text:
Partit eth d’aguest passat dissabte fòrça igualat e disputat. Cap des dus equips, impossèc eth sòn jòc. Ena prumèra mietat, a despiet de que non se botjèc eth marcador, bones ocasions tàs dus equips, mès era actuacion des dus portèrs impedic que se marquèsse. Tamb eth 0-0 s’arrivaue ath descans. Pensàuem qu’er equip que marquèsse se´n portarie eth partit. Nosati ac podèrem hèr ena minuta 70: Jon aprofitèc un error dera defensa deth Landorthe entà plantà-se dauant Lacaze e marcar d’un tir ras a costat deth garròt. Quedauen 20 minutes e eth partit ena dusaua part ,semblaue bastant controlat, mès en dues jogades fòrça semblantes en que non arrivèrem a despejar luenh dera zòna der àrea era pilota, eth jogador Armengaud enes dues ocasions cap-viraue eth marcador. Açò pasaue en 5 minutes e er equip ja non podèc auer cap ocasion entà remontar eth marcador.
Ath finau, decepcion enes jogadors, directiua e aficionadi que se desplacèren entà animar ath sòn equip. En aguestes darrères gessudes a passat lo madeish: marcam prumèr e dempús er equip contrari mos remonte; en generau, ara mos marquen mès gols fàcilment, causa qu´ abantes non passaue. Queden dus partits entà acabar eth campionat e er equip a de reprèner era solidesa defensiua entà tornar a guanhar, sustot enes desplaçaments; encara non i é tot perdut; açò ei un pas entà darrèr mès auem d’intentar guanhar es dus partits que queden e demorar que St.Gaudens estramunque en un partit.
Huelha deth partit:
Ent. Landorthe 2 – U.E. Bossòst 1
Ent.Landorthe: Lacaze, Dutheil, Lozano, Lefrançois, Cassaignau, Boulogne, Martins, Dupuy, Armengaud, Sanchez, Saux.Remplaçants:Arruebo, Aspe, Vinsonneau.
Trainer : Lacaze Gerard
U.E. Bossòst : Roger, Jaime , J. Carlos , Viló , Cuny, Liaño ( 75’ Ariel) , Jon, Moha, Ignasi (70’ Tito), Adrian, Pèir (60’ Alex).
Trainer : Jordi
Arbitre : Saint Paul Arnaud
Gols : 0-1 Jon (65’), 1-1 Armengaud (75’), 2-1 Armengaud (80’)
Tarjeta auriòla: Cassaignau, Viló, Pèir
Tarjeta vermelha:


c: text/html

text:
ACTUALITAT
Arantec presente es naues solucions "Smarty Planet" en Meteorological 2018
11/10/2018
Era enterpresa aranesa Arantec, distinguida damb er ANYWHERE Innovation Challenge eth darrèr mes de març en Soïssa, participe enquia aué en Meteorological Technology World Expo 2018 en Amsterdam, era expo mondiau de tecnologia meteorologica a on presente es naues solucions Smarty Planet.
Rebrembam qu'Arantec Engineering, qu'ei formada per un grop d'enginhèrs, programaires e dessenhaires, ei especializada en hilats de sensors inalambrics (WSN) ath servici des Smart Cities e comercialize jos era mèrca Smarty Planet non sonque solucions complètes de monitorizacion e telecontròl, dessenhades entàs besonhs de desparièrs sectors, coma, òbres idrauliques, carretères, ciutats intelligentes, agricultura, aeropòrts e camins de hèr, senon tanben entath Internet des Causes (IOT).
Es estacions de sensors Smarty Planet son solucions de monitorizacion e telecontròl dessenhades especificaments entà cabaus e arrius (Smarty River), monitorizacion dera nhèu (Smarty Snow), quantitat e qualitat dera aigua (Smarty Water), estacions meteorologiques (Smarty Meteo), contròl d'incendis forestaus (Smarty Forest), qualitat acostica e ambientau (Smarty Sound) e qualitat der aire (Smarty Air).
Ua des solucions innovadores qu'Arantec presente en aguesta edicion de Meteorological 2018 ei er nomentat "Smarty Flow", consistent en un radar doppler que mesure nivèu e velocitat, e per tant cabau, sense contacte damb er aigua. Ua equipa que s'adapte tant ara medicion de captacions de hònts naturaus en lamina liura coma colectors de provediment e sanejament.
IMATGE: CONSELH GENERAU D'ARAN
Rebrembam qu'Arantec Engineering, qu'ei formada per un grop d'enginhèrs, programaires e dessenhaires, ei especializada en hilats de sensors inalambrics (WSN) ath servici des Smart Cities e comercialize jos era mèrca Smarty Planet non sonque solucions complètes de monitorizacion e telecontròl, dessenhades entàs besonhs de desparièrs sectors, coma, òbres idrauliques, carretères, ciutats intelligentes, agricultura, aeropòrts e camins de hèr, senon tanben entath Internet des Causes (IOT).
Es estacions de sensors Smarty Planet son solucions de monitorizacion e telecontròl dessenhades especificaments entà cabaus e arrius (Smarty River), monitorizacion dera nhèu (Smarty Snow), quantitat e qualitat dera aigua (Smarty Water), estacions meteorologiques (Smarty Meteo), contròl d'incendis forestaus (Smarty Forest), qualitat acostica e ambientau (Smarty Sound) e qualitat der aire (Smarty Air).
Ua des solucions innovadores qu'Arantec presente en aguesta edicion de Meteorological 2018 ei er nomentat "Smarty Flow", consistent en un radar doppler que mesure nivèu e velocitat, e per tant cabau, sense contacte damb er aigua. Ua equipa que s'adapte tant ara medicion de captacions de hònts naturaus en lamina liura coma colectors de provediment e sanejament.
IMATGE: CONSELH GENERAU D'ARAN
Clara Villar

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Come ja mencionat, Sade sostenia pas la punicion de mort. Escriguet:
“L’estat onora publicament eles que son experts murtriers e los encoratja. Mai punis l’ome que met fin a son enemic per las rasons personalas!” Quant a la punicion de mort, escriguet: “O la murtre es un crim o pas un crim. Se pas, perque la punir? Se oc, cual es vostre logic pervers, que la punissetz per mejan del meteis crim?” Aquo es tanben un cas de malves aritmetic, “vist qu’ara avetz dos morts al luoc d’un solet!”
L’estat onora publicament los murtriers
De Sade pensava qu’a l’origina de la misera eran catre causas: proprietat privada, distinccions de classa, la religion, e la familha. Dins las societats de l’avenidor, escriguet qu’aquestas institucions serian abolidas o transformadas. Dins una seccion d’Aline et Valcour, un brutal reiaume african es mesa en contraste ab l’iscla paradis utopian e polinesian, Tamoa. Pinta un iscla imaginari ont totes los prestres son bannits, ont I a ges de temples e pas de religion. I a tanben ges d’avocats professionals e tot desbat theologic o legal es punit come un crim greument anti-social. L’argent, tanben, existis pas.
Pertot dins lo mond d’ encuei om vei una minoritat parasitica nagent dins una abondancia de richessas pendent qu’eles que laboran sofrissan d’angoissa cotidiana en causa de sas condicions de vida. Lo marques de Sade veiria mant d’exemples d’aquesta obscenitat dins la societat de classa de nostres jorns. Benleu de Sade era pas socialiste aprep la nostra definicion d’encuei, mai un ome de son tems, mai benleu deu esser considerat pas talament per sas fantasias sexualas, mai pusleu per las questions socialas e importantas que discuta.
Tèxt original d’Alan Johnstone, Paregut dins The Socialist Standard, janvier 2015
Version en Oc d’Anthony Walker*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Clima tropical
Lo clima tropical es un tipe de clima present entre los tropics, fins a 14 gras de latitud nòrd e sud.
Dins lo sistèma de classificacion dels climas definís per Köppen, un clima tropical es un climat non arid que la temperatura mejana mesadièra baissa pas en dejòs de 18 °C (64,4°F) tot lo long de l'an. Pasmens, la nocion de transversalitat dels climas arids, units dins un grop comun, se discuta, e es possible considerar coma valida la nocion de climas arids tropicals (coma aqueles que concernisson lo sud de Sahara e de la peninsula Aràbia, per exemple, o mai una bona partida del nòrd d'Austràlia), que son plan diferents dels climas arids temperats o fregs (desèrt de Gòbi, eca).
Segon Koppen, doncas es la pluviositat que definís sustot las sasons. Existís una sason seca (temperaturas baissas, precipitacions gaireben nulas) e una sason umida (nautas temperaturas, plan fòrta precipitacions), la sason seca passant a l'entorn del solstici d'ivèrn, quand las temperaturas son generalament mai frescas, e la sason umida a l'entorn del solstici d'estiu, pendent los meses mai cauds. Mas aquò es encara aproximatiu: e mai que rars, de climas tropicals amb secada estivala e pluèjas ivernalas existisson de segur: fàcia èst de l'illa d'Hawaii, Illas Canàrias (San Andrés y Sauces, amb 600 mm per an centrats en ivern e una temperatura mejana del mes mai freg de 18,6 °C), centre nòrd de Vietnam, de regions de Brasil, eca. D'autras regions an un regime de pluèjas intermediàrias, amb secada de febrier fins a julhet (dins l'emisfèri nòrd, d'agost fins a genièr dins l'emisfèri sud), las pluèjas començan doncas gaireben tard (comparat al clima tropical tipic de monson) e se perlongant pendent la tardor, fins al començament d'ivèrn (Nomea, Lagunillas e de puntas sud de la peninsula de Bassa Califòrnia, Trincomalee, eca.). Fin finala, existís jols tropics, mas a mai de 10-15° de latitud, de territòris clarament tropicals (perque l'amplitud termica e la latitud son tròp nautas per que se los considèra coma eqüatorials) mas qu'an de precipitacions (abondantas, moderadas, o flacas, sens èsser tròp limitadas per intrar dins l'encastre de l'ariditat) espandidas de biais mai o mens omogenèu.
Fòra d'aquelas particularitats, dins l'encastre general, lo maxim pluviometric es ligat a la preséncia de la (zona de convergéncia intertropicala). Lo regim tropical classic compta alara qu'un maxim, que se plaça al solstici d'estiu, atal las pluèjas d'estiu o d'automna refrescan l'atmosfèra e baissan los mejans termics (es l'ivernada). La sason umida es mas o mens longa, segon la distança al respècte de l'eqüator. Se distriar:
- Las regions mai pròchas de l'eqüator, que son de fach de clima eqüatorial.
- Los climas de monson tropicalas (cal remarcar que la monson pòt tanben pujar fins a las zonas subtropicalas (puslèu supratropicalas).
- Lo clima tropical de sabana (amb, coma vegetacion, de sabanas, o d'espinoses).
Clima subtropical[modificar | modificar la font]
S'assicia sovent de biais abusiu los climas tropicals e subtropicals. Lo tèrme subtropical fa referéncia a las latituds mai nautas, amb de climas cauds l'estiu mas amb una vertadièra sason freja l'ivern, quitament se las temperaturas demoran gaireben doças. Es lo cas del clima mediterranèu o mai tipicament del clima subtropical umid (Sud-Èst dels EUA, Brisbane en Austràlia, Durban en Sudafrica, eca).
Per destiar plan los climas tropicals dels climas eqüatorials, cal se remembrar qu'aqueles darrièrs an pas de sason seca digne d'esser nomenada atal, mas de condicions gaireben totemps umids. E mai, i a gaireben cap d'amplitud termica tocant lors temperaturas mejanas anadièras, nimai d'escarts dins la durada del jorn, eca. Cossí es indicat en dessús, las regions mai pròches de l'eqüator son de clima eqüatorial.
Plantas tropicalas[modificar | modificar la font]
Las plantas tropicalas son las plantas que l'abitat d'origina se trapan jols tropics. Mas aquí tanben, emplegan sovent lo tèrme tropical per designar un luòc ont fa caud e umid tot l'an e que, de mai, dispausa d'una vegetacion abondosa, çò que fa sovent referéncia a las zonas eqüatorialas. Se de selvas tropicalas, subretot suls releus ont trucan o se forman de nívols en tota sason, correspondon atal a aquela descripcion, la majoritat de cobèrts tropicals tipics altèrnan eles una sason seca, pendent que la màger partida dels arbres perdon lors fuèlhas e las matas se secan, seguit d'una sason umida, ont tot torna verd. E mai, existisson de luòcs que, alara que situats jols tropics, semblan èsser tot levat tropicals (coma per exemple la flora de montanha del Kilimanjaro o de Mauna Kea).


