text:
-479
Aquesta pagina concernís l'an -479 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra entre la coalicion grèga, ont Atenas aviá un ròtle important coma premier contingent navau e segond contingent terrèstre, e l'Empèri Aquemenida. A la prima, lei Pèrsas ataquèron tornarmai en direccion d'Atica e lei roïnas d'Atenas foguèron tornarmai ocupadas. De son caire, lei Grècs demorèron inicialament en plaça per blocar l'istme de Corint puei intrèron en Grècia centrala. Lo 27 d'aost, l'armada pèrsa foguèt destrucha a Platea e sei subrevivents se retirèron vèrs Anatolia.
Puei, lei Grècs, especialament leis Atenencs, menèron una tièra de còntra-ofensivas còntra lei posicions aquemenidas dins la Mar Egèa. Lei darrierei naviris pèrsas presents dins la region foguèron destruchs au cap Mícale (aost ò setembre). Après aqueu succès, la màger part dei ciutats de Peloponés retirèron sei tropas e Atenas finiguèt la campanha en conquistant Sestos. Aquò marquèt la fin dei guèrras medicas mai pas dei combats entre Atenencs e Pèrsas.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Aquemenida. A la prima, lei Pèrsas ataquèron tornarmai en direccion d'Atica e lei roïnas d'Atenas foguèron tornarmai ocupadas. De son caire, lei Grècs demorèron, dirigits per Pausànias, inicialament en plaça per blocar l'istme de Corint puei intrèron en Grècia centrala. Lo 27 d'aost, l'armada pèrsa foguèt destrucha a Platea e sei subrevivents se retirèron vèrs Anatolia.
Puei, leis Espartencs contunièron de participar ai còntra-ofensivas per destrurre leis installacions pèrsas dins leis Estrechs e la flòta coalizada dirigida per Esparta averèt la batalha dau cap Mícale. Pasmens, Lacedemònia e seis aliats se retirèron de la perseguida de la campanha en 477 avC, fisada ais Atenencs, jutjant lei ciutats d'Ionia tròp alunchadas per èstre defendudas.
Dins la ciutat, mòrt de Cleombrot que foguèt remplaçat per Plistarc sota la regéncia de Pausànias.
Macedònia[modificar | modificar la font]
Après la desfacha pèrsa de Platèa, lo rèi Alexandre aprofichèt la situacion per restaurar son independéncia. Ataquèt ansin lei soudats aquemenidas en retirada sus son territòri.
Roma[modificar | modificar la font]
Incapabla de s'opausar ais incursions dei Volscs, deis Eques e deis Etruscs de Veïes, la Republica autorizèt a la gens Fabii de començar una « guèrra privada » còntra Veïes ambé lei sieunas fòrças per solatjar lei finanças publicas. Bastiguèron un fòrt a dètz quilomètres au nòrd de la vila pròche dau riu Cremera. Aquò marquèt lo començament d'un conflicte centrat sus aqueu fòrt — basa d'incursions regularas còntra lo territòri de Veïes — que s'acabèt per una victòria etrusca en 477 avC.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la campanha acomençada l'annada precedenta en Grècia. D'ara endavant dirigida per lo satrapa Mardonius, l'armada pèrsa ocupèt tornarmai la Grècia Centrala e Atenas. Pasmens, foguèt vencuda a la Platea per una coalicion dei ciutats grègas menada per Lacedemònia e Atenas.
Mardonius moriguèt sus lo prat batalhier e sei fòrças abandonèron Grècia dins de condicions fòrça desfavorables qu'entraïnèron la pèrda de milièrs d'òmes suplementaris. De mai, lei Grècs menèron alora divèrsei còntra-ofensivas en Mar Egèa qu'entraïnèron la pèrda de plusors vilas conquistadas per leis Aquemenidas dempuei lo començament dau sègle V av. JC.


c: text/html

text:
Giròfle
Lo giròfle o giroflièr (Syzygium aromaticum) es un arbre de la familha de las Myrtaceae originari d'Indonesia.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'arbre a una forma conica. D'una nautor mejana de dètz a dotze mètres, pòt aténher fins a vint mètres de naut.
Las seunas fuèlhas persistentas son ovalas e coriaças.
Las flors de quatre petals blanc rosat son caracterizadas per lors sepals roges persistents. Los botons florals son nomenats « clavèl de giròfle ». Abans que florescan se recòlta los botons e se los daissa secar al solelh fins a que prengant una color brun escur. Aquel arbre es originari d'Indonesia.
Istoric[modificar | modificar la font]
Lo giròfle es originari de l'archipèla des Molucas del nòrd.
L'epopèia indiana del Ramayana, escricha benlèu vèrs 200 AbC., ja menciona lo comèrci d'aquela espècia. Los Chineses utilizavan ja los clavèls de giròfle jos la dinastia Han (206 AbC. - 220 ApC.) los mastegant per melhorar l'alen, e tanben per las seunas vertuts medicinalas e culinàrias. Èran plan coneguts dels Grècs e dels Romans. Al sègle primièr, Plini lo Vièlh los descrich. Una recenta descobèrta arqueologica suggerís que lo comerci del giròfle amb l'Occident poiriá aver començat fòrça mai lèu. En efècte, se trapèt un clavèl de giròfle dins de rèstes calcinats sul sòl d'una cosina encendiada del site mesopotamian de Terqa dins la Siria actuala, datat de 1700 AbC.
En Euròpa, lo clavèl de giròfle portat al sègle IV pels Arabs, venguèt al vam a l'Edat Mejana. Dante Alighieri dins l'infèrn de la Divina Comèdia lo cita coma essent d'un usatge reservat als rics sieneses[1]. Los Portugueses arribats dins l'archipèla de las Molucas en 1424 se n'assegurèron lo monopòli en brutlant los arbres situats fòra de l'illa de Ternate e aquel monopòli foguèt enseguida aquel dels Olandeses.
Pierre Poivre, intendent de l'Illa de França, portèt qualques brots pendent una expedicion, e foguèt aclimatat d'en primièr a Maurici, puèi a las Antilhas.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Las proprietats antisepticas e anestesicas d'aqueles botons florals son conegudas dempuèi fòrça temps e prepausadas dins las dolors dentárias. Fa partit de la composicion del khôl, d'en primièr onguent oftalmic.
En cosina, es present dins lo pan d'espècias, los bescuèits amb mescla de canèla, lo pot-au-feu, las marinadas, la chocrota e es indispensable dins gaireben totes los curris. Dins de païses coma Tunisia, s'utiliza en infusion amb lo tè.
S'utiliza pel perfum d'ambient jos forma de « poma d'ambre » que se fabrica en ponchant sus la superfícia d'una irange de clavèls de giròfle.
La 2-eptanona es una cetona de formula (C7H14O) qui possedís una odor de clavèl de giròfle, coma l'eugenòl, qu'es un fenòl.
A l'ora d'ara, 95 % de la produccion mondiala de clavèls de giròfle es utilizat per la fabricacion dels kreteks, cigarretas indonesianas. A Jakarta, los fabricants de cigarretas avançan las vertuts antisepticas de clavèl de giròfle per presentar lors kreteks coma sens dangièr.
Produccion[modificar | modificar la font]
Sinonimes[modificar | modificar la font]
- Caryophyllus aromaticus L.
- Eugenia aromatica (L.) Baill.
- Eugenia caryophyllata Thunb.
- Eugenia caryophyllus (Spreng.) Bullock & S.G.Harrison

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Escòla pitagoriciana
L’Escòla pitagoriciana es una escòla filosofica de l’Antiquitat fondada par Pitagòras(580 - 490 AbC.). Durèt nòu o dètz generacions. Los darrièrs pitagoricians son Xenofil, Fanton de Flionte, Echecrat, Dioclès e Polimnastos.
Somari
- 1 Règlas de l’ensenhament
- 2 Doctrina
- 3 Los pitagoricians
- 4 Lista dels pitagoricians segon Jamblic
- 5 Nòtas
- 6 Bibliografia
- 7 Articles connèxes
- 8 Ligams extèrnes
Règlas de l’ensenhament[modificar | modificar la font]
L’ensenhament pitagorician es divisat en doas partidas: una partida pels « acosmaticiens », los non ecara iniciats, e una pels iniciats, los « matematicians ». L'ensenhament es oral e secret. La transmission del saber entre disciòls es acompanhat del respècte des règlas moralas de l'amistat fraternala (en grèc, filia) dins son ensems: règla del siléncia, respècte del gra d’initiacion dels discipòls.
L’escòle pitagoriciana es tanben una confrairiá tant religiosa que scientifica.
