text:
Jean Dubuffet
Jean Philippe Arthur Dubuffet (31 de julhet de 1901 a L'Havre - 12 de mai de 1985 a París) èra un pintre e escultor francés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Dubuffet nasquèt a L'Havre. E anèt a París en 1918 per estudiar la pintura a l'Acadèmia Julian, mas aprèp sièis meses daissèt l'acadèmia per estudiar d'esperel. En 1924, dobtant de la valor de l'art, cessèt de pintar e faguèt carrièra dins lo comerci de vins venent del paire. Tornèt a la pintura dins los ans 1930, mas arrestèt un còp mai, fins a 1942.
Sa primièra mòstra individuala se faguèt en 1944. S'aprochèt del surrealisme en 1948, a aprèp a la patafisica en 1954. Influenciat pel libre de Hans Prinzhorn, Artistry of the Mentally Ill, Dubuffet inventèt lo terme d'Art Brut definissent una art produida per de non professionals que trabalhan fòra de las normas esteticas, coma las arts dels pacients mentals, presonièrs e mainats.
Faguèt la seuna colleccion d'art, inclusent d'artistas coma Aloïse Corbaz e Alfredo Pirucha. Dubuffet pretendiá crear un art liure de consideracions intellectualas, e de còps qu'i a, son òbra sembla primitiva o infantila. Fòrça dels trabalhs de Dubuffet son de realizacions d'òlis, utilizant una tela reforçada de materials coma sabla, quitran e palha, donant a son trabalh una superfícia de textura inabituala.
A partit de 1962 produguèt una seria d'òbras que se limitava volontàriament a las colors roja, negra, blanca e blava. Fins a la fin dels ans 1960 se dediquèt sonque a la realizacion d'esculturas, produint treballs en poliestirèn, que pintava de vinilic.


c: text/html

text:
Cantonés
Lo cantonés en chinés 粤语 (simplificat:粵語) Yue tanben conegut coma 广东话 (tradicional: 廣東話, la lenga du Guangdong) es une lenga chinesa parlada dins lo sud de la China, dins lzs províncias del Guangdong e del Guangxi, a Hong Kong e a Macau.
Lo cantonés es un dialècte chinés mas d'un punt de vista linguistic, i a mai de diferéncias entre le cantonés en lo Mandarin estandard qu'entre per exemple lo castelhan e lo francés, quitament si l'intercompreneson a l'escrich es gaireben bona mercé als sinogramas que son los meteisses.
A la diferéncia del mandarin qu'utiliza mandarin 4 tons, la prononcia ion del cantonés pòt utilizar fin a 9 tons, es a dire que de fonèms pòdon se prononciar de nòva menas diferentas, amb nòu significacions diferentas segon l'intonacion e l'inflexion donadas a la votz. E mai, las sillabas cantonesas se terminan sovent amb una consona (p/b, m, n, ng, g/k, d/t), alara qu'en mandarin on ne trapa sonque les vocalas e doas consonas nasalas (n, ng) a la fin d'una sillaba.
S'escrich mejans de sinogramas, que fòrça li son pròpris e/o existisson pas mai en mandarin. Par exemple (transcriptions jyutping) :
- 佢 keoi5, « el » (se prononcia qú en mandarin mas a pas de significacion ; s'utiliza 他 tā) ;
- 冇 mou5, « aver pas » (mandarin mǎo, pas de significacion, equivalent de 沒有 méiyǒu) ;
- 唔 m4, [negacion] (mandarin wú, que servís d'onomatopèa rara; équivalent de 不 bù);
- 係 hai6, « èsser » (mandarin xì, que significa « ligar »; équivalent de 是 shì);
- 乜 mat1, « que » (mandarin mie, pas de significacion, equivalent de 甚麼/什么 shénme).
Somari
Reparticion del cantonés segon las lengas Chinesas a l'Èst de China[modificar | modificar la font]
Notas et referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)(zh) « Basa de donadas de caractèrs chineses fonologcament desambiguïsadas segon la prononciacion cantonesa » (粵語審音配詞字庫) sul site de l'Universitat chinesa d'Hong Kong
- (en) cantonese.ca Cors de cantonés
- (en) escritura e prononciacion del cantonés sus omniglot
- (en) cantonese pod cors de cantonés sonors.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grèc (lenga)
Lo grèc o pus rarament grègo, ellenic (en grèc ancian ἡ Ἑλλnvιkὴ Yλῶtta = hê hêllênikế glỗtta, en grèc modèrne ta eλλnvιkά / n eλλnvιkή Yλώσσa = ta ellinika / i elliniki glossa) es una dei lengas indoeuropèas, apareguda en Grècia vèrs 2000 avans lo Crist, que uei la parlan 12 milions de personas en Grècia, a Chipre e dins de comunitats grègas nombrosas dins totei lei parts dau Mond.
Somari
- 1 Classificacion
- 2 Lo grèc micenèu
- 3 Lo grèc arcaïc
- 4 Lo grèc ancian o classic
- 5 Lo grèc medievau o bizantin
- 6 Lo grèc modèrne
- 7 Vejatz tanben
- 8 Nòtas
Classificacion[modificar | modificar la font]
Lo grèc es una branca de la familha dei lengas indoeuropèas e aquela branca se compausa d'una sola lenga, lo grèc (es una situacion similara a aquelei de l'armèni e de l'albanés).
Lei dialèctes deis originas a uei[modificar | modificar la font]
Dialèctes d'origina: ipotèsi tradicionala[modificar | modificar la font]
Segon una ipotèsi tradicionala, lo grèc antic auriá tengut aumens dos grands pòls dialectaus: lei dialèctes ionians qu'ocupavan lo gròs de Grècia a l'epòca micenèa (sègles XVI a XI avans lo Crist) e lei dialèctes dorians que serián venguts dau nòrd de Grècia o benlèu de Danubi (a travèrs deis "invasions dorianas", vèrs lo sègle IX avans lo Crist) per s'espandir puei dins una partida dau sud de Grècia, en fasent s'afondrar la civilizacion micenèa, e avans l'espelida dau grèc classic (a partir dau sègle V avans lo Crist).
Dialèctes d'origina: ipotèsi modèrna[modificar | modificar la font]
Ara, pasmens, lei darrierei recèrcas an pron remés en causa l'esquèma tradicionau e s'orientam vèrs una classificacion pus exacta dei dialèctes antics, que son totei apareguts en Grècia[1].
- Lei dialèctes meridionaus (o orientaus) comprenián:
- Lo micenèu, dialècte preponderant au còr de Grècia durant l'epòca micenèa.
- L'arcade o arcadochipriòta, varietat conservatritz, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Arcadia, a Chipre e en Panfilia (sud-oèst d'Anatolia).
- L'ionian, varietat particulara e evolutiva, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Atica, en Eubèa, dins lei Cicladas e en Ionia (còsta centreoccidentala d'Anatolia).
- L'eolian, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa de Beocia a Tessàlia, au nòrd de la mar Egèa (a Lèsbos...) e sus la còsta nòrd-occidentala d'Anatolia. L'eolian teniá d'influéncias fòrtas dau grèc dau nòrd-oèst (o benlèu èra de grèc dau nòrd-oèst amb una influéncia meridionala).
- Lei dialèctes septentrionaus (o occidentaus), originaris d'Epir e de Tessàlia, comprenián:
- Lo grèc dau nòrd-oèst, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa en Focida (Dèlfes...), dins lei doas Locridas, en Acarnania, en Etolia, en Elida e dins lo nòrd-oèst de Peloponès.
- Lo dorian, varietat particulara dau grèc dau nòrd-oèst, eissida de Dorida, que s'espandiguèt après l'epòca micenèa dins l'èst e lo sud de Peloponès, dins lo sud de la mar Egèa (Creta...), a Ròdes e sus de còstas vesinas d'Anatolia. Puei, amb la colonizacion grèga començada au sègle VIII avans lo Crist, s'espandiguèt pereu a Cirèna (Africa), en Sicília e en Itàlia dau sud.
- Lo grop etòlomacedonian, encara pus septentrionau. Èra probable un dialècte grèc periferic, o mens probable una lenga indoeuropèa pròcha dau grèc. Compreniá:
- Lo macedonian antic, parlat en Macedònia (a pas ges de rapòrt amb lo macedonian actuau qu'es una lenga eslava).
- L'etolian, parlat a l'origina en Etolia, Acarnania e Epir, que se faguèt remplaçar d'ora per lo grèc dau nòrd-oèst.
Evolucions ulterioras[modificar | modificar la font]
Dedins la darriera part de l'epòca grèga classica, l'epòca ellenistica favorizèt la desparicion dei dialèctes a partir dau sègle IV avans lo Crist. Aquò se faguèt per l'expansion de l'ionian dins sa varietat parlada en Atica, dins la region d'Atenas. Aquel ionian-atic foguèt la basa de la koinè, una varietat literària pus prestigiosa que leis autras que remplacèt gaireben totei leis autrei dialèctes.
Durant leis epòcas ulterioras, dau periòde roman e fins a uei, la koinè a engenerat tornarmai de dialèctes diversificats dins tot lo mond ellenic. Lei dialèctes dau grèc modèrne venon de la koinè e son pron omogenèus, levat d'unei que son originaus coma lo chipriòta e lo pontic. Pasmens, un sol dialècte dorian a subreviscut fins a nòstra epòca, es lo tsakonian, acantonat a quauquei localitats dei confinhas orientalas d'Argolida e de Laconia.
Lo grèc micenèu[modificar | modificar la font]
Naissença dau grèc[modificar | modificar la font]
Lo grèc apareis aproximativament vèrs 2000 avans lo Crist. Emergís a travèrs de l'arribada de populacions d'origina indoeuropèa que s'installan en Grècia e que lai assimilan lingüisticament de populacions anterioras, coma lei misteriós pelasgues e mai lei de la civilizacion cicladica dins lei Cicladas.
Espandiment[modificar | modificar la font]
La fasa dau grèc micenèu comença pus tard, vèrs 1600 avans lo Crist. Dura dei sègles XVI a XI avans lo Crist e es ligada a la civilizacion micenèa. A la fin de l'epòca micenèa, lo grèc comença de remplaçar lo minoïc, una lenga non indoeuropèa que se parlava en Creta.
Escritura[modificar | modificar la font]
La forma premiera d'escritura atestada per notar un dialècte grèc es lo linear B, un sillabari sens rapòrt amb l'alfabet grèc, servent a transcriure una forma arcaïca d'un dialècte arcadochipriòta emplegat en Grècia continentala e en Creta entre aperaquí -1550 e -1200. Entre -800 e -200, una escritura semblanta, lo sillabari chipriòta, foguèt emplegada a Chipre. Aquesto sillabari porriá venir dau chiprominoïc (veire çai-sota).
Fau notar que d'escrituras pus ancianas que lo linear B e lo chipriòta existiguèron en Grècia, sens que siguem segurs que servèron a notar de grèc :
- lo linear A (entre -1800 e -1450, en Creta e dins d'illas de la mar Egèa) ;
- lo cretés ieroglific (entre -1750 et -1600, en Creta) ;
- lo chiprominoïc (entre -1500 et -1200, a Chipre), benlèu derivat dau linear A.
Lo grèc arcaïc[modificar | modificar la font]
Après una crisi e un afondrament de la civilizacion micenèa, lo grèc arcaïc seguís dei sègles XI a VI avans lo Crist, .
Dialèctes arcaïcs[modificar | modificar la font]
Lo dialècte dorian, originari de Dorida e dau grop dau grèc dau nòrd-oèst, s'installa dins de regions grandas de l'oèst e dau sud de Grècia a travèrs de migracions de populacions (es pas segur que se pòsca parlar d'"invasions dorianas" violentas, segon lei recèrcas istoricas pus recentas). Ansin, lo dorian penètra dins una partida dau domeni dei dialèctes meridionaus, mentre que lo dialècte macedonian demòra acantonat au nòrd.
Escritura[modificar | modificar la font]
Lei trébols que seguisson l'epòca micenèa an entraïnat la desparicion dau linear A e lo grèc s'escriu plus entre lei sègles XI e IX. L'alfabet grèc actuau nais vèrs lo sègle IX avans lo Crist en s'inspirant de l'alfabet fenician, gràcias a un reviscòu dau comèrci amb lo Pròche Orient.
Literatura[modificar | modificar la font]
Una tradicion orala solida permet l'emergéncia e la transmission dei poèmas epics de l'Odisssèa e de l'Iliada, compausats per Omèr au sègle VIII avans lo Crist, puei transcrichs. Se discutís l'existéncia istorica d'Omèr, coma persona.
Lo grèc ancian o classic[modificar | modificar la font]
Lei dialèctes e la koinè[modificar | modificar la font]
Au començament, i aviá una varietat importanta de dialèctes, acampats en quatre grops : arcadochipriòta, occidentau, eolian e ionian-atic.
Parlar dau grèc ancian vòu pas dire grand causa se si vòu referir a un dei lengatges antics : dins lei fachs, pasmens, lo grèc designa lo dialècte d'Atenas. L'atic (dialècte dau grope ionian-atic), lenga de l'Atenas antica, constituís aquela que i es escricha la màger part de la literatura grèga classica. Sota l'aflat d'Alexandre lo Grand, l'utilizacion dei dialèctes foguèt restancada, dau biais que lo monde grèc empleguèt la koinè, lenga comuna (es la significacion de l'adjectiu koinos, que donèt puei la famosa koinè occitana dei trobadors) eissida de mai d'un dialècte dau grope ionian-atic. Aqueu d'aquí li permetiá de comunicar ambé son armada e èra ensenhat ai ciutadans dei regions conquistadas, venent ansin la lingua franca de l'Antiquitat, en concurréncia ambé lo latin. La koinè venguèt puei lenga oficiala de l'Empèri Roman d'Orient, avans que de contunhar d'evoluir per far nàisser lo grèc modèrne d'encuei.
Escritura[modificar | modificar la font]
L'alfabet grèc, eiretat dei Fenicians e de son alfabet, foguèt emplegat sota diferentei versions (dichas epicorics) partent dau IX ab.JC o dau XVIII ab.JC puei foguèt normalizat e impausat au demai dau monde ellenofòn per Atenas en -403. Apondent de vocalas an aquest abjad semitic, lei Grècs son leis inventors deis alfabets occidentaus. D'efiech, manlevat per leis Etruscs (cf. alfabet etrusc), que lo passèron ai Romans, faguèt nàisser l'alfabet latin, mai tanben, sens passar per leis Etruscs, l'alfabet gotic, lo cirillic, l'alfabet còpte...
Fonologia[modificar | modificar la font]
Resumit :
Lo grèc ancian es una lenga d'accent d'autor possedent doas (o tres, segon leis interpretacions) intonacions : aguda e circonflèxa (cf. accentuacion dau grèc). Se caracteriza tanben per un sistèma de consonantas aspiradas e per un juec d'oposicions de quantitats vocalicas. Existís mai d'una règla de sandhi, tant intèrnas qu'extèrnas.
Passant de l'indoeuropèu au grèc, la lenga subiguèt de modificacions foneticas nombrosas que lei pus vesiblas son descrichas per la lei de Grassmann, la lei d'Osthoff e la lei de Rix. Se nòta pereu que permete de restituir dins fòrça cas la color dei laringalas IE. Per acabar, es una lenga centum.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo grèc, coma d'autrei lengas indoeuropèas ancianas, es autament flexionau. Alevat de l'utilizacion de desinéncias, lo grèc se caracteriza per de mejans eiretats de l'indoeuropèu coma l'alternança vocalica, l'utilizacion dau doblament e de l'aument per lei vèrbes.
Sistèma nominau[modificar | modificar la font]
Per exemple, lei noms an cinc cas (nominatiu, vocatiu, acusatiu, genitiu e datiu), tres genres (masculin, femenin e neutre, de còps redusits a una oposicion animat / inanimat) e tres nombres (singular, duau, plurau e collectiu per lei neutres). Lo grèc modèrne emplega plus lo datiu, alevat dins certaneis expressions coma en taxei, mai leis autrei cas son generalament servats.
Se compta tres grands tipes de declinasons, tant per lei noms coma per leis adjectius (tipe en -a/n, tipe tematic en -oς e tipe atematic), qu'an mai d'un sostipe. Lei pronoms seguisson un sistèma que li es pròpri e que, aguent influenciat lei tipes nominaus, ne son gaire aluenchats.
La riquessa de la flexion nominala ne fa la complexitat.
Sistèma verbau[modificar | modificar la font]
Lei vèrbes an tres votz (activa, mejana e passiva), tres personas e tres nombres. Se conjuga segon sièis mòdes, quatre personaus (indicatiu, imperatiu, subjontiu e optatiu) e dos impersonauls (infinitiu e participi). Existisson sièis temps (present, imperfach, aorist, futur, perfach, plus-que-perfach), despartits d'un biais inegau entre lei mòdes. Certaneis formacions segondàrias existisson, coma lo futur anterior.
A despart dau temps, lo vèrbe exprimís subretot, d'un biais fòrça precís, tres aspèctes (imperfectiu, aspècte zèro e estatic) e mai d'un mòde de procès (incoatiu, iteratiu, frequentatiu, etc.). L'indicatiu solet marca lei temps: a totei leis autrei mòdes, es solament l'aspècte qu'es indicat.
Existisson doas grandei categorias de conjugasons: lei tematicas (o vèrbes en -w) e leis atematicas (dichs vèrbes en -uι). Aquestei categorias se devesisson en un grand nombre de soscategorias. Lo sistèma verbau es fòrça complicat, que la flexion fa jogar de mejans nombrós coma l'alternància vocalica, la sufixacion per lo biais de desinéncias, l'utilizacion d'una vocala tematica, aquela de l'aument e dau doblament. A toteis aquestei mejans se i apond de modificacions foneticas grandas au mitan d'un mesme paradigma.
Fin finala, es quasi pas tròp de dire qu'existís mai de vèrbes irregulars que de regulars.
Influéncia dau grèc ancian sus lei lengas modèrnas[modificar | modificar la font]
Mots sabents e radicaus grècs[modificar | modificar la font]
Un nombre grand de mots en latin, occitan, catalan, francés e anglés, per parlar solament d'aquestei lengas, son d'origina grèga e la part màger dei neologismes sabents emplegats dins lo monde es bastida sus de radicaus grècs (soventei fes mesclats de radicaus latins). Solament quauquei lengas, coma l'islandés d'un biais sistematic, e dins una part mendre, l'alemand, emplegan pas aquestei radicaus mai traduson per calc lei tèrmes sabents grècs au mejan de radicaus que li son pròpris.
Mots corrents[modificar | modificar la font]
De mots coma botiga, caractèr, burre o sartan venon tanben dau grèc. Passats per lo latin e eiretats coma taus dins la lenga occitana, an subit lei mesmei modificacions foneticas que leis autrei mots eiretats e son desenant fòrça aluenchats de son etimon grèc: fau avisar darrier chascun d'aquelei ἀπoθήkn apothếkê, xapaktήp kharaktếr et Boύtupov boútyron.
Lo grèc medievau o bizantin[modificar | modificar la font]
Lo grèc modèrne[modificar | modificar la font]
Lo grèc modèrne existís tre l'epòca de l'ocupacion otomana. Lo grèc modèrne parlat se diferéncia pauc a cha pauc dau grèc bizantin, que se manten pasmens dins l'usança liturgica e teologica de la Glèisa Ortodòxa.
Lo grèc modèrne s'es desvolopat a travèrs de doas varietats concurrentas a partir dau sègle XIX e de l'independéncia de Grècia:
- La dimotikí (δnuotιkή, "lenga populara") es pròcha dau grèc parlat e ten gaireben lo monopòli de la cançon e de la literatura. Per ex. to ψάpι = to psári "lo peis". Tanben ten de manlèus ai lengas modèrnas coma lo turc, l'albanés, lo bulgar-macedonian, lo romanés, l'italian e lo nòrd-italian (sustot lo venèt).
- La katharevousa (kaθapeύouσa, "lenga purificanta") èra arcaïzanta, artificiala, defugissiá lei manlèus e teniá una morfologia de tipe antic o medievau. Per còntra se prononciava segon la fonetica dau grèc modèrne. Per ex. tό ὀψάpιov = to opsárion "lo peis".
La katharevousa foguèt la sola varietat oficiala fins en 1976 maugrat un militantisme actiu dei partisans de la dimotikí. Après la dictatura dei coronèus de 1967 a 1974, lo retorn de la democracia entraïnèt l'adopcion de la dimotikí coma sola lenga oficiala en 1976 perque la vesián coma pus confòrma a l'esperit democratic. Uei, sonque la glèisa ortodòxa contunha d'utilizar la katharevousa dins la liturgia.
Avans 1982 utilizavan lo sistèma tradicionau e complèxe de l’accentuacion politonica, que teniá tres accents grafics (accents tonaus ancians) e dos "esperits" (marca o abséncia dau sòn [h] ancian). Aquò rebatiá una fonetica antica sens rapòrt amb la pronóncia modèrna. En 1982 adoptèron lo sistèma de l'accentuacion monotonica, ben pus simple, amb un sol accent grafic e sens "esperits". Totun, uei, certanei personas e quauqueis editors encara utilizan lo sistèma politonic, que garda una valor ren que decorativa.
La dimotikí actuala, en tot cas, intègra certanei formas de la katharevousa per completar e diversificar lo lexic e antau, se manten un liame estrech entre lo grèc modèrne e lo grèc antic o medievau.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ SERGENT Bernard (1995) Les Indo-Européens: histoire, langues et mythes, coll. Bibliothèque scientifique Payot, París: Payot


