text:
Literatura latina
La literatura latina designa la literatura escricha en latin. Apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC e demorèt fòrça dinamica fins ai sègles XVII-XVIII. Foguèt fòrça influenciada per la literatura grèga antica que li donèt sei temas e sei modèls. D'autra part, lo latin foguèt la lenga de l'Empèri Roman avans de venir la lingua franca deis elèits de l'Euròpa medievala. Foguèt donc a l'origina d'una literatura fòrça prestigiosa que tèn un nombre important d'autors majors coma Ciceron, Ovidi, Virgili, Tite-Live, Senèca, Sant Agustin, Boeci, Tomàs d'Aquin, Erasme, Spinoza ò Leibniz.
Somari
- 1 La formacion de la literatura latina
- 2 Lo periòde ciceronian
- 3 Lo periòde imperiau
- 4 Lo periòde tardiu
- 5 Lo periòde medievau
- 6 Lo declin de la literatura latina e sa subrevida
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
La formacion de la literatura latina[modificar | modificar la font]
L'aparicion de la literatura latina[modificar | modificar la font]
La literatura latina apareguèt dins lo corrent dau sègle III av. JC a la seguida dei contactes entre lei Romans e lei Grècs installats dins lo sud d'Itàlia e en Sicília. Lo premier escrivan latin conegut, Livius Andronicus (vèrs 280 - 207 av. JC), foguèt l'autor d'una traduccion de l'Odissèa d'Omèr. Èra un esclau afranquit d'origina grèga qu'organizèt en 240 av. JC la premiera representacion d'una pèça de teatre en latin. Foguèt rapidament imitat per d'autreis autors qu'assaièron de desvolopar de tematicas literàrias romanas.
La literatura latina arcaïca foguèt donc fòrça influenciada per la literatura grèga mai se dotèt pauc a pauc de trachs pròpris. D'efèct, leis escrivans adoptèron leis estiles literaris grècs e plusors s'inspirèron dirèctament dei tradicions ellenicas per redigir seis òbras. Foguèt per exemple lo cas dei tragedians Marcus Pacuvius (vèrs 220-132 av. JC) ò Lucius Accius (vèrs 170-86 av. JC). Pasmens, i aguèt de diferéncias car leis autors romans recebèron d'un còp totei lei formas d'escritura desvolopadas dins lo corrent dei sègles precedents per lei Grècs. Au contrari de Grècia, lei Romans s'especializèron donc pas dins un estile particular. D'autra part, certaneis autors coma Cneius Naevius (vèrs 270-201 av. JC) e Quintus Ennius (239-169 av. JC) adoptèron de fònts d'inspiracion localas coma lei Guèrras Punicas ò l'istòria de Roma. Autra evolucion de remarca, Caius Lucilius (vèrs 180-105 av. JC) inventèt la satira, genre novèu basat sus la critica trufarèla d'un subjècte ambé l'intencion de provocar, d'empachar un cambiament ò de faire chifrar.
Plaute e Terenci[modificar | modificar la font]
Plaute (vèrs 254-184 av. JC) e Terenci (vèrs 190-159 av. JC) son considerats coma lei dos premiers mèstres de la literatura latina. D'efèct, una partida de sei pèças de teatre, genre dominant dau periòde en causa de son integracion au sen dei ceremònias religiosas, son conservadas. Inspirats per la literatura grèga, utilizèron de subjèctes ja tractats per Esquil (526-456 av. JC), Sofòcles (vèrs 495-405 av. JC) ò Euripides (480-406 av. JC). Pasmens, sei tèxtes foguèron pas de traduccions dirèctas mai puslèu d'adaptacions liuras illustrant la romanizacion progressiva de la literatura latina.
Plaute foguèt l'autor d'au mens un cinquantenau de pèças (un vintenau son conservadas, leis autrei son conegudas per de fragments de tèxte). Utilivaza un lengatge popular amb un nombre important d'arcaïsmes qu'es benlèu lo signe de convencions literàrias encara soplas a respèct dei periòdes seguents. Plusors de seis òbras aguèron una influéncia sus la literatura d'Euròpa Occidentala dei sègles XVI a XVIII coma lei tiradas dau Miles gloriosus (« lo Soudat fanfarron » en occitan) que prefiguran aquelei dau Matamore de l’Illusion Comica de Corneille ò l’Aulularia (« l'Ola ») qu'inspirèt l’Avar de Molière.
Terenci aguèt una carriera brèva de sièis pèças presentadas de 166 a 160 av. JC. Maugrat son respèct dei convencions grègas, donèt una psicologia trabalhada a sei personatges e, au contrari de Plaute, utilizèt lo lengatge deis elèits cultivadas de Roma. Foguèt una fònt d'inspiracion de Molière que s'inspirèt de Phormio (« lei Fraires ») per escriure Leis Enganas d'Escapin e d'Adelphoe (« lei Fraires ») per L'Escòla dei Marits.
Caton lo Censor[modificar | modificar la font]
Òme politic e cap militar de premiera importància, Caton lo Censor (234-149 av. JC) foguèt tanben un autor important. Es en particular considerat coma lo premier prosator vertadier de la literatura latina amb un estile sec e precís. Pasmens, la quasi totalitat de seis escrichs son uei perduts e solament un obratge, De agri cultura (« De l'agricultura »), es conservat. Son cap d'òbra èra Les Origines (« Leis Originas ») que foguèt la premiera istòria complèta d'Itàlia. Foguèt tanben l'autor d'un nombre important de discors politics (au mens 150, 80 mai ò mens coneguts a l'ora d'ara gràcias a de fragments). D'un biais generau, seis òbras èran la perseguida de son activitat politica e Caton i foguèt lo defensor de la moralitat romana opausada ais influéncias jutjadas corruptritz de l'ellenisme.
Lo periòde ciceronian[modificar | modificar la font]
La fin de la Republica Romana au sègle I av. JC foguèt un periòde de desvolopament important per la literatura latina ambé l'aparicion de genres literaris novèus e l'emprenta laissada per Ciceron, autor major de l'Antiquitat.
L'art oratòri e Ciceron[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle II av. JC, lei tensions politicas e socialas au sen de Roma favorizèron l'aparicion d'orators de talent. Aquela tendància conoguèt son apogèu au sègle seguent ambé lo desvolopament deis eloquéncias politica e judiciària. Aquò favorizèt l'integracion de la literatura au sen de la vida politica de la ciutat. Ciceron (106-43 av. JC) ne'n foguèt la figura emblematica.
Avocat dotat d'una formacion retorica solida, adoptèt de reglas pròchas d'aquelei de la musica per pontuar e accentuar lo ritme e la cadéncia de sei frasas per donar mai d'importància a seis arguments. Èra tanben un filosòf qu'introguèt la pensada grèga a Roma, especialament la forma dialogada de Platon. Elegit au consulat en 63 av. JC, minèt la conjuracion de Catilina gràcias ai quatre discors In Catilinam (« Lei Catilinaires ») avans de la reprimir militarament. Quasi inactiu durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèu, se retirèt de la vida politica avans de sostenir Octavius còntra Antòni. Foguèt l'autor de 14 panflets còntra Antòni (« Lei Filipicas ») qu'entraïnèron son assassinat per de soudats au servici de son adversari.
En fòra de sei discors politicas e judiciaris, Ciceron laissèt una teoria de la retorica que sistematizava sei tecnicas e estudiava aquelei de sei compatriòtas e de sei predecessors (Brutus, De oratore). Assaièt tanben de latinizar la filosofia grèga gràcias a d'òbras de presentacion destinada au public roman coma Tusculanes (« Lei Discussions de Tusculum »), Laelius de Amicitia (« Laelius, sus l'Amistat ») ò Cato Maior de Senectute (« Caton l'Ancian, ò dau Vielhum »). Enfin, après sa mòrt, foguèt publicada sa correspondéncia, fòrça abondosa.
La poësia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau periòde de la fin de la Republica, la poësia latina conoguèt un premier desvolopament ambé d'autors coma Lucrèci (vèrs 98-55 av. JC) e Catul (vèrs 84-54 av. JC). Lo premier es famós per son poèma De natura rerum (« De la Natura ») que mesclèt poësia e filosofia per presentar la teoria atomica de Demòcrit. Lo segond faguèt partida de l'escòla dei « poètas novèus » opausats ais ancians coma Ennius e defensors de l'alexandrisme. Es l'autor d'au mens 118 poèmas (epitalamis, elegias, poèmas mitologicas... etc.) que la mitat es dedicada a sa mestressa dicha Lesbia.
La literatura istòrica[modificar | modificar la font]
La vitalitat literària dau sègle I av. JC favorizèt tanben lo desvolopament de l'istoriografia. Leis istorians dau periòde parlavan d'eveniments dirèctament vists ò viscuts amb un estile precís, concís e eficaç opausat a l'eloquéncia e a l'ornament de l'art oratòri ciceronian. Lo pus famós foguèt Juli Cesar (101-44 av. JC) que contèt sei campanhas successivas dins De Bello Gallico (« Commentaris sus la guèrra dei Gàllias ») e De bello civili (« Commentaris sus la guèrra civila »). Aqueleis òbras an la forma de cronicas objectivas mai èran en realitat destinadas a servir lei projèctes politics de Cesar. Salluste (86-35 av. JC) se raprochèt deis istorians dau periòde actuau amb una descripcion dau contèxte sociau e dei causas deis eveniments. Laissa en particular d'istòrias de la Conjuracion de Catilina e de la Guèrra còntra Jugurta. Enfin, Cornelius Nepos (99-24 av. JC) inaugurèt lo genre de la biografia ambé d'òbras coma De viris illustribus (« Istòria dei grandeis òmes »).
Lo periòde imperiau[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei Julioclaudians[modificar | modificar la font]
L'apogèu de la poësia e Virgili[modificar | modificar la font]
A la seguida de la fin dau periòde republican, la dinastia dei Julioclaudians, especialament lo rèine d'August, marquèt l'apogèu de la poësia latina ambé mai d'un poèta majora coma Horace (65-8 av. JC), Tibul (50-19 av. JC), Properci (vèrs 47- vèrs 16 av. JC), Ovidi (43 av. JC - vèrs 17 ap. JC) e Virgili (70-19 av. JC) qu'es lo pus famós.
Horace foguèt premier l'autor d'òbras satiricas coma Leis Epodes avans de s'orientar vèrs de poèmas de granda poèsia coma Leis Òdas. Tibul e Properci se concentrèron sus la poèsia elegiaca per contar seis amors. Lo premier mesclèt sa passion a son amor de la natura e es considerat ambé Horace e Virgili coma l'inventor de la poèsia campèstra. Lo segond es unicament conegut gràcias a seis escrichs (au mens 92 poèmas). Dotat d'un estile fèrm e de còps escur, acomencèt ambé de poèmas amorós avans d'evolucionar pauc a pauc vèrs d'autrei tematicas, especialament d'evocacions dei premiereis annadas de Roma.
Ovidi foguèt un autor prolixe que foguèt exilat per Agust per de rasons desconegudas. Escriguèt de poèmas didactics destinats a l'ensenhament coma Ars amatoria (« L'Art d'aimar »), de poèmas lirics elegiacs coma Tristia (« Lei Tristes »), de poèmas lirics amorós e de poèmas epics coma Metamorphoses (« Lei metamorfòsis »). Son òbra a totjorn una influéncia sus la poèsia actuala.
Virgili a una influéncia similara a aquela d'Ovidi. Adoptèt lo modèl de la poèsia campèstra dau Grèc Teòcrit de Siracusa (vèrs 315-250 av. JC) ai païsatges e ai racòntes d'Itàlia. Es l'autor de tres òbras majoras. La premiera es leis Eclogae (« Lei Bucolicas ») formats de dialògs corts entre pastres. Son objectiu èra de restaurar l'interès dei Romans per l'agricultura. La segonda es Georgica (« Lei Georgicas ») qu'es encara un poèma didactic sus l'agricultura. Enfin, la tresena foguèt l’Aeneis (« L'Eneïda ») qu'es un poèma epic sus lo mite fondator de Roma. Aquela epopèia conoguèt un succès immens tre sa publicacion e es venguda l'equivalent latin de l'Odissèa. Ansin, l'estile e lo lengatge utilizats per Virgili venguèron lo modèl dau latin per mai d'una generacion d'autors ulteriors.
La pròsa[modificar | modificar la font]
Maugrat lo prestigi de la poësia, la pròsa dau sègle I ap. JC aguèt tanben d'autors de remarca. Situat entre la fin dau periòde ciceronian e l'acomençament dau periòde imperiau, Varron (116-27 av. JC) foguèt un escrivan fòrça prolixe (au mens 600 libres). Estudièt de domenis scientifics, tecnics e filosofics nombrós e variats coma la lenga, lei matematicas, la medecina, l'arquitectura, l'agricultura, la moralitat, divèrseis escòlas filosoficas, leis institucions romanas ò encara la religion.
Tite-Live (59 av. JC-17 ap. JC) es lo prosator pus famós dau sègle e l'autor de l'Ab Urbe condita libri (« Istòria de Roma dempuei sa fondacion »). Formada de 142 libres, un quart es encara conegut mai lo rèsta es perdut. Pasmens, aquela òbra demora una fònt majora per l'estudi de l'istòria romana. Innovacion importanta, Tite-Live i utiliza de documents ò de fònts istorics. Dins aquò, adopta tanben sovent un estil dramatic ò tragic per donar mai d'importància ais eveniments a l'origina de la glòria de Roma.
La fin de la dinastia e Senèca[modificar | modificar la font]
Leis autors de la fin dau sègle I ap. JC assaièron de renovelar la literatura latina. Per aquò, certanei modifiquèron d'estiles ja coneguts. Per exemple, Lucan (39-65), que foguèt obligat de se suicidar en causa de sa participacion a la conjuracion de Pison, escriguèt una epopèia sus la guèrra civila entre Cesar e Pompèu presentada coma un drama personau opausant lei grandei figuras dau periòde. Quinte-Curci, autor major fòrça mau conegut en causa de la disparicion totala de 122 de seis òbras sus 123, redigiguèt una vida d'Alexandre lo Grand que presentèt una vida romançada dau rèi grèc amb una influéncia orientala. Petròni (14-66), escrivan satiric e parodic, foguèt a l'origina d'una innovacion importanta ambé la publicacion dau Satiricon qu'es considerat coma un dei premiers romans. Se fau tanben nòtar l'òbra scientifica e tecnica de Plini l'Ancian (23-79), autor de Naturalis historia (« L'Istòria Naturala »), compilacion de la màger part dei sabers romans dau periòde.
Pasmens, l'escrivan pus important dau periòde foguèt Senèca lo Jove (vèrs 4 av. JC - 65 ap. JC). Filosòf estoïcian que desvolopèt d'un biais decisiu son corrent de pensada, es l'autor de plusors tractats regardant la morala, d'un desenau de tragèdias e d'una correspòndia importanta. Refusèt l'estile ciceronian au profiech d'una escritura eficaça mai utilizèt regularament d'imatges ò de formulas per sostenir seis arguments. Seis òbras pus importantas son De vita beata (« De la vida urosa »), De Brevitate vitæ (« De la breveta de la vida ») e leis Epistulae morales ad Lucilium (« Letras a Lucilius »).
