text:
Joana d'Arc
Joana D'Arc (vèrs 1412, Domrémy - 30 de mai de 1431, Rouen) es una cap militar francesa de la premiera mitat dau sègle XV e una santa de la Glèisa Catolica Romana. Nascuda dins una familha de païsans de Lorena, capitèt de rescontrar Carles VII puei de dirigir l'armada francesa còntra lei fòrças d'Anglatèrra e de Borgonha pendent la Guèrra de Cent Ans. Entre 1429 e 1430, averèt unei batalhas permetent d'arrestar lei progrès anglés en direccion dau centre de França e de sacrar oficialament lo rèi Carles VII a Reims. Après aquelei succès, foguèt capturada e liurada ais Anglés qu'organizèron un procès per mascariá e la condamnèron au lenhier. Foguèt cremada a Rouen en 1431.
Pasmens, maugrat sa mòrt, son accion permetèt lo redreiçament decisiu de la situacion militara francesa durant la Guèrra de Cent Ans que va s'acabar per la victòria finala de Carles VII en 1453. Après lo succès francés, son procès foguèt annulat per lo papa Calixte III en causa d'irregularitats tre 1456 e un jutjament novèu li donèt l'estatut de martir. Dins lo corrent dau desvolopament dau nacionalisme au sègle XIX, Joana d'Arc e son accion dins lo sauvament de l'unitat de França en fàcia d'Anglatèrra venguèt l'objècte de divèrsei mites. A partir de 1869, lei Catolics francés, sostenguts per unei grops politics dau país, demandèron sa canonizacion que foguèt prononciada en 1920.
Somari
- 1 Naissança, jovença e educacion
- 2 Contèxte politic
- 3 Carriera militara
- 4 Procès e execucion
- 5 La revision dau procès e la canonizacion
- 6 Consequéncias de son òbra
- 7 Bibliografia
- 8 Nòtas e referéncias
Naissança, jovença e educacion[modificar | modificar la font]
Joana d'Arc es probablament nascuda en 1412 en bastida familhala de son paire a costat de la glèisa de Domrémy, vilatge situat dins lei marchas de Champanha, de Bar e de Lorena. Son paire èra dich Jacques d'Arc e sa maire Isabelle Romée. En fòra Joana, la familha teniá cinc autreis enfants. Durant sa jovença, Joana èra descricha coma fòrça piosa. Lei testimònis de sei vesins durant sei procès raportan que Joana realizava de trabalhs dins l'ostau coma leis activitats domesticas, lo filatge de la lana e dau canebe, l'ajuda per lei meissons e, de còps, per la gàrdia dau bestiau. D'un biais generau, son enfança es pas diferenta d'aquelei deis autrei filhas dau vilatge.
Se fau notar que la preséncia de la particula dins son nom indica ren a prepaus d'una origina nobla car una particula pòu èstre utilizada tant per de roturièrs o de nobles. De mai, dins lei documents contemporanèus, lo nom de la familha es escrich d'unei biais diferents coma Day, Tare o encara Tarc.
Contèxte politic[modificar | modificar la font]
A la naissança de Joana d'Arc, lo reiaume de França èra fòrça afeblit per la foliá dau rèi Carles VI e la guèrra civila entre Armanhac e Borgonha. Aquela situacion permetèt ais Anglés d'Enric V d'atacar dins lo nòrd de França que son armada foguèt esquichada a Azincourt lo 25 d'octòbre de 1415. La presa de París en 1420, la patz de Troyes, tanben signada en 1420, e l'aliança ambé Borgonha decidiguèron de faire dau rèi anglés l'eiretier de Carles VI. En 1422, a la mòrt quasi simultanèa d'aqueu darrier e d'Enric V, lei camps francés e anglés proclamèron donc rèi lor pretendent : Enric VI per leis Anglés e lei Borgonhés e Carles VII, replegat a Borges, per lei Francés.
Carriera militara[modificar | modificar la font]
La carriera militara de Joana d'Arc foguèt relativament brèva de 1429 a 1430. Pasmens, maugrat sa revirada finala e sa captura, ocupèt una plaça importanta dins lo redreiçament francés dei darriereis annadas de la guèrra gràcias au succès decisiu de sa campanha per liberar Orleans, replegar la contra-ofensiva anglesa sus lo Léger e permetre lo sacre de Carles VII a Reims.
« L'Apèu »[modificar | modificar la font]
Vèrs 1425, dins lo contèxte de la revirada francesa de la patz de Troyes, Joana acomencèt d'ausir lei votz d'àngels e de sants li donant l'òrdre d'anar en França per replegar leis Anglés e sacrar lo daufin Carles VII a Reims. Espaurida e persuadida que son sèxe e son temps rendián aquela mission, assaièt de resistir a aquel apèu. Pasmens, lei votz venguèron mai importantas après lo començament dau sètge d'Orleans e Joana finiguèt per fisar son secrèt a son cosin que la conduguèt pròche de Robert de Baudricourt, capitani de Vaucouleurs. Après un premier refús, acceptèt de li donar una espasa e una escòrta per anar a la fortalesa reiala de Chinon.
Presentacion au rèi Carles VII[modificar | modificar la font]
Abilhada de vèstits d'òme sus lo conseu de sei votz, Joana e son escòrta agantèt Chinon lo 23 de febrier de 1429. Lo rèi acceptèt de la recebre en causa d'una profecia annonciant la pèrda dau reiaume en causa de l'accion d'una frema, probablament Elisabeta de Bavièra, e son sauvament per una verge. Escondut entre lei membres de sa Cort, Carles VII foguèt subran reconegut per Joana que capitèt de lo convéncer de sa legitimitat après una entretenança secrèta.
Puei, Joana deguèt faciar una comission de teologians pendent tres setmanas que confirmèron l'autencitat de sa fe e un grop de matronas verifiquèt de son caire sa virginitat per demostrar son abséncia de relacions amb un demòni. Foguèt donc autorizat d'anar a Tors. I recebiguèt una espasa e una armadura e Carles VII la mandèt vèrs Orleans amb un carreg d'avitalhament.
La liberacion d'Orleans e la campanha sus lo Léger[modificar | modificar la font]
Sota la direccion de Joana d'Arc, lei tropas reialas formant lo convòi d'avitalhament arribèron dins la region d'Orleans en abriu de 1429. Lo 29, capitèt d'intrar dins la ciutat onte foguèt aculhit per Jan d'Orleans, futur còmte de Dunois, e una fòga estrambordada. Joana ganhèt pauc a pauc la fisança dei capitanis comandant la garnison e motivèt lei soudats francés constrenhent leis Anglés a la retirada après una tièra d'assauts replegadas lei 7 e 8 de mai. Après aqueu succès, foguèt cargada de la presa dei plaças tengudas per leis Anglés a l'entorn d'Orleans amb una armada dirigida per lo duc d'Alençon. Dins lo corrent dau mes de junh, lei Francés capitèron de conquistar Jargeau lo 12 onte foguèt capturat lo duc de Suffolk, lo pònt de Meung lo 15 e Beaugency lo 17. Lo 18, l'armada de secors anglesa de John Fastolf (5 000 combatents) foguèt anientada per solament 2 000 òmes a Patay. Aquela campanha sus lo Léger marquèt lo començament dau redreiçament francés que perdiguèron unei milièrs de soudats que son còrs d'elèit d'arquiers, la reputacion d'invencibilitat de sei fòrças e foguèron pas capables de mandar de renfòrç per empachar l'avançada de Carles VII vèrs Reims.
La campanha vèrs Reims e lo sacre dau rèi[modificar | modificar la font]
Gràcias au succès de la campanha de la Léger e au sostèn entosiasta d'aquelei qu'èran convencuts per l'aspèct miraculós, Joana capitèt de constrénher lo Conseu reiau d'acceptar l'organizacion d'una expedicion vèrs Reims per sacrar oficialament lo rèi Carles VII. Gràcias a la diplomàcia reiala que capitèt de neutralizar lei fòrças de Borgonha[1], l'armada francesa partiguèt de Gien lo 29 de junh de 1429 e rescontrèt gaire d'oposicion. Troyes capitulèt lo 10 de julhèt, Chalons lo 14 e Reims lo 16. Lo 17, se debanèt lo sacre de Carles VII que demostrèt sa legitimitat e obtenguèt rapidàment lo raliment de divèrsei províncias.
Lo sètge de París e sa captura[modificar | modificar la font]
Après lo succès de Reims, Joana d'Arc e Carles VII se devesiguèron a prepaus de la politica d'adoptar. La premiera desirava contuniar l'ofensiva militara còntra leis Anglés, especialament dins la region de París. Pasmens, lo segond preferiguèt d'en premier negociar la patz ambé Felipe de Borgonha per rompre l'aliança entre lei Borgonhés e leis Anglés. En consequéncia, Joana d'Arc veguèt sei mejans militars demenir après la dispersion de l'armada reiala lei 21 e 22 de setembre de 1429. Son ataca còntra París foguèt donc replegada e Joana i foguèt bleçada per una sagita. Puei, son expedicion còntra La Charité-sur-Loire s'acabèt tanben per una revirada en decembre de 1429 maugrat la conquista de Saint-Pierre-le-Moûtier. Aquelei desfachas afebliguèron un pauc son prestigi mai empachèt pas lo rèi de li donar sei letras de noblesas lo 24 de decembre.
En abriu de 1430, obtenguèt lo drech de participar ais operacions mandadas còntra Melun, Lagny e Senlis. Pasmens, poguèt pas evitar la capitulacion de Soissons. Assaièt donc sauvar Compiègne onte capitèt d'intrar ambé de renfòrç lo 23 de mai. Pendent la serada, decidiguèt de menar un assaut còntra lei Borgonhés que deguèron recular. Dins aquò, l'arribada de tropas anglesas inversèt l'eissida de la batalha. La panica entraïnèt la retirada dei Francés e Joana foguèt capturada per un arquier picard au servici d'un chivalier borgonhés que la donèt tanlèu a Jan de Luxemborg. Aqueu darrier la vendiguèt ais Anglés.
Procès e execucion[modificar | modificar la font]
Après sa captura, leis Anglés decidiguèron d'eliminar d'un biais resclantissant una enemiga jutjada tróp perilhosa. Coma lei populacions de l'epòca èran fòrça religiosas, foguèt donc decidit de demostrar que sei visions èran faussas e inspiradas per lo demòni avans de l'executar. Per aquò, un procès religiós trucat foguèt organizat que s'acabèt per de condamnacions multiplas (mascariá, eresia...) e una condamnacion au lehier.
Lo tribunau[modificar | modificar la font]
Per dirigir lo tribunau cargat de jutjar Joana d'Arc e s'assegurar dau resultat de sei deliberacions, lo duc de Bedford chausiguèt Pierre Cauchon qu'èra un òme de fisança deis Anglés e aviá una legitimitat sufisenta per reünir un tribunau religiós. D'efèct, partisan dei Borgonhés tre l'annada de 1413, venguèt un sostèn fòrça decidit deis Anglés a partir de 1420. Èra tanben un membre famós de l'Universitat de París e l'evesque dau diocèsi de Beauvais onte Joana foguèt capturat. Poguèt donc se declarar competent per menar lo procès e obtenir lo drech de desplaçar lo sèti dau tribunau a Rouen car lei Francés l'avián caçat de sa vila. Per compausar lo rèsta dau tribunau, Cauchon cridèt Jean Lemaître, vice-inquisitor de França, Jean d'Estivet cargat de l'accusacion, Guillaume Manchon e Guillaume Colles, dos notaris cargats de la redaccion dei verbaus e un seissantenau de conselhers chausits entre de clercs o entre seis amics.
L'instruccion[modificar | modificar la font]
L'instruccion dau procès se debanèt dau 9 de genier au 26 de març de 1431 sota la direccion de Jean Beaupère puei de Jean de La Fontaine. Sensa avocat, Joana deguèt respòndre ai questions de l'accusacion. I mostrèt un sen e un esperit critic importants. I afirmèt la realitat de sei votz e se mostrèt convencuda per l'autenticitat de sa mission. De mai, èra diferenta deis eretics qu'èran alora relativament nombrós en causa de la crisi deis institucions religiosas entraïnada per lei combats. Sa virginitat foguèt tanben confirmada per un grop de matronas. Finalament, 70 accusacions foguèron formulada còntra ela. Lei principalas èran l'imaginacion messorguiera d'aparicions e de revelacions divinas, lo pòrt de vèstits masculins e lo refús de reconéisser l'autoritat eclesiastica terrèstra.
La condamnacion e l'execucion[modificar | modificar la font]
Lo procès acomencèt oficialament lo 23 de febrier de 1431 e l'accusasion i foguèt presentada lo 28 de març per Jean d'Estivet. En fàcia dei refutacions de Joana, un resumit de 12 articles, que son contengut li foguèt pas presentat, foguèt finalament adoptat lo 2 d'abriu. Lei jutges decidiguèron donc d'utilizar la tortura per obtenir d'avoacions. Lo 9 de mai, un premier assai mau capitèt car Joana signèt un acte de retractacion anticipada deis elements dichs sota la tortura. En revènge, lo 24, una ceremonia d'exposicion publica lònga, umilianta e escagassanta permetèt a Pierre Cauchon d'obtenir la signatura d'una formula d'abjuracion. Joana i reconoguèt seis errors especialament lo pòrt de vèstits d'òmes. Foguèt adonc condamnada a perpetuitat.
Foguèt donc tornarmai remesa ais Anglés. Dins de circonstàncias mau conegudas (lei soudats anglés li aurián donat solament de vèstits masculins), Joana se retractèt lo 27 de mai e foguèt declarada eretica e relapsa lo 29. Foguèt donc condamnat au lenhier e cremada lo 30 a Rouen. Per s'assegurar que venguèt pas l'objècte d'un culte popular, lo còrs e sei rèstas foguèron brutlats tres còps e lei cendres escampilhadas dins la Sèina.
La revision dau procès e la canonizacion[modificar | modificar la font]
Après la disparicion de Joana d'Arc, son procès se revirèt còntra seis autors. Au contrari, Joana venguèt un mite popular e un martir per la populacion francesa. La realizacion de sei profecias de la desfacha anglesa en 1453 li donèt un prestigi immens e entraïnèron rapidàment la revision de son procès de 1431.
La reabilitacion[modificar | modificar la font]
Après una premiera enquista sensa resultat en 1452, Joana d'Arc va venir l'objècte d'un procès de reabilitacion demandada per sa maire e ordonat per lo papa Calixte III. Un segond procès foguèt donc organizat a Rouen a partir de decembre de 1455. La màger part dei caps dau premier procès èran ja mòrts e la revision s'acabèt donc aisament per una senténcia de reabilitacion lo 7 de julhèt de 1456 prononciada per l'archevèsque de Reims.
Lei mites[modificar | modificar la font]
Durant sa vida e leis annadas seguentas sa mòrt, Joana es venguda l'imatge dau sentiment nacionau francés e l'esperança de la populacion francesa alassada per la guèrra e generalament desirosa de veire la victòria dau rèi Carles VII. Tre 1429, de testimònis li rendiguèron omatge. Après la guèrra, venguèt una eroina e un membre major dau mite fondator de França que sa remembrança foguèt regularament utilizada. Au sègle XVI, venguèt una eroina catolica pendent lei guèrras de religion francesas. Après un declin relatiu ai sègles XVII e XVIII, lo nacionalisme francés dau sègle XIX va la confirmar, magerament pendent lei guèrras còntra Alemanha coma una eroina nacionalista e santa. D'efèct, lei partits d'esquèrra foguèron generalament sensibles a seis originas popularas e lei partits de drecha insistèron mai sus sei costats religiós e salutós per lo país pendent un periòde de crisi.
La canonizacion[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XIX, l'importància dau mite de Joana d'Arc en França entraïnèt la demanda de sa canonizacion per uneis òmes politics francés sostenguts per una partida granda de la populacion. En causa dei crisis diplomaticas entre França e Vatican au començament dau sègle XX (lèi de separacion de l'Estat e de la Glèisa en 1905...), lo procès de canonizacion foguèt lòng. En 1909, Joana foguèt beatificada e finalament canonizada en 1920. Venguèt tanben una Santa Patrona segondària de França. A l'ora d'ara, fa partida dei sants pus populars de la Glèisa Catolica.
Consequéncias de son òbra[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias principalas de l'òbra de Joana foguèron militaras e subretot politicas. D'efèct, sa tièra de victòrias permetèt d'arrestar lei progrès anglés vèrs lo sud dau país e permetèt de metre fin au mite de l'invencibilitat dei soudats anglés e de motivar la populacion e lei soudats francés resignadas per l'abséncia de succès importants còntra leis Anglés dempuei la mòrt de Carles V en 1380. Pasmens, lei consequéncias politicas dau sacre de Carles VII foguèron encara mai importantas car permetèron de confirmar la legitimat dau rèi, d'annular lo tractat de Troyes donant lo reiaume de França a la dinastia anglesa e d'acomençar la rompedura de l'aliança entre Anglatèrra e Borgonha. Ansin, a partir d'aquela rompedura en 1436, leis Anglés foguèron obligats de se defendre e foguèron pauc a pauc replegats per una armada francesa ben organizada e dirigida per lei capitanis de Carles VII que la màger part aviá combatut ambé Joana d'Arc.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aliança entre Anglatèrra e Borgonha èra estat fragilizada per una tièra d'escaramochas e será finalament rompuda en 1436.


