text:
Parçan
Un parçan o ua comarca ei ua estenduda de territòri redusida, dab ua cèrta unitat geografica deguda a las condicions naturalas, l'istòria o las relacions de proximitat entre los municipis que la forman.
Aqueste concèpte se ditz parçan o comarca en occitan, comarca en catalan, espanhòu e portugués, redolada o redolata en aragonés e pays en francés.
En Occitània en particular, existeish un ensems de concèptes similars:
- parçan o comarca, segon la geografia occitana e tanben segon l'administracion espanhòla.
- escarton dens l'istòria occitana.
- comunautat montanhòla segon l'administracion italiana.
- "país" segon l'administracion francesa.
- comunautat d'aglomeracion segon l'administracion francesa.
- canton segon l'administracion francesa.
Somari
- 1 Parçan o comarca
- 2 Escarton
- 3 Comunautat montanhòla
- 4 "País" e comunautat d'aglomeracion
- 5 Canton
- 6 Vejatz tanben
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas
Parçan o comarca[modificar | modificar la font]
Descentralizacion[modificar | modificar la font]
Dens l'occitanisme[modificar | modificar la font]
Certans movements e intellectuaus occitanistas prepausan d'instituir los parçans coma entitats d'organizacion deu territòri en Occitània (lo movement catalanista prepausa lo medish principi tà organizar los País Catalans). Los parçans son intermediaris entre las comunas e las regions e, segon certans occitanistas, deurén remplaçar los descopatges artificiaus deus estats coma los departaments (estat francés) o las províncias (estats italian e espanhòu).
Uei lo dia, lo mot parçan que s'utiliza dens lo movement occitanista subertot dempuish los ans 2000. Las publicacions occitanistas precedentas deus ans 1960-1970, sovent parlavan deus parçans dens publicacions en lenga francesa en utilizant lo mot pays[1].
Aqueth mot parçan ei tipic de la tradicion gascona, ja que designava divèrs tipes de subdivisions dens l'istòria de Bearn.
En geografia[modificar | modificar la font]
Bèths geografs occitans an trabalhat suber lo concèpte de "parçan" (nommat pays dens las lors publicacions en francés), en particular Pau Vidal de la Blacha (1908), Frederic Zégierman (1999) e Benedicta e Joan Jaume Fenièr (2000) (vejatz la bibliografia).
Dens l'administracion espanhòla[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de comarca (equivalent a "parçan") ja recep ua reconeishença oficiala dens certanas zonas autonòmas de l'estat espanhòu, en particular en Aran (Generalitat de Catalonha) per çò que concerneish Occitània. Tanben que i a comarcas oficialas dens autas regions coma lo País Valencian e en Aragon. Totun aqueras comarcas non remplaçan pas las províncias estatalas espanhòlas; que s'i superpausan.
La Vath d'Aran ei lo sol territòri d'Occitània que forma oficialament ua "comarca". Aran, maugrat lo son estatut especiau de semiautonomia de 1990, entra dens lo quadre de l'organizacion territoriala en "comarcas" que caracteriza la region deu Principat de Catalonha.
Dens los departaments francés[modificar | modificar la font]
Daubuns departaments occitans prepausan un descopatge intèrne en parçans non oficiaus entà organizar los lors servicis o lo lor torisme. Per exemple:
- L'Ofici deu Torisme deu departament deus Aups d'Auta Provença prepausa tres "destinacions": vejatz la mapa.
- Lo departament de Droma, a travèrs deu son Ofici deu Torisme, se descopa en cinc zonas: vejatz la mapa zoomabla.
- Lo departament dau Puèi Domat se descopa en sheis parçans o país ("pays"): vejatz la mapa interactiva.
- Lo departament de Var se descopa en ueit "territòris": vejatz la mapa.
Descopatge territoriau[modificar | modificar la font]
Lo descopatge es pro omogenèu. Cada comuna hè partida d'un parçan. Lo descopatge que lo geograf Frederic Zégierman prepausa en Occitània hè parçans de dimensions variablas. Los descopatges de las comarcas catalanas an talhas mei omogenèas.
Nomicacion[modificar | modificar la font]
Los noms son pro simples. Que son noms tradicionaus e brèus en generau, consisteishen en un mot (Combralhas, Forcauquierés, Espinosa) o en un grop nominau simple (Vath d'Aran, País de Vinhana, Naut Vivarés).
Los parçans d'Occitània[modificar | modificar la font]
- Per mei de detalhs, vejatz tanben la lista deus parçans d'Occitània.
N'i a pas enqüèra nat descopatge clar ni definitiu deus parçans d'Occitània. Mes i a elements concrets que permeten ja de har ua prefiguracion de tots los parçans occitans:
- Dens l'estat francés, lo geograf occitan Frederic Zégierman qu'a creat un atlàs de parçans de l'estat francés, Le guide des pays de France (1999), que cobreish gaireben tota Occitània e que prepausa solucions interessantas. Totun, lo son descopatge retien mei los critèris de la geografia fisica que los critèris istorics, culturaus e sòcioeconomics.
- Hòra l'estat francés:
- la comarca de la Vath d'Aran, dab estatut oficiau, qu'ei un parçan occitan de hèit.
- las divèrsas comunautats montanhòlas de las Valadas Occitanas que son parçans occitans de hèit (exceptat quauques comunautats montanhòlas qu'agropan comunas occitanas dab comunas de lenga nòrd-italiana).
- Mónegue ei ua entitat istorica a despart.
En comparason dab la situacion occitana, lo movement catalanista a elaborat ua lista e ua carta pro precisa de las comarcas deus País Catalans, a mei se i a enqüèra quauques esitacions de detalh [1].
Escarton[modificar | modificar la font]
Descentralizacion[modificar | modificar la font]
Escarton que designa ua entitat de basa qui compausava la Republica deus Escartons (o lo Grand Escarton), dens los Aups Occitans, en avent Briançon per capitala, de 1343 dinc a la fin deu Regim Ancian. S'i deishava ua plaça importanta a l'autonomia e a ua prefiguracion de la democracia dirècta.
Descopatge territoriau[modificar | modificar la font]
Lo descopatge èra omogenèu. Cada escarton avèva un territòri contigú dab autes escartons.
Nomicacion[modificar | modificar la font]
Los cinc escartons portavan nom simples: èran los noms deu caplòc, de la vath o deu parçan.
- L'escarton de Briançon, agropant 12 comunas.
- L'escarton de Cairàs, agropant 7 comunas (coïncidiva dab la parçan de Cairàs).
- L'escarton d'Ors, agropant 21 comunas.
- L'escarton de la Vath Cluson (Val Cluson) o de Prajalats, agropant 7 comunas.
- L'escarton de Chastèldalfin, agropant 4 comunas.
Comunautat montanhòla[modificar | modificar la font]
Descentralizacion[modificar | modificar la font]
Ua comunautat montanhòla (en italian comunità montana) ei ua associacion de comunas de montanha, dens l'estat italian, qu'existesih dempuish la lei 1102 deu 3 de deceme de 1971. Totas las regions de montanha d'Itàlia ne tienen. Las Valadas Occitanas de l'estat italian atau an comunautats de montanha que jògan un ròtle un drin similar a las comarcas de l'estat espanhòu. Que tienen un ròtle important dens l'amainatjament deu territòri. Daubuas qu'an pres mesuras de sostien a la cultura occitana.
Las comunautats de montanha de l'estat italian s'insereishen dens regions que tienen ua relativa autonomia legislativa.
Descopatge territoriau[modificar | modificar la font]
Lo descopatge ei omogenèu. Cada comunautat montanhòla a un territòri contigú dab las autas.
Nomicacion[modificar | modificar la font]
En generau, las comunautats montanhòlas tienen noms simples de valadas coma "Vath Maira (Val Maira)".
"País" e comunautat d'aglomeracion[modificar | modificar la font]
Descentralizacion[modificar | modificar la font]
L'estat francés qu'a organizat dempuish los ans 1990 dus concèptes pròches:
- Lo "país" (en francés pays) que designa ua entitat de l'estat francés, basada suber l'associacion de comunas. Jòga un ròtle de coordinacion dens l'amainatjament deu territòri devath lo contraròtle de l'Estat centrau (Ministèri de l'Interior). Lo "país" a la francesa qu'ei gerit per la lei deu 4 de heurèr de 1995, dita "lei Pasqua" o LOADT (Loi d'Orientation pour l'Aménagement et le Développement du Territoire) e tanben per la lei deu 25 de junh de 1999, dita "lei Voynet" o LOADDT (Loi d'Orientation de l'Aménagement Durable du Territoire).
- La comunautat d'aglomeracion (en francés communauté d'agglomération): las comunas de las zonas urbanas, s'ac vòlen, se pòden associar dab aqueth estatut, gerit per la lei 99-586 deu 12 de julhet de 1999 dita "Lei Chevènement". Autes tipes d'associacions de comunas qu'existeishen dens l'estat francés (vejatz intercomunalitat).
Los "país" e las comunautats d'aglomeracion de l'estat francés se crèan a l'iniciativa de las comunas, mes dab l'acòrdi e l'autorizacion de l'estat centrau. No's ligan pas estreitament a las regions, ja qu'en tot cas las regions non son pas autonòmas.
Son tipics de l'encastre administratiu francés. Que designan un tipe recent d'entitat administrativa francesa. Que son quasi sinonims (e hèra emplegats) de parçan; mes que i pòt aver ua confusion. En hèit, lo "país" se crèa segon los rapòrts de fòrça deus elegits locaus: segon los cas, pòt estar concordant o non dab lo concèpte de parçan qu'ei mei identitari, mei istoric e mei estable.
Be cau precisar qu'en lenga francesa, lo tèrme "pays" ei hèra vague, ja que pòt designar tant lo país administratiu francés, o ben lo parçan/comarca (non oficiau en França), o ben tota auta mena de territòri.
Descopatge territoriau[modificar | modificar la font]
Los "país" e las comunautats d'aglomeracion de l'estat francés qu'an un descopatge pro sople mes hèra desordenat. Non son pas obligats d'inserí's dens los limits de las nombrosas entitats oficialas francesas preexistentas (region, departament, arrondiment, canton). Es possible de trobar comunas "isoladas" que non son pas integradas dens los "país" environants ni dens las comunautats d'aglomeracion environantas. Parts importantas deu territòri non hèn pas partida de cap de "país" ni de cap de "comunautat d'aglomeracion". Cèrtas comunas pòden apertiéner a l'encòp a un país e a ua comunautat d'aglomeracion (que non coïncideishen pas). En tot cas la configuracion d'aqueras entitats que complica lo descopatge administratiu e qu'empacha de véder ua organizacion clara e comprensibla dens los escalons de la "descentralizacion" de l'estat francés.
Nominacion[modificar | modificar la font]
Los "país" e las comunautats d'aglomeracion de l'estat francés tienen:
- Quora noms simples coma "Velai" o "Combralhas"
- Quora noms complicats, artificiaus o non istorics, coma "Ador-Lanas Oceanas", "Monts e Lacs de Leveson", "Arle-Aupilhas-Crau-Camarga-Comtat e Vath de Durença", "SICOVAL" (Sindicat Intercomunau d’Amainatjament e Desvolopament deus Costalats e de la Vath d’Ers).
Vejatz tanben intercomunalitat.
Canton[modificar | modificar la font]
Descentralizacion[modificar | modificar la font]
Los cantons de l'estat francés que son subdivisions administrativas rigidas e ancianas deus departaments. N'an pas nat poder decisionau; que son la basa territoriala de las "eleccions cantonalas" que serveishen a elegir los "conseus generaus" dirigint los departaments.
Descopatge territoriau[modificar | modificar la font]
Lo descopatge territoriau qu'ei omogenèu e coordenat dens l'espaci: cada comuna francesa es dens un canton. Los cantons son hèra mei petits e hèra mei nombrós que los parçans en generau. S'insereishen exactament dens los limits deus departaments.
Nomicacion[modificar | modificar la font]
Cada canton tien lo nom deu son caplòc, per exemple, lo "canton d'Ortès".
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- parçans d'Occitània
- païses occitans
- comarcas de Catalonha
- comarcas d'Aragon
- Frederic Zégierman
- intercomunalitat
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)El Talp Article e mapas de sintèsi suu descopatge comarcau deus País Catalans, dab ua orientacion politica marcada (independentisme d'esquèrra)
- (fr)Entreprises Territoires et Développement Articles, mapas e fichas de sintèsi suber los "país" e las "comunautats d'aglomeracion" de l'estat francés
- (it)UNCEM - Unione Nazionale Comuni Comunità Enti Montani Comunautats montanhòlas de l'estat italian
- (fr) La République des Escartons, exemple d'État minimum
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alan Alcofa & Pèire Lagarda & Robèrt Lafont (1979) = Alain Alcouffe & Pierre Lagarde & Robert Lafont, Pour l'Occitanie, coll. Domaine occitan, Tolosa: Privat, p. 114.
- Benedicta e Joan Jaume Fenièr (2000) = Bénédicte & Jean-Jacques Fénié, Dictionnaire des pays et provinces de France, sl.: Sud-Ouest
- Pau Vidal de la Blacha (1908) = Paul Vidal de la Blache, La France, tableau géographique, París
- Frederic Zégierman (1999) Le guide des pays de France, sl.: Fayard, tòme Sud e tòme Nòrd (lo tòme Nòrd cobreish daubuns parçans occitans).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, Alan Alcofa & Pèire Lagarda & Robèrt Lafont (1979) = Alain Alcouffe & Pierre Lagarde & Robert Lafont, Pour l'Occitanie, coll. Domaine occitan, Tolosa: Privat, p. 114.


