text:
Uranus (planeta)
Uranus es la setena planeta dau Sistèma Solar per òrdre de distància au Soleu après Saturne e avans Neptun. Es una planeta giganta e gasosa coma Jupitèr, Saturne e Neptun. Tèn donc la tresena talha e la quatrena massa dau Sistèma Solar. Son atmosfèra de color blava es fòrça espessa e es la pus freja entre lei planetas. De mai, coma leis autrei planetas gigantas, Uranus tèn un sistèma d'anèus. Dins aquò, sa caracteristica pus espectaclosa es son axe de rotacion clinat de maniera quasi parallèla au plan dau Sistèma Solar. Aquela especificitat se retròba egalament dins la forma de la magnetosfèra e dins leis orbitas dei 27 satellits coneguts que tèn Uranus.
En causa de son alunchament, Uranus es coneguda per sei temperaturas fòrça bassas e per lei dificultats per l'estudiar. Ansin, foguèt la premiera planeta desconeguda durant l'Antiquitat que foguèt descubèrta amb un telescòpi en 1781 per William Herschel. De mai, a l'ora d'ara, gaire de telescòpis pòdon veire de detalhs de la planeta e una unica sonda espaciala visitèt lo sistèma d'Uranus. Foguèt la mission estatsunidenca Voyager 2 en 1986 après un viatge de nòu ans.
Aquela planeta foguèt nomada Uranus en onor d'aqueu dieu roman qu'èra lo paire de Saturne. L'apelacion foguèt donada de la mema maniera que lo dieu Saturne èra lo paire de Jupitèr.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Observacion
- 5 Descubèrta, recèrca e exploracion
- 6 Cultura
- 7 Nòtas
- 8 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Uranus fa partida dei planetas gigantas gasosas amb Jupitèr, Saturne e Neptun. Sa densitat es donc relativament febla amb una valor de 1,27. Sa massa, egala a 14,5 còps la massa de la Tèrra, es la quatrena dau Sistèma Solar mai son rai eqüatoriau de quasi 25 000 km, representant quatre còps lo rai terrèstre, es lo tresen dau Sistèma Solar[1] [2].
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La composicion d'Uranus es mau coneguda e varia segon lei modèls utilizats. Leis elements principaus formant la planeta serián de glaç d'aiga, d'amoniac e de metan que comptarián per una massa compresa entre 9,3 e 13,5 massas terrèstras[3] [4]. Idrogèn e èli, fòrça presents dins lei composicions de Jupitèr e Saturne, son pus rars sus Uranus amb solament una massa situada entre 0,5 e 1,5 massas terrèstras[3]. Lo rèsta de la massa de la planeta, entre 0,5 e 3,7 massas terrèstras, seriá rocassós[3].
Lo modèl classic de l'estructura intèrna d'Uranus es un nuclèu rocassós au centre de la planeta, enviroutat per un mantèu fach de glaç e subremontat d'una envolopa gasosa d'èli e d'idrogèn[3] [5]. Lo nuclèu seriá relativament pichon amb una massa de 0,55 massa terrèstra e auriá un rai egau a 20% dau rai de la planeta[3] [5]. Sa densitat seriá pròcha de 9 amb una pression de 800 GPa e una temperatura de 4 800 °C[4] [5]. Lo mantèu de glaç [Nòta 1] representariá la màger part de la planeta amb una massa de 13,4 massas terrèstras[3] [5]. Enfin, l'atmosfèra [Nòta 2] d'èli e d'idrogèn aviá una massa egala a 0,5 massa terrèstra per una espessor egala a 20% dau rai planetari[3] [5].
Dins aquò, aqueu modèl es pas totalament satisfasent. Ansin, de quantitats de materiaus rocassós o d'idrogèn podrián èsser mescladas dins lo mantèu de glaç. La consequéncia es que lei percentatges dei materiaus rocassós o d'idrogèn podrián èsser pus importants. A l'ora d'ara, i a pas de donadas per resòuvre aqueu problèma[4].
Un autre fach incomprés pertocant l'estructura intèrna d'Uranus es son flux termic relativament feble a respècte deis autrei planetas gigantas dau Sistèma Solar[6] [7]. Per exemple, Neptun emet un flux 2,6 còps superior a la quantitat d'energia recebuda dau Soleu[6]. Òr, en comparason, dins l'infraroge, Uranus emet solament 1,08 còps lo flux solar absorbit per son atmosfèra[8] [9]. Ansin, lo flux termic, egau a 42 mW/m², es inferior au flux terrèstre[9]. Una ipotèsi per explicar aqueleis observacions seriá l'existéncia d'un jaç que, per exemple, dispersariá la calor per conveccion e empachariá adonc son passatge vèrs la superficia[9].
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
A respècte dau rèsta de la planeta, l'atmosfèra d'Uranus a una composicion fòrça diferenta, tenent principalament d'idrogèn (83%), d'èli (15%) e de metan (1,99%). De mesuras espectroscopicas mostrèron tanben la preséncia de traças d'etan, d'acetilèn, de metilacetilèn, de diacetilèn, de dioxid de carbòni, de monoxid de carbòni e d'aiga[10]. Leis aparelhs scientifics pòdon obtenir de mesuras fins a una prefondor de 300 km sota la superficia nominala[11]. En aquel endrech, la pression es egala a 100 bar amb una temperatura de quasi 50 °C[11]. Aquela atmosfèra se pòt devesir en divèrseis estructuras : una troposfèra entre -300 e 50 km, una estratosfèra entre 50 e 4 000 km e una termosfèra/corona entre 4 000 e 50 000 km[8]. I a pas de mesosfèra.
D'autra part, l'atmosfèra d'Uranus sembla d'èsser calma a respècte d'aquelei de Jupitèr o de Saturne amb una color blava unida sus leis imatges de la sonda Voyager 2. Pasmens, Uranus tèn tanben una estructura de nívols en bendas e una activitat climatica activa.
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es lo jaç bas de l'atmosfèra e lo pus actiu entre leis altituds -300 km e 50 km. La temperatura baissa amb l'altitud de 47 °C a -300 km a -224 °C a 50 km onte se situa la tropopausa [7] [8]. Pasmens, la temperatura de la tropopausa varia leugierament entre -224 e -216 °C amb la latitud[7] [8]. Aquelei valors fan qu'Uranus a l'atmosfèra pus freja dau Sistèma Solar. Enterin, la pression varia de 100 bar a 0,1 bar[8]. L'estructura dei nívols seriá complèxa amb la preséncia de nívols d'aigan dins lei zonas amb una pression situada entre 50 bar e 100 bar, de nívols d'idrosulfur d'amòni entre 20 e 40 bar, de nívols d'amoniac o de sulfur d'idrogèn entre 3 e 10 bar e finalament de nívols de metan entre 1 e 2 bar[12]. Pasmens, la màger part dei jaç de nívols es especulativa car Voyager 2 a solament observat la preséncia dei nívols de metan[13].
Estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es lo jaç intermediari de l'atmosfèra d'Uranus. Sa temperatura varia de -220 °C a la basa a 530 °C - 580 °C a la cima[8]. Lo rescaufament es probablament causat per lei transferiments de calor dempuei la termosfèra e la preséncia de metan e d'autreis idrocarburs formats per la dissociacion dei moleculas de metan sus lei rais solars[14] [15]. Aqueleis idrocarburs son situats dins un jaç relativament fin entre 100 e 280 km[10] [16]. Forman adonc una bruma probablament responsabla de l'aspècte calme de la planeta[14].
Termosfèra e corona[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra exteriora d'Uranus es compausada de la termosfèra e d'un jaç dich corona. La temperatura de la termosfèra es quasi constanta entre 530 °C e 580 °C[17]. Es donc pus importanta que per la termosfèra de Saturne (environ 150 °C) mai se conois pas la rason d'aqueu fenomèn. D'efiech, lei radiacions ultravioletas dau Soleu o l'activitat d'auròras polaras fornisson pas l'energia necessària[18]. De mai, l'activitat deis auròras polaras es insignificanta a respècte de Jupitèr o de Saturne. La corona es facha de moleculas de diidrogèn e d'atòms d'idrogèn[17]. Aquela composicion explica la talha unica dins lo Sistèma Solar de la corona fins a 50 000 km[17] amb, per consequéncia, la creacion d'una tirassiera per lei particulas orbitant près d'Uranus. Ansin, la corona entraïna especialament una reduccion de la quantitat de poussa dins lo sistèma d'anèus de la planeta[17].
Ionosfèra[modificar | modificar la font]
L'ionosfèra d'Uranus es situada entre 2 000 e 10 000 km dins lei partidas auta de l'estratosfèra e bassa de la termosfèra. Es pus densa que leis ionosfèras de Saturne e de Neptun, probablament en causa de la preséncia d'una concentracion febla d'idrocarburs dins l'estratosfèra[18] [19]. L'ionosfèra es principalament sostenguda per lei rais ultraviolets dau Soleu. Leis auròras polaras an pas de ròtles importants coma per Jupitèr o Saturne[20].
Bendas, vents e nívols[modificar | modificar la font]
En 1986, la sonda Voyager 2 observèt l'emisfèri sud d'Uranus d'estiu mai manca l'emisfèri nòrd. Leis observacions de la sonda, puei de telescòpis Hubble, e Keck mostrèron que l'emisfèri sud èra devesit entre una calòta polara brilhanta e de bendas sornas a l'eqüator. Lo limit èra una benda estrecha, entre lei latituds -45° e -50°, dicha còl polar[21] [22]. Se supausa que la calòta e lo còl polars tènon de nívols de metan amb una pression entre 1,3 e 2 bar. La planeta sembla donc assimetrica amb de regions lusentas e sornas.
La mission Voyager 2 vetz tanben de nívols d'auta altitud au nòrd dau còl. La durada de vida dei nívols varia entre quauquei jorns e uneis annadas mai permetèron de definir unei zonas dei vents de la partida superiora de la troposfèra. Ansin, la circulacion dei vents de l'eqüator es dins lo sens retrograd. Lei velocitats, enregistradas entre 50 e 100 m/s, aumentan en s'alunchant de l'eqüator[21]. Vèrs lo pòl nòrd, lei vents se desplaçan dins lo sens prograd e la velocitat monta a 240 m/s per la latitud +50° per venir nulla au pòl[22]. En revenge, l'abséncia de nívols dins la region polara sud empacha de conóisser lei vents en dessota dau còl. Dins aquò, la velocitat dei vents dins l'emisfèri sud sembla pus rapida que dans l'emisfèri nòrd, especialament entre lei latituds ±20 e ±40°.
En 2006, una tempèsta similara a la taca blava observada per Voyager 2 sus Neptun foguèt detectada per lei telescòpis Hubble e Keck dins l'emisfèri nòrd vers la latitud +28°. La taca aviá una talha relativament pichona a respècte dei tempèstas similaras de Neptun amb una longor de 1 300 km en longitud e 2 700 km en latitud[23]. Sa preséncia mòstra que l'atmosfèra d'Uranus deu subir de cambiaments climatics importants durant lei periòdes d'equinòcci[23].
Sistèma d'anèus[modificar | modificar la font]
Uranus a un sistèma d'anèus tèunes descubèrt en 1977 per azard durant una observacion de l'atmosfèra de la planeta[24]. Foguèt lo segond sistèma conegut dins lo Sistèma Solar[25]. Aqueu sistèma es pas tant complèxe coma leis anèus de Saturne mai es pus important qu'aquelei que s'obsèrva a l'entorn de Jupitèr o de Neptun. A l'ora d'ara, se conois 13 anèus amb una espessor eqüatoriala de quauquei quilomètres. Son probablament joves e dos pichons satellits partejan seis orbitas. Son fachs de particulas e de blòts d'una talha variant dau micromètre au mètre[21].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic d'Uranus a una forma particulara en causa de l'enclinason fòrça importanta de l'axe de rotacion de la planeta e dau fach que lo centre dau camp es desplaçat a respècte dau centre geometric de la planeta. En consequéncia, la forma de la magnetosfèra es assimetrica e lei valors enregistradas vàrian de maniera importanta entre lei pòls nòrd e sud[26]. Ansin, l'intensitat mejana dau camp es 0,23 µT mai pòu baissar a 0,1 µT dins l'emisfèri sud e montar a 1,1 µT au nòrd[26]. Coma Neptun presenta un comportament similar, podriá èsser una caracteristica frequenta dei planetas gigantas d'aqueu tipe[27]. L'origina d'aquelei camps magnetics seriá de movements dins lei jaç d'aiga e d'amoniac dau mantèu de la planeta[28] [29].
La magnetosfèra creada per aqueu camp magnetic a un un arc de tuert vèrs 23 rais planetaris causat per l'interaccion amb lo vent solar. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada vèrs 18 rais planetaris, onte lo camp magnetic vèn feble e desorganizat[30]. Puei, lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra sus una distància de quauquei milions de quilomètres. Pasmens, la rotacion particulara de la planeta deforma aquela coa e li dona una forma de tiratap.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Uranus orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana egala a quasi 3 miliards de quilomètres en 84 annadas terrèstras dins un plan clinat de 0,77° a respècte dau plan ecliptic. L'excentricitat de son orbita es 0,044. Pasmens, la caracteristica pus remarcabla es l'enclinason de l'axe de rotacion de la planeta egala a 97,77°; ansin, l'axe es quasi parallèl au plan dau Sistèma Solar. Lo periòde de rotacion a l'entorn d'aquel axe es 17 h 14 min 24 s. Lei pòls an donc de periòdes de jorn e nuech continús d'environ 42 ans[31]. Se conois pas l'origina d'aquela rotacion. L'ipotèsi principala es la collision amb un còrs de la talha de la Tèrra dins lei premiers temps dau Sistèma Solar[32].
Satellits[modificar | modificar la font]
Uranus a 27 satellits naturaus coneguts dichs segon de personatges de William Shakespeare e Alexander Pope[33]. Son devesits en tres grops. De mai, Uranus podriá tanben aver de quasi-satellits estables amb una durada de vida egala a aquela dau Sistèma Solar[34]. Pasmens, ges d'objècte d'aqueu tipe es estat observat.
Satellits interiors[modificar | modificar la font]
Uranus a tretze satellits pichons amb una orbita situada a l'interior de la trajectòria de Miranda[35]. Totei lei satellits d'aqueu grop son liats ais anèus. Lo pus grand es dich Puck amb un diamètre egau a 162 km. Aquelei satellits an un albedo fòrça feble, a l'entorn de 0,10[36]. Son fachas d'una mescla d'aiga e de poussas sornas. De mai, lei calculs mòstran que lo sistèma dei satellits interiors es pas estable es que de collisions entre lunas son possiblas[35]. Totei lei satellits semblan estacats ais anèus[37].
Satellits principaus[modificar | modificar la font]
Lei cinc satellits principaus d'Uranus son Miranda, Ariel, Umbriel, Titània e Oberon. Pasmens, Aqueu sistèma de lunas es lo mens massís dau Sistèma Solar : la massa dei cinc grands satellits monta pas a la mitat de la massa de Triton. Titània es lo pus grand satellit amb un rai mejan egau a 788,9 km.
