text:
Borsonada
La borsonada es un sac de pel que, per gaireben totes lo mammifèrs terrèstres mascles, es situat entre lo penis e l’anús. Apara los testiculs e los manten a una temperatura establa.
Somari
Explicacions[modificar | modificar la font]
Per l’èsser uman, fins a la novena setmana de prenhesa, lo fètus mascle o femne presenta encara pas dos tuberculs generics que donaran per la filha las grandas labras de la vulva e la borsonada pel garçon. La fusion dels dos tuberculs es ja acabada vèrs la onzena setmana ne resulta una sutura. Vèrs lo seten o ueiten mes los testiculs descendan dins la borsonada.
La foncion principala de la borsonada es reputada d'èsser de mantenir los testiculs a una temperatura leugièrament inferieura a aquela del còs (34,4 °C per l’Òme) per favorizar la produccion dels espermatozoïdes (espermatogenesi).
La regulacion termica se fa mecé al movement reflèxe du muscle cremastèr que, en contractant la borsonada, apròcha los testiculs del còs, retracta lo penis, e espessís la pel de la boesonada quand fa freg e lo contrari quand fa caud, favorizant la susada dona una temperatura intèrna mai bassa.
La pel de la borsonada es de natura particulara, presentant de caracteristicas d’una mucosa transformada pendent l’embriyogenèsi; es pron permeabla a fòrça moleculas (aquò explica per exemple que la borsonada siá sovent plan afectada pendent una exposicion al gas de combat).
La pel de la bosonada poiriá aver un ròtle dins lo sistèma ormonal.
Lo cirurgian anglés Percivall Pott (1714-1788) aviá ja remarcat que los mainats qu'èra afectat (peque pichons) emplegats a ramonar las chiminèia èra fòrça mai a desvolopar un càncer de la bosonada a l’adat adulta, vèrs 20 ans), çò que foguèt un dels primièrs indicis de las causas environamentalas dels càncers[1].
Envelopas[modificar | modificar la font]
La borsonada es la premièra envelopa d’un organ multisisa aparant lo testicul. Las autras son:
- lo muscle dartós ;
- la fasciada espermatica extèrna ;
- lo muscle cremastèr ;
- la fasciada espermatica intèrne ;
- la vaginala.
Aquelas envelopas correspondon a las diferentas sisas successivas de l’abdomèn perque pendent lo desvelopament, observam una migracion dels testiculs de l’enfant dempuèi la région lombara fins a la borsonada. La borsonada se fondent dins la pel de l’abdomèn, que se diferencia pasmens per una textura, una color e de proprietatss diferentas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Laurent Berthelot, Deux, c’est mieux qu’une, éd. Odile Jacob, 2007.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Article sus las malautiás non infecciosas, evocant una causa environamentala del càncer de la bosonada.


c: text/html

text:
Le Châtel
Le Châtel en arpitan (Le Châtel en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Châtel a situat sus un estrech scenari ne nautor cara a Sants-Texans-de-Mauriana, en marge drech del Arc. Lo vilatge beneficia aital d'una exposicion Sud-Oèst.
Le Châtel est situé sur un étroit plateau en hauteur face à Saint-Jean-de-Maurienne, en rive droite de l'Arc. Le village bénéficie ainsi d'un exposition Sud-Ouest.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Reserva Ecologica de Buenos Aires
La Reserva Ecologica de Buenos Aires (en castelhan Reserva Ecológica Costanera Sur tanben coneguda com la Reserva Ecologica Costièra Sud, en castelhan Reserva Ecológica Costanera Sur) qu'ei ua benda de tèrra de 350 ectaras ganhada suber l'arriu de la Plata en deçà de l'arribèra de l'anciana plaja municipau qui ho pleada dab la tèrra curada durant divèrsas construccions de las annadas setanta e ueitanta. Lo prezthèit d'aqueth projècte qu'èra de crear un navèth quartièr près deu center administratiu de la ciutat (eth medish bastit au ras de l'arriu de la Plata) ; fin finau, totun, com las annadas e s'escorrèvan shens qu'arren non hosse pas bastit, lo terren que ho colonizat per la vegetacion e la fauna naturau de la pampa de la Província de Buenos Aires.
Uei, qu'ei un lòc aubert tota l'annada òm pòt estremà's de l'anar de la ciutat entà córrer o espiar los ausèths e la vegetacion. Solide, las sèrps que hèn partida d'aqueth ecosistèma.


text:
Cafarnaom
Cafarnaom (de l'ebrieu: כפר נחום Kəfar Nāḥūm «vilatge de Nahum»)[1], foguèt un implantament antic de Galilèa, en Israèl actuala, en riba de la mar de Galilèa o lac de Tiberiàs o Kineret. Es coneguda pels crestians coma "la ciutat de Jèsus". Segon lo Novèl Testament foguèt un dels luòcs causits per Jèsus per transmetre son messatge e per realizar mantun miracle. Se trapa a 2,5 km de Tabga e a 15 km de la ciutat de Tiberiàs, en riba nòrd-oèst del lac.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom semitic de la pichona ciutat èra Kfar Nahum (vilatge de Nahum, lo nom d'un profèta). Dins los escriches de Flavi Josèp son nom es transcrit al grèc coma Kaφapvaouu (Kapharnaum). En arabi aqueste endrech se nomena "Tell Hum", doncas, lo tuc (Tell) de Hum (abreviacion de Nahum).
La recuperacion de Cafarnaom[modificar | modificar la font]
En 1838, lo nòrd-american Edward Robinson descobriguèt las roïnas d'aqueste endrech. L'ancian Cafarnaom se mostrèt als primièrs cercaires coma un endrech desolat e trist. En 1866, lo cercaire e capitani britanic Charles W. Wilson identifiquèt las rèstas de la sinagòga e en 1894 lo franciscan italian Giuseppe Baldi, al nom de la Custòdia de Tèrra Santa, aqueriguèt una granda partida de las roïnas als bedoïns. Los franciscans metèron un andàs per protegir las roïnas dels actes frequents de vandalisme; plantèron palmièrs e eucaliptus portats d'Austràlia per tal de crear un pichon oasi ont recebre los pelegrins dins aquesta zona, situada a 210 mètres jol nivèl de la mar. Al delà, bastiguèron un pichon pòrt per facilitar l'entrada pel lac. Aquestas òbras prenguèron un grand vam jos la direccion del franciscan Virgilio Acorbaishi
Descubèrtas arqueologicas[modificar | modificar la font]
Las furgas mai importantas comencèron en 1905, jos la direccion dels alemands Heinrich Kohl e Carl Watzinger e continuèron amb los franciscans Vendelin von Benden (1905-1915) e Gaudencio Orfali (1921-1926). Los resultats d'aquestes cavaments foguèron la descubèrta de dos bastiments publics, la sinagòga ja mencionada e una glèisa de forma octogonala. D'annadas après, las furgas foguèron represas per Acorbaishi e Stanislao Loffreda, amb l'ajuda financièra del govèrn italian. La descubèrta pus significativa d'aquestes cavaments foguèt l'ostal supausat de Pèire e mai d'un quartièr de l'epòca evangelica. Aquestes cavatges se concluguèron en 1986. Las furgas permetèron de saber que l'implantament foguèt creat probablament pendent lo règne de Juda Macabèu, a l'entorn del sègle II aC, e que foguèt abandonat a l'entorn del sègle XI.
Istòria de l'implantament[modificar | modificar la font]
Los arqueològs, en se basant dins las fònts literàrias e dins los resultats dels cavaments, an pogut refar una part de l'istòria d'aqueste implantament. Lo vilatge es pas mencionat dins l'Ancian Testament. Es arqueologicament demostrat que ja existissiá al sègle II aC, pendent lo govèrn de Juda Macabèu. Lo vilatge aviá pas cap de mur defensiu e s'estendiá per la riba del lac (d'èst a oèst). A 200 mètres al nòrd de la sinagòga se trapava lo cementèri, aluenhat del nuclèu abitat. Sa superfícia èra 3 km2, que confrontava amb Tabga, dedicada a l'agricultura, fach que s'es demostrat per nombrosas mòlas d'òli e gran trapats al cors dels cavaments. Altra fònt d'ingrèssos èra la pesca. Se trobèron de vestigis d'un pòrt a l'oèst del que bastiron los franciscans. Cafarnaom èra pròche de las pricipalas artèrias qu'unián Galilèa amb Damasc. Jèsus causiguèt aqueste vilatge coma centre de son ministèri public, dempuèi d'abandonar Nazaret que, simplament, èra un umil vilatge de montanha. S'es pas trapat de fònts que fagan pensar que Cafarnaom participèsse a las revòltas josievas sagnosas dels ans 70 e 135 contra los romans.
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'implantament èra fòrça regular. De las doas bandas d'una granda carrièra orientada del nòrd al sud en sorgián quartièrs pichons e illas d'ostals, que limitavan amb de carrièras transversalas e carrierons sense sortida. Los murs se fasián amb de blòcs de basalte e èran refortits amb de pèiras e fanga. La part mai espaciosa dels ostals èra lo pati, ont se trapava lo forn circular fach de tèrra refractària, mòlas pel gran e l'escalièrs de pèira que portava a la terrassa. Lo sòl de totes los ostals èra empeirat. Altorn del pati s'i trapavan de petitas cèlas umilas que recebián la lutz de duberturas petitas o fenèstras bassas. La descubèrta de l'escalièr a la terrassa a permés de comprene lo passatge biblic ont se fa passar un paralitic a travèrs del tech:
- Marc, 2, 1-12: En vesent qu'amb tanta gent lo podián pas portar fins a Jèsus, faguèron un trauc al tech sus l'endret ont èra e baissèron la liechòta ont jasiá lo paralitic.
Pel tipe de bastiment, èra pas dificil de pujar al tech pels escalèrs del pati e ne trèir una part per far baissar lo paralitic fins a l'abitacion ont se trapava Jèsus. Un estudi del quartièr plaçat entre la sinagòga e la glèisa octogonala revelèt que divèrsas familhas vivián a l'estil patriarcal, donc, emplegavan los meteisses patis e, dintre, i aviá pas de pòrtas. Los ostals èran generalament fòrça paures. I aviá pas de servicis de sanejament o d'enversadors, las abitacions èran estrechas e pauc confortablas. La majoritat dels objèctes trobats èran de ceramica: olas, plats, anfòras e lums d'òli. S'i trobèt tanben de musclaus, de ponchons, de fuses per téisser e de mòlas de basalte que s'emplegavan per premsar lo gran e l'oliva. Dins aquela societat, la mòla èra un ben fòrça prevat que s'eretava de paires a filhs pendent sègles. A partir del sègle IV melhorèron las condicions de vida dels abitants de Cafarnaom: dempuèi, los ostals se bastiguèron amb de mortièr e s'emplegava de ceramica fina d'importacion. Los bastiments faches pendent la fondacion del vilatge continuèron de s'utilizar fins a l'abandonament.


text:
Guèrra Angloespanhòla (1585-1604)
La Guèrra Angloespanhòla de 1585-1604 foguèt un conflicte non declarat e intermitent que se debanèt de 1585 a 1604. Liada ai tensions religiosas, dinasticas e comercialas europèas de la fin dau sègle XVI, foguèt entraïnat per la piratariá anglesa còntra lei naviris espanhòus e portugués e lo sostèn de Londres a la revòuta dei Províncias Unidas còntra Espanha. Opausèt leis Anglés e leis Olandés ais Espanhòus e ai Portugués[1]. La guèrra foguèt marcada per l'aumentacion de la poissança de la flòta dei dos país. Ansin, d'un caire, leis Anglés capitèron de defendre leis Illas Britanicas còntra leis ofensivas navalas ispanicas, especialament en 1587. De l'autre, la flòta espanhòla se renforcèt per protegir lei convòis entre la Peninsula Iberica e leis colonias d'America. Pasmens, lei temptativas d'invasion dau territòri enemics s'acabèron per de reviradas. La guèrra s'acabèt donc per una patz negociada e basada sus lo statu quo entre Anglés e Espanhòus.


text:
Issenhausen
Issenhausen en alemannisch (Issenhausen en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Issenhausen A situat a 35 km al nòrd-oèst de Estrasburg, entre la plana de Alsace e lo piémont (contrefort) vosgien sus terrens sédimentaires (lœss). Lo païsatge a constituit de tucs (lo ponch en culminant se tròba sul Moenchberg a 254 mètres). Lo vilatge de tipe « pòbli-carrièra » se tròba a flanc de tuc e l'ensems del territòri communal forma una cuvette.
Lo ruisseau « Bachgraben », afluent de la Zorn adaiga la comuna.
Issenhausen est située à 35 km au nord-ouest de Strasbourg, entre la plaine d'Alsace et le piémont (contrefort) vosgien sur des terrains sédimentaires (lœss). Le paysage est constitué de collines (le point culminant se trouve sur le Moenchberg à 254 mètres). Le village de type « village-rue » se trouve à flanc de colline et l'ensemble du territoire communal forme une cuvette.
Le ruisseau « Bachgraben », affluent de la Zorn arrose la commune.


