un viralenga es una frasa (o grop de frasas) jogarèla, mai que mai de mal prononciar, que sa compreneson orala es malaisida o quitament los dos.
[modificar | modificar la font]
- Se plòu, plòu plan pauc.
- Tap tarat taparà pas, tap pas tarat taparà.
- que en mai d'èsser un viralenga poiriá èsser tengut per un mimologisme (bruch del tambor).
- Tretze jutges assemblats qu'an minjat lo hitge d'un penjat.
- Tres peras pentacostencas se volián far depentacostencar, lo depentacostencaire lor diguèt que las desapentacostencariá en pagant la desapentacostencadura.


text:
Fibra de carbòni
La fibra de carbòni qu'ei un materiau composit hèit mei que mei dab atòms de carbòni qui constitueishen cristaus alinhats au long d'un eish. Qu'ei expleitada per las soas caracteristicas principaus : la leugeretat, flexibilitat e la resisténcia.
L'aeronautica en particular que'n sap aproheitar, mes qu'ei expleitada dens mantun aute domeni com per exemple dens la fabricacion d'arquets d'instruments de còrdas hregadas (com lo vriulon) e qu'ei quitament estada utilizada per la fabricacion d'instruments de musica per'mor de las soas proprietats acosticas.


text:
Catarina Ièra de Navarra
Catarina de Navarra, nascuda en 1468, mòrta en 1517 al Mont, foguèt reina de Navarra (1483-1517), comtessa de Fois e vescomtessa de Bearn.
Vida[modificar | modificar la font]
Catarina èra filha de Gaston de Fois (v. 1443-1470), (apelat « Gaston V de Fois » per d'unes autors), vescomte de Castelbon, prince de Viana (1462-1470), luòctenent general de Navarra (1469), e de Magdalena de França (sòrre del rei de França Loís XI). Catarina Ièra èra cosina de reina Ana de Fois-Candale, reina d'Ongria.
Eretèt del tròn a la mort de son fraire Francés Fèbus rei de Navarra (1479-1483). Sa maire assegurèt la regéncia de 1483 a 1494.
Esposèt Joan III de Labrit en genièr de 1484 e foguèt coronada lo meteis mes amb son marit a Pampalona, capitala de Navarra.
L'oncle de Catarina, Joan de Fois, vescomte de Narbona, contestèt l'ereitatge de sa neboda en invocant la lei salica, qui èra pas jamai estada aplicada en Navarra (e Navarra èra justament estada donada a Joana II de Navarra en 1328 quand foguèt privada de sons dreches sobre França, oficialament pr'amor la lei salica s'apliva e França e pas en Navarra). Reclamèt lo tròn e foguèt a l'origina de trobles acabats amb la patz concluida a Tarba en 1497.
Joan de Fois renoncièt pas a sas ambicions : maridèt sa filha Germana de Fois amb lo rei Ferrand II d'Aragon en 1505. Aquel faguèt envadir pel duc d'Alba Pampalona en 1512 puèi Navarre tota al nòrd coma al sud : l'usurpacion foguèt sancionada per una bulla del papa Juli II. Catarina moriguèt en 1517 e es enterrada dins la catedrala de Lescar, necropòli dels reis de Navarra.
La Nauta Navarra foguèt perduda pels reis de Navarra tre 1512.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- de l'ereitatge de son fraire,
- reina de Navarra (1483-1517)
- comtessa de Fois (1483-1517)
- vescomtessa de Bearn (1483-1517)
Maridatge e descendéncia[modificar | modificar la font]
- Esposèt Joan III de Labrit en genièr de 1484.
D'aquela union nasquèron :
- Enric II de Navarra en abril de 1503 a Sangòssa (Navarra).
- Isabèla de Labrit, infanta de Navarra, esposa de Renat Ièr de Rohan


text:
Comuna francesa
En França, la comuna es una division administrativa, la circonscripcion la mai pichona del territòri francés[1]. Una comuna correspond generalament al territòri d'una vila o d'un vilatge. Sa superfícia e sustot sa populacion pòdon variar considerablament (la pus poblada, París, possedís mai de dos milions d'abitants, las mens pobladas zèro.
Al 1èr de març de 2007, existissiá 36 782 comunas en França (dont 214 en otramar) que cobrissián l'integralitat del territòri francés (a l'excepcion de Wallis e Futuna e de qualques territòris sens populacion permanenta), çò que representa environ la mitat del nombre total de comunas dins l'Union Europèa.
La lista seguenta recapitula lo nombre de comunas per departament o comunautat d'otramar. D'un biais general, los departaments situats al nòrd e a l'èst de França comptan mai de comunas que los situats al sud e a l'oèst. Los departaments e comunautats d'otramar tanben son largament mens devesits que los de la França metropolitana. Enfin, París e los departaments de sa pichona corona, del fach de lor talha pichona, ne còmptan fòrça mens.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Çaquelà, París, Lion e Marselha son de comunas francesas subdevesidas en arrondiments.


text:
Utopia
Utopia (del grèc oὐ, non e tόπoς, "luòc", que dona: enluòc) es un mot inventat per Thomas More al segle XVI per descriure una illa imaginària qu'aculhís una societat perfiècha dins totes los senses. Amb lo temps, a causa de las implicacions filosoficas contradictòrias de la nocion de "societat perfiècha", lo mot venguèt prendre divèrsas accepcions:
Dins un sens estricte, una utopia es la concepcion imaginària d'una societat ideala[1].
Dins lo lengatge corrent, una utopia designa un ideal irrealizable[2]; dins aquel aquel torn, ven sinonim de "sòmi", "illusion" o "quimèra"[3].
