text:
Maria Magdalena
Maria de Magdala o Maria Magdalena o mai simplament Magdalena, es, dins lo Nòu Testament, una discipla de Jèsus que lo seguèt fins als jorns darrièrs. Los quatre evangèlis la designan coma lo primièra testimònia de la Resurreccion, que foguèt missionada per n'avertir los apòstols.
Una error correnta es de confondre Maria Magdalena amb Maria de Betania , es pas tanpauc la pecairitz qu'onchèt lo Crist de perfum (en Luc 7,36-50 per ex). Aquela confusion es legendària.
Aquela santa catolica se fèsta lo 22 de julhet.
Somari
- 1 Maria de Magdala dins las Escrituras
- 2 Maria Magdalena dins la legenda
- 3 Teorias divèrsas
- 4 Bibliografia
- 5 Galariá
- 6 Annèxes
- 7 Nòtas
Maria de Magdala dins las Escrituras[modificar | modificar la font]
Segon lo Nòu Testament[modificar | modificar la font]
Originària de la vila de Magdala[1], sus la riba occidentala del Lac de Tiberiàs[2], Maria de Magdalena es la femna mai presenta del Nòu Testament. L'evangèli de Luc la presenta coma la femna que Jèsus desliurèt dels sèt demons; venguèt una dels disciples — benlèu la discipla femna mai importanta del Crist aprèp la seuna maire —, e lo seguèt fins a la mòrt d'aquel.
Pels quatre evangelistas, foguèt la primièra a testimoniar de la Passion del Crist e de la Resurreccion. La mencionan coma assistent a la misa en Crotz amb las autras femnas[3]; dins los tres evangèlis sinoptics assistèt tanben a la mesa al tombèl[4]
Seriá estat la primièra a testimoniar de la Resurreccion de Jèsus (Marc, XVI, 1s ; Matièu, XXVIII, 9), mas lo reconeguèt pas sul còp, e ensejèt de lo tocar çò que donèt la frasa Noli me tangere (« Me tòca pas »).
Los escrichs apocrifs[modificar | modificar la font]
Un tèxte del codèx de Berlin, escrich en còpte a la fin del sègle II. (segon Michel Tardieu), pòrta lo seu nom: l’Evangèli de Maria. S'agís d'un tèxte gnostic comprenent un dialòg Crist e Maria de Magdala, aquela lo tornant als apòstols, seguit de dialògs entre Maria e eles.
Segon las Questions de Maria, que data de la fin del sègle III, Maria Magdalena es la partenària sexuala de Jèsus. Aquel tèxte foguèt conservat per Epifana de Salamina, dins lo Panarion. Contra las eretgias, XXVI, 8. Dins la Pistis Sophia, tèxte gnostic en còpte datant de gaireben 350, Jèsus dialòga amb Maria Magdalena e mai disciples.
La Letra dels apòstols[5], l'Evangèli de Pèire, l'Evangèli de Tomas e l’Evangèli de Filip evòcan tanben Maria Magdalena.
Maria Magdalena dins la legenda[modificar | modificar la font]
La confusion amb la pecairitz[modificar | modificar la font]
Gregòri lo Grand (Homiliae in Evangelium 25) la confond amb la pecairitz citada dins l’Evangèli de Luc (VII, 36-50) [6] e l'identifiça tanben a Maria de Betania, sòrra de Lazar e de Marta.
Gregòri de Tors, situa en 590 lo tombèl de Maria Magdalena a Efès, en Asia Menora : « Dins aquela vila repausa Maria Magdalena, avent al dessùs d'ela cap de teulat » (In Gloria Martyrium, ch. 29, P.L., t. 71, c. 731). Los rèstes de Maria Magdalena repausariá benlèu dins l'atri en davant d'un sanctuari, tradicion tipicament efesiana. Pasmens, la tradicion es falsa pels exegètas que pensan que Maria Magdalena jamai sortiguèt de Palestina [7].
En 1969, lo Papa Pau VI decretèt que será pas mai festejada coma « penitenta », mas coma « discipla », la Glèisa catolica considerant pas pus Maria Magdalena coma una prostituida repentida. Pasmens demòra lo punt de vista dominant de fòrça catolics[8]. Mas las recercas actualas presisan e confirman l'interpretacion del concili Vatican II[9].
Las Santas Marias de la mar[modificar | modificar la font]
La tradicion provençala, que torna cap a aquela identificacion, conta qu'aprèp qu'auriá acostat a las Santas Marias de la mar e qu'auriá evangelizat la region, Maria de Magdala auriá viscut tota la vin de la seuna vida en preguièra dins una balma ara lo sanctuari de la Santa Balma. Lo tombèl es a Sant Maissemin de la Santa Bauma, gardar pels Dominicans[10], es considerat coma lo 3n tombèl de la crestiantat.
A l'ora d'ara, lo fach que Maria de Magdala se siá desplaçada fins en Provença es discutit. Las tradicions que mencionan lo viatge datan sonque del sègle X ApC e identifican per error Maria de Magdala amb la pecairitz de Luc 7, 36-50 a Maria de Betania. Uns exegètas ne concluson qu`aquela legenda es falsa e que Maria de Magdala jamai sortiguèt de Palestina[11].
Representacions plasticas[modificar | modificar la font]
Dins l'art sacrat, Maria Magdalena es sovent representada desnuda, amb de cabels longs e desligat, per significar la repentida e la peniténcia, coma las prostituidas de Palestina (Donatello). Aquela representacion permet un resson a Maria l'Egipsiana amb que es ligada a partir de l'Epòca modèrna[12].
- La Tradicion provençala de Maria Magdalena (sègle XIII), capèla de Sant Erige à Auron (06)
- Icòna (180 × 90 cm) de 1225, representant las scènas de la vida de la santa a l'entorn del seu retrach de pè, Acadèmia de Florença
- Pintura de la mòrt de Maria Magdalena, assistida de Marta e Sant Maximin, capèla de Sant Erige à Auron (06)
- pintura d'un Noli me tangere, sègle XV, basilica de Sant Maissemin de la Santa Bauma
- Escultura en pèira de Santa Magdalena, vèrs 1310, glèisa d'Écouis (Eure)
- Escultura de Francesco Laurana, cenotaf del sègle XV : Maria Magdalena portada pels àngels, que cabiá los rèstes de Marta. Glèisa de Tarascon
- Veiral anonim: Maria Magdalena mirrifòra", glèisa Notre-Dame-des-Marais, La Ferté-Bernard (Sarthe)
- Viral (dessenh de Joseph Cabasson) : La Barca, glèisa del Plan de Cucas (13).
- Ensems de veirals de Pierre Petit, (1910-…) sus la vida de Maria Magdalena, capèla de la Santa Balma de 1977 a 1983.
- Maria Magdalena, la Verge e l'Enfant entre santa Catarina e Maria Magdalena, 1490, pintura de Giovanni Bellini ; Galleria d'ell'Academia, Venècia.
- Bas relèu de marbre, La barca, 1500, La Vielha Majora , Marselha.
- Batisme del rei e de la reina de Marselha jols uèlhs de Maria Magdalena episòdi del Miracle Marselhés 1525 glèisa de Contes, (06)
- Bas relèu de Jean Béguin : Despartida dins la barca, 1536, basilica de Sant Maissemin de la Santa Bauma
- Retaule de Lukas Moser : l'altar de la Magdalena 1432, Tiefenbronn
- La barca de Maria Jacobèa e de Maria Salomèa esculptura de la glèisa de las Santas Marias de la mar
- Lo vòl sacrat del monge Badilon a Ais de Provença - Arribada del còrs a Vézelay, manuscrich de la Gèsta de Girard de Rosselhon, enluminat per Jean Wauquelin en 1453.
- Maria Magdalena mesa al tombèl Escultura del sègle XVI, glèisa de Sant Volucian de Fois (Arièja).
- Maria Magdalena raubada pels àngels escultura de L.J. Alexandre 1878, al fons de la balma de la capèla de la Sant Maissemin de la Santa Bauma.
- Reliquiari d'Armand Caillat, donat en 1886 a la balma grotte pel monsenher de Terris, evesqua de Frejus-Tolon.
- 5 frescas del pintre Frédéric Montenard a l'ostelariá de la capèla de la Santa Maria Magdalena a Lo Plan d'Aups de la Santa Bauma, pausada en 1913.
S'es representada abats la repentida, es mostrada de cortesana ornada e fardada (l'imatge pareis a aquela de Vènus de la Renaissença). L'atribut mai frequent e mai ancian, que permet d'identificar lo personatge dins una òbra, es lo vas de nard qu'oncha los pès de Jèsus a çò de Simon (e qu'aviá portat amb ela al Sepulcre). Mai tardièrament, s'apondèron lo miralh de la cortesana, lo crani (davant que medita quand se retirèt dins la Santa Balma) e la corona d'espina. Levat d'excepcions raras, los cabels son mai sovent longs e desligats[13].
Teorias divèrsas[modificar | modificar la font]
L'esposa del Crist[modificar | modificar la font]
La figura de Maria de Magdala ten una plaça centrala dins las òbras feministas neognosticas. Los autors tentan de tornar escriure l’istòria dels començaments de la glèisa se basant sus d'escrichs gnostics que datant, al pus lèu, del sègle III ApC. De tèxtes apocrif, coma l’Evangèli de Maria, l’Evangèli de Tomas e l’Evangèli de Felip, son utilizat per piejar la tèsi del maridatge de Maria Magdalena e de Jèsus de Nazarèt, e tanben l’importança que se deu acordar a la femnas. D'interpretas contemporanèus parlan de « maridatge esperital » : sostenent, dins Dieu homme et femme, que Maria de Magdala e Jèsus èran esposes « en esperit », los teologians Jürgen Moltmann e Elisabeth Moltmann pausan la question d'una egalitat fondamentala entre l'òme e la femna. Cal remarcar que las recercas exegiticas sul local entre Maria de Magdala e Jèsus van cap a aquela interpretacionv, coma lo mòstra l'exegeta Xavier Léon-Dufour[14]: en Joan 20, 16, Maria dich a Jèsus « Rabboni ». Aquela pòt se traduch per « mèstre » dins l'evangèli, mas « Rabboni » es en realitat un diminutiu de "Rabbi" e poiriá donar un matís d'afeccion o de familharitat. La quèsta amanta de Jèsus per Maria de Magdala en Jean 20, 11-16 renvei al Cantic dels cantics 3,1-4.
Aquel tèma trobèt vam dins lo conspirationisme contemporanèu. Maria Magdalena auriá agut d'enfants amb Jèsus, mas la Glèisa catolica auriá amagat los fachs amb fòrça e terror, e fach de Maria Magdalena una prostituida per condamnar lo desir carnal.
Tota aquela dimension inspirèt lo romancièr Dan Brown pel seu Da Vinci Code[15]. Fa de Maria Magdalena lo simbòl de la feminitat sacrada, pretendent que la quita dòna seriá lo Sant Graal :
-
- « Lo Graal es literalament l’ancian simbòl de la feminitat e lo Sant Graal representa lo femenin e la divessa, que, solide, desapareguèt per l'ora, perque foguèt foragetat per la Glèisa. Autrescòps lo poder de las femnas e lor capacitat a donar la vida èra quicòm de sacrat, mas aquò constituissiá una menaça dins la pojada de la Glèisa de majoritat masculina. En consequéncia, lo femenin sacrat foguèt diabolizat e considerat coma ertgia. Foguèt pas Dieu mas l’òme que creèt lo consèpte de « pecat original », qu'Èva tastèt la poma e foguèt a l'origina de la casuda de la raça umana. La femna que foguèt sacrada, aquela que donava la vida, foguèt transformada en enemic. »[16]
En mai de la perspectiva mistica femista evocada en dessús, l'idèa de descriure Maria de Magdala coma esposa foguèt utilizada dins la literature de la mitat del sègle XX. Dins lo seu roman de 1951, la Darrièra Tentacion del Crist[17], que mòstra un Jèsus sucombant a la tentacion d'una vida simpla, l'escrivan grèc Níkos Kazantzákis tracta del tèma de l'union amourosa entr'ambedos.
