text:
Bahamas
Las Bahamas son un archipèla format per 700 illas dins l'Ocean Atlantic, a l'èst de Florida (Estats Units) e al nòrd de l'illa de Cuba.
La siá capitala es Nassau.
Lo gentilici es bahamean -a (o bahamenc -a).
Istòria[modificar | modificar la font]
Se crei que la primièra tèrra ont desembarquèt en Cristòl Colomb dins lo Nòu Mond en 1492 foguèt l'illa de Sant Salvador, una de las pus orientalas de las Bahamas, cridada originalament pels arawak Guanahani, e pus tard Watling pels britanics, localizada al sud de l'archipèla de las Bahamas.
Ailà, Colomb trobèt los amistoses arawak (tanben coneguts coma lucayos) e escambièt de presents amb eles. La desaparicion posteriora dels arawaks e d'autres pòbles se deguèt en granda mesura a aquela e a d'expedicions europèas posterioras dins la region.
De la fin del sègle XV fins al sègle XVII, las Bahamas foguèron jos la sobeiranetat espanhòla, e mai se las illas, per la siá situacion estrategica en la rota maritima Euròpa e America, e per formar l'archipèla un autentic laberint insular, progressivament foguèron en se transformant en nises de piratas e filibustièrs, principalament angleses.
Aital al sègle XVIII, los colons britanics qu'avián daissat la Nòva Anglatèrra, a causa dels sentiments antibritanics existent en aquela colònia, se transportèron dins las illas. A causa del grand nombre de colons britanics dins l'archipèla, la sobeiranetat de l'archipèla se ne traspassèt d'Espanha al Reialme Unit, e las Bahamas foguèron declaradas colònia britanica en 1783.
En plena Segonda Guèrra Mondiala, lo Duc de Windsor (anteriorament rei del Reialme Unit Edoard VIII) foguèt nomenat Governador General de las Bahamas e viatgèt en per aquelas illas en companhiá de la siá esposa, la duquessa de Windsor, na Wallis Simpson, en 1940, per exercir aquela carga fins a 1945.
En 1973, los abitants de las Bahamas votèron en favor de l'independéncia e se declarèron independentas del Reialme Unit, e mai se demorèron dins la Commonwealth.
Dempuèi la siá independéncia, las Bahamas an prosperat notablament mercés al torisme, a las bancas internacionalas e la gestion d'inversions.
Politica[modificar | modificar la font]
Las Bahamas son una monarquia constitucionala.
La reina Elisabeta II del Reialme Unit es representada localament per un governador-general, actualament Arthur Dion Hanna.
Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, actualament n'Hubert Ingraham.
La foncion de primièr ministre apareis en 1955 amb las eleccions parlamentàrias en l'archipèla. Es assistit per un viceprimièr ministre, nomenat pel governador general.
Lo poder legislatiu consistís en un sistèma de Parlament bicameral.
Se compausa de 16 membres del Senat (nomenats pel governador general) e de 40 membres de la Cambra dels Representants, elegits al sufragi universal dirècte per la populacion.
Lo Conselh Privat del Comitat Judiciari de la siá Majestat es la pus nauta cort de las Bahamas. La se seguís en importància la Cort d'Apèl , puèi la Cort Suprèma amb 12 jutges e las Corts de Magistrats.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las Bahamas son un grop d'aproximativament 700 illas que se tròban dins l'Ocean Atlantic occidental fàcias las còstas de Florida.
Andros es l'illa pus granda, situada aproximativament a 240 km al sud-èst de Flòrida.
Las illas Bimini son al nòrd-oèst. Al nòrd se plaça l' illa de Granda Bahama que lai se tròba la segonda vila pus bèla del país, Freeport.
L' illa de Granda Abaco es al bòrd, a l'èst.
La segonda illa mai granda, Granda Inagua, es dins la porcion meridional.
D'unas autras illas importantas son Eleuthera, Cat, Sant Salvador, Acklins, Crooked e Mayaguana.
Nassau es la capitala e la vila màger, localizada en New Providence.
La majoritat del país es plana malgrat que ne sián las illas de còsta fòrça irregulara.
Lo punt mai naut del país es la montanha Alvernia, amb 63 metres d'altitud, situada dins l' illa Alvernia.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de las Bahamas.


c: text/html

text:
Ziphiidae
Los zifiids son de cetacèus de dents (Odontocèts) que semblan de dalfins grandasses. Aquestes animals discrets, que s'obsèrva pro rarament en mar, son çaquelà d'una talha plan mai impausanta (de 4 m fins a 12,8 m per la balena de Bird per un pes de 1 a 10 tonas). S'apèla generalament aquestes animals balenas de bèc perque an un ròstre.
Aquesta familha se compausa de mantun genre :
- Berardius Duvernoy, 1851
- Hyperoodon Lacépède, 1804
- Indopacetus Moore, 1968
- Mesoplodon Gervais, 1850
- Tasmacetus Oliver, 1937
- Ziphius G. Cuvier, 1823
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Las balenas de bèc se noirisson essencialament de calamars e de qualques peisses de nauta mar. Vivon en nauta mar dins totes los oceans del glòbe, abitualament solas o en gropes de doas o tres, mas arriba que cèrtas circulen en tropas de 25 a 40.
Anatomia[modificar | modificar la font]
Las balenas de bèc son, amb los dalfins d'aiga doça, los cetacèus actuals jutjats mai primitius. Lo bèc que los caracteriza es format per l'alongament de las doas maissas e varia d'una espècia a l'autra : long e ponchut pel tasmacèt de Shepherd (genre Tasmacetus), cort e rabassòt per las espècias del genre Mesoplodon. En rason de lor regim alimentari constituit gaireben exclusivament de cefalopòdes, la màger part dels genres (Hyperoodon, Ziphius e Mesoplodon) an pas que doas dents sus la maissa inferiora. Los Berardius n'an dos parelhs e lo tasmacèt de Shepherd n'a de nombrosas a cada maxillar.
Se pòt determinar l'espècia, l'edat e lo sèxe d'una balena de bèc gràcias a sas dents: lor nombre e lor emplaçament dins la maissa indican l'espècia (vejatz pus naut), las dents que la cavitat n'es emplenada indican qu'apartenon a un especimèn adulte, las que pòrtan de traças d'usança e que son sortidas de la gengiva apartenon a un mascle e enfin, las que son netas e que la pulpa n'es emplenada apartenon a una femèla.
Lo front dels mascles vièlhs presenta sovent un enflament prononciat que pòt blanquir amb l'edat per cèrtas espècias (coma l'iperodon artic).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180493 Ziphiidae Gray, 1850 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Ziphiidae (en)
- Referéncia NCBI : Ziphiidae (en)
- Referéncia CITES : familha Ziphiidae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)
- Ficha e Fòtos de Balenas de Bèc

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-477
Aquesta pagina concernís l'an -477 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Formacion oficiala de la Liga de Delos qu'organizèt son premier congrès federau sus l'illa sacrada de Delos (mai de 477 avC). L'illa venguèt lo sèti de l'aliança e de son tesaur.Atenas i aguèt un ròtle preponderant gràcias a sa flòta importanta e la Liga venguèt l'otís de sa dominacion en Mar Egèa.
Dins lo nòrd-èst, la flòta de Cimon obligiguèt Pausanias de quitar Bizància onte l'èx-generau espartenc èra sospichat d'assaiar de venir rèi.
Roma[modificar | modificar la font]
Perseguida de la « guèrra privada » entre l'Ostau roman dei Fabii e la vila etrusca de Veïes situada au nòrd de Roma. Lo rescòntre decisiu se debanèt sus lo riu Cremera onte lei fòrças dei Fabii foguèron anientadas. Una temptativa de sètge de Roma per lei venceires de la batalha mau capitèt après l'arribada de renfòrç formats per l'armada cargada de luchar còntra lei Volscs. Pasmens, lo relarg de Roma foguèt pilhat e leis Etruscs se fortifiquèron a la cima de Janícul.


text:
Concerto per vriulon (Sibelius)
Lo concerto per vriulon en Re menor opus 47 de sibelius que ho compausat en 1903 e estreat dens ua purmèra version aquesta medisha annada, puish lo compositor que'u tornè adobar en estrear en 1905. qu'ei ua de las òbra màger deu repertòri deu vriulon e d'ua exigéncia tecnica de la granas.
Pupitres[modificar | modificar la font]
2 flabutas, 2 clarins, 2 clarinetas, 2 bassons, 2 trompas, 2 trompetas, timpani e còrdas.
Movements[modificar | modificar la font]
- Allegro moderato en RE menor (2/2 a la mesura)
- Adagio di molto en si b major (4/4 a la mesura)
- Allegro, ma non en Re major (3/4 a la mesura)


text:
Minimes (Òrdre religiós)
Los Minimes, que vòl dire « los tot petits », forman un òrdre religiós creat en 1493 per sant Francés de Paula (1416 † 1507), ermita d'esperel e recercant l'escòrgament absolut, una umilitat radicala.
Son tanben nomenats Los Bons Òmes.
Istòria[modificar | modificar la font]
Retirat per una vida d'ermita, sant Francés de Paula (1436 en Calàbria † 1507) atira de disciples que regropa en lor donant en 1493 lo nom mai modèst possible, los Minimes, que la règla es d’una austeritat extrèma.
Los religioses Minimes portavan una tunica de drap negre de largas margas, un cort escapulari amb una capucha redonda. La tunica e l'escapulari son serrats par un cordon de lana negras de cinc noses.
S'espandiguèron dins la Calàbria e dins la Sicília. S'impausavan una vida amb mai de rigor en apondent als tres vòts franciscans de caritat, obesissença e pauretat aquel del june contunh en s'interdisián de manjar tot produch animal, lach e uòus inclusits.
L'Òrdre foguèt aprovat pel papa Sixt IV en 1474, amb totes los « privilègis » dels òrdres mendicants. S'espandiguèron en França e en Espanha.
Al sègle XVII, l'Òrdre comptava 457 convents, dont 156 en France[1]. Dins los ans 1990, èran prèp de 200. En 2006, 178.


text:
Gaston, Duc d'Orleans
Gaston Jean Baptiste de France, duc d'Orleans, aperat Gaston d'Orleans (Fontainebleau, lo 25 d'abriu de 1608 – Bles, lo 2 de heurèr de 1660) qu'èra lo tresau hilh deu Noste Enric e de Maria de Medici, hrair capdèth deu rei de França e de Navarra Loís XIII e princi de sang de l'Ostau de Borbon. La soa vita que ho marcada per divèrsas intrigas contra Richelieu, Ana d'Àustria e Mazarin. Que complotè dab d'Ornano, Chalais, lo duc de Montmorency e Cinq-Mars.
Que's morí exiliat dens lo son castèth de Bles.


text:
Sirenia (grop)
Sirenia es un grop de gothic metal d'Stavanger, en Norvègia que fa una mescla de gothic metal e de symphonic metal, amb d'elements de black metal e de death metal. Lei votz consistisson en renadissas sornas, en un cant femenin pròche de l'opèra e en un cant masculin net. Lei paraulas, escrichas per Morten Veland, parlan d'una istòria conceptuala que remonta au començament dau grop e que quicha subre l'existéncia umana, l'emocion e leis estats mentaus.
Lo grop utiliza de sequéncias instrumentalas melodicas, de sintetizadors e de guitarras distorçudas amb lei votz diversificadas ja evocadas, un còr e de violons.
Lo primier album, At Sixes and Sevens, es de notar per sa conclusion amb la melodia lenta e doça "In Sumerian Haze", ont Fabienne Gondamin canta en se fasent acompanhar d'un violon; si qu'es una cançon que contrasta fòrt amb lei votz mortuàrias de la rèsta de l'album.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Sirenia apareguèt au començament de 2001, quand Morten quitèt son ancian grop Tristania a causa de desacòrdis musicaus e personaus. Lo grop arribèt pas de trobar una cantaira satisfasenta avans de regitrar en França. Aquí faguèron d'audicions e trobèron Fabienne Gondamin per la cançon At Sixes and Sevens. Après aver registrat un album amb Sirenia ("At Sixes and Sevens"); Fabienne Gondamin foguèt remplaçada per Henriette Bordvik que lo grop registrèt amb ela dos albums ("An Elixir For Existence" e lo cort "Sirenian Shores"). Liurèron puei un tresen album, "Nine Destinies and a Downfall", amb una cantaira novèla, Monika Pedersen, de Danemarc, en seguida dau despart d'Henriette Bordvik. Bjørnar Landa (dau grop Artifact) leis rejonguèt mentre que registravan "Nine Destinies and a Downfall".
Discografia[modificar | modificar la font]
Albums[modificar | modificar la font]
- At Sixes and Sevens (2002)
- An Elixir for Existence (2004)
- Sirenian Shores (cort) (2004)
- Nine Destinies and a Downfall (2007)
Simples[modificar | modificar la font]
Sòcis[modificar | modificar la font]
Sòcis actuaus[modificar | modificar la font]
- Morten Veland - programacion, renadissas / votz masculina neta, guitarra, bassa, claviers
- Monika Pedersen - votz femenina
- Jonathan A. Perez - batariá
- Bjørnar Landa - guitarra
Sòcis ancians[modificar | modificar la font]
- Henriette Bordvik - votz femenina (2002-2005)
- Kristian Gundersen - votz masculina neta, guitarra (2001-2004)
Sòcis de sessions[modificar | modificar la font]
- Fabienne Gondamin - votz femenina (2001)
- Jan Kenneth Barkved - votz masculina neta
- Pete Johansen - violon
- Hans Henrik Varland - claviers
- Anne Verdot - violon
- Roland Navratil - batariá
Grops pròches[modificar | modificar la font]
- Tristania
- Tiamat
- The Gathering
- Theatre of Tragedy
- Leaves' Eyes
- The Sins of Thy Beloved
- Artifact
- Echoes Of Eternity
- Xandria