Doctrina[modificar | modificar la font]
Principis[modificar | modificar la font]
- Lo limitat e l’illimitat
- Natura dels nombres
- Los opausats
Lo calcul pitagorician es abans tot una simbolica numerica. Cada nombre es associat a une figura, que la restriccion a l’estudi dels nombres entièrs positius :
- 1 representava la divinitat,
- 2 la femna,
- 3 l’òme,
- 10 la fraternitat pitagoriciana...
Aquela associacion nombre figura es lo supòrt d’una abstraccion matematica, perque lo nombre ven mai dels resultats d’aplications matematicas - financièras, agricòlas... - mas se tròba alara pausat coma principi (en grèc, Arquè) de coneissença. S’agís pels pitagoricians d’anar mai prèo de la mistica dels nombres, per l’établiment de leis entre aritmetics.
Es notable que los ensems aritmetics coneguts pels pitagoricians lo foguèron per de construccion iterativas: aquò resulta en fach de la figuracion dels nombres. En partant d’una figura simple, coma le triangle format de tres punts, se pòt agrandir l’ensemble en conservant sa forma mas en aumentant las seunas partidas, per capitar, per exemple, a un triangle format de sièis punts. Aquela figuracion non fixada es una abstraccion importanta per l’Antiquitat, encara que concernavan tanben de volums (piramidas de basas triangularas, carrada, cilindre...). La comparason de las seguidas atal bastidass acaban per la descobèrta de relacions estructuralas e generalas entre d'ensembles particulièrs del nombres.
Aquelas leis naturalas son lo nucli de la concepcion pitagoriciana de las matematicas, considerada coma esoterica e sectària, que los nombres entièrs son censats representar la natura tota entièra. Aquela categoria de nombre ven una fin d'esperela, un principi imuatable qu'a vocacion d'explicar totas causas. Aristòtel rapòrta que Pitagòras prenguèr per devisa « Tota causa es nombre ». Indica per aquela formula que çò qu'impòrta als pitagoricians es en mai de l’experimentacion, mas la teoria dels nombres.
Astronomia[modificar | modificar la font]
- Lo cèl e los nombres, l'astronomia
- L’anti Tèrra
Politica[modificar | modificar la font]
L’activitat politica dels pitagoricians es -çò pareis- fòrça intensa. Lo modèl social de la frairenetat pitagoriciana implica une nèta prese de partit en favor del regim democratic que tradicionalament, una aristocracia deten lo poder, e en l’occurréncia, los sabers. Pasmens, aquel engatjament democratic es contestable, pueque l’exemple d’Arquitas de Tarent mòstra que l’equilibri politic cercat pels pitagoricians implicava pas necessàriament un regim democratic.
Los pitagoricians prenguèron al sègle V d'un mòde de vida que los separan de la collectivitat : interdits alimentaris complèxes e practica d'una existéncia comunautari començant per une règle de cinc ans de siléncia. Exercèron pendent un temps lo poder a Crotone, mas lors conciutadans acabèron per se revoltar en encendiant lors ostals e chaplant los membres de lor sècta.
Aquel trebolun popular es a l’origina de la disparicion de l’escòla pitagoriciana, mas los discipòls, e lèu los neopitagoricians, continuèron de mantenir pendent longtemps la doctrina de lors mèstres.
Los pitagoricians[modificar | modificar la font]
Se pòt citar los pitagoricians coneguts:
Pitagòras[modificar | modificar la font]
Los pitagoricians ancians[modificar | modificar la font]
Se sap pauc dels pitagoricians ancians. Es sonque a partir d’Alcmeon de Crotone que de tesmònis disponibles son mai nombroses.
- Cercòps .Seriá estat lo rival d’Esiòde[1]. Segon una tradicion contada per Ciceron[2], Cercòps seriá estat l’autor del Poèma orfic, d'una Davalada als Infènrs e d'un Tractat sacrat[3].
- Petron. Sosten la pluralitat dels monds dispausat de biais triangulars e auriá escrich un libre sul nombre dels monds qu'es segon el egal à 183. Font pricipala: Plutarc, Perque la profetessa Pitiá dona pas mas los seus oracles en verses, 22 et 23.
- Brontin. Originari del Metapont, sembla que seriá estat le paire[4] de Teano, femna de Pitagòras. Segon qualques tradicions dobtèron dempuèi l’Antiquitat[5]), auriá agut Empedòcle per discipòl. Se li atribuís Lo Peplos, Lo Filat e Los Elements de la natura (segon la Soda), e un tractat De l’intellècte e de l’entendament[6].
- Teano o Deinono
- Aqueles dos noms designan benleu la meteissa persona. Segon Jamblic[7], èra la filha de Brontin e l’esposa de Pitagòras, e èra considerda coma una femna remarcabla tant per sa saviesa que per sa personalitat:
- « La femna deu ofrir un sacrifici a l’instant quitament que daissa lo lièch de son espós. »
- Se fa lo pòrtaparaula de las femnas de Crotone que demandan a Pitagòras « de mantenir lors esposes del respècte degut a l’esposa. » [8]. Las règlas de vida pitagoricianas enebisson als marits de batre lor femna, e impausan als marits lobservacion d'una fidelitat absoluda[9].
- Ippas de Metapont
- Callifon.Mètge pitagorician, prèstre d'Asclepios originari de Crotone e paire de Democedès
- Democedès
- Parmeniscos o Parmicos. Ciutadan ric de Metapont, se dich que perdèt la facultat de rire aprèp que davalèt dins la caforna de Trofonios, e que cercava a la trobar en consultant la Pitia. Auriá vendut, amb Orestadas, lo filosòf Xenofan coma esclau.
Periòde mejan[modificar | modificar la font]
- Alcmeon de Crotone
- Iccos de Tarente
Iccos de Tarent, filh de Nicolaïodas, mètge, atlèta vencedor del pentatlon als Jòcs Olimpics e mèstre de gimnastica. Son acmèu es datat de la 77a olimpiada[10]. Platon conta que son biais de viure pendent sa carrièra es fòrça estricte[11], subretot sul le comèrci amb las femnas e los adolescents. Lo regim alimentari (conegut per repais d’Iccos) venguèt proverbial per designar un regime parfècte que compren ges de tròp, çò que semble pro correspondre als mòrs e al mòde de vida pitagorician. Mas benleu seriá estat vertadièrament un sofista[12].
- Paron
Demòra pau d'informacion sus aquel filosòf, pel mens se sap que considèra, en s’opausant a Simonide, lo temps coma un luòc d’oblit, tout ignorant[13].
Autra font: Simplicios de Cilicia, Comentari sus la Fisica d’Aristòtel[14].
- Aminias
Filh de Dioquetas e amic de Parmenid al quel inspira l'enveja de l’estudi; onèste òme, viu dins la pauretat, e Parmenid li fach bastir un tombèl aprèp sa mòrt[15]
Pitagoricians recents[modificar | modificar la font]
- Menestor
Originari de Sibaris e l'un dels fondators de la botanica. Las seunas teorias son conegudas mercé a Teofrast (De las causas de las plantas).
- Xoutos o Boutos
Originari de Crotone, sosten que los principis son le « rara » e le « dens », ipotèsi que mena a l’afirmacion de l’existéncia del vuèit, perque, sens aqueles principis e lo vuèit, i ariá pas de movement[16]. Segon el, lo mond ondeja, s’enflant e mermant coma la mar[17].
Es possible qu'aquel pitagorician siá en fach Ion de Chio, perque aquel darrièr a per escais Xotos.
- Euritos
Dins sa "Vida pitagorica", Jamblic precisa qu'Euritos de Crotone es un discipòl de filolaos.
Dins sa "Metafisica", Aristòtel explica qu'Euritos afècta un nombre a la personas, als animals, a la plantas e a la figuras geometricas (lo triangle e le carrat).
Los comentators d'Aristòtel (Alexandre d'Afrodise) e Teofrast -son successor a la tèsta del Licèu- descrivon le gost d'Euritos per las pèiras. Atat, Euritos pren le nombre 250 per mesura de l'òme e cerca pr'amor 250 pèiras de totas las colors ; puèi constituís la siloèta de l'òme amb aquelas, per figurar la cara, lo còrs, los membres, fins a que totas la pèiras sián utilizadas.
- Arquippos
Segon Jamblic, es lo sol pitagorician amb Lisis de Tarente a aver esapat a l'encendi provocat pels òmes de Cilon aprèp le bandiment de las fraternitats pitagoricianas.
Plutarc ditz que los rescapats son Filolaos e Lisis. Aprèp l'encendi, Arquippos torna a Tarent e Lisis a Tebas.
- Occelos
Occelos (o Ocelos) de Lucania, fraire de la pitagoriciana Byndaco, sosten que lo genre totjorn uman existissiá. Se li atribuís un De la natura de l’univèrs, qu'afirma que le mond es inengendrat e incorruptible (Filon d'Alexandria, De l’eternitat del mond). Aquel obratge auriá inspirat Aristòtel per son De la generacion e de la corrupcion, Sirianos conta que l’auriá quitament plagiat[18].
