text:
Egipte
Egipte (en arabi مصر = Miṣr, en arabi egipcian Maṣr, en egipcian còpte Kīmi, en egipcian ancian Km.t o mens exactament Kemet) es un país istoric dau nòrd-èst d'Africa que dona son nom a un estat dau meteis nom. Egipte foguèt la pàtria dau pòble egipcian e lo brèç de la lenga egipciana; uei ten doas lengas e doas culturas: la cultura aràbia e la cultura còpta. Lo país s'estructura lòng de la bassa vau de Nil, una zona fertila que s'engulha entre de desèrts a l'èst e a l'oèst. Forma uei un estat que son nom oficiau es Republica Aràbia d'Egipte, situat entre la mar Mediterranèa au nòrd e la mar Roja a l'èst, e que confronta leis estats de Sodan au sud, de Libia a l'oèst e d'Israèl au nòrd-èst.
Sa capitala es Lo Caire.
Lo gentilici es egipcian -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e periòde predinastic
- 1.2 L'Egipte Antica
- 1.3 De la conquista aràbia a la conquista otomana
- 1.4 Lo periòde otoman
- 1.5 La monarquia egipciana
- 1.6 Egipte dempuei 1952
- 2 Politica
- 3 Geografia fisica
- 4 Geografia umana
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e periòde predinastic[modificar | modificar la font]
La preséncia d’Homo sapiens es atestada dempuei au mens 40 000 ans. Lei platèus e lei savanas situats en tresplomb de Nil foguèron poblats per de comunautats de caçaires culheires. Entre 5 000 e 4 000 av. JC, l'aumentacion dei temperaturas e lei progrès de la desertificacion entraïnèron la migracion d'aquelei populacions dins la vau de Nil. Una societat agricòla, mestrejant l'usatge de la terralha, s'i desvolopèt rapidament gràcias ai condicions naturalas favorablas deis abòrds dau fluvi e, probablament, gràcias a l'influéncia de Mesopotamia e de Siria.
En Egipte Auta, lo desvolopament agricòla s'acompanhèt de l'emergéncia de centres urbans, d'un poder relativament centralizat e d'elèits que sa poissança èra basada sus lo contraròtle dei ressorsas agricòlas e preciosas. De 3 900 a 3 150 av. JC, la cultura de Nagada dominèt la region e passèt pauc a pauc de la pèira polida a la metallurgia. Melhorèt tanben lei tecnicas de construccion navala, çò que permetèt lo desvolopament dau comèrci lòng de Nil.
Aquò favorizèt la formacion de vilas e de construccions pus importantas. En parallèl, dins de condicions mau conegudas, se formèron d'estats vertadiers tant en Egipte Bassa qu'en Egipte Auta (que gardèt una superioritat tecnica e economica). Ansin, segon la tradicion, Egipte èra devesida a la fin dau millenari IV av. JC entre dos reiaumes respectivament situats dins lei tèrras autas e dins lei tèrras bassas.
L'Egipte Antica[modificar | modificar la font]
Periòde Tinita[modificar | modificar la font]
Lo Periòde Tinita correspond ai premierei dinastias faraonicas egipcianas de la fin dau millenari IV av. JC e dau començament dau millenari III av. JC. Acomencèt vèrs 3 200 ambé l'unificacion dei reiaumes d'Egipte Auta e d'Egipte Bassa per un sobeiran dich Narmer ò Meni[1]. Establiguèt sa capitala a Tinis e fondèt probablament Menfis. Lei faraons dei doas premierei dinastias contunièron son òbra d'unificacion ambé lo desvolopament de l'agricultura (construccion d'un ret d'aigatge « nacionau », desvolopament dau norrigatge), la definicion dei principis de la monarquia faraonica (absoluda e d'esséncia divina) e la creacion d'administracions reialas e provincialas.
L'Empèri Ancian[modificar | modificar la font]
L'Empèri Ancian durèt de 2778 a 2420 av. JC e curbiguèt lo periòde de la IIIa a la VIa dinastia. La capitala foguèt transferida a Menfis per la IIIa dinastia. Foguèt un periòde d'afirmacion dau poder reiau en causa de l'importància novèla de l'administracion (Cort, classa de favorits, foncionaris... etc.), de l'adopcion d'una definicion precisa de la natura divina dau faraon (« fiu de Ra ») e dau ròtle novèu d'Egipte en Orient Mejan (comèrci en Mediterranèa, relacions ambé leis estats de Siria e de Mesopotamia... etc.). Foguèt tanben lo periòde de construccion dei piramidas.
Pasmens, sota la VIa dinastia, especialament après lo rèine fòrça lòng de Pepí II, la poissança dei faraons declinèt au profiech dei cortesans e dei caps provinciaus. Foguèt benlèu minada per de revòutas popularas. Lo periòde entre la fin de la VIa dinastia e l'aveniment de la XIa es fòrça mau conegut e sembla trebolat (fragmentacion politica, faminas, insureccions e invasions estrangieras).
L'Empèri Mejan[modificar | modificar la font]
L'Empèri Mejan comencèt vèrs 2160 e s'acabèt vèrs 1785 av. JC. Foguèt dirigit per lei XI e XIIa dinastias. Sa fondacion foguèt 1000 l'òbra dei princes de Tebas que formèron la XIa dinastia e que restaurèron l'unitat dau país. La monarquia retrobèt alora sa poissança e son centralisme. Lo panteon foguèt leugierament modificat ambé la primautat de la divinitat tebana Amon que foguèt pauc a pauc fusionada ambé Ra per donar Amon Ra.
Consequéncia dei trèbols sociaus dau periòde precedent, lei subjèctes dau faraon avián mai de drechs. Aquò favorizèt l'aparicion d'una classa mejana formada de foncionaris qualificats (escribas... etc.) e d'artesans. Aguèt un ròtle important dins lo desvolopament dau culte d'Osiris que permetiá l'accession a la vida eternala de cada èsser uman. Aquò donèt una importància a de santuaris e de centres culturaus coma Abidòs e foguèt a l'origina d'una difusion dei rites funeraris de momificacion — a l'origina reservats au faraon — a l'ensems de la societat.
Après son aveniment, la XIIa dinastia transferiguèt la capitala a Licht dins l'oasís de Faium que venguèt lo centre economic d'Egipte. Menèt tanben de trabalhs de fortificacions dau Deltà, especialament durant lo rèine d'Amenemhat Ièr (1991-1962 av. JC), per lo protegir deis incursions de pòbles asiatics. Au sud, s'organizèt la progression en direccion d'Africa ambé la creacion d'una vice-reiautat basada sus la IIa cataracta e la bastida de fortalesas en Nubia e en Sodan.
A partir de 1 900 av. JC, d'invasions e de movements de populacion en Siria e en Mesopotamia entraïnèron de migracions de populacions asiaticas en direccion d'Egipte. Dichs Icsòs (« caps deis estrangiers » en occitan), aquelei populacions aprofichèron lei trèbols liats a la disparicion de la XIIa dinastia (vèrs 1 780 av. JC) per rompre lei defensas egipcianas e s'installar dins lo nòrd-èst dau Deltà. Puei, progressèron pauc a pauc en direccion dau sud onte s'èran retiradas lei XIIIa e dei XIVa dinastias. Vèrs 1 650 av. JC, d'Icsòs prenguèron lo poder e formèron lei XVa e XVIa dinastias que dirigiguèron lo país fins ais annadas 1580 av. JC.
L'Empèri Novèu[modificar | modificar la font]
L'Empèri Novèu acomencèt en 1552 av. JC e s'acabèt en 1069 av. JC. Correspond a l'apogèu de l'Egipte Antica e a un periòde d'activitat intensa dins lei domenis economics, culturaus e militars. Sa fondacion foguèt l'òbra de la XVIIa dinastia qu'èra eissida d'un ostau princier egipcian de Tebas qu'aviá resistit ais Icsòs en Egipte Auta. A partir de 1640 av. JC, menèron una lucha acarnada — assimilada a una guèrra de liberacion nacionala — còntra lei XV e XVIa dinastias. Après sa victòria e la reunificacion dau país, son cap Ahmes Ièr formèt la XVIIIa dinastia.
Durant cinc sègles, Egipte foguèt dirigida per lei XVIIIa (1552-1292 av. JC), XIXa (1292-1186 av. JC) e XXa dinastias (1186-1069 av. JC). Adoptèron una politica expansionista per conquistar lei regions vesinas (Siria, Palestina, Nubia) per protegir lo còr dau territòri egipcian. Aquò entraïnèt una tiera de guèrras còntra Mitani, leis Ititas ò lei Pòbles de la Mar.
L'administracion èra totjorn centralizada mai s'inspirèt d'ara endavant dau sistèma de vassalitat deis Icsòs. Aquò permetèt de racionalizar l'administracion e de mantenir en plaça l'autoritat dei faraons dins dei regions relativament alunchadas. Per legitimar son poder, lei faraons de l'Empèri Novèu donèron mai d'importància a son estatut divin. Aquò aguèt per consequéncia lo renfòrçament de la poissança dau clergat d'Amon que venguèt un estat dins l'estat sota la XIXa dinastia ambé de domenis, de milícias e de tribunaus pròpris. Per demenir aquela poissança, Akhenaton (vèrs 1355-1338 av. JC) assaièt d'instaurar lo culte dau disc solar Aton e lei Ramsès desplaçèron la capitala dins lo Deltà per alunchar lo poder politic dei santuaris pus importants d'Amon.
Pasmens, aquelei temptativas mau capitèron e lo declin s'agravèt ambé lo desvolopament de la corrupcion au sen de l'administracion e deis ambicions dei caps militars. Durant lo rèine de Ramsès XI, aquelei tensions degenerèron en guèrra civila. Aquò afebliguèt durablament Egipte que perdiguèt sa primautat en Mediterranèa Orientala.
L'Epòca Bassa[modificar | modificar la font]
De 1069 av. JC a 332 av. JC, Egipte conoguèt de periòdes de division, de reunificacion brèva e de dominacion estrangiera que son dichs Tresen Periòde Intermediari (1069-750 av. JC) e Epòca Bassa (750-332 av. JC).
Entre lei sègles XI e VIII av. JC, Egipte conoguèt un lòng periòde de division inaugurat per l'establiment de dinastias faraonicas dins lo Deltà (XXIa, XXIIIa e XXIVa dinastias), la formacion d'un reiaume centrat sus Tebas qu'èra dirigit per de rèis prèires d'Amon e per la dominacion de dinastias estrangieras coma la XXIIa dinastia d'origina libiana (que deleguèt una partida de son poder ai senhors de Tebas).
La reunificacion dau país foguèt l'òbra d'una dinastia kushita que conquistèt la totalitat d'Egipte de 750 av. JC a 715 av. JC. Formèt la XXVa dinastia egipciana e, gràcias au sostèn dau clergat d'Amon, gardèt lo contraròtle dau territòri egipcian fins a una invasion assiriana a la fin deis annadas 670 av. JC. Pasmens, dins lo corrent de la decenia seguenta, lei trèbols intèrnes de l'Empèri Assirian après la mòrt d'Assarhaddon permetèron ai princes de Sais de restaurar l'independéncia dau país (XXVIa dinastia). Puei, lei faraons saitas assaièron de tornar conquistar Palestina qu'èra utilizada coma basa deis invasions asiaticas. Dins aquò, la preséncia egipciana dins aquela region demorèt febla maugrat lei divisions entre seis adversaris (Assirians, Caldèus, Medes e Aquemenidas). Ansin, après l'unificacion d'Orient Mejan per Pèrsia, Egipte foguèt aisament conquistada per leis Aquemenidas en 525 av. JC.
Egipte venguèt alora una satrapia pèrsa e lei sobeirans aquemenidas portèron lo títol de faraon dins lo país (XXVIIa dinastia). En 404 av. JC, una insureccion egipciana aprofichèt lo declin e lei guèrras civilas entre pretendents au tròne aquemenida per restaurar l'independéncia. Formèron lei XXIXa e XXXa dinastias e capitèron de tenir lo país fins a una novèla invasion pèrsa en 341 av. JC. Pasmens, lo retorn deis Aquemenidas foguèt brèu car lo país foguèt conquistat, sensa trobar de resisténcia vertadiera, per l'armada d'Alexandre lo Grand en 333 av. JC.
Lo periòde ellenistic[modificar | modificar la font]
Après la conquista dau país per Alexandre lo Grand, Egipte demorèt sota lo contraròtle de sobeirans d'origina grèga de 332 a 30 av. JC. Durant son brèu passatge, Alexandre fondèt Alexàndria, capitèt d'obtenir lo sostèn dau clergat d'Amon, totjorn poderós, e laissèt sei lèis ais Egipcians. Après sa mòrt en 323 av. JC, la region foguèt atribuida a Ptolemèu que la dirigiguèt coma satrapa avans de se proclamar rèi en 305 av. JC. Fondèt la dinastia lagida que reprenguèt la forma tradicionala dau poder egipcian, compres lo títol de faraon, per legitimar son poder.