text:
Elisabèt II del Reialme Unit
Elisabèt II del Reialme Unit, nascuda Elizabeth Alexandra Mary Windsor, lo 21 d'abril de 1926, es dempuèi lo 6 de febrièr de 1952 reina de 16 Estats e cap del Commonwealth. En realitat, la familha reiala a un ròtle important sonque al Reialme Unit.
Titulatura presenta[modificar | modificar la font]
Elisabèt II pòrta los títols que seguisson. En defòra del ducat de Normandia e de l’Illa de Man, es la primièra Elisabèt a portar aqueles títols, mas es pr'aquò nomenada "la seconda":
- Rèina d’Antigua e Barbuda dempuèi 1982
- Rèina d’Austràlia dempuèi 1952
- Rèina de las Bahamas dempuèi 1973
- Rèina de Barbados dempuèi 1966
- Rèina de Belize dempuèi 1982
- Rèina de Canada dempuèi 1952
- Rèina de Grenada dempuèi 1974
- Rèina de Jamaica dempuèi 1962
- Duquessa de Normandia (a Jersei e Guernesei) dempuèi 1952
- Senhora de l’Illa de Man dempuèi 1952
- Rèina de Nòva Zelanda dempuèi 1952 (Niue e las Illas Cook fan partida del reialme de Nòva Zelanda)
- Rèina de Papoa-Nòva Guinèa dempuèi 1975
- Rèina del Reialme Unit dempuèi 1952
- Rèina de las Illas Salamon dempuèi 1978
- Rèina de Sant Cristòl e Nevis dempuèi 1983
- Rèina de Santa Lúcia dempuèi 1979
- Rèina de Sant Vincenç e las Grenadinas dempuèi 1979
- Rèina de Vanoato dempuèi 1978
Titulatura passada[modificar | modificar la font]
Elisabèt II foguèt tanben:
- Rèina de Ceilan de 1953 a 1972
- Rèina de Paquistan de 1953 a 1956
- Rèina d’Africa del Sud de 1953 a 1961
- Rèina de Gana de 1957 a 1960
- Rèina de Nigèria de 1960 a 1963
- Rèina de Sierra Leone de 1961 a 1971
- Rèina de Tanganhica de 1961 a 1962
- Rèina d’Oganda de 1962 a 1963
- Rèina de Trinitat e Tobago de 1962 a 1976
- Rèina de Quenha de 1963 a 1964
- Rèina de Malavi de 1964 a 1966
- Rèina de Malta de 1964 a 1974
- Rèina de Guiana de 1966 a 1970
- Rèina de Maurici de 1968 a 1992
- Rèina de Gàmbia de 1965 a 1970
- Rèina de Fiji de 1970 a 1987
Biografia[modificar | modificar la font]
Elisabèt II es gessida de la Maison de Windsor, nom adoptat durant la Purmèra Guèrra Mondiau, en 1917, per la Maison de Saxe-Coburg-e-Gotha, branca anglesa de la Maison de Wettin, que regna suu Reiaume Unit despuish lo decès de la reina Victòria en 1901.
Nascuda a Londres, arrèrhilha deu rei Jòrdi V e de la princessa Mary de Teck, Elisabèt es la hilha d'Albèrt, duc d'York, capdèth deu coble reiau e d'Elizabeth Bowes-Lyon.
Après aver hestejat sos 25 ans de regne en 1935, lo rei Jòrdi V decedeish en genèr 1936. Son eretièr, Edoard VIII, renonce quauques més mei tard au tròne e es son hrair capdèth, lo pair de la princessa Elisabèt, que vad rei dab lo nom de Jòrdi VI. Elisabèt n'a pas nat hrair, vad donc princessa eretièra.
En seteme de 1939, la guèrra es imminenta, la jove Elisabèt es enviada en tèrra sauva, lunh deus pairs que desiran damorar a Londres e afrontar los bombardaments dab lor pòple[1].
En abriu de 1942, la princessa Elisabèt es nomada, lo dia deu son 16au anniversari, coronèu en cap de la garda deus grenadèrs. Per lo purmèr còp, passa en revista las tropas, e debuta atau la soa activitat oficiau de futura reina deu Reiaume Unit.
A l'atge de 18 ans, s'enròtla dens la Auxiliary Territorial Service coma aprenedissa conductora d'ambulància e coma mecaniciana. Mena tanben camions militars, çò que hè d'era, uèi, « lo sol cap d'Estat au monde qu'aja portat l’unifòrme pendant la Segonda Guèrra Mondiau »[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Élisabeth II : 80 Années remarquables - Les Grands reportages - Société Radio-Canada
- ↑ (en) "Left Out of D-Day Events, Queen Elizabeth Is Fuming", New York Times, 27 mai 2009


text:
Warlus (Somme)
Warlus (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Res indica pas que Warlus siá fòrça ancian. Engalanava S'èsser format a l'entorn d'un ancià coan, #que ne demòra pas mai #que pauc de vestigis (qualques muralles e dicha-se de los sosterranhes). Los prieurs venián del abbaye de Selincourt.
A Modèl:La s-, las serfs s'agròpan a l'entorn del monastèri e bastisson una glèisa I a pas cap de vestigi de castèl féodal. La distincion a apertengut a la familha de las Créquy, de Poix al Modèl:Sp-.
Pendent la guèrra de #Cent Ans, los angleses an traversat lo territòri (camin dels angleses en lo bòsc de Warlus), actiu de Poix a Airaines.
En 1698, de Cornet, adjudant del Rei, èra senhor de Warlus. La dîme aperteniá a las abbayes de Sant-Martin als Bessones, Sant-Pierre de Selincourt e de Berteaucourt, e al coatz Celestins.
Rien n'indique que Warlus soit très ancien. Il parait s'être formé autour d'un ancien couvent, dont il ne reste que peu de vestiges (quelques murailles et dit-on des souterrains). Les prieurs venaient de l'abbaye de Selincourt.
Au Modèl:S-, les serfs se groupent autour du monastère et construisent une église Il n'y a aucun vestige de château féodal. La seigneurie a appartenu à la famille des Créquy, de Poix au Modèl:Sp-.
Durant la guerre de Cent Ans, les anglais ont traversé le territoire (chemin des anglais dans le bois de Warlus), allant de Poix à Airaines.
En 1698, de Cornet, adjudant du Roi, était seigneur de Warlus. La dîme appartenait aux abbayes de Saint-Martin aux Jumeaux, Saint-Pierre de Selincourt et de Berteaucourt, et au couvent des Celestins.


text:
1051
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1051 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Enric Ièr, veuse dempuei sèt annadas, e Ana de Russia. Regardant lo conflicte a l'entorn dau Mans, la mòrt dau còmte de la vila permetèt au còmte d'Anjau de la conquistar. Puei, capitèt d'ocupar Alençon e Domfront. De son caire, l'armada reiala, totjorn dirigida per lo duc de Normandia Guilhèm, ataquèt e comencèt lo sètge de Domfront.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- En Anglatèrra, Godwin de Wessex es forçat de s'exiliar pel rey Eduardo el Confesor pr'amor qu'aviá refusat de far vengança contra los abitants de Dovras.


text:
Canche (flume)
La Canche es un flume costièr del nòrd de França, dins lo departament del Pas de Calais, long de 88 km. Nais a Gouy-en-Ternois, passa per Frévent, Hesdin e Montreuil-sur-Mer e se geta dins la Marga entre Etaples e Le Touquet-Paris-Plage. L'istòria d'aqueste flume es estrechament ligada a la de la ciutat lacustra de Quentovic, un dels pòrts màgers de l'empèri de Carlesmanhe. La Canche marca la frontièra extrèma de la Picardia istorica en separant Bolonés, al nòrd, de Ponthieu al sud.
L'estuari de la Canche es caracteristic dels estuaris diches picards.


text:
450
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 450 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Teotihuacan[modificar | modificar la font]
Data generalament adoptada per marcar la fin de l'apogèu de la vila e lo començament de son declin progressiu.


text:
Josèp Bonaparte
Giuseppe Napoleone Buonaparte, conegut tanben coma Josèp Ièr (Corti, lo 7 de genièr de 1768 - Florença, lo 28 de julhet de 1844), foguèt rei de Nàpols e rei d'Espanha mercé a son fraire Napoleon Bonaparte. Se maridèt amb Julia Clari e aguèron doas filhas : Zenaida e Carlota.
En Espanha èra escaissat Pepe Botella (Josèp Botelha) que disián que beviá fòrça, o Plazuela (Plaçòta) que dobriguèt de plaças a Madrid en desrabar glèisas o mostièrs.
Rei de Nàpols[modificar | modificar la font]
En 1796, anèt en Itàlia amb Napoleon Bonaparte. Encargat per son fraire de missions diplomaticas, foguèt rei de Nàpols de 1806 a 1808.
Rei d'Espanha[modificar | modificar la font]
En 1808, anèt en Espanha amb son fraire Napoleon Bonaparte. Aquel faguèt abdicar Carles IV e Ferrand VII d'Espanha e proclamar rei son fraire. Lo pòble espanhòl se revoltèt alara coma o illustran las pinturas de Goya "lo 2 de mai" e lo "3 de mai"). En 1812, Josèp se sauvèt en França puèi s'installèt als Estats Units.
Mòrt[modificar | modificar la font]
Moriguèt a Florença en 1844 mas foguèt sebelit a París.
- Carta grafica pas indicada
- Ostal Bonaparte
- Personalitat còrsa
- Membre del Conselh dels Cinc Cents
- Membre del Senat conservator
- Acadèmia de las Inscripcions e Bèlas Letras
- Personalitat de la francmaçonariá francesa
- Personalitat mòrta en exili
- Grand crotz de la Legion d'Onor
- Naissença a Ajaccio
- Grand dignitari de l'Empèri
- Rei d'Espanha
- Rei de Nàpols
- Naissença en 1768
- Decès en 1844


