text:
30/05/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 12
Quante riebe dins lo corredor dau prumier, la guerra es ‘chabada, fauta de combataire. Ròsa, que era surtida pausar de l’aiga, quo es normau, quò pas, es tombada nas per nas coma un tipe que coneissiá pas, vestit de negre e que esperet bric per li sautar dessus. Mas Ròsa es pas dau genre a se laissar far, que los quites jostenaires de la Pòrta de la Chapela li fotián la patz, aprep que dos tres se fuguessen trobats esplamits dins los regons dau quartier emb quauquas dents de mens, de fòrtas maugranas e ‘na violenta dolor d’entrechambas. E degun obludava la mòrt violenta dau dich Brinquilhot que aviá pas subreviscut longtemps a Marcon-Pè-De-Chabra, l’òme de la Ròsa, que aviá cotelat aprep ‘na partida de cartas litigiosa. Lo vesitaire de de ser aviá reüssit a s’enfugir ‘vancès lo còp de genuelh fatidic, mas aviá pas eschivat lo còp de bola en plen morre que fasiá la reputacion de Ròsa aus temps de son esplandor e lo coteu qu’aviá eissaiat de li plantar dins lo ventre aviá nonmàs ‘gut lo temps de picotar un pauc de codena ‘vancès de li eschapar de la man per se ‘nar plantar au plafond dau corredor. Lo tipe aviá comprès que era tombat sus mai fòrt que eu e aviá près la fugida. Bertrand que era au fons dau corredor l’aviá vut engulhar l’eschala que mena au segond niveu e nos credava per dessus la rampa de montar redde. Nostre cotelaire aviá nonmàs tres possibilitats, s’escondre dins una de la vint chambras ocupadas nonmàs per lo mai brave semen de ‘ranhas que se puesche veire, montar enquera jurcinc’au granier, o sautar per quauqua fenestra per tornar trobar la libertat emb o sens chamba cassada dins lo melhor daus cas. Bertrand e io prenem la renjada de drecha e Bixente e Esteban la de mança. Porta druberta, una espiada, ren jos lo liech nimai dins l’armòri, boissa las rantelas de ta figura, pòrta seguenta, ren jos lo liech, ren dins l’armòri, enquera rantelas pegantas, ren ren ren. Las doas equipas son fanidas. L’òme a escambalat l’eschala moniera que mena au granier.( de segre)
Joan Ganhaire
14/05/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 11
Tres nuechs se passeren, e comencerem de pensar que lo murtrier de Vilafrancha aviá perdut la dralha. Lo monde cresen que los assassins se permenen per nuech de traslutz. Vos pòde dire que quo es pas una bona ideia. Quo es vrai que d’un costat, vesetz mielhs ente botatz los pès, mas d’un autre biais, vos setz de mai aisat espirolar, e avetz mai de chanças de vos trobar environats per las fòrças de l’òrdre. Ne’n sabem quauquaren, Franciscò e io e avem paiat de sieis mes de gabia per aprener la leiçon. Pas un quite bocin de luna, quela nuech lai. L’equipa boscatiera s’era barbolicada de negre per se mielhs fondre dins lo decòr. Io, un frijolament familier dins l’eschina me disiá que la nuech se passariá pas sens noveutat. Ne’n aviá assabentat l’equipa que ne’n aviá risolat, manca lo Professor, que creu a queu genre de premonicions.
Quo es a doas oras dau matin que un doç choitonament, loenh, venguet far dreçar l’aurelha a Esteban, que bombet nos pervenir. Tornet coma eu au coenh de l’aleia. Aguerem pas tròp a esperar, un autre choitonament, mai pròpche confirmet que l’enemic s’aprueimava dau costat dau Grand Bòsc. Si voliá entrar dins la maison, faliá que traverse l’espaci voide que desepara lo vergier de la façada dau levant. Esteban s’aclatet detras los birbiris, e io me fondi dins l’esbertura de la pòrta de la cosina. Podiam pas lo mancar. E veiqui que a l’òrle dau bòsc, quauquas bròchas remuden, a penas, mas ben pro per que i anam veire. E nos i veiqui, silenciós, meitat doblats. E vos promete que lo tipe que s’amena a pas sa chança, vai massar sus l’eschina lo mai tinhós daus pitits Vernhanegras e lo mai rufe de la colonia iberica dau grand Bordeu. E quò traina pas. Prene la volada jurcinc’au jarric lo mai pròpche mai segurament lo mai dur de la forest, e Esteban a pas lo temps de dire fava qu’una man podenta li sarra la cronhòla e lo leva a dos pès de terra, ‘vancès de lo laissar tombar. Bixente es ‘na bona recrua.
Mas avem pas lo temps de lo felicitar per sos explechs, ente es passat lo tipe que perseguián, l’equipa boscatiera ? Un unlament nos assabenta d’abòrd. La votz de Ròsa creda au secors. Lo tuaire, sabem pas coma es entrat dins la maison e traina dau costat dau prumier niveu, quo es a dire a dos pas dau pitit Gaspard que som quí in principe per defendre. Enquera empegat a mon jarric que ai dau mau a laissar, vese Esteban e Bixente bombar vers l’entrada dau corredor, deven pas botar mai de dietz secondas a escambalar lo grand eschalier. Los segue tot boiticant, escharnit de dolor, filh de loira, queu Bixente…(de segre)
Joan Ganhaire
08/05/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 10
La nuech fuguet tranquilla. Sus lo còp de doas oras dau matin, Caüsac, tot envertolhat de crubertas faguet ‘na ronda per s’assegurar que en dedins dau chasteu e dins lo pròpche defòra, sentinelas e velhadors eran ben a lor pòste. Degun subechava, degun piquetava, e ne’n semblet un pauc deçaubut. Auriá aimat, pense, massar quauqu’un ‘trapat de roflar, l’esvelhar d’un bon còp de cana, li far onta. Crese que dins quel afar, se sent pas bien d’aise. Per l’ora, tot çò que a a far, quo es de se taser, de far lo mens de bruch possible, de pas geinar lo Professor dins son trabalh coma Gaspard. Quò l’embestiá de pas aver lo prumier ròtle, laidonc eissaia de jugar lo segond lo mielhs possible. Mas Esteban fasiá lusir los uelhs aclatat tras lo plais a l’entrada de l’aleia, e Bertrand e io fasián lo vai e ven dins lo corredor, parier coma los sodards de la reina d’ Angleterra. E se’n tornet fanit dins la chalor de sos apartaments. A la piqueta dau jorn, l’equipa boscatiera se’n tornet en plena fòrma, rejòunida de vint ans. Avián vut degun, mas aura, Bixente e l’ Afrós coneissián quilhs bòscs coma si i eran nascuts. Ròsa colet de la chambra dau Professor e dau dròlle juste per lor preparar un desjunar e tendre sos tetons a l’espiada goluda de Bixente.( de segre)
Joan Ganhaire
29/04/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 9
Aprep sopar, conselh de guerra e exercici de nuech. L’Afrós s’es trobat de las afinitats coma Franciscò e una partida dau sopar se passet a evocar daus vielhs sovenirs de Saïgon, de Pnohm Pen e autres luòcs asiatics que, ilhs, ne’n an segurament pas gardat de talament bons sovenirs, de lor passatge. Saben tots dos se raletar sens far de bruch, escronholar las sentinelas, cramar los vilatges, violar las femnas, totas chausas que crean daus liams. Bixente, eu, aviá ‘na lonja experiença daus sendareus de montanha, especialament de nuech, sabiá se conhar emb son charjament entre aubres e rochiers, per laissar passar los gabelons, e quante faliá, jugar dau coteu o ‘nar far petar quauqua bomba jos la chadiera d’un indesirable. Fina equipa per ‘nar survelhar los bòscs. Prumier exercici, lo choitonament. Saber contrefar lo crid de quel auseu de nuech es de prumiera importança dins tota operacion nocturna en mitan rurau. Mas fau far ben ‘tencion de pas tròp bien zo far, que podetz laidonc trompar choitas e chavans que van vos respondre e vos far creire a tòrt que lo dangier es pròpche. Fau choitonar d’un biais que deu far creire a un òme que quo es un auseu e far saber aus auseus que quo es un òme que eissaia de los contrefar, sabe pas si me fau bien comprendre. Per Bixente, i aguet pas de problema, que dins sas montanhas es ‘bituat a entau ‘na tecnica, mai si eu pretend que chas se las choitas an pas tot a fet lo mesme accent. Per l’ Afrós, fauguet un pitit pauc mai de temps, que entre Beglas e Bacalan, la nuech, l’alerta se fai subretot per miaunaments de margaus. Mas, enfin, a de las disposicions, e a la riba d’una ora, te fasiá ‘na choita de qualitat. E nòstres sodards s’enfonceren dins los bòscs per ‘na reconeissança dau país. Esteban fuguet charjat de la surveillança de la façada dau levant, dau vergier e de las vinhas, io dau demorant dau defòra dau chasteu e Bertrand junhet l’equipa dau dedins, ente, tot esbratat que siá, fuguet reçaubut a braç druberts.(de segre)
Joan Ganhaire
23/04/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 8
Era pas sies oras de l’enser quante la pita tropa montet de pè l’aleia daus Ombradors. Avián laissat la veitura que los ‘viá menats a l’entrada, e seriá benleu mai prudent de ‘nar l’escondre dins quauque conh vancès que los gendarmas la trobessen.
Bertrand ‘viá sautat de jòia davant nòstra perpausicion, sola dificultat, Wenceslas podriá pas venir que l’ avián trobat un brave matin dins lo retrum dau Merchat de Briena, mai mòrt que las sòbras de tripas e de testa de vedeu. Mas, rai, i auriá un remplaçant, un nommat Bixente, un tipe seriós , cherchat au còp per la policia espanhòla, la d’Euskadi, la nòstra e la francesa, quo es nonmàs per dire. Franciscò ‘net s’ocupar de la veitura, e tau que lo coneisse, lo proprietari pòt ‘nar se’n chaptar una autra d’abòrd. L’avant disnada se passet dins la cosina de Ròsa a prener de las novelas de nòstras vielhas coneissanças bordelesas que avián un pauc laissadas dins las mans de la policiá. L’inspector Lalanna a chabat per trobar la cencena de quel afar e Sergi Casau e Geòf Faufingue degueren s’explicar e fugueren condamnats a cinc ans de gabia per complicitat de murtre. Max Bordanava es totjorn dins lo còma, e Darriu se familiariza emb lo manejament d’un brave rodilhon a la Torn de Gassias ‘vancès de ‘nar passar una dietzena d’ans a Nuòvic. Bertrand, eu, ganha sa vita coma jamai, en secodre sa mancha voida a las marchas de Sent Micheu, Esteban es totjorn clafit de telefones tombats dau camion, l’Afrós a pas tròp chamjat, esbertalhada en plen chais e uelh que ne’n vesem nonmàs lo blanc, Bixente, noveu vengut, pitit large d’espantlas, testa redonda, dents de davant escartadas, uelhs sornes que per l’ora bisclan sus lo parpalh de Ròsa que sembla se’n acomodar. Retrobalhas bien arrosadas, nonmàs interrompudas per la visita de Caüsac vengut far la revuda de las tropas e s’assegurar que la sòlda seriá pas tròp costosa.(de segre)
Joan Ganhaire
15/04/2017
Gaspard, per Joan Ganhaire, episòde 7
Bien brave tot aquò, mas sabe pas si coneissetz los Ombradors, mas manca la pincaròla ente i a lo chasteu, las vinhas e lo vergier, pertot i a daus bòscs, nonmàs traucats per l’aleia que monta au chasteu dempuei la pita rota comunala. I a de que s’i escartar per de bon. I ‘viá nonmàs lo vielh Esteve, braconier e garda chaça, que coneissiá los sendareus, las dralhas, los cròs de tai e de renard, lo jai dau chabròu dins los mai de cent ectaras que fasián lo Grand Bòsc, lo Bòsc Negre, lo Bòsc Redond e lo bien nommat Bòsc d’Infern ente un lacaron sorne e prifond ocupava la sola esclarziera a tres quilometres a la ronda. Mas lo vielh era pus quí dempuei longtemps, justament disparegut a la sason daus botareus sens que son còrs siá estat jamai retrobat. Si un tipe mau intencionat se voliá escondre quí dedins, faudriá una armada per lo deslotjar. E eram nonmàs dos, nautres los sodards de la garda. E quo es entau que lo Sindicat daus Fai-Tot daus Ombradors, pòrta paraula Julian Vernhanegra, auset una revendicacion que faguet levar las cilias a Caüsac, pas tròp bituat aus movements sociaus. Si podriam nos far aidar per dau monde, ò, pas tròp, tres quatre goiats pas merfiè, quò seriá mai segur per tot lo monde, e la seguretat dau dròlle ne’n seriá bra’ment ‘melhorada. Mas voletz me roinar, desjà que me fatz minjar lo beure e lo sec, voletz chabar de me curar las pòchas, fenhants, avetz nonmàs vos remudar un pauc mai, quo era partit, la chançon sus lo paubre chastelan que tot lo monde ven ne’n curar lo topin, que vai leu li demorar nonmàs los uelhs per purar, que se veu desjà, biassa a l’espantla, laissar lo chasteu abasit a las rantelas e a las graulas començar de s’abolir peira per peira. La man apasimanta de Hofnagel se ven pausar sus son braç. Quo es fòu l’influènça que a queu tipe sus Gaëtan. Bon, avetz dau monde que coneissetz ? Si ne’n coneissem ! I a nonmàs credar a Bertrand l’esbratat de Bordeu, e per un una pita peça vendra coma sos amics Esteban, Wenceslas e l’ Afrós. Avem gardat talament de bons sovenirs de nòstra colaboracion e de nòstras rencontras au Oarzazate. Quo es vrai, e son pas chars…( de segre)
Joan Ganhaire
08:57 Publié dans Cultura e literatura en òc, Gaspard, novela per Joan Ganhaire | Lien permanent | Commentaires (0)


