text:
1962
Aquesta pagina concernís l'an 1962 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 15 de mai - Durant una conferéncia amb de jornalistas Charles de Gaulle refusa l'idèa d'integracion europèa.
- 6 d'octobre - Demission del govèrn de Georges Pompidou.
- 14 de decembre - Primièr viatge del transatlatic France.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Apròchament entre Albania e la Republica Populara de China.
- 7 de febrièr - Explosion dins una mina de carbon en Saarland, Republica Federala d'Alemanha, causa 299 mòrts.
- 9 d'octobre - Lo Conselh Federal soís reconeis l'independéncia d'Oganda.
Asia[modificar | modificar la font]
Cambòtja[modificar | modificar la font]
En julhet, arrestacion e « disparicion » de Tou Samouth, cap dau partit comunista cambotjan qu'èra enebit dempuei d'annadas. Après aquel eveniment, lei membres dau partit abandonèron lei vilas per s'installar dins lei zònas ruralas onte lo contraròtle policier èra plus feble.
Mond[modificar | modificar la font]
- 1èr de genièr - independéncia de Samoa.
- 16 de genièr - Còp d'Estat en Republica Dominicana.
- 5 de julhet - independéncia d'Argeria.
- 31 d'agost - independéncia de Trinitat e Tobago.
- 9 d'octobre - independéncia d'Oganda.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera susvolada de la planeta Vènus per la sonda espaciala estatsunidenca Mariner 2. La mission realizèt divèrsei mesuras e descurbiguèt la temperatura fòrça auta (mai de 700 K) de la superficia. Observèt tanben l'abséncia de camp magnetic, la quasi abséncia d'aiga dins l'atmosfèra e confirmèt lei mesuras regardant lo periòde de rotacion.
D'autra part, capitada dei premiers tirs dei fusadas Titan e Yanguel, respectivament estatsunidenca e sovietica.
Medecina[modificar | modificar la font]
Isolament dau virus de la rubeòla per doas còlas menadas respectivament per lei fisicians Parkman e Weller. Aquò permetèt de desvolopar un vaccin dins lo corrent deis annadas 1960 (comercialiat a partir de 1970).
Telecomuninacions[modificar | modificar la font]
Capitada de la mesa en orbita per la NASA dau premier satellit de telecomunacions civiu vertadier (Telstar).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Jim Carrey, actor american
- 30 de genièr - Rei Abdullah II de Jordania
- 5 de febrièr - Axl Rose, cantaire american (Guns N'Roses)
- 11 de febrièr - Sheryl Crow, cantaira americana
- 15 de febrièr - Milo Đukanović, primièr ministre de Montenegro
- 19 de febrièr - Hana Mandlikova, jogaira de tennis chèca
- 22 de febrièr - Steve Irwin, erpetologista australian e animator de television (m. 2006)
- 2 de març - Jon Bon Jovi, cantaire, musician e actor american (Bon Jovi)
- 15 de març - Terence Trent d'Arby, musician e cantaire american
- 9 d'abril - Thomas Bodström, politician suedés
- 11 d'abril - Vincent Gallo, actor, director de cinèma e musician american
- 10 de junh - Vincenzo Rocchetti, politician gardiòl
- 19 de junh - Paula Abdul, dançaira, coregrafa e cantaira americana
- 26 de junh - Ollanta Humala, president de Peró
- 3 de julhet - Tom Cruise, actor american
- 26 de julhet - Sergei Kiriyenko, èx-primièr ministre de Russia
- 18 d'agost - Felipe de Jesús Calderón Hinojosa, president de Mexic
- 12 d'octobre - Branko Crvenkovski, primièr ministre de Macedònia
- 11 de novembre - Demi Moore, actritz americana
- 19 de novembre - Jodie Foster, actritz americana
- 2 de decembre - Vlado Bučkovski, èx-primièr ministre de Macedònia
- 12 de decembre - Tracy Austin, jogaira de tennis nòrd-americana
- Frederic Zégierman, geograf occitan
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 29 de genièr - Fritz Kreisler, violonista austrian (n. 1875)
- 6 de febrièr - Candido Portinari, pintor brasilièr (n. 1903)
- 15 de març - Arthur Holly Compton, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1892)
- 24 de març – Auguste Antoine Piccard, inventor soís (n. 1884)
- 12 de mai - Pedro Pablo Ramírez, president argentin (n. 1884)
- 6 de julhet - William Faulkner, escrivan american, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1897)
- 5 d'agost - Marilyn Monroe (n. Norma Jean Baker), actritz e cantaira americana (n.1926)
- 9 d'agost - Hermann Hesse, escrivan alemand, Prèmi Nobel (n. 1877)
- 17 de setembre - Karen Blixen, escrivana danesa (n. 1885)
- 18 de novembre - Niels Bohr, fisician danés, Prèmi Nobel (n. 1885)
- 19 de novembre - Miquèu de Camelat, comerçant, poèta, escrivan e dramaturg occitan (n. 1892)
- 22 de novembre - René Coty, president de la França (n. 1882)
- 28 de novembre - Reina Guilhemina dels Païses Basses (n. 1880)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Lev Davidovich Landau
- Prèmi Nobel de Quimia : Max Ferdinand Perutz, John Cowdery Kendrew
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Francis Harry Compton Crick, James Dewey Watson, Maurice Hugh
- Prèmi Nobel de Literatura : John Steinbeck
- Prèmi Nobel de la Patz : Linus Carl Pauling


c: text/html

text:
Baiona
Baiona qu’ei ua vila d’Occitània, o de Bascoat, situada dens lo parçan deu Baish Ador. Que’s tròba dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics e la region d’Aquitània. Qu’apartiengó a Labord au sègle XII, arron n’estó desligada. Totun, qu’ei generaument citada dens las listas de comunas de Labord. Qu’estó lo sièti d’ua senescaucia segondària dependenta de la Senescaucia Principau de las Lanas. Que hè partida deu « Bascoat » dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Lo gentilici qu’ei baionés -esa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga tradicionau de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn. En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan. Ara el basco es ganren mai parlat
Los movements occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Baiona) coma ua part d'Occitània, qu'es çò que hè en particular l'associacion culturala locala Ací Gasconha. Los movements basquistas que'u revendican coma ua part deu Bascoat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Pampalona (Espanha)
- Daytona Beach (Estats Units)
- Veliko Tărnovo (Bulgaria)
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs remarcables[modificar | modificar la font]
- Castèth Vielh
- Catedrau
- Claustre
- Pòrta d'Espanha
- Ciutadèla
- Muralhas
- Comuna-Teatre
- Cais de la Niva
- Musèu Basco e de l'Istòria de Baiona
- Musèu Bonnat
- Glèisa de Sant Andrieu
- Castèth Nau
- Glèisa deu Sant Esperit
- Sinagòga
- Jardin botanic
Arreproèr[modificar | modificar la font]
- A Baiona, tot que s'i dona ; quan ès arribat, tot qu'es dat.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fabrizio De André
Fabrizio De André (Gènoa, 18 de febrièr de 1940 - Milan, 11 de genièr de 1999) es un dels cantaires e compositors italians mai coneguts e aimats, al segur un dels pus importants.
Dins sas òbras cantèt mai que mai contes de marginals, rebèls e deseretats. Fòrça dels seus tèxtes son tenguts per poesia vertadièra e, coma tals, per una part bèla, inserits dins las antologias italianas de literatura.
D'èime anarquista e amb una solida formacion culturala, Fabrizio De André publiquèt en 35 ans de carrièra, de 1961 a 1996, un ventenat d'albums, sempre fasent mai cas de la qualitat que non pas de la quantitat.
Son onzen album, Crêuza de mä (1984), prepausa 7 cançons en genoés.


text:
Gabriel Ièr de Montgomery
Gabriel Ièr de Montgomery que ho un gentiu francés qui gavidè la guarda Escocesa e qui herí mortaument lo rei Enric II de França durant ua josta. Absot per aqueste abans que's moresse mes disgraciat, que's retirè en çò son en se bèth concvertir au protestantisme.
Que serví donc militarament en gavidant las òsts deu camp protestant durant la purmera guerra de religion ; enter autas consas que lhevè lo sièti de Navarrencs en obligant l'armada francesa de Terride a se retirar. Que ho tanben responsable deu massacre de catolics a Ortès.
Que combató au costat deu princi de Condé durant la batalha de Jarnac e qu'escapè au massacre de Sant Bertomiu.
Hèit presoèr en Normandia peu generau de Matignon, que ho executat a París sus la plaça de Grèva.


text:
Mercedes-Benz
Mercedes-Benz es un fabricant d'automobilas alemand, una division multinacionala del constructor alemand Daimler AG. La marca es coneguda pels veïculs de luxe, buses, veituras, e camions. Lo sèti de Mercedes-Benz es a Stuttgart, dins l'estat federal de Baden-Württemberg, en Alemanha.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'origina Carl Benz creèt la primièra veitura amb motor de combustion foncionant a l'esséncia, la Benz Patent Motorwagen, finançada per Bertha Benz e brevetada en genièr de 1886; Gottlieb Daimler e l'engenhaire Wilhelm Maybach convertiguèron una diligéncia per addicion d'un motor d'esséncia un an pus tard. La primièra automobila Mercedes foguèt comercializada en 1901 per Daimler-Motoren-Gesellschaft. Los primièrs veïculs de marca Mercedes-Benz foguèron produïts en 1926, après la fusion de las entrepresas de Carl Benz e Gottlieb Daimler en Daimler-Benz companhiá.


text:
Vincent Bach
Vincent Bach (Baden, Àustria, lo 24 de març de 1890 - Nava York, lo 8 de genèr de 1976) que ho un factor de trompeta Autro american. A maugrat qui la soa marca e hosse estada crompada per l'ostau Selmer en 1961, lo modèl Stradivarius de la Vincent Bach Corporation que demora un deus mei pretigiós per la trompeta.
Vincent Bach que vadó a Baden d'Àustria. Mainatge qu'enprengó lo cornet e, arron la soa emigracion aus Estats Units que he carrièra dens l'armada com musician. Que comencè la soa carrièra de factor en tot hargoar embocaduras puish, a partir de 1924, que creè trompetas ; las soas creacions que hon successivament batejadas : Apolo, Mercury, Minerva, Mercedes, Stradivarius.


text:
Mont Peirós (Roergue)
Montpeirós[1][2][3] (Montpeyroux en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada en lo Massís central en Aubrac
Commune située dans le Massif central en Aubrac
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1790-1794 : Montpeirós absorbeix Engalenc, Esparou e Seignour Delcros.
- 1832 : Montpeirós absorbeix Lo Bousquet, Brionnès e Crozillac.
- 1790-1794 : Montpeirós absorbe Engalenc, Esparou et Seignour Delcros.
- 1832 : Montpeirós absorbe Le Bousquet, Brionnès et Crozillac.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Laguiole, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2001
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
Nòtas[modificar | modificar la font]
}}


text:
Linha 1 del Mètro de Barcelona
La Linha 1 o linha roja del Mètro de Barcelona es la segonda linha en ancianetat, pel moment la pus longa amb 20,7 km fins que s'inaugure la Linha 9 e l'unica amb via de largor iberica. La linha s'inaugurèt en 1926 amb lo nom de Ferrocarril Metropolitano Transversal de Barcelona, la denominacion actuala a la siá origina dins la fusion dels dos operators de mètro de la vila en 1961 en formant l'entrepresa Ferrocarril Metropolitano de Barcelona e la linha se renomenèt Linha I.
Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha, los talhièrs e las veituras se tròban a Santa Eulàlia e a la Sagrera. Circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 4000, que van per de vias de largor iberica çò que fa qu'es un dels mètros pus largs del mond.
La L1 a pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 1992 e va de Hospital de Bellvitge a Fondo. Es previst que s'agrandisca per ambedós costats. De Fondo s'agrandirà fins a Badalona: en passant per l'estacion de Badalona Centre, ont jonharà la Linha 2, e après fins arribar a l'estacion de Badalona est, jonhant la linha R1 de Rodalies Barcelona per 2010 e en daissant lo mètro a tocar de la plaja, per aquel motiu i a ja de voses que vòlon dire aquela estacion "plaja de Badalona". Per l'autre extremitat jonherà la Linha 9, e arribarà fins a el Prat e fins a Sant Boi de Llobregat.


text:
Ribosòma
Lo ribosòma qu'ei un complexe d'ARN e de proteïnas on los acids ribonucleïcs messatgèrs (ARNm) e son lejuts e arrevirats en proteïnas peus acids ribonucleïcs de transferiment (ARNt) qui carrejan los diferents aminoacids (los constituents de las proteïnas). Qu'ei dens lo ribosòmas qui los ligams peptidics e son establits enter los aminoacids, començant atau a har créisher la cadena d'aminoacids qui, acabada e vaderà proteïna. Un gran nombre d'antibiotics (com l'eritromicina per exemple) que's fixan especificament suus ribosòmas deubacteris en los tuar.


text:
586
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 586 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Visigòt[modificar | modificar la font]
Victòria definitiva sus lo Reiaume Sueve de Galícia que deguèt acceptar la dominacion dei Visigòts. Après aqueu succès, lo Reiaume Visigòt ocupèt tota la Peninsula Iberica franc dei montanhas dau nòrd.