Ptolemèu reinèt fins a sa mòrt en 283 av. JC e dotèt Egipte d'una flòta poderosa que li permetèt de tornar venir una poissança comerciala. Pasmens, après sa disparicion, sa dinastia s'afebliguèt en causa de complòts e de tensions intèrnes entre Grècs e Egipcians. D'efèct, lei dos pòbles visquèron d'un biais separat (lenga, religion, drech diferents... etc.) e lei cargas importantas foguèron unicament fisadas ai Grècs. De mai, per assegurar sa poissança, lei Lagides impausèron d'impòsts importants ais Egipcians.
Ansin, maugrat una cort prestigiosa — Alexàndria èra, amb Atenas, lo centre culturau e intellectuau mediterranèu pus important dau periòde — l'Egipte Lagida declinèt pauc a pauc. A partir de 168 av. JC, passèt sota la proteccion de Roma. Puei, lei Romans annexèron de partidas importantas de l'empèri comerciau egipcian coma Cirèna (74 av. JC) ò Chipre (58 av. JC). Enfin, foguèt definitivament annexada, coma proprietat personala de l'emperaire, après la desfacha de Cleopatra VII qu'aviá sostengut Marc Antòni còntra Octavius en 30 av. JC.
Lo periòde roman[modificar | modificar la font]
Lo periòde roman durèt de 30 av. JC a la division de l'Empèri Roman a la fin dau sègle IV ap. JC. Egipte foguèt una província particulara, proprietat personala de l'emperaire, qu'aviá un ròtle important per avitalhar Roma. L'objectiu dau poder imperiau èra donc de produrre un maximom de cerealas e de richessas e l'administracion lagida foguèt donc gaire modificada : lei revenguts dau clergat foguèron leugierament demenits mai lo grèc demorèt la lenga dau poder. De tropas importantas (tres legions completadas per d'auxiliaris locaus au s 1000 ègle I) foguèron estacionadas per susvelhar la region.
Pasmens, lei revòutas foguèron pas frequentas. Lei pus importantas foguèron entraïnadas per lo maucontentament dei judieus que foguèron chaplats en 66 e en 117 ap. JC. Au sègle II, leis emperaires aumentèron la part deis impòsts donada au clergat e assaièron de melhorar lo rendement de sei domenis. Lo calme permetèt de redurre la preséncia militara mai la maufisança demorèt la nòrma e leis emperaires mantenguèron totjorn un contraròtle estricte dau país.
Lo cristianisme apareguèt rapidament en Egipte e èra majoritari au sen de la populacion tre lo sègle III. A respèct d'autrei regions de l'Empèri, l'eremetisme e lo monaquisme i foguèron fòrça importants. Alexàndria e lei monastèris egipcians venguèron pauc a pauc de centres majors de la teologia crestiana. Pasmens, aqueu succès entraïnèt una multiplicacion deis eresias e una reaccion viva dei pagans que s'organizèron per resistir. En particular, lei neoplatonicians formèron d'escòlas de filosofia a Alexàndria que foguèron finalament sarradas en 415 après de manifestacions violentas de la populacion.
Lo periòde bizantin[modificar | modificar la font]
Après la division de l'Empèri Roman, Egipte faguèt partida de l'Empèri Bizantin fins a la conquista aràbia dins lo corrent dau sègle VII. Pasmens, a respèct dau periòde roman, d'evolucions politicas avián agut luòc ambé la cristianizacion dau país. En particular, lo patriarca d'Alexàndria avián pron d'autoritat per s'opausar a la volontat imperiala gràcias au sostèn deis evesques e dei monastèris egipcians. De mai, defensor dei posicions teologicas d'Egipte, capitèt de restaurar a son profiech lo sentiment nacionau de la populacion.
L'Egipte Bizantina foguèt donc subretot tocada per de conflictes ambé Constantinòple. La rason prefonda n'èra l'adopcion dau monofisisme per leis Egipcians e son oposicion ai dògmas dau concili de Cal 1000 cedònia. En causa de l'importància estrategica de l'agricultura egipciana, leis emperaires successius foguèron obligats de negociar e de divisir seis adversaris. Pasmens, lei faccions pus duras gardèron lo poder e l'ostilitat de la populacion còntra lo poder imperiau aumentèt durant lo sègle VI. En 616, lei Sassanidas qu'ocupèron la region durant la lònga guèrra de 602-628 recebèron ansin un acuèlh favorable de part de la populacion.
De la conquista aràbia a la conquista otomana[modificar | modificar la font]
De la conquista aràbia au Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
La conquista aràbia acomencèt en 640 e s'acabèt en 642. Defenduda per de tropas mau equipadas e gaire motivadas, Egipte resistiguèt gaire ais envaïsseires en causa de l'ostilitat prefonda de la populacion còntra Constantinòple. En 645 e en 654, d'atacas de la flòta bizantina permetèron brèvament de tornar conquistar Alexàndria mai privada dau sostèn deis abitants, l'armada imperiala poguèt pas resistir ai còntra-ofensivas aràbias.
Gaire nombrós, leis Arabis laissèron seis institucions a la populacion e se contentèron de sasir lei domenis de l'emperaire e dei senhors bizantins. Levèron tanben un impòst sus la proprietat fonsièra e una capitacion sus lei crestians. En mai d'aquò, lo clergat còpte foguèt protegit e lei monastèris exemptats de la capitacion. Aquò favorizèt la conversion progressiva de la populacion a l'islam (sunita) e lo mantenement de l'influéncia dei monastèris. La fin dau contraròtle bizantin permetèt tanben a Egipte de comerçar ambé de destinacions novèlas coma Índia ò Pèrsia.
Pasmens, aqueu periòde de renaissença economica s'acabèt ambé la fin dau Califat Omeia en 750 car leis Abbassidas se preocupèron subretot d'esplechar la vau de Nil per avitalhar sei capitalas mesopotamianas. Aquò entraïnèt rapidament de revòutas dei Còptes e mai deis Arabis.
Lei periòdes tulunida e ikhchidida[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle IX, lo declin dau Califat Abbassida ff8 permetèt ai governadors dei províncias de venir autonòms. En 868, Ahmad ibn Tulun se proclamèt senhor d'Egipte e conquistèt Siria. Fondèt la dinastia tulunida e capitèt de gardar sei domenis en cambi de la reconoissença de la senhoriá nominala dei califas abbassidas. Lei Tulunidas gardèron lo poder fins a 905 e un retorn en fòrça deis Abbassidas que restabliguèron son autoritat dirècta sus lo país.
Pasmens, aquela restauracion de la poissança abbassida foguèt brèva. En 935, Muhammad ben Tughj, un generau turc cargat de luchar còntra lo chiisme en Egipte, se proclamèt a son torn independent, mejançant tornarmai un mantenement nominau de la senhoriá abbassida. Fondèt la dinastia ikhchidida que declinèt rapidament après sa mòrt en 946.
Lo periòde fatimida[modificar | modificar la font]
Senhor de Magrèb dempuei 909, lei Fatimidas, chiitas, conquistèron Egipte en 969. I transferiguèron sa capitala quatre ans pus tard e lo país venguèt lo còr de son domeni après l'independéncia de Magrèb en 1045 e la pèrda de la quasi totalitat de Palestina ocupada per lei Turcs e lei Crosats.
Sobeirans bastisseires e tolerants, lei califas fatimidas creèron una cort brilhanta que sei besonhs de produchs de luxe permetèt de sostenir l'artesanat e de redreiçar l'economia egipciana. Lo comèrci venguèt tornarmai una activitat importanta e Egipte èra alora tornarmai una plaça importanta per lei marchands mediterranèus, africans e asiatics. En revènge, la situacion dei païsans se melhorèt gaire e la populacion demorèt largament fidèla au sunisme.
Puei, a partir dau sègle XI, lei califas perdiguèro 1000 n son poder e mau capitèron d'empedir la generalizacion de la corrupcion au sen de l'administracion e de l'armada. De vizirs energetics permetèron d'assegurar la subrevida dau Califat mai son declin contunièt. En 1164, menaçat per d'invasions bizantinas e francas, lo govèrn fatimida demandèt l'ajuda dei Turcs de Nur al-Din. Aqueu darrier li mandèt Shirku que rebutèt leis assauts dei crestians en 1169 e moriguèt quauquei setmanas après sa victòria. Foguèt remplaçat per son nebòt Saladin que recebèt l'òrdre de suprimir lo Califat Fatimida, çò que foguèt realizat en 1171.
Lo periòde aiubida[modificar | modificar la font]
Egipte, gràcias a son industria e son agricultura, venguèt lo còr de la poissança de Saladin. A sa mòrt, en 1193, foguèt donada a son fiu Al-Aziz Imad ad-Din Uthman. Pasmens, la dinastia aiubida mancava d'estabilitat e divèrsei còps d'estat l'afebliguèron. En mai d'aquò, deguèt faciar plusors Crosadas que desbarquèron dins lo Deltà. Aquò renforcèt lo poder deis esclaus militars turcs dichs Mamelocs. Ansin, en 1250, son cap executèt lo darrier sultan aiubida d'Egipte e prenguèt dirèctament lo poder.
Lei Mamelocs d'Egipte[modificar | modificar la font]
Lei Mamelocs dirigiguèron Egipte de 1250 a 1517. Creèron una administracion eficaça e aprofichèron la destruccion d'Orient Mejan per lei Mongòls per venir la principala plaça comerciala de Mediterranèa. En particular, lo pòrt 1000 d'Alexàndria venguèt la crosiera principala entre marchands italians (fusta, fèrre, armas... etc.) e orientaus (espècia, seda... etc.). La prosperitat eissida d'aquelei cambis permetèt l'aparicion d'una cort luxuosa au Caire e una activitat intellectuala ò cultura intensa simbolizada per la construccion de monuments prestigiós.
Regardant leis afaires politics, l'epòca mameloca pòu se devesir entre tres periòdes diferents. De 1250 a 1382, lo poder foguèt entre lei mans dei Mamelocs bahritas (d'origina turca). Sota la direccion dei sultans Qutuz (1259-1260) e Baybars (1260-1277), capitèron de rebutar leis atacas mongòlas e d'eliminar la preséncia crosada en Palestina. Après la destruccion de Bagdad en 1258, venguèron lei protectors dei califas abbassidas que foguèron acuelhits en Egipte onte tenguèron un ròtle simbolic de cap religiós. Puei, durant lei rèines de sei successors, estendèron sa dominacion sus lei Luòcs Sants de la Peninsula Aràbia e dins lo sud d'Anatolia.
En 1382, lei Mamelocs burjitas (d'origina circassiana) prenguèron lo poder. Fins a la mòrt de Barsbay (1422-1438), mantenguèron la poissança militara dau Sultanat Mameloc, compres còntra Tamburlan en 1400. Pasmens, deguèron pauc a pauc faciar una desgradacion de la situacion economica e assaièron sensa succès d'impausar un monopòli d'Estat sus lei cambis comerciaus dau pòrt d'Alexàndria. Après 1438, lei Mamelocs declinèron e adoptèron de politicas conservatritz qu'empachèron la modernizacion de sei fòrças militaras. Ansin, au començament dau sègle XVI, la flòta mameloca foguèt anientada per lei Portugués en 1503 que s'installèron ais Índias e prenguèron lo contraròtle dirècte de certanei zònas de produccion d'espècias. Enfin, en 1516, una guèrra còntra l'Empèri Otoman e son artilhariá s'acabèt per un desastre e la presa dau Caire per lei Turcs en 1517.
Lo periòde otoman[modificar | modificar la font]
Lo declin economic[modificar | modificar la font]
Per assegurar son autoritat en Egipte, l'Empèri Otoman s'apielèt sus lei Mamelocs qu'acceptèron sa dominacion e creèron un sistèma d'esplecha economic permetent d'assegurar de revenguts a Constantinòple e a seis aliats locaus. Un sistèma relativament complèx, inspirat per lo sistèma feodau mameloc, foguèt donc creat per administrar lo país.
Son cap èra un pacha, teoricament nomat per una durada d'un an, e cargat de levar l'impòst, de mandar una partida dau tesaur a Constantinòple e de formar de tropas militaras destinadas ai besonhs de l'Empèri. Èra ajudat per 24 beis, generalament d'origina mameloca, que dispausavan de tropas personalas, e de sèt regiments frontaliers dirigits per d'agas elegits per un an per sei soudats. Aqueleis oficiers superiors avián de tèrras e èran cargats de la collècta de l'impòst. Devián ne'n donar una partida au pacha e podián gardar lo rèsta per sei besonhs.
Pasmens, en causa de l'alunchament de Contantinòple e dau declin progressiu de la poissança otomana, aqueu sistèma venguèt rapidament fòrça caotic. D'un caire, lei pachas venguèron pauc a pauc independents e, a partir d'Alí Bey al-Kabir (1757-1773), acceptèron solament de reconóisser nominalament la senhoriá dau sultan otoman. D'autre caire, lo pacha eu meteis deguèt sovent se contentar d'una autoritat teorica sus sei beis e seis agas. L'economia, que deviá sostenir aqueu sistèma, declinèt en causa de l'incompeténcia dei senhors egipcians. Per lo premier còp dempuei l'Antiquitat, Egipte venguèt pauc a pauc una poissança economica segondària e perdiguèt sa posicion de plaça comerciala majora en Mediterranèa.