Occelos pensa que la triada es l’origina de tot, de que procedisson los dieus e que tenon lor posicion eternala: « Es la triada que, la primièra, fixèt començament, mitan e fin[19]. »
Pensa que l’ensems de las causas es compausada de cinc elements: als elements classics s'apond l’etèr que son compausats lo cèl e los còrs celèstes[20]. Auriá tanben escrich De la lei, De la reialtat, De la santetat, De l’origina de l’univèrs.
- Icetas
Icetas de Siracuse seriá l’inventor de l’ipotèsi pitagorician de l’anti Tèrra[21]. Sosten que la vòlta celèsta est fixa, e que sola la Tèrra es en movement e vira l'entorn de son axe; aquel movement explica segon el l’illusion del movement de totes los astres[22].
- Ecfantos
Ecfantos de Siracusa sosten que los principis son los còrs indivisibles e lo vuèit; Aeti considèra qu’es lo primièr a aver dich que los monads pitgoricians son corporalas[23]. Lo mond es atal constituít d’atòms en nombre infinit, distinguits per la grandor, la forma e la poténcia, e son la matèria dels sensibles[24]. sont moguts per un principi divin, Intellècte e Arma, coma una providéncia que lo mond es l’idèa. Aquel mond es un e de forma esferica. Plaça la Tèrra al centre del mond, e pensa que vira sus ela meteissa d’oèst capa a l'èst. L'epòca precisa que visquèt podèt pas èsser verificada. Es doncad dificif de saber s'es un davancièr pitagorician de l’atomisme, o se al contrari adaptèt l’atomisme a la pensada pitagoriciana.
- Xenofil
Xenofil, de Chalcis, musician mèstre d’Aristoxèn, moriguèt a l’edat de 105 ans a Atènas (sens aver jamai estat malaut[25]) e foguèt l’un dels darrièrs pitagoricians[26].
- Echecrat
Echecrat de Fliont es citat dins lo fedon, un dialòg de Platon qu'aquel darrièr li fa sotenir la tèsi pitagoriciana de l’armoniá de l’arma:
- « En efècte, la teoria que nòstra arma seriá una armonia me captiva, cada còp que l'ausís expausar, coma es lo cas uèi; e l'ausissent, m'es, poiriái dire, tornat en memòria qu'atal èra ma primièra opinion, a ièu tanben[27]. »
- Lycon
Licon (o Licos) de Tarent, botanista e autor d’una Vida de Pitagòras[28]. Sembla aver compilat d'anecdòtas pron fantasistas sus qualques filosòfs[29].
Noms que se pòt apondre:
- Amiclas
- Architas de Tarent
- Arion
- Boïdas
- Clinias
- Damon
- Damon lo musician
- Dioclès
- Eufranor
- Ipocrates de Chio
- Ipon
- Ipodamos
- Iòn de Chio
- Lisis de Tarent
- Mionid
- Enopid de Chios
- Opsimos
- faleas
- fanton
- filolaos de Crotone
- fintias
- Policlèt
- Polimnastos
- Proros
- Teodòr de Cirèna
- Timèu de Locres
- Trasiclès
Lista dels pitagoricians segon Jamblic[modificar | modificar la font]
Vaquí un catalòg establi per Jambliqc[30], que compren de noms de filosòfs que cap informacion foguèt trobada.
Crotone[modificar | modificar la font]
Metapont[modificar | modificar la font]
- Agesarc,
- Agesidamos,
- Alcias,
- Alioquos,
- Alopecos,
- Antimèn,
- Aristèu,
- Aristomèn,
- Astilos,
- Brontin,
- Chilas,
- Dacidas,
- Damarmenos,
- Damotagès,
- Enèu,
- Epifron,
- Eufemos,
- Eurifemos,
- Euritos,
- Evandre,
- Glicinos.
- Iriscos,
- Lacratès,
- Lacritos,
- Lafaon,
- Leocid,
- Leon,
- Megistas,
- Melesias,
- Orestadas,
- Parmicos,
- Proclès,
- Pirron,
- Rexibios,
- Trasimèd,
- Traseos,
- Xenocad,
- Xenofant,
Agrigent[modificar | modificar la font]
Elèu[modificar | modificar la font]
Tarent[modificar | modificar la font]
Las pitagoricianas[modificar | modificar la font]
Jamblic dona los noms de 16 femnas que seguèron la doctrina de Pitagòras :
- Abrotelaia,
- Autocharidas.
- Boio e Babelica d’Argos,
- Byndaco,
- Chilonis,
- Cratesicleia,
- Echecrateia,
- Filtis (filha de Teofris de Crotone),
- Mía,
- Lasteneia,
- Nisteadosa d'Espart,
- Pisirrodè de Tarente,
- Teano,
- Timicha (femna de Millias de Crotone),
- Turrenis,
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vies, doctrines e sentences des filosophes illustres (Diogène Laërce en linha, II, 46.
- ↑ (fr)De la nature des Dieux (Cicéron)en linha, I, XXXVIII, 107.
- ↑ (en)Clemenç d'Alexàndria Stromats en linha, I, 131.
- ↑ o, segon d'autras fonts, l'espós
- ↑ Diogèn Laèrce, VIII, 55
- ↑ Jamblic, De la sciéncia matematica comuna, 8
- ↑ Vida pitagorica, 132
- ↑ ibid.
- ↑ Aristotèl, Economicas, I, IV 1 344 a 8
- ↑ de -472 a - 469
- ↑ Las Leis, VIII, 839, e - 840 a
- ↑ Platon, Protagoras, 316 d
- ↑ Aristotèl, Fisica, IV, XIII, 222 b 17
- ↑ 754, 9
- ↑ Diogèn Laèrce, IX, 21)
- ↑ Aristòtel, Fisica, IV, IX, 216 b 22
- ↑ Simplicios de Cilicia, Commentari sus la Fisica d’Aristòtel, 683, 24)
- ↑ Comentari sus la Metafisica d’Aristòtel, 175, 7.
- ↑ Joan de Lidia, De meses, II, 8
- ↑ Sext Empiric, Contra los professors, X, 316
- ↑ Aeti, Opinions, III, IX, 1 - 2
- ↑ Ciceron, Primièrs academics, II, XXXIX, 123
- ↑ Opinions, I, III, 19
- ↑ Ipolit de Roma, Refutacion de totas las eretgias, I, 15
- ↑ cf. Macròb, Saturnalas, 18
- ↑ Diogèn Laèrce, VIII, 46)
- ↑ 88 c, 57a, 102a
- ↑ (fr)Les Deipnosophistes (Athénée) en linha, II, 69 E et X, 418 E
- ↑ (fr)Aristoclès, in Eusèbe de Césarée, Préparation évangélique, XV, II, 8
- ↑ Vida pitagorica, 267
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Présocratiques, édition établie par J.P. Dumont, 1988
- (fr)Le Dossier Pythagore, Pierre Brémaud, Ellipses, 2010


text:
Douarnenez
Douarnenez en breton ( Douarnenez en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Douarnenez A situat a Unitat|600|km}} a l'oèst de París, 250 km al nòrd-oèst de Nantas e a Unitat|25|km {{}} al nòrd-oèst de Kemper, al fons de la baia de Douarnenez.
Particularité De la vila, la isla Tristan #que se situa a Unitat|50|mètres}} aperaquí de la còsta. Es accessible a pè, a marée bassa. Un solar, un phare e una fòrça s'i tròban.
Lo pòrt, abans de venir Douarnenez, en 1541, s'i èra trucat masatge caseriu de Sant-Michel de contunh bourg del isla Tristan, en 1520.
La vila, nichée al fons d'una baia harmoniosament incurvée, desplega las siás façadas acolorides e pittoresques #qu'an sedusit de nombroses artistas tales Auguste Renoir, Eugène Boudin, Emmanuel Lansyer...
Douarnenez est situé à 600 km à l'ouest de Paris, 250 km au nord-ouest de Nantes et à 25 km au nord-ouest de Quimper, au fond de la baie de Douarnenez.
Particularité de la ville, l'île Tristan qui se situe à 50 mètres environ de la côte. Elle est accessible à pied, à marée basse. Un manoir, un phare et un fort s'y trouvent.
Le port, avant de devenir Douarnenez, en 1541, s'était appelé hameau de Saint-Michel puis bourg de l'île Tristan, en 1520.
La ville, nichée au fond d'une baie harmonieusement incurvée, déploie ses façades colorées et pittoresques qui ont séduit de nombreux artistes tels Auguste Renoir, Eugène Boudin, Emmanuel Lansyer...