text:
Filibusterisme
Lo filibusterisme (de l'anglés filibuster), es una tecnica especifica d'obstruccionisme parlamentari. Lo tèrme nasquèt al Senat dels Estats Units. Lo reglament d'aquesta cambra, a partir de 1806, establís qu'un senador pòt contunhar a parlar sens limit mentre non s'arture o se sègue. S'empleguèt dins aquel senat per primièr còp en 1837. Lo filibusterisme a per tòca de bloquejar l'aprovacion d'una lei o acte legislatiu gràcias a un discors de longa durada. Normalament, se legisson en votz nauta de libres de recèptas, romans, fins a la fin de la session. Un cas istoric famós foguèt lo de Caton lo Jove, qu'èra capable de parlar durant de jorns entièrs per frenar las iniciativas legislativas de Juli Cesar. Un cas fòrça famós en Espanha foguèt lo de Cayetano Bolívar, l'unic deputat del Partit Comunista d'Espanha durant la primièra legislatura de la Segonda Republica.
S'es tanben nomenat filibusterisme d'obstruccionisme l'interpretacion interessada dels reglaments e emplecs parlamentaris que resulta favorabla a un partit. Lo tèrme proven de filibuster, qu'èra un mot utilizat durant lo sègle XVII per descriure mantun tipe de piratas qu'operavan dins la mar Cariba e que sequestravan de vaissèls. Lo filibusterisme es eficaç dins los sistèmas parlamentaris ont los representants de la volontat populara an pas fixat de temps limit per intervenir.


text:
Maria Fèl
Maria Fèl fut una cantaira occitana dau siègle XVIII. Neishuda a Bordèu lo 24 d'octòbre de 1713 estudièt lo cant italian damb Na Vanloo (la molhèir de Carle van Loo). Fut, au costat dau ténor bearnés Jeliòt), la prima dòna de las opèras de Rameau e interpretèt l'opèra occitana de Mondonvila: Dafnís e Alcimadura. Amiga dau pintre Quentin de la Tour, son portrèit hut una de las grandas òbras laudadas au Salon deu Lovre de París de 1757. Morit a Chaillot lo 2 de heurèir de 1794. Son frair Antòni Fèl e sa neboda Francesa Fèl furen tanben cantaires d'opèra en aqueth temps.


text:
Becquerel
Lo becquerel (simbòl : Bq) es l'unitat de mesura derivada dau Sistèma Internacionau d'Unitats per l'activitat d'un nuclèu atomic radioactiu. Correspond a una desintegracion per segonda e es omogenèu a s-1 siá l'invèrs d'una segonda. Es nomat en onor dau fisicia francés Henri Becquerel, Prèmi Nobel de Fisica 1903, qu'aguèt un ròtle decisiu dins la descubèrta de la radioactivitat.
Avans l'adopcion dau becquerel, l'unitat de l'activitat èra lo curie (Ci). La relacion entre lo curie e lo becquerel es : 1 Ci = 3,7.1010 Bq.


text:
E òc, mon ordinator, disiá, es una machina estranha. N’en a pas la gula, non ! Aquò, ‘quò vai ! Pòde quitament dire que l’ai chausit un pauc per aquò. Era preissat, mon ordinator d’avant veniá de me cramar dins las pautas, e ai chausit un pauc lo prumier vengut (e lo melhor rapòrt qualitat-pretz…). Un carrat de metau gris, una davantura negra, un gròs boton per l’alumar e tres DEL per far brave, ren d’anormau mas ren de bien originau tanpauc.
Tot content de m’esser ‘chaptat un brave ordinator (vertat qu’emb l’autre qu’aviá avant, podiá nonmas far cueire daus uòus dessus après una ora d’utilisacion d’un logiciau de tractament de texte…), dintre chas io, emb quela bestia que pesava tant coma quand dintravam las patatas dins nòstra granja…
E, qu’es pas per me far valer, mas m’i coneisse dins quelas machinas ! Quò es pas per que vene de la campanha… M’i sei botat tard, d’acòrd, mas quand m’i sei botat ! N’aviá talament mon confle (e mon pòrta-moneda tanben) de ‘nar chas lo reparator a chasque còp que R2-D2 (ai totjorn apelat mos ordinators coma ‘quò, anatz saure per qué…) fasiá lo morre, qu’ ai començat d’aprener tot solet coma quò fonccionava, e coma qu’era branchat aqui dedins…
I a enquera tres ans, dise pas, m’auriatz parlat dau « bureu » e de la « corbelha » de l’ordinator, vos auriá imaginat un redactor de jornau en tren de jugar au « basketebòl » emb los meschants articles chafrolhats de sos jornalistes… Ara, vese plan l’espaci delimitat, las icònas, la corbelha e lo fons d’escran emb la fòtò daus dròlles a la platja. Fau dire tanben que los noveus mots dau vocabulari informatic son mens poetics e fan mens trabalhar l’imaginacion. Ara, se parla de CPU, de RAM, de HD (de pas confondre emb la de la tele), de CM, d’USB, de MSN, de Go…
Bon, enfin, sei dintrat a la maison, ai fach los branchaments, e tot ‘quò. Era plan content de veire tota la « conectica » de l’aparelh. De traucs d’en pertot, de tubes, de circuits imprimats, una seuva vierja de fiaus de totas las colors… Me rejauvissiá desjà en pensant a tot çò que podriá branchar sus las presas. De las conariás, forçadament : un aparelh de massatge per lo gròs det, una lampa fluò, un mini-aquarium « retrò-esclairat » (atencion, qu’es pas esclairat a la lampa a òli coma çò que pensava !), un cassa-nosilhas electric, un rechaud, una bola de discoteca e un raton-lavaire, tot aquò alimentat en USB !
E los tres prumiers jorns, t’en ai branchat de periferics ! T’ai fach virat l’afar per veire çò que t’aviá dins lo ventre ! E aqui, lo tresen jorn, que trabalhava mai seriosament, l’ordinator se ‘resta. Me sembla que quò duret dietz ans, talament m’i esperava pas. Mas non, te veiqui que tòrna demarrar pas mai d’una segonda après. Tot nuòu tot beu, l’i mancava nonmas çò qu’era en tren de far. Bon, bolegue pas, mos uelhs davalen lentament vers mon clavier. Qu’es pas qu’ai apueiat sus lo meschant boton ? Non, non, mos dets son enquera en l’aire, suspenduts au dessus de las letras… Bon, pause lo clavier, prene la mirgueta, e tòrne començar çò que fasiá en me dire qu’ai raivat. E puei, coma quò tornava pas començar, me sei vertadierament ditz qu’aviá raivat.
Se passet una setmana sens probleme. Puei un jorn, enquera, trabalhava, los uelhs sus lo clavier, e quand los leví, l’ordinator tornava demarrar. Merda, me sei dich, que i a ? Aqui, quò fasiá dos còps, començava de pensar que qu’era pas io que raivava. Après lo tresen, ai tot tornat installar. Mas non, qu’era parier.
Quò duret sieis mes, pendent los quaus te dubrissiá la machina, fasiá daus tests sus l’electricitat emb l’ajuda de l’EDF que jamai aviá vist aquò, cherchava de las solucions sus l’Internet o en damandar a daus amics, mas totjorn sens ren veire d’anormau. Mas sieis mes emb una machina capriciosa que fai çò que vòu, qu’es long. Aqui ai tot desmontat, ai tot netiat, puei, coma ‘quò fonccionava totjorn pas, sei ‘nat tornar chaptar quauquas pieças una per una. Autant dire que mon ordinator aviá pus grand-chausa a veire emb çò qu’era avant. Tot content e segur de io, tornere alumar la machina. TAC ! Enquera. Me botet de cuou. E los ventilators au demarratge fasián un bruch que semblavan un rire, un rire de fòu, un rire de diable. Mon ordinator era trevat, vesiá pas d’autra possibilitat. Mas bon, que far ?
Puei, quauques jorns après trobí dins ma boitia de letras una publicitat per un exorciste-informatician.
Quò m ‘estonet, mas bon, per curiositat e puei perque me demorava pus tròp de chausida per reparar mon ordinator, decidí d’i anar veire. Me trobí dins un cabinet de reparacion lo mai normau dau monde. Lo tipe m’expliquet que n’i aviá una fòrta damanda, perque las tòrnas tanben s’eran modernisadas : quò sert de ren de trevar un vielh granier, que lo monde l’i van pus, ara tot lo monde es davant l’escran. Per esser rentables, las fantaumas se boten en linha per aver lo mai grand nombre possible de « clients ». Ara los informaticians son oblijats d’aver la dobla formacion.
E ribet donc un jorn chas io, mas pas emb un crucifix coma ‘quò se fasiá dins lo temps (e dins los films), nonmas emb daus discs de reparacion, una bomba d’aer comprimat per tot netiar, e, per servir d’evangeli, un rapòrt d’error tirat en quatre exemplaris (una seguida de chifres que deu pas dire grand-chausa a degun).
E ribet davant la machina, constatet la pana que me fasiá, e me diguet : « Crese qu’auriatz mielhs degut apelar un medecin qu’un exorcisaire. »
Merda, desjà, lo tipe bòta en qestion mon diagnòstic qu’era pertant simple (pas fòrça cartesian, mas simple) e en mai me bòta en l’aire mon conte fantastic de trevas d’ordinator.
Un medecin-informatician ? Quò exista ‘quò ? Lo tipe me viset, d’un aire de creire que me risiá d’eu. « Mas, de segur ! Nautres sem ‘qui nonmas quand la medecina pòt pus ren ! E aqui, la malaudia de vòstre machina es coneguda, e sonhada. Mas, setz simpatic, vos vau ajudar. Vesetz, quand se ‘resta d’un còp per tornar demarrar pas longtemps après, quò es qu’en realitat s’esvanís.
- Vos damande perdon ?
- Ben òc, diagnostique chas vòstre ordinator una ipòglicemia. Avisatz… »
Dubriguet lo ranja-CD, tiret un sucre de sa pòcha, lo botet dedins e lo barret.
-Vesetz, n’es content !
E efectivament, l’ordinator tirava la lenga (enfin, lo ranja-CD) coma un chen calinhat per son mestre. Tot semblava simple d’un còp. Badalhava davant un ordinator que remudava son fiau d’alimentacion coma se qu’era una coa… L’exorciste era desjà en tren de partir, en balhant de darriers conselhs : « Un o dos per jorn, quò sufirá ben. Pas tròp, après fan de graissa e quò geina la conduccion electrica. E quò los empescha de dormir, de còps… »
La pòrta claquet. Dins lo silenci, romput per los bruchs de succion de la lenga de R2, prenguí paur de ma machina. Copí lo comptaire, desbranchere tot, e faguí çò que fan totas las personas que volen abandonar daus animaus de companhia : l’ai daissat (pas a la SPA, tot parier…) estachat a un aubre, sus la riba de la nacionala. E cresetz-me o pas, ai ‘gut de mau a n’en trobar un de liure !


