text:
Arma nucleara
Una arma nucleara es una arma non convencionala utilizant l'energia desgatjada per la fission de nuclèus d'atòms pesucs (urani, plutòni per lei bombas A), per la fusion de nuclèus d'atòms leugiers (Idrogèn per lei bombas H) o per una combinason dei dos procediments.
Leis efèctes de destruccion deis armas nuclearas son incomparablament superiors an aquelei deis armas convencionalas en causa de la bofada, de l'aumentacion de temperatura e dau raionament. L'energia liberada per leis armas nuclearas s'exprimís en equivalents TNT. Aqueleis armas foguèron utilizadas dins lo corrent d'un conflicte solament dos còps a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945). Ansin, uei, leis armas nuclearas son consideradas coma d'armas de dissuasion destinadas a empachar d'atacas majoras.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tipes d'armas nuclearas
- 3 Efèctes deis armas nuclearas
- 4 Utilizacion de l'arma nucleara
- 5 País possessors de l'arma nucleara
- 6 Referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Començaments de la recèrca sus leis armas nuclearas[modificar | modificar la font]
Lei premierei recèrcas a prepaus de l'energia nucleara acomencèron dins leis annadas 1930, especialament en França ambé lei trabalhs de Frédéric e Irène Joliot-Curie, Hans Halban et Lew Kowarski en 1939 e 1940. Un brevet foguèt depausat en 1939[1]. En mai de 1940, la Comission MAUD dei Britanics recuperèt lei resultats francés pendent la Batalha de França.
Projècte Manhattan[modificar | modificar la font]
Lo 2 d'aost de 1939, una letra d'Albert Einstein mandada au president estatsunidenc expliquèt leis aplicacions militaras possiblas de la fission nucleara coma la fabricacion d'una bomba atomica. Lo 14 d'aost 1940, lo president Roosevelt creèt donc un Comitat consultatiu per l'urani per estudiar la fission nucleara e seis aplicacions. Inicialament, l'objectiu dau comitat èra experimentala. Dins aquò, en 1943, lei resultats satisfasents entraïnaron la decision de desvolopar d'armas nuclearas. Foguèt la creacion dau projècte Manhattan.
Lo projècte tenguèt de miliers de cercaires e unei laboratòris, especialament lo LANL de Los Alamos dirigit per Robert Oppenheimer. Amb una còla possedent quatre prèmis Nobel (Niels Bohr, James Chadwick, Enrico Fermi e Isidor Isaac Rabi) e un budget important, capitèron la creacion de bombas a l'urani e au plutòni.
Bombardament d'Hiroshima e de Nagasaki[modificar | modificar la font]
Lei 6 e 9 d'aost de 1945, lo president estatsunidenc Harry Truman ordenèt lei bombardaments d'Hiroshima amb una bomba a l'urani e de Nagasaki amb una bomba au plutòni.
Guèrra Freja e dissuasion nucleara[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, divèrsei govèrns assaièron d'obtenir l'arma nucleara o de melhorar seis arsenals. Ansin, l'URSS capitèt sa premiera explosion d'una bomba A en 1949 e lo Reialme Unit en 1952. Aquela annada, leis Estats Units realisèron la premiera bomba H, seguits tornarmai per lei Sovietics en 1953 e per lei Britanics en 1957. Enfin, en 1960 e 1964, França e China capitèron egalament l'explosion d'una bomba A. Aquela proliferacion rapida entraïna la signatura dau Tractat de Non-Proliferacion en 1968 per limitar lo nombre de poissanças nuclearas.
Durant la Guèrra Freja, l'URSS e leis Estats Units se neutralisèron per lei concèptes de dissuasion nucleara e de Destruccion Mutuala Assegurada. Ansin en cas d'ataca nucleara sospressa, lei dos país tenguèron d'arsenals sufisents per respostar e infliger de degalhs importants a son adversari. Aquela estrategia empachèt una guèrra dirècta entre lei doas poissanças mai causa una aumentacion fòrça importanta deis arsenals nuclears.
Reduccion deis arsenals nuclears e proliferacion novèla[modificar | modificar la font]
En 1972 e 1979, leis Estats Units e l'URSS acomencèron de limitar lo nombre d'ogivas nuclearas tengudas ambé la signatura dei tractats SALT. Dins aquò, lei limits fixats èran superiors ai nombres d'ogivas existentas. La talha deis arsenals podiá encara aumentar. En revenge, lei tractats seguents ordonèron una reduccion vertadiera deis armaments nuclears. Premier, foguèron lei tractats START signats en 1991 e 1993 impausant un limit de 3 500 ogivas activas. Puei, a l'ora d'ara, lo tractat SORT limita lo nombre d'ogivas entre 1700 e 2200 en 2012.
D'autra part, dempuei leis annadas 1990, la proliferacion nucleara recomencèt en Asia. Paquistan e Índia desvolopèron d'arsenals nuclears dins lo corrent de lor conflicte frontalier. Enterin, Corèa del Nòrd mandèron un programa arrestat en 1994 après un acòrd ambé leis Estats Units. Dins aquò, lo cambiament politic estatsunidenc de 2000 entraïna la fin de l'acòrd e un premier assai en 2006.
Tipes d'armas nuclearas[modificar | modificar la font]
I a dos tipes principaus d'armas nuclearas dichs « bomba A » e « bomba H » segon lo principi de foncionament utilizat. Dins aquò, un classament pòu èsser desvolopat en foncion d'efèctes particulars.
Armas de fission o bombas A[modificar | modificar la font]
Leis armas de fission foguèron lei premiereis armas nuclearas. Son dichas « bombas atomicas ». Uei, aqueleis armas fan generalament plus partida deis arsenals tecnologicament avançats. Utilizan lo principi de la fission nucleara per entraïnar una reaccion en cadena. La matèria utilizada es generalament l'urani-235 o lo plutòni-239. Una massa minimala, dicha « massa critica », es necessària per obtenir la reaccion en cadena. Es environ 50 kg per l'urani-235 e 10 kg per lo plutòni-239 se lei materiaus son purs. Pasmens, l'utilizacion de reflectors de neutrons a l'entorn dei materiaus radioactius o d'una explosion convencionala per aumentar lor densitat permet d'abaissar la massa critica.
Per contrarotlar l'instant d'explosion, la matèria radioactiva es separada entre doas partidas o assemblar en una esfèra curada. Puei, s'utiliza una explosion convencionala per rejónher la matèria fissibla, aumentar sa densitat e causar la reaccion en cadena. Certaneis armas de fission tènon egalament de fònts exterioras de neutrons per accelerar la reaccion. Après, la scission dei nuclèus de la matèria radioactiva entraïna l'emission de neutrons vèrs d'autrei nuclèus acomençant donc la reaccion en cadena e liberant l'energia de la fission nucleara.
Armas de fusion o bombas H[modificar | modificar la font]
Leis armas de fusion son generalament dichas « bombas H » car utilizan lo principi de la fusion d'isotòps leugiers de l'idrogèn. Aqueleis isotòps son lo deutèri (idrogèn-2) e lo triti (idrogèn-3). Lo deutèri es extrach de l'aiga de mar e lo triti es fach a partir de liti. Pasmens, una temperatura importanta es necessària per realizar de reaccions de fusions. Ansin, una bomba de fission au plutòni es utilizada coma amòrsa. Una bomba H tèn donc dos estancis. Lo premier es una bomba A e lo segond es facha deis isotòps destinats a la fusion.
Bombas de raionament renforçat o bombas N[modificar | modificar la font]
Lei bombas de raionament renforçat son generalament dichas « bombas de neutrons » o « bombas N ». Es una variacion d'una bomba H amb un raionament renforçat e d'efèctes de bofada e de temperatura demenits. L'objectiu es d'obtenir un flux de radiacions e de neutrons fòrça important capable de tuar leis organismes vivents parat per un blindatge a una distància d'unei centenaus de mètres.
Efèctes deis armas nuclearas[modificar | modificar la font]
Una arma nucleara tèn quatre efèctes principaus que son :
- la bofada de l'explosion qu'es una onda de pression fòrça importanta. Pòu destruir lei construccions e causar de lesions ai personas pròchas de l'explosion. De mai, la depression creada après l'explosion entraïna la formacion de vents violents similars a un ciclòn. Se l'explosion a luòc au sòu, pòu entraïnar de tèrratrems.
- la calor. Ansin, una bomba d'una poissança de 10 Mt pòu infligir de cremaduras fins a 30 km dau luòc de l'explosion.
- l'impulsion electromagnetica que pòu destruir la màger part de circuits electrics.
- lei radiacions causadas per l'explosion o per leis elements radioactius de la bomba.
Utilizacion de l'arma nucleara[modificar | modificar la font]
Armas estrategicas[modificar | modificar la font]
Leis armas nuclearas estrategicas son d'engenhs amb una poissança e una portada importantas. Son destinas a la destruccion d'objectius economics e demografics coma d'aglomeracions o a l'eliminacion dei fòrças estrategicas adversas. Aqueleis armas son leis instruments de l'estrategia de dissuasion nucleara.
Armas tacticas[modificar | modificar la font]
Leis armas nuclearas tacticas son d'armas amb una poissança febla o mejana destinadas a la destruccion deis armadas enemigas. Son mandadas per una gamma larga d'aparelhs coma avions, missils (èr-èr, èr-sòu, sòu-sòu...), torpilhas, obús d'artilhariá, minas...
País possessors de l'arma nucleara[modificar | modificar la font]
Dempuei 1945 e lei premierei bombas atomicas fabricadas per leis Estats Units, divèrsei país an desvolopat de programas per aquistar d'armas nuclearas.
Cinc país son juricament reconeguts possessors de l'arma nucleara per lo Tractat de Non-Proliferacion. En 2006, seis arsenals tenguèron :
- Russia : 16 000 ogivas de qué 5 830 son activas.
- Estats Units d'America : 5 113 ogivas activas.
- França : 348 ogivas activas.
- Reialme Unit : 225 ogivas de qué environ son activas.
- China : 200 ogivas de qué 145 son activas.
Tres país tènon oficialament d'armas nuclearas en defòra dau TNP :
- Índia : entre 40 e 50 ogivas.
- Paquistan : entre 50 e 60 ogivas.
- Corèa del Nòrd : mens de 10 ogivas.
Enfin, Israèl tendriá environ 100 ogivas nuclearas activas mai son govèrn a pas confiermat aquela informacion.


c: text/html

text:
Torre
Lo tèrme de torre o tor (del latin turris), en arquitectura o engenhariá, designa una estructura construcha per l'òme ont predomina la dimension verticala. Pòt èsser bastida coma una estructura independenta o coma una partida integranta d'un bastiment, e son plan pòt èsser circular, quadrangular o poligonal. Los materials de bastiment utilizats per bastir una torre pòdon èsser fòrça divèrses, dels materials organics coma la fusta fins a de tipe sintetic.
Foncions de las torres[modificar | modificar la font]
- Abitatge o ostal, sinonim de gratacèl.
- Vigilància: las torres d'observacion, las torres de contraròtle dels aeropòrts.
- Religiosas: lo ziggurat babilonian, lo campanal de las glèisas e lo minaret de las mosquetas (dins aqueste cas fa la foncion d'amplificar la votz del qu'apèla a la pregària) e, en Extrèm orient, la pagòda e l'estupa.
- Militars, en formant partida del barri o non.
- Comunicacions: torre de comunicacions, far.
- Relòtge.
- Magazin.
- Observacion de la fauna.
Torres famosas[modificar | modificar la font]
- La Torre Eiffel, a París
- La Torre de Babel, a Babilònia
- La Torre de Belém, a Lisbona
- La Torre Manha a Nimes
- La Torre de Constança, a Aigas Mòrtas
- La Torre de Londres
- La Torre de Pisa
- Lo Big Ben, a Londres
- La Torre Agbar, a Barcelona

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sant-Revig-ar-Plaen
Sant-Revig-ar-Plaen en breton ( Saint-Rémy-du-Plain en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant Rémy del Plain a situat a aperaquí 30 km de Roazhon e 25 km del Mont Sant Michel.
Saint Rémy du Plain est situé à environ 30 km de Rennes et 25 km du Mont Saint Michel.
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Rémy-de detlo-Plain, enclavée en lo évêché de Roazhon fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Rémi.
La paroisse de Saint-Rémy-du-Plain, enclavée dans l'évêché de Rennes faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Rémi.


