text:
Empèri Pèrsa
Pèrsia (en grèc ancian ἡ Πepσίς / hê Persis’) es lo nom metonimic[1] eritat dels Grècs de l'Antiquitat per designar lo territòri governat pels reis aquemenidas. L'apogèu de la Pèrsia antica foguèt jos la dinastia aquemenida que los conquerents Dàrius Ièr e Xèrxes Ier espandiguèron lor territòri fins a venir lo mai grand territòri alara conegut .
Cobejada, aquela region foguèt conquerida entre autres per Alexandre lo Grand al sègle IV, pels Parts dins la segonda mitat del sègle II abC, per las tropas musulmanas al sègle VII, per Genghis Khan al sègle XIII, per Barlan a sègle XIV. Los Iranians pasmens contunhan de parlar persan. La relacion de Pèrsia al monde arabi fa pensar a aquela de Grècia e regard de Roma: conquistada militarament, balhèt la cultura a son vencedor coma mejans los pensaires Omar Khayyam, Avicena, Al-Khawarizmi, etc...
Al sègle III, jos la dinastia sassanida, apareis lo mot Ērān o Ērānšahr, que significa « país dels Arians », tradusit tanben per « país dels Iranians ». Al sègle VII, aprèp la casuda dels sassanidas, lo país torna prendre a l'estrangièr le nom de « Pèrsia », qu'èra utilizat fins a 1934, quand Reza Pahlavi demandèt a las representacions diplomaticas de nomenar lo país Iran, coma los iranians totjorn nomenèron lor país.
Somari
Cronologia[modificar | modificar la font]
- Sègle X AbC: poblament del plan iranian pels Arians al nòrd e dins lo Fars, pels Mèdes dins l'oèst.
- vèrs -750 : Deiocès fondèt lo primièr reialme mède, que sa capitala èra Ecbatane.
- -612 : los Mèdes s'emparèron de Niniva, provocant la casuda d'Assiria.
- -552 : Pèrsia venguèt un reialme independent jol rei Cirus II.
- -550 : Cirus II destituiguèt l'Empèri Mède e fondèt l'Empèri Pèrsa, que s'espandirà dins tot l'Orient Mejan, de la mar Egèa fins a Índia, d'Egipte fins a Afganistan. Naissença de Dàrius Ièr, rei de Pèrsia. † 486 abC.
- -522 : Aprèp la mòrt de Cambís, lo mague Smerdis usurpèt lo poder ne se fasent passar per Bardiya, fraire d'un mòrt; foguèt assassinat per de generals capitanejats per Dàrius. Començament del reialme de Dàrius Ier, rei de Pèrsia. (fins en 486 abC.)
- -518 : La Via reiala de 2683 km foguèt bastida per tot l'Empèri Pèrsa.
- -490 : Los Pèrsas del rei Dàrius foguèron vencits per una coalicion de Grècs a Maraton; es l'episòdi pus marcant de la Premiera Guèrra Medica.
- -486 : Mòrt de Dàrius Ièr, rei de Pèrsia. Començament del reialme de Xèrxes, rei de Pèrsia. (fins en 465 abC.)
- -482 : Per mestrejar una revòlta Babilònia contra la dominacion pèrsa, Xèrxes faguèt destruire los temples de la vila, coma l'Esagil.
- -480 : Pendent la Segonda Guèrra Medica los Grècs enfonzèron la marina pèrsa a Salamina (Salamis).
- -479 : Atenas refusèt l'ofèrta avantatjosa de passar del costat pèrsa.
- -472 : Dins sa pèça Los Pèrsas, Esquil presentèt al public atenenc la batalha de Salamina vista del costat pèrsa.
- -465 : Xèrxes Ièr foguèt assassinat. Son filh Artaxèrxes Ièr alara vengut rei de Pèrsia.
- -459 : Aprèp aver ajudat de rebèls egipcians contra lo poder pèrsa, los Grècs deguèron fugir e se retirar dins una illa del dèlta de Nil.
- -404 : Egipte ven independenta de Pèrsia.
- -401 : Lo rei pèrsa Artaxèrxes II vencèt e tuèt son fraire Cirus lo Jove a Cunaxa.
- -396 : Lo rei d'Esparta Agesilas II vencèt lo satrapa pèrsa Tissafèrn.
- -386 : Esparta e Grècia signèron un tractat, la patz d'Antalcidas o patz del Rei, reconeissent los dreches de la Pèrsia d'Antaxèrxes sus Asia e Chipre e los dreches d'Atenas sus las illas de Skiròs, d'Imbròs e de Lemnos.
- -370 : Los satrapas de l'Empèri Pèrsa dintrèron en revòlta contra lo poder central, en seguida de l'independéncia d'Egipte en -404.
- -338 : Decès d'Antaxèrxes, rei de Pèrsia assassinat per son eunuc favorit.
- -333 : Alexandre lo Grand vencèt lo rei pèrsa Dàrius III Codoman a la batalha d'Issos.
- -331 : Alexandre lo Grand vencèt lo rei pèrsa Dàrius III a la batalha de Gaugamèlas.
- -312 : Començament del reialme de Seleucos Ièr, fondator de la dinastia seleucida de Pèrsia. (fin en 280 abC.)
- -115 : Los Parts, que lors aujòls venon de las tribús de l'Èst de la mar Caspiana, venent mèstres de Bactriana (lo Nòrd d'Afganistan), de Pèrsia e de Mesopotamia.
- 211 : Ardachir venguèt rei d'una partida de Pèrsia.
- 224 : Pèrsia foguèt unificada per Ardachir.
- 226 : Ardacher vencèt Artaban V, darrièr rei dels Parts e fondèt une novèla dinastia pèrsa, los sassanidas.
- 227 : Pèrsia ven mestressa de tot l'Empèri Part.
- 241 : Començament del reialme de Shapur Ièr, rei de Pèrsia. (fins en 272)
- 242 : Mani comencèt de predicar sa doctrina religiosa en Pèrsia.
- 259 : Lo rei pèrsa Shapur Ièr capturèt l'emperaire Valerian.
- 297 : Narsés, lo rei sassanida de Pèrsia prenguèt la plaça del rei Tiridate IV d'Armenia.
- 298 : Lo rei pèrsa Narsés deu signar un tractat amb Roma.
- 309 : Començament del reialme de Shapur II, rei de Pèrsia (fins en 379)
- 332 : Novèl recuèlh de doctrinas de Zaratostra en persan (Avesta).
- 337 : Començament de la guèrra pèrsa contra Roma. (fins en 350)
- 348 : De femnas son enrotladas en Pèrsia dins los servicis auxiliars de l'armada.
- 350 : Los Uns envasiguèron Pèrsia e Índia.
- 359 : Shapur II envasiguèt Siria e prenguèt la vila romana d'Amida aprèp una dura batalha.
- 363 : L'emperaire Julian envasiguèt Pèrsia e vencèt los Pèrsas davant las muralhas de lor capitala, Ctesifon.
- 390 : Teodòsi Ièr e lo rei Shapur III de Pèrsia signèron un tractat per se partejar Armenia.
- 399 : Yazdgard monta sul tròn de Pèrsia. Foguèt tolerant pel cristianisme e aviá de bonas relacions amb los Romans.
- 422 : Teodòsi II, emperaire roman d'Orient, e lo rei Vahram V de Pèrsia signèron un tractat de patz.
- 430 : Los Uns Eftalitas, establits en Asia Centrala, ataquèron Pèrsia.
- 506 : Aprèp una contra ofensiva romana, en Mesopotamia, la patz est tornèt entre l'Empèri d'Orient e Pèrsia.
- 516 : Lo persan Mazdak definiguèt la doctrina del Mazdakisme.
- 529 : La darrièra escòla de filosofia en Euròpa, a Atenas, s'acaba e los darrièrs mèstres de filosofia emigrèron en Pèrsia.
- 531 : Lo movement collectivista de Mazdak es vencit en Pèrsia. Començament del reialme de Kosro Ier, rei de Pèrsia. (fin en 579)
- 532 : L'Empèri Bizantin donèt a Pèrsia 3548 kg d'aur per fortificar Caucàs.
- 561 : L'emperaire bizantin Justinian signèt un novèl tractat avec Khosro Ièr, lo rei dels Pèrsas tornèt establir la frontièra entre Pèrsia e l'Empèri Roman d'Orient. L'emperaire bizantin Justinian acceptèt de pagar un tribut annal a Pèrsia. Pèrsia garantís a Bizanci 50 ans de patz.
- 589 : Lo rei de Pèrsia Khosro Ier es depausat per una revòlta militara e fugiguèt a Constantinòble per demandar d'ajuda.
- 590 : Començament del reialme de Khosro II, rei de Pèrsia. (fins en 628)
- 591 : L'emperaire bizantin Maurici tornèt establir sul tròn lo rei de Pèrsia Khosro II. En retorn, recebèt de concessions territorialas importantas. La patz torna entre ambedós empèris.
- 600 : Los molins de vent son utilizats en Pèrsia per l'irrigacion.
- 627 : Eraclius, alliat als Khazars, arribèt davant Niniva e destruiguèt l'armada pèrsa.
- 632 : Començament del reialme de Yazdgard III, darrièr rei sassanida de Pèrsia. (fin en 651)
- 632 : Lo califa Abou Bakr somet las tribús aràbias revoltadas. Marchèt cap a Siria e Pèrsia en 634
- 637 : Los Arabis destruiguèron l'armada persana a la batalha d'al-Qadisiyya.
- 900 : Los molins de vent arribèron de Pèrsia dins l'Espanha musulmana.
- 975 : Lo Persan Muvaffak escriguèt un tractat dels remèdis.
- 1048-1131 : Omar Khayyam
- 1055 : Los nomadas turcs seldjoukides, sunnitas, qu'èran ja fòrça dins las armadas del califat abbassida s'emparèron de Bagdad en 1055.
- 1094 : La sècta dels Assassins de religion chiita es fondada en Pèrsia.
- 1251 : Començament de la conquèsta de Pèrsia per Olago, felen de Genghis Khan (fin en 1265).
- 1447 : Esclatament de l'empèri de Barlan (Timour Lenk), Índia, Pèrsia e Afganistan ganhèt son independéncia.
- 1502 : Ismail Ièr establiguèt la dinastia safavida en Pèrsia. Lo chiisme venguèt la religion d'Estat de Pèrsia.
- 1571 : Naissença d'Abbas Ièr lo Grand, chah de Pèrsia (†1629).
- 1585 : Començament del reialme d'Abbas Ièr (fins en 1622).
- 1590 : Abbas Ièr signèt la patz amb los Turcs.
- 1598 : Abbas Ièr de Pèrsia vencèt los Ozbecs a Eerat. Faguèt d'Ispahan sa capitala.
- 1623 : Abbas Ièr prenguèt Bagdad als Turcs.
- 1629 : Mòrt d'Abbas Ièr.
- 1709 : Los Afgans se soslevèron contra lo poder persan e formèron un Estat afgan independent.
- 1722 : Començament del contraròtle afgan sus Pèrsia.
- 1730 : Los Afgans son fòragetats de Pèrsia.
- 1736 : Començament del reialme de Nâdir Shâh, chah de Pèrsia, fondador de la dinastia afshar, qu'espandiguèt l'influéncia persana en Índia. (fins en 1747)
- 1737 : Començament de l'ocupacion persana d'Afganistan. (fins en 1747)
- 1794 : Agha Mohammad Khan fondèt la dinastia Qajar (Kajar) que regnèt sus Pèrsia fins a 1925.
- 1811 : Guèrra entre Pèrsia e Russia que remportèron de victòria dins lo Caucàs.
- 1826 : Començament de la Guèrra Russopersana de 1826-1828, Russia prenguèt de províncias armènias fins en 1828
- 1901 : Una companhiá britanica recebèt una concession de foratge petrolièr per 60 ans en Pèrsia.
- 1934 : Lo nom d'Iran s'utiliza oficialament dins las correspondéncias estrangièras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Collectif, De la Mésopotamie à la Perse, Encyclopædia Universalis et Grand Livre du Mois, coll. « La grande histoire des civilisations », 1999.
- Philip Huyse, La Perse antique, Belles Lettres, coll. « Guide Belles Lettres des civilisations », Paris, 2005 (ISBN 2-251-41031-7).
- La Danse de l'âme, recueil d'odes et de quatrains d'auteurs persans traduits par les orientalistes du Journal asiatique, éditions InTexte, Toulouse, 2006, ISBN 2-9514986-7-5.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La region, que pòrta lo nom de Pars, Pārsa- en persan ancian o Pārs en persan mejan, designa un territòri se trobant a l'entorn de Persepòlis.


c: text/html

text:
Plana Indogangetica
La plana indogangetica es una region compausa per una planura espandida e fertila que cobrís la major part del nòrd d'Índia, las zonas pus pobladas de Paquistan, lo sud de Nepal e tot lo territòri de Bangladèsh. Aquesta region recep lo nom dels rius Indus e Ganges, que las aigas la traversan. La plana confronta al nòrd e a l'èst Imalaia, ont naisson los nombroses rius que traversan la plana; al sud las cadenas de Vindhya e Satpura e lo plan de Chota Nagpur e a l'oèst lo plan d'Iran. La region es una de las pus densament poblada al mond amb qualques 900 milions de personas que i vivon.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
François Xavier Tourte
François Xavier Tourte (1747- 1835) que ho un arquetier francés, lo nom màger dens l'istòria de la soa disciplina e l'artesan a l'origina de la forma e deus concèpte modèrne deus arquets deus instruments de le familha deu vriulon.
Qu'èra relogèr d'origina. A despart de triblhar suber la causida de la husta, que desvolopè, de cap ala annadas 1770 un concèpte d'arquet on lo concavitat de la husta qu'ei l'inversa de l'arquet barròc, e tot aquò sus un arquet mei long.
Tourte qu'ei considerat com lo pair de l'arquet modèrne.


