text:
Primièra Guèrra Mondiala
La Primièra Guèrra Mondiala o la Granda Guèrra (var. Purmèra Guèrra Mondiau) es lo conflicte armat a l'escala planetària que se debanèt de julhet de 1914 fins a novembre de 1918. Mai de 9 milions de personas moriguèron dins aquesta guèrra.
Los Aliats (França, l'Empèri Britanic, l'Empèri Rus e Itàlia) desfàn las Fòrças Centralas (l'Empèri Alemand, Àustria-Ongria, e l'Empèri Otoman). L'armistici foguèt signat l'11 de novembre de 1918.
Las encausas d'aquesta guèrra son divèrsas. França vòl recuperar a Alemanha, Alsàcia-Lorena, perduda en 1870. Itàlia vòl prene Dalmàcia a Àustria-Ongria. Tornarmai, i a de tensions nombrosas dins la region dels Balcans.
La guèrra donèt luòc a una importanta reestructuracion de la geografia europèa; quatre grands Empèris despareguèron (Empèri Rus, Empèri Alemand, Àustria-Ongria e Empèri Otoman) e apareguèron de païses novèls (Checoslovaquia, Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Iogoslavia e Ongria).
Somari
- 1 Lei causas de la guèrra
- 1.1 Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts
- 1.2 Lei crisis internacionalas entre 1905-1914
- 1.3 La corsa ais armaments
- 1.4 Lo novelum dei nacionalismes
- 2 La guèrra
- 2.1 La crisi de l'estiu de 1914
- 2.2 La revirada de la guèrra corta
- 2.3 Extension e enfangament de la guèrra
- 2.4 La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917
- 2.5 La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda
- 3 Lei consequéncias de la guèrra
Lei causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts[modificar | modificar la font]
Lo tornant deis annadas 1890[modificar | modificar la font]
Lo 9 de març de 1888, la mòrt de l'emperaire alemand Guilhèm Ièr privèt lo cancelier Otto von Bismarck de son sostèn politic. Ansin, seis adversaris, principalament lei nacionalistas alemands e leis òmes d'afars dei regions renanas, aprofichèron la situacion per lo marginalizar. Li reprochèron de tenir Alemanha en despart de la lucha coloniala. De mai, l'equilibri continentau defendut per lo cancelier empachèt la poissança economica novèla de l'empèri.
Lei questions economicas ocupèron donc una plaça creissenta. D'efèct, se lo quadre economic, lo capitalisme liberau, demorèt fins a la guèrra, la "Granda Depression" (1873-1896) modifiguèt lo ròtle de l'Estat e entraïnèt un retorn dau proteccionisme. En França, la tarifa Méline (1892) o la lèi de proteccion de l'agricultura de 1897 ne'n foguèron d'exemples. Aquelei proteccions pesèron sus lei relacions internacionalas coma o mòstra la guèrra doaniera entre França e Itàlia de 1887 a 1898.
Enfin, la concepcion de l'Estat de Bismarck, ierarquic e centralizat, aguèt tendéncia de negligir lei reaccions dei pòbles, en particular la fòrça dau panslavisme o dau patriotisme francés. Per exemple en 1887, l'afar Schnaebelé (un comissari arrestat illegament per d'Alemands lo sospichant d'espionatge) e la crisi boulangista manquèron de degenerar en guèrra. De campanhas de pressa aumentèron la tension mai finalament, la patz foguèt sauvada per una intervencion dirècta dau cancelier dins la liberacion dau comissari e la remanda dau generau Boulanger per lo govèrn francés.
Ansin, quand Bismarck demissionèt lo 18 de març de 1890, après 18 mes de coabitacion malaisada ambé l'emperaire novèu, Guilhèm II, l'eveniment marquèt la fin d'una epòca per Euròpa. Lo jornau satiric anglés comentèt « Lo pilòt quita lo naviri ».
L'aliança entre França e Russia[modificar | modificar la font]
La politica alemanda de Guilhèm II cambièt rapidament d'aquela de Bismarck. D'efèct, l'emperaire novèu vouguèt establir la dominacion alemanda sus l'Euròpa Centrala e son influéncia vèrs l'Empèri Otoman e China. La solidaritat ambé leis aligadas d'Alemanha foguèt donc clarament afiermada e, pensant que França aviá ren a ofrir a Russia, lo raprochament entre Alemanha e Russia realizat per Bismarck foguèt delaissat. En 1890, Guilhèm II refusèt donc de recondurre lo tractat de Reassegurença ambé lo tsar. En consequéncia, Russia foguèt isolada dins lei Balcans còntra Austria-Ongria e, en Asia Centrala, còntra Anglatèrra. Ansin, après de negociacions lòngas e malaisadas, França e Russia concluguèron una aliança militara lo 27 de decembre de 1893 onte se considerèt tres situacions :
- Se França èra atacada per Alemanha o Itàlia, l'Empèri Rus la sostendriá ambé 800 000 soudats.
- Se leis empèris atacavan Russia, 1 300 000 soudats francés serián mandats còntra Alemanha.
- Una mobilizacion parciala deis empèris centraus entraïnariá una mobilizacion generala francesa e russa.
En 1898, aquel acòrd foguèt renforçat. Lo govèrn francés acceptèt de sostenir lei pretencions russas dins lei Balcans e lei Rus faguèron la meteissa causa per lei revendicacions francesas sus Alsàcia-Lorena. Pasmens, aquela aliança, e mai s'èra defensiva, considerava per lo premier còp la possibilitat d'una guèrra generala e la mobilizacion generala automatica èra un factor agravant dins lo cas d'una crisi importanta.
La construccion de l'Entenduda Corala e de la Tripla Entenduda[modificar | modificar la font]
Paradoxalament, l'Entenduda Corala foguèt amorsada per la crisi de Fachoda. En 1898, una expedicion francesa comandada per lo capitani Marchand agantèt lo fòrt de Fachoda. Lo govèrn francés esperava renegociar lei zònas d'influénça dins la region de Sodan. Pasmens, leis Anglés èran determinats e la flòta britanica efectuèt de demostracions davant Brèst e Tolon constrenhent França de recular. En despiech de la tension e de l'umiliacion francesa, lei dos país rivaus comprenguèron adonc la necessitat de reglar sei diferents coloniaus. Un acòrd se concluguèt lo 8 d'abril de 1904 maugrat leis esitacions anglesas.
La decision britanica foguèt averada per lei necessitats de la corsa ais armaments navaus. D'efèct, lo comandament de la flòta anglesa decidiguèt en 1889 d'aplicar la règla dau "Two Power Standard" que significava que la marina britanica deviá despassar de 10% lei segonda e tresena flòtas militaras acampadas. Dins aquò, l'esfòrç alemand dins la construccion navala obliguèt leis arsenals de Grand Bretanha a lançar de projècts costós. En 1903, leis Anglés assaièron donc de negociar ambé lo govèrn alemand que rebutèt tota concession, esperant enterin obtenir mai.
L'acòrd entre Francés e Anglés pertoquèt solament de zònas d'influéncia (Marròc, Egipte, Siam...) e ges d'engatjaments militars. Pasmens, tre 1905, l'Ententuda Corala venguèt pus importanta qu'inicialament previst. Enfin, la construccion de la Tripla Entenduda s'acabèt en 1907 ambé la resolucion dei problèmas coloniaus entre Russia e Anglatèrra. Menacèt desenant fòrtament la posicion deis empèris centraus.
Lei crisis internacionalas entre 1905-1914[modificar | modificar la font]
Lei crisis marroquinas[modificar | modificar la font]
La crisi de Tanger foguèt la premiera crisi deis annadas d'avans la guèrra. França desvolopèt son influéncia en Marròc dempuei 1898 e en novembre de 1904, un prest francés arribèt a la mesa sota tutèla dei finanças marroquinas e a un quasi protectorat. Alemanha foguèt pas consultada e lo 31 de març de 1905, Guilhèm II anoncièt son intencion de defendre leis interès alemands en Marròc e l'independéncia de son sultan. Una conferéncia internacionala foguèt reunïda a Algesiras a partir de genier de 1906 a la demanda dau sultan conselhat per leis Alemands. Pasmens, la conferéncia d'Algesiras mòstra l'isolament alemand e la soliditat de la Tripla Entenduda, França obtenent lo contraròtle de la polícia e dei finanças de Marròc.
Entre 1906 e 1911, l'anarquia que reinava en Marròc permetèt l'intervencion dei tropas francesas. Aquela intervencion èra contrari ai resultats de la conferéncia d'Algesiras. En 1911, leis Alemands aprofichèron l'ocupacion de Fes per mandar una canonièra a Agadir causant una crisi per obtenir dei compensacions colonialas en Cameron. Pasmens, la revendicacion alemanda sus tot lo Còngo francés entraïnèt Euròpa quasi vèrs la guèrra. La flòta anglesa foguèt mobilizada mai ni França ni Alemanha èran lèstas. En consequéncia, de negociacions dificilas acomencèron e se concluguèron lo 4 de novembre de 1911 : França poguèt establir son protectorat sus lei territòris marroquins en cambi d'unei regions a la frontiera entre Cameron e Còngo.
Dins aquò, la crisi d'Agadir mostrèt que lei poissanças europèas podián recórrer a la guèrra per reglar sei problèmas. Ansin, mentre que lo centre de la diplomacia mondiala se desplaçava vèrs lei Balcans, la corsa ais armaments s'accelerèt.
Lei crisis balcanicas entre 1908 e 1913[modificar | modificar la font]
Lo Congrès de Berlin en 1878 aviá amaisat lei tensions balcanicas durant trenta ans e desvirat leis ambicions russas vèrs Asia. De mai, en 1898 e 1903, Russia e Àustria s'entendèron per mantenir l'statu quo dins la region. Pasmens, la desfacha de l'empèri dau tsar còntra l'armada japonesa en 1905 cambièt la situacion e i entornèt l'interès rus.
En 1908, Àustria-Ongria profichèt de la desfacha russa, de la Revolucion de 1905 còntra lo tsar e de la Revolucion Turca de 1908 per annexar Bòsnia e Ercegovina qu'ocupava dempuei 1878. Alemanha sostenguèt fèrmament son aligat enterin que França conselhava la prudéncia. La crisi se clavèt en abriu de 1909 per un renforçament de l'aliança entre Alemanha e Àustria-Ongria. Pasmens, Itàlia, que revendicava Dalmàcia e s'estimava umiliada, concluguèt un acòrd ambé Russia. De mai, Russia obtenguèt de crèdits francés e britanics per accelerar son redreiçament militar. Enfin, lei societats secrètas se multipliquèron dins lei país eslaus e l'Empèri Otoman accentuèt la turquificacion de sei províncias balcanicas, provocant l'ira deis estats crestians de la region.
Tres guèrras especèron l'Empèri Otoman entre 1911 e 1913. La premiera foguèt declarada per Itàlia en 1911. S'acabèt per una victòria italiana facila, l'annexion de Tripolitània e deis illas de Dodecanès e d'ambicions novèlas per lei país balcanics. En 1912, Russia encoratgèt la formacion d'una liga balcanica entre Serbia e Bulgaria, ragantadas après per Romania e Grècia. En octòbre de 1912, leis Otomans foguèron escrachats dins lo corrent d'una guèrra de tres setmanas. La conferéncia de Londres de junh de 1913 contentèt pas Grècia, Romania e Serbia qu'ataquèron Bulgaria. Una guèrra novèla comencèt donc en julhet de 1913 còntra Bulgaria. Lo Tractat de Bucarèst modifiquèt lei cambiaments territoriaus, demenissent la part bulgara. En consequéncia, Bulgars e Otomans se raprochèron deis empèris centraus.
Leis autrei questions de la diplomacia internacionala[modificar | modificar la font]
D'autrei questions marquèron la diplomacia internacionala, aumentant considerablament lei tensions europèas :
- Alsàcia-Lorena èra lo contenciós internacionau pus grèu de la scena mondiala car opausava lei doas premierei poténcias militaras dau continent.
- Lei tèrras irredentas, Dalmatia, Ístria e Trentin, qu'èran de regions austrianas popladas per d'Italians, foguèron clarament revendicadas per Itàlia dempuei 1896. Lei contenciós pus importants entre França e Itàlia, Tunisia e guèrra comerciala, foguèron reglats en 1898. En 1900, un acòrd coloniau foguèt conclús per respectar leis interès italians en Cirenaïca e en 1902, lei dos país signèron un acòrd secrèt de neutralitat. Ansin, en 1906, Itàlia sostenguèt donc lei pretencions francesas sus Marròc.
- Lo territòri de Kars e Ardahan qu'èran turcs fins a 1878 e rus en 1914.
- La question irlandesa e l'agitacion independentista còntra la monarquia anglesa.
La corsa ais armaments[modificar | modificar la font]
La corsa ais armaments èra un factor d'instabilitat major de la politica internacionala. La reconstitucion de l'armada francesa entre 1872 e 1875, servici militar obligatòri e aumentacion dau nombre d'oficiers, permetèt lo mantèn d'una patz armada maugrat un suplement de 80 000 soudats alemands decidit durant l'afar Schnaebelé. Aqueu equilibri foguèt romput per l'aliança entre França e Russia. La corsa ais armaments comptèt au mens tres plans.
D'en premier, la question deis efectius e la pensada d'une guèrra corta que desboquèt en França e en Alemanha a la formacion d'armadas d'activa nombrosas e de resèrvas alemandas fòrça importantas per sostenir rapidament una lucha sus dos frònts. Ansin, en 1914, França aviá 750 000 soudats e Alemanha 820 000. Leis autrei armadas europèas poguèron pas seguir aqueleis esfòrç.
Lo segond plan èra lo desvolopament de la poténcia de fuòc (artilhariá e mitralhieras). Pasmens, èran dependents dei plans militars. Lo plan alemand Schlieffen, prevesent d'envolopar l'armada francesa per l'èst, necessitava una artilhariá pesuga e mobila per destruire rapidament lei fòrts bèlgas e blocar leis ofensivas francesas en Alsàcia-Lorena. França, ambé de mejans pus limitats e un estat major cresent pas a l'artilhariá pesuga, preferiguèt privilegiar l'artilhariá leugiera e lo sostèn au rearmament rus.
Enfin, sus lei mars, lei flòtas anglesa e alemanda se liurèron una concurréncia acarnada. D'efèct, lo passatge dau carbon au mazot entraïnèt una aumentacion dei tonatges e dei canons embarcats. Ansin, Alemanha e Anglatèrra lancèron tres o quatre per annada mai leis unitats d'escòrta e d'acompanhament.
Lo novelum dei nacionalismes[modificar | modificar la font]
Aquelei desequilibris noiriguèron una generalizacion dau nacionalisme. En França, la crisi de Tanger en 1905 aguèt luòc en meme temps que l'amnistia deis antidreyfusards. A partir de 1908, lei sentiments antialemands venguèron un fenomèn massís. En Alemanha, lei ligas pangermanistas entretenguèron l'agitacion en denonciant especialament lo risque d'enceuclament causat per l'aliança entre França e Russia. Lei politicas de fermetat èran donc encoratjadas dins lei país europèus a partir deis annadas 1911-1912.
La guèrra[modificar | modificar la font]
La crisi de l'estiu de 1914[modificar | modificar la font]
La crisi de Sarajevo se debanèt en doas etapas pendent l'estiu de 1914. Premier, après de manòbras militaras en Bòsnia servent de demostracions de fòrça en seguida de la victòria sèrba de 1913, l'archiduc eiretier d'Àustria-Ongria Francés Ferrand e son esposa foguèron assassinats per un nacionalista sèrbe, Gavrilo Princip. Leis autoritats austrianas n'atribuiguèron la responsabilitat a la politica dau govèrn sèrbe e l'armada de l'empèri decidiguèt d'aprofichar la situacion per eliminar la poténcia sèrba dei Balcans. Lo 6 de julhet, Alemanha donèt son sostèn a son aligada.
Lo 23, un ultimatum foguèt mandat ai Sèrbes per Àustria-Ongria demandant la revocacion dei foncionaris sostenent lei campanhas antiaustrians e la participacion de la polícia austriana a l'enquista. Aqueu darrier ponch venguèt a transformar Serbia en protectorat. Lo govèrn de Belgrad refusèt donc prepausant puslèu una mediacion internacionala sostenguda per lo Reiaume Unit. Mai lo 26, Alemanha quichèt l'Empèri Austrian de reglar lo problèma sèrbe rapidament e de metre l'Entenduda davant lo fach complit. Ansin, lo 28, la guèrra foguèt declarada per leis Austrians.