text:
Goven
Goven en breton ( Goven en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Goven A #èsser la residéncia {{#lo que|d'un pòrti de Bretanha}} a Modèl:La s- après Jesucrist. Lo castèl de Blossac se tròba a la confluence de lo mieu e de la vilaine.
Goven a été la résidence Modèl:Lequel au Modèl:S- après Jésus-Christ. Le château de Blossac se trouve à la confluence du Meu et de la vilaine.


text:
Venteuil
Venteuil es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Venteuil Es un pichon vilatge de la vallée de la Marna, entre Épernay e Dormans.
A la cœur del vignoble champenois, Venteuil compte 558 abitants repartits dins un vilatge principal e dos pichons caseriux, Arty e Tincourt, situats respectivament a l'èst e a l'oèst. Los sieus coteaux (625 a) son d'exposicions plenas sud, #çò que fa la riquesa del país : lo vin de Champagne ; aquel pòble compta près de 60 vignerons de productors.
Venteuil est un petit village de la vallée de la Marne, entre Épernay et Dormans.
Au cœur du vignoble champenois, Venteuil compte 558 habitants répartis en un village principal et deux petits hameaux, Arty et Tincourt, situés respectivement à l'est et à l'ouest. Ses coteaux (625 ha) sont exposés plein sud, ce qui fait la richesse du pays : le vin de Champagne ; ce village compte près de 60 vignerons producteurs.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1966, EDF a considerat de bastir una centrala hydroélectrique per pompage[1]. Lo projècte a #èsser abandonat a l'extrèm de 15 mes d'estudis.
En 1966, EDF a envisagé de construire une centrale hydroélectrique par pompage[2]. Le projet a été abandonné au bout de 15 mois d'études.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Veire junh.%20La%20Centrala%20Electrique%20de%20Venteuil.pdf Central electric de Venteuil.
- ↑ Voir Centrale électrique de Venteuil.