Los sèt « esperits marrits »[modificar | modificar la font]
Dins son óbra (fr) Trois amies de Jésus de Nazareth[18], l'exegeta Jean Pirot remet en cause l'identification opérée dans le catholicisme, torna sus la publicacion del presic de Gregòri I, entre Maria de Magdala, Maria de Betania e la pecairitz anonima citada en Luc 7:36-50.
L'assimilacion de Maria de Magdala amb una pescairitz ven segon el d'una error d'interpretacion del passatge de Luc 8:2, que presisa que Maria èra possedida pels sèt demons. Explica que la « possession » èra pas ligada à l'idèa del pecat mas puslèu a una nevròsi, e considèra d'un biais general que, al contrari de la quita interpretacion de la tradicion catolica, las escasenças de possession pels « esprits marrits » dins los Evangèlis son de metafòras per designar la malautiá (fisica o nerviosa) puslèu que lo pecat.
Sus la virginitat de Maria de Magdala[modificar | modificar la font]
Sant Ambròsi de Milan (De virginitate, 3,14; 4,15) e sant Jean Crisostòm (Matèu, Presec 88) afirmèron que Maria de Magdala èra verge a la Resurreccion de Jèsus.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Istòria e analisi (fr)[modificar | modificar la font]
- Richard Atwood, Mary Magdalene in the New Testament Gospels and Early Tradition. Dissertation for the attainment of the Doctor of Theology Degree from the University of Basel: 1993.
- De Boer Esther A., Mary Magdalene, beyond the Myth (SCM Press London, 1997).
- Joseph Escudier, L'évangélisation primitive de la Provence - St-Lazare, Maximin, Marthe, Marie-Madeleine, les saintes Maries Jacobé et Salomé en ce pays, éd. Maison sainte Jeanne-d'Arc, Toulon, 1929
- Karen King, Canonisation et marginalisation: Marie de Magdala. In Concilium, N° 276 de Juin 1998 pp. 41-49.
- Elisabeth et Jürgen Moltmann, Dieu homme et femme, éd. Cerf, 1984
- Jean Pirot, Trois amies de Jésus de Nazareth, éd. Cerf, 1986
- Jean-Yves Leloup, L'évangile de Marie : Myriam de Magdala, éd. Albin Michel, 1997
- Élisabeth Pinto-Mathieu, Marie-Madeleine dans la littérature du Moyen Âge, éd. Beauchesne, 1997
- Suzanne Tunc, Des femmes aussi suivaient Jésus. Essai d'interprétation de quelques versets des évangiles, éd. Desclée de Brouwer, 1998
- Marianne Alphant, Guy Lafon, Daniel Arasse, L'apparition à Marie-Madeleine, éd. Desclée De Brouwer, 2001
- Régis Burnet, Marie-Madeleine (sègle I- XXI) : De la pécheresse repentie à l'épouse de Jésus : histoire de la réception d'une figure biblique, éd. du Cerf, 2004
- Christian Doumergue, Marie-Madeleine, coll. Qui suis-je?, éd. Pardès, Grez-sur-Loing, 2010 (en savoir plus).
- Ève Duperray, Georges Duby, Charles Pietri, Marie-Madeleine dans la mystique, les arts et les lettres, Colloque Avignon, éd Beauchesne, 1989.
- Maurice Colinon, Les Saintes-Maries-de-la-Mer, éd SOS, 1975.
Literatura (fr)[modificar | modificar la font]
- Jacques de Voragine, La Légende dorée, éd de La Pléiade, 2004.
- Jacqueline Kelen, Un amour infini. Marie-Madeleine prostituée sacrée, éd. Albin Michel, coll. « Espaces Libres » n° 28, 1992
- Jean Desmarets de Saint-Sorlin, Marie-Madeleine ou le triomphe de la Grâce, éd. Jérome Millon, coll. « Atopia » n° 27, 2001
- Jean-Yves Leloup, Une femme innombrable - Le roman de Marie Madeleine, éd. Albin Michel, 2009
- Jean-Yves Leloup, Tout est pur pour celui qui est pur. Jésus, Madeleine et l'Incarnation., éd. Albin Michel, 2005
- Yves Bridonneau, Le tombeau de Marie-Madeleine à St-Maximin, éd. Édisud, 2002
- Yves Bridonneau, Naissance de la Provence chrétienne. La chanson de Geste de la Madeleine, Photographies de Pascal Robin, éd Édisud, Compagnie des éditions de la Lesse, Aix-en-Provence,2008, 95.p.ISBN 9782744407654
- Margaret Starbird, Marie-Madeleine et le Saint Graal : la controverse qui entoure Marie-Madeleine et sa relation avec Jésus, éd. Exclusif, 2006
- Dan Burstein et Arne J. de Keijzer, Les secrets de Marie-Madeleine : La femme la plus fascinante de l'histoire, éd. ViaMedias, 2006
- Christian Doumergue, Le Mystère Marie-Madeleine, éd. Thélès, 2006
- Kathleen McGowan, Marie Madeleine, le livre de l'élue, éd. XO, 2007
- Jacqueline Kelen, Marie-Madeleine ou la beauté de Dieu, éd La Renaissance du livre, 2003.
- R.L. Bruckberger, Marie-Madeleine, éd Albin Michel, 1975.
- Jean-Christophe Duchon-Doris, La fille au pied de la croix, éd Julliard, 2008
Obratge de fe (fr)[modificar | modificar la font]
- Michèle Koné : Myriam de Madgala, Sainte Marie Madeleine, Éd. Anne Sigier, (livre illustré)
- Henri Lacordaire o.p., Sainte Marie-Madeleine, 1860 ; rééd. préfacée par Bernard Montagnes o.p. et postfacée par Jean-Pierre Olivier o.p., éd. Cerf, 2005
- Mgr Victor Saxer, La « Vie de Ste Marie-Madeleine » attribuée au pseudo-Raban Maur, œuvre claravallienne du XIIe siècle, Mélanges St-Bernard, Dijon, 1954. p. 408-421
- Mgr Victor Saxer, Le culte de Marie-Madeleine en Occident. Des origines à la fin du Moyen Âge, éd. Cahiers d'archéologie et d'histoire, Auxerre, Paris, 1959, vol. 1-2.
- Mgr Victor Saxer, Les origines du culte de sainte Marie-Madeleine à Aix-en-Provence, 1954-1955 in Bulletin de la Société nationale des antiquaires de France. p. 148-151.
- Mgr Victor Saxer, Un manuscrit démembré du sermon d'Eudes de Cluny sur Sainte Marie-Madeleine, in Scriptorium vol. 8 (1954), p.119-123.
- Mgr Victor Saxer, L'origine des reliques de Sainte Marie-Madeleine à Vézelay dans la tradition historiographique du Moyen Âge, in Revue des sciences religieuses, 1955. vol. 29. p. 1-18.
- Mgr Victor Saxer, Sermo in sollemnitate Sancte Marie-Magdalene, 1956. in Mélanges Michel Andrieux. p. 385-401.
- Mgr Victor Saxer, Les saintes Marie-Madeleine et Marie de Béthanie dans la tradition liturgique et homilétique orientale, 1958. In Revue des sciences religieuse, vol.32. p. 1-37.
- Mgr Victor Saxer, Note sur l'origine d'un manuscrit de l' Abbreviato' de Jean de Mailly (dominicain) ; Paris, Mazarine 1731, in Analecta Bollandiana, 1976, vol.94. p. 155-159.
- Mgr Victor Saxer, Les ossements dits de sainte Marie-Madeleine conservés à Saint-Maximin-la-Sainte-Baume, in Provence historique. vol. 27. p. 57-311.
- Mgr Victor Saxer, Marie-Madeleine dans le Commentaire d'Hippolyte sur le Cantique des Cantiques, in Revue bénédictine, vol.101., 1991, p. 219-239.
- Mgr Victor Saxer, La Madeleine, figure évangélique dans sa légende jusqu'au XIIe - XIIIe siècle, 1999, in Évangile et évangélisme. p. 198-220.
- Mgr Victor Saxer, Le dossier vézelien de Marie-Madeleine. Invention et translation des reliques en 1265-1267. Contribution à l'histoire du culte de la sainte à Vézelay à l'apogée du Myen-Âge, Bruxelles, 1975.
- Jacqueline Dauxois, Marie-Madeleine, éd. Pygmalion/Gérard Watelet, coll. « Chemins d'Eternité », 1998
- Père Philippe Devoucoux du Buysson, Dialogues avec Marie-Madeleine sur la montagne de la Sainte Baume, éd. Théosis :
- Tome 1 : Ma rencontre avec Jésus, 2005
- Tome 2 : Marie-Madeleine prophète, 2007
- Père Philippe Devaucoux du Buysson : Histoire du pèlerinage de Saint-Maximin-la-Sainte-Baume, 1994.
- Père Philippe Devaucoux du Buysson : La Sainte Baume, haut lieu de la Provence, 2008, éd PEC, 33. p. ISBN 9782842932121
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
Maria Magdalena per Rogier van der Weyden (1400-1464).
-
Maria Magdalena Gregor Erhart (1470-1540) (Lovre).
-
-
-
-
Santa Magdalena penitenta per Hyacinthe Rigaud (1659-1743).
-
Magdalena de Francesco Hayez, 1825.
-
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ n>de l'ebieu migdal, « torre »
- ↑ (fr)Macmillan Bible; Yohanan Aharoni, Michael Avi-Yonah; 1968 p. 145-146
- ↑ Es citada en Matièu, 27, 56-61; Marc, 15, 40-41; Joan 19, 25; Luc,23, 49 mentionant sonque « las femnas que l'aviá accompanhat dempuièi Galilèa » cf (fr)Ève Duperray, Georges Duby, Charles Pietri; Marie-Madeleine dans la mystique, les arts et les lettres; ed: Beauchesn; p.15-17
- ↑ Matièu, 27, 56-61; Marc, 15, 47; Luc, 23, 49, 56-57]], cf (fr)Ève Duperray, Georges Duby, Charles Pietri; Marie-Madeleine dans la mystique, les arts et les lettres; ed: Beauchesne; p15-17
- ↑ Cf. (fr)Ecrits apocryphes chrétiens, tome I, sous la direction de F. BOVON et P. GEOLTRAIN, Bibliothèque de La Pléiade, Paris, 1997, pp.369-370.
- ↑ (fr)Ortenberg Veronica, Iogna-Prat Dominique; Genèse du culte de la Madeleine (VIIIe-XIe siècle); Mélanges de l'Ecole française de Rome. Moyen Âge, Temps modernes; nº T. 104, N°1. 1992, p.9-11; 1992 [1]
- ↑ (fr)André-Marie Gérard. Dictionnaire de la Bible (avec la collaboration de Andrée Nordon-Gerard et de François Tollu, P.S.S.), éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1989, p. 884.
- ↑ (fr)Jean-Philippe Watbled, Les figures bibliques de Marie-Madeleine, une histoire d’Amour, conferéncia de l'universitat de la Reünion.
- ↑ (fr)Jean Pirot, Trois amies de Jésus de Nazareth, éd. Cerf, 1986, p.134.
- ↑ (fr)Santa Balma, sanctuari dels Dominicans
- ↑ Vejatz per ex. (en) Richard Atwood, Mary Magdalene in the New Testament Gospels and Early Tradition. Dissertation for the attainment of the Doctor of Theology Degree from the University of Basel: 1993, pp.147-148. (fr)André-Marie Gérard. Dictionnaire de la Bible (avec la collaboration de Andrée Nordon-Gerard et de François Tollu, P.S.S.), éditions Robert Laffont, coll. « Bouquins », 1989, p. 884. Suzanne Tunc, Des femmes aussi suivaient Jésus. Essai d'interprétation de quelques versets des évangiles, éd. Desclée de Brouwer, 1998, pp. 41-42.
- ↑ (fr)Gaston Duchet-Suchaux & Michel Pastoureau; La Bible et les saints; ed: Flammarion; 2006; p 238; ISBN 2080115987, ISBN 9782080115980 en longs
- ↑ (fr)Gaston Duchet-Suchaux & Michel Pastoureau; La Bible et les saints; ed: Flammarion; 2006; p239; ISBN 2080115987, ISBN 9782080115980 en linha
- ↑ (fr)Xavier Léon-Dufour, Lecture de l'Évangile selon Jean, t. 4, coll. Parole de Dieu, Seuil, Paris 1996, p.221.
- ↑ filmat per Ron Howard en 2006.
- ↑ Dan Brown, Da Vinci Code.
- ↑ filmat per Martin Scorsese en 1988.
- ↑ (fr)Trois amies de Jésus de Nazareth, éditions du Cerf, 1986, ISBN 220402583-6.