text:
Alisis
Los alisis o los vents alisis bufan d'un biais relativament constent l'estiu e mens en l'ivèrn. Circulan entre los tròpics, entre lo 30-35º de latitud cap a l'Eqüator. Se dirigisson dempuèi la nautas pressions subtropicalas, cap a las bassas pressions eqüatorialas. Lo movement de rotacion de la Tèrra desvia los Alisis cap a l'oèst e, per aquò, bufan del nòrd èst cap al sud oèst dins l'emisfèri nòrd e del sud èst cap el nòrd oèst dins l'emisfèri sud.
Los periòdes ont los alisis bufavan amb mens intensitat constituissian un perilh del temps de la navigacion de vela pels vitges que se dirigissian cap al continent american, perque se formavan temps calmas de pauc de vent qu'empachavan d'avançar.
A l'Eqüator se produsís un massís d'aire calent ascendent, provòca una zòna de bassas pressions que va ocupar una autra massa d'aire que representa los alisis. Las massas d'aire calent pujan, venent fred progressivament e se dirigisson en sens contrari als Alisis, cap a las latitudas subtropicalas, d'ont venon aqueles. Los vents alisis forman part de la circulacion de Hadley que transpòrta la calor dempuèi las zònas equatorialas fins a aquelas subtropicalas remplaçant l'aire caud per un aire mas fred de las latitudas superioras. La rotacion terrèstre produsís aqueles vents en modificar los corrents miègjornals de transpòrt de calor.


text:
Serrouville
Serrouville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Serrouville aparteniá aperavans per la mitat al Capítol Episcopau de Metz e per l'autra part al Comte de Bar. En 1817, lo vilatge aviá per dependéncias la bòrda de Passigny, los ancians ermitatges de Sant-Laurenç e Sant-Pèira e tres molins, lo d'en bas, lo del bòsc e lo d'en aut.


text:
Ustàrits
Uztaritze / Ustaritz
Ustàrits (Uztaritze en basco e Ustaritz en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Labord, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Qu'estó la capitau labordina tre 1177 dinc a 1789 (Revolucion Francesa).
Las comunas tòcatocantas que son Vièlafranca au nòrd, Arcangós e Sent Pèr de Nivela a l'oèst, Zuraide e Espeleta au sud e Larresoro e Jatsu a l'èst.
Que s'esten suber las duas arribas de la Niva.
-
-
-
Ostau Filiperenea (1760).
-
-
Castèth Haltya (sègle XIX).
-
Castèth Lota (sègle XIX).
-
Glèisa de Sant Vincenç (sègle XIX).
-
Plana milhicòla.
-
-
-
Castèth de la Mòta, comuna actuau e residéncia anciana deus vescomtes de Labord e deus ducs d'Aquitània.
-
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes=[modificar | modificar la font]
- (fr) Sit oficiau
- (fr) Ofici de Torisme
- (es) Ustàrits dens Bernardo Estornés Lasa - Enciclopèdia Auñamendi (Euskomedia Fundazioa)


text:
Embasac
Embasac (Ambazac en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin. Sos abitants s'apelan los Embasacs.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lo [lu], la [lɔ], los [luː], las [laː].
- Prononciacion : Ch iniciau /tʃ/ e intèrne /ʃ/ ; g (davant i, e), j (davant a,o,u) iniciau o intèrne /dʒ/, de preferéncia /ʒ/ en intèrne.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chasteu de Mont Merí (s. 19)
- Taula de peira dau Bòsc de la Lega
- Escura dau Codiér (s. 12)
- Mont Gerbasson
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Maurice Boitel, pintor,
- Molière, autor e comedian,
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Comunautat de comunas daus Monts d'Embasac e de Val de Taurion


text:
Perimètre
Lo perimètre d'un objècte o figura geometrica es la longor del sièu contorn. Lo mot ven del grèc ancian peri ("a l'entorn de") e metros ("mesura").
Lo perimètre d'un cercle a un nom mai especific: la Circonferéncia.
Formulas[modificar | modificar la font]
Lo perimètre es la distància a l'entorn d'una figura. Per de figuras mai complèxas, lo perimètre se pòt calcular coma quin que siá camin amb que es la longor del camin e es un element infinitesimal lineal. Ambedós devon èsser substituits per d'autras formas algebricas per se podre resòlvre; una nocion avançada de permiètre, qu'inclusís las ipersuperfícias que tancan los volums dins los espacis euclidians -dimensionals se pòt trobar dins lo teorèma de l'ensemble de Caccioppoli.


text:
Bilieg
Bilieg en breton ( Billé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat acuèlh favorablament, coma la rèsta del país, la Revolucion e las siás avançadas. L'organizacion de las fèstas revolucionàrias testifica del maintien d'un sentiment favorable al nòu regim, sustot après la fin de la Terror : las victòrias de las armadas republicanas an celebrat, sustot la patz amb l'Àustria, principal enemic de la França, en brumaire an VI[1].
La commune accueille favorablement, comme le reste du pays, la Révolution et ses avancées. L’organisation des fêtes révolutionnaires témoigne du maintien d’un sentiment favorable au nouveau régime, surtout après la fin de la Terreur : les victoires des armées républicaines sont fêtées, notamment la paix avec l’Autriche, principal ennemi de la France, en brumaire an VI[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 397


text:
Euclides
Euclides, en grèc Eὐkλeίδnς Eukleidês (nascut vèrs -325, mòrt vèrs -265 a Alexàndria) es un matematician de la Grècia antica poiriá aver viscut en Africa, autor dels Elements, que son considerats coma l'un dels tèxtes fondadors de las matematicas modèrnas.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Se sap pauc sus la vida d'Euclides. Contemporanèu d'Arquimèdes (-287 a -212), nasquèt vèrs -325 e moriguèt vèrs -265[1].
Partiguèt en Egipte per ensenhar las matematicas jol reialme de Ptolemèu Ièr. Trabalhèt al musèu d'Alexàndria e a l'escòla de matematicas. Amb sos disciples, menèt fòrça trabalhs de recèrcas.
Los Elements de geometria[modificar | modificar la font]
Los Elements son una compilacion de saber geometric e restèron lo nuclèu de l'ensenhament matematic pendent prèp de 2000 ans. Es possible que qualques resultats contenguts dins los Elements sián pas d'Euclides, mas l'organizacion de la matèria e son expausat son sieus.
Los Elements son dividits en tretze libres:
- los libres 1 a 6: geometria plana,
- los libres 7 a 9: teoria dels repòrts,
- lo libre 10, la teoria dels nombres irracionals d'Eudòxe,
- los libres 11 a 13, geometria dins l'espaci.
Lo libre s'acaba per l'estudi de las proprietats dels cinc polièdres regulars e una demostracion de lor existéncia. Los Elements son remarcables per la clartat amb la quala los teorèmas son enonciats e demostrats.
Se publiquèt mai d'un milièr d'edicions manuscritas dels Elements abans la primièra version imprimida en 1482. La rigor es pas totjorn a la nautor dels canons actuals, mas lo metòde consistent a partir d'axiòmas, de postulats e de definicions, per deduire un maximum de proprietats dels objèctes considerats, tot dins un ensemble organizat, èra novèl per l'epòca. Los Elements devon lor succès a lor superioritat d'organizacion, de sistematizacion e de logica mas pas d'exaustivitat (ni conica, ni resolucion per neusis[2] o ajustament). Las darrièras recèrcas entrepresas en istòria de las matematicas tendon a provar qu'Euclides es pas lo sol autor dels Elements. Foguèt vertadièrament acompanhat d'un collègi de disciples avent totes participat a lor elaboracion.
La geometria coma definida per Euclides dins aquel tèxte foguèt considerada pendent de sègles coma la geometria e foguèt dificil de cambiar de modèl; Nikolai Ivanovich Lobachevskii foguèt lo primièr qu'ensagèt oficialament tre 1826, seguit per János Bolyai, mas la legenda ditz que foguèt pas pres al seriós fins a la mòrt de Gauss, quand se descobriguèt dins los borrolhons d'aquel darrièr qu'aviá tanben imaginat de geometrias non euclidianas.
Dins sos libres, Euclides utilizèt sens la demostrar una proprietat de las drechas, lo "postulat d'Euclides", que s'exprimís a l'ora d'ara en afirmant que per un punt pres fòra d'una drecha passa una e una sola parallèla a aquela drecha.
Existís essencialament tres sòrtas de geometrias :
- aquela qu'admet lo postulat d'Euclides e que se nomena geometria euclidiana,
- aquela qu'admet lo postulat que ditz que per un punt pres fòra d'una drecha passa pas cap de parallèla a aquela drecha e que se nomena geometria esferica o geometria riemanniana,
- aquela qu'admet lo postulat que ditz que per un punt pres fòra d'una drecha passa una infinitat de parallèlas a aquela drecha e que se nomena geometria de Lobatchevski.
Riemann mostrèt qu'un modèl de la geometria esferica es la geometria de l'esfèra ont las drechas son los meridians o grands cercles. Poincaré donèt un modèl de la geometria de Lobatchevski. Coma aquelas tres geometrias an de modèls, i a pas rason de ne privilegiar una puslèu que l'autra. La teoria de la relativitat d'Einstein portèt un cop fatal a la geometria d'Euclides en mostrant la corbadura de l'espaci. En efèit quand l'espaci se corba, abandona son aspècte euclidian.
Euclides s'interessèt a l'aritmetica dins lo libre 7. Definiguèt la division que se nomena division euclidiana e un algoritme per calcular lo pus grand comun divisor (PGCD) de dos nombres, conegut jol nom d'algoritme d'Euclides.
Òbras d'Euclides[modificar | modificar la font]
- Elements (vèrs 300 ab.C.). Los quinze libres dels elements geometrics d'Euclides (traduccion (fr) de Denis Henrion, 1632) sur Gallica. Los dos darrièrs libres son apocrifes. Lo libre XIV seriá d'Ipsiclès).
- Donadas (94 teorèmas)
- Introductio harmonica, ont parla de musica ;
- Optica e Catoptrica ;
- De la division dels poligòns (De divisionibus), obratge contestat e que ne demòra qu'una version latina;
- Los Porismes, restituits d'aprèp l'analisi daissada per Pappus e publicats en 1860 a París per Michel Chasles.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)[url=http://www.bibmath.net/bios/index.php3?action=affiche&quoi=euclide%7Ctitre=Euclide d'Alexandrie]|site bibmath.net
- ↑ Una construccion per neusis o par enclinason es una procedura de construccion utilizant una règla graduada e consistent de construire un segment de longor donada que sas extremitats se tròban sus doas corbas donadas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Algoritme d'Euclides
- Axiòma d'Euclides
- Division euclidiana
- Geometria euclidiana
- Lèma d'Euclides
- Teorèma d'Euclida suls nombres primièrs


text:
Naduèlh
Lo naduèlh (var.naduòlh) (Anguis fragilis) es un reptil apòde. Tanben conegut jol nom de sèrp de veire, qu'aperten al subòrdre de las cernalhas.
Morfologia e abituds[modificar | modificar la font]
Se tracta d'una cernalha sens patas que sovent se confond amb una sèrp. Pot assolir fins a 50 centimetres de long. La seuna coa es longa, sovent mai longa que la rèsta del còs e lo cap, mas coma las autras cernalhas, ten la capacitat de s'automutilar per s'escapar d'un predador. Dins aqueste darrièr cas, la coa recupera pas las dimensions inicialas.
Es un animal diürne, vivipar, que a la diferéncia de las sèrps, muda sa pèl per placas e pas entièra.


text:
Pargue Olimpic del Segre
Lo Pargue Olimpic del Segre es un equipament que foguèt bastit a la Seu d'Urgèl pels Jòcs Olimpics de Barcelona de 1992 per aculhir lo piragüisme dins la disciplina d'eslalom. Es situat près del riu de Segre mejançant un canal artificial parallèl de 800 mètres e qu'aquel se bifurca en dos canals d'aigas bravas d'un total de 500 mètres de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 mètres amb un debit de fins a 15 m3. Lo Pargue del Segre dispausa d'una minicentrala idroelectrica reversibla, que d'un costat, produsís d'electricitat, e de l'autre, en d'epòcas de secada garantís un debit sufisent d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar de l'embarcacion e pujar de nòu a pè.
A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zòna amb divèrsas activitats d'aventura coma lo rafting, lo hidrotrineu, bicicleta tot terren o btt, nordic walking e d'autras.