Totei lei lunas an un albedo feble, variant de 0,20 a 0,35, e son probablament fachas d'una mescla de glaç e de ròcas. Lo glaç podriá tanben tenir de percentatges importants de dioxid de carbòni e d'amoniac dins sa composicion[38] [39]. Ges d'atmosfèra espessa foguèt detectada. Ansin, la pression atmosferica sus Titània passa probablament pas 10-20 nPa[40]. Miranda podriá aver una activitat geologica anciana en causa de fòrças de marèia amb Uranus[41]. D'efiech, un criovolcanisme ancian podriá explicar la preséncia d'estructuras semblablas a de volcans dau tipe coronae[42] [43]. Dins aquò, totei lei satellits dau grop principau an una superficia amb una craterizacion importanta.
Enfin, lei periòdes de rotacion dei satellits principaus a l'entorn d'Uranus son comprés entre 1,4 e 13,5 jorns terrèstres. Lor axe de rotacion es quasi parallèl a l'axe d'Uranus. Lei satellits an donc una enclinason fòrça similara a la planeta. Enfin, i a de resonàncias 3:1 entre Miranda e Umbriel e 4:1 entre Ariel e Umbriel[41] [44].
Satellits irregulars[modificar | modificar la font]
En 2005, Uranus aviá nòu satellits dichs irregulars a l'exterior de l'orbita d'Oberon. Son d'objèctes probablament capturats per la gravitat de la planeta gaire de temps après sa formacion[45]. Lor talha varia de 18 a 150 km per Sícorax, lo pus important. La màger part d'aquelei satellits an una trajectòria retrograda. Ges de satellit irregular a una enclinason compresa entre 60 e 140° car l'estabilitat dins aquela region es limitada, e la durada de vida d'un satellit d'aqueu tipe es estimada a environ 10 milions d'annadas[45].
Observacion[modificar | modificar la font]
Entre 1995 e 2006, la magnitud d'Uranus èra situada entre +5,6 e +5,9 amb un diamètre angular entre 3,4 e 3,7 segondas d'arc[46]. Èra donc un objècte dificilament visible a l'uèlh mai observable durant una nuech sorna[46]. En revenge, vèn una buta facila per un pòrtavista, e mai en vila. Amb un telescòpi amator d'un diamètre de 150 a 230 mm, la planeta apareis coma un disc blau. Enfin, un telescòpi de 250 mm de diamètre, o pus grand, pòu mostrar de bendas de nívols o certanei dei grands satellits coma Titània o Oberon[47].
Descubèrta, recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Descubèrta[modificar | modificar la font]
Uranus foguèt observada per divèrseis astronòms avans sa descubèrta oficiala. D'efiech, lo premier que notèt sa posicion foguèt John Flamsteed (1646-1719) en 1690 sota lo nom 34 Tauri[48]. Lo Francés Pierre Lemonnier (1715-1799) la veguèt tanben dotze còps entre 1750 e 1769[49]. En 1781, William Herschel foguèt donc lo premier astronòm que comprenguèt qu'Uranus èra pas una estela. Pasmens, pensèt premier que vesiá una cometa[50] [51] [52]. Pasmens, de dobtes apareguèron e leis astronòms rus Anders Johan Lexell e alemand Johann Elert Bode calculèron l'orbita de l'objècte descubèrt per Herschel[53] [54]. Lei resultats mostrèron la preséncia d'una orbita quasi circulara e concluguèron que se tractava d'una planeta. Lo fach foguèt finalament confiermat en 1783 per Herschel au president de la Royal Society[55].
Nom[modificar | modificar la font]
En onor dau rèi d'Anglatèrra Jòrdi III (en anglés George III), Herschel vouguèt nomar la planeta Georgium Sidus (Estela de Jòrdi) mai lo nom èra pas veritablament popular en Euròpa. L'astronòm Jérôme Lalande prepausèt l'apelacion Herschel e lo Suedés Erik Prosperin lo nom Neptun per celebrar lei victòrias de la flòta britanica durant la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units[56]. Enfin, Bode prepausèt Uranus qu'es lo paire de Saturne dins la mitologia grèga. Aqueu nom venguèt pauc a pauc lo pus espandit e s'impausèt definitivament vèrs 1850 quand l'HM Nautical Almanac Office renoncièt a l'apelacion d'Herschell.
Recèrca amb lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Avans lo passatge de la sonda Voyager 2, lei conoissenças sus Uranus èran limitadas[57]. A l'ora d'ara, l'exploracion d'Uranus amb de telescòpis necessita generalament l'utilizacion dei telescòpis Hubble o Keck que pòu observar la planeta dempuei la Tèrra. Aqueleis observacions mostrèron la preséncia de fenomèns climatics coma de tacas blavas similaras a Neptun en 2006. Descurbiguèron tanben dos anèus e dotze satellits naturaus suplementaris.
Exploracion amb de missions espacialas[modificar | modificar la font]
La mission espaciala estatsunidenca Voyager 2 es la soleta sonda que foguèt mandada dins lo sistèma d'Uranus en 1986. Descurbiguèt dètz satellits naturaus suplementaris e la forma asimetrica dau camp magnetic. Estudièt tanben la composicion dei cinc grands satellits e realizèt de fotografias detalhadas de Miranda. Enfin, la sonda observèt l'atmosfèra d'Uranus.
Cultura[modificar | modificar la font]
Uranus es lo nom latinizat dau dieu grèc Oranos representant lo cèu. Foguèt lo paire dei Titans e foguèt reversat per son fiu Crònos. L'urani, descubèrt en 1789 per lo quimista alemand Martin Heinrich Klaproth, foguèt nomat en onor dau nom prepausat per la novèla planeta per Johann Elert Bode[58]. En 1943, lei Sovietics nomèron tanben lor còntraofensiva a l'entorn de Stalingrad Operacion Uranus.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèrme de glaç designa aicí un còrs fluid e caud, somés a de pressions e temperaturas autas, e non un còrs coma lo glaç d'aiga visible d'ivèrn.
- ↑ Per convencion, lo limit entre l'interior de la planeta e son atmosfèra es fixat a una pression d'un bar.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jacobson, R.A.; Campbell, J.K.; Taylor, A.H.; Synnott, S.P. (1992). "The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data". The Astronomical Journal 103 (6): 2068–2078.
- ↑ Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. (2007). "Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006". Celestial Mech. Dyn. Astr. 90: 155–180.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. (1995). "Comparative models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 43 (12): 1517–1522.
- ↑ 4,0 4,1 4,2 Podolak, M.; Podolak, J.I.; Marley, M.S. (2000). "Further investigations of random models of Uranus and Neptune". Planet. Space Sci. 48: 143–151.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Faure, Gunter; Mensing, Teresa (2007). "Uranus: What Happened Here?". in Faure, Gunter; Mensing, Teresa M.. Introduction to Planetary Science. Springer Netherlands.
- ↑ 6,0 6,1 Sromovsky, L.A.; Fry, P.M. (2005). "Dynamics of cloud features on Uranus". Icarus 179: 459–483.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F.M.; et al. (1986). "Infrared Observations of the Uranian System". Science 233 (4759): 70–74.
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Lunine, Jonathan. I. (1993). "The Atmospheres of Uranus and Neptune". Annual Review of Astronomy and Astrophysics 31: 217–263.
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Pearl, J.C.; Conrath, B.J.; Hanel, R.A.; and Pirraglia, J.A. (1990). "The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data". Icarus 84: 12–28.
- ↑ 10,0 10,1 Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al. (2006). "Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy". Icarus 184: 634–637
- ↑ 11,0 11,1 dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. (1991). "Possible Microwave Absorption in by H2S gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres" (PDF). Icarus 91: 220–233.
- ↑ Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San (2005). "Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets – a Case for Multiprobes". Space Sci. Rev. 116: 121–136.
- ↑ G.F. Lindal, J.R. Lyons, D.N. Sweetnam et al., « The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 », dans J. of Geophys. Res., vol. 92, 1987, pp. 14 987 – 15 001.
- ↑ 14,0 14,1 Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. (1989). "Photochemistry of the Atmosphere of Uranus". The Astrophysical Journal 346: 495–508.
- ↑ Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. (2001). "Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation" (PDF). Icarus 153: 236–247.
- ↑ Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P. (1990). "Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere" (PDF). Icarus 88: 448–463.
- ↑ 17,0 17,1 17,2 17,3 Herbert, Floyd; Sandel, B.R.; Yelle, R.V.; et al. (1987). "The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2". J. Of Geophys. Res. 92: 15,093–15,109.
- ↑ 18,0 18,1 Floyd Herbert et Bill R. Sandel, « Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune », dans Planet. Space Sci., vol. 47, 1999, p. 1119–1139.
- ↑ Trafton, L.M.; Miller, S.; Geballe, T.R.; et al. (1999). "H2 Quadrupole and H3+ Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora". The Astrophysical Journal 524: 1059–1023.
- ↑ Hoanh An Lam, Steven Miller, Robert D. Joseph et al., « Variation in the H+3 emission from Uranus », dans The Astrophysical Journal, vol. 474, 1997, p. L73–L76.
- ↑ 21,0 21,1 21,2 B.A. Smith, L.A. Soderblom, A. Beebe et al., « Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results », dans Science, vol. 233, 1986, p. 97–102
- ↑ 22,0 22,1 H.B. Hammel, I. de Pater, S. Gibbard et al., « Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features », dans Icarus, vol. 175, 2005, p. 534–545
- ↑ 23,0 23,1 Hammel, H.B.; Sromovsky, L.A.; Fry, P.M.; et al., K.; Showalter, M.; De Pater, I.; Van Dam, M.A.; Lebeau, R.P. et al. (2009). "The Dark Spot in the atmosphere of Uranus in 2006: Discovery, description, and dynamical simulations". Icarus 201: 257–271.
- ↑ Elliot, J. L.; Dunham, E.; Mink, D. (1977). "The rings of Uranus". Cornell University. [1]
- ↑ Esposito, L.W. (2002). "Planetary rings". Reports on Progress in Physics 65: 1741–1783.
- ↑ 26,0 26,1 Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al. (1986). "Magnetic Fields at Uranus". Science 233 (4759): 85–89.
- ↑ Russell, C.T. (1993). "Planetary Magnetospheres". Rep. Prog. Phys. 56: 687–732.
- ↑ Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. (2006). "Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?" (pdf). Geophysical Research Abstracts 8: 05179. [2].
- ↑ Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy (2004). "Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields". Letters to Nature 428 (6979): 151–153.
- ↑ Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al. (1986). "The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment". Science 233 (4759): 97–102.
- ↑ Lawrence Sromovsky (2006). "Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus". University of Wisconsin Madison. [3]
- ↑ Bergstralh, Jay T.; Miner, Ellis; Matthews, Mildred (1991). Uranus. pp. 485–486.
- ↑ Sheppard, Scott S.; Jewitt, David; Kleyna, Jan (2006). "An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.
- ↑ P. Wiegert and K. Innanen, « The stability of quasi satellites in the outer solar system », dans The Astronomical Journal, vol. 119, no 4, 2000, p. 1978–1984.
- ↑ 35,0 35,1 Showalter, Mark R.; Lissauer, Jack J. (2006). "The Second Ring-Moon System of Uranus: Discovery and Dynamics". Science 311: 973–977.
- ↑ Karkoschka, Erich (2001). "Comprehensive Photometry of the Rings and 16 Satellites of Uranus with the Hubble Space Telescope". Icarus 151: 51–68.
- ↑ Esposito, L. W. (2002). "Planetary rings" (pdf). Reports On Progress In Physics 65: 1741–1783.
- ↑ W.M. Grundy, « Distributions of H2O and CO2 ices on Ariel, Umbriel, Titania, and Oberon from IRTF/SpeX observations », dans Icarus, vol. 184, 2006, p. 543–555.
- ↑ Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman (2006). "Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects". Icarus 185: 258–273.
- ↑ Widemann, Thomas; B. Sicardy, E. Lellouch (2008). "Upper Limits for a Titania's Atmosphere and for a Large KBO's Atmosphere From Stellar Occultations [archive]" in DPS meeting #40, #36.05. , American Astronomical Society.
- ↑ 41,0 41,1 Tittemore, W. C.; Wisdom, J. (1990). "Tidal evolution of the Uranian satellites III. Evolution through the Miranda-Umbriel 3:1, Miranda-Ariel 5:3, and Ariel-Umbriel 2:1 mean-motion commensurabilities". Icarus (Elsevier Science) 85 (2): 394–443.
- ↑ Pappalardo, R. T.; Reynolds, S. J., Greeley, R. (1997-06-25). "Extensional tilt blocks on Miranda: Evidence for an upwelling origin of Arden Corona". Journal of Geophysical Research (Elsevier Science) 102 (E6): 13,369–13,380.
- ↑ Chaikin, Andrew (2001-10-16). "Birth of Uranus' Provocative Moon Still Puzzles Scientists". Space.Com.
- ↑ Tittemore, W.C. (1990). "Tidal Heating of Ariel". Icarus 87: 110–139.
- ↑ 45,0 45,1 Sheppard, Scott S.; Jewitt, David and Kleyna, Jan (2005). "An ultradeep survey for irregular satellites of Uranus: Limits to completeness". The Astronomical Journal 129: 518–525.
- ↑ 46,0 46,1 Espenak, Fred (2005). "Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995 - 2006". NASA. [4]
- ↑ Nowak, Gary T. (2006). "Uranus: the Threshold Planet of 2006". [5]
- ↑ John Flamsteed, Historia coelestis Britannica, 1712
- ↑ Iain Nicholson, Patrick Moore, L'Univers, Edicions dau Club France Loisirs (1990), p. 14.
- ↑ William Herschel; Watson, Dr. (1781). "Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S". Philosophical Transactions of the Royal Society of London 71: 492–501.
- ↑ Royal Astronomical Society MSS W.2/1.2, 23.
- ↑ Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30.
- ↑ A. J. Lexell (1783). "Recherches sur la nouvelle planete, decouverte par M. Herschel & nominee Georgium Sidus". Acta Academia Scientarum Imperialis Petropolitanae (1): 303–329.
- ↑ Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781.
- ↑ Dreyer, J. L. E., (1912). The Scientific Papers of Sir William Herschel. 1. Royal Society and Royal Astronomical Society. p. 100.
- ↑ Francisca Herschel (1917). "The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus". The Observatory.
- ↑ Michel Marcelin, L'Astronomie, Edicions Compagnie Internationale du Livre (1988), p. 70.
- ↑ James Finch (2006). "The Straight Scoop on Uranium". allchemicals.info: The online chemical resource. [6]