L'irrupcion dei poissanças imperialas[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVIII, Egipte èra plus un centre comerciau important — Alexàndria èra plus frequenta per leis estrangiers levat de quauquei marchands marselhés — mai sa posicion estrategica sus la rota deis Índias interessèt lei poissanças imperialas europèas. Aprofichant lo declin de l'Empèri Otoman, Anglatèrra, França e Russia assaièron d'estendre son influéncia dins lo país. Per exemple, en 1775, leis Anglés obtenguèron la dubertura de la Mar Roja a sei naviris en provenença deis Índias.
Puei, durant lei guèrras revolucionàrias, França mandèt una armada, dirigida per Napoleon Bonaparte, en Egipte per copar la liason entre leis Illas Britanicas e leis Índias. Se lo país foguèt aisament conquistat a l'eissida de la batalha dei Piramidas (21 de julhet de 1798), lei Francés foguèron rapidament isolats per la superioritat navala anglesa e la destruccion de sa flòta a Abokir. Après lo retorn de Napoleon en França (aost de 1799) e l'assassinat dau generau Kléber (14 de junh de 1800), un desbarcament angloturc entraïnèt la capitulacion dau còrs expedicionari francés lo 2 de setembre de 1801.
La monarquia egipciana[modificar | modificar la font]
De Mehemet Ali au protectorat britanic[modificar | modificar la font]
Après la desfacha francesa, l'Empèri Otoman mau capitèt de restaurar son autoritat sus Egipte que venguèt de facto independenta quand Mehemet Ali, cap dei tropas albanesas dins lo país, foguèt reconegut pacha per Constantinòple en 1805. Sièis ans pus tard, eliminèt beis e Mamelocs per assegurar son poder. Enfin, per se desbarrassar de sei soudats albanés, lei mandèt conquistar Sodan en 1820-1821.
Mehemet Ali dirigiguèt Egipte fins a sa mòrt en 1849. Son objectiu foguèt de desmantelar lo sistèma feudau eiretat dau periòde mameloc per redreiçar l'agricultura e l'industria. Per aquò, adoptèt una politica fòrça dirigista (monopòlis, contraròtle deis exportacions, percepcion dirècte deis impòsts... etc.) que mau contentèt Londres entraïnant un raprochament ambé París. En 1820-1827, Mehemet Ali acceptèt d'ajudar l'Empèri Otoman per contrar lo movement independentista grèga. En cambi, demandèt sensa succès la cession de Siria. En 1831-1832, aquò entraïnèt una guèrra e l'ocupacion de Siria per lei tropas egipcianas. Pasmens, lo Reiaume Unit reüniguèt una coalicion europèa (Reiaume Unit, Àustria, Russia e Prússia) per defendre l'integritat de l'Empèri Otoman. En 1841, Mehemet Ali foguèt obligat d'abandonar Siria e de se contentar de sei territòris africans.
Son felen Abbas Hilmi (1848-1854) assaièt de se raprochar de Constantinòple mai foguèt rapidament assassinat. Foguèt remplaçat per Muhammad Said Pacha (1854-1863) que restabliguèt de relacions privilegiadas ambé França e favorizèt lo desvolopament de la proprietat privada en favor de la païsanariá. Pasmens, aquò causèt la formacion d'una classa de grands proprietaris terrencs. Sota sa direccion, Egipte retrobèt tanben son ròtle d'intermediari entre Euròpa e Asia ambé la construccion d'un camin de fèrre entre Alexàndria e Suèz e l'acomençament dau cavament dau Canau de Suèz.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau rèine d'Ismail Pacha (1863-1879), Egipte conoguèt una tiera de dificultats en despiech de l'inauguracion dau Canau de Suèz en 1869. D'efèct, per de rasons financieras, lo govèrn deguèt vendre sei parts dins la companhiá dau canau ai Britanics en 1874. Dos ans pus tard, assaièt de suspendre lo pagament dau deute public, çò qu'entraïnèt la presa de contraròtle de l'administracion egipciana per París e Londres. En parallèl, una temptativa d'invasion d'Etiopia mau capitèt totalament e l'insureccion madista prenguèt lo contraròtle de Sodan.
En 1879, Francés e Britanics remplacèron Ismail Pacha per son fiu Tawfiq (1879-1892). Puei, en 1882, un chaple de crestians permetèt au Reiaume Unit de trobar un pretèxte per desbarcar de tropas en Egipte — 1000 França refusèt de participar. Après una victòria còntra lei fòrças dau coronèu nacionalista Ahmed Urabi lo 13 de setembre, lei Britanics prenguèron lo contraròtle d'Egipte que venguèt de facto un protectorat.
Se lei Britanics restabliguèron lei finanças egipcianas e desvolopèron l'agricultura gràcias a la construccion de restancas, se turtèron a una oposicion viva. En Egipte, deguèt faciar una agitacion nacionalista quasi permanenta. En Sodan, l'insureccion madista prenguèt lo contraròtle totau dau país en 1881-1885. Sa repression foguèt malaisada e foguèt pas acabada avans 1898-1899. Durant la Premiera Guèrra Mondiala, Egipte venguèt una basa per lei fòrças britanicas qu'ataquèron l'Empèri Otoman a partir de Sinai. Aquò permetèt d'oficializar lo protectorat britanic en 1914.
La fin dau protectorat e la renaissença dau nacionalisme egipcian[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Premiera Guèrra Mondiala, lo protectorat britanic foguèt rapidament contestat. En novembre de 1918, lo refús de Londres de recebre una delegacion egipciana entraïnèt dos mes d'esmogudas. Leis autoritats britanicas acceptèron alora l'idèa d'una evolucion de sa preséncia en Egipte. En 1922, après la revirada de plusors temptativas de negociacion, Londres decidèt de reconóisser l'independéncia dau país mai de gardar lo contraròtle dau Canau, la gestion deis afaires estrangiers, la defensa e la proteccion dei drechs deis estrangiers. Gardèt tanben lo contraròtle de Sodan que foguèt definitivament separat d'Egipte.
En 1923, una constitucion creèt una monarquia parlamentària. Fins a la Segonda Guèrra Mondiala, lo rèi, la borgesiá nacionalistas e leis autoritats colonialas britanicas dominèron la vida politica egipciana. En 1941-1942, Egipte foguèt atacada per leis Italians e leis Alemands que foguèron finalament rebutats a la batalha d'El Alamein. Pasmens, afeblit, lo Reiaume Unit deguèt evacuar lo país.
La monarquia èra tanben descreditada en causa de sa lònga collaboracion ambé Londres e de son sostèn a la borgesiá. La desfacha còntra Israèl en 1948 agravèt lo maucontentament. En julhet de 1952, un còp d'estat militar reversèt lo rèi Faruk e la monarquia foguèt abolida en 1953.
Egipte dempuei 1952[modificar | modificar la font]
Lo periòde Nasser[modificar | modificar la font]
Lo coronèu Gamal Abdèl Nassèr venguèt rapidament la figura principala entre leis autors dau còp d'estat de 1952. Dirigiguèt lo país fins a sa mòrt en 1970. En 1956, capitèt de nacionalizar lo Canau de Suèz e la revirada politica de l'intervencion francobritanica (crisi de Suèz) li donèt un prestigi considerable dins lo mond arabi. Li permetèt tanben de s'assegurar dau sostèn de l'URSS en despiech de sa politica anticomunista. Ansin, en 1958, lei dirigents panarabis de Siria l 1000 i demandèron de prendre la direccion de son país. Lei dos estats formèron la Republica Aràbia Unida mai l'experiéncia mau capitèt e Siria reprenguèt son independéncia en 1961.
En Egipte, lo regime venguèt pus autoritari ambé l'arrestacion dei comunistas e dei Fraires musulmans. Divèrsei companhiás foguèron tanben nacionalizadas mai lei reformas economicas demorèron globalament prudentas. La burocracia, ja pletorica, foguèt encara renfòrçada. Enfin, lo darrier ponch important de la politica de Nassèr foguèt la lucha còntra Israèl. Pasmens, en junh de 1966, l'armada egipciana subiguèt un desastre durant la Guèrra dei Sièis Jorns e Israèl ocupèt Sinai.
De Sadat a Mubarak[modificar | modificar la font]
A la mòrt, Anwar el-Sadat li succediguèt e donèt una orientacion islamita au regime ambé l'arrestacion de plusors militants de senèstra ò de fidèus de Nassèr e ambé la liberacion de presoniers dei Fraires musulmans. Reprenguèt tanben la lucha còntra Israèl e menacèt d'abandonar l'aliança sovietica (expulsion dei conselhiers sovietics en 1972) per obtenir un sostèn pus important de Moscòu. En octòbre de 1973, l'armada egipciana resistiguèt mielhs a l'armada israeliana durant la Guèrra de Kippur mai foguèt finalament batuda.
Pasmens, lei succès iniciaus d'aquela guèrra permetèron de considerar l'idèa de negociacions de patz. En 1977, un viatge suspres de Sadat en Israèl permetèt de signar la patz un an pus tard entre Israèl e Egipte e d'obtenir la restitucion de Sinai. En parallèl, Lo Caire abandonèt definitivament l'aliança sovietica e se raprochèt deis Estats Units. Aquel abandon de la solidaritat aràbia, durament criticat per leis autrei país arabis, 1000 foguèt acceptat per la populacion egipciana. Dins aquò, Sadat contunièt de se turtar a una oposicion intèrna importanta (comunistas, nasseristas, islamistas, còptes, intellectuaus... etc.) e, en 1981, foguèt assassinat per un grop de militars islamistas.
Hosni Mubarak li succediguèt. Instaurèt e mantenguèt l'estat d'urgéncia que li permetèt de reprimir l'oposicion, especialament lei movements islamistas coma lei Fraires musulmans. Pasmens, la situacion economica se desgradèt lentament. Ansin, maugrat sa popularitat dins lo mond, Mubarak perdiguèt pauc a pauc lo sostèn de la populacion egipciana. En 2011, après lo reversament dau president tunisian, de manifestacions popularas fòrça importantas ocupèron la capitala e Mubarak foguèt obligat de demissionar lo 11 de febrier de 2011.
Egipte dempuei 2011[modificar | modificar la font]
Dempuei la partença de Mubarak, Egipte conoís un periòde trebolat. D'efèct, se lei Fraires musulmans ganhèron leis eleccions legislativas e presidencialas de 2012, se turtèron a l'oposicion dei partits laïcs e ai partisans de l'ancian regime (poderós au sen de l'administracion e de l'armada). De mai, lo caòs entraïnèt una crisi economica grèva que renforcèt l'oposicion ai Fraires musulmans.
Aprofichant la situacion, lei militars organizèron un còp d'estat e arrestèron lo president elegit Mohamed Mursi en 2013. Lo Conseu suprèm dei fòrças armadas prenguèt la direccion dau país e reprimiguèt tornarmai lo movement dei Fraires musulmans, çò que suscitèt la formacion de guerilhas islamistas dins mai d'una region. Puei, lo manescau Abdelfatah Al-Sisi, figura principala dau novèu regime militar, foguèt elegit president de la Republica ambé 96% dei sufragis exprimits dins un contèxte de fraudas e de repression massiva dei movements d'oposicion.
Politica[modificar | modificar la font]
De veire: lista dels presidents d'Egipte.
Egipte es una republica semipresidenciala dempuèi lo 18 de junh de 1953.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Egipte es un païs de dimension mejana que s'espandís sus 1 001 449 km². Es un païs african mas possedís un territòri en Asia (Sinai). Sas caracteristicas geograficas son gaireben unicas: un desèrt dominant e lo fluvi Nil que sa val porgís l'aiga necessària a las activitats umanas.
Geografia umana[modificar | modificar la font]
Egipte es un païs plan ric per l'istòria de sa populacion. Se las originas semiticas, chamiticas e negroafricanas constituisson la basa de la populacion egipciana, lo païs, a la crosada d'importantas rotas comercialas, reçaupèt d'elements grècs, persans, arabis, romans, franceses, italians, albaneses, turcs....
Malgrat aquestas originas variadas, Egipte es un païs que s'i parla mai que mai arabi e que compta paucas minoritats.
Las minoritats linguisticas son compausadas per los Dongolawis (1%), los Domaris (gitans) (0,3%), los Nobiins 0,3%) e los Bejàs (0,1%). I a tanben qualques communautats immigradas (Grècs, Italians, Libaneses, Chineses...). Lo còpte a desaparagut coma lenga viva, es sonque utilizat coma lenga liturgica pels còptes.
Es subretot al ponch de vista religiós que las minoritats son importantas amb los còptes, de religion crestiana. La majoritat de la populacion es musulmana.
