text:
Comorian
lenga pas reconeguda :
Lo comorian (shikomor) es la lenga pus utilizada dins las illas de las Comòras e de Maiòta. Es un ensemble de dialèctes pròches del swahili mas amb una influéncia aràbia pus fòrta. Cada illa ten son dialècte pròpri; aquel d'Anjouan es sonat Shindzuani, aquel de Mohéli Shimwali, aquel de Maiòta Shimaore, e aquel de la Granda Comòra Shingazija. I pas per ara d'alfabet oficial mas los alfabets arabi e latin son ambedoas utilizats.
Shimasiwa es un autre nom del comorain, que significa "lenga de las illas". Es la lenga de l'imne nacional: Udzima wa ya Masiwa.


c: text/html

text:
Verge del Pilar
La Verge del Pilar (en aragonés Virchen d'o Pilar e en castelhan Virgen del Pilar, çò qui vòu díser Verge deu pialar ), considerada com Patrona de l'Ispanitat, qu'ei venerada dens la basilica de Zaragoza a la quau e da lo son non.
Legenda[modificar | modificar la font]
Segon un codèx Moralia in Job deu Papa Gregòri I lo Gran (deu sègle XIII), aquesta verge que seré apareishuda lo 2 de genèr de l'an 39 en carn mortau a l'apòstol Sent Jacme lo Màger, suber lo medish pialar suu quau b'ei enqüera quilhada uei lo dia e domandant qu'un temple e hosse bastit ací entà qu'i hore venerada dinc a la fin deu mòn.
Dats arqueologics[modificar | modificar la font]
Los cavaments que revelan la superposicion istorica d'ua capèra visigotica, d'ua glèisa romanica, d'ua auta gotica e, fin finala, de l'actuau basilica barròca. Lo tresaur d'aquesta darrèra qu'ostenda un olifan, darrèra resta deu gran vescomte bearnés Gaston IV lo Crotzat, conquestaire de Zaragoza e mort en crotzada en Espanha.
Culte[modificar | modificar la font]
Lo 2 de genèr que's celèbra l'aparicion de la Verge mentre qui lo 12 d'octobre qu'ei la hesta deu Pialar e lo 20 de mai qu'ei lo dia deu coronament canonic. Per aquesta rason, lo 2, 12 e 20 de cada mes, la Verge qu'ei presentada shens lo son màntol, en bèth deshair véder atau lo tribal d'orfebreria deu pialar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Totei lei projècts que d’associaciens demandan d’ajudas, passaràn an’aquela molineta. Tanben pòu èstre util de saupre cu tendrà lei manetas d’aquel organisme onte d’elegits LR, UDI o FN ne’n sostendràn quauqueis uns, ne’n estraçaràn d’autres.
A l’occasien de sa sesilha plenièra, divèndres 29 janiver, lo Consèu Regionau Provença a nomat sei bailes.
Premier cònsol de Mogins despuei 2001, que siguèt re-elegit en 2014 amé mai de 80% dei vòts, lo LR Richard Galy bailejarà la Comissien. En mai d’aquò, lo president d’aquela Comissien dau « Raionament culturau, dau Patrimòni e dei Tradiciens » es vici president de l’Aglomeracien dei País de Lerins. Sa vici presidenta, Nora Preziosi, tanben LR, es ela adjoncha au cònse de Marselha, e fai partida dau Naut Consèu a l’Integracien. Am’ela l’autre vici president, Michel Bissière, l’Avinhonenc, LR tanben, que li coneissem pas d’autrei mandats a l’ora d’ara.


text:
Lahaut sus la montanha
Lahaut, sus la montanha, un pastor malurós,
Segut auprès d'un hau, banhat de plors,
Sonjava au cambiament de sas amors.
Pòts cambiar còr de tigressa,
Pòts cambiar de servidor
Non, jamei no'n trobaràs,
Non, jamei no'n trobaràs, un aute com jo.
Còr leugèr, còr volatge, disè l'infortunat,
La tendressa e l'amor qui jo t'èi dat,
Son aquò los rebuts qui èi meritat ?
Despuish qui tu frequentas la gent de condicion
Qu’as pres un tant haut vòl que ma maison
N’ei pro hauta entà tu d'un cabiron.
Adiu, còr de tigressa, pastora shens amor,
Cambiar, be pòts cambiar de servidor,
Jamei no'n troberàs un tau com jo.


text:
1523
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1523 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra entre lei Kaqchikels, aliats ais Espanhòus dempuei 1520, e lei K'iche. Assegurat de sa posicion au sen de l'ancian estat astèc, Hernán Cortés poguèt mandar una expedicion militara per ajudar seis aliats. Aquela tropa (650 Espanhòus e d'auxiliaris indians) arribèt dins la region en 1524. Aquò marquèt lo començament de la conquista espanhòla dei ciutats-estats maias e d'una tièra de guèrras entre Espanhòus e Maias.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Captura per la flòta imperiala d'un naviri portugués transportant doas colobrinas que foguèron rapidament copiadas per leis engenhaires chinés (en 1529).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 29 d'agost - Ulrich von Hutten, poèta e cavalièr alemand (n. 1488)


text:
Cada maitin, avèm una listas l’ipocrisia nacionalista ; es universala vist que los imperialismes angleses, franceses, espanhòls, russes, etc. son universal, e sempre contra l’umanitat, al dedins dels ‘regionalisme’ breton, coma a dedins d’espaci mai bèls coma Occitània, e Africa ; es ara en man de l’actualitat, anuèch arriba de Bretanha gràcia al site d’informacion 7seish.
Los nacionalistas franceses an en cap que la «libertat de cosnciéncia» (concepte novèl republican francés, per imposar las idèas dels elegits de dreitas, esquèrras e sempre nacionalistas e expansionistas, per non respectar las leis votadas pel parlament), la libertat de consciéncia per non maridar los gais e... per destrusir las lengas ; mas la comparason aquela la faràn pas la premsa francesa, i a mai gais dedins las redaccions parisencas que de lengas mesprezadas emplegadas. Aquí la «libertat de consciéncia» es emplegada per non signar un document sobre la dignitat lingüistica bretona, document del Conselh Regional de Bretanha ; s'espèra que los occitanistas (o supausats aital) aguèsse tanben l'interès de far saber çò que los elegits de «libertat de consciéncias» nacionalistas franceses (Farage, Mélenchon, Le Pen, ne son l'exemple al PE) son tanben presents en çò nòstre, dins los 32 departaments d'Occitània, bravament mai grand qu’una region d’administrar.
Sabèm e o espèri que l’avètz en cap ; l’idèa d’una Estat ligat a la lenga unica arriba de l’idèa que per comprendre las leis votadas, las cal dins LA lenga causida per una elita ; aiçò o devèm a la terreur de la révolution dita française. o devèm tanben a una pensada romantica, d’abans la revolucion, segur, e sovent en lenga francesa, lenga del rei, e del nacionalisme expansionista francés aquí en Euròpa e en America (Loisiana, Sant Martens, Goadelopa, Martinica, Guiana e Canadà). Ni lo Ducat d’Aquitània, 400 ans abans, ni lo reialme de Navarra (totes Occitans d’ara) an agut d’imposar la lenga administrativa al modèl pòst-terreur. Aquesta idèa d’imposicion lingüistica, e de LA lenga, imposa al meteis temps un legitimisme similar al legitimisme reial qu’èra supausat destrusir la fita révolution française. Aital Fichte a explicat que dels conceptes de la revolucion de 1789, voliá gardar sonque la ciutadanetat contra los princeps (agir pel collectiu per un accion del pòble unit), mas pas l’idèa d’imposar lo francés en Alemanha la refusava, e indicava lo camin de la revòlta contra las tropas de Napoléon ; aquelas qu’an destrusit Euròpa, dinca 1814.
Lo PP es fargat per «libertat de consciéncias» aquesta, en impausar a València e Balears, mai tanben Aragon, la lenga del Franquisme, l’espanhòl, lenga unica. Es lo modèl francés, autanplan dangierós en Galícia, Astúria, Canària, Euskadi e Navarra-Nafarroa, qu’Aragon, València-Catalanonha-Balears. Lo PP es membre del PPE… Que fan coma politica lingüistica l’UMP a l’Estat francés ? Son quasiment al meteis nivèl que Wert-Bauzà… tot en votar per la determinada diversitat lingüistica al nivèl del PE.
Al meteis moment, lo liberalisme democratic explica al PE, en boca del pòrta-paraula dels liberals europèus, que lo grope parlamentari a cap problèma ambe lo camin cap a l’independéncia de Catalonha. L’ai entendut anuèch sul mòbil meu e l’app. de Catalonha Ràdio e Catalunya Informació.
Dins mantunes bilhets venents farai la lista e descripcion dels nacionalistas lingüistics que fan expressament un guèrra contra la diversitat lingüistica sus aquesta planèta, o que fan una ierarquia de las lengas; listèm las politicas lingüisticas pòst franquistas, los professors d’espanhòls (de l’Estat francés de l’universitat als collègis), d’un movement politic republican per la “Louisiane”. Son exemples clars de las ipocrisia nacionalistas expansionistas que s’amagan darrièr lo liberalisme especial, de conquèsta per las loras simplassas visions politicas monilhistas. totes aquestes nacionalismes son una lesca d’una istòria dels nacionalismes europèus qu’an botat lo fuòc de las destruccions de l’umanitat en patz dempuèi mantunes sègles sul continent europèu, lo futur continent American, Africa e Àsia. La pèrda de poder politic europèu sus la planèta es d’aquestes fenomèns que fan que las lengas europèas mesprezadas an interès de gaitar ambe grands espèrs.
-°-
Confirmacion : i a repression ideologica a l’Estat francés. La libertat talament famosa de poder aver una opinion, francesa o europèa, es negada aquí, calarament, coma del temps del franquisme.
Joan Miquel Touron, de Perpinya, se questiona alara :
« A la festa del patrimoni a Port Vendres la Gendarmerie de Port Vendres va prohibir les estelades, i va passar per les barques per fer-les treure ... Franco hauria mort que d'un sol costat del Pirineu ?
No estem acostumats en aquestes actuacions de la policia a Cat Nord ! »