Coma concèpte filosofic, l'utopia se pòt entendre coma una pensada idealizada amb per foncion de criticar lo statu quo, la situacion sociala ont viu l'òme[4]. La diferéncia entre « çò qu'es » e « çò que deuriá èsser » marca lo pas de l'utopia. Dins aquel cas, l'utopia que prepausa una fin aürosa, una evolucion de la societat cap a un futur melhor, se pòt nomenar tanben eutopia, e aquela que prevei una deriva cap al pièger, distopia[5].
Aquela idèa s'exprimís subretot per mejan de la literatura "utopica", un genre d'esperel[6] que conta en general una aventura cap a un país desconegut (sovent una illa) ont s'i descobrís la societat ideala.
Somari
- 1 Origina del concèpte: l'Utopia de More
- 2 Istòria
- 3 L'utopia dins la literatura
- 4 L'utopia dins las autras arts
- 5 Exemples d'utopias concrètas
- 6 Qualques luòcs d'utopia
- 7 Bibliografia parciala
- 8 Referéncias
Origina del concèpte: l'Utopia de More[modificar | modificar la font]
Lo tèrme foguèt inventat per Thomas More dins son òbra escricha en latin en 1516, De optimo rei publicae statu deque nova insula Utopia (De l'estat ideal d'una republica dins la nòva illa d'Utopia"). L'autor especifica pas l'origina etimologica d'"utopia", segon los estudis de son òbra se tròba dos senses possibles venent del grèc: oὐtoπίa (oὐ, non; tόπoς, luòc) o eὐtoπίa (eὐ, bon, tόπoς, luòc).
Dins l'òbra se pòt observar una fòrta influéncia de La Republica e Las leis de Platon[7], e de las teorias de Sant Agustin, mai tanben amb l'imaginari de l'espaci dubèrt de l'epòca amb la descobèrta d'un Nòu Monde, pels escriches d'Amerigo Vespucci sus las illas recentament descobèrtas de Fernando de Noronha (1503]]) e d'autres[8].
Amb Utopia, Thomas More, erudit e naut foncionari de la cort d'Anglatèrra, creèt un genre novèl a l'encontra de la literatura, la politica e la filosofia[9]. L'òbra descriu una situacion ideala e imaginària, amb una fòrta intencion critica de la societat del seu temps[10], mas una de las particularitats majoras es que la societat ideala que prepausa se realiza amb de mejans umans. Amb More, per aténher la perfeccion sociala, cal pas esperar una intervencion o una recompensa divina: l'òme, amb sos limits, pòt capitar mercé a la rason e a sa capacitat de perfectibilitat. D'aquel biais, l'òbra de More introdusís aqueles dos concèptes de basa de la modernitat que seràn desvolopats ulteriorament al sègle de las Luses[11].
En seguida, lo sens critic de las utopias e lor feconditat dins lo camp de las ideologias socialas, politicas e religiosas vendrà un dels motors d'evolucion de la societat occidentala, coma per exemple lo filosòf alemand Ernst Bloch[12].
Mas sovent, los utopistas foguèron acusats de prendre pas en compte los limits de la realitat; tanben se ditz que tot pensador utopista pòrta, en se, un dictator, perque es pas capable de comprendre un monde melhor que lo seu, en consequéncia, seriá dispausat a l'espelir e l'impausar quitament amb violéncia s'èra necessari. Fin finala, se nòta tanben qu'una idèa utopica mesa en practica s'anequelís d'esperela perque, la societat perfiècha tocada, cap d'autra proximitat seriá pas possibla, ni cambi, ni progrès.
Mas, malgrat l'esperit pragmatic e positivista del sègle XIX, se pòt definir l'òme coma un animal utopic, e quitament se pòt considerar lo positivisme coma una autra utopia. I a fòrça de paréisser que uèi las utopias socialas e politicas daissèron lo pas al desvolopament de la sciéncia e aquel de la tecnologia, la confisança en aqueles coma camin cap a una societat de benestar poirà constituir una nòva utopia amagada, com o expliquèt Herbert Marcuse dins La fin de l'utopia[13].
Istòria[modificar | modificar la font]
L'òme, davant sa condicion sus Tèrra, imaginèt sovent de mondes melhors, situats o dins un passat alunhat, un futur alunhat o dins un luòc mai o mens accessible[14]. E quand lo mot utopia apareguèt al sègle XVI, lo concèpte subreptici ja existissiá dempuèi l'Antiquitat, se fa jorn dins las legendas coma aquela del jardin de Guilgamech, davancièr del jardin de l'Eden, o dins lo mite grecoroman de l'Edat d'Aur, que descriu un estat primordial de l'umanitat quand se viviá en armonia amb una Natura prodiga. Las construccions religiosas tanben alimentèron las utopias, amb las descripcions d'un paradís terrèstre, un luòc de las delícias e perfièch, ont i aviá pas de dolor e se viviá eternalament, o amb las prediccions millenaristas, que prometián un periòde de patz e de felicitat de mila ans aprèp que tornarà lo Crist. E a l'Edat Mejana, las gents somiavan de la tèrra d'abondància del País de Cocanha, ont cal pas mai trabalhar per se poder noirir.
Davancièrs[modificar | modificar la font]
Los fondadors del genre utopic desvolopèron la reflexion politica de la "bona ciutat", una tradicion literària venent del monde antic e medieval; aquela ciutat s'organizava a imatge del còsmos, es a dire, segon un òrdre inspirat per la volontat divina capable de garantir la concòrdia e l'unitat[15]. Los exemples mai representatius ne son Platon e Aristòtel, amb lor ciutat perfèita descricha dins La Republica; Agustin d'Ipòna, amb los sòmis d'una societat crestiana ideala coma es escrich dins La ciutat de Dieu, e los autors dels "miralhs dels princes" de la fin de l'Edat Mejana.