text:
Lopereg
Lopereg en breton ( Lopérec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Municipalitat vallonnée, estenduda sus unitat|3959|a {{}} (39,5 km2), Lopérec es limitrophe de la cadena de las monts de Arrée al nòrd e a l'èst, e del conca de Châteaulin al sud. Lo finage communal, étiré nòrd-sud, en pendent cap a l'oèst, se échelonne de 316 mètres a 11 mètres d'altitud, lo bourg en essent cap a 52 mètres ; es excentré en la part sud del territòri communal[1]. La municipalitat a situat a unitat|9|km}} al nòrd-es de Châteaulin. Los corses d'aiga i son nombroses : la Douffine, #que pren la siá font sul flanc sud-oèst del Calhau-h Cléguer en Brasparts, servís de limit communale amb Pleyben : recep sus lo sieu marge drech, lo Rivoal (o riu de Sant-Rivoal), #que proven de Sant-Rivoal e servís de limit communale a l'èst amb la municipalitat éponyme. Abans lo sieu passatge jol viaducte[2] de la via ferrée de Kemper a Landerneau, recep sus la siá drecha lo ruisseau de Lenturec, #que travèrsa tota la municipalitat e passa just al sud del bourg de Lopérec. Un pauc mai en aval, un autre pichon afluent de marge drech de la Douffine servís tanben de limit communale amb Pont-de-Buis-lès-Quimerc'h.
Lopérec Dispausa encara d'un autentic "patrimòni paysager[1]" : lo bocage es encara variat (al nòrd, bòsc de feuillus e de conifères aital coma dels landes en l'extrèm-nòrd dins la "Montanha", mai agricòla al sud ont lo relief es mens accidentat) perque la municipalitat a pas pas #èsser remembrée.
Un modèst jaciment de aur e de arsenic a #èsser recensé pel BRGM a Lopérec, en representant un potencial géologique avalorat a 4 tonas d'aur[3].
-
Fila:Pont-glas1-rr.jpg
Lo molin del Pont-Glaz en Sant-Rivoal, al fons Keranna en Lopérec
-
Fila:Lopérec 19 La Douffine a Pont-Réal (limita entre Lopérec e Sant-Ségal).jpg
La Douffine a Pont-Réal (limita entre Lopérec e Sant-Ségal)
-
Fila:Lopérec 20 Vanne e déversoir de la Douffine al molin de Troaguilly.jpg
Lopérec : vanne E déversoir de la Douffine al molin de Troaguilly
-
Fila:Pont-de-Buis 01 Lo viaducte ferroviaire entre Lopérec e Pont-de-Buis.jpg
Lo viaducte ferroviaire entre París e Pont-de-Buis (linha Kemper-Landerneau)
Commune vallonnée, étendue sur 3 959 ha (39,5 km2), Lopérec est limitrophe de la chaîne des monts d'Arrée au nord et à l'est, et du bassin de Châteaulin au sud. Le finage communal, étiré nord-sud, en pente vers l'ouest, s'échelonne de 316 mètres à 11 mètres d'altitude, le bourg étant vers 52 mètres ; il est excentré dans la partie sud du territoire communal[1]. La commune est située à 9 km au nord-est de Châteaulin. Les cours d'eau y sont nombreux : la Douffine, qui prend sa source sur le flanc sud-ouest du Roc-h Cléguer en Brasparts, sert de limite communale avec Pleyben : elle reçoit sur sa rive droite, le Rivoal (ou rivière de Saint-Rivoal), qui provient de Saint-Rivoal et sert de limite communale à l'est avec la commune éponyme. Avant son passage sous le viaduc[4] de la voie ferrée de Quimper à Landerneau, elle reçoit sur sa droite le ruisseau de Lenturec, qui traverse toute la commune et passe juste au sud du bourg de Lopérec. Un peu plus en aval, un autre petit affluent de rive droite de la Douffine sert aussi de limite communale avec Pont-de-Buis-lès-Quimerc'h.
Lopérec dispose encore d'un véritable "patrimoine paysager[1]" : le bocage est encore varié (au nord, bois de feuillus et de conifères ainsi que des landes dans l'extrême-nord dans la "Montagne", plus agricole au sud où le relief est moins accidenté) car la commune n'a pas été remembrée.
Un modeste gisement d'or et d'arsenic a été recensé par le BRGM à Lopérec, représentant un potentiel géologique évalué à 4 tonnes d'or[5].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Lopérec - Patrimòni paysager
- ↑ Fòto disponibla JULHET.htm Rail-Bretanha
- ↑ Sig Minas França - BRGM
- ↑ Photo disponible Rail-Bretagne
- ↑ Sig Mines France - BRGM


text:
Jan-Pèire Tennevin.
L'Astrado n° 44
Lou decor à la jardiniero
de Nino Martinent-Savidan
Camin crousa
de Felipe Blanchet
Marsiho, tras li siècle
de Gabriéu Cassin
UNO o DE lengo d'O
pèr Jean Lafitte e Guilhem Pépin
Ié disien Cèio e Marto, dos santo à l'ounour
Couleicioun Lenga d’Oc.
Ièu savo una chançon.
pèr Parlarem en Vivarés
«La Pounchudo
Cercle Langue d’Oc
La Targo
pèr L’Escolo de la Targo
Beatritz de Mongalvanh
pèr Reinat Toscano
154
La Targo
L’Escolo de la Targo publico, dous cop pèr an, uno chanudo revisto qu’a pèr noum La Targo. Dins soun darnié numerò avèn nouta un estùdi de Rousselino Martano, forço bèn doucumenta, qu’es un assai de biougrafìo dóu Primadié Ansèume Mathieu (1828-1895), óuriginàri de Castèu-Nòu-dóu-Papo, en Vaucluso.
Signalo, entre autre, que Mathieu avié fa de noumbrous plantié, ço qu’avié fourça si gènt de l’embarra, en 1845, au pensiounat Dupuy, en Avignoun, ounte avié rescountra Frederi Mistral autant reguignaire qu’éu à l’escolo em’ afouga de plantié...
Dono Martano noto, au passage, que Mathieu, acò se saup, èro pas à l’acamp dóu 21 de mai de 1854, à Font-Segugno. Es Mistral que l’apoundeguè pièi fin d’arriva à la chifro 7... Mathieu, tant èro un courrèire de coutihoun, fuguè escais-nouma lou felibre di poutoun...
Tenguè, de 1864 à 1881, l’Oustalarié dóu Louvre, en Avignoun, ounte se faguè la famouso Santo-Estello de 1876. Mai èro pas un gestiounàri e li creancié óutenguèron un jujamen de falido. Finiguè sa vido à Castèu- Nòu-de-Papo, vièi espeiandra e mau-net, que li móussi se trufavon d’éu e li païsan alucri lou sounavon dóu noum de «felibre de la m...». Èro tambèn un flame pouèto e sa darniero obro fuguè uno cansoun nouvialo pèr lou maridage de Folcò de Baroncelli em’ Enrieto Constantin.
1117214


text:
Anchoiada
L'anchoiada es una especialitat caracteristica del litoral provençau. Pren son nom de son ingredient principal : l'anchòia (present tanben dins la tapenada), un peis plan apreciat long de las ribas de la Mediterranèa.
Ingredients[modificar | modificar la font]
- 200 g d'anchòies salades
- 2 cabeces d'alh
- 1 culherada de vinagre
- 15 cl d'òli d'oliva, pebre
Preparacion[modificar | modificar la font]
Cau lauar es anchòies, esbrigalhar-les e bàter-les damb òli. Er alh, eth vinagre e eth pebre se méten après entà condimentar-lo e va ath gost de cadun.
Era anchoiada pòt èster conservada facilament en tot ahíger-le òli.


text:
Épône
Épône es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en lo nòrd-oèst del departament dels Yvelines, al confluisson de la Mauldre e de la Seine, la comuna de Épône se tròba en lo Mantois, a aperaquí 10 quilomètres a l'èst de Flaçadas-la-Maca e 36 quilomètres al nòrd-oèst de Versailles.
Las municipalitats limitrophes son Gargenville al nòrd (marge drech de la Seine), a l'èst Aubergenville, Nézel e La Falaise, al sud-es Maule, al sud-oèst Jumeauville e Goussonville e a l'oèst Mézières-sus-Seine.
Située dans le nord-ouest du département des Yvelines, au confluent de la Mauldre et de la Seine, la commune d'Épône se trouve dans le Mantois, à environ 10 kilomètres à l'est de Mantes-la-Jolie et 36 kilomètres au nord-ouest de Versailles.
Les communes limitrophes sont Gargenville au nord (rive droite de la Seine), à l'est Aubergenville, Nézel et La Falaise, au sud-est Maule, au sud-ouest Jumeauville et Goussonville et à l'ouest Mézières-sur-Seine.


text:
Lenga (anatomia)
La lenga es un muscle de tipe esqueletic que repausa dins la partida inferiora de la boca. Coma partida de l'aparelh digestiu, la seuna foncion principala es de desplaçar lo manjar, ajudant a mastegar e a s'empassar (degluticion). La lenga es tanben l'organ principal del gost. Una granda part de la superfícia de la lenga es cobèrta per las papillas (prèp de 9000). La lenga, de mercé a sa granda sensibilitat e sa mobilitat importanta (en rason de la granda quantitat de nèrvis e vaissèls sanguins que conten) es un element essencial per fin de formar los sons del parlar. Es sensibla, ricament innervada e irrigada, e es mantenguda umida per la saliva.


text:
Wikipèdia:Demandar un article
Se recercatz un article sus un subjècte precís, notatz-o dins aquesta rubrica (a la fin de la categoria que lo concernís) ; i aurà totjorn un volontari especialista per vos lo redigir. Mas soscatz tanben a utilizar aquesta possibilitat per inserir un article sus un subjècte que vos ten e còr, perque sufís de lo notar dins la rubrica e puèi de redigir l'article que li correspond. Un còp que l'article es estat creat, pensatz de lo levar d'aquesta lista.
Notatz çaquelà qu'òm es jamai tant plan servit que per se meteis e qu'avètz las meteissas possibilitats que tot utilizaire de wikipèdia, es a dire de crear vos meteis l'article mancant.
Vos podètz tanben reportar a la lista de las paginas mai demandadas, que recensa automaticament los articles non existent qu'an lo mai de ligams dins los articles de Wikipèdia. Per d'autras idèas de paginas, vejatz tanben l'indèx tematic.
Podètz escriure vòstre pseudonim (se n'avètz un) al costat de l'article que prepausatz sus aquesta pagina per facilitar la discussion amb los autres wikipedians. Esitetz pas a balhar de ligams vèrs de sits extèrnes ont se pòt trapar d'informacions sus aqueste subjècte.


text:
Atal parlèt Zaratostra (Strauss)
Atal parlèt Zaratostra (Also sprach Zaratostra) op. 30, es un poèma simfonic compausat per Richard Strauss entre febrièr e agost de 1896. La primièra se faguèt a Francfòrt de Men lo 27 de novembre de 1896 jos la direccion del quita compositor.
L'òbra es librament inspirada pel poèma filosofic Atal parlèt Zaratostra de Friedrich Nietzsche que lo compositor vei la transicion de l’Òme de las originas fins al « suròme ». Una citacion del filosofe destacada al començament de la particion:
-
- « La musica a tròp longtemps somiat; volèm venir des somiaires despertats e conscients. »
Cronologicament, se situa a la mitat de las pèças simfonicas del musician, entre Till lo Coquin (1895) e Don Quichotte (1897), temps abans sos opèra mágers coma Salomé (1905) o Der Rosenkavalier (« Lo Cavalièr de la ròsa ») (1911).
sostengudas de 3 trombons, puèi triolets de tonic (do)/dominanta (sòl) de las sagatas.
Son introduccion (Einleitung), venguèt celèbra per l'utilizacion que ne faguèt Stanley Kubrick dins lo seu film 2001, una odissèa de l'espaci e tanben jogat en obertura dels concèrts d'Elvis Presley de 1971 a 1977, compte una fanfara repetida tres còs en crescendo e evocant un treslutz (Sonnenaufgang) que « L'Individú se fond dins lo Mond e lo Mond se fond dins l'Individú ».
Aquelas qualques mesuras son un magnific acorchi del percors dempuèi lo neient fins a la lutz:
- do, tonic (nota fondamentala per un musician occidental) — lo neient
- do a l'octava (amb coires)
- sòl, la quinta
- e fin finala do, quarta del sòl.
Unisson, octava, quarta e quinta representant la perfeccion de l'Univèrs:
- Unisson: la longor de referéncia de la còrda que vibra, o l'unitat
- Octava: la longueur de la còrda es devesida per 2
- Quinta: la longueur de la còrda es devesida per 3
- Quarta: la longueur de la còrda es devesida per 4
1 + 2 + 3 + 4 = 10, nombre representant la perfeccion de l'Univèrs segon las teorias de Pitagòras.
Aprèp:
- acòrdi major segit d'un menor (do-sòl-mi → do sol mi bemòl): simbòs fondamentals de la musica tonala
- Reprisa, mas aquí, l'acòrdi menr precedís lo major.
- E dins lo tresen crescendo, es una succession d'acòrdis amb per linha melodica una gama ascendeanta triomfala: mi la (la si do ré mi fa sòl la si do)
En mai d'el cort preludi, l’òbra compta uèit partidas encadenadas, simbolizant los « discors » maniqueans del poèta profèta Zaratostra :
- Von den Hinterweltlern (D'aqueles dels monds enrè)
- Von der großen Sehnsucht (De l’aspiration suprèma)
- Von den Freuden und Leidenschaften (De las jóias e de las passions)
- Das Grablied (Le Cant del tombèl)
- Von der Wissenschaft (De la sciéncia)
- Der Genesende (Le Convalescent)
- Das Tanzlied (Lo Cant de la dança )
- Nachtwandlerlied (Cant del somnambul)
La durada es de prèp de trenta minutas.
Orquestracion[modificar | modificar la font]
L'òbra es escricha per un orquèstre simfonic.


