text:
Dinastia Ming
La dinastia Ming es una dinastia chinesa que reinèt de 1368 a 1644. Succediguèt a la dinastia Yuan e foguèt remplaçada per la dinastia Qing. Setze emperaires chinés forman aquela dinastia.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Organizacion politica
- 3 Economia
- 4 Religion
- 5 Sciéncias e tecnologias
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Referéncias e nòtas
Istòria[modificar | modificar la font]
La formacion de la dinastia[modificar | modificar la font]
A partir de la mitat dau sègle XIV, la dinastia mongòla dei Yuan conoguèt un periòde de dificultats grèvas que van entraïnar son renversament e l'emergéncia dau poder Ming en 1368. Lei rasons d'aqueu cambiament politic son nombrosas. Lei principalas son la politica de discriminacion còntra lei Hans, una imposicion tròp importanta e un crisi agricòla persistenta (vengudas deis aigas desastrosas de Fluvi Jaune, inflacion galopanta...).
Lei trebols acomencèron en 1346 quand lo poder mongòl deguèt faciar de revòutas dins lo Hunan puei en 1348 a l'entorn de la vila de Ningbo. En 1351, la situacion venguèt pus malaisada per leis autoritats Yuan ambé lo començament de la revòuta dei Turbants Roges. Dirigits per lei caps de la sècta dau Lotus Blanc, lo movement aprofichèt lei capacitats militaras dau generau Zhu Yuanzhang per s'estendre lèu. De mai, a partir de 1354, foguèt ajudat per l'impossibilitat dau govèrn Yuan afeblit de contrarotlar sei generaus qu'assaièron de formar d'estats independents. Renforçadas per d'armaments modèrnes, lei fòrças de Zhu capitèron donc de prendre Nankin (1356), d'assegurar sei posicions dins lo sud dau país e d'i liminar lei movements rebèlles rivaus en 1363 (Lac Poyang).
Vengut cap dau movement, Zhu mandèt d'ofensivas novèlas vèrs lo nòrd de China. En 1367, sei tropas prenguèron lo contraròtle dau reiaume de Dazhou, creat en 1354 per un autre movement rebèlle. Puei, en genier de 1368, lo rèsta de senhors de guèrra chinés acceptèt de reconéisser son poder. Continuant d'avançar vèrs lo nòrd, capturèron Pequin, qu'èra la capitala Yuan, la mema annada. Après aqueu succès politic, Zhu decidiguèt donc de se proclamar emperaire sota lo nom de Hongwu e de fondar sa dinastia sota lo nom de Ming.
Lo rèine de l'emperaire Hongwu[modificar | modificar la font]
Après sa victòria còntra lei Yuan, Hongwu reinèt fins a sa mòrt en 1398. Durant son rèine, assaièt de restaurar l'economia dau país e contunièt la consolidacion de son poder. Dins lo domeni economic, decidiguèt d'ajudar lo desvolopament de l'agricultura per l'adopcion d'una imposicion limitada e la realizacion de trabalhs publics permetent de plantar tornarmai de forèsts, de transportar lei marchandisas gràcias a la restauracion de canaus o de vias e d'aigar lei culturas. Dins lo domeni militar, reorganizèt lei tropas per gardar un nivèu important de sòudats e empachar un retorn dei Mongòls. Ansin, en 1393, l'armada chinesa regulara dispausava de 1 200 000 d'òmes. Enfin, au nivèu interior, l'emperaire eliminèt sei rivaus e un nombre grand de cortesans per una politica de purgas e d'execucion. Per exemple, foguèt lo cas dau Cancelier Hu Weiyong, sospichat de complòt en 1380, que sa mòrt va permetre ais emperaires Ming d'aver un contraròtle mai dirècte sus leis afaires dau govèrn a respèct dei dinastias precedentas.
Lo rèine de l'emperaire Yongle[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Hongwu, l'emperaire Jianwen li succediguèt per un rèine cort que s'acabèt en 1402. D'efèct, en 1399, son oncle Zhu Di se revoutèt e capitèt de prendre lo poder en 1402, sota lo nom de Yongle, après una guèrra civila de tres annadas. Son rèine marquèt durablament la dinastia e s'acabèt en 1424. Premier, la capitala foguèt desplaçada a Pequin en 1403 onte la Ciutat Proïbida foguèt bastida. Puei, s'ocupèt de renforçar l'economia, tornarmai fòrça afeblida après lei combats de 1399-1402, e de restaurar leis axes de comunicacion dins lo país. Dins leis afaires interiors de l'Estat, luchèt còntra la corupcion per la creacion d'un còrs de foncionaris que sa mission èra d'inspectar l'administracion. Coma Hongwu, realizèt tanben quauquei purgas per assegurar son poder entre lei membres de la Cort.
Au nivèu militar, Yongle realizèt tanben una òbra importanta. Au nòrd, mandèt cinc campanhas còntra lei Mongòls que permetèron d'esquichar lei rèstas deis estats Yuan. Au sud, capitèt la conquista de Vietnam en 1407 mai sei fòrças foguèron rebutadas per una revòuta tre 1418. Enfin, l'emperaire renforcèt lei defensas de l'Empèri, especialament gràcias a de trabalhs importants sus la Granda Muralha.
La crisi de Tumu[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de l'emperaire Yongle en 1424, sei successors foguèron Hongxi (1424-1425) e Xuande (1425-1435). Après aqueu darrier, Zhengtong venguèt emperaire. En 1449, dirigiguèt una armada còntra una invasion mongòla mai foguèt desfach e capturat. A Pequin, son fraire se proclamèt emperaire sota lo nom de Jingtai e reorganizèt lei fòrças militaras de l'Empèri ambé l'ajuda de son ministre de la guèrra. Blocats dins la region de Pequin, lei Mongòls deguèron finalament se replegar.
Zhengtong demorèt presonier dei Mongòls qu'èran desirós d'obtenir una rançon còntra sa liberacion. Pasmens, lo govèrn chinés novèu aviá ges d'interès dins la liberacion de l'emperaire capturat e, fin finala, Zhengtong foguèt liberat sensa recapte en 1453. Plaçat en residéncia susvelhada, foguèt conservat en fòra dau poder fins a 1457. Aquela annada, capitèt un cop d'Estat còntra son rivau grevament malaut e venguèt tornarmai emperaire. Son segond rèine foguèt marcat per la perseguida dei combats ambé lei Mongòls, per la lucha còntra lo bregandatge e per un cop d'Estat mancat en 1461. Acceptèt tanben d'aculhir divèrsei populacions mongòlas refugiadas en China après de trebols politics dins seis estats.
La lucha còntra la piratariá e lo Japon[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Zhengtong s'acabèt en 1464. Lo periòde seguent foguèt caracterizat per l'aumentacion de tensions ambé lo Japon que sei piratas dirigiguèron d'atacas o d'activitats de còntrabanda sus lei còstas chinesas. Leis emperaires successius adoptèron una politica per limitar lei cambis maritims sus lei còstas chinesas. Aquela politica d'isolacion permetèt pas d'interrompre la piratariá e amolèt leis ambicions japonesas. Ansin, entre 1592 e 1598, lei Chinés deguèron ajudar seis aliats coreans còntra dos assais d'invasion de la part dei Japonés (Guèrra Imjin).
Lo declin e la fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
Lo declin de la dinastia acomencèt vèrs la fin dau sègle XVI en causa de dificultats economicas e de l'afebliment dau poder de l'Emperaire. D'efèct, lo còst financier de la Guèrra Imjin durant lo rèine de Wanli (1572-1620) portèt un còp rude au poder dau govèrn. Aquela crisi foguèt agravada per la manca d'argent que constituissiá la basa de la moneda dau país. De mai, lo ròtle creissent deis eunucs entraïnèt una diminucion de l'influéncia imperiala e devesiguèt prefondament la Cort. Vèrs la fin de son rèine, Wanli preferiguèt se retirar dins la Ciutat Proïbida e laissar leis afaires de l'estat entre lei mans de sei ministres. Aquela tendéncia se confirmèt durant lo rèine de son successor, Tianqi (1620-1627), que foguèt egalament sota l'influéncia d'un eunuc dich Wei Zhongxian. Aqueu darrier nomèt seis amics e aliats ai pòstes importants e aumentèt fòrtament leis impòsts e lei despensas.
Wei Zhongxian foguèt executat per lo darrier emperaire de la dinastia, Chongzhen (1627-1644), mai lo problèma causat per leis eunucs demorèt enterin que la situacion economica veniá pus grèva. A partir de 1618, una guèrra comencèt còntra lei Manchós. Lei Ming capitèron de resistir fins a 1630. Pasmens, au començament deis annadas 1630, una partida de sei fòrças armadas se revoutèron e establiguèron de basas solidas au Henan e a l'entorn de la vila de Chengdu. Aquela revòuta se generalizèt en 1640 e lei sòudats desertèron en massa. En 1644, Pequin foguèt donc presa per una armada rebèlla que prenguèt lo contraròtle de vila sensa combat. La mema annada, l'emperaire Chongzhen se suicidèt. Lo cap de la rebellion anoncièt en febrier de 1644 la fondacion de sa dinastia pròpria mai sei fòrças foguèron esquichadas en junh per lei Manchós que prenguèron Pequin per fondar la dinastia Qing que deviá dirigir China fins a la fin de l'Empèri au sègle XX. De lor caire, lei sobeirans de la dinastia Ming conservèron de territòris dins lo sud de China ambé Nankin coma capitala. Aquel estat existiguèt fins a 1662 e sa conquista per lei Qing.
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Lo govèrn[modificar | modificar la font]
Lo govèrn dei Ming èra similar ai formas governamentalas utilizadas per lei dinastias precedentas. Existissiá sièis ministèris principaus dirigits per un Grand Secretariat. De burèus, que lo nombre e lei noms evolucionèron segon lei periòdes, completavan aqueu sistèma que son cap èra l'emperaire. Après l'execucion dau Cancelier Hu Weiyong en 1380, lo Secretariat foguèt fòrtament afeblit e lo contraròtle de l'emperaire sus lei ministèris venguèt mai dirècte. Aquelei sièis ministèris èran [1]:
- lo Ministèri dau Personau qu'èra encargat de la gestion deis oficiers civius.
- lo Ministèri dei Revenguts.
- lo Ministèri dei Rites qu'èra tanben en carga de l'aculhença deis ambaissadas dei país vassaus
- lo Ministèri de la Guèrra.
- lo Ministèri de la Justícia.
- lo Ministèri dei Trabalhs.
D'autra part, un còrs de foncionaris especiaus èra mandat dins lei províncias per susvelhar leis administracions regionalas.
L'administracion[modificar | modificar la font]
Coma per la forma d'organizacion dau govèrn, l'administracion Ming contunièt egalament d'utilizar lei sistèmas dei dinastias precendentas, especialament aqueu de l'examen. L'obtencion d'aqueu darrier èra la condicion per intrar dins l'administracion levat per lei membres de la familha imperiala. Cada Chinés podiá teoricament se presentar e venir foncionari. Pasmens, dins la realitat, lo nivèu d'estudis necessari limitava lei possibilitats de reüssida ai classas pus favorizadas.
La cima de la ierarquia èra ocupada per leis eunucs e lei membres de la familha imperiala. Lei premiers obtenguèron un poder fòrça important ambé, per exemple, lo contraròtle dei servicis secrèts. Obtenguèron la màger part dei pòstes principaus e lor nombre agantèt 70 000 a la fin de la dinastia. De lor caire, lei membres de la familha imperiala podián recebre de tèrras. Pasmens, au contrari dei dinastias precendentas, aquelei territòris demoravan sota la direccion de l'emperaire e avián pas l'estatut de fèus. En dessota, l'administracion nacionala e regionala èra tenguda per lei foncionaris qu'avián capitat l'examen. Avalorats d'un biais regular, èran ajudats per de foncionaris non diplomats qu'èran encargats de missions segondàrias. Egalament avalorats, aquelei darrierei podián, après d'annadas de servicis, obtenir un pòste dins l'administracion imperiala coma s'avián capitat l'examen.
La division territoriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territoriala dei Ming es a l'origina dei províncias chinesas modèrnas. Lei províncias èran devesidas en prefecturas, dirigidas per un prefècte, puei en sota-prefecturas qu'èran sota la direccion d'un sota-prefècte. Aquelei darriers avián la responsabilitat d'unei còmtes que sei responsables avián lo títol de magistrat. Enfin, en fòra dei províncias, existissiá doas regions metropolitanas a l'entorn dei vilas de Nanjing e Pequin.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'Empèri Ming èra relativament liberala per son epòca. Lo taus d'imposicion èra feble e lo ròtle de l'Estat èra limitat, especialament dins lo domeni industriau e comerciau. Aquò permetèt una expansion importanta de l'economia mai un afebliment dau poder dau govèrn que podriá pas faciar la degradacion de la situacion economica au començament dau sègle XVII.
Demografia[modificar | modificar la font]
L'estimacion de la populacion chinesa pendent lo rèine deis emperaires Ming es un subjècte malaisat per leis istorians. D'efèct, maugrat de recensaments regulars per l'administracion, lei donadas obtengudas èran generalament erronèas car leis obligacions fiscalas èran pus importantas per lei familhas nombrosas. Ansin, lei declaracions sota-estimèron la populacion, especialament lo nombre de fremas o d'enfants.
En 1381, lo còmpte oficiau èra d'aperaquí 59,5 milions d'abitants. Pasmens, en 1391, lo govèrn descurbiguèt que tres milions de personas avián escapat lo recensament. Leis istorians estiman donc que la populacion chinesa èra pròcha de 75 milions de personas vèrs l'annada 1400. Puei, auriá aumentat entre 160 e 200 milions vèrs la fin de la dinastia. L'Empèri Ming representa donc la poissança demografica principala de son epòca reünissent entre lo quart e lo tèrç de la populacion mondiala.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Coma per la màger part deis estats dau periòde, l'agricultura foguèt lo domeni centrau de l'economia de l'Empèri Ming. Conoguèt un periòde de desvolopament continú e s'orientèt pauc a pauc vèrs lo comèrci. D'efèct, après la conquista de l'independéncia còntra lei Mongòls, lo sector foguèt encoratjat per una imposicion limitada a 1/30 de la produccion. Ajudat per l'introduccion de tecnicas novèlas coma la rotacion dei culturas, aquò permetèt un desvolopament rapide[2]. Un començament d'especializacions dins lei culturas entre lei regions e l'aparicion de culturas comercialas apareguèron donc[2]. Aquela evolucion foguèt renforçada per l'introduccion de culturas americanas (gròs blat, tartifla) que permetèron de norrir una populacion pus granda. Enterin, la superficia cultivada aumentèt fòrtament e, vèrs la fin de la dinastia, existissiá de tenements de talha granda que sei produccions èran destinadas au comèrci. Dins aquò, la màger part dei païsans podián egalament vendre una partida de sa produccion e realizar un benefici gràcias a la venda de sobras alimentàrias o de culturas comercialas[3].
Indústria[modificar | modificar la font]
L'indústria chinesa Ming èra relativament variada e fòrça avançada per son epòca. Au contrari dei dinastias precedentas, lo ròtle de l'Estat èra fòrça limitat e l'organizacion dau sector industriau èra laissat au domeni privat. Un autre cambiament important regardava lo trabalh forçat que foguèt abandonat dins lei fabricas au profiech dau trabalh remunerat[2]. Lei resultats d'aqueu sistèma permetèron una aumentacion importanta de la produccion. Per exemple, la produccion de fèrre èra egala a 195 000 tonas vèrs la fin de la dinastia còntra solament 180 000 per Euròpa. En revenge, de sectors majors de l'indústria chinesa (fèrre, sau...) èran d'ara endavant en fòra de l'influéncia imperiala.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Au començament de la dinastia Ming, après lei degalhs causats per lei combats de la guèrra còntra lei Mongòls, l'emperaire Hongwu decidiguèt d'impausar de restriccions importantas ai marchands. Son objectiu èra de favorizar lo desvolopament de l'agricultura. Pasmens, après sa mòrt, sa politica foguèt abandonada per sei successors e lei darriers membres de la dinastia avián perdut una partida importanta de sei poders au profiech de la classa marchanda.
D'efèct, l'imposicion sur leis activitats marchandas venguèt rapidament fòrça febla e sei revenguts aprofichèron gaire lei finanças dau govèrn. Ansin, lei còmptes anuaus de l'Estat (27 milions de taels d'argent) èran egaus a mens de 10% de l'activitat comerciala a l'interior de China (300 milions de taels d'argent). De mai, de grops fòrça poderós se formèron per la fusion de clans marchands amb una partida de l'aristocràcia chinesa. Certanei marchands èran reputats possedir un tesaur de 30 milions de taels. Aquò entraïnèt un afebliment important de l'Estat que sa volontat d'aumentar certanei taxas, magerament durant la fin dei Ming, foguèt generalament combatuda per la populacion e lei grops marchands.