c: text/html

text:
Carles Camprós
Carles Camprós, en francés Charles Camproux (Marselha, barri de la Bèla de Mai, 30 de junh de 1908-Gaujac, 3 d'abril de 1994[1]) foguèt un important poeta, erudit e teorician politic occitan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Carles Camprós visquèt una enfància malaisida a Marselha, e acabèt per dintrar a l'orfelinat Dom Bosco a Montpelhièr. Vengut professor, a Mende puèi a Narbona, s'engatgèt dins l'occitanisme politic qu'èra fòrça critic rapòrt a un Felibritge aflaquit. Dins las annadas 1920, tròba de figuras màgers de la novela joinessa occitana (Pau Ricard, Jòrgi Rebol) e fonda mai d'una organizacion de joventut e mai d'una revista que la pus coneguda, Occitania serà dins las annadas 1930 l'organ principal dels occitanistas. Aquel meteis an participèt a la creacion de la Societat d'Estudis Occitans qu'i obrèt sus las questions filologicas e n'aparèt las tèsis lingüisticas, elaboradas per Loís Alibèrt. En 1935 sortis a Narbona Per lo camp occitan que sera font de debat politic per tota una generacion ("una doctrina de l'intranacionalisme a l'internacionalisme, la d'un crestian social, feròtjament antifaissista, proudhonian, espiritualista e umanista" segon Joan Maria Petit). En 1935, formèt lo Partit Federalista Provençal (PFP), que farà campanha a las eleccions pel Front Popular e definirà Provença coma "minoritat nacionala". Mas capitèron sonque de participar a qualques actes protocollaris de la comuna de Marselha.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala venguèt presonièr dels alemands e passèt de meses dins un stalag, ont creèt una Universitat de Camp qu'i donava de conferéncias sus Frederic Mistral, los trobadors, etc. Se n'escapèt mercé a un foncionari alemand legeire d'Occitania. Tornat en Erau, dintrèt dins la luta armada clandestina e a l'encòp es encargat de corses de literatura d'Òc a Montpelhièr.
Après la guèrra, Camprós intervenguèt mai que mai dins lo domeni pedagogic e trabalhèt per far penetrar l'occitan dins l'universitat.
Un omenatge de mantun lingüista al filològ se faguèt en 1978 jol títol Mélanges Camproux, e mai tard son gendre, l'escrivan Joan Maria Petit, escriguèt mantun article e una biografia sus Carles Camprós.
Òbra[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Per lo camp occitan (1935)
- Histoire de la littérature occitane, Payot, París (1953)
- Le Joy d'Amor des Troubadours (1965)
- Òbra poëtica occitana (1984)
- Présence de Pèire Cardenal (Annales de l'I.E.O., 1970)
- Peire Cardenal. Tròces causits (1970)
- Histoire de la littérature occitane (1971)
- Vocabulaire courtois chez P. Cardenal (Annales de l'I.E.O., 1963)
- Cardenal et Rutebeuf, poètes satiriques (Revue des Langues Romanes, 1971)
- La mentalité 'spirituelle' chez Pèire Cardenal (Cahiers de Fanjeaux, 1975)
Lingüistica[modificar | modificar la font]
- Étude syntaxique des parlers gévaudanais, PUF, París (1958)
- Essai de géographie linguistique du Gévaudan (1962)
- Petit atlas linguistique discursif du Gévaudan (cap a 1976)
- Les langues romanes (1974)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [Revue des Langues Romanes (1994))]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jòcs Olimpics d'estiu de 1904
Los Jòcs Olimpics d'estiu de 1904 (Jòcs de la 3ena Olimpiada) se debanèron a Saint Louis Estats Units ( 1èr de julhet - 23 de novembre de 1904 )
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas e referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Alterofilia[modificar | modificar la font]
Atletisme[modificar | modificar la font]
-
-
- veire article detalhat Saint Louis 1904 - Atletisme
-
Bòxa anglesa[modificar | modificar la font]
Cabus[modificar | modificar la font]
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Escrima[modificar | modificar la font]
Fotbòl[modificar | modificar la font]
Gimnastica[modificar | modificar la font]
Gòlf[modificar | modificar la font]
Lacrosse[modificar | modificar la font]
Lucha[modificar | modificar la font]
Natacion[modificar | modificar la font]
Rem[modificar | modificar la font]
Tennis[modificar | modificar la font]
Tir amb arc[modificar | modificar la font]
Waterpolo[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTub... mai de 46 documents subre Saint Louis 1904 en picar coma clau Olympic Games 1904


text:
Teatre deu castèth de Drottningholm
Lo Teatre deu castèth de Drottningholm, a Estocòlme, en Suècia, qu'ei un bastiment deu sègle XVIII vodat aus arts de l'espectacles e sustot perheitament conservat dens l'estat de l'epòca que'u vedó a bastí's e, atau, qu'ei un lòc privilegiat entà empontar òbras de las epòcas e deus estils barròcs e classics.
Qu'ei atau qu'Igmar Berman e'u se causí entà realizar la soa version cinematografica de La Flabuta Encantada de Mozart en 1975.
En 1991, amssa dab lo castèth, que ho marcat dehens la lista deu Patrimòni Modiau de l'Umanitat de l'UNESCO.