Lo periòde dei Flavians e deis Antonins[modificar | modificar la font]
Lo periòde dei Flavians e deis Antonins — apogèu de l'Empèri Roman — conoguèt inicialament mai d'un autor de remarca dins de domenis variats coma lei sciéncias, l'istoriografia ò l'eloquéncia. Premier, se desvolopèt un classicisme novèu que son artesan principau foguèt lo retor Quintilian que lo sistematizèt dins De institutione oratoria (« L'institucion oratòria »). Leis eloquéncias moralizatritz e d'aparat conoguèron ansin una gròssa popularitat. Plini lo Jove (61-113) ne'n foguèt un deis autors majors e inventèt tanben lo genre epistolar ambé seis Letras. En revènge, l'eloquéncia politica trobèt ges de successor a Ciceron en causa de la concentracion dau poder entre lei mans de l'emperaire que limitava lei possibilitats de discors politic au pòble roman. Aqueu retorn de l'eloquéncia suscitèt una reaccion viva deis autors satirics romans coma Marcial (40-104) e subretot Juvenal que critiquèron durament la morala faussa de la societat romana de la dinastia flaviana.
L'istoriografia conoguèt tanben un periòde ric. Tacit (vèrs 58-122) dominèt lo genre ambé Historiae (« Istòrias »), que contèt leis eveniments au sen de l'Empèri de la mòrt de Neron a aquela de Domician, e Ab excessu diui Augusti (« Annaus »), òbra non acabada sus lei quatre premiereis emperaires. Amb un estile concís, se concentrèt sus lei motivacions umanas e non sus lei causas prefondas, çò que li permetèt de donar un aspèct dramatic a son racònte e de denonciar lei vicis dei protagonistas. Suetoni (vèrs 70-122) publiquèt egalament una òbra istoriografica fòrça importanta ambé De vita duodecim Caesarum libri VIII (« Vida dei dotze Cesars ») qu'es una fònt d'anecdòtas e de detalhs sus lei caps de Roma de Cesar a Domician.
Enfin, se fau nòtar l'òbra d'Apulèu (125-170) qu'es famós per son roman Asinus aureus (« L'Ase d'Aur » ò « Lei metamorfòsis »). Lo periòde d'Apulèu veguèt pasmens lo declin de la literatura romana classica. D'efèct, franc d'Aulus Gellius, autor de l'òbra enciclopedica Noctes Atticae (« Nuech aticas »), gaire d'autors romans ulteriors venguèron famós fins a l'emergéncia de la teologia crestiana illustrant lei dificultats romanas dau sègle III.
Lo periòde tardiu[modificar | modificar la font]
Lo periòde antic tardiu correspond ai sègles de declin de l'Empèri Roman. Acomencèt ambé la lònga crisi militara intèrna dau sègle III e s'acabèt au sègle VI ambé la disparicion de l'Empèri d'Occident e la fin dei temptativas de reconquista de l'Empèri d'Orient. Es egalament marcat per la formacion deis estats barbars e per la disparicion dau paganisme au sen dau mond latin e grèc. La literatura latina i foguèt dominada per leis autors crestians. Fòrça opausats ai intellectuaus pagans, utilizèron inicialament una lenga amb un nombre important de particularismes locaus avans de tornar venir a la lenga classica a partir dau sègle IV.
Leis apologistas e lei Paires de la Glèisa[modificar | modificar la font]
Lei premiereis òbras dei crestians s'inscriguèron dins l'encastre dei persecucions e foguèron destinadas a defendre la coeréncia de la fe novèla. Aquò entraïnèt l'aparicion en Occident dau genre apologetic inaugurat per una tiera d'autors nascuts en Cartage. Lo premier d'entre elei foguèt Tertullian (vèrs 150/160-220) qu'escriguèt plusors obratges criticant la religion pagana ò defendent lo cristianisme coma l'Apologeticus (« L'Apologetica »). Foguèt seguit per Çiprian de Cartage (vèrs 200-258) e per Lactanci (vèrs 250/260-325). L'estile dau premier, evesque de Cartage de 249 fins a son execucion en 258, venguèt un modèl per leis autors crestians ulteriors fins a la Renaissença. Laissèt plusors tèxtes apologetics e lei premiereis estudis sus lo drech canonic. Lo segond foguèt tanben celebrat per son estile que li vauguèt lo subrenom de « Ciceron crestian ». Fòrça legit fins au sègle XVIII, es famós per sei sèt libres de l'ensems dich Diuinae institutiones (« Leis Institucions Divinas ») que son un assai destinat ais elèits romanas per demostrar l'incoeréncia dau paganisme e la soliditat de la teologia crestiana.
La situacion cambièt au sègle IV ambé la cristianizacion progressiva de l'Empèri. Giròni d'Estridon (347-420) realizèt una traduccion famosa de la Bíblia, la Vulgate, qu'es a l'origina dau tèxte de referéncia totjorn utilizat a l'ora d'ara per la Glèisa Catolica. Per aquò, utilizèt de fònts ebraïcas supausadas pus pròchas dau tèxte originau que lei versions alora en circulacion. Assaièt tanben de raprochar la lenga dau latin classic. Traduguèt tanben divèrsei tèxtes dei teologians grècs, especialament d'òbras d'Orígenes.
Un autre combat important dei crestians d'aqueu periòde foguèt la lucha còntra l'arianisme ambé Alari de Peitieus (vèrs 315-367). Enfin, ambé lo desvolopament dau culte, apareguèron tanben de tractats sus lei deures de sei ministres coma aqueleis escrichs per Ambròsi de Milan (vèrs 340-397) que publiquèt mai d'un estudi sus lo cant liturgic.
Sant Agustin ò Agustin d'Ipòna (354-430) èra un professor de retorica que venguèt evesque d'Ipòna en Africa. Es considerat coma l'escrivan pus important de la literatura latina crestiana. Autor d'un nombre important de presics, es subretot l'autor dei Confessiones (« Lei Confessions »), de De Civitate Dei contra paganos (« La Ciutat de Dieu ») e de De trinitate (« De la Trinitat »). Adaptèt tanben la filosofia grèga a la teologia crestiana ambé divèrsei trabalhs coma De immortalitate animae (« De l'immortalitat de l'Arma »). Enfin, luchèt còntra lei principaleis eresias presentas en Africa coma lo donatisme ò lo pelagisme. L'estile de Sant Agustin se raprochèt dau latin classic ciceronian amb un nombre limitat de neologismes ò de mòts populars que son objectiu èra de pausar d'un biais solid lei basas fondamentalas dau cristianisme. Dins aquò, utilizèt de variacions de sens ambé lei mòts chausits permetent de modificar la significacion d'expressions classicas. Marquèt ansin la transicion vèrs lo latin medievau.
La fin de l'Empèri Roman e leis invasions barbaras[modificar | modificar la font]
Lo periòde finau dau declin de l'Empèri Roman veguèt lo desvolopament progressiu de l'utilizacion de la lenga « vulgara », valent a dire de la lenga parlada, per un nombre important d'escrivans que coexistiguèron ambé d'autors au contrari partisans d'un mantenement dau latin classic. Aquela diferenciacion regardèt tant lei tèxtes profans que lei tèxtes religiós. Ansin, lo tractat veterinari Chiron Centaurus, publicat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IV, ò lo racònte d'un romavatge en Tèrra Santa coma lei Peregrinacions d'Egèria foguèron en lenga « vulgara ». Foguèt tanben lo cas de L'Istòria dei Francs escricha au sègle VI per l'evesque Gregòri de Tors (539-594).
Pasmens, lo latin classic resistiguèt e demorèt fòrça utilizat fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident. En particular, se pòu citar lo gramatican Aelius Donatius (vèrs 320-380) que foguèt l'autor de la gramatica Ars grammatica que foguèt utilizada fins a l'Edat Mejana. Priscian de Cesarèa foguèt tanben a l'origina d'un obratge fòrça complet sus la gramatica latina dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle VI. Pasmens, a partir d'aqueu sègle, la fragmentacion de l'Empèri e leis invasions barbaras entraïnèron un declin de la cultura e deis elèits. La cultura literària conoguèt alora una crisi importanta e l'escritura dau latin venguèt pauc a pauc l'apanatge dau clergat, especialament dei monges dei monastèris. Leis autors principaus dua periòde foguèron Boeci (vèrs 480-524) traductor d'Aristòtel e autor de De consolatione philosophiae (« Consolacions de la Filosofia ») que venguèt una basa de l'ensenhament filosofic, Cassiodor (vèrs 485-580) autor de l'òbra teologica deis Institutiones (« Institucions ») e Isidòr de Sevilha (vèrs 560/570-636), evesque de la vila e autor d'una òbra enciclopedica dicha Etymologiae que demorèt fòrça populara fins a la fin de l'Edat Mejana.
Lo periòde medievau[modificar | modificar la font]
La Renaissença carolingiana[modificar | modificar la font]
La fin de l'Empèri Roman veguèt la disparicion dau latin coma lenga parlada e l'aparicion dei lengas romanicas. Pasmens, lo latin demorèt utilizat per lo clergat e l'administracion.
La Renaissença carolingiana acomencèt durant lo rèine de Pepin lo Brèu e foguèt perseguida per son fiu Carlesmanhe. Correspond a un periòde de relança deis estudis e de la cultura ambé la creacion d'escòlas, de sètis episcopaus e d'abadiás. Son objectiu èra d'auçar lo nivèu d'instruccion dau clergat. Per aquò, utilizèt premier leis obratges escrichs en latin classic per leis autors pagans coma Ciceron, per lei Paires de la Glèisa e per lei gramaticans. Pasmens, aquò empachèt pas una lenta divergéncia dau latin medievau a respèct de la lenga classica. La gramatica, l'istoriografia e la teologia foguèron lei tematicas deis escrivans principaus dau periòde. Entre elei, se pòu citar Alcuin (vèrs 735-804), conselhier de Carlesmanhe e autor de plusors dialògs, de Pau Diacre (vèrs 720-797/799) autor de Historia Langobardorum (« Istòria dei Lombards ») e de Joan Escot Erigèn (vèrs 815-877) autor d'un tractat filosofic e teologic dich De divisione naturae (« De la division de la natura »).
L'Edat Mejana centrala foguèt caracterizat per la creacion dei premiereis universitats que permetèron d'estendre l'usatge dau latin ai professors e ais estudiants. La teologia e la filosofia demorèron lei domenis literaris principaus dau periòde. Pasmens, la poèsia conoguèt una renaissença importanta car un nombre important de teologians escriguèron tanben de poèmas religiós. Ansin, au sègle XII, Abelard (1079-1142) e Bernat de Claravau (1090-1153) publiquèron una tiera d'òbras teologicas e filosoficas qu'aguèron una gròssa influéncia sus la pensada religiosa. Aqueu trabalh foguèt perseguit au sègle seguent per Guilhem d'Auvèrnhe (1180-1249), per Bonaventura de Bagnoregio (vèrs 1220-1274) e subretot per Tomàs d'Aquin (1225-1274) que capitèt d'integrar la filosofia d'Aristòtel a la teologia catolica ambé son òbra majora dicha Summa theologiae (« La Soma teologica »). Tomàs d'Aquin escriguèt tanben plusors poèmas liturgics que certanei son totjorn cantats a l'ora d'ara. Abelard e Bernat de Claravau l'avián precedit dins aqueu domeni mai se pòu egalament citar Hermann Contract (1013-1054) autor d'una cronica e de mai d'un poèma, especialament l'Alma Redemptoris Mater e lo Salve Regina dedicats a la Verge, tre lo sègle XI.
Au sègle XIV, lo desvolopament de l'Umanisme entraïnèt un abandon dau latin medievau, mespresat per leis umanistas italians e francés, au profiech d'una restauracion dau latin classic inspirat per leis òbras de Ciceron ò de Virgili. Dich neolatin, aqueu lengatge foguèt aqueu deis elèits dau periòde. En particular, foguèt la lenga de Petrarca (1304-1374) e d'Erasme (1469-1539). Foguèt pereu utilizat per escriure de poèmas amorós per d'autors coma Petrarca, Boccaccio (1313-1375), lo papa Piu II (1405-1464), Cristoforo Landino (1424-1498), Ange Politien (1454-1494, Giovanni Giovano Pontano (1426-1503) e Michele Marullo (1453-1500). Dins aquò, lo poèta pus famós dau periòde foguèt Joan Segond autor dau recuelh erotic Liber Basiorum (« Lo Libre dei bais »). Sovent imitat per la seguida, es format de 19 poèmas inspirats per Catul e l'Antiquitat grèga, e desplega totei lei manifestacions corporalas dau bais en liason ambé divèrsei sentiments coma la desirança, lo regrèt ò l'amor.
Pasmens, maugrat aquela importància, lo neolatin dominèt pas totalament lo periòde umanista. Premier, certaneis autors contunièron d'utilizar lo latin medievau que s'èra pauc a pauc alunchat de la lenga classica. L'òbra pus famosa escricha ambé aquela lenga es De imitatione Christi (« L'imitacion de Jèsus Crist »), òbra de pietat crestiana supausada de Tomàs de Kempis, que fa partida dei caps d'òbras de la literatura crestiana. Au sègle XVIII, aperaquí 2,4 milions exemplaris èran en circulacion e l'obratge èra alora lo segond libre pus estampat après la Bíblia.
Dins aquò, la concurréncia pus importanta per lo neolatin èra aquela dei lengas vernacularas coma lo francés ò l'italian que son usatge se desvolopavan, compres au sen deis elèits literàrias. Ansin, mai d'un autor umanista utilizant lo latin, per exemple Boccaccio foguèt l'autor d'òbras en lenga vernaculara. De mai, certanei coma Joachim Du Bellay acomencèron de s'opausar a son utilizacion.
Lo declin de la literatura latina e sa subrevida[modificar | modificar la font]
Après lo movement umanista, l'usatge dau latin acomencèt de declinar en causa dau desvolopament dei lengas vernacularas que conquistèron pauc a pauc sei letras de noblesa. Resistiguèt au sen deis escòlas e deis universitats mai a partir dau sègle XVII, lo prestigi ganhat per lo francés minèt sa posicion. D'efèct, dins lo corrent d'aqueu sègle, dispareguèron totalament la poèsia latina e lo ròtle de lenga internacionala dau latin. La filosofia ne'n gardèt l'usatge fins au sègle XVIII, especialament ambé Baruch Spinoza (1632-1677) ò Gottfried Leibniz (1646-1716).
Après aqueu periòde, la Glèisa Catolica foguèt la principala institucion onte subrevisquèt la literatura latina. D'efèct, la lenga i es encara la lenga oficiala de la liturgia e dei tèxtes pontificaus. Ansin, la màger part dei publicacions majoras de la Glèisa, coma per exemple lei decisions dau concili Vatican II, son premier publicadas en latin. Per aquò, un trabalh important de modernizacion de la lenga a luòc ambé l'introduccion de mòts novèus depintant lei concèptes e leis invencions modèrnas.
En fòra de la Glèisa, una autra subrevivança dau latin regarda lei sciéncias, especialament la biologia que l'utiliza coma lenga de referéncia per descriure leis espècias viventas.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Autors principaus :