c: text/html

text:
Lombardia
Lombardia (italian: Lombardia, lombard occidental: Lumbardìa, lombard oriental: Lombardia, occitan ancian: llompartia, es una de las 20 regions italianas. La capitala n'es Milan. Lo seisen de la populacion italiana abita en Lombardia e aperaquí un cinquen del PIB italian se fa dins aquesta region. Las lengas lai son l'italian, lo lombard occidental e l'oriental, emai qualques varietats d'emilian que se parlan per las províncias de Màntoa, Pavia e Cremona. Lombardia es una destinacion toristica que compren los lacs de Garda, de Còme, d'Iseo e Major emai la capitala e d'autras vilas istoricas coma Màntoa, Pavia, Cremona e Bergam. La religion principala n'es lo catolicisme.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lombardia tòca Soïssa al nòrd e las regions d'Emília-Romanha al sud, de Trentin-Aut Adige e Venèt a l'èst, emai Piemont a l'oèst. Se pòdon destriar plan facil tres zònas naturalas distintas dins la region lombarda: montanhas, puèges e planas. La primièra es un país alpenc ont se tròban los Alps lepontins e retics (amb los 4055 m del Piz Bernina), los Alps bergamasques e los massís de las Ortlas e d'Adamèl; puèi i a una zòna de puèges que los pus nauts ne son lo grop de Grinha (2410 m), lo Resegon (1875 m) e la Presolana (2521 m). Los grands lacs lombards, totes d'origina glaciala, s'encontran per aqueste airal. Se tracta d'oèst en èst del lac Major, dels de Lugan (que sola una partida pichòta n'es italiana), de Còme, d'Iseo, d'Idro emai lo lac de Garda, lo mai grand d'Itàlia. Las colinas del sud dels Alps se caracterizan per una seguida de pujòls d'origina morenenca, que se formèron pendent lo darrièr periòde glacial, e de planastèls pas tròp fertils, cobèrts de landas tipicas e de bòsques conifèrs.
Las planas lombardas, compausadas de lòsas alluvialas, se pòdon separar entre una zòna mai nauta e permeabla al nòrd e una zòna pus bassa caracterizada per la se-disent linha dels 'fontanils' (las aigas mineralas que sorgentan d'un sòl impermeable). Anormalament, s'òm la compara amb los tres traches caracteristics susmencionats, tanben lai se tròba lo païsòt de l'Otrapò pavés, format pels contrafòrts alpencs delà Pò. Tot un fum de ribièras, qu'alimentan Pò dirècte o mai indirècte, travèrsan las planas lombardas. Las pus importantas, d'oèst en èst, son Ticin, que sòrt del lac Major, Lambro, Adda, que sòrt del lac de Còme, Míncio, que sòrt del lac de Garda, emai Oglio, que sòrt del lac d'Iseo. I a tot plen de canals destinats a l'irrigacion.
Lo clima d'aquesta region es continental, maldespièch de variacions que dependon de l'altitud o de la preséncia d'aigas pel rèirepaís. La natura continentala del clima es mai marcada per las planas ont los cambiaments de temperatura annadièra son bèls (a Milan, la temperatura mejana en genièr es de 1,5 °C e de 24 °C al mes de julh) e las brumas espessas entre octobre e febrièr. Las ancolas rocassosas dels Alps an una influéncia mitigada que permet la cultivada de produches tipicament mediterranèus coma las olivas e los agrums. Dins la zòna alpenca, lo sòl de las vals doceja relativament al contrari dels airals mai nauts qu'atanplan son mai freges (Bormio, 1225 m: -1,4 °C en genièr, 17,3 °C en julh). Las plujadas son mai frequentas per la zòna prealpenca (fins a 1500-2000 mm a l'an) que per las planas e zònas alpencas (de 600 a 800 mm per an).
Dins las planas, que son estadas fòrça cultivadas per sègles, i rèsta pas qu'un pauc de l'environament original. Las olmedas, vernhedas, platanedas, piboledas, sausedas, calpredas e landas lai son raras emai ara se concentran dins mantuna zòna protegida. Per l'airal dels grands lacs dels contrafòrts alpencs, i brotan olius, cipressièrs, mèlzes aital coma de varietats de flòra subtropicala coma manhòlias, azalèas, cacièrs eca. La zòna montanhosa se caracteriza per una vegetacion tipica a la part italiana dels Alps. Pus bas en altitud (fins aperaquí 1100 m), i creisson garrics emai d'arbres amb fuèlhas largas; per las pendas de la montanha (fins a 2000-2200 m) s'encontran faus als limits inferiors e conifèrs de per ensús. D'arbustes coma lo rododendron, lo pin nan e lo genibrièr se tròban sonque cap a las cimas (mai de 2200 m).
Las fòrça espècias de flòra endemica (es a dire las espècias naturalas lombardas), que son tipicas de l'airal del lac de Còme los tres quarts del temps, comprenon qualques sòrtas de traucapèiras, l'alh lombard, saniçons e campanetas cotonosas. Lombardia compta tot plen de zònas protegidas: las pus importantas son lo Pargue Nacional de l'Stelvio (la resèrva naturala mai granda d'Itàlia) e sa fauna alpenca tipica: cèrvis elafs, cabiròls, cabras salvatjas, camoses, rainals, erminas e tanben aglas reialas; e la resèrva naturala de la val de Ticin, creada en 1974 sus la riba lombarda de Ticin per aparar e servar un dels darrièrs exemples majors de forèst pluviala en Itàlia del nòrd.
Istòria[modificar | modificar la font]
S'abitèt per primièr còp lo país de la Lombardia d'uèi lo dia dempuèi almens lo segond millenari d'abans nòstra èra, coma o mòstran trobalhas arqueologicas coma terralhas, sagetas, apchas emai esculturas de pèira. Al cors dels sègles que seguèron, l'ocupèron dins d'abòrd de tribús de civilizacion etrusca, que fondèron la ciutat de Màntoa e espandiguèron l'usatge de l'escritura; pus tard, en partir del cinquen sègle abans Jèsus Crist, l'airal patiguèt l'envasiment de tribús gallesas. Aquel pòble creèt mai d'una vila (dont Milan) e regnèt fins a la mar Adriatica. Aqueste son creis s'interrompèt dès lo tresen sègle abans JC quand l'Empèri Roman conquistèt la plana padana: aprèp centenats d'ans de lucha, en -194 la zòna entièra ce çò qu'ara li dison Lombardia venguèt una província romana del nom de Gàllia cisalpina (literalament, la Gàllia qu'es del costat mai prèp dels Alps). La cultura amb la lenga romanas finiguèron que neguèron l'anciana civilizacion un pauc d'annadas pus tard, e Lombardia se faguèt una de las parts d'Itàlia mai desvolopadas e ricas amb la bastison d'una granda varietat de rotas e l'intensificar de l'agricultura e del comèrci. De personatges famoses coma Plini lo Vièlh (a Còme) e Virgili (a Màntoa) i nasquèron. Cap a la fin de l'Antiquitat, lo ròtle estrategic de Lombardia foguèt accentuat pel mudadís temporari de la capitala de l'Empèri Roman d'Occident a Milan. Es aquí qu'en -313, l'emperaire Constantin publiquèt l'edicte celèbre que balhèt libertat de culte a totas las religions que comptava sa senhoriá.
Pendent emai aprèp la casuda de l'Empèri d'Occident, Lombardia sofriguèt plan de la destruccion causada per una tièra d'invasions barbaras. La darrièra e pus eficaça foguèt la dels quites lombards, o Longobardi, qu'aguèt luòc a l'entorn dels ans 570 e que sa dominacion duradissa (la capitala n'èra Pavia) donèt son nom actual a la region. I aguèt una relacion pròcha entre los francs, los bavareses e la noblalha lombarda per sègles.
Aprèp los conflictes inicials, la convivéncia del pòble lombard e dels parlalatins melhorèt. A la fin, la cultura e la lenga lombarda se mesclèron amb la cultura latina, ne daissant pròvas en la toponomia, lo còde legal e las leis entre autras causas. Lo tèrme del règne lombard se passèt en 774, quand lo rei franc, a saber Carlesmanhe, conquistèt Pavia e annexèt lo reialme d'Itàlia (que cobrissiá lo centre e lo nòrd d'Itàlia) a la sia corona. Los ancians ducs e nòbles lombards foguèron remplaçats per d'autres vassals germans, prince-avesques o marqueses.
Lo sègle XI senhalèt un creis significatiu dins l'economia de la region, gràcias a d'escambis comercials plan rodats e mai que tot, a las condicions agruculturalas. D'un biais parièr a d'autras parts d'Itàlia, aquò menèt a una melhor reconeissença pròpria de las ciutats, que la riquesa sempre mai granda las fasiá capablas de desfisar lo poder feudal suprèm tradicional, que lo representavan los emperaires germanics e sos legats locals. Aquela evolucion coneguèt son apogèa als sègles XII e XIII, del temps que diferentas Ligas lombardas compausadas de vilas lombardas aliadas, menadas en general per Milan, capitèron de desfar l'emperaire d'Hohenstaufen, Frederic Ièr dich Barbarossa, a Lenhan, emai son rèirefilh Frederic II a Parma. Aquò empachèt pas ça que la d'autres centres lombards d'importància, coma Cremona (qu'alara rivalizava amb Milan per la talha e l'opuléncia) per exemple, de sosténer lo poder imperial s'aquò li podiá balhar un avantatge immediat. Profechant l'agricultura creissenta, la zòna a l'entorn de Pò, amassa amb Venècia e Toscana, contunhèron d'espandir son industria e son comèrci fins a venir lo palmon economic d'Euròpa tota. La classa patronala de las comunas estendiguèt sos escambis e sas activitats bancàrias fins al pus nòrd del continent: "lombard" designava tot mercand o banquièr del nòrd d'Itàlia (veire per exemple la Lombard Street de Londres). Lo nom de Lombardia meteis acabèt per englobar tot lo nòrd d'Itàlia fins al sègle XV e mai pus tard dins cèrtes cases.