text:
Pastèl
Lo pastèl dels tinturièrs (Isatis tinctoria L.) es una planta biennala de la familha de las Brassicaceas. Foguèt autrescòps cultivat dins la region d'Albi, Carcassona e Tolosa per la produccion d'una tintura blava, lo pastèl.
Somari
Distribucion[modificar | modificar la font]
L'espècia es espontanèa en Africa del Nòrd, en Euròpa e en Asia Occidentala, fins al Xinjiang (China).
Isatis tinctoria es considerada coma una planta envasissenta dins una part dels Estats Units.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Planta tintoriala[modificar | modificar la font]
La tintura blava es extracha de las fuèlhas de la planta. Aquelas fuèlhas, alongadas, se destacan facilament per simpla torcedura a lor madurason al solstici d'estiu. Mas la culhida s'escalona de julhet a la mitat de setembre tant que i a de fuèlhas[1]. Puèi son trissadas e mescladas amb d'aiga per n'exprimir una pulpa qu'òm comprimís d'un biais de boletas o Cocanhas de qualques centimètres. Se secan pendent un a dos meses. A la fin d'aquel periòde, las cocanhas son espotidas dins un molin e a la polvera s'apond d'urina per provocar una oxidacion : la pasta aital eissida e secada balha fins finala la polvera tintoriala, contenent d'indi[2]. Es plan segur una tintura, qu'es revelada per oxidacion e es apuèi d'una fòrça granda estabilitat. L'usatge del pastèl coma pigment colorant es un sosproduit de la tintura : se reculhissiá l'escuma a la superfícia dels banhs de tintura, qu'un còp secada balhava la polvera blava utilizada coma pigment de las pinturas.
Uèi, las fuèlhas de pastèl son mescladas amb l'aiga. Aquela estapa de maceracion permet d'extraire l'indoxil que quand es oxidat es l'element quimic donant lo colorat blau. L'indoxil es d'en primièr sens color. Es oxigenat per agitacion per provocar l'oxidacion. Lo liquid passa de la color verda a la color blava intensa. L'oxidacion acabada, lo liquid es al repaus e lo pigment se recupèra al fons de la tina per precipitacion. Puèi es filtrat mai d'un còp per lo rafinar[3]. Cal una tona de fuèlhas de pastèl per produire dos quilogramas de pigments[4].
La cultura del pastèl en Euròpa declinèt amb l'arribada de l'indigòt al sègle XVII. Desapareguèt gaireben totalament a la fin del sègle XIX. Actualament, i a de temptativas de tornar cultivar aquela planta. A Leitora, dins Gers, un quimista bèlga, Henri Lambert, produtz de tinturas e de pigments de pastèl amb de tecnicas novèlas[5].
Planta ornamentala[modificar | modificar la font]
Planta de 1239 venent de Xaotang ( China ) .
Planta medecinala[modificar | modificar la font]
La racina e la fuèlha del pastèl dels tinturièrs Ban Lan Gen e Da Qing Ye s'utilizan en Medecina tradicionala chinesa contra los gautissons, l'epatiti infecciosa, lo mal de garganta, lo mal de tèsta e la fèbre.
I a pauc temps, de scientifics descobriguèron que lo pastèl dels tinturièrs podriá servir per prevenir lo càncer[6].
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pastèl foguèt la sola font de tintura blava disponibla en Euròpa fins a la fin del sègle XVI, quand lo desvolopament de las rotas comercialas cap a l'Orient Extrèm permetèt l'arribada de l'indigòt.
Las primièras traças arqueologicas del pastèl remontan au Neolitic e foguèron trobadas dins la balma de l'Audosta dins las Bocas de Ròse en Occitània. Dins un abitat de l'Edat del Fèrre a Heuneburg (Alemanha), se trobèt d'impressions de granas sus de terralhas. Las sepulturas de Hallstatt de Hochdorf e de Hohmichele contenon de teissuts tintats amb pastèl.
Al sègle X a York (Anglatèrra) se trobèt de vestigis d'una botiga de tinturièrs amb rèstas de pastèl e de garança.
A l'Edat Mejana, los centres de cultura del pastèl se situèron
- En Anglatèrra (Lincolnshire e Somerset),
- En França (Bretanha, Normandia, Somme, Gasconha, Tolosa e País d'Albi),
- En Alemanha (Jülich, region d'Erfurt en Turíngia),
- En Itàlia (Piemont e Toscana).
En Occitània, lo triangle comprés entre Tolosa, Albi e Carcassona aguèt una granda benanança mercé al comèrci del pastèl. Los pastelièrs foguèron de las mai grandas fortunas de l'epòca e daissèron fòrça testimònis, coma los grands ostals de familha de Tolosa. Lo comèrci de las cocanhas comencèt dins aquela region nomenada « país de cocanha ». Las cocanhas passèron dins los pòrts de Bordèu, Marselha e Baiona. Lo sègle XVI marca l'apogèu de la cultura del pastèl occitan. Lo blau foguèt un produit de luxe[7].
A l'Edat Mejana, l'utilizacion de la tintura del pastèl se limita pas als teissuts mas tanben dins la color blava de las illustracions dels libres per exemple.
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Maurice Daumas - « Histoire générale des techniques » (1964, rééd. 1996), P.U.F., coll. Quadrige, vol. 2, 2e partie, livre 1 (ISBN 2-13047-862-X)
- (fr) Sébastien Vaissière et Alain Félix, Le Pastel, Visite en pays de cocagne, Édition Loubatières, juin 2006, (ISBN 2-86266-492-8)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sébastien Vaissière et Alain Félix, Le Pastel, Visite en pays de cocagne, Edicion Loubatières, junh de 2006, (ISBN 2-86266-492-8), p.18
- ↑ Sébastien Vaissière et Alain Félix, Le Pastel, Visite en pays de cocagne, p.25
- ↑ Sébastien Vaissière et Alain Félix, Le Pastel, Visite en pays de cocagne, p.22 et 23
- ↑ Sébastien Vaissière et Alain Félix, Le Pastel, Visite en pays de cocagne, p.27
- ↑ Bleu Pastel de Lectoure
- ↑ (en) Una planta tintoriala contra lo càncer, BBC News
- ↑ Sébastien Vaissière et Alain Félix, Le Pastel, Visite en pays de cocagne, Édition Loubatières, juin 2006, (ISBN 2-86266-492-8), p.8


text:
John Steinbeck
John Ernst Steinbeck Jr. (Salinas, Califòrnia, 27 de febrièr de 1902 - Nòva York, 20 de decembre de 1968) foguèt un escrivan american. Steinbeck es un dels representants mai importants de la literatura americana de la primièra part del sègle XX gràcias a sas òbras de resson internacional coma The Grapes of Wrath publicada en 1939 que li faguèt ganhar lo Prèmi Pulitzer e d'East of Eden en 1952, que coneguèron d'adaptacions cinematograficas.
Sa produccion de qualitat li valguèt de recebre lo Prèmi Nobel de Literatura en 1962.
Biografia[modificar | modificar la font]
John Steinbeck nasquèt lo 27 de febrièr de 1902 dins la vila de Salinas, situada dins l'estat nòrd-american de Califòrnia, filh d'immigrants alemands e irlandeses. Estudièt al primari e segondari dins la siá localitat natala que daissèt puèi per anar a l'Universitat de Stanford, ont estudièt la biologia marina e foguèt diplomat en 1925. Aquest an anèt a Nòva York per començar la siá carrièra d'escrivan mas tornèt a çò sieu l'an seguent ont inicièt una carrièra plena de succèsses literaris.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala trabalhèt coma correspondent de guèrra al New York Herald Tribune. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1962. Moriguèt lo 20 de decembre de 1968 dins la vila de Nòva York d'un infart miocardiac.
Òbra literària[modificar | modificar la font]
En 1929 escriguèt son primièr roman Cup of gold: A life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, with Ocasional Reference ton History, una ficcion istorica basada sus la vida de Henry Morgan, mas qu'aguèt pas de succès.
En 1935 publiquèt Tortilla Flat, que recebèt la medalha d'aur del melhor roman escrich per un californian, concedida per lo Commonwealth Club of California. Aquel compendi d'istòrias umoristicas sus de gents joves durant la Granda Depression aguèt un cèrt succès que li permetèt de publicar d'òbras pus seriosas sus la Granda depression, coma Of Mice and Men ("1936) e In Dubious Battle qu'atenguèron la notorietat.
Après The Long Valley (1937) e Their Blood is Strong (1938), un reportatge suls trabalhadors immigrants, publica en 1939 The Grapes of Wrath, la siá òbra mai completa e pus famosa. Mas, considerant qu'aquela òbra èra tròp revolucionària per aver de succès decidiguèt amb son editor de ne far un tiratge pron limitat. Lo libre arriba al succès mas pr'amor del lengatge utilizat e e de las idèas que conteniá, foguèt enebit dins divèrsas vilas de Califòrnia. Per aquela òbra obtenguèt en l'an 1940 lo Prèmi Pulitzer del roman, lo meteis an l'òbra foguèt adapatada al cinèma per John Ford.
Après aver escrit en 1947 en Mexic lo sieu roman The Perl, que foguèt adaptat per el meteis al cinèma, realizèt un viatge en Union Sovietica, amassa amb lo fotògraf Robert Capa. En 1952 escriguèt lo sieu roman mai popular, The East of Eden ("A l'èst del Edén"), un libre escrich coma eiretatge de las siás idèas per los sieus filhs.
En 1962 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Literatura.
Òbras seleccionadas[modificar | modificar la font]
- 1929: Cup of gold: A life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, with Ocasional Reference to History
- 1932: The Pastures of Heaven
- 1933: The Red Pony
- 1933: To a God Unknown
- 1935: Tortilla Flat
- 1936: In Dubious Battle
- 1936: Of Mice and Men
- 1939: The Grapes of Wrath, Prèmi Pulitzer
- 1942: The Moon Is Down
- 1945: Cannery Row
- 1947: The Pearl
- 1947: The Wayward Bus
- 1951: The Log from the Sea of Cortez
- 1952: East of Eden
- 1954: Sweet Thursday
- 1957: The Short Reign of Pippin IV
- 1962: Travels With Charley in Search of America


text:
Fois
Fois [ˈfujs], o dins lo país [ˈfujʃ],[1] (Foix en francés, catalan e en grafia occitana anciana) es una vila d'Occitània, en Lengadòc. Es la capitala del País de Fois e del departament francés d'Arièja. Se situa còsta lo riu Arièja, a la confluéncia amb Arget. Se tròba al sud de la capitala de la region, Tolosa e al costat de la frontièra andorrana. En 1999 comptava 9 109 habitants (es la segonda vila del departament demograficament aprèp Pàmias), que lor gentilici es foissenc (en francés fuxéen, en catalan foixenc).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'ortografia oficiala e englobanta es Fois segon la nòrma d'Alibèrt, e non pas Foish.


text:
Òme de las cavèrnas
Er òme des baumes o troglodita qu'ei un caractièr basat en conceptes plan estenguts sus era forma ena quau viuiuen es òmes preïstorics, coma héien e coma semblauen. Eth concepte òme des balmes, soent parla der Òme de Neandertal e eth sòn origen ei era assumpcion sus er hét que i a ua clara associacion enter es òmes més ancians e es balmes pr'amor qu'aguesti pintauen enes mateishes.
Es òmes des balmes tamben an sigut descrichs demorant dab dinosaures ena cultura popular maugrat qu'es dinosaures s'escandiren hé 65 milions d'annades, en eth fin deth periode deth Cretacèu e s'escandiren milions d'annades auans deth neishement dera especia umana. Un d'aguests retrats des òmes des balmes més ancians ei un hét per D.W.Griffith en Força Bruta (Brute Force), ua pellicula héta sus òmes e dinosaures. Siguec héta en 1914 més tamben i a exemples més moderns enes bandes dessenhades e series de TV coma Es Trucapèires (The Flintsones).
Dieta[modificar | modificar la font]
Es òmes des balmes minjauen de tot: notzes, selimanes, cideres, carn e cereals.
Era base der arquetipe[modificar | modificar la font]
Es òmes des balmes eren òmes sauvatges que demorauen ena iconografia europea e africana pendent segles. Ena Edat Mejana aguesti creatures eren diboishades en er art e ena literatura dab barba e caperats de pèu e tot soent dab achadors e abitances en balmes. Es òmes sauvatges eren diboishats luenh dera civilizacion e se durbiguec un debat sus se eren més òmes o més animaus.
Es òmes des balmes portauen pèths d'animaus e pèires o achadors de pèira e èren intelligents e agressius. Era imatge d'aguesti òmes an eth sòn origen en er hét qu'es balmes èren er loch on se héien pintures rituaus e se trapauen otís de cultures preïstoriques. Totun, açò tamben mostra eth grad de preservacion des balmes pendent millenis coma estatjeres naturaus. Expressions coma demora en ua tuta ei més ben ua metafora cultural tà un uman modern qu'atau descriu era grana ignorancia d'aguest òme preïstoric.
Estereotipes ena cultura[modificar | modificar la font]
En eth libe Eth món perdut (1912) (The Lost World) de Sir Arthur Conan Doyle es òmes simi són descriches en ua batesta dab òmes moderns. Edgar Rice Burroughs adaptéc aguesta idia tà Era terra dublidada peth temps (1918) (The Land that Time Forgot). Eth genre de pellicules sus òmes preïstorics neishia dab Era genesi der Òme (Man's genesis) (1912) de D.W.Griffith. Aguesta, inspiréc Charlie Chaplin ena pellicula satirica Eth sòn passat preïstoric (1914) (His Prehistoric Past), atau coma Força Bruta (1914) (Brute Force), Er òmes deres balmes (1912) (The Cave Man) e dempús Er Òme dera tuta (The Cave Man) (1934).
En aguestes descripcions es caractièrs de Griffith poden pas parlar e utilizen branques e pèires coma armes pendent qu'er eroi d' Er òme dera Tuta ei ua figura tipe Tarzan que luta contra es dinosaures.
Es estereotipes sus es òmes an sigut tostemps descriches dab vestiots héts de pèus d'animaus portats sus ua espatla e grans achadors de pèira.
Ua imatge en es media[modificar | modificar la font]
Ena ficcion, quan aguesta ei sonque tà hér ua satira o coma pur esvagament, es òmes des tutes son soent descriches coma contemporanèus des dinosaures, un hét negat pera evidencia archeologica e paleontologica. Atau, es dinosaures demoraren e s'escandiren hé 65 milions d'annades. En aquera epoca es primats eran pas encara vaduts.
Ena cultura popular, es bandes dessenhades de B.C. Alley Oop e tamben The Far side atau coma Gogs descriu es òmes des tutes atau (Larson ena sua Preïstoria deth costat més luenh (The Prehistory of the Far Side) conhesséc: "O pair, e diboishat òmes e dinosaures en eth madeish diboish demorant amassa".
Es Trucapèires (The flintstones) ua sèrie tà ríder descriu es trucapèires (1950-1960) que demoren no pas en tutes més en beths ostaus rurals (ranches) que suggereishen tutes e mobles de pèira.
Es estereotips des òmes des balmes se poden véder soent ena TV en spots coma es de Minute Maid e Geiko.


text:
Bierné
Bierné es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat fasiá partida de la sénéchaussée angevine de Castell-Gontier en dependent de la sénéchaussée principala d'Angieus dempuèi lo Mièja Edat fins a la Revolucion francesa.
La commune faisait partie de la sénéchaussée angevine de Château-Gontier dépendante de la sénéchaussée principale d'Angers depuis le Moyen Âge jusqu'à la Révolution française.