text:
Ségrie-Fontaine
Ségrie-Fontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en Soïssa normande Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud de Pont-de Ouilly, a Unitat|9|km {{}} a l'èst de Athis-de-lo Adorna e a Unitat|20|km {{}} al nòrd-oèst de Putanges-Pont-Écrepin[1].
La commune est en Suisse normande Son bourg est à 6,5 km au sud de Pont-d'Ouilly, à 9 km à l'est d'Athis-de-l'Orne et à 20 km au nord-ouest de Putanges-Pont-Écrepin[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
1909
Aquesta pagina concernís l'an 1909 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Provença[modificar | modificar la font]
Lo 11 de junh, se debanèt un important tèrratrem dins la region de Lambesc. Entraïnèt de destruccions importantas dins lei comunas de Selon de Provença, dau Vernegue, de Lambesc, de Sant Canat e de Ronha. En mai d'aquò, 46 personas foguèron tuats.
França[modificar | modificar la font]
- 15 de març - Primièra grèva generala dins l'administracion publica: los foncionaris de las entrepresas de telefonia, postala e de telegraf exigisson la reglamentacion de lors professions.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 de julhet - Primièra traversada en avion de la Marga, per Louis Blériot.
Mond[modificar | modificar la font]
- 11 d'abril - Fondacion de la vila de Tel Aviv en l'actual Israèl.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Debanament de l'experiéncia de Rutherford (realizada per Hans Geiger e Ernest Marsden). Aguèt un ròtle decisiu dins lo desvolopament dau modèl de l'atòm modèrne car permetèt d'establir l'existéncia dau nuclèu atomic.
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera sintèsi de baquelita per lo quimista estatsunidenc Leo Baekeland (1863-1944).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de genièr - Gene Krupa, musician american (m.1973)
- 3 de febrièr - Simone Weil, filosòfa francesa (m.1943)
- 9 de febrièr - Carmen Miranda, cantaira luso-brasilièra (m.1955)
- 17 d'abril - Alain Poher, president interin de França (m. 1996)
- 22 d'abril - Rita Levi-Montalcini, neurològa italiana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 22 d'abril - Spiros Markezinis, primièr ministre de Grècia (m. 2000)
- 27 d'abril - Guillermo León Valencia, president de Colómbia (m. 1971)
- 30 d'abril - Reina Juliana dels Païses Basses (m. 2004)
- 30 de mai - Benny Goodman, musician american (m. 1986)
- 20 de junh - Errol Flynn, actor australian (m. 1959)
- 18 de julhet - Mohammed Daoud Khan, president d'Afganistan (m. 1978)
- 7 de setembre - Elia Kazan, cineasta ongrés (m. 2003)
- 21 de setembre - Kwame Nkrumah, primièr president de Ghana (m.1972)
- 18 d'octobre - Norberto Bobbio, filosòf italian (m. 2004)
- 26 de novembre - Eugene Ionesco, autor de teatre romanés (m. 1994)
- 14 de decembre - Edward Lawrie Tatum, genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1975)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 14 de junh - Afonso Pena, president de Brasil (n.1847)
- 15 d'agost - Euclides da Cunha, escrivan brasilièr (n.1866)
- 19 d'octobre - Cesare Lombroso, mètge italian (n. 1836)
- 26 d'octobre - Ito Hirobumi, primièr ministre de Japon (n. 1841)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Guglielmo Marconi, Karl Ferdinand Braun
- Prèmi Nobel de Quimia : Wilhelm Ostwald
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Emil Theodor Kocher
- Prèmi Nobel de Literatura : Selma Lagerlöf
- Prèmi Nobel de la Patz : Auguste Marie Francois Beernaert, Paul-Henri-Benjamin d'Estournelles de Constant


text:
Routot
Routot en normand (Routot en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Routot Es réputé per lo sieu mercat als bestiaux dempuèi lo Sègle XIV e la siá spécialité de fabricacion de teles de lli al Sègle XVIII.
Routot est réputé pour son marché aux bestiaux depuis le Sègle XIV et sa spécialité de fabrication de toiles de lin au Sègle XVIII.


text:
Classificacion scientifica
Somari
De la diversitat de las classificacions[modificar | modificar la font]
Ligada a una cultura, a un estat donat d'avançament de las coneissenças, tota classificacion deu obligatòriament evoluir e doncas variar amb l'evolucion de las societats elas meteissas.
E se la societat tradicionala evoluís pas gaire, o fòrt lentament, es l'invèrs per las societats dichas « scientificas ». Logicament, naisson d'aqueste fach, una varietat de classificacions.
La classificacion populara[modificar | modificar la font]
Primièra en data, es ela que primitivament (e vernacularament) a permés de destriar los genres e las espècias. Consèrva encara, uèi, son importància. Fondada sus de critèris simples : l'aparéncia, las mors supausadas, los crits, etc. S'embarrassa gaire de donadas scientificas. Davant lo desconegut, procedís per extension e/o assimilacion : per exemple, la mirga → la ratapenada → lo kiwi (cobèrt de pels, lo kiwi es pels chineses assimilable a una mirga vegetala…).
Culturalament son estudi comparat es dels mai saboroses (cf. per exemple los diferents noms comuns de la rosèla).
Destria tanben, per exemple los chòts de las nuchòlas, los grapauds de las granhòtas, los rats de las mirgas ... Las espècias aparentadas son dins l'esperit d'un cèrt nombre, censadas èstre marits e femnas. Atal, lo chòt seriá lo mascle de la nuchòla, lo grapaud lo de la granhòta, lo còrb lo de la gralha, etc. Plan segur aquò varia segon las lengas e a pas, plan segur, cap de sentit en anglés (dins Tom e Jerry, quitament se s'agís d'una mirga, Jerry es un mascle, coma o confirma mai d'un episòdi).
Solide, lo costat ninòi e espontanèu d'aquestas cresenças pòt far sorire (Lorentz) o quitament agaçar mas seriá inutil, e quitament nosible, de ne rire, sustot al nom de la Sciéncia (la coneissença). Perque dins l'imaginari popular aquestas apelacions an una fòrta significacion. E coma a tant plan sabut o dire Alexander Fleming : Per que lo mai grand nombre s'interèsse a la sciéncia, la sciéncia deu d'en primièr s'interessar al mai grand nombre.
La classificacion scientifica tradicionala[modificar | modificar la font]
Enriquida de contunh dempuèi sa creacion princeps, la classificacion scientifica de las espècias, actualament obsolèta mas encara fòrt sovent utilizada es eissida de la de Linné. Devesís lo mond vivent en cinc règnes. Demòra una classificacion importanta perque impregna encara d'escriches nombroses, sovent recents, o quitament los manuals escolars.
En biologia, la classificacion scientifica tradicionala es tala que cinc règnes devesisson lo mond vivent :
- los procariòtas (bactèris e arqueobactèris)
- los protistas (eucariòtas unicellulars)
- los campairòls (eucariòtas multicellulars)
- los vegetals (eucariòtas multicellulars)
- los animals (eucariòtas multicellulars)
La classificacion filogenetica[modificar | modificar la font]
Pasmens, parallèlament a aqueste sistèma de classificacion basat sus de caractèrs morfologics observables (fenotipe) se desvolopa uèi una classificacion filogenetica basada suls caractèrs genetics (genotipe). Aquesta darrièra es pus dificila d'establir, perque de comparasons de còde genetic se fasent exponencialament carestiosas amb lo nombre d'espècias consideradas son necessàrias. En revenge, aquesta classificacion novèla permet de visualizar melhor los embrancaments del vivent tals coma constituits per diferenciacions progressivas al cors del temps.
L'una e l'autra de las classificacions an lors limits, e lor usatge conjunt es doncas pas absurde dins la mesura de lor complementaritat. Per exemple se pòt pas far de classificacion filogenetica sens aver d'en primièr restacat morfologicament un organisme a un grop (taxon) de referéncia. Se sap d'autra part que d'« espècias » pòdon a priori èsser perfièchament identicas morfologicament e se mostrar incapablas de se reproduire entre elas, aquestas diferéncias son sovent reveladas per la genetica. Fin finala, òm a doncas dos « arbres » filetics que cal comparar per èsser (en partida) segur de la classificacion.
L'unitat de basa de la classificacion scientifica dels èssers vivents o taxinomia es l'espècia, taxon mens subjècte a discussion, los autres noses de la classificacion, familha, classa, embrancament, etc., podent variar en foncion dels progrèsses de las coneissenças filogeneticas.
Lo classament tradicional de las espècias es basat sus de caractèrs morfologics. Dins fòrça cases, los critèris son basats sus la preséncia d'un caractèr, s'opausant a son abséncia, considerada coma primitiva1 (per exemple vertebrats e invertebrats).
Mas los taxons definits per l'abséncia d'un caractèr se son revelats, per usança, fòrça fragils.
Lo classament repausa sus una ierarquia fixa de categorias de taxon, la ierarquia seguenta :
Per exemple, per l'espècia umana (Homo sapiens sapiens) :
- (vivent) → règne animal → embrancament dels vertebrats → classa dels mamifèrs → òrdre dels primats → familha dels ominidats → genre dels Homo → espècia Homo sapiens
Aqueste principi es estat abandonat amb la classificacion filogenetica. La classificacion en dos gropes (vegetal / animal) a evolucionat per arribar a la constitucion dels cinc règnes del vivent.
D'aprèp la classificacion en 5 règnes, al cors de l'evolucion cellulara dels organismes s'es producha una copadura fondamentala que destria lo grop dels eucariòtas e lo dels procariòtas.
Los procariòtas son unicellulars, e lor material genetic es pas embarrat dins un nuclèu. An d'enzims localizats dins la paret cellulara e se multiplican per scissiparitat. Constituisson lo primièr règne.
Totes los autres organismes son apelats eucariòtas. Lor material genetic es embarrat dins un nuclèu ; an d'organitas cellularas, la multiplicacion cellulara a luòc per mitòsi, an sovent una reproduccion de tipe sexuat.
Los eucariòtas pòdon èsser unicellulars o pluricellulars. Los eucariòtas unicellulars son apelats protistas e constituisson lo segond règne.
Enfin, los eucariòtas pluricellulars son devesits en 3 règnes, los campairòls, los metafites (vegetals clorofillians) e los metazoaris (animals pluricellulars).
- Nòtas
- 1. en general los umans son del costat present, e pas del costat primitiu !
La classificacion biologica[modificar | modificar la font]
Disciplina novèla, unicament fondada sus de critèris de laboratòri (anant tant luènh coma la ressonància magnetica o la biologia moleculara) : caractèrs de l'ADN, de las mitocondrias, ... encara balbucejanta, subronda pauc a pauc amb lo desvolopament de tecnicas de laboratòri.
Dinamizada per l'expansion de las tecnicas, degun dobta pas que siá promesa a un bèl avenidor. Ja, nos a donat qualques suspresas en raprochant d'espècias qu'òm pensava fòrt aluènhadas, mas qu'en fach, s'avèran plan pròchas biologicament. Seriá la classificacion de l'Avenidor ?
Convencion de nomenatge[modificar | modificar la font]
La lenga utilizada pels scientifics per nomenar las espècias es lo latin. Una espècia es designada per un nom de genre començant per una capitala seguit d'un qualificatiu d'espècia en minuscula e enfin de l'iniciala o del nom del scientific que descriguèt l'espècia en primièr ; lo nom complet es en italic. Per exemple :
Çaquelà, dins la practica (recèrca, publicacions, comunicacions…), de mai en mai l'anglés se plaça en parallèl amb lo latin e tempta quitament de còps de lo suplantar…
Utilizacion de sufixes[modificar | modificar la font]
Lo nom dels taxons al delà del genre son generalament de derivats del latin (o latinizats) e recebon un sufixe atribuit per defaut.
- Pel règne animal, de sufixes per defaut son solament meses en plaça a partir del taxon de la superfamilha (ICZN article 27.2).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Classificacion APG (classificacion filogenetica dels angiospèrmes)
- Classificacion filogenetica
- Taxinomia (o sistematica)
- Règne
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ITIS : Integrated Taxonomic Information System (anglés)
- Basa de donadas de Taxinomia : NCBI Entratz Taxonomy Homepage


text:
1055
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1055 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la desfacha dau còmte d'Anjau Jaufré Martel a Ambrières, signatura d'una trèva entre França e Normandia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Emirat Boida[modificar | modificar la font]
Disparicion de l'Emirat Boida après la conquista de Bagdad per lei Turcs Seldjokides.
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Formacion dau sultanat après la conquista de Bagdad e la destruccion de l'Emirat Boida. Lo califa abbassida demorèt dins Bagdad e lei Seldjokides assegurèron d'ara endavant oficialament sa proteccion.