S'agís a l'encòp d'un important pòrt pesquer e esportiu. Lo gentilici de los sieus abitants es, en francés Douarnenistes, e mai se los s'autreja egalament lo subernòm (mai que mai a las femnas) de Penn sardine, en fasent referéncia a la còfia que pòrtan las femnas e que se sembla a un cap de sarda (penn significa cap en breton). La comuna s'agrandiguèt lo 1945, en se fusionant amb las comunas vesinas de Ploaré, Pouldavid-sud-Mèr e Tréboul.
Es tracta alhora d'un important port pesquer i esportiu. El gentilici dels seus habitants és, en francès Douarnenistes, encara que se'ls atorga igualment el sobrenom (especialment a les dones) de Penn sardine, fent referència a la còfia que duen les dones i que s'assembla a un cap de sardina (penn significa cap en bretó). La comuna es va ampliar el 1945, fusionant-se amb les comunes veïnes de Ploaré, Pouldavid-sud-Mer i Tréboul.
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia de cuves a garum a las Plomarc'h testifica de l'antiquitat del luòc #que se tròba èsser un dels luòcs melhor conservats d'Euròpa. Lo garum dels Plomarc'h, condiment en semblant a la nòstra nuoc-mâm, i aguèt produsit entre lo primièr sègle de lo nòstre ère e 276. Aqueles ans #veire la còsta oèst del Armorique estrossejada per de nombrós raids de piratas en venent del nòrd de l'Euròpa. Lo primièr Douarneniste conegut es d'en un autre luòc un romain, Caius Varénius Varus, probablament issu de la Narbonnaise. Lo sieu nom a inscrich sus una stèle votive conservada al Musèu départemental breton de Kemper. Es de Pouldavid que las teles (telefonadas « Olonnes ») de Locronan partissián a l'exportacion. Lo nom de Pouldavid, escrich de divèrsas manièras, figura d'en un autre luòc sus nombre de mapas marinas medievalas. Designava lo luòc ont venián fornir-se cèrtas bastissas.
Segon la legenda de la vila de Ys, una vila prospère e insoumise i auriá #èsser bastida antany en la baia, abans d'èsser engloutie per l'ocean en guise de punition divina. Aquela legenda, ponduda en forma a Modèl:La s-, recrée un passat mythique a la Cornouaille en se basant en dels personatges istorics en avent marcat la region abans l'an mil e l'epòca de las invasions scandinaves.
Al començament del Sègle XII, l'avesque de Cornouaille, Robert, fa don de l'isla de Sant Tutuarn al monastèri de Marmoutier (près de Tors en Indre-e-Loire). Aquela isla a #èsser identificada amb la isla Tristan e lo sieu nom ancian, #que fa referéncia a sant Tudy, poiriá èsser a l'origina del nom de la vila. Una autra explicacion étymologique correnta es #que Douarnenez venga de la déformation del breton « douar an enez » #que significa « la tèrra de l'isla »[1]. L'acte de donation indica #qu'una glèisa existissiá ja, mai lèu un pichon monastèri #qu'una glèisa paroissiale. Per çò qu'es del don, sembla aver-i agut coma objectiu un renouveau en la vida religiosa del diocèse.
A l'epòca de las Guèrras de Liga (1576-1598), lo bandit Guy Éder de la Fontenelle aprofècha de la situacion per brigander la Bretanha e mai particularament la Cornouaille e la region de Douarnenez. Lo ile Tristan es un moment la siá basa. Lo consensus de ponduda a la fin de las guèrras de religion o vei se far quitament confiar la gouvernance de l'isla. Fin finala convencut d'intelligéncia colpabla amb los espanhòls e sens #que i aja desbrembat lo remembre de las siás massacres, #èsser roué en luòc de Cauma en setembre 1602. A l'epòca de Louis XIV, la municipalitat i aguèt conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas(1675).
En 1902, lo en comandant Barthélemy-Emmanuel Lo Roy Ladurie, pepin de l'istorian Emmanuel Lo Roy Ladurie, i aguèt destituit de lo sieu grade per i aver refusé de barrar las escòlas agudas per congrégations catolicas a Douarnenez.
En 1921, Douarnenez ven la primièra municipalité comunista de França amb l'eleccion de Sébastien Velly.
En 1924, la cauma de las Penn Sardin, las sardinières de Douarnenez conegut una ressonància nacionala[2].
La présence de cuves à garum aux Plomarc'h atteste de l'antiquité du site qui se trouve être un des sites les mieux conservés d'Europe. Le garum des Plomarc'h, condiment ressemblant à notre nuoc-mâm, fut produit entre le premier siècle de notre ère et 276. Ces années virent la côte ouest de l'Armorique ravagée par de nombreux raids de pirates venant du nord de l'Europe. Le premier Douarneniste connu est d'ailleurs un romain, Caius Varénius Varus, probablement issu de la Narbonnaise. Son nom est inscrit sur une stèle votive conservée au Musée départemental breton de Quimper. C'est de Pouldavid que les toiles (appelées « Olonnes ») de Locronan partaient à l'exportation. Le nom de Pouldavid, écrit de diverses manières, figure d'ailleurs sur nombre de cartes marines médiévales. Il désignait le site où venaient s'approvisionner certains bâtiments.
Selon la légende de la ville d'Ys, une cité prospère et insoumise aurait été construite jadis dans la baie, avant d'être engloutie par l'océan en guise de punition divine. Cette légende, mise en forme au Modèl:S-, recrée un passé mythique à la Cornouaille en se basant sur des personnages historiques ayant marqué la région avant l'an mil et l'époque des invasions scandinaves.
Au début du Sègle XII, l'évêque de Cornouaille, Robert, fait don de l'île de Saint Tutuarn au monastère de Marmoutier (près de Tours en Indre-et-Loire). Cette île a été identifiée avec l'île Tristan et son nom ancien, qui fait référence à saint Tudy, pourrait être à l'origine du nom de la ville. Une autre explication étymologique courante est que Douarnenez vienne de la déformation du breton « douar an enez » qui signifie « la terre de l'île »[3]. L'acte de donation indique qu'une église existait déjà, plutôt un petit monastère qu'une église paroissiale. Quant au don, il semble avoir eu comme but un renouveau dans la vie religieuse du diocèse.
À l'époque des Guerres de Ligue (1576-1598), le bandit Guy Éder de La Fontenelle profite de la situation pour brigander la Bretagne et plus particulièrement la Cornouaille et la région de Douarnenez. L'ile Tristan est un moment sa base. Le consensus de mise à la fin des guerres de religion le voit même se faire confier la gouvernance de l'île. Finalement convaincu d'intelligence coupable avec les espagnols et sans que soit oublié le souvenir de ses massacres, il fut roué en place de Grève en septembre 1602. À l'époque de Louis XIV, la commune fut connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges(1675).
En 1902, le commandant Barthélemy-Emmanuel Le Roy Ladurie, grand-père de l'historien Emmanuel Le Roy Ladurie, fut destitué de son grade pour avoir refusé de fermer les écoles tenues par des congrégations catholiques à Douarnenez.
En 1921, Douarnenez devient la première municipalité communiste de France avec l'élection de Sébastien Velly.
En 1924, la grève des Penn Sardin, les sardinières de Douarnenez connu un retentissement national[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ La cauma de las Penn Sardin
- ↑ Douarnenez. Consultat lo Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value).
- ↑ La grève des Penn Sardin


text:
Froissy
Froissy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Froissy Es un bourg rural del Scenari picard, situat sus la RN1 a unitat|18|km {{}} al nòrd de Beauvais. Es facilament accessible per las sortidas Modèl:Sofr o Modèl:Sofr de la autoroute A16.
La municipalitat compren dos caserius, Provinlieu e Pichon Froissy.
Los principals recorses de Froissy son agricòlas : de ramaderias bovines, culturas de céréales. Froissy Possedís una cooperativa agricòla.
Froissy est un bourg rural du Plateau picard, situé sur la RN1 à 18 km au nord de Beauvais. Il est aisément accessible par les sorties Modèl:Sofr ou Modèl:Sofr de l'autoroute A16.
La commune comprend deux hameaux, Provinlieu et Petit Froissy.
Les principales ressources de Froissy sont agricoles : élevages bovins, cultures de céréales. Froissy possède une coopérative agricole.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'estacion de Froissy i aviá animat, en aquel començament de la XXen, quand arribava lo tortillard de la Linha Estrées-Sant-Denis - Froissy - Crèvecœur-çò de-Grand
La glèisa i aguèt donat l'an 1132 a la abbaye de Sant-Lucien per Wilbert, senhor de Froissy.
La distincion i aguèt erigit en marquisat l'an 1633.
La municipalitat de Noirémont lududes i aguèt amassat de 1826 a 1833.
La glèisa fut donnée en 1132 à l'abbaye de Saint-Lucien par Wilbert, seigneur de Froissy.
La seigneurie fut érigée en marquisat en 1633.