text:
Espaci academic de trabalh collaboratiu Quickr
Aquel espaci permet de partejar de documents per la classa d’occitan ( lenga, disciplina en occitan, ...). Cadun i pòt portar sas contribucions.
Per i accedir : clicar aici
Identificant : adreça professionala de messatjariá, de la mena prenom.nom@academie.fr
Senhal : lo de la vòstra messatjariá academica.
Joan-Miquèu Espinasse
Articles d’aqueth autor
oc_gsc PER LA CLASSA (2nd gra) TRABALH COLLABORATIU ?
Sit realizat dab SPIP 3.0.16 + AHUNTSIC
41 visiteurs en ce moment


text:
Pruno
U Prunu en còrs (Pruno en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel vilatge beneficia d'una localizacion prèpa de la plana e doncas de las vilas e de la mar tot en se trobant dins plena montanha.
thumb|Pruno Davant los pòbles de Poggio, Olmo e lo Puja Davant San Petrone
Ce village bénéficie d'un emplacement proche de la plaine et donc des villes et de la mer tout en se trouvant en pleine montagne.


text:
Ibn Battuta
Ibn Battuta (1304-1369) èra un explorator e un viatjaire musulman dau sègle XIV. Partit de Marròc en 1325 per faire lo romavatge musulman de La Mèca, decidiguèt de contuniar son viatge per visitar lo rèsta dei país musulmans de son epòca. Per aquò, aprofichèt lei rotas comercialas dau sègle XIV per explorar lo nòrd d'Africa, l'Empèri malian, Egipte, Aràbia, Mesopotamie, Pèrsia, Anatòlia, lo Khanat de l'Òrda d'Aur, lo centre dau continent asiatic, l'Índia, l'Asia dau Sud-Èst e China. A la fin de sa vida, sei trajèctes diferents representavan una distància de 120 000 quilomètres. Rintrat au Marròc en 1354, s'ocupèt alora d'escriure lo racònte de sei viatges. Dich Rihal, aquela òbra es vengut una fònt istorica importanta per la conoissança dau monde musulman dau sègle XIV.
Somari
Jovença e premier romavatge a la Mèca[modificar | modificar la font]
Totei leis elements coneguts a prepaus de la vida d'Ibn Battuta vènon deis informacions bibliograficas escrichs dins lo racònte de sei viatges. Nasquèt dins una tribú berbèra a Tanger lo 25 de febrier de 1304 pendent lo rèine de la dinastia Marinida. Durant sa jovença, estudièt dins una escòla de drech islamic[1]. Puei, en junh de 1325, partiguèt faire lo romavatge obligatòri per lei Musulmans, dich Hadj, a La Mèca. Per aquò, anèt per un trajèct terrèstre de lòng de la costa africana per lei sultanats d'Abd al-Wadid e Hafsida fins a la vila de Tunis onte demorèt dos mes. Arribèt au Alexàndria a la prima de 1326 puei se dirigiguèt vèrs Lo Caire onte passèt unei setmanas per visitar lei sites pus remarquables de la region. Puei, chausiguèt de contuniar la seguida de son camin vèrs La Mèca en passant per la vallada dau Nil l'empbarquament dempuei lo pòrt d'Aydhab. Pasmens, la novèla d'una revòuta locala dins aquela darriera ciutat l'obligiguèt de tornar venir dins lo nòrd d'Egipte.
Ibn Battuta deguèt donc se dirigir mai au nòrd per prendre l'itinerari de Damas. Aqueu trajècte passèt per unei luòcs sants coma Jerusalèm e aviá donc l'avantatge, per aquela rason, d'èstre relativament ben gardat per leis autoritats mamelocas dau Caire. Gràcias a una caravana, ganhèt la vila de Medine onte demorèt quatre jorns avans d'anar a La Mèca per complir son romavatge. Pasmens, après la fin d'aqueu darrier, decidiguèt de pas rintrar au país mai de contuniar de viatjar vèrs lo nòrd-èst en direccion de l'Ilkhanat.
Viatges[modificar | modificar la font]
A l'acomençaça de son premier viatge, Ibn Battuta èra un romieu simple desirós d'anar a La Mèca per complir una deis obligacions de l'Islam. Pasmens, après la fin de son premier viatge a La Mèca, va aprofichar l'unitat culturala granda dau monde musulman, especialament au nivèu lingüistic , e son desvolopament economic per contuniar de viatjar. Per aquò, foguèt generalament ajudat per la possibilitat d'acompanhar una caravana o d'embarquar sus un naviri marchand.
Se distinguís donc quatre periòdes principaus durant sei viatges :
- 1325-1327 : son premier romavatge a La Mèca.
- 1328-1330 : son segond romavatge a La Mèca.
- 1330-1346 : son tresen romavatge a La Mèca.
- 1349-1354 : la traversada de Sahara fins au Mali.
Segond romavatge (1328 - 1330)[modificar | modificar la font]
Doas annadas se debanèron entre lo premier e lo segond romavatge a La Mèca d'Ibn Battuta. Aque segond viatge acomencèt lo 17 de novembre de 1326, dètz jorns après la fin dau premier romavatge. Ibn Battuta partiguèt en direccion d'Iraq au sen d'una caravana. Traversèt lo plan de Nejd per venir a Nadjaf, Basra per lo fluvi Tigre e enfin Bagdad encara largament destrucha per l'invasion mongòla de 1258. Visitèt tanben lo nòrd d'Iraq e una partida de Pèrsia avans de tornar venir a La Mèca per realizar son segond romavatge.
Tresen romavatge (1330 - 1348)[modificar | modificar la font]
Lo tresen romavatge d'Ibn Battuta foguèt un periòde lòng onte realizèt un viatge d'exploracion de lòng dei rotas comercialas dau continent asiatic fins a l'Empèri chinés. Per aquò, embarquèt dempuei lo pòrt de Jedda en direccion d'Anatòlia onte visitèt Efes. Puei, se dirigiguèt mai au nòrd dins lo Khanat de l'Òrda d'Aur. Son racònte es vengut una fònt istorica majora car leis escrichs contemporanèus subre aquel estat son rars. Après l'ivèrn, partiguèt vèrs l'Asia Centrala vèrs Samarcanda e Termez. Coma Bagdad, aquelei vilas èran totjorn marcadas per lei destruccions causadas per leis invasions mongòlas. Enfin, après la traversada dau Paquistan modèrn, arribèt en Índia.
Lo viatge indian constituís lo tèrç dau racònte de viatge d'Ibn Battuta. Visitèt Delhi puei passèt de lòng de la costat occidentala per se rendre per la seguida sus l'illa de Ceilan e dins l'archipèu dei Maldivas. Durant aqueu periòde, estudièt la politica e l'istòria dau Sultanat de Delhi. Foguèt volontari per participar a una ambaissada dins l'Empèri chinés. Pasmens, en causa de tempèstas maritimas, l'expedicion s'acabèt per un desastre e la màger part deis equipatges e dau còrs diplomatic foguèron perduts. Ai Maldivas, venguèt cadi d'una illa e se mariguèt ambé unei filhas de vizir. Pasmens, foguèt expulsat de l'archipèu per lo vizir Abd Allah que crenhiá de veire Ibn Battuta prendre lo poder. A son retorn dins lo Sultanat de Delhi, foguèt pres dins una revòuta còntra lo govèrn e decidiguèt donc de quitar lo país.
Per anar dins l'Empèri chinés, passèt per l'illa de Sumatra avans de descubrir lo reiaume de la dinastia Yuan. I foguèt sospres per l'avançada tecnologica chinesa, especialament dins la produccion de porcelana o de papièr. Foguèt tanben marcat per l'estat policièr e lo contraròtle sevèr deis activitats comercialas per l'administracion mongòla. Après sa partença de China, demorèt dos mes a Samudra (octòbre-novembre de 1346) puei anèt tornarmai en Índia que quitèt rapidàment per lo sud d'Aràbia en abriu de 1347. Aqueu periòde dau viatge foguèt marcat per l'epidemia de Pèsta Negra que va tuar aperaquí 50 milions de personas sus lei continents europèus e asiatics fins ais annadas 1350. Arribèt au Caire e se rendiguèt rapidàment a La Mèca per faire son tresen e darrier romavatge.
Traversada dau Sahara e retorn au país[modificar | modificar la font]
Après son tresen romavatge, Ibn Battuta revenguèt a Tanger avans de partir per sei darriers viatges. Faguèt provisoriament partida d'un grop de mercenaris format per defendre Tanger còntra una ataca espanhòula mai la Pèsta entraïnèt la mòrt dau rèi de Castilha e l'abandon dau projècte d'invasion. Ibn Battuta poguèt donc partir visitar l'Andalosia puei son Marròc natau. Sa darriera expedicion se debanèt a partir de 1352en direccion de l'Empèri de Mali gràcias ai caravanas comercialas d'ivèrn. Demorèt uech mes a Gao, capitala de Mali, avans d'anar a Tomboctó. Rintrèt enfin au país onte demorèt fins a sa mòrt probablament au servici dau govèrn dau sultan.
Publicacion dau racònte de sei viatges[modificar | modificar la font]
A son retorn au Marròc e sota l'impulsion dau sultan Abu Inan Faris, Ibn Battuta realizèt ambé Ibn Juzayy un racònte escrich de sei viatges que prenguèt lo títol de Rihla. Per sa redaccion, i a ges d'indicis mostrant qu'Ibn Battuta aviá pres de nòtas durant sei viatges e per la descripcion de certanei vilas, Ibn Juzayy copièt de passatges eissits d'autreis explorators coma Ibn Jubayr. De scientifics modèrns pensan tanben qu'Ibn Battuta a pas vertadierament visitat totei lei luòcs presentant dins son òbra, especialament dins lo nòrd dau monde musulman[2]. Serián estats aponduts per realizar un racònte tractat de totei leis estats musulmans de l'epòca. Pasmens, maugrat aquelei criticas, lo Rihla es una fònt istorica majora per leis istorians modèrns a prepaus dau monde musulman dau sègle XIV.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Au sègle XIV, leis escòlas de drech èran lo tipe d'escòla pus presentas dins lo nòrd dau continent african.
- ↑ Dunn, Ross E. (2005), The Adventures of Ibn Battuta, University of California Press, pp. 134 e 179.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Chittick, H. Neville (1977), "The East Coast, Madagascar and the Indian Ocean", dins Oliver, Roland, Cambridge History of Africa Vol. 3. From c.1050 to c.1600, Cambridge: Cambridge University Press, pp. 183–231, ISBN 0-521-20981-1 .
- (fr) Defrémery, C.; Sanguinetti, B.R. trans. and eds. (1853-1858), Voyages d'Ibn Batoutah 4 vols., Paris: Société Asiatic.
- (en) Dunn, Ross E. (2005), The Adventures of Ibn Battuta, University of California Press, ISBN 0-520-24385-4 .
- (en) Gibb, H.A.R. trans. (1929), Ibn Battuta Travels in Asia and Africa, London: Routledge .
- (en) Gibb, H.A.R.; Beckingham, C.F. trans. and eds. (1958, 1962, 1971, 1994, 2000), The Travels of Ibn Baṭṭūṭa, A.D. 1325–1354 (full text) 4 vols. + index, London: Hakluyt Society, ISBN 978-0-904180-37-4 .
- (en) Gordon, Stewart (2008), When Asia was the World: Traveling Merchants, Scholars, Warriors, and Monks who created the "Riches of the East", Philadelphia, PA.: Da Capo Press, Perseus Books, ISBN 0-306-81556-7 .
- (en) Hrbek, Ivan (1962), "The chronology of Ibn Battuta's travels", Archiv Orientalni 30: 409–486 .
- (en) Levtzion, Nehemia; Hopkins, John F.P., eds. (2000), Corpus of Early Arabic Sources for West Africa, New York, NY: Marcus Weiner Press, ISBN 1-55876-241-8 .
- (en) Mackintosh-Smith, Tim (ed.) (2003), The Travels of Ibn Battutah, Picador, ISBN 0-330-41879-3 . An abridged translation.
- (en) Waines, David (2010), The Odyssey of Ibn Battuta: Uncommon Tales of a Medieval Adventurer, Chicago: University of Chicago Press, ISBN 978-0-226-86985-8 .


text:
Anita Baker
Anita Denise Baker (26 de genièr de 1958) es una cantautora americana. Comencèt sa carrièra cap a la fin de las annadas 1970 dins lo grop de musica funk, Chapter 8. Mai tard en 1882, coneguèt lo succès gràcias a son primièr album en solista The Songstress. Sa popularitat se consolidèt e cresquèt amb son segond album espelit en 1986, Rapture, e sa cançon "Sweet Love" que li faguèt ganhar un Prèmi Grammy. Dempuèi la debuta de sa carrièra, Baker es estat guerdonada amb 8 Prèmis Grammy.
Discografia[modificar | modificar la font]
- The Songstress (182)
- Rapture (1986)
- Giving You the Best That I Got (1988)
- Compositions (1990)
- Rhythm of Love (1994)
- My Everything (2004)
- Christmas Fantasy (2005)


text:
Lista dels primièrs ministres d'Egipte
Vaquí una lista de primièrs ministres d'Egipte.
Primièr ministre de la Republica Araba d'Egipte (1971 fins a uèi)[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 tanben president del país
- ↑ Forçat a la demission aprèp la renòncia d'altres ministres dempuèi l'acòrd de Camp David
- ↑ assassinat durant l'exercici del poder
- ↑ moriguèt durant l'exercici del poder
- ↑ Demissionat per lo president Mubarak durant la Revolucion Egipciana de 2011
- ↑ 6,0 6,1 Renoncièt durant la Revolucion Egipciana de 2011


text:
Josquin des Prez
Josquin des Prez (c. 1450 - lo 27 d'agost de 1521), tanben conegut com Josquinus Pratensis en latin e Josken Van De Velde en flamenc, qu'ei un deus compositor màger de la Renaishença e un compositor de l'escòla francoflamenca. Que ho lo mei famós compositor deu son temps (enter Guillaume du Fay e Giovanni Pierluigi da Palestrina) e un mèste de la composicion deu cant polifinic dens un estat pro acabat de la soa evolucion.
Vadut probablement en Picardia e educat acerà en musica com enfant de còr, qu'acabè la soa formacion en Italia, a Milan au servici deu Sforza puish dens lo còr deu Papa abans de tribalhar per la cort de França. qu'ei l'autor de 19 messas.