text:
Soabes de Banat
Los Soabes de Banat constituisson una de las minoritats de lenga alemanda en Romania. Present dins la region banatenca ( Banat ongrés, romanés e sèrb) dempuèi 1718, son a l'ora d'ara una minoritat en regression demografica massissa per encausa de l'emigracion.
Istòria[modificar | modificar la font]
Arribada dels immigrants[modificar | modificar la font]
La conquista de Banat en 1718 pels Austriacs foguèt seguida per d'ondadas d'immigracion dins aquela region, despoblada e estrategica.
Sègles 19 e 20[modificar | modificar la font]
Après un periòde d'expansion demografic (237 000 Soabes en 1930 en Romania[1]), la Segonda Guèrra mondiala aguèt per consequéncia lo despart d'una partida dels Soabes. Après la casuda del communisme en 1989, l'emigracion massissa redusèt drasticament lo nombre dels Soabes en Romania ( mens de 10 000 uèi).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Recensament de 1930 de Romania


text:
Auta Ribagorça
L'Auta Ribagorça es una comarca pirenenca situada al sud de la Val d'Aran, a l'oèst del Palhars Sobeiran e al nòrd del Jusan. A ponent limita amb la comarca omonima de l'Aragon (vejatz Ribagorça). La comarca foguèt creada per lei l'an 1987, amassa amb lo Pla d'Urgèl e lo Pla de l'Estany e, fins alavetz e dempuèi la division comarcala de 1936 aviá fach partida del Palhars Jusan, levat de la nòva division comarcala facha en 1939.
Amb aquela creacion se recuperava, doncas, una comarca qu'èra ja estada creada en 1939, en la division comarcala efemèra entrepresa per la Generalitat republicana pauc abans la fin de la Guèrra Civila, e qu'èra totjorn estada considerada coma tala en los domenis academics e scientifics, malgrat que los estaments politics l'ignorèsson. De tot biais, e en quitant de banda lo conflicte possible amb las municipalitats ribagorçanas d'administracion aragonesa que se son compresas tradicionalament dins l'Auta Ribagorça, la comarca actuala a perdut un bon nombre de municipalitats, per causas divèrsas, coma se pòt veire dins la lista seguenta:
- Barruera: inclusion en la municipalitat de la Vall de Boí (1965)
- Benés: inclusion en la municipalitat de Sarroca de Bellera, del Palhars Jusan (1972)
- Durro: inclusion en la municipalitat de la Vall de Boí (1965)
- Espluga de Serra: inclusion en la municipalitat de Tremp, del Palhars Jusan (1970)
- Llesp: inclusion en la municipalitat de el Pont de Suert (1970)
- Malpàs: inclusion en la municipalitat de el Pont de Suert (1970)
- Sapeira: inclusion en la municipalitat de Tremp, del Palhars Jusan (1970)
- Viu de Llevata: inclusion en la municipalitat de el Pont de Suert (1970).
Toponimia[modificar | modificar la font]
Segon Joan Coromines " a tres familhas cultas, ligadas al país (...), l'ai entendut prononciar ambe ó barrada e usat generalament coma femenin. Cal qu'aqueste timbre siá lo primitiu, puèi que coïncidís ambe l'abséncia constanta de diftongason en aragonés e en castelhan. D'un autre costat correspond a la fòrma Ripacurtia, -cia, que predomina en bas latin de totas las epòcas (...). I a pas cap de dobte que lo primièr element es lo latin r i p a, ambe lo sens especific qu'a auèi riba a nòstra comarca, es a dire 'pendent format per un esbodenament de tèrra gipsosa o argilosa" (...) me sembla clar que la segonda mitat de Ribagorça deu derivar del vèrbe c u r t a r e, 'talhar' ". E Joan Coromines precisa per justificar son explica: "los esbodenaments son extraordinàriament frequents auèi a tota la Ribagorça, plan mai encara qu'a la Conca de Tremp vesina". Ne resulta que la prononciacion occitana deu èsser [u], equivalent de l'ó barrada en catalan, e l'escritura o, sense accent, coma dins "penosa" o dins "Saragossa".
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- Joan Coromines, Estudis de Toponímia catalana, volum II, pp. 137-141, Biblioteca filològica Barcino, 1970.


text:
Illas de la Societat
Las illas de la Societat (Îles de la Société en francés, te fenua Tōtaiete mā en tahitian) forman un archipèla de 14 illas dins lo Pacific sud, administrativament partida de la Polinesia Francesa. Existís pas un nom tahitian per l'archipèla e s'utiliza la transcripcion fonetica Tōtaiete a partir de l'anglés Society. A una populacion de 214 445 abitants (cens del 2002) e cobrís una superfícia de 1 598 km².
Las illas son divididas geograficament e administrativament en dos grops. D'èst a oèst son:
- Illas del Vent (Îles du-Vent):
- Illas jol vent (Îles Sous-le-Vent):
Lo neerlandés Jacob Roggeveen, en 1722, foguèt lo primèr europèu a trobar una illa de l'archipèla, la pichona Maupiti, mas s'i arrestèt pas. En 1767, Samuel Wallis descobriguèt Tahiti. Lo francés Louis Antoine de Bougainville, en 1768, nomenèt l'archipèla illas Borbon en onor a la familha reiala francesa. L'anglés James Cook, en 1767, la nomenèt Society Islands en onor a la Royal Society de Londres, organizatriz del viatge.


text:
Saisseval
Saisseval es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Per decision de l'avesque de Amians, dempuèi la Mois invalide (de genièr)M, la municipalitat de Saisseval depen de la parròquia St-Simon del Molliénois.
- Par décision de l'évêque d'Amiens, depuis le Mois invalide (janvier)M, la commune de Saisseval dépend de la paroisse St-Simon du Molliénois.


text:
Sulqui
Un sulqui qu'ei ua mena de veitura ipomobila prevista entà estar sedut pas sus ua banc endavant ; qu'ei provesit de duas granas arròdas. Au contre deu bròs, non permet de pas de portar cargas de las granas e que pòt har viatjar paucs passatgèrs e sonque a l'avant (au contre d'ua grana veitura).
Qu'ei tostemps conservat com un biais modèrne de transpòrt dens país on lo chivau b'ei hèra emplegat (com en Argentina) mes qu'ei mei que mei aisit deu trobar dens competition de corrudas.
La ciutat argentina de Simoca (Província de Tucumán) qu'ei considerada com la capitala nacionau deu sulqui e qu'acesa ua hestejada vodada ad aquesta tradicion.


text:
Massís de la Santa Bauma
Lo Massís de la Santa Bauma es un massís calcari d'Occitània, en Provença, dins lei departaments de Var e dei Bocas de Ròse.
Lo massís s'estend de l'Oèst a l'Èst-Nòrd-Èst sus 35 km de lòng (amb una linha de cresta de 12 km) e 15 km de larg amb una superficia de 21 km². Lo som dau massís es lo Jo de l'Aigla que culmina a 1147 m. Compren egalament sus son flanc Oèst lo ponch culminant dei Bocas de Ròse: lo Bauç de Bertanha[1] qu'atenh l'altitud de 1042 m.
Lo caractèr excepcionau dau site tèn a la preséncia d'una fageda madura, preservada despuei mai d'un sègle, e de la bauma de Santa Maria Magdalena, luòc de pelegrinatge major a l'Edat Mejana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Cf. Novè Granet, de Victor Gelu, La Partença: «   » (traduch en francés per l'autor en pic de Bretagne; en francés actuau, se ditz pic de Bertagne).


text:
Josèp Romanilha
Josèp Romanilha (Jóusè Roumaniho en nòrma mistralenca, Joseph Roumanille en francés; Sant Romieg de Provença, lo 8 d'agost de 1818 - lo 24 de mai de 1891) foguèt un escrivan provençau, professor de Frederic Mistral e fondador amb eu dau Felibritge.
Foguèt tanben lo segond capolier dau Felibritge.
Naissut dins una familha paura de jardiniers e ainat de sèt enfants, recebèt una educacion classica au collègi de Tarascon per èsser mai tard curat. Chausiguèt pasmens un autre camin e prenguèt una plaça de mèstre d'estudis (susvelhant) dins un pensionat privat de Niom ont trabalhèt lo provençau amb de collègas trobaires.
Frederic Mistral foguèt un de seis escolans (quand lo pensionat s'installèt a Avinhon) e Romanilha foguèt un dei premiers a descubrir e encoratjar sei talents literaris en provençau.
A partir de 1847 trabalhèt dins l'estampariá de N. Seguin.
Dempuèi sa fondacion, foguèt una personalitat centrala dau Felibritge ont impausèt sa vision sus l'ortografia; conservator e catolic afogat, foguèt un important rivau de Teodòr Aubanèu.
Grand contaire, faguèt mai qu'inspirar Anfós Daudet que son òbra es pauc mai qu'una traduccion au francés dei còntes de Romanilha (incompleta puèi que, per exemple, en mai dau curat, lo legeire provençau coneis lo mètge de Cucunhan).
Somari
Lo mètge de Cucunhan (extrach)
grafia classica (transcripcion)
— Meis amics, diguèt, vos ai promés de ressuscitar un mòrt: tendrai paraula; ne'n lève la man. Vejam! e silenci!... M'es pas mai dificile, segur, de revenir Jaque ò Jan, que Nanon ò Babèu, que Glaude ò Simon... Volètz que vos ressucite... Simon? Come ié disiatz?... Simon Cabanier... qu'es mòrt d'un marrit plevèsi, i aurà lèu un an ?
— Excusatz, Mossur lo mètge, diguèt Catarina, veusa dau paure Simon. Èra cèrtas un brave òme, fasiá mon bònur, e lo plorarai tant que Dieu me gardarà leis uelhs de la tèsta! mai lo ressuscitetz pas, vesètz, car, vengue la fin dau mes, quitarai lo dòu... que me vòlon maridar amb lo lòng Pascau.
De uei en uech fan lei cridas, promier-darrier.
— Ai reçauput lei presents.
— A! que fasètz ben, de me lo dire, Catarina!... E ben! alòr, se ressuscitave Nanon Peuroge qu'enterrèron lo jorn de la Candelosa?...
— Gardatz-vos-ne'n ben, Mossur lo mètge, cridèt Jaque Lamela: Nanon èra ma femna. Siam restats dètz ans ensems, dètz ans de purgatòri, tot Cucunhan lo saup. Que Nanon rèste ont es, per son repaus e per lo mieu. Un picapebre, Mossur! testarda come un ase, e vanelosa, e garrolha, e chaupiassa, amb aquò puèi lei mans traucadas, amb una lenga! una lenga de sèrp, Mossur, qu'auriá fach batre la Santa Vierge amb Sant Josèp! [...]
grafia mistralenca (originària)
— Mis ami, diguè, vous ai proumés de ressuscita un mort : tendrai paraulo ; n'en lève la man. Vejan ! e silènci !... M'es pas mai dificile, segur, de reveni Jaque o Jan, que Nanoun o Babèu, que Glaude o Simoun... Voulés que vous ressucite... Simoun ? Coume ié disias ?... Simoun Cabanié... qu'es mort d'un marrit plevèsi, i'aura lèu un an ?
— Escusas, Moussu lou mège, diguè Catarino, véuso dóu paure Simoun. Èro certo un brave ome, fasié moun bonur, e lou plourarai tant que Diéu me gardara lis iue de la tèsto ! mai lou ressuscités pas, vesès, car, vèngue la fin dóu mes, quitarai lou dòu... que me volon maridar 'mé lou long Pascau.
De vuei en vue fan li crido, proumié-darrié.
— Ai reçauput li presènt.
— Ah ! que fasès bèn, de me lou dire, Catarino !... Eh bèn ! alor, se ressuscitave Nanoun Péu-rouge qu'enterrèron lou jour de la Candelouso ?...
— Gardas-vous-n'en bèn, Moussu lou mège, cridè Jaque Lamelo : Nanoun èro ma femo. Sian resta dès an ensèn, dès an de purgatòri, tout Cucugnan lou sau. Que Nanoun rèste ounte èi, pèr soun repaus e pèr lou miéu. Un pico-pebre, Moussu ! testardo coume un ase, e vanelouso, e garrouio, e chaupiasso, em'aco pièi li man traucado, em'uno lengo ! uno lengo de serp, Moussu, qu'aurié fa batre la Santo Vierge emé Sant Jóusè ! [...]
Bibliografia
- Roumanille, Joseph. Contes tradicionaus de Provènça - Contes traditionnels de Provence. Tolosa : Princi Negre, 1998.
- Roumanille, Joseph. La part dou bon Diéu. Précédée d'une dissertation sur l'orthographe provençale. En linha sus archive.org.
- Pagina semiprotegida
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Literatura occitana
- Escrivan occitan
- Capolier dau Felibritge
- Majorau dau Felibritge
- Literatura provençala
- Escrivan provençau
- Personalitat provençala
- Escrivan francés del sègle XIX
- Naissença en 1818
- Decès en 1891


