text:
Manhòlia
Los manhòlias forman un genre de plantas de flors, de la familha dels Magnoliacèas, que comprend gaireben cent e dètz espècias, subretot d'arbres e arbrilhons, de las regions temperadas caudas.
Los manhòlias apareguèron abans los coleoptèrs, las flors son fachas per encoratjar la polinizacion pels insèctes. Per evitar los domatges causats pels coleoptèrs polinizators, los carpèls de las flors de manhòlia son plan fòrtas. Los especimens fossilizats de Magnolia acuminata datan de 20 milions d'anadas e d'especimens apartenent a la familha dels Magnoliaceae a 95 milions d'anadas. Un autre aspècte primitiu deld Manhòlias es lor abséncia de sepals o de petalas distincts.
Los manhòlias an un espandiment natural discontunh, amb un centre principal a l'Èst e al Sud d'Asia e un centre secondari dins l'Èst de l'America del Nòrd, America Centrala, las Antilhas e qualques espècias en America del Sud.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Aquel genre foguèt nomenat Magnolia pel fraire Charles Plumier (1646-1704), en onor de Pèire Manhòl (1638-1715), mètge e botanista director del Jardin de las Plantas de Montpelhièr. Un autre ipotèsis[1] seriá que lo quite Carl von Linné auriá creat lo mòt Magnolia, tanben en onor de Pèire Manhòl e del seu concèpte de familha, utilizat dins la classificacion botanica.
Principalas caracteristicas[modificar | modificar la font]
Arbres o arbrilhons, de fuèlhas mai sovent grandas, altèrnas, ovalas o elipticas, caducas o persistantas, mai sovent coriàcias.
Las flors solitárias, son grandas, fòrça dacorativas, sovent quilhadas, enn forma de copa. Lo perigòn es format de sièis a nòu petals petaloìds (petals e sepals indiferenciats) de color clara, blanc rosat, jaune clar. Las etaminas, nombrosas son lamellárias. Los carpèls son dispausats en còn sul receptacle. Pels botanistas, es una flor primitiva. La florason apareis mai sovent aprèp quinze a trenta ans. Los fruchs, en forma de còn, son de dehiscéncia longitudinala. Son compausats d'un ensems de folliculas (fruch sèc derivat d'un sol carpèl) e contenon de granas de tegument roje.
Formula florala: 3S + 6nP + nE + (nC)
Espandiment[modificar | modificar la font]
Los manhòlias son originaris d'Orient Extrèm (Japon, China), d'Asia Centrala (Imalaia), d'America del Nòrd (Sud des Estats Units d'America), e d'America Centrala. Foguèron plan aclimatats en Euròpa.
Aqueles arbres gausisson de sols frèscs, unifèrs, de pH neutre. Qualques espècias supòrtan de pH superiors a 7, mas aman pas lo calcar actiu.
Principales espècias[modificar | modificar la font]
Arbres[modificar | modificar la font]
- Magnolia acuminata
- Magnolia boliviana
- Magnolia campbellii
- Magnolia dawsoniana
- Magnolia delavayi - Manhòlia de Delavay
- Magnolia fraseri - Manholièr de Fraser
- Magnolia grandiflora - Manholièr de grandas flors ou Laurier-tulipier
- Magnolia kobus
- Magnolia liliifera (L.) Baill
- Magnolia liliifera var. liliifera
- Magnolia liliifera var. obovata (Korth.) Govaerts
- Magnolia macrophylla - Manholièr de grandas fuèlhas
- Magnolia obovata
- Magnolia portoricensis - Manholièr de Puerto Rico
- Magnolia pyramidata - Manholièr piramidal
- Magnolia salicifolia - Manholier de fuèlhas de salze
- Magnolia sargentiana
- Magnolia splendens - Laurièr manholièr
- Magnolia sprengeri
- Magnolia tripetala - Magnolier parasol
Arbrilhons[modificar | modificar la font]
- Magnolia ashei
- Magnolia denudata
- Magnolia liliiflora Desr. - Manhòlia de flors de liris
- Magnolia sieboldii
- Magnolia stellata - Manhòlia estelat
- Magnolia ×soulangeana - Magnolia ×soulangeana ou Manholièr de China, ibrid de Magnolia denudata e de Magnolia liliiflora
- Magnolia virginiana - Manholièr de Virginia
- Magnolia wilsonii
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Plantas ornementalas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
- febrifug (grnane de M. cambelii),
- antireumatismal, antipaludic (rusca de M.virginiana').
tanben atifongic pel magnoliol (molecula activa)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Corinne Langlois e Roland Jancel,  Magnolia, Éditions Privat, Tolosa (ISBN 978-2-7089-3933-2)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Paul Mazliak, La Biologie au siècle des Lumières, Vuibert/Adapt, Paris, 2006 (ISBN 2-7117-7193-8) (chapitre 5, page 142)