text:
Alg·èrie
L’Alg·èrie (en arabo الجزائر / al-Ğazā’ir, en bèrbèro (tamazight) Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ / لدزاير, en kabilo لجاير / Lz̹ayer, en francês Algérie) est un payis situâ u centro du Magreb, en Africa du Nord. El est lo payis més ètendu du continent afriquen aprés lo Sodan. L’Alg·èrie partage des frontiéres tèrrèstres avouéc la Tunisie u nord-levant, la Libie u levant, lo Nig·èr u sud-levant, lo Mali et la Môritanie u sud-ponant, et lo Maroc, asse-ben que quârques kilomètres de son tèrritouèro anècciê, lo Sahara occidentâl, u ponant. Enfin, el est limitâ u nord per la mar Mèditèrranê. La capitâla est la vela d’Alg·èr.
Constitucionalament, l’Alg·èrie est dèfenia en tant que payis arabo, bèrbèro (amazigh) et musulman.
La Rèpublica alg·èrièna dèmocratica et populèra est un Ètat membro de l’Union afriquêna et de la Liga araba depués praticament son endèpendence, el at tot-pariér contribuâ en 1988 a la crèacion de l’Union du Magreb arabo (UMA).


text:
Guèrra d'Olanda
La guèrra d'Olanda se debanèt de 1672 a 1678. Opausèt França e seis aliats (Anglatèrra, Suècia, Colonha, Munster) ai Províncias Unidas e seis aliats (Sant Empèri, Espanha, Brandenborg, Danemarc). Foguèt entraïnat per lo volontat francoanglesa d'annexar lei Províncias Unidas per prendre lo contraròtle dau comèrci olandés. S'acabèt per una patz negociada : França deguèt abandonar la màger part de sei conquistas franc de Franca Comtat e de certanei vilas de Flandra. Pus important, se França foguèt venceire au nivèu militar, la màger part deis estats d'Euròpa continentala èra d'ara endavant aliada per s'opausar a d'avançadas novèlas de Loís XIV.


text:
Alfabet etrusc
L’alfabet etrusc èra l'alfabet utilizat pels Etruscs per notar la lor lenga. Compòrta 26 letras (dins lo modèl d'alfabet) que quatre son jamai utilizada en etrusc (B C D O).
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'alfabet etrusc a la seuna origina dins l'alfabet grèc, mas se sap pas se l'adaptacion se faguèt dins las colonias grègas d'Itàlia o en Grècia, veire en Asia Minora. Es possible que s'agís de la colonia grèga d'Ischia (alara Pithékuses), en fàcia de Cumes, al mitan del sègle VII AbC[1]. Dins totes los cases, s'agissiá d'un alfabet grèc occidental, que « X » èra prononciat [ks] e « Ψ » [kʰ] ; en etrusc, « X » èra prononciat [s], « Ψ » [kʰ] o [kx]. Cal notar, pasmens, una fòrta semblança de gaireben totas las consonas, d'aquel alfabet, amb de consonas equivalentas de l'alfabet fenician. De plus on note une similarité fòça pròche amb l'alfabet eubèan.
Los tèxtes etruscs mai ancians son d'abecedaris. L'exemple mai conegut es l'alfabet de Marsiliana d'Albegna (prèp de Grosseto, (sègle VII), comportant 26 letras que 5 vocalas, 22 letras grègas d'origina feniciana e 4 letras pròprias a à l'alfabet grèc. La san e la koppa son conservada, mas l'omega i pareis pas encara. L'abecedari es escrich de drecha a esquèra e fa pareisser las letras seguents:
Etrusc classic[modificar | modificar la font]
Fins a 600 AbC., la forma arquaïca de l'alfabet etrusc demorèt practicament incambiada e lo sens d'escritura èra liure. A partir del sègle VI AbC, d'evolutions se faguèron, guidadas per la fonologia de l'etrusca, e las letras representant de fonèms inexistents en etrusc foguèron abandonadas.
En -400, sembla que tota l'Etruria utilisava un alfabet etrusc classic de 20 letras, escrich subretot d'esquèrra a drecha:
- ACEVZHΘILMNPŚRSTUΦΨF
Las modificacions seguentas foguèron aportadas:
- B e D foguèron abandonadas, los sons correspondents n'existissián pas en etrusc qu'ignorava las consonantas sonoras (tornèron èsser utilizadas pels Romans que n'avián besonh per transcriure lis sons del latin) ;
- K tanben foguèt abandonat, levat devant A, coma dins lo latin « KALENDAE » (calendas), e dins las ciutats septentrionalas d'Etruria;
- O dispareis, remplaçat per U/Y (prononce o) ;
- las letras X e Ϻ son pas mai utilizada;
- un grafèm addidional, que la forme sembla al chifra 8 actual, es utilizat per la consonanta F.
Aquel alfabet classic demorèt d'actualitat fins a que lo sègle -II ont comencèt a èsser concurrenciat per l'alfabet latin. L'etrusc s'atudèt pauc aprèp.
Alfabet[modificar | modificar la font]
La taula en dejós presenta los alfabets etrusces arquaïc e classic, e las las letras equivalentas dins los alfabets grèc e latin (quand existisson) e la prononciacion reconstituida:
Pontuation[modificar | modificar la font]
L'alfabet etrusc utilizavan doas menas de pontuations :
- la pontuation extèrna: servís a separar las frasas e los mots ;
- la pontuacion intèrna se trobant, coma son nom l'indica, a l'interior dels mots. Sa significacion es pas encara clarament definida.
Traças dins las arts[modificar | modificar la font]
De pechons vases (encrièrs ?) comportan l'alfabet entièr ordonat, sus lor torn[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ punt de vista diferent sus la question del "quand" e "d'ont" aquela origina grèga, que fa pas de dobte, dins la sintèsi pasmens ja anciana mas totjorn d'actualitat (fr)A.Grenier, « L’alpabet de Marsiliana et les origines de l’écriture à Rome », Mescla d’arqueologia e d’istòria, 1924, vol 41, pp 3-41
- ↑ (fr)Les Etrusques et l'Italie avant Rome : De la Protohistoire à la guerre sociale de Ranuccio Bianchi bandinelli, Antonio Giuliano, et Jean-Paul Thuillier, p. 165
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) L'alphabet et la langue étrusques (Jean-Paul Thuillier, professor a l’École normale supérieure)
- (it) Alfabet etrusc sonor


text:
Comunautat Forala de Navarra
Navarra, oficialament: la Comunautat Forala de Navarra (Nafarroa, Nafarroako Foru Komunitatea en basco, Navarra, Comunidad Foral de Navarra en espanhòl), es una comunautat autonòma d'Espanha de regim foral pròpri, venent del Reialme de Navarra. Es tanben una província tradicionala basca[1]. Sa capitala es Pampalona.
Los territòris tanhents son Labord, la Bassa Navarra e Sola al nòrd, Aragon a l'èst, Guipuscoa e Alaba a l'oèst, e La Rioja al sud. Possedís una enclava (Petilla de Aragón) enrodat totalament per Aragon. Se compausa de 272 municipis e compta una populacion de 601 874 abitants (2006), qu'un tèrç viu dins la capitala, Pampalona (195 769 ab.) e la mitat dins son airal metropolitan (315 988 ab.).
Del punt de vista climatic, Navarra es una barreja d'influéncia montanhosa dels Pirenèus e mediterranèa de la val d'Èbre ; i a una diferéncia granda entre lo clima del nòrd (umid, de pluèjas frequentas) e lo del sud (mediterranèu, de temperaturas pus nautas e pluèjas esporadicas).
L'organizacion juridica administrativa actuala se basa sul Melhorament del Fòr de 1982 que supausèt l'imbricacion juridica de la tradicion forala amb la Constitucion espanhòla de 1978 d'après la disposicion addicionala d'aquesta darrièra. Es l'unic estatut d'autonomia que se ditz pas atal, senon la Lei de Reïntegracion e Melhorament del Fòr de Navarra (en version abreujada, « Lei de Melhorament del Fòr » ; atanben s'utiliza l'acronim LORAFNA).
Navarra èra una region agrària de desvolopament socioeconomic pichon mas es actualament una de las comunautats espanhòlas amb de màger riquesa relativa e benestar socioeconomic, al delà de participar del creissement de la val d'Èbre e la consolidacion de l'economia de servicis e de l'indústria a Pampalona. En fach, lo taus de caumatge enregistrat es, coma en Aragon, un dels pus basses d'Espanha (7,41% en novembre de 2005, segon los critèris SISPE, e pròche de 5% segon l'Enquèsta de Populacion Activa) e son PIB per cápita un dels pus nauts.
Lo territòri navarrés es aperaquí lo de la tribú dels vascons de l'Antiquitat. Navarra foguèt un reialme independent fins al sègle XVI, e son istòria es fondamentala per comprene l'evolucion istorica d'Espanha e la pluralitat culturala de la societat navarresa actuala.
Blason[modificar | modificar la font]
La corona del rei de Navarra domina las cadenas de las armas de Navarra, en sovenir de las cadenas bresadas per lo rei Sanç lo Fòrt dins una batalha contra los musulmans.


text:
La Guiòla (Roergue)
La Guiòla[1][2] (Laguiole en francés) es una comuna d'Occitània, en Roergue, situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
La Guiòla es celèbra per sas especialitats del cotèl e del formatge.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada en Aubrac, dins lo Massís Central.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de la comuna (La Glaziole, La Glaiole, Gléole al sègleXIIIen) ven de l'occitan la glèiòla significant « la pichona glèisa »[3],[4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Roergue foguèt conquistat l'an 767 per Pépin lo Brèu e los ducs d'Aquitània[5]. Roergue demorèt jos la dependéncia dels comtes de Roergue fins a la mòrt de Joana de Tolosa e del sieu marit Anfós de Peitieus, en 1271. Lo comtat passèt puèi jos la dependéncia dirècta dels reis de França.
Los angleses prenguèron lo Fòrt de La Guiòla e los sieus environs l'an 1355 mas ne foguèron caçats qualques ans mai tard.
Per letras patentas balhadas lo 29 de mai de 1369, Carles V de França donèt la Castelaniá de La Guiòla e las tres autras de Roergue al comte de Rodés, Joan d'Armanhac que l'ajudèt dins la lucha contre los angleses.
Es la una de las quatre castelaniás de Roergue. Compreniá La Guiòla, Curièiras e la Roqueta Bonaval.
Los uganauds de Chirac pilhèron La Guiòla lo 10 de genièr de 1588.
Lo comtat de Rodés anèt per eiretatge a l'ostal de Labrit. Lo comtat vendrà al domeni reial quora Enric de Navarra, comte de Rodés, vendrà lo rei de França Enric IV, en 1589.
Lo Fòrt de La Guiòla èra totjorn quihat en 1620, d'après un acte del notari Brunel, mas existissiá pas mai en 1735.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ La Guiòla : Istòria e patrimòni
- ↑ Jacques Astor, Diccionari dels noms de familhas e noms de luòcs del Miègjorn de la França, Edicions del Beffroi, 2002, pàg. 379 (rubrique Gleize, Gleyze).
- ↑ Istòria de Laguiole


