text:
Ananàs
L'ananàs es una planta monocotiledonèa de la familha de las bromeliacèas. Los arbres dels ananasses cultivats son de l'espécia Ananas comosus, que compren fòrça varietats. Existisson tanben divèrsas espécias salvatjas, qu'apartenon al meteis genre.
Somari
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo mot ananàs ven del guaraní nanà en passar pel portugués (documentat per primièr còp a la primièra mitat del sègle XVI) o l'espanhòl (documentat en (1578). Semblariá que l'espanhòl o aguèsse manlevat al portugués de Brasil.
L'ananàs es un fruch que simboliza las regions tropicalas e sostropicalas. Coneis una granda acceptacion dins lo mond entièr.
Istoric[modificar | modificar la font]
L'ananàs ja èra cultivat pels indigènas dins de vastas regions del continent american, abans qu'arribèsse Cristòl Colomb. A son origina en America tropicala e sostropicala, e semblariá que venguèsse del sud del Brasil actual. Probablament, las varietats actuals que son cultivadas venon dels ananasses selvatges qu'ailà existisson. Non se sap encara, quora, ont e coma essa domesticacion se produsiguèt, mas, a 4 de novembre de 1493, Cristòl Colomb e sos marins descobriguèron l'ananàs en Guadalope, dins las Antilhas.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Lo pè de l'ananàs es una planta semiperenna, que pòt aténher 1 m de nautor. D'en primièr fa pas qu'un fruch solet, situat en cima; puèi, amb la ramificacion laterala del talo, apareisson d'autres fruches, de tal biais que la fasa productiva se pòt prolongar pendant maitas annadas. Quand ven adulte, es constituit de rasics, talo (caule), fuèlhas, fruches e mudas. Lo sistèma radicular, del tipe fasciculat, es superficial, pois a màger part de las rasics fica nos primièrs 15 cm de solo. Lo talo apresenta lo format d'una clava, relativament corta e gròssa. Las fuèlhas an la forma de calha e son inseridas dins lo talo, e forman una densa espirala dextrogira e levogira.
L'inflorescéncia es una espiga, formada de flors completas, caduna localizada dins l'axila d'una bractèa. Lo fruch se compausa, del tipe sorose, e resulta de la coalescência d'un bèl nombre de fruches simples (100 a 200), del tipe baga, denominats frutilhos, que son inserits dins un ais central, còr o miolo, amb una disposicion espiralada e intimamente soudats los uns als autres. No ápice del fruch existís un tufo de fuèlhas – la corona – resultanta del tecido meristemático apical que la planta possui dempuèi son origina. A conexão del fruch amb lo talo de la planta se fa a travèrs un pedoncul.
La casca de l'ananàs es formada per la reunion de las bractèas e sépalas de las flors. Logo abaixo da casca, inserits dins la periferia de depressions en forma de tassa, se pòdon encontrar de remasilhas de pétalas e de estames, enquanto de caduna d'aquestas depressions apareis un vestígi d'estilete. A la superfícia d'un fruch descascado d'um modo pas gaire prigond, os restos de estiletes dão idéia de espinhos. Por outro costat, quand lo descascamento es fach d'un biais mai prigond, la superfície mostra-se completament perforada, por ficarem expostas as lojas dos ovários dos frutilhos. Dins de tais lojas, em se tratando de frucha de varietat cultivada, generalament são encontrados apenas d'ovuls abortados, pois la formacion de sementes es rara, por serem las flors auto-esterilas. Pasmens, a travèrs de la pollinizacion manuala amb de pollèn d'una autra varietat, não é rara la produccion de doas mila a tres mila sementes per fruto.
La part comestibla de l'ananàs es sa pulpa, suculenta, formada per las parets das lojas dels frutilhos e pelo teissut parenquimatoso que os une, bem como pela porção externa ou casca del còr. De acordo coma la part de la planta em que son produchas, as mudas do abacaxizeiro son classificadas en quatre tipes:
- a) corona – muda do ápice del fruch;
- b) filhote – muda do pedúnculo;
- c) filhote-rebentão – muda da região de inserção del pedoncul amb lo talo de la planta;
- d) rebentão – muda do talo da planta.
L'abacaxizeiro es una planta plan sensibla al freg, mas resistís plan a las secadas. Embora seja planta tropicala, los jorns de solelhada fòrta, los fruches pòdon patir de cremadas, quand son pas protegits. Pòt èsser cultivat dins tota mena de sòl, desde que seja permeable, isto é, pas sujeito ao encharcamento; preferís, porém, de sòls leves, rics en elements nutritius e amb un pH d'entre 5,5 e 6,0, ainda que tolere los de pH mai bas. Es pro exigent em nutrientes.
En general, o florescimento natural de l'ananassièr se fa per l'ivèrn, pasmens lo comprimento del cicle natural pòt variar entre 10 e 36 meses, pois, além de las condicions climaticas, depend de l'epòca de plantio, del tipe e del pes de las mudas utilizadas, e tanben de las practicas culturalas adoptadas.
Los ananasses son tanben bastant comuns per as pessoas comerem, vist que son fòrça bons e a un gost excellent per ne tirar de chucs.
Cultura[modificar | modificar la font]
La varietat cultivada principalament dins lo mond es la Cayenne (o tanben Smooth Cayenne). Dona de fruches qu'an una pulpa jauna palle o jauna, rica en acids e sucres, e la planta a de fuèlhas practicament sens espinas. En Brasil, porém, la varietat principala es la Pernambuco (o Pérola), que fa de fruches de pulpa jauna palle, gaireben blanca, de sabor pro doça; sas fuèlhas an de costats armats d'espinas.
La cultura racionala de l'ananassièr demanda fòrça tecnica e trato. Sa propagacion se fa por mudas e son exploradas una o doas safras. Muito útil es lo fach de que a época de produccion de la frucha se pòt contrarotlar artificialament, gràcias a l'emplec de substàncias quimicas, coma lo calci e d'autras. Las culturas grandament racionalizadas pòdon produire, a cada safra, de seissanta a ochanta tonas de fruch per ectara. Na verdade, porém, la produccion d'un ananassièr depend de mantun factor: lo clima e lo sòl; l'epòca de plantio e de colheita; lo temps de la plantacion; la varietat; tipe e talha de la muda plantada; espaçament del plantio; tratos culturals; adubação; estat fitosanitari.
Actualament, lo plantio es fach pel sistèma de linhas duplas e na basa de 45 a 60 mila plantas per ectara. Dins los païses de cultura ananassièra avançada, se fan servir de maquinas que, d'un biais simultanèu, son capablas de porgir de pesticidas e de fertilizants al sòl e, sobre el, de distribuir de faissas de teissut negre de polietilèn, que sus sa cima es fach lo plantio das mudas; além disso, s'emplegan de pulverizaires capacitats per distribuir, ao mesmo tempo, pesticidas e fertilizants sus de linhas diferentas de plantacion, assim como maquinas que possibilitan la colheita que pòt arribar fins a 12 tonas d'ananàs per ora.
Problèmas e malautiás[modificar | modificar la font]
A Brasil, las marranas principalas de l'ananàs son la broca-do-fruto da lagarta da borboleta Thecla basilides e la cochonilha (Dysmicocus brevipes). Pendent aquestas darrièras annadas, mai que mai dins los Estats de São Paulo e Minas Gerais, tse son produches prejuízos provocats per la gomose, moléstia causada pel campairòl Fusarium moniliforme. A nivèl mondial, cèrtas espècias de nematoïdes figuran demest las plagas d'importància.
Consomacion[modificar | modificar la font]
Se pòt consomar l'ananàs natural o industrializat, jos la forma de fatias ou pedaços em calda, abacaxizada, pedaços cristallizats, passa, picles, de chuc, de siròp, gelea, de licor, de vin, de vinagre, d'aigardent. Todavia, os principais produches son as fatias o los bocins em calda, e lo chuc. A partir del chuc de l'ananàs se pòdon preparar de bevendas, de sorbets, crèmas, balas e bolos. Coma josproduches de l'industrializacion de l'ananàs, s'obten d'alcòl, d'acid citric, d'acid malic, acid ascorbic, bromelina (enzim proteolitic que dintra dins la composicion de medicaments divèrses) e rações pels animals; del demai de la planta, son aproveitados industrialament las fibras e l'amido. Lo chuc de l'ananàs conten aperaquí 12% de sucre e 1% d'acid organic (principalament d'acid citric); es considerat coma una font de las bonas de vitaminas A e B1, e tanben coma font rasonabla de vitamina C.
Produccion[modificar | modificar la font]
Los principals païses productors d'ananasses son los Estats Units d'America (gràcias a las plantacions hawaianas), Brasil, Malàisia, Taiwan, Mexic e las Filipinas. La industrializacion es fach, principalament, en Hawaii. Taiwan, Malásia, Africa del Sud, Austràlia e la Còsta d'Evòri tanben son grands productors. Los Estats Units, Alemanha, Japon, Reialme Unit, Canadà e França son de consomaires bèls de frucha industrializada. Paraíba, São Paulo, Pernambuco, Rio de Janeiro, Rio Grande do Sul e Minas Gerais son dels principals Estats brasilians productors.
Las tecnicas de cultivacion a Brasil per la produccion d'ananasses son puslèu rudimentàrias e es plan flaca la quantitat de frucha producha per ectàre. Un autre fach tipic de la cultura ananassièra brasiliana es la deslocalizacion constanta dels airals de produccion, deguda a l'aparicion de problèmas fitosanitaris. La part màger dels ananasses produches a Brasil se destina a la consomacion intèrna, coma frucha fresca. São Paulo absorbís una bèla part de las produccions d'ananasses de Paraíba, Pernambuco e Minas Gerais.
Autras espècias[modificar | modificar la font]
Vesin del genre Ananas existís lo Pseudo-ananàs, que conten pas qu'una unica espècia, P. Sagenarius, designada comunament coma gravatá-de-rede o pseudo-ananàs, que sos fruches tenon pas de corona. Son peculiaras d'aquesta espècia la preséncia de estolhos ligats a la basa de la planta e l'absência de mudas ligadas directament al talo da planta o al pedúnculo del fruch. Demest las autras características, pas exclusivas d'aquesta espècia, son las espinhos bastante agressius de la part inferiora de la fuèlha, voltados para enbàs, e los dos apendices sus la fàcia superiora de las pétalas, amb forma de prega, os quais, no genre Ananas, a la forma de funil.
Las espécias salvatjas d'ananasses e sas varietats principalas son: l'Ananas ananassoides, var. nanus (ananàs d'Amazonia) e var. typicus (ananás-do-campo); A. bracteatus, var. albus (ananás-branco-do-mato), var. rudis (ananás-vermelho-do-mato), e var. tricolor; A. fritzmuelleri e A. lucidus (curauá-da-amazônia). Todos têm as margens de las fuèlhas vestidas d'espinhos, franc de la darrièra, sus la que, practicament, sonque existís un acúleo terminal.
L'ananàs-do-campo constitui padrão de tèrra seca e paura; las siás fuèlhas produsisson de fibras tan bonas coma las do caroá; lo fruto apresenta uns 10 cm de compriment e considerable nombre de sementes. Las fibras de las fuèlhas del curauá tanben son de qualitat excellenta; lo fruch sonque a aperaquí 6 cm de comprimento; es una planta que s'adapta fòrça plan als climas imes. Lo fruch de l'ananàs d'Amazonia arriba amb pena a 3 o 4 cm. A. fritzmuelleri a coma ambient natural lo litoral sud de Brasil e produsís de fruches d'aperaquí 20 cm de comprimento, enquanto a de l'ananás-do-mato es leugièrament mai grand.


c: text/html

text:
Francés de Bavièra
Francés de Bavièra (Franz Bonaventura Adalbert Maria' Duc de Bavièra - naissut Prince de Bavièra a Munic lo 14 de julhet de 1933) es lo cap de l'Ostau Reiau de Wittelsbach (la darrièra familha reinanta sobre Bavièra) ; es tanben l'eretièr dirècte e legitim dau rei Carles I d'Anglatèrra e de l'Ostau de Stuart e es ansin reconegut com lo vertadier rei d'Anglaterra, d'Irlanda e d'Escòcia (emai catolic) per lei jacobitas (pasmens, fins ara a jamai reclamat aquelei drets).
Naissèt a Munic en 1933 e foguèt reconegut coma prince de Bavièra per son paire Albrecht de Bavièra. En 1939 la familha s'exilièt a Budapèst perque Albrecht èra opausat ai Nazis ; per aquesta rason foguèron totei deportats dins lei camps de concentracion e foguèron liberats per l'armada americana.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marcha (Lemosin)
Marcha es la part septentrionala de la region istorica e culturala de Lemosin, en Occitània. Se creèt au sègle X coma una zona militara (una "marcha") dins lo nòrd dau duchat de la granda Aquitània medievala, per luchar contra las atacas daus vikings que remontavan las ribieras. Durant lo Regim Ancian, separèron completament Marcha de la rèsta de Lemosin e ne faguèron una província a despart. Pasmens lo sentiment regionau lemosin existís en Marcha.
Correspond emb lo nòrd e lo centre daus departaments de Cruesa e de la Nauta Vinhana.
Lo gentilici es marchés -esa.