text:
1931
Aquesta pagina concernís l'an 1931 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Perseguida de la collectivizacion de l'agricultura e premierei faminas entraïnadas per la desorganizacion de la produccion.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En julhet, venguda deis aigas catastroficas d'unei rius chinés, especialament dau Fluvi Jaune e de son afluent Huang He, que foguèron entraïnadas per una conjoncion fòrça desfavorabla de ciclons tropicaus e d'un regolament superior a la valor mejana entraïnat per la fonda dei precipitacions de nèu fòrça importantas de l'ivèrn precedent. La capitala, Nanquin, situada sus una illa lòng dau Fluvi Jaune, foguèt grèvament tocada. Lo nombre de mòrts es mau conegut mai es generalament estimat entre un e quatre milions (aiga, famina, epidemia...).
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de l'Empire State Building, gratacèu d'estil Art Deco, bastit en Nòva York. Demorèt lo gratacèu pus aut dau mond fins a 1967 e es vengut un simbòl dau centre de Nòva York.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Exploracion dei vestigis de Calakmul per lo Britanic Cyrus Lundell.
Medecina[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la vitamina C per lo bioquimista ongrés Albert Szent-Györgyi (1893-1986). Recebèt lo Prèmi Nobel de Medecina en 1937 per aquela descubèrta.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Toshiki Kaifu, primièr ministre de Japon
- 5 de genièr - Robert Duvall, actor american
- 16 de genièr - Johannes Rau, president d'Alemanha (m. 2006)
- 17 de genièr - James Earl Jones, actor american
- 18 de genièr - Chun Doo-hwan, president de la Corèa del Sud
- 20 de genièr - David Morris Lee, fisician american american, Prèmi Nobel
- 22 de genièr - Sam Cooke, cantaire e compositor american (m. 1964)
- 29 de genièr - Ferenc Mádl, president d'Ongria (m. 2011)
- 1 de febrièr - Borís Ieltzin, president de Russia (m. 2007)
- 2 de febrièr - Dries van Agt, primièr ministre dels Païses Basses
- 4 de febrièr - María Estela Martínez de Perón, presidenta d'Argentina
- 8 de febrièr - James Dean, actor american (m. 1955)
- 15 de febrièr - Gerhard Sessler, inventor e scientific alemand
- 18 de febrièr - Toni Morrison, escrivan american, Prèmi Nobel
- 1 de març - Lamberto Dini, primièr ministre d'Itàlia
- 2 de març - Mikhaïl Gorbachov, president de l'Union Sovietica, Prèmi Nobel de la Patz
- 2 de març - Tom Wolfe, escrivan american
- 9 de març - León Febres Cordero, president d'Eqüator (m. 2008)
- 22 de març - Burton Richter, fisician american, Prèmi Nobel
- 22 de març - William Shatner, actor canadian
- 26 de març - Leonard Nimoy, actor e realizator de cinèma american (m. 2015)[1]
- 15 d'abril - Tomas Tranströmer, escrivan suedés, Prèmi Nobel (m. 2015)
- 29 d'abril - Lonnie Donegan, musician britanic (m. 2002)
- 10 de mai - Ettore Scola, realizator italian (m. 2016)
- 20 de mai - George Vasiliou, president de Chipre
- 26 de mai - Sven Delblanc, escrivan suedés (m. 1992)
- 31 de mai - John Robert Schrieffer, fisician american, Prèmi Nobel
- 3 de junh - Raúl Castro, president de Cuba, fraire de Fidel Castro
- 5 de junh - Jacques Demy, realizator francés (m. 1990)
- 7 de junh - Disanayaka Mudiyanselage Jayaratne, primièr ministre de Sri Lanka
- 10 de junh - João Gilberto, musician e compositor brasilièr
- 17 de junh - Juan Pereda Asbún, president de Bolívia (m. 2012)
- 18 de junh - Fernando Henrique Cardoso, president de Brasil
- 23 de junh - Ola Ullsten, primièr ministre de Suècia
- 25 de junh - Vishwanath Pratap Singh, primièr ministre d'Índia (m. 2008)
- 27 de junh - Martinus J. G. Veltman, fisician neerlandés, Prèmi Nobel
- 1 de julhet - Leslie Caron, actritz francesa-americana
- 4 de julhet - Stephen Boyd, actor irlandés (m. 1977)
- 22 de julhet - Guido de Marco, president de Malta (m. 2010)
- 15 d'agost - Richard Fred Heck, quimista american, Prèmi Nobel (m. 2015)
- 23 d'agost - Hamilton O. Smith, microbiologista american, Prèmi Nobel
- 23 d'agost - Barbara Eden, actritz americana
- 17 de setembre - Anne Bancroft, actritz americana (m. 2005)
- 21 de setembre - Larry Hagman, actor american (m. 2012)
- 29 de setembre - James Watson Cronin, fisician nuclear american, Prèmi Nobel (m. 2016)
- 29 de setembre - Anita Ekberg, actritz suedesa (m. 2015)
- 30 de setembre - Angie Dickinson, actritz americana
- 6 d'octobre - Riccardo Giacconi, fisician italian, Prèmi Nobel
- 7 d'octobre - Desmond Tutu, arcebisp anglican de Sudafrica, Prèmi Nobel de la Patz
- 15 d'octobre - Avul Pakir Jainulabdeen Abdul Kalam, president d'Índia
- 15 d'octobre - Ahmed Laraki, primièr ministre de Marròc
- 19 d'octobre - John le Carré, escrivan anglés
- 3 de novembre - Monica Vitti, actritz italiana
- 5 de novembre - Ike Turner, musician american, èx-marit de Tina Turner (m. 2007)
- 15 de novembre - Mwai Kibaki, president de Kenya
- 1 de decembre - George Maxwell Richards, president di Trinitat e Tobago
- 15 de decembre - Klaus Rifbjerg, escrivan danés (m. 2015)
- 26 de novembre - Adolfo Pérez Esquivel, escrivan argentinian, Prèmi Nobel
- 10 de decembre - Pèire Pessamessa, escrivan occitan
- 15 de decembre - Klaus Rifbjerg, escrivan danés
- Sèrgi Bèc, poèta provençal
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Martinus Beijerinck, microbiologista neerlandés (n. 1851)
- 26 de febrièr - Otto Wallach, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1847)
- 11 de març - Friedrich Wilhelm Murnau, realizator alemand (n. 1888)
- 20 de març - Hermann Müller, cancelièr alemand (n. 1876)
- 8 d'abril - Erik Axel Karlfeldt, escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. 1864)
- 10 d'abril - Khalil Gibran, poèta e pintor libanés (n. 1883)
- 15 d'abril - Emilio Aceval, president de Paraguai (n. 1853)
- 26 d'abril - George Herbert Mead, filosòf, psicològ e sociològ american (n. 1863)
- 9 de mai - Albert Abraham Michelson, fisician alemand, Prèmi Nobel (n. 1852)
- 15 de mai - Emiliano Figueroa Larraín, president de Chile (n. 1866)
- 22 de junh - Clement Armand Fallières, president de França (n. 1841)
- 12 de julhet - Nathan Söderblom, arcebisp suedés, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1866)
- 26 d'agost - Hamaguchi Osachi, primièr ministre de Japon (n. 1870)
- 7 de setembre - Federico Tinoco Granados, president de Còsta Rika (n. 1868)
- 25 de setembre - Aleksander Skrzyński, president de Polonha (n. 1882)
- 3 d'octobre - Carl Nielsen, compositor danés (n. 1865)
- 18 d'octobre - Thomas Alva Edison, inventor american (n. 1847)
- 3 de novembre - Juan Zorrilla de San Martín, poèta uruguaian (n. 1855)
- 13 de decembre - Gustave Le Bon, psicològ e sociològ francés (n. 1841)
- 26 de decembre - Melvil Dewey, creator del sistèma de classificacion de libres (n. 1851)
- 27 de decembre - José Figueroa Alcorta, president d'Argentina (n. 1860)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : Carl Bosch, Friedrich Bergius
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Otto Heinrich Warburg
- Prèmi Nobel de Literatura : Erik Axel Karlfeldt
- Prèmi Nobel de la Patz : Jane Addams, Nicholas Murray Butler
- ↑ UOL, « Leonard Nimoy, o "Spock" de Jornada nas Estrelas morre aos 83 anos ». Consultat lo 27 de febrièr 2015


text:
Aploïdia
L'aploïdia en çò d'ua cellula eucariòta qu'ei lo hèit de n'aver pas sonque un sol exemplar de cada cromosòma dens lo son nuclèu. Le cellula qu'ei alavetz dita aploïda. Que s'opausa generaument a la diploïdia e a las cellulas diploïdas qui possedan dus allèls de cada cromosòma.
En çò deus animaus be i a dens la màger part deus cas ua alternància enter organismes diploïdes e gametas (o cellulas sexuaus) aploïdas. Aquò que vòu díser que la diploïdia que domina [1].
En çò deus vegetaus, au contre, be i a ua alternància mei marcada d'organismes aploïdes e diploïdes aperats : gametofit, esporofit.


text:
Ornitologia
L'ornitologia (del grèc ornis = aucèl e logos = mot/sciéncia) es una de las brancas de la zoologia qu’a per tòca l’estudi scientific de l’aucelilha.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Existisson doas listas d'articles tractant d'ausèls sus Wikipèdia :
- categoria : ornitologia : lista de las familhas e
- categoria : ausèls : lista dels ausèls.
Podètz consultar doas listas d'ornitològs :
- Lista d'ornitològs ;
- Lista dels articles sus d'ornitològ (mai exaustiva que la precedenta).
Periodics consacrats a l'ornitologia :
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Groupe Ornitologica Normanda
- Los ausèls de nòstras regions : en Bretanha
- ORNITHOMEDIA - Lo Web de l'Ornitologia
- LPO - Liga per la Proteccion dels Ausèls (representant francés de BirdLife International)
- LPO Anjau - Liga per la Proteccion dels Ausèls, delegacion Anjau
- Journ'obs - Blòg d' Observacions d'Ausèls per Eric
- Avibase - sistèma informatic sus las espècias d'ausèls.
- Ausèls.net
- Associacions ornitologicas francesas