c: text/html

text:
Rumesnil
Rumesnil en normand ( Rumesnil en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a 18 quilomètres de Lisieux e 24 de Can, Rumesnil jouit de païsatges typiquement augerons.
Lo territòri communal a traversat per la Dorette, afluent de la Dives.
Située à 18 kilomètres de Lisieux et 24 de Caen, Rumesnil jouit de paysages typiquement augerons.
Le territoire communal est traversé par la Dorette, affluent de la Dives.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1840, Rumesnil (152 abitants l'an 1836) absorbeix Los Groiselliers (28 abitants, a l'oèst del territòri) e Sant-Gilles-de-Livet (70 abitants, al sud-oèst)[3].
En 1840, Rumesnil (152 habitants en 1836) absorbe Les Groiselliers (28 habitants, à l'ouest du territoire) et Saint-Gilles-de-Livet (70 habitants, au sud-ouest)[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 29 de març 2009 , e fichas ligadas.
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Rumesnil », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 29 mars 2009 , et fiches liées.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sistèma Solar
Lo Sistèma Solar es l'ensems de totei leis astres qu'orbitan a l'entorn dau Soleu e que i son ligats gravitatoriament. Es format de uech planetas, d'aumens 162 satellits naturaus o lunas e de centenaus de miliers de planetas menoras o planetoïdes, d'asteroïdes, de meteorits e de cometas. A mai, i a tanben çò que se sòna lo mitan interplanetari, format per de gas e de poussa. Aquel ensems tot es situat dins un deis braè de la galaxia de la Via Lactèa, que vira a l'entorn de son centre a 26 000 ans lutz de distància e a una velocitat de 220 km/s.
Somari
- 1 Composicion e estructura dau Sistèma Solar
- 1.1 Generalitats
- 1.2 Lo Soleu
- 1.3 Lo Sistèma intèrne
- 1.4 Lo Sistèma extèrne
- 1.5 Lei regions transneptunianas
- 1.6 Lei regions alunchadas
- 1.7 Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar
- 2 Formacion
- 3 Referéncias
Composicion e estructura dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Solar s'estructura de la maniera seguenta.
- A son centre trobam lo Soleu, una estela.
- A son entorn viran los uech còrs màgers, sonats planetas, que son (ordenats dau pus pròche au mai luenchenc dau Soleu): Mercuri, Vènus, la Tèrra, Mart (o Mars), Jupitèr, Saturne, Uranus e Neptun.
- Lei planetas nanas coma Pluton, Èris e Cères. Pluton, dempuei lo 24 d'aost de 2006, es pas mai considerat coma una planeta, mas coma una planeta nana.
- Tanben a l'entorn dau Soleu viran de centenats de miliers de còrs mendres que, segon lor talha, composicion e orbita se classifican en planetas menoras o planetoïdes, meteorits e cometas.
- Lei planetas menoras se dividisson en dos grops: leis asteroïdes e leis objèctes transneptunians, encara que de còps quand se parla d'asteroïdes se fa referéncia a tot l'ensems dei planetas menoras. Lei podèm trobar escampadas per tot lo Sistèma Solar mai principalament se concentran dins doas regions: la Cencha d'asteroïdes o cencha principala, situada entre leis orbitas de Mart e Jupitèr e la Cencha de Kuiper, que se tròba delà l'orbita de Neptun.
- Lei meteorits son de ròcas pichonas de mens de 50 m de diamètre que son escampadas per tot lo Sistèma Solar.
- Lei cometas son de blòts enòrmes de glaç e de ròca amb d'orbitas fòrça excentricas. Se crei que poiriá existir una region fòrça alunchada dau Soleu nomenada nívol d'Oort que seriá la fònt d'ont provenon lei cometas.
Lo Soleu[modificar | modificar la font]
Lo Soleu es una estèla naneta jauna qu'es quasi esferica amb un diamètre mejan egau a 1 392 000 quilomètres e una massa egala a 332 900 còps la massa de la Tèrra. Son temps es d'aperaquí 4,6 miliards d'annadas[1]. Es donc una estèla de la sequéncia principala constituida principalament d'idrogèn (74% de sa massa) e d'èli (24% de sa massa). Fa partida de la Via Lactèa e orbita a una distància de 26 000 annadas lutz de son centre.
Lo Sistèma intèrne[modificar | modificar la font]
Lei planetas intèrnas[modificar | modificar la font]
Lei quatre planetas pus pròchas dau Soleu son dichas « planetas intèrnas » o « planetas rocassosas » en causa de seis estructuras intèrnas. D'efècte, tènon un nuclèu, generalament aumens parcialament en fusion, un mantèu e una crosta solida. Sei densitats son fòrça autas mai son egalament lei planetas pus pichonas dau Sistèma Solar amb una talha variant entre quasi 4 900 quilomètres per Mercuri fins a 12 700 per la Tèrra. Tres (Mart, Vènus e la Tèrra) an una atmosfèra espessa.
Mercuri[modificar | modificar la font]
De veire : Mercuri
Mercuri es la planeta pus pròcha dau Soleu, amb un semiaxe major de 58 milions de quilomètres (0,4 UA), e la pus pichona amb un diamètre de 4 900 quilomètres. Sa massa representa solament 5,5% de la massa terrèstra. Es coneguda dempuei l'Antiquitat e es dicha en onor dau dieu messatgier dei Romans car son movement aparent es relativament rapid. A pas d'atmosfèra ni de satellit. Sa superficia sembla aquela de la Luna amb un nombre important de cratèrs d'impacte. Tèn un camp magnetic probablament entraïnat per un nuclèu metallic d'una talha importanta. Enfin, en causa de la proximitat ambé lo Soleu e de l'abséncia d'atmosfèra, Mercuri subís de variacions de temperatura autas entre lo jorn (427 °C) e la nuech (-183 °C).
Vènus[modificar | modificar la font]
De veire : Vènus
Vènus se situa a 0,7 UA dau Soleu. Es similara a la Tèrra per lo diamètre e la massa (81,5%). Son estructura intèrna tèn un nuclèu metallic, un mantèu important fach de silicats, una crosta espessa e una activitat geologica intensa. Dins aquò, lei temperaturas de l'atmosfèra de Vènus son fòrça superioras a la Tèrra. D'efècte, l'atmosfèra de Vènus es facha de dioxid de carbòni e tèn una pression egala a 92 còps la pression terrèstra. En consequéncia, la superficia subís un efècte de sèrra important entraïnant lei temperaturas pus autas dau Sistèma Solar (450 °C)[2]. La planeta a pas de satellit o de camp magnetic.
La Tèrra[modificar | modificar la font]
De veire : Tèrra
La Tèrra es la pus granda (12 700 km) e densa dei planetas intèrnas. Orbita a una distància mejana de 150 milions de quilomètres dau Soleu e tèn un satellit naturau dich la Luna. Aqueu satellit es un cas unic dins lo Sistèma Solar en causa de sa talha relativament importanta. Dins aquò, la caracteristica pus excepcionala de la Tèrra es qu'es la soleta planeta coneguda qu'assosta la vida. Ansin, son atmosfèra es egalament fòrça particulara car es alterada per la preséncia de formas de vida. Es donc principalament facha d'oxigèn (21%) e d'azòt (78%)[3]. Permet la formacion d'aiga sus lei formas liquida, solida e gasosa car sa temperatura varia entre -80 °C e 50 °C au nivèu de la superficia. Enfin, una autra caracteristica de la Tèrra es son activitat geologica importanta, especialament sa tectonica dei placas.
Mart[modificar | modificar la font]
De veire : Mart
Mart a un diamètre mejan de quasi 6 800 quilomètres, una massa egala a 10,7% massa terrèstra e orbita a una distància mejana de 220 milions de quilomètres dau Soleu. Tèn dos satellits pichons que son probablament d'asteroïdes capturats per gravitat[4]. Son atmosfèra es relativament tèuna e facha principalament de dioxid de carbòni. Sa superficia es desertica amb una temperatura variant entre -100 °C e 20 °C. Certanei relèus son fòrça auts coma lo Mons Olympus qu'es lo volcan pus grand dau Sistèma Solar. Ansin, la planeta aviá una activitat geologica probablament fins a una èra recenta[5].
La Cencha d'asteroïdes[modificar | modificar la font]
De veire : Cencha d'asteroïdes
Leis asteroïdes son d'objèctes pichons fachs de rocas e de minerals metallics. Lor concentracion principala se situa entre leis orbitas de Mart e Jupitèr entre 2,3 e 3,3 UA dau Soleu. Son probablament lei rèstas d'una planeta de qué la formacion foguèt empachada per la gravitat importanta de Jupitèr[6]. La talha deis asteroïdes es generalament fòrça pichona e lor forma irregulara. Ansin, la Centura principala d'asteroïdes assosta de milions d'asteroïdes. Dins aquò, certaneis an un diamètre pus important, entre 250 e 1 000 quilomètres, e una forma quasi esferica.
Cères[modificar | modificar la font]
De veire : Cères
Cères es lo premier asteroïde descubèrt en 1801 e lo còrs pus grand de la cencha principala amb un diamètre de 980 quilomètres aperaquí. Inicialament, foguèt considerat coma una planeta fins ais annadas 1850. Puei, lo nombre important d'asteroïdes descubèrts entraïna sa retrogradacion. Enfin, dempuei 2006, a l'estatut de planeta nana. A l'ora d'ara, son estructura es supausada d'èsser facha d'un nuclèu rocassós e d'una crosta de glaç. Sa superficia es desconeguda en causa de la distància importanta ambé la Tèrra. Una mission espaciala mandada per la NASA la deu explorar en 2015.
Lo Sistèma extèrne[modificar | modificar la font]
Lei planetas extèrnas[modificar | modificar la font]
Lo Sistèma Solar extèrne tèn quatre planetas que son dichas « planetas gigantas ». Representan 99% de la massa orbitant a l'entorn dau Soleu. Son principalament compausadas de gas (idrogèn, èli)) e tanben de glaç per Uranus e Neptun. En causa d'aquelei composicions diferentas, certaneis astronòms pensan donc qu'Uranus e Neptun forman una categoria particulara de planetas gigantas nomadas « gigantas geladas ». Pasmens, totei lei planetas gigantas tènon de ponchs comuns coma la preséncia d'un sistèma d'anèus, d'un nombre important de satellits, una densitat bassa e d'una atmosfèra fòrça perturbada.
Jupitèr[modificar | modificar la font]
De veire : Jupitèr
Jupitèr orbita a quasi 780 milions de quilomètres (5,2 UA) dau Soleu. Es la planeta pus granda dau Sistèma Solar amb una massa egala a 318 còps la massa de la Tèrra e un diamètre d'aperaquí 140 000 quilomètres. Aquela massa representa 2,5 còps la massa deis autreis planetas. Tèn un sistèma d'anèus tèunes e un nombre fòrça important de satellits. Lei quatre pus gròs son dichs satellits galileians en onor de Galileo Galilei. L'estructura intèrna de Jupitèr a un nuclèu probablament fach de rocas e d'idrogèn metallic, un mantèu d'idrogèn metallic e una atmosfèra fòrça espessa. Aquela atmosfèra tèn una circulacion important de vents e de tempèstas coma la Granda Taca Roja. Jupitèr produtz egalament un camp magnetic important e sa gravitat a una influéncia auta dins lo Sistèma Solar. D'efècte, pòt modificar o contraròtlar lei trajectòrias de divèrseis objèctes coma d'asteroïdes o de cometas.
Saturne[modificar | modificar la font]
De veire : Saturne
Saturne orbita a l'entorn dau Soleu a una distància d'aperaquí 1,425 miliards de quilomètres (9,5 UA). Sa massa representa 95 còps la massa terrèstra per un diamètre de quasi 121 000 quilomètres. Tèn un sistèma d'anèus fòrça coneguts e un nombre important de satellits. Son estructura intèrna es similara a aquela de Saturne. Dins aquò, son nuclèu seriá pus pichon e lei vents de son atmosfèra son pus rapids ambé de velocitats mesuradas fins a 1 800 km/h.
Uranus[modificar | modificar la font]
De veire : Uranus
Uranus tèn una massa de 14 còps la massa terrèstra amb un diamètre egau a 50 000 quilomètres. Orbita a una distància mejana de 2,94 miliards dau Soleu. Foguèt descubèrta en 1781. Tèn un sistèma d'anèus relativament desvolopat e un nombre aut de satellits. Sa temperatura es pus freja que leis autrei planetas dau Sistèma Solar e son raionament de calor es feble. De mai, Uranus a una autra caracteristica unica qu'es son axe de rotacion clinat de 97,77°.
Neptun[modificar | modificar la font]
De veire : Neptun
Neptun es leugierament pus pichona qu'Uranus amb un diamètre de 49 000 quilomètres mai sa massa es pus auta amb una valor egala a 17 massas terrèstras. Es donc egalament pus densa. Foguèt descubèrta en 1846. Neptun tèn un sistèma d'anèus tèunes e 13 satellits. Pasmens, coma Neptun es fòrça alunchada e que foguèt explorada per solament una sonda, aqueu nombre podriá èsser pus important.
Leis objèctes dau Sistèma extèrne[modificar | modificar la font]
Leis asteroïdes troians[modificar | modificar la font]
De veire : Asteroïde
Leis asteroïdes troians son una categoria d'asteroïdes descubèrta en 1906 e devesida en dos grops situats sus l'orbita de Jupitèr ai ponchs de Lagrange L4 e L5. Aqueu grop podriá aver un nombre fòrça important d'asteroïdes. D'autreis asteroïdes troians existisson sus l'orbita de Mart o de Neptun. Per analogia ambé Jupitèr, son dichs « troians de Mart » e « troians de Neptun ».
Lei cometas[modificar | modificar la font]
De veire : Cometa
Lei cometas son d'objèctes pichons dau Sistèma Solar, generalament quauquei quilomètres, principalament compausats de glaç. Seis orbitas son fòrça clinadas e tènon egalament d'excentricitats importantas amb un perièli situat dins lei regions intèrnas e un afèli en delà de Neptun. Ansin, lo passatge d'una cometa dins lei zonas intèrnas dau Sistèma Solar entraïna la sublimacion dei glaç, l'ionizacion de sa superficia e, a la perfin, la formacion de tirassieras de gas e de poussas.
Lei cometas amb un periòde cort, coma la cometa de Halley, realizan seis orbitas en mens de 200 annadas. Lor origina seriá situada dins la centura de Kuiper. En revenge, lei cometas que tènon un periòde lòngs, mai de 2 000 ans coma la cometa Hale-Bopp, vendrián dau nívol d'Oort. Enfin, certanei cometas an una trajectòria iperbolica e vendrián de l'exterior dau Sistèma Solar. Dins aquò, seis orbitas son fòrça dificilas de calcular. Lei cometas ancianas que totei sei glaç son estats sublimats son generalament consideradas coma d'asteroïdes[7].
Lei centaures[modificar | modificar la font]
De veire : Centaure
Lei centaures son una categoria d'objèctes orbitant entre 9 e 30 UA, entre leis orbitas de Jupitèr e Neptun. Lo premier foguèt descubèrt en 1920 mai lo tipe dei centaures foguèt solament identificat en 1977. Lo pus grand, (10199) Chariklo, tèn una talha estimada entre 200 e 250 quilomètres[8]. Seis estructuras intèrnas son desconegudas mai certanei centaures an de còps un comportament similar ai cometas, especialament la formacion d'una coa. Seis orbitas son egalament variadas, evolucionant entre de trajectòrias fòrça clinadas o non e d'excentricitats importantas o non.
Lei regions transneptunianas[modificar | modificar la font]
Lei zonas en delà de l'orbita de Neptun son dichas « regions transneptunianas ». Son totjorn mau conegudas e gaire exploradas. Son probablament compausadas d'objèctes d'una talha pichona, amb un diamètre egau a un cinquen de la Tèrra e una massa inferiora a la Luna, fachs de rocas e de glaç.
Centura de Kuiper[modificar | modificar la font]
La Centura de Kuiper es l'estructura majora dei regions transneptunianas. Es facha d'un grand anèu de brigas repartidas dins doas zonas principalas e relativament similaras a la Centura principala d'asteroïdes. La premiera partida s'estend entre 30 e 50 UA dau Soleu e la segonda en delà de 100 UA. Aquelei regions son probablament la fònt dei cometas de periòde cort.
La màger part deis objèctes de la Centura de Kuiper son pichons mai certanei còrs an una talha pus importanta e podrián venir de planetas nanas dau Sistèma Solar. De mai, lo nombre d'objèctes amb un diamètre superior a 50 quilomètres es estimat a 100 000. Dins aquò, la massa totala seriá solament egala a un centen de la massa terrèstra. Leis orbitas d'aqueleis objèctes son generalament fòrça clinadas a respècte dau plan ecliptic. Enfin, unei còrs de la Centura tènon un sistèma de satellits.
Aquelei còrs podrián èsser devesits en dos tipes principaus segon que son en resonància amb Neptun o non. Un exemple es la categoria dei plutinos que realizan tres orbitas quand Neptun vira dos còps a l'entorn dau Soleu. Es a dire que lei plutinos son en resonància 3:2 ambé la planeta giganta. Lei regions de la Centura de Kuiper en resonància acomençan a l'interior de l'orbita de Neptun. Puei, lei premierei regions classicas de la Centura son situadas entre 39,4 e 47,7 UA. Lei membres d'aquela partida de la Centura son dichs « cubewanos » segon lo nom dau premier objècte d'aqueu tipe, (15760) 1992 QB1.
Pluton e Caront[modificar | modificar la font]
De veire : Pluton
Pluton es una planeta nana qu'orbita a una distància mejana de 5,85 miliards de quilomètres (39 UA) dau Soleu. Es l'objècte pus grand conegut dins la Centura de Kuiper. Descubèrt en 1930, foguèt considerat coma una planeta fins a 2006. Son orbita es clinada de 17° a respècte dau plan ecliptic amb un perièli d'aperaquí 29,7 UA e un afèli situat vèrs 49,5 UA.
Pluton (39 UA en mejana), una planeta nana, es lo pus grand objècte conegut de la centura de Kuiper. Descubèrt en 1930 e considerat coma una planeta, foguèt classificat tornarmai en aost de 2006 quand s'adoptèt una definicion formala d'aquelei divèrs còrs. Pluton a una orbita excentrica enclinada de 17° sus lo plan ecliptic e que s'estend de 29,7 UA au perièli a 49,5 UA a l'afèli. Es egalament en resonància 3:2 ambé Neptun. Es a dire que Pluton realiza tres orbitas quand Neptun fa dos torns dau Soleu.
Pluton tèn un sistèma de tres satellits. Lo pus grand, Caront, a una massa sufisenta per que lo centre de gravitat dau sistèma Pluton-Caront sigue situat a l'exterior de Pluton.
Makemake e Haumea[modificar | modificar la font]
Makemaka e Haumea son de planetas nanas dau Sistèma Solar que fan egalament partida de la Centura de Kuiper. Orbitan a de distància mejanas dau Soleu respectivament egalas a 6,86 e 6,5 miliards de quilomètres ambé d'enclinasons de 29° e 28°. Son lei còrs pus grands dei regions independentas de l'influéncia de la gravitat de Neptun.
Leis objèctes dispersats[modificar | modificar la font]
Leis objèctes dispersats son situats largament en delà de la Centura de Kuiper. Leis astronòms supausan que podrián ne'n venir après èsser mai que foguèron ejectats per l'influéncia de la gravitat de Neptun pendent sa formacion. La màger part deis objèctes dispersats an un perièli dins la Centura de Kuiper e un afèli podent montar a 150 UA. Seis orbitas an una enclinason a respècte dau plan ecliptic e una excentricitat importantas.
Eris[modificar | modificar la font]
De veire : Èris
Èris es l'objècte dispersat pus important que se conegue a l'ora d'ara. Son diamètre, probablament 2 400 quilomètres, es 5% pus grand que Pluton; es donc una planeta nana dau Sistèma Solar dempuei 2006. Son orbita a una excentricitat auta amb un perièli a 38,2 UA e un afèli egau a 97,6 UA. Son enclinason a respècte dau plan ecliptic es tanben importanta ambé 44°. Tèn un satellit.
Lei regions alunchadas[modificar | modificar la font]
Lei nívols de Hills e d'Oort[modificar | modificar la font]
Lo nívol de Hills es una zona ipotetica, intermediària entre la Centura de Kuiper e lo Nívol d'Oort.
Lo nívol d'Oort es egalament una region ipotetica enviroutant lo Sistèma Solar entre 50 000 e benlèu 154 000 dau Soleu. Seriá la fònt dei cometas que tènon un periòde lòng. La velocitat deis objèctes dau nívol d'Oort es febla e aquelei còrs podrián subir l'influéncia gravitacionala d'eveniments rars coma de collisions, d'efèctes gravitacionaus d'estèlas vesinas o de marèias galacticas.
Sedna[modificar | modificar la font]
De veire : Sedna
Descubèrt en 2003, Sedna es un objècte similar a Pluton amb una orbita fòrça clinada que son perièli es situat a 76 UA dau Soleu, e son afèli a 928 UA. Sedna percor son orbita en 12 050 ans. Ansin, son orbita seriá tròp alunchada per subir l'influéncia de Neptun. Sedna podriá donc èsser un objècte dei regions intèrnas dau nívol d'Oort.
Lei limits dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Lei limits dau Sistèma Solar son mau coneguts e pas precisament definits. L'influéncia dau vent solar es supausada de cessar a quatre còps la distància Neptun-Soleu. Dins aquò, l'esfèra de Hills, es a dire l'influéncia gravitacionala dau Soleu, podriá s'estendre fins a de distàncias 1 000 còps superioras coma 154 202 UA ambé la cometa C/1992 J1.
Donadas dei còrs principaus dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Formacion[modificar | modificar la font]
Formacion dau Soleu[modificar | modificar la font]
Segon l'ipotèsi principala prepausada per lo premier còp per Emmanuel Kant en 1755 e teorizada per Pierre-Simon Laplace, la formacion dau Sistèma Solar acomencèt a partir de l'afondrament de la nebulosa solara fa 4,6 miliards d'annadas[9]. Aqueu nívol molecular aviá una talha d'uneis annadas lutz e a probablament entraïnat la creacion d'uneis estèlas. L'afondrament d'aqueu nívol foguèt probablament causat per la proximitat d'una explosion dau tipe supernova. D'efècte, l'onda de tuert creèt de regions amb una densitat pus auta. Permetèt donc que la gravitat d'aquelei zonas venguèsse pus fòrta que la pression dei gas. Ansin, l'equilibri dau nívol foguèt romput e l'afondrament entraïnat[10].
La region que vendriá après lo Sistèma Solar aviá un diamètre entre 7 000 e 20 000 UA e una massa leugierament superiora a la massa solara, entre 1,001 e 1,1 massas solaras[11] [12]. Lo centre de la nebulosa venguèt rapidament pus caud. Puei, en causa de la gravitat, dei camps magnetics e de la rotacion, la nebulosa s'aplatiguèt per formar un disc de quasi 200 UA de diamètre a l'entorn d'una protoestèla densa e cauda[13].
Après 100 milions d'annadas, la pression e la densitat de l'idrogèn dau centre de la nebulosa agantèron un nivèu sufisent per entraïnar lo començament de reaccions de fusion. Lo diamètre dau Soleu aumentèt fins a l'equilibri entre sa gravitat e son energia termica. Ansin, venguèt una estèla vertadiera[14].
Formacion deis autreis objèctes dau Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Leis autreis còrs dau Sistèma Solar se formèron a partir dei rèstas dau nívol de poussa e de gas per lo mecanisme d'acrecion. Inicialament, la poussa orbitèt a l'entorn de la protoestèla e formèt de còrs pichons de quauquei mètres. Puei, après de collisions, la talha dei còrs capitèt d'aumentar fins a aperaquí cinc quilomètres. Enfin, aqueleis objèctes aumentèron lor talha a un ritme de 15 cm/an gràcias ai collisions successivas[15].
Lei regions dau Sistèma Solar intèrne, entre 0 e 4 UA, èran adonc probablament tròp caudas per permetre la condensacion de gas leugiers coma l'aiga o lo metan. Ansin, lei planetas d'aquelei zonas podrián solament èsser formadas d'elements amb un nivèu de sublimacion important coma lei metaus e lei silicats. Aquelei còrs rocassós venguèron donc de planetas dau tipe terrèstre. Dins aquò, coma leis elements pesants son rars, probablament 0,6% de la massa iniciala de la nebulosa, lor creissença foguèt lenta e limitada. Per exemple, la proto-Tèrra acabèt probablament d'acumular de materiaus 100 000 ans après la formacion dau Soleu. D'efècte, après aqueu periòde, solament lei collisions ambé d'autrei quasiplanetas permetèron finalament la formacion definitiva dei planetas intèrnas.
Lei planetas gigantas gasosas se formèron dins de regions exterioras en delà de la linha de glaç. Aqueu limit es situat entre Mart e Jupitèr. Designa lo ponch onte lei compausats pus leugiers pòdon restar solids e s'acampar. Ansin, aquelei protoplanetas capitèron d'atraire lei gas fòrça leugiers e escampats que son l'idrogèn e l'èli. La massa dei quatre protoplanetas dei gigantas actualas èra donc ja egala a quatre massas terrèstras après solament tres milions d'annadas.
La posicion de Jupitèr, vèrs 5 UA, permetèt probablament d'acumular lei materiaus venent dau rèsta dau disc mai que podián pas intrar dins lei zonas centralas. Aqueleis excès de matèria entraïnèron donc la formacion d'una protoplaneta gròssa amb una massa de 10 massas terrèstras. Après 1000 ans suplementaris, sa massa èra ja d'aperaquí 150 massas terrèstras. Saturne tèn una massa significativament pus febla car sa formacion auriá acomençat après aquela de Jupitèr segon un mecanisme similar.
Uranus e Neptun se serián formadas après Jupitèr e Saturne quand lo vent solar acomencèt de dispersar au luench lei rèstas dau disc protoplanetari. Aquelei planetas aurián donc agut un periòde pus cort per acampar de materiaus de la nebulosa solara. Enfin, après 3 o 10 milions d'annadas, lei rèstas d'aquela nebulosa èran definitivament dispersats. Aquela dispersion permetèt d'obtenir l'estabilitat deis orbitas dei planetas, especialament aquelei d'Uranus e Neptun que s'alunchèron probablament dau Soleu.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Than, Ker (January 30, 2006). "Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single". SPACE.com. [1]
- ↑ Mark Alan Bullock (1997) (PDF). The Stability of Climate on Venus. Southwest Research Institute. [2]
- ↑ Anne E. Egger, M.A./M.S.. "Earth's Atmosphere: Composition and Structure". VisionLearning.com. [3]
- ↑ Scott S. Sheppard, David Jewitt, and Jan Kleyna (2004). "A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness". The Astronomical Journal. [4]
- ↑ David Noever (2004). "Modern Martian Marvels: Volcanoes?". NASA Astrobiology Magazine. [5]
- ↑ Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001). "The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt". Icarus 153: 338–347. doi:10.1006/icar.2001.6702
- ↑ Fred L. Whipple (abriu de 1992). "The activities of comets related to their aging and origin".
- ↑ John Stansberry, Will Grundy, Mike Brown, Dale Cruikshank, John Spencer, David Trilling, Jean-Luc Margot (2007). "Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope".
- ↑ . J. J. See, « The Past History of the Earth as Inferred from the Mode of Formation of the Solar System », dans Proceedings of the American Philosophical Society, vol. 48, no 191, 23 avril 1909, p. 119–128.
- ↑ Jeff Hester, « New Theory Proposed for Solar System Formation [archive] », Arizona State University, 2004.
- ↑ J. J. Rawal, « Further Considerations on Contracting Solar Nebula », dans Physics and Astronomy, vol. 34, no 1, janvier 1985, p. 93–100.
- ↑ Yoshimi Kitamura, Munetake Momose, Sozo Yokogawa, Ryohei Kawabe, Shigeru Ida et Motohide Tamura, « Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a 1 Arcsecond Imaging Survey: Evolution and Diversity of the Disks in Their Accretion Stage », dans The Astrophysical Journal, vol. 581, no 1, 10 décembre 2002, p. 357–380.
- ↑ J. S. Greaves, « Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems », dans Science, vol. 307, no 5706, 7 janvier 2005, p. 68–71.
- ↑ Antonio Chrysostomou et Phil W Lucas, « The formation of stars [archive] », Department of Physics Astronomy & Mathematics University of Hertfordshire.
- ↑ P. Goldreich et W. R. Ward, « The Formation of Planetesimals », The American Astronomical Society, 1973.


