text:
Ena escadença deth detzau anniversari dera oficializacion der occitan en Principat de Catalonha (per Estatut d’autonomia de 2006, article 6.5), que comencèc de circular un document, nescut en quadre deth mon associatiu catalan, que se volie ua analisi d’aqueri dètz ans d’oficialitat. Aquera analisi –que non cau bric dobtar dera sua bona volontat– que venguie lèu ua seguida de proposicions adreçades tara administracion e eth poder public catalans, aparentaments entà possar er occitan en Catalonha, damb quauques idèes que virauen plan soent ath torn d’un èish geografic plan aluenhat deth territòri a on er occitan ei parlat. Atau, maugrat qu’ena Val d’Aran non i age cap ne un solet tren (eth temps deth tramvai de Marinhac, qu’arribaue denquias Quate Lòcs, qu’ei ja lonhdan), eth document que proposaue que se prenguesse es mesures necessàries entà qu’er occitan figurèsse en futur enes vagons e enes distribuidors de bilhets des Ferrocarrils de la Generalitat. S’auem liejut coma cau, tà qu’eth mètro de Barcelona siguesse tanben en occitan. Tà qu’eth menut dera cafeteria deth Parlament de Catalonha poguesse èster liejut tanben en occitan. E atau. Qüestions mès o mens chocantes vist a on n’èm sociolingüisticaments e es terribles urgéncies dera lengua en sòn territòri.
Totes aqueres idèes –castèths bastits en Espanha, que n’i aurie quauqui uns d’entre nosati que’n serien temptats de díder– que hèn contrast donc, enes hèts, e en çò que concernís er occitan en Catalonha, damb ua realitat sociolingüistica de mès en mès complicada, qu’es allusions en document evocat dilhèu i èren mèslèu escasses. Segons es donades mès recentes –es dera Enquesta d’usatges lingüistics dera populacion 2013–, era comunitat lingüistica aranesa pòt èster estimada ath torn de 2000 locutors, dilhèu quaqui centenats mès en milhor des casi1 (sus ua populacion, era dera Val d’Aran, que puge a mès de 10000 persones). Bères chifres que non son pas encara estades publicades ja mos mòstren qu’es madeishes persones que se declaren locutores d’occitan con·hessen ath madeish temps utilizar er aranés en un nombre pro feble des situacions diàries. Tot aqueth que conesque un shinhau eth país ja sap qu’era percepcion sociau dera màger part des locutors d’aranés va de mès en mès en aqueth sens.
Que sabem plan qu’en Catalonha er occitan a hèt er objècte d’ua progressiva arreconeishença dempús der Estatut de Sau e denquias nòsti dies.2 Arreconegut de cap ara fin des ans 1970, legitimat enes ans 1980, oficializat en Aran ath començament des ans 1990, oficializat tanben en Principat –d’ua manèra modulada, çò qu’ei de temps en temps desbrembat– en 2006, er occitan que provoquèc ua lei especifica deth Parlament (era Lei der occitan, aranés en Aran) en 2010, que preve mecanismes de promocion dera lengua qu’en fòrça casi, de hèt, non ère cap impossible d’aplicar-les precedentaments maugrat que non siguessen explicits.
A prumèra vista, que pòt semblar estonant qu’ua lengua qu’ei estada de mès en mès legiferada tot ath long de trenta ans, se tròbe en ua situacion tan problematica sus eth plan sociau, coma se totes es disposicions legaus –inedites dehòra de Catalonha– non li aguessen cap permetut de guanhar naui locutors a mesura qu’era Val d’Aran coneishie importants cambiaments demografics (qu’ei, tot compdat e arrebatut, ua des conclusions que s’impòse; mès non pas era soleta). E ben, eth cas qu’ei que cau adméter bères capitades en progrès der aranés: era existéncia d’un Conselh Generau que foncione mès que mès en occitan (qu’includís un departament especific de lengua, cultura o politica lingüistica), era preséncia der occitan ena escòla (qu’a hèt a aumentar es competéncies dera populacion en aranés mentre era lengua se hège a rosegar en usatge sociau) o eth trabalh volontarista de quauqui mèstres e professors o militants (totun, pas nombrosi) que son elements irrefutablaments positius. Que se poirien nuançar e que se’n poirie explicitar es ombres e es lums, mès non pòden cap èster metuts en dobte. Per aquerò, qu’ei vertat tanben que mos podem demanar quin sens pòt hèr de bater-se formauments e en permanéncia –per exemple– per bèri usatges publics e ua administracion trilingües en Barcelona (en prenent ara letra ua lectura parcèra deth capítol II dera Lei der occitan) deth temps qu’eth desfís mès important ei qu’er emplec dera lengua non recule peth carrèr en Vielha e qu’era comunitat lingüistica aranesa non s’estretisque a un punt dangerós. Autaments dit: n’i a pro de velhar ar usatge institucionau e ara preséncia emblematica dera lengua a nivèu catalan entà sauvar era lengua pròpria en Aran d’ua residualizacion de mès en mès possibla?
Qu’ei as juristes de hèr ua analisi a hons de çò qu’ei estat disposat enes tèxtes legaus a propòs der aranés, e mès especificaments sus es possibilitats e es limits der emplec der occitan dera part dera administracion. Es lingüistes e es sociolingüistes que mos podem contentar de testimoniar eth contrast entre çò que podem constatar ath nivèu sociau e çò qu’aparentaments –aumens aparentaments– podem liéger enes leis, e sus era mission acordada as administracions e poders publics ad aqueth respècte. Era Lei der occitan qu’atribuís soent ath madeish temps ath Conselh Generau, ara Generalitat e as “ens locals” es competéncies entà promòir er usatge sociau dera lengua occitana. Eth capítol VII d’aqueth tèxte (“Foment i difusió de l’occità, aranès a l’Aran”) que se servís pro regularaments d’aqueri sintagmes coordenats: “La Generalitat i el Conselh Generau” o “La Generalitat, el i els ens locals”, damb un circonstanciau pro recurrent: “en l’àmbit de les seves competències”. Bèth còp, eth subjècte sintaxic que ven tot simplaments “els poders públics”. Com que sigue, era darrèra Lei de regim especiau d’Aran (Lei 1/2015) qu’ei pro explicita: “El Consell General d’Aran té competència plena en tot allò referent al foment, la normalització i la regulació de la utilització de l’occità, denominat aranès a l’Aran, d’acord amb les lleis de caràcter general en vigor a tot Catalunya en matèria de política lingüística i d’educació” (article 51.1). Era Generalitat e era administracion der Estat que les calerie “cooperar amb el Consell General d’Aran” enes domenis “autonòmic, estatal i internacional” (article 51.4). De hèt, eth prumèr d’aqueri dus fragments qu’ei, ena practica, ua còpia quasi literau de çò que se podie ja trobar ena prumèra Lei de regim especiau de 1990 (article 20.2): “El Consell General té competència plena en tot allò que fa referència al foment i l’ensenyament de l’aranès i de la seva cultura, d’acord amb les normes de caràcter general vigents a tot Catalunya en el camp de la política lingüística i educativa”. Es tèxtes mès recents que son luenh d’èster ua suspresa.
Que i a donc quauquarren que mos apareish clar e evident: qu’ei as organismes publics aranesi –en prumèr eth Conselh Generau, en segon es ajuntaments– que les cau jogar un ròtle màger ena promocion e er arreviscolament der occitan ena Val d’Aran. Qu’ei ua quasi-evidéncia. E qu’ei aquiu que podem èster assautats de questions. Vist a on n’èm, aqueri organismes se son vertadèraments aplicats ad aqueth prètzhèt damb professionalisme o non an pogut arren entà evitar era situacion actuau? An sabut causir de manèra adequada es prioritats entà hèr a víuer era lengua o, per contra, son soent demorats en nivèus benignes de promocion? Es –eventuaus– accions de politica lingüistica des darrèrs decennis que posquen èster invocades peth govèrn aranés –dera color politica que sigue– an capitat d’auer un impacte sociau? An arrespongut a un plan arrasonat, ierarquizat e long sus eth temps entà possar er usatge der aranés, aumens a miei tèrme, tà poder despassar es eveniments sociaus suposats desfavorables tara normalizacion sociau dera lengua e compréner es enjòcs sociolingüistics? Un dia be mos calerà dar arresponsa a totes aqueres qüestions, tanlèu auer escotat es arrasonaments corresponents (e descorbir tota era paleta deth gris intermediari, ath delà deth blanc e deth nere). Peth moment, de tot aquerò, que’n podem trèir ua causa ath clar: era soberviuença der aranés qu’ei en partida ua qüestion d’eficacitat, mès tanben de prioritats. Ua qüestion que se jògue mès que mès en espaci a on era lengua ei parlada. Ua qüestion a on era territorialitat aranesa pese fòrça mès qu’es drets individuaus que posquen èster acordats as occitanofòns ena Catalonha catalanofòna o es usatges mès o mens simbolics dera lengua a centenats de quilomètres de Salardú. Non en cau cap auer eth mendre dobte.
Aitor Carrera
Director de la Càtedra d’Estudis Occitans de la Universitat de Lleida
1 https://eapc-rld.blog.gencat.cat/2015/10/15/i-que-en-fem-de-loccita-algunes-consideracions-a-partir-de-lenquesta-dusos-linguistics-de-la-poblacio-de-2013-aitor-carrera/
2 https://eapc-rld.blog.gencat.cat/2014/04/29/er-occitan-dera-val-daran-a-on-nem-aitor-carrera/