c: text/html

text:
Un acamp de l’associacion d’elegits que se ditz « occitans mas pas tròp » se tendrà a Rodés pendent l’Estivada dins un luòc pas encara conegut.
L’objectiu serà de metre en relacion los elegits que dins lor comuna se passan d’eveniments occitans importants mas qu’i tenon pas. Examinaràn totes los mejans d’embestiar los organizators, los arrestats que pòdon èsser preses per entrepachar la bona marcha de las causas. Aprendràn tanben a téner un discors pro-occitan al moment d’una eleccion per ramassar de voses tot en ne pensant pas un mot.
Un spin doctor vengut especialament dels Estats Units tendrà una conferéncia sus la lenga de fusta, e un talhièr « contornar la democracia » promet una frequentacion nombrosa. Los elegits participants esperon partir de l’acamp plan armats per semblar defendre l’occitan tot en lo passent a la trapa. Podèm pas dire pel moment quines son los elegits membres de l’associacion que la tièra n’es pas coneguda.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
- Sonaus de Joan Francés Tisnèr Crane airways deu disc Transpòrts Tisnèr S.A. e lo remix de Francés Dumeaux tà sortir de l'emission.
21 de maig 2014
En Ondas : Eric Fraj (purmèra emission de duas)
En Ondas de Domenja Lekuona dijaus lo 22 a 8h lo ser e dimenge lo 25 de mai a 11h sus Ràdio País.Eric Fraj en entervista. Un purmèr numèro d'En Ondas consacrat au libe proclam “Quin occitan per deman ? : lengatge e democracia”, pareishut ençò de Reclams Edicions. 2013. Coll. Clams 1. 219p. 76 nòtas 10€
Las musicas d'En Ondas
* Artús Artús Lo plumion negre
* Eric Fraj Pep El Mal Palabra-vida
* Eric Fraj Chante Lorca en Occitan Romance Somnambul
* Eric Fraj Pep El Mal El que conec
* Eric Fraj Pep El Mal Ciutat d'Alcoi
Publicat per LEKUONA Domenja a l'adreça 21.5.14
Libellats : 2013, clams n°1, democracia, En Ondas, Eric Fraj, lengatge, occitan, Occitanisme, reclams edicions
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text:
Canha de Mar
Canha de Mar[1] (Cagnes-sur-Mer en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença, dins lo departament deis Aups Maritims.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Canha de Mar es una vila dau sud-èst d'Occitània, situada en riba de Mediterranèa, entre Sant Laurenç de Var e Vilanuòva e Lo Lobet. S'estend de lòng d'una baia qu'ofrís aperaquí quatre quilomètres de plaja, e mai es enrodada de còlas coma aquela dau castèu que plafona a 90 mètres d'altitud. Un fluvi costièr e lo sieu afluent principau la travèrsan : la Canha e lo Malvan.
Cinquena vila dau departament deis Aups Maritims, compren un vièlh borg medievau quilhat sus un puget dominat per lo castèu Grimaldi, una vila modèrna a sei pès e un vilatge de pescadors, sonat Lo Cros de Canha, en bordadura de mar.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cagnes Sembla aparéisser/aparéisser al Sègle XI. De per la siá proximitat amb lo fleuve Var #que servís de frontièra entre lo Comtat de Provence e aquel de Savoie, ven en 1388 una plaça frontièra importanta. Après aver-i sofèrt de nombroses conflictes termierèrs al Sègle XVI, la bourgade coneis un periòde de calma jol regna de Louis XIII abans de patir de nòvas invasions jols reialmes de Louis XIV e Louis XV.
Cagnes semble apparaître au Sègle XI. De par sa proximité avec le fleuve Var qui sert de frontière entre le Comté de Provence et celui de Savoie, il devient en 1388 un poste frontière important. Après avoir souffert de nombreux conflits frontaliers au Sègle XVI, la bourgade connaît une période de calme sous le règne de Louis XIII avant de subir de nouvelles invasions sous les règnes de Louis XIV et Louis XV.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Pierre-Auguste Renoir i moriguèt lo 3 de decembre de 1919.


text:
Eth Plen deth Conselh Generau d’Aran en session extraordinària a aprovat eth padron de cobrament dera taxa deth servici de recuelhuda de lordères e eth sòn tractament entad an 2017 ena Val d’Aran.
Eth Conselh Generau d’Aran a atribuïda era competéncia deth servici de recuelhuda domiciliària des residus solids urbans e eth sòn tractament mejançant era delegacion que, en sòn dia, efectuèren es diuèrsi ajuntaments dera Val d’Aran, s’a elaborat eth padron crubatòri dera taxa d’aguest servici corresponent ar exercici 2017.
Dat qu’er impòrt deth padron de lordères corresponent ar an 2017 puge a un totau d’un milion quate cents setanta cinc mil cent seishanta sies èuros damb trenta un centims (1.475.166,31 €) era quau causa supause un increment de trenta sèt mil nau cents cinquanta dus èuros damb quaranta tres centims (37.952,43 €) respècte eth padron iniciau aprovat en exercici 2016.
Eth Plen tanben a aprovat era contractacion entara “Explotacion, conservacion e mantienement des sistèmes de sanejament dera Val d’Aran” en favor dera UTE ACSA OBRAS E INFRAESTUCTURAS SA – S.A. AGRICULTORES DE LA VEGA DE VALENCIA – DEPURACIÓN DE AGUAS DEL MEDITERRANEO SL, dat qu’era sua ei era aufèrta presentada economicament mès avantatjosa entara administracion e que, a mès, complís damb totes es formalitats exigides en Plec de Clausules aprovat eth 24 de març de 2015.
Hont: Conselh Generau d’Aran


text:
Hargas de Lengon
Hargas (en francés: Fargues) es una comuna occitana de Bordalés [1], en Gasconha, administrada pr'eu departament de Gironda de la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Fargues, en occitan, en 1242, Fabricis (Gaillardus de ~), en latin, en 1281, Ffargis, en latin, en 1299, Fargie, Farges, Harge, en occitan, en 1307-1317, Fargiis (ecclesie de ~), en latin, en 1326, Fargas, en occitan, au sègle XIV. La prononciacion es ['hargəs] [2]. Hargas ven deu latin fabrica, que volèva dire en latin « talhèir, obrador », pui « harga, talhèir de haure »; los escribas medievaus escrivèven lo f- etimologic dens los mots gascons [3],[4]. L'evolucion deu èste : fabrica > *habréga (3 sillabas) > *haurga (sincòpa, que fòrça b a se vocalizar en -u; -au- avant -r- es instable e pòt donar -a- o -ò-, d'aquí lo doblet hòrga/fòrga)) > harga. Lo plurau es generau dens los derivats de fabrica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Lengon; es adara deu canton de Le Sud-Gironde (en francés), donc deu Sud Gironda.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Réginald BIRON. Précis de l'histoire religieuse des anciens diocèses de Bordeaux et Bazas. Bordèu: Librairie des bons libres. 1925. p. 60
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 143-144
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 280, a Fabrègues
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 143-144


text:
19/02/2014
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 23 de feurier
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de questa dimenjada sera
Georges Labrousse per son libre « Justin Descombes, paysan du Périgord, poilus de 14-18 » aus edicions Pilot 24.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras 30 sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
07:34 Publié dans Actualitats, actualité, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
dimecres, 12 de desembre de 2012
Beau-Père
Beau-Père es un film de 1981. Es de Blier. Lo realisator oblida la vena comica per trocejar una polida tragedia. De pensar qu'en 1981, leis enebits en amor èran benlèu mens pregonds dins la societat e podiam soscar ai sentits sensa lei baranhas de l'educacion e de la religion que banhan leis annadas 2000 e 2010. Eiritatge, sensa dobte, de 1968 e de la novèla ersa au cinèma. Mai sent ja la fin de sègle talament l'amor qu'i es mostrat pareis triste. Ben escrich, sens de la conversa mai tanben cinèma de l'intim. E la relacion quasi incestuosa nos fa pensar a una polida peça gregala. Un cinèma colhut. Entra Celina e Almodovar. La signatura bela e personala de Blier. De descubrir sus la tela dau TAM.
Publié par Tam à l'adresse 9:21:00 a. m. Cap comentari:
Libellés : negre e blanc, tam fa son cinèma
diumenge, 9 de desembre de 2012
Bayrou, un gascon au poder.
Non, non. Es just una idèa que me venguèt...
Publié par Tam à l'adresse 5:00:00 p. m. Cap comentari:
Libellés : negre e blanc, tam fa son cinèma
Borgen, una femna au poder.
Borgen, una femna au poder sason doas. Polida seria sus ARTE, ben menada e complexa. Politicament, dins la narracion, es au centre la femna. Me demande perque dins totei lei serias politicas lei personatges son au centre. La responsa es-ti dins la question?
Publié par Tam à l'adresse 4:58:00 p. m. Cap comentari:
Libellés : negre e blanc
Ren
Pas de film. Pas d'enveja. La vida videnta. Ren. Ren. Tot es sec. Ren qu'arriba. Ren.
Publié par Tam à l'adresse 4:52:00 p. m. Cap comentari:
Libellés : vilo de Tam
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
Occitània es un pais qu ‘es un pauc conegut. Occitània , qu’es aquò ? Es en Euròpa, dins l’estat francés, e 2 bocins dins l’Estat espanhòl e dins l’estat italian. S’i parla occitan. L’occitan s’es fabricat gràcias al latin.
Occitània es un pais de montanhas (los Alps, los Pirenèus, e lo Massis Septentrional) e de planas e planòls ; i a tanben plan de caunas. Es entre la Mar Mediterranèa e l’Ocean Atlantic.
Occitània a 20 milions d’abitants per una superficia de 200.000km2. Quinas son las « capitalas » d’Occitània ? Las capitalas son : Tolosa, Bordèu, Marselha, Albi, e Montpelhièr.
Aqui de croses occitanas :
Yonas, Alycia


