text:
Aush
Aush (Auch en francés) qu'ei ua vila d'Occitània e qu'ei la capitala istorica d'Armanhac. Que constitueish ua comuna gascoa, situada dens lo departament de Gers e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Lo gentilici qu'ei aushés -esa.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Personalitatas ligadas dab la vila
- 7 Luòcs d'ensenhament
- 8 Monuments e lòcs toristics
- 9 Espòrts
- 10 Embessonatges
- 11 Nòtas
- 12 Véser tanben
- 13 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila es situada au ras de Gers, riu qui se geta dens Garona.
Clima[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Eveniments[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Aush qu'ei lo capluòc de la Cramba de comerça e d'industria de Gers.
Personalitatas ligadas dab la vila[modificar | modificar la font]
Nascuts en Aush[modificar | modificar la font]
- Dominic Serres, (1719-1793) pintor
- l'abat Jean Bernard de Vienne, Canonge de Nòstra Dòna de París & darrèr abat de l'abbadiá Nòstra Dòna de la Casa Dieu
- Jean Paul de Vienne (1730-1792) conse d'Aush de 1782 a 1789
- Louis Thomas Villaret de Joyeuse (1747-1812), amirau
- Jean Joseph Dessolles (1767-1828), generau, òme politic
- Jean Louis Brigitte Espagne (1769-1809), generau d'Empèri, que ho mortalament nafrat a Essling
- Jean Laborde, (1805-1878), conquistaire pacific de Madagascar
- Albert Fedel, (1870 - 1961), universitari e sindicalista francés
- Antoine Ellen-Prévot(1877-1952), deputat de la Tresau Republica, militant de la SFIO e deu Partit socialista democratic
- Arnaud Denjoy (1884-1974), matematician
- Constantin Font (1890-1954), pintor
- Général Georges Pelletier-Doisy, (1892-1953) precursor de l'aviacion
- Georges Vedel, (1910-2002), jurista e academician
- Raymond Mastrotto (1934-1984) es un ancian corredor ciclista professional
- Jacques Fouroux (1947-2005, rugbiman)
- Jean-Marc Rouillan, né en 1952, Cofondador deu movement anarquista Action Directe
- Frédéric Couzier, nascut en 1983, rugbiman
- Nicolas Portal, nascut en 1979, ciclista
Abitants d'Aush[modificar | modificar la font]
- Blaise de Monluc, (1500-1577), soldat e escrivan gascon
- Guilhèm de Sallusti deu Bartàs, (1544-1590), poèta
- D'Artanhan (1611-1673), l'illustre gascon qui ho tuat durant lo sètge de Maastricht
- Jean Lannes (1769-1809), marescau d'Empèri, amic de Napoleon mortalament nafrat a Essling
- Prosper-Olivier Lissagaray (Tolosa 1839 - París 1901) - jornalista- juntat a la Comuna de París e exiliat en Anglatèrra dinc a l'amnistia de 1880 - Lo Miquelet de la Comuna.
- Joseph de Pesquidoux (1869-1946), escrivan
- Maurice Parisot (1899-1944), resistant
- Maurice Fréchard, nascut en 1928, Arquevesque d'Aush de 1996 à 2004
- Maurice Gardès, nascut en 1945, Arquevesque d'Aush dempuish 2004
- André Daguin, restaurator
- Henry Broncan esportiu, actuau entrainaire de l'Espòrting Union Agen Lot-et-Garonne ( club de rugbi )
- Louis Henri de Pardaillan
- Paul Armanhac, pilòt gascon
- Gustave Lassale-Bordes (1814-1886), pintor
Luòcs d'ensenhament[modificar | modificar la font]
Escòlas[modificar | modificar la font]
Escòlas purmèras publicas
- Escòla mairau e elementària Arago
- Escòla elementària d'Artagnan
- Escòla elementària d'aplicacion Condorce
- Escòla mairau La Hourre - Georges Coulongues
- Escòlas mairau e elementària Guynemer
- Escòla elementària Jean Jaurès
- Escòla mairau Lissagaray
- Escòla elementària Marianne
- Escòla mairau e elementària Pont national
- Escòla mairau Jean Rostand I & II
- Escòla elementària Rouge de Lisle
- Escòla mairau e elementària Saint-Exupéry
Escòlas purmèras privadas
- Escòla mairau e elementària Saint Paul
Collègis[modificar | modificar la font]
Lista de continuar :
- Collègi Carnot : Collègi public[1]
- Collègi Mathalin : Collègi public[2]
- Collègi Salinis : Collègi public[3]
Licèus[modificar | modificar la font]
- Licèu de Garros : Licèu public
- Licèu Pardailhan : Licèu public
- LEGTA Beaulieu-Lavacant
- Licèu Oratoire St Marie : Licèu privat
Universitat Pau Sabatièr[modificar | modificar la font]
Institut universitari de tecnologia A :
- Departament Gestion de las Entrepresas e de las Administracions
- Departament Engenhariá Biologica
- Departament Igièna e Securitat
Monuments e lòcs toristics[modificar | modificar la font]
Espòrts[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site internet : http://automne-carnot-auch.ac-toulouse.fr
- ↑ Site internet : http://automne-clg-mathalin.ac-toulouse.fr
- ↑ Site internet : http://pedagogie.ac-toulouse.fr/col-salinis-auch/
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Mairie d'Aush
- Pages intéressantes suus cathédrale
- Associacion CINÉ 32
- Associacion éco-citoyenne
- Philatélie en Gasconha
- Aush sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau


c: text/html

text:
Wikijunior: Lo Sistèma Solar/La Tèrra
La nòstra planeta, la Tèrra, es la tresena planeta del Sistèma Solar per çò qu'es de sa proximitat al Solelh e la cinquena per son diamètre. Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas e es lo solet còrs celèste ont es confirmada la preséncia de vida. Vira a l'entorn del Solelh long d'una orbita que sembla una circonferéncia a una distància mejana de 149.600. 000 km (1 UA) e a una velocitat de 29,8 km/s. Vira sus se e a un periòde de rotacion de 23h56 min 3,5 s, movement que determina lo jorn e la nuèch. Son diamètre equatorial es de 12.756 km. A sonque un satellit natural, la Luna.
Se calcula que la vida i apareguèt fa de bilions d'annadas. Dempuèi aquel temps, la biosfèra de la Tèrra a alterat significativament l'atmosfèra e d'autras condicions abioticas sus la planeta, permetent la proliferacion d'organismes aerobics coma tanben la formacion de la cap d'ozòn que, amassa amb lo camp magnetic terrèstre, radiacions nocivas, çò que permet vida sul sòl. La forma de la Tèrra es plan pròcha d'un esferoïde ovalat — una forma rounded amb a bulge around de l'equator — encara que la forma precisa (lo geoïd) varia fins a mai de 100 mètres.[28] Lo diamètre mejan de l'esferoïde de referéncia es d'aperaquí 12.742 km. Mai aproximativament la distància es de 40.000 km/π perque lo mètre a l'origina foguèt definit coma 1/10,000,000 de la distància de l'equator al pòl nòrd a París, França.[29]
La rotacion de la Tèrra crea the equatorial bulge de manièra que lo diamètre equatorial es 43 km mai larg que lo diamètre d'un pòl a l'autre.[30] Las deviacions localas mai importantas dins la susfàcia rocosa de la Tèrra son lo Mont Everèst (8.848 m ensús del nivèl del mar) e la Fòssa Mariana (10.911 m enjós del nivèl del mar). Doncas comparat a un ellipsoïde perfièch, la Tèrra a una tolerància de mai o mens 584, o 0,17%, çò qu'es mens que la tolerància de 0.22% permesa dins lo joc de bilhard.[31] A caua de the bulge, the feature farthest del centre de la Tèrra es en realitat lo Mont Chimborazo en Ecuador.[32
La massa de la Tèrra es d'aproximativament 5,98×1024 kg.
Composicion e estructura[modificar]
La composicion de la Tèrra es en massa:
La Tèrra es compausada de jaces divèrses qu'an de composicions quimicas e un compòrtament geologic diferents:
- escòrça: es lo jaç mai superficial, a una prigondor que varia entre 12 km, dins los oceans, fins a 80 km dins los cratons (las porcions mai ancianas dels nuclèus continentals). Es compausada per de basalt dins las concas oceanicas e per de granit dins los continents.
- mantèl: es un jaç intermediari entre l'escòrça e lo nuclèu. Arriba fins a una prigondor de 2900 km. Es compausat per de peridotita.
- litosfèra: es la partida mai superficiala qu'a un foncionar elastic. A una espessor de 250 km e compren l'escòrça e la porcion superiora del mantèl.
- astenosfèra: es la porcion del mantèl que se compòrta d'un biais fluid.
- nuclèu: es lo jaç mai fonzut de la planeta e a una espessor de 3475 km. Es compausat d'un aliatge de fèrre e de niquèl e es dins aquesta partida qu'es generat lo camp magnetic terrèstre. Lo nuclèu se josdevesís el tanben en nuclèu intèrn, qu'es solid, e nuclèu extèrn, qu'es liquid.
Cal saber a mai que l'escòrça e una partida del mantèl superior forman la litosfèra.
Lo geoquimista F. W. Clarke calculèt que un pauc mai de 47% de la crosta terrèstra es facha d'oxigèn. Las rocas constituentas de la crosta terrèstra gaireben son totes d'oxids; lo clòr, lo sofre e lo fluor son las solas excepcions importantas a aquò e son total dins una roca es generalament plan mens que 1%. Los oxids principals son la silica, alumina, los oxides de fèrre, lime, magnesia, potash e soda. The silica functions principally as an acid, forming silicates, and all the commonest minerals of igneous rocks are of this nature. From a computation based on 1,672 analyses of all kinds of rocks, Clarke deduced that 99.22% were composed of 11 oxides (see the table at right.) All the other constituents occur only in very small quantities.[34]
Lo camp magnetic[modificar]
Lo camp magnetic de la Tèrra es shaped roughly as a magnetic dipole, with the poles currently located proximate to the pòls geografics de la planeta. According to dynamo teoria, lo camp es generat within the molten outer core region ont la calor crea convection motions of conducting materials, e genera de corrents electrics. These in turn produsís lo camp magnetic de la Tèrra. The convection movements in the core son de natura caotica, e càmbian d'alinhament periodicament. This results in field reversals a d'intervals irregulars averaging a few times every million years. L'inversion mai recenta se debanèt fa aperaquí 700.000 ans.[76][77]
Aqueste camp forma la magnetosfèra, que deflects particulas in the solar wind. The sunward edge of the bow shock is located at about 13 times the radius de la Tèrra. La collision entre lo camp magnetic e lo vent solar forma la Van Allen radiation belts, un parelh de concentric, torus-shaped regions de particulas energetic charged. Quand lo plasma enters dins l'atmosfèra de la Tèrra at the magnetic poles, it forms l'auròra.
Quant a background estelas, demanda a la Tèrra, una mejana de 23 oras, 56 minutas e 4,091 segondas (un jorn sidereal) per rotate around the ais que connects los pòls nòrd e lo sud.[79] From Earth, the main apparent movement de còsses celèstes dins lo cèl (except that of meteors within the atmosphere and low-orbiting satellites) is to the west at a rate of 15°/h = 15'/min. This is equivalent to an apparent diameter of the Solelh o Luna cada doas minutas. (Las aparentas talhas aparentas del Solelh e de la Luna are approximately the same.)
La Tèrra fa lo torn de l'orbita del Solelh a una distància mejana de mai o mens 150 milions de quilomètres cada 365,2564 jorns solars (1 an sideral). A partir de la Tèrra, vesèm un movement aparent del Solelh respecte de las estelas a un ritme d'1°/jorn (o lo diamètre del Solelh o la Luna cada 12 oras) cap a l'Est. A causa d'aqueste movement, cal en mejana 24 oras — un jorn solar — perque la Tèrra faga una rotacion completa sus son ais faguent que lo Solelh torni al meridian. La velocitat orbitala mejan de la Tèrra es de 30 km/s (108.000 km/h o 67.000 mi/h), qu'es pro rapid per far lo diamètre de la planeta (aperaquí 12.600 km [7.800 mi]) en sèt minutas, e la distància a la Luna (384.000 km) en quatre oras.[65]
Foguèt la Tèrra fotografiada de l'espaci per primièr còp per Explorer 6 en 1959. Lo cosmonauta rus Iori Gagarin foguèt lo primièr uman que vistalhèt la Tèrra dempuèi l'espaci en 1961. L'equipatge de l'Apollo 8 foguèt lo primièr que vegèt an Earth-rise from lunar orbit en 1968. En 1972 the crew of the Apollo 17 produced la fotografia famosa "Bilha blava" de la planeta Tèrra (miratz al cap de la pagina). L'archivista de la NASA Mike Gentry a especulat que "The Blue Marble" es l'imatge mai distribuit dins l'istòria umana.
Earth and Moon from Mart, imaged by Mars Global Surveyor. Dempuèi l'espaci, se pòt veire la Tèrra to go through fasas similar a las fasas de la Luna e de Vènus. This appearance es causada per light that reflects off the Earth as it moves a l'entorn del Solelh. Las fasas seen depend upon the observer's location dins l'espaci, and the rate is determined by their orbital period, and by the orbital periòde orbital de la Tèrra itself. Las fasas de la Tèrra can be simulated by shining light sus un glòb de la Tèrra.
Un observaire sus Mart podriá veire la Tèrra passar per de fasas similar a las qu'un observaire an Earth-bound vei las fasas de Vènus (coma las descobriguèt Galilèu). Pasmens, un observaire fictional sul Solelh non veiriá pas la Tèrra going through fasas. L'observaire del Solelh sonque podriá desvistar lo costat lit de la Tèrra.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Wikijunior:Dinosaures/Estegosaure
Lo mot estegosaure ven del grèc e significa "lausèrt plated". Aquel nom es estat donat a aqueste dinosaure per encausa de son armadura pesuga de plates long de l'esquina. Es estat descrich sovent coma un dels dinosaures mai piòts, pr'amor qu'aviá un cervèl plan menudet se lo comparam amb son còs enòrme.
Somari
A qué semblavan?[modificar]
Un estegosaure mejan mesurava aperaquí 12 m de long e èra naut d'una mejana de 2,75 m. Aqueste estegosaure pesava mai o mens 2.000 kg! Las pautas anterioras de l'estegosaure avián cinc artelhs a cada pè e per contra avián pas que tres artelhs sus las pautas posterioras. Sos pès semblavan de batas de caval gigantas e las gents que ne descobriguèron las primièras traças se pensèron que devián èsser de marcas de cavals gigants!
La caracteristica mai vesedoira de l'estegosaure èra la row of plates que davalavan long de son esquina, en seguir sa spine. Aquelas plates podián èsser mai larger que 75 cm de nautor. Se pensava abans que servissián de proteccion contra los predadors coma l'allosaure, pr'aquò èran pas were not solid bone e devián èsser pro would have been easy to break. Èran cobèrts a mai amb una pel espessa e un molon de vaissèls sanguins.
Degun non sap a debon l'utilitat de las back-plates, pasmens fòrça scientifics pensan ara qu'èran emplegadas per contrarotlar la temperatura, per s'apoderar de la calor de l'environa. Las podriam comparar amb los panèls solars actuals. Quand l'animal aviá mestièr de se calfar, it would stand with its side cap al solelh. La pel espessa e many blood vessels covering the plates would soak up la calor del solelh. Quand lestegosaure aviá tròp de calor, trobava recès dins l'ombra, o se virava itself to face lo solelh (or face away from it). Aital los vaissèls sanguins podián èsser refrescats.
Per sa defensa l'estegosaure possedissiá quatre (o uèch) heavy spikes sus sas coas, que podiá far servir per tustar sos atacaires en defensa.
La boca de l'estegosaure aviá un pauc una forma comparabla a un bèc e teniá pas cap de dent in the front — probably for snipping plants.
Qué manjavan?[modificar]
Los estegosaures èran d'erbivòrs, çò que vòl dire que manjavan de plantas. They mainly liked to browse las parts bassas de las plantas qu'èran las mai aisidas d'aténher ja qu'aviá de còls pro corts. Aquelas plantas were mostly low-nutrition plantas coma las ferns, moss, cycads, e baby evergreen arbres. Most of the plant life èra tan bassa as 3–4 feet. Los estegosaures may have been able to rear up sus sas pautas posterioras pendent short periods de temps per graze plantas que were otherwise out of reach quand lo noiriment del sòl èra escàs.
Pasmens las plantas qu'engolissián portavan pas gaire d'aliments per cada repais e doncas l'estegosaure deviá manjar fòrça. Se crei que passavan una part bèla de la jornada a manjar.
A quina epòca visquèron?[modificar]
Vivián durant lo periòde late Jurassic aperaquí 156–140 milions d'annadas enrè.
Ont vivián?[modificar]
Solián viure dins las sèlvas subtropicalas del nòrd de l'America, pr'aquò existissián closely related de dinosaures que vivián dins d'autras parts del mond coma en Africa, en China, Mongolia, Anglatèrra e tanben en Euròpa.
De fossils d'estegosaures son estat desterrats dins las regions seguentas dels Estats Units: Colorado, Utah e Wyoming.
Cossí foguèron descobèrts?[modificar]
Lo primièr fossil d'estegosaure foguèt trobat dins l'estat de Colorado, als Estats Units, en 1876 per M. P. Felch. Recebèron son nom en 1877 gràcias a Othniel C. Marsh.
Lo fossil mai complet d'estegosaure que foguèsse jamai estat conegut foguèt batejat "Spike". Lo descobriguèron Bryan Small, Tim Seeber e Kenneth Carpenter dins l'estat de Colorado, als Estats Units, en 1992.
Qué sabèm pas encara per ara?[modificar]
- Nos manca de saber perqué los estegosaures tenián de grandas plates ossosas sus son esquina. Avián foncion de refrescar los estegosaures? Benlèu que las emplegavan per show off? O benlèu per se protegir? Aquò se sap pas encara.
- Las estegosaure's dorsalas plates èran pas gaire solidas — èran claufidas de long hollow tubes or tunnels. A qué servissián?
- Los estegosaure avián de cosins, que son coneguts coma de Stegosaurs. Some of d'aqueles cosins vivián en tropèls (coma las vacas o los cavals uèi), mentre que d'unes autres o fasián pas. We would like de saber se l'estegosaure èra un animal de tropèl, o alara se viviá principalament solet.
- L'estegosaure aviá un cervelon pichonet. Los scientifics pensavan abans que podiá possedir un segond cervèl, darrièr dins its hip area. Ara pasmens se crei qu'aquela estructura èra aquí sonque per ajudar l'estegosaure a contrarotlar coa e pautas posterioras. Pasmens nos agradariá de saber for sure.