text:
Lebiasinidae
Los Chalceus o Lebiasinids (Lebiasinidae) fòrman una familha de peisses d'aiga doça qu'aparten a l'òrdre dels Characiformes originari de Còsta Rica, de Panama e d'America del Sud.
Generalament, son de talha pichona e doncas, pòdon èsser mantenguts en aqüari, en particular los populars peisses-gredons e los tètras esposcaires.
Los Lebiasinids son de peisses pichons e cilindrics, que van de 2 cm a 7 cm de longor a l'atge adulte. S'atacan a las larvas d'insèctes, en particular las dels moissals. La familha comprend lo voladoras, trobat dins los lacs de nauta altitud dins los Andes e l'America centrala, mas las autras espècias de peisses abitan las planas de l'Orenòca, los bacins fluvials de l'Amazòna e del Paraguai].
Lista dels genres[modificar | modificar la font]
Aquesta familha comprend environ 64 espècias regropadas en 7 genres.
- Sosfamilha Lebiasininae
- Sosfamilha Pyrrhulininae
- Tribú Pyrrhulinini
- Copeina (2 espècias)
- Copella (9 espècias)
- Pyrrhulina (18 espècias)
- Tribú Nannostomini
- Nannostomus (16 espècias)
- Tribú Pyrrhulinini
- Incertae sedis
- Derhamia (1 espècia)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Lebiasinidae dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia Catalogue of Life : Lebiasinidae (en)
- Referéncia FishBase : familha Lebiasinidae (en) (+traduction (fr))(+lista espècias)
- Referéncia ITIS : TSN 163073 Lebiasinidae (en)
- Referéncia World Register of Marine Species : taxon Lebiasinidae (en) (+ lista espècias )
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Lebiasinidae (en)
- Referéncia UICN : taxon Lebiasinidae (en)


text:
Guèrra d'Indochina
La Guèrra d'Indochina foguèt un conflicte dau periòde de descolonizacion que se debanèt en Indochina Francesa (Vietnam actual) de 1946 a 1954. Opausèt França e sei protectorats de la region, sostenguts per leis Estats Units d'America, a una tièra de guerilhas comunistas, que la principala èra lo Viet Minh, sostengudas per China comunista e l'Union Sovietica. Foguèt entraïnada per l'afebliment de la poissança francesa après la Segonda Guèrra Mondiala e la revirada de negociacions entre lo govèrn francés e lei movements nacionalistas de Vietnam. Lo bombardament d'Haiphong per una flòta francesa marquèt lo començament oficiau de la guèrra mai de tensions importantas existián ja entre lei dos camps. Après uèch annadas de guèrra, lo conflicte s'acabèt per una victòria independista negociada ambé lo govèrn francés : un partiment d'Indochina Francesa foguèt organizat a partir dei posicions tengudas per cada camp e quatre estats novèus foguèron creats.
La desfacha francesa en Indochina aguèt de consequéncias importantas dins lo rèsta de l'Empèri coloniau francés en Africa e va entraïnar lo començament de la guèrra d'Argeria a la fin de l'annada 1954. Ansin, entre 1960 e 1962, la màger d'aquel empèri s'afondrèt e venguèt independent. Dins lo rèsta dau monde, la victòria de Viet Minh mostrèt la capacitat d'una guerilha de luchar victoriosament còntra una armada regulara europèa.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Estat sota protectorat francés.


text:
T-80
Lo carri T-80 es un carri de combat principau sovietic de tresena generacion desvolopat dins leis annadas 1970 per remplaçar lo T-64. Intrèt en servici en 1976 e 5 404 unitats foguèron produchas de 1976 a 1992. Èra destinat a l'equipament dei divisions blindadas sovieticas. Au contrari dau T-72 destinat ai divisions d'infantariá, lo T-80 foguèt donc pas exportat e demorèt relativament secrèt fins a la fin de la Guèrra Freja. Après, lei carris sovietics foguèron partejats entre leis estats successors de l'URSS, especialament Russia e Ucraïna. Foguèt ansin exportat per Ucraïna, país ont èra installada l'usina, e Russia vendèt certaneis unitats. Foguèt utilizat coma basa per Ucraïna per desvolopar lo T-84.
Lo carri participèt a la Premiera Guèrra de Chechenia onte foguèt engatjat dins de combats urbans sensa sostèn de l'infantariá. Aquò entraïnèt de pèrdas importantas e entraïnèt la retirada dau carri dei zònas urbanas.


