text:
Empèri Bizantin
L'Empèri Bizantin (en grèc : BuZavtιvή autokpatopίa / Bizandiní aftokratoría) o Empèri Roman d'Orient (en grèc Baσιλeίa Ῥwuaίwv / Basileía Rhômaíôn), es lo nom de la mitat orientala de l'Empèri Roman. D'efèct, vèrs la fin dau sègle III, l'Empèri Roman foguèt devesit en doas partidas quand moriguèt l'emperaire Teodòsi Ièr. Au contrari de l'Empèri Roman d'Occident que desapareguèt en 476 en causa dei Grandeis Invasions barbaras, l'Empèri d'Orient capitèt de durar fins a 1453 e la presa de Constantinòble, sa capitala, per lei Turcs Otomans.
Lo mot « bizantin » ven de Bizanci, l'ancian nom de la capitala imperiala Constantinòble. Pasmens, l'Empèri e seis abitants se designèron pas ambé lo nom « bizantin ». Ansin, durant tota son existéncia, l'Empèri èra roman e seis abitants se nomèron tanben romans. Aquelei designacions foguèron presas per leis estats orientalas mai pas per leis Occidentaus que parlèron d'Empèri Grèc car lo latin foguèt abandonat coma lenga oficiala de l'Empèri au profiech dau grèc.
Pendent sos mila ans d'existéncia, nombrosas leis e costumas foguèron servadas pels Romans, e mai divèrses aspèctes cultuals o tecnics coma l'arquitectura. La desaparicion de la part occidentala de l'Empèri Roman e de las legions romanas, las menaças permanentas sus sas frontièras menèron los Bizantins a téner una armada poderosa, e la tactica militara bizantina evoluiguèt per s'elaborar de manièra autonòma vèrs lo sègle VI. L'Empèri Bizantin es tanben un empèri crestian. La Glèisa oficiala es la Glèisa Crestiana Universala fins al scisma de la Glèisa Romana de 1054, puèi aquela part de la Glèisa, que servèt la teologia e lo drech canon del primièr millenari (Glèisa dels sèt concilis), prendrà lo nom de Glèisa Ortodòxa..
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Leis originas de l'Empèri Bizantin provènon dau declin lent de l'Empèri Roman a partir dei sègles III e IV. Ansin, a partir dau rèine de l'emperaire Dioclecian (284-305), dos sobeirans èran necessaris per assegurar un govèrn eficaç de l'empèri e afrontar leis assauts dei pòples frontalièrs. Aquela separacion venguèt pauc a pauc permanenta. D'efèct, se l'empèri èra encara unificat pendent lo rèine de Teodòsi Ier (379-395), sa mòrt foguèt l'ocasion per sei fius de partejar l'empèri per miejas : Arcadi venguèt emperaire dei regions oèst e Onori emperaire dei regions èst. Aquela darrièra partida venguèt l'Empèri Roman d'Orient ambé Constantinòble per capitala.
L'Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Entre 395 e 518, l'empèri es la continuacion de l'Empèri Roman. Pasmens, especialament en causa dei grandeis invasions dau sègle V, l'empèri venguèt pauc a pauc un estat distint e pron unificat e poderós per resistir ai menaças estrangieras. Son govèrn foguèt magement capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras.
D'efèct, inicialament, l'Empèri Roman d'Orient s'estend sus lei Balcans, Grècia, Anatolia, una partida importanta de l'Orient Mejan e Egipte. Aquelei territòris an de culturas ellenizadas relativament similaras e son aquistadas au cristianisme. Ansin, maugrat la preséncia de pòples diferents, leis abitants de l'empèri an un sentiment d'unitat important. De mai, la populacion e lei fòrças militaras dei regions orientalas son pus importantas qu'aquelei de l'Empèri d'Occident. Pasmens, lei relacions entre lei dos empèris demòran bònas. Per exemple, lei lèis en vigor èran identicas e generalament promulgadas en meme temps per lei dos emperaires.
Vèrs la fin dau sègle IV, l'empèri foguèt atacat per lei pòples « barbars ». En 378, es desfacha per una revòuta dei Visigòts federats a la batalha d'Adrianopòlis. Lei venceires obtenguèron un tractat novèu e un territòri au sud de Danubi en 382. Puei, au sègle V, l'empèri deguèt afrontar lei menaças causadas per lei Huns, lei pòples germanics e lei tropas de l'Empèri Sassanida enterin que l'Empèri d'Occident èra egalament atacat per lei Germans. Dins aquò, maugrat de dificultats — l'empèri paguèt divèrsei tributs per crompar lo retirament d'armadas enemigas de son territòri — l'Empèri d'Orient resistiguèt e subrevisquèt quasi intacte durant tot lo periòde dei grandeis invasions au contrari de l'Empèri Occidentau destruch en 476.
D'autra part, la situacion economica e financiera de l'Empèri se melhorèt durant lo sègle V. Ansin, leis emperaires romans d'Orient poguèron pagar lei tributs necessaris mai egalament realizar de trabalhs importants coma la construccion d'un barri novèu a l'entorn de Constantinòble per Teodòsi II. De mai, lo govèrn imperiau poguèt pauc a pauc remplaçar lei soudats germanics de son armada per de combatents venent dei regions orientalas. Ansin, en 480, lei Germans reconeguèron lo poder de l'emperaire Zenon (476-491). Aquel esfòrç de melhorament dei finanças foguèt contuniat per l'emperaire Anastasi Ièr entre 491 e 518. Ansin, a sa mòrt, lo tesaur dei sobeirans de Constantinòble tèn mai de 145 tonas d'aur, siá doas annadas de recèptas fiscalas[1].
Lo periòde de Justinian[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre leis annadas 518 e 610 es marcat per la restauracion de la poissança de l'Empèri d'Orient e lo rèine de l'emperaire Justinian Ièr que pervenguèt de reconquistar divèrsei províncias dau defunt Empèri Roman, especialament Roma. De construccions importantas foguèron egalament realizadas. Pasmens, lei menaças exterioras foguèron pas destruchas e la politica d'expansion vugèt lo tesaur imperiau, entraïnant una crisi importanta agravada per de problèmas de succession.
Lo rèine de l'emperaire Justinian Ièr acomencèt en 527. Ambé l'ajuda dei resèrvas financieras dau tesaur d'Anastasi Ièr e de generaus coma Belisari o Narsès[2], capitèt la reconquista de divèrsei territòris ancians de l'Empèri Roman coma l'Africa dau Nòrd (533-534), Itàlia (535-540, 552-555) e lo sud d'Espanha (552). D'autra part, Justinian realizèt una òbra juridica importanta ambé la redaccion d'una sintèsi e d'una modernizacion de la jurisprudéncia imperiala. Un manuau d'aprendissatge dau drech e un ensems de lèis novèlas foguèron tanben realizats[3]. Enfin, lo rèine de Justinian veguèt la darriera granda construccion de l'Antiquitat ambé la catedrala de Santa Sofia de Constantinòble.
A la mòrt de Justinian, sei successors deguèron far fàcia a de problèmas importants entraïnats per l'extension de l'empèri e l'abséncia de finanças après lei campanhas dau rèine precedent. De mai, leis enemics de l'Empèri èran totjorn nombrós e poderós. Ansin, leis armadas de l'Empèri foguèron desfachas per Pèrsia en 571-573 puei per leis Eslaus e lei Lombards qu'ocupèron la màger part d'Itàlia e dei Balcans a partir de 580. L'emperaire Maurici Ièr assaièt de restablir la situacion. Capitèt de rebutar leis Eslaus après unei campanhas e d'obtenir una patz avantatjosa ambé Pèrsia. De mai, organizèt lei possessions imperialas de l'oèst sota la forma de govèrns militars a Cartage e Ravena. Dins aquò, foguèt reversat e tuat per l'armada en 602. Sei fius foguèron egalament decapitats causant la fin de la dinastia e una crisi politica grèva enterin que lei províncias dau sud de l'Empèri (Egipte, Siria) èran envaïdas per lei Sassanidas e ocupadas fins a 619.
Lo passatge de l'Empèri d'Orient a l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre leis annadas 610 e 867 es una epòca fòrça agitada per l'Empèri. D'efèct, maugrat lei reformas importantas dau rèine de l'emperaire Heracli (610-641), totei lei periferias de l'Empèri foguèron envaïdas e perdudas en solament un sègle, redusent sei territòris a Grècia e Anatolia. Pasmens, aqueu periòde es tanben caracterizat per la fin de la mutacion de l'Empèri d'Orient : l'ellenizacion deven complèta e l'organizacion dei territòris o de la Glèisa orientala es prefondament cambiada. Ansin, l'Empèri adoptèt definitivament son caractèr bizantin.
D'efèct, lo rèine d'Heracli comencèt per una seria de reformas importantas e de victòrias militaras coma en 626 e 627 còntra lei Sassanidas[4]. Dins aquò, a partir de 634, lo sud de l'Empèri foguèt atacat per leis armadas aràbias. Entre 636 e 642, lei províncias sirianas e egipcianas son perdudas après la desfacha de Yarmuth. Puei, maugrat una resisténcia acarnada, lo rèsta dei territòris imperiaus d'Africa foguèron conquists per leis Arabis après lo sètge e la presa de Cartage en 698. En Mediterranèa, leis illas de Creta e Sicília foguèron egalament ocupadas en 826 e 829. D'autra part, leis autrei frontieras e sei defensas de l'Empèri foguèron tanben desbordadas : lo nòrd d'Itàlia es envaït en 752 e un reiaume bulgar fòrça poderós capitèt de se formar sus la màger part dei regions balcanicas de l'Empèri. Enfin, Constantinòble esperela foguèt assetjada cinc còps, sensa succès, per leis Arabis (674-678 e 717-718), leis Eslaus (821-823), lei Bulgars (813) e lei Rus (860). Ansin, l'Empèri foguèt reduch ai territòris de Grècia e de la partida occidentala d'Anatolia.
Maugrat aquelei pèrdas grèvas — Cartage e Egipte èran lei regions agricòlas principalas de l'Empèri — l'Empèri acabèt sa mutacion entre lei mondes antic e medievau ai nivèus militar, religiós e economic. D'efèct, l'armada foguèt reorganizada ambé lo sistèma de « themes ». Aquelei « themes » èran de divisions administrativas e militaras. Au combat, lei soudats d'un meme « theme » formavan una mema unitat. Aqueu sistèma permetiá la mobilizacion rapida de còrs importants e relativament soudats. Permetèt donc la subrevida de l'Empèri durant lei sègles seguents fàcia a de dificultats creissentas. De mai, lo procès d'ellenizacion deis institucions s'acabèt e lo grèc venguèt la lenga oficiala de l'estat bizantin durant lo rèine d'Heracli.
Au nivèu religiós, lo periòde es marcat per la garrolha deis imatges acomençada vèrs 730 per l'emperaire Leon III. Aquel emperaire e sei successors, renforçats per de victòrias còntra leis Arabis, assaièron de suprimir leis icònas utilizadas per la Glèisa orientala. Foguèt lo començament d'un ponch important de la politica de l'Empèri durant 110 ans ambé, de còps, de guèrras civilas. Pasmens, lei partisans deis icònas capitèron de s'impausar après una crisi de succession entre 802 e 820 e l'abandon d'aquela politica per l'emperaire Michèu III (842-867).
Enfin, la mutacion de l'Empèri es egalament realizada au nivèu economic. La vida urbana, levat de la capitala, declinèt au profiech de la ruralitat. Ansin, un desvolopament important de l'agricultura aguèt luòc per compensar la pèrda dei províncias meridionalas de l'Empèri. En revenge, maugrat una diminucion granda causada per leis invasions aràbias, lo comèrci bizantin, especialament per Constantinòble, demorèt important.
La restauracion e l'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo començament de la dinastia macedonia en 867 marca un redreiçament de la poissança bizantina e l'apogèu de l'Empèri. Ansin, s'estend tornarmai en Itàlia e en Anatolia. De mai, son raionament foguèt maximau sus lei plans economic e artistic. Pasmens, lei mutacions economics d'aqueu periòde entraïnèron un declin net dau grop dei païsans proprietaris que formava la màger part dei tropas imperialas. Ansin, après 1050, l'Empèri deguèt encara far fàcia en de dificultats novèlas e grèvas.
D'efèct, lo periòde veguèt lei Bizantins mandar d'ofensivas per reconquistar sei territòris ancians. Ansin, maugrat la pèrda de Sicília en 902, Tarent foguèt represa en 880 seguida de Creta en 960. Puei, durant lo rèine de Basili II (976-1025), leis armadas imperialas ataquèron leis Arabis en Anatolia e lei Bulgars dins lei Balcans. A sa mòrt e après divèrsei victòrias, Anatolia èra reconquistada e l'Empèri Bulgar èra destruch e annexat. L'Empèri agantèt donc tornarmai lo Danubi e lei montanhas de Caucàs coma frontieras. Capitèt egalament d'estendre brèvament son influéncia sus Palestina e Siria.
Après aquelei conquistas, Constantinòble venguèt donc la premiera poténcia europèa aprofechant la division e lei guèrras deis estats musulmans entre Arabis e Turcs. La capitala, que sa populacion es estimada entre 500 000 e 800 000 abitants, èra alora lo centre economic dau continent fins a 1204. D'autra part, l'art bizantin conoguèt egalament un periòde de raionament ambé la construccion de glèisas novèlas decoradas de mosaïcas. Sus lo plan diplomatic, l'Empèri obtenguèt de succès importants ambé la conversion d'unei pòples eslaus au cristianisme.
Aquela epòca es considerada coma l'apogèu de l'Empèri. Pasmens, la segonda mitat dau sègle XI veguèt un retorn dei tensions ai nivèus religiós e militar. D'efèct, la garrolha religiosa entre Roma e Constantinòble s'agravèt e venguèt permanenta après leis excomunicacions mutualas dau papa e dau patriarca. Aquela rompedura jogarà un ròtle important dins lei relacions entre lei crestians de l'èst e de l'oèst pendent lo periòde dei Crosadas puei durant leis annadas de declin de l'Empèri. De mai, lo desvolopament de l'aristocracia agricòla causèt lo declin dei païsans soudats qu'èran la basa dau sistèma de « themes ». Lei fòrças armadas deguèron donc utilizar de mercenaris, cars e mens eficaç au combat. Ansin, la defensa de l'Empèri foguèt mai febla e lei tropas bizantinas foguèron severament desfachas a la batalha de Manzikert en 1071. L'Empèri perdèt d'un còp quasi la mitat d'Anatolia e cabussèt dins la division e la guèrra civila fins a 1081.