text:
L'origina de las espècias
L'origina de las espècias (títol original en anglés : On the Origin of Species) es un libre de Charles Darwin publicat lo 24 de novembre de 1859, considerat coma un dels trabalhs precursors de la literatura scientifica e lo fondament de la teoria de la biologia evolutiva.
Lo títol complèt de la primièra edicion foguèt On the Origin of Species by Means of Naturala Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life (L'origina de las espècias mejançant la seleccion naturala, o la preservacion de las raças favorizadas dins la lucha per la vida). En la siá sesena edicion de 1872, lo títol foguèt modificat en The Origin of Species (L'origina de las espècias).
Amb aquesta òbra Charles Darwin (1809-1882) prepausèt lo mecanisme de la seleccion naturala coma explicacion de l'origina de las espècias. En fasent un paralelisme amb la seleccion artificiala realizada per l'èsser uman per las plantas o lo bestial, Darwin creèt lo concèpte de seleccion naturala, es a dire que la natura selecciona las populacions melhoras per la subrevivença dins un mitan determinat e n'escarta las mens bonas.


text:
Bouillonville
Bouillonville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- La localité a situat al nivèl del confluisson del Rupt de Mad e de lo sieu afluent, la Madine.
- Vilatge semi troglodytique, curieusement implantat en fèrre a caval suls marges del Rupt de Mad
- La localité est située au niveau du confluent du Rupt de Mad et de son affluent, la Madine.
- Village semi troglodytique, curieusement implanté en fer à cheval sur les rives du Rupt de Mad.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncias gallo-romaine e franque.
- Présences gallo-romaine et franque.


text:
Leon (omonimia)
Leon pòt designar:
- Lo leon, mamifèr, nom comun de Panthera leo
- Lo Leon, constellacion del Zodiac
- Leon, una region d'Espanha
- Leon, una vila d'Espanha, capitala de l'ancian Reialme de Leon
- Leon, un parçan de Bretanha
Mots compausats
- Zoologia
- Lo leon de mar, grop dels mamifèrs anfibis
- Lo tamarin-leon, nom comun de las espècias del genre Leontopithecus
- Astronomia
- Lo Pichon Leon, constellacion vesina de la precedenta
- Geografia
- Lo golf del Leon, pichona partida de la mar Mediterranèa situada fàcia al litoral de las regions francesas de Lengadòc-Rosselhon e Provença
- Personalitats
- Loís VIII de França dich lo Leon (1187-1226), rei de França
- Ricard Còr de Leon, escais de Ricard I d'Anglatèrra (1157-1199)
- Divèrs
- Lo Leon, simbòl en eraudica
- Lo Leon de Belfòrt, escultura monumentala situada a Belfòrt, en França
- Lo Leon de Nemèa, creatura de la mitologia grèga
- Lo Rei leon, filme d'animacion de la Walt Disney Company


text:
800
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 800 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion de dos monuments novèus dins la vila. Lo rèi associat a sa bastida es desconegut mostrant lo declin de la ciutat[1].
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
L'emir Ibrahim ibn al-Aghlab, nomat en 797 a la tèsta dei províncias africanas dau Califat, formèt la sieuna dinastia que venguèt de facto independenta — contunièt oficialament de jurar fidelitat ais Abbassidas — dins la mitat orientala de Magrèb. Aquò entraïnèt la pèrda de la màger part dei territòris africans dau Califat Abbassida.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Vèrs aquela annada, descubèrta de l'acid cloridric per l'alquimista iranian Jabir Ibn Hayyan (vèrs 721 - 815).


text:
Linx iberic
Lo linx iberic o linx pardèla (nom scientific Linx pardinus)[1], es una espècia del genre Linx.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Coma totes los linx, la cara del Linx iberic es ornada d'un colar de pèls longs a l'entorn del còl amb d'aurelhas triangularas cornadas d'una flòca de pèls negres. A pas que 28 dents al luòc dels 30 abitualas pels felins[2]. La coa corta se termina per una partida negra. Las patas son longas e los pès voluminoses en comparason al rèste del còs.
Lo Linx iberic a una pel fòrça ma tacada qu'aquela de las mai espècias del genre Linx. Se distinga del linx comun per una còa mai corta qu'aquela del Linx boreal.
Lo Linx iberic pèsa en mejana 9 a 13 quilogramas[3], lo mascle essent en general mai gros e mai grand que la feme. La longor totala es de 85 a 110 cm[4] amb una coa entre 12 e 13 cm[5],[6],[7]. La nautor al garròt es de 42 a 47 cm[8].
Lo Linx iberic es un excellent sautaire, mercés a la patas posterioras subretot adaptats al bond[9]: per exemple, un linx captiu s'escapèt en sautant al dessús d'una barralha electrificada de quatre mètres[10].
Filogenèsi[modificar | modificar la font]
Analisi genetic[modificar | modificar la font]
La filogeniá se basèt longtemps sus l'estudi dels fossils d'un animal per precisar l'apparicion e l'evolucion d'una espècia. La filogeniá modèrna se basa subretot suls analisis genetics acausa del nombre escaç de fossils de felins. Lo primièr felin datariá d'11 milions d'ans. L’aujòl comun de las linhadas Leopardus, Linx, Puma, Prionailurus e Felis auriá traversat la Beringia e colonizat l’America del Nòrd fa 8 a 8,5 milions d’ans. Fa 7,2 milions d’ans, la linhada dels linx divergiguèt d'aquela dels pumas. Lo darrièr aujòl comun a totes los linx data de 3,2 milions d’ans al Pliocèn[11].
Arbre filogenetic del genre Linx[12]
Lo Linx de Soire[modificar | modificar la font]
Alara que los fossils sian escasses pels félins, los linxes ne son una excepcion[13]. Lo Linx de Soire (Lynx issodoriensis) es sovent considerat coma l'aujòl comun del genre Lynx. Avent un aral de reparticion fòrça grand, Lynx issiodorensis presentava une morfòlogia pròche dels Felinae tot n'avent las caracteristicas dels linx[14],[15] : una coa corta e la denticion de 28 dents. Foguèron prepausada mai d'un ipotèsis d'« aparicions » dels linx modèrnes mejans la forma intermediara du Linx de Soire. Una primièra ipotèsi suggerís una divergéncia en tres linhadas diferentas: L. pardinus, L. lynx, e L. rufus ; dins aquela primièra ipotsesi, L. canadensis descend de L. lynx[16].
Las primièras formas de Lynx pardinus poirián datar de fossils atribuits a Lynx issiodorensis del Pleïstocèn mejan segon Argant (1996). Lo Linx de las cavèrnas Lynx pardinus speleus[17] o Lynx spelaea[18], que de traças foguèron trapadas dins de balmas de l’Observatòri a Mónegue e de Grimaldi en Itàlia, possedís de caracteristicas intermediàras entre Lynx lynx e Lynx pardinus. Es possible que lo linx de Soire aja evoluat cap al linx de las cavèrnas qu'el meteis evoluèt cap al lynx iberic[19]. D'estudis menadas sus la morfologia e sus l'esquelèra del Linx iberic mostrèron l'simpatria entre le Linx iberic e lo Linx boreal al sud-oèst de l’Euròpa pendent lo Pleïstocèn. Abedoas espècias son de presentar considerats coma allopatrics[20]. Lo Linx d'Eurasia Lynx lynx es mai alunhat de Lynx issiodorensis que li Linx iberic[21]; una ipotèsi prepausada es que lo Linx boreal, originari d'Asia, auriá rebutat lo Linx iberic sus la peninsula[22].
Comportament[modificar | modificar la font]
Regime alimentari[modificar | modificar la font]
Son alimentacion compren de conilhs e de las lèbres (93 %), de rosegaires coma rat, la mirga e l'Esquiròl e los aucèlx coma de guits e de perdrices, de pichons de cèrvids, eca.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La feme dona mai sovent naissença en abril[23] aprèp dos meses de gestacion. De 1 a 5 joves naissent aprèp 63 o 68 jorns de gestacion[24]. Son cècs e pèson pas mai de 250 gramas. L'edat d'emancipacion es de 7 a 10 meses, e los jòves son sexualament madurs a 33 meses pels mascles e 21 meses per las femes[25].
Corologia[modificar | modificar la font]
Menaças[modificar | modificar la font]
Es una espècia en situacion critica a causa d'una populacion fragmentada e localament menaçada. La mai importanta populacion, en Espanha, es victima d'una escasença de la noiritura: conilh e pichons mamifèrs que patiguèron de l'epidèmia de mixomatòsi e de l'espediment de la cultura industriala de la fraga, en Euròpa subretot producha en Espanha dempuèi los ans 1980 (330 000 t culhida en 2006, qu'un quart, siá 83 000 t en 2006, exportadas cap a França[26]); Aquelas culturas fòrça polluentas essent en 2007-2008 segon WWF a 40 % ilegalas e dintrarn sus mai de 100 ha dins lo parque natural nacional de Doñana[27].
En 2010, tres especimens abalits en captivitat moriguèron d'una infeccion renale cronica d'originària desconeguda e mai d'un tèrç dels individís captius presenton de simptòmas d'aquela infeccion[28].
Reparticion[modificar | modificar la font]
Abita las superfícias boscadas de las zonas montanhosas alunhada (Sierra Morena), las dunas e la brossa del Coto Doñana, del sud-oèst d'Espanha. Se mantenon localament al Portugal e amb de solidas supaosicions, dins los Pirenèus. Pendent longtemps, de scientifics se demandavan se demoravan de linx dins los Pirenèus. Semblariá qu'una pichona populacion aja podut subreviure fins ara. Lo linx iberic a la reparticion mai pichona de totes los linx veire de fòrça de mamifèrs[29]. Lo Linx iberic preferís las pinèdas e la garriga[30].
Al començament del sègle XX, i aviá a peraquí 100 000 Linx en libertat vivent entre lo sud d'Espanha e Portugal[31]. Dins los ans 1960, se pensava que la populacion èra de 5000 individús dins la Peninsula iberica[32]. Dins los ans 1980, la populacion tombèt a 1000 o 1200 individús, sus una superfícia de prèp de 11000 quilomètres carrats, e en 2005, se trapava pas mai de 160 individús sus una superfícia cobrissent pas mai de 585 quilomètres carrats[33]. Pasmens los efectius torna aumentar pendent aquels darrièrs ans e s'estimèt qu'n 2007, lo nombre de linx èra de 215 a 265 individús. Las doas mai grandas resèrvas se trapan en Andalosia dins lo pargue nacional de Coto de Doñana e la Sierra de Andújar dins la provícia de Jaén. En octobre de 2007, un nòu grop foguèt observat en Castelha-La Mancha constituida de 15 animals. Se considèra al contrari que la raça es atudad al Portugal[34]. Los darrièrs chifres estiman que demòra a l'ora d'ara 250 lynx iberic que 50 adults maturs[35].
Lo linx iberic, extrèmament menaçat, vesèt mermar drasticament pendent la fin del sègle XX a causa de las epidèmias de mixomatòsi que decimèt sa prese principala, lo conilh, e d'importants malhums rotièrs que fragmentèron son abitat e aumentèt lo nombre de tusts amb de veïculs[36]: les populacions de lynx iberic mermèt de 80 % dins lo darrièrs vint ans[37].
Préservacion de l'espècia[modificar | modificar la font]
La seuna fòrta semblança amb lo linx d'Eurasia mas tanben la possible coabitacion d'abedoas espècias dins los Pirenèus dins lo passat daissant los scientifics perplèxes. Lo linx eberic es benlèu una sosespècia del linx boreal. Çò que se sap es qu'un aujòl comun mai recent qu'amb los autres linx. Los scientifics trabalhon sul subjècte, subretot per determinar fins a que lo linx iberic es menaçat.
Segon l'UICN, lo linx iberic es lo mamifèr mai menaçada de cort tèrme dins lo monde.
Fàcia a aquela menaça, de projèctes de preservacion, d'afortimrnt de population], e de reïntroduccion de l'espècia son e cors, subretot en Andalosia. La Comission Europèa soutenguèt aqueles projètes amb lo programme LIFE[38] (L'Instrument Financièr per l'Environament) pilotat par la DG environnement. Aqueles projècts an per tòca de melhorar la populacion del linx iberic en Andalosia e favorizar son expandiment. Mai d'una mana d'actions devon alara èsser ensejadas per garantir lo succès dels projèctes, coma la restauracion del seu abitat, la melhoracion de la populacion de conilhs per assegurar una alimentacion viable, l'eliminacion de las causas de mòrt non naturalas (coma los tusts rotièrs), facilitar la ligason entre las populacions isoladas, e sensibilizar la populacion en melhorant la seu percepcion del linx e encara mai.
Un projècte de fortiment de populacion tanben se fa en Andalosia. Aquel projècte es bessonat amb un programa d'elevatge en captivitat (conservacion ex situ) dels individús en vista de las reïntroduire dins la vida salvatge mai tard. Un budgècte de mai de 25 milions d'èuros financian aquel projècte. La contribucion LIFE es fixada a prèp de 10 milions d'èuros.
Un programa d'élevatge del Linx iberic se decidiguèt en urgéncia en junh de 2003. Lo parque nacional de Doñana instituiguèt de sistèmas permetent de donar als linx salvatges que noirritura sens mermar lor instincte de cacaire: de conilhs embarralhats especialament, dificils d'accès e preposant fòrça amagadas[39]. En parallèl, lo centre de reproduccion permet de far leu créisser la populacion: totas las naissenças deurián, à tèrme, tornat èsser introdusidas[40].
Utilizacion coma emblèma[modificar | modificar la font]
En març de 2009, lo linx iberic venguèt la figura recurrenta d'una campanha de cartèls antiavortament menada pel clergat espanhòl. Lo cartèl mòstra un pichon linx estampat « Linx protegit », a costat un nenon qu'emplora « E ieu ? Protegís la meuna vida ! »[41].
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ europe (fr)Annèxes au Jornal oficial de las Comunautats europèas del 18 de decembre de 2000. en ligne.
- ↑ "Jackson10" (fr) Les félins, p. 10
- ↑ "Larousse" (fr)Larousse des félins, « Lynx pardelle Lynx pardinus », p. 47
- ↑ "Larousse"
- ↑ "Kalb155" Kalb, p.155
- ↑ unep-wcmc (en)United Nations Environment Programme World Conservation Monitoring Centre Species Data Sheets: Iberian lynx Lynx pardinus
- ↑ adw (fr)Animal Diversity Web: Lynx pardinus
- ↑ "Larousse"
- ↑ "BorealPhysio" (fr)Le lynx boréal; Patrice Raydelet; ed: Les sentiers du naturaliste; isbn 2603014676 }}
- ↑ (fr) un Lynx pardelle s’évade en sautant une clôture électrifiée de 4 mètres de haut 17 de junh de 2008 Actu'Lynx
- ↑ "PourLaScience" (fr)L'évolution des chats; Stephen O'Brien et Warren Johnson; jornal: Pour la science; Abril de 2008 basat sus (en)The late Miocene radiation of modern felidae : a genetic assessment; W. Johnson et al.; rev: Science; 2006 e (en)The near eastern origin of cat domestication; C. Driscoll et al.; rev: Science; 2007
- ↑ "PourLaScience"
- ↑ "bobcat" (en) Bobcat: master of survival; Kevin Hansen; ed: Oxford University Press US; 2007; isbn 0195183037 isbn 9780195183030;en linha
- ↑ "LynxBorealGenea"; Le lynx b(fr)oréal; Patrice Raydelet; ed: Les sentiers du naturaliste; isbn 2603014676
- ↑ "GestaPopu" C. Kempf, op. cit., « Historique des populations », p. 83-120
- ↑ "LynxBorealGenea"
- ↑ "Ferus"
- ↑ "LynxBorealGenea"
- ↑ "Ferus" (fr)Les lynx, essai de paléontologie et formes actuelles sus FERUS.
- ↑ "RosaGardia" (en) Phylogeny and Conservation of Iberian Lynxes; Rosa Garcia-Perea; periododic: CAT NEWS; 1997; 21 de setembre de 2009
- ↑ "Ferus"
- ↑ "LynxBorealGenea"
- ↑ "test" [1].
- ↑ "jackson88" Peter et Adrienne Farrel Jackson, op. cit., p. 88
- ↑ "jackson88"
- ↑ segon la doanas et Interfel
- ↑ (fr)}Page WWF
- ↑ (fr) Les lynx ibériques menacés; AFP; Le Figaro; 9 de març de 2010 [2]
- ↑ "UICN"
- ↑ name="Larousse"
- ↑ (fr)Une Espagnole lègue sa fortune au lynx ibérique en danger, Le Point del 23/02/2010
- ↑ (es)"pais">El País 6. November 2007, p.36 : El lince ibérico sale del coma
- ↑ "Kalb155"
- ↑ "pais"
- ↑ "UICN
- ↑ "pardelleFerus"(fr)Le lynx pardelle François Moutou e Vincent Vignon; 2005 ;FERUS]; 1èr d'octobre de 2009
- ↑ "UICN"
- ↑ (en)Lista dels projèctes de reïntroduccion e de conservacion (del Linx iberic)
- ↑ "pardelleFerus"
- ↑ (es) Programa de Conservacion Ex-Situ] sus (es) lynxexsitu.es
- ↑ (fr)L'Eglise et le bébé médicament; Jean-Jacques Bozonnet; Le Monde; 23 de març de 2009 [3]