c: text/html

text:
La Cambe (Calvados)
La Cambe es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Cambe es una municipalitat del Calvados situada en lo Bessin e lo Parc natural regional dels Marais del Cotentin e del Bessin, a 7,5 quilomètres de Isigny-sus-Mar e 23 quilomètres de Bayeux. La Cambe se tròba sul trajècte de la rota nacionala 13 #que connècta Cherbourg a París.
La Cambe est une commune du Calvados située dans le Bessin et le Parc naturel régional des Marais du Cotentin et du Bessin, à 7,5 kilomètres d'Isigny-sur-Mer et 23 kilomètres de Bayeux. La Cambe se trouve sur le trajet de la route nationale 13 qui relie Cherbourg à Paris.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Compans
Compans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es desservie per una estacion(Modèl:Transilien/correspondéncias amb intitulada) sus la linha París - Crépy-en-Valís.
S'estend dins la frontièra orientala del país de França, a dos la granda zòna industriala Mitry-Compans.
La commune est desservie par une gare(Modèl:Transilien/correspondances avec intitulé) sur la ligne Paris - Crépy-en-Valois.
Elle s'étend à la frontière orientale du pays de France, à deux pas de la grande zone industrielle Mitry-Compans.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament de la Sègle XX, Compans se trucava Compans-la-Vila.
Au début du Sègle XX, Compans s'appelait Compans-la-Ville.


text:
Las Confessions de Sant Agustin
Òbra autobiografica d'Agustin d'Ipòna, escrivuda entre 397 e 398, dens laquau conta la soa quèsta de Diu. Es compausada de tretze libes.
Somari
Contèxte istoric e literari[modificar | modificar la font]
Contèxte istoric[modificar | modificar la font]
Avant Teodòsi, dus Emperaires partatjan lo poder : Dioclecian puish Constantin. Organizan l'Empèri Roman contra las revolucions e las invasion. La persona de l'Emperaire es considerada coma sacrada e li balhan un absolutisme totau. l'Empèri Roman es devesit en duas partidas : l'Orient e l'Occident. Caduna es gavidada per un Emperaire e un dirigent. Se parla de tetrarquia (dus August e dus Cesar). I a tanben duas capitalas : Constantinòple e Ravena, puish Milan.
Elaboracion de l'òbra[modificar | modificar la font]
Aquesta òbra es estada escrivuda en tres annadas. Agustin a 45 ans, es batejat despuish 10 ans e avesque d'Ipòna despuish 2 ans. En 394, compren que l'uman es pas capable de tornar se de cap au ben shens nada gràcia divina après una relectura deu verset de Sent Pau : « Qu'as que n'ic ajas recebut ? ».
Los tretze libes[modificar | modificar la font]
Dens los libes I a IX, Agustin conta d'un biais cronologic la soa vita, de la soa vaduda dinc a la mòrt de la soa mair. Los libes X a XIII compòrtan una meditacion, una celebracion de Diu.
Caracteristicas de l'escritura[modificar | modificar la font]
Se pòden destriar las caracteristicas seguentas dens l'òbra d'Agustin :
- Una analisi psicologica pregonda ;
- L'introspeccion ;
- Las defautas e lo progrès ;
- L'influéncia de las lecturas biblicas, mei que mei peu miei de :
- las repeticions, anafòras, parataxis, asindetons ;
- utilizacion de l'estructura "ací que" ;
- las incantacions, pròches de la poesia.