Lo periòde dei Crosadas e lo declin[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre 1081 e 1261 es marcat per lei Crosadas deis estats occidentaus per reconquistar lei luòcs sants. Aqueleis ofensivas dei crestians catolics ajudèron la defensa de l'Empèri maugrat de tensions fòrça importantas ambé lei Bizantins fins a 1204. D'efèct, aquela annada, la Quatrena Crosada foguèt desviada còntra Constantinòble per Venècia. La vila foguèt presa e pilhada. De mai, lei venceires formèron un Estat latin ambé Constantinòble per capitala. L'Empèri foguèt devesit entre divèrsei regions dirigidas per de princes bizantins. En 1261, la capitala foguèt reconquista e l'Empèri restaurat. Pasmens, son declin es d'ara endavant fòrça avançat e l'Empèri venguèt solament una poissança regionala.
Ansin, la desfacha de Manzikert en 1071 entraïnèt la pèrda de la màger part d'Anatolia còntra lei Turcs Seldjokidas. La crida a l'ajuda de l'emperaire Alèxis Comnèn causèt indirèctament l'expedicion militara de la Premiera Crosada per conquistar Jerusalèm. Lei relacions entre lei Crosats e lei Bizantins venguèron rapidament marridas en causa dau refús de l'emperaire de mandar son armada ambé la Crosada en Palestina e en causa de l'aliança entre lei Bizantins e lei sobeirans musulmans d'Egipte. La màger part dei territòris pres per lei soudats de la Crosada foguèron donc pas renduts a l'Empèri mai conservats per lei Crosats. Formèron un ensems d'Estats latins destinats a la defensa dei luòcs sants còntra lei musulmans. Aqueleis incidents aumentèron tanben lo valat entre crestians catolics e ortodòxes.
D'autra part, l'Empèri deguèt pagar un pretz important per obtenir l'ajuda de certaneis estats coma Venècia. En 1082, l'emperaire deguèt acceptar de concessions comercialas fòrça grandas en cambi d'un sostèn de la flòta veneciana. A partir dau sègle XII, lei republicas marchandas, magement Venècia, venguèron un perilh per l'integritat de l'Empèri. Ansin, lo poder bizantin assaièt de reprendre lei drechs dei marchands italians. Lei marchands italians foguèron arrestats e, de còp, massacrats coma en 1185. Enterin, la pression militaras dei Turcs aumenta. Maugrat de succès bizantins, la batalha, e la desfacha bizantina, de Myriokephalon en 1176 mostrèron que l'armada bizantina èra plus capabla d'assegurar soleta la reconquista d'Anatolia. En plaça, lei Seldjokidas capitèron de s'emparar pauc a pauc dei províncias imperialas dins lo centre de la region.
La mòrt de l'emperaire Manuèl Ièr en 1180 entraïnèt una seria de rèines brèus e una crisi de succession. En 1203, l'emperaire Alèxis IV mandèt l'ajuda de la Quatrena Crosada per defendre son tròne. Sostengut per leis abitants de la capitala, un còp d'estat aguèt luòc còntra Alèxis IV dirigit per Alèxis V en 1204. Puei, lo govèrn novèu ataquèt lei Crosats. Dins aquò, lei combatents occidentaus, mai entraïnats, ganhèron la batalha e pilhèron Constantinòble durant tres jorns. Lei Crosats prenguèron lo poder dins la vila e installèron un estat latin dirigit per un cap crosat, Baudoïn de Flandes.
Fins a 1261, la region foguèt devesida entre divèrseis estats formats per lei Crosats o per de princes bizantins :
- Empèri latin de Constantinòble que tèn quatre reiaumes pichons coma vassaus.
- Empèri de Nicèa dirigit per la familha Laskaris.
- Despotat d'Epir dirigit per la familha Doukas.
- Empèri de Trebizonda dirigit per la familha Comnèn, ja en secession avans lo pilhatge de Constantinòble.
Pasmens, lo poder de l'Empèri latin èra gaire estable en causa de l'ostilitat de la populacion grèga e deis estats vesins. Ajudats per lei dificultats turcas e bulgaras còntra leis invasions mongòlas, l'Empèri de Nicèa poguèt atacar lei Crosats. En 1241, capitèron de reprendre Tessalonica e obtenguèron una aliança ambé lo Despotat d'Epir en 1254. L'Epir foguèt finalament batuda en 1259 durant la batalha de Pelagonia e deguèt abandonar l'objectiu de reconquistar la capitala imperiala. Enfin, l'Empèri Bizantin foguèt restaurat per la presa de Constantinòble en 1261 e la fugida dau darrier emperaire latin.
La fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la restauracion de l'Empèri, son extension es limitada a Grècia e ai regions oèst d'Anatolia. De mai, lo poder deis emperaires es d'ara endavant fortàment menaçat per lei luchas intèrnas entre lei pretendents au tròne e leis intervencions estrangieras per lei sostenir. D'autra part, leis emperaires poguèron pas realizar una aliança ambé leis estats crestians catolics. L'Empèri foguèt desfach per lei Turcs e destruch en 1453.
Fins a 1336-1337, l'Empèri mandèt d'ofensivas contra leis autreis estats latins o bizantins de Grècia per finalament lei conquistar. Aquelei victòrias permetèron d'assegurar la defensa dei frontieras occidentalas de l'Empèri. Pasmens, lei frontieras orientalas demorèron gaire establas fàcia ais atacas turcas. De mai, divèrsei guèrras civilas aguèron luòc per l'ascension au tròne entre 1341-1347 e 1353-1354. En causa d'aquelei conflictes, l'influéncia dei Sèrbes dins l'Empèri aumentèt e lei Turcs capitèron d'envaïr sei regions europèas dins leis annadas 1360. Ansin, en 1373, l'Empèri Bizantin deguèt venir un vassau deis Otomans.
Aqueu periòde durèt fins a 1394 quand l'emperaire refusèt l'installacion d'una colonia turca dins la capitala imperiala. Enterin, lei Sèrbes èran estats desfachs per lei Turcs après la batalha de Kosovo en 1389. Un premier sètge de Constantinòble aguèt donc luòc a partir de 1394 fins a 1402. Per assaiar d'ajudar l'Empèri, un esforç foguèt fach entre la Glèisa Catolica e l'emperaire per reünir tornarmai leis estats crestians mai aqueleis acòrds foguèron fòrça limitats en causa de l'ostilitat deis abitants de l'Empèri contra leis Occidentaus. Pasmens, una Crosada foguèt mandada en 1396 per sauvar la capitala. Foguèt una revirada saunosa après la batalha de Nicopolis e la darriera expedicion dau genre.
Lo sauvament provisòri de l'Empèri aguèt luòc en 1402 ambé l'invasion mongòla dei territòris turcs d'Anatolia. D'efèct, après sa desfacha d'Ankara contra l'armada de Tamerlan, lo sultanat otoman conoguèt un periòde de trébols. Pasmens, l'Empèri Bizantin foguèt pas capable d'aprofichar la situacion per melhorar sa defensa o realizar una aliança ambé leis autreis estats crestians. Ansin, Constantinòble foguèt tornarmai menaçada per lei Turcs a partir de la restauracion dau poder otoman dins leis annadas 1420. Un premier sètge mau capitèt en causa de la resisténcia bizantina en 1422 mai l'Empèri foguèt reduch ai regions a l'entorn de la capitala e de Grècia. Per exemple, Tessalonica foguèt presa en 1423.
Dins leis annadas 1440, una aliança d'estats crestians o musulmans (Polonha, Ongria, Turcs de Karaman...) foguèt desfacha pendent la batalha de Varna (1444) puei durant la segonda batalha de Kosovo (1448). Ansin, l'Empèri Bizantin perdeguèt sei darriers sostèns contra lei Turcs. En 1453, una ofensiva dau sultan Mehmet II entraïnèt lo sètge puei la presa de Constantinòble lo 29 de mai de 1453. L'emperaire bizantin foguèt tuat pendent l'invasion de la vila que venguèt la capitala novèla de l'Empèri Otoman. Foguèt la fin de l'Empèri Bizantin.
Pasmens, quauquei territòris foguèron encara dirigits per de senhors bizantins en Grècia e Anatolia fins a 1461. Lo premier èra l'Empèri de Trebizonda, independent dempuei la Quatrena Crosada, au nòrd d'Anatolia e lo segond èra lo Desporat de Morea au sud de Grècia. Aqueu darrier foguèt envaït e conquist entre 1458 e 1460. Puei, l'Empèri de Trebizonda, maugrat una resisténcia victoriosa en 1456, foguèt tanben pres per leis Otomans marcant la fin dau poder bizantin.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ P. Brown, The world of late antiquity, Edicions W.W. Norton and Co. (1971), p. 147.
- ↑ R.Browning, Justinian and Theodora (1971), p. 193.
- ↑ H. Grotius, Le droit de la guerre et de la paix, Edicions Puf ; 2005.
- ↑ Walter Emil Kaegi, Heraclius: emperor of Byzantium, Cambridge University Press (2003), p. 158.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Georg Ostrogorsky, Histoire de l'État byzantin, Paris, Payot, 1956, « Bibliothèque histoire ».
- (fr) Jean-Michel Cantacuzène, Mille ans dans les Balkans Éd. Christian, Paris (1992) (ISBN 2-86486-054-0[à vérifier : ISBN invalid])
- (fr) Charles Diehl, Histoire de l'Empire byzantin (1919), Paris, Éditions du Trident, 2007
- (fr) Alain Ducellier, Les Byzantins (1963), Paris, Le Seuil, collection « Points histoire ». (ISBN 2020099195)
- (fr) Alain Ducellier (dir.), Byzance et le monde orthodoxe, Paris, Armand Colin, "U", 2en édition, 1996. (ISBN 2200346999)
- (fr) Bertrand Lançon, L’Antiquité tardive, PUF, coll. « Que sais-je ? » (Modèl:Numéro1455), Paris, 1997 (ISBN 2130481256)
- (fr) Paul Lemerle, Histoire de Byzance, Paris, PUF, collection « Que sais-je ? », 1956. (ISBN 213045545×[à vérifier : ISBN invalid])
- (fr) Louis Bréhier, Vie et mort de Byzance [PDF] version numérisée de l'ouvrage paru dans la Collection l’Évolution de l’Humanité, Éd. Albin Michel, 1946 et 1969, Paris, 596 pages. (ISBN 2226171029)
- (fr) Cécile Morrisson (dir.), Laurent Albaret, Jean-Claude Cheynet, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 1: L’Empire romain d’Orient (330-641), coll. « Nouvelle Clio », PUF, Paris, 200*. (ISBN 2130520065)
- (fr) Jean-Claude Cheynet, Byzance, l'Empire romain d'Orient, Paris, A. Collin, 2001, « Cursus-Histoire ». (ISBN 2200346891)
- (fr) Jean-Claude Cheynet (dir), Laurent Albaret, Angeliki Laiou, Cécile Morrisson, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 2: Le Moyen Âge byzantin (641-1204), coll. « Nouvelle Clio », PUF, Paris, 2007. (ISBN 2130520073)
- (fr) Angeliki Laiou (dir), Laurent Albaret, Jean-Claude Cheynet, Cécile Morrisson, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 3: Le déclin de l'Empire (1204-1453), coll. Nouvelle Clio, PUF, Paris, attendu pour 2009
- (fr) Paul Tannery, Mémoires scientifiques, tome IV: Sciences exactes chez les Byzantins, Jacques Gabay, Paris, (ISBN 978-2-87647-186-3)
- (fr) Rice David Talbot, L'Art de l'empire byzantin, coll. l'univers de l'art, éd. Thames & Hudson (ISBN 2878110951).
- (fr) E. Limousin, Le monde byzantin du milieu du VIIIème siècle à 1204, Paris, éd. Breal, 2006 (ISBN 2749506328).
- (fr) E. Limousin, 100 fiches d'Histoire du Moyen Âge, Byzance et le monde musulman, Paris, Bréal, 2005.
- (en) Alexander Kazhdan (dir.), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, 1991 (ISBN 978-0-19-504652-6).
- (en) Efi Ragia, « The Geography of the Provincial Administration of the Byzantine Empire (ca 600-1200): I.1. The Apothekai of Asia Minor (7th-8th c.) », dans BYZANTINA EYMMEIKTA, 19 (2009).
- (en) John F. Haldon, Warfare, state and society in the Byzantine world, 565-1204, Routledge, 1999 (ISBN 1-85728-494-1).
- (en) John F. Haldon, The Palgrave Atlas of Byzantine History, Basingstoke, 2005.
- (en) Warren T. Treadgold, Byzantium and Its Army, 284-1081, Stanford University Press, 1998 (ISBN 9780804724203).
- (fr) Michel Balard, La Méditerranée médiévale, espaces, itinéraires, comptoirs, Paris, Picard, 2006, « Les médiévistes français », 6. (ISBN 2708407732).
- (fr) Gilbert Dagron, Constantinople imaginaire, Études sur le recueil des « Patria », Paris, PUF, 1984, « Bibliothèque byzantine ». (ISBN 2130385818)
- (fr) Gilbert Dagron, P. Riche, A. Vauchez, Histoire du christianisme des origines à nos jours, Paris, Desclée-Fayard, 2004, t. 4 et 5.
- (fr) Olivier Delouis, Le monde byzantin, du milieu du VIII en s. à 1204 : économie et société, Paris Hachette, 2006, « Hachette supérieur-Recueils pour les concours ». (ISBN 2011457572)
- (fr) V. Kravarei, J. Lefort et C. Morrisson (éd), Hommes et richesses dans l'Empire byzantin, t. II, VIII en- XV en s., Paris, Lethielleux, 1991, « Réalités byzantines », 3.
- (fr) Jean-Pierre Arrignon, Byzance, Économie et société VII en- XII en s., éd. Ellipses, Paris, 2007, coll. Le monde : une histoire. (ISBN 9782729830120).
- (fr) Paul Lemerle, Le premier humanisme byzantin, Paris, CNRS éd., 1971, « Le monde byzantin ».
- (fr) Jacqueline Lafontaine-Dosogne, Histoire de l'art byzantin et chrétien d'Orient, Louvain-La-Neuve, Publication de l'Institut d'études médiévales. Textes, études et congrès, 7, 1995.
- (fr) A. Cutler et J.-M. Spieser, Byzance médiévale,700-1204, Paris, Gallimard-NRF, 1996, « Univers des Formes ». (ISBN 2070113124)
- (fr) Élisabeth Malamut, Alexis Ier Comnène, Paris, Ellipses, 2007. (ISBN 2729833102)
- (fr) Pierre Maraval, Théodose le Grand (379-395) : Le pouvoir et la foi, Fayard, 2009. (ISBN 221364263X)
- (fr) Pierre Maraval, La véritable histoire de Constantin, Belles Lettres, 2010. (ISBN 2251040064)
- (fr) Pierre Maraval, Le christianisme de Constantin à la conquête arabe, Presses Universitaires de France - PUF; Édition : 3e édition, 2005. (ISBN 2130548830)
- (fr) Bernard Flusin, La civilisation byzantine, PUF, 2006. (ISBN 213055850X)