text:
Pèire de Fermat
Pèire de Fermat (Bèumont de Lomanha, 17 d'aost de 1601 - Castras, 12 de genier de 1665), magistrat au Parlament de Tolosa, foguèt un matematician occitan qu'aduguèt de contribucions importantas au desvolopament dei matematicas modèrnas. Fermat es, amb Descartes, un dei dos matematicians màgers de la premiera mitat dau sègle XVII. Es conegut subretot per sei recèrcas brilhantas en aritmetica, que fan d'eu lo fondator de la teoria modèrna dei nombres.
Foguèt un pionier dau calcul diferenciau e dau calcul integrau amb sei metòdes per la determinacion deis extremums dei foncions, dei tangentas ai corbas, e lo calcul d'airas, analògs an aquelei dau calcul diferenciau e integrau, desvolopats puei per Newton e Leibniz. Foguèt tanben un precursor en geometria analitica, en calcul dei probabilitats e en fisica matematica (principi de Fermat en optica).
Fermat trabalhèt sus la teoria dei nombres mentre que preparava una edicion de Diofant; sei nòtas e seis observacions contenián fòrça teorèmas d'una granda elegància, necessaris per desvolopar la teoria dei nombres. Es l'inventor dau metòde de descenda infinida, qu'utilizèt principalament dins de demostracions d'inexisténcia: per exemple, existís pas de triangle pitagoric (çò es un triangle rectangle que sei costats an de longors entieras) que son aira siá un carrat. Fermat es celèbre per sa conjectura, coneguda pereu amb lo nom de darrier teorèma de Fermat, qu'escometèt lei matematicans pendent mai de 300 ans e foguèt finalament demostrada per Andrew Wiles en 1994.
Independentament de Descartes, descurbiguèt lei principis fondamentaus de la geometria analitica (utilizacion dei coordenadas cartesianas). En mai, a travèrs sa correspondéncia amb Blasi Pascal, Fermat foguèt un dei fondators de la teoria dei probabilitats (problèma dei partiments).
Lo licèu pus ancian e prestigiós de Tolosa pòrta lo nom de Pèire de Fermat. L'ostau de la fin dau sègle XV a Bèumont de Lomanha, ont Fermat nasquèt, es ara un musèu.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- conjectura d'Euler
- teorèma d'Euler
- pichon teorèma de Fermat
- darrier teorèma de Fermat
- nombre de Fermat
- principi de Fermat
- espirala de Fermat
- pseudopremier de Fermat
- eqüacion diofantiana de Pell-Fermat


text:
Tractat de Versalhas de 1783
Lo tractat de Versalhas de 1783 foguèt signat per França, Espanha e la Grand Bretanha que complèta lo tractat de París de 1783 signat pels Britanics e los representants de las Tretze Colonias d'America del Nòrd qu'acaba la guèrra d'indépendéncia dels Estats Units d'America, que los Franceses e Espanhòls combatèron al costats dels insurgents.
Pel tractat de Versalhas, la Grand Bretanha torna una partida de las seunas possessions qu'aviá acquerit amb lo tractat de París de 1783 :
- A Espanha torna Menòrca e las doas Florida (mas la Grand Bretanha garda Gibartar),
- A França tornan los Establiments franceses de l'Ìndia, uèit lòtjas (Balassore, Kassimbazar, Yougdia, Dacca, Patna, Mazulipatam, Calicut e Surat).
França garda l'illa de Gorèa e Senegal e qualques illas de las Antilhas (Martinica, Guadalope, Santa Lúcia) ainsi que Sant Pèire e Miquelon. A las Antilhas, en mai, li tornan las illas de Tobago e de Trinitata. Li torna, sens cap de restriccions, la sobeiranetat entièra de Dunkerque. Obtenguèt un drech de pèsca al larg de Tèrra Nòva, sus las còstas nòrd-èst e oèst, dempuèi lo cap Sant Jean fins al Cap Raye.


text:
Trilobit
Los trilobits (Trilobita) son una classa d'artropòdes extints, dins lo subfil Trilobitomorpha. Son los fossils mai caracteristics de l'Èra Paleozoïca (Èra Primària). S'es descrich gaireben 4000 espècias.
Apareguèron al periòde Cambrian (al començament del Paleozoïc, fa unes 540 de milions d'ans), e comencèron a diversificarse ja en lo Cambrian inferior. Après l'escandilhament massiu de fins del Cambrian subrevisquèron pas que las formas qu'abitavan d'ambients pelagics, d'aigas prigondas. Pendent l'Ordovician atenguèron la siá maximala diversitat e ocupèron gaireben totes los cavòts ecologics marines. Tre lo Silurian presentèron de paucs cambiaments, fins qu'en las crisis del Devonian mièg e superior sofriguèron una importanta reduccion, en s'extinguint totes los òrdres except Proetida. Pendent lo Carbonifèr los representants del grop son escasses e restringits a d'ambients d'arrecife. Los darrièrs trilobits, ja sonque d'abitants d'aigas someras, despareguèron pendent la crisi del limit Permian-Trias (fa unes 250 de milions d'ans). Per tant, la siá preséncia dins la Tèrra s'esperlonguèt pendent tot lo Paleozoïc, mai de 300 milions d'ans. Los trilobits son tan abondius e son estats tan prigondament estudiats, que siatz probablament lo grop d'animals de fossils mai coneguts.
Se considerèron inicialament d'ancessors dels crustacèus (mai que mai la cochinilla d'umiditat terrèstre, que parteja cèrtas caracteristicas en comuna) o quitament de totes los artropòdes (doncas que foguèron los primièrs en aparéisser en lo registre fossil). Se lor considèra uèi coma un grop independent, separats de mandibulats e quelicerats.


text:
Borrida
La borrida es una especialitat culinària del litoral mediterranèu occitan de Tolon, Agde, Seta, de la Camarga fins a l'estanh de Grussan. Se compausa de peisses e de fruches de mar, es un plat vesin del bolhabaissa.
Terminologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « borrida » sembla venir de bolir/borir.
Ingredients[modificar | modificar la font]
Se prepara amb de peisses blancs: mujòl, veirat, lop, merlan e baudròi, que son estubats. Puòi dins lo fumet se còi una brunesa de legums (api, pòrres, carròtas, cebas, etc.). Lo meteis fumet es alongat dins un alhòli o una maionesa d'òli d'oliva que cobrís los peisses e los legums. Lo tot es mes sus la taula acompanhat de crostets engradalhats.
La borrida de baudròi[modificar | modificar la font]
- Aicí i’amai un plat de Seta
- Famós, mès un pauc complicat;
- Per qu’intre dins vòstre sicap;
- Escotatz ben ma liçoneta:
- Prenètz dau peis a proporcion
- De tres quart de liura per tèsta,
- Ros, coeta lònga, e, sans façon,
- Pelats, voidats.
- Lo fetge rèsta.
- Pòrres, èrbas a volontat,
- Grelhs d’api, cebas ben achadas,
- Lo peis a morcilhs decopat,
- Aquí vòstra caiçarolada.
- D’òli, metètz un rag a fons,
- Un jaç de peis, un jaç d’èrba,
- Pauc de sau, de pebre a borron,
- D’alhs escrachats, lo fetge en sèrva.
- D’aiga que cobrigue lo tot,
- Puòi fuòc, que per dessús s’enauça;
- Mantenètz lo bolh jusc’au bot
- Dau temps qu’alestissètz la saussa.
- Ambe quauques vesenhas d’alhs
- Dins lo mortièr montatz d’alhòli;
- Cau que la saussa tengue als talhs,
- Tanben ie planiguetz pas l’òli.
- Quand lo fetge es cuòch, lo tiratz,
- Dessarcissètz dins una sieta,
- Amb un pauc d’òli, lo montatz:
- Es çò milhor de la recèpta.
- Tanlèu qu’es freg, doçament,
- Dins lo mortièr que se desòla,
- Mesclatz lo fetge ambe l’alhet
- Puòi, retiratz la caiçaròla.
- Prenètz de jus çò que vos cau
- Per que la saussa s’espessigue,
- Dins lo mortièr, pauc après pauc,
- Montatz, jusc'a que se rampligue.
- Un amic vos ten lo mortièr:
- zo, remenatz la caiçaròla !
- Cau que chaca talhon entièr
- Pòrta sa saussa tròn de muòla!…
- Après, s’avètz bon apetís
- Vos creiretz au Paradís.
F. Combes (1903) dins l'Armanac Cetori, 1904.