La commune de Noirémont lui fut réunie de 1826 à 1833.


text:
Stegosaurus
Stegosaurus (gr. "reptil amb tet") es un genre de dinosaures tireofòr stegosaurid, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 156 e 144 milions d'ans, en lo Kimeridgian e lo Titonian, en çò qu'es uèi America del Nòrd e Euròpa. A causa de las siás distintives espines de la coa e plaques, Stegosaurus es òm dels mai reconeguts dinosaures, amassa amb Tyrannosaurus, Triceratòps, Velociraptor e Apatosaurus.
Stegosaurus aviá una distintiva e inusual postura, amb un lomo fòrtament arqueade, los membres anteriors cuertes, la cap près del solèr e la coa rígida sostenuda en l'aire. Lo sieu arsenal de placas e de púas es estat lo tèma de fòrça especulacion.


text:
Eslovaquia
Eslovaquia (en eslovac Slovensko) es un país del centre d'Euròpa, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Polonha al nòrd, Ucraïna a l'èst, Ongria al sud, e Àustria e la Republica Chèca a l'oèst. Sa capitala es Bratislava.
Lo gentilici es eslovac -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 De la Preïstòria a la conquista ongresa
- 1.2 Lo periòde austroongrés
- 1.3 Lo periòde checoslovac
- 1.4 La Republica Eslovaca
- 2 Geografia
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la conquista ongresa[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Eslovaquia datan de 200 000 ans. Durant lo Paleolitic Superior (entre 35 000 e 8 000 av. JC), divèrsei culturas liticas ocupèron la region e desvolopèron de formas artisticas pròprias. Puei, au Mesolitic (entre 8 000 e 6 000 av. JC), l'agricultura se difusèt pauc a pauc e favorizèt la sedentarizacion. Lo mestritge dau bronze e dau fèrre permetèt l'aparicion d'activitats novèlas coma lo norrigatge e la construccion d'abitats pus importants. Au sègle V av. JC, la region èra poblada per de populacions cèltas que dispareguèron au sègle I ap. JC en causa d'atacas romanas (dempuei lo sud) e germanicas (a partir dau nòrd). Puei, lo territòri eslovac foguèt un teatre d'afrontaments entre Romans e Marcomans.
A partir dau sègle IV ap. JC, l'arribada de cavaliers nomadas (Huns...) en Euròpa Orientala entraïnèt l'abandon d'Eslovaquia per lei Germans. Foguèron remplaçats per d'Eslaus, a l'origina dei pòbles chèc e eslovac, vèrs 500. En 833, aquelei pòbles participèron a la fondacion de la Granda Moràvia. Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle IX, lei princes d'aqueu reiaume sostenguèron son evangelizacion. Aquò suscitèt de tensions entre lei clergats dependents de Roma e de Constantinòble mai permetèt, a l'iniciativa de Ciril, l'invencion dau premier alfabet eslau.
Au començament dau sègle X, la Granda Moràvia foguèt destrucha per lei Magiars. Dins lo corrent dau sègle, lo territòri eslovac, en despiech de son relèu montanhós, passèt sota son contraròtle e prenguèt lo nom d'Auta Ongria. Una noblesa d'origina ongresa i prenguèt lo poder mai la populacion eslava se mantenguèt e demorèt majoritària. Pasmens, aquò rompèt l'unitat deis Eslaus dei Carpatas Occidentalas e entraïnèt pauc a pauc la formacion dei pòbles chèc (a l'oèst) e eslovac (a l'èst).
Lo periòde austroongrés[modificar | modificar la font]
Lo periòde ongrés[modificar | modificar la font]
L'Auta Ongria demorèt au sen d'Ongria fins a sa disparicion dins lo corrent deis annadas 1520. A partir dau sègle XIII, de colons alemands recebèron lo drech d'esplechar lei ressorsas minièras dau país e de fondar de « vilas reialas ». Vèrs 1400, formavan aperaquí un tèrç de la populacion e avián un ròtle important dins l'economia ongresa. Durant aqueu periòde, l'influéncia culturala de Boèmia, especialament aquela de l'Universitat de Praga, gardèt son primat en Auta Ongria. Per exemple, leis abitants adoptèron lo chèc (ambé certanei trachs eslovacs) coma lenga escricha.
A la fin dau sègle XV e au començament dau sègle XVI, la region foguèt tocada per de trèbols sociaus (coma lo rèsta d'Ongria) en causa deis abüs de la noblesa qu'aprofichava lo declin dau poder reiau per renfòrçar sei prerogativas. Dins lo corrent deis annadas 1520-1530, l'invasion dau Reiaume d'Ongria per lei Turcs Otomans agantèt pas l'Auta Ongria qu'èra tròp alunchada dau teatre dei combats. La region foguèt ansin integrada dins « l'Ongria Reiala » dirigida per lei Habsborg. Pozsony (uei Bratislava) ne venguèt la capitala en 1536.
Lo periòde austrian[modificar | modificar la font]
Au sen de l'Empèri Habsborg, leis Eslovacs, gaire nombrós, ocupèron una plaça relativament marginala en causa de sa demografia febla e de sa posicion periferica. Lo contèxte sociau malaisat i favorizèt la difusion dau protestantisme (sustot lo luterianisme). En despiech dau sostèn deis autoritats e de l'armada austrianas, la Còntra-Reforma menada per lei jesuistas aguèt de dificultats per tornar convertir la region au catolicisme e lo protestantisme i dispareguèt pas avans lo començament dau sègle XVIII. Dins aquò, la question religiosa empachèt pas lo redreiçament de l'economia de la region e lo sègle XVIII foguèt un periòde de prosperitat e de desvolopament culturau (fondacion d'una Societat dei Sciéncias en 1793).
L'emergéncia dau sentiment nacionau eslovac[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1830, leis idèas novèlas veïculadas per la Revolucion Francesa e l'emergéncia d'un nacionalisme ongrés vigorós entraïnèron l'afirmacion d'un sentiment nacionau eslovac. Premier, regardèt lo domeni lingüistic ambé l'òbra de Ludovit Stúr (1815-1856) que creèt una lenga eslovaca literària a partir d'un dialècte de la region de Banská Bystrica. Puei, en 1848, lo nacionalisme eslovac s'afirmèt d'un biais politic ambé la redaccion dei Demandas de la Nacion Eslovaca adreiçadas per Stúr ai revolucionaris ongrés. Pasmens, lo govèrn de Budàpest refusèt de lei considerar e assaièt de'n arrestar l'autor. Leis Eslovacs jonhèron donc lei fòrças imperialas e participèron a la repression de la Prima dei Pòbles.
Après l'instauracion de la Monarquia Dobla en 1867, leis Eslovacs foguèron laissats solets en fàcia dau govèrn de Budapèst. La region deguèt alora faciar una politica de magiarizacion, especialament durant lo govèrn de Kálmán Tisza (1875-1890), ambé la nominacion de foncionaris ongrés ò ambé la supression de l'ensenhament segondari en eslovac. Pasmens, aquò aguèt rapidament d'efècts contraris ais objectius cercats. D'efèct, la magiarizacion renforcèt lo nacionalisme eslovac que se raprochèt dei movements chècs e que se dotèt d'estructuras politicas coma lo Partit Popular Eslovac d'Andrej Hlinka ò lo Partit Agrarian de Milan Hodza.
Lo periòde checoslovac[modificar | modificar la font]
De la formacion de Checoslovaquia a la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
En 1914, la mobilizacion dei soudats chècs e eslovacs au sen de l'armada imperiala austroongresa se debanèt sensa dificultat. En revènge, una partida deis elèits chausiguèt de sostenir l'Entenduda. En 1916, Tomás Masaryk e Edvard Benes fondèron ansin un Conseu Nacionau dei País Chècs que se transformèt en Conseu Checoslovac l'annada seguenta quand Milan Stefánik lo jonhèt. L'accion d'aqueu comitat permetèt la formacion d'unitats militaras checoslovacas que participèron a la guèrra ambé leis Aliats. Reconegut per lei venceires, poguèt proclamar l'independéncia de Checoslovaquia lo 31 d'octòbre de 1918.
La definicion dei frontieras dau país novèu foguèt basada sus de critèris totalament diferents entre lei territòris chècs e eslovacs. Dins lo premier cas, lei Chècs podián s'apielar sus lo legat istoric prestigiós de la Corona de Boèmia. Dins lo segond cas, leis Eslovacs, qu'avián plus d'estats pròpris dempuei la conquista magiara, deguèron negociar lei limits de son territòri a partir de consideracions etnicas, economicas e estrategicas. Ansin, per protegir militarament la region, leis Aliats li donèron una frontiera fòrça meridionala qu'entraïnèt la formacion d'una importanta minoritat ongresa en Eslovaquia. Li donèron tanben Rutènia a l'èst qu'èra una region poblada per d'Ucraïnians.