text:
Missy (Calvados)
Missy es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 9 quilomètres de Villers-Bocage e 15 de Can e s'estend sus una superficie de 506 ectaras. Lo Odon es lo sol riu important. Los ruisseaux de Sourdeval, de la Pigacière, d'O e de Cayer tiran lo sieu nom del endroit ont forman la siá font.
Caserius : Lo Bourg, la Flaguais, la Félière, las Bassas Cantieradas, las Anautitas Cantieradas, la Pigacière, lo Quesnot, lo Bas dels Forges, la Nautor de las Forges, Cayer, las Nouillons, lo Rosel.
La commune est située à 9 kilomètres de Villers-Bocage et 15 de Caen et s'étend sur une superficie de 506 hectares. L'Odon est la seule rivière importante. Les ruisseaux de Sourdeval, de la Pigacière, d'O et de Cayer tirent leur nom de l'endroit où ils forment leur source.
Hameaux : le Bourg, la Flaguais, la Félière, les Bas Monceaux, les Hauts Monceaux, la Pigacière, le Quesnot, le Bas des Forges, le Haut des Forges, Cayer, les Nouillons, le Rosel.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Missy ven de la forma carolingienne o mérovingienne Missiacus, latinisé en Misseium. La parròquia de Missy dépendait de la sergenterie de Villers, del notariat de Nogueres, de l'eleccion de Can. A per patron sant Jean-Baptiste. Los noms dels senhors de Missy an grauat sus las campanas.
Lo masatge caseriu dels Forges es çò de mès de poblat. Al Mièja Edat, los forges #donar lo nom del pòble. La comuna e l'escòla datan de 1852.
Lo primièr marquillier de la parròquia èra François Jean-Pierre de Chazot, espós de Sophie-Marida de Vassy, ancian capitani de Infanterie. Se podiá veire antany al dedins de la glèisa de las pèiras tombales en remembrant la sépulture dels ancians senhors de Missy. Lo vièlh solar a l'ora d'ara a usatge de granja, prèpa de la glèisa aital coma çò presbytère daten del Sègle XVI. Lo castèl de Missy data dels primièrs ans del Sègle XVIII, a environat d'una douve, la endroit ont a #èsser bastit se nomenava lo luòc dels Préaux. La granja de la Guèrra sul ruisseau d'O a #èsser viscuda al Modèl:XVIe e Modèl:XVIIe sègle pels Vincent, sieurs de la Guèrra.
Lo doble crim del 2 de març 1921 dels esposes Baptiste #qu'avián una épicerie es demorat en la memòria collectiva.
Le nom de Missy vient de la forme carolingienne ou mérovingienne Missiacus, latinisé en Misseium. La paroisse de Missy dépendait de la sergenterie de Villers, du notariat de Noyers, de l'élection de Caen. Elle a pour patron saint Jean-Baptiste. Les noms des seigneurs de Missy sont gravés sur les cloches.
Le hameau des Forges est le plus peuplé. Au Moyen Âge, les forges donnèrent le nom du village. La mairie et l'école datent de 1852.
Le premier marquillier de la paroisse était François Jean-Pierre de Chazot, époux de Sophie-Marie de Vassy, ancien capitaine d'Infanterie. On pouvait voir jadis à l'intérieur de l'église des pierres tombales rappelant la sépulture des anciens seigneurs de Missy. Le vieux manoir actuellement à usage de ferme, proche de l'église ainsi que le presbytère datent du Sègle XVI. Le château de Missy date des premières années du Sègle XVIII, il est entouré d'une douve, l'endroit où il a été bâti se nommait le lieu des Préaux. La ferme de la Guerre sur le ruisseau d'O a été habitée au Modèl:XVIe et Modèl:XVIIe siècle par les Vincent, sieurs de la Guerre.
Le double crime du 2 mars 1921 des époux Baptiste qui tenaient une épicerie est resté dans la mémoire collective.


text:
Didelphidae
Sariga es un nom donat als mamifèrs marsupials americans de la familha dels didelfidats (Didelphidae). Lo mai gròs es la Sariga de Virginia (Didelphis virginiana), que se pòt trobar dins totes los Estats Units. L'airal de distribucion dels didelfidats s'espandís de la mitat sud dels Estats Units al nòrd d'Argentina.
La màger part de las sarigas son arboricòlas ; los pès prensils son provesits d'onglas robustas. La sariga a de mors nocturnas e arboricòlas ; es un predator de reptils, d'ausèls e de mamifèrs pichons. Las femèlas "sarigan" aprèp 8 a 14 jorns de gestacion ; lo pichon viu puèi durant mai de cent jorns dins lo marsupium (pòcha sul ventre) de sa maire.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Son devesits en doas sosfamilhas : los Caluromyinae e los Didelphinae
- Sosfamilha Caluromyinae
- Sosfamilha Didelphinae
- genre Chironectes
- genre Didelphis
- Didelphis albiventris [fòto]
- Didelphis aurita
- Didelphis marsupialis
- Didelphis virginiana- opossum de Virginie [fòto]
- genre Gracilinanus
- Gracilinanus aceramarcae
- Gracilinanus agilis
- Gracilinanus dryas
- Gracilinanus emiliae
- Gracilinanus marica
- Gracilinanus microtarsus
- genre Lestodelphys
- Lestodelphys halli
- genre Lutreolina
- Lutreolina crassicaudata
- genre Marmosa
- Marmosa andersoni
- Marmosa canescens
- Marmosa lepida
- Marmosa mexicana
- Marmosa murina [fòto]
- Marmosa robinsoni
- Marmosa rubra
- Marmosa tyleriana
- Marmosa xerophila
- genre Marmosops
- Marmosops cracens
- Marmosops dorothea
- Marmosops fuscatus
- Marmosops handleyi
- Marmosops impavidus
- Marmosops incanus [fòto]
- Marmosops invictus
- Marmosops noctivagus
- Marmosops parvidens
- genre Metachirus
- Metachirus nudicaudatus
- genre Micoureus
- genre Monodelphis
- Monodelphis adusta
- Monodelphis americana
- Monodelphis brevicaudata
- Monodelphis dimidiata
- Monodelphis domestica [fòto]
- Monodelphis emiliae
- Monodelphis iheringi
- Monodelphis kunsi
- Monodelphis maraxina
- Monodelphis osgoodi
- Monodelphis rubida
- Monodelphis scalops
- Monodelphis sorex
- Monodelphis theresa
- Monodelphis unistriata
- genre Philander
- Philander andersoni
- Philander opossum - quatre uèlhs [fòto]
- genre Thylamys
- Thylamys elegans [fòto]
- Thylamys macrura
- Thylamys pallidior
- Thylamys pusilla
- Thylamys velutinus
Sembla que lo clichat famós (al pròpri e al figurat !) de la sariga que pòrta sos pichons enrotlats sus sa coa concernís pas que lo grop dels filanders.


text:
Bit
Un bit es l'acronim de l'anglés, binary digit, chifra binària). Un bit es una chifra del sistèma de numeracion binària qu'es l'unitat d'informacion minimala utilizada en informatica e en teoria de l'informacion.
Se pòt imaginar un bit com una ampola que pot èsser dins un dels estats seguents:
Combinasons de bits[modificar | modificar la font]
Amb un bit es possible d'indicar doas valors. Per representar o codificar mai d'informacion dins un aplech numeric, cal utilizar mai de bits.
Valor de posicion[modificar | modificar la font]
Lo nombre 19 es representat en numeracion binària per 10011 (16+2+1 en numeracion decimala).


text:
837
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 837 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Rompedura de la patz bizantinoaràbia de 834 amb una incursion massiva (70 000 òmes) dei Bizantins en Anatolia. Conquistèron e pilhèron Melitèn, Arsamosata e Zapetra (luòc de naissença possible dau califa Al Mutasim). Totalament desfachs, leis Arabis preparèron una repòsta per 838.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la campanha dau generau Afshin còntra l'insureccion azèri de Babak Khorramdin. Après sei dificultats de l'annada precedenta, lo generau abbassida obtenguèt de renfòrç importants que li permetèt d'atacar lei centres principaus deis Azèris. En particular, conquistèt lo Castèu Babak en aost que foguèt destruch. Babak Khorramdin, qu'aviá refusat d'ofèrtas d'amnistia de part dau califa, foguèt taben capturat.
En Anatolia, represa dau conflicte còntra lei Bizantins que pilhèron una partida dei possessions aràbias de la region.


text:
875
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 875 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de l'emperaire Loís II lo Jove, son oncle e rèi de Francia Occidentala Carles lo Calvet venguèt emperaire. Eiretèt tanben dei possessions de son nebòt (sud-èst de la França actuala e mitat nòrd d'Itàlia). Foguèt coronat per lo papa Joan VIII lo 25 de decembre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursion dei Vikings danés còntra lei regions sud d'Escòcia. Lo rèi Constantin assaièt de lei blocar mai foguèt batut a Dollar dins lo sud dau reiaume. Ambe lei subrevivents de son armada, se retirèt dins lei Highlands e lei venceires ocupèron lei Lowlands fins a l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Modificacion de sa succession per lo califa Al-Mutamid. Son oncle e visir Al-Muwaffaq, qu'èra lo cap principau deis autoritats dau Califat dempuei 870, venguèt son segond eiretier après Al-Mufawwad qu'èra lo fiu d'Al-Mutamid. Lo Califat foguèt tanben partejat entre Al-Muwaffaq, cap dei províncias orientalas, e Al-Mufawwad, cap dei regions occidentalas. Dins lei fachs, Al-Muwaffaq demorèt a la tèsta de la totalitat dau territòri.
Regardant la question dau plan iranian onte la dinastia dei Tahirides èra a s'afondrar en fàcia dei Saffaridas, Al-Muwaffaq assaièt de protegir la frontiera orientala dau Califat gràcias a la reconeissença dei Saffaridas coma governadors de Khorason sota l'autoritat — fòrça nominala — deis Abbassidas. Pasmens, aquò amaisèt gaire lei relacions entre lei doas dinastias car lei Saffaridas ataquèron Mesopotamia tre l'annada seguenta.