text:
Istòria de Catalonha
Catalonha ei un territòri istoric format originalment a compdar des comtats que formauen era Marca Ispanica, ath nòrd-èst dera Peninsula Iberica, eth temps de Carlesmanhe. Aué en dia, eth mot Catalonha s'emplegue sustot entà far referéncia ara Comunitat Autonòma de Catalonha, a Espanha, e era Catalonha deth Nòrd, que forme eth Departament des Pirenèus Orientaus a França.
Somari
- 1 Entratge
- 2 Era Preïstòria en Catalonha
- 3 Edat Anciana
- 4 Edat Mejana de Catalonha
- 5 Edat Modèrna de Catalonha
- 6 Edat Contemporanèa de Catalonha
- 7 Sègle XX en Catalonha
- 8 Catalonha ara actualitat
- 9 Veigatz tanben
- 10 Pagines que s'i restaquen
- 11 Ligams extèrnes
Entratge[modificar | modificar la font]
Sus era basa latina se van superposar dus prestrats principaus ena formacion deth que serà Catalonha: eth visigòt e er arab, damb diferent grad d'incidéncia segons era part de Catalonha (naua o vielha) e diuèrsa influéncia en temps de sojorn e era composicion sociau. Eth nòm de Catalonha poirie vier d'aguesta epòca e harie referéncia ath gran nombre de castèths e fortaleses que i auie peth sòn caractèr de termièra. En eth sistèma feudau ère abituau qu'eth nòble en possession d'un hètz deleguèsse era administracion d'un castèth en un vassall sòn, nomentat castlà. Semble que serie a compdar d'aguest cargue que sorgirie eth nòm de Catalonha, en un procès lingüistic semblable ath que originèc eth nòm de Castelha a compdar de castèth.
Grana part dera istòria de Catalonha, fins çò 1714, ei restacada ar establiment d'ua union dinastica d'Aragon e Catalonha que se materializèc politicament en ua confederacion catalanoaragonesa. Donques, era grana majoria des hèts istorics qu'afectèren en Catalonha tracten d'eveniments qu'auien ja implicat, o acaben en tot implicar egalament, era rèsta des païsi ispanics dera Corona d'Aragon. Maugrat açò, peth caractèr confederal dera sua estructura politica, es eveniments pòden auer agut es moments diferenti o, quitament, damb bères diferéncies respècti dera rèsta deth territòri. Atau, per exemple, era numeració des reis dera Corona, coma sobirans de Catalonha, poirie non coïncidir damb era numeració respectiva ath Reiaume de Valéncia o ath Reiaume d'Aragon o, un aute exemple, es Decrèts de Naua Planta non s'apliquèren exactament parièra ne en temps ne ena forma ne en contengut. Quan parlam dera istòria de Catalonha, coma entitat territoriau, non se hè referéncia as delimitacions territoriaus dera actuau Comunitat Autonòma de Catalonha, mès as delimitacions deth territòri istoric deth Principat de Catalonha. Donques, en aguest article tanben s'arrecuelh era istòria dera Catalonha Nòrd e dera Franja de Ponent. Era grana expansion feudau catalana se da, mès, en sègle XIII e principis deth XIV, e ras qu'era Corona d'Aragon se n'agranic damb es domenis mediterranèus de Mallorca, Sicília e Sardenha, ath delà de Valéncia. Era expansion s'inicièc damb eth rei Jaume E, que conquistèc Malhòrca (1229) -d'a on expulsèc era poblacion musulmana- e Valéncia (1238) -territòri que se li dèc ada eth er estatut de reiaume e que siguec repoblat majoritàriament per catalans-. Mès tard, e en tot coïncidir damb eth gran desvolopament sociau e economic de Catalonha ara Edat Mejana, es domenis catalans s'esteneren Mediterranèa enlà enquia Sicília e Sardenha. Totun, a compdar de mitjan sègle XIV, s'inicièc ua epòca de crisi demografica (desacadiada fonamentaument pera pèsta nera, mès tanben pes recurrents crisis agràries), economica e politica, que culminarà en desvolopament d'ua Guèrra Civiu Catalana entre 1462 e 1472.
Era Preïstòria en Catalonha[modificar | modificar la font]
Vedetz era Preïstòria en Catalonha.
Maugrat es esfòrci hèti ens darrèri vint ans, era coneishença dera preïstòria en Catalonha resulte encara superficiau e incomplèta. Fins hè pòqui ans se consideraue qu'es prumèrs signes clari de preséncia umana ar espaci geografic qu'aué se coneish coma Catalonha corresponien ara fasa deth Paleolitic mejan e presentauen ua antiquitat aproximada de 25 000 ans, se plan ara Catalonha Nòrd, se conserven rèstes deth Paleolitic inferior d'ua antiquitat de 450 000. Ça que la, es trabalhs realizadi ens darrèri ans en bèri jadiments importants, coma era Cauva dera Hònt Major (Era Espluga de Francolí), bères trobalhes hètes a Saut e d'auti indicis detectadi arreu deth país, apunten era possibilitat d'ua aucupacion en Paleolitic inferior d'enquia 300 000 ans d'antiquitat. Per çò qu'ei deth Paleolitic Mejan, se conserven diferenti jadiments preïstorics ath nòrd e sud de Catalonha, coma eth Què deth Pòrti o era cauva de Mollet (Plan der Estanh). E çò Paleolitic superior, que se desvolòpe hè apuprètz uns 20 000 ans, e qu'a deishat rèstes a endrets coma era Bora Grana des Carrères, a Serinyà, o lo Què des Goges, eth Sant Julià de Ramis. Entre eth 8000 e eth 5000 aC se desvoloparie era fasa preïstorica coneishuda coma Mesolític o Epipaleolític. Vèrs eth 4500 aC s'iniciarie era fasa deth Neolític, que se n'a destacat qu'era sedentarització presente uns trèti fòrça mens prigonds qu'es auti territòris, a causa dera fòrta preséncia de bòsc mediterranèu, que permeterie era mantenença d'ua anautita activitat caçaira e recol·lectora. Se tròbe representat fonamentauments pes jadiments des Mines de Gavà o dera Draga Banyoles. Entre es ans 2500 e 1800 aC se desvoloparà era fasa deth Calcolitic, ena quau apareisheràn es prumèrs objèctes de còder. Li seguís eth Edat deth Bronze, entre es ans 1800 e 700 aC, moment que coïncidirà damb era arribada des pòbles indoeuropèus. E en sègle VII aC eth territòri artenherà era Edat deth Hèr.
Edat Anciana[modificar | modificar la font]
Es pòbles ibèrs[modificar | modificar la font]
Es ibèrs son un ensemble de pòbles qu'es hònts classiques (Ecateu de Milet, Ruf Fest Aviè, Erodòt, Estrabon, eca. ) identifiquen ara còsta orientau dera Peninsula Iberica damb aguest nòm aumens dempús deth sègle VI aC: elisics, sordons, cerretans, airenosis, andosins, bergistans, ausetans, indigets, castelhans, lacetans, laietans, cossetans, ilergets, iacetans, suessetans, sedetans, ilercavons, edetans, contestans, oretans, bastetans e turdetans. Maugrat qu'es hònts classiques non tostemp coïncidissen ens limits geografics precisi ne ena enumeració de pòbles concrèts, semble qu'era lengua ei eth critèri fonamentau que les identificaue coma ibèrs, atengut qu'enes inscripcions era lengua iberica apareish a grani trèti en territòri qu'es hònts classiques assignen as ibèrs: era zòna costèra que va dempús deth sud de Lengadòc fins Alacant, que penetra ath laguens pera val deth Èbre, pera val deth Segura e pera val nauta deth Guadalquivir. Eth concèpte de cultura iberica non ei un patron que se repetís de forma uniforma en cadun des pòbles identificadi coma ibèrs, mès era soma des cultures individuaus que soent presenten trèti similars, mès que se diferéncien clarament des autes e qu'a viatges compartissen damb pòbles non identificadi coma ibèrs.
Era arribada des pòbles orientaus[modificar | modificar la font]
Dempús dera fin deth dusau millenni, es pòbles dera Mediterranèa Orientau se senteren atrèti pera Peninsula Iberica, coma ac demòstre era installacion des prumères colònies fenicies en Andalosia vèrs eth 1100 aC. En tot seguir es rotes dubèrtes pes fenicis, en sègle VIII aC, se fondèren es prumères colònies grègues ar èst dera còsta mediterranèa, coma Ròdes (actuaument Ròses e çò 580, Emporion (actuaument Empúries), en tot deishar entaths fenicis eth sud dera còsta.
Colonizacion romana[modificar | modificar la font]
Er Èbre siguec era prumèra termièra militara entre cartaginesos e romans (269 aC). Dempús dera conquista de Sagont, ciutat aliada des romans pes tropes puniques liderades per Hanníbal çò 218 aC esclatèc era Dusau Guèrra Punica, que portarie ath plen domeni roman dera Peninsula Iberica. Es roman sigueren es estructuradors basics deth territòri de Catalonha tau coma aué la comprenem, tant es infrastructures coma es creadors de ciutats. Era Hispània Citerior siguec ua des dues províncies eth qué se dividic era Peninsula Iberica dempús dera conquista romana. Siguec creada çò 197 aC, e s'i includís er actuau territòri de Catalonha.
Er increment de territòri controtlat per Roma e er enriquiment qu'açò produsie ens sòns governants condusic a ua etapa fòrça convulsada entre es sègles II e E aC, que transformèren era Republica Romana en Empèri Roman quan Octavi (August) vencec toti es sòns enemics en 31 aC.
August proclamèc er Empèri eth 13 de gèr der an 27 aC. En vertut d'aguesta reforma s'encargaue deth proconsulat de totes aqueres províncies qu'auien acantonades legions (en tot préner atau eth comandament de tota era armada) e deth madeish August depenerien es oficiaus e soldats. Entre es províncies afectades per aguestes mesures i auie era Citerior. Hispània, constituida per dues províncies, era Citerior e era Ulterior, siguec dividida en tres: Tarraconense, Betica e Lusitània (27 aC). Era pression des huns, que lideradi per Atila arribèren enes pòrtes de Roma, empenhec es tribús germaniques cap a l'Euròpa Occidentau. Per sajar hèr tèsta ad aguesta crisi, ara mòrt de Teodòsi eth Gran se deishèc era part occidentau (ena que se trobaue Hispània) der empèri ath sòn hilh Onoratz, e era part orientau ath sòn hilh Arcadi. Era invasion precipitèc era Queiguda der Empèri Roman en 476.
Es Visigòts[modificar | modificar la font]
Es veires èren un pòble des consideradi barbars pes romans que procedent der èst s'anèren en tot transportar ath long deth sègle III e IV vèrs cogant empenhut pes huns. Ath Danubi des veires se separèren eth pòble visigòt e eth ostrogòts, adoptèren era religion crestiana ena forma arriana, e èren de hèt es mès romanizats de toti es pòbles germanics qu'arribèren ena Peninsula Iberica pendent eth sègle V. Eth 410 es visigots van saquejar Roma e tanben Barcelona en 415. Pòc dempús arriben damb un pacte (foedus) damb Roma (418-507) que se federaven e combaterien segons eth en favor der empèri, en tot afrontar-se as huns, a qui venceren ara batalha de Camps Catalàunics (451). S'establic eth reiaume de Tolosa dempús d'a on iniciaràn pendent eth règne de Euric ua expansion que les portarà un aute còp en Catalonha e era Peninsula, aguest còp de forma definitiva donques que progressivament es franqui, un aute pòble germanic, les anèren en tot empénher fins véncer-les ara batalha de Vouillé (507). Alavetz establiren eth caplòc a Narbona, Barcelona un aute còp, e fin finau Toledo, lòc dempús d'a on podien controtlar per ua banda es sueus establidi ath que aué ei mès o mens Galícia, es vascons e cantabres ath nòrd e es bizantins establidi ara Betica.
En morir Vitiza eth 710, es sòns enemics elegiren rei Rodrigo. Es hilhs de Vitiza, partidaris de Aquila II se refugièren a Ceuta, a on governaue eth comde Olbà, dit tanben Julià, jos eth domeni de Mūsà ibn Nusayr. Damb eri negocièren ua ajuda entà recuperar eth tròn e er auviatge familiau. Mentre Rodrigo assetjava Pampalona e lutaue contra es bascs revoltadi, es arabis, comandats per Tàriq ibn Ziyad e ajudadi per Olbà, passèren er estret e s'establiren ath lòc dempús nomentat Gibartar contra era opinion deth califa. Rodrigo tornèc a Còrdoa e amassèc era armada, e s'entaulà era Batalha de Guadalete, ena qu'es vitizans, encargadi des ales, abandonèren eth combat, e eth centre d'aguest siguec destruït. Es batalhes s'anèren succeïnt, e Ardó, que succedic a Aquila II, concedic era aucupacion de Catalonha, que se completèc eth 720. Musa se convertic en prumèr valí der Àndalus. Era organizacion de Catalonha pendent eth periòde de domeni visigotic contunhèc d'èster era madeisha que pendent eth domeni roman, e er impacte demografic fòrça limitat dat qu'es visigots èren relativament pòca poblacion respècti es ispanoromans, ath delà que se preferentament ath centre dera Peninsula en tot deishar dilhèu guarnicions militares es lòcs clau. Era diocèsi de Tarragona e era Narbonense semble qu'èren eth marc de referéncia administrativa. La revòlta de Paulus ath 673, personatge d'origina grèga, ei eth prumèr assag de crear un estat er aguesti territòris, eth rei Vamba ac empedic en tot profitar qu'ère apròp de Catalonha damb ua armada entà reprimir es vascons. Eth jutjament a Paulus, generau visigot, s'es conservat.
Eth legat des Visigòts principaument ei eth dret roman compilat amassa damb eth visigòt, eth còde d'Euric Liber Iudicum: auec ua grana repercussion ath long de tota era epòca medievau. Mès tanben demorèren bèri quites nòms coma Alfred o Arnau e fòrça vocabulari, sustot militar, mès tanben bèri uns coma ahraga, brun, bogada e toponims coma Geltrú o Areny. Segons er istorian Ferran Soldevila ací ja se tròben cèrtes caracteristiques dera istòria de Catalonha: eth fracàs der assag de creacion d'un reiaume a banda e banda des Pirenèus, eth hèt estrategic dera meseta (altiplà) centrau coma punt de partida d'organizacion militara e politica e era conflictivitat de Barcelona.
Edat Mejana de Catalonha[modificar | modificar la font]
Es arabi[modificar | modificar la font]
Era era primauera deth 713 Abd-ath-Aziz ibn Mussa, hilh de Mussa ibn Nussayr, governador de Kairuan, signaue un pacte de capitulació damb eth nòble Teodomir, qu'aguest arreconeisherie entà eth era sobeiranetat islamica e passaue administrar un ample territòri qu'abastaue es conques des arrius Segura e Vinalopó, era futura kura de Tudmir, damb eth sòn centre a Oriola. Aguest ei eth punt de partida dera islamització deth Xarq ath-Andalus, pera còsta mediterranèa iberica. Eth 773, Abderramán E proclame eth Emirat de Còrdoa, en tot emancipar politicament as musulmani de Ath-Andalus.
Abd Ath-Rahman III considerèc avient era sua autoproclamació coma califa, ei a díder, coma cap politic e religiós des musulmani e successor de Mahoma, en tot basar-se eth quate hèts: èster descendent deth Profèta (branca omeia), auer liquidat les revòltes intèrnes, frenar es ambicions des nuclèus crestiani deth nòrd peninsular e era creacion deth Califat fatimita eth Egipte opausat as califes abbassides de Bagdad. Ei era etapa politica dera preséncia islamica ara Peninsula Iberica de major esplendor, encara que de corta durada atengut qu'acabèc eth çò 1010 damb era fitna o guèrra civiu peth tròn, que se desacadièc entre es partidaris deth darrèr califa legitim Hixán II, e es successors deth sòn prumèr ministre o hayib, Almansor. Eth çò transfons tanben existien problèmes damb era excessiva pression fiscau de besonh entà per'mor de finançar eth còst des esfòrci belics. Oficiaument, maugrat tot, eth califat seguè en tot existir fins er an 1031, eth qué siguec abolit en tot dar lòc ara fragmentacion der estat omeia era multitud de reiaumes coneishudi com Taifes. Era division eth taifes se reprodusic es diuèrses escasences, en tot crear-se mès taifes. Tanben se succediren diferentes invasions dempús deth nòrd de Africa, coma era des almoravits (1090-1102), es almohades (1145-1146) e es benimerins (1224).
Nauta Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Eth tèrme Gòtia s'empleguèc entà designar es territòris que serien es comtats catalans per part des franqui, o tanben coma sinonim de Hispània, fins era independéncia des comtats respècti eth Empèri Franc. Segurament tanben hège part deth territòri era Septimània. Eth tèrme tanben s'estenec per definicion as abitants autoctòns des Pirenèu eth contraposició as hispani (era rèsta dera Peninsula). Es comtats dera Mèrca Ispanica que termiauen damb eth poderós emirat de Còrdoa, sigueren eth nuclèu expansiu deth que lèu serie Catalonha. Carlesmanhe fondèc era Mèrca Ispanica as territòris der actuau Catalonha entà actuar coma defensa entre crestians e musulmani. Ère ua tèrra termierèra, damb continus cambiaments organitzatius e pactes damb es vesins arabis. Destaquen es comtats coma nuclèus territoriaus e eth papèr deth glèisa, a trauès des sòns monastèris (com çò de Ripoll, per exemple). Es prumèrs comdes depenien totaument des carolingians mès a mesura que passauen es ans s'anèren en tot emancipar. Guifré çò Pelós Unifiquèc es comtats d'Urgèl, Cerdanha, Barcelona e Girona, progressivament mès autonòms des franqui. Borrell II va oficialitzar era independéncia, eth negar-se a jurar leiautat ath monarca que non auie ajudat es catalans deuant un saqueig musulman. Era societat d'aguesta epòca ère fòrtament rurau. Cada nuclèu de poblacion produsie çò qu'auie de besonh, i auie pòc excedent e pòc comèrç, trèt des ciutats. Barcelona anèc en tot guanhar importància. Es vegueries èren eth sistèma mès arraïtzat de division administrativa tant ne la baishe edat mejana coma eth tota era modèrna, èren jos es ordes d'un veguer, nomentat peth rei. Damb eth pas dera edat modèrna e er aluenhament dera cort reiau es conflictes jurisdiccionals s'agravèren e complicar dat que fòrça lòcs èren jos diuèrsa administracion senhorau, religiosa o dera Generalitat, e com qu'es Corts cada còp èren convocades damb mens assiduïtat, es representants des viles e es veguers perdien poder. Açò hec que fòrça disputes se resolveren, parallèlament ara Audiéncia e mejançant bandolers.
Baisha Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Era desbranda catalana ara Batalha de Murèth çò 13 de seteme de 1213 e era mòrt deth rei Pere eth Catolic signifiquèc era fin dera expansion catalana en Occitània. Eth tà deuant era expansion se dirigirà a Valéncia e as Ilhes Balears e era rèsta deth Mediterrani.
Era baisha Edat Mejana ei era epòca de maximala esplendor catalana, jos era corona d'Aragon. Es monarques catalanoaragonesi (mès que mès Jaume eth Conqueridor o Jaume I) conquistèren as arabi grana part des territòris qu'aué dia se nomenten païsi catalans, en tot espandir çò catalan coma idiòma de cultura. Ath delà, ua potenta flòta naval se per era Mediterranèa, enquiath punt que era legenda ditz que "ne un peish gausaue nadar sense es quate barres". S'editen es Quate granes croniques catalanes, en tot Tirar lo Blanc, Curial e Güelfa, e apareishen personatges coma Ramon Llull e eth periòde deth Sègle d'aur valencian. Er eth transit d'un sistèma feudau en un estat monarquic, s'anèc en tot configurar un sistèma politic qu'auie coma basa çò pactisme, ei a díder, era limitacion deth poder reiau per part des corts, a on èren representadi era noblesa, eth clergat e era borgesia urbana. Aguest sistèma constitucionau dèc lòc a ues institucions de govèrn sorgit a compdar deth sègle XIII, era Deputacion deth Generau (que, a compdar de 1359 siguec coneishuda tanben coma Generalitat de Catalonha) qu'aqueric progressivament un ròtle politic. Eth govèrn se hège a trauès des Corts Generaus (1214) e es administracions locaus, entre es que destaque eth Conselh de Cent de Barcelona. Ara mòrt deth rei Martí er Uman (1410) se hec era eleccion entre es diuèrsi pretendents ara Corona d'Aragon ath Compromís de Casp çò 1412. Fin finau gesseren victoriosos es Trastamara era tèsta de Jaume d'Urgèl, que non acceptèc eth resultat, se revoltèc e siguec empresoades fins era sua mòrt. Era maximala estenduda qu'aucupèc era Corona d'Aragon ei pendent eth sègle XIV, quan, a part des domenis peninsulars, se possedissen es Baleares, Sardenha, çò Reiaume de Sicília, çò Reiaume de Nàpols, e es ducats de Atenes e Neopàtria.
Edat Modèrna de Catalonha[modificar | modificar la font]
Damb eth matrimòni de Isabel de Castelha e Ferran II eth 1479 es destins des dus reiaumes se junhen. Es espanholista vòlen veir ací era neishença de Espanha. Totun, non se pòt ignorar qu'era Corona d'Aragon mantenguec totes es sues institucions, enquias Decrèts de Naua Planta. De hèt era prumèra Constitucion Espanhòla que parle deth Reiaume d'Espanha, ei era de 1978. Er auge der empèri ispanic (damb eth domeni de mieja Euròpa e era descubèrta de America) e era crisi intèrna catalana portèren ara castellanització dera societat (e mès que mès es nòbles) catalana. Era Edat Modèrna de Catalonha ei ua epòca fòrça convulsada, caracterizada pes contínues lutes e suslhèuaments contra eth poder reiau: Guèrra Civiu Catalana (1462-1472), Dusau revòlte remença (1485-1486), Revòlte des Germanies (1519-1523), Guèrra des Segadors (1640-1652) e fin finau era Guèrra de Succession (1700-1714). Pendent era fin d'aguest periòde se produsic era fragmentacion deth país e era anullacion des drets collectius des catalans. Eth 1659, ras deth Tractat des Pirenèus entre es corones espanhòles e francesa, Catalonha perdec ua 5a part deth territòri e poblacion eth passar jos administracion francesa çò Rosselhon, çò Capcir, era Fenolleda, çò Conflent e era mitat dera Cerdanha (mens Llívia). Eth rei Felip V decretèc es Decrèts de Naua Planta, un còp derrotat es territòris dera Corona d'Aragon ara Guèrra de Succession Espanhòla, que marginalizaue çò catalan e grauaue era economia locau.
Entre es Decrèts de Naua Planta (1716) e era neishença deth catalanisme politic (1898). Es vegueries se substituïren per corregiments, jos comandament militar, dempús dera des·hèta de 1714, tau coma tota Catalonha demoraue jos eth comandament d'un capitani generau.
Edat Contemporanèa de Catalonha[modificar | modificar la font]
Ei eth periòde que comence damb era Revolucion Francesa ara Catalonha deth Nòrd e damb era Guèrra deth Francés en Principat Pendent era Guèrra deth Francés, Catalonha formèc de facto part de França deth 1810 ath 1814, e era senyera e era banèra dera Republica Francesa èren era issada en Barcelona, Reus, Girona e era Seu d'Urgel. Es províncies sigueren establides çò 1833 per decrèt reiau, er eth marc der establiment d'ua administracion centralitzada que se consideraue mès eficaça entara implantacion deth sistèma liberau, per exemple peth crubament d'impòsti, en tot basar-se es es departaments creadi pendent era invasion napoleonenca. Non se respectèc eth tracte de província unica dera constitucion de 1812, e se va esquarterar eth país sense tier en compde era realitat ne tradicion istorica, hèt qu'originèc fòrça critiques.
Sègle XX en Catalonha[modificar | modificar la font]
Entre era neishença deth catalanisme politic (1898) e enquiara Transicion espanhòla (1982). Era division es comarques sigueren establides pera Generalitat de Catalonha pendent era dusau Republica Espanhòla çò 1936 dempús d'ua macroenquesta ara poblacion a on se hègen qüestions com: "a on acostume vos a anar tà mercat?". Dempús dera dictadura franquista, era Generalitat restituida tornèc a establir era division es comarques en tot ahíger çò Plan der Estanh, separat deth Gironès, e damb era curiositat deth Valés Occidentau, unica comarca qu'a dus caplòcs a causa dera sua rivalitat.
Catalonha ara actualitat[modificar | modificar la font]
Entre era Transicion espanhòla (1982) e es nòsti dies. Eth 16 de seteme deth 2005, era ICANN aprovèc oficiaument çò domeni .cat, Eth prumèr domeni entà ua comunitat lingüistica. Aué en dia eth debat territoriau encara ei viu.
Veigatz tanben[modificar | modificar la font]
Pagines que s'i restaquen[modificar | modificar la font]
- Origines de Catalonha
- Etapes dera Istòria de Catalonha
- Istòria deth Dret catalan
- Estatut d'Autonomia de Catalonha de 1979
- Condicion politica de catalan
- Es monarques catalans
- Era Generalitat de Catalonha
- Es Corts de Catalonha
- Guèrra des Segadors
- Istòria
- Catalonha
- Art de Catalonha
- Istòria deth País Valencian
- Païsi Catalans
- Çò compromís de Casp
- Era Guèrra deth Francés
- Es Decrèts de Naua Planta
- Era revolucion industriau
- Çò Catalanisme politic
- Era Dusau Republica Espanhòla
- Era guèrra civiu espanhòla
- Era Transicion espanhòla