text:
Foissenc (sosdialècte)
Lo foissenc es una varietat occitana parlada dins lo país de Fois. Aqueste sosdialècte lengadocian presenta d'afinitats mai marcadas que lo demai del lengadocian amb lo catalan. Un dels primièrs lingüistas occitans, Carles de Tortolon, lo considerava un sosdialècte del dialècte tolosan e Alibèrt lo considerava lo dialècte mai iberic de sa familha dialectala amb lo donasanenc.
Los parlars de l'oèst del departament d'Arièja se pòdon classificar dins l'airal gascon amb un airal de transicion (país de Massat per exemple) que presenta un caractèr ibrid. Las solucions gasconas se fan mai fòrtas dont mai se va cap a l'oèst. Segon las mapas del lingüista comengés, la ribièra de l’Arisa qu’es autant mai gascona que nos aprocham del confluent ambe la Garona.
Per exemple, lo parlar de Savarat que ten los 4 traits gascons seguents: 1. -nd- > [n] 2. -ll- (entre vocalas) > [r] -ll- finala > -th' 3. -ariu(m)> -èr 4. Conservacion de kw e [gw]
Fonetica[modificar | modificar la font]
- -iss- a una realizacion palatalizada, [ʃ], coma en gascon
- B e G se redoblon dins la prononciacion, davant la consonanta L.
Ex.: nòble, pòble, règla, agla prononciats nòb-ble, pòp-ple, règ-glo, ag-glo.
- Qualques monosillabs redoblan las -r en posicion finala: fèr (prononciat fèrr); carn (carr); cuèr (quèrr).
Lo grop 'AI' tonic se redusís a 'èi' e. Ex.: lèit (lait), pèisser (pàisser), fèit (fait); frèisse (fraisse), greissam (graissam), deissar (daissar).
Morfologia[modificar | modificar la font]
- L'article masculin es le.
- Los possessius se forman sovent amb l'article (manca lor). Ex: le sieu gos, la siva femna.
- Abséncia frequenta del partitiu.
- Lo pronom personal li ven i. Ex : "I parlaràs" per "Li parlaràs".
- Los pronoms postpausats son alternativament -le e ’l (pren-le / crompa-le // pren-me’l / crompa-me’l), mas pòt pas dins de combinacions complèxas de la mena de *pren-me’l o *crompa-me’l.
Conjugason[modificar | modificar la font]
- Las formas del present d'indicatiu regular son : -i, as, -a, am [an], atz, an
- L'imperfach a las formas parlàvam, parlàvatz (enluòc de parlàvem o parlaviam e parlàvetz o parlaviatz).
- Lo preterit a de formas particularas : parlè(gu)i, parlè(gu)es, parlèc, parlè(gu)em, parlè(gu)etz, parlè(gu)en e se trapa tanben de perfachs en -èr-.
- La primièra persona del futur a la terminason -è (o -èi) dins certans parçans d'Arièja) : cantarè, finirè, perdrè, e tanben a l'indicatiu present del verb 'aver' es 'èi'.
- Lo present d'indicatiu del vèrb Saber a la primièra persona es Sè o Sèi e lo del vèrb Aver es È o Èi.
Lexic[modificar | modificar la font]
- ac: o (pronom neutre). Ex. Ac vesi (O vesi)
- açòs: açò
- caupre: caber
- esclaire: esliuç
- luònh: luènh
- ma he!: ma fe!
- nosauts: nosautres
- reçaupre: recebre
- saupre: saber
- vénguer: venir
- vosauts: vosautres
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Elements de grammaire du dialecte de Foix, Paul Sicre, in Bulletin de la Société ariégeoise des sciences, lettres et arts, Volume 11 1907-1908
- Article Documents extraches de l’enquèsta Sacaze (1887) sul dialècte foishenc d’Artigat de Joan-Francés Corau, Universitat Tolosa II Lo Miralh


text:
John Steinbeck
John Ernst Steinbeck Jr. (Salinas, Califòrnia, 27 de febrièr de 1902 - Nòva York, 20 de decembre de 1968) foguèt un escrivan american. Steinbeck es un dels representants mai importants de la literatura americana de la primièra part del sègle XX gràcias a sas òbras de resson internacional coma The Grapes of Wrath publicada en 1939 que li faguèt ganhar lo Prèmi Pulitzer e d'East of Eden en 1952, que coneguèron d'adaptacions cinematograficas.
Sa produccion de qualitat li valguèt de recebre lo Prèmi Nobel de Literatura en 1962.
Biografia[modificar | modificar la font]
John Steinbeck nasquèt lo 27 de febrièr de 1902 dins la vila de Salinas, situada dins l'estat nòrd-american de Califòrnia, filh d'immigrants alemands e irlandeses. Estudièt al primari e segondari dins la siá localitat natala que daissèt puèi per anar a l'Universitat de Stanford, ont estudièt la biologia marina e foguèt diplomat en 1925. Aquest an anèt a Nòva York per començar la siá carrièra d'escrivan mas tornèt a çò sieu l'an seguent ont inicièt una carrièra plena de succèsses literaris.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala trabalhèt coma correspondent de guèrra al New York Herald Tribune. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1962. Moriguèt lo 20 de decembre de 1968 dins la vila de Nòva York d'un infart miocardiac.
Òbra literària[modificar | modificar la font]
En 1929 escriguèt son primièr roman Cup of gold: A life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, with Ocasional Reference ton History, una ficcion istorica basada sus la vida de Henry Morgan, mas qu'aguèt pas de succès.
En 1935 publiquèt Tortilla Flat, que recebèt la medalha d'aur del melhor roman escrich per un californian, concedida per lo Commonwealth Club of California. Aquel compendi d'istòrias umoristicas sus de gents joves durant la Granda Depression aguèt un cèrt succès que li permetèt de publicar d'òbras pus seriosas sus la Granda depression, coma Of Mice and Men ("1936) e In Dubious Battle qu'atenguèron la notorietat.
Après The Long Valley (1937) e Their Blood is Strong (1938), un reportatge suls trabalhadors immigrants, publica en 1939 The Grapes of Wrath, la siá òbra mai completa e pus famosa. Mas, considerant qu'aquela òbra èra tròp revolucionària per aver de succès decidiguèt amb son editor de ne far un tiratge pron limitat. Lo libre arriba al succès mas pr'amor del lengatge utilizat e e de las idèas que conteniá, foguèt enebit dins divèrsas vilas de Califòrnia. Per aquela òbra obtenguèt en l'an 1940 lo Prèmi Pulitzer del roman, lo meteis an l'òbra foguèt adapatada al cinèma per John Ford.
Après aver escrit en 1947 en Mexic lo sieu roman The Perl, que foguèt adaptat per el meteis al cinèma, realizèt un viatge en Union Sovietica, amassa amb lo fotògraf Robert Capa. En 1952 escriguèt lo sieu roman mai popular, The East of Eden ("A l'èst del Edén"), un libre escrich coma eiretatge de las siás idèas per los sieus filhs.
En 1962 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Literatura.
Òbras seleccionadas[modificar | modificar la font]
- 1929: Cup of gold: A life of Sir Henry Morgan, Buccaneer, with Ocasional Reference to History
- 1932: The Pastures of Heaven
- 1933: The Red Pony
- 1933: To a God Unknown
- 1935: Tortilla Flat
- 1936: In Dubious Battle
- 1936: Of Mice and Men
- 1939: The Grapes of Wrath, Prèmi Pulitzer
- 1942: The Moon Is Down
- 1945: Cannery Row
- 1947: The Pearl
- 1947: The Wayward Bus
- 1951: The Log from the Sea of Cortez
- 1952: East of Eden
- 1954: Sweet Thursday
- 1957: The Short Reign of Pippin IV
- 1962: Travels With Charley in Search of America


text:
Behaskane-Laphizketa
Behaskane-Laphizketa en basco o Béhasque-Lapiste en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament deus Pirenèus Atlantics.
Los gentilicis que son behaskandar e laphizketar.
L'arriu de Bidosa que passa per la vila.
Las comunas tòcatocantas que son Aicirits-Camon-Suhast e Arberàs-Silego au nòrd, Domesenh-Berrauta en Sola a l'èst, Sent Palai a oèst e Larribarre-Sorhapürü au sud.
Behaskane e Laphizketa que s'unín en 1842 entà formar la comuna actuau. .


text:
Fernando de Rojas
Fernando de Rojas (nascut a La Puebla de Montalban, Toledo, vèrs 1450, e mòrt a Talavera, Toledo, entre lo 3 e lo 8 d'abril de 1541) foguèt un escrivan e dramaturg castelhan de la fin de l'Edat Mejana.
Biografia[modificar | modificar la font]
Se sap pauc sus sa vida. Sos parents èran josieus convertits. Foguèt governador de Toledo, mas faguèt anteriorament d'estudis de Drech a Salamanca.
Rojas es conegut coma autor de La Celestina, o tragicomedia de Calixte e Melibèa (La Celestina, o tragicomedia de Calisto y Melibea). Aquela òbra foguèt, après Don Quichòte, lo libre en espanhòu pus universalament difusat e celèbre. La primièra edicion coneguda foguèt imprimida a Burgos en 1499, la segonda a Toledo en 1500 (que se garda dins la Fondacion Martin Bodmer a Cologny/Genèva).


text:
Gondar
Gondar (ge'ez : ጎንደር), de còups escrich Gonder, es una vila e un woreda d'Etiopia que si situa au nòrd-oèst dau lac Tana, dins la província anciana de Begemder, o província de Gondar.
Après lo transferiment de la capitala a Magdala per l'emperaire Tewodros II en 1885, Gondar siguèt pilhada per lei mahdistas sodanés en 1887, ocupada per leis Italians de 1935 o 1936 a 1941, puei bombardada per lei Britanics en 1941. Gondar comptava 112 000 abitants en 1994. Si l'i tròba encara fòrça roïnas dei palais emperiaus, glèias, ensin que de bastiments d'arquitectura faissista eiretats de l'ocupacion italiana.