text:
Croàcia
Croàcia (en croat Hrvatska) es un país de l'Euròpa Meridionala, dins lei Balcans, es la pàtria dau pòble croat e tanben forma un estat ont lei croats an una plaça preeminenta. Es en riba de la mar Adriatica au sud-oèst e confronta leis estats d'Eslovènia, Ongria, Serbia, Bòsnia e Ercegovina e Montenegro. A una superfícia de 56 542 km2 e una populacion de 4 496 869 estatjants (2004).
La capitala es Zagrèb.
Lo gentilici es croat -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Croàcia fins a 1918
- 2.2 Croàcia de 1918 a 1991
- 2.3 Croàcia dempuei 1991
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Croàcia fins a 1918[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Croàcia[modificar | modificar la font]
Lei pòbles eslaus a l'origina dau pòble croat arribèron dins la region de Drava e de Sava dins lo corrent dau sègle VII. Per se protegir de la menaça avara, acceptèron la senhoriá dei Francs. Au sègle IX, Trpimir Ièr (845-864) utilizèt la rivalitat francobizantina per s'emancipar e venir duc de Croàcia. Puei, Tomislav Ièr (910-928) prenguèt lo títol de rèi en 925 ambé l'acòrd dau papa.
Lei luchas d'influéncia entre catolics e ortodòxs foguèron una menaça importanta per l'estabilitat dau reiaume. Pasmens, lo catolicisme s'impausèt a cha pauc e venguèt un simbòl important de l'identitat croata. Lei rèis de Croàcia deguèron tanben faciar l'expansionisme dei Habsborg lòng de sa frontiera septentrionala e resistir ais ambicions bizantinas e venecianas sus lo litorau. Dins aquò, a la fin dau sègle XI, la mòrt dau rèi Dmitar Zvonimir (1076-1089) entraïnèt una grèva crisi de succession e una intervencion ongresa dins leis afaires croats. Pauc a pauc, leis Ongrés prenguèron lo contraròtle dau país e en 1102, lo rèi d'Ongria Kálman signèt ambé lei Croats leis acòrds dichs Pacta conventa. Donavan la corona croata au rèi d'Ongria segon un sistèma d'union personala. En cambi, leis Ongrés gardavan son autonòmia e seis institucions.
Fins a l'afondrament dau Reiaume d'Ongria après la batalha de Mohács (1526), Croàcia aguèt la meteissa istòria qu'Ongria dins lei Balcans. Au nòrd, lo limit ambé lo Sant Empèri demorèt establa : marca totjorn la frontiera entre Croàcia e Eslovènia. En revènge, au sud e lòng dau litorau, la frontiera evolucionèt en foncion dei luchas còntra Venècia e de l'expansion ongresa en Bòsnia. Au començament dau sègle XV, lei Venecians tenián Zadar e Split e lei sobeirans ongrés avián vassalizat — nominalament — Bòsnia. Pasmens, leis Ongrés se turtèron ai Turcs Otomans que conquistèron la màger part de Bòsnia en 1463.
Lo partiment entre Otomans e Habsborg[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume d'Ongria s'afondrèt après la batalha de Mohács e foguèt partejat entre Àustria e l'Empèri Otoman. En Croàcia, lei Turcs capitèron d'ocupar l'èst (Eslavònia) e lo sud dau país mentre que lei tropas dei Habsborg prenguèron lo contraròtle de la region de Zagrèb. Aquela situacion demorèt en plaça fins au sètge de Viena (1683).
Après sa desfacha a l'entorn de la capitala austriana, leis Otomans comencèron de recular e abandonèron lo nòrd d'Eslavònia en 1699 e lo sud en 1718. Enterin, Venècia renforcèt sa preséncia en Dalmàcia. Per protegir la region còntra un retorn dei Turcs, lei Habsborg i creèron una marcha fortificada e organizèron de transferiments de populacions croatas e sèrbas per n'aumentar la populacion. Aquò es a l'origina dei populacions sèrbas de Croàcia.
Durant lei guèrras revolucionàrias, Àustria annexèt Venècia en 1797 e sei territòris croats de Dalmàcia. Après una brèva parentèsi francesa de 1809 a 1813, la totalitat de Croàcia passèt tornarmai sota dominacion austriana en 1814 ambé la desfacha de Napoleon Bonaparte.
L'emergéncia dau nacionalisme croat[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, lo nacionalisme croat faguèt son aparicion e prenguèt rapidament una gròssa importància au sen d'un Empèri Austrian en declin. D'efèct, en març de 1848, la revolucion ongresa foguèt imitada en Croàcia. Pasmens, lei Croats crenhavan leis intencions ongresas e lo governador Josip Jelacić reüniguèt una dieta per defendre lo mantenement de l'Empèri Habsborg. Destituit en junh per lo govèrn centrau que voliá contentar leis Ongrés, Jelacić foguèt restablit dins sei foncions en setembre e lei tropas croatas participèron a la lucha còntra lei liberaus e leis insurgents ongrés.
Après lo compromés austro-ongrés de 1867, Croàcia, franc de Dalmàcia, fasiá partida dau domeni ongrés. Un an pus tard, la remembrança de la guèrra de 1848-1849 permetèt ai Croats de negociar ambé leis Ongrés un estatut d'autonòmia inspirat per lei Pacta conventa de 1102. Lo país gardèt sa dieta, l'usatge de sa lenga e divèrseis institucions coma son sistèma d'educacion ò son sistèma judiciari. Per lei questions comunas ai Croats e ais Ongrés, Croàcia obtenguèt de deputats au sen dau parlament ongrés.
Sota la direccion dau Croat Ivan Mazuranić, aqueu compromés croato-ongrés foncionèt relativament ben. Pasmens, tre 1878, l'annexion de Bòsnia per Àustria entraïnèt de tensions novèlas entre lei pòbles de la region. Lo govèrn ongrés aprofichèt la situacion per demandar la supression dei marchas militaras croatas que donavan d'avantatges importants ais abitants. Puei, en 1883, suspendiguèt lo compromés de 1868 e comencèt de menar una politica fòrça repressiva còntra lo nacionalisme croat.
En consequéncia de la politica repressiva de Budapèst, la màger dei nacionalistas croats se raprochèron de seis omològs sèrbes per defendre l'idèa d'un estat gropant totei leis Eslaus dau Sud. Ansin, en 1915, se formèt un « Comitat Iogoslau » que demandèt l'ajuda deis Aliats per s'afranquir dei tutèlas austrianas e ongresas.
Croàcia de 1918 a 1991[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume d'Iogoslavia[modificar | modificar la font]
Lo Comitat Iogoslau de Londres aguèt un ròtle major dins lei negociacions que permetèron la creacion d'un « Reiaume dei Sèrbes, dei Croats e deis Eslovèns » sota la dinastia Karadordevic. Montenegro jonhèt lo projècte, maugrat l'oposicion de son rèi, e lei tractats de patz de la Premiera Guèrra Mondiala fixèron lei limits dau país.
Pasmens, Sèrbes e Croats s'opausèron rapidament sus l'organizacion d'Iogoslavia. D'efèct, lei Sèrbes, qu'avián luchat victoriosament còntra leis Austrians e lei Otomans, volián crear un estat centralizat a l'entorn de Serbia e demenir lei diferéncias entre lei diferents pòbles dau reiaume. Au contrari, lei Croats èran en favor d'un estat federau eissit de l'associacion liura de plusors nacions distintas. Stjepan Radić e son Partit Païsan Croat defendiguèron aquela posicion e venguèron la premiera fòrça d'oposicion dins lo corrent deis annadas 1920.
En 1929, lo rèi Alexandre Ièr suspendiguèt la constitucion e instaurèt un regime autoritari (subrenomat la « dictatura reiala »). En Croàcia, de movements nacionalistas s'agitèron per demandar mai d'autonòmia e en 1934, lo rèi foguèt assassinat per l'organizacion Ustachi d'Ante Pavelić. Aquò entraïnèt la formacion d'una regéncia que deguèt s'ocupar de la question religiosa, fònt de tensions importantas entre catolics (Croats e Eslovèns) e ortodòxs (Sèrbes). Per exemple, en 1935, la signatura d'un concordat ambé la papautat entraïnèt l'excomunicacion dei deputats sèrbes qu'avián votat lo tèxte per lo clergat ortodòx.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala foguèt un periòde fòrça sorn per Iogoslavia. D'efèct, en causa de sei divisions intèrnas, lo país èra pas lèst a combatre e una temptativa de raprochament ambé lo Reiaume Unit entraïnèt son invasion e sa capitulacion entre lo 6 e lo 17 d'abriu de 1941. Puei, Hitler e Mussolini devesiguèron lo territòri per contentar lei revendicacions dei país vesins, per afeblir Serbia e per formar una Croàcia faissista que son govèrn foguèt fisat a Ante Pavelić.
Pasmens, la reorganizacion dei Balcans per l'Axe foguèt mau acceptada per lei populacions localas, especialament per lei Sèrbes. Rapidament, dos movements de resisténcia se formèron e menèron una guèrra acarnada còntra leis Ustachis e lei fòrças d'ocupacion. Lo premier foguèt fondat dins lo nòrd de Bòsnia per lo coronèu Draza Mihailovic. Dichs Tcheniks, sei combatents èran generalament sèrbes, favorables a la monarquia, anticomunistas e ostils ai Croats. Lo segond movement apareguèt après l'invasion alemanda de l'URSS. Organizat per lo Partit Comunista de Josip Broz Tito, recrutava sensa se preocupar de l'origina etnica de sei partisans. Per complicar mai la situacion, una guèrra civila comencèt entre lei dos corrents de la resisténcia en novembre de 1941.
En 1942, d'ofensivas dei fòrças de l'Axe entraïnèron una retirada dei fòrças de Tito en Bòsnia Orientala e en Montenegro. En 1943, sa situacion comencèt de se melhorar quand recebèt una ajuda britanica. Puei, en 1944, lo rèi demandèt publicament a sei subjèctes de sostenir l'armada de Tito. Lei Cheniks pus extremistas, compres Mihailovic, chausiguèron alora de raliar leis Ustachis. En setembre de 1944, l'arribada de l'armada sovietica permetèt la liberacion de Belgrad mai leis Alemands e lei Croats resistiguèron fins a la fin de la guèrra dins l'oèst de Iogoslavia. Capturat, Mihailovic foguèt fusilhat en 1946.
Aquelei combats destruguèron lo país e causèron la mòrt d'aperaquí 1,7 milions de personas. D'efèct, per privar lei partisans dau sostèn popular, Alemanha, Croàcia e seis aliats generalizèron sensa succès leis execucions massivas de civius e lei destruccions de vilatges. La participacion activa deis Ustachis a la « Solucion Finala » entraïnèt tanben la mòrt d'aperaquí 30 000 judieus, 40 000 Tziganes e un nombre mau conegut de Sèrbes (entre 300 000 e 600 000). Ansin, a la liberacion, de desenaus de miliers de Cheniks collaborators e d'Ustachis foguèron chaplats per lei partisans.
La Federacion d'Iogoslavia[modificar | modificar la font]
Après la victòria còntra Alemanha, lo prestigi de Tito e una epuracion violenta permetèron la victòria dei comunistas ais eleccions de novembre de 1945. La monarquia foguèt abolida e remplaçada per una federacion de republicas socialistas. La Republica socialista de Croàcia gropava la Croàcia e l'Eslavònia medievalas, Dalmàcia e Istria. Sa populacion èra relativament omogenèa maugrat la preséncia d'una minoritat sèrba (12% de la populacion).
La politica de Tito e sa rompedura amb Estalin en 1948 permetèron d'assegurar l'unitat nacionala de l'ensems novèu fins a sa mòrt en 1980. Pasmens, lo cap dau país demorèt vigilant quant au mantenement deis equilibris entre lei diferents pòbles de Iogoslavia. Per exemple, en 1966, remplacèt son vice-president qu'èra sospichat de favorizar lei Sèrbes. Cinc ans pus tard, reprimiguèt de manifestacions croatas demandant mai d'autonòmia.
Après la disparicion de Tito, una presidéncia viranta lo remplacèt mai una crisi economica grèva entre 1978 e 1988 minèt lei relacions de solidaritat entre lei republicas. En particular, lei doas republicas pus ricas — Eslovènia e Croàcia — volián redurre sa participacion au budget federau ò demenir leis ajudas destinadas ai republicas pus pauras. En parallèl, Serbia s'engatjèt, sota la direccion de Slobodan Milosevic, sus una politica nacionalista centrada sus la question de Kosova.
En 1990, d'eleccions generalas se debanèron dins totei lei republicas iogoslavas. En Croàcia, aquò permetèt l'instauracion dau multipartisme e l'escrutinh veguèt la victòria dau partit nacionalista Union Democratica Croata (HDZ) de Franco Tudjman. Una constitucion novèla foguèt adoptada en decembre que prevesiá lo drech per Croàcia de quitar la federacion. Aquò inquietèt la minoritat sèrba dau país que proclamèt una region autonòma a l'entorn de la vila de Knin.
Croàcia dempuei 1991[modificar | modificar la font]
Lei guèrras de Iogoslavia e lo periòde Tudjman[modificar | modificar la font]
Iogoslavia s'afondrèt en 1991 e la question dau partiment de son territòri alimentèt una guèrra civila murtriera durant quatre annadas. En Croàcia, onte la vida politica foguèt dominada per Franco Tudjman fins a 1999, aquò entraïnèt de destruccions importantas dins lei regions centralas e orientalas, una expulsion d'una importanta partida de la minoritat sèrba e l'independéncia dau país dins lei limits de la RS de Croàcia.
Lo conflicte comencèt en 1991 en causa de l'agravament dei tensions entre Croats e Sèrbes. De milícias sèrbas acomencèron de prendre lo contraròtle de sectors contestats, çò qu'entraïnèt de combats e l'intervencion de l'armada federala per separar lei dos camps. Dins lei fachs, lei militars federaus, principalament d'origina sèrba, permetián ai milicians sèrbes de tenir lei posicions conquistadas, çò qu'agravèt lei tensions. Puei, en mai, de combats vertadiers comencèron en Eslavònia Orientala e Croàcia proclamèt son independéncia après un vòte popular lo 20. Aquò entraïnèt l'intervencion de l'armada federala dau costat sèrbe.
Lo govèrn croat capitèt d'organizar una armada nacionala a partir dei milícias croatas, dei fòrças de polícia e de militars raliats. En aost de 1991, aquò permetèt d'arrestar la progression dei Sèrbes qu'avián ocupat l'Eslavònia Orientala e plusors regions centralas (Banija e Krajina). Pasmens, a partir de 1992, lo còr dau conflicte se desplacèt en Bòsnia onte la question dau partiment territòriau èra encara pus complèxa. Croàcia capitèt d'i ocupar lo quart sud poblat de Croats e s'alièt ambé lei Musulmans còntra lei Sèrbes.
Leis atrocitats dei guèrras de Iogoslavia (netejatge etnic, bombardaments de civius... etc.) entraïnèron rapidament d'intervencions estrangieras. Inicialament pauc eficaças, comencèron d'afeblir Serbia a partir de 1993 ambé l'adopcion d'un embarg totau per lei Nacions Unidas. Puei, en 1995, après l'execucion de plusors miliers d'abitants de Srebrenica per de milícias sèrbas, l'OTAN intervenguèt dirèctament dins lei combats. En Croàcia, aquò permetèt a l'armada nacionala de reconquistar tot lo territòri de la RS de Croàcia e entraïnèt la desfacha dei Sèrbes. Aperaquí 25 000 personas èran estadas per lei combats, principalament durant la premiera annada de la guèrra[1]. 200 000 Sèrbes foguèron tanben expulsats dau país.
Après la guèrra, Franco Tudjman foguèt tornat elegir a la presidéncia en 1997 e gardèt lo poder fins a sa mòrt dos ans pus tard. Fòrça autoritària, sa politica interiora entraïnèt l'emergéncia d'una oposicion democratica. Regardant leis afaires estrangiers, mantenguèt son país dins lo camp occidentau e comencèt de preparar l'adesion a l'Union Europèa.
Lo periòde Mesić[modificar | modificar la font]
De 2000 a 2010, la vida politica e l'evolucion de Croàcia foguèron dominadas per lo president Stjepan Mesić. Sòci dau HDZ aguent romput ambé Franco Tudjman a prepaus de la politica bosniaca, capitèt de democratizar lo país, de reglar la question malaisada de l'eiretatge politic de son predecessor e d'obtenir l'adesion croata a l'Union Europèa.
D'efèct, Mesić deguèt compausar amb un païsatge politic complèx marcat per leis annadas de guèrra. Ansin, se son premier cap dau govèrn èra eissit d'un partit de senèstra, leis enquistas dau Tribunau Penau Internacionala per l'èx-Iogoslavia (TPIY) còntra plusors generaus croats entraïnèron una victòria dau HDZ en 2003. Pasmens, assumissent leis atrocitats de la guèrra de 1991-1995, acceptèt de presentar d'excusas oficialas a Serbia e retirèt mai d'un generau de l'armada. Aquò li permetèt de depausar la candidatura oficiala dau país a l'UE en 2003. Puei, una cooperacion ambé lo TPIY li permetèt de far avançar aqueu projècte e d'assegurar l'ancoratge de Croàcia au blòt occidentau (adesion a l'OTAN en 2009).
Croàcia dempuei 2010[modificar | modificar la font]
Stjepan Mesić laissèt la presidéncia au sociau-democrata Ivo Josipović en 2010. En revènge, lo govèrn foguèt dirigit per Jadranka Kosor (HDZ) e la drecha fins a 2011. Aqueu periòde foguèt marcat per l'adesion a l'Union Europèa que foguèt aprovada per referendum e venguèt efectiva lo 1èr de julhet de 2013. En 2015, Kolinda Grabar-Kitarović (HDZ) venguèt presidenta.


text:
Sainte-Austreberthe (Sèina Maritima)
Sainte-Austreberthe es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel riu lo Austreberthe #que i pren la siá font.
La commune est traversée par la rivière l'Austreberthe qui y prend sa source.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a ligat a l'istòria de santa Austreberthe.
La commune est liée à l'histoire de sainte Austreberthe.


