text:
Beaugency
Beaugency es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat sul marge drech de la Loire a unitat|26|km {{}} en aval de Orléans, 32 km en amont de Bles e a unitat|142|km {{}} al sud-oèst de París.
Aperten al unitat urbana de Beaugency e a la airal urban de Orléans.
La ville est située sur la rive droite de la Loire à 26 km en aval d'Orléans, 32 km en amont de Blois et à 142 km au sud-ouest de Paris.
Elle appartient à l'unité urbaine de Beaugency et à l'aire urbaine d'Orléans.
La vila es situada a la riba drecha del ritz Loira a 26 km per jos Orleans, a 32 km per dessús Bles e a 142 km al sud-oèst de París. Es compresa dins la Val del Loira que se considerat Patrimòni de l'Umanitat.
Comunas limítrofes: Modèl:De Limits
La ciutat està situada a la riba dreta del riu Loira a 26 km per sota d'Orleans, a 32 km per sobre de Blois i a 142 km al sud-oest de París. Està compresa dins la Vall del Loira que es considerat Patrimoni de la Humanitat.
Comunes limítrofes: Modèl:Límits


c: text/html

text:
ENDAVANT : qu’es aquò ?
Endavant! es le projècte d’une organizacion politica qu’aura coma ambicion de respondre a las preocupacions de nòstra societat, que son socialas, economicas, ecologicas e culturalas. La question de las decisions, que sián politicas o economicas, de la manièra e dels endrets ont se prenon, es una question màger.
Endavant! sera doncas una organizacion politica federativa e democratica, dubèrta a totes los que desiran obrar pel desvolopament d’una consciéncia ciutadana occitana coma element d’una ciutadanetat planetària.
Quals sèm per bastir aquèl projècte ?
Sèm d’occitans, de personas que vivon en Occitània, conscientas de lor especificitat. D’unes parlan la lenga e la transmeton. D’autres la parlan pas mas considèran qu’es un element important que cal desvolopar e qu’es de la responsabilitat de totes los que vivon sul territòri occitan, quala que siá lor origina.
Volèm metre aqueles elements de l’identitat occitana al servici del desvolopament de nòstre territòri
L’uniformizacion culturala es un factor d’apauriment. Es lo resultat d’una concepcion inegalitària de las culturas, dels pòbles e doncas dels individús. Es a l’origina de frustracions e fa nàisser de fenomèns comunitaristas perilhoses.
L’Euròpa la vesèm federala. Fòrça decisions ditas de « Brussèlas » son per la màger part de decisions dels caps d’Estats amassats dins lo Conselh europèu. Es pas aquò que pòt far una Euròpa democratica. Per nosautres refortir l’Euròpa es un mejan de refortir la democracia.
La politica europèa actuala es donc marcada per una vision economica que pren pas en compte lo necessari cambiament virat cap als objectius màgers que son la reduccion de las inegalitats, una melhora reparticion de las riquesas e un desvolopament equilibrat bastit sus la sobrietat de consum dels espacis e de las riquesas naturalas.
Volèm doncas federar de federalistas, democratas, ecologistas, europeïstas que vivon en Occitania.
De qué volèm parlar ?
La centralizacion en França entrava lo desvolopament durable dins los domenis economic, social, cultural e lingu?istic. Lo centralisme limita l’exercici de la democracia dins nòstres territòris.
L’Union europèa es un espaci pertinent per tal que s’organize un federalisme de las regions d’Euròpa. Lo federalisme es per nosautres lo biais de prendre compte las constrenchas ecologicas planetàrias ambe lors consequéncias economicas e socialas. Sèm favorables a çò que s’apèla « lo federalisme diferenciat ». Se tracta de préner en compte la diversitat de las situacions e la diversitat dels territòris.
Lo poder de las collectivitats territorialas es un enjòc màger per las annadas que venon. Las solucions als problèmas d’energia, de rescalfament climatic, de ressorsa en aiga, de proteccion de la biodiversitat, e de qualitat de l’environament se pòdon pas trobar dins una manièra de far centralista. Sèm favorables a una capacitat de decision politica de las regions qu’ane fins a la competéncia legislativa, çò qu’es pro corrent en Euròpa.
Lo sistèma fiscal francés priva las collectivitats de quasi totas ressorsas pròprias. Es un factor de dependéncia de las collectivitats ; las paraliza e las desresponsabiliza. La qualitat de la democracia ne patís.
Lo famós eslogan «Viure e trabalhar al país» anonciava, de son temps, la necessitat de cercar de modèls economics que permetan un desvolopament equilibrat. La centralizacion politica acompanhada d’una centralizacion economica es un factor de fragilitat.
Pensam que l’economia se pòt pas regular sonque gràcias als mercats. Podèm pas esperar, ni desirar, que torne un creis economic a l’anciana. Aquel creis tornarà pas de tot biais. Ne cal inventar un autre. Lo desvolopament se deu bastir ara sul melhorament de las condicions de vida de totes e, primièr, dels pus desfavorits.
Consumir totjorn mai es pas la solucion, produsir mai tanpauc. Cal combinar la satisfaccion dels besonhs socials ambe la conversion de l’economia cap a una utilizacion sòbria de las ressorsas naturalas. Es la basa per un creis novèl. Los progrèsses de productivitat dins lo tribalh devon servir primièr a la reduccion de las inegalitats.
Pausam la question de la lenga occitana e de la cultura que pòrta. Pensam qu’aparar una lenga e una cultura es un objectiu politic màger e que la diversitat es necessària al desvolopament uman. Lo fenomèn d’uniformizacion apaurís la capacitat dels òmes a inventar de solucions novèlas de desvolopament, adaptadas a cadun dels territòris e a caduna de las situacions. Cal per la lenga occitana una politica publica dinamica e un estatut legau clar e digne.
Globalizacion, cambiament climatic, diversitat culturala e lingüistica, democracia territoriala, mutacion energetica, fòrmas novèlas d’organizacion de la produccion e del consum : son las questions que preocupan l’umanitat en aqueste començar de sègle.
Sètz interressat-da per participar a aquèste projècte ? Per rejonher la reflexion colectiva, escribir a info@endavant.eu