text:
Ent. Landorthe
3 -U.E. Bossòst 2
Partit
jogat aguest dimenge en Landorthe en que patírem era prumèra derròta der an.
Siguec un partit en que mos penalizèc fòrça es petits errors defensius qu´eth
Landorthe sabec profitar fòrça ben. Mos adelantàuem en mercador en ua fauta qu’ Àlex shutaue
des de dehòra der àrea e era pilota entraue dempús de tocar eth garròt : ère
eth 0-1. Non mos durèc guaire era alegria donques ua menuta dempús, en ua
pilota que non acabèrem de tirar dehòra, Baseggio profitaue entà plantà-se
dauant de Kike e mercar eth 1-1. Auérem bones ocasions en rematades de Miguel e
Ignasi. Landorthe artenhie un aute gol en un lançament de fauta que Baseggio
remataue tot solet ena porteria aranesa. Ère eth 2-1.
Richard auec era milhor ocasion dera prumèra mietat en quedà-se
tot solet daunt deth portèr francés e shutar per dessús dera porteria. Damb eth
2-1 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat, domini aranès sense trapar eth premi
deth gol enquiara menuta 70 ena que Pèir, en un gran lançament de fauta,
plaçaue era pilota ena esquaira, ère eth 2-2 e quedaue fòrça temps entà
intentar era remontada. A 10 menutes deth finau, en un mau shut dera defensa
aranesa, eth balon quedaue as pès de Beyt que en posicion de dehòra de jòc mercaue
eth 3-2. Auérem ua bona ocasion de Miguel que tot solet shutaue per dessús dera
porteria. Ena dusaua mieta patírem es costants senhalizacions de dehòra de jòc
per part deth linier deth Landorte que cada an mos hè çò de madeish.
Ath finau, derròta en un partit que mereshíem un milhor
resultat donques er equip luitèc ath màxim.
Auem de díder qu’er arbitre que fiulaue eth partit ère deth
Districte der Ariege e realizèc un molt bon arbitratge.
Eth pròplèu partit , jogam en Bossòst
contra er equip deth Cazaril, dissabte 18 de gèr tàs 20:00 ores.
Ent. Landorthe : Lacaze, Villani,
Bernadas, Louis, Nebra, Bosc, Gardien, Tombini, Perroud, Baseggio, Noel.
Remplaçants : Beyt, Jibbou, Saux.
Trainer: Duchein Fabrice.
Tarjetes auriòles: Lacaze, Bosc.
U.E. Bossòst :
Kike, Abraham, Chapo, Felipe , Marc, Àlex, Richard, Ignasi, Pèir e Miguel. Remplaçants: Salva, Miquel.
Trainer: Adrian.
Tarjetes
auriòles: Pèir, Chapo.
Gols : 0-1 Alex (25’), 1-1 Baseggio (26’), 2-1 Baseggio (35’), 2-2 Pèir (70’), 3-2 Beyt (85’).
Arbitre: Bouyelli Rourad.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
{{{talha imatge}}}
Robèrt II de França (conegut tanben com Robèrt lo Pietadós) que ho lo hilh e l'eretèr d'Uc Capet e atau lo dusau Rei deus Francs de la dinastia capeciana.
Que ho un deus monarcas de l'an 1000.
Qu'arrecebó ua educacion de las solidas auprès de Gerbèrt d'Orlhac (lo papa d'origina auvernhata).
Que ho maridat successivament dab Rozala d'Italia, Berta de Borgonha e Constança d'Arle (mair deu son eretèr Enric I) e que ho miaçat d'excomunicacion.


text:
Ans 80
Ièr sègle abC. | Modèl:Ligam sègleModèl:Verificacion sègle | Sègle II
Los ans 80 designan sovent los ans 1980 fins a1989.
Eveniments[modificar | modificar la font]
- Conquista dels Camps Decumates per Roma. Construccion del limes de Germania.
- Batalha del mont Graupius
- Primièra Guèrra dels Daces.
Personatges significatius[modificar | modificar la font]
Invencions, descobèrtas, introduccions[modificar | modificar la font]
- Invencion per Eron d'Alexàndria de l'eolipila, primièra maquina de vapor e de reaccion.
- En China, primièra mencion de la pompa de godets permetent d’elevar de tèrra o d’aiga.
- La ret rotièra romana es perlongada en Grand Bretanha fins a las frontièras d'Escòcia.


text:
Arrondiment de Lion
L’arrondiment de Lion es una division administrativa francesa que son capluòc es Lion. Es compausat de 137 comunas de Ròse e del territòri de la metropòli de Lion.
Geografia[modificar | modificar la font]
Veire metropòli de Lion.
Istòria[modificar | modificar la font]
L’arrondiment es creat per la lei del 28 pluviós de l’an VIII (17 de febrièr de 1800), dins lo departament de Ròse. Pren la seguida dirècta del districte de Lion creat en 1795 (fusion dels districtes de Lion Ciutat e Lion Campanha). L’arrondiment aviá en 2014 162 comunas e 1,3 milion d'abitants.
Per causa de creacion de la metropòli de Lion, lo prefècte (arrestat prefectoral n°2014353-0002 del 19 de decembre de 2014) decidiguèt de far correspondre los limits de l’arrondiment amb aquela. De fach, las 101 comunas de l’arrondiment ancian que son pas dins la metropòli foguèron transferidas dins l’arrondiment de Vilafranca de Sòna a partir del 1èr de genièr de 2015.
Lo 1èr de febrièr de 2017, las comunas de la mitat miègjornala de Ròse li son transferidas.


text:
signatura de la convencion amb lo President de l’ISLRF, En Joan Loís Blenet e lo President de l’universitat de Corsega, En Pau-Maria Romani, en preséncia de la Rectritz de l’acadèmia de Corsega, Na Julia Benetti, del Director d’Aprene, En Patrici Baccou, del Director de l’ISLRF, En Felip Hammel e de la Directritz de l’ESPE de Corsega, Na Dominica Verdoni
MASTER Educacion e Formacion APRENE / ISLRF
Ensenhament bilingue immersiu
Pendent 5 ans APRENE, al dintre de l’ISLRF, poguèt administrar mercé son partenariat amb l’IFCT e l’UPVD un Master MEF EBI, que permetèt en dos ans de completar e aprigondir la formacion pedagogica e linguistica dels estudiants e de los aprestar al concors del CRPE.
Dempuèi 2014 de convencions son estadas signadas amb diferents ESPE per fin d’assegurar un Master2 MEEF adaptat pels Professors de las Escòlas Estagiaris de Calandreta.
Dempuèi la dintrada 2018, los estudiants d’Aprene/ISLRF son inscriches al Master MEEF de l’universitat de Corte. Comunicat de premsa
Legir l’extrait del Nouvel éducateur – octobre 2014 n°219