text:
Mercuri (planeta)
Mercuri es la planeta del Sistèma Solar pus pròcha del Solelh e la pus pichona (que Pluton es pas mai considerada coma una planeta). Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas. A practicament pas d'atmosfèra e sa superficia es claufida de cratèrs. A pas cap de satellits naturals nimai d'anèls. Ja qu'es talament a ras del Solelh, la temperatura a la superficia pòt arribar fins a 450 °C.
Probablament per encausa de son movement, aparentament rapid, a travèrs lo cèl crepuscular, los Romans la bategèron del nom del dieu del comèrci, dels viatges e messatgièr dels dieus de la mitologia romana, Mercuri, que se podiá desplaçar a una velocitat granda gràcias a sas sandalas e son casc qu'avián d'alas.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Observacion
- 5 Recèrca e exploracion
- 6 Cultura
- 7 Reféréncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Mercuri fa partida dei quatre planetas rocassosas ambé Vènus, la Tèrra e Mart. Sa densitat egala a 5,427 es d'alhors la segonda dau Sistèma Solar après la Tèrra. Sa massa representa 5,5% de la massa terrèstra e son diamètre, environ 4 880 km, 38%. Es donc la pus pichona planeta dau Sistèma Solar. Ansin, certanei satellits son pus gròs que Mercuri, coma Ganimèdes qu'orbita a l'entorn de Jupitèr. De mai, coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, Mercuri a pas d'atmosfèra.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Mercuri sembla de se compausar de 70% d'elements metallics e de 30% de silicats[1]. Sa densitat pòu adurre d'informacions sus son estructura intèrna. D'efèct, per que Mercuri ague una densitat tant auta, lo nuclèu es supausat de contenir de quantitats importantas de fèrre[2]. De mai, lo volum dau nuclèu es estimat a 42% dau volum totau de la planeta contra 17% per la Tèrra. Ansin, de recèrcas recentas suggerisson que Mercuri se compausa d'un important nuclèu en fusion[3] [4] enviroutat per un mantèu de silicats d'una espessor de 500 a 700 quilomètres[5] [6]. Enfin, l'interior de la planeta es recubèrt per una crosta d'una autor estimada entre 100 e 300 quilomètres[7].
Divèrseis ipotèsis existisson per explicar lo taus de fèrre dins la composicion de Mercuri, largament superior a respèct d'autrei planetas dau Sistèma Solar. La premiera e la principala a l'ora d'ara es que Mercuri èra inicialament un còrs amb un repòrt metaus/silicats similar a un meteorit de tipe condrita amb una massa quasi egala a 2,25 còps sa massa actuala[8]. Au començament dau Sistèma Solar, Mercuri podriá èsser estat picat per un còrs d'unei centenaus de quilomètres[8]. L'impacte auriá adonc projectat au luench la màger part dau mantèu e de la crosta[8].
Una segonda ipotèsi es que Mercuri aviá originalament una massa dobla de sa massa actuala enterin que l'energia emesa per lo Soleu èra pas encara estabilizada. Lo mecanisme de contraccion dau proto-Soleu auriá entraïnat de temperaturas a l'entorn de Mercuri compresas entre 2 200 °C e 3 200 °C, ambé de maximums fins a 10 000 °C[9]. Fàcia a aquelei temperaturas, la màger part de la superficia de la planeta se seriá evaporada per formar una atmosfèra de materiaus rocassós que foguèron puei dispersats per lo vent solar[9]. Enfin, la darriera ipotèsi supausa que lei materiaus leugiers dei regions pròchas dau Soleu serián estats entraïnats au luench per lo vent solar durant la formacion de Mercuri[10].
Cada ipotèsi preditz una composicion diferenta per la superficia de Mercuri. Doas missions espacialas, MESSENGER e BepiColombo, podrián donc donar una respònsa quand arribaràn a l'entorn de la planeta[11].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
L'istòria geologica de la planeta es devesida en 5 èras. Son dichas pre-Tolstojan, Tolstojan, Calorian, Mansurian e Kuiperian. Lei limitats entre leis èras son solament relativas[12]mai la superficia foguèt largament bombardada per d'asteroïdes e de cometas entre -4,6 e -3,8 miliards d'annadas[13]. Durant aqueu periòde, la planeta foguèt tanben volcanicament activa[14]. Ansin, la superficia e l'aparéncia de Mercuri son pron similaras a la Luna ambé de cratèrs d'impacte fòrça nombrós, de plans de lava e una abséncia d'activitat geologica dempuei tres miliards d'annadas. Lei relèus observables son donc relativament identics e son dichs [15] [16]:
- trach albedo per lei zonas amb un albedo particular.
- dorsa per lei crestas.
- montes per lei montanhas.
- planitiae per lei plans.
- rupes per lei desbauç.
- valles per lei vaus.
Bacins e cratèrs d'impacte[modificar | modificar la font]
Dau fach de l'abséncia d'atmosfèra espessa, lei cratèrs de Mercuri presentan de diamètres variant de cavitats pichonas fins a de bacins d'impacte d'unei centenaus de quilomètres. Quinze bacins d'impacte importants son estats identicats a la superficia de Mercuri. A l'ora d'ara, lo pus grand conegut es lo bacin Caloris amb un diamètre de 1 550 km[17]. Pareisson dins totei leis estats de descomposicion possibles, de cratèrs relativament recents a de vestigis fòrça escafats. Coma per la Luna, lei cratèrs pus recents de la superficia de Mercuri mòstran un sistèma de rais. Ansin, la diferéncia principala ambé lei cratèrs lunars es la quantitat pus pichona de materiaus ejectats per leis impactes en causa de la gravitat superiora de Mercuri[12].
Cratèrs ambé cavitat d'afondrament[modificar | modificar la font]
Certanei cratèrs de Mercuri an una forma irregulara o de depressions dins sei fons. Son generalament pas associats ambé de depaus volcanics mai lor colar es sovent diferenta dau rèsta de la superficia. Per exemple, lo cratèr Praxiteles es arange. L'ipotèsi principala per explicar aqueu fenomèn supausa una origina volcanica. D'efèct, podrián èsser lo resultat d'afondraments causats per l'afondrament de chambras magmaticas pròchas de la superficia.
Plans[modificar | modificar la font]
Dos tipes de plan son presents sus Mercuri[12] [18]. Lo premier tipe es dich plan inter-cratèrs. Es lo plan situat entre lei regions de cratèrs. Es la superficia visibla pus anciana mai seis originas (impactes o volcanisme) son totjorn desconegudas[19]. La distribucion d'aqueu tipe de plan es unifòrma per tota la superficia de la planeta. Lo segond tipe de plan es dich plan lisc. Es probablament d'origina volcanica e similar ai mars lunaras. Enfin, un tresen tipe podriá existir dins lo fons dau cratèr Caloris mai son origina es egalament desconeguda. Lei scientifics esitan entre una origina volcanica o una origina liada ai materiaus en fusion après l'impacte[12].
Plecs de la superficia[modificar | modificar la font]
Una caracteristica excepcionala de Mercuri es lo nombre important de plecs cisalhant lei plans. Se supausa que pendent son refrejament la planeta se contractèt entraïnant l'aparicion de deformacions de la superficia. Aquelei plecs pòdon tanben s'observer sus d'autrei relèus coma de cratèrs o de plans liscs. En consequéncia, sei formacions aguèron luòc après lo bombardament de la planeta e lo refrejament de plans volcanics.
Geografia[modificar | modificar la font]
La superficia de Mercuri es devesida en quinze quadrangles. Certanei son encara mau o pas cartografiats :
Atmosfèra e condicions de superficia[modificar | modificar la font]
Mercuri es tròp pichon per retenir una atmosfèra permanenta. Pasmens, podriá aver una exosfèra tèuna[20] facha d'idrogèn, d'èli, d'oxigèn, de calci, de sòdi, de potassi e de magnèsi[21]. Aquela exosfèra seriá pas establa : seis atòms serián de lònga perduts e ganhats a partir de divèrsei fònts. Leis atòms d'idrogèn e d'èli vendrián de la difusion dei particulas dau vent solar dins la magnetosfèra de Mercuri. La desintegracion deis elements radioactius de la crosta de la planeta podrián explicar la preséncia d'èli, de sòdi e de potassi. Dins aquò, la sonda MESSENGER mostrèt que leis emissions de sòdi son localizadas vèrs lei pòls magnetics. Podrián donc èsser lo resultat d'una interaccion particulara entre la crosta e la magnetosfèra[22].
La temperatura mejana de la superficia es 169,5 °C. Pasmens, varia de -170 °C a 430 °C[23] ambé l'exposicion au Soleu e l'excentricitat de l'orbita de Mercuri en causa de l'abséncia d'atmosfèra. Ansin, podriá montar a 430 °C au perièli mai solament 280 °C a l'afèli per la fàcia esclairada[24]. De l'autre caire de la planeta, la temperatura mejana es aperaquí -170 °C mai podriá descendre a -180 °C dins lo fons dei cratèrs jamai esclairats per la lutz solara a l'entorn dei pòls[25] [26].
Camp magnetic e magnetosfèra[modificar | modificar la font]
Maugrat sa talha pichona e sa rotacion lenta, Mercuri a un camp magnetic significatiu e estable descubèrt en 1974 per la sonda Mariner 10. Son intensitat mejana representa 1,1% dau camp magnetic terrèstre amb una valor mesurada a 300 nT a l'eqüator[27] [28]. Lei pòls de Mercuri son quasi alinhats ambé leis axes dau camp magnetic. Son origina es probablament un efèct dinamo entraïnat per la circulacion de fèrre liquid dins lo nuclèu de la planeta[29] [30]. L'intensitat dau camp magnetic es sufisenta per desviar lo vent solar e crear una magnetosfèra d'una talha inferiora au diamètre de la Tèrra[22]. Dins aquò, la mission MESSENGER observèt en 2008 d'interaccions entre lo camp magnetic de Mercuri e aqueu dei particulas dau vent solar. La consequéncia es la formacion de vortèx magnetic laissant passar de particulas dirèctament vèrs la superficia[31].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
L'orbita de Mercuri a una excentricitat auta egala a 0,22. Sa distància a respèct dau Soleu vària donc entre 46 e 70 milions de quilomètres e lo periòde orbitau es environ 88 jorns. De mai, Mercuri a una resonància 3:2. Es a dire que la planeta realiza dos orbitas a l'entorn dau Soleu enterin que fa tres rotacions a l'entorn de son axe. Aquel axe es solament clinat de 0,027°. L'enclinasion de son orbita a respèct dau plan ecliptic es egala a 7°.
Satellits[modificar | modificar la font]
Mercuri a ges de satellits naturaus.
Observacion[modificar | modificar la font]
Mercuri a una magnitud variant entre -2,3 (pus brilhanta que Sirius) e 5,7. L'uelh uman pòu donc facilament veire Mercuri mai l'observacion es complicada per la proximitat dau Soleu. Lei periòdes d'observacions son donc solament situats au començament o a la fin de la nuech. Ansin, lo telescòpi espacial Hubble pòu pas observar Mercuri en causa dei règlas de seguretat per evitar un contacte dirècte ambé lo Soleu[32]. Generalarament, lei condicions d'observacion son melhoras dins l'emisfèri sud car l'elongacion de Mercuri se debana d'ivèrn quand la nuech se lèva d'ora[33].
Coma la Luna, Mercuri presenta de fasas. Pasmens, lei fasas « novèla » e « plena » son generalament invisiblas dempuei la Tèrra en causa dau Soleu. Pasmens, la planeta se pòu veire durant leis eclipsis solars[34]. Mercuri mòstra tanben un movement aparent retrograd variant de 8 a 15 jorns segon lei posicions dei doas planetas[1].
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Astronòms ancians[modificar | modificar la font]
Lei premiereis observacions conegudas sus Mercuri foguèron fachas per leis Assirians durant lo sègle XIV avC[35]. Lei Babilonians acomencèron seis observacions pendent lo Millenni I avC. Lo nom de Mercuri èra adonc Nabu segon lo nom dau dieu messatgier de la religion babiloniana[36].
En Euròpa, lei Grècs ancians nomèron la planeta EtίλBwv (Stilbon) e Ἑpuάwv (Hermaon)[37]. Puei, lo nom vèn Apollo quand la planeta foguèt visibla de matin e sobretot Hermes quand foguèt visibla de sera. Dins aquò, vèrs lo sègle IV avC, leis astronòms comprenguèron que lei dos astres èran identics. Après lei Grècs, lei Romans nominèron la planeta Mercuri, l'equivalent dau dieu messatgier Hermes, en causa de son movement rapid dins lo cèu[38]. L'astronòm Ptolemèu evoquèt la possibilitat dei transits solars de Mercuri[39].
Vèrs lo sègle XI, l'astronòm andalós Abū Ishāq Ibrāhīm al-Zarqālī depintèt una orbita geocentrica ovala per la planeta. D'autreis astronòms arabis observèron e imaginèron l'existéncia dei transits de Mercuri e Vènus entre lei sègles XII e XIII[40]. Enfin, durant lei sègles XV e XVI, leis astronòms indian Nilakantha Somayaji e europèu Tycho Brahe creèron de sistèmas geocentrics ambé Mercuri orbitant a l'entorn dau Soleu[41].
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Lei premiereis observacions amb un telescòpi dempuei la Tèrra foguèron realizadas per Galileo Galilei durant lo començament dau sègle XVII mai sa luneta aviá pas la poissença per veire lei fasas de la planeta. Puei, en 1631, Pierre Gassendi veguèt un transit solar de Mercuri predich per Johannes Kepler. Enfin, en 1639, Giovanni Battista Zupi, amb un telescòpi pus poderós que Galilei, descubriguèt lei fasas de Mercuri demostrant son orbita a l'entorn dau Soleu[1].
Dins aquò, lei dificultats per observar Mercuri entraïnèron un interès mendre per son estudi. En 1800, Johann Schröter imaginèt de montanhas autas de 20 quilomètres. A partir d'aqueu trabalh, Friedrich Bessel estimèt lo periòde de rotacion a 24 oras e l'enclinason de l'axe de rotacion egala a 70°[42]. Pendent lei annadas 1880, Giovanni Schiaparelli cartografièt la planeta e prepausèt una rotacion sincròna coma per la Tèrra e la Luna[43]. Enfin, la cartografia foguèt melhorada per Eugenios Antoniadi en 1934.
En 1962, lei Sovietics de la còla de Vladimir Kotelnikov acomencèron d'observacions radar de la planeta[44] [45] [46]. Lo periòde de rotacion foguèt calculat tornarmai en 1965 per Gordon Pettengill. Trobèt una valor egala a 59 jorns[47]. Aqueu resultat foguèt una sospressa per lei scientifics car l'ipotèsi de la rotacion sincròna èra fòrça escampada. l'explicacion foguèt atrobada per l'Italian Giuseppe Colombo que prepausèt l'existéncia d'una resonància 3:2[48].
Lei telescòpis actuaus son tornarmai capables d'observar la superficia de Mercuri e d'obtenir de detalhs novèus. Ansin, un bacin d'impacte dich Bacin Skinakas, pus grand que lo Bacin Caloris, foguèt probablament descubèrt dins una zona desconeguda de la planeta[49]. Enfin, una cartografia novèla foguèt facha per lo telescòpi radar d'Arrecibo amb una resolucion de 5 km[50].
Exploracion ambé de missions espacialas[modificar | modificar la font]
Coma la planeta es pròcha dau Soleu e a pas d'atmosfèra per alentir lo movement dei sondas, lei manòbras per la mesa en orbita necessitan d'aver una quantitat de carburant pus importanta que per s'escapar dau Sistèma Solar. Ansin, solament doas sondas espacialas son estadas mandadas vèrs Mercuri. Lei doas foguèron estatsunidencas :
- Mariner 10 (1974-1975).
- MESSENGER (2008-encuei).
Misssion Mariner 10[modificar | modificar la font]
La sonda Mariner 10 realizèt tres susvoladas de Mercuri en 1974 e 1975. Transmetèt lei premiers imatges de la planeta, especialament son aspèct craterizat[51]. La sonda descurbiguèt egalament lei plecs de la superficia e la preséncia dau camp magnetic de Mercuri e sa semblança amb aqueu de la Tèrra. Pasmens, durant lei susvoladas, la sonda observèt malurosament tres còps la mema fàcia. Ansin, la sonda poguèt just cartografiar 45% de la superficia avans d'agotar son carburant lo 24 de març de 1975.
Mission MESSENGER[modificar | modificar la font]
La mission MESSENGER (per MErcury Surface, Space ENvironment, GEochemistry and Ranging) foguèt mandada dempuei la Tèrra en 2004 per la NASA. Après unei correccions de trajectòria a l'entorn de la Tèrra e de Vènus, la sonda realizèt tres susvoladas de Mercuri en 2008 e 2009[52] [53]. Pendent sei susvoladas, la sonda capitèt de cartografiar una partida de l'emisfèri non observat per Mariner 10. La mesa en orbita definitiva deuriá aver luòc en març de 2011. La sonda auriá sièis objectius d'estudiar : la densitat auta de Mercuri, son istòria geologica, la natura dau camp magnetic, l'estructura de l'interior de la planeta, la preséncia d'aiga ai pòls e l'origina de l'atmosfèra tèuna.
Cultura[modificar | modificar la font]
Mitologias ancianas[modificar | modificar la font]
Per leis Assirians, Mercuri èra nomada « Udu-idim-gu-ud » (la planeta bombant) segon lei tauletas Mul.Apin. Enterin, lei Babilonians la nomarián Nabu segon lor dieu messatgier. Lei Grècs e lei Romans nominèron tanben la planeta segon lo nom dau dieu messatgier de lor religion, respectivament Ermès e Mercuri. Puei, lei Vikings li associèron lor dieu Odin e lo dimècres. En China, Mercuri foguèt associada ambé lo nòrd e l'aiga[54]. Dins l'Indoïsme, Mercuri es dich Boda[55]. Enfin, la civilizacion maia considerèt Mercuri coma un chòt messatgier dau monde sosterranh[56].
Reféréncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Strom, Robert G.; Sprague, Ann L. (2003). Exploring Mercury: the iron planet. Springer.
- ↑ Lyttleton, R. A. (1969). "On the Internal Structures of Mercury and Venus". Astrophysics and Space Science 5 (1): 18.
- ↑ Gold, Lauren (3 de mai de 2007). "Mercury has molten core, Cornell researcher shows". Chronicle Online (Cornell University). [1].
- ↑ Finley, Dave (3 de mai de 2007). "Mercury's Core Molten, Radar Study Shows". National Radio Astronomy Observatory. [2].
- ↑ Spohn, Tilman; Sohl, Frank; Wieczerkowski, Karin; Conzelmann, Vera (2001). "The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo". Planetary and Space Science 49 (14–15): 1561–1570.
- ↑ Gallant, R. 1986. The National Geographic Picture Atlas of Our Universe. National Geographic Society, 2nd edition.
- ↑ Anderson, J. D.; et al. (July 10, 1996). "Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data". Icarus (Academic press) 124: 690–697
- ↑ 8,0 8,1 8,2 Benz, W.; Slattery, W. L.; Cameron, A. G. W. (1988). "Collisional stripping of Mercury’s mantle". Icarus 74 (3): 516–528.
- ↑ 9,0 9,1 Cameron, A. G. W. (1985). "The partial volatilization of Mercury". Icarus 64 (2): 285–294.
- ↑ Weidenschilling, S. J. (1987). "Iron/silicate fractionation and the origin of Mercury". Icarus 35 (1): 99–111.
- ↑ "BepiColombo". ESA Science & Technology. European Space Agency. [3]
- ↑ 12,0 12,1 12,2 12,3 P. D. Spudis (2001). "The Geological History of Mercury". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago: 100. [4]
- ↑ Strom, Robert (September 1979). "Mercury: a post-Mariner assessment". Space Science Reviews 24: 3–70.
- ↑ Head, James W.; Solomon, Sean C. (1981). "Tectonic Evolution of the Terrestrial Planets". Science 213 (4503): 62–76.
- ↑ Blue, Jennifer (April 11, 2008). "Gazetteer of Planetary Nomenclature". US Geological Survey. [5]
- ↑ Grayzeck, Ed. "MESSENGER Web Site". Johns Hopkins University. [6]
- ↑ Shiga, David (January 30, 2008). "Bizarre spider scar found on Mercury's surface". NewScientist.com news service. [7]
- ↑ Wagner, R. J.; Wolf, U.; Ivanov, B. A.; Neukum, G. (October 4–5, 2001). "Application of an Updated Impact Cratering Chronology Model to Mercury' s Time-Stratigraphic System". Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior. Proceedings of a workshop held at The Field Museum.. Chicago, IL: Lunar and Planetary Science Institute. p. 106.
- ↑ R.J. Wagner et al., « Application of an Updated Impact Cratering Chronology Model to Mercury's Time-Stratigraphic System », dans Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior, Chicago, 2001, p. 106
- ↑ Domingue, Deborah L. et al. (August 2009). "Mercury's Atmosphere: A Surface-Bounded Exosphere". Space Science Reviews 131 (1–4): 161–186.
- ↑ McClintock, William E.; Vervack Jr., Ronald J.; Bradley, E. Todd et al. (2009). "MESSENGER Observations of Mercury’s Exosphere: Detection of Magnesium and Distribution of Constituents". Science 324 (5927): 610–613.
- ↑ 22,0 22,1 Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew (1999). The New Solar System. Cambridge University Press.
- ↑ Prockter, Louise (2005). Ice in the Solar System. Volume 26. Johns Hopkins APL Technical Digest. http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf.
- ↑ Lewis, John S. (2004). Physics and Chemistry of the Solar System (2nd ed.). Academic Press. p. 463.
- ↑ Murdock, T. L.; Ney, E. P. (1970). "Mercury: The Dark-Side Temperature". Science 170 (3957): 535–537.
- ↑ Ingersoll, Andrew P.; Svitek, Tomas; Murray, Bruce C. (November 1992). "Stability of polar frosts in spherical bowl-shaped craters on the moon, Mercury, and Mars". Icarus 100 (1): 40–47.
- ↑ Seeds, Michael A. (2004). Astronomy: The Solar System and Beyond (4th ed.). Brooks Cole.
- ↑ Williams, David R. (January 6, 2005). "Planetary Fact Sheets". NASA National Space Science Data Center. http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html.
- ↑ Christensen, Ulrich R. (2006). "A deep dynamo generating Mercury's magnetic field". Nature 444 (7122): 1056–1058.
- ↑ Spohn, T.; Sohl, F.; Wieczerkowski, K.; Conzelmann, V. (2001). "The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo". Planetary and Space Science 49 (14–15): 1561–1570.
- ↑ Steigerwald, Bill (June 2, 2009). "Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury's Tenuous Atmosphere". NASA Goddard Space Flight Center. [8]
- ↑ Baumgardner, Jeffrey; Mendillo, Michael; Wilson, Jody K. (2000). "A Digital High-Definition Imaging System for Spectral Studies of Extended Planetary Atmospheres. I. Initial Results in White Light Showing Features on the Hemisphere of Mercury Unimaged by Mariner 10". The Astronomical Journal 119: 2458–2464.
- ↑ Patrick Kelly, ed. (2007). Observer's Handbook 2007.
- ↑ Tunç Tezel (January 22, 2003). "Total Solar Eclipse of 2006 March 29". Department of Physics at Fizik Bolumu in Turkey. [9]
- ↑ chaefer, Bradley E. (May 2007). "The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin". American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 (American Astronomical Society). http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S.
- ↑ Staff (2008). "MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures". NASA JPL. [10]
- ↑ H.G. Liddell and R. Scott; rev. H.S. Jones and R. McKenzie (1996). Greek–English Lexicon, with a Revised Supplement (9th ed.). Oxford: Clarendon Press. pp. 690 and 1646.
- ↑ Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick (1974). The Planet Mercury. Shaldon, Devon: Keith Reid Ltd. pp. 9–11.
- ↑ Goldstein, Bernard R. (February 1996), "The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus", Journal for the History of Astronomy: 1
- ↑ Ansari, S. M. Razaullah (2002). "History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union, organised by the Commission 41 (History of Astronomy), held in Kyoto, August 25–26, 1997". Springer. p. 137.
- ↑ amasubramanian, K.; Srinivas, M. S.; Sriram, M. S. (1994). "Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion". Current Science 66: 784–790. [11]
- ↑ Colombo, G.; Shapiro, I. I.. "The Rotation of the Planet Mercury". SAO Special Report #188R. [12]
- ↑ Holden, E. S. (1890). "Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury [by Professor Schiaparelli"]. Publications of the Astronomical Society of the Pacific 2 (7): 79.
- ↑ Evans, J. V.; Brockelman, R. A.; Henry, J. C.; Hyde, G. M.; Kraft, L. G.; Reid, W. A.; Smith, W. W. (1965). "Radio Echo Observations of Venus and Mercury at 23 cm Wavelength". Astronomical Journal 70: 487–500.
- ↑ Moore, Patrick (2000). The Data Book of Astronomy. New York: CRC Press. p. 483.
- ↑ Butrica, Andrew J. (1996). "Chapter 5". To See the Unseen: A History of Planetary Radar Astronomy. NASA History Office, Washington D.C.. [13]
- ↑ Pettengill, G. H.; Dyce, R. B. (1965). "A Radar Determination of the Rotation of the Planet Mercury". Nature 206 (1240): 451–2.
- ↑ Colombo, G. (1965). "Rotational Period of the Planet Mercury". Nature 208: 575.
- ↑ L. V. Ksanfomality (2006). "Earth-based optical imaging of Mercury". Advances in Space Research 38: 594.
- ↑ Harmon, J. K. et al. (2007). "Mercury: Radar images of the equatorial and midlatitude zones". Icarus 187: 374.
- ↑ Phillips, Tony (October 1976). "NASA 2006 Transit of Mercury". SP-423 Atlas of Mercury. NASA. [14]
- ↑ "Countdown to MESSENGER's Closest Approach with Mercury". Johns Hopkins University Applied Physics Laboratory. January 14, 2008. [15]
- ↑ "MESSENGER Gains Critical Gravity Assist for Mercury Orbital Observations". MESSENGER Mission News. September 30, 2009. [16]
- ↑ Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F. (2004). Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy. Birkhäuser.
- ↑ Pujari, R.M.; Kolhe, Pradeep; Kumar, N. R. (2006). Pride of India: A Glimpse Into India's Scientific Heritage. Samskrita Bharati.
- ↑ Milbrath, Susan (1999). Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars. University of Texas Press.