c: text/html

text:
Categoria:Wikitraductor
- Ajuda : Tota l'ajuda - Tavèrna Mi sekigas - Bòts - Consultants - Modèls - Espleches
- Lengas : Anglés - Arabi - Alemand - Chinés - Castelhan - Italian - Catalan - Latin - Neerlandés - Polonés - Portugués - Rus - Suedés - Autras lengas
- Archius per mes : octobre 2014 - setembre 2014 - agost 2014 - Totes los archius
- Archius per estatut : Demandas - En cors - De tornar legir - En relectura - Acabadas
- General : Activitat sul projècte - Daissar un messatge - Paginas de seguit de traduccion - Seguit dels AdQ d'autras lengas
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
R
- Relector (1 C, 4 P)
W
- ► Wikitraductor en (void)
- ► Wikitraductor es (2 P)
- ► Wikitraductor fr (void)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Blausasc
Blausasc[1] (Blausasc en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Blausasc Es Modèl:A unitat al nòrd-es de Niça, a trenta minutas de las plajas de la Còsta de Azur, a la cœur del País dels Paillons al pè dels Alpes e del parc nacional del Mercantour.
Blausasc est à 18 km au nord-est de Nice, à trente minutes des plages de la Côte d'Azur, au cœur du Pays des Paillons au pied des Alpes et du parc national du Mercantour.


text:
Stephen Hawking
Stephen William Hawking (Oxford, 8 de genièr de 1942) es un fisician teorician, cosmològ e divulgador scientific anglés. Sas realizacions mai importantas son estadas de desvolopar, amb Roger Penrose, de teorèmas per çò qu'es de las singularitats espaciotemporalas dins l'encastre de la relativitat generala, e la prediccion teorica que los traucs negres devián emetre de radiacions, fach qu'es designat actualament jol nom de radiacion de Hawking (o de còps que i a radiacion Bekenstein-Hawking).
Hawking es membre de la Societat Reiala de Londras, de l'Académia Pontifícia de las Sciéncias e mai de l'Académia Nacionala de Sciéncias dels Estats Units. Foguèt titular de la Cadièra Lucasiana de Matematicas (originalament en anglés: Lucasian Chair of Mathematics) de l'Universitat de Cambridge dempuèi 1979 fins que se retirèt en 2009.
Demest las nombrosas distincions que li foguèron autrejadas, Hawking a recebut dotze doctorats honoris causa e es estat guerdonat de l'Òrdre de l'Empèri Britanic (al gra CBE) en 1982. Recebèt lo Prèmi Princi d'Astúrias de la Concòrdia en 1989, la Medalha Copley en 2006 e la Medalha de la Libertat en 2009.
Hawking sofrís dempuèi d'ans d'una malautiá motoneuronala (ligada a l'escleròsi laterala amiotrofica (ELA) que quita pas de agreujar sa condicion fisica long dels ans. Aital foguèt victima d'una paralisi gaireben totala que l'obliga a comunicar gràcias a un generador de votz.


text:
Ròse
Ròse o lo Ròse (en alemand Rhone o en Valés: Rhone/Rotten, en francoprovençau Rôno, en francés Rhône) es un flume important d'Euròpa que nais del glacier eponim en Soïssa e que raja en França e en Occitània avans de se getar dins la mar Mediterranèa. Sa longor es de 812 km. Es un dei flumes majoraus d'Occitània.
Ròse: frontiera e passatge[modificar | modificar la font]
Ròse es un flume abòrd important per lo territòri occitan vist que separava istoricament lei regions de Provença e Lengadòc (respectivament lei tèrras d'Empèri e de Reiaume). Pasmens, en despiech d'aquela frontiera politica, leis influéncias de Provença s'espandiguèron sus lei país de Nimes e d'Usès que se definisson actualament coma provençaus puslèu que lengadocians (en particular, son parlar s'es provençalizat tre lo sègle XVII).
Ròse e la literatura[modificar | modificar la font]
Ròse es fòrça important per la literatura occitana de la fin dau sègle XX vist qu'es un dei luòcs recurrents dins l'òbra de Frederic Mistral. Es lo títol d'una de seis òbras màgers: Lo poèma dau Ròse (en version originala Lou Pouèmo dóu Rose, grafia mistralenca).


text:
Reiaumes Oblidats
Lei Reiaumes Oblidats (Forgotten Realms en anglés) son un monde imaginari creat per l'autor e conceptor canadian Ed Greenwood per lo juec de ròtle Donjons e Dragons. L'accion se debana principalament sus lo « supercontinent » de Fadaruna (Faerûn), que compausa la planeta Abeir-Toril. La magia i jòga un ròtle predominant, coma dins la màger part deis univèrs de campanhas de Donjons & Dragons.
Bèn qu'estent inicialament la campanha personala d'Ed Greenwood, detalhada dins una lònga tiera d'articles dau magazine american Dragon, lei Reiaumes Oublidats devenguèron benlèu l'univèrs mai presat dei jogaires de Donjons e Dragons dins leis annadas 1990.
La popularitat dei Reiaumes Oblidats fuguèt tanben noirida per fòrça romans (especialament lei proesa dau famós eròi drow Drizzt Do'Urden o de l'archimagi Elminster) e de nombrós juecs de ròtle sus ordinator, coma Pool of Radiance, Baldur's Gate, Icewind Dale e Neverwinter Nights.
Lei Reiaumes son plen pòples inspirats dei civilizacions de nòstre monde, tot en aguent la color e l'engenhositat de culturas originalas e diversificadas.
Somari
Avans-gost de l'univèrs dei Reiaumes Oblidats[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei Reiaumes Oblidats son situats sus la planeta Abeir-Toril. D'autrei tèrras d'aquel monde aubèrgan tanben d'autrei campanhas de Donjons e Dragons. Abeir-Toril es constituit dei continents de Fadaruna, Kara-Tur, Zaquara et Maztica, e mai d'autrei continents pus pichòts pa'ncara explorats. Pasmens, la màger part dei publicacions ligadas ai Reiaumes Oblidats pertòcan Fadaruna.
L'univèrs es compausat de plusiors plans d'existéncia, que son un pauc coma de mondes parallèles aguent cadun sei pròpris règlas e tèma (lo fuec, l'aiga, l'ombra, etc.). Per anar d'un plan a l'autre, fau aver recors a la magia. Mentre qu'Abeir-Toril es sus lo plan materiau, o plan primari, certanei aventuras pòdon se debanar dins d'autrei plans d'existéncia. Dei visitors d'autrei plans son d'ailhors corament utilisats coma elements de l'intriga dins lei Reiaumes Oblidats. Dins sei dos premieras versions, lei Reiaumes Oblidats partejavan una cosmologia especifica ambé leis autrei quadres de campanha, aquela de la Granda Ròda e de sei plans exteriors; pasmens, en 2001, una restructuracion destraucèt a una cosmologia particulara ai Reiaumes Oblidats per la 3ena edicion.
Es interessant de constatar que certanei regions de Fadaruna prenon una vision particulara dau medievau-fantastic o son derivadas d'una region existenta dau monde reau. Es probablament una dei rasons explicant lo succès dei Reiaumes Oblidats, cada jogaire podent i tornar atrobar la vision que se fa dau juec de ròtle.
Per exemple lo Mitan, region mai coneguda dei jogaires, es comparabla a l'Euròpa de l'Edat Mejana. Lei legendas persanas son represas per Calimchan e Zacara, ambé de païsatges sovent desertics e cauds, l'Egipte antica a inspirat l'empèri de Mulhorand, l'Asia a son omològue ambé lo continent de Cara-Tur, l'Africa Eqüatoriala a inspirat la jungla de Chult, e Maztica esplecha lei ressorsas e lo pòple nouvèu dei començament de l'America.
Lei Reiaumes Oblidats son pasmens pas una còpia dau monde reau. Pòu tornar atrobar lei basas de l'inspiracion dei conceptors mai Abeir-Toril es un monde vivent, ambé sei legendas pròprias e seis aventuras en perpetuala evolucion gràcias en particular ai jogaires e ai romans ligats.
Religions[modificar | modificar la font]
Lei Reiaumes Oblidats an un pantheon politeïsta. Lei dieus fan partida integranta dau monde : interagisson ambé lei mortaus, respòndon ai preguieras e an d'agendas personaus. Son de personatges epics, e una classa de part entiera. Certans mortaus son d'autra part estats elevats au reng de dieu dins l'istòria dei Reiaumes Oblidats. An de nombrós servitors sus lo plan materiau sota forma d'adorators, capelan, paladins, avatars e autreis Elegits.
Lei capelans e sei derivats (paladins, monges, etc.) son de piós servitors que veneran e reçaupon de poders d'un dieu en particular. Leis Elegits son d'adorators mortaus aguent reçauput una partida de poders de son dieu, e fasent ofici de representent d’aqueu sus tèrra. Lo pus conegut deis Elegits de la divessa Mistra es probablament Elminster de Valombre, famós savi e masc dei Reiaumes.
Au dessús de totei aquelei dieus s’atròba una entitat anomenada Ao. Aquel n'apròva pas leis adorators e li agrada mai de se tenir luench dei mortaus. Es responsable dau Temps de trébols, o Guèrra dei dieus, coma descrich dins La Trilogia deis Avatars, seria de libres dedicada ai Reiaumes Oblidats. A fòrabandit pendent quauquei temps lei dieus, que se mesclèron ai mortaus, çò que provoquèt l'ascension de mai d'un dieu de cu Ciric (dieu dau murtre, de la trichariá, deis illusions, dei desastres, dei messòrgas e deis intrigas) e Miejanuech, que cambièt de nom per Mistra (deessa de la magia), mai tanben la mòrt de certanei, coma Bhaal e Mirkul.
Jòcs vidèos[modificar | modificar la font]
- Pool of Radiance,
- Eye of the Beholder,
- Curse of the Azure Bonds,
- Baldur's Gate,
- Icewind Dale,
- Icewind Dale: Heart of Winter (extension),
- Icewind Dale II,
- Neverwinter Nights,
- Neverwinter Nights: Shadows of Undrentide (1èra extension),
- Neverwinter Nights: Hordes of the Underdark (2nda extension),
- Neverwinter Nights 2,
- Neverwinter Nights 2: Mask of the Betrayer (1èra extension),
- Neverwinter Nights 2: Storm of Zehir (2nda extension).