text:
Reialme de Portugal
Lo Reialme de Portugal èra la denominacion de Portugal jol govèrn d'un regim monarquic, e al començament sens lo reialme dels Algarves.
Aquel reialme se localizava a l'oèst de la peninsula Iberica, Euròpa. Existiguèt de 1139 a 1910, pendent 771 ans, 35 monarcas e 4 dinastias, amb per aquela de Borgonha: 9; aquela d'Avís: 9; la Filipina: 3 e aquela Bragança: 14.
Après l'instauracion de la Republica portuguesa lo 5 d'octobre de 1910, foguèt remplaçada per una republica, pela Primièra Republica Portuguesa que la primièra estapas de l'implantacion es lo regicidi de 1908 e, definitivament instaurada, après la revolucion del 5 d'octobre de 1910.
Somari
- 1 Començament e fin
- 2 Las descobèrtas
- 3 Empèri Portugués
- 4 Dinastia Filipina
- 5 Era pombalina e la luces
- 6 Las invasions francesas
- 7 La Revolucion Liberala de 1820
- 8 Guèrra Civila Portuguesa (1828-1834)
- 9 Monarquia constitucionala
- 10 Ultimatum britanic de 1890
- 11 Revòlta del 31 de genièr de 1891
- 12 Aflaquiment del regim
- 13 Lo regicidi
- 14 Proclamacion de la Republica
- 15 Reis de Portugal
- 16 Bibliografia
- 17 Ligagams extèrnas
Començament e fin[modificar | modificar la font]
Lo Comtat de Portugal (1093-1139) èra un comtat integrant lo reialme de Galícia e, après, lo Reialme de Leon (910-1230).
Lo procediment de son independéncia se realiza en tres moments claus:
- Lo primièr lo 26 de julhet de 1139 quand Anfóns Enric de Borgonha, coma comte de Portugal, foguèt aclamat totalament Rei de Portugal.
- Lo segond es lo Tractat de Zamora, lo 5 d'octobre de 1143, que los reialmes de Leon e Castelha, reconeguèron Anfós coma Rei.
- Mas es sonque amb Bula Manifestis Probatum de 1179 que definitivament foguèt reconeguda l'independencia de Portugal pel Papat, l'autoritat màger de las relacions internacionalas. Amb aquela bula, lo Papa reconéis lo rei de Portugal coma lo sieus vassal dirècte.
Anfós comença la dinastia de borgonha, essent, originari del familha ducala de Borgonha e ascendent de la darrièra familha reiala portuguesa, l'Ostal de Bragança-Saxe-Coborg e Gota.
Pendent uièt cent ans, de reis èran al cap de Portugal e conquistèron diverses territòris formant lo vast empèri ultramarin portugués. La classa dominanta e rica per tot aquel periòde, èra la noblesa portuguesa, que gausissiá de diverses privilegis.
Em 1908, lo rei Carles I de Portugal foguèt assassinat (regicidi) a Lisbona. A monarquia portuguesa demorèt fins al 5 d'octobre de 1910, quand, mejans una revolucion, foguèt capvirada la monarquia, exiliat lo rei Manuèl II e proclamada la republica portuguesa. Amb lo renversament de la monarquia en 1910 comencèt 17 ans de luta per installar la democracia parlamentara dins una Republica.
Las descobèrtas[modificar | modificar la font]
A partir de la conquista de Ceuta en 1415, comencèron de campanhas otramar, per la conquista de plaças en Africa, coma Ceuta e Tànger. Vesent la riquesa en que vivián la region, los portugueses s'esforcèron de descobrir totjorn mai de territòris. Lo pretèxto inicial de la conversion cristana comecèt a se revelar alara un verdadièr esperit aventurièr, lo gost per descobrir e, al meteis temps, s'enriquir. Portugal comença un long camin per la còsta Africana, tornent descobrir Madèira, Açòres e descobrissent São Tomé e Príncipe, Cabo Verde, Angòla e Guinèa fins a que Joan II de Portugal, se basant sus de rumors que demoran a clarificar, comença la realizacion d'un projècte que trairà lo Portugal al nivèl las poténcias mondialas: una rota comerciala maritima cap a Índia. Se comença a entreprene lo projècte, alara amb Vasco da Gama, al temps del rei Manuèl I de Portugal, vei la lutz dins l'ocean Indian e escampilha la présencia portuguesa per la còsta orientala africana, fins a Índia. Per sagelar aquela basa seguís lo Tractat de Tordesilhas, amb Espanha, que resòlv de per abans una friccion previsibla entre ambedoas super-poténcias en creissença, per despartir atal çò que serà atench al mar. Mentretant se reconeguèt, amb Cristòl Colomb, un nòu territòri a oèste, mai tard nomenat Índias ocidentalas, las Americas. E foguèt Pedro Álvares Cabral que reconeguèt, l'empèri ultramarin portugués, lo Brasil, em 1500.
Coma totas sas colonias estabelecidas, Portugal venguèt lèu un important explorator comercial, fasent de la peninsula Iberica la poténcia mondiala màger de l'epòca.
Empèri Portugués[modificar | modificar la font]
Lo Reialme de Portugal jamai foguèt designat oficialament coma empèri, pasmens es designat atal lo periòde que Portugal obtenguèt la dominacion d'aquelas regions fòra del continent europèu. Se considèra coma començament de l'empèri portugués la conquista de Ceuta, em 1415.
Amb lo temps de colonias conquistèron lor independéncia, coma lo Brasil, a l'egal de Portugal en 1815, amb l'auçada de Brasil a la condicion de reialme, e que dempuèi lo 7 de setembre de 1822 venguèt independent, formant l'Empèri de Brasil, governat per la familha imperiala brasilenca, una branca de l'Ostal de Bragança.
Lo 5 d'octobre de 1910, amb la proclamacion de la republica al Portugal, lo rèste de l'empèri passèt jol contraròtle de l'actuala Republica Portuguesa. Aquò s'acabèt a la fin del sègle XX, quand lo darrièr territòri ultramarin de Portugal foguèt devolut (Macau, en 1999), daissant sonque a Portugal dos territòris ultramarins (dempuèi regions autonòmas).
Dinastia Filipina[modificar | modificar la font]
En 1580, amb la mòrt del rei Sebastian a Batalha d'Alcácer-Quibir, Portugal afronta una crisi dinastica que l'analisi es complèxa. Malgrat los esforces d'António, o Prior do Crato, lo tròn cai dins las mans dels reis d'Espanha, jol la forma de Monarquia duala - dos reialmes, un rei.
Pendent la dinastia Filipina, l'empèri portugués sofriguèt de grands revèrs essent entrainat dins los conflictes d'Espanha amb Anglatèrra, França e a Olanda. Los afrontaments comencèron amb lo pretèxte de la Guèrra d'Ochanta Ans. Entre 1595 e 1663 se debana la Guèrra Luso-Olandesa coma las Companhiás olandesa de las Índias orientalas e occidentalas, qu'ensejavan de prene los malhums del comèrci portugueses de las espècias asiaticas, dels esclaus de l'Africa occidentala e del sucre de Brasil. Portugal foguèt implicat dins lo conflicte essent en union jos la corona dels Absbogs, mas los afrontaments durèron vint ans après la Restauracion de l'Independéncia lo 1èr de decembro de 1640.
Fàcia als eveniments, e l'instabilitat sociala provocada per la promeça trencada dels reis castelhans, Portugal viu un periòde de guèrra intèrna per la restauracion de l'Independéncia, fins a obtenir la Patz qu'aucèt Joan IV e a son ostal de Bragança al tròn de portugués.
Après 1640 (fin de la dinastia filipina), la Corona Portuguesa creèt lo Conselh Ultramarin, encargat d'una novèla politica coloniala, coma l'objetiu de mestrejar la situacion economica que conéis la Metropòli. Dins aquel contèxte, Brasil, coma la màger e mai rica de las colonias, èra la cibla d'una crisi economica e administrativa, e al meteis temps, estimulat per la recerca d'aur e de pèiras. Alara, se cerca a reduire los poders de las cambras municipalas, caracteristizat dins lo localisme politic dels “Òmens Bons” de la Colonia.
Era pombalina e la luces[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XVIII, Sebastião José de Carvalho e Melo, Marqués de Pombal, assuma la carga de primièr-ministre de Portugal, e venguèt responsable de las reformas dins mai d'un domèni. Foguèt introdusida al Portugal la doctrina del "drech divin dels reis", se revelant un despòta esclairat al servici d'un atudat rei absolut, Josèp I. Los jesuistas, defensors del pacte de subjeccion del rei a republica, foguèron naturalamente expulsats. Las corts jamai se reunguèron. Foguèt fòrça contestat per sa crudeltat e rigiditat, evident dins lo procés dos Távora. La reconstrucion de la bassa de Lisbona, après lo tèrratrem de 1755, exprima los concèptes urbans e estetics de la luces. Al subjècte de Brasil, lo marqués lo considerava una colonia estrictament dependent de Lisbona e al servici de l'enriquiment del Reialme de Portugal.
Las invasions francesas[modificar | modificar la font]
Amb la desbandada de Prússia en 1806 e l'aliança franco-russa de 1807 (Tractat de Tilsit), Napoleon Bonaparte orienta sa politica cap a Espanha, formalamente un país aliat, mas que la dinastia Napoleon, coma o aviá fach dins d'autres Estats, pretend plaçar la dinastia Bonaparte. dins aquel contèxte se realiza l'invasion de Portugal, aliat d'Anglatèrra e, alara, non aderent al sistèma del Blocatge Continental decretat en 1806 (Decret de Berlin).
Per aténher sas intencions, Napoleaon contracta amb Espanha lo Tractat de Fontainebleau (27 d'octobre de 1807), que prevesiá la division de Portugal en tres reialmes jos influéncia de França. Al meteis temps, Napoleon planificava ja de prene lo Brasil e de colonias espanhòlas. Lo plan es executat a la davalada de 1807, amb l'invasion de Portugal per una armada comandat per general Jean-Andoche Junot, qu'atenguèt la frontièra portuguesa de Beira Baixa a la fin de novembre. Per l'invasion, las tropas francesas foguèron reforçadas per tres còs d'armada espanhòls. Mas, totes los plans de Napoleon fracassèron. La familha reiala portuguesa, tota la cort e lo govèrn, al total gaireben 15 mila pessonas, partiguèron cap a Brasil, d'ont contunhèt, amb un indenegable succés, la política internacionala portuguesa. Amb la rebelion populara espanhòla, las tropas espanhòlas abandonèron Portugal, daissant la plaça a la revòlta de Porto (7 de junh de 1808) e per la constituicion de la junta previsionala, al meteis temps que, dins tot lo territòri portugués s'espandís un movement de resisténcia populara que la ferosa repression de las fòrças francesas, que se destaquèt plan lo general Loison (L'infama «punh»), capitarà pas a desrabar. Lo desembarcament d'una fòrça expedicionària britanica comandada per Arthur Wellesley, futur duc de Wellington, près de Figueira da Foz (1èr d'agost) fa caser los plans d'ocupacion e dissolucion de Portugal. Desbandat a Roliça e Vimeiro (21 de agosto), Junot aguèt pas d'autra alternativa que de signar un armistici (Convencion de Sintra, del 30 d'agost de 1808), que, contra l'avís portugués, li permitèt d'abandonar Portugal dins de naus britanics, amb sas tropas e o sas pilhas. Èra acabat la brèva domacion de Napoleon Bonaparte sus Portugal, al meteis temps que la guèrra tòca tota la peninsula Iberica, acabant per comprometre tota a política imperiala da França.
Dins la doas invasions seguentas, aquela de Soult (1809) e de Massena (1810), la resisténcia luso-britanica, que s'exprimís dins la batalhas do Buçaco (27 de setembro de 1810) e das Linhas de Torres Vedras, trenquèt las alas a politica imperiala e als sòmis de dominacion sus la peninsula. A Rio de Janeiro, lo govèrn portugués, amb al cap Rodrigo de Sousa Coutinho, Conte de Linhares, obtenguèt d'Anglatèrra la signatura del Tractat de Londres de 1807, al meteis temps que mandava que Guaiana, siá devoluda a França après lo Congrès de Viena.
La Revolucion Liberala de 1820[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XIX Portugal èra en crisi a causa de la partença de la familha reiala pel Brasil, a causa de las consequéncias destrutiças de las Invasions Napoleonianas, a causa de la dominacion dels angleses sus Portugal e a causa de l'obertura dels pòrts de Brasil al comèrci mondial, çò provòca la roïna de fòrça comerçants portugueses. Al meteis temps, l'ideologia liberala s'implantava dins de pichons grops de la borgesiá.
Lo 24 d'agost de 1820 espeliguèt a Porto una revolucion que objectiu imediat èra de convocar la Corts que dotèsse Portugal d'un tèxte constitucional.
Aquela revolucion encontrèt pas d'oposicion. Donat que la vila de Lisbona aderiguèt al moviment, se formèt una junta provisòria qu'aviá per objectiu d'organizar las eleccions per constituir las corts. Los deputats elegits, venent de tot lo territòri contrarotlat per Portugal (Brasil, Madeira, Açores, dependencias d'Africa e d'Asia) formèron las corts constituissentas.
Lo rei João VI foguèt intimat per las corts de tornar a Portugal. Antes de tornar nomenèt lo sieu filh, lo principe Pèire d'Alcântara, regent del reialme do Brasil, çò que desaprovèt las corts constituissentas que comprendavan que la sobeiranetat sonque se podava reglar al Portugal continental. Las corts ordenèron tanben que lo prince Pèire daisse Brasil per èsser educat en Euròpa. Aquelas posicions provòca los descontentaments dels 65 deputats brasilencs de las corts constituissentas, que quitan lo país cap a Brasil. Mai, lo 7 de setembre de 1822, lo principe Pèire recep un mesatge de las corts, que se desempache dels sieus companhs, s'exclamèt: "l'ndependéncia o la mòrt!". Aquel acte, conegut coma lo crit d'Ipiranga, marca la data de l'independéncia de Brasil.
Aquel meteis an, las corts aprovèron la constitucion. Inspirada de la constituicion francesa de 1791 e de la constitucion de Càdis de 1812, consagra la division tripartita dels poders - legislatiu, executiu e judiciari, limita lo poder del rei, instituissent la partida màger al govèrn e dins parlament unicamaral elegit pel sufragi dirècte. Es una mòstre fòrta de l'influéncia de las luces de l'epòca.
Guèrra Civila Portuguesa (1828-1834)[modificar | modificar la font]
A la mòrt del rei Joan VI, se pausa un problèma de sucession. Après que Pedro IV foguèt obligat d'abdicar del tròn de Portugal en favor del tròn de Brasil, Maria II poja al tròn en legitimitat. Mentrtant, Miguèl, que ja s'èra manifestat al mens per dos còps e exiliat a Viena, foguèt nomenat regent del reialme, e lo maridatge amb Maria foguèt arrenjat. En 1827, Miguel quita Viena e en decembre arribèt en Anglatèrra, ont encontrèt lo Duc de Wellington, que a l'epòca èra lo primièr ministre del partit conservator e encoratjava Miguèl a restablir lo regim ancian al Portugal, lo regent encontrèt lo rei Jòrdi IV e tanben faguèt de visitas pel país essent plan recebuts pels britanics. Lo 13 de genièr de 1828, daissèt Londres cap a Lisbona, lo 22 de febrièr, la fragata Pérola intrèt al riu Tage essent recebut per de salvas de canon de las naus e dels puègs, al desembarcar una fola l'esperava aplaudissent, campanas d'unas glèisas sonant, s'ausissent de cantics, de flors essent getadas per las finèstras, lo pòble cridant per las carrièras: Òsca ò Senhòr D. Miguèl I lo nòstre rei absolut alara que d'autres cridan: Mòrt a D. Pèire e Mòrt a constituicion liberala. Aquel supòrt popular s'explica per la decennia de guèrras, invasions e revòltas que roïnavan lo país que tanben perdèt l'estatut de Metropòli per Brasil, Lo pòble lèu acreditèt que sonque un rei fòrt podava salvar la nacion, se disiá que los liberals èran francmaçons anticlericals e anticatolics dins un país ont gaireben cent per cent de la populacion èra catolica e ligada a la Glèisa Catolica, qu'èra l'instituicion màger de caritat provesissiá manjar e abric als mendicaires e necessitoses, tanben Miguèl èra un catolic gaireben devòt e vesiá la Maçonaria coma un dels seriós problèmas del país.
Lo 13 de març de 1828, Miguèl dissolguèt las corts e convoquèt de nòvas eleccions. Lo 7 de julhet de 1828, las nòvas corts aclamèron Miguèl I coma legitim rei de Portugal essent reconegut per la Santa Ses, Espanha e los Estados Unidos d'America, pauc de temps après las tropas liberalas de la vila de Porto se revòltan e marchèron cap a Coïmbra, mas Miguèl organizèt las tropas que reprimiguèron los liberals, a Lagos, los liberals tanben se revoltèron e encara son desfach e preses, fòrça fugiguèron cap a Espanha e Anglatèrra. Dins l'ensag d'impausar son regim absolutista, Miguèl depausèt lo regime monarquic constitucional de la reina Maria e comença siès ans de conflictes armats amb intervencions de la politica internacionala. Las illas da Terceira e de Madèira jurèron fidelitat a la reina Maria, las tropas miguelistas prenguèron Madèira, mas quand ensagèron de desembarcar a Terceira, lo Duc da Terceira qu'aviá tornat bastir las defensas de l'illa, desfach los miguelistas e las Açores demoran dins las mans dels liberals. Per agravar, en 1830, lo Duc de Wellington sortís del govèrn e lo nòu primièr ministre vesiá pas mai Miguèl I coma rei, preferissent ajudar los liberals, del meteis lo rei francés Carles X foguèt depausat e lo nòu rei Loís Felip I tanben discreditèt lo rei e amb las atacas dels portugueses contra los estrangièrs franceses e angleses qu'apiejavan los liberais, França e Anglatèrra entrèron en guèrra en favor dels liberals, una flòta francesa intra dins lo Tage e captura uèit naus portuguesas.
Per resòlvre la situacion, Pèire I de Brasil e IV de Portugal abdica del tròn brasilenc per lo sieu filh Pèire d'Alcântara (futur emperaire Pèire II de Brasil), e s'impausa per la fòrça; viatja en Anglatèrra, ont monta una fòrça militar e desembarca als Açores, contrarotlats pels liberals locals, apiejat per Espanha e Anglatèrra; en seguida Pèire amb lo Duc de Terceira e lo Duc de Saldanha desembarca 12 000 soldats liberals dins la vila de Porto, ont estacionava una garnison de 60 000 absolutistas. Los liberals prenguèron lo principals ponts de la vila, trobant los absolutistas surprés; après la conquista de Porto, las tropas liberalas podèron avançar cap a l'interior del país. En 1833, lo Duc da Terceira desembarca a Faro, en Algarves, ajudat per una flòta britanica, e marcha per to l'Alentejo fins a prene Lisbona; mentretant, la flòta britanica ataca e desbanda la flòta absolutista a la Batalha do Cabo de São Vicente. Maria II es aclamada Reina de Portugal e lo sieu paire Pèire torna èsser regent. L'armada miguelista se retira de Santarém, ont Miguèl I establiguèt sa nòva base d'operacions; mentretant, lo sieu ancian aliat l'infant espanhòl Carles de Borbon decidiguèt de retirar son ajuda, e lo general espanhòl José Ramón Rodil y Campillo intra en Portugal per percaçar Carlos de Borbon e la sieuna pichona pendent las Guèrras Carlistas; mentrtant, lo Duc de Terceira desbanda los miguelistas a la Batalha d'Asseiceira, lo 16 de mai de 1834, Miguèl fugiguèt de Santarém cap a Elvas, e quand èra a Évora los sieus generals lo conselhèron d'anar a la Convencion d'Évora Monte, e permitre de restaurar la Carta Constitucionala de 1826 e lo tròn de Maria II. Alara, en mar de desfar son fraire Miguel, plaçar sa filha sul tròn e restaurar la constituicion, Pèire en mai compausa la musica del Imne de la Carta que se venguèt l'imne portugués fins a 1911. Lèu en seguida, Pèire moriguèt vitima de tuberculòsi.
Monarquia constitucionala[modificar | modificar la font]
Pendent lo regne de Maria II, Portugal comencèt un desvolopament educatiu desirat per la reina que se bastisson escòlas e universitats, tanben reformèt lo sistèma educatiu portugués, quand moriguèt en 1853, lo succediguèt lo sieu filh Pèire V, considerat coma un grand monarca per sa generositat e bontat visitant los malauts, ajudant los necessitós, bastissent d'espitals e instituicions de caritat, foguèt jols sieu reialme que en 1855, foguèt inaugurat lo primièr telegraf eletric del país e en 1856, a primièra linha de camin de fèrre entre Lisbona e Carregado.
Em 1861, la mòrt subte, victima de fèbre tifoïda, de Pedro V a 24 ans faguèt que lo sieu fraire Loís I assume lo tròn, pendent lo regne espeliguèron dos importants partits politics, lo Partit Regenerator e lo Partit Progressista, que se remplacèron al poder dins un periòde nomenat Rotativisme, jol comandament del primièr ministro Fontes Pereira de Melo, un periòde de desvolopament comencèt, camins de fèrre, fabricas, pòrts, carrièras, e tanben l'abolicion de l'esclavatge al Portugal, e de la pena de mòrt, la promulgacion del primièr còdi civil. En 1884, Portugal prepausèt la creacion de la Conferéncia de Berlin per definir los territòris europèus en Africa, resultant la Mapa Ròsa que pretendava unir las colonias portuguesas d'Angòla e Moçambic, mentretant l'oposicion britanica obliguèt los portugueses a renonciar al sieu projècte jos l'Ultimatum Britanic de 1890, puèi los britanicos desirèron bastir un camin de fèrre ligant Lo Caire al Cap. Foguèt tanben pendent lo regne de Loís I que foguèt creat lo Partit Republican Portugués qu'èra compausats per de membres maçons e carbonistas, e mai espeliguèron de movements intelectuals coma lo Realisme qu'Eça de Queiroz n'es un grand escrivan portugués del sègle XIX. Lo rei financièt d'expedicions e recercas oceanograficas n'utilizant una bona partida de sa fortuna, e mai bastiguèt un dels primièrs aqüaris del mond. Lo rei morriguèt lo 19 d'octobre de 1889, li sucediguèt lo sièu filh Carles I.
Ultimatum britanic de 1890[modificar | modificar la font]
Lo rei Carles I de Portugal pojèt sul tròn en 1889, al meteis an l'emperaire Pèire II de Brasil foguèt depausat per èsser lo pairin de l'infant Manuèl nascut lo 15 de novembre de 1889. En 1890, los britanics mejans un ultimatum demandèron l'anexacion portuguesa de territòris africans qu'aurián permés lo ligam entre las colonias portuguesas d'Angòla e de Moçambic, que los britanics volgavan bastir un camin de fèrre ligant sas colonias del Caire a Ciutat del Cap.
Portugal avián pas las fòrças terrèstras e maritimas per una eventuala guèrra contra Anglatèrra, lo govèrn cedèt a la pression britanica se retirant d'aqueles teritòris novèls preferissent fortificar e aumentar l'influéncia dins sas ancianas colonias s'espadissent cap a l'interior.
Las guèrras en Africa creèron d'eròis nacionals coma Paiva Couceiro, Mouzinho de Albuquerque, Aires de Ornelas, Caldas Xavier, permetent la colonizacion de l'interior d'aquelas colonias e tanben lor pacificacion combatent los líders tribals que s'oposavan a la dominacion portuguesa. Quand lo portugueses acceptèron l'ultimatum britanic, lo velh explorador portugués Silva Porto, obtenguèt pas l'autorizacion d'un líder tribal per l'estacion de las tropas de Paiva Couceiro sul sieu territòrio, e foguèt umiliat pel líder, preferiguèt s'enrodar d'una bandièra portuguesa e en seguida faguèt petar los barrils de polvera, morriguèt lo jorn seguent.
Revòlta del 31 de genièr de 1891[modificar | modificar la font]
L'ultimatum britanic e a la consequéncia de la mòrt de Silva Porto, exaltèt las almas dels portugueses, una cançon patriotica coneguda coma A Portuguesa foguèt compausada, essent d'en primièr una cançon contra los britanics amb una paraula d'un ton provocator disent "contra los bretons, marchar, marchar!", mas lo vers foguèt cambiat en 1957, per "contra los canons, marchar, marchar!". Amb las paraulas d'Henrique Lopes de Mendonça e música de Alfredo Keil, la cançon venguèt populara. Lo matin del 31 de genièr de 1891, de republicans e militars se revoltèron dins la vila de Porto, los rebèls prenguèron la cambra municipala e un dels líderes Alves da Veiga proclama la republica, una bandièra roja e verda vermelha e verde es issada, A Portuguesa foguèt utilizada coma imne dels rebèls e la fola, dins lo movement decidèt de prene las Pòstas e Telegrafs. Caminant, las tropas de la garda municipala posicionadas dins la Glèisa de Santo Ildefonso en cima de la carrièra, ausissent de tirs, benlèu venent de la fola, reagiguèron fusiliant de civils e militars. Lo pòble corriguèt en desbandada, mentretant 300 rebèls montèron una barricada al frent de la cambra municipala, mas la garda municipala amb l'ajuda de l'artilhariá, cavalaria e infantaria desfasèron los darrièrs resistants a detz oras del matin. De líders capitèron a fugir, Alves da Veiga, cap a França, lo jornalista Sampaio Bruno e l'avocat António Claro anèron cap a Espanha e Augusto Malheiro fugiguèt al Brasil. De centenas foguèron jutjats e desportats cap a las colonias, alara que A Portuguesa foguèt enebida.
Aflaquiment del regim[modificar | modificar la font]
Amb l'ultimatum britanic e a la Revòlta de 1891, lo regim s'acaba, e mai que lo Rotativisme foncionava pas coma per abans, lo còst per manténer l'infrastrutura del país contribuís a l'agotament de las finanças obligant lo govèrn a se declara en falhida en 1891. En 1901, una ala do Partit Regenerator se dissocia formant lo Partit Regenerator Liberal jol cap de João Franco. En 1905, se realiza la ruptura del Partit Progressista formant un autre nomenat Dissidéncia Progressista. Al començament del sègle XX, la situacion èra complicada, la Question dels Tabacs provòca la confusion e la casuda de dos gabinets. Quand lo primièr ministre Hintze Ribeiro casèt, Carlos I nomenèt João Franco coma novèl primièr ministre al mai de 1906. Franco resolvèt la Question dels Tabacs donant lo monopòli estatal sus la Companhiá dels Tabacs de Portugal. En 1907, una cauma academica a l'Universitat de Coïmbra e las agitacions socialas foguèron utilizats coma pretèxte per Franco de convéncer lo rei de dissòlvre lo Parlament e differir las novèlas eleccions, los progressistas que pensavan èsser nomenat per governar après la casuda de Franco demorèron iritats per las sieunas actituds, l'oposicion acusèt lo govèrn de Franco de ditadura. En 1907, lo prince eritièr Loís Felip de Bragança viatjava per las colonias portuguesas africanas, ont torna afirmar la sobeiranetat portuguesa per empachar que los britanics o fagan. En 1908, lo climat politic èra tendut, los republicans planificavan un nòu còp amb l'ajuda dels dissidents progressistas, avián pas la certitud sus l'objetiu del còp, d'unes volgagan obligar lo rei a abdicar, après qu'aurián capitat a capvirar João Franco e quitament l'assassinar alara que d'autres èran per implantar la republica d'en primièr. Mentretant um policièr aprenguèt lo còp d'un amic dels sieus qu'ensagèt de lo convéncer a i participar, mas o policièr avisèt los sieus superiors e Franco a l'aprene lo plan placèt las tropas fidèlas en alèrta e la garda municipala dins de ponts estrategics, tanben prenguèt lo líders dissidents desorganizant atal lo moviment. Lo 28 de genièr de 1908, los golpistas se reuniguèron dins l'Elevador da Biblioteca, ont pretendavan proclamar la republica, de republicans alà s'amassèron, entre eles èra Afonso Costa, se realizèt unas escaramossas endacòm dins la capitala entre los dissidents e los partisans del govèrn, fin finala lo còp d'Estat foguèt aclapat e de golpistas preses. Franco profeitèt de l'escasença per obténer l'autorizacion del rei per los desportar dins las colonias africanas.
Lo regicidi[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de febrièr de 1908, lo rei Carles I, son esposa Amelia d'Orleans, los princes Loís Felip de Bragança e Manuèl tornèron a Lisbona après de vacanças a Vila Viçosa, anciana demorança dels Braganças, après aver pres un tren que desralhèt, arribèron dins la capitala a bòrd del vapor "D. Luís", desembarcant al Terreiro do Paço, d'aquí contunhèron en calècha obèrta per la plaça quand dos republicans e membres carbonistas, Manuel Buíça e Alfredo Costa assassinèron lo rei, lo prince Loís Felip ensagèt de reagir, mas foguèt ferrit al pitre, pasmens capitèt a tirar quatre còps cap a Alfredo Costa alara que a reina Amelia lo pica a còps d'un ramelet de flors, mas Buíça l'aténh a la fàcia esquèrra, l'infante Manuèl ensag de secorrir son fraire eissugant la sang que rajava, mas la faissa es lèu plena e el meteis es tocat al braç per un tiraire desconegut, la reina foguèt la sola que ne sortiguèt salva, los assassins morriguèt jols còps de la polícia e la fusilhada acabada.
Al arribar al Arsenal de la Marina, foguèt constata la mòrt del rei Carles I e lo sieu filh ainat, lo prince reial Loís Felip de Bragança, Manuèl II pojèt al tròn e João Franco depausat, lo Regicidi de 1908 nafrèt lo rèste del mond, que lo rei èra amic de mai d'un caps d'Estat.
En 1932, après la mòrt del darrièr rei de Portugal, una pretenduda filha naturala de Carles I e, donc, pretendudament, miègasòrre del rei Manuèl II, coneguda coma Maria Pia de Saxe-Coborg e Bragança, encara s'afirma coma cap de l'ostal reial de defend sa legitimitat coma Reina de Portugal.
Proclamacion de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo 5 d'octobre de 1910, José Relvas proclama la republica depuèi lo balcon de la cambra municipala de Lisbona formant un Govèrn Provisòri