Situacion demografica[modificar | modificar la font]
Egipte es un païs en transicion. Lo regim demografic amb una feconditat nauta sembla s'acabar. Lo païs a conegut un créis excepcional après mai de 1500 ans d'estagnacion. En 1800, i aviá sonque 3 900 000 estajants, en 1940, 16 500 000. En 2013, trespassarà probablament 85 000 000 d'abitants.
Evolucion de la populacion egipciana[2]
En 2011, sa feconditat foguèt estimada a 2,7 enfants per femna. Pasmens la feconditat es encara nauta per que lo créis se mantenga e se prevei 123 000 000 d'estatjants en 2050[3].
Lengas d'Egipte[modificar | modificar la font]
L'arabi classic es la lenga oficiala. L'arabi parlat, jos tres fòrmas dialectalas, (arabi egipcian, arabi sa'idi e arabi bedawi), es la lenga mairala de mai de 98% de la populacion.
Lo còpte a desaparegut dempuèi lo sègle 17 coma lenga viva. Fins al sègle 13 èra encara largament utilizat en literatura. A l'ora d'ara s'emplega subretot dins las glèisas còptas.
Lo francés joguèt (e jòga encara) un ròtle de lenga internacionala. Es concurrenciat per l'anglés. L'italian e lo grèc, que joguèron tanben de ròtles de lengas internacionalas en Egipte, an gaireben desaparegut. Egipte es membre de la Francofònia. En 2005, l'OIF estimèt los francofònes a 3,2% de la populacion. Qualques escòlas porgisson tanben un sistèma d'ensenhament francofòne de la mairala a l'universitat.
Lo domari, lenga dels gitans arabis, es encara praticat per una pichona minoritat dins lo nòrd del païs.
Dins lo sud, los Bejàs, los Dongolawis e los Nobiins consituisson de minoritats negroafricanas que sos lengas son tanben parladas dins lo nòrd de Sodan.
Religions[modificar | modificar la font]
La religion musulmana sunnita es dominanta e constituís mai que la majoritat absoluta (gaireben 90%). Es tanben la religion oficiala de l'estat. De dreches son autrejats tanben a las minoritats religiosas reconegudas pel govèrn.
Los crestians representan 10% de la populacion. La Glèisa ortodòxa còpta recampa 92% dels crestians. La Glèisa catolica còpta es pro reducha en nombre e representa 3% dels crestians e la Gléisa ortodòxa grèca aperaquí 4%. Totas las autras ramificacions amassa recampan mens de 1% del crestians.
I a tanben qualques Bahá'ís e qualques agnostics.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Egipte
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modifica 1000 r la font]
- ↑ L'identitat d'aquelei faraons es un objècte de debats entre leis istorians. Son benlèu una meteissa persona.
- ↑ Per las annadas 1800-1990 las chifras son del siti http://www.populstat.info/. Las donadas seguentas son las de l'INED.
- ↑ Populations et sociétés numéro 480 juillet 2011


c: text/html

collection: archivebot

text:
Ititas
Leis Ititas son un pòble antic d'Anatolia dau millenari II avC. A partir dau sègle XVII avC, desvolopèron un estat poderós centrat sus la vila de Hattusan. Au sègle XIV avC, aqueu reiaume èra vengut una poissança majora de la region e capitèt d'estendre sa dominacion sus lo nòrd de Siria onte se turtèt ais ambicions d'Egipte, de Mitanni e de l'Empèri Assirian. Pasmens, a la fin dau sègle XIII avC ò au començament dau sègle XII avC, lo reiaume itita foguèt destruch per lei Pòbles de la Mar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Akkad
Akkad o, pus corrèctament, la tèrra d'Akkad, èra una region del nòrd de Caldèa, en Bassa Mesopotamia, entre Assiria al nord-èst e Sumèr al sud, pendent lo periòde de l'istòria antica anteriora a Babilònia, qu'i s'originèt la lenga akkadiana (del grop semitic). Tèrra (en akkadian, mat) es un tèrme qu'equival a país: atal, la tèrra d'Israèl, la tèrra de Hatti, la tèrra d'Egipte, per se referir als païses d'Israèl, Hatti o Egipte, per exemple.
Tanben se nomenèt Akkad una ciutat (vejatz Agadé), fòrça importanta dins la region pendent aqueste periòde, e que donèt son nom a tot aqueste airal o region, la tèrra d'Akkad, lo país dels akkadians. Babilònia, coma region, aguèt per origina los territòris combinats d'Akkad e Sumèr. La lenga akkadiana evolucionèt per formar la lenga babiloniana, mentre que la lenga sumeriana desapareissèt. Los akkadians, encara qu'utilizèron l'escritura cuneifòrma, la meteissa que los sumerians, la tradusiguèron dins sa lenga. Se coneisson pas de documents escriches en lenga akkadiana anteriors a l'epòca de Sargon I lo Grand (Sargon d'Akkad). Sargon es tradicionalament descrich coma lo primièr governant d'un empèri unificat d'Akkad e Sumèr. Abans el, Sumèr comencèt de s'espandir jos lo govèrn d'un rei nomenat Lugalzagesi d'Uruk (l'Erech de la Bíblia). Totun, Sargon portèt lo procès pus enlà de totes los assages dels reis sumerians anteriors e conquistèt fòrça de las regions per crear un empèri qu'arribèt fins a la Mar Mediterranèa e Anatolia. Dins la literatura assiriobabiloniana tardiva, lo nom Akkad apareis coma una par 1000 t del títol reial en connexion amb Sumèr; donc: non semitic: lugal Kengi (ki) Uru (ki), qu'equival a l'expression akkadiana sar mat Sumeri u Akkadi, « rei de Sumèr e d'Akkad », que sembla d'aver significat simplament « rei de Babilònia » o « rei de la Bassa Mesopotamia », la tèrra de Senaar dels ancians, la Sumèr originària o ben, « rei de Caldèa » (la mat-Kaldu dels ancians).
Reis[modificar | modificar la font]
- Sargon I (Sarrukin, Sharkalisharri) 2340-2284 aC
- Rimush I] (filh) 2284-2275 aC
- Manishtushu (fraire) 2275-2260 aC
- Naram-Sin 2260-2223 aC
- Sharkalisharri 2223-2198 aC
- Igigi 2198-2195 aC
- Namun 2198-2195 aC
- Imi 2198-2195 aC
- Elulumesh (probablament Elulu, rei dels gutians 2186-2180 aC) vèrs 2185 aC
- Dudu 2195-2174 aC
- Shu Durul 2174-2159 aC
- als gutians 2159 aC


text:
Nèu
La nèu (var. neu, neja, nhèu[1][2][3]) es una precipitacion d'aiga sota la forma d'una multitud de cristaus de glaç que fòrman d'assemblatges dichs « flòcs de nèu ». Mescla d'aiga e d'èr, a una composicion granulara e leugiera après sa formacion. Per sòu, subís pauc a pauc un procès de compatatge marcat per l'eliminacion de l'èr. Aquò aumenta pauc a pauc sa densitat e entraïna sa transformacion en glaç. Pasmens, generalament, la fonda intervèn a la prima avans l'acabament d'aqueu procès.
Lo procès de formacion de la nèu a luòc dins de nívols fòrça fregs onte se tròban de gotetas d'aiga subrefondudas. Se lei condicions lo permèton (preséncia de cristaus de glaç ò de particulas solidas), aquelei gotetas s'acampan per formar de cristaus que van tombar vèrs lo sòu en causa de sa massa. Durant aquela tombada, l'embolh entre diferents cristaus dòna naissença ai flòcs. La formacion de nèu a generalament luòc ai latituds mejanas, especialament dins lei zònas de pression bassa e lòngs dei frònts meteorologics. L'altitud ò la preséncia d'estendudas d'aiga pòdon tanben favorizar lei tombadas de nèu.
Au sòu, la nèu afecta leis activitats umanas e leis ecosistèmas. D'efèct, sa preséncia perturba l'utilizacion de la ròda e geina l'esplecha deis aeropòrts. Influéncia tanben l'arquitectura dei regions tocadas per de casudas de nèu recurrentas car lei bastiments an alora besonh de resistir au pes de la nèu durant tota la sason freja. En revènge, dins lei regions montanhosas, a favorizat lo desvolopament d'activitats economicas centradas sus la practica deis espòrts ivernencs, especialament l'esquí.
Istòria[modificar | modificar la font]
La premiera descripcion coneguda de la nèu data de 135 avC e foguèt publicada dins un libre escrich per lo Chinés Han Ying que comparèt la simetria dei flòcs de nèu e dei flors. Lo poèta Hsaia Tung e lo filosòf Chu Hsi l'observèron tanben respectivament au sègle VI e au sègle XII.
En Euròpa, la descripcion pus anciana foguèt probable aquela d'Albertus Magnus (vèrs 1200-1280) en 1250. Foguèt seguit tres sègles pus tard per Johannes Kepler (1571-1630) qu'assaièt d'explicar la simetria exagonala dei flòcs en 1611 dins un obratge dich Strenaseu De Nive Sexangula. En 1675, un progrès important foguèt realizat per Friderich Martens (1633-1695) que descurbiguèt l'existéncia de plusors tipes de cristaus de nèu e ne'n identifiquèt 24. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, lo desvolopament de la fotografia e dau microscòpi permetèt de realizar lei premierei fotografias d'aquelei cristaus.
Pasmens, lo mecanisme de formacion dei flòcs de nèu demorèt desconegut fins ai trabalhs dau Japonés Ukichiro Nakaya (1900-1962) que capitèt de crear de cristaus de nèu artificiaus entre 1936 e 1949. En 1954, publiquèt un diagrama, que portava son nom, que permetiá un liame entre la formacion de nèu, la temperatura e la saturacion de vapor d'aiga[4]. Aqueu modèl foguèt confiermat e melhorat per un autre Japonés, Teisaku Kobayashi, q 3FB8 u'establiguèt lo diagrama de Kobayashi entre 1960 e 1962. Puei, dins lo corrent deis ans 1980, d'experiéncias menadas dins l'espaci permetèron tornarmai de confiermar lei mecanismes de creissença dei flòcs de nèu prevists per aquelei trabalhs.
Formacion e precipitacion[modificar | modificar la font]
Formacion[modificar | modificar la font]
La nèu se desvolopa dins de nívols que fan partida de sistèmas climatics pus largs. Lei pus importants son lei zònas de bassa pression e lei frònts fregs e cauds. Pasmens, localament, d'autreis efècts favorables a la formacion de nèu pòdon se manifestar au dessüs deis estendudas d'aiga e dei montanhas.
Zònas de bassa pression[modificar | modificar la font]
Lei ciclòns extratropicaus son de zònas de bassa pression caracteristicas dei latituds mejanas entre +30° et +60°. Son associats ai frònts e son capablas de produrre d'episòdis nevós fòrça variats que van de la nevada suava a la burla. Aqueu fenomèn pòu aver luòc d'automna, d'ivèrn e a la prima quand l'atmosfèra au dessüs dei continents es pron freja per entraïnar un refrejament de la troposfèra.
Frònts[modificar | modificar la font]
Un frònt freg, lo limit d'una massa d'èr freg, pòu èsser a l'origina d'un frònt de nevadas intensas, que son dichs borrascas de nèu[5], se la temperatura de la superficia es pròcha de la temperatura de fusion de l'aiga. D'efèct, dins aqueu cas, pòu se formar un frònt de nevadas fòrça intensas que se situa quauquei quilomètres a l'avans ò a l'arrier dau frònt. Aqueu tipe de nevada es sovent brèu (mens de 30 mn) car se desplaça ambé lo desplaçament dau frònt. Dins aquò, pòu percórrer de distàncias fòrça lòngas.
Dins certanei cas particulars, lo frònt freg pòu entraïnar la formacion de dos a tres frònts successius de nevadas que son generalament separadas d'un quarantenau de quilomètres. Aquò causa una succession rapida de doas ò tres nevadas e pòu favorizar la formacion de cumulonimbus. Lei condicions son alora similaras a una chavana mai la plueja es remplaçada per d'importantei quantitats de flòcs.
Un frònt caud pòu tanben produrre de la nèu durant certanei periòdes. D'efèct, la proximitat entre una massa d'èr caud e umid e una massa d'èr freg entraïna frequentament de precipitacions. Se lei condicions son reünidas, de la nèu pòu se formar. Pasmens, ben sovent, aquela nèu fond quand arriba dins lo sector caud.
Influéncia dei lacs e deis oceans[modificar | modificar la font]
Dins certanei condicions, leis estendudas d'aiga (lacs, mars, oceans) pòdon entraïnar una nevada. Aquò a luòc quand una massa d'èr freg passa au dessüs d'una estenduda d'aiga pus cauda. La massa d'èr freg va alora se dilatar e captar de la vapor d'aiga. Arribada dins lei jaç superiors demorats fregs, aquela umiditat va se condensar e formar de flòcs de nèu. Aquel efèct es renfòrçat per la preséncia de relèus auts situats lòng dei ribas.