Dins aquò, Russia suportèt pas l'umiliacion coma per la crisi de 1908 e la logica de blòt entraïnèt un conflicte generau. D'efèct, apielada per lo sostèn francés confiermat lo 25 de julhet, decretèt la mobilizacion parciala lo 29, puei totala lo 30. Aquela mobilizacion èra en partida causada per lei dificultats tecnicas liadas ai gròssei distàncias russas. Pasmens, lo 31, Alemanha adreicèt un doble ultimatum exigent la desmobilizacion russa e de garantidas de neutralitat (lei fòrts de Verdun e Toul) de part de França. L'endeman, Russia refusèt e Alemanha li declarèt la guèrra. En consequéncia, França mobilizèt sei tropas e Alemanha deguèt tanben li declarar la guèrra lo 3 d'aost. Enfin, lo 4, l'invasion de Belgica per l'armada alemanda causèt la declaracion de guèrra britanica en rason dau Tractat de 1839 garantissent la neutralitat bèlga.
La revirada de la guèrra corta[modificar | modificar la font]
Lei fòrças s'afrontant en 1914 foguèron relativament equilibradas e l'unitat nacionala foguèt realizada per totei lei govèrns participant a la guèrra. L'Internacionala Socialista foguèt sospressa e, maugrat l'assassinat de Jaurès, sei membres se raliguèron a sei país. De trèvas politicas e socialas foguèron establidas.
Pasmens, la guèrra corta esperada per lei govèrns europèus aguèt pas luòc. Ansin, sus lo frònt oèst, leis Alemands executèron lo plan Schlieffen atacant la Belgica enterin que l'infantariá francesa èra blocada per lei fortificacions de Metz. Remandats vèrs Nancy, lei Francés perdèron la « batalha dei frontieras » durant lo mes d'aost de 1914. Dins aquò, una seria de còntraofensivas francesas conduchas pendent la Batalha de Marna (5-12 de setembre) obliguèron l'armada alemanda de se replegar sus Aisne. Lei doas armadas essent escagassadas, lo frònt s'estabilizèt aquí. Puei, durant lei mes d'octòbre e de novembre, lei dos camps assaièron de se desbordar mutualament per l'oèst. Finalament, après aquela « corsa a la mar », lo frònt s'estabilizèt tanben e lei soudats deguèron cavar d'enfrondadas per passar l'ivèrn.
A l'èst e au sud, la guèrra s'installèt tanben dins la durada. Lei Rus ataquèron lo 15 d'aost, bateguèron leis Austrians dins lei Carpats mai foguèron sevèrament vencuts per leis Alemands a Tannenberg lo 27 d'aost e ai lacs mazures lo 10 de setembre. Enfin, lei Sèrbes resistiguèron ais assauts austrians e reprenguèron Belgrad.
Extension e enfangament de la guèrra[modificar | modificar la font]
Luchas diplomaticas e arribada de participants suplementaris[modificar | modificar la font]
Inicialament negligidas per la perspectiva d'una guèrra rapida, lei poissanças neutras venguèron l'enjòc principau de la diplomacia après lei premierei setmanas de conflicte. Dins l'espèr de participar a la patz finala dins de condicions favorablas. Ansin, lo 1èr de novembre de 1914 l'Empèri Otoman intrèt dins la guèrra ambé leis empèris centraus per alunchar la menaça russa sus lei destrechs e per gançalhar la tutèla financiera deis Anglés e dei Francés.
Pasmens, la lucha diplomatica principala pertoquèt la participacion italiana. D'efèct, Itàlia e son premier ministre proclamèron sa neutralitat per obtenir lei tèrras irredentas. Dispausant de regions austrianas, l'Entenduda ne'n prometèt la possession ais Italians per lo Tractat de Londres lo 26 d'abriu de 1915. De mai, de compensacions foguèron previstas en cas de desmembrament de l'Empèri Otoman. Itàlia declarèt donc la guèrra ais empèris centraus lo 20 de mai de 1915.
Lei país balcanics cerquèron lei melhorei compensacions a respèct de consequéncias dei guèrras de 1912-1913. Bulgaria chausiguèt lo camp deis empèris centraus en setembre de 1915 e Romania aqueu de l'Entenduda un an après. Enfin, Grècia, maugrat de tensions importantas entre lo rèi favorable ais Alemands e lo premier ministre favorable a l'Entenduda, prenguèt lei parts dei segonds.
La perseguida dei combats a l'avantatge deis Empèris Centraus[modificar | modificar la font]
En 1915, lei combats se desvolopèron sus lo frònt orientau. D'efèct, leis ofensivas francesas de mai e setembre de 1915 capitèron pas la pertusada dau frònt alemand. En revenche, lei Alemands enregistrèron unei victòrias còntra l'armada russa que perdèt especialament Varsòvia. De mai, l'intrada en guèrra dei tropas bulgaras provoquèt l'escrachament de Serbia que son armada deguèt batre en retirada a travèrs d'Albania fins a la mar per èsser reculhida per una flòta de l'Entenduda. Leis autreis ofensivas francesas e anglesas, per forçar lei destrechs e ajudar lei Rus, foguèt replegada per lei Turcs dins lei Dardanèls.
L'annada seguenta foguèt l'annada de la batalha de Verdun. L'objectiu deis Alemands èra d'infligir dei pèrdas colossalas e irremplaçablas per l'armada francesa gràcias a l'artilhariá e a la posicion malaisada deis unitats francesas a l'entorn de Verdun. Pasmens, après quasi dètz mes de combats acarnats e saunós, leis Alemands foguèron replegats e lo nombre de mòrts similar per lei dos camps. Sus leis autrei frònts, la granda ofensiva de l'Entenduda sus la Somme se turtèt a la resisténcia alemanda e Alemands e Austrians perseguiguèron seis avançadas. De mai, l'armada romanesa subiguèt unei desfachas e lo país foguèt quasi entierament envaït e de renfòrç rus foguèron mandats per tenir lei Romanés dins la guèrra.
Sus mar, leis Alemands temptèron de rompre lo blocatge britanic. Pasmens, la rescòntre lei doas flòtas virèt a l'avantatge deis Anglés au moment de la batalha de Jutlàndia. Après aquela batalha, la flòta de superficia alemanda restèt dins sei pòrts per lo rèsta de la guèrra. Ansin, leis Alemands decidiguèron d'entraïnar la guèrra sotamarina a outrança maugrat l'ostilitat creissenta deis Estats Units.
La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917[modificar | modificar la font]
La Revolucion Russa e la declaracion de guèrra estatsunidenca[modificar | modificar la font]
La guèrra sotamarina a outrança comencèt lo 1er de febrier e de naviris nombrós foguèron aprefondats per leis Alemands. Pasmens, leis atacas còntra lei naviras neutres entraïnèron la declaracion de guèrra deis Estats Units. Lei convòis sus l'ocean Atlantic foguèron adonc mielhs escortats per l'ajuda dei renfòrç de la flòta estatsunidenca.
Pasmens, leis Estats Units avián pas d'armada permanenta e poguèron pas mandar immediatament de soudats en Euròpa mentre que Russia èra mesa fòra combat. D'efèct, après lei revolucions de febrier e d'octòbre de 1917, lei bolchevics prenguèron lo poder e decidiguèron de se retirar de la guèrra. Lo Tractat de Brest-Litovsk, conclús lo 15 de decembre, marquèt la victòria deis empèris centraus sus lo frònt èst. De mai, permetèt lo transferiment dei soudats alemands vèrs lo frònt oèst. Enfin, totalament enceuclats per lo retirament rus, lei Romanés capitulèron tanben.
Per lei Francés, la prima de 1917 foguèt marcada per l'escac murtrier de l'ofensiva còntra lo Camin dei Damasc lo 9 d'abriu. De mutinariás esclatèron lei 17 d'abriu e 10 de junh dins la mitat dei regiments francés. Lo remplaçament dau generau en cap de l'armada francesa Robert Nivelle per Philippe Pétain e quauqueis execucions restabliguèron l'òrdre. Pasmens, fàcia a l'avantatge numeric deis Alemands, lei Francés e leis Anglés deguèron recular davant Amians e sus Marna. Leis Italians foguèron egalament desfachs a Caporetto lo 24 d'octòbre perdent uneis òmes e reculant de 140 km.
La fugida en avans vèrs la guèrra totala[modificar | modificar la font]
Aquelei dificultats entraïnèron la formacion de govèrns autoritaris per luchar còntra lei crisis morala e sociala. Ansin, Clémenceau en França, Lloyd George en Anglatèrra, Salengro en Itàlia o l'estat major alemand impausèron una guèrra totala per obtenir la capitulacion sensa condicion de l'enemic. La repression de l'agitacion sociala permetèt adonc de restablir l'òrdre dins la societat per la fin de 1917. Lo propaganda foguèt tanben renforçada.
La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda[modificar | modificar la font]
La desfacha deis aligats d'Alemanha[modificar | modificar la font]
Sei succès de 1917-1918 escagassèron l'armada alemanda e sei resèrvas. De mai, l'arribada dau còrs expedicionari estatsunidenc e de nombrós carris de combat francés e anglés cambièron lo cors de la guèrra autorizant lo mandadís de renfòrç e l'entraïnament d'ofensivas sus lei frònts segondaris. Premier, Bulgaria foguèt vencuda per l'armada de Tessalonica comandada per Franchet d'Espérey e compelida a la signatura d'un armistici lo 26 de setembre de 1918. Lo 30 d'octòbre, foguèt lo torn de l'Empèri Otoman après la pèrda de Siria còntra lei tropas dau generau Allenby. Enfin, Àustria-Ongria, après una desfacha vèrs Vittorio-Venetto còntra leis Italians e lei revòutas dei pòbles de l'Empèri, cessèt lo combat lo 3 de novembre.
La desfacha alemanda[modificar | modificar la font]
Lo 26 de març, l'Entenduda reorganizèt son comandament e Ferdinand Foish venguèt cap dau frònt oèst. Sa nominacion melhorèt la coesion dei tropas e permemèt de resistir a l'ofensiva alemanda de julhet de 1918. Puei, una còntraofensiva, lo 8 d'aost, remandèt leis Alemands sus lei posicions ocupadas vèrs la prima de 1918. Foguèt lo començament de l'ofensiva dei Cent jorns e de la retirada alemanda. Pasmens, l'armada dau Reich conservèt sa combativitat e son organizacion, reculant lentament vèrs la frontiera puei a travèrs de Belgica.
En revenge, a l'arrier, lo poder se descompausèt. Pendent lo mes de setembre, lo comandant en cap alemand, Ludendorff, assaièt d'obtenir un armistici immediat. Pasmens, lo 4 d'octòbre, lo president estatsunidenc Wilson exigiguèt aperavans la formacion d'un govèrn democratic. Lei militars alemands temptèron donc de perseguir lei combats mai finalament, Lundendorff foguèt demés de son pòste lo 26 e la revolucion petèt entre lo 3 (mutinariá dei marins de Kiel) e lo 9 de novembre (revòutas dins Berlin e Munic). Lo cancelier Max de Bade proclamèt l'abdicacion de l'emperaire e son eiretier e un govèrn provisòri dirigit per lo socialista Friedrich Ebert foguèt mes en plaça. Lo 11 de novembre de 1918, l'armistici foguèt signat ambé l'Entenduda laissant lei militars cridar a la traïson.
Lei consequéncias de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lei tractats de patz[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Versalhas[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Versalhas foguèt lo tractat de patz entre leis Aligats venceires de la guèrra e leis Alemands. Foguèt signat lo 28 de junh de 1919. Lei frontieras alemandas foguèron redessenhadas au profiech de França, de Polonha, de Belgica e de Danemarc. Ansin, Alemanha perdèt 15% de son territòri continentau e 10% de sa populacion. Lei transformacions principalas foguèron :
- França recuperèt Alsàcia-Lorena. De mai, Sarra èra internacionalament occupada per 15 annadas.
- Belgica recebèt lei cantons d'Eupen e de Malmedy.
- Lei territòris poplats per de populacions danesas poguèron rejónher Danemarc per referendum. Lei vilas d'Aabenraa, Sønderborg e Tønder diguèron de òc per aqueu restacament en 1920.
- De territòris de l'èst d'Alemanha venguèron polonés e Dantzig una vila libra per garantir un accès a la mar au novèu estat polonés.
- Pèrda per Alemanha de son empèri coloniau.
La poissança militara alemanda foguèt tanben sevèrament enquadrada. Deguèt liurar 5 000 canons, 25 000 avions, sei carris de combat e sa flòta. De mai, son rearmament foguèt estrictament limitat :
- Interdiccion de possedir de carris de combat, una aviacion e una artilhariá.
- Son efectiu foguèt limitat a 100 000 soudats e lo servici militar abolit.
- La riba seneca dau Ren e lei vilas de Coblence, Mayence e Colonha foguèron desmilitarizadas.
Enfin, Alemanha foguèt reconeguda responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions a autor de 132 miliards de marks-òr.
Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon[modificar | modificar la font]
Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon foguèron lei tractats de patz amb Àustria e Ongria. Consacrèron leis independéncias checoslovaca e iogoslava. Itàlia annexèt Trieste, Ístria, una partida de Dalmatia e Aut Adige. Puei, la reünion d'Alemanha e d'Àustria foguèt interdicha. A prepaus d'Ongria, lo país perdèt Transilvània au profiech de Romania, Eslovaquia e Rutènia que ragantèron Checoslovaquia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Voivodina annexadas per Iogoslavia e enfin lo territori de Burgerland donat ais Austrians.
Lei Tractats de Sèvres e de Lausana[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Sèvres foguèt lo premier tractat de patz ambé l'Empèri Otoman signat lo 10 d'aost de 1920. Lo país foguèt desmembrat entre Grècia, França, Anglatèrra, Itàlia e per la creacion d'estats curd e armèni. Pasmens, aqueu tractat renforçèt lo movement nacionalista de Mustafa Kemal e una guèrra aguèt luòc entre 1920 e 1922. S'acabèt per la victòria dei tropas turcas nacionalistas e la desfacha o lo retirament dei país ocupants. Un tractat novèu foguèt donc conclús lo 10 d'aost a Lausana. Turquia obtenguèt sei frontieras modèrnas ambé l'annexion dau Curdistan e de l'Armenia turcs e un cambi d'abitants ambé Grècia. Enfin, lei destrechs de Dardanèls e dau Bosfòr foguèron dubèrts au comèrci internacionau.
Lo Tractat de Neuilly[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Neuilly ambé Bulgaria foguèt signat lo 27 de novembre de 1919. Romania annexèt la Dobròtja Meridionala, Grècia recebèt la Tràcia Occidentala e Iogoslavia recuperèt quauquei destrechs macedonians. De reparacions foguèron egalament previstas e l'armada bulgara foguèt limitada a 20 000 òmes.
La novèla carta d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Lei pèrdas[modificar | modificar la font]
Pèrdas umanas[modificar | modificar la font]
De veire : Pèrdas umanas de la Premiera Guèrra Mondiala
Quasi 9,7 milions de soudats foguèron tuats pendent la guèrra per lei combats, lei malautiás, leis accidents o la captivitat. Lei bleçats èran unei 21,2 milions. Lei pèrdas civilas foguèron tanben importantas, en particular dins leis empèris centraus que sofriguèron dau blocatge deis Anglés e dei Francés pendent la guèrra. Ansin, quasi 6,8 milions de civils moriguèron pendent la guèrra. En causa d'una estrategia fòrça ofensiva e d'una populacion pus granda, lei pèrdas de l'Entenduda foguèron pus importantas : 5,7 milions de soudats e 3,6 milions de civils mòrts e 12,8 milions de bleçats. Leis empèris centraus foguèron mens tocats e, proporcionalament, lei pèrdas civilas foguèron pus importantas ambé 4,0 milions de soudats e 3,1 milions de civils tuats o mòrts durant la guèrra. En Africa, lei pèrdas, en particular per lei civils, son totjorn mau conegudas. Pasmens, deguèron èsser fòrça importantas car leis operacions militaras entraïnèron una famina grèva dins mai d'una region.
Pèrdas economicas[modificar | modificar la font]
Maugrat quauqueis industrias florissentas a la fin de la guèrra, la situacion economica dei participants au conflicte es fòrça malaisada. D'efèct, lei despensas de la guèrra son estimadas a 340 miliards de dolars e lei destruccions son importantas. Lei principalas foguèron concentradas dins certanei zonas coma Belgica o lei regions dau nòrd-èst de França o d'Itàlia. Pasmens, d'autrei regions foguèron egalament tocadas per de combats. Ansin, lei país pus grands d'Euròpa veguèron una diminucion importanta de sei produccions industrialas : -38% per França entre 1913 e 1920, -39% per Alemanha... etc. De mai, lei monedas son afeblidas per l'aumentacion de la quantitat de sòus en circulacion. Per exemple, foguèt multiplicada per 11 au Reiaume Unit. Lei resèrvas d'òr èran donc pas sufisentas per garantir sei valors. Enfin, leis estats europèus son egalament fortament endeutats.