c: text/html

text:
Stix
Dins la mitologia grèga, Stix (en grèc ancian EtύE / Stúx, del vèrbe σtuYέw / stugéô, « detestar, asirar, ») es une Oceanida, filha ainada d'Ocean e de Tetis, o una divessa, filha d'Erèb (las Tenebras) e de Nix (la Nuèch) segon d'autras tradicions. Personifica li Stix, un dels flums dels Enfers.
Mite[modificar | modificar la font]
Presidissiá a una font d'Arcadia, dins le massís del Chelmos (Aroania dins l'antiquitat). Esiòde ne fasia la mai respectable de las Oceanidas. Pallas ne venguèt amourós e venguèt la maire de Zelos (lo Zèl), de Nike (la Victòria), de Cratos (la Poténcia) e de Bia (la Fòrça). A aquela tièra, Hygin apond le monstre Scilla coma l'una de las seunas filhas. D'autres autors encora comptan Persefòn d'entre los seus enfants, qu'aguèt amb Zèus, ne la considerant pas coma la filha de Demetèr mas afirmant qu'es dempuèi torjorn la divessa dels Enfers.
Pendent la Titanomaquia, seguèt los conselhs del seu paire e fuguèt la primièra d'entre las immortalas a ofrir la seuna ajuda a Zèus. Los seus enfants se jonhèron tanben a eles. Per la maersejar, Zèus invitèt los enfants de l'Oceanida a demorar dins l'Olimp per sempre. De mai, lo seu nom venguèt sacrat e los dieus prengavan lors juraments mai solemnes per aquel. Quand un dieu jurava pel Stix, Iris o posava de la seuna aiga dins una copa d’aur. Quin que siá perjurava beguèt aquela aiga, perdava la votz e lo buf pendent una Granda Anada, siá nòu ans, e èra faidit del conselh dels dieus per nòus mai.
Zèus jurèt "sul Stix" d’accordar a Semelèa çò que desirava e deguèt s'i pligar malgrat l'onor del vòt de la quita jova femna, çò que causèt la mòrt d'aquela. Elios faguèt una promessa similara a Faeton, li causant tanben la mòrt. La legenda vòl tanben que tota partida del còrs que s'i banhavan venguiá invulnerable. Tanben, Tetis i banhèt lo seu filh Aquilles dins las seunas aigas e demorèt sonque vulnerable al talon, la sola partida que Tetis aviá pas negada perque lo teniá pel pé, deca que costèt la vida a Aquilles.
Se dich que las Aloadas, avent bresat un jurament fach pel Stix, recebèron un castig exemplar, aquel de demorar ligats esquina contra esquina per sempre, dins lo vent e las sornièras.
Stix es un riu que separava lo mond terrèstre dels Enfers l'entornejant. Lo Stix afluent de l'òdi, lo Flegeton riu de flams, l'Aqueron lo flum del lagui, lo Cocit gaudre dels planhs e lo Leté rèc de l'oblid, fasián confluéncia al centre del mond sosterren cap un vaste sanhàs. La cresença populara disiá que se prodava o traversar sus una barca menada o per Caron, o per Flegias, mas gaireben de tradicions afirmisson que lo primièr fasiá puslèu traversar l'Aqueron e le second, lo Flegeton.
Dins lo bodisme, lo riu Sanzu seriá l'equivalent del Stix.
Lo Stix dins lo cristianisme[modificar | modificar la font]
Lo Stix, d’en primièr unicament present dins la tradicion grèga, es enseguida aparegut dins l’enfer del cristianisme, subretot dins la Divina Comèdia. Dante Alighieri atribuís la gàrdia del Stix al nauchièr Flegias. Fa d'aquel riu lo cinquen cercle de l'enfer, que los coleroses avián per castig de demorar nogats dins la fanga del riu.
Fonts del Stix[modificar | modificar la font]
Una font situada dins lo massís de Quelmos, dins lo nòrd d'Arcadia), a lo nom de Stix; l'aiga raja e tomba en cascada d'un bauç. Es evocada per Pausanias[1]. La font forma amb d'autras lo flum Cratis, que se jeta dins lo Golf de Corint. Pausanias dona diversas proprietats d'aquela aiga, toxica e avent lo poder de dissòlvre diferentas matèrias.
Fonts[modificar | modificar la font]
- Apollodor, Bibliotèca (I, 2, 2-5 ; I, 3, 1).
- Esiòde, Teogonia (v. 383 e seg.).
- Igin, Fablas (Prefàcia).
- Pausanias, Descripcion de Grècia (VIII, 17, 18.2, 19.3).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Arcadia, 17, 18 e 19.3

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-294
Aquesta pagina concernís l'an -294 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Temptativa espartenca per empachar la conquista de plusors ciutats de Peloponès per lei Macedonians. Pasmens, l'armada menada per lo rèi Archidamus IV mau capitèt e foguèt vencuda dos còps per son adversari. Pasmens, la Lacedemònia gardèt son independéncia e foguèt pas dirèctament atacada car Demetrius Poliorcetes deguèt anar combatre dins lo nòrd de son Reiaume avans l'afondrament definitiu deis Espartencs.


text:
Lodenvièla
Lodenvièla (Loudenvielle oficiaument en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dempuish 1806 era comuna que compren las ancianas comunas de Lodenvièla e Aranvièla.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Michel Pélieu ancian cònsou e president deth Conselh departamentau deus Hauts Pirenèus.


text:
Sent Crabari
Aquesta pagina es una pagina sus los noms Sent Crabari/Sent Cabrasi... que son pas vertadèrs omonims en occitan mès que vienen de Saint Caprais en francés.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
- Sent Caprais, comuna francesa d'Alèir
- Sent Caprais, comuna francesa de Char
- Sent Caprais de Blaye, comuna francesa de Gironda
- Sent Caprais de Bordeaux, comuna francesa de Gironda
- Sent Caprais de Lerm, comuna francesa d'Òlt e Garona
- Sent Caprais deu Rouanet, anciana comuna francesa de Nauta Garona, uei dens la comuna de Grenada
- Sent Caprais, anciana comuna francesa de Tarn e Garona , uei dens la comuna de La Salvetat Belmontet
- Sent Caprais, tanben nomat Caprais d'Agen
- Sent Caprais, tanben nomat Caprais de Lérins


text:
Plasença (Ribèra Baisha)
Plasença [1] (Plaisance en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bastida situada en Ribèra Baisha suus Arròs e l'anciana rota nacionala 646 entremiei Cortías e Riscla.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Jacques de Laterrade
- Emile Pladner (°1906 - '1980), Campion deu Monde de boxe anglesa (lo 2 de març de 1929 au Velodròma d'ivern).


text:
Patmos
Patmos es una illa grèga de Dodecanès, al sud-èst de la mar Egèa, al sud de Samos, a l'oèst de Lipsi e al nòrd-oèst de Leros. L'illa a la forma de tres illas del nòrd al sud, la mai granda al nòrd, e son unidas per dos istmes. La capitala es Patmos o Chora dins l'illa centrala, prèp de son pòrt Skala.
A l'epòca classica, la ciutat de Patmos èra dins la partida nòrd de l'illa e la partida sud forma lo cap Amazonium.
Dins aquela illa foguèt faidit Sant Joan a la fin del reilme de Domician (96) e aquí compausèt l'Apocalipsi. Una cauna de l'illa es lo luòc supausat ont recebèt sas revelacions.
Dins l'illa i a fòrça convents e glèisas e las rèstas d'un ancian castèl.
Possession de Ròdes foguèt romana e bizantina, e i passèron los cavalièrs de Sant Joan de Jerusalèm (aprèp de Ròdes) vèrs 1310 e los otomans en 1533. En 1912 foguèt ocupada pels italians e enclusida al Dodecanès e en 1948 venguèt grèga.


text:
Montseveroux
Montseveroux es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Existís a Montseveroux d'importants traces d'aucupacions romaines en datant probablament de la fin de l'empèri. Qualques vestigis subsisteixen al luòc dich de Barbarin, en l'anciana proprietat de la familha Poizat e als "camps dels mòrtes".
Il existe à Montseveroux d'importantes traces d'occupations romaines datant probablement de la fin de l'empire. Quelques vestiges subsistent au lieu dit de Barbarin, dans l'ancienne propriété de la famille Poizat et aux "champs des morts".