Enterin, aquela activitat comerciala faguèt de China lo centre major dau comèrci mondiau. Après lo sègle XV e la levada de l'interdiccion regardant lo comèrci exterior per lei particulars, lo Produch interior brut de l'Empèri representa 31% dau PIB mondiau. D'itineraris existissián amb Euròpa e America e certanei clans, coma lo clan Zheng, realizavan regularament de transaccions d'unei milions de taels. Dispausavan tanben d'unitats militaras pròprias e foguèron capables de replegar lei marchands europèus de zonas coma l'illa de Formosa.
Religion[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde Ming, la religion chinesa èra compausada per un ensems de cresenças tradicionaus ancianas, daoïstas e bodistas. Lo panteon chinés èra donc politeïsta e relativament variat segon lei regions. Lo periòde Ming foguèt tanben caracterizat per l'arribada dei premierei missions crestianas en China vèrs lo començament dau sègle XVI.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
A respèct dei descubèrtas realizadas sota la dinastia Song, lo rèine dei Ming veguèt un alimentiment dei progrès scientifics e tecnologics chinés. L'impression es renforçada per leis avanças europèas dei sègles XV, XVI e XVII. Pasmens, lo país demorèt un centre de recèrca major durant tot lo periòde Ming, especialament dins lei domenis dei transpòrts, de l'indústria, de l'agricultura o de la medecina. De mai, aprofichèt rapidament leis idèas e teorias novèlas que venián d'Euròpa per melhorar una partida de seis aplicacions tecnologicas.
Ansin, l'Empèri Chinés èra relativament avançat dins lo domeni dei transpòrts coma la fabricacion de naviris. Per exemple, entre 1403 e 1419, la flòta militara Ming èra en estat d'alinhar de naviris d'una longor superiora a un centenau de mètres. De mai, lei naviris chinés de l'epòca èran capables de navigar sus leis oceans au luench de sei basas. L'indústria e l'agricultura aprofichèron tanben la mestreja de divèrsei tecnologias coma l'utilizacion de l'energia idrolica o de procediments metallurgics (trempa, usatge d'un crusòu...) per desvolopar una tièra de progrès importants durant tota lo rèine de la dinastia. Enfin, au nivèu de la medecina, lo periòde foguèt marcat per d'òbras reünissent lei conoissenças de l'epòca (Bencao Gangmu de Li Shizhen) e per de descubèrtas importantas, especialament dins lo domeni de l'igièna. Per exemple, la dinastia veguèt l'aparicion dei premierei brústias per lei dents modèrnas a partir de 1498.
La tecnologia militara chinesa foguèt egalament caracterizada per un dinamisme important dins lo desvolopament d'armas utilizant la polvera. Lei principalas foguèron de modèls de bolets explosius, de fusadas e de minas navalas o terrèstras. Pasmens, la recèrca sus leis aplicacions de la polvera demeniguèron pauc a pauc. Ansin, vèrs la fin dau periòde Ming, la màger part d'aqueleis invencions èran abandonadas au profiech d'armas de fuòc o d'artilhariá de tipe europèu.
D'autra part, l'influéncia europèa se limitèt pas solament au champ militar. D'efèct, lei sciéncias fondamentalas chinesas intrèron en contacte ambé lei teorias novèlas coma aquelei de Copernic, de Galilèu e de Kepler tre lo sègle XVI. Lor difusion foguèt rapida. Per exemple, lo premier telescòpi chinés foguèt crompat en 1637 per lo darrier emperaire Ming. Aquò permetèt lo melhorament de divèrsei tecnologias per lei sabents chinés. En particular, lo calendier tradicionau chinés qu'èra vengut tròp imprecís ambé son annada egala a 365,25 jorns.
Cultura[modificar | modificar la font]
Coma durant lei dinastias precedentas, lo rèine dei Ming foguèt un periòde caracterizat per una produccion artistica importanta. Lei domenis principaus foguèron la literatura, la pintura o la musica. Dins aquò, l'epòca es tanben fòrça coneguda per sei porcelanas e sei joièus.
La literatura[modificar | modificar la font]
La literatura conoguèt un periòde d'activitat majora durant la dinastia Ming ambé lo desvolopament de divèrsei domenis coma lo roman, lo teatre, lo racònte de viatge e la poesia.
D'efèct, lei progrès dau nivèu d'instruccion entre certanei classas socialas coma lei marchands o lei foncionaris permetèron la formacion de publics novèus, parlant lo chinés classic o d'autrei dialèctes[4]. Lo roman, ja conegut durant la dinastia Tang (618-907) venguèt alora un genre major de la literatura chinesa. Lo Racònte dei Ribas (sègle XIV), lo Viatge en Occident (sègle XVI) e lo Jin Ping Mei (1610) son leis òbras centralas d'aqueu movement. Lo teatre, especialament son genre dramatic, conoguèt tanben un periòde dinamic gràcias a d'autors coma Tang Xianzu.
En fòra dei genres romanescs e teatraus, la literatura Ming foguèt egalament caracterizada per l'importància dei racòntes de viatges e de la poesia. Lo premier es marcat per l'òbra de Xu Xiake que son trabalh assaièt de gropar l'ensems dei conoissenças geograficas de l'epòca. Lo segond se distinguís per l'escòla creada per lo poèta Yuan Hongdao que son estil, liric e individualista, foguèt opausat ai convencions confucianistas deis elèits de la societat.
La pintura[modificar | modificar la font]
Après lei progrès realizats durant lei periòdes Song e Yuan, leis arts visuaus, especialament la pintura, demorèron importants pendent lo rèine dei Ming. Certaneis artistas venguèron fòrça celèbres coma Ni Zan, Shen Zhou, Tang Yin, Wen Zhengming, Qiu Ying e Dong Qichang. Gràcias a una demanda fòrça importanta, magerament de la part de l'elèit cultivada, existiguèt una classa d'artistas capables de viure solament de la pintura. La màger part dei tecnicas o d'estils utilizats èran similaras a aquelei deis epòcas precedentas coma la realizacion de subjèctes simples (grop de quauquei flors, branca ambé de fruchs...) o narratius.
La porcelana[modificar | modificar la font]
Lo trabalh de la porcelana Ming, totjorn famosa a l'ora d'ara, foguèt un art e una activitat industriala majora. Lo periòde veguèt l'aparicion de centres de produccion dins lei regions de Dehua o de Jiangxi exportant una partida de sei fabricacions vèrs Euròpa, Japon o lo rèsta dau continent asiatic. La porcelana blanca foguèt lo tipe principau produch, especialament per l'exportacion.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) The Ming Biographical History Project of the Association for Asian Studies. (1976). Dictionary of Ming Biography, 1368–1644: 明代名人傳: Volume 1, A-L. Edited by L. Carrington Goodrich and Chaoying Fang. New York: Columbia University Press. ISBN 0-231-03801-1.
- (en) Andrew, Anita N. and John A. Rapp. (2000). Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers Inc. ISBN 0-8476-9580-8.
- (en) Atwell, William S. "Time, Money, and the Weather: Ming China and the "Great Depression" of the Mid-Fifteenth Century," The Journal of Asian Studies (Volume 61, Number 1, 2002): 83–113.
- (en) Brook, Timothy. (1998). The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-22154-0 (Paperback).
- (en) Chan, Hok-Lam. (1988). "The Chien-wen, Yung-lo, Hung-shi, and Hsuan-te reigns," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 182–384, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- (en) Chang, Michael G. (2007). A Court on Horseback: Imperial Touring & the Construction of Qing Rule, 1680–1785. Cambridge: Published by Harvard University Asia Center; distributed by Harvard University Press. ISBN 0-674-02454-0.
- (en) Crosby, Alfred W., Jr. (2003). The Columbian Exchange: Biological and Cultural Consequences of 1492; 30th Anniversary Edition. Westport: Praeger Publishers. ISBN 0-275-98092-8.
- (en) Dreyfus, Georges. (2003). "Cherished memories, cherished communities: proto-nationalism in Tibet," in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, 492–522, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Dupuy, R. E.; Dupuy, Trevor N. (1993). The Collins Encyclopedia of Military History: From 3500 B.C. to the Present. Glasgow: HarperCollins. ISBN 0-00-470143-7. Source for "Fall of the Ming Dynasty"
- (en) Ebrey, Patricia Buckley, Anne Walthall, James B. Palais. (2006). East Asia: A Cultural, Social, and Political History. Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 0-618-13384-4.
- (en) Ebrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0-521-66991-X
- (en) Engelfriet, Peter M. (1998). Euclid in China: The Genesis of the First Translation of Euclid's Elements in 1607 & Its Reception Up to 1723. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-10944-7.
- (en) Fairbank, John King; Goldman, Merle (2006), China: A New History; Second Enlarged Edition, Cambridge: The Belknap Press of Harvard University Press, ISBN 0-674-01828-1
- (en) Gascoigne, Bamber. (2003). The Dynasties of China: A History. New York: Carroll & Graf Publishers. ISBN 0-7867-1219-8 (Paperback).
- (en) Geiss, James. (1988). "The Cheng-te reign, 1506–1521," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 403–439, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- (en) Gernet, Jacques (1962). Daily Life in China on the Eve of the Mongol Invasion, 1250–1276. Translated by H. M. Wright. Stanford: Stanford University Press. ISBN 0-8047-0720-0
- (en) Goldstein, Melvyn C. (1997). The Snow Lion and the Dragon: China, Tibet and the Dalai Lama. Berkeley: University of California Press. ISBN 0-520-21951-1.
- (en) Hargett, James M. "Some Preliminary Remarks on the Travel Records of the Song Dynasty (960–1279)," Chinese Literature: Essays, Articles, Reviews (Clear) (July 1985): 67–93.
- (en) Hartwell, Robert M. "Demographic, Political, and Social Transformations of China, 750–1550," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 42, Number 2, 1982): 365–442.
- (en) Ho, Ping-ti. (1959). Studies on the Population of China: 1368–1953. Cambridge: Harvard University Press.
- (en) Hoffman, Helmut. (2003). "Early and Medieval Tibet" in The History of Tibet: Volume 1, The Early Period to c. AD 850, the Yarlung Dynasty, 45–69, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Hucker, Charles O. "Governmental Organization of The Ming Dynasty," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 21, December 1958): 1–66.
- (en) Li, Bo and Zheng Ying. (2001). 5000 years of Chinese history. Inner Mongolia People's Publishing House. ISBN 7-204-04420-7.
- (en) Kuttner, Fritz A. "Prince Chu Tsai-Yü's Life and Work: A Re-Evaluation of His Contribution to Equal Temperament Theory," Ethnomusicology, Vol. 19, No. 2 (May, 1975): 163–206.
- (en) Laird, Thomas. (2006). The Story of Tibet: Conversations with the Dalai Lama. New York: Grove Press. ISBN 978-0-8021-827-1.
- (en) Langlois, John D., Jr. (1988). "The Hung-wu reign, 1368–1398," in The Cambridge History of China: Volume 7, The Ming Dynasty, 1368–1644, Part 1, 107–181, edited by Denis Twitchett and John K. Fairbank. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24332-7.
- (en) Lipman, Jonathan. (1998). Familiar Strangers: A History of Muslims in Northwest China. Seattle: University of Washington Press.
- (en) Mote, Frederick W. and Denis Twitchett. (1998). The Cambridge History of China; Volume 7–8. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-24333-5 (Hardback edition).
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 3, Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth. Taipei: Caves Books, Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 2, Mechanical Engineering. Taipei: Caves Books Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics. Taipei: Caves Books Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 7, Military Technology; the Gunpowder Epic. Taipei: Caves Books Ltd.
- (en) Needham, Joseph (1986). Science and Civilization in China: Volume 6, Biology and Biological Technology, Part 2: Agriculture. Taipei: Caves Books, Ltd.
- (en) Norbu, Dawa. (2001). China's Tibet Policy. Richmond: Curzon. ISBN 0-7007-0474-4.
- (en) Nowell, Charles E. "The Discovery of the Pacific: A Suggested Change of Approach," The Pacific Historical Review (Volume XVI, Number 1; February, 1947): 1–10.
- (en) Perdue, Peter C. (2000). "Culture, History, and Imperial Chinese Strategy: Legacies of the Qing Conquests," in Warfare in Chinese History, 252–287, edited by Hans van de Ven. Leiden: Koninklijke Brill. ISBN 90-04-11774-1.
- (en) Pfoundes, C. "Notes on the History of Eastern Adventure, Exploration, and Discovery, and Foreign Intercourse with Japan," Transactions of the Royal Historical Society (Volume X; 1882): 82–92.
- (en) Robinson, David M. "Banditry and the Subversion of State Authority in China: The Capital Region during the Middle Ming Period (1450–1525)," Journal of Social History (Spring 2000): 527–563.
- (en) Robinson, David M. "Politics, Force and Ethnicity in Ming China: Mongols and the Abortive Coup of 1461," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 59, Number 1, June 1999): 79–123.
- (en) Schafer, Edward H. "The Development of Bathing Customs in Ancient and Medieval China and the History of the Floriate Clear Palace," Journal of the American Oriental Society (Volume 76, Number 2, 1956): 57–82.
- Song, Yingxing (1966). T'ien-Kung K'ai-Wu: Chinese Technology in the Seventeenth Century. Translated with preface by E-Tu Zen Sun and Shiou-Chuan Sun University Park: Pennsylvania State University Press.
- (en) Spence, Jonathan D. (1999). The Search For Modern China; Second Edition. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-97351-4 (Paperback).
- (en) Sperling, Elliot. (2003). "The 5th Karma-pa and some aspects of the relationship between Tibet and the Early Ming," in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, 473–482, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Temple, Robert. (1986). The Genius of China: 3,000 Years of Science, Discovery, and Invention. With a forward by Joseph Needham. New York: Simon and Schuster, Inc. ISBN 0-671-62028-2.
- (en) Wakeman, Frederick, Jr. "Rebellion and Revolution: The Study of Popular Movements in Chinese History," The Journal of Asian Studies (1977): 201–237.
- (en) Wang, Jiawei and Nyima Gyaincain. (1997). The Historical Status of China's Tibet. Beijing: China Intercontinental Press. ISBN 7-80113-304-8.
- (en) White, William Charles. (1966). The Chinese Jews (Vol. 1–3). New York: Paragon Book Reprint Corporation.
- (en) Wong, H.C. "China's Opposition to Western Science during Late Ming and Early Ch'ing," Isis (Volume 54, Number 1, 1963): 29–49.
- (en) Wylie, Turrell V. (2003). "Lama Tribute in the Ming Dynasty" in The History of Tibet: Volume 2, The Medieval Period: c. AD 850–1895, the Development of Buddhist Paramountcy, ed. Alex McKay. New York: Routledge. ISBN 0-415-30842-9.
- (en) Yuan, Zheng. "Local Government Schools in Sung China: A Reassessment," History of Education Quarterly (Volume 34, Number 2; Summer 1994): 193–213.
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Hucker, Charles O. "Governmental Organization of The Ming Dynasty," Harvard Journal of Asiatic Studies (Volume 21, December 1958): 1–66.
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Li Bo, Zheng Yin, "5000 years of Chinese history", Inner Mongolian People's publishing corp, 2001, ISBN 7-204-04420-7, pp. 994–997.
- ↑ Twitchett, Denis; John K.Fairbank. the Ming dynasty part 2 (May 1987), The Cambridge History of China, ISBN 978-0-521-24327-8, pp. 497–498.
- ↑ Ebrey, Patricia Buckley (1999), The Cambridge Illustrated History of China, Cambridge: Cambridge University Press, p. 203.