text:
Lozzi
Lozzi es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lozzi Es la una dels cinc comunas del Niolu e la una dels dotze comunas del Costat de Niolu-Omessa. Fa partida del « territòri de vida » Niolu del Parc natural regional de Corsega #que n'es adherent.
Lozzi est l'une des cinq communes du Niolu et l'une des douze communes du Canton de Niolu-Omessa. Elle fait partie du « territoire de vie » Niolu du Parc naturel régional de Corse dont elle est adhérente.


text:
Sannerville
Sannerville es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sannerville Es una municipalitat del Calvados situada a dètz quilomètres a l'èst de Can e a dètz quilomètres del littoral de la Mange, a l'amassada de la plana de Can e dels primièrs vallons del país de Auge.
Sannerville est une commune du Calvados située à dix kilomètres à l’est de Caen et à dix kilomètres du littoral de la Manche, à la rencontre de la plaine de Caen et des premiers vallons du pays d'Auge.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dempuèi lo Modèl:Ier sègle de lo nòstre ère, l'espleitacion de la sal fixa los òmes sul luòc[1].
- Es en 1059, en la charte de fondacion de la abbaye Sant-Martin de Troarn, #que se tròba la primièra mencion escrich de Sannerville. La charte a signat de Roger II de Montgomery, amb l'acòrdi del Pòrti Guillaume.
- La Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., la plana al nòrd-es del masatge caseriu de Lirose a investit pels paracaigudistes e vei l'avançada dels primièrs artilleurs Escocesses. Lo 18 de julhet, lo operacion Goodwood a desencadenat. La municipalitat, dévastée per 1200 tonas de pompas, a transformat en païsatge lunar. Mas suls tucs del Maizeret, los combats contunhan. L'enemic pas lâchera paissièra definitivament davant la 4th Special Servici Brigada que lo 17 d'agost de 1944.
- Dès le Modèl:Ier siècle de notre ère, l’exploitation du sel fixe les hommes sur le site[2].
- C’est en 1059, dans la charte de fondation de l’abbaye Saint-Martin de Troarn, que l’on trouve la première mention écrite de Sannerville. La charte est signée de Roger II de Montgomery, avec l’accord du Duc Guillaume.
- Le Lua error in Module:Data at line 198: attempt to call field 'erreur' (a nil value)., la plaine au nord-est du hameau de Lirose est investie par les parachutistes et voit l’avancée des premiers artilleurs Écossais. Le 18 juillet, l’opération Goodwood est déclenchée. La commune, dévastée par 1200 tonnes de bombes, est transformée en paysage lunaire. Mais sur les collines du Maizeret, les combats continuent. L’ennemi ne lâchera prise définitivement devant la 4th Special Service Brigade que le 17 août 1944.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [pdf] {{{Títol}}}. Consultat lo 2 de genièr de 2011
- ↑ [pdf] Nature, terroir et patrimoine - Sannerville. Consultat lo 2 janvier 2011


text:
Dragaire de minas
Un dragaire de minas es un naviri militar leugier destinat a la lucha còntra lei minas marinas. Utiliza per aquò una draga qu'es un dispositiu mecanica, acostica o magnetica remoucat dins una zòna susceptibla d'èstre minada. Doas menas de dragatge existisson :
- lo dragatge mecanic que consistisse a copar leis orins dei minas per lei destrurre a la superficia gràcias a un canon leugier o un fusiu.
- lo dragatge d'influéncia que consistisse a entraïnar l'explosion dei minas magneticas o acosticas gràcias a una draga simulant lo passatge d'un naviri.
Au contrari d'un caçaire de minas que lo remplaça dins lei flòtas pus modèrnas, lo dragaire de minas es pas equipat per detectar lei minas.


text:
Mouvament Règ·ion Savouè
Le Mouvament Règ·ion Savouè ou ben le MRS (Mouvement Région Savoie en francês) est un mouvament politico règ·ionalisto francês, emplanto en Savouè. Milite por la crèacion d’una règ·ion francêsa a pârt entiére que rassemble los doux dèpartaments savoyârds. Arriér-més la Liga de Savouè, le MRS vôt na règ·ion por la Savouè, mas sa politica est pas na politica sèparatista.
Somèro
Histouère et politica[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Lo MRS a étâ créâ en 1972 per l'anarchisto Max Molliet. D'abòrd union de membros du Cèrcllo de l'Anonciâde et du Club de los Savoyârds de Savouè. Lo MRS at pués changiê de burô politico en mê 1999 avouéc l'èlèccion de Benoît Bro coment prèsident et ol at alors concllû n'aliance avouéc la Liga Savoyèna tant qu'en 2009. Ora lo mouvament avance en un mouél avouéc Eropa Écolog·ie. Il dèfend tot-pariér l'arpetan, élément éssencièl de la cultura savoyârda.
Accions du MRS[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- 5 de julyèt 1972, Bônavela: Le congrès de l'Associacion de los mêres, édos et consèlyérs jénéralos de Savouè d'Amont rassemble 430 parsonalitâs: 410 se prononçont per la créacion d'una rég·ion savoyârda.
- 1972: Campagne per la créacion d'una Règ·ion Savouè. Péticion de 187 000 segnatures.
- 1973: Edicion d'una brochura Livro Blanc et Rojo, Per na Règ·ion Savouè.
- Lobbying u près de los Consèlys jénérox de Savouè
- 1995: Le MRS est membro fondator de la Fédéracion Règ·ions & Poplos Solidèros (R&PS).
- 2009: Aliance avouéc Eropa Écolog·ie ux élèccions eropèènes.
- 2010: Aliance avouéc Eropa Écolog·ie ux élèccions rég·ionâles.
Participacion a les èlèccions[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Èlèccions eropèènes
- 2002: 8 candidats, lista Règ·ions & Poplos Solidèros, en associacion avouéc la Liga de Savouè (2,1% de los sufrajos esprimâs en Savouè)
- 2007: 8 candidats, lista Savouè Eropa Libertâ, en associacion avec la Liga de Savouè.
- 2009: Le MRS apèle a vôtâ per la lista Eropa Écolog·ie; três députés sont élus dens lo méjorn-levant dont le Corso François Alfonsi (R&PS) et la Savoyârda Malika Benarab-Attou (Les Vèrds).
- Èlèccions règ·ionâles
- 1986: 4% de los sufrâjos esprimâs en Savouè d'Amont, 6% en Savouè d'Avâl per les listes du MRS.
- 2010: Listes comenes avouéc Eropa Écolog·ie, Noël Communod, tot justo élu président du MRS est en posicion éligibla dessus la lista d'Eropa Écolog·ie en Savouè d'Amont: 4e de la lista u premiér torn et 8e u second.[1] Il est élu consèlyér régionâlo le 21 de mârs 2010 dens lo Rassemblament de la Gôche et de los Écolog·istos. (44,96% de los sufrajos esprimâs en Hôta-Savouè).
Le MRS et l’Eropa fèdèrâla[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
Le Mouvament Règ·ion Savouè est membro de l’Aliance libra eropèèna (ALE) / European Free Alliance (EFA), parti aliâ ux Vèrds u Parlement eropèèn de Brussèles.
Notes et rèferences[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Claude Comet, téta de lista Eropa Écolog·ie, Le Dôfenâ libérâ du 16 de févriér 2010. Noël Communod est en quatrièma posicion u premiér torn et huitièmo u second torn.


text:
La rason es pas la mòda, la color dels pels o autre, Lafontan, e parli quitament pas d'estetisme, mas pòdes pas dire que lo visual compta pas pel messatge que vòls far passar. Se sona la comunicacion, e… es mon trabalh, estranh non ?
Se i a 0,01% d'occitanistas per l'autonomia, n'i a pas mai qu'aquò qu'an de documents plan faits… questionde budget, semblariá. Al mens que, a tròp se dire que i a pas que lo fons que compta, ajan pas envenja de prene compte de la necessitat d'aver una vertadièra identitat visuala. Mèfi que i a Libertat, tot fresc nascut, qu'a de grafismes plan polits !
(e disi aquò, son quitament pas de ieu !!)
Per çò que de l'autonomia, èri arser a surfar sul siti del Pòc, soi curiosa ieu, e dubèrta, e m'agrada de saber qual fa qué e cossí. I a de las idèas del Pòc que m'agradan (l'environament es clarament mencionat dins la charta), mas çò que me truca, es lo costat « manca d'ambicion ». M'expliqui :
dins la FAQ, quand se parla d'autonomia, lo Pòc se ditz « realista, per l'autonomia, dins un pòble pas o tròp pauc conscientisat, se pòt pas parlar d'independéncia ». Qual besonh d'èsser europeanista, federalista, se l'Euròpa servís pas a li demandar una autonomia, en squizzent l'Estat Francés ? De qué servís alavetz l'Euròpa ?
L'autonomie coma « marchepied » a l'independéncia, òc plan segur ? Nòstra situacion foguèsse coma la dels catalan, ne seriái ja plan urosa ! Mas dins aquel cas, de qué deven lo Pòc ? Un còp sa tòca ganhada, tot lo monde al lèit, sèm encara « cuitadans de la respublica fransesa, mas de nacionalitat occitana » coma ai legit ? (que vòl pas dire, res !!)
Es aquel costat « sèm de franceses, volèm pas tornar metre aquò en question, sonque un pauc mai d'occitan se vos plai, mercés », que me sembla un pauc tròp mòl… manca d'ambicion.
Me sembla evident que la causa occitanista siá la reconquista de nòstre país (macarel sèm al 800a aniversari de la debuta de la crosada, es a dire de la nòstra colonisacion !!), sèm en çò nòstre, dins l'idèa, non ?
Rai qu'i arribèssem pas a pas, mai o mens lèu, mas aquò demòra la nòstra causa, me semble.
Va reverdejar aquela p*** de laurèl, òc o mèrda ?
Anèèèèèèèèèm !


text:
Protoindoeuropèu
Lo protoindoeuropèu qu'ei la lenga parlada de 3 000 a 6 000 ans abans J. C., dont derivan las lengas indoeuropèas de uei lo dia.
Los locutors d'aquera lenga ne ns'an pas deishat nat document escriut, mes los lingüistas que pòden ensajar de la reconstituir per la reconstruccion extèrna, qui consisteish a comparar enter eras las lengas qui derivan deu protoindoeuropèu. Ua auta faiçon de procedir, mai aleatòria, qu'ei la reconstruccion intèrna, qu'ei a díser en partint de çò de dejà reconstituit per la reconstruccion extèrna.
Somari
Fonologia deu protoindoeuropèu[modificar | modificar la font]
Las sonantas[modificar | modificar la font]
Ua de las soas particularitats qu'èran las "sonantas", fonèmas qui segon lo contèxte e foncionavan coma vocalas o coma consonantas. L'indoeuropèu que'n possediva sheis: [j], [w], [r], [l], [m], [n]. Per exemple, a la desinéncia de l'acusatiu singular de la tresau declinason latina "(e)m" (sonanta consonantica) que correspond la desinéncia grèca "a" (sonanta vocalica passada a la vocala "a"): lat. consul-em, gr. kόpak-a.
Las laringalas[modificar | modificar la font]
Ua auta de las soas particularitats qu'èran las "laringalas", consonantas qui's vocalizèn mei tard en "schwa" (lo son de l'"e" dicha "muda" en francés), o, au contacte d'autas vocalas, evoluín segon los cas en E, A e O: que's nòtan alavetz respectivament H1, H2 e H3. Las laringalas qu'estón descobèrtas peu metòde de la reconstruccion intèrna peu lingüista Ferdinand de Saussure. En tribalhant de cap au sistèma vocalic de l'indoeuropèu, qu'avó l'idea de pausar que l'alternància de las vocalas longas e devè estar parallèla a la de las sequéncias vocala-sonanta, çò qui formulè ā : ə = ey : i. Que parlè de "quasi-sonanta" a prepaus deu schwa, qui mei tard aperarén laringala, e que la a longa (ā) èra lo resultat de la sequéncia qu'escrivèm eH2.
Morfologia de l'indoeuropèu[modificar | modificar la font]
Que nse'n tieneram a dus aspèctes de la morfologia: l'arraditz e la declinason.
L'arraditz[modificar | modificar la font]
L'arraditz qu'ei l'element lexicau ultime de l'analisi morfologica. Per exemple, dens la forma verbau grèga "δeίkvuuι", "amuishi", un còp identificats la desinéncia verbau "uι" e "vu" qui ei un sufixe verbau, que'ns demora "δeιk" on ne podem pas isolar mei d'un element: qu'ei donc l'arraditz. L'arraditz indoeuropèa que'se defeneish per las soas consonantas. Qu'an reconstituit arraditz dab duas o tres consonantas; *deyk- (δeιk) qu'ei ua arraditz de tres consonantas (d, y, k).
L'indoeuropèu que coneish l'alternància vocalica dins las arraditz, e tanben dens las desinéncias. Un exemple dab ua araditz qui's presenta dab las formas *weyd-, *woyd,-, *wid e exprimeish l'idea de "véder", "saber": que disen que la prumèra forma ei au grad normau, la segonda au grad flexit e la darrèra au grad zèro. Dab lo grad normau qu'avèm, en grèc, eἶδov "vedoi" (aorista) e dab lo grad flexit oἶδa "sèi" (perfèit dab sens de present); dab lo grad zèro que trobam lo latin video, "vedi".
La declinason[modificar | modificar la font]
Lo protoindoeuropèu qu'avè ueit cas: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu, lo locatiu, l'instrumentau e l'ablatiu.
Que's pòden distinguir duas granas classas de noms: los noms tematics, de qui lo tèma e's feneish per na vocala -o/-e qui s'insereish enter lo radicau e la desinéncia, e los noms atematics de qui lo tèma e's feneish en consonanta.
La declinason atematica qu'ei la mei anciana. Qu'ei a l'origina de las "tresaus declinasons" deu grèc e deu latin (kόpaE, consul).
La declinason tematica qu'ei a l'origina de las "segondas declinasons" de las lengas classicas (λόYoς, dominus). Las soas desinéncias respectivament en protoindoeuropèu, en grèc e en latin que son:
- Nominatiu -o-s, gr. -os λόYoς, lat. -us dominus
- Vocatiu -e, gr. -e λόYe, lat. -e domine
- Acusatiu -o-m/n, gr. -on λόYov, lat. -um dominum
- Genitiu -os et -os-yo, gr. ou λόYou (< λόYoιo), lat. -i domini
- Datiu -o-ey, gr. -ô-y λóYῳ, lat. -o domino
- Locatiu -e/o-i, gr. oἴkoι "a l'ostal", lat. humi "a tèrra"
- Instrumentau -e/o-H1, shens continuacion en gr. e en lat.
- Ablatiu enqüèra discutit, gr. a pas l'ablatiu, lat. ablatiu manlhevat aus pronoms
La declinason qui apèran "prumèra" deu grèc e deu latin, la deus noms feminins en -n o -a (keφaλή, rosa), que vien d'ua soscategoria de la declinason atematica: la deus tèmas en laringala; la -a de rosa, passada a -n (è longa) en grèc atic, que gesseish deu grope -eH2. Dab lo temps, aqueth grop qu'arribè a foncionar com la vocala tematica de la declinason d'aqueth nom; per'mor d'aquò qu'apèran la declinason deus tèmas en laringala -eH2 "declinason paratematica".
Sintaxi de l'indoeuropèu[modificar | modificar la font]
Com ne's pòt pas restituir morfèmas de subordinacion comuns a partir de las lengas conegudas, de que n'i a qu'an pensat que l'indoeuropèu n'auré pas avut unitats superioras a la frasa simpla: en plaça de la sintaxi (qui implica subordinacion), qu'auré practicat la parataxi (qui implica juxtaposicion). A l'òra d'ara, los especialistas qu'an abandonat aquera ipotèsi. Indicis qu'amuishan qu'au contra de çò qui's passa dins las lengas modèrnas, on las subordinadas e segueishen la principau, en indoeuropèu la subordinada qu'èra antepausada.