c: text/html

text:
Hauts Pirenèus
Eths Hauts Pirenèus (65), qu'òm pòt aperar tanben eths Nauts Pirenèus o Auts Pirenèus, que son un departament francés situat en Occitània. Que hèn partida dera region administrativa d'Occitània e dera region istorica de Gasconha.
NB — Ena nòrma alibertina deth occitan, qu'ei desconselhada era utilizacion dera forma populara Hautas Pirenèas emplegada peth conselh departamentau.
Eth son caplòc qu'ei Tarba.
Somari
- 1 Istòria deths Hauts Pirenèus
- 1.1 Preïstòria
- 1.2 Era colonizacion romana
- 1.3 Er’edat mejana deras abadias
- 1.4 Dera pèsta taras guèrras de religion
- 1.5 Eths temps de prosperitat
- 1.6 Era formacion deth departament
- 1.7 Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau
- 1.8 Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau
- 1.9 Era hada electricitat
- 2 Economia
- 3 Vejatz tanben
- 4 Nòtas
Istòria deths Hauts Pirenèus[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Despuish plan mes de 100 000 ans, eths òmes que son presents en espaci deths Nauts Pirenèus.
Era preïstòria qu’a deishat documents excepcionaus tanpè eth Paleolitic mejan e sustot ath superior en tutas ondradas e decoradas ricament a Gargàs, Lortèth, era Bastida e tanben en calcari deth pèmont 30 000 ans e i a. Eras pèiras lissadas deth Neolitic que’s tròban en quantitat enas arribèras der'Ador e der'Arròs, eth son afluent.
Mès ua deras hòrtas originalitats deth departament qu’ei era riquessa arqueologica dera sua Protoïstòria (periòde de 2000 avant Jèsus-Crist dinc ar’arribada deths Romans en 56 av. J.-C.).
Pendent aqueth doble millenari, eras tribús celtibèras que s’installan hortament sus eths soms deras còstas on amainatjan vertadèras ciutadèlas de tèrra e de husta (oppidums). Quauquas uas que demoran encòra en un bon estat relatiu, coma era de "Castèth Crabèr" ara Garda sus mes de 6 ha.
Era colonizacion romana[modificar | modificar la font]
Aqueth pòble aperat " Bigerrion " peths Romans qu’a deishat mes de 200 menhirs, dolmèns, cromlècs e tumuli sus eths platèus de Ger e de Lanamesa, un vertadèr tresaur arqueologic.
Pendent 5 sègles eths Romans qu’ocupan eth territòri Bigerrion e desvelòpan ua remirabla mesa en valor deth espaci basada sus un hialat plan sarrat de "villas", poderosas entrepresas agricòlas tostemps ath mes pròche der’Ador, der’Eishés, der’Arròs e enas arribèras deras vaths pirenencas. Que n’em a mes de 20 villas conegudas ath dia de uei. Eths romans que basteishen duas villas o dus nuclèus urbans a Tarba, ena plana e sus er'aiga. Bigòrra o Sent Leser a 20 km a capvath sus un oppidum que pòrta era sola muralhada maçonada deth departament sus quasi un quilomètre de longor. Eras descobèrtas arqueologicas que s’i multiplican.
Er’edat mejana deras abadias[modificar | modificar la font]
Era longa edat mejana de 500 dinc a 1500 qu’ei ua epòca agitada e troblada. Eras granas invasions deth sègle IV tau IX qu’an destrusit eras villas e eras vilas romanas. Er’insecuritat qu’ei grana. Eths premèrs contes de Bigòrra que son installats de cap a 840 a Sent Leser-Bigòrra tot premèr e a Tarba après, ath sègle XII,en ua dobla vila fortificada : era ua episcopau ar’entorn dera glèisa dera sèda, er’auta condau ar’entorn deth Brauhauban. Era mèrca originau der’edat mejana sus eths Hauts Pirenèus que demora eth hialat hèra sarrat de eras abadias benedictinas tanpè eth sègle VII. Que segueishen eths camins de Sent Jaques de Compostèla e que’us asseguran. De cap a 1200, que n’i a un bon dotzenat : clunisianas dab Sent Leser, Sent Savin, Sent Pèr de Bigòrra o Madiran, ua cisterciana dab er’Escaladiu, totas plan renomadas.
Aths sègles XIII e XIV, era Bigòrra que pateish maishantament dera longa guèrra feudau entre eras duas monarquias francesa e anglesa a qui e’s somet successivament. Se Petronilha , eficàcia contessa qui avó cinc marits, assegura er’integralitat deth contat, non n’ei pas brica parelh dab eth son arrèhilh Esquivat qui pèrd definitivament era Ribèra Baisha, tot eth capvath dera Bigòrra.
Dera pèsta taras guèrras de religion[modificar | modificar la font]
De 1300 tà 1425, eth Comtat que passa devath sequèstre deths reis de França e eth prestigiós Gaston Febus n’i pòt pas arren. Era grana pèsta negra venguda d’Espanha enlà que tua era quasi mitat dera populacion : temps deths maishants !
Se ua bona lançada economica e s’anonça de cap a 1500, eras guèrras de religion de 1569 tà 1589 que botan era Bigòrra dera planha en ua tarribla horrèra militara : pilhatge, violéncia, destruccion e mort entà Tarba, Rabastens e Vic… Eths responsables que’n son cada un a son torn Montgomerry entaus prostestants o Blasi Montluc entaus catolics. Eras vaths pirenencas mes plan defenudas o organizadas que demoran meslèu acesadas.
Eths temps de prosperitat[modificar | modificar la font]
Eth sègle XVII qu’ei tanben deths maishants entaths bigordans, d’autant mes qu’equipan Versalhas, a plan bon mercat tath rei, en husta, pèiras o marbres de qualitat.
Eth Sègle Gran de prosperitat tornada qu’ei eth XVIIIau, après 1725. Qu’ei basat sus 3 pielars deths solides : eths grans particularament eth blat, eths shivaus e eths mulets, era vinha e eth vin. Vilatges e vilas que’s tornan quilhar e eth país bigordan que’s plea d’ostaus, de casteròts o de castèths d’epòca tostemps aquiu ara ! eth baron d’Etigny, intendent d’Aush, que traça rotas reiaus en longas linhas dretas qui demoran çò de màger deth noste hialat rotièr.
Era Bigòrra qu’ei prèsta entàra Revolucion, de qui va crear eth departament deths Hauts Pirenèus eth 4 de herevèr de 1790 mercés a Bertran Barère. Qu’ei compausat essenciaument dera Bigòrra e deras Quate Vaths.
Era formacion deth departament[modificar | modificar la font]
Er’Assemblada Nacionau (aperada Constituenta) que decrèta, devath era impulsion deths dus deputats bigordans deth Tèrç Estat (Dupont de Lus e sustot Bertran Barère), que "era Bigòrra e eras Quate Vaths que formaràn un departament e qu'er’assemblada e’s tenguerà a Tarba".
Eth pairin que n’estó Pinteville de Cernon, president deth "comitat de division", qui causigó eth nom de "Hautes-Pyrénées". Eth prumèr president deth Conselh Generau (aperat Directoire) qu’estó de 1790 tà 1793 eth varossés Pèir-Clar de Fondeville, visconte de Labatut.
Eras Quate Vaths estent geograficament esparricadas (Aura, Varossa, Manhoac e Nestés), que horniscón tanben territòris d’Astarac, de Comenge, de Nebosan e de Ribèra Baisha, e tanben eth Loron qui tanhèva ara "Ribèra Verdun". Cas quasi unic en França (dab era Vauclusa) eths Hauts Pirenèus que conservèn tanben eras enclavas de l’ex-Bigòrra en Biarn.
Eth navèth departament qu’estó despartit en cinc districtes (Tarba, Banhèras, Vic e eths aperats "era Montanha" (Argelèrs) e "era Nèsta" (La Barta), puish en 1800 en tres arrondiments dab eras madeishas sosprefecturas que uei.
Eras guèrras deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Er’invasion anglesa ath moment dera purmèra cajuda der Empèri (1814) qu’estó miada ací per Wellington simadeish contra er’armada deth Marescau Soult (combat entre Tarba e Vic).
Ath lonh deras termièras alemandas, eths Hauts Pirenèus non conegueràn pas mes nada ocupacion estrangèra dinc a 1942-1944. Eths efèits deras guèrras francoalemandas que s’i trobèn :
- Après era des.hèita de 1871, peth replec der Arsenal de Mulhouse mercés ath Coronèu de Reffye (creacion de l’ATS, talhèr de construction de Tarba) e eth renforçament dera garnison (duas navèras casèrnas, tres regiments qui preparan tots era " Revenja ")
- En 1914-1918 pera mobilizacion de 40 000 òmes sus eth fronts e de 18 000 "arsenalistas" entàth esfòrç de guèrra, era creacion d’ua podrèra a Lanamesa, era glòria entath hilh deth país Ferdinand Foch, eth " vencedor dera guèrra ", mès tanben era mort de 6000 òmes – d’aquiu eth minimum demografic absolut de 1921 (185 000 poblants).
- E pendent er’Ocupacion (noveme de 1942 – aost de 1944) pera vajuda enas seuvas d’un sarròt de maquís (Esparròs, Nistòs, Palhòla, Sombrun…) e eth ròtle deths pòrts de montanha en eths hialats d’escapada de cap ar’Espanha.
Eths Hauts Pirenèus qu’an viscut tanben eths dramas de l’Espanha vesia : emigrants dera misèra aragonesa (pera vath d’Aura), refugiats hujant eras guèrras carlistas, puish, ara fin dera guèrra civiu de 1936-39, ath franquisme. Era frontèra que demorarà barrada dinc a 1950 e n’ei pas qu’en 1976 qu’ua ligason rotèra ei establida (tunèl Aranhoet-Bielsa). En 1986, Espanha qu’ei integrada ar’Union Europèa, çò qui amiarà era disparicion dera doana termièra.
Eras mutacions economicas deths sègles XIXau e XXau[modificar | modificar la font]
Eth sègle XIX qu’a transformat un país pro praube (qui èra d’aulhors estacat a Aush pendent eth Regim Ancian) e patissent d’un suberpoblament rurau (maximum absolut : 251 000 poblants en 1851) en un departament "toristic" mercés a dus atots :
Eth termalisme, vielh dejà, de qui s’espandeish dab er’epòca romantica qui hè devier " ara mòda " era montanha e amia eth " tout Paris " a vénguer entà i "préner eras aigas", sustot a Banhèras de Bigòrra, "er’Atenas deths Pirenèus" (Chateaubriand, Hugo, Lamartine, G. Sand).
Gavarnia e eras suas "hastiosas galihòrças" que simbolizan eth torisme naishent e eths soms, dejà tots vençuts ath mei deth sègle, que hèn vàger eth "pireneisme".
Lorda après eras aparicions de 1858, qui pòt hèr vénguer eths pelegrins mercés ar’ajuda dera piosa imperatriç Eugenia e sustot ara via de camin de hèr (1866). Eth gran pelegrinatge nacionau de 1872 qu’aubreish era tempsada de Lorda, vila mariau.
Lonh deths bacins carboèrs, eth departament deths Nauts Pirenèus que demora a despart dera premèra Revolucion industriau e er’Arsenal qu’i ei era sola grana industria.
Era hada electricitat[modificar | modificar la font]
Era segonda revolucion industriau qu’ei entaths Nauts Pirenèus era dera hada electricitat, ena fòrma deth carbon blanc e de totas eras industrias seguentas (materiau d’equipament electric, electroquimia, electrometallurgia) dab tres grans fasas :
- Era gahada deras hautas cajudas e eras purmèras centraus idroelectricas ara debuta deth sègle : eth corrent, de qui no’s podèva pas transportar lonh, que devèva èster utilizat sus plaça (electrificacion ferroviària, quimia de Lanamesa e Pèirahita).
- Entre eras duas guèrras : era creacion en 1921-23 d’industrias de materiau electric e ferroviari (conductas forçadas, pilònes, isolators, pòrtacatenaris, wagons…) devath er’impulsion de J.-Raoul Paul, director deths Camins de Hèr deu Meidia a Banhèras e sustot ar’entorn de Tarba (Badèth, Aussun, Semeac, Soas) balhant-la atau ua tonalitat de vila obrèra. En 1983, Pechiney, bèth consomator de corrent que crea a Lanamesa ua usia d’alumini.
- Ar’entorn de 1950, er’equipament integrau per EDF (a despart deth bacin de Cauterés) dab centralas ath briu der’aiga e barratges-resèrvas (complèxe de Cap de Long-Pranhèras en 1954). Aqueras infrastructuras n’an pas creat que pòques emplecs, mès que’n demoran rotas d’interèst toristic e redevenças aras comunas qui an finançat era creacions d’estacions d’esquí (Sent Lari).
Economia[modificar | modificar la font]
Era segonda mitat deth sègle XX e era sua societat de consomacion non pòrta pas qu’ua navèra industria : eth electromenatgèr (SEB) a Lorda.
Era dominanta agricòla que baisha (disparicion deths 3/4 de las expleitacions) e era policultura que dèisha plaça a ua quasi-monocultura deth milhòc ena planha der’Ador, favorizada per’adaigament (sièti a Tarba dera Companhia d’Amainatjament deras Còstas de Gasconha en 1959). Mes recentament que s’an tornat desvolopar produccions de qualitat (guits taths hitges, pòrcs, vins de Madiran).
Er’importància deths lesers que valoreja eths atots deths Hauts Pirenèus, país deth torisme deras quate sasons e deths eco-espòrts.
Sectors principaus deth torisme navèth :
- Er’aur blanc : creacion d’estacions d’altitud enas annadas 60-70 (era Mongia, St Lari-Solà, Piau-Engali) puish d’unitats petitas d’esqui de hons après 1980.
- Era passejada e era descobèrta dera natura (creacion en 1967 deth Parc Nacionau deths Pirenèus, hialat deths GR)
- Eths espòrts ciclistas (ciclotorisme, VTT) aprofitant dera notorietat devuda ath Torn de França (etapa tradicionau deths grans pòrts pirenencs, arribadas en montanha).
- Eths eco-espòrts aerians (parapenta, deltaplana) e d’aigas vivas (canoë, rafting).
D’aquiu enlà era renavida demografica dera montanha on suberviu tanben ua economia pastorala tradicionau (aulhas e vacas de carn dab muda de cap a las estivas) indispensabla entar enviroament mercés ara pluriactivitat e a ua politica d’ajudas financiaras (ISM : indemnitats especiaus montanha).
Enfin, eth Tarba gran (mes de 100 000 en’aglomeracion, era mitat deths emplecs deth departament) qu’a vist era sua importància industriau a baishar, mès que s’assegura coma centre de servicis, pòl universitari (4000 estudiants) e de tecnologias navèras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidents deu departament deus Nauts Pirenèus
- Bigòrra
- Arrondiments deths Hauts Pirenèus
- Cantons deths Hauts Pirenèus
- Comunas deths Hauts Pirenèus