text:
Apocalipsi
Lo libre de l'Apocalipsi o Revelacion, es lo darrièr libre del Novèl Testament, e es pro diferent del rèsta, perque son contengut es profetic e simbolic sus la fin del monde.
Istoricament, se sap que l'Apocalipsi foguèt escrita a la fin del reialme de Domician, vèrs 95, alara que las persecucions romanas contra los crestians, que negavan adorar lo Cesar coma un dieu, s'intensifiquèron.
Somari
Autor(s)[modificar | modificar la font]
La tradicion crestiana atribuís lo libre a Joan, filh de Zebedèu e fraire de Jaume, apòstol de Jèsus e evangelista. L'autor s'identifica dins lo libre coma Joan, servent de Jèsus e alara en exili dins l'illa de Patmos (dins la mar Egèa) coma essent un testimòni de Jèsus.
La confidéncia d'aquel nom amb aquel de Sant Joan Evangelista e l'autor d'autres escrits del Novèl Testament es en granda partida la rason per que s'atribuís lo libre a l'apòstol Joan (a qui s'atribuís tanben l'Evangeli segon Joan e las tres letras). Mas dins l'Apocalipsi, l'autor fa solament mencion de son nom, sens s'identificar coma l'apòstol Joan dels Evangèlis. Dempuèi l'Antiquitat se questionat sus l'atribucion de l'òbra a Joan.[1]
Los autors modèrnes veson doas rasons fondamentalas per atribuir pas la paternitat a l'apòstol Joan:
- L'estil del libre es totalament diferent de l'estil de l'evangèli de Joan e sas letras.
- Cronologia, a la data que foguèt escrich l'apòstol Joan auriá agut 80 o 90 ans e lo pus probable es que seriá estat mòrt o tròp vièlh per escriure.
Cerintos[modificar | modificar la font]
Assignar una òbra a autor qu'èra un personatge de renom dins la fe, èra comun dins la tradicion de la literatura apocaliptica. Los crestians dels primièrs sègles consideravan que l'Apocalipsi èra estada escrita per un autre autor. Per exemple, Ipolit, dins son òbra "Contra Caium";[2] cita a un ceratan Caius qui sosteniá que l'Apocalipsi de Joan, foguèt una òbra escrita per Cerintos autor crestian gnostic. De fach l'Apocalipsi a de traches d'influéncia gnostica coma per exemple l'usatge de la numerologia e la guematriá que refortís la tesi de Cerintos coma possible autor d'aquela òbra apocaliptica.
Escrit Joanic[modificar | modificar la font]
Donat que l'apòstol Joan seriá èra fòrça vièlh quand escriguèt lo libre, d'unes preferisson atribuir l'Apocalipsi a un de sos disciples. Los estudis modèrnes gropan los escrits atribuits a Joan e los religan a una comunautat nomenada "joanina". Aquò significa que l'autor seriá pas necessàriament l'apòstol Joan, mas una comunautat que seriá estada fondada per el, o fòrtament influenciada per el. Aquela es la teoria defenduda per la majoritat dels erudits.
Divèrses autors[modificar | modificar la font]
Segon certans exegètas, l'Apocalipsi es un assemblatge de tèxtes variats d'autors benlèu diferents. D'unes parlan de doas, o d'autres de tres òbras diferentas, la majoritat d'origina josieva, mal compiladas per un redactor crestian en una epòca posteriora.[3]
Segon lo paire Boismard, professor de l'Escòla Biblica de Jerusalèm, dich que la partida pròpriament profetica (capítols 4 a 22) seriá estada compausada per dos apocalipsis diferentas, inicialament independentas e fusionadas apuèi dins un sòl tèxte. Concernissent las letras de las sèt glèisas (capítol 2 e 3) aurián existit separadament.
Lenga[modificar | modificar la font]
Tradicionalament se ditz que l'original foguèt escrich en grèc mas Dionis visquèt que lo dialècte e lenga èran pas exactament grècs mas que se trobava de modismes barbars.[4] Per d'autres [5] seriá benlèu un original escrich en Armèni, tradusit un primièr còp cap a l'ebrieu e ulteriorament cap al grèc. Las doas primièras versions aurián desaparegut a la fin del sègle I.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'Apocalipsi es l'escrit mai ric en simbòls de tota la Bíblia e foguèt objècte d'estudis nombroses tot lo long de l'istòria.
Lo libre compta quatre partidas:
- Introduccion e Letras a las Glèisas (Ap 1-3).
- L'anhèl e los Sèt Sagèls (Ap 4-11).
- Lo Drac e la guèrra celestiala (Ap 12-20).
- La novèla Jerusalèm (Ap 21-22).
Estructura dividida en sèt grops, cada grop a son torn dividit en grops de sèt amb preludis e intermèdis.
- Las sèt letras a las Glèisas (Apocalipsi 1,4-3).
- Los sèt sagèls (Ap 4,1-8).
- Las sèt trompetas (Ap 8,2-11).
- Las sèt visions de la femna e del drac (Ap 12,1-14)5.
- Las sèt copas (Ap 15,1-16) .
- Los sèt quadres sus la casuda de Babilònia (Ap 17:1-19:10)7.
- Las sèt visions de la fin (Ap 19,11-22).
Lo tèxte se caracteriza per l'usatge de simbòls, frasas e discorsses amb sens figurat. Gaireben totes los estudis determinèron que al rèireplan del tèxte surgís lo ritme pròpri de la liturgia dels primièrs sègles del cristianisme.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
- Los capítols 1–3 contenon l'introduccion del libre e las letras a las sèt Glèisas d'Asia.
- Los capítols 4–5 son lo compte rendut de las visions recebudas per l'autor mostrant la majestat e la poténcia de la justícia de Dieu e de Crist.
- Als capítols 6–9, 11, Joan conta aver vist un libre sagelat de sèt sagèls, sagèls representant mila ans de l'istòria temporala de la tèrra. Aqueles capítols tractant subretot dels eveniments contenguts dins lo seten sagèl (vejatz Ap 8–9, 11:1–15).
- Lo capítol 10 parla d'un libre avalat per Joan.
- Lo capítol 12 rapòrta la vision del mal que comença dins lo cèl quand Satan se rebèlla e foguèt foragetat. La guèrra que comença alà continua encara mai sus la tèrra.
- Als capítols 13, 17–19, Joan descriu los reialmes terrèstres pervertits dominats par Satan e lor sòrt, e mai la destruccion finala del mal.
- Los capítols 14–16 descrivon la justícia dels sants al mitan del mal, just abans la segonda venguda de Crist.
- Los capítols 20–22 descrivon lo millenium, la creacion d'una segonda tèrra e la novèla Jerusalèm.
Canonicitat[modificar | modificar la font]
L'Apocalipsi es considerat un dels libres de mai controvèrsia e dificil de la Biblia, a causa de la multiplicitat de la interpretacions possiblas de las significacions dels noms e simbòls que son contats. La dintrada d'aquel tèxte dins lo canon biblic del Novèl Testament foguèt pas aisida, la polemica entre los Paires de la Glèisa a respècte de sa canonicitat durèt qualques sègles.
Per exemple:
- Origèn († 254) l'ignora,
- Eusèbi de Cesarèa († 340) cita totas les objeccions de Sant Dionis d'Alexàndria († 261).
- Lo Sinòde de Laodicèa (362) l'enclusís pas dins lo canon oficial dels libres de la Biblia.
- Dins la Stichometria de Nicefòr (sègle IV) lo catalòga dins los libres discutits, es a dire, non canonics ni apocrifes.
D'autres Paires de La Glèisa lo foragetèron o l'ignòran. Qualques glèisas coma aquela de Siria e de Palestina, acceptèron pas sa canonicitat fins al sègle V.[6]
Foguèt solament amb lo Concili de Trent (1545) que se classifiquèt definitivament dins los tèxtes canonics. Fòrça Glèisas Orientalas continuan de lo regetar fins a uèi.
Escòlas d'interpretacion[modificar | modificar la font]
Tot lo long dels sègles i aguèt diferentas escòlas d'interpretacion del contengut de l'Apocalipsi:
- Preterista. Soslinha la correspondéncia de las profecias de l'Apocalipsi pendent lo sègle I. Identifica als personatges del libre amb personatges istorics de l'epòca romana com Neron o Caligula.
- Idealista. Vei l'Apocalipsi coma una allegoria de combat esperital entre lo ben e lo mal.
- Futurista. Identifica los personatges de l'Apocalipsi amb diferents personatges que sorgiguèron dins l'istòria umana, coma l'identificacion de las Bèstias amb Napoleon Bonaparte, Hitler o Stalin.
- Istorica. Defend que l'Apocalipsi expausa lo dessenh major de Dieu per l'istòria, del començament cap a la fin, inclusent l'istòria particulara de la Glèisa.
- Anglicana L'escòla Anglicana defend que la cal veire coma un libre d'esperança e tanben un libre d'avertiment. Dona l'esperança als crestians que son persecutats, assegurant que lor sofriment siá pas van. Tanben avertís los non crestians dels eveniments avenidors e lor arribaràn. L'apocalipsi es un exemple tipic de la literatura apocaliptica josieva. Utiliza los imatges simbolics per comunicar l'esperança a aqueles que son en plena persecucion.
Personatges e luòcs[modificar | modificar la font]
- Armagedon, luòc de la batalha finala
- Antecrist, l'enemic de Crist
- Lo Drac Roge
- La Bèstia dels sèt caps
- Bèstia salvatge amb lo nombre 666
- Babilònia la granda, la granda prostituïda.
- Alfa e omega
- Libre de la Vida
- La Jerusalèm celestiala.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Escatologia
- Millenarisme
- Nombre de la bèstia
- Nombre sèt
- Pantocrator
- Comentari de l'Apocalipsi.
- Alfa e omèga.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca) Bíblia Catalana Interconfessional Introducció Apocalipsi
- ↑ (Hermathena, VI, p. 397 sq)
- ↑ (es)"Robert" Robert Ambelain Jèsus o el secreto mortal de los Templarios, pag. 31
- ↑ (ca)Eusebi de Cesarea, Història Eclesiàstica VII,XXV,26
- ↑ id "Robert"
- ↑ (ca)Bíblia Catalana Interconfessional- Introducció-Apocalipsi


text:
1034
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1034 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila començada en 1031 que s'acabèt per una victòria dau rèi de França e dau duc de Normandia. La rèina Constància, a l'origina dau conflicte, moriguèt en julhet e leis insurgents, menats per Audoïn II de Bles, foguèron militarament desfachs per lei Normands. Lei vencuts prestèron jurament de fidelitat au rèi que donèt lo ducat de Borgonha a son fraire Robèrt. Pasmens, aqueu don anava venir una fònt de problemas regulars per sei successors fins au sègle XIII. De mai, de tensions importantas demorèron entre Bles e lo rèi entraïnant d'escaramochas regularas fins a la represa vertadiera dau conflicte en 1039.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Malcolm II lo 25 de novembre. Son felen Duncan li succediguèt.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de setembre - Go-Sanjō, emperaire de Japon (m. 1073)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 11 de mai - Mieszko II Lambert, rei de Polonha (n. c. 990)


text:
Sant Rémol
Sant Rémol (en ligur San Remo / Sanrému, en italian Sanremo / San Remo, en latin antic Villa Matutiæ) es una vila d'Itàlia, en Ligúria, dins la província d'Impèria, en riba de la mar Mediterranèa (mar Ligura). A 56 385 abitants. Es la quatrena vila de Ligúria per sa populacion après Gènoa, La Spezia e Savona.
Es una localitat toristica, renommada per la cultura dei flors que la celèbran cada an amb lo passacarriera florit Sanremo in Fiore; d'aquí li ven l'escais de Ciutat dei Flors (Città dei Fiori). En mai d'aquò aculhís l'arribada de la corsa ciclista Milan-Sant Rémol, una dei pus classicas en Itàlia, lo festenau de Sant Rémol o festenau de la Cançon Italiana e lo Rali de Sant Rémol en automobila. Es lo sèti dau Casinò de Sant Rémol, un dei quatre presents en Itàlia.


text:
Pila-Canale
Pila è Canali en còrs (Pila-Canale en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Corsega del Sud e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pila-Canale a situat a 400 m d'altitud a lo-dessus de la vallée del Taravo. Lo vilatge a bastit en pendent e se situa a unitat|30|km}} de Propriano e a unitat|35|km {{}} de Aiacciu.
Pila-Canale est situé à 400 m d'altitude au-dessus de la vallée du Taravo. Le village est bâti en pente et se situe à 30 km de Propriano et à 35 km d'Ajaccio.