Durant l'entre doas guèrras, leis Eslovacs formavan 16 a 17% de la populacion checoslovaca. De tensions apareguèron rapidament ambé lei Chècs en causa de la manca de reconóissença dau particularisme eslovac (nominacion de foncionaris chècs, politica unificatritz de Praga...). Andrek Hlinka e la figura montanta dau periòde, Josef Tiso, foguèron lei caps principaus de l'oposicion eslovac. Lo 6 d'octòbre de 1938, aprofichant lo partiment de Checoslovaquia organizat per Adolf Hitler, Tiso proclamèt l'autonòmia d'Eslovaquia e de Rutènia. Pasmens, lo 2 de novembre seguent, deguèt abandonar lei regions magiarofònas e Rutènia a Ongria.
Aquò empachèt pas lo raprochament amb Alemanha. Lo 14 de març de 1939, Eslovaquia proclamèt ansin son independéncia sota proteccion alemanda. Un regime faissista se metèt alora en plaça. Sei tropas participèron activament a la guèrra dins lo camp de l'Axe e Bratislava participèt au genocidi dei judieus eslovacs (65 000 mòrts). Pasmens, lo govèrn de Tiso se turtèt rapidament a de movements de partisans antinazis. Per exemple, a partir d'aost de 1944, una guerilha poderosa se formèt dins la region de Banská Bystrica. Enfin, lei Sovietics intrèron dins lo país en 1945 ocupant Kosice en març e Bratislava en abriu.
Lo periòde comunista[modificar | modificar la font]
Après la desfacha alemanda, Checoslovaquia foguèt restablida dins sei frontieras de 1937 mai deguèt laissar Rutènia a l'Union Sovietica. En Eslovaquia, aperaquí 8 000 personas foguèron condamnadas per collaboracion e Josef Tiso foguèt executat en 1947. En 1948, a l'eissida dau Còp de Praga, lo país intrèt au sen dau blòt comunista.
Durant lo periòde comunista, la question de l'especificitat eslovaca contunièt de trebolar la vida politica checoslovaca. Ansin, en 1954, Gustáv Husák, important cap dau Partit d'origina eslovaca, foguèt condamnat per « nacionalisme borgés ». Pasmens, après l'invasion sovietica de 1968, foguèt cargat de la « normalizacion » de Checoslovaquia. Aquò permetèt a Eslovaquia d'obtenir una autonòmia intèrna (dins l'encastre d'una federacion) e de mejans per ragantar son retard economic a respèct dei regions chècas. Husák gardèt lo poder fins a 1987 e son remplaçament per de quadres pus favorables a la perestroïka.
En 1989, leis Eslovacs participèron largament ai manifestacions còntra lo regime comunista. 100 000 personas defilèron lo 16 de novembre de 1989 a Bratislava e lo movement Public còntra la Violéncia (VPN) dau país organizèt una grèva generala a partir dau 27 de novembre. En abriu de 1990, Checoslovaquia prenguèt lo nom de Republica Federativa Chèca e Eslovaca. Dos mes pus tard, d'eleccions donèron 29,3% dei sufragis au VPN, 19,2% ai crestians democratas, 13,9% ai nacionalistas e 13,3% ai comunistas.
Lo partiment de Checoslovaquia e l'independéncia[modificar | modificar la font]
Après lo vòte de 1990, Vladimir Meciar (VPN) venguèt Premier Ministre dau govèrn eslovac. Pasmens, son partit se fragmentèt rapidament. En març, formèt ansin un partit de tendància nacionalista dich Movement per una Eslovaquia Democratica (HZDS). Escartat dau poder en abriu en 1991, lo retrobèt en març de 1992 après una victòria electorala. Volentiers populista, s'opausèt a la politica liberala dau govèrn centrau de Praga. En julhet, proclamèt la sobeiranetat d'Eslovaquia e negocièt lo partiment de Checoslovaquia ambé Václav Havel. L'independéncia d'Eslovaquia venguèt efectiva lo 1èr de genier de 1993.
La Republica Eslovaca[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, Vladimir Meciar demorèt a la tèsta d'Eslovaquia fins a 1998. Nacionalista e prorussa, sa politica maucontentèt lei país vesins e isolèt Bratislava. Una coalicion gropant crestians democratas, sociau-democratas e partits de la minoritat ongresa se formèt per s'opausar au HZDS. Ganhèt leis eleccions legislativas en 1998 e presidencialas en 1999.
Lo president novèu, Rudolf Schuster, adoptèt una politica prooccidentala e Eslovaquia integrèt l'OTAN e l'Union Europèa en 2004. Pasmens, en 2006, de tensions a prepaus dei relacions ambé la Glèisa Catolica entraïnèron la rompedura de la coalicion governamentala. La meteissa annada, leis eleccions donèron la victòria ai sociau-democratas de Robert Fico (Smer) que s'alièt ambé Vladimir Meciar per formar lo govèrn. Confiermèt l'orientacion atlantica de Bratislava e Eslovaquia adoptèt l'èuro en 2009. En revènge, l'adopcion d'una lèi d'enebiment dei lengas minoritàrias dins l'administracion entraïnèt tornarmai de tensions vivas ambé Budapèst.
La crisi economica de 2008 aguèt de consequéncias grèvas sus l'economia eslovaca qu'es dependenta de seis exportacions. Lei liberaus e la drecha averèron leis eleccions de 2010 e Iveta Radicová venguèt Premier Ministre. Pasmens, la coalicion governamentala se devesiguèt après quauquei mes de poder a prepaus de la question deis ajudas europèas destinadas a Grècia. En març de 2012, un escrutinh anticipat permetèt a Robert Fico de tornar trobar la direccion dau govèrn. Engatjèt una politica anti-austeritat e ganhèt leis eleccions de 2016.
Geografia[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
En 1993, Eslovaquia eireta de las divisions administrativas de Checoslovaquia : se las quatre regions (Bratislava, Eslovaquia Occidentala, Eslovaquia Centrala, Eslovaquia Orientala) son pas pus utilizadas dempuèi la fin de 1990, sèrva los 79 districtes e las comunas.
Dempuèi 2001 Eslovaquia es devesida en uèch regions (kraje) qu'agropan los districtes e qu'an un estatut d'autonomia. Se fa la diferéncia entre la region (kraj, subdivision administrativa, amb una administracion nomenada per l'Estat central) e la region autonòma (samosprávny kraj, collectivitat territoriala amb un executiu elegit). Lo mot popular per region es župa, que correspond a l'occitan província. Es admés coma sinonim per « region autonòma ». Las comunas an tanben ganhat una autonomia locala.
Las regions pòrtan lo nom de son capluòc :
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ al 31 de març de 2009. Font: Estadistica eslovaca


text:
Robert Louis Stevenson
Robert Louis Balfour Stevenson (Edimborg, 13 de novembre de 1850 – Upolu, Samoa, 3 de decembre de 1894), foguèt un escrivan escocés.
Foguèt l'autor fòrça conegut d'istòrias fantasticas popularas e d'unas de sas òbras son vengudas classicas, coma Treasure Island (L'illa del tresaur) e Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde (L'estranh cas del Dr. Jekyll e Mr. Hyde). Faguèt un viatge a travèrs las Cevenas amb un ase, que ne'n traguèt un raconte famós titolat: Travels with a Donkey in the Cévennes (Viatge amb un ase per las Cevenas).


text:
Roan
Roan (en francés Rouen [ʀuɑ̃, ʀwɑ̃]) es una vila del nòrd-oèst de França traversada per la Sèina, prefectura del departament de la Sèina Maritima e capluòc de la region Nauta Normandia. La comuna comptava 111553 abitants en 2011. La metropòli Roan Normandia es 6ena de França, amb 486 519 abitants en 2011[1]. Amb 65501 abitants lo 1èr de genièr de 2011[2], son aira urbana es la primièra de Normandia, la 12ena de França, e la segonda del Bacin parisenc, après la de París[3]. Son bacin d'emplec, lo primièr de la region, atenh 824762 abitants[4].
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Musèus[modificar | modificar la font]
- lo Musèu de las Bèlas Arts de Roan es lo musèu d'art de la ciutat
- lo Musèu Maritim Fluvial e Portuari de Roan es un musèu subre l'istòria del pòrt de la ciutat e la navegacion.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Portal de la vila
- (fr) Torisme
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Insee - Population de l'unité urbaine de Rouen en 2011, consulté le 8 décembre 2014
- ↑ Insee - Population de l'aire urbaine de Rouen en 2011, consultat lo 8 de decembre de 2014
- ↑ www.insee.fr/fr/insee_regions/Haute-Normandie/themes/dossiers/autres/docs/au_rouen.pdf
- ↑ Insee - Résultats du recensement de la population de 2011 - Zone d'emploi de Rouen, consultat lo 8 de decembre de 2014
- Portal de Normandia
-
[[Categoria:Comuna de Normandia ]]


text:
Johann Gottfried von Herder
Johann Gottfried von Herder (1744-1803) èra un filosòf e critica literari alemand que los escriches contribuiguèron a l'aparicion del romantisme alemand. Instigator del moviment conegut coma Sturm und Drang inspirèt fòrça escrivans, entre eles, e subretot, lo jove Johann Wolfgang von Goethe, que coneguèt a Estrasborg e que mai tard vendriá lo representant del classicisme literari alemand.