text:
Domenge Baudis
Domenge Baudis, en francés Dominique Baudis, nascut lo 14 d'abril de 1947 a París (9n arrondiment) e mòrt lo 10 d'abril de 2014 a París (5n arrondiment), èra un jornalista, escrivan e òme politic francés. Foguèt nomenat Defensor dels dreches lo 22 de junh de 2011.
Somari
Estudis[modificar | modificar la font]
Filh de l'òme politic Pèire Baudis, faguèt sos estudis al collègi Lo Caoso a Tolosa, puèi a París, e obtenguèt son diplòma de l'Institut d'Estudis Politics de París.
Carrièra de jornalista[modificar | modificar la font]
En 1965, Domenge Baudis venguèt responsable del movement dels Joves Democratas, e en 1971, anèt al Liban e venguèt jornalista de ràdio e de television a Beirot fins al començament de la Guèrra de Liban en 1975. Venguèt aprèp correspondent de TF1 (alara cadena publica) per l'Orient Mejan. Sa carrièra jornalistica lo portèt a venir grand reportaire per TF1 de 1976 a 1977, puèi presentator del Jornal de 20 oras de TF1 de 1977 a 1980, e d'aquel del Soir 3 de FR3 fins 1982. Aquel meteis an, foguèt encargat per FR3 d'assegurar las relacions amb lo Senat[1].
Carrièra politica[modificar | modificar la font]
En 1983, son grop lo Centre dels Democratas Socials, compausanta de l'UDF, ganhèt las eleccions municipalas: foguèt elegit cònsol màger de Tolosa, a la succession de son paire, Pèire Baudis (cònsol màger de 1971 a 1983). En 1984, foguèt tanben elegit al Parlament Europèu per quatre ans. En 1985, venguèt tanben Conselhièr general de Nauta Garona, per cinc ans. En 1986, foguèt elegit al conselh regional de Miègjorn-Pirenèus, que ne venguèt president. E, lo meteis an, foguèt elegit per deputat a l'Assemblada Nacionala, mandat que ne demissionèt per son paire Pèire, Foguèt reelegit en 1988, en 1993 e en 1997. Èra alara un dels responsables de Force démocrate, partit fasent partida de l'UDF.
En 1994, conduguèt la lista UDF-RPR obten 25,58 % e arriba al cap de las Eleccions europèas de 1994. En 1998, venguèt membre del burèu politic e del conselh de la presidéncia de l’UDF.
Conselh Superior de l'Audiovisual[modificar | modificar la font]
En mai de 2000 venguèt per un an lo president del comitat editorial del quotidian francés Le Figaro.
Demissionèt de totes sos mandats electius, quand lo president de la Republica Jaume Chirac li prepausèt de venir president del Conselh Superior de l'Audiovisual (CSA). Tanben daissèt dubèrta sa succession coma cònsol de Tolosa, eleccion que ganhèt per Felip Douste-Blazy en 2001. Sa nominacion al CSA foguèt contestada, son imparcialitat foguèt discutida per qualques òmes politics d'esquèrra, coma François Hollande e Robert Hue[2]. Sa presidéncia foguèt marcada pel lançament de la Television numerica terrèstra (TNT) en 2005 e la luta contre la pornografia.
Aprèp que daissèt sas foncions de president del CSA en genièr 2007 (remplaçat par Michel Boyon), foguèt elegit president de l'Institut del Mond Arabi en febrièr de 2007[3].
Retorn en politica[modificar | modificar la font]
En genièr de 2009, foguèt designat al cap de la lista UMP de la circonscripcion Sud-Oèst (amb 6 200 794 electors inscrits) per las eleccions europèas de 2009. Obtenguèt quatre sètis al Parlament Europèu.
Lo 16 de julhet de 2009, foguèt elegit vicepresident de la comission dels afars estrangièrs del Parlament Europèu. Es membre de la delegacion per las relacions amb los païses del Mashrek (Egipte, Jordania, Liban e Siria) e de la delegacion a l'Assemblada Parlamentària Euromediterranèa. Lo 10 de novembre de 2009, foguèt nomenat raportaire sus l'acòrdi d'associacion sus Siria, en negociacion dempuèi 2004. A la fin d'octobre de 2010, foguèt encargat pel Parlament Europèu de realizar un estudi sus las relacions entre l'Union Europèa e lo Conselh de Cooperacion del Golf e redigiguèt un rapòrt adoptat pel Parlament Europèu lo 24 de març de 2011 en session plena[4].
Defensor dels dreches[modificar | modificar la font]
President de l'Institut del Mond Arabi, president de l'Autoritat de Regulacion Professionala de la Publicitat dempuèi lo 12 d'octobre de 2010 e deputat europèu, PPE de la circonscripcion Sud-Oèst de França, daissèt totes sos mandats quand foguèt nomenat Defensor dels dreches lo 22 de junh de 2011.
Afar Alègre[modificar | modificar la font]
En 2003, quand èra president du CSA, Domenge Baudis foguèt mes en causa dins un afar ligat al tuaire en seriá Patrice Alègre. Foguèt acusat de proxenetisme, de viòl, de murtre e d'actes de barbariá. Deguèt esperar mai de dos ans e mièg per que son innocéncia foguèsse reconeguda per la Justicia e que los instigadors d'aquela campanha de difamacion foguèsson mes en examèn.
Vida de familha[modificar | modificar la font]
Sa segonda esposa es Ysabel Saïah; an dos filhs: Pierre e Benjamin. Domenge Baudis a tanben una filha del maridatge precedent: Florence (tanben engatjada en politica a Tolosa).
Òbras (fr)[modificar | modificar la font]
- La Passion des chrétiens du Liban, Éditions France Empire, 1978.
- La Mort en keffieh, Éditions France Empire, 1980.
- Raimond le Cathare, Éditions Grasset, 1996.
- Raimond d'Orient, Éditions Grasset, 1999.
- La Conjuration, Éditions Grasset, 2001.
- Il faut tuer Chateaubriand, Éditions Grasset, 2003.
- Nadine-Josette Chaline, François Bayrou et Dominique Baudis, Jean Lecanuet. Témoignages de François Bayrou et Dominique Baudis, Beauchesne, 2003 (ISBN 2701014050).
- Face à la calomnie, Fixot, Paris, 2005, 317 p. (ISBN 2-84563-189-8).
- Les amants de Gibraltar, Éditions Grasset, 2010, 306 p. Modèl:Isbn
Prèmi Mediterranèa 2010[5]}}
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Dominique Baudis : un centriste choisi par Sarkozy tempsreel.nouvelobs.com, 3 de junh de 2011
- ↑ (fr)id: Claude Baudry, « Audiovisuel. La nomination contestée de Dominique Baudis à la présidence du CSA. », L'Humanité, 18 de genièr de 2001
- ↑ (fr)[1]
- ↑ (fr)Resolucion del Parlament Europèu del 24 de març de 2011 sus las relacions de l'Union Europèa amb lo Conselh de Cooperacion del Golf, Parlament Europèu, 24 de març de 2011
- ↑ Prix-litteraires.net - prix Méditerranée
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Site oficial de Domenge Baudis
- (fr) Ficha sul site del Parlament Europèu
- (fr) Ficha sul site de l'Assemblada Nacionala


text:
1206
Aquesta pagina concernís l'an 1206 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat de Delhi[modificar | modificar la font]
Qutb ud Din Aibak, governador de Lahore per lei Samanidas, aprofichèt lo declin de sei senhors per se proclamar independent. Aquò marquèt la fondacion dau sultanat de Delhi que venguèt la poissança principala dins lo nòrd de la peninsula indiana.
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Fin dei guèrras intèrnas entre tribüs mongòlas ambé la victòria definitiva de Genghis Khan que foguèt proclamat khan universau per l'assemblada tradicionala dei caps de tribüs e de clans.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Engenhariá[modificar | modificar la font]
Publicacion per Al-Jazari dau Libre de la Coneissença dei Dispositius Mecanics Engenhòs que depintava un centenau de sistèmas mecanics. En particular, explicava lo foncionament d'unei sistèmas automatics e de divèrsei relòtges.


text:
Innocenci I
Innocenci Ièr (mòrt lo 12 de març de 417) foguèt lo 40en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de decembre de 401 au 12 de març de 417. Succediguèt a Anastasi Ièr (399-401) e foguèt remplaçat per Zosim (417-418).
Originari d'Albano dins la region de Roma, èra lo fiu de son predecessor Anastasi Ièr (399-401) segon Sant Giròni. Dins lo corrent de son pontificat, deguèt faciar l'afondrament militar de l'Empèri Roman d'Occident en fàcia dei Grandeis Invasions e lo sac de Roma per lei Visigòts d'Alaric en 410. Per empachar l'afondrament de la Glèisa qu'èra menaçada per la disparicion de l'autoritat imperiala, decidiguèt de renfòrçar l'autoritat de Roma sus leis autreis evesques e exigiguèt que Roma venguèsse lo luòc de debat deis afaires regardant la doctrina dau cristianisme. Ansin, a sa mòrt, l'autoritat pontificala sus lo clergat crestian agantava un nivèu encara desconegut dins l'istòria de la Glèisa.
Foguèt tanben l'autor d'una lista de libres canonics de la Bíblia que foguèt finalament retenguda per lo concili de Trenta e condamnèt lo pelagianisme.


text:
Art
L'art, dins sa pus larga significacion, es l'expression de la creativitat o de l'imaginacion. Lo mot « art » ven del tèrme latin ars que significa « arrengament », « abiletat ». L'art se destria dels lésers pel fach que s'agís d'una activitat a part entièra. L'art es lo procèssus o la produccion deliberada d'una organizacion de los elements en una forma que dona sentiments e emocions. Recampa una granda varietat de disciplinas que lor tòca principala es de concebre una òbra en fasent apèl a l'estetica e a l'emocion per las partejar amb un public que l'interprèta. L'art compren de formas tant divèrsas coma la pròsa, l'escritura, la poesia, la dança, lo teatre, lo cinèma, la musica, l'escultura, la fotografia, l'arquitectura, la pintura o la mòda.


text:
Didelphidae
Sariga es un nom donat als mamifèrs marsupials americans de la familha dels didelfidats (Didelphidae). Lo mai gròs es la Sariga de Virginia (Didelphis virginiana), que se pòt trobar dins totes los Estats Units. L'airal de distribucion dels didelfidats s'espandís de la mitat sud dels Estats Units al nòrd d'Argentina.
La màger part de las sarigas son arboricòlas ; los pès prensils son provesits d'onglas robustas. La sariga a de mors nocturnas e arboricòlas ; es un predator de reptils, d'ausèls e de mamifèrs pichons. Las femèlas "sarigan" aprèp 8 a 14 jorns de gestacion ; lo pichon viu puèi durant mai de cent jorns dins lo marsupium (pòcha sul ventre) de sa maire.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Son devesits en doas sosfamilhas : los Caluromyinae e los Didelphinae
- Sosfamilha Caluromyinae
- Sosfamilha Didelphinae
- genre Chironectes
- genre Didelphis
- Didelphis albiventris [fòto]
- Didelphis aurita
- Didelphis marsupialis
- Didelphis virginiana- opossum de Virginie [fòto]
- genre Gracilinanus
- Gracilinanus aceramarcae
- Gracilinanus agilis
- Gracilinanus dryas
- Gracilinanus emiliae
- Gracilinanus marica
- Gracilinanus microtarsus
- genre Lestodelphys
- Lestodelphys halli
- genre Lutreolina
- Lutreolina crassicaudata
- genre Marmosa
- Marmosa andersoni
- Marmosa canescens
- Marmosa lepida
- Marmosa mexicana
- Marmosa murina [fòto]
- Marmosa robinsoni
- Marmosa rubra
- Marmosa tyleriana
- Marmosa xerophila
- genre Marmosops
- Marmosops cracens
- Marmosops dorothea
- Marmosops fuscatus
- Marmosops handleyi
- Marmosops impavidus
- Marmosops incanus [fòto]
- Marmosops invictus
- Marmosops noctivagus
- Marmosops parvidens
- genre Metachirus
- Metachirus nudicaudatus
- genre Micoureus
- genre Monodelphis
- Monodelphis adusta
- Monodelphis americana
- Monodelphis brevicaudata
- Monodelphis dimidiata
- Monodelphis domestica [fòto]
- Monodelphis emiliae
- Monodelphis iheringi
- Monodelphis kunsi
- Monodelphis maraxina
- Monodelphis osgoodi
- Monodelphis rubida
- Monodelphis scalops
- Monodelphis sorex
- Monodelphis theresa
- Monodelphis unistriata
- genre Philander
- Philander andersoni
- Philander opossum - quatre uèlhs [fòto]
- genre Thylamys
- Thylamys elegans [fòto]
- Thylamys macrura
- Thylamys pallidior
- Thylamys pusilla
- Thylamys velutinus
Sembla que lo clichat famós (al pròpri e al figurat !) de la sariga que pòrta sos pichons enrotlats sus sa coa concernís pas que lo grop dels filanders.


text:
Montadin
Montadin (Montady en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de la comuna es de tipe mediterranèu: los estius son cauds e secs, los automnes pluèjoses e los ivèrns doces.
Istoria[modificar | modificar la font]
Faits istorics[modificar | modificar la font]
Lo puèg situat al còr del vilatge es susplombat per una torre feudala del sègle XII (rèstas d'un castèl uèi desaparegut).
L’estanh de Montadin foguèt abans un palun saumastre d'aigas estadissas, causa de fòrça epidemias. En 1247, l'archavesque de Narbona balhat la possibilitat a quatre proprietaris per començar los trabalh per l’assecar.
En 1270 foguèron cavats de valats de forma originala, coma rais de solelh, que tornèt 420 ectaras de tèrra espleitabla. Divèrsas culturas se succediguèron sus las parcèlas triangularas. Lo malhum de canals permet d'assecar las aigas del bòrd cap al centre. Dempuèi aquí, un valat cavat de contra penjal, passa par la galariá cavada jol puèg d’Ausseruna - longa de 1300 mètres, cap d'òbra dels artesans de l'Edat Mejana - mana las aigas fins al riu de Clavilonga.
Populacion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion de la populacion[modificar | modificar la font]
Cultura e patrimòni[modificar | modificar la font]
Luòc e monuments[modificar | modificar la font]
- L'estanh de Montadin[1]
- lo Castèl de La Torre
- la torre de Montadin
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Loup Abbé, À la conquête des étangs. L’aménagement de l’espace dans le Languedoc méditerranéen (XIIe-XVe siècle), Presses Universitaires du Mirail, Toulouse, 2006, coll. Tempus, 331 p.