c: text/html

text:
Processor central
Lo processor central, de l'anglés CPU, Central Processing Unit, es lo compausant essencial d'un ordenador qu'interprèta las instruccions e tracta las donadas d'un programa.
Es lo processor que provesís als ordenadors lor capacitat fondamentala d'èsser programats, es un dels compausants necessaris al foncionament de totes los tipes d'ordenadors, associats a las memòrias primàrias e als dispositius d'intrada/sortida. Un processor constituit d'un sol circuit integrat es abitualament nomenat microprocessor; pasmens, d'unes fabricants an desvolopats de processors en lescas: dins aquel cas las foncions elementàrias (ALU, FPU, sequençaire, etc.) son despartidas en divèrses circuits integrats especializats. La descubèrta del transistor en 1947 dobriguèt la via de la miniaturizacion dels compausants electronics e lo tèrme d'unitat centrala (CPU) s'es utilizat dins l'industria electronica tre lo començament de las annadas 1960 (Weik 1961).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Clau (sarralha)
Una clau es una aisina que permet de dubrir una sarralha o un cadenat. Las claus son fachas en general d'acièr, encara que se fa de claus d'autres materials e, o tanben, i a de claus electronicas, de fòrma mai classica o en forma de carta. Pòdan aver un ròtle onorific (las claus de la vila que se balhan a de membres distinguits de la comunitat)
La clau es un dels atributs de Sant Pèire, que garda las pòrtas del cèu. Es taben lo simbòl de Microsoft Outlook, un programa de corrièr electronic.
Una clau es tanben un concèpte mai general e s'aplica a quin que siá dispositiu (mecanic o logic) que permet de dubrir, desblocar o deschifrar quicòm que demòra tancat, blocat o chifrat (vejatz clau (criptografia))
Clau de pòrta[modificar | modificar la font]
Una clau es un instrument que s'utilisa per dubrir e tancar las seralhas incorporadas al objèctes que se vòl protegir dels accesses no desirats.
Quan foguèron inventada, las primièras sarralhas èran de grandas bóstia metallicas que demandavan per las dubrir de claus de fèrre fòrça grandas e pesucas. Mas, pendent lo sègle XX se faguèt una evolucion importanta dins lo dessenh de nòus sistèmas de tancadura de pòrtas que donèt l'origina a una gama de claus fòrça variada.
Las claus ancianas èren coma un tube rodon de fèrre que s'acaba per una paleta.
La majoritat de las claus son en acièr, pasmens pels veituras o autres equipaments s'utilizan de claus qu'incorpòran un sistèma electronic per la sdubrir a distància sens besonh d'introduire la clau dins la sarralha. De talas claus òodon tanben servir per mètre en marcha lo motor de l'automobil.
La clau comuna consistís en una peça de metal amb de dents e selhons a la forma de la sarralha e per la dubrir se l'introduís e se la fa virar. Lo cap de la clau es mai larg e plan per que se pòsca agantar e la far virar. Cada fabricant de sarralhas fan una seria complèta de claus diferentas per que se pòsca pas dubrir una sarralha amb de claus d'una autra sarralha del meteis modèl.
Las claus modèrnas de las cambras d'ostalaria, son en fach una carta de plastic onte es codifica un periòde de validitat en accòrdi amb la demorança del client a l'ostelaria.
Las claus per activar la dubertura de pòrtas coma, per exemple, los d'accesses als parcatges privats, son un dispositiu electronic de comanda a distància.


text:
Esfèra
En geometria, una esfèra (del grèc σφaῖpa, «sfaira») es la superfícia formada per totes los punts de l'espaci tals que la distància (nomenada rai) a un punt determinat (nomenat centre) es totjorn la meteissa, formant una estructura de tres dimensions. Los punts que lor distància al centre es inferiora al rai constituisson una bola (lo solide interior a l'esfèra).
Somari
Equacion[modificar | modificar la font]
Dins un sistèma ortonormal de coordenadas, l'equacion de l'esfèra unitària (es a dire que son rai val 1) e centrada a l'origina de las coordenadas es: x² + y² + z² = 1
Aquela equacion s'obten en considerant lo punt M(x,y,z) de l'esfèra e lo modul del vector OM qu'es egal a 1.
Pus generalament l'esfèra de rai r, de centre Ω(a, b, c) a per equacion: (x - a)² + (y - b)² + (z - c)² = r²
L'equacion del plan tangent al punt M(x',y',z') s'obten per mejan del desdoblament de las variablas: dins lo cas de l'esfèra unitària: x·x' + y·y' + z·z' = 1
E al segond exemple: (x - a)·(x' - a) + (y - b)·(y' - b) + (z - c)·(z' - c) = r²
Aira e volum[modificar | modificar la font]
L'aira d'una esfèra de rai r es:
Lo volum d'una bola (domeni interior a l'esfèra) de rai r es:
Se consideram l'aira e lo volum coma foncions S(r) e V(r) del rai, alara se nòta que l'aira es la foncion derivada del volum. Aquel fach es pas un azard, perque se pòt descompausar lo volum en jaces d'espessor fòrça pichona dr (diferencial de r), e los volums d'aqueles jaces s'aproximan de S(r)·dr quand dr tend cap a 0. Addicionant los volums infinitesimals de totes aqueles jaces (en quantitat infinida) quand lo rai r es prèp de zèro a R dona per definicion l'integrala seguenta:
Zona e segment esferics[modificar | modificar la font]
Una zona esferica es la partida de la superfícia esferica delimitada per dos plans parallèls que copan l'esfèra, formant dos cercles anomenats basas. L'aira de la zona esferica, d'una esfèra de rai r, delimitat per doas basas separadas per una nautor h es:
A = 2 · π · r · h
Un segment esferic es lo solide delimitat per una zona esferica e los dos plans parallèls que lo delimitan. Lo volum del segment esferic, d'una esfèra de rai r, delimitat per doas basas, de rais a e b respectivament, separadas per una nautor h es:
V = 1/6 · π · h · (h2 + 3·a2 + 3·b2)
I a un cas especial de zona esferica: la calòta esferica es una zona esferica delimitada per un sol plan que copa l'esfèra (un dels dos plans anteriors seriá tangent, o amb una basa de rai 0). Dins aquel cas, l'aira de la calòta se calcula coma per un segment de dos basas, e lo volum de la calòta seriá simplament:
V = 1/6 · π · h · (h2 + 3·a2)
Un emisfèri es una calòta esferica delimitada per un sol plan que passa per un cercle maximum de l'esfèra.
Fusèl e còn esferics[modificar | modificar la font]
Un fusèl esferic o lunula es una de las doas partidas (opausadas e simetricas) de la superfícia esferica delimitada per dos cercles maximums que se copan. L'aira d'un fusèl esferic, d'una esfèra de rai r, amb una longitud angulara de θ (l'angle de copa dels cercles maximums, en radians) es:
A = 2 · r2 · θ
Un còn esferic es lo solide delimitat per un fusèl esferic, e los dos plans que lo delimitan, que se copan a l'axe de l'esfèra. Lo volum d'un còn esferic, d'una esfèra de rai r, amb una longitud angulara de θ (en radians) es:
V = 2/3 · r3 · θ
Triangle esferic[modificar | modificar la font]
Un triangle esferic es una partida de l'esfèra delimitada per tres cercles maximums que se copan. L'aira d'un triangle esferic, d'una esfèra de rai r, amb angles L, M e N (mesurats en radians) es:
A = r2 · (L + M + N - π)
Sector esferic[modificar | modificar la font]
Un sector esferic es lo solide limitat per una esfèra e la superfícia conica que son vertèx es al centre d'aquela esfèra. Se S es l'aira de la partida de l'esfèra que lo limita e r n'es lo rai, lo volum del sector val r S/3.