L'utopia umanista[modificar | modificar la font]
L'utopia pròpriament dicha apareguèt a la Renaissença, veïculant lo nòu concèpte central aportat per l'umanisme: "l'amor de la condicion umana"[16]. En aquela epòca, l'òme se situa al centre de sa pròpria evolucion e, sens refutar Dieu, « l'experiéncia demòstra l'evidéncia que la rason e la pensada constituisson causa e començament de grands faches » (Francis Bacon, Novum Organum)[17]; l'umanisme implica una recèrca de la vertat e de la justícia per mejan de biaisses umans, en particular de las sciéncias, e estimula una morala universala basada sus la comunitat de la condicion umana[18].
Dins aquel domeni, la literatura utopica se desvolopèt coma un mejan per convéncer los lectors que d'autres biaisses de viure èran possibles, que se los òmes s'organizavan autrament poirián acabar amb la misèria, los vicis e las guèrras. Lo recors a la ficcion permetiá de se distanciar del present per ne criticar l'òrdre social e mostrar en detalh coma se poiriá modificar.
Aprèp, a fins del sègle XVIII, los prepauses filosoficoliteraris d'aquel tipe espeliguèron e, tot en prepausant divèrses apròchis de la societat utopica, mostrèron una seria de constantas eissidas de la pensada umanista e accentuadas encara jos la pensada de las Luses: l'insularisme (las utopias se situan sus Tèrra mas dins d'illas o autres luòcs isolats); l'economia abitualament es en autarcia e basada sus l'agricultura, e se mespresa sovent lo comèrci; la rason e la regularitat son dominants (la natura es domesticada, la topografia es geometrica); l'organizacion politicosociala es uniformizada, regida per de "savis"[19].
Aital, l'òbra qu'inaugura lo genre, l'Utopia de More, descriu un paradís de tolerància religiosa, ont i a pas cap de besonh, pas cap de trabalh e de expedients per totes, ont degun a pas mens que los autres perque totes los bens son en comun e d'ont la violéncia e lo vici son excluses[20]; Christianopolis (1619) de Johann Valentin Andreæ foguèt una utopia crestiana abitada per una comunitat d'erudits-artesans e regida com una democracia; La ciutat del solelh, de Tommaso Campanella (1623), parla d'una societat teocratica ont totes los detalhs de la vida collectiva son regulats; La Nòva Atlantida de Francis Bacon (1627) es una ciutat governada per una comunitat de scientifics; L'Oceana de James Harrington (1656) prepausa un regim de democracia parlamentària qu'apara los bens de totes; al contrari, lo Còde de la natura de Morelly (1755), es un elògi de l'aboliment de la proprietat privada[21].
L'èra industriala[modificar | modificar la font]
Pendent la primièra mitat del sègle XIX, l'utopia comencèt de passar naturalament del terren literari a aquel dels actes. Las utopias socialas de l'epòca romantica, etiquetada posteriorament de socialisme utopic pels marxistas[22], instiguèt una seria de temptativas de reconstruccion morala e sociala se basant sus l'esperança, veïculada pendent las Luses, ont l'umanitat evoluciona d'un biais natural cap a un futur melhor, esperança que semblava se confirmar lo nòu fenomèn de l'industrializacion.
Qualques pensadors prepausèron d'enclusir totas las luchas dins lo domeni d'un liurament uman final; l'utopia alara se tròba pas dins un luòc amagat ideal, mas serà lo compliment final de l'istòria. Atal, Saint Simon e los sant-simonians preconizèron l'instauracion d'un nòu poder esperital dependent dels savis; Robert Owen basèt sas esperanças dins lo desvolopament industrial e Charles Fourier volguèt utilizar las passions umanas per far nàisser l'armonia[23]. Mas d'un autre costat, d'autres pensadors temptèron instaurar lèu de pichonas comunitats al marge del monde majoritari per i practicar de nòvas relacions egalitàrias: atal se fondèt, subretot als Estats Units d'America, fòrça vilas experimentalas com l'Icaria d'Étienne Cabet e sos disciples[24].
A la mitat del sègle, aquel tipe d'utopisme idealista foguèt modificat per l'aparicion del conflicte de la lucha de las classas. Dins aquel contèxte pus aspre, apareguèron una seria de nòvas doctrinas que preconizavan lo liurament del proletariat de per avans per bastir un monde juste, liure e en patz. E apondián que, se caliá, aquel liurament se fariá per la violéncia. Pels marxistas, la solucion utopica passava per la conquista de l'Estat e l'instauracion del comunisme; pels anarquistas, de Proudhon a Bakunin, l'autoritat deviá èsser abolida per daissar lo pas a de collectius d'individús liurament associats. En 1871, los de la Comuna de París temptèron de metre en practica aquelas doctrinas, ont l'utopia s'acabarà en tragèdia[25].
D'aquel periòde se destacan las òbras coma News from Nowhere de William Morris (1892), ont "Nowhere" ("enluòc" - "utopia") es una societat del futur sens politics basada sus la proprietat comuna e sul contraròtle democratic dels mejans de produccion[26], Looking Backward (1888) d'Edward Bellamy, que descriu una societat de l'an 2000 fruch del socialisme utopic o encara Gloriana, or the Revolution of 1900 (1890) de Lady Florence Dixie, utopia feminista ont la protagonista se fa passar per un òme, Hector l'Estrange, se fa elegir a la Cambra dels Comuns del Reialme Unit e instaura lo vòte femenin. Lo libre s'acaba l'an 1999, amb la descripcion d'una Grand Bretanha prospèra e pacificada regida per las dònas[27].