text:
Biscaia
Biscaia qu'ei un parçan deu Bascoat.
Los sons estatjants que s'apèran los biscaïns.
Administrativament, qu'ei un « territòri istoric » de la Comunautat Autonòma Basca e ua província d'Espanha tòca tocanta dab Cantàbria (oèst), Burgos (sud-oèst), Alaba (sud), Guipuscoa (èst) e lo golf de Gasconha (nòrd). La ciutat d'Urduña qu'ei ua enclava biscaïna situada enter Alaba e Burgos.
Los sons cors d'aiga mei importants que son, de l'òest a l'èst: Agüera, Barbadun, Cadagua, Nervión, Ibaizabal, Asua, Butroe, Oka, Lea e Artibai.
Istòria[modificar | modificar la font]
La soa forma d'organizacion politica dinc a 1876, an de l'abolicion deus fòrs, qu'èra la senhoria; en dependent deu Reiaume de Castelha mes dab ua legislacion e un govèrn pròpris, qu'ofriva aus sons vassaus un estatut pròpri e uns privilègis qui'us hasèvan diferents de la rèsta de possessions castelhanas.
Segon la legenda, en 840, las tropas asturianas deu rei Anfós II, comandadas peu son hrair l'infant Ordoño que reclamèn a Biscaia los impòsts non pagats (un bueu, ua vaca e un cavath blanc)...
Heraudica[modificar | modificar la font]
Sus la crotz, un arbre que representa lo casso de Gernika, simbèu de las libertats bascas. Ancianament, dus lops qui pòrtan un anhèth dens la boca que i figuravan.