text:
Bruyères
Bruyères es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bruyères A situat en lo massís vosgien a Unitat|27|km {{}} de Épinal, a Unitat|26|km {{}} de Sant-Dié-de detlos-Vòges e a Unitat|23|km {{}} de Gérardmer.
La vila ocupa un scenari #que fa mestièr de caulet entre los vallées de la Vologne al sud e de la Mortagne al nòrd. A dominat a l'èst per una primièra éminence del massís dels Vòges, lo Avison, #que lududes servís de còps de simbòl.
Çò toponyme Bruyères testificat l'an 1295 indica una brugariae en latin medieval, siatz una contrée de landes, un païsatge vast de landes e de pichons bosquets a éricacées o bruyères a l'epòca gallo-romaine. Las siás divèrsas graphies amassadas successivament en l'archiu son : Brueris, Bruierium, Bruyeris (1144), Bruières (Sègle XIII), Bruyeres (1295), Bruyerre (1444), Brouyères (1473).
Bruyères est situé dans le massif vosgien à 27 km d'Épinal, à 26 km de Saint-Dié-des-Vosges et à 23 km de Gérardmer.
La cité occupe un plateau qui fait office de col entre les vallées de la Vologne au sud et de la Mortagne au nord. Elle est dominée à l'est par une première éminence du massif des Vosges, l'Avison, qui lui sert parfois de symbole.
Le toponyme Bruyères attesté en 1295 indique une brugariae en latin médiéval, soit une contrée de landes, un paysage vaste de landes et de petits bosquets à éricacées ou bruyères à l'époque gallo-romaine. Ses diverses graphies trouvées successivement dans les archives sont : Brueris, Bruierium, Bruyeris (1144), Bruières (Sègle XIII), Bruyeres (1295), Bruyerre (1444), Brouyères (1473).
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc de Bruyères a conegut una aucupacion sus la reünion del tuc del Avison dempuèi lo Modèl:IIIe sègle o Modèl:IVe sègle. Bruyères Es lo cas typique del ancià bourg castral, coma se'n tròba de nombroses exemples en Lorraine. Lo castèl i aguèt fondat pel pòrti de Lorraine al Sègle X sus las tèrras essartées del domeni de Camp, après qu'aquel es vengut consagrat del capítol de Remiremont, #que comandava aqueles défrichements en la vallée de la Vologne. La vila s'es de contunh desvolopada en contrebas del tuc en sostenent dins lo castèl ; se n'a una primièra mencion en l'archiu del capítol romarimontain cap a 1189 jol nom de Brueriis amb la mencion d'una donation facha a una abbaye lorraine per "Gerardus de Brueriis". L'emperaire Henri VIN séjourna dins lo castèl en 1196, aital coma lo pòrti Mathieu II de Lorraine en los ans 1230-40, mas lo bourg comença a prene vertadièrament de l'importància cap al mièg del Sègle XIII quand la duchesse régente Catherine de Limbourg i establís un tonlieu; ven una autentica vila quand lo pòrti Transbordador III, de fils d'aquela darrièra, lo met, amb Arcs jol còp de la lei de Beaumont.
Del 26 al 30 d'octòbre de 1944, Bruyères #èsser çò teatre de combats #que #opausar lo 442 RCT (442nd Regimental Combat Team), còrs american constituit de nippo-americanes procedentes de Hawaii e de Califòrnia, e de las tropas alemandas. Aquela unitat i aviá recebut per mission de liberar un bataillon american delimitat dempuèi lo 24 d'octòbre. A la fin de la batalha, se dénombra en aquela unitat 800 victimas, siatz gaireben la mitat de l'efectiu. Ne remembrar d'aqueles combats e de la desliurança de la vila, las vilas de Bruyères e de Honolulu #èsser jumelées en 1961[1]. La vila a #èsser decorada de la Crotz de guèrra 1939-1945.
Anecdote : pendent la Segonda Guèrra mondiala, l'actuala escòla Santa-Jeanne-d'Arc protegissiá un espital ont François Mitterrand #èsser sonhat.
Le site de Bruyères a connu une occupation sur le sommet de la colline de l'Avison dès le Modèl:IIIe siècle ou Modèl:IVe siècle. Bruyères est le cas typique de l'ancien bourg castral, comme on en trouve de nombreux exemples en Lorraine. Le château fut fondé par le duc de Lorraine au Sègle X sur les terres essartées du domaine de Champ, après que celui-ci est devenu voué du chapitre de Remiremont, qui commandait ces défrichements dans la vallée de la Vologne. La ville s'est ensuite développée en contrebas de la colline supportant le château ; on en a une première mention dans les archives du chapitre romarimontain vers 1189 sous le nom de Brueriis avec la mention d'une donation faite à une abbaye lorraine par "Gerardus de Brueriis". L'empereur Henri VI séjourna au château en 1196, ainsi que le duc Mathieu II de Lorraine dans les années 1230-40, mais le bourg commence à prendre véritablement de l'importance vers le milieu du Sègle XIII lorsque la duchesse régente Catherine de Limbourg y établit un tonlieu; il devient une véritable ville lorsque le duc Ferry III, fils de cette dernière, le met, avec Arches sous le coup de la loi de Beaumont.
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.
Du 26 au 30 octobre 1944, Bruyères fut le théâtre de combats qui opposèrent le 442 RCT (442nd Regimental Combat Team), corps américain constitué de nippo-américains originaires de Hawaii et de Californie, et des troupes allemandes. Cette unité avait reçu pour mission de libérer un bataillon américain encerclé depuis le 24 octobre. À la fin de la bataille, on dénombra dans cette unité 800 victimes, soit presque la moitié de l'effectif. En souvenir de ces combats et de la libération de la cité, les villes de Bruyères et de Honolulu furent jumelées en 1961[2]. La ville a été décorée de la Croix de guerre 1939-1945.
Anecdote : pendant la Seconde Guerre mondiale, l'actuelle école Sainte-Jeanne-d'Arc abritait un hôpital où François Mitterrand fut soigné.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire lo luòc del Mestièr de Torisme de Bruyères
- ↑ Voir le site de l'Office de Tourisme de Bruyères


text:
Mahzor
Lo mahzor (o machzor, plural mahzorim, ebrieu: מחזור , prononciar [maxˈzor] e [maxzoˈrim]) es un libre de pregària utilizat pels josieus pendent lo Yarim Noriam de Ròsh Hashanà e de Yom Kippur. D'unes josieus utilizan tanben de mahzorim especializats per las tres fèstas de pelegrinatge de Pascas, Shavuot, e Sukkot. Aquel libre es una forma especializada del siddur, lo libre de pregària utilizat pels josieus dins lo mond entièr.
Lo mot mahzor significa "cicle" (la raiç Ħ-Z-R vòl dire "tornar"). S'aplica a la fèstas de pelegrinatge que tornan cada an.
Existís un Mahzor redigit en shuadit (o judeooccitan) dins sa varianta montpelhierenca, que foguèt identificat pel professor Leopold Zunz (1794-1886) e que foguèt crompat per la vila de Montpelhièr [1] Es lo sol obratge conegut que sèrva los rites de la comunitat josieva montpelhierenca.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Midi Libre (02/10/08) Judaïsme:Montpellier vient d'aquérir un livre rare


text:
Jonta
La Jonta es un riu d'Occitània que raja dins Gavaudan e Roergue. Es un afluent de Tarn, doncas un sosafluent de Garona.
Nais al mont Augal a 1440 mètres d'altitud sus la comuna de Maruèis. Una partida del còrs es sosterren a 3 km en aval de Maruèis pendent 7 km a la resorgéncia dels Dotze. Separa le causse Mejan (al nòrd) e lo causse Negre (au sud) amb las gòrgas de la Jonta. S'escampa dins Tarn prèp d'el Rosièr, a 395 mètres de naut.
Idrologia[modificar | modificar la font]
De regim cevenòl La Jonta a d'aigadas que seguisson las chavadas.
- Debit mejan: 2,16 m3⋅s-1 a Maruèis e 5,08 a Peiralèu;
- Debit de secada: 0,1 m3⋅s-1 ;
- Debit maximal: 349 m3⋅s-1 a Maruèis, a l'aigada de 5 de novembre de 1994.


text:
Drech positiu
Lo drech positiu se constituís per l'ensemble de las règlas juridicas en vigor dans un Estat o dins un ensemble d'Estats de la Comunautat internacionala, a un moment donat, quinas que sián lor font.
Es una forma de positivisme juridic. Pels teoricians del drech positiu, las règlas de drech son pas eissidas de la natura o de Dieu (φúσις (fisis) grèga), mas dels òmes d'espereles, o de lors activitats (la vóuoς (nomos) grèga). Lo drech positiu es un drech vivent. Regropa dos grands corrents de pensada. Lo positivisme legalista es l’idèa ont lo drech positiu es dictat per las autoritats politicas, e se sufís d'esperel. Per el, lo drech e la justícia, son identificadas a la lei. Segon lo positivisme sociologic, lo drech positiu es l'expression de la societat, es un fenomèn social de boscar en observent la societat.
Lo drech positiu repausa sus la teoria del normativisme, elaborada pel teorician Hans Kelsen al sègle XX, qu'estructura lo drech dins una ierarquia de las nòrmas (o piramida de las nòrmas).
Es lo drech « pausat », de "positum", lo drech tal coma existís en realitat.
Leo drech positiu e lo drech natural son doas formas de drech, contrarias, perque una es dictada pels Òmes, e l'autre per la natura.


text:
Sefardita
Los sefarditas (sefaradim, sefaradies o sefaraditas en judeoespanhòl e ספרדים sefaradim en ebrieu) son los descendents dels josieus que visquèron en Espanha fins a 1492 e que son ligats a la cultura ispanica per la lenga judeoespanhòla e per la tradicion.
S'estima que la comunautat sefardita a actualament un milion e mièg de membres, la màger part d'eles residents en Israèl, als Estats Units d'America e en Turquia. Dempuèi la fondacion de l'Estat d'Israèl, lo tèrme de sefardita es frequentament emplegat per designar los josieus d'origina diferenta de la dels josieus ashkenazís (d'origina alemanda, europèa centrala o eslava, de lenga yiddish) çò qu'inclutz los josieus d'origina aràbia, los d'Iran, los d'Armenia, los de Georgia, los de Iemèn e tanben los d'Índia, qu'an pas de ligams amb la cultura ispanica, mas qu'an una similitud granda amb los sefarditas dins lo ritual religiós e dins la prononciacion de l'ebrieu. Per aquò, se fa uèi un tresen classament de la populacion josieva, los mizrakhim (en ebrieu: מזרחים 'orientals'), per garantir que lo tèrme de sefardita faga exclusivament d'allusion a lor ligam ancian amb la Peninsula Iberica. Los josieus desvolopèron de comunautats prospèras dins la màger part de las vilas espanhòlas. Se remarcan particularament las comunautats josievas de Toledo, de Sevilha, de Còrdoa, d'Ávila, de Granada, de Segòvia, de Soria, de Tudèla en Navarra, de Calahorra dins La Rioja, de Balmaseda en Biscaia... Dins lo reialme d'Aragon las comunautats (o Calls) de Saragossa, de Girona, de Barcelona, de Tarragona, de Valéncia e de Palma de Malhòrca foguèron las mai importantas. Mantuna vila, coma Lucena, Ribadavia, Ocaña e Guadalajara èran principalament abitadas per de josieus. En Portugal, que fòrça illustras familhas sefarditas ne son originàrias, se desvolopèron de comunautats activas a Lisbona, Évora, Bejar e dins la region de Trás-os-Montes. Los sefarditas contribuiguèron de manièra importanta a las sciéncias e a las tecnicas en Al Andalús amb erudits coma Maimonides, Abraam ben Meir bin Ezra, Samuel Hanaguid, Juda Haleví, Nahmanides, Avicebron, Moïses de Leon e autres.