A la fin del sègle apareguèt encara una autra utopia majora que marcarà tanben lo sègle seguent e que qualques nomenaràn "la religion del progrès"[28] Las nòvas descobèrtas tecnicoscientificas meravelhan la societat: las exposicions universalas creavan un exemple efemèr d'un monde ideal, ont las tenèbras son vencidas per l'electricitat, las locomotivas de vapor transpòrtan los òmes e suprimisson las distàncias e las maquinas permetràn d'abolir la pesantor del trabalh. Ernest Renan, filosòf francés, afirmarà dins son òbra L'avenir de la science, qu'« organizar l'umanitat d'un biais scientific, tal es lo darrièr objectiu de la sciéncia modèrna, tala es son audaciosa mas legitima pretension »[29]. Tot coma qualques observators isolats coma Jules Verne o Samuel Butler avián lo pressentiment que lo monde creat per la tecnica seriá pas obligatòriament un monde aürós. E dins aquela fin de sègle las òbras literàrias utopicas comencèron de presentar d'elements distopics que meton en gàrdia contra una evolucion marrida possibla de la societat; un exemple n'es la novèla Erewhon (anagrama de Nowhere, « enluòc ») (1872) de Samuel Butler que, presentada com una libre d'aventuras, explica la descobèrta d'una utopia amagada dins las montanhas de Nòva Zelanda ont la societat efectuèt un retorn a la simplicitat aprèp aver constatat los dangièrs de la tecnologia.
Sègle XX[modificar | modificar la font]
Dins lo sègle XX semblèt èsser al meteis temps la consecracion de las utopias e lors disparicion. Fins als ans 1940, la revolucion russa de 1917 e l'instauracion de l'Union Sovietica representava per una granda partida de l'umanitat l'exemple de la realizacion d'una utopia politica: aquel nòu país apareissiá coma una societat capabla de realizar de miracles impossibles fins alara tot en liberant de fòrças umanas colossalas al servici del progrès. D'un autre costat, pendent lo periòde situat entre los ans 1910 e 1930, amb l'aparicion de l'Avantgarda, fòrça intellectuals e artistas se projectèron dins l'utopia en temptant de crear d'espacis de comunion entre l'art, la foncionalitat e lo benestar de las massas.
Aquel entosiasme se veirà malmenat per las doas guèrras mondialas, los efèctes del crac de 1929, l'aveniment del nazisme e la descobèrta dels damatges causats per l'estalinisme; malgrat que lo nazisme foguèt pas cap utopia politica d'esperela, permetèt de far manifestar de tendéncias latentas de la tradicion utopica occidentala, coma l'obsession per la transparéncia, la subordinacion de l'individú a un Estat (o un sol cap) capable de lo guidar e l'atirança de la puretat; l'idèa utopica de l'emergéncia d'un òme nòu regenerat dubrirà las pòrtas de l'utopia del còrs, que passarà de l'igienisme a l'eugenisme[30]. De son costat, lo destin de las societats comunistas de l'Euròpa Orientala accentuèt la question de la contra-utopia, en constatar que una utopia, qu'aviá mobilizat tant d'esper, veniá una cachavièlha de violéncia politica[31]. Aquel mejan pessimista s'intensifiquèt pendent la Guèrra Freja, transcrich en d'òbras nombrosas tant literàrias coma cinematograficas de caractèr distopic.
A la fin dels ans 1960, lo filosòf alemand Herbert Marcuse declarèt "la fin de l'utopia": d'un costat s'acabèt la cresença dins lo progrès continú e automatic cap al benestar en mostrant, en particular amb lo nazisme, que una regression sobtada cap a la barbariá totjorn èra possible; d'un autre costat, l'alternativa utopica de la construccion d'una societat comunista capitèt pas sa promesa.
Malgrat aquò, dins un contèxte de descolonizacion, de desvolopament de la revolucion chinesa e de prosperitat capitalista, dins los païses occidentals espeliguèron fòrça movements de caractèr utopic. Aqueles, pasmens, presentavan una novetat: aquel còp, los protagonistas gaireben totjorn ne seràn los joves, puslèu aisits, que se revoltèron contra lo modèl de societat; aqueles movements se caracterizèron per una critica radicala de las institucions que reprodusián las relacions d'autoritat, coma la familha e las escòlas, e pel desir de tornar inventar de nòvas relacions socialas liuras. Foguèt tanben las revòltas de mai de 1968, amb l'aparicion del movement ipí, del feminisme modèrne e de la revolucion sexuala"[32].
Perspectivas de l'utopia[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XX e al començament del sègle XXI, apareisson recurrentament d'autras utopias basadas sul biais de viure ensemble, de trabalhar e d'anar al delà dels modèls dominants, coma l'ecologia e l'altermondialisme, evolucions de las primièras prepausas ipís[33]; encara, s'enrasiguèt la cresença dins una societat del benestar garantida pel liberalisme economic e financièr autoregulat, cresença que sembla de s'esfondrar amb la crisi borsièra del 2008. Alara que, l'extraordinari desvolopament de las tecnicas de l'informatica fan aparéisser d'autras experiéncias utopicas: los usatgièrs dispausan de possibilitats d'expression e d'escambi massissas, dins un contèxte de granda libertat, e qualques uns i veson l'emergéncia d'una nòva forma "d'intelligéncia collectiva" de caractèr mondial[34].