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cana de sucre
Copa de la cana
Lo tèrme cana de sucre designa un ensems d'espècias de plantas de la familha de las Poaceae e del genre Saccharum. Son cultivadas per las tijas, que se ne trai de sucre. Amb un volum annadièr de produccion superior a 1,7 miliard de Tonas[1], son las primièras plantas cultivadas pel mond amb prèp de 23 % de la massa totala producha en agricultura pel mond.
Èran fins al començament del sègle XIX la sola font importanta de sucre e representan encara 65 a 70 % de la produccion de sucre[2].
Somari
- 1 Descripcion
- 2 Origina et distribucion
- 3 Cultura
- 3.1 Reproduccion
- 3.2 Semenason
- 3.3 Asagatge
- 3.4 Abondiments
- 3.5 Culhida
- 3.6 Rebrot
- 3.7 Fabricacion del sucre de cana
- 3.8 Sosproduchs
- 3.9 Autres usatges
- 4 Aspects economics
- 5 Istòria
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Descripcion[modificar | modificar la font]
La cana de sucre es una granda graminèa tropicala erbacèa de potada a la dels canavèras, d'una nautor anant de 2,5 a 6 mètres[3]. Las canas, d'un diamètre de 1,5 a 6 cm, son plenas[4]. Las fuèlhas, altèrnas, son repartidas en doas filas oposadas e an un limb de prèp 1 m de long sus 2 a 10 cm de larg. Son al nombre de dètz sus las plantas de plena creissença, la partida inferiora de la tija se desnudant a mesura que las fuèlhas basas se dessecant.
L'inflorescéncia es una panicula terminala de cinquanta centimètres a un mètre de long. En cultura, la cana es mai sovent copada abans la florason. Est una planta vivaça per sa soca rizomatosa.
Origina et distribucion[modificar | modificar la font]
La planta existís pas pus a l'estat salvatge. Lo seu luòc d'origina seriá l'archipèla de Nòva Guinèa, que seriá estat espandida per l'òme d'en primièr dins totas las illas del Pacific e dins l'ocean Indian fins en Malàisia, o ben dins la peninsula indochinesa. L'espandiment poiriá èsser ligat a l'espandiment dels Austronesians mejans l'Insulíndia e lo Pacific.
De diferentas espècias presentas dins aquelas regions, Saccharum officinarum es aquela que foguèt domesticada. Mai tard foguèt crosada amb las espècias salvatges (Saccharum robustum, Saccharum barberi, Saccharum spontaneum e Saccharum sinense) per melhorar lo rendement en sucre e la resisténcia als diferents climas[5].
Ara, es cultivada dins totas los païses tropicals o temperats cauds.
Cultura[modificar | modificar la font]
L'airal de culture de la cana de sucre s'espandís de 37° de latitud nòrd a 30° de latitud sud. La cana de sucre suporta pas lo fret, demanda fòrça de solelh e grandas quantitats d'aiga, e ama los sols rics s'assecant plan. D'origina tropicala, es cultivada de en America del Sud subretot (e al Brasil, primièr productor mondial), en Índia, en Asia (subretot en China), dins fòrça illas tropicalas, mas tanben en Austràlia e en America del Nòrd (subretot en Florida).
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La cana de sucre es una graminèa: produch de granas, mas la reproduccion es subretot assegurada per plançonatge (reproduccion asexuada). Dins la natura, la cana de sucre acaba per se colcar, e de brots e racinas se desvelopan a cada nos e a la tèsta, çò que li permet de colonizar fins a una distança de 2 a 4 mètres. Lo pè de la planta maire dona tanben naissença a fòrça brots. Dins la cultura commerciala, la cana madura es copada en seccion de dos noses o mai, puèi enterrada en linha dins un selhon. La reproduccion sexuada de la cana per pollinizacion puèi per semenada de las granas es pauc estudiada e practicada. Amb lo nòu de l'interés per aquela cultura dins l'encastre de la produccion d'etanòl pels biocarburants, dels laboratòris d'agronomia faguèron d'estudis per desvelopar de nòvas varietats, subretot per crear de varietats resistentas a de malautiás de la cana.
De crosaments foguèron realizats entre Saccharum officinarum e d'autres espècias del genre per obtenir d'ibrids. Lo genòm de la cana de sucre cultivada es fòrça complèxe.
La cana de sucre regropa mai d'una espècias e ibrids, e mai de 4 000 varietats foguèron identificadas, que:
Semenason[modificar | modificar la font]
Dins las culturas comercialas de canas, dels plants de canas sans e vigoroses venent de plantolièrs son seccionadas puèi plantadas en linha jos una sisa de 3, 5 e fins a 10 cm de tèrra segon lo nivèl d'umiditat dels sols determinat per la qualitat dels sols, lor perméabilitat e lo nivèl de precipitacion. Las seccions son de preferançat copadas dins la partida nauta de la cana, los brots venent de la partida inferiora se desvelopant mens ben e mai lentament. Las canas sont plantadas dins un selhon anant fins a 0,5 mètre de prigondor, de plan o de lièchs suselevats (sgon la qualitat d'assecament dels sols). La cana demanda fòrça aiga, mas ama pas los terrens faunhejats. Los selhons o rengs son espaçats de 1,5 a 2 mètres, pel trabalh de las maquinas, obbièr e asagatge. Aquel abitud fa que la densitat de las expleitacions ès flaca, e un augment dels rendements es permes per de densitats mai nautas mas fa de dificultats per la mecanizacion. Dins la natura, la cana buta a de densitats fòrça mai nautas, anant fins a 5 o 8 cm d'espaçament entre los plants[6].
Aprèp qualques semanas, los remplaçaments dels plants n'avent pas butat son fachs amb de plants levats d'un plantolièt plantat al meteis temps que los camps, çò que permet de mantenir l'uniformitat de la talha dels plants dins los camps. La cana de sucre demanda un deserbatge mecanic, quimic o per palhatge perque la concurréncia de las adventiças al començament de cultura fa plan mermar los rendements finals en sucre. Un còp los plants pron desvelopats, la cobertura vegetala que fotmant sufís a empachar que las adventiças tornan.
Asagatge[modificar | modificar la font]
Los camps de canas demandant fòrça aiga, de 13 000 a 15 000 mètres cube per ectara e par an amb de sistèmas d'assagatges pauc performants. Per exemple, un premièr assagatge se fa lo quita jorn de la semenason o l'endeman, pèi una semana aprèp, puèi per interval de 3 semanas fins al periòde de maturaduratat de la cana quand la planta a besonh que s'arresta l'irigacion. Los camps so mai sovent asagats per simple gravitacion, un tudèl perçat versant fòrça quantitats d'aiga dins cada rega. L'aiga raja fins al tèrme del camp, sovent a mai d'un quimomètre de distança per las grandas expleitacions. Los plants al començament del camp son negats jos de quantitats d'aiga tròp importantas, una granda partida de l'aiga utilizada ne servís sonque al deplaçament de la colada, e una bona partida es perduda per evaporacion. Una expleitacion pau eficaça pòt encara aumentar lo degalhatge a cauda del delai de desplaçament de l'expleitant entre un tèrme del camp a l'autre per detectar l'arribada de l'aiga puèi tornar tapar las vanas.
D'autres biais d'asagatge existisson, amb de sistèmas mobils linears, d'aspersadors fixes o mobils [7]. Aqueles sistèms provòcan tanben d'importantas perdudas per evaporacion e de problèmas de reparticion de l'auga dins lo camp per l'aura.
De biais d'asagatge per gotejadors de superfícia o enterrats foguèron desvelopats, subretot al Brasil. Aqueles sistèmas fan mermar la quantitat d'aiga utilizada (de 40 a 90 %) se son plan gerits, e permeton al meteis temps la portada de nutriments dins d'engrais liquids o solubles. Semandon al contrari una bona mestresa tecnologica, dels dispositius de contraròtle de l'umiditat dels sols, del material per assegurar la bona mantenéncia del sistèma. Un l'inconvenient es de provocar una concentracion del sistèma racinari de plantas jos los des gotejadors, un sosdesvelopament del rèste del sistèma racinari, e doncas una granda fragilitat en cas de mancaments del sistèma.[8]. Lo sistèma de gotejador enterrats permet l'utilizacion de la tecnica del brutladís abans recòlta, de melhors rendement per l'irrigacion (de 10 a 40 %), e una expleitacion mecanica dels camps de cana per la culhida, l'aspersion d'engrais, pesticids e erbicids, e la luta contra las èrbas marridas pel sarclatge. Quand es plan mantengut, demanda mens de reparacions e possedís una durada de vida possible de 5 a 10 ans, çò que correspond a la durada de vida maximala d'una plantacion de cana de sucre. La cana de sucre necessita un periòde final de maduretat, tipicament a la sason seca quand manca d'aiga, e atal aumenta lo taus de sucre. Una bona mestresa de l'assagatge, subretot per gotejador, permet teoricament de contrarotlar lo moment de la maturedat en arrestant l'irrigacion [9].
Abondiments[modificar | modificar la font]
La cana de sucre ama los sols rics en matèria organica, e un pH neutre o leugièrament acid (6,5 a 7,5)[10],[11]. Supòrta pasmens una granda varietat de tipes de sols, dels pH anant de 5 a 8,5, e quitament une leugièra salinitat que pasmens merma los rendements.
NPK[modificar | modificar la font]
Los besonh en azòt (N) son modearts, e subretot concentrats pendent lo periòde de fòrta creissença intermediari, alara que son reduchs pels joves plants o las canas en maduracion. Aqueles besonhs son mai sovent abonduts pendent la semenason e aprèp la copa pels futurs rebrots, tradicionalament amb de fums o du compòst. Un manca en azòt es marcat per una coloracion verd clar de las fuèlhas que venon jaune, e una mòrt prematurada de las fuèlha d'edat. La cana de sucre pòt servar l'azòt absorbit mas d'abondaments en fin de cicle de cultura provòcan un aument del taus d'umiditat e de la tenor en sucres reductors, çò que provòca una bassa du rendement en produccion sucrièra[12]. En Austràlia, dels ensags de cultura de sòja coma engrais plantat tornant al sol, abans la cultura de la cana, capitèron a fornir l'equivalent dels besonh en azòt de dos ans de cultura de cana. Des varietats de cana semenadas amb un simbiòt (Glucoacetobacter diazotrophicus) fixant l'azòt de l'aire foguèron desvolopats.[13],[14],[15].
La cana demanda una bona quantitat de fosfòr (P), mai sovent prtat abans la semenason per de fums. Un manca de fosfòr se manifèsta sus la cana de sucre per de fuèlhas primas vert escur que viran cap al blau, de fuèlha d'edat que jaunisson e que las puntas secan, e un sosdevelopament racinari[16].
La cana a fòrça besonh de potassi (K), subretot al moment de la maduracion e de la florason, e las culturas demanda sovent de portada complementàrias en potassi per mantenir de bons rendements[17],[18]. Un manca de potassi es marcat per de fuèlhas jaunissent pels bòrds e puntas, e brunissant aviadament las fuèlhas. Las tijas son primas e mòlas, e amb pauca fuèlhas[19]. Los apondaments en potassi son lèu absorbits per las pluèjas, son doncas portats en quantitats redusida e de contunh.
Calci[modificar | modificar la font]
Lo calci es present dins la membrana e lo chuc cellulari de la cana de sucre, que tend a s'accumular puslèu dins los teissut d'edat en rason de son manca de mobilitat. Una deficiença en calci es marcada per una coloracion jauna de las fuèlhas jovas, e de punts jaunes que brunisson sus las fuèlhas d'edat[20]. Las mancas en calci son raras mas sa forma ionica agís amb la matièra organica e se fa tanben fòrça lèu lessivar per las pluèjas.
Magnesi[modificar | modificar la font]
Un manca en magnesi es marcat sus las jovas fuèlha per une coloracion verd clar e jaunissan, e sus las fuèlhas d'edat per de punts jaunes que viran al brun iranjat..
Culhida[modificar | modificar la font]
La culhida interven aprèp 10 a 12 meses, o 14 a 16 segon las practicas agricolas. Tipicament, la cana presenta un periòde de maduracion en sason seca, que lo taus de sucre aumenta fortament e que fòrça fuèlhas secan. La florason comença enseguida, la produccion de granas. Aquel dos elements provòcan una bassa del taus de sucre, e la cana es doncas generalament culhida just avans la florason o al començament. Un còp o dos se leva las fuèlhas mortas abans la culhida se pòdon far, per facilitar lo trabalh dels copaires.
Tradicionalament, los camps de cana de sucre son brutlats per far fugir las sèrps e autres animals venimoses, e facilitar l'accès dels copaires a de camps aclarits e de tijas de canas desgalhadas de las fuèlhas mortas. Aqueles fuòcs espectaculars brutlan intensament e s'atudan gaireben sulcòp. Los copaires copan la tija de la cana just al dessus del primièr nos, levant la tèsta, e n'en fan dos s'es tròp longa. La concentracion en sucre es maximala dins la partida bassa de la tija. Las tèstas son daissada sul camp, que tornan una partida dels nutriments en se descompausant. Las tijas de canas son enseguida assemblada e cargées sus un camion que los pòrta cap a l'usina qu'es sempre pròche de las expleitacions, perque la degradacion del taus de sucre de la cana coupada es rapid: 2,4 punts de riquesa en 10 jorns. Aquela degradacion s'acompanha d'una perduda de pés de l'òrdre d'1 % per jorn[21].
La recòlta de la cana es mecanizada. Las canas copadas per las maquinas se desgradan mai aviadament qu'amb de copaires manuals, e se cal las portar aviadament a l'usine. Permet la culhida de las canas sens brutlar los champs, çò que daissa fòrça matèria organica dins lo camp per la plantacion venenta[22] e forma un palhatge empachant lo rebrot de las èrbas concurrenciant los joves rebrot de cana[21].
Los rendements dels camps de cana son fòrça variables, e dependon fòrça de las practicas agricolas e de las condicions naturalas (riquesa dels sol e clima). Las pichonas expleitacions tradicionalas dona mai sovent dels rendements de l'òrdre de 40 tonas de cana per ectara, las vastas expleitacions dotadas de material e de bona tecnicitats produson de rendements anant de 60 a 80 tonas a l'ectara. Los rendements mondials son en augment de contunh, amb una mejana de gaireben 65 tonas de cana a l'ectara. Qualques expleitacions obtenon de rendements despassant los 100 a 130 tonas de cana a l'ectara.
-
-
-
-
Culhida mecanizada a Cuba.
-
Rebrot[modificar | modificar la font]
Un abondament en fems o compòst es tradicionalament realizat sul pè de la cana copada que rebrota. Un camp de cana es expleitat de 2 a 10 ans avans d'èsser plantat de nòu. De grandas expleitacions fòrça productivas tornan plantar aprèp 2 a 3 copas per evitar une bassa de rendement. D'expleitacions familialas o tradicionalas expleitan lo camp pendent los 10 ans e copas de la seu durada de vida maximala, malgrat la bassa de rendement. D'expleitacions plan gerida capitan a far 5, 7 e fins a 10 culhuidas sens bassa tròp penalizanta du rendement, veire amb un augment del rendement pendent las primièras copas.
Fabricacion del sucre de cana[modificar | modificar la font]
Lo sucre que conten las tijas de cana es de sacaròsa. Aquela sacaròsa es un dels produichs de la fotosintèsi (transformacion de l'energia luminosa en energia quimica). La cana accumula aquel sucre dins las tijas coma resèrva energetica. La quantitat de sacaaròsi contenguda dins la cana es en mejana de 12 a 15 %. Per extraire e concentrar aquel sucre, la cana deu èsser somesa a un tractament que se complexifiquèt amb los ans. Ara, lo processus se mecanzèt fòrça e permet d'obtenir un produch d'una granda puretat.
Vaquí las principalas operations per extraire lo sucre de la cana:
- Preparacion: d'en primièr, las canas son trissadas mecanicament.
- Extraccion: Lo chuc es extrach per trissatge o per diffusion. Dins le cas del trissatge, s'utiliza de molins dich « convencionals » o de MillMax. Dins lo cas de la diffusion, se fa per lixiviacion.
- Clarificacion: lo veson que conten un grand nombre d'impuretat es epurat par tamisatge, per caufage e per apond de calç (chaulage).
- Evaporation: lo chuc clar es caufat a diferentas temperaturas dns d'evaporators a pression redusida. L'aiga se leva jos forma de vapor e s'obten lo siròp.
- Cristallizacion: dins de caudièras, lo siròp es caufat a 55 °C e a pression redusida. Se transforma en pasta, la pasta cuècha que conten de cristals de sucre e un liquid pegant nomenat licor-maire.
- Trissatge-Turbinatge: la massa cuècha es malaxada e turbinada dins una centrifujosa per distriar los cristals de sucre e lo siròp d'esgotat. S'obten lo sucre de primièra giscla.
- Primièra represa dels esgotats: los siròps d'esgotat son malaxats e turbinats de nòu per obtenir lo sucre de la segonda giscla.
- Segonda reprisa dels esgotats: los siròps d'esgotat son malaxats e turbinats de nòu per obtenir lo sucre de la tesena giscla e la melassa. Lo sucre de tresena jiscla pòt èsser fondut per èsser mesclat en primièra giscle.
- Secatge: los cristals de sucre son secats.
- Ensacatge: los cristals de sucre son meses en sacs. Dins los païses productors, lo sucre brun obtengut es sovent vendut e consomat atal. Per obtenir lo sucre blanc, lo sucre brun deu subir una seriá d'operacions de rafinatge en usina.
Lo metòde dich del Paire Labat[modificar | modificar la font]
Introducha en 1654 pels exiliats olandeses venent de Brasil, lo metòde tradicional de fabricacion del sucre dins los ostals antilheses foguèt gaire modificat pendent prèp de dos sègles. Aquel metòde foguèt descrich amb fòrça detalhs per un monge dominican, lo paire Jean-Baptiste Labat[23].
Dins lo metòde tradicional, la cadena de las operacions passa per une succession de sièis caudièras prèp d'un mètre de diamètre, caduna possedava un nom e una fonccion especificas. Une còp la coseson acabada, lo sucre liquid es versat dins de grandas cubetas de fusta que se cristalliza. Lo sucre refrejit - o massa cuècha - es pausat dins de recipients traucats per daissar colar lo sirop. Aprèp quatre setmanas, lo sucre èra purjat de tot siròp e prèt per èsser exportat. Lo siròp es reculhit per produire per distillacion un rom industrial de qualitat inferiora al rom agricòl.
Produccion artesanala de sucre de cana entièr[modificar | modificar la font]
Una produccion sucrièra artesanala encara se practica dins de pichonas expleitacions agricolas dins de païses pauc mecanizats, coma en America du Sud, en Africa o lo soscontinent indian. Dins de pichonas plantacions assegurant d'esperela la produccion de sucre de cana non rafinat, la cana es encora a l'encòp trissada dins una premsa artesanala compausada de dos cilindres verticals qu'una partida forma un engrenatge apaelhant dos cilindres, e que le movement rotatiu se fa per correja ligada a un motor o per un palanc modut per traccion animala. Lo chuc de cana (veson) cola enseguida dins una regòla fins una granda ola en forma de parabòla (2 a 3 mètres de diamètre) al dessús d'un forn que lo combustible es la bagassa secada. Lo chuc es chaufat per far evaporar l'aiga dins une succession d'olas. Lo transvasament successiu permet de levar la mai granda partida dels rèstes de cana encara presents dins lo chuc. Lo siròp es ensegida refrejit per formar de pans.
Lo processús de fabricacion du siròp de cana es gaireben identic, amb una durada de cosseson mai corta, qui donne un produit fini liquide plutôt que solide. Aquel tipe de produccion es encara realizada de biais artesanal en Florida, per d'associacions o particulars, mai sovent dins l'encastre de la conservacion du patrimòni cultural e tradicional.
Aquel tipe de sucre de cana non rafinat conten encara una granda partida de sa melassa.
Sosproduchs[modificar | modificar la font]
Bagassa[modificar | modificar la font]
La bagassa es compausada de rèstes fibroses eissits del trissatge de la cana de sucre copada per l'extraccion du chuc de cana. La bagassa representa prp 30 % del pes de cana copada menada en usina. Lo taus d'umiditat se situa entre 40 e 50 %, e conten encara una pichona quantitat de sucre residual. La bagassa secada es compausada per mitat de cellulòsa, l'autre mitat essent subretot de l'emicellulòsa e de linhina.
La produccion mondiala de bagassa se situa entre 250 e 350 milions de tonas per an. Prèp 60 % d'aquela produccion es utilizada coma combustible dins las sucreriás[24], per caufar de forns e per la produccion d'electricitat (produccion de vapor per combustion dins una caudièra ligada a un turboalternator), produsent l'alimentacion energetica de l'unitat de transformacion, que fonciona gaireben en autosufiséncia energetica. Fòra de las sucreriás, la bagassa tanben se brutla dins de centralas de bagassa per produire de calor e d'electricitat[25],[26]. Lo rèste de bagassa non utilizat coma combustible pòt servir a la fabricacion de papièr, de panèls de particuls, de liechièra animals, de noirritura pel bestial, de basa de compòst, eca.
chuc de cana[modificar | modificar la font]
Lo chuc de cana se trai per passatge de tijas de cana de sucre dins una premsa. Lo veson conten 70 % d'aiga, 14 % de sacaròsa, 14 % de matèria linhosa e 2 % d'impuretats. Se consoma coma bevenda dins fòrça païses.
Se produch de biais artesanl e en sucreriá, lo chuc de cana fa l'objècte d'una evaporacion, condusent al siròp, qu'es clarificat puèi concentrat per n'extraire lo sucre cristallizat brut, la cassonada. La cassonada dona de sucre brun, que pòt èsser comercializat dirèctament o transformat en sucre blanc dins une rafinariá. Lo veson pòt tanben far l'objècte d'una fermentacion e d'una distillacion, per obtenir lo rom agricòl.
Melassa[modificar | modificar la font]
La melassa es lo rèste liquid aprèp extraccion del sucre del chuc de la cana. La melassa es encara fòrça sucrada, negrenca e viscosa. Conten encora una quantitat flaca de sucre, de vitamina B6 e de minerals (calci, magnesi, potassi e fèrre). Pòt far l'objècte d'una fermentacion e d'una distillacion, per produire lo rom industrial.
La melassa pòt tanben èsser fermentada e distillada per la produccion d'alcòl pur o d'etanòl, per de fins farmaceuticas o, totjorn mai, de biocarburant, carburant per veïculs (de biais totjorn mai important subretot al Brasil). Aquela fermentacion pòt tanben permetre la produccion d'acetona, de gliceròl e d'acid citric[27].
La melassa tanben utilizada per l'alimentacion umana o per l'alimentacion del bestial (sovent mesclat a la bagassa). Es tanbeni utilizada coma aliment de basa per la cultura de levura del fornièr
La melassa pòt servir per ralentir la solidificacion d'una colada de ciment Portland per que la colada venenta li cole plan malgrat un delai de qualques jorns.
La melassa pòt tanben servir d'engrais, entre autre coma abondament dins los camps de cana de sucra.
Autres usatges[modificar | modificar la font]
Cana de taula[modificar | modificar la font]
Las tijas de cana de sucre servisson tanben dirèctament pet l'alimentacion umana, coma lecariá. La moselha extèrne fòrça dura es levada, e lo troç de cana es copat en quatre dins lo sens vertical per èsser mastegat.
Produccion d’etanòl[modificar | modificar la font]
La cultura de la cana se desvelopa fòrça al Brasil, per la produccion de biocarburant.
Aspects economics[modificar | modificar la font]
Mai de cent païses sus 130 000 km² ne fan butar. Los vint primièrs an reculhits 1 218 milions de tonas en 2003, siá 91 % du total. Los mai grands productors son Brasil, Índia e China.
Lo mai important productor de sucre de cana europèu es lo grop Quartier Français, que lo sètge social se trapa a Sainte-Suzanne, a La Reünion.
La concuréncia del Bledarava de sucre ès granda, mas los rendements son mai flacs, en particular en comparason des produccions en païses tropicals mecanizat dispausant d'un clima favorable. La cultura de la cana de sucre coneguèt tresòls e crisis pendent la seuna istòria (abolicion de l'esclavatge, espandiement de malautiás e parasits, desvolopament de bledarava de sucre, eca.), mas tanben del fòrt vam recent dels biocarburants.
Istòria[modificar | modificar la font]
La cana de sucre es coneguda dempuèi la preïstòria (Neolitic), e seriá originari de Nòva Guinèa o d'Indochina. Sa cultura s'espandiguèt progressivament a las illas a l'entorn, puèi arribèt l'Índia e en China. L'extraccion del sucre de cana es atestada en China gaireben sièis sègles abans Jèsus Crist. Es l'expedicion d'Alexandre lo Grand fins a l'Indus vèrs -325 que la faguèt coneisser pel primièr cop als Europèus, i a se traça dins los escrichs de Nearc.
Foguèt importada en Pèrsia vèrs lo sègle VI. Dempuèi lo sègle VII, los Arabis l'introduguèron dempuèi Pèrsia dins l'ensems dels territòris qu'occupavan, coma Chipre, Creta, fins en Espanha pendent lo sègle VIII. L'expleitacion d'aquelas grandas plantacions foguèt realizada per d'esclaus, biais de produccion que persistèt fins a l'abolicion de l'esclavatge. L'Occident tornèt descobrir lo sucre amb las crosadas.
Aquel produch demorèt lontemps en Euròpa vendut pels apoticaires (que lo nom latin Saccharum officinarum). Sempuèi lo sègle XIII, l'intensificacion del comèrci, lo gost del luxe e la nòva clasa borgesa dins las vilas n'espandiguèt l'usatge.
Foguèron la vilas mercandas italianas, Venècia e Gènoa en primièr, que ne faguèron lo comèrci amb l'Orient. Lo sucre èra comprat dins los establiments del Levant mas los comerçants italians implantèron tanben de colonias de plantacion suls bòrds de la mar Nègra e dins las illas mediterranèas.
La prisa de Constantinòple pels Turcs arrestèt lo comèrci amb la mar Negra e las vilas italianas tobèron alara d'autres centres de produccion: la cana ja cultivada dins las possessions mediterranèas, illas Balearas, Sud de l'Espanha e du Portugal foguèt introducha dins las Nòvas illas d'atlanticas recentament descobertas (Canàrias) puèi dins las conquèstas de las Índias occidentalas.
La cana de sucre foguèt introducha dins las Antilhas per Cristòl Colomb pendent lo seu segond viatge en 1493, que mercé al clima favorable la cultura leu prosperèt. Aquela cultura que damanda fòrça man d'òbra alimentèt le trafec dels esclaus venent d'Africa.
La propagacion de la cana, que se fa pron aisidament per rebrot, atenguèt lèu tota l'America centrala, subretot Sant Domingo, Cuba, Mexic e Loïsiana. Totes los clones intodisits a l'origina venián de bacin mediterranèu, mas al sègle XIX de nòvas introduccions se faguèron dempuèi Tahiti e Java. La celèbra expedicion del Bounty capitanejada per Bligh en 1787-1789 aviá per objectiu de menar de Tahiti fins a Jamaica des brots de cana de sucre e d'arbre de pan.
Al sègle XVII, la cultura de la cana se generalizèt dins las colonias francesas. Dins De l'esprit des lois, Montesquieu caricatura la defensa dels expleitants sucrièrs esclavagistas: « Lo sucre seriá trò car, s'o fasiám pas cultivar la planta per d'esclaus ».
La Revolucion francesa perturbèt lo transpòrt maritime del sucre eissit de la cana amb las colonias. Puèi al començament del sègle XIX, lo Blocus continental instaurat per l'empèri napoleonian contra Anglatèrra provoquèt un aument del prètz. La sucre de Bledarava se desvolopèt e concurrença dempuèi la cana de sucre.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ FAO, 2008.
- ↑ FAO, en linha].
- ↑ http://www.maep.gov.mg/filtecanesucre.htm
- ↑ al contrari de las mai Graminèas, la mesolha demòra.
- ↑ , [lien=http://umr-pia.cirad.fr/recherche/pcanne.html Analisi citogenetic de la cana a sucre](Centre de cooperacion internacionala en recerca agronomica per lo desvelopament (
- ↑ http://www.patentstorm.us/patents/6543373/description.html
- ↑ http://www.canne-progres.com/irrigation/irrigation-03.pdf
- ↑ http://www.afcas.info/documents/t3a-a-31_ABDEL-AZIZ.pdf
- ↑ http://www.canne-progres.com/irrigation/irrigation-05.pdf
- ↑ http://www.vohikala.net/telecharger/canne-a-sucre.pdf
- ↑ http://www.unctad.org/infocomm/francais/sucre/culture.htm
- ↑ http://www.canne-progres.com/fertilisation/fertil_azote.php
- ↑ Yamada, Y., Hoshino, K. & Ishikawa, T. (1998). "Gluconacetobacter corrig. (Gluconoacetobacter [sic]). In Validation of Publication of New Names and New Combinations Previously Effectively Published Outside the IJSB, List no. 64. Int J Syst Bacteriol 48:327-328.
- ↑ Z. Dong et al., A Nitrogen-Fixing Endophyte of Sugarcane Stems (A New Role for the Apoplast), Plant Physiology, 1994, Vol 105, Issue 4 1139-1147
- ↑ R. M. Boddey, S. Urquiaga, V. Reis and J. Döbereiner, Biological nitrogen fixation associated with sugar cane, Plant and Soil, Volume 137, Number 1 / November, 1991
- ↑ http://www.canne-progres.com/fertilisation/fertil_phosphore.php
- ↑ http://www.epa.gov/gmpo/cac/pdf/mtng-feb-08-sugarcane-production-recom.pdf
- ↑ http://www.fao.org/docrep/008/y5998e/y5998e0c.htm
- ↑ http://www.canne-progres.com/fertilisation/fertil_potassium.php
- ↑ "canne-progres">http://www.canne-progres.com/fertilisation/fertil_calcium.php
- ↑ 21,0 et 21,1 http://www.reunion.chambagri.fr/-Canne-a-sucre-
- ↑ http://www.mvad-reunion.org/FCKeditorFiles/File/fiches/cult_canne_sucre.pdf
- ↑ (fr)Voyage aux Isles, J.-B. Labat, intro. Michel Le Bris, (Phébus Libretto, Paris, 1993)
- ↑ "FAO">FAO
- ↑ Sucreriá de Bois-Rouge
- ↑ « L'usina sucrièra de deman se bastit a Savannah », L'Express.
- ↑ (fr)John Emsley; Guide des produits chimiques à l'usage du particulier; ed: Odile Jacob; París; juin de 1996; p:32-33
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Marie-Galante, terre d'histoire sucrière, H. et D. Parisis, et B. Genet, préface d'Alain Buffon, Ed. Parisis, 2005, (220 pages), ISBN 2-9526427-0-2
- (fr)Esclaves de la canne à sucre : Engagés et planteurs à Nossi-Bé, Madagascar 1850-1880, J-E Monnier, L'Harmattan 2006, 310 pp., préface de V. Joly (ISBN 978-2296009745)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Sucre Etic - ONG especializada dins le sector sucre-etanòl suls aspèctes socials, comunautaris e environamentals
- (fr)Lo Centre tecnic de la cana de du sucre (CTCS) e la filièra cana-sucre-rum a la Martinica
- (fr)L'actualitat de la cana de sucre a La Reünion
- (fr)Sucre: informacions e analisis sul site d'Agritrade
- (fr)La genetica de la cana de sucre sul site de l'UMR-PIA
- (fr)Documents de l'INRA Antilles-Guyane sus la cana de sucre : [1] e [2]
- (fr)La cana de sucre coma energia renovelabla en Guadelopa
- (fr)Dossièr, sul site del Centre Acer, sua la cana de sucre e las proprietats del seus sosproduchs
- Lo Musèu del sucre a Maurici