text:
1193
Aquesta pagina concernís l'an 1193 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Forcauquier[modificar | modificar la font]
Lo maridatge entre Anfós II de Provença e Gersanda de Forcauquier permetèt de tornar unificar lei comtats de Provença e de Forcauquier. Aquò entraïnèt la fin de l'independéncia dau comtat.
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Lo maridatge entre Anfós II de Provença e Gersanda de Forcauquier permetèt de tornar unificar lei comtats de Provença e de Forcauquier.
França[modificar | modificar la font]
L'anóncia de la captura dau rèi Ricard Ièr per lo duc Leopold d'Àustria encoratjèt seis adversaris (Felip II, Joan Sensa Tèrra... etc.) a accelerar sei plans. En particular, Felip II mandèt una ambaissada dins lo Sant Empèri Roman Germanic per prolongar la captivitat de son rivau e una ambaissada en Danemarc per assaiar d'obtenir l'aliança dau rèi Knut VI. Puei, sensa esperar lei resultats d'aquelei missions, ataquèt Normandia onte prenguèt Gisors. Joan Sensa Tèrra lo jonhèt e li jurèt fidelitat per sei fèus continentuas. En fàcia, Alienòr d'Aquitània, maire Ricard, organizèt la defensa e capitèt de protegir Roan (junh).
De son caire, Knut refusèt de portar una ajuda navala ai Francés mai acceptèt la conclusion d'un maridatge entre sa sòrre Ingeborg e Felip II. Donèt una dòt de 10 000 marcs d'argent. Pasmens, tre la ceremònia, lo rèi regretèt sa chausida e demandèt a sei conselhiers de preparar la repudiacion de sa frema novèla (14 d'aost). Un concili acceptèt de contentar lo rèi (5 de novembre) mai la rèina refusèt d'acceptar lo divòrci — sostenguda per lo papa — e foguèt estremada dins lo covent de Cyseing.
En parallèl, Alienòr d'Aquitània capitèt de reünir lo recapte demandat per la liberacion de son fiu e anèt en Alemanha amb una fòrta escòrta (→ 1194).


text:
Abbans-Dessus
Abbans-Dessus es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Abbans-Dessus, A una vintena de quilomètres al sud de Besançon, a tres quilomètres de Quingey, es un vilatge surplombant la vallée del Doubs.
Abbans-Dessus, à une vingtaine de kilomètres au sud de Besançon, à trois kilomètres de Quingey, est un village surplombant la vallée du Doubs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a bastit sus un esperó rocós e surplombe lo bòsc de Chaux aital coma la vallée del Doubs. Es probable, al vist de la siá situacion estrategica, #qu'a agut per origina un oppidum gallo-romain. Abbans-Dessus Compòrta un castèl #que n'es pas verdaderament aparent e celèbre que lo Donjon ont lo marques Jouffroy de Abbans, lo inventeur del vaissèl a vapor, auriá en granda part concebut lo sieu œuvre. Se tròba mencion facha de la bastissa dempuèi 1091. Aperteniá als sires de Abbans, personatges importants al se de l'istòria regionala. Quand, a la fin del Sègle XIII, los fils de Philippe de Abbans #eretar de la distincion, #crear lo « Bourg-davant » e lo « Bourg-darrièr ». Lo « Castèl darrièr de » échut a Guillaume e Richard #erigir, a proximitat, lo « Castèl-davant ». Es en 1290 que la filha de Richard escolleix de cedir lo castèl a Texans de Chalon-Arlay e en 1297 #que #gratificar Abbans d'una charte de franchises. Abbans-Dessus A #èsser lo luòc de culturas céréalières e de ramaderia. La vinha i a #èsser prolixe fins al deu-neuvième sègle quand a #èsser totalament eradicada pel phylloxéra.
Le village est construit sur un éperon rocheux et surplombe la forêt de Chaux ainsi que la vallée du Doubs. Il est probable, au vu de sa situation stratégique, qu'il a eu pour origine un oppidum gallo-romain. Abbans-Dessus comporte un château dont n'est vraiment apparent et célèbre que le Donjon où le marquis Jouffroy d'Abbans, l'inventeur du bateau à vapeur, aurait en grande partie conçu son œuvre. On trouve mention faite de l'édifice dès 1091. Il appartenait aux sires d'Abbans, personnages importants au sein de l'histoire régionale. Quand, à la fin du Sègle XIII, les fils de Philippe d'Abbans héritèrent de la seigneurie, ils créèrent le « Bourg-devant » et le « Bourg-derrière ». Le « Château derrière » échut à Guillaume et Richard érigea, à proximité, le « Château-devant ». C'est en 1290 que la fille de Richard choisit de céder le château à Jean de Chalon-Arlay et en 1297 qu'il gratifia Abbans d'une charte de franchises. Abbans-Dessus a été le lieu de cultures céréalières et d'élevage. La vigne y a été prolixe jusqu'au dix-neuvième siècle quand elle a été totalement éradiquée par le phylloxéra.


text:
Nagasaki
Nagasaki (japonés: 長崎市, Nagasaki-shi). "longa poncha", -shi significant vila) es una vila japonesa, capitala de la Prefectura de Nagasaki sus l'illa de Kyūshū. En 2010, Nagasaki comptava 442 399 abitants.
L'istòria de Nagasaki a gaireben entièrament estat bastida per d'estrangièrs ; d'efièch, son los portugueses que ne faguèron una vila portuària prospèra al sègle XVIen. Jos lo periòde Tokugawa, lo secutament dels crestians i foguèt particularament viu, abans que la vila siá doberta aprèp la restauracion Meiji. Uèi, Nagasaki es principalament conegudas per èsser estat la cibla del segond bombardament atomic american durant la Segonda Guèrra Mondiala.


text:
Portal:Actualitats e eveniments
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Actualitats e eveniments
- 22 de novembre de 2015: Mauricio Macri (dins la fòto) es elegit president d’Argentina.
- 13 de novembre: d’atemptats tuan mai de 130 personas en Illa de França.
- 12 de novembre: d’atemptats tuan mai de 40 personas a Beirot.
- 12 de novembre: Jioji Konrote ven president de Fiji.
- 10 de novembre: cai lo govèrn minoritari de drechas impausat pel president de Portugal.
- 9 de novembre: Beata Szydło ven primièra ministra de Polonha.
- 5 de novembre: John Magufuli ven president de Tanzania.
- 28 d'octobre: Bidhya Devi Bhandari es elegida presidenta de Nepal.
- 26 d'octobre: Carme Forcadell es elegida presidenta del parlament de Catalonha.
- 25 d'octobre: Jimmy Morales se ganha las eleccions presidencialas de Guatemala.


text:
Diglossia
En lingüistica (e pus especialament en sociolingüistica), la diglossia es la coexisténcia inegalitària de doas varietats lingüisticas dins una meteissa societat: una es la varietat auta e l'autra es la varietat bassa. Las doas varietats opausadas pòdon èsser doas lengas distintas (diglossia amb bilingüisme) o ben pòdon aperténer a la meteissa lenga (diglossia sens bilingüisme).
Somari
Evolucion del concèpte[modificar | modificar la font]
Psycharis (1928)[modificar | modificar la font]
Diglossia es bastit a partir del grèc diglôssia que significa "doas lengas" (la diglossia es un concèpte diferent d'aquel de bilingüisme —del latin bi + lingua que significa tanben "doas lengas"— car lo bilingüisme parla de la coexisténcia de doas lengas sens precisar s'an d'estatuts egals o inegals, e sovent se limita a l'escala de l'individú).
Lo concèpte de diglossia foguèt utilizat pel primièr còp en 1928 per l'ellenista occitan e francés d'origina grèga Joan Psycharis[1] que tractava de la diglossia en Grècia, ont i aviá doas varietats concurrentas de lenga grèga (la dimotikí populara e la katharevoussa sabenta).
Segon la sociolingüistica americana[modificar | modificar la font]
La sociolingüistica èra a mand d'emergir coma corrent conscient de la lingüistica, a l'alba dels ans 1960 e a partir dels Estats Units. Dins aquel contèxt, es lo sociolingüista nòrd-american Charles André Ferguson qu'en 1959[2] definiguèt de critèris pus sistematics per poder qualificar una situacion de diglossica. Per Ferguson, coma per Psycharis, la diglossia concernissiá sonque doas varietats d'una meteissa lenga. Es Fergusson que formalizèt los concèptes de varietat auta e de varietat bassa.
En 1967, lo lingüista nòrd-american Joshua Fishman[3] enriquiguèt lo concèpte en dire que la diglossia se definís bèl primièr per la varietat auta e la varietat bassa, e qu'aquel esquèma se pòt aplicar tanben a doas lengas distintas (diglossia amb bilingüisme) e pas forçadament a doas varietats d'una meteissa lenga (diglossia sens bilingüisme).
Segon la sociolingüistica catalana e occitana[modificar | modificar la font]
Ça que la los modèls americans precursors de Ferguson e Fishman se revèlan tròp "simplistas" e encontran de dificultats per tractar de cases nombroses. En l'ocurréncia, acòrdan una plaça mendre als aspèctes politics qu'intervenon dins las posicions de las lengas, an una vision non critica de la diglossia, çò que li repròchan los sociolingüistas especialament catalans e occitans.
L'escòla catalana e occitana de sociolingüistica es apareguda entre 1966 e 1970 amb Lluís Aracil, Rafael Ninyoles, Francesc Vallerdú, Antoni Badia i Margarit (del costat catalan) puèi Robèrt Lafont (del costat occitan), seguits de fòrça autres cercaires. Lor aportacion essenciala es la critica de la diglossia amb bilingüisme e l'engatjament assumit per la defensa de las lengas subordenadas, perque son menaçadas dins lor existéncia[4]. Estiman que i a pas ges de diglossia establa e serena entre las lengas: i a un conflicte entre las lengas. Lo sociolingüista catalan Xavier Lamuela[5], en particular, a prepausat de distinguir dins la diglossia (e sustot dins la subordinacion d'una lenga per una autra) dos concèptes fòrça importants:
- La distribucion foncionala, ont la varietat auta monopoliza certanas foncions de comunicacion que son prestigiosas e utilas per l'ascension sociala, mentre que la varietat bassa a de foncions limitadas.
- La distribucion sociala, ont la varietat auta es practicada d'en primièr de las classas socialas dominantas mentre que la varietat bassa es relegada e estigmatizada en cò de las classas socialas popularas.
Aquelas visions renoveladas de la diglossia an motivat fòrça recèrcas sus la situacion actuala de l'occitan, que subís una subordinacion en fàcia del francés, de l'italian (Valadas Occitanas) e de l'espanhòl (Aran).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Tèxt (puslèu tecnic) de Patric Sauzet sus la diglossia francés-occitan
- (fr) Tèxt de Georges Lüdi
- (fr) Tèxt de Fouad Laroussi amb un paragraf sus la diglossia e lo bilingüisme
- (fr) Tèxt d'Andres Kristol e J.Th. Wüest sus la diglossia tocant l'occitan e los sociolingüistas "militants" (tirat del libre Aqueras montanhas. Études de linguistique occitane: Le Couserans ... Amb un prefaci de Pèire Bèc).
- (en) Lubliner, Jacob. "Reflections on Diglossia" http://www.ce.berkeley.edu/~coby/essays/refdigl.htm
- (en) Schiffman, Harold. "Diglossia as a Sociolinguistic Situation" http://ccat.sas.upenn.edu/~haroldfs/messeas/diglossia/node1.html
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Psycharis, Joan = Psichari, Jean (1928) “Un pays qui ne veut pas de sa langue”, Mercure de France CCVII: 63-121
- ↑ Ferguson, C.A., 1959, "Diglossia", Word n° 15, 325-340
- ↑ Fishman, Joshua (1967) “Bilingualism with and without diglossia, diglossia with and without bilingualism”, Journal of social issues, 32
- ↑ Ex: LAFONT Robert (1984) “Pour retrousser la diglossie”, Lengas 15
- ↑ LAMUELA Xavier (1994) Estandardització i establiment de les llengües, Barcelona: Edicions 62


text:
Economia de Botan
Botan es una de las economias pus flacas del mond, amb un fòrt deute extèrne. Se basa en lo sector primari e la venda d'energia electrica a l'Índia. Als darrièrs ans i a agut un aument del torisme, centrat en l'alpinisme e en seguir los passatges del del bodisme. Cal remarcar que lo govèrn limita la preséncia estrangièra dins unas paucas zònas del país. Las culturas principalas son lo ris, lo blat, lo milhòc, los fruches e las ortolalhas.
La balança comerciala es negativa. Impòrta sustot combustible e de produches industrials. Gaireben 90% dels escambis se fan amb l'Índia. Los seguents sòcis en importància son Hong Kong, Bangladèsh e Japon. D'Euròpa, lo país amb mai relacions es Suècia[1] (informacions de l'an 2007).
La manca d'infrastructuras, a causa de l'orografia, e la manca d'accès a la mar an dificultat o desvolopament del país. La devisa nacionala, lo ngultrum, depend totalament de la ropia indiana, gaireben cooficiala.