A partir del sègle XIV, l'inestabilitat causada per de conflictes intèrnes emai extèrnes de contunha, se terminèt per la creacion de senhoriás nòblas, que las pus consequentas èran l'Ostal dels Viscontis (que s'anava far lo dels Sforzas) a Milan e lo dels Gonzagas a Màntoa. Al quinzen sègle, lo ducat de Milan èra una fòrça màger en matèria politica, economica e militara sus la scèna europèaa. Milan e Màntoa venguèron dos centres de la Renaissença que sa cultura, amb d'òmes coma Leonardo da Vinci e Andrea Mantegna e d'òbras d'art coma per exemple La Darrièra Cena del da Vinci, n'èra plan considerada. Aquela riquesa pr'aquò atraguèt las armadas de poténcias nacionalas coma França emai Àustria que d'aquel temps èran mai organizadas, e que batalhèron un brave pauc de còps per Lombardia de la fin del sègle XV a l'intrar del XVIn. Aprèp la batalha decisiva de Pavia, lo ducat de Milan se faguèt lo ben d'Àustria, qu'a son torn lo donèt als Habsborgs austriacs d'Espanha: los mèstres novèls faguèron pas grand causa per melhorar l'economia lombarda emai al contrari impausèron una seguida creissenta de taussas que n'avián plan de besonh per finançar las guèrras europèas sempiternalas. La part orientala de la Lombardia modèrna, amb vilas coma Bergam e Breissa, pertanhiá a la Republica de Venècia, qu'avá començat d'estendre son influéncia de per la zòna a partir del sègle XIV.
Las pestiléncias (coma aquela de 1648, descricha per Alessandro Manzoni dins son roman Los Esposes promeses) e las condicions economicas qu'en general se degradavan dins l'Itàlia dels sègles XVII e XVIII, entravèron lo desvolopament de Lombardia. En 1706, l'Empèri Austriac tornèt prene lo poder e metèt en plaça qualques mesuras economicas e socialas qu'aguèron per efièch un cèrt mièlhs. Mas son règne s'acabèt a la fin del sègle XVIII quand las armadas francesas de Napoleon envasiguèron Lombardia e ne faguèron una província mièja independenta de l'Empèri de França.
La restauracion de la dominacion austriaca en 1815, jos la forma d'un estat mariòta apelat reialme de Lombardia-Venèt, aguèt ça que la de rasons amb los nòus ideals socials portats per l'èra napoleonenca. Lombardia venguèt un dels centres intellectuals que menèron a l'unificacion italiana. La Republica Populara de 1848 durèt pas, e Lombardia foguèt annexada al reialme d'Itàlia en 1859 aprèp la Segonda Guèrra Italiana d'Independéncia. A partir del sègle XIX, e amb un creis aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, Lombardia afortiguèt sa plaça de província d'Itàlia mai desvolopada economicament.
Amb l'annexion al reialme d'Itàlia en 1859, Lombardia prenguèt la sia forma territoriala actuala en ajustar l'Otrapò pavés (qu'èra la part sud de la província de Novara) a la província de Pavia. Lo 1èr de genièr de 1927, darrièr una restructuracion generala comandada pel govèrn de Mussolini, Varés venguèt independent en levant a Còme aperaquí 40 vilas fins al lac Major, e a Milan las ciutats de Busto Arsizio e de Gallarate. Doas autras províncias èran estadas constituidas lo 6 de març de 1992. Creèron la província de Lodi en tirant lo sud dels territòris de Milan fins a Pò. Res qu'una vila (San Colombano al Lambro) refusèt la novèla organizacion e mai se tròbe a 40 km de la capitala provinciala, depend encara de Milan. Lecco se separèt de la província de Còme en abandonant los territòris orientals del lac de Còme.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo sesen de la populacion italiana, siá quicòm coma dètz milions d'armas, abita Lombardia (lo 16.2% de la populacion nacionala; lo 2% de la populacion unionenca), es a dire qu'es la region d'Itàlia mai densament poblada aprèp Campània amb una fòrta concentracion dins la zòna metropolitana milanesa e los contrafòrts alpencs de las províncias de Varés, Còme, Lecco e Bergam, (1200 ab/km²), una densitat mejana pus bassa (250 ab/km²) dins l'airal de la plana padana e las valadas bassas de Breissa, e de densitats plan mai inferioras (mens de 60 ab/km²) dins las zònas montanhosas e l'Otrapò pavés.
Lo creis de la populacion regionala foguèt particularament important pendent las annadas 50, 60 e 70, gràcias a un desvolopament economic continú, tausses de natalitat nauts, e fluxes migratòris fòrts (especialament del Miègjorn italian). Amb las darrièras doas decennias, Lombardia se faguèt la destinacion d'un grand nombre d'immigrants estrangièrs, de tal biais qu'ara lo quart d'eles totes en Itàlia son estatjants de Lombardia. En 2008, l'institut nacional d'estadisticas italian, l'Istat, estimèt que 815 335 immigrants nascuts fòra país vivon en Lombardia, representant l'8,4% de la populacion regionala totala.
Economia[modificar | modificar la font]
Lo produch interior brut de Lombardia (egal a mai de 298m € en 2005[1]) correspond gaireben al quart del PIB italian. En raportant aquesta donada a cada abitant, s'obten una valor de 31 600 € per abitant, çò qu'es gaireben 25% de mai que la mejana nacionala de 24 300 €[2].
Lo desvolopament de Lombardia es estat marcat pel creis del sector dels servicis dempuèi las annadas 1980, e en particular per l'aument de las activitats innovativas dins lo sector dels servicis a las entrepresas, del crèdit e dels servicis financièrs. A mesme temps, la fòrta vocacion industriala de la region n'a pas patit. Lombardia demòra, en efièch, la zòna industriala principala del país. La preséncia, e lo desvolopament, d'un plan grand nombre d'entrepresas pertanhent al sector dels servicis representa una situacion favorabla pel melhorament del procèssus productiu, aital coma pel creis de l'economia regionala.
Al sens larg, se pòt devesir la region en tres zònas per çò qu'es de l'activitat productiva. Milan, ont lo servici dels sectors compausa lo 65,3% dels emplecs; un grop de províncias, Varés, Còme, Lecco, Bergam e Breissa, tras qu'industrializadas, encara que per aquestes darrièrs dos, per planas, i aja tanben un sector agricultural ric. Fin finala, dins las províncias de Sondrio, Pavia, Cremona, Mantova e Lodi, i a una activitat agriculturala consequenta, e a l'encòp un desvolopament superior a la mejana del sector dels servicis. La productivitat de l'agricultura i es afirmada per un utilizacion plan generalizada d'engraisses e l'abondi tradicional d'aiga, multiplicat dempuèi l'Edat Mejana per la construccion (dessenhada en partida per Leonardo da Vinci) d'un malhum vast de sistèmas d'irrigacion. Las planas bassas se caracterizan per la cultura de cerealas destinadas al ferratge, culhidas fins a uèch fes l'an, de cerealas coma lo ris, lo blat e lo milh, e de la bledaraba de sucre. La produccion de las planas compren de cerealas, de legums, d'arbres fruchièrs e d'amoras. Las zònas pus nautas, fins als airals prealpencs emai alpencs del nòrd, produson frucha e vins. Tanben lai fan venir vacas (amb los tropèls pus denses d'Itàlia), pòrcs e motons.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Lo sistèma politic lombard s'inscriu dins lo quadre d'una democracia representativa presidenciala, que lo President del Govèrn regional es lo cap del govèrn, e d'un sistèma multipartit plurifòrm. Lo poder executiu es l'afar del Govèrn regional. Quant al poder legislatiu, es devolut a l'encòp al govèrn e al Conselh regional.
Lo partit centre-crestian de Democrazia Cristiana (DC) mantenguèt la màger part dels vòtes e dels poders de las vilas e províncias mai importantas fins a la fin de las annadas 1980; lo sosten a la primièra fòrça tradicionala de la politica italiana, lo Partit Comunista Italian (PCI), foguèt pauc a pauc questionat pel Partit Socialista Italian (PSI) fins al començament de las 90, quand l'escandal de corrupcion Mani Pulite que s'espandiguèt de Milan cap a la rèsta d'Itàlia, sonèt los classes per la quasi totalitat de la vièlha classa politica. Aquò, amb problèmas causats per l'immigracion e la desafeccion generala pel govèrn de Roma (que d'unes consideravan tròp orientat cap a las regions mens desvolopadas del sud d'Itàlia en tèrmes d'economia), menèt al creis subte del partit separatista de la Lega Lombarda, ara Lega Nòrd, qu'es extrèmament popular dins las zònas agriculturalas e las vilas mendres de la region. Uèi, Lombardia es la plaça fòrta de la coalicion de l'Ostal de las Libertats, e balhèt quicòm coma lo 57% de sas voses a Silvio Berlusconi per las eleccions generalas italianas de 2006.
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Lombardia se devesís en 12 províncias.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_02/1-12022008-EN- AP.PDF
- ↑ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/pls/portal/docs/PAGE/PGP_PRD_CAT_PREREL/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008/PGE_CAT_PREREL_YEAR_2008_MONTH_02/1-12022008-EN- AP.PDF