text:
Primièra Guèrra Mondiala
La Primièra Guèrra Mondiala o la Granda Guèrra (var. Purmèra Guèrra Mondiau) es lo conflicte armat a l'escala planetària que se debanèt de julhet de 1914 fins a novembre de 1918. Mai de 9 milions de personas moriguèron dins aquesta guèrra.
Los Aliats (França, l'Empèri Britanic, l'Empèri Rus e Itàlia) desfàn las Fòrças Centralas (l'Empèri Alemand, Àustria-Ongria, e l'Empèri Otoman). L'armistici foguèt signat l'11 de novembre de 1918.
Las encausas d'aquesta guèrra son divèrsas. França vòl recuperar a Alemanha, Alsàcia-Lorena, perduda en 1870. Itàlia vòl prene Dalmàcia a Àustria-Ongria. Tornarmai, i a de tensions nombrosas dins la region dels Balcans.
La guèrra donèt luòc a una importanta reestructuracion de la geografia europèa; quatre grands Empèris despareguèron (Empèri Rus, Empèri Alemand, Àustria-Ongria e Empèri Otoman) e apareguèron de païses novèls (Checoslovaquia, Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Iogoslavia e Ongria).
Somari
- 1 Lei causas de la guèrra
- 1.1 Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts
- 1.2 Lei crisis internacionalas entre 1905-1914
- 1.3 La corsa ais armaments
- 1.4 Lo novelum dei nacionalismes
- 2 La guèrra
- 2.1 La crisi de l'estiu de 1914
- 2.2 La revirada de la guèrra corta
- 2.3 Extension e enfangament de la guèrra
- 2.4 La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917
- 2.5 La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda
- 3 Lei consequéncias de la guèrra
Lei causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts[modificar | modificar la font]
Lo tornant deis annadas 1890[modificar | modificar la font]
Lo 9 de març de 1888, la mòrt de l'emperaire alemand Guilhèm Ièr privèt lo cancelier Otto von Bismarck de son sostèn politic. Ansin, seis adversaris, principalament lei nacionalistas alemands e leis òmes d'afars dei regions renanas, aprofichèron la situacion per lo marginalizar. Li reprochèron de tenir Alemanha en despart de la lucha coloniala. De mai, l'equilibri continentau defendut per lo cancelier empachèt la poissança economica novèla de l'empèri.
Lei questions economicas ocupèron donc una plaça creissenta. D'efèct, se lo quadre economic, lo capitalisme liberau, demorèt fins a la guèrra, la "Granda Depression" (1873-1896) modifiguèt lo ròtle de l'Estat e entraïnèt un retorn dau proteccionisme. En França, la tarifa Méline (1892) o la lèi de proteccion de l'agricultura de 1897 ne'n foguèron d'exemples. Aquelei proteccions pesèron sus lei relacions internacionalas coma o mòstra la guèrra doaniera entre França e Itàlia de 1887 a 1898.
Enfin, la concepcion de l'Estat de Bismarck, ierarquic e centralizat, aguèt tendéncia de negligir lei reaccions dei pòbles, en particular la fòrça dau panslavisme o dau patriotisme francés. Per exemple en 1887, l'afar Schnaebelé (un comissari arrestat illegament per d'Alemands lo sospichant d'espionatge) e la crisi boulangista manquèron de degenerar en guèrra. De campanhas de pressa aumentèron la tension mai finalament, la patz foguèt sauvada per una intervencion dirècta dau cancelier dins la liberacion dau comissari e la remanda dau generau Boulanger per lo govèrn francés.
Ansin, quand Bismarck demissionèt lo 18 de març de 1890, après 18 mes de coabitacion malaisada ambé l'emperaire novèu, Guilhèm II, l'eveniment marquèt la fin d'una epòca per Euròpa. Lo jornau satiric anglés comentèt « Lo pilòt quita lo naviri ».
L'aliança entre França e Russia[modificar | modificar la font]
La politica alemanda de Guilhèm II cambièt rapidament d'aquela de Bismarck. D'efèct, l'emperaire novèu vouguèt establir la dominacion alemanda sus l'Euròpa Centrala e son influéncia vèrs l'Empèri Otoman e China. La solidaritat ambé leis aligadas d'Alemanha foguèt donc clarament afiermada e, pensant que França aviá ren a ofrir a Russia, lo raprochament entre Alemanha e Russia realizat per Bismarck foguèt delaissat. En 1890, Guilhèm II refusèt donc de recondurre lo tractat de Reassegurença ambé lo tsar. En consequéncia, Russia foguèt isolada dins lei Balcans còntra Austria-Ongria e, en Asia Centrala, còntra Anglatèrra. Ansin, après de negociacions lòngas e malaisadas, França e Russia concluguèron una aliança militara lo 27 de decembre de 1893 onte se considerèt tres situacions :
- Se França èra atacada per Alemanha o Itàlia, l'Empèri Rus la sostendriá ambé 800 000 soudats.
- Se leis empèris atacavan Russia, 1 300 000 soudats francés serián mandats còntra Alemanha.
- Una mobilizacion parciala deis empèris centraus entraïnariá una mobilizacion generala francesa e russa.
En 1898, aquel acòrd foguèt renforçat. Lo govèrn francés acceptèt de sostenir lei pretencions russas dins lei Balcans e lei Rus faguèron la meteissa causa per lei revendicacions francesas sus Alsàcia-Lorena. Pasmens, aquela aliança, e mai s'èra defensiva, considerava per lo premier còp la possibilitat d'una guèrra generala e la mobilizacion generala automatica èra un factor agravant dins lo cas d'una crisi importanta.
La construccion de l'Entenduda Corala e de la Tripla Entenduda[modificar | modificar la font]
Paradoxalament, l'Entenduda Corala foguèt amorsada per la crisi de Fachoda. En 1898, una expedicion francesa comandada per lo capitani Marchand agantèt lo fòrt de Fachoda. Lo govèrn francés esperava renegociar lei zònas d'influénça dins la region de Sodan. Pasmens, leis Anglés èran determinats e la flòta britanica efectuèt de demostracions davant Brèst e Tolon constrenhent França de recular. En despiech de la tension e de l'umiliacion francesa, lei dos país rivaus comprenguèron adonc la necessitat de reglar sei diferents coloniaus. Un acòrd se concluguèt lo 8 d'abril de 1904 maugrat leis esitacions anglesas.
La decision britanica foguèt averada per lei necessitats de la corsa ais armaments navaus. D'efèct, lo comandament de la flòta anglesa decidiguèt en 1889 d'aplicar la règla dau "Two Power Standard" que significava que la marina britanica deviá despassar de 10% lei segonda e tresena flòtas militaras acampadas. Dins aquò, l'esfòrç alemand dins la construccion navala obliguèt leis arsenals de Grand Bretanha a lançar de projècts costós. En 1903, leis Anglés assaièron donc de negociar ambé lo govèrn alemand que rebutèt tota concession, esperant enterin obtenir mai.
L'acòrd entre Francés e Anglés pertoquèt solament de zònas d'influéncia (Marròc, Egipte, Siam...) e ges d'engatjaments militars. Pasmens, tre 1905, l'Ententuda Corala venguèt pus importanta qu'inicialament previst. Enfin, la construccion de la Tripla Entenduda s'acabèt en 1907 ambé la resolucion dei problèmas coloniaus entre Russia e Anglatèrra. Menacèt desenant fòrtament la posicion deis empèris centraus.
Lei crisis internacionalas entre 1905-1914[modificar | modificar la font]
Lei crisis marroquinas[modificar | modificar la font]
La crisi de Tanger foguèt la premiera crisi deis annadas d'avans la guèrra. França desvolopèt son influéncia en Marròc dempuei 1898 e en novembre de 1904, un prest francés arribèt a la mesa sota tutèla dei finanças marroquinas e a un quasi protectorat. Alemanha foguèt pas consultada e lo 31 de març de 1905, Guilhèm II anoncièt son intencion de defendre leis interès alemands en Marròc e l'independéncia de son sultan. Una conferéncia internacionala foguèt reunïda a Algesiras a partir de genier de 1906 a la demanda dau sultan conselhat per leis Alemands. Pasmens, la conferéncia d'Algesiras mòstra l'isolament alemand e la soliditat de la Tripla Entenduda, França obtenent lo contraròtle de la polícia e dei finanças de Marròc.
Entre 1906 e 1911, l'anarquia que reinava en Marròc permetèt l'intervencion dei tropas francesas. Aquela intervencion èra contrari ai resultats de la conferéncia d'Algesiras. En 1911, leis Alemands aprofichèron l'ocupacion de Fes per mandar una canonièra a Agadir causant una crisi per obtenir dei compensacions colonialas en Cameron. Pasmens, la revendicacion alemanda sus tot lo Còngo francés entraïnèt Euròpa quasi vèrs la guèrra. La flòta anglesa foguèt mobilizada mai ni França ni Alemanha èran lèstas. En consequéncia, de negociacions dificilas acomencèron e se concluguèron lo 4 de novembre de 1911 : França poguèt establir son protectorat sus lei territòris marroquins en cambi d'unei regions a la frontiera entre Cameron e Còngo.
Dins aquò, la crisi d'Agadir mostrèt que lei poissanças europèas podián recórrer a la guèrra per reglar sei problèmas. Ansin, mentre que lo centre de la diplomacia mondiala se desplaçava vèrs lei Balcans, la corsa ais armaments s'accelerèt.
Lei crisis balcanicas entre 1908 e 1913[modificar | modificar la font]
Lo Congrès de Berlin en 1878 aviá amaisat lei tensions balcanicas durant trenta ans e desvirat leis ambicions russas vèrs Asia. De mai, en 1898 e 1903, Russia e Àustria s'entendèron per mantenir l'statu quo dins la region. Pasmens, la desfacha de l'empèri dau tsar còntra l'armada japonesa en 1905 cambièt la situacion e i entornèt l'interès rus.
En 1908, Àustria-Ongria profichèt de la desfacha russa, de la Revolucion de 1905 còntra lo tsar e de la Revolucion Turca de 1908 per annexar Bòsnia e Ercegovina qu'ocupava dempuei 1878. Alemanha sostenguèt fèrmament son aligat enterin que França conselhava la prudéncia. La crisi se clavèt en abriu de 1909 per un renforçament de l'aliança entre Alemanha e Àustria-Ongria. Pasmens, Itàlia, que revendicava Dalmàcia e s'estimava umiliada, concluguèt un acòrd ambé Russia. De mai, Russia obtenguèt de crèdits francés e britanics per accelerar son redreiçament militar. Enfin, lei societats secrètas se multipliquèron dins lei país eslaus e l'Empèri Otoman accentuèt la turquificacion de sei províncias balcanicas, provocant l'ira deis estats crestians de la region.
Tres guèrras especèron l'Empèri Otoman entre 1911 e 1913. La premiera foguèt declarada per Itàlia en 1911. S'acabèt per una victòria italiana facila, l'annexion de Tripolitània e deis illas de Dodecanès e d'ambicions novèlas per lei país balcanics. En 1912, Russia encoratgèt la formacion d'una liga balcanica entre Serbia e Bulgaria, ragantadas après per Romania e Grècia. En octòbre de 1912, leis Otomans foguèron escrachats dins lo corrent d'una guèrra de tres setmanas. La conferéncia de Londres de junh de 1913 contentèt pas Grècia, Romania e Serbia qu'ataquèron Bulgaria. Una guèrra novèla comencèt donc en julhet de 1913 còntra Bulgaria. Lo Tractat de Bucarèst modifiquèt lei cambiaments territoriaus, demenissent la part bulgara. En consequéncia, Bulgars e Otomans se raprochèron deis empèris centraus.
Leis autrei questions de la diplomacia internacionala[modificar | modificar la font]
D'autrei questions marquèron la diplomacia internacionala, aumentant considerablament lei tensions europèas :
- Alsàcia-Lorena èra lo contenciós internacionau pus grèu de la scena mondiala car opausava lei doas premierei poténcias militaras dau continent.
- Lei tèrras irredentas, Dalmatia, Ístria e Trentin, qu'èran de regions austrianas popladas per d'Italians, foguèron clarament revendicadas per Itàlia dempuei 1896. Lei contenciós pus importants entre França e Itàlia, Tunisia e guèrra comerciala, foguèron reglats en 1898. En 1900, un acòrd coloniau foguèt conclús per respectar leis interès italians en Cirenaïca e en 1902, lei dos país signèron un acòrd secrèt de neutralitat. Ansin, en 1906, Itàlia sostenguèt donc lei pretencions francesas sus Marròc.
- Lo territòri de Kars e Ardahan qu'èran turcs fins a 1878 e rus en 1914.
- La question irlandesa e l'agitacion independentista còntra la monarquia anglesa.
La corsa ais armaments[modificar | modificar la font]
La corsa ais armaments èra un factor d'instabilitat major de la politica internacionala. La reconstitucion de l'armada francesa entre 1872 e 1875, servici militar obligatòri e aumentacion dau nombre d'oficiers, permetèt lo mantèn d'una patz armada maugrat un suplement de 80 000 soudats alemands decidit durant l'afar Schnaebelé. Aqueu equilibri foguèt romput per l'aliança entre França e Russia. La corsa ais armaments comptèt au mens tres plans.
D'en premier, la question deis efectius e la pensada d'une guèrra corta que desboquèt en França e en Alemanha a la formacion d'armadas d'activa nombrosas e de resèrvas alemandas fòrça importantas per sostenir rapidament una lucha sus dos frònts. Ansin, en 1914, França aviá 750 000 soudats e Alemanha 820 000. Leis autrei armadas europèas poguèron pas seguir aqueleis esfòrç.
Lo segond plan èra lo desvolopament de la poténcia de fuòc (artilhariá e mitralhieras). Pasmens, èran dependents dei plans militars. Lo plan alemand Schlieffen, prevesent d'envolopar l'armada francesa per l'èst, necessitava una artilhariá pesuga e mobila per destruire rapidament lei fòrts bèlgas e blocar leis ofensivas francesas en Alsàcia-Lorena. França, ambé de mejans pus limitats e un estat major cresent pas a l'artilhariá pesuga, preferiguèt privilegiar l'artilhariá leugiera e lo sostèn au rearmament rus.
Enfin, sus lei mars, lei flòtas anglesa e alemanda se liurèron una concurréncia acarnada. D'efèct, lo passatge dau carbon au mazot entraïnèt una aumentacion dei tonatges e dei canons embarcats. Ansin, Alemanha e Anglatèrra lancèron tres o quatre per annada mai leis unitats d'escòrta e d'acompanhament.
Lo novelum dei nacionalismes[modificar | modificar la font]
Aquelei desequilibris noiriguèron una generalizacion dau nacionalisme. En França, la crisi de Tanger en 1905 aguèt luòc en meme temps que l'amnistia deis antidreyfusards. A partir de 1908, lei sentiments antialemands venguèron un fenomèn massís. En Alemanha, lei ligas pangermanistas entretenguèron l'agitacion en denonciant especialament lo risque d'enceuclament causat per l'aliança entre França e Russia. Lei politicas de fermetat èran donc encoratjadas dins lei país europèus a partir deis annadas 1911-1912.
La guèrra[modificar | modificar la font]
La crisi de l'estiu de 1914[modificar | modificar la font]
La crisi de Sarajevo se debanèt en doas etapas pendent l'estiu de 1914. Premier, après de manòbras militaras en Bòsnia servent de demostracions de fòrça en seguida de la victòria sèrba de 1913, l'archiduc eiretier d'Àustria-Ongria Francés Ferrand e son esposa foguèron assassinats per un nacionalista sèrbe, Gavrilo Princip. Leis autoritats austrianas n'atribuiguèron la responsabilitat a la politica dau govèrn sèrbe e l'armada de l'empèri decidiguèt d'aprofichar la situacion per eliminar la poténcia sèrba dei Balcans. Lo 6 de julhet, Alemanha donèt son sostèn a son aligada.
Lo 23, un ultimatum foguèt mandat ai Sèrbes per Àustria-Ongria demandant la revocacion dei foncionaris sostenent lei campanhas antiaustrians e la participacion de la polícia austriana a l'enquista. Aqueu darrier ponch venguèt a transformar Serbia en protectorat. Lo govèrn de Belgrad refusèt donc prepausant puslèu una mediacion internacionala sostenguda per lo Reiaume Unit. Mai lo 26, Alemanha quichèt l'Empèri Austrian de reglar lo problèma sèrbe rapidament e de metre l'Entenduda davant lo fach complit. Ansin, lo 28, la guèrra foguèt declarada per leis Austrians.
Dins aquò, Russia suportèt pas l'umiliacion coma per la crisi de 1908 e la logica de blòt entraïnèt un conflicte generau. D'efèct, apielada per lo sostèn francés confiermat lo 25 de julhet, decretèt la mobilizacion parciala lo 29, puei totala lo 30. Aquela mobilizacion èra en partida causada per lei dificultats tecnicas liadas ai gròssei distàncias russas. Pasmens, lo 31, Alemanha adreicèt un doble ultimatum exigent la desmobilizacion russa e de garantidas de neutralitat (lei fòrts de Verdun e Toul) de part de França. L'endeman, Russia refusèt e Alemanha li declarèt la guèrra. En consequéncia, França mobilizèt sei tropas e Alemanha deguèt tanben li declarar la guèrra lo 3 d'aost. Enfin, lo 4, l'invasion de Belgica per l'armada alemanda causèt la declaracion de guèrra britanica en rason dau Tractat de 1839 garantissent la neutralitat bèlga.
La revirada de la guèrra corta[modificar | modificar la font]
Lei fòrças s'afrontant en 1914 foguèron relativament equilibradas e l'unitat nacionala foguèt realizada per totei lei govèrns participant a la guèrra. L'Internacionala Socialista foguèt sospressa e, maugrat l'assassinat de Jaurès, sei membres se raliguèron a sei país. De trèvas politicas e socialas foguèron establidas.
Pasmens, la guèrra corta esperada per lei govèrns europèus aguèt pas luòc. Ansin, sus lo frònt oèst, leis Alemands executèron lo plan Schlieffen atacant la Belgica enterin que l'infantariá francesa èra blocada per lei fortificacions de Metz. Remandats vèrs Nancy, lei Francés perdèron la « batalha dei frontieras » durant lo mes d'aost de 1914. Dins aquò, una seria de còntraofensivas francesas conduchas pendent la Batalha de Marna (5-12 de setembre) obliguèron l'armada alemanda de se replegar sus Aisne. Lei doas armadas essent escagassadas, lo frònt s'estabilizèt aquí. Puei, durant lei mes d'octòbre e de novembre, lei dos camps assaièron de se desbordar mutualament per l'oèst. Finalament, après aquela « corsa a la mar », lo frònt s'estabilizèt tanben e lei soudats deguèron cavar d'enfrondadas per passar l'ivèrn.
A l'èst e au sud, la guèrra s'installèt tanben dins la durada. Lei Rus ataquèron lo 15 d'aost, bateguèron leis Austrians dins lei Carpats mai foguèron sevèrament vencuts per leis Alemands a Tannenberg lo 27 d'aost e ai lacs mazures lo 10 de setembre. Enfin, lei Sèrbes resistiguèron ais assauts austrians e reprenguèron Belgrad.
Extension e enfangament de la guèrra[modificar | modificar la font]
Luchas diplomaticas e arribada de participants suplementaris[modificar | modificar la font]
Inicialament negligidas per la perspectiva d'una guèrra rapida, lei poissanças neutras venguèron l'enjòc principau de la diplomacia après lei premierei setmanas de conflicte. Dins l'espèr de participar a la patz finala dins de condicions favorablas. Ansin, lo 1èr de novembre de 1914 l'Empèri Otoman intrèt dins la guèrra ambé leis empèris centraus per alunchar la menaça russa sus lei destrechs e per gançalhar la tutèla financiera deis Anglés e dei Francés.
Pasmens, la lucha diplomatica principala pertoquèt la participacion italiana. D'efèct, Itàlia e son premier ministre proclamèron sa neutralitat per obtenir lei tèrras irredentas. Dispausant de regions austrianas, l'Entenduda ne'n prometèt la possession ais Italians per lo Tractat de Londres lo 26 d'abriu de 1915. De mai, de compensacions foguèron previstas en cas de desmembrament de l'Empèri Otoman. Itàlia declarèt donc la guèrra ais empèris centraus lo 20 de mai de 1915.
Lei país balcanics cerquèron lei melhorei compensacions a respèct de consequéncias dei guèrras de 1912-1913. Bulgaria chausiguèt lo camp deis empèris centraus en setembre de 1915 e Romania aqueu de l'Entenduda un an après. Enfin, Grècia, maugrat de tensions importantas entre lo rèi favorable ais Alemands e lo premier ministre favorable a l'Entenduda, prenguèt lei parts dei segonds.
La perseguida dei combats a l'avantatge deis Empèris Centraus[modificar | modificar la font]
En 1915, lei combats se desvolopèron sus lo frònt orientau. D'efèct, leis ofensivas francesas de mai e setembre de 1915 capitèron pas la pertusada dau frònt alemand. En revenche, lei Alemands enregistrèron unei victòrias còntra l'armada russa que perdèt especialament Varsòvia. De mai, l'intrada en guèrra dei tropas bulgaras provoquèt l'escrachament de Serbia que son armada deguèt batre en retirada a travèrs d'Albania fins a la mar per èsser reculhida per una flòta de l'Entenduda. Leis autreis ofensivas francesas e anglesas, per forçar lei destrechs e ajudar lei Rus, foguèt replegada per lei Turcs dins lei Dardanèls.
L'annada seguenta foguèt l'annada de la batalha de Verdun. L'objectiu deis Alemands èra d'infligir dei pèrdas colossalas e irremplaçablas per l'armada francesa gràcias a l'artilhariá e a la posicion malaisada deis unitats francesas a l'entorn de Verdun. Pasmens, après quasi dètz mes de combats acarnats e saunós, leis Alemands foguèron replegats e lo nombre de mòrts similar per lei dos camps. Sus leis autrei frònts, la granda ofensiva de l'Entenduda sus la Somme se turtèt a la resisténcia alemanda e Alemands e Austrians perseguiguèron seis avançadas. De mai, l'armada romanesa subiguèt unei desfachas e lo país foguèt quasi entierament envaït e de renfòrç rus foguèron mandats per tenir lei Romanés dins la guèrra.
Sus mar, leis Alemands temptèron de rompre lo blocatge britanic. Pasmens, la rescòntre lei doas flòtas virèt a l'avantatge deis Anglés au moment de la batalha de Jutlàndia. Après aquela batalha, la flòta de superficia alemanda restèt dins sei pòrts per lo rèsta de la guèrra. Ansin, leis Alemands decidiguèron d'entraïnar la guèrra sotamarina a outrança maugrat l'ostilitat creissenta deis Estats Units.
La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917[modificar | modificar la font]
La Revolucion Russa e la declaracion de guèrra estatsunidenca[modificar | modificar la font]
La guèrra sotamarina a outrança comencèt lo 1er de febrier e de naviris nombrós foguèron aprefondats per leis Alemands. Pasmens, leis atacas còntra lei naviras neutres entraïnèron la declaracion de guèrra deis Estats Units. Lei convòis sus l'ocean Atlantic foguèron adonc mielhs escortats per l'ajuda dei renfòrç de la flòta estatsunidenca.
Pasmens, leis Estats Units avián pas d'armada permanenta e poguèron pas mandar immediatament de soudats en Euròpa mentre que Russia èra mesa fòra combat. D'efèct, après lei revolucions de febrier e d'octòbre de 1917, lei bolchevics prenguèron lo poder e decidiguèron de se retirar de la guèrra. Lo Tractat de Brest-Litovsk, conclús lo 15 de decembre, marquèt la victòria deis empèris centraus sus lo frònt èst. De mai, permetèt lo transferiment dei soudats alemands vèrs lo frònt oèst. Enfin, totalament enceuclats per lo retirament rus, lei Romanés capitulèron tanben.
Per lei Francés, la prima de 1917 foguèt marcada per l'escac murtrier de l'ofensiva còntra lo Camin dei Damasc lo 9 d'abriu. De mutinariás esclatèron lei 17 d'abriu e 10 de junh dins la mitat dei regiments francés. Lo remplaçament dau generau en cap de l'armada francesa Robert Nivelle per Philippe Pétain e quauqueis execucions restabliguèron l'òrdre. Pasmens, fàcia a l'avantatge numeric deis Alemands, lei Francés e leis Anglés deguèron recular davant Amians e sus Marna. Leis Italians foguèron egalament desfachs a Caporetto lo 24 d'octòbre perdent uneis òmes e reculant de 140 km.
La fugida en avans vèrs la guèrra totala[modificar | modificar la font]
Aquelei dificultats entraïnèron la formacion de govèrns autoritaris per luchar còntra lei crisis morala e sociala. Ansin, Clémenceau en França, Lloyd George en Anglatèrra, Salengro en Itàlia o l'estat major alemand impausèron una guèrra totala per obtenir la capitulacion sensa condicion de l'enemic. La repression de l'agitacion sociala permetèt adonc de restablir l'òrdre dins la societat per la fin de 1917. Lo propaganda foguèt tanben renforçada.
La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda[modificar | modificar la font]
La desfacha deis aligats d'Alemanha[modificar | modificar la font]
Sei succès de 1917-1918 escagassèron l'armada alemanda e sei resèrvas. De mai, l'arribada dau còrs expedicionari estatsunidenc e de nombrós carris de combat francés e anglés cambièron lo cors de la guèrra autorizant lo mandadís de renfòrç e l'entraïnament d'ofensivas sus lei frònts segondaris. Premier, Bulgaria foguèt vencuda per l'armada de Tessalonica comandada per Franchet d'Espérey e compelida a la signatura d'un armistici lo 26 de setembre de 1918. Lo 30 d'octòbre, foguèt lo torn de l'Empèri Otoman après la pèrda de Siria còntra lei tropas dau generau Allenby. Enfin, Àustria-Ongria, après una desfacha vèrs Vittorio-Venetto còntra leis Italians e lei revòutas dei pòbles de l'Empèri, cessèt lo combat lo 3 de novembre.
La desfacha alemanda[modificar | modificar la font]
Lo 26 de març, l'Entenduda reorganizèt son comandament e Ferdinand Foish venguèt cap dau frònt oèst. Sa nominacion melhorèt la coesion dei tropas e permemèt de resistir a l'ofensiva alemanda de julhet de 1918. Puei, una còntraofensiva, lo 8 d'aost, remandèt leis Alemands sus lei posicions ocupadas vèrs la prima de 1918. Foguèt lo començament de l'ofensiva dei Cent jorns e de la retirada alemanda. Pasmens, l'armada dau Reich conservèt sa combativitat e son organizacion, reculant lentament vèrs la frontiera puei a travèrs de Belgica.
En revenge, a l'arrier, lo poder se descompausèt. Pendent lo mes de setembre, lo comandant en cap alemand, Ludendorff, assaièt d'obtenir un armistici immediat. Pasmens, lo 4 d'octòbre, lo president estatsunidenc Wilson exigiguèt aperavans la formacion d'un govèrn democratic. Lei militars alemands temptèron donc de perseguir lei combats mai finalament, Lundendorff foguèt demés de son pòste lo 26 e la revolucion petèt entre lo 3 (mutinariá dei marins de Kiel) e lo 9 de novembre (revòutas dins Berlin e Munic). Lo cancelier Max de Bade proclamèt l'abdicacion de l'emperaire e son eiretier e un govèrn provisòri dirigit per lo socialista Friedrich Ebert foguèt mes en plaça. Lo 11 de novembre de 1918, l'armistici foguèt signat ambé l'Entenduda laissant lei militars cridar a la traïson.
Lei consequéncias de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lei tractats de patz[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Versalhas[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Versalhas foguèt lo tractat de patz entre leis Aligats venceires de la guèrra e leis Alemands. Foguèt signat lo 28 de junh de 1919. Lei frontieras alemandas foguèron redessenhadas au profiech de França, de Polonha, de Belgica e de Danemarc. Ansin, Alemanha perdèt 15% de son territòri continentau e 10% de sa populacion. Lei transformacions principalas foguèron :
- França recuperèt Alsàcia-Lorena. De mai, Sarra èra internacionalament occupada per 15 annadas.
- Belgica recebèt lei cantons d'Eupen e de Malmedy.
- Lei territòris poplats per de populacions danesas poguèron rejónher Danemarc per referendum. Lei vilas d'Aabenraa, Sønderborg e Tønder diguèron de òc per aqueu restacament en 1920.
- De territòris de l'èst d'Alemanha venguèron polonés e Dantzig una vila libra per garantir un accès a la mar au novèu estat polonés.
- Pèrda per Alemanha de son empèri coloniau.
La poissança militara alemanda foguèt tanben sevèrament enquadrada. Deguèt liurar 5 000 canons, 25 000 avions, sei carris de combat e sa flòta. De mai, son rearmament foguèt estrictament limitat :
- Interdiccion de possedir de carris de combat, una aviacion e una artilhariá.
- Son efectiu foguèt limitat a 100 000 soudats e lo servici militar abolit.
- La riba seneca dau Ren e lei vilas de Coblence, Mayence e Colonha foguèron desmilitarizadas.
Enfin, Alemanha foguèt reconeguda responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions a autor de 132 miliards de marks-òr.
Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon[modificar | modificar la font]
Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon foguèron lei tractats de patz amb Àustria e Ongria. Consacrèron leis independéncias checoslovaca e iogoslava. Itàlia annexèt Trieste, Ístria, una partida de Dalmatia e Aut Adige. Puei, la reünion d'Alemanha e d'Àustria foguèt interdicha. A prepaus d'Ongria, lo país perdèt Transilvània au profiech de Romania, Eslovaquia e Rutènia que ragantèron Checoslovaquia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Voivodina annexadas per Iogoslavia e enfin lo territori de Burgerland donat ais Austrians.
Lei Tractats de Sèvres e de Lausana[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Sèvres foguèt lo premier tractat de patz ambé l'Empèri Otoman signat lo 10 d'aost de 1920. Lo país foguèt desmembrat entre Grècia, França, Anglatèrra, Itàlia e per la creacion d'estats curd e armèni. Pasmens, aqueu tractat renforçèt lo movement nacionalista de Mustafa Kemal e una guèrra aguèt luòc entre 1920 e 1922. S'acabèt per la victòria dei tropas turcas nacionalistas e la desfacha o lo retirament dei país ocupants. Un tractat novèu foguèt donc conclús lo 10 d'aost a Lausana. Turquia obtenguèt sei frontieras modèrnas ambé l'annexion dau Curdistan e de l'Armenia turcs e un cambi d'abitants ambé Grècia. Enfin, lei destrechs de Dardanèls e dau Bosfòr foguèron dubèrts au comèrci internacionau.
Lo Tractat de Neuilly[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Neuilly ambé Bulgaria foguèt signat lo 27 de novembre de 1919. Romania annexèt la Dobròtja Meridionala, Grècia recebèt la Tràcia Occidentala e Iogoslavia recuperèt quauquei destrechs macedonians. De reparacions foguèron egalament previstas e l'armada bulgara foguèt limitada a 20 000 òmes.
La novèla carta d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Lei pèrdas[modificar | modificar la font]
Pèrdas umanas[modificar | modificar la font]
De veire : Pèrdas umanas de la Premiera Guèrra Mondiala
Quasi 9,7 milions de soudats foguèron tuats pendent la guèrra per lei combats, lei malautiás, leis accidents o la captivitat. Lei bleçats èran unei 21,2 milions. Lei pèrdas civilas foguèron tanben importantas, en particular dins leis empèris centraus que sofriguèron dau blocatge deis Anglés e dei Francés pendent la guèrra. Ansin, quasi 6,8 milions de civils moriguèron pendent la guèrra. En causa d'una estrategia fòrça ofensiva e d'una populacion pus granda, lei pèrdas de l'Entenduda foguèron pus importantas : 5,7 milions de soudats e 3,6 milions de civils mòrts e 12,8 milions de bleçats. Leis empèris centraus foguèron mens tocats e, proporcionalament, lei pèrdas civilas foguèron pus importantas ambé 4,0 milions de soudats e 3,1 milions de civils tuats o mòrts durant la guèrra. En Africa, lei pèrdas, en particular per lei civils, son totjorn mau conegudas. Pasmens, deguèron èsser fòrça importantas car leis operacions militaras entraïnèron una famina grèva dins mai d'una region.
Pèrdas economicas[modificar | modificar la font]
Maugrat quauqueis industrias florissentas a la fin de la guèrra, la situacion economica dei participants au conflicte es fòrça malaisada. D'efèct, lei despensas de la guèrra son estimadas a 340 miliards de dolars e lei destruccions son importantas. Lei principalas foguèron concentradas dins certanei zonas coma Belgica o lei regions dau nòrd-èst de França o d'Itàlia. Pasmens, d'autrei regions foguèron egalament tocadas per de combats. Ansin, lei país pus grands d'Euròpa veguèron una diminucion importanta de sei produccions industrialas : -38% per França entre 1913 e 1920, -39% per Alemanha... etc. De mai, lei monedas son afeblidas per l'aumentacion de la quantitat de sòus en circulacion. Per exemple, foguèt multiplicada per 11 au Reiaume Unit. Lei resèrvas d'òr èran donc pas sufisentas per garantir sei valors. Enfin, leis estats europèus son egalament fortament endeutats.