text:
Sent Martin d'Arberoa
Donamartiri / Saint-Martin-d'Arberoue
Sent Martin d'Arberoa (Donamartiri en basco e Saint-Martin-d'Arberoue en francés)qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
La comuna qu'ei traucada per mantun afluent de l'arriu de Lihurri.
Los quartièrs que son Behasi, Bitaldeiko Borda, Borda Zelai, Haizkiria, Herbehere o Herribehere, Hiria, Kolorotz e Poxolu zelai.
Las comunas tòcatocantas que son Oreguer au nòrd, Isturits au nòrd-oèst, Meharin a l'èst, Sent Estève a l'oèst e Armendaritze au sud. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Espelugas d'Isturits e d'Otsocel·haia, classificadas com « Monument Istoric » desempuish 1953.
- Ostaus medievaus.
- Glèisa de Sant Martin, sègle XVII.
-
-
-
Glèisa de Sant Martin
-
-


text:
Navés
Navés[1][2] ( Navès en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geograpfia[modificar | modificar la font]
Navés es una pichona comuna rurala a prèp de 5 km de Castras.
Lo vilatge es en fàcia de la Montanha Negra.
Histoire[modificar | modificar la font]
Segon un estudi de Barrière Flavy las traças del territòri dintran dins l'istòria al sègle XIII. Suls territòris de:
- Navés
- Salapiusson
- Montespieut
Dempuèi la mitat del sègle XIII fins a la mitat del sègle XVI, l'abitat suls diferents territòris sembla pas aver cambiat fòrça: qualques fòrts e bòrias dispersadas e benlèu dos luòcs d'abitats massats: Salapiusson e Barginac. Lo sègle XVI se bastiguèron ostals nòus per de juristas protestants destacat de Castras. (los juristas catolics èran eles destacats del Parlament de Tolosa). L'abitat ven mai densificat e ben lèu se bastiguèt lo castèl nòu Montespieut. Al sègle XIXe se faguèt de grands cambiaments: creacion de la novèla comuna de Navés amb la construccion de la glèisa, l'escòla e l'ostal de vila. Lo darrièr tèrç del sègle XX se bastiguèt fòrça coma s'èra jamai conegut. La populacion qu'èra estabilizada dempuèi de sègles a 400 abitants a gaireben doblat uèi. [3].
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Montespieut
- Castèl de Navés (demorança de Georges Prêtre)
- Castelet de Galhard e son colombièr classat.
- Camins d'excursions.
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Lo cap d'orquèstra Georges Prêtre.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ [1], Istòria per Alain Pauthe.


text:
Paidikion
Lo Paidikion es un manuscrit literari de 570 paginas, de tèma pederastic, escrich a l'entorn de l'an 1917 per Kenneth Searight, creador de la lenga auxiliar internacionala sona.
L'òbra, escricha en anglés, se compausa d'una colleccion de pèças omoeroticas en pròsa e en vèrs, en i comprenent una autobiografia poetica sexuala de l'autor, de 137 paginas, intitulada "The Furnace". En una seccion intitulada "Paidiology", l'autor compren una lista de 129 gojats, amb los quals mantenguèt relacions sexualas de 1897 a 1917, tot en indicant de detalhs coma lo nom, l'edat e la raça de cadun d'eles, la natura de l'acte sexual realizat, la data e lo luòc de cada amassada (lo manuscrit revèla que mantenguèt de relacions sexualas tant al Règne Unit coma Itàlia, Egipte e l'Índia), lo nombre d'orgasmes qu'aguèt e d'autras informacions. La mejana d'edat dels gojats es de 15 ans.[1][2]
Lo frontispici presenta l'image d'un jove en ganacha e sandalas, fotografiat per Vicenzo Galdi. D'autras fotografias retratan gojats despolhats seguts en cadierals, apiejats en sofàs e de pè en posturas suggeridores, e son clarament inspiradas en Wilhelm von Gloeden e d'autres artistas especializats en fotografia erotica d'adolescents; en fach, una de las images del manuscrit es una fotografia presa per Gloeden.[3]
L'òbra s'arribèt pas a publicar e desapareguèt. En 1966, Toby Hammond, un autor londinenc qu'escriguèt un estudi de 9 paginas sul manuscrit per la revista International Journal of Greek Love, titulat "Paidikion: a paiderastic manuscript",[4] afirmèt que l'aviá vist "en una colleccion privada de Londres, lo proprietari que la n'aviá crompada per una soma considerabla de sòus a un libretèr que, segon se sona, aviá pagat mièja corona per el". Se desconeis qué passèt après amb lo manuscrit.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Hyam, Ronald. Empire and sexuality: the British experience (en anglés). Manchester: Manchester University Press, 1990, p. 128. ISBN 978-07-19-02504-4
- ↑ White, Chris. Nineteenth-century writings on homosexuality: a sourcebook (en anglés). Routledge: Londres, 1999, p. 328
- ↑ Aldrich, Robert. Colonialism and homosexuality (en anglés). Routledge: Nòva York, 2003, pp. 280-281.
- ↑ Hammond, Toby. "Paidikion: a paiderastic manuscript" (en anglés). International Journal of Greek Love, Vol. I, num. 2, 1966.


text:
1861
Aquesta pagina concernís l'an 1861 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Guilhèm IV que foguèt remplaçat per Guilhèm Ièr.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Xianfeng lo 22 d'aost. Foguèt remplaçat lo 11 de novembre per Tongzhi. A la fin de l'annada, lei fòrças Qing averèron una batalha importanta a Anqing (5 de setembre) onte lei Taiping deguèron faciar de pèrdas importantas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Desvolopament d'un procès novèu de sintèsi de soda per lo quimista bèlga Ernest Solvay (1838-1922) que remplacèt pauc a pauc lo procès Leblanc.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de febrièr - Charles Edouard Guillaume, fisician francés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1938)
- 7 de mai - Rabindranath Tagore, escrivan indian, Prèmi Nobel de Literatura (m.1941)
- 24 de novembre - Cruz e Sousa, poèta brasilièr (m.1898)
- 10 de decembre - Fridtjof Nansen, explorator polar norvegian, Prèmi Nobel de la Patz (m.1930)
- 19 de decembre - Italo Svevo, escrivan italian (m.1928)
- Antonin Perbosc, escrivan occitan (m.1944)


text:
Lac Balqash
Lo lac Balqash[1] (Бaлқaш Kөлi, Balqash Köli en cazac; Oзepo Бaлxaш, Ozero Balkhash en rus) es lo lac màger de Cazacstan e lo premier d'Asia Centrala, dempuei l'assecament d'una gròssa part de la mar d'Aral.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo lac Balqash es situat au sud-èst dau país, au nòrd de la ciutat d'Almaty, a una altitud de 341 m. Mesura mai de 600 km de longor e sa largor es compresa entre 4,5 km e 70 km. Amb una superfícia que fa aproximativament 18 200 km2, contèn aperaquí 106 km3 d'aiga. Pasmens, sa talha varia de contúnia. La fonsor maximala passa pas 25,6 m e la fonsor mejana es ren que de 5,8 m. La partida orientala es sensiblament pus fonsa que la partida occidentala. Son bacin idrografic s'estend subre 413 000 km2 e fa partida dau vast bacin centreasiatic que compren tanben la mar Caspiana e la mar d'Aral.
De sei sèt afluents, lo principau es lo riu d'Ili, que pren sorgent dins lei montanhas de la region autonòma chinesa de Xinjiang; venent dau sud, se trai dins lo lac per un dèlta près de son extremitat occidentala. A passat temps, fornissiá mai de 80% de l'aiga escampada dins lo Balqash. Ara sa contribucion s'es reducha, en causa de la centrala idroelectrica de Kapshagai (bastida dins leis annadas 1970) e de l'irrigacion.
Es de notar que i a pas d'emissari: lo lac es endoreïc (lei pèrdas naturalas d'aiga son degudas unicament a l'evaporacion).
Au centre dau lac, un estrech lo parteja en doas mitats. Mentre que la partida occidentala contèn d'aiga doça, lo percentatge de sau creis fins a 7 % vèrs l'èst.
De lòng dei ribas, que sa longor totala es d'aperaquí 2400 km, se tròban d'illas e de peninsulas nombrosas. Lo lac es envoutat subretot de desèrts e d'estèpas.
Lo clima de la region es netament continentau e arid amb d'estius cauds, d'ivèrns fregs (en generau, lo lac es gelat de novembre a abriu) e ben gaire de precipitacions (solament 150 mm a 200 mm per an).
La vila omonima, la màger de la region (87 000 abitants) foguèt fondada en 1937 sus la riba nòrd.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Coma la mar d'Aral, lo lac Balqash a fortament demenit pendent lei decennis passats; en 1910, sa superfícia èra encara de 23 464 km2. De mai, es menaçat per una pollucion sevèra en causa de complèxes industriaus installats sus sei ribas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sota la dinastia Qing, lo lac Balqash constituissiá la frontiera nòrd-oèst de l'Empèri Chinés. Pasmens après 1871, tota la region intrèt dins l'esfèra d'influéncia russa.
Galariá[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Riu d'Ili (l'afluent principau dau Lac Balqash)
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De pas confondre amb lo Lac Baikal.