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Edimborg
Edimborg, Edinburgh en anglés, Dùn Èideann en gaelic escocés, es la capitala de la region britanica d'Escòcia. Sa populacion, en 2001 èra de 448 624 abitants ; es la segonda ciutat escocesa en populacion totala, e un important centre de torisme del Reialme Unit: a recebut 13 milions de toristas per an.
La vila es lo sèti del Parlament Escocés, tornarmai actiu dempuèi 1999, e a oficialament l'estatut de ciutat dempuèi 1329.
Es situada sus la còsta èst de las tèrras bassas centralas (central lowlands), al sud de l'embocadura del flume Forth (Firth of Forth), sus la mar del Nòrd.


text:
Chondrichthyes
La classa dels condrictians (Chondrichthyes), (del grèc chondros « cartilatge » e ichthys « peis »), o peisses cartilaginoses, recampa los peisses que possedisson una esqueleta cartilaginosa, e una pèl recobèrta d'escatas placoïdas (en forma de dents). Lors dents son d'escatas placoïdas transformadas que son renoveladas de longa. Cada branquia a una dobertura pròpria. Lor tube digestiu possedís una valva espiralada.
Se tròba dins aquesta classa las diferentas espècias de làmias, de raias e de quimèras.
Contràriament als osteictians los condrictians possedisson pas o fòrt pauc d'òsses pericondrals (òs que remplaça lo cartilatge e se forma al cors del desvolopament dins los osteictians) per contra presentan un jaç de cartilatge calcific prismatic a la periferia de lors pèças esqueleticas cartilaginosas. Tanpauc an pas de sacs aerians que son presents dins los osteictians (los condrictians utilizan l'òli de lor fetge per assegurar lor flotabilitat) mas que cèrts scientifics ne supausan la preséncia dins los gnatostòmes.
Lista de las classas[modificar | modificar la font]
- sosclassa Elasmobranchii -- làmias e raias
- superòrdre Euselachii
- sosclassa Holocephali -- quimèras
Plaça dins lo règne animal[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 159785 Chondrichthyes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Chondrichthyes (en)
- Referéncia NCBI : Chondrichthyes (en)


text:
Crécy-la-Chapelle
Crécy-la-Chapelle es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Crécy-La-Capèla a traversat pel Grand Morissètz. Lo sòl de la region es calcaire.
La superficie de Crécy-la-Capèla compti 1578 ectaras - 15,78 km2 (siatz 6,09 sq mi)[1]. La municipalitat es desservie per doas estacions del Transilien París-Es sus la linha Esbly - Crécy-la-Capèla : las estacions de Villiers - Montbarbin e Crécy-la-Capèla. La latitud de la municipalitat es de 48° 51' 32 Nòrd e la longitude de 2° 54' 27 Èst.
Crécy-la-Chapelle est traversée par le Grand Morin. Le sol de la région est calcaire.
La superficie de Crécy-la-Chapelle compte 1578 hectares - 15,78 km2 (soit 6,09 sq mi)[1]. La commune est desservie par deux gares du Transilien Paris-Est sur la ligne Esbly - Crécy-la-Chapelle : les gares de Villiers - Montbarbin et Crécy-la-Chapelle. La latitude de la commune est de 48° 51' 32 Nord et la longitude de 2° 54' 27 Est.


text:
Lo magenta es una color. Foguèt nomenada aital perque es la tinta d'un dels primièrs colorants amb basa d'anilina, descobèrt pauc aprèp la batalha de Magenta en Itàlia.
Dins los noms corrents de las colors, lo tèrme de fuchsia (del nom de la flor nomenada d'aprèp Leonhart Fuchs) es mai o mens sinonim de magenta. Per contra, las bancas de colors contemporanèas an almens doas colors diferentas jos aquel nom.
En sintèsi sostractiva lo magenta es una de las quatre colors primàrias puras (amb lo cian, lo jaune e lo negre) utilizadas dins l'imprimeriá en quadricromia; òm se pòt contentar d'utilizar unicament lo cian, lo jaune e lo magenta, mas es pus economic de dispausar tan mai d'un pigment negre que de mesclar los tres pigments de color per obtenir lo negre. Los pigments magenta absorbisson las colors cian e jaune.
En sintèsi additiva, lo magenta es una color segondària, es a dire que se pòt obtenir solament per addicion de plusors longors d'onda. Es una mescla de luses blava e roge. Lo magenta es la color complementària del verd. Un filtre magenta daissa passar solament lo roge e lo blau, absorbís la lutz verda.
Aquò significa que lo magenta correspond a pas ges de lutz monocromatica: existís pas de radiacion electromagnetica magenta ; aquò vòl dire que se pòt pas fabricar de lasèr magenta. Atal d'unes dison que lo magenta es pas una color[1].
Lo magenta primari de l'imprimeriá (magenta CMJN o CMYK) es lo pus ancian e es utilizat dempuèi que s'imprimís de fotografias en color sus papièr.
Lo magenta RVB (o RGB en anglais) es una color fòrça viva que se pòt afichar sus un ecran vidèo amb la sintèsi additiva en mesclant las compausantas blava e roja al maximum de lor saturacion. Lo magenta RVB se pòt tanben reprodusir amb de diapositivas, de la pellicula de cinèma. Pasmens, es impossible de lo reproduire en imprimeriá tradicionala amb la quadricromia (CMJN), e cal utilizar una tinta especiala de la familha de las tintas fluorescentas (Pantone 806).
L'imatge en dejós mòstra tres magentas, d'esquèrra a drecha lo magenta RVB, le magenta fluó Pantone 806 e lo magenta CMJN dels imprimeires :


text:
-101
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -101 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Las de la regéncia de sa maire Cleopatra III, Ptolemèu X capitèt de l'assassinar. Fins a sa mòrt, venguèt lo cap vertadier dau país — mai partejèt oficialament lo poder ambé sa frema Berenitz III.


text:
Wikijunior:Dinosaures/Anquilosaure
Lo nom anquilosaure ven del grèc e significa 'lasèrt fused'. Foguèt un dels dinosaures armadurats mai importants.
Somari
A qué semblava?[modificar]
L'anquilosaure portava una armadura forçuda. Aviá l'esquina cobèrta de plates espessas. A mai, teniá dos rengs de spikes long de l'esquina e sa coa s'acabava amb un big bony club grandàs. These features were used as a defensa contra los dinosaures mai gròsses coma lo tirannosaure. Pr'aquò avián lo ventre qu'èra pas protegit, pasmens coma l'anquilosaure teniá a row of spikes de cada costat, e èra plan pesuc, èra de plan mal to flip it over.
De qué manjava?[modificar]
L'anquilosaure èra un erbivòr. Aquò significa que manjava pas que de plantas.
A quina epòca vivián?[modificar]
L'anqulosaure viviá fa aperaquí 70 a 65 milions d'annadas, çò que vòl dire que foguèt un dels dinosaures que foguèron anequelits dins K-T extinction.
Ont vivián?[modificar]
L'anqulosaure viviá dins los territòris boscoses with lots de open spaces e de clearings. Demoravan dins çò qu'es ara l'America del nòrd mas aviá de parents pròches que vivián en Asia.
Cossí foguèron descobèrts?[modificar]
De fossils d'anquilosaures foguèron trobats have sul continent nòrdamerican. Recebèron son nom en 1908 d'un cercaire de fossils celèbre que se sonava Barnum Brown. Se trobèron de anquilosaures footprints en Bolivia, en America del sud.
que ne sabèm pas encara?[modificar]
- Sa color de pel.
- Se viatjavan solets, o en tropèls.