c: text/html

text:
En 1935, Loís Alibèrt publica lo primièr tòme de sa Gramatica occitana. Lo segond pareisserà dos ans mai tard, en plena guèrra civila d’Espanha.
Non espepissarem aicí tota la riquesa e la noveltat d’aquel obratge non encara remplaçat oitanta ans après sa parucion. Nos contentarem de ne citar tres elements essencials. E un quatren, malaürosament, fals dins son analisi, factor de mesfisança dels locutors « naturals » e de dissensions encara vivas (occitanisme / Felibritge provençal ; lengadocian / varietats, etc.).
1 – L’occitan central coma basa de la lenga de communicacion.
Pel primièr còp dins aquel tipe d’obratge, la metalenga causida es l’occitan (direm uèi l’occitan estandard), dins sa fòrma centrala (non palatalizacion del -ct latin, non vocalizacion de la « l » aprèp vocala, conjugason regulara…). Aquela fòrma es centrala linguisticament, çò es que s’enrasiga a la convergéncia de las tres (o quatre se comptam lo catalan !) grandas unitats linguïsticas : los occitans gascon, septentrional e mejan. Lo nom de « lengadocian » non nos deu enganar quand l’autor reivindica lo Peirigòrd meridional, l’Agenés, l’Orlhagués, lo Carcin, lo Roergue… Es d’occitan que se tracta.
2 – Un lexic repartit en tres estratas.
Alibèrt fa una distinccion precisa entre los « tres tipes diferents d’apòrts » dins « la massa de paraulas vengudas del latin » : « 1, Mots populars (…). 2, Mots semisabents (…). 3, Mots sabents » (I, p. XXIV).
En resumit, los mots de formacion populara, que constituïsson lo còrs de la lenga, son lo resultat de l’evolucion del latin parlat al cors del primièr millenari ; los mots de formacion semi-sabenta son estats « manlevats al latin » tre los primièrs escrits e se son adaptats a las règlas dels mots de formacion populara ; los mots de formacion sabenta, los de la modernitat, manlevats al latin del s. XIII (pel mens) a l’ora d’ara, gardan lor estructura latina e an lors règlas pròprias d’adaptacion.
Per far cort, los primièrs e los dosens an de sufixes en -aire/-aira, -ador/-adora (substantius per designar de personas : caçaire, aira / caçador, dora), en -ador/-adoira (adjectius : vesedor, doira), en -ador/-adoira (adjectius substantivats per designar de causas : abeurador, escumadoira) e en -ason ; ança (substantius : garison, fisança) ; los tresens an de sufixes en -ator/-atritz (substantius e adjectius, per designar de personas e de causas : conservator, tritz, regulator, matritz), en -acion e en -ància / -éncia (substantius : operacion, alternància, convergéncia).
3 - Restablir las fòrmas condreitas dels mots francesats.
La refòrma ortografica d’Alibèrt presenta un just equilibri entre l’etimologia e la fonologia, l’etimologia permetent de cobrir la diversitat de las prononciacions. Aital son restablidas (per el o segon son exemple) las fòrmas regularas d’un fum de mots alterats recentament per l’influéncia del francés : barròc, certitud, austèr, cannibal, fidèl, util, simbòl, escrupul, meloman, fenomèn, telefòn, ciclòp, consular, caractèr, vampir, erbivòr, manicur, atribuïr, obès, clorat, interprèt, satellit, poliglòt, ridicul, Olimp, dividend, mond, diftong, immens, còrs, monegasc, barbaresc, risc, contrast, celèst, robust…
4 - … mas aquesta logica non sap escapar al perilh de las ipercorreccions.
Lo problèma es que l’autor, catalanofòn e catalanofil, editat de mai a Barcelona, entend « corregir » tanben, sul modèl catalan, de mots sabents atestats sovent tre lo s. XIII e que l’evolucion fonologica intèrna de l’occitan (lo desplaçament de l’accent tonic e l’aflaquiment de las consonantas) rendon perfeitament legitimes. Aital, al lòc de « modèrne », « amòrfe », « prodigue », « adulte », « anonime », « salme », « èlme »… Alibèrt propausa *modèrn, *amòrf, *prodig, *adult, *anonim, *salm, *èlm… La prononciacion « normala » ne seriá aquesta : *modèr(n), *modèr(n)s ; *amòr(f) o *amò(r)f, *amòr(f)s o *amò(rf)s ; *prodig [prodik], *prodigs [prodits] ; *adul(t) o *adu(l)t, *adul(t)s o *adu(l)ts ; *anonim [anonin] ; *sal(m) o *sa(l)m, *sal(m)s o *sa(l)ms ; *èl(m) o *è(l)m, *èl(m)s o *è(l)ms, etc. e l’adopcion a las varietats perifericas virariá a la cacofonia completa.
La diferéncia amb lo catalan e l’occitan es qu’en catalan totas las consonantas se pronóncian e qu’en occitan un sola dins aquelas situacions se poiriá prononciar, çò que rendriá lo mot inintelligible.
Dins la lenga vertadièra, la solucion de la « e » de sosten (que non cal ajustar mas manténer) existís dins los mots de formacion populara o semi-sabenta que non an res a veire amb lo francés : olm → olme, vèrm → vèrme, vèrn → verne / vernhe, *flum → flume, reguèrg → reguèrgue, Circ → Cirgue, parc → pargue, *diac → diague, rog → roge, taur → taure, faur → faure, lum → lume, volam → volame, Bertram → Bertrame....
Es plan anciana pels mots sabents ont deu èsser generalizada :
Còdi de Justinian (s. XII) : « Prodigues, so es degastaire de las soas causas ».
Guilhèm de Tudèla (1210/1214) : « Fo ab sageta feritz per lo nazal / e per l’ulhal del elme, que lo colps fo mortal ».
Pèire Cardenal (s. XIII) : « David, en la prophetia, / dis, en un salme que fes… ».
Raimond Feraut (s. XIII) : « Non ausavan far prologue ni sermon ».
A l’ora d’ara, la Gramatica d’Alibèrt dins son edicion originala es lo sol obratge que podèm considerar del tot de sa man, quitament s’avèm qualques dobtes d’intervencions maladreitas (innocentas) degudas als editors e empremeires catalans.
En defòra de sas temptacions arcaïzantas, la lenga d’Alibèrt s’inscriu dins la continuitat istorica de l’occitan e la fidelitat a la lenga viva. A l’ora d’ara es dins aquela meteissa logica - tras que naturala - que se plaça l’Academia occitana.
J.P.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Partit Comunista Francés
Lo Partit Comunista Francés (PCF) (en francés Parti Communiste Français) es un partit politic francés d'esquèrra, fondat en 1920 al Congrès de Tors, amb la scission del SFIO. Lo sèti del partit es situat plaça del Colonel Fabien a París, dins un bastiment en beton del famós arquitècte brasilièr Oscar Niemeyer.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 13 de decembre de 1920, al congrès de Tors, una majoritat dels membres de la SFIO decidisson de rejónher la III Internacionala, fondada en 1919 per Lenin. La III Internacionala es coneguda tanben amb lo nom de Komintern. Lo partit s'apèla Seccion Francesa de l'Internacionala Comunista (SFIC) (va devenir lo PCF en 1943) e es un partit revolucionari. Aprèp la Liberacion, lo PCF es estat lo partit mai important de França. Dins las annadas 1970, lo PCF abandona lo modèl sovietic e tota referéncia a la dictatura del proletariat. En 1981, lo PCF participa al govèrn de Pierre Mauroy mas en 1984 decidís de quitar aquel govèrn per protestar contra la politica, que considèra liberala, del PS.
Personalitats del PCF[modificar | modificar la font]
- Ludovic-Oscar Frossard
- Louis Sellier
- Albert Treint
- Pierre Sémard
- Maurice Thorez
- Marcel Cachin
- Jacques Duclos
- Waldeck Rochet
- Georges Marchais
- André Lajoinie
- Robert Hue
- Marie-George Buffet
- Pierre Laurent
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Sit oficial


text:
La Bastida-Clarença
- Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos; t'atros usos, se veiga La Bastida (desambigación).
La Bastida-Clarença (La Bastide-Clairence en francés, Bastida en basco) ye una comuna occitana, perteneixient a la rechión d'Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra d'Arberoa en Ultrapuertos.
Demografía[editar | editar código]
2006 : población provisional de l'Insee (Source : Insee).