text:
Biàrritz
Biàrritz (Miarritze e Biarritz en basco) es ua vila d'Occitània (Gasconha) segon las dadas lingüisticas scientificas e segon los occitanistas (mes es ua vila deu País Basco segon los militants basquistas).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Biàrritz se tròba dens lo parçan deu Baish Ador. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània. Qu'apartiengó a Labord au sègle XII, arron n'estó desligada. Que hè partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Es banhada per l'ocean Atlantic (golf de Gasconha). Qu'es hèra pròcha de Baiona e Anglet dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu Baish Ador.
Lo casinò de Biàrritz (obèrt tre lo 10 d'agost de 1901) e las soas plajas que hèn de la vila un center toristic. Lo surf que tròba a Biàrritz un deus punts mei importants entà la soa practica. Biàrritz que viu en fàcia de la mar. Qu'estó a las soas originas un vilatge balenèr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant lo sègle XVIII los mètges que recomandavan los banhs de mar a Biàrritz per las lors proprietats terapeuticas. Biàrritz qu'arribè a la fama en 1854, an que l'Emperairitz Eugènia (esposa de Napoleon III) hasó constrúser un Palais a la plaja (uei lo dia conegut coma Ostalaria deu Palais).
La familha reiala britanica que passè temporadas a Biàrritz.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga tradicionala de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn.
En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan.
Los movements politics occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Biàrritz) coma ua part d'Occitània. Los movements politics bascos que'u revendican coma ua part deu Bascoat.
.


text:
La Croix-en-Touraine
La Croix-en-Touraine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Crotz-en-Touraine se situa en la vallée del doncas que, a Unitat|1|km {{}} de Bléré, a Unitat|8|km {{}} de Amboise e a Unitat|9|km {{}} de Chenonceaux
La Croix-en-Touraine se situe dans la vallée du cher, à 1 km de Bléré, à 8 km d'Amboise et à 9 km de Chenonceaux
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement Sant-Quentin-près de-Bléré, de contunh la Crotz-de-Bléré
Anciennement Saint-Quentin-près-Bléré, puis la Croix-de-Bléré


text:
Seol
Seol (en corean amb la transcripcion actuala: Seoul, en transcripcion anciana: Sŏul) es la capitala de Corèa dau Sud. A 10 297 004 estatjants (2005) e son aglomeracion a 22 770 000 estatjants.
La ciutat es situada aperaquí 50 km au sud de la termiera de la Corèa dau Nòrd, tanben coneguda coma Zona Desmilitarizada Coreana. Seol es una vila vielha, que foguèt la capitala istorica de la dinastia Baekje (18 abC – 660 apC) e de la dinastia Joseon (1392-1910). La ciutat venguèt la capitala de Corèa en 1394, dos ans après l'instauracion de la dinastia Joseon [1]. Designada per l'estatut de ciutat especiala, Seol es administrada directament per lo govèrn nacionau.


text:
Sinclair Lewis
Harry Sinclair Lewis (1885-1951) foguèt un escrivan e autor de teatre american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1930.
Biografia[modificar | modificar la font]
Naissèt lo 7 de febrièr de 1885 dins la vila de Sauk Centre, situada a l'estat nòrd-american de Minnesòta. Dempuèi jove va afeccionar-se per la lectura, e a cuerta edat comencèt a escriure un jornal. Als 13 ans reüsiguèt pas en fugir d'ostal dels parents, per enrotlar-se coma tabal de l'armada en la Guèrra ispano americana. L'an 1908 se licencièt a l'Universitat de Yale, en iniciant posteriorament la siá carrièra en escrivent poesia romantica, seguida de roman romantica sus cavalièrs e damas. Lo sieu primièr libre publicat foguèt Hike and the Aeroplane (Hike e l'avion), qu'apareguèt l'an 1912 jol pseudonim de Tom Graham. L'an 1921 comptava ja amb sièis romans publicats.
L'an 1928 se maridèt amb la jornalista Dorothy Thompson, considerada una de las femnas pus influentas del sègle XX als Estats Units d'America.
Lewis moriguèt lo 10 de genièr de 1951 dins la vila de Roma (Itàlia) pels efièches de l'alcolisme.
Òbra literària[modificar | modificar la font]
Las siás òbras destacan per la siá prigonda e critica vision de la societat nòrd-americana e de las valors capitalista, ont destacan las fòrtas caracterizacions de la femna trabalhadora modèrna aital coma per lo sieu compromís racial. Lo sieu estil es, de còps, umorístic, satíric, malgrat que tanben comprensiu.
Unas de las siás òbras mai famosas son Main Street (1920) e Babbitt (1922). L'an 1926 li foguèt concedit lo Prèmi Pulitzer per la siá òbra Arrowsmith, un prèmi mas que refusèt. Lo succès li tornèt a arribèt amb Elmer Gantry, l'istòria d'un evangelista oportunista e charlatan, òbra enebida a Boston e dins autras vilas dels Estats Units, censura que li arribèt posteriorament tanben amb las siás òbras Main Street, Babbitt, Kingsblood Royal e Cass Timberlane.
Lewis viatgèt fòrça pendent lo decènni del 1920, en establint contacte amb autras artistas dins lo quartièr de Montparnasse de París, ont foguèt fotografiat per Man Ray. La siá darrièra granda òbra foguèt It Can't Happen Here ("Aiçò pòt pas passar aquí", 1935), una ficcion especulativa sus l' eleccion d'un president fascista als Estats Units.


text:
Granissa
La granissa, o la grella, o la pèira es un tipe de precipitacion qu'es constituida de particulas irregularas de glaç.
La granissa se produtz subretot l'estiu dins de tempèstas intensas ont se forman de gotas d'aiga subrerefrejadas, que son encara liquidas, mas a temperaturas per dejós de lor punt normal de congelacion (0 °C). L'aiga subrerefrejada demòra dins aqueste estat pr'amor qu'a besonh d'una semença solida iniciala per tal de començar lo processus de cristallizacion. Quand aquelas gotas d'aiga tustaràn dins las nívols amb d'autras particulas geladas o granas de polvàs, alavetz se podràn cristallizar sens dificultat en se congelant rapidament. Dins las tempèstas mai intensas se pòt produire una precipitacion gelada amb formacion de granissa especialament gròssa, quand aquela se forma al centre de fòrts corrents ascendents. Dins aqueste cas la pèira pòt demorar dins l'atmosfèra en dispausant d'una granda capacitat de creissement. Quand la butada cap en naut s'acaba o que la granissa ven de talha granda, alavetz l'aire ne'n pòt pas sosténer lo pes, e la granissa tomba. Las pèiras son generalament pichonas, de diamètre millimetric. Çaquelà, de vegadas se forman de pèiras pus bèlas, de qualques centimètres de diamètre ja que dins la circulacion ciclonica de la tempèsta las pèiras pichonas puèjan e davalan mantun còp en amolonant divèrses jaces de glaç. Per aquò, la granissa pòt causar de damatges sus las automobilas e las estructuras de veire o encara tuar de personas. Per causa de lor procèssus de formacion, las pèiras an una estructura en jaces coma una ceba.
La pèira pus pesuga enregistrada tombèt a Coffeyville, Kansas (Estats Units), lo 3 de setembre de 1970, e pesava 770 g, e aviá un rai de 14,5 cm, e la pèira pus granda que s'es enregistrada tombèt a Aurora, en Nebraska, lo 22 de junh de 2003 e aviá un rai de 17,8 cm, encara que son pes èra inferior a l'autra.