text:
Maiada
Ua maiada qu’es ua hèsta qui consisteish a quilhar un arbo aperat « mai », en l’aunor d’ua persona. Aqueth trabalh, sovent clandestin que’s debana normaument dens la neit deu 30 d’abriu au 1èr de mai ; d'aquí le son nom.
Qu’aperan tanbei « maiada » lo convit qui acompanha o qui seguirà la plantacion. Que s'i beu e minja generaument aus despens de la persona aunorada.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las manifestacions ligadas a l’arbo de mai qu’an tocat tota l’Euròpa (Alemanha, Àustria, Soïssa, Suècia, Anglatèrra, Russia, Romania, Italia)[1].
La costuma de plantar un arbo qu’es atestada en França au sègle XIIau, e la mencion mei anciana qu’emana de las tèrras d’Òc : que’s tròba dens ua carta de 1136, autrejada per Rotgèr 1èr Trencavel entà la vila d’Ambialet : " Volem (...) que lou premier jour de may lou jouven pot plantar ung may que tota personna que ne trinque deu pagar un farrat de vi...[2].
Los mais tà las gojatas que son atestats un chic pertot en França au sègle XIII[3].
Que tròban mais taus elegits, dempuish 1830 [4], mes sustot dempuish la IIIau Republica (1870-1940)[5].
Qu’es enqüèra en Occitania qu'aquera costuma e’s perpetua au sègle XXI dab lo mei de vigor[6].
Las maiadas que pòden estar individuaus, entà aunorar ua persona (gojatas de 20 ans, elegits, notables,...), sii collectivas, entà ua comunautat (municipalitat, conhrairia,...).
Costumas per regions :[modificar | modificar la font]
Maransin[modificar | modificar la font]
La fòrma de maiada qui, en Maransin, es la mei ritualizada e qui sembla la mei anciana qu’es lo mai a las gojatas de 20 ans. Que son los gojats de la classa, a còps ajudats per vesins o amics, qui an la carca de preparar e organizar la plantacion deus mais a totas las gojatas en atge deu vilatge, dens la nuit deu 1èr de mai.
Au mes d’abriu, las garlandas e flors de papèr crespon que son perparadas. Que cau dinc a 600 flors tà cada mai, tanbei, tots que s’i hican : amics, vesins, parents, joens o vielhs, que s’amassan a l’esconut de las concernidas.
Dus o tres jorns abans la fin deu mes, los gojats se’n van peus bòscs tombar los pins (pinus pinaster) causits quauque temps a l’avança per un òmi avisat qui sapi quei pin pòt estar copat shens har domau au proprietari qui, plan segur n’es pas estat avertit. Cau que los pins siin plan drets e pro hauts. Que pòden passar los 17 m[7]. Un còp tombats, que son carrejats dens un parc o un carriu, cadun en çò d’un vesin de las maisons on seràn quilhats.
Las tòras que pòden estar completament peladas e leishivadas tà’n tirar la gema ; un tòrclo de boish picat de flors de papèr multicolòras, que poja en torciròla deu pè dinc au cabelhèr. D’auts qu’i daishan la carròspla, mes qu’es estujada dab gèira pingorlada de flors e garlandas. Au bèc deu pin, lo cabelhèr sonque que damòra, eth tanbei ondrat de flors ; las brancas mei baishas son tiradas. Chic en devath, que hican en pindòlas sii duas, sii tres coronas de verdura flocadas, passadas a l’entorn de l’arplo : la petita la mei hauta, puish, en penent l’ua de l’auta, la mejana, e en devath la mei grana.
A la neit deu 30 d'abriu, qu’atenen que lo monde de la maison on vòlen hicar lo mai e siin au lheit e la lutz estupada. Lavetz shens bruit, dus òmis que cavan un trauc prohons, deu temps que los auts apressan lo pin engarlandat. Aqueth qu’es quilhat dab horcas, escalas, còrdas e dab hòrt de braç. Un còp calat bien d’aplom, que hican lo panèu dab la formula consacrada : « Honneur à tes 20 ans » (aunor aus tons 20 ans), e au pè deu pin, un flòc d’arums o de gèsta.
Quèn tot es acabat, que hèn petar dus còps de fesilh entà deishudar la maison. Lo mèste de l’indret qu’òrb los contravents e que hèi l’estonat. Puish qu’envita tot lo monde a búver un còp. Los joens de la tropa, los de 20 ans, qu’an d’auts mais a plantar tà las autas gojatas, e qu’i passaràn tota la neit.
Lo mai damòra en plaça dinc a que los plantaires e siin envitats a har la hèsta, búver e minjar. Aqueth jorn, avant de passar a taula, la gojata aunorada qu’a de segar lo pin dab l’arpan, ajudada peu son pair.
Si védetz un mai secat suu pè, aquò vòu díser que lo repaish de la maiada n’es pas enqüèra estat pagat.
Que’s hèn tanbei en Maransin, maiadas entaus elegits, a soa casa l’annada de l’eleccion, e cada an dab un mai collectiu en plaça publica. De mei en mei que’s plantan mais entà totas las escadenças qui pòden servir de pretèxte entà s’arretrobar e har la hèsta : navèth vesin, anniversari, retrèita,...
Honts[modificar | modificar la font]
- Antoinette Glauser-Matecki ; Le Premier mai ou le Cycle du printemps, Rites, mythes et croyances ; Editions Imago ; 2002 ; ISBN 2-911416-66-X.
- Marie-France Houdart ; Arbres de Mai, Mai de l’élu(e) ; Maiade éditions ; 2008 ; ISBN 978-2-916512-05-1.
- Les mayades, in Mai-Juin dans la Lande autrefois ; Les Amis du Musée de la vie rurale en pays landais ; Laluque, 2010 ; pp. 13-16.
- Anne Payen-Deverchère ; Histoire de « mais » ; in Bulletin de l’Association Mémoire en Marensin ; n°7 – 1996 ; pp. 2 – 11.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ M.-F. Houdart ; Arbres de Mai, Mai de l’élu(e) ; Maiade éd. ; 2008 ; p. 84 e 86 ; e A. Glauser-Matecki ; Le Premier mai ou le Cycle du printemps, Rites, mythes et croyances ; Ed. Imago ; 2002 ; p. 40 e 41.
- ↑ Revue du Tarn ; t.III ; (1880-1881) ; Albi ; p.119
- ↑ M.-F. Houdart ; Arbres de Mai, Mai de l’élu(e) ; Maiade éd. ; 2008 ; p. 81 e 94.
- ↑ M.-F. Houdart ; Arbres de Mai, Mai de l’élu(e) ; Maiade éd. ; 2008 ; p.176.
- ↑ M.-F. Houdart ; Arbres de Mai, Mai de l’élu(e) ; Maiade éd. ; 2008 ; pp. 35-36
- ↑ M.-F. Houdart ; Arbres de Mai, Mai de l’élu(e) ; Maiade éd. ; 2008 ; p.184.
- ↑ A.Payen-Deverchère ; Histoire de « mais », p.4 e 6.


text:
Las Sots
Las Sots[1][2][3] (Lassouts en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Dourdou De Concas pren la siá font a Las Sots
Le Dourdou de Conques prend sa source à Las Sots
Istòria[modificar | modificar la font]
Qualques repères istorics sus la municipalitat de LASSOUTS
Quelques repères historiques sur la commune de LASSOUTS
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Espalion, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1993
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
{{Roergue}


text:
1847
Aquesta pagina concernís l'an 1847 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la politica de reformas de l'Empèri, abolicion de l'esclavatge.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra Americanomexicana. Au començament de l'annada, lo generau mexican Santa Anna organizèt una còntra-ofensiva d'amplor dins lo nòrd mai sei tropas foguèron anientadas a la batalha de Buena Vista (22-23 de febrier). Ben establits dins lo nòrd, leis Estatsunidencs ataquèron alora lo sud de Mexic e ocupèron Puebla lo 15 de mai gràcias a l'ajuda dei conservadors mexicans de la vila. Puei, ataquèron dirèctament Mexico que capitulèt lo 17 de setembre après lei batalhas de Contreras (20 d'aost) e de Chapultepec (12-13 de setembre). Aquò marquèt la fin dei combats majors e lo començament de negociacions fòrça favorablas ais Estatsunidencs.
En parallèl d'aqueleis operacions, lei regions isoladas dau nòrd mexican (Califòrnia) que s'èran revoutadas còntra una premiera ocupacion estatsunidenca dins lo corrent de l'estiu de 1846 foguèron tornarmai conquistadas. Aquò favorizèt l'annexion d'aquelei regions dins lo corrent de l'annada seguenta.
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra Americanomexicana amb una còntra-ofensiva mexicana menada per lo generau Santa Anna rintrat de son exili. Pasmens, son armada foguèt quasi anientada a la batalha de Buena Vista (22-23 de febrier) e lei subrevivents se retirèron ambé dificultat vèrs lo sud. Après aqueu succès, leis Estatsunidencs se dirigiguèron vèrs lo sud e prenguèron Puebla sensa combat lo 15 de mai — lei conservadors mexicans de la vila sostenián l'invasion còntra lo govèrn centrau liberau. Puei, ataquèron la capitala que sei defensas foguèron rompudas ai batalhas de Contreras (20 d'aost) e de Chapultepec (12-13 de setembre). Lo 17 de setembre, Santa Anna e Mexico capitulèron e de negociacions malaisadas per lei Mexicans acomencèron per acabar la guèrra.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - Thomas Alva Edison, inventor american (m. 1931)
- 3 de març – Alexander Graham Bell, inventor escocés del [telefòn]] (m. 1922)
- 14 de març - Castro Alves, poèta brasilièr (m. 1871)
- 27 de març - Otto Wallach, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1931)
- 10 d'abril - Joseph Pulitzer, jornalista ongrés (m. 1911)
- 7 de mai - Archibald Primrose, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1929)
- 2 d'octobre - Paul von Hindemburg, president alemand (m. 1933)
- 17 d'octobre - Chiquinha Gonzaga, compositora brasilièra (m. 1935)
- 8 de novembre - Bram Stoker, escrivan britanic (m. 1912)
- 30 de novembre - Afonso Pena, president de Brasil (m. 1909)
- Ernèst Aberlenc, escrivan occitan (m. 1930)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de mai - Alexandre Vinet, teologian protestant soís (n. 1797)
- 4 de novembre - Felix Mendelssohn Bartholdy, compositor alemand (n. 1809)


text:
Bois (arbrilhon)
Lo bois (Buxus) (var. boish) es un genre d'arbrilhon d'odor caracteristica, de la familha dels Buxacèas. Aquela odor poiriá èsser donada per un compausat contenent un gropament tiòl, lo 4-metil-4-sulfanilpentan-2-one (4MSP).
Son d'arbres o arbrilhons perens de talha pichona o mejana. Existís mai de 70 espècias espandidas per las regions tropicalas e subtropicalas, que 30 es troben a Cuba, 17 en China e 9 a Madagascar.[1]
Doas espècias son indigènas en Euròpa. La primièra, lo Buxus balearica, se trobava encara a l'estat salvatge en Andalosia. Se ne trapa qualques especimens dins las Illas Balearas e en Sardenha. L'autra espècia, fòrça comuna, Buxus sempervirens, se troba dins tota l'Euròpa continentala et mediterranèa. Buxus balearica, (tanben nomenada bois de Maon), es pauc utilizada en orticultura.
Lo tèrme latin Buxus es un manlèu del grèc πύEoς (puksos), de meteissa significacion.
L'aspècte de la fusta es brilhant aprèp polissatge, aquel material es fòrça utilizat per far de pèças d'escacs. Lo luòc ont se trabalha lo bois se sonava a l'origina astelièrs/ astièrs.
Lista d'espècias[modificar | modificar la font]
Selon ITIS:
- Buxus laevigata (Sw.) Spreng.
- Buxus microphylla Siebold e Zucc.
- Buxus portoricensis Alain
- Buxus sempervirens L. - Lo bois commun
- Buxus vahlii Baill.
que s'apondon:
- Buxus balearica - Lo bois de las Balearas
Galaria[modificar | modificar la font]
-
Buxus sempervirens, lo bois comun
-
-
-
-
-
-
Pounchou : aisina fòrça simpla que s'utilisa dins la cultura de milh, escultada dins de bois


text:
Livigno
Livigno (en lombard e romanch Livign) es una vila de la Província de Sondrio, de la region de lombardia. Es situada a la sèrra dels Alps. La vila de Livigno profèita d'un estatut de zòna franca, per èsser pas subjècte a cèrts impòstes com la TVA. Aquò provòca un fòrt desvolopament toristic, subretot a partir de las annadas 1950 atal de pòt comprar a mai barats tabat, sucre, alcòl, carburant. L'origina de la zòna franca ven de en l'isolament de la zòna, fins a la dubertura del pas del Foscagno, pendent l'ivèrn s'i podiá pas accedir a causa de la nèu.


text:
Arbre
Un arbre (var. arbe, arbo, aubre) es una planta granda, d'almens tres o quatre mètres, qu'a un tronc lenhós. Los arbres, a diferéncia dels arbusts, ramifican pas a nautor de tèrra. Ça que la mai d'una espècia d'arbres pòt de còps adoptar la forma arbustiva; atal, l'euse, se se rebronda o se crèma, pòt rebrolhar ramificada de la tèrra coma un arbust. Per contra, d'espècias abitualament consideradas arbustivas, coma l'avaus, pòdon créisser coma un arbre en condicions favorablas. En fach, los botanistas parlan dels fanerofits, plantas amb de gemas persistentas situadas per dessús de 40 cm de nautor, e dintre dels fanerofits, apèlan macrofanerofits las que n'an per dessús de 2 m, e nanofanerofits las que n'an per dejós. La longevitat d'un arbre es generalament superiora a la de la majoritat de las plantas non arborèas. Mai d'una espècias d'arbres creis per sus los 100 m. Aqueles vivon sovent mai d'un millenni. Los arbres son d'elements fòrça importants dins lo païsatge natural e son d'organismes essencials per la vida.


