text:
Miklós Jancsó
Miklós Jancsó idem Jancsó Miklós del sieu nom vertadièr segon l'us magiar d'emplec dels noms d'ostal e pichons (nascut a Vác lo 27 de setembre de 1921 de paire ongrés e maire romanesa, defuntat a Budapèst lo 31 de genièr de 2014) es un cineasta màger (meteire en scèna, realizator, scenarista e teleasta amai quitament actor), dels que de verai ne comptan dins l' Istòria vertadièra del VIIen Art, ongrés. Magiar.
Somari
- 1 La Vida
- 2 Lo Nòu cinèma ongrés
- 3 Un rescontre fondamental
- 4 L'Òbra cinematografica
- 5 L'afortiment estetic
- 6 Még kér a nép ...Salme roge (1972)
- 7 Entremièg Ongria e Itàlia...
- 8 Estetica e engatjament
- 9 Annadas 1980 en lai...
- 10 Vida privada
- 11 Prèmis e guerdons
- 12 Conclusion... entremièg Itàlia e Ongria...
- 13 Citacions
- 14 Filmografia complèta (gaireben...) comentada
- 15 Bibliografia
- 16 Vejatz tanben
- 17 Ligams extèrnes
- 18 Ligams videografics
- 19 Nòtas & referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
1920 - 1945...[modificar | modificar la font]
Nascut rasís Budapèst (a unes 30 km), la siá enfantesa amai la siá joventut son marcadas per un cert rigorisme religiós mas tot parièr la percepcion que li ne poiriam dire de carnenca e interiorizada e prigondament amai viscerala, viscuda, de totes los eveniments politics o socials d'importància que s'escasèron en Ongria pendent las annadas 1930-40 del sègle XX, subretot la collaboracion ideologica e politica del país magiar e de sas classas pus aisadas mas d'en primièr la del sieu cap d'Estat l' amiral Miklós Horthy de Nagybánya (1868-1957, exiliat puèi en pel Portugal salazarian...) amb lo poder hitlerian.
1945 - 1956...[modificar | modificar la font]
estudis e formacion[modificar | modificar la font]
Aprèp d'unes estudis segondaris normals dins una institucion confessionala, obten lo sieu bachelierat sens problèmas.
Ne pòt atal seguir endavant dins lo cursus e s'inscriu alavetz a l'Universitat de Kolozsvár en Transilvània.
Kolozsvár, ciutat romanesa mas restacada a Ongria pendent la Segonda Guèrra Mondiala, del sieu nom romanés Cluj-Napoca...
Ne sortirà doctor de drech en 1944.
la guèrra[modificar | modificar la font]
Al quite moment qu'Ongria, aliada dels nazis durant la Segonda Guèrra Mondiala e feu de las tan malasidas e temudas, crenhudas, redobtadas Croses Sagetadas, un dels movements faissistas pus fèrs e criminals d'Euròpa e del mond d'aquela epòca, es desliurada puèi atanlèu ocupada per l'Armada Roja de l'URSS alavetz simbòl, coma venceira de la Batalha d'Estalingrad e trionfairitz del nazisme, per la màger part dels pòbles d'alara, e l'ongrés bèl primièr, aprèp lo jo faissista patit dintre çò mai prigond de la siá carn e lo sieu èime, de socialisme e libertat.
Ne serà estat çaquelà forçat de far soldat e, capturat pels sovietics en 1944, passarà un brieu dins un camp de preisonièrs de guèrra que lai ne comencèt de se fargar una vision del mond pro personala que lo menèt, tre èsser liure, a començar de s'engatjar dins los movements politics estrambordats e afogats, aprèp tantas annadas negras d'horthysme e de faissisme al poder, de l'aprèp-guèrra magiar.
Diplomat de drech òc-ben-òc qu'èra sortit mas se n'interessèt fòrça mai encara a l'Istòria de l'art e susquetot a l'etnografia, qu'el, coma filh eissit d'una familha ongaro-romanesa, sempre lo se pertoquèron los problèmas d'identitat, de nacionalitat, de minoritats e majoritats, plan aguts dins un país coma Ongria aprèp la siá sortida d'a l'empèri d'" Àustria-Ongria ", molt àustriac e pas gaire ongrés, d'aprèp la Primièra Guèrra Mondiala.
passada la guèrra[modificar | modificar la font]
Aderís lo jove Miklós a las idèas socialistas, que ne son a la lòga del jorn en aquela pontannada que tot es encara possible pels somiaires e aparaires de la libertat, e ven sòci dels "collègis populars" que n'acaban tot bèl just de crebar l'uòu dins lo país d'en Béla Kun, lider emblematic e mitic de la Republica Ongresa dels Conselhs de 1919, embandit pels romaneses e executat en 1938 dins las càrcers estalinianas.
Ne volián amb aquels collègis fondamentar una vertadièra " consciéncia de classa " en çò dels enfants de pacans e obrièrs que n'èran a pena a emprincipiar de viure e a mand de trobar lo lor camin dins la vida e la societat, aprèp d'annadas e d'annadas rèirelongas de carestiá e vexacions sofridas durant l'ocupacion tudesca e l'extrèma repression quotidiana menada per las chormas faissistas del país.
Mas la societat ongresa començava de se fendasclar, entre burocracia e estat, entre Partit Comunista totpoderós e set afogada de libertat.
Contunha puèi pr'aquò d'estudiar a l'Universitat de las Arts Dramaticas e Cinematograficas de Budapèst que ne sortirà diplomat en 1951, malgrat ailò tot que de clima e ambient ofegaires de la societat a l'entorn.
1954...[modificar | modificar la font]
Ne sembla plan aürosa pr'aquò la societat ongresa... en aquela epòca de finala de la Copa del Mond de Fotbòl en Soïssa, en 1954,per l'equipa nacionala magiara, la còla legendària, la d'en Ferenc Puskás e'n Zoltán Czibor, en Sándor Kocsis, escaisnomat " Testa d'Aur " e golejaire de tria, un dels melhors de tota l'istòria, e molts autres...
Finala perduda certas (per 3-2 contra la RFA, amb un gòl alemand assassin a sièis minutas de la fin, per n'Helmut Rahn, lo capitani coratjós de l'equipa del grand miracle de Berna, que li'n diguèron los germans...
Menavan pr'aquò 2-0 los ongreses al cap de 8 minutas, amb de gòls de Puskás a la 6ena e de Czibor a la 8ena... mas los alemands egalizèron, gòls de Max Malock a la 10ena e de Rahn, sonque 8 minutetas puèi...
Li n'avián anullat un als ongreses, a'n Puskás, a la 87ena minuta, per en causa d'un fòra de jòc imaginari... Atal se pèrd una finala...
Aprèp l'espèr lo desespèr...
Un dels primièrs vertadièrs escàndols dels Mondials de Fotbòl que, las, ne serà, ne seriá pas cap lo darrièr.
Se podiá ganhar la Copa del Mond de Fotbòl una equipa eissida d'al blòc sovietic?
Decebuda gigantala segur mas glòria immensa per tot un pòble, per tot lo país.
Grand gaug aladoncas en pertot çaquelà.
En per tot lo territòri, lo pòble se ne ten de balat e dançat, farandolejat e mazurquejat, estrambordat que non sai, bala que balaràs, de mazurkas en coraladas, dança, Pòble, que dançaràs...
... coma mai tard ne dançarà lo pòble magiar sublimat en pels filmes d'en Miklós, lo pus afogat dels sieus filhs.
Coraladas e mazurkas, aquí ne voles aquí n'as...
Es lo grand bal del jòi immens de l'etèrna nacion de la Puszta, l'immensa plana ongresa dels asuèlhs infinits ( d'una autra actritz e màger, magica, dels filmes jancsians).
1956...[modificar | modificar la font]
Se sarra pr'aquò lo malastre... d'un malastràs coma pas jamai.
Pas jamai de per abans o quasi.Se ne sarra... apròcha... aprueima...
Lo grand malastràs... marrit... marridàs... d'a passeton passetonel... A shuaulinas qu'arriba... maishant... maishantàs... uman pas gaire, inuman.
Adara... era Bèstia que's claca... e's claquè... tot eth Aunor perdut deth Món! Er'Arrevolucion que va mori's... praubina... Ací qu'ei totun... e morta e viva, immortau!!!
Tot que pòt tornar començar.
1957... en lai...[modificar | modificar la font]
Aprèp los eveniments de 1956, l'insurreccion populara, la susmauta generala amai la repression descabestrada de las òsts del Pacte de Varsòvia que seguiguèt, e l' exòde, l' exili, la fugida d'un santfum, una molonada de ciutadans ongreses, e demest eles fòrça intellectuals, cap a l'oèst, cap a l'estrange... que o se van tot dever cambiar de las lors vidas amai quitament cambiar de lenga , de cultura, de profession fòrça sovent, d'astrada, de destin uman, ne comencèt de se mainar en Jancsó que, segon çò ne diguèt lo quite el mai tard, e tre aquela epòca o pensava, l'estalinisme es fòrça mai que non pas una error, es un crime.
Qu'al cap d'unas annadas çaquelà, abans los eveniments, aprèp la mòrt d'Estalin en 1953 e dès la denóncia de sos crimes per Nikita Khrushchov al XXen Congrès del Partit Comunista de l'Union Sovietica (que n'èra tan long lo sieu nom oficial dins totas las lengas oficialas de l' Union coma pesugas pesugassas las jacas emmedalhadas a refòfi dels lors generals, e marescals d'empèri...), e malgrat lo traumatisme de 1956, ne va començar la societat ongresa de s'aluenhar e emancipar - o almens o s'assajarà... - mai que pus de l'influéncia del " grand país fraire ", per crear las condicions objectivas d'una certa independéncia o autonomia rapòrt al contaròtle imperial.
Lo Nòu cinèma ongrés[modificar | modificar la font]
Es dins aicestas condicions tras que favorablas que va nàisser alavetz lo plan nomenat que jove e nòu e ongrés n'èra el, que non sai!, Nòu cinèma ongrés que serà, amb los sieus vesins e fraires d'astrada checoslovacs e poloneses, lo movement cultural cinematografic e mai generalament artistic e cultural de màger importància e pus significatiu d'Euròpa, a d'annadas... de millenis-lutz de la tan subrevalorada Nouvelle vague francesa, del nivèl excèlsi del Cinema Novo brasilièr o del Jove cinèma japonés, crusòl tot forfolh.
Tant per la poténcia e la fòrça de sas creacions coma per ailò tot que de quita creacion, e dins aqueste cas la cinematografica, se tracha.
Ne serà lèu en Miklós Jancsó lo sieu representant, lo sieu ambaissador mai significatiu e famós, egrègi, amb los sieus amics e companhs n' István Gaál (Zöldár ...Las verdas annadas, 1965, Magasiskola ...Los Falcons 1970, Holt vidék ...Païsatge mòrt 1972...), en Ferenc Kósa (Tízezer nap ...Dètz mila solelhs 1967...), n' István Szabó (Álmodozások kora ...L'Edat de las illusions 1965, Apa ...Paire 1966, Szerelmesfilm ...Un filme d'amor 1970...) e dequ'unes autres, un plenponh.
Los quites cineastas de las generacions anterioras li ne vendràn far prodèl d'aviada dins un grand vam nacional... (en Zoltán Fábri (1917-1994) bèl primièr... e autor, entre fòrça autres filmes de qualitat, de Két félidő a pokolban ...Las doas oras e mièja en infèrn 1961, Nappali sötétség ...L'escurina, de jorn 1963, Húsz óra ...Vint oras 1964...)
Es tanben la pontannada de la creacion dels estudios Béla Balázs que formèron de generacions d' artistas & mestierals del cinèma coma pas gaire enlòc endacòm mai.
Una estetica en formacion...[modificar | modificar la font]
Es dins aquela pontannada doncas amai aquel ambient fruchós que non sai, d'una certa tolerància per la creacion artistica e literària, que Miklós Jancsó comencèt d'elaborar la siá vision artistica e cinematografica, entremièg realisme (neorealisme italian...realisme socialista sovietic...neoneorealisme...s d'en pertot) e expressionisme, mas tanben influéncia de las comèdias musicalas d'un Busby Berkeley a Hollywood e las siás espectaclosas coregrafias e composicions visualas, influéncias divèrsas e eclecticas assatz, que ne farà lo cineasta mai original de las annadas 60 e 70 en Euròpa.
Ne venguèt l'òbra siá a partir d'aquela epòca en lai, objècte d'estudis aprigondits e feconds, en França (que lai ne foguèt lo sieu resson immens en pels mitans del cinèma... tant lo de la critica cinematografica coma aquel del mestièr...), en Itàlia e endacòm mai, per fòrça esteticians e teoricians (fòrça mai que non pas critics...) del cinèma e del filme considerats, coma los sieus parions plastics o lo sieu besson musical (e per çò que de Jancsó se tracha, n'es preclara la relacion...), produseires de sens e de beltat mas tanben d'ideologia e de reflexion.
Se ne tenguèron d'espepissats e descrausselhats, dins d'unas revistas cinematograficas de qualitat màger, los sieus biaisses tan personals, tant originals e tan novators de concebre lo cinèma, de far e obrar, filmar e crear... cinematografiar, çò es escriure cinèma e pas sonque ne far... (o se ne fa, es en estat de revolucion permanenta, fòra topics e fòra mòdas, dixit lo quite Jancsó a la siá collaboratritz e amiga Yvette Biró... [1]
Ne foguèt tot parièr un succès cultural evident e espectaclós, fòra mòdas e fòra capèlas, en pels circuits europèus de las salas d'art e ensag amai tanben de cineclubs que n'èra a se ne desvolopar lo malhum en pel vièlh continent, aprèp la lor espelison d'aprèp-guèrra.
Un rescontre fondamental[modificar | modificar la font]
Lo sieu rescontre en 1959 amb en Gyula Hernádi (1926–2000), que serà lo sieu collaborator scenarista e amic fins a la siá mòrt en 2000, es tanben una fita màger dins l'istòria e l'evolucion de l'autor de Salme roge, filme tan jancsian coma hernadian.
Una collaboracion tant estrecha dins lo domeni de l'art e de la cinematografia, e tant umana coma artistica, es pas cap frequenta...
Sola benlèu la qu'existiguèt entre Tonino Guerra e Federico Fellini li ne pòt èsser comparada... mas d'italians son pas d'ongreses, e quitament se d'a vegadas fòrça se revertan, patrats.
L'Òbra cinematografica[modificar | modificar la font]
Los premicis[modificar | modificar la font]