text:
Carta dels drechs fondamentals
La Carta dels drechs fondamentals es una declaracion dels drechs adoptada lo 7 de decembre de 2000 per l'Union Europèa.
Lo tractat de Lisbona de 2007 fa mencion de la Carta dins l'article suls drechs fondamentals e a per tòca d'o balhar una valor juridicament constrenhenta (amb de restriccion fòrtas per dos païses[1]: Polonha[2] e lo Reialme Unit, e lo 29 octobre de 2009, la Chequia obtenguèt tenben una clausula clause derogatòria[3]).
Somari
Elaboracion de la Carta[modificar | modificar la font]
La carta foguèt signada e proclamada pels presidents del Parlament Europèu, del Conselh e de la Comission pendent lo Conselh Europèu de Niça lo 7 de decembre de 2000. Aquela Carta es lo resultat d'una procedura originala - e sens precedent dins l'istòria de l'Union Europèa - que las estapas son:
- los Conselhs Europèus de Colonha (3 e 4 de junhh de 1999) e de Tampere (octobre de 1999) donèron mandat a un grop de trabalh que se proclamèt d'esperel Convention pr tòca de redigir un projècte. Constituida en decembre de 1999, adoptèt son projècte lo 2 d'octobre de 2000,
- lo Conselh Europèu de Biàrritz (13 e 14 d'octobre de 2000) donèt un acòrdi unanim sul projècte e lo transmetèt al Parlament Europèu e a la Comission,
- lo Parlament donèt son acòrdi lo 14 de novembre de 2000 e la Comission lo 6 de decembre de 2000,
- al nom de lors institucions, los presidents del Parlament Europèu, del Conseil e de la Comission signèron e proclamèron la Carta lo 7 de décembre de 2000 a Niça,
- Tornèt èsser proplamada lo 12 de decembre de 2007 pendent una ceremonia oficiela al Parlament Europèu a Etrasborg[4].
La Convencion èra composausada subretot de juristas, designat coma aquó:
- 15 pels caps d'Estat e de govèrn;
- 16 pel Parlament Europèu;
- 30 pels Parlaments nationals;
- 1 per la Comission Europèa.
La Convencion èra presidida per Roman Herzog, ancian President de la Republica federala d'Alemanha e de la Cort constitucionala de Karlsruhe, amb coma secretari general adjunt Gilles de Kerchove.
Lo burèl de la Convencion èra compausat de:
- M. Pedra Bacelar de Vasconcelos e M. Guy Braibant pels Representants dels Caps d'Estat e de govèrn
- M. Gunnaro Jansson pels representants dels Parlaments nacionals
- M. Iñigo Méndez de Vigo pels representants del Parlament Europèu
- M. António Vitorino
La carta e lo projècte de Tractat constitucional[modificar | modificar la font]
La carta constituissá lo títol II del Tractat establissent una Constitucion Europèa. Aquel tractat avent pas estat ratificat per totes los Estats membres, l'estatut juridic de la Carta ne demorèt pasmens incambiat.
Contengut de la Carta[modificar | modificar la font]
La Carta dels drechs fondamentals de l'Union Europèa amassa dins un tèxte unic, pel primièr còp dins l'istòria de l'Union Europèa, l'ensems dels drechs civics e socials dels ciutadans de l'Union Europèa e de totas la personas demorant sul territòri.
Lo tèxte comprend 54 articles precedits d'un brèu preambul. Los drechs son regropats en sièis grands capitols.
Aqueles siès capitols son completats per un seten amb de disposicions finalas.
Son basats sus de drechs e libertats fondamentalas reconegudas per la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme (instrument del Conselh d'Euròpa), las tradicions constitucionalas dels Estats membres de l'Union Europèa, la Carta Sociala Europèa del Conselh d'Euròpa e lo Comitat europèu dels drechs socials e d'autras convencions internacionalas qu'aderèron l'Union Eurpèa o los seus Estats membres. L'arrèt Nold de la Cort de Justícia Europèa del 14 de mai de 1974 afirma que ja los drechs fondamentals son reconeguts pels drechs nacionals fan partit del drech de las Comunautats e devon èsser defenduts per aquelas.
La Carta dels drechs fondamentals aguèt pas, oficiament, de valor contrenhenta fins tractat de Lisbona. Pr'amor, lo TPI e la Cort de Justícia Europèa s'i referissián totjorn mai. Los avocats general la menionavan tanben frecantament dins lors conclusions generalas. Fin finala, constituissiá una règla intèrna al Parlament Europèu.
La Carta dels drechs fondamentals de l'Union foguèt elaborada per une convencion compausada d’un représentant de cada país de l’UE e de la Comission Europèa, dels membres del Parlament Europèu e dels parlaments nacionals. Foguèt formalament adoptada a Niça en decembre de 2000 pel Parlament Europèu, lo Conselh e la Comission.
Dempuèi decembre 2009 e l’entrada en vigor del tractat de Lisbona, la Carta dels drechs fondamentals de l'Union obtenguèt la meteissa fòrça juridica obligatòria que los tractats. En efècte, revisat pel tractat de Lisbona, l'article 6(1) TUE prevei que l'Union « reconeis los drechs, las libertats e los principis enonciats dins la Carta dels drechs fondamentals de l'Union Europèa del 7 de decembre de 2000, tal qu'adaptada lo 12 de decembre de 2007 a Etrasborg, la quala a meteissa valor juridica que los tractats ».
Una Carta relativa al drech europèu[modificar | modificar la font]
L'article 51, alinea 1, precisa que « Las disposicions de la presenta Carta s'adreiçan a las institucions e organs de l'Union dins lo respècte del Principi de subsidiaritat ».
Pels Estats membres, la carta a aqueles s'impausa sonque quand meton en òbra lo drech de l'Union. Aquela carta s'aplica plan segur dins los tres pilers europèus.
L'article 52 presisa: « Dins lo respècte del principi de proporcionalitat, de las limitacions podon èsser apotada sonque se son nessária e respondan efectivament a d'objectius d'Interès general reconeguts per l'Union o al besonh de proteccion dels drechs e libertats d'altrú. »
Una referéncia per l'Agéncia dels drechs fondamentals[modificar | modificar la font]
La carta es la referéncia per l'accion de l'Agéncia dels drechs fondamentals misa en plaça en febrièr 2007[5].
Aquela agéncia a tres responsabilitats:
- reculhir d'informacions e donadas,
- formular de conselhs a l'intencion de l'Union Europèa e dels seus Estats membres,
- Estimular lo dialóg amb la socitat civila per sensibilizar encara mai lo public als drchs fondamentals.
Fonts[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Protocole pour l'application de la Charte des droits fondamentaux de l'Union européenne à la Pologne et au Royaume-Uni, J.O.U.E.
- ↑ (fr)Jaroslaw Kaczynski es ps mai Primièr Ministre [1], Jean Quatremer
- ↑ Al som de Brussèlas, per poder signar lo tractat de Lisbona que foguèt la dernièra qu'o reatifiquèt pas.
- ↑ (fr)Proclamation de la Charte des droits fondamentaux de l'UE, communicat de premsa del Parlament Europèu
- ↑ (fr)La Commission européenne se félicite de l'ouverture de l'Agence des droits fondamentaux, Comission Europèa, 01/03/2007
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- L. Burgorgue-Larsen (dir.), La France face à la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, Bruxelles, Bruylant, 2005, 696p. (Col. du Credho, n°8, préface de Guy Braibant).
- L. Burgorgue-Larsen, A. Levade, F. Picod (dir.), Traité établissant une Constitution pour l’Europe. Partie II. La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne – Commentaire article par article, Bruxelles, Bruylant, 2005, 837p.
- L. Burgorgue-Larsen,«La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne racontée au citoyen européen », Revues des Affaires européennes (RAE-LEA), 2000-4, pp.398-409.
- L. Burgorgue-Larsen,«La ‘force de l’évocation’ ou le fabuleux destin de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne », L’équilibre des pouvoirs et l’esprit des institutions. Mélanges en l’honneur de Pierre Pactet, Paris, Dalloz, 2003, pp.77-104.
- L. Burgorgue-Larsen,«Ombres et lumières de la constitutionnalisation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne », Cahiers de droit européen, 2004, n°4-6, pp.863-890. également in Revista Brasileira de Direito Constitucional, Julio/Dezembro 2005-n°6, Teoria Da Constituiçao, pp.64-85.
- L. Burgorgue-Larsen,« L’apparition de la Charte des droits fondamentaux dans la jurisprudence de la Cour de justice des Communautés », note sous Parlement c. Conseil, 27 juin 2006, AJDA, 4 décembre 2006, n°41/2006, pp.2286-2288.


text:
Animalia
Un animal es un èsser viu que comunament se destria per lo fach d'èstre dotat de sensibilitat e de movement volontari (per oposicion a la planta o als campairòls). Mai formalament, un animal (e lo règne animalia) es un èsser organic eucariòta pluricellular e eteròtrof estretament aparentat amb los campairòls e las plantas, qu'apertenon al règne denomenat animalia. L'unica manièra de los classificar amb seguretat dins aqueste grop es de far l'analisi genetica perque es un grop amb de caracteristicas fòrça variadas.
Encara que siá pas cap una caracteristica qu'agrope totes los animals, es lo sol tipe d'èsser viu qu'aja desvolopat lo movement e lo desplaçament corporal.
Dins lo lengatge corrent, s'utiliza animal per se referir a totes los animals, exceptat los umans ; mas cal pas doblidar que d'un punt de vista scientific, l'èsser uman es una espècia del règne animalia. La causa es que s'assumís, que l'òme es l'unic animal racional, o dotat de rason.
Somari
Caractèrs diferencials[modificar | modificar la font]
- Nivèl cellular: eucariòtas
- Nutricion: Ingestion
- Metabolisme de l'oxigèn : Necessari
- Reproduccion e desenvolopament: Sexual, amb gametas e zigòts (aplodiploïde)
- Tipe de vida: Pluricellulars, amb teissuts e normalament mobils
- Estructura e foncions: Teissuts cellulars fòrça diferenciats. Sens paret cellulara. Qualques uns, amb quitina. Fagocitòsi, en inferiors. Ingestion amb fagocitòsi ulteriora, en superiors.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Classificacion dels embrancaments del règne animal (metazoaris)[modificar | modificar la font]
Arbre filogenetic dels animals fondat sus l'ARN de la pichona sosunitat ribosomica1[modificar | modificar la font]
- Eucariòtas
- Animals
- Parazoaris
- Eumetazoaris
- Radiats
- Bilaterians
- Protostomians
- Deuterostomians
- Animals


text:
168
Felician David.
La Costo Bluio.
Marsiho e li Marsihés.
Reinié Mathieu.
Jan-Pèire Monier.
Mesclun de Prouvènço.
Li Cahiers du Bayle-Vert.
La Pounchudo.
168
Felician David.
Armana prouvençau.
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi.
Fau reciéucla lou plastique.
Editouriau : L’ourrour.
L’atualita en image.
L’Evenamen : Prouvènço menaçado.
De voues se soun amoussado
Janino Establet - Roudòu Boyer - Oudeto Stoeri - Lucian Bonnet - Franço Ariès - Jan-Enri Brun
Darniéri novo.
Lengo Regiounalo de Franço.
L’óulivié
Nòsti legèire foutougrafe.
Estage de prouvençau.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Councous e Pres.
La Brigo (06),Fèsto di Jouine... Fèsto dóu Pople....
Prouvènço Marino.
La Costo Bluio.
Marsiho e li Marsihés.
Bouvino : lou bistournage di biòu.
Li gènt d’eici :
Sivergo
Ludòvi Montagard.
Reinié Mathieu.
Jan-Pèire Monier.
Agachado sus l’aigo en Prouvènço.
La Manado.
Lis espacejado dóu barrulaire à velò : Pantai souto l’amelié.
Ansèume Matiéu, lou felibre di poutoun.
L’eigueto dóu castelet de Font-Clareto.
Li biais de viéure e d’èstre de l’Ome (IV)
Cantoun trufarèu d’Estève dóu Mas de Grichaud
Mesclun de Prouvènço.
Li Cahiers du Bayle-Vert.
La Pounchudo.
Uno fournado de souveni
de Jan-Pèire Monier
Lou presidènt de la jouino assouciacioun Parlaren Jounquiero, noste ami Jan-Pèire Monier, a rejoun dins un libre agradiéu, tout un fube de «brin e de tros» que i’a mes coume titre : Ma fournado de souveni.
Jan-Pèire fuguè, à Carpentras, l’escoulan de Francés Jouve, lou fournié dóu four di Bloundin. E, es au Bloundin, soun mèstre de prouvençau, qu’a dedica soun recuei.
Pènso, coume nautre, que lou tèste, meme s’èi de qualita, abasto pas. Adounc, a fa chausido d’un mouloun d’ilustracioun fin d’atalenta lou legèire e pas ié faire perdre alen.
Jan-Pèire Monier èi de Jounquiero, en Vaucluso, lou rode ounte lou conse, qu’avié uno chato pas gaire poulido, decretè que li galant chausirien plus si cavaliero, mai li prendrien à-de-rèng, coume acò n’i’aurié ges que farien tapissarié.
À Jounquiero, antan, e acò ’s pas bèn liuen, lou mounde parlavon prouvençau. Èro la lengo dóu cor, de la famiho, de la terro, di mesteirau, de la glèiso, de la...poulitico e di galejado.
À Jounquiero, antan, e acò ’s pas bèn liuen, lou mounde parlavon prouvençau. Èro la lengo dóu cor, de la de la famiho, de la terro, di mesteirau, de la glèiso, de la...poulitico e di galejado.
I’a tres partido dins Ma fournado de souveni :
- Vergougno à-n-aquéu qu’a leissa s’enana si racino.
- D’un vièi pople fièr e libre, sian bessai la finicioun...
- Vergougno à-n-aquéu qu’a leissa degaia sa Culturo...
E coume l’autour es un óutimisto, nous baio
en quicho-clau : La fe dins l’an que vèn.
Se voutan pèr Bassaquiero...
De racino, segur, tout Jounqueiren n’a e n’avié. S’atrobon dins Li conte de ma grand, que li mai sabourous soun L’escoubeto de Daladier, e li dous Jounqueiren à l’óurigino de Vau pas mai Bassaquin que Bassacan, que Jan-Enri Fabre a inmourtalisa dins de vers sèmpre d’atualita :
Se voutan pèr Bassaquiero
Aquest an auren de niero;
Se voutan pèr Bassacan
Auren de niero aquest an.
Aquéli racino s’enfounson dins li famiho. La de Jan-Pèire tenié uno boulenjarié. Nous presènto li siéu e Jouve, lou Bloundin, emé de foutò superbo : lou majourau davans soun four o fasènt soun sant-miquéu em’ uno carriolo.
L’escolo, bèn segur, e nimai lou coulège, soun pas óublida, emé li pancus, casso-eigagno lou survihant...Quant à sa famiho, Jan-Pèire nous fiso qu’èro uno famiho di rouge...
Escais-noum e figuro d’autre tèms
La segoundo partido, elo, ramento que li Prouvençau èron, e soun, un vièi pople fièr e libre. Aquest pople designavo li gènt pèr d’escaisnoum, segound soun mestié, soun vilage, soun païs, sa religioun, e n’avèn aqui, tres bèlli tiero.
Es l’óucasioun, encaro, d’evouca de figuro d’autre tèms coume Juliano de Langasto, Jouselou lou Boudenfle e d’ome e de femo coume se n’en trobo pus gaire à l’ouro d’aro. Citaren Pau Quenat, lou cuirassié (en tengudo de poumpié...), Marcello Mazellier, oubriero à la counservo de poumo d’amour, autour de l’istòri Margarido e Annibalo, e tant d’autre.
Retrouba l’èime dóu païs e dóu pople
Dins sa tresenco partido, Jan-Pèire Monier, fiso de municioun à-n-aquéli qu’an leissa degaia sa Culturo Prouvençalo.
Acò ‘s de crounico d’emplega dins li cous de prouvençau, fin que lou mounde retrobe l’èime de soun païs e de soun pople, èime perdu, escafa, councha pèr uno soucieta que vòu que d’individu counsumaire, sènso culturo ni racino, pèr miés li countourroula e lis esplumassa. D’aqui la bello obro que se fai à Jounquiero, à l’Oustau di Jouine, emé li Cous de prouvençau, Vihado e Cafè prouvençau que fan flòri.
Emé Ma fournado de souveni, Jan-Pèire Monier, en umble escoulan dóu Bloundin, nous porge uno d’aquéli fournado goustouso que fau croumpa. A l’óudour dóu bon pan cousegu à l’anciano. Es uno vertadiero encicloupedìo pèr noste pople, drudo de raconte, pouèmo, citacioun, tout acò enlusi de mai de 200 ilustracioun bèn triado (foutò, dessin etc). Gramaci pèr tout.
28411