text:
Moçambic
Moçambic (nom complèt : Republica de Moçambic) es un estat situat lòng de la costat sud-orientala d'Africa. Es enviroutat per l'Ocean Indian a l'èst, Sud-Africa e Swaziland au sud, Zimbabwe, Zambia e Malawi a l'oèst e Tanzania au nòrd. A una superficia de 801 590 km² e sa capitala es Maputo. Sa populacion es d'environ 25 milions d'abitants (2014) que son d'origina bantó per la màger part. Anciana colonia portuguesa venguda independenta en 1975, es lo segond país lusofòn dau continent. Son Istòria es marcada per una guèrra civila lònga entre comunistas e anticomunistas de 1976 a 1992. Causèt un milion de mòrts e de degalhs fòrça importants que fan uei de Moçambic un deis estats pus paures de la planeta.
Lo gentilici es moçambiqués, -esa.
Somari
GeografiaModificar
TopografiaModificar
Moçambic si situa entre 10 e 27° de latitud sud au sud-oèst de l'Ocean Indian. Sa geografia es premier caracterizada per son litorau fòrça lòng (2 400 km) e son plan costier que cuebre 44% dau territòri. Importanta dins lo sud, la largor d'aqueu plan demenisse en direccion dau nòrd. Es fach de sediments (arenas e alluvions cretacèus e terciaris). Vèrs l'oèst, l'altitud aumenta pas a pas amb una premiera region de platèus situats entre 200 e 600 m e una segonda entre 600 e 1 000 m. Lòng dei frontieras ambé Zimbabwe e Sud-Africa, aquelei platèus si transforman en montanhas qu'agantan 2 436 m au Mont Binga, cima pus auta dau país. Enfin, dins lo nòrd, si troba una autra zòna d'altitud (entre 700 e 1 200 m) liada ai valats d'afondrament de Malawi e de Zambèzi que fan partida dau Grand Rift African.
Lei rius son rars dins lo sud dau territòri moçambiqués e nombrós dins lo nòrd. En causa de la topografia de Moçambic, an de perfieus similars. Lo sens d'escorrement es orientat dau nòrd-oèst au sud-èst entraïnant ansin la formacion de barrieras naturalas que copan lei comunicacions terrèstras e lo debit es important. Lo cors superior es generalament agitat (cascadas, capaus...). En revènge, dins lei tèrras bassas, l'escorrement vèn fòrça lent, çò que causa la formacion de corbas, de lònas e de deltàs palunós. Lei pus importants son Zambèzi, Limpogo, Ruvuma, Lurio e Sabi. En particular, Zambèzi, quatren riu pus important d'Africa, es un axe de comunicacion important vèrs l'interior dau continent.
Enfin, Moçambic tèn tanben una partida dau Lac Malawi mai, encastrada dins de cadenas montanhosas de mai de 3 000 m d'altitud, es d'accès fòrça malaisat.
ClimaModificar
Moçambic a un clima tropicau ambé doi sasons, una umida que va d'octòbre a març e una seca que d'abriu a setembre. Lei precipitacions e lei temperaturas demenisson ambé l'altitud e dins lei regions nòrd e sud. Lo nivèu anuau mejan de precipitacions es de 590 mm ambé de variacions que van de 500 a 900 m entre lei diferentei regions. De nòtar que lei ciclons son pas rars dins lo corrent de la sason umida. La temperatura es auta tota l'annada. Per exemple, en Maputo, evoluciona de 13-24°C en julhet a 22-31°C en febrier.
DemografiaModificar
En 2014, Moçambic aviá environ 25 milions d'abitants. En causa de la guèrra civila lònga, dau desvolopament economic feble dau país e de l'epidemia grèva de SIDA que toca lo país (12% de la populacion es seropositiva), l'esperança de vida es febla (51,7 ans) e la populacion fòrça jova. Pasmens, gràcias a un taus de feconditat fòrça aut (5,9 enfants per frema en 2011), la demografia aumenta rapidament (+2,45%/an en 2014).
Aquela populacion es sustot concentrada dins lei províncias de Zambèzi e de Nampula (45%) e a l'entorn de la capitala au sud. Lei vilas pus importantas son Maputo (1,178 milion d'abitants), Matola (672 000), Sofala (431 000), Nampula (388 000), Chimoio (257 000) e Nacala (244 000). Pasmens, l'urbanizacion es encara limitada (31,9% en 2014) e maugrat l'importància de la populacion, solament 14 vilas passavan 100 000 abitants en 2014.
La populacion es d'origina bantó franc de quauquei minoritats europèas numericament fòrça feblas eissidas dei colons portugués. Pasmens, lei populacions bantós son devesidas entre un nombre important de pòbles diferents e 101 etnias son oficialament reconoissudas. Au nivèu demografic, lei pus importants son lei Makuas, lei Senas, lei Shonas e lei Tsongas. Dins aquò, aquelei grops etnics forman pas la majoritat de la populacion. Per exemple, lei Makuas, que son lei pus nombrós, son solament 4 milions. Mai d'una minoritat existisse donc dins lo país.
LengasModificar
Moçambic es un país multilingüe amb au mens 43 lengas diferentas parladas sus son territòri. La lenga oficiala es lo portugués. Es la lenga principala de la populacion (50,4% deis abitants la parlavan en 2007) ambé de disparitats importantas entre zònas urbanas (80,8%) e ruralas (36,3%) e l'unica lenga parlada dins tot lo país. Pasmens, es la lenga mairala de solament 10,7% de la populacion.
Leis autrei lengas, sustot d'origina bantó, son de lengas etnicas parladas sus una fraccion mai ò mens limitada dau territòri. Lei principalei son lo makua (24,8%), lo shena (11,2%), lo tsonga (11,2%), lo lomwe (7,9%), lo shona (6,6%), lo tswa (4,7%), lo ronga (3,9%), lo nyungwe (2,8%), lo chopi (2,5%), lo chiyao (2,3%) e lo makonde (2,3%).
ReligionsModificar
Lo darrier recensament religiós de la populacion aguèt luec en 2007. Quatre grops principaus existisson au sen de la populacion : un ensems crestian (56,1%) fòrça eterogenèu, un blòt musulman (17,9%), un grop practicant encara lei religions tradicionalas (6,7%) e un grop pron important qu'èra atèu ò agnostic (18,7%). L'ensems crestian es caracterizat per una concurréncia fòrta entre lei diferentei glèisas. Lei Catolics èran lo grop pus important (28,4%) mai dèvon faciar mai d'una glèisa protestanta fòrça dinamica coma lei sionistas crestians (15,5%), lei pandecostistas (10,6%) e leis anglicans (1,3%).
IstòriaModificar
Lei migracions bantós e lo desvolopament dau comèrci swahiliModificar
Ai sègles VIII e IX, de Bantós s'installèron lòng dau litorau de l'Ocean Indian. Li rescontrèron de marchands arabis musulmans dichs Chirazis que s'interessavan au comèrci de fusta, d'evòri, d'aur e d'esclaus. Aquò favorizèt la formacion de ciutats-estats portuàrias rivalas generalament installadas dins de pòrts naturaus ò d'endrechs dotats de defensas naturalas fòrtas (illa...). Au sègle XIII, lo mestissatge entre Chirazis e Bantós èra generalizat e l'esplecha de jaciments d'aur dins lo continent favorizèt lo desvolopament de la region. En Moçambic actuau, la vila marchanda principala èra Sofala que despendiá dau sultan de Kilwa. Èra dirigida per un governador cargat de susvelhar lo comèrci d'aur dins la vau de Zambèzi.
La conquista portuguesa e la formacion de la colonia de MoçambicModificar
Au sègle XV, lei Portugués arribèron dins la region. Son objectiu èra de durbir una rota maritim entre Euròpa e Índia. Per elei, lei pòrts d'Africa Orientala representavan d'escalas interessentas per avitalhar sei naviris e decidèron donc de conquistar aquelei pòrts. Sofala foguèt ocupat en 1502 e leis autrei vilas dau litorau dins lo corrent deis annadas seguentas (Kilwa e Mombasa en 1505, Mafia, Zanzibar e Pemba en 1509). Pasmens, aquelei vilas èran malaisadas de defendre en causa de l'alunchament ambé la metropòli. Au sègle XVII, un conflicte còntra lo sultanat d'Oman entraïnèt la pèrda d'unei pòrts. En 1752, un tractat sancionèt lei desfachas portuguesas e definiguèt lo cap Delgado coma limit deis esfèras d'influéncia respectivas dei dos estats.
Dins lo corrent dau sègle XVIII, lo mestissatge si generalizèt entre Portugués e populacions localas. En consequéncia, lei colons adoptèron un mòde de vida mai e mai african. Pasmens, contunièron de si considerar portugués e, en 1752, un tractat conclut amb Oman e la nominacion d'un governador a Moçambic permetèron de fondar oficialament una colonia que prenguèt lo nom de sa capitala. Gropava alora una tiera de comptadors (Moçambic, Ibo, Angoche, Quelimane, Espirito Santo) situat au sud dau cap Delgado, limit d'influéncia ambé leis Omanés. L'autoritat dau governador li èra febla e poguèt pas empachar, per exemple, França de comprar d'esclaus dins la region per sei colonias de l'Ocean Indian.
La fin de l'esclavatge entraïnèt una crisi importanta de l'economia de Moçambic en causa de l'afondrament dau comèrci ambé la metropòli. Lo dinamisme comerciau dau sultanat d'Oman-Zanzibar[1] e d'atacas regularas dau Reiaume de Gaza agravèron la situacion e la colonia comencèt de declinar fins a la fin dau sègle XIX.
Lo partiment dau sud d'Africa ambé lei BritanicsModificar
Dins lo corrent deis annadas 1870, Portugal comencèt de s'inquietar de l'expansionisme britanic dins lo sud dau continent african. De 1877 a 1879, l'explorator Alexandre de Serpa Pinto traversèt d'èst en oèst la region entre Moçambic e Angòla avans lo Britanic Livingstone. Puei, durant lo decenni 1880, lei Portugués assaièron de liar lei doas colonias e publiquèron la lista de sei revendicacions. Pasmens, en fàcia de la poissança britanica e de la manca de mejans, deguèron renonciar a son projècte en 1890 e laissar Londres instaurar sa dominacion sus lo territòri de la Rodèsia futura. De mai, Portugal comencèt de si preocupar d'establir un contraròtle efectiu sus lei territòris de son esfèra d'influéncia, çò que necessitèt unei campanhas militaras per sometre unei caps indigèns qu'èran demorats de facto independents. En particular, en 1894-1895, lei Portugués conquistèron lo Reiaume de Gaza (batalha de Coolela).
Moçambic foguèt alora dich Africa Orientala Portuguesa e, en 1907, una capitala novèla foguèt creada dins lo sud a Lourenço Marques (l'èx-comptador d'Espirito Santo que venguèt Maputo après l'independéncia). Permetiá de raprochar lo centre de decision coloniau de Sud-Africa que son desvolopament economic sosteniá aqueu de la colonia. Pasmens, la consequéncia d'aqueu transferiment foguèt de concentrar l'interès dau govèrn portugués vèrs lo sud de Moçambic. En 1909, un acòrdi permetèt lo mandadís d'obriers moçambiqués dins lei minas de Sud-Africa. Puei, en 1926, la dictatura de Salazar decidèt d'encoratjar la colonizacion de poblament de sei colonias africanas e de colons blancs venguèron s'installar en Moçambic. Li formèron una classa mejana de proprietaris agricòlas ò de foncionaris. En revènge, après la fondacion de Lourenço Marques lo nòrd e lo centre foguèron negligits e son esplecha finalament fisada a de companhiás privadas dins de condicions duras. En 1926, lo regime de l'indigenat foguèt definit per donar una basa legala au trabalh fòrçat deis Africans. Dins tota la colonia, lo desvolopament demorèt fòrça limitat, especialament dins lei zònas poblats per d'Africans.
La guèrra d'independénciaModificar
Au començament dau decenni 1960, Portugal decidèt de modernizar lo sistèma economic de Moçambic (supression de l'indigenat en 1961). Pasmens, aquò empachèt pas la creacion d'una guerilha independentista dicha Front de liberacion de Moçambic (FRELIMO). Creat en 1962 per Eduardo Mondlane en Tanzania, lo movement organizèt sei premiereis accions armadas dins lo nòrd de la colonia en 1964. Un an pus tard, aviá conquistat un cinquen dau territòri mai de tensions intèrnas entre comunistas e non comunistas ò entre etnias dau nòrd e dau sud l'afebliguèt fins a 1970. Son fondator foguèt assassinat en 1969. A la perfin, lei comunistas s'impausèron mai lo rancòr acumulada participèt a la generalizacion de la guèrra civila après l'independéncia.
Militarament, un equilibri s iformèt ambé l'armada portuguesa qu'aviá un equipament e una disciplina superiors mai pas pron de soudats per ocupar tota la region. L'eveniment decisiu de la guèrra foguèt la Revolucion deis Ulhets en 1974 qu'entraïnèt l'afondrament de la dictatura en Portugal. Lo govèrn novèu laissèt l'independéncia a sei colonias. Pasmens, en Moçambic, la transicion si fèt dins de condicions de tensions extrèmas. Lo FRELIMO refusèt d'arrestar lei combats e la màger part dei Portugués, encoratjats per Lisbona ò menaçats per l'insureccion, quitèron lo país entraïnant l'afondrament deis estructuras administrativas.
La guèrra civilaModificar
Après l'independéncia, lo FRELIMO prenguèt lo poder e formèt una republica populara d'inspiracion socialista. Samora Machel ne'n venguèt president e deguèt faciar una situacion fòrça malaisada en causa de la disparicion de l'administracion coloniala e de l'ostilitat de certanei regions. De mai, lei metòdes autoritaris deis autoritats e sa politica agricòla (nacionalizacion, regropament de vilatges, promocion de tenements d'Estat novèus per remplaçar aquelei dau periòde coloniau...) foguèron a l'origina de tensions importantas dins lei regions ruralas. L'aplicacion dei sancions internacionalas còntra Rodèsia e Sud-Africa, partenaris economics importants de Moçambic, agravèron tanben mai lei desòrdres economics. En 1977, una guerilha anticomunista dicha Resisténcia nacionala de Moçambic (RENATO), sostenguda per Sud-Africa, Rodèsia e leis Estats Units, si formèt donc e comencèt una guèrra civila lònga, atròça e saunosa (environ un milion de mòrts) còntra lo govèrn socialista.
La fin de la guèrra civila e la democratizacionModificar
Samora Machel morèt dins un accident d'avion en 1986 e foguèt remplaçat per Joaquim Alberto Chissano. Lo president novèu decidèt de liberalizar l'economia ambé l'acòrdi dau FRELIMO. Quatre ans pus tard, una constitucion novèla intrèt en vigor e instaurèt lo multipartisme. Puei, en 1992, un acòrdi foguèt signat ambé la RENAMO e una fòrça internacionala foguèt creada per susvelhar lo procès de patz. Dempuei aquela annada, lo FRELIMO garda lo poder e la RENATO es lo partit principau de l'oposicion.
Organizacions politica e territòrialaModificar
Organizacion politicaModificar
Moçambic es una republica multipartista de regime presidenciau que seis institucions son regidas per una constitucion intrada en vigor en 1990 e modificada en 2004. Lo poder executiu es tengut per lo president que fa tanben ofici de cap dau govèrn[2]. Es elegit per un mandat de cinc annadas au sufragi universau. Lo poder legislatiu es tengut per un parlament monocamerau dich Assemblada de la Republica. Es format de 250 deputats elegits per cinc ans segon un sistèma de proporcionalitat. Lo temps de la ciutadanetat es de 18 ans.
Lo poder judiciari es devesit entre diferentei brancas especializadas (afaires penaus, civius, divòrci, justicía militara...). La Cort Suprèma de Moçambic es la juridiccion pus auta. Sei jutjes son nomats per lo president. En revènge, dins lei juridiccions inferioras, lei jutjes son generalament nomats per de confraires per assegurar son independéncia. Pasmens, la corrupcion demora un problema important tant au sen de la justícia que dei dos autrei poders.
Organizacion territòrialaModificar
Lo territòri moçambiqués es devesit entre 10 províncias e Maputo. Aqueleis entitats son dirigidas per de governadors nomats per lo president e d'assembladas elegits au sufragi indirècte. Son formadas de districtes (405) e en postos.
Simbòls nacionausModificar
Lei simbòls nacionaus principaus de Moçambic son son drapèu, son blason e son imne nacionau. En revènge, a ges de devisa nacionala. Lo drapèu foguèt adoptat lo 1èr de mai de 1983 e es inspirat dau drapèu dau FRELIMO. Es fach de cinc colors e de quatre emblèmas. Lo negre simboliza lo continentafrican, lo jaune lei richessas mineralas dau país, lo verd sei richessas agricòlas, lo blanc la patz e lo roge lo combat dau pòble per l'independéncia. Regardant leis emblèmas, l'estela jauna representa la solidaritat dau pòble e sa fisança dins lo socialisme, lo libre l'educacion, l'aissada lei païsans e l'agricultura e lo fusiu d'assaut AK-47 la determinacion dau pòble de protegir sa libertat. Lo blason moçambiqués foguèt adoptat en 1990 e es tanben inspirat d'aqueu dau regime comunista. Reprenon lei colors e leis emblèmas dau drapèu. Enfin, l'imne nacionau es Pátria Amada adoptat en 2002 en remplaçament de Viva, Viva a FRELIMO que foguèt l'imne moçambiqués de 1975 a 2002.
Diplomacia e defensaModificar
DiplomaciaModificar
Dempuei la fin de la guèrra civila e la casuda dau regime d'apartheid, Moçambic es un actor diplomatic segondari dau sud d'Africa en causa de l'influéncia mai e mai importanta de l'Africa dau Sud dins la region. La diplomacia de Maputo es d'ara endavant orientat vèrs la mobilizacion dei ressorsas internacionalas per finançar son desvolopament e vèrs la creacion de condicions favorablas a l'arribada d'investisseires estrangiers.
Lei relacions ambé Pretòria son donc fòrça importantas en causa de l'importància de Sud-Africa dins l'economia moçambiquesa. Son sostengudas per lei relacions ancianas qu'existisson entre lo FRELIMO e l'ANC e per l'importanta comunautat de trabalhaires moçambiqués installats en Africa dau Sud. Lo vesin dau sud es ansin lo premier fornisseire e la segonda practica de l'economia de Moçambic. Pasmens, l'importància relativa dei liames entre lei dos país demenisse pauc a pauc. Per exemple, Pretòria èra solament lo 5en investisseire dau país en 2012. De mai, d'esmogudas xenofòbas aguèron luec en 2008 entraïnant la mòrt de 8 obriers moçambiqués e laissant un malaise prefond. Lei relacions ambé Zimbabwe son pus complèxas car la RENAMO es ostil au regime de Robert Mugabe. Dins aquò, lo FRELIMO mantèn de relacions bònas ambé son vesin que sa produccion electrica li es indispensabla.
Tocant lei país susceptibles d'ajudar son desvolopament, Moçambic a melhorat sei relacions ambé leis Estats Units d'America, China, lei país lusofòns (Portugal e Brasil) e l'Union Europèa (sustot lo Reiaume Unit e Itàlia). Lei companhiás d'aquelei país son interessadas per l'esplecha dei ressorsas naturalas dau territòri moçambiqués. Pasmens, aquò favoriza tanben lo melhorament dei tecnicas agricòlas.
Fòrças armadasModificar
Lei fòrças armadas de Moçambic gropavan 11 200 òmes en 2008 amb un budget de 117 milions de dolars (2,5% dau PIB). Son devesidas entre una branca terrèstra, una branca aeriana e una pichona marina militara. Leis armaments datan dau periòde de la Guèrra Freja (T-55, BTR-60, Mig-21...) e son originaris dau Blòt Orientau (URSS, Bulgaria, Romania...). En 2012, la màger part deis equipaments èra fòra servici. Dempuei la fin de la guèrra civila, aquelei fòrças participan regularament a de missions de mantenement de la patz en Africa ambé lo mandadís de contingents de quauquei centenaus de soudats.
EconomiaModificar
Moçambic es un país paure amb una economia pauc desvolopada. En 2014, son PIB èra de 16,59 miliards de dolars siá 672 $/ab. L'agricultura n'es la basa que representava 28,9% dau PIB en 2014 e emplegava aperaquí 80% de la populacion activa. La meteissa annada, l'industria ne'n formava 24% mai èra solament a l'origina de 6% deis emplechs de l'economia moçambiquesa. Enfin, lo sector terciari presentava de caracteristicas similaras amb una part importanta dau PIB (47,1%) mai una part menora de la populacion menora (13%).
L'agricultura assegura pas lei besonhs alimentaris dau país mai capita d'exportar dau coton, dau sucre e de produccions importantas de nòses de cajó e de cambaròts. Leis axes de desvolopament privilegiats per lo govèrn son lo sector toristic e l'esplecha dei ressorsas minieras (arenas mineralizats, carbon, aur, alumini, tantal...). Pasmens, leis andicaps son encara nombrós coma la manca d'infrastructuras, la manca d'un sistèma universitari eficaç e la dependéncia de l'economia moçambiquesa envèrs Sud-Africa.
CulturaModificar
EsculturaModificar
Divèrseis etnias de Moçambic a una tradicion esculturala importanta, especialament tocant lo trabalh de la fusta. Tradicionalament, permetiá de realizar d'objèctes d'ornamentacion e de mascas ritualas. Pasmens, ambé la lucha còntra lo colonialisme, aquel art evolucionèt per comprendre de tendàncias pus politicas destinadas a denonciar lei problemas de la societat moçambiquesa (guèrra civila, famina...).
MusicaModificar
La musica moçambiquesa es eissida de la mescla entre d'estiles musicaus africans, la musica portuguesa e la musica brasilièra. La forma pus populara es la marrabenta apareissuda entre 1930-1940 en Maputo. Dempuei l'independéncia, lei musicians de Moçambic an rebutat una partida gròssa deis influéncias europèas au profiech de tendàncias africanas popularas originàrias dau sud dau continent (RDC, Zimbabwe, Tanzania ò Sud-Africa). Aqueu movement es sostengut per lo govèrn e leis autoritats localas qu'organizan de festevaus musicaus frequents. Aquela politica favoriza lo desvolopament d'estiles novèus coma lo pandza que vèn dau reggae e dau hip-hop.
LiteraturaModificar
La literatura moçambiquesa es recenta e sustot escricha en portugués. Dempuei la fin dau sègle XX, d'escrivans coma José Craveirinha, Suleiman Cassamo e sustot Mia Couto an ganhat una reconeissença au sen de la literatura lusofòna ambé mai d'un prèmi prestigiós. Lei tematicas principalas de seis òbras son dirèctament inspiradas per leis eveniments de l'istòria moçambiguesa (anticolonialisme per Craveirinha, antimarxisme per Couto) e per lei sciéncias (Cassamo es engenhaire, Couto biologista). En revènge, lei racòntes tradicionaus dei diferenteis etnias son encara pauc esplechats per leis escrivans locaus.
Liames intèrnesModificar
BibliografiaModificar
Nòtas e referénciasModificar
- ↑ Zanzibar fèt partida d'Oman fins a son independéncia en 1861.
- ↑ Pasmens, existisse un pòste de Premier Ministre au sen dau govèrn.
Ligams extèrnesModificar
- Govèrn de Moçambic - pagina oficiala
- Institut Nacional del Petròli
Nòtas & referénciasModificar