text:
Pòl geografic
Un pòl geografic es, en geografia, un punt, una de las doas extremitats de l'axe de rotacion d'un astre, per exemple la Tèrra.
Un astre possedís doncas dos pòls geografics, situats a 90° de son eqüator, de part e d'autra d'aquel. Se l'astre es esferic, los dos pòls son situats a meteissa distància de l'eqüator.
Dins lo cas de la Tèrra, l'extremitat nòrd de l'axe de rotacion es nomenada pòl Nòrd e se situa a 90° de latitud nòrd. L'extremitat sud es nomenada pòl Sud e se situa a 90° de latitud sud.
En cartografia, los pòls pòdon servir de punt de referéncia per las mesuras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo site educatiu de la Fondacion Polara Internacionala [1]


text:
Artilhariá
L'artilheriá es lo còrs militar qu'utiliza de projectils de granda talha impulsats per una substància explosiva.
Tanben se nomena artilhariá l'armament (pèça d'artilhariá) que lança de grands projectils e que caracteriza las unitats d'artilhariá.
Somari
Artilhariá dins l'Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'artilheriá dels temps antics lançava de granda flèchas, èra lo cas de las catapultas, e pèiras o material incendiari, èra lo cas de las ballistas (diferents de las ballestas medievalas) e dels onagres. A l'Edat Mejana s'usava de maquinas nomenadas trabucs, mandrons e manganèls. .
Artilhariá medievala[modificar | modificar la font]
Las maquinas medievalas foncionavan coma palfèrs, amb contrapés o per traccion umana, amb contrapès fixe o coma un plan de balança pejat, amb contrapès simple o doble, amb fronda o sense, e aqueles trachs se podavan combinar de diferents biais.
En 1331, pendent lo Sètge de Guardamar, los granadins comandats per Abu-l-Nuaym Ridwan utilizèron de maquinas de guèrra que lançavan de bolas de fuòc.[1]
L'aparicion de la polvera[modificar | modificar la font]
La difusion de la polvera, inventada pels chineses al sègle V AbC, provoquèt l'aparicion de l'artilheriá modèrna en Euròpa dempuèi 1346, a la batalha de Crécy es citat l'usatge de tres bombardas.[2]
L'evolucion de l'armament d'artilhariá conduguèt a d'armas cada còp mai poderosas coma las fusadas e los missils.
L'artilhariá coma unitat militara[modificar | modificar la font]
L'artilheriá es lo principal mejan de sosten amb la armas de fuòc de l'armada, amb mission d'assistir l'arma de basa pel lançament de projectils en tir utilisant la balistica amb precision r rapididat, destruisent o neutralizant los objectius que menaçavan l'armada de l'operacion. Se gropa en baterias e grops d'artilhador.


text:
-116
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -116 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau faraon Ptolemèu VIII. Son rèine es considerat coma fòrça negatiu per leis istorians grècs e, au contrari, fòrça positiu per lei fònts egipcianas. Son fiu Ptolemèu IX li succediguèt.


text:
Pòr nuclear
Un pòr cellular qu'ei ua mena de trauc qui horada l'envolopa nucleara (constituida d'ua dobla membrana lipidica) en tot perméter e regular los escambis enter lo nuclèu e lo citoplasma de la cellula eucariòta.
Lo nombre de pòrs que varia en foncion de l'activitat de transcripcion de la cellula; qu'ei ua estructura dinamica qui pòt aparéisher e desaparéisher en foncion de quants be'n hasquin òp. En mejana, un nuclèu de vertebrat que'n pòt osténder de cap aus 2000.
Las proteïnas qui'u compausan que son aperadas nucleoporinas. 8 proteïnas que forman ua corona qui entorneja lo pòr a l'exterior (de cap au citoplasma) e 8 autas qui hèn çò medish de cap au dehens deu nuclèu. Las 8 proteïnas externas (citoplasmicas) que's perlongan dab menas de "hius". Au dehens, la corona de 8 proteïnas viradas de cap au dehens deu nuclèus que forman ua mena de tistèth.
Lo complèxe qu'a un diamètre de 120 nm mentre qui lo horat b'ei pas sonque de 50 nm ; la soa massa qu'ei de 125 000 000 Da. Qu'ei format dab ua cinquantea de proteïnas diferentas.
Cada pòr nuclear que deisha passar las moleculas solublas dens l'aiga d'ua massa inferiora aus 50 dalton ; aquò qu'incluseish los ARN, certes lipids, los ribosòmas (qui, constituits d'ARNr e de proteïnas, be's pòden formar dens lo nuclèu quan los ARNr formats e rescontran las proteïnas deus futur ribosomas qui traucan los pòrs nuclears) e un gran nombre de proteïnas qui jògan un ròtle dens l'activitat deu nuclèu (com, per exemple, l'ADN polimerasa - estant, era tanben, un complèxe proteïc - , l'ARN polimerasa eca).
Un pòr que pòt perméter haut o baish 1000 passatges (aperats translocacions) per segonda e per pòr.
Quauques moleculas de mei gran endom que traucan los pòrs dab l'ajuda de proteïnas aperadas importinas qui's hèn reconéishen dab lo lor signau.


text:
Universitat de Yale
L'Universitat de Yale es una de las institucions educativas privadas mai reconegudas dels Estats Units d'America e del mond. Foguèt fondada en 1701. Ten tanben lo segond sistèma bibliotecari de totas las universitats, per òrdre d'importància. Se tròba dins la localitat de New Haven, Connecticut, e son nom foguèt causit en onor de Elihu Yale, un dels seus primièrs benfactors. Yale a produit d'estudiants famoses dins diferents domenis. Emai que siá una universitat relativament pichona, Yale a diplomat mai que tota autra, qualques presidents dels Estats Units de l'epòca modèrna.


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
Francés Jouve
Lou Bloundin
(1881-1968)
Lou saberu Roubert Caillet, counservadou de la Biblioutèco Inguimbertino, avié remarca que mant un ome celèbre de Carpentras èron sourti d’uno famiho de fournié. Escriguè un librihoun pèr presenta aquéli persouno qu’èron passado de la glourieto à la glòri.
Lou mai couneigu es de-segur Audouard Daladier, ome pouliti dóu gros grum, que fuguè presidènt dóu counsèu di menistre. Mai i’aguè tambèn Isidoro Moricelly que, devengu riche minoutié, fuguè un benfatour de la coumuno; Eugèni Valentin qu’avié un tiatre de mariouneto forço poupulàri, ounte la Lengo Prouvençalo èro à l’ounour; Enri Allibert, lou cantaire d’oupereto marsiheso; Francés Jouve, enfin, un di mai grand prousatour prouvençau.
Li Bloundin
Lou four de la carriero Porto de Mazan, à Carpentras, fuguè abranda en 1825 pèr Jan-Jóusè Jouve qu’avié pèr faus-noum Lou Bloundin e que venié de la viloto de Flassan au pèd dóu Ventour.
Nascu en 1783, mouriguè en 1851, leissant dins soun vilage natau la reputacioun d’un rimejaire de cansoun e d’epigramo en Lengo Prouvençalo. Coume se fai en Prouvènço, l’escais-noum passè en tóuti li mascle de la famiho.
Francés Jouve neisseguè à Carpentras lou 23 d’Óutobre de 1881. Tre sa jouinesso, bagnè dins la Culturo Prouvençalo. Un de si parènt pèr alianço, Francés Gilloux (1822-1890), avié escri de pouësìo prouvençalo e un pouèmo erouï-coumi entitula Li Boufarou (1).
Au semenàri de Santo-Gardo, à Sant-Deidié, ounte faguè sis estùdi, Francés Jouve s’atroubè souto la beilié dóu canounge Enmanuel Bernard, de Pióulenc, autour de pastouralo goustouso en lengo nostro. Ero marca dins uno classo ounte l’ensignamen dóu latin èro pas previst. L’aprenguè pamens, disié, en escoutant pèr l’èstro duberto ço que se disié dins uno classo vesino. Avié bono memento e li gènt que l’an couneigu afourtisson qu’èro capable de legi de pèiro escricho en latin e meme de n’en reitifica lis àrri d’epigrafìo.
Se maridè en 1925 em’ Enrieto Fabre, sorre d’Ulisse Fabre, senatour de Vaucluso e presidènt dóu Counsèu Generau. Es dins la verquiero de sa femo qu’atroubè l’oustau de Frescàti (2), proche lou porto-aigo, en ribo d’Auzoun, ounte s’anè recata à coumta de 1942, quouro remeteguè soun four en de man mai jouino que li siéuno.
Mestié vau barounié
Talo èro la fièro deviso de Francès Jouve, ome simple, mai qu’avié d’istrucioun e qu’acabè la guerro de 14-18 en qualita d’óuficié d’intendènci.
Lou 14 de Juliet de 1931, lou capitàni de reservo Jouve fuguè nouma chivalié de la Legioun d’Ounour au titre dóu menistèri de la guerro. Fuguè endraia dins lou Felibrige pèr li dous Majourau : Roumié Marcelin e Benezet Bruneau. Lou proumié èro rouge e lou segound blancas, ço que lis empachavo pas de s’entèndre tras que bèn.
Coumencè d’escriéure en prouvençau quouro aguè 15 an, à Santo-Gardo. Èro un dramo en quatre ate e en vers : Lou Cadarau de la Saunaresso , pèço restado urousamen inedito se fau n’en crèire soun autour.
Sa proumiero publicacioun fuguè un conte de Nouvè, dins uno revisto vivareso qu’avié pèr noum La Voix du Terroir. Èro dedica à Jan Monné, pouèto prouvençau d’óurigino catalano. En 1930, óutenguè à Mount-Pelié, au councous ourganisa pèr lou centenàri de Mistral, lou pres dóu Presidènt de la Republico em’ uno letro autougrafo de Gastoun Doumergue. En 1934, fuguè laureat de l’Acadèmi di Jo Flourau. Reçaupè lou Pres Mistral en 1954. Fuguè elegi felibre- majourau en 1931, à la Santo-Estello de Pau e titulàri de la Cigalo d’Irlando pourtado çai en-rèire pèr William Bonaparte-Wyse e Alèssi Mouzin.
Sis obro soun estado majamen estampado dins tres recuei : Au four di Bloundin - Lou papo di fournié - Au balutèu di remembranço.
Un countaire
Avans touto causo Jouve fuguè un countaire.
Pau Gard (3), que l’avié couneigu, a evouca la genèsi de si conte : "Chasque sèr au four, i’a un mouloun de gènt pèr veni l’ausi. En pastant, enfournant, alucant la cuecho, parlo, raconto, galejo, esmòu, assajo uno fraso qu’aliscara vint cop avans de ié douna uno formo bèn façounado, claro, simplo, que sèmblo facho eisa, d’un soulet vanc".
Reinié Jouveau, que trevè tambèn lou fourniau, apound :" Quouro avien soupa, e que Jouve, éu, soupavo, lis ami venien, à cha un, s’asseta davans lou four pèr l’escouta. Es ansin que tres an de tèms qu’ère au coulège de Carpentras siéu vengu m’asseta davans lou four pèr escouta Jouve".
L’ome d’esperit
L’esperit de Jouve èro mai que mai agradiéu. Fau mai cita Jouveau à-n-aqueste pepaus :
Ai jamai couneigu res que galejèsse coume Francés Jouve. Mai jamai nous faguè rire coume à Veisoun, pèr la Santo-Estello de Carpentras. Dóu tèms dóu repas aduguèron uno despacho à-n-un majourau, pèr dire que sa bello-maire èro au plus mau. Ço que Jouve diguè à-n-aquéu brave ome de majourau vous lou pourriéu pas dire, talamen acò fusavo d’éu coume un fiò d’artifice e tant naturalamen que Jouve bèu proumié n’en plouravo dóu rire. Or i’avié, à-n-aquelo taulejado de Veisoun, de felibre dóu Velai qu’èron vengu em’ un enfantet de quàuqui mes que dourmié e qu’en s’esvihant subran plourè. Sara pas di, faguè Jouve, en pensant à la bello-maire dóu majourau, que res l’aura plourado.
Un autre jour, qu’avié douna la retirado à sa fiholo à Frescàti, aquelo chato, forço devoto, avié vougu ana en vilo à l’óufice :
Jouve, nous dis Reinié Jouveau, en la vesènt pas reveni, coume èro niue e que lou rode es desert, decidè d’ana à soun endavans. La trouvè que revenié plan plan :
Un prousatour d’elèi
Dins sa prefàci de l’edicioun de 1973 dóu Papo di fournié e àutri conte, lou proufessour Carle Rostaing analisè lou voucabulàri e l’estile de Jouve. A despart de quàuqui mot aganta dins li carriero de Marsiho, qu’avié trevado dóu tèms de la guerro de 14, soun voucabulàri èro en plen carpentrassen : Escrivènt coume parlavo, mai emé tóuti lis ajudo de la retourico, subre-tout ajougnissènt l’universau bonadi l’óusservacioun primoutiero (5) e despietadouso dóu biais de viéure di gènt de Carpentras. Car vaqui lou secrèt de l’atiramen qu’avèn pèr l’obro de Jouve, es que nado dins la vido vidanto carpentrassenco : se ié sènt la causo visto e ausido à cade pas.
Pèr ço qu’èi de l’estile, Rostaing apound :
Jouve emplego raramen la proso ritmado, ço qu’es au contro la marco de l’estile mistralen… Au contro li fraso chaplado soun noumbrouso; es acò, de fraso que soun escassamen d’un countaire e fan sounja, sènso que i’ague imitacioun, à la fraso un pau ressautanto (6) de J. d’Arbaud.
Rostaing n’en douno un eisèmple tira dóu Papo di fournié :
E d’efèt, autant lèu la galanto viloto di Comte de Toulouso, de Prouvènço e de Fourcauquié, l’umblo republico avignounenco que desempièi d’an e d’an rambavo si dès milo amo de poupulacioun pasiblo dins sa centuro de bàrri arrouïna, e que, estalouirado peresousamen au bon cagnard, alangourido, sounjavo à tout soun passa de glòri, subran se desrevihè, carguè tournamai d’alen, se pouplè e s’animè coume uno fourniguiero e dins gaire de tèms se tremudè d’à founs.
Jouve, nous dis Rostaing, es un escrivan d’elèi que faudra metre sus lou pountin au coustat de Mistral, de S. de Fourviero e de J. d’Arbaud demié li mèstre de la proso prouvençalo. Vendra un jour quauque saberu faire uno tèsi sus soun obro, mai aquel espelucaire avenidou de Jouve déura jamai perdre de visto que, s’es pouscu servi en plen de la drudeso naturalo dóu lengage carpentrassen que se parlavo au four di Bloundin, es soulamen bonadi lis estùdi que faguè à Santo-Custòdi e qu’ansin Jouve a lou biais d’un umanisto vertadié.
27215


text:
Robert Louis Stevenson
Robert Louis Balfour Stevenson (Edimborg, 13 de novembre de 1850 – Upolu, Samoa, 3 de decembre de 1894), foguèt un escrivan escocés.
Foguèt l'autor fòrça conegut d'istòrias fantasticas popularas e d'unas de sas òbras son vengudas classicas, coma Treasure Island (L'illa del tresaur) e Strange Case of Dr Jekyll and Mr Hyde (L'estranh cas del Dr. Jekyll e Mr. Hyde). Faguèt un viatge a travèrs las Cevenas amb un ase, que ne'n traguèt un raconte famós titolat: Travels with a Donkey in the Cévennes (Viatge amb un ase per las Cevenas).