Influéncia dei montanhas[modificar | modificar la font]
Coma leis estendudas d'aiga, lei montanhas pòdon aver un efèct sus la formacion de nèu. Aquò se debana quand una massa d'èr en movement se digirís en direccion d'un relèu. Son altitud va alora aumentar entraïnant un refrejament adiabatic e, fin finala, una condensacion de l'aiga e de precipitacions. En causa de la temperatura freja dei mitans montanhós, aquelei precipitacions son sovent formadas de flòcs. Coma la temperatura demenís ambé l'altitud, l'efèct dau relèu sus la formacion de nèu se renfòrça ambé l'altitud[6].
Formacion dei flòcs de nèu[modificar | modificar la font]
Un flòc de nèu es format d'aperaquí 1019 moleculas d'aiga que son liats entre elei segon d'organizacions dependentas de la temperatura e de l'umiditat atmosfericas durant sa formacion e durant sa casuda vèrs lo sòu. Un nombre de flòcs diferents existisson donc, compres durant una meteissa nevada. Pasmens, d'ensems similars existisson que permèton de realizar una classificacion[7].
La formacion de cristaus de nèu comencèt ambé la congelacion de gotetas d'aiga subrefondudas d'aperaquí 10 µm de diamètre[8]. Aqueu fenomèn pòu tanben èsser causat per la preséncia de poussas solidas que pòdon venir un nuclèu permetent la cristallizacion dei gotetas[9][10]. Aquelei particulas solidas son generalament naturalas (arena, argiela, particulas biologicas...) mai pòdon de còps èsser artificialas e introduchas per l'òme (iodur d'argent, cristaus de glaç eissuch).
Après la congelacion d'una goteta ò la formacion d'un nuclèu de glaç a l'entorn d'una particula solida, l'ensems format grandís car vèn un supòrt de cristallizacion per d'autrei gotetas d'aiga subrefondudas. La creissença d'aquelei cristaus li permèton d'agantar una talha que va de quauquei centenaus de micromètres a mai d'un millimètre[11]. A mesura qu'un cristau cresca, sa massa aumenta. Vèn donc susceptible de tombar vèrs lo sòu, çò qu'es a l'origina de la nevada. Durant aqueu procès, lei tuerts entre cristaus son frequents. Entraïnan la formacion d'agregats que fòrman pauc a pauc lei flòcs qu'arriban au sòu[12].
Classificacion dei cristaus[modificar | modificar la font]
Un nombre important de cristaus de nèu existisson e certanei classificacions ne tròban pluso 3FC0 rs desenaus (fins a 80[13]). Pasmens, la pus frequenta es encara aquela definida per Ukichiro Nakaya :
Acumulacion, transformacion e desplaçament[modificar | modificar la font]
Acumulacion[modificar | modificar la font]
Per sòu, la nèu s'acampa se lei condicions fisicas, especialament la temperatura, permèton d'empedir la fusion. Dins lei regions pus frejas, coma lei regions polaras ò lei glaciers, aquela acumulacion pòu venir permanenta.
Episòdis nevós[modificar | modificar la font]
Divèrsei tipes de nevadas existisson ambé de duradas e d'intensitats variablas. La visibilitat es sovent utilizada coma critèri de classament per destriar entre lei diferenteis intensitats :
- leugiera se la visibilitat es superiora a 1 000 mètres.
- moderada se la visibilitat es entre 500 e 1000 mètres.
- importanta se la visibilitat es inferiora a 500 mètres.
L'importància d'una tombada de nèu pòu tanben èsser estimada ambé l'autor de nèu fresca. Es definida per l'autor de nèu mesura sus un pòst amb una règla a l'eissida d'un periòde de 24 oras. Pasmens, la fusion ò lo compactatge de la nèu complica sovent lo calcul.
Enfin, la burla (ò blisard) es un tèrme que correspond a una nevada conjugada amb un vent moderat ò violent. Dins aquelei condicions, la temperatura e la visibilitat demenisson fòrça rapidament entraïnant l'aparicion de dangiers importants per lei bastiments, leis infrastructuras e leis abitants.
Glaciers, nèus eternalas e nèus sasonieras[modificar | modificar la font]
Lei glaciers e nèus eternalas son de concentracions permanentas de nèu compactada. Cuerbon aperaquí 10% de la superficia terrèstra, principalament dins lei regions polaras e dins lei massís montanhós pus auts. Lei nèus sasonieras son raras dins lei zònas tropicalas e eqüatorialas franc dei regions pus autas. En revènge, son frequentas dins l'emisfèri nòrd, especialament au dessüs de la latitud 35°. Ansin, la mitat d'aquel emisfèri pòu de còps èsser cubèrta de nèu.
Segon una estimacion de 1987, aperaquí 40 milions de quilomètres carrats pòdon èsser cubèrts per de nèus sasonieras ambé de variacions anualas fòrça importantas. Lo rescaufament climatic entraïna una demenicion progressiva aquela superficia, estimada a 0,5 milion de quilomètres carrats entre 1972 e 2006[14].
Transformacion[modificar | modificar la font]
Après son depaus, la nèu se transforma segon dos biais diferents : lo compactatge e la fusion. Lo premier fenomèn es liat a la disparicion progressiva de l'èr que fòrma, a l'origina, la màger part de son estructura. Aqueu « vuege » permet lo desplaçament de vapor ò de gotetas d'aiga que van pauc a pauc emplir lei zònas mens densas. Lo pes de la nèu entraïna pereu son afaissament. Lo segon fenomèn es liat a la fin dei sasons frejas e es a l'origina de la disparicion de la nèu.
Pasmens, dins certanei condicions, la fusion de la nèu arriba pas ò èsser fòrça retardada. La nèu va alora perseguir son compactatge per agantar 50% de la densitat de l'aiga liquida a la fin de la prima. Evoluciona alora per formar un nevier, es a dire un ensems format de nèu granulara parcialament fonduda e recongelada. Puei, lo procès de compactatge contunia e lo nevier vèn un firn que sa densitat passa 0,83. Enfin, lo glaç dei glaciers se fòrma a cha pauc a partir dau firn[15].
Desplaçament[modificar | modificar la font]
Après sa casuda, la nèu subís mai d'un desplaçament, çò que favoriza sa transformacion. Lo premier factor de desplaçament es lo vent que pòu entraïnar la formacion d'acumulacions susceptiblas d'agantar plusors mètres d'espessor. Aquelei formacions pòdon alora evolucionar de tres biais diferents segon lo luòc :
- sus lei glaciers, la nèu va seguir un procès de compactatge que s'acaba ambé sa transformacion en glaç.
- sus lei relèus sobdes, la massa dau jaç de nèu pòu entraïnar son afondrament brutau. Aqueu fenomèn, dich avalanca, es caracterizada per la descenda rapida e violenta d'una gròssa quantitat de nèu. Es un dangier important dins lei regions montanhósas e ennevadas.
- dins leis autreis endrechs, la nèu va fondre a la fin de la sason freja. Aquò es a l'origina d'una aumentacion dau debit dei rius passant dins una region ennevada.
Impactes sus leis activitats umanas[modificar | modificar la font]
Lei tombadas de nèu entraïnan una transformacion dei condicions per sòu qu'a d'efècts sus leis activitats umanas, especialament dins lei domenis de l'agricultura, dei construccions, dei transpòrts e de l'economia. Ansin, segon lei ponchs de vista, la nèu es considerada coma una causa positiva ò, au contrari, coma una fònt de problemas potencialament grèus.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Dins lei regions agricòlas, la nèu pòu aver dos efècts que regardan la proteccion dei tèrras e l'aigatge. Lo premier aspèct es liat a sei proprietats isolantas que permèton d'empachar un refrejament tròp important dau sòu quand la temperatura exteriora vèn fòrça freja. Lo segond despend de la fonda dei nèus que se debana a la prima e que permet de portar d'aiga ai plantas durant aqueu periòde. Per exemple, es lo cas dei rius indians (Ganges, Brahmaputra...) situadas en aval d'Imalaia.
Construccions[modificar | modificar la font]
En causa de sa massa e de sa capacitat de demorar en plaça durant un periòde lòng, la nèu es un aspèct de considerar per construrre un bastiment. Per exemple, pòu entraïnar l'afondrament d'una teulissa pas pron resistenta. Aquò a donc necessitat lo desvolopament d'adaptacions arquitecturalas per renfòrçar la resisténcia de l'estru 88 ctura ò per demenir lei quantitats de nèu que pòdon s'accumular.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Circular dins de condicions nevosas es un problema fòrça important dempuei l'aparicion dei mejans de desplaçament. D'efèct, lei ròdas i foncionan mau car la fòrça de friccion entre la rota e la ròda vèn tròp febla per permetre l'aderéncia. Per leis engenhs de traccion animala ò per un desplaçament uman a pè, la dificultat es de trobar de supòrts sus un sòu mai ò mens gelat ò dins un cubèrt nevós tròp espés.
Transpòrt rotier[modificar | modificar la font]
Lo transpòrt rotier, que representa la màger part dei desplaçaments dins lo mond, es fòrca sensible a la preséncia de nèu. La perturbacion principala es liada a la pèrda d'aderéncia. Pasmens, pendent lei nevadas, d'autrei dificultats apareisson coma la degradacion dei condicions de visibilitat ò la necessitat de s'aparar còntra lo vent. Enfin, un autre aspèct major dau transpòrt rotier sus un sòu ennevat es la necessitat de protegir e de restaurar regularament leis infrastructuras còntra lei degalhs entraïnats per l'aiga e lo freg.
Per faciar aquelei problemas, doas estrategias diferentas existisson. La premiera consistís a aumentar la capacitat d'aderéncia dei ròdas. Es a dire, generalament, dei pnèus. Aqueu resultat pòu èsser obtengut ambé l'utilizacion de gomas especialas susceptiblas de se deformar per aumentar la superficia de contacte ambé la rota. Una autra possibilitat es d'apondre un element capable de s'encrocar a la rota ò au jaç de nèu coma de cadenas, de crampons ò de clavèus. Quin que siegue la solucion retenguda, es totjorn necessari d'adaptar la conducha dau veïcul, principalament de redurre la velocitat, car l'aderéncia es totjorn pus febla que dins de condicions normalas.
Totjorn per melhorar l'aderéncia, la màger part dei país pertocats per la nèu tèn de servicis de maintenença dau ret rotier equipats de mejans de desnevament. En general, son dotats de caçanèus que son de veïculs amb un sistèma de lamas permetent de rasclar la cauçada e de caçar la nèu en fòra de la rota. L'autre veïcul estandard de la lucha còntra la nèu es la salarela que permet de depausar de sau sus l'asfalt. L'interès es d'empedir ò d'alentir la formacion d'un jaç de nèu sus la cauçada car una mèscla d'aiga e de sau a un ponch de fusion pus bas que 0°C. A l'ora d'ara, aquelei dos tipes de veïculs (caçanèu e salarela) son combinats au sen d'un ensems unic.
Regardant leis infrastructuras, lo fenomèn de congelacion e decongelacion de l'aiga contenguda dins la nèu pòu entraïnar una degradacion importanta de l'asfalt. De mai, lei mejans de desnevament (caçanèu, sau...) entraïnan tanben de degalhs importants a la cauçadura. Per limitar aqueu problema, es donc necessària de bastir lei rotas ambé de materiaus adaptats ai condicions ivernencas (asfalt especiau...) e d'organizar una maintenença regulara.
Transpòrt aerian[modificar | modificar la font]
Dins lo transpòrt aerian, la nèu es tanben una fònt importanta de dificultats car pòu empachar l'utilizacion dei pistas. De mai, en causa dei règlas estrictas en vigor dins l'aeronautica, lo desnevament es somés a certanei limits. Per exemple, l'utilizacion de sau es enebit car leis ions clorurs pòdon atacar l'alumini dei fuselatges. Per aquela rason, l'eliminacion de la nèu es principalament mecanica e necessita l'utilizacion de caçanèus e de ventilators gigants. De mai, dins certanei cas, leis avions son tractats ambé de substàncias permetent d'alentir ò d'empedir la formacion ò lo depaus de nèu sus son fuselatge.
Transpòrt ferroviari[modificar | modificar la font]
Lo transpòrt ferroviari es fòrça sensible a la preséncia de nèu car la friccion dau contacte acier-acier entre lo tren e lo camin de fèrre es ja relativement febla dins lei condicions normalas de circulation. De mai, leis infrastructuras son sovent situadas dins d'endrechs d'accès malaisat quand lo sòu es ennevat.
Per permetre lo desnevament, lei companhiás ferroviàrias utilizan donc de caçanèus especiaus montats sus de locomotivas. Coma sus lei rotas, la concepcion de sei lamas dèu permetre de rebutar la nèu en fòra de la via. Pasmens, per defugir de degalhs liats a la gelada de l'aiga, dèu pereu eliminar la nèu entre lei ralhs. Dins aquò, aquela solucion es pas totjorn aplicabla dins lei regions onte lo risc de nevadas importantas existís.