text:
Nòva Escòcia
La Nòva Escòcia es una província situada per la còsta sud-èst de Canadà. Es la província pus poblada del Canadà atlantic. Sa capitala Halifax es un centre economic màger de la region. La Nòva Escòcia es la segonda pus pichona província de Canadà amb una superfícia de 55 284 km². Sa populacion de 935 962[1] ne fa la quatrena província mens poblada del país, mas la segonda pus densament poblada.
L'economia de Nòva Escòcia es tradicionalament basada sus sas ressorsas, mas s'es diversificada dempuèi la mitat del sègle XX. Las industrias coma la pesca, las minas, l'esplecha forestièra e l'agricultura son vengudas fòrça importantas e foguèron rejonchas pel torisme, tecnologia, filmes, musica, e finanças.


text:
Antonio Luis Beruti
Antonio Luis Beruti (Buenos Aires, lo 2 de seteme de 1772 – Província de Mendoza, lo 19 de noveme de 1841) que ho un revolucionari e un militar argentin qui la soa accion (amassa dab lo son amic Domingo French e ho determinanta dehens lo procès de la Revolucion de Mai de 1810 e mei que mei dens la destitucion deu vicerei espanhòl Baltasar Hidalgo de Cisneros.
French e Beruti qu'èran uns deus gavidaires d'un grop politic designat uei com los chisperos (los hargaires de belugas). Com lo purmèr cabildo abierto (amassada qui devèva decidir quin governar Buenos Aires en abséncia d'autoritata reiau per'mor de l'ocupacion d'Espanha per França) designè ua junta gavidada peu medish Cisneros, Beruti que'u miacè dab ua tirada famosa dens l'istòria argentina :
"Señores del Cabildo: esto ya pasa de juguete; no estamos en circunstancias de que ustedes se burlen de nosotros con sandeces. Si hasta ahora hemos procedido con prudencia, ha sido para evitar desastres y efusión de sangre. El pueblo, en cuyo nombre hablamos, está armado en los cuarteles y una gran parte del vecindario espera en otras partes la voz para venir aquí. ¿Quieren ustedes verlo? Toque la campana y si no nosotros tocaremos generala y verán ustedes la cara de ese pueblo, cuya presencia echan de menos. ¡Sí o no! Pronto, señores, decirlo ahora mismo, porque no estamos dispuestos a sufrir demoras y engaños; pero, si volvemos con las armas en la mano, no responderemos de nada."
Sénhers deu Cabildo: aquò que va d'ara enlà mei luenh qu'ua joguina; b'èm pas en circontància que vosautes e vs' trufin de nosautes dab peguèssas. S'avèm hèit dinc ara dab prudéncia, qu'ei estat entà ns' estauviar desastres e barrejament de sang. Lo pòble, qui parlam en lo son nom, qu'ei armat dehens las casèrnas e ua grana partidas deus abitants qu'espèra en autes lòcs la paraula entà arrecotir entàd aquiu. E volètz véder aquò ? Hèit bronir aquesta campana e autament que seram nosautes qui harem bronir la generau e vosautes que vederatz la cara d'aqueth pòble, qui la soa preséncia avètz tan de manca. Òc o non pas ! Lèu, sénher, qu'ac cau díser ara medish, per'mor b'èm pas dispausats a patir nat retard ni engan; però, se tornam dab las armas hens las mans, non reponem pas d'arren.
French e Beruti, lo dia deu 25 de mai de 1810 distribuín bendas de color entà poder idetificar los partisans de l'independéncia entà empachar lo camp advèrs d'accedir au Cabildo de Buenos Aires.
Après la Revolucion, com tanhent deu grop de Mariano Moreno (los qui s'amassavan dehens lo Café de Marcos) que's devó exiliar de Buenos Aires abans de tornar mercé au trionf de las idèas revolucionàrias. Que participè a la guèrra d'independéncia aus òrdis deu generau San Martín dab l'Armada deus Andes e atau que contribuí a la liberacion d'Argentina e de Chile, e mei que mei que s'ilustrè a l'escadença de la batalha de Chacabuco.
Durant las guèrras civilas argentinas que ho tanhent deu partit unitari e atau que ho des.hèit a la batalha de Rodeo del Medio e espanhat epr'mor deu servici rendut au país.


text:
Pesca a la pinassa
La pesca a la pinassa qu’es un mòde de pesca au hilat, practicat sus la còsta gascona, dab un vaishèth aperat « pinassa ». En 2010, aquera pesca n’es pas mei practicada sonque au « Cap de l’Òmi » (comuna de Lit e Micse) e a « Contis » (comuna de Sent Delian).
Los ostilhs[modificar | modificar la font]
- La pinassa : qu’es un galup de hons juste plat, dab la proa arrelhuvada.Ua de las darrèras enqüèra en servici a Lit e Micse, que hèi 10,50 m deu bèc au cuu, 2,50 m de large, e 0,80 m de hons ; que pesa 1 tòna haut o baish.
- Lo hilat : qu’es ua traina (o tragina) de 250 a 300 m de long. Los estrems que hèn 3 m de haut e que s’eslargeish dinc a 6 o 7 m dens la part centrau on hèi lo « sac ». La malha que hèi 65 mm.
- Lo parc : bastiment de bòi, apitat sus la duna litorau, on es acelada la pinassa.
- la burna : las burnas que son grans coscolhas (strombus (tricornis) gigas) que viatjadors s’an hèit seguir de la Cariba ençà. Que se’n sèrven de tuhèra entà aperar a la pesca.
Los òmis[modificar | modificar la font]
- Los embarcaires : ueit òmis que fòrman l’equipatge : 6 ramaires, l’ancrèir e lo pilòt. L’ancrèir que shirga com los auts ramaires e qu’a en mei la responsabilitat de l’ancra.
- Los òmis de tèrra : qu’ajudan a carrejar la pinassa e a halar lo hilat suu sable.
- Lo « garge » qu’es chafrat atau, pr’amor com l’auchèth deu medish nòm, e de la plaja estant, que deut trobar los endrets on se pensa qu’i aurà peish.
La pesca[modificar | modificar la font]
Entà poder pescar, cau que la mar sii bèra, de l’avís deu pilòt. Aqueth òmi qu’a tanbei la carga de velhar a l’entertien deu materiau : lo hilat, la pinassa e lo parc. Que susvelha a contunar l’evolucion de la configuracion de la còsta : on se fòrman las hòchas e los bancs. Quèn la mar es com cau, que se’n va de quartièr en quartièr, aperar a la pesca en bohant dens la burna.
Quèn retreneish la burna, los òmis que s’amanejan a preparar lo panetèir dab lo picaisho e lo pelhèc dab vin roge, e shets pèrder temps que halan de cap a la mar, au parc de la pinassa. Si los pescaires son pro numerós (au mensh un vintenat), la partida de pesca que va poder s’aviar.
Deu temps que los uns e carcan lo hilat, lo garge que segueish lo bòrd de l’aiga en cèrca deu mélher cròt on har lo lanç.
Lo pilòt que causeish los 7 avironaires ; los dus permèrs, los mei experimentats que balharàn la cadéncia, e lo darrèr, l’ancrèir, qu’ajudarà au pilòt tà las manòbras. Lo vaishèth qu’es dravat dinc a l’aiga a fòrça de braç. Lo pilòt que balha los òrdis : « Òh hissa ! », aiga dinc a la cinta, los òmis de tèrra que dan ua darrèra honhada tà har passar la pinassa darrèr lo permèr vagat, puish los ramaires contunan a avançar. Un còp eslunhats de la còsta, que güeitan lo senhau deu garge qui’us muisharà l’indret on deut anar la pinassa. Si la pesca e’s debana la nueit, lo garge que’s mèrca dab ua lutz. Quèn es pro pròcha deu bòrd, lo pilòt, en manejant lo govèrn, que comanda : « Arrèir ! Viratz ! Arrèir nòrd, naja sud ! ». Aubedissenta, la pinassa que s’arrevira. « Arrèir ! Arrèir pertot ! ». La pinassa qu’arrecula, e lo pilòt que lança lo malhòc ad un òmi de tèrra qui s’es avançat dens l’aiga. Lo malhòc e lo hilat au quau es arreligat per ua còrda d’un centenat de mètres, que son tirats suu sable, mentre que lo vaishèth e’s torna alunhar en desvirolant lo hilat. Quèn la mieitat deu hilat es desplegada, la pinassa que vira de man, de cap a la plaja, mei entau nòrd. Lo garge que hèi signa tà mercar l’endret on deut acostar. Dens las vagadas, los avirons mantienuts dens l’aiga, l’equipatge qu’aten la bèra (la calma), e l’andada portaira qui miarà d’un pos la pinassa suu sable. Aquera, qu’es deishada au bòrd de l’aiga, dab l’ancra plan arrapada.
Gahats en cada estrem de la còrda, los pescadors que shirgan lo long hilat desplegat en miei cerc. Chic a chic, lo tracanard que’s sarra. « Tiratz suu plom ! » ce ditz lo pilòt qui’s hèi en davant dens l’aiga quèn la pòcha e s’apressa deu bòrd.
Lo hilat a tèrra, tots qu’arriban d’aviada, e lavetz que shisclan crits de gaujor o de desapuntament. Sii çò que sii, cadun qu’i va deu son avís. Shens pérder temps, lo peish qu’es hicat dens cistèras e embarcat. - « Aus haishs ! » Ad aqueth òrdi brac, los pescadors qu’amassan lo hilat. L’ua arron l’auta, cada equipa de dus òmis, armada d’un pau, que receut lo son tròç deu hilat ; que carrà un vintenat de gualhards entà’u carrejar e arrecargà’u hens la pinassa.
Que s’i pòden tornar mantruns còps, aquò que depen si la mar damòra bèra e s’i a peish a gahar.
Entà acabar la partida de pesca, que tornan miar la pinassa dovant lo parc, on hèn sovent un darrèr lanç : lo « lanç deu parc ». Los pescadors estadits qu’an enqüèra hòrt a har : pujar lo hilat trempe, tirar lo vaishèth de l’aiga, lo hicar suu carreton, lo halar suu sable. Dempuish 1979 la pujada dinc au parc qu’es assegurada pr’un motor pro gualhard qui hèi virar un trulh.
Lo partatge[modificar | modificar la font]
Lo peish gahat qu’es trigat entà estar partatjat enter los pescadors presents. Qu’assajan de har parts las mei equitables qui’s puishquin, en tienent conte de la qualitat e de la quantitat. Lo pilòt qu’a dret a duas parts. Ua auta part qu’es reservada tà l’òmi qui apèra dab la burna. Ua tradicion de Lit e Micse : quèn l’un deus pescadors qu’a la hemna prenh, qu’a, de mei de la soa part, un bèth turbòt.
Deu temps que’s hèi la triga, e que d’auts s’i hèn dab lo picaisho, un pescador qu’es carcat d’amassar dens un borret, las « mèrcas » de cadun : ua clau, un briquet, un cotèth, un craquit,.... Lo pilòt que hica cade objècte sus ua part de peish e cadun que s’arrecapta çò de son.
Aquera costuma qu’es tostemps estada arrespectada.
Los peishs[modificar | modificar la font]
Segon la sason, que’s pescan :
- Sòlas
- Turbòts
- Brinhas o lobinas
- Piguèirs
- Dauradas
- Magres
- Costuts
- Agulhas
- Munles
- Escúrpias o vibas
- Balistas
- Barraus
- Hauchas
- Tolhs
- Plainas o platuishas
- Macarèus
- Vorrugas
- Colacs o gats de mar
- Supis (sipas)
De clar en clar, que’s gahan tanbei :
- Barbahaus
- Saumons
- Moluas
- Bonitas
Honts[modificar | modificar la font]
- Pinasses du Marensin ; Recueil d’articles parus dans les bulletins de Mémoire en Marensin ; éd. Mémoire en Marensin ; 2009 ; 280p.