text:
1349 (grop de musica)
1349 es un grope norvegian de black metal format a Òslo en 1997 per de sòcis ancians de Alvheim.
Lo grope crèa una musica pus tradicionala que d'autrei formacions de black metal. D'efècte la produccion es pus sonhada qu'aquela de gropes coma Darkthrone. L'estil e l'estructura musicala son fidèus a la segonda vaga dei gropes norvegians de la segonda mitat deis annadas 1990. 1349 siguèt comparat a Enslaved, Burzum, Gorgoroth, Immortal e Mayhem. De mai, 1349 es celèbre per son bateire, Frost (que jòga tanben dins Satyricon), un dei pus rapides dau monde. Lo nom 1349 siguèt chausit per lo grope que siguèt l'an de l'arribada de la pèsta en Norvègia.


text:
Zeca Afonso
José Manuel Cerqueira Afonso dos Santos Aveiro, 2 d'agost de 1929 — Setúbal, 23 de febrièr de 1987), èra un cantaire e compositor portugués. Es tanben conegut pel diminutiu familiar de Zeca Afonso, que venguèt son nom d'artista.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Premios e omenatges
- 3 Eretatge
- 4 Discografia (pt)
- 5 Bibliografia activa
- 6 Bibliografia passiva
- 7 Notas e referéncias
- 8 Bibliografia (pt)
- 9 Ligams extèrnes (pt)
Biografia[modificar | modificar la font]
Vida pessonala e formacion[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 2 d'agost de 1929, dins la Freguesia de Glória, a Aveiro, filh de José Nepomuceno Afonso dos Santos, jutge, venent de Fundão, e de sa femna Maria das Dores Dantas Cerqueira, Professora, de Ponte de Lima.[2] Visquèt dins aquela localitat fins a tres ans, dins un ostal del Largo das Cinco Bicas, amb la tanta Gé e l'oncle Chico, e tanben la seu fraire João Cerqueira Afonso dos Santos (1927), Avocat, paire de dos dels seus nebots. A aquela edat foguèt menat en Angòla, ont lo paire foguèt nomenat delegat del Procuraire da Republica, en 1930, e ont nasquèt Silva Porto sa sòr Maria Cerqueira Afonso dos Santos, maire de seus nebots, tanben musicians, João Afonso Lima e António Afonso Lima.
En relacion fisica amb la nature bastiguèt un ligam prigond amb lo continent African, que rebatèt lo rèsta de sa vida. Las trumadas, las selvas e los grandes rius passat en radèu li amagavan la realitat coloniala.
En 1937 tornèt a Aveiro, mas partiguèt lo mèsme an per Moçambic, ont encontra los paires e los fraires en Lourenço Marques.
L'an seguent, retorn a Portugal, s'aner viure a Belmonte[3], amb l'oncle Filomeno, qu'èra cónsol màger. Completèt son instruccion primária alá, e cexistiguèt dins un mitan fòrça Salazarista, que lo seu oncle èra fervorós admirator, essent obrigat de se vestir en Jovença Portuguesa.
En 1939 los seus paires s'anèron viure a Timor, ont vnguèron prisonièrs dels ocupants japoneses pendent tres ans, entre 1942 e 1945. Pendent aquel periòde, Zeca Afonso aguèt pas mai de novèlas dels seus paires.
Frequentèt lo Liceu Nacional D. João III e la Facultat de Letras de Coïmbra, e integrèt l'Orfeon Academic de Coïmbra e la Tuna Academica de l'Universitat de Coïmbra; ja a l'epòca, se revelèt un intérprète plan dotat pel Fado de Coïmbra, s'impegnant de l'ambient de cambiament que começava a se manifestar dins aquela vila.[3]
En 1948 acabèt los estudis.
Coneguèt Maria Amália de Oliveira, una cordurièra d'origina umble, que se maridèron en segret, per causa d'oposicion familhala. Contunhèt dins la vida associativa, fasent de viatges amb l'Orfeon Academic de Coïmbra e la Tuna Academica de l'Universitat de Coïmbra[3], al metis temps integrèt l'equipa de fotbòl academica. En 1949 s'inscriguèt al cors de Sciéncias Istorico-Filosoficas, a la Faculdat de Letras de l'Universidade de Coïmbra.[3] De retorn a Angòla e Moçambic, integrat lo mitn de l'Orfeon Académico de Coimbra.
Moriguèt lo 23 de febrièr de 1987[3], a l'Espital de Setúbal, a tres oras del matin, vítima de escleròsi en placas.
Carrièra proficionala, artistica e politica[modificar | modificar la font]
Del començament coma ensenhaire fins als ans 1960[modificar | modificar la font]
En genièr de 1953 nasquèt lo seu primièr filh, José Manuel. Para noirir la familha, Zeca Afonso venguèt agencièr e corrector dins lo jornal Diário de Coimbra. A la mèsme epòca enregistrèt lo seu primièr disc, Fados de Coimbra. Coneguèt de grandas dificultats economicas, se ne confièt per letra als paire qu'èran al Moçambic. Alara qu'acabava los estudis, li foguèt autrjat d'ensenhar dins lo tecnic.
Entre 1953 a 1955, a Mafra e Coïmbra, faguèt lo Servici Militar Obrigatóri; pauc après, comecèt a ensenhar, passant, sucessivament, per Mangualde, Alcobaça, Aljustrel, Lagos, e Faro.[3] Comencèt sa faonçions coma professor a Lagos lo 29 d'octobre de 1957, na Escola Comercial e Industrial Vitorino Damásio.[3]
En 1956 foguèt nomenat a Aljustrel e se divorcièt de Maria Amália. En 1958 envièt los filhs a Moçambic, que demorèron dins la vila dels grans. Entre 1958 e 1959 foguèt professor de Francés e d'istòria, a l'Escòla Comerciala e Industriala d'Alcobaça.
Magrat las exigéncias de la seuna profession, oblièt pas sos ligams amb Coïmbra, ont enregistrèt lo seu primièr disc, em 1958.[3] Foguè influenciat pels corrents de cambiament que se fasián sentir alá, e per la icònas coma António Portugal, Flávio Rodrigues da Silva, Manuel Alegre, Louzâ Henriques, e Adriano Correia de Oliveira, que marquèt subretot son òbra Coimbrã.[4]
[modificar | modificar la font]
Participèt, sovent dins de fèstas popularas cantant en public, lancèt, em 1960, lo seu quatren disc, Balada do Outono. En 1962 seguèt de près la crisa academica de Lisbona, èra a Faro amb Luiza Neto Jorge, António Barahona e António Ramos Rosa. S'enamorèt de Zélia, venent de Fuzeta, amb que se maridèt. Tornèt encara un còp en Angòla, amb la Tuna Academica de l'Universitat de Coïmbra, e lo meteis an realizèt l'album Coimbra Orfeon of Portugal. Dins aquel disc José Afonso trenca amb l'acompanhament de las guitarras de Coïmbra, se fazent acompanhar, dins las cançons Minha Mãe e Balada Aleixo, per las viòlas de José Niza e Durval Moreirinhas.
Em 1963 acabèt los estudis en Sciéncias Istorico-Filosoficas, amb una tèsi sus Jean-Paul Sartre, titulada Implicações substancialistas na filosofia sartriana[5].
Lo meteis an foguèron editats lo primièrs tèmas de caractèr ligats a la politica, Os Vampiros e Menino do Bairro Negro — lo primièr contra l'opression del capitalisme, lo segund, inspirat per la misèria del Bairro do Barredo, quartièr de Porto — comprenent lo disc Baladas de Coimbra, que foguèt proïbit per la censura.[6] Os Vampiros, amb Trova do Vento que Passa (um poèma de Manuel Alegre, mes en musica per António Portugal e cantat per Adriano Correia de Oliveira) venguèt un simbòls de la resisténcia antisalazarista.
Faguèt de viatges en Soïssa, Alemanha e Suècia, integrat un grop de fados e guitarras, dins la companhiá d'Adriano Correia de Oliveira, José Niza, Jorge Godinho, Durval Moreirinhas e l'ajuda de la fadista lisboèta Esmeralda Amoedo.
En Mai de 1964 José Afonso se produguèt dins la Sociedade Musical Fraternidade Operária Grandolense, que s'inspirèt per far a cançon Grândola, Vila Morena. Lo cant foguèt causir coma lo senhal del Movimento das Forças Armadas dins lo còp d'Estt de 25 d'abril de 1974, venguèt una de las musicas mas significativas del periòde revolucionari. E maiaquel an foguèron lançats los albuns Cantares de José Afonso e Baladas e Canções.
En 1964, José Afonso s'estabeliguèt a Lourenço Marques, amb Zélia[4], o. Entre 1965 e 1967 aculissent los filhs del precedent maridatge. Colaborèt a un grop de teatre local, metent en musica una pèça de Bertolt Brecht, A Excepção e a Regra. Se manifestèt contra lo colonialisme, çò que li causèt problèmas amb la PIDE, la polícia politica de l'Estado Novo. Al Moçambic nasquèt sa filha Joana, en 1965.
Demorèt, entre 1964 e 1967, en Moçambic, acompanhat pels dos filhs e companha, Zélia, ensenhant a Beira, e Lourenço Marques[7]. A l'epòca, comecèt sa carrièra politica, per defendre los ideals d'independéncia, çò que li valguèt l'atencion dels agents del govèrn colonial.[4]
Intervencion politica fins a Revolucion del 25 d'abril[modificar | modificar la font]
Quand tornèt a Portugal, en 1967, foguèt nomenat professor a Setúbal; en realitat, demorèt ensenhar pauc de temps, puèi foguèt expulçat de l'ensenhament oficial, après um periòde de malautiá.[4]Alara venguèt un simbòl de la resisténcia democratica. Mantenguèt de contactes amb la Liga de Unidade e Acção Revolucionária e lo Partit Comunista Portugués — pr'amor se declarèt independent dels partits — e foguèt presonièr de la PIDE. Contunhèt de cantar e participèt a l'encontra d Chanson Portugaise de Combat, a París, em 1969. Tanben enregistrèt Cantares do Andarilho, recebent lo prèmi de la Casa da Imprensa pelo Melhor Disco do Ano, e lo prémio da Melhor Interpretação. Per que lo seu nom siá pas censurat, Zeca Afonso s faguèt nomenar pels jornals amb anagrama Esoj Osnofa.
En 1971 publiquèt Cantigas do Maio, que compren Grândola, Vila Morena. Zeca participèt un fun de festivals, e tanben publiquèt um libre sus el e lancèt lo títol Eu vou ser como a toupeira. En 1973 cantèt al IIIn Congrés de l'Oposicion Democratica e enregistrèt l'lbum Venham mais Cinco. Al meteis, comecèt se dedicar al cano, e ajudèt d'instituicions popularas, tot en continhant sa carrièra politica dins la Liga de Unidade e Acção Revolucionária.[4]
Entre abril e maio de 1973 esteve detido no Forte-prisão de Caxias pela PIDE/DGS.
Après a Revolucion dels ulhets[modificar | modificar la font]
Après la Revolucion dels ulhets de 1974, acentuèt sa defensa de la liberdat, realizant d'ajudas a diverses movements, en Portugal e a l'estrangièr; retonèt, tanben, a sa foncion de professor.[4] Contunhèt de cantar, enregistrant lo títol Coro dos Tribunais. Son intervencion politica jamai acabèt, venguèt un admirator del PREC. En 1976 declarèt son sosten a la campanha presidenciala de Otelo Saraiva de Carvalho.
Los seus darrièrs espectacles se donèron dins los colisèus de Lisbona e do Porto, en 1983, dins una fasa avançada de s malautiá. A la fin d'aquel li foguèt atribuit l'Ordem da Liberdade, mas lo cantor refusèt la distinccion.[8]
En 1985, foguèt editt lo seu darrièr album d'òbras originalas, Galinhas do Mato, que, a causa de sa malautiá, Zeca aviá pas podut interpretar totas las musicas previstas. L'album foguètr completat per José Mário Branco, Sérgio Godinho, Helena Vieira, Fausto e Luís Represas. En 1986 sostenguèt la candidatura de Maria de Lourdes Pintasilgo coma President de la Republica.
Premios e omenatges[modificar | modificar la font]
Foguèt laureat per la Casa da Imprensa, coma melhor compositor e interprète de musica leugièra, per 1969, 1970 e 1971.[9]
Recebèt, tenben, l'omenatge de Câmara Municipal de Lagos, que donèt son nom a una carrièra da Freguesia de Santa Maria.[9]
E la Câmara Municipal do Porto donèt lo seu nome a una carrièra que fa lo ligam entre Rua António Cândido e Rua da Constituição.
Eretatge[modificar | modificar la font]
A l'origina amb lo fado de Coimbra, fogu utna figura centrala del movemento de renovacion de la musica portuguesa que se desevolopèt dels ans 1960 fins als 70, essent a l'origina de las celèbras cançons engatjadas, de contengut d'esquèrra, contra lo Regime. Zeca Afonso demora de segur associat a la casuda de l'Estado Novo, regime de ditatura Salazarista en Portugal entre 1933 e 1974, après qu'una des sa composicions, "Grândola, Vila Morena", foguè utilizada coma senhal pel Movimento das Forças Armadas (MFA), comandats pels Capitanis d'abril, qu'instaurèt la democracia, lo 25 d'abril de 1974.
Fòrça de sas cançons contunhan d'esser represas per d'artistas portugueses e estrangièrs, qu'existisson mai de 300 versions de cançons seunas gravadas per mai d'un centenat de interprètas,[10] que ne fa un dels compositors portugueses mai difusat pel mond.
Discografia (pt)[modificar | modificar la font]
Álbuns de estúdio
- Baladas e canções (1964)
- Cantares de andarilho (1968)
- Contos velhos rumos novos (1969)
- Traz outro amigo também (1970)
- Cantigas do Maio (1971)
- Eu vou ser como a toupeira (1972)
- Venham mais cinco (1973)
- Coro dos tribunais (1974)
- Com as minhas tamanquinhas (1976)
- Enquanto há força (1978)
- Fura fura (1979)
- Fados de Coimbra e Outras Canções (1981)
- Como se fora seu filho (1983)
- Galinhas do mato (1985)
Albuns en Viu
- José Afonso in Hamburg (1982)
- Ao vivo no Coliseu (1983, album duble)
Bibliografia activa[modificar | modificar la font]
- Cantares (1968)
- Cantar de Novo (1969)
- Quadras Populares (1980)
- Textos e Canções (1986)
Bibliografia passiva[modificar | modificar la font]
- José Afonso - por José Viale Moutinho (1972, ed. espanhola 1975)
- Zeca Afonso: As Voltas de um Andarilho - por Viriato Teles (1983)
- Livra-te do Medo - Histórias e Andanças do Zeca Afonso - por José António Salvador (1984, reeditado, em versão revista e aumentada, em 2014)
- Zeca Afonso - Poeta, Andarilho e Cantor - edição Associação José Afonso (1994)
- José Afonso - O Rosto da Utopia - por José António Salvador (1994)
- José Afonso, Poeta - por Elfriede Engelmeyer (1999)
- As Voltas de um Andarilho - por Viriato Teles (1999, ed. aumentada; 2009, reedição actualizada)
- Zeca Afonso antes do mito - por António dos Santos e Silva (2000)
- José Afonso - Um olhar fraterno - por João Afonso dos Santos (2002)
- José Afonso - Todas as Canções - por Guilhermino Monteiro, João Lóio, José Mário Branco e Octávio Fonseca (2010), Assírio & Alvim - ISBN 9789723715675
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins aquel ostal visuèt lo trobador de la libertat, Lo zeca
- ↑ (pt)Zeca Afonso
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Ferro, 2002:28
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Ferro, 2002:29
- ↑ Implicacions substencialistas dins la filisofia sartriana
- ↑ Viriato Teles A discografia completa de Zeca Afonso, Associação José Afonso discografia
- ↑ Sus aquel periòde (fr)testimòni.
- ↑ En 1994 lo President de la Republica volguèt balhar la decoracion a títul postum, mas Zélia refusèt, alegant lo fach lo seu marido aviá pas acceptat de viu, alara, la recebrà pas un còp mòrt.
- ↑ 9,0 9,1 Ferro, 2002:30
- ↑ Viriato Teles, in As Voltas de um Andarilho
Bibliografia (pt)[modificar | modificar la font]
- Silvestre Marchão FERRO; Vultos na Toponímia de Lagos; Lagos; ed:Câmara Municipal de Lagos; 2002; ISBN 972-8773-00-5
- Alexandre Felipe FIUZA; Representações do Espaço Africano na Moderna Canção Popular Portuguesa: O Caso José Afonso 2008