text:
1511
Aquesta pagina concernís l'an 1511 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Portugal[modificar | modificar la font]
Conquista de Malacca dins la peninsula indiana.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de julhet - Giorgio Vasari, pintor, arquitècte e escrivan italian (m. 1574)
- Andrea Amati, laütièr lombard (m. 1580)
- Francisco de Orellana, explorator espanhòl (m. 1546)
- Miguel Servet, mètge e teologian espanhòu.


text:
Franz Xaver Wolfgang Mozart
Franz Xaver Wolfgang Mozart (Viena, lo 26 de julhet de 1791 - Kartlsbad, uèi Karlovy Vary en Boèmia, lo 29 de julhet de 1844) que ho un compositor de la debuta de l'èra romantica, pianista e cap d'orquètre austriac, hilh deu famós compositor Wolfgang Amadeus Mozart. Que conegó chic de temps lo son pair qui's morí quan èra enqüèra pas sonque un chin.
Qu'arrecebó ua excellenta educacion musicau auprès deus famós compositors Antonio Salieri e Johann Nepomuk Hummel mes, a maugrat de la soa carrièra seriosa de musician, que viscó tota la soa vita dab lo pes de la fama deu son pair.
Que ho un deus 50 compositors qui contribuin a las 50 variacions suber un tema de Diabelli.