text:
Létricourt
Létricourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat #èsser un pòbli-frontièra amb l'Alemanda dintre 1871 e 1914.
Cette commune fut un village-frontière avec l'Allemagne entre 1871 et 1914.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia gallo-romaine.
- Damatges al cors de las doas guèrras mondialas.
- Présence gallo-romaine.
- Dommages au cours des deux guerres mondiales.


text:
World of Warcraft
World of Warcraft (apelat tanben WoW, wow o WOW) es un videojòc de ròtle jogat massissament en linha, e desvolopat per la societat Blizzard Entertainment. Lo jòc se debana dins l’univèrs Warcraft, un univèrs medievalfantastic introduit per Warcraft: Orcs & Humans sortit en 1994. Dempuèi 2005, World of Warcraft es lo mai popular dels jòcs video de ròtle en linha, amb 10 milions de jogaires actius al 22 de genièr de 2008.
Raças[modificar | modificar la font]
- L'Aliança:
- Uman
- Nan
- Gnòm
- Elfe de la Nuèit
- Draenei
- L'Òrda:
- Òrc
- Tròl
- Mòrtvivent
- Tauren
- Elfe de Sang
Classas[modificar | modificar la font]
- Chaman
- Caçaire
- Demonista
- Druida
- Guerrièr
- Mag
- Paladin
- Preire
- Raubaire


text:
Le Poët-en-Percip
Le Poët-en-Percip (Le Poët-en-Percip en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Poët-en-Percip a situat a 14 km a l'èst de Buis-los-Baronnies (cap de-luòc del costat). La municipalitat lo mai prèp èst La Ròca-sus-lo-Buis a 10 km.
Le Poët-en-Percip Poët-en-Percip est situé à 14 km à l'est de Buis-les-Baronnies (chef-lieu du canton). La commune la plus proche est La Roche-sur-le-Buis à 10 km.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciana capitala istorica de las Baronnies.
- Residéncia de Madama Percipia a la mièja edat.
- Lo 27 d'octòbre de 1972, un Fairchild C-119 Flying Boxcar del USAF s'esclafa sul territòri de la municipalitat en aucint los sieus 5 ocupants[1].
- Ancienne capitale historique des Baronnies.
- Résidence de Dame Percipia au moyen âge.
- Le 27 octobre 1972, un Fairchild C-119 Flying Boxcar de l'USAF s'écrase sur le territoire de la commune tuant ses 5 occupants[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:PDFPaul Mathevet, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 20 de febrièr de 2012
- ↑ Modèl:PDFPaul Mathevet, « Espionnage dans le ciel de la Vallée du Rhône », janvier 2010. Consultat lo 20 février 2012


text:
José de Anchieta
José de Anchieta Llarena (n. en 1534, m. en 1597) foguèt un paire jesuista espanhòl, escrivan e poèta que trabalhèt en Brasil durant lo sègle XVI. Anchieta arribèt en Brasil lo 13 de junh de 1553, e foguèt lo fondador de la vila de São Paulo lo 25 de genièr de 1554. Estudièt la lenga principala dels amerindians brasilièrs en l'epòca, lo tupi, e tanben compausèt de poèmas religiós en aquesta lenga. Escriguèt tanben en espanhòl, portugués e latin.
Foguèt beatificat pel papa Joan Pau II en 1980 e canonizado en 2014 pel papa Francés I.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Florença (Firenze en italian) es la capitala de la region italiana de Toscana. Sa populacion èra estimada a 366 488 abitants, lo 2 de junh de 2006. Sa superfícia totala es de 102 km².
Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci, Sesto Fiorentino.
Personalitats istoricas ligadas al nom de Florença[modificar | modificar la font]
... Façada de la sinagòga
- Sinagòga màger: es situada dins lo centre istoric. Sa copòla en coire verd fa partida integranta del panorama de la vila.


text:
Chieulles
Chieulles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat n'a vorejat per la Moselle.
La commune est bordée par la Moselle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo subernòm dels abitants es los chidrads o los baragouineurs.
- Vilatge del País Messin : Anautit-Camin.
- Plan dels senhors de Ennery : d'Aja, lo Hungre, Paillat.
- Le surnom des habitants est les chidrads ou les baragouineurs.
- Village du Pays Messin : Haut-Chemin.
- Bien des seigneurs d'Ennery : de Heu, le Hungre, Paillat.


text:
Facón
Lo facón (deu portugués "faca", "cotèth") qu'ei un coteràs de la pampa un deus elements de l'equipament tradicionau deu gaucho.
Com d'autes objèctes gauchesques, lo son mango que pòt estar d'argent (resulta de l'isollament istoric de l'arriu de la Plata on a còps, l'argent de las minas de Bolívia b'era lo metau de mei bon trobar).
Lo facón qu'ei un utís utilizat peus tribalhs deu camp. Quan los gauchos e's neurivan quasi exclusivament de las vacas liuras de la pampa desèrta, que permetava de'n copar tòç.
De dimensions variablas anant dinc a l'endom d'ua espada medievau, qu'èra tanben ua arma indispensabla deus gauchos solitaris dens lo lor desèrt shens cap lei e biais d'adobar los ahars en duel (dab lo poncho enrollat autor deu braç en guisa d'escut).


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1994
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1994 (Jòcs de la 19ena Olimpiada) se debanèron a Lillehammer Norvègia ( 12 - 27 de febrièr de 1994 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
67 equipas e 1741 atlètas participèron a aicestes segonds jòcs ivernencs norvegians.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui acrobatic[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Patinatge de pista corta[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 791 documents subre Lillehammer 1994 en picar coma clau Winter Olympic Games 1994


text:
Valadares
Valadares peut désigner :
- au Portugal :
- Valadares, paroisse civile de la municipalité de Baião, située dans le district de Porto et la région Nord ;
- Valadares, paroisse civile de la municipalité de Monção, située dans le district de Viana do Castelo et la région Nord ;
- Valadares, paroisse civile de la municipalité de São Pedro do Sul, située dans le district de Viseu et la région Centre ;
- Valadares, paroisse civile de la municipalité de Vila Nova de Gaia, située dans le district de Porto et la région Nord.


text:
Istòria d'Espanha
L'Istòria d'Espanha designa l'istòria de la màger part de la Peninsula Iberica onte se situa l'estat actuau d'Espanha.
Somari
- 1 Preïstòria e Antiquitat
- 2 La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença
- 3 Lo declin d'Espanha
- 4 L'Espanha modèrna
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Preïstòria e premiers pòblaments antics[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia d'ominidats (Homo antecessor) en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas[1]. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma Homo heidelbergensis ò Homo neanderthalensis. Enfin, l'òme modèrne (Homo sapiens) i arribèt i a 35 000 ans après lo passatge dei Pirenèus.
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman[modificar | modificar la font]
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obligiguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Periòde visigòts e conquista musulmana[modificar | modificar la font]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista[modificar | modificar la font]
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau Califat de Còrdoa foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de Navarra Sanç lo Grand (1004-1035) ambé la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo Reiaume d'Aragon a l'èst, lo Reiaume de Navarra — que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo Reiaume de Castelha — aumentat per l'absorpcion dau Reiaume de Leon (estat successor dau Reiaume deis Astúrias) tre 1037 — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de Portugal en 1139, aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire Ièr e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia. A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha[modificar | modificar la font]
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533[2] e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547[3]. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
D'efècte, Carles Quint capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la França de Francés Ièr mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en Itàlia. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en Itàlia e ai País Bas per Felipe II[4]. En 1580, i foguèt apondut Portugal, sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa.
Lo declin d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma (1731) puei Sicília e Nàpols (1734). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz.
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon Ièr e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis carlistas après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la lèi salica permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en 1833, la filha de Ferdinand, Isabèu II venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica. La Premiera Guèrra Carlista (1833-1840) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en 1846-1848 e en 1872-1876 sensa mai de succès per lei carlistas.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, Ièra Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'Espanha modèrna[modificar | modificar la font]
La Segonda Republica e la Guèrra Civila[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
Après l'abdicacion d'Alfons XIII en 1931, la IIa Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en 1936 entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de Guèrra Civila Espanhòla. S'acabèt en 1939 per la victòria de l'armada dirigida per lo generau Franco sostenguda per l'Itàlia faissista e l'Alemanha Nazia.
L'Espanha franquista[modificar | modificar la font]
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei cimunautats localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) E. Carbonell et al., The first hominin of Europe, Nature, vol. 452, p. 465-469.
- ↑ Lo reiaume de Vilcabamba resistiguèt fins a 1572.
- ↑ Unei ciutats maias, isoladas dins la jungla continentala demorèron independentas. La darriera, Tayasal, foguèt conquistada en 1697.
- ↑ Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.