text:
Amsterdam
Amsterdam es la capitala dels Païses Basses. Administrativament, aparten a la província d'Olanda Septentrionala.
Es actualament la vila pus granda del país e son centre cultural e financièr. Sa populacion èra estimada a 743 905 abitants, lo 1 de julhet de 2006. Sa superfícia totala es 130 km² (tèrra : 100 km²). Amb Rotterdam, Utrecht e l'Aia es una de las vilas mai importantas del Randstad, que ne constituissi lo sieu nuclèu nòrd.
Amsterdam a un encant particular a causa de los sieus ostals de brica nautas e estrechas e la siá ret de canals, pels que resulta agradiu passejar. L'inestabilitat del subsòu - causa del gradual enfonzament de qualques bastissas - exigís que la majoritat dels abitatges s'assentan sus puntals de fusta. La granda manca d'abitatges modèrns en lo casc vièlh a multiplicat lo nombre d'abitatges flotants. Amsterdam deu la siá armonia a l'edificacion bassa e a l'abséncia de grandas avengudas. Constituissi un autentic paradís per las bicicletas, que permeton al visitant descobrir la vila e los sieus encants.


text:
Evolucion umana
L'evolucion dels umans es la seguida de cambis que se passèt per una mena de primats fins a qu'arriben a constituir l'actuala espècia d'Homo sapiens sapiens. Los cambis mai importants e, per atal, los mai discutits, serián aqueles relatius a l'apareisson de la paraula, la bipedia e la fabricacion d'aisinas.
Los essères umans apareguèron sus Tèrra fa mai de 130 000 ans[1] pendent lo periòde Paleolitic. Aquó se passèt aprèp un long periòde d'evolucion. A l'epòca, la Tèrra èra dins una èra glaciala, amb un clima plan mai fred qu'ara (que siem dins un periòde interglacial).
Los davancièrs dels umans, coma los Homo erectus utilizavan d'aisinas simples pendent de millenaris, mas, dins aquel epòca, las aisinas melhorèron, venguèron mai precisas e complèxas. A un moment, los umans comencèron a utilizar lo fuòc per se caufar e còser. Tanben desvolupèron lo lengatge, e tanben los rites funeraris. Dins aquel periòde, totes los umans vivian de la caça (d'en primièr de carraunhada) e de culhida, e èran nomads; l'element clau es que va cambiar la seuna postura.
Fa prèp de 50 000 ans, s'acabèt lo darrièr periòde glacial, los esseres umans se lancèron a la conquèsta de la planèta en diferentas brancas partent d'Africa. Una branca arribèt en Austràlia. L'autra arribèt en Asia Centrala, que bifurquèt en doas, una a Euròpa e l'autra pujèt fins a passar l'Estrech de Bering e arribèt en America. Los darrièrs airals que foguèron colonizats son las illas de la Polinesia, pendent lo primer millenari ApC.
Somari
- 1 Teorias sul desvolupament uman
- 2 L'ominizacion
- 3 Evolucion
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
Teorias sul desvolupament uman[modificar | modificar la font]
Creacionisme[modificar | modificar la font]
Los creacionistas discutisson aquel esquèma, se basant sus una interpretacion literala dels primièrs capítols de la Genèsi, mas l'evidéncia cientifica non solament corrobòra de contunh l'origina de l'òme en Africa e lo seu espandiment gradual pel glòb terrèstre, mas tanben arribèt a determinar que lo recit de la Genèsi es una adaptacion d'anticas legendas mesopotamianas reculhidas de l'Epopèia de Gilgamesh, e alara poirián dificilament aver un contengut divin.
Evolucionisme[modificar | modificar la font]
L'origina de l'èsser uman conten l'implicita l'acceptacion de la teoria evolucionista. Dins aquel sens podem distinguir tres corrents:
- Jean-Baptiste Lamarck al sègle XVII, sens basa empirica foguèt lo primièr a descriure una teoria evoulcionista, considerant que las adaptacions se produson seguent doas leis: la tendencia dels essers vius a evoluar cap a de formas mai complèxas e quand pòt, a s'adaptar al mitan e se diferenciar dels autres[2]
- L'evolucionisme classic desvolupat lo long del viatge de Darwin sus l'HMS Beagle e considèra que las mutacions se produson dins un long procès e lo concèpte clau es aquel de la seleccion naturala. Los adaptats melhors al mitan an mai de possibilitats de se reproduir. I aquó inclusís l'Òme.
- La cosmogenèsi desenvolupada al sègle XX es una tentativa d'union de l'evolucionisme amb lo cristianisme. Pierre Teilhard de Chardin definiguèt çò que se nomena lei de la complexitat-consciéncia, segon que l'evolucion seriá lo pas que menariá de la biosfèra fins a la noosfèra. Segons aquela teoria lo cosmos tendriá a se vitalizar, la vida tendriá a s'ominizar, e l'Òme a s'ultraominizar. E l'esperit tendriá a se liberar de la seuna matèria e a fusionar amb Dieu: lo Crist evolucionat. D'aquí divisa l'istòria en tres fasas: geogenèsi, biogenèsi e antropogenèsi, qu'aurá una fasa de poblament (lo paleolitic), una de civilizacion (lo neolitic) e una d'individualizacion (los sègles XVIII e XIX). Malgrat la seuna volontat conciliadoira e la reconeissença de l'evidéncia fossila, contunha d'aver un caractèr especulatiu e la preséncia de la figura indemostrable de Dieu al seu centre, doncas se pòt gaire considerar coma una teoria veritadièrament cientifica (complís gaire lo principi de verificabilitat).
L'ominizacion[modificar | modificar la font]
L'Òme es un primat haplorrhini de l'òrdre Catarrhini, superfamilha Hominoidea, familha Hominidae, Sosfamilha Homininae, genre Homo e espècia sapiens, Sosespècia sapiens. L'ominizacion es un procès genetic accelerat per de rasons culturalas dins un mitan fisic e amb un ritme discontunh. Benlèu seguís lo meteis ritme que lo rèsta de las espècias de la Tèrra, mas amb una intensitat mai granda, es a dire, cambis als meteis moments, mas amb mai intensitat. Lo seu trach principal es lo desvolopament de l'intelligéncia reflexiva, de la pensada conceptuala. Aquó se pòt percebre arqueologicament pels restas d'aisinas liticas, qu'implican l'usatge de las mans jos l'òrdre del cervèl, mas sovent es dificil de distinguir entre las alteracions antropicas e d'escasenças. Per la paleontologia l'ominizacion es lo resultat de la modificacion de l'aparelh locomotor: fa 4 o 5 milions d'ans comencem a nos postar drechs. Mas se deu pas confondre: l'ominizacion es pas un procès sonque genetic, mas la soma d'aquel e d'un procès cultural. Atal i aguèt d'ominids que s'ominizèron pas.
Aquel procès cultural se passèt dins una primièra etapa de 3 milions d'ans que los ominids èra una familha mai dels primats. Los cambis d'aquela etapa son ligats al desfís ecologic terciari d'Africa. La segona etapa, pròpiament l'ominizacion de qualques ominids, sonque durèt uns 2 milions d'ans.
Se tracta d'un procès discontunh, intermitent dins l'espaci e dins lo temps, a la diferéncia del modèl darwinista tradicional, qu'èra lineari, continú, lent e logic. Los paleontològs prepausan de variacions dins l'intensitat del procès, çò qu'explicariá l'escassesa de fossils dins qualques estadis e l'abondança dins d'autres. Es, en mai, un procès que se fa sonque dins lo ambients naturals qu'o permeton. E la sabana africana éra lo melhor possible.
Mecanismes de l'ominizacion[modificar | modificar la font]
Lo primer e mai important mecanisme pel que foncionèt l'ominizacion foguèt lo desfís ecologic. Fa 22 milions d'ans, a l'èra Terciária (Miocèn-Pliocèn), lo clima cambièt. Lo bòsc tropical venguèt una sabana miègarida. Aquel cambi del clima e del paisatge african es la tela de fond d'un cambi anatomic dels primats qu'adoptèran la posicion bipeda. La bipedia, doncas, es una adpatacion a de nòvas condicions mediambientalas. Aquel cambi aguèt de consequéncias tan positivas que negativas. D'entre los avantatges cal destacar l'aument del camp de vision, l'economia d'energia dins los desplaçaments, la menora exposicion corporala a las radiacions solaras, lo transport dels aliments, la possibilitat de fabricar d'aisinas e de culhir de fruchs. Mas lo bipedisme tanben aguèt de consequéncias negativas pels ominids coma la reduccion de la velocitat dins las corregudas e de l'agilitat, l'aument dels mals d'esquena e dels genolhs e un aument de la dificultat dins l'acoblament. Dins aquel contèxte de primats arboricòls passèron de l'estatut de culheires de fruchs a caçaires o, pel mens, carronhassèrs, aquò implica a un cambi per denticion omnivòra. Lo nombre mendre d'arbres provoquèt una máger insecuretat, amb aquò vengava necessari una mai granda capacitat d'observacion, que s'associa a un aument de l'intelligéncia. E l'apareisson de la caça compòrta la necessitat d'aisina.
Atal arribam a un autre mecanisme de l'ominitzacion, aquel de la dialectica man-cervèl. La bipedia daissa lqs mans liuras, que l'abilitat manuala melhòra e lo seu usatge estimula lo desvolupament de l'intelligéncia. Mas es un mecanisme de retroaccion, per una intelligéncia mai granda melhora l'abilitat manuala, aquó fa que s'utilisa mai las mans, estimulant atal lo cambi cap al bipedisme.
I a encara un tresen mecanisme que sovent es pas pres en compte, i es l'aument de la juvenilitat. L'aument del temps d'aprendissatge desvolupa lo jòc, çò qu'estimula la vida sociala. E mai, las caracteristicas de la juvenilitat coma la curiositat per l'entorn, que favoriza l'exploracion, existisson dins d'autras espècias mas sonque dins la joventut, alara que per nosautres demòran tota la vida. L'alongament del periòde de l'enfança merma lo nombre de filhs de neisser, mas aumenta l'intelligéncia e implica de cambis socials. Es l'esquèma de Johanson, l'estela de uèit punts que s'autoalimentan: suenh paternal, aument del coeficient intellectual, desvolupament del cervèl, disminucion del nombre d'enfants, prolongacion de la enfança, jòc, grop e comportament social.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Los primièrs primats apareguèron fa 70 milions d'ans. Aqueles mamifers desvolupèron lo cervèl è menrmeran la cara per melhorar la vision estereoscopica. Las mans perdèron las arpas, substituidas per d'onglas e lo poce venguèt opausable en pinça.
Fa 30 milions d'ans de simis del vièlh monde (primats superiors) comencèron lo procès d'ominizacion. Se pòt distinguir quatre fasas:
- Fasa preumana o umana primieirenca, amb los australopitècs e Homo habilis;
- Fasa umana arcaïca, amb los arcantròps;
- Fasa umana primitiva, amb los paleoantrops al paleolitic mejan;
- Fasa umana modèrna, amb los neantròps al Paleolotic superior.
I a gaireben tants esquèmas sus l'evolucion de l'umanitat que de preïstorians, mas una de las principalas questions es se l' Australopithecus e l' Homo son parents. Segons Johanson e White, òc que ne son: l' Australopithecus afarensis (Lucy) seriá l'aujòl comun. Mas segon Leakey Homo e australopitecs serián causas plan distintas e l'aujòl comun se deuriá cercar fa 5 milions d'ans.
Començarem la nòstra evolucion precisament fa 5 milions d'ans, al moment de la separacion de l' Ardipithecus ramidus dels primers australantròps, d'entre que acceptarem l' Australopithecus afarensis.
Fasa preumana o umana primieirenca[modificar | modificar la font]
Los primièrs australantròps foguèron australopitecs. Vivian al paleolitic inferior e èran omnívòrs e bipeds, de bassa estatura e de constitucion fragila, a avián de mans longas e fines. Lo crani fasiá prèp de 500 cm³ de capacitat per totas las espècias, e avián una constriccion postorbitala e una crèsta sagitala, e tanben una robusta mandibula amb una dentadicion similara a la nòstra e un menton fugidís. Pasmens qu'utisavan pals e pèiras se pensa que fabricava pas d'aisinas, encara qu'i a una polemica a l'entorn dels restas del lac Turkana, de 2,3 milions d'ans, qu'apareguèron d'instruments litics.
l' Australopithecus mai ancian es l' Australopithecus anamensis, que visquèt fa entre 4,2 e 3,8 milions d'ans, çò qu'o situa just aprèp de l' Ardipithecus ramidus. De restas foguèron trobats per Meave Leaky al lac Turkana. Èra un pichon èsser d'un metre vint que caminava drech e èra vegetarian. Lo seu crani capitava pas lo mièg litre de capacitat, a l'entorn de 450 cm3. Parlava pas e tanpauc fasiá d'instruments.
En seguida, fa entre 3,7 e 3 milions d'ans, trobam l' Australopithecus afarensis, la famòsa Lucy. Un pauc mai granda que l' A. anamensis, encara que capitava pas lo mètre e mièg. La seuna capacitat craniana èra d'un mièg litre e aviá una mandibula prominenta. Viviá en bòscs sècs amb clars e caminava drech, encara pojava als arbres. Fasiá pas cap d'instruments, mas es possible que ja parlava. Dins la zòna de Laetoli Mary Leakey i trobèt de pesadas.
En 1999 se trobèt un autre fossil, l' Australopithecus garhi, que poiriá èsser lo punt de separacion entre los australopitècids e los Homo.
l' Australopithecus africanus es una autra espècia que visquèt fa entre 3 e 2,5 milions d'ans, tot e que benlèu poiriá remonta mas enrè, fins a 3,5 milions d'ans. Èra omnivòr e benlèu parlava. Als bòscs umids de Sudafrica se trapèt una version mai granda que l' A. africanus: l' Australopithecus robustus. Mas, malgrat las semblanças físicas, l ' A. robustus seriá pas un descendent dirècte de l' A. garhi, mas de l' Australopithecus boisei. Èra un èsser d'un mètre e mièg de naut e un pauc mai de 500 cm3 de capacitat craniana, que visquèt fa entre 2,4 e 1 milion d'ans. Aviá una granda mandíbula amb de molaras fòrtas, mas de pichonas dents de l'uelh e d'incisivas. benlèu parlava, e que fabriquava d'instruments.
D'entre los australantròps i a tanben dos Homo. l' Homo rudolfensis es al mièg camin entre los australopitecs e l' Homo erectus que visquèt fa entre 2,5 e 1,8 milions d'ans. Fasiá un pauc mai de mètre e mièg e aviá una capacitat craniana de 800 cm3. Èra omnívòr e benlèu parlava, e fabricava d'aisinas.
L' Homo habilis visquèt una pauc aprèp , fa entre 2,3 e 1,5 milions d'ans. La seuna capacitat craniana èra de 700 cm3 e benlèu foguèt lo primièr a constrire d'otís. Èra omnívòr e practicava la caça d'animals pechons. Aviá una menora constriccion postorbitala e las maxillaras mens desvolupadas. Èra bíped e aviá la man forta.
Fasa umana arcaïca[modificar | modificar la font]
Suls arcantròps o antropids i a una espècia polemica: l' Homo ergaster. Fòrça preïstorians considèran que de fach es la meteissa espècia que l' Homo erectus, mas tanben i a que lo considèra coma un ominid a mièg camin entre l' Homo habilis e l' Homo erectus. E l'equipa d'Atapuerca lo considèra coma lo predecessor de l' Homo antecessor.
L' Homo erectus aviá una capacitat craniana de 900 cm3 fins a 1 200 cm3, coneissiá lo fuòc e fabricava d'aisinas elaboradas. Sortiguèt d'Africa fa un milion d'ans e arribèt fins a Indonesia, çò qu'implica passar de braces de 19 quilometres d'aiga. Aquela espècia inclusís l'òme de Java descobèrt en 1891 o lo Sinanthropus pekinensis, trobat a Txu-Ku-Tien en 1922.
Un autre arcantròp polemic es l' Homo antecessor, que los seu restas an 780 000 ans e se tròban a Atapuerca, dins la Gran Dolina. Segon l'equipa de l'escavacion seriá l'aujòl comun dels europèus antics e modèrnes. Seriá arribèt en Euròpa fa gaireben un milion d'ans per i evoluar cap a Homo heidelbergensis e, d'aquel, cap a Homo neanderthalensis. Aquels aujòls que demorèron en Africa, en cambi, acabèt evoluar cap a Homo sapiens. Se sap qu'aviá una industria litica e qu'èran canibals gastronomics, non rituals.
Quant a l' Homo heidelbergensis, fòrça preïstorians considèran qu'es de la meteissa espècia que l' Homo antecessor (o lo contrari). Seriá arribat en Asia fa 900 000 ans e en Euròpa fa 600 000 an.
Los èssers umans apareguèron sus Tèrra fa mens de 400 000 ans pendent lo periòde Paleolitic. Atal capitèt aprèp un larg període d'evolucion. A l'epòca, la Tèrra èra dins una èra glaciala, amb un clima pro fred qu'ara.
Los davacièrs dels umans, coma l' Homo erectus avián utilisat d'aisinas simplas pendent de millenaris, mas dins aquela epòca, las aisinas melhoravan, venguèron totjorn mai precisas e complèxas. Dins aquel temps, los umans comencèron a utilizar lo fuòc per se caufar e coire. Tanben se desvolopèt lo lengatge, e los rites funeraris. Dins aquel periòde, totes los umans vivian de la caça (d'en primièr de carronhada) e la culhida, essent nomas; l'element clau es que va cambiar la seuna postura.
Fa prèp de 50 000 ans, s'acabèt lo darrièr periòde glacial, los esseres umans se lancèron a la conquèsta de la planèta en diferentas brancas partent d'Africa. Una branca arribèt en Austràlia. L'autra arribèt en Asia Centrala, que bifurquèt en doas, una a Euròpa e l'autra pujèt fins a passar l'Estrech de Bering e arribèt en America. Los darrièrs airals que foguèron colonizats son las illas de la Polinesia, pendent lo primer millenari ApC.
Fasa umana primitiva[modificar | modificar la font]
Amb l'arribada dels paleoantròps i a l'expansion de l'umanitat. Es lo Paleolitic mejan e sonque durèt de 200 000 ans fins a 30 000 ans abans lo present. Totas las espècias donan una granda evolucion morfologica e comportamental. La mai anciana d'eles es Homo neanderthalensis, que visquèt pendent la glaciacion del Würm, fa entre 100 000 ans e 45 000 ans, en Eurasia e lo nòrd d'Africa. Lo fach de viure dins una edat glaciala los faguèron viure amb fauna de freg coma lo mamot, lo Rinocèros lanós, lo rangièr e lo bison, e tanben lo lop. Vivian en d'abrics rocassuts e caumas utilisant lo fuòc per se caufar e s'aparar. Èran dolicocefals, amb lo front aplatit, un grand arc supraciliar e l'occipital perlongat. Èra dotat de 1 500 cc de capacitat craniana, mai qu'aquela de l'òme actual. Èran corts e fòrts, amb la cara granda e lo nas de boxaire, la seuna mandibula èra dura e aviá pas de barba, e la seuna denticion en forma de fèrre. Caçavan, desvolopant l'industria litica e l'ossiària, e benlèu inventèron l'art. E mai, inumavan los mòrts amb los seus bens, e d'elements rituals. S'atudèt a la fin de la glaciacion la rason es gaire clara, mas d'estudis recents mòstran que se faguèt un cert grau d'ibridacion entre eles e los cròmanhons.
Fasa umana modèrna[modificar | modificar la font]
L'Òme de Cròsmanhon, que recep lo nom d'un abric perigordés ont se trobèt de fossils en 1868, apareguèt al Plistocèn superior, e visquèt amb los neandertals fins a l'atudament d'aqueles. Aquel Homo sapiens èra naut, mai de 180 cm , aviá lo crani long e estrech e una cara larga e corta, amb d'orbitas rectangularas e l'obertura nasala nauta. Èra iperdolicocefal, amb una mandibula leugièra e prominenta, e de dents leugièras. S'espandiguèt per tot lo vièlh mond, creant de raças coma lo Cròsmanhon Chancellat e lo Grimaldi. Lo chancellat, semblant als actuals esquimals, èra mai bas e amb las pometas e lo menton sortents. Lo grimaldi aviá mens de front, lo nas larg e las pometas tanben sortentas, e n'i a qu'especulan que serián una origina possibla aqueles e los actuals negres.
Pasmens, l'origina de l'òme de cròsmanhon es gaire clar, coma tanpauc n'es la relacion amb lo neandertal. D'estudis genomics recents demostrèron que la mèscla entre ambedoas espècias existissiá, mas dins un percentatge tròp bas per far de Homo sapiens sapiens lo producte de la fusion d'ambedoas espècias.
Avián una industria litica fòrça especializada, acompanhada d'evòri, fusta e banas de cèrvi. Desvolopèt un art parietal, e l'abitat uman. Amb la linguistica comparada Merrit Ruhlen determinèt que los 30000 membres del tronc comun inicial del Orient Mejan e lo nòrd èst d'Africa parlavan la meteissa lenga.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Human evolution at the Smithsonian Institution: Homo sapiens
- ↑ (en) Jean-Baptiste Lamarck, On classification and evolution
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Binford, Lewis Robert: In Pursuit of the Past: Decoding the Archaeological Record. University of California Press, Berkeley, 1983. ISBN 978-0-520-23339-3
- (ca)Darwin, Charles: L'origen de les espècies. Edicions 62, Barcelona, 1988. ISBN 978-84-297-1916-1
- (ca)Lamarck, Jean Baptistes: Filosofia zoològica. Editorial Pòrtic, Barcelona, 2007. ISBN 978-84-9809-005-5
- (fr)Jean-Baptiste Lamarck: Philosophie zoologique, ou exposition des considérations relatives à l'histoire naturelle des animaux. Macmillan, Londres 1914
- (fr)Leakey, Richard Erskine e Lewin, Roger: Origins. E. P. Dutton, New York, 1977. ISBN 978-0-525-17194-2