text:
Valerian
Valerian (vèrs 190 - après 260) foguèt un emperaire roman que reinèt d'aost de 253 a 260. Succediguèt a Emilian e foguèt remplaçat per son fiu Gallien.
Senator e militar, Valerian èra un luòctenent de Deci. Durant lo rèine de Trebonian Gal, foguèt cargat de reprimir l'usurpacion d'Emilian mai foguèt a son torn proclamat emperaire per sei legions. Après una guèrra civila brèva, Trebonian Gal e son fiu foguèron capturats e assassinats per lei tropas d'Emilian. Puei, Emilian, que teniá d'efectius inferiors a Valerian, foguèt egalament abandonat per sei fòrças e assassinat. Ansin, Valerian venguèt emperaire en aost de 253.
Son fiu Gallien foguèt rapidament associat a son rèine coma coemperaire e l'Empèri foguèt partejat entre lei dos òmes per melhorar sa defensa. D'efèct, la proteccion dei frontieras foguèt l'element centrau de sa politica. Pasmens, foguèt capturat en 260 durant una guèrra còntra lei Sassanidas. Moriguèt en captivitat dins de circonstàncias mau conegudas.


text:
Richardménil
Richardménil es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Richardménil Se tròba sus la Moselle, a aperaquí 20 minutas al sud de Nancy via çò autoroute A31. La municipalitat fa partida de la comunitat de municipalitats Moselle e Madon[1].
Richardménil Es tanben traversada pel canal dels Vòges (anciennement canal de l'Èst)
Richardménil se trouve sur la Moselle, à environ 20 minutes au sud de Nancy via l'autoroute A31. La commune fait partie de la communauté de communes Moselle et Madon[2].
Richardménil est aussi traversée par le canal des Vosges (anciennement canal de l'Est)
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Fasiá partida de la villa gallo-romaine de Ludres.
- Castèl mencionat a Modèl:La s-, destruit l'an 1820.
- Preses per Texans de Châlons en 1442.
- L'armada de Napoleon i #acampar en lo moment de la jubilacion de Russia en 1812.
- Faisait partie de la villa gallo-romaine de Ludres.
- Château mentionné au Modèl:S-, détruit en 1820.
- Pris par Jean de Châlons en 1442.
- L'armée de Napoléon y campa lors de la retraite de Russie en 1812.


text:
Anfós Daudet
Anfós Daudet (Alphonse Daudet en francés; Nimes, 13 de mai de 1840- París, 16 de decembre de 1897) foguèt un escrivan, poèta, contaire e autor dramatic occitan qu'escriguèt son òbra en francés.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Anfós Daudet nasquèt a Nimes en 1840 dins una familha de classa mejana, mas pro amonedada que son paire fasiá negòci de seda. La familha Daudet èra reialista e catolica dins un encastre pro favorable al protestantisme e a las idèas republicanas. Per encausa de sa santat fragila, lo jove Anfós passèt la màger part de son enfància a Besoça, un vilatjon situat al nòrd de la granda vila ont aprenguèt l'occitan, lenga que son paire mespresava. Après que seguiguèt lei cors d'una escòla religiosa "Les frères de la Doctrine Chrétienne" (tre 1846) e puèi de l'institucion Canivet a Nimes (tre 1848), intrèt en seisena au licèu Ampère. En 1855 leis estudis d'Anfós se deguèron arrestar abans lo bachilierat per encausa de la ruina de son paire. Venguèt puèi mèstre d'estudis au collègi d'Alès. Aquela experiéncia pesuga li inspirèt lo primièr roman, Le Petit Chose en 1868. Dins aquest roman, s'i trovan faits reals e inventats, coma la mòrt de son fraire. Daudet rejonh puèi son fraire a París e i fa una vida bohèmia. Publica lo 1859 un reculh de verses, Les Amoureuses. L'an seguent, rescontrèt Frederic Mistral, qu'admirava fòrça dempuèi qu'aviá legit Mirèlha, que veniá far la promocion de son òbra a París. Los dos escrivans venguèron amics e l'an seguent Daudet passèt l'estiu en cò de Mistral. Daudet èra un abituat de quauques salons literaris, collaborèt a mai d'un jornau, coma per exemple Paris-Journal, L'Universel e Le Figaro.
En 1861, venguèt secretari dau duc de Morny (1811-1865), lo frairastre de Napoleon III e president dau Còs Legislatiu. Aquel trabalh li laissèt fòrça temps liure, que empleguèt per escriure contes e cronicas. Pasmens lo duc se moriguèt subran en 1865: l'eveniment marquèt un cambiament decisiu dins la carrièra d'Anfós.
Aprèp aqueste eveniment, Daudet s'avodèt a l'escritura, pas que coma cronicaire dau jornal Le Figaro mas tanben coma romancièr. Puèi, aprèp aver fait un viatge en Provença, Anfós comencèt a escriure lei primièrs tèxtes que seràn part dei Lettres de mon moulin. Coneguèt son primièr succès en 1862-1865, amb la Dernière Idole, pèça montada à l'Odéon e escricha en collaboration amb Ernest Manuel - lo pseudonim d'Ernest Lépine. Mai tard, obtenguèt, per lo director dau journal L'Événement, l'autorizacion de las publicar coma fulheton durant tot l'estiu de 1866, sos lo títol de Chroniques provençales.
Cèrtes de sei racontes dei Lettres de mon moulin son demorats demest leis istòrias mai popularas de la literatura francesa, coma La Chèvre de monsieur Seguin, Les Trois Messes basses o L'Élixir du Révérend Père Gaucher. Lo premier vrai roman d'Alphonse Daudet foguèt Le Petit Chose qu'escriguèt en 1868. Es un roman autobiografic per Anfós que i evòca son passat de mèstre d'estudi au collègi d'Alès. Lo 1874 Alfós decidiguet d'escriure romans de mœurs coma: Fromont jeune et Risler aîné mas tanben Jack (1876), Le Nabab (1877) – del que Morny seriá lo "modèle" – les Rois en exil (1879), Numa Roumestan (1881) o L'Immortel (1883). Durant aquests travalhs de romancièr e de dramaturg (escriguèt dètz-e-sèt pèças), oblidèt pas pasmens son prètzfach de contaire: escriguèt en 1872 Tartarin de Tarascon, que foguèt son personnage mitic. Contes du lundi (1873), un recuèlh de contes sus la Guèrra Francoprussiana, testimonia tanben de son estrambòrd per aqueste genre e per lei racontes meravilhós. '
Puèi Daudet patiguèt las premièras atacas d'una malautiá incurable de la mesolha espinala, lo tabes dorsalis, una complicacion neurologica de la sifilis. Contunhèt pr'aquò de publicar de libres fins a 1895. Defuntèt lo 16 de decembre 1897 a París, a l'age de 57 ans. Foguèt enterrat au cementèri dau Père-Lachaise a París.
Òbras premieras[modificar | modificar la font]
Romans[modificar | modificar la font]
- Le Petit Chose. Hetzel, 1868. [1]
- Tartarin de Tarascon, 1872. [2]
- Le Nabab. Charpentier, 1877
Recuelh de contes e de nòvas[modificar | modificar la font]
- Les Lettres de mon moulin (Lei letras de mon molin o Li letro de moun moulin), 1870. [3]
- Les Contes du lundi (Lei Còntes dau diluns), 1873
Nòvas[modificar | modificar la font]
- "Promenades en Afrique". Le Monde illustré, 27 de decembre de 1862.
- "La mula de Cadi". Le Monde illustré, 3 e 10 de genier de 1863
- "Le Bon Dieu de Chemillé qui n'est ni pour ni contre" (legenda de Torena). L'Événement, 21 de julhet de 1872. Texte en ligne
- "Le Singe". L'Eveniment, 12 d'aost de 1872. [4]
- "Le père Achille". L'Eveniment, 19 d'aost de 1872. [5]
- "Salvette et Bernadou". Le Bien public, 21 de genier de 1873. [6]
- "Le Cabecilla". Le Bien public, 22 d'abriu de 1873. [7]
- "Wood'stown" (conte fantastique). Le Bien public, 27 de mai de 1873. [8]
Teatre[modificar | modificar la font]
- La Dernière Idole, drama en un acte e en pròsa, amb Ernest Lépine. París, Teatre de l’Odeon, 4 de febrier de 1862. Pèça dintrada au repertòri de la Comédie-Française en 1904.
- Les Absents, musica de Poise. París, Opera-Comic, 26 d'octobre de 1864.
- L'Œillet blanc, amb Ernest Lépine. París, Théâtre-Français, 8 d'abriu de 1865.
- Frère aîné, amb Ernest Lépine. París, Teatre dau Vaudeville, 19 de decembre de 1867
- Lise Tavernier. París, L'Ambigu, 29 de genier de 1872.
- L'Arlésienne (l'Arlatenca), pèça de teatre en tres actes, d'après la nòva de Daudet, musica de Georges Bizet. París, Teatre dau Vaudeville, 1er d'octobre de 1872
- Fromont Jeune et Risler Aîné, adapt. dau roman de Daudet per Daudet e Belot. París, Teatre dau Vaudeville, 16 de setembre de 1876
- Jack, d'après lo roman de Daudet. París, Teatre de l'Odeon, 11 de genier de 1881.
- Le Nabab. París, Teatre dau Vaudeville, 30 de genier de 1880.


text:
Olèh Liashkò
Olèh Valèriovych Liashkò (en ucraïnian: Oлer BaлepiйoBич Ляшko e en transcripcion internacionala Oleh Lyashko; Cherníhiv, 12 de març de 1972) es un jornalista e politician ucraïnian. Es actualament deputat del Parlament Ucraïnian. Coma candidat e menaire del Partit Radical se presentèt a las eleccions presidencialas ucraïnianas de 2014 e arribèt en tresena posicion amb 8,32% dels sufragis.
Es una personalitat plan populara en Ucraïna, per encausa de sas accions al limit de la legalitat dins la cerca dels separatistas e la demission dels membres dels servicis policièrs qu'an collaborat amb los pro-russes.