text:
Lo MoDem es la familha europèu de las dubertudas de las frontièras, plan alandadas e clarament per un mercat de las grandas entrepresas. Lo MoDem farà son outing a prepaus del crompar local e regionalista francés. Es plan per fRANÇA, la santa lutz de la sapiença del consomador es arribada.
Fins aquí lo sistèma (es lo meteis qu’esplica que cval melhor parlar anglés qu’occitan) explicava que las resorgas de las entrepresas que volián valorizar los locals ambe las lengas localas, èran d’entrepresas separatistas ; donc dangierosas pel sistèma francés mondialista. Uèi es lo sistèma francés que se pausa question.
Dins un sistèma qu’escana las economias basca e còrsa, i a agut solucions tecnica, sense ajuda politica e economia (CCI) a la debuta. Son solucion qu’an trobat lo camin, SENSE AJUDA FRANCESA, e quitament problèmas ambe las finanças mondialistas francesas (banca de réseau es de dire francesa, e quitament la borsa, alara qu’èran coma HERRIKOA un sistèma participatiu e capitalistic).
Uèi fRANÇA se trapa èstre dins lo meteis bordèl que Iparralde e Corsèga trenta annadas farà, mas els suportava la vision a cort tèrmi francés…
Lo ‘consolar francés’ es un tèma economic qu’es estat promòugut per la CGT e lo PCF, per las ligues régionalistes, e pel FN. Mas, mordicus, díson qu’es pas de nacionalisme ; los cal creire ? Mas concretament, produsir basco o còrs es estat sempre combatut pel sistèma francés, quitament la finança qu’engana lo govèrn francés ara ; lo combat francés novèl es una expression de nacionalisme d’expansion ?
Argèria descobrissiá la pacificacion segon lo ministre de l’interior, un certan François Mitterrand decidava la guèrra contra una nacion ; lo PCF descobrissiá lo PC Argerian, dins la République française… tres departaments d’oltra-mar !
1492, los «indians» de la futura America an descobert los Europèus integristas catolics e las armadàs dels reis espanhòl e portugués ; los an vist s’engraissar sobre los cementèris de las nacions chapladas ; i a jamai de maissant moment per las descobertas, i a sonque consequéncias a prepaus de las ignoranças sul passat de las malfesenças imperialistas, e aquí francesas, ailà espanhòlas o portuguesas, ignorança entretengudas e valorizadas fins a las estupiditats politicas francesas, una expression fòrta de nacionalisme d’expansion.
I a pas de maissant moment per las descobertas.


text:
Quand lo mond te veson amb l'autbòi, te demandan de ne jogar. E se'n cagan dels tròces qu'as meses de setmanas a encapar e capitar (e que de tot biais capitas pas del tot...), t'escotan perque son educats e que t'aiman plan, mas, sul pic, te demandan La Carga.
Scèna costumièra de ma paura vida de gafeta:
- Anem, fai La Carga!
- A oè, fai-nos La Carga!
- La Carga! La Carga! La Carga! La Carga!
e aquí una pichòta votz respond, tota vergonhosa:
- Mas la sabi pas faire...
- Mas siiiiiiiiiiiii
- Ben non....
- Mas siiiiiiiiiiiii, quand òm jòga d'autbòi, òm sap jogar La Carga!
- Ben non..., la sabi pas faire encara..
E aquí, te sentisses la mai inutila dau mond e contemplas ton vuèg interior.
Perque sabes de qué pensan lo mond dins son sicap, perque tu pensas parièr: "A qué servís de jogar d'autbòi se pòs pas jogar lo repertòri setòri?"
Mas me cal vos explicar de qu'es La Carga! La Carga es LA musica emblematica de las ajustas. Es la musica qu'es jogada a cada còp que los ajustaires se crosan e "cargan" (quand ensajan de far tombar l'adversari). En gròs, los espectators de las ajustas l'ausisson cinc-cents cinquanta còps dins la tantossada cada dimenjada de l'estiu. A Seta, es un simbòl identitari dels fòrts e un Setòri que se respècta a la Carga coma sonariá de son Ifòn.
E ben ieu, la vòli saber, la Carga! Sus la barca, i montarai pas jamai, aquò me'n cagui, mas vòli poder regalar lo mond e èsser dins totes los Ifòns del mond que coneissi.
Aquò's n'es un de polit d'objectiu dins la vida :D


text:
Prèmi literari : Escriure pels adolescents de 10 a 16 ans
L’IEO lançèt doncas un prèmi literari per desvelopar lo nombre de novèlas o romans virats cap al public de 10 a 16 ans. Es dubèrt a totes. Se pòt escriure dins totes los dialèctes de l’occitan. Los escriches son de mandar a l’IEO avans lo 28 de febrièr de 2010.
Gaire d’escriches pels adolescents existisson en occitan. Albums e bandas-dessenhadas se son plan desvelopats pels mai pichons que son de mai en mai nombroses a aprene a legir en occitan. Mas es important d’encoratjar totjorn los lectors occitanofòns de 10 a 16ans en lor propausar una literatura adaptada al lor atge.
L’IEO lançèt doncas un prèmi literari per desvelopar lo nombre de novèlas o romans virats cap al public de 10 a 16 ans. Es dubèrt a totes. Se pòt escriure dins totes los dialèctes de l’occitan. Cal que las òbras siaguèssen escrichas en grafia classica.
Las òbras son a mandar avans lo 28 de febrièr de 2010
La remesa del prèmi se farà lo 30 de julhet, a l’Estivada de Rodés.
Las òbras seràn jutjadas segon la qualitat dels racontes, la qualitat de la lenga emplegada e la capacitat a èsser legidas per un public larg.
A la clau, l’edicion e la difusion per IEO-IDECO de las doas primièras òbras retengudas, acompanhadas d’un chèc de 1500€ e 500€ dins l’òrdre de classament.
Los escriches se dèvon téner entre 80 000 e 200 000 signes e pas èsser presentats a primièra vista jos lo vòstre nom vertadièr.
Reglament deu prèmi
L’Institut d’Estudis Occitans (IEO) qu¹a constatat la manca de novèlas o romans en occitan entà gojatas e gojats.
Per’mor d’aquò qu’a decidit de crear un prèmi literari entà encoratjar l’escritura de novèlas e romans entaus gojats e gojatas de 10 a 16 ans e recompensar autors.
Ua jurada, qui la lista serà establida peu Conselh d’Administracion de l’IEO, que serà encargada de jutjar de la qualitat deus racontes, de la qualitat de la lenga emplegada e de la capacitat a estar lejut per un public larg.
1 - Novèlas o romans entaus adolescents
Longor minimau de 80 000 signes e maximau 200 000 signes.
- Purmèr prèmi : 1500 euros e edicion de l’òbra.
- Segond prèmi : 500 euros e edicion de l’òbra.
2 - Presentacion de l’òbra
Que cau signar l¹òbra que presentatz dab un escainom o un chafre.
Que presentaratz la vòsta narracion dens ua envolòpa. En dehòra d’aquesta envolòpa que marcaratz lo vòste chafre.
En ua huèlha qu’escriveratz lo vòste nom, prenom, telefòne, adreça. Hicatz aquesta huèlha en ua envolòpa mei petita. Qu’escriveratz lo vòste lèma o chafre au dehòra d’aquesta envolòpa. Barratz-la e hicatz-la dens la purmèra envolòpa.
Non s’acceptaràn pas los tribalhs on s’i vedi a purmèra vista lo nom de l’autor.
Presentatz lo vòste tribalh en interlinha simpla.
Que cau que presentitz copias de l’òbra en supòrt papèr e que l¹enviitz tanben en supòrt informatic (word o open office).
Que s’acceptarà ua sola òbra deu medish autor. Que cau que sia inedita. L’òbra que deu estar redigida en lenga occitana e en grafia classica.
Las òbras que deven estar enviadas a l’Institut d’Estudis Occitans abans lo 28 de heurèr de 2010.
Los prèmis que seràn remetuts au mes de mai de 2010 a l’escasença de l’amassada generau de l’IEO.
Los manuscrits mandats non seràn pas tornats.
L’òbra ganhanta que serà editada e difusada per IEO-IDECO la maison d’edicion e de difusion de l’IEO. La jurada que’s resèrva lo dret de non pas premiar nada òbra o de’n premiar sonque ua se considèra que non i a pas nat manuscrit qui respon aus critèris de qualitat que jutja necessaris.
òbras a enviar :
Institut d’Estudis Occitans,
Ostal d’Occitania,
11 carrièra Malcosinat,
31000 Tolosa
direccion@ieo-oc.org
Fòto : © Gilles Chiroleu, l’écrivain, FlikR


text:
Detroit serà la primièra ciutat de declarar falhida, es de dire explicar a las bancas que los deutes se podràn pas pagar, e al meteis temps que los salaris dels foncionaris seràn pas pagats tanpauc. Es la falhida economica d’una ciutat, dins un sistèma liberal de gestion de l’economia a dos passes de Chicago (capitala de l’escòla economica dita de Chicago, aquela qu’a installat la politica economica del Chile pendent la dictatura) e del Quebèc (ont lo liberalisme a creat la primièra catastròfa industriala pel ralh, 50 mòrts, Lac-Mégantic).
Aqueles indicis son donc clars, pauc a pauc l’explotacion sense règlas legalas e politicas, dinca la còrdas de la planèta, farà petar lo sistèma. Es que cal arrestar lo sistèma abans que peta lo tot ?
O d’un autre costat, la falhida es la règla normala de l’economia de mercat, e que cal daissar passar lo mercat, las causas s’adobaràn. Es la sancion del sistèma administratiu qu’es jamai regulada pel politic, o lo politic que sortit de l’administratiu engana la populacion sobre las capacitats publicas de gestion, de bona gestion per las populacions.
Cal notar çaquelà que las descripcions politicas son de far : – bancas qu’an prestat al politic sense gaitar realament las potencialitats de finançament, e en jogar a las matematicas dins los mercats dinerièrs mondials, – sistèma politic conservador qu’an pensat gastar la man politica sense res cambiar, sense regular a la baissar las activitats publicas, e qu’an sempre fa fisença al sistèma administratiu per servar las paginas ancianas, – populacions que pensan que lo sistèma es sense fin, e que vòta sense questionar realament lo politic.
L’indici per Tolosa es clarament l’expansion sense fren de las zònas urbanas, e donc las destruccions non concertadas de las tèrras agricòlas, elonhament dels elements basics per far viure la populacion, çò qu’implica una logistica per portar lo viure dedins la ciutat tolzana. Perqué destrusir la tèrra, es per bastir zònas que seràn zòna industriala o urbanistica per un futur gaire clar… Detroit en falhida : quora en Euròpa ? Quora a Tolosa ? Quora a tolosa, mens de foncionari e mai de decisions politicas ?
Punt a punt, fotografias de luòcs de la vila de Detroit.