text:
Auvèrnhe (region)
Auvèrnhe (o Auvèrnha) es una region de França. Z-es situat dinc lo centre-sud dau país.
Istòria[modificar | modificar la font]
Auvèrnhe es creada coma circonscripcion d'accion regionala lo 2 de junh de 1960. Ven un establiment public regional lo 5 de julhet de 1972. La « lei Deferre » (lei n°82-213 del 2 de març de 1982) ne fa una collectivitat territoriala de l'executiu elegit e partatja las competéncias entre l'Estat e las regions. Ven una collectivitat territòriala après las eleccions del 16 de març de 1986.
Geografia[modificar | modificar la font]
Auvèrnhe es formada de 4 departaments :


text:
Aué en Meddia Aranés, eth darrèr dia des inscripcions tara XVIII Corsa e Caminada des 15 Pòbles. Explicam qu'eth CB Vielha enguan no presente equip senior a competicion e qu'eth ...
Aran, meddia aranés 28/08/2014
Eth Meddia Aranés d'aué informe de desparières òbres de caracter estrategic tar Ajuntament de Vielha e repasse era cartelèra de cine.
El Meddia Aranés d'avui informa de ...
Aran, meddia aranés 27/08/2014
En programa d'aué eth detalh der apraiament deth relòtge deth campanau dera glèisa de Vilac, deth viatge tà Barcelona damb era ANC dera Val d'Aran er Onze de seteme, e dera prumèra ...
Aran, meddia aranés 26/08/2014
Eth Meddia Aranés d'aué repasse quauques òbres der Ajuntament de Les, e eth calendari d'actuacions e gravacions deth grop Sarabat d'Aran. Rebrembam, tanben, es hèires deth ...
Aran, meddia aranés 25/08/2014
En Meddia Aranés d'aué reposicion d'ua tertúlia que dejà vos aufrirem en tot hestejar-se eth 50au aniversari dera creacion deth còs de Pompièrs en Vielha damb quauqui des sòns ...
Aran, meddia aranés 22/08/2014
Aué en Aran Espòrts era presason dera UEBossòst damb era victòria en XXV Memoriau Manuel Huguet. Parlam des activitats deth Palai de Gèu e des nauetats deth Val d'Aran Mountain ...
Aran, meddia aranés 21/08/2014
Salardú serà er escenari era pròxima setmana deth 1èr Country Rock Festival. Vo'n aufrim eth detalh damb eth sòn organizador, Victor "Lolo" Rodriguez. Eth programa ...
Aran, meddia aranés 20/08/2014
Eth Meddia aranés d'aué repasse era ocupacion otalèra en agost, es activitats de dinamizacion turistica deth Conselh,e er hestejament deth dusau aniversari dera activitat ...
Aran, meddia aranés 19/08/2014
Eth Meddia Aranés d'aué informe dera darrèra amassada des bailes des poblacions ath can dera N230, e dera darrèra conferéncia organizada der Ajuntament de Vielha ath torn der ...
Aran, meddia aranés 18/08/2014
Aué en Aran Espòrts valoracion dera II UltraTrail Val d'Aran, Futbòl Sala e Patinatge Artistic sus gèu. Tanben parlam de musica e dera actuacion ena Hèsta de Vilamòs deth grop ...
Aran, meddia aranés 14/08/2014