L'utopia dins la literatura[modificar | modificar la font]
Vicent Simborg, dins L'utopia segon Llorenç Villalonga, ditz: « Las visions utopicas acompanhèron l'activitat literària practicament dempuèi lo començament. Davant de situacions politicas e socialas viscudas coma imperfièchas e injustas, la literatura ofririá lo domeni de la ficcion, ont tornar crear los sòmis de nòvas civilizacions equitablas e exemplaras, alunhadas de l'insatisfaccion de la realitat quotidiana. En primièr, alunhadas dins l'espaci (pas aquí, mas dins un autre país exotic); e après, dins lo temps (pas ara, mas de decènnis o de sègles mas avant). La literatura se revestís de morala o de pedagogia »[35].
La literatura utopica serà plan sovent un recit de viatges, l'istòria d'una virada qu'a la fin se descobrís una realitat desconeguda dins un luòc imaginari. Aquela tradicion èra ja presenta dins la literatura antica, amb las òbras grègas coma l'Odissèa d'Omèr o l'Istòria vertadièra de Lucia de Samosata (sègle II ab C), e proliferèt a l'Edat Mejana crestiana amb recits de viatges e informacions suls pelegrinatges, subretot cap a Jerusalèm, amb sa promesa de redempcion en arribant dins aquela vila. D'autras òbras d'aquel biais son per exemple la Navigacion de Sant Brandan (sègles X e XI), d'origina irlandesa, ont lo sant e sos companhons vògan d'illa en illa en cèrca del paradís terrèstre; lo Roman d'Alexandre (adaptat dempuèi l'Antiquitat fins al sègle XIII), ont las conquistas menan l'emperador fins als tèrmes de la Tèrra, a las pòrtas del Paradís, simplament per comprendre sa pròpria finitud; Lo pelegrinatge de la vida umana, escrich al sègle XIV pel monge poèta Guillaume de Digulleville, que fa del pelegrinatge cap a Jerusalèm una allegoria de l'existéncia: per accedir a la Jerusalèm celèsta, primièr cal acceptar de morir[36].
A partir de More, lo genre literari utopic espeliguèt: que siá jos la forma de tractats politics, qu'adoptèron la ficcion per prepausar de nòvas estructuras socialas tot en s'aparant de la censura, o jos la forma de recits fantastics o satirics que permeton d'explorar de mondes extraordinaris e que sovent se confondon amb l'estricta sciéncia-ficcion[37]. Al sègle XVIII apareguèt una autra forma de recit utopic ont per descobrir la societat ideala cal viatjar dins lo temps; la fe dins lo progrès ven la promesa qu'aquela utopia seriá una realitat dins l'avenidor.
Dins lo sègle XX apareguèron lo progrès ont èra, una cresença. A fòrça de regressions barbaras, manifestadas per las guèrras mondialas, lo nazisme e l'estalinisme, la literatura utopica foguèt traversada per la dialectica utopia/contra-utopia, sòmi e cachavièlha; òbras coma Nosautres, escricha en 1920 pel rus Ievgueni Zamiatin, 1984, de George Orwell o Un monde astruc d'Aldous Huxley, descrivon aquela inversion de l'utopia ont, en nom de la felicitat e de la societat ideal, l'Estat absorbís o destruís los individús per la terror[38].
L'utopia dins las autras arts[modificar | modificar la font]
Fòra de la literatura, son terren original, l'utopia foguèt illustrada fòrça dins la pintura e autras arts, e amb l'avantgarda del sègle XX, l'art ven un laboratòri d'experiéncias utopicas. Dins los ans 1910, Euròpa coneguèt un doble fenomèn: lo primièr, los artistas coma Kandinski, Mondrian e Malevich, cadun amb dins son pròpri movement, fondent l'art abstrach; l'autre, amb lo Bauhaus en Alemanha, De Stijl als Païses Basses e las grandas mobilizacions desencadenadas per la revolucion russa, los artistas vòlon participar a la transformacion sociala, trucar las linhas entre las bèlas arts e las arts aplicadas, o far al servici de la creacion industriala e « envolopar la tèrra amb una forma e una significacion nòstras ». Atal, aqueles dos movements faguèron aparéisser la figura de l'artista coma creator d'utopias, inventor de formas ineditas e davancièrs del futur[39].
De son costat, lo movement futurista, que nasquèt lo 20 de febrièr de 1909 amb la publicacion del Manifest de Marinetti, es emblematic del nòu culte d'aquel debut del sègle: aquel de l'utopia de la tecnica. Atal, pendent aquela epòca, un pintre coma Fernand Léger, enfachinat per l'estetica de las maquinas, introdusís l'element mecanic dins la pintura. Alara que, las armas nòvas de la Granda Guèrra e l'espediment del taylorisme, emblèma dels "temps modèrnes" ridiculizats per Charlot, meton en relèu la cara inquietanta de la tecnologia mecanica, incorporada dins d'òbras coma la del dramaturg chèc Karel Čapek, R.U.R. (1920), que mòstra una revòlta dels robòts, o lo filme de Fritz Lang Metropolis (1926), que mòstra de maquinas devorant los umans e un robòt femenin regís las fòrças del mal[40].
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Dempuèi que Thomas More suggeriguèt que l'abitat determina lo caractèr egalitari de l'organizacion sociala, en explicant que los utopians vivon dins « cinquanta quatre ciutats construidas sus un meteis plan », l'arquitectura es una de las arts que generèt e que contunhan de generar lo mai de projèctes utopics[41].