text:
Citara
La citara (mot qui vien deu grèc kitara qui balhèn tanben guitarra) qu'ei un instrument de còrdas puntejadas jogat mei que mei en Euròpa Centrau e aus Estats Units d'America on emigrèn mantuas personas d'aquestas regions. Qu'ei constitiuda d'ua caisha d'armonia pausada orizontaument on e son tienudas las còrdas com ac son sus ua arpa. Que's joga dab un plèctre e la man esquèra que prem las còrdas qui son tienudas au dessus de la tòca e puntejadas dab lo plèctre (qui gaha lo dit poç a mòda de baga). Las autas còrdas que son puntejadas dab tots dits de la man dreta.
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
1055
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1055 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Après la desfacha dau còmte d'Anjau Jaufré Martel a Ambrières, signatura d'una trèva entre França e Normandia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Emirat Boida[modificar | modificar la font]
Disparicion de l'Emirat Boida après la conquista de Bagdad per lei Turcs Seldjokides.
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Formacion dau sultanat après la conquista de Bagdad e la destruccion de l'Emirat Boida. Lo califa abbassida demorèt dins Bagdad e lei Seldjokides assegurèron d'ara endavant oficialament sa proteccion.


text:
Vulva
La vulva (del latin volva) es l'ensemble dels organs genitals extèrnes de la femna e de certanas femèlas de mamifèrs, constituit principalament de las grandas e de las pichonas labras ensarrant la dintrada de la vagina, del clitòris e de l'uretra.
La vulva compòrta de nombrosas estructuras anatomicas majoras e minoras, dont la dintrada de la vagina, organ genital intèrne. L'ensemble d'aqueles organs extèrnes an tanben una foncion sexuala ligada al plaser.
Qualquas denominacions popularas sus la vagina :
- la pachòla
- la bufa
- la bergamòta
- la figa
- lo con


text:
1382
Aquesta pagina concernís l'an 1382 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Prepausicion d'Ais de formar una liga dei vilas provençalas per luchar còntra leis enemics de la rèina. Una ambaissada foguèt mandada a Marselha per assaiar sensa succès d'obtenir lo sostèn de la ciutat focèa. En revènge, l'idèa aguèt mai de succès dins lo rèsta dau comtat, especialament dins leis endrechs ostils a Loís d'Anjau. A partir febrier, quand Ais refusèt de reconóisser la senhoriá de Loís vengut en Avinhon per obtenir lei juraments de fidelitat dei senhors provençaus, lo movement evolucionèt rapidament per gropar seis advèrsaris e formèt l'Union d'Ais. Acomencèt de reünir de tropas per liberar la rèina Joana.
Pasmens, après l'assassinat de la rèina Joana a l'iniciativa de Carles III de Duràs, la question principala venguèt aquela de la succession de la defunta. Carles Duràs capitèt de paréisser innocent de l'assassinat de la rèina[1] e obtenguèt lo sostèn de l'Union que lo reconoguèt coma còmte de Provença. En revènge, Marselha refusèt e sostenguèt la legitimat de Loís d'Anjau. A la fin de l'annada, aquò entraïnèt de tensions grèvas dins lo comtat que foguèron a l'origina de la guèrra de l'Union d'Ais tre 1383. Niça jonhèt tanben lo movement sensa intrar formalament au sen de l'Union.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha-Ongria[modificar | modificar la font]
Mòrt de Loís d'Anjau. Sa filha ainada, Maria, li succediguèt coma rèi d'Ongria. En revènge, l'aristocracia polonesa refusèt de mantenir l'union personala entre lei dos reiaumes e chausiguèt sa filha cadeta, Edvija, per lo remplaçar.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Newaya Maryam après dètz annadas d'un rèine relativament pacific — gràcias ai guèrras de succesion dins leis estats musulmans d'Africa Orientala — mai fòrça mau conegut en causa de la manca de documents sus lo periòde. Foguèt remplaçat per son fraire Dawit Ièr (1382-1413).


text:
Banèra de Chicago
La banèra de Chicago que's compausa de duas bendas blavas celestas orizontaus (e espessas cadua d'un ueitau de la hautor deu drapèu) sus un camp blanc dab 4 estèlas de 6 puntas arroias enter las duas bendas.
Las bendas celestas que representan las duas brancas de l'arriu Chicago (la purmèra dab lo Lac Michigan e la dusau dab lo Gran Canau) mentre qui las estèlas e simbolizan 4 gran eveniments de l'istòria de la ciutat :
- L'existéncia deu Fòrt Dearborn.
- Lo Gran Huec de Chicago.
- L'Exposicion Universau de 1893.
- L'Exposicion deu Sègle de Progrès (1833-1933).
Lo drapèu que ho adoptat en 1917.


text:
Diagrama de Gantt
Lo diagrama de Gantt es una aisina utilizada (sovent en complement d'un malhum PERT) en ordenançament e gestion de projècte e permetent de visualizar dins lo temps las divèrsas tascas ligadas compausant un projècte (s'agís d'una representacion d'un graf connèxe, valuat e orientat). Permet de representar graficament l'avançament del projècte...
Lo concèpte foguèt desvolopat per Henry Laurence Gantt, engenhaire estatsunian, vèrs 1910.
Somari
Enjòcs del diagrama de Gantt[modificar | modificar la font]
Aquela aisina respond a dos objectius: planificar d'un biais optimal e tanben comunicar sus la planificacion establida e las causidas qu'impausa. Lo diagrama permet:
- de determinar las datas de realizacion d'un projècte,
- d'identificar los marges existissent sus qualques tascas,
- de visualizar d'un sol còp d'uèlh lo retard o l'avançament dels trabalhs.
Lo diagrama de Gantt resòlv pas totes los problèmas, en particular se cal planificar de fabricacions que venon en concurréncia per l'utilizacion de cèrtas ressorsas de l'entrepresa. Dins aquel cas, es necessari d'utilizar d'algoritmes pus complèxes eissits de la recèrca operacionala e de la teoria de l'ordenançament. Pasmens, es sovent possible de trobar de solucions satisfasentas en aplicant simplament de règlas de prioritat euristicas. Lo metòde consistís a plaçar las tascas a efectuar dins lo diagrama de Gantt dins l'òrdre definit per la prioritat e prenent en compte de ressorsas encara disponiblas. Las règlas mai correntas son:
- prioritat a la realizacion de las fabricacions que lor data de liurason es pus prèpa,
- prioritat a la primièra comanda arribada,
- prioritat a las fabricacions que lor durada totala es pus corta,
- prioritat a las fabricacions qu'utilizan mens de ressorsa critica,
- prioritat a las fabricacions que dispausan del minimum de marge global.
Biais d'utilizacion del diagrama de Gantt[modificar | modificar la font]
Dins un diagrama de Gantt se representa:
- en abscissa las unitats de temps (exprimidas en mes, en setmana o en jorn)
- en ordenada los diferents pòstes de trabalh (o las diferentas tascas)
La durada d'utilizacion d'un pòste de trabalh (o la durada d'execucion d'una tasca) es materializada per una barra orizontala. Es tanben frequent de materializar, per de flèchas, los ligams de dependéncia entre las tascas (la flècha liga la tasca precedenta a la tasca seguenta). Dins la practica, e a la diferéncia del PERT, lo diagrama de basa es sovent completat en linha per la lista de las ressorsas affectadas a cada tasca e mai indicators, foncion de la carga o del delai, permetent de ne seguir l'avançament.
Las datas al mai leu e al mai tard[modificar | modificar la font]
Concernissent los delais, GANTT permet de determinar las datas al mai leu, que se pòt començar una operacion, e al mai tard, data mai desfavorabla mas que metrà pas lo projècte en perilh. Las datas al mai tard son las datas de vigilar dins un projècte.
Logicials informatics pels diagramas de Gantt[modificar | modificar la font]
- Asta Powerproject
- GanttProject (logicial liure)
- Genius Planner inclusís dins (Genius Project)
- Microsoft Project
- Planner (logicial liure)
- Smart Draw
- VisualProjet


text:
Jòcs Olimpics d'estiu de 1948
Los Jòcs Olimpics d'estiu [1] de 1948 (Jòcs de la 14ena Olimpiada) se debanèron a Londres del 29 de julhet al 14 d'agost de 1948.
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 5.1 Espòrts e espròvas
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Alterofilia[modificar | modificar la font]
Atletisme[modificar | modificar la font]
-
-
- veire article detalhat Londres 1948 - Atletisme
-
Basquet[modificar | modificar la font]
Bòxa anglesa[modificar | modificar la font]
Cabus[modificar | modificar la font]
Canoe-caiac[modificar | modificar la font]
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Equitacion[modificar | modificar la font]
Escrima[modificar | modificar la font]
Fotbòl[modificar | modificar la font]
Gimnastica[modificar | modificar la font]
Lucha[modificar | modificar la font]
Natacion[modificar | modificar la font]
Oquei pelena[modificar | modificar la font]
Pentatlon modèrne[modificar | modificar la font]
Rem[modificar | modificar la font]
Tir[modificar | modificar la font]
Vela[modificar | modificar la font]
Waterpolo[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 257 documents subre Londres 1948 en picar coma clau Olympic Games 1948
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los dotzens, de la 12ena Olimpiada, que se serián deguts debanar en 1940 a Helsinki, amai los tretzens previstes a Londres coma essent los de la 13ena, foguèron suprimits per encausa de la Guèrra de 1935-1945.