text:
Piroraptòr
Lo piroraptòr (Pyroraptor olympius) qu'èra un dinosaure teropòd de Provença de la familha deus dromaesauridae e conegut per un sol exemplari descobèt au pè deu Mont Olimpi après un huec (chic abans que hosse abambat lo quite Mont Venturi). Com los autes tanhents de la soa familha, qu'èra carnivòr peus paleontològs francés Philippe Taquet e Allain Ronan. Que visquè a la fin deu Cretacèu (enter Campania e Maastrichtian, com la màger part deus dinosaures descobèrts en Provença). Qu'èra petit e com entaus autes dromaesauridae que's supausa qu'èra caperat de plumas.
Que ho popularizat per un film que'u vodè Discovery Channel dab lo chafre Pod (acronyme de Pyroraptor Olympius Dinosaur).
Honts[modificar | modificar la font]
- Ronan, Allain - Taquet, Philippe. (2000). "A new genus of Dromaeosauridae (Dinosauria, Theropoda) from the Upper Cretaceous of France." Journal of Vertebrate Paleontology, 20: 404-407. [27 de Junh, 2000]


text:
1607
Aquesta pagina concernís l'an 1607 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Batalha de Gol (10 de març) que marquèt la fin de la guèrra civila acomençada en 1604 entre lei partisans dau negus Yaqob e aquelei de son cosin Susenyos. Lo negus i foguèt tuat e Susenyos venguèt de facto lo cap d'Etiopia avans d'obtenir lo títol de negus l'annada seguenta. Pasmens, Susenyos deguèt rapidament se preocupar de la situacion au sud d'Etiopia onte lei nomadas oròmos èran a atacar. Una tiera de batalhas duras s'acabèt per de resultats indecís e de pèrdas importantas dins lei dos camps.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Ref : 2280
Immobilier Bourg
Appartement Bourg, Bastide Bourg, Bureaux Bourg, Cession de bail Bourg, Chalet Bourg, Corps de ferme Bourg, Demeure de Prestige Bourg, Domaine agricole Bourg, Domaine forestier Bourg, Entrepôt / Local industriel Bourg, Entreprise Bourg, Etang Bourg, Fonds de commerce Bourg, Immeuble Bourg, Local commercial Bourg, Local d'activité Bourg, Longère Bourg, Lotissement Bourg, Maison Bourg, Maison de village Bourg, Manoir Bourg, Mas Bourg, Moulin Bourg, Murs Bourg, Parking / box Bourg, Riad Bourg, Terrain Bourg, Terrain de loisirs Bourg, Villa Bourg
Petite maison mitoyenne de village, entièrement rénovée, composée d'une belle pièce à vivre lumineuse, une cuisine moderne équipée et aménagée, un coin repas, deux chambres et une...


text:
27/01/2015
Une poignée de souvenirs en oc
« Una ponhada d'estelas » ( une poignée d'étoiles), c'est le dernier livre en occitan de Jacme Fijac. A Daglan où il est né en 1933, l'auteur anime l'association Las bonas lengas ainsi que la revue 100 % occitane Plumas d'òc et un atelier de langue depuis 2007. Il trouve aussi le temps d'écrire : « La lenga en boiga » puis « Cascanhòls de Ceu », « Los òc-garons » et cette année, un livre de souvenirs d'enfance.
« Lo subjècte de sovenirs d'enfància es classic en literatura, mas avèm causit un biais d'escriure diferent. En efièch, aquel obratge parla de la vida viscuda dins las annadas 40 e 50 per un mainatge que se sona Marcon - que de segur me sembla- mas tresmudada pels sovenirs d'un adult. Parli de la vida dins lo campèstre en Perigòrd negre dins lo ranvèrs de Daglan, païs de vinha. Legiretz aital lo trabalh de la tèrra e las sasons : las vendinhas, la castanhada, las fenasons, los medres e escodesons eca... Totas aquelas causas que visquèri quante èri mainatge dins un mitan païsan, lo de ma familha, onte ausiguèri parlar la lenga. Parli tanben de l'escòla, de las fèstas. » Et avez-vous toujours vécu à Daglan ? « Non-pas, que mon mestièr de postièr me menèt un pauc pertot : Paris, Estrasborg, Roen, Bordeu...Mas tornavi sovent a Daglan. Mos parents avián decidat de me parlar sonque en francés, mas entre els parlavan occitan, aital fuguèt mon primier aprendissatge de la lenga. Urosament, aprèp, mon filh poguèt tot parier parlar occitan coma sos grands parents. Me sei metut seriosament a parlar e escriure i a una bona quinzenada d'annadas, au moment qu'avèm creat l'associacion e la revista Las Bonas Lengas. ».
Une riche idée que d'écrire pour Jacme Figeac qui présente ici un ouvrage sur la vie en Périgord noir, dans une langue très élégante et un style poétique. Una ponhada d'estelas, 153 pages, 10€, aux éditions Novelum-IEO Perigòrd. En vente en librairie.
Denis Gilabert.
Les commentaires sont fermés.