text:
Independentisme catalan
Eth independentisme catalan ei eth corrent politic que propugna era independéncia de Catalonha, o des Païsi Catalans, de Espanha e França. Era banèra independentista catalana ei era Estelada.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Inicis[modificar | modificar la font]
Es prumèrs antecedents istorics der independentisme politic catalan son incerts, dempús dera abolicion des Constitucions catalanes, damb es Decrèts de Naua Planta, dempús dera Guèrra de Succession, i aueren diuèrsi movements populars que reivindiquèren, de forma mès o mens explicita, ua republica catalana n'es diuèrsi alçaments que gigotarien Catalonha ath long deth sègle XIX, mès non ac heren encara damb un projècte politic nacionalista modèrne. Er independentisme o separatisme catalan neishec coma movement politic modèrne clarament a fins deth prumèr decenni deth s. XX, inspirat peth nacionalisme irlandés, que captaue era atencion internacionau dempús dera alçament de Pasca de 1916 e era sua luta contra er Empèri Britanic. Er aguest clima auien apareishut es prumères publicacions independentistes catalanes, er an 1918. E es prumèrs partits politics independentistes. Dempús de principis de sègle s'auien anat en tot formar, a redòs dera Union Catalanista es prumèrs movements de tendéncies separatistes que confluirien era era creacion dera Federacion Democratica Nacionalista (1919) e d'a on sorgirie çò que serie eth prumèr grop que se declararie separatista: Estat Català, dirigit per Francesc Macià, un grop qu'eth çò de prumèr temps emprenec activitats armades. Era FDN aurie ua vida efímera e, fòrça lèu, Estat Català vierie ua organizacion politica (1922) que compdarà damb ua branca militara, era suborganització Banèra Nera (1926). Era dictadura de Primo de Rivera, damb ua herotja repression ath madeish temps contra es organizacions catalanistes, includit er incipient independentisme; e contra eth movement obrèr, contribuiren a apropar-les. Dirigents obrèrs coma Salvador Seguè s'auien ja mostrat favorables ara independéncia de Catalonha. Er an 1926 aurien lòc es hèts de Prats de Molló, eth qué Francesc Macià dirigic un assag falhit d'impulsar ua insurreccion armada independentista, qu'arribèc entà eth en ua aliança damb eth sindicalisme dera CNT e les fòrces obrères entà convocar ua grèva generau. Eth fracàs militar mès, se convertic er un succès de propaganda, e eth jutjament a Macià artenhec dar un gran resson ara reivindicacion d'independéncia tant laguens deth país coma escalèr internacionau, e convertic Macià era ua icòna populara. Un còp ar exili, Macià fondarie a Cuba çò Partit Separatista Revolucionari de Catalonha, inspirat eth çò de Partit Revolucionari Cuban de José Martí e Maximo Gómez. Un hèt clau siguec era proclamacion dera Constitucion dera Havanesa, er an 1928, que metie es bases dera Constitucion provisionau dera Republica Catalana. Eth tèxte dera Constitucion dera Havanesa auec ua importanta difusion. Ja ath decenni des 30 apareisheren d'auti partits independentistes com Nosati Soleis! (1931), çò Partit Nacionalista Catalan (1932), o çò Partit Català Proletari (1932). Er an 1936 eth darrèr s'integrarie ath Partit Socialista Unificat de Catalonha e es dus prumèrs s'integrarien nauaments a Estat Català. Er aguesti ans er independentisme era era practica, sonque actuaue er eth encastre deth Principat de Catalonha. Eth Partit Català Proletari, liderat per Jaume Compdi serie eth prumèr precedent, d'independentisme socialista. Damb era queiguda dera Restauracion monàrquica (Alfons XIII) e Primo de Rivera, e era adveniment dera Republica espanhòla (1931), eth republicanisme catalan se junherà e formarà Quèrra Republicana de Catalonha. Tanben s'i junherà grana part d'eth "separatisme" liderat per Francesc Macià maugrat mantier cèrta quita estructura (es JEREC). Macià vierà eth cap de tot aguest movement e, dempús dera proclamacion unilaterau dera Republica Catalana, s'artenherà que Madrid concedisque autogovèrn de Catalonha. Macià e, dempús, Lluís Companys arribaràn en presidents dera Generalitat republicana, damb gran supòrt deth pòble, mès en tot acceptar era Generalitat e en tot renonciar de hèt en un quite estat.
Franquisme[modificar | modificar la font]
Dempús dera Guèrra Civiu espanhòla, çò Tèsta Nacionau de Catalonha ne ven era principau referéncia. Eth FNC emprenerie ua intensa activitat agitativa e de resisténcia, en tot arribar en collaborar damb es fòrces aliades pendent era Dusau Guèrra Mondiau damb era esperança d'obtier rèdits entara causa catalana damb era victòria aliada contra eth fascisme. Era fin dera guèrra e eth supòrt des poténcies occidentaus a Franco eth çò de nau contèxt de guèrra heireda frustrèc aguesta estrategia, mès era Tèsta prosseguí es sues activitats ath long des següents ans. Siguec a fins des ans 60 que, a compdar des sectors univeritaris dera Tèsta, e dempús d'un intens mès respectuós debat ideologic ath cnjse deth FNC, apareishec çò Partit Socialista de Desliurança Nacionau, fondat er an 1968, d'orientacion marxista. Damb aguest darrèr, s'inície era neishença dera independentisme modèrne que reivindique es Païsi Catalans, damb un compausant ideologic de quèrra: eth Quèrra Independentista. Maugrat açò, a compdar des ans 70, aguest s'organizarie es diferentes faccions, mentre neishien d'auti grops, includides organizacions armades clandestines com EPOCA o Tèrra Liura.
Transicion[modificar | modificar la font]
Era fin deth franquisme, damb era mòrt de Franco, a banda des libertats de democracia formau artenhuda, es cambiaments que vengueren dempús per rapòrt ara estructura der estat, qu'eth discors oficiau a qualificat de Transicion democratica", supausèren un procès de reforma pactada entre es direccions des partits majoritaris, tèsta era Ruptura democratica que reclamauen iniciauments es instàncies antifranquistes coma era Assemblada de Catalonha, qu'includie entre es sòns punts eth dret ath Autodeterminacion. Atau, dempús deth punt d'enguarda der independentisme era realitat eth procès refortilhèc eth pilar fonamentau dera unitat indissoluble dera "nacion española", e metie era armada espanhòla coma garant d'aguesta unitat, principis consagrats er es prumèrs articles dera constitucion espanhòla de 1978. Er aguest marc, entad independentisme es autonomies catalanes demorèren coma entitats subalternes sense poder politic pròpri efectiu. L’quèrra independentista denoncièc alavetz çò qu'açò significaue, en tot demorar-se soleta n'era denóncia deth regim autonomic. Pendent 16 ans, de 1979 a 1995, desvolopèc ua estrategia de propaganda armada que permetec era aparicion d'un incipient movement sociau e politic qu'artenhec esténer sociauments, peth prumèr còp era era istòria de forma massissa, es posicions explicitaments independentistes. as ans 80, era creacion deth Movement de Defensa dera Tèrra aglutinà majoritàriaments era independentisme politic, enquia qu'a fins d'aguest decenni se dividirie es diferentes faccions, e er an 1992 arreceberie ua importanta secodida repressiva. mentretant Auti movements coma era Crida ara Solidaritat e, a principis des 90, partidi com Quèrra Republicana de Catalonha, evolucionèren cap a posicions independentistes.
Actualitat[modificar | modificar la font]
Actuaument, er unic partit damb representacion parlamentària que ditz èster independentista ei ERC (Quèrra Republicana de Catalonha), encara que tanben a partits autonomistes damb representacion parlamentària com çò PSM (Partit Socialista de Mallorca), ICV (Iniciatiua per Catalonha - Verdi), o CiU (Convergéncia e Union) i a sectors independentistes, sustot entre es sues joenesses. Ar encastre locau, es Candidatures d'Unitat Populara, impulsades pera Quèrra Independentista, obtengueren 22 còssos eth des eleccions locaus deth 27 de mai de 2007, arribanta èster dusau o tresau fòrce es capitaus de comarca coma Berga o Vilafranca Resultats electoraus des CUP as eleccions deth 27 de mai de 2007, ath delà d'ua vintea mès de representantes es candidatures mès agranisses damb participacion independentista. Eth Quèrra Independentista actuau l'intègren organizacions e partits coma Tà deuant, çò PSAN, eth MDT o es candidatures municipaus CUP, e es organizacions juveniles Maulets e Coordinadora d'Assemblades de Joenes dera quèrra independentista e çò Sindicat d'Estudiants des Païsi Catalans, organizacion estudiantil majoritària as universitats des Païsi Catalans. Tanben i a d'auti grops independentistes com çò Partit Republica Català o Estat Català, de caire mès testimoniau.[1][2][3]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
- Associacion de Municipis per l'independéncia
- Assemblada Nacionala Catalana
- Territòri Catalan Liure
- Consultacions sur l'independéncia de Catalonha
- Manifestacion "Catalonha, nau estat d'Euròpa"


text:
La Sorbona
La Sorbona (La Sorbonne) es un establiment public d'ensenhament superior, ara divisit en doas universitats (Universitat de París III e IV). Se tròba al centre de París, dins lo Vn arrondiment, davant lo licèu Louis Le Grand e lo Collègi de França, prèp del Panteon, de las Universitats (París I, II, V, VI) e del Jardin del Luxemborg.
Foguèt fondada en 1257 per Robert de Sorbon amb l'intencion de facilitar l'ensenhament de la teologia pels escolans paures. Tres sègles aprèp venguèt un espaci privilegiat pels debats de la facultat de teologia e aguèt un ròtle important dins las querèlas religiosas del país, contra los jesuistas al segle XVI e contra los jansenistas al segle XVII.
Dins las salas de classa, bastidas de nòu entre 1885 e 1901, s'ensenha ara subretot umanitats, istòria, geografia, drech e lengas.
En 1968 foguèt l'epicentre del mai de 68


text:
Nuclèu atomic
Lo nuclèu atomic qu'ei la partida centrau de l'atòm. Qu'ei entornejat per ua nubla d'electron(s).
Qu'ei hèra mei petit que l'atòm sancèr - nuclèu mei nubla electronica - (145 000 vegadas mei petit entau nuclèu d'idrogèn - lo mei petit deus nuclèus - e "sonque" 25 000 vegadas mei petit dens lo cas de l'urani - un deus màgers - ) e que concentra la màger part de la soa massa.
Que's compausa de nucleons de duas menas, tan vau díser de protons e de neutrons. Los protons que possedeishen ua carga electrica positiva mentre qui los neutrons be son neutres. Protons e neutrons que's compausan de particulas elementaras conegudas dab lo nom de quarks.
La disciplina qui estúdia lo nuclèu atomic qu'ei la fisica nucleara.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia deu nuclèu atomic que ho demostrada en 1911 mercés a la famosa Experiéncia de Rutherford, miada, devath la direcion d' Ernest Rutherford, per Hans Geiger e Ernest Marsden. Que consistí en bombardar ua huelha d'aur dab particulas a (tan vau díser nuclèus d'èli) en bèth constatar qu'ua petita partida d'aqueths qu'èra desviats per'mor deu lor impacte contre los nuclèus deus atòms d'aur.