Lo sieu primièr filme de long metratge (aprèp molts e molts moltissims [2] assages e assajòts anteriors... documentaris e borrolhons estilistics... d'un estil tròp metaforic e enfatic benlèu... mas los borrolhons d'un gèni valon plan las òbras d'un fum!) se titola A harangok Rómába mentek (Las campanas son partidas per Roma) e data de 1958.
Conta las darrièras ultimas jornadas, los ultims darrièrs moments de l'ocupacion nazi en Ongria e s'acaba per la liberacion del país " gràcias " a las òsts sovieticas.
D'encara marcat pel "realisme socialista" sovietic, noiriment quotidian de la societat a aquela epòca, es susquetot lo filme d'un novelari que trapava pas encara la siá dralha e lo bon biais per la s'aténher, abastar.Mas ben ne sabem la trobèt.
Es tanben pr'aquò un vertadièr filme de guèrra o d' accion, pas pus piéger qu'un autre e quitament melhor que molts.
Aprèp los premicis que vertadièrs de Oldás és kötés (Cantata) en 1963 (lai se ne pòt notar l' esbòs del sieu biais tant unic de filmar) e Így jöttem (Mon camin) en 1964 (ont ne surgís l'utilizacion, pro timidòta encara mas que ne vendrà lèu "sistematica", e una de las pèiras de tòc del sieu estil de cineasta, la siá marca de fabrica o quasi, de la musica dins l'accion e dins l'istòria, e non pas cap empegada dessús, ajustada a posteriori, exteriora...).
citacions[modificar | modificar la font]
L'afortiment estetic[modificar | modificar la font]
Ne comença alavetz de nasejar lo vertadièr Jancsó amb la siá trilogia que li ne poiriam dire de dança e dançum cinematografics, e balum farandolejaire, e lo sieu emplec del Plan sequéncia (n' i aurà sonque 26 dins Salme roge...) amai dels movements de camerà fluids e del tot mestrejats, panoramics e travellings mai que tot, atal un mèstre calligraf japonés o chinés puntilhista mas amb trach espés, e precís, musicals, expressius que non sai, que t'an un ròtle màger dins lo debanar de l'accion...
S'es benlèu vertat que l'influéncia d'un Max Ophüls per exemple, que d'unes solfinèron dins lo sieu estil, pel biais qu'a de mòure la camèra dins l'espaci, se ne pòt pas cap denegar, o fa en Miklós Jancsó amb una virtuositat e un mestritge pas jamai vistes de per abans.
Que, d'efièch, o se fa el, pendent tota la durada d'un plan sequéncia, çò es entre quatre e sèt o maitas, minutas de reng, pels mai longs... e pas cap sonque lo temps d'un planòt de trenta o quaranta segondas, pels mai longs de l'autor de La ronde o Lola Montès.
E sempre o diguèt lo quite en Jancsó que: " Es d'Antonioni que me n'aprenguèri tre las originas l'estil. "[3]
Amb tanben, per la libertat dins l'espandi (e l'espaci...) e çò tot que dinamic o espectaclós, causa estranha, lo western.
S' aimava pas cap Eisenstein... Avèm totes quicòm... Nobody is perfect !!
Un avantatge d'aquela tecnica e d'aquel estèc, d'aquel biais de far e obrar, e ges dels mens importants, es que se ne redusís e un fum lo temps de filmatge.
Que Silenci e Crit, per exemple, ne foguèt plegat en setze jorns, en novembre de 1968, id est en una epòca de l'an que la lutz es fòrça cussona per çò d'esclairar los umans.
Los Desesperançats (1964)[modificar | modificar la font]
La trilogia doncas...
Se tracha d'en primièr de Szegénylegények (Los Desesperançats) 1964...
- Veire article Los Desesperançats
Roges e Blancs (1968)[modificar | modificar la font]
Csillagosok, katonák ..., çò es literalament " Estelats, soldats " que se ne designan aital los camps en preséncia, ambedoas tropas en confrontacion... (Roges e Blancs), 1968...
- Veire article Roges e Blancs
Silenci e Crit (1968)[modificar | modificar la font]
Csend és kiáltás 1968 ...
Lai ne comença de se congrear e desvolopar la siá estetica d'arquitecturas coregraficas e geometricas, estadissas o en movement...
- Veire article Silenci e Crit
citacions[modificar | modificar la font]
-
- ... " Me faguèri tres filmes contra la violéncia.Es la question mai grèva (...) que fin finala la societat ne pòt ges subreviure sens practicar la violéncia (...) ... mas ne podem tot parièr sonque denonciar l'exercici de la violéncia. " (...) [4] ... en tot ne parlar de la siá " trilogia ": Los Desesperançats, Roges e Blancs & Silenci e Crit... que de 3 ne son 2 de 1968...
1968...[modificar | modificar la font]
En aicesta annada de movements descadenats de revòltas e contestacion de l'òrdre politic e social establit en Euròpa, d'a França e París e lo sieu Mai de 1968 fins a Checoslovaquia e la siá Prima de Praga escrachada coma un còp èra n'èra estada Ongria, filmèt un autre filme important.
Vents lusents (1968)[modificar | modificar la font]
S'agís de Fényes szelek, d' encara 1968...
Ah ça ira en pel maine francofòn...
Es un títol pro interessant, n'èssent que se tracha d'una cançon populara e revolucionària, que sabem çò que puèi ne poguèt far l'enfant de Vác d'aquela mena de cançons, o puslèu çò que ne farà...
- Veire article Vents lusents
Estakhanovistas de l'art[modificar | modificar la font]
T'aviá una fòrça incresibla de trabalh en Jancsó, coma sol benlèu dins lo cinèma, mai tard, un Rainer Werner Fassbinder aguèt la pariona... (Çò ne mencionèt el del grand miracle de Berna, dins Die Ehe der Maria Braun (Lo matrimòni de Maria Braun), 1979... lo sieu filme benlèu que màger, en tot se ne pensar tanplan a l'encara jove Miklós que d'el encara ne somiava de revolucion possibla e de pòble per desliurar...) mas el, pauròt, se moriguèt qu'aviá pas encara manjat los 40 !!!
Aquestas coraladas sens fin dels personatges dins un quadre precís e rigorós malgrat la libertat descabestrada dels sieus movements se n'èran doncas menat en Miklós Jancsó fins a las siás òbras màgers d'abans lo cap d'òbra absolut...
Li ne calguèt un chic se pausar, per polsar, aprèp tres filmes dins l'annada e molta energia envolada.
Siròcco (1969)[modificar | modificar la font]
Sirokkó doncas e d'ivèrn pels franceses id est Sirocco d'hiver (que se tracha d'una coproduccion francomagiara...) 1969, amb Marina Vlady e Jacques Charrier, doas vedettes de segur del cinèma francés de l'epòca...
- Veire article Siròcco
Agnus Dei (1970)[modificar | modificar la font]
Égi Bárány, çò es literalament Un anhèl 1970...
- Veire article Agnus Dei
Még kér a nép ...Salme roge (1972)[modificar | modificar la font]
Mas subretot Még kér a nép / Salme roge (literalament... çò (ailò tot...) que lo pòble vòl... exigís... preten d'obténer... n'es ges evidenta la traduccion...), 1972.
Aqueste títol es la citacion exacta d'un poèma del grand poèta nacional e nacionalista ongrés, en Sándor Petőfi (1823-1849), actiu combatent mai erald e aède de la Revolucion Ongresa de 1848.
Lo sieu cap d'òbra, l'abotiment d'un biais artistic unic.
Universal... universenc, çò es ligat, religat amb Univèrs tot!
La siá e tant unica coregrafia filmica ont personatges e actors e actrises (çò sempre tant important de las victimas femeninas per "simbolizar" o puslèu sublimar la sofrença del pòble ...) ne forman un balet vertadièr, en tot n'anar a la ronça, a la descisa de l'accion, d'unes que i a poirián dire l'istòria, l'Istòria amb un I gigant!!!
Es dins aquel filme que, aprèp lo negre e blanc un chic escandinau o rus, eslau (lo dels filmes de Carl Dreyer o los de Sergei Mikhailovich Eisenstein fotografiats per Eduard Tissé, e çò malgrat los a priori jancsians contra l'autor del Cuirassat Potemkin...) de sos filmes anteriors, e aprèp sos assages en color e agascòpi (Vents lusents e Agnus Dei), que se ne va revelar, afortir, tot l' engèni d'en János Kende (nascut a Marselha, Occitània, en 1941...), cap operator e director de la fotografia del mèstre magiar de la fin de las annadas 60 fins al sègle seguent o quasi.
Una ruptura çaquelà benlèu amb l' abstraccion formala dels sieus grands filmes precedents que lai riscava el de caire e tombar, se negar... n'èra pro conscient e s'estipulèt de cambiar.
Se causiguèt el la via autra, la de çò concret pus uman... e frairal... dintre lo combat.
Veniatis dins la Puszta[modificar | modificar la font]
Mas remandam los legeires a l'article especial consacrat a Salme roge... Még kér a nép... -Salme roge... Psaume rouge... Red Psalm... Roter Psalm... Rode psalm... Salmo rosso... Salmo rojo... Psalm roig... Punainen psalmi... Salmo vermello... Salm vermell... Czerwony Psalm... KpacHый ПcaлoM... Psalme arroi.. Salmo royo... Såme rodje... Salmo bermeyu... Rudý žalm... Salmo vermelho... Mazmur Merah... - e causa autra etc.
Los nòstres amics wikipedistas del mond entièr saique ne poirián, e cadun dins la siá lenga, la siá lenga umana, portar omenatge al grand mèstre ongrés, en tot li balhar un nom al sieu filme immens, dins totas las lengas del mond !!!
Seriá bon wikipedisme aplicat, interactiu e constructiu... isn't it?
Entremièg Ongria e Itàlia...[modificar | modificar la font]
Ne contunhèt la siá carrièra entremièg Ongria e Itàlia...
Amb sempre aquel ritme espantós de forçat de l'art incansable, infatigable, que non sai...
La tecnica e lo rite (1971)[modificar | modificar la font]
La tecnica e il rito, La tecnica e lo rite, 1971...
Un telefilme a l'origina mas que passèt dins las salas.
Un agach pro original e nòu e pertinent sus Atila, rei dels Huns e eròi nacional pels Ongreses...
D'una mena de filme de tògas, a d'annadas-lutz çaquelà dels " peplums " ( i cosidetti filmi di Spada e sandalo ... & Sword and sandal movies & sandalenfilmen... patin cofin... all kinds of Pepla!!) de l' Antiquitat ketchup que tota cartonàs pastonha dels estudios hollywoodians...
A d'annadas e centurias e millenis-lutz que ne sèm... en per las Andanas del Temps....
Lai nos mòstra el un Atila, pur produch eissit de la societat romana, politic fin e avisat, e maquiavelic gaireben davant ora, e que la siá tòca, lo sieu projècte politic e ideologic amai la siá obsession caparruda ne seràn que tombe Roma e s'abausone...
A tot còst, fòrt e mòrt e caparrut caparrudàs, son objectiu ne serà de la véncer, ne trionfar, e l'anequelir.
citacions[modificar | modificar la font]
La Pacifista (1971)[modificar | modificar la font]
La Pacifista La Pacifista, 1971....
Vicis privats, publicas vertuts (1975)[modificar | modificar la font]
Vizi privati, pubbliche virtù, coproduccion italo-iogoslava, 1975...
Que foguèt un escàndol dels màgers al Festenal de Canas ont d'unes que i aguèt ne cridèron al lop amai a l' acte de fe quitament, per encausa d'unas scènas " desvestidas " qu'a l'ora d'ara poirián passar los sieus (qu'utiliza sovent lo nus femenin...) per de filmes rèirepudics e gaireben menets, casts e pudibonds, que non sai...
Amb l'asondi posterior erotico-pornografic que s'envasiguèt lo mond...
Uèi lo dia... (susquetot se sabem que l'actritz que lai jogava èra una tala Ilona Staller, ongresa que mudèt los catons en Itàlia, futura Cicciolina e a l'encòp actritz icsa e deputada al Parlament Europèu...)
Lo nominèron per la Palma d'Aur çaquelà...
Molta aiga ragèt e chorrèt...
Estetica e engatjament[modificar | modificar la font]
Doas solas fitas vertadièras venguèron puèi per coronar l'òbra jancsiana... Szerelmen, Elektra... literalament " Amor, Electra "...(Per Electra), 1974 ( 12 plans sequéncia per 70' de filme, lo sieu "recòrd" o puslèu l'abotiment ultim del sieu pròpi estèc, del sieu biais d'obrar, de far òbra, de crear...) e Magyar Rapszódia seguida d' Allegro barbaro (Rapsodia ongresa I & 2) 1978.
Amb totjorn e tostemps çaquelà, sempre, a tengut, e sens cap paus ni cès o relambi, de contunh, la meteissa estetica jancsiana reivindicada e assumida d'una "ideologia del baticòr del pòble", del Pòble, e çai lo sieu pòble ongrés, contra sobèrnas e empèris, dintre l'Istòria, contra totas las fòrças que lo se secutan e persecutan dempuèi ara sègles e sègles, tot lo long de l'Istòria ja longa de l'Umanitat, cotria amb l'agach de l'artista encara pur e ges prostituït ni per vendre.
Coma lo pòble magiar tot, esplechat o assassinat, o chaplat, e sublimat, transcendit per l'agach del cineasta, que la siá sang raja, rajava (e se ne ten tostemps de rajada..., inesfaçada, eternala... dins la nòstra memòria amai la nòstra quita consciéncia d'èssers tot simplament e mèra, umans...) coma un fluvi escardenc al briu de l'aiga ensagnosida, dins Még kér a nép.
L'artista e los artistas, los mestierals de l'art e de la vida que li fan companhiá, los sieus actors, coma una tropa de balet o de teatre, o de musicians (n'es sempre integrada dins l'accion la musica, e jogada en dirècte , en live - e aicesta expression, aicí, n'es ben de verai la que cal, que viva n'es la musica, e còrbat... -, una actritz de mai...) ne son de verai e protagonistas e personatges motors, e actors de verai verai de l'istòria e de l'òbra, dins l'istòria amai dins lo temps e lo mond.
Motors, çò es los que mòvon e l'istòria e lo mond, e actors, çò es los que de verai agisson, los interventors.
Ne sèm pro luènh ja pr'aquò dels sieus caps d'òbra de la maturitat artistica, cinematografica, coregrafica e creatritz.
Annadas 1980 en lai...[modificar | modificar la font]
Cal contunhar de viure... plan planin... e tirar camin.