text:
Balena
Una balena es quin cetacèu que siá del sosòrdre dels mysticeti (balenas amb barba).
Segon la definicion anteriora las balenas apartenon als genres Balaena (Balenas pròpriament dichas) e Balaenoptera (Rorquals). La famosa “balena blava” es en realitat un rorqual “Balaenoptera musculus”. Amb mai de 30 mètres de longor e un pes de 140 tonas es l’animal mai grand qu'aja pas jamai existit. Jos l'apelacion balena tanben se designa frequentament totes los grands cetacèus, e s'inclutz doncas los odontocets (cetacèus dentuts): cachalòt, òrca (la dicha "balena assassina") etc.


text:
Dompierre-les-Tilleuls
Dompierre-les-Tilleuls es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en la vallée del Drugeon, Dompierre-los-Tilleuls es una municipalitat prèpa de Frasne(2 km) e de Pontarlier (18 km). A una altitud mièja d'unitat|830|m {{}}, lo sieu païsatge environnant a constituit de plateaux e de montanhas. En lo moment del periòde hivernale, beneficia d'un enneigement abondiu #que compausa aital un marc magnific.
Située dans la vallée du Drugeon, Dompierre-les-Tilleuls est une commune proche de Frasne(2 km) et de Pontarlier (18 km). À une altitude moyenne de 830 m, son paysage environnant est constitué de plateaux et de montagnes. Lors de la période hivernale, elle bénéficie d'un enneigement abondant qui compose ainsi un cadre magnifique.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat dels pòbles environnants, la preséncia de Dompierre-las-Tilleuls remonta a la s-|X|e}} e la siá istòria es principalament ligada a la Distincion de Lo Riu.
Nomenat Villa domni Petri aiçò èra una anciana station del prieuré de Romain-Moûtier #que tot lo domeni se'n trucava "#Enterrar sancti Petri. La siá glèisa existissiá abans 941, a aquela data, amb lo consentement de Conrad III de Bourgogne, Meynier, prévôt del abbaye de Agaune, inféodait al comte [[Aubry Ier de Mâcon|Aubry Sègle I de Mâcon]] (o Albéric) la glèisa de Sant-Pierre #que situava, en aquela charte, en lo comtat de Warasch e mai justament en la Chaux-de Arlier (jubente e consentiente domini nostro Conrardo excellentissimo rege, qualiter tu, Albérice comes, humiliter petiisti, in pagui Warascum, ecclesiam quoe es constructa in aunora sancti Petri, in calma Arlicana, cum omnibus appenditiis, quoe ibi aspicere videntur Istòria de las Sires de Salins, Guillaume)[1].
Aquela charte stipulait que lo sire de Salins deviá retre los fiefs, [[Salins-los-Bains|Gaucher Sègle I de Salins]] voliá pas pas obtempérer a aquela clause e se permetiá quitament de usurper dels bens al prieuré de Romain-Moûtier. Lo cartulaire d'aquel prieuré remembrava los noms dels pòbles #que possedissiá, entre unes autres Dompierre, Bulle e Bouverans. La glèisa de Dompierre passava de contunh a la abbaye de Baume en 1083)[1].
En 1245 Clémence, veusa de Odon de Layer, fasiá un tractat amb [[Jean Ier de Chalon|Jean Sègle I de Chalon]], comte de Bourgogne, en çò que tanh a un drech de gîte. En 1289 las proprietats que la abbaye de Romain-Moûtier possedissiá dins aquel vilatge avián comprés en l'acte d'escambi fach amb los senhors de la ostal de Chalon-Arlay. En 1485, lo 12 de febrièr, Hugues de Chalon concedissiá la affranchissement de la mainmorte a divèrses abitants e lo drech d'usatge en los sieus bòsques)[1].
Lo vilatge de 210 abitants aperaquí uèi, en dependent del costat de Palanca, constituissiá una halte sus la rota de la Sal entre Pontarliet e Salins. Una capèla, La nòstra-Madama de la Délivrance, erigida a Modèl:La s- se tròba a la separacion del pòble sus un tuc boisée de tilleuls #que domina la plana de Arlier. La glèisa Santa-Pierre e Sant-Paul #que las originas ne remontan a la s-|X|e}} possedís una rica decoració interiora #que la chaire e las confessionnaux n'an atribuit a Auguste Fauconnet, cap de fila de las menuisiers-escultors locales a Modèl:La s-. La tradicion agricòla es sòlidament ancorada dins lo pòble; al començament del sègle, l'ostal VIÈLH i aviá especializat en la fabricacion del material agricòla. Una entrepresa subsisteix uèi. Dompierre Ven Dompierre-los-Tilleuls après la primièra Guèrra Mondiala.
Comme la plupart des villages environnants, la présence de Dompierre-les-Tilleuls remonte au Modèl:S- et son histoire est principalement rattachée à la Seigneurie de La Rivière.
Nommé Villa domni Petri c'était une ancienne station du prieuré de Romain-Moûtier dont tout le domaine s'appelait "Terra sancti Petri. Son église existait avant 941, à cette date, avec le consentement de Conrad III de Bourgogne, Meynier, prévôt de l'abbaye d'Agaune, inféodait au comte [[Aubry Ier de Mâcon|Aubry Sègle I de Mâcon]] (ou Albéric) l'église de Saint-Pierre qu'il situait, dans cette charte, dans le comté de Warasch et plus précisément dans la Chaux-d'Arlier (jubente et consentiente domino nostro Conrardo excellentissimo rege, qualiter tu, Albérice comes, humiliter petiisti, in pago Warascum, ecclesiam quoe est constructa in honore sancti Petri, in calme Arlicana, cum omnibus appenditiis, quoe ibi aspicere videntur Histoire des Sires de Salins, Guillaume)[1].
Cette charte stipulait que le sire de Salins devait rendre les fiefs, [[Salins-les-Bains|Gaucher Sègle I de Salins]] ne voulait pas obtempérer à cette clause et se permettait même d'usurper des biens au prieuré de Romain-Moûtier. Le cartulaire de ce prieuré rappelait les noms des villages qu'il possédait, entre autres Dompierre, Bulle et Bouverans. La glèisa de Dompierre passait ensuite à l'abbaye de Baume en 1083)[1].
En 1245 Clémence, veuve d'Odon de Layer, faisait un traité avec [[Jean Ier de Chalon|Jean Sègle I de Chalon]], comte de Bourgogne, au sujet d'un droit de gîte. En 1289 les propriétés que l'abbaye de Romain-Moûtier possédait dans ce village étaient comprises dans l'acte d'échange fait avec les seigneurs de la maison de Chalon-Arlay. En 1485, le 12 février, Hugues de Chalon accordait l'affranchissement de la mainmorte à plusieurs habitants et le droit d'usage dans ses bois)[1].
Le village de 210 habitants environ aujourd'hui, dépendant du canton de Levier, constituait une halte sur la route du Sel entre Pontarliet et Salins. Une chapelle, Notre-Dame de la Délivrance, érigée au Modèl:S- se trouve à l'écart du village sur une colline boisée de tilleuls qui domine la plaine d'Arlier. L'église Saint-Pierre et Saint-Paul dont les origines remontent au Modèl:S- possède une riche décoration intérieure dont la chaire et les confessionnaux sont attribués à Auguste Fauconnet, chef de file des menuisiers-sculpteurs locaux au Modèl:S-. La tradition agricole est solidement ancrée au village; au début du siècle, la maison VIEILLE était spécialisée dans la fabrication du matériel agricole. Une entreprise subsiste aujourd'hui. Dompierre devient Dompierre-les-Tilleuls après la première Guerre Mondiale.