text:
Sang
La sang (o lo sang) es un liquid fluid contengut dins los vaissèls sanguins dels animals de composicion complèxa. Se pòt considerar coma una varietat de teissut connectiu.
Es format d'una part liquida e d'una part corpusculara, constituida de cellulas o de fragments de cellulas.
La partida liquida se ditz plasma e es compausada en bèla part d'aiga; s'i tròban dedins de nombrosas familhas de proteïnas, que la mai representada es l'albumina, que desvolopan de foncions plan variadas: l'omeostasi osmotica, lo transpòrt de las substàncias, la regulacion de la coagulacion e d'autras; existisson a mai de dissolucions d'ormonas, electrolits e de gas.
Las cellulas de la sang o ematicas se devesisson en:
- eritrocits o globuls roges o emacias
- leucocits o globuls blancs, que eles tanben se devesisson en
- granulocits: neutrofils, eosinofils e basofils
- agranulocits: monocits e linfocits
- plastrinas
Los globuls roges servisson per tal de transportar l'oxigèn a totas las cellulas del còs; los globuls blancs servisson a defendre l'organisme e las plastrinas servisson a coagular la sang.
Las cellulas de la sang, per çò qu'es dels adultes, son produchas per la mesola ossosa, per las glandas linfaticas, per la mèlsa, demest los principals organs del sistèma linfatic. Per encausa de sa foncion son sonats los organs emopoetics. Pòdon servir de referéncia generala las donadas numericas seguentas per la sang umana:
- los globuls roges o eritrocits son 4,2 milions -6 milions per millimètre cubic;
- los globuls blancs o leucocits son 4000-10 000 per millimètre cubic;
- le piastrine o trombocits son 200 000-300 000 per millimètre cubic;
- lo plasma constituís entre 55-60% de la sang;
- lo plasma es constituit d'aperaquí 90% d'aiga;
- los globuls roges son constituits de 65% d'aiga e de 35% de substàncias solideas (95% d'emoglobina e 5% dels lipids, enzims);
- lo pes especific de la sang es de 1,055 kg/l;
- lo repòrt carbòni/azòt (C/N) dins la sang es gaireben egal a 3;
- l'azòt representa 10-14% de la sang;
- lo contengut en fosfòr de la sang es egal a 2,5-5,0 mg/dl per l'òme adulte, 4,0-7,0 mg/dl pels mainatges.
La sang artificiala[modificar | modificar la font]
Un bèl nombre d'estudis s'orientan cap a la sintèsi de sang en laboratòri. La complexitat de la composicion de la sang fa impossible d'obtenir de sang artificiala d'una qualitat egala. Lo cas ideal seriá la descobèrta d'una sang conservabla pendent fòrça annadas, compatibla amb totes los grops sanguins, pas sonque productibla pels òmes mas per totes los mamifèrs e al limit reproductibla in vitro per tal de poder dispausar de quantitats illimitadas. Per ara, es possible d'isolar los compausants principals de la sang e de los far reproduire in vitro, per n'obtenir de quantitats mai importantas.
Lo plasma es una barreja de substàncias inorganicas noiridoiras per las cellulas, qu'es disponibla dempuèi d'annadas jos la forma de plasma sintetic, utilizat per exemple dins las intervencions de primièr socors. Los globuls roges e las plastrinas son de cellulas enucleadas, valent a dire sens nuclèu e ADN. Vist que se reprodusisson per meiòsi, es impossible de los cultivar in vitro.
Los globuls roges e las plastrinas son produches per la mesola ossosa, organ complèxe que se pòt pas remplaçar per un compausant artificial.
Los globuls blancs del recebeire causan lo reget del contengut sanguin entièr e obligan a la recèrca de la compatibilitat mai granda amb lo donaire pr'amor de reduire al gra minimal la terapia immunosupressiva.
La sang se tracha de nombrosas foncions per mejan de longas cadenas de reaccions quimicas, a mai d'èsser compausat per fòrça substàncias. Alara, sembla de plan mal arribar a una sang artificiala identica a la dels umans o tanben a un compausat que tenga exactament las meteissas foncions. Actualament, es a s'experimentar una varietat de sang artificiala, que se pòt trachar de l'oxigenacion de l'organisme.