c: text/html

text:
Gien
Gien es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sus la Loire, a Unitat|42|km {{}} al Sud de Montargis, 42 km al Nòrd-Oèst de Cosne-Cors-sus-Loire, 67 km a l'Èst de Orléans, 76 km al Nòrd-Es de Borges e 160 km al Sud de París. Constituissi lo centre del airal urban de Gien.
La parca de Gien es desservie via l'estacion París-Bercy.
L'Èst del territòri de la municipalitat a traversat per la rota nacionala 7 e la autoroute A77.
La vila constituissi una estapa de la expedís touristique Jacques Cœur.
La commune est située sur la Loire, à 42 km au Sud de Montargis, 42 km au Nòrd-Ouest de Cosne-Cours-sur-Loire, 67 km à l'Est d'Orléans, 76 km au Nord-Est de Bourges et 160 km au Sud de Paris. Elle constitue le centre de l'aire urbaine de Gien.
La gare de Gien est desservie via la gare Paris-Bercy.
L'Est du territoire de la commune est traversé par la route nationale 7 et l'autoroute A77.
La ville constitue une étape de la route touristique Jacques Cœur.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Berret
Lo berret es un cobrecap, un caplè sople de feutre, sens visièra ni bòrd, generalament plat e sovent ornat d'una mena de mamelon central.
Originas[modificar | modificar la font]
Contràriament a çò que se crei sovent, lo berret es pas d'origina basca mas bearnesa. Lo mot berret proven en efièch del nom bearnés (gascon) berret, d'ont l'expression "Lo berret qu'ei bearnés !" : Lo berret es bearnés. Se pòt visitar lo Musèu del Berret a Nai, en Bearn.
A l'origina, èra l'atribut del pastor : protector contra lo freg o la pluèja, serviá per amassar los campairòls, o coma recipient per las castanhas caudas per evitar de se cramar los dets al canton.


text:
-218
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -218 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra deis Aliats còntra la Liga Aquèa e Macedònia. Après sa campanha victoriosa de l'annada precedenta, Felip V de Macedònia foguèt obligat de se retirar en causa dau maucontentament de sei soudats. Aquò permetèt d'arrestar leis incursions macedonianas còntra Lacònia. Esparta e seis aliats etolians aprofichèron la situacion per restablir a cha pauc sa situacion.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Après lo sètge de Sagunt e la destruccion de la vila per lei Cartaginés, començament de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Annibal Barca organizèt rapidament lei fòrças de Cartage per defugir una revòuta dei pòbles somes (desplaçament d'unitats dins de país alunchats, mobilizacion de renfòrç locaus qu'èran en realitat d'ostatges...) e decidiguèt d'atacar Itàlia per leis Aups. Aqueu movement foguèt una suspresa per lei Romans qu'esperavan un conflicte centrat sus la Peninsula Iberica e sus Africa. Ansin, avián ja començat d'atacar lo nòrd d'Espanha (batalha de Cissa) e de concentrar de fòrças en Sicília.
Gràcias a una acitivitat diplomatica intensiva, Annibal obtenguèt lo sostèn d'unei tribüs cèltas e poguèt passar leis Aups sensa èstre menaçat per Marselha, aliada de Roma. En revènge, lo passatge dei montanhas foguèt malaisat en causa de l'ostilitat dei populacions localas e dei condicions climaticas. A la fin de l'annada, en decembre, anientèron l'armada dei cònsols Publius Cornelius Scipio e Tiberius Sempronius Longus a la batalha de la Trebbia. Lei Romans perdiguèron 30 000 òmes còntra solament 5 000 ai Cartaginés.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après 220 e 219 avC, tresen viatge d'inspeccion de l'emperaire Qin Shi Huang dins lei províncias de l'Empèri.


text:
Gentiana asclepiadea
La genciana asclepiada (Gentiana asclepiadea) es une planta erbacèa vivaça de la familha de las Gencianaçadas.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es una planta pro pichona, de las tijas puslèu finas, de las fuèlhas caulinaras opausadas, lanceoladas, de las flors blavas tubularas, generalament per parelhs a la naissença de las fuèlhas.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Organs reproductors
- Tipe d'inflorescéncia : glomerulas
- Reparticion dels sèxes : ermafrodita
- Tipe de pollinizacion : entomogame
- Periòde de florison : agost a setembre
- Grana:
- Abitat e reparticion
- Abitat tipe : pradas paratorbosas medioeuropèas, basofilas, montanhòlas
- Airal de reparticion : europèu meridional
Font[modificar | modificar la font]
Julve, Ph., 1998 ff. - Baseflor. Index botanic, ecologic e corologic de la flòra de França. Version : 23 d’abril de 2004


text:
L'InÒc Aquitània qu'a realizat a la demanda deu Departament deus Pirenèus Atlantics un Lexic occitan de la restauracion escolara, entà que los collègis podossen afichar menuts bilingües.
Aqueth navèth utís que completa lo Lexic occitan deus tèrmis culinaris, pareishut en 2008, qui pertocava eth mei que mei los restaurants gastronomics.
Joan Breç Brana, responsable deu pòle « Lenga e societat » a l'InÒc Aquitània que ns'explica l'afranquida, lo metòde emplegat e lo contiengut d'aqueth lexic.
Josiana Ubaud presenta son Diccionari scientific francés-occitan, un obratge cultural mai qu'un simple diccionari de traduccion :
Lo Basic es un diccionari francés-occitan comun a l'ensemble de la lenga. Es nascut d'un dels principis d'accion del Congrès qu'es de valorizar las formas comunas en respectant la diversitat. Se vòl un diccionari unic per totes los locutors e usatgièrs de l'occitan.
Una version provisòria del Basic per l'occitan gascon e l'occitan lengadocian, de la letra A a la letra K, es disponibla dins lo dicod'Òc.
Maurici Romiu, vicepresident del Conselh lingüistic e director scientific del projècte, presenta lo Basic en vidèo :
Lo 29 de mai que s’amassè a Tolosa lo Conselh deus usatgèrs deu Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Joan Breç Brana, navèth secretari d'aqueth Conselh, que'ns parla d'aquera purmèra amassada :
L’Amassada Generau Ordinària deu Congrès que’s debanè lo 23 de mai de 2013 a l’Ostau d’Occitania a Tolosa. Gilabèrt Mercadièr, President deu Congrès, que hè lo punt tad aquera escadença sus l'anar deu Congrès :