text:
Escòla pitagoriciana
L’Escòla pitagoriciana es una escòla filosofica de l’Antiquitat fondada par Pitagòras(580 - 490 AbC.). Durèt nòu o dètz generacions. Los darrièrs pitagoricians son Xenofil, Fanton de Flionte, Echecrat, Dioclès e Polimnastos.
Somari
- 1 Règlas de l’ensenhament
- 2 Doctrina
- 3 Los pitagoricians
- 4 Lista dels pitagoricians segon Jamblic
- 5 Nòtas
- 6 Bibliografia
- 7 Articles connèxes
- 8 Ligams extèrnes
Règlas de l’ensenhament[modificar | modificar la font]
L’ensenhament pitagorician es divisat en doas partidas: una partida pels « acosmaticiens », los non ecara iniciats, e una pels iniciats, los « matematicians ». L'ensenhament es oral e secret. La transmission del saber entre disciòls es acompanhat del respècte des règlas moralas de l'amistat fraternala (en grèc, filia) dins son ensems: règla del siléncia, respècte del gra d’initiacion dels discipòls.
L’escòle pitagoriciana es tanben una confrairiá tant religiosa que scientifica.
Doctrina[modificar | modificar la font]
Principis[modificar | modificar la font]
- Lo limitat e l’illimitat
- Natura dels nombres
- Los opausats
Lo calcul pitagorician es abans tot una simbolica numerica. Cada nombre es associat a une figura, que la restriccion a l’estudi dels nombres entièrs positius :
- 1 representava la divinitat,
- 2 la femna,
- 3 l’òme,
- 10 la fraternitat pitagoriciana...
Aquela associacion nombre figura es lo supòrt d’una abstraccion matematica, perque lo nombre ven mai dels resultats d’aplications matematicas - financièras, agricòlas... - mas se tròba alara pausat coma principi (en grèc, Arquè) de coneissença. S’agís pels pitagoricians d’anar mai prèo de la mistica dels nombres, per l’établiment de leis entre aritmetics.
Es notable que los ensems aritmetics coneguts pels pitagoricians lo foguèron per de construccion iterativas: aquò resulta en fach de la figuracion dels nombres. En partant d’una figura simple, coma le triangle format de tres punts, se pòt agrandir l’ensemble en conservant sa forma mas en aumentant las seunas partidas, per capitar, per exemple, a un triangle format de sièis punts. Aquela figuracion non fixada es una abstraccion importanta per l’Antiquitat, encara que concernavan tanben de volums (piramidas de basas triangularas, carrada, cilindre...). La comparason de las seguidas atal bastidass acaban per la descobèrta de relacions estructuralas e generalas entre d'ensembles particulièrs del nombres.
Aquelas leis naturalas son lo nucli de la concepcion pitagoriciana de las matematicas, considerada coma esoterica e sectària, que los nombres entièrs son censats representar la natura tota entièra. Aquela categoria de nombre ven una fin d'esperela, un principi imuatable qu'a vocacion d'explicar totas causas. Aristòtel rapòrta que Pitagòras prenguèr per devisa « Tota causa es nombre ». Indica per aquela formula que çò qu'impòrta als pitagoricians es en mai de l’experimentacion, mas la teoria dels nombres.
Astronomia[modificar | modificar la font]
- Lo cèl e los nombres, l'astronomia
- L’anti Tèrra
Politica[modificar | modificar la font]
L’activitat politica dels pitagoricians es -çò pareis- fòrça intensa. Lo modèl social de la frairenetat pitagoriciana implica une nèta prese de partit en favor del regim democratic que tradicionalament, una aristocracia deten lo poder, e en l’occurréncia, los sabers. Pasmens, aquel engatjament democratic es contestable, pueque l’exemple d’Arquitas de Tarent mòstra que l’equilibri politic cercat pels pitagoricians implicava pas necessàriament un regim democratic.
Los pitagoricians prenguèron al sègle V d'un mòde de vida que los separan de la collectivitat : interdits alimentaris complèxes e practica d'una existéncia comunautari començant per une règle de cinc ans de siléncia. Exercèron pendent un temps lo poder a Crotone, mas lors conciutadans acabèron per se revoltar en encendiant lors ostals e chaplant los membres de lor sècta.
Aquel trebolun popular es a l’origina de la disparicion de l’escòla pitagoriciana, mas los discipòls, e lèu los neopitagoricians, continuèron de mantenir pendent longtemps la doctrina de lors mèstres.
Los pitagoricians[modificar | modificar la font]
Se pòt citar los pitagoricians coneguts:
Pitagòras[modificar | modificar la font]
Los pitagoricians ancians[modificar | modificar la font]
Se sap pauc dels pitagoricians ancians. Es sonque a partir d’Alcmeon de Crotone que de tesmònis disponibles son mai nombroses.
- Cercòps .Seriá estat lo rival d’Esiòde[1]. Segon una tradicion contada per Ciceron[2], Cercòps seriá estat l’autor del Poèma orfic, d'una Davalada als Infènrs e d'un Tractat sacrat[3].
- Petron. Sosten la pluralitat dels monds dispausat de biais triangulars e auriá escrich un libre sul nombre dels monds qu'es segon el egal à 183. Font pricipala: Plutarc, Perque la profetessa Pitiá dona pas mas los seus oracles en verses, 22 et 23.
- Brontin. Originari del Metapont, sembla que seriá estat le paire[4] de Teano, femna de Pitagòras. Segon qualques tradicions dobtèron dempuèi l’Antiquitat[5]), auriá agut Empedòcle per discipòl. Se li atribuís Lo Peplos, Lo Filat e Los Elements de la natura (segon la Soda), e un tractat De l’intellècte e de l’entendament[6].
- Teano o Deinono
- Aqueles dos noms designan benleu la meteissa persona. Segon Jamblic[7], èra la filha de Brontin e l’esposa de Pitagòras, e èra considerda coma una femna remarcabla tant per sa saviesa que per sa personalitat:
- « La femna deu ofrir un sacrifici a l’instant quitament que daissa lo lièch de son espós. »
- Se fa lo pòrtaparaula de las femnas de Crotone que demandan a Pitagòras « de mantenir lors esposes del respècte degut a l’esposa. » [8]. Las règlas de vida pitagoricianas enebisson als marits de batre lor femna, e impausan als marits lobservacion d'una fidelitat absoluda[9].
- Ippas de Metapont
- Callifon.Mètge pitagorician, prèstre d'Asclepios originari de Crotone e paire de Democedès
- Democedès
- Parmeniscos o Parmicos. Ciutadan ric de Metapont, se dich que perdèt la facultat de rire aprèp que davalèt dins la caforna de Trofonios, e que cercava a la trobar en consultant la Pitia. Auriá vendut, amb Orestadas, lo filosòf Xenofan coma esclau.
Periòde mejan[modificar | modificar la font]
- Alcmeon de Crotone
- Iccos de Tarente
Iccos de Tarent, filh de Nicolaïodas, mètge, atlèta vencedor del pentatlon als Jòcs Olimpics e mèstre de gimnastica. Son acmèu es datat de la 77a olimpiada[10]. Platon conta que son biais de viure pendent sa carrièra es fòrça estricte[11], subretot sul le comèrci amb las femnas e los adolescents. Lo regim alimentari (conegut per repais d’Iccos) venguèt proverbial per designar un regime parfècte que compren ges de tròp, çò que semble pro correspondre als mòrs e al mòde de vida pitagorician. Mas benleu seriá estat vertadièrament un sofista[12].
- Paron
Demòra pau d'informacion sus aquel filosòf, pel mens se sap que considèra, en s’opausant a Simonide, lo temps coma un luòc d’oblit, tout ignorant[13].
Autra font: Simplicios de Cilicia, Comentari sus la Fisica d’Aristòtel[14].
- Aminias
Filh de Dioquetas e amic de Parmenid al quel inspira l'enveja de l’estudi; onèste òme, viu dins la pauretat, e Parmenid li fach bastir un tombèl aprèp sa mòrt[15]
Pitagoricians recents[modificar | modificar la font]
- Menestor
Originari de Sibaris e l'un dels fondators de la botanica. Las seunas teorias son conegudas mercé a Teofrast (De las causas de las plantas).
- Xoutos o Boutos
Originari de Crotone, sosten que los principis son le « rara » e le « dens », ipotèsi que mena a l’afirmacion de l’existéncia del vuèit, perque, sens aqueles principis e lo vuèit, i ariá pas de movement[16]. Segon el, lo mond ondeja, s’enflant e mermant coma la mar[17].
Es possible qu'aquel pitagorician siá en fach Ion de Chio, perque aquel darrièr a per escais Xotos.
- Euritos
Dins sa "Vida pitagorica", Jamblic precisa qu'Euritos de Crotone es un discipòl de filolaos.
Dins sa "Metafisica", Aristòtel explica qu'Euritos afècta un nombre a la personas, als animals, a la plantas e a la figuras geometricas (lo triangle e le carrat).
Los comentators d'Aristòtel (Alexandre d'Afrodise) e Teofrast -son successor a la tèsta del Licèu- descrivon le gost d'Euritos per las pèiras. Atat, Euritos pren le nombre 250 per mesura de l'òme e cerca pr'amor 250 pèiras de totas las colors ; puèi constituís la siloèta de l'òme amb aquelas, per figurar la cara, lo còrs, los membres, fins a que totas la pèiras sián utilizadas.
- Arquippos
Segon Jamblic, es lo sol pitagorician amb Lisis de Tarente a aver esapat a l'encendi provocat pels òmes de Cilon aprèp le bandiment de las fraternitats pitagoricianas.
Plutarc ditz que los rescapats son Filolaos e Lisis. Aprèp l'encendi, Arquippos torna a Tarent e Lisis a Tebas.
- Occelos
Occelos (o Ocelos) de Lucania, fraire de la pitagoriciana Byndaco, sosten que lo genre totjorn uman existissiá. Se li atribuís un De la natura de l’univèrs, qu'afirma que le mond es inengendrat e incorruptible (Filon d'Alexandria, De l’eternitat del mond). Aquel obratge auriá inspirat Aristòtel per son De la generacion e de la corrupcion, Sirianos conta que l’auriá quitament plagiat[18].
Occelos pensa que la triada es l’origina de tot, de que procedisson los dieus e que tenon lor posicion eternala: « Es la triada que, la primièra, fixèt començament, mitan e fin[19]. »
Pensa que l’ensems de las causas es compausada de cinc elements: als elements classics s'apond l’etèr que son compausats lo cèl e los còrs celèstes[20]. Auriá tanben escrich De la lei, De la reialtat, De la santetat, De l’origina de l’univèrs.
- Icetas
Icetas de Siracuse seriá l’inventor de l’ipotèsi pitagorician de l’anti Tèrra[21]. Sosten que la vòlta celèsta est fixa, e que sola la Tèrra es en movement e vira l'entorn de son axe; aquel movement explica segon el l’illusion del movement de totes los astres[22].
- Ecfantos
Ecfantos de Siracusa sosten que los principis son los còrs indivisibles e lo vuèit; Aeti considèra qu’es lo primièr a aver dich que los monads pitgoricians son corporalas[23]. Lo mond es atal constituít d’atòms en nombre infinit, distinguits per la grandor, la forma e la poténcia, e son la matèria dels sensibles[24]. sont moguts per un principi divin, Intellècte e Arma, coma una providéncia que lo mond es l’idèa. Aquel mond es un e de forma esferica. Plaça la Tèrra al centre del mond, e pensa que vira sus ela meteissa d’oèst capa a l'èst. L'epòca precisa que visquèt podèt pas èsser verificada. Es doncad dificif de saber s'es un davancièr pitagorician de l’atomisme, o se al contrari adaptèt l’atomisme a la pensada pitagoriciana.
- Xenofil
Xenofil, de Chalcis, musician mèstre d’Aristoxèn, moriguèt a l’edat de 105 ans a Atènas (sens aver jamai estat malaut[25]) e foguèt l’un dels darrièrs pitagoricians[26].
- Echecrat
Echecrat de Fliont es citat dins lo fedon, un dialòg de Platon qu'aquel darrièr li fa sotenir la tèsi pitagoriciana de l’armoniá de l’arma:
- « En efècte, la teoria que nòstra arma seriá una armonia me captiva, cada còp que l'ausís expausar, coma es lo cas uèi; e l'ausissent, m'es, poiriái dire, tornat en memòria qu'atal èra ma primièra opinion, a ièu tanben[27]. »
- Lycon
Licon (o Licos) de Tarent, botanista e autor d’una Vida de Pitagòras[28]. Sembla aver compilat d'anecdòtas pron fantasistas sus qualques filosòfs[29].
Noms que se pòt apondre:
- Amiclas
- Architas de Tarent
- Arion
- Boïdas
- Clinias
- Damon
- Damon lo musician
- Dioclès
- Eufranor
- Ipocrates de Chio
- Ipon
- Ipodamos
- Iòn de Chio
- Lisis de Tarent
- Mionid
- Enopid de Chios
- Opsimos
- faleas
- fanton
- filolaos de Crotone
- fintias
- Policlèt
- Polimnastos
- Proros
- Teodòr de Cirèna
- Timèu de Locres
- Trasiclès
Lista dels pitagoricians segon Jamblic[modificar | modificar la font]
Vaquí un catalòg establi per Jambliqc[30], que compren de noms de filosòfs que cap informacion foguèt trobada.
Crotone[modificar | modificar la font]
Metapont[modificar | modificar la font]
- Agesarc,
- Agesidamos,
- Alcias,
- Alioquos,
- Alopecos,
- Antimèn,
- Aristèu,
- Aristomèn,
- Astilos,
- Brontin,
- Chilas,
- Dacidas,
- Damarmenos,
- Damotagès,
- Enèu,
- Epifron,
- Eufemos,
- Eurifemos,
- Euritos,
- Evandre,
- Glicinos.
- Iriscos,
- Lacratès,
- Lacritos,
- Lafaon,
- Leocid,
- Leon,
- Megistas,
- Melesias,
- Orestadas,
- Parmicos,
- Proclès,
- Pirron,
- Rexibios,
- Trasimèd,
- Traseos,
- Xenocad,
- Xenofant,
Agrigent[modificar | modificar la font]
Elèu[modificar | modificar la font]
Tarent[modificar | modificar la font]
Las pitagoricianas[modificar | modificar la font]
Jamblic dona los noms de 16 femnas que seguèron la doctrina de Pitagòras :
- Abrotelaia,
- Autocharidas.
- Boio e Babelica d’Argos,
- Byndaco,
- Chilonis,
- Cratesicleia,
- Echecrateia,
- Filtis (filha de Teofris de Crotone),
- Mía,
- Lasteneia,
- Nisteadosa d'Espart,
- Pisirrodè de Tarente,
- Teano,
- Timicha (femna de Millias de Crotone),
- Turrenis,
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vies, doctrines e sentences des filosophes illustres (Diogène Laërce en linha, II, 46.
- ↑ (fr)De la nature des Dieux (Cicéron)en linha, I, XXXVIII, 107.
- ↑ (en)Clemenç d'Alexàndria Stromats en linha, I, 131.
- ↑ o, segon d'autras fonts, l'espós
- ↑ Diogèn Laèrce, VIII, 55
- ↑ Jamblic, De la sciéncia matematica comuna, 8
- ↑ Vida pitagorica, 132
- ↑ ibid.
- ↑ Aristotèl, Economicas, I, IV 1 344 a 8
- ↑ de -472 a - 469
- ↑ Las Leis, VIII, 839, e - 840 a
- ↑ Platon, Protagoras, 316 d
- ↑ Aristotèl, Fisica, IV, XIII, 222 b 17
- ↑ 754, 9
- ↑ Diogèn Laèrce, IX, 21)
- ↑ Aristòtel, Fisica, IV, IX, 216 b 22
- ↑ Simplicios de Cilicia, Commentari sus la Fisica d’Aristòtel, 683, 24)
- ↑ Comentari sus la Metafisica d’Aristòtel, 175, 7.
- ↑ Joan de Lidia, De meses, II, 8
- ↑ Sext Empiric, Contra los professors, X, 316
- ↑ Aeti, Opinions, III, IX, 1 - 2
- ↑ Ciceron, Primièrs academics, II, XXXIX, 123
- ↑ Opinions, I, III, 19
- ↑ Ipolit de Roma, Refutacion de totas las eretgias, I, 15
- ↑ cf. Macròb, Saturnalas, 18
- ↑ Diogèn Laèrce, VIII, 46)
- ↑ 88 c, 57a, 102a
- ↑ (fr)Les Deipnosophistes (Athénée) en linha, II, 69 E et X, 418 E
- ↑ (fr)Aristoclès, in Eusèbe de Césarée, Préparation évangélique, XV, II, 8
- ↑ Vida pitagorica, 267
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Présocratiques, édition établie par J.P. Dumont, 1988
- (fr)Le Dossier Pythagore, Pierre Brémaud, Ellipses, 2010