text:
I a un sol terrenh que l’esquèrra francesa non respond al FN, es lo terrenh que peta coma lo nas al mièg de la figura, l’emplec del mot nacion.
La nacion del FN es la nacion dels autres partits franceses, sense cap d’excepcion (benlèu certans ecologistas, fins ara majoritaris dins Europe Écologie Les Verts).
La nacion que vòli parlar es aquela dels antropològues, e non pas de la manipulacion d’unes Ernest Renan o Maurice Barrès, qu’an mesclat lo juridic e l’antropologic en crear lo concepte francés de nacion ; aquela nacion francesa es una engana de sciéncias politicas francesas, per amagar l’expansionisme parisenc suls territòris que los locutors de lenga bretona se son apropriats, suls territòris de lenga còrsa, suls territòris de lenga germanica (assimilats per las guèrras de 1870/1914-18/chaples de 1918/1939-45), territòris de lenga francoprovençala (assimilats per marridatge e per referèndum manipulat, 1860 en Savòia), territòris dels locutors de l’enga neerlandesa (assimilats per guèrras e maridatges), territòris dels locutors de lengas basca e catalana (assimilats per un tractat internacional indigne, Loís XIVen), territòris dels locutors de lenga occitana (assimilats per guèrras dempuèi 1242, dinca 1860 pel referèndum manipulat a Niça). [podèm tanben listar totes las nacion qu’an pas de territòris en fRANÇA de uèi : josius, armenians, rròms, amazigh, migrants de las ancianas colonias d’oltra-mar o migrants de las colonias actualas d’oltra-mar – caraïbs, Réunion, Kanaki, Polinèsia, Mayotte, etc.].
Pendent los moments de l’assimilacionisme francés, extension territoriala reiala, se parlava pas de nacion, lo concepte de nacion s’es vengut installar sobre los territòris de conquèsta del maine reial, per una gentalha borgesa parisenca qu’i trapava un mercat per sos afars, tal que los amics del rei un còp èra ; se remplaçava una casta a la sang dicha blava per una autra comerçanta. Son los revolucionaris del segond moment qu’an enganat los pòbles, près per èstre assimilats, en lor enlevat lo dreit democratic de parlar lor lenga per viure dins un Estat especial qu’auriá degut èstre plurilingüe e un exemple per la futura union dels pòbles europèus, tal que Napoleon l’auriá poscut fabricar sense armada ; las armadas napoleonianas èran una necessitat per rason d’aiçò de la mescla entre los dreits ciutadans e l’antropologia, entre las identitats nacionalas e lo dreit comun d’un Estat qu’auriá poscut èstre aquel dels Dreits de l’Òme e que’es jamai estat masque son contrari, pauc impòrta los regimes.
Las consequéncias per la republica (I, II, III, IV, Vena) en fRANÇA son dins un emplec del mot ‘nation’ qu’engana los ciutadans, al FN coma dins los autres partit. Es encara piège a esquèrra perqué zo refúsan d’o veire, e d’o pensar coma lo fren lo mai grand per desvolopar politica sociala pels pòbles de fRANÇA.
Lo populisme d’esquèrra es nacional-expansionista, tal que lo FN, o lo provincialisme d’un autre temps per las ligues, l’extrèma dreita novèla.
La fòto l’explica plan, los braçes grands duberts son los braçes de l’uniformizacion en lenga francesa (leis, mèdias, escòla, armada, polícia, universitat, recèrca, etc.) e la destruccion de las lengas dels pòbles de fRANÇA ; es lo poton de la mòrt dels pòbles e de la diversitat dels pòbles ; es lo punt de vista del Partido Popular («Lo PP es un modèl per l’UMP» segon Alain Juppé) o de Ciutadanos (esquèrra nacional-expansionista espanhòla), dos partits que fan la guèrra a l’occitan en Espanha actualament.
Respondre al FN passa per unes esclariments de l’emplec del mot nation en fRANÇA. Çò qu’es encara d’esperar en fRANÇA, car pel moment nacionalisme vòl dire expansionisme parisenc per destrusir la diversitat, una expansion suls territòris que i vívon dels pòbles orpimits.
-°-
Complement de Mediapart : «Le 20 septembre, dans un débat sur la chaîne locale LCM, Stéphane Ravier a d'ailleurs fait mine de se placer du côté des Fralib. «Je trouve que ces employés sont quand même assez patients (d')avoir reçu au sein de leur entreprise les responsables de cette situation (...). Le Front national lui se positionne sur un Etat régulateur, protecteur, qui nous libérera de cette ultra-mondialisation»
L’Estat protector es la sonçaina del nacional-expansionisme francés, es la linha maginòt qu’avèm sempre de suportar. L’Estat protector s’exprimís tanben dins los rengs dels sindicalistas franceses, per exemple de l’Éducation Nationale (FO o UNSA o FSU), mas pas cap a agut l’idèa de las autonomias dels collògis e licèus, ambe per exemple l’eleccion de la direccion dels establiments dementre lo collègi electoral dels professors. Actualament es çò que se fa en Catalonha.
L’Estat protector es un fantasme, per que l’Estat centralista damorèsse, per mantunes previlègis, reials o republicans.
Per çò que concernís la mondializacion, cal èstre segur que lo centralisme i a trapat tanben una sorga de finançament, e dins los territòris sobmetuts, i a trapat la man-d’òbra de son expansionisme d’oltra-mar, jà avèm una mondializacion version francesa.
Se la mondializacion actuala pausa un problèma, es perqué lo sistèma parisenc a destrusit tot tipe de solidaritat al nivèl de las nacions sobmetudas, en installar una ciutadanetat – un sistèma juridic- qu’a abandonat los pòbles al nivèl d’esclaus d’una tecnocracia pel sistèma centralista, per la fòrça de las armas o de las escòlas de «service public», escòlas que son clarament un servici a l’Estat central, ideologicament fabricadas per aver sobmetudas, ambe escolans que posquèssen votar FN o FdG.
Quí dins son programa electoral installarà una linha sobre las ajudas que l’Estat donarà per crear cooperativa de produccion ? Quí dins los programas electorals installarà un poder legal per ajudar las economias en regions occitanas ?
-°-
La lenga segon France Culture... E se parla de l'accent : e pensatz pas que cal anar abans l'accent, del costat de las lengas mesprezadas per la 'culture' francesa ?
La mapa aquela es presentada sobre lo site Internet del CR de Ròse-Alps, a jamai ameritat un papièr, aprèp lo vòt istoric de 2009.
Los accents son mai o mens suportables, aquò’s amusents, diversisents per unes mèdias al òrdre del nacional-epansionisme lingüistic parisenc ; las lengas es … una vision de destruccion de l’Estat, car l’Estat dèu èstre monolingüe, senon cal qu’existèssen formacions independentistas per lor far la guèrra ideologica.


text:
Ploveur
Ploveur en breton (Plomeur en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Plomeur ven del breton Plo (Parròquia) e Meur (Granda). La municipalitat de Plomeur englobava fins a la la municipalitat del Guilvinec.
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675.
Le nom de Plomeur vient du breton Plo (Paroisse) et Meur (Grande). La commune de Plomeur englobait jusqu'au Mes invalid (août) la commune du Guilvinec.
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675.


text:
Eth sindic d’Aran, Francés Boya, a parlat clar. Ei eth moment de deféner er Estatut aprovat pera majoria des aranesi e es araneses, perque garantís eth nòste dret d’autonomia e era lengua pròpria, er aranés, aué en ua situacion d’incertesa pes recorsi d’inconstitucionalitat presentadi peth PP ath Tribunau Constitucionau. Ua demana ara quau s’aurien de híger es principaus fòrces politiques d’Aran entà hiscar ara retirada d’aguesti recorsi. Atau ac a manifestat en marc dera commemoracion deth 30au aniversari dera constitucion deth Conselh Generau Provisionau entà reivindicar era reinstauracion dera maxima institucion d’autogovèrn dera Val d’Aran. Peth sòn interès, reprodusisqui ara seguida era intervencion deth Sindic.
INTERVENCION DETH SINDIC D’ARAN EN ACTE DE COMMEMORACION DETH 30AU ANIVERSARI DETH CONSELH GENERAU PROVISIONAU (Aran, 2 de deseme de 2009)
Aué èm ací peth coratge d’ues persones que, sense mieis ne recorsi, mès damb tota era illusion e eth desir de hèr justícia istorica, entestèren en 1979 era reivindicacion democratica entà qu’Aran recuperèsse es sues institucions d’augovèrn per miei deth Conselh Generau d’Aran, reinstaurat ara fin en 1991. Èm ací en aunor ath sòn prètzhèt, qu’a permetut possar un moviment autonomista neishut hè dejà 30 ans e qu’a desembocat en un present d’assolidament e arrefortilhament der autogovèrn dera Val d’Aran en ua Catalonha modèrna, en ua Espanha plurau e democratica.
Coma aué, ère tanben un 2 de deseme, mès der an 1979. Alavetz, fòrça des presents ací s’amassèren ena Casa dera Vila de Vielha ena prumèra session deth Conselh Generau Provisionau, dempús dera sua constitucion eth 2 de seteme ena glèisa de Santa Maria de Cap d’Aran. Ena aguesta amassada de deseme, Arturo Calbetó siguec escuelhut secretari generau e, entre d’auti punts, s’aprovèc qu’era casa deth Senhor d’Arròs siguesse era sedença deth Conselh Generau Provisionau. S’acordèc dotar ath Conselh d’un umil pressupòst de 300.000 pessetes. Aguest ei un petit exemple que servís entà illustrar eth contèxte en qué dèc lum ath Conselh Provisionau. Tot ère per hèr e tot ère possible, coma diderie eth poèta. Se tractaue de començar de nau, de reempréner er hiu dera istòria, talhat en 1834, quan era Reiau Cedula abolic es institucions pròpries.
Artenhuda era majoria d’edat e quan, seguint er exemple, enguan a artenhut per prumèr viatge un pressupòst de 30 milions d’èuros, eth Conselh Generau d’Aran se sent damb era obligacion de reconéisher eth trabalh de toti aqueri qu’an precedit eth sòn prètzhèt, coma govèrn dera Val d’Aran, coma eth govèrn mès propèr des aranesi e es araneses amassa damb es ajuntaments, des que celebrèrem tanben, eth passat mes de mai, eth trentau aniversari.
Quan tot ère per hèr, quan, tot just, era democràcia daue es prumèri passi, es cargues elèctes locaus dèren eth pas decisiu entà sajar de recuperar eth camin perdut der autogovèrn, que non vedec era prumèra lei de regim especiau dempús de dètz longui ans de negociacion damb era Generalitat. Deishatz-me, en aguest punt, reconéisher enes persones d’Arturo Calbetó, Emilio Medan e Francisco Berdié, secretari generau e sots-secretaris deth Conselh Provisionau, respectivament, es lideratges e era capacitat des qu’amièren a bon pòrt es desirs deth pòble aranés entà tornar a èster, entà non pèrder era consciéncia de saber qu’èm vius, qu’èm ací e que i volem seguir damb totes es conseqüéncies.
Totun, aué podem assegurar damb gòi qu’eth camin dubèrt hè trenta ans ei fèrm e ben traçat, perque eth pòble aranés a decidit damb era sua volentat inquebrantabla de seguir-le amassa coma ua comunautat liura d’iguals, que vò pervíuer, en contèxte dera globalizacion, damb era sua identitat mès pregona e autentica e, per aquerò, mès valurosa, en passar de generacion en generacion, a trauèrs de persones de provenences ben dispariones en cultura, ideologia, classe o religion.
An passat 30 ans d’ençà dera constitucion deth Conselh Generau Provisionau. An passat lèu 20 ans d’ençà dera aprobacion dera lei d’Aran de 1990. Consolidat eth Conselh Generau d’Aran, ara èm en plen procès de revision dera norma de regim especiau entà assegurar er autogovèrn e aumentar era sua capacitat entà exercir es competéncies damb mès e mielhors garanties ath servici deth benestar des ciutadans e es ciutadanes.
En aguest periòde fructifèr entar autogovèrn, eth Conselh Generau a anat aquerit diuèrses competéncies en matèries plan fonamentaus entara vida vidanta des persones. Ara, en aguesta naua etapa, volem garantir era prestacion eficaça des servicis, sustot en aguesti moments de dificultats economiques entà fòrça familhes. Er autogovèrn non ei pas ua finalitat en si, senon qu’ei un mejan entà mielhorar es condicions de vida des persones a compdar dera proximitat, que permet dar compde de forma lèu immediata des decisions prenudes coma govèrn.
Se tracte, totun, d’apregondir eth marc der autogovèrn coma era expression dera volentat d’èster d’un pòble e de mielhorar eth bon servici as persones que viuen e trabalhen en Aran.
Permetetz-me, totun, de hèr ua referéncia ath moment actuau en qué mos trapam, quan er Estatut que mos a de perméter revisar e actualizar eth règim especiau se tròbe ara demora d’ua seténcia deth Tribunau Constitucionau qu’a de resòlver es recorsi d’inconstitucionalitat presentadi per un partit politic, dempús de tres ans d’ençà dera aprobacion dera norma en Parlament e enes Còrts e en referèndum peth pòble de Catalonha, a on tanben i cau includir ath pòble d’Aran. La voi hèr, aguesta referéncia, perque eth debat generat ar entorn dera “dignitat de Catalonha” afècte tanben ar autogovèrn aranés. Voi díder qu’era dignitat de Catalonha ei tanben era dignitat dera Val d’Aran, perque es recorsi interposadi s’adrecen tanben contra era identitat aranesa, er autogovèrn e era lengua pròpria. Tota ua afrenta contra era dignitat d’Aran e era sua lengua, que merite era desaprobacion deth Govèrn d’Aran e era sua demana entà retirar aguesti recorsi en Tribunau Constitucionau.
Voi profitar entà hèr ua crida a favor der Estatut, perque garantís eth dret d’autonomia d’Aran. Deféner er Estatut vò díder desvolopar un mielhor autogovèrn per miei d’ua naua lei de regim especiau. Deféner er Estatut vò díder garantir, per miei dera Lei d’Educacion, qu’er aranés sigue era lengua veïculara dera escòla. Deféner er Estatut vò díder arténher, per prumèr viatge, ua Lei der Aranés, er auantprojècte dera quau eth Govèrn dera Generalitat a elaborat entà desplegar era normalizacion complèta dera lengua en Aran e era sua promocion en Catalonha, coma lengua oficiau, segontes establís eth madeish Estatut.
Eth coratge demostrat pes que hè trenta ans s’anticipèren ath règim d’autonomia deth quau aué gaudim mos a de possar a deféner damb era madeisha veeméncia, fòrça e sapiença çò que mos aperten coma pòble que se bastís cada dia e se projècte en futur a favor des persones que, en cada moment, son e hèn Aran. Aqueth ei eth sòn exemple, aguest ei eth nòste prètzhèt.