Dins aqueu cas, especialament dins lei regions montanhosas, l'opcion generalament adoptada es de cubrir la via amb un tunèu artificiau. Aquò empedís lo depaus de nèu sus lei ralhs permet tanben de lei protegir còntra leis avalancas.
Torisme e industria de la montanha[modificar | modificar la font]
Dempuei lo sègle XIX, l'aparicion deis espòrts d'ivèrn a entraïnat lo desvolopament dau torisme ivernenc dins certanei regions montanhosas, principalement dins leis Aups, dins lei Pirenèus e dins leis estacions d'America dau Nòrd. L'esquí aupenc i èra la disciplina pus practicada. Pasmens, fau nòtar l'existéncia de l'esquí de fons e de la taula de nèu (snowboard) que demoran ò vènon d'activitats pas negligiblas.
Aqueu torisme necessita d'investiments importants per amainatjar lei pistas (construccion de remontadas mecanicas, d'abitacions, de rotas...) e es donc generalament destinat a de practicas eissits dei classas aisadas dei país desvolopats. Ansin, dins lo mond, lo nombre de toristas deis espòrts d'ivèrn èra solament d'aperaquí 110 milions cada an au començament dau decenni 2010. França, leis Estats Units e Àustria èran lei destinacions principalas. L'importància locala de l'industria dau torisme d'ivèrn pòu èsser considerabla. Per exemple, en França, en 2016, representava 0,75% dau PIB nacionau e èra a l'origina de 120 000 emplecs.
Guèrra[modificar | modificar la font]
L'irrupcion de la nèu sus lei prats batalhiers entraïna totjorn d'importantei complicacions per lei militars. D'efèct, perturba lei desplaçaments, l'utilizacion deis equipaments e necessita de protegir lei soudats còntra lei temperaturas bassas. Ansin, fins au sègle XIX, leis operacions ivernencas foguèron raras dins lei regions regardadas per lei tombadas de nèu. Per exemple, dins lo corrent dau sègle XIII, lei Mongòls menèron una campanha d'ivèrn per conquistar Russia gràcias a sei cavaus acostumats ai condicions nevosas. Pasmens, aqueu succès demorèt lòngtemps excepcionau.
Uei, la màger part dei fòrças armadas susceptiblas de faciar un prat batalhier ennevat dispausan d'unitats especializadas que son generalament consideradas coma de tropas d'elèit. Es lo cas, per exemple, des caçaires aupencs francés.
Dins aquò, dins lo corrent dei sègles XIX e XX, i aguèt mai d'un conflicte que veguèt de fòrças « normalas » obligadas de combatre dins la nèu coma lei guèrras napoleonencas, la Guèrra d'Ivèrn ò lei doas guèrras mondialas. Dins aqueu cas, lei linhas logisticas son somesas a una gròssa pression per mantenir lo liame ambé leis unitats de combat, per provesir rapidament lo materiau necessari (esquís, vèstits cauds e blancs, carburant amb un ponch de fusion bas...) e per gardar operacionalas leis infrastructuras. Un entraïnament es tanben de còps necessari per aprene ai soudats d'utilizar d'esquís.
En causa d'aqueleis obstacles nombrós, la nèu es donc d'ara endavant utilizada per organizar una ataca suspresa ò una defensa eficaça còntra un adversari mau preparat. D'exemples coneguts son la deconstruccion de l'armada francesa en Russia en 1812 ò la viva resisténcia dei Finlandés a l'invasion sovietica de 1939.
Impactes sus leis ecosistèmas[modificar | modificar la font]
Flòra[modificar | modificar la font]
Nèu e vegetacion interagisson entre elei de doas manieras diferentas mai similaras : la nèu a una influéncia sus l'aire de reparticion dei plantas e lei plantas an d'efècts importants sus la reparticion e lo desplaçament de la nèu. D'efèct, la nèu es un agent de seleccion dei vegetaus que dèvon trobar una solucion per se protegir de sei consequéncias (freg, abséncia de lutz...). De mai, en causa dau fenomèn de fonda, favoriza la creissença d'aquelei qu'an besonh d'una gròssa quantitat d'aiga a la prima.
A l'opausat, la flòra pòu modificar lei condicions de fonda de la nèu segon doas tendàncias contràrias. Lei brancas, especialament aquelei dei conifèrs, favorizan la fonda car permèton d'expausar mai la nèu au raionament solar e limitan l'accumulacion de nèu au pè de l'aubre. En revènge, la preséncia d'un cubèrt de fuelhas demenís la velocitat de fonda car assosta la nèu. D'autra part, la vegetacion a tendància de tenir lei flòcs per sòu. Aquò limita lei desplaçaments liats au vent e alentís fòrtament lei procès d'accumulacion e de compactatge.
Fauna[modificar | modificar la font]
Existís mai d'un organisme capable de viure dins ò sus la nèu. Entre lei pus pichons, se tròban d'invertebrats (aranhas, escaravais, vèspas...) que pòdon foncionar a de temperaturas bassas gràcias a la produccion de compausats antigèus per son metabolisme. La capacitat de subreviure sensa oxigèn es de còps tanben utilizada[17].
Regardant lei vertebrats, quauqueis espècias de pichona talha pòdon demorar activas coma la salamandra de montanha que pòu subreviure fins a 2 800 m d'altitud. Lei mamifèrs, elei, an tendància d'iverner pendent la sason freja. Pasmens, lei pus pichons (generalament mens de 250 g) pòdon adoptar una estrategia diferenta e aprofichar l'isolacion termica provesida per la nèu per s'aparar còntra lo freg. Per lo manjar, fòrman d'estiu de resèrvas, ben sovent de granas.
Enfin, au nivèu superior de la cadena alimentària, aquela vida permet a de carnivòrs, coma la mostèla, lo rainard ò lo lop de pas ivernar[17].
Nèu extraterrèstra[modificar | modificar la font]
L'exploracion dau Sistèma Solar a mostrat l'existéncia de precipitacions similaras a la nèu terrèstra sus autrei planetas :
- sus Mart, i a tanben de precipitacions de nèu d'aiga ai latituds mejanas. Pasmens, dins la màger part dei cas, la nèu es sustot facha de dioxid de carbòni.
- sus Vènus, la temperatura fòrça autas a entraïnat l'aparicion d'una nèu originala compausada d'una substància metallica sofrada[18].
- sus Titan, lei condicions fòrça frejas favorizan au contrari la formacion d'un nèu d'idrocarburs, probable de metan.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Cèrca « neige », Dicod'Òc, Lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana, 26 de novembre de 2017, [1].
- ↑ Lo Lo Tresaur dau Felibritge dòna lei formas « nèu », « néu », « niéu », « nieu », « nèvo », « nèbo », « nèvio », « nèi », « nèio » e « nejo ».
- ↑ Segon lei regions d'Occitània, existís una gròssa diversitat de 379A tèrmes per designar certanei tipes especifics de nèu. Per exemple, en gascon, « neveta » depinta una nèu leugiera e « nevèra » una nèu persistenta.
- ↑ N. Uichiro, Snow Crystals, Natural and Artificial, Harvard University Press (1954).
- ↑ Aquelei borrascas de nèu son similaras ai raissas que se fòrman sus lei meteis frònt se la temperatura es mens freja.
- ↑ P. Singh, Snow and Glacier Hydrology, Water Science and Technology Library, 37, Springer Science & Business Media, 2001 p. 756.
- ↑ Jon Nelson, "Origin of diversity in falling snow", Atmospheric Chemistry and Physics, setembre de 2008, 8 : 5669–5682.
- ↑ Dins lei nívols, la subrefusion es possibla fins a de temperaturas largament inferioras a -18°C.
- ↑ Dins la natura, la formacion a partir de poussas solidas es fòrça majoritària.
- ↑ Brent Q. Christner; Cindy E. Morris; Christine M. Foreman; Rongman Cai; David C. Sands (2008). "Ubiquity of Biological Ice Nucleators in Snowfall". Science. 319 (5867): 1214.
- ↑ La concentracion iniciala de supòrts de cristallizacion dicta la talha dei cristaus. Una gròssa concentracion entraïna la formacion de cristaus pichons e invèrsament.
- ↑ M. Klesius, "The Mystery of Snowflakes", National Geographic, 2007, 211 (1): 20.
- ↑ C. Magono, C. W. Lee, "Meteorological Classification of Natural Snow Crystals", Journal of the Faculty of Science, 1966, 7 (Geophysics ed.), Hokkaido University, 3 (4): 321–335.
- ↑ S. J. Déry, R. D. Brown, R. D., "Recent Northern Hemisphere snow cover extent trends and implications for the snow-albedo feedback", Geophysical Research Letters, American Geophysical Union, 2007, 34 (L22504).
- ↑ Lo firn se tròba ansin sovent a la superficia dei glaciers.
- ↑ Lei pnèus de clavèus son relativament eficaç per circular sus una rota ennevada mai entraïnan de degalhs fòrça importants a la cauçadura. Dins la màger part dei país, son utilizacion es donc fòrça enquadrada (periòde d'utilizacion definida, limit de velocitat especiau...).
- ↑ 17,0 et 17,1 H. G. Jones, H. G., Snow Ecology: An Interdisciplinary Examination of Snow-Covered Ecosystems, Cambridge University Press, 2001, p. 378.
- ↑ G. H. Pettengill, P. G. Ford, S. Nozette, "Venus: Global Surface Radar Reflectivity", Science, 2001, 217 (4560): 640–642.


text:
Uranus (planeta)
Uranus es la setena planeta dau Sistèma Solar per òrdre de distància au Soleu après Saturne e avans Neptun. Es una planeta giganta e 3FC0 gasosa coma Jupitèr, Saturne e Neptun. Tèn donc la tresena talha e la quatrena massa dau Sistèma Solar. Son atmosfèra de color blava es fòrça espessa e es la pus freja entre lei planetas. De mai, coma leis autrei planetas gigantas, Uranus tèn un sistèma d'anèus. Dins aquò, sa caracteristica pus espectaclosa es son axe de rotacion clinat de maniera quasi parallèla au plan dau Sistèma Solar. Aquela especificitat se retròba egalament dins la forma de la magnetosfèra e dins leis orbitas dei 27 satellits coneguts que tèn Uranus.
En causa de son alunchament, Uranus es coneguda per sei temperaturas fòrça bassas e per lei dificultats per l'estudiar. Ansin, foguèt la premiera planeta desconeguda durant l'Antiquitat que foguèt descubèrta amb un telescòpi en 1781 per William Herschel. De mai, a l'ora d'ara, gaire de telescòpis pòdon veire de detalhs de la planeta e una unica sonda espaciala visitèt lo sistèma d'Uranus. Foguèt la mission estatsunidenca Voyager 2 en 1986 après un viatge de nòu ans.
Aquela planeta foguèt nomada Uranus en onor d'aqueu dieu roman qu'èra lo paire de Saturne. L'apelacion foguèt donada de la mema maniera que lo dieu Saturne èra lo paire de Jupitèr.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Uranus fa partida dei planetas gigantas gasosas amb Jupitèr, Saturne e Neptun. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,27. Sa massa, egala a 14,5 còps la massa de la Tèrra, es la quatrena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatoriau de quasi 25 000 km, representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo tresen dau Sistèma Solar.[1],[2]
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La composicion d'Uranus es mau coneguda e varia segon lei modèls utilizats. Leis elements principaus formant la planeta serián de glaç d'aiga, d'amoniac e de metan que comptarián per una massa compresa entre 9,3 e 13,5 massas terrèstras.[3],[4] Idrogèn e èli, fòrça presents dins lei composicions de Jupitèr e Saturne, son pus rars sus Uranus amb solament una massa situada entre 0,5 e 1,5 massas terrèstras.[3] Lo rèsta de la massa de la planeta, entre 0,5 e 3,7 massas terrèstras, seriá rocassós.[3]
Lo modèl classic de l'estructura intèrna d'Uranus es un nuclèu rocassós au centre de la planeta, enviroutat per un mantèu fach de glaç e subremontat d'una envolopa gasosa d'èli e d'idrogèn.[3],[5] Lo nuclèu seriá relativament pichon amb una massa de 0,55 massa terrèstra e auriá un rai egau a 20% dau rai de la planeta.[3],[5] Sa densitat seriá pròcha de 9 amb una pression de 800 GPa e una temperatura de 4 800 °C.[4],[5] Lo mantèu de glaç [Nòta 1] representariá la màger part de la planeta amb una massa de 13,4 massas terrèstras.[3],[5] Enfin, l'atmosfèra [Nòta 2] d'èli e d'idrogèn aviá una massa egala a 0,5 massa terrèstra per una espessor egala a 20% dau rai planetari.[3],[5]
Dins aquò, aqueu modèl es pas totalament satisfasent. Ansin, de quantitats de materiaus rocassós o d'idrogèn podrián èsser mescladas dins lo mantèu de glaç. La consequéncia es que lei percentatges dei materiaus rocassós o d'idrogèn podrián èsser pus importants. A l'ora d'ara, i a pas de donadas per resòuvre aqueu problèma.[4]
Un autre fach incomprés pertocant l'estructura intèrna d'Uranus es son flux termic relativament feble a respècte deis autrei planetas gigantas dau Sistèma Solar.[6],[7] Per exemple, Neptun emet un flux 2,6 còps superior a la quantitat d'energia recebuda dau Soleu.[6] Òr, en comparason, dins l'infraroge, Uranus emet solament 1,08 còps lo flux solar absorbit per son atmosfèra.[8],[9] Ansin, lo flux termic, egau a 42 mW/m², es inferior au flux terrèstre.[9] Una ipotèsi per explicar aqueleis observacions seriá l'existéncia d'un jaç que, per exemple, dispersariá la calor per conveccion e empachariá adonc son passatge vèrs la superficia.[9]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
A respècte dau rèsta de la planeta, l'atmosfèra d'Uranus a una composicion fòrça diferenta, tenent principalament d'idrogèn (83 %), d'èli (15 %) e de metan (1,99 %). De mesuras espectroscopicas mostrèron tanben la preséncia de traças d'etan, d'acetilèn, de metilacetilèn, de diacetilèn, de dioxid de carbòni, de monoxid de carbòni e d'aiga.[10] Leis aparelhs scientifics pòdon obtenir de mesuras fins a una prefondor de 300 km sota la superficia nominala.[11] En aquel endrech, la pression es egala a 100 bar amb una temperatura de quasi 50 °C.[11] Aquela atmosfèra se pòt devesir en divèrseis estructuras : una troposfèra entre -300 e 50 km, una estratosfèra entre 50 e 4 000 km e una termosfèra/corona entre 4 000 e 50 000 km.[8] I a pas de mesosfèra.