text:
Nouzonville
Nouzonville es una comuna francesa del departament de las Ardenas e de la region de Champanha e Ardena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la sortida Nouzonville preses lo nom de Nozon-de-los-Braux (de 1234 a 1400) de contunh Nouzon e solament lo 24 d'octòbre de 1921, Nouzonville ! En 1468, los liégeois arriban caçats pels exactions de Charles lo Téméraire (los Thomé, Roynette, Barbette, Dehan, Malicet,… ) ; se #installar a las pòrtas de Nouzon, la longitud d'un pichon ruisseau nomenat « La Goutelle ». Nouzon #Venir la capitala del reialme del fèrre. Retronís pertot lo bruch del marteau. Pertot lo fum. Pertot de las fabricas e de las botigas, ont trabalhan de tribus d'òmes. Fins al 15ème sègle, Nouzon èra pas #qu'un pichon vilatge en vivent de persec, dels bòsques e d'un pauc de cultura…
L'anciana proprietat d'un mèstre de forgis nomenat Robillard a crompat l'an 1688 per Maximilien Titon e Victor Fournier, alavetz director de la polícia e receveur de las deniers de Charleville.
Comença alavetz lo bastiment d'un ensems de fabricas, environat rapidament d'una enceinte al luòc-dich La Forja de Nouzon (en 1690-91). La manufacture, installada al fons de la vallée de la Goutelle, utiliza la fòrça hydraulique del cors d'aiga ; una paissièra d'aiga e un canal an bastit. Lo luòc a provesit d'una enceinte e fa mestièr de garnison de 80 òmes a plen temps. La fabrica a especializat en la fabricacion dels canons de fusell. Los métallurgistes utilizavan lo fèrre del abbaye de Orval, l'acièr d'Alemanha e lo fèrre refondu issu de la récupération de pichonas ferrailles ; lo montatge e la pròva dels fusells en debanant a Charleville per especialistas e las equipas monteurs. La platinerie e la garniture del canon avián assegurat en jos-traitance per artesans escampilhats en los bourgs. L'activitat d'aquela manufacture se calque sul ritme dels comandes de militars ; #èsser prospère fins en 1769, jos la Revolucion e l'Empèri. Se engrandeix en 1772 d'una fabrica d'arma blanca ont se agusava las baïonnettes e las baguettes. En 1784, una annèxa i aguèt fondat a la Sagèra, en amont de la Forja. Pendent lo periòde 1789-1815, la produccion dobla.
De contunh un déclin progressiu se n'es seguit, fins a la clausura definitiva l'an 1836. La causida es alavetz facha de priviliegiar la manufacture d'armas de la vila de Sant-Étienne. Après la crompa de las bastissas pel mèstre de forgis Jean-Nicolas Gendarme en 1837, lo luòc serà diversement ocupat pendent la segonda mitat de la 19e sègle : Nicolas Maudière installa la siá ferronnerie l'an 1859, François Fuzelier implanta una fonderie l'an 1860, Louis Gustave Thomé un talhièr de forja en 1869. Nouzonville, #Èsser longtemps una vila industriala crachant del fuòc e de las flamas, reialme del fèrre, i aguèt sobrenomenat « Lo Creusot dels Ardennes ».
Lo luòc de la Manufacture Reiala de Nouzon es gaireben totalament démoli l'an 1986. Una sala d'espòrt a integrat lo ancià magasin bastit l'an 1689.
La Plaça n'i aviá pro de dolentas lecturas d'escrituras de còps malaisidas #que confondiá sens cessa Mouzon e Nouzon. Caliá far quicòm, e la solucion #èsser radicala, se #decidir de cambiar lo nom de Nouzon. Las proposicions #èsser nombrosas : Nouzon-la-Forja, Nouzon-los-Forges, Nouzon-sus-Meuse, e fin finala Nouzon-la-Sagèra… Lo 24 d'octòbre de 1921, lo conselh municipal trancha e Nouzon i aguèt transformat en Nouzonville, #que #donar a la Pòrta de la Vallée de la Meuse un pichon aire de Normandie… Mas Davant-Nouzon a gardat lo sieu nom, e los Nouzonnais son demorats Nouzonnais !...
Au départ Nouzonville pris le nom de Nozon-de-les-Braux (de 1234 à 1400) puis Nouzon et seulement le 24 octobre 1921, Nouzonville ! En 1468, les liégeois arrivent chassés par les exactions de Charles le Téméraire (les Thomé, Roynette, Barbette, Dehan, Malicet,… ) ; ils s’installèrent aux portes de Nouzon, le long d’un petit ruisseau nommé « La Goutelle ». Nouzon devint la capitale du royaume du fer. Partout retentit le bruit du marteau. Partout la fumée. Partout des usines et des boutiques, où travaillent des tribus d’hommes. Jusqu’au 15ème siècle, Nouzon n’était qu’un petit village vivant de pêche, des bois et d’un peu de culture…
L’ancienne propriété d’un maître de forges nommé Robillard est achetée en 1688 par Maximilien Titon et Victor Fournier, alors directeur de la police et receveur des deniers de Charleville.
Commence alors la construction d’un ensemble d’usines, entouré rapidement d’une enceinte au lieu-dit La Forge de Nouzon (en 1690-91). La manufacture, installée au fond de la vallée de La Goutelle, utilise la force hydraulique du cours d’eau ; une prise d’eau et un canal sont construits. Le site est pourvu d’une enceinte et fait office de garnison de 80 hommes à plein temps. L’usine est spécialisée dans la fabrication des canons de fusil. Les métallurgistes utilisaient le fer de l’abbaye d’Orval, l’acier d’Allemagne et le fer refondu issu de la récupération de petites ferrailles ; le montage et l’épreuve des fusils ayant lieu à Charleville par des spécialistes et les équipes monteurs. La platinerie et la garniture du canon étaient assurées en sous-traitance par des artisans dispersés dans les bourgs. L’activité de cette manufacture se calque sur le rythme des commandes militaires ; elle fut prospère jusqu’en 1769, sous la Révolution et l’Empire. Elle s’agrandit en 1772 d’une fabrique d’arme blanches où l’on aiguisait les baïonnettes et les baguettes. En 1784, une annexe fut fondée à La Cachette, en amont de La Forge. Pendant la période 1789-1815, la production double.
Puis un déclin progressif s’en est suivi, jusqu’à la fermeture définitive en 1836. Le choix est alors fait de privilégier la manufacture d’armes de la ville de Saint-Étienne. Après l’achat des bâtiments par le maître de forges Jean-Nicolas Gendarme en 1837, le site sera diversement occupé durant la deuxième moitié du 19e siècle : Nicolas Maudière installe sa ferronnerie en 1859, François Fuzelier implante une fonderie en 1860, Louis Gustave Thomé un atelier de forge en 1869. Nouzonville, fut longtemps une cité industrielle crachant du feu et des flammes, royaume du fer, elle fut surnommée « Le Creusot des Ardennes ».
Le site de la Manufacture Royale de Nouzon est presque entièrement démoli en 1986. Une salle de sport a intégré l’ancien magasin construit en 1689.
La Poste en avait assez de mauvaises lectures d’écritures parfois difficiles qu’elle confondait sans cesse Mouzon et Nouzon. Il fallait faire quelque chose, et la solution fut radicale, on décida de changer le nom de Nouzon. Les propositions furent nombreuses : Nouzon-la-Forge, Nouzon-les-Forges, Nouzon-sur-Meuse, et enfin Nouzon-la-Cachette… Le 24 octobre 1921, le conseil municipal trancha et Nouzon fut transformé en Nouzonville, qui donna à la Porte de la Vallée de La Meuse un petit air de Normandie… Mais Devant-Nouzon a gardé son nom, et les Nouzonnais sont restés des Nouzonnais !...
A l'origina, Nouzonville se trucava solament « Nouzon ». Una istòria locala conta #que i a longtemps, suls bòrds de Meuse ont se tròba a l'ora d'ara la municipalitat, viviá un pescador. Quand se lududes demandava s'i aviá pêché quicòm en la jornada, respondiá, en patois locala : « Nos ons del pechon (avèm del peis) ». En prononciant la connexion, #encobrir dona « nouzon del pechon ». Es d'aquela manièra particulara de parlar #que vendriá lo nom de Nouzonville.
À l'origine, Nouzonville s'appelait seulement « Nouzon ». Une histoire locale raconte qu'il y a très longtemps, sur les bords de Meuse où se trouve actuellement la commune, vivait un pêcheur. Lorsqu'on lui demandait s'il avait pêché quelque chose dans la journée, il répondait, en patois local : « Nous ons du pechon (nous avons du poisson) ». En prononçant la liaison, cela donne « nouzon du pechon ». C'est de cette façon particulière de parler que viendrait le nom de Nouzonville.