text:
Harald III de Norvègia
Harald III de Norvègia (vèrs 1015 - 25 de setembre de 1066), tanben dich Harald Sigurdsson o Harald Hardrada, foguèt un rèi de Norvègia que reinèt de 1046 a sa mòrt. Exilat durant sa jovença, partiguèt a Constantinòple onte venguèt lo cap de la Garda varega de l'Empèri Bizantin. Per la seguida, poguèt rintrar dins son país en 1043 e s'establiguèt un partiment dau poder ambé Magnus Ièr que moriguèt en 1047. Harald venguèt alora l'unic rèi de Norvègia. En 1066, faguèt partida dei pretendents au tròne d'Anglatèrra e organizèt una expedicion armada per sostenir sei pretencions. Pasmens, maugrat un premier succès après son desbarcament, foguèt tuat per lei fòrças d'Harold II a Stamford Bridge.


text:
Bonelia verda
La bonelia verda es un vèrm marin (phylum dels Echiurians) amb un dimorfisme sexual remirable.
La femèla viu enfotjada dins la sabla, al risc d'èsser chapada per una morina (una raja del genre Myliobate).
La bonelia verda representa un cas de dimorfisme sexual extrèm. En efièch, cal dos ans a la bonelia femèla per venir adulta e aquerir una talha d'1 m, alara que lo mascle a l'estadi adulte serà 200 000 còps mai pichon, e despassarà pas qualques millimètres. Encara a l'estat larvari, lo mascle se masculiniza en s'aprochant e s'acolant a una femèla. Son avenidor es d'èsser aspirat per la trompa de la femèla e d'èsser plaçat dins son « androcèu » que li permet de fecondar los uòus que veirà passar.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 154987 Bonellia viridis Rolando, 1821 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Bonellia viridis (en)
- Referéncia NCBI : Bonellia viridis (en)
- Ficha Bonelia verda souslesmers.fr : Bonellia viridis (fr)


text:
Meharin
Meharin (Mehaine en basco, Méharin en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Miei[modificar | modificar la font]
L'arriu de Lihurri e lo son afluent l'arrivet d'Argaxuriko que passan per la vila.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Oreguer au nòrd
- Amoròs-Sucòs au nòrd-oèst
- Sent Martin d'Arberoa a l'oèst
- Veiria au s-èst
- Armendaritze au sud-oèst
- Landibarre au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Palais Belzuntze


text:
Aissa
Aissa (Aixe-sur-Vienne en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin. Sos abitants s'apelan los aissauds.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lu [ly], la [lɔ], lo [luː], las [lɛː].
- Prononciacion : a tonic /ɛ/ ; e davant r /ar/ ; Ch /ts/ ; g davant i e j davant a,o,u /dz/.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chapela dau cementèri (s. 13)
- Chasteu de l'Aumosnaria (s. 16)
- Roinas dau chasteu daus Viscomtes de Limòtges (s. 13)
- Aléia de rovers de la Boscha
- Vau de l'Aurança
- Vau de la Viena
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Großhabersdorf (Bavièra, Alemanha)
- Malinska (Croacia)
- Święciechowa (Polonha)


text:
Noron-l'Abbaye
Noron-l'Abbaye en normand (Noron-l'Abbaye en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en campanha de Falaise e se situa a 3,5 quilomètres de Falaise e a 37 quilomètres de Can, en la vallée de la Ante[1].
La commune est en campagne de Falaise et se situe à 3,5 kilomètres de Falaise et à 37 kilomètres de Caen, dans la vallée de l'Ante[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Sant Andrieu de Vivarés
Sant Andrieu de Vivarés (Saint-André-en-Vivarais en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant Andrieu de Vivarés se tròba en lo nòrd del departament d'Ardecha, entre la val del Ròse e lo Massís Septentrional e al limit nòrd del causse de Vivarés e Linhon. La municipalitat es situada a 1 070 m d'altitud, sus la linha de partison de las aigas Atlantic-Mediterranèa, en dominant las nautors del Velai. Lo vilatge se situa a qualques quilomètres del lac de Devesset (48 ectaras), principala basa nautica de la region, amb lo Lac de La Valeta.
A costat del vilatge de Sant Andrieu;, la municipalitat possedís una enclava situada entre las municipalitats de Sant Bonet lo Freid, Sant Pèire de Dotz e Rochapaula. Qualques ostals de la Chapela de Rochapaula e de las Chalaias apertenon a la comuna.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Antanh La municipalitat se sonava Sant Andrieu de Bèudinet (Saint-André-de-Beaudinet) puèi Sant Andrieu dels Esfanjats (Saint-André-des-Effangeas), a aquerit lo sieu nom actual l'an 1926. Pendent lo periòde revolucionari, se nomenava Montverd (Montvert). Al cors de l'an 1636, Saint Jean-François Régis venguèt Sant Andrieu de Vivarés per predicar un dimenge. Lo sieu tauc se situa al vilatge de La Lobesc.
Dempuèi la normalizacion de l'estat civil, i foguèt constatat que pendent matunes ans, la municipalitat non avia pas emplit las sias obligacions d'enregistrament de las naissenças, matrimònis e defalhiments. Las causas son pas estadas establidas mas l'abséncia de consignas, de registres preestampats, la confusion dels papièrs amb aqueles pel cap-luòc son de motius possibles.
Una comission d'enquesta nomenada per deliberacion de l'Administracion municipala del costat de Sant Agrèva en data del 23 fructidor de l'an sièis (9 de setembre 1798) foguèt encargada de reconstituir los eveniments a comptar del 20 de setembre de 1792, data de la mesa en foncionament de l'estat civil.
Los repòrts d'aquela comission son incluses dins los registres preses per la comuna e l'archiu departementals. Son establite en nivòse an uèch (en genièr de 1800) e fan estat de 81 naissenças e 29 matrimònis reconstituits.


text:
Vocala barrada anteriora non arredondida
La vocala barrade anteriora non arredondida es una vocala emplegada dins fòrça lengas. Son simbòl dins l'alfabet fonetic internacional es [i], e son simbòl X-SAMPA es i
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degrà d'apertura es barrat, çò que significa que la lenga es plaçada tant prèp del paladar coma possible.
- Son ponch d'articulacion es anterior, çò que significa que la lenga es plaçada tant luènh a l'avant de la boca coma possible.
- Son caractèr de redondetat es non arredondit, çò que significa que las labras son pas arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
Aquela vocala existís en occitan dins totes los dialèctes. En occitan, aqueste son se representa generalament amb una "i". Ça que la, aquesta letra pòt far tanben lo son [j]. En gardiòl pòt far tanben lo son [ə]. Dins mai d'un dialècte, la letra e pòt realisar la [i] (exeple: Marselha se pòt prononciar [maʀ'sejɔ] o [maʀsijɔ] en provençal maritim). Vejatz pronóncia de l'occitan, gardiòl e provençal per mai de detalhs.
Lengas[modificar | modificar la font]
La vocala [i] es fòrça comuna. Apareis dins gaireben totas las lengas dins la qualas i a mai de 3 vocalas;foneticament dins saique totas las lengas. Exemple:


text:
Ordovician
L'Ordovician es lo segond periòde geologic de l'èra Paleozoïca que, segon las datacions modèrnas, comencèt fa 488,3 ± 1,7 milions d'ans e finiguèt fa 443,7 ± 1,5 milions d'ans; classicament, se considerava que l'ordovician s'estendiá de 505 de milions d'ans fins a fa 440 milions d'ans. Après lo Cambrian e abans lo Silurian.
En aqueste periòde, un jorn aviá 21 oras e i aviá pas d'animals subre la tèrra fèrma per encausa de l'escarsetat d'oxigèn dins l'atmosfèra. Abondan los fossils d'aqueste periòde, e entre eles cal notar los trilobits e dins qualques regions se formèron tanben los jaciments de petròli e de gas.