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Panèus pertot, e sobretot una lei !… o la mapa de google d’Occitània en occitan ?
Cahokia es una ciutat bèla que l’imperialisme europèu en America a daissat de costat, per rason mai que tot politica ; es exactament çò que se debana per la civilizacion occitana en França.
Uèi nos avizèm qu’aquestas civilizacions abandonadas nos aurián poscut donar d’informacions, sorgas de sapienças collectivas e umanas, sobre la vida umana e son desvolopament sobre lo planèta.
La recèrca sobre Cahokia serà tempses perduts ? Serà de tot biais de tempses gastats, alara que lo respecte qu’auriá estat una basa non-militarista de la pensada, auriá poscut ajudar a la co-abitacion entre las nacions e los pòbles. Seràn pas d’ancians militars que podràn bastir una pensada fiolosofica digna sobre aqueste subjecte, quitament se nos vènon d’Occitània e que s’exprimísson dins las doás lengas imperialistas del moment.
La batalha per los panèus en occitan es pas una causa que podrèm limitar als panèus… e lor oficialitat o una lei sul subjecte.
Per clavar un exercici per l’annada 2011 :
Bona Annada 2011 e mercés per las responsas a la question ? La libertat de las responsas ajudarà la modernitat de l’occitanisme.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Parigny-les-Vaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Partida eissida de l'article francés
Parigny-les-Vaux se situa a 15 km al nòrd de Nevers.
Parigny-les-Vaux
Partida eissida de l'article francés
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Tèxte originau de l'article francés
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Armissan
Armissan (en occitan e oficialament en francés) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del Grand Narbona situada dins le Massís de la Clapa.
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Armissan es atestat en 978, Artimicianum. Armissan vendriá de *Artemisius, nom d'òme grecolatin, o del latin artemisia, « artemisa » (planta), ambe lo sufixe latin -anum [1]. Mas *Artemisianu- donariá regularament *Armisan (ambe -s- sonòra). La fòrma de 978 mena dejà a Armissan (ou puslèu a Armiçan), ambe -s- sorda : -ci- intervocalic dona generalament -c-. L'influéncia de la finala de comunas prèpas, Vinaçan, (A)niçan, vengut Niça d'Ausseruna, deu explicar lo càmbiament de consonantisme. Compte tengut de l'istòria del nom, se pòt escriure Armissan o Armiçan (alinhament sul cas general), mas dins lo dobte, la grafia pus simpla e qu'es la del francés, Armissan, se poiriá gardar.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Corçan; es ara del canton des Basses Plaines de l'Aude (en francés), donc de las Planas Bassas d'Aude (burèu centralizator : Corçan).
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Rèstas de la glèisa de Sant Pèire (monument istoric)
- Lo castèl d'Armissan (desrocat [2])
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 28
- ↑ http://lesvoyagesetmoi.over-blog.com/2014/07/l-histoire-du-chateau-d-armissan.html


text:
conte luberon
Me vau vous counta la vertadiero istòri
de Nosto damo de Ca ..
À passa tèms, un cop, i’avié dins la séuvo dóu Leberoun un brave ome que ié disien « Balou ». Èro un paure carbounié qu’avié la fe de l’enfantoun.
Vivoutejavo en trabaiant coume un tron de goi pèr abali si sèt pichot.
Li drole i’ajudavon pèr ramassa de bos e li chato gardavon li cabro
Se nourrissien de planto fèro, de ferun e croumpavon que de pan, de vin e de sau.
Estènt que i’avié plus gaire de bos à l’entour de sa cabano, un bèu matin noste brave « Balou » partiguè dins la séuvo pèr cerca un autre caire ounte se poudrié prouvesi de bos. Après agué marcha tout lou sanclame dóu jour, s’aplantè, au calabrun, en bousco d’uno sousto pèr la niue
Avié dins sa biasso, pèr tout viéure qu’un tros de lard, uno cebo, un courchoun de pan, un pichot froumage de cabro e tambèn pèr soun plesi uno coucourdeto de vin, d’aquéu vin di vigno que crèisson au pèd dóu Leberoun, à la calo dóu mistrau
Pèr couire soun soupa e se rescaufa coumençè, em’ uno pichoto lauso, de cava un trau pèr istala un fougau. Au bout d’uno passado la pèiro faguè un brut sourd. Aviè, de segur, rescountra quaucarèn de dur, belèu uno racino. Pièi, en perseguissènt soun pres-fa, ié semblè qu’èro uno besougno aloungado. Fin finalo es emé si man e si det que desclapè l’óujèt : uno pichoto estatuo de la vierge negro.
Estabousi en plen et tambèn pivela noste « Balou » s’esclamè « Santo Mario benissès-me ». Pièi se meteguè subran d’à-genoui e recitè à-de-rèng dès « Ave Maria ».
Un moumenet après ausiguè uno siavo voues, venènt de la nue, que disié « Gramaci moun brave « Balou » que m’as desacatado de ma presoun de terro ; desenant, pregarai pèr tu e ta famiho touto »
Mau-grat que siegue encaro tout destimbourla atubè lou fiò, faguè grasiha lou lard (sènso óublida la cebo) pièi lou mangè em’un taioun de pan, e beguè un chicouloun .
Restè encaro un moumen palafica en plen … pièi, coume èro un ome de la terro, finiguè soun pan em’ un tros de froumage e tourna-mai un degout de vin.
Reprenguè l’estatuo, l’envouloupè religiousamen dins soun moucadou (qu’èro propre, acò parlo-soulet) e la rejougneguè emé grand suen dins sa biasso noun sènso recita un cop de mai dès « ave maria »
Pièi s’embabarouchè dins sa grand capo avans que de se coucha dins uno baumo pèr passa la nue.
L’endeman, d’ouro, s’entournè au siéu e faguè à sa femo lou raconte de sa vesprado e ié moustrè ço qu’avié trouba.
Sa preguiero passado, sa femo ié dis : « sas pas ço que déurian faire ? Faudrié que bastiguessian pèr elo, à l’endré ounte l’as troubado, uno pichoto capello pèr que Nosto-Damo siegue pamens à la sousto dóu marrit tèms ».
Es acò que faguèron dins l’estiéu d’après : Uno pichoto capello em’ uno chaminèio.
La Santo vierge èro quihado sus la fusto emé dous vas que i’avié toujour de flour.
Li nouvello s’espandisson tas-que-lèu dins li bos dóu Leberoun e la capello devenguè autant lèu un liò de roumavage (lou proumié dimenche que seguis lou tresen dijòu de mes de nouvèmbre — mistèri di dato de roumavage — ). Èro renoumado pèr douna lou poudé de toujour trouba sis amiro pèr aquéli que l’avien pas (falié qu’aguèsson la FE).
Pièi li barbare soun vengu de païs estrangié e l’estatuo a despareigu (mai la Vierge i’èi toujour) e lou roumavage s’esvaliguè d’à cha pau …
mai pas en plen bord que de bouco de bouscatié en auriho de bouscatié la tradicioun es vengudo enjusquo nautre. I’a encaro de gènt que vènon ounoura la vierge negro en partejant un moumen d’amista .
Alor uno vesprado ..
Se sias perdu dins li bos dóu Leberoun
S’avès dins la biasso un tros de lard, uno cebo, un courchoun de pan,
un pichot froumage de cabro e uno coucourdo de vin dóu Leberoun
Se (lou mai impourtant) avès la FE de l’enfantoun
Anas cerca la capello e l’a troubarés de-segur
Se la troubas pas, vous faudra prega « Sant GPS » …! que vous dira :
31T 669.971 4851.844
Nosto Damo de CA… pregas pèr nautre