text:
Cercle antartic
Lo cercle antartic es un dels cinc parallèls principals indicats sus las mapas terrèstras. Es lo parallèl de 66° 33' 39" de latitud sud, la latitud pus septentrionala ont se pòt observar lo solelh de mièjanuèit al solstici de decembre. Foguèt traversat pel primièr còp lo 17 de genièr de 1773 per l'explorator britannic James Cook.
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo cercle antartic marca lo limit nòrd del jorn polar al solstici de decembre e de la nuèit polara al solstici de junh. Al delà del cercle antartic, lo solelh demòra en dessús de l'orizont pendent almens vint-e-quatre oras d'arrèu almens un còp l'an (solelh de mièjanuèit). Recipròcament, lo solelh demòra en dejós de l'orizont pendent almens vint-e-quatre oras d'arrèu al mens un còp l'an.
A causa de la refraccion e que lo solelh apareis coma un disc e pas coma un punt, se pòt apercebre una partida del solelh de mièjanuèit la nuèit del solstici de decembre fins a 50' (90 km) al nòrd del cercle antartic (del meteis biais, al solstici de junh, se pòt apercebre una partida del solelh fins a 50' al sud del cercle antartic). Aquò se verifica al nivèl de la mar: de s'auçar aumenta aquelas valors.
Tèrras traversadas[modificar | modificar la font]
Lo cercle antartic es gaireben tot situat sus l'ocean Antartic e delimita aproximativament la forma del continent de l'Antartica. Mas copa aquel en qualques luòcs, en partissent de 0° de longitud cap a l'Èst :
- la Tèrra d'Enderby ;
- la Tèrra de Wilkes ;
- la peninsula antartica.
Lo cercle antartic travèrsa tanben las illas Balleny e passa fòrt prèp de l'illa Borradaile, dins lo grau de uèit quilomètres de larg entre las illas Young e Buckle.


text:
1982
Aquesta pagina concernís l'an 1982 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après la Guèrra d'Ogaden (1977-1978) quatre annadas aperavans, Etiopia ajudèt una guerilha somaliana pro-etiopiana qu'ataquèt lo centre de Somalia. Leis insurgents capitèron de conquistar mai d'una vila. Pasmens, Mogadisho recebèt una importanta ajuda militara de part de Washington que li permetèt de rebutar l'ofensiva. Coma en 1978, lei combats s'arrestèron a la frontiera permetent de defugir un segond conflicte dirècte entre Etiopia e Somalia.
Asia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Una tièra de còntraofensivas iranianas de genier a mai entraïnèron la retirada dei tropas iraquianas en direccion de la frontiera. Puei, d'ofensivas iranianas novèlas permetèron ais Iranians d'intrar sus lo territòri iraquian. Pasmens, en causa d'una resisténcia iraquiana importanta, lei conquistas iranianas demorèron fòrça limitadas.
Iraq[modificar | modificar la font]
Una tièra de còntraofensivas iranianas de genier a mai entraïnèron la retirada dei tropas iraquianas en direccion de la frontiera. Puei, d'ofensivas iranianas novèlas permetèron ais Iranians d'intrar sus lo territòri iraquian. Pasmens, en causa d'una resisténcia iraquiana importanta, lei conquistas iranianas demorèron fòrça limitadas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Organizacion d'una campanha de cavaments fins a 1994 sus lo sèti maia de Calakmul.
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada dei missions sovieticas Venera 13 e 14 que se pausèron a la superficia de Vènus onte realizèron divèrsei mesuras e lei premierei fotografias en color dau sòu de la planeta.
Medecina[modificar | modificar la font]
Capitada de la premiera implantacion d'un còr artificiau de tipe Jarvik 7 desvolopat per la còla dau mètge estatsunidenc Robert Jarvik. Lo pacient subrevisquèt 112 jorns. Après la revirada parciala de la temptativa de 1969, aquò permetèt de desvolopar l'ensèrt de còrs artificiaus.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica :
- Prèmi Nobel de Quimia :
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina :
- Prèmi Nobel de Literatura :
- Prèmi Nobel de la Patz :


text:
Ur (bovid)
L'ur[1] es un Bovid desaparegut, aujòl de las raças actualas de bovins domestics. Son nom scientific es Bos primigenius; sos noms latins son urus o ura.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ur seriá aparegut en Índia al Pleïstocèn inferior, fa environ dos milions d'annadas[2]. Seriá probablament eissit de Bos platifrons o de Bos acutifrons, coneguts dins las Siwaliks [3].
Auriá puèi migrat vèrs l'Orient Mejan e la rèsta d'Asia per ganhar Euròpa al Pleïstocèn mejan. La data precisa de sa difusion en Euròpa varia segon las fonts : començament del Pleïstocèn mejan (siá fa environ 780 000 ans) [3], 275 000 ans [4] o 250 000 ans [5].
Fòrça autors destrian tres sosespècias, largament espandidas a travèrs lo mond ancian :
- los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) ;
- los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus[6]) ;
- los urs nòrd-africans (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus)[7] ».
Es de notar que de formas regionalas mal conegudas existisson, e es possible qu'aja existit de sosespècias non descrichas. L'ur de Sicília aviá una talha inferiora de 20 % als urs continentals[8].
L'ur foguèt caçat pels gropes de Neandertalians, coma o atèstan las descobèrtas arqueologicas realizadas dins los sites coma Biache-Saint-Vaast o La Bòrda. L'ur foguèt puèi fòrça frequentament representat dins l'art parietal del Paleolitic superior, en particular a Lascauç o Font de Gaume.
Aprèp sa desaparicion dins las autras regions del mond, demorèt pro abondant dins los bòsques d'Euròpa fins a l'Edat Mejana, data a laquala qualques mesuras de proteccion foguèron presas per protegir una cacilha de tria per la noblesa. Èra l'unic simbòl del Principat de Moldàvia (romanés: bour del latin bubalus), e es representat sul blason de Romania e de Republica de Moldàvia. Aquestas mesuras restrenchas demorèron gaire efectivas, e lo darrièr ur salvatge identificat foguèt tuat dins lo bòsc de Jaktorów, en Polonha, en 1627.
La domesticacion de l'ur[modificar | modificar la font]
La domesticacion de l'ur salvatge, Bos primigenius, remontariá a 8000 ab. J.-C., a l'Orient Mejan puèi en Índia[9].
Caduna de las tres sosespècias seriá estada domesticada, e seriá a l'origina de raças domesticas : los urs europèus e mejan-orientals (Bos primigenius primigenius) serián a l'origina dels bestials sens bòça domestics (Bos primigenius f. taurus), los urs asiatics o indians (Bos primigenius namadicus) an versemblablament donat lo bestial domestic de bòça, o zèbu (Bos primigenius f. taurus = Bos primigenius f. indicus) e l'ur nòrd-african (Bos primigenius africanus = Bos primigenius opisthonomous = Bos primigenius mauretanicus) poiriá aver contribuit al patrimòni genetic dels bestials domestics africans (per exemple Cluttonbrock 1999)[7] ».
- ↑ Lo francisme auròcs* (per dire "ur") es artificial e desconselhable en occitan.
- ↑ Paleontologisk Museum de l'Universitat d'Òslo
- ↑ 3,0 3,1 E. Crégut-Bonnoure et Cl. Guérin (1996), « Familha dels Bovids », Les grands mammifères plio-pléistocènes d'Europe, Masson, coll. Préhistoire.
- ↑ d'aprèp Lehmann en 1949, citat per Van Vuure en 2002.
- ↑ d'aprèp lo Paleontologisk Museum de l'Universitat d'Òslo.
- ↑ Grisson (1980), a prepausat de far d'aqueste taxon una espècia a part, mas es pas estat seguit gaire.
- ↑ 7,0 7,1 Margret Bunzel-Drüke, « Ecological substitutes for Wild horse and Aurochs », WWF Large Herbivore Initiative, 2001, PDF.
- ↑ D'aprèp Brugal en 1987 e Van Vuure en 2003.
- ↑ Font : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [1]. Sus la domesticacion en Índia (en fach dins l'actual Paquistan), vejatz tanben Badam, 1984.


text:
- Arrondissements De La Seine-Saint-Denis
-
Arrondissements de la Seine-Saint-Denis
Les différentes sous-préfectures de la Seine-Saint-Denis.
Les 3 arrondissements actuels ont comme chef-lieu : Bobigny, Le Raincy, Saint-Denis.
Histoire
- 1968 : création du département de la Seine-Saint-Denis à partir de 16 communes de Seine-et-Oise et 24 communes de la Seine : Bobigny, Le Raincy
- 1993 : création de l'arrondissement de Saint-Denis
- Saint-Denis a été sous-préfecture de la Seine de 1790 à 1880, et Le Raincy sous-préfecture de Seine-et-Oise de 1962 à 1968.
- Portail de la Seine-Saint-Denis
Catégories : Arrondissements de la Seine-Saint-Denis | Arrondissements par départements français
Wikimedia Foundation.
2010.
Contenu soumis à la licence CC-BY-SA. Source : Article Arrondissements De La Seine-Saint-Denis de Wikipédia en français (auteurs)
Regardez d'autres dictionnaires:
-
Arrondissements de la seine-saint-denis — Les différentes sous préfectures de la Seine Saint Denis. Les 3 arrondissements actuels ont comme chef lieu : Bobigny, Le Raincy, Saint Denis. Arrondissement de Bobigny Arrondissement du Raincy Arrondissement de Saint Denis Histoire… … Wikipédia en Français
-
Arrondissements de la Seine-Saint-Denis — Les différentes sous préfectures de la Seine Saint Denis. Les 3 arrondissements actuels ont comme chef lieu : Bobigny, Le Raincy, Saint Denis. Arrondissement de Bobigny Arrondissement du Raincy Arrondissement de Saint Denis Histoire… … Wikipédia en Français
-
Département de la Seine-Saint-Denis — Seine Saint Denis Seine Saint Denis … Wikipédia en Français
-
Communes De La Seine-Saint-Denis — Liste des communes de la Seine Saint Denis La Seine Saint Denis et ses 40 communes … Wikipédia en Français
-
Communes de la Seine-Saint-Denis — Liste des communes de la Seine Saint Denis La Seine Saint Denis et ses 40 communes … Wikipédia en Français
-
Communes de la seine-saint-denis — Liste des communes de la Seine Saint Denis La Seine Saint Denis et ses 40 communes … Wikipédia en Français
-
Cantons De La Seine-Saint-Denis — Liste des 40 cantons du département de la Seine Saint Denis, par arrondissement : arrondissement de Bobigny (17 cantons préfecture : Bobigny) : canton de Bagnolet canton de Bobigny canton de Bondy Nord Ouest canton de Bondy Sud Est … Wikipédia en Français
-
Cantons de la Seine-Saint-Denis — Liste des 40 cantons du département de la Seine Saint Denis, par arrondissement : arrondissement de Bobigny (17 cantons préfecture : Bobigny) : canton de Bagnolet canton de Bobigny canton de Bondy Nord Ouest canton de Bondy Sud Est … Wikipédia en Français
-
Cantons de la seine-saint-denis — Liste des 40 cantons du département de la Seine Saint Denis, par arrondissement : arrondissement de Bobigny (17 cantons préfecture : Bobigny) : canton de Bagnolet canton de Bobigny canton de Bondy Nord Ouest canton de Bondy Sud Est … Wikipédia en Français
-
Cinquième circonscription de la Seine-Saint-Denis — La cinquième circonscription de la Seine Saint Denis est l une des 13 circonscriptions législatives françaises que compte le département de la Seine Saint Denis (93) situé en région Île de France. Sommaire 1 Description géographique et… … Wikipédia en Français