text:
Un grand bracejament d’idèas que devon favorisar lei semenalhas de la lenga d’òc dins lei mitans lei mai divèrs, vaquí l’exercici collectiu qu’an temptats lei professors, artistas e regionalistas implicats de tota obediéncia, divèndres passat a Sant-Tropès. La Conferencia deis Arts e Espectacles lei convidavan per lo segond còp a s’exprimir de cotria per prepausar.
« Quand lo monde vòu aprene la lenga nòstra, i a plus degun per l’ensenhar. Adonc nos fau formar ». Aquò s’es entendut mai que d’un còp dins lei rèires salas de la Comuna, que recebiá una quarantena d’afogats, de bailes e de musicians.
E la tiera dei prepausiciens fa plaça an’aquela preocupacien. Ne’n trobam lei piadas dins lo catalòg de mesuras que lo moderator de la jornada a dreissat a la tota fin : formar d’animators amé lei municipalitats, gravar lo bilinguisme de’n pertot dins lei licèus a l’escasença d’una renovacien, sostenir d’atalhiers d’escritura en òc, lançar un apèu a projèct regionau per favorisar la transmissien dins lei familhas, formar d’actors culturaus e de jornalistas a la lenga regionala, enebir leis oraris impossibles dei cors de provençau (a l’ora de manjar, a la nuech…), adaptar en lenga de dessenhs animats, marcar lo bilinguisme dins la senhalisacien comunala, sostenir lei jornaus en lenga nòstra au nivèu regionau…e convencionar amé l’Acadèmia, en particulier la reculanta Ais-Marselha….
E son leis artistas dins una autra comissien, qu’an prepausat una incitacien a la bilinguisacien dins la programacien d’espectacles, l’afavoriment d’una mescla de disciplinas coma la dansa e la dramaturgia que podriá enclure de dichas en lenga, sostenir una programacien en occitan dins d’estructuras que prepausan d’espectacles en francès, una demanda ais autors d’integrar de partidas en provençaus a de prepausiciens artisticas que parlan de la Provença…


text:
Dau temps que n’autres a Orleans organisavam « nòstra prumiera Veloruci’ »*, la meraria de Tolosa eriá apres botar defòra los d’alaï.
La meraria de Tolosa e son mera an decidats de tornar atacar e menaçar d’un procès e d’una expulcion la Velorucion en son locau. Sens parladura, sens perpausar quau que quò siàia per los tornar lotjar.
Lu procès eriá lu 14 d’abriu.
N’autres fam ‘na cridada aus obradors de becanas e mai-que-mai a l’Heureux Cyclage, a totas las associacions, los colectius, los pertits politiques, sindicats, ciutaden-a-s per estre sostenguts. Persentam aquí una peticion (>fr), marces de la sinhar e ne’n far la propaganda dins vos reseus.
Am desjà damandar a la meraria de ‘chaptar lu locau per lu pretz de venta balhat (quauques 150 000 € 00), sens obludar que damandam p’unas subvencions, que paiam las nòstras charjas e am farjats daus empleis « non-aidats ».
La meraria sembla voler ‘nar vista dins son progier d’eispulcion e botar defòra una associacion que trabalha desempuei 13 annadas d’un biais amator, democratique e coma aida per lu mitan cicliste.
Lu locau es estat ‘chaptat ne’n 2009 per 550 000 € 00 e seriá tornat vendut per 300 000 €00, la Velorucion ne’n pren qu’una meitat. Ne’n 2011 aguetem una convencion per ocupar lu luòc, denonçada ne’n 2012 mas lu logier eriá reclamat tots los ans.
Perpausetem de ‘chaptar lu luòc mas degun jamai nos balher de responsa.
Sem pas daus pus optimistes sus ‘quel afar. La vita daus ciclistes es desjà mesa a mau de veire coma la meraria ten compte de nos, ‘quò será d’enquera pus greu una vetz esbolhat ‘quel obrador, un dau pus important dau païs.
Viva la Veloruci’.
_____
- Lu site de la Veloruci’ Tolosa (>fr)
- Podetz escriur a : Vélorution! 36 rue Bernard Mulé 31400 Toulouse.
- Tirat d’un article de Carfree (>fr)
_____
* i a un temps d’aquò, daus ciclistes e de las ciclistas s’organisaten ne’n colectiu e fagueten de las revendicacions.
Lu 11 d’abriu, eriam quauques 150, 2000 segond los organisators (PS & EELV, de bana per voler un pont de mai non pas suprimar un sens de circulaci’ sus un pont qu’eissista. I tornarai), 50 segond la poliça.


text:
Oliana
Oliana es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha), que s'estend entre l'esquèrra del riu Segre, entre la sèrra de Turp e lo congost dels Espluvins. Oliana es la segonda municipalitat en nombre d'abitants de l'Aut Urgèl. Lo nuclèu ancian es assentat aut d'un tuc, al marge esquèrre de l'ampla val e al quite pè dels primièrs contrafòrts dels Pirenèus: lo massís de Sant Honorat e las Sèrras de las Canals, d'Oliana, d'Aubenç e de Turp. La vila d'Oliana es traversada per la rota C-14, que jonh (pel sud) amb Ponts e amb la Seu d'Urgèl (pel Nòrd).
Lo pòble es conegut pel fach d'aculhir la palun que pòrta lo meteis nom: palun d'Oliana.
Situacion[modificar | modificar la font]
Oliana se tròba al sud de la comarca de l'Aut Urgèl. Limita amb la comarca del Solsonés a l'èst. Al nòrd limita amb la municipalitat alturgellenc de Coll de Nargó, a l'oèst amb Peramola e al sud amb Bassella.


text:
Paul Passy
Paul Édouard Passy (Versailles, 13 de genièr de 1859 – Bourg-la-Reine, 21 de març de 1940) foguèt un lingüista e fonetician francés, un dels pionièrs dels estudis de fonetica. Fondèt l'Associacion Fonetica Internacionala en 1886. Sa contribucion foguèt fondamentala dins l'elaboracion e difusion de l'Alfabet Fonetic Internacional. Aguèt coma escolan lo fonetician anglés Daniel Jones que foguèt un dels lingüistas mai importants de la lenga anglesa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Paul Passy nasquèt en 1859 a Versailles dins una familha de notables parisencs. Son paire, Frédéric, èra un economista e politician prestigiós qu'èra estat lo primièr guerdonat (amb Henri Dunant) del Prèmi Nobel de la Patz en 1901. Plan jove Passy, qu'aviá de preceptors, dominava ja mantuna lenga estrangièra coma l'anglés, l'alemand e l'italian. Mai tard estudièt lo sanscrit e lo latin a l'École des Hautes Études. Se diplomèt a l'universitat quand aviá pas que 19 ans e comencèt puèi a trabalhar coma professor de lenga (en alemand e anglés) dins las escòlas publicas per far pas lo servici militar. I passèt dètz ans e, cansat de l'ensenhament tradicional de las lengas, comencèt a s'organizar pr'amor d'ensajar d'i menar de reformas prigondas e drasticas. Aital fondèt en 1886 l'Associacion Fonetica Internacionala, qu'a la debuta amassava de professors de lenga. Participèt puèi, e foguèt un dels contribusidors màgers, a l'elaboracion de l'Alfabet Fonetic Internacional. Passy foguèt tanben un personatge essencial dins lo desvolopament del cristianisme social francés. En 1906, participèt a la creacion de l'Union dels Socialistas Crestians e tres ans mai tard, en 1909, fondèt a ras del vilatge de Fontette (dins lo departament d'Aube) la coloniá sonada Liéfra (nom bastit a partit de la devisa francesa "Liberté, Égalité, Fraternité") que foncionava segon la lei de Moïse que desapareguèt tre qu'arribèt la Primièra Guèrra Mondiala
Òbras[modificar | modificar la font]
- Élémans (sic) d'anglais parlé s. d.
- L'instruction primaire aux États-Unis: rapport présenté au ministre de l'Instruction publique (1885)
- Sons du français (1887)
- Étude sur les changements phonétiques et leurs caractères généraux (1891)
- Le français parlé; morceaux choisis a l'usage des étrangers avec la prononciation figurée (1892)
- Elementarbuch des gesprochenen Französisch, escrich amb Franz Beyer (1893)
- Abrégé de prononciation française, phonétique et orthoépie, avec un glossaire des mots contenus dans le français parlé (1897)
- Dictionnaire phonétique de la langue française, complément nécessaire de tout dictionnaire français, escrich amb Hermann Michaelis (1897)
- De la méthode directe dans l'enseignement des langues vivantes, escrich amb Henri Laudenbach e Georges Delobel (1899)
- Choix de lectures françaises phonétiques (1900)
- Petite phonétique comparée des principales langues européennes (1906)
- Lectures françaises phonetiques (1918)
- Conversations françaises, en transcription phonétique avec traductions anglaises (1920)
- Souvenirs d'un socialiste chrétien, 2 volums (1930-1932)


text:
Venèm de crear un Fòrum participatiu.
Enterin … :
- De contribucions nos son vengudas que son pas encara publicadas.
- Avèm tornat organizar completament lo foncionament tecnic e lo tractament dei donadas toponimicas.
La gestion, la conservacion dei donadas, d'una part, e l'actualisacion de la mapa en linha son desenant desseparadas.
- Avèm completat l'istoric dei formas toponimicas (atestacions escrichas) de mai d'un departament.
De previst :
- Siam a finalizar lo sistèma de gestion de la BDTopoc.
- Actualisacion e verificacion dei listas de cada departament.
- Lo reglatge novèu de la bula informativa de la mapa : publicacion, au mens, de l'atestacion istorica mai anciana
- Registrament e publicacion d'una forma orala de referéncia
Un pauc d'ajuda fa grand ben… avèm besonh de la contribucion de totei per faire avans.


text:
Guèrra de Succession de Polonha
La Guèrra de Succession de Polonha foguèt un conflicte europèu major que se debanèt de 1733 a 1738. Foguèt causat per la lucha per lo tròne de Polonha entre Stanislaw Leszczynski e August III. Cada pretendent èra sostengut per de poissanças estrangieras entraïnant un conflicte sus lo continent europèu entre seis aliats subretot entre França e Àustria. Ansin, se formèt una coalicion gropant França, Espanha e Sardenha que sostenguèt Stanislaw Leszczynski e que s'opausèt a la coalicion dei partisans d'August III formada de Russia, d'Àustria, de Prússia e de Saxònia.
La guèrra s'acabèt per una patz negociada de 1735 a 1738. August III venguèt rèi de Polonha mai França aprofichèt sa victòria militara còntra Àustria per installar Stanislaw Leszczynski coma senhor de Lorena e obtenir lo drech d'annexar la region après sa mòrt. Àustria obtenguèt lo ducat espanhòu de Parma mai deguèt reconóisser la dominacion de Carles III d'Espanha sus lo sud de la Peninsula Italica.