text:
Danemarc
Danemarc, (en danés Danmark), oficialament lo Reialme de Danemarc (en danés, Kongeriget Danmark) es un país escandinau de l'Euròpa septentrionala localizat dins la peninsula de Jutlàndia e que compren los territòris autonòms de Groenlàndia e las Illas Feròe. Sa capitala es Copenaga.
Lo gentilici es danés -esa.
Lo territòri continental limita al sud amb Alemanha, e amb lo Mar del Nòrd a l'oèst e lo Mar Baltica a l'èst.
Dinamarca es una monarquia constitucionala amb un sistèma parlamentari de govèrn. En mai del govèrn central i a de govèrns locales en 98 municipalitats. Dinamarca es membre de la Union Europèa dempuèi 1973, mas pas fa partida de l'Eurozòna, l'union monetària dels estats membres de l'Union qu'an adoptat l'Èuro coma lor moneda oficiala. Dinamarca es membre fondator del OTAN.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 L'Antiquitat
- 1.3 L'Edat Mejana
- 1.4 La rivalitat ambé Suècia
- 1.5 Danemarc dempuei 1814
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
Istòria
Preïstòria
De traças umanas datant dau periòde interglaciari de l'Edat de Pèire existisson sus lo territòri danés. Entre 10 000 e 8 400 av. JC, la region foguèt dominada per la cultura de Bromme qu'èra formada de caçaires culheires. Foguèron seguits per lei Maglemosians (8 400-6 000 av. JC), la cultura de Kongemose (6 000-5 200 av. JC) e la cultura d'Ertebolle (5 200-4 000 av. JC). Aqueu periòde foguèt caracterizat per una diversificacion progressiva de l'alimentacion. L'agricultura sembla aparéisser vèrs 3 900 av. JC.
L'Antiquitat
L'Edat dau Bronze danés se situa entre 1 400 e 450 av. JC e se debanèt en parallèl de la formacion de comunautats ruralas. L'Edat dau Fèrre acomencèt a partir dau sègle V av. JC e foguèt marcat per un cambiament dau clima que venguèt pus fresc e pus umid. Coma dins una partida importanta d'Euròpa, de pòbles cèltas s'installèron dins la region mai la cultura cèlta venguèt pas dominanta en fòra d'emprunts tecnics. La cultura de Jastorf que dominèt Jutlàndia dau sègle IV av. JC au sègle I ap. JC gardèt ansin d'importants trachs pròpris e sembla tenir un ròtle important dins la formacion de la cultura escandinava antica e medievala.
En 113 av. JC foguèt escrich la premiera descripcion dei pòbles establits en Jutlàndia (de Cimbres e de Teutons). Dins lo corrent dau sègle I av. JC, se difusèt dins la region la terralha mediterranèu que foguèt rapidament adoptada. Durant lo periòde roman, de relacions comercialas existián ambé l'Empèri coma lo mostra la descubèrta de pèças de moneda romanas dins lo país. A partir dau sègle II ap. JC, aquelei liames marchands semblan favorizar l'emergéncia dei premiers centres urbans.
Segon la legenda, lei Danés son eissits de la tribü dei Daners qu'es originària dau sud de Suècia. Desbarquèron en Jutlàndia au sègle V e rebutèron pauc a pauc lei pòbles germanics vèrs lo sud. Au sègle VI, lo tèrme danés designava clarament leis abitants non germanics qu'avián pres lo contraròtle de la region e l'existéncia dau pòble danés es attestada dins de documents gòts, francs e bizantins.
L'Edat Mejana
Lo periòde viking
Au començament de l'Edat Mejana, Danemarc fasiá partida de l'espaci viking e partejava alora una cultura comuna ambé lo rèsta d'Escandinàvia. Navigators audaciós e combatents disciplinats, lei Vikings organizavan d'incursions còntra leis estats europèus pus rics qu'entraïnavan sovent lo pilhatge deis endrechs mau defenduts.
Au sègle IX, lei Danés se concentrèron principalament còntra Anglatèrra e lo nòrd de França. I conquistèron de territòris importants coma lo Danelaw (nòrd-oèst d'Anglatèrra) e Normàndia. Un nombre important de Danés s'i installèron e adoptèron pauc a pauc lei costumas d'aquelei regions (lengas, cristianisme... etc.). A la fin dau sègle X, acomencèt un segond periòde d'invasions que foguèt subretot dirigit còntra Anglatèrra. Se transformèt rapidament en movement de conquista mai leis Anglosaxons prenguèron l'avantatge a partir deis annadas 1040. Puei, a partir de la fin dau sègle XI, lei progrès de l'evangelizacion d'Escandinàvia e la formacion d'estats pus poderós dins la region entraïnèt la fin dei grandeis invasions nòrdicas.
L'emergéncia dau Reiaume de Danemarc
Fins au sègle IX, lei populacions d'Escandinàvia son relativament mau conegudas. Au començament dau sègle, de combats se debanèron au sud de Jutlàndia entre Francs e Danés fins a la conclusion d'un acòrd de patz en 811. La formacion d'un reiaume en Danemarc sembla començar vèrs la mitat dau sègle X quand lo rèi Harald Blatang (958-986) capitèt de sometre lei difentei tribüs localas a son autoritat e d'impausar lo cristianisme. Sei successors Sven Tveskæg (986-1014) e Cnut lo Grand (1016-1035) i apondiguèron Anglatèrra e Norvègia. Pasmens, aqueu reiaume subreviquèt pas a la mòrt de Cnut e Danemarc perdiguèron sei despendéncias.
En 1104, la creacion de l'arquevescat de Lund en Escània permetèt a la Glèisa Danesa de venir independenta dei prelats alemands. Durant lo rèine de Valdemar Ièr (1157-1182), la monarquia venguèt ereditària. Puei, au sègle XIII, lei Danés s'interessèron a la Mar Baltica e assaièron de conquistar lei regions balticas. En particular, en 1219, fondèron la vila de Reval (uei Tallinn). Dins aquò, deguèron tanben faciar la concurréncia crescuda dei marchands de la Liga Anseatica militarament sostenguts per lei chivaliers de l'Espasa e lei chivaliers teutonics. Aquela pression reduguèt pauc a pauc lei Danés a la defensiva e afebliguèt la monarquia.
Lo declin dau sègle XIV
Au sègle XIV, Danemarc conoguèt un periòde de dificultats liadas a la concurréncia dei marchands anseactics e au còst de la colonizacion d'Estònia. En 1282, la noblesa foguèt ansin en estat d'impausar una Carta au rèi que restaurèt en particular lo caractèr electiu de la monarquia. Puei, en 1332, Suècia ocupèt Escània que foguèt reconquistada per Valdemar IV lo Restauraire (1340-1375). Pasmens, l'organizacion d'aquela campanha necessitèt la venda d'Estònia en 1346 ai chivaliers teutonics.
L'Union de Kalmar
A la mòrt sensa eiretier de Valdemar IV, sa filha Margarida qu'èra la frema dau rèi Haakon VI de Norvègia, faguèt designar son fiu Oluf coma rèi e obtenguèt la regéncia. Après la mòrt de son marit, venguèt tanben regenta de Norvègia. Òr, gràcias ai liames tescuts entre lei diferentei dinastias escandinavas, Oluf èra tanben pretendent a la corona suedesa. Après sa disparicion prematura en 1387, Margarida gardèt lo contraròtle de Danemarc e de Norvègia e se portèt candidat a la corona de Suècia. Lo rèi Albèrt de Mecklembourg foguèt reversat per son aristocracia e Margarida dirigiguèt lei tres reiaumes nòrdics fins a sa mòrt en 1412. En 1397, chausiguèt son nebòt Eric coma successor e una assemblada de senhors danés, norvegians e suedès definiguèt a Kalmar lei modalitats de l'union entre lei tres estats.
Segon lo tèxte adoptat a Kalmar, l'Union èra limitada ais afaires estrangiers e a la defensa, especialament còntra leis Alemands. Dins lei fachs, Danemarc dirigiguèt l'ensems. Norvègia ne'n venguèt rapidament una despendéncia. En revènge, Suècia resistiguèt e se dotèt dins lo corrent dau sègle XV de regents mai ò mens ostils au poder danés. De son caire, Danemarc aprofichèt sa poissança novèla per afeblir la Liga Anseatica que declinava dempuei l'acomençament dau sègle XV. En 1429, un peatge foguèt instaurat per lei naviris passant lo Sund e en 1460, la crompa dau ducat de Holstein permetèt de menaçar Hamborg e Lubeck. En parallèl, l'administracion foguèt melhorada e Copenaga venguèt la capitala en 1443.
Pasmens, lo conflicte entre Danés e Suedès s'agravèt e entraïnèt l'abdicacion d'Eric de Pomerània en 1439. Cristian d'Oldenborg restaurèt l'Union mai en Suècia, la realitat dau poder passèt pauc a pauc a de regents. Son fiu Joan Ièr foguèt elegit rèi de Danemarc sensa dificultat (1483) mai deguèt luchar per sometre Suècia (1497). Son successor Cristian II decidèt d'assassinar seis adversaris au sen de l'aristocracia suedesa (chaple d'Estocòlme en 1520), çò que precipitèt la fin de l'Union. Dalarna se revoutèt sota la direccion de Gustav Vasa. Leis insurgents capitèron de caçar lei Danés fòra de Suècia en 1523.
La rivalitat ambé Suècia
La Reforma
La Reforma protestanta conoguèt un acuelh favorable de part de la populacion danesa e lei conversions foguèron nombrosas au sen de la noblesa e de la borgesiá. Aquò permetèt au rèi Cristian III d'impausar per fòrça lo luterianisme coma religion d'Estat en 1536. Aquela decision s'apliquèt tanben a Norvègia. Aquela decision s'acompanhèt de la publicacion de traduccion de la Bíblia en danés qu'aguèron un ròtle important dins la creacion de la lenga modèrna.
De la Guèrra de Trenta Ans a la Patz dau Nòrd
Danemarc participèt a la Guèrra de Trenta Ans ambé l'esperança d'obtenir lei principats eclesiastics secularizats de Brema e de Verden. Pasmens, sei tropas foguèron batudas per l'armada imperiala e lo país se retirèt dau conflicte en 1629. Aquò donèt l'ocasion a Suècia de participar d'un biais decisiu a la guèrra. Lei victòrias suedesas entraïnèron una desgradacion novèla dei relacions ambé Danemarc e una guèrra novèla acomencèt en 1643. S'acabèt per una victòria d'Estocòlme que ganhèt Jamtland, Gotland e Osel. De mai, lei naviris suedès foguèron desenant dispensats dau pagament dau peatge de Sund.
En 1654, una guèrra novèla opausèt tornarmai Danemarc, aliat a Polonha-Lituània, a Suècia. S'acabèt quatre ans pus tard per una revirada novèla e per la pèrda dei territòris a l'èst de Sund (Escània, Blekinge, Halland e Bohus). Aquela desfacha entraïnèt una crisi grèva dins lo reiaume. Lo rèi Frederic III, sostengut per lo clergat e la borgesiá, poguèt abrogar la Carta de 1282 e restaurar lo caractèr absolut e ereditari de la monarquia. La noblesa, descreditada per sei desfachas militaras, deguèt se clinar.
De 1675 a 1679, Danemarc intrèt encara en guèrra còntra Suècia dins l'encastre de la Guèrra d'Olanda. Aliat ambé Brandeborg, capitèt d'infligir una tiera de desfachas a son vesin mai poguèt pas gardar sei conquistas car Loís XIV refusèt d'acceptar la mendre pèrda territòriala per son aliat suedès au Tractat de Nimega. Enfin, en 1700, Danemarc participèt a la Granda Guèrra dau Nòrd. Rapidament vencut, foguèt obligat de se retirar de la guèrra tre lo començament de la guèrra. Pasmens, declarèt tornarmai la guèrra ai Suedès en 1709. Subiguèt una desfacha grèva a Helsingborg (1710) mai faguèt pasmens partida dei venceires en 1721. Aquò li permetèt de sometre tornarmai lei naviris au peatge de Sund mai pas reprendre lo contraròtle de la riba orientala de l'estrech.
La Granda Guèrra dau Nòrd foguèt lo darrier conflicte entre Danemarc e Suècia fins ai guèrras napoleonencas. En 1751, de negociacions permetèron de definir pacificament lo traçat de la frontiera en Lapònia. D'ara endavant, Copenaga se preocupèt principalament d'expansion comerciala e de desvolopament economic. Ansin, lo país participèt a la formacion dei ligas de neutralitat creadas a partir de 1780 per protegir lo comèrci maritim dei drechs de regard britanic e francés. Lei Danés s'interessèron tanben a l'otramar e establiguèron de colonias dins leis Antilhas coma leis Illas Verges (vendudas en 1917 ais Estats Units e ai Britanics), en Índia (Tranquebar e Serampore, venduts en 1845 ai Britanics) e lòng de Ghana (divèrsei fòrts venduts en 1850 ai Britanics).
Lei guèrras napoleonencas
Au començament dei guèrras revolucionàrias, Danemarc chausiguèt la neutralitat e assaièt de formar ambé Russia, Suècia e Prússia una liga dei neutres per defendre la libertat de circulacion de sei naviris. En 1801, una premiera expedicion britanica obliguèt Copenaga de laissar un drech de visita de sei naviris ai Britanics. Pasmens, aquò reglèt pas la situacion que s'agravèt ambé l'instauracion dau Blocus Continentau per Napoleon Ièr. D'efèct, Danemarc teniá encara una flòta importanta que representava una menaça potenciala per leis Illas Britanicas. En 1807, una segonda expedicion britanica ataquèt Copenaga e capturèt la màger part dei vaissèus danés.
Après aquela agression, Danemarc s'alièt oficialament ambé França e lo demorèt fins a 1814. Menèt una guèrra navalas d'escaramochas còntra la flòta britanica (guèrra dei Canonieras). En 1814, perdiguèt Norvègia au profiech de Suècia au Tractat de Kiel. Lo prince eiretier Cristian Frederic reüniguèt una assemblada norvegiana que votèt una constitucion e lo proclamèt rèi. Pasmens, una brèva guèrra còntra Suècia enterinèt la pèrda de Norvègia e lei Norvegians acceptèron son annexion a condicion que lei Suedès mantenguèsson la constitucion.
Danemarc dempuei 1814
La question dei Ducats
Après la pèrda de Norvègia, Danemarc gardèt seis autrei possessions coma leis Illas Feròe, Islàndia e Groenlàndia. Ganhèt tanben lo pichon ducat de Lauenborg a l'èst de Hamborg coma compensacion. Pasmens, sa diplomacia foguèt rapidament dominada per la question dei Ducats de Holstein e de Schleswig qu'èran dirigits per lo rèi danés en union personala dempuei la fin dau sègle XV.
Tre 1830, lei nacionalistas e liberaus danés demandèron la fin de l'absolutisme e l'integracion de Holstein e de Schleswig au sen dau reiaume. Dins l'encastre dei movements revolucionaris de 1848, lo rèi Frederic IV deguèt cedir e acceptar la creacion d'una monarquia constitucionala en març. Lei nacionaus liberaus prenguèron alora lo poder, çò qu'entraïnèt una revòuta dei populacions alemandas de Holstein. Leis insurgents recebèron lo sostèn dei nacionalistas alemands dau Parlament de Francfòrt que demandèt una intervencion de Prússia. Lei soudats prussians agantèron aisament Jutlàndia mai leis aliats de Danemarc (Reiaume Unit, Russia e Suècia) impausèron de negociacions que s'acabèron per lo restabliment dau statu quo ante bellum en 1852. Lo rèi danés gardèt lo contraròtle dei ducats que devián demorar d'entitats distintas dau Reiaume de Danemarc.
Pasmens, aquel acòrd maucontentèt lei nacionalistas dei dos camps. En 1863, lo parlament danés adoptèt una constitucion comuna per Danemarc e Schleswig. Aquò èra una rompedura de l'acòrd de 1852 que foguèt aprovada per lo rèi Cristian IX (1863-1906). A l'iniciativa de Bismarck, la reaccion de la Confederacion Germanica foguèt rapida e una fòrça austro-prussiana ocupèt lei ducats. Danemarc trobèt ges de sostèn internacionau e deguèt abandonar aquelei territòris en 1864 e un tèrç de sa populacion. Après una guèrra novèla entre Àustria e Prússia, lei ducats foguèron annexats per lei Prussians en 1866.
La Premiera Guèrra Mondiala
La pèrda dei ducats laissèt Danemarc en fòra deis afaires principaus d'Euròpa. Lo país contunièt de se liberalizar e adoptèt una posicion neutra en 1914. En causa de sa posicion estrategica au nòrd d'Alemanha, lo mantenement d'aquela posicion necessitèt la mobilizacion de fòrças militaras importantas e de contorsions diplomaticas malaisadas qu'aguèron de consequéncias nefastas sus l'economia car lei dos camps exigiguèron una neutralitat favorabla a seis interès.
A l'eissida de la guèrra, leis Aliats decidèron de restituir una partida de Schleswig e un vòte foguèt organizat per definir la frontiera. Au nòrd de Flensborg, 75% dei sufragis foguèron favorables au retorn dins la fauda de Danemarc. En revènge, au sud e dins la vila, 80% dei vòtes exprimits demandèron un mantenement au sen d'Alemanha. Aquò permetèt de fixar lo limit actuau entre lei dos país.
La Segonda Guèrra Mondiala
Au començament de la Segonda Guèrra Mondiala, Danemarc proclamèt tornarmai sa neutralitat. Pasmens, per assegurar leis itineraris comerciaus ambé Suècia e Norvègia que permetián ais Alemands de se procurar lo fèrre indispensable a la perseguida de la guèrra, Hitler decidèt d'envaïr Danemarc e Norvègia en abriu de 1940. Au contrari de 1914, lo govèrn danés aviá pas renfòrçat sei fòrças armadas per protegir sa neutralitat e resistiguèt pas a l'ocupacion. Fins a 1943, un govèrn danés foguèt mantengut laissant una autonòmia certana au país. Pasmens, lo desvolopament de movements de resisténcia entraïnèt una presa de contraròtle dirècte per Alemanha a partir de 1943. Aquò durèt fins a la fin de la guèrra e la màger part dau territòri danés èra totjorn tengut per leis Alemands en mai de 1945. Aprofichant aquela situacion, Islàndia, encoratjada per leis Aliats, proclamèt son independéncia en 1944.
L'integracion de Danemarc au sen de l'Union Europèa
Après la Segonda Guèrra Mondiala, Danermarc jonhèt lo camp estatsunidenc e l'OTAN. En 1973, intrèt au sen de la Comunautat Economica Europèa. Pasmens, lo país assaia d'i gardar son autonòmia ambé lo refús dau Tractat de Maastricht en 1992 e lo refús de participar a l'èuro après un referendum en 2000.
Politica
Danemarc es una monarquia constitucionala. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, designat pel monarca.
Lo parlament unicameral (Folketing) a 179 membres.
Geografia
Malgrat que Danemarc se tròba situada entre doas mars, lo Baltica e la mar del Nòrd, las pluèjas annalas son moderadas, d'entre 700 e 800 mm a l'oèst e d'entre 500 e 600 mm a l'èst. Las temperaturas son equilibradas, al mes de julhet i a una mejana de 16 °C dins la zòna de la mar del Nòrd e a l'èst, a Sjælland, pòt arribar a 18 °C. Las temperaturas diürnas son suls 20 °C del temps que las nocturnas son a l'entorn dels 13 °C . A l'ivèrn l'influéncia del corrent del Golf e de lo sieu derivat, lo corrent de l'Atlantic Nòrd, se fa notar en fasent que las temperaturas davalen pas excessivament, dins tot lo país las temperaturas se mantenon près del punt de congelacion, unes 2 °C durant lo jorn e a l'entorn de -3 °C a la nuèit. La temperatura de l'aiga a la còsta vària dempuèi lo 3 °C a l'ivèrn fins los 17 °C a l'estiu.
Dempuèi lo primièr de genièr de 2007, la division administrativa principala de Danemarc es la region.