text:
Ligam peptidic
Un ligam peptidic es un ligam covalent que se forma entre doas moleculas quand lo grop carboxil d'una molecula reacciona amb lo grop amino de l'autra, en liberant una molecula d'aiga (H2O). Es una reaccion de desidratacion (tanben coneguda coma reaccion de condensacion) que s'obsèrva entre aminoacids. Lo ligam resultant CO-NH es nomenat ligam peptidic e la molecula resultanta es una amida. Lo grop de quatre atòms que forma lo ligam -C(=O)NH- es nomenat grop amida. Los peptids e las proteïnas, son de cadenas d'aminoacids ligadas amb de ligams peptidics.


text:
Berbèr
- Per afichar lei caractèrs tifinaghs, installatz aquesta polissa de l'IRCAM.
Lo berbèr, sonat tanben libicoberbèr, tamazight o amazigh (nom autoctòn: tamazight o pus exactament ⵜⴰⵎⴰⵣⵉⵖⵜ = tamaziYt)[1], es una lenga parlada dins lo nòrd d'Africa (Berberia, Magrèb). Aquela lenga soleta constituís una branca importanta de la superfamilha dei lengas afroasiaticas.
Somari
Extension[modificar | modificar la font]
Lo berbèr se parla uei dins de territòris discontinús d'Africa dau Nòrd: es present dins leis estats de Marròc, Espanha (a Melilla/Mrich, traças ancianas ais illas Canàrias), Argeria, Tunisia, Mauritània, Mali, Nigèr, Burkina Faso, Libia e Egipte.
Son domeni iniciau s'espandissiá dins quasi tota l'Africa dau Nòrd, deis illas Canàrias a l'oèst fins a l'oasi de Siwa a l'èst (en Egipte) e de la mar Mediterranèa au nòrd fins ai flumes de Nigèr e Senegal au sud.
En seguida de la conquista musulmana dau sègle VIII, i aguèt pus tard, dau sègle XI enlà, una invasion de populacions parlant arabi: leis invasions hilalianas [1]. Lo domeni berbèr a reculat e forma uei de dialèctes esparpalhats en Africa dau Nòrd, que sovent son separats per de zonas arabizadas o inabitadas.
De comunautats de lenga berbèra existisson en Euròpa e lai forman una partida importanta de l'immigracion d'origina maugrabina. Tanben i a de grops de berbèrs toarègs immigrats en Nigèria, Chad e Mauritània.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
Lo berbèr compreniá ancianament de varietats coma lo libic e lo numida (a l'Edat Antica) e tanben lo guanche deis illas Canàrias (estench après la colonizacion espanhòla, e mai se laissa de traças dins l'espanhòu canari actuau).
Encuei lei dialèctes berbèrs principaus son:
- Lo rifenc (tarifit) dins lei montanhas de Rif au nòrd de Marròc e dins l'enclava espanhòla de Melilla (Mrich).
- Lo tamazight o brabèr (tamazight/tamaziYt), dins lo Marròc centrau. Lo mot tamazight pòt designar tanben tot lo berbèr.
- Lo tashelit o chleuh (tacelḥit) au sud de Marròc.
- Lo zenaga au sud-oèst de Mauritània.
- Lo shènoï (tacenwit) a l'oèst d'Argier, en Argeria.
- Lo cabil (taqbaylit) en Cabilia, a l'èst d'Argier, en Argeria.
- Lo shaui (tacawit) dins lei monts Aurès, en Argeria.
- Lo toarèg (tamaceq) dins lo centre e lo sud de Sahara, escambarlat subre leis estats d'Argeria, Mali, Nigèr e Libia, amb una enclava recenta en Burkina Faso.
- De dialèctes escampilhats en Tunisia, dins quauquei vilatges dau continent e dins l'illa de Jèrba.
- De dialèctes escampilhats dins leis oasis dau nòrd de Sahara, en particular:
- Lo guanche deis illas Canàrias a cessat de se parlar dins l'us corrent mai a laissat de traças dins l'espanhòu locau (mots comuns, noms pròpris, formulas, noms emblematics). L'espanhòu s'impausèt dins l'archipèla a partir dau sègle XIV e subretot dau sègle XV. Lo guanche auriá desparegut au sègle XVIII.
Existís pas encara de classificacion consensuala dei dialèctes, ja que certanei dialèctes pichòts e isolats son pas estats ben estudiats.
Unitat dau berbèr[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes berbèrs gardan una cèrta unitat estructurala que permet a pron d'especialistas de dire que forman una lenga comuna, maugrat lei sègles de separacion consecutius a l'arabizacion medievala. Certaneis especialistas, pasmens, estiman que caudriá parlar de "lengas berbèras" au plurau perque lei dialèctes mai periferics coma lo toarèg, lo zenaga e lo siwi an mai de particularitats. Maugrat aquò, toteis aquelei dialèctes presentan fondamentalament d'estructuras comunas que permeton de parlar d'una sola lenga berbèra, segon lo lingüista Salem Chaker[2].
Estatut[modificar | modificar la font]
Lo berbèr es pas lenga oficiala, enluòc. Subís una diglossia e es en via de fragilizacion davant la pression dei lengas oficialas coma l'arabi dins la màger part deis estats (e tanben subís la pression dau francés dins certaneis estats). Lei dialèctes pus pichons e pus isolats, en Tunisia en particular, son menaçats d'una substitucion rapida au profiech de l'arabi.
Lo berbèr toarèg benefícia ren que de l'estatut emblematic de "lenga nacionala" en Mali e Nigèr dempuei leis independéncias, amb una politica timida d'ensenhament e de fixacion grafica latina, de 1966 enlà, que recebèt lo sosten de l'UNESCO.
Marròc e Argeria reprimiguèron lo berbèr après leis independéncias, mai amb la liberalizacion politica parciala deis ans 1990, acceptèron timidament son ensenhament dins leis ans 1990. Marròc fondèt en 2001 l'Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM), basat a Rabat, e Argeria autregèt au berbèr l'etiqueta de "lenga nacionala" en 2002. Aquò es lo resultat d'una accion militanta tenaça dei movements berbèrs dempuei leis ans 1970, amb una intensitat especiala en Cabilia (Argeria).
L'estatut de "lenga nacionala" permet un ensenhament dau berbèr amb de mejans modèsts e una pichona preséncia tolerada dins lei mèdias. Pasmens aquelei mesuras timidas equivalon pas a un estatut de lenga oficiala e sufison pas per inversar la diglossia au profiech de l'arabi e dau francés[3].
Autrejan ges de proteccion ni d'estatut au berbèr en Tunisia, en Libia, en Mauritània, en Egipte e en Espanha (Melilla/Mrich, Canàrias).
Codificacion[modificar | modificar la font]
Escritura[modificar | modificar la font]
- Per afichar lei caractèrs tifinaghs, installatz aquesta polissa de l'IRCAM.
Tres escrituras son possiblas per notar lo berbèr.
- Lei tifinaghs son lei letras d'un alfabet berbèr fòrça ancian, aparegut au sègle VI avC, en essent sa forma primitiva l'alfabet libic de l'Edat Antica. Son origina es pas clara: benlèu derivariá de l'alfabet fenician que s'utilizava a Cartage. Mai una ipotèsi pus recenta dei lingüistas Salem Chaker e Slimane Hachi dona a l'alfabet libic una origina autoctòna, venent de l'art popular berbèr dei gravaduras, tot en admetent una influéncia cartaginesa[4]. Lei tifinaghs se faguèron remplaçar per l'alfabet arabi a partir de la conquista musulmana dau sègle VIII. A l'epòca contemporanèa, ren que lei toarègs an contunhat d'utilizar lei tifinaghs de maniera tradicionala. Dempuei leis ans 1970, lo movement renaissentista berbèr desvolopa una version modernizada dei tifinaghs, lei neotifinaghs, que se son reïntroduchs dins d'autrei dialèctes que lo toarèg e qu'an recebut en 2002 lo sosten de l'Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM) en Marròc.
- L'alfabet latin s'es desvolopat per notar lo berbèr dempuei lo començament dau sègle XX, en concurréncia amb lei tifinaghs. Una part dau movement berbèr preferís lei caractèrs latins per escriure la lenga correntament e conselha d'acantonar lei tifinaghs per un usatge solament emblematic o decoratiu.
- Una ortografia berbèra en caractèrs latins es a se metre en plaça dempuei leis ans 1970 e receu lo sosten de l'INALCO (Escòla dei Lengas Orientalas de París). Aqueu sistèma es vengut majoritari dins l'usatge. Es concebut per notar totei lei dialèctes de maniera convergenta. Utiliza tanben de caractèrs latins modificats (č, ḍ, ğ, ḥ, ṛ, ṣ, ṭ, ẓ) e de caractèrs d'origina grèga (ɛ, ɣ). La dificultat tecnica de reproduire aquelei signes especiaus fa que certaneis usatgiers lei remplaçan per de signes pus disponibles sus un clavier latin abituau[5].
- En Mali e en Nigèr, una autra ortografia en caractèrs latins existís dempuei 1966 amb lo patronatge de l'UNÈSCO. Prepausa una notacion comuna per lei divèrsei lengas de Mali e Nigèr (tant per lo berbèr toarèg coma per de lengas qu'an ges de parentat amb lo berbèr). Dempuei 1984, una reforma a sarrat aquela ortografia d'aquela de l'INALCO, de maniera quasi completa.
- L'alfabet arabi a jamai sostengut una produccion escricha importanta en berbèr, exceptat en tashelhit. S'utilizèt après l'arribada de l'arabi a l'Edat mejana e avans la reïntroduccion dei tifinaghs dins una granda part dau domeni au sègle XX. Ara l'alfabet arabi s'utiliza de mens en mens dins lo movement renaissentista berbèr. Dempuei leis ans 2000, de mitans pròches de l'islamisme o de l'estat argerian assajan de promòure l'alfabet arabi, mai una part dei berberistas veson aquò coma un perilh d'afebliment per lo berbèr.
Remarcas.
- Existisson de "consonantas tibadas" que s'escrivon doblas dins l'alfabet latin: ẓẓ. Lei grafias non oficialas, quand utilizan de grafèmas amb doas letras (per ex. ẓ remplaçat per zh), nòtan lei "consonantas tibadas" en doblant la primiera letra dau grop de consontantas (per ex. ẓẓ remplaçat per zzh).
- Dins l'ortografia de l'INALCO, preveson d'adoptar eventualament de variacions soplas per notar certanei dialèctes. Per exemple, en mai dei vocalas de basa dau berbèr (a, i, u, e), d'unei prepausan d'utilizar en toarèg de vocalas suplementàrias (coma o...).
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Divèrs especialistas, mai que mai aquelei de l'INALCO (Escòla dei Lengas Orientalas de París), trabalhan sus una estandardizacion moderada dau berbèr. Retenon lo modèl d'una lenga pluricentrica (coma en occitan) amb d'estandards regionaus que se basan subre lei grands dialèctes, en cercant una convergéncia entre elei [7].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Centre de Recèrca Berbèra (INALCO, París) Sintèsis scientificas claras per lo grand public
- (fr) Institut Reiau de la Cultura Amazigh (IRCAM, Rabat) Ressorsas divèrsas, eveniments, polissas e claviers en tifinaghs
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei mots berbèrs exactes, que s'utilizan de còps en occitan, son: amazigh "berbèr" (persona), imazighen "berbèrs" (populacion), tamazight "lenga berbèra", Tamazgha "Berberia / país berbèr". Lo grafèma gh se remplaça pus exactament per la letra Y dins l'alfabet latin berbèr.
- ↑ Grafia oficiala, pasmens, en Mali e Nigèr.