text:
Jason Mraz
Jason Thomas Mraz (Mechanicsville, 23 de junh de 1977) es un cantaire, cantautor e guitarrista american. Foguèt pas qu'en 2005, amb son segond album Mr. A-Z que coneguèt un bon succès comercial. Son tresen album espelit en 2008, We Sing. We Dance. We Steal Things, per contra, li portèt una consecracion mondiala, subretot gràcias a la cançon I'm yours que coneguèt un succès extraordinari als Estats Units e en Euròpa. Lo títol Lucky, cantat amb Colbie Caillat, que ganhèt un Prèmi Grammy, aumentèt mai lo succès de l'album.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Waiting for My Rocket to Come (2002)
- Mr. A–Z (2005)
- We Sing. We Dance. We Steal Things. (2008)
- Love Is a Four Letter Word (2012)


text:
Guèrra de Corèa
La Guèrra de liberacion nacianala de Corèa foguèt un conflicte armat que vegèt s'afrontar los regims del nòrd e del sud de Corèa, es a dire la Republica Populara Democratica de Corèa e la Republica de Corèa entre 1950 e 1953.
Emai que se pòsca considerar coma una guèrra civila, lo grand nombre de factors al seu entorn, coma l'intervencion dels EUA e de l'URSS fan d'aquesta una "guèrra subsidiària" (proxy war) de la Guèrra Freja.
Antecedents[modificar | modificar la font]
Immediatament après la Segonda Guèrra Mondiala, en 1945, Corèa foguèt dividida a partir del parallèl 38 entre Corèa del Nòrd amb un regim comunista ajudat pels sovietics e chineses e Corèa del Sud, anticomunista amb lo sosten fòrça actiu dels Estats Units.
Après lo fracàs entre 1946 e 1947 de las discussions entre los Estats Units e l'Union Sovietica per tal d'unificar lo país, en 1948 se constituiguèron los dos estats presidits al nòrd per Kim Il-sung e al sud per Syngman Rhee.
En 1948 l'ONU, qu'aviá organizat d'eleccions que foguèron efectivas sonque al sud, declarèt que Corèa del Sud èra la que representava tot lo país.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
Lo 25 de junh de 1950, debutèt la guèrra amb una ataca de las tropas nòrd-coreanas qu'arribèron a ocupar la capitala, Seol, e a contraròtlar una granda part del país amb la collaboracion parciala de la populacion. L'ONU exigiguèt la retirada de las tropas nòrd-coreanas, e demandèt que s'ajudès la Corèa del Sud; sonque s'i opausèron los estats comunistas e d'unes d'Africa e Asia.
En setembre de 1950 lo general nòrd-american McArthur desbarquèt en Corèa del Sud e comencèt una contraofensiva que se saldèt amb la mòrt de mai de 150 000 civils per la província de Pyeongyang. Lo 30 de setembre arribèron al parallèl 38°, e lo 29 d'octobre èran a la frontièra amb China. A la fin de 1950, l'armada chinesa intervenguèt dins la guèrra e d'aviat ocupèt Seol. A la prima de 1951 lo govèrn dels Estats Units destituiguèt McArthur e amb la limitacion de la guerra a un front reduït, los adversaris comencèron de discussions que s'acabèron amb l'alta-al-fòc de Panmunjeom, l'armistici del 27 de julhet de 1953, lo qual mantenguèt lo statu quo anterior e consolidèt la division de Corèa.


text:
1941
Aquesta pagina concernís l'an 1941 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 22 de junh - Començament de l'invasion de l'Union Sovietica per las tropas nazistas pendent la Segonda Guèrra Mondiala.
Alemanha[modificar | modificar la font]
Regardant la politica antisemita dau govèrn nazi, la segonda mitat de l'annada marquèt una evolucion importanta car lo regime decidèt de començar l'eliminacion fisica sistematica de la comunautat josieva. Ansin, l'emigracion dei Josieus vèrs lei país estrangiers, encoratjada per la violéncia dempuei 1937-1938, foguèt enebida lo 23 d'octòbre e lei premierei desportacions generalas acomencèron lo 28 de novembre. La conferéncia de Wannsee organizada au començament de l'annada seguenta confirmèt e organizèt lei premiereis execucions dins lei camps d'exterminacion coma Auschwitz II que foguèt dubert lo 8 d'octòbre.
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Invasion de l'URSS per l'armada alemanda lo 22 de junh. Mobilizant de fòrças fòrça importanta (3,8 milions de soudats, 4 300 carris e 4 400 avions), leis Alemands intrèron aisament sus lo territòri sovietic car l'Armada Roja mau capitèt d'organizar una repòsta ò una retirada organizada. En plaça, laissèt de milions d'òmes enceuclats dins lei regions de Bialystok-Minsk (22 de junh - 9 de julhet), Smolensk (8 de julhet - 5 d'aost) e de Kiev (7 d'aost - 26 de setembre). Per faciar aquela situacion grèva, lo govèrn ordonèt una tiera de mesuras d'urgéncia coma lo desplaçament deis usinas vèrs l'èst ò la destruccion deis infrastructuras e dei recòltas (tactica de la tèrra cremada).
Au començament d'octòbre, après aquelei desfachas e lei pèrdas suplementàrias de Viazma e d'Orel, lei Sovietics deguèron faciar d'atacar en direccion de Moscòu. Lo 1èr de novembre, leis Alemands èran a 90 km de la capitala. Pasmens, l'Estat-Major sovietic capitèt de rassemblar de fòrças importantas e ben equipadas a l'entorn de la vila. Sota la direccion dei generaus Gueorgui Júkov e Aleksandr Vassilevski, una tiera de còntra-ofensivas permetèt de blocar l'avançada alemanda a 22 km de Moscòu lo 5 de decembre. Victimas dei condicions climaticas marridas e de la resisténcia acarnada dei Sovietics que perdiguèron entre 500 000 e 1 200 000 òmes dins lo corrent de la batalha, l'armada alemanda deguèt finalament se retirar dins de condicions malaisadas e perdiguèt a son torn de centenaus de milièrs d'òmes (entre 250 000 e 750 000 segon leis estimacions).
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Lo 7 de decembre, bombardament per suspresa de la basa de Pearl Harbor per Japon. Lo bilanç foguèt de 2 403 soudats ò marins tuats, 2 cuirassats destruchs, 6 cuirassats endomatjats, 5 autrei naviris mens importants endomatjats, 188 avions destruchs e 155 endomatjats. Aquò marquèt l'intrada deis Estats Units dins la Segonda Guèrra Mondiala e la generalizacion dau conflicte a tota la planeta car lo 9, lei Britanics declarèron la guèrra ai Japonés e lo 11, Washington recebèt la declaracion de guèrra d'Alemanha e d'Itàlia.
Dins l'Ocean Pacific, tre lo 8 de decembre, divèrsei posicions estatsunidencas foguèron atacadas coma l'illa de Wake, que foguèt conquistada lo 23 de decembre après una resisténcia acarnada de sa garnison, e Filipinas.
Asia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Ocupacion dau país lo 25 d'aost per lei Britanics e lei Sovietics per melhorar lei relacions entre lei dos aliats e empachar leis Alemands d'estendre son influéncia dins aquela region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - John Ernest Walker, quimista anglés, Prèmi Nobel de Quimia
- 9 de genièr - Joan Baez, cantaira nòrd-americana
- 13 de genièr - Pasqual Maragall i Mira, president de la Generalitat de Catalonha
- 14 de genièr - Faye Dunaway, actritz nòrd-americana
- 14 de genièr - Milan Kučan, president d'Eslovènia
- 21 de genièr - Plácido Domingo, cantaire (tenor) espanhòl
- 24 de genièr - Neil Diamond, cantaire nòrd-american
- 8 de febrièr - Nick Nolte, actor nòrd-american
- 8 de febrièr - Nick Nolte, actor american
- 19 de febrièr - David Gross, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica
- 16 de març - Robert Guéï, dictator de la Còsta d'Evòri (m. 2002)
- 29 de març - Joseph Hooton Taylor Jr., astrofisician american, Prèmi Nobel de Fisica
- 30 de març - Wasim Sajjad, president de Paquistan
- 13 d'abril - Michael Stuart Brown, genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 23 d'abril - Paavo Lipponen, primièr ministre de Finlàndia
- 28 d'abril - Karl Barry Sharpless, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 13 de mai - Ritchie Valens, cantaire veneçolan (m. 1959)
- 20 de mai - Goh Chok Tong, primièr ministre de Singapor.
- 21 de mai - Joan Ganhaire, escrivan lemosin
- 24 de mai - Bob Dylan, cantaire, musician e compositor nòrd-american
- 31 de mai - Louis J. Ignarro, farmacològ american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 2 de junh – Charlie Watts, musician del grop The Rolling Stones
- 12 de junh - Chick Corea, musician de jazz american.
- 19 de junh - Václav Klaus, president de la Republica Chèca
- 27 de junh - Krzysztof Kieślowski, cineasta polonés (m. 1996)
- 1 de julhet - Myron Scholes, economista american, Prèmi Nobel d'Economia
- 1 de julhet - Alfred G. Gilman, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 16 de julhet - Desmond Dekker, cantaire jamaican (m.2006)
- 30 de julhet - Paul Anka, cantaire canadian
- 20 d'agost - Slobodan Milošević, president de Serbia (m.2006)
- 9 de setembre - Otis Redding, musician american (n.1967)
- 13 de setembre - Ahmet Necdet Sezer, president de Turquia
- 5 d'octobre - Eduardo Duhalde, èx-president d'Argentina
- 13 d'octobre - Paul Simon, musician e compositor american
- 30 d'octobre - Theodor Wolfgang Hänsch, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica
- 5 de novembre - Art Garfunkel, cantaire nòrd-american
- 19 de novembre - Lee Myung Bak, president de la Corèa del Sud
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Henri Bergson, escrivan francés, prèmi Nobel de Literatura (n.1859)
- 13 de genièr - James Joyce, autor irlandés (n.1882)
- 21 de febrièr - Frederick Banting, mètge canadian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1891)
- 28 de febrièr - Rei Anfós XIII d'Espanha (n.1886)
- 4 de març - Ludwig Quidde, pacifista alemand, Prèmi Nobel (n. 1858)
- 28 de març - Virginia Woolf, escrivana britanica (n.1882)
- 29 de junh - Ignacy Jan Paderewski, pianista, compositor e tresen primièr ministre de Polonha (n.1860)
- 4 d'agost - Mihály Babits, poèta, escrivan e tradutor ongrés (n.1881)
- 7 d'agost - Rabindranath Tagore, escrivan indian, Prèmi Nobel de Literatura (n.1861)
- 14 d'agost - Pau Sabatièr, quimista occitan, Prèmi Nobel de Quimia (n.1854)
- 12 de setembre - Hans Spemann, embriologista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n.1869)
- 18 de novembre - Walther Hermann Nernst, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (n.1864)
- 18 de novembre - Chris Watson, primièr ministre d'Austràlia (n. 1867)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : non atribuit
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : non atribuit
- Prèmi Nobel de Literatura : non atribuit
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
Cosswiller
Koßweiler en alemannisch (Cosswiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Cosswiller S'un vilatge #que se situa a aperaquí 26 km de Estrasburg.
La jamai granda vila limitrophe se Wasselonne, a 3.5 km.
Cosswiller A environat de bòscs al sud.
Cosswiller est un village qui se situe à environ 26 km de Strasbourg.
La plus grande ville limitrophe est Wasselonne, à 3.5 km.
Cosswiller est entouré de forêts au sud.


text:
Fanga
En sedimentologia, la fanga es una mescla d'aiga e de particulas sedimentàrias primas de limas e d'argilas.
Los depaus de fangas ancians o fossilizats se transforman en lutitas per l'accion del temps.
Abitacion[modificar | modificar la font]
La fanga es un abric per fòrça espècias animalas coma los vèrms, las granhòtas, las sèrps, las arcèlis, las escaravissas, eca. D'autres animals coma los pòrcs, los rinocèros e los elefants se'n servisson per refregir lor còs e los aparar dels rais del solelh. Los èssers umans se serviguèron (e encara se servisson) de fanga secada dins de bastits, d'òbras d'art, e coma material estanca.


text:
1861
Aquesta pagina concernís l'an 1861 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Guilhèm IV que foguèt remplaçat per Guilhèm Ièr.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
En fàcia dei dificultats financieras de l'Estat mexican, lo govèrn liberau de Benito Juárez, totjorn menaçat per l'insureccion conservatritz acomençada en 1858, deguèt arrestar son remborsament dau deute public dau país. A la fin de l'annada, aquò entraïnèt una intervencion militara dau Reiaume Unit, d'Espanha e de França que decidèron de faire pression sus lo govèrn per l'obligir de contuniar sei pagaments. Lo pòrt estrategic de Veracruz foguèt ansin aisament ocupat per leis Europèus. Pasmens, la França de Napoleon III aviá tanben una autra idèa : formar un Empèri de Mexic estable, conservador e catolic per equilibrar la poissança estatsunidenca sus lo continent. Aquò marquèt lo començament de la Guèrra de Mexic (1861-1867).
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Xianfeng lo 22 d'aost. Foguèt remplaçat lo 11 de novembre per Tongzhi. A la fin de l'annada, lei fòrças Qing averèron una batalha importanta a Anqing (5 de setembre) onte lei Taiping deguèron faciar de pèrdas importantas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Desvolopament d'un procès novèu de sintèsi de soda per lo quimista bèlga Ernest Solvay (1838-1922) que remplacèt pauc a pauc lo procès Leblanc.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de febrièr - Charles Edouard Guillaume, fisician francés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1938)
- 7 de mai - Rabindranath Tagore, escrivan indian, Prèmi Nobel de Literatura (m.1941)
- 24 de novembre - Cruz e Sousa, poèta brasilièr (m.1898)
- 10 de decembre - Fridtjof Nansen, explorator polar norvegian, Prèmi Nobel de la Patz (m.1930)
- 19 de decembre - Italo Svevo, escrivan italian (m.1928)
- Antonin Perbosc, escrivan occitan (m.1944)


text:
Tetrapoda
Un tetrapòde es un vertebrat terrèstre o marin que son esqueleta compòrta dos parelhs de membres provesits de dets, aparents o atrofiats, que pòrtan testimòni dins l'evolucion d'una adaptacion primitiva a la marcha, coma los anfibians, los reptils (dont las sèrps), los mamifèrs e los ausèls.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Los Tetrapòdes constituisson un fil al sen dels Sarcopterigians. Son los Anfibians e los Amniòtas (Reptils, Ausèls, Mamifèrs). Se caracterizan per la preséncia de dos parelhs de membres quiridians (dos membres anteriors o pectorals e dos membres posteriors o pelvians) que son omològs de las nadarèlas paras dels peisses. Los membres quiridians son devesits en tres partidas: estilopòde (umèrus sul membre anterior/femur sul membre posterior), zeugopòde (ràdius-cubitus/tíbia-peronè), autopòde (carps-metacarps-falanjas/tarses-metatarses-falanjas). Aqueste esquèma de basa a subit de variacions fòrça nombrosas en relacion amb l'adaptacion a divèrses mòdes de locomocion dels Tetrapòdes (vòl, nada, salt, corsa, escavairament...).
Los primièrs Tetrapòdes apareguèron al Devonian Superior (fa 365 milions d'annadas). Contràriament a çò que se pensa sovent, los membres quiridians apareguèron en primièr pels organismes entièrament aqüatics e foguèron cooptats pus tard per permetre lo desplaçament en defòra de l'aiga, coma o mòstra l'estudi de las doas espècias de tetrapòdes fossils « Acanthostega » e « Ichthyostega ».
Autres caractèrs derivats pròpris :
- conduch lacrimal entre uèlh e sac nasal,
- lo cap es separat de la rèsta del còs per un còl,
- l'òs iomandibular de la maissa passa dins los òsses de l'audicion,
- la primièra vertèbra cervicala deven l'atlàs.