text:
Lo site arqueologic de Cimiers, salvat dal ren de l’urbanizacion cotedazuriana
Lo nom d’aquesto plan sus la còla en damont de la ciutat granda de Niça, fa aüra pensar a un quartier de classas favorizaias. D’un temps autre, residéncia de reinas anglesas, de princes o rics dal monde. Aüra, pichins immòbles, clinicas, equipaments culturals e quietud.
Mas lo sieu nom ven directament dal nom latin passat en occitan amb adaptacion foneticas, Cemenelum (nom probablament latinitat, devengut Cimiers en lenga nòstra). Qu’es aquò?
Un luec d’importància desvelopat dal sègle 1er al Sègle 4 après Jèsus Crist, sus l’axe de la via Aurelia, al nòrd dal pòrt grègo de Nikaia (que ne’n deriba lo nom de Niça), entraïnant la romanizacion dals Alps dal sud, de l’èst de Gavotina. Serà la capitala de la nòva província romana dals Alps Maritims, província alpenca a despart, ciutat pròcha de l’ancian oppidum vediantian (avans de passar a Eburodunum, futura Ambrun). Aquel pòble èra localizat entre los Oxybii e los Deciates a l’oèst dal flume Var e los Intemelii (que donèt son nom a Ventimilha) a l’èst, en val Ròia.
Après la victòria sus los pòbles ligurs alpencs que lor resistavan, los Ectini e Esubii notadament (citats sus lo trofèu d’a Torbia que, sembla, donèron lor noms a las valaias de Tiniá e de Vesubiá), qu’obligavan los romans a contornar lor camin de Roma a l’Ispania per lo nòrd dals Alps, l’emperaire Auguste prolònga la via Aurelia, a partir de 13 av. J.-C., despí Placentia (Piacenza), fins a Arelate (Arle, que fa part de la Província romana vesina, futura Provença). Fa justament bastir lo trofèu d’a Torbia al som alpenc de la via Aurelia en comemoracion d’aquela victòria permetent una escorcha bèla entre Roma e Ispania via aquel passatge regde e estrech entre montanha e mar.
Es un luec que lo monde ocupèt a diferents periòdes. Quitament ancuei, las villas e residéncias de tot lo sector son bastias sus aquela ciutat de gaireben 10 000 personas al som de la sieu populacion a l’epòca romana.
L’espaci actual qu’es integrat dins l’airal dal musèu arqueologic, in situ, es solament una pichona part de ce que se tròba sota tèrra. Sovent las òbras fachas dins nòstra region, a Niça, Antíbol, Frejús, o quitament dins de comunas mai pichinas coma Santa Maxima, Cavalaire… revelan de traças arqueologicas que d’unos constructors crenhon. Bastison ralentia. Solucion per evitar aquela fracha dins la borsa, destruire lèu e recuperar ce que servirà de decoracion sus una laissa de salon, pròche l’ecran plasma.
La proprietat devia èstre lotia
La proprietat sus la quala se tròba l’actual site arqueologic amb las arenas e los Òrts de Cimiers, domeni de la familha Garin còmtes de Cocconato, devia èstre lotia. Mas es salvaia e lo terren es crompat per la comuna. E en lo 1960, a l’ocasion dals 100 ans de l’anexion de la Contea de Niça per l’Empèri francés, es inaugurat lo primier musèu de site de la Republica. Lo musèu ocupa pi una bastison nòva e lo palaci de familha se consagra tot coma musèu al pintre Henri Matisse.
Las roïnas dal frigidarium dals termes dal nòrd e de l’amfiteatre siguèron totjorn visiblas sensa èstre sepelias despí lor bastison à l’epòca romana fins aüra.
Lo frigidarium foguèt reinvestit en maison fins al sègle 20. De gravaüras ancianas mòstran una teulissa refacha dins lo bastiment.
Lo frigidarium siguèt longtemps nomenat erroneament Temple d’Apolon. L’arquitecta florentin San Gallo faguèt un relevat de las roïnas al sègle 16 mas ren d’autre avans la segonda mitat dal sègle 19.
Las folhas de l’arquitecta niçard François Brun identifiquèron los termes de l’èst pi i aguèt la mesa a jorn en lo 1943 de las autras pèças dals tèrmes (destrictarium, tepidarium, laconicum et frigidarium).
Lo site presenta encara un interès particular, lo batistèri dins los tèrmes de l’oèst, illustracion de la transicion e cambiament cultural dal monde roman que se crestianiza.
Un ancian terme, reconvertit en luec de batisme al sègle 5, un fil director representat per l’aiga. Avans per se lavar lo còrs, après per renàisser. De folhas se fan regularament sus lo site.
Ben de causas de descubrir encara, magara, subretot se per fortuna, un promotor conscienciós tròba de vestigis sus aquela còla, en Cimiers.
Article e fòtos de Laurenç Revèst*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Eveniments
Occitània
França
Euròpa
Dins lo nòrd, Tigre, dirigit per
Mengesha Yohannes que refusava de reconóisser la senhoriá dau negus Menelik II, deguèt faciar d'atacas italianas marcant la represa dei combats entre Etiopia e Itàlia. Entre lo 13 e lo 15, lei fòrças de
Mengesha Yohannes foguèron vencuts a
Coatit e a
Senafe. Pasmens, aquelei desfachas renforcèron l'unitat etiopiana car decidèron lo ras de Tigre de se sometre au negus qu'èra a reünir sei tropas per arrestar l'invasion enemiga.
Reiaume Merina
Perseguida e fin de la guèrra còntra França. D'efèct, en mai, lei Francés acomencèron d'avançar en direccion de la capitala e trobèron ges de resisténcia importanta sus son camin maugrat de pèrdas importantas liadas ai malautiás tropicalas [1]. Antananarivo tombèt lo 30 de setembre. Lo Premier Ministre
Rainilaiarivony foguèt exilat en Argier onte moriguèt en 1896 e
Ranavalona III deguèt signar un tractat transformant l'illa en protectorat francés vertadier (→ 1897).
Arts
Sciéncias e tecnicas
Armament
Depaus de brevet depintant lo premier revòuver semi-automatic per l'oficièr britanic
George Fosbery (1832-1907).
Fotografia de la man d'Anna Bertha Ludwig Roentgen (22 de decembre de 1895) obtenguda gràcias ai rais X.
Descubèrta dei rais X per lo fisician alemand
Wilhelm Röntgen (1845-1923. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica 1901.
Identificacion d'un gas rare novèu (èli) per William Ramsay (1852-1916) e per
Per Theodor Cleve (1840-1905) dins un minerau de coire. De son caire, l'engenhaire e quimista
Karl von Linde (1842-1934) realizèt la premiera liquefaccion d'èr.
Consequéncia de la descubèrta dei rais X e seis aplicacions medicalas per
Wilhelm Röntgen, aparicion de la
radiologia.
Economia


text:
En 1970, quatre ans après la publicacion del diccionari d’Alibèrt, espelís lo lexic francés-occitan de Rodgièr Barta. A la seguida, en 1972, vendrà son lexic occitan-francés. Aquestes nos donan a la data una fotografia fidèla de la question lingüistica, tant val dire del progrès de l’anti-nòrma. La contestacion de l’òbra d’Alibèrt, amb la deferéncia que l’acompanha, es obèrta. Mas Barta es alibertian e a l’encòp disciplinat cap a las causidas de l’IEO, e catalanista de longa.
Lo « Lexique français-occitan »
Lo « Lexique français-occitan » serà donc redigit dins la fidelitat a Alibèrt : « La forme fach est beaucoup plus répandue que la forme fait si l’observation s’applique aux parlers languedociens, et à eux seuls. La situation est inversée si l’on considère aussi le traitement de factu en catalan et en gascon : fet e hèit [oblidava las varietats auvernhatas, marchesas, vivaresas e alpinas, e en part lemosinas, per refortir son dire] ».
Se l’autor còp-ten sus aqueste punt, que non es una causida personala - èra nascut a Besièrs, dins la zòna de fach, e son paire aviá bastit son òbra literària sus aquel parlar - mas lo resultat d’una reflexion prigonda dins la fidelitat a Alibèrt, deu abandonar d’autres principis jos la pression amicala de qualques « especialistas » influents. La tendéncia sorna a renegar Alibèrt e a remplaçar arbitràriament (fasèm cort) lo sistèma occitan autentic pel sistèma ispanic (declarat catalan per engana) li a sabut impausar son « autoritat ». Coma li an cosselhat, Barta accèpta donc d’escriure « *prosador » per « prosator » e, al contrari de la preconizacion precisa d’Alibèrt (1966, p. 11), « *aprovacion » per « aprobacion ». Perque cal precisar que, coma en castelhan e en catalan, lo sufixe sabent « -cion », subrevivent del sistèma autentic (conservator, conservacion), se marida ara dins de polidas « ratapenadas » amb los sufixes populars (*conservador, conservacion).
Lo « Lexique occitan-français »
En 1972, Rodgièr Barta publica son « Lexique occitan-français ». Quicòm s’es passat dins las doas annadas que lo separan de l’obratge precedent : aqueste li a fait conéisser d’amics novèls e a legit « L’ortografia occitana ». Quitament se non es encara en mesura de tot engolir (consèrva la fòrma « fait » prioritària), contunha de far de concessions als « antialibertians ». Dins una nòta a la fin de l’obratge, nos avertís qu’escriu « Occitània sans éliminer tout à fait Occitania », e per justificar aquela « correccion » qu’accepta per disciplina, cita Robèrt [Rodbèrt] Lafont (cf. Desaviada 5) : « Rappelons (sic) que l’occitan, s’il n’usait pas du français comme médiateur, aurait Itàlia, Romània, Occitània. Mistral écrivait Itàli suivant la phonétique provençale ». Cossí anar contra aquela afirmacion d’una tan nauta - e simpatica - personalitat universitària ? La vision compartimentada de la lenga, qu’èra e qu’es encara pro generala, li permet d’exprimir umilament sos dobtes e sa pensada : « Il n’est pas sûr que la phonétique languedocienne soit conforme ici à la phonétique provençale : Occitania (et non Occitània) saluda Cuba, chante Martí ; et nous avons entendu (…) n’ai un sadol d’aquelas comedias (et non comèdias) ». Nosautres tanben.
Après tant d’ardidesa dins sas « errors », Barta deviá donar mai de pes a son « autocritica » e porgir son fais de farlabicas per èsser pres al seriós. Escriurà doncas : *ordenador, *numerador, *congelador, *commutador, *expedidor, etc. (per ordinator, numerator, congelator, commutator, expeditor). E serà un festival pels noms de païses : *Aquitània, *Austràlia, *Bulgària (Cançon de la crosada : « Si que l’avesques d’Osma ne tenc aramia / e li autre legat, ab cels de Borgaria… »), *Iogoslàvia, *Polònia, *Romània, mas *Occitània e Occitania (per Aquitania, Australia, Borgaria / Bulgaria, Iogoslavia, Polonha, Romania). E un prenom : *Aulària (per Auralha / Aralha / Eulalia). E per acabar : *Mèssias (per Messias).
E se quitament l’ipotèsi d’aquesta accentuacion èra verificada dins los sègles en amont (çò que non es, plan lo contrari), en qué donariá lo dreit de cambiar la realitat de uèi ? Mas non se pensava totjorn aital dins las annadas setanta : a l’autre cap del mond, d’elements culturalament impurs de la populacion èran covidats a s’anar purificar per las risièras.
J. P.


text:
Aciu daurisqui ua sèrie d’articles relacionadi damb es païsatges dera Val d’Aran. Era funcion principau –non ei promòir eth torisme de montanha– ei conscienciar as lectors dera importància e eth valor der entorn qu’amague era Val. Er estudi includís des de vistes irrepetibles peth sòn conjunt naturau coma ignorades pera sua sobreurbanizacion o anècdotiques peth sòn devolopament sociau.
Ena cafeteria d’Orri –entre Baqueira e Beret– se respire un ambient diferent ara rèsta dera Val. Ua bastissa damb ua terrassa plia de gent sostenent ua copa de champanha e dançant ath ritme d’un deejay que barreje chill out, soulful e deep –musica tranquilla–. I a figures coneishudes, sustot dera premsa ròsa, e persones que pera sua forma vestir semblen auèr un naut nivèu adquisitiu; ua radiografia de çò en que s’a convertit enes darrers ans era estacion d’esquí. Ua destinacion inondada d’òmes de negòci acompanhadi des sues hemnes entà èsser a vèir. Alavetz, eth Naut Aran s’a transformat en un lòc tà estar o tà víuer experiéncies? Depen des istòries que se conden ath tornar a casa.
En miei d’aguesta escenificacion sociau, ei dificil trapar un cornèr despoderat der ambient. Luènh d’agarrar imatges de famosi que revistes deth còr arregaïrien, eth païsatge de dejós se distinguís des dera madeisha cafeteria.