text:
Lo vèrb'Òc, Conjugator occitan es una aplicacion informatica que permet de trobar sul pic la conjugason integrala de cada vèrb occitan amb una granda comoditat e rapiditat d'utilizacion.
Lo vèrb'Òc s’inscriu dins la continuïtat dels trabalhs descriptius e normatius occitanistas anteriors : Gramatica occitana e Dictionnaire Occitan-Français de Loís Alibèrt (version numerica Josiana Ubaud, Patric Sauzet GIDILOC, extraccion d’entradas Sergi Granièr), Diccionari de Cristian Laus Lo vèrb occitan de Patric Sauzet e Josiana Ubaud, Los vèrbs conjugats de Partici Pojada, las Nòrmas del CLO , òbra collectiva mesa en forma per Domergue Sumien, Conjugaison occitane de Patric Sauzet.
Classament dels vèrbs, sistèma de modèls : Patric Sauzet, lingüista, professor (Universitat Tolosa 2-Lo Miralh), President del Conselh lingüistic del Congrès.
Lexic de vèrbs : Patric Sauzet, Francés Pic (Univ. Tolosa 2), Sèrgi Granièr, ensenhaire, Membre del Conselh lingüistic.
Desvolopament : Domenge Château-Annaud, informatician
Webmèstra, integracion deus modèles e de la basa de dadas : A. Séguier.
Correccions : Bernat Molin, Ensenhaire, Vicepresident del Conselh lingüistic, Arvèi Lieutard, Mèstre de conferéncias (Universitat de Montpelhièr 3), Secretari del Conselh lingüistic, Domergue Sumien, Ensenhaire, Membre del burèu del Conselh lingüistic, Jacme Taupiac, Ensenhaire e Membre del Conselh lingüistic, Domenge Château-Annaud, informatician, Cedric Valmary, director del CFPO Miègjorn-Pirenèus e Aura Séguier, webmèstra de locongres.org.
Lo conjugador automatic en occitan gascon qu'ei ua òbra normativa deu Congrès permanent de la lenga occitana. Que l'an hèit en perlongament de la classificacion deus vèrbs en occitan lengadocian de P. Sauzet, President deu Conselh lingüistic, e en continüitat deus tribalhs descriptius e normatius anteriors : Dictionnaire français-occitan (gascon) de M. Grosclaude, G. Nariòo e P. Guilhèmjoan, Fichas de gramatica d'occitan gascon normat 1 d'A. Bianchi e A. Viaut, Gramatica d'occitan gascon contemporanèu deM. Romieu e A. Bianchi, Lo vèrb occitan de Patric Sauzet e Josiana Ubaud, Los vèrbs conjugats de Partici Pojada, las Nòrmas deu CLO, òbra collectiva hicada en forma per Domergue Sumien.
Direccion scientifica : M. Romieu, vicepresident deu Conselh lingüistic e A. Bianchi, membre deu Conselh lingüistic
Classament deus vèrbs, sistèma de modèles : F. Marcouyre
Lexic deus vèrbs : A. Bianchi (a partir deus tribalhs d'E. Astier e G. Nariòo)
Relectura e correccions : M. Romieu, vice-président deu Conselh lingüistic, A. Bianchi, membre deu Conselh lingüistic.
Desvolopament e tractament de las dadas : D. Chateau-Anaud.
Webmèstra, integracion deus modèles e de la basa de dadas : A. Séguier.
Mercejaments : A. Viaut.
Diccionaris
Gramaticas :
Vèrbs e conjugasons :
Ressorsas en linha :
Lo vèrb'Òc - conjugator automatic occitan es una edicion del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Totes los dreches reservats.


text:
La Chasa Dieu
La Chasa Dieu[1] o La Chasadieu[2] (oficialament en francés La Chaise-Dieu) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Cadièra-Dieu a situat sus un scenari granitique a formatnum:1082 {{}} m d'altitud, entre los monts del Livradois e los monts del Velay. Se situa dins la frontièra del Puy-de-Copòla e de l'Anautita-Loire, nichée a la cœur del Parc Natural Regional Livradois-Forez. Las vilas los mai prèpas son Brioude, Auzon, Ambert e lo Lo Puy-en-Velay.
La Chaise-Dieu est située sur un plateau granitique à 1 082 m d’altitude, entre les monts du Livradois et les monts du Velay. Elle se situe à la frontière du Puy-de-Dôme et de la Haute-Loire, nichée au cœur du Parc Naturel Régional Livradois-Forez. Les villes les plus proches sont Brioude, Auzon, Ambert et le Le Puy-en-Velay.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: La Chasa Dieu
- ↑ [1] Dictionnaire d'ancien occitan auvergnat: Mauriacois et Sanflorain (1340-1540) pagina 479 By Philippe Olivier


text:
Daniel Barenboim
Daniel Barenboim (Buenos Aires, lo 15 de noveme de 1941) qu'ei un pianista e cap d'orquèstra argentin d'origina russas judivas. Qu'aquesó tanben las nacionalitats israeliana e espanhòu e que ho lo purmèr d'interpretar oficiament ua òbra de Richard Wagner en Israel.
Que comencè los sons estudis dens la soa familha de musicians. Que comencè hèra joen de dar los sons purmèrs concèrts abans de perseguir ua carrièra internacionau de las prestigiosas.
Com cap d'orquèstra que gavidè l'Orquèstra Filarmonica de Londres e l'Orquèstra Sinfonica de Chicago.
Que ho tanben l'espós de la violoncelista anglesa Jacqueline du Pré morta d'ua escleròsi en placas.
Com musician israelian que milita per la patz en jogar per e dab palestinians.
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Argentina/Articles ligats
- Pianista argentin
- Cap d'orquèstra argentin
- Pianista israelian
- Cap d'orquèstra
- Cap d'orquèstra israelian
- Cap d'orquèstra palestinian
- Pianista classic
- Comandaire de la Legion d'Onor
- Naissença en 1942
- Naissença a Buenos Aires


text:
Tèxas
Tèxas es un estat dels Estats Units d'America. Es lo segond mai grand estat del país a l'encòp en superfícia e en populacion. Geograficament, es situat al centre sud del país, e confronta los autres estats americans de Loïsiana a l'èst, Arkansas al nòrd èst, Oklahoma al nòrd, Nòu Mexic a l'oèst, e los estats mexicans de Chihuahua, Coahuila, Nuevo León, e Tamaulipas al sud oèst, mentre que lo Golf de Mexic se situa al sud èst.
Houston es la vila mai grand granda de Texas e la quatrena mai granda als Estats Units, mentre que l'aira metropolitana de Dallas - Fort Worth es la mai granda de tot l'estat e la quatrena mai granda del país. Las autras vilas importantas son San Antonio, El Paso e Austin que n'es la capitala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Tèxas, que s’estend entre 25°50’ e 36°30’ de latitud nòrd, e entre 93°31’ e 106°9’ de longitud oèst, ten de paisatges variats. La vila pus a l'oèst es El Paso. Amb 696 241 km2, Tèxas es lo segond Estat pus vast dels Estats Units après Alaska. La longor totala de sas còstas atenh mai de 1 000 km[1]. La pus granda part de Tèxas se trapa dins lo fus orari dels Estats del centre (UTC−06:00) ; sola la region pus occidentala (comtats d’El Paso e d’Hudspeth) aperten al fus orari de las montanhas (UTC−07:00). L'Estat a una frontièra comuna amb Mexic. Aquela region es una zona d'escambis umans e economics. Los Estats americans que bòrdan Tèxas son Loïsiana e Arkansas a l'èst, Oklahoma al nòrd, e Nòu Mexic a l'oèst.
Las frontièras de Tèxas foguèron longtemps disputadas entre las poissenças colonialas europèas, Mexic e los Estats Units. Uèi, mai d'un rius marcan los limits de l’Estat : lo Rio Grande au sud, la Ribièra roja al nòrd e la Sabine a l’èst[2]. Tèxas aperten a plusors ensembles regionals : a la Sun Belt per son clima e son dinamisme economic; al Far West per sos paisatges e son folclòr ; mas tanben al Sud dels Estats Units per son istòria e sa cultura. Se durbrís sul golf de Mexic e sus la Mexamerica pr'amor de son passat e de sas relacions amb lo país vesin.


text:
En pòqui mesi se celebrarà eth Hestivau de Cinema de Cannes. Just s’acabe de conéisher qu’era pellicula Moonrise Kingdom deth director nòrd-american Wes Anderson darà eth fiulet de gessuda ara hèsta deth setau art.
Ath long des ans, eth director contemporanèu a suenhat un estil que permet reconéisher es sues cuelhetes a trauèrs dera bastissa des elements laguens deth plan. Normauments mieis, longui e americans, aprehondint entre es personatges e eth contèxte.
Ath còp, es protagonistes soent son intellectuauments per dessús dera rèsta en diuèrsi sentits, en tot hèr qu’es ahèrs rotinaris se capviren en autentics dilèmes. Aguesta disparietat amie a dialògs reflexius e estonants. A més, er hèt d’humar estaque un vincle estret entre eri; a viatges conflictius.
Detalhista enquia hastiar, ja que susvelhe des dera banda de musica ara equipa d’actors, donques tostemp trabalhe damb es madeishi (Bill Murray, Jason Schwartzman, eca.). Mès en darrèr flim, Anderson a compdat damb Bruce Willis entre d’autes nauetats.
Era industria cinematografica hè ans que camine coishin-coishan –tan a nivèu economic coma qualitatiu. Mès de bona encólia, sò ara demora –setiat en un ample fautulh en miei der escuror mès hons qu’un pogue pensar– qu’era pantalha giganta s’illumine coma era gessuda deth solei.
http://youtu.be/_V3qsi35Uvk


text:
Metòde Suzuki
Lo metòde Suzuki qu'ei ua tecnica pedagogica desvolopada peu violonista japonés Shinichi Suzuki basada sus l'environament de l'aprenent qui permet d'apréner naturalament atau com òm apren la soa lenga mairau. Que ho desvolopat en purmèr entau vriulon.
Per aqueth instrument, aquò que signifiquè un aprentissatge hèra dorèc (mes shens obligacion) implicant los parents (envitats a assitir aus cors entà, shens necessariament saber jogar deu vriulon, poder perlongar a casa un environament virat de cap a l'instrument) ; autes pialars pedagogics deu metòde Suzuki que son tanben la consolidacion d'un repertòri (òbras tornadas jogar regularament e atau mestresada e permetent d'apregondir la tecnica d'interpretacion) e l'ensenhament en grop.
Aqueth metòde basat sus l'apretissatge naturau e l'environament qu'ei generalizable aus autes instruments e tanben a d'autes ensenhaments.
Lo metòde Suzuki qu'ei estat criticat totun. Un deus arguments en contre qu'ei que los mainatges e aqueseishen ua mestresa tecnica mei pregonda que non pas la loa capacitat d'interpretar dab sentiment. Maugrat tot, aqueste metòde que s'i ei escadut a formar generacions de virtuòses.
La precocitat d'aqueste ensenhament (puish que l'instrument qu'ei, com ua lenga mairau, popat au brèç) qu'encoratgè la fabricacion de vriulons entaus chins (e quitament de nenets, dinc au 1/32au de vriulon).
Enter los violonistas mei famós iniciats peu metòde Suzuki que podem mentàver : Hilary Hahn.