text:
Stop-motion
L'stop-motion es una tecnica d'animacion que consistís a capturar de fotografias consecutivas d'un objècte lo movent un pauc entre cada fotografia de biais que ne las visualizant rapidament sembla que l'objècte es mòu. Generalament se nominan animacions d'stop motion totas aquelas que son pas realizadas ni amb de dessenhs: dessenhs animats (tanben nomenada: animacion tradicionala 2D), nimai creadas completament dins l'ordinator (animacion 3D); mas que foguèron creadas prenent d'imatges de la realitat. Atal, l' stop motion pòt servir per a produire de moviments animats de quin que siá objècte, que siá rigid o moldelable: joguinas, blòts de construccion, figurinas articuladas o personatges creats amb de plastilina... Tanben se desvolopan d'animacions en stop motion fòrça interessantas amb d'autres materials, coma lo sable, los talhs de papièr o de mòtles de gip. Poiriam definir aquela mena d'animar coma l'animacion a l'estat pur, perque bastís lo moviment fotograma per fotograma; manipulant l'objècte o la figurina amb las quitas mans; de biais progressiu, en avançant, sens cap de possibilitat de retorn.
Realizacion[modificar | modificar la font]
Existís un infinit de processus d'animar amb la tecnica de l'stop-motion, aquó es degut al fach que la tecnica se desvolupèt dins un procés artistic, ont, cada autor la pòt dirigir cossí que vòl s'exprimir. Atal la tecnica de l'stop motion possesís una grand riquesa de metòdes e de biais d'animar. Poiriam diferenciar doas grands biais d'animacion stop motion: aquela realitzada amb la plastilina-claymation (o quin que siá autre material modelable) e aquela realizada amb d'objèctes rigids.
L'animacion stop motion realizada amb de plastilina, se pòt far segon l'estil liure; es a dire, quand las figurinas se transforman pendent lo procés de filmatge. Un exemple d'aquel biais d'animar la trobam dins l'òbra Forest, d'Allison Schulnik (2010). O, alara, se pòt orientar los personatges que mantenon pendent tot lo procés d'animacion. Un exemple es lo trabalh de la productora Aardman Animations. Atal doncas, per capitar una animacion los personatges devon tornar a lors formas originalas. Son bastidas d'una armadura interiora (al biais d'un esqueleta articulat) qu'es recobèrta de plastilina (o tanben amb de mòtles de latex). Mary and Max (2009) es una bona mòstra d'aquel biais d'animar en stop motion.
Per las animacions realizadas amb d'objèctes rigids, se pòt diferenciar tanben, dos biais de far: Una d'aquelas, es l'utilizacion de personatges amb caras rigidas (semblants de monacas) e d'extremitats articuladas mejans una armadura intèrna. Aquelas armaduras-esqueletas intèrnas, pòdon èsser fòrça sofisticadas e realistas (amb de rotulas pels genolhs e coïdes), o simplas e eficaças (amb arram teissut pels braces, cambas e col). Qualques exemples representatius son los filmes The Nightmare Before Christmas (1993), Kpokoдил ГeHa / Gena the crocodille (1969). L'autre biais de procedar es utilizar d'objèctes non articulats; lo moviment que ne sortís es mai grossièr, mas es pasmens pas sens manca d'expressivitat. Un exemple es Panique au village (2009).
La pixilacion es una varianta de la tecnica stop motion que la basa es de capturar d'imatges d'una persona o un grop de personas, en posicion stopada e anar variant la pausa a pauc a pauc; d'aquel biais, la persona o lo grop de personas venon de monacas umanas. Un dels melhors es lo trabalh de l'animator Norman McLaren, dins Neighbours. I a una interessanta combinason de pixilacion e d'animacion de figurinas articuladas, filmada de biais simultèu, dins Alice/Něco z Alenky (1988) de Jan Švankmajer e The Secret Adventures of Tom Thumb(1993) realitzat per Bolex Brothers e dirigida per Dave Borthwick.
Una autra varianta de l'stop motion es l'animacion grafica de fotografias de veire dins Frank Film (1973), Braverman's Condensed Cream of Beatles (1972) e Cada día paso por aquí (2004).
Bibliografía[modificar | modificar la font]
- (ca)PURVES, Barry. Stop motion, Ed Blume, 2011 (libre nº3, pertanyent a la col·lecció sobre tècniques d'animació)
- (en)ENCINAS, Adrián. Puppets and Clay, Blog, 2008