text:
Normand
Lo normand (Normandia: Nourmaund, Guerneseiés: Normand, Jerseiés: Nouormand) es segon las concepcions siá una lenga romanica que fa partida de las lengas d'oïl, siá un dialècte de la lenga d'oïl. Lo normand se parla en Normandia (França) e dins las Illas Normandas (Reialme Unit).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los colons angloescandinaus, en s'installar subre una grand part del territòri conegut uèi jol nom de Normandia, adoptèron lo dialècte d'oïl dels abitants de l'anciana Neustria, en tot balhant a la lenga una cèrta color e en l'enriquir de tèrmes eissits del noroèc o de l'anglosaxon dins mantun domeni[1]. Aquesta desaparicion del noroèc se pòt explicar de divèrsas faiçons, pasmens son usatge se seriá mantengut per las còstas normandas entrò lo sègle XII. Lo trouvère normand Benoît de Sainte-Maure, a la fin del sègle XII, afortissiá, dins sa Chronique des ducs de Normandie, que se parlava encara "danés" per las còstas[2]. La lenga normanda s’èra implantada en Anglatèrra en seguida de la conquista del país per Guilhèm lo conquistaire. Puèi, una concurréncia amb lo dialècte francoangevin que s'impausèt de pertot coma lenga oficiala, s'i perseguiguèt entrò lo sègle XIV, epòca que lo francés perdèt dapasset de terrenh per acabar per desaparéisser. Se balha lo nom d'anglonormand al dialècte parlat en Anglatèrra que, jos l'influéncia de l’anglosaxon e del francés literari, èra vengut pron diferent del franconormand continental. Lo franconormand e l’anglonormand tenon ambedós una literatura d'origina anciana e abondosa.
Varietats[modificar | modificar la font]
Se parlan maitas varietats del normand:
- en Normandia continentala :
- en Cotentin[3] - lo cotentinois (nd. loceis)
- en país de Bray - lo brayon, qui comporta de traches fonetics picards
- en país de Caux - le cauchois (nd. caôcheis) e lo nòrd cauchois (ancian Talou) que comporta de traches fonetics picards
- en Roumois - lo patois de Romois, intermediari entre cauchois e augeron.
- en País d'Auge - l'augeron (nd. augeron, uèi gaireben desaparegut)
- en Perche - lo parlar percheron (nd. peurch'ron)
- Dins las Illas Normandas (normand insulari) :
- En Canadà :
Nombre de locutors[modificar | modificar la font]
Se manca de donadas de l'Estat francés, encara que la lenga a mai de vitalitat en Bassa Normandia.
Dins las illas Normandas, lo guerneseiés es sonque utilizat per qualques gents de mai de 60 ans, encara que i aja d'associacions qu'ensajan de lo mantenir. D'un autre latz, segon una enquèsta de 1989 i aviá 5720 personas que parlavan lo jerseiés. A Alderney, la lenga es completament desapareguda. La situacion es gaire melhora dins l'illa de Sark, ont mens de 20 dels 600 abitants sabon parlar lor lenga pròpria.BBC Voices En total, sonque 2% dels abitants de las illas Normandas parlan lo normand quinas que sián sas varietats, en una proporcion qu'es anada en decreissent de reng despuèi las annadas 30 del sègle XX.
Estatut legal[modificar | modificar la font]
La sola lenga oficiala de l'Estat francés es lo francés. Dins las illas Normandas, la situacion es diferenta segon las doas comunas en las qualas se dividisson las illas. A Jersey son oficials l'anglés e lo francés, mentre qu'a Guernsey o es sonque l'anglés despuèi l'an 1966 (anteriorament lo francés foguèt lo sol idiòma oficial fins a 1926, quand l'anglés foguèt declarat segonda lenga oficiala).
Ensenhament[modificar | modificar la font]
Actualament se parla de far de metòdes per l'aprendissatge del guerneseiés dins l'ensenhament elementari e als corses nocturnes. Dins l'Estat francés, s'estúdia facultativament dins 5 "collègis" del departament de la Marga (Beaumont, Les Pieux, Bricquebec, Gavray e Avranches). Es necessària l'inscripcion de quinze escolans per cors e los ensenhaires son volontaris.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Essai de grammaire de la langue normande, UPN, 1995, ISBN 2-9509074-0-7
- V'n-ous d'aveu mei? UPN, 1984
- La Normandie dialectale, 1999, ISBN 2-84133-076-1
- Alain Marie, Les auteurs patoisants du Calvados, 2005, ISBN 2-84706-178-9
- Roger Jean Lebarbenchon, Les Falaises de la Hague, 1991, ISBN 2-950588-0-9
- Jean-Louis Vaneille, Les patoisants bas-normands, n.d., Saint-Lô
- André Dupont, Dictionnaire des patoisants du Cotentin, Société d'archéologie de la Manche, Saint-Lô, 1992
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Renaud, Les Vikings et la Normandie, Editions Ouest-France université 1989. p. 198.
- ↑ Charles Bruneau, Monique Parent, Gérard Moignet. Petite histoire de la langue française : des origines la révolution. Page 34. A. Colin, 1969.
- ↑ L'enseignement du normand dans le Nord-Contentin →Étude des pratiques et des attitudes linguistiques


text:
Estivareilles (Alèir)
Estivareilles (Estivareilles en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Estivareilles es situat sul marge drech del Doncas que, a una desena de quilomètres al nòrd de Montluçon.
Lo vilatge a traversat per la D 2144, rota de Montluçon a Borges.
Estivareilles est située sur la rive droite du Cher, à une dizaine de kilomètres au nord de Montluçon.
Le village est traversé par la D 2144, route de Montluçon à Bourges.


text:
Praça do Comércio
La Praça do Comércio (« Plaça del comèrci »), mai coneguda coma Terreiro do Paço, es una plaça del quartièr Baixa de Lisbona situada sus las ribas de Tage, dins la zòna ont foguèt localizat lo palais dels reis de Portugal pendent prèp de dos sègles. Es una de las mai grandas Plaças d'Euròpa, amb prèp de 36 000 m² (180 m x 200 m).
En 1511, lo rei D. Manuel I transferiguèt la seuna residéncia del Castelo de São Jorge cap a aqueste site prèp del flum. Lo Paço da Ribeira, coma sa bibliotèca de 70 000 volums, foguèron destruits per lo tèrratrem de Lisbona de 1755. A la reconstruccion, la plaça venguèt l'element fondamental del plan del Marqués de Pombal. Los edificis, amb d'arcadas qu'entornejan la plaça, albèrgan qualques Ministèris del Govèrn Portugués, amb l'excepcion del famós cafè Martinho da Arcada, lo mai vièlh de Lisbona, e un dels preferits de Fernando Pessoa.
Après la Revolucion de 1910 los edificis foguèron pintats en ròse republican. Tornèron recentament a sa color originala, lo jaune. Lo costat sud, amb sas doas torres carradas, es tornat cap a Tage. Çò que foguèt totjorn la dintrada nòbla de Lisbona e, per la grasas de marbre del Cai de las Colomnas, venent del flum, desbarquèron la reialtat, caps d'Estat e diplomatas.
Autres còps de personas, un còp per setmana dempuèi aqueste cai, se banhavan nudas - çò que causèt indignacion a l'epòca.
Al centre de la plaça, i a l'estatua equèstra de D. Josèp I, erigida en 1775 per Joaquim Machado de Castro, lo principal escultor portugués del sègle XVIII. Amb lo temps, l'estatua de bronze prenguèt una patina verda. Al costat nòrd de la plaça, i a l'Arc de Trionf de la Rua Augusta, es la dintrada del quartièr de Baixa.
La plaça serviguèt de parc d'estacionament fins al decenni de 1990, mas uèi aqueste vast espaci s'utiliza per d'eveniments culturals e d'espectacles.
Eveniments istorics[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de febrièr de 1908, lo rei D. Carlos e son filh Loís Felip foguèron assassinats quand passavan en la plaça.
Lo 25 d'abril de 1974, la plaça foguèt lo teatre de las operacions de la Revolucion dels ulhets, que capvirèt lo govèrn de Marcello Caetano e l'Estado Novo.