D'autra part, l'atmosfèra d'Uranus sembla d'èsser calma a respècte d'aquelei de Jupitèr o de Saturne amb una color blava unida sus leis imatges de la sonda Voyager 2. Pasmens, Uranus tèn tanben una estructura de nívols en bendas e una activitat climatica activa.
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es lo jaç bas de l'atmosfèra e lo pus actiu entre leis altituds −300 km e 50 km. La temperatura baissa amb l'altitud de 47 °C a −300 km a −224 °C a 50 km onte se situa la tropopausa.[7],[8] Pasmens, la temperatura de la tropopausa varia leugierament entre -224 e −216 °C amb la latitud.[7],[8] Aquelei valors fan qu'Uranus a l'atmosfèra pus freja dau Sistèma Solar. Enterin, la pression varia de 100 bar a 0,1 bar.[8] L'estructura dei nívols seriá complèxa a 3FB8 mb la preséncia de nívols d'aigan dins lei zonas amb una pression situada entre 50 bar e 100 bar, de nívols d'idrosulfur d'amòni entre 20 e 40 bar, de nívols d'amoniac o de sulfur d'idrogèn entre 3 e 10 bar e finalament de nívols de metan entre 1 e 2 bar.[12] Pasmens, la màger part dei jaç de nívols es especulativa car Voyager 2 a solament observat la preséncia dei nívols de metan.[13]
Estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es lo jaç intermediari de l'atmosfèra d'Uranus. Sa temperatura varia de −220 °C a la basa a 530 °C - 580 °C a la cima.[8] Lo rescaufament es probablament causat per lei transferiments de calor dempuei la termosfèra e la preséncia de metan e d'autreis idrocarburs formats per la dissociacion dei moleculas de metan sus lei rais solars.[14],[15] Aqueleis idrocarburs son situats dins un jaç relativament fin entre 100 e 280 km.[10],[16] Forman adonc una bruma probablament responsabla de l'aspècte calme de la planeta.[14]
Termosfèra e corona[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra exteriora d'Uranus es compausada de la termosfèra e d'un jaç dich corona. La temperatura de la termosfèra es quasi constanta entre 530 °C e 580 °C.[17] Es donc pus importanta que per la termosfèra de Saturne (environ 150 °C) mai se conois pas la rason d'aqueu fenomèn. D'efiech, lei radiacions ultravioletas dau Soleu o l'activitat d'auròras polaras fornisson pas l'energia necessària.[18] De mai, l'activitat deis auròras polaras es insignificanta a respècte de Jupitèr o de Saturne. La corona es facha de moleculas de diidrogèn e d'atòms d'idrogèn.[17] Aquela composicion explica la talha unica dins lo Sistèma Solar de la corona fins a 50 000 km[17] amb, per consequéncia, la creacion d'una tirassiera per lei particulas orbitant près d'Uranus. Ansin, la corona entraïna especialament una reduccion de la quantitat de poussa dins lo sistèma d'anèus de la planeta.[17]
Ionosfèra[modificar | modificar la font]
L'ionosfèra d'Uranus es situada entre 2 000 e 10 000 km dins lei partidas auta de l'estratosfèra e bassa de la termosfèra. Es pus densa que leis ionosfèras de Saturne e de Neptun, probablament en causa de la preséncia d'una concentracion febla d'idrocarburs dins l'estratosfèra.[18],[19] L'ionosfèra es principalament sostenguda per lei rais ultraviolets dau Soleu. Leis auròras polaras an pas de ròtles importants coma per Jupitèr o Saturne.[20]
Bendas, vents e nívols[modificar | modificar la font]
En 1986, la sonda Voyager 2 observèt l'emisfèri sud d'Uranus d'estiu mai manca l'emisfèri nòrd. Leis observacions de la sonda, puei de telescòpis Hubble, e Keck mostrèron que l'emisfèri sud èra devesit entre una calòta polara brilhanta e de bendas sornas a l'eqüator. Lo limit èra una benda estrecha, entre lei latituds -45° e -50°, dicha còl polar.[21],[22] Se supausa que la calòta e lo còl polars tènon de nívols de metan amb una pression entre 1,3 e 2 bar. La planeta sembla donc assimetrica amb de regions lusentas e sornas.
La mission Voyager 2 vetz tanben de nívols d'auta altitud au nòrd dau còl. La durada de vida dei nívols varia entre quauquei jorns e uneis annadas mai permetèron de definir unei zonas dei vents de la partida superiora de la troposfèra. Ansin, la circulacion dei vents de l'eqüator es dins lo sens retrograd. Lei velocitats, enregistradas entre 50 e 100 m/s, aumentan en s'alunchant de l'eqüator.[21] Vèrs lo pòl nòrd, lei vents se desplaçan dins lo sens prograd e la velocitat monta a 240 m/s per la latitud +50° per venir nulla au pòl.[22] En revenge, l'abséncia de nívols dins la region polara sud empacha de conóisser lei vents en dessota dau còl. Dins aquò, la velocitat dei vents dins l'emisfèri sud sembla pus rapida que dans l'emisfèri nòrd, especialament entre lei latituds ±20 e ±40°.
En 2006, una tempèsta similara a la taca blava observada per Voyager 2 sus Neptun foguèt detectada per lei telescòpis Hubble e Keck dins l'emisfèri nòrd vers la latitud +28°. La taca aviá una talha relativament pichona a respècte dei tempèstas similaras de Neptun amb una longor de 1 300 km en longitud e 2 700 km en latitud.[23] Sa preséncia mòstra que l'atmosfèra d'Uranus deu subir de cambiaments climatics importants durant lei periòdes d'equinòcci.[23]
Sistèma d'anèus[modificar | modificar la font]
Uranus a un sistèma d'anèus tèunes descubèrt en 1977 per azard durant una observacion de l'atmosfèra de la planeta.[24] Foguèt lo segond sistèma conegut dins lo Sistèma Solar.[25] Aqueu sistèma es pas tant complèxe coma leis anèus de Saturne mai es pus important qu'aquelei que s'obsèrva a l'entorn de Jupitèr o de Neptun. A l'ora d'ara, se conois 13 anèus amb una espessor eqüatoriala de quauquei quilomètres. Son probablament joves e dos pichons satellits partejan seis orbitas. Son fachs de particulas e de blòts d'una talha variant dau micromètre au mètre.[21]
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic d'Uranus a una forma particulara en causa de l'enclinason fòrça importanta de l'axe de rotacion de la planeta e dau fach que lo centre dau camp es desplaçat a respècte dau centre geometric de la planeta. En consequéncia, la forma de la magnetosfèra es assimetrica e lei valors enregistradas vàrian de maniera importanta entre lei pòls nòrd e sud.[26] Ansin, l'intensitat mejana dau camp es 0,23 µT mai pòu baissar a 0,1 µT dins l'emisfèri sud e montar a 1,1 µT au nòrd.[26] Coma Neptun presenta un comportament similar, podriá èsser una caracteristica frequenta dei planetas gigantas d'aqueu tipe.[27] L'origina d'aquelei camps magnetics seriá de movements dins lei jaç d'aiga e d'amoniac dau mantèu de la planeta.[28],[29]
La magnetosfèra creada per aqueu camp magnetic a un un arc de tuert vèrs 23 rais planetaris causat per l'interaccion amb lo vent solar. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada vèrs 18 rais planetaris, onte lo camp magnetic vèn feble e desorganizat.[30] Puei, lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra sus una distància de quauquei milions de quilomètres. Pasmens, la rotacion particulara de la planeta deforma aquela coa e li dona una forma de tiratap.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Uranus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a quasi 3 miliards de quilomètres en 84 annadas terrèstras dins un plan clinat de 0,77° a respècte dau plan ecliptic. L'excentricitat de son orbita es 0,044. Pasmens, la caracteristica pus remarcabla es l'enclinason de l'axe de rotacion de la planeta egala a 97,77°; ansin, l'axe es quasi parallèl au plan dau Sistèma Solar. Lo periòde de rotacion a l'entorn d'aquel axe es 17 h 14 min 24 s. Lei pòls an donc de periòdes de jorn e nuech continús d'environ 42 ans.[31] Se conois pas l'origina d'aquela rotacion. L'ipotèsi principala es la collision amb un còrs de la talha de la Tèrra dins lei premiers temps dau Sistèma Solar.[32]
Satellits[modificar | modificar la font]
Uranus a 27 satellits naturaus coneguts dichs segon de personatges de William Shakespeare e Alexander Pope.[33] Son devesits en tres grops. De mai, Uranus podriá tanben aver de quasi-satellits estables amb una durada de vida egala a aquela dau Sistèma Solar.[34] Pasmens, ges d'objècte d'aqueu tipe es estat observat.
Satellits interiors[modificar | modificar la font]
Uranus a tretze satellits pichons amb una orbita situada a l'interior de la trajectòria de Miranda.[35] Totei lei satellits d'aqueu grop son liats ais anèus. Lo pus grand es dich Puck amb un diamètre egau a 162 km. Aquelei satellits an un albedo fòrça feble, a l'entorn de 0,10.[36] Son fachas d'una mescla d'aiga e de poussas sornas. De mai, lei calculs mòstran que lo sistèma dei satellits interiors es pas estable es que de collisions entre lunas son possiblas.[35] Totei lei satellits semblan estacats ais anèus.[37]
Satellits principaus[modificar | modificar la font]
Lei cinc satellits principaus d'Uranus son Miranda, Ariel, Umbriel, Titània e Oberon. Pasmens, Aqueu sistèma de lunas es lo mens massís dau Sistèma Solar : la massa dei cinc grands satellits monta pas a la mitat de la massa de Triton. Titània es lo pus grand satellit amb un rai mejan egau a 788,9 km.
Totei lei lunas an un albedo feble, variant de 0,20 a 0,35, e son probablament fachas d'una mescla de glaç e de ròcas. Lo glaç podriá tanben tenir de percentatges importants de dioxid de carbòni e d'amoniac dins sa composicion.[38],[39] Ges d'atmosfèra espessa foguèt detectada. Ansin, la pression atmosferica sus Titània passa probablament pas 10-20 nPa.[40] Miranda podriá aver una activitat geologica anciana en causa de fòrças de marèia amb Uranus.[41] D'efiech, un criovolcanisme ancian podriá explicar la preséncia d'estructuras semblablas a de volcans dau tipe coronae.[42],[43] Dins aquò, totei lei satellits dau grop principau an una superficia amb una craterizacion importanta.