text:
Comission Europèa
La Comission Europèa es una institucion politicament independenta que baileja lo poder executiu de l'Union Europèa (UE). Son objectiu principal es de prepausa la legislacion, las politicas e los programas d'accion e tanben es responsabla d'aplicar las decisions del Parlament Europèu e del Conselh de l'Union Europèa. Lo tèrme de Comission fa referéncia als membres de la Comission, anomenats Comissaris, designats pels 28 Estats membres e lo Parlament, mas fa referéncia tanben a la pròpria institucion e a son personal. L'actuala Comission Europèa es presidida per Jean-Claude Juncker dempuèi 2014.


text:
18/01/2015
Parlem nòstra lenga en genier sur radiò Bergerac 95
L'emission de genier animada per Joan-Claudi Dugros e Jean-Pierre Drilhol sera consacrada a la toponimia occitana, a Maria de Ventadorn, nascuda de Turenne e a las actualitats literàrias e musicalas.
De escotar sur http://www.bergerac95.fr/index.php?category/Emissions/Par...
09:54 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
13/01/2015
Dictée occitane à Périgueux
La première édition de « La dictada occitana » en février 2014 avait été un succès qui appelle désormais la création d'un rendez-vous annuel dans le cadre du projet « Escriure en òc, encontras, dictada e project d'escriture ». Cette manifestation, coorganisée par l'Agence Culturelle Dordogne Périgord et Novelum-IEO Périgord, avec le soutien de la ville de Périgueux et le Conseil Général se déroulera dans les locaux de la bibliothèque de Périgueux.
« La quarantaine d'ateliers de langue et de culture occitanes de Dordogne accueille souvent des personnes qui veulent aussi écrire la langue. D'ailleurs, certains le font régulièrement dans les revues occitanes périgourdines comme Paraulas de Novelum, La revue du Bornat, Las Bonas Lengas, Plumas d'òc. », déclare l'un des organisateurs Olivier Pigeassou de Novelum.
« L'an passat, fuguèrem un pauc surpres dau succes de la dictada. Questa annada, l'amassada se debanara entau: d'en prumier, la famosa dictada en occitan emb dos textes en lengadocian e lemosin, los dos dialectes occitans de Perigòrd. Puei, anem presentar lo project « A l'entorn dau conte », destinat a tots los apreneires d'occitan de Perigòrd : adultes, escolaris. En Perigòrd, i a una vielha tradicion de conte, de velhadas. Avem tot un fum de contaires en occitan que escriven, se produsen sur scena e fan venir dau monde. Volem persegre quela tradicion e balhar la possibilitat a dau monde de far coneisser lor trabalh. Lo conte que ganhara lo prumier premi dau concors, anem zo publicar dins un libre de conte que sem a preparar( contes d'Aüei e de doman tòme2). Queu rendetz-vos annuau es tanben l'occasion de far veire «en viu » de las creacions, coma per exemple l'espectacle « Meitat de Gal » dau grope de « Passaires de lenga » e de descubrir las noveutats literarias o musicalas coma lo noveu duò « Anem » de Nicolas Peuch e Lucie Roulet. ».
A noter sur vos tablettes, dictée occitane le samedi 7 février de 13h30 à 18 h à la bibliothèque de Périgueux ( Amphitéâtre Jean Moulin). Ouvert aux ateliers de langue occitane et à tous les amis de tous âges de la langue d'òc qui aiment la lire et l'écrire. Deux textes seront lus, l'un en languedocien, l'autre en limousin, ainsi, les deux dialectes parlés en Périgord seront représentés.
Renseignements et réservations à l'Agence Culturelle, Sébastien Girard, 0553064000 et s.girard@culturedordogne.fr.
Denis Gilabert.
Photo: Gilbert Bourgeois et ses "apreneires" à l'atelier écriture, lors de la Dictada 2014.
19:53 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Onte aprener e parlar la lenga -les cours | Lien permanent | Commentaires (2)
12/01/2015
Bal traditionnel à Condat sur Vézère
Le 16 janvier à 20 h 30, comme tous les 3èmes vendredis du mois, Condat Animations organise une scène ouverte pour les musiciens traditionnels à la salle des fêtes avec initiation aux danses traditionnelles.
Pour plus d’informations, contactez Félicie Verbruggen 06.62.98.59.40 ou Myriam Roudierau 06.29.30.67.00 ou Hélène Lasternas au 06.32.72.59.44.
Courriel : Condat.animations@orange.fr
18:06 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Café òc pour l'ASCO
Lo primièr Cafe Òc de l’annada se debanarà lo 15 de genièr sus las 8 e mièja del ser al cafe « La lune poivre » al 5 de la carrièra JJ Rousseau a Sarlat.
L’animacion serà assegurada per lo Joan-Loís Orazio que nos parlarà del subjècte de son darrièr libre, "Orquidéas salvatjas del Perigòrd".
Una granda serada de botanica a pas mancar.
Infò mandada per Sergi Lespinasse
18:04 Publié dans Actualitats, actualité, Cafès oc e sites internet | Lien permanent | Commentaires (0)
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 18 de genier 2015
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que l'emission dau diumenc 18 de genier a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera consacrada au poeta e escrivaire Marceu Esqieu, fondator de l' Escòla Occitana d'Estiu, mai a l'escrivaire avairon Ives Roqueta que venen de morir en quela debuta d'annada.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
17:57 Publié dans Actualitats, actualité, Literatura en òc, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Batalha dei Termopilas
La batalha dei Termopilas foguèt una batalha de la Segonda Guèrra Medica qu'aguèt luòc en 480 avC. Se debanèt entre una fòrça de ciutats grègas dirigida per lo rèi d'Esparta Leonidas Ier (7 000 òmes) e l'armada de l'Empèri Pèrsa de Xèrxes Ier (unei desenaus d'òmes). Après tres jorns de resisténcia e de pèrdas considerablas per l'armada pèrsa, lei fòrças grègas foguèron quasi enceucladas e se deguèron replegar. Pasmens, lo còrs dei soudats d'Esparta, compausats de 300 combatents, demorèt sus lo prat batalhier ambé quauqueis aliats per protegir la retirada dau rèsta de l'armada grèga e foguèt anientat.


text:
En 1952 venguèt general, en atenhent la carga maxima de General d'Armada en 1961. Durant lo govèrn de João Goulart participèt a la repression dels movements d'estudiants, e foguèt alunhat del comando de la 4ena Armada. Tre 1963 participèt a la conspiracion que depausèt João Goulart a travèrs d'un còp d'Estat. Durant lo govèrn del marescal Humberto de Alencar Castello Branco, Costa e Silva venguèt Ministre de la Guèrra e s'aprochèt dels militars de la « linha dura ».
Costa e Silva, candidat unic a la succession de Castello Blanco, foguèt elegit indirèctament (sensa la participacion del pòble) per lo Congrès Nacional Brasilièr en 1966. Assumiguèt lo govèrn lo 15 de març de 1967.
Durant lo sieu govèrn, s'amplifiquèron las manifestacions, principalament d'estudiants contra lo regim militar, qu'aguèron per responsa l'aumentacion de la repression.