Vida e òbra[modificar | modificar la font]
Herder nasquèt lo 25 d'agost de 1744 en Mohrungen (Prússia). Estudièt a l'Universitat de Königsberg amb lo filosòf alemand Immanuel Kant. Unas de las primièras òbras criticas de Herder se trapa dins los Fragments sus la literatura alemanda modèrna (1766-1767), que lausava l'emancipacion de la literatura alemanda de las influéncias estrangièras. Los ensages que seguèron —coma Sus l'estil e l'art alemand (1773), escrich en collaboracion amb Goethe— èran un cant a la literatura populara, a la poesia de William Shakespeare e Omèr e al desvolopament de l'idèa concebuda per Herder del Volksgeist (‘esperit del pòble’), exprimit dins la lenga e la literatura d'una nacion. Es considerat coma lo paire del nacionalisme ideologic [1], segon que, la nacion es un fenomèn natural, un organisme vivent amb una arma pròpia (concepcion de nacion, del Romantisme). En 1776, amb l'ajuda de Goethe, Herder comencèt una cerrièra dins lo govèrn de Weimar. Alá escriguèt la seuna òbra mai importanta, los quatre volums de l'estudi Idèas per a una filosofia de l'istòria de l'umanitat (1784-1791), que tenta de demòstrar que la natura e l'istòria umana obesís a las meteissas leis e que, amb lo temps, las fòrças umanas antagonicas se reconciliaràn. E mai que siá inacabat, aquel tractat encarna la majoritat de las idèas d'Herder e demora coma la seuna contribucion majora a la filosofia. Cal prene tanben en compte lo seu Ensag sus l'origina de la lenga (1770, publicat en 1772), escrich en responsa a una question de l'Acadèmia de las Sciéncias de Berlin, òbra que fin finala premièt e publiquèt. Dins aquela, Herder abòrda l'origina de la lenga d'un punt de vista antropologic, rebutant la teoria de l'origina divina (Süßmilch). Atal, Herder explica l'emergéncia del lengatge coma un acte inerent a l'èsser uman coma animal racional e desprovesit atal dels instincts univòcs pròpis als animals, qu'an besonh de comunicar per a poder subreviure e s'autoafirmar coma espècia dins lo mond. Al fin de la seuna vida, Herder trenquèt amb Goethe e amb lo classicisme aleman, e prenguèt partit per una poesia de caire didactic, coma Cartas sul progrès de l'òme (1793-1797). Expausèt los seus desacòrdis amb la filosofia de Kant en dos libres que foguèron pas plan recebut. Al la final del sègle XVIII l'influéncia d'Herder mermèt, mas la seuna contribucion als estudis literaris e la pensada istorica alemanda es fòrça important. Moriguèt lo 18 de decembre de 1803 a Weimar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Johann Gottfried Herder ».
- (eu)Azurmendi, Joxe: "Herder" In Volksgeist. Herri gogoa, Donostia: Elkar, 2007. ISBN 978-84-9783-404-9
- ↑ (fr)Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous ls pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, pag 3


text:
Celiaquia
La celiaquia, apelada tanben malautiá celiaca e intolerància au glutèn, es una malautiá autoimmuna caracterizada per l'inflamacion cronica de la partida proximala dau budèu prim, causada per lo glutèn, una proteïna vegetala dei grans de blat, d'òrdi, de segal, d'espèuta, de kamut e de triticale. La civada conten pas de glutèn, mas ne pòt aver per de contaminacion crosada amb l'òrdi e amb lo blat. Lo glutèn provòca la pèrda dei vellositats que cuerbon lo budèu prim, que pèrd la capacitat de digerir e d'absorbir lei noiriduras. Se pòt diagnosticar dins totei leis etapas de la vida. Lei personas celiacas se devon absténer de consomir de produchs que contenon de glutèn çò que permet una regression complèta dei simptòmas de la malautiá. La celiaquia es pus frequenta demest los europèus.


text:
Mégange
Mégange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Mégange amb la siá annèxa Rurange a una istòria pro particulara doncas qu'aqueles dos pòbles forman una meteissa comun continuament a un matrimòni forçós decidit pel rei de França en 1833.
La commune de Mégange avec son annexe Rurange a une histoire assez particulière puisque ces deux villages forment une même commune suite à un mariage forcé décidé par le roi de France en 1833.


text:
Maldivas
Las Maldivas, oficialament la Republica de las Maldivas, es un estat insular format per un grop d'atòls situat dins l'Ocean Indian al sud-oèst d'Índia.
La siá capitala es Malé.
Lo gentilici es maldivian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de las Maldivas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Empèris nomadas
Leis empèris nomadas fan referéncia ais estats fondats per lei pòbles nomadas imperiaus d'Eurasia de l'Antiquitat au sègle XVIII. Formats per de populacions indoiranianas, oraloaltaïcas, turcas, mongòlas e manchosas que seis armadas èran especializadas dins l'utilizacion de cavaliers arquiers e de la tactica de la tèrra cremada, vivián de norrigatge itinerant dins leis estèpas e lei bòscs de l'Eurasia centrala dins de societats ierarquizadas basadas sus una organizacion tribala. Generalament devesidas entre caps rivaus, lei tribús èran tanben en contact ambé leis estats sedentaris vesins per cambiar de produchs agricòlas còntra de produchs artesanaus impossible de produrre dins l'estèpa. Pasmens, lei relacions èran pas totjorn pacificas car lei nomadas podián de còps assaiar de prendre per fòrça de bens ò car lei pòbles sedentaris (China, Empèri Bizantin...) èran lèsts a empachar l'intrada d'intrús dins sei territòris.
Aquelei relacions conflictualas formèron en Eurasia una geopolitica basada sus l'antagonisme entre societats nomadas e societats sedentàrias. D'efèct, la natura predatritz dei tribús nomadas asiaticas, obligadas de trobar regularament una novèla region druda per s'installar, representava un factor de destabilizacion locau important. Òr, quand un cap capitava d'unificar unei tribús sota una autoritat unica, aquò podiá entraïnar la mesa en movement d'armadas importantas compausadas de combatents entraïnats, mobils e disciplinats capablas de véncer leis armadas deis estats sedentaris. Lei desfachas subidas còntra de cavaliers arquiers per lei Romans (Carrhes en -53), per lei Bizantins (Manzikert en 1071), per lei Song (conquista de China per lei Mongòls) ò per leis Ongrés (Mohi en 1241) mostran la dificultat de faciar una armada fòrça mobila e equipada d'un arc que sa portada li permetiá de tuar una buta a de distàncias alora inegaladas. Ansin, lei pòbles de l'estèpa demorèron capables de menaçar e sovent de conquistar totei leis estats sedentaris d'Eurasia e foguèron donc l'element perturbator major d'aquela region fins a l'aparicion d'armas de fuec en estat de rivalizar ambé l'arc nomada. Manca tanben pas d'exemples per illustrar aquela capacitat de la formacion de l'empèri deis Escites a la conquista de la màger part d'Asia per Genghis Khan e sei successors.
Aquela influéncia geopolitica durabla dei pòbles e empèris de l'estèpa sus lei relacions continentalas constituisse la diferéncia principala ambé leis autrei pòbles nomadas que marquèron l'Istòria coma lei bedoïns arabis dau sègle VII ò lei Vikings dei sègles IX e X. Es tanben confirmada per l'importància deis estrategias adoptadas per lei societats sedentàrias per si protegir còntra leis expedicions nomadas. Maugrat lei diferéncias e lei distàncias importantas entre leis estats victimas d'aqueleis ofensivas, aqueleis estrategias foguèron similaras e basadas sus quatre principis : atacar lei nomadas per lei sometre ò leis obligar de si desplaçar dins d'autrei regions pus alunchadas, fortificar lei regions menaçadas ò leis axes de passatge, devesir lei nomadas per empachar l'emergéncia d'un cap poderós capable d'organizar una ataca, pagar un tribút e donar de títols prestigiós ai caps nomadas per defugir una ataca. Pasmens, coma va mòstra la contuniacion dau fenomèn deis invasions nomadas fins a l'aquisicion d'una superioritat tecnologica decisiva en favor dei sedentaris, lo succès d'aqueleis estrategias èra limitat. D'efèct, leis atacas entraïnavan sovent una retirada dei nomadas que tornavan ocupar lei regions perdudas après lo retirament deis assalhidors. Lei fortificacions mau capitèron de blocar d'invasions en causa de distàncias de susvelhar tròp lòngas[1]. La division dei nomadas entre elei èra eficaça a condicion que la guèrra posquèsse durar d'annadas per afeblir totei lei tribús. Enfin, lo pagament d'un tribút, de còps fòrça important, empachèt rarament leis atacas car lei nomadas respectavan gaire leis acòrds signats.