text:
Projècte:Servici de Pairinatge Actiu
Lo Servici de Pairinatge Actiu (abreujat familiarament en SPA) es un servici creat sul modèl del programa Adopt-a-User de la Wikipèdia en anglés.
Sa tòca es d'ofrir una ajuda als contributors novèls, sovent inexperimentats e que pòdon aisidament se sentir perduts dins l'enciclopèdia. Aquesta ajuda es ofèrta per d'utilizaires pus experimentats que « pairinan » de novèls, los guidant tot lo long de lor descobèrta del projècte.
La tòca es tanben de demenir lo nombre d'ensages, de temptativas malurosas e de descoratjaments e, perqué pas, de vandalismes.
Se far pairinar per un Wikipedian es simple e risolièr. Vos cal simplament apondre lo modèl {{Pairinatz-me}} en copiant-empegant aqueste tèxt sus vòstra pagina d'utilizaire, çò que va automaticament vos apondre a la Categoria:Wikipedian desirant èsser pairinat.
Qualques jorns aprèp, un utilizaire experimentat comunicarà amb vos per se prepausar coma pairin. Alara poiretz acceptar son ofèrta e venir son protegit o, plan evidentament, refusar se vos conven pas.
Tanben podètz consultar la lista dels pairins e mairinas e prene contacte dirèctament amb un o una d'entre eles, a vòstre convenéncia.
Se conselha, pr'amor de trobar un pairin o una mairina que sos gostes e sos oraris son pròches dels vòstres, de precisar sus vòstra pagina vòstre fus orari (o vòstra vila) e mai vòstres centres d'interès principals.
Per obténer mai d'entresenhas, consultatz aquesta pagina.
Los critèris actualament en plaça per poder èsser un pairin son los seguents :
- aver pro de disponibilitat per ajudar lo pairinat
- aver un minimum de 500 edicions
- èsser pas estat blocat aquestes 6 darrièrs meses
- èsser pas pairinat siá meteis actualament.
Se complissètz aquestes critèris e que volètz pairinar un utilizaire novèl, alara apondètz lo modèl {{Pairin volontari}} o {{Mairina volontària}} sus vòstra pagina d'utilizaire e contactatz simplament una o maitas personas encara listadas dins la categoria Wikipedian desirant èsser pairinat. S'aquesta es voida, esperatz simplament que de contributors novèls i aparescan. Per seguir las entradas e sortidas d'utilizaire dins la categoria, seguissètz la pagina WP:NEW.
Quand prepausatz a qualqu'un de venir son pairin o sa mairina, remplaçatz lo modèl {{Pairinatz-me}} per {{Ofèrta de pairinatge}} e, quand lo pairinatge o mairinatge es confirmat, modificatz-lo per {{Pairinat}} o {{Mairinat}} e apondètz {{Pairin}} o {{Mairina}} sus vòstra pròpria pagina. Tanben podètz plaçar lo modèl {{benvenguda filhòl}} sus sa pagina de discussion.
Per mai d´entresenhas, consultatz aquesta pagina.
-
- 25 d'agost de 2008 : Creacion del projècte
- Utilizaires en espèra d'un pairin (lista mesa a jorn automaticament ; pagina de secors en cas de defalhença dins la mesa a jorn)
- Lista dels pairins e mairinas volontaris (seguit)
Utilizaires que participan al projècte SPA :
- {{Pairinatz-me}} e {{Mairinatz-me}}, pels novèls que voldrián èsser pairinats.
- {{Pairinat|pairin}} e {{Mairinat|mairina}} pels filhòls
- {{Pairin|pairinat}} e {{Mairina|mairinat}} pels pairins e mairinas
- {{Fin pairinatge|pairin}} o {{Fin mairinatge|mairina}} per la fin del pairinatge / mairinatge
Modèl:Fin pairinatge Modèl:Fin mairinatge
- {{Ex pairinat|pairin}} o {{Ex mairinat|mairina}} en sovenir del bon vièlh temps
Modèl:Ex pairinat Modèl:Ex mairinat
- {{Ex filhòl|filhòl}} o {{Ex filhòlq|filhòla}} tanben en sovenir del bon vièlh temps, mas vist de l'autre costat


text:
Nasquèt dins la vila de Londres filh de parents nòrd-americans. Installat amb la siá familha a l'estat nòrd-american de Califòrnia estudièt fisica a l'Institut Tecnologic de Califòrnia e se doctorèt l'an 1936 a l'Institut Tecnologic de Massachusetts.
William Shockey moriguèt lo 1989 dins la vila californiana de Stanford a consequéncia d'un càncer de prostata.
Inicièt los sieus primièrs trabalhs a l'entorn dels electrons als Laboratòris Bèles de Nòva Jersey, contunhant posteriorament en l'investigacion sul radar, fins que lo 1942 abandonèt lo sieu càrrer als Laboratòris Bèles per venir director del Grop de recèrca de la guèrra anti-submarina de l'Universitat de Columbia.
A la fin de la Segonda Guèrra Mondiala los laboratòris Bèles formèron un grop de trabalh a l'entorn de la fisica d'estat solid, condusit per Shockley e lo quimistaStanley Morgan, amb la collaboracion de John Bardeen, Walter Houser Brattain, Gerald Pearson, Robert Gibney, Hilbert Moore e de divèrses tecnicians. La siá assignacion èra cercar una alternativa d'estat solid als amplificadors de cristal fragilas de la valvula de void. Las siás primièras temptativas foguèron basadas en las idèas de Shockley sus usar un camp electric extèrne en un semiconductor per afectar la siá conductivitat. Aqueles assages manquèron a cada pròva, fins que Bardeen suggeriguèt una teoria que invocava los estats superficiales qu'evitèron que lo camp penetrèt lo semiconductor. Las siás recèrcas contunhèron amb la descripcion del diòde, la version electronica de la valvula de void. Las siás recèrcas a l'entorn dels semiconductors lo portèron a formular lo 4 de julhet de 1951 lo transistor bipolar, en obtenent la siá brevet en setembre del meteis an.
Lo 1957 fondèt lo sieu pròpri laboratòri d'investigacion, Fairchild Semiconductor, mas la siá forma de portar l'entrepresa provoquèt qu'uèch de los sieus investigadors abandonèsson la companhiá lo 1958, que foguèsson entre el Robert Noyce e Gordon Moore que mai tard crearián Intel.
L'an 1956 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica, amb John Bardeen e Walter Houser Brattain, per la siá recèrca en semiconductors e per la descobèrta de l'efièch transistor.


text:
Vocala semidobèrta anteriora arredondida
La vocala semidobèrta anteriora arredondida es una vocala emplegada dins quelques lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨œ⟩, es a dire una ligatura entre una "o" e una "e". Aquesta ligatura coneis una forma majuscula Œ, mas sonque la forma minuscula es emplagada per representa la vocala semidobèrta anteriora arredondida.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es semidobèrt, valent a dire que la lenga es plaçada apr'aquí un tièr del camin entre una vocala centrala e una vocala dobèrta.
- Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tan luònh coma possible en avant de la boca
- Son caractèr de redondetat es arredondit, valent a dire que las labras son arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, auqeste sòn existís en auvernhat, lemosin e vivaroaupenc de l'èst ont es representat per una "uè". Tanben, en cèrts parlars lengadocians de la còsta metirranea pronóncian la "u" [œ], sistematicament o parcialament.


text:
Pèus e Cofolèus
Pèus e Cofolèus[1][2][3] (Peux-et-Couffouleux en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Pòsca-e-Couffouleux compren de divèrses pichons pòbles : Pòdi, Couffouleux e Sant-Méen. Lo territòri de la municipalitat se tròba en los Monts de Lacaune, lo Rance pren la siá font al pè del Merdelou e travèrsa la comuna.
La commune de Pèus e Cofolèus comprend plusieurs petits villages : Peux, Couffouleux et Saint-Méen. Le territoire de la commune se trouve dans les Monts de Lacaune, le Rance prend sa source au pied du Merdelou et traverse la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Lo territòri aperteniá als barons de Brusque
- A l'origina, divèrsas municipalitats an coexisté sus aquel territòri. En 1794 la municipalitat de Couffouleux a absorbit per aquela de Pòdi. De contunh en 1800 las doas comunas an administrat per Camarès de contunh en 1831 la municipalitat es recréée en i apondent una autra anciana comuna : Blanc.
- Le territoire appartenait aux barons de Brusque
- À l'origine, plusieurs communes ont coexisté sur ce territoire. En 1794 la commune de Couffouleux est absorbée par celle de Peux. Puis en 1800 les deux communes sont administrées par Camarès puis en 1831 la commune est recréée en y ajoutant une autre ancienne commune : Blanc.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Christian-Pierre Bedel, Camarés, al canton, 2000
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Jorge Cafrune
Jorge Cafrune (província de Jujuy, lo 8 d'agost de 1937 – província de Buenos Aires, 1 de heurèr de 1978) que ho un guitarrista e un deus cantaires de folclòre argentins deus mei importants.
Que vadó dens ua proprietat de la província de Jujuy dens ua familha d'origina araba (los sons grans parents èran originaris de Liban e de Siria), e que he los estudis segondaris dens la vila de San Salvador de Jujuy on e comencè tanben d'estudiar la guitarra. Arron, que s'installè a Salta on, dab Luis Alberto Valdéz, Tomás Alberto Campos y Gilberto Vaca, e formè lo son purmèr grop aperat: Las Voces de Huayra dab lo quau b'enregistrè lo son purmèr disc.
Que hen ua virada dab Ariel Ramírez abans de se desseparar per'mor deu servici militar. Entà respóner a un navèth envit de Ramírez, Cafrune que formè un grop nau : los famós Cantores del Alba abans de perseguir sol la soa carrièra.
En 1962 qu'arrecebó lo prèmi purmèra revelacion a la hestejada de Quosquín, referéncia peu la musica folclorica argentina. En 1965 qu'i presentè la cantaira Mercédez Sosa qui vadore plan famosa.
Las soa carrièra arron que ho marcada per un hèish de virada. Au retorn deus Estats Units, e en plena dictadura militara, que decidí de pujar de Buenos Aires a Yapeyú, la ciutat nadau deu generau José de San Martín entà i deishar un pauc de tèrra de Bolònha de Mar en aumatge au generau liberator de la Republica Argentina. La personalitat deu cantaire, lo son mitan, la soa òbra e aqueth quite darrèr projècte que podèvan de segur contar suber ua grana ostilitat deu regim militar. Durant lo viatge, Jorge Cafrune que's morí a chivau. Oficiaument, que ho per'mor d'un accident dab un camion ; aquesta version qu'ei contestada peus qui sostienen que ho un murtre.


text:
Belo Horizonte
Belo Horizonte es la capitala de l'estat brasilièr de Minas Gerais. Sa region metropolitana, amb 4,97 milions d'abitants en 2006, es la tresena del país per la populacion. La ciutat es situada a 716 km de la capitala brasilièra, Brasília, 585 km de São Paulo, e 444 km de la vila de Rio de Janeiro. Es un important centre comercial, industrial e de servicis regional. Es tanben sèti de l'Universitat Federala de Minas Gerais (UFMG) e d'altras institucions d'ensenhament superior.
Foguèt la primièra capitala d'estat projectada de Brasil, projècte de l'engenhaire Araão Reis, inaugurat lo 12 de decembre de 1897.


text:
L'Aia
L'Aia, en neerlandés Den Haag o tanben s-Gravenhage, es la tresena vila dels Païses Basses après Amsterdam e Rotterdam, amb una population de 475 580 abitants en genièr de 2006 (populacion de l'aglomeracion tota: 600 000) e una superfícia d'aperaquí 100 km².
Es localizada a l'oèst del país, dins la província de l'Olanda Meridionala, que n'es tanben la capitala. L'Aia es coma Amsterdam, Rotterdam e Utrecht, una partida del conglomerat metropolitan nomenat Randstad, e qu'amassa una populacion de 6 659 300 abitants.
L'Aia es lo sèti actual del govèrn, mas pas la capitala dels Païses Basses, ròtle balhat per la constitucion a Amsterdam
Importància institucionala[modificar | modificar la font]
L'Aia aculhís Erste Kamer (Senaat) e la Tweede Kamer, respectivament Cambras auta e bassa, que forman lo Parlament neerlandés, e tanben totes los ministeris e lo tribunal suprèm. Es tanben la ciutat de residéncia de la Regina Beatritz. Totas las ambassadas estrangièras se tròban a l'Aia.
L'Aia es lo sèti de divèrsas institucions internacionalas :
- Lo Tribunal Internacional de Justícia, situat al Vredespaleis (ONU).
- Lo Tribunal Penal Internacional (ONU)
- L'Organizacion per l'Enebiment de las Armas Quimicas (ONU)
- L'Europòl
- L'Acadèmia Internacionala de Lei de l'Aia
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina de la comuna (nl)(en)
- Portal del torisme a l'Aia (nl)(de)(en)(fr)(es)(it)
- Airal metropolitan de l'Aia (nl)(en)


text:
Perèa
Perèa es una anciana region a l'èst de Jordan entre lo lac de Tiberiàs e la mar Mòrta de l'epòca erodiana. Las ciutats principalas èran Amathus e Betharamphtha. Los limits èran entre la ciutat de Pella al nòrd, la de Filadèlfia a l'èst, Moab al sud, e Jordan a l'oèst. Foguèt dominada pels cananeans fins al sègle XIV abC que passèt a Ammon. Al sègle XIII abC passèt al rei cananean Sihon de Khesbon mas al sègle seguent se n'apoderèron los israelitas. Apertenguèt a Israèl fins a la mitat del sègle IX abC que los ammonitas tornar la ocupèron. Los macabèus la recuperèron vèrs 160 abC. En 63 abC passèt a Roma. Faguèt partida del reialme d'Eròdes lo Grand. En 4 abC un esclau d'Eròdes lo Grand, Simon, s'apoderèt de la region e reclamèt lo títol reial de son senhor defunt, mas los romans dominèron la revòlta. La region foguèt donada a Eròdes Antipas, tetrarca de Galilèa fins a 39, e a la seguida passèt a Eròdes Agripa de Batanèa, que l'uniguèt a Galilèa fins a 44. Puèi tornar venguèt possession dirècta romana.