text:
Castellers de la Vila de Gràcia
41° 24′ 14.86″ N 2° 9′ 11.06″ E / 41.4041278, 2.1530722
Los Castellers de la Vila de Gràcia son un grop de castellers de la Vila de Gràcia fondat l'an 1996. La color de la siá camisa es la blava marina.
Lo primièr 4 de 8 (4 personas per nivèl, 8 nivèls) fait per los graciencs foguèt lo 17 d'agost de 2003 a la Plaça de la Vila de Gràcia, a l'ocasion de la Vòta de Gràcia.
La melhora prestacion de la siá istòria es: 4 de 8, 3 de 8 (c), 5 de 7. Fins l'an 2010, los Castellers de la Vila de Gràcia son estats en 5 escasenças al Concors de castells, que se celèbra cada dos ans a Tarragona (lo 2002, 2004, 2006, 2008 e 2010).
Popularament òm los coneis com la colla dels blaus, per la color de la siá camisa, o la colla dels estudiants, a causa de la joinessa dels sieus membres.
Los Castellers de la Vila de Gràcia apareisson brèvament al filme L'auberge espagnole de Cédric Klapisch.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Repeticions
- 3 D'autres activitats
- 4 Participacion al Concors de Castèls de Tarragona
- 5 Los Castellers de la Vila de Gràcia al mond
- 6 Los cap de colla (directors del grop)
- 7 Los presidents
- 8 Primièrs castèls obtenuts
- 9 Bibliografia especifica
- 10 Ligams externes
Istòria[modificar | modificar la font]
Los castells a Gràcia no son pas una causa nòva en aqueste quartièr de Barcelona, mas que i a de referéncias istoricas que datan ja de la fin del sègle XIX e fins al començament dels ans trenta del sègle XX. Devèrs 1890 se constituiguèt un grop format de gents venent del Camp de Tarragona que migrèron a causa de la crisi de la filloxèra, los nomenats Xiquets de Gràcia. Possiblament, aqueles nòus graciencs trobèron en l'ambient popular de la Vila de Gràcia l'atmosfèra propícia per i desvolopar l'activitat castellera coma grop local. Avèm de constància que aquela còla agiguèt almens dempuèi lo decenni dels 80 del sègle XIX, entre 1900 e 1910 e dens lo segond decenni del sègle XX. La majoritat d'accions las realizèron pendent la Vòta de Gràcia.
Los començaments[modificar | modificar la font]
Çaquelà, l'istòria dels actuals Castellers de la Vila de Gràcia comencèt a inicis de las annadas 90 del sègle XX, quand un grop de joves de la ret associativa de Gràcia, passionats dels castells, comencèron de parlar de la possibilitat de crear una còla castellera. Aquela idèa començèt de prendre còrs quand se decidiguèron far la primièra reünion en octobre de 1996 e començar de far córrer tanben las primièras votz. Aital, setmanas dempuèi, se convoquèt la primièra repeticion per lo 23 de novembre d'aquel meteis an a la Plaça del Sol de Gràcia, la quala amassèt ja un trentenat de personas.
La primièra aparicion publica de la nòva còla gracienca foguèt en febrièr de 1997 en motiu de la jornada castellera de Santa Eulàlia a la plaça de Sant Jaume de Barcelona, ont i levèron dos pilars de 4 (1 persona per nivèl, 4 nivèls). La primièra accion a la Plaça de la Vila de Gràcia, considerada coma la plaça pròpia d'aqueste grop, foguèt lo 4 de març de 1997; aquesta accion convoquèt una seishantena de castelaires e's realizèron diferents pilars e castèls de cinc nets (sens pinya, la basa del castèl).
Los primièrs castells[modificar | modificar la font]
La presentacion oficiala foguèt lo 4 de mai de 1997. Pairinats per los Castellers de Terrassa, los Castellers de Sants e los Castellers de Sant Andreu de la Barca ja descarguèron (“descargar” significa far lo castèl sens tombar) los primièrs castèls de 6 nivèls. Aquesta primièra temporada foguèt una epòca de montadas e devaladas importantas, encara que lo trabalh realizat tot l'an donèt finalament los fruchs ambe lo bastiment d'un castèl de set nivèls, lo 4 de 7, en motiu de la Jornada de la còla lo 23 de novembre.
Lo pas dels castèls de 7 nivèus als castèls de 8[modificar | modificar la font]
Las annadas seguentas lo grop de Gràcia anèt evolucionant positivament consolidant-se coma còla de 7, fins que lo 6 d'octobre de 2002, en motiu del XIX Concors de castells de Tarragona, carguèron lo primièr 4 de 8 de la siá istòria dempuèi d'aver descargat, tanben, lo primièr 2 de 7 (castèl de maxima dificultat) al torn anterior. Tre lo 2002, los Castellers de la Vila de Gràcia n'an pas daissat de bastir lo 4 de 8 cap annada. Uèi, comença a se consolidar coma còla de 8 nivèls e coma un dels 15-20 melhors grops del panorama castelaire actual.
La còla de Gràcia a tanben dempuèi los primièrs mesos d'existéncia un grop de grallers pròpri, que's a l'encòp una escòla de gralles per totas aquelas personas qu'an enveja de jogar la gralla dens las divèrsas activitats dels castellers.
L'an 1999 concediguèron als Castellers de la Vila de Gràcia la Medalla d'Honor de Barcelona. Tanbén son membres de las Colles de Cultura Popular de Gràcia.
Repeticions[modificar | modificar la font]
Los Castellers de la Vila de Gràcia dempuèi 2002 repetisson los sieus castèls a l'Escola Reina Violant (c. Trilla,18 de Gràcia). Las repeticions son tots los dimarts e divendres de 20:00 a 23:00.
D'autres activitats[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'an 1998 los Castellers de la Vila de Gràcia produson l'emission del programa de ràdio de contengut casteller "Terços amunt!", dens las ondas de Ràdio Gràcia (107.7 FM). Aquel programa de ràdio s'a emetut sens interrupcion fins uèi. Terços amunt recebèt lo 2010 lo Premi Vila de Gràcia a la melhor iniciativa comunicativa.
Mas l'activitat extracastellera mai importanta que realizan los Castellers de la Vila de Gràcia es l'organizacion, dempuèi l'an 2001, de la garnidura de la Plaça de la Vila dens la celebracion de la Vòta de Gràcia.
Participacion al Concors de Castèls de Tarragona[modificar | modificar la font]
Los Castellers de la Vila de Gràcia an participat en quatre edicions del Concors de Castèls de Tarragona. A continuacion se citan los concors ont an participat los de Gràcia, los castèls realizats e, entre parentèsi e caractèr gras, la posicion finala:
- XIX Concors de castells de Tarragona (2002): 2 de 7, 4 de 8c, 5 de 7 (13)
- XX Concors de castells de Tarragona (2004): 4 de 8i, 4 d 8c, 5 de 7, 4 de 7a (14)
- XXI Concors de castells de Tarragona (2006): 2 de 7c, 4 de 8c (16)
- XXII Concors de castells de Tarragona (2008): 5 de 7, 4 de 8c, 4 de 7a (15)
- XXIII Concors de castells de Tarragona (2010): 4 de 8, 2 de 7, 5 de 7 (11)
Los Castellers de la Vila de Gràcia al mond[modificar | modificar la font]
Accions realizadas defòra dels Païses Catalans:
- Marselha (2001)
- Carcassona (2002)
- Sevilha (2005)
Accions realizades als Païses Catalans (defòra del Principat)
- País Valencian
- Catalonha Nòrd
- Illas Balearas
- Sant Francesc, Formentera (2010)
- Vila d'Eivissa, Isla d'Eivissa (2010)
Los cap de colla (directors del grop)[modificar | modificar la font]
Los presidents[modificar | modificar la font]
Primièrs castèls obtenuts[modificar | modificar la font]
Bibliografia especifica[modificar | modificar la font]
- Albert Musons, Quim Perelló, Jordi Ràfols i Miquel Sendra: Xiquets ahir, castellers per sempre: Vila de Gràcia (1876-2002), Col·lecció "La Font de l'atzavara" del Taller d'Història de Gràcia, 111 pag., Barcelona.
- Carles Gallardo: Blau, fraternitat i castells: Castellers de la Vila de Gràcia (1997-2001), 126 pag., publicat per los Castellers de la Vila de Gràcia.


text:
Miralh
Un miralh (var. mirau) o rarament espelh es una superfícia reflectiva pro clara per formar un imatge. L'exemple pus simple es lo miralh plan que fòrça gents an en cò sieu. L'exemple pus ancian es l'aiga tranquilla, ont abans l'invencion del miralh las gents s'agachavan.
Dins un miralh, un fais de lutz parallèl pòt cambiar de direccion entièrament e contunhar en essent parallèl, en podent produsir aital un imatge virtual d'un objècte en la siá grandària e forma reala. Existisson tanben de miralhs concaus, ont un fais de lutz parallèl es convertit en convergent, en trobant interseccion al fòcus del miralh e distorsionant l'imatge rebatut. Los miralhs convèxes son aqueles de corbadura invertida a aquela d'un miralh concau, los que provòcan un efièch opausat.
Los primièrs miralhs consistissián en una placa polida de metal, normalament d'argent. Los miralhs modèrnes son constituits d'un jaç prim d'alumini depausat sus una placa de veire que protegís l'alumini e permet al miralh de durar mai de temps.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los miralhs coma utisses de tocador e objècte manual foguèron fòrça emplegats dins las civilizacions egipciana, grèga, etrusca e romana. S'elaboravan totjorn amb metal brunit, generalament "crubatz", argent o bronze, a aquel procès lo se coneis pel nom de plateig. Avián forma de placa redonda o ovala, ornada ordinàriament amb grabaduras o relèus mitologics al revèrs (los demòras avián pas grabats, mas òc de relèus). D'aqueles miralhs se ne consèrva encara fòrça exemplars dins qualques musèus arqueologics. Pendent la nauta Edat Mejana l'usatge del miralh èra estranha, fins qu'al sègle XIII s'inventèt la fabricacion dels de veire e de cristal de ròca sus lama metallica, sens ne quitar de bastir los de solament metal fins al sègle XVIII. Lo miralh, coma mòble d'abitacion o cambra, comença al sègle XVI, doncas que malgrat que pendent los dos sègles anteriors se citen qualques exemplars istorics èra pas fòrça coneguts e lo sieu usatge èra pauc corrent. Dins aquel sègle se presenta coma marca d'elegància e gost artistic e ocupa una plaça de tria al salon coma objècte mobil e de dimensions redusidas. Cap al sègle XVII las fabricas venecianas arriban a bastir de miralhs de granda mesura e ne servisson ençà coma objèctes singularament decoratius en salons, qu'ocupan un luòc destacat.
Lo miralh dins la cultura[modificar | modificar la font]
Lo miralh ocupa una plaça importanta dins la mitologia e las supersticions de fòrça pòbles. L'imatge que s'i rebat s'identifica sovent amb l'arma o l'esperit de la persona: d'aicí per exemple que los vampirs, còrses sens arma, s'i rebaton pas. Quand qualqu'un es a mand de daissar aquel mond, se sòl cobrir los miralhs, de paur que l'arma de l'agonizant i demòre barrada. Lo miralh s'interprèta coma una fenèstra dins lo mond dels esperits. La legenda urbana de Veronica aprofècha exemplarament aquela vision. Totun, lo mond dels esperits tend a s'imaginar coma una contrapartida especulara del dels vius. Lewis Carroll desvolopa magistralament l'idèa del miralh coma entrada dins un mond envèrs en la segonda part de las aventuras d'Alícia. Lo miralh es tanben objècte frequent de consulta: lo jutjan capable de mostrar d'eveniments e d'objèctes distants dins lo temps o l'espaci. Dins lo conte de Blancanèu, lo miralh a la facultat de parlar e respond a las questions que li pausa la mairastra. John Ronald Reuel Tolkien repren amb lo sieu celèbre miralh de Galadriel la tradicion del miralh capable de mostrar lo futur. Dins lo roman de Harry Potter e la pèira filosofala, de J.K. Rowling, apareis lo miralh OESED, que rebat pas l'imatge de qui lo contempla, mas los sieus desirs pus prigonds.


text:
Cabala
La Cabala (Qabalah - קבלה en ebrieu) es una tradicion mistica josieva, presentada coma la « Lei orala e secrèta » donada per YHWH a Moïses sul Mont Sinai, al meteis temps que la « Lei escrita e publica » (la Torà).
Lo Baal Hasoulam (Yéhouda Ashlag), cabalista eminent, ne dona la definicion seguenta : « Aguesta saviesa es ni mai ni mens que l'òrdre de las raices, en davalant a la manièra d'una causa e de sa consequéncia, segon de règlas fixas e determinadas, en se juntant al nom d'un objectiu unic e exaltat, descrich pel nom "revelacion de Sa Divinitat a Sas Creaturas dins aqueste mond" ». Lo cabalista Georges Lahy definís la Cabala coma « la dimension intèrna de la Torà, correspondenta al sod (la coneissença secrèta) dels quatre nivèls de l'interior de la Torà (coneguts jos lo nom de Pardès) ».
Segon sos aderents, la compension intima e lo domeni de la Cabala apròchan espiritualament l'òme de Dieu, çò que conferís a l'òme mai grand discerniment sus l'òbra de la Creacion per Dieu. En mai de las profecias messianicas, la Cabala se pòt atal definir coma un ensems d'especulacions metafisicas sus Dieu, l'òme e l'univèrs, en prenent racinas dins las tradicions esotericas del judaïsme. Ça que la, aquesta definicion academica rend pas ben compte de l'universalitat de la Cabala e de la riquesa dels tèmas qu'abòrda.
Dins Morals And Dogma, Albert Pike declara que la francmaçoneria es un producte de la Cabala. Lo tèma del cabalisme es estat en mai représ per nombroses movements religioses novèls, que lo Centre de la Cabala coneis actualament una cèrta notorietat demest las personalitats del show-business mas qu'es denonciat coma impostura pels iniciats tradicionals.
- Cabala - Article at Jewishencyclopedia.com
- "What is Kabbalah?" - Article from the Hassidic Chabad-Lubavitch movement at Chabad.org
- Kabbalah and Jewish Mysticism - Kabbalah article at JewFaq.org
- Kabbalah.com - Official site of the Kabbalah Centre
- Kabbalah.info - Official site of Bnei Baruch
- Kabbalaonline.org - Orthodox kabbalah reference portal


text:
Sandro Botticelli
Sandro Botticelli (nascut a Florença en 1447, mòrt dins la meteissa vila en 1510) foguèt un pintor renaissentista italian. Son nom vertadièr èra Alessandro di Mariano Filipepi, mas foguèt sonat Botticelli que foguèt l'aprenent del pintor e artisan Botticello.
Se sabon pas tròp de detalhs de la vida de Botticelli, levat que foguèt aculhit pels Medicis e d'autras familhas florentinas prestigiosas entre 1483 e 1500. A mai Botticelli signèt pas la màger part de sas òbras, çò que fa que se pòt pas determinar son ordre cronologic en defòra de jutjar en foncion de la vielhesa de la tela sus las que son penchas sas pinturas.
Qualques pinturas de Botticelli[modificar | modificar la font]
Botticelli uèi[modificar | modificar la font]
Las òbras de Botticelli fan partida dels nombroses referents de la cultura italiana que son coneguts internacionalament. Una partida de sa pintura la Naissença de Vènus es estada emplegada pels dessenhs sus las monedas europèas (moneda de 10 centims d'èuro)


text:
Projeccion de Fischer
La projeccion de Fischer qu'ei un biais de simbolizar e de tradúser suber las duas dimensions deu paper o deu frineston de l'ordinator l'estructura tridimensionau d'ua molecula e atau de la diferéncia deus sons estereoisomèrs. Qu'ei utilizada en quimia organica e mei que mei en bioquimia dens l'estudi de las òsas qui son cadenas de carbònis ligadas dab atòms d'oxigèn e d'idrogèn.
Principi[modificar | modificar la font]
- La molecula representada qu'ei orientada dab lo son carbòni lo mei oxidat (notat C1 en quimia) hicat en haut.
- La cadena de carbònis (autament dit los ligams carbòni-carbòni) qu'ei simbolizada per ua linha verticau.
- Los autes ligams que son marcats orizontaument* Los atòms de carbòni non son pas escrivuts puish qu'ei evident que's troban au center deus ligams que partajan dab los autes grops quimics ; dit d'un aute biais, los atòms de carbòni que's troban au center de la crotz formada per la loa cadena e los lors ligams dab los autes grops quimics.
Com un carbòni ligat dab quate grops quimics qu'ei tetravalent e situat au mitan d'un tetraèdre, la molecula atau representada b'ei de segur pas plana mes, au contra en volum: los ligams orizontaus que son en vertat orientats en davant de la paja (o deu frineston de l'ordinator) mentre qui los ligams orizontaus que son orientats en darrèr (en bèth formar un arc, puish que cadun qu'ei orientat en darrèr).