text:
Batman
Batman es un personatge de ficcion de DC Comics, un supereròi que apareguèt per primièr còp dins Detective Comics #27 de mai de 1939. Batman foguèt cocreat per l'artista Bob Kane e l'escrivan Bill Finger, a mai se en realitat sonque Kane ne recebèt lo crèdit oficial. Dempuèi aquel temps Batman es vengut un dels supereròis mai reconegut internacionalament.
L'identitat secreta de Batman es Bruce Wayne, un milionari playboy, industrial e filantròp. Foguèt lo testimòni de l'assassinat de sos parents quand èra enfant e aquò lo menèt a s'entrainar per arribar a la cima de la perfeccion fisica e intellectuala. Vestís un costuma que se sembla a una ratapenada, e combat lo crime. A la diferéncia de maites supereròis, a pas cap de superpoder o d'abilitats extraordinàrias. Emplega son intelligéncia, e sos dons de detectiu, las sciéncias e la tecnologia, amassa amb sa riquesa, sa fòrça fisica, e intimidacion dins sa guèrra contra lo crime.


text:
Maneton
Maneton (en grèc : Mavέθwv, Mavέθwς) que ho un prèste egipcian vadut a Sebennytos qui viscó au sègle -III durant los regnats deus purmèr rei Lagides d'Egipte. Qu'ei conegut com istorian autor d'ἈιYuπtιakά (ua istòria d'Egipte) e la soa òbra qu'a transmès noms e dinastias deus ancians monarcas d'Egipte.
Deu punt de vista istoric aquesta òbra qu'ei ua de la hont principaus entà conéisher la succeccion deus faraon e de las loas dinastia e tanben las duradas deus lors regnats. Aquesta hont que's pòt alavetz confrontar dab autas listas com la Lista Reiau d'Abidòs o lo Canon Reiau de Turin.
L'òbra istorica de Maneton qu'ostend totun au mens duas flaquessas : qu'ei ua òbra de propaganda monarquica abans d'estar ua òbra scientifica e tanben que ns'ei estada transmesa indirectament peus escrits latins de Sextus Julius Africanus e d'Eusebius de Caesarea.


text:
Berdoas
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Berdoas[1][2][3] (Berdoues en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en Astarac sus la Baïse a 3,5 km al sud de Mirande.
Commune de Gascogne située en Astarac sur la Baïse à 3,5 km au sud de Mirande.
Istòria[modificar | modificar la font]
De la granda abbaye cistercienne fondada l'an 1137, maire de nombrosas bastidas, demòra pas mai #qu'una bastissa édifié a Modèl:La s-.
De la grande abbaye cistercienne fondée en 1137, mère de nombreuses bastides, il ne reste qu'un bâtiment édifié au Modèl:S-.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
La Chapelle-Montligeon
La Chapelle-Montligeon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Bòsc domaniale de Réno-Valdieu.
- Forêt domaniale de Réno-Valdieu.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo quite nom de la municipalitat, étymologiquement Mos legionum, daissa supausar que los Romains aurián #aver un camp sus la butte.
- Le nom même de la commune, étymologiquement Mons legionum, laisse supposer que les Romains auraient eu un camp sur la butte.


text:
Ginglymodes
Los Ginglimòdes o Lepisosteidae son de peisses d'aiga doça que pòdon aténher una granda talha (6 m), amb d'escatas espessas, losangicas e juxtapausadas. An un morre alongat provesit de dents nombrosas. En cas de besonh, son capables d'aspirar d'aire a la superfícia e lor vessia? natatòria ricament vascularizada servís alara de palmon. Se ne compta uèi sèt espècias en America del Nòrd e Centrala.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Familha dels Lepidosteidae
- Atractosteus
- Atractosteus spatulas
- Atractosteus tristoechus - lepisostèa alligator
- Atractosteus tropicus
- Lepisosteus
- Lepisosteus oculatus
- Lepisosteus osseus - lepisostèa ossosa
- Lepisosteus platostomus
- Lepisosteus platyrhincus


text:
Hugo Chávez
Hugo Chávez (nom complet: Hugo Rafael Chávez Frías) foguèt lo president de Veneçuèla de 1999 a sa mòrt en 2013.
Biografia[modificar | modificar la font]
Es filh dels mèstres Hugo de los Reyes Chávez e Elena Frías. S'es maridat dos còps e es paire de quatre filhs. A efectuat d'estudis professionals a l'Acadèmia Militara de Veneçuèla e de sciéncias politicas a l'Universitat Nacionala Experimentala Simón Rodríguez (UNESR). Foguèt decorat en divèrsas escasenças e a lo gra militar de tinent coronèl.
En 1982, fondèt clandestinament amb d'autres militars lo Movement Bolivarian Revolucionari-200 (MBR-200), d'esquèrras e nacionalista. Postulat coma candidat, e amb lo supòrt de divèrses partits d'esquèrras, ganhèt las eleccions del 6 de decembre de 1998 e venguèt en lo 53en president de la Republica.
Pendent lo mandat de Chávez Veneçuèla a refortilhat los laces amb la Comunautat Andina de Nacions (CAN) e s'es integrat al MERCOSUR, un tractat internacional de cooperacion economica en lo domeni d'America del Sud.


text:
Belaiga
Belaiga[1] (pr. Belaiga o Belaia, Bélaye en francés) es una comuna de Carcin (Occitània), situada dins lo departament francés d'Òlt e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Dictionnaire toponymique occitan du Lot, Centre de Ressources occitanes et méridionales, Académie de Toulouse, Université de Toulouse - Le Mirail, Région Midi-Pyrénées, 2009, en linha sul sit del Congrès Permanent de la Lenga Occitana


text:
Konstantinos Simitis
Konstantinos Simitis (n. 1936), es un òme politic grèc nascut al Pirèu lo 23 de junh de 1936. President del partit PASOK e Primièr ministre de 1996 a 2004, membre del Grop Amato encargat de redigir lo projècte de tractat de reforma institucionala de l'Union Europèa.
Familha[modificar | modificar la font]
Lo sieu paire, Georgios Simitis, un avocat e professor a l'Universitat economica d'Atenas foguèt pendent longtemps president del collègi d'avocats del Pirèu e deputat dins lo Parlament. La siá maire, Fanny Christopoulou, foguèt longtemps presidenta d'organizacions femeninas d'esquèrra e presidenta de l'Union femenina pan-elenica. Los sieus parents prenguèron tota doas part a la resisténcia contra l'ocupant alemand durant la Segonda Guèrra Mondiala.