text:
Vida extraterrèstra
La vida extraterrèstra es tota mèna de vida qu'es pas originària de la Tèrra. Es lo tèma d'estudi de l'astrobiologia, e la seuna existéncia encara es ipotetica. Existís cap de pròva de vida extraterrèstra que siá largament acceptada per la comunautat scientifica.
Fòrça scientífics creson que s'existís la vida extraterrèstra, poiriá venir de biais independent de diferents punts de l'univèrs. Una teoria alternativa es la panspermia, que suggerís que la vida poirá aver aparegut en un sol punt e aprèp s'espendiguèt per las planetas abitablas. Aquelas doas ipotèsis s'exclusisson pas. L'estudi de la vida extratèrrestra se nomena astrobiologia, exobiologia o xenobiologia. Se supausa que las formas de vida extraterrèstra van de creaturas intelligentas fins a de formas de vida a l'escala bacteriana.
S'es suggerit que qualques luòcs poirián aver tengut o contunhan d'aver de formas de vida, coma la Mart, satellits naturals de Jupitèr o Saturne (per exemple, Euròpa, Encelad o Titan, e mai recentament Gliese 581c, l'unica planeta extrasolara coneguda que se tròba dins la zòna abitable de la seuna estela, e que se prediguèt qu'a aiga liquida).
Somari
Possiblas basas de la vida extraterrèstra[modificar | modificar la font]
Bioquimia[modificar | modificar la font]
Tota forma de vida terrèstra es basada sus una dissolucion de carbòni en aiga ont se passan las reaccions bioquimicas. Aquela combinason d'aiga e carbòni poiriá aver format de creaturas mai o mens similaras dins d'autras planetas. Coma la Tèrra (e per extension tota forma de vida sus Tèrra) es compausada de "polsa cosmica", o de matèria formada a partir de supernovas, es evident que las milions d'estelas que se pòdon veire dempuèi de la Tèrra se formèron a partir del meteis tipe de particulas. La combinason de carbòni e d'aiga de biais quimic (CH2O)n, es la forma quimica dels sucres e provesís l'energia de que depend la vida animala (subretot per mitat de l'oxidacion de Glucòsa, un sucre exacarbonic). Tanben crèa d'elements estructurals per a la vida (com lo sucre ribòsa, un sucre pentacarbonic, a las moleculas d'ADN e ARN). Los vegetals extrason d'energia de la conversion d'energia luminica en energia quimica mejans la fotosintèsi. La vida demanda de carbòni en estats redusits (derivats del metan) o subretot oxidats (oxids de carbòni). Tanben a besonh de nitrogèn coma derivat redusit de l'amoniac dins totas las proteïnas, sofre coma derivat del sulfur d'idrogèn dins qualques proteïnas essencialas, e Fosfòr oxidat en fosfats dins lo material genetic e dins la transmission d'energia. L'aiga coma dissolvent provesís l'oxigèn coma constituent de substéncias bioquimicas.
L'aiga pura es utila perque a un pH neutre, a causa de la seuna dissociacion continua entre ions d'idroxids e oxons. En consequéncia, pòt dissòlovre tant los ions metallics coma lo non metallics amb la meteissa eficacitat. E mai, lo fach que las moleculas organicas pòscan èsser o ben idrofobica (rebutadas per l'aiga) o idrofilas (solublas dins l'aiga) fa que los compausants organics pòscan s'orientar per formar de membranas impermeablas. Lo fach que l'aiga solida (Glaç) sián mens densa que l'aiga liquida significa que la glaç flauta, evitant que los oceans de la Tèrra gèlan lentament. E mai, la fòrça de Van der Waals entre las moleculas d'aiga li dona la capacitat d'emmagazinar energia pendent l'evaporacion, qu'es liberada pendent la condensacion. Aquó ajuda a temperar lo clima, refrejant los tropics e caufant los pòls, çò que contribuís a mantenir l'estabilitat termodinamica necessária per la vida.
Lo carbòni es fondamental per la vida terrèstra degut a la seuna immensa flexibilitat a l'ora de crear de ligams covalents amb una seriá d'elements non metallics, subretot lo nitrogèn, l'oxigèn e l'idrogèn. Lo dioxid de carbòni combinat amb l'aiga permet d'emmagazinar l'energia solara en sucres coma lo glucòsa. L'oxidacion de la glucòsa libèra l'energia bioquimica necessària per a alimentar la rèsta de las reaccions bioquimicas.
La capacitat de formar d'acids organics (-COOH) e basas d'amina (–NH2) li dona la possibilitat de far de reaccions desidratantas de neutralizacion per crear de longs peptids de polimèrs e proteïnas cataliticas dempuèi d'aminoacids monomèrs, e de crear a partir dels fosfats pas sonque l'ADN, la molecula gardiana de l'informacion genetica, mas tanben trifosfat d'adenosina (ATP), la principal "moneda" energetica de la vida cellulara.
Evolucion e morfologia[modificar | modificar la font]
En mai de la basa bioquimica de la vida extraterrèstra, i a una consideracion fòça granda de l'evolucion e la morfologia. L'anticipacion o sciéncia ficcion totjorn mostrèt una predileccion per las formas umanoïdas o reptilas. L'alien classic a una pel verda o grisa, amb un cap gròs, amb la tipica estructura de quatre membres amb cinc dets cadun - basicament, es un umanoïd amb un grand cervèl per indicar una grand intelligéncia. D'autres tèmas dels mites animals, coma los felins o els insèctes tanben aguèron una importància dins la representacion fictivas dels « aliens ».
Es suggerida atal una division entre las caracteristicas universalas e caracteristicas localas (estrechament restrencha). Las caracteristicas universalas son de trachs qu'evolucionèron independentament mas d'un còp sus Tèrra (e que per logica sembla pas dificil qu'aparescan) e son tan intrinsècament utils que las espècias tendon inevitablament cap a eles. Aquelas caracteristicas inclusisson lo vòl, la vista, la fotosintèsi e los membres, totas las caracteristicas qu'evoluèron mai d'un còp aquí sus Tèrra en formas divèrsas. Per exemple, i a una granda varietat d'uèlhs, qu'an totes un biais de foncionament radicalament diferent per exemple amb diferents fòcus visuals: l'espèctre visual, los infraroges, la polaritat e l'ecolocacion. Las caracteristicas localas, al contrari, son formas evolutivas basicament arbitràrias que sovent an una utilitat redusida intrinsèca (o servissent per a far quicòm que se poiriá far d'un biais diferent) e benlèu se replicaràn pas. Aquelas caracteristicas inclusisson los cinc dets dels umans e la coïncidéncia, curiosa e sovent fatala, de las vias alimentàrias e respiratòrias de fòrças animals, tot çò que rendèt possible l'evolucion del lengatge uman.
Una consideracion d'aqueles trachs son fin finala locals desfisa fòrça nocions donadas per seguras de la necessitat morfologica. L'esqueleta, essencial pels grands organismes terrèstres segon los expèrts en biologia gravitacionala, es plan segurament replicat d'una forma o d'una autra, mas la Colomna vertebrala dels vertebrats -per que siá un desenvolopament capital a la Tèrra - es benlèu local. De biais similar, es rasonable d'imaginar que las creaturas extraterrèstras pausan uòus mas las glandulas mamàrias que caracterizan los mamifèrs poirián èsser un cas excepcional.
L'idèa d'una diversitat radicala entre los supausats extraterrèstres es gaireben acceptada. Alara que fòrça exobiologistas remarcan que l'enòrme eterogeneïtat de la vida sus Tèrra fa pensar dins una diversitat encara mai granda dins l'Univèrs, d'autres apontan que l'evolucion convergenta pòt crear pro de similituds entre la vida terrèstra e extraterrèstra. Aquelas teorias prenon lo nom de "divergionisme" e "convergionisme", respectivament.
La cresença dins la vida extraterrèstra[modificar | modificar la font]
Idèas anticas, medievalas e renaissentistas[modificar | modificar la font]
Es possible qu'aguèsson una cresença dins la vida extraterrèstra los ancians d'Assiria, Egipte, Arabia, China, Babilònia, Índia e Sumèr, se cal remembrar que dins aquelas societats, la cosmologia èra subretot subrenaturala e que la nocion de vida extraterrèstra es dificila de distinguir d'aquela dels dieus, demònis e d'autres èssers pareissents. Los primièrs pensaires occidentals qu'avancèron l'idèa d'un univèrs plen d'autras planetas e, alara, possibla vida extraterrèstra. Son d'escrivans grèc Tales de Milet e lo seu estudiant Anaximandre als sègles VII e VI AbC. Los atomistas tornèron a l'idèa, argumentant qu'un univèrs infinit auriá una infinitat de monds abitats. Pasmens, la cosmologia de la Grècia antica negava la vida extraterrèstra dins un aspècte critic: l'univèrs geocentric. Promoguda per Aristòtel e codificada per Claudi Ptolemèu, aquela idèa favoriza la Tèrra e la vida terrèstra (Aristòtel negava que pòsca i aver una pluralitat de monds) e semblava far que la vida extraterrèstra siá filosoficament impossible. Dins las seunas novèlas, Lucian descriguèt los abitants de la Luna e d'autres cosses celèstes coma umanoïds, mas amb de diferéncias significativas al respècte dels umans.
Los autors de qualques òbres anticas josieus tanben considèran la vida extraterrèstra. Lo Talmud afirma qu'i a al minimom 18000 autres monds, mas dona pas gaire d'informacions sus la natura d'aqueles monds o se son fisics o esperitals. Tanben, l'exposicion medievala "Sefer HaB'rit" afirma qu'existisson las creaturas extraterrèstras mas qu'an pas lo liure albir (e son, alara, equivalents a la vida animala). Apond que los umans aurián pas a esperar que las creaturas d'autras planetas semblèsson a la vida terrèstra, coma pòdon pas esperar que las creaturas marinas semblen a las terrèstras.
La cresença indoa dins un cicle interminable de vida e reïncarnacions rebat la descripcion de multiples mondes e los seus contactes. Segon las escrituras indoas, i a d'innombrables univèrses creats per la Personalitat Suprèma de Braman per facilitat l'acompliment dels divè4xx432¢€rses desirs de las innombrablas entitats viventas. Pasmens, aquelas creacions existisson per far que las amnas confusas tornen a comprendre corrèctament lo sentit de la vida. A costat dels innombrables univèrses materials, tanben existís un mond esperital illimitat, en que las entitats viventas purificadas vivon amb una concepcion perfiècha de la vida e de la realitat suprèma. La vida d'aqueles èssers purificats se centra a l'entorn de la veneracion de la Personalitat Suprèma de Braman. Los sants amb d'aspiracions esperitalas, los devòts e los òmes sanats del mond material an recebut l'ajuda e los conselhs d'aquelas entitats viventas purificadas del mond esperital dempuèi de memòria perduda. Pasmens, l'importància d'aquelas descripcions deu èsser evaluada dins un contèxte de compreneson corrècta de la geografia e sciéncia d'aqueles temps.
Dins l'Islam la frasa de l'Alcoran "Totas las lausenjas apartenon a Dieu, Senhor de totes los monds" indica qu'i a fòrça coses celèstes e dins aqueles multiples univèrses que poirián comprene la vida extraterrèstra e quitament extradimensionala. La Sorata Al-Jinn tanben menciona l'existéncia d'un Jinn que l'estat e las capacitats actualas li venon del seu grop del cèl. Mirza Tahir Ahmad presenta una referéncia mai dirècta de l'Alcoran coma pròva que pot existir una vida en d'autras planetas. Dins lo seu libre Revelation, Rationality, Knowledge & Truth, cita lo vèrs 42:30 "E d'entre los Seus Signes i a la creacion del cèl e de la tèrra, e de tota creatura viventa (da'bbah). Progressèt dins ambedós..."; segon aquel vers existís la vida dins lo cèl. Lo meteis vèrs, "E El a lo poder de los reünir (jam-'i-him) quand El o desirará", indica la reünion de la vida terrèstra e la vida d'autras partidas de l'univèrs. Lo vèrs non precisa pas lo moment nimai lo luòc que se farà aquela reünion mas afirma qu'aquel eveniment se farà amb tota seguretat quand Dieu o desire. Cal recordar que lo tèrme arabi jam-'i-him pòt indicar tant un contacte fisic coma un contacte purament comunicatiu.
Amb l'expansion del Cristianisme dins l'occident, lo sistèma Ptolemèu foguèt l'objècte d'un larg consensus e, malgrat que la Glèisa jamai se prononcièt formalament sus la question de la vida extraterrèstra, l'idèa resultèt tacitament aberrant. En 1277, l'Evesque de París Étienne Tampier contradiguèt Aristòtel sus almens una question: Dieu poirá aver creat mai d'un mond (prenent en compte qu'es omnipotent) mas nos foguèt revelat que pas mai d'un creèt. Far un pas de mai endavant e argumentar qu'existisson los extraterrèstres èra un pas que rares s'i risquèron. Lo cardinal Nicolau de Cusa especulèt sobre l'existéncia d'extraterrèstres sus la Luna o lo Solelh.
L'invencion del telescòpi e l'ataca de Nicolau Copernic a la cosmologia geocentrica provoquèt un prigond cambi dins la pensada. Venguèt clar que la Tèrra èra pas mai qu'una planeta entre los innombrables còsses de l'univèrs, lo concèpte dels extraterrèstres recebèt un acuèlh scientific mai favorable. Se poiriá dire que l'omnipoténcia de Dieu en mai de far possibla l'existéncia d'autres monds e d'autras formas de vida, d'un biais los fasiá necessaris. Un dels mai celèbres davancièrs modèrns d'aquel concèpte es Giordano Bruno, que pausèt al sègle XVI l'idèa d'un univèrs infinit que cada estela es environada del seu sistèma solar; acabèt cremat al lenhièr per la Glèisa catolica a causa de las seunas idèas consideradas ereticas. Joan Pau II demandèt perdon per aquel acte al nom de la Glèisa catolica. Al començament del sègle XVII, l'astronòm chèc Anton Maria Schyrleus de Rheita afirmèt que "se Jupitèr a d'abitants... devon èsser mai grands e cranes que los abitants de la Tèrra, al respècte de las [caracteristicas] d'ambedoas esfèras. Lo monge dominican Tommaso Campanella escriguèt sus una raça d'extratèrrestres solars dins son òbra Civitas Solis.
Aquelas comparasons tanben apareisson dins la poesia d'aquela epòca. Dins "The Creation: A Philosophical Poem in Seven Books" (1712), Sir Richard Blackmore nota: "Podèm considerar que cada òrb supòrta una raça / D'èssers vivents adaptats al luòc". Lo poèta didactic Henry More tornèt al tèma classic del grèc Democrit dins "Democritus Platonissans, or an Essay Upon the Infinity of Worlds" (1647). Segon lo punt de vista nòu a l'epòca de la revolucion coperniciana, suggeriguèt que "lo nòstre solelh / ven una estela endacòm mai." Los "Entretens sus la pluralitat dels mondes" ofrisson de reflexions similaras sus la possibilitat de vida extraterrèstra, espandissent l'esfèra venguda d'un luòc Creator.
La possibilitat de la vida extraterrèstra contunhèt d'èsser una teoria larga a mesura que las descobèrtas scientificas s'acceleravan. William Herschel, descobreire d'Uranus, èra un dels fòrça astronòms dels sègle XVIII e XIX que demoravan convençuts que lo nòstre sistèma solar, e benlèu d'autres sistèmas solars, poirián èsser abitats per de formas de vida extraterrèstras. D'autras illustracions d'aquel temps que pausan lo "pluralisme cosmic" inclusisson Immanuel Kant e Benjamin Franklin. A l'apogèu de la Renaissença, lo Solelh e la Luna èran de candidats per a abrigar la vida extraterrèstra.
Los extraterrèstres a l'edat modèrna[modificar | modificar la font]
Aquel entosiasme per la vida extraterrèstra contunhèt fins al començament de sègle XX. De fach, los tres sègles de la revolucion scientifica menèron al començament de l'epòca modèrna a enviar de sondas espacialas, que mòstran plan la cresença dins la vida extraterrèstra del monde occidental. Fòrça astronòms e d'autres pensaires laïcs, tanben qualques pensaires religioses, e una granda partida del public en general èran pro convençuts de l'existéncia dels aliens. Aquela cresença prenguèt de fòrça a mesura que las sondas espacialas visitavan d'abitats potencials d'extraterrèstres pel sistèma solar. La Luna foguèt rebutada definitivament coma abitat extraterrèstre, alara que a Vènus e Mart, que d'empuèi de temps èran los dos candidats principals per abrigar la vida extraterrèstra, mostrèron gaire de pròvas de vida fins ara. Los autres grands satellits del nòstre sistèma que foguèron visitats tanben semblan privats de vida, alara que d'interessantas fòrças geotermicas foguèron detectats (lo volcanisme d'Ion, l'ocean d'Euròpa o la densa atmosfèra de Titan) mostrant la granda varietat existissent d'ambients amb una capacitat potenciala d'abrigar la vida. Malgrat l'ipotèsi d'un silenci cosmic volontari dels d'extraterrèstres avançats tanben es una possibilitat, lo fiasco del programa SETI per detectar quin que siá semblant de senhal de ràdio intelligent aprèp quatre decennias d'esfòrces aflaquèt parcialament l'optimisme que prevaliá al començament de l'edat espaciala. De criticas considèran que la recèrca d'extraterrèstres es gaire scientifica, perque lo programa SETI es sonque lo resultat d'una recèrca continua e dedicada mas qu'utiliza lo material e personal que son disponibles.
Atal doncas, las darrièras tres decennias del segond millenni foguèron de testimònis d'un moment decisiu dins las nòstras cresenças en vida extraterrèstra. A fòça scientifics sembla tot jorn mai incertana la possibilitat qu'existisson de civilizacions ubiqüistas e intelligents que se lançan a explorar l'espaci cap al nòstre sistèma solar. Pasmens, citant lo creator del programa SETI Frank Drake, "Tot çò que sabèm de segur es que lo cèl es pas emplit de transmissors de microondas." Drake tanben remarquèt qu'es perfièchament possible qu'una tecnologia avançada implique de comunicacions fachas d'un biais diferent de las transmissions convencionalas de ràdio. E mai, las donadas reculhidas per las sondas espacialas e grandas avançadas dins los metòdes de deteccion an permés de començar a definir critèris d'abitabilitat dins d'autres mondes, mas tanben confirmèt que los planetas extrasolaras son abondantas, alara la question de la vida extraterrèstra contunha d'èsser un question d'ara.
En 2000, lo geològ e paleontològ Peter Ward e l'astrobiologista Donald Brownlee publiquèron un libre titulat Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe ("Tèrra rara: Per que la vida complèxa es rara dins l'univèrs"). Dins aquel libre i expausan l'ipotèsi de la Tèrra rara, e afirman que la vida semblant a la vida terrèstra es rara dins l'univèrs, alara que los bactèris son comuns.[1]
La possible existéncia de vida primitiva (microbiotica) alunhada de la Tèrra es plan mes polemica pels scientifics mainstream, Mas fins ara foguèt trobada gaire de pròva dirècta. Se prepausèt coma pròva indirècta de l'existéncia actuala de formas de vida primitivas a Mart. Pasmens, las conclusions que se pòdon traire d'aquelas pròva son en debat.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Ward, P. e Brownlee, D. (2000). Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe. ISBN 9780387952895 (en)