text:
Priap
Dins la mitologia grèga, Priap (en grèc ancian Πpίaπoς / Príapos) es un dieu de la fertilitat, es un dieu itifallic, protector dels jardins e dels tropèls. Son equivalent dins la mitologia romana se nomena en Mutunus Tutunus[1], pasmens s'es sovent citat jol nom Priap. Se coneis Priap per son pènis gigantesc de contunh ereccion. Aquela particularitat donèt son nom al tèrme medical priapisme.
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Nais Lampsac, sus l'Ellespont, en Asia menora. Es filh de Dionís e d'Afrodita (d'autras tradicions li donan Ermès o Adonis, veire Zèus per paire). D'autres autors, lo fan mai vielh de mai d'una generacions, veson en el un Titan a qui Èra auriá confiat lo suènh d'ensenhar l'usatge de las armas a Arès.
Priap es l'obscenitat incarnada. Aquela diformitat seriá lo resultat de la malvolença d'Èra, gelosa de la beutat d'Afrodita.
Existisson al subjècte de la naissença de Priap mai d'un mites que son benlèu pas que de variantas d'una tradicion unica. Segon aquela, lo dieu seriá estat lo fruch dels amors de Zèus e d'Afrodita. La divessa de l'amor auriá pas escapat a la gelosiá vindicativa d'Èra. Quand Afrodita foguèt sul punt de pausar lo seu fais, l'esposa legitima de Zèus venguèt lèu cap a ela e li toquèt de la man lo ventre. Ne resultèt que d'Afrodita nasquèt un èsset d'un aspècte rebutant, amb una lenga e un ventre enòrmes. Esglasiada, la divessa fugiguèt, abandonant lo recent nascut, que grandiguèt amb de pastres presant sa rusticitat, abans de jònher mai tard lo cortègi de Dionís.
Una autra version fa de Priap lo filh de Dionís e d'Afrodita, alara qu'una tradicion diferenta li dona per paire Adonis. Segon aquela legenda, Afrodita, esposa de Dionís, auriá profeitat del seu viatge fins a l'Índia, per mantenir de relacions copablas amb Adonis. Al moment del retorn de Dionís, après li aver fa d'en primièr un acuèlh fòrça presat, Afrodita fugiguèt a Lampsac ont, après l'intervencion d'Èra, nasquèt un enfant que podava pas suportar la vista. E tanben se disiá que Priap èra filh de Dionís e de la Naïada Quionè.
Aborrís los ases e demanda que se ne sacrifique un per son culte. Son fasti per aquel animal vendiá del fach qu'una nuèch ont anava, segon Ovidi[2], violar Estia, la divessa fuguèt avertida pel bram de l'un d'aqueles e podèt escapar. Aquela aventura se confond amb aquela que circula a una epòca mai tardièra que conta una relacion que lo dieu aguèt amb la ninfa Lotis, totjorn segon Ovidi (Metamorfòsis e Fastes), e que remembra la legenda de Pan e de Sirinx. Al moment ont Priap crei aver capitat, Lotis es metamorfosada en l'arbre que pòrta son nom, lo lotus. Tanben se conta que l'entrepresa del dieu faguèt fracas perque a l'instant ont anava violentar la ninfa somiada, l'ase de Silèna comencèt a bramar, çò que permetèt a Lotis fugir. De colèra, Priap tuèt l'animal qu'aviá contrariat los seus projèctes.
Una explicacion diferenta es donada a l'òdi contra aqueles equids: a per origina una querèla amb un ase que Dionís balhèt de la paraula per li aver servit de caval. La causa n'es la talha respectiva de lor membre viril. Priap comparèt son organ sexual a aquel de l'animal e tuar aquel darrièr après aver constatat la dimension.
Lo dieu dels jardins aviá tuat l'âase que Dionís placèt dins los astres. es malaisit de comprene quina es la basa d'aquel mite. Sonque se sap qu'a Lampsac se sacrificava d'ases a Priap, alara que per la fèsta d'Estia, al contrari, los ases èra coronats de flors.
Iconografia[modificar | modificar la font]
Priap es mai sovent representat amb un enòrme fallus en ereccion de contunh. Los Romans plaçan sovent dins lor jardin d'estatuas impudicas de fusta (hermai) de figuièr, pintas de vermelhon, representant Priap, per servir d'espavental. Escarta le malastre e son estatua apara los vergièrs, mas coneis pas lo plaser nimai la feconditat. Quand es presentat jos forma umana, los seus brases son mai sovent cargats d'attributs ligats a l'agricultura[3].
Medecina[modificar | modificar la font]
En patologia, lo priapisme designa una ereccion dolorosa e perlongada e aquò sens provocacion erotica.
Epitètas e atributs[modificar | modificar la font]
- atributs: fallus en ereccion ;
- sanctuaris : Lampsac, Cizic, mont Elicon;
- animals sacrats : l'auca e lo Ligombau.
Fontss[modificar | modificar la font]
- Diodor de Sícilia, Bibliotèca istorica (IV, 6, 1).
- Igín, Fablas (CLX).
- Ovidi, Fastes (I, 415 e seg.).
- Pausonias, Descripcion de Grècia (IX, 31, 2).
- Estrabon, Geografia (VIII, 6, 24 ; XIII, 1, 12).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Priap dins l'Antiquitat
- (fr)Cyril Dumas, L'érotisme des Gaules, L'art érotique en Gaule romaine du IIe siècle avant J.-C. au IIIe siècle après J.-C., Éditions du musée des Baux-de-Provence, 2005, 56 p. (ISBN 2-9525039-0-7).
- (fr)Cyril Dumas e David Fürdös, Priape entre invocation et superstition, Dossiers d'archéologie, n° H.-S. 22; abril de 2012
- Priap a la Renaissença
- (en)Brown, Emerson, Jr. Hortus Inconclusus : The Significance of Priapus and Pyramus and Thisbe in the Merchant's Tale, Chaucer Review 4.1 (1970), 31-40.
- (en)Brown, Emerson, Priapus and the Parlement of Foulys, Studies in Philology 72, 1975, 258-74.
- (en)Coronato, Rocco, The Emergence of Priapism in the Two Gentlemen of Verona, In Proteus, The Language of Metamorphosis, éd. Carla Dente, George Ferzoco, Miriam Gill and Marina Spunta, Aldershot, Ashgate, 2005, chapter 8, 93-101.
- (en)Frédéric Delord, Priapus, 2009, In A Dictionary of Shakespeare's Classical Mythology, 2009, éd. Yves Peyré. Priapus.
- (en)Franz, David O. Leud Priapians and Renaissance Pornography, Studies in English Literature 1500-1900 12, n°1 (winter 1972), 157-72.
- Philippe Morel, Priape à la Renaissance : Les guirlandes de Giovanni da Udine à la Farnésine, Revue de l’Art, 69 1985, 13-28.
- (en)O’Connor, Eugene, Symbolum Salaciatis : A Study of the God Priapus as a Literary Character, Francfòrt, Bèrn, Nòva York e París, Peter Lang, 1989.
- (fr)Yves Peyré, Priape dénaturé : Remarques sur les Apotheseos…Deorum Libri Tres de Georges Pictor et leur adaptation anglaise par Stephen Batman, Influences latines en Europe, Cahiers de l’Europe Classique et Néo-Latine, Tolosa, Trabalh de l’Universitat de Tolosa - Lo Miralh, A.23, 1983, 61-87.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dumas e Fürdös 2012, p. 36
- ↑ Ovidi; Fastes, VI, vers 319-348.
- ↑ Dumas e Fürdös 2012, p. 37


text:
Cada mes, despuèi d’annadas, l’Academia occitana se reünís per estudiar e prepausar de solucions a totes los problèmas lexicals - mas pas solament - que se pausan a nòstra lenga. Un d’eles es lo destriament dels fals sinonimes, que lor exacta definicion mòstra la riquesa de l’occitan, un autre es lo dels sinonimes vertadièrs. Per aqueles, que ne presentam uèi un escapolon pro important, una necessitat s’impausa, la de la ierarquizacion. Lo primièr critèri per trobar lo mot « majoral » es lo de son espandiment sus la totalitat del territòri. En cas de « concurréncia » entre mai d’un candidat, lo segond critèri es lo de sa « familha » (privilegiar lo qu’a de derivats mai nombroses) e lo tresen critèri lo de son integracion dins l’ensems del vocabulari (evitar las omonimias). Non fasèm aquí que seguir l’evolucion naturala de la lenga despuèi sas originas. Se ditz « ponchut » en Gasconha e « crompar » o « bèuvéser » en Provença.
Los exemples que seguisson nos ajudaràn a compréner.
gag / gai. La confusion possibla entre lo nom de l’aucèl e l’adjectiu omonime (gai, gaia) nos fa escartar gai e preferir gag. De mai, aqueste nos prepausa los derivats gaget, gaginar e gagetièr. Aquesta solucion es parallèla a la de fag / fai.
galina / pola. Los dos mots coabitan sus la màger part del territòri, mas sol lo segond pòt far l’unitat linguistica (amb pora en occ. gascon) e presenta una familha completa (pol, pola, polastre, polet, poleton, polzin…). Per aquò d’elements de la familha de galina son majoritaris dins de domenis parallèls (galinar, galinèla, galineta, galinada…).
gat / cat. Lo primièr es lo mot « aquitanopirenèu » - comun amb lo catalan - e lo segond lo mot « arvernomediterranèu ». An una familha tan nombrosa un coma l’autre. La dificultat per cat, segon sas prononciacions, es sa proximitat amb can, generatritz de confusions. Rapèla, en occitan gascon, la entre gat e gath (gal) que menèt a distinguir lo gat e lo gath hasan, puèi lo gat e lo hasan. E en consequéncia… lo hasan e lo faisan (pres a l’occitan central).
gip / gèis / plastre. Los dos primièrs mots venon del latin gypsum, tirat del grèc gupsos. Lo tresen ven del latin emplastrum. Los tres son comunament utilizats ara per parlar del trabalh dels artisans del bastiment (amb una neta preferéncia pel darrièr). Çaquelà, es al s. XVI, a partir d’une especialitat celèbra dels artistas provençals e de lor vocabulari pròpi (gip, gipièr, gipariá etc.) que lo francés a fargat los mots, « gypse », « gippier » o « gypier » o « gypsier » e « gypserie ». Prepausam doncas de tornar a aquela seria son especialitat artistica, de considerar la tièra gèis, geissièr, geissièra, etc. coma aitant de sinonimes, e de gardar per la sola tièra artisanala plastre (s. XIV), plastrièr etc.
gelar / torrar. Non solament lo primièr mot es plan majoritari mas lo segond vòl dire tanben grasilhar, torreficar. Cal doncas privilegiar aquí gelar e sa nombrosa familha e preferir torrar dins son sens segond.
gibós / boçut. Aquí es lo segond mot qu’es lo mai espandit. Per gibós, mot popular, lo problèma es lo tanben de son encontre amb sa familha sabenta, factor de confusions : gibbós, gibbositat. Per mai de clartat val mai opausar boçut que gibós, substantius (lo qu’a una bòça sus l’esquina), a gibbós, adjectiu (qu’a la fòrma d’una bòça, qu’a de bòças).
got / gòt. Las fòrma popularas conservadas dins la toponimia per designar los creators del reialme de Tolosa son « got » o « godon » e « goda ». Pensam que pòdon designar a l’encòp lo pòble e lor lenga e que los neologismes sabents « *gòt » e « *gòta » son inutils. Per evocar l’estil artistic medieval que lor es artificialament estacat, parlarem de gotic, al femenin gotica. Aquela distància entre las doás realitats non sembla inutila. De mai, un gòt es un veire per beure.
grèc / grec. Las fòrmas popularas son grec e grega. An donat gregal, gregon, gregalada e gregalejar. Las fòrmas sabentas son grèc e grèca. Los diccionaris, a la seguida d’Alibèrt, nos porgisson al femenin la fòrma ibrida *grèga. Nos sembla rasonable, per parlar al s. XXI del pòble tanben coma de las lengas anciana e modèrna, de parlar de grèc e de grèca e d’ajustar la tièra sabenta grecizar, grecitat, etc.
grèva / cauma. La grèva non es la cauma e nos sembla rasonable de conservar lo francisme, sol capable de cobrir tot l’espaci del mot dins lo mond modèrne : grèva de la fam, etc. Pel demai, non seriá una rason per oblidar los mots destrabalh, destrabalhar, etc.
gresièr / guisièr / peirièr. Lo mot mai espandit e comprés sul territòri es peirièr. Los autres son de sinonimes.
guit / tir / anet. De la Gasconha a la Provença se coneis lo guit. Rar jos sa fòrma primitiva, tir (de còps « rit » après metatèsi) presenta las variantas tiron e (plasentament) riton o encara tirat. Lo crit de tiron tiron servís per apelar los guits, e la tironada pòt noirir los anets. Los guits salvatges en lors noms particulars, bois, còlverd…
grop. De diccionaris fan la diferéncia entre grop, nosèl d’arbre, grop, esquipòt, e grop de personas alavetz que l’idèa comuna es la d’un remosament de matèria, d’argent o d’individús. Lo mot, atestat a l’Edat Mejana, es passat al francés dins son sens 2 (« group ») e dins son sens 3 (« groupe ») als sègles XV e XVI, mas pel TLF ven de l’italian.
J. P.


text:
Plaça de Catalonha
La plaça de Catalonha (en catalan: plaça de Catalunya), es la mai centrala e granda de las plaças de Barcelona. A una superfícia d'aperaquí 5 ectaras e constituís lo ponch d'union entre lo nuclèu ancian de la vila e l'Eixample. Partisson d'aicí d'importantas vias de la vila coma la Rambla, lo Passeig de Gràcia, la rambla de Catalonha, las rondas de l'Universitat e de Sant Pèire e la carrièra de Pelai, parièra coma l'avenguda del Portal de l'Angel, la granda artèria comerciala de la vila, e anciana pòrta dels barris.


text:
Pernamboc
Lo pernamboc (Caesalpinia echinata Lam.) qu'ei un arbo brasilenc de la familha de las fabaceas e de la soa familha de las Caesalpinioideae utilizat per la confeccion deus arquets deus instruments de còrdas hregadas. Qu'ei tanben utilizat com tinta per'mor la soa color arroia.
Qu'ei originari de las seuvas deus estat brasilencs de Bahia, Espírito Santo, Pernambuco e Rio de Janeiro. La diminucion de la soa populacion devuda a la soa espletacion e a la mermada deu son abitat qu'a produsida a reaccion deu mitan deu arquetièrs entà lutar per la soa conservacion.


text:
Que tornèn har l’operacion « Las claus de la hèsta », dejà miada en 2015, e l’InÒc qu’ajudè tanben a har sets de taula dab elements lingüistics.
Dab lo CFPÒC Aquitània, l’InÒc Aquitània que tornè editar Las Claus de la hèsta, un lexicòt occitan dab lo vocabulari de la hèsta e qu’ei dab aqueth utís que lo CFPÒC e prepausè animacions conviviaus tà presentar rudiments de lenga, iniciar a la cultura… autorn d’un veire e d’ua assieta ! Lo liberet qu’èra tanben disponible tà tots a l’arcuelh deu hestau.
Los sets de taula, taus quaus l’InÒc Aquitània avó un ròtle de traduccion-conselh, que balhan lo sens de mantuas expressions qui’s tròban en Bearn e qui pòden enténer au parat de discutidas en francés (tanben). Los sets qu’èran sus las taulas de tots los restaurators deu hestau.