text:
Califat abbassida
Lo Califat abbassida foguèt lo tresen califat islamic qu'existiguèt entre 750 e 1259. Capitèt de prendre lo poder après una revòuta còntra lo califat omeia en crisi durant leis annadas 740 en causa de sa politica exclusent lei minoritats nombrosas de l'Empèri, especialament aquelei de Pèrsia. Venceires en 750, leis Abbassidas consolidèron rapidament lor poder, reorganizèron l'administracion en s'inspirant dei tradicions de l'Empèri Sassanida e creeèron una capitala novèla, Bagdad, a partir de 762.
La dinastia aquistèt un poder important gràcias a sa dominacion sus lo monde musulman e a sa posicion estrategica sus lei vias comercialas principalas de l'epòca. Sostenguda per una politica activa d'encoratjament deis autoritats, lei sciéncias e la cultura realizèron de progrès considerables e Bagdad venguèt lo centre culturau, comerciau e intellectuau de la planeta fins a sa destruccion per lei Mongòls en 1258.
D'efèct, maugrat son primat culturau e scientific, lo Califat poguèt pas tenir sei regions perifericas puei centralas que venguèron independentas tre lei sègles IX e X. A partir d'aqueu sègle, lo califa teniá solament una autoritat nominala sus lei territòris musulmans. Venguts dependents, e de còps vassaus, d'estats pus poderós, lei califas demorèron solament senhors de la region de Bagdad que foguèt conquista en 1258 durant leis invasions mongòlas en Orient Pròche. Lei subrevivents de la familha Abbassida s'anèron alora installar au Caire sota la proteccion dei sultans mamelucs. Conservèron un ròtle onorific fins au sègle XVI quand lo darrier califa leguèt son poder au sultan otoman de Constantinòple.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La formacion dau Califat
- 1.2 L'apogèu dau Califat
- 1.3 Lo declin e la fin dau Califat
- 1.4 La contuniacion de la dinastia en Egipte
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Cultura
- 6 Sciéncias
- 7 Ligams intèrnes
- 8 Nòtas
- 9 Referéncias
- 10 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion dau Califat[modificar | modificar la font]
La revòuta còntra lo Califat Omeia[modificar | modificar la font]
La formacion dau Califat abbassida acomencèt ambé la revòuta a partir de 747 d'una familha de l'aristocràcia dau Califat Omeia dins lo Korasan. S'acabèt per la desfacha deis Omeias en 750 e l'aveniment d'una dinastia novèla, leis Abbassidas a la tèsta dau Califat.
Lei rasons de la crisi dau Califat Omeia après la fin dau periòde dei grandei conquistas islamicas. D'efèct, leis Omeias favorizèron l'aristocràcia aràbia per assegurar son poder. Pasmens, aquela aristocràcia, guerriera e rurala, deguèt dirigir un empèri vast, compausant d'unei pòples e que son motor economic venguèt rapidament lei classas aisadas (marchands, artesans...) dei centres urbans. De mai, ambé l desalenament dei conquistas, lo ròtle de l'aristocràcia guerriera dins la direccion de l'estat venguèt pauc a pauc contestat. Una tièra de crisis de succession afebliquèt egalament la dinastia entre 730 e 750. Enfin, l'exclusion dau poder dei pòples conquistats causèt una agitacion importanta dins lei regions perifericas. Ansin, lo maucontentament entraïnèt la revòuta deis Abbassidas en 747.
Inicialament contenguda per leis Omeias, la rebellion capitèt d'aumentar sa fòrça ambé la realizacion d'una aliança ambé lei Pèrsas e lei Chiites. Aquò permetèt ais Abbassidas d'anientar l'armada deis Omeiadas a la batalha dau Zab en 750. Après una perseguida fins en Egipte, lo darrier sobeiran omeiada foguèt eliminat e lo cap deis Abbassidas venguèt califa.
La consolidacion dau poder abbassida[modificar | modificar la font]
Après sa victòria e lor presa dau poder, leis Abbassidas lo consolidèron per una tièra de refòrmas, magerament ai nivèus politic e religiós. Ansin, lo centre dau Califat foguèt desplaçat de Siria vèrs Iraq. Una capitala novèla, Bagdad, i foguèt bastida en 762 sus lo luòc d'una crosiera comerciala importanta. Enterin, l'administracion foguèt reorganizada e de pòstes dau govèrn prepausats ai non Arabis. Enfin, lei califats novèus anoncièron seis intencions de venir tornarmai a un islam sensa classa sociala e dirigit per un membre de la familha dau Profèta.
L'apogèu dau Califat[modificar | modificar la font]
L'apogèu dau Califat foguèt rapidament agantat en causa dei dificultats dau Califat per tenir sei regions perifericas e gràcias a un envans culturau e economic fòrça important.
Au nivèu militar, lei regions occidentalas escapèron rapidament a l'autoritat dei sobeirans abbassidas. Tre 756, Espanha venguèt independenta sota la direccion d'una dinastia omeiada. En 800, es lo torn deis estats de Magrèb d'obtenir una autonomia en cambi de la reconeissença de l'autoritat nominala de Bagdad. A l'interior de l'empèri, lo govèrn deguèt faciar l'agitacion chiita, la revòuta d'unitats de soudats turcs, la rebellion de certanei regions orientalas e unei crisis de succession. Ainsi, a l'apogèu dau Califat, durant lo rèine d'al-Mamun (813-833), l'empèri a ja perdut la màger part de sei regions occidentalas e una partida importanta de sei territòris orientaus.
En revènge, lo raionament culturau e economic dau Califat, especialament aqueu de sa capitala Bagdad, foguèt fòrça important. Ansin, la vila èra lo centre politic e economic dau monde enterin qu'un luòc major d'art, de cultura e de reflexion. De monuments son lo simbòl d'aquela epòca coma lo centre de traduccion dich « Dar al-Hikma » (Ostau de la Saviesa), construch durant lo rèine d'al-Mammun, que permetèt la conservacion d'un nombre important d'òbras grègas anticas. Aqueu raionament demorèt fins a la presa de Bagdad per lei Mongòls maugrat lo declin politic de la dinastia entre lei sègles X e XIII.
Lo declin e la fin dau Califat[modificar | modificar la font]
Lo declin dau Califat acomencèt tre lo sègle IX ambé la pèrda d'autoritat dau califa sus leis afaires interiors e la formacion de dinastias regionalas fòrça poderosas que prenguèron lo poder. Ansin, lo califa venguèt pauc a pauc una mariòta dirigida per l'aristocràcia, l'armada o de membres influents de la burocràcia administrativa. Reduchs a un ròtle onorific, lei sobeirans abbassidas foguèron eliminats quasi entierament au sègle XIII per leis invasions mongòlas.
La desagregacion dau Califat[modificar | modificar la font]
Començada au sègle VIII, la desagregacion dau territòri de l'empèri s'accelerèt a partir dau sègle IX entraïnant rapidament la mesa sota tutèla dau califa. D'efèct, tre leis annadas 820, la familha pèrsa dei Samanides prenguèt lo contraròtle efectiu d'una partida dei regions orientalas de Korasan. En Siria dau Nòrd, una dinastia chiita, lei Hamdanides, capitèt tanben d'installar son poder sota la region. Enfin, en Iran, lei territòris dei Tahirides e dei Saffarides venguèron de facto independents. A partir dau sègle X, lo fenomèn toquèt tot l'empèri. Bagdad foguèt presa per lei Buyides en 945 e Egipte foguèt conquista per lei Fatimides en 969. Lo califa foguèt pas destituit mai un protectorat foguèt creat au profiech dei Buyides que prenguèron donc lo contraròtle dau centre dau Califat.
L'invasion mongòla e la destruccion dau Califat[modificar | modificar la font]
La contraròtle dei Buyides sota leis Abbassidas demorèt fins a 1055 quand lei Turcs Seldjokids prenguèron la vila. I creèron tanben un protectorat e lo califa demorèt en plaça e conservèt son autoritat nominala sus la màger part dau monde musulman. Au començament dau sègle XII, lo rèine dau califa An-Nasir (1180-1225) permetèt una restauracion parciala de la poissança abbassida en Iraq en participant a la destruccion dei territòris seldjokids puei en resistent ais ambicions dei sobeirans vesins. Pasmens, deguèron cridar a l'ajuda de tropas mongòlas que s'installèron fòrtament dins la region puei acomençar sa conquista metodica. En 1258, una invasion mongòla conquistèt Bagdad e destruguèt la vila e sa populacion. La màger part de la familha deis Abbassidas foguèt tuat dins o après la batalha.
La contuniacion de la dinastia en Egipte[modificar | modificar la font]
Après lo chaple de la familha Abbassida per lei Mongòls, lei subrevivents foguèron aculhits per lei sultans mamelocs installats au Caire en Egipte. La dinastia foguèt donc simbolicament perpetuada permetent ai sultans mamelocs, egalament gardians dei luòcs sants de l'islam, de revendicar un primat onorific dins lo monde musulman. Au sègle XVI, après la conquista d'Egipte per leis Otomans, lo darrier califa abbassida leguèt sei poders au sultan turc Selim Ièr marcant la fin de la dinastia.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'estructura dau govèrn dau Califat abbassida evolucionèt d'un biais important a respèct dei dos califats precedents. D'efèct, lei tribús perdeguèron la màger part de sei poders e l'organizacion de l'empèri s'inspirèt puslèu dei tradicions sassanidas. Ansin, lo regim abbassida èra una autocràcia de drech divin que lo cap, lo califa, es lo representant de Dieu. Son poder es sostengut per lei fòrças armadas e per una administracion salariada que substituiguèt a l'aristocràcia aràbia. De mai, es enviroutat per una Cort e un ceremoniau fòrça organizats e ierarquizats.
Lo califa[modificar | modificar la font]
De veire : Lista dei califas abbassidas.
Lo califa èra lo centre dau govèrn de l'Estat e son poder, d'origina teocratica e fortament inspirat deis empèris bizantin e sassanidas, èra teoricament absolut. Sa succession èra realizada segon un mòde dinastic au sen de la familha Abbassida. Son poder èra doble tant politic, coma cap de l'Estat, que religiós, coma cap dei musulmans.
Pasmens, dins lei fachs, lo poder dau califa èra limitat per l'influéncia de l'administracion, de l'armada e de l'aristocràcia de l'empèri. Ansin, lo poder dau califa abbassida venguèt pauc a pauc nominau a mesura que lei províncias perifericas venguèron independentas. Lo movement foguèt renforçat per lei problèmas per contrarotlar l'armada que venguèt un actor politic major dau Califat. Après la presa de Bagdad per lei Mongòls en 1258, la dinastia perdeguèt sei territòris e subrevisquèt sota la proteccion dei Mamelucs d'Egipte. Son ròtle venguèt adonc solament simbolic e ceremoniau fins a la fin de la dinastia au sègle XVI.
L'administracion[modificar | modificar la font]
Leis Abbassidas reprenguèron una partida importanta dei tradicions administrativas dei Sassanidas e s'apielèron pauc a pauc principalament sus lei regions orientalas de l'Empèri per conservar lor poder[1][2].
Ansin, lo govèrn centrau es format per un ensems d'oficis dichs « diwan » que s'ocupan dei tematicas principalas dau poder. Aqueleis oficis son tenguts per un còrs de secretaris sonats « kuttab ». Lei principaus son l'ofici de l'impòst fonzier, l'ofici dei domenis, l'ofici dau Tesaur, l'ofici de la cancelariá e l'ofici de l'armada. La pòsta aviá tanben un ròtle primordiau per lei comunicacions e l'entresenha. Lo cap d'aquela administracion governamentala es lo vizir.
En 762, la capitala dau Califat foguèt desplaçada a Bagdad. La màger part dei foncionaris sirians foguèt remplaçada per de Pèrsas. De dinastias de foncionaris se formèron alora pauc a pauc dins aquela region enterin que l'organizacion dau govèrn veniá pus administrativa. Aquò entraïnèt una pèrda d'nfluéncia dau Califat sus sei regions occidentalas que venguèron rapidament independentas.
L'organizacion e l'administracion dei províncias èra fisada a de governadors dichs « khatib », « emir » o « wali » e a unei foncionaris exercissent lei poders principaus. Ansin, lei finanças son sota la direccion d'un director deis impòsts dich « amil » e la justícia, que sa fònt principala èra la lèi islamica, es dirigida per un « cadi ». Puei, lo rèsta deis administracions majoras es organizat a l'entorn dei caps dei fòrças armadas, dau cap de la polícia, deis intendents dei domenis dau califa e dau cap de la pòsta. Enfin, un organisme es encargat de reculhir lei planhs còntra lei foncionaris.
L'armada[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas foguèron un problèma regular de la dinastia abbassida qu'assaièt divèrsei mòdes d'organizacions per limitar son influéncia dins leis afaires dau govèrn. Pasmens, aquò mau capitèt e l'armada prenguèt pauc a pauc lo poder decisionau dau califa.
Ansin, lei tropas dau Califat èran inicialament d'origina siriana per la màger deis unitats. Aquò durèt fins a la guèrra civila entre Al-Amin e son fraire Al-Ma’mun entre 809 e 813. Lo califa Al-Mu`tasim decidiguèt donc de formar una garda especiala que lei membres èran chausits entre d'esclaus militars generalament turcs. Aqueu sistèma foguèt tanben remplaçat vèrs 860 après l'assassinat de quatre califas successius per una unita mameluca formada d'esclaus capturats joves e educats dins una ortodoxia simpla per assegurar lor leiautat. De lor caire, lei tropas dau rèsta de l'armada èran despartidas dins l'empèri. Leis oficiers recebián una partida deis impòsts fonciers per pagar la sòlda de seis òmes. Unei militars aprofichèron aquela situacion per s'enriquir au detriment dei païsans.
Aquela organizacion entraïnèt una auça progressiva dau poder de l'armada e magerament de son comandant en cap. D'efèct, lo recrutament d'esclaus copèt lo ligam entre la societat e l'armada enterin que la garda personala dau califa venguèt un element politic major de la Cort, especialament durant lei crisis de succession. Enfin, lei dificultats dau tesaur dau govèrn permetèron encara l'aumentacion dau ròtle de l'armada dins la direccion dau país que venguèt preponderanta a partir de la mitat dau sègle X.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia dau califat abbassida.
Lo periòde dau Califat es caracterizat per un desvolopament economic important. D'efèct, lei caps novèus deguèron favorizar lo progrès economic de l'Empèri, magerament après la fin dei conquistas islamicas. Encoratjèron l'agricultura que demorèt la basa economica dau país, la formacion d'una indústria e lei cambis comerciaus gràcias a la posicion dau califat entre Euròpa e Asia.
L'agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura foguèt la basa de l'economia de l'Empèri Abbassida. Lo sector aprofichèt lei progrès tecnologics, lei trabalhs d'aigatge o d'eissartatge per se desvolopar. De mai, foguèt estimulat per la demanda dei grandei ciutats e de l'aristocràcia. La màger part dei païsans èran generalament de megiers. Divèrsei tipes de terrens existissián :
- lei tèrras dei non musulmans que pòdon èsser gardadas, vendudas o legadas en cambi dau pagament d'un impòst.
- lei tèrras dei musulmans qu'èran tanben somesas a l'imposicion.
- lei domenis publics, confiscats après la conquista, èran cultivats sota la direccion d'intendents dau sobeiran o acordadas a de particulars per una esplecha dirècta.
- lei tèrras concedidas per de fidèus a d'organizacions piosas.
Lei culturas èran relativament variadas e principalament dominadas per de produchs vegetaus coma lei cerealas (blat, ris...), lei fruchs, lei lieumes, l'òli d'oliva, la viticultura, lei dàtils, lei bananas o la cana de sucre. Lei rendements èran auts per l'epòca. Pasmens, lo norrigatge conservèt un ròtle important per lo manjar (moton), lo transpòrt (camèus, chivaus...) o la fornidura de matèrias premieras. Existissiá egalament de norrigatge de galinalhas o d'abelhas principalament destinats ai classas pus aisadas de la societat.
L'indústria[modificar | modificar la font]
En fòra de l'agricultura, lo califat capitèt tanben de desvolopar son indústria, especialament dins lei regions pèrsas e egiptianas. La principala foguèt aquela dau textil gràcias ai culturas dau coton e de la seda. L'existéncia de ressorsas minieras importantas permetèron egalament l'envans de la metallurgia. Enfin, après l'introduccion dau papèu, son desvolopament entraïnèt l'aparicion d'una indústria florissenta. Aquela prosperitat industriala favorizèt lei cambis comerciaus au sen dau califat.
Lei cambis comerciaus[modificar | modificar la font]
Gràcias a son envans economic e sa posicion privilegiada, lo califat foguèt un luòc actiu de cambis comerciaus. Ansin, lei pòrts dau Golf persic e de la Mar Roja participèron au comèrci amb India e China. L'empèri importava d'espècias, de la fusta preciosa e d'autreis articles de luxe destinats a la consomacion interiora e a l'exportacion vèrs Euròpa, principalament l'Empèri Bizantin. Aqueu darrier eportava vèrs lo califat de metaus preciós (aur, argent...), de drògas e tanben d'engenhaires. Au nòrd, lei marchands abbassidas èran en relacion ambé lei regions de la Mar Baltica per lo comèrci dei pelissas o de l'ambre. Enfin, au sud, existissiá un comèrci amb Africa que regardava lei metaus e leis esclaus.
Religion[modificar | modificar la font]
La religion principala dau Califat, e de segur aquela dau sobeiran, èra l'islam que diferentei formas existissián dins l'empèri segon lo luòc, lo periòde e la classa sociala. Lei principalas foguèron lo sunnisme, lo chiisme, lo kharigisme e lo mutazilisme. La coexisténcia entre aquelei corrents foguèt generalament malaisada. D'efèct, lei califas èran generalament partisans dau sunnisme o dau mutazilisme e l'agitacion causada per leis autrei brancas venguèt pauc a pauc un problèma per l'integritat dau Califat. D'autra part, lo mutazilisme, inicialament encoratjat per lei califas au sègle IX venguèt pauc a pauc fòrça impopular dins lei classas socialas pus bassas. Ansin, dispareguèt totalament entre lei sègles XI e XIII.
En fòra de l'islam, leis autoritats dau Califat èran relativament tolerantas a regard d'autrei religions. Sei fidèus avián un estatut especiau que permetiá un libertat relativa de culte mai o mens importanta e una proteccion còntra lei persecucions. Ansin, existissiá de minoritats importantas dins l'Empèri coma de crestians, de jusieus o de zoroastrians.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo califat abbassida conoguèt una produccion cultura remarcabla que certaneis òbras son totjorn conegudas a l'ora d'ara. La literatura e la filosofia foguèron lei domenis pus productius gràcias au contacte ambé lei civilizacions grèga e pèrsa o ambé leis estats indians.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura foguèt un art florissent sota leis Abassidas en drecha linha de la literatura pèrsa. Au sègle IX, aprofichèt l'apogèu de la dinastia e de sa capitala Bagdad per agantar un nivèu qu'es demorat legendari dins l'imaginari istoric. Ansin, lo periòde es caracterizat per una tièra d'òbras que son vengudas d'elements majors de la literatura mondiala, especialament dins lo genre epic e dins la poesia. La pus coneguda foguèt lo recuelh d'istòria dei mila e una nuechs. Probablament d'origina pèrsa o indiana, aqueu recuelh foguèt enriquit d'istòrias arregardant lei país e lei societats d'Orient Mejan e d'Africa dau Nòrd[3]. Son influéncia es totjorn fòrça importanta a l'ora d'ara ambé lei personatges d'Aladdin o d'Ali Baba e lei Quaranta raubaires. Una autra òbra capitala de la literatura abbassida foguèt l'ensems poetic de Laila e Majnun que cònta la romança impossibla e tragica entre dos amants[4].
Filosofia[modificar | modificar la font]
Durant lo califat, la filosofia gropèt dos ensems de trabalhs que pòdon de còps èsser liats. Lo premier regarda la recèrca filosofica menada sus l'islam a partir de sei tèxts sacrats. Aqueu domeni s'interessèt a la concepcion de l'islam e a sa vision a prepaus de l'Univèrs, de la Creacion, de la Vida e de Dieu. De son caire, la segonda partida de la filosofia desvolopada dins l'Empèri Abbassida consistiguèt en la contuniacion de la filosofia grèga antica, especialament aquelei d'Aristòtel e de Platon. Regarda donc generalament pas de tematicas islamicas e de non musulmans poguèron i participar.
Sciéncias[modificar | modificar la font]
Coma per lo domeni culturau, lo periòde dau califat abbassida foguèt una èra fasta per lei sciéncias e lo progrès medicau o tecnologic dins lo monde musulman[5]. D'efèct, l'Empèri Abbassida assostava un nombre grand de sabents que realizèron un trabalh fòrça important e permetèron sa difusion au rèsta dau monde, especialament en Euròpa a partir dei sègles XI e XII[6]. Lei scientifics dau califat descubriguèron e creèron tanben de domenis novèus dei sciéncias coma la quimia o l'optica. Enfin, capitèron d'assimilar lei conoissenças e la tecnologia dei regions conquistas per comprendre e perfeccionar divèrsei tecnicas (armament, agricultura, maquinas...).
Aquelei progrès foguèron permés per la conjoncion d'elements e de politicas favorables. Ansin, l'empèri deis Abbassidas èra en contacte ambé la màger part deis estats pus avançats de l'epòca coma Índia e China. Lo califat aprofichèt egalament lo fach d'èsser situats sus lei territòris de civilizacions ancianas e prestigiosas, coma lei Sassinadas o lei Grècs ancians, que tenián de conoissenças scientificas importantas. Enfin, la lenga aràbia, unica dins tot l'empèri, foguèt un factor que favorizèt la propagacion deis òbras scientificas e lei cambis intellectuaus.
Sciéncias fondamentalas[modificar | modificar la font]
Lo califat abbassida capitèt de realizar de progrès e de descubèrtas importantas dins lo domeni dei sciéncias fondamentalas. Dos axes principaus, e pas necessarament separats, permetèron aqueu desvolopament. Lo premier foguèt la represa e la contuniacion dei trabalhs dei sabents de civilizacions pus ancianas o conquistas per lo califat coma lei Grècs en Alexàndria o lei Sassanids pèrsas. Lo segond foguèt la participacion a l'aparicion e a la formacion de domenis scientifics novèus.
Lo periòde abassida veguèt donc la redescubèrta e l'aprefondament dei sciéncias grèga antica e sassanida. Lei domenis principaus qu'aprofichèron aquela situacion foguèron lei matematicas, la fisica e la medecina. Ansin, la geometria euclidiana foguèt represa e desvolopada per lei Pèrsas Al-Biruni e Abu Nasr Mansur. Lo premier publiquèt divèrsei calculs de latituds, una teoria d'un sistèma solar eliocentric e s'interessèt a la fòrça de gravitacion terrèstra. Lo segond realizèt una òbra importanta en trigonometria. Un autre sabent pèrsa, Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, es considerat coma lo fondador de l'algèbra que son nom vèn de sa publicacion principala, l'Abreujat de calcul per restauracion e comparason (« Kitab al-Jabr wa-l-Muqabala »).
En fòra dei matematicas, la fisica aprofichèt l'aparicion de l'empirisme e dau metòde scientic modèrne descricha per Ibn al-Haytham dins son Tractat d'Opticas de 1021[7]. Aqueu darrier es considerat de còps coma lo premier scientific per son utilizacion d'experéncias per demostrar una ipotèsi[8]. En astronomia, uneis astronòms inventèron de sistèmas geocentrics, utilizats puei per Copernic per crear sa teoric d'un sistèma solar eliocentric, melhorèron lei calculs de precession de la Tèrra e participèron a l'invencion de l'astrolabi. Enfin, l'aparicion de la quimia modèrna foguèt prefigurada per leis òbras deis alquimistas de l'empèri qu'inventèron un nombre important de reaccions, de tecnicas coma la destillacion.
Medicina[modificar | modificar la font]
Coma lei sciéncias fondamentalas, leis arts medicaus realizèron de progrès fòrça importants durant lo periòde dau califat abbassida. De mai, la medecina èra relativament escampada dins certanei ciutats. Per exemple, au sègle IX, Bagdad assostava 800 mètges. Seis òbras, coma lo Qanun dau Pèrsa Ibn Sina, venguèron la referéncia mondiala e influencièron fòrtament la recèrca europèa de la Renaissença.
Tecnologia[modificar | modificar la font]
La tecnologia abbassida progressèt dins de domenis variats per assimilacion de tecnologias de país conquists o per contacte ambé d'autreis estats. Leis evolucions pus impressionantas foguèron realizadas dins la produccion agricòla e lo tractament dei produchs agricòlas.
D'avançadas aguèron luòc ambé l'aparicion de culturas novèlas e per l'utilizacion de maquinas per ajudar lo trabalh agricòla. Ansin, tre lo sègle VII, existissiá de molins d'aiga. Per la seguida, leis engenhaires abbassidas aprenguèron tanben de bastir de restancas o de pompas per canalizar lei quantitats d'aiga utilizadas per l'agricultura. Gràcias a aquelei realizacions, divèrsei sectors industriaus se poguèron desvolopar dins lo textil, lo sucre o lo papièr[9]. Enfin, a costat de l'agricultura, lei contactes ambé China permetèron egalament lo passatge de tecnologias chinesas, especialament la polvera[10].
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Applied History Research Group , University of Calgary, "The Islamic World to 1600".
- ↑ Hamilton Gibb, Studies on the civilization of Islam, Princeton University Press, 1982, ISBN 0-691-05354-5, p. 66.
- ↑ John Grant and John Clute, The Encyclopedia of Fantasy, "Arabian fantasy", p 51.
- ↑ Talattof, Kamran and Jerome W. Clinton, K. Allin Luther, "The poetry of Nizami Ganjavi: knowledge, love, and rhetoric", (Palgrave Macmillan, 2000), 15-16.
- ↑ Huff, Toby E., The Rise of Early Modern Science: Islam, China, and the West, (Cambridge University Press, 2003), 48.
- ↑ Vartan Gregorian, "Islam: A Mosaic, Not a Monolith", Brookings Institution Press, 2003, pp. 26–38, ISBN 0-8157-3283-X.
- ↑ Gorini, Rosanna (October 2003). "Al-Haytham the man of experience. First steps in the science of vision". Journal of the International Society for the History of Islamic Medicine 2 (4): 53–55. [1].
- ↑ Bradley Steffens (2006), Ibn al-Haytham: First Scientist, Morgan Reynolds Publishing.
- ↑ Adam Robert Lucas (2005), "Industrial Milling in the Ancient and Medieval Worlds: A Survey of the Evidence for an Industrial Revolution in Medieval Europe", Technology and Culture 46 (1), p. 1–30 [10].
- ↑ Ahmad Y Hassan, Potassium Nitrate in Arabic and Latin Sources, History of Science and Technology in Islam.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ar) العباسيون/بنو العباس في بغداد Abbassidas de Bagdad (749-1261).
- (ar) العباسيون/بنو العباس في القاهرة Abbassidas dau Cairo (1261-1517).
- (ca) Antoni Segura i Mas, Aproximació al món islàmic. Des dels orígens fins els nostres dies. Editorial Pòrtic. 2000.
- (de) Claude Cahen: Der Islam. Band 1: Vom Ursprung bis zu den Anfängen des Osmanenreiches. Fischer Taschenbuch-Verlag, Frankfurt am Main 1968 (Fischer Weltgeschichte Band 14).
- (de) André Clot, Harun al Raschid. Kalif von Bagdad. Artemis, München u. a. 1988.
- (de) Wolfram Drews, Die Karolinger und die Abbasiden von Bagdad. Legitimationsstrategien frühmittelalterlicher Herrscherdynastien im transkulturellen Vergleich. Akademie Verlag, Berlin (2009).
- (de) Florian Illerhaus, Haschimitische Propaganda. Bedingungen für den Erfolg der abbasidischen Revolution. München, 2011.
- (en) John Joseph Saunders, The history of the Mongol conquests, ed. University of Pennsylvania Press, 2001.
- (en) Cyril Glassé e Huston Smith, The new encyclopedia of Islam, ed. AltaMira Press, 2003.
- (en) Ira Lapidus, A History of Islamic Societies, Cambridge University Press, 2002.
- (en) Bertold Spuler. The Muslim World. Vol.I The Age of the Caliphs. Leiden. E.J. Brill. 1960 ISBN 0-685-23328-6 p. 29.
- (en) William Muir, The caliphate its rise, decline, and fall from original sources, [2].
- (en) L. Venegoni (2003). Hülägü's Campaign in the West - (1256-1260), Transoxiana Webfestschrift Series I, Webfestschrift Marshak 2003.
- (en) Ahmad Y Hassan, History of Science and Technology in Islam, TRANSFER OF ISLAMIC TECHNOLOGY TO THE WEST (PART II) : TRANSMISSION OF ISLAMIC ENGINEERING, [3].
- (es) Pijoan, Jose. Història del Mundo, tom V, 7a ed.. Editorial Salvat, 1962, p. 127-141.
- (fr) Dominique Sourdel, L'État impérial des califes abbassides: VIIIe-Xe siècle, 1999.