text:
06 septembre 2009
Perque l'alhòli es pas una maionesa
/archives/2010/12/13/19866297.html Per toei lei francimands, l'alhòli es una maionesa embé d'alh. Mai nautres sabèm ben qu'a ren de veire, e qu'aquelei pebrons de parisencs son de lònga a dire de conariás. ^^Explicacion... La vinaigreta Comencem per estudiar la vinaigreta, qu'es un mescladis d'òli e de vinaigre (adonc d'aiga). Sabetz despi que siatz minòts que l'aiga e l'òli si pòdon pas mesclar, e que fin finala va totjorn se desseparar. Dien que l'òli es lipofila/idrofòba e que l'aiga es lipofòba/idrofila. En generau... [Lire la suite]


text:
Per Joan-Claudi Puech
Au Sénher President de la Confederacion dei pὸples subrevivents de la Tèrra
Sénher President, vos mandam çai-jonch una transcripcion de l’enragistrament que l’organisacion clandestina “Escomaires deis ondas”, aviá interceptat, en l’an 2023 de l’autra èra, just avans l’explosion per dei terroristas de l’espitau militar dau Vau dei Gràcias (París). Avèm retrobat aquὸ dins leis archius de l’anciana presidéncia francesa. Es lo testimὸni dau generau Delagrange, sus son liech d’espitau, a cent vint-e-un ans!
“ -Me sovèni, just après sa reeleccion lo president Carmon èra ambé nosautrei, en persona, per una operacion de nuech dins un vilatge d’Arièja que n’ai oblidat lo nom. Mai vos parla d’aquὸ, èriam a la debuta dau sègle vint-e-un!
I a que lo president que sabiá çὸ que cercaviam. A un moment prenguèt un “icὸsaedre” ( un solid dei vint fàcias, un truc de matematician). Nautrei cresiam qu’èra un joguet! Adonc lo prenguèt dins sei mans, quichèt sus una dei ponchas e vai-ti pas que la besingonha se despleguèt, puèi que se faguèt tant fina coma un fieu de coire! E roja! De brasa! Mai cremava pas! Una autra quichada e aquela linha se transformèt en un pichὸta bilha, pas mai grὸssa qu’un céser!
-De qu’a dich lo president?
-Èra mut! Simplament una causa; “Aqueu grum es l’objèct, a la meteissa massa;” Après, prenguèt d’unei pinças e lo joguet tornèt prene forma. Lo meteguèt dins sa pὸcha e quatecant garceriam lo camp.
-E l’ostau?
– Èra lo d’un matematician, mὸrt un desenat d’ans avans. Un Alexander ὸ Alexandre, segon, me sovèni plus dau nom qu’èra pas aisat de retenir. Rus benlèu, vesètz? L’ostau èra estat sagelat per lo ministèri de l’interior. Èriam en tὸrt. Una efraccion, coma sovent.
-Ne’n podètz dire mai sus aquel matematician?
– Trabalhava sus la geometria de l’espaci. Tanben voliá trobar l’unitat prefonda dei matematicas! Un fadὸli qu’a viscut quaranta ans coma un ermitan! Aviá demandat a un amic que li cremèsse totei sei recèrcas! Urosament…
– D’unei dison que siatz en cavilha ambé l’Universitat de l’Umanitat Aumentada de la Silicon Valley?
– Conariás!
– A de veire tot aquὸ ambé vὸstra longevitat fὸra nὸrmas?
– ………..
(bruchs) Fin de l’enragistrament.
De seguir


text:
Suc e Sentenac
Suc e Sentenac[1],[2],[3] (oficialament en francés Suc-et-Sentenac) es una comuna occitana, situada dins lo departament d'Arièja e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Suc es una varianta del pre-indoeuropèu *kuk, que se tròba tanben dins tuc, tuca o truc, e qu'a lo sens de « puèg, puèg arredondit, autura » [4]. Dauzat i vei lo « provençal » suc, « cap » [5], mès aquel sens occitan del mot s'explica pel precedent e lo bestorn per una metafòra corporala s'impausa pas per un mot qu'èra probablament dejà un oronime abans lo latin.
- Sentenac. Dauzat e Rostaing explican los autres dos Sentenac d'Arièja per un nom d'òme *Sentennus, tirat de Sentius, ambe lo sufixe -acum [6], latinizacion del sufixe gallés -aco(n). Probable que l'explica val tanben per aqueste Sentenac. Sentenac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre *Sentennus. L'ipotèsi del nom latin Centenius, atestat, conven pas : auriam *Sentenhac; mès poiriá servir per las comunas francesas de Sainteny (Marga) e Santeny, que Dauzat restaca a *Sentennus. Tres Sentenac a pauca distància, aquò fa soscar pr'aquò e, dins un cas o dos, l'ipotèsi d'un transferiment es pas a exclure.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Sentenac es annexat a Suc entre 1790 e 1794 [7].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Vic de Sòs; es ara del canton de Sabarthès (en francés), donc de Sabartés.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 191 e p. 70
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 665
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 638, a Sainteny)]]
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=36859


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 17 de gener de 2009
Cinc çambas tà un dissabte d'ivèrn
Aquiu n'as ua de cantada, la zamba del grillo.
E se't tròbas peu camin ua çambeta perduda, balha-li un pòc d'amor, qui sap, n'anarà pas herida per aqueris camps en tot patir, aufreish-te-li lo còr tà que contunhe de cantar la beror d'aquera tèrra e que, si la vita't tustèsse, la çamba posca èster lo ton consolèr.
Pena de còr, pena d'amor, a cada pena, ua çamba :
L'agòr e la soledat que pesan: tà i sobrevíver, ua çamba que't cau zonzonar...
Qué e's passè lo sèt d'abriu tà que'n hasosse ua çamba? Sèi pas, mès que'n demora l'aire dab lo son títol: la siete de abril. Ua dança plan nostalgica, plan trista: ua çamba, qué. Aquesta, dilhèu, serà la mea preferida.


text:
Er atemptat contra era redaccion dera revista Charlie Hebdo ei pur terrorisme, fanatisme violent, fonamentalisme sense hònts, integrisme desintegrador, manifèsta intolerància contra es boni valors republicans dera libertat, era igualtat e era fraternitat. Des d’un punt d’enguarda religiós, constitusís ua blasfèmia clamorosa eth mau usatge deth nòm d’un Diu e d’un profèta entà venjar-les d’ua satira emparada ena saludabla critica, en dret ara informacion e era libertat d’opinion. De hèt, non i a aufensa piri ne mès grana ath bon Diu qu’era aniquilacion deth frair, de quinsevolh frair. Per aquerò, aguest integrisme non a arren d’integrau, n’eth fonamentalisme que se’n derive se base en fonaments ne umans ne solids, perque s’an desprenut de quinsevolh critèri rasoable e etic. Ei vertat qu’es fonamentalismes non son exclusius d’ua religion o d’ua politica, e constitusissen, paradoxaument, ua expression modèrna en contra dera modernitat. Segontes era estudiosa Karen Armstrong, aguesti grops se caracterizen peth sòn refús ara democràcia, ath pluralisme, ara tolerància religiosa, ath manteniment dera patz, ara libertat d’expression o ara separacion dera Glèisa e er Estat. Es fanatismes que mos ocupen ara son restacadi damb er islam, deth quau admiri eth sòn sens adoratiu, e son tanben un afrontament contra aguesta confession, que, com a escrit eth filosòf Manuel Fraijó, se ve damb eth doble rèpte de hèr a compréner eth Coran non coma estricta Paraula de Diu senon coma Paraula der òme inspirada per Diu laguens dera sua contingéncia istorica, entà non préner aguesta paraula de forma acritica e rigida (per tant, petrificada), atau coma de separar er encastre profan deth sagrat, eth politic deth religiós, qu’esvite es pejors maus des regims teocratics, qu’ara fin son ua politizacion dera religion e, en revèrs de çò que didíem ena anterior columna, ua banalizacion d’aguesta per excès.
(DIARI SEGRE, 10 de gèr de 2015)


text:
1683
Aquesta pagina concernís l'an 1683 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Acomençament de la Guèrra dei Reünions còntra Espanha lo 26 d'octòbre. Entraïnat per lei revendicacions francesas sus lei despendéncias dei territòris annexats en 1678-1679 a l'eissida de la Guèrra d'Olanda, lo conflicte foguèt ben preparat per la diplomacia de Loís XIV. Espanha trobèt ges d'aliat e sei fòrças, mau preparadas, foguèron aisament batudas. La vila de Courtrai foguèt ansin conquistada tre lo mes de novembre.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 12 de setembre - Pèire II deven rei de Portugal.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Revirada d'una temptativa de conquistar Viena après un sètge dau 14 de julhet au 12 de setembre que foguèt rompuda per l'arribada victoriosa de renfòrç germanopolonés importants menats per Carles de Lorena e Joan III Sobierski. Lei fòrças otomanas foguèron obligadas de se retirar sus son territòri onte foguèron atacadas per leis Austrians.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Dins lo sud d'Etiopia, invasion d'una armada oròmo que foguèt victoriosament arrestada per lei fòrças dau negus Iyasu Ièr (1682-1706) a la batalha de Melka Shimfa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de febrièr - René-Antoine Ferchault de Réaumur, scientific francés (m. 1757)
- 1 de març - Tsangyang Gyatso, lo 6en Dalai Lama (m. 1706)
- 25 de setembre - Jean-Philippe Rameau, compositor francés (m. 1764)
- 19 de decembre - Rei Felip V d'Espanha (m. 1746)
- 21 de decembre - Carlo Bergonzi, laütièr de Cremona (m. 1747)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de setembre - Jean-Baptiste Colbert, ministre de Loís XIV (n. 1619)
- 12 de setembre - Rei Anfós VI de Portugal (n. 1643)
- Jacob Stainer, laütièr austriac (n. c. 1617)