text:
Avèna
Avèna (Avène en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Avèna es situada dins los cantons nauts d'Erau, dins la val nauta d'Òrb prèp lo departament d'avairon Lo vilatge fa partit dels tres vilatges termal d'Erau, amb Los Banhs de Balaruc e l'Amalon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Masatges e bòrias[1][modificar | modificar la font]
- Bres
- Sadde
- Serviès
- Lo Coral
- La Rode Baissa
- Truscas
- Vinas
- Sant Barthélemy
- Las planas
- Los banhs d'avèna
- Rovinhac
- Bel desert
- Font bina
- La mandrièra
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa romanica Sant Andrieu de Riusec del sègle XII
- La glèisa Sant Pèire de Rovinhac (sXII)
- La glèisa Sant Maria de Vinas (sXII)
- La glèisa Sant Antòni de Serviès (1715)
- La glèisa Sant Barthelemy (1135)
- La glèisa de Truscas (sXIX)
- La glèisa Sant Martin d'Avèna (modèrna)
- La glèisa del pont sus Òrb (sXIII)
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Miquèl Galabru a passat la seuna enfantesa a Avèna
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins aquesta seccion, los noms autentics dels masatges son pas completament assegurats; demandan d'informacions complementàrias, e eventualament de correccions.


text:
Replicacion de l'ADN
La replicacion de l'ADN qu'ei un procès bioquimic qui permet de prodúser duas moleculas d'ADN (aperadas moleculas hilhas) a partir d'ua molecula mair.
La replicacion de l'ADN qu'ei un procès enzimatic deu complèxes catalizat justament peu complèxe enzimatic (qu'ei a díser per un grop d'enzims) aperat ADN polimerasa. Aquesta ADN polimerasa que deu destócer l'eliç dobla de la macromolecula d'ADN e l'aubrir entà utilizar cadua de las cadenas de nucleotids com matritz de l'auta en bèth proheitar de la complementaritat deus nucleotids : de cap a ua adenina sus ua cadena matritz be's pòt pas hicar (per rasons quimicas e fisicas) sonque ua timina e de cap a guanina, pas sonque ua citosina. Per aquesta rason, la replicacion qu'ei un procès qualificat de semiconservatiu per'mor quan b'ei acabat, cada molecula hilha que possedeish ua cadena nava de nucleotids e ua auta de la molecula mair.


text:
Frémontiers
Frémontyi en picard ( Frémontiers en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Frémontiers Es un vilatge rural del sud de la Soma, situat a 23 quilomètres al sud-oèst de Amians, en la vallée del ruisseau dels Évoissons, afluent de la Selle, #que se tira-quitament en la Soma.
Se tròba sus la rota en connectant Poix-de-Picardie a Conty, e es accessibla per la sortida Modèl:Sofr de la autoroute A16.
Frémontiers est un village rural du sud de la Somme, situé à 23 kilomètres au sud-ouest d'Amiens, dans la vallée du ruisseau des Évoissons, affluent de la Selle, qui se jette elle-même dans la Somme.
Il se trouve sur la route reliant Poix-de-Picardie à Conty, et est accessible par la sortie Modèl:Sofr de l'autoroute A16.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion dépendait de la châtellenie de Conty e de la distincion de Wailly.
La seigneurie dépendait de la châtellenie de Conty et de la seigneurie de Wailly.


text:
Viena (Àustria)
Viena (Wien [ˈviːn] en alemand) es la capitala d'Àustria. Sa populacion èra estimada a 1 741 246 abitants, en genièr de 2013. Sa superfícia totala es 414,9 km².
Es una de las capitalas mai ancianas d'Euròpa, foguèt lo centre de l'Empèri austro-ongrés. Lo gentilici es vienés -esa.
Es lo centre cultural, economic e politic d'Àustria. La ciutat es lo sèti de divèrsas institucions e entrepresas, e tanben lo sèti d'organismes de l'ONU e de l'OPEP.
Populacion istorica[modificar | modificar la font]


text:
Legenda de la Bèla Magalona
La legenda de la Bèla Magalona es una legenda de Magalona explicant la fondacion de la catedrala.
A l'Edat Mejana, Pèire, filh d'un comte de Provença auriá entendut parlar de la beutat d'una princessa napolitana que se nomenava Magalona. Decidiguèt de s'enanar cap a la ciutat italiana per l'encontrar. Quand arrivèt suls luòcs, participèt a un torneg qu'acabèt per ganhar. La seuna victòria li permèt d’èsser invitat pel rei e fin finala d'encontrar la princessa. Al primièr agach, los dos joves s'enamorèron fòrça. Per provar lo seu amor, Pèire ofriguèt tres anèls d’aur a la seuna promesa. Una vida de riquesa los interessava pas; atal, per una serrada, decidiguèron de fugir a caval. Tota la nuèch, galopèt lo caval. A l'alba, s'arrestèron al bòrd de la mar per se pausar. Foguèt alara qu'un aucèl raubèt los tres anèls d'aur de la princessa e fugiguèt cap al larg. Plen de coratge, Pèire decidiguèt de precaçar l'aucèl sus una barca, mas subte, una tempèsta se levèt e faguèt capvirar la pichona nau. Èra la fin, Pèire anava desaparéisser, èra perdut en plena mar. Mas aürosament, una nau mora venent d'Africa passava per aquí e salvèt Pèire d'una mòrt segura.
Pendent aquel temps, Magalona se desesperava. Inquièta, trista, anava per la plaja esperant lo retorn de l'amat. Arrièt sus una illòta que se nomenava alara « Pòrt Sarrasin ». Dins tot lo seu desesper, comprenguèt que podava comptar pas qu'en Dieu, atal decidiguèt de fondar un espital e una glèisa sus aquèla pichona illòta. Quand donèt un nom a la Glèisa, trantalhèt pas e las seunas pensadas s'arrestèron sul seu amor desaparegut: l'edifici portariá lo son de Sant Pèire, en remembre del seu coratjós amat.
Pèire, el, acompliava de grands faches d'armas dins l'armada del sultan. Per lo mercejar, aquel lo desliurèt.
Pèire, sul còp, decidiguèt de partir per trobar la seuna princessa mas foguèt daissat sus una iscla desèrta pel seu pròpri equipatge! Encara un còp per escasença de pescadors lo trobèron e lo menèron a l'espital de « Pòrt Sarrasin » que i tornèt trobar la bèla Magalona.
Atal, segon la legenda, nasquèt la catedrala de Magalona
La legenda inspirèt Ludwig Tieck (1773–1853), pel seu roman "Liebesgeschichte der schönen Magelone und des Grafen Peter von Provence" (Las Amors de la Bèla Magalona e de Pèire, Comte de Provença, 1797 (Hambourg & Vienne 1861/68). Johannes Brahms ne tirèt du roman precedent un cicle de 15 lieder: "Magelone Romanzen", op. 33 (1861-1862)[1].
Aquela legenda torna a la conjoncion setenca de las planetas Vènus e Saturne[2][3].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- "biedermann">*La Belle Maguelonne Livre:Biedermann La Belle Maguelonne.djvu - Wikisource - Adolphe Biedermann, Honoré Champion, Paris, 1913.
- "vilalta">Jimmy Vilalta, Valorisation et promotion du patrimoine touristique de Villeneuve-lès-Maguelone, Montpellier, projet de BTS, 2007, 89 pages.
Notes[modificar | modificar la font]
- ↑ in "bibliografia" "vilalta"
- ↑ «La bello Magalouno e Pèire de Prouvènço se courron après e tôuti li sèt an se maridon, par lequel les paysans provençaux expliquent la conjonction septennale des planètes Vénus et Saturne. Et un sarcophage en marbre, qui existe encore dans la cathédrale de Maguelone, est appelé par le peuple Lou toumbèu de la bello Magalouno».
(Frederic Mistral, TDF T. II, p. 244, dintrada "Magalouno")
- ↑ ,in "bibliografia" "biedermann"


text:
Cerisy
Çrisin (Sonme) en picard ( Cerisy en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Cerisy Es un pichon vilatge de la Anautita Soma situat a l'èst de Amians e a unitat|12|km {{}} de Albert, al centre d'un triangle format de las vilas de Corbie, de Bray-sus-Soma e de Villers-Bretonneux.
Los pòbles vesins son Morcourt, Chipilly, Sailly-Laurette, Lo Hamel e Lamotte-Warfusée.
Cerisy est un petit village de la Haute Somme situé à l'est d'Amiens et à 12 km d'Albert, au centre d'un triangle formé par les villes de Corbie, de Bray-sur-Somme et de Villers-Bretonneux.
Les villages voisins sont Morcourt, Chipilly, Sailly-Laurette, Le Hamel et Lamotte-Warfusée.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Mois invalide (de genièr)M : Cerisy-Gailly pren lo nom de Cerisy.
- Mois invalide (janvier)M : Cerisy-Gailly prend le nom de Cerisy.


text:
IVau dinastia egipciana
IVau dinastia egipciana qu'ei ua dinastia de l'empèri ancian qui ho ua grana dinastia de bastidors qui bastí los mei famós monument d'Egipte : lo gran esfinx e las piramidas de Giza. Cada rei que bastí au mens un tombèu de gran endom (sustot Snefro qui bastí tres granas piramidas dab mei de pèiras que cap auta piramida sola, e Khofo qui bastí la Grana Piramida). La soa capitala qu'èra Menfis. Lo papir de Westcar qu'ei un document hèra posterior qui conta hèitas supausadas d'aqueth temps.
Faraons de las IVau dinastia[modificar | modificar la font]
- Seneferó
- Khofo (tanben conegut com Keòps, version ellenizada deu son nom)
- Djedefra
- Khafra (tanben conegut com Kefren)
- Djedefher
- Baefra (Baka)
- Menkaora (tanben conegut com Mikerinòs)
- Shepsekaf
- Djedefptah


text:
Martras Tolosana
Martras Tolosana [1] qu'ei ua comuna occitana situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- A l'epòca galloromana, una immensa e rica villa èra a "Chiragan". Foguèt una de las villae entre las pus grandas de tot l'Empèri Roman. Se trobèron d'esculturas de marbre vertadièrament excepcionalas installadas al Musèu de Sant Ramon de Tolosa.
- Anciana necropòli de sarcofags paleocrestians. Lo nom de Martres ven de martyrum. Aqueles toponims, sovent, designavan de cementèris antics o barbars.
- Luòc de batalha contra los Sarrasins encara reconstituit lo jorn de la Santa Trinitat nomenada batalha de Sant Vidian. Segon la legenda, auriá lançat son espada alara que falhava, aquela, en se plantant faguèt gisclar d'aiga creant atal la font de son nom.
- Ancian camin cap a Compostèla via Sent Bertran de Comenge
Segonda Guèrra Mondiala: execucions e chaple lo 10 de junh comés per d' elements de la 2a division SS Das Reich e encara los 8 e 18 d'agost [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Font[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponímia occitana
- ↑ http://www.musee-resistance31.fr/index.php?option=com_content&view=article&id=183&Itemid=252


text:
Filh illegitim d'un comerçant de Florença, Boccaccino da Chellino, e d'una femna umbla, Giovanna. Boccaccio, al luòc de seguir la carrièra comerciala de son paire, estudièt la literatura classica e la poesia a l'Universitat de Nàpols e frequentèt la cort cultivada e rafinada de Roberto d'Angion qu'èra amic personal de son paire. En 1340 deguèt tornar a Florença a causa de la quincanèla dels afars pairals. Entre 1346 e 1348 visquèt a Ravenna e a Forlin, onte foguèt l'òste de Francés II Ordelaffi e dintrèt en relacion amb los poètas Nereo Morandi e Checco Miletto de Rossi.
En 1348 la pèsta negra toquèt Florença (episòdi istoric que se desvolopa lo “Decameron”) e l'an seguent la mòrt del paire s'ocupèt de çò que demorava del negòci familhar. En 1350 faguèt la coneissença de Petrarca que venguèt un grand amic.
Los darrièrs ans de sa vida estudièt a fons las òbras de Dante e comencèt a vida esperituala e religiosa.
Per fin de fugir l’epidemia de Pèsta Negra que devasta la ciutat de Florença, dètz jovents (sèt femnas e tres òmes) se recaptan al campèstre pendent qualques jorns. Per s’espaçar, establisson per règla que cadun deurà contar cada jorn una istòria aprochant un tèma qu’aquel que serà estat nomenat rei (o reina) del jorn aurà causit.