text:
1389
Aquesta pagina concernís l'an 1389 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Lo 15 de junh, batalha de Kosovo Polje entre leis armadas otomanas de Murad Ièr e sèrbas de Lazar Hrebeljanović e de Tvrtko Ièr. Lei pèrdas foguèron fòrça importantas per lei doas armadas e lo sultan i foguèt tuat entrainant lo començament de la crisi intèrna per sa succession. Bajazet Ièr, fiu de Murad Ièr signèt donc una trèva ambé lei Sèrbs per eliminar sei rivaus e finalament remplaçar son paire. Pasmens, au contrari de seis adversaris, leis Otomans avián la capacitat de remplaçar rapidament lei mòrts.


text:
1795
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1795 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 21 de genier : Un destacament de la cavalariá francesa captura la flòta olandesa blocada per la glaç entre l'illa de Texel e lo Helder.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769. En abriu, lo dejazmach Wolde Gabriel e lo sieu negus fantòche, Baeda Maryam II, conquistèt la capitala aprofichant l'abséncia de Tekle Giyorgis Ièr qu'èra en campanha còntra Choa. S'i mantenguèt fins a decembre avans d'èsser obligat d'abandonar la vila en fàcia de l'arribada d'uneis armadas aliadas a Tekle Giyorgis, especialament aquelei de Haile Wand Bewossen e deis Oròmos.
Africa[modificar | modificar la font]
Kaffa[modificar | modificar la font]
Fin dau rèine de Tato Shagi Sherocho (1775-1795).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Anselme Payen, scientific francés (m. 1871)
- 3 de febrièr - Antonio José de Sucre, president de Bolívia (m. 1830)
- 4 de mai - José Gregorio Monagas Burgos, president de Veneçuèla (m. 1858)
- 25 d'agost - Luis José de Orbegoso, president de Peró (m. 1847)
- 2 de novembre - James Knox Polk, president dels Estats Units (m. 1849)


text:
Astartè
Astartè (deu grèc Ἀσtάptn) qu'ei ua divessa coneguda dens tot lo Pròche Orient, de l'Edat deu Bronze a l'Antiquitat, qui presenta un caractèr bellicós. Athtart (𐎓𐎘𐎚𐎗𐎚 , ʿṯtrt, ʿAṯtart o ʿAthtart) a Ugarit, Shaushka o Shaushga en çò deus orritas, Ashtart (ʿshtrt) en lenga punicofeniciana, Ashtoret o Ashtarot (עשתרת) en ebrieu, qu'ei l'equivalent de la divessa mesopotamiana Ishtar (taus babilonians) o Inanna (taus sumerians). Qu'estó implantada dens la mitologia egipciana devath los ramessidas (Empèri Navèth egipcian). Montant a cavath, qu'acompanha e que guarda lo sobiran. Que vad la hilha de Ra o de Ptah, e qu'ei ua de las parionas de Seth.


text:
Esperanto
L'esperanto es la lenga construcha mai parlada dins lo monde. Las basas ne foguèron creadas per Ludwik Lejzer Zamenhof que faguèt publicar la primièra brocadura en 1887 jol títol MeждyHapoдHый языk (en rus) valent a dire de lenga internacionala[1]. Lo nom definitiu d'esperanto li foguèt balhat segon lo pseudonim Doktoro Esperanto (« Doctor qu'espèra ») que causiguèt son autor. La tòca de Zamenhof èra de crear una lenga de bon aprene e politicament neutra per facilitar la comunicacion e l'entenduda entre personas de lengas diferentas a travèrs lo monde entièr.
Malgrat que cap d'estat reconega pas oficialament l'esperanto, la lenga es utilizada per una comunitat de locutors espandida dins la màger part dels païses del monde. Segon las estimacions (que varian fòrça) i auriá entre cent mila e dos milions de personas capables de l'utilizar d'un biais actiu.
Lo lexic de l'esperanto es manlevat principalament a las lengas d'Euròpa occidentala, mas sa gramatica regulara l'aparenta puslèu a las lengas aglutinantas tal coma lo turc, lo swahili o lo japonés.
Somari
- 1 Istòria de l'esperanto
- 2 Estat actual de la lenga
- 3 Caracteristicas lingüisticas
- 4 Movement
- 5 Cultura
- 6 Criticas
- 7 Reformas
- 8 Bibliografia
- 9 Ligams
- 10 Referéncias
Istòria de l'esperanto[modificar | modificar la font]
La genèsi de l’esperanto ven de l'istòria personala de Zamenhof. Aquel se passèt l'enfança a Białystok, ara en Polonha, mas d'aquel temps part de la província de Lituània de l'Empèri Rus, ont convivián divèrses grops etnics. Aquelas divisions etnicas e culturalas portavan una violéncia dolorosa per l'enfant qu'èra. Venguèt segur que caliá una lenga comuna per ajudar la comunicacion, e qu'aquela lenga podiá pas èsser la d'una de las comunitats[2]. Zamenhof coneissiá tanben las dificultats d'aprendissatge d'autras lengas, que fasiá servir quotidianament lo rus e lo polonés. Coneissiá l'ebrieu que son paire ensenhava, e estudièt lo latin, lo francés, l'alemand, lo grèc emai l'anglés. Après mai d'un ensag (ne demòra pas gaire de fonts, que pòrtan lo nom generic de protoesperanto), arribèt a la forma actuala de la lenga internacionala que publiquèt en 1887.
La primièra brocadura foguèt publicada d'abòrd en rus, e lèu en polonés, francés, aleman, anglés e ebrèu. Pendant las annadas que seguèron, la lenga s'espandiguèt mai que mai dins l'Empèri Rus e Euròpa Orientala. Dins mantun endrech, prenguèt la plaça qu'aviá perduda lo volapük, una autra lenga construcha que Zamemhof meteis aviá apres.
A partir de 1900, l'esperanto coneguèt un impuls fòrt, en particular en França ont foguèt organizat lo primièr congrès mondial d'esperanto a Bolònha de Mar en 1905. Aquel congrès recampèt de participants de mai de 20 païses que debatèron sonque en esperanto. L'espandiment de la lenga despassèt los limits d'Euròpa, e ganhèt las Amèricas, la China e lo Japon.
La Primièra Guèrra Mondiala arrestèt brutalament aquela progression, que reprenguèt ça que là dins las annadas 20 amb las esperanças degudas a la creacion de la Societat de las Nacions. Aquel periòde foguèt egalament marcat per un espandiment important de l'esperanto dins lo movement obrièr. Pr'aquò, la pujada dels regims totalitaris pendant las annadas 30, qu'èron ostils a l'esperanto, puèi la Segonda Guèrra Mondiala n'arrestèron tornamai la progression.
A partir de las annadas 50, l'esperanto coneis un interés novèl, e torna prene vida. Foguèt reconegut en 1954 per l'UNESCO (que tanben lo recomandèt als estats membres en 1984). Aquel periòde de la Guèrra Freja es marcat per la separacion entre las organizacions esperantistas dels blòcs de l'oèst e de l'èst.
L'arribada e la generaliziacon d'Internet dins las annadas 90 marca una jovença novèla per l'esperanto. Dempuèi las annadas 2000, mercés als sitis que prepausan un aprendissatge en linha e gratüit, als rets sociales, d'usanças novèlas son apparegudas e se desvolopan. En octòbre 2011, la Wikipèdia en esperanto aviá lo 27en reng segon lo nombre total d'articles.
Estat actual de la lenga[modificar | modificar la font]
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Las estimacions del nombre d'esperantofòns varian fòrça en rason de la manca d'estudi fisable. Se considera qu'entre 100.000 e 2.000.000 de personas son capables d'utilizar la lenga d'un biais actiu. L'esperanto es parlat dins environ 115 païses, e sos locutors son presents en particular en Euròpa, Asia orientala e America del Sud.
Estant una lenga construcha, l'esperanto es generalement aprés coma lenga segonda. Existís pasmens un pichon nombre d'esperantofòns de naissença, nascuts de parents que l'esperanto n'èra la sola lenga comuna. Segon lo site Etnològ entre 200 e 2000 personas aurián l'esperanto coma lenga mairala.
Utilizacions de l'esperanto[modificar | modificar la font]
Reconneisença oficiala[modificar | modificar la font]
L'esperanto foguèt pas jamai reconegut per un estat mas es lenga de trabalh de mantuna associacion, que la mai importanta es l'Associacion Univèrsala d'Esperanto. Aquela associacion es en partenariat consultatiu amb las Nacions Unidas e l'UNESCO. Cal notar que l'UNESCO a adoptat doas rezolucions favorables a l'esperanto en 1954 e en 1984.
L'esperanto es la lenga de trabalh de l'Acadèmia Internacionala dels Sciéncias de Sant Marin.
En 2007, l'esperanto foguèt la 32ena lenga qu'aderiguèt al « Quadre Comun Europèu per las lengas » del Conselh d'Euròpa.
A l'ora d'ara, l'esperanto es encara enebit dins un estat: la Corèa del Nòrd.
Ensenhament[modificar | modificar la font]
Evolucion de la lenga[modificar | modificar la font]
La primièra brocadura que presentèt l'esperanto en 1887 conteniá una tièra de 900 raiçes que se podián combinar en mantun desenat de milieirats de mots. A l'ora d'ara, la darrièra ediccion del Plena Ilustrita Vortaro (diccionari sovent considerat per los esperantofòns coma la referéncia) conten mai de 45000 raiçes.
Caracteristicas lingüisticas[modificar | modificar la font]
Classificacion[modificar | modificar la font]
Coma lenga construcha, l'esperanto se restaca pas genealogicament a cap de familha de lengas. Pr'aquò, una part de sa gramatica e l'essencial de son vocabulari l'aparenta puslèu a las lengas indoeuròpeas. Aquel grop linguistic constituiguèt lo repertòri basic de qual Ludwik Zamenhof tirèt la matèria de la lenga.
Ça que la, d'un punt de vist morfologic l'esperanto se distinguís clarament de las lengas indoeuròpeas que son de tipe flexional. Parteja amb las lengas aglutinantas una tendéncia a acumular los morfèmas que pòrtan un trach gramatical. D'un autre costat, parteja amb las lengas isolantas una rigorosa invariabilitat de sos elements que se pòdon combinar amb una granda libertat.
Fonologia e alfabet[modificar | modificar la font]
L'esperanto possedís cinc vocalas e vint-e-tres consonantas. L'accent tonic es totjorn sus l'avantdarrièra sillaba. Es permés en poesia d'elidir la darrièra vocala d'un mot, mas quitament en aquel cas l'accent tonic demòra sus la meteissa sillaba.
L'alfabet de l'esperanto se basa sus l'alfabet latin, mas es estrictament fonetic: a cada son correspond una letra unica, e a cada letra un son unic. Inclutz sièis letras amb de signes diacritics: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ (amb un circonflèxe) e ŭ (amb un brèu). Al contrari, l'alfabet inclutz pas las letras q, w, x e y que son utilizadas sonque dins los noms pròpris o en sciéncia.
Las 28 letras de l'alfabet de l'esperanto son:
Gramatica[modificar | modificar la font]
La gramatica de l'esperanto se basa sus setze principis enonciats dins lo Fundamento de Esperanto, qu'es considerat coma lo sòcle intangible de la lenga dempuèi lo primièr congrés mondial d'esperanto en 1905. Aqueles principis ne foguèron pas qu'un quadre ont s'establiguèron progresivament de règlas mai detalhadas.
Los mots se constituisson en butant a una raiç un morfèma que n'indica lo trach gramatical:
- -o pels substantius (exemple: domo, ostal)
- -a pels adjectius (exemple: bela, bèl o bèla)
- -e pels adverbis derivats (exemple: vere, vertadièrament)
- -j pel plural (exemple: belaj domoj)
- -n pel cas regim (exemples: belan domon o belajn domojn)
A aquela tièra, cal apondre d'autras terminasons que caracterisan los vèrbs:
- -i per l'infinitiu
- -as pel present
- -is pel passat
- -os pel futur
- -us pel condicional
- -u pel volitiu (valent a dire l'imperatiu e lo subjonctiu)
Las terminasons verbalas varian pas segon la persona o lo nombre: sufís d'apondre lo pronom.
De notar, lo pronom de la segonda persona vi que s'emplega al singular coma al plural, e lo pronom neutre de la tresena persona ĝi que s'emplega pas que per las bèstias o las causas. Los adjectius possesius se fargan en butant la terminason caracteristica dels adjectius -a als pronoms: mia (mon/ma), via (ton/ta/vòstre/vòstra), etc…
Coma aquela del rus o del latin, la sintaxi de l'esperanto es relativament liura. Encara que l'ordre dominant siá subjècte-vèrb-objècte (SVO), pòt èsser modificat de quin biais que siá mercés a l'existéncia de la terminason del cas regim.
L'article definit unic es la. I a pas d'article indefinit nimai d'article partitiu.
Lexic[modificar | modificar la font]
La màger part de las raiçes que constituisson lo vocabulari de l'esperanto es tirada de las lengas indoeuropèanas. Las raiçes foguèron causidas, generalament, segon un critèri d'intercionalitat: foguèron afavoridas aquelas que se passèron dins mantuna lenga d'Euròpa.
S'una part granda del lexic es degut a Zamenhof meteis, força raiçes foguèron (e continuan d'èsser) introdusidas per de simples locutors de la lenga. Las règlas permeton a cada locutor de prepausar de mots novèls, a condicion que respectèren d'unes critèris. Totes los mots prepausats dintran pas dins l'usatge general, mas mantun o son, sustot dins los domenis scientific e tecnic.
Las fonts principalas son, per importància descresenta:
- las lengas romanas (en particular lo latin, lo francès e l'italian)
- las lengas germanas (en particular l'aleman e l'inglès)
- lo grèc ancian (sustot pel lexic scientific)
- las lengas eslavas (en particular lo rus e lo polonès)
Ça que la, l'esperanto a una tendéncia a limitar los manlevaments e afavorís la formacion de mots a partir de raiçes ja existentas, de prefixes e de sufixes. Per exemple lo mot komputilo (ordenador) es format amb la raiç del vèrb komputi (calcular, tractar de donadas) e lo sufix -il (aisina, instrument).
Frasas utilas[modificar | modificar la font]
Movement[modificar | modificar la font]
Finalitats[modificar | modificar la font]
Organizacions[modificar | modificar la font]
L'esperanto es sostengut per un ret d'associacions localas, nacionalas e internacionalas. La mai importanta d'aquelas organizacions es l'Associacion Universala d'Esperanto (UEA) creada en 1908 e presenta dins mai de 120 païses. L'UEA se vòl neutra d'un punt de vist religiós e politic. A recebut de l'UNESCO l'estatut official de "partenari en relacions consultativas".
Simbòls e drapèu[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Musica[modificar | modificar la font]
Teatre e cinèma[modificar | modificar la font]
Periodics[modificar | modificar la font]
Ràdio e television[modificar | modificar la font]
Internet[modificar | modificar la font]
L'Esperanto es fòrça mai espandit a l'internet que autris lengas ambe tant de locutors. Aquò se compren aisidament per l'espandiment mondial del pòble esperantista e son besonh de comunicacion. La Wikipèdia en Esperanto es una de las 15 mai grandes. En 2012 Google dubriguèt son servici de revirada a l'Esperanto.
Sciéncia[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Religion[modificar | modificar la font]
Criticas[modificar | modificar la font]
Reformas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams[modificar | modificar la font]
- Subre l'esperanto en occitan
- Esperanto - Prezento de la lingvo
- Esperanto - Konciza Gramatiko
- Esperanto - Cursos gratuitos
- L'esperanto - qu'es aquò ?
- Grop de discussion "Esperant'Òc"
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ДokTop ЭcпepaHTo, MeждyHapoдHый языk. ПpeдиcлoBиe и пoлHый yчeбHиk, Varsovia, 1887
- ↑ Carlo Minnaja, Ebraismo ed esperanto nell'Europa dell'Est : http://www.math.unipd.it/~minnaja/RICERCA/Slavia/EBRAISMOedESPERANTO.pdf