text:
Cauna de Cussac
La cauna preïstorica de Cussac se tròba al Boisson de Cadonh. Embarra pus de 150 gravaduras paleoliticas restacadas al Gravetian, en mai de nombrosas rèstas umanas, sens dobte de sepulturas, ligadas en aparéncia a las figuras parietalas.
Localizacion e istoric[modificar | modificar la font]
Se dobrís dins la val de Dordonha, en Brageiragués, dins la region istorica de Peiregòrd e lo departament de Dordonha. A una longor de 1,7 km.
Las rèstas umanas[modificar | modificar la font]
Amb la Cauna de Vilonor en Charanta Occitana, tanben considerada coma gravetiana, aquesta de Cussac constituís un dels rars testimònis d'associacion d'òbras parietalas e de sepulturas umanas del Paleolitic europèu. Al mens cinc individús -4 adultes e 1 adolescent- foguèron depausats dins de zonas de voludament dels orses.[1]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Zona arredondida cavuda dins lo sòl argilós de las caunas que permet als orses de s'i arrucar dins l'ivèrn pr'amor de manténer una temperatura equilibrada.


text:
Oullins
Oullins en arpitan (Oullins en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
[[Fila:Grand Lion, Oullins.jpg|thumb|left|
██ Oullins
██ Lion
██ Grand Lion
██ Unas autras municipalitats del Rhône
]]
La municipalitat de Oullins a situat en la banlèga Oèst de Lion e fa partida de la comunitat urbana del Grand Lion. Es limitrophe de las municipalitats de Santa-Foy-lès-Lion al Nòrd-Oèst e de La Mulatière al Nòrd-es. Al Sud-Es, possedís un limit comun amb Lion : (çò Rhône). Al Sud, es limitrophe de de Sants-Gènis-Laval e de Pierre-Bénite al Sud-Es.
La commune de Oullins est située dans la banlieue Ouest de Lyon et fait partie de la communauté urbaine du Grand Lyon. Elle est limitrophe des communes de Sainte-Foy-lès-Lyon au Nord-Ouest et de La Mulatière au Nord-est. Au Sud-Est, elle possède une limite commune avec Lyon : (le Rhône). Au Sud, elle est limitrophe de Saint-Genis-Laval et de Pierre-Bénite au Sud-Est.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se testifica la preséncia d'una municipalitat @dénommer « Aulanius » dempuèi la Sègle IX après J.-C. I aviá situat sus « la Narbonnaise », via romaine còlportaira de Lion e desservant lo sud de la França. Se tròba traces de aqueducs romains per endroit.
Fins al mièg de la Sègle XIX, es una municipalitat essencialament agricòla. [[Fila:BF 7 - OULLINS - Station dels Tramvias de Oullins e Intrada de la Vila.JPG|vignette|La vila #èsser desservie per la linha 10 de la ancian tramvia de Lion (OTL) dempuèi 1881]] En lo moment de la revolucion industriala, la municipalitat deu lo sieu desvolopament al talhièr creat per Alphonse Clément-Desormes[2] l'an 1846-1847, la siá companhiá dels anautits foguets e talhièrs de Oullins va sustot produsir locomotores a vapor. Los talhièrs son rachetés per la Companhiá del camin de fèrre Grand-Central de França l'an 1854, abans de venir un important talhièr de maintenance e de bastiment de la Companhiá del camin de fèrre París-Lion-Mediterrani (PLM) en 1832. La prospérité d'aquela indústria faguèt « viure » Oullins pendenta dels ans, gràcia egalament a d'unas autras entrepresas : tanneries lioneses, abattoirs, verreries, èca.
La Segonda Guèrra mondiala a marcat per una resisténcia encarnada pel cònsol Claude Jordery. Amb la fin de resistir a l'ocupanta, lo 13 d'octòbre de 1941, los Talhièrs se meton cauma. Lo ser, de las desenas de cheminots an arturat.
Après la guèrra, la vila evolucione économiquement e sofriguèt de la clausura dels talhièrs SNCF. Parallèlament, ven lo principal centre comercial del sud oèst lionès. Beneficia egalament d'un renouveau cultural : creacion del teatre de la Renaissance, de la bibliotèca e de la MJC. La vila a protegit pendent de nombroses ans los "émailleries" de Oullins situadas ne nautor de la carrièra de la Sarra. Aquela fabrica a #èsser rasada e remplaçada per un lotissement pendent los ans 1990. La reconversion economica s'orienta cap als servicis.
Al començament dels ans 2000, la vila beneficia d'un important renauiment, encara en cors : qualques espacis liures dins lo quartièr de la Saulaie venon una ZAC economica acollidor de nòvas entrepresas (laboratòri de las doanas, centre de formacion Peugeot…), 5 ectaras en plen centri-vila an reabilitat (creacion de lotjaments, d'espacis de diversió, parking sosterranh…), bastiment d'una médiathèque…
D'unes autres projèctes en cors lor caldriá cambiar la physionomie de la vila : station de mètro e pol multimodal, de marges del Yzeron, OPAH-RU sul quai Sémard, utilizacion de las friches SNCF pel bastiment d'un écoquartier…
On atteste la présence d'une commune dénommée « Aulanius » dès le Sègle IX après J.-C. Elle était située sur « la Narbonnaise », voie romaine partant de Lyon et desservant le sud de la France. On retrouve des traces d'aqueducs romains par endroit.
Jusqu'au milieu du Sègle XIX, c'est une commune essentiellement agricole. Lors de la révolution industrielle, la commune doit son développement à l'atelier créé par Alphonse Clément-Desormes[3] en 1846-1847, sa compagnie des hauts fourneaux et ateliers d'Oullins va notamment produire des locomotives à vapeur. Les ateliers sont rachetés par la Compagnie du chemin de fer Grand-Central de France en 1854, avant de devenir un important atelier de maintenance et de construction de la Compagnie du chemin de fer Paris-Lyon-Méditerranée (PLM) en 1832. La prospérité de cette industrie va faire « vivre » Oullins pendant des années, grâce également à d'autres entreprises : tanneries lyonnaises, abattoirs, verreries, etc.
La Seconde Guerre mondiale est marquée par une résistance incarnée par le maire Claude Jordery. Afin de résister à l'occupant, le 13 octobre 1941, les Ateliers se mettent grève. Le soir, des dizaines de cheminots sont arrêtés.
Après la guerre, la ville évolue économiquement et va souffrir de la fermeture des ateliers SNCF. Parallèlement, elle devient le principal centre commercial du sud ouest lyonnais. Elle bénéficie également d'un renouveau culturel : création du théâtre de la Renaissance, de la bibliothèque et de la MJC. La ville a abrité durant de nombreuses années les "émailleries" d'Oullins situées en haut de la rue de la Sarra. Cette usine a été rasée et remplacée par un lotissement durant les années 1990. La reconversion économique s'oriente vers les services.
Au début des années 2000, la ville bénéficie d'une importante rénovation, encore en cours : des espaces libres dans le quartier de la Saulaie deviennent une ZAC économique accueillant de nouvelles entreprises (laboratoire des douanes, centre de formation Peugeot…), 5 hectares en plein centre-ville sont réhabilités (création de logements, d'espaces de détente, parking souterrain…), construction d'une médiathèque…
D'autres projets en cours devraient changer la physionomie de la ville : station de métro et pôle multimodal, berges de l'Yzeron, OPAH-RU sur le quai Sémard, utilisation des friches SNCF pour la construction d'un écoquartier…
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gentilé sur le site habitants.fr Consulté le 29/09/2008.
- ↑ Luòc vila-oulins.fr, Oullins Al fil dels sègles lo-fil-de detlos-siecles-167.html legir (consultat lo 9 de junh de 2011)
- ↑ Site ville-oulins.fr, Oullins au fil des siècles lire (consulté le 9 juin 2011)


text:
Mazières-de-Touraine
Mazières-de-Touraine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela vila se situa en la region Centri, a 30 km a l'oèst de Tors.
Cette ville se situe dans la région Centre, à 30 km à l'ouest de Tours.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al XIIIe sègle, Mazières i aviá designat de sons lo nom de Mazeriæ o Miseriæ.
Au XIIIe siècle, Mazières était désigné sons le nom de Mazeriæ ou Miseriæ.


text:
Monneren
Monneren es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de las Tres-Évêchés.
- Santa-Marguerite, annèxa de Monneren, i aguèt bastit l'an 1612-1624 sus òrdre del pòrti de Lorraine.
- Fòrça ancian luòc sus la via romaine de Mètz a Trèves.
- Enclave lorraine Ligada a la distincion de Sierck.
- #Venir francés l'an 1661.
- Dépendait de l'ancienne province des Trois-Évêchés.
- Sainte-Marguerite, annexe de Monneren, fut bâti en 1612-1624 sur ordre du duc de Lorraine.
- Très ancien site sur la voie romaine de Metz à Trèves.
- Enclave lorraine rattachée à la seigneurie de Sierck.
- Devint français en 1661.


text:
Ribonucleasa
Las ribonucleasas, o RNasas, son d'enzims (nucleasa) que catalizan l'idrolisi de l'ARN dins de compausats mai pichons. Se pòdon dividir en endonucleasas e exonucleasas, e comprenon divèrsas sosclassas dins las classas d'enzims EC 3.1.
Las ribonucleasas son extrèmament comunas, çò que resulta que los ARN an de periòdes de vida fòrça corts dins un mitan non protegit. Un mecanisme de proteccion, per l'ARN, es l'inibidor de la ribonucleasa (ANAR), lo quau abasta una fraccion relativament granda de las proteïnas cellularas (0.1%) e se jonh a cèrtas ribonucleasas (RNAsas) amb una afinitat màger que quina que siá autra interaccion proteïna-proteïna; la constanta de dissociacion (Kd) pel complèxe ANAR-RNasa A es 20 fM jos las condicions fisiologicas. L'ANAR s'utiliza dins la majoritat dels laboratòris qu'estúdian l'ARN per protegir las mòstras de la degradacion de la part de las RNasas del mitan.


text:
Gabarra
La gabarra (mot vengut possiblament del grèc karabos) es una mena d'embarcacion tradicionala de las tèrras occitanas, que se destina al transpòrt de merças mai que mai per flumes. Aqueste mot occitan es estat adaptat en francés jos la forma gabare o gabarre, en catalan coma gavarra e en espanhòl gabarra.
Las gabarras[modificar | modificar la font]
Lo nom gabarra se pòt referir a divèrsas menas d'embarcacions fluvialas presentas mai que mai dins las vias navegablas de la part occidentala del territòri occitan (Léger, Charanta, Dordonha e Garona).
Segon l'airal, las merças èran compausadas de produches agricòlas divèrses, de vins, de material de construccion (pèira d'Aspremont sus Leire per exemple) e mai de minerals o de produches metallurgics (ancoras e canons de Nivernés per exemple) e tanben de fusta.


text:
706
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 706 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Trionf de l'emperaire restaurat Justinien II qu'organizèt una ceremonia publica dins Constantinòple per executar lei dos emperaires precedents, Leonci II e Tibèri III, condamnats coma usurpators. Puei, s'ocupèt de remerciar lo khan dei Bulgars per son sostèn militar de l'annada precedenta. Li donèt divèrsei donas (aur, argent....) e territòris. Puei, mandèt una ambaissada dins lo Khanat Khazar per faire venir a Constantinòple sa frema e son fiu.
En revènge, regardant la frontiera orientala onte lei Bizantins èran en guèrra còntra leis Arabis dempuei d'annadas, la situacion demorèt marrida maugrat la mòrt dau califa Abd al-Malik. D'efèct, son fiu Al Walid Ièr li succediguèt rapidament e enregistrèt divèrsei victòrias : son fraire capitèt de sometre Armenia que son aristocracia foguèt chaplada e leis Arabis poguèron envaïr Capadòcia e acomençar lo sètge de Tyana dins lo sud d'Anatolia.