text:
Oberhaslach
Oberhaslach en alemannisch (Oberhaslach en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Oberhaslach ocupa una part de la conca en vessant superiora de la Hasel. Aquel riu a donat lo vièlh nom de ban, Haslach, abans la separacion en Oberhaslach e Niederhaslach.
Lo ponch mai elevat de la municipalitat es a 967 mètres d'altitud sul Baerenberg, mes sus la corniche triasique del Noll al Schneeberg, lo ponch çò de mès es bas en lo prèp veïnat de Niederhaslach a 250 mètres.
La commune d'Oberhaslach occupe une partie du bassin versant supérieur de la Hasel. Cette rivière a donné le vieux nom de ban, Haslach, avant la séparation en Oberhaslach et Niederhaslach.
Le point le plus haut de la commune est à 967 mètres d'altitude sur le Baerenberg, placé sur la corniche triasique du Noll au Schneeberg, le point le plus bas est dans le proche voisinage de Niederhaslach à 250 mètres.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'actuala municipalitat de Oberhaslach #èsser un luòc viscut per peuplades cèltas dempuèi l'Antiquitat. Situada a la encreuament de doas rotas importantas, las Romains n'an fach un luòc de garnison #que s'es pauc a pauc transformat dins vilatge de talha modèsta (en testifiquen stèles expausada al Musèu archéologique d'Estrasburg).
Al Modèl:VIIe sègle, Florent, una ermita venguda d'Irlanda convertit los environs al cristianisme e se #installar al endroit ont se tròba a l'ora d'ara la capèla Santa-Florent. Florent #Venir pel continuament avesque jol nom de Florent d'Estrasburg.
Al Mièja Edat, lo luòc i aguèt poblat per familhas germaniques e alémaniques vengudas d'Alemanha e de Soïssa, en donant lo sieu nom dins los pòbles de Oberhaslach e de Niederhaslach (haslach = « trauc dels noisettes » en lenga alémanique anciana).
Lo vilatge #èsser décimé per la Guèrra de Trenta Ans e lo repeuplement se #far principalament per familhas vengudas de Soïssa.
L'actuelle commune d'Oberhaslach fut un lieu habité par des peuplades celtes dès l'Antiquité. Située au croisement de deux routes importantes, les Romains en ont fait un lieu de garnison qui s'est peu à peu transformé en village de taille modeste (en attestent des stèles exposées au Musée archéologique de Strasbourg).
Au Modèl:VIIe siècle, Florent, un ermite venu d'Irlande convertit les environs au christianisme et s'installa à l'endroit où se trouve actuellement la chapelle Saint-Florent. Florent devint par la suite évêque sous le nom de Florent de Strasbourg.
Au Moyen Âge, le lieu fut peuplé par des familles germaniques et alémaniques venues d'Allemagne et de Suisse, donnant son nom aux villages d'Oberhaslach et de Niederhaslach (haslach = « trou des noisettes » en langue alémanique ancienne).
Le village fut décimé par la Guerre de Trente Ans et le repeuplement se fit principalement par des familles venues de Suisse.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Ortografia de verificar
- Portal:Alsàcia/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Comuna d'Alsàcia
- Comuna del Bas Ren


text:
Annada lutz
L’annada de lutz o annada de lum (o annada lutz, anglicisme) (simbòl: al) es una unitat de distància utilizada en astronomia.
Una annada de lutz es la distància percorrida par un foton (o pus simplament la lutz) dins lo voide, fòra de tot camp gravitacional o magnetic, en una annada juliana (365,25 jorns ; o : 31 557 600 segondas). La velocitat de la lutz dins lo voide essent (per definicion del mètre) de 299 792 458 m/s, una annada lutz es exactament egala a : 9 460 730 472 580,800 km ≈ 9 461 miliards de quilomètres = 9,461 Pm o 9 461 Tm.
(1 pentamètre (Pm) es egal a 1015 m) (1 teramètre (Tm) es egal a 1012 m)
1 al ≈ 9,461 Pm = 9,461× 1015 m
Somari
Utilizacion usuala de l'annada de lutz[modificar | modificar la font]
L'annada de lutz s'utiliza subretot en vulgarizacion per exprimir las distàncias interstellaras e intergalacticas, perque aquela unitat es facilament accessibla pel grand public : representa lo temps mes per la lutz per percorrir la distància citada.
Per exemple, l'estela pus prèpa del Sistèma Solar, Proxima Centauri, se tròba a 4,22 annadas lutz, e que l'alò de nòstra galaxia, la Via Lactèa, a un diamètre de prèp de 100 000 annadas lutz. La galaxia d'Andromèda se situa a prèp de 2,5 milions d'annadas lutz.
Sosunitats[modificar | modificar la font]
En multiplicant la velocitat de la lutz per un temps causit, se construsís d'unitats parentas, coma per exemple l'ora de lutz que val exactament 1 079 252 848,8 km.
Atal Pluton orbita a una distància mejana de 5,47 ora lutz del Solelh. E la Tèrra orbita a 8,32 minutas lutz del Solelh (autrament dich l'unitat astronomica val 8,32 minutas lutz), e la Luna orbita a 1,28 segonda lutz de la Tèrra.
Lo mes de lutz s'utiliza pauc, perque sa valor es pas precisament definida. Las institucions oficialas s'interèssan gaire a aquelas unitats derivadas; es pas possible de dire se lo mes de lutz val per exemple 30 jorns lutz, o un dotzen de l'annada de lutz.
Evalucion en quilomètres :
- una segonda de lutz ≈ 300 000 km,
- una minuta de lutz ≈ 18 000 000 km,
- una ora de lutz : 60 x 60 x 300 000 km ≈ 1 080 000 000 km,
- un jorn de lutz : 24 x 60 x 60 x 300 000 km ≈ 25 920 000 000 km,
- une annada de lutz : 365 [1] x 24 x 60 x 60 x 300 000 km ≈ 9 460 800 000 000 km.
Autras unitats astrofisicas[modificar | modificar la font]
L'annada de lutz es rarament utilizada pels astronòms professionals, que li preferisson lo parsec (pc), perque es dirèctament ligat a la parallaxi de l'estela visada (un parsec equival a prèp de 3,26 annadas lutz).
Pels objèctes del Sistèma Solar, s'utiliza pus sovent l'unitat astronomica (ua), basada sus la distància tèrra solelh (una annada lutz val 63 241,077 ua, una unitat astronomica val prèp de 8 minutes de lutz).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La velocitat de la lutz essent arredondida aquí a 103 prèp, es inutil de prendre una valor de l'annada pus precisa coma 365,24 jorns
Nòtas[modificar | modificar la font]
S'òm pren la valor seguenta : una anyada de lutz = 9 460 800 000 000 km, alara :
- Un TGV (s'òm estima sa velocitat maximala a 500 km/h) metriá prèp de 1 881 536 ans per percorrir una anyada de lutz.
- Una fusada Ariane 5 (s'òm estima sa velocitat mejana aprèp l'envòl a 8 000 km/h) metriá prèp de 135 000 ans per percorrir una anyada de lutz.


text:
La Neuville-Roy
La Neuville-Roy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat se situa en l'Oise, en Picardie al polit mièg del scenari picard. Aquela zòna essencialament rurala a recobert de culturas céréalières, betteravières
Cette commune se situe dans l'Oise, en Picardie au beau milieu du plateau picard. Cette zone essentiellement rurale est recouverte de cultures céréalières, betteravières


text:
Arnaldo Otegi
Arnaldo Otegi Mondragon (Elgoibar, Guipuscoa, 6 de julh de 1958) es un politician basc. Foguèt lo portavotz de Batasuna e tanben ex- parlamentari basc dels partits Herri Batasuna, Euskal Herritarrok e Batasuna, que foguèron totes tres declarats illegals dins l'estat espanhòl tre 2003 ja que se considerèt qu'èran jos la tutèla d'ETA.
Lo 14 d'octobre de 2009 foguèt arrestat aprèp un òrdre del jutge de l'Audiéncia Nacionala espanhòla Baltasar Garzón, jos l'acusacion d'aver volgut tornar bastir Batasuna. Dos jorns mai tard foguèt empresonat e es demorat en preson fins a l'1 de març de 2016. Malgrat son incarceracion ocupèt lo cargue de secretari del partit Sortu creat en 2011, fins a uèi.


text:
Sarlat e La Canedat
Sarlat e La Canedat [ʂɒr'la] [lɒkɒne'da] (Sarlat-la-Canéda en francés) es una comuna occitana, que se tròba en Perigòrd (departament de Dordonha e region de Nòva Aquitània. Las doas comunas de Sarlat e de La Canedat fusioneron en març de 1965.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
D’origina preceltica, lo nom de Sarlat remembra la configuracion dels luòcs onte la vila fuguèt bastida. Lo prumièr element es lo preceltic °serr-, volent dire « mont, linha de crestas », tornat prene en bas-latin puei ajant donat l’occitan serra (cf. Sarlanda, Serras e Mont Guiard mai tots los luòcsdichs « (La) Serra »). Lo segond element, pus escur, seriá un determinant preceltic o bas-latin, volent dire «alongat» o «larg». L’origina del nom de La Canedat es mens segura. L'ipotèsi de l’occitan caneda («luòc plantat de canas, molhièra») es sedusenta, mas correspond pas brica a la topografia (lo vilatge es bastit sus un costal sec e sablonós). Dels autors que i a penseron que lo toponim veniá de la vila cretesa de La Canea, lo ligam podent èsser un mostièr estacat a un òrdre de Creta.
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se tròba dins lo Peiregòrd Negre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Comuna sola :
Airal urban : (15 comunas)
Nombre retengut a partir de 1962 : Populacion sens comptes dobles
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
La vila es classada vila d'art e d'istòria. Es coneguda per aver la pus granda densitat de monuments istorics classats o inscrichs dins lo monde.
- Lantèrna dels mòrts (sègle XII) de gaireben 10 m de naut
- Glèisa de Senta Maria, convertida en mercat crubert e espaci cultural per l'architecte Joan Nouvel
- Catedrala de Sent Sacerdós (sègle XII al sègle XIV)
- Capèla dels Recolets, çò-dicha dels penitents blancs (sègle XVII)
- Jardin dels arcosòlis (sègle XIV al sègle XVI)
- Tor del Borrèl e vestigis parcials dels ancians barris
- Ancian avescat qu'aciala l'Ofici de Torisme e de las salas d'exposicion
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Aimeric de Sarlat, trobador (fin del sègle XII o debuta del XIII)
- Gabrièl de Tarde (1843-1904), sociològ, psicològ e criminològ.
- Esteve de La Boetiá
- Lo general Fournier-Sarlovèze
- Marc Delbruèlh (sègle XX), felibre.
Bessonatge[modificar | modificar la font]
- Sarlat es bessonada coma Ashland (Oregon, Estats Units d'America)
Ligams externes[modificar | modificar la font]
- Wikimedia Commons
- www.sarlat.fr/ Site oficial de la vila de Sarlat
- Ofici de torisme
- Informacions toristicas sus Sarlat e lo Perigòrd Negre
- Portal dels comercis de Sarlat
- Festival dels juecs del teatre


text:
Despuish quauques mes, que’s pòden crompar sus internet capsulas tà har cacàs dab palhetas. Racamel qu’a seguit la mòda e que perpausa aus occitans de cagar roge e jaune.
« Qu’èi vist de tira que i avè un mercat a préne », çò explica Dinars Encornet. « Afirmar la soa identitat en cagant qu’ei quauquarren qui’n calèva pas passar a costat ». La holia deus cacàs dab palhetas, qu’a balhat ideas au patron de la purmèra enterpresa occitana.
Que hiquè los sons melhors engenhaires au tribalh e, au cap de quauques dias, lo concèpte que vadó. Adara, que podetz crompar capsulas alimentàrias qui contienen petitas crotz occitanas jaunas e palhetas rojas. La pilula que’s dissòlv dens l’estomac e que libera las crotz qui vienen customizar lo cacà.
« L’utilitat que n’ei evidenta », çò afirma Dinars Encornet. « Que permet de socializar la cultura dens un lòc utilizat per tots e mei, dab la contribucion deus vòstes cans, de har vededera la nosta identitat dens las carrèras o los parcs publics ».


text:
Gòrgas de Sil
Lei Gòrgas de Sil son un ensems de gòrgas cavadas per de movements tectonics e per lo riu Sil[1] en Galícia que sei bauç pòdon agantar una autor de 500 m. Situadas pròche la confluéncia de Sil ambé lo riu Miño, es una zòna toristica importanta gràcias a son patrimòni culturau e environamentau. D'efèct, fa partida de la Ribeira Sacrada, region d'implantacion d'un nombre important de glèisas e de monastèris durant l'Edat Mejana. La diversitat environamentala de l'endrech es liada a la preséncia d'un microclima mediterranèu umid pus doç que lo clima oceanic fòrça umid galèc interior.