text:
La Casa
La Casa[1][2] (Lacaze en francés) es una comuna francesa de Lengadòc en Caunés situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de La Casa (monument istoric)
- Glèisa de Nòstra Dama, del sègle XIX.
- Castèl de Camalieras, del sègle XIX.
- Capèla rurala gotica de Sant Joan del Frech, del sègle XVI.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Échalas
Échalas en arpitan (Échalas en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Sud de Lion
- 1347 abitants : los Chalarons
- Superficie : 2095 ectaras
- Sud de Lyon
- 1347 habitants : les Chalarons
- Superficie : 2095 hectares
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A lo-dessus de la vallée del Gier, a 5 minutas de la vila, suls primièrs plateaux del Pilat, la municipalitat de Echalas a compausat de pichons caserius, #qu'ofrisson de fòrça polits panoramas suls Monts del Lionès e lo scenari de Mornant. De fòrça nombrós sentiers balisés a la sortida del luòc de la glèisa permeton de descobrir aqueles païsatges. S'imagina que l'origina del nom d'aquela municipalitat facha referéncia a las estaques #que sostenon las ceps en la region, perque en 1900, la municipalitat aculhiá 250 ectaras de vinhas e una distillerie viticole. Mas lo appellation poiriá tanben provenir d'una déformation de la paraula « escalièr » del fach de la situacion escarpée del bourg, #que se s'avisa en descendent en la primièra combe, telefonada « combe del lunfèrn ». Mas n'es un paradís pels promeneurs : quatre sentiers pédestres balisés prepausan un torn d'orizont de la municipalitat e de la natura environnante, per descobrir al gré de las passejadas, los ostals ancians, una vèrge estranha en bòsc en una pichona niche, lo ponch culminant de la municipalitat a 560 mètres (lo Pet del lop). Se pòt pas pas passar en Echalas sens visitar la glèisa Santa-Martin. Remontam lo temps e trobem-nos en 850, data #que los fraires #bastir una pichona capèla e défrichèrent la localizacion del pòble. Cap al començament de la Modèl:S-, lo senhor de Echalas, #que li tornava a el d'una crosada, #far bastir una capèla gotica en pèira en podent aculhir 150 personas e #que i aguèt acabat l'an 1221. La #pagar de las siás deniers e #metre lo sieu blason, coma signatura, a la clau de voûte del chœur e a la reünion del contrefort sud-es. Cap a 1550, per protegir los chalarons de las incursiós dels bandolers e de la peste, la familha Michon #far édifier lo campanal massiu d'estil roman, e la capèla jol campanal. Aquela capèla es dédiée a La nòstra-Madama de la Piété.
Au-dessus de la vallée du Gier, à 5 minutes de la ville, sur les premiers plateaux du Pilat, la commune d'Echalas est composée de petits hameaux, qui offrent de très beaux panoramas sur les Monts du Lyonnais et le plateau de Mornant. De très nombreux sentiers balisés au départ de la place de l'église permettent de découvrir ces paysages. On imagine que l'origine du nom de cette commune fait référence aux pieux qui soutiennent les ceps dans la région, car en 1900, la commune accueillait 250 hectares de vignes et une distillerie viticole. Mais l'appellation pourrait aussi provenir d'une déformation du mot « échelle » du fait de la situation escarpée du bourg, dont on se rend compte en descendant dans la première combe, appelée « combe de l'enfer ». Mais c'est un paradis pour les promeneurs : quatre sentiers pédestres balisés proposent un tour d'horizon de la commune et de la nature environnante, pour découvrir au gré des balades, les maisons anciennes, une vierge étrange en bois dans une petite niche, le point culminant de la commune à 560 mètres (le Pet du loup). On ne peut pas passer dans Echalas sans visiter l'église Saint-Martin. Remontons le temps et retrouvons-nous en 850, date à laquelle les moines construisirent une petite chapelle et défrichèrent l'emplacement du village. Vers le début du Modèl:S-, le seigneur d'Echalas, qui revenait d'une croisade, fit construire une chapelle gothique en pierre pouvant accueillir 150 personnes et qui fut achevée en 1221. Il la paya de ses deniers et mit son blason, comme signature, à la clef de voûte du chœur et au sommet du contrefort sud-est. Vers 1550, pour protéger les chalarons des incursions des brigands et de la peste, la famille Michon fit édifier le clocher massif de style roman, et la chapelle sous le clocher. Cette chapelle est dédiée à Notre-Dame de la Piété.