text:
Musèu Georges Labit
Lo Musèu Georges Labit es situat sus las ribas del Canal del Miègjorn a Tolosa entre lo Quartièr de las Domaisèlas e lo del Busca. Es un pabalhon d'estil mauresc situat al mitan d'un jardinet. Foguèt bastit atal a la mitat del sègle XIX. Son nom ven del viatjaire e colleccionaire Georges Labit (1862 1899). Amassèt pendent sos viatges una colleccion d'objèctes exotics :
- una colleccion d'objèctes de l'art de l'Extrèm Orient : Índia, reialme de Champà, Annam, Siam, Laos, Java, Tibet, Nepal, China e Japon.
- una colleccion d'objèctes egipcians e còptes venent del Musèu Guimet.


text:
Nahuatl
Lo nahuatl o mexican es una lenga amerinda de la familha utoastèca indigèna de Mexic. Foguèt la lenga veïculara de l'Empèri Astèca e uèi es la lenga amerinda que compta mai de locutors en Mexic, amb 1 500 000 personnas aperaquí; la màger part son bilingües amb l'espanhòl. D'aquela lenga venon de mots coma Mexic, Guatemala, chocolat o tomata.
Nahuatl foguèt parlat en Mexic central dempuèi al mens lo sègle VII.[1] Èra la lenga dels astècas que dominèron çò qu'es lo Mexic central actual entrò a la conquista espanhòla. Durant aqueste periòde la varietat de nahuatl parlada pel estatjants de Tenochtitlan venguèt una lenga prestigiosa en Mesoamerica. Al moment de la conquista, amb l'introduccion de l'alfabet latin, lo nahuatl venguèt tanben una lenga literària, e serviguèt per redigir fòrça cronicas, gramaticas, poesias, documents administratius e codèx entre los sègles XVI e XVII.[2] Aquela lenga literària primairenca basada sus la varietat ligüistica de Tenochtitlan foguèt nomenada nahuatl classic e es entre las lengas americanas pus estudiadas e melhor documentadas.[3]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Melissa Gilbert
Melissa Ellen Gilbert (nascuda lo 8 de mai de 1964 a Los Angeles Califòrnia) es una actritz, escrivana, realizatritz e productritz estatsuniana.
Coneguda mai que tot pel sieu ròtle rèirefamós de Laura Ingals Wilder dins la seria de television Little House in the Prairie / L'Ostalon dins la prada d'en Michael Landon, 1974-1983.
Contunhèt ça que la sa carrièra ( quitament pendent la seria d'en Landon ) amb de filmes e telefimes d'a vegadas tras qu'interessants que lo primièr es la siá interpretacion de n' Anne Frank dins Lo Jornal d'Anne Frank en 1980 realizada per Boris Sagal ont son jòc es remirable, un dels ròtles màgers que pas jamai interpretèt, e la melhora que pas jamai de la pichòta martira olandesa.
Malgrat lo sieu problèma amb alcoòl e dròga que la quita ela confessèt, la siá filmografia nos mòstra qualqu'un d'engatjat dins la vida de la societat, una vertadièra lady progressista dins l' inferno nòrd-american.
Foguèt tanben elegida presidenta ( amb dos mandats successius) de la Screen Actor's Guild de 2001 a 2005.
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
Carrièra[modificar | modificar la font]
L'Ostalon dins la prada[modificar | modificar la font]
Autres ròtles[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1974-1983... The Little House in the Prairie / L'Ostalon dins la prada Laura Elizabeth Ingalls Wilder
- 1980... The Diary of Anne Frank / Lo Jornal d'Anne Frank Anne Frank
e ca
etc
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) (fr)(en) Melissa Gilbert sus l'Internet Movie Database
- (en) Sit oficial


text:
Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara
L’Organizacion Europèa per la Recèrca Nucleara, mai coneguda jos l'acorcha CERN (per Centre Europèu de Recèrca Nucleara, denominacion utilizada fins a l'inauguracion del laboratòri en 1954) es un laboratòri europèu de recèrca en fisica de las particulas creat en 1952. Son sèti es a Meyrin, en Soïssa, mas las installacions son a cavalons sus la frontièra amb França.
Es al CERN que foguèt inventat lo concèpt de World Wide Web.
Dempuèi agost de 2014, lo CERN a son domeni d'Internet, .cern[1].


text:
Les éditeurs
IEO Edicions, c’est la maison d’édition de l’Institut d’Etudes Occitanes, fédération dont le siège social est à Toulouse. Depuis 50 ans, par ses publications variées dédiées à l’ensemble du lectorat, elle participe à la socialisation de la langue occitane en soutenant la création en occitan comme sur la langue et la culture occitanes. IEO Edicions qu’ei l’ostau d’edicion de l’Institut d’Estudis Occitans, que lo son sieti sociau es basat a Tolosa. Desempuish 50 ans, qu’edita libes en occitan e sus la lenga e la cultura occitanas, dedicats a l’ensemble de la poblacion e participa, atau, a la socializacion de la lenga.
Carrefour Ventadour s’est donné pour but depuis 1986 de faire connaître, sauvegarder et illustrer le patrimoine historique, culturel et poétique de Ventadour. Et de rendre au lieu, conçu comme un foyer de civilisation, sa vocation de carrefour d’échange et d’information, de réflexion et de proposition.
Carrefour Ventadour publie dans ses « Cahiers » les actes des colloques internationaux Trobadas. Consacrés aux grands troubadours, ils se tiennent dans leur lieu emblématique : de l’Uzerche de Gaucelm Faidit au Blaye de Jaufre Rudel, et du Ribérac d’Arnaut Daniel aux Bordeaux et Poitiers de Guillaume, duc d’Aquitaine... ainsi que des études majeures sur le pays de Ventadour, les troubadours et le trobar.
Carrefour Ventadour publie dans ses « Cahiers » les actes des colloques internationaux Trobadas. Consacrés aux grands troubadours, ils se tiennent dans leur lieu emblématique : de l’Uzerche de Gaucelm Faidit au Blaye de Jaufre Rudel, et du Ribérac d’Arnaut Daniel aux Bordeaux et Poitiers de Guillaume, duc d’Aquitaine... ainsi que des études majeures sur le pays de Ventadour, les troubadours et le trobar.
Le CREO Provença est la section de l’IEO de la région Provence-Alpes-Côte d’Azur. Elle édite régulièrement des livres pédagogiques et à destination de la jeunesse. Lo CREO Provença es la seccion de l’IEO per la region Provença-Aups-Costa d’Azur. Edita libres pedagogics e a destinacion de la joinessa.
Le catalogue de Confluences se ressent d’un double projet éditorial. D’une part, l’ancrage dans la région Aquitaine, d’autre part, l’intérêt porté à la littérature et à ses formes canoniques : essais, fiction, récits. L’un après l’autre, chacun des livres que nous publions voudrait être une ouverture. Pour trouver, non loin d’ici, une sorte d’absolu. S’émerveiller d’un monde tout près. Lo catalòg de las "Editions Confluences" que participa d’ua pensada editoriau dobla. Purmèr, qu’es lo posicionament dens la region Aquitania. Dusau, qu’es l’importancia de la literatura e de las soas formas canonicas. Cada libe qu’es pensat com ua obertura tà trapar, pròche d’aici, com un absolut e s’esmervelhar deu monde.
C’est une petite maison d’édition, mais sérieuse et qui c’est vous porter avec elle dans l’imaginaire de ses histoires. Dirigé par Daniel Pagès, l’Ametlièr devrait faire fructifier ses publications dans la langue occitane. Un éditeur, et un auteur, à suivre. L’ametlièr es un ostalòt d’edicion que la seuna vocacion es de vos portar dins l’imaginari de Danièl Pagès. Aquel tarnés, que mena solet sas edicions, nos contarà segurament de mai en mai en occitan contes e istorietas per la juventud.
Les éditions de l’IEO Ariège, section départementale de l’IEO, entre gascon et languedocien. Las edicions de l’IEO Arieja, la seccion departamentau de l’IEO, entre las variantas gascona e lengadociana de l’occitan
L’IEO de Tarn a, demest sas activitats, una partida consacrada a l’edicion e favoriza la creacion dels autors locals en occitan o amb de libres bilingues oc/fr : Obratges pedagogics, romans o libres pels enfants. L’IEO Tarn a, parmi ses activités, une partie consacrée à l’édition et favorise la création d’auteurs locaux en occitan ou en version bilingue (Oc/Fr) : Ouvrages pédagogiques, romans ou livres pour enfants.
Créée een 1977, Daufinat-Provença, tèrra d’òc est la section drômoise de l’Institut d’Etudes Occitanes. Sa mission est le maintient, la promotion et le développement de la langue d’oc.
Creaa en 1977, Daufinat-Provença, tèrra d’òc es la seccion dromenca de l’Institut d’Estudis Occitans. Sa mission es lo manten, la promocion e lo desvolopament de la lenga d’òc.
Dans cet espace particulier, vous trouverez, classés par éditeur, le stock de livre appartenant à IDECO. Cet espace n’est pas dédié aux professionnels concernant le catalogue de diffusion actuel. Dens aqueste espaci se poden trobar l’estòc de libes d’IDECO de mei d’un editor. Aqueste espaci n’es pas dedicat aus professionaus.
La Poesia est une maison d’édition qui publie des ouvrages en occitan et bilingues occitan-français destinés à un jeune public. La Poesia publie des livres scolaires et de loisirs. Tous ses ouvrages sont en occitan : gascon, provençal et languedocien. La Poesia participe activement à l’équipement des écoles Calandreta et les classes bilingues en matériel pédagogique adapté.
La Poesia es un ostal d’edicion que publica d’obratges en occitan e bilingues occitan-francés destinats a un public jove. La Poesia publica de libres escolars e de léser. Totes sos obratges son en occitan : gascon, provençal e lengadocian. La Poesia participa activament a l’equipament de las escòlas Calandreta e de las classas bilingüas en material pedagogic adaptat.
Michel MINIUSSI (1956-1992) est un écrivain occitan de Provence dont la création littéraire tout aussi bien en prose qu’en poésie est d’un grand raffinement. Miquèu Miniussi (1956-1993) es un escriveire occitan de Provença que sa creacion tant en poesia coma en pròsa es d’un rafinament mai que requist.
Novelum est la section de l’IEO du Périgord qui édite également des livres en limousin.
Novelum es la seccion de l’IEO de Perigòrd qu’edita libes en lemosin.
Reclams, né en 1897, est à la fois une revue littéraire et une maison d’édition en occitan. Les éditions Reclams publient depuis 1897 les écrivains de langue occitane contemporains (Joan Loís Baradat, Eric Gonzalés, Sèrgi Javaloyès, Sèrgi Labatut, Robert Lafont, Joan Loís Lavit, Bernard Manciet, Albèrt Peyroutet, Eric Rei-Bèthvéder...). Elles proposent également des rééditions en graphie classique des principaux auteurs d’expression gasconne de la première moitié du XXè siècle (Camelat, Palay, Pic...) annotées et commentées.
Reclams, nascut en 1897 es a l’encòp una revista literària e un ostal d’edicion en occitan. Las edicions Reclams publican dempuèi 1897 los escrivans de lenga occitana contemporanèus (Joan Loís Baradat, Eric Gonzalés, Sèrgi Javaloyès, Sèrgi Labatut, Robert Lafont, Joan Loís Lavit, Bernard Manciet, Albèrt Peyroutet, Eric Rei-Bèthvéder...). Propausan tanben de reedicions en grafia classica dels autors màgers d’expression gascona de la primièra mitat del sègle XX (Camelat, Palay, Pic...) anotadas e comentadas.
Associacion pel Desvolopament de l’Escrich Occitan