text:
1197
Aquesta pagina concernís l'an 1197 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En despiech de la signatura d'un tractat de patz l'annada precedenta (→ 1196), represa de la guèrra entre França e Anglatèrra. Lei Francés conquistèron Aumale que foguèt pilhada e destrucha. Leis Anglés ataquèron lo castèu de Chilly dins la region de Beauvais. L'evesque de la vila assaièt de rompre lo sètge mai foguèt capturat. Lo còmte de Flandra Baudoïn IX s'alièt tornarmai amb Anglatèrra en causa dei liames comerciaus entre son comtat e lo reiaume de Ricard Ièr. L'emperaire germanic Otton IV s'alièt tanben ambé lo rèi d'Anglatèrra qu'èra son oncle.
Baudoïn IX ataquèt lo nòrd dau reiaume onte conquistèt plusors vilas. Pasmens, foguèt obligat de se retirar après l'arribada de l'ost francés menat per Felip II. De son caire, l'emperaire germanic organizèt ges d'ataca vertadiera e lei combats entre França e lo Sant Empèri se limitèron a d'incursions frontalieras (→ 1198).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra França amb una incursion anglesa dins la region de París e en Vexin.


text:
1113
Aquesta pagina concernís l'an 1113 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Tiera de combats desfavorables a Loís VI còntra leis Anglés en Normandia. Après aquelei reviradas, lo rèi Loís VI deguèt cedir la senhoriá sus Bretanha e Maine au rèi d'Anglatèrra.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Lucha còntra una temptativa de reconquista de la region per lei Turcs Seldjokides. L'armada crosada dirigida per Baudoïn Ièr de Jerusalèm capitèt de blocar l'ofensiva principala a Al Sannabra mai poguèt empachar divèrseis expedicions de pilhatge turcas. Puei, l'armada seldjokida deguèt finalament se retirar.


text:
-363
Aquesta pagina concernís l'an -363 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Demanda d'ajuda egipciana còntra Pèrsia. Lacedemònia acceptèt e preparèt una expedicion importanta per l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'insureccion dei satrapas dei províncias occidentalas de l'Empèri acomençada en 366 av. JC. Lòng de la frontiera sud-oèst, la situacion s'agravèt ambé la preparacion d'una ataca d'amplor per lo novèu cofaraon Teos (→ -361). Obtenguèt una ajuda espartenca.


text:
1585
Aquesta pagina concernís l'an 1585 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha militara novèla de l'armada menada per lo negus Sarsa Dengel (1563-1597) còntra lei Beta Israèl après aquela de 1580. Coma dins lo corrent de la campanha precedenta, lei Beta Israèl resistèron amb acarnament (certanei refusèron de capitular e combateguèron fins a la mòrt) mai lei subrevivents foguèron finalament vencuts e obligats de se sometre au negus.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion de Diversarum speculationum mathematicarum et physicarum liber dau matematician e fisician italian Giovanni Battista Benedetti (1530-1590). Aquela obratge gropava leis estudis menats dempuei 1554 per son autor sus la casuda dei còrs. Aguèt una influéncia importanta sus lei trabalhs ulteriors de Galileo Galilei.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion de L'Aritmetica dau matematician flamenc Simon Stevin (vèrs 1548 - 1620). I desvolopèt l'usatge de la notacion decimala.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Taqi al-Din, engenhaire e sabent turc.


text:
1963
Aquesta pagina concernís l'an 1963 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Charles de Gaulle rejeita la candidatura del Reialme Unit al mercat comun.
- 14 de genièr - De Gaulle refusa la creacion d'una fòrça nucleara multilaterala amb los Estats Units.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 26 de junh - Viatge de John F. Kennedy en Euròpa, amb visita a Berlin.
Africa[modificar | modificar la font]
Kenya[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 12 de decembre.
Sodan[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Union Africana Nacionala de Sodan (SANU) que son objectiu èra de defendre leis interès dei pòbles dei províncias meridionalas que s'opausavan a l'arabizacion e a l'islamizacion de la societat sodanesa.
Asia[modificar | modificar la font]
Cambòtja[modificar | modificar la font]
Minada dempuei d'annadas per lo complòt e l'atemptat de 1959 ò per lei relacions bònas de Cambòtja ambé plusors estats comunistas, lei relacions entre Phnom Penh e Hanoi foguèron rompudas dins lo corrent d'aost. Lei relacions ambé Washington contunièron tanben de se desgradar e Cambòtja preferiguèt abandonar l'ajuda financiera estatsunidenca per mantenir son autonòmia diplomatica. Pasmens, aquò entraïnèt rapidament de problemas financiers. Enfin, divèrseis arrestacions, execucions e disparicions d'opausants politics aguèron luòc dins lo corrent de l'annada (Preap In, Sam Sary) e lei comunistas, dichs Khmers Roges per Norodom Sihanouk e d'ara endavant dirigits per Pol Pot, acabèron sa migracion vèrs lei regions ruralas dau país.
Iraq[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman La Planeta dei Moninas de l'escrivan francés Pierre Boulle (1912-1994). Depinta lo remplaçament de l'Òme per la monina coma espècia dominanta de la planeta en causa dau declin de la pensada e de la reflexion umana. Aquela òbra aguèt un succès important e conoguèt plusors adaptacions cinematograficas.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premier vòl espaciau (Vostok 6) d'una frema ambé la cosmonauta sovietica Valentina Terechkova (16-19 de junh).
Energia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier subregenerator (ais Estats Units) e dau premier tokamak (en Union Sovietica).
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau premier vaccin còntra lo sarrampiu per la còla dau biologista estatsunidenc Maurice Hilleman (1919-2005).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de febrièr - Michael Jordan, jogaire de basquetbòl american
- 19 de febrièr - Seal, cantaire american
- 20 de febrièr - Charles Barkley, jogaire de basquetbòl american
- 12 de març - Joaquim Cruz, atlèta brasilièr
- 13 de març - Fito Páez, cantaire argentin
- 27 de març - Quentin Tarantino, actor, director e autor de cinèma
- 7 d'abril - Jaime de Marichalar, espós d'Elena de Borbon.
- 8 d'abril - Julian Lennon, cantaire britanic, filh de John Lennon
- 13 d'abril - Garry Kasparov, jogaire d'escac rus
- 26 d'abril - Jet Li, actor chinés
- 25 de mai - Mike Myers,
- 9 de junh - Johnny Depp, actor american
- 25 de junh - George Michael, cantaire britanic
- 16 de julhet - Fatboy Slim, (Norman Cook), DJ anglés
- 17 de julhet - Rei Letsie III de Lesotho
- 18 de julhet – Martín Torrijos Espino, president de Panamà
- 24 de julhet - Karl Malone, jogaire de basquetbòl american
- 22 d'agost - Tori Amos, cantaira americana
- 6 d'octobre – Vasile Tarlev, president de Moldàvia
- 28 d'octobre - Eros Ramazzotti, cantaire italian
- 1 de novembre - Rick Allen, musician britanic (Def Leppard)
- 20 de decembre – Elena de Borbon, filha del rei Joan Carles I d'Espanha
- Joan-Daniel Bezsonoff, escrivan francés de lenga catalana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Sylvia Plath, escrivan americana (m. 1932)
- 3 de junh - Papa Joan XXIII (n. 1881)
- 11 d'octobre - Édith Piaf, cantaira francesa (n. 1915)
- 11 d'octobre - Jean Cocteau, poèta, grafista e dessenhaire francés (n. 1889)
- 2 de novembre - Ngo Dinh Diem, president del Vietnam del Sud (n. 1901)
- 22 de novembre - John Fitzgerald Kennedy, president dels Estats Units d'America, assassinat (n.1917)
- 22 de novembre - Aldous Huxley, escrivan anglés (n. 1894)
- 24 de novembre - Lee Harvey Oswald, acusat de l'assassinat del president John F. Kennedy (n. 1939)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Eugene Paul Wigner, Maria Goeppert-Mayer, Hans Daniel Jensen
- Prèmi Nobel de Quimia : Karl Ziegler, Giulio Natta
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Carew Eccles, Alan Lloyd Hodgkin, Andrew Fielding Huxley
- Prèmi Nobel de Literatura : Giorgos Seferis
- Prèmi Nobel de la Patz : Comitat Internacional de la Crotz Roja


text:
589
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 589 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Retorn de la Pèsta de Justinian a Roma onte la malautiá causèt tornarmai de milièrs de mòrts.


text:
-550
Aquesta pagina concernís l'an -550 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Après de combats violents dins la region de Pasargades, Cir II capitèt de conquistar la capitala dei Medes, Ectabana, e d'i capturar Astíages. Aquò li permetèt d'establir l'Empèri Aquemenida. L'aristocracia meda, compres Astíages, i gardèt un ròtle major, çò que permetèt d'estabilizar rapidament l'estat novèu.


text:
Sexologia
La sexolegia es l'estudi scientific de la sexualitat e de sos desòrdres.
La sexualitat es un tèrme plan general que cobrís mai d’un fenomèn:
- L'existéncia biologica d'organismes sexuats, que an, mai que mai, un sèxe mascle o feme, e de caracteristicas especializadas e complementàrias permetent la reproduccion.
- Lo compòrtament sexual, que es cò de la màger part dels animals un compòrtament de reproduccion (la tòca n'es la copulacion, que permet la fecondacion), e cò dels primats ominoïdes un compòrtament erotic (la tòca n'es l’estimulacion del còrs e dels organs genitals, que procuran un plaser erotic).
- Totes los aspèctes afectius e emocionals (afeccion, desiranças e plasers erotics, passions ...) en relacion amb lo compòrtament sexual.
- Totes los aspèctes cognitius e culturals (mors, representacions, cresanças, valors, simbòls, amor ...) que son en relacion amb los tres fenomèns precedents.


text:
2007
Aquesta pagina concernís l'an 2007 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
- 25 d'abriu - 11 de julhet : Batalha de Thoppigala e victòria importanta de l'armada srilankesa contra lei Tigres de Desliurança de Tamil Eelam .
- 7 - 15 de junh : Guèrra civila entre lei movements Hamas e Fatah. Lo Hamas pren lo poder dins lo territori de Gaza.
- 15 - 19 de junh : Batalha de Chora entre la Coalicion e lei Talibans durant la Segonda Guèrra d'Afganistan. Una ofensiva dei Talibans contra la garnison olandesa dau vilatge de Chora capita mau.
- 28 d'octobre, Argentina : Cristina Fernández de Kirchner elegida presidenta de la Republica.
- 7 - 12 de decembre : Batalha de Musa Qala entre l'armada afgana e lei Talibans durant la Segonda Guèrra d'Afganistan. Lei fòrças dau govèrn centrau de Kabol reprenon la vila.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada de la mesa en orbita de la sonda espaciala estatsunidenca Dawn a l'entorn de l'asteroïde Vesta onte demorèt fins a 2011. Lei mesuras e leis observacions permetèron de descubrir un còrs craterizat mai amb una estructura diferenciada e una superficia remodelada per un procès geologic actiu dins lo corrent de la formacion de l'asteroïde.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Marais Viljoen, president d'Africa del Sud (n. 1915)
- 7 de febrièr - Alan MacDiarmid, quimista neozelandés, Prèmi Nobel (n. 1927)
- 23 de febrièr - Pascal Yoadimnadji, primièr ministre de Chad (n. 1950?)
- 25 de març - Andranik Margarian, primièr ministre d'Armenia (n. 1951)
- 27 de març - Paul Lauterbur, biologista american, Prèmi Nobel (n. 1929)
- 23 d'abril - Borís Ieltzin, president de Russia (n. 1931)
- 27 d'abril - Mstislav Rostropovich, violoncelista sovietic (n. 1927)
- 14 de junh - Kurt Waldheim, cancelièr d'Àustria e Secretari general de las Nacions Unidas (n. 1918)
- 11 de julhet - Alfonso López Michelsen, president de Colómbia (n. 1913)
- 19 de julhet - Roberto Fontanarrosa, autor e dessenhaire argentin (n. 1944)
- 23 de julhet - Ernst Otto Fischer, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1918)
- 30 de julhet - Michelangelo Antonioni, cineasta italian (n. 1912)
- 3 de setembre - Gaston Thorn, primièr ministre de Luxemborg (n. 1928)
- 6 de setembre - Luciano Pavarotti, cantaire italian (n. 1935)
- 16 de setembre - Pepita Caubet Delseny, escrivan aranesa (n. 1930)
- 26 d'octobre - Arthur Kornberg, cercaire american, Prèmi Nobel (n. 1918)
- 9 de novembre - Luis Herrera Campins, president de Veneçuèla (n. 1925)
- 10 de novembre - Norman Mailer, escrivan american (n. 1923)
- 12 de decembre - Ike Turner, cantaire e musician american (n. 1931)
- 27 de decembre - Benazir Bhutto, primièra ministra de Paquistan (n. 1953)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Albert Fert e Peter Grünberg
- Prèmi Nobel de Quimia : Gerhard Ertl
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Mario Capecchi, Oliver Smithies e Martin Evans
- Prèmi Nobel de Literatura : Doris Lessing
- Prèmi Nobel de la Patz : Al Gore e lo GIEC
- Prèmi Nobel d'Economia : Leonid Hurwicz, Eric Maskin e Roger Myerson