text:
Aviso: Esta noticia tiene más de un año. Última actualización: 19/09/2012
TARRAGONA, 19 Sep. (EUROPA PRESS) -
La Guàrdia Civil a detengut en ua operacion desvolopada a Tarragona a tres persones e a imputat autes 52 per falsificar e véner un minim d'ua cinquantia de titolacions nàutiques per internet, pes quaus aurien obtengut apròp de 100.000 èuros.
Segons a informat er Institut Armat, es investigadors detectèren era existéncia d'anoncis en Internet enes que s'aufrie era obtencion deth títol de patron d'iot mitjançant eth pagament d'ua soma qu'oscillaue entre es 2.500 e 3.000 èuros.
Tanben s'aufrie era obtencion de quinsevolhe sòrta de titolacion relacionada damb eth món nàutic: capitan d'iot, patron d'embarcacions d'esbarjo, patron entà navigacion basica o abilitacion entath govèrn d'embarcacions de vela.
Es interessadi a obtier era titolacion èren informadi qu'ua persona damb mès de 25 ans d'experiéncia en sector s'encargarie de hèr er examèn, e qu'es examèns se poderien hèr en quinsevolhe Capitania Maritima d'Espanha.
Efectuauen eth pagament dera meitat des sòs e transcorreguts uns quinze dies arrecebien en sòn domicili era titolacion, en tot abonar era rèsta dera quantitat arribenta, si bé en gestions posteriores, es investigadors verifiquèren qu'es persones qu'auien obtengut eth títol no figurauen enes bases de dades oficiaus.
Es agents arribèren ara conclusion qu'es interessadi desconeishien se vertadièrament quauquarrés auie realizat er examèn en nòm sòn, s'auien pagat per un títol falsificat o se per còntra auien estat victimes d'ua fraude.
En dus registres a Barcelona, es agents intervengueren materiau informatic deth quau s'obtenguec informacion de diuèrses des persones qu'auien cromprat es titolacions, e detenguec tres persones.
Dempús analisar era informacion obtenguda, es agents descorbiren era identitat de 52 persones a tota Espanha qu'auien aquerit era titolacion, e les imputèc pes presomptius delictes de falsificació de document oficiau e usurpació d'identitat.


text:
Eintracht de Francfòrt
L'Eintracht de Francfòrt (en alemand Eintracht Frankfurt) es un club alemand de fotbòl de Francfòrt de Men fondat en 1899. Lo club jòga adara en Bundesliga alemanda.
Somari
Palmarés[modificar | modificar la font]
- Liga dels Campions :
- Finalista : 1959.
- Copa UEFA (1) :
- Venceire : 1980.
- Copa Intertoto (1) :
- Venceire : 1967.
- Campionat d'Alemanha (1) :
- Copa d'Alemanha (4) :
- Campionat d'Alemanha D2 (1) :
- Campion : 1998.
- Campionat d'Alemanha de Sud (4) :
Estadi[modificar | modificar la font]
L'Eintracht de Francfòrt jòga a la Commerzbank-Arena. Aquel estadi a una capacitat de 51 500 plaças.
Famoses jogaires del club[modificar | modificar la font]
Alemands[modificar | modificar la font]
Estrangièrs[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (de) (en) Sit oficial


text:
Illas Aleutianas
Las illas Aleutianas (Aleutian Islands en anglés) son un archipèla d'illas volcanicas situadas al sud-oèst d'Alaska (Estats Units). Forman un arc dins la mar de Bering. An una superfícia totala de 17 666 km² e 8162 abitants segon lo recensament de 2002, que mens de la mitat ne son inuits o aleutians.
Geografia[modificar | modificar la font]
Forman una cadena d'illas volcanicas al nòrd del Pacific que s'estendon al cors de 1900 km dempuèi la peninsula d'Alaska fins a la de Kamchatka a travèrs de las illas Komandorskie. A l'excepcion d'aquelas darrièras illas, qu'apertenon a Russia, la rèsta de l'archipèla es part de l'Estat d'Alaska. Las illas son localizadas al nòrd de la Cencha del Pacific, entre los 52 e los 55 gras de latitud nòrd e los 172 e los 163 gras de longitud oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las illas foguèron administradas per Russia dempuèi sa descobèrta al sègle XVIII fins a la venda amb la rèsta d’Alaska als Estats Units en 1867. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala totas las illas foguèron ocupadas per Japon.
Economia[modificar | modificar la font]
Las ressorsas alieuticas d'aquela zòna del Pacific Nòrd son excepcionalas. En 2007, 353 000 tonas de produchs de la mar an transitat pels cais de Dutch Harbor, primièr pòrt de pesca dels Estats Units. Dutch Harbor es pas vertadierament una vila, mas gaireben una zòna industriala. La vila vertadièra se tròba a cinc minutas amb veitura, sus l'illa bessona de Unalaska, ligada dempuèi pauc per un pont. De mai en mai d'estrangièrs i venon trabalhar dins las fabricas de condicionament de peis.


text:
Balmar
Balmar[1][2] ( Balma en francés) es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (region de Miègjorn-Pirenèus).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna es situada sus las ribas de l'Ers Mòrt dins la banlèga èst de Tolosa.
Accès[modificar | modificar la font]
- Pel Periferic de Tolosa sortidas 15, 16 e 17.
- Pel Mètro de Tolosa estacion de Balmar-Gramont (Tisseòc)
Istòria[modificar | modificar la font]
- La vida coneguda de Balmar començà a l'Edat Mejana. Pighon fèu qu'apartenguèt, en partida, a l’evescat de Tolosa, foguèt elevat en baroniá episcopala en 1279. Es doncas l’evesque que foguèt senhor e baron de Balmar. La baroniá de Balmar tenguèt dos consolats, aquel del Pin e aquel de Balmar. Los cònsols son nomenats cada annada pel senhor evesque, lo jorn de Totsants. Foguèron mejancièrs entre la noblesa, la granda borgesiá, los representants dels ordres religiós d’una part, e lo pòble del campèstre d’autre part.
- Lo seu ròtle principal foguèt d'administrar los denièrs comunals. Levèt impòsts e talhas. Foguèron encargats dels camins, ponts e arbres bordant los camins. Aseguèron l’ordre, la tranquillitat e les bonas mors e faguèron respectar las proprietats e las culhidas.
- Abans la Revolucion Francesa, la populacion de Balmar se compausava subretot de familhas d’agricultors. Un pichon nombre d'artesans demorava a Las Bordas.
- La baroniá episcopala de Balmar foguèt venduda al marqués Guilhèm de Castelpers lo 17 de novembre de 1770.
- La comuna de Balmar foguèt creada per un decret de l’Assemblada Constituenta de 1789 lo 1èr de decembre de 1790, ocupa, mai que mai, lo territòri del consolat de Balmar. Lo primièr cònsol de la novèla comuna foguèt Henri Lassalle-Preserville.
- Al sègle XIX e fins a la Granda Guèrra, la comuna construguèt sos camins, son ostal de vila, sa pòsta, una glèisa al centre de son territòri e tornèt bastir gaireben tota la glèisa de Sant Martin de Bovila.
Foguèt solament dins la segonda mitan del sègle XX que Balmar, de vilatge rural, venguèt vila residenciala. Sa populacion passèt de 1724 abitants en 1954 a 6530 en 1970 amb las premièras construccions d'ostals de quartièr. Lo primièr quartièr data de 1956 lo Clos Sant Pèire. Institucions militaras e entrepresas s’installèron.
Demografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- site de la vila de Balmar
- Balmar sul site de l'IGN
- [http://www.recensement.insee.fr/RP99/rp99/co_navigation.co_page?nivgeo=31044
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Escafandre autonòm
Un escafandre autonòm es un dispositiu individual que permet a un sotaire d'evoluir liurament en sotada amb una serva de gas respirable comprimit. Un escafandre autonòm pòt foncionar tant amb d'aire que amb d'autres mesclas respirablas especialament estudiadas per aqueste usatge (nitrox, trimix, idreliox...) o tanben amb un reciclador.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo principi de foncionament de l' escafandre autonòm es essencialament basat sus una invencion del doctor Manuel Théodore Guillaumet, en 1838[1]. Aquela invencion foguèt tornamai realizada independentament de la de Guillaumet en 1860 per l'engenhaire de las minas roergat Beneset Rocairòl (1826-1875) e adaptada a la sotada en 1864 amb l'ajuda del lòctenent de vaissèl August Denairosa (1837-1883). Foguèt fin finala represa e melhorada dins sa forma actuala per Émile Gagnan e Jacques-Yves Cousteau en 1943. Aquesta invencion, capitala per la sotada autonoma (sens cap tudèl religat a la superfícia), es lo regulator automatic.


text:
Moa
Las moas (Dinornithidae) son una familha extinta d'ausèls paleognatas de l'òrdre Dinornithiformes. Èran ausèls pas voladoras qu'abitavan en Nòva Zelanda. Se coneisson dètz espècias de desparièras tamanhos, dempuèi la pichona Eurayapteryx curtus, del tamanho d'un gal, fins a las moas gigantas (Dinornis), que mesuravan près de 3 mètres de nautor e avián un pes de 250 kg.
Istòria e escandilhament[modificar | modificar la font]
Las moas s'extinguiguèron a l'entorn de l'an 1500, pauc après que los primièrs caçaires maòris arribèsson dins las islas; malgrat aiçò, qualqu'uns opinan qu'existiguèron de pichones grops de moas fins a de fins del sègle XVIII o d'inicis del XIX. En fach, se compta qualque avistamient de la part de de marinièrs a las òrdres de James Cook, e crida l'atencion l'estat de conservacion de qualques plumas d'aquestas aves. Siatz coma anèsse, abans de l'arribi dels maòris lo nombre de moas aviá acusat una considerabla descenuda en lo darrièr milion d'ans, causat per tres factors: en primièr luòc, los periòdes glaciales, que gaireben tota l'Isla Sud foguèt en el ocupat pel gèl; posteriorament, la disminucion dels espacis cobèrts de tussok, substituits per de sèuvas e de bòsques densses a causa de l'aumentacion graduala de la temperatura e l'umiditat; e, en tresen luòc, la menaça de las aglas de Haast (Harpagornis moorei), las màgers aves de paissièra coneguda, uèi tanben extintas. Las moas, a diferéncia de de autras ratits, coma l'estruci, l'emeu, lo casoars o lo nandós, pendent l'evolucion avián perdut entièrament las alas, tala coma arriba amb los subrevivents kiwis, que se considèran emparentats amb las moas.
Una moa giganta (Dinornis robustus) atenhiá fòrça tardíamente la siá maturitat reproductiva: als dètz d'ans de nascuda. Aquesta demòra facilitèt lo sieu escandilhament, doncas que se donèt pas una sufisenta taxa de reposicion davant lo ritme qu'èran amb el caçadas pels maòris. Las moas s'alimentavan de granas, de fruchas, èrba e quitament de brancas. Per se far referéncia a aquestas aves los maoríes usan tant en singular coma en plural lo mot moa (sens s finala).


text:
Terrug
Terrug en breton ( Telgruc-sur-Mer en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada al sud-es de la presqu'isla de Crozon e al nòrd de la baia de Douarnenez.
Située au sud-est de la presqu'île de Crozon et au nord de la baie de Douarnenez.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a citat a l'escasença de la revòlta de las Casquetas Rojas sobrevinguda a Bretanha en 1675.
Cette commune est citée à l'occasion de la révolte des Bonnets Rouges survenue en Bretagne en 1675.


text:
World Trade Center
Lo World Trade Center (Centre del Comèrci Mondial) de Nòva York èra un complèxe de sèt edificis situat dins la part sud de l'isla de Manhattan (en anglés: Lower Manhattan), celèbre mai que mai per sas torres bessonas o Twin Towers, e per l'atemptat de l'11 de setembre de 2001 que las tombèt. Quand tombèron las torres (sonadas WTC 1 e WTC 2) los autres gratacèls menors (WTC 3, WTC 4, WTC 5, WTC 6 e WTC 7) tanben foguèron destruïts o destrantalhats d'un biais desreversiu, e doncas abatuts los meses seguents.
Las Twin Towers[modificar | modificar la font]
Las torres bessonas foguèron bastidas per l'arquitècte nipoamerican Minoru Yamasaki entre 1966 e 1977. Cada torre aviá una aira de 400 000 m². S'agissiá fin finala (amb lo Pentagòn e la Muralha de China) de l'òbra mai impausanta que construiguèron jamai los òmes sus la Tèrra.
L'11 de setembre[modificar | modificar la font]
Cap a las 9 oras del matin de l'11 de setembre de 2001, dos avions de linha (de l'American e de la United Airlines) s'espotiguèron, l'un qualques minutas après l'autre, contra las doas torres, en i causar un incendi e la destruccion parciala de mantun nivèl. Lo nombre de victimas totalas es estimat a 2817 personas.