text:
Atau qu’estó publicat lo navèth estudi de l’Universitat de Cornell, qui anonciè com s’èra un filme de sciéncia ficcion, mei de 2000 milions de personas refugiadas pr’amor de la pujada de las aigas. Çò qui representa mei d’un cincau de la populacion totau deu planeta. Un futur qui s’anóncia desastrós.
Totas aqueras populacions que son las qui demoran sus las còstas, segon aqueth estudi, qu’averàn a cercar un refugi pr’amor deu cambiament environamentau que pateish lo noste planeta. La causa que serà la pujada de las aigas qui serà de mei anar mei grana. Dinc a aténher la chifra de mei de 2.000 milions de refugiats de cap a 2100.
“Qu’i averà hèras personas qui cercaràn un refugi lèu e plan abans qu’ac pensam – çò digó Charles Geisler, professor de Sociologia deu Desvolopament a l’Universitat de Cornell – la pujada deus oceans ne serà pas graduau e a despieit d’aqueth hèit paucs politics e’s mobilizan entà arrestar las aigas on se sap dejà que pujaràn, e mei anar mei de refugiats qu’averàn a migrar, com ac hèn adara los refugiats politics”.
Ua populacion globau d’11.000 milions
Segon las darrèras informacions de las Nacions Unidas, la populacion de la Tèrra en 2050 que serà de 9.000 milions e qu’arribarà dinc a 11.000 de cap a la fin deu sègle. L’alimentacion necessària a totas aqueras personas que serà un deus problèmas màger, mes que calerà tanben trobar mei de tèrras entà laurar e cercar un navèth larèr tà las milions de personas qui demoran uei peus territòris costèrs.
Lo navèth estudi hèit per aqueste sociològue que parla de mei de 1.400 milions de refugiats environamentaus tanlèu 2060. Ua chifra qu’arribaré dinc a 2.000 milions au parat de las 40 annadas seguentas. “La fertilitat umana, las tèrras costèras, lo problèma deu refugi entà milions de poblants deu planeta que seràn lo problèma màger que l’umanitat averà a resòlver en 2060 – ç’afirmè Geisler-. Tots aqueths refugiats que seràn refugiats suplementaris pr’amor que calerà comptar los refugiats qui huegeràn las guèrras, ligadas au mermament de las ressorças naturaus, lo declin de la productivitat, mei la desertificacion e lo gas de sèrra. Tot aquò qu’avia un panorama apocaliptic per l’umanitat. E adara lo temps que’ns manca”.
L’estudi que balhè mei d’ua solucion entaus lòcs com Florida e China qui comencèn dejà au nivèu politic a tribalhar entà reglar aqueths problèmas. Florida, lo dusau estat deus Estats Units n’a pas sonque còstas, e que comencè a dessenhar un plan d’emigracion umana deus poblants de la còsta enlà dinc a las tèrras interioras.
Istoricament los umans que hasón tostemps un esfòrç entà ganhar tèrras suus oceans. “Adara que’s passa lo contra – çò digó Geisler- que son los oceans qui ganharàn tèrras suu planeta sancèr. Pr’amor deu cambiament environamentau”.
De mei, tot aqueth manca de tèrra que crearà enqüèra problèmas e de conflictes mei. Taus país com los Estats Units o d’autes, l’estudi que presenta com solucion la venta de tèrras publicas entaus refugiats climatics. “Mes ua tau situacion que’s poderé evitar simplament – çò digó Geisler -, en redusir d’un biaish drastic las emissions de gas de sèrra, abans qu’atenhin un nivèu catastrofic”.
La Redaccion