text:
Planta utila
Las plantas utilas recensan totas las espècias de plantas utilizadas per l'òme per d'usatges multiples : se noirir, se caufar, se vestir, s'abrigar e se lotjar, se moblar, se sonhar e se protegir de las malautiáss e dels insèctes, embelir son quadre de vida, luchar contra l'erosion e favorizar l'assecament de las sanhas, se maquilhar e se perfumar, adorar sos dieus, s'embriagar e se drogar, o quitament per tuar sos semblables... Un recensament exaustiu indicariá sens dobte de milierats d'espècias, mas finalament pauc, relativament a las qualques 300 000 espècias vegetalas recensadas.
Somari
Mòdes d'utilizacion[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo primièr mòde d'utilizacion de las plantas èra la colhida. Uèi, las plantas utilas son per l'essencial de plantas cultivadas.
Tipes d'utilizacion[modificar | modificar la font]
Partidas utilizadas[modificar | modificar la font]
Las partidas, e los organs, de las plantas utilizadas son fòrt variadas segon las espècias e segon las utilizacions. S'utiliza en efièch :
- las fuèlhas : alimentacion umana (ensaladas e legums-fuèlhas), alimentacion animala (pasturatges) ;
- las tijas : sucre (canas de sucre), usatges divèrses (bambós)
- las raices : alimentacion umana e animala (carròtas, naps, bledarabas, etc.) ;
- los tuberculs : alimentacion umana e animala (patana, topinambors, etc.) ;
- los fruches : fruches e legums alimentaris ;
- los grans : cerealas, leguminosas, grans oleaginoses... ;
- la fusta e la lenha : totas esséncias forestièras ;
- las flors : totas plantas ornamentalas ;
- las antèras : safran
- la rusca : canellièr (espècia), garric-siure (siure) ;
- las fibras : plantas de fibras textilas (coton, lin, juta, sisal...) ;
- la saba : auseral de sucre (siròp de lauseral) ;
- lo latèx : Evèa (cauchó natural).
Palmarès mondial de las plantas cultivadas[modificar | modificar la font]
Produccion mondiala en 2004, en milierats de tonnas segon las estatisticas publicadas per la FAO
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista de las plantas utilas
- Arbre fruchièr
- Esséncia forestièra
- Legum
- Oleaginós
- Planta medicinala
- Planta mellifèra
- Planta ortenca
- Planta psicotròpia
- Planta tintoriala


text:
Conjectura de Poincaré
La conjectura de Poincaré es, en matematicas, una conjectura pertocant la caracterizacion topologica de l’esfèra de tres dimensions (o 3-esfèra) entre lei varietats tridimensionalas. La conjectura foguèt formulada per lo primier còp per Henri Poincaré en 1904, que la formulèt ansin:
-
- « Considerant una varietat compacta V de 3 dimensions, simplament connèxa e sens bòrd, alora V es omeomòrfa a una iperesfèra de dimension 3 »
Autrament dich, s'un «objècte de tres dimensions» a lei meteissei proprietats topologicas qu'una esfèra (en particular, la « simpla connexitat » significa que totei lei blocas se pòdon restrechir en un ponch), es alora una «deformacion» bicontinua d'una esfèra tridimensionala (l'esfèra ordinària, superfícia dins l'espaci euclidian de tres dimensions, a solament doas dimensions).
Notem que ni l'esfèra ni ges d'autre espaci tridimensionau desprovesit de ges d'autra termiera que (l'espaci ordinari) se pòdon pas dessenhar adeqüatament coma d'objèctes dins l'espaci ordinari de tres dimensions. Es un dei motius que còsta visualizar mentalament lo contengut de la conjectura.
Fins a l'anonci de sa resolucion per Grigorii Perelman en 2003, sa demostracion èra un dei grandei problèmas de topologia non resouguts.


text:
(Air basque , paroles B. Boué)
Qu’ei la fin de setmana
Los amics van tornar
Retrobar tots amassa
Lo plaser de cantar.
L’acordeon hè dançar la gaujor
Dab un veire de Jurançon, la, la la,
L’acordeon hè dançar la gaujor
Dab un veire de Jurançon.
N’i a pas arren a díser
Que cau sonqu’escotar
E los maus de tot dia
Que son drin desbrombats
Quan tot d’un còp l’un se hica a contar
Ua istuèra que s’esclacan, la, la, la,
Quan tot d’un còp l’un se hica a contar
Ua istuèra que s’esclacan.
Que s’i parla de caça
De la coa deth gat
Lo sanglar lo dissabte
Vint còps torna passar,
Mès a saber qui l’a deishat partir
Que vederam doman maitin, la, la, la,
Mès a saber qui l’a deishat partir
Que vederam doman maitin.
E lo "haut deu vilatge" que son tots arribats
Despuish quauquas annadas qu'ei tostemps l'amistat.
E betlèu qu'enteneram sus l'empount
Los répics de "Los de l'Ozon", la, la la.
Fermer


text:
Garum
Lo garum, o liquamen (que vòl dire « chuc » o « salça » en latin) èra una salça, lo principal condiment utilizat a Roma dempuèi los etrusques e en Grècia antica (garos). S'agissiá de carn o de tripalha de peis, veire d'ustras, qu'avián rebolhits longtemps dins una fòrta quantitat de sal, per evitar tot poiriment. Dintrava dins la composicion de fòrça plats, per encausa de son fòrt gost salat.
Somari
Origine du garum[modificar | modificar la font]
Lo siqqu es una salça mesopotamiana a basa de peisses lactofermentats. Aquel condiment a la sabor e als efluvis fòrça poderoses èra utilizat dins los païses de l'Orient Mejan. Foguèt adoptat puèi pels Grècs, e pels Romans, amb lo nom de garum[1].
Lo garum a l'epòca romana[modificar | modificar la font]
Una mèscla de garum amb d'òli o de vin, nomenat œnogaros, dintrava dins la confeccion del galavard[2].
Lo garum mai celèbre, dich garum dels alliats (garum sociorum), èra fabricat en Betica (coma Baelo Claudia), dins lo sud de l'Espanha actuala, amb de ton roge que migra de l'Atlantic a la Méditerranèa. Se ne fasiá una granda pèsca, que lo produch èra comercializat salat. Lo quite garum, èra fach de sang, d'uòu e de tripas de peis, mesclat amb fòrça sal (al mens 50 % del volum total)..
De garums de mendre qualitat, preparats dirèctament amb la carn del ton, o d'un autre peis (coma lo vairat), èran fabricats dins tot lo Bacin Mediterranèu. Totes aqueles garums èran comercializat dins d'anfòras pichonas, per encausa del prètz del contengut. Se comercializava tanben l'allec (lat. hallex), mens car, qu'èra çò que demorava quand lo dessús liquid aviá estat levat.
Lo garum ara[modificar | modificar la font]
En 2008, d'arqueològs utilizèron lo rèste del darrièr lòt de garum de Pompei qu'èra a basa de bòga, un pei que s'amassa l'estiu.
La sabor del garum semblariá a aquela del nuoc-mâm vietnamian e aquela de l'allec del surströmming suedés.
Lo garum es a l'origina del pissalat, fach de sardinas e d'anchòias, consomit dins la region de Niça.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) « LA NOURRITURE QUOTIDIENNE et RITUELLE » (consultat en 4 de decembre de 2011)
- ↑ Apicii Coelii, De opsoniis et condimentis, sive arte coquinaria, libri decem. Cum annotationibus Martini Lister. Londres, 1705, L. II, c. 2, p. 59.