text:
30/04/2018
Lo temps dau contaire, de Jan-Peire Reidi
Lo passé simple es lo temps dau recit dins la linga francesa literària. Fai un brave moment que, dins la linga parlada, es remplaçat per lo passé composé. Mas en occitan e dins d’autras lingas romanicas, lo « passat simple », que aimem mai apelar « preterit », es una fòrma plan viva dins tots los niveus de linga. A la velhada, quo era au « preterit », pas au « passat compausat », que los vielhs engrunavan la sega d’eveniments de lur conte :
Ma granda a sovent contat que, ’na nuech, daus velhadors que passavan pas luenh auvigueron quauqua res de pas ordinari… D’abòrd, i aguet darreir ilhs lo pas d’un chavau… Tot d’un còp, en passant lo riu, quò se getet dedins emb un bruch de ferralha… L’endeman, torneron au riu… Lai vegueron res… (Marcela Delpastre, Los Contes dau Pueg Gerjan)
Lo preterit pòt servir tanben per contar una sega d’eveniments mai recents. Per exemple, veiquí coma una pita dròlla parla de sa jornada chas sos grands a la campanha, d’en prumier en occitan, puei en francés :
Version occitana : Dijòus, jorn de comget, n-anei a la campanha. Prenguei mon panieron ente ma mair avia plejat dins una pelha blancha un paquet de cafet… [Mos grands] me desbarrasseren de mon panier… La Pomponeta avia ’gut quatre pitits chats… Los megueren dins una bòtja e los n-anerem nejar dins lo Riu-tòrt… En tornar de nejar los chats, encroserem los lapins que n’avia dietz de crebats… Après ’quò surtiguerem de la cava de las pomas que l’i puirissian… ( Jan dau Melhau, En francés dins la revirada)
E veiquí lo raconte, un pauc melhorat, si òm pòt dire, que la dròlla ne’n fai au passé composé « dins la revirada » :
… j’ai regardé téter les petits chats de la Pomponette, j’ai ramassé de l’herbe pour les lapins, j’ai épluché des pommes de terre… ( Jan dau Melhau, En francés dins la revirada)
D’un costat, avem un recit, de l’autre, quò sembla mai un compte-rendut.
De segur, los escrivans de linga francesa an enquera mestier dau passé simple. Dins L’Estrangier d’Albert Camus lo recit au passé composé es una chausida calculada que fai pareitre chasca frasa coma una unitat separada per crear l’impression d’un monde absurde.
Au contrari, nòstre preterit, dòna de l’òrdre e de la coërença au passat. Es lo temps dau contaire ; estacha los eveniments entre ilhs dins un recit que deu menar en quauque luòc, jusc’au moment que òm pòt dire : « E cric, e crac, mon conte es ’chabat ».
Lo passat compausat en occitan es resultatiu ; quo es que lo resultat de l’accion e lo rapòrt emb lo present que lo que parla a dins l’idéia :
« Que t’a ’ribat ? – Ai tombat dins l’escalier e m’ai cassat una chamba. »
Ai legit Lo Viatge aquitan. (e pòde ne’n parlar)
Quo es lo temps dau compte-rendut, lo que sierv naturalament dins las letras per donar de las novelas.
Mon char filh,
…. Dempuei que ses partit, avem una béstia en dire, perque lo vedeu que aviam ’chaptat au vesin que aviá de tan bravas banas s’a esbanat e l’am vendut… Mon paubre Jan, te dirai que ton pair s’a desfait un braç e que la Madelin l’a recabilhonat… (D’aprep E. Delaja)
E òm tròba sovent lo passat compausat dins los jornaus intimes :
Mas, mas, mas… M’ai fretat los uelhs, ai pelucat, ai cheurlhat… ’Visa ’quel afar ai-ieu dich a nòstra femna… Un auseu a la mòda punk… Un merle meitat blanc. (Peire Lallet, En segre lo jornau)
Lo passat compausat occitan fait estat mai que mai de quauqua ren de recent. Lo rapòrt de l’eveniment passat emb lo present pòt sovent estre verifiat per la possibilitat d’ajostar un adverbi coma « desjà » :
A desjà ’chabat. (*’Chabet desjà es impossible)
Quò seriá interessant de comparar los temps daus passat dins daus exemples coma :
1) Partit a la guerra en 1914 e lo torneren pus veire.
2) Dempuei dietz ans l’an pus tornat veire. (On ne l’a jamais revu)
A vòstra idéia, qu’es quò dire que lo passat compausat es impossible dins la prumiera frasa e lo preterit dins la segonda ? (NB. Som en 2018.)
Un autre exercici interessant seriá de comparar los temps de la conjugason empluiats dins una biografia – per exemple, la de Mistral – en francés e en occitan dins la Wikipedia : passé simple e présent de narration dins una linga, preterit dins l’autra…
Los que an agut la chança d’auvir parlar e de parlar la linga en familha se sierven naturalament dau preterit occitan ; per los autres, quo es una pita dificultat, coma lo preterit e lo present perfect per los que aprenen l’anglés.
Un autre còp, parlaram benleu d’una autre temps de la conjugason enquera viu en occitan, mas pus gaire en francés, lo passat subrecompausat. Ça a eu payé ! coma disiá Fernand Raynaud. Quò a ’gut paiat, mas quò pàia pus !
A Javerlhac, lo 27 d’abriu de 2018
Jan-Peire Reidi
21/04/2018
Tornatz-zo dire! de Jan-Peire Reidi
L’occitan a lo pronom complement neutre zo (z’ davant vocala) que lo francés coneis pas. Nòstres vesins de Vinhana-Nauta e de Charanta coneissen mai que mai la fòrma iò. L’equivalent es lo pronom o en lengadocian.
Los que aprenen la linga fan pas totjorn aisat per saber quoras fau empluiar zo e non pas lo, pronom personau complement d’object directe masculin. Veiquí dos exemples :
Mon amic es enquera loenh, mas lo vese.
La dròlla es plan genta, zo/iò vese ben.
Coma òm pòt veire, los pronoms complements son diferents dins las doas frasas en occitan mas, dins los dos cas, la revirada en francés es « je le vois».
En efiech, en francés, los pronoms personaus complements d’object directe le pòt remplaçar un nom desjà mencionat :
Mon ami est encore loin, mais je le vois. (le ––> mon ami)
Aquí, pas de problema per revirar lo pronom personau complement en occitan : le––>lo
Autre exemple :
Le gascon est différent du limousin, mais je le comprends quand même.
(le ––> le gascon)
Lo gascon es un pauc diferent dau lemosin, mas lo comprene totparier.
Mas lo pronom francés le, invariable, pòt tanben se raportar
- ad un adjectiu attribut :
Elle est belle, et elle le sait… (le ––> elle est belle)
e aquí, la sola fòrma correcta en occitan es zo/iò :
Es genta, e zo sap. (zo ––> es genta)
- o ben a tota la propausicion precedenta :
Nous n’avons pas encore fini, je le sais bien.
Avem pas enquera ’chabat, zo sabe plan.
Autres exemples :
– Quoras ne’n veiram-nos la fin ? – Diu zo sap !
– Som pas prestes de ne’n veire la fin ! – Tornatz-zo dire ! (En francés, literalament : « Répétez-le ». Aprobacion = avetz plan rason)
Òm tròba sovent zo coma atribut dau verbes estre, semblar, pareitre :
[Beucòp voldrian estre conselhiers municipaus,] mas tots los que voldrian z’estre zo
son pas ! (Delaja)
Beucòp de chasteus lemosins iò son pus. = son pus lemosins (Lavalada )
o ben coma complement d’object directe
- de verbes declaratius (dire, remarcar, credar, prometre…) :
[La gent que son leberons] zo creden pas sus los teules. (Delaja)
- de verbes de percepcion, verbes cognitius (veire, auvir, sentir… saber/sapcher, aprener, coneitre, comprener… pensar, creire, devinar, esperar…) :
La gent parlavan la linga daus trobadors, mas zo sabian pas. (On parlait la langue des
troubadours, mais on ne le savait pas.)
Z’avetz pas dich, mas z’avetz pensat. (Vous ne l’avez pas dit, mais vous l’avez pensé.)
- parcir, faler
Quò plòu enquera. Zo parciriam ben ! (Il pleut encore. On s’en passerait bien !)
Faguerem tuar lo chin. Zo faliá ben. (On a fait piquer le chien. Il le falait bien.)
Lo lingüista lengadocian Taupiac remarca que lo pronom personau neutre o remplaça aquò (quò) quand es complement d’object directe :
Es ben çò que li digueri, mas o volguet pas creire.
Plan utile per comprener la valor dau pronom o/zo/iò.
Enquera doas remarcas :
- La limita zo/iò dins lo despartament de Dordonha deu se trobar dau costat de Pueg ’Gut perque, dins un enregistrament, la Felicia Brolhet, que era d’Auginhac, ditz :
Vautres iò cresetz benleu pas…
e, un pauc pus loenh :
I a totjorn ’gut de la gent qu’eran jauvents e d’autres que z’eran pas.
- Òm tròba mai que mai zo/iò davant lo pronom complement d’object indirecte, òrdre normau en occitan :
Zo t’ai desjà dich. (Je te l’ai déjà dit.)
Anetz pas lur damandar de iò vos contar. (Berland)
Sens que òm zo li comande, portet una botelha sus la taula.
Zo se faguet pas dire dos còps. (Delaja)
mas dins una faula de Focaud (Limòtges), òm tròba :
Ilhs m’ò ’vian plan dich dempuei ier. (= me iò avian plan dich)
Quo es donc una fauta de confondre los pronoms complements zo/iò e lo, mas benleu que las reglas de l’òrdre daus pronoms personaus complements son mai soplas que podriam creire. Zo vesem ben !
A Javerlhac, lo 18 d’abriu de 2018
Jan-Peire Reidi
11:00 Publié dans Ensanhament de la lenga, enseignement de l'occitan, Jan-Peire Reidi | Lien permanent | Commentaires (1)
11/04/2018
Un pauc de mai, lo lop minjava sa mair, de Jan-Peire Reidi
Una pita dificultat per los francofònes que aprenen l’occitan dins nòstra varietat de la linga es de sapcher si fau dire "pus" o ben "mai" dins las comparasons, perque l’un coma l’autre pòden correspondre au francés plus.
Pas de problema quante s’agis de la ’chabason d’una accion o d’un estat : oc. "pus" = fr. plus (cf. Camille Chabaneau, Grammaire limousine, p. 320)
Es au regime : minja pus de vianda e beu pus de vin.
Nòstre vesin fai coma me, es pus tot jòune.
L’ai (jamai) pus tornat veire.
I a pus de sasons. (Chapduelh)
« Pas mai » a lo mesma sense dins d’autres parlars :
Se practica pas mai. (= se practica pus) (Mistral, Lo Tresòr dóu felibrige)
Si enquera podiá durmir, i pensariá pas mai. (= i pensariá pus) (Chapduelh)
Aquí, fau rapelar una pita particularitat de nòstra linga : « pus » associat ad un verbi au pus que perfach pren lo sense de « quo era lo prumier còp que » :
Quauques dròlles de l’escòla avian pus vut la mar (= vesian la mar per lo prumier còp). (En francés : Certains élèves n’avaient jamais vu la mer.)
Aviá pus minjat de uistras cuechas, mas las trobet bonas (= quo era lo prumier còp que minjava…). (En francés : Il n’avait jamais mangé d’huîtres cuites.)
Pus + adjectiu/adverbi
En lemosin, quo es « pus » que se tròba lo pus sovent davant un adjectiu o ben un adverbi dins una comparason de superioritat :
Los joùnes menaires van pus redde que los vielhs.
Los lotjaments son pus chars dins las grandas vilas qu’a la campanha.
Lo monde venen pus vielhs que dins lo temps.
Ne’n parlaram pus tard.
Fau remarcar que « mai + adjectiu/adverbi » es possible, e quo es quitament la fòrma preferida dins d’autres parlars :
Vint minutas mai tard, las òssas començavan de s’apilotar entre sos pès. (Chapduelh)
En lengadocian : La carn es mai cara que lo pan. (Taupiac, Diccionari de mila mots)
« Pus » nos sierv aitot au superlatiu (lo/la/los/las pus…) :
Quo es lo pus brave de tots.
Mas « mai » es possible :
(Los bancs publics) los mai modernes, los mai design coma disen, los an coma compartimentats » (Chapduelh)
e, dins d’autres dialectes, quo es la fòrma dominanta. Per exemple, en lengadocian :
Es lo mai polit de totes. (Taupiac)
Mai
Mai es l’adverbi associat au verbi dins una locucion comparativa de superioritat.
’Quela femna ganha mai que son òme. (= Son òme ganha mens qu’ela.) Quo es ela que ganha lo mai.
Vesem que « mai » es l’adverbi que s’emplueia per comparar de las quantitats. Per exemple emb lo partitiu « de » :
Mai de paur que de mau.
Mai, adverbi de quantitat, pòt estre modifiat per d’autres adverbis : gaire mai (guère plus), bien mai/plan mai (bien plus), enquera mai (encore plus), un pauc mai (un peu plus) :
Còpa ne’n un pauc mai. (Melhau)
e pòt modifiar un pronom :
quauqua ren mai (quelque chose d’autre), quauqu’un mai (quelqu’un d’autre), degun mai (personne d’autre), en quauque luòc mai (ailleurs), en degun luòc mai (nulle part ailleurs)
e quauques verbes : aimar mai (préférer), valer mai (valoir mieux).
« Un pauc de mai » es una locucion per dire que quauqua ren a mancat ’ribar, que se’n fautet de ren :
Un pauc de mai, auriam mancat lo tren (Il s’en est fallu de peu pour que nous manquions le train.)
Las fòrmas « pus ren », « ren pus » se tròben concurrentament, probablament emb de las finas diferenças de sense.
’La ne reclamet pus ren. (’Chabason de l’accion) (Delaja)
La dama li òfrit ren pus. (Tarissatge de la quantitat)
« Ne’n vòle pus » e « Ne’n vòle mai » vòlen dire exactament lo contrari.
Mai... mai… (o ben Tant mai… tant mai…) descriven un acreissement parallele :
(Chas lo relotgier), tant mai quo es pitit, tant mai quò vau. (Delaja)
Mai que mai es una vielha locucion que vòu dire : subretot.
Un autre còp, parlaram de mai conjoncion de coordinacion, coma dins la frasa :
Es pus fòrt que tu mai que me.
A Javerlhac, lo 11 d’abriu de 2018
Jan-Peire Reidi
01/03/2018
Queraque, de Jan-Peire Reidi
Pendent una convalescéncia, òm se damanda daus còps coma quò vai virar, si òm vai ‘chabar per garir… mas lo sosten de tots los amics occitans vos tòrna la confiança e òm se ditz : « Quò se vai ben ’dobar, queraque ! »
D’aprep Chabaneu, « queraque » ven dau latin hoc erat quod (quò era que). La fòrma correspondenta en Naut-Lemosin, ente « eria » correspond a « era », es « queriaque ». E nòstre lingüiste nontronés explica coma lo –a de « era » es vengut long e accentuat.
Mas çò que m’interessa lo mai es pas tant l’origina, coma lo sense e la valor expressiva de « queraque ».
D’en prumier, fau remarcar que « queraque » se tròba mai que mai siá au començament d’una frasa declarativa que pòt exprimir un dobte :
« Queraque, tainaram pas lo trobar, lo pitit dròlle » (Enric Delaja, Jan Picatau de Sent-Barrancon)
siá a la fin :
« Voletz pas vos en anar, queraque. » (Enric Delaja)
L’intonacion monta dins la partida principala de la frasa, coma dins una question, monta-davala sus « queraque ».
Los lexicografes de linga lemosina (crese pas que « queraque » se tròbe dins los autres dialectes) prepausen de las reviradas que varien gaire :
Chabaneu : sans doute
Jardric : sans doute
Daniel : sans doute
Pagnoux : probablement, sans doute, il faut croire
Lavalada : vraisemblablement, sans doute
E, dins Lou Tresor dóu Felibrige, Mistral dòna :
QUEREIQUE, QUEREQUE, QUERIAQUE, QUERAQUE (perig.), conj. : apparemment, sans doute, il est à croire que, en Limousin.
e ajosta : « En Provence, on emploie crese que dans le même sens ».
Veiquí lo tres exemples que dòna Mistral per esclarar lo sense de « queraque » :
Queraque l’odor me ’flatet (Focaud)
Queraque tu voles qu’òm se coige dabora (Almanac lemosin)
Ne voldrias pas queraque desplaire a ton notari (Chastanet)
Lo degrat d’incertituda de « queraque » = sans doute es mendre que dins « benleu » = peut-être. Òm pòt dire que « queraque » supausa sovent una part d’optimisme. Per exemple, quand nòstre Jan Picatau ’rieba a París e que, gaire espaurit, entrepren de cherchar son cosin dins la granda vila sens sapcher son adreça, eu se ditz :
« Lo trobarai ben, queraque. Doas personas se rencontren mielhs que dos termes. »
Dins los exemples los mai recents, l’evolucion dau sense fai que, aura, « queraque » vòu dire : « Espere ben que… ». Quo era entau que s’emplueia emper chas nos e quo es la valor que ieu contunhe de li donar.
« Queraque òc-ben » (prononçat *que-ra-cò-bè), « queraque òc-plan » son de las locucions d’afortiment (affirmation). Disen la certituda d’una persona que respond au dobte de son interlocutor. Si quauqu’un vos damanda :
« Lo coneisses, ’quel òme ?
respondretz benleu :
– Queraque òc-ben, lo coneisse ! Som vesins ! »
Per vos, la responsa es evidenta, ne’n setz talament segur que setz estonat que òm vos pause la question. En francés, las locucions equivalentas sirian : « Je pense bien ! » o ben « Et comment ! ».
« Queraque, quò se ’dobará ben, ’quel afar !
– Queraque òc-ben ! »
A Javerlhac, lo 24 de feurier de 2018
Jan-Peire Reidi
24/02/2018
Per ma fe, le nouveau livre de Jan-Peire Reidi
C'est à la Dictada Occitana de Périgueux le 10 février dernier qu'a été présenté au public le nouveau livre de Jan-Peire Reidi, "Per ma fe, cronicas e autres textes dau pais dins sa lenga". L'auteur nontronnais , qui a sorti en 2017 une traduction de Nicolas Gogol en occitan, "Lo Nas e lo manteu" aux éditions Lo Chamin de sent-Jaume retourne à un exercice qu'il avait déjà expérimenté avec succès avec "Chaucidas dins lo blats", les chroniques, dans sa langue de famille, l'occitan, dont certaines ont paru dans Sud-Ouest.
"Per ma fe" est donc un recueil de quarante neuf textes en occitan, avec en complément un lexique occitan/français/anglais très utile à la compréhension. Les thèmes traités sont très variés. Nous allons y retrouver tour à tour, Jan-Peire le fils de paysans et profondément ancré dans son village, l'universitaire, le linguiste, l'occitaniste, le fin connaisseur du monde anglophone et tant d'autres facettes de l'auteur. Les amoureux du pays nontronnais y trouveront leur compte, avec les noms de lieux « Un tresaur jos la peira », « Lo pretz a paiar »,les particularités du parler en "è", comme dans "De que ?". Il nous parle aussi de souvenirs d'enfance, avec "Sieti de raibe", "Estenas", "Freschum" ou "Rentrada"...
Mais l'auteur y aborde surtout des thèmes actuels. Les excès de la surexploitation de notre milieu naturel ( "Quo es per vendre", "L'aiga de ròcha") y sont dénoncés sans complaisance, ainsi que certaines formes de politiquement correct dévoyées dans "Particulas finas".... On trouvera sans doute intéressante sa manière d'évoquer la politique extérieure de la Russie, "L'orsa e los chins", le Brexit "Mai tant mielhs", la dernière élection présidentielle et même les tensions ethniques dans le sud des Etats-Unis. On appréciera sa façon de rendre hommage aux héros anonymes lors des attentats dans "Alexandre" et l'on rira souvent, notamment dans "Libertat de pissar" ou "A còps de barrancon, doçor de viure en Perigòrd Verd".
Cerise sur le gâteau, le livre propose en bonus un CD d'une sélection de onze textes dits par l'auteur et enregistrés par Franck Lutton dans les studios de France-Bleu Périgord, qui garantit d'une qualité de son impeccable. C'est près de soixante-dix minutes de textes d'un format court, l'idéal pour votre trajet en voiture ou sur l'ordinateur. L'ouvrage sera disponible courant février dans les librairies de Dordogne.
Denis Gilabert.
"Per ma fe, cronicas e autres textes dau pais dins sa lenga", de Jan-Peire Reidi, 15€, chez novelum-IEO.
19:52 Publié dans Actualitats, actualité, Jan-Peire Reidi, Literatura en òc | Tags : jan-peire reidi, per ma fe, nontron | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Istòria
Convérgencia Democratica Aranesa – Partit Nacionaliste Aranes (CDA-PNA) siguec fondat eth 30 de març de 1995. Abantes dera sua fondacion, eth projècte politic nacionalista s’auie artenhut a trauèrs de d’autes estructures coma COALISION ARANESA.
Dempús de 16 ans d’existéncia, CDA-PNA, a estat era formacion politica qu’a liderat es institucions deth País. Atau, en Conselh Generau d’Aran des der an 1995 enquiath 2007 e era lèu totalitat d’Ajuntaments e Entitats Municipaus Descentralizades deth País.
En an 2007, se celebrèc eth Ièr. Congrés de CDA-PNA e s’iniciè ua renovacion deth projècte politic e des estructures intèrnes deth partit, en tot escuélher a Carlos Barrera, coma President de CDA-PNA en substitucion de José Luis Boya González que l’auie presidit des dera sua fondacion.
A condar deth Congrés de CDC en an 2008, Convergéncia Aranesa, renauís eth sòn pacte polític tamb Convergència Democràtica de Catalunya (CDC). En aguesta linha, s’incorpòre de plen dret un membre de CDA-PNA en Comitè Executiu Nacionau (CEN) de CDC.
En an 2009, Convergéncia Democratica Aranesa-PNA, aprovèc per unanimitat, eth renauiment dera imatge deth partit.
En an 2011, s’a creat era seccion de JOENI de CDA-PNA, qu’an coma objectiu principau arténher ua participacion activa en partit, en tot ajudar a crear eth projècte polític de CDA-PNA des dera vision des besonhs e mancances qu’eri madeishi patissen en tot ajudar a qu’eth partit se renauisque constantaments.
Es eleccions municipaus e ath Conselh Generau d’Aran deth 22 de mai de 2012, dan a Convergéncia Aranesa eth mès ampli exit electorau des dera sua fondacion. S’artenhec guanhar per majoria eth Govèrn d’Aran, eth Govèrn Municipau deth caplòc d’Aran (Vielha e Mijaran) , es Govèrns Municipaus de Naut Aran, Es Bòrdes, Bausen, Arres e Vilamòs.
Tanben se guanhe en lèu totes es EMD d’Aran: Arró, Aubèrt, Arròs e Vila, Vilac, Casau, Gausac, Betren, Escunhau e Casarilh, Arties e Garòs, Tredòs e Gessa.
Coma conseqüéncia d’aguesti resultats municipaus artenhudi, CDA-PNA, obtén era plaça de Deputat Provinciau.
En 16au Congrès de CDC se consolide era representacion de CDA (1 membre en Comitè Executiu Nacionau, 4 Conselhèrs Nacionaus, 5 membres en Executiu de Federacion deth Pirinèu) enes cargues de CDC e a mès s’artenh un membre ena Comission Nacionau de Politica Municipau.