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
Bono e bello annado 2012 pèr vous e vosto famiho!
Cars Amigo e Ami legèire, touto la souco di Nouvello de Prouvènço vous souvèton uno bono e bello annado 2012.
- Bon an, bono santa! disien lis ancian.
Bono annado, subre-tout, mau-grat la criso, li AAA e la cabussado ecounoumico que nous espèro.
Vosto revisto, en despié de l’evoulun de nosto soucieta, mantèn, d’uno annado à l’autro, la chifro de sis abouna. N’i’a que parton pèr toujour : i’a uno generacioun que tèn la lengo dóu brès que s’en vai, de biblioutèco vivènto moron; soun pamens ramplaça pèr de nouvèu qu’an, segur, pas la memo relacioun viscudo emé la lengo nostro, mai qu’an la fe dins l’an que vèn!
Vous counseian, pèr lis eleicioun venènto, de bèn estudia li prougramo, de pas trop se fisa i proumesso (engajon qu’aquéli que ié creson...) e de faire passa lou message dóu necite d’uno lèi pèr assegura l’aveni di lengo regiounalo de Franço. Aquesto lèi aurié degu èstre voutado pendènt lou mandat presidenciau que s’acabo. Lou fuguè pas. Adounc fau tourna pica sus lou clavèu.
Vous demandan, à respèt de la manifestacioun Marsiho, Capitalo Éuroupenco de la Culturo en 2013, de sousteni lis assouciacioun prouvençalo marsiheso pèr fin que la Lengo e la Culturo Prouvençalo siegon presènto à sa justo plaço, que fan partido de soun patrimòni e de si racino. Vous demandan, tambèn, de desvouloupa dóu mai poussible lis acioun de terren : vòstis assouciacioun dèvon èstre mai que mai vesiblo sus tout lou territòri de la Regioun Prouvènço-Aup-Coustiero d’Azur e dis encountrado prouvençaloufono vesino.
Vous counseian, enfin, d’evita mai que mai li garrouio esterlo : l’aversàri principau, essenciau, es lou centralisme jacoubin. Es à vàutri, Amigo e Ami legèire, de recampa à voste entour li Prouvençau de souco e d’adóucioun, fin que veguessian reflouri Prouvènço, sa Lengo e sa Gèsto!
1116678


text:
Petauridae
Aquesta familha de marsupials compren tres genres e 10 espècias :
- Dactylopsila (4 espècias)
- Gymnobelideus (1 espècia)
- Petaurus (5 espècias)
Recampa d'animals qu'an una membrana que religa las patas anteriora e posteriora de cada costat del còrs, del punhet a la cavilha, çò que lor permet de planar d'un arbre a l'autre. Lor coa, preensila, es cobèrta de longs pels. Los Petaurids son pas presents qu'en Austràlia e en Nòva Guinèa. Existís un autre grop de Petaurs, los Acrobatids, que son apelats los « petaurs nans ».
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 609787 Petauridae Bonaparte, 1838 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Petauridae (en)
- Referéncia NCBI : Petauridae (en)


text:
Estatua criselefantina de Zeus olimpian
L'Estatua criselefantina de Zeus olimpian, talhada pel famós escultor classic Fidias (sègle V abC) cap al 435 abC, dins la Grècia antica, es considerada tradicionalament una de las Sèt Meravilhas del Monde. En 394, aprèp que demorèt qualques 800 ans a Olimpia, foguèt transportada a Constantinòble (actuala Istambol), capitala de l'Empèri Bizantin. Los istorians creson que, poiriá èsser estada destruida dins un incendi.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'estatua asseguda de Zèus, dieu suprèm del Panteon grèc, ocupava tota la largor de la nau del temple erigit per l'albergar. Segon de fonts contemporanèas, avián una auçada de qualques 12 mètres. « Sembla que Zèus se s'aviá auçat », diguèt lo geograf Estrabon al començament del sègle I abC, « auriá daissat lo temple sens teulat ». Amb la man drecha sosteniá una estatueta de Victòria de Samotràcia e amb l'esquèrra un sceptre coronat amb una agla. Zèus foguèt talhat en ivòri (tecnicament, l'ivòri es banhada per que venga mai malleable) e assegut en un magnific tròn de fusta de cèdre, incrustat d'ivòri, aur, ebèn e pèira precioses. Dins la man drecha de Zèus i aviá una pichona estatua de la Victòria de Samotràcia, la divesa de la victòria, e a l'esquèrra un sceptre brilhant ont repausava un agla. Los visitants coma lo general roman Luci Emili, vencedor suls macedonians, presentavan sos respèctes a la majestat divina e l'esplendor que Fidias desenhèt.
La descobèrta majora sus aquela maravelha benlèu se faguèt an 1958 amb la trobalha del telhar ont foguèt creada l'estatua. Aquò permetèt als arqueològs de tornar crear l'anatomia d'aquela magnifica òbra.


text:
Samuel Beckett
Samuel Barclay Beckett (Dublin, 13 d'abril de 1906 - París, 22 de decembre de 1989) foguèt un autor de teatre (teatre modèrn e teatre de l'absurd) e tanben poèta e novelista irlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1969. Encara qu'escriguèt majoritàriament en anglés, aprèp 1945 una part considerabla de sa produccion literària foguèt escricha en francès. Es considerat fòrça sovent coma un dels escrivans mai influents del sègle XX e tanben coma un dels darrièrs autors modernistas. Recebèt del president d'Irlanda lo títol de Saoi, que decernís l'associacion Aosdána, en 1984.
Biografia[modificar | modificar la font]
Samuel Beckett nasquèt en 1906 dins lo barri residencial de Foxrock a Dublin dins una familha borgesa de confession protestanta. Son paire, William Frank Beckett èra metraire e sa maire, Maria Jones Roe, èra infirmièra. Visquèt e cresquèt a Cooldrinagh, l'ostal familial que son paire aviá construch en 1903, un bastiment bèl que teniá un jardin e un cort de tennis, qu'apareis d'un biais recurrent dins las òbras de l'escrivan coma tanben las environas de l'endrech.
Òbras[modificar | modificar la font]
Òbras de teatre[modificar | modificar la font]
- Human Wishes (cap a 1936; publicat en 1984)
- Eleutheria (dins los ans 1940; publicat en 1995)
- Waiting for Godot (1953)
- Act Without Words I (1956)
- Act Without Words II (1956)
- Endgame (1957)
- Krapp's Last Tape (1958)
- Rough for Theatre I (fin dels ans 1950)
- Rough for Theatre II (fin dels ans 1950)
- Happy Days (1961)
- Play (1963)
- Come and Go (1965)
- Breath (1969)
- Not I (1972)
- That Time (1975)
- Footfalls (1975)
- Neither (1977) (Una "opèra", musica de Morton Feldman)
- A Piece of Monologue (1980)
- Rockaby (1981)
- Ohio Impromptu (1981)
- Catastrophe (1982)
- What Where (1983)


text:
Gruiformes
L'òrdre dels Gruifòrmes es un òrdre d'ausèls que se caracterizan per son bèc long e ponchut e l'abséncia de papach. S'encontran generalament dins los mitans doberts coma las estèpas o al long de las ribas de ribièras. Nisan al sòl, an de pichons nidifuges mas que pòdon èsser dependents de sos parents per la noiridura.
Lista de las familhas[modificar | modificar la font]
- Mesitornitids : mesits (3 espècias)
- Gruids : gruas (15 espècias)
- Aramids : corlan (1 espècia)
- Psofiids : agamis (3 espècias)
- Rallids : rasles, maroetas, talèvas, gallinulas, folcas (133 espècias)
- Eliornitids : grebifolcas (3 espècias)
- Rinochetids : cagó (1 espècia)
- Euripigids : caural (1 espècia)
- Cariamids : cariamas (2 espècias)
- Otidids : otardas (25 espècias)
Los turnicids (16 espècias de turnix) son actualament classats dins un òrdre particular, los Turnicifòrmes.