text:
Concerto per violoncèl (Schumann)
Lo concerto per violoncèl en La m Op. 129 de Robert Schumann qu'ei ua de las principaus òbras deu repertòri d'aqueth instrument. Que ho compausat en 1850 mes interpretat peu prumèr còp sonque en 1860 peu violoncelista Ludwig Ebert.
Que compta dab tres movement qui son :
- Nicht zu schnell (La m )
- Langsam (Fa M)
- Sehr lebhaft (La m – La M)
Qu'ei escrivut entau violoncèl solista acompanhat per 2 flabutas, 2 clarinetas, 2 clarins, 2 bassons, 2 trompas, 2 trompetas, timpani e còrdas.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Particion a gratis de libra de cap dret suu site de la International Music Score Library Project
- [2] Pierre Fournier interpretant lo purmèr movement sus youtube.com.


text:
Mia Farrow
Mia Farrow (nascuda Maria de Lourdes Villiers Farrow) es una actritz americana de cinèma.
Filha del realizador John Farrow e de l'actritz Maureen O'Sullivan, la Jane en lo filme Tarzan, Mia Farrow naissèt a Los Angeles Califòrnia lo 9 de febrièr de 1945. Estúdia a Beverly Hills, Califòrnia e viatja sovent amb los sieus parents a causa de rodatges. Debuta dins lo cinèma lo 1947 en una pellicula amb la siá maire. En los ans 1950, figura en un cort metratge de nòvas minutas destinat als mainats, intitulat Duck and Cover que s'arribèt dins las escòlas. Explicava als mainats lo que caliá far dins lo cas d'atac nuclear.[1]
Debuta dins lo cinèma lo 1959 en John Paul Jones, una pellicula de lo sieu paire, e multiplican après los pichons ròtles. Lo 1964, la siá interpretacion de Allison Mackenzie durant dos ans, en la sèria Peyton Place li supausa un començament de notorietat. Quatre ans mai tard, foguèt consagrada amb lo ròtle principal de Rosemary's Baby, de Roman Polanski.
La siá carrièra coneis una acceleracion fulgurant: ròda amb Anthony Mann (A Dandy in Aspic 1968), Richard Fleischer (See No Evil 1971) e parteja l'aficha de Secret Ceremony amb Elizabeth Taylor, aital coma amb Dustin Hoffman a John and Mary (1969).
La siá carrièra se contunha durant los ans 1970: ròda amb Claude Chabrol (Docteur Popaul lo 1972), Robert Redford (The Great Gatsby lo 1974), Robert Altman (A Wedding lo 1978). Lo meteis an, a un dels ròtles principals de Mòrt al Nil, adaptacion celèbra del roman d'Agatha Christie.
Mia Farrow coneis alavetz lo director Woody Allen, que ne serà la femna pendent mai de dètz ans. Agirà en tretze pelliculas del realizador american dempuèi The Purple Rose of Cairo (1984) a Hannah e las siás sors (1986), en passant per New York Stories (1989), Alice (1990), Ombras e bruma (1992) e los darrièrs Marits e de femnas. Entre 1982 e 1992, trabalharà solament amb un autre director, Jeannot Szwarc e lo sieu Supergirl lo 1984. Lo 1992, Mia daissa Woody Allen après aver descobèrt lo sieu atractiu per la siá filha adoptiva Soon-Yi Previn. Lo realizador aviá de fotografias de la gojata entièrament despolhada.
Dessarra alavetz la siá carrièra en los ans 1990. Apareis a Widows' Peak (1994) o a Miami Rhapsody (1995). Mia Farrow Se consacra alavetz principalament a la television, mas tòrna a la granda pantalha lo 2006 a la pellicula fantastica 666, lo malefici, après a Arthur e los Minimoys, pellicula que barreja animacion e paissièras realas dirigidas per Luc Besson, ont interpreta la menina del pichon eròi, ròtle que reprendrà lo 2009 a Arthur and the Revenge of Maltazard e lo 2010 a Arthur 3: The War of the Two Worlds.


text:
Botenac
Botenac ( Boutenac en francés) es una comuna lengadociana en Lengadòc de las Corbièras, dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Luòcs e monuments
- 7 Personas ligadas amb la comuna
- 8 Vejatz tanben
- 9 Personalitats ligadas amb la comuna
- 10 Véser tanben
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es situat sul penjal nòrd d'un puèg de las Corbièras
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[1][modificar | modificar la font]
Lo nom Botenac es eissit de Villa boltennago (citat en 946), boltennago venent Botenus, nom d'un Roman proprietari de la villá.
Los primièrs abitants son encara mai ancians. De rèstas de de 1850 a 1500 AbC J.C. foguèron trobats. I a mencion d'una preséncia d'une villa galloromana lo Villa Octaviana al luòc dich Vilamajor, dels tèrmes a Fontsanta e de sepulturas visigoticas.
La primièra mencion du vilatge pel rei Carles II confirma que villa Boltennago apartenguèt a l'abadiá de La Grassa.
La legenda de Sant Simeon[modificar | modificar la font]
Vèrs l'an 1000 l'ancian evesque de Catalonha Simeon, se venguèt retirar e viure en ermita dins una balma prèp de Fontsanta e del santuari de la Villa Octaviana del roman Consentius. Moriguèt en 1025 dins la cort del castèl. Alara venguèt protector del vilatge; se bastiguèt una capèla en 1895 en dessús de la balma del sant e dempuèi cada an se fa procession amb los rèstas del sant dempuèi la glèisa de Botenac per demandar que plòga.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Corbièras.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Lo castèl de Botenac[modificar | modificar la font]
Abans nomenat castèl bas, per que i aviá un autre que uèi demóra sonque la torre al centre del vilatge.
Dins los ans 1990, la proprietat es comprada per l'AOC Corbièras[2] .
Lo massís de la Pineda[modificar | modificar la font]
Massís boscat de 808 ectaras, que 612 classificat zona naturala d'interès ecologic, faunistic e floristic[3]. Subretot sus la comuna de Botenac (423 ha).
La Glèisa de Sant Mamés[modificar | modificar la font]
Estatua de La Republica[4][modificar | modificar la font]
Personas ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Histoire de Boutenac, Eliane Coste, A.C.C.U.E.I.L.
- ↑ Le site de l'AOC Corbières
- ↑ (fr)Zone naturelle d'intérêt écologique, faunistique et floristique du bois de la pinède
- ↑ Monument de la République, Inventaire général du patrimoine culturel


text:
Notícies
Dimecres 23.01.2013 23:09
Lo Parlament de Catalonha a aprovada la declaracion de sobeiranetat
Traducció en occità
Preambul
Lo pòble de Catalonha, long de son istòria, a manifestat democraticament la volontat de s'autogovernar, amb l'objectiu de melhorar lo progrès, lo benèsser e l'egalitat d'oportunitats de totes los ciutadans, e per refortir sa cultura pròpria e son identitat collectiva.
L'autogovèrn de Catalonha se fonda tanben suls dreches istorics del pòble catalan, sus sas institucions secularas e sus la tradicion juridica catalana. Lo parlamentarisme catalan a sos fondaments en l'Edat Mejana, amb las Assembladas de Patz e Trèva e de la Cort Comtala.
Al sègle XIV se crèa la Deputacion del General o Generalitat, que va aquerissent mai d'autonomia fins a agir, durant los sègles XVI e XVII, coma govèrn del Principat de Catalonha. La casuda de Barcelona en 1714, en seguida de la Guèrra de Succession, impliquèt que Felip V aboliguèsse amb lo Decret de Nòu Plan lo drech public catalan e las institucions d'autogovèrn.
Aquel itinerari istoric es estat partejat amb d'autres territòris, çò qu'a configurat un espaci comun lingüistic, cultural, social e economic, amb vocacion de lo refortir e de lo promòure partent de la reconeissença mutuala.
Durant tot lo sègle XX, la volontat de s'autogovernar de las catalanas e dels catalans es estada una constanta. La creacion de la Mancomunitat de Catalonha en 1914 representèt un primièr pas vèrs la recuperacion de l'autogovèrn, que foguèt abolida per la dictatura de Primo de Rivera. Amb la proclamacion de la Segonda Republica espanhòla se constituiguèt un govèrn catalan en 1931 amb lo nom de Generalitat de Catalonha, que se dotèt d'un Estatut d'Autonomia.
La Generalitat foguèt abolida de nòu en 1939 pel General Franco, qu'instaurèt un regim dictatorial fins en 1975. La dictatura comptèt amb una resisténcia activa del pòble e del govèrn de Catalonha. Un dels eveniments de la lucha per la libertat es la creacion de l'Assemblada de Catalonha en 1971, prèvia a la recuperacion de la Generalitat, amb caractèr provisòri, amb lo retorn en 1977 de son president en exili. Dins la transicion democratica, e dins lo contèxt del nòu sistèma autonomista definit per la constitucion espanhòla de 1978, lo pòble de Catalonha aprovèt mejançant referendum l'Estatut d'Autonomia de Catalonha en 1979, e celebrèt las primièras eleccions al Parlament de Catalonha en 1980.
Aquestes darrièrs ans, sus la via de l'aprigondiment democratic, una majoritat de las fòrças politicas e socialas catalanas an impulsat de mesuras de transformacion de l'encastre politic e juridic. En essent, la mai recenta, concretizada dins lo procès de reforma de l'Estatut d'Autonomia de Catalonha, iniciat pel parlament en 2005. Las dificultats e los refuses de las institucions de l'estat espanhòl, qu'entre elas cal destacar la senténcia 31/2010 del Tribunal Constitucional, compòrtan un refús radical de l'evolucion democratica de las volontats collectivas del pòble catalan dins l'estat espanhòl e crèa las basas per una involucion en l'autogovèrn, que uèi s'exprimís amb clartat totala dins los aspèctes politics, competencials, financièrs, socials, culturals e lingüistics.
De divèrsas manièras, lo pòble de Catalonha a exprimit la volontat de superar l'actuala situacion de blocatge al sen de l'estat espanhòl. Las manifestacions multitudinàrias del 10 de julhet de 2010, amb lo lèma “Sèm una nacion, nosautres decidissèm”, e la de l'11 de setembre de 2012, amb lo lèma “Catalonha nòu estat d'Euròpa”, son expression del refús de la ciutadaniá envèrs la manca de respècte de las decisions del pòble de Catalonha.
A la data del 27 de setembre de 2012, mejançant la resolucion 742/IX, lo Parlament de Catalonha constatèt la necessitat que lo pòble de Catalonha poguèsse determinar liurament e democraticament son futur collectiu mejançant una consulta. Las darrièras eleccions al Parlament de Catalonha del 25 de novembre de 2012 an exprimit e confirmat aquesta volontat de manièra clara e inequivòca.
Per tal de menar a tèrme aqueste procès, lo Parlament de Catalonha, reünit en la primièra session de la X legislatura, e en representacion de la volontat de la ciutadaniá de Catalonha exprimida democraticament a las darrièras eleccions, formula la seguenta declaracion de sobeiranetat e lo drech de decidir del pòble de Catalonha.
Declaracion de sobeiranetat e lo drech de decidir del pòble de Catalonha
En acòrd amb la volontat majoritària exprimida democraticament pel pòble de Catalonha, lo Parlament de Catalonha s'acòrda en iniciar lo procès per far efectiu l'exercici del drech de decidir per tal que los ciutadans e las ciutadanas de Catalonha pòscan decidir lor futur politic collectiu, en acòrd amb los principis seguents:
-Sobeiranetat. Lo pòble de Catalonha, per de rasons de legitimitat democratica, a caractèr de subjècte politic e juridic sobeiran.
-Legitimitat democratica. Lo procès de l'exercici del drech de decidir serà escrupulosament democratic, en garentissent especialament la pluralitat d'opcions e lo respècte per totas aquelas, a travèrs de la deliberacion e del dialòg al sen de la societat catalana, amb l'objectiu que lo prononciament que ne resulte siá l'expression majoritària de la volontat populara, que serà lo garent fondamental del drech de decidir.
-Transparéncia. Se facilitarà totas las aisinas necessàrias per que l'ensemble de la populacion e de la societat civila catalana tengan tota l'informacion e la coneissença precisa per l'exercici del drech de decidir e per que se'n promòga la participacion al procès.
-Dialòg. Se dialogarà e se negociarà amb l'estat espanhòl, amb las institucions europèas e amb l'ensemble de la comunautat internacionala.
-Coesion sociala. Se garentirà la coesion sociala e territoriala del país e la volontat exprimida fòrça vegadas per la societat catalana de manténer Catalonha coma un sol pòble.
-Europeïsme. Se defendrà e promourà los principis fondadors de l'Union Europèa, particularament los dreches fondamentals dels ciutadans, la democracia, l'engatjament per l'estat del benèsser, la solidaritat entre los pòbles d'Euròpa e l'escomesa pel progrès economic, social e cultural.
-Legalitat. S'utilizarà totes los encastres legals existents per far efectiu l'enfortiment democratic e l'exercici del drech de decidir.
-Ròtle principal del parlament. Lo parlament, coma institucion que representa lo pòble de Catalonha, a un ròtle principal en aqueste procès e, per tant, caldrà acordar e concretizar los mecanismes e las dinamicas de trabalh que garentiscan aqueste principi.
-Participacion. Lo Parlament de Catalonha e lo Govèrn de la Generalitat devon far que sián de participants actius dins tot aqueste procès lo mond local, e lo nombre maximal de fòrças politicas, d'agents economics e socials, e d'entitats culturalas e civicas del país nòstre, e concretizar los mecanismes que garentiscan aqueste principi.
Lo Parlament de Catalonha encoratja l'ensemble dels ciutadans e ciutadanas a èsser actius e protagonistas d'aqueste procès democratic de l'exercici del drech de decidir del pòble de Catalonha.
Palais del parlament, 23 de genièr de 2013