text:
Savouè
La Savouè est un ancian payis d’Eropa et ’na règ·ion naturèla de France. La capitâla historica est la vela de Chambèri. Ora, règion du sud-èste de la France, a la frontiére de l'Italie, divisâye en doux dèpartements (Savouè et Hiôta-Savouè).
Situâye u côr de la chêna arpina, la Savouè fut rapondua per lo dèriér cop a la France en 1860. Ses limites naturèles sont : u cuchient, lo cors du Guièrs et celi du Rôno ; a la bise, lo lèc Lèman ; u levant et u miéjorn, les crètes des Ârpes tant qu'a les Grantes Rosses et tant que na legne que longe lo Grèsivôdan pués remonte vers lo nord-èste en copant la valâye de l'Isera.
Somèro
Provinces[changiér | modifier le wikitexte]
G•eografia fisica[changiér | modifier le wikitexte]
De la bise u miéjorn, la Savouè comprend siéx payis principâls : lo Chablès, lo Fôcegni, lo Genevês, la Savouè ducâla, la Tarentèsa et la Môrièna. La Savouè est constituâ per des hôts massifs entèriors, entre lo moyen Rôno et l'Italie, d'un fllanc et de d'ôtro du Selyon arpin : Vanouèsa, Bôfortin, Mont-Bllanc, fllancâs, u cuchient et a la bise, des massifs prèarpins, matos et bouesiês, des Bôges, du Genevês et du Chablès, que dominont la règion yô cole lo Rôno entre des plês dèrivâs du Jura (Salèvo, Vuache, Grôs-Fongs). U levant s'ôvront les colidors de la Môrièna et de la Tarentèsa. Les cols pèrmètont la comunicacion avouéc les valâyes italiènes : cols du Mont-Cenis, de l'Iseran et du Petiôt-Sant-Bèrnârd. La Cllusa de Chambèri, ocupâ per lo lèc du Borgèt, constitue un chemin de passâjo entre l'Isera et lo Rôno. Lo climat est molyê et rudo en montagne (nê abondanta en hivèrn).
Èconomia[changiér | modifier le wikitexte]
La Savouè vivét tant qu'u XIX° sièclo de la tèrra divèrsa por megiér, u pied des rependues assolelyêes, de l'èlevâjo avouéc l'inarpant et de l'artisanat (tessiê, travâly du bouesc, du cuér, des mètâls). Mas cetes activitâts nurréssant pas prod na populacion trop nombrosa, les gens devant èmigrar : por un temps (jornaliérs agricolos, ramonors, colportors, bucherons) ou por tojorn (comèrçants).
U jorn d'houé, l'èlevâjo est devegnu lo premiér, tandis que les cultures espècialisâyes (hortolâjo, forrâjo, vegne) réstont solament dessus lo fond plan des valâyes. Mas l'uvèrtura de la Savouè est dua a l'amènagement de ses pèrciêes naturèles (vâl du Fièr, de l'Ârva, de la Tarentèsa, de la Môrièna) et a l'utilisacion de sa pouessience hidro-èlèctrica, qu'at bolevèrsâ son èconomia. L'abondance de ses ressôrses hidro-èlèctriques alimente l'èlèctro-mètalurgie (Môrièna, Motiérs, lo Bôrg-Sant-Môris) et l'èlèctro-ch•imie. Les ôtres endustries (construccions mècaniques et èlèctriques, mècanica de prècision, agro-alimentèro, du bouesc, horlogerie) sè sont enstalâyes surtot a Chambèri, Albèrtvile, Motiérs, Modâna. L'endustrie agro-alimentèra est ben reprèsentâye ; fromâjos (y at lo Reblochon), frutiéres, salèsons, égoues (L'Èvian, Tonon). La règion fét des vins famox ; Âpromont, Chegnin, Rossèta, Gamê, entre ôtros. Lo sèctor tèrcièro sè dèvelope avouéc lo tèrmalismo (Èx, *Brides, *Chales, La Léchiére, Tonon, L'Èvian) et lo tourismo : de chôd-temps por la vilèjatura (parc de la Vanouèsa, lècs d'Èneci et du Borgèt, arpinismo), d'hivèrn (sports d'hivèrn). L'organisacion des Juès Olimpicos d'hivèrn de 1992, inôgurâs a Albèrtvela, at contribuâ a la promocion de la règion (amèlioracion des rotes, prolongement de l'ôtorota por dèsengorgiér Motiérs, la pôrta d'accès des Três-Valâyes).
Démografia[changiér | modifier le wikitexte]
Histouère[changiér | modifier le wikitexte]
Du VII° u V° sièclo devant J.-C., l'envasion des Cèltos Alobroges refôle dens les hôtes valâyes los Liguros. Dês 121 devant J.-C. les Romens somètont los Alobroges et, mâlgrât lor rèsistence, avegnont a los fére entrar dens la Provincia Romèna. La futura Savouè fôrme adonc un important nuod rotiér aduisent de l'Italie tant qu'a Geneva et a Vièna. L'èvangèlisacion du payis at étâ prod tardiva (formacion des diocèses de Geneva et de Grenoblo, pués de Môrièna). U IV° aprés J.-C., lo tèrmo de Sapaudia (Savouè) aparêt por lo premiér côp. En 443, Ècio (Aetius), ch•èf de la milice romèna des Gôles, cantone dens la règion los Burgondes, u titro de fèdèrâs de Roma. Celos-ce fôrmont un royômo a la chête de l'Empiro romen d'Occident, que sa capitâla est Geneva, mas que chêt entre les mans des felys de Clovis (534). Pendant lo dèmembrement du royômo de Charlomagno, la Savouè revint a Lotèro u trètâ de Vèrdun (843).
La mêson de Savouè. La Savouè revint adonc u royômo de Provence (879), pués a celi de la Borgogne Transjurana (888), et, enfin, u segond royômo de Borgogne (934), que rapond los doux prècèdents et sè mantint pendant un sièclo. Les envasions sarragines et hongrouèses des IX° et X° sièclos vont dèvastar lo payis. Rodolfo III, enfin, est contrent d'abandonar sa corona a l'emperor Conrad II ; a sa môrt (1032), lo segond royômo de Borgogne, avouéc la Savouè, est rapondu u Sent Empiro romen gèrmanico. En veré, ceta union est purament simbolica : les fèodâls –surtot avouéc les comtos de Geneva a la bise, et la famelye d'Humbèrt des Blanches Mans u miéjorn et u cuchient– réstont en fêt mêtros du payis.
La famelye d'Humbèrt des Blanches Mans apond la Savouè dessot son ôtoritât. Dês 976, el prend lo comtât de Savouè et y apond a châ pou celos de Sent-Môris, de Bèlê, du Vâl d'Aouta, de Sion. U XI° sièclo, les provinces de la Môrièna, du Chablès, de la Tarentèsa et de la Mârche de Turin assiètont la mêson de Savouè de pârt et d'ôtra des Ârpes, qu'el comande dês adonc lo passâjo.
Los ôrdres religiox (principâlament los Cistèrciens) contribuont, u XII° sièclo, a la Renèssance èconomica du payis. La pèrioda que s'ètend du XIII° u XV° sièclo vêt los comtos de Savouè acrêtre l'ètendua de lors possèssions : Vôd, Valês, Chambèri (acquis en 1232), Piemont et Lombardie. U XV° sièclo, lo comtât de Geneva et lo Piemont sont rapondus dessot l'ôtoritât de la Savouè, lyé qu'est èlevâ en duchiê, en 1416, per l'emperor Sigismond, u profit d'Amèdê VIII. Lo Piemont nen est lo côr, la Savouè adonc n'est pas més qu'una possèssion "segondèra".
Les ambicions italiènes. A comptar du XVI° siècle, les ambicions italiènes de la dinastie l'empôrtont et la dècadence savoyârda comence : pèrda de Geneva ; ocupacion de la Savouè per la monarch•ie francêsa, de 1556 a 1559 ; a ceta data, lo trètâ du Câtiô-Cambrèsis rend la Savouè ux ducs de Savouè. En 1601, u trètâ de Liyon, Hanri IV obtint, contre la cèssion de Saluço, la Brêsse, lo Bugê, lo Vâlromê et lo payis de Gèx. Louis XIII envayét oncor le payis et obtint la cèssion de Pignerol (1631). Louis XIV trète la Savouè coment un Ètat vassâl, l'ocupe en 1689, pués de 1703 a 1713. Los trètâs d'Utrèct contrègnont los Francês a l'èvacuar. Los Ètats de la mêson de Savouè devegnont monarch•ie, per adjonccion du royômo de Piemont-Sardègne. Pués la Savouè est ocupâye per los Èspagnols, aliâs de la France, et retrove son endèpendance solament en 1748 (trètâ d'Èx-la-Chapèla).
La raponsura a la France. Aprés la Rèvolucion francèsa, la Savouè est rapondua doux côps a la France, en 1792 et dèfinitivament en 1860. En novembro 1792, la Savouè est anèxâye por rèpondre, siuvent lo raportor de la Convencion, Grègouère, a l'apèl de la soverènetât nacionâla et dens l'entèrêt de la Savouè et de la France. El fôrme adonc lo dèpartement du Mont-Blanc et una partia de celi du Lèman. Mas, dês lo mês de fevriér que siut, lo mècontentement sè fét jorn, prolongiê pou aprés per des rebênes. La dècristianisacion gâgne la France, et lo cllèrgiér savoyârd manifèste adés més son oposicion, pués los ôrdres de levâyes militères rencontront des dificultâts qu'ôgmentont.
Arriér-més, aprés la signatura du trètâ de Paris (1796), yô lo rê Victor-Èmanuèl Iér cède la Savouè et Nice, la dominacion francêsa s'enstale més solidament, favorisâye per un cèrtêna envolâye èconomica, surtot de 1800 a 1801. Aprés cen divèrses oposicions sè manifèstont : rèsistences acrèssues a la conscripcion, hostilitât u mantin des enstitucions rèvolucionères entretegnua per lo cllèrgiér et lo nôblos surtot. En mê 1814, u premiér trètâ de Paris, Victor-Èmanuèl Iér retrove la partia orientâla (Chablès, Fôcegni, Tarentèsa, Môrièna), le cuchient est lèssiê a Louis XVIII. Lo segond trètâ de Paris (novembro 1815) rend tota la Savouè u royômo de Piemont-Sardègne, d'ense il rètablét l'unitât et lo retôrn a la monarch•ie tradicionèla. Mémo se na cèrtêna oposicion sè fôrme entre 1815 et 1848, les mouvements d'agitacion (1830-1834) réstont sen importance et les idês libèrâles (1847) progrèssont pou. Ples sèriosa, mas fenéssant per na vèsta, l'èquipâye des ovriérs rèpubliquens lyonês, que ocupont Chambèri en mârs-avril 1848 (èxpèdicion des Voraces), est pas sen consèquences. El balye u payis, d'alyor pou sensiblo ux èlans italiens por la libèracion de la pèninsula, l'emprèssion que lo govèrnement de Turin at pas ren fêt por lo dèfendre. D'ôtra pârt, el acrêt l'hostilitât des consèrvators catolicos a tota entreprêssa rèpubliquèna francêsa ; arriér-més, el aprèste cetos dèrriérs a balyér lor adèsion a una anèxion de la Savouè a la France quand ceta-ce serat passâ dessot un règimo empèriâl. La quèstion de la raponsura a la France est règllâye solament en avril 1860, per lo trètâ franco-italien du 24 mârs 1860, sanccionâ per lo plèbiscite du 22 avril (politica des "compensacions" menâye per Napoléon III, que sotint l'unificacion italièna). La Savouè est adonc divisâye en doux dèpartements : la Savouè et la Hiôta-Savouè.
Vêre tot-pariér[changiér | modifier le wikitexte]
- Le dèpartement d’la Savouè d’Avâl
- Le dèpartement d’la Savouè d’Amont / Hiôta-Savouè
- Los Payis de Savouè
Liyen èxtèrno[changiér | modifier le wikitexte]
- (fr) Seto sabaudia.org
Biôjolês • Brêsse • Bugê encllusent lo Payis de Gèx • Charolês • Dôfenât • Domba • Forêz • Franche-Comtât • Liyonês • Mâconês • Savouè
Chablès • Fôcegni • Genevês • Môrièna • Savouè Prôpra • Tarentèsa
Fribôrg • Geneva • Jura (mié-jœrn) • Nœchâtél • Valês • Payis de Vôd
Piemont encllusent les Valâdes arpetanes • Poulye encllusent Cèles de Sant Vuite et Fayéte • Vâl d’Aoûta


text:
Ana d'Àustria
Ana d'Àustria (Valhadolid, lo 22 de seteme de 1601 - París, lo 20 de gener de 1666, infanta d'Espanha, que ho la molher deu rei Loís XIII e donc regina de França e de Navarra e mair deu rei.
Qu'éra la hilha deu rei d'Espanha Felip III e de l'arquiduquessa Margarita d'Àustria ; que vadó infanta d'Espanha, infanta de Portugal, arquiduquessa d'Àustria, princessa de Borgonha e princessa deus País Baishs.
Enter 1643 e 1651, arron de la mort deu rei que ho regenta non deishant lo poder au son hilh pas sonque a la mort deu cardinau Mazarin.


text:
Jaïnisme
Lo Jaïnisme (en sanscrit जैन) es una religion qu'a per origina al sègle VI aC una reforma de l'indoïsme. Lo mot de Jaïnisme deriva del sanscrit Jina (« victoriós »). A aperaquí sièis milions de cresents, principalament en Índia. Amb fòrça influéncia dins totes los domenis, especialament lo cultural. Dins l'aspècte politic es remarcable que Ghandi èra un simpatizant d'aquesta religion. Los principals concèptes del Jaïnisme son los de ahimsa (« non-violéncia ») e lo de karma. Considèran l'Univèrs coma etèrne (jamai creat) mas que passa una sèria d'estadis; l'actual seriá de declivi e dins lo darrièr i auriá un tornar començar. Creson que la realitat es compausada per dos principis etèrnes: Jiva (« esperit ») e Ajiva (« non-esperit: matèria en forma de temps, espaci e movement »). Lo contacte entre aquestes dos principis es l'origina del patiment, del qual se pòt pas escapar amb las reencarnacions successivas ni mai amb d'accions bonas. Moksha es la desliurança qu'implica una evasion del mecanisme de causa e efècte (Karma) e sa destruccion. Los dieus an capacitat sonque d'influïr, son pas revestits d'omnipoténcia e pòdon pas escapar del cicle vital, en primièr se devon encarnar en umans e arribar a monge per tal d'obténer lo Moksha. Per tal de respectar lo concèpte de non-violéncia en mai de practicar lo vegetarianisme excluson las altras noiriduras coma la màger part de las rasigas (podriá morir un animal en las arrancant) e l'alh e la ceba (considerats coma excitants). Procuran non se morir de nueit per amor de non tuar accidentalament cap èsser vivent. Lo còde moral jaïnista consistís a refusar la violéncia, lo mentit, lo panatòri, la possession e la sexualitat (celibat absolut en cas dels monges). Generalament los laïcs jaïnistas an de costumas pus libras que los monges. Las doas principalas sèctas monacalas del Jaïnisme son los Svetambara que creson en l'egalitat entre sèxes e los Digambara qu'en son contraris (abans la Moksha las femnas se devon encarnar en òme). Se crei que los monges Digambara son los nomenats gymnosophos (« coneisseires de las femnas ») pels grècs al temps de l'expedicion en Índia d'Alexandre lo Grand.


text:
Nai
Nai[1] (deu latin Oppidum Naium) qu'ei ua comuna bearnesa situada dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Nai que possedeish ua usia e un Musèu deu Bonet (en francés : Musée du béret).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo terrador de Nai qu'ei estremat peus de las comunas de Bordetas e Mirapeish au nòrd, Arròs de Nai a l'oèst, Asson au sud e Igon e Coarrasa a l'èst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Nai que vadó en 1302 com ua bastida fondada per la vescomtessa de Bearn, Margalida de Moncada. La vila que patí un gran incendi en 1534 que la cremè gaireben tota sancera. Arron que patí las guèrras de religion. Enter los huganauts qui emigrèn, un cèrt N Olivier que hore ajòu de l'actor britanic Laurence Olivier. En 1772, De Solano, futur governador de Manila qu'i vadó. Au sègle XIX, Nai qu'arcuelhó uas filaturas qui vadón la soa activitat principau. En sovenir d'aquesta tradicion e per'mor de las soas usias, Nai qu'ei considerada com la capitala deu bonet bearnés. .


text:
Presidiau
Lo presidiau (var. presidial) era un tribunau de justícia dau Regim Ancian creat au segle XVI.
En genier de 1551 (calendier julian), lo rei Enric III de França, desirós d'assolidar son sistema judiciari, instituiguet per edicte reiau los presidiaus. Ne creet un per bailiatge e seneschauciá. Segon l'edicte de març de 1551 (calendier julian), fugueren creats 60 presidiaus, que 32 dau ressòrt dau Parlament de París. En foncion daus besonhs e de las necessitats (ressorsas dau Tresaur, annexion de noveu territòri...), lo nombre daus presidiaus atenguèt 100 en 1764.
Ierarquicament plaçat entre lo bailiatge e lo parlament, lo presidiau estatuissiá sus los afars civils que lor objècte era inferior a 250 liuras tornesas en capital o entre 10 e 20 liuras tornesas de renda. La senténcia s'executava per provision pasmens l'apel.
Lo presidiau interveniá pas dins los afars de mau estimar en valor o si los montants eran superiors a las 500 liuras tornesas, dins los afars concernissent l'estat o la qualitat de las personas, los afars eclesiastics... Dins 'quilhs cas, lo bailiatge restava competent.
Lo presidiau era tanben competent dins los afars criminaus concurrentament e per prevencion aus prebòsts e luectenents criminaus si decretava avans eus o lo mesme jorn.
Coma totas las jurisdiccions dau Regim Ancian, los presidiaus fugueren suprimits en 1790 per decret de l'Assemblada Nacionala.