text:
Brasil
Brasil o oficialament la Republica Federala de Brasil (en portugués: República Federativa do Brasil) es lo país mai grand e mai poblat d'America Latina e lo cinquen tant en populacion coma en superfícia del mond. S'espandís sus 8 514 876,599 km² e es localizat dins la part centreorientala de l'America del Sud. Al nòrd tòca a Veneçuèla, Guyana, Surinam e la Guaiana francesa. Al nòrd-oèst tòca a Colómbia, a l'oèst tòca a Bolívia e Peró. Al sud tòca a Uruguai e al sud-oèst a Argentina e Paraguai. Los sols païses d'America del Sud que Brasil a pas de frontièra amb eles son Chile e l'Eqüator. En defòra del continent, Brasil possedís qualques pichòtas illas de l'ocean Atlantic: Penedos de São Pedro e São Paulo, Fernando de Noronha, e Trindade e Martim Vaz e las pichòtas illas coralianas sonadas Atol das Rocas.
Lo gentilici es brasilièr -ièra (-èir -èira, -èr -èra, -ier -iera).
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans era arribada deths explorators portuguesi amiadi per Pedro Álvares Cabral en 1500, Brasiu qu'avie estat abitat per pòbles seminomades dempús apuprètz 6000 ans. Pendent eths pròplèu tres sègles, eth territòri que siguèc poblat peths immigrants portuguesi, qu'espleitèren eths recorsi forestaus deth país, e mès tard eths recorsi minaires. Que i desvolopèren tanben era agricultura dera cana de sucre. Eth trabalh pendent eth periode coloniau qu'ère basat ena esclavatge. Atengut aths pògui nombrosi pòbles indigènas, eths afortunadi que crompèren esclaus africani que cambiarien era demografia deth país.
Era annada de 1800, era Reina Maria I de Portugau e sa hilh e regent, eth futur Joan VI de Portugau, en tot húger dera invasion de Napoleon, que s'establiren en Brasil damb tota era familha reiau. Encara que i tornarien tà Portugau eth 1821, aguest periòde que dauric eths pòrts comerciaus ath Reiaume Unit (isolat per França de Napoleon) e era elevacion de Brasil ath estatut de "reiaume unit" ara corona portuguesa. Eth prince-regent Pedro I de Brasil e IV de Portugau que declarèc era independéncia eth 7 de seteme, 1822, en tot establir eth empèri independent deth Brasil. Aquerò non representave cap un movement d'independencia coma ena rèsta deth continent american, senon ua separacion deth Empèri Portugués damb eth tròn en tot restar en mans dera casa de Bragança.
Encara qu'ère ua monarquia, eth Empèri Brasilèr que siguec ua democracia ath estil britanic. Era intensa immigracion europèa que creèc es basas entara industrializacion e era esclavatge siguec a pòga pòc abolida. Pedro I que siguec succedit per sa hilh Pedro II, eth quau se trobèc ath miei d'ua disputa politica entre era armada e eth gabinet, e pes crisis causadas pera guèrra damb Paraguai (fomentada per Reiaume Unit) e non dobtèc en sacrificar eth sòn poder coma monarca entà esvitar ua guèrra civiu entre armada e marina. Que renoncièc eth 15 de noveme de 1889, e era republica federau que siguec establida.
Ara fin deths sègles XIX e XX, Brasil qu'arrecebec mès de 5 milions d'immigrants europèus e japonesi. En aguest periòde Brasil que s'industrializèc e colonizèc e desvolopèc eths territòris interiors. Era democracia brasilèra que siguec reemplaçada per dictaduras en tres periòdes pendent eth sègle XX. En darrèr periòde, de 1964 a 1985, Brasil que siguec governat per generaus designadi pera armada. Eth 1985, era democracia que siguec restablida.
Politica[modificar | modificar la font]
Segon la Constitucion de 1988, Brasil es una republica federativa presidencialista. La constitucion de 1988 dona d'amples poders al govèrn federal, e lo president e lo vicepresident[2] son elegits amassa per vòte popular per un periòde de quatre ans. Lo president a un poder executiu important qu'es a l'encòp cap d'Estat e cap de govèrn, e a la facultat de designar lo govèrn. Lo sistèma es inspirat pel modèl nòrd-american. Malgrat aiçò, lo sistèma legal brasilièr seguís la tradicion romana-germanica. Actualament Brasil es governat per Dilma Rousseff[3]la primièra femna president del país. Lo vicepresident es Michel Temer.
De manièra simultànea a las eleccions presidencialas, son elegits los membres del Congrès Nacional de Brasil, sèti del poder legislatiu, dividit en doas cambras parlamentàrias: la Cambra dels Deputats,[4] que sos membres an mandat de quatre ans,[5] e lo Senat Federal,[6] que sos membres an de mandats de uèch ans e son renovats en un tèrç e dos tèrces alternativament cada quatre ans. S'elegisson actualament 81 senadors (tres per cada estat e tres per lo Districte Federal) e 513 deputats. Los deputats son elegits mejançant la representacion proporcionala e los senadors segon lo metòde de l'escrutinh uninominal majoritari.
Finalament, i a lo poder judiciari, que son instància maximala es lo Tribunal Federal Suprèm, responsable d'interpretar la Constitucion Federala[7], e integrat per onze ministres a vida designats pel president, amb aprobacion del Senat. La carga de ministre del Suprèm Tribunal es vitalícia. Lo poder judicial compren tanben lo Tribunal Superior de Justícia, lo Tribunal Superior del Trabalh, lo Tribunal Superior Electoral e lo Tribunal Superior Militar. Totes jutjan en darrièra instància las matèrias de las siás qualificacions.
Geografia[modificar | modificar la font]
La geografia es divèrsa, amb païsatges semiàrids, montanhoses, tropicals, subtropicals, e amb climas que vàrian del sec al pus umid clima eqüatorial. Contrastan tanben lo clima mai doç de la Region Sud amb son clima subtropical e geladas frequentas. Al Brasil se tròban divèrses recòrds de la geografia mondiala, coma la region del Pantanal en Mato Grosso do Sul e Mato Grosso, un dels màgers airals immergits del mond, considerada per l'UNESCO coma resèrva de la biosfèra; l'illa del Bananal, al riu Araguaia, la pus granda illa fluviala del mond; l'illa de Marajó, la pus granda illa maritimo-fluviala del mond; las illas Anavilhanas, l'archipèla fluvial pus grand del mond, localizadas dins lo fluvi d'Amazonas, qu'es lo pus grand en volum d'aiga e lo pus long del mond[8][9].
Ciutats mai grandas - (abitants en 2005)
- São Paulo - (10 927 985)
- Rio de Janeiro - (6 094 183)
- Salvador - (2 673 560)
- Belo Horizonte - (2 375 329)
- Fortaleza - (2 374 944)
- Brasília - (2 333 108)
- Curitiba - (1 757 904)
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
A causa de las siás dimensions continentalas, Brasil es un país amb una rica diversitat de culturas, que sintetizan las divèrsas etnias que forman lo pòble brasilièr. Per aquela rason, existís pas una cultura brasilièra omogenèa, mas un mosaïc de divèrses corrents culturals que forman, amassa, la cultura de Brasil. Es de notar que, après mai de tres sègles de colonizacion portuguesa, la cultura de Brasil es, majoritàriament, de raiç lusitana. Es justament aquel eiretatge cultural lusitan que compausa l'unitat de Brasil: son d'etnias diferentas, malgrat aiçò, totes parlan la meteissa lenga [10] (es a dire portugués) e, gaireben totes, son crestians, amb ampla predominança de catolics. Aquela egalitat lingüistica e religiosa es un fach rar per un país immens coma Brasil.
E mai siá un país de colonizacion portuguesa, d'autres grops etnics daissèron d'influéncias prigondas dins la cultura nacionala, en se destacant los pòbles indigènas, los africans, los d'italians e los d'alemands. Las influéncias indigènas e africanas daissèron de marcas dins lo domeni de la musica, de la cosina, del folclòre, dins los caractèrs emocionals e dins las fèstas popularas de Brasil. Es evident que qualques regions recebèron una màger contribucion d'aqueles pòbles: los estats del Nòrd an fòrta influéncia de las culturas indigènas, mentre que de regions del Nòrd-èst an una cultura fòrça africanizada.
Mentre que mai al sud de Brasil, la cultura es mai europeïzada. Dins lo Sud del país las influéncias de l'immigracion italiana e alemanda son evidentas, que siá dins la cosina, la musica, las abituds e l'aparéncia fisica de las personas. D'autras etnias, coma los arabis, espanhòls, poloneses e japoneses contribuiguèron tanben a la cultura de Brasil, malgrat aiçò, d'un biais pus limitat.
Patrimòni istoric[modificar | modificar la font]
L'interès oficial per la preservacion del patrimòni istoric e artistic en Brasil comencèt amb l'institucion en 1934 de l'"Inspeccion del Monuments Nacionals". Puèi lo "Servici del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional" i succediguèt, e uèi lo sector es administrat nacionalament pel Institut del Patrimòni Istoric e Artistic Nacional (IPHAN), que possedís ja mai de 20 000 bastissas tombados, 83 ostals de camp e conjunts urbans, 12 517 ostals de camp arqueologic donat de nauta, mai d'un milion d'objèctes arrolados, en comprenent l'acervo museológico, près de 250 000 volums bibliográficos e vasta documentacion arquivística [11]. Tradicions imateriais coma lo samba de ròda del Recôncavo Baiano e l'art grafic e pintura corporala dels indians Wajapi de l'Amapá tanben ja foguèron reconegudas coma Patrimòni de l'Umanitat per l'UNESCO. Tanben los estats e qualques municipalitats possedisson ja d'instàncias pròprias de preservacion e l'interès dins aquel airal a crescut los darrièrs ans.
Encara amb l'intensa activitat dels organs oficials, lo patrimòni nacional sofrís encara frequent depredação e a la siá proteccion e sustentabilidade limitadas per l'escassesa de budgèts e per la fauta de consciéncia de la populacion envèrs la riquesa de la siá eiretatge culturala e artistica e envèrs lo besonh d'un despartiment de responsabilitats per la siá salvaguarda efectiva a tèrme long [12].
Lo patrimòni istoric brasilièr es un dels pus ancians d'America, en essent risi mai que mai en relíquias d'art e arquitectura barròcas, concentradas sustot dins l'estat de Minas Gerais (Ouro Preto, Diamantina, São João del Rei, Sabará, Congonhas, etc.) e en de centres istorics de Recife, São Luís, Salvador, Olinda, Santos, entre d'autras vilas.
Possedís tanben dins los grands capitals nombroses e d'importantas bastissas d'arquitectura eclectica, de la transicion entre los sègles XIX e XX, e de arquitectura modernista, ont Brasilia, lo sieu exemple màger, es l'unica vila modèrna del mond reconeguda per l'UNESCO coma Patrimòni Cultural de l'Umanitat en foncion de la siá arquitectura, expression de la cultura brasilièra avalorada internacionalament.
I a tanben diversitat dins d'ostals de camp arqueologic, coma lo trobat en lo sud de l'estat del Piauí: Serra da Capivara. Los problèmas afrontats per la majoritat dels ostals de camp arqueologic brasilièrs afèctan pas los mai de 600 ostals de camp que son en lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara, en lo Piauí. Localizat dins un airal de 130 000 ha lo Parque Nacional da Ressèga da Capivara es un exemple de conservacion del patrimòni istoric e artistic nacional. En 1991, foguèt consagrat Patrimòni Mondial per l'Unesco.
La Ressèga da Capivara es una dels airals mai protegits de Brasil, doncas es jos la gàrdia de l'Iphan, Ministèri del Mitan ambient (MMA), Fundahm e del Ibama local, qu'a poder de polícia. En aquel meteis airal se localiza lo Musèu de l'Òme American, ont se tròba çò de mès de vièlh fossil uman trobat en America e lo segond mai vièlh del mond.
Espòrt[modificar | modificar la font]
Lo fotbòl es l'espòrt pus important en Brasil. La seleccion brasilièra de fotbòl es considerada la melhora del mond en detenent cinc còps lo títol de campion. Autres espòrts a grand pes dins lo país coma lo basketeball, lo volleyball, lo tennis, lo futsal, d'espòrts radicales, entre unes autres.
Brasil aculhís ja divèrses eveniments esportius d'ample escalièr: lo país organizèt a Copa del Mond FIFA de 1950 e foguèt causit per aculhir a Copa del Mond FIFA de 2014. São Paulo organizèt los de Jòcs de Pan-american de 1963 e lo Rio de Janeiro recebèt los de Jòcs de Pan-american de 2007. Brasil ensaja a l'ora d'ara pel quatren còp lo drech de recebre los de Jòcs Olimpics d'Estiu de 2016.
Idiòma nacional[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Brasil es lo portugués, idiòma parlat e escrit per l'immensa majoritat de la populacion. Lo portugués es la lenga usada dins las institucions d'ensenhament, dins los mejans de comunicacion e dins los negòcis. Brasil es l'unic país de lenga portuguesa de las Americas.
L'idiòma parlat e escrit en Brasil diferís leugièrament de l'utilizat en Portugau e dins los autres païses lusofòns. En rason de las diferéncias geograficas e culturalas entre Brasil e Portugau, e tanben de las divèrsas politicas lingüisticas bastidas pels dels païses a l'ample dels ans, lo portugués brasilièr e lo portugués europèu ne l'evolucionèron de forma uniformi. I a fòrça divergéncias entre las nòrmas cultas de las de las variantas de la lenga, sustot que se fa referéncia en el la la fonética, a l'ortografia e al sistèma pronominal. Encara aital, de talas diferéncias en lo comprometon la compreneson mutuau.
I a encara divèrsas variacions dialectalas intèrnas al portugués brasilièr, que se connèctan sustot la diferéncia regionala e sociala.
Lo lengatge brasilièr de senhals es tanben considerat un mejan legal de comunicacion dins lo país.
Idiòmas indigènas e d'immigrants[modificar | modificar la font]
S'estima qu'a l'epòca del Descobrimento, se parlava mai de mila lengas en Brasil. A l'ora d'ara, aqueles idiòmas son redusits a 180 lengas. De las 180 lengas, sonque 24, o 13%, an mai de mila locutors; 108 lengas, o 60%, an entre cent e mila locutors; del temps que 50 lengas, o 27%, an mens de 100 locutors e la mitat d'aquelas, o 13%, an mens de 50 locutors, çò que mòstra qu'una granda part d'aqueles idiòmas son en risc seriós d'escandilhament.
Los primièrs ans de colonizacion, las lengas indigènas èran parladas inclusivament pels colons portugueses, qu'adoptèron un idiòma mixte basat en la lenga tupi. Per èsser parlada per gaireben totes los abitants de Brasil, demorèt coneguda coma lenga generala. Malgrat aiçò, al sègle XVIII, la lenga portuguesa se faguèt oficiala de Brasil, çò que culminèt en la gaireben desaparicion d'aquela lenga comuna.
Amb lo transcórrer dels sègles, los indians foguèron exterminats o aculturats per l'accion colonizadora e, amb aiçò, de centenats dels sieus idiòmas foguèron extints. A l'ora d'ara, los idiòmas indigènas son parlats sustot en lo Nòrd e Centri-Oèst. Las lengas pus parladas son del tronc Tupi-guarani.
De mai de las desenas de lengas autoctònas, de dialèctes d'origina alloctònas son parlats en de colònias ruralas mai isoladas del Brasil meridional, sustot lo hunsrückisch e lo talian (o vènet brasilièr), d'originas alemanda e italiana, respectivament[13][14].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Instituto Brasileiro de Geografia e Estatística - Sinopse do Censo Demográfico 2010
- ↑ http://www.presidencia.gov.br/espanhol/Estructura/
- ↑ http://www.presidencia.gov.br/presidente/
- ↑ http://www2.camara.gov.br/conheca
- ↑ http://www2.camara.gov.br/internet/conheca/comofunciona.html
- ↑ http://www.senado.gov.br/sf/senado/senado.asp
- ↑ http://www.constitution.org/cons/brazil.htm
- ↑ http://noticias.uol.com.br/ultnot/cienciaesaude/ultnot/reuters/2007/06/01/ult4296u177.jhtm
- ↑ http://opovo.uol.com.br/opovo/brasil/704392.html
- ↑ (en) Freyre, Gilberto. 'L'experiéncia afrobrasilièra - l'influéncia africana en la cultura brasilièra. UNESCO, mai-junh de 1986. Obtengut lo 16 d'agost, 2007.
- ↑ Ministèri de la Cultura.
- ↑ Almeida, Luiz Fernando de. O Brasil e os Desafios do Patrimônio (Brasil i los Desafiaments del Patrimòni). Portal del Ministèri de la Cultura, 13 de genièr de 2007.
- ↑ DW-World.de, L'alemand lusitano del Sud de Brasil
- ↑ Lo Talian.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Govèrn de Brasil, en portugués.
- Ministèri de Torisme de Brasil en portugués, anglés, francés, castelhan, italian, alemand