text:
Que de pèças « collectors » que se perdon a jamai ! Vosautres qu’avètz usat vòstrei braias sus aquelei sètis de l’Estadi Velodròme marselhés, podètz ara plorar, que seràn fonduts a Solamat & Spur, una usina de reciclatge e destrussiment de residús dangeirós de Ronhac (13), ont Aquò d’Aquí leis a retrobats en exclusivitat per una darriera fòto.
Premier seràn enfrominats
, puei netejats am’una solucien aigada, enfin secats puei cremats dins un incinerador especiau.
Coma aquò dètz mila sètis de l’Olimpique de Marselha son pauc a chapauc mandats a Solamat, e, segur, dins lo meme temps, remplaçats dins l’estadi per d’autrei tant blus e blancs coma lei vièlhs.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 24 de març de 2013
Era net dera catedrala
dimecres, 20 de març de 2013
Un gascon en Catalonha: Juli de Carsalade du Pont (1847-1932)
Juli de Carsalade du Pont que vadó a Cimòrra (Haut Astarac, Gasconha), lo 16 de heurèr de 1847. Letrat e eclesiastic gascon, qu’estó lo fondator deu Musèu Istoric e Arqueologic d’Aush (Musée Historique et Archéologique d'Auch), deus Archius Istorics de Gasconha (Archives Historiques de Gascogne) e co-fondator (dab Felip Lauzun) de la Societat Arqueologica de Gers (Société Archéologique du Gers), qui n'e hasó de prumèr president de 1895 a 1901.
Lo 27 de heurèr de 1900, qu’estó consacrat avesque d’Elna-Perpinhan, que venèva de har 53 ans. Alavetz, que’s va hicar a apréner lo catalan, lenga qui assimilè rapidament pr’amor qu'èra gasconofòne. Que retablí lo catalan com a lenga de predicacion e d’ensenhament deu catequisme. Eth medish que's hiquè a predicar e a escríver en aquesta lenga, çò qui’n hasó un actor significatiu de la reneishença catalana. Per aquestas rasons, que balhèn a l’avesque gascon lo subernom de “bisbe dels catalans”.
Com los jòcs floraus prevists a Barcelona en mai de 1902 non s'i podon pas har per empach deu govèrn espanhòu de l'epòca, l'avesque Juli Carsalade que'us organizè hens lo son diocèsi, a Sant Martí del Canigó, en noveme de la medisha annada. Qu'estó lo parat d’i rencontrar peu prumèr còp lo canonge malhorquin Antoni Maria Alcover, dab lo quau e collaborè, per la partida deu catalan septentrionau, tà arrecuélher los mots qui formaràn mei tard lo famós diccionari catalan-valencian-balear o Alcover-Moll. Lo quiti Francesc de Borja Moll, lingüista malhorquin e tanben amic de l'avesque, que publiquè las letras qui Carsalade avèva redigit en catalan tà Alcover.
Lo 5 de junh de 1907, Carsalade qu'arcuelhó los felibres hestejant la Santo Estelo a Perpinhan. Qu'ac hasó dab musica catalana e en hant pujar la senyera (la banèra catalana) au som de la catedrala Sent Joan.
En 1914, l'avesque que presidí los Jocs Florals a Barcelona.
Durant la prumèra guèrra mondiau, que’s maumetó dab Alcover, qui jutgè tròp germanofile. En 1916, que participè a las manifestacions deus intellectuaus catalans francofiles e qu’encoratgè lo recrutament de volontaris principatins tà lutar au costat deus francés.
E puish que crompè las arruïnas de Sant Martí del Canigó e de Sant Miquel de Cuixà tà restaurar-las e que hasó tanben restaurar un pialat de monuments religiós a Perpinhan .
En 1928, qu'estó eslejut Mèste deu Gai Saber a l'Acadèmia deus Jòcs Floraus de Tolosa e que i prononciè l'elògi rituau tà Clamença Isaura hens la Sala deus Illustres deu Capitòli.
Que's morí a Perpinhan lo 29 de deceme de 1932, dus ans abans la secession catalanista de l'occitanisme. Qu’estó enterrat a Sant Martí del Canigó, en tèrra catalana, segon las soas volontats. Francés Tresserre, degan de l'acadèmia tolzana, que comença l'auròst per la frasa: "La cloche d'Olot pleure et lamente. Clémence Isaure est en deuil". E que i celèbra "le gentilhomme gascon, le grand Catalan".
De totas las wikipèdias en totas las lengas deu planeta, n’i a pas sonque la catalana entà dedicar ua pagina tà Juli de Carsalade. La francesa que menciona Carsalade de temps en quan, quan s'escad, hens articles qui no’u son pas especiaument dedicats. Quant a la wikipèdia occitana, la causa qu’ei hèra mei simpla : que l’ignora completament. Un gentilòmi gascon e gran catalan, pensatz...
EDIT: Lo 24 de mars de 2012 qu'estó creat a la wikipèdia francesa un article dedicat a Juli de Carsalada du Pont, mercés a l'iniciativa d'en Felip, un legedor catalan d'aqueste blòg (cf. los comentaris). Que'n sia arremerciat!
dilluns, 18 de març de 2013
Ua vesiteta de Baiona en gascon.
diumenge, 17 de març de 2013
Mitologia kogui III. La huejuda de Santána
Se demandan on e’s podó passar tot aquò, digatz-los qu’estó devath d’aqueste cèu. Se demandan perqué avèvan de cantar, digatz-los qu’estó tà que los nostes frairs agossen tèrras de las bonas. Se demandan quin èra tot aquò, dígatz-los qu'estó tà que tots estorem frairs e tà que cadun hasore çò qui’u hè hami e çò de qui cau.
(De seguir)
divendres, 15 de març de 2013
Taus automobilistas "daunistas"
Lo site www.blasonimmat.fr que hè pegasolets de la Dauna tà las placas d'immatriculacion. Dongas, adara qu'ac sabetz ;-).
dimecres, 13 de març de 2013
Mitologia Kogui II. La creacion deu prumèr òmi
dimarts, 12 de març de 2013
Empronts
dilluns, 11 de març de 2013
Mitologia kogui I. Au començament, los nau monds
La creacion: prumèra partida.
Prumèr qu’èra la mar. Tot qu’èra escur. Que n'i avè pas só, ni lua, ni nat gent, ni nat animau, ni nada planta. Que n' i èra sonque la mar e era qu’èra pertot. La mar qu’èra la Mair. La Mair qu’èra aiga e que i avè aiga pertot e la Mair qu’èra aiga pertot, qu’èra arriu, laguna, torrent e atau pertot era que i èra. Atau, prumèr qu’èra La Mair tota soleta. Gaulchováng que s’apèrava.
dissabte, 9 de març de 2013
La Prime (messatge en memòria de Francis de Lartigue)
La Prime
La Prime sou soula que léque temeruque,
Dat las prumères flous e lous darrès hissouns
E sous liloys flayrants que trindon de cansouns,
Lou sourelh joen e caut tout choalines houruque.
Debat las pèts dous pins berds, la sabe que chume
Dous tarouns de las bits que plouren au soulan,
Lou cèu qu'ey blu, l'èrt qu'ey liugè, lou lum qu'ey blanc,
E la mourt dou sourelh que s'amante de brume.
Houlets, cantes, parhums boulen coum s'auèn ales,
Dechidan lou broulh d'or dous sauneyts estarits;
Pous greps ilhucs, cremats de sou, canten lous grits
E lous nids dous ausèts pénen de las gargales.
La calou qu'a hounut sus las aygues la ralhe;
Per las planes, pous tucs que puntéje lou blat,
Lou sé joenot de la drouléte bad eslat,
E la pabalhe, ales juntes, que s'escaralhe.
Lou matin acoentat dat la brume parlère,
Que s'apélhe d'argent panle, lou sé gadau,
Coum lou hum s'escapan dou tèn dou bielh oustau,
S'eshuiste a l'ourisoun en blanque crumalère.
Qu'ey l'ore blounde e sauneyayre, ore apaysade,
E d'un array mey dous qu'armigalhe lou sou,
Lou haut tuco; 'scarrabelhat e dat doussou,
Jous la lue que droum la campagne ataysade.
Mentre que, cap sus boscs d'agnèstes e de toujes,
S'esblinsen lous cimets escus dous coustous blus,
Pouje la Neyt dat la cante de l'Angelus,
Pou cèu encoère eslamaréjen lustrous roujes.
Qu'ey l'ore jumpladoure, alade, frésque, douce,
Oun passéje un parelh d'auringlétes en do;
Qu'ey l'ore oun l'amne, amarade de crèbe-co,
Trobe l'èrt cande e lou repaus dous sus la mousse;
Qu'ey l'ore dou desbroum de la bite arroumère;
Lou terradou qu'arrid aus trabalhs acabats,
L'ore esmabude oun lous ahourès e las bats
Jiten cansous de gay capbat cade cantère.
Qu'ey l'ore de l'Amou prime, gadale e chine,
Poutounejan lous cos blanquinèus dou hadè,
Lou coursadye floucat d'ue eslou d'aglantine
L'ore oun te bezey béngue, au recorn d'u sendè.
F. de Lartigue (1893-1914)
dimecres, 6 de març de 2013
Flabuta hémia e flabuta mascla
D'aqueth mestissatge que n'avem un exemple de hèra bon vededer dab la musica de las gaitas colombianas, tipicas deu parçan. Ua formacion gaitera qu'ei constituida de duas flabutas distintas, ditas gaitas colombianas, acompanhadas per aumens ua maraca e per tres tambors distints: lo llamador (qu'ei lo mei petit qui non serveish sonque tà marcar lo tempo dab la man), lo tambor alegre (qu'ei lo tam-tam qui hè las tabardadas) e ua tambora (lo bèth, qui's jòga lateraument dab tustas).
L'elaboracion deus instruments qu'ei explicada sus la video qui segueish (en espanhòu, de l'excellent grop Los Bajeros de la Montaña):
Las gaitas colombianas que son flabutas d'origina amerindiana, qui van tostemps per par. Lo par qu'ei constituït d' un instrument de cinc horats dit "flabuta hémia", qui hè lo cant principau, e d'un instrument de dus horats dit "flabuta mascla" que hè l'acompanhament ritmic e armonic dab ua maraca qui lo flabutaire e segoteish d'ua man mentre que tòca la flabuta de dus horats de l'auta. Aqueth par d'instruments e la maraca que vienen deus indians kogui , hèra celèbres peu lor vestit blanc e peu lor sistèma de pensada hèra diferent deu noste (qu'aurém hèra a apréner e a préner de la filosofia kogui). La nacion kogui, de lenga kággabba (o sia kogui en espanhòu) deu grop chibcha de lengas, qu'ei en perilh d'extincion, que n'i son pas sonque dètz mila personas, haut o baish, uei lo dia.
Perqué pensatz que la flabuta qui hè la medodia ei dita flabuta hémia (kuisi bunsi en kággabba, o sia gaita hembra en espanhòu), mentre l'auta qui ei l'acompanhament qu'ei dita mascla (kuisi suni, gaita macho)? S'avetz la responsa, que'n soi prenedor. Que deu estar de filosofia kogui, aquò.
Quan los esclaus africans, immigrants per fòrça, e s'escapèn de la lor condicion en húger per las serras, que s'i rencontrèn los amerindians. Abans de poder comunicar en ua lenga comuna, qu'ac hasón per la musica en acompanhant las flabutas amerindianas dab los lors tambors. E ligams de sang que's podón har atau enter los dus grops, dont testimònian los lors descendents qui perpetuan la tradicion.
Los gaiteros de San Jacinto qu'ei la mei famosa de las bandas de gaitas colombianas. Qu'estó fondada de cap a 1940. Que son coneishuts internacionaument e qu'an guanhat mei d'un prèmi, en particular aus Estats-Units. Que notaratz la gama pentatonica de la gaita en aquera melodia, lo tèma aquiu que sembla indigèna a l'origina, totun los tambors e la ritmica que'u balhan ua dimension africana.
La gaita colombia que's fabrica a partir deu còr d'un cactus-ciri: Selenicereus grandiflorus o reina de la nueit en gascon. Que l'avetz en fòto aquiu, presa de cactusblog.de. Lo boçon negre au cap superior de la flabuta qu'ei hèit d'ua mescla de cira d'abelha e de carbon de husta. Aqueth boçon qu'ei horadat tà arréceber un caneret hèit tradicionaument de la basa d'ua pluma d'ausèth (còrp marin, auca, guitàs o aute) per on s'i pòt bohar.
L'acompanhaire, a maudespieit que la soa flabuta n'aja pas sonque dus horats, que pòt jogar melodias pro complèxas gràcias ad aqueth sistèma de boçon canerat. Lo jòc de boca que permet mei d'ua possibilitat de nòtas a partir d'ua sola digitacion. Quant au jogaire de gaita hémia, que sòu tapar completament o parciaument horats dab cira d'abelha tà facilitar lo jòc o obténer las alteracions o afinacions qui desira.
La gaita colombiana qu'ei tipica e qu'ei l'unic instrument deu genre. Qu'ei vaduda emblematica de la còsta caribenha de Colombia, com lo quiti vallenato. Totun, au contra deu vallenato, genre meilèu recitatiu e poetic a l'origina, la musica gaitera qu'ei entà dançar. Los ritmes principaus que son quate: la cómbia (la cumbia: 2/4 o 2/2), la poja (la puya : 6/8), lo pòrro (el porro: 2/4, a l'origina 4/4) e lo merengue (a l'origina 2/4 e 4/4, uei lo dia sovent 6/8).
Aqui qu'avetz un aute grop, gavidat peu maestro Sixto Silgado, dit Paíto, qui tòca la flabuta hémia e qui canta "la cama berrochona", ua cómbia hèra coneishuda compausada per Andrés Paz Barros en las annadas 1930. Que s'i arretròban las tres culturas, mescladas en ua soleta, la deu Caribe colombian.
E aquiu qu'avetz ua poja dont lo ritme 6/8 ei caracteristic:
E, tà acabar, duas videos qui ns'amuishan que non cau pas estar necessàriament un mascle tà poder tocar la gaita hémia o lo tambor (aquesta precision que va dedicada a Na Josiana Ubaud ;-):
Yo me voy, ya me voy, ya me voy pa' Campo Alegre,
Ay sí, me voy pa' Campo Alegre,
pero mi amor que no se quede!
Yo me voy pa' Campo Alegre
pero mi amor que no se quede!
María Mulata, en realitat un grop a l'origina, que s'a pres lo nom d'un ausèth, un passerat negre dab ahur de corbash dont lo nom gascon ei quiscalh de coa longa o quiscalh mexican (Quiscalus mexicanus) e qui's ditz maría mulata especificament a la còsta caribenha de Colómbia . Deu corbash lo quiscalh que n'a pas sonque l'ahur, shens lo cant. Lo ramatge deu quiscalh be supera hèra lo plumatge! María Mulata que s'a cambiat d'adreça web. Que cau picar l'adreça qui sèc : www.mariamulata.org.
dissabte, 2 de març de 2013
Estudis gascons e estandard
Com ac rapèra lo gasconista american Thomas Field (Universitat de Maryland) , los dus lingüistas deu sègle 20 qui an contribuit mei significativament a l'estudi deu gascon com a sistèma, non son pas briga occitans. Un qu'ei alemand: Gerhard Rohlfs e l'aute, soís: Kurt Baldinger. Despuish 2012, que podem ahíger a la lista un lingüista bigordan, locutor naturau de gascon: Jean-Louis Massourre, agnostic (com jo) quant a la relacion enter gascon e occitan, en tot cas bon gasconista- au sens lingüistic deu tèrmi: especialista deu gascon-, e bon catolic sequenon (pas com jo). Tots los qui s'interèssan au gascon qu'an d'aver aqueths dus libes hens la bibliotèca : le gascon, essai de philologie pyrénéenne de Gerhard Rohlfs e le gascon : les mots et le système, de Jean-Louis Massourre (Ed. Champion, Paris, 2012).
E puishqu'èri a citar un gasconista american, que me'n volerí de no'n pas mentàver un aute, o mei precisament ua auta: Penelope Eckert, professora a l'Universitat de Stanford. Se calèva causir ua personalitat tà'u balhar la ciutadanitat coseranesa e/o gascona d'aunor, Penny Eckert que seré en prumèra plaça, segon jo. E puishque n'i a qui predican tà impausar un estandard qui hè debat, que'm permeteratz de reprodusir aquiu çò qui'n pensa aquera lingüista:
Autament dit e tà resumir: Penny Eckert que pensa qu' enter estigmatizar l'occitan e remplaçà'u peu francés, o estigmatisar lo parlar locau e remplaçà'u per un estandard, non i a estrictament nada diferéncia. Qu'ei exactament la medisha logica pervèrsa. E que hè remarcar que remplaçar lo parlar naturau per un estandard n'a pas sauvat la lenga. E jo que i ahigerèi: que cau prumèr emplegar e ensenhar lo parlar locau. que cau editar metòdes tà perméter que la gent e poscan recuperar lo parlar deus pairans. Tà cada parçan, que caleré ua memòria linguistica e un metòde tà recuperar lo parlar corresponent, lo vertadèr, lo de la comunautat. Non soi pas contra l'existéncia d'estandards, que soi contra la substitucion non necessària deu parlar locau per l'estandard hens la vita vitanta de la comunautat. N'ei pas parièr. A l'escòla, que cau emplegar lo parlar locau, prumèr que non pas l'estandard. D'aulhors, quin estandard causir taus qui son a la transicion? Estant per exemple a la termièra enter gascon e lengadocian, non son ni completament l'un ni completament l'aute. Non cau pas deishar consideracions de sistematica lingüistica, de teorias classificairas- tostemps discutiblas- interferir dab lo parlar naturau de la comunautat. Lo parlar mairan qu'a de demorar la referéncia locau.