text:
Lenga construcha
Las lengas construchas[1] (tanben dichas artificialas o bastidas[2]) son de lengas creadas per l'òme d'un biais conscient, e que son doncas pas lo resultat de l'evolucion d'una autra lenga. Lo glototeta (o glossopoèta) o fargaire de lenga o crea tot : la fonologia, la gramatica, lo vocabulari. Lo procès de creacion d'una lenga artificiala es apelat glossopoesia.
Aquela creacion conscienta pòt respondre a mai d'un motiu :
- afavorir la comunicacion entre parlaires de lengas tròp alonhadas, o tròp nombrosas – d'aquel tipe de lenga, que se ditz tanben lengas auxiliaras, lo mai conegut es l'esperanto
- far la pròva de teorias lingüisticas o matematicas – demèst las lengas experimentalas (logicas o filosoficas) se pòt citar lo loglan
- comunicar secrètament – son las lengas personalas, privadas o secrètas – la lingua ignota n'es un exemple pro ancian
- participar a una òbra de creacion – literatura, art – o simplament s'amusar : las lengas artisticas o de ficcion mai conegudas son las de J. R. R. Tolkien e lo klingon.
Somari
Terminologia[modificar | modificar la font]
Se pòt emplegar, notadament per l'esperanto, lo tèrme de lenga planificada. La majoritat dels lingüistas aiman melhor reservar aquela apelacion a las lengas naturalas que son reformadas (coma l'ebrieu modèrne o l'alemand).
Acorchas[modificar | modificar la font]
Mantunas lengas, jos l'influéncia de l'anglés, an creat de neologismes que se sap pas encara se capitaràn plan.
Per « lenga construcha » avèm :
- l'anglés conlang (de constructed language)
- lo catalan forjallengua (creat per Nicola Curat, 2005) o llengua artificial
- l'espanhòl Ideolengua (creat per A. Condori en 2000) o lengua construida
Per « lenga auxiliara » avèm :
- l'anglés auxlang (de auxiliary language)
- lo catalan auxillengua o llengua auxiliar
- l'espanhòl auxilengua o lengua auxiliar
Per « lenga engimbrada o logica » avèm :
- l'anglés englang e loglang (engineered language, logical language)
- lo catalan logillengua o llengua lògica
Per « lenga artistica » avèm :
- l'anglés artlang (de artistic language)
- lo catalan artillengua o llengua artística
Exclusion[modificar | modificar la font]
S'exclutz normalament de las lengas construchas las lengas de jòc (argòt, revèrs, etc.)
Tipologia[modificar | modificar la font]
Las lengas construchas se pòdon classificar segon lor logica de creacion. I a d'un latz las lengas a posteriori (o naturalas) que parton d'una o de mantuna lenga naturala (aital l'esperanto es fondamentalament romanic) e de l'autre latz las lengas a priori (o artificialas) que son complètament elaboradas.
Las lengas a posteriori son tanben classificadas dins las familhas de lengas naturalas que ne son inspiradas. Per exemple, un fum de lengas eslavas del nòrd existisson, creadas notadament per Libor Sztemon : lo lydnevi, lo seversk... Se lo grop eslau del nòrd existís pas, poguèt aver agut existit a la debuta del desvolopament de las lengas eslavas, del costat de Novgorod.
Las lengas artisticas se pòdon tanben classificar segon dos biaisses : pòdon èsser utilitàrias (aital lo klingon creat per Marc Okrand que lor fasiá mestièr una lenga pels klingons dins Star Trek) o creativas (aital lo sindarin creat per J. R. R. Tolkien fa partida de l'univèrs artistic de la Tèrra del Mièg – aquelas lengas son de còps dichas tanben ficcionalas).
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
Tre l'Antiquitat, amb lo Cratil de Platon, se comencèt a especular ambe la gramatica. Los mecanismes serviguèron primièr a explicar las lengas naturalas (latin, grèc, sanscrit) mai qu'a crear de lengas novèlas. Pasmens, Panini, dins sa gramatica del sanscrit, bastiguèt un ensems de règlas per explicar lo lengatge : sa gramatica es doncas una barreja de lenga naturala e de lenga artificiala.
Las lengas artificialas pus ancianas èran mens consideradas coma construchas que coma subrenaturalas o misticas. La lingua ignota, producha per Ildegarda de Bingen al sègle XII, n'es un exemple. Es una mena d'argòt mistic. Un autre exemple de consequéncia es lo bâleybelen de Muhyi-i Gülseni, que son diccionari data de 1574. Aquel fa la pròva que las lengas construchas son pas exclusivas de l'occident europèu.
Los cercaires cabalistics volián retrobar la lenga d'origina parlada al paradís per Adam e Èva. Lo primièr projècte crestian de lenga ideala, ne parla Dante Alighieri dins De vulgari eloquentia, qu'i cèrca la melhora varietat d'italian per la literatura. Un autre projècte de lenga perfiècha es lo de Ramon Llull, que son Ars magna aviá per tòca de convéncer los infidèls de la vertat de la fe crestiana. Èra una combinatòria basica d'una tièra de concèptes.
A la Renaissença, los trabalhs de la Cabala e de Llull foguèron représ dins una amira magica, per d'aplicacions criptograficas. Un exemple ne poiriá èsser lo manuscrit de Voynich.
L'interès per l'Egipte anciana, en particular après la descobèrta de l'Hieroglyphica d'Horapollo, e los primièrs rescontres amb l'escritura chinesa virèron los esfòrces de cap a una lenga escricha perfiècha. Johannes Trithemius, dins Steganographia e Polygraphia, ensagèt de mostrar que totas las lengas pòdon èsser reduchas a una sola. Al sègle XVII, las lengas magicas foguèron de l'interès dels rosicrucians e dels alquimistas (coma John Dee). En 1623, Jakob Boehme parla d'una lenga naturala (Natursprache) dels sèns.
Las lengas musicalas de la Renaissença èran ligadas al misticisme, a la magia e a l'alquimia. Se'n parla de còps coma la lenga dels aucèls. Lo projècte Solresol de 1817 reprenguèt lo concèpte d'un biais mai pragmatic.
Lo sègle XVII foguèt lo de las lengas filosoficas o a priori. Demèst los autors, avèm Francis Lodwick (A Common Writing (1647) e The Groundwork or Foundation laid (or So Intended) for the Framing of a New Perfect Language and a Universal Common Writing (1652)), Thomas Urquhart (Logopandecteision, 1652), George Dalgarno (Ars signorum, 1661) e John Wilkins (Essay towards a Real Character, and a Philosophical Language, 1668). Lor produccion es una classificacion ierarquica que sa tòca èra a l'encòp l'expression orala e escricha. Dins sa lingua generalis (1678), Gottfried Leibniz a la meteissa tòca : un lexic de caractèrs que l'usancièr se'n servís per calcular de proposicions vraias.
Leibniz e los enciclopedistas se mainèron qu'organizar la coneissença umana dins una ierarquia univòca èra pas possible, nimai de bastir una lenga a priori sus la sola classificacion de concèptes. Dins l'article Charactère de l'Encyclopédie, d'Alembert fa una revista critica dels projèctes de lengas filosoficas del sègle d'avants. Après l'Encyclopédie, los projèctes de lenga a priori venguèron de mai en mai marginals. D'individús, pas al fial de l'istòria de l'idèa, contunhèron de propausar de lengas filosoficas entrò la debuta del sègle XX (cf. Ro), mas las lengas engimbradas pus recentament an de tòcas plan mai modèstas : d'unas son limitadas a un domeni especific, coma lo formalisme matematic o lo calcul (cf. lo lincos e los lengatges de programacion), d'autres an per tòca d'eliminar las ambigüitats (cf. lo loglan e lo lojban) o de far al mai concís (p. ex. l'ithkuil, l'arahau).
Ja l'Encyclopédie començava de s'interessar a las lengas auxiliaras a posteriori. Joachim Faiguet dins l'article Langue escriguèt una proposicion de gramatica laconica regularizada del francés. Al sègle XIX, una estonanta varietat d'aquelas lengas internacionalas auxiliaras foguèt producha. Louis Couturat e Léopold Leau dins l'Histoire de la langue universelle (1903) parlan de 38 projèctes.
Dempuèi lo sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1869, Lucian Geoffroy, un poèta provençal, propausa d'utilizar l'occitan que considèra coma una lenga mòrta : La questioun d'uno lengo universalo es sóulevado despièi long-tèms... D'ùni an prepausa lou francé ; d'autre volon uno lengo novo, filousoufico o sintetico, facho à priori [sic]. Aquesto belèu sarié seco ; l'autro, farié d'envejous. La lengo prouvençalo es touto lèsto : es richo e armouniouso ; li Troubadour l'an rendudo celèbro. D'autre caire pòu èstre counsiderado coume lengo morto despièi que lou dialèite dóu Nord a pres sa plaço ; farié dounc ges de jalous. Si raport emé lou latin, lou francés, l'italian, l'espagnòu, n'en rèndon l'estùdi facile. Perqué sarié-ti pas chausido pèr religa li nacioun ? E poudrié belèu pu mau faire.[3]
La primièra lenga qu'aguèt un resson internacional foguèt lo volapük, propausat en 1879 by Johann Martin Schleyer. En 10 annadas espeliguèron 283 clubs volapüquistas pel monde. Pasmens, lo succès de la lenga li faguèt pèrdre son unitat, e desapareguèt en qualques annadas, daissant la plaça liura a l'esperanto, presentat en 1887 per Ludwik Lejzer Zamenhof. L'ido, presentat en 1907, èra una refòrma de l'esperanto. Finalament, en 1951 apareguèt l'interlingua, òbra de l'International Auxiliary Language Association.
En 2013, apareguèt lo perciscan, lenga d'inspiracion latina qu'a coma objectiu de servir de mejan de comunicacion entre los païses de lengas romanicas sens aver a passar per l'anglés.
Lo loglan (1955) e sos descendents constituisson un retorn pragmatic cap a las tòcas primadièras d'una lenga a priori, moderada per la sofracha d'utilizabilitat de las lengas auxiliaras. Pasmens totas las lengas a priori modèrnas an pas qu'un nombre reduch d'usancièrs..
Las lengas artisticas, elaboradas dins l'encastre de la produccion literària o sonque per de rasons esteticas, sens cap de recèrca utilitària, comencèron d'aparéisser dins la literatura premodèrna (dins Pantagruel, e dins l'Utopia), mas comencèron a èsser construchas seriosament al començament del sègle XX. Se pensa que la primièra ficcion del sègle XX amb una lenga construcha es A Princess of Mars d'Edgar Rice Burroughs. Lo primièr a desvolopar una familha de lengas construchas foguèt Tolkien. Aqueste foguèt tanben lo primièr universitari a discutir de las lengas artisticas: ne parlèt en 1930 a un congrès esperantista coma un vici secrèt (A Secret Vice). A costat, la lenga nòva (Newspeak) d'Orwell èra mai una parodia de lenga auxiliara que non pas una lenga artistica.
A la debuta del sègle XXI, es vengut comun dins los romans de sciéncia-ficcion o de fantasia de conténer de tròces de lenga construcha, mai rarament de lengas construchas complètament descrichas. Se vei per exemple dins los filmes e las serias televisadas Star Wars, Star Trek, Stargate SG-1, Atlantis: The Lost Empire, o la seria Myst de jòcs sus ordinator. L'exemple mai conegut es la lenga klingon, de la seria Star Trek, qu'a un vocabulari e de règlas complètas de gramatica.
Las lengas construchas en occitan[modificar | modificar la font]
Se tròban pas gaire d'exemples de lenga construcha dins la literatura occitana.
- Dins Lo libre (1993), Crestian Rapin[4] parla de lengas, mas la clau es de cercar del costat de l'occitan e del francés.
- Dins La pèira d'asard (1990), Joan-Claudi Forêt[5] utiliza una reconstitucion d'occitan ancian.
- Dins Heisei (1998, 22010), Joan Francés Blanc[6] fa allusion a una lenga sortida de l'occitan ambe d'elements bascoïdes (utiliza lo mot basco godaric per parlar dels soldats).
Sul web, trobam dos exemples d'occitan modificat, per Joan Francés Blanc :
- l'akitan utilizat dins lo jòc Vexillium es d'occitan amb un vestit grafic leugièrament diferent[7]
- l'aquitan esbossat per un roman inacabat, La nuech de Chasluç, es un occitan regularizat ambe de manlèus a l'anglés[8][9]
Se discutís tanben de saber se d'unas formas d'occitan comun (estandard, referencial) constituisson de lengas construchas. Cal puslèu aicí parlar de lengas planificadas.
Ligams[modificar | modificar la font]
Sul web :
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Compilacion dels articles de las wikipèdias anglesa, espanhòla, francesa e italiana
- ↑ Notadament per Joan Francés Blanc dins son sit Lengas bastidas
- ↑ Lucian Geoffroy, Mis veiado, Paris, libr. Dumoulin, 1869. Citat dins Armana prouvençau per 1870, telecargadís sus archive.org (http://www.archive.org/details/armanaprouvena186871fluoft).
- ↑ Crestian RAPIN, Lo libre, Princi Negre, 1993
- ↑ Joan-Claudi FORÊT, La pèira d'asard, IEO, 1990
- ↑ Joan Francés BLANC, Heisei, Princi Negre, 1994
- ↑ Sit d'Akitania Berria : http://akitania.berria.free.fr/akitania.html
- ↑ "Aquitan", Lengas Bastidas
- ↑ Mençonat sus http://www.langmaker.com e dins lo document en linha (http://www.philol.msu.ru/~sidorova/files/conlangs.pdf) M.Ю. CидopoBa, O.H. ШyBaлoBa, ИHTEPHET-ЛИHГBИCTИKA: BЫMЫШЛEHHЫE ЯЗЫKИ


text:
L'òme de television e de teatre, es decedit de las seguidas d'un cancer a 78 ans lo dimarç 15 de novembre.
Figura de la cultura occitana e de la television regionala, de 1981 a 1998, presentèt Viure el Pais, l'emission en occitan de França 3 Sud.
Ancian metge anestesista, daissa tot a 39 ans per venir un òme de teatre... sa passion!
Sas obsèquias auràn luòc lo divendres a 10H a la Glèisa Nòstra Dòna de l'Assompcion, barri Bonafé a Tolosa
L'inumacion es prevista a 15H30 a Brandonnet dins l'Avairon.


text:
Blay
Blay es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Blay a situat a unitat|12|km}} a l'oèst de Bayeux e a unitat|7|km {{}} de Trévières, en lo Bessin, en la vallée de la Tortonne.
La commune de Blay est située à 12 km à l'ouest de Bayeux et à 7 km de Trévières, dans le Bessin, dans la vallée de la Tortonne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1964, dels registres archéologiques an meses a jorn dels sarcophages e del mobilier mérovingiens.
Blay I aguèt liberat la Mois invalide (de junh)M. Lo general Montgomery i installa lo sieu QG del 23 de junh a la Mois invalide (d'agost)M.
En 1964, des fouilles archéologiques ont mis au jour des sarcophages et du mobilier mérovingiens.
Blay fut libérée le Mois invalide (juin)M. Le général Montgomery y installe son QG du 23 juin au Mois invalide (août)M.