A l'ora d'ara, e dempuèi las annadas 80, trabalha mai que tot per la television (retorn a las siás amors de joinessa, lo documentari...) e lo teatre.
Vida privada[modificar | modificar la font]
En 1949, primièr, amb na Katalin Nowarznyi, que demorarà molhèr siá fins a la fin de las annadas 50
Esposèt puèi na Márta Mészáros, cineasta ongresa màger (autora, entre molts autres filmes d'importància, de Kilenc hónap ...Nòu meses, 1976) en 1958.
Aprèp una vida comuna amb la jornalista e scenarista italiana (dels sieus quatre filmes transalpins) na Giovanna Gagliardo, entre 1968 e 1980, s'amolhèra l'annada aicesta tornar per tresena vegada amb na Zsuzsa Csákány.
D'als sieus tres matrimònis, eissiguèron tres enfants. Dos filhs, en Nyika (cineasta e teleasta el tanben idem Miklós Jancsó Jr, 1952) e'n Dávid (1982), e una filha, na Babus (Katalin...1955).
E ne contunhèt de se desvolzar la siá vida, entremièg Itàlia e Ongria sustot.
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
- 1959: Prèmi del Melhor filme cort al Festenal internacional del filme de San Francisco[5] per Immortalitat
- 1965-1966: Grand prèmi[6] al Festenal de cinèma d'Ongria[7]
- 1966: Prèmi de la critica anglesa del melhor filme estrangièr sortit en 1966 per Los Desesperançats
- 1966: Prèmi Béla Balázs[8]
- 1969: Prèmi del Melhor filme estrangièr del SFCC[9] per Roges e Blancs[10]
-
- 1972 : Prèmi de la mesa en scèna al Festenal de Canas per Salme roge
- 1973: Prèmi Kossuth[11] Ongria
- 1972 : Prèmi de la mesa en scèna al Festenal de Canas per Salme roge
- 1979: Omenatge a la Carrièra Festenal de Canas
- 1990: Leon d'Aur a la Carrièra de la Mòstra de Venècia
-
- 1992: Prèmi del Melhor realizator al Festenal dels filmes del mond de Montreal[14] per Danubi remolina blau
- 2000: Prèmi del Melhor realizator al Festenal de cinèma d'Ongria per Macarèl, los mosquilhs!
- 2000: Pro Cultura Urbis
- 2001: Prèmi Associacion de critics cinematografics magiars[15] Carrièra[16]
- 2001: Diplòma especial[17] del Festenal internacional del filme Molodist de Kyiv[18]
- 2002: Prèmi Associacion de critics cinematografics magiars del Melhor actor dins un segond ròtle[19] in Matèrias pegosas[20]
- 2003: Prèmi Taormina Arte[21] al Festenal internacional del filme de Taormina[22]
- 2006: Prèmi Kossuth
- 2000: Prèmi del Melhor realizator al Festenal de cinèma d'Ongria per Macarèl, los mosquilhs!
nominacions[modificar | modificar la font]
-
-
- 1966: nominat Palma d'Aur al Festenal de Canas per Los desesperançats
-
- 1972: nominat Palma d'Aur al Festenal de Canas per Salme roge
- 1975: nominat Palma d'Aur al Festenal de Canas tà Per Electra
- 1976: nominat Palma d'Aur al Festenal de Canas per Vicis privats, publicas vertuts
- 1979: nominat Palma d'Aur al Festenal de Canas per Rapsodia ongresa
- 1986: nominat Ors d'Aur al Festenal de Berlin per L'Alba
- 1987: nominat Leon d'Aur a la Mòstra de Venècia per La sason dels monstres
- 1987: nominat Leon d'Aur a la Mòstra de Venècia per La sason dels monstres
- 1989: nominat Sant Jòrdi d'Aur[23]al Festenal internacional del filme de Moscòu[24] per L'Oroscòp de Nòstre Sénher
- 1999: nominat Glòbe de cristal al Festenal internacional del filme de Karlovy Vary[25] per Lanterna subre Nòstre Sénher a Budapèst
- 1986: nominat Ors d'Aur al Festenal de Berlin per L'Alba
Conclusion... entremièg Itàlia e Ongria...[modificar | modificar la font]
Venècia... Venezia... Venes...s...z...ia... Totas las Venèsias d'Itàlia... de Venecia...
Tutte le Venezie del Mondo... omniæ Venetiæ Mundi...
e Roma... Arroma, era vila eterna... era Ciutat Eternau...
Roma, la città del cinema... Cinecittà...
lai ensenhèt lo cinèma tanben...
... amai a Harvard, USA... ditto.
Que sempre Itàlia, de tot biais, ne foguèt importanta per el, un chic coma la siá segonda patria romanica, el lo Magiar, lo Hun...
Róma... l'Ongrés...
tornat a casa...
mas subretot lo grand Europèu.
Citacions[modificar | modificar la font]
Filmografia complèta (gaireben...) comentada[modificar | modificar la font]
- Kezünktbe vettük a béke ügyét Donam-nos las mans per la patz, documentari... 1951
- A szovjet mezőgazdasági küldöttség tanításai Los ensenhaments de la delegacion de l'agricultura sovietica, documentari... 1951
- 1952. Május 1. Lo 1èr de mai de 1952, documentari... 1952
- Arat az orosházi Dózsa Cubrisons a la cooperativa Dósza d'Orosházi, documentari... 1953
- Éltető tiszavíz L'aiga rèiresanitosa de Tiszá, documentari... 1954
- Galgamentén ... , documentari... 1954
- Ősz Badacsonyban Un auton a Badacsony, documentari... 1954
- Emberek, ne engedjétek! Òmes, protestatz!, documentari... 1954
- Egy kiállítas képei Tablèus d'una exposicion, documentari... 1954
- Angyalföldi fiatalok Los joves d'Angyaföld, documentari... 1955
- Egy délután Koppánymonostorban ..., documentari... 1955
- Emlékezz ifjúság! Joves, remembratz!, documentari... 1955
- Zsigmond Móricz en Zsigmond Móricz, documentari... 1956
- Dél-Kína tájain En pel sud de China, documentari... 1957
- Színfoltok Kínából Tòcas chinesas, documentari... 1957
- Pekingi paloták Lo Palatz de Pequin, documentari, 1957
- Derkovits Derkovits, documentari, 1958...
- 1957 : A város peremén Abroas de ciutat, filme de mejan metratge(60')
- 1958 : A harangok Rómába mentek Las campanas son partidas per Roma, primièr filme de long metratge (93')
- 1959 : Halhatatlanság Immortalitat, filme cort (15')
- 1960 : Három Csillag I Tres estelas I, primièr episòdi del filme omonim (30')
- 1961 : Az idő kereke La Ròda del temps, filme cort (15')
- 1961 : Alkonyok és hajnalok Luscres e albas, filme cort (15')
- 1961 : Indián történet Una aventura d'indians, filme cort (15')
- 1963 : Hej, te eleven fa... Òu, l'arbre, tu que siás vivent..., filme cort sus un vièlh cant popular...
- 1963 : Oldás és kötés Cantata (idem Liga e desliga) (107')
- 1964 : Így jöttem Mon camin (105')
- 1965 : Jelenlét Preséncia, filme cort
- 1965 : Szegénylegények Los Desesperançats (105')
- 1966 : Közelről: A vér Plan de prèp: lo Sang, filme cort
- 1967 : Csend és kiáltás Silenci e Crit (90')
- 1968 : Fényes szelek Vents lusents (82')
- 1968 : Csillagosok, katonák Roges e Blancs (105')
- 1969 : Sirocco d'hiver Sirokkó Siròcco (82') ...Ongria - França
- 1970 : Égi bárány Agnus Dei (93')
- 1971 : La tecnica e il rito Technika és Ritus La tecnica e lo rit , telefilme RAI (sortit en salas)... Itàlia
- 1971 : La Pacifista (A pacifista) La pacifista... id(85')
- 1972 : Még kér a nép Psaume rouge Salme roge (87')
- 1973 : Roma rivuole Cesare ... Róma visszaköveteli Cézárt Roma tornar vòl Cesar ... telefilme Rai (sortit en salas)...Itàlia
- 1974: Szerelmem, Elektra Per Electra
- 1975 : Vizi privati, pubbliche virtù Magánbunök, hözerkölcsök Vicis privats, publicas vertuts... Itàlia - Iogoslavia(99')
- 1978 : Magyar rapszódia – Allegro Barbaro Rapsodia ongresa I e II
- 1978 : Második jelenlét Preséncia, dosena, filme cort
- 1981 : A zsarnok szíve, avagy Boccaccio Magyarországon Lo Còr del tiran (idem en Boccaccio en Ongria)
- 1982 : Faustus doktor boldogságos pokoljárása Bon aniversari, doctor Faust, telefilme
- 1983 : Omega, omega, telefilme
- 1984 : Muzsika, telefilme
- 1985 : A hajnal L' Alba
- 1986 : Harmadik jelenlét Preséncia, tresena, filme cort
- 1987 : Szörnyek évadja La Sason dels monstres (100')
- 1989 : Jézus Krisztus horoszkópja L'Oroscòp de Nòstre Sénher
- 1991 : Isten hátrafelé megy Dieu se ne fa enrèire
- 1992 : Kék Duna keringő Danubi remolina blau
- 1996 : Szeressük egymást gyerekek! Los nenins que s'entraiman!, filme cort
- 1997 : Játssz, Félix, játssz! Escota, Félix, e tòca!, filme cort
- 1998 : Sír a madár La Tomba dels aucèls, filme cort
- 1998 : Nekem lámpást adott kezembe az Úr Pesten Lanterna subre Nòstre Sénher a Budapèst(103')
- 2002 : Anyád! A szúnyogok Macarèl, los mosquilhs!(80')
- 2001 : Utolsó vacsora az Arabs Szürkénél... (90')
- 2002 : Kelj fel, komám, ne aludjál! Desrevelhatz-vos, mond, e dormissètz pas!
- 2004 : A mohácsi vész Los Mohacs
- 2006 : Ede megevé ebédem Dinnar a Megèva
Bibliografia[modificar | modificar la font]
òbras d'en Jancsó Miklós[modificar | modificar la font]
- Jancsó Miklòs: Szegénylegények... libre subre la genèsi de l'idèa del filme Los Desesperançats, Magvető, 1968(en ongrés)
- Jancsó Miklós & Hernádi Gyula: Csend és kiáltás - Fényes szelek... libre subre Silenci e Crit & Vents lusents, Pelikán Kiadó, 1994(id)
en Jancsó Miklós e lo nòu cinèma ongrés[modificar | modificar la font]
- Claude B. Levenson:Jeune Cinéma Hongrois... revista mesadièra Premier Plan, SERDOC, Lion, decembre de 1966... Lo merit e l'onor de la descubèrta fòra Ongria... e fòra París! (en francés)
- Hugo Casiraghi:Il giovane cinema ungherese... Festenal de Poretta Terme 1969 (en italian)
- Lino Miccicche:Il nuovo cinema degli anni 60... ERI, Roma 1972 (id)
- Giovanni Buttafava:Miklós Jancsó... Il Castoro Cinema num. 10 edicions la Nuova Italia 1975 (id)
- John Taylor: Directors and Directions... Nova York 1975(en anglés)
- Gyertyán Ervin: Jancsó Miklós... Magyar Filmintézet (Institut Magiar del Filme) 1976 (en ongrés)
- Yvette Biró:Jancsó (collaboratritz d'en Miklós Jancsó dempuèi Roges e Blancs 1968... amb prefaci de n'Andrzej Wajda...)... ed. Albatros, París, 1977 (en francés)
- Graham Petrie: History Must Answer to Man: The Contemporary Hungarian Cinema... Londres, 1978 (en anglés)
- Giulio Marlia: Lo schermo liberato - Il cinema di Miklós Jancsó... Lo quadre liberat..., un primièr bilanç sul cinèma jancsian, edicions Liberoscambio, Florença d'Itàlia, 1982 (en italian)
- David W. Paul: Politics, Art and Commitment in the East European Cinema'... Nòva York, 1983(en anglés)
- Marx Jószef: Jancsó Miklós két és több élete... Jancsó Miklós, e doas vidas mai... Vincze Kiadó, 2000 (en ongrés)
... amai
- Hernády Gyula: Vitam et sanguinem. I. Magyar rapszódia ; II. Allegro barbaro; III. Concerto.... Magvetö, 1978(id)
- Numèro especial en Miklós Jancsó de la revista études cinématographiques, num. 104-108, engulhat per en Michel Estève, cò en Minard id 1975 (id) (... amai idem
- num. 73-77, esp. Nòu cinèma ongrés, id id id 1969 (id) (d'abans Még kér a nép...) ...
e
- Numèro especial en Miklós Jancsó de la revista Dirigido por, amb entrevista del cineasta, num. 8, decembre de 1973, Barcelona (dins l' " Espanha " encara franquista o a mand tot just de n'eissir..., la Catalunya per venir qu'esperava lo sieu pervindre e lo sieu estatut amb passion... del temps, gaire tròp luènh encara, no massa lluny encara... que tots els catalans... amb passió encara, ballaven sardanes cantant a tots els carrers de la Ciutat comtal..., un gran Salme roig català!!!) (en castelhan)
e ca
istòria generala del cinèma ongrés[modificar | modificar la font]
- Le cinéma hongrois... numèro especial de la revista Image et Son, numèro 217, París, mai de 1968 (en francés)
- Cine hungaro... Filmoteca Nacional Barcelona 1976 (en castelhan)
- Ciclo de cinema hungaro... Fundação Gulbenkian Lisbona genièr de 1979 (en portugués)
- Le cinéma hongrois... trabalh dirigit per en Jean-Loup Passek, edicions del Centre Jòrdi Pompidor París 1979... Una òbra pionièra... (en francés)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Analisi de 5 filmes d'en Jancsó Miklós
- (fr)(en) Miklós Jancsó sus l'Internet Movie Database
- (on) Sit sus l'òbra d'en Jancsó Miklós
- (on) Sit oficial en Jancsó Miklós
- (on) L'òbra d'en Jancsó Miklós sus la Bibliotèca electronica magiara / Magyar Elektronikus Könyvtárból
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- + de 240 videos d'en Jancsó Miklós sus YouTube... & demest elas Salme roge, Los Desesperançats, Roges e Blancs, Mon camin, Per Electra en version originala sostitolada en anglés... mai L'Alba en version francesa... e un santfum d'autras causas... per descubrir...
En dintrar Miklos Jancso dins lo lor sistèma de recèrca...
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ veire bibliografia çai-sus
- ↑ veire filmografia çai-sus
- ↑ dins la revista Filmvilág, num. 1 Budapèst 1966
- ↑ Entrevista amb en Claude-Jean Philippe, setmanari Télérama, num. 974, 15-21 de setembre de 1968
- ↑ id est San Francisco International Film FestivalEUA
- ↑ o fődíj
- ↑ id est Magyar Filmszemle
- ↑ o Balázs Béla-díj
- ↑ id est Syndicat Français de la Critique de cinéma SFCC
- ↑ decernit dins l'encastre de la Setmana de la critique durant lo Festenal de Canas
- ↑ o Kossuth-díj
- ↑ o Honorable Mention
- ↑ o New kind of picture language
- ↑ id est Festival des films du monde de Montréal Quebèc
- ↑ id est Magyar Filmkritikusok Dija prèmis...
- ↑ o Lifetime Achievement Award
- ↑ o Special Festival Diploma
- ↑ id est Molodist Kyiv International Film Festival Ucraïna
- ↑ Lo sieu pròpi ròtle
- ↑ idem Macerás ügyek, filme d'en Szabolcs Hajdu 2001
- ↑ o Taormina Arte Award
- ↑ id est Festival Internazionale del cinema di Taormina Itàlia
- ↑ o Golden St. George...
- ↑ id est Moscow International Film Festival... Russia
- ↑ id est Mezinárodni Filmovy Festival Karlovy Vary Chequia