text:
Soïssa
Soïssa (en alemand Schweiz, en francés, francomtés e francoprovençal Suisse, en italian Svizzera, en lombard Svizera, en romanch Svizra), oficialament la Confederacion Soïssa (o Confederacion Elvetica) es un estat del centre de l’Euròpa qu’a pas cap de frontièra maritima. Confronta Alemanha a nòrd, Liechtenstein e Àustria a l’èst, Itàlia al sud e França a l’oèst. Se designa sovent Soïssa amb l’abreviacion escricha CH (del latin Confœderatio Helvetica "Confederacion Soïssa").
Soïssa a pas de capitala oficiala, mas lo poder executiu e legislatiu a lo sèti a Bèrna.
Lo gentilici es soís, soïssa (plural soïsses (o soís), soïssas).
Somari
IstòriaModificar
Preïstòria e AntiquitatModificar
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Soïssa datan d'aperaquí 100 000 ans. L'agricultura i apareguèt dins lo corrent dau millenari VI av. JC e lo periòde situat entre lo Neolitic Mejan e l'Edat dau Bronze foguèt caracterizat per un abitat palunenc. Aquela societat dispareguèt au sègle IX av. JC ambé l'acomençament de l'Edat dau Fèrre e lo desvolopament de la civilizacion de Hallstatt liat a l'installacion de populacions cèltas. Lei tecnologias e lo mòde de vida cèlta transformèron pauc a pauc la cultura locala que passèt de la cultura de Hallstatt a la cultura de La Tène.
A la fin dau sègle II av. JC, lei Cimbres e dei Teutons abandonèron Jutlàndia per venir s'installar sus lo plan elvetic. Ne'n ocupèron la màger part mai tribüs cèltas se mantenguèron dins la region. Pasmens, sota la pression germanica, deguèron pauc a pauc migrar en direccion de la França actuala. Certanei tribüs de Cimbres e de Teutons jonhèron tanben aqueu movement que suscitèt de combats dins lo sud-oèst de Gàllia. Lei tribüs localas demandèron l'ajuda de Roma que sei tropas foguèron desfachas en 107 av. JC sus lei ribas de Garona. Aquò entraïnèt lo mandadís d'una segonda armada comandada per Caius Marius qu'exterminèt lei Germans a la batalha d'Ais en 102 av. JC. Aquò permetèt a Roma de reorganizar lo poblament dei regions elveticas fins a la guèrra dei Gàllias. D'efèct, en 58 av. JC, una temptativa novèla dei Cèltas elvetics en direccion dau territòri dei Santons se turtèt a l'oposicion dei legions de Juli Cesar que lei rebutèt a la batalha de Bibracte. Après aquela desfacha, lei vencuts deguèron s'entornar dins sa region d'origina onte foguèron atacats per de pòbles germans. En 52 av. JC, mandèron de renfòrç a Vercingetorix.
Après Alèsia, lei pòbles elvetics foguèron pauc a pauc integrats dins l'Empèri Roman ambé la fondacion de colonias de veterans coma Augusta Raurica dins la region de Basilèa. Lei darrierei tribüs independentas foguèron somesas en 7 av. JC. Dins lo corrent dau sègle I ap. JC, la region èra una zòna frontaliera estrategica ocupada per un nombre important de garnisons permanentas. L'oppidum d'Aventicum venguèt la vila principala dau país e un ret rotier foguèt bastit per facilitar lei desplaçaments. Aquela situacion cambièt ai sègles II e III ap. JC ambé lo desplaçament de la frontiera vèrs lo nòrd e lo mantenement de la Pax Romana. L'usatge dau latin se generalizèt e la region conoguèt un periòde de prosperitat economica. A partir de 350, lo cristianisme agantèt lo territòri elvetic e de glèisas apareguèron dins lei vilas principalas.
Aqueu periòde de prosperitat s'acabèt a partir de la fin dau sègle III ambé la represa deis incursions barbaras. Una premiera ataca en 260 entraïnèt lo pilhatge de mai d'una vila. Au sègle IV, leis emperaires romans successius ordonèron la construccion de fortificacions e de torre e d'agachons. Pasmens, a partir de 401, l'aumentacion de la pression militara lòng dei frontieras entraïnèt l'acomençament de migracions vèrs lo sud. Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident a partir de 406, la region foguèt totalament abandonada per lei Romans e laissada a de pòbles federats (Burgondas e Alamans).
Edat Mejana AutaModificar
L'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident permetèt ai Burgondas de s'installar dins l'oèst de la Soïssa actuala. Genèva venguèt una capitala de son reiaume. Se mesclèron pauc a pauc ai populacions galloromanas localas, gardèron l'usatge dau latin e conquistèron la màger part de la vau de Ròse, Valés e plusors còls aupencs estrategics. Pasmens, foguèron vencuts per lei Francs en 534 e son territòri annexat au domeni merovingian. En 550, lo rèsta dau territòri elvetic foguèt a son torn conquistat per lei Francs. Lei venceires favorizèron leis Alamans, installats dins l'èst de Soïssa dempuei 260, que poguèron s'installar dins lo centre dau país.
La region demorèt dins lo domeni merovingian fins a la fin de la dinastia au sègle VIII. Puei, faguèt partida de l'Empèri Carolingian fins a sa dislocacion. Devesida ente lei ducats de Borgonha a l'oèst e de Soabia a l'èst, Soïssa intrèt dins la feodalitat au sègle IX quand plusors dinastias localas prenguèron lo contraròtle dau territòri. Leis ambicions de la pus importanta, lei Habsborg, inquietèron rapidament leis autreis ostaus e la pichona noblesa.
La formacion de la ConfederacionModificar
L'emergéncia de Soïssa se debanèt dins l'encastre de l'afirmacion dau poder de l'Ostau dei Habsborg au sen dau Sant Empèri Roman Germanic. D'efèct, la poissança de la futura dinastia imperiala entraïnèt la formacion d'alianças quasi permanentas entre diferentei vilas e comunautats montanhardas ostilas ai Habsborg ò solament desirosas de mantenir son autonòmia. A respèct deis autrei coalicions dau Sant Empèri, aquel esquèma es fòrça particular en causa de son aspèct durable e de la reünion d'entitats diferentas (vilas, comunautats de paisans liures... etc.)[1]. Sa formacion foguèt tanben favorizada per lo desplaçament progressiu dau centre de gravitat dau territòri Habsborg en direccion d'Àustria a partir de 1278.
La premiera etapa de la formacion de la Confederacion foguèt la conclusion en 1291 d'un acòrd permanent entre lei comunautats montanhardas (Waldstätten) d'Uri, de Schwytz e d'Unterwald per mantenir l'òrdre public. Pasmens, aqueu pacte formèt pereu la basa d'una aliança defensiva còntra lei pretencions dei Habsborg (batalha de Morganten en 1315). L'ostilitat ai Habsborg entraïnèt per la seguida l'adesion de la vila de Lucerne (1332), de Zurich (1351), dei montanhards de Glaris (1352) e de la vila de Berne (1353). La vila de Zug foguèt tanben obligada d'intrar dins lo sistèma en 1352. Aquel ensems es uei dich Confederacion deis Uech mai èra en realitat encara solament una aliança militara defensiva maugrat l'adopcion de quauqueis elements juridics comuns en 1370.
D'efèct, lei tensions frontalieras èran importantas ambé lei Habsborg e un conflicte d'amplor aguèt luòc de 1386 a 1388. Maugrat la mobilizacion d'una armada importanta, Leopold de Habsborg foguèt batut e tuat a la batalha de Sempach (1386). Puei, dos annadas pus tard, una autra armada Habsborg foguèt durament desfacha a Nafels. Aquelei victòrias faguèron de la Confederacion una poissança regionala e una fòrça militara de remarca.
L'expansion de la Confederacion au sègle XVModificar
Lo sègle XV foguèt caracterizat per una expansion importanta de la Confederacion que foguèt l'òbra dei cantons diferents. D'efèct, en despiech de l'aliança comuna, cada canton aviá gardat la sieuna politica e se preocupava principalament dei sieus interès. En particular, Berne èra interessada per una expansion vèrs l'oèst, Zurich e Schwytz vèrs l'èst e Uri vèrs lo sud. Ansin, seis accions, mai ò mens sostengudas per leis autrei cantons, entraïnèron l'expansion de la Confederacion dins diferentei direccions :
- au nòrd, lei Confederats aprofichèron lo fòrabandiment de Frederic de Tiròl per prendre possession de sei fèus d'Argòvia en 1415. Venguèron de bailatges comuns, es a dire de territòris administrats per au mens dos cantons.
- a l'èst, la revòuta dei montanhards d'Appenzell còntra l'abat de Sant Gall au començament dau sègle XV foguèt a l'origina d'una aliança entre leis insurgents e la Confederacion. Fins a 1460, rompre l'isolament d'Appenzell foguèt un axe importanta de la politica dei cantons orientaus. La mòrt sensa eiretier dau còmte de Toggenborg en 1436 entraïnèt una guèrra entre Zurich e Frederic III de Habsborg d'un caire e Schwytz e Glaris d'autre caire que s'acabèt per la desfacha de Zurich en 1446. Zurich deguèt renonciar a son aliança ambé lei Habsborg, çò que renforcèt la coesion dei cantons. Ansin, dins lo corrent dau decenni 1450, poguèron prendre lo contraròtle de l'abadiá de Sant Gall e dei vilas de Sant Gall e de Schaffhouse permetent d'establir lo contacte amb Appenzell. Aquò foguèt completat en 1460 per la conquista de Turgòvia.
- au sud, Uri s'interessèt au Còl de Sant Gotard e assaièt d'estendre son influéncia sus lo pendís sud deis Aups. Pasmens, se turtèt ais ambicions dei ducs de Milan que limitèrons son expansion a la vau auta de Tessin.
- a l'oèst, Bèrna deguèt faciar la poissança dau Ducat de Borgonha mai sa diplomacia li permetèt de trobar d'aliats poderós coma França ò Savòia. En 1475, intervenguèt en Franca Comtat còntra Carles lo Temerari qu'ataquèt dirèctament la Confederacion l'annada seguenta. Batut a Grandson e a Morat, foguèt tuat a la batalha de Nancí en 1477. Pasmens, lei cantons refusèron de sostenir la politica expansionista de Bèrna vèrs l'oèst.
La Confederacion dei XIII cantonsModificar
La victòria còntra Borgonha entraïnèt l'adesion de Friborg e de Soleure en 1481 en despiech de l'oposicion dei cantons montanhards, inquiets de l'influéncia creissenta dei vilas. De mai, per evitar d'implicar la Confederacion dins un conflicte d'amplor, lei doas vilas deguèron renonciar au mantenement d'una politica estrangiera pròpria. Lei meteissei condicions foguèron aplicadas per l'adesion de Basilèa e de Schaffhouse en 1501. En 1513, Appenzell obtenguèt a son torn l'estatut de canton. Aquò acabèt la formacion de la Confederacion dei XIII cantons.
Enterin, una guèrra còntra l'emperaire Maximilian que voliá impausar d'impòsts e de tribunaus imperiaus sus lo territòri confederat s'acabèt per una victòria novèla. En 1499, l'emperaire deguèt signar lo Tractat de Basilèa que faguèt de la Confederacion una entitat de facto independenta. La poissança militara dei cantons favorizèt lo recrutament de mercenaris elvetics per mai d'una poissança. Participèron en particular ai guèrras d'Itàlia. Aquò foguèt l'occasion de conquistar Tessin e Milan. Pasmens, en 1515, la desfacha de Marinhan permetèt ai Francés d'ocupar lo ducat. L'annada seguenta, França e la Confederacion signèron un acòrd de patz que demorèt en plaça fins a la Revolucion.
La Reforma e lei crisis religiosasModificar
La Reforma aguèt d'efècts importants au sen de la Confederacion. Tre 1518, Ulrich Zwingli prediquèt la Reforma dins la vila de Zurich. Dins lo corrent deis annadas 1520, Zurich, Bèrna, Basilèa e Schaffhouse s'èran raliadas a sei tèsis. Au contrari, lei cantons montanhards, Zog, Lucèrna, Soleure e Friborg demorèron fidèus au catolicisme. Dins lei cantons de Glaris e d'Appenzell, lei populacions èran fòrça devesidas e certanei parròquias se convertiguèron au protestantisme.
Aquelei divisions favorizèt un conflicte religiós que foguèt entraïnat per la question de la religion dei bailatges comuns. Lei catolics s'impausèron en 1531. La patz de Kappel definiguèt un partiment religiós estricte de la Confederacion segon lo principi Cujus regio, ejus regio. La màger part dei bailatges comuns venguèron ò demorèron ansin catolics. Leis excepcions unicas foguèron Glaris e Appenzell. Pasmens, aqueu reglament èra provisòri car foguèt completat per un estatut de proteccion donat ai catolics de Glaris, venguts minoritaris dins lo canton, e per lo partiment dau canton d'Appenzell en 1597.
Aquela crisi descoratjèt pas leis esfòrç de Bèrna per estendre son territòri vèrs l'oèst. En 1526, acceptèt de protegir Genèva qu'èra l'objècte de revendicacions de part de Savòia. Dins aquò, aquela decision causèt d'esitacions de part dei Bernés car un conflicte còntra la Savòia catolica podiá venir la causa d'una confrontacion religiosa entre cantons. Après la conversion de Genèva au protestantisme (1536) e la menaça d'una intervencion francesa, Bèrna ocupèt lo país de Vaud, intrèt en Genèva e conquistèt lo país de Gex. Pasmens, deguèron abandonar sei conquistas dins lo corrent deis annadas 1560 sota la pression dei cantons catolics. La question foguèt pas reglada avans 1602-1603 e la revirada d'una ataca de Savòia còntra la ciutat genevesa que venguèt oficialament un aliat de la Confederacion.
De la Reforma a la Revolucion FrancesaModificar
La Confederacion conoguèt un periòde d'estabilitat dau sègle XVI a la Revolucion Francesa que favorizèt l'emergéncia progressiva d'un sentiment culturau comun. Valés e lei Tres Ligas èran aliats dei 13 cantons. Genèva e Mulosa èran aliats ai cantons protestants, lo principat de Neuchâtel e l'evescat de Basilèa avián de liames ambé Bèrna e l'abadiá e la vila de Sant Gall èran d'aliats menors de la Confederacion. Aquela organizacion cambièt franc dau periòde de la Guèrra de Trenta Ans que veguèt de combats acarnats opausar Francés e Espanhòus sus lo territòri dei Tres Ligas. Pasmens, en 1639, lei ligas foguèron restauradas e recupèron sei territòris.
I aviá ges d'autoritat federala que la Dieta èra solament une conferéncia d'ambaissadors que preniá sei decisions a l'unanimitat. Èra subretot cargat de la gestion dei bailatges comuns e sa presidéncia èra assegurat per Zurich. Leis institucions intèrnas de cada canton èran fòrça variablas evolucionannt entre de modèls basats sus una assemblada generala e de sistèmas donant la màger part dei poders a la borgesiá urbana. La maufisança entre catolics e protestants demeniguèt gaire e lei dos camps formèron d'alianças estrangieras dins lo cas d'un novèu conflicte religiós. Pasmens, ges de camp prenguèt l'iniciativa d'una guèrra e la patz demorèt entraïnant a partir de la segonda mitat dau sègle XVIII l'emergéncia d'un particularisme elvetic.
La Republica ElveticaModificar
La Confederacion Elvetica se trobèt implicat dins lei guèrras revolucionàrias tre 1795 e venguèt un teatre d'operacions per lei dos camps especialament a la fin dau decenni. França annexèt lo sud de l'evescat de Basilèa en 1797, Mulosa e Genèva l'annada seguenta. Totjorn en 1798, impausèt la creacion d'una Republica Elvetica dotada d'una constitucion unificatritz e centralizatritz. Pasmens, la populacion acceptèt pas aquelei modificacions e lo retirament dei tropas francesas en 1802 entraïnèt lo caòs. En 1803, Napoleon Bonaparte impausèt l'Acte de Mediacion que contentava una partida dei revendicacions elveticas. La Republica venguèt confederala. Lo canton dei Grisons foguèt creat a partir dei Tres Ligas e cinc cantons novèus foguèron fondats a partir dei bailatges comuns. Valés foguèt annexat a l'Empèri Francés. Bonaparte venguèt lo cap de l'Estat ambé lo títol de mediator.
La Restauracion e la RegeneracionModificar
En 1815, après la desfacha finala de l'emperaire, un Pacte federau restaurèt una Confederacion basat sus lo modèl d'avans la Revolucion. Pasmens, incluguèt d'ara endavant 22 cantons (lei 13 cantons originaus, lei 6 cantons creats per Bonaparte e Genèva, Valés e Neuchâtel). Bèrna perdiguèt lo País de Vaud mai annexèt l'evescat de Basilèa coma compensacion. França e Savòia deguèron tanben cedir quauquei territòris frontaliers per facilitar lei comunicacions ambé Genèva. Enfin, lo Tractat de París (1815) proclamèt la neutralitat perpetuala de la Confederacion e l'inviolabilitat de son territòri.
Pasmens, la restauracion deis ancianeis institucions maucontentèt una partida importanta de la populacion qu'aviá adoptat leis idèas liberalas de la Revolucion Francesa. En 1830, un movement revolucionari pacific (la Regeneracion) entraïnèt la democratizacion de plusors cantons. En 1833, lo refús de la borgesiá de Basilèa de partejar lo poder ambé leis abitants dei campanhas entraïnèt la secession dei zònas ruralas. Dins aquò, aquelei cambiaments foguèron rapidament a l'origina de tensions importants dins l'encastre dei divisions religiosas (protestants còntra catolics) e politicas (liberaus e radicaus còntra conservadors) dau país. Après una tiera d'incidents, sèt cantons catolics signèron en 1845 un pacte defensiu dich Sonderbund. Dos ans pus tard, lei radicaus, majoritaris a la Dieta, ordonèron la dissolucion d'aquela aliança. Lo refús entraïnèt una brèva guèrra civila (un centenau de tuats) que s'acabèt per la desfacha dau Sonderbund. Lei vencuts deguèron acceptar una revision prefonda dau Pacte federau de 1815.
La Soïssa modèrnaModificar
La formacion de l'estat federauModificar
En 1848, una constitucion novèla foguèt adoptada. Creèt un estat federalista laissant una autonòmia importanta ai cantons. Un Conseu nacionau e un Conseu deis estats foguèron creats per exercir lo poder legislatiu federau e Bèrna venguèt la capitala d'aqueleis institucions. La defensa e la diplomacia venguèron de prerogativas dau govèrn centrau. Modificada en 1874, aquela constitucion es totjorn en vigor.
La segonda mitat dau sègle XIXModificar
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, lei tensions demorèron vivas entre cantons catolics e protestants en causa de la question dau pagament dau deute de guèrra unicament assegurat per lei vencuts fins a 1852, dau sistèma electorau que sa consequéncia èra l'eliminacion dei conservadors e de la separacion constitucionala de la Glèisa e de l'Estat. Pasmens, lei problemas s'amaisèron pauc a pauc, especialament après l'obtencion d'un elegit per lei conservadors au Conseu nacionau en 1891. En parallèl, la democratizacion contunièt ambé l'extension dau drech de referendum a la màger part de la populacion, l'adopcion d'un sistèma de vòte majoritari pus representatiu e lo principi de l'escòla primària obligatòria. L'estat federau foguèt egalament renfòrçat ambé la creacion d'un Tribunau Federau e d'un monopòli sus l'emission de moneda donat au poder centrau (completat en 1907 per la creacion d'una banca nacionala). En 1898, lei drechs civius e penaus venguèron de prerogativas federalas e la durada quotidiana dau trabalhs foguèt fixada a 11 oras en 1877.
Au nivèu diplomatic, de tensions aguèron tanben luòc ambé Prússia e França a prepaus deis afaires de Neuchâtel e de Savòia. D'efèct, en 1856, un còp d'estat reialista prenguèt brèvament lo poder dins lo canton de Neuchâtel — qu'èra juridicament un fèu dau rèi de Prússia — e demandèt sa reintegracion au sen de Prússia. Lei Prussians mobilizèron sei fòrças armadas per conquistar la region mai deguèron se clinar en fàcia deis oposicions britanica e francesa. Lo segond afaire se debanèt ambé l'annexion de Savòia per França en 1866. Un tractat ancian donava lo drech a Soïssa d'ocupar lo nòrd de la region per se protegir d'una menaça militara. Lo Conseu federau considerèt la possibilitat de declarar la guèrra ai Francés per ocupar l'endrech avans de se retractar e de reglar totei lei desacòrdis frontaliers ambé París en 1868.
Lo sègle XXModificar
Soïssa adoptèt una politica de neutralitat armada durant lei dos conflictes mondiaus e capitèt de demorar en fòra dei combats. Pasmens, la Premiera Guèrra Mondiala i causèt una tiera de crisis economicas marcadas per de grèvas duras e de problemas d'avitalhament. Dins lo corrent deis annadas 1930, la crisi economica de 1929 favorizèt lei progrès dau comunisme e dau faissisme. Lo 9 de novembre de 1932, l'armada tirèt sus una manifestacion antifaissista tuant 13 personas. Lei tensions demeniguèron vèrs la fin dau decenni e sindicats e patrons signèron la patz dau trabalh en 1937, un acòrd assaiant d'organizar lo reglament negociat dei conflictes obriers.
Après la Segonda Guèrra Mondiala, Soïssa contunièt de renfòrçar son modèl ambé l'introduccion d'una assegurança vielhitge en 1946 e l'egalitat entre sei ciutadans ambé l'adopcion dau sufragi femenin entre 1971 e 1972. Leis annadas 1960-1970 foguèron dominadas per la question jurassiana regardant la separacion dei districtes francofòns dau canton de Bèrna. Après una lònga lucha politica e juridica, un canton de Jura, en majoritat catolic, foguèt fondat en 1979. Au nivèu diplomatic, Soïssa contunièt de defendre sa neutralitat armada e demorèt en fòra de l'ONU fins a 2002. Refusèt tanben d'integrar l'Union Europèa au profiech d'una politica de cooperacion basada sus d'acòrds bilateraus.
PoliticaModificar
De veire: Cantons soïsses
GeografiaModificar
De veire: Cantons soïsses
- Superfícia: 41 284 km²
- Distància nòrd-sud: 220 km
- Distància oèst-èst: 348 km
- Punt culminant: 4634 m (la punta Dufour dins lo massís del mont Ròse, Valés)
- Luòc mai bas: 193 m (lac Major, Tessin)
Soïssa a tres grandas regions naturalas:
- Los Alps que forman 60% del territòri soís amb tres partidas:
- L'Engadina a l'èst dins lo canton dels Grisons (punt culminant: Piz Bernina - 4049 m)
- Los Alps de l'Oberland Bernés (punt culminant: Finsteraarhorn - 4274 m)
- Los Alps Peninas (punt culminant: Punta Dufour, mont Ròse - 4634 m)
- Entre aquestas doas cadenas de montanhas se tròba lo Platèu Soís que concentra la màger part de la populacion (30% del territòri soís).
Vilas principalas:
2880 comunas soïssas e 26 cantons.
EconomiaModificar
De veire: Economia de Soïssa
CulturaModificar
Soïssa es situada entre de grands païses europèus qu'an influenciat sas lengas e sas culturas. A quatre lengas oficialas : l’alemand (64%) al nòrd e al centre, lo francés (19%) a l’oèst, l’italian (8%) al sud, e lo romanch qu'es una lenga romanica parlada per una minoritat pichona (1%) dins lo sud-èst del canton dels Grisons. L'alemand parlat en Soïssa Alamanica es un dialècte apelat soís alemand o schwyzerdütsch. Fòrça Soïsses parlan mai d'una lenga, e los residents e trabalhaires estranhs son mai de 20% de la populacion activa.
Ligams extèrnesModificar
BibliografiaModificar
- (fr) Jean-Jacques Bouquet, Histoire de la Suisse, PUF,
- (de) Edgar Bonjour, Geschichte der schweizerischen Neutralität, Helbing & Lichtenhahn,
- (fr) Grégoire Nappey, Histoire Suisse, LEP,
Nòtas & referénciasModificar