text:
1071
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1071 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Annexion de la vila de Corbie au domeni reiau. D'autra part, per renfòrçar son prestigi e son autoritat, Felip Ièr foguèt tornarmai coronat dins la catedrala Nòstra Dama de Laon (25 de decembre).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Ofensiva bizantina vèrs lei regions orientalas d'Anatolia aprofichant l'interès d'Alp Arslan per lei regions tengudas per lei Fatimidas. Pasmens, lo sultan seldjokide defendiguèt sa frontiera e foguèt venceire lo 26 d'aost a Manzikert. Roman IV Diògenes foguèt capturat e rapidament liberat. Pasmens, durant sa captivitat, Miquèu VII Doukas se proclamèt emperaire. Aquò entraïnèt una guèrra civila dins l'Empèri. Desfach, Roman IV acceptèt de reconóisser l'emperaire novèu en cambi de sa vida. Pasmens, foguèt arrestat , grèvament mutilat e estremat dins un monastèri onte moriguèt avans la fin de l'annada. Aquò entraïnèt la rompedura de la trèva amb Alp Arslan e lo renfòrçament de la menaça seldjokida sus lei frontieras orientalas en causa de la demenicion dei garnisons bizantinas dins lo corrent de la guèrra civila. De mai, durant aquela annada, lei Bizantins perdèron sei darrierei possessions dins lo sud d'Itàlia ambé la pèrda de Bari que foguèt ocupada per lei Normands.
Africa[modificar | modificar la font]
Almoravides[modificar | modificar la font]
Après de trèbols l'annada precedenta, Abu Bakr ibn Umar organizèt una campanha per restablir l'òrdre dins lei territòris saharians deis Almoravides (→ 1072). Aperavans, divorcièt de Zaynab an-Nafzawiyyah. Aquela darriera se maridèt tornarmai amb Yusuf ibn Tashfin, luòctenent principau d'Abu Bakr ibn Umar en Marròc (→ 1072).
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Lo 26 d'aost, victòria seldjokida de Manzikert còntra lei Bizantins e captura de l'emperaire Roman IV Diògenes. Aquò entraïnèt una crisi de succession a Constantinòple e permetèt d'eliminar la menaça bizantina sus la frontiera occidentala dau sultanat.


text:
Caritas Parroquiau de Vielha e eth Conselh Generau d’Aran acaben de signar un convèni de collaboracion entà ajudar ara entitat sociau en sòn esfòrç e trabalh pes familhes desfavorides e en risc d’exclusion sociau. D’aguesta forma, eth Conselh hè ua umilda aportacion a ua associacion formada per un corròp de hemnes que dediquen part deth sòn temps ar Aute, ath que, pes rasons que siguen, a demorat despenjat deth Progrès e eth Benèster, des comoditats qu’era societat dera opuléncia mos aufrís e que mos trè brutaument per crisis impunes que provòquen es mès arrics.
En debat ideologic que sòl enfrontar era caritat damb era justícia sociau, Caritas demòstre damb òbres, pr’amor qu’era fe tota soleta ei mòrta, qu’era caritat cristiana e es sòns principis moturs de misericòrdia e esperança son era basa d’ua societat mès justa e igual. Era caritat ei amor, entrega, predisposicion ar aute, ei coma un deishar-se interpellar pes patiments e es inquietuds des que mos entoren. Ena caritat, se bastís ua comunautat; ena caritat, eth servici public artenh tota era sua significança.
Non per casualitat, eth lèma de combat de Caritas qu’ei “trabalham pera justícia”. E i trabalhe plan, en tot recuélher çò de melhor dera doctrina sociau dera Glèisa, d’ençà dera enciclica Rerum Novarum de Leon XIII, pr’amor qu’existís ua auta Glèisa, era Glèisa des Praubi de Joan XXIII, era Glèisa de base qu’a articulat discursi tan atractius coma es des diuèrses teologies de liberacion, abantes qu’es anatèmes e es ipocresies tornèssen coma un àngel exterminador.


text:
UN CÒP MÈS, CIU NON EI ARA NAUTADA DES AHÈRS IMPORTANTS DETH PAÍS
Convergéncia vòte contra era exclusion d’Aran des vegueries
Eth president d’Unitat d’Aran, Arturo Calbetó, a felicitat aué as grops que dan supòrt ath Govèrn dera Generalitat (PSC, ERC e ICV) per auer pactat era exclusion d’Aran dera vegueria deth Pirenèu, atau coma a reclamat UA e, en especiau, eth sòn secretari generau e sindic d’Aran, Francés Boya, de forma persistenta. Calbetó a soslinhat qu’aguest “ei un èxit qu’aperten a toti es aranesi, pr’amor qu’era Generalitat a escotat, ara fin, ath pòble e as sues institucions”.
Arturo Calbetó a lamentat, totun, que Convergéncia age votat en contra d’aguest acòrd, e a assegurat que “un còp mès, CiU non ei capabla de sumar-se ath consens ne ei ara nautada des ahèrs importants deth país”. En aguest sens, Calbetó a rebrembat que CiU siguec era responsabla de convertir era Val en ua comarca mès, per miei dera lei d’organizacion comarcau, e tanben siguec responsabla de bloquejar, pendent dètz ans, era lei d’Aran.