c: text/html

text:
Seda
De seda (fibra textila d'origina animala) es producha per fòrça insèctes, aranhas[1] e canilhas de parpalhons coma (Iponomeutas, bombyx). Aquela que s'utliza per produire de teissuts de seda es eissida del cocon produit per la canilha del bombyx de l'amorièr, cuca de seda o manhan.
La tecnica permetent de produire la seda data de 2500 ab. C. e venguèt de China per la Rota de la Seda. Demorèt un secret fins a 560. La produccion comencèt en Euròpa al sègle VI. En cò nòstre, la produccion debutèt al sègle XIII.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
L'Istòria de la seda comencèt segon la tradicion chinesa al sègle XVII ab. C. e seguèt tres millennis d’exclusivitat pendent que China comercèt aquel teissut preciós sens jamai transmetre lo secret. L’art de fabricar la seda foguèt puèi progressivament transmés a d'autras civilizacions mercé a d'espias de totas menas (monges, princessas ...) o pilhards e mercants. En Euròpa, la seda foguèt longtemps un monopòli de l'Emperi Roman d'Orient. Arribada en Euròpa Occidentala a la fin de l'Edat Mejana, la produccion de seda venguèt al nivèl de l'industrializacion a partir del sègle XIX mas coneguèt un grèu declin ligat amb la concurréncia de las fibras modèrnas (coma lo nilon), e l'evolucion de las costumas vestimentàrias en Euròpa, e a las epidèmias d'aquela epòca. Doncas finalament tornèt una produccion subretot asiatica.
Produccion[modificar | modificar la font]
Elevatge del manhan[modificar | modificar la font]
La preparacion dels cocons[modificar | modificar la font]
- Lo descoconatge. Uèit a dètz jorns aprèp la fabricacion del cocon, se fa lo descoconatge. Los cocons son levats de lor supòrt e causits. Puèi se tira la borra, fixacion del cocon.
- L'estofatge. Los cocons son apuèi estofats dins de estofas de 70 a 80 °C, puèi trempats dins l'aiga bolhenta per que lo gres venga mòl.
Lo babòt deu èsser tuat sens degalhar lo cocon.
La filadura[modificar | modificar la font]
Per trobar l'extremitat de cada fil, se remena de contunh los cocons amb una pichona escoba de bruc (dins las Cevenas e en França) o de palha de ris (en China). Aquel per agafar los primièrs fils de desvidatge. Coma cada fil es tròp fin, se reünisson un desenat lors del desvidatge. Aqueles se sòudan entre eles mercé al gres, quand refregisson.
Los fils son entornejats sus de « debanadors », la seda es dicha seda « greja ». Aquela es apuèi entornejada sus de cabdèls. Un quilograma de seda greja s'obten amb uèit a detz quilogramas de cocon.
Lo tissatge[modificar | modificar la font]
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
La seda es una proteïna, constituida d'un polimèr d'aminoacids. Es una repeticion d'aminoacids idrofòbs alanina-glicina. A una estructura en fuèlh beta.
Seda artificiala[modificar | modificar la font]
Lo comte Hilaire de Chardonnet es l'inventor de la « seda artificiala » o viscosa. L'expression de seda artificiala es legalament interdicha dempuèi de decenias' ; se deu parlar uèi de viscosa (o de raiona).
Projèctes d'organismes geneticament modificats per produire de sedas fòrça resistentas o a mendre còst existisson.
Comèrci de la seda amb Japon[modificar | modificar la font]
A l’epoca Edo (sègle XIX), Japon salvèt la sericicultura francesa enviant de manhans per amagar las pèrdas ligadas a una epidemia. Puèi Louis Pasteur e sas equipas trobèron lo remèdi per aquela epidemia, una innovacion introduita par Meiji en Japon… E uèi encara, los manhans son l'objècte de collaboracions scientificas amb Japon.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Seda de Lion, França
- (fr) Site sus l'istòria de la seda
- (fr) Site sus la fabricacion, las proprietats e las utilizacions futuras de la seda d'aranha