text:
Modèl:Infobox Comuna de França
Aqueste modèl permet de presentar las caracteristicas d'una comuna francesa (populacion, superfícia, etc.) jos la forma d'un tablèu apareissent verticalament sus la drecha d'un article.
Utilizacion
Podètz plaçar aqueste modèl dins un article, generalament al començament, en utilizant la sintaxi seguenta e en emplenant cada camp conegut (aprèp lo signe « = ») amb la valor adaptada :
{{Infobox Comuna de França | nomcomuna = | nomcomuna2 = (falcultatiu) | imatge = (falcultatiu) | talha = (falcultatiu) | legenda = (falcultatiu) | region = [[]] | region ist = (falcultatiu) | departament = [[]] | arrondiment = [[]] | canton = [[]] | parçan = (falcultatiu) | insee = | cp = | cònsol = | mandat = [[]]-[[]] | intercom = [[]] | gentilici = | latitud = | longitud = | alt mini = | alt maxi = | ectaras = | km² = | sens = | data-sens = [[1999]] | dens = }}
Mòde d'emplec
Per aver una utilizacion omogenèa d'aqueste tablèu al travèrs de WP, las règlas seguentas son de respectar :
- nomcomuna : lo nom de la comuna deu èsser lo meteis que lo utilizat pel títol de l'article
- nomcomuna2 : autre nom de la comuna se fa mestièr (traduccion dins la lenga de l'estat, per exemple).
- region : indicar lo nom de la region amb un ligam interwiki vèrs l'article de la region
- region ist : indicar lo nom de la region istorica amb un ligam interwiki vèrs l'article de la region
- departament : indicar lo nom del departament amb un ligam interwiki vèrs l'article del departament mas en n'afichant pas que lo nom del departament.
- arrondiment : metre un ligam vèrs l'article sus l'arrondiment mas es possible d'afichar pas que lo nom de l'arrondiment.
- canton: es sens dobte la variabla mens omogenèa dins l'utilizacion d'aqueste tablèu. Los diferents cases seguents son de considerar :
- la comuna es pas un capluòc de canton, dins aqueste cas far un ligam vèrs l'article sul canton e indicar lo nom del canton.
- la comuna es lo capluòc d'un canton, dins aqueste cas, far coma precedentament en ajustant un remandadís a la linha e [[Capluòc]]
- la comuna es lo capluòc de 2 cantons, indicar 'capluòc dels cantons de xxx e yyy'
- la comuna es lo capluòc de mai de 2 cantons, dins aqueste cas, indicar capluòc de X cantons
- insee= còde de 5 chifras, totas ligadas, dont las 2 primièras chifras son las del departament
- exemple : 54023
- cp= còde postal de 5 chifras, totas ligadas, generalament diferent del còde INSEE
- exemple : 23110
- cònsol= indicar los noms e pichons noms del cònsol actual, en minusculas, sens civilitat (Sr. Dòna...) ni partit (LCR, UDF, CPNT...) ; metre un ligam vèrs un article sul cònsol pas que s'aqueste existís o s'un tal article pòt aver un interès
- mandat=[[]]-[[]] metre dins los ligams l'annada d'accession a la mandatura e l'annada prevista de las eleccions municipalas venentas (2008)
- gentilici indicar lo nom dels abitants de la localitat
- intercom= s'agís unicament de las intercomunalitats amb fiscalitat pròpria (es a dire : : una comunautat de comunas, una comunautat d'aglomeracion, una comunautat urbana e un sindicat d'aglomeracion novèla)
- latitud : jos la forma xx° yy' zz" Nòrd o XX.YYY (dins aqueste cas, l'afichatge es en DMS e la geolocalizacion activa)
- longitud : jos la forma xx° yy' zz" Èst o XX.YYY (dins aqueste cas, l'afichatge es en DMS e la geolocalizacion activa). Per las longituds a l'oèst del meridian de Greenwich, far precedir la donada del signe "-"
- alt mini : jos la forma xxx m
- alt maxi : jos la forma xxx m
- ectaras : indicar unicament las chifras abans la virgula, amb un espaci en separator de milierats, sens indicar l'unitat. Correspond al nombre de quilomètres carrats multiplicat per 100.
- km²= indicar 2 chifras aprèp la virgula, amb un espaci en separator de milierats, sens indicar l'unitat. Correspond al nombre d'ectaras devesit per 100.
- sens : indicar lo nombre d'abitants (populacion sens comptes dobles) amb un espaci en separator de milierats, sens unitat.
- data-sens=1999 : annada del darrièr recensament general (es a dire 1999) dins la localitat.
- dens : sens chifras aprèp la virgula, arredondit al pus pròche (0,0 a 0,4-> arredondit inferior; 0,5 a 0,9->arredondit superior), sens unitat.
Precisions sus las donadas Conven d'indicar las donadas oficialas dins aqueste tablèu, es a dire las eissidas d'organismes fasent fe en la matèria, coma l'INSEE, l'IGN, lo Jornal Oficial... Es plan evidentament possible d'utilizar las donadas venent d'autras fonts que reprenon aquestas fonts (cassini.ehess, lo splaf...) mas dins lo cas d'incoeréncia entre de fonts diferentas, se deu citar las fonts de las donadas modificadas (relevat GPS, etc.)
Aquò a un impacte notable suls paramètres seguents:
- latitud,longitud,alt mini e alt maxi que son fornits per l'IGN;
- sens e data-sens, fornits per l'INSEE (e validats pel jornal oficial).
Las coordenadas (longitud e latitud) de l'IGN son las d'un centroïde fixat dins la zòna abitada ont se tròba l'ostal de comuna. Se l'ostal de comuna es situat en defòra de las zònas abitadas alara s'agís de las coordenadas de l'ostal de comuna ([1], [2]). Las altituds mini e maxi son evidentament las que correspondon a las altituds minimala e maximala del territòri de la comuna ([3], [4]).
Vejatz tanben
La documentacion d�queste modèl es inclusa dempuèi sa sospagina de documentacion (modificar | istoric).
Los editors pòdon trabalhar dins lo bac à sable (crear) e la pagina de test (crear).
Plaçatz las categorias dins la sospagina /Documentacion.


text:
Maionesa
La maionesa es una salsa freja amb basa de rosset e d'òli emulsionat. Son equivalent occitan es la remolada.
Somari
Origina e etimologia[modificar | modificar la font]
L'origina del mòt maionesa es controversada.
Poiriá venir de Maon, capitala de Menòrca, dins las illas Balearas, ocupada pels Angleses e conquerida per marescal de Richelieu en 1756. Son cosinièr li auriá presentat aquela salsa, batejada la mahonnaise, fabricada amb los dos unics ingredients que dispausava: uòu e òli. Pasmens, aquela salsa començava a èsser descricha un pauc avant l'eveniment[1].
Joseph Fabre afirma, el, que maionesa es una alteration del mot magnonaise, derivat de Manhon en Òlt e Garona qu'un cosinièr del luòc la vulgarizèt d’en primièr en Occitània[2].
La vila de Baiona mas tanben de la region francesa de Mayenne[3] auriá tanben podut donar lo seu nom a aquel tipe de salsa.
Existís d'autras ipotèsis basadas sus d'etimologias venent del francés ancian.
Preparacion[modificar | modificar la font]
La recèpta originala de la maionesa se compausa de rossèl, d'òli, de sal e de pebre. Se pòt i apondre diferents ingredients per melhorar lo gost coma lo citron, la mostarda, Aquela darrièra melhora la fermetat de l'emulsion. Pòt èsser leugièrament sucrada, coma en Alemanha e als Païses Basses.
Favre, qu'utiliza d'òli d’oliva, a donat tres recèptas a freg diferentas (maionesa de blancs d’uòu, d’uòu entièr, de rossèls) e una a caud (amb de rossèls).
La salsa podent « virar » (s’alterar), divèrsas astúcias foguèron prepausadas als cosinièrs; per exemple, se pòt apondre una mica de farina a l’uòu crud[4].
Usatge[modificar | modificar la font]
Accompanha de preferéncia las preparacions fredas e constituís un element indispensable per qualques plats e servís de basa per d'autras salsas, coma l'Aiòli.
Aspèctes fisicoquimics[modificar | modificar la font]
La maionesa deu montar, es a dire s'emulsificar; se transformant en una massa ontuosa e omogenèa. Lo principi es lo seguent: lo rossèl es un element tensioactiu que permet de realizar una emulsion d'òli dins l'aiga. L’aiga pòt doncas èsser remplaçada per tot element que ne conten, per exemple de la Mostarda, del vinagre o del citron que ne modifican tanben lo gost. L'apond d'òli fa mai epessa la maionesa alara que l'apond d'aiga provòca lo contrari.
La salsa maionesa es l'exemple mai corrent dels fluids antitixotròps o reoespessissents. Aqueles fluids an la proprietat de venir totjorn mai viscoses quand son someses a un esfòrt. Quand una maionesa « tomba », es a causa de l'inversion de l'emulsion (passant de « òli dins aiga » a « aiga dins òli »). La causa n'es, gaireben tostemps, un apond tròp aviat d'òli.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean Vitaux, « Le duc de Richelieu : un gastronome et libertin, emblématique du siècle XVIII », Canal Académie, 25 mars 2012
- ↑ (fr)Joseph Favre, Dictionnaire universel de cuisine. Encyclopédie illustrée d'Hygiène alimentaire, Librairie-imprimerie de la Bourse de commerce, París, 1883, p. et 1330
- ↑ Nicolas Lepreux
- ↑ (fr)Les économies de Popote, Dépôt général des produits Liebig, Anvers, s.d. (1950), 64 p., p. .


text:
Telefòn mobil
Lo telefòn mobil o lo mobil o lo telefòn cellular es una mena de telefòn portatil que se connècta a una ret ràdio. Es aparegut e s'es generalizat lèu lèu dins la vida vidanta dempuei leis ans 1990.
Somari
Denominacions en occitan[modificar | modificar la font]
Maugrat que lei doas formas (mobil e cellular) son corrèctas, tecnicament seriá pus apropriat de dire telefòn cellular, ja qu'un telefòn sens fiu tanben es mobil dins lo sens estricte dau mot: se pòt mòure. Per còntra, lo mot cellular definís clarament lo tipe de tecnologia. Pasmens, lo tèrme de telefòn mobil (o mobil) es lo que s’utiliza abitualament dins la màger part dei lengas romanicas.
- Remarcas
- Tanben s'ausís la denominacion de telefonet: aqueu mot es ben format mai manca de precision perque pòt designar en fach tota mena de telefòn pichon, fixe o mobil.
- Denominacions mai familiara son pegaurelha o tindarèl.
- De tèrmes coma telefòn portable* e portable* son especifics dau francés. De lei transpausar en occitan, aquò separa l'occitan de l'usatge romanic generau.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo telefòn mobil es una combinason dau telefòn tradicionau e de la ràdio.
- Lo telefòn foguèt inventat per Alexander Graham Bell en 1876, e mai s'aquela atribucion es estada contestada recentament (vejatz telefòn).
- La comunicacion sens fiu a sei raiç dins l'invencion de la ràdio per Guglielmo Marconi, que patentèt lo primier aparelh de ràdio en 1896.
Lo concèpte d'una ret de ràdio cellulara l'inventèron en 1947 dins lei Laboratòris Bell, mai es en 1983 que ne fabriquèron lei primiers esquipaments ais Estats Units.
La ràdio cellulara consistís en una tecnica qu'ofrís la telefonia mobila en utilizant un espèctre electromagnetic.
Foncionament generau[modificar | modificar la font]
L’us dau mot "cellular" per la telefonia mobila deriva dei doas estacions de basa, que lian a travèrs de la ràdio lei telefòns mobils amb lei contrarotladors d’estacions de basa: se dispausan coma una malha, en formant de cellulas (coma un brusc d’abelhas). D'aqueu biais, cada estacion de basa se situa dins un nos d’aquelei cellulas e assigna un grop de frequéncias pròprias de transmission e recepcion. Bòrd que lo nombre de frequéncias es limitat, amb aquela disposicion se pòt reütilizar lei meteissei frequéncias dins d'autrei cellulas (basta que sigan jamai adjacentas) per fin d’evitar d'interferéncias entre elei.
Lei telefòns mobils, en mai de servir per telefonar, an d'autrei foncionalitats que son de mai en mai nombrosas a dicha que la tecnologia avança e que de modèls novèus apareisson: SMS e MMS, camèra fotografica e vidèo, videofòn, agenda electronica, organizador, calculadoira, navegador per Internet, revelh... Una mena pron sofisticada es l'smartphone.
Rets (o malhums)[modificar | modificar la font]
Basicament existisson dos tipes de rets (o malhums) de telefonia mobila:
- Ret de telefonia mobila analogica (TMA). Coma son nom o indica, dins aquela ret la comunicacion se realiza mejançant de senhaus de votz analogics, tant per via radioelectrica coma per via terrèstra. Dins sa primiera version foncionèt dins la benda radioelectrica de 450 MHz, puei foncionèt dins la benda de 900 MHz (en Espanha desconnectèron la ret de telefonia mobila analogica lo 31 de decembre de 2003).
- Ret de telefonia mobila numerica. Dins aquela ret, la comunicacion se realiza mejançant de senhaus numerics, çò que permet d'optimizar tant l'aprofechament dei bendas de radiofrequéncia coma la qualitat de transmission. Sei representants mai significatius dins lo domeni public son l'estandard GSM (telefonia de segonda generacion) e l'estandard UMTS (telefonia de tresena generacion). Fonciona dins lei bendas de 850/900 e 1 800/1 900 MHz. En 2004 s'arribèt a un miliard d'usatgiers dins lo Mond. I a un autre estandard numeric, present en America e Asia, nommat CDMA. Dins lo domeni privat e dins de servicis d'urgéncia coma la polícia, lei pompiers e leis ambulàncias, utilizan leis estandards Tetrapol e TErrestrial Trunked Radio (TETRA) dins de bendas de frequéncia diferentas.
Lei telefòns mobils, e lei rets dins lei qualas opèran, vàrian significativament en foncion dau provesidor e dau país. Dins aquò, totei lei mobils comunican entre elei mejançant de microondas electromagneticas passant per leis estacions de basa, que seis antenas son montadas sus de torres o d'edificis. Lei telefòns tenon un transceptor de poténcia bassa per transmetre e recebre lei votz e lei donadas vèrs e dempuei la cellula pus pròcha (normalament de 8 a 13 km de distància). Quand lo telefòn cellular s’amòda, se registra son identificador dins la ret per fin de l'avisar quand una sonada arriba. Lo telefòn bosca constantament lo senhau pus potent que pòt recebre deis estacions a son entorn. Se l’usatgier se desplaça a travèrs de cellulas divèrsas, lo mobil cambiarà automaticament de cellula per fin de mantenir lo senhau e pas pèrdre en ges de moment la comunicacion.
Leis estacions de basa an de transmissors de ràdio relativament pauc potents (entre 1 e 2 watts) qu'informan constantament lei mobils de son existéncia. Lo dialòg que mantenon amb lei terminaus mobils consistís en un flux de donadas numericas qu'incluson l'àudio numerizat (franc per lei rets analogicas comentadas çai sus). La tecnologia que permet aquela comunicacion depend dau sistèma que l’operador de servicis a adoptat. De costuma s’utiliza AMPS per lei rets analogicas e D-AMPS, CDMA2000, GSM, GPRS, EV-DO e UMTS per lei numericas. Cada operador dispausa d’una benda de frequéncia de ràdio unica.