text:
França
França (en francés France [fʀɑ̃s]) es un país que la màger part de son territòri se situa en Euròpa Occidentala. Sa capitala es París, sa lenga oficiala lo francés e sa moneda l'èuro. França se formèt durant lei primièrs sègles de l'Edat Mejana a partir dei territòris romans ocupats per lei Francs qu'èran un pòble germanic. Venguda una dei poissanças mondialas majoras vèrs lo sègle XVII, tenguèt un empèri coloniau vast entre lei sègles XIX e XX. Dempuei la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, es un membre permanent dau Conseu de Seguretat de l'ONU, es dotat de l'arma nucleara e a un ròtle primordiau dins la construccion de l'Union Europèa. Fa tanben partida dei poissanças economicas principalas amb una populacion d'aperaquí 65 milions d'abitants e una economia fòrça desvolopada de tipe capitalista. Enfin, lo país aguèt una influéncia majora dins lo domeni culturau.
Una granda part de l’Occitània caup dins l'estat francés.
Somari
IstòriaModificar
L'ocupacion umana dau territòri francés es fòrça ancian. Es poplada dempuei lo Paleolitic e lo Neolitic gràcias a divèrsei migracions de populacions. Vèrs 600 avC, foguèt poblat per lei Cèltas que foguèron conquists per lei Romans en 52 avC. Lo nom de França es eissit d'un pòble germanic ancian que l'existéncia es atestada dempuei lo sègle III. Lor rèi Clodovèu I capitèt de crear una dinastia que foguèt a l'origina d'unei reiaumes partejats entre leis eiretiers de la dinastia. Au sègle VIII, foguèt rebutada per lei Carolingians que lo rèi Carlesmanhe venguèt emperaire en 800. En 840, son empèri foguèt partejat entre leis eretiers de son fiu. Foguèt creat sus sa partida occidentala lo reiaume de Franca Occidentala que vendriá pauc a pauc lo reiaume de França. Aquela apelacion apareguèt per lo premier còp en 1205 e demorèt fins a la casuda de la monarquia en 1792. Lo sègle XIX veguèt l'aparicion de divèrsei formas d'estats fins a l'adopcion definitiva de la Republica entre 1870 e 1875.
De la Preïstòria a l'Empèri RomanModificar
La preséncia umana sus lo territòri es atestada dempuei 1,8 milions d'annadas. Lo clima èra alora relativament malaisat e variable pendent lei diferents periòdes de glaciacion. Ansin, lo país assosta un nombre relativament important de baumas e d'abrics adornats que l'exemple pus conegut es la Bauma de Las Caus en Dordonha. Aqueu periòde s'acabèt vèrs -10 000 amb la fin de l'èra glaciala. A partir de -7000, es lo començament dau Neolitic. Lei millennis IV e III avC veguèron un desvolopament demografic e agricòla important e lo començament de l'utilizacion de metaus (aur, coire e bronze). Lo fèrre faguèt son aparicion vèrs lo sègle VIII.
Vèrs -600, lei Grècs de la vila de Focèa fondèron la colonia de Marselha sus la riba mediterranèa. Enterin, de migracions de Cèltas aguèron luòc dins lo país e aqueu pòble ocupèt pauc a pauc la màger part dau territòri entre lei sègles V e III avC. Aquò entraïnèt l'emergéncia de Gàllia que venguèt lo nom donat ai regions abitadas per lei populacions cèltas. En 152 avC, lei Romans ne'n realizèron la conquista dau quart sud-èst que formèt la província de la Narbonesa. Puei, en 58 e 51 avC, Juli Cesar ocupèt lo rèstade Gàllia après sa victòria còntra l'insureccion dau cap cèlta Vercingetorix. Lo país venguèt donc un element essenciau de l'Empèri Roman en Euròpa Occidentala. Après la conquista, lo poder roman foguèt rarament menaçat per la populacion e una civilizacion novèla faguèt son aparicion, magerament dins lei vilas, entre Romans e Cèltas. D'autra part, l'economia dau país èra dinamica e Gàllia se modernizèt fòrtament amb la construccion d'infrastructuras importantas (teatre, aqüaductes...). Ansin, maugrat la fortificacion de la frontiera de l'Empèri sus lo Ren, lo país foguèt una buta per leis invasions barbariás e un enjòc major dei luchas intèrnas per la succession imperiala. Lo crestianisme faguèt tanben son aparicion pendent aqueu periòde.
En 406, Gàllia romana s'afondrèt rapidament durant lei Grandeis Invasions. Tre la mitat dau sègle V, Alamnans e Francs traversèron Ren e s'installèron dins lo nòrd de Gàllia. Puei, lei Visigòts ocupèron Septimània e Aquitània e lei Burgondis lo centre de Gàllia. De generaus capitèron de mantenir lor preséncia sus divèrsei partidas dau territòri mai lei luchas intèrnas de l'Empèri e lor afebliment progressiu causèron lor casuda vèrs la fin dau sègle. En 476, un darrier còp d'estat entraïnèt la fin de l'Empèri Roman d'Occident.
L'Edat Mejana e la formacion de FrançaModificar
Après la fin de la dominacion romana, Gàllia foguèt devesit entre unei pòbles que formèron de reiaumes diferents. En 496, la conversion au crestianisme dau rèi franc Clodovèu I li permetèt d'obtenir l'aliança de la Glèisa Catolica. Sa dinastia, dicha merovingiana, poguèt establir son poder sus un territòri devesit entre unei reiaumes dirigits per de membres de la mema familha. Aquela dinastia conoguèt de dificultats a partir dau sègle VIII e foguèt rebutada en 751 per lei Carolingians. Sei premiers rèis, Pepin lo Brèu e Carlesmanhe, realizèron l'agrandiment dau reiaume e lo segond venguèt Emperaire en 800. En 840, aquel empèri foguèt partejat entre lei tres eiretiers de son fiu. A l'oèst, se formèt donc lo reaiume de Françia Occidentala. Dirigit per lei Carolingians fins a 987, aqueu reiaume deguèt luchar còntra divèrseis invasions durant lei sègles IX e X coma lei Vikings, leis Ongrians o lei Musulmans. Una societat de tipe feodau i faguèt son aparicion e devesida leis abitants entre tres òrdres qu'èran lo clergat, la noblesa e lo tèrç estat.
En 987, après la fin de la dinastia carolingiana occidentala, Uc Capet foguèt elegit rèi per lo rèsta de l'aristocràcia formant la dinastia novèla dei Capecians. Aquela dinastia va regnar, sota de brancas diferentas de la familha, fins au sègle XIX. Es tanben lo començament dau procediment d'unificacion de França meme se, au sègle X, la màger part dau territòri reiau es quasi independent. Entre lei sègles X e XIII, lei rèis francés successius capitèron d'aumentar lei territòris sota lor administracion pròpria, dichs domeni reiau, e prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei grands senhors feodaus dau reiaume (Flandra, fèus anglés, Tolosa...).
Lei sègles XIV e XV veguèron lo debanament d'una crisi grèva (Guèrra de Cent Ans) en causa d'un problema de succession per la corona de França entre lei rèis francés e anglés. La màger part dau país foguèt destrucha per lei combats, lei pilhatges e leis epidemias coma aquela de la Pèsta entre 1346 e 1349. Après de dificultats, la monarquia capitèt de renforçar son poder gràcias a la formacion d'una armada e d'una imposicion permanentas.
La Renaissança e l'apogèu de la monarquiaModificar
Lo sègle XVI foguèt caracterizada per lo renforçament continú dau poder reiau que venguèt pus absolut a l'entorn de la persona dau rèi. L'unificacion dau reiaume contunièt amb l'adopcion dau francés per la redaccion deis actes oficiaus en 1539 e la reünion au domeni reiau de Bretanha e de la màger part d'Auvèrnha. D'autra part, foguèt tanben lo començament d'una lucha acarnada entre lei reiaumes de França e aquelei de la familha dei Hamsborg (guèrras d'Itàlia). La cultura de l'epòca foguèt egalament fòrtament influenciada per lo movement de la Renaissença vengut d'Itàlia, especialament dins lo domeni deis arts. Pasmens, la fin dau sègle foguèt tornarmai marcat per una crisi grèva que veguèt lo debanament d'unei guèrras religiosas entre Catolics e Protestants (1562-1598).
L'òrdre foguèt tornarmai establit per lo rèi Enric IV (1598-1610). Lo règne de son successor, Loís XIII (1610-1643) foguèt caracterizat per lo renforçament dau poder reiaume e per lei rebellions de l'aristocracia per gardar sei privilègis e son poder politic. Lo poder reiau foguèt lo venceire durant lo rèine de Loís XIV (1643-1715) que capitèt de « domesticar » la noblesa e fondèt la monarquia absoluda francesa. Enterin, durant son règne, França venguèt la poissança majora dau continent e realizèt divèrsei conquistas en direccion de l'Èst (Franca Comtat, Alsàcia...). Dins aquò, la fin de son rèine foguèt ensornidas per de reviradas militars e una crisi economica importanta.
Lo rèine seguent, Loís XV (1715-1774) foguèt donc lo començament d'un declin progressiu de la monarquia absoluda que foguèt pas capabla de faciar sei dificultats economicas. Ansin, França foguèt desfacha durant lei guèrras europèas dau sègle XVII perdent son empèri coloniau au profiech d'Anglatèrra en 1763. Sa revènge en 1783 durant la guèrra d'independéncia deis Estats Units li permetèt pas de redreiçar la situacion que venguèt au contrari pus grèva en causa dei despensas de guèrras, de l'abséncia de conquistas importantas maugrat la victòria e d'una tièra de recoltats marridas. L'òrdre dau Regime Ancian foguèt donc fòrtament contestat a la fin dau sègle mai leis assais de reformas mau capitèron en causa de la resisténcia dei privilegiats.
Lo periòde revolucionariModificar
En 1789, la degradacion dei finanças entraïnèron la convocacion deis Estats Generaus per lo rèi Loís XVI (1774-1792). Causant una desirança gròssa de reformas, l'assemblada veguèt rapidament la rebellion dei deputats dau Tèrç Estat que se proclamèron Assemblada Nacionala en 1789 e prenguèron lo poder legislatiu. L'insurreccion parisenca de julhèt de 1789 (presa de la Bastille lo 14) e sa generalizacion au rèsta dau país (Gròssa Paur) durant l'estiu causèt l'abolicion oficiala dei privilègis, l'adopcion de la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan e la disparicion de la monarquia absoluda que foguèt remplaçada per una monarquia constitucionala.
Pasmens, lo rèi assaièt de luchar còntra la Revolucion. En 1791, un assai de fugida vèrs l'estrangier foguèt arrestat a Varennes per leis autoritats de l'Assemblada. Puei, en 1792, lo rèi acceptèt de declarar la guèrra ais Austrians esperant una desfacha rapida deis armadas revolucionàrias. Lo 10 d'aost de 1792, una revòuta novèla de la populacion parisenca causèt son arrestacion per traïson. En setembre, l'invasion deis armadas estrangieras foguèt blocada a Valmy e la monarquia abolida per l'Assemblada. Enfin, en genier de 1793, lo rèi foguèt executat après son procès per traïson. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra còntra la màger part dei país europèus. Menaçadas a la mitat de 1793, lei tropas revolucionàrias prenguèron pauc a pauc l'avantatge en 1794 e obtenguèron finalament la victòria en 1798.
A l'interior dau país, lo poder foguèt dominat per l'esquèrra revolucionària fins a 1794 (periòde de la Terror) que capitèt d'organizar la defensa dau país e una tièra importanta de reformas. Pasmens, la politica de repression e lei luchas intèrnas de sei membres entraïnèron son rebutament. Après sa casuda, lo poder foguèt ocupat per de movements de drecha que contunièron la guèrra amb succès mai foguèron pas capables de faciar lei dificultats economicas. En 1799, lo govèrn foguèt donc rebutat per Napoleon Bonaparte qu'establiguèt un regime autoritari dich Consulat de 1799 a 1804 puei fondèt lo Premier Empèri Francés en 1804.
Sota sa direccion, França bateguèt leis autreis poissanças continentalas e i establiguèt sa dominacion. En 1810, la mitat d'Euròpa èra ocupada per sei fòrças. Pasmens, l'oposicion permanenta d'Anglatèrra e lo desastre de la campanha de Russia (1812) foguèron l'ocasion d'una revènge per leis enemics de França. Entre 1812 e 1814, Napoleon deguèt pauc a pauc se replegar vèrs França. París foguèt presa en 1814 per leis Aliats entraïnant l'abdicacion de l'emperaire.
Lo sègle XIXModificar
Lo sègle XIX foguèt caracterizat per una succession de regimes que s'acabèt per l'establiment de la Republica, per un desvolopament economic fòrt e per la conquista d'un empèri coloniau novèu e fòrça important.
D'efèct, après lo Premier Empèri de Napoleon, leis Aliats establiguèron tornarmai la monarquia dei Borbons. Rebutada en 1830, foguèt remplaçada per la monarquia constitucionala de Loís Felipe fins a 1848. Après un periòde republican brèu entre 1848 e 1852 (IIa Republica), se formèt lo Segond Empèri que s'afondrèt en 1870 durant la guèrra còntra Prússia. Enfin, leis annadas 1870 venguèron l'emergéncia malaisada de la Tresena Republica que deguèt esquichar l'insurreccion comunista de la Comuna de París (1871) puei luchar còntra la drecha favorabla au retorn de la monarquia.
Pasmens, maugrat l'agitacion politica, lo país faguèt partida de territòris ont acomencèt la Revolucion Industriala permetent un desvolopament fòrça important dau país que venguèt una dei poissanças economicas majoras de la planeta. Aqueu movement foguèt renforçat per la Tresena Republica que modernizèt tanben leis institucions de la societat : creacion de l'escòla laïca, gratuita e obligatòria (1881-1882), libertats de reünion e de premsa (1881), autorizacion dei sindicats (1884), lèi sus leis associacions (1901) e separacion de l'Estat e de la Glèisa (1905). D'autra part, la Republica s'ocupèt d'accelerar la conquista d'un empèri coloniau novèu que venguèt a la fin dau sègle lo segond après l'Empèri Britanic.
Lei guèrras mondialasModificar
La desfacha francesa de 1870 e la pèrda d'Alsàcia-Lorena au profiech d'Alemanha venguèt una fònt de tensions permanentas per la diplomacia europèa. D'en premier isolada, França capitèt de formar una aliança amb leis estats egalament menaçats per leis ambicions alemandas coma Russia o Anglatèrra. En fàcia, Alemanha creèt tanben un sistèma d'aliança similar. En 1914, aquelei sistèmas entraïnèron una crisi generalizada sus lo continent e un conflicte violent (Primièra Guèrra Mondiala) que s'acabèt solament en 1918 per la victòria de França e seis aliats. Pasmens, lo país deguèt subir de pèrdas (1,4 milions de tuats) e de destruccions importantas sus son territòri.
Mau capitant d'obtenir lei reparacions de guèrras esparadas deis Alemands, frnaça aguèt de dificultats per retrobar son nivèu economic durant leis annadas 1920. Resistiguèt relativament ben a la crisi de 1929 que sei consequéncias demorèron limitadas a respèct d'autreis país coma Estats Units o Alemanha. Dins aquò, la crisi favorizèt lei movements politics nacionalistas opausats a la Republica. En 1936, la victòria dei partits politics d'esquèrra permetèt lo vòte d'un nombre important de lèis socialas mai aumentèt la division de la societat.