text:
1708
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1708 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de novembre - William Pitt, 1èr Comte de Chatham, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1778)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 de decembre - Joseph Pitton de Tournefort, botanista francés (n. 1656)


text:
Rancourt (Somme)
Rancourt (Somme) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Rancourt I aviá situat sus una linha de tranchées en lo moment de la Batalha de la Soma l'an 1916. La 40ème Division de Infanterie francesa i a destacat en reprenent del terren a l'enemic.
Rancourt était situé sur une ligne de tranchées lors de la Bataille de la Somme en 1916. La 40ème Division d'Infanterie française y a excellé reprenant du terrain à l'ennemi.


text:
Robòt
Un robòt es una mecanica que pòt efectuar de tascas autonòmas o preprogramadas. Un robòt pòt agir jos lo contraròtle dirècte d'un uman o alara d'un biais autonòm jos lo contraròtle d'un ordenador programat. Se pòdon emplegar los robòts per tal de realizar d'accions tròp perilhosas, dificilas o pesugas pels umans. Son tanben emplegats per de tascas repetitivas que se devon efectuar amb mai de precision qu'o podriá far un uman.
Definicion[modificar | modificar la font]
S'emplega lo mot de robòt per designar un ventalh bèl de maquinas. Son trach comun es que totes son capables de movement e se pòdon emplegar per far de tascas fisicas. Los robòts pòdon èsser de mantas formas diferentas, per exemple d'umanoïde, imitaires de forma e del biais de se bolegar umans, o de maquinas industrialas, que son aparéncia dependrà de sa foncion.
Los robòts se pòdon contrarotlar directament per un uman, o pòdon agir en foncion de sas pròprias decisions gràcias a son intelligéncia artificiala.
Lo mot robòt s'emplega tanben dins un sens general per se referir a las maquinas qu'imitan las accions dels umans, fisicament o intellectualament. Ven de la lenga chèca e d'un mot eslovac robota, « trabalh manual o trabalh ». Aqueste mot apareguèt per la primièra vegada dins una pèça de teatre de Karel Čapek en 1921. Foguèt probablament inventat pel fraire de l'autor, lo pintre Josef Čapek. Aquel mot se popularizèt puèi en Occident gràcias al celèbre escrivan de sciéncia-ficcion Isaac Asimov.


text:
Herzieg-Liverieg
Herzieg-Liverieg en breton ( Ercé-près-Liffré en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A la cœur del departament de Ille-e-Vilaine, la municipalitat de Ercé-près de-Liffré a situat a un pauc mai de 20 quilomètres al nòrd-es de la vila de Roazhon, entre la autoroute A84 (autoroute de las Estuaires) e la RN 175, rota de Antrain. Es una municipalitat rurala #que s'estend sus 1578 ectaras al centre d'un ensems forestal compausat pels bòsques domaniales de Roazhon (al sud), de Sant-Aubin-de detlo-Cormier (al nòrd-es) e de Liffré (al sud-es). Lo territòri communal es vallonné. A traversat de siás n'oèst per la vallée de la Illet.
Au cœur du département d'Ille-et-Vilaine, la commune d'Ercé-près-Liffré est située à un peu plus de 20 kilomètres au nord-est de la ville de Rennes, entre l'autoroute A84 (autoroute des Estuaires) et la RN 175, route d’Antrain. C'est une commune rurale qui s’étend sur 1578 hectares au centre d’un ensemble forestier composé par les forêts domaniales de Rennes (au sud), de Saint-Aubin-du-Cormier (au nord-est) et de Liffré (au sud-est). Le territoire communal est vallonné. Il est traversé d'est en ouest par la vallée de l'Illet.
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia dels òmes sul territòri de Ercé a testificat dempuèi l'epòca neolític (dempuèi 9000 abans J.-C.). N'efièch, dels mégalithes son encara visibles uèi al Bas-Rocher. Qualques jaciments de pigassas educadas an #èsser répertoriés al Rocher dels Amics, d'unes autres jaciments de silex talhats l'an #èsser al Bignon. Lo epòca gallo-romaine a daissat traces als luòcs-diches La Tecla e Mièja-Parpalhòla, una motte castrale a daissat de vestigis al Bordage.
Las primièras traces escrichas de l'istòria communale remontan al Sègle XI. La parròquia de Ercé apareis jol nom de Herciaca de contunh de Hercei. La parròquia levava de la juridiction del Bordage, distincion constituida per la familha de Montbourcher 15px. Las traces d'un primièr « castèl sus motte » data de la primièra mitat del Sègle XIII. Lo castèl fòrt es édifié al Sègle XV. Lo nom de Ercé contunha a evolucionar : al començament del Sègle XVI se parla de Ereyum prope Gahardum.
Après l'adesion d'aqueles poderoses senhors a la Religion pretenuda reformada (1563), lo Bordage ven un important centre calviniste e un refugi pels Huguenots del país rennais. Aquela importanta chatellerie a erigit per Louis XIV en Marquisat amb superioritat sus las parròquias en s'estendent de La Bouëxière a Vignoc. Se vesiá antany en lo bourg, de las lòtjas e los taxem de la distincion del Bordage. Las marcas d'aquela poténcia aguèron destruit pendent la Revolucion.
Cossí de nombrosas municipalitats ruralas, fins al començament de la Modèl:S-, a Ercé, s'extrai matériaux de bastiment o de remblai. Una carrièra de pissarres existissiá al luòc dich « Las Buttes ». I aguèt abandonat en 1918. A la Bòla de Ça que la i i aviá una carrièra de pèiras abandonadas en 1948. Las activitats de transformacion de las produccions agricòlas èran nombrosas : uèch molins foncionavan la longitud de la Illet, sèt carnissers exercissián sus la comuna. Cada ostal del bourg o protegissiá gaireben una activitat comerciala o artesanala.
Lo Sègle XX a marcat per un èxode rural important fins en 1975. Per Ercé près de Liffré, es la fin d'una epòca basada exclusivament sus l' agricultura e las siás activitats annèxas.
La présence des hommes sur le territoire d’Ercé est attestée dès l’époque néolithique (dès 9000 avant J.-C.). En effet, des mégalithes sont encore visibles aujourd’hui au Bas-Rocher. Des gisements de haches polies ont été répertoriés au Rocher des Amis, d’autres gisements de silex taillés l’ont été au Bignon. L’époque gallo-romaine a laissé des traces aux lieux-dits La Touche et Milieu-Papillon, une motte castrale a laissé des vestiges au Bordage.
Les premières traces écrites de l’histoire communale remontent au Sègle XI. La paroisse d’Ercé apparaît sous le nom de Herciaca puis de Hercei. La paroisse relevait de la juridiction du Bordage, seigneurie constituée par la famille de Montbourcher . Les traces d’un premier « château sur motte » date de la première moitié du Sègle XIII. Le château fort est édifié au Sègle XV. Le nom d’Ercé continue à évoluer : au début du Sègle XVI on parle d’Ereyum prope Gahardum.
Après l’adhésion de ces puissants seigneurs à la Religion prétendue réformée (1563), le Bordage devient un important centre calviniste et un refuge pour les Huguenots du pays rennais. Cette importante chatellerie est érigée par Louis XIV en Marquisat avec supériorité sur les paroisses s’étendant de La Bouëxière à Vignoc. On voyait autrefois dans le bourg, des halles et les prisons de la seigneurie du Bordage. Les marques de cette puissance furent détruites pendant la Révolution.
Comme de nombreuses communes rurales, jusqu’au début du Modèl:S-, à Ercé, on extrait des matériaux de construction ou de remblai. Une carrière d’ardoises existait au lieu dit « Les Buttes ». Elle fut abandonnée en 1918. À La Boule d’Or il y avait une carrière de pierres abandonnée en 1948. Les activités de transformation des productions agricoles étaient nombreuses : huit moulins fonctionnaient le long de l’Illet, sept bouchers exerçaient sur la commune. Chaque maison du bourg ou presque abritait une activité commerciale ou artisanale.
Le Sègle XX est marqué par un exode rural important jusqu’en 1975. Pour Ercé près Liffré, c’est la fin d’une époque basée exclusivement sur l’agriculture et ses activités annexes.


text:
872
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 872 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Campanha militara victoriosa d'una armada bizantina en Anatolia. Dirigida còntra la region superiora d'Eufrates, permetèt d'infligir una desfacha ais Aràbias de la region e d'anientar definitivament la ierarquia pauliciana. Lei subrevivents d'aqueu corrent religiós d'inspiracion crestiana s'exilèron en Euròpa onte foguèron probablament a l'origina deis eresias maniquèas coma lo catarisme occitan.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Perseguida dau conflicte entraïnat per l'incursion dei Vikings irlandés acomençada en 870 còntra lo reiaume de Strathclyde que son rèi moriguèt dins de circonstàncias mau conegudas, belèu en causa dau refús dau rèi escocés Constantin MacAlpin de pagar per sa liberacion. La mòrt d'Ivarr de Dublin permetèt de reglar la situacion d'un biais provisòri l'annada seguenta.