text:
Quadrivium
Lo quadrivium èra, a l'Edat Mejana, l'ensems de las quatre arts liberalas: aritmetica, musica, geometria e astronomia que, conjuntament amb lo trivium, èra la basa de l'estudi de la filosofia e la teologia dins los centres d'ensenhament medievals.
Lo quadrivium fornissiá a l'estudiant que ja capitèt l'aprendissatge de basa una melhora coneissença e un mai prigond saber en l'introdusent dins las sciéncias superioras.
Foguèt especialament aquesta branca de coneissença que recebèt una impulsion màger gràcias als contactes multiples dels monastèris catalans amb l'Islam: un exemple clar se tròba dins los estudis matematics avançats que Gerbèrt d'Orlhac capitèt amb lo bisbe Ató de Vic durant que foguèt en Catalonha.
A travèrs de l'Islam seràn reveladas las òbras de Maslama sus l'astrolabi, l'establiment de las taulas astronomicas, l'emplec de las chifras aràbias e del zèro e seràn espandidas las coneissenças sus l'algèbra dins lo mond crestian.
Las coneissenças novèlas facilitèron e melhorèron l'estudi de la geometria, l'aritmetica e l'astronomia dins los diferents centres d'ensenhament.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Sadurní i Puigbò, Núria: Diccionari de l'any 1000 a Catalunya. Edicions 62, Col·lecció El Cangur / Diccionaris, núm. 280. Barcelona, octubre del 1999. ISBN 84-297-4607-2, plana 106.