text:
Sara Bareilles
Sara Beth Bareilles (Eureka, Califòrnia, 7 de decembre de 1979) es una cantautora e pianista americana. Venguèt celèbra en 2007 gràcias a sa cançon "Love Song", que la propulsèt en primièra posicion dins lo Billboard Pop 100. La cantaira a vendut mai d'un milion d'albums e sold over one million records e mai de 4 milions de singles sonque als Estats Units e foguèt nominada tres còps als Prèmis Grammy. Participèt a la jurada de la tresena sason del concors musical The Sing-Off de la cadena NBC. En febrièr de 2012, la cadena VH1 situèt Bareilles en 80ena posicion dins lo Top 100 de las femnas mai importantas del mond de la musica (en anglés: Greatest Women in Music)
Discografia[modificar | modificar la font]
- Careful Confessions (2004)
- Little Voice (2007)
- Kaleidoscope Heart (2010)
- The Blessed Unrest (2013)


text:
Ferrand Magellan
Ferrand Magellan (Fernão de Magalhães [fɨɾˈnɐ̃ũ dɨ mɐgɐˈʎɐ̃ĩʃ] en portugués)[1] (estiu de 1480 – 27 d'abril de 1521, Illa Mactan, Província de Cebu, Filipinas) èra un explorator portugués que, quand èra al servici de la corona d'Espanha, ensagèt de trobar un camin maritim a l'oèst per las Illas Molucas en Indonesia. Foguèt lo primièr de far una expedicion a travèrs l'Ocean Pacific. E tanben lo primièr de capitar de circumnavegar la Tèrra dins l'istòria. Pasmens poguèt pas acabar son viatge (foguèt tuat pendent la batalha de Mactan en las Filipinas.
Daissèt son nom al passatge que descobriguèt e que li permetèt de dintrar dins l'Ocean Pacific dempuèi l'Ocean Atlantic, l'estrech de Magellan, situat en Patagònia, a la punta sud de l'America del Sud.
Somari
- 1 Originas
- 2 L'expedicion Magellan
- 3 Ligams intèrns
- 4 Bibliografia
- 5 Nòtas e referéncias
Originas[modificar | modificar la font]
La màger part de la vida de Ferrand Magellan avans la partença de son viatge a l'entorn de la planeta son mau coneguts. Lei premiers trabalhs rigorós subre aqueu subjècte foguèron realizats au sègle XIX. Au contràri, existís unei racòntes e cronicas de l'expedicion qu'es fòrça ben documentada.
Ansin, Magellan nasquèt vèrs 1480 e faguèt partida de la familha portuguesa Magalhães, originària dau nòrd de Portugal. Sa jovença es pas conegut e la premiera aparicion de son nom lo designèt coma supletiu e pensionnat reaiau dins la flòta de Francisco de Almeida nomat Vice-Rèi deis Índias Orientalas Portuguesas. Partiguèron de Lisbona lo 25 de març de 1505 per leis Índias. Sota lo comandament d''Afonso de Albuquerque, i participèt a la presa de Malacca en 1511 puei practiguèt lo comèrci deis espècias. Venguèt tanben amic ambé l'explorator Francisco Serrão que participèt ai memas campanhas militaras que Magellan.
Au començament de l'annada 1513, rintrèt au Portugal. A l'estiu, foguèt membre d'una armada mandada au Marròc per conquistar Azemmour. Foguèt leugierament bleçat a la camba e Magellan quitèt la campanha. Après aquela partença, foguèt sospichat de comèrci illegau ambé leis Arabis. Leis accusacions foguèron rapidàment abandonadas mai la reputacion de Magellan demorèt lòngtemps marrida en causa d'aquel afaire. Sei projèctes d'agantar leis Índias per l'Oèst foguèron refusats per lo rèi portugués. Aquò decidiguèt Magellan d'abandonar lo Portugal e de prepausar sei servicis au rèi espanhòu Carles Quint.
L'expedicion Magellan[modificar | modificar la font]
Preparacion[modificar | modificar la font]
Entre 1517 e 1518, l'idèa d'expedicion de Magellan foguèt acceptat per lo govèrn espanhòu. L'objectiu fixat foguèt principalament la delimitacion dei zonas d'influéncia espanhòla e portuguesa definit per lo tractat de Tordesillas. Per aquò, la descubèrta dei regions desconegudas èra un avantatge major car lei premiers explorators podián alora realizar una cartografia per defendre leis interés de lor sobeiran. Enfin, Carles Quint considerèt que la dubèrtura d'un camin novèu vèrs lei regions productritz d'espècias podiá èstre una fònt suplementària de revenguts. Lo 22 de març de 1518, lo comandament d'aquela expedicion foguèt oficialament donat ai capitanis Magellan e Faleiro. Obtenguèron tanben :
- lo monopòli sus la rota descubèrta pendent dètz annadas.
- lor nominacion coma governadors dei territòris descubèrts ambé 5% dei revenguts.
- 5% dei beneficis dau viatge.
- lo drech de prelevar 1 000 ducats sus lei viatges seguents, pagant solament 5% sus lo rèsta.
- la concession d'una illa, levat dei sièis pus ricas.
Lo finançament de l'expedicion foguèt assegurat per lo rèi. Teniá cinc naviris, 237 òmes d'equipatge e doas annadas de norridura :
- lo Trinidad (62 òmes) dirigit per Magellan espereu.
- lo San Antonia (55 òmes) dirigit per Juan de Cartagena.
- lo Concepción (44 òmes) dirigit per Gaspar de Quesada.
- lo Santiago (31 òmes) dirigit per Juan Serrano.
- lo Victoria (45 òmes) dirigit per Luis de Mendoza.
Debanament[modificar | modificar la font]
Lo debanament de l'expedicion es fòrça ben conegut gràcias au jornau tengut per l'Italian Antonio Pigafetta que será entre lei subrevisquents a la fin de l'expedicion. Son racònte permet de documentar leis eveniments quotidians de l'expedicion e tanben tèn d'informacions sus lei mutins e lei ponchs de vista deis autrei capitanis de l'expedicion. D'efèct, sembla qu'au mens tres comandants de naviris èran opausats ai projèctes de Magellan e certaneis assaièron de l'eliminar pendent lo viatge.
Lo trajècte de lòng dau continent american[modificar | modificar la font]
La premiera partida dau viatge foguèt marcada per la traversada sensa problema de l'Ocean Atlantic, l'exploracion de la costat d'America dau Sud e la mutinariá de tres capitanis de naviris còntra Magellan en abriu de 1520. D'efèct, lo premier objectiu de l'expedicion foguèt d'agantar lo continent american au nivèu de Brasil. I acomencèt una pausa dins la baia de Santa Lucia (Rio de Janeiro) lo 13 de decembre de 1519 fins a la fin dau mes. Puei, lei naviris van explorar la costa americana en direccion dau sud per recercar lo passatge vèrs leis Índias. Arribada en Patagonia vèrs la fin de l'estiu austrau, Magellan decidiguèt lo 31 de març de 1520 de s'arrestar per l'ivèrn.
Lo 1èr d'abriu, leis equipatges dei naviris San Antonia, Concepción e Victoria se revoutèron sota la direccion de sei capitanis. Ajudat per son equipatge pròpri e per aqueu dau Santiago, Magellan capitèt de replegar leis atacas e de reprendre lo contraròtle dei naviris revòutats. Lo capitani Mendoza foguèt tuat per sospresa per l'alguazil de la mission, Quesada foguèt executat e Cartagena foguèt abandonat sus lo ribatge ambé lo prèire Pedro Sánchez de la Reina. Quarante autrei marins foguèron condamnats puei amnistiats per Magellan que podiá pas executar toei lei mutins sensa riscar lo debanament corrèct de l'expedicion.
Lo passatge vèrs l'Ocean Pacific[modificar | modificar la font]
Lo passatge vèrs l'Ocean Pacific foguèt la segonda etapa majora dau viatge de Magellan. Foguèt marcada per la pèrda dau Santiago mandat en reconoissança après l'ivèrn austrau, la desercion dau San Antonio e per la descubèrta dau destrech de Magellan. Aqueu passatge necessitèt un mes per passar entre lei bauç e lei fjords de la region. Durant la traversada, una mutinariá novèla se debanèt sus lo San Antonio. Lo capitani Àlvaro de Mesquita foguèt arrestat per son equipatge e lo naviri rintrèt en Espanha.
La traversada de l'Ocean Pacific e la mòrt de Magellan[modificar | modificar la font]
La traversada de l'Ocean Pacific se debanèt pendent la fin de l'annada 1520 e la màger part de 1521. Foguèt marcada per de dificultats grandas, la mòrt d'unei membres d'equipatges, i comprés Magellan, l'abandon d'un naviri e lo cargament d'espècias per lo retorn en Euròpa.
Magellan, au contrari de l'opinion correnta, sabiá que la talha de l'Ocean Pacifica èra fòrça granda. Lei documents geografics donats au rèi avans la partença de l'expedicion lo mostra. Pasmens, lo problema major de l'expedicion foguèt de navigar dins un ocean vuege sensa illas per s'avitalhar, levat de quauqueis atòls desertics. D'efèct, per manca d'astre, lo trajècte de Magellan demorèt alunchat deis archipèlas principaus dau Pacific e lei resèrvas de norridura acomencèron de mancar entraïnant la mòrt o l'incapacitat d'unei membres de l'expedicion. La premiera illa granda agantada per lei naviris foguèt Guam lo 6 de març de 1521 onte poguèron s'avitalhar parcialament. Lo 17 de març, arribèron subre l'illa d'Homonhon dins lei Filipinas.
Magellan acomencèt d'explorar l'archipèla e assaièt d'utilizar lei rivalitats entre principats de la region per mostrar la poissança espanhòula. Obtenguèt rapidàment la conversion au crestianisme dau rèi de l'illa de Cebu en cambi de la conquista militara de l'illa de Mactan. Pasmens, lo 27 d'abriu de 1521, lo desbarcament d'un grop de 60 òmes equipats de fusius e dirigits per Magellan foguèt replegat. Magellan e unei soudats i foguèron tuats. Quauquei jorns après aquela revirada, lo rèsta de l'expedicion foguèt pres a la leca durant una recepcion per lo rèi de Cebu desirós de restablir sa reputacion dins la region e solament 113 òmes poguèron quitar l'illa. Aquò representava dos equipatges e la Concepción foguèt donc abandonada e cremada lo 2 de mai davant l'illa de Bohol.
Lo retorn vèrs Espanha[modificar | modificar la font]
Après la mòrt, l'expedicion se dirigiguèt vèrs l'Ocean Indian e capitèt de trobar d'espècias per rintrar en Euròpa. Pasmens, en causa dei degalhs causats per lo viatge, un naviri deguèt restar per realizar de reparacions e son equipatge foguèt capturat. Lo rèsta partiguèt vèrs Portugal e lei subrevisquents i arribèron lo 6 de setembre de 1522. Quauquei presoniers rintrèron tanben pendent leis annadas seguentas.
D'efèct, après la cremada de la Concepción, lei naviris Victoria e Trinidad arribèron ai Molucas onte poguèron se cargar d'espècias. Pasmens, lor de la partença, una intrada d'aiga foguèt descubèrta dins la Trinidad. Obligit de reparar, lo naviri demorèt dins la region enterin que lo Victoria rintrèt en Euròpa sota lo comandament d'Elcano. Lo viatge foguèt murtrier e solament 18 subre 60 òmes arribèron vivents au Portugal après la traversada de l'Ocean Indian. Foguèt lo premier naviri que capitèt lo torn dau monde. De son caire, la Trinidad deguèt restar quatre mes dins leis illas dau sud-èst asiatic. Sota la direccion de João Lopes de Carvalho, assaièron de ganhar America Centrala, mai l'equipatge foguèt tocat per divèrsei malautiás. Foguèt finalament capturat per lei Portugués que prenguèron 20 presoniers. Dotze rintèron au Portugal quauquei setmanas après l'arribada dau Victoria.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias de l'expedicion de Ferrand Magellan foguèron nombrosas meme se lei resultats economics foguèron fòrça negatius car lo cargament d'espècias èra pas sufisent per pagar la totalitat de l'expedicion. En revènge, leis ensenhaments scientifics de l'expedicion foguèron pus importants. D'en premier, la mission demostrèt que la Tèrra èra pas plana mai ronda. De mai, Magellan e seis òmes descurbiguèron unei territòris e luòcs novèus coma lo costat americana o l'Ocean Pacifica. Enfin, au nivèu politic, lo viatge mostrèt lei dificultats espanhòulas per prendre posicion dins lo sud-èst per concurenciar lei Portugués que la posicion foguèt renfòrçada durant leis annadas seguentas.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Jean-Michel Barrault, Magellan. La terre était ronde, Gallimard, 1997.
- (en) Joyner, Tim (1992), Magellan, Camden, Me.: International Marine Publishing, ISBN 978-0-07-033128-0.
- (en) Parry, J. H. (1981), The Discovery of the Sea, Berkley: University of California Press, ISBN 978-0-520-04236-0.
- (en) Pérez-Mallaína, Pablo E. (1998), Spain's Men of the Sea: Daily Life on the Indies Fleets in the Sixteenth Century, trans. Carla Rahn Phillips, Baltimore: Johns Hopkins University Press, ISBN 978-0-8018-5746-1.
- (en) Roditi, Edouard (1972), Magellan of the Pacific, London: Faber & Faber, ISBN 0-571-08945-3.