text:
Sotzeling
Sotzeling es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait Dels senhors de Castell-Consagrat.
- Possession de Sant-Denis de París en 782, de contunh del abbaye dels bénédictines de Vergaville en 966.
- Dépendait des seigneurs de Château-Voué.
- Possession de Saint-Denis de Paris en 782, puis de l'abbaye des bénédictines de Vergaville en 966.


text:
1948
Aquesta pagina concernís l'an 1948 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - En Irlanda, Éamon de Valera renóncia coma taoiseach.
- 25 de febrièr - En Checoslovaquia trionfa un còp d'estat qu'implanta un regim comunista que durarà fins a 1989.
Belgica[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte femenin a totei leis eleccions (→ 1920).
Mond[modificar | modificar la font]
- 4 de febrièr - Sri Lanka atenh l'independéncia del Reialme Unit.
- 10 de decembre - En la sieu de las Nacions Unidas en Nòva York, l'ONU proclama la Declaracion Universala dels Dreches Umans.
- 15 de febrièr - En Paraguai, Natalicio González, del Partit Colorado, resulta eligit president.
- 15 de febrièr - En Veneçuèla, Rómulo Gallegos assumís la presidéncia.
Polonha[modificar | modificar la font]
Destitucion de Wladyslaw Gomulka per Stalin dins l'encastre dei purgas còntra lo « titisme ». Foguèt remplaçat per Boleslaw Bierut e lo marescau sovietic d'origina polonesa Konstantin Rokossovski, ministre de la Defensa. Adoptèron una politica alinhada sus aquela de Stalin. Donèron la prioritat au desvolopament de l'industria pesuca e s'ataquèron a la Glèisa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau telescòpi de 5 mètres de dubertura de l'Observatòri dau Mont Palomar bastit a l'iniciativa de George Hellery Hale (1868-1938).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Ichirō Mizuki, cantaire japonés
- 17 de genièr - Davíð Oddsson, primièr ministre d'Islàndia
- 25 de genièr - Khalifa bin Zayid Al Nahyan, president dels Emirats Arabis Units
- 28 de genièr - Charles Ghankay Taylor, president de Libèria
- 30 de genièr - Wu Den-yih, primièr ministre de Taiwan
- 1 de febrièr - Rick James, cantaire american (m. 2004)
- 3 de febrièr - Henning Mankell, escrivan suedés
- 3 de febrièr - Carlos Filipe Ximenes Belo, evesque catolic timorense, Prèmi Nobel de la Patz
- 4 de febrièr - Alice Cooper, cantaire e musician american
- 4 de febrièr - Ram Baran Yadav, president de Nepal
- 19 de febrièr - Pim Fortuyn, politician neerlandés (m. 2002)
- 20 de febrièr - Christopher Antoniou Pisarides, economista cipriòta, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Steven Chu, fisician american, Prèmi Nobel
- 28 de febrièr - Alfred Sant, primièr ministre de Malta
- 29 de febrièr - Chung Un-chan, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 15 de març - Sérgio Vieira de Mello, diplomata brasilièr (m. 2003)
- 22 de març - Andrew Lloyd Webber, compositor britanic
- 26 de març - Steven Tyler, cantaire e musician american (Aerosmith)
- 31 de març - Al Gore, òme politic e e òme d'afar american, vice-president dels Estats Units
- 31 de març - Enrique Vila-Matas, escrivan catalan
- 31 de març - Rhea Perlman, actritz americana
- 1 d'abril - Jimmy Cliff, cantaire jamaican
- 4 d'abril - Abdullah Öcalan, cap politic de Curdistan
- 12 d'abril - Joschka Fischer, politician alemand
- 22 d'abril - George Abela, president de Malta
- 25 d'abril - Yu Shyi-kun, primièr ministre de la Republica de China (Taiwan)
- 27 d'abril - Kate Pierson, cantaira americana (The B-52's)
- 28 d'abril - Terry Pratchett, escrivan anglés
- 29 d'abril - Dominique Constanza, actritz francesa
- 4 de mai - Rei George Tupou V de Tònga
- 7 de mai - Lluís Llach, musician e cantaire catalan
- 15 de mai - Brian Eno, musician britanic
- 19 de mai - Grace Jones, cantaira e actritz jamaicana
- 19 de mai - Bruce Jarchow, actor american
- 21 de mai - Leo Sayer, Usana cantaire e compositor american
- 25 de mai - Ylli Bufi, primièr ministre d'Albania
- 31 de mai - Marco Nanini, actor brasilièr
- 20 de junh - Ludwig Scotty, president de Nauru
- 24 de junh - Armando Calderón Sol, president del Salvador
- 1 de julhet - Steven Demetri Georgiou, conegut coma Cat Stevens, musician britanic
- 15 de julhet - Anne Sinclair, jornalista francesa
- 16 de julhet - Pinchas Zukerman, violonista israelian
- 18 de julhet - Hartmut Michel, bioquimista alemand, Prèmi Nobel en 1988
- 30 de julhet - Jean Reno, actor francés
- 1 d'agost - Abdelmalek Sellal, primièr ministre d'Argeria
- 3 d'agost - Jean-Pierre Raffarin, politician francés, primièr ministre
- 9 d'agost - Kim Hwang-sik, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 20 d'agost - Robert Plant, cantaire britanic (Led Zeppelin)
- 23 d'agost - Iurii Iekhanurov, primièr ministre d'Ucraïna
- 24 d'agost - Sauli Niinistö, president de Finlàndia
- 3 de setembre - Levy Mwanawasa, president de Zambia (m. 2008)
- 2 d'octobre - Siim Kallas, primièr ministre d'Estònia
- 8 d'octobre - Claude Jade, actritz francesa (m. 2006)
- 8 d'octobre - Baldwin Spencer, primièr ministre de Antigua e Barbuda
- 8 d'octobre - Johnny Ramone, musician american (The Ramones) (m. 2004)
- 19 d'octobre - George Pau-Langevin, femna politica francesa
- 4 de novembre - Amadou Toumani Touré, president de Mali
- 5 de novembre - William Daniel Phillips, fisician american, Prèmi Nobel
- 14 de novembre - Carles Windsor, prince de Galas
- 20 de novembre - Barbara Hendricks, cantaira americana, soprano
- 21 de novembre - Michel Suleiman, president de Liban
- 26 de novembre - Elizabeth H. Blackburn, biològa australiana, Prèmi Nobel
- 3 de decembre - Ozzy Osbourne, cantaire e musician britanic (Black Sabbath)
- 6 de decembre - Keke Rosberg, pilòt de Formula 1 finlandés
- 7 de decembre - Nikola Šainović, primièr ministre de Serbia
- 21 de decembre - Samuel L. Jackson, actor american
- 25 de decembre - Manny Mori, president de Micronesia
- 27 de decembre - Gérard Depardieu, actor francés
- 30 de decembre - Randy Wayne Schekman, biologista american, Prèmi Nobel
- 31 de decembre - Donna Summer, cantaira americana (m. 2012)
- Jan dau Melhau, autor, contaire, editor, cantaire e musician lemosin
- Fèliç Daval, escrivan auvernhat
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de genièr - Kurt Schwitters, artista alemand (n. 1887)
- 30 de genièr - Mahatma Gandhi, pacifista e lider indian, assasinat (n. 1869)
- 30 de genièr - Orville Wright, pionièr american d'aviacion (n. 1871)
- 11 de febrièr - Sergei Eisenstein, cineasta leton e rus (n. 1898)
- 12 de febrièr - Józef Świerzyński, primièr ministre de Polonha (n. 1868)
- 4 de març - Antonin Artaud, poèta, actor e teorician del teatre francés (n. 1896)
- 10 de març - Jan Masaryk, ministre d'afairs estrangièrs de Checoslovaquia (n. 1886)
- 15 d'abril - Manuel Acuña Roxas, president de las Filipinas (n. 1892)
- 17 d'abril - Kantaro Suzuki, primièr ministre de Japon (n. 1867)
- 22 de mai - Georgios Tsolakoglou, primièr ministre de Grècia (n. 1886)
- 6 de junh - Louis Lumière, inventor francés (n. 1868)
- 4 d'agost - Mileva Marić, fisiciana e matematiciana serbiana (n. 1875)
- 3 de setembre - Edvard Beneš, president de Checoslovaquia (n. 1884)
- 14 de setembre - Constantin Angelescu, primièr ministre de Romania (n. 1869)
- 24 d'octobre - Ferenc Lehár, compositor ongrés (n. 1870)
- 23 de novembre - Uzeyir Hajibeyov, compositor azeri sovietic (n. 1885)
- 15 de decembre - João Tamagnini Barbosa, primièr ministre de Portugal (n. 1883)
- 23 de decembre - Koki Hirota, primièr ministre de Japon (n. 1878)
- 25 de decembre - Pompeu Fabra, engenhaire e filològ catalan (n. 1868)
- Fernand Masson, poèta gascon (n. 1872)
- Renat Tulet, escrivan occitan (n. 1868)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Patrick Maynard Stuart Blackett
- Prèmi Nobel de Quimia : Arne Tiselius
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Paul Hermann Müller
- Prèmi Nobel de Literatura : T. S. Eliot
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit


text:
1876
Aquesta pagina concernís l'an 1876 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Divèrsei crisis se debanèron au sen de l'Empèri dins lo corrent de l'annada. La premiera foguèt l'insureccion de Bulgaria que se revoutèt en abriu que foguèt reprimida d'un biais saunós en mai. La violéncia de la repression entraïnèt de reaccions fòrça negativas en Euròpa e ais Estats Units. D'aqueu temps, Abdulaziz deguèt faciar una crisi financiera en causa de la manca de mejans per contuniar de pagar leis interès dau dèute dau país. Quasiment plaçat sota la tutèla de l'ambaissador rus, foguèt reversat lo 30 de mai e rapidament executat.
Son successor Murad V demorèt en plaça solament tres mes e foguèt remplaçat per Abdulhamid II après una crisi de foliá. Lo sultan novèu deguèt faciar l'ostilitat de Russia, d'Àustria e de l'Empèri Britanic après lo chaple dei revòutats bulgars. Una conferéncia foguèt organizada a Constantinòble onte lei poissanças europèas exigiguèron l'autonomia dei territòris crestians. Per s'aparar còntra la menaça de desmembrament de l'Empèri, lo sultan novèu preferiguèt adoptar una constitucion e transformar l'Empèri en monarquia constitucionala. Lei Britanics acceptèron aisament aquela chausida mai lei Rus preparèron una guèrra novèla.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Egipte que mandèt de renfòrç importants dins lo nòrd d'Etiopia. Pasmens, en despiech de la superioritat de son armament e de son entraïnament, l'armada egipciana se turtèt a una resisténcia acarnada de part dei fòrças imperialas numericament pus nombrosas (100 000 òmes còntra 20 000) e ben comandadas. Ansin, dau 7 au 9 de març, la batalha de Gura s'acabèt per la quasi destruccion dau còrs egipcian (8 000 mòrts e 6 000 presoniers). Aquò marquèt la fin de la menaça egipciana. Una trèva foguèt signada e de negociacions malaisadas s'acabèron per la signatura d'un tractat de patz en 1884. En mai d'aquò, la temptativa d'invasion egipciana permetèt au negus Yohannes IV d'unificar tot lo país, franc de Choa encara independent.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Creacion d'un govèrn sus lo modèl europèu per lo Premier Ministre Rainilaiarivony amb uech gabinets especializats dins leis afaires estrangiers, leis afaires interiors, l'educacion, la guèrra, la justícia, lo comèrci e l'industria, lei finanças e la legislacion. De foncionaris, chausits au sen dei populacions dei tèrras autas, foguèron installats dins lei diferentei províncias dau reiaume per melhorar la gestion locala. Enfin, lo sistèma de collècta deis impòsts de la capitala foguèt estendut a tot lo territòri per aumentar lei revenguts de l'Estat.
Lo sistèma judiciari conoguèt tanben una reforma importanta ambé la creacion de tres corts superioras installadas dins la capitala. Son ròtle èra de supervisar lei decisions dei tribunaus locaus.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Còp d'estat de Porfirio Díaz que prenguèt lo poder. Capitèt d'estabilizar la situacion politica mexicana fins a 1911 e l'afondrament de son regime.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier naviri frigorific destinat au transpòrt de carn entre Argentina e França. Concebut per l'engenhaire francés Charles Tellier (1828-1913), èra dotat d'un sistèma de refrigeracion utilizant l'èter dimetilic. Aquò permetèt de remplaçar lo procès de saladura per lo transpòrt de denadas periblas sus de distàncias importantas. Pasmens, lo sistèma de refrigeracion èra pas encara satisfasent e lei naviris frigorifics se desvolopèron subretot ambé l'invencion de la refrigeracion au dioxid de carbòni en 1890.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Wilhelm Pieck, president d'Alemanha Orientala (m. 1960)
- 5 de genièr - Konrad Adenauer, cancelièr alemand (m. 1967)
- 23 de genièr - Otto Paul Hermann Diels, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1954)
- 26 de febrièr - Agustín Pedro Justo, president d'argentina (m. 1943)
- 2 de març - Papa Piu XII (m. 1958)
- 4 d'abril - Maurice de Vlaminck, pintor francés (m. 1958)
- 22 d'abril - Robert Bárány, mètge ongrés, Prèmi Nobel fisiologia o medecina (m. 1936)
- 17 de mai - Andreas Michalakopulos, primièr ministre de Grècia (m. 1938)
- 2 de julhet - Wilhelm Cuno, cancelièr alemand (m. 1933)
- 7 d'agost - Mata Hari, dançaira neerlandesa, executada per espionatge (m. 1917)
- 6 de setembre - John James Rickard Macleod, mètge e fisiologista escocés, Prèmi Nobel (m. 1935)
- 18 de setembre - James Scullin, primièr ministre d'Austràlia (m. 1953)
- 23 de novembre - Manuel de Falla, compositor espanhòl (m. 1946)
- 22 de decembre - Filippo Tommaso Marinetti, poèta italian (m. 1944)
- 25 de decembre - Adolf Otto Reinhold Windaus, quimista alemand, Prèmi Nobel (m. 1959)
- 25 de decembre - Muhammad Ali Jinnah, fondator del Paquistan (m. 1948)
- 29 de decembre - Pau Casals, violoncelista catalan (m. 1973)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 21 de junh - Antonio López de Santa Anna, dictator de Mexic (n. 1794)
- 1 de julhet - Mikhaïl Bakunin, anarquista rus (n. 1814)
- 5 de setembre - Manuel Blanco Encalada, president de Chile (n. 1790)
- 30 de novembre - Antonio González y González, primièr ministre d'Espanha (n. 1792)