text:
Es çò qu’una còla de psicològs a volgut comprene. E après far divèrses estudis creson saber qualas serián las tecnicas que permeton d’aver un sòmi lucid. Lo sòmi clar (lucid dreaming en anglés) es un biais de somiar que la persona i es conscienta mentre que sòmia e aital pòt contrarotlar l’experiéncia. Mas per trobar cossí poder o far son estats realizats abans plusors assages sus prèp de 200 volontaris.
E cossí i arribar es estat descrich coma una amassada de tecnicas desparièras que son estadas publicadas dins la revista numerica Dreaming per una còla de psicològs de l’Universitat d’Adelaïda (Austràlia). Mai de 169 volontaris son estats estudiats après èsser devesits en 3 grops. Solament aital s’es pogut confirmar cossí arribar d’aver de sòmis lucids.
Un dels tres grops, totun, passèt las espròvas dels tres grops e li apliquèron las tres tecnicas diferentas. Èran 47 volontaris e un 17% d’eles arribèron al sòmi lucid pendent un periòde d’una setmana. Aquela chifra èra una escasuda a respècte dels autres dos, qu’al cap d’una setmana avián pas pogut pervenir a contrarotlar lors sòmis.
Una amassada de tecnicas
La combinason de las tecnicas, apelada MILD en anglés, foguèt, malgrat aquò, una vertadièra reüssida que permetèt als psicològs de saber cossí arribar fin finala de contrarotlar conscientament los sòmis. Amb la tecnica MILD, los volontaris que pervenguèron a aver de sòmis lucids foguèron fins a un 46%.
“Es una tecnica psicològica nòva que trabalha prigondament çò que nosautres apelam “la memòria prospectiva” –çò diguèt Denholm Aspy, cap de l’estudi–. Aquò es l’aptitud umana de se ramentar cossí far de causas dins l’avenidor”.
En tot repetir, amb una frasa que nos podèm remembrar, que sèm dins un sòmi se balha la ment l’escasença de se remembrar que sèm dins un sòmi –çò apondèt Aspy–. Aquò es lo primièr pas per arribar al sòmi lucid”.
En mai d’aquò, çò de mai important dins las resultas del grop de psicològs australians es que las personas qu’avián aplicat aquela tecnica patissián pas puèi cap de privacion de sòm l’endeman, çò que vòl dire que la tecnica MILD a pas d’efièches negatius sul sòm.
“Son de tecnicas que fan avançar d’un pas dins lo desvolopament de l’induccion del sòmi lucid pels umans –çò contunhèt Aspy–. Aquò permetrà de senhorejar las cachavièlhas e d’aver mai d’aptituds fisicas e piscologicas dins la recèrca sul sòmi clar e son environament”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
A contunhacion poiratz veir bères imatges de diuèrsi talhèrs que realizèren enes Jornades Culturaus.
En breu, se higeràn mès imatges
Eth dia de Màgras es escolans de 5au mos disfrassèrem de pòts de pintura.
Eth dimèrcles dia 6 de hereuèr, Magràs mos manèc vier ara escòla tamb un chapèu en cap e un pinceu.
Guardatz que guapos anauem toti.
Es escolans de 5au e 6au realizèren aguesta tardor ua gessuda de natura. Pujèrem des de Vielha enquiath Plan Batalher e un còp aquiu realizèren ua activitat damb un quadèrn de camp que eri madeishi auien ellaborat. Un còp realizada aguesta activitat baishèren enquia Aubert, a on dinèren. Dempús hèren era activitat de diboish!!
Siguec un dia fòrça profitós e polit a on escolans e mèstres disfrutèren en tot apréner e disfrutar dera natura.
VIATGE DE CICLE SUPERIOR
CASA DE COLÒNIES “FINCA TAMARIT”
Dies 4, 5 e 6 de junh.
QUÉ CAU PORTAR?
EN MORRALET DE VIATGE
Caucèr – caucèr esportiu i/o caucèr comòde
– chancletes.
Ròba – 3 mudes ròba (interior e exterior)
– 1 muda de ròba de recambi
– pijama
– giqueta d’abric
– impermeable
– casqueta
– banhador e tovalhòla
Igèna personau – necesser: bròssa de dents, pasta de dents, sabon, piente, colònia…
– tovalhòla de banh
– proteccion solara
A MÈS CAU PORTAR:
– Sac de dromir
– Cantimplora
– Linterna de man
– Morralet petit damb er esdejoar deth prumèr dia.
– Cada escolan aurà de portar era tarjeta sanitaria originau e eth DNI.
A mès calerà portar ua autorizacion de medicaments en cas d’auer-les de préner.
Non se permet portar telefons mòbils. Era escòla serà contunhadament en contacte damb es mèstres, e vosati podetz adreçar-vos ara escòla entà quinsevolh qüestion.
Es mèstres non seràn responsables de sòs e d’auti materiaus que poguen portar es mainatges.
DESENVOLOPAMENT DERA ESTADA
Era gessuda serà eth deluns dia 4 entàs 7:30 ores ena Hònt de Bossòst.
Era tornada serà aproximadament entàs 20:00 ores deth dimècles 6 de mai ena Hònt de Bossòst. Se confirmarà e precissarà era ora de tornada eth madeish dia ena escòla.
Es escolans de 5au disseccioneren un paumons de corder e poderen observar, manipular e experimentar damb eri.
A contunhacion auetz es imatges hètes pes madeishi escolans.
Eth dia 5 d’octobre es escolans de 5au e 6au realizeren ua gessuda de natura. Er itinerari ère de Betren a Escunhau. Es escolans realizeren ua jòc de pistes en tot seguir eth mapa cartografic deth recorregut.
Era cançon dera castanhèra!!!
castanhèra


text:
Bordèras de Loron
Bordèras de Loron ( Bordères-Louron en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens eth departament deths Hauts Pirenèus dera region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Bordèras qu'ei, damb eth sufixe -èra, eretat deth latin ella (per Dauzat e Rostaing), eth mot bòrda, d'origina probablament germanica, qui avè lo sens de « cabana », « ostau petit », puei qui prengó eth que coneishem [1]. Eth sufixe que seré -aria peus Feniés [foneticament, qu'es tanben possible] e per sa valor collectiva, qu'explicaré eth sens de « vilatge » [2].
- Loron qu'ei eth nom d'era vath (etimologia ? benlèu eth basque lur, « tèrra »)
- Eth nom d'Ilhan que vien deth nom d'òme gallés Ilius, o Illius, damb eth sufixe latin -anum [3]. Que seré donc ua anciana grana proprietat gallo-romana.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Bordèras qu'annexè Ilhan (11 abitants en 1968) en 1972.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Bordèras qu'èra canton d'aquí a la refòrma cantonala de 2014; dempuish 2015 qu'ei deth canton Nèsta, Aura et Loron.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 173 abitants (9,9 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Compans
Compans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es desservie per una estacion(Modèl:Transilien/correspondéncias amb intitulada) sus la linha París - Crépy-en-Valís.
S'estend dins la frontièra orientala del país de França, a dos la granda zòna industriala Mitry-Compans.
La commune est desservie par une gare(Modèl:Transilien/correspondances avec intitulé) sur la ligne Paris - Crépy-en-Valois.
Elle s'étend à la frontière orientale du pays de France, à deux pas de la grande zone industrielle Mitry-Compans.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament de la Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Compans se trucava Compans-la-Vila.
Au début du Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle, Compans s'appelait Compans-la-Ville.