Afeblit, lo país foguèt rapidament vençuts per leis Alemands, principalament en causa dau conservatisme de seis elèits militars. França foguèt ocupada per l'Alemanha nazi e un govèrn de collaboracion foguèt creat per lei nacionalistas a l'entorn dau marescau Pétain. Favorizant l'esplecha economica dau país e ajudant lei crimes nazis, especialament gràcias a la deportacion de personas (Jusieus, opausants politics...) vèrs lei camps alemands, aqueu govèrn se tustèt pauc a pauc ai grops de la Resisténcia interiora, unificada entre 1943 e 1944, e exteriora que foguèt organizada per lo generau de Gaulle a partir de 1940. Sota la direccion d'aqueu darrier, França poguèt bastir tornarmai una armada a partir de son Empèri coloniau e acabar la guèrra entre lei Venceires principaus dau conflicte.
França dempuei la LiberacionModificar
Après la Segonda Guèrra Mondiala, França foguèt tocada per de movements de descolonizacion qu'entraïnèron la disparicion de son empèri coloniau au començament deis annadas 1960. Enterin, acomencèt de participar a la formacion de l'Union Europèa. Lo periòde de creissença economica fòrta fins ais annadas 1970 permetèt au país de restaurar rapidament sa poissança economica. Pasmens, au nivèu politic, França es venguda una poissança mondiala d'òrdre segond qu'es generalament pas capabla de s'opausar ai decisions d'estats pus poderós coma leis Estats Units, l'anciana Union Sovietica o China.
Ansin, lo declin dau país durant la Segonda Guèrra Mondiala foguèt l'ocasion per lei colonias de reprendre lor independéncia. Lo procediment acomencèt en Indochina onte l'armada francesa foguèt vencuda après 8 annadas de guèrra (1946-1954). Puei, contunièt en Africa. En 1960, l'AEF e l'AOF venguèt independentas e, en 1962, après una guèrra novèla (1954-1962), foguèt lo torn d'Argeria. Aquela darriera guèrra causèt una crisi politica grèva en 1958 que causèt la fin de la IVen Republica (1946-1958) e lo retorn au poder dau generau de Gaulle. Fondèt la Va Republica basa sus un poder presidenciau fòrt e assaièt de donar una independéncia novèla au país au nivèu internacionau aprofichant lo desvolopament de tecnologias avançadas (arma nucleara...) e lei divisions de la Guèrra Freja.
Après sa demission en 1969 e sa mòrt en 1970, França venguèt un element major de la construccion de l'Union Europèa. Aquò es considerat coma una solucion per luchar còntra la pèrda d'influéncia francesa. D'efèct, lo país es plus una poissança mondiala majora coma lo mòstra sa participacion limitada a la guèrra dau Golf en 1991 e sa participacion a la resolucion de crisi politica internacionala se fa d'ara endavant dins lo quadre de coalicion gropant unei país generalament sota direccion estatsunidenca (Iraq, Kosovo, Libia...). Enfin, l'economia francesa, coma lo rèsta dei país occidentaus, conoguèt de periòdes de crisi dempuei leis annadas 1980 caracterizats per una desindustrializacion progressiva dau país e la persisténcia d'un chaumatge de massa pertocant mai o mens 10% de la populacion activa.
GeografiaModificar
Ambé 551 500 km² (675 417 km² ambé sei territòris d'otramar), França s'estend sus 1 000 km dau nòrd au sud e d'èst en oèst. Tèn la tresena superficia d'Euròpa Occidentala e, levat de la frontiera nord-èst, son territòri se situa entre de limits naturaus coma de mars, d'oceans o de massís montanhós.
Localizacion e frontierasModificar
En causa de son passat coloniau, França ten de territòris en Euròpa, en America, en Africa e en Oceania. Revendica tanben una partida d'Antartida. La partida principala de son territòri se situa en Euròpa Occidentala es dicha « França metropolitana » e a una superfícia de 543 965 km². Ten de frontieras amb Belgica, Luxemborg, Alemanha, Soïssa, Itàlia, Mónegue, Espanha e Andòrra. Lo rèsta dei territòris francés es dich « Territòris otramars ». Seis estatuts son fòrça variats. Lei principaus son Guadalope, Guaiana que ten de frontieras amb Brasil e Surinam, leis illas Kerguelen, Maiòta, Martinica, la Nòva Caledònia, la Polinesia dicha Francesa, la Reünion, Sant Bartomieu, Sant Martin del Nòrd, Sant Pèire e Miquelon e Wallis e Futuna.
Geografia fisicaModificar
Lo territòri metropolitan es compausat d'un ensems variat de sistèmas topografics diferents. La superfícia actual es la consequéncia d'episòdis tectonics diferents coma lo Massís Centrau, leis Ardenas o lei Vòges qu'acomencèron de se formar i a aperaquí 400 milions d'annadas. Lei montanhas dei cadenas pirenenca, aupenca e jurasenca son pus recentas e mens erodadas. Una partida dau Massís Centrau, que tenguèt una activitat volcanica activa fins au millenni IV avC, es tanben format de terrens fòrça joves a l'escala geologica. Lei Pirenèus forman la frontiera entre França e Espanha e unei cimas despassan 3 000 mètres. Leis Aups e lo Jura forman la frontiera entre França, Itàlia e Soïssa. Leis Aups son lo relèu pus auts de França e assostan lo ponch culminant dau país, lo Mont Blanc, que tèn una altitud de 4 808 mètres. Aquelei massís montanhós definisson divèrsei bacins sedimentaris que son organizats a l'entorn de sièis fluvis principaus que son la Sèina, la Léger, lo Ròse, la Garona e l'ensems format per lo Ren e la Mòsa.
ClimaModificar
Lo clima de França metropolitana es de tipe temperat e principalament influenciat per l'activitat de l'anticiclòn deis Açòras. Pasmens, existís de variacions regionalas relativament importantas segon la latitud o l'altitud. Lei quarts nòrd-oèst e sud-oèst an un clima oceanic amb de precipitacions relativament importantas. Lo quart sud-èst a un clima de tipe mediterranèu, pus caud que lo rèsta dau territòri amb de precipitacions pus limitadas mai pus violentas. Lo quart nòrd-èst es de tipe semi-continentau amb de temperaturas pus frejas. Enfin, lei regions d'altituds autas (Massís Centrau, Pirenèus, Aups...) son caracterizadas per un clima montanhard marcat per d'ivèrns fregs e de precipitacions de nèu importantas.
Reparticion espaciala de la populacionModificar
La reparticion espaciala de la populacion sus lo territòri metropolitan es fòrça desequilibrada. Aquò es principalament causat per l'importància de la capitala a respèct dau rèsta dau país e per la concentracion deis activitats economicas majoras dins certanei regions. Ansin, París e sa banlèga gropa aperaquí 20% de la populacion, lei centres majors de decisions politicas e leis activitats economicas pus dinamicas. En fòra de la capitala, lei regions litoralas industrializadas, coma Marselha, o aquelei situadas a la crosiera de cambis economics importants, coma Lion, an tanben una populacion importanta. Aquelei populacions son largament urbanizadas. Au començament dau sègle XXI, lei vilas principalas e sei banlègas èran París (12,1 milions d'abitants), Lion (2,1 milions), Marselha (1,7 milions), Tolosa (1,2 milions), Lilla (1,2 milions), Bordèu (1,1 milions) e Niça (1,0 milion).
Axes de comunicacion e de transpòrtsModificar
França se situa a la crosada occidentala dau comèrci europèu es donc una region qu'assosta un nombre fòrça important de flux de bens comerciaus. Son sistèma de comunicacion e de transpòrts es donc fòrça desvolopat e, per de rasons istoricas, centralizat a l'entorn de París. Lo mejan pus utilizat es la rota mai l'avion e la via ferrada son tanben importants. Per exemple, França tèn la premiera companhiá aeriana mondiala (Air France-KLM) e assosta d'installacions claus dau premier fabricant d'avions europèus (Airbus).
Modificar
França a conegut un ensems fòrça variat d'institucions, d'organizacions territorialas, de simbòls oficiaus e de situacions lingüsiticas. Sei formas actualas son principalament eissidas deis òbras de la Ia Republica, de la IIIa Republica, dau Premier Empèri, dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resisténcia e dei concepcions politicas dau generau du Gaulle que foguèron a l'origina de la Va Republica. Ansin, au començament dau sègle XXI, lo país es dirigit per un sistèma republican que son territòri es devesit en regions, en departaments, en cantons e en comunas. Sa lenga oficiala es lo francés e sa societat es caracterizada per l'influéncia relativament fòrta de l'Estat a respèct deis autrei país occidentaus. En particular, l'Estat organiza un sistèma educatiu obligatòri e un sistèma de redistribucion economica relativament desvolopat.
Forma de l'EstatModificar
L'organizacion dau poder en França es dirigida per la Constitucion de 1958 que fondèt la Va Republica. Es una republica de tipe semi-presidenciau o parlamentari onte lo Parlament e lo President an de poders relativament importants :
- lo poder legislatiu es tengut par lo Parlament devesit entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat. La premiera es elegit toei lei 5 ans au sufragi universau per lei ciutadans de 18 ans e mai. Lo Segond es renovelat per tèrç toei lei dos ans au sufragi indirèct. En cas de desacòrd entre l'Assemblada Nacionala e lo Senat, l'avís de l'Assemblada ganha. L'Assemblada pòu tanben votar la casuda dau govèrn meme s'aquela possibilitat, frequenta durant lei IIIa e IVa Republicas, es venguda fòrça rara.
- lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica e lo Premier Ministre. Lo premier es elegit au sufragi universau per 5 ans e lo segond es nomat per lo President segon la majoritat politica de l'Assemblada. Lo tipe d'institucions de la Republica es generalament definit per lei partits d'apartenéncia dau President e dau Premier Ministre. Se fan partida de la mèma majoritat, lo regime evoluciona vèrs lo semi-presidencialisme amb un Parlament a l'influéncia limitada. En revènge, se lo President e son cap de govèrn son eissits de movements politics opausats, lo regime es mai de tipe parlamentari e l'Assemblada an mai d'influéncia sus la direccion dau país.
- lo poder judiciari es devesit entre un òrdre administratiu cargat deis afaires regardant l'Estat e seis institucions e un òrdre judiciari cargat dau rèsta. Es independent dei poders legislatius e executius.
Enfin, lo Conseu Constitucionau es cargat de verificar la conformitat entre lei decisions de l'Estat e la Constitucion.
Simbòls de l'EstatModificar
Lei simbòls de l'Estat son definits per la Constitucion de 1958. Son eissits de la Revolucion Francesa de 1789-1799 :
- lo drapèu blau-blanc-roge.
- la devisa Libertat-Egalitat-Fraternitat.
- l'imne La Marselhesa.
Existís d'autrei simbòls non oficiaus que son fòrça utilizats coma Marianne qu'es un imatge allegoric de la Republica. Es representada sus lei sagèus, lei pèças de moneda e la màger part dei documents oficiaus de l'administracion de l'Estat.
Organizacion territorialaModificar
Lo territòri metropolitan e lei departaments d’otramar son devesits segon diferents nivèus administratius e politics. L’unitat de basa es la comuna qu’es dirigida per un premier cònsol elegit per 6 ans. Puei, unei omunas son gropadas per formar un canton qu’elegís un conselhier generau, tanben per 6 ans. Dempuei leis annadas 1990, de comunas se gropan tanben per formar de comunautats de comunas que pòdon mutualizar certanei despensas. Au dessús dau canton, se tròban lei departaments que foguèron creats per la Revolucion de 1789-1799. Son dirigits per un prefèct nommat per l’Estat e per lo Conseu Generau format per lei conselhiers generaus. Enfin, dempuei leis annadas 1980, lei departaments son reünits per formar de regions que son egalament dirigidas per un Conseu elegit e un prefèct. Dins l’otramar, lei regions e departaments d’otramar, levat de Maiòta, an lo mème territòri.
LengasModificar
Lo francés es la sola lenga oficiala de l'Estat e de sas institucions. Es mestrejada per la màger part de la populacion activa (92% en 1999). Es una lenga internacionala utilizada per d'institucions coma l'ONU o l'UE que son utilizacion e son ensenhament son encoratjats per lo govèrn sus lo territòri nacionau (lèi Toubon de 1994) e dins lei país estrangiers (organizacion de la Francophonie).
En defòra dau francés, lo país a una composicion lingüistica pron variada amb aperaquí 80 lengas minoritàrias o regionalas que son parladas en França metropolitana o d'otramar. D'unei que i a son a l'origina d'una cultura relativament prestigiosa coma l'occitan (Prèmi Nobel de Literatura en 1904) mai la màger part son menaçadas de disparicion d'ara endavant. D'efiech, la politica d'imposicion e de difusion dau francés, mai o mens contrencha, ai sègles XIX e XX entraïnèt la desaparicion de la transmission d'aquelei lengas entre lei generacions e lor declin rapid a partir de la mitat dau sègle XX. Per exemple, en Corsega, 70% de la populacion aviá una conoissença dau còrs en 1980 còntra solament 50% dins leis annadas 1990.
Dempuei 2008, lei lengas minoritàrias o regionalas son consideradas coma una partida dau patrimòni francés per la Constitucion. S'es creat de programas d'ensenhament mai demòran fòrça limitats. D'autre caire, leis immigrants venguts en França durant lei sègles XX e XXI (Armènis, Polonés, Arabis...) utilizan generalament d'autrei lengas que lo francés. A l'ora d'ara, aquelei lengas an ges d'estatut. Ansin, en 1999, lei lengas diferentas dau francés qu'èran pus utilizadas per la populacion èran l'occitan (3,65%), lei lengas germanicas (3,15%), lei lengas d'oïl diferentas dau francés (3,10%), l'arabi (2,55%), lo portugués (1,27%), lei lengas italicas (1,19%) e lo breton (0,61%).
EducacionModificar
En França, l'instruccion es obligatòria de sièis a seize ans. L'escòla es laïca e gratuita mai un sector privat relativament important existís. L'ensenhament es devesit entre ensenhaments primari, segondari e superior :
- lo premier es devesit entre escòlas maternala e elementària. Son objectiu principau es de desvolopar la socializacion deis enfants e l'utilizacion deis otís de lectura, de lectura e d'escritura.
- lo segond es devesit entre lo collègi e lo licèu. Sa fin es marcada per d'examèns nacionaus que son lo « baccalauréat » (professionau, tecnologic o generau) e lo « certificat d’aptitude professionnelle » (ensenhament agricòla).
- lo tresen es devesit entre Universitats e Grandas Escòlas. Aquelei darriers necessitan generalament de capitar un concors d'intrada e son donc consideradas coma pus performantas e pus elitistas.
Dempuei la Liberacion, l'ensenhament francés a conegut un periòde d'expansion fòrça important. Pasmens, d'inegalitats demòran, especialament au nivèu de l'intrada dins lei Grandas Escòlas.
Modificar
Dempuei la Liberacion, França es caracterizat per l'organizacion e lo mantenement d'un sistèma de redistribucion sociala qu'es inspirat dau programa politic dau Conseu Nacionau de la Resistància adoptat en 1944. Tres elements son lei basas d'aquela politica :
- la nacionalizacion d'una partida deis entrepresas dau país coma l'energia.
- la creacion de la Seguritat Sociala per permetre l'accès au sistèma de santat.
- l'adopcion d'un sistèma d'imposicion progressiu.
Aqueu sistèma es parcialament abandonat e cambiat dempuei leis annadas 1980. Per exemple, la màger part deis entrepresas nacionalizats son estats tornarmai privatizadas. Pasmens, l'estructura de l'Estat es encara fòrtament inspirat per aquelei principis.