text:
Tokelau
Lo territòri de Tokelau o Toquelau (en toquelauenc e en anglés Tokelau) son tres atòls polinesians que dependon de Nòva Zelanda.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las illas Toquelau son dins l'ocean pacific, a mièg camin entre Hawaii e Nòva Zelanda. Los tres atòls que compausan Tokelau son:
Un quatren atòl es jos administracion americana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las rèstas arqueologicas mòstran una preséncia umana dempuèi gaireben 10000 ans. Toquelau foguèt demèst las primièras illas pobladas de Polinesians, amb lor dieu tradicional Tui Tokelau.
Lo primièr contacte amb los europèus data de 1765, que l'amiral anglés John Byron (lo grand del poèta) "descobriguèt" Atafu que sonèt "illa del Duc d'York". En junh de 1791, lo capitani anglés Edward Edwards tornèt a Atafu, que trobèt sens abitat permanent, puèi "descobriguèt" Nukunonu, que sonèt "illa del Duc de Clarence".
Lo tresen atòl, Fakaofo, lo "descobriguèron" los americans en 1835, e lo sonèron "illa de D'Wolf". En 1841, lo nomenèron "illa Bowditch".
A partir de 1845 arribèron los missionaris, catolics e protestants, qu'evangelizèron las illas.
Pasmens en 1863 de caçaires d'esclaus venduts de Peró prenguèron e deportèron 47% de la populacion (censat totes los òmes). Las illas deguèron èsser repobladas per immigrants venguts de Polinesia mas tanben d'Euròpa.
En 1877, l'administracion coloniala britanica de Fiji prenguèt oficialament possession de las illas. En 1916, foguèron annexadas a la colonia de Gilbert e Ellice. En 1925, foguèron transferadas a las Samoa, d'aquel temps colonia de Nòva Zelanda. En 1948, Nòva Zelanda ne faguèt un territòri a despart, sonat primièr "Illas Toquelau" puèi, mai recentament, "Toquelau" per sotalinhar la revindicacion sus l'illa Swains (administrada pels Estats Units).
Dempuèi 1992, lo govèrn de Nòva Zelanda ensaja de descolonizar Toquelau per dire de se conformar a la demanda de las Nacions Unidas. Pasmens los dos referèndums tenguts en 2006 e 2007 capitèron mal a cambiar l'estatut que manquèron cada còp los dos tèrç de majoritat necites.
En 2005, las illas foguèron devastadas pel ciclòn Percy, que los vilatges demorèron de temps amb 1 m d'aiga de mar. La pujada del nivèl de las mars es una risca de las grandas per l'avenidor de las illas.


text:
Mont Peirós (Roergue)
Montpeirós[1][2][3] (Montpeyroux en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en lo Massís central en Aubrac
Commune située dans le Massif central en Aubrac
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1790-1794 : Montpeirós absorbeix Engalenc, Esparou e Seignour Delcros.
- 1832 : Montpeirós absorbeix Lo Bousquet, Brionnès e Crozillac.
- 1790-1794 : Montpeirós absorbe Engalenc, Esparou et Seignour Delcros.
- 1832 : Montpeirós absorbe Le Bousquet, Brionnès et Crozillac.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Laguiole, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2001
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Nòtas[modificar | modificar la font]
}}


text:
949
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 949 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revirada d'una expedicion navala (100 naviris) còntra lei piratas musulmans de Creta. En Anatolia, capitada d'una campanha qu'averèt unei batalhas còntra lei musulmans e conquistèt Germanicea.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Campanha escosesa comandada per lo rèi Malcolm còntra lo nòrd d'Anglatèrra. Lei rasons d'aquela expedicion son mau conegudas mai èran belèu liadas a un sostèn a la temptativa dau rèi viking de Dublin, Olaf Kvaran qu'èra un aliat deis Escocés, de conquistar lo reiaume viking de York.


text:
Òu
Òu (Oô en francés) qu'ei ua comuna gascoa de Gasconha, situada dens lo departament de la Nauta Garona e la region de Miegjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna d'Òu es situada al còr dels Pirenèus, en Comenge, al tèrme del val de Larbost al nòrd fins al tèrme amb Espanha al sud, del Pic de las Crabiolas al pic de Perdiguèra (mai naut de la Nauta Garona)[1].
Lo vilatge d'Òu, a 56 km al sud-oèst de Sent Gaudenç, se trapa sus la Nèsta d'Òu.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa romanica de Sant Jacme del sègle XII
- Torre de senhals de Castet dels sègles X e XI, (als monuments istorics dempuèi 1950) [2]
- Lac d'Òu
- A 1 800 mètres de naut e mai: lo lac d'Espinga, lo Lac Sauçat, lo lac del Pòrt dÒu e lo lac del Portilhon.
-
-
-
Lo lac d'Òu
-


text:
Quinina
La quinina es un alcaloïde natural qu'es antipiretic, analgesic e, subretot, antipaludic. Extracha d'un arbrilhon originari d'America del Sud foguèt utilizada per la prevencion del paludisme (ou « malària ») abans d'èsser remplaçada per de derivats, quinacrina, cloroquina, e primaquina.
Somari
Istòria de la descobèrta de la quinina[modificar | modificar la font]
Los quinquinas son d'arbres de la cordilhièra dels Andes butant en nauta altitud. Son del genre Cinchona d'entre que quinquina roja e quinquina jauna an de proprietas antipaludicas; lo quinquina gris paradoxalament nomenat Cinchona officinalis, o mai simplament quinquina a pas aquelas proprietats. La rusca de quinquina èra coneguda dempuèi lo sègle XVII, per curar la fèbre tèrça. Introdusida en Euròpa vèrs 1633, sas vertuts foguèron mencionadas pel primièr còp en 1639. De jesuistas de Lima menèron son usatge cap a Roma per curar las fèbres intermitentas que se passavan totes los estius[1] dins aquela vila. Aprèp la popularizèron per Euròpa que son nom d'Èrba dels Jesuistas o encara cortex peruvianus/Rusca de Peró. Lo succès foguèt d'en primièr timid[2].
En 1672, dins un librilhon titolat Pyretologia, a rational account of the cause and cure of agues, Robert Talbor, fasiá l'elògi de la polvera de quinquina, e avertissiá sos lectors contra sos efèctes dangieroses quand èra mal administrada. Talbor cura lo filh de Lòis XIV,- lo Daufin- amb l’administracion de fòrta dosis de rusca de quinquina a presas regularas. Per 48 000 liuras e una pension a vida de 2 000 liuras, lo Rei balhèt son secret a Talbor [3]. A la mòrt d'aquel darrièr, Lòis XIV ordonèt la publicacion de De la guérison des fièvres par le quinquina (1681) per fa conéisser aquela medicacion.
Antoine-François Fourcroy, Louis-Nicolas Vauquelin, e lo doctor Gomez estudièron qualques proprietats quimicas de la rusca de quinquina.
En 1820 los quimistas franceses Pierre Pelletier e Joseph Caventou podèron extraire los principis actius de la rusca de quinquina (Cinchona succirubra (quinquina roja)[4] o jauna [5] ).
Descobriguèron que la basa febrifuga èra constituida de dos alcaloïdes que nomenèron quinina e cinchonina.
Los dos quimistas, qu'èran tanben farmacians, volguèron tirar d'applicacions farmacologicas de lor descobèrta. Comencèron a fabricar de quinina. Lor talhièrs transformèron, en 1826, 160 tonas de ruscas de quinquina per extraire 1 800 kg de sulfat de quinina. En publicant lor invencion, permetèron a qual o voliá de ne profeitar[6]. Foguèt lo cas de d'entrepreneires alemands qui se lancèron tanben dins l'extraccion de granda quantitat de la quinina. Als Estats Units d'America, lo laboratòri de Filadèlfia, Rosengarten and Sons, comencèt a far un usatge comercial del metòde Pelletier-Caventou en 1823. Lo meteis an, las campanas dels temples de la val de Mississipí cridèron cada vèspre a consomar de pilulas del Dr John Sappington de Filadèlfia (Dr. Sappington's Fever Pill), çò que faguèt sa fortuna [7].
Aquelas recercas permetèron d'estudiar a qualas dòsis los principis actius èran eficaces. Pelletier aviá enviat sos alcaloïdes a François Magendie per que los experimentèsse sus l'animal e sus l'òme. Magendie remarquèt:
- « Es totjorn del mai naut interés pel metge de conéisser precisament la dòsi de la substància activa contenguda dins lo medicament qu'emplega, aquel avantatge es encara mai manifèste al respècte de la quinquina, que l'activitat varia fòrça seguent la natura e la qualitat de las ruscas. E mai sèm sovent fòrça astrucs de poder administrar aquel medicament jos un fòrt pichon volum e jos una forma qu'a pas ges de desgostant. » F. Magendie (Formulari per la preparacion e l'emplec de mai d'un medicaments, 1829)
La produccion de quinina marca atal lo començament del remplaçament de las plantas medicinalas de contengut variable, incertan e a vegadas farlabicat, per de medicaments aisits de prene e contenent sonque la molecula activa, a una dòsi precisa.
En 1853 Louis Pasteur obtenguèt un derivat pròche de la quinina, la quinotoxina. Quitament per la cincotoxina. Aquelas doas substàncias èran alara designada quinicina e cinconicina : Miller e Rohde lor donèron lor nom actual dins los ans 1890.
La formula bruta de la quinina foguèt establida en 1854 per Adolphe Strecker e son estructura quimica foguèt descrita cap a la fin del sègle per Zdenko Skraup e Wilhelm Königs .
En 1918 (o 1931) Paul Rabe e Karl Kindler, afirmèron aver realizat la sintèsi de la quinina a partir de la quinotoxina (Pasmens cap de detalh experimental precís apareis dins lor publicacion). L'11 d'abril de 1944, Robert Woodward e William von Eggers Doering de l'Universitat de Harvard anoncièron aver fa la sintèsi totala de la quinina, obtenent pendent lor ensags de 30 mg de quinina[8]. Dins un contèxte de guèrra que la quinina èra una font rara e d'importància militara, la novèla faguèt grand bruch, la premsa saluant atal « Un dels mai remarcables expleits scientifics d'aquel sègle XX ». Pasmens la descobèrta de Woodward e Doering aguèt pas d'utilitat practica, la quinina obtenguda per aquela sintesi costant fòrça tròp car. La vertadièra sintesi totala - e estereoselectiva - serà efectuada per Gilbert Stork en 2001. Publiquèt dins the Journal of the American Chemical Society en 2001 e provoquèt una controvèrsia contestant que Woodward e Doering avián fach en 1944 la sintèsi de la quinina (e pas solament de la quinotoxina) coma ne foguèron creditats [9][10],[11].
Accion farmacologica[modificar | modificar la font]
La quinina foguèt lo primièr medicament eficaç contra lo paludisme. Aquela malautiá, responsabla de prèp d'un milion de mòrts per an[12], es deguda a un parasit unicellular del genre Plasmodium, transmes a l'òme per de fissadas de moissals infectats. Lo moissal injècta lo plasmodium que ganha d'en primièr lo fètge (ciscle epatic) e s'i desvolopa, puèi libera dins la circulacion sanguina de merozoïtas que se van installar dins los globuls roges.
Al nivèl del còr, la quinina diminuís l'excitabilitat, la conductibilitat e la contractilitat.
La quinina enebís la proteasa que degrada los acids aminats de l’emoglobina per formar la paret de las merozoïtas.
Enebís tanben la polimerizacion de l'emo de l'emoglobina e doncas empacha la reproduccion dels plasmodis. Enebís la via de las schizontas e es antipiretic.
Pasmens, es toxica pel sistèma nerviós, se cerquèt doncas a sintetizar d'analògs sens aquela deca:
- la cloroquina qu'es pas eficaça sus totes los plasmodis ;
- la mefloquina, pus eficaça mas pus toxica;
- L'artemisinina, non aparentada a la quinina, es fòrça activa. S'agís d'una lactona sesquiterpenica contenent un pont endoperoxid e qu'es eissida d’una artemisa chinesa (Artemisia annua). Es eficaça contra de formas de plasmodis resistents a la cloroquina (cas dels neuropaludismes en particular) e, fins a uèi, cap de resisténcia de font de plasmodi a l'artemisinine o a sos derivats semisintetics apareguèt pas.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Antitpaludic/antimalaric[modificar | modificar la font]
Lo tractament dels acceses paludencs constituís l'indicacion actuala de la quinina, en particular en cas de quimioresisténcia als autres antipaludics. Es tamben prepausada - çò qu'es discutit - en profilaxia en cas de resisténcia als autres antipaludics.
L'utilizacion de la quinina en dòsi excessiva pòt provocar lo cinchonisme, de problèmas pel fètus (coma la surditat) fins a la mòrt.
La quinina es un composant aromatic de l'aiga tonica. Seguent la tradicion, lo gost agre de la quinina utilizada contra lo paludisme incitèt los colonials britanics en Índia a la mesclar amb de gin, creant atal lo coctèl gin tonic.
Pasmens, lo gin tonic actual es fòrça diferent de la bevenda d'aquela epòca, entre autre perque la dòsi de quinina emplegada uèi es lo quart de la d'autrecòps. Als Estats Units d'America, la dòsi maximala autorizada es de 83 ppm.
Rampas muscularas[modificar | modificar la font]
Una autra indicacion es lo tractament de las rampas muscularas[13]. Pasmens, en rason de sa flaca eficacitat e dels risques mortals potencials (coma ematologics, cardiacs e allergics) la FDA autoriza pas mai son usatge dins aquela indicacion dempuèi 1995 e la revista francesa Prescrire lo desconselha tanbene[14].
Regulator cardiac[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1749 , Jean-Baptiste de Sénac observèt que la quinina a un efècte sus las palpitacions cardiacas (pendent lo sègle XIX la quinina èra utilizada en associacion amb la digitala). En 1914 Karel Frederik Wenckebach mencionèt un efècte similar. En 1918, Walter von Frey mencionèt l'accion d'un derivat de la quinina, la quinidina, sus l’aritmia atriala.
En 1911, Julius Morgenroth montrèt que la quinina pòt tractar las tripanosomiasas.
Dosatge[modificar | modificar la font]
La quinina es une molecula fluorescenta que se pòt dosar par spectrofluorimetria.
Per li donar una sabor amarganta, la quinina es presenta dins lo Schweppes e d'autres « sodas » portant la mencion « Tonic ». Per d'unas persona pòt existir una ipersensibilitat que necessita una certa vigilància[15].
Produccion[modificar | modificar la font]
En 1913, foguèt conclusit lo primièr acòrdi entre plantaires e fabricants de quinina que l'applicacion foguèt fisada a un organ executiu estabili a Amsterdam e nomenat «Kinabureau» que foguèt disolgut en 1961[16].
Lo pretz de la quinina baissèt de contunh aprèp guèrra, fins a aténher en 1958 la mitat del pretz de 1946, es a dire en dejos del nivèl d'abans guèrra , las principalas entrepresas productrises s'engagèron pels acòrdis del 30 de mai e dels 11/13 de junh de 1958 a fixar de preses e des contingents per l'exportacion de quinina e de quinidina.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)L'écorce miraculeuse. Le remède qui changea le monde, Fiammetta Rocco, ed:Noir sur blanc, 2003}}
- ↑ (fr)[http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosbiodiv/index.php?pid=decouv_chapC_p3_c&zoom_id=zoom_c1_4&savoir_id=savoir_c1_z4_1 dossièr del CNRS
- ↑ (fr) [pdf]Revista de medecina tropicala
- ↑ (fr)[http://www.cnrs.fr/cw/dossiers/dosbiodiv/index.php?pid=decouv_chapC_p3_c&zoom_id=zoom_c1_4&savoir_id=savoir_c1_z4_1 site del CNRS
- ↑ (fr) [1]
- ↑ (fr) Afrique : guérisseurs, plantes médicinales et plantes utilesOuvrage, Clément Delaude, ed:Maisonneuve et Larose, 2005}}
- ↑ (fr) [pdf][http://www.rcpsg.ac.uk/Triennial_Conference_November_2011/Presentations%20Library/2011%20TC/FTM%20D2%20PS3%20Malaria%20and%20The%20Military.pdf}}
- ↑ (fr)[Woodward, R.B.; Doering, W.E. J. Am. Chem. Soc. 1944, 66, 849 Woodward, R.B.; Doering, W.E. J. Am. Chem. Soc. 1945, 67, 860]
- ↑ (en)http://www.rsc.org/chemistryworld/News/2008/February/05020801.asp
- ↑ (fr)Paul Depovere, La fabuleuse histoire des bâtisseurs de la chimie moderne, De Boeck, septembre 2008 ,pp.65-67
- ↑ (en)Otto Theodor Benfey, Peter J. T. Morris, Robert Burns Woodward : Architect and Artist in the World of Molecules,Diane Publishing Co., 2001,p 60
- ↑ Son gaireben totes d'enfants africans, segon las fonts de l'OMS per 2008 (fr)WHO
- ↑ (en)El-Tawil S, Al Musa T, Valli H et Als. Quinine for muscle cramps, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2010, Issue 12. Art. No.: CD005044. DOI: 10.1002/14651858.CD005044.pub2
- ↑ (fr)Quinine et crampes : toujours autorisée par l'Afssaps malgré les risques mortels. Rev Prescrire 2011 ; 31 (337) : 820-821
- ↑ (en)FAO/OMS, Evaluation of certain food additives and contaminants: forty-first report of the joint FAO/WHO expert committee on food additives, World Health Organisation Tech Rep Ser. 1993; 837:1-53.
- ↑ (fr)http://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=CELEX:31969D0240:FR:HTML
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Quinacrina
- Cloroquina
- Quinidina
- http://en.wikipedia.org/wiki/Quinine_total_synthesis
- http://en.wikipedia.org/wiki/Warburg%27s_Tincture
- http://en.wikipedia.org/wiki/Luis_Jer%C3%B3nimo_de_Cabrera,_4th_Count_of_Chinch%C3%B3n
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Banque toxicologique
- (en) de Inchem
- (en) Malaria Journal
- (en) C06526 www.genome.jp
- (en) Compound Displayed 8757 NCBI database