text:
Art romanic
L'art romanic se desvolopèt en l'Euròpa Occidentala del sègle X al sègle XIII, aprèp la dislocacion de l'Empèri Carolingian.
En mai de las influéncias evidentas romanas apareisson de novèlas tendéncias lombardas que s'exprimiguèron per de novèlas formas e estructuras inspiradas pels edificis encara subsistissent, tanben i a una assimilacion clara dels modes orientals.
L'estil novèl lèu s'espandiguèt per totas las culturas europèas mediterranèas, traversant los Alps cap als païses de Ren e tanben los Pirenèus per tota la Peninsula Iberica.
Al començament l'estil èra especialament foncional e austèr, utilizant subretot pèira de talha. Per la nau s'aplicava la volta de brèç, sens decoracions o duberturas. Plan sovent la pòrta de dintrada es situada del costat del miègjorn e sola dubertura, amb d'escasses fenèstras de doble arcas. E mai a l'exterior de las absidas e dels murs ressortissiá de lesenas (o faciada lombarda) e d'arcs cècs. Las naus podián èsser divididas amb de pilastres units per arcs de plen cindra.
A la fin del sègle XI se produguèron de cambis importants com las primièras realizacions amb de pèiras polidas, de decoracions esculturalas de las fenèstras, portals, capitèls, veirals e objèctes de culta, ... E foguèt, al sègle XII, qu'esclatèt la construccion de las grandas òbras romanicas, amb pinturas muralas, enlairament de grands campanars, clastras... Mai totjorn limitats pels recorses arquitectonics que melhorèron basicament l'estil gotic.
Somari
Los elements de l'arquitectura romanica[modificar | modificar la font]
S'agís d'un art subretot religiós que las construccions seguisson de dessenhs centrats o -es la moritat- de dessenhs diches de basilicas. Se trapa dins aqueles darrièrs los elements seguents :
- a la dintrada, lo timpan; fòrça simple suls primièrs edificis romanics, aquel element venguèt totjorn mai decorat a l'encòp per magnificar l'ostal de Dieu e participar a l'instruccion religiosa en prepausant de scènas de libres liturgics; que de tèmas representats, i a per exemple aquel del Tetramòrf (los quatre animals de l'Apocalipsi, simbòls dels quatre Evangelistas), aquel del jutjament darrièr, ...
- la nau d'una o mai travadas, amb vòuta dicha plen cindra (vòuta tunèl o amb arcs doblats), en brèç brisat, en vòuta d'arestas, en fila de copòlas.
- un crosièr en general simple o amb de capèlas escalonadas; se pòt pasmens trobar de glèisas sens crosièr per las construccions mai umilas o amb dos crosièrs, en particular en Alemanha ont se desvolopèt l'arquitectura otoniana.
- un còr
- una absida amb o sens absidiòlas
A l'exterior del bastiment, figuran d'elements decoratius al començament fòrça simples coma la paret lombarda, puèi mai rics amb de fòrça esculturas. Lo bastiment es orientat cap a l'Èst
A la fin del primièr art romanic apareisson los deambulatòris que lor desvolopament s'explica pel vam del culte de las relíquias e dels pelegrinatges.
L'estructura del dessenh, fòrça simpla al començament venguèt pus complèxa a l'apogèu (Clunhic) subretot dins l'organizacion de la partida Èst de las construccions (crosièr, còr, absida) ; en reaccion a aquela riquesa arquitecturala ostentatòria, l'art cistercenc pretend de tornar a la simplicitat.
Los autres domenis de l'art romanic[modificar | modificar la font]
L'enluminadura dels manuscrits[modificar | modificar la font]
Fòrças escòlas regionalas convergiguèron per produire los primièrs manuscrits enluminats: l'escòla d'Anglatèrra e del nòrd de França "channel school" influénciada fòrça par l'art Anglosaxon tardiu, alara que Occitània l'estil es d'influéncia iberica, e en Alemanha e en dejós l'art otonian perseguèt e los estils Bizantins influiguèron Itàlia. A la fin del sègle XII, las influéncias recipròcas de totes aqueles estils se mesclèron, tot en gardant de diferéncias regionalas.
Lo subjècte tipic de l'enluminadura romanica es la Bíblia, ont cada libre pòt èsser prefaciat per una granda Iniciala illustrada, e los Salmièrs, ont de majusculas inicialas èran enluminada tanben. De cicles de scènas podián èsser representadas sus de paginas entièrament enluminadas, de cop qu'i a mai d'una pagina per scèna, dins de compartiments. Las Bíblias avián en particular de paginas de dimensions grandas e podián èsser religats en mai d'un volum. Per exemple, lo Salmièr de Sant Alban, aquel d'Hunter, la Bíblia de Winchester, aquela de Fécamp, de Stavelot e de Parc Abbey. A la fin d'aquel periòde, de talhièrs comercials d'escribas e d'artistas venguèron importants, e l'enluminadura, e los libres en general, venguèron totjorn mai disponibles pel clerjat coma pels laïcs.
Pintura romanica[modificar | modificar la font]
De largas superfícias de parets e de vòutas del periòde romanic son aisidament disponibles per la decoracion murala. Malurosament, fòrça d'aquelas pinturas foguèron destruidas per de restauracions, o perque las parets tornèron èsser engeissadas o pintadas..
La pintura d'una glèisa seguis un esquèma classic, derivat d'exemples precedents de mosaïcas. Lo punt focal es dins la vòuta de nau, amb un Crist en Majestat o un Crist redemptor sus son tròn e una mandòrla enquadrada per quatre elements alats, simbòls dels Quatre Evangelistas, en comparason dirècta amb los exemples de las coberturas ornadas o las enluminaduras dels evangeliaris de l'epòca. Se la Verge Maria es la dedicacion de la glèisa, pòt remplaçar Crist. Sus las parets de l'absida, en dejós, son representats los sants e apòstols. Sus las arcas del santuari èran de figuras dels apòstols, profètas, o los 24 aujòls gaujoses de l'Apocalipsi, regardant lo Crist, o son simbòl jos forma d'anhèl, a la cima de l'arca. La paret nòrd de la nau pòt presentar de scènas narrativas de l'Ancian Testament, e la paret sud lo Novèl Testament. Sul mur oèst de darrièr i a lo Jutjament darrièr, amb un Crist sus un tròn que jutja a la cima [1].
Las Frescas son aisidas de realizar, mas cal trabalhar lèu perque sus un enduit fresc. Aquela tecnica pauc costosa explica que de glèisas modèstas avián de decoracions pintadas. Las colors son vivas.
-
-
-
Crist en majestat dins la glèisa de Jaleirac Auvèrnha, Occitània
-
-
Veirals[modificar | modificar la font]
Los fragments mai ancians coneguts de veirals pintats medievals serián del sègle X. Los personatges mai ancians pintats intactes son los cinc profètas del veiral d'Augsborg, (fin del sègle XI). Dins las catedralas de Le Mans, Canterbury e Chartres, e la Basilica de Sant Denis de París, fòrça panèls del sègle XII son encara presents. Los artesans del veiral foguèron pus lents que los arquitèctes per cambiar lors estils, e fòrça veirals de la primièra partida del sègle XIII se pòdon considerar coma romanics. Entre las bèlas òbras conegudas, i a lo veiral de l'an 1200 de la catedrala d'Estrasborg (en partida dins lo musèu) e aquel de l'an 1220 de la glèisa de Sant Kunibert a Colonha.
Elements de l'escultura romanica[modificar | modificar la font]
En primièr decòra los capitèls dins las cròtas, las clastras e las glèisas. A la fin del sègle XI, sortisson sus las faciadas de las glèisas, del biais dels antics Arcs de trionfs[2]. L'escultura ven « monumentala ». A de fins pedagogicas, aquelas d'ensenhar la vida dels apòstols e dels sants, d'illustrar de passatges de l'Ancian Testament. S'inspira dels bas relèus e dels capitèls romanics mas subretot dels imatges plaçats dins los manuscrits enluminats e suls objèctes d'orfebreriá.
- L'escultura sus capitèls: s'espand a partir de l'an mil, alara que los començaments èran timids: dins las glèisas italianas de la primièra mitat del sègle XI se repetís lo modèl corintian, mai o mens estilizat. Endacòm mai (Borgonha, Catalonha) s'ensagèt de capitèls d'entrelaces e de fuèlhas d'acant. Mas, lèu, los animals e las figuras antropomorficas apareisson, pasmens demòran raras abans 1050. La Basilica de Sant Sarnin de Tolosa (segonda mitat del sègle XI) consèrva 260 capitèls romanics[3].
Los principals escultors coneguts de l'epòca romanica son: lo Mèstre de Cabestanh, Bernard Gilduin, Gislebert, Unbertus, Wiligelmo, Niccolo e Antelami
Esculturas e ensembles romanics remarcables :
- La faciada de la glèisa de Nòstra Dama la Granda de Peitieus.
- Lo lindal de l'abadiá de Sant Genís de Fontanes (Rosselhon), mai anciana escultura romanica datada.
- Abadiá de Saint-Benoît-sur-Loire (Loiret), la torre pòrge.
- Abadiá de Sant Pèire de Moissac (Carcin, Occitània), portal sud, vèrs 1120.
- Catedrala de Saint-Lazare d'Autun (Sòna e Léger), portal occidental, vèrs 1135.
- Catedrala de Santa Maria d'Auloron (Bearn), portal oèst, vèrs 1130.
- Abadiá de Mosac (Auvèrnhe),
- Abadiá de Bel Luec (Lemosin), timpan.
Las ivòris[modificar | modificar la font]
Se trapa de bèls cofrets d’ivòri, que un de l'epòca carolingiana al musèu de Clunhic; es de marquetariá de fusta colorada e ivòria, amb d'entrelaces e quadres bordant d'animals fantastics[4].
Los olifants, que lor nom deriva etimologicament d'elefant, essent talhats dins l'extremitat de lors defensas. Lors usatges, a l'Edat Mejana, èran variats: instruments de musica, banas per beure o caissa de relíquias.
L'apogèu de l'orfevreria[modificar | modificar la font]
En relacion amb lo desvolopament del culte de las relíquias, los orfèbres produson de reliquiaris e de caissas de granda qualitat.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)El Portal del arte románico
- (ca)Romànic a Catalunya
- (fr) (en) (it) (es)Monuments romanics e escultura per region sul site Romanes.com
- (fr) Portal sus l'art romanic
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)James Hall, A History of Ideas and Images in Italian Art, p154, 1983, John Murray, London, ISBN 0-7195-3971-4
- ↑ (fr)Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., page 266
- ↑ (fr)Georges Duby, Jean-Luc Daval, La sculpture, ..., page 276
- ↑ (fr)Danièle Gaborit-Chopin, in Byzance, l'art byzantin dans les collections publiques françaises, Paris, 1993, no 20, p. 63-65 ;


text:
Literatura gauchesca
La literatura gauchesca qu'ei un genre literari qui preten evocar la vita deu gaucho e lo son univers de cavaèr solitari e independent a despart de la vita urbana en bèth emplegar lo son lengatge : ua mena de castelhan coloniau, arquaïc e dab vocabulari manlhevat a las lengas amerindianas (quíchoa e lengas araucanas mei que mei).
Aqueth genre que compta dab testimònis literaris precursors abans lo sègle XIX ; un deus sons purmèr poeta que ho l'orientau Bartolomé Hidalgo.
L'òbra centrau de la literatura gauchesca qu'ei lo Martín Fierro de l'escrivan argentin d'origina irlando bearnesa José Hernández (1872).
A maugrat d'estar compausadas per autors de haut nivèu economic e culturau, la literatura gauchesca que s'inspira de la lenga e de la literatura orau deus gauchos deu sègle XIX (e mei que mei deus gauchos payadores. Atau qu'ei compausada sovent en verses dab trèit epics com l'emplec abondant de metafòras.
Assocada dab aqueth genre mes ideologicament a despart, Argentina que possedeish un corpus literari d'escarni au monde gaucho e a l'Argentina tradicionau (associada au regim autoritari e conservator de "Restaurador" Juan Manuel de Rosas). L'òbra d'escarni mei famosa qu'ei arau de segur lo Facundo de l'escrivan e president Domingo Faustino Sarmiento.
Au l'opausat d'aqueth genre d'escarni, la literatura gauchesca que conda tanben hèitas de gaucho antirosistas com Santos Vega de Hilario Ascasubi, un deu purmèr escrivans deu genre gauchesque.
Auta òbra famosa qu'ei la Faust, Impressions deu gaucho Anastasio lo Jovenet dens la representacion d'Opèra (Fausto, impresiones del gaucho Anastasio el pollo en la representación de la Ópera) (1866) d'Estanislao del Campo.


text:
62
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 62 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Cambiaments importants au sen dau govèrn roman ambé la mòrt de Burrus e la retirada de Senèca que s'ocupavan deis afaires publics dempuei lo començament dau rèine de l'emperaire Neron. Son successor foguèt Tigellin, prefècte dau pretòri e favorit de l'emperaire e de sa mestressa Popea, qu'avián pas sei capacitats. Tre la partença de Senèca, Neron volguèt esposar Popea. Pasmens, aperavans, èra obligat de repudiar sa frema Claudia Octàvia. Òr, Claudia Octàvia èra fidèla, respectava lei tradicions romanas e èra sostenguda per la populacion romana. Sa repudiacion foguèt donc un afaire malaisada. Neron ordonèt de torturar leis esclaus de sa frema per obtenir de confession per condamnar sa frema per manca de fidelitat mai la temptativa mau capitèt totalament car lei domestics resistèron ai borrèus. L'emperaire deguèt donc cambiar de pretèxte e acusèt sa frema d'infertilitat. Aquò li permetèt d'obtenir satisfaccion e d'exilar sa frema en Campània. Pasmens, sota la pression de la populacion, foguèt obligat d'autorizar lo retorn d'Octàvia en Roma onte sa mòrt sobda lo 9 de junh entraïnèt d'esmogudas dins la capitala.
En Orient, lo reiaume d'Armenia, protectorat roman, ataquèt lei regions occidentalas de l'Empèri Part entraïnant una guèrra novèla entre Parts e Romans. Lo generau Gnaeus Domitius Corbulo capitèt de protegir la frontiera e preparèt una campanha importanta per l'annada seguenta. Pasmens, Neron preferiguèt negociar ambé lei Parts una patz durabla.


text:
Corbeilles
Corbeilles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Corbeilles A citat al començament del IXe sègle (Corbeis), coma apertenent al douaire d'una cèrta Gile (Gisla) veusa d'un cèrt Roin (Rothing). En #far don al abbaye de Gembloux #que vendiá de fondar los sieus pichons-fils sant Guibert, donation entérinée l'an 946 per una charte de [[Otton Ier del Sant-Empèri|Othon Sègle I del Sant-Empèri]][1].
Corbeilles est cité au début du IXe siècle (Corbeis), comme appartenant au douaire d'une certaine Gile (Gisla) veuve d'un certain Roin (Rothing). Elle en fit don à l'abbaye de Gembloux que venait de fonder son petit-fils saint Guibert, donation entérinée en 946 par une charte d'[[Otton Ier du Saint-Empire|Othon Sègle I du Saint-Empire]][2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Charte editada e tradusida pel Còrpus Etampois
- ↑ Charte éditée et traduite par le Corpus Etampois


text:
Formiga legionària
Lei Formigas legionàrias son un nom popular designant divèrseis espècias de formigas africanas e sudamericanas dei sota-familhas Ecitoninae, Aenictinae e Dorylinae. Son caracterizadas per la formacion de formiguiers importants (de 100 000 individús a 20 milions) e un comportament de caça fòrça agressiu. Aquò entraïna una demenicion pron rapida de la quantitat de manjar e donc de migracions ciclicas de la colonia. Au contrari deis autreis espècias de formigas, lo formiguier dei formigas legionàrias es donc provisòri.