text:
Illas Marquesas
Las illas Marquesas (îles Marquises en francés) forman un dels cinc archipèlas de la Polinesia Francesa.
Foguèron nomenadas atal per l'espanhòl Álvaro de Mendaña de Neira que las aprochèt en 1595. Lor donèt aquel nom en onor de son protector García Hurtado de Mendoza, marqués de Cañete, qu'èra tanben vicerei de Peró. Mendaña en primièr visitèt Fatu Hiva puèi Tahuata abans d'anar a las illas Salamon.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Las Marquesas èran abitadas per de Polinesians dempuèi lo sègle III AbC, Las observacions etnologicas e los ligams de parentat lingüistica daissan pensar que venián de Samoa.
Cada val èra lo territòri d’una tribú amb un sistèma social pròpri, una aristocracia e un clergat. D’interminablas guèrras tribalas opausavan los Marquesians que praticavan lo canibalisme ritual amb los presonièrs de guèrra.
Lo primièr Europèu que los descobriguèt foguèt l'espanhòl Álvaro de Mendaña de Neira en 1595. Pendent son viatge de Peró a las illas Salamon, encontrèt las illas del sud: Magdalena (Fatu Hiva), Dominica (Hiva Oa), Santa Cristina (Tahuata) e San Pedro (Moho Tani). Dos sègles passèron abans qu’un autre Europèu, James Cook, i tornèsse e demorèsse mai d’un mes per se repausar de son exploracion de l’Antartic.
En 1791, l’American Joseph Ingraham descobriguèt las illas del grop nòrd: Federal (Ua Huka), Washington (Nuku Hiva) e Adams (Ua Pou). Las nomenèt « las illas Washington ».[2] Dos meses mai tard, foguèt lo torn del francés Étienne Marchand. Prenguèt l’archipèla al nom de França e lo nomenèt « illas de la Revolucion ». Las illas foguèron nomenadas de son nom e d'aquel de sos segonds: Marchand (Ua Pou), Masse (Eiao) e Chanal (Hatutu), de sos comanditaris Baux (Nuku Hiva) e d'una particularitat geomorfologica, Deux Frères (Dos Fraires) (Motu Iti).
En 1813, pendent la guèrra angloamericana, l’American David Porter establiguèt una basa navala sus las illas Madison. Mas aprèp la guèrra, los Estats Units d'America ratifiquèron pas aquela possession.
En 1842, lo Francés Aubert Du Petit-Thouars prenguèt l’archipèla e èra partida dels Establiments Franceses d'Oceania. Dempuèi aquela epòca, Du Petit-Thouars e Guizot, desirèron de far de las illas Marquesas un luòc de deportacion, una pena prevista pels crimes politics mas pas encara aplicada. La lei del 8 de junh de 1850 definiguèt las illas Marquesas coma luòc de deportacion.
Las illas Marquesas son incorporadas al territòri d'otramar de la Polinesia Francesa en 1958, aprèp la victòria de l'« òc » al referendum.
Geografia[modificar | modificar la font]
Illas[modificar | modificar la font]
D'una superficia totala de 997 km2, son d'entre los archipèlas pus vastes de la Polinesia Francesa.
Se situan entre 600 e 1 000 km de l'Eqüator a gaireben 1 600 km de Tahiti. Son repartidas en dos grops:
- lo grop septentrional, centrat a l'entorn de la granda illa de Nuku Hiva, las doas mai pichonas illas d’Ua Pou al sud, e Ua Huka a l’èst, e al nòrd las pichonas illas situadas sul meteis massís corallin d'Eiao, Hatutaa e Motu One ;
- lo grop meridional, centrat a l'entorn de l’illa principala d'Hiva Oa, e las pus pichonas illas fòrça prèp de Tahuata e Moho Tani (o Molopu), e mai al sud l’illa de Fatu Hiva e lo ròc de Motu Nao.
Geologia[modificar | modificar la font]
Totas las illas de las Marquesas son d’origina volcanica, levat Motu One. An un relèu escarpat e son pas aparadas per un escuèlh de coralh (levat Fatu Hiva e qualques vals coma Anaho a Nuku-Hiva). Los sucs se pòdon auçar cap a 1100 mètres de naut. Los bauces davalan cap a la mar fins al fons marins e son usats de contunh pels corrents del Pacific Sud. Las còstas semblan una muralha copada de prigondas fendas e de qualques plajas. Qualques vals prigondas e isoladas barran las sèrras.
Los païsatges volcanics son a l’origina de fòrça noms de luòcs: Hiva Oa, La Granda Cresta ; Nuku Hiva, La Cresta dels Bauces ; Fatu Hiva, Las Nòu Ròcas o la Novena Illa ; Fatu Huku, Tròç de Pèira ; Ua Pou, Los Dos Pilars sens oblidar la susprenenta « Baia de las Vèrgas » que los missionaris cambièron en « Baia de las Verges ».
Clima, fauna e vegetacion[modificar | modificar la font]
Las pluèjas son fòrça variablas d’una illa a l’autra e d’un an a l’autre. La temperatura es moderada pels alisis. Las còstas sul vent son fòrça mai asagadas que las còstas jol vent, pus secas e mens espitalièras.
La granda distància que separa las illas del continent es a l’origina de las caracteristicas principalas de l’ecosistèma. Aquel patiguèt de las activitats umanas e de l’introduccion d’espècias estrangièras. La fauna marina es rica, la fauna terrèstra es plan mai paura: aucèls, insèctes (parpalhòl, aranhas, milapatas). L’òme tanben introduguèt de cans, de cavals, de cabras, d'ovins coma las ratas, los moissals e los escorpions. La flòra es variada e originala. Se cultiva l’arbre de pan, lo cocotièr, lo tabat, la vanilha e lo coton.
Demografia[modificar | modificar la font]
L'encontra dels explorators amb los Marquesians expausèt aqueles darrièrs a de malautiás que n'avián pas d'immunitat. Aquò provoquèt una fòrta casuda de la populacion. Al sègle XVI, la populacion seriá estada de 100 000 abitants, al començament del sègle XX seriá sonque de 2000 Marquesians. Uèi son 8712.
Economia[modificar | modificar la font]
Transpòrts e communicacions[modificar | modificar la font]
- Avion: I a quatre aeropòrts a las Marquesas. Son sus las illas de Nuku Hiva, Ua Pu, Ua Huka, e Hiva Oa. Son desservidas per la companhia Air Tahiti.
- Naus : naus de la companhiá Aranui, naus comunalas, speed boat,...
- Taxis.
- Cavals
Cultura[modificar | modificar la font]
Las illas Marquesas èran abans un centre important de la civilizacion polinesiana orientala (las Hawaii foguèron plan segur pobladas a partir de las Marquesas, coma o mòstra la parentat de la lenga amb lo marquesian).
Lenga[modificar | modificar la font]
Lo marquesian es oficialament reconegut coma Lenga regionala de França. Se devesís en dos dialèctes que correspondon als dos grops d'illas (qualques lingüistas considèran que son doas lengas distintas). Lo marquesian es defendut per l'Acadèmia Marquesiana, creada en 2000 per l'Assemblada de la Polinesia Francesa.
Tatoatge[modificar | modificar la font]
Alara que la practica del tatoatge es presenta per tota Polinesia, aquel art atenguèt son trescòl a las Marquesas. Los òmes se tatoavan totalament de la tèsta als pès, subretot dins una tòca guerrièra. Los motius tipics marquesians son uèi utilizats dins lo monde entièr.
Arts e letras[modificar | modificar la font]
- Las Marquesas inspirèron lo romancièr american Herman Melville, que sas experiéncias dins las Marquesas son la basa de las novèlas Taïpi e Omoo.
- Lo cercaire e aventurièr Thor Heyerdahl escriguèt son libre Fatu Hiva aprèp una demorança d’un an e punt de despart de sas recèrcas sus las migracions marinas preïstoricas.
- Lo cantaire Jacques Brel i demorèt a partir de 1974.
- Lo pintre Paul Gauguin i demorèt a partir de 1901 e defendèt los dreches dels indigènas. Influenciat pel mitan tropical e la cultura polinesiana, realizèt d'esculturas de fusta e fòrça quadres. Es enterrat a d'Atuona. La tomba de Jacques Brel es a costat de la seuna.
- Uèi la cultura marquesiana es una mescla de cultura originala, tahitiana e francesa.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La bandièra de l'archipèla de las Marquesas, sus (fr) Les Marquises - Blog LeMonde.fr
- ↑ http://www.wdl.org/fr/item/436/
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Marquesian
- Jacques Brel
- Paul Gauguin
- Georges de Caunes
- Herman Melville
- caval de las Marquesas
- Victor Segalen


text:
Fosfatasa
Una fosfatasa es una classa d'enzim qu'elimina un grop fosfat de son substrat per idrolisi de l'acid fosforic monoestèr cap a l'ion fosfat e una molecula amb un grop idroxil liure; lo procès es nomenat desfosforilacion, Aquel procès es l'opausat del las proteïnas quinasas, las que jonhon de grops fosfat als sieus substrats en utilizant l'energia de l'ATP.
Un tèrç de las proteïnas de las cellulas eucariòtas son contrarotladas per la fosforilacion de forma especifica, d'un residú de serina, treonina e/o de tirosina. Lo genòma dels mamifèrs codifica environ 100 proteïnas tirosina quinasas e proteïnas tirosina fosfatasas. Lo nombre de serina/treonina quinasas es de 400 mas solament de 25 serina/treonina proteïnas fosfatasas.
Los fenomèns de fosforilacion e defosforilacion regulan la majoritat de ponches clau dels procèsses cellulars. La pèrda del contraròtle de la fosforilacion pòt aver de consequéncias fatalas coma un excès de proliferacion cellulara o la mòrt cellulara. Un ponch clau dins lo contraròtle per fosforilacion es l'especificitat del procès en un moment concrèt e en un luòc concrèt. Existisson divèrses mecanismes que garantisson aquela especificitat, coma las proteïnas reguladoras que s'associan a las fosfatasas per conferir los li especificitat de substrat, localizacion subcellulara o activacion de l'activitat enzimatica.


text:
69
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 69 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Annada de crisi dicha Annada dei quatre emperaires au sen de l'Empèri. Fòrça impopular dins l'armada, Galba foguèt assassinat per sa garda lo 15 de genier. Oton i succediguèt e assaièt de contuniar lei politicas economicas e militaras de Claudi e de Neron. Lei legions de Danubi, d'Orient e d'Africa reconoguèron son autoritat mai aquelei de Ren se revoutèron e proclamèron Vitellius emperaire. La batalha entre lei dos emperaires se debanèt lo 14 d'abriu a Bedriac e Oton foguèt vencut. Se suicidiguèt lo 16 e Vitellius foguèt reconegut emperaire lo 19 per lo Senat. Venguèt rapidament impopular en causa dei pilhatges menats per sei soudats e lo 1èr de julhet, lei legions orientalas proclamèron Vespasian emperaire. Lei legions de Danubi ataquèron Itàlia per Vespasian e averèron la Cremona e Roma venguèt lo teatre d'afrontaments entre lei partisans de Vitellius, de Vespasian e d'un fraire de Vitellius qu'assaièt de reversar son fraire. L'intrada dei tropas de Vespasian e l'execucion de Vespasian lo 22 de decembre per la fòga après sa captura marquèron la fin d'aqueleis eveniments e la victòria finala de Vespasian.
En Judèa, perseguida de la Premiera Guèrra Judeoromana. Vespasian quitèt la region ambé la màger part de sei fòrças e laissèt son fiu Titus dirigir leis operacions. Maugrat la demenicion dau nombre de legions disponiblas, Titus capitèt de menaçar Jerusalèm que foguèt assetjada l'annada seguenta.


text:
Don
Don (en rus ДoH), lenga dels Scitas - « aiga ») es un dels flumes principals de Russia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pren sa font prèp de Tola, al sud-èst de Moscòu, a una altitud de 180 mètres environ e percor una distància de gaireben 1 950 km abans de s'escampar dins la mar d'Azov en donant naissença a un dèlta d'una superfícia de 540 km².
Don possedís totas las caracteristicas d'un flume de planura. Sa penda mejana vària pauc de sa font fins a son embocadura amb una valor flaca de 0,1‰. Lo flume s'escampa dins de vastas planuras d'inondacion sus tot son percors salvat aprèp Kalatch de Don ont sa valada se restrechís fòrça.
La valada de Don, coma la d'autres cors d'aiga de la region, presenta un aspècte asimetric. La riba drecha del flume es nauta de fòrtas pendas alara que l'esquèrra e bassa e plana.
Dempuèi sa font, lo flume s'escampa en primièr cap al sud-èst a l'entorn de Voronej, puèi cap al sud-oèst fins a l'embocadura.
Vilas traversadas[modificar | modificar la font]
La principala vila sul flume es Rostov de Don.
Afluents[modificar | modificar la font]
Cors superior :
- esquèrra – Voronej
- drecha – Nepriadva, Krassivaïa Metcha, Sosna
Cors mejan :
- esquèrra – Bitioug, Khoper, Medveditsa, Ilovlia
- drecha – Tikhaïa Sosna, Tcherna Kalitva
Cors inferior :
Istòria[modificar | modificar la font]
Don foguèt conegut en Grècia antica e dins l'Empèri Roman jos lo nom de « Tanaís » (en grèc ancian Tάvaϊς), nom tanben donat a una citat sarmata, Tana-Azaq, situada sus son embocadura meridionala. Lo flume foguèt considerat coma la frontièra entre Euròpa e Asia.
Agençament[modificar | modificar la font]
Al punt pus oriental de son caminament, Don s'apròcha de Vòlga. A aquel nivèl, s'edifiquèt lo barratge de Tsimliansk que forma una retenguda de 2 700 km2.
Bastit al debut d'aquela retenguda, lo canal Vòlga Don (105 km de long) religant los dos flumes es una importanta via de navigacion.
Idrologia[modificar | modificar la font]
Don possedís un regim nival de planura. Lo flume comença de gelar vèrs la fin de novembre e lo començament de decembre. Es pres dins lo glaç 140 jorns per an dins la partida superiora de son cors contra 30 a 90 jorn dins la partida inferiora.
Lo debit del flume foguèt observat de 1891 a 1984 a Razdorskaïa, localitat situada aperaquí 90 km en amont de Rostov de Don, doncas a 125 km de l'embocadura de Don dins la mar d'Azov [1].
A Razdorskaïa, lo debit annal mejan foguèt de 790 m³/s per una superfícia de drenatge de prèp de 378 000 km², o 88,8 % de la totalitat del bacin idrografic. La lama d'aiga d'escolament annal dins lo bacin foguèt doncas de 66 mm, çò qu'es gaireben flac, en relacion amb lo pauc de precipitacion registradas en general dins son bacin.
Debit mejan mensual (en m³/s) mesurat a l'estacion idrologica de Razdorskaïa - bacin idrografic: 378 000 km² - donadas calculadas sul periòde 1891-1984