text:
Jòcs Paralimpics
Los Jòcs Paralimpics acampan d'atlètas andicapats de totes païses per de competicions d'espòrt per andicapats. I participan d'atlètas andicapats fisics o visuals (amputats, cècs, infirmes motors, cerebrals o en cadièra de ròdas, o d'autre andicap fisic) coma d'atlètas andicapats mentals. Son organizats per lo Comitat internacional paralimpic (e non pas pel Comitat internacional olimpic) e se debanan cada 4 ans en seguidas dels Jòcs Olimpics.
Los sords e malentendents pòdon participar als Deaflympics (Jòcs olimpics dels sords). Las personas atencha d'un andicap mental podián tanben participar als Jòcs olimpics especials fins a lor integration en 2012 als Jòcs paralimpics d'estiu de 2012 (aprèp que ne foguèsson exclusas en 2000).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Objectius e simbòls
- 3 Jòcs paralimpics d'estiu
- 4 Jòcs paralimpics d'ivèrn
- 5 Notas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Sir Ludwig Guttmann, mètge neurològs de l'espital de Stoke Mandeville dins lo comtat de Buckinghamshire près de Londres, aguèt l'idèa d'organizar dempuèi 1948 sul terren de l’espital, los primièrs « Jòcs mondials de cadèiras de ròdas e d'amputats » ("World Wheelchair and Amputee Games"). Coneguts mai tard jol nom de « Jòcs de Stoke Mandeville » èran destinats a reabilitar per la practica fisica dels veterans e victimas de la Segonda Guèrra Mondiala veguts paraplegics. Doas equipas d’ancians combatents participèron alara a una unica competicion, lo tir amb arc.
Los 9n jòcs de Stoke-Mandeville se debanèron a Roma en 1960 una setmana après los Jòcs olimpics d'estiu de 1960, e se considèra que s'agís dels primièrs jòcs paralimpics[1]. La primièra edicion dels Jòcs paralimpics d'ivèrn se debanèron a Örnsköldsvik en Suècia en 1976[2].
Parallèlament, se debanèron a Sant Estève, a l'initiativa d'Yves Nayme, mai d'una editions de jòcs internacionals per las personas andicapadas fisicas (jòcs europèus de 1966, jòcs mondials de 1970 e 1975 e campionats del mond de 1990)[3],[4].
Las personas patissent de paralisia cerebrala participan als Jòcs paralimpics dempuèi los Jòcs d'Arnhem, en 1980.
Dempuèi los Jòcs paralimpics d’estiu de Seol en 1988, los Jòcs olimpics e los Jòcs paralimpics son organizats dins la meteissa vila.
Objectius e simbòls[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo nom « paralimpic » èra una combinason de « paraplegic » e d'« olimpic ». Amb la participacion d'atlètas amb diferents andicaps, lo tèrme « paralimpic » es ara definit coma l'acampada en « para », prefixe d'origina grèga signifiquent « a costat de » o « parallèl » e de la terminason « limpic » dels Jòcs olimpics. Los Jòcs paralimpics son atal considerats coma solidaris dels jòcs olimpics.
Objectifu[modificar | modificar la font]
L'objectiu del Movement paralimpic es de donar l’escasença als atlètas avent un andicap fisic de se despassar e de realizar de performanças esportivas comparablas a aquelas dels atlètas olimpics.
Règlas[modificar | modificar la font]
Los Jòcs paralimpics acampan d'atlètas andicapats fisics o visuals apartenent a las categorias seguentas: tetraplegics e paraplegics, sequèles neurologicas assimilablas, amputats e assimilats, infirmes motors cerebrals, grands andicapats, cècs e malvesents.
Per que la competicion siá equitabla, los atlètas son regropats per categorias segon lor andicap. L'objectiu es que concorra ensems d'atlètas avent d'aptituds foncionalas comparablas. Dins cada espòrt se definisson de categorias. Per exemple en Atletisme, i a competicions pels cècs, pels malvesents, pels amputats qui corrisson amb una protèsi e de corsas en fautuèlh rolant.
Lo problèma de la sorditat als Jòcs olimpics[modificar | modificar la font]
Los sords e malentendents an encara pas lo drech de participar als paralimpics. Pòt pareisser logic, dins la mesura que las personas pauc sordas an de capacitats fisicas pauc tocadas mas es pas lo meteis cas pels sords prigonds que pòdon aver una alteracion de l'equilibri e podent pas participar amb los autres andicapats. En realitat, la nonintegracion dels sords e malentendents sembla venir del fach qu'an lo lor concors, los Deaflympics, que son istoricament la competicion internacionala mai anciena d'espòrt pels andicapats . Tanben pòt existir de cases de tricheriá coma foguèt lo cas amb los andicapats mentals.
Andicapats mentals[modificar | modificar la font]
Entre 2004 t 2012, los Andicapats mentals foguèron exclusits dels Jòcs paralimpics que participavan dempuèi 1996, per de problèmas de classificacion d'andicap e de falsa deficiéncia intellectuala[5]. Los andicapats mentals podavan pasmens participar als Jòcs olimpics especials que se debanavan pas lo meteis an que los olimpics e paralimpics.
Mas, dempuèi 2012[6], los andicapats mentals son tornats dins las competicions oficialas e participèron als Paralimpics de Londres en atleisme, natacion, e tenis de taula.
Simbòls[modificar | modificar la font]
Los Jòcs paralimpics utilisan gaireben los simbòls olimpics: las ceremonias d'obertura e de fin la flama olimpica, las mascòtas...
Lo logó es compausat de tres motius d'origina coreana, de « Tae-Geuks », semblant a de virgulas clinadas sus un fons blanc. Un dels simbòls es verd, lo segond es roge e lo darrièr blau, colors mai frequentas sus las bandièras. Representant l'esperit, lo còs e l'amna. La devisa paralimpica es «L'esperit, lo còs, l'amna».
Jòcs paralimpics d'estiu[modificar | modificar la font]
Esports paralimpics d'estiu[modificar | modificar la font]
- Alterofilia.[7]
- Atletisme[7]
- Basquet en cadièra de ròdas[7]
- Boccia (espòrt semblant a las bolas, practicat amb des balas de cuèr pels andicapats motors)[7]
- Ciclisme[7]
- Equitacion[7]
- Escrima en cadièra de ròdas[7]
- Fotbòl de 5 (practicat per d'atlètas malvesents o cècs)[7]
- Fotbòl de 7 (pratictcat per d'atlètas andicapats motor)[7]
- Judo (practicat per d'atlètas malvesents o cècs)[7]
- Natacion[7]
- Portièrbòl (espòrt de bala practica per d'atlètas malvesents o cècs amb una bala sonora)[7]
- Rem (espòrt)[7]
- Rugbi en cadièra de ròdas[7]
- Tenis en cadièra de ròdas[7]
- Tenis de taula[7]
- Tir amb arc[7]
- Tir esportiu[7]
Jòcs paralimpics d'ivèrn[modificar | modificar la font]
Lista dels Jòcs paralimpics d'ivèrn[modificar | modificar la font]
Esports paralimpics d'ivèrn[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) www.paralympic.org
- ↑ (en) www.paralympic.org
- ↑ (fr)www.loiretourisme.com
- ↑ (fr)imatge INA
- ↑ (fr)Question 41162 a l'Assemblada Nacionala de Jacques Grosperrin, deputat, publicada al J.O. lo 3 de febrièr de 2009 site de l'Assemblada Nacionala (França)
- ↑ (fr)Paralympiques 2012: les handicapés mentaux font leur retour Article de www.rfi.fr, 20 d'agost de 2012
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 {{{Títol}}}


text:
1270
Aquesta pagina concernís l'an 1270 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Annexion del Comtat de Tolosa al Reialme de França
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Data supausada de la mòrt dau negus Harbai. Lo 10 d'aost, lo rebèl Yekuno Amlak lo remplacèt e fondèt la dinastia salomoniana qu'anava dirigir Etiopia fins au sègle XX. Lo negus novèu installèt sa capitala a Tegurlet dins la region de Choa.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Mongòls totjorn centrada sus lo sètge de Xiangyang qu'èra totalament encalat. D'un caire, lei Mongòls mau capitèron de rompre lei fortificacions de la ciutat e d'autre caire, lei Chinés foguèron incapables d'avitalhar lei defensors. En particular, dins lo corrent d'octòbre, un còrs assaiant d'intrar dins la vila subiguèt de pèrdas importantas e foguèt obligat de se retirar après un combat còntra la cavalariá mongòla.


text:
Categoria:Climatologia
La climatologia es una branca de la geografia fisica que se consacra a l'estudi dels climas, es a dire la succession de las condicions meteorologicas sus de periòdes longs dins lo temps.
La sciéncia que seguís l'evolucion dels climas a travèrs los temps geologics s'apèla la paleoclimatologia.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
A
- Atmosfèra (1 C, 7 P)
C
- Cambiament climatic (2 C, 7 P)
- Clima per tipe (1 C)
G
- Glaciologia (1 C, 11 P)
Articles dins la categoria « Climatologia »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Calatayú
Calatayú (en aragonés SLA/GO) o Calatayud (en castelhan) qu'ei ua vila de l'èst d'Aragon sus las arribèras de l'arriu Xalón. Qu'ei ua de la principalas vilas d'Aragon e qu'ei situada suber las soas vias de comunicacion màgers (hialat de camin de hèr de hauta velocitat e autorota A-2).
Los sons abitants (de cap a 20 000) que son aperats los bilbitans per'mor de l'antic nom iberic de la vila : Bilbilis. Lo son nom actuau que vien de l'arabi Qalat (castèth) seguit per l'antroponim, tanben d'origina aràbia, Ayyub. Calatayú qu'ei ric d'un patrimòni arquitecturau remontant a l'epòca aràbia e d'estil mudejar.


text:
Nantilly
Nantilly es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nauta Sòna e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Nantilly Es un pichon vilatge Franc-comtois del departament de la Anautita-Saône situat en limit de la Bourgogne de la Franca-Comtat aital coma de la Champagne-Ardenne. Al centre d'un poligòn #que los cuiques n'an marcat per Besançon, Dijon, Dole e Langres équidistants de 50 quilomètres. Lo vilatge se situa ne fond d'una pichona vallée (de la Soufroide) e sus los sieus dos flancs. La Saône flueix a 5 km.
Nantilly est un petit village Franc-comtois du département de la Haute-Saône situé en limite de la Bourgogne de la Franche-Comté ainsi que de la Champagne-Ardenne. Au centre d'un polygone dont les angles sont marqués par Besançon, Dijon, Dole et Langres équidistants de 50 kilomètres. Le village se situe en fond d'une petite vallée (de la Soufroide) et sur ses deux flancs. La Saône coule à 5 km.