text:
Compositor
Un compositor es un musician que compausa de musica, es a dire qu'organiza d'elements coma de tèmas melodics, ritmes, progressions armonicas e lor dona una estructura. Dins la musica classica occidentala, los ròtles del compositor e de l'interprèt son plan diferenciats: lo compositor escriu una pèça musicala e per aquò se servís d'un sistèma de notacion musicala. Puèi los interprèts executan aquesta pèça, generalament amb un respècte absolut per çò qu'es estat escrich per lo compositor, e conservan sonque un pauc de libertat per decidir sus las nuanças interpretativas.
Aquò es pas comun en d'autres tipes de musica. La musica pòt èsser improvisada: doncas interprèt e compositor venon la meteissa persona. En d'autres cases, coma dins lo jazz o lo flamenc, l'interprèt, siá que sone sa pròpria musica, siá qu'execute d'òbras tradicionalas o d'autres compositors, a plan de libertat per las modificar. Mas tanben dins la musica classica, i pòt aver mai de libertat. Los compositors pòdon crear de variacions sus d'òbras d'autres e, en qualques epòcas de la musica classica, lo compositor podiá laissar un òbra "mièg escricha" per que l'interprèt faguèsse sas variacions. Dins un concèrt de solista amb orquèstra, per exemple, o dins las arias de Rossini o d'autres compositors del bel canto, i aviá de fragments apelats cadéncias, ont lo compositor se limitava a escriure una basa armonica e puèi l'interprèt creava sas variacions. Qualques compositors de musica contemporanèa an tanben utilizat de procediments similars per laissar a l'interprèt mai de libertat.
La situacion sociala del compositor tanben a cambiat dins lo temps. Abans lo sègle XIX, los compositors èran generalament sirvents de reis, princes, aristocratas e cargas nautas de la Glèisa. Aquò comença de cambiar al sègle XVIII amb de compositors coma Mozart, que laissèt lo servici de l'arquevesque de Salzburg per s'establir coma professional independent. Aquò permetèt al compositor una libertat creativa teoricament pus granda, e mai de prestigi social, mas tanben perdèt la proteccion dels senhors e dels mecènas: se sa musica capitava pas entre lo grand public, riscava de tombar dins la pauretat. De compositors ara famoses foguèron pas gaire coneguts per lo public dins son temps e deguèron subreviure coma interprèts, professors o amb d'autres trabalhs.


text:
Bailleulmont
Bailleulmont es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Bailleulmont n'a situat 16 quilomètres a l'oèst de la prefectura arrageoise. La nacionala 25, en connectant Amians a Arras, passa a un quilomètre al nòrd de l'aglomeracion.
Lo Crinchon i a las siás fonts primitivas.
La commune de Bailleulmont est située 16 kilomètres à l'ouest de la préfecture arrageoise. La nationale 25, reliant Amiens à Arras, passe à un kilomètre au nord de l'agglomération.
Le Crinchon y a ses sources primitives.


text:
Moammar al-Gaddafi
Moammar al-Gaddafi[1] (en arabi معمر القذافي, Muʿammar Al-Qadhāfy[2]), nascut lo 19 de junh 1942 a Qasr Abo Hadi e mòrt lo 20 d'octòbre de 2011 a Sirte, comunament apelat Colonel Gaddafi o Fraire Guida, èra un militar e politican libian.
Biografìa[modificar | modificar la font]
Moammar al-Gaddafi es lo pus jove enfant d'una familha de bedoïns del clan de Ghous, un clan de la tribú de Kadhafa. En 1962 estudièt lo dret e l'istòria a l'Universitat de Libia, mas la daissèt per far una educacion militara a Benghazi e tanben al Reialme Unit per tal d'acabar son entraïnament oficial.
Lo 1èr de setembre de 1969, Gaddafi faguèt un còp d'estat contra lo rei Idris Sanossi, qu'èra alara en Turquia per un tractament medical. Son nebot prince Hassan Reda foguèt enviat en preson. Entre 1969 e 2011 Gaddafi foguèt lo cap de l'estat libian. D'aquel temps escriguèt Lo libre Verd, que i explica sas idèas politicas. Conten d'elements socialistas e panarabismes, un movement nacionalista arabi. Mentre son regne, Gaddafi sostenguèt divèrsas organizacions terroristas, coma la RAF, l'IRA o l'ETA, çò qu'isolèt Libia diplomaticament dins lo mond. En 1986 las fòrças de l'intelligéncia libiana botèron una bomba dins la discotèca La Belle a Berlin, dos soldats americans e una femna moriguèron. En 1988 un ataca terrorista contra un avion de linha american (Pan-Am Flight 103) dessubre Lockerbie en Escòcia tuèt 270 personas. Après aqueste atemptat, los Estats Units bombardèron Tripoli e Benghazi.
Entre 1990 e 2000 Gaddafi restabliguèt las relacions diplomaticas amb los païses occidentals. En 2002 Gaddafi formèt l'Union Africana, successora de l'Organizacion de l'Unitat Africana. En 2008 Libia e Soïssa aguèron una disputa politica quand Hannibal al-Gaddafi foguèt arrestat, acusat de maltractança dels servents dins una ostalariá de Genèva. En responsa, Gaddafi mantenguèt dos comerçants soïsses coma ostatges.
En 2011 lo pòble libian se revòltèt contra lo regim dictatorial de Gaddafi. Après la guèrra civila, Gaddafi foguèt retrobat a Sirte. Lo 20 d'octòbre de 2011 foguèt tuat dins de condicions mal conegudas.
Familha[modificar | modificar la font]
Gaddafi es estat maridat dos còps. Aguèt un filh amb sa primièra molher e sèt enfants amb sa segonda Safaja Farkash.
- Mohammad al-Gaddafi (1970): Es lo filh ainat de Moammar al-Gaddafi.
- Saïf al-Islam al-Gaddafi (1972): Es lo filh qu'aviá mai d'influéncia politica.
- Al-Saadi al-Gaddafi (1973 - 2011): fotbolaire professional en Libia e Itàlia.
- Motasim-Billah al-Gaddafi (1975 - 2011): Es mòrt amb son paire en Sirte.
- Hannibal al-Gaddafi (1977): Son Arrestacion foguèt la rason de las disputas politicas entre Libia e Soissa.
- Saïf al-Arab al-Gaddafi (1982 - 2011): Moriguèt dins un bombardament a Tripoli en Abril de 2011.
- Xamis al-Gaddafi (1983 - 2011): 7ra lo commandant d'una brigada elitari.
- Aïsha al-Gaddafi (1976): èra avocat al procès de Saddam Hossain.
- Hana al-Gaddafi (1985), adoptat.


text:
Duna deu Pialat
La Duna deu Pialat[1] (o Pilat) es lo tuc de sable mei haut d'Euròpa. Se quilha dens lo massís de horèst de las Lanas de Gasconha, en riba de la Mar Grana a l'entrada sud deu Bacin d'Arcaishon dens lo Captalat de Bug. Dab un volum de 60 000 000 m3 de fin sable eolian, s'esten sus 87 ha de superfícia, tot lo long de 2,7 km de còsta lineara, en tot esparse's sus 500 m de bòsc de las Lanas. Apartien au territòri de la comuna de la Tèsta de Bug dens lo departament francés de Gironda.
La sua altitud varia permanentament en tot fluctuar entre 100 e 117 m suu nivèu de la mar. Lo flanc de mar a un pendent mei feble que lo de horèst. La duna avança inexorablament cap a l'interior deu país e arrecobreish pòc a pòc las construccions (ostaus, camins).
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom « Pilat », ja present dens las mapas de Masse (1708) e de Cassini (1786) dab lo « Petit Bacin deu Pilat », los « Gavitèus deu Pilat », las « Cabanas deu Pilat » e la « Grana Passa deu Pilat o Passa deu Sud », correspondèva a un lòc situat mei au sud de la duna qui coneishem devath aqueste nom. Es un parçan de dunas mobilas, de litorau e de relhèu cambiadís dab lo temps. Dinc au començament deu sègle XXau, lo sector deu Pialat s'aperava los « Sables Naus »[2] e non i menava pas nat rota carroçabla. Lo cambiament de denominacion estut devut a una operacion immobiliària.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sinonims: molon, pièla (dim. pialòt) (Cfr. Vocabulari Gascon-Francés).
- ↑ Los « Sabloneys ».