text:
Uei que m'acontentarèi de la prumèra partida deu tèxte baionés, plan corteta. Legetz donc:
7-Conegude causa sie a todz que los sabis e religios seinhors en frai Peis de Fouguereilh,
8- sotzprior dou combent dous frairs prediquedors de Baione e tient loc dou sabi e religios senior, en frai Arremon de Fey, prior dou medihs combent, e en fray Peis Iohan
9- de Tachoures e en fray Peis de Caseilhs, frais e depositaires dou medihs combent ensemps ab lo diit sotzprior, procuredors hichemens dou reuerent pair en Christ
10-moseinhor en frai Guilhem, per le graçi de Diu cardenau de la sede de Rome e abesque de Sabine e aben son poder a les causes de ius contengudes, segont que
11- par e es contincud en vn esturment public saierad en penden dab (sic) çere vermeilhe dou saied dou sobrediit moseinhor en frai Guilhem, abesque e cardenau
12- soberdiit e feit escriut e reçebut segont que pare per le man de mayester Bertran Bacher, notari public per l’apostolicau e imperiau auctoritat, lo tenor dou
13-qua (sic) de mot a mot entrou lo paragraphi de ius escriud en aqueste forme : in Dei domine, amen…
Qu'ei notat lo digraf hs de medihs, los trigrafs inh e ilh, lo digraf ou, l'abséncia totau de mots acabant per a, lhevats a còps l'article la (mei generaument le dens lo tèxte) e causa dens la formula rituau d'introduccion "conegude causa sie". Que i trobam tanben l'article lanusquet lo/le, l'abséncia totau de j qui i ei remplaçada sistematicament per un yod (i) , graçi e non pas gràcia, en conformitat dab la pronóncia deu gascon occidentau.
Que's pot audir l'accent néguer en léger lo tèxte: prediquedor per predicador...
Que sembla que lo digraf ou e pòt representar mes d'un fonème en aqueth tèxte.
Dens 'entrou", lo digraf que deu representar lo nòste òu [ɔw]. Entròu> entrò. En gascon contemporanèu, entrò qu'ei sinonime de dinc a, dinca, enquiò etc.
Ou que deu representar eu [œw] dens dou (deu) e Fouguereilh (Heugarelh), forma sufixada de heugar, lana on creishen las heuç o heuguèras (en catalan: falgar, falguera). Heugareil qu'ei lo nom d'un plan montanhòu deu costat de Lorda. Que cau notar que los noms de persona Fougarelh e Fougarel e son atestats en la França modèrna. Hogar e hoguèra, variants de heugar e heuguèra, que's pòden confóner dab hoguèr deu latin *focaris, a l'origina un adjectiu derivat de focus, huec. Lo hoguèr qu'èra ua manèra d'aperar un ostau (cf. espanhòu hogar, gascon septentrionau hoguèir, Jasmin qu'a foguèr: La pouësio aciéu tèn soun fouguè. En Haut-Comenge, que i avem lo vilatge de Hogaron don lo nom, segon Mistral, e voleré díser ostalon. Dab aqueth sens, lo provençau qu'a fogueiron, fugueiron; en niçard: fogairon (TdF).
(Pèis Iohan de) Tachoures : Aquiu lo digraf ou que sembla representar [wœ] "taishoèras" en fonetica maritima. La taishoèra qu'ei la tuta deu taishon (Meles meles). Uei lo dia, los noms de persona Taishoèra e Taishoèras que son plan espandits per Gasconha tota devath varias formas graficas Tachouère, Tachouères, Tachoire e Tachoires (autescòps lo digraf francés oi qu'avè la medisha valor fonetica que l'occitan oè). Entà los mens lectors catalanofòns: taishon e taishoèra que's disen respectivament teixó e teixonera en catalan.
Hichemens. Atencion, la h d'aqueth advèrbe n'a pas nada valor fonetica, qu'ei muda, qu'ei aquiu sonque entà "hèr beròi". Ishaments qu'ei ua forma tipicament baionesa, eishaments aulhors, d'un mot qui vòu díser quauquarren com "egaument" . Ramón Fernández González que ns'indica hichemens que provién de ipsamente. Locaument, "iche" que s'emplega per "aqueste".
Combent: grafia fonetica de convent [kom'bœnt], uei lo dia [kum'bœn].
De ius (= de jus) = devath, dejus (dejós en aranés e de cap a l'airau lengadocian)
Abesque, que non auesque. Que soi d'acòrd dab Jan Lafitta, la grafia avesque qu'auré d'èster horaban(d)ida deu gascon e remplaçada per abesque, en conformitat au còp dab l'etimologia -epíscopus- e la pronóncia gascona deu mot (cf. tanben l’antologia deus tèxtes en gascon ancian de Luchaire).
segont : qu'èi notat la t finau qui explica la prononcia dentau de la n finau d'aqueste mot en gascon.
segont que par : segon çò qui (a)pareish,
contincud = contengut (cf. cat. contingut)
esturment= instrument. Esturment qu’ei la forma populara gascona deu mot mentre qu' instrument ei ua forma mes sabenta. En aranés: esturment.
Penden dab : que'm pensi que caleré corregir la grafia: « pendent ab », la d de dab que soslinha la ligason sonora enter los dus mots com ac ei lo cas dab En N'Od.
Apostolicau e imperiau auctoritat.
En gascon, la màger partida deus adjectius acabant per –au (en latin -alis) que son demorats epicèns (qu'ei a díser invariables en genre) pr’amor que derivan de mots romans don las formas masculinas e femeninas non presentavan nada diferéncia enter si au cas regime . Qu’èra tanben lo cas en francés d’autescòps dab un gran nombre d’aqueths adjectius (cf les lettres royaux de Racine). Lo francès e l’occitan-non-gascon contemporanèus que s’an estimat mes de reconstrusir formas femeninas non etimologicas (royale etc). D'autes adjectius que son dens lo medish cas, per exemple:
fort/fòrt/ hòrt, la forma epicèn qu'ei demorada fossilizada dens noms de vilas com Rochefort, Roquefort, Rocafòrt, Rocahòrt;
verd/vèrd: cf. Vauvèrd en Gard,
grand/gran: madame la grand (Racine), mère-grand (Perrault), grand’sœur (Lafontaine) , grand-rue, grand-place, grand-chose, etc. En gascon: le/la Lana Gran, la gran carrèra, gran causa etc.
gentil -cf. gentilfemme (Racine) e en francés contemporanèu gentiment, que non gentillement,
comun,
e un hèish d’autes.
De notar tanben que lo gascon occidentau e ua petita partida de l'orientau qu’an guardat epicèn lo mot triste com en francés e en espanhòu, mentre la rèsta deu gascon que distingueish trista de triste. Lo catalan qu’a guardat epicèns, de manèra mes estricta que non pas lo gascon, mots com gran, gentil, etc, totun qu’a trist/trista, comú-comuna, verd/verda, per exemple.
De seguir lo còp qui vien per la rèsta deu tèxte!