EconomiaModificar
França fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta. Es basada sus la proprietat privada mai l'Estat i tèn un ròtle important. Lei servicis son son compausant pus important. Pasmens, s'en 2011, lo país èra totjorn entre lei cinc economias mondialas pus grandas, sa posicion declinèt pauc a pauc. Dempuei 2004, son comèrci exterior conoguèt de deficits mai e mai importants. Un autre exemple es la demenicion deis exportacions francesas dins lo comèrci mondiau qu'es passat de 6,3 a 4,1% entre 1990 e 2006.
DemografiaModificar
En 2010, la populacion francesa èra estimada a 65,4 milions d'abitants. Dempuei 1945, la populacion aumentèt regularament d'un biais pus important que leis autrei país europèus en causa d'un taus de feconditat que demòra aut, d'un sòld migratòri positiu e d'una esperança de vida granda e totjorn en aumentacion. Coma dins lo rèsta d'Euròpa, aquela populacion veguèt lo taus de personas vièlhas (mai de 60 ans) aumentar pauc a pauc, de 17 a 22% entre 1980 e 2009. Lo ròtle de l'immigracion venguèt donc pus important, especialament per curbir lei besonhs de man-d'òbra. Ansin, en 2008, França aviá 6,7 milions d'immigrats sus son territòri segon l'ONU, ço que representa lo seisen país d'acuelh après leis Estats Units (42,8), Russia (12,3), Alemanha (9,3), Arabia Saudita (7,3) e Canada (7,2).
AgriculturaModificar
Coma lo rèsta dei país d'Euròpa Occidentala, França a conegut un declin important de l'emplec agricòla dempuei la segonda mitat dau sègle XIX. En 2006, lo sector emplega solament 3% de la populacion activa e fa partida deis agriculturas pus modernizadas e mecanizadas de la planeta. Sei produccions principalas son lo vin, lei cerealas, lo sucre, lei produchs lachiers e la carn. Dins aquò, dempuei lo començament dau sègle XXI, es un domeni en crisi que veguèt l'aparicion d'inegalitats fòrtas segon lei tipes de produccion, la pollucion causada a l'environament e la susproduccion dins certanei sectors.
IndustriaModificar
França fa partida dei principalei poissanças industrialas mondialas. Maugrat la terciarizacion de l'economia francesa, l'industria francesa representa encara 15,6% de son PIB en 2006. Aquela annada, lo sector segondari emplegava 24,3% de la populacion activa. Es donc caracterizat per de domenis relativament dinamics (automobil, aeronautic, nuclear civiu...) e d'autrei, generalament lei partidas pus tradicionalas, que son en crisi o avián ja disparegut (minas, siderurgia...). Aquò a causat de crisis grèvas dins lei regions d'indústrias ancianas (Lorena, Nòrd) que deguèron trobar d'activitats novèlas. D'autra part, dempuei leis annadas 1960, una politica governamentala a permés de descentralizar l'industria francesa e d'assegurar lo desvolopament de certanei regions dins lo sud e l'oèst dau país (creacion de la zòna de Fos-de-Mar). Ansin, au començament dau sègle XXI, lei regions pus industrializadas de França son la region parisenca, lei ribas de la Sèina, la region de Lion, la region de Tolosa e la region dau pòrt de Marselha.
ServicisModificar
Lei servicis forman lo còr de l'economia francesa. En 2005, representava 77,2% dau PIB e 75% deis emplecs. Tres sectors son particularament desvolopats : lo comèrci, l'artesanat e lo torisme. Lo premier tèn 3,2 milions d'emplecs. Es caracterizat per la poissança dei grops de la granda distribucion (Carrefour, Auchan...) que son apareguts dins leis annadas 1970. En 2008, aquelei grops representavan lei dos tèrç dei despensas alimentàrias dei Francés. Lo segond representa aperaquí 900 000 entrepresas e a gardat una plaça importanta dins l'economia maugrat lo desvolopament de grops de talha granda. Es fòrça present dins lo domeni de la construccion. Enfin, lo torisme es la fònt d'aperaquí 900 000 emplecs dirècts e aproficha lo patrimòni francés per èsser la premiera destinacion toristica mondiala (82 milions de visitas en 2007).
RecèrcaModificar
França es una poissança majora dins lo domeni de la recèrca dempuei lo sègle XVII e a obtengut un nombre important de prèmis scientifics dins lo corrent dau sègle XX. Es caracterizada per l'importància de l'intervencion de l'Estat que representava 41% dei despensas en 2008 e gropa la màger part dei cercaires au sen dau Centre Nacionau per la Recèrca Scientifica (CNRS). Es tanben marcada per l'importància donada ai recèrcas sus lei subjèctes pertocant lei sciéncias fondamentalas.
Diplomacia e defensaModificar
Au nivèu diplomatic e militar, França fa partida dei poissanças principalas dau continent europèu dempuei sa formacion. A partir dau sègle XVII, venguèt una poissança mondiala de premier òrdre. Lei guèrras mondialas causèron un afebliment important dau país que perdeguèt son estatut de poissança majora après 1945. Ansin, au començament dau sègle XXI, lo país garda un reng de poissança mondiala de segond òrdre gràcias a son apartenéncia ai grandeis institucions internacionalas e a la possession d'una armada poderosa e modèrna.
Apartenéncia ais institucions internacionalasModificar
França es un membre important deis institucions e organizacions internacionalas. Entre sei plaças principalas, es membre permanent dau Conseu de Seguritat de l'ONU, membre de l'OTAN, membre de l'Union Europèa, membre de l'espaci Schengen, membre de la zòna èuro, membre dau G8/G20 e membre de l'OMC. Son territòri assosta tanben lo sèti de l'UNESCO.
Politica estrangieraModificar
Dempuei la presidéncia dau generau de Gaulle (1958-1969), la politica estrangiera francesa, principalament dirigida per lei presidents de la Republica successius, es caracterizada per una volontat d'independéncia, magerament a respèct deis Estats Units, per una influéncia fòrta sus lo continent african, especialament dins lei país eissits de l'ancian empèri coloniau e per la participacion a la construccion de l'Union Europèa.
Lo premier ponch demorava un aspèct important fins au començament dau sègle XXI, per exemple amb lo retirament de França dau comandament integrat de l'OTAN de 1966 a 2009. Foguèt tanben marcat per lo desvolopament de l'arma nucleara per assegurar l'independéncia diplomatica e la proteccion dau país. L'influéncia en Africa es un aspèct regular e fòrça criticat de la diplomacia francesa. D'efèct, gràcias a un ret de basas militaras e de relacions amb la màger part deis òmes politics africans, França es capabla d'arbitrar leis afaires deis estats e a sostengut unei còps d'Estat. Enfin, la formacion e lo renforçament de l'Union Europèa son venguts un deis elements majors de la diplomacia francés qu'es a l'origina de l'UE dins leis annadas 1960.
Fòrças armadasModificar
França tèn un dei budgets militars pus importants de la planeta que representava 2,5% de son PIB (39 miliards d'èuros) en 2010. Es tanben un dei cinc país reconeguts coma possessor de l'arma nucleara. Dempuei 1996, es una armada professionalizada que sei fòrças son entre lei pus modernizadas d'Euròpa Occidentala amb aquelei dau Reiaume Unit. Son devesidas en quatre còrs principaus que l'Armada de Tèrra, la Marina Nacionala, l'Armada de l'Èr e la Gendarmariá. En fòra de la Gendarmariá qu'es principalament una fòrça de polícia, lei fòrças armadas francesas tenián 250 000 òmes en 2010 e èran capablas d'intervenir sus totei lei continents gràcias a un ret mondiau de basas militaras.
CulturaModificar
ArquitecturaModificar
França tèn un patrimòni arquitecturau que va de l'Antiquitat au sègle actuau amb 34 luòcs classats per l'UNESCO. De construccions religiosas, industrialas, urbanas, militaras o civilas n'en fan partida. Dempuei 1840, lo govèrn francés a assaiat de protegir son patrimòni istoric per la creacion d'una lista de bens classats dichs « Monuments istorics ». Aquò permetèt d'obtenir de budgets per lor restauracion e lor entretenença.
LiteraturaModificar
La literatura de França es principalament compausada per la literatura en lenga francesa que fa partida deis ensembles artistics mondiaus pus prestigiós dempuei lo sègle XVII. Pasmens, existís tanben de literaturas en lengas regionalas qu'avián o an una importància non negligibla. Per exemple, es lo cas de la literatura en lenga occitana qu'aguèt un ròtle primordiau dins la cultura europèa de l'Edat Mejana e demorèt fòrça viva fins ai sègles XIX-XX (Felibritge).
La literatura en francés apareguèt vèrs la mitat de l'Edat Mejana durant lo periòde dei cançons de gèsta. Marcada per lei trebols de la Guèrra de Cent Ans, se desvolopèt dins lei domenis de la cronica (Froissart), dau racònte istoric e de la poesia (Villon). Puei, la fin de l'epòca medievala veguèt lo desvolopament dau teatre, d'en premier sus de subjèctes religiós puei comics. Au sègle XVI, lei principis umanistas permetèron un renovelament dei temas. Leis òbras principalas dau periòde foguèron de poemas (Ronsard, du Bellay), de romans (Rabelais) e Les Essais escrichs per Montaigne entre 1572 e 1592.
Tre lo sègle seguent, la literatura francesa va venir la pus importanta dau continent, especialament gràcias ais òbras de teatre d'autors coma Corneille o Molière, de romans coma l'Astrée d'Honoré d’Urfé o l'opera. Lo poesia demorèt tanben un genre major coma o mostrèron lei Fables (1668-1678) de La Fontaine. Aquela posicion foguèt renforçada durant lo sègle dei Lutz. D'efèct, aqueu movement estendut sus tot lo continent veguèt son centre se situar en França e lo francés ne'n venguèt rapidament la lenga principala. Enfin, lo sègle XIX foguèt caracterizat per l'importància novèla dau roman que venguèt lo genre principau de la literatura francesa. França contunièt d'i gardar la posicion principala gràcias a d'escrivans coma Hugo, Balzac o Zola. De mai, maugrat la dominacion dau roman, lei genres tradicionaus (poesia ambé Baudelaire, teatre ambé Rostand) veguèron tanben la publicacion de cap d'òbras.
Lo sègle XX veguèt la fin d'aquela dominacion de la literatura francesa en causa de la diminucion de l'influéncia politica dau país, dau desvolopament de literaturas novèlas e de la concurréncia de produccions culturalas novèlas (cinèma). Dins aquò, ambé 14 Prèmis Nobel entre 1901 e 2011 (13 per d'òbras en francés, 1 per d'òbras en occitan), França es totjorn lo país pus recompensat. Entre lei movements literaris principaus d'aqueu sègle, se nòta lo surrealisme (Desnos), l'existencialisme (Sartre), lo Roman Novèu (Simon) e lo teatre de l'absurde (Ionesco).
PinturaModificar
Coma per la màger part dei domenis culturaus, la pintura francesa es considerada coma una dei grandeis escòlas de pintura per son influéncia, son istòria e sei produccions ambé lei pinturas italiana, flamenca e olandesa. Sei premierei manifestacions acomencèron pendent la Preïstòria e l'Antiquitat. L'Edat Mejana foguèt caracterizada per de frescas muralas e l'art deis enluminaduras. Puei, la Renaissança marquèt un renovelament major dei tematics ambé l'influéncia de la pintura italiana dins lo reiaume francés. Au sègle XVII, apareguèt la pintura baroca (Poussin) e, au sègle XVIII, apareguèt lo Rococo (Fragonard). Après la Revolucion, lo sègle XIX veguèt lo desvolopament d'un ensems grand d'estils artistics diferents coma lo neoclassicisme (David), lo romantisme (Delacroix); lo realisme (Courbet) puei l'impressionisme (Manet, Degas, Cézanne). Enfin, lo sègle XX foguèt dominat per lei corrents modernistas.
MusicaModificar
La musica de França es devesida entre divèrsei corrents d'originas diferentas. Lei premierei manifestacions foguèron aquelei de la musica occitana que conoguèt son apogèu ambé lo movement dei Trobadors ai sègles XII-XIII. La musica francesa es nascuda durant l'Edat Mejana a partir de l'art religiós. Se desvolopèt pendent la Renaissença puei, subretot, entre lei sègles XVI e XVIII ambé l'aparicion de genres novèus de musicas classicas. Aqueu periòde veguèt tanben l'introduccion de l'opera per Lully dins leis anndas 1670. Enfin, apareguèron ai sègles XIX-XX d'estils similars ais autreis estils presents dins lei país occidentaus coma la cançon (sègle XIX) puei de genres coma lo Rock 'N Roll o lo Hip-Hop (sègle XX). D'autra part, dempuei la fin dau sègle XX, l'influéncia de la musica anglesa venguèt mai e mai important au sen dau movement musicau francés. De mai, en parallèl de la musica francesa, existís de musicas en lenga regionala que son totjorn vivas coma, per exemple, en Corsega.
CinèmaModificar
França a una influéncia importanta dins lo domeni dau cinèma que foguèt inventat per lei fraires Lumières en 1895. Ansin, lo Festenal de Canas es considerat coma un dei prèmi pus importants de la cinematografia. Pasmens, dempuei leis annadas 1980, lo cinèma francés dèu faciar la concurréncia dau cinèma estatsunidenc. Es donc vengut especializat dins de genres mens concurrenciau coma la comèdia.
ReligionModificar
França es un país de tradicion catolica fòrça anciana qu'es dempuei la lèi de 1905 un estat laïc onte l'Estat es separat dei clergats, levat dins la region d'Alsàcia-Lorena. Ansin, l'influéncia dei religions a fòrtament demenit e França èra, au començament dau sègle XXI, l'estat onte la practica religiosa es la pus febla d'Euròpa. Lo crestianisme demorava la religion principala (60% aperaquí) seguit per l'islam (10% aperaquí) e lo judaïsme (1% aperaquí). L'ateïsme regardava mai de 30% de la populacion e es en aumentacion constanta dempuei leis annadas 1980.
BibliografiaModificar
- (fr) André Alba, L'âge classique, 1492-1789, Hachette, 1959.
- (fr) Alain Decaux raconte l'Histoire de France aux enfants, Perrin, 1995.
- (fr) Georges Duby, Histoire de la France des origines à nos jours, Larousse, 2007.
- (fr) Pierre Gros, La France gallo-romaine, Nathan, 1991.
- (fr) Pierre Goubert e Daniel Roche, Les Français et l'Ancien Régime, Armand Colin, 1984.
- (fr) Marcel Marion, Dictionnaire des institutions de France XVIIe ‑ XVIIIe siècle, Picard, 1923.
- (fr) Hubert Méthivier, Le Siècle de Louis XIV, PUF, 1988.
- (fr) Jean-Luc Parodi (dir), Institutions et vie politique, la documentation française, 2003.
- (fr) Albert Soboul, Histoire de la Révolution française, idées/Gallimard, 1962.
Vejatz tanbenModificar
Ligams extèrnesModificar
Nòtas & referénciasModificar
- ↑ (fr) Govèrn francés (INSEE), « Population totale par sexe et âge au 1er janvier 2011, France métropolitaine »
- ↑ Lo Reialme Unit inicièt lo periòde necessari per la sortida de l'EU


text:
1586
Aquesta pagina concernís l'an 1586 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Mòrt dau sultan Dakin (1568-1586) que foguèt remplaçat per Dawra (1586-1588).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera formulacion de la paradòxa idrostatica — la pression d'un liquid despend de sa autor e non de sa forma — per Simon Stevin (vèrs 1548 - 1620) dins De Beghinselen der Weeghconst (en occitan L'Estatica ò l'Art de pesar).