text:
Proporcionala
Lo mòde d'escrutinh proporcional plurinominal (o pus simplament La Proporcionala) es lo sistèma electoral proporcional mai espandit[1]. Nasquèt al sègle XX amb l'aparicion dels partits politics. Sembla que l'inventor de la representacion proporcionala siá Victor Considerant dins un obratge de 1892. Los primièrs sistèmas per lo realizar foguèron prapausats d'en primièr per de matematicians e portavan sovent lo nom de lors autors. La Belgica foguèt la primièra a adoptar l'escrutinh proporcional per sos deputats en 1899 (règla D'Hondt de Victor D'Hondt).
Somari
- 1 Principi
- 2 Reparticion dels sètis
- 3 Avantatges
- 4 Inconvenients
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Principi[modificar | modificar la font]
Lo principi es atal: cada partit presenta una lista de candidats pels electors. Mas dos sistèmas diferents existisson quant a la causida daissada als electors suls candidats de la lista que vòlon veire elegits, o la causida lor es negada al profèit dels partits (listas blocadas), o la causida lor es autrejada, amb de gras (vòte preferencial). L'escrutinh del electors es fèrm.
Listas blocadas[modificar | modificar la font]
Los electors vòtan per un partit. Puèi los sètis son attribuits als diferents partits proporcionalament al nombre de vòti qu'obtenguèron. Los candidats elegits son preses dins las listas dins lor òrdre d'aparicion.
Vòte preferencial[modificar | modificar la font]
Los electors vòtan per un partit, e dedins la lista pòdon votar per un candidat (Païses Basses, Danemarc, Suècia, Norvègia, Itàlia, Polonha) o per mai d'un (Belgica, Luxemborg). Los sètis son en primièr attribuits als diferents partits proporcionalament al nombre de vòte qu'obtengèron. Los candidats elegits son pres dins las listas en foncion de lors resultats personals (amb de variantas segon los païses).
Al Danemarc, per las eleccions municipalas, cada lista pòt causir (abans l'eleccion) de prendre compte o non de vòtes preferencials.
En Itàlia, l'elector vòta per una liste e se vòl favorizar un candidat pòt apondre, en escrivent d'esperel, un nom (comunalas, provincialas, regionalas), dos noms (parlamentàrias nacionalas) e fins a tres noms (parlamentàrias europèas) sul bulletin de vòte[2]. L'impacte d'aqueles vòtes preferencials sur l'eleccion dels deputats foguèt fòrça limitat de 1994 a 2006 perque pas qu'un quart d'entre eles èran elegits a la proporcionala. Mas la proporcionala foguèt restaurada en 2006 (amb una prima de majoritat).
En Soïssa, lo sistèma se complica encara amb l'utilizacion de listas dobèrtas. Cada partit pòt presentar una lista amb un nombre de candidats devent pas despassar lo nombre de sètis a provesir. L'elector pòt alara utilizar la lista çò coma es, raiar lo nom d'un candidat, lo remplaçar pel nom d'un candidat d'un autre partit (mesclatge) o alara lo remplaçar pel nom d'un candidat ja nomenat sus la lista (cumul). Los limits son aqueles: lo nombre maximal de candidats sus cada lista pòt pas despassar le nombre de sètis a provesir e se pòt cumular un candidat qu'un còp (son nom pòt aparéisser al maximum dos còps per lista). Es tanben possible de remplir una lista verge (sens denominacion de parti) e la remplir segon las règles edictadas precedentas.
Reparticion dels sètis[modificar | modificar la font]
Fòrça sistèmas impausan un lindal de representativitat a l'entorn de 5 %. Aprèp eliminacion de las listas passant pas lo lidal e dels vòtes correspondents, se pòt alara far la reparticion. Lo sistèma seriá parfèct se l'aplicacion de la proporcionalitat permetiá d'obtenir un nombre de sètis entièr, mas lo cas es rar. Cal doncas arredondir; per aquò existís mai d'un metòde:
Metòde del pus fòrt rèsta[modificar | modificar la font]
Metòde utilizant le quocient d'Hare[modificar | modificar la font]
Calculam lo quocient d'Hare egal al quocient electoral: nombre de vòtes devesit pel nombre de sètis. Efectuam la division entièra del nombre de vòtes pel quocient electoral. Calculam lo rèsta. Los sètis non atribuits se distribuisson entre los candidats dans l'òrdre de lor pus fòrt rèsta.
Lo metòde de lista a la proporcionala del pus fòrt rèsta s'utiliza en Alemanha e Itàlia per las eleccions parlamentàrias europèas.
An lo defaut de donar de resultats incoerents de còps que i a coma o mòstra la paradòxa d'Alabama.
Autres metòdes[modificar | modificar la font]
- lo quocient de Droop: lo nombre de vòtes es divisit pel nombre de sètis mai 1 e lo quocient es aumentat d'1.
- lo quocient de Hagenbach-Bischoff: lo nombre de vòtes es divisit pel nombre de sètis + 1
- lo quocient d'Imperiali: lo nombre de vòte es divisit pel nombre de sètis + 2 (utilizat en Belgica per las eleccions comunalas)
Metòde de la mai fòrta mejana[modificar | modificar la font]
Dins aquels metòdes, fasèm lo repòrt entre lo nombre de vòtes e lo nombre de sètis e prenèm las melhoras mejanas.
Méthode de Jefferson[modificar | modificar la font]
Metòde D'Hondt[modificar | modificar la font]
Méthode de Sainte-Laguë[modificar | modificar la font]
Aparentament[modificar | modificar la font]
L'institucion d'aparentaments permet d'acordar un avantatge a las listas aparentadas dins la reparticion dels sètis: s'an ganhat ensems una majoritat simple dels vòtes, se partejan l'ensems dels sètis a provesir.
Avantatges[modificar | modificar la font]
- Lo sistèma de lista de representacion proporcionala permet a cada partit politic d'obtenir un nombre de sètis proporcional al nombre de vòtes. Es perqué pòt semblar pus juste que lo sistèma majoritari, perque rend impossible la predominança exclusiva d'una formacion politica qu'auriá pas lo sosten d'una majoritat dins lo país. Pel filosòf e politològ Alain, aquela vision demòra teorica, perque aja proporcionalitat o non dins la representacion, la majoritat demòra sola a ganhar las decisions, çò que càmbia doncas res in fine.
- Si le seuil est raisonnable, il permet une représentation des petits partis.
- Rebatejant mai la diversitat de l'electorat, lo resultat es mai aisiment acceptat pels electors.
- La constitucion d'un parlament de fòrça partits implica la creacion de govèrns de coalicion: es sovent un factor de stabilitat e de moderacion.
- Al contrari de l'escrutinh majoritari uninominal, l'elector est plus enclin à voter pour des candidats proches de ses opinions penja a votar pas que per un candidat avent mai de escasença d'èsser elegit.
- Lo recors eventual al vòte preferencial permet a l'elector de causir a l'encòp un candidat e une formacion politica, çò que redusís fòrça lo pes dels partits politics dins la causida de lors candidats, çò qu'es pas totjorn lo cas amb los mòdes d'escrutinh majoritari.
Inconvenients[modificar | modificar la font]
- Lo govèrn de coalicion, se es constituit de partits tròp alunhats ideologicament, rend mai dificil l'establiment de grandas reformas.
- Lo païsatge politic es atalhonat se la proporcionala es aplicada dins un luòc caracterizat per un fòrt pluripartisme. Los linadals o los sistèmas de fusion permeton pasmens de reduire l'impacte d'aquel fenomèn sus la composition finala de l'assemblada atal elegida.
- Al contrari del vòte uninominal per circonscripcion, lo ligam es flac entre l'elegit e l'elector, aquel avent votat per una lista e non per una persona quand la lista es blocada. Lo problèma existís mens quand l'elector pòt far un vòte preferencial.
- La creacion de las listas blocadas dona un grand poder als caps de partit, que decidisson sols de l'òrdre dels candidats dins sa lista e pòt crear un sistèma de dictatura dedins un partit.
- Lo sistèma de reparticion dels vòtes es sovent pauc lisible per l'elector mal avertit e risca de tornar aquel sistèma impopular.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Representacion proporcionala d'escrutinh de lista
- ↑ (it) eleccions administrativas e europèas e eleccions nationalas
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Per aumentar o demenir la proporcionalitat, fòrça sistèmas existisson mesclant la proporcionala amb l'uninominal: los sistèmas mixtes.
- Sistèma majoritari plurinominal
- Sistèma uninominal majoritari amb un torn o dos torns


text:
1169
Aquesta pagina concernís l'an 1169 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Arribada de Shirkuh lo 2 de genier vengut ambé l'armada de renfòrç mandada per Nur ad-Din. Tre lo 18 de genier, organizèt l'assassinat dau visir Shawar que foguèt tuat per Saladin. Shirkuh foguèt alora nomat visir d'Egipte mai moriguèt lo 23 de març de malautiá. Son nebòt Saladin li succediguèt. Deguèt reprimir una revòuta dei soudats negres dau califa ostils ai privilègis donats ai Turcs. Aquò permetèt d'eliminar lei darrierei tropas entraïnadas dau califa Al-Adid.
A la fin de l'annada, deguèt faciar una invasion novèla dei Francs dau rèi Amalric de Jerusalèm sostengut per una flòta bizantina. Aprofichèt la manca de coordenacion e la rivalitat entre Francs e Bizantins per establir una garnison a Damieta e descoratjar leis asalhidors que se retirèron en decembre.


text:
Epopèia
Una epopèia (del grèc epopoïa, de ἔπoς, « paraulas d'un cant », mas sustot « la paraula en çò qu'a d'eminentament vibratòria ») es un long poèma narratiu que descriu las accions guerrièras (gèsta) e eroïcas. Los rapòrts de l'epopèia amb la realitat istorica vàrian. Mai que mai las epopèias pintran lo passat d'un pòble d'un biais mai o mens mitic. Se parla de "tonalitat epica" per las òbras non poeticas, o poèmas que l'estil o la tematica son pròches de l'epopèia.
En rason de la definicion del rapòrt entre un buf poetic e lo raconte fondator d'un pòble, foguèt defendut que Las Tragicas d'Agrippa d'Aubigné podián èsser tengudas per una epopèia pels uganauds. La Legenda dels sègles de Victor Hugo es tanben considerada coma una epopèia contemporanèa.
Somari
Contenguts, caracteristicas e foncions[modificar | modificar la font]
Evolucion[modificar | modificar la font]
D'unas epopèias famosas[modificar | modificar la font]
- epopèias babilonianas:
- l'epopèia de Gilgamesh
- epopèias europèas:
- epopèias indianas
L'epopèia a Roma[modificar | modificar la font]
L'istòria a retengut 3 tipes d'epopèia


text:
Redoma
'Redoma es una comuna lengadociana, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Es la pàtria del contaire occitan Pèire Potz (Pierre Pous)