text:
Calvinet
Calvinet (tanben en francés) z-es 'na comuna occitana d'Auvèrnhe.
Administrativament, dins l'estat francés, es dins l'arrondiment d'Orlhac, lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups.
Electoralament es dins lo canton d'Arpajon e la primièra circonscripcion legislativa del Cantal.
Dempuèi lo 1èr de genièr de 2017 fai tanben partida de la Communautat de comunas de la Castanhariá Cantaliana (abans èra dins lo País de Montsauvi).
La chastelaniá de Calvinet foguèt amassada amb una part de Carladés per crear lo comtat de Carladés donat pel rei de França als princes de Mónegue que son encara titolats "comte de Carladès, baron de Calvinet".
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Mirga (ordinator)
Una mirga (var. mirja, murgueta) o rateta es un periferic de dintrada d'ordinator d'utilizacion manuala, generalament fabricat en plastic, utilizat per dintrar o contrarotlar las donadas. S'utiliza amb una de las doas mans de l'utilizaire e detècta son movement relatiu en doas dimensions per la superfícia orizontala ont s'apieja, se reflectissent abitualament per un ponchon o sageta sul monitor.
A l'ora d'ara es un element indispensable d'un equipament informatic per la majoritat de las personas, e malgrat l'aparicion d'autras tecnologias amb una foncion similara, coma l'ecran tactil, la practica a demostrat que serà encara utila mantun ans. Pasmens, dins l'avenidor podriá èsser possible de bolegar lo ponchon amb los uèlhs o a partir de la reconeissença vocala.
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mirga foguèt dessenhada per Douglas Engelbart e Bill English pendent los ans 60 al Stanford Research Institute, un laboratòri de l'Universitat de Stanford, pròche de Silicon Valley en Califòrnia. Pus tard foguèt melhorada dins los laboratòris de Palo Alto de la companhiá Xerox (Xerox PARC). Son invencion foguèt pas un fach banal ni fortuit, mas fasiá partida d'un projècte important que cercava d'aumentar l'intellècte uman en melhorant la comunicacion entre l'òme e la maquina. Amb son aparicion, foguèt capitat un pas definitiu cap a l'aparicion dels primièrs environaments o interfàcias graficas d'utilizaires.
Mirga mecanica[modificar | modificar la font]
Foncionament d'una mirga mecanica: per capturar lo movement donat per l'utilizaire, las mirgas mecanicas tenon una bola de plastic, de dimension variabla, dins sa partida inferiora per moure doas ròdas que generan de pulsacions en responsa al movement d'aquesta darrièra sobre la superfícia.
1 :En bolegar la mirga se fa virar la bola
2 :En virar la bola fa virar de cilindres ortogonals
3 :Aquestes cilindres son units a de disques de codificacion optica, opacs mas perforats
4 :En foncion de sa posicion, los disques pòdon daissar passar o interrompre los rais infraroges emés per un LED.
5 :Aquestas pulsacions son captadas per de captors que los convertisson en velocitat verticala e orizontala.
Mirga optica[modificar | modificar la font]
Es una varianta que fonciona sens bola de goma, en defugissent aital lo problèma frequent de l'acumulacion de brutícia dins l'axe de transmission. Se considèra un dels mai modèrnes e practics actualament. Son foncionament se basa sus un captor optic que fotografia la superfícia que i encontra e detècta las variacions entre las fotografias successivas, e determina se la mirga a cambiada sa posicion. Sobre de superfícias alisadas o sobre d'unes materials determinats, la mirga optica pòt provocar de movements nervioses de la sageta a l'ecran, e per defugir aquò es necessari d'utilizar un tapís de mirga de color unida.