text:
Parlament (Regim Ancian)
Un parlament èra una Cort sobeirana del Reialme de França – cort superiora a partir de 1661 – jol Regim Ancian. Los parlaments avián tanben de poders politics e administratius.
Somari
Ròtle[modificar | modificar la font]
Ròtle judiciari[modificar | modificar la font]
Los parlaments foncionavan coma de corts d'apèl e de cassacion, a l'encòp civila e criminala, pels afars concernissent lo Tèrç Estat, mas tanben coma un tribunal de primièra instància per las causas implicant de membres de la Noblesa.
Dempuèi l'ordenança de l'11 de març de 1345, lo parlament compren tres cambras: la granda cambra o cambra dels plaids, la cambra de las enquèstas, e la cambra de las requèstas[1]. Son poder d'estatuir en equitat èra sovent percebut coma generator d’arbitrari, e un celèbre ditz proclama : « Dieu nos apare de l'equitat dels parlaments. »[2]
Ròtle legislatiu[modificar | modificar la font]
Los parlaments avián pas, vertadièrament, de poder legislatiu, es a dire dictar de novèlas leis civilas o criminalas.
Pasmens avián dos poders legislatius:
- Sintèsi de la jurisprudéncia e de la procedura. Coma jurisdiccion de darrièr gra (es per aquò que son de corts sobeiranas) avián lo meteis ròtle d'unificacion del drech que las Corts de cassacion d'uèi, amb mai la possibilitat de prendre, totas cambras reünidas, d'arrèstes de reglament que son notats jos forma d'articles las solucions de jurisprudéncia e dispausant d'una autoritat de la causa jutjada que s'impausa a las jurisdiccions inferioras, un pauc sul modèl del "precedent" de las common law.
- Contraròtle de legalitat, es a dire de la compatibilitat de las ordenanças, edictes e declaracions del rei amb las leis, costumas, e mai reglaments existissents. En efièch, un parlament deu registrar los edictes, las ordenanças reialas, e las letras patentas, es a dire las transcriure sul registre oficial perque vengan publicas. Las leis atal transcrichas son alara aplicablas e opausablas als tèrces dins la circonscripcion del parlament. Pasmens, cal remarcar qu'aquela superioritat èra pas totala, lo rei podiá (de fach fòrça rarament) totjorn retenir sa justícia, es a dire retirar un afar a un parlament o a una cort quina que siá, e la far evocar definitivament davant son conselh.
Dins aquela ocasion, lo parlament aviá lo drech de remostrança, es a dire que podiá far d'observacions sus la legalitat dels tèxtes que deviá registrar. Aquel drech aviá per tòca de permetre als parlaments de verificar la concordança de l’edicte o de l’ordenança amb lo drech anterior, los privilègis e las costumas de la província, mas tanben los principis generals del drech. Pauc a pauc, los parlaments utilizèron aquel drech per venir un contrapoder fàcia al poder monarquic. En cas de refús de l'enregistrament, lo rei podiá adreçar al parlament de « letras de jussion » e, en cas de refús reïterat, impausar sa decision al parlament n'i sèire d'esperel dins un lièch de justícia. La decision reiala èra alara registrada « de l'exprès comandament del rei ». Enric IV foguèt obligat de se desplaçar personalament dins cada parlament per far registrar l'edicte de Nantas de 1598 per de lièches de justícia.
Personal[modificar | modificar la font]
Aquelas corts de justícia foncionavan amb un personal d’oficièrs, es a dire d'agents administratius proprietaris de lor carga, que formavan la « noblesa de rauba » diferenta de la « noblesa d’espasa ». Se distinguís de conselhièrs e de presidents que se reünissián pels jutjaments en diferentas cambras: la granda cambra, pels afars mai importants, la Tornèla pels afars criminals, e quitament la cambra de la marèa pels litigis ligats a la venda del peis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament de l'Edat Mejana, la cort del rei, Curia Regis èra a l'entorn del rei per totes los afars del reialme. Mas lo desvolopament del poder reial provoquèt la separacion de la Curia Regis en tres organs distints: lo Conselh del rei pels afars politics, la Cambra dels Comptes per las questions financièras, e lo Parlament per la justícia. Es l'origina del Parlament de París al sègle XIII. Lo Parlament de París aguèt competéncia per tot lo reialme fins al sègle XV. Los clèrgues ne foguèron exclusits en 1319.
A partir de 1422, de novèls parlaments foguèron creats: a Tolosa, a Bordèu puèi dins los grands fèus del domeni reial. En tot, tretze parlaments foguèron meses en plaça del sègle XIII al sègle XVIII.
Los parlaments, e subretot aquel de París, totjorn foguèron un supòrt per la reialtat fàcia al papat per defendre la Glèisa Gallicana. Pendent las guèrras de religions, atal s'opausèron a l’introduccion de la reforma del Concili de Trent en França, que renforçava los poders del papa, puèi se pelejèron entre aqueles de la Liga Catolica (França) e reialistas: e los membres del Parlament de París fisèls al rei formèron de 1589 a 1594 lo Parlament de Tors.
Los dreches de registrament e de remostrança permetèron als parlaments e subretot aquel de París de revendicar un poder de contraròtle sus la monarquia[3].
En 1673, Loís XIV de França enebiguèt als parlaments de far quina remarca que siá abans de registrar los edictes. Los parlaments reviscolèron aprèp la mòrt de Louis XIV en 1715.
A partir de 1750, los parlaments bloquèron las reformas del poder reial, subretot lo principi d'egalitat davant l'impòst. Loís XV foguèt en consequéncia decidit a limitar los parlaments: en 1771, lo cancelièr de Maupèu levèt a totes los parlaments lors atribucions politicas e los dividiguèt en sièis Conselhs superiors. Mas en 1774, Loís XVI, conselhat per Maurepas (« Sens parlament, cap de monarquia ») e inquièt per sa popularitat, e tornèt apelar los Parlaments. Lo 3 de març de 1766, Loís XV, frustrat d'aver pas pogut far la seria de reformas qu'aurián permés al reialme de reviscolar, anèt al parlament e faguèt un lièch de justícia: es la session de la flagelacion[4] del nom de la fèsta del 3 de març. Loís XV i faguèt donar un discors insistissent sul principi d'absolutisme reial, e sul fach que lo drech de remostrança dels parlaments es sonque un poder de justícia delegat, que lo rei demòra la sola font de poder del reialme. Loís XVI, rei flac, reculava cada còp davant lor oposicion. Aguèron un ròtle important dins la Revolucion Francesa. Foguèron sostenguts per una partida del pòble que pretendèron d'èsser los protectors contra lo « despotisme » reial. E en 1790, los parlaments foguèron remplaçats per de jutges elegits e pagats per l’Estat.
Liste dels parlaments[modificar | modificar la font]
- vèrs 1250 : Parlament de París
- 1422 : Parlament de Besançon
- 1443 : Parlament de Tolosa
- 1453 : Parlament de Grenòble
- 1462 : Parlament de Bordèu, en exili a Condòm, puèi a Marmanda e La Rèula de 1675 a 1690
- 1477 : Parlament de Dijon
- 1499 : Parlament de Normandia
- 1501 : Parlament de Provença o Parlament d'Ais
- 1523 : Parlament de Dombas, a Lion, puèi a Trévoux de 1696 a 1771
- 1553 : Parlament de Bretanha, alternativament a Rennes, puèi Nantas (1557), Rennes (1561), en exili a Vannes de 1675 a 1690
- 1620 : Parlament de Pau
- 1633 : Parlament de Mètz
- 1668 : Parlament de Flandras, a Tournai (uèi en Belgica), puèi Cambrai (1709), puèi Douai (1713)
- 1768 : Parlament de Nancí, fins a 1775
Fonts[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Émile Ducoudray, « La Révolution française face au système judiciaire d’Ancien Régime », dins Annales historiques de la Révolution française, nº 327, 27 d'abril de 2004 en linha
- Pierre Goubert, L’Ancien Régime, t. 2 Les Pouvoirs, Armand Colin, coll. « U / Histoire moderne », París, 262 p., 1973
- Marcel Marion, Dictionnaire des institutions de la France aux sègle XVII e XVIII (1923), nòva impression, A. et J. Picard, Paris, 2006, 573 p. (ISBN 2-7084-0782-1)
- Hubert Méthivier, Le Siècle de Louis XIV (1962), 14n in, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? » ISSN 0768-0066 nº 925, Pariís, 1994 (ISBN 2130521614) en linha
- Roland Mousnier, Les Institutions de la France sous la monarchie absolue (1598–1789) (1974), Presses universitaires de France, coll. « Quadrige / Manuels » ISSN 1630-5264, París, 2005, 1 253 p. (ISBN 2-13-054836-9) en linha
- Michel Vovelle, La Chute de la monarchie (1787–1792), vol. 1 de la Nouvelle Histoire de la France contemporaine (1972), ed revista e misa a jorn, Le Seuil, coll. « Points / Histoire » ISSN 0768-0457 nº 101, Paris, 1999, 312 p. (ISBN 2-02-037519-2)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jacques Le Goff, « Capetians », dins Encyclopædia Universalis
- ↑ (en)Citat per André Tunc, « The Grand Outlines of the Code » (las grandas linhas del Còde), dins Bernard Schwartz (dir.), The Code Napoleon and the Common Law World (Lo còde Napoleon e los païses de Common Law), New York University Press, New York, 1956, p. 19
- ↑ Es çò que se passèt pendent la Fronda, de 1648 a 1652. Lo Parlament de París reclamava lo drech de contrarotlar las finanças del reialme. Per aquò revendicavan las meteissas competéncias del Parlament d'Anglatèrra qu'una de las doas cambras (Cambra de las Comunas) es compausada d’elegits, alara que los parlamentaris franceses èran oficièrs de cargas ereditàrias
- ↑ (fr)Lo discors de la flagelacion


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement d'Oberallgäu (780)
Liste des communes
Sonthofen
Ville de Sonthofen, localité de l'Allemagne de 20 000 habitants.
La mairie de Sonthofen a une adresse e-mail et un site Internet.
Immenstadt im Allgäu
Ville d'Immenstadt im Allgäu, localité de l'Allemagne de 14 000 habitants.
La mairie d'Immenstadt im Allgäu a une adresse e-mail et un site Internet.
Altusried
Ville d'Altusried, localité de l'Allemagne de 9 900 habitants.
La mairie d'Altusried a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberstdorf
Ville d'Oberstdorf, localité de l'Allemagne de 9 800 habitants.
La mairie d'Oberstdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Waltenhofen
Ville de Waltenhofen, localité de l'Allemagne de 8 800 habitants.
La mairie de Waltenhofen a une adresse e-mail et un site Internet.
Dietmannsried
Ville de Dietmannsried, localité de l'Allemagne de 7 800 habitants.
La mairie de Dietmannsried a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberstaufen
Ville d'Oberstaufen, localité de l'Allemagne de 7 100 habitants.
La mairie d'Oberstaufen a une adresse e-mail et un site Internet.
Durach
Ville de Durach, localité de l'Allemagne de 6 700 habitants.
La mairie de Durach a une adresse e-mail et un site Internet.
Blaichach
Ville de Blaichach, localité de l'Allemagne de 5 600 habitants.
La mairie de Blaichach a une adresse e-mail et un site Internet.
Weitnau
Ville de Weitnau, localité de l'Allemagne de 5 100 habitants.
La mairie de Weitnau a une adresse e-mail et un site Internet.
Hindelang
Ville de Hindelang, localité de l'Allemagne de 4 800 habitants.
La mairie de Hindelang a une adresse e-mail et un site Internet.
Wiggensbach
Ville de Wiggensbach, localité de l'Allemagne de 4 700 habitants.
La mairie de Wiggensbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Sulzberg
Ville de Sulzberg, localité de l'Allemagne de 4 600 habitants.
La mairie de Sulzberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Oy-Mittelberg
Ville d'Oy-Mittelberg, localité de l'Allemagne de 4 400 habitants.
La mairie d'Oy-Mittelberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Rettenberg
Ville de Rettenberg, localité de l'Allemagne de 4 200 habitants.
La mairie de Rettenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Buchenberg
Ville de Buchenberg, localité de l'Allemagne de 3 900 habitants.
La mairie de Buchenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Haldenwang
Ville de Haldenwang, localité de l'Allemagne de 3 600 habitants.
La mairie de Haldenwang a une adresse e-mail et un site Internet.
Lauben
Ville de Lauben, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie de Lauben a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Vènus de Milo
L'Afrodita de Milos mai coneguda coma la Vènus de Milo es una estatua de la Grècia antica e una de las pus famosas de l'art d'escultura grèga. Se pensa que s'agís d'una representacion d'Afrodita (o Vènus dins la mitologia romana), la diva grèga de l'amor e de la beltat. Es una estatua de marbre, un pauc mai granda qu'una persona, nauta d'un brin mai de dos mètres, mas sens los braces. Se considèra qu'es l'òbra d'Alexandros d'Antiòquia. Es expausada actualament al Musèu del Lovre a París.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Musée du Louvre – Musèu del Lovre: Venus de Milo
- Imatges inabituals del Musèu del Lovre de la Venus di Milo.