text:
Faremoutiers
Faremoutiers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Faremoutiers A situat en lo centre de la Seine-e-Marna, a aperaquí 50 km a l'èst de París.
La municipalitat dispausa d'una estacion sus la branca sud de la linha del Transilien P (París → Coulommiers/#Provenir).
Faremoutiers est située dans le centre de la Seine-et-Marne, à environ 50 km à l'est de Paris.
La commune dispose d'une gare sur la branche sud de la ligne du Transilien P (Paris → Coulommiers/Provins).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Banc d'un monastèri doble fondat cap a 620 per santa Fare (veire abbaye de Faremoutiers). Escampilhada a la Revolucion, la comunitat religiosa se reforma en 1931.
Siège d'un monastère double fondé vers 620 par sainte Fare (voir abbaye de Faremoutiers). Dispersée à la Révolution, la communauté religieuse se reforma en 1931.


text:
Jan de Boset
Jan[1] de Boset (en francés Jean Bouzet, en bearnés que's signava Yan de Bouzet en grafia de l'Escòla Gaston Febus, e segon la nòrma classica qu'ajudè a establir : Joan de Boset - Pontac, 1892 - 1954) que ho un escrivan occitan, un professor agregat, un lingüista, un gramatician e un ispanista bearnés. Que joguè un ròtle màger dens la mesa en plaça de l'ensenhament e la difusion de l'occitan en Bearn durant la segonda meitat deu sègle XX.
Somari
Vita[modificar | modificar la font]
Que perseguí los estudis segondaris a Sent Pèr de Bigòrra. Que comencè la soa carrièra com professor dens la Val de Dios en Astúrias ; subervicó san e sauv e dab lo grad d'oficièr, a la Prumèra Guèrra Mondiau (qui l'inspirè lo son poema A la memòria d'un amic mort) abans d'escàder s'i a la Licéncia e a l'Agregacion de castelhan.
Dens lo monde academic francés que joguè un ròtle autant important dens l'ensenhament de l'espanhòu au nivèu nacionau e sa gramatica espanhòu que ho per annadas la purmèra referéncia entaus estudiants francofòns (e que l'ei enqüera com modèl de lenga ultra academica).
La soa gramatica bearnesa (hèra rica e precisa, escrivuda ua pausa abans la mesa en plaça sistematica de la grafia classica) qu'ei bastida suu medish modèl que la soa Grammaire espagnole.
Òbras[modificar | modificar la font]
Lingüistica[modificar | modificar la font]
- Bouzet, Jean e Lalanne, Th. Du latin au gascon. Sent Vincenç de Pau (Lanas): Bénesse, 1937
- Bouzet, Jean. Grammaire espagnole, classes supérieures de l'enseignement secondaire, préparation à la licence. París: Belin, 1946, 2au ed. 1956.
- Bouzet, Jean e Lacoste, Maurice. Précis de grammaire espagnole. París: Belin, 1958.
- Bouzet, Jean. Syntaxe béarnaise et gasconne. Pau: Escole Gastou Febus, 1963.
- Bouzet, Jean. Manuel de grammaire béarnaise. Vilhèra: Escole Gastou Febus, 1975.
- dab Loís Alibèrt e Pèire Bèc: L'application de la réforme linguistique occitane au gascon. Tolosa : IEO
Didactica[modificar | modificar la font]
- Bouzet, Jean. Manuel de grammaire béarnaise'. Édition spéciale pour les écoles'. Pau: Marrumpouey jeune, 1928.
- Bouzet, Jean e Chérel, Alphonse, La pratique de l'espagnol, Bruxellles, París: Assimil, 1951
- Bouzet, Jean. 'Por buen camino' , 1re année d'espagnol à l'usage des classes de 4e B et 4e M des lycées et collèges, 2e et 3e année des cours complémentaires 12au edicion, París: Belin, 1953.
Òbra dramatica[modificar | modificar la font]
- Bouzet, Yan de... (Jan de Boset...), Peyou de Mourle / Peion de Morla, Pau, cò en Marrimpoei, 1931
Critica[modificar | modificar la font]
- Camelat, Miquèu de, La Literature Gascoune, de las Honts prumèras à Oey lou die / La Literatura gascona, de las Honts prumèras a Uei lo dia, Pau, cò en Marrimpoei, 1950
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Rodrigues, Denis. Jean Bouzet, professeur d'espagnol, Anglet: Atlantica, 2003, ISBN 2-84394-665-4
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dens la nòrma classica fixada per Loís Alibèrt, [ref. necessària]


text:
Val
Una val (var. vau, vath)[1] es una depression alongada de la superfícia terrèstra percorreguda generalament per un cors d'aiga. Las vals se forman per l'accion de l'erosion del riu al fons de la clusa e per la meteorizacion mecanica que li dònan la forma caracteristica en V o triangulara. Una val glaciària, per contra, es pus redonda e sembla una U. Las vals son estadas de luòcs privilegiats pels poblaments umans, pr'amor qu'an d'aiga accessibla e son protegidas per las montanhas que las enròdan. Per aquò lo mot val es present dins fòrça toponims actuals: Vals; Vaubòna, Valclara, Vauclusa, Valescura, Vaufreja, Vathmala, etc.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo mot es generalament femenin.


text:
Wikipèdia:Administrator
Aqueste article a per tòca de descriure l'estatut d'administrator (tanben nomenat sysop) de la Wikipèdia occitanofòna.
- Wikipèdia:Requèsta als administrators : s'avètz besonh de l'ajuda d'un administrator
- Wikipèdia:Lista dels administrators : contactar dirèctament un administrator en particular
- Wikipèdia:Candidatura al pòst d'administrator : prepausar sa candidatura o votar per una candidatura en cors
Somari
- 1 Perqué d'administrators ?
- 2 Dreches e devers d'un administrator
- 3 Consequéncias d'un abús de poder
- 4 Ajuda a l'administracion
- 5 Istoric de las accions
- 6 Autres ligams
Perqué d'administrators ?[modificar | modificar la font]
Assegurar lo manteniment d'un sit coma Wikipèdia, ont tot visitor pòt modificar la quasi-totalitat de las paginas, necessita d'espleches poderoses permetent, per exemple, de reparar d'errors, d'escafar de paginas non pertinentas, e de blocar temporàriament de paginas o de vandals.
Per de rasons evidentas de securitat, de tals espleches se pòdon pas metre a disposicion de totes. Es per aquò qu'existís l'estatut d'administrator.
Es atribuit a de contributors de Wikipèdia que ne fan la demanda e que la comunautat lor balha sa fisança. Vejatz Wikipèdia:Lista dels administrators.
Dreches e devers d'un administrator[modificar | modificar la font]
Lo dever d'un administrator es d'executar las decisions que la comunautat (que ne fa partida) a presas.
Un administrator es un contributor[modificar | modificar la font]
Coma editor, un administrator a los meteisses dreches e devers que totes los contributors de Wikipèdia :
- participar als articles que l'interèssan ;
- respondre a las questions dins la mesura de sos mejans ;
- far la benvenguda als novèls ;
- far un pauc de netejatge (coma per exemple dins la tavèrna) ;
- verificar que los articles e los imatges son pas jos copyright ;
- escafar lo contengut considerat coma vandalisme (en voidant la pagina).
Contràriament a çò que fòrça gents creson, lo netejatge, la verificacion de copyright e la supression de vandalisme son ni un privilègi, ni una obligacion dels administrators. Cadun o pòt far e cadun a drech d'o far pas.
Çò qu'un administrator pòt far[modificar | modificar la font]
Los administrators an accès a de foncionalitats suplementàrias sus Wikipèdia. Pòdon :
- protegir e desprotegir de paginas e mai editar las paginas protegidas (veire Wikipèdia:Pagina protegida)
- suprimir de paginas e lor istoric (veire Wikipèdia:Paginas de suprimir)
- consultar e restablir las paginas suprimidas per un autre administrator en regardant dins los archius solament accessibles als administrators (vejatz Wikipèdia:Paginas de restablir)
- blocar d'adreças IP e d'utilizaires enregistrats (veire Wikipèdia:Blocatge)
- editar los messatges de l'interfàcia gràcias a l'espaci MediaWiki
faire de requèstas dirèctas sus la basa de donadas (vejatz Wikipèdia:Requèstas SQL (o Database queries)(foncion desactivada per ara)
- Consultar Especial:unwatchedpaginas que lista las paginas que son pas seguidas per cap d'utilizaire e mai Especial:Undelete que lista las versions escafadas d'una pagina.
Çò qu'un administrator pòt pas far[modificar | modificar la font]
En cap de cas un administrator a mai de poder que los non administrators en matèria de creacion, d'edicion, de forma, de contengut, de linha directritz. Un administrator deu èsser al servici d'una melhora fluiditat de foncionament de las paginas e de lors rapòrts entre elas e a un ròtle de protector de l'informacion contra lo vandalisme.
Un administrator dispausa pas d'informacions suplementàrias, coma l'adreça IP o l'adreça electronica d'un contributor.
Un administrator pòt pas cambiar l'estatut d'un contributor. Sol un burocrata pòt balhar los dreches d'administrator a qualqu'un. Sol un steward pòt retirar los dreches a un administrator.
Çò qu'un administrator deu far[modificar | modificar la font]
Un administrator deu totjorn demandar la permission de la comunautat abans d'utilizar las foncionalitats suplementàrias qu'a.
Deu pas jamai :
- blocar una pagina ont es en conflicte d'edicion amb d'autres contributors ;
- blocar un utilizaire sens passar per la procedura abituala sus Wikipèdia:Vandalisme en cors ;
- escafar una pagina sens l'aver prealablament listada sus la pagina Wikipèdia:Paginas de suprimir ;
Excepcion es facha dels vandalismes pichons (una persona crèa una pagina per dire un salut) que los utilizaires non administrators devon voidar e qu'un administrator pòt escafar sens passar per la pagina Wikipèdia:Paginas de suprimir. Aquò concernís pas que las paginas que contenon pas cap d'informacion pertinenta per l'enciclopèdia.
Los esbòsses senhalats devon pas jamai èsser escafats sens avís prealable.
Çò qu'un administrator deu pas far[modificar | modificar la font]
Fòra excepcions, un administrator deu pas prendre de decision sens l'avís e l'acòrdi prealable de la comunautat. Deu pas tanpauc utilizar sos espleches o son estatut per un benefici personal o de biais malonèst.
S'un administrator adòpta aqueste genre d'actitud, se pòt considerar qu'abusa de son poder.
Consequéncias d'un abús de poder[modificar | modificar la font]
Un abús de poder de la part d'un administrator es un usatge malonèst dels espleches de mantenença que son a sa disposicion, fòra los cas permés (veire #Dreches e devers d'un administrator).
Si vous pensez rencontrer des abus manifestes de ce genre, vous êtes invités à les lister sur la pagina des « Wikipèdia:Administrator/Planhs », en donnant des exemples précis (une différence de modification d'un article par exemple), et en proposant la sanction qui devrait selon vous être appliquée. Si la requête est justifiée, une demande de presa de decision sur une sanction à prendre, ou non, contre l'administrator en question s'en suivra.
Una presa de decision sus la definicion de las condicions d'abus et sur les sanctions potentielles est en cours. Vous êtes invités à donner votre avis : Wikipèdia:Presa de decision/Administrator/Abús e sancions.
Ajuda a l'administracion[modificar | modificar la font]
Certanas paginas sus Wikipèdia an per tòca d'ajudar, siá d'un punt de vista tecnic, siá d'un punt de vista organizacional, a l'administracion del projècte.
Ajuda tecnica[modificar | modificar la font]
Los super-poders dels administrators, cossí fonciona aquò ?
Cossí un administrator fa per …
Ajuda organizacionala[modificar | modificar la font]
- Lo Bulletin dels admins descriu lors accions, lors frustracions, lors explicacions …
- La Coordinacion dels admins permet d'armonizar lors accions, en se transmetent de messatges. Las intervencions non tecnicas son reservadas a la pagina de discussion o, sovent pus pertinent, al Bulletin dels admins.
Istoric de las accions[modificar | modificar la font]
Istoric de las accions administrativas :
Istoric de las accions burocraticas :
- Istoric de las aquisicions d’estatut
- Istoric de las pèrdas d'estatut sul jornal dels burocratas del sit meta.wikipedia.org : i recercar los utilizaires occitanofòns, localizables pel sufixe @ocwiki.
- Istoric del renomenatge d'utilizaires
Autres ligams[modificar | modificar la font]
- Wikipèdia:Lista dels administrators
- Wikipèdia:Burocrata
- Wikipèdia:Steward
- Wikipèdia:Desvolopaire
- Wikipèdia:Verificator d'adreças IP
- Wikipèdia:Règlament administratiu
- Ajuda:FAQ administracion