text:
Internet
Internet —o l'Internet— qu'ei un metòde d'interconnexion descentralizada de hialats d'ordinators metut en marcha dab un ensemble de protocòls nomat TCP/IP, qui guaranteish que hialats fisics eterogenèus e foncionen com un sol hialat logic, d'endom mondiau. Las soas originas que remontan a 1969, quan s'establí la prumèra connexion enter ordinators, aperada ARPANET, enter tres universitats de Califòrnia e ua d'Utah, aus Estats Units.
Au contra de çò qui lo monde e pensan en generau, Internet n'ei pas sinonim de World Wide Web (WWW, o "lo Web"). Aqueste que hè partida de l'Internet e qu'ei un deus nombrós servicis auherits peu hialat Internet. Lo Web qu'ei un sistèma d'informacion hòrt mei recent, desvolopat au principi per Tim Berners Lee en 1989. Lo WWW qu'utiliza l'Internet com mejan de transmission.
Quauques uns deus servicis disponibles sus Internet, a despart deu Web, la soa version evoluada Web 2.0 e los sistèmas operatius Web (WebOS, EyeOS), que son l'accès a distància a d'autas maquinas (SSH e Telnet), lo transferiment d'archius (FTP), lo corrièr electronic (SMTP y POP), los bulletins electronics (news o grops de novèlas), las conversacions en linha (IRC y chats), la messatgeria instantanèa, lo partiment d'archius (P2P, P2M, Descargament Dirècte), la ràdio a la carta (Podcast), lo visionatge de vidèos a la carta (P2PTV, Miro, Joost, Videocast) e los jòcs en linha.
Internet qu'ei un nom masculin. Com ei un nom pròpi, qu'ei gramaticaument mei corrècte de l'emplegar shens article, mes la lenga parlada qu'a tendéncia a l'acompanhar de l'article, en occitan com en d'autas lengas occidentaus (anglés, castelhan, catalan...).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
1961 : au mes de julhet, Leonard Kleinrock deu MIT (Massachussetts Institute of Technology) que publiquè lo prumèr document sus la teoria de commutacion de paquets. Kleinrock que convençó a Lawrence Roberts de la factibilitat teorica de las comunicacions via paquets en plaça de circuits, çò qui èra ua gran avançada suu camin de cap tau tribalh informatic en hialat. L'auta avançada fondamentau qu'estó de har dialogar los ordinators enter eths.
1965 : entà explorar aqueste airau, Roberts que connectè un ordinator TX2 au Massachussetts dab un Q-32 en California per ua linha telefonica commutada de baisha velocitat, creant atau lo prumèr hialat, redusit vertat qu'ei, d'ordinators d'aira larga jamei construsit. Aus Estats Units que s'i cercava ua solucion entà mantiéner las comunicacions vitaus deu país en cas de guèrra nucleara. Aqueste fèit que marquè pregonament l'evolucion deu Hialat, puishque au dia de uei enqüèra los trèits fondamentaus deu projècte e's tròban presents dens l'Internet actuau.
1969 : la DARPA (Agéncia de Recèrca en Projèctes de Defensa Avançats) que comença de planificar la creacion d'un hialat qui connècte ordinators enter eths en cas d'ua eventuau guèrra atomica qui prive los umans de comunicacions sus la Tèrra, dab objectius magement de defensa.
1972 : que's mia tà tèrmi la prumèra demostracion publica d'ARPANET, un navèth hialat de comunicacions finançat per la DARPA qui foncionava de faiçon distribuida suu hialat telefonic commutat. Mercés au succès d'aquesta navèra arquitectura, la DARPA qu'aviè en 1973 un programa de recèrca de tecnicas entà interconnectar hialats (orientada de cap tau trafic de paquets) de divèrsas tracas. Dab aquera tòca, que's desvolopèn navèths protocòls de comunicacions qui permetossen aqueste escambi d'informacion de faiçon "transparenta" entaus ordinators connectats. De la filosofia deu projècte que gessí lo nom d'Internet, balhat au sistèma de hialats interconnectats peu biaish deus protocòls TCP e IP.
1983 : lo 1èr de genèr, ARPANET que càmbia lo protocòl NCP per TCP/IP. D'auta part, que's balhè la foncion d'assignacion d'identificators a la IANA (Internet Assigned Numbers Authority), qui, mei tard, e deleguè ua part de las soas foncions a l' Internet registry qui eth medish, e horneish servicis aus DNS (Domain Name System).
1986 : la National Science Foundation que comença de desvolopar NSFNET qui va deviéner lo prumèr hialat en arbo de l'Internet, completat apuish peus hialats NSINET e ESNET, tots aus Estats Units. Parallèlament en Euròpa, d'autes hialats, tant publics com comerciaus, que formavan au ras deus hialats americans l'esqueleta de basa (backbone) de l'Internet.
1989 : dab l'integracion deus protocòls OSI dens l'arquitectura d'Internet, que comença la tendéncia actuau de perméter non solament l'interconnexion de hialats d'estructuras diferentas, mes tanben l'utilizacion de protocòls diferents de comunicacions.
Au CERN de Genèva, un escabòt de fisicians dont lo capdau ei Tim Berners-Lee, que crean lo lengatge HTML, basat suu SGML.
1990 : aquera equipa que construseish lo prumèr client Web, lo World Wide Web (WWW), e lo prumèr servider web.
2006 : lo 3 de genèr, Internet qu'atenh lo miliard e cent milions d'utilizators. Que's preved qu'en dètz ans, lo nombre d'internautas que creisherà dinc a uns dos miliards.
Internet e societat[modificar | modificar la font]
Internet qu'a un impacte pregon suu tribalh, suus lesers e sus la coneishença au nivèu mondiau. Mercés au Web, milions de personas qu'an un accès aisit e immediat a ua quantitat grana e divèrsa d'informacion en linha. Un exemple d'açò qu'ei lo desvolopament e la distribucion de collaboracion deus logiciaus de Free/Libre/Open-Source (SEDA), per exemple GNU, Linux, Mozilla e OpenOffice.org.
Per rapòrt a las enciclopèdias e a las bibliotècas tradicionaus, lo Web qu'a permés ua descentralizacion sobta e extrèma de l'informacion e de las dadas. Companhias e individús que i a qu'an adoptat l'usatge deus blògs (weblogs), qui s'emplegan en gran partida com diaris actualizables. Organizacions comerciaus que i a qu'engatjan lo lor personau a har figurar los lors airaus d'especializacion suus lors sits, dab l'ahida qu'impressionaràn los visitaires dab coneishença de haut nivèu e informacion libra.
Internet qu'ei arribat a ua gran partida deus larèrs e de las entrepresas deus país rics, creant d'aqueste punt de vista ua "fractura numerica" dab los país praubes, dens los quaus la penetracion de l'Internet e las navèras tecnologias ei hèra limitada entà las personas.
Parièr, au gusmeth deu temps l'accès a l'Internet que s'ei estenut pòc a pòc dens just totas las regions deu monde, de faiçon que n'ei pas mauaisit de trobar au mensh dus ordinators connectats en regions aluenhadas.
Deu punt de vista de la cultura e de la coneishença, l'Internet qu'ei estat un avantatge e ua responsabilitat. Lo hialat de hialats que horneish au monde qui s'interèssan a d'autas culturas ua quantidat significativa d'informacion e dab ua interactivitat impossibla a aténher autament.
Lesers[modificar | modificar la font]
La pornografia e l'industria deus jòcs vidèo que representan ua bona partida deus lesers suu Web e que horneishen sovent ua hont significativa de revienuts publicitaris entà d'autes sits. Hèra de govèrns qu'an ensajat shens succès de travar la difusion d'aqueras duas industrias sus l'Internet. Un airau màger deus lesers sus l'Internet qu'ei lo sistèma de jòcs en hialats.
Hèras qu'utilizan l'Internet entà descargar musica, filmes e d'autas òbras artisticas. Daubuas honts qu'ac hèn pagar e dabautas que son a gratis, dab l'usatge deus serviders centralizats o distribuits, las tecnologias de P2P. Hèras tanben que's serveishen deu hialat entà accedir a las novèlas e a la meteo.
La messatgeria instantanèa o chat e l'email que son quauques uns deus servicis mei espandits. A l'òra d'ara, un debat qu'ei ubèrt entà saber s'aqueths sistèmas de comunicacion e favorizan o au contra achican lo contacte de persona a persona enter èstes umans.
Tribalh[modificar | modificar la font]
Dab l'apareishuda de l'Internet e de las connexions de hauta velocitat disponiblas entau public, Internet qu'a pro cambiat la manièra de tribalhar de milions de personas, en permétent ua flexibilitat màger en tèrmis d'oraris e de localizacion, au contra deu dia de tribalh tradicionau de 8 h deu matin a 5 h deu vrèspe dab desplaçament deus emplegats tau lòc de tribalh.
Un expèrt comptable situat en un país que pòt contarotlar los comptes d'ua companhia situada en un aute país, en utilizant un servider situat en un tresau país, mantienut a distància per especialistas situats en un quatau país.
L'Internet e subertot los blògs qu'an balhat aus tribalhadors un lòc on pòden exprimir las lors opinions suus lors emplecs, los lors capdaus e los lors collègas, creant ua quantitat massiva d'informacion e de dadas suu tribalh, qui a l'òra d'ara lo projècte de Worklifewizard.org, lo collègi d'avocats de Harvard e lo programa de Worklife e son de cap a amassar.
Internet qu'a dat l'aviada au fenomèn de la globalizacion e de cotria dab çò qui apèran la desmaterializacion de l'economia, qu'a provocat la neishença d'ua Navèra Economia caracterizada per l'utilizacion deu hialat dens tots los procèssus d'aumentacion de valor de l'enterpresa.
L'evolucion d'Internet[modificar | modificar la font]
Au davant, que'ns servívam d'Internet entà miras de las claras e de las simplas. Que navigàvam sus Internet entà causas hèra precisas.
Adara tanben, lhèu, mes que'ns podem pèrder caphens la garba immensa de possibilitats qui'ns balha lo Hialat. Uei lo dia, l'impression qui retiram de l'Internet qu'ei la d'un brut hart d'interferéncias, d'ua explosion d'ideas divèrsas, de personas diferentas, de pensadas desparièras, tandas e tandas de possibilitats qui entà un esperit uman e pòden representar quauquarren d'excessiu.
La creishença de l'Internet, o meilèu l'arribada de tandas de personas suu Hialat, que hè que las carrèras de çò qui en prumèras èra ua petita vila e son devienudas un monde en si medish.
Lo fèit que l'Internet aja tant creishut qu'implica ua quantitat màger de relacions, per virtuaus que sian, enter los sons membres. Atau adara que sabem qu'establim mei de relacions virtuaus e mensh de personaus; a partir d'aquiu, e en pensant au bonur qui dan las relacions personaus, que podem concludir que quan ua persona aja besonh d'ua coneishença populara o non escriuta dens los libes, que recorrerà a la hont mei hidabla, qui s'avienga mei dab çò qui cèrca, e la mei aisidament accessibla. Com adara aquesta hont e's tròba sus Internet, aquera persona que s'estimarà mei de har shens las afranquidas necessàrias entà entrar en contacte personau dab quauqu'un de qui's posca obtiéner aquera informacion e per'mor d'aquò n'establirà pas ua relacion personau, mes virtuau, e sonque per aquera rason que diminuaràn las relacions personaus, per rapòrt au passat mei pròche. Que se'n manca qu'aquò e sia damnatjós entà l'espècia umana, per'mor qu'implica l'existéncia d'un mèdia capable de prepausar solucions a problèmas qui au davant èran hèra mei mauaisits de resòlver.
Com tota gran revolucion, Internet qu'aubreish ua èra navèra de metòdes de resolucion de problèmas creats a partir de solucions anterioras. Internet que balha l'impression qui avem tots avut un còp o aute, de poder trobar tot çò qui avem besonh quan ac avem besonh. Qu'ei un desvelh d'intencions qui jamei au davant la tecnologia n'avè produsit dens la poblacion mondiau. Açò qu'engendra ua impression de proximitat, d'empatia, de comprenença, e au còp de confusion, de peleja, de luta e de conflictes qui mian tà constatar que l'Internet ei com la vita "reau".
La publicitat sus Internet[modificar | modificar la font]
Internet qu'ei devienut lo mèdia mei mesurable e de mei hauta creishença de tota l'istòria. A l'òra d'ara, hèra d'entrepresas que s'atraçan sòus de la publicitat sus l'Internet. La publicitat interactiva qu'auhereish hèra d'avantatges tant entaus internautas com entaus anonciaires.
La question de la censura[modificar | modificar la font]
Un deus màgers avantatges, o inconvenients, de l'Internet, qu'ei la dificultat de'u contarotlar au nivèu globau.
Daubuns govèrns, dens país com Iran, Arabia Saudita, Cuba, Corèa deu Nòrd e la China, que restrenhen l'accès deus lors ciutadans a daubuns contienuts d'Internet, politics e religiós, considerats contraris a las lors orientacions. La censura que's hè, a bèths còps, peu biaish de filtres contarolats peu govèrn, fondats sus leis o motius culturaus. Per aquò, hèra d'utilizators d'Internet que pòden evitar aqueths filtres, puishque la màger part deu contienut de l'Internet ei disponibla dens lo monde sancèr, a condicion d'aver los mejans tecnics entà's connectar e las coneishenças necessàrias entad ac har.
Tecnologia de l'Internet[modificar | modificar la font]
L'accès a l'Internet[modificar | modificar la font]
Internet qu'includeish haut o baish 5000 hialats dens lo monde sancèr e mei de 1000 protocòls diferents fondats sus TCP/IP, qui ei atau lo protocòl deu Hialat. Lo nombre de servicis disponibles suu Hialat qu'an aumentat hèra mercés a las navèras tecnologias de transmission de hauta velocitat, com DSL e Wireless; l'Internet que se'n da a amassar personas dab la videoconferéncia, avéder imatges per satellit (òm que pòt véder la soa maison deu cèu avant) e a perméter d'observar lo monde dab webcams, de telefonar a gratis o d'accedir a un jòc en hialat en 3D, a un bon libe PDF o a filmes entà descargar.
L'accès a Internet qui s'aplicava quauques annadas endarrèr, peu hialat telefonic, qu'ei estat graduaument remplaçat per connexions mei rapidas e mei establas, com l'ADSL, lo cable o la fibra optica. Qu'an apareishut tanben accès peu hialat electric e peu quite satellit (generaument, sonque entà descargar, ja qu'existesca la possibilitat de dobla via, en utilizant lo protocòl DVB-RS).
Los noms de domeni[modificar | modificar la font]
La Corporacion d'Internet entaus Noms e Numèros Assignats (Internet Corporation for Assigned Names and Numbers, ICANN) qu'ei l'autoritat qui coordina l'assignacion d'identificators unics sus l'Internet: noms de domeni, adreças de Protocòls Internet, numèros de pòrt deu protocòl e paramètres. Un nom globau unificat (qu'ei a díser, un sistèma de noms exclusius entà sostiéner cada domeni) qu'ei essenciau entà qu'Internet e posca foncionar.
L'ICANN qu'a lo son sièti en Califòrnia, supervisada per un Comitat de Direccion internacionau dab equipas tecnicas, comerciaus e academicas e ONGs. Lo govèrn deus Estats Units qu'a tostemps un ròtle privilegiat dens los cambis aprovats dens lo DNS (Domain Name System). Com l'Internet ei un hialat distribuit qui compren hèra de hialats volontàriament interconnectats, n'a pas, com tau, nada organizacion qui'u govèrne.


text:
Lidrezing
Lidrezing es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian domeni del abbaye de Granfthal, #que #passar al comte palatin l'an 1552, en la distincion de Morhange. Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
Ancien domaine de l'abbaye de Granfthal, qui passa au comte palatin en 1552, dans la seigneurie de Morhange. Détruit au cours de la guerre de Trente ans.