text:
Coffea
Coffea es lo genre de mantuna espècia de plantas de flors de la familha de Rubiaceae. Son d'arbrilhons, natius d'Africa subtropicala e d'Asia del sud. Las granas d'aquelas plantas produsisson una beguda estimulanta nomenada cafè. Los grans de cafè son nomenats beans (monjetas) dins lo comèrci. Las grans de cafè son mai que mai cultivats dins los païses tropicals, dins de plantacions per a l'encòp la consomacion locala e l'exportacion dins los païses temperats. Lo cafè es un produch agricòla màger e representa las mai bèlas exportacions de mantun país.
Diferentas espècias[modificar | modificar la font]
- Coffea arabica
- Coffea benghalensis
- Coffea canephora
- Coffea congensis
- Coffea excelsa
- Coffea gallienii
- Coffea bonnieri
- Coffea mogeneti
- Coffea liberica
- Coffea stenophylla


text:
Pteranodon sternbergi
Pteranodon Sternbergi' (volador de montanha shens dents)siguéc un pterosaure que demoréc enter eth miei e era fin deth cretacèu. Apertenhéc ara familha des Pteranodontidae e es sóns ossi fogueren trapats en Kansas, Estats Units. Es sues ales arribaren a éster de 9 metres d'aperaqui.
Auia ua cresta que creishia de forma brusca e èra plan ampla en naut. Era dentadura de dejós soleta d'aguesta especia èra d'1,2 metres de longada, un tèrç més longa qu'era de Pteranodon ingens. Pteranodon sternbergi siguéc ansin un des pterosaures més longs e haguéc ua longada d'ales d'aperaqui 9 metres comparat damb es 7 metres de pteranodon ingens. Sonque excedit pes azhbdarabids coma Quetzalcoatlus o Titanoptery.
En 1910 G.F.Eaton, cap deth departament d'Osteologia e Paleontologia de Vertebrats en eth Peabody Museum deth Yale College a New Haven, haguéc ua lista d'esqueletas de Pteranodon damb non mens de 465 individús.
Pteranodon éra capable de volar per temps e leva-se en gésser a mar duberta tà préner peish. Es estrats der oest de kansas mos parlen de trobalhes en ua mar que corriua per tot Nòrd-america en eth cretacèu coma ua mar continental.
Es luochs a ont es trobalhes de Pteranodon sigueren trapades eren coma minim a 160 Km dera costa. Pr'amor d'açò se pensa qu'aguests pterosaures morigueren sus o dens l'aiga, luenh des sòns nius o luochs tà posà-se, plan luenh dera costa. Maugrat es sues longes ales sóns còssos éran plan petits.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
The illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005


text:
Concerto per vriulon (Beethoven)
Lo concerto per vriulon en Re major Op.61 de Ludwig van Beethoven qu'ei un deus caps d'òbras mei interpretats e enregistrats d'aqueth compositor e ua de las pèças de referéncia deu repertòri d'aqueste instrument.
Que ho interpretat peu purmèr còp lo 23 de deceme de 1806 au Theater an der Wien a Viena peu violonista Franz Clement. Aqueth qu'avèva arrecebuda la particion tard dab chic de possibilitat entà l'ensajar.
Que ho estampat en 1808. Arron la soa purmèra non conegó pas un succès deu grans durant las annadas seguentas. En 1844, totun, que ho reviscolat peu violonista Joseph Joaquim devath la direccion de Felix Mendelssohn.
Estructura e orquestracion[modificar | modificar la font]
Lo concerto que's compausa deus movements seguents :
- Allegro ma non troppo (Re major)
- Larghetto (Sol major)
- Rondo. Allegro (Re major)
La particion d'orquèstra qu'ei escrivuda entaus instruments seguents: vriulon solo,còrdas, flabuta, 2 clarins, clarinetas, bassons, trompas, trompetas, e timpani. Que compta dab ua Cadenza (generaument la cadenza de Fritz Kreisler qu'ei la mei sovent interpretadas, e de segur, ua enter mantuas autas prepausadas per d'autes interprets).
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Tresau moviment interpretat per Itzhak Perlman.