text:
Felidae
Los felins o felids (Felidae) constituisson una familha de l'òrdre dels carnivòrs, de la sosclassa dels euterians, dins la classa dels mamifèrs. Demèst lors traches caracteristics figuran lor cap redond, lor maissa dotada de 30 dents, e lors arpas retractilas.
Aquela familha se compausa de tres sosfamilhas :
- los felinats ;
- los acinoniquinats ; sa sola espècia es lo guepard, que pòt pas retractar completament sas arpas.
- los panterinats ; compren lo genre Panthera : los sols felidats capables de rugir
Sosfamilhas, genres e espècias[modificar | modificar la font]
- Caracal
- Catopuma
- Catopuma badia — Gat de la baia de Borneo
- Catopuma temminckii — Gat daurat d’Asia
- Felis
- Felis bieti — Gat de las montanhas chinesas
- Felis chaus — chaus
- Felis margarita — Gat de las sablas
- Felis nigripes — Gat de las patas negras
- Felis silvestris — Gat fèr
- Gat de la Cafreria (Felis silvestris caffra) Africa
- Gat gantat (Felis silvestris maniculata
- Felis silvestris domestica o Felis silvestris catus — Gat domestic
- Herpailurus
- Eyra
- Leopardus
- Leptailurus
- Gat cervièr
- Oncifelis
- Oncifelis colocolo — colocolò o gat pajeros o gat de las pampas
- Oncifelis geoffroyi — gat de Geoffroy
- Oncifelis guigna — codcod
- Oreailurus
- Otocolobus
- Pardofelis
- Pardofelis marmorata — gat marbrenc Índia e Malàisia
- Prionailurus
- Prionailurus bengalensis — gat leopard de Bengala
- Prionailurus planiceps — gat del cap plat
- Prionailurus rubiginosus — gat leopard d'Índia
- Prionailurus viverrinus — gat viverrin (Índia)
- Profelis
- Puma
- Neofelis
- Panthera
- Panthera leo — leon
- Panthera onca — jaguar
- Panthera pardus — pantèra o leopard
- Panthera tigris — tigre
- Panthera uncia (ancianament Uncia uncia) — onça o pantèra de las nèus
La denticion dels felins[modificar | modificar la font]
Los felins an trenta dents. Lors quatre longas caninas son apeladas cròcs. Los utilizan per mòrdre e tuar lors predas. Las 12 pichonas dents de davant, o incisivas, servisson a desrabar los pels o las plumas e la carn dels òsses. Suls costats de las maissas se tròban las premolaras e las molaras. Alara que las dels òmes son aplatidas e servisson a mastegar, las dels felins, agudas e talhantas, son fachas per trissar la carn. Aquestas dents particularas son apeladas carnassièras.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Falbes del Monde (en francés)


text:
Krautergersheim
Krautergersheim en alemannisch (Krautergersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Krautergersheim a situat en lo arrondissement de Sélestat-Erstein e del costat de Obernai.Lo vilatge a situat près de la via rapida A 35 en direccion de Barr e Estrasburg. Existís dos principals terroirs :
- a l'oèst, las terrassas loessiques pòrtan de ricas culturas vivrières : los choux, la poma de tèrra e la dacsa.
- A l'èst, lo Bruch del Andlau, país de las pradas humides, dels bòsques, dels landes humides, mas tanben de la cultura del canabàs e del lli.
Los abitants an trucat los Chouvillois e los Chouvilloises.La municipalitat ocupa una superficie de 6,4 km². Los pòbles mai prèps son Meistratzheim, Innenheim, Hindisheim, e a 12 km al Sud-Oèst, Illkirch-Graffenstaden la mai granda vila la mai prèpa.
Krautergersheim est situé dans l'arrondissement de Sélestat-Erstein et du canton d'Obernai.Le village est situé à proximité de la voie rapide A 35 en direction de Barr et Strasbourg. Il existe deux principaux terroirs :
- à l'ouest, les terrasses loessiques portent de riches cultures vivrières : les choux, la pomme de terre et le maïs.
- à l'est, le Bruch de l'Andlau, pays des prairies humides, des forêts, des landes humides, mais aussi de la culture du chanvre et du lin.
Les habitants sont appelés les Chouvillois et les Chouvilloises.La commune occupe une superficie de 6,4 km². Les villages les plus proches sont Meistratzheim, Innenheim, Hindisheim, et à 12 km au Sud-Ouest, Illkirch-Graffenstaden la plus grande ville la plus proche.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los vestigis de la civilizacion romaine e de las quès mérovingiennes testifiquen de l'aucupacion del luòc de Krautergersheim. Pel continuament aquel son los Alamans #que se fixan als alentours de la Vida e del Modèl:VIIe sègles. Qualques actes escriches mencionan la possession del pòble per divèrsas abbayes: en 735 pel abbaye de Murbach, en 778 del çò Abbaye de Hohenbourg (Mont Santa-Odile) e en 1050 pel abbaye de Baumgarten.
Lo pòble serà dévasté en 1587 en lo moment de la guèrra de Religion; a incendiat per mercenaires de passatge. Pendent la Guèrra de Trenta Ans las tropas del general Ernst von Mansfeld al servici dels en protestants saquegen e saccagent las glèisas e las abbayes, en mautractant las paysans, e en cremant lo pòble. En 1632 aquel son los Suedeses del Rei Gustave II Adolphe, venguts al auxili dels protestants alemands, #que penetren en Alsace, en ocupant totas las vilas fortificades #que Benfeld e ne meton a sac Krautergersheim. En 1634, dos ans après la mòrt de lo sieu rei, los Suedeses abandonan lo Alsace, mas lo sieu remembre demòra fòrtament enrasigat en la memòria collectiva. A partir del Sègle XIV, divèrsas familhas seigneuriales se partejan lo pòble. La familha Berckheim possedís un castèl #que i aurà crompat mai tard per Bernard-Frédéric de Turckheim e la siá esposa Lili Schoenemann - l'amor de Goethe - Al començament del Sègle XVI, lo préfixe Kraut a apondut al nom de la localité per la distinguir de lo sieu homonyme, situat près de Molsheim lo pòble testifica del ancienneté de la cultura intensiva del chou e de la fabricacion de la choucroute. En lo moment de la casuda de la Empèri, de las unitats austrianas ocupan Krautergersheim pendent tres ans.
Las activitats del pòble se partejan entre la cultura de la poma de tèrra, la fabricacion industriala de la choucroute, la indústria del bastissa e un fòrt sector artesanal e comercial.
Les vestiges de la civilisation romaine et des tombes mérovingiennes attestent de l'occupation du site de Krautergersheim. Par la suite ce sont les Alamans qui se fixent aux alentours du VIe et du Modèl:VIIe siècles. Des actes écrites mentionnent la possession du village par diverses abbayes: en 735 par l'abbaye de Murbach, en 778 du l'Abbaye de Hohenbourg (Mont Sainte-Odile) et en 1050 par l'abbaye de Baumgarten.
Le village sera dévasté en 1587 lors de la guerre de Religion; il est incendié par des mercenaires de passage. Durant la Guerre de Trente Ans les troupes du général Ernst von Mansfeld au service des protestants pillent et saccagent les églises et les abbayes, maltraitant les paysans, et brûlant le village. En 1632 ce sont les Suédois du Roi Gustave II Adolphe, venus au secours des protestants allemands, qui pénètrent en Alsace, occupant toutes les villes fortifiées dont Benfeld et mettent à sac Krautergersheim. En 1634, deux ans après la mort de leur roi, les Suédois quittent l’Alsace, mais leur souvenir demeure fortement enraciné dans la mémoire collective. À partir du Sègle XIV, plusieurs familles seigneuriales se partagent le village. La famille Berckheim possède un château qui sera acheté plus tard par Bernard-Frédéric de Turckheim et son épouse Lili Schoenemann - l'amour de Goethe - Au début du Sègle XVI, le préfixe Kraut est ajouté au nom de la localité pour la distinguer de son homonyme, situé à proximité de Molsheim le village témoigne de l'ancienneté de la culture intensive du chou et de la fabrication de la choucroute. Lors de la chute de l'Empire, des unités autrichiennes occupent Krautergersheim durant trois années.
Les activités du village se partagent entre la culture de la pomme de terre, la fabrication industrielle de la choucroute, l'industrie du bâtiment et un fort secteur artisanal et commercial.


text:
Mahabharata
Lo Mahâbhârata (en sanscrit Mahābhārata, महाभारत en escritura devanāgarī; literalament « Granda umanitat» traduït en « Granda Índia ») es una epopèia sanscrita de la mitologia indó, analòga per sa talha (mai de cent vint mila estròfas) e sa portada religiosa a la Bíblia dels Crestians. Es sovent tengut per lo poèma mai grand jamai compausat. Compòrta pas mens de 250 000 vèrses — quinze còps mai que l'Iliada — generalament partejats en distics o çlôkas de 32 sillabas cadun, formant dos vèrses de 16, partejats mai en dos emistiquis de 8. Aital èran compausats los vèrses epics de la poëisa sanscrita o classica d'Índia.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Isaac
Isaac (en ebrieu: יצחק /isHāq/ rirà ; en arabi: إسحاق isHāq) es lo filh d'Abraam e de Sarah. Es lo marit de Rebècca e lo paire de Jacòb e d'Esaú mas tanben lo frairastre d'Ismaèl.
Somari
Naissença[modificar | modificar la font]
Abraam aviá 99 ans, e Sarah 90 ans, quand tres àngels anoncièron al primièr que sa femna li donariá un filh. Alara que Sarah es en mai esterila e menopausada, segon la tradicion rabinica, tan plan aviá pas d'utèr. Se podiá pas empachar de far un sorire, que lo nom del mainat.
Isaac foguèt circoncit per son paire 8 jorns aprèp sa naissença (Genèsi 21 vèrs 4) conformament a l'aliança entre Dieu e Abraam (Genèsi 17 vèrses 10 a 14), que la tradicion josieva de la Brith milah a aquela edat.
Lo « sacrifici » d'Isaac[modificar | modificar la font]
Genèsi 22: Dieu ordena a Abraam de menar Isaac sul mont Moriah e de portar un cotèl. Segon los musulmans, es Ismaèl que foguèt la victima propiciatòria, perque segon los escrits, Dieu demandèt a Abraam lo sacrifici de son filh "unic" e Ismaèl essent l'ainat, seriá doncas lo "filh unic" fins a la naissença d'Isaac. Segon lo recit biblic, un enviat de Dieu arrestèt Abraam dins son gèst, e aquel sacrifiquèt a la plaça un marre, que sas banas s'èran agantadas dins un boisson.
En fach, segon Rachi, es escrich « son filh unic » parlant d’Isaac perque es vertadièrament lo primièr nascut de sa femna josieva Sarah, alara qu'Ismaèl èra lo filh d'Agar la serventa egipciana de Sarah. Es la rason per que Dieu ditz a Abraam « ton filh unic » parlant del filh (Isaac) de son esposa legitima Sarah. La femna d'Isaac, Rivka, donarà naissença a Yaacov (Jacòb), qu'aguèt quatre femnas: Rachèl, Lea, Bilhah e Zilpa que donaràn naissença a 13 enfants que 12 filhs, que formaràn las 12 tribús d’Israèl.
Aquel episòdi biblic, encara tradusit impropriament per sacrifici d'Isaac dins lo cristianisme, es conegut dins lo judaïsme jol nom de ligatura d'Isaac (עקדת יצחק, akedat itshak en ebrieu) perque aquel darrièr foguèt pas immolat e perque Dieu pronóncia a cap de moment los mots « tuar » o « sacrifici ».
Vida familha[modificar | modificar la font]
Genèsi 24 : quand aviá 40 ans, son paire envièt son servitor Eliezer li trobèt una femna de la seuna familha del país d'Aram. Eliezer tornèt amb Rebècca, sòrre de Laban, qu'Isaac esposèt. Li donèt dos filhs bessons, Esaú, dich « lo Rossèl » (Edom), (foguèt lo preferit d'Isaac perque li portava de noiridura), e Jacòb, que son nom ven de qu'al sortir del ventre de sa maire tenguèt Esaú pel talon.
Seguissá un periòde de carestiá, migrèt cap a Gerar, puèi Beer-Sheva, o Dieu li renovelèt l'aliança conclusa amb son paire. Isaac faguèt tanben un tractat de patz amb lo rei Abimelech.
Sa vista declinèt amb l'edat. Esaú, atalentat e assedat, vendèt per una sopa de lentilhas son drech d'ainat a Jacòb. Abans sa mòrt, Isaac, venguèt cec, volguèt restablir Esaú dins sos dreches. Rebècca profitèt de sa cecitat per li far donar sa benediccion a Jacòb. Isaac lo reconeguèt pas quand aquel se faguèt passar per Esaú. Pasmens, se neguèt pas aprèp aver descobèrt l'engana.
Moriguèt « vièlh e assadolat de jorns » (Genèsi 35:27-29) a Mamre, abans d'èsser enterrat dins la tomba de Makhpela.
Dins la tradicion josieva, alara qu'Abraam representa la caritat (midat hahessed), Isaac representa la rigor (midat hadin). Isaac jamai daissèt de sa vida la Tèrra d'Israèl.
Isaac dins l’islam[modificar | modificar la font]
Isaac apareis mai d'un còp dins l'Alcoran[1], mas sovent aprèp Ismaèl. L'Alcoran es mens precís que lo libre de la Genèsi: dintra pas tròp dins lo detalh e las circonstàncias de sa naissença[2].
Dins l'Alcoran, l’istòria del sacrifici d'Abraam menciona pas lo nom del filh sacrificat, e indica pas que s’agís de son pròpri filh. Mai tard, los erudits de l'islam coma Ibn Kathir donèron d'arguments per mostrar que lo sacrifici envisatjat per Abraam èra aquel d’Ismaèl. Es actualament l’interpretacion correnta en Islam.
Isaac faguèt partida dels profètas de l’islam; es un patriarca que portèt lo messatge del monoteïsme, sovent associat a son paire Abraam o son fraire Ismaèl. Sa naissença es contada subretot dins la sorata XI, vèrses 71 a 73, mas tanben dins d'autras soratas[3].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Xavier Tilliette, Les philosophes lisent la Bible, Cerf, 2001