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Panthera onca
Lo jaguar (Panthera onca) ei un mamifèr carnivòr de la familha deths felids, ei a dire deths gats. Viu en eth continent american. Apertenh ath genere Panthera e ei era soleta espècia de Panthera qu'es trapa en America. Eth jaguar ei eth tresau felin més gròs dempús deth tigre e eth leon e eth més gros deth emisfèri occidentau. Eth territòri deth jaguar aué va dau sud des Estats Units e Mexic per tot America Centrau cap al sud enquia Paraguai e eth nòrd d'Argentina. Eth jaguar a un territòri de cria en Arizòna (sud-est de Tucson), més a estat escandit en es Estats Units des de 1900.
Aguest gat damb plaps semble fisicaments eth leopard més ei més gròs e damb un còs més massís. Eth son comportament e abitat caracteristics son més apròp deth deth tigre. Es bòsqui son territòri dera sua predileccion més tanben demore dens ua varietat de terrens duberti. Ei plan associat damb era presença d'aiga e aima plan nadar. Ei un felin solatièr, oportunista, predador d'amagatals, en naut dera cadena apaissal.
Ei ua espècia clau e jòga un ròtle important ena estabilizacion des ecosistemes e ajuda a regular es especies que caça. Era sua mossegada ei plan hòrta sustot comparada dama d'auti gat grossi. Açò permet trincar es armadures des reptils armats e d'usar un metòde tà tuar plan inusual: mossega era pèth entre es aurelhes e finís per mossegar eth cervèth.
Eth jaguar ei ua espècia menaçada e es sons nombres declinen. Es menaces enclausen eth trincament e era perdua d'abitat. Era caça internacional des jaguars ei enebida, més aguest gat ei tuat soent pes umans especiauments en conflictes damb pagesi e borièrs en Sud- America. Ansin, redusit eth son abitat, enqüera ei gran, donada era sua istòrica distribucion, a cambiat era mitologia de plan de cultures indigenes americanes, coma era Astèca e era Maia.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Era paraula proven en anglés des lengas Tupi-Guarani; Jaguar. Ansin ei coma s'apera en anglés, francés e espanhou. En catalan e portugués (brasilièr) que se ditz onça. Se crede qu'era capcièra d'aguesta paraula proven dera lenga de negòcis amazoniana Tupinambá via eth portugués jaguar. Era paraula tupí yaguara vuòl díder "bèstia" e de cops ei arrevirada per "can". Era paraula especifica peth jaguar ei yaguareté.
Eth prumèr component dera sua designacion taxonomica ei Panthera e proven dau latin e dau grec tà aperar eth leopard. Era onça ei eth jaguar en portugués més en anglés ounce vuòl díder leopard des nhèus, Uncia uncia. Proven dau latin lyncea que vuòl díder cervièr. En italian se ditz lonza e en francés ancian se didía l'once.
Taxonomia e evolucion[modificar | modificar la font]
Eth jaguar o Panthera onca ei era paraula exacta tà designar era soleta espècia deth genre Panthera en eth nau monde. Eth DNA mostre d'evidencies damb eth leon, eth tigre, era onça o leopard des nhèus e eth leopard plapat e an un ancessor comun que demorèc hè entre 6 e 10 milions d'annades. Damb tot, es ossi fossils parlen deth neishement dera Panthera hè 3.8 milions d'annades. Es estudis filogenetics mostren per norma generau qu'eth leopard plapat siguéc basic entà aguest grop (Neofelis nebulosa). Eth luoch des especies que demoren ei donques enqüera shens resólver.
Eth zoològ Reginald Pocock conclusiguèt qu'eth jaguar ei plan religat damb eth leopard. Més eth DNA ei enqúera inconclusiu. Fossils deth jaguar europèu e deth leon american mostren caracteristiques d'andús, eth leon e eth jaguar. Es dus especies s'amassaren hé entre 280.000 e 510.000 annades.
Ancessor asiatic[modificar | modificar la font]
Mentre qu'es onces demorauen sonque enes ameriques, descénden de gats deth Monde Ancian. Hè 2 milions d'annades, eth jaguar e son cosin, eth leopard plapat, auien un ancessor comun asiatic. En eth pleistocèn, es ancessors des onces d'aué corrien per Beringia e es sòns descensors se moguèren tà America Centrau e deth Sud. Eth sòn manjar eren es cèrvis e d'autes animals erbacèus qu'abans demorauen en manades.
Variacions geograficas[modificar | modificar la font]
Era darrièra delineacion des sosespecies deth jaguar siguéc hét en 1939. S'assolèren sus es traches e era morfologia dera clusca e se reconeguèren enquia ueit sosespecies. Totun, eth cientific Pocock aguét pas d'acces a de basti especimens tà criticar e evaluar toti es sosespecies e mantinguéc es dubtes sus bèri uns. Ua consideracion tardièra deth sòn trabalh suggeréc sonque tres sosespecies.
Estudis recenti tanben an falhat en trapar evidencies entà ben definides sosespecies qu'aué existissen pas més. Larson demostréc qu'auien variacions nòrd-sud més açò ei pas segur 100%. Damb tot, se traparen termiéres geografiques en er arriu Amazones. Tot e qu'es divisions tradicionaus son es de Pocock, Seymour establiguéc tres sosespecies:
- Panthera onca onca: de veneçuela enquiath Amazones, enclusant: Panthera onca peruviana : costa dau Peru.
- Panthera onca hernandesii: Oest de Mexic,enclusant:
-
- Panthera onca centralis: d'El salvador enquia Colombia)
- Panthera onca arizonensis: d'Arizona a Sonora
- Panthera onca varaecrucis: e Texas a Mexic
- Panthera onca goldmani: deth Yucatan a Belize.
- Panthera onca palustris: en arees deth Pantanal en Mato Grosso e Mato Grosso do Sul, Brasil, e er arriu Paraguai enquia Argentina.
Biologia e comportament[modificar | modificar la font]
Caracteristicas fisiques[modificar | modificar la font]
Era onça ei un animal plan musclat e massís. Pes e mesura son normauments de 56 a 94 Kg. Es mascles més grossi pesen 160 Kg e es hemeles son un 10-20% més petiti. Era longada deth morre ara coa ei d'1.2 a 1.95 m. Es sues coes son més cuertes qu'es deth d'un gat (45-75 cm). Es pates tanben son cuertes, força, comparades damb un tigre o un leon. Era mesura enquias espatles ei 63-76 cm. comparat damb un leopard ei més gros, més pesat e més massís.
Variacions enes mesures sigueren guardades enes regions e habitats, damb era mesura que creish deth nòrd ath sud. Un estudi dera onça hèt ena Reserva der Biosfera de Chamela-Cuixmala, ena costa deth Pacific mexicana, mostréc mesures de 50 Kg. Per contra, ena region brasilièra deth Pantanal pesa 100 Kg e enquiath 136 Kg.
Era onça de bòsc ei més hosca e més petita qu'es onces d'arees dubertes, possiblements pera mesura més petita des sues preses erbàcees. Ei un animal apte tà esclar, córrer e nadar. Eth cap ei massís e era dentadura plan poderosa. Era onça a ua mossegada hòrta e ei capadís de préner enquia 910 Kg d'un solet cop. Açò ei dus cops més qu'eth leon e era hiena. Açò permet ara onça de trincar era armadura des tartugues.
Un estudi demostréc qu'era sua força hé que sia aprop deth leopard e deuant deth leon e deth tigre. Caça animals que pesen 300 Kg en bosqui densi e quan ei més cuert açò ei ua adaptacion. Era sua pèth qu'ei jaune entà marron-roge e negre. Totun, es arees deth vrente son blanques. Aguest felin hé plaps tà s'acutorbar en eth sòn habitat boscós. Es plaps son diuersi d'un individú a un aute e es sues mesures tanben.
Era onça sembla plan eth leopard més ei més massís e pesat qu'aguest. Es dus animals se destrien pes sòns plaps. Es d'ua onça son més grossi, mens e més hosques, damb plaps més petiti dens d'eres. Eth leopard non es a. Es onces tanben an eth cap més redond e cuert comparat damb eth leopard.
Eth morfisme des colors a luòch en aguesta especie. Ua forma de gaireben-negre melanisme apareish regulauraments. Es onces damb melanisme son toti negres tot e que es plaps son visibles en un examen més proche.
Eth color negre ei mens comun qu'auer sonque plaps. Totun, sonque afecta eth 16% dera populacion. Es jaguars melanistics son coneguts formauments coma panteres negres més son pas apertenguents a ua auta especie desseparada.
I a tanben d'individús albins plan estonables. Aguesti son aperats panteres blanques. Més era mutacion empacha qu'aqueths colors sian usuals.
Reproduccion e cicle vitau[modificar | modificar la font]
Es hemelles de jaguar arriben ara maturitat en hér es dus annades e es mascles as tres o quate. Aguest gat se crotza pendent tot er an ena jungla més i a més cadèls quan i a més caça. Era baisha revèrta ei guardada en captivitat.
Era parelha de jaguars se dessepararà dempús der acte e aprés 93-105 jorns es hemelles pàrien de dus a quate cadèls. Era mair tolerarà pas mascles proche pr'amor qu'i a risc d'infanticidi. Aguest comportament tanben se trapa en eth tigre.
Es cadèls neishen cècs més dempús tres mesi ja son creishuts. Més demoraran damb era mair enquias sies mesi, moment en quau començaràn tà caçar junti. Seràn damb era mair enquias dus annades abans de víuer solets tà reclamar un territori propi. Se pensa que viuen entàs 12-15 ans ena jungla e en captivitat enquias 23 ans.
Activitat sociau[modificar | modificar la font]
Aguest ei un gat solatièr exceptat de quan viu damb es autes cadèls e era mair. Es adulti sonque se trapen tà crotzar-se. Es hemelles an un territori d'entre 25 a 40 Km2 e generauments esquiven es autes jaguars. Es mascles an un area qu'arriva a 100 Km2. Tà l'ac assenhalar aperfecha marques damb es ungles, orina e deisha brens.


text:
866
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 866 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Sota l'influéncia de son favorit Basil lo Macedonian — qu'èra lo marit complasent de la mestressa de l'emperaire e tanben l'amant de la sòrre de l'emperaire — Miquèu III arrestèt e executèt son oncle Bardas sospichat de preparar un complòt (en abriu). Puei, Basil foguèt nomat coemperaire (26 de mai) e adoptat coma eiretier per Miquèu III per legitimar una succession possibla de l'emperaire per son nebòt (supausat[1]) Leon.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursions dei Vikings lòng dau litorau dau « País dei Pictes » que foguèt en partida pilhat. Capturèron tanben d'ostatges e se mantenguèron dins la region fins a 869.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila entre lei califas Al-Mustain, assetjat dins Bagdad dempuei l'annada precedenta, e Al-Mutazz. Al-Mustain negocièt son abdicacion en cambi d'una pension e d'un exil dins la vila santa de Medina. Pasmens, foguèt assassinat per un soudat turc dins lo corrent de la ceremònia d'omenatge au califa novèu lo 17 d'octòbre. Puei, Al-Mutazz ordonèt l'assassinat de son fraire qu'èra considerat coma una menaça per son poder.
Enterin, en Iraq, lo retorn dei dignitaris turcs dins la vila entraïnèt una insureccion novèla de la populacion de Bagdad. Menaçat per leis insurgents, lo governador demandèt una ajuda financiera au califa per recrutar una armada. Pasmens, Al-Mutazz refusèt d'un biais mespresós e mandèt sei soudats turcs per reprimir la revòuta.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ L'identitat dau paire de Leon VI l'Avisat es fòrça mau segura. Lei dos candidats principaus son Miquèu III e Basil Ièr lo Macedonian.


text:
Alfama
Alfama (aɫˈfɐmɐ, prononciacion portuguesa) es un dels quartièrs mai ancians e tipics de la vila de Lisbona. Actualament, se compausa de freguesias de São Miguel, Santo Estêvão e São Vicente de Fora. Son nom ven de l'arabi al-hamma (الحمّة) que significa « tèrmas e fonts » .
Aquel quartièr es conegut internacionalament per sos bars de fado. Es situat entre lo castelo de São Jorge e lo Tage. Es percorregut per l'eléctrico 28. Las tres fonts d'Alfama son Chafariz de El-Rei, Chafariz de Dentro,Chafariz da Praia.
L'Alfama es un quartièr fòrça particular, sembla un ancian vilatge que totas las personas se coneisson e se complimentan cada jorn. Lo quartièr es considerat coma un dels pus segurs e frequentats de la vila e es conegut per sos restaurants e sos ostals, a mai per sas fèstas dels sants populars, aquela de Sant Antòni de Pàdoa (nascut a Lisbona), los 12 e 13 de junh.


text:
Micheu Chapduelh
Micheu Chapduelh (prononciar: [sa'dyɛj]) es un escrivan e chançonier occitan nascut lo 7 de genièr de 1947 a Agonac en Dordonha ente demòra enquera. Es un daus prumiers escrivans occitans-lemosins a aver utilizat la grafia classica. Participa a la revusda Lo Leberaubre consacrada a la literatura fantastica emb Jan dau Melhau. Son òbra es un boiradís d'umor negre e de fantastic. Escrivet de nombrosas chançons, coma per Joan-Pau Verdier. Presidet longtemps Novelum, la seccion peirigòrda de l'IEO. Es membre del conselh lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lo còr e las dents (poèmas, Traces, 1969)
- La formation des mots dans le dialecte nord-occitan du Périgord (Universitat de Bordèu, 1969)
- L'Òme, pas mai (poèmas, Lemouzi 1970)
- L'emplumat (poèmas, Chas l'autor, 1971)
- Lo chen en Lemosin (Estudi, Escòla Occitana d'Estiu, 1978)
- Quand las bèstias parlan... (Estudi bilingüe sus los mimologismes, amb disc, Novelum-IEO 24, 1978)
- De temps en temps (roman, Novelum IEO-pròsa, 1973, A Tots, 1981)
- La segonda luna (roman, A Tots, 1980)
- L'Arquibaunobiliconofatz (en collaboracion, Novelum, amb caisseta, A Tots, 1983)
- Beure e minjar lo país (ensag en francés Novelum IEO 24, 1987)
- Cuisine paysanne en Périgord (Recèptas, L'Ostal del Libre, Orlhac, Colleccion Escapades, 1994)
- Grizzly-John e autres contes (contes modèrnes, A Tots, 1997)
- Coleras (Cronicas, IEO, colleccion Ensages, 1997)
- Chançons (enregistradas per Joan-Pau Verdier, Gui Broglia, Didier Duponteix, Joan Francés Latornaria, Peiraguda, Perlinpinpin fòlc ...)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Literatura occitana
- Sciéncia-ficcion occitana
- Escrivan occitan del sègle XX
- Escrivan occitan contemporanèu
- Literatura lemosina
- Escrivan lemosin
- Escrivan peiregòrd
- Tradicion orala occitana
- Musica occitana
- Personalitat de Dordonha
- Naissença en 1947
- Naissença en Dordonha


text:
Grand cercle
En geometria, un grand cercle es un cercle traçat sus la superfícia d'una esfèra, e qu'a lo meteis rai; la devesís en dos emisfèris egals. Se pòt tanben definir un grand cercle coma un cercle traçat sus l'esfèra e qu'a lo meteis centre qu'aquela, o encara coma l'interseccion de l'esfèra amb un plan quin que siá passant per son centre.
Un grand cercle es lo pus grand cercle que se pòsca traçar sus una esfèra.
Geodesicas[modificar | modificar la font]
Los grands cercles son las geodesicas d'una esfèra, es a dire los camins qu'an la pus pichona corbadura e los arcs dels grands cercles son doncas los pus corts camins ligant dos punts a la superfícia d'una esfèra. La distància pus corta entre aqueles dos punts es d'un autre biais donada per la distància del grand cercle.
Los grands cercles son en geometria esferica l'equivalent de las drechas en geometria euclidiana.
Cartografia[modificar | modificar la font]
Sus Tèrra, los meridians e l'eqüator son de grands cercles (mas los parallèls autres que l'eqüator ne son pas).
Sus l'esfèra celèsta, l'orizont, l'ecliptica e l'eqüator celèst tanben son de grands cercles.


text:
Fresquiennes
Fresquiennes es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En cara de la « granja del Potz », divèrses sépultures en datant del Nautor Mièja Edat an #èsser ponduda al jorn en 1951. Aurián datat, d'après Claude-Paul Cosedura, del Modèl:Ven sègle.
- En face de la « ferme du Puits », plusieurs sépultures datant du Haut Moyen Âge ont été mise au jour en 1951. Elles seraient datées, d'après Claude-Paul Couture, du Modèl:Ve siècle.