text:
Comunautat dels Estats Independents
La Comunautat dels Estats Independents (CEI) (en rus: CoдpyжecTBo HeзaBиcиMыx ГocyдapcTB (CHГ)) es una confederacion o aliança d’onze de las quinze exrepublicas sovieticas de l'URSS: Armenia, Azerbaitjan, Bielorussia, Georgia, Cazacstan, Quirguizstan, Moldàvia, Russia, Tatgiquistan e Ozbequistan. Turcmenistan abandonèt son estat de membre permanent e es membre associat dempuèi lo 26 d'agost de 2005, mentre que Ucraïna, que foguèt un dels estats fondadors en 1991, jamai ratifiquèt los estatuts de la CEI de 1993, venguèt alara tanben solament membre associat.
Sa creacion se passèt a la dissolucion de l'Union Sovietica e, segon Vladimir Putin, sa visada èra de permetre un "divòrci civilizat" entre las republicas constituissent l'URSS. Nombroses documents sus la cooperacion economica, la defensa e las relacions internacionals foguèron signats per sos Estats membres.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondament[modificar | modificar la font]
En 1991, la dissolucion de l'Union Sovietica venguèt inevitabla, malgrat que la majoritat de las republicas èran en favor de la continuacion de l'Union. Lo 8 de decembre, los dirigents de Russia, Bielorussia e Ucraïna se reüniguèron per crear la CEI e anonciar que totes las republicas poirián aderir.
Alara lo president de l'Union Sovietica (Mikhaïl Gorbachov) anoncièt qu'una tala reünion èra "illegala e dangierosa" e un "còp constitucional" per la nacion. Pasmens, lèu venguèt clar que se podiá far pas grand causa contra. Lo 21 de decembre, los dirigents de onze de las quinze republicas sovieticas se reüniguèron a Alma-Ata (Cazacstan) e signèron lo tractat. Es atal que nasquèt la CEI e se dissolguèt l'URSS.
Lo 25 de decembre, Mikhaïl Gorbachov abandonèt la carga de president de l'URSS. Las tres republicas balticas (Estònia, Letònia e Lituània) signèron pas lo tractat, tot coma Georgia: los quatre païses argumentèron qu'èran estats forçats de s'incorporar dins l'Union Sovietica.
Los onze Estats a l'origina de la CEI foguèron Armenia, Azerbaitjan, Bielorussia, Cazacstan, Quirguizstan, Moldàvia, Russia, Tatgiquistan, Turcmenistan, Ucraïna e Ozbequistan. En decembre de 1993, Georgia s'uniguèt a la CEI aprèp l'intervencion russa pendent la guèrra civila.
Crisi actuala de la CEI[modificar | modificar la font]
Entre 2003 e 2005, los presidents de Georgia, Ucraïna e Quirguizstan foguèron alunhats del poder per una seria de revolucions ciutadanas. Los novèls govèrns adoptèron de posicions clarament en favor de l'Occident s'apartant de l'influéncia de Moscòu. Georgia adoptèt la posicion pus radicala, prenent una actitud de desafisança fàcia a la Federacion de Russia dins lo conflicte de l'Ossetia del Sud e Abkhazia. Un autre país que se virava cap a l'Occident èra Moldàvia, se raprochant mai de l'Union Europèa.
Ròtle e organizacion de la CEI[modificar | modificar la font]
Lo sèti de la CEI se situa a Minsk (Bielorussia). Lo President de la CEI rep el es un Secretari Executiu. A l'ora d'ara la majoritat dels dirigents son estats russes o bielorusses. A l'ora d'ara l'organizacion es capitada per l'ancian Ministre de l'Interior rus Vladimir Ruichailo.
La CEI a coma tasca la coordinacion del comèrci, de las finanças, de las leis e de la seguretat dels estats membres. En realitat aqueles poders son exercits normalament, perque la CEI es criticada de interior coma de exterior. E per cambiar aquò, la prioritat pus importanta de l'organizacion es d'establir una zòna franca a son entorn e una union economica de sos membres.
Institucions[modificar | modificar la font]
Los membres de la CEI pòdon interagir e coordenar sas accions amb las institucions seguentas:
- Conselh dels Caps d'Estat
- Conselh dels Caps de Govèrn
- Conselh dels Ministres dels Afars Exteriors
- Conselh dels Ministres de la Defensa
- Assemblada Interparlamentària (AI)
- Las sessions de l'Assemblada Interparlamentària se fan dos còps l'an a Sant Petersborg. Es compausada per de delegacions parlamentàrias de cadun dels Estats membres. L'AI compta las comissions seguentas:
-
- Afars legals
- Economia e finanças
- Politica sociala e Dreches umans
- Ecologia e Ressorsas naturalas
-
- Tribunal Economic
- Conselh Economic
- Comitat Executiu
- Conselh dels Comandants de la Frontièra
- Conselh de Seguretat Collectiva
- Banca Interestat
- Comitat Interestat de l'Estadistica
Taula dels Estats membres[modificar | modificar la font]
En aquesta taula se tròban totas las organizacions ligadas dirèctament amb los païses de la CEI (TSC, Eurasia) e indirèctament (CCA, lo Grope GUAM) e l'adesion a la CEI.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Tractat de Seguretat Collectiva. (programa politic e militar de la CEI)
- ↑ GUAM foguèt un acòrdi regional entre quatre païses de la CEI: Georgia, Ucraïna, Azerbaitjan e Moldàvia per contrariar la influéncia de Russia. Creèt en 1997, amb la participacion d'Ozbequistan de 1999 a 2005, lo GUAM es a l'ora d'ara inactiu.
- ↑ CEC o Comunautat Economica Centreasiatica. Participacion tractant destornar la supervision economica de Russia.


text:
Giordano Bruno
Giordano Bruno (Nola, Campània 1548 - Roma 17 de febrièr de 1600) èra un filòsof italian executat per eretgia.
Son nom de naissença èra Filippo, nascut a Nola, prèp de Nàpols, filh del soldat Giovanni Bruno. Prenguèt lo nom de Giordano quand venguèt fraire dominican al monastèri de Sant Domenico prèp de Nàpols. En 1572 foguèt ordenat capelan.
S'interessèt a la filosofia, amb una memòria excepcional, foguèt atirat per las idèas qu'alara se tornèt descobrir d'Ermès Trismegist, e Platon.
En 1576 deguèt partir de Nàpols per evitar la Inquisicion. Fugiguèt Roma pel meteis motiu, e tanben daissèt l'ordre dels dominicans. Viatgèt cap a Gènoa, venguèt calvinista, abans d'èsser excomunicat, e forçat a anar an França, ont demorèt pendent fòrça ans, jos la proteccion de poderoses protectors. En aquela epòca publiquèt vint libres, que Cena de le Ceneri (1584), e De l'Infinito, Universo e Mondi (1584). En aquela darrièra òbra defend las teorias de Copernic.
En 1586, aprèp una violenta disputa sus "un instrument scientific", abandonèt França per anar a Alemanha, e a Helmstadt foguèt excomuniat pels Luterians. En 1591 acceptèt una invitacion a Venècia, ont fogièt arrestat per l'Inquisicion, jutjat, e transportat per un procès a Roma, en 1593, ont demorèt sièis ans abans d'èsser jutjat. Lo procès lo capitèt lo Cardinal Bellarmine. Refusèt de se retractar, e foguèt declarat erètge, e liurat a las autoritats secularas lo 8 de genièr de 1600. Moriguèt cremat lo 17 de febrièr de 1600, al Campo dei Fiori, una plaça popular de Roma, ont una estatua remembra l'eveniment.
Somari
La cosmologia a la mitat del sègle XVI[modificar | modificar la font]
A la mitat del sègle XVI, las teorias de Copernic, se difusavan pas rapidament. Lo primièr filosòf que i aderiguèt foguèt Giordano Bruno, que va obtenir d'aquelas teorias un ensemble de consequéncias que, segon lo punt de vista de la cosmologia del sègle XX, son extrèmament davancièras. Aquelas novetats se podián interpretar coma una contradiccion amb las idèas tradicionalas que consideravan lo cèl coma immudable, incorruptible, e superior a la region terrèstra. Pasmens, l'astronomia de Copernic foguèt solament admesa per fòrça pauc astronòms, que, amb prudéncia, los alemands Michael Maestlin (1550-1631), e Cristoph Rothmann. L'anglés Thomas Digges, autor d'A Perfit Description of the Caelestial Orbes, en que i aderiguèt amb entosiasme. Galilèu (1564-1642) e Kepler (1571-1630) èran tròp joves a l'epòca, e tanpauc Giordano Bruno, èra pas estrictament un astronòm, mas un filosòf, l'unic qu'acceptèt las tèsis copernicianas a la segonda mitat del sègle XVI. Dins sas òbras, publicadas entre los ans 1584 e 1591.
Segon Aristòtel e Platon l'Univèrs èra finit e esferic. Aviá coma darrièr tèrme l'esfèra del primum mobile, subjècte del motor diürne que se transmetiá a l'interior de l'Univèrs, e que li foguèt conferit per una intelligéncia transcendenta e extraterrèstre (Dieu o lo primièr motor immobil). Totes las estelas fixas èran en una esfèra, e totes a la meteissa distància de la Tèrra, immobila, e centrale; Ptolemèu los atierèt, fins a un nombre de 1.022, e las gropava en 48 constellacions. Las Planetas èran dins d'esfèras (o òrbas) solidas, e se mòvon i essent fixadas. Copernic conservava l'idèa de las esfèras solidas de las planetas, mas atribuiguèt a la Tèrra totes los movements estellars, immobilizant las estelas fixas, e lo Solelh ven lo novèl centre immobil. Daissava als filosòfs lo problèma de determinar se la partida superiora de l'estelum es finit o infinit.
Las idèas de Giordano Bruno[modificar | modificar la font]
Bruno sostenguèt l'idèa que se la Tèrra seguís un movement de rotacion, lo movement diürne estellar torna en una illusion, e i a pas mai de motiu de pensar que las estelas demòran eqüidistantas del centre, e que l'estelum siá finit. Thomas Digges ja arribèt a la meteissa concluson en 1576. Mas segon el, l'estelum infinit es lo lar de Dieu, los àngels, e los benaüroses. Digges perseguèt dins l'idèa de las esfèras de las planetas, e mostrava que la Tèrra es l'unic luòc ont se produsiá la naissença e la mòrt; e, per consequéncia, coma un luòc imperfièch al respècte a la immutabilitat dels cèls, e a la beatitud estellara. En 1584 Bruno publiquèt dos importants dialògs filosofics ont elimina las esfèras planetàrias abans que lo faguèsse Cristoph Rothmann, en 1586, e Tycho Brahe, en 1587. Concebèt l'idèa d'un cèl fluid, plen d'una substància (aire pur, etèr, o spiritus) qu'opausa pas de resisténcia al movement dels astres, que se mòvon per sa pròpia impulsion. Abandonèt l'idèa de ierarquia dins l'Univèrs. La Tèrra es un astre pas mai. Dieu pas mai a una relacion especiala amb aquela region, mas la meteissa dins totes las regions, e considerèt l'Univèrs coma infinit , per qualitat pròpia. Bruno afirmèt tanben que l'Univèrs es omogenèu, remplit dels quatre elements (aiga, tèrra, fuòc, e aire), que compausan tanben los astres, e sometèt la matèria a una unica lei universala e necessària. Mas se i a pas de diferéncias entre los astres, e entre la Tèrra e lo cèl, entre lo Solelh e las estelas, aquò implica que lo Solelh es un estela mai, e las estelas son de solelhs. Se l'Univèrs es omogenèu, coma ditz Bruno, los autres estelas tanben an de planetas. Atal l'Univèrs ven omogenèu, e infinit, tant dins l'espaci coma dins lo temps. Atal doncas, aquela concepcion va encontra de la concepcion crestiana. Contradich l'idèa d'un jutjament darrièr, amb un l'Univèrs estable e permenant fin alara. L'idèa de Dieu es immanent dins un Univèrs infinit.
L'ensemble format pel Solelh e las planetas es l'unitat fondamentala de l'Univèrs infinit. Segon Bruno, la poténcia infinida d'un Dieu infinit crèa necessàriament un Univèrs infinit, format per un nombre infinit de sistèmas solars, separats per de vastas regions plenas d'etèr, perque l'espaci vuèit existís pas. Bruno arribèt pas cap al concèpte de galaxia. Las Cometas son una partida del synodus ex mundis, astres, e pas - coma lo sostenon d'autres autors – de creaturas efemèras, instruments divins, qu'anòncian la providéncia. La cometa es un monde, es a dire, un astre permenant, format pels quatre elements. Sa concepcion cosmologica es marcada per l'infinit, l'omogeneïtat, e l'isotropia. L'unitat es lo sistèma planetàri. La matèria es unida a un principi actiu animista, e intelligent, d'estructura discontunha, facha d'atòms. Amb aquela perspectiva materialista e animista, infinidista e atomista, Giordano Bruno anticipèt los tèmas essencials de la cosmologia del sègle XX.
Las idèas de Giordano Bruno, e la Glèisa Catolica[modificar | modificar la font]
Se ditz que foguèt cremat per son Copernicanisme, mas atal es pas segur, perque son pensament teologic èra sufisentament divergissent de la teologia de la Glèisa Catolica, que deuriá èsser, de fach, jutjat per docetisme. Totas sas òbras èran citadas dins l'Index Librorum Prohibitorum, en 1603.
Quatre cents ans pus tard, la Glèisa Catolica jol papat de Joan Pau II, exprimiguèt la reconeissença d'una error quand aviá condemnat Bruno.
En 1600, quand moriguèt cremat per l'Inquisicion, per un afrontament entre questions teologicas e scientificas, las idèas medievalas sortiguèron feridas a mòrt. Quand foguèt anonciada la senténcia, que seriá executat "piosament, sens efusion de sang" (de fach tuat pel fuòc) diguèt: "Ai mai paur per vosautres que venèm de prononciar la senténcia que per ieu ven de l'entendre", significant que la Glèisa Catolica sabiá lo crime contra l'umanitat qu'estava de cometre en creant un martir de la pensada.