text:
Jòc de ròtle (Jòc de Societat)
Un jòc de ròtle es un jòc que se basa dins la descripcion d'una situacion fictiva e que los jogaires pòdon cambiar los eveniments del recit pel fach que contraròtlan las accions conscients de qualques personatges del jòc. Normalament se jutja entre doas o mai personas, una de d'aqueles assumís lo ròtle de director de jòc alara lo rèsta an lo contraròtle d'un personatge. Encara que lo director pòt daissar la decision de las questions de l'azard, sovent s'utiliza de sistèmas estatistics per aumentar lo realisme o l'imparcialitat de las las decisions presas pels jogaires. Los sistèmas mai utilizats son los tiratjes de dats e las règles preestablidas, tanben es possible d'utilizar una documentacion basada sus la realitat o fonts acceptadas.
Somari
Categorias de jòc de ròtle[modificar | modificar la font]
Existisson doass modalitats principalas de jòc: partida de taula e partida de ròtle en viu.
Jòc de ròtle de taula[modificar | modificar la font]
Los jòcs de ròtle de taula demandon cap de material per los jogar. L'objectiu del jòc, simplament, es imaginar una situacion, encarnar coma pensariá lo personatge e jogar mentalament coma tal. Encara que las partidas pòdon s'acompanhar fòrça material de supòrt: paper e gredons, libres amb de règlas preestablidas, dats de divèrsas fàcias, libres, fichas del personatge a interpretar e mapas, figuras a escala dels personatges e tot çò que pòsca ajudar per una partida, incluent l'ambiança (coma de sons o musica). Lo desvolupament del ròtle se compausa per tres accions: dialogar, imaginar e interpretar. Los personatges desvolupan la seuna accion fictiva en funcion de çò que decidisson lo jogaire e lo director de jòc. Es possible que, pendent la partida, lo personatge morís, mas res empacha lo jogaire de crear un personatge nòu per la seguent partida. Dins los jòcs de ròtle i a pas necessàriament de guanhaires o perdaires, sonque los jogaires son mai o mens bons dins l'interpretacion d'un personatge. Pòt tanben existir diferents sistèmas per premiar l'accion dels jogaires, coma per exemple l'acumulacion de punts d'experiéncia administrats pel director de jòc.
Lo ròtle del director de jòc[modificar | modificar la font]
Lo Director de Jòc (sovent nomenat Master, per influencia anglosaxona) se limita a descriure çò que percebon los personatges, normalament de paraula o en situacions concrètas mejans de dessenhs o mapas. Tanben es el que decidís la partida e las situacions preestablidas que se passarán, siá d'esperel o amb supòrt de libres destinats al respècte. Lo Director de Jòc pòt pas agir coma los autres, perque es l'arbitre e narrator de la partida. Sovent es encarregat de decidir de las accions de totes aqueles personatges que son pas contrarotlats pels autres jogaires, de biais que la seuna tasca es pas obligatòriament fastigós. En boticas especializadas se pòt comprar practicament tots lo material, coma figurinas de plomb, idealas per visualizar melhor un personatge o determinar exactament la localizacion de cadun dins un combat o situacion dificila.
Règlas dels jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
Las règlas cambian completament segon lo sistèma de jòc. Normalament los personatges qu'interprètan los jogaires son pas invulnerables nimai omnipotents. Es per aquò que los seus limits fisicas e psiquicas son definidas numericament sus un fuèlh de papièr. S'indican las capacitats, coma la Fòrça e nivèl cultural del personatge, las seunas abilitats e possessions e traches de la seuna personalitat. La psicologia del personatge, normalament, serà fòrça diferenta d'aquela del jogaire. Lo tòca d'aquel es d'ensejar de pensar coma reaccionariá lo seu personatge dins una situacion determinada, e non coma reaccionariá d'esperel. Las situacions sovent se resòlvon mejans l'usatge de dats: se jòga amb de dats de 4, 6, 8, 10, 12, 20, 30 o 100 fàcias.
Jòc de ròtle en viu[modificar | modificar la font]
Lo jòc de ròtle en viu se diferencia del jòc de taula per lo biais d'exprimar las accions del personatge. Lo jòc de ròtle en viu es fòrça pròche del teatre d'improvisacion, perque es lo quita jogaire que representa lo personatge dins l'entorn fisic. Dins un jòc de ròtle en viu se delimita un espaci e un temps de jòc. Dins aquelas limitas espaciotemporalas totes los jogaires interprètan los seus personatges dins lo sens dramaticoteatral. Se vòl que lo seu personatge salte se deu de saltar, si vòl que lo seu personatge sedusca a un autre lo personatge deu seduire (l'interpretant) l'autre (que se daissarà seduir o no segon las especificitat del seu personatge). Los límits d'interpretacion teatrala devon èsser plan de marcats, evidentament, per la volontat e l'integritat dels jogaires, personas non jugairas e l'environament fisic.
Finalitat[modificar | modificar la font]
Los jòcs de ròtle son de jòcs qu'insistan sus l'interaccion sociala e la collaboracion, a la diferéncia d'autres jòcs qu'insistan sus la competicion.
Coma las novèlas o filmes, los jòcs de ròtle desvolopan l'imaginacion. L'interactivitat es la diferéncia entre los jòcs de ròtle e la ficcion tradicionala. Alara qu'un telespectator es un observaire passiu, un jogaire de ròtle causís çò qu'afectan a l'istòria. De tals jòcs de ròtle venon de la tradicion antica de la narracion dels contes qu'un un pichon grop d'amics collaboran per crear una istòria.
Los participants dels jòcs de ròtle crean de caràcters especifics e una trama. Un sistèma consistent de règles e un scenario mai o mens realista que menaja lo suspens. Lo nivèl de realisme varia entre una consisténcia basica creant una istòria realizable fins a de monds parallels al real.
Istòria dels jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
Se definissem lo ròtle coma un jòc d'interpretacion, aisidament podèm observar que venon dels temps ancians, e mai d'espècias non umanas interpretan las bregas en diversion, entraïnament o simulacion. Una estapa importanta es marcada per aquel tipe de jòc amb l'apareison de la trilogia Lo Senhor dels Anèls, que de lectors requèron mai d'istòrias dins l'univèrs fantastic creat per Tolkien. Lèu sorgiguèron los primièrs libres de règlas e istòrias basades sus aquel univèrs, e dins d'autres monds de fantasia. Un dels sistèmes de jòc mai conegut foguèt lo primièr a èsser publicat e comercializat, Dungeons & Dragons («Donjons e Dragons» en anglés), que fotguè publicat pel primièr còp als Estats Units d'America en 1974.[1]
Diversitat dels jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
I a una larga varietat de jòcs. D'en primièr cadun pòt se fabregar las seunas pròpias règles en funcion de las seunas peculiaritats. Pasmens actualament la tendéncia, promocionat per l'estrategia comerciala, es d'unificar los nòus jòcs e les reedicions dels ancians jos un meteis sistèma de jòc, nomenat sistèma D20. Vaquí una lista de qualques jòcs classics:
- Dungeons & Dragons
- Lo Senhor dels Anèls, lo jòc de ròtle de la Tèrra Mejana,
- Vampire: The Masquerade
- La Crida de Cthulhu
- Lo Libre dei Cinc Anèus.
- Rolemaster
- RuneQuest
- Star Wars
- Regnum Online


text:
1644
Aquesta pagina concernís l'an 1644 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
De trèbols e de revòutas agitèron la capitala e lei províncias tota l'annada, generalament en causa d'aumentacions d'impòsts per finançar la guèrra còntra Espanha e per l'aumentacion dei prètz. Lei problemas principaus se debanèron a París ambé l'adopcion de l'Edicte dau Canatge e dins lei regions de Santonge, de Peitau e de Lengadòc.
Sus lo frònt militar, leis operacions foguèron limitadas. La pus importanta se debanèt en Catalonha onte leis Espanhòus reconquistèron Lleida après un sètge de tres mes e en Alemanha onte lei Francés ganhèron una batalha saunosa a Friborg entre lei 3 e 5 d'aost (7 500 mòrts dins cada camp) còntra leis Imperiaus. Suècia, aliada de França, ganhèt tanben una batalha a Jüterbog (23 de novembre) còntra una armada Imperiala que foguèt destrucha per lei condicions climaticas malaisadas dins lo corrent de sa retirada vèrs Boèmia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Suècia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Trenta Ans amb una victòria suedesa a Jüterbog lo 23 de novembre. Leis Imperiaus perdiguèron entre 3 500 e 3 800 òmes sus lo prat batalhier e aperaquí 6 000 dins lo corrent d'una retirada vèrs Boèmia que s'acabèt per un desastre en causa de l'ivèrn.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
A partir dau principi ja enonciat en 1450 per l'Italian Leon Battista Alberti (1404-1472), invencion dau premier anemomètre per lo matematician anglés Robert Hooke (1635-1703).


text:
Parc Natural d'Arrábida
Lo Parc Natural d'Arrábida es una resèrva biogenetica situada dins la Sèrra d'Arrábida, al districte de Setúbal, en Portugal.
Lo Parc Natural d'Arrábida foguèt declarat l'an 1976, amb una extension aproximativa de 10 800 ha, en protegint vegetacion maquis de tipe mediterranèu nascuda a aquel microclima amb semblanças a regions adriaticas, coma Dalmàcia. La fauna es fòrça diversificada, malgrat aver sofèrt grandas alteracions dempuèi lo sègle XIX.
Fins al començament del sègle XX èra encara possible d'observar lops, pòrcs senglars e cèrvis. Lo Parc Natural es integrat en rets internacionalas de conservacion. Tot lo sieu territòri es classificat com a Luòc d'Especial d'Interès per la Conservacion de la Natura - Biotòp CORINE. Compren divèrses airals de Resèrva Integrala, coma lo Bòsc del Solitário, lo Bòsc del Vidal e lo Bòsc Tampa.
Flòra[modificar | modificar la font]
Dins aquel airal protegit subsistís una vegetacion naturala de granda importància conservacionista, pas sonque dempuèi lo punt d'enguarda nacional mas tanben internacional.
Fauna[modificar | modificar la font]
Al Parc Natural d'Arrábida son enregistradas un nombre considerable d'espècias, que 213 vertebrats: 8 d'anfibians, 16 de reptils, 154 d'ausèls e 35 de mamifèrs.