text:
Maria (maire de Jèsus)
Maria (en aramèu מרים Maryām, en ebrieu מִרְיָם Miryām, en grèc ancian Mapιau Mariam e en arabi مريم Maryam), coneguda dins lo cristianisme e l'islam coma a Santa Maria, Verge Maria o Maria, maire de Jèsus (? - Jerusalèm o Efès?, 42 AbC o 45 AbC?) es la maire de Jèsus de Nazaret, que segon la doctrina crestiana, quand donèt naissença, èra la promesa de Josèp, e esperava encara que venga lo temps de las nòças per consumir lo matrimòni; es a dire, creson que Maria èra verge quand nasquèt Jèsus. La majoritat dels crestians e musulmans creson que Maria èra verge quand concebèt l'Esperit Sant, amb miracle de Dieu. Los cresents crestians la reconeisson coma Maire de Dieu.
Maria es venerada dins la fe crestiana, subretot dins la Glèisa Catolica Romana e la Glèisa Ortodòxa. Lo camp d'estudi sus Maria en teologia crestiana se nomena "Mariologia".
Somari
- 1 Maria dins l'istòria
- 2 Maria, segon las Escrituras
- 3 Teologia de Maria
- 4 Concèptes e criticas non biblicas sus la vida de Maria
- 5 Nòtas
- 6 Vejatz també
- 7 Ligams extèrnes
Maria dins l'istòria[modificar | modificar la font]
La majoritat, gaireben, dels istorians s'acòrdan que Jèsus de Nazaret es un personatge istoric, encara que accèptan pas las istòrias miraculosas dels evangèlis. Tres dels quatre evangèlis canonics mencionan Maria, tanben dins los actes dels apòstols. L'evangèli segon Joan menciona pas son nom. L'Alcoran tanben nomena Maria, encara que aquel foguèt escrich 600 ans aprèp.
Pasmens, i a cap de referéncias o informacion verificabla levat los evangèlis, subre l'existéncia e la vida de Maria. Existís un evangèli non canonic del sègle II sus son enfança, l'evangèli de Jaume. Una granda partida de las tradicions catolicas e ortodòxas son centradas cap a la figura de Maria, e lo long dels sègles se desvolopèt lo culte marial basat sus la fe, las tradicions dels Paires de la Glèisa e las interpretacions de las Escrituras, subretot de l'Apocalipsi.
Maria, segon las Escrituras[modificar | modificar la font]
Escrituras crestianas[modificar | modificar la font]
Las Escrituras crestianas donan pas fòrça informacion sus la vida de Maria. Segon lo Nòu Testament èra parenta d'Elisabèt, qu'èra de la linhada d'Aaron. Viviá a Nazaret amb sos parents quand foguèt promesa a Josèp. Abans las nòças, l'àngel Gabriel li anoncièt que seriá la maire del Messias profetic essent verge, per l'òbra de l'Esperit Sant. (Aquel eveniment es conegut dins lo cristianisme coma "L'Anonciacion" (lo catolicisme la celèbra lo 25 de març, 9 meses abans Nadal). Aprèp, visitèt Elisabèt, que viviá amb son espós Zacarias. Elisabèt la nomenava "maire del meu Senhor". Elisabèt respond amb un imne de gratitud a Dieu, nomenat "Magnificat".
Tres meses aprèp Maria tornèt a son ostal. Un àngel diguèt a Josep que no rebute Maria per sa condicion. Pauc aprèp del decret d'August, Josèp e Maria anèron a Betelèm, ont nasquèt Jèsus. Lo faguèron circoncire uèit jorns aprèp e foguèt presentat al temple, en acòrd amb la tradicion joseva. Los mages d'Orient visitèron la familha, mas la novèla del "nòu rei dels josièus" provoquèt la persecucion e lo masèl dels enfants ordenat per Eròdes, Josèp ne foguèt avertit per un àngel e fugiguèron en Egipte. Quand Eròdes moriguèt, tornèron en Israèl, s'establissent a Nazaret.
Aprèp, Maria apareis dins lo Nòu Testament, dins de situacions especialas coma dins lo viatge al Temple quand Jèsus atenguèt 12 ans, las Nòças de Caná, quand Maria e los fraires de Jèsus volián parlar d'el pendent son ministèri, e a l'episòdi de crucifixion. Dins los actes dels apòstols Maria es presenta a Pentacosta. I a pas mai d'informacion sus sa vida. Segon la tradicion crestiana, e a la demanda de Jèsus, l'apòstol Joan s'ocupèt d'ela.
Tradicion crestiana non canonica[modificar | modificar la font]
Segon l'evangèli apocrif de Jaume, Maria èra filha de Joaquim e Anna. Abans la concepcion de Maria, Anna èra esterila, e sos parents èran vièlhs. Coma dins l'istòria de Samuèl, foguèt presentada al Temple de Jesuralèm a l'edat de tres ans. Alara que los crestians dels primièrs sègles considerèron aquel evangèli coma apocrif, e que uèi encara fa pas partida de la compilacion del Nòu Testament crestiana, las tradicions catolicas e ortodòxas considèran que las istòrias poirián èsser vertadièras o possiblas.
Segon la Glèisa Catolica e la Glèisa Ortodòxa, 13 o 15 ans aprèp la mòrt de Jèsus, Maria moriguèt a Jerusalèm o a Efès, en preséncia dels apòstols. Qualques jorns aprèp, quand los apòstols visitèron sa tomba, èra vueita, e ne concluguèron qu'aviá montat còs e arma al cèl (l'Assompcion). De catolics afirman que moriguèt pas jamai.
Maria dins l'Alcoran[modificar | modificar la font]
Maria (Mariam) a una posicion d'onor entre las femnas de l'Alcoran. Es l'unica femna que son nom apareis dins lo libre, e foguèt declarada, amb Jèsus (Issa), lo Senhal de Dieu per l'umanitat, que gardèt sa castetat, qu'èra obesissenta, e que foguèt causida e dedicada a Allá abans de nàisser, acceptada (l'unica femna) al servici d'Allá. Los recits de la sora de l'Alcoran son gaireben identics al recit de l'Evangèli segon Luc, e ambedós començan amb la visitacion de l'àngel a Zacarias e l'anonciacion de la naissença de Joan (Yahya), seguida de l'anonciacion de la naissença de Jèsus a Maria. D'autras seccions son pus similaras als libres apocrifs del cristianisme, subretot del pseudo-libre de Matieu i de l'evangèli de l'enfança de Jèsus segon Sant Jaume lo Juste.
Teologia de Maria[modificar | modificar la font]
Naissença virginala de Jèsus[modificar | modificar la font]
Totas las denominacions crestianas accèptan la doctrina de la naissença virginala de Jèsus, confirmada pel credo apostolic e lo Credo de Nicèa. Segon aquela doctrina, Maria concebèt Jèsus per l'òbra de Dieu Esperit Sant, e pas per Josèp. La negacion d'aquel dògma es considerada coma una eretgia dins lo catolicisme, lo cristianisme ortodòxe e lo protestantisme.
Jèsus es pas l'unic fondator de religion que nais d'una maire verge; aquel miracle se faguèt per fòrça religions orientalas. Las criticas sostenon que los primièrs compiladors grècs èran fòrça influenciats per aqueles cultes e que volguèron donar a Jèsus un ligam amb los grands eròis religioses coneguts pels publics. D'autres afirman que tot es provocat per una error de traduccion. Lo mot "almah" ebrieu que s'utiliza per se referir a Maria significa verge mas tanben jove. L'interpretacion josieva de la profecia afirma que lo Messias deu nàisser d'una femna jove, mas pas que siá verge. La traduccion en grèc la transformèt en "partenos", que sonque a lo sens de verge.
Virginitat eternala de Maria[modificar | modificar la font]
Lo catolicisme e l'ortodoxia de l'èst ensenhan que Maria èra verge abans, pendent e aprèp la naissença de Jèsus. La majoritat dels protestants uèi encara creson que Maria èra verge quan nasquèt Jèsus, que foguèt concebut per l'òbra de l'Esperit Sant, mai que aprèp aguèt de filhs de Josèp, perque lo Nòu Testament menciona los fraires de Jèsus, e Jaume, dins sa letra, es considerat coma lo fraire de Jèsus. Los catolics considèran que lo tèrme "fraire" de Jèsus, dins lo Nòu Testament fa referéncia als cosins o benlèu mièg fraires de Jèsus, filhs de Josèp d'un matrimòni davancièr del matrimòni amb Maria. Lo catolicisme associa aquela virginitat eternala a la puretat e per aquò es totjorn vestida de las colors blava e blanca.
L'immaculada concepcion de Maria[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de l'immaculada concepcion de Maria, es una doctrina del catolicisme qu'afirma que Maria foguèt preservada per Dieu del pecat original quand foguèt concebuda, rason per que foguèt pas atenguda pel pecat nimai de la privacion de la gràcia de santetat, e visquèt una vida liura del pecat. Aquel concèpte foguèt afirmat coma un dògma pel Papa Piu IX lo 8 de decembre de 1854, concèpte que nasquèt de sègles abans. Lo protestantisme, al contrari, rebuta aquela doctrina, subretot basada sul "Magnificat", perque Maria canta "Mon esperit s'alègra en Dieu mon salvador", que per eles, mòstra que Maria tanben aviá besonh del Salvador. E mai, considèran que totes los èssers umans naisson amb una natura de pecat, e an besonh de l'òbra redemptritz de la crotz, Maria enclusa. Jèsus, segon los protestants, per la vertut de sa concepcion de l'Esperit Sant foguèt l'unic òme que foguèt liure del pecat, per aquò, poguèt prendre al luòc de castig e de mòrt aqueles de l'umanitat, e véncer la mòrt, ressuscitant e prometent la resurreccion als cresents de son òbra de redempcion. Se Maria seriá estat una femna amb gracia especiala sul pecat, doncas, per la teologia protestanta, lo sacrifici de Jèsus seriá pas estat global, perque una gràcia especiala poiriá restaurar la condicion de pecat de l'òme sense necessitat d'aplicar la justícia divina (mòrt) sul pecat de tota l'umanitat. Un dògma parallèl es aquel de l'assompcion, qu'indica que Maria pugèt al cèl còs e arma e pas sonque en arma coma las autras personas.
Maire de Dieu[modificar | modificar la font]
Los primièrs crestians consideravan que Maria èra la maire de Jèsus, Dieu Filh, sus la Tèrra. Aprèp lo IIIn concili ecumenic, lo Concili d'Efès, en 431 ApC, se considerèt corrècte de se referir a Maria coma theotokos, "maire de Dieu", per solinhar que Jèsus èra Dieu (segonda persona de la Trinitat), en oposicion al nestorianisme, l'arrianisme e mai eretgias que negavan la divinitat de Jèsus. Pasmens, aquel títol creèt una confusion, foguèt objècte de controvèrsia entre los crestians d'aquela epòca, e aprèp entre protestants e catolics, perque supausava la superioritat e preeminéncia de Maria sus l'eternitat de Dieu. Pels protestants Maria, es maire de Jèsus, la femna que gràcias a ela Dieu Filh arribèt sus Tèrra, mas qu'es pas Maire de Dieu (trinitat).
Veneracion a Maria[modificar | modificar la font]
Lo catolicisme e lo cristianisme ortodòxe accèptan la veneracion a Maria, que se realiza per mejan d'oracion e d'intercession (o qu'ela faga intercession de las demandas dels òmes davant Jèsus), e mai los cantics, poèmas, pinturas e icònas. Tanben se prostèrnan davant estatuas o imatges en senhal de respècte e veneracion. Maria tanben recep los títols d'exaltacion superiora a totes los sants, e que los protestants atribuisson a Jèsus. Lo segond concili del Vatican (1962-1965) descriu Maria coma essent superiora a totes los èssers creats, inclusent los àngels, al dessús de totas las creaturas del cèl e de la Tèrra. Pasmens, l'analisi finala la declara umana e non divina de natura. La creissença del culte Marial, comencèt a l'Edat Mejana, subretot gràcias a Bernat de Claravals. Bernat declarèt que la « Verge es la via reiala *mejans que lo Salvador vei nostra vida ».
Lo protestantisme, al contrari del que s'afirma sovent, rebuta pas la veneracion nimai lo respècte degut a Maria (o als sants)[1]. En cambi, rebuta l'intercession dels sants e de la Maire de Dieu: creson pas que pòsca escotar nimai far de miracles dempuèi lo cèl, perque aquò implica qu'ela (e los sants) partejan los atributs divins que sonque son aqueles de Dieu, coma l'omnisciéncia (poder escotar las preguièras de tota l'umanitat, tanben las preguièras mentalas), omnipreséncia (poder escotar e respondre a las preguièras dels òmes per tot lo monde) e omnipoténcia (se los miracles son faches per eles e non per Dieu d'esperel). En consequéncia es la persona que deu parlar directament amb Dieu, sens necessitar cap d'intercession.
Concèptes e criticas non biblicas sus la vida de Maria[modificar | modificar la font]
Las personas que son pas crestianas nimai musulmanas generalament dobtan de la concepcion virginala de Maria. Una teoria non crestiana suggerís que Maria auriá agut de relacions amb un soldat roman, e pus tard se maridèt amb Josèp que l'aparèt de las leis josievas que l'aurián condemnada a mòrt. Aquela version foguèt prepausada pel primièr còp al sègle III per Origèn, que diguèt que l'aviá ausida d'autres romans, e aqueles de josieus contemporanèus.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Los protestants critiquèron la veneracion excessiva que fasián los catolics, que consideravan que despassava lo limit de l'idolatria e veniá adoracion, enebida dins los primièr e segon dels dètz comandaments. Alara, e per evitar confusions, los protestants utilizan pas lo tèrme de "veneracion" mas d'autres coma "respècte" o "onor".
Vejatz també[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Pagina sus la Verge Maria
- Sus l'immaculada concepcion de Maria:
- (es)Suzanne Stratton, La Inmaculada Concepción en el arte español, Cuadernos de Arte e Iconografia, Tomo I- 2. 1988. Disponible en linha


text:
Fagus
Fagus (fau) es un genre d'arbre de la familha dels Fagaceae. Se compta un desenat d'espècias de faus en Euròpa, en Asia e en America. L'espècia mai espandida en Euròpa es Fagus sylvatica.
Las espècias[modificar | modificar la font]
- Fagus crenata Bl. (sinonim Fagus sieboldii Endl.) - Fau de Japon
- Fagus engleriana - Fau de China
- Fagus grandifolia Ehrh.
- Fagus hayatae - Fau de Taïwan
- Fagus japonica - Fau blau de Japon
- Fagus longipetiolata - Fau de China Meridionala
- Fagus lucida - Fau brilhant
- Fagus orientalis - Fau d'Orient
- Fagus sylvatica L. - Fau europèu
- Fagus sylvatica pendula - Fau ploraire
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fagus dins Flora of North America (en)
- Fagus dins Flora of China (en)
- Fagus dins Flora of Missouri (en)
- Referéncia ITIS : TSN 19461 Fagus L. (en)
- Referéncia NCBI : Fagus (en)


text:
Naviri
Un naviri es un batèu destinat a la comunicacion maritima. A donc una talha e una capacitat de transpòrt pus importantas. Dins lo corrent de l'Istòria, lei naviris an aquistat un ròtle fòrça important dins la màger part dei societats umanas dei regions maritimas e son, o foguèron, utilizats per d'activitats economicas (pesca, transpòrt...), estaticas (guèrra, seguritat maritima) o scientificas (exploracion, recèrca...). Maugrat lei progrès tecnologics dei transpòrts terrèstres o aerians, aquela importància demeniguèt pas e, au contrari, lo nombre de naviris de guèrra èra estimat a 3 000 en 2011[1] e lo nombre de naviris de transpòrt de marchandisas a 35 000 en 2007[2].
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lei premiers naviris coneguts datan dau periòde Neolitic (8 000 avC) e èran fachs de fusta non talhada (tronc...) e de pèu d'animaus. Permetián lo desplaçament lòng dei costats e foguèron probablament utilizats durant lei migracions marimitas dins lo continent oceanian au milleni I avC[3].
Vèrs 3000 avC, leis Egipcians aprenguèron d'assemblar de plancas de fusta per formar una còca[4]. De canas èran utilizadas per comblar leis espacis entre lei plancas e assegurar la flotabilitat. Segon leis istorians grècs antics, aquelei naviris èran capables de viatjar e de transportar de marchandisas lòng dei costats de la Mar Mediterranèa e la Mar Roja. D'autrei fònts istorics mostran tanben l'existéncia de ligams comerciaus entre lo nòrd-èst d'Africa e Índia ambé d'etapas importantas dins lo sud d'Arabia e en Pèrsia.
Renaissença[modificar | modificar la font]
Especializacion e aparicion de la maquina de vapor[modificar | modificar la font]
Periòde actuau[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Global Firepower, Total Navy Ship Sthrenght by Country, [1], consultat lo 3 d'abriu de 2013.
- ↑ UNCTAD 2007, Review of Maritime Transport, p. X e p. 32.
- ↑ Daimond, Jared (1996). Guns, germs, and steel. Newyork: Norton. p. 55.
- ↑ Ward, Cheryl. "World's Oldest Planked Boats," in Archaeology (Volume 54, Number 3, May/June 2001). Archaeological Institute of America. Archaeology.org.