text:
Institut d'Estudis Occitans
11, carrièra Malcosinat
31000 Tolosa
Tél.: 09.62.56.09.91
- 2007-2017 : 10 ans de la Comission Toponimica Occitana
- Jornada d'InFormacion : 18/11/2017 - Mèfi : ANNULADA
- N'i a pro d'èsser mespresats !
- Las ajustas lengadocianas
- Bonas vacanças d'estiu de 2017 !
- Lo n°160 d'Anem Occitans es sortit !
- Novèla edicion actualizada del diccionari Francés-Occitan de Cristian Laus en çò de IEO Edicions
Jeudi 1er février 09:37-10:37 - Luòc: Anglet
La commune d’Anglet propose un CDD de trois mois afin de réaliser le contenu d’une exposicion permanent e dédiée à spécifiquement à la langue et à la culture occitane-gascone. Ne saber mai
Jeudi 1er février 10:47-11:47 - Luòc: Pau
La FIMOC propose une mission de service civique afin de mener une enquête sociolinguistique relative à la place des médias occitans dans la société. Ne saber mai
Lo drech individual a la formacion (DIF) es un dispositiu destinat a permetre als salariats e foncionaris franceses de seguir d’accions de formacion professionala continua.
Drech individual a la formacion
- a lei : lo drech individual a la formacion foguèt mes en plaça en drech del trabalh per la lei 2004-391 del 4 de mai de 2004. Uèi, fa l'objècte dels articles L.6323-1 e seguents del novèl còde del trabalh. S'apond a las autras modalitats de formacion continua pels salariats tot lo long de lor vida activa, que son, en particular, lo comjat individual de formacion (CIF) e lo plan de formacion. Lo DIF foguèt espandit a la foncion publica per doas leis de febrièr de 2007 e lors decrets d'aplicacions preses en 2007 e 2008. Çaquelà, las modalitats ne son leugièrament diferentas.
- Mesa en practica:Aquel dispositiu beneficia a tot salariat que dispause d'al mens un an d'ancianetat dins l'entrepresa, que siá titular d'un contracte de trabalh de durada indeterminada o pas. Aquel drech correspond a una durada de 20 oradas de formacion per an (los periòdes d'abséncia talas coma : comjat de maternitat, comjat parental... son integralament preses en compte Art L. 6323-2 del còde del trabalh), cumulables dins lo limit de sièis annadas pels salariats de temps plen e de 120 oradas quin que siá lo nombre d'annadas pels salariats de temps parcial. A defaut de son utilizacion, aquel DIF demòra limitat a 120 oradas. Dins lo privat, un acòrd de branca mai generós pòt preveire una durada mai elevada. Dins los cases de temps parcial o de CDD, los dreches son proratizats. Per exemple, un salariat en CDD de temps parcial sus un contracte de 17,50 oras per setmana e una durada de contracte de 6 meses aurà drech a 20 oras * 17,5 oras / 35 oras * 6 meses / 12 meses = 5 oras En cas de licenciadament (levat per fauta grèva), lo "temps formacion" es convertit en "budgèt formacion". La règla aplicada de costuma per l'emplegaire es la seguenta : nombre d'oras aquesidas al títol del DIF X 9,15 €. Dins aquel cas, l'eventual diferencial es a la carga del salariat licenciat.
- Obligacions e renovèlament : cada annada l'emplegaire deu informar los salariats per escrich del total de lors dreches aquesits al títol del DIF. Per metre en òbra aquesta formacion, lo salariat deu prene l'iniciativa de demandar a son emplegaire son acòrd sus la causida de l'accion de formacion. L'emplegaire dispausa d'un mes per acceptar o refusar la proposicion del salariat ; a defaut de responsa dins aquel relambi, lo salariat es en preséncia d'una decision implicita d'acceptacion de son emplegaire e aquò, dins los tèrmes de la demanda. Normalament, lo DIF deu far l'objècte d'un acòrd escrich (levat se decision implicita d'acceptacion). La formacion se debana en principi en defòra del temps de trabalh (levat acòrd collectiu o convencion, o quitament acòrd dirècte entre lo salariat e son emplegaire). Las oras de formacion realizadas pendent lo temps de trabalh dobrisson drech al versament del salari ; las que son realizadas en defòra del temps de trabalh dobrisson drech al versament d'una allocacion de formacion egala al nombre d'oras utilizadas fòra temps de trabalh X 50 % del taus orari net mejan. Dins lo privat, lo salariat pòt renovelar sa demanda autant de còp qu'o desira. Aquò dich, en cas de desacòrd persistent sus dos exercicis civils consecutius, lo salariat pòt demandar a l'OPACIF que ne relèva l'entrepresa de prene en carga la formacion ; la formacion se debanarà alara dins lo quadre d'un Comjat Individual de Formacion (CIF).
Lo comjat individual de formacion
Lo comjat individual de formacion (CIF) es un dispositiu de formacion disponible en França pels salariats jos cèrtas condicions. Permet a tot emplegat de s'absentar pendent las oras de trabalh dins la tòca de seguir a títol individual l'accion de formacion que desira, en totala independéncia. Se distinga doncas d'autres dispositius de formacion que son d'una part la formacion organizada a l'iniciativa de l'emplegaire e prevista pel plan de formacion de l'entrepresa s'existís, d'autra part lo drech individual a la formacion, mes en òbra en coconstruccion amb l'emplegaire.
-
Modalitats : Los motius del comjat individual de formacion son tant variats coma personals : per accedir a un nivèl superior de qualificacion, per cambiar d'activitat o de sector (mobilitat o reconversion), per se dobrir mai largament a la cultura, a la vida sociala o a l'activisme associatiu benevòl, enfin per preparar un examèn. Per beneficiar d'un comjat individual de formacion, lo candidat deu èsser dins una de las tres situacions seguentas :
- èsser en CDI e aver trabalhat al mens dos ans en tant que salariat dont 12 meses dins l'entrepresa,
- aver trabalhat al mens quatre meses en CDD e aver trabalhat al mens dos ans dempuèi cinq ans,
- aver efectuat 1600 oradas en interim durant los 18 darrièrs meses.
- Existís un relambi de franquisa (DF) : un salariat qu'a ja beneficiat d'un CIF, i pòt pas pretendre una segond còp dins la meteissa entrepresa abans un cèrt relambi dich relambi de franquisa egal al dotzen de la durada en oras del precedent comjat. Aqueste relambi de franquisa pòt pas èsser inferior a 6 meses ni èsser superior a 6 ans. Aqueste relambi de franquisa es pas valable pels comjats per examèns : se ne pòt demandar autant coma i a d'examèns.
Lo comjat pòt pas durar mai d'un an se s'agís d'un estagi a temps plen, 1200 oras maximum se la formacion es discontinua o a temps parcial. D'acòrds pòdon preveire de duradas mai longas, en particular dins d'unes sectors (sustot comèrci, servici, artesanat e industria per de rasons evidentas de programas). Aquelas duradas pòdon èsser augmentadas s'i a un acòrd de l'emplegaire mas los finançaments seràn plafonats.
- Mesa en òbra : La demanda deu èsser formulada per escrich al pus tard 60 jorns a l'avanci per un estagi de mens de 6 meses, 120 jorns a l'avanci per un estagi qu'entraïna una interrupcion de trabalh de mai de 6 meses. La responsa de l'emplegaire deu intervenir dins los 30 jorns. Un refús de sa part es possible sonque en cas de non conformitat de la demanda o de las condicions relativas a l'estagi perque lo comjat de formacion es de drech, e l'abséncia de responsa val acceptacion tacita. Tanben, un còp acordat, l'emplegaire pòt pas tornar sus sa decision. Lo despart en cas de refús en formacion, s'es pas formulat coma prejudiciable a l'entrepresa, pòt pas entraïnar lo licenciadament del salariat. Çaquelà, de rasons per diferir lo comjat son possiblas per de rasons divèrsas. En particular, se aprèp avís del comitat d'entrepresa o dels representants del personal es decidit qu'aquesta abséncia pòt aver de consequéncias prejudiciablas sus la marcha de l'entrepresa (produccion principalament), lo despart pòt èsser reportat. Aquel repòrt s'es acceptat pòt pas èsser superior a 9 meses, de delà, es caduc. La presa en carga es definida precisament pel contracte de trabalh. Lo salariat deu presentar sa demanda de presa en carga a l'OPACIF/FONGECIF al qual son emplegaire vèrsa sa contribucion-formacion. Dins aquel cas, la presa en carga es calculada sus la remuneracion qu'auriá percebuda s'aviá contunhat de trabalhar. Lo salariat pòt conservar jos cèrtas condicions 80 a 100% de son salari (o 60 a 90%), qu'es finançat pel FONGECIF o un organisme paritari collector agradat (OPCA). L'entrepresa o lo salariat pòdon èsser menats a pagar lo tiquet moderator. Lo refús per l'organisme paritari es possible e lo salariat pòt far un recors graciós. Pendent lo comjat, lo salariat deu remetre a l'emplegaire a cada fin de mes una atestacion efectiva d'estagi. Lo CIF entraïna la suspension del contracte de trabalh, autrament dich, lo periòde de formacion es assimilat a un temps de trabalh que val per comjats pagats e calcul d'ancianetat. En revenge, lo salariat perd son pòste de trabalh e pòt pas, de retorn de CIF, exigir sa reïntegracion a la meteissa plaça. L'entrepresa li prepausa sovent un pòste de mai febla qualificacion a títol transitòri (dins l'espèra de fin de contracte del CDD de remplaçament), se lo refusa, i a alara motiu de rompadura de contracte de trabalh.
Lo plan de formacion
Lo plan de formacion regropa l’ensemble de las accions de formacion definidas dins lo quadre de la politica de gestion del personal de l’entrepresa. Tanben pòt preveire d'accions de bilances de competéncias e de validacion dels aquesits de l’experiéncia e prepausar de formacions que participan a la lucha contra l’iletrisme. L’elaboracion del plan de formacion es assegurada jos la responsabilitat plena e entièra de l’emplegaire, aprèp consultacion dels representants del personal.
- Quinas son las accions de formacion que relèvan del plan de formacion ?
Lo plan de formacion pòt comportar dos tipes d’accions :
- accions que visan a assegurar l’adaptacion del salariat al pòste de trabalh o ligadas a l’evolucion o al manteniment dins l’emplec dins l’entrepresa ;
- accions qu'an per objècte lo desvolopament de las competéncias dels salariats.
-
Quines son los dreches e los devers del salariat pendent la formacion ?
Èsser en formacion dins lo quadre del plan de formacion es assimilat a l’execucion normala del contracte de trabalh : lo salariat deu doncas seguir amb assiduitat la formacion e se pòt pas opausar a la decision eventuala de l’emplegaire de lo reïntegrar a son pòste de trabalh abans la fin de la formacion.
Durant aqueste periòde, lo salariat contunha d'èsser remunerat e consèrva sa proteccion sociala costumièra. S'un accident se produsís al cors de la formacion, s’agirà d’un accident del trabalh.
Lo còst de la formacion demòra a la carga de l’entrepresa. Los fraisses de restauracion e d’albergament ocasionats per la formacion son remborsats o preses en carga dirèctament per l’emplegaire segon las règlas aplicadasde costuma dins l’entrepresa per las missions professionalas.
- La formacion se pòt debanar en defòra del temps de trabalh
La formacion mesa en òbra dins lo quadre del plan de formacion se debana en principi pendent lo temps de trabalh. Çaquelà, cèrtas accions de formacion pòdon, dins cèrtes limits, se debanar en defòra del temps de trabalh efectiu.
-
Accions d’adaptacion o ligadas a l’evolucion o al manteniment dins l’emplec
Tota accion de formacion seguida per un salariat per assegurar son adaptacion al pòste de trabalh o ligada a l’evolucion o al manteniment dins l’emplec dins l’entrepresa constitua un temps de trabalh efectiu e provòca pendent sa realizacion al manteniment per l’entrepresa de la remuneracion.
-
Accions de desvolopament de las competéncias
Aquelas accions pòdon, en aplicacion d’un acòrd escrich entre lo salariat e l’emplegaire, que pòt èsser denonciat dins los 8 jorns de sa conclusion, se debanar en defòra del temps de trabalh efectiu dins lo limit de 80 oras per an e per salariat o, pels salariats que la durada de trabalh es fixada per una convencion de forfach (en jorns o en oras) sus l’annada dins lo limit de 5 % de lor forfach.
Lo refús del salariat de participar a d'accions de formacion en defòra del temps de trabalh o la denonciacion de son acòrd dins los 8 jorns constituís pas ni una fauta ni un motiu de licenciadament.
Quand son realizadas atal, en defòra del temps de trabalh, las oras de formacion provòcan lo versament per l’entrepresa d’una allocacion de formacion d’un montant egal a 50 % de la remuneracion neta de referéncia del salariat concernit (aquesta allocacion es exonerada d'escotissons socials, de CSG e de CRDS). Las modalitats de determinacion del salari orari de referéncia per l’allocacion de formacion son fixadas per l’article D. 6321-6 del còde del trabalh. Pendent la durada de la formacion, lo salariat beneficia de la legislacion de la seguretat sociala relativa a la proteccion en matèria d’accidents del trabalh e de malautiás professionalas. En otra, quand tot o partida de la formacion se debana en defòra del temps de trabalh, l’entrepresa deu definir amb lo salariat, abans son despart en formacion, la natura dels engatjaments als quals soscriu tre alara que l’interessat aurà seguida amb assiduitat la formacion e satisfach a las avaloracions previstas. Aqueles engatjaments pòrtan :
-
sus las condicions dins las qualas lo salariat accedís en prioritat dins un relambi d’un an a l’eissida de la formacion a las foncions disponiblas que correspondon a las coneissenças aquesidas e sus l’atribucion de la classificacion que correspond a l’emplec ocupat ;
-
e sus las modalitats de presa en compte dels esfòrces acomplits pel salariat.
-
Quand un acòrd de branca lo prevei, una majoracion d’al mens 10 % de l’allocacion de formacion es acordada al salariat qu'engatja de fraisses suplementaris de garda d’enfant per tal de seguir una accion de formacion en defòra de son temps de trabalh. Coma l’allocacion de formacion, aquesta majoracion es exonerada de cotisacions socialas, de CSG e de CRDS.
-
Quand la formacion a luòc a l’iniciativa del salariat amb l’acòrd de son emplegaire o quand se debana en defòra del temps de trabalh amb l’acòrd del salariat e que la formacion a en particular per objècte l’obtencion d’un diplòma, d’un títol amb finalitat professionala, d’un certificat de qualificacion professionala, los elements seguents fan l’objècte d’una convencion amb la persona que beneficia de la formacion (es a dire lo salariat) : intitolat, natura, durada, efectius, modalitats del debanament e sanccion de la formacion.
Lo salariat pòt demandar o refusar de seguir una formacion dins lo quadre del plan de formacion ?
Lo salariat pòt demandar a seguir una formacion prevista dins lo plan de formacion de l’entrepresa. La lei impausa pas cap de procedura : la demanda e la responsa son formuladas liurament, segon los usatges o las disposicions convencionalas que pòdon existir dins l’entrepresa.
Se l’emplegaire accèpta, lo despart en formacion del salariat demòra assimilat a l’execucion normala del contracte de trabalh e pòt pas èsser requalificat en comjat individual de formacion.
En revenge, un salariat pòt pas refusar de seguir una formacion dins lo quadre del plan de formacion : la demanda de l’emplegaire relèva de son poder de direccion, s’i sometre pas pòt èsser qualificat de fauta professionala. Çaquelà, existisson d'excepcions :
-
lo bilanç de competéncias : l’emplegaire pòt pas contrénher un salariat a seguir un bilanç de competéncias. Lo refús del salariat aqueste pòt pas constituir, segon lo Còde del trabalh, « ni una fauta, ni un motiu de licenciadament » ;
-
de condicions de despart en formacion susceptiblas d’èsser assimiladas a una modificacion del contracte de trabalh (formacion particularament longa, fòrça alunhada, demanda de despart precipitat) o reveladoira d’una volontat manifèsta d’entravar l’execucion del mandat d’un representant del personal. Per esséncia litigiosas, las consequéncias de refús del salariat seràn decididas al cas per cas, eventualament, pel conselh de prud’òmes ;
-
la formacion se debana en tot o partida en defòra del temps de trabalh. Lo refús del salariat pòt pas èsser considerat ni coma una fauta, ni coma un motiu de licenciadament ;
-
la validacion dels aquesits de l’experiéncia davant una jurada en vista d’obténer tot o partida d’un diplòma o d’un títol professional. L’emplegaire pòt pas impausar una tala validacion : supausa lo consentament del salariat e son refús constituís pas ni una fauta, ni un motiu de licenciadament (vejatz « La validacion dels aquesits de l’experiéncia »).
-
Qué se passa aprèp la formacion ?
Lo salariat reïntègra son pòste de trabalh, o un pòste equivalent de remuneracion e qualificacion egalas.
L’emplegaire a pas cap d'obligacion de reconéisser las competéncias aquesidas al cors de la formacion (per un cambiament de qualificacion, una augmentacion de remuneracion…), levat quand s’i es engatjat, o alara, se lo contracte de trabalh o la convencion collectiva aplicabla a l’entrepresa prevei aquesta reconeissença (sul cas particular de las accions de formacion qu'an per objècte lo desvolopament de las competéncias, vejatz las precisions çaisús).
Lo salariat es liure de demissionar. Çaquelà, son contracte de trabalh pòt comportar una clausa de dedich formacion per la quala s’engatja a demorar un cèrt temps al servici de l’entrepresa jos pena de remborsar los fraisses de la formacion qu’a seguida. Aquel tipe de clausa es licita amb cèrtas condicions, en particular se l’engatjament exigit del salariat es pas excessiu (durada del servici demandada tròp longa, somas de remborsar exorbitantas…) e s’entrava pas sa libertat de demissionar.
Ofèrtas de formacions als CFPO :
Besièrs :
-
Setmanièrs
-
Estagis parlar
-
Formacion de formators
-
Formacion d'insercion
-
Formacion gestion associativa cf IEO. Possibilitat de far intervenir lo CFPO Besièrs (agradat joenessa e espòrt) sus tot lo territòri per prepausar aquela formacion. Intervencions als autres CFP facturadas.
Ortès :
-
Setmanèrs
-
Estagis parlar
Tolosa :
-
Setmanièrs
-
Estagis parlar començaires, perfeccionament e ASEM
-
Formacion a distància Pyramide:CR Miègjorn-Pirenèus
Los OPCA :
Cada emplegaire cotisa alprèp d'un OPCA : Organisme Paritaire de la Collecteur agréés.
Es liure de causir lo que li agrada lo mai. Sovent, las associacions del domeni socio-cultural cotisan a Uniformation, las d'artistas a l'AFDAS. Los CFPO de Besièrs e Tolosa cotisan a OPCALIA. Los OPCA son Fongecif o ANFH pels foncionaris.


text:
congrès de refondacion
Motivat entà passar ua etapa navèra, hòrt de 15 ans d’experiéncia, s’es tengut lo 19 de seteme 2009 lo Congrès de refondacion deu moviment de l’esquèrra revolucionària occitana. Lo respècte deu dret a l’autodeterminacion, un monde shens classa e la solidaritat internacionau son las basas deu naveth moviment panoccitan LIBERTAT.
Deus debats deu congrès de formacion n’es sortida la volontat de tribalhar dens los mes que vienen las arrevendicacions de l’autonomia per l’Occitània sancèra, de miar ua arreflexion sus l’amenatjament deu territòri, de lutar per la justicia sociau e d’aprestar candidaturas entà las eleccions a viéner.
A l’encòp d’aquestas arrevendicacions, LIBERTAT que va lançar discutidas per un projecte de basas politicas que deurà respóner a totas las problematicas actuaus.
Après la Gasconha, lo congrès a viéner se debanarà en Lengadòc lo 12 de deceme dab l’objectiu d’afinar lo foncionament de l’organizacion. Qu’aperam las gents interessadas a participar a la construccion deu naveth moviment de liberacion d’Occitània.
Totun, en esperar deceme, qu’aperam a la manifestacion de Carcassona, a maugrat qu’estossi organizat en Lengadòc peu tresau cop consecutiu aqueth rendetz-vos vitau per l’occitan. La revendicacion que portaram a Carcassona es simpla, shens esperar mei, que volem l’Occitan Lenga Oficiau !
Volem víver e decidir au país!
Libertat, esquèrra revolucionària d’Occitània
mardi 6 octobre 2009
Inscription à : Articles (Atom)


text:
Sent Estève de Baigòrri
Baigorri/ Saint-Étienne-de-Baïgorry
Sent Estève de Baigòrri (Baigorri en basco, Saint-Étienne-de-Baïgorry en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Qu'ei traversada per Niva de las Aldudas, afluent de Niva.
Los sons quartièrs que son Bastida, Haritzalde, Landagaraia, Eraun alde, Etzaun alde, Germieta, Otikoren, Okoze, Doneztebe, Leizpartz (Lehitzpartz en 1366), Urdoze, Eiheralde, Belexi, Iparragere, Auzo ttipi, Izpegi, Karrika e Plaza xoko.
Las comunas tòcatocantas que son Bidarrai au nòrd, Sent Martin d'Arròsa au nòrd-èst, Irulegi a l'èst, Anhauze au sud-èst, Banka au sud e, en bordant lo còth d'Izpegi, Erratzu (Baztan) en Hauta Navarra a l'oèst.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Hèstas[modificar | modificar la font]
- La Jornada de Navarra.
- Las hèstas patronaus que's celèbran la purmèra fin de setmana d'agost.
Bastiments principaus[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Estève: los sons vestigis mei ancians que datan deu sègle XIIau. Lo retaule qu'ei deu sègle XVII e lo cloquièr de 1790.
- Pont d'estil roman (1661) suber l'arriu d'Aldude, davant lo castèth d'Etxauze.
- Castèth d'Etxauze, d'origina medievau, tornar bastit en 1555 après la soa destruccion peus protestants. Qu'estó reabilitat au sègle XVIII e a la fin deu sègle XX.
-
-
-
-
Castèth d'Etxauze (sègle XVIII)
-
-
Pont d'estil roman suber Niva de las Aldudas (1661).
-
Jornada de Navarra (2007).
.