text:
Golf de Gasconha
Primèra definicion[modificar | modificar la font]
Lo golf de Gasconha o lo golf de Biscaia o la mar Cantabrica (en basc Bizkaiko golkoa / Kantauri Itsasoa; en espanhòu golfo de Gascuña / golfo de Vizcaya / mar Cantábrico; en francés golfe de Gascogne / golfe de Biscaye / mer Cantabrique) es un golf gran de l'ocean Atlantic situat a l'oèst d'Euròpa. En anant dempuish lo nòrd de Galícia fins au sud de Bretanha, confronta las còstas de Galícia, Espanha, deu Bascoat, d'Occitània, França e Bretanha, e en tèrmes d'estats, confronta Espanha e França.
Segonda definicion[modificar | modificar la font]
Existeish ua auta concepcion, subertot utilizada dens l'estat espanhòu, e pro ispanocentrista, segon la quau:
- La mar Cantabrica seré ua mar litorala de l'ocean Atlantic que banharé la còsta nòrd de la Peninsula Iberica. S'espandiré dempuish la punta d'Estaca de Bares (Galícia) fins a l'embocadura deu riu Bidassoa (au mitan deu País Basc e exactament au limit deus estats espanhòu e francés).
- Lo golf de Gasconha (o golf de Biscaia) seré pas qu'un annèxe orientau de la mar Cantabrica (lo son "hons" d'ua certana manèra). Situat a l'èst de Bidassoa, que seré la partida que banharé las còstas de l'estat francés (País Basc septentrionau e Gasconha).
Aquera definicion espanholista non precisa pas guaire la plaça exacta de las còstas francesas e bretonas.
Fauna[modificar | modificar la font]
Lo litorau qu'ei l'airau de l'abitat de hèra ausèth, qui la majoritat non s'i reprodusissen pas mes qui i son en tròp coneishuts e las loas visitas i son pro frequentas. A maugrat de la hòrta pression cinegetica, miles d'anatids limicòls e'autes ausèths marins qui son cada an obligats de crotzar lo golf, que reposan e que's noiren dens las soas còstas, los estuaris e las paluns gaireben desapareishudas.


text:
Baudrecourt (Mosèla)
Baudrecourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del país messin de la distincion de Morville, possession de la abbaye de Sant-Arnoul de Mètz e dels Célestins de Mètz.
- Village du pays messin de la seigneurie de Morville, possession de l'abbaye de Saint-Arnoul de Metz et des Célestins de Metz.


text:
Odratzheim
Odrazheim en alemannisch (Odratzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Odratzheim A situat en bordure de la plana de Alsace, al pè dels tucs jos vosgiennes, a l'èst de la rota départementale 422 (ex RN 422), ais viari important en connectant Molsheim a la RD 1004 (ex RN 4) e a Saverne. Molsheim Es distant d'unitat|9|km {{}}, Saverne es Modèl:A unitat e Estrasburg es Modèl:A unitat. Odratzheim A traversat per la rota départementale 620 #que se enllaça a l'oèst a la RD 422 e #que, al nòrd, connècta lo vilatge vesin de Kirchheim. Los autres comunas limitrophes son Scharrachbergheim-Irmstett al sud, Traenheim al sud-oèst e Wangen al nòrd-oèst.
Lo ponch en culminant se tròba a la reünion del tuc calcaire 'Am Berg (246 m), mas lo vilatge se situa a 175 m aperaquí. Lo ban communal a adaigat per la Mossig #que se flueix cap al sud-oèst e per lo sieu afluent, lo Kuhbach. Los dos corses d'aiga forman una zòna inundable (un plànol de prevencion dels risques d'inondacion sus la conca de la Mossig es totjorn en cors de definicion en 2006). Lo cors de la Mossig presenta una ripisylve constituenta un refugi pel avifaune e un corredor natural de passatge per la pichona fauna. Aquel cors s'acompanha egalament de pradas humides écologiquement interessantas.
Una pista cyclable en environant lo pòble per l'èst manlèva lo traçat de l'anciana via ferrée Molsheim-Saverne. La municipalitat es desservie per la linha de beguda Ret 67.
Odratzheim est située en bordure de la plaine d'Alsace, au pied des collines sous vosgiennes, à l'est de la route départementale 422 (ex RN 422), axe routier important reliant Molsheim à la RD 1004 (ex RN 4) et à Saverne. Molsheim est distante de 9 km, Saverne est à 21 km et Strasbourg est à 25 km. Odratzheim est traversée par la route départementale 620 qui se raccorde à l'ouest à la RD 422 et qui, au nord, relie le village voisin de Kirchheim. Les autres communes limitrophes sont Scharrachbergheim-Irmstett au sud, Traenheim au sud-ouest et Wangen au nord-ouest.
Le point culminant se trouve au sommet de la colline calcaire 'Am Berg (246 m), mais le village se situe à 175 m environ. Le ban communal est arrosé par la Mossig qui s'écoule vers le sud-ouest et par son affluent, le Kuhbach. Les deux cours d'eau forment une zone inondable (un plan de prévention des risques d'inondation sur le bassin de la Mossig est toujours en cours de définition en 2006). Le cours de la Mossig présente une ripisylve constituant un refuge pour l'avifaune et un corridor naturel de passage pour la petite faune. Ce cours s'accompagne également de prairies humides écologiquement intéressantes.
Une piste cyclable contournant le village par l'est emprunte le tracé de l'ancienne voie ferrée Molsheim-Saverne. La commune est desservie par la ligne de bus Réseau 67.
Istòria[modificar | modificar la font]
Odratzheim, #Que lo nom n'apareis en 747, fa partida del domeni reial de Marlenheim-Kirchheim. Al Mièja Edat, divèrsas abbayes, coma aquela de Honau o de Marmoutier, i an de bens. Lo pòble es probablament mes en penyora per Rodolphe Eer en 1276. Lo fief passa entre las mans de nombroses senhors a de contunh erigit en fief de la noblesa immediata de Bassa-Alsace : lo sieu senhor depen alavetz dirèctament de l'emperaire.
Del Modèl:Sp-, las familhas seigneuriales se succedisson a mesura #que se apaguen las unas après los autres.
En dependent a l'origina de la glèisa de Kirchheim, Odratzheim a pas erigit en parròquia autonòma #qu'en 1802.
Odratzheim, dont le nom apparaît en 747, fait partie du domaine royal de Marlenheim-Kirchheim. Au Moyen Âge, diverses abbayes, comme celle de Honau ou de Marmoutier, y ont des biens. Le village est probablement mis en gage par Rodolphe Ier en 1276. Le fief passe entre les mains de nombreux seigneurs puis est érigé en fief de la noblesse immédiate de Basse-Alsace : son seigneur dépend alors directement de l'empereur.
Du Modèl:Sp-, les familles seigneuriales se succèdent à mesure qu'elles s'éteignent les unes après les autres.
Dépendant à l'origine de l'église de Kirchheim, Odratzheim n'est érigé en paroisse autonome qu'en 1802.


text:
Buset de Tarn
Buset de Tarn[1] es una comuna d'Occitània (Lengadòc) del departament francés de la Nauta Garona (Miègjorn-Pirenèus).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus la rota nacionala 630 a 28 km al Nòrd-Èst de Tolosa sus las ribas de Tarn
Accès[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs et monuments[modificar | modificar la font]
- Forèst de Buset
- Glèisa


text:
Minas Gerais
Minas Gerais es un estat de Brasil qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta la Bahia al nòrd, l'Espírito Santo a l'èst, Rio de Janeiro al sud-èst, São Paulo al sud e sud-oèst, e Mato Grosso do Sul, Goiás e lo Districte Federal a l'oèst. Sa superfícia totala es similara a la de França: 586 528,3 km2.
La capitala de l'estat es la vila de Belo Horizonte.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ocupacion de la region comencèt al sègle XVI, per los bandeirantes (explorators) paulistas que cercavan aur e pèiras preciosas. En 1693 i aguèt las primièras descobèrtas importantas d'aur dins las montanhas de Sabarabuçu, dins los rius del Carmo e Tripuí que provoquèron una granda migracion en direccion de la region. En 1696 foguèt fondat lo vilatge de Nossa Senhora ("Nòstra Dòna") del Ribeirão do Carmo, lo qual, en 1711, foguèt la primièra vila de Minas Gerais, nuclèu original del municipi actual de Mariana.
La descobèrta de las minas e l'esplecha de l'aur desencadenèron qualques conflictes; los pus importants foguèron la Guèrra dels Emboabas (1707-1710) e la Revòlta de Felipe dos Santos.
Dins la primièra mitat del sègle XVIII, Minas Gerais venguèt lo centre economic de la colonia, amb un creissement rapid de sa populacion. En 1709 foguèt creada la Capitania (division administrativa coloniala) de São Paulo e Minas de Ouro, separada de la Capitania de Rio de Janeiro. En 1720, la Capitania de Minas Gerais foguèt separada de la Capitania de São Paulo, amb Vila Rica - actualament Ouro Preto - coma sa capitala. Pasmens, la produccion d'aur comencèt de demenir a l'entorn de 1750, çò que forcèt Portugal de cercar un biais d'aumentar la levada d'impòsts, çò que provoquèt una revòlta populara coneguda coma l´nconfidência Mineira en 1789.
Aprèp l'independéncia de Brasil en 1822, Minas Gerais es venguda província de l'Empèri de Brasil. Amb la proclamacion de la republica en 1889, s'es facha Estat de la federacion.
Geografia[modificar | modificar la font]
Minas Gerais es situat entre los parallèls 14º 13' 58" e 22º 54' 00" de latitud sud, e entre los meridians de 39º 51' 32" e 51º 02' 35" a l'oèst de Greenwich. Es lo segond estat brasilièr en populacion totala, amb 21 milions d'abitants distribuits en 863 municipis. Sa capitala e vila pus poblada es Belo Horizonte, amb 2,4 milions d'abitants (mai de 5 milions dins la region metropolitana). D'autras vilas importantas de l'estat son: Contagem (situada dins la region metropolitana de Belo Horizonte), Uberlândia, Juiz de Fora e Itabira.
Relèu[modificar | modificar la font]
Las pus grandas altituds de l'estat son situadas dins las sèrras de Mantiqueira, de Espinhaço, de Canastra e en lo Parc Nacional del Caparaó, ont i a de terrens localizats per sus dels 1700 m. Lo punt mai naut de l'estat es Pico da Bandeira, amb 2891,9 m d'altitud, situat dins la divisa amb l'estat d'Espírito Santo.
Economia[modificar | modificar la font]
L'estat es un important productor de cafè, sòja, lach, carn d'autres produches agricòlas, elevatge, e ten tanben de jaciments de minerals: fèrre, alumini, calcari e autres.
Actualament tanben l'industria es fòrça importanta: transformacion minerala, siderurgia (produccion d'acièr), electronica, automobilas (Fiat, Iveco e Mercedes Benz possedisson de fabricas dins l'estat), texils, noiduras e bevendas.
Torisme[modificar | modificar la font]
Una autra activitat economica importanta es lo torisme. Dins l'estat i a:
- de vilas istoricas del periòde colonial portugués, coma Ouro Preto, Mariana, Sabará, Congonhas, Tiradentes e Diamantina, amb sas glèisas, construccions publicas e ostals ben conservats
- de fonts d'aigas mineralas, coma Araxá, Poços de Caldas, Lambari, Caxambu e autres
- de païsatges naturals preservats, en Pargues Nacionals e reservas: Pargue Nacional del Caparaó, Pargue Nacional de la Sèrra del Cipó, e autres.


text:
Tramolé
Nom desconegut en arpitan (Tramolé en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tramolé Es una municipalitat situada en lo departament del Isère (region Rhône-Alpes).
La vila de Tramolé aperten al costat de Sants-Texans-de-Bournay e al arrondiment de Viena.
Los abitants de Tramolé se trucan los Tramoliens. La superficie es d'unitat|7|km {{}}². Tramolé Pòrta lo còdi Insee 38512 e a associat al còdi postal 38300. Se situa géographiquement a una altitud d'unitat|480|mètres {{}} aperaquí.
Tramolé est une commune située dans le département de l'Isère (région Rhône-Alpes).
La ville de Tramolé appartient au canton de Saint-Jean-de-Bournay et à l'arrondissement de Vienne.
Les habitants de Tramolé s'appellent les Tramoliens. La superficie est de 7 km². Tramolé porte le code Insee 38512 et est associée au code postal 38300. Elle se situe géographiquement à une altitude de 480 mètres environ.