Lei regions conquistadas per lei nomadas èran integradas au sen d'estats fòrça estenduts e dirigits per lei caps dei pòbles venceires. Aqueleis estats adoptavan rapidament una organizacion mesclant de principis dei societats nomadas e sedentàrias. Aquò èra necessari car lei territòris conquistats per lei nomadas avián sovent de populacions fòrça importantas a respèct dei tribús d'envaïsseires. Lei nomadas avián donc besonh d'integrar d'autoctòns coma foncionaris per permetre lo foncionament de certaneis infrasturas ò administracions desconeissuts dei societats de l'estèpa. Ansin, l'evolucion deis empèris nomadas foguèt dictat per dos principis principaus qu'èran la fragmentacion rapida de l'empèri entre eiretiers rivaus de son fondator e l'assimilacion dau pòble nomada au pòble sedentari pus nombrós. Lo premier fenomèn necessitava generalament una ò doa generacions e èra favorizat per una superficia importanta. L'assimilacion necessitava tres ò quatre generacions e èra favorizada per lo prestigi mai ò mens important de la civilizacion conquistada e per la possibilitat de l'adopcion mai ò mens rapida de la religion dei vencuts. Per exemple, lei signes premiers de division de l'Empèri Mongòl apareissèron mens d'una generacion après la mòrt de Genghis Khan e sei successors si convertiguèron ai religions localas (islam e bodisme) a la fin dau sègle XIII e au començament dau sègle XIV.
Somari
Zòna d'origina dei pòbles nomadas[modificar | modificar la font]
Lei pòbles nomadas a l'origina dau fenomèn de l'invasion nomada avián ges d'unitat e si compausavan d'unei pòbles diferents coma d'Eslaus, de Turcs ò de Mongòls. Pasmens, èran originaris d'una mema region que son centre de gravitat si situa entre la Mongolia e lo lac Baikal. Au nòrd, es limitada per lo bòsc siberian e au sud per lei montanhas de l'Asia Centrala (Caucàs, Hindu Kush...). En revènge, vèrs l'èst e l'oèst, lei limits son pus vagues e l'i a gaire de relèus importants d'Ongria a Manchoria. Aquò rende donc lei migracions aisadas au sen de l'estèpa e en direccion dei butas tradicionalas deis invasions nomadas (Euròpa Orientala, Orient Mejan e China).
Lei teatres deis invasions nomadas[modificar | modificar la font]
Lo teatre deis invasions nomadas representa tota l'Eurasia antica e medievala. Pasmens, dos periòdes (sègles IV-V e sègles XIII-XV) an una importància gròssa car lei migracions e lei migracions nomadas l'i entraïnèron una destabilizacion de lònga durada de la màger part dei societats continentalas (migracion, invasion, disparicion d'estats...). En fòra d'aquelei periòdes de grandeis invasions, existisse d'epòcas de conflictes mai ò mens limitats entre nomadas e sedentaris. Ansin, lei nomadas assaiavan d'agarrir lei sedentaris ò d'ocupar lei regions afeblidas e lei sedentaris organizavan de temps en temps d'ofensivas per sometre e pacificar l'estèpa.
Lo cas de l'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Leis invasions dei cavaliers de Genghis Khan e sei successors e la formacion de l'Empèri Mongòl representan l'apogèu dau fenomèn deis invasions nomadas. Après dètz annadas de luchas intèrnas de 1196 a 1206, Genghis capitèt d'unificar lo pòble mongòl e d'organizar una armada entraïnada e fòrça disciplinada. Amb aquela armada, ataquèron lei tres civilizacions principalas de l'Eurasia sedentària dau sègle XIII : China que foguèt totalament conquistada, lo monde islamic que perdèt lo plan iranian e onte mai d'una dinastia de senhors musulmans foguèt desfacha e l'Euròpa crestiana que la periferia orientala foguèt tanben conquistada. Leis estats musulmans e crestians non conquistats deguèron tanben faciar d'expedicions de pilhatge que causèron de destruccions e de pèrdas importantas. La fin deis annadas 1270 marquèt l'apogèu de l'Empèri Mongòl que va pauc a pauc si devesir entre leis eiretiers de son fondator fins au sègle XV.
Lo declin dei pòbles nomadas e la pacificacion de l'estèpa per lei societats sedentàrias[modificar | modificar la font]
Leis empèris nomadas declinèron pauc a pauc a partir de la fin dau sègle XVI fins a la disparicion totala d'aquela mena d'estat au sègle XIX. Sei principalei causas foguèron lei progrès tecnologics, tactics e organisacionaus deis armadas sedentàrias e tanben lei luchas intèrnas entre estats nomadas. Ansin, au sègle XIX, l'expansion russa en direccion de l'Ocean Pacifica rescontrèt gaire de resisténcia de part dei pòbles de l'estèpa.
Cronologia deis empèris e deis invasions nomadas[modificar | modificar la font]
- Sègles VI-II avC : Empèri Escite.
- Sègle IV avC - sègle II : invasions de China per lei Xiongnus.
- Sègles III-II avC : Empèri Hiongnu.
- Sègles I-II : Empèri Sienpei.
- Sègles IV-V : invasion de China per lei Topas.
- Sègles IV-VI : Empèri Ruanruan.
- Sègle V : invasion dei Huns en Euròpa e formacion d'un empèri (vèrs 375 - 484).
- 480 : invasion d'Índia per lei Huns Blancs.
- Sègles VI-IX : invasion deis Avars en Euròpa (a partir de 555) e existéncia d'un estat avar en Euròpa Centrala (vèrs 555 - 805).
- vèrs 558 - 582 : Empèri Tujue.
- 582 - 657 : Premier Khaganat dei Turcs Orientaus (scission de l'Empèri Tujue).
- 582 - 630 : Khaganat dei Turcs Occidentaus (scission de l'Empèri Tujue).
- Sègles VII-VIII : invasion dei Bulgars en Euròpa qu'es a l'origina de la Bulgaria actuala.
- 682 - 744 : Segond Khaganat dei Turcs Orientaus.
- Sègles VII - vèrs 842 : Empèri Tibetan.
- vèrs 740 - vèrs 840 : Empèri Uigur.
- 840 - 924 : Empèri Quirguiz.
- Sègles IX-X : invasion deis Ongrés en Euròpa qu'es a l'origina de l'Ongria actuala.
- Sègle XI : invasion dei Pechenegs en Euròpa, formacion d'uneis estats e dispersion a partir de 1122.
- Sègles XI-XII : invasion dei Turcs Seldjokides e formacion dau Sultanat Seldjokide (1037-1155) e d'uneis estats locaus.
- Sègles XI-XIII : invasion dei Turcs Gaznevides e formacion d'un sultanat (962-1187).
- Entre 1130 e 1135 - 1211 : Empèri Karakitan.
- Sègle XII : invasion dei Cumans en Euròpa, formacion d'un estat dins la region de Pònt destruch en 1241 per lei Mongòls.
- Sègles XII-XIII : invasion de l'Orient Mejan per lei Turcs Khwarezmians e formacion de l'Empèri Khwarezmian (1077-1231).
- Sègles XII-XIII : invasion de China per lei Jurchens.
- Sègles XIII-XIV : Empèri Mongòl.
- Sègle XIV : invasion dei Turcs Otomans en Anatolia qu'es a l'origina de l'Empèri Otoman e de la Turquia actuala.
- Sègles XIV-XV : invasion dei Turcs Timuridas, formacion de l'Empèri Timurida (1405-1507) e d'unei principats locaus.
- Sègle XIV : invasion de l'Orient Mejan per lei Mongòls Chaïbanides que van participar a la formacion de l'estat ozbèc.
- Sègles XV-XVI : Empèri Ozbèc.
- Sègle XV : Premier Empèri Oïrot.
- 1644 : invasion de China per lei Manchós e formacion de la dinastia Qing (1644-1912).
- 1690 - 1758 : Segond Empèri Oïrot.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En revènge, lei barris dei vilas representèron sovent una escomessa pus importanta car la màger part dei pòbles nomadas avián pas pron de coneissenças tecnicas per bastir d'armas de sètge ò de coneissenças militaras per organizar un assaut còntra de fortificacions ben defendudas.