text:
N° 843 / 2017
Editoriau
Au parat de l'amassada generau ordinària e extraordinària deu 1èr de julhet passat – entà las duas previstas lo 17 de junh, ne i avè pas avut lo quorum – com previst, quauques decisions qu'estón presas a perpaus de las modalitats d'adesion a...
Conéisher, compréner la lenga
VIAS, CAMINS E CARRÈRAS…
Dinc adara, dens aquesta cronica, qu’avem parlat sustot de questions de morfologia o de sintaxi. Uei, que’ns vam interessar au vocabulari, mei precisament a...
La Catalana
« Les portes-fenêtres donnent sur la place ronde où les corps des platanes,
offerts, lisses par endroits, montent aussi haut, souvent, que l’oiseau,
pour si peu de limites, d’obstacles, de réseaux...
Acerà
Au men pair
I.
Ajaçat suu tapís de la sala d’estar, que dromiva. De quan en quan, lo son còrps que’s mautava, com pres per un...
Las Baumassièras
Despuèi un bon pro caminavi long del grand cingle, dins lo calimàs d’un estiu primairenc. Lo cèl era blu, sens cap de nívol. Los embauces jaunes miralhavan la raja cauda del solelh de miègjorn. Los euses mai...


text:
Vitamina D
La vitamina D tanben coneguda coma calciferòl es un eterolipid insaponificable del grop dels esteroïdes. Se nomena tanben vitamina del raquitisme perque son deficit provòca aquela malautiá. Es una provitamina liposolubla e se pòt obténer de doas manièras: - Per ingestion d'aliments que contenon aquela vitamina, per exemple lo lach e los uòus. - Per la transformacion de l'ergosteròl (pròpri dels vegetals) quand reagís amb las radiacions solaras. La vitamina D regula lo passatge dels ions de calci als òsses. Per aiçò se la vitamina D manca, los òsses començan de s'afeblir e de s'acorbaissar en produsent de malformacions irreversiblas. Aquela malautiá afècta mai que mai los mainatges. Lo calci contribuís a la mantenença dels nivèls normals de calci e de fosfòr dins la sang.
Formas de vitamina D:
- Vitamina D1: lamisteròl
- Vitamina D2: ergocalciferòl (obtengut de l'ergosteròl)
- Vitamina D3: colecalciferòl (obtengut del 7-desidrocolesteròl)
- Vitamina D4: dihidrotaquisteròl (22:23-diidrovitamina D2)
- Vitamina D5: 7-deidrocitosteròl irradiat


text:
Vielha, 13 de junh de 2018.- A causa des ploges queigudes enes darrères ores ena Val d’Aran, Proteccion Civiu dera Generalitat a activat eth Plan Inuncat (Plan Especiau d’Emergéncies per Inondacions) en fasa de Pre-Alèrta pera creishuda des arrius en tot eth territòri aranés.
Deuant dera persistencia des ploges pendent aguest maitin, era companhia Endesa a activat eth sòn pròpri Plan d’emergéncia en coordinacion damb era Confederacion Idrografica der Ebre (CHE).
Eth sindic d’Aran Carlos Barrera, manten eth contacte permanent damb toti es ajuntaments dera Val d’Aran, as que a comunicat era activación d’aguesti dus plans d’emergéncia.
Fin finau eth sindic d’Aran, a comunicat qu’eth Conselh Generau d’Aran, ja a realizat ua prumèra accion en arriu Varradòs e manten ua maquina giratoria de retén en Era Bordeta, per se siguesse de besonh actuar en aguest punt deth cors der arriu Garona.


text:
Vielha, 1 d’agost de 2018.- Es jogadores dera prumèra equipa deth RCD Espanyol, atau coma ac heren hè uns dies en darrèr es sòns companhs der Espanyol B, realizen aguesta setmana eth stage de pretemporada ena Val d’Aran.
Era plantilha dera equipa femenina der Espanyol utilize entàs sòns entrenaments es installacions deth camp de fotbòl de Garòs en Naut Aran en sessions de maitin e tarde.
Es jogadores e eth còs tecnic dera equipa sigueren arrecebudes en Conselh Generau d’Aran pera conselhèra de Torisme e Desvolopament Economic d’Aran, Anna Díaz, qu’arregraïc eth hèt qu’ua equipa de fotbòl femenin coma er Espanyol apòste per amiar a tèrme era sua preparacion d’estiu ena Val d’Aran, en tot assolidar Aran coma destinacion esportiua d’estiu d’equipes de prumèr nivèu.
En stage de pretemporada dera equipa ena Val d’Aran non an pogut participar Elena Julve, Maria Llompart e Anna Torrodà, que s’an proclamat campiones d’Euròpa Sub-19 damb era seleccion espanhòla dempús de véncer a Alemanha ena finau jogada en Soïssa per 0 a 1. Era jogadora deth RCD Espanyol María Llompart siguec era autora deth gòl dera victòria.


text:
Escaduda de la 4au edicion de Les Idées mènent le monde
A Pau, deu 17 au 19 de noveme que's debanè l'eveniment culturau Les Idées mènent le monde. Que son cap a 30 000 visitaires que's passegèn d'un taulèr de maison d'edicion a l'aute, dens lo gigantesc Palais Beaumont.
Monde au salon deu libe mes tanben en las salas de conferéncias. Lo tèma d'aquesta 5au edicion qu'èra « Passion, Passions ». « Abans, que calèva mestrejar la passion e qu'èra ua sofrença. E adara, lo devís qu'a cambiat e la passion qu'ei vaduda quauquarren de beròi. Qu'èm dens un periòde quan exortam la passion. Aqueth cambiament considerable qu'a consequéncias de las granas suu collectiu. […] Las passions que sian culturaus, artisticas, esportivas, que pòden provocar un descadenament passionau », qu'ei atau que los organizators e presentèn lo navèth tèma, qui ei la seguida de l'an passat, Lo Progrès.
Los convidats a las conferéncias qu'èran nombrós, Raphaëlle Bacqué (jornalista/reportaira a Le Monde), Robert Badinter (avocat, ancian ministre de la Justícia), Claire Chazal (jornalista/animatora sus France Télévisions), Jérôme Deschamps (actor, autor de teatre), Ruth Elkrief (jornalista BFMTV), o enqüèra Raphaël Glucksmann (assagista e cronicaire a France Inter), Jean-François Kahn (jornalista e escrivan), Titouan Lamazou (navigator, artista e escrivan) e Patrick Pelloux (pratician espitalièr en medecina d'urgéncia).
Los expausants qu'èran repartits sus quate salas. Au demiei de la 40ena de maisons d'edicions representadas, Per Noste. Las edicions occitanas, basadas a Ortès, que son acostumadas deu Salon deu libe. Augan, qu'èran plaçadas au Larèr Toulet dens lo Palais Beaumont. Segon Clàudia Labandés de Per Noste, que i avó drin mensh de visitaires augan. Totun, que's regaudí de l'interès deu monde tà la literatura nosta : entervista de Clàudia Labandés au micrò de Joan Nadau Commères de Ràdio País.
Las edicions creadas per Jean-Paul Basly, La Biscouette, qu'avèvan tanben lo lor taulèr. Un deus autors dont editan los libes despuish 3 ans, Alain Laplace, qu'èra sus plaça. Qu'ei l'autor, enter autes, deu libre « Rétrosportivement », qui ei ua mescla de soviers d'enfança e d'entervistas de campions esportius. Abans de'n parla, Alain Laplace que'ns contè quin en ei arribat a estar editat en çò de La Biscouette : entervista Alain Laplace.
La maison d'edicion Bretzel qu'estó tanben representada au salon deu Libe. Qu'estón creada en 2007 a Montestruc, au pè deus Pirenèus. Lo son creator, Laurent Frontère qu'ei artista pintre, escultor, gravaire e escrivan. L'autor de « Lettres du Moulin d'Arbus » que'ns presentè lo son tribalh e perqué tienó a adaptar la soa òbra en lenga nosta : entervista Laurent Frontère.
- Publicat dens Culture


text:
Quezon City
Quezon City (en anglés) o Lungsod Quezón (en tagalòg) es la vila pus granda de las Filipinas, e part de la region metropolitana de Manila.
Situada sus l'illa de Luçon, Quezon City (coneguda popularament pels filipins com QC) es una de las 16 vilas qu'integrèron Metro Manila, la Region Capitala Nacionala (NCR). La vila recebèt aqueste nom per Manuel Luis Quezon, president de las Filipinas, que la fondèt lo 12 d'octobre de 1939 per tal de substituir Manila coma capitala nacionala.[1] Quezon City es de pas confondre amb la província de Quezon nomenada tanben per l'ancian president.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Web Admin, « Milestones in History »


text:
Subconscient
Subconscient es un tèrme alara utilizat en psicologia e en psicanalisi per far referéncia a l'inconscient, al feblament conscient o a çò, per se pòt trobar «en dejós de lindal de la consciéncia», qu'aquela darrièra n'i es d'un accés malaïsit o totalament impossible. A l'ora d'ara lo seu usatge es mai utilizat dins lo lengatge corrent que non pas dins lo lexic psicologic o psicanalitic.
Dins los primièrs escrichs de Sigmund Freud, subretot dins unes de los seus primièrs trabalhs prepsicanalitics en francés, lo tèrme foguèt utilizat coma sinonim d'inconscient.[1] Freud abandonèt mai tard aquela denominacion perque se la vesiá coma equivoca.[2]


text:
Bona Annada 2016 ! L’annada de las urgéncias, pas de l’Estat d’Urgéncia
L’annada 2015 que’ns hasó entrar en un periòde perilhós. Daubuns que’ns prepausan solucions simplistas entà respóner a crisis complèxas. 2015 se n’ei anada mes las crisis que demoran.
Los electors deu país occitan, de mei anar mei nombrós, que’s dèishan enganar per predicators de solucions qui van en contra de las libertats e de las valors de convivéncia shens lasquaus non i a pas de democracia. Qu’ei un camin perilhós o meilèu ua carrèra bòrnia. Lo país occitan qu’ei malurosament plan tocat per aqueste vòte d’extrèma-dreta.
D’autes que hèn com qui an ganhat las eleccions shens véder que son a cavar la tomba de las libertats fondamentaus en har lo tribalh d’aqueths qui prepausan de préner lo poder e d’aplicar lo dret de la sang en plaça deu dret deu sòu.
Tot que’s passa com se l’istòria mequejava. 2015 nos dèisha en boca un gost d’annadas 1930.
« Las guèrras son cridadas » , çò disen ! La question ei de saber quin se hèn las guèrras de uei ? En bombardar dab avions un enemic esbarrisclat sus un territòri immense o en atacar las bancas qui l’alimentan ? Qu’an causit de bombardar ! En espiar quin pujan las corbas deus sondatges. Qu’an causit d’installar l’Estat d’Urgéncia a noste meilèu que de har l’estat de las urgéncias.
En 2016 que diseram tostemps, e mei que jamei, non aus qui n’accèptan pas l’exercici de las libertats fondamentaus, qui assasinan e qui pòrtan la mort a noste e pertot capvath lo monde.
En 2016 que deveram aver lo coratge de díser non aus projèctes liberticidas. Sacrificar las nostas las libertats fondamentaus dab lo pretèxte qu’ei lo prètz a pagar per la securitat, qu’ei ua illusion. Qu’ei dar ua prumèra victòria aus assassins e préner lo risc que doman las leis d’excepcion sian utilisadas per d’autes objectius. L’Istòria nos ensenha que i a un risc deus grans.
2016 que deurà estar l’annada de la recèrca de solucions navèras per los qui n’an pas de trabalh, per los qui n’an pas lo dequé entà víver, per los qui son obligats de deishar la lor tèrra. 2016 que deverà donc estar l’annada quan calerà díser un còp de mei que la creishença d’un còp èra non tornarà pas e qu’ei viengut lo temps d’inventar quauquarren mei.
En 2016 que calerà díser un còp de mei que i a urgéncias (au plurau) e que’s cau acarar a las questions qui miaçan l’umanitat, qui crèan desequilibris mortaus, com lo cambiament climatic, la misèria, las inegalitats, l’expleitacion despagerada de las riquessas naturaus shens pensar a l’aviéner
, la negacion de la diversitat de las lengas e de las culturas e de la dignitat deus pòbles…Tot aquò que son miaças contra la democracia.
En 2016 las urgéncias non mancaràn pas ; mes n’ei pas ua rason entà installar un Estat d’Urgéncia permanent. Qu’ei mei important de har l’estat de las urgéncias que de har l’Estat d’Urgéncia !
Shens desesperança, shens renonciament, que 2016 sia ua annada de las bona entà totas e tots !
David Grosclaude