text:
Sal (quimia)
En quimia, una sal (var. sau) es un compausat quimic format per de cations (ions cargats positivament) ligats a anions (ions cargats negativament).
Es lo produch tipic d'una reaccion quimica entre una basa e un acid; la basa fornís lo cation e l'acid l'anion. Un exemple es la sal de cosina, nomenada tanben en lengatge colloquial sal comuna o simplament sal, qu'es lo clorur sodic, que sa formula quimica es NaCl e qu'es lo produch de la basa idroxid sodic, NaOH e acid cloridric, HCl. Las sals son generalament de compausats ionics que fòrman de cristals. Son normalament solublas dins l'aiga, ont se separan en dos ions.
Las sals tipicas an un punt naut de fusion, duretat bassa, e compressibilitat bassa. Dissolgudas dins l'aiga, condusisson l'electricitat. Las sals se nomenan segon l'acid que ne derivan:
- los acetats son las sals de l'acid acetic
- los carbonats son las sals de l'acid carbonic
- los clorats son las sals de l'acid idrocloric
- los fosfats son las sals de l'acid fosforic
- los nitrats son las sals de l'acid nitric
- los nitrits son las sals de l'acid nitrós
- los sulfats son las sals de l'acid sulfuric


text:
Detz au Primtemps de l'Arribèra 2011, Sent Per de Leren
Extrèit deu concèrt live deu grop PASS'AIRES, "Mon arrai"
“Que son cinc musicians de swing gascon aus perhums de resina. Rics de lors diversitats, de lors influéncias multiplas, que partatjan dab lor public la nhaca e las emocions pregondas. Las qui pòrtan las musicas popularas e lo cant tradicionau en luenga occitana. Lo ligam qui tèishen dab la dança qu’ei present, quasi palpable. Dens la lor faiçon d’interpretar, de cadençar las melodias qui’ns jògan, que lor musica e vad ua musica a víver dab los pès e lo còs tot sancèr.”


text:
Esperasan
Esperasan (oficialament en francés Espéraza) es una comuna occitana de Lengadòc en País de Saut Lengadocian situada dins lo departament d'Aude e de la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada dans la nauta val d'Aude en País de Saut Lengadocian sus l'Aude entre Coisan e Quilhan. Accès SNCF gara d'Esperasan sus la linha Carcassona - Ribesaltes.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Miquèl d'Esperasan
Glèisa d'estil romanic bastida al sègle XIII sus la riba de l'Aude. Destruida totalament en 1575 aprèp dels combats qu'opausavan la populacion als protestants retirats dins le vilatge. Tornèt èsser bastida pendent la primièra mitat del sègle XVII. Las òbras foguèron acabadas en 1664. Foguèt renaniada al sègle XIX e restaurada entre 1995 e 2007. En 2003, una sstatua de Sant Joan Baptista, benlèu del sègle XVIII, foguèt descobèrta jols pasiment del còr.


text:
Ne pòdi pas mai.
Al concors del pijamà mai òrre, lo vesin ganha.
E de luènh.
Ja, que metèsse sos eslips darrièr los lençòls per m'empachar de los comptar, trobavi aquò mesquinàs.
Mas que metèsse en tot primièr, aquí davant, jos mos paures uèlhs, lo pijama, es de crudeltat pura.
Una parentèsi : non, non, non, me soi pas enganada, ai ben marcat "sos eslips" amb tot plen de s, que l'autre jorn, blanqueta!, ne vegèri DOS d'eslips sus la còrda! Manquèri de cabussar de mon balcon e de li anar demandar de qu'èra aquela revolucion que me n'avián pas avisada.
Rai, benlèu t'aviá juste tirat una lofa merdosa dins la setmana.
Fin de la parentèsi.
Alara, lo pijama del vesin e ben fin finala revèrta un pauc lo vesin. Es de la mòda de las annadas 80, es a dire laidàs, perque , o cal plan dire, las annadas 80, aquò èra missant missant gost. Non, es pas perque la mòda a passat, èra laidàs JA a l'epòca. Punt.
Primièr de tot, m'o cal confessar, ai un problèma amb los pijamas masculins perque abans, innocenta e ignoranta de la dura realitat qu'èri, o sabiái pas ieu que los òmes cargavan de pijamas. Te cresiái que los òmes dormissián nuses o, en cas de grand freg, cargavan l'eslip (L'eslip de la setmana, 7 jorns, 8 nuèches, camfre power) perque a mon ostal, los òmes avián pas de pijama. Cresiái que i aviá una mena de rite de passatge e que passavas de l'enfantesa amb ton pijama Winnie l'orson a l'atge adulte-ai-los-colhons-peluts, sens mai de pijama per dormir.
Vos disi pas lo primièr còp que dormiguèri amb un tipe que dormissiá ni nus ni en eslip:
- Ra, coma as l'èr con, lo pijama es per dormir a l'espital. (vos rasseguri, dempuèi, ai aprés la tolerància)
- N'as un tu de pijama, e siás pas a l'espital.
- Mas ieu soi una femna, e las femnas cargan de pijamas.
- E te creses qu'aquò's sexy un pijama amb de pinguins dessús?
1-1
Mas tornem al traumatisme del jorn: lo pijama sus la còrda del vesin.
Primièr, la forma del pijama : cossí es copada la causa? Es un pijama anti-viòl nocturn. Amb d'elastics als ponhets e a las cavilhas, istòria de i pas poder passar la man genre "mmmm, te vau dintrar la man dins lo pijama long del braç e aprèp, t'anarai tocar la quèca" e istòria tanben d'aver l'èr ben con lo matin amb aquel pijama que te quicha e que te saucissona.
Puèi, la color, ò 'fant la color, santa Verge aparatz me los uèlhs : vèrd. Mas pas un vèrd primaveral o un vèrd caqui-soi-un-òme-musclat-jos-mon-costum-militar, non, una mena de vèrd-botelha-caca-d'auca cansat de tantas lavadoiras dempuèi 1981. E per acabar de far venir lo vòmit, lo tricòt del pijama vèrd-botelha-caca-d'auca-cansat e ben dessús i a de raias blau fosc, amb un bocin de negre e de vèrd fluo.
E ben ieu vòli pas mai subir aquò, vòli pas mai dever veire aquel pijama afrós un còp per mes. Manquèri de li anar dire al vesin "los pijamas aquò se fa secar al dintre de l'ostal, jamai sus la còrda defòra" auriái pogut apondre tanben "e los eslips, los cal metre cap a l'exterior de la corda, sequenon secaràn pas plan", mas seriá estat benlèu un pauc grossàs.
La bona nòva dins l'istòria, es qu'ai trobat de qué li vau faire coma present per Nadal!


text:
10 octobre 2014
Jan-Peire Reidi, retorn a Vilajalet
Jan-Peire Reidi, retorn a Vilajalet Jan-Peire Reidi (Jean-Pierre Reydy) ven de sortir un libre novel a las edicions Lo Chamin de Sent Jaume : es un recuelh de tèxtes que lo titre n’es Chaucidas dins los blats (nos autres diriam « caucidas » o « caucits »). Aprèp une vida de professor d’anglés, mai que mai a Châtellerault, Reidi es ara tornat demorar ont èra nascut, a Vilajalet, a costat de Nontron, en Peirigòrd verd. Aquí s’encontran, çò ditz Reidi, « la freschor dau... [Lire la suite]


text:
Louis MALBOS es de coumta demié li pouèto prouvençau li mai marcant dóu siècle XXen. Nascu en 1911, mort en 1984, aquéu que fuguè trento-tres an Counservadou dóu Museon Granet à-z-Ais, es l’autour de dous recuei de pouèmo : Cansounié di dos man dóu Rose (is ed. Parlaren, 1984) e Pèiro plantado (is ed. de L’Astrado, 1992). Soun centenàri sara counmemoura pèr l’Assouciacioun L’Astrado prouvençalo lou 14 de mai venènt à Maiano.
Aqueste jour, espelira lou n°46 de la revisto annualo L’Astrado tout entié counsacra à Louis Malbos (dins uno proumiero partido, de tèste siéu ; dins uno segoundo partido, d’estùdi, de testimòni sus l’ome e soun obro — o, pulèu, sis obro de pouèto e de patrioto prouvençau).
A 3 ouro, au Cèntre Frederi Mistral, un « Coulòqui Louis Malbos » recampara Michèu Courty, Enmanuèl Desiles, Reinié Moucadel, Louis Scotto, Roumié Venture.
Pèr aquéli que noun poudrien veni à Maiano, l’on pòu coumanda la revisto (20€ e 3€ pèr lou port quente que siegue lou noumbre d’eisemplàri) e lou recuei Pèiro plantado (168p. 13€ franco) à L’Astrado prouvençalo (Service Commandes), 2bis route de Langlade, 30620 Bernis.
.