text:
Panthera onca
Lo jaguar (Panthera onca) ei un mamifèr carnivòr de la familha deths felids, ei a dire deths gats. Viu en eth continent american. Apertenh ath genere Panthera e ei era soleta espècia de Panthera qu'es trapa en America. Eth jaguar ei eth tresau felin més gròs dempús deth tigre e eth leon e eth més gros deth emisfèri occidentau. Eth territòri deth jaguar aué va dau sud des Estats Units e Mexic per tot America Centrau cap al sud enquia Paraguai e eth nòrd d'Argentina. Eth jaguar a un territòri de cria en Arizòna (sud-est de Tucson), més a estat escandit en es Estats Units des de 1900.
Aguest gat damb plaps semble fisicaments eth leopard més ei més gròs e damb un còs més massís. Eth son comportament e abitat caracteristics son més apròp deth deth tigre. Es bòsqui son territòri dera sua predileccion més tanben demore dens ua varietat de terrens duberti. Ei plan associat damb era presença d'aiga e aima plan nadar. Ei un felin solatièr, oportunista, predador d'amagatals, en naut dera cadena apaissal.
Ei ua espècia clau e jòga un ròtle important ena estabilizacion des ecosistemes e ajuda a regular es especies que caça. Era sua mossegada ei plan hòrta sustot comparada dama d'auti gat grossi. Açò permet trincar es armadures des reptils armats e d'usar un metòde tà tuar plan inusual: mossega era pèth entre es aurelhes e finís per mossegar eth cervèth.
Eth jaguar ei ua espècia menaçada e es sons nombres declinen. Es menaces enclausen eth trincament e era perdua d'abitat. Era caça internacional des jaguars ei enebida, més aguest gat ei tuat soent pes umans especiauments en conflictes damb pagesi e borièrs en Sud- America. Ansin, redusit eth son abitat, enqüera ei gran, donada era sua istòrica distribucion, a cambiat era mitologia de plan de cultures indigenes americanes, coma era Astèca e era Maia.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Era paraula proven en anglés des lengas Tupi-Guarani; Jaguar. Ansin ei coma s'apera en anglés, francés e espanhou. En catalan e portugués (brasilièr) que se ditz onça. Se crede qu'era capcièra d'aguesta paraula proven dera lenga de negòcis amazoniana Tupinambá via eth portugués jaguar. Era paraula tupí yaguara vuòl díder "bèstia" e de cops ei arrevirada per "can". Era paraula especifica peth jaguar ei yaguareté.
Eth prumèr component dera sua designacion taxonomica ei Panthera e proven dau latin e dau grec tà aperar eth leopard. Era onça ei eth jaguar en portugués més en anglés ounce vuòl díder leopard des nhèus, Uncia uncia. Proven dau latin lyncea que vuòl díder cervièr. En italian se ditz lonza e en francés ancian se didía l'once.
Taxonomia e evolucion[modificar | modificar la font]
Eth jaguar o Panthera onca ei era paraula exacta tà designar era soleta espècia deth genre Panthera en eth nau monde. Eth DNA mostre d'evidencies damb eth leon, eth tigre, era onça o leopard des nhèus e eth leopard plapat e an un ancessor comun que demorèc hè entre 6 e 10 milions d'annades. Damb tot, es ossi fossils parlen deth neishement dera Panthera hè 3.8 milions d'annades. Es estudis filogenetics mostren per norma generau qu'eth leopard plapat siguéc basic entà aguest grop (Neofelis nebulosa). Eth luoch des especies que demoren ei donques enqüera shens resólver.
Eth zoològ Reginald Pocock conclusiguèt qu'eth jaguar ei plan religat damb eth leopard. Més eth DNA ei enqúera inconclusiu. Fossils deth jaguar europèu e deth leon american mostren caracteristiques d'andús, eth leon e eth jaguar. Es dus especies s'amassaren hé entre 280.000 e 510.000 annades.
Ancessor asiatic[modificar | modificar la font]
Mentre qu'es onces demorauen sonque enes ameriques, descénden de gats deth Monde Ancian. Hè 2 milions d'annades, eth jaguar e son cosin, eth leopard plapat, auien un ancessor comun asiatic. En eth pleistocèn, es ancessors des onces d'aué corrien per Beringia e es sòns descensors se moguèren tà America Centrau e deth Sud. Eth sòn manjar eren es cèrvis e d'autes animals erbacèus qu'abans demorauen en manades.
Variacions geograficas[modificar | modificar la font]
Era darrièra delineacion des sosespecies deth jaguar siguéc hét en 1939. S'assolèren sus es traches e era morfologia dera clusca e se reconeguèren enquia ueit sosespecies. Totun, eth cientific Pocock aguét pas d'acces a de basti especimens tà criticar e evaluar toti es sosespecies e mantinguéc es dubtes sus bèri uns. Ua consideracion tardièra deth sòn trabalh suggeréc sonque tres sosespecies.
Estudis recenti tanben an falhat en trapar evidencies entà ben definides sosespecies qu'aué existissen pas més. Larson demostréc qu'auien variacions nòrd-sud més açò ei pas segur 100%. Damb tot, se traparen termiéres geografiques en er arriu Amazones. Tot e qu'es divisions tradicionaus son es de Pocock, Seymour establiguéc tres sosespecies:
- Panthera onca onca: de veneçuela enquiath Amazones, enclusant: Panthera onca peruviana : costa dau Peru.
- Panthera onca hernandesii: Oest de Mexic,enclusant:
-
- Panthera onca centralis: d'El salvador enquia Colombia)
- Panthera onca arizonensis: d'Arizona a Sonora
- Panthera onca varaecrucis: e Texas a Mexic
- Panthera onca goldmani: deth Yucatan a Belize.
- Panthera onca palustris: en arees deth Pantanal en Mato Grosso e Mato Grosso do Sul, Brasil, e er arriu Paraguai enquia Argentina.
Biologia e comportament[modificar | modificar la font]
Caracteristicas fisiques[modificar | modificar la font]
Era onça ei un animal plan musclat e massís. Pes e mesura son normauments de 56 a 94 Kg. Es mascles més grossi pesen 160 Kg e es hemeles son un 10-20% més petiti. Era longada deth morre ara coa ei d'1.2 a 1.95 m. Es sues coes son més cuertes qu'es deth d'un gat (45-75 cm). Es pates tanben son cuertes, força, comparades damb un tigre o un leon. Era mesura enquias espatles ei 63-76 cm. comparat damb un leopard ei més gros, més pesat e més massís.
Variacions enes mesures sigueren guardades enes regions e habitats, damb era mesura que creish deth nòrd ath sud. Un estudi dera onça hèt ena Reserva der Biosfera de Chamela-Cuixmala, ena costa deth Pacific mexicana, mostréc mesures de 50 Kg. Per contra, ena region brasilièra deth Pantanal pesa 100 Kg e enquiath 136 Kg.
Era onça de bòsc ei més hosca e més petita qu'es onces d'arees dubertes, possiblements pera mesura més petita des sues preses erbàcees. Ei un animal apte tà esclar, córrer e nadar. Eth cap ei massís e era dentadura plan poderosa. Era onça a ua mossegada hòrta e ei capadís de préner enquia 910 Kg d'un solet cop. Açò ei dus cops més qu'eth leon e era hiena. Açò permet ara onça de trincar era armadura des tartugues.
Un estudi demostréc qu'era sua força hé que sia aprop deth leopard e deuant deth leon e deth tigre. Caça animals que pesen 300 Kg en bosqui densi e quan ei més cuert açò ei ua adaptacion. Era sua pèth qu'ei jaune entà marron-roge e negre. Totun, es arees deth vrente son blanques. Aguest felin hé plaps tà s'acutorbar en eth sòn habitat boscós. Es plaps son diuersi d'un individú a un aute e es sues mesures tanben.
Era onça sembla plan eth leopard més ei més massís e pesat qu'aguest. Es dus animals se destrien pes sòns plaps. Es d'ua onça son més grossi, mens e més hosques, damb plaps més petiti dens d'eres. Eth leopard non es a. Es onces tanben an eth cap més redond e cuert comparat damb eth leopard.
Eth morfisme des colors a luòch en aguesta especie. Ua forma de gaireben-negre melanisme apareish regulauraments. Es onces damb melanisme son toti negres tot e que es plaps son visibles en un examen més proche.
Eth color negre ei mens comun qu'auer sonque plaps. Totun, sonque afecta eth 16% dera populacion. Es jaguars melanistics son coneguts formauments coma panteres negres més son pas apertenguents a ua auta especie desseparada.
I a tanben d'individús albins plan estonables. Aguesti son aperats panteres blanques. Més era mutacion empacha qu'aqueths colors sian usuals.
Reproduccion e cicle vitau[modificar | modificar la font]
Es hemelles de jaguar arriben ara maturitat en hér es dus annades e es mascles as tres o quate. Aguest gat se crotza pendent tot er an ena jungla més i a més cadèls quan i a més caça. Era baisha revèrta ei guardada en captivitat.
Era parelha de jaguars se dessepararà dempús der acte e aprés 93-105 jorns es hemelles pàrien de dus a quate cadèls. Era mair tolerarà pas mascles proche pr'amor qu'i a risc d'infanticidi. Aguest comportament tanben se trapa en eth tigre.
Es cadèls neishen cècs més dempús tres mesi ja son creishuts. Més demoraran damb era mair enquias sies mesi, moment en quau començaràn tà caçar junti. Seràn damb era mair enquias dus annades abans de víuer solets tà reclamar un territori propi. Se pensa que viuen entàs 12-15 ans ena jungla e en captivitat enquias 23 ans.
Activitat sociau[modificar | modificar la font]
Aguest ei un gat solatièr exceptat de quan viu damb es autes cadèls e era mair. Es adulti sonque se trapen tà crotzar-se. Es hemelles an un territori d'entre 25 a 40 Km2 e generauments esquiven es autes jaguars. Es mascles an un area qu'arriva a 100 Km2. Tà l'ac assenhalar aperfecha marques damb es ungles, orina e deisha brens.


text:
Villers-le-Sec (Aisne)
Villers-le-Sec (Aisne) es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a patit de destruccions importantas pendent la Primièra Guèrra mondiala, a causa de la siá proximitat amb la tèsta.
La commune a subi des destructions importantes pendant la Première Guerre mondiale, à cause de sa proximité avec le front.