text:
Sean Connery
Sir Thomas Sean Connery nasquèt lo 25 d'agost de 1930 a Edimborg en Escòcia). Es un actor (e ocasionalament productor) fòrça conegut mondialament per son interpretacion de James Bond. Foguèt recompensat amb un Oscar per sa trajectòria cinematografica.
Sean Connery es conegut per son accent particular plan caracteristic (accent escocés plan marcat) e son apariéncia atletica e carismatica. Foguèt mai d'un còp causit coma un dels òmes mai atractius per mantuna revista, a mai foguèsse plan mai vièlh que los autres sex simbòls.
Engatjament politic[modificar | modificar la font]
Connery es estat dempuèi un brave brieu pròche del Partit Nacional Escocés (Scottish National Party), partit favorable a l'independéncia d'Escòcia. Contribuís financièrament a la causa coma dins sas intervencions dins las entrevistas.


text:
15
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 15 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Germania, perseguida deis operacions còntra lei pòbles barbars de la region qu'èran en guèrra còntra lei Romans. Dirigida per Germanicus e son luòctenent Aulus Caecina Severus, l'armada romana ganhèt una tiera de batalhas còntra lei Marses e lei Chattes. Avans la fin de l'annada, tota la riba occidentala de Ren èra pacificada e lei legions passèron lo riu per atacar lei territòris situats a l'èst. Lei Marses e lei Chattes foguèron tornarmai vencuts. Lei Romans agantèron la region de Teutoborg onte trobèron lei rèstas de la batalha dei 9, 10 e 11 de setembre de 9. De son caire, lo cap cherusc Arminius cridèt a l'union de totei lei pòbles germans per rebutar l'ofensiva romana. Pasmens, foguèt a son torn durament vencut per lei Romans e obligit de se retirar vèrs l'èst.


text:
L'economia de Veneçuèla es fòrça dependenta de l'exportacion del petròli: gaireben 90% de las exportacions del país, mai de 50% de la font de las intradas publicas, e de 30 del PIB son originats per l'indústria petrolièra. D'autras activitats economicas importantas son l'extraccion de fèrre e alumini e la produccion de acièr.
Una cauma nacionala entre decembre de 2002 e en febrièr de 2003 aguèt de consequéncias economicas importantas: lo PIB real queiguec aperaquí 9% en 2002 e 8% en 2003 - mas l'economia se recuperèt rapidament dempuèi alavetz.
Après la siá reeleccion en decembre de 2006, lo president Hugo Chávez nacionalizèt d'entrepresas d'espleitacion petrolièra, de comunicacions e d'electricitat, çò qu'amendriguèt l'influéncia estrangièra dins l'economia.


text:
Putot-en-Bessin
Putot-en-Bessin en normand (Putot-en-Bessin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Putot-En-Bessin a situat dins lo país del Bessin, sus la rota nacionala 13 e l'ais ferroviaire París-Cherbourg, a 13 quilomètres de Bayeux e tant de Can.
Putot-en-Bessin est située dans le pays du Bessin, sur la route nationale 13 et l'axe ferroviaire Paris-Cherbourg, à 13 kilomètres de Bayeux et autant de Caen.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat #èsser longtemps un masatge caseriu de Bretteville-lo Orgueilleuse mas los abitants #lutar perque Putot accedís a l'estatut de parròquia.
La commune fut longtemps un hameau de Bretteville-l'Orgueilleuse mais les habitants luttèrent pour que Putot accède au statut de paroisse.


text:
Chabanès
Chabanès (Chabanais en francés) es una comuna situada dins lo departament de Charanta e la region Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
thumb|upright|Ostal ancian en lo vièlh bourg sul marge esquèrre
Lo vilatge es nascut del regroupement de pescadors[ref. necessària], al bòrd del riu (La Viena), d'ont probablament l'origina de lo sieu nom.
Las primièras abitacions èran « de cabanas » de bòsques pujats sus pilòtes. Sens dobte, los pescadors vivián sus las nautors environnantes e utilizavan pas aquelas cabanes que per la siá activitat de persec. Chabanais Se seriá doncas édifié sul marge nòrd del riu, mai elevada que lo marge sud inundable, los dos marges en s'afranquint facilament a gué del fach del lièch rocós de la Viena en lo sieu cors limousin.
Abon-Cat-Armat #que #viure al Sègle X es lo primièr senhor conegut. Lo castèl féodal destruit l'an 1893 a #èsser bastit al Sègle X. Chabanais #Passar als Jourdain, e es Jourdain 1° #que #fondar lo abbaye de Lesterps cap a 986 abbaye que Jourdain III #transformar en luòc fòrt l'an 1040. Jourdain V #confirmar la donation de Lesterps e #fondar lo prieuré de La Péruse l'an 1056[1]. Chabanais #Passar de contunh als Matha al Sègle XIII, als Rechoard, a las Thouars e fin finala a las Vendôme al Sègle XV.
Chabanais #Èsser un marquisat, apanage d'un dels nombroses fils de Colbert, lo celèbre ministre de Louis XIV. Jos la Revolucion, lo jove Alexandre de Chabanais li calguèt emigrar amb la siá maire. En la siá abséncia, la siá maca ostal de campanha del vilatge de Charonne (uèi un quartièr de l'èst de París), la Baujum Chabanais, i aguèt logat a un vesin, Jacques Belhomme, #que se'n #servir a lotjar de rics preses decidits a pagar una fortuna per passar lo sieu empresonament en las melhoras condicions possiblas.
La vila a saquejat a divèrsas recuperacions, en 1567 per Caumont de Pilas e Pardaillan de contunh en 1569 per Louis de Vauldry del temps que la defensa de la vila a assegurat pel gentilhomme La Planche.
Separada de Confolens e de Loubert passa a las Monluc de contunh al marques de Sourdis e, en 1702, ela échoît per matrimòni a Colbert, marques de Sant-Pouange e de Chabanais.
Los Colbert #èsser los darrièrs proprietaris de la tèrra de Chabanais e de lo sieu castèl féodal démoli l'an 1893.
A la fin de l'Aucupacion, los abitants de Chabanais coneisson de nombrosas pròvas de la part de las tropas alemandas en jubilacion coma de grops de resisténcia de obédience comunista[2] e dévoyés #que se consagren a la vengeances e a las execucions somaris :
Françoise Armagnac #qu'es fusillée a 26 ans, lo 4 de julhet de 1944 en lo sieu vestit de maridada per membres dels Maquis de Pressac[3] comandats pel "coronèl Bernard". I aviá brièvement aderit a la Milice abans de ne demissionar après doas reünions. Aquel son entre 80 e 100 personas #qu'an #èsser fusillées en la region pel "tribunal del pòble" situat dins lo castèl de Pressac[2]. Lo 1er en agost 1944, la vila a incendiat pels Alemands. Prevenguda a temps, la populacion del pòble fug s'amagar en los bòsques, levat d'un jove gojat demorat per curiositat e #que lo còrs i n'aurà trobat carbonisé, ligoté en las ruïnes d'un ostal.
Abans 1944, la vila administrativa amb la comuna e la glèisa Sant Sebastian i aviá situat marge drech e los comèrcis, las lòtjas, l'estacion marge esquèrre[4],[N 1].
Lo 5 de mai 1997, una tornade de categoria F2 #escampar la vila e los sieus environs.
thumb|upright|Maison ancienne dans le vieux bourg sur la rive gauche Le village est né du regroupement de pêcheurs[ref. necessària], au bord de la rivière (La Vienne), d'où probablement l'origine de son nom.
Les premières habitations étaient des « cabanes » de bois montées sur pilotis. Sans doute, les pêcheurs vivaient-ils sur les hauteurs environnantes et n'utilisaient-ils ces cabanes que pour leur activité de pêche. Chabanais se serait donc édifié sur la berge nord de la rivière, plus élevée que la berge sud inondable, les deux rives se franchissant aisément à gué du fait du lit rocheux de la Vienne dans son cours limousin.
Abon-Cat-Armat qui vécut au Sègle X est le premier seigneur connu. Le château féodal détruit en 1893 a été construit au Sègle X. Chabanais passa aux Jourdain, et c'est Jourdain 1° qui fonda l'abbaye de Lesterps vers 986 abbaye que Jourdain III transforma en place forte en 1040. Jourdain V confirma la donation de Lesterps et fonda le prieuré de La Péruse en 1056[5]. Chabanais passa ensuite aux Matha au Sègle XIII, aux Rechoard, aux Thouars et enfin aux Vendôme au Sègle XV.
Chabanais fut un marquisat, apanage d'un des nombreux fils de Colbert, le célèbre ministre de Louis XIV. Sous la Révolution, le jeune Alexandre de Chabanais dut émigrer avec sa mère. En leur absence, leur jolie maison de campagne du village de Charonne (aujourd'hui un quartier de l'est de Paris), la Folie Chabanais, fut louée à un voisin, Jacques Belhomme, qui s'en servit pour loger de riches détenus décidés à payer une fortune pour passer leur emprisonnement dans les meilleures conditions possibles.
La ville est pillée à plusieurs reprises, en 1567 par Caumont de Piles et Pardaillan puis en 1569 par Louis de Vauldry alors que la défense de la ville est assurée par le gentilhomme La Planche.
Séparée de Confolens et de Loubert elle passe aux Monluc puis au marquis de Sourdis et, en 1702, elle échoît par mariage à Colbert, marquis de Saint-Pouange et de Chabanais.
Les Colbert furent les derniers propriétaires de la terre de Chabanais et de son château féodal démoli en 1893.
À la fin de l'Occupation, les habitants de Chabanais connaissent de nombreuses épreuves de la part des troupes allemandes en retraite comme de groupes de résistance d'obédience communiste[2] et dévoyés qui s'adonnent à la vengeances et aux exécutions sommaires :
Françoise Armagnac qui est fusillée à 26 ans, le 4 juillet 1944 dans sa robe de mariée par des membres du Maquis de Pressac[6] commandés par le "colonel Bernard". Elle avait brièvement adhéré à la Milice avant d'en démissionner après deux réunions. Ce sont entre 80 et 100 personnes qui ont été fusillées dans la région par le "tribunal du peuple" situé au château de Pressac[2]. Le 1er août 1944, la ville est incendiée par les Allemands. Prévenue à temps, la population du village fuit se cacher dans les bois, sauf un jeune garçon resté par curiosité et dont le corps sera retrouvé carbonisé, ligoté dans les ruines d'une maison.
Avant 1944, la ville administrative avec la mairie et l'église Saint-Sébastien était située rive droite et les commerces, les halles, la gare rive gauche[4],[N 2].
Le 5 mai 1997, une tornade de catégorie F2 balaya la ville et ses environs.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Liams externes[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Blason De la familha Chabanais, luòc de Jean-Marie Ouvrard
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Henri Amouroux, « detlo-pòble-a-la.html {{{Títol}}} ». Consultat lo 25 de març de 2011
- ↑ Henri Amouroux, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 25 de març de 2011
- ↑ 4,0 4,1 Chabanais, index Dels estudis locales sus charente.free
- ↑ Blason de la famille Chabanais, site de Jean-Marie Ouvrard
- ↑ Henri Amouroux, « Les tribunaux du peuple à la Libération (discours) », 2006. Consultat lo 25 mars 2011
- Portau de Lemosin
-
Error de citacion : La balisa
existís per un grop nomenat « N », mas cap de balisa
correspondenta pas trobada