text:
Malcolm X
Malcolm X, nascut Malcolm Little e tanben conegut jols noms de Assad Mahmood, Detroit Red e El-Hajj Malik El-Shabazz (Omaha, 19 de mai de 1925 - Nòva York, 21 de febrièr de 1965) foguèt un activista american que luchèt pels dreches de la comunitat negra americana. Èra lo portavotz american del grop conegut jol nom de Nacion de l'Islam (NOI) e lo fondador de la Muslim Mosque, Inc. e tanben de l'Organizacion de l'Unitat Afroamericana (en anglés: Organization of Afro-American Unity). Foguèt assassinat lo 21 de febrièr de 1965 per tres membres de Nacion de l'Islam del temps qu'èra a far una conferéncia lo primièr jorn de la Setmana Nacionala de la Fraternitat a Manhattan.


text:
Union per la Democracia Francesa
L'Union per la Democracia Francesa (UDF) (en francés Union pour la Démocratie Française, UDF) foguèt un partit politic francés del centre. Lo 30 de novembre de 2007, un congrès extraordinari de l'UDF a votat l'integracion del partit dans lo Movement Democrata (Modèm), lançat per Francés Vairon après l'eleccion presidenciala de 2007. Une partida dels membres que son opausats a aquela integracion an creat lo Novèl Centre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo partit se fondèt en 1978 sus una idèa de Jean Lecanuet e Jean-Jacques Servan-Schreiber per ajudar lo president Valèri Giscard d'Estanh a aver un partit per ganhar las eleccions legislativas. L'UDF foguèt l'aliat del principal partit de dreita, l'RPR.
Amb l'eleccion en 1998 de Francés Vairon coma president de l'UDF, lo partit s'aluènha de l'RPR e aprèp de l'UMP, per devenir un partit centrista autonòm e pas pus un partit de centre esquèrra. Lo 8 de junh de 2005, l'UDF refusèt de votar la fisança al govèrn de Dominique de Villepin dominat per l'UMP.
Vairon arribèt a la tresena posicion de l'eleccion presidenciala francesa de 2007 amb 18,57 % de las voses. Dempuèi que projècta de transformar l'UDF en un partit centrista alargat, lo Movement Democrata, independent de la dreita e de l'esquèrra.


text:
Upolu
Upolu es la mai pichona de las doas illas principalas de las Samoa, al larg d'Austràlia dins l'Ocean Pacific.
Lo punt culminant de l'illa, lo Mont Fito, constituís lo suc del volcan que forma l'illa.
Robert Louis Stevenson[modificar | modificar la font]
Robert Louis Stevenson, l'autor del celèbre roman l'illa del tresaur, s'i installèt en 1889. Prenguèt la defensa dels autoctòns, espoliats per las accions dels colonizators occidentals. I moriguèt de tuberculòsi, lo 3 de decembre de 1894. Venerat pels indigènas, que l'escaissavan "Tusitala" (lo contaire d'istòrias) foguèt enterrat en granda ceremonia, al suc del Mont Vaea, que domina sa proprietat.


text:
Angelina Jolie
Angelina Jolie Voight (n. en 1975) es una famosa actritz americana de cinèma. Es tanben la femna de Brad Pitt. An 6 enfants.
Biografia[modificar | modificar la font]
La siá vena cinematografica ven dempuèi la mainadesa doncas qu'es filha de Jon Voight, ganhant del Oscar al melhor actor de 1978 per Coming Òme e de Marcheline Bertrand -americana d'origina franco-canadiana e mòrta lo 2007 per un càncer- que foguèt tanben actritz. Angelina foguèt apadrinada en lo sieu bateg per dos grands actors Maximilian Schell e Jacqueline Bisset. Los sieus parents se separèron quand ela aviá a pena dos ans.
La siá primièra incursion dins lo cinèma foguèt lo 1983, amb a pena 7 ans, a la pellicula Lookin ton Get Out, al bòrd de lo sieu paire. Lo sieu primièr ròtle protagonista lo realizi d'ans après, lo 1993, a la pellicula Cyborg 2: L'ombra de cristall. Après qualqu'uns de cuertes e qualque pellicula pichona, lo 1995 realizèt la siá primièra pellicula importanta, Hackers. En aquela pellicula coneguèt lo qu'anèsse lo sieu marit Johnny Lee Miller.
Lo 1998 va coprotagonizar la pellicula Playing by heart (en Jogant amb lo còr) amb un ample elenc d'estelas, coma Sean Connery, la veterana Gena Rowlands, l'actritz Gillian Anderson, la jove promesa Ryan Phillippe o lo famós presentador de la television americana Jon Stewart, que presentèt la gala dels prèmis Oscar lo 2006.
Lo 1999 interpretèt un de los sieus melhors ròtles dins lo cinèma. Foguèt a la pellicula Innocéncia interrompuda, en donant vida a una pacienta d'un espital psiquiatric. La protagonista del film èra Winona Ryder, mas amb la siá interpretacion en impausant e convincent daissèt eclipsada critica e public. Amb aquel ròtle atenguèt lo sieu primièr Oscar coma melhor actritz segondària, e lo sieu tresen Glòb d'Aur, tanben en aquela categoria, entre fòrça autres prèmis. En mai de lo sieu ròtle en Innocéncia interrompuda protagonizèt amb Denzel Washington la pellicula Lo colleccionaire d'uasses en qui interpretava una agent del FBI.
Als 21 ans d'edat se maridèt amb l'actor anglés Johnny Lee Miller, a qual coneguèt en lo rodatge d'una de las siás primièras pelliculas intitulada "Hackers". Mai tard se maridèt en segondas nupcias amb lo tanben actor Billy Bob Thornton, del que se va tanben divorciar.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Organyà es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha).
L'an 1904 se trobèt a la rectoria de la vila un dels tèxtes en pròsa mai ancians escrichs en catalan. Lo responsable d'aquela trobalha foguèt l'istorian Joaquim Miret i Sans. Lo tèxt, conegut coma las Omelias d'Organyà (les Homilies d'Organyà en catalan), correspond a sièis sermons amb comentaris de divèrses evangèlis e epistòlas. La siá datacion cal la situar entre la fin del sègle XII e lo començament del XIII. A l'ora d'ara lo manuscrit se tròba a la Bibliotèca de Catalonha de Barcelona.
Escrit de las Omelias d'Organyà
42° 12′ 46″ N 1° 19′ 46″ E / 42.21278, 1.32944 / 42.21278; 1.32944


text:
Bijanuelha
Bijanuelha (francés Bizeneuille[1]) aul es una comuna occitana de Borbonés dins lo departament d’Alèir, dins la region d’Auvèrnhe. En [[
Somari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Cèrts{{#que}} pensan aver-i detectat las traces d'un cratère gigant de 200 a 300 km daissat per un impacte météoritique associat al impacte de Rechoard|Rechoard, a partir de l'analisa de fotografias satellit. Totun, cap de traça en lo jos-sòl permet pas de justificar un tal évènement.
CertainsModèl:Qui pensent avoir détecté les traces d'un cratère géant de 200 à 300 km laissé par un impact météoritique associé à l'impact de Rechoard|Rechoard, à partir de l'analyse de photographies satellite. Toutefois, aucune trace dans le sous-sol ne permet de justifier un tel évènement.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1789 Bijanuelha aul depend [1]:
- de la generalitat de Molins
- de l'eleccion de Montluçon
- de la subdelegacion de Montluçon
- del parlament de París
- de la senescaucia de Borbonés
- de la diocèsi de Borges
Aul es dins lo districte puèi dins l'arrondiment de Montluçon. En 1793, es dins lo canton d'Estivarelhas. Dempuèi 1801 es dins lo canton d'Eiriçon.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Bijanuelha (Buginolio, 1097[2]) aul ven de bodica (lo vacu) be lo sufixe -ialo (camp).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
cass.
- ↑ Marcel Bonnin, Les noms de lieux en Bourbonnais
Tanben veire[modificar | modificar la font]
- [[Comunas d'Alèir]


text:
Saint-Germain-la-Blanche-Herbe
Saint-Germain-la-Blanche-Herbe en normand ( Saint-Germain-la-Blanche-Herbe en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Germain-la-Blanca-Èrba es una municipalitat limitrophe del nòrd-oèst de Can, formada de tres parts : lo Bourg al sud-es, limitrophe del quartièr caennais de La Maladrerie, lo quartièr de Ardenne adossat al masatge caseriu de Cussy al nòrd, e lo caseriu de Franqueville a l'oèst. #Cent ectaras de la municipalitat an classificat a l'entorn del abbaye de Ardenne e forman lo parc périurbain gerit per Can la Mar.
Saint-Germain-la-Blanche-Herbe est une commune limitrophe du nord-ouest de Caen, formée de trois parties : le Bourg au sud-est, limitrophe du quartier caennais de La Maladrerie, le quartier d'Ardenne adossé au hameau de Cussy au nord, et le hameau de Franqueville à l'ouest. Cent hectares de la commune sont classés autour de l'abbaye d'Ardenne et forment le parc périurbain géré par Caen la Mer.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de la municipalitat presa en la siá màger part aquela del caseriu de la Maladrerie, situat sul territòri de la siá granda vesina, Can, e aquela de la abbaye de Ardenne, situada al nòrd del bourg.
Pendent l'Aucupacion, lo cònsol de la municipalitat, Roland Vico, fabrica amb l'ajuda d'un sacerdòt de manqui de papièrs pels rebèls del STO o dels josieus. Victima d'un piège l'an 1943, es déporté a Mauthausen e liberat per las tropas aliadas al començament del mes de mai 1945. La municipalitat es practicament destruida en lo moment de la batalha de Can en de junh-Mois invalide (en julhet)M. La modernité relativa de las bastissas dins lo quartièr de la comuna o relòtge cèrtament. Pendent aqueles bombardements, la glèisa de Sant-Germain a tocat ; un obus s'esclafa sus la nef, en provocant lo sieu effondrement. Sonque de vestigis de la glèisa d'alavetz, lo campanal despunta totjorn los sieus arcades e la siá fletxa classicas, e la campana, amassada en las décombres, a suspenut al mur de la comuna. La Mois invalide (de julhet)M, lasModèl:2 e e 3en de batariás del SS.Flak.Abteilung.12, aital coma la Divisionsbegleitkompanie (companhiá de escorta divisionnaire), abandonan Sant-Germain-la-Blanca-Èrba per replegar-se a Vaucelles. Los sapeurs canadiens venon netejar lo sector de Sant-Germain infesté de minas. L'operacion se desenrotlla jol fuòc enemic e los carris canadiens replican llaurant lo fuòc suls ostals ont son retranchés los darrièrs SS #que fujon alavetz cap a la Maladrerie. Los Canadiens pòdon de contunh dintrar dins la vila de Can per liberar lo marge esquèrre del Adorna.
L'histoire de la commune rejoint dans sa majeure partie celle du hameau de la Maladrerie, situé sur le territoire de sa grande voisine, Caen, et celle de l'abbaye d'Ardenne, située au nord du bourg.
Pendant l'Occupation, le maire de la commune, Roland Vico, fabrique avec l'aide d'un prêtre de faux papiers pour les réfractaires du STO ou des juifs. Victime d'un piège en 1943, il est déporté à Mauthausen et libéré par les troupes alliées au début du mois de mai 1945. La commune est quasiment détruite lors de la bataille de Caen en juin-Mois invalide (juillet)M. La modernité relative des bâtiments dans le quartier de la mairie le montre tout à fait. Durant ces bombardements, l'église de Saint-Germain est touchée ; un obus s'écrase sur la nef, provoquant son effondrement. Seuls vestiges de l'église d'alors, le clocher pointe toujours ses arcades et sa flèche classiques, et la cloche, retrouvée dans les décombres, est suspendue au mur de la mairie. Le Mois invalide (juillet)M, les 2en et 3en batteries du SS.Flak.Abteilung.12, ainsi que la Divisionsbegleitkompanie (compagnie d’escorte divisionnaire), abandonnent Saint-Germain-la-Blanche-Herbe pour se replier à Vaucelles. Les sapeurs canadiens viennent nettoyer le secteur de Saint-Germain infesté de mines. L'opération se déroule sous le feu ennemi et les chars canadiens répliquent en ouvrant le feu sur les maisons où sont retranchés les derniers SS qui fuient alors vers la Maladrerie. Les Canadiens peuvent ensuite entrer dans la ville de Caen pour libérer la rive gauche de l'Orne.