text:
Fontainebleau
Fontainebleau es una comuna francesa situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fontainebleau A situat al sud-oèst del departament. La municipalitat, #que s'estend sus formatnum:17205 {{}} ectaras, es la mai vasta de la region Isla-de-França, e es gaireben totalament recoberta d'una bòsc #que s'estend egalament sus qualques municipalitats limitrophes (25 000 ectaras al total). Aquel bòsc es un luòc de passejada pels Parisencos, mas lo sieu relief fòrça accidentat e los sieus nombroses rochers en fan tanben un luòc fòrça réputé per la practica esportiua de la escalièr. L'aglomeracion meluncomoditat se situa al limit nòrd del bòsc, e al nòrd-oèst se tròba Barbizon, un vilatge celèbre pels nombroses pintors pré-impressionistes #que i an viscut. Divèrs endroits del bòsc an recobert de silice (quartz) dins l'estat brut. Las nombrosas plantacions de résineux efectuadas per la Mestièr nacional dels bòsques an criticat per cèrts #qu'aiman #que #encobrir a meses a mal la diversité de lo sieu écosystème, a l'origina mai lèu a basa de feuillus.
La vila stricto sensu, es-a dire defòra de bòsc e defòra de domeni del castèl s'estend sus 232 ectaras.
Fontainebleau est située au sud-ouest du département. La commune, qui s'étend sur 17 205 hectares, est la plus vaste de la région Île-de-France, et est presque entièrement recouverte d'une forêt qui s'étend également sur quelques communes limitrophes (25 000 hectares au total). Cette forêt est un lieu de promenade pour les Parisiens, mais son relief très accidenté et ses nombreux rochers en font aussi un lieu très réputé pour la pratique sportive de l'escalade. L'agglomération melunaise se situe à la limite nord de la forêt, et au nord-ouest se trouve Barbizon, un village célèbre pour les nombreux peintres pré-impressionnistes qui y ont vécu. Divers endroits de la forêt sont recouverts de silice (quartz) à l'état brut. Les nombreuses plantations de résineux effectuées par l'Office national des forêts sont critiquées par certains qui estiment que cela a mis à mal la diversité de son écosystème, à l'origine plutôt à base de feuillus.
La ville stricto sensu, c'est-à-dire hors forêt et hors domaine du château s'étend sur 232 hectares.


text:
1992
Aquesta pagina concernís l'an 1992 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 7 de febrièr - França signa lo Tractat de Maastricht.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Reeleccion de Mário Soares coma president de Portugal.
- 15 de genièr - Començament de la fin de la Iogoslavia, amb l'independéncia de Croàcia e Eslovènia.
- 5 d'abril - Declaracion d'independéncia de Bòsnia e Ercegovina.
- 23 de mai - Assassinat del jutge italian Giovanni Falconi per la mafia, dins la província de Palèrme.
- 25 de junh - La Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias es aprovada coma Convencion pel Comitat dels Ministres del Conselh d'Euròpa, a Estrasborg.
Georgia[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Civila de Georgia après la pèrda dau poder per Zviad Gamsakhourdia. Opausèt divèrsei faccions : partisans dau govèrn centrau novèu, partisans de Gamsakhourdia, independentistas d'Abcazia e Ossetia dau Sud.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - Jânio da Silva Quadros, president de Brasil en 1961 (n.1917)
- 9 de març - Menachem Begin, primièr ministre d'Israèl, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1913)
- 23 de març – Friedrich Hayek, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 6 d'abril - Isaac Asimov, escrivan rus-american (n. 1920)
- 6 de mai – Marlene Dietrich, actritz alemanda (n. 1901)
- 8 d'abril - Daniel Bovet, farmacològ soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1907)
- 21 de junh - Joan Fuster, escrivan valencian en lenga catalana (n. 1922)
- 5 de julhet - Ástor Piazzolla, musician argentin de tango (n. 1921)
- 15 de julhet - Hammer DeRoburt, president de Nauru (n. 1922)
- 12 d'agost - John Cage, compositor american (n. 1912)
- 2 de setembre – Barbara McClintock, geneticiana americana, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1902)
- 12 de setembre - Anthony Perkins, actor american (n. 1932)
- 8 d'octobre – Willy Brandt, cancelièr d'Alemanha (n. 1913)
- 7 de novembre – Alexander Dubček, òme politic chèc (n. 1921)
- 21 de decembre - Nathan Milstein, violonista ucraïnés (n. 1903)


text:
Saint-Riquier
Saint-Ritchier en picard ( Saint-Riquier en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier se tròba Modèl:A unitat de Abbeville, 35 km a l'oèst de Amians e 160 km al nòrd de París.
L'accès pel camin de fèrre a assegurat per la linha París-Calava (estancada a Abbeville).
Saint-Riquier se trouve à 10 km d’Abbeville, 35 km à l’ouest d’Amiens et 160 km au nord de Paris.
L'accès par le chemin de fer est assuré par la ligne Paris-Calais (arrêt à Abbeville).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant-Riquier, antany trucat « Centule » (la vila als #cent torns[1]) Es una anciana vila monastique #que s'es desvolopat a l'entorn del monastèri fondat al Modèl:VIIe sègle, en 625, per Riquier, proprietari terrien converti al catholicisme #que évangélisa lo Nòrd de la França. Lo abbaye #conéisser lo sieu apogée a l'epòca de Charlemagne e comptava, en l'an 800, mai de 300 fraires e una escòla réputée.
La vila de Centule, #que beneficiava d'aquela prospérité e s'i èra protegit per fortificacions, i auriá protegit fins a 15 000 abitants ; #èsser capital del Ponthieu a Modèl:La s2-, abans d'èsser supplantée per Abbeville (Abbatis Villa o domeni dels Abbés) ont un pòrt i aviá #èsser creat.
Al Mièja Edat, Centule pren lo nom de Sant-Riquier en rason de la ferveur dels pelegrinatges als reliques del sant, mas los abitants conservan lo nom de Centulois. Longtemps vila fortificada del Reialme de França, #que ne possedís las armas, Sant-Riquier a patit de nombrosas invasions e destruccions.
La Província de Picardie #èsser ligada al domeni reial tot a la fin del Mièja Edat, unas primièras fes en 1477 jol regna de Louis XI e lo sieu rattachement i aguèt confirmat unas segondas fes, e definitivament, en 1482, après la victòria d'aquel darrièr lo Pòrti Dessús de Bourgogne Charles lo Téméraire. En 1524, cal citar los noms de dos centuloises : Becquestoile e Bellegueule #qu'entrenan a la resisténcia de la vila encara environada de remparts contra un atac estonat de las tropas d'un tinent de Charles Quint.Dempuèi alavetz, Sant-Riquier joguèc lo papièr de luòc fòrt, réputée gaireben-imprenable dins la frontièra nòrd del reialme, cara dins la Província de Artés, possession de la Marida d'Àustria fins en 1659. [[François Ier de França|François Sègle I]] vendrà en persona la conforter en aquel papièr estrategic.
Se la municipalitat compta pas uèi que 1 200 abitants aperaquí, conserva totun un ric patrimòni istoric e touristique.
Saint-Riquier, autrefois appelé « Centule » (la ville aux cent tours[2]) est une ancienne cité monastique qui s’est développée autour du monastère fondé au Modèl:VIIe siècle, en 625, par Riquier, propriétaire terrien converti au catholicisme qui évangélisa le Nord de la France. L’abbaye connut son apogée à l’époque de Charlemagne et comptait, en l’an 800, plus de 300 moines et une école réputée.
La ville de Centule, qui bénéficiait de cette prospérité et s’était protégée par des fortifications, aurait abrité jusqu’à 15 000 habitants ; elle fut capitale du Ponthieu aux Modèl:S2-, avant d’être supplantée par Abbeville (Abbatis Villa ou domaine des Abbés) où un port avait été créé.
Au Moyen Âge, Centule prend le nom de Saint-Riquier en raison de la ferveur des pèlerinages aux reliques du saint, mais les habitants conservent le nom de Centulois. Longtemps ville fortifiée du Royaume de France, dont elle possède les armes, Saint-Riquier a subi de nombreuses invasions et destructions.
La Province de Picardie fut rattachée au domaine royal tout à la fin du Moyen Âge, une première fois en 1477 sous le règne de Louis XI et son rattachement fut confirmé une seconde fois, et définitivement, en 1482, après la victoire de ce dernier sur le Duc de Bourgogne Charles le Téméraire. En 1524, il faut citer les noms de deux centuloises : Becquestoile et Bellegueule qui entraînent à la résistance de la cité encore entourée de remparts contre une attaque surprise des troupes d'un lieutenant de Charles Quint.Dès lors, Saint-Riquier va jouer le rôle de place forte, réputée quasi-imprenable à la frontière nord du royaume, face à la Province d’Artois, possession de la Maison d’Autriche jusqu’en 1659. [[François Ier de France|François Sègle I]] viendra en personne la conforter dans ce rôle stratégique.
Si la commune ne compte aujourd’hui que 1 200 habitants environ, elle conserve néanmoins un riche patrimoine historique et touristique.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquela étymologie del toponyme es incerta. Se la vila #èsser benlèu equipada de #cent torns en defendent las siás muralles, coma çò vòl la tradicion, qualqu'uns i veson mai lèu una origina celtique a partir de la paraula « candir » (tèrra blanca, sòl crayeux) transformat en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».
- ↑ Cette étymologie du toponyme est incertaine. Si la ville fut peut-être équipée de cent tours défendant ses murailles, comme le veut la tradition, certains y voient plutôt une origine celtique à partir du mot « candir » (terre blanche, sol crayeux) transformé en « Cantium », « Cantulla », « Centulla ».