text:
Sciuridae
Los sciurids son una familha de mamifèrs rosegaires que lor nom ven del latin Scurius e del grèc skiouros.
La classificacion distinguís d'una part lo grop dels esquiròls volants (sosfamilha dels Pterominats) e d'autra part la sosfamilha dels sciurinats que compren los esquiròls arboricòlas, los esquiròls terrèstres (cans de pradas, marmòtas, spermofils e tamiàs raiats).
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Pteromyinae[modificar | modificar la font]
- Aeretes , amb una espècia, the Groove-toothed flying squirrel, nòrd-èst de China
- Aeromys , amb 2 espècias de Tailàndia a Bornèo.
- Belomys , amb una espècia, the hairy-footed flying squirrel, en Asia del Sud-Èst.
- Eupetaurus , amb una espècia, the Woolly Flying Squirrel, Cachemir; rar
- Glaucomys , amb doas espècias, esquiròls volants en America del Nòrd.
- Hylopetes , amb 7 espècias, en Asia del Sud-Èst.
- Iomys , amb una espècia, Horsfield's flying squirrel, Malàisia e Indonesia
- Petaurillus 908 esquiròls volants pigmats amb 3 espècias, Bornèo e Malàisia
- Petaurista (esquiròls volants gigants), 5 espècias, en Asia del Sud-Èst.
- Petinomys , 9 espècias, en Asia del Sud-Èst.
- Pteromys , 2 espècias, de Finlàndia en Japon.
- Pteromyscus , una espècia, the Smoky flying squirrel, sud de Tailàndia a Bornèo.
- Trogopterus , una espècia, the Complex-toothed flying squirrel, China
Sciurinae[modificar | modificar la font]
Esquiròls arboricòlas[modificar | modificar la font]
- Callosciurus, 15 espècias, Asia.
- Epixerus (giant palm squirrels), 2 espècias, Africa de l'Oèst
- Epixerus ebii - Esquiròl de Wilson
- Exilisciurus (pygmy squirrels), 6 espècias, Bornèo e Filipinas.
- Funambulus (palm squirrels), 5 espècias, Índia
- Funisciurus, 12 espècias, Africa Centrala e Australa
- Funisciurus congicus - Funisciure de Kuhl
- Funisciurus bayonii - Funisciure de Bocatge
- Funisciurus carruthersi - Esquiròl de Carruther
- Funisciurus pyrrhopus - Funisciure de las patas rossas
- Funisciurus anerythrus - Funisciure de l'esquina raiada
- Glyphotes (sculptor squirrels), 2 espècias, Bornèo
- Heliosciurus (sun squirrels), 3 espècias, Africa
- Heliosciurus ruwenzorii - Eliosciur del Ruwenzori, Region dels Grands Lacs
- Heliosciurus gambianus - Eliosciur de Gàmbia
- Heliosciurus rufobrachium - Eliosciur de las patas rossas
- Hyosciurus, 1 espècia, esquiròls del nas long de Celèbes, Sulawesi (Indonesia)
- Microsciurus (esquiròls pigmèus), 5 espècias, sud de l'America Centrala e nòrd de l'America del Sud
- Myosciurus, 1 espècia, l'esquiròl pigmèu african, Cameron e Gabon; lo pus pichon dels sciurids.
- Nannosciurus, 1 espècia, esquiròls pigmèu de l'aurelha negra, Indonesia
- Paraxerus (Esquiròls de brossa), 12 espècias, Africa
- Paraxerus cepapi - Esquiròl de Smith
- Paraxerus alexandri - Esquiròl d'Alexandre, N-E de Còngo
- Paraxerus boehmi - Esquiròl de Boehm, N & E de Còngo
- Paraxerus poensis - Esquiròl de Fernando Po, N de Còngo
- Paraxerus carruthersi - Esquiròl de Carruther, Ruwenzori e region dels Grands lacs
- Protoxerus stangeri - Grand Esquiròl de Stanger
- Prosciurillus (dwarf squirrels), 5 espècias, Sulawesi (Indonesia)
- Protoxerus (giant squirrels), 2 espècias, de Libèria a Kenya e Angòla
- Ratufa, 4 espècias, Asia del Sud-Èst; los pus gròs dels esquiròls arboricòlas
- Rhinosciurus, 1 espècia, the Shrew-faced or Long-nosed squirrel, Tailàndia, Malaya, Sumatra, e Bornèo
- Rubrisciurus, 1 espècia, the Red-bellied squirrel, Sulawesi (Indonesia)
- Sciurillus, 1 espècia, the Neotropical pygmy squirrel, the Guianas, Nord-Èst de Brasil e Amazonia peroviana
- Sciurus (los esquiròls arboricòlas tipics), 31 espècias, Euròpa, Orient Mejan, nòrd d'Asia, America del Nòrd, America del Sud; lo genre pus grand de la familha amb en particular l'esquiròl e l'esquiròl ros.
- Sundasciurus, 13 espècias, de Tailàndia a Indonesia e al sud de las Filipinas
- Syntheosciurus (esquiròl de montanha Panamà e Còsta Rica ; rar
- Tamiasciurus 2 espècias (Esquiròl ros d'america e l'esquiròl de Douglas), nòrd e oèst dels Estats Units, Canadà e Alaska.
Esquiròls terrèstres[modificar | modificar la font]
- Ammospermophilus (esquiròls-antilòpas), 5 espècias, Sud-Oèst dels Estats Units e Nòrd de Mexic.
- Atlantoxerus, 1 espècia, esquiròl de Barbaria, Marròc e Argeria.
- Cynomys (can de pradas), 5 espècias, del Dakota del Nòrd a Mexic.
- Dremomys, 4 espècias, Asia del sud-èst.
- Lariscus, 4 espècias, esquiròls terrèstres raiats, Sud de Tailàndia, Malàisia e Indonesia.
- Marmota (marmòtas), 14 espècias
- Menetes, 1 espècia, Berdmore's ground squirrel, Birmania, Indochina e Tailàndia.
- Rheithrosciurus, 1 espècia, the Tufted ground squirrel, Bornèo
- Spermophilopsis, 1 espècia, the long-clawed ground squirrel, Middle East.
- Spermophilus, 36 espècias, de l'Euròpa Centrala a Siberia al nòrd de Mexic amb especialament
- Spermophilus beecheyi, l'esquiròl terrèstre de Califòrnia
- Spermophilus franklinii, l'esquiròl terrèstre de Franklin
- Spermophilus citellus, l'espermofil o soslik d'Euròpa.
- Tamiàs (Tamiàs), 23 espècias, del nòrd de Mexic a Canadà amb Siberia.
- Tamiops, 4 espècias, esquiròls raiats, Birmania, Cambòtja, China, Laos, Malàisia, Nepal, Taiwan, e Vietnam,
- Xerus, 4 espècias, Africa fòra de Sahara
Picatz lo tèxt non formatat aicí


text:
Universitat de Mondragón
L'Universitat de Mondragón (Mondragon Unibertsitatea (MU) oficiaument en basco) deu grop Mondragon qu'ei ua universitat privada d'utilitat publica e shens activitat lucrativa fondada en 1997 a Arrasate o Mondragón en Guipuscoa, au Bascoat.
Que compta tres facultats : l'Escòla Politecnica Superiora (MGEP) de Mondragón, la Facultat de Sciéncias Sociaus (ETEO) d'Oñati e la Facultat d'Umanitats e de Sciéncias Sociaus (HUHEZI) d'Eskoriatza.
Lo son rector qu'ei Iosu Zabala Iturralde.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) (es) (eu) Site oficiau


text:
Obenheim
Obenheim en alemannisch (Obenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat entre lo canal del Rhône al Rhin e lo Rhin lududes-meteissa. Vilatge situat al nòrd del Ried, a unitat|22|km {{}} al sud d'Estrasburg.
Situé entre le canal du Rhône au Rhin et le Rhin lui-même. Village situé au nord du Ried, à 22 km au sud de Strasbourg.
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fila:Blòc a doas caras sculptées-Obenheim-Musèu archéologique d'Estrasburg.jpg|thumb|left|upright|Monstres anguipèdes sus un blòc sculpté de la Modèl:S- (Musèu archéologique d'Estrasburg)]]
Pendent l'ivèrn 1944-1945, Obenheim #èsser lo teatre de la resisténcia héroïque dels soldats de la Modèl:1re DFL per salvar Estrasburg del operacion Nordwind lançada per las tropas alemandas dempuèi la pòcha de Colmar. Après aver-i agut las siás posicions, las tropas francesas se repleguen sus Boofzheim de contunh sus Obenheim en la nuèch del 8 al 9 de genièr de 1945. Lo BM24 se tròba delimitat dins lo vilatge de Obenheim e #encobrir malgrat las temptativas de désengagement de la part de las tropas situadas a Benfeld. L'òrdre de resistir fins a l'extrèm los a donats. Los soldats ne venon rapidament afrontar los carris Tigre alemands al fusell e la grenade. Una pluèja incessant de obus s'abat sul vilatge #qu'es pas mai #qu'un immens brasier. Las incitacions alemandas a la rendicion an refusat. Lo 11 de genièr, las tropas alemandas, superioras en nombre malgrat de pesadas pèrdas, submergent los defensors del pòble #que, a cors de munition, destruisson la siá equipa abans de retre's e d'èsser déportés a Alemanha.
Durant l'hiver 1944-1945, Obenheim fut le théâtre de la résistance héroïque des soldats de la Modèl:1re DFL pour sauver Strasbourg de l'opération Nordwind lancée par les troupes allemandes depuis la poche de Colmar. Après avoir tenu leurs positions, les troupes françaises se replient sur Boofzheim puis sur Obenheim dans la nuit du 8 au 9 janvier 1945. Le BM24 se retrouve encerclé dans le village d'Obenheim et cela malgré les tentatives de désengagement de la part des troupes situées à Benfeld. L'ordre de résister jusqu'au bout leur est donné. Les soldats en viennent rapidement à affronter les chars Tigre allemands au fusil et la grenade. Une pluie incessante d'obus s'abat sur le village qui n'est plus qu'un immense brasier. Les incitations allemandes à la reddition sont rejetées. Le 11 janvier, les troupes allemandes, supérieures en nombre malgré de lourdes pertes, submergent les défenseurs du village qui, à cours de munition, détruisent leur équipement avant de se rendre et d'être déportés en Allemagne.


text:
829
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 829 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après leis atacas de 827, atacas novèlas, e pus importantas, de naviris arabis còntra Sicília onte lei Bizantins èran obligits d'adoptar una estrategia defensiva en causa de l'afebliment de sa flòta dempuei la guèrra civila de 822-824.
Lo 2 d'octòbre, mòrt de l'emperaire Miquèu II Spellos. Son fiu Teòfil li succediguèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la campanha dau generau Muhammad ibn Humayd Tusi còntra l'insureccion d'Azerbaitjan iniciada en 816 per Babak Khorramdin. En despiech de sei succès de 827-828, lei tropas abbassidas foguèron batudas lo 9 de junh e son generau tuat. Lei subrevivents abandonèron lo país.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau califa Al-Mamun, creacion d'un observatòri permanent a Bagdad.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion a Bagdad dau tractat Kitāb al-mukhtaṣar fī ḥisāb al-jabr wa-l-muqābala (en occitan Abreujat de calcul per la restauracion e la comparason) per lo matematician persan Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi. Presentant d'un biais clar un ensems de metòde de resolucion d'equacion dau segond gras, aguèt un ròtle important dins la generalizacion dau sistèma decimau arabi a l'origina dei nombres modèrnes.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Paul Naim Berg (n. en 1926) es un bioquimista american. A recebut lo Prèmi Nobel de Quimia en 1980 per l'estudi de la bioquimia dels acids nucleïcs, e en particular de l'ADN recombinant.
Nasquèt lo 30 de junh de 1926 dins lo quartièr de Brooklyn, de la vila de Nòva York. Estudièt bioquimia a l'Universitat de Pensilvània, ont se licencièt lo 1948, e realizèt posteriorament l'an 1952 lo sieu doctorat a l'Universitat Case Western Reserve de Cleveland. Dempuèi 1959 es professor de bioquimica a l'Universitat de Stanford.