text:
Decameron
Lo Decameron es un recuelh de novèlas escrich en italian toscan per Giovanni Boccaccio entre 1349 e 1353. Òbra famosa de la literatura italiana, lo Decameron es mai que mai un recuelh de novèlas que Boccaccio botèt dins un encastre precís, aqueu de la Pèsta Negra que devastèt Florença en 1348.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Per fin de fugir l’epidemia de Pèsta Negra que devasta la ciutat de Florença, dètz jovents (sèt fremas e tres òmes) se recaptan au campèstre pendent quauquei jorns. Per s’espaçar, establisson per règla que cadun deurà contar cada jorn una istòria aprochant un tèma qu’aqueu que serà estat nomenat rei (ò rèina) dau jorn aurà chausit. Ansinta, dètz jovents que còntan cadun una novèla pendent dètz jorns produirà un totau de cent novèlas. Lo títol de l’òbra mòstra d’alhors aquela preeminéncia dau nombre « dètz » qu’es çò que significa « deca » en grèc. En realitat, lo sejorn dei jovents au campèstre es pus lòng que dètz jorns, estent que s’acòrdan quauquei jorns de pausa per fin de s’espaçar en d’autrei causas. Lei noveletas viran subretot alentorn de l’amor tan cortés coma vulgar. Boccaccio pren soventei fes la defensa dei fremas que lei tròba oprimidas de son temps. Mòstra que la melhora arma dei fremas es la paraula que sabon manejar just. Empacha pas que demòra un òme de son temps Boccaccio, estacat en de valors medievalas coma la necessitat per la frema de cercar proteccion en cò deis òmes, la separacion deis òrdres e l’excepcionalitat dau pur amor. Pasmens, la tradicion populara faguèt dau Decameron un recuelh de novèlas pistachieras mai que mai. En 1964 encara, un editor francés publiquèt de novèlas tiradas dau Decameron sota lo títol de Contes gaillards
Anecdòtas[modificar | modificar la font]
La novena novèla de la quatrena jornada dau Decameron, contada per Filostrato (lo rei dau jorn) repren l'istòria dau còr manjat de Guilhem de Cabestanh, trobador que son còr foguèt derrabat per Guilhem de Rosselhon, gelós de la relacion que Cabestanh entreteniá ambé sa molher. Guilhem de Rosselhon obliguèt puei aquesta de manjar lo còr de Guilhem de Cabestanh per la castigar.
Influéncias[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Divèrs autors, de lengas variadas, s’inspirèron d’aquela òbra de Boccaccio. L'Eptameron de Margarida de Navarra n’es la reproduccion mai fisèla en literatura de lenga francesa. Jean de la Fontaine se n'inspirèt tanben largament quant a sei faulas. Musset ne’n faguèt dos còntes tragics au sègle XIX.
Per quant a la literatura occitana, Robèrt Lafont escriguèt en 1983 un Decameronet, omenatge luenchenc a la tradicion boccaciana, onte una acampada d'escriveires aclapats sota un castèu abalit fan parlar sei fantasiás personalas.
Pintura[modificar | modificar la font]
L’iconografia aguent per basa lo recuelh de novèlas de Boccaccio es d’una riquessa dei bèlas. Segon lo trabalh de Vittore Branca, Boccaccio visualizzato, serián mai de 7000 illustracions de manuscrits e de centenaus de tablèus que foguèron fachs entre l’Edat Mejana e la Renaissença en rapòrt dau Decameron. En Itàlia, de pintors coma Botticelli, Pisanello, Ghirlandaio o encara Signorelli illustrèron de scènas dau libre. Pus recentament, Marc Chagall e subretot Salvador Dalí ne’n donèron una interpretacion picturala.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Lo Decameron foguèt adaptat despuei lo començament dau cinèma per d’italians (Decamerone en 1911, Boccaccesca en 1924) mai tanben per d’alemands (Dekameron Nächte en 1924, Boccaccio en 1936) e d’americans (Decameron Nights en 1953). En 1962, quatre cineastas italians (Mario Monicelli, Federico Fellini, Luchino Visconti e Vittorio Da Sica donaràn una version nòva dau Decameron dins Bocacce 70 que repren quatre istòrias de fremas temptatritz levadas de l'òbra de Bocacci e asatadas ai temps modèrnes. L’adaptacion mai famosa es aquela de Pier Paolo Pasolini, Decamerone en 1971 que son succès farà venir de nombrosei produccions de qualitat marrida que privilegiaràn una lectura pistachiera dei novèlas dau Decameron.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Tèxtes[modificar | modificar la font]
- En italian
- BOCCACCIO G., Decamerone, a cura di V. Branca, Torino, Einaudi, 1992.
- En francés
- BOCCACE, Le Décaméron, trad. F. Reynard, introd. et notes de V. Branca, Paris, Club français du livre, 1953.
- BOCCACE, Le Décaméron, trad. collective, introd. et notes de Christian Bec, Paris, Le Livre de Poche.
Estudis critics[modificar | modificar la font]
- En italian
- BRANCA V., Boccaccio, medievale, Firenze, Sansoni, 1986.
- En francés
- BEC C., « Boccace », in ID., précis de littérature italienne, Paris PUF, 1982.


text:
Petros Màrkaris
Petros Màrkaris (en grèc: Πέtpoς Mάpkapnς; Istambol, 1 de genièr de 1937) es un escrivan e scenarista grèc. Venguèt famós internacionalament gràcias a sos romans que narran las aventuras del comissari Kostas Charitos, designat per divèrses critics coma lo "fraire grèc de Maigret" o "lo Montalbano d'Atena" en referéncia al personatge de l'escrivan italian Andrea Camilleri. A realizat tanben mantuna traduccion d'òbras alemandas en grèc, mai que mai de Goethe o de Brecht.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Nuxtepιvό δeλtίo (1995)
- Άuuva Zώvnς (1998)
- O Tσe autoktόvnσe (2003)
- Baσιkός Mέtoxoς (2006)
- Πaλιά, Πoλύ Πaλιά (2008)
- AnEιπpόθeσua Aάveιa (2010)
- Πepaίwσn (2011)
- Ψwuί, Πaιδeίa, Eλeuθepίa (2012)


text:
Nacion
Lo tèrme nacion es un concèpte de significacion complèxe e multiple que -brevament- fa referéncia essencialament a un ensems d'individús qu'an un encastre juridic especific o ben a un ensems d'individús amb de características culturalas comunas dins un espaci geografic mai o mens delimitat. La relacion entre lo concèpte de Nacion e aquel d'Estat es fòrça complicada: i a de cercaires en sciéncia sociala que los considèran totalament distints (per exemple consederant lo primièr coma basicament cultural e lo segon basicament politic); mai d'autres los definisson en considerant que la nacion sonque pren la seuna realitat vertadièra quand es constituïda en Estat.[1]
Dins totes los cases, una nacion es un grop de gents que partejan de traches caracteristics, coma la lenga, la cultura, d'unas institucions o l'origina etnica.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme nacion ven del mot latin natio, que s'utilizava d'en primièr a la Universitat de París per se referir a un grop d'estudiants originaris d'un país, que parlavan la meteissa lenga e se regissian per las seunas leis pròpias.
Rapòrt entre Estat e Nacion[modificar | modificar la font]
Alara que fòrça nacions coincidisson a l'ora d'ara amb d'Estats independents, aquò es pas lo cas mai frequent. Fòrça nacions, coma lo Curdistan, los Païses Catalans o Occitània, an pas un estat pròpi.
En fach, lo concèpte d'estat-nacion nasquèt als sègles XVIII e XIX. Idealament los estats-nacion an un sentiment nacional omogenèu sus tot lo territòri, sovent acompanhat d'una uniformitat lingüistica, legala e culturala. Mas sovent, los estat-nacion se creèron a partir de la dominacion d'un grop nacional sus d'autres grops minoritàris o copats de las estructuras del poder, dominacion que fins ara demòra. Es lo cas de França que n'es l'exemple mai tipic.
Frequentament, s'utilizan los tèrmes nacional e internacional per se referir als estats e a las seunas relacions.
Nacion e Comunautat nacionala[modificar | modificar la font]
Lo sentiment d'apartenir a una comunautat nacionala s'exprima abitualament amb de simbòls comuns, tal que una bandièra, una cançon especiala (l'imne nacional) o un jorn de fèsta que remembra qualque fach istoric important per a la collectivitat (fèsta nacionala). Las nacions se diferencian de las etnias per dos elements principals:
- An un gra mai elevat d'organizacion.
- La populacion es generalament pas tan omogenèa.
A diferéncia de las etnias, lo fach d'apartenir a una nacion e de se sentir d'aquela ven pas solament de l'astra d'èsser nascut dins dins lo territòri donat, mas tanben pòt resultar de la volontat o del desir personal de se n'identificar, pasmens qu'endacòm mai nasquèt. Per se referir a una nacion sovent s'utiliza coma sinonim lo mot país. A l'ora d'ara se pensa que per qu'un un grop uman pòsca èsser considerat coma una nacion cal que remplisca tres condicions basicas formadas amb lo temps:
- Qu'aquela comunautat de personas demòra dins un espaci geografic concrèt e plan delimitat.
- Qu'aja de diferéncias o signes d'identitat (coma la lenga), de tradicions e leis, qualque element fisic (una montanha o un paisatge determinats, per exemple) que se poiriá considerar coma emblematics, e encara de menas de èsser collectivas marcadas per una cultura comuna.
- Qu'i aja una consciéncia de grop, tanben nomenada consciéncia nacionala, dins lo sens de possedar de biais permanent lo sentiment e la volontat d'apartenir a un grop de personas, a una collectivitat concrèta.
Nacion de la Luces e nacion romantica[modificar | modificar la font]
Existisson doas concepcions de nacion, una nascuda del Sègle de las Luses e l'autra del mond del Romantisme. Una es la nacion legala e l'autra la nacion culturala. Totas las concepcions de nacion, que son fòrça variablas e subjectivas, venon d'una o de l'autra o son mescaladas d'elements d'ambedoas.
La concepcion de nacion nascuda del Sègle de las Luses e de la Revolucion Francesa es aquela de nacion coma un ensems de ciutadans d'un Estat, amb tot çò qu'implica lo concèpte de ciutadanetat suls dreches e devers e aquel de la sobeiranetat. Dins aquela concepcion la nacion preval pas sus l'Estat e a cap de biais de connotacion culturala perque los ciutadans son un ensems d'individús. Es l'encastre legal que condiciona tot. Aquel concèpte de nacion es aquel que se tròba dins l'Encyclopédie de Diderot e d'Alembert (1781):
-
- « une quantité considérable de peuple, qui habite une certaine étendue du pays, renfermée dans de certaines limites, et qui obéit au même gouvernement [una quantitat considarable de pòble, qu'abita una cèrta espandida del país, contenida dins de certas limitas, e qu'obesís al meteis govèrn][2] »
Aquela concepcion de nacion es mai objectiva e se pòt transportar a quin que siá luòc del mond e quina que siá cultura, per que despend pas d'aquela. Es la concepcion legala e per aquò la mai espandida. Es lo tipe de nacion que fa referéncia a las constitucions e l'ensems de l'encastre juridic a nivèl internacional. En mai aquela concepcion, pòt s'aplicar a quin que siá luòc del mond per que sonque se cal un estat e un encastre juridic non autoritàri que los ciutadans aja reconegut la sobeiranetat. Çò que se pòt aplicar a l'encòp dins un Estat de la vièlha Euròpa que dins un Estat nascut de la descolonizacion qu'a pas de caracteristicas culturalas pròpias o comunas per tota la seuna ciutadanetat. Aquel concèpte de nacion representa l'esfòrç dels pensaires de las Luces per véncer las resisténcias de l'istòria e liberar l'individú dels determinismes del seu temps, sobretot de la religion, e afirmar la seuna autonomia.[3]
La concepcion de nacion nascuda del Romantisme es la nacion culturala. La desvolopèt Johann Gottfried von Herder, enemic dels franceses Rouseau e Voltaire e fondador del nacionalisme ideologic. Es la cultura, que siá religion, lenga o costumas, que dóna còrs a la nacion. E aquela cultura es fruch de l'Istòria, de biais que la nacion tanben n'es. Aquela idèa de nacion apareguèt dins lo mond germanic amb la idèa de volkgeist que seriá quicòm coma "esperit del pòble". Dins aquela concepcion la nacion es anteriòra a l'estat e independenta d'aquel. L'avantatge d'aquela concepcion es que la nacion es gaire artificiala, per que formada lo long de l'istòria, es quicòm mai que de limitas politicas, que subretot pels païses nascuts de la descolonizacion son fòrça artificials. Lo concèpte de nacion a de trachs identitàris e alara es quicòm mai pels seus membres. Dins aquela concepcion nacion e Estat an res de veire amb los problèmes politics importants entre las comunautats nacionalas e l'Estat. E mai, un autre problèma es qu'aquela concepcion torna incompatible amb la multiculturalitat e normalament amb la multietnicitat, de biais qu'es pas aplicable pels Estats de comunitats culturalas divèrsas, siá geograficament, per motius istòrics o per movements migratòris. L'assimilacion d'una cultura dominanta pels mai individús es necessària.
Aquelas doas concepcions son pas incompatiblas e dins la practica conviuon dins qualques estats. De fach, las nacions tendon a voler reünir las caracteristicas de la nacion legala amb la nacion culturala. Es a dire, las nacions pluriculturalas que deurián èsser un simple ensems de ciutadans tendent a uniformizar culturalament los seus gents e las nacions culturalas tendent a voler se constituir coma un Estat, amb lo seu encastre legal pròpi e amb una sobeiranetat reconeguda.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)"Nació i Estat-nació, avui" Entrevista de Gonçal Mayos (UB).
- ↑ (fr)Encyclopédie, ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métier. Lausanne et Berne: Sociétés Typographiques, 1781, vol. 44 p. 221. Citat per Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous les pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, pag 3
- ↑ (fr)Zeev Sternhell, Les Anti-Lumières de tous les pays... Le Monde Diplomatique décembre 2010, pag 3
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Estat i nació a l'Europa moderna Conferència de Joaquim Albareda
- (ca)"Nació i Estat-nació, avui" entrevista a Gonçal Mayos (UB).