Enfin, lei periòdes de rotacion dei satellits principaus a l'entorn d'Uranus son comprés entre 1,4 e 13,5 jorns terrèstres. Lor axe de rotacion es quasi parallèl a l'axe d'Uranus. Lei satellits an donc una enclinason fòrça similara a la planeta. Enfin, i a de resonàncias 3:1 entre Miranda e Umbriel e 4:1 entre Ariel e Umbriel.[41],[44]
Satellits irregulars[modificar | modificar la font]
En 2005, Uranus aviá nòu satellits dichs irregulars a l'exterior de l'orbita d'Oberon. Son d'objèctes probablament capturats per la gravitat de la planeta gaire de temps après sa formacion.[45] Lor talha varia de 18 a 150 km per Sícorax, lo pus important. La màger part d'aquelei satellits an una trajectòria retrograda. Ges de satellit irregular a una enclinason compresa entre 60 e 140° car l'estabilitat dins aquela region es limitada, e la durada de vida d'un satellit d'aqueu tipe es estimada a environ 10 milions d'annadas.[45]
Observacion[modificar | modificar la font]
Entre 1995 e 2006, la magnitud d'Uranus èra situada entre +5,6 e +5,9 amb un diamètre angular entre 3,4 e 3,7 segondas d'arc.[46] Èra donc un objècte dificilament visible a l'uèlh mai observable durant una nuech sorna.[46] En revenge, vèn una buta facila per un pòrtavista, e mai en vila. Amb un telescòpi amator d'un diamètre de 150 a 230 mm, la planeta apareis coma un disc blau. Enfin, un telescòpi de 250 mm de diamètre, o pus grand, pòu mostrar de bendas de nívols o certanei dei grands satellits coma Titània o Oberon.[47]
Descubèrta, recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Descubèrta[modificar | modificar la font]
Uranus foguèt observada per divèrseis astronòms avans sa descubèrta oficiala. D'efiech, lo premier que notèt sa posicion foguèt John Flamsteed (1646-1719) en 1690 sota lo nom 34 Tauri.[48] Lo Francés Pierre Lemonnier (1715-1799) la veguèt tanben dotze còps entre 1750 e 1769.[49] En 1781, William Herschel foguèt donc lo premier astronòm que comprenguèt qu'Uranus èra pas una estela. Pasmens, pensèt premier que vesiá una cometa.[50],[51],[52] Pasmens, de dobtes apareguèron e leis astronòms rus Anders Johan Lexell e alemand Johann Elert Bode calculèron l'orbita de l'objècte descubèrt per Herschel.[53],[54] Lei resultats mostrèron la preséncia d'una orbita quasi circulara e concluguèron que se tractava d'una planeta. Lo fach foguèt finalament confiermat en 1783 per Herschel au president de la Royal Society.[55]
Nom[modificar | modificar la font]
En onor dau rèi d'Anglatèrra Jòrdi III (en anglés George III), Herschel vouguèt nomar la planeta Georgium Sidus (Estela de Jòrdi) mai lo nom èra pas veritablament popular en Euròpa. L'astronòm Jérôme Lalande prepausèt l'apelacion Herschel e lo Suedés Erik Prosperin lo nom Neptun per celebrar lei victòrias de la flòta britanica durant la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units.[56] Enfin, Bode prepausèt Uranus qu'es lo paire de Saturne dins la mitologia grèga. Aqueu nom venguèt pauc a pauc lo pus espandit e s'impausèt definitivament vèrs 1850 quand l'HM Nautical Almanac Office renoncièt a l'apelacion d'Herschell.
Recèrca amb lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Avans lo passatge de la sonda Voyager 2, lei conoissenças sus Uranus èran limitadas.[57] A l'ora d'ara, l'exploracion d'Uranus amb de telescòpis necessita generalament l'utilizacion dei telescòpis Hubble o Keck que pòu observar la planeta dempuei la Tèrra. Aqueleis observacions mostrèron la preséncia de fenomèns climatics coma de tacas blavas similaras a Neptun en 2006. Descurbiguèron tanben dos anèus e dotze satellits naturaus suplementaris.
Exploracion amb de missions espacialas[modificar | modificar la font]
La mission espaciala estatsunidenca Voyager 2 es la soleta sonda que foguèt mandada dins lo sistèma d'Uranus en 1986. Descurbiguèt dètz satellits naturaus suplementaris e la forma asimetrica dau camp magnetic. Estudièt tanben la composicion dei cinc grands satellits e realizèt de fotografias detalhadas de Miranda. Enfin, la sonda observèt l'atmosfèra d'Uranus.
Cultura[modificar | modificar la font]
Uranus es lo nom latinizat dau dieu grèc Ouranós (Oὐpavός) representant lo cèu. Foguèt lo paire dei Titans e foguèt reversat per son fiu Crònos. L'urani, descubèrt en 1789 per lo quimista alemand Martin Heinrich Klaproth, foguèt nomat en onor dau nom prepausat per la novèla planeta per Johann Elert Bode.[58] En 1943, lei Sovietics nomèron tanben lor còntraofensiva a l'entorn de Stalingrad Operacion Uranus.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P. (1992). "The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data". The Astronomical Journal 103 (6): 2068–2078.
- ↑ Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. (2007). "Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mech. Dyn. Astr. 90: 155–180.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 et 3,6 Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (1995). "Comparative models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 43 (12): 1517–1522.
- ↑ 4,0 4,1 et 4,2 Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S. (2000). "Further investigations of random models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 48: 143–151.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 et 5,4 Faure, Gunter; Mensing, Teresa (2007). "Uranus: What Happened Here?". in Faure, Gunter; Mensing, Teresa M.. Introduction to Planetary Science. Springer Netherlands.
- ↑ 6,0 et 6,1 Sromovsky, L.A.; Fry, P.M. (2005). "Dynamics of cloud features on Uranus". Icarus 179: 459–483.
- ↑ 7,0 7,1 et 7,2 Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F.M.; et al. (1986). "Infrared Observations of the Uranian System". Science 233 (4759): 70–74.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 et 8,5 Lunine, Jonathan. I. (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics 31: 217–263.
- ↑ 9,0 9,1 et 9,2 Pearl, J.C.; Conrath, B.J.; Hanel, R.A.; and Pirraglia, J.A. (1990). "The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data". Icarus 84: 12–28.
- ↑ 10,0 et 10,1 Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al. (2006). "Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy". Icarus 184: 634–637
- ↑ 11,0 et 11,1 dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. (1991). "Possible Microwave Absorption in by H2S gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres" (PDF). Icarus 91: 220–233.
- ↑ Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San (2005). "Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets – a Case for Multiprobes". Space Sci. Rev. 116: 121–136.
- ↑ G.F. Lindal, J.R. Lyons, D.N. Sweetnam et al., « The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 », dans J. of Geophys. Res., vol. 92, 1987, pp. 14 987 – 15 001.
- ↑ 14,0 et 14,1 Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. (1989). "Photochemistry of the Atmosphere of Uranus". The Astrophysical Journal 346: 495–508.
- ↑ Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. (2001). "Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation" (PDF). Icarus 153: 236–247.
- ↑ Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P. (1990). "Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere" (PDF). Icarus 88: 448–463.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 et 17,3 Herbert, Floyd; Sandel, B.R.; Yelle, R.V.; et al. (1987). "The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2". J. Of Geophys. Res. 92: 15,093–15,109.
- ↑ 18,0 et 18,1 Floyd Herbert et Bill R. Sandel, « Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune », dans Planet. Space Sci., vol. 47, 1999, p. 1119–1139.
- ↑ Trafton, L.M.; Miller, S.; Geballe, T.R.; et al. (1999). "H2 Quadrupole and H3+ Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora". The Astrophysical Journal 524: 1059–1023.
- ↑ Hoanh An Lam, Steven Miller, Robert D. Joseph et al., « Variation in the H+3 emission from Uranus », dans The Astrophysical Journal, vol. 474, 1997, p. L73–L76.
- ↑ 21,0 21,1 et 21,2 B.A. Smith, L.A. Soderblom, A. Beebe et al., « Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results », dans Science, vol. 233, 1986, p. 97–102
- ↑ 22,0 et 22,1 H.B. Hammel, I. de Pater, S. Gibbard et al., « Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features », dans Icarus, vol. 175, 2005, p. 534–545
- ↑ 23,0 et 23,1 Hammel, H.B.; Sromovsky, L.A.; Fry, P.M.; et al., K.; Showalter, M.; De Pater, I.; Van Dam, M.A.; Lebeau, R.P. et al. (2009). "The Dark Spot in the atmosphere of Uranus in 2006: Discovery, description, and dynamical simulations". Icarus 201: 257–271.
- ↑ Elliot, J. L.; Dunham, E.; Mink, D. (1977). "The rings of Uranus". Cornell University. [1]
- ↑ Esposito, L.W. (2002). "Planetary rings". Reports on Progress in Physics 65: 1741–1783.
- ↑ 26,0 et 26,1 Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. (1986). "Magnetic Fields at Uranus". Science 233 (4759): 85–89.
- ↑ Russell, C.T. (1993). "Planetary Magnetospheres". Rep. Prog. Phys. 56: 687–732.
- ↑ Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. (2006). "Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?" (pdf). Geophysical Research Abstracts 8: 05179. [2].
- ↑ Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy (2004). "Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields". Letters to Nature 428 (6979): 151–153.
- ↑ Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al. (1986). "The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment". Science 233 (4759): 97–102.
- ↑ Lawrence Sromovsky (2006). "Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus". University of Wisconsin Madison. [3]
- ↑ Bergstralh, Jay T.; Miner, Ellis; Matthews, Mildred (1991). Uranus. pp. 485–486.
- ↑ Sheppard, Scott S.; Jewitt, David; Kleyna, Jan (2006). "An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.
- ↑ P. Wiegert and K. Innanen, « The stability of quasi satellites in the outer solar system », dans The Astronomical Journal, vol. 119, no 4, 2000, p. 1978–1984.
- ↑ 35,0 et 35,1 Showalter, Mark R.; Lissauer, Jack J. (2006). "The Second Ring-Moon System of Uranus: Discovery and Dynamics". Science 311: 973–977.
- ↑ Karkoschka, Erich (2001). "Comprehensive Photometry of the Rings and 16 Satellites of Uranus with the Hubble Space Telescope". Icarus 151: 51–68.
- ↑ Esposito, L. W. (2002). "Planetary rings" (pdf). Reports On Progress In Physics 65: 1741–1783.
- ↑ W.M. Grundy, « Distributions of H2O and CO2 ices on Ariel, Umbriel, Titania, and Oberon from IRTF/SpeX observations », dans Icarus, vol. 184, 2006, p. 543–555.
- ↑ Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman (2006). "Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects". Icarus 185: 258–273.
- ↑ Widemann, Thomas; B. Sicardy, E. Lellouch (2008). "Upper Limits for a Titania's Atmosphere and for a Large KBO's Atmosphere From Stellar Occultations [archive]" in DPS meeting #40, #36.05. , American Astronomical Society.
- ↑ 41,0 et 41,1 Tittemore, W. C.; Wisdom, J. (1990). "Tidal evolution of the Uranian satellites III. Evolution through the Miranda-Umbriel 3:1, Miranda-Ariel 5:3, and Ariel-Umbriel 2:1 mean-motion commensurabilities". Icarus (Elsevier Science) 85 (2): 394–443.
- ↑ Pappalardo, R. T.; Reynolds, S. J., Greeley, R. (1997-06-25). "Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona". Journal of Geophysical Research (Elsevier Science) 102 (E6): 13,369–13,380.
- ↑ Chaikin, Andrew (2001-10-16). "Birth of Uranus' Provocative Moon Still Puzzles Scientists". Space.Com.
- ↑ Tittemore, W.C. (1990). "Tidal Heating of Ariel". Icarus 87: 110–139.
- ↑ 45,0 et 45,1 Sheppard, Scott S.; Jewitt, David and Kleyna, Jan (2005). "An ultradeep survey for irregular satellites of Uranus: Limits to completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.
- ↑ 46,0 et 46,1 Espenak, Fred (2005). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006". NASA. [4]
- ↑ Nowak, Gary T. (2006). "Uranus: the Threshold Planet of 2006". [5]
- ↑ John Flamsteed, Historia coelestis Britannica, 1712
- ↑ Iain Nicholson, Patrick Moore, L'Univers, Edicions dau Club France Loisirs (1990), p. 14.
- ↑ William Herschel; Watson, Dr. (1781). "Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 71: 492–501.
- ↑ Royal Astronomical Society MSS W.2/1.2, 23.
- ↑ Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30.
- ↑ A. J. Lexell (1783). "Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel & nominee Georgium Sidus". Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae (1): 303–329.
- ↑ Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781.
- ↑ Dreyer, J. L. E., (1912). The Scientific Papers of Sir William Herschel. 1. Royal Society and Royal Astronomical Society. p. 100.
- ↑ Francisca Herschel (1917). "The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus". The Observatory.
- ↑ Michel Marcelin, L'Astronomie, Edicions Compagnie Internationale du Livre (1988), p. 70.
- ↑ James Finch (2006). "The Straight Scoop on Uranium". allchemicals.info: The online chemical resource. [6]
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton


text:
Amelia Earhart
Amelia Mary Earhart (Atchison, Kansas, 24 de julh de 1897 – Isla de Howland, Ocean Pacific, 2 de julhet de 1937) foguèt una pilòta d'avion americana. Venguèt famosa mondialament qu'en junh de 1928 foguèt la primièra femna que traversèt l'Ocean Atlantic en avion. Pr'amor d'aqueste recòrd li foguèt autrejada la Crotz de Vòl Distinguit pel govèrn dels Estats Units.
Durant una temptativa de realizar un vòl circonnavegacional de la tèrra en 1937 a bòrd d'un Lockheed Modèl 10 Electra, Earhart desapareguèt al mitan de la part centrala de l'Ocean Pacific còsta l'Isla de Howland.