text:
Blanc
Lo blanc es la sensacion visuala obtenguda amb un espèctre luminós continú, ont l'imatge que se dona a vegadas : « es la color obtenguda en mesclant la lutz de totas las colors ». Es la lutz que s'obten en observant lo dioxid de titan esclairar pel Solelh de miègjorn.
En realitat lo blanc es una valor e pas una color. L'uèlh uman considèra coma blanca tota lutz percebuda coma una mescla equilibrada de las tres colors primàrias. Existís una infinitat de mesclas possiblas de longors d'ondas donant lo blanc per l'uèlh, e perque la soma de totas las longors d'ondas dona lo blanc, sufís d'addicionar (al sens de la sintèsi additiva) doas longors d'ondas complementàrias coma lo jaune e lo blau o lo magenta e lo verd, per obtenir una lutz blanca. La distincion entre de luses blancas diferentas es possibla, se los espèctres d'absorbcion d'objèctes esclairats remandan pas totas las compausantas de las doas luses.
Quand se considèra la sintèsi additiva (superposicion de faissèls luminoses monocromatics), lo blanc es la reünion de totas las colors, lo negre es l'abséncia de color. Quand se considèra la sintèsi sostractiva (mescla de pigments, de pinturas), lo blanc s'obten sus un supòrt verge (deu èsser d'esperel blanc e esclairat per una lutz blanca), e lo negre s'obten per la mescla de totas las colors.
Dins lo còde de colors de las resisténcias electricas e dels condensadors, la color blanca correspond a la chifra 9 e a un coeficient de temperatura de 1ppm. Dins la nòrma CEI 60757, se nomena WT (abreviacion de white).
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Simbolica
- 3 Bruch blanc, espèctre blanc
- 4 Classificacion etnica
- 5 Tecnica
- 6 Lo blanc dins l'art
- 7 Èssers, causas e objèctes
- 8 Galariá
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Etimologicament lo mot blanc ven del germanic blank, que significava « brilhant, clar, sens tacas », segond sens, « nud ». Es a partir d'aquela racina que nasquèron los mots de las lengas latinas : « blanco » (espanhòl), « branco » (portugués), « bianco » (italian). Dins las lengas germanicas, los mots « weiss » (alemand) o « white » (anglés) venon del vièlh naut alemand « wiz » que sa racina indogermanica es « kuei » significant « brilhant, clar »
Simbolica[modificar | modificar la font]
Simbolica occidentala[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica occidentala, lo blanc es generalament associat a la puretat, a l'innocéncia, a la castetat, a la patz (bandièra blanca), a la verginitat, al maridatge, a l'esperitualitat (color del papat), a la santetat e a la vida. L'origina d'aquela simbolica residís dins lo caractèr immaculat, sens preséncia de negre, e absolut, de la lutz blanca, e es tanben la color de la nèu e del lach mairal. La color sovent opausada al blanc es lo negre.
Aquela simbolica del blanc èra ja presenta dins las culturas europèas anticas (cèltas, latins…) e es benlèu l'eretièra de la simbolica del blanc al sen de la trifoncionalitat indoeuropèa (vejatz los trabalhs de Georges Dumézil).
Pasmens lo blanc es tanben associat a una simbolica contrària: la vielhesa (pels blancs), la marrida santat (espital) e finalament la mòrt (suari, òs), mas tanben l'angoissa davant un « fuèlh blanc » dels estudiants o l'escrivan o de l'artista davant son quadre blanc.
Simbolica asiatica[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica asiatica, lo blanc es associat a la mòrt, al dòl. La mòrt essent lo passatge obligat cap al monde novèl, es considerada coma una renaissença, que lo blanc evòca la puretat.
Simbolica africana[modificar | modificar la font]
Coma dins la simbolica asiatica, lo blanc es tanben associat a la mòrt, al dòl.
Pasmens, dins l'Egipte antica, lo blanc es associat a la jòia e a l'ufan: remembra la color de l'alba, la lutz que trionfa de l'escuritat. Representa tanben l'argent que los òsses dels dieus ne son faches. Lo blanc es utilizat pel hedjet dins la corona dels faraons nomenada skhemty per representar l'ancian reialme del sud (Nauta Egipte), associada al dieu Seth ; en oposicion al roge que representa l'ancian reialme del nòrd (Bassa Egipte), associada al dieu Hor (Òrus).
En fach, lo vèrbe « hedji » tirat del mot « hedj » (blanc), vòl dire « èsser blanc » mas tanben « destruire, èsser pèc, anequelir, tuar, abatre, perir, reversar, desobesir, anullar, endamatjar »
Bruch blanc, espèctre blanc[modificar | modificar la font]
Per analogia, un bruch blanc es un son avent un espèctre sonòr continú. L'impression obtenguda es un sople.
Classificacion etnica[modificar | modificar la font]
Le tèrme de raça blanca designa d'un biais general l'ensemble dels grops etnics compausats d'individús leucodèrmes, originaris d'Euròpa e de l'Orient Mejan. L'usatge d'aquela terminologia foguèt particularament corrent en Euròpa a partir del sègle XIX, en foncion de la classificacion dels pòbles umans segon un dels critèris aparents (teoria racialista).
« Lo blanc », « los blancs » es una expression de la lenga correnta per designar las personas de tipe europèu.
Tecnica[modificar | modificar la font]
La color blanca es aquela que reflectís melhor los rais solars. S'utiliza fòrça sovent per aparar las resèrvas e contenents que lor contengut crenh la calor. Dins los païses cauds, las veituras blancas son fòrça apreciadas, car la color blanca met mai en valor la linha del veïcul e en renviant una partida dels rais solars, permet un confòrt melhor dedins.
Lo blanc dins l'art[modificar | modificar la font]
Lo blanc es al centre de l'òbra de Daniel Buren: a definit dempuèi 1966 sos espleches visuals basats sus una benda blanca en alternança amb una autra d'una autra color. Dempuèi 1998, Olivier Mérijon trabalha tanben subretot lo blanc dins sos quadres nomenats « Whites »[1] : « Le blanc est inaccessible, il se révèle, mais est hors d’atteinte ».
Carrat blanc sus fons blanc es un òli sus tela de Kasimir Malevitch creat en 1917-1918.
En musica, dins una particion escricha amb una mesura de 4/4, la blanca val dos temps.
Èssers, causas e objèctes[modificar | modificar la font]
Animals[modificar | modificar la font]
Divèrses animals pòdon aver un plumatge o un pelatge blanc : gat blanc, caval blanc de Camarga, colomba, cicne mut , elefant blanc, lop blanc, auca blanca, ors polar, perditz blanca, tigre blanc reial, tortor.
Qualques mamifèrs, coma l'ermina, lo rainal polar, la lèbre variabla, an un pelatge blanc solament en ivèrn.
D'autres, coma lo rinocèros blanc, an lo blanc solament coma nom.
Vegetals[modificar | modificar la font]
Fòrça plantas an de flors blancas, coma las margarida o lo liri, simbòl de puretat. D'autras an de fruches blancs, par exemple lo vesc, o amb una partida, coma lo coton.
Minerals[modificar | modificar la font]
Diamant, quarts, gips, greda, calcari, plastre, marbre
Aliments[modificar | modificar la font]
Lach, burre blanc, bièrra blanca, blanc de blanc, blanc manjar, blanc d'uòu, blanqueta, chocolat blanc, farina blanca, formatge blanc, lach de cocòt, pan blanc, rasim blanc, sal, sucre blanc, tè blanc, carn blanca, vin blanc, Blanqueta de Limós
En Mongolia, pendent lo Tsaagan Sar, lo « mes blanc », se manja blanc.
Simbòls[modificar | modificar la font]
Usatges[modificar | modificar la font]
Blanc senh, Blanquiment d'argent, Vòte blanc, los blancs designan las pèças blancas del jòc d'escac o de damas
Galariá[modificar | modificar la font]
Dins la natura[modificar | modificar la font]
Objèctes fabricats[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Annie Mollard-Desfour, Le Blanc. Dictionnaire de la couleur. Mots et expressions d'aujourd'hui (XXe-XXIe siècles), CNRS Éditions, CNRS Dictionnaires, 2008, 332 p., préface de Jean-Louis Étienne.


text:
1884
Aquesta pagina concernís l'an 1884 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 de decembre: A 21 h 8 min, un fòrt tèrratrem, amb epicentre situat entre las províncias de Malaga e Granada, de magnitud estimada 6,5-7 (Richter) e intensitat 10 (dins l'escala MSK), causa mai de 800 mòrts e près de 1500 ferits dins las populacions d'Arenas del Rey (Granada) e las municipalitats del Plan de Zafarraya (Granada). Los efièches del tèrratrem foguèron màgers en coïncidir amb una fòrta nevada.
- Conferéncia de Berlin sul despartiment d'Africa.
Mond[modificar | modificar la font]
- 5 de julhet: Alemanha pren possession de Cameron.
- 17 d'octòbre: Lo quatren congrès de l'American Federation of Labor (Federacion Nòrd-americana del Trabalh), d'origina anarquista, resòlv que tre lo 1èr de mai de 1886, la durada legala de la jornada de trabalh serà de uèch oras. Aiçò deviá generar lo Crime de Chicago.
- Pacte de Londres entre los angleses e los boers.
- Tògo e Cameron demòran jos protectorat alemand.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera anestesia locala realizada per l'oftalmologista Carl Köller (1857-1944).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Auguste Antoine Piccard, fisician, inventor e explorator soís (m. 1962)
- 24 de març - Peter Debye, fisician-quimista american, Prèmi Nobel
- 4 d'abril - Isoroku Yamamoto, almirant japonés (m. 1943)
- 12 d'abril - Otto Fritz Meyerhof, fisiologista alemand, Prèmi Nobel (m. 1951)
- 8 de mai - Harry Truman, president dels Estats Units d'America (m. 1972)
- 2 d'agost - Rómulo Gallegos, escrivan e president de Veneçuèla (m. 1969)
- 27 d'agost - Vincent Auriol, president de França (m. 1966])
- 30 d'agost - Theodor Svedberg, quimista suedés, Prèmi Nobel (m. 1971)
- 11 d'octobre - Friedrich Bergius, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1949)
- 12 d'octobre - Loís Alibèrt, escrivan occitan (m. 1959)
- 24 de novembre - Yitzhak Ben-Zvi, president d'Israèl (m. 1963)
- Pedro Pablo Ramírez, militar e èx-president d'Argentina (m. 1962)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Gregor Mendel, naturalista austriac (n. 1822)
- 4 d'abril - Alfred Francis Russell, president de Libèria (n. 1817)


text:
Cappella
Grop de musica d'eurodance creat pel productor italian Gianfranco Bortolotti.
Foguèt famós mai que mai pendant la nonantas amb la cantaira Kelly Overett e son sòci Rodney Bishop.
Istòria[modificar | modificar la font]
A la debuta (1987), lo grop èra mai un concèpte qu'un grop vertadièr. Pasmens, las personalitats de Kelly Overett e Rodney Bishop donèron un vam decisiu a la celebritat del grop. L'albom "U got 2 know" (1994) aguèt un brave succès. En seguida de pelejadas amb lo productor, Kelly Overett e Rodney Bishop son remandats e remplaçats per Allison Jordan e Patrick Osborne en 1995.
Lo grop a contunhat de cantar mas a pas jamai tornat trobar lo vam qu'aguèt en 1994.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Helyom Halib (1990)
- U Got 2 Know (1994)
- Remixes (Japon) (1994)
- L'album Remix (France only) (1995)
- Interactive Multimedia (CD-I) (1995)
- War In Heaven (1996)
- U're My Baby/Cappella (1998)
- Best Of (+ clips DVD) (2005)


text:
Miquèl de Montanha
Miquèu Eiquèm de Montanha (nascut lo 28 de febrièr de 1533 e defuntat lo 13 de setembre de 1592 a Sent Miquèu de Montanha (Perigòrd), foguèt un pensaire e òme politic occitan de la Renaissença.
Biografia[modificar | modificar la font]
Miquèu de Montanha nasquèt en una familha de negociants de Bordèu, carrièra Rossèla. Son rèire grand, Ramon Eiquèm, crompèt en 1477 un castèl del sègle XIV, a Montanha (Perigòrd) e accediguèt a la condicion nòble de "Senhor de Montanha", títol que transmetèt als sieus descendents. Son grand, Grimon Eiquèm, demorèt mercadièr e contunhèt de far prosperar l'ostal de negòci a Bordèu.
Son paire, Pèir Eiquèm, primièr de la familha a naisser al castèl de Montanha, en 1495, daishèt lo comerci e faguèt carrièra dins la armas. Participèt a las campannhas d'Itàlia. En 1519, « nòble òme, Pèire Eiquèm, senhor de Montanna, escudièr », faguèt omenatge a l’arquevèsque de Bordèu, suzeiran de la baroniá de Montravel. Sa rotura definitivament atudada, en 1529, maridèt Antoinette Lopez de Villanueva, filha de mercadièrs tolosencs e d'origina judeoportuguesa convertida al protestantisme. Miquèl, l'ainat de set fraires e sòrres recebèt de son paire una educacion liberala e umanista. Tre sa naissença, l'educacion del jove Miquèu seguiguèt un plan pedagogic dirigit per son paire e afinat pels conselhs de sos amics umanistas. Pauc après sa naissença, Montanha foguèt deishat dins un maset, ont visquèt las tres purmeras annadas de sa vita dab la sola companhia d'un familha paisana, "dins la tòca de ", segon son paire de "lo far venir pus pròche del pòble, e de sas condicions de vida, qu'a plan de besonh de la nòsta ajuda."[1]
Après aqueles purmèrs ans espartans, Montanha tornèt al castèl. L'objectiu èra de far del latin sa primièra lenga. L'educacion intelectuala de Montanha foguèt fisada a un tutor alemand nomenat Horstanus. Son paire embauchava sonque de sirvents que parlavan latin e ordonèt de sempre s'adreiçar al dròlle en latin. La meteissa règla s'aplicava per sa maire, son paire, los sirvents, qu'èran totes obligats d'emplegar sonque los mots latins qu'el utilizava, e aqueriguèt aital lo saber de la lenga que son tutor li comunicava. L'educacion latina de Montanha èra acompanhada de contunh d'una estimulacion intelectuala e espirituala. Foguèt familiarizat amb lo grèc per un metòde pedagogic qu'emplegava jòcs, convèrsa, exercicis de meditacion solitària, tant coma los libres.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Montagne "Essays", III, 13
- Personalitat de la Renaissença
- Personalitat francesa del sègle XVI
- Escrivan francés del sègle XVI
- Filosòf
- Filosòf epicurian
- Filosòf de la Renaissença
- Filosòf del sègle XVI
- Umanista francés
- Moralista
- Filosòf francés
- Filosòf catolic
- Ensagista francés
- Personalitat politica del Regim Ancian
- Cònsol de Bordèu
- Personalitat de Gironda
- Personalitat de Dordonha
- Bordèu
- Antiesclavagista
- Naissença en 1533
- Decès en 1592


text:
Samoa
Samoa es un estat del sud d'Oceania que forman la part occidentala de l'archipèla de las illas Samoa.
Lo gentilici es samoan, -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Samoa comencèt quand d'immigrantas de las islas*Lau en l'èst de Fiji arribèron dins las islas samoanas fa aperaquí 3500 ans e de s'establiguèron aicí en la rèsta de la Polinesia. Lo contacte amb los europèus comencèt en los primièrs ans del sègle XVIII, mas se va pas intensificar fins a l'arribada dels comerçants e missionaris britanics en los ans 1830.
A travèrs del sègle XIX, lo Reialme Unit, l'Empèri Alemand e los Estats Units reclamèron de parts del reialme de Samoa, e establiguèron meses de comèrci.
Èra abans conegut coma Samoa Alemanda (1900-1914) e posteriorament coma Samoa Occidentalas (en samoan Samoa e Sisifo) (1914-1997). Lo cambiament de nom, tot en abandonant l'adjectiu «Occidental», manifèsta lo desir de veire tot l'archipèl amassat jos una unica sobeiranetat.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ↑ The World Factbook. Consultat lo 2012