text:
Murat (Cantal)
Murat es una comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Dempueis lo 1èir de genèir 2017, es comuna delegada e chapluòc de la comuna novèla de Murat (meime nom), amb Chastèl.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Muratum ad Alanionem, en latin, en 1095, Castrum de Murat-lo-vescomtal, en 1279, Locus de Muraco, en 1373, Super Muranum,en latin, en 1403, En la ville de Murasso, alh sègle XV, La ville de Murrat, en 1559, Urbs Muratus, en 1628, Ville de Murac, 1646 [1]. Murat es un derivat de mur, amb l'apondi delh sufixe -atum, çò que dona lo sens d'una aglomeracion aparada per de muralhas [2], [3]. Las fòrmas Murac son ipercorrèctas (la prononciacion de la finala delhs noms en -ac èra -at). La fòrma orala, notada a Farjas, comuna de Virargues, es [my'ra] [4].
Istòria[modificar | modificar la font]
;
Administracion[modificar | modificar la font]
- A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton de Murat (chapluòc), i demorèt.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496860PohSax
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 486, a Mur-de-Barrez
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 307
- ↑ enquèsta Sivadon, abrial 2018


text:
Pocets
Los Pocets, naut de 3 375 mètres es lo segon somal dels Pirenèus en altitud.
Somari
Topografia[modificar | modificar la font]
Situat al centre de la cadena de montanhas, la vista qu'ofrís ne fa un objectiu fòrça corregut dels alpinistas.
Es situat sul penjadís espanhòl dels Pirenèus, a meteissa distància dels vilatges de San Juan de Plan e de Benás.
Istòria[modificar | modificar la font]
Le primièr pireneïsta a aténher lo somal foguèt lo britanic Henry Halkett e los guidas de Luishon Pierre Redonnet e Pierre Barrau[1] lo 6 d'agost de 1856 fòrça aprèp lo pic d'Aneto alara qu'es mai naut. Vint-e-cinc ans aprèp se faguèt la primièra ascencion ivernala, per Roger de Monts e Célestin Passet.
Vias d'accès[modificar | modificar la font]
L'ascencion se fa en general per la carrièra Reiala dempuèi lo pont d'Espiantosa (1 505 m), dins la val de Benás, primièra estapa fins al refugi Angel Orus (2 095 m) (1 h 45 de caminada) e aprèp lo pic es a gaireben 4 h 15. Una caminada esportiva classica fa le torn dels Pocets de 4 a 6 jorns, que fa descobrir de vistas fòrça bèlas sul massís. Es tanben possible de far aquela ascencion en un jorn via lo glacièr rocós del Forau de la Neu e lo penjadís èst, mas dins aquel pas se fa de casudas de pèiras e es fòrça desconselhat de lo prendre per descendre... L'aresta nòrd oèst ofrís tanben un pas d'ont se pòt observar la deliquescéncia del glacièr occidental. Aquela via es la normala quand se ven de la val del rio Cinqueta e lo refugi de Viados, mas lo desnivèl es important per manca d'un refugi intermediari (1 600 m).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Henri Beraldi, Cent ans aux Pyrénées.
bibliografia[modificar | modificar la font]
(fr)
- Pyrénées-Passion
- Ascension des Posets et vue générale depuis le sommet
- Ascension du pic des Posets par le Forau de la Neu
- Ascensions dans le massif des Posets


text:
-391
Aquesta pagina concernís l'an -391 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Après la revirada dei negociacions de l'annada precedenta, perseguida de la Guèrra de Corint. Leis Espartencs capitèron una campanha victoriosa còntra Argos ambé la conquista d'unei posicions fortificadas. Pasmens, leis oplitas espartencs foguèron esquichats a Lechaeum per l'infantariá leugiera atenenca. En despiech d'una còntra-ofensiva que permetèt a Esparta de reocupar lo prat batalhier, lei pèrdas èran tròp importantas per contuniar la campanha e leis Atenencs poguèron reconquistar lei fortalesas inicialament ocupadas per Lacedemònia.
En Mar Egèa, una flòta espartenca assaièt de menaçar lei posicions atenencas dins lo nòrd-èst. Après quauquei succès, foguèt destrucha dins una emboscada per leis Atenencs. Aquò permetèt a Atenas de restablir sei relacions amb uneis èx-aliats de la Liga de Delos. Pasmens, la mòrt dau generau atenenc comandant l'operacion (Trasibul) dins un combat còntra de pilhards venguts d'Aspendus entraïnèt l'aplant d'aquelei progrès.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Corint que se debanèt d'un biais malaisat. En Ionia, lo satrapa Struthas, teoricament aliat de Lacedemònia dempuei l'annada precedenta, ataquèt lei posicions espartencas. Aquò entraïnèt una repòsta d'amplor dau governador espartenc de la region (Thibron). Pasmens, après divèrsei succès, foguèt tuat dins una emboscada per lei tropas de Struthas. En Grècia, leis Atenencs menats per lo generau Iphicrates ataquèron lei posicions espartencas dins la region de Corint ont èran establits dempuei dos ans. Foguèron venceires a Lechaeum gràcias a son infantariá leugiera que secutèt victoriosament leis oplitas espartencs. En causa de sei pèrdas, Esparta deguèt abandonar plusors fortalesas de la region que foguèron ocupadas per Atenas e seis aliats. Puei, lei democratas d'Argos prenguèron lo contraròtle de Corint e declarèron la fusion dei doas ciutats renfòrçant lei rivaus de Lacedemònia dins lo nòrd de Peloponès.
Roma[modificar | modificar la font]
Après aquela de 392 avC, incursion novèla de la ciutat etrusca de Volsinies còntra lo territòri roman.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Desgradacion fòrça importanta entre lo rèi Artaxerxès II e Evagoras, rèi vassau de Chipre que menava divèrseis operacions navalas en Mediterranèa au nom de son senhor. Aquò entraïnèt una guèrra car Evagoras, sostengut per leis Atenencs e leis Egipcians, assaièt de conquistar una partida dau litorau de Fenicia e de Cilicia (→ -381).
En Anatolia, leis Espartencs assaièron d'organizar una tiera d'atacas còntra lei posicions dau satrapa Estrutes mandat dins la region l'annada precedenta per perseguir la politica antiespartenca dau rèi Artaxerxès II. Après divèrsei succès, lei soudats grècs tombèron dins una emboscada e subiguèron de pèrdas importantas. Lei subrevivents deguèron alora gardar una atitud defensiva.