text:
Fains
Fains en normand (Fains en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La superficie de la municipalitat es de 3,77km², amb una densitat de populacion de 115 abitants/km².
La superficie de la commune est de 3,77km², avec une densité de population de 115 habitants/km².
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina del nom : Fanum
Origine du nom : Fanum


text:
Commòde
Commòde (31 d'aost de 161, Lanuvium - 31 de decembre de 192, Roma) foguèt un emperaire roman de la dinastia antonina dau 18 de març de 180 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Marc Aurèli e foguèt remplaçat per Pertinax. Coma Caligula, Neron o Domician, tèn l'imatge d'un tiran sanguinari e foguèt parcialament condamnat au damnatio memoriae.
Son rèine foguèt marcat per la fin dei guèrras còntra lo pòble dei Marcomans que deguèron pagar un tribut regular ai Romans e per una politica de despensas importantas au profiech de la plèba. Aital, demorèt fòrça popular fins a sa mòrt dins l'armada o lei classas popularas de Roma. En revènge, sa maufisança e sa crenhença dei complòts entraïnèron una politica de repression de l'aristocràcia, dei captaus de l'Empèri e dau Senat. De 185 a 192, una tièra de temptativas d'assassinats mancadas agravèron aquela situacion fins a l'assassinat de l'emperaire per un de seis esclaus.


text:
Gien
Gien es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sus la Loire, a Unitat|42|km {{}} al Sud de Montargis, 42 km al Nòrd-Oèst de Cosne-Cors-sus-Loire, 67 km a l'Èst de Orléans, 76 km al Nòrd-Es de Borges e 160 km al Sud de París. Constituissi lo centre del airal urban de Gien.
La parca de Gien es desservie via l'estacion París-Bercy.
L'Èst del territòri de la municipalitat a traversat per la rota nacionala 7 e la autoroute A77.
La vila constituissi una estapa de la expedís touristique Jacques Cœur.
La commune est située sur la Loire, à 42 km au Sud de Montargis, 42 km au Nòrd-Ouest de Cosne-Cours-sur-Loire, 67 km à l'Est d'Orléans, 76 km au Nord-Est de Bourges et 160 km au Sud de Paris. Elle constitue le centre de l'aire urbaine de Gien.
La gare de Gien est desservie via la gare Paris-Bercy.
L'Est du territoire de la commune est traversé par la route nationale 7 et l'autoroute A77.
La ville constitue une étape de la route touristique Jacques Cœur.


text:
Flandra
Flandra o Flandes (en neerlandés Vlaanderen) es lo nom d'una region que, a l'Edat Mejana, cobrissiá una part del nòrd de França (la region del riu d'Escalda), lo nòrd‑oèst de Belgica e l'extremitat sud‑oèst dels Païses Basses (la Flandra zelandesa; en neerlandés, Zeeuws-Vlaanderen).
Pus ancianament, e abans la regionalizacion de Belgica, lo mot de Flandra correspondiá al territòri de las províncias bèlgas de Flandra Occidentala e de Flandra Orientala e tanben a la region vesina de Westhoek en França a l'entorn de Duinkerke. Correspond uèi a una de las tres regions de l'estat federal de Belgica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Flandra forma una planura que s'estira d'oèst en èst e compren divèrsas regions, del nòrd‑oèst al sud‑èst: a l’òrle de la mar del Nòrd, la region costièra amb la plaja e las dunas; la region dels polders, d'una largor de 10 km a 15 km, amb doas sosregions, lo Veurne Ambacht, o Mestier de Fuernas, dinc lo bacin d’Yser, e los polders de la bassa Escalda; la Flandra interiora, amb sas doas compausantas, la Flandra sablosa – que compren lo país de Turhout, lo país d'Eeklo e lo país de Waes – puèi la Flandra sablolimonosa, al sud, amb las còlas flamencas (156 m al mont Kemmel) e las còlas de Renaix o Ardenas flamencas (141 m al mont de l'Enclus e 157 m al Pottelberg).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo comtat de Flandra remonta a l'epòca carolingiana. Lo Tractat de Verdun (843) lo placèt en Lotaríngia, puèi passèt a la Frància Occidentala per lo Tractat de Meersen (870). S’espandiguèt vèrs lo nòrd de França d’en primièr (Lilla, Arràs), puèi vers l'Empèri (Flandra imperiala), de l’auta man d'Escalda, gràcias als comtes que se seguèron de paire en filh de 862 a 1119 (de Baudoïn I a Baudoïn VII) e arribèt a cima de sa poténcia al sègle XII, sota los règnes de Teiric e Felip d'Alsàcia.
Vassal del rei de França, lo comte de Flandra patís puèi la politica centralizaira de son senhor capecian. Annexada per Felip lo Bèl, Flandra se revòlta (Matinas brugesas) e umília la cavalariá francesa a la batalha dels Esperons d'Aur (1302). A la mòrt del comte Loís de Mala (1384), escai a son gendre, lo duc de Borgonha Felip l’Ardit. Província dels Païses Basses espanhòls, puèi austrians, Flandra pèrd Artés al Tractat dels Pirenèus (1659), Lilla e Doai (Flandra francesa) al Tractat d'Ais d'Alemanha (1668), e se vei quitar, puèi restituir, divèrsas vilas flamencas. França, sota la Revolucion, devesís son territòri en dos departaments : lo de Lys e lo d'Escalda, que devendràn las províncias de Flandra Occidentala e de Flandra Orientala.


text:
Golan
Golan (en ebrieu: רמת הגולן Ramat HaGolan, en arabi: هضبة الجولان Haḍbatu 'l-Jawlān) es un plan situat a la frontièra entre Israèl, Liban, Jordania e Siria. En 1967 Israèl annexèt aqueste territòri de Siria (que lo revindica activament) pendent la Guèrra dels Sièis Jorns e, un autre còp, pendent la Guèrra de Yom Kipur en 1973). Las Nacions Unidas, a travèrs de sa resolucion 242, lo considèran coma territòri ocupat.
Geograficament, Golan es confrontat a l'oèst per un bauç de 500 m, lo Lac de Tiberiàs e lo fluvi de Jordan; al sud per lo fluvi de Yarmuk; al nòrd per la termièra internacionala amb Liban, e a l'èst per una larga plana, sonada Hauran. Golan es generalament devesit en tres regions: nòrd (entre Sa'ar e las vals Jilabun ), centrala (entre las vals de Jilabun e de Daliyot), e sud (entre las vals Dlayot e Yarmouk). Lo platèu de Golan a una altitud compresa entre 120 m e 520 m.


text:
Lo cian (del grèc kuavός, kuanos, l'azurit) es una color pura de la lutz de longor d'onda 500 nm. Es de còps que i a nomenada blau clar o blau cèl. Es una mescla de luses blava e verda. Lo cian es la complementària del roge: los pigments cians absorbisson la lutz roja e difusan las luses verda e blava.
Lo pigment cian es una color de basa per la quadricromia utilizada en estampariá. Amb las tenchas magenta, jauna e negra, lo cian es utilizat dins totas las estampadoiras colors utilizant la tecnologia quadricromica (quatre colors de basa) : estampadoira de tencha rajadoira, de sublimacion o de lasèr.
D'unas estampadoiras de tencha rajadoira utilizan doas nuanças de cian: lo cian normal e lo cian clar (light cyan). Dins qualques estampadoiras professionalas, s'utilizan tres tenchas cian : lo cian normal, un cian clar de 50% e un cian ultraclar de 25%.


text:
Wikipèdia:Wikipompièrs
(Se venètz d'ajustar un fuòc, retrobatz-lo en bas de pagina. Un fuòc s'ajusta segon la procedura seguenta...)
Qui son los wikipompièrs ?
Los wikipompièrs intervenon en cas de conflictes d'edicion. Son volontaris e coma pompièrs an pas cap de drech d'administracion, doncas pòdon pas blocar de paginas o d'utilizaires jos lor egida. Los wikipompièrs son moderators e vos ajudaràn a reglar de conflictes entre contributors. Las reclamacions contra d'administrators se devon depausar aicí. Los wikipompièrs depausaràn un bendèl dins la pagina de discussion de l'article en fuòc per i indicar que l'apèl es estat entendut, mas siatz pacients ! los wikipompièrs an sovent besonh de legir de paginas entièras de discussion abans de far un primièr estat dels luòcs. Defugissètz de contactar un wikipompièr particular, perque pòt èsser en defòra de la casèrna o ocupat sus un autre fuòc.
Se volètz venir wikipompièr :
- Per Se rendre util, vejatz dins la pagina Ròtle e metòdes la seccion "que i a de far ?" : i trobaretz un fum d'idèas.
- Per S'informar e Se formar sul ròtle dels wikipompièrs, legissètz la pagina Ròtle e metòdes .
- Per S'inscriure coma wikipompièr, sufís de legir e aprovar la Carta d'intervencion abans de s'inscriure dins la Casèrna
- Per Debatre de l'utilitat o de l'organizacion d'aquesta pagina, utilizatz la pagina de discussion.
- Abans de Respondre a una alèrta, doblidetz pas s'es necessari d'atudar lo senhal. Mercé!
- Archius dels incendis atudats : Transferissètz sus aquesta archiu los incendis atudats
Informacions a l'intencion dels wikipompièrs[modificar | modificar la font]
Pensatz plan de datar/signar cada còp que modificatz l'estatut o lo comentari (objectiu : saber lo darrièr intervenent). E mai, lo comentari es pas un istoric (i a la pagina de detalhs per aquò). Mas just un estat actual e pontual del besonh en pompièrs.
Lista dels fuòcs[modificar | modificar la font]
Ne plus reclasser les articles par section, mais par ordre d'apparition. L'estatut offre un repère visual le long de la pagina (le repère coloré permet de vite s'y retrouver d'un seul coup d'œil).


text:
Saint-Pierre-Bois
Sankt Petersholz en alemannisch (Saint-Pierre-Bois en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Pierre-Bòsc es la primièra municipalitat del marge esquèrre del Giessen en dintrant en la vallée de Villé. Lo sieu finage revestís una conformation pro particulara doncas qu'el enclave gaireben lo territòri de Thanvillé. La municipalitat, vast de 730 a, s'organiza a l'entorn de la vallée de la Estergott #qu'adaiga tanben plan lo vilatge que lo sieu annèxa de Hohwarth. Al nòrd, la municipalitat a pres pels conteforts del Ungersberg (Baerenberg 540 m). A l'èst e al centre, una sèria de tucs boisées (Lattenraiun 385 m, Rothe Hecken 476 m) marca lo passatge del Val de Villé al vignoble de la region de Barr. Al sud, la municipalitat s'estend sus las primièras pendentas del massís del Berntein, #que domina Dambach-la-Vila, fins al fons de la vallée del Giessen pauc abans lo sieu abocat la plana. Lo pòble s'es establit la longitud de la vallée de la Estergott, al pè del polit tuc del Kirchberg (380 m, glèisa Santa-Gilles). Lo caseriu de Hohwarth se étire lududes tanben la longitud del thalweg, sul traçat de la rota de Villé a Barr, entre lo Kirchberg e lo Baerenberg. Los granjas isoladas de Hunswwiller e de las Hutten remembran una localité desapareguda.
Saint-Pierre-Bois est la première commune de la rive gauche du Giessen en entrant dans la vallée de Villé. Son finage revêt une conformation assez particulière puisqu'il enclave presque le territoire de Thanvillé. La commune, vaste de 730 ha, s'organise autour de la vallée de l'Estergott qui arrose aussi bien le village que son annexe de Hohwarth. Au nord, la commune est rejoint par les conteforts de l'Ungersberg (Baerenberg 540 m). À l'est et au centre, une série de collines boisées (Lattenraiun 385 m, Rothe Hecken 476 m) marque le passage du Val de Villé au vignoble de la région de Barr. Au sud, la commune s'étend sur les premières pentes du massif du Berntein, qui domine Dambach-la-Ville, jusqu'au fond de la vallée du Giessen peu avant son débouché sur la plaine. Le village s'est établi le long de la vallée de l'Estergott, au pied de la belle colline du Kirchberg (380 m, église Saint-Gilles). Le hameau de Hohwarth s'étire lui aussi le long du thalweg, sur le tracé de la route de Villé à Barr, entre le Kirchberg et le Baerenberg. Les fermes isolées de Hunswwiller et des Hutten rappellent une localité disparue.