text:
1842
Aquesta pagina concernís l'an 1842 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. Après un decenni de patz relativa entre lei grands senhors etiopians, acomençament d'un conflicte entre lo ras Wube Haile Maryam de Tigre e lo ras Ali II de facto cap de l'Estat dempuei lo començament deis annadas 1830. Aprofichant lo sostèn de la Glèisa, Wube Haile Maryam se dirigiguèt vèrs lo sud amb una armada ben equipada. La batalha decisiva se debanèt lo 7 de febrier a Debre Tabor. Gràcias a la generalizacion deis armas de fuòc dins sei rengs, lei fòrças de Tigre ganhèron la batalha mai Wube Haile Maryam foguèt capturat per suspresa per un destacament oròmo. Ansin, Ali II poguèt transformar sa desfacha en victòria. Pasmens, en causa de sei pèrdas, sa posicion foguèt afeblida.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Presa de decision de la Cort suprèma de Massachusetts importanta per la legalizacion dei sindicats de trabalhaires sus lo territòri estatsunidenc. D'efèct, lo tribunau refusèt per lo premier còp de considerar una organizacion professionala coma una « conspiracion » [1]. Regardant la lucha còntra l'esclavatge, una decision de la Cort suprèma federala foguèt pereu una autre victòria importanta per lo camp progressista ambé la fin de l'obligacion per leis estats federaus d'ajudar a la captura deis esclaus escapats presents sus son territòri[2]. Aquò aguèt per consequéncia de melhorar un pauc lei possibilitats de fugida deis esclaus evasits vèrs lo nòrd e subretot Canadà (onte l'esclavatge èra enebit dempuei 1833). En revènge, foguèt un motiu de maucontentament suplementari per la populacion sudista.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Invencion dau fren de boca per l'oficièr francés Antoine Treuille de Beaulieu (1809-1885). Permet d'aumentar la poissança d'una pèça d'artilhariá e de demenir sa gausidura. Pasmens, en causa dei limits dei canons dau sègle XIX, foguèt gaire utilizat fins a la Premiera Guèrra Mondiala.
Fisica[modificar | modificar la font]
Julius Robert von Mayer (1814-1878) publiquèt dins Annalen der Chemie und Pharmacie lo resultat de divèrsei recèrcas regardant la termodinamica naissenta, especialament una formulacion dau principi de l'equivaléncia trabalh-calor. Pasmens, son òbra demorèt ignorada fins a sa mòrt.
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera anestesia generala realizada gràcias ai proprietats anestesicas de l'etèr gasós per lo mètge estatsunidenc Crawford Long (1815-1878). Aquela tecnica se generalizèt a cha pauc a partir de 1846.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Erik Gustaf Boström, primièr ministre de Suècia (m. 1907)
- 18 de març - Stéphane Mallarmé, poèta francés (m. 1898)
- 11 de març - Leandro N. Alem, òme politic argentin (m. 1896)
- 18 d'abril - Antero de Quental, poèta portugués (m. 1891)
- 24 de junh - Ambrose Bierce, escrivan american (m. c. 1913)
- 25 de junh - Eloy Alfaro Delgado Gabriel, president d'Eqüator (m. 1912)
- 21 de setembre - Sultan Abdul Hamid II de l'Empèri Otoman (m. 1918)
- 12 de novembre - John William Strutt Rayleigh, fisician anglés, Prèmi Nobel (m. 1919)
- 15 de novembre - Antòni Ros, felibre de Montpelhièr (m. 1915)
- Henry Louis Champy, personalitat de la Comuna de París (1871) (m. 1902)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 de març - Eusebio Bardají Azara, primièr ministre d'Espanha (n. 1776)
- 23 de març - Stendhal, escrivan francés (n. 1783)
- 30 de març - Elisabeth Vigée Le Brun, pintora francesa (n. 1755)
- 8 de mai - Jules Dumont d'Urville, explorator francés (n. 1790)
- 23 de mai - José de Espronceda, escrivan espanhòl (n. 1808)
- 24 d'octobre - Bernardo O'Higgins, cap d'Estat chilen (n. 1778)


text:
Arawak
Es arawak son uns indians americans pròches dera cultura saladera (eth sòn nom proven d'un lòc dera còsta veneçolana aperat Saladero ). Aguest nom apera pas un pòble particular mès ua familha linguistica a la quau aperténhen plan de tribús dera Amazonas e enter es quaus es Kali'na o es caribs.
Somari
Cultura[modificar | modificar la font]
En 1500 es arawak eren dispersats per tota era Amazonia, es Antilhas Granes, es Bahamas, era Florida a es pareds des Andes. Es més coneguts des pòbles arawak son es Tainos que demoren principauments ena Ilha dera Hispaniola, en Puerto Rico e ena part oriental de Cuba. Es que viuiuen enes Bahames s'aperauen lucaians.
Se trata de pòbles neolitics que practicauen era agricultura , pesca e recolhiment més produsisen ua ceramica tipica plan decorada pera tecnica deth "adorno" e es peintures blanques, neres e aurios. Es pobles indians americans des Antilhas coneissien pas era escrivalha.
En eth periode més proche (800-900 aJC) enes Petites Antilhes, es arawak viuien ena cultura suazoïde, eth nom dera quau proven de Savana Suazey, ena Ilha de Granada. Aguests an estat aperats pendent plan de temps coma pòbles caribs. E son pas plan diuersi des saladeros. Se ditz qu'es Arawak tuauen es bèsties tà dempús desencunhar-se e mercejar pera carn obtinguda.
Genocidi europeu[modificar | modificar la font]
Es arawaks sigueren es prumèrs indians americans qu'agueren contacte damb Colomb e es sòns òmes. Quand Colomb e es sòns mariners arribaren ara plaja, armadi d'espases , es arawak portaren viste minjar, aiga e presents.
Colomb madeish auia escrit "mos portaren papagais, coton, lances e d'autes causes que voliuen escambiar contra pèrles de veire e cimbols. Tot eth qu'auien ac donauen. Eren ben vestits, damb cossi armoniosi e caratges gaubiosi".
"Porten pas armes -contunha Colomb -, non les coneishen pas pr'amor qu'ai mostrat ua espasa e eri se talharen; sabien pas quina causa era. coneishen pas eth fèrre, es sòns lances son hetes de branques de husta. Serien bons servents. Damb cinquanta òmes podriai her tot cò que volguesse".
Atau, e miravilhat pes arawak, Colomb capcionéc quauques uns per força. Plan d'eri sigueren esclavats en Haiti (1). ES arawak d'aguesta ilha sigueren redusits ara mitat en sonque dus annades (250.000). en 1515 sonque demorauen 15.000. En 1650 eren toti morti e sòns descendents s'auien escandit (2).
Mites e legendes[modificar | modificar la font]
Eth pirata normand Urbain de Roissey raportèc plan de mites e legendes des arawak. Didia qu'eren plan braves, aimauen plan era beresa e l'art. Demorauen en perfecta armonia damb era natura més tanben eren negociants. Es arawak auien ua autoritat matriarcala.
Era plan conegut un mite arawak que didia açò: ua princessa arawak, Momand'lop, era adara era arreina sus eth continent des "conquistadors". Un cop cada 48 lunes es arawak escolhien, d'enter es diuersi clans, ua espròva tà poder escolhir era melhor arawak d'enter es hemnes. Aguesta auia d'anar a terra estrangera e crear ligams de comèrci damb es autes e es arawak. Urbain de Roissey ditz qu'era escolhida era ua gojata plan beroia, petita més plan ben proporcionada de cames e de malucs. "Era avançaua pera selva tà jo - diguèc eth pirata - damb un present. Jo demorei paralisat e miravilhat. Eth mòn cor que s'arturaua... sabia qu'auia deuant jo un personatge bric comun. Eth futur que m'ac confirmec açò.
Referències[modificar | modificar la font]
1.- Extrait du journal de bord de Christophe Colomb, cité dans le livre d'Howard Zinn (voir bibliographie)
2.- ↑ Howard Zinn, Une histoire populaire des États-Unis, Agone 2002, p.9
Bibliografia[modificar | modificar la font]
1.- (en) Jan Rogoziński, A brief history of the Caribbean : from the Arawak and the Carib to the present, New York, Facts on File, 1999, (ISBN 0816038112)
2.- (fr) Howard Zinn, Une histoire populaire des États-Unis : de 1492 à nos jours, Editions Agone, 2002.
3.- (fr) Lorenzo C., Extrait des légendes Arawak, Editions Central Park, 2010.[réf. insuffisante]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams externes[modificar | modificar la font]
º Les pétroglyphes des Petites Antilles
º Site du Musée de Fort de France
º Photo d'un tambour tubulaire arawak


text:
Vocala quasi barrada quasi anteriora non arredondida
La Vocala quasibarrada quasianteriora non arredondida es una vocala utilizada per qualques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ɪ, valent a dire una I majuscula pichona. Son equivalent en X-SAMPA es I. Es generalament representada per una "i" dins las lengas emplegant l'alfabet latin, coma en anglés.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es quasibarrat, valent a dire que la posicion de la lenga sembla a la d'una vocala barrada, mas mai dobèrta.
- Son punt d'articulacion es quasianterior, valent a dire que la lenga es gaireben plaçada tan luònh en avant de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es non arredondit, valent a dire que las labras son pas arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En Occitan, aqueste sòn existís pas qu'en auvernhat. En auvernhat, la "e" non tonica se pòt prononciar [ɪ] o [ə] segon los dialèctes. Tanben la "es" e la "és" en posicion finala o abans una consonanta se pronóncia [ɪj], levat en nòrd-auvernhat ont la "és" se pronóncia [(j)l]. Existís pas endacòm mai en occitan.
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
exemple:


text:
Basc unificat
Eth basc batua (literaument "basc unificat" o "basc unit", en basc euskara batua) qu’ei eth supòrt normatiu deth basc escrit[1]. Se base en dialèctes centraus deth basc coma eth naut-navarrés, eth labordin e eth guipuscoan,[2] e se trape influit peth labordin classic deth sègle XVI, precursor dera literatura en basc e ligam entre es dialèctes peninsulars e continentaus.
Eth procès tara unificacion literària que comencèc en 1918, damb era fondacion dera Acadèmia dera Lengua Basca (Euskaltzaindia), e era presentacion de distintes proposicions normatiues, entà culminar en 1968, ena reunion deth Santuari d’Aránzazu (Arantzazuko Batzarra) on Euskaltzaindia, pendent era celebracion deth sòn 50 aniversari, decidèc d’emparar e promòir formaument es recomanacions des Decisions deth Congrès de Baiona (Baionako Biltzarraren Erabakiak) de 1964 redigit peth Departament Lingüistic dera Secretaria Basca (Euskal Idazkaritza) de Baiona, sostienut per mantuns erudits basqui a trauèrs dera recentament creada Idazleen Alkartea (Asociacion d’Escrivans) e Ermuako Zina (Jurament d’Ermua) de 1968. Es postulats d’aqueth arrepòrt estèren arrecuelhudi e presentadi per academician Koldo Mitxelena, que s'encarguèc, amassa damb Luis Villasante, de dirigir eth procès dera unificacion literària.
Aguest registre s’emplegue ena administracion, er ensenhament e es miejans de comunicacion, ja que ath nivèu locau e orau se contunhe d’emplegar es diferent dialèctes.[3][4] Es institucions seguissen es normes e directives marcades pera Acadèmia dera Lengua Basca tath basc unificat.
Somari
Origina e istòria[modificar | modificar la font]
Es diferentes varietats deth basc segontes era classificacion modèrna que son es següentes:
- Eth dialècte occidentau o biscaïn
- Eth dialècte centrau o guipuscoan
- Eth naut-navarrés
- Eth baish-navarrés
- Eth labordin
- Eth soletin
Quauques-uns diferissen considerablaments entre eri, coma eth biscaïn e eth soletin. Un aute dialècte, eth roncalés, desaparesquèc definitiuaments en 1991 damb era mòrt de Fidela Bernat, era sua darrèra locutora. Es dialèctes de mès grana tradicion literària an estat eth labordin, eth biscaïn, eth soletin e eth guipuscoan, e denquiath començament deth procès d’unificacion lingüistica, estèren consideradi coma es mès prestigiosi pes vascofòns, en tot èster es mès utilizadi ena liturgia e ena literatura.
Es antecedents immediats deth basc unificat serien es següents:
- Eth gipuzkera osatua (guipuscoan completat) prepausat per Resurrección María de Azkue ena decada de 1920 e prengut coma referéncia per mantuns escrivans en lengua basca d'Espanha.
- Eth navarro-labordin literari, emplegat en publicacions de premsa deth País Basc Nòrd e exemplificadi ena gramatica establida per Piarres Lafitte en ans quaranta.
Aguesti modèls se caracterizauen pera sua flexibilitat normatiua e per dar-les ua importància exagerada as localismes e fonetismes de cada parçan. Es proposicions posteriores se basauen mès sus era tradicion literària.
Eth basc unificat estèc creat pr’amor dera necesitat d’unificar es diferents dialèctes dejós un madeish conjunt de normes lingüístiques. Era abséncia d’un basc literàri comun qu’estèc un problèma que se hèc notar dempús es debutes dera literatura basca. Molti escrivans hègen referéncia ad aguest problèma en prològs des sues òbres e mantenguien correspondéncia entà aconselhar-se es uns as auti. Es predicators, bertsolaris e en generau, totis es qu’utilizaven eth basc tà hèr-se compréner, an agut de cercar solucions consensuaus tà hèr-se compréner entre locutors de diferent parçans. Encara qu’ escrivans s’estaquèssen a modèls variats, cap arribarà a impausar-se as auti coma unic canon d’imitar, degut principaument ara división territoriau e ara abséncia d’ua institucion que poguèsse aplicar era sua autoritat en aguest ahèr.
Labordin clasic[modificar | modificar la font]
En sègle XVI, eth ministre calvinista Joan Leizarraga que se dotèc d’ua koinè particulara tara prumèra traduccion dera Biblia en basc. D’aguesta manèra, aguesta traduccion podie èster aprofitabla a toti es locutors de Labord, Baisha Navarra e Sola, en tot beneficiar ara expansion dera doctrina naua. Leizarraga prenguèc coma basa era morfologia deth labordin mesclat damb elements baish-navarresi e soletins. Er exemplar contenguien un petit diccionari de mots desconeishudi pes locutors soletins.
Labordin kostatarra (costèr)[modificar | modificar la font]
A partir deth sègle XVII, es escrivans influenciadi pera òbra de Pedro de Axular trapèren en parlar dera còsta labordina ua via peth desvolopament dera literatura basca. Era fama dera prosa arrica e eleganta d’Axular que passèc era frontera pirenenca e qu’acabèc per hèr d'aguest autor un mèstre peus escrivans naut-navarresi, guipuscoans e biscaïns.
Era escòla de Larramendi[modificar | modificar la font]
En sègle XVIII, eth jesuita guipuscoan Manuel de Larramendi qu’apareish en sud de Bidassoa coma ua reféncia intelectuau e apologista dera lengua basca. Que publiquèc ua gramatica (El Imposible Vencido: Arte de la lengua Bascongada) e un Diccionario Trilingüe (espanhòl-basc-latin) e era influéncia d’ambdues òbres qu’ei vededera en tota era literatura posteriora. Que siguèc prologuista e corrector de mantues òbres, e eth sòn imatge qu’estèc ligat ara aparicion deth dialècte guipuscoan coma dialècte literari. Aguesta escòla qu'aportèc ua fòrça unificadora ara lengua.
Arantzazu[modificar | modificar la font]
Dempús dera parentési dramatica dera Guèrra Civila Espanhòla, en es ans 1950 , eth problèma der estandard unificat que se tornèc a plantejar, mès que mès gràcies a ua generacion naua d'erudits e activistes culturaus. Aqueri se diferenciaven dera generacion anteriora per èster en majoritat laïcs, d’origina urbana e damb bagatge universitari. Molti èren euskaldun berriak ("neolocutors deth basc") coma Gabriel Aresti, Jon Mirande e Federico Krutwig. Aqueri s’avisauen fòrça mès intensament dera desintegracion dera lengua, e dotar-se d’un modèl unificat se vedie coma un pas necesari tà ne guarantir era subrevivéncia. Ua gran part dera generacion anteriora vedie era lengua coma depositària d'ues essencias nacionaus unides ara vida rurau, mentre qu'era generacion naua entenie qu’era lengua auie de reconquerir eth mitan urban, ath madeish nivèu sociau qu’es autes lengües deth sòn environament.
Gràcies a un periòde de tolerància relativa de part deth regim franquista, quauqu’ues des prumères ikastolas se legalizauen com "escòlas parroquiaus" e milieradi d’adults qu’assistien as classes nocturnes entarà euskaldunizacion e alfabetizacion, conegudes coma gau eskolak. Publicacions coma Euzko Gogoa, Zeruko Argia, Yakin e Anaitasuna estèren era escòla d’ua generacion d’escrivans que desirauen exténer es maines deth basc mès enlà des limits impausadi tradicionauments. Tot aquerò que hèc sorgir era exigéncia d’ua unificacion lingüistica. Se volie garantir er usatge deth basc en tots es maines publics, des d'era educacion basica denquiara universitat. Es escrivans e trabalhadors der ensenhament comencèren a exigir dera acadèmia que dictèssen normes exactes sus eth basc escrit.
Koldo Mitxelena, Jose Luis Alvarez Enparanza Txillardegi, Gabriel Aresti, Fr. Luis Villasante, Jon Etxaide e Jon Mirande, entre auti, qu’estèren es pairs deth nenet. En Congrès d’Aránzazu (Arantzazuko Biltzarra) celebrat en 1968 e convocat pera Academia dera Lengua Vasca, se fondèren es linhes mestresses de çò que serà dempús eth basc batua, en tot préner coma èish centrau es conclusions presentades per Koldo Mitxelena.[5] Era proposicion cercava era unificacion a partir des formes mès espandides e dera basa comuna dera lengua. L’arrepòrt compdaue damb sies capitòus: 1) Fonaments, 2) Ortografia, 3) Sus era forma des paraules (paraules basques antiguas), 4) Neologisms e manlhevadi, 5) Morfologia (Nom, Pronom e Vèrbe) e 6) Sintaxi.
Uei dia (2009) se considere qu'eth procès d’unificación se trape encara inacabat. Eth projècte der Euskal Hiztegi Batua (Diccionari deth Lexic Unificat) non a cap arribat ara sua fin e quauques aspèctes dera terminologia scientifica contunhen sense èster pleiaments consensuaus.
Critiques[modificar | modificar la font]
Es debats des decades de 1960 e 1970 prenguèren un aspècte clar de conflicte generacionau, en tot reflectar tanben antagonisms politics. Moltes decisions, coma era adopcion dera letra "h" ena ortografia unificada, non estèren cap deth gost des sectors mès conservadors deth nacionalisme basc, representat en aquera epòca peth PNV. Aqueri acusaven ara ala considerada esquerrista de voler impausar eth sòn pròpi critèri. Quauques academicians en desacòrd que fondèren ua auta acadèmia aperada Euskerazaintza, uei dia totaument inactiua.
Auti escrivans, influenciadi per Federico Krutwig, defenien un modèl cultista basat sus eth labordin classic geissit a partir dera òbra de Joannes Leizarraga, en tot préner coma referéncia era istòria der italian e der alemand. Encara que ara debuta aguesta posicion encontrèc un certan succès, damb eth temps qu’acabèc per èster fòrça minoritària: se le considerave un modèl massa dificil d’aplicar. Gabriel Aresti, Jon Mirande e Luis Villasante, entre auti, defendèren aguesta via per un temps, mès ara l’an abandonada.
Quauques autors qu’afirmen qu'eth basc unificat ei ua lengua artificiau, coma er esperanto, e que era sua existéncia e promocion institucionau ei letau tà çò que eri apèren eth "basc autentic", que eth batua eliminarà es diuersi dialèctes. Totun, des des sectors dera cultura en basc non se dan arreclams ad aguestes afirmacions. Se compren qu'era varietat estandard dera lengua a de completar es dialèctes e non sustituir-se ad eri.
Damb era perspectiva qu’auem ath present, se publiquèren òbres que pretenen evaluar eth camin seguit des de trenta ans. Era òbra der erudit Ibon Sarasola Euskara Batuaren Ajeak (Eth sauvament deth basc unificat) (editorial Alberdania, 1997), ena linha de El dardo en la palabra de Fernando Lázaro Carreter presente en format de diccionari ua lista de mots e expressions d’origina dobtosa qu’acabèren per sedimentar en basc modèrne, en tot prepausar solucions que seguissen critèris internacionaus e cercar tostemp eth consens enter bascos peninsulars e continentaus. Un aute erudit Koldo Zuazo, en són ensag Euskararen Sendabelarrak (Las hierbas curativas del euskera) (Alberdania, 2000) defen era convivéncia entre era varietat estandard e es parlars regionaus coma condicion necessària entà garantir era vitalitat dera lengua. Zuazo que denóncie tanben era existéncia d’un lenguatge escur e artificiau que se vò hèr passar per "batua" en miejans de difusion basqui, en tot qualificar-les de Marteko hizkuntza (lenguatge marcian).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Koldo Zuazo (2005), Euskara Batua, Ezina Ekinez Egina, Elkar: Bilbao.
- Matías Mujika, Cultura Vasca. Libelo. Internet.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Real Academia de la Lengua Vasca, Arantzazuko jardunen ondoko agiria (1968, 3,4 e 5 de octobre
- ↑ Luis Villasante. Euskara batuaren filosofiaz: "Azkenean atera zena -Mitxelenak dio hau ere-, zera izan zen: nafargiputz (Beterrikoa) Lapurdiko ukitu batzuekin egindako euskara batu bat. Hitz batean esateko: idatzizko batasunean gatzatu eta urtu da mintzatuaren ezberdintasuna"
- ↑ "Euskara batuak oso esparru berezi eta mugatua du, nahiko ongi zedarritua: irakaskuntza, administrazio hizkera eta komunikabideak" Euskara XXXIX (2. aldia), Euskara Batuaren egungo premiak, Pello Salaburu (Real Academia de la Lengua Vasca)
- ↑ Proceso de unificación de la lengua: euskara batua
- ↑ Luis Villasante, "75º Aniversario del Congreso de Oñati (1918-1993)", RIEV. Revista Internacional de Estudios Vascos, Año 42. Tomo XXXIX. Nº 1. (1994), p. 75-96. Donostia: Eusko Ikaskuntza
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Historia del euskara batua
- Koldo Zuazo: Los euskalkis actuales tienen su origen en la Edad Media
- Artículo "Euskera unificado" en euskadi.net


text:
Peso (Argentina)
Lo Peso qu'ei la moneda nacionau d'Argentina. Que ho mès en circulacion a partir de 1992 en bèth remplaça l'Austral, ua moneda ligada istoricament a la legislatura deu president Raúl Alfonsín. Alavetz, un Peso que valèva 10 000 austral per'mor de l'inflacion.
La creacion deu Peso que ho au son torn pro ligada dab la politica de la legislatura deu successor d'Alfonsín, Carlos Saúl Menem, marcada per la convertibilitat de 1 Peso dab la valor d'1 Dolar american. Aquesta convertibilitat que ho trencada en 2002 com reaccion contra la crisi economica peu president Eduardo Duhalde.
Lo Peso qu'ei subdividit en centavos.
Las monedas en circulacion que son d'ua valor de 1 centavos, 5, 10, 25 e 50 e de 1 Peso.
Los bilhets que son de 2 Pesos (dab la cara de Bartolomé Mitre), 5 (dab la cara de José de San Martín), 10 (dab la cara de Manuel Belgrano), 20 (dab la cara de Juan Manuel de Rosas), 50 (dab la cara de (Domingo Faustino Sarmiento) e 100 (dab lacara de Julio Argentino Roca).


text:
Propiac
Propiac (Propiac en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Propiac es situat a 8 km a l'oèst de Buis-los-Baronnies (cap de-luòc del costat), a 22 km al sud de Niom e a 14 km a l'èst de Vaison-la-Romaine.
Las municipalitats los mai prèps son Bénivay-Ollon, Beauvoisin, Mollans-sus-Ouvèze, Mérindol-los-Oliviers, Faucon e Puyméras.
Propiac est situé à 8 km à l'ouest de Buis-les-Baronnies (chef-lieu du canton), à 22 km au sud de Niom et à 14 km à l'est de Vaison-la-Romaine.
Les communes les plus proches sont Bénivay-Ollon, Beauvoisin, Mollans-sur-Ouvèze, Mérindol-les-Oliviers, Faucon et Puyméras.