text:
De architectura
De architectura (sus l'arquitectura) es lo tractat en latin de Vitruvi, escrit vèrs -25[1], e dedicat a l’emperaire August.
Somari
- 1 Descripcion
- 2 Lo tractat a travèrs los sègles
- 3 Argument
- 4 Estructura del tractat
- 5 Ensenhador
- 6 Estil
- 7 Lo manlèu a Vitruvi del classicisme
- 8 Primièras e principalas traduccions en Euròpa
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Descripcion[modificar | modificar la font]
S’agís d’une mai importantas fonts de la coneissença modèrna dels metòdes e de las tecnicas de construccion dels Romans, de lor concepcion de las òbras d’una part, aqüeductes, palais, banhs, pòrts, eca., coma de las maquinas, espleches e mai instruments de mesura. Es tanben la font principala de la famosa istòria d’Arquimèdes e sa banhadoira.
Lo tractat seriá estat acompanhat d’illustrations, a l’origina. Se presenta coma una enciclopèdia de las tecnicas de l’Antiquitat romana, e fa l’elògi a son dedicatari de la foncion d’architectus, intermediari entre aquela de l’arquitècte grèc e de l’engenhaire militar roman — elògi plan necessari, perque sembla qu’a Roma, lo trabalh èra pas ben mai considerat qu'aquel de simple artisan. Mas, segon Vitruvi, l’arquitectura es « sciéncia que se capita per la practica e la teoria ». L’arquitècte deu aver fòrça coneissenças en geometria, en dessenh, en istòria, en matematicas, en optica.
Unic tèxte sus l’arquitectura que nos siá arribat de l’Antiquitat, ten una plaça preeminenta dins lo fondament teoric de l’arquitectura occidentala, dempuèi la Renaissença e fins a la fin del sègle XIX. Atal los arquitèctes de la Renaissença coma los italians Sebastiano Serlio e Palladio se n'inspirèron fòrça. Contunha d’aver una influéncia majora fins a l’arribada de l’arquitectura classica e barròca, que Claude Perrault (1613-1688) comencèt de discutir l’interpretacion d'aqueles principis.
L'Edat Mejana coneguèt Vitruvi mas sovent d'un biais indirècte, malgrat l’existéncia de qualques manuscrits: atal l'episòdi d’Arquimèdes e la corona del rei Ieron II nos son transmeses per Vitruvi[2]. Es a l'erudit Leone Battista Alberti que se deu lo reviscòl del De architectura, dins los ans 1420. Per establir lo tèxte de la primièra edicion imprimida [3], Sulpizio da Veroli deguèt reünir mai d'uns manuscrits perque pas cap de tèxte èra complèt, mas utilizèt subretot sur lo manuscrit de l’Escurial (datat del sègle XI).
Vitruvi es conegut per son estudi de las proporcions anatomicas de l’òme, qu'utilizèt Leonardo da Vinci dins l’« Òme de Vitruvi » representant un òme de 4 braces e 4 cambas inscrich dins un cercle e un carrat.
Lo tractat a travèrs los sègles[modificar | modificar la font]
Lo tractat foguèt probablament escrit vèrs -25 pendent los ans de l’emperaire August, a qui es dedicat, amb per tòca una renovacion generala dels edificis e dels abeliments publics. L’influéncia de Vitruvi sus son epòca pasmens seriá estada pas que limitada[4] a respècte de las òbras realizadas par el — el meteis sonque s'atribuís, dins lo tractat, que la paternitat de la basilica de Fano.
Lo tractat nos es arribat mercé a una sola copia, amb cap d’illustracion venent de las illas britanicas e raportada per Alcuin a la cort de Carlesmanhe ont interessèt sonque per l'aspècte filologic. Reprodusit en fòrça exemplars dempuèi la copia originala uèi perduda, influencièt gaire sus l’arquitectura pendent tot l'Edat Mejana, pasmens se un manuscrit del De architectura a Oxford foguèt anotat de la man de Petrarca e que Boccace n'aviá una copia. D’autras copias foguèron atestadas, tanben en Itàlia, a la fin del sègle XIV.
Al sègle XV, la coneissença e l’interés per Vitruvi cresquèron, mercé a Lorenzo Ghiberti, Leon Battista Alberti, Francesco di Giorgio Martini autor de la primièra traduccion, parciala, en lenga vulgara (manuscrita)[5], Rafèl (que lo faguèt traduire a Fabio Calvo per poder l’estudiar directament)[6].
Del sègle XV al XVI, lo tractat foguèt mai d'un còp publicat, amb subretot l’edicion « reina » revista per Sulpicio da Veroli dita sulpiciana (1490). La qualitat excepcionala d'aquela edicion, en mai de l'apòrt filologic e tecnic que sol Giocondo, literari e tecnician a l'encòp, n'èra capable, se deu a l’ensem iconografic que ne venguèt la clau de lectura principala de l’òbra vitruviana.
L’edicion de fra Giovanni Giocondo, publicada en 1511 a Venècia, amb de caractèrs de Giovanni Tacuino, a una importància majora perque constituís la primièra edicion illustrada del tractat. Fra' Giocondo apondèt 136 dessenhs reprodusits per xilografia per redonar las illustracions que deurián renforçar l’òbra originala, e que son utilas a la compreneson dins fòrça passatges.
L’edicion corregida de Cesare Cesariano es la primièra pareguda en lenga vulgara italiana (1521)[7]. Une autra edition majora es aquela de 1556, revista per Daniele Barbaro e illustrada per Andrea Palladio. Lo sègle XVI compta quatre edicions en latin e nòu en italian.
Argument[modificar | modificar la font]
Dans aquel tractat, Vitruvi dona a l’arquitectura un reng de sciéncia primièra perque se limita pas a un domeni restrench: en efècte conten gaireben totas las autras formas de coneissença. Nella fattispecie, l’arquitècte deu aver de nocions de:
- geometria: deu conéisser las formas amb que trabalha;
- matematica: l’edifici deu demorar estable, per aquò de calculs especifics son necessaris;
- anatomia e medecina: bastir de luòcs per la vida de l’òme, per atal deu conéisser las proporcions umanas, deu èsser attentiu a l’eclairament, a l’aeracion e a la salubritat de las vilas e dels edificis ;
- optica e acostica: cal pensar als teatres ;
- drech: evidentament la construccion deu seguir de règlas precisas
- teologia: dins lo cas de la construccion dels temples, aqueles devon èsser agradables als dieus;
- astronomia: de bastiments, coma lo luòcs de culte, devon prendre en compte de la posicion de las estelas;
- meteorologia: lo clima del luòc de construccion de l’edifici es fondamental per las seunas caracteristicas.
L’arquitectura es imitacion de la natura, l’edifici se deu fondre armoniosament dins lo mitan natural. L’arquitècte deu possedir una vasta cultura generala, tanben filosofica — lo modèl del De oratore de Ciceron es present dins los dichs de Vitruvi, e mai la coneissença de l’acostica per la construccion dels teatres e dels edificis semblables, de l’optica per l’esclarament natural dels edificis, de la medecina per l’igièna dels airals constructibles.
-
- « L’arquitectura es une sciéncia qu'entrepren una granda varietat d’estudis e de coneissenças; coneis e jutja de totas las produccions de las autras arts. Es lo fruch de la practica e de la teoria. La practica es la concepcion meteissa, contunhada e trabalha per l’exercici, que se realiza per l’acte donant a la matèria destinada a un obratge quin que siá, la forma que presenta un dessenh. La teoria, al contrari, consistís a demostrar, a explicar la justessa, la convenéncia de las proporcions dels objèctes trabalhats.
- Atal los arquitèctes que, sens far cas de la teoria, son pas liurats qu’a la practica, capitèron pas a una reputacion proporcionada a lors esfòrces. Quant a aqueles que creguèron aver pro de rasonament e de la sciéncia literària, es l’ombra e non la realitat que perseguèron. Sol aquel, que, parièr al guerrièr armat de totas pèças, sap jónher la teoria amb la practica, capita amb tant de succès coma de promptitud. »
- Vitruvi, De l’arquitectura[8]
- « L’arquitectura es une sciéncia qu'entrepren una granda varietat d’estudis e de coneissenças; coneis e jutja de totas las produccions de las autras arts. Es lo fruch de la practica e de la teoria. La practica es la concepcion meteissa, contunhada e trabalha per l’exercici, que se realiza per l’acte donant a la matèria destinada a un obratge quin que siá, la forma que presenta un dessenh. La teoria, al contrari, consistís a demostrar, a explicar la justessa, la convenéncia de las proporcions dels objèctes trabalhats.
Vitruvi, dins lo prefaci, a per tòca de conferir a l’arquitècte un prestigi cultural e social fòrça ancorat dins las tecnicas ancianas.
Estructura del tractat[modificar | modificar la font]
L’obratge es devesit en dètz libres que cadun es precedit d’un preambul:
- Libre I: organizacion urbana, arquitectura en general, formacion e competéncias de l'arquitècte
- Libre II: tecnicas d’edificacions e materials, origina de l’arquitectura
- Livres III e IV: temples e òrdres arquitecturals
- Livre V: edificis publics amb une referéncia particulara al forum, a la basilica e als teatres
- Livre VI: edificis privats (luòcs, tipes, plastres, malonatges)
- Livre VII: ornaments e decoracion
- Livre VIII: idrolic
- Livre IX: mòstras solaras, digressions astronomicas e astrologicas
- Livre X: mecanica (construccion de las gruas, maquinas idrolicas e de guèrra
Los dessenhs qu'accompanhavan lo tractat son perduts.
Ensenhador[modificar | modificar la font]
LIBRE I[modificar | modificar la font]
- De l’arquitectura; qualitat de l’arquitècte
- En que consistís l’arquitectura
- De las partidas que se compausa l’arquitectura
- Sus la causida d'un luòc quins que sián
- De fondaments de las parets e de las torres
- De la distribucion dels bastiments, e de la plaça que devon ocupar dins la cencha dels barris
- De la causida dels luòcs destinats als usatges de totes los ciutadans
LIBRE II[modificar | modificar la font]
- Del biais de viure dels primièrs òmes; dels començaments de la societat umana; de las primièras construccions e de lors desvolopaments
- Dels principis de las causas, segon l’opinion dels filosòfs
- De las bricas
- De la sabla
- De la cauç
- De la pozzolana
- De las peirièras
- De las diferentas espècias de maçonariá
- De las fustas
- Del sapin supernas e de l'infernas, amb la descripcion de l'Apennin
LIBRE III[modificar | modificar la font]
- Segon quin modèl s'establiguèt las proporcions dels temples
- Dessenh e proporcions dels temples
- De las cinc espècias de temples
- Dels fondaments de far, o dins de terrens solides, o dins de tèrras apondidas
- De las colomnas ionicas e de lors ornaments
LIBRE IV[modificar | modificar la font]
- Dels tres òrdres de colomnas, de lor origina e de la proporcion del capitèl corintian
- Dels ornaments de las colomnas
- De l’òrdre doric
- De l’interior dels cella[9], e de la distribucion del pronaos[10]
- De l'orientacion dels temples
- Pòrtas e enquastres dels temples; lors proporcions
- De l’òrdre toscan
- Dels temples redonds e d'aqueles que presentan d'autras disposicions
- De la disposicion dels altars dels dieus
LIBRE V[modificar | modificar la font]
- Del forum e de las basilicas
- De la disposicion del tresaur public, de la preson e de l’ostal de vila
- Dels teatres e de la causida d'un luòc san per los i plaçar
- De la musica armonica
- Dels vases de teatre
- De la forma de donar als teatres
- Del plafon del portic dels teatres
- Dels teatres dels Grècs
- Dels portics que son enrè de la scèna, e de las passetjadas
- Los banhs; lor disposicion e lors diferentas partidas
- De la construccion dels palestras[11]; dels xistas[12]
- Dels pòrts, e de las construccions que devon se far dins l’aiga
LIBRE VI[modificar | modificar la font]
- De la disposicion dels ostals apropriadas als luòcs
- De las proporcions e de las mesuras que devon aver los edificis dels particulars, seguent la natura dels luòcs
- Dels cavaedium, o atris, e de lors alas; del cabinet d'estudi e del peristíl; de las salas de manjar, dels salons, de las exèdras; de las galariás dels quadres, e de lors dimensions; dels salons al biais dels Grècs
- Cap a quina partida del cèl deu èsser virada cada espècia d'edificis, per que sián comòdes e sans
- Dels edificis considerats jol rapòrt de lor disposicion particulara, relativament a la qualitat de las personas que i devon demorar
- De la disposicion dels ostals al camp
- De la disposition dels edificis grècs, e de las partidas que los compausan
- De la soliditat e deis fondaments dels edificis
LIBRE VII[modificar | modificar la font]
- De la ruderacion[13]
- De la preparacion de la cauç per far l'estuc
- De la disposicion dels pòsts en forma de vòlta; de l'estuc e del rebocatge
- Dels rebatedises que cal far dins los luòcs umids
- Del biais de pénher las muralhas
- Del biais d'aparar lo marbre per ne far d'estuc
- De las colors naturalas
- Del cinabre e de l'argent viu[14]
- De la preparacion del cinabre
- De las colors artificialas
- Del blau d'azur e de l'òcra brutlada
- De la cerusa, del verdet e del mini[15]
- De la porpra
- De las colors qu'imitan la porpra
LIBRE VIII[modificar | modificar la font]
- Del biais de trobar l'aiga
- De l’aiga de pluèja
- De las aigas caudas, e de la natura de fonts, flums e lacs
- De las qualitats particularas de qualques luòcs e de qualques fonts
- Mejans de conéisser la qualitat de las aigas
- Del biais de nivelar las aigas, e dels instruments que se deu emplegar
- Del biais de menar las aigas, de cavar los poses, de far las sèrvas, e autres obratges maçonats de cauç e de ciment
LIBRE IX[modificar | modificar la font]
- Dels dotze signes del zodiac, e dels sèt astres qu'an un movement contrari a aquel d'aqueles signes
- Del creissent e del descreis de la luna
- Cossí lo solelh, percorrent los dotze signes del zodiac, alonga o demenís los jorns e las oras
- De las constellacions que son plaçadas a la drecha de l’orient, entre lo zodiac e lo septentrion
- De las constellacions que son plaçadas a l'esquèrra de l’orient, entre lo zodiac e lo miègjorn
- De l’astronomia emplegada per predire los cambis de temps, e çò que deu arribar als òmes, segon l’aspècte dels astres al moment de lor naissença
- Biais de far una analema
- De l’invencion dels relòtges d'estiu o mòstras solaras; de las clepsidras e dels relòtges d'ivèrn o anaforics
LIBRE X[modificar | modificar la font]
- De las maquinas; en que diferisson dels organs
- De las maquinas que servisson par tirar
- De la linha drecha e de la linha corba, principis de tot movement
- De las diferentas espècias de maquinas destinadas a levar l'aiga
- De las ròdas que l'aiga met en jòc, e de las moulinas
- Del caragòl que dona una granda quantitat d'aiga sens la levar plan naut
- De la maquina de Ctesibius que lèva l'aiga fòrt naut
- De las orgas idrolicas
- Del mejan de conéisser quant se caminèt, dins una veitura o sus una nau
- De las proporcions de las catapultas e dels scorpions
- De las proporcions de las balistas
- Del biais de tibar juste las catapultas e las balistas
Estil[modificar | modificar la font]
Dins lo prefaci, Vitruvi es un escrivan elegant e retoric. Dins las partidas seguentas, es una lenga didactica, sens floriduras, eficaça, e utilizant de tecnicas d’origina grèga. Aquel libre es lo primièr exemple de tractament sistematic de la materia giuntaci.
Lo manlèu a Vitruvi del classicisme[modificar | modificar la font]
-
- « Dins totas aquelas diferentas òbras, se deu far atencion a la soliditat, a l’utilitat, a l’agradament: a la soliditat, en cavant los fondaments fins a las partidas mai fèrmas del terren, e causissent amb suènh e sens res epargnar, los melhors materials; a l’utilitat, en dispausant los luòcs de biais que poiràn se ne servir aisidament, sens entravadís, e en destriant cada causa d’un biais convenable e comòde; a l’agradament, donant a l’obratge una forma agradabla e eleganta que plaga a l’uèlh per la justessa e la beutat de las proporcions. »
- Vitruvi, De l’arquitectura[16]
Del libre I del tractat, Claude Perrault (traductor en francés) tirèt al sègle XVII, aquel passatge celèbre a partir de que formula la triada vitruviana que l’arquitectura deu capitar:
- firmitas (soliditat, o robustesa)
- utilitas (comoditat, o utilitat)
- venustas (beutat, o voluptat).
Aquela triada condensa amb eloquéncia lo tractat de Vitruvi, mas aquel conten una vision teorica pus complèxa e es pas tanben estrictament coerent.
Primièras e principalas traduccions en Euròpa[modificar | modificar la font]
En italian[modificar | modificar la font]
- 1521 : Còme, Cesare Cesariano, ed.Gottardo da Ponte [1].
- 1524 : Venècia, ed. Durantino [2].
- 1536 : Perosa, ed. Caporali [3].
- 1556 : Venècia, éd. Daniel Barbaro [4].
En alemand[modificar | modificar la font]
En francés[modificar | modificar la font]
- 1547 : París, Jean Martin, (ill. de Jean Goujon). Texte, figuras.
- 1572 : París, Jean Martin, Marnef & Cavellat. [6]
- 1673 : París, trad. Claude Perrault, ed. J.-B. Coignard. [7]
- 1816 : Brussèlas, De Bioul
- 1837 : París, trad. Claude Perrault, ed. E. Tardieu & A. Coussin Fils (avec toutes les notes de Perrault). [8]
- 1847 : París, trad. Ch.-L. de Maufras, ed. Panckoucke (amb tèxtes en latin t en frances en fàcia). [9]
Autres edicions, vejatz lo site Architectura del CESR (fr) [10]
En castelhan[modificar | modificar la font]
- 1582 : Alcalá de Henares, Urrea Miguel, ed. Juan Graciàn.
- 1787 : Madrid, D. /. Ortiz et Sanz.
En anglés[modificar | modificar la font]
- 1624 : Venècia, Henry Wotton, Inigo Jones.
- 1730 : Londras, Robert Castell.
- 1771 e 1791 : Londras, James Newton, éd J. Taylor.
- 1812 e 1817 : Londras, Williams Wilkins.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)/(de) Art Directory GmbH
- ↑ Vitruvi, De architectura, libre IX, cap. 3.
- ↑ Roma, 1486, impr. G. Herolt, 2 volums in-folio)
- ↑ Kruft (it) H.-W. Kruft, Storie delle teorie architettoniche da Vitruvio al Settecento, 1988
- ↑ Cesariano (it) A. A. V. V.,Cesare Cesariano e il classicismo di primo cinquecento, 1996
- ↑ La traduccion de Fabio Calvo, una de las primièras coneguda, qu'existisson dos manucrits, demorèt pas editada: F. di Todaro, « Vitruvio, Raffaello, Piero della Francesca », in Annali di Architettura n°14, 2002.
- ↑ id: Cesariano
- ↑ Vitruvi, De l’arquitectura, libre I, I. De l’arquitectura; qualitats de l’arquitècte, (fr) (sus Gallica, sus Google Books).
- ↑ Pèça santuari dels temples romans
- ↑ vestibul o dintrada d'un temple roman
- ↑ luòc ont se practicava la luta e los autres exercicis fisics
- ↑ galaria cobèrta ont s’entraïnavan los atlètas
- ↑ Biais d'aplicar un rebatedís grossièr sus una paret
- ↑ Mercuri
- ↑ tetraoxid de plomb
- ↑ Vitruvi, De l’arquitectura, libre I, III. De las partidas que se compausan l’arquitectura


text:
Xiongnu
Lei Xiongnus èran un pòble nomada probablament d'origina turca asiatica de l'Antiquitat que formèt una confederacion poderosa entre lei sègles III avC e lo sègle II apC. La premiera mencion dins lei documents chinés data de 245 avC. Secutèron lei frontieras chinesas mai se turtèron a la dinastia Han qu'èra generalament pron poderosa per adoptar una politica militara ofensiva a respèct dei pòbles de l'estèpa. En 121 avC, lei Xiongnus acomencèron ansin de faciar de desfachas importantas còntra leis armadas Han e, a partir de 80 avC, la confederacion representava plus una menaça vertadiera per lo còr de l'Empèri Chinés. Aquel afebliment entraïnèt de revòutas entre lei pòbles vassaus dei Xiongnus. En 91, la darriera temptativa d'incursion sus lo territòri chinés s'acabèt per una desfacha saunosa e, en 155, una partida importanta dei Xiongnus ralièt la confederacion novèla dei Xianbeis.