A la Renaissença se produguèt una prigonda reflexion sus la ciutat ideala, que pretend de la cambiar en òbra d'art d'esperela. Aquel corrent apareguèt en 1485, s'interessant subretot a l'arquitectura civila, considerant la ciutat coma una totalitat organica ont las proporcions devon dominar las partidas per crear un ensemble armoniós. Un dels primièrs projèctes concrèts foguèt lo del Filarete, realizat entre los ans 1457 e 1464 per son protector Francesco Sforza. Al començament del sègle XVI, Leonardo da Vinci tanben imaginèt de nòvas formas d'urbanisme que reflectisson la preocupacion per l'òrdre e l'igièna. Lo domeni militar permetèt de transformar fòrça d'aqueles projèctes en realitat, amb la construccion de ciutadèlas e fortalesas, coma aquela de Palma Nova a Venècia (1593)[42].
Al sègle XVIII, los arquitèctes neoclassics coma Boullée (1728-1799), Ledoux (1736-1806) o Lequeu (1757-1825) imaginan ciutats e edificis que, en mai de respondre a las necessitats practicas, representan de valors e vertuts[43].
A la fin del sègle XIX, amb la creissença de las vilas e de las banlègas obrièras miserablas, Ebenezer Howard, lector de John Ruskin e de William Morris, inventèt la ciutat jardin; lo meteis desir de restaurar l'equilibri entre la vila e la campanha venguèt evident pels arquitèctes Bruno Taut o Frank Lloyd Wright. Al contrari, la majoritat de las utopias arquitecturalas de la primièra mitat del sègle XX considerèron que la vila modèrna se deviá tornar inventada seguent lo modèl del desvolopament industrial, e lo foncionalisme venguèt l'ideologia dominanta, que siá dins l'Union Sovietica coma dins los Estats Units d'America, amb sa proliferacion de gratacèls; amb Ludwig Hilberseimer o Le Corbusier, los arquitèctes prepausèron de grands projèctes de vila racionalas, geometricas e estandardizadas a l'imatge de la civilizacion industriala de massas[44].
Exemples d'utopias concrètas[modificar | modificar la font]
- utopias sociopoliticas: en Euròpa, fins a las revolucions de 1848, los desirs utopics foguèron subretot marcats per l'optimisme idealista, desvolopant las idèas coma la "republica universala", la "cosmopolitisme" o la "patz mondiala" coma fin indefugibla de l'istòria, e de manifèstes coma la Declaracion Universala dels Dreches Umans, la creacion de l'esperanto coma novèla lenga universala o l'espeliment de movements coma la Francmaçonariá. Ulteriorament, lo comunisme e l'anarquisme originas de fòrça experiéncias practicas de son aplicacion (coma lo quartièr de Nova Icària a Barcelona), e dins los ans 1960 espeliguèron de proposicions coma las comunautats ipís o los quibotz en Israèl.
- utopias economicas: dins l'economia l'utopia se desvolopant en teorias e practicas coma lo liberalisme, la concurréncia perfiècha, la desvolopament sostenable, la descreissença, lo comèrci equitable e mai.
- utopias religiosas: dempuèi de temps fòrça ancians, las religions abraamicas veïculan de promesas utopicas, desvolopadas subretot dins las versions popularas en escatologia, millenarisme o apocalipsi. A partir del sègle XVII, la colonizacion del Novèl Monde ofriguèt una tèrra "verge" per diferents movements religioses, qu'atal poguèron concretizar sos sòmis de "purificacion" en creant divèrsas comunitats: per exemple los puritans, los amish o, mai tard, los mormons.
- utopias ecologistas: la relacion entre l'òme e la natura foguèt sovent una font dels sòmis utopics; amb l'aveniment del monde modèrne industrial, aquel desir d'armonia espeliguèt a travèrs los mites d'Arcadia, del bon salvatge o amb la proposicion de l'Ecotopia dels ans 1970. A partir de quand, i aguèt divèrsas temptativas de creacion de comunitats ecologistas per metre en practica l'autarquia alimentària, energetica e encara arquitecturala (ecovilas).
- utopias tecnoscientificas: la cresença en que lo progrès desrabarà los mals de l'umanitat foguèt una de las utopias pus enrasigadas dins los dos sègles passats. Aquela se manifestèt en ideals e practicas coma lo scientisme, l'eugenisme, lo transumanisme e l'extropianisme o la singularitat tecnologica. Fins que generèt de practicas contràrias, coma aquela de la tecnologia intemedària.
Qualques luòcs d'utopia[modificar | modificar la font]
La situacion d'un luòc nomenat "enluòc" a l'evidéncia varièt amb lo temps: las illas, perque son un monde a despart, totjorn foguèron pivelairas, e mai los espacis misterioses situats aprèp las montanhas nautas alunhadas o las regions prèp del pòl sud, mas tanben al delà de la Tèrra d'esperela, coma per exemple dins la luna o las autras planetas. Fin finala se tròba de vegada fòra del temps, dins lo passat o l'avenidor[45]...
- Jardin de l'Eden, concèpte present dins totas las culturas, de la mai alunhada antiquitat (jol d'autres noms en Mesopotamia e dins l'Índia antica), representa lo luòc ont prosperava l'Edat d'Aur de l'umanitat primièra, abans de cometre lo pecat de voler obtenir la "coneissença".
- Arcàdia, region mitica de la Grècia antica, luòc de païsatge agradable, de vida idillica e bonastrada, gaireben sinonim de paradís, exaltat dins la poesia pastorala subretot a la Renaissença e al Romantisme.
- Illa de Sant Brandan, illa mitica probablament eissida de la cultura cèlta e adaptada pel crestianisme primièr coma simbòl iniciatic de recèrca de l'evolucion esperitala.
- País de Cocanha, país imaginari de l'Edat Mejana, ont i a una granda abondància e ont totòm pòt viure aürós sens trabalhar.
- País del Prèste Joan, reialme crestian misteriós, situat segon las legendas medievalas a "l'Orient", al delà dels païses pagans.