text:
Taliban
Taliban (Pashto: طالبان [ṭālibān], "estudiants"), [1] es un mot que designa un movement politic fondamentalista islamic en Afganistan e sos membres. S'espandiguèt en Afghanistan e formèt un govèrn, que dirigiguèt l' Emirat Islamic d'Afganistan entre septembre de 1996 e decembre de 2001, amb Kandahar coma capitala. Praquò, obtenguèt pas de reconeissença diplomatica sonque de tres estats: Paquistan, Arabia Saudita, e Emirats Arabis Units. Mohammed Omar ne foguèt lo cap espiritual dempuèi 1994.[2]


text:
Gautier Capuçon
Gautier Capuçon (Chamberí, lo 3 de seteme de 1981) qu'ei un violoncelista concertista de fala internacionau originari de Savòia e tanben un pianista.
Vita[modificar | modificar la font]
Que comencè a estudar lo violoncèl aus 4 ans uis que perseguí hens l'Ecole Nationale de Musique de Chambéry. Que he los sns estudis superior de violoncèl hens lo Conservatoire National Supérieur de Musique de Paris on arrecebó lo purmèr prèmien 2000.
En 2001 qu'arrecebó ua Victoire de la Musique (dens la categoria "navèth talent de l'annada").
Qu'ei maridat dab ua violoncelista nomada Delphine Borsarello e qu'ei lo hrair deu violonista Renaud Capuçon.
Intruments[modificar | modificar la font]
Gautier Capuçon que possedeish un violoncèl de Matteo Goffriller de 1701 e un de Joseph Contreras de 1746.


text:
Gymnophiona
L'òrdre dels gimnofiones foguèt creat per Johannes Peter Müller (1801-1858) en 1832. Son tanben apelats Apòdes.
Los gimnofiònes son de lissanfibians escavaires qu'an perdut segondàriament lors membres. Segon las espècias, la talha varia entre 6 cm e 1,40 m. Vivon dins l'umús o la fanga dels paluns dins los bòsques entre los tropics mas son absents d'Austràlia, de Madagascar e de las Antilhas. Son generalament carnivòrs. La fecondacion es intèrna. Segon los genres, son ovipars (Ichthyopsis) o vivipars (Typhlonectes).
Lor pèl es viscosa, amb de secrecions toxicas e empudesinadas.
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Caeciliidae Rafinesque, 1814
- Ichthyophiidae Taylor, 1968
- Rhinatrematidae Nussbaum, 1977
- Scolecomorphidae Taylor, 1969
- Uraeotyphlidae Nussbaum, 1979


text:
Armanhac
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- L’armanhac es un aigardent occitan
- Armanhac es una anciana província al còr de Gasconha.
- Armanhac es lo nom d'una celèbra e poderosa familha nòbla d'ascendéncia gascona : l'Ostal d'Armanhac
- Los Armanhacs èra un partit pendent la guèrra civila entre Armanhacs e Borguinhons
- L'Armanhac es lo nom d'un avion (SE 2010) construch per la SNCASE en 1949.


text:
Balagny-sur-Thérain
Balagny-sur-Thérain es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Balagny A situat en la vallée del Thérain, entre Creil e Beauvais.
Balagny est situé dans la vallée du Thérain, entre Creil et Beauvais.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat s'es primièrament trucada Baliniacum en 1157 de contunh Balagny.
La commune s'est tout d'abord appelée Baliniacum en 1157 puis Balagny.


text:
Euristica
L'euristica (del grèc ancian eὑpίσkw, eurisko, « tròbi ») es un tèrme de didactica qui significa « l'art d'inventar, de far de descobèrtas ». Se nomena euristica la capacitat d'un sistema per a realizar de forma immediata innovacions positives per als seus fins.
La capacitat euristica es un trach caracteristic dels umans. D'aquel punt de vista se poíria descriure coma l'art e la sciéncia de las descobèrtas e de la invencion o de resòlvre de problèmas mejans de la creativitat e la pensada laterala.
L'etimologia d'"euristica" es la meteissa qu'aquela del mot eureka, l'exclamacion atribuida a Arquimèdes dins un episòdi tan famós coma apocrif. Quand es utilizat coma substantiu, es l'art o la sciéncia de la descobèrta, una disciplina susceptibla d'èsser un camp de recerca. Quand s'utilisa coma adjectiu, se referís a de causas mai concrètas, com estratagias euristicas, règlas euristicas o sillogismes e conclusions euristicas. Es evident qu'aqueles dos usatges son intimament ligats perque l'euristica sovent prepausa d'estratagias euristicas que guidan la descobèrta.
La popularizacion del concèpte se deu al matematic George Pólya, amb son libre Cossí lo resòlvre (How to solve it). Avent estudiat un fun de demostracions matematicas dempuèi jove, voliá saber cossí los matematicians i arriban. Lo libre conten l'ensems de recèptas euristicas qu'ensejavan d'ensenhar a sos escolans de matematicas. Quatre exemples extrachs d'aquel illustran lo concèpte melhor que cap aure definicion:
- Se capitas pas a comprendre un problèma, dessenha un esquèma.
- Se tròbas la solucion, fas coma se ja l'auriás e cèrca de veire çò pòdes deduire d'aquela (rasonament cap enrè).
- Se lo problèma es abstrach, ensaja d'examinar un exemple concrèt.
- Ensaja d'abordar d'en primièr un problèma pus general (es la "paradòxa de l'inventor": Lo subjècte mai ambiciós es aquel qu'a mai d'astre de succès).
Matematica[modificar | modificar la font]
En matematica, l'euristica existís dempuèi la Grècia Antica. Mas, la formalizacion e lo naut gra de rigor en matematica minora importància de l'estudi de la descobèrta, avent alara mai d'interès per la psicologia. Pasmens qu'existís lo camp de la teoria de la demostracion, çò qu'a res a veire amb trobar d'esquèmas de demostracion o de règles per resòlvre las demostracions dels teorèmas.
Psicologia[modificar | modificar la font]
En psicologia l'euristica es en relacion amb la creativitat e se prepausèt que siá la règla simpla e eficienta per orientar la presa de decisions e per explicar dins un plan practic cossí las personas capitaràn un problèma o resolveràn un problèma. Abitualament una euristica opèra quand un problèma es complèxe o lo problèma pòrta d'informacions incomplètas. En general, una euristica se pòt considerar coma una acorcha pels processus mentals actius e, alara, es una mesura qu'estalvia o sèrva las ressorsas mentalas. Las euristicas foncionan de fach dins la majoritat de las circonstàncias mas, pasmens, tanben pòt menar a d'errors sistematicas dins la presa de decisions o l'elaboracion d'ensags. L'ideacion de solucions euristicas sovent es lo començament d'un rasonament per analogia.
Un exemple d'acorcha mentala es l'usatge d'un estereotipe. Quand se jutja un individú se basant sus l'estereotipe d'un grop a que aparten, l'usatge de l'estereotipe pòt menar en una error, perque l'individú pòt èsser mai o mens representatiu de l'estereotipe.
Altras accepcions[modificar | modificar la font]
- Una teoria scientifica a una nauta valor euristica s'es capabla de generar de nòvas idèas o induire de nòvas invencions. Atal, pas que siá pertinent, es pas essencial que la teoria siá exacta.
- S'inspirant de Sartre; mercé a sa capacitat euristica, malgrat las predeterminacions geneticas e d'autres condicionaments, es probable que l'èsser uman (vaquí es l'aparenta paradòxa de la frasa) siá condemnat a èsser liure dels tèrmes que lo mitan li impausa.


text:
Aurélie Filippetti
Aurélie Filippetti, nascuda lo 17 de junh de 1973 a Villerupt[1] (Meurthe e Mosèla), es una femna politica e romancièra francesa.
Membre del Partit Socialista, èra deputada de la 8a circonscripcion de Mosèla (junh de 2007), e pòrtaparaula del grop socialista à l'Assemblada Nacionala. Lo 16 de mai de 2012, foguèt nomenada Ministra de la Cultura e de la Comunicacion.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas e estudis[modificar | modificar la font]
Filha d'Angelo Filippetti (1938-1992), ancian minaire de fons, cònsol màger del comunista d'Audun-le-Tiche de 1983 a 1992 e conselhièr general, e pichona filha d'immigrats italians[2], Aurélie Filippetti conta dins un primièr roman, en 2003, Los Darrièrs Jorns de la classa obrièra, cossi son grand paire, resistent, foguèt arrestat per la Gestapo al fons de la mina, puèi deportat en camp de concentracion amb sos dos fraires. Evòca tanben la memòria obrièra e le sentiment de desclassament del monde obrièr aprèp la tancadura de las minas e de las usinas siderurgicas en Lorena.
Anciana escolana de l'Escòla Normala Superiora de Fontenay-Saint-Cloud, es agregada de letras classicas[3] e, abans la politica, ensenhava coma professora de letras al licèu Pasteur de Neuilly-sur-Seine[4].
Parcors politic[modificar | modificar la font]
Aderiguèt als Verds, puèi venguèt membre del cabinet d'Yves Cochet, ministre de l'Environament. A las eleccions municipalas de 2001, foguèt elegida conselhièra del 5n arrondiment de París[5]. Cap de lista dels Verds al primièr torn, obtenguèt 13,75 % dels vòtes[6]. E obtenguèt 6,55 % dels vòtes dins la 2a circonscripcion de París a las legislativas de 2002[7]. Venguèt membre del secretariat executiu dels Verds-París en març de 2003 e pòrtaparaula[8].
Aprèp un refús d'investitura dins la circonscripcion de Longwy pel CNIR dels Verds[9], daissèt los Verds a la fin d'octobre de 2006.
En novembre de 2006, se liguèt al PS e l'equipa de campanha de Ségolène Royal[10], candidata a l'eleccion presidenciala de 2007, coma conselhièra especiala (environament, cultura, educacion, tèmas de societat).
En mai de 2007, foguèt investida pels militants socialistas de la 8a circonscripcion de Mosèla que lo deputat PS sortent Jean-Marie Aubron se presentava pas[11]. Foguèt elegida lo 17 de junh de 2007 amb 50,96 % dels vòtes.
Aurélie Filippetti foguèt pòrtaparaula puèi vicepresidenta de la Convencion per la Seisena Republica[12] puèi del corrent pro-Royal « L'Espèr a esquèrra »[13].
Foguèt presidenta del conselh d'administracion del Festenal internacional del documentari de Marselha[14].
Sostenguèt François Hollande per la primària presidenciala socialista de 2011 e aprèp la victòria d'aquel, integrèt l'equipa de campanha, encargada de la Cultura.
A la nominacion del govèrn de Jean-Marc Ayrault, lo 16 de mai de 2012, venguèt ministra de la Cultura e de la Comunicacion. Lo 2 d'abrial de 2014, dins lo govèrn de Manuel Valls es totjorn ministra de la Cultura.
Òbras[modificar | modificar la font]
- 2003 : Los Darrièrs Jorns de la classa obrièra
- 2006 : Un òme dins la pòcha
- 2008 : L'ecòla forma encora de ciutadans ?, amb Xavier Darcos
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aurélie Filipetti sur assemblee-nationale.fr
- ↑ Biografia d'Angel e Tommaso Filippetti dins (fr) Dictionnaire biographique du mouvement ouvrier, mouvement social de mai 1940 à Mai 1968, tome 5, pp. 205 à 207, ed: Éditions de l'Atelier, 2009. En linha: Angel Filippetti e Tommaso Filippetti
- ↑ (fr)[url=http://www.politique.net/2007111903-portrait-aurelie-filippetti.htm Aurélie Filippetti, pus pròcha conselhièra de Ségolène Royal] sul site politique.net, 19 novembre 2007
- ↑ [1]
- ↑ 1èr de març de 2001- 1èr de mai de 2007.
- ↑ [pdf] (fr) [http://www.paris.fr/portail/viewmultimediadocument?multimediadocument-id=48489 Eleccions municipalas dels 11 e 18 de març de 2001 sus paris.fr.
- ↑ [pdf] (fr) Eleccions legislativas dels 9 e 16 de junh de 2007 sul site=paris.fr
- ↑ Blòg de Jean-Marc Pasquet.
- ↑ « Presentacion d'Aurélie Filippeti » dins Libération del 13 de decembre de 2006.
- ↑ Article de L'Humanité 30 de novembre de 2006.
- ↑ Sylvia Zappi, « Aurélie Filippetti, retorn a la mina », Le Monde, 2 de junh de 2007.
- ↑ Comunicat del Conselh Federal de la Convencion per la Seisena Republica.
- ↑ Als costats de Manuel Valls, Jean-Louis Bianco, Delphine Batho, Pascal Terrasse, Julien Dray, Jean-Jack Queyranne, Gaëtan Gorce, David Assouline, François Rebsamen, Louis Mermaz, Gérard Collomb, Jean-Noël Guerini, Gilles Savary, Jean-Pierre Mignard e Malek Boutih.
- ↑ Aurélie Filippetti, site de campanha de François Hollande, 2012.