text:
Egipte antica
E mai que se pòsca definir dins lo temps l'Egipte antica coma lo periòde de l'istòria egipciana entre l'invencion de l'escritura e la fin de l'Antiquitat, aquesta nocion s'aplica mai que mai a la civilizacion que visquèt a la broa de Nil durant aqueste periòde d'aperaquí quatre mila ans d'istòria. De l'acamp de las tribús egipcianas que fondèron lo primièr empèri faraonic fins a la sieuna casuda al començament de l'èra crestiana, l'Egipte antica foguèt lo teatre d'eveniments màgers qu'an influenciat prigondament la cultura d'una part importanta dels pòbles d'Africa, de Mediterranèa e de l'Orient Mejan.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Agricultura
- 4 Pòble
- 5 Organizacion politica
- 6 Art egipcian
- 7 Mitologia e religion egipciana
- 8 Sciéncia de l'Egipte antica
- 9 L'Egipte antica dins las arts
- 10 Referéncias
- 11 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Es cap a la fin del Neolitic que de tribús comencèron de s'amassar dins la fertila val de Nil, per arribar a la constitucion de dos reialmes politicament distints mas estrechaments ligats per una cultura comuna : la Nauta Egipte, al sud, e la Bassa Egipte, al nòrd (Nil raja del sud cap al nòrd). La tradicion atribuís al reialme del sud l'unificacion del país (que ven aital lo primièr estat del mond) e l'establiment de las primièras institucions faraonicas (segurament pel faraon Narmer).
Lo descopatge de l'istòria d'Egipte en grands periòdes e en trenta una dinastias es eretat del prèire-istorian Manton, quitament se los egipcians anteriors fasián pas aquesta distincion : per eles la monarquia èra continuala.
- Periòde predinastic : periòde precedent l'unificacion del país ;
- Periòde tinita : las primièras dinastias faraonicas (capitala This, prèp d'Abidos) ;
- Ancian Empèri : considerat pels ancians egipcians se meteisses coma l'edat d'aur de sa civilizacion amb, entre autre, la bastison de las pus grandas piramidas ;
- Ièr periòde intermediari : periòde d'inestabilitat politica e d'esberlament del país en dos reialmes rivals ;
- Mejan Empèri : periòde fast, estable e de granda activitat artistica ;
- IInd periòde intermediari : periòde de treboladisses grèus, ocupacion del país per los Icsòs, liberacion del país per Amosis ;
- Novèl Empèri egipcian : periòde pus drud de tota l'istòria egipciana ; se caracteriza per una espelida culturala e artistica que son apogèu es atengut amb las XVIIIena e XIXena dinastias egipcianas ; es l'epòca dels Thoutmôsis, dels Amenhotep (en grèc : Aménophis) e dels Ramessides (dont Ramsès II) ;
- Tresen periòde intermediari : periòde de guèrra civila, los reis-prèires, dominacion libiana puèi etiopana (reialme de Koush), invasion assiriana ;
- Bassa epòca : dinastia saïta, ocupacion pèrsa, darrièras dinastias autoctònas puèi dominacion grèga (Alexandre, los Ptolemèus).
La fin de l'istòria egipciana antica varia en foncion del punt de vista adoptat. S'acaba :
- d'un punt de vista etnologic, a la mòrt del darrièr faraon autoctòn, Nectanebo II en -343 ;
- d'un punt de vista politic, a la mòrt del darrièr sobeiran autonòm, Ptolemèu XV Césarion en -30 ;
- d'un punt de vista cultural, a la conversion del darrièr temple egipcian en glèisa còpta, lo temple d'Isis a Philae en 535 (tancadura en 551).
Istòria resumida[modificar | modificar la font]
L'Egipte faraonica pendent sos 3000 ans d'istòria es pas un afar de frontièras geograficas. Sus aqueste plan coneguèt de situacions nombrosas en possedir d'en primièr Nubia puèi en se dirigir cap a l'Orient Mejan abans de regressar d'un biais general pendent la Bassa Epòca. Pasmens se pòt pas negar que d'unes caractèrs geografics son inseparables de l'identitat egipciana. Aital Nil farguèt lo biais de viure e la civilizacion d'Egipte.
Se pòt observar que de grands principis se son mantenguts tot al long de l'istòria d'Egipte. I aguèt sempre un poder central fòrt en la persona del rei. Quand aquesta veniá flaca, i aviá de crisis coma lo primièr periòde intermediari a la mòrt de Pepi II ont regnèron amassa mai d'unas familhas. Lo sistèma ont totes los poders èran tenguts pel faraon evoluiguèt. Se complexifiquèt en una administracion importanta. Jos Sesostris III, la foncion de vizir foguèt doblada per assegurar una gestion melhora. Mas d'aquel temps l'institution faraonica foguèt mantenguda e mai durant las dominacions estrangièras. Aquesta donava una legitimitat al poder en plaça.
Aquò es pas per azard se los Icsòs, los Pèrsas, Alexandre lo Grand e sos generals grècs se faguèron nomenar faraon. Lo fait de seguir la costuma antica lor conferissiá una legitimitat respècte als egipcians. L'idèa meteissa es valabla per totas las dinastias eissidas d'Egipte, la foncion de Faraon referís un simbòl màger. D'efièch las dinastias se seguissián pas per filiacion. L'estat de faraon permetiá la reduccion d'aquel valat familial. Aital Ramsès Ièr abans d'èsser coronat èra general e vicerei.
Mas benlèu aquesta unitat dins la concepcion del poder auriá pas tant durat se la foncion de faraon aviá pas un ideal espiritual. Lo faraon èra un ligam entre lo terrèstre e lo divenc. Sa foncion se limitava pas al temporal, èra lo primièr prèire d'Egipte. De segur, sul plan istoric, es mai complicat. Aital se vegèt la rompedura amb lo Periòde amarnian o la presa de poder progressiva del clergat d'Amon. Mas pels faraons qu'avián un poder real, sas foncions ne fasián los garants del divenc.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia de l'Egipte antica, d'un punt de vista climatic, es pro pròcha de la de l'Egipte contemporanèa. Egipte es un país de clima semidesertic que sola la faissa fertila dels dos costats de Nil, lo Dèlta e qualques oasis esparpalhats, son pròpris a l'implantacion umana. Lo rèsta es ocupat pel Desèrt Libic à l'oèst, lo Desèrt Arabic à l'èst e Sinai al nòrd-èst. Las frontièras « traditionalas » de l'Egipte antica son pro semblablas a las de l'Egipte actuala. Aital, dins l'Ancian Empèri, lo país confrontava al nòrd la Mediterranèa, al sud la primièra cataracta de Nil, a l'oèst lo Desèrt Libic, a l'èst la mar Roja e lo desèrt de Sinai. Lo territòri egipcian èra descopat en regions administrativas, los nòmes, qu'èran governats, al nom de faraon, per de nomarcas.
Agricultura[modificar | modificar la font]
Los ancians egipcians cultivavan d'òrdi e una varietat de blat, e d'autras cerealas, qu'utilizavan per fabricar los dos aliments principals, lo pan e la bièrra.[1] Las plantas de lin, desrabadas abans de florir, èran cultivadas per las fibras de sas cambas. Aquestas fibras se partejavan transversalament e s'entornejavan en fials, qu'èran utilizats per téisser de lençòls de lin e per fabricar de teissut pels vestits. Lo papir que creissiá pel lèit del riu Nil servissiá per fabricar lo papièr. Las ortalissas e la frucha butavan en parcèlas d'òrts, a costat de las abitacions subre un terren enauçat, e se devián asaigar a la man. Las ortalissas inclusián pòrres, alhs, melons, carabassas, peses, lentilhas, lachugas, e autras culhidas, apondudas als rasims que se'n fasiá lo vin, dàtils, figas e miugranas.[2]
Una combinason de factors geografics favorables contribuiguèron a la capitada de la cultura en Egipte antica, lo pus important dels quals essent lo ric sòl fertil resultant dels aigats annadièrs del riu Nil. Los ancians egipcians èran aital capables de produir d'aliments en abondància, permetent a la populacion d'emplegar mai de temps e de ressorsas a de passatemps culturals, tecnologics e artistics. La gestion de la tèrra èra cruciala en Egipte antica perque las taxas èran assignadas en se basant sus la quantitat de tèrra que cada persona teniá.[3]
L'agricultura en Egipte èra ligada als cicles del riu Nil. Los egipcians avián establits un calendièr solar que lor permetiá de preveire los sieus aigats e coneissián tres sasons: Akhet (aigat), Peret (plantacion), e Shemu (culhida). La sason dels aigats durava del mes de junh fins a setembre, depausant pel lèit del riu un jaç ric en minerals ideal per la cultura. Passadas las inondacions, la sason de la plantacion durava d'octobre fins a febrièr. Los païsans lauravan e plantavan de granas pels camps, los quals èran asagats amb besals e canals. Egipte recebiá paucas pluèjas, e los païsans utilizavan Nil per asagar las seunas culturas.[4] De març fins a mai, los païsans utilizavan un volam de fusta o de cana per segar, puèi batián amb un flagèl per separar la palha del gran. En remenant se removiá l'espigal del gran, que après se moliá en farina, que se fasiá fermentar per fabricar la bièrra, o que se gardava per pus tard.[5]
Pòble[modificar | modificar la font]
L'origina dels primiers Egipcians es questionejada, que mantuna teoria existís sus aquel sicut..
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'Egipte antica èra una teocracia. Mai qu'un rei, lo faraon èra a l'encòp l'administrador principal, lo cap de las armadas, lo primièr magistrat e lo prèire suprèm d'Egipte. D'efièch, Faraon aviá una mission de complir : metre en òbra la règla de Maat sus la Tèrra; valent a dire assegurar l'armonia entre los òmes e lo cèl, èsser lo garant de la morala de son pòble, en contribuir aital a assegurar son eternitat.
Art egipcian[modificar | modificar la font]
L'Art de l'Egipte antica se caracteriza per une idèa d'òrdre : de linhas claras e simplas, associadas a de fòrmas simplas e d'unes aplats de color.
Los artistas utilizavan de linhas perpendicularas, verticalas e orizontalas, per formar un quadrilhatge e donar de proporcions condrechas a sas òbras.
L'art rebatiá l'importància sociala, religiosa e politica.
La nautor dels personatges dépendiá per exemple de son ròtle dins la societat : los mai importants èran los pus bèls, que i n'aviá gessa perspectiva.
Lo faraon es aital tostemps representat coma lo mai grand dels òmes e tot parièr los diuses son mai o mens imposants segon ne son considerats mai o mens potents.
Veire tanben :
Mitologia e religion egipciana[modificar | modificar la font]
Los egipcians de l'Antiquitat (idem egiptes...) cerquèron d'interpretar totes los fenomèns que podián observar pel prisma de la lor cresença seculara.
La nocion mai importanta per eles es la de cicle :
- lo cicle del jorn amb lo solelh que renais cada matin
- lo cicle dels ans amb l'aigat annadièr de Nil que ne podiá èsser quora font de gaug quora de malastre (per en cas de tròp flac o tròp potent asondi de Nil)
- lo cicle de la vida amb las naissenças que seguísson las mòrts
Vejatz tanben :
Sciéncia de l'Egipte antica[modificar | modificar la font]
La sciéncia de l'Egipte antica ne gausís d'un prestigi màger dempuèi los tempses pus ancians.
Çò ne mòstra del nivèl màger d'aquela civilizacion e l'ample de sas coneissenças.
L'Egipte antica dins las arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
- Maison égyptienne, plaça del Caire a París, bastida en 1805 e que la siá façada ne presenta una frisa amai de caps égiptes ancians.
- Egyptian Hall a Londres en 1812.
Pintura[modificar | modificar la font]
- David Roberts (1796-1864) pintrèt moltas òbras amb per decòr l'Egipte antica.
Musica[modificar | modificar la font]
- Aïda, opèra de Giuseppe Verdi.
- Mozart l'egipcian, Raubatòri al seralh, L'auca del Caire, Dhikr (requiem) e autras sinfonias
- Dança egipciana dins Samson e Dalila per Camille Saint-Saëns
- Juli Cesar en Egipte / Giulio Cesare in Egitto, de Georg Friedrich Haendel
e ca
Literatura[modificar | modificar la font]
N'es espectaclós lo nombre de romans que son tèma es l'Egipte antica.
Çai citarem sonque :
- Lo Roman de la momia / Le roman de la momie de Théophile Gautier
- Lo Nabab / Le Nabab d'Anfós Daudet
- La primièra piramida / La première pyramide de Bernard Simonay
- Ramsès, La Reina libertat / La Reine liberté, Champolion l'egipcian / Champollion l'Egyptien, L'afar Totankhamon / L'Affaire Toutankhamon... de Christian Jacq
e ca
En benda dessenhada se pòt citar :
- la seria Papirus [6]
- Lo mistèri de la granda piramida / Le Mystère de la grande pyramide d'Edgar P. Jacobs
- La fièra dels immortals / La Foire aux immortels, d'Enki Bilal
- En per las tèrras d'Horus / Sur les terres d'Horus , d'Isabelle Dethan
- Asterix e Cleopatra / Astérix et Cléopâtre de René Goscinny e Albert Uderzo
e ca
Cinèma[modificar | modificar la font]
- La tèrra dels Faraons, filme american de Howard Hawks, de 1955 amb participation al scénario de William Faulkner
- Cleopatra, filme de Joseph Mankiewicz, de 1963
- Faraon , filme polonés de Jerzy Kawalerowicz, de 1966
- Asterix e Obelix : Mission Cleopatre, una adaptacion per Alain Chabat de la benda dessenhada, de 2001...
- amai la seria televizada de sciéncia ficcion ianqui-caqui Pòrta Estelam / Stargate / EUA 1997-2007 que fòrça s'utiliza ( se pilha... amb unas teorias pro fumosas tanben... ) del patrimòni egipte ancian
e ca
Jòcs de ròtle[modificar | modificar la font]
- Egipte : 1156 av. J.-C. L'enigma de la tomba reiala / L'énigme de la tombe royale ... © 1997 Réunion des Musées Nationaux, Canal+ Multimédia, Cryo Interactive...
- Kemi, Aventuras en tèrra d'Egipte
- GURPS Egipte / Egypt... Thomas M. Kane...
Editor : Steve Jackson Games, 1998, lenga : anglés (version originala), (ISBN 1-55634-342-6)
- Égyptis, jòc en linha gratuit que dedins incarnatz un Egipcian de l'Antiquitat vivent al ritme de Nil.
e ca
etc
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nicholson (2000) p. 510
- ↑ Nicholson (2000) p. 577 and 630
- ↑ Manuelian (1998) p. 361
- ↑ Nicholson (2000) p. 514
- ↑ Nicholson (2000) p. 506
- ↑ Sit sus Papyrus per Lucien de Gieter e Jean-Pol Schrauwen
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La categoria Egipte antica de l'annuari dmoz.
- Las unitats de mesura dins l'Egipte antica
- Els tres fills de Noè i la història de la civilització mediterrània (Simone Weil) (tradusit en catalan)