- Eldorado, region fabulosa de l'America del Sud ont los conquistadors castelhans pensavan de trobar de riquesas immensas.
- Libertalia, republica legendària de piratas filosòfs ont se seriá establit una mena de societat anarquista, segon los recits d'aventuras dels sègles XVII e XVIII[46].
- Icaria, illa imaginària ont Étienne Cabet situa l'accion de sa novèla filosofica Viatge en Icaria, descripcion d'un país ont se practicava lo comunisme, e que provoquèt un gran vam dins la classa obrièra de França dins los ans 1840-50.
- País Imaginari, illa situada al cèl ont òm demòra enfant eternalament. Apareis dins la novèla Peter Pan de James Matthew Barrie (1904).
- Shangri-La, reialme idillic perdut ensems las montanhas del Tibet, ont las gents vivon sens vielhir. Apareis dins la novèla Lost Horizon de James Hilton (1933).
- Federacion Unida dels Planetas, republica galactica regida democraticament e ont divèrsas raças vivon en armonia, eissida de la seria Star Trek (1966).
Bibliografia parciala[modificar | modificar la font]
- La Republica (escrich vèrs 380 ab. C) de Platon es considerada coma una de las primièras concepcions d'una utopia.
- La ciutat de Dieu (413–426) d'Agustin d'Ipona descriu una ciutat ideala, la "Jerusalèm eternala", arquetipe de las utopias crestianas.
- Tao Hua Yuan, (421) utopia dels intellectuals chineses.
- Al-Madina al-Fadila, d'Al-Farabin (874-950), ont se presenta la teoria d'un estat ideal, coma La Republica de Platon. Al-Farabí considèra la religion coma una representacion simbolica de la vertat e, coma Platon, crei que lo dever dels filosòfs es de guidar l'Estat.
- Utopia (1516) de Thomas More, inaugura lo genre utopic occidental.
- Crestianopolis (1619) de Johann Valentin Andreæ, utopia religiosa.
- La ciutat del solelh (1623) de Tommaso Campanella, utopia religiosa.
- La Nòva Atlantida (1627) de Francis Bacon, utopia basada sus la superioritat del saber scientific.
- La Republique Universala o l'humanité ailée réunie sous l'Empire de la Raison (1788), del pionièr de l'aviacion Guillaume Resnier, descriu son projècte utopic de republica universala, amb sas leis constitutivas, sas vilas e sos edificis, e ont lo vòl seria lo remèdi de totes los mals; e imagina una milícia amb d'alas, davancièra de la fòrça aeriana militara.
- Viatge a Icaria (1839) d'Étienne Cabet, detalha una societat comunista ideala.
- Erewhon (1872) de Samuel Butler, mesa en garda contra las derivas de la sciéncia e la tecnologia.
- News from Nowhere de William Morris (1892), exemple de socialisme utopic.
- Gloriana, or the Revolution of 1900 (1890) de Lady Florence Dixie, utopia feminista.
- A Modern Utopia (1905) d'H. G. Wells, òbra influenciada per las idèas progressistas de la societat fabiana.
- Herland (1915), utopia feminista de Charlotte Perkins Gilman ont descriu una societat isolada compausada unicament de femnas (que se reproduson per partenogenèsi) e ont reina un òrdre social ideal, sens guèrras, conflictes o dominacion.
- L'illa de la granda experiéncia. Reportatges de l'an 2000 (1927) d'Onofre Parés[47]
- Islàndia (1942), d'Austin Tappan Wright, descriu una illa imaginària de l'emisfèri sud, una utopia que compta fòrça elements de l'arcadisme, coma una politica d'isolament del monde exterior e del refús de l'industrializacion.
- Walden 2 (1948) de B. F. Skinner, reflexions sus la crisi morala e estructurala de la societat e suls remèdis possibles.
- Big Planet (1957), de Jack Vance, parla d'una vila, Kirstendale, que capita d'establir l'òrdre pel fach que los ciutadans seguisson un calendièr elaborat, cambiant regularament d'estatuts, de títol e d'obligacions (passant, per exemple, de servent a aristocrata e lo contrari).
- Islàndia (1962) d'Aldous Huxley comta l'istòria de Will Farnaby, un jornalista cinic que naufraga dins l'illa fictiva de Pala e i descobrís una societat utopica vièlha de 120 ans, fruch de l'union dels melhors aspèctes de las culturas occidentalas e orientalas.
- La fin de l'utopia (1967) de Herbert Marcuse, filòsof alemand que denóncia la fe dins lo desvolopament scientific e tecnic, lo scientisme e lo tecnocratisme
- Anarchy, State, and Utopia (1974) del filosòf libertari american Robert Nozick.
- Ecotopia: The Notebooks and Reports of William Weston (1975) utopia ecologica d'Ernest Callenbach.
- Future Primitive: The New Ecotopias (1994), recuèlh de contes de divèrses autors editat per Kim Stanley Robinson.
- L'intelligence collective (1995) de Pierre Lévy, ensag sus la possibilitat d'organizar lo ciberespaci del sègle XXI.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)DIEC [1]
- ↑ (ca)DIEC [2]
- ↑ "encarta.com" (fr)utopie dins encarta.msn.com
- ↑ id "encarta.com"
- ↑ . Primièra utilizacion del mot atribuida a John Stuart Mill, vejatz Article « dystopia », in Oxford English Dictionary
- ↑ (ca) Gregori Soldevila, Carme: Pere Calders: tòpics i subversions de la tradició fantàstica
- ↑ "GEC"More, Thomas; George M. Logan (1989). Utopia. Cambridge University Press
- ↑ More, Thomas; Utopia; Joaquim Malafrè Gavaldà (2003); La Maison de L'écriture.