text:
Wikipèdia:Nauc de sabla
Vegetacions mediterraneas
Lei climas mediterranèus constituïsson de climas de transicion entre lei climas oceanics (temperat e sub-tropicau umid) e lo clima tropicau arid entre lei latituds 32 a 38° N ò S dins lei còstas dau ponent dei continents (levat Euròpa, fins a 44° N).
Son originaus per lo fach qu'exista una periòda sèca centrada sus la sason cauda, de durada variabla qu'impòsa a la vegetacion en plaça una pression de seleccion per la secaressa.
Per simplificar, aquestei climas podon estre caracterisats per una secaressa mediterranea estivala (au mens un mes sec d'estiu ambé lei precipitacions en milimetres inferioras a doas fes lei temperaturas en gras Celsius : P[mm] < 2T[°C]). La durada de la periòda de secaressa estivala pòu caraterisar de variantas :
Somari
- 1 Caracteristicas dei climas mediterranèus
- 2 Lei regions mediterraneas dau monde
- 3 Adaptacions fisiòlogicas dei vegetaus inducidas per lo clima[3]
- 3.1 Lei plantas annalas
- 3.2 Lei plantas d'organs sosterranhs
- 3.3 Lei plantas de fuelhas correjosas
- 3.4 Lei plantas peludas
- 3.5 Lei plantas de fuelhas cubertas de ciera
- 3.6 Lei plantas aromaticas
- 3.7 Lei plantas de fuelhas de superficia reducida
- 3.8 Lei plantas de fuelhas caducas
- 3.9 Lei plantas succulentas
- 3.10 Lei plantas de ramèus clorofillencs
- 4 Adaptacions au fuòc
- 5 Lei problèmas comuns
- 6 Similituds et diferéncias fisiònomicas dei zònas mediterraneas
Caracteristicas dei climas mediterranèus[modificar | modificar la font]
Aquestei climas son adonc caracterisats per una secaressa mediterranea centrada sus l'estiu, mai que pòu desbòrdar sus prima e / ò auton.
Lei climas mediterranèus son pas de climats especificament secs per çò qu'es dei precipitacions annalas, lei mejanas podon estre entre 100 e mai de 1 000 mm per an.
Au contrari, lo nombre de jorns de gelada e sustot lei minimums absoluts foncionan coma de regulators ambé un impact dei fregs fòrça sevèrs sus lei limits de mai que d'una espècia mediterranea coma l'olivier (Olea europaea subsp. europaea var. sylvestris) ò lo pin blanc (Pinus halepensis) en zòna circum-mediterranea.
La mejana dei minimums dau mes lo mai freg (m) fuguèt retenguda[1] per definir lei subdivisions termicas dei climas mediterranèus :
- Infrà-mediterranèu : m > 7°C
- Termò-mediterranèu : 3 < m < 7°C
- Mesò-mediterranèu : 0 < m < 3°C
- Suprà-mediterranèu : -3 < m < 0°C
- Montanhòu-mediterranèu : -7 < m < -3°C
- Orò-mediterranèu : -10 < m < -7°C
Aquestei valors son ligadas essencialament ais altituds mais tamben a la situacion latitudinala e a l'acrèissament de la continentalitat.
Per anar mai luenh, de variantas termicas podon esser donadas que completan lei subdivisions termicas dei climas mediterranèus :
La nocion d'estanci altitudinau de vegetacion, desvelopada per EMBERGER e modificada per diferenteis autors[2] permèt de definir sièis biòclimas en considerent lei valors dei precipitacions annalas mejanas P :
Lei regions mediterraneas dau monde[modificar | modificar la font]
La zòna circum-mediterranea[modificar | modificar la font]
La region dau Cap[modificar | modificar la font]
La region californiana[modificar | modificar la font]
Lo Chile median[modificar | modificar la font]
L'Austràlia miegjornala[modificar | modificar la font]
Lo sud-oèst de l'Austràlia[modificar | modificar la font]
Adaptacions fisiòlogicas dei vegetaus inducidas per lo clima[3][modificar | modificar la font]
Lo principau problèma a resouvre per una planta mediterranea es la resisténcia a la secaressa estivala. Aquestei vegetaus, dich xeròfils, an desvelopat mai que d'una fòrma d'adaptacion a-n-aquestei condicions. Per eisemple, un enraiçament prefond que permet de prospectar un grand volum de sòu e de prelevar l'aiga en reserva en prefondor, mais pas solament...
Lei plantas annalas[modificar | modificar la font]
Lei plantas annalas ò teròfits son aquelei que passan l'estiu sota la fòrma de grana dins lo sòu. Tre que lei pluejas d'auton arriban, sei granas van grelhar per donar de plantas que van crèisser, florir, fruchar e morir avans que n'arriba una nòva secaressa estivala.
Lei plantas d'organs sosterranhs[modificar | modificar la font]
Son dichas geofits. Fòrça erbas non moran pas a la fin de la prima après la dispersion dei granas. Lei plantas maires survivan sota la fòrma d'un bulbe, d'una cabòça, d'una bocela, d'un rizòma, d'un tubercul ò d'una raiç aclapats dins lo sòu, organs que van viure alentits fins ai pluejas d'auton.
Es lo cas de mai que d'una espècia d'Orchidaceae cosmopolitas, dei Liliaceae, Amaryllidaceae e Iridaceae d'Euròpa e d'Africa dau Sud, deis Alstroemeria sp. dau Chile...
Lei plantas de fuelhas correjosas[modificar | modificar la font]
Mantuna espècia de plantas mediterraneas an de fuelhas correjosas per espessiment e durciment de sa cuticula. Son dichas de plantas esclerofillas, ambé coma eisemple lo lentiscle (Pistacia lentiscus), l'euse (Quercus ilex) ò l'avaus (Quercus coccifera) en Euròpa mediterranea, lei Fagaceae sempreverds de Califòrnia ò lei Myrtaceae entre lei quaus leis eucaliptús d'Austràlia (Eucalyptus sp.).
Lei plantas peludas[modificar | modificar la font]
Aquestei plantas an un tapís de peus pron sovent sota lei fuelhas per evitar de perdre tròp d'aiga per esvapotrespiracion. Per eisemple, la massuga blanquinosa (Cistus albidus) qu'a peus sus totei lei fuelhas ò lo suvier (Quercus suber) solament sus la fàcia inferiora.
Lei plantas de fuelhas cubertas de ciera[modificar | modificar la font]
Aquelei plantas an la cuticula (sovent la fàcia superiora) cuberta de cièra çò que limita l'evaporacion e tamben rebate lei rais solari. Coma exemple de vegetaus amb aquela particularitat : l'arbocier (Arbutus unedo) ò lo palmier nan (Chamaerops humilis) en zòna pròche de Miegterrana.
Lei plantas aromaticas[modificar | modificar la font]
Aquelei vegetaus an de glandas epidermicas amb esséncias volatilas menant un refregiment superficiau çò que demèna lei perdas d'aiga. Lei familhas de plantas fòrça coneigudas per aquò son lei Lamiaceae (lavandas, romanin, farigola...), mai tamben leis eucaliptús d'Austràlia.
Lei plantas de fuelhas de superficia reducida[modificar | modificar la font]
Se pòu trobar dins aquest grop de plantas de fuelhas :
- de bòrd envirolat coma lo romanin (Rosmarinus officinalis) ò lo queirelet (Lavandula stoechas), mais tamben de plantas de fuelhas en agulhas coma lei pins (Pinus sp.), lo cade (Juniperus oxycedrus), lei brugas (Erica sp.),
- en escaumas coma lei ciprès (Cupressus sp. en Miegterrana e Califòrnia, Calocedrus decurrens en Califòrnia, Austrocedrus chilensis en Chile, Callitris sp. en Austràlia, Widdringtonia sp. en Africa dau Sud) ò autre morven (Juniperus phoenicea).
Lei plantas de fuelhas caducas[modificar | modificar la font]
Mai que d'un aubrilhon lenhós mediterranèu perde sei fuelhas a la debuta de l'estiu per intrar en letargia.
Lo mai coneigut es la lanchuscla auborada (Euphorbia dendroides) en zòna circum-mediterranea centrala termò-mediterranea.
Lei plantas succulentas[modificar | modificar la font]
Sei fuelhas, cambas e raices an de teissuts vegetaus capables d'engranjar de reserva d'aigua pendent lei pluejas.
Mai que d'una familha de plantas an causit aquela caracteristica, lei mai coneiguts son lei cactús de Califòrnia ò de Chile, mai tamben Sedum sp. e la coparella (Umbilicus pendulinus) d'Euròpa, certaneis Euphorbia dau sud extrèm d'Euròpa, d'Africa dau nòrd ò d'Africa dau Sud, leis Agave de Califòrnia, Aloes Sud-Africans e autrei Mesembryanthemaceae d'Africa dau Sud, de Chile ò d'Austràlia.
Lei plantas de ramèus clorofillencs[modificar | modificar la font]
Es una compensacion de l'abséncia ò de la tombada sasonièra dei fuelhas per de cambas capable de produrre tamben de moleculas de sucre sensa trespirar autant qu'ambé lei fuelhas.
Per eisemple, lo ginest d'Espanha (Spartium Junceum) a de ramèus clorofillencs que pòdon assegurar la fotòsintèsi après la tombada dei fuelhas a la fin de la prim.
Adaptacions au fuòc[modificar | modificar la font]
En regions mediterraneas, leis ecosistèmas son somés despuei totjorn a un factor de perturbacion especific : lei fuòcs, initialament atubats per lo tròn.
Dins lei periòdes pre-istòrica e istòrica, lei fuòcs d'origina umana se son multiplicats, causats d'en promier per caçar bèstias fèras (Aborigèns en Austràlia, Amerindians), puei per favorisar pasturgatge e eissarts (Euròpa e Africa dau nòrd).
Fin-finala, lei fuòcs persistan dins leis zònas mediterraneas lei mai popladas perque leis imprudéncias ò mauvolenças degudas ais umans.
Liberacion de nombrosei granas[modificar | modificar la font]
La liberacion de fòrça granas que lo grelhament pòu esser estimulat per lo fuòc, coma lei Cistaceae en Miegterrana ò Proteaceae en Chile, Africa dau Sud e Austràlia.
Regeneracion vegetativa[modificar | modificar la font]
De sagatons se desvelopan pron rapidament deis socas dins lo sòu (mai rapidament que la grelhada dei granas) ò sus ramèus protegits per ruscas espessas (lo suvier es lo mai coneigut per aquò en Occitània). Aquesteis espècias jogan un ròtle fondamentau dins la resisténcia deis ecòsistèmas forestiers ai fuòcs.
Podriem citar aquí una granda part deis espècias constitutivas dei "matorrals" (Chile), "chaparrals" (Califòrnia), maquìs e garrigas (Miegterrana dau ponent), "friganas" (Miegterrana dau levant), "fynbos" (Africa dau Sud) ò encara "kwongan" e "mallees" (Austràlia).
Proteccion deis granas maduras dins pinhas plènas de resina[modificar | modificar la font]
Aquest fenomèn qu'es dich "serotinia" eisiste en quauquei conifèrs (dins pinhas) ò autreis espècias dins d'organs especiaus.
En Miegterrana occitana, son que doas pins qu'an aquela particularitat : lo pin blanc (Pinus halepensis) e lo pinastre (Pinus pinaster). En Miegterrana dau levant lo pin blanc de Turquia (Pinus brucia).
En Califòrnia podem arremarcar que lo pin de Monterey (Pinus radiata) a de pinhas plènas de resina que son dubertas solament per lo fuòc, leissent bandir lei granas que van trobar un sòu completament vueje de tota concurréncia per grelhar.
Lei problèmas comuns[modificar | modificar la font]
Similituds et diferéncias fisiònomicas dei zònas mediterraneas[modificar | modificar la font]
- ↑ , QUÉZEL P. & F. MÉDAIL, 2003. Écologie et biogéographie des forêts du bassin méditerranéen. Éd. Elsevier. 571 pages.
- ↑ , LE HOUÉROU H.N., 1971. L'écologie végétale dans la région méditerranéenne. Institut Agronomique Méditerranéen. Bari. 55 pages.
- ↑ MACQUART-MOULIN F., 2008. Les plantes méditerranéennes et la sécheresse. Société du Canal de Provence. 4 pages.