text:
Aqüariofilia
L'aqüariofilia es una passion que consistís a far viure de peisses dins un aqüari en reconstituent lo mai fidèlament possible lor mitan de vida (biotòp). Existisson divèrses biotòps. Cada biotòp se caracteriza per sa qualitat d'aiga (pH, KH, GH, densitat en aiga de mar...), sas espècias de peisses e de plantas. Conven doncas de pas mesclar d'espècias eissidas de biotòps de las caracteristicas aluenhadas.
Cossí començar l'aqüariofilia?
Somari
Quin volum ?[modificar | modificar la font]
Se conselha de començar amb un 100 litres minimum. Mai lo bac es pichon, mai es de mal entretenir : mai d'algas, mai de malautiás, una igièna mens bona... Fin finala : pas de pichon bac ! E sustot, pas de bocal per peisses roges. Los peisses son condemnats a tornejar durant tota lor vida, dins un volum tot pichon !
Causida del material[modificar | modificar la font]
Prendre un o dos neons segon lo volum. Un calfatge es obligatòri per la màger part de las espècias d'aiga doça, e tanben, evidentament, un filtre. Utilizatz de ceramicas per lotjar los bactèris que degradaràn la pollucion organica, una mossa e un filtratge sus carbon actiu que cal cambiar regularament, senon las toxinas qu’aurà absorbit seràn totas regetadas dins l’aiga de l'aqüari. De preferéncia causir un filtre inclús e non pas un filtre de ventosas. Los bulladors pòdon far un polit efècte, avisatz-vos çaquelà que pòdon far montar lo pH. Remplaçatz-los puslèu per un difusaire de gas carbonic, que fa créisser las plantas e demenir las algas. Prenètz tanben un salabre, de tèsts NO2 (nitrits) e pH, de bactèris e un produch per condicionar l'aiga del robinet. Pus tard deuretz crompar qualques produches antiparasits dins un bon magazin perque las malautiás tardaràn pas d'arribar...
Las decoracions[modificar | modificar la font]
Los objèctes de decoracion son pas obligatòris ; podètz prendre un objècte en plastic dins una animalariá (exemple : un pichon ponton en plastic o en resina, una pèira...). Obligatòria se prenètz un peis netejaire, una rasic. N’i a de magnificas en magazin, totas torçudas. Aquò balha vida al bac. Los netejaires n’an besonh per viure. Es segur çò que fa lo mai polit coma objècte de decoracion !
Lo sòl[modificar | modificar la font]
Cal de substrat especial per las plantas, e de sabla. Causissètz plan vòstra sabla, es ela que balha l'ambient a vòstre aqüari. Una sabla de Lèger a de tons cauds, aquò balha un ambient iranjat. Una sabla blanca brilhanta balha un ambient mai fred, l'aiga pareis pus transparenta, e de peisses de las colors vivas s'assortiràn plan dessús.
L'installacion[modificar | modificar la font]
Versatz vòstre substrat dins lo bac. Metètz un pauc d'aiga dessús per que siá pas pus en podra, mas un pauc coma una pasta. Egalizatz-la pertot. Fasètz parièr amb la sabla. Plantatz las plantas. Doblidetz pas las règlas : las grandas darrièr, las mejanas al mièg, e las pichonas davant ! Plaçatz los decòrs. S'avètz de mossa de Java, ligatz-la a la rasic amb de fial de nilon. Metètz una sieta al fons de l'aqüari. Versatz l'aiga dessús, e emplissètz lo bac. Esperatz tres setmanas abans de metre los peisses, e metètz regularament de bacterias e de fertilizant liquid per plantas. Fasètz de tèsts de nitrits e pH totas las setmanas per seguir l’evolucion... Quand metètz vòstres peisses los nitrits devon èsser a 0.
Las plantas[modificar | modificar la font]
Son indispensablas ! E magnificas ! Compratz-ne puslèu de creissença rapida per començar, evitaràn d'aver d’algas. Lor cal de fertilizant liquid (prevesètz un grand flacon, s’usa lèu...) e en opcion, pas obligatòri mas extrèmament util, un distributor de CO2. Podètz tanben lo fabricar. Doblidetz pas de daissar un grand espaci liure per la nada dels peisses. La florison es sovent possibla, e se vos agradan las plantas, perqué vos lançar pas dins la fabricacion d'un aqüari olandés, ont las plantas comptan mai que los peisses?
Los peisses[modificar | modificar la font]
Començatz amb de vivipars. Los vivipars fan pas d'uòus : lors pichons se desvolopan dins lo ventre de la maire, doncas riscan pas tant de se far manjar... Los peisses perfièches per començar ! Los guppys son de segur los mai risolièrs : los mascles ensajan de contunh de s'acoblar.
Doblidetz pas...[modificar | modificar la font]
Placetz pas l'aqüari prèp d'una fenèstra, ni prèp d'una font de bruch (tele, ràdio) ni prèp d'un radiator. Esclairatz dètz a dotze oras per jorn.


text:
Docetisme
Lo docetisme es una eretgia apareguda al sègle I que son nom ven de la raiç grèga δokέw dokéō, que significa 'semblar o li semblar a un'. Es una doctrina crestiana apareguda a la fin del primièr sègle de l'èra crestiana qu'afirmava que Jèsus aviá pas sofrit pendent la crucifixion, pr'amor que son còrs èra solament aparent e non pas real; Joan vòl negligir aquesta idèa en escrivent sa primièra letra (1 Jn 1:1); Basilides, lo filosòf gnostic afirmèt, per tal d'explicar lo desplaçament de la crotz, que foguèt Simon de Cirene la persona que la carguèt e non pas Jèsus. L'eretgia, enrasigada dins l'influéncia platonica, afirma que las idèas son las solas realitats e que nòstre mond es solament un rebat o un imatge, e se basa sus l'idèa generalizada a aquela epòca, que la matèria èra corruptibla o corrompuda, o a la manièra dels grècs, lo còrs es la prison de l'esperit. La doctrina docetica, enrasigada tanben dins lo dualisme gnostic, devesissiá totalament los concèptes de còrs e esperit, en atribuissent tot çò temporal, illusòri e corromput al primièr, e tot çò etèrne, real e perfècte al segond; per aquò, sosteniá que lo còrs de Jèsus foguèt pas qu'una illusion e que, de la meteissa manièra, sa crucifixion aguèt tanpauc luòc coma autra senon coma sola aparéncia. L'Islam garda tanben aquel punt de vista e sosten que lo còrs del profèta Isa (nom islamic de Jèsus) foguèt crucificat coma una illusion. Aquela eretgia nèga o escafa Jèsus coma figura umana e coma filh carnal de Dieu, e per consequéncia elimina lo sacrifici del Messias del catolicisme.


text:
Béard
Béard es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Béard es una municipalitat de la Nièvre, sus lo Léger, situada a 20 km de Nevers e 50 km de Bourbon-Lancy. La municipalitat es situada en territòri vallonné al còr del Nivernés.
Béard est une commune de la Nièvre, sur la Loire, située à 20 km de Nevers et 50 km de Boubon-Lancy. La commune est située en territoire vallonné (alt max: 245m), au cœur du Nivernais.


text:
Haselbourg
Haselbourg es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Vilatge a pic a lo-dessus de la vallée.
- Village à pic au-dessus de la vallée.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fondacion Romaine e #èsser pendent divèrses sègles una basa militar.
- Pòble destruit per François von Sickingen e reconstruit en 1568 pel comte palatin Jean de Veldenz.
- Vendut a la França en 1593.
- Fondation Romaine et fut pendant plusieurs siècles une base militaire.
- Village détruit par François von Sickingen et reconstruit en 1568 par le comte palatin Jean de Veldenz.
- Vendu à la France en 1593.


text:
Domeni de primièr nivèl
Sus Internet, un domeni de primièr nivèl correspond a la darrièra part d'un nom de domeni, la mai a drecha del nom. Per exemple, dins oc.wikipedia.org, lo domeni de primièr nivèl es .org. Los domenis de primièr nivèl son de tres tipes:
- ligats a un territòri, estat o dependéncia, qu'es generalament present dins la lista dels còdes de doás letras de la nòrma ISO 3166-1 - per exemple .eu per l’Union Europèa
- generics (correspondent a una activitat, una vila, un espaci cultural...) - per exemple .cat per la cultura catalana
- d'assag (que servisson per de verificacions) - per exemple .test
Dempuèi 2010, i a tanben de noms de domenis nacionals dins lor grafia pròpria (aràbia, chinesa...). Per exemple .ykp per Ucraïna.
En 2013 se generalizan los domenis generics (d'una lista limitada a 22 a mai de 1000) e apareisson d'unes dels caractèrs non latins atanben (per exemple .游戏, jòcs, en chinés).


text:
Reaccion en cadena per la polimerasa
La Reaccion en Cadena per la Polimerasa (o PCR de la sigla en anglés de Polymerase Chain Reaction) es una tecnica de biologia moleculara qu'a per objectiu d'obténer un grand nombre de còpias d'un fragment d'ADN particular, a partir d'una quantitat minimala. A l'ora d'ara, los equipaments son pron eficaces per ne produire un fum a partir d'una sola còpia. Lo procès foguèt descrich en 1965 per Kary Mullis.
Utilitat[modificar | modificar la font]
Aquela tecnica servís a amplificar l'ADN. Las tecnicas d'identificacion e de manipulacion de l'ADN an besonh d'una granda quantitat de material. Après l'amplificacion per PCR, es fòrça mai simple d'identificar amb una nauta probabilitat de virus e de bacterias responsables de malautias, d'identificar de personas (de cadavres, criminals...) o far de recèrcas scientificas sus l'ADN.
Mecanisme d'accion[modificar | modificar la font]
Aquela tecnica se fonda sus la proprietat naturala de l'ADN polimerasa de replicar de segments d'ADN, e usa de cicles de nauta e bassa temperatura per desnaturar las cadenas doblas d'ADN formadas entre cada fasa de replicacion e, aprèp, daissar que tornen se jónher a las polimerasas per lo biais d'una davalada de temperatura perque tòrnen las duplicacions. Las etapas principalas de la PCR son:
- 1) Desnaturacion de la dobla eliç d'ADN, ont se separan las doas cadenas que forman l'ADN.
- 2) Ibridacion de las mòrsas que son de sequencias cortas d'ADN que son complementàrias amb l'ADN maire d'amplificar.
- 3) Elongacion, ont la polimerasa sintetiza la cadena d'ADN complementària a l'ADN maire.