text:
Rilhac de Las Tors
Rilhac de Las Tors (oficialament en francés Rilhac-Lastours) es una comuna occitana situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo Chasteu de Las Tors.
- L'egleisa de Las Tors, bastida sus un ancian chasteu de mota.
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liams externes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Burgarag
Burgarag (oficialament en francés Bugarach) es una comuna de las Corbièras (Occitània), situada dins lo departament francés d'Aude e la region Occitània. Es al pè del Puèg de Burgarag.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Pòlo
Lo pòlo es un espòrt equèstre collectiu. Doas equipas fan a luchas per menar una palma de fusta o de plastic entre los pals advèrses. Los jogadors tustan la palma amb una maça del margue long de bambó. Lo jòc de pòlo de referéncia se jòga amb velocitat per un camp de 300 iardes de long e 200 de larg (environ 275 m per 160 m). Cada equipa es constituida de 4 jogadors e lor montura. Los pòstes se repartisson aital: lo numèro 1 es l’atacant; lo numèro 2 fa lo centre ofensiu; lo numèro 3 lo centre defensiu; lo numèro 4, l’arrièr, li dison tanben lo “back”.
Existís un sistèma d'andicap que ordena los jogadors de -2 a 10 d'andicap. Los -2 o -1 son de jogaires començants. Los 0 (zèros) son jogaires pus experimentats. Cal èsser 4 d'andicap per poder jogar a un nivèl internacional. Los 10 (Dètz) son una ponhada per lo mond e quasi asorats coma mièg-dieus.
Las partidas son constituidas de 4 a 8 periòdes o chukka (lo u es accentuat e se pronóncia coma a Seta). Cada periòde dura 7½ minutas de jòc efectiu.
Dos cavalièrs (umpires en anglés) arbitran la partida; un tresen arbitre (lo referí) se ten solet, a distància, per las tribunas. Deu s’agir d’un ancian jogaire plan coneissent o d’un arbitre fòrça experimentat.
Lo pòlo se practica a un nivèl amator, e mai es a créisser d’un biais espectaclós jos aquela forma en particular en Occitània e en França. Las equipas pòdon èsser de 3 jogaires. Se pòt jogar amb un balon al luòc de la palma. Lo terren de pòlo pòt èsser dividit per dètz. Se parla de paddock pòlo o de pòlo pichon (per oposicion al pòlo bèl).
L'expression "pòlo bèl" o "pòlo grand" se referís al pòlo professional de nivèl naut o high goal. Parlam de partidas que los andicaps cumulats dels jogadors tòca ensús 23 gòls (per exemple 3 jogaires 6 d'andicap e un jogaire 7). Fins a 12 gòls se parla de nivèl bas o low goal, entre las doas extrimitats de mièg-gòl.
Lo pòlo es un espòrt pus dubèrt que se pòt generalament creire. Es un espòrt passionant que demanda qualitats de jogaire, de cavalièr, d'elevaire e mai qualitats pròprias als gents de caval.


text:
Conferéncia balhada lo 19 de genèr de 2012 per Joan Eygun a l'Usina deus tramways (Pau)
Precision de Joan Eygun : La conferéncia de Joan Eygun qu'èra ua prosejada de vulgarisacion en direccion deu public bearnés, dens las condicions tecnicas de l'endret (impossibilitat d'estupar la lutz, per exemple).
Prepaus de la conferéncia
Qu'existeish en Bearn un patrimòni lingüistic hèra ric qui a deishat traç pregonds e duradís dens lo paisatge, dab los noms deus vilatges, deus arrius, de las maisons... Ua passejada en imatges au demiei de las vaths, montanhas, gaves e costalats bearnés qu'obrirà la conferéncia, dab explics de las honts deus toponimes bearnés.
Puish que s'i illustrarà lo riquèr documentari de la lenga d'òc escriuta en Bearn despuish mei de 750 ans, deu temps deus Sénhers de Bearn a l'Edat Miejancèra dinc au sègle XXIau en tot caminar capvath los archius de las comunitats bearnesas. Aqueth riquèr que serà illustrat tanben per la literatura e las expressions popularas (cançons, arreproèrs...) tostemps vivas uei lo dia.


text:
Dijòus, 11 d'octòbre de 2018, 03h00 Internacional,Politica,Societat
Lo 9 d’octòbre, lo País Valencian festeja son jorn nacional en se recordant de la conquista de Valéncia per Jaume Ir d’Aragon en 1238. E mai se los sectors mai nacionalistas revendican lo 25 d’abril, en remembre de la casuda del país jos l’armada dels Borbons en 1707, lo 9 d’octòbre es una celebracion institucionala e un jorn de fèsta dins tot lo país. Totun, lo 9 d’octòbre de 2018 serà ramentat coma lo jorn que Valéncia combatèt lo faissisme e la catalanofobia.
Cada an, la manifestacion per la lenga, la cultura e lo país del 9 d’octòbre amassa fòrça mond, mas es pas jamai la pus seguida de l’an. Pasmens, ongan es estada multitudinària malgrat lo jorn de fèsta, malgrat la pluèja, malgrat las menaças dels grops faissistas e anticatalanistas. Justament, es la responsa a las menaças qu’a fach venir la manifestacion la pus multitudinària de l’istòria.
Arunan, de grops ultradrechistas anticatalanistas agarriguèron los manifestants davant la passivitat de la polícia. Ongan, de grops catalanistas e de grops antifaissistas de tot lo País Valencian avián cridat a manifestar. Lo resultat: 15 000 manifestants environats d’aperaquí 200 policièrs, e un sistèma de seguretat popular organizat pels quites manifestants.
De son costat, l’acamp ultradrechista e anticatalanista convocat per boicotar la manifestacion amassèt pas mai de cent personas.
Lo procès d’independéncia del Principat de Catalonha e Aran e los presonièrs politics foguèron tanben una revendicacion de la manifestacion antifaissista, del temps que l’acamp ultradrechista fasiá servir aquel tèma per insultar los manifestants.
Vilaweb ne publica de fòtos e de vidèos, e tanben una cronica detalhada de l’eveniment.
No ens aturaran, el destí fou segles escrit, i el P.Valencià ,i ela resta de la Nació Catalana tard o d'hora o potser ja serà lliure.
Per mi un fet.
Visca la Terra...Lliure!
L'Ernest, "El Tàrrega".
A València cresi los fashistas son quatre gats dels grups d'extrema dreta mai policias, militars, amb la colaboracion d'aquests cossos, banquiers, serveis secrets, les clavagueres de l'Estat, etc....
Vai sans dire qu'aqueles ultradrechistas endoctrinats sémblon pas pus o pas ges capables de dialogar. Se ai bien comprés los catalanistas (chasca fes que legisse los nombrós articles de Jornalet sus lo subjèct), aqueles d'aquí an totjorn cercat de dialogar, de negociar un modèla sociau que li son estacats.
E l'Estat refusa d'entendre la votz d'una paraula collectiva, populara e democratica, que reclama son drech a l'autodeterminacion perque n'a son cofle d'èstre maridada per fòrça emb... Legir mai


text:
Rogièr Bernat II de Fois
Rogièr Bernat II, dich lo Grand (1195 - † 26 de mai de 1241) foguèt comte de Foia de 1223 a 1241. Èra lo filh de Ramon Rogièr, comte de Fois, e de Felipa[1].
Biografia[modificar | modificar la font]
Il se fit connaître en 1217 quand defendèt durant sièis setmanas lo castèl de Montgranièr contra las agarridas de Simon IV de Montfòrt. L'an seguent, se distinguèt del temps del sètge de Tolosa, qu'i moriguèt Simon de Montfòrt. En 1220, ajudèt son paire a reprendre La Vaur e Puèglaurenç e aguèt un ròtle important al costat de son paire per çò qu'es de la reconquèsta dels territòris raubats. Pasmens Mirapeis foguèt recuperada sonque qualque temps mai tard.
A l'epòca de son avènement, ajudèt lo novèl comte de Tolosa Ramon VII a assetjar Carcassonna. Lo 14 de setembre de 1224, los crosats cedèron davant los albigeses e la guèrra s'acabèt, cada senhor occitan faguèy la patz amb la glèisa. En 1226, lo novèl rei de França Loís VIII lo Leon tornèt començar las ostilitats pr'amor de far valer los dreches de la corona francesa sus Lengadòc. Rogièr Bernat ensagèt de servar la patz, mas lo rei rebutèt son ambaissada, e los comtes de Tolosa e de Fois deguèron tornar prendre las armas. Rogièr Bernat e una armada pichona amb sos vassals constituïguèron una pòcha de resisténcia a Limós de junh de 1226 e junh de 1227, mas la guèrra sonque foguèt una sèria d'escarmouches pontualas. En 1229, Ramon VII signèt lo tractat de Meaux amb Loís IX, lo successor de Loís lo Leon. Escomenjat dempuèi març o abril de 1227, e ja que son sol aligat aviá signat la patz, Rogièr Bernat aguèt pas cap d'autra opcion que la de negociar la patz. Lo tractat li garantiguèt sas possessions, mas li calguèt renonciar a Mirapeis.
Maridatges e enfants[modificar | modificar la font]
En 1203, esposèt una catara, Ermessenda, vescomtessa de Castèlbon e dòna d'Andòrra, e s'afanèt a s'espandir cap al sud, tre quee sas relacions amb los sobeirans franceses li o permetián. Fortifiquèt las vilas sus la rota d’Andòrra e d'Urgèl. Il entre en conflicte en 1223 amb l'avesque d'Urgèl sus la val de Caboet. Il s'opausèt a la venguda de l'Inquisicion dins sos territòris e s'opausèt à l'avesque en abril de 1239. Participèt pas a la revòlta de Ramon II Trencavèl en 1240.
Moriguèt en 1241 e laissèt dos enfants d'Ermessenda de Castèlbon, sa primièra esposa:
- Rogièr IV († 1265), comte de Fois
- Esclarmonda, maridada en 1256 amb Ramon Folc de Cardona.
Ermessenda de Castèlbon moriguèt en 1229 e Rogièr Bernat se remaridèt amb Ermengarda, filha d'Aimeric III, vescomte de Narbona e aguèron:
- Ceselha († 1271), maridada a Alvar de Cabrera, comte d’Urgèl.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ probablament de Montcada.


text:
08 mars 2006
Concentracionari
aquel articulet foguèt publicat dins la Setmana n° 469, 29/07 – 04/08 2004 "Concentracionari" L'escrivaira Maria Roanet, convidada a l'emission Tout arrive sus França Cultura, lo dijous 22 de julhèt 2004, diguèt al jornalista que li fasiá de questions, qu'ela èra tant bilingüa coma Max Roqueta (interrogat lo jorn d'abans dins la mèma emission), mas qu'aviá causit d'escriure sos libres en francés perqué zo far en occitan, uèi, seriá « concentracionari ». Apondèt que parlava la lenga solament amb son... [Lire la suite]


text:
Molecula
En quimia, la molecula es la part mai petita d'un compausat pur que manten las proprietats quimicas e fisicas caracteristicas d'aquel compausat. Una molecula es formada per dos atòms o mai units per un ligam quimic - i a de substàncias que son pas formadas per de moleculas, coma per exemple los metaus o los gases nòbles-.
Una proprietat importanta de tota molecula es la siá formula moleculara, que nos ditz quant d'atòms de cada element i a, dins lo cas d'un compausat o simplament lo total d'atòms dins lo cas d'un element. Per exemple, l'aiga (H2O), es formada per 2 atòms d'idrogèn (H) e un d'oxigèn (O). Las moleculas d'oxigèn atmosferic son formadas per dos atòms d'oxigèn (O).
Encara que lo concèpte de la molecula foguèsse introdusit en 1811 per Avogadro, l'existéncia de moleculas foguèt discutida per la comunautat scientifica fins al trabalh de Perrin en 1911.
Tipes de ligams dins las moleculas[modificar | modificar la font]
Dins las moleculas, se pòt imaginar que los parelhs electronics partejats mantenon units los atòms entre els. Aqueste ligam lo nomenam ligam covalent. En dependre de la diferéncia d'electronegativitat entre los atòms, lo ligam serà purament covalent, o presentarà una cèrta polaritat o contribucion ionica.
Las moleculas rarament se trapan sens interaccion entre elas, exceptats los gases rars. Aital, se pòdon trapar en filats cristallins, coma lo cas de las moleculas de H2O dins lo glaç o amb d'interaccions intensas mas que càmbian rapidament de direccion, coma dins l'aiga liquida. L'estudi de las interaccions especificas entre las moleculas, en inclusent la reconeissença moleculara es lo camp d'estudi de la quimia supramoleculara. Aquestas fòrças son fondamentalas per de proprietats coma la solubilitat o lo ponch d'ebullicion. Qualques unas d'entre elas, per òrdre descreissent d'intensitat, son:


text:
Vos fau part d’una informacien auvida sus « France Info » a prepaus de la ratificacien de la Carta europenca per comprendre quauquei subtilitats: les parlamentaris son a depausar una prepausicien de lei (constitucionala) per que França signe la Carta. Se lo tèxte es adoptat dins lei doas acampadas, dèurà obligatoriament fare l’object d’un referendum. E d’autres avant ieu an explicat qu’aquò capitariá mau en causa dau rejet de l’Hollande dins l’opinien.
Pasmens, e es aquì qu’es interessant, sembla que la tòca esconduda dei deputats que pòrtan la prepausicien de lèi sariá de convincer de ministres de prendre lo texte a son còmpte. Vesètz pas çò cambia, non? E ben si! tot cambia car d’aquèu moment, s’agìs plus d’una prepausicien de lèi, mai d’un projèct de lèi. E lo circuit d’un projèct de lèi s’acaba pas dins un referendum mai dins una votacien dau congrès. E davant lo congrès, l’a una chança mai granda de passar.
Pascau RECOTILLET