text:
Arquimèdes
Arquimèdes de Siracusa (en grèc: Ἀpxιuήδnς/Arkhimếdês), nascut a Siracusa vèrs 287 av. J.-C. e mòrt a Siracusa en 212 av. J.-C., foguèt un scientific grèc de Sicília de l'Antiquitat, fisician, matematician e engenhaire.
Entre sei domenis d'estudi en fisica, se pòt citar l'idrostatica, l'estatica e l'explicacion dau principi dau paufèrre. Se li atribuís la concepcion de divèrs dispositius innovants, coma lo vitz d'Arquimèdes.
Se considèra generalament Arquimèdes coma lo pus grand matematician de l'Antiquitat e un dei pus grands de totei lei temps [1],[2]. Utilizèt lo metòde d'exaustion per calcular l'aira sota un arc de parabòla per mejan de la soma d'una seria infinida e balhèt un enquadrament de pi d'una precision remarcabla[3]. Introduguèt tanben l'espirala que pòrta son nom, de formulas per lei volums limitats per lei superfícias de revolucion e un sistèma engenhós per exprimir de nombres fòrça grands.
A diferéncia de seis invencions, leis escrichs matematics d'Arquimèdes foguèron gaire coneguts dins l'Antiquitat. Lei matematicians d'Alexàndria leis avián legits e citats, mai la premiera compilacion foguèt facha ren qu'en 530 après Jèsus Crist per Isidòr de Milet, mentre que lei comentaris de l'òbra d'Arquimèdes escrichs per Eutocius au sègle VI durbiguèron per lo premier còp l'òbra d'Arquimèdes a un public pus larg. Lo nombre pron reduch de còpias de l'òbra escricha d'Arquimèdes qu'an subreviscut a travèrs l'Edat Mejana es estat una fònt poderosa d'inspiracion per lei scientifics de la Renaissença[4], mentre que la descubèrta en 1906 d'òbras inconegudas d'Arquimèdes dins lo palimpsèst d'Arquimèdes a balhat d'idèas novèlas sus lo biais qu'obtenguèt de resultats matematics[5].
Somari
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Se conois gaire la vida d’Arquimèdes; per exemple sabèm pas se se maridèt ni s'aguèt d'enfants. Leis informacions que lo pertòcan vènon principalament de Polibi (202 av. J.-C. — 126 av. J.-C.), Plutarc (46 - 125), Tit Livi (59 av. J.-C. – 17 ap. J.-C.) o ben encara per lo cas de l’anecdòta de la banhadoira, de Vitruvi, arquitècte roman celèbre. Aqueleis escrichs son donc, alevat per Polibi, fòrça posteriors a la vida d’Arquimèdes.
En çò que pertòca lei matematicas, avèm conoissença de divèrsei publicacions, òbras e correspondéncias d'Arquimèdes. Per còntra, considerèt pas util de botar per escrich seis òbras d’engenhaire que lei conoissèm solament per d'autrei.
Arquimèdes seriá nascut a Siracusa en 287 av. J.-C. Son paire seriá [6] un astronòm, Fidias, fiu d’Acupater, qu'auriá començat son instruccion. Èra contemporanèu d'Eratostènes. Se supausa que completèt seis estudis a la fòrça celèbra Escòla d'Alexàndria. Siam segurs aumens que ne conoissiá de professors puei que s'es retrobat de letras qu’auriá escambiat amb elei[7].
Pròche de la cort de Hieron II, rei de Siracusa[8], intrèt a son servici coma engenhaire e participèt a la defensa de la vila durant la Segonda Guèrra Punica. Moriguèt en 212 av. J.-C. quand lei fòrças dau Roman Marcellus s'apoderèron de la vila après dos ans de sètge.
Apòrts en geometria[modificar | modificar la font]
Arquimèdes es un matematician de granda envergadura, principalament geomètra. S’interessèt a la numeracion e a l’infinit, afirmant per exemple qu’aviá l’idèa de l’infinitat dei grums de sabla, mai que lei faudriá nombrar (es l’objècte dau tractat intitulat tradicionalament L’Arenari, Ψάuuιtnς)[9]. Un sistèma de numeracion vesin d'aqueu d’Arquimèdes èra l’objècte dau libre I (mutilat) de la Colleccion Matematica de Pappus d’Alexàndria. La màger part de seis òbras pertòcan la geometria ambé:
- l'estudi dau cercle onte met au ponch un metòde d’aproximacion de pi per mejan de poligòns regulars, e prepausa lei fraccions seguentas per aproximacions: 22/7, 223/71.
- l'estudi dei conicas, en particular la parabòla que ne presenta doas qüadraturas fòrça originalas. Prolònga l'òbra d’Eudòxe de Cnidos subre lo metòde d'exaustion.
- l'estudi deis airas e dei volums que fa d'eu un precursor dau calcul integrau avenidor. Trabalhèt en particular subre lo volum de l'esfèra e dau cilindre e demandèt que se gravèsse aquelei figuras subre sa tomba. Dins son tractat De l'esfèra e dau cilindre , aviá demostrat que lo repòrt dei volums d’una bola e d’un cilindre, se l'esfèra es tangenta au cilindre per la fàcia laterala e lei doas basas, es egau a 2/3, ansin coma lo repòrt de sei superfícias (en i comprenent, per lo cilindre, la superfícia dei dos discs).
- l'estudi de l'espirala que pòrta son nom, que ne balhèt tanben una qüadratura.
- lo metòde d’exaustion e l’axiòma de continuitat (present dins leis Elements d’Euclides, proposicion 1 dau libre X: « En levant de la màger de doas grandors donadas mai de sa mitat, e dau rèsta mai de sa mitat, e ansin successivament, s'obtendrà (en reïterant lo procedit tant de còps coma serà necessari) una grandor mendra que la pus pichona ». En se fondant sus aqueu metòde, s'es poscut faire d’Arquimèdes un precursor dau calcul infinitesimau. Lo Metòde d'Arquimèdes apareis en particular dins un palimpsèst conegut coma palimpsèst d'Arquimèdes, que contèn tanben lei tractats Dei còrs flotants, e lo Stomachion.
Apòrts en mecanica[modificar | modificar la font]
Se considèra Arquimèdes coma lo paire de l'estatica. Dins son tractat, De l'equilibri dei figuras planas, s'interèssa au principi dau paufèrre e a la determinacion de centres de gravitat.
Se li atribuís tanben lo principi d'Arquimèdes subre lei còrs immergits dins un liquid (Dei còrs flotants).
Trabalhèt tanben subre l'optica (La catoptrica).
Metèt en practica sei conoissenças teoricas dins un grand nombre d'invencions. Li devèm, per exemple,
- de maquinas de traccion onte provèt que per mejan de carrèlas, de palans e de paufèrres, un òme pòt solevar ben mai que son pes.
- de maquinas de guèrra (principi de l'arquiera, catapultas, braç mecanics utilizats dins lo combat navau). Entre lei maquinas de guèrras pus importantas, fau notar l'aparelh per mesurar lei distàncias (odomètre) que lei Romans manlevèron[10] a Arquimèdes. En efièch, per que l'armada siá eficaça, deu èsser repausada e lei jornadas de marcha devon donc èsser identicas. La maquina d'Arquimèdes se deu realizar ambé de dents d'engranatge ponchudas e non pas carradas (en rason d'aquela error, fauguèt fòrça temps per la reconstituir).
- lo vitz sensa fin e lo vitz d'Arquimèdes, que n'aduguèt, çò sembla, lo principi d'Egipte e que se'n serviguèt per remontar d'aiga. Se li atribuís tanben l'invencion dau vitz e de l'escró.
- lo principi de la ròda dentada que gràcias an ela construguèt un planetari representant l'Univèrs tau coma èra conegut a l'epòca.
Legenda[modificar | modificar la font]
L'engèni d'Arquimèdes en mecanica e en matematicas fa d'eu un personatge excepcionau de la Grècia antica e explica la creacion a son sujet de fachs legendaris. Seis admirators, entre elei Ciceron que descurbiguèt sa tomba[11], Plutarc que relatèt sa vida, Leonard de Vinci, e pus tard Auguste Comte an perpetuat e enriquit lei còntes e legendas d’Arquimèdes.
Eurêka[modificar | modificar la font]
Coma a totei lei grands sabents, la memòria collectiva a associat una frasa, una fabla transformant lo descurbeire en eròi mitic: a Isaac Newton es associada la poma, a Louis Pasteur lo pichon Joseph Meister, a Albert Einstein la formula E = mc².
Per Arquimèdes, serà lo mot Eurêka! (en grèc eὕpnka/heúrêka significant « Ai trobat! ») qu'auriá prononciat en corrent nus a travèrs lei carrieras de la vila. Segon Vitruvi [12], Arquimèdes veniá de trobar la solucion d'un problèma pausat per Hieron II, tiran de Siracusa. En efièch, Hieron aviá balhat a un orfèbre una quantitat d'or per façonar en una corona. Per èsser segur que l'orfèbre l'aviá pas enganat en substituissent d'argent (metau mens car) a una partida de l'or, Hieron demandèt a Arquimèdes de determinar s'aquela corona èra efectivament constituida d'or unicament, e senon, d'identificar sa composicion exacta. Es dins sa banhadoira, mentre que cercava dempuei de temps, qu'Arquimèdes trobèt la solucion e sortiguèt dau sieu en prononciant la frasa famosa. Bastava de mesurar lo volum de la corona per immersion dins l'aiga puei de la pesar per comparar sa massa volumica a aquela de l'or massís.
L'anecdòta es mausegura. Figura pas dins lei pròpris escrichs d'Arquimèdes. En mai, lo metòde utilizat (calcul de la massa volumica de la corona) es pron simple e a pas de relacion ambé l'empencha d'Arquimèdes, que sa concepcion es fòrça mai complèxa. Es probable que Vitruvi ague agut fum d'una descubèrta d'Arquimèdes subre lei còrs immergits dins l'aiga, sensa ne saber mai.
Lo sètge de Siracusa e lei miraus d'Arquimèdes[modificar | modificar la font]
Segon la legenda, pendent lo sètge de Siracusa per la flòta romana, Arquimèdes auriá mes au ponch de miraus gigants per reflectir e concentrar lei rais dau soleu dins lei velas dei naviris romans e ansin leis abrar. Aquò sembla gaire probable, car la tecnica de l'epòca (existissiá que de miraus en bronze polit) permetiá pas de fabricar de miraus de grandei dimensions.
La mòrt d’Arquimèdes[modificar | modificar la font]
En -212, après dos ans de sètge, lei Romans prenguèron Siracusa. Lo generau Marcus Claudius Marcellus desirava pasmens d'esparnhar lo sabent. Malurosament, segon Plutarc[13], un sordat roman crosèt Arquimèdes mentre qu'aquest traçava de figuras geometricas au sòu, s'estent pas avisat de la presa de la vila. Destorbat per lo sordat, Arquimèdes li auriá mandat: « Desaigues pas mei cercles! » (Mn uou touς kύkλouς tάpatte). Lo sordat, encanhat, l’auriá alora tuat d’un còp d’espasa. En omenatge a son gèni, Marcellus li faguèt de grandei funeralhas e faguèt dreiçar un tombèu adornat d'esculturas que representavan leis òbras dau defunt.
Tractats[modificar | modificar la font]
Arquimèdes escriguèt divèrs tractats, que dotze nos son estats transmés. Se supausa que quatre o cinc d'elei se perdèron.
- De l’equilibri dei figuras planas, libres I e II: principi de l'estatica, associativitat dau baricentre, centre de gravitat dau parallelogramma, dau triangle, dau trapèzi, de segments de parabòlas...
- La qüadratura de la parabòla: aira d'un segment de parabòla.
- De l'esfèra e dau cilindre , libres I e II: aira dau cilindre, dau còn, de l'esfèra, d'un segment d'esfèra; volum dau cilindre, de la bola, d'un sector de bola.
- Deis espiralas: aira de domenis limitats per una espirala, tangenta a l'espirala.
- Subre lei conoïdes e leis esferoïdes: volum d'un segment de paraboloïde, d'iperboloïde o d'ellipsoïde.
- Dei còrs flotants, libres I e II: principi d'Arquimèdes, equilibri de divèrs còrs dins un liquid.
- De la mesura dau cercle: aira dau disc, circonferéncia dau cercle.
- L'arenari: nombre de grums de sabla contenguts dins l'Univèrs.
- La catoptrica.
- Dau metòde: l'unica còpia de Lo Metòde e l'unica còpia dau Tractat dei còrs flotants en grèc datan dau sègle X e apareisson sota un tèxte religiós dau sègle XII subre un palimpsèst, lo palimpsèst d'Arquimèdes, que foguèt descubèrt solament en 1906[14] [15].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Calinger, Ronald (1999). A Contextual History of Mathematics. Prentice-Hall, 150. ISBN 0-02-318285-7. “Shortly after Euclid, compiler of the definitive textbook, came Archimedes of Siracusa (ca. 287 212 BC), the most original and profound mathematician of antiquity.”
- ↑ Archimedes of Siracusa
- ↑ A history of calculus
- ↑ Galileo, Archimedes, and Renaissance engineers
- ↑ Archimedes - The Palimpsest
- ↑ Arquimèdes o escriu explicitament dins son tractat L’Arenari, cap. I, 3ena ipotèsi: « Lo diamètre dau soleu es trenta còps pus grand qu'aqueu de la Luna […] e mai entre leis astronòms anteriors… mon car paire Fidias (Φeιδίa δὲ toῢ ἁuoῢ πatϱὸς) ague temptat de lo presentar coma dotze còps pus grand ».
- ↑ Dositèu, Conon de Samos e Eratostènes son lei destinataris dei libres d’Arquimèdes. Diodòr de Sicília (libre V, 37) menciona tanben qu’Arquimèdes viatgèt en Egipte.
- ↑ (aicí fau prendre lo mot de familha au sens fòrça larg de « quauqu’un de l'ostau de Hieron »)
- ↑ (fr) Hourya Benis Sinaceur, La pensée mathématique de l’infini, conferéncia dau 2 de febrier de 2004 subre lo site dau Licèu Enric IV.
- ↑ Aquel aparelh es descrich dins lo libre X dau De architectura de Vitruvi.
- ↑ Ciceron, Lei Tusculanas, Libre V, cap. XXIII, §64-65, [1].
- ↑ Vitruvi, « De Architectura, Libre IX, chap.3, paragrafs 9–12 », Universitat de Chicago
- ↑ Plutarc, Vida de Marcellus, capítol XIX, 8-12.
- ↑ Bulletin de l'ICC, nº 28, décembre 2001 subre la participacion de l'ICC a la restauracion dau palimpsèst d'Arquimèdes
- ↑ William Noel, Reviel Netz, Le codex d'Archimède, éd. JC Lattès (2008) ISBN 978-2-7096-2935-5


text:
218
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 218 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Revòuta dei legions de Siria còntra Macrin a l'iniciativa dei princessas de l'Ostau Sever. Desfach en junh, Macrin es massacrat per sei soudats e Elagàbal i succediguèt. Pasmens, dins lei fachs, lo poder es dirigit per sa grand e sa maire.