text:
Vivaroaupenc
Lo vivaroaupenc o vivaroalpenc es lo dialècte nòrd-occitan parlat dins lo nòrd-èst de Velai, de franjas au sud de Léger, lo nòrd de Vivarés, lo Daufinat meridional, los Aups de lenga occitana en França e en Itàlia e a la Gàrdia en Calàbria (lo bas-vivarés, nòrd-occitan el tanben, es pas de vivaroaupenc, mas la varietat nòrd-cevenòla dau lengadocian).
Somari
Noms[modificar | modificar la font]
Lo nom de vivaroaupenc lo devèm au lingüista Pèire Bèc dempuei los ans 1970, es lo nom que mai s'utiliza encuei. D'unes especialistas an donat tanben d'autres noms au vivaroaupenc: aupenc-daufinenc (Juli Ronjat), nòrd-provençal (Joan Glaudi Bouvier), anfizonic e lo domeni dialectau essent l'Anfizòna (Pèire Nauton); o encara aupenc, provençal aupenc, gavòt dins un sens alarjat (normalament l'aupenc e lo gavòt son de subdivisions dau vivaroaupenc, vejatz çai sota).
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Sa caracteristica principala es la chaüta de las dentalas intervocalicas latinas simplas : chantaa (o chantaia) per c(h)antada, monea per moneda, bastia (o bastiá) per bastida, maür per madur.
Lo vivaroaupenc, tocant a las T finalas tonicas representa un estat intermediari entre la situacion dels autres dialèctes occitans e la del francés (E del francoprovençal) : non i a convergéncia de fòrma entre d’una part los mots de formacion populara eissits d’un etimon que presenta una T simple intervocalica en sillaba finala (ex. latin GRATU, PRATU, BONITATE, CIVITATE, FORTUNATU, LAXATU, STATU, MARITU, PARTITU, BATTUTU > grat, prat, bontat, ciutat, fortunat, laissat, estat, marit, partit, batut), e d’autra part los mots de formacion populara venguts d’un etimon en TT (o PT), o los mots que provenon d'un manlèu sabent al latin, (CATTU, PLATTU, *RATTU, *PETTITTU, SEPTE, SOLU+ITTU ; status, discretus, spiritus > c(h)at, plat, rat, petit, sèt, solet ; estat, discret, esperit) ; quand lo vivaroaupenc presenta, com lo francés, doas serias distintas : 1) /gra/, /pra/, /buntˈa/, /siwt'a/, /furtyn'a/, /lejs'a/, /est'a/, /mar'i/, /part'i/, /bat' y/ ; 2) /ʧat/, /plat/, /rat/, /pet'it/, /sɛt/, /sul'et/ ; /est'at/, /diskr'et/, /esper'it/.
La desinéncia verbala de primiera persona i es -o (coma en francoprovençal, italian, catalan central e nòrd-occidental, castelhan, galego e portugués): parlo per parli o parle.
Un trach frequent mas non sistematic es lo rotacisme de l (passatge a r): barma per balma o bauma, escòra per escòla, saraa (o saraia) per salada.
Los parlars aupencs (stricto sensu) an mantengut la prononciacion de la r finala dels infinitius (çò qu'es excepcional en occitan modèrne) e la m finala dels noms prononciada "-mp".
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo vivaroaupenc ten en general lo vocabulari de l'occitan amb los eventuals cambiaments fonetics del nòrd-occitan, mas a tanben de formas lexicas especificas (arcaïsmes e mots diferents de la rèsta de l'occitan) que plan sovent son comunas amb los dialèctes lemosin e auvernhat. Aqueste lexic conten de tèrmes tanben emplegats endacòm mai, pasmens los avèm pas excluses per l'amor de donar una mòstra del vocabulari vivaroaupenc.
- afiquet: àbit, vestit, pelha, guelha
- arlèri: original, babòi
- ateirar: recaptar, arranjar, adaptar
- aüra : ara
- aure: autre ; autra causa
- baraiar/barraiar/baralhar?: s'agitar
- brisa (una) : momenton
- chalaa: traça en la nèu
- chamin: camin. sobre chamin: pel camin
- chavalh, chavau: caval
- chorma: grope, còlha
- daube: ambe
- dissande: dissabte
- divèrt: disavèrt; dolent, marrit
- entalabordir: estordir
- eissubliar: oblidar
- embabiolar, embabiaular: enfaitilhar amb de mots
- enlojar(s'): obstruir
- enquesiam (mai): endacòm (mai)
- entrapar: plantar, atrapar
- esgrasar: gratar
- esmaiar: inquietar, estonar; ocupar, afarar
- eüra: ara
- fachina : nina, patòta, popada, popèia
- fesclard: embuc
- fuèc: fuòc
- galar (se) : s’amusar
- gangalhar (se) : brandar
- garna: branca de conifèr amb las agulhas
- gibar: secotir
- golalhon: gargalhon
- guinhar: bolegar
- jarri: buòu, brau
- laïns: dedins, lahens/laguens gasc.
- liéger: legir, léger
- lucar: gaitar (tanben emplegat)
- mièijorn: miègjorn
- nipat: original (persona estranha)
- ordis: otilhs
- paniòu: nesci, pauc desgordit
- paparòt: pureia, sopa
- patir: suportar
- pereu: tanben
- pialar: escorçar
- piana: pantofla
- pifraire: golut
- quesar: calhar, tàiser
- quistar: recampar (d'argent, de causas)
- rata penaa, rata pena, rata plena, rata pen(n)ata, rata penada, rata penat, rata bòrnha, rata voroira («soritz que pana»)
- recèure: recebre
- recordari: pensada, tèsta (al figurat)
- remieutar : murmurar
- ren: res. quauque ren aure: quauque ren mai
- repuar: reprendre, recomençar
- soca: còlha
- tabalòri: nesci
- taravèla: foradoira, traucadoira
- tege: fart
- uau [jaw] : uèlh (tanben emplegat)
- varalh : tap (trafec rotièr)
- vès: en cò de; vèrs
Sosdialèctes[modificar | modificar la font]
I a dos grands sosdialèctes.
- L'aupenc (vivaroaupenc de l'èst) se parla dins los Aups, çò es dins las Valadas Occitanas (estat italian), los Auts Aups, lo nòrd e lo centre dels Aups Maritims e lo nòrd e lo centre dels Aups d'Auta Provença. Se caracteriza per una fonetica fòrça conservatritz, ont sovent se pronóncia totas las consonantas finalas coma en occitan medieval, en particular la -r finala dels vèrbs a l'infinitiu e de las terminasons -ier, -aor, -ior (per -ador, -idor). Tanben se pòt auvir, dins certans parlars, las finalas intactas -m [m], -rn [rn], -rm [rm], -lm [lm]. Se subdividís en doas sosvarietats segon Robèrt Lafont:
- Lo cisaupenc o aupenc oriental dins las Valadas Occitanas (estat italian). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'inaupenc, que correspònd aproximativament au cisaupenc, mas en exclusent las Valadas Occitanas del nòrd e en apondent Cairàs.
- Lo gavòt subre lo pendís occidentau dels Alps (estat francés). Una autra classificacion, segon Felip Martèl, parla de l'intraaupenc, que correspònd aproximativament au gavòt, mas en exclusent Cairàs e en inclusent lo nòrd de las Valadas Occitanas.
- Lo vivarodaufinenc (vivaroaupenc de l'oèst) se parla dins lo sud d'Isèra, Droma, lo nòrd de Vivarés (Ardecha), lo nòrd-èst de Velai o dau Naut Léger (vèrs Sinjau) e dins de franjas al sud de Léger (vèrs Sant Bonet dau Chastèl e Lo Borg d'Argentau). Se caracteriza per una fonetica mai evolutiva, pròcha de las tendéncias de l'auvernhat e dau lemosin, en amudissent las consonantas finalas. Segon Felip Martèl, i a doas sosvarietats:
- Lo vivarovelaiés a l'oèst de Ròse (nòrd-èst de Velai, franjas de Léger e nòrd de Vivarés : Naut Vivarés, Botèiras).
- Lo rodanodaufinenc en Droma e dins lo sud d'Isèra.
Chal ben precisar que lo bas-vivarés (o sud-vivarés) es un parlar lengadocian e non pas vivaroaupenc.
Comparason de las nòrmas[modificar | modificar la font]
En cisaupenc (varietat de vivaroaupenc de las Valadas Occitanas), doas nòrmas se fan concurréncia, la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla dau Pò.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alibert L., 1976, Gramatica occitana segond los parlars lengadocians, Montpellier, CEO, 2a edicion.
- Anghilante D. & Bianco G., 2002, Parlar, lèser, escriure en occitan alpenc oriental, Regione Piemonte / Chambra d’òc.
- BRONZAT Franc, MARTÈL Felip (1983), L'espandi dialectau aupenc, assag de descripcion, Revista Novel temp.
- Carrera A. 2007, Gramatica aranesa, Lleida, Pagès Editor.
- Comission internacionala per la normalizacion linguística de l’occitan alpin 2008, Nòrmas ortogràficas, chausias morfològicas e vocabulari de l’occitan alpin oriental, Coni, Espaci occitan / Regione Piemonte.
- Chambon J.-P., 2003, « La déclinaison en ancien occitan ou : comment s’en débarrasser ? Une réanalyse descriptive non orthodoxe de la flexion substantivale », RLiR, n° 67.
- DALBERA Jean Philippe, 1994. Les parlers des Alpes- Maritimes, étude comparative, essai de recontruction, ed. Association Internationale d’Etudes Occitanes, Londras (Anglaterra), 1984, 750 p.
- Deledar J., 1995, Grammaire des parlers Couserannais, IEO-Arièja, Loubières (09).
- Deledar J. &t Poujade P., 2001, L’occitan parlé en Ariège, Pamiers, Cercle Occitan Prosper Estieu.
- Desrozier P. & Ros J., 1974, L’ortografia occitana, lo lemosin, CEO, Université de Montpellier III.
- De Stefano A. 1909, La Noble leçon des vaudois du Piémont, Paris, Honoré Champion.
- Di Lizan P. 1986, Occitano Alpino. Cenni storici, grammatica, vangelo di S. Marco, Cuneo, Primalpe.
- Griset I. 1966, La parlata provenzaleggiante di Inverso Pinasca (Torino) e la penetrazione del piemontese in Val Perosa e val San Martino, Giappichelli Editore, Torino, 182 p.
- Hirsch, E., 1978, Provenzalische Mundarttexte aus Piemont, Tübingen, Max Niemeyer Verlag.
- L’occitano dell’alta Val Pellice, studio morfologico, 2007, Provincia di Torino / Comunità montana Val Pellice - Società di studi valdesi.
- Lafont R., 1971, L’ortografia occitana, sos principis, CEO, Université de Montpellier III.
- Lafont R., 1972, L’ortografia occitana, lo provençau, CEO, Université de Montpellier III, 74 p.
- Morosi G. 1890, L’odierno linguaggio dei Valdesi del Piemonte, AGI, t. XI, pp. 309416.
- Pons T. 1968, « Georges Morel, prosateur occitan du XVIème siècle », Annales de l’Institut d’Etudes Occitanes, 4ème série, n° 3 pp. 341-347.
- Pons T. & Genre A., 2003, Prontuario morfologico del dialetto occitano-provenzale alpino della Val Germanasca, Pinerolo, Alzani editore.
- REVEST Laurenç, 2002. Lingüística sincrònica, lo parlar vivaroalpin de Berra (Alps Maritimas), airal trivalent entre vivaroalpin maritime, creissent e meian. 4 p. trabalh presentat a la universitat de Niça, facultat de Letras.
- REVEST Laurenç, 2003. Le vivaroalpin maritime (dit gavot) et la zone au contact du niçois et du provençal dans les Alpes Maritimes, 135 p. Memòria de Mestritge.
- Sibille J., 2003, La Passion de saint André, drame religieux de 1512 en occitan briançonnais : édition critique, étude linguistique comparée, thèse de l’Université de Lyon II.
- Sibille Jean 2008, « Les formes en -i issues du nominatif pluriel de la 2ème déclinaison latine, en occitan : essai d’approche panchronique », in Fréchet C. (dir.), Langues et cultures de France et d’ailleurs. Hommage à Jean-Baptiste Martin, Lyon, PUL, pp. 233-250.
- Telmon T. & Canobbio S., 2004-..., Atlante linguistico del Piemonte occidentale, Torino Priuli & Verluca editori. (http://www.alepo.unito.it).
Liams[modificar | modificar la font]
- De l’adaptation de la graphie dite classique de l’occitan aux variétés les plus atypiques : Le cas de -t final en vivaro-alpin et de -s du pluriel en cisalpin méridional, Jean Sibille
- Sit sus l'occitan vivaroaupenc de Velai e Vivarés
- Sit sus l'occitan vivaroaupenc dau Vivarés Naut
- Presentacion del gavòt berrenc o palhonenc pel lingüista Laurenç Revèst
- Imatgièr italian - occitan aupenc per la mainada
- Pechon lexic d'alpin d'òc, Hardryan e Pénélope Devirieux sus Calameo
- Pechon lexic d'alpin d'òc, Hardryan e Pénélope Devirieux
- Lexic del vivaroaupenc e del vivarés, Didier Grange, 2008
- Lexic francés - occitan aupenc, Andrieu Faure, 2009
- Apréner la lenga e lo vocabulari occitan vivaroaupenc
- Lexic del gavòt
- Presentacion e caracteristicas del gavòt
- Gramatica del gavòt de Molièras
- Provèrbes e dichas de Molièras
- Comptinas de Molièras
- Lexic del b♫sc e las plantas de Molièras
- Lexic plurilingüe de Lo Vernant (Valadas)
Lingüistica > Lenga > Occitan > Vivaroaupenc


text:
Bouresches
Bouresches es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Comun teatre de afrontaments germano-americanes en lo moment de la primièra guèrra mondiala, pendent la batalha del bòsc de Belleau (en Junh 1918), o #èsser gaireben totalament destruit.
- Commune théâtre d'affrontements germano-américains lors de la première guerre mondiale, pendant la bataille du bois de Belleau (Juin 1918), ou il fut presque entièrement détruit.


text:
L'associacion FERUS, qui òbra tà la conservacion de l'ors, deu lop e deu gat-lop, que comuniquè un navèth sondatge qui pròva que pas sonque los Pirenencs mes la populacion francesa espèra l'alargada d'orsas en Bearn.
Lo sondatge realizat per l'IFOP la setmana passada qu'ei « particularament clar » segon l'associacion FERUS e 14 autas associacions environamentaus qui an decidit de publicar aqueras chifras : 84 % deus Francés que sostienen lo manteniment d'ua populacion d'ors en los Pirenèus (sia ua progression de 8 % respècte au sondatge de 2008). Lo sostien qu'ei massiu en los Pirenèus-Occidentaus dab 76 % d'avís favorables (70 % en las Hautas-Pirenèas).
73 % deus abitants deus Pirenèus-Orientaus que son favorables a l'alargada d'orsas en Bearn. « La proteccion de l'ors qu'ei l'un deus subjèctes mei consensuaus en França com dens los Pirenèus », çò explica l'associacion FERUS. Que podetz tornar trobar las resultas de l'enquèsta IFOP ací.
Qu'alarma dens lo comunicat sus l'urgéncia d'aquera accion « capitau » entà huéger la desapareishuda imminenta de l'espècia a l'oèst deus Pirenèus. Lo collectiu d'associacions qu'a enviat las resultas d'aqueth navèth sondatge au President de la Republica, Emmanuel Macron e au ministre de la Transicion ecologica e solidària Nicolas Hulot, qui an tot dus sostienut lo projècte au moment de la campanha presidenciau, « qu'esperam la lor responsa dens los jorns a viéner, dab impaciéncia e atencion », çò concludeish dens lo comunicat.
En 2016, sus l'ensemble deus Pirenèus, l'efectiu minímum detectat qu'èra de 39 ors : 2 en los Pirenèus-Orientaus (Bearn, Navarra, Aragon) e 37 en los Pirenèus Centraus (Comenge, Coserans, Val d'Aran, Catalonha e Andòrra).
Inf. : www.ferus.fr — Fòto ©Jean-noël Lafargue