- ↑ "BNF" (fr)[url=http://expositions.bnf.fr/utopie/arret/d0/index.htm Bibliotèca Nacionala de França, web d'exposicions virtualas
- ↑ id "GEC"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "GEC"
- ↑ id "GEC"
- ↑ id</"BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id GEC"
- ↑ id GEC"
- ↑ (en)Definitions of humanism (subsection), Institute for Humanist Studies[3]
- ↑ "utopia e sciéncia ficcion" (ca) Simbor Roig, Vicent: L'utopia segon Llorenç Villalonga
- ↑ "accent" (ca)Joan Manuel del Pozo. Editorial accent
- ↑ id "BNF"
- ↑ GEC socialisme utòpic
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ (en) William Morris, The Earthly Paradise, Obscure Press, 1903
- ↑ gates Barbara T. Gates, (ed.), In Nature's Name: An Anthology of Women's Writing and Illustration, 1780-1930 University of Chicago Press, 2002
- ↑ "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id"BNF"
- ↑ id"BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "utopia i ciència ficció"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "utopia e sciéncia ficcion"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ id "BNF"
- ↑ Libertalia o la republica dels piratas filosòfs
- ↑ (ca)Gastaldo, Mavi Dolç: La ciència i la tecnologia al servei de la utopia. La confiança històrica d'Onofre Parés a L'illa del gran experiment [4] (UAB)


text:
Acon
Acon en normand (Acon en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Acon Es un pichon vilatge en campanha talhada en doas per la Nacionala 12. D'un costat, i a los Brulés de Acon e de l'autre costat lo Rousset e lo Mesnil de Acon. Lo riu Avre passa entre aqueles dos costats. Una bourgade de Héracléotide a portat aquel nom egalament : Théophraste dicha que la aconite proven de la region aquela bourgade[1]
Acon est un petit village en campagne coupé en deux par la Nationale 12. D'un côté, il y a les Brulés d'Acon et de l'autre côté le Rousset et le Mesnil d'Acon. La rivière Avre passe entre ces deux côtés. Une bourgade d'Héracléotide a porté ce nom également : Théophraste dit que l'aconite provient de la région cette bourgade[2]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Del Modèl:Xe s al Sègle XIII, Acon aperteniá dins las « Tèrras francesas » dempuèi la creacion d'una frontièra entre Normandie e Reialme de França sul Avre. Lo vilatge dépendait alavetz de la poderosa baronnie del Thymerais, dirigida per las belliqueux senhors de Châteauneuf.
Du Modèl:Xe s au Sègle XIII, Acon appartenait aux « Terres françaises » depuis la création d'une frontière entre Normandie et Royaume de France sur l'Avre. Le village dépendait alors de la puissante baronnie du Thymerais, dirigée par les belliqueux seigneurs de Châteauneuf.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Istòria generala de las plantas: en contenent XVIII., Per Jacques Daléchamps e Jean Dels Molins, Chap IX, Del Aconitum
- ↑ Histoire générale des plantes: contenant XVIII., par Jacques Daléchamps et Jean Des Moulins, Chap IX, De l'Aconitum


text:
-319
Aquesta pagina concernís l'an -319 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Represa de la Segonda Guèrra Samnita. Lo cònsol Quintus Aulius Cerretanus ataquèt lei Frentanians, aliats dei Samnitas, que deguèron se sometre après la conquista de sa capitala. L'autre cònsol, Lucius Papirius Cursor, reconquistèt Satricuma e obligiguèt lei Samnitas de demandar una trèva de doas annadas que foguèt acceptada.


text:
Iolanda d'Ongria
Iolanda d'Ongria (1215-1251) foguèt una rèina consòrt d'Aragon qu'èra le frema de Jaume Ièr. Es la maire d'unei personalitats importantas dau sègle XIII coma lo rèi aragonés Pèire III lo Grand, lo prince aragonés Jaume II de Malhòrca, la rèina de França Isabèla d'Aragon e la rèina de Castelha Iolanda d'Aragon.
Nasquèt a Esztergom e èra la filha dau rèi Andrieu II d'Ongria e de la rèina Iolanda de Courtenay. Se maridèt en 1235 ambé lo rèi d'Aragon Jaume Ièr. Aquò èra lo segond maridatge dau rèi d'Aragon après l'anullacion de son maridatge amb Alienòr de Castelha en 1230. Dins lo corrent dau rèine de son marit, aguèt un ròtle de conselhier que li permetèt d'aver una influéncia de remarca sus la politica de la Corona d'Aragon, especialament dins lei negocacions regardant la redicion de Valéncia (1238) ò la signatura dau tractat d'Almirra ambé lo Reiaume de Castelha (1244). Pasmens dins l'encastre de la succession de son marit, assaièt totjorn de favorizar lei sieus enfants au detriment deis eiretiers d'Alienòr de Castelha.
Aguèt dètz enfants :
- Iolanda d'Aragon (1236-1301) que venguèt rèine de Castelha après son maridatge amb Anfós X de Castelha.
- Constància d'Aragon.
- Pèire III d'Aragon (1240-1285) que venguèt rèi d'Aragon.
- Jaume Ièr d'Aragon (1243-1311) que venguèt rèi de Malhòrca.
- Ferrand d'Aragon (1245-1250).
- Sanç d'Aragon (1246-1251).
- Isabèla d'Aragon (1247-1271) que venguèt rèina de França ambé Felip III de França.
- Maria d'Aragon (1248-1267).
- Sancho d'Aragon que venguèt arquevesque de Toledo.
- Aliènor d'Aragon que nasquèt en 1251 e que moriguèt jova.