text:
Òrdi
L’òrdi (var. uèrdi) o lo balharc[1] (Hordeum vulgare) es una cereala de palha, planta erbacèa annala de la familha Poaceae. Es la mai anciana cereala cultivada. Plan adaptada al clima mediterranèu a causa de sa rusticitat, constituissiá atal la principala cereala cultivada dins l'Antiquitat grèga, e consomida en galeta o en farinetas (maza). L'òrdi buta dels tropics fins a 4 500 m d’altitud en Tibet.
L'òrdi se caracteriza per d'espigas de las barbas longas.
Somari
Varietats[modificar | modificar la font]
Se distinguís:
- los òrdis d'ivèrn, resistents al fred fins a -15 °C, pòdon aver d'espigas platas de dos rengs de grans o d'espigas cilindricas de sièis rengs de grans. Se semena de la fin de setembre al començament d'octobre, per èsser plan installats avant l’ivèrn;
- los òrdis de prima, sensibles al gèl, del cicle vegetatiu pus cort, se semenan en febrièr - març.
Los grans son redonds e marcats d'un trach dins lo long.
-
-
-
-
Hordeum vulgare - Musèu_d'Istòria_Naturala_de_Tolosa
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2004, la produccion mondiala d’òrdi èra de 155 milions de tonas per una superfícia semenada de 57 milions d'ectaras, o un rendement mejan de 27,2 quintals per ectara (font FAO). Setze païses realizan 80 % d'aquela produccion.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L’òrdi es reputat per favorir una bona digestion e per son apond en fibras, vitaminas del grope B, selèni, fosfòr, fèrre, zinc, coire e magnèsi. Conten uèit acids aminats essencials e a una accion favorabla sul taus de sucre dins lo sang, lo colesteròl e la flòra intestinala[2].
L’òrdi, cereala segondària, es una font energetica importanta dins l'alimentacion animala mas paura en proteïnas e deu s'apondre complements.
Dins l'alimentacion umana, l'utilizacion principala es la braçariá. L’òrdi de qualitat optimala deu aver una umiditat inferiora a 14,5%, un taus de proteïnas comprés entre 9,5% e 11,5%, una energia germinativa superiora a 95%. Se preferís las varietats de prima.
A partir dels grans d'òrdi maltat se produsís lo siròp d'òrdi maltat, un concentrat edulcorant.
Òrdi perlat - òrdi mondat: jos forma de grans, se trapa notablament l’òrdi mondat, que sa primièra envelopa exteriora se retira, mas que lo bren e lo gèrme demòran. Se trapa tanben l’òrdi perlat, que sos grans son estats abrasats (son polits per li far l'aparéncia d’una pèrla), e a perdut lo gèrme e un grand jaç exterior, e amb que se fa de farinas. L’òrdi mondat es pus nutritiu, perque a conservat la màger part de sos nutriments. Quina que siá la preparacion prevista, l’òrdi se còi dins una proporcion de tres parts d'aiga per una d'òrdi. Se daissa prene lo bolh, se cobrís, se redusís lo fuòc e se còi 45 minutas per l’òrdi perlat, e 90 minutas per aquel mondat, fins que l'òrdi siá tendre e tota l'aiga absorbida.
Dins l'Antiquitat, l'òrdi èra l'aliment de basa dels Grècs que la consomavan jos forma d'una galeta monenada maza. Se fabricava a l'ostal e se manjava de pertot. Tucidides (III, 49) parla atal dels marins d'Atenas a Mitilena que se ne manjava « sens quitar lo banc dels remaires ».
Los Tibetans fan de farina d'òrdi grilhat, nomenada tsampa, lor aliment tradicional de basa[3].
En Africa del Nòrd, se fabrica de semola d'òrdi.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De doas rengas de gran.
- ↑ http://whfoods.org/genpage.php?tname=foodspice&dbid=127 (en)
- ↑ (fr)Françoise Pommaret : Le Tibet, une civilisation blessée, Découvertes Gallimard, Paris, 2002, ISBN 2070762998, ISBN 9782070762996
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fiche L'òrdi sul site de l’INRA.
- (en) Detalh de la valor nutritiva de l'òrdi


text:
Clima
Lo clima correspònd a l'ensemble de la distribucion estatistica dei condicions atmosfericas dins una region donada pendent un periòde donat. Se diferencia de la meteorologia que designa l'estudi dei fenomèns atmosferics a tèrme cort. L'estudi dau clima es dich climatologia. Utiliza principalament d'otís coma de mesuras estatisticas mensualas o annalas o la frequéncia dei donadas atmosfericas localas coma la temperatura, lei precipitacions, l'umiditat o la velocitat e l'orientacion dei vents.
Somari
- 1 Paramètres principauas a l'origina dau clima
- 2 Classas diferentas de climas
- 3 Variacions localas dau clima
- 4 Classificacion
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Liames intèrnes
- 7 Bibliografia
Paramètres principauas a l'origina dau clima[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas climatics e sei caracteristicas son eissits de l'ensems deis interaccions entre l'atmosfèra, l'aiga de superficia (preséncia d'estendudas d'aiga, de corrents marins...), la criosfèra (banquisas, glaciers, nèu...), la litosfèra, la biosfèra e lo raionament solar. Segon leis endrechs, aquelei paramètres an una influéncia diferenta mai totei son totjorn liats entre elei. Ansin, per exemple, un cambiament de vegetacions pòu modificar l'absorpcion dau raionament solar per lei ròcas de superficia e cambiar localament lo clima.
Pasmens, certanei factors son pus importants que leis autrei que pòdon afectar de regions entieras a una escala continentala. En particular, es lo cas de l'energia solara recebuda car a una influéncia larga sus leis autrei paramètres. D'efèct, pòu caufar lei massas d'aiga oceanicas e modificar la circulacion deis aigas, aumentar ò demenir la temperatura enregistrada per sòu ò favorizar lo desvolopament d'un tipe donat d'ecosistèma.
Lei corrents marins an tanben un ròtle preponderant dins la definicion dau clima que leis oceans representan la resèrva principala de calor capturada e d'umiditat que son cambiats principalament ambé lei massas d'èr atmosfericas. D'un biais generau, lei corrents marins influencian la temperatura e l'umiditat dei regions litoralas. Per exemple, en Asia, lo Kuroshio transporta leis aigas caudas dei regions tropicalas vèrs lei regions polaras e permet d'adocir lei temperaturas en Japon.
Enfin, lo darrier factor major es la circulacion atmosferica qu'es devesida entre tres zònas. La premiera se situa entre l'eqüator e lei latituds 30° nòrd e sud. Es caracterizada per de vents regulars dichs alisis venent dau nòrd-èst dins l'emisfèri nòrd e dau sud-èst dins l'emisfèri sud. La segonda partida se situa dins lei latituds mejanas e es caracterizada per de sistèmas depressionaris transitòris. La circulacion generala dins aquela zòna va de l'èst vèrs l'oèst. Enfin, en delà de 60° de latitud, dominan lei cellulas de circulacion polara que son dominadas per de vents d'èst.
-
-
Absorbent una gròssa quantitat de calor durant la sason cauda, la Mar Mediterranèa la restituís d'ivèrn, çò que permet d'adocir considerablament lei temperaturas ivernencas lòng de son litorau.
-
Imatge satellit dau Gulf Stream, corrent d'aiga cauda que permet de portar la calor tropicala lòng de la costat èst deis Estats Units d'America.
-
Fotografia de glaç polaras que rebaton lo raionament solar dins lei regions frejas e i favorizan ansin lo mantement de temperaturas bassas.
-
-
-
Fotografia d'un desèrt onte la temperatura pòu aisament passar 40°C en causa dau raionament solar.
Classas diferentas de climas[modificar | modificar la font]
Climas tropicaus umids[modificar | modificar la font]
Aquelei climas son generalament presents a l'entorn de l'eqüator, de còp fins a 15 o 25 gras de latitud nòrd e sud. La temperatura mensuala mejana es totjorn superiora a 18 °C. S'i distinguís una sason seca e una sason umida. La durada d'aquela darriera a aumentat dins lei regions pròchas de l'eqüator. Enfin, lei litoraus tropicaus situats a l'oèst pòdon presentar una variacion fòrça importanta de la temperatura.
Climas tropicaus secs[modificar | modificar la font]
Un clima tropicau sec es caracterizat per una evaporacion superiora ai precipitacions e una temperatura annala mejana superiora a 18 °C. S'i distinguís quauquei mes onte pòdon se debanar de precipitacions. La vegetacion es de còp absenta. Aqueu tipe de climas s'estend entre 10 e 35 gras de latitud nòrd e sud. Es generalament caracteristic dei regions deserticas o semideserticas dei zonas a l'oèst o au centre d'un continent, sovent enviroutadas per de montanhas.
Climas subtropicaus[modificar | modificar la font]
Aquelei climas existisson generalament ai latituds situadas entre 45 e 70°, excepcionalament fins a 100° au nòrd dau Bacin Mediterranèu. Son influenciats per lei massas d'aire tropicalas durant lei mes d'estiu. La temperatura mejana d'aquelei mes es donc generalament auta. En revenge, aquelei climas coneisson tanben una sason freja vertadiera sota l'influéncia de massas d'aire polaras. Generalament, se definís dos tipes de climas subtropicaus que lo clima mediterranèu sus lei façadas maritimas occidentalas e lo clima subtropicau umid sus lei façadas orientalas. Fau tanben notar, qu'en causa de l'existéncia d'una sason freja, lei climas subtropicaus son de còp classats coma climas temperats cauds.
Climas temperats[modificar | modificar la font]
Lei climas temperats son generalament caracterizats per l'existéncia d'una sason freja (ivèrn) e d'una sason cauda (estiu). Existisson dos grops principaus que son compausats per lei climas oceanics influenciats per leis oceans e lei corrents marins (façadas oèst dei continents) e lei climas continentaus (façadas èst dei continents). Lo premier tipe es caracterizat per una amplitud dei temperaturas relativament febla e de precipitacions regularas durant tot l'annada. Se situa sovent entre 35 e 50 gras de latitud. Au contràri, lo segond tipe es marcat per una amplitud de temperatura fòrta e lei precipitacions se debanan sovent durant lei mes d'estiu.
Climas subarctics[modificar | modificar la font]
Un clima subarctic es un intermediari entre un clima temperat e un clima polar. La diferéncia entre l'estiu e l'ivèrn es totjorn presenta mai lo premier es generalament relativament freg e cort. Lei climas subarctics son solament presents dins l'emisfèri nòrd en Canadà, en Russia e en China. Dins certanei classificacions, son considerats coma de climas temperats fregs.
Climas polars[modificar | modificar la font]
Lei climas polars son caracterizats per de temperaturas frejas tot l'an. Son caracteristics dei zonas arcticas, antarcticas e dei ribas nòrd dei continents american, europèu e asiatic.
Climas montanhards[modificar | modificar la font]
Lei climas montanhards son de climas especifics dei cadenas de montanhas. Son caracterizats per de condicions de precipitacions e d'insolacion similars ai zonas climaticas pròchas. Pasmens, lo relèu entraïna de modificacions mai o mens importantas. En particular, lei temperaturas mejanas vènon pus bassas quand l'altitud aumenta e lo nivèu dei precipitacions pòu tanben venir pus important.
Variacions localas dau clima[modificar | modificar la font]
Climas regionaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima regionau, o mesoclima, s'aplica en de regions d'una superficia d'unei miliers de quilomètres carrats, somesas a certanei fenomèns meteorologics particulars (mistrau, eisseròc...) en causa d'una interaccion especiala entre la circulacion generalament dei massas d'aire e un relèu important. Per exemple, lo clima d'Alsàcia es pus sec en causa de l'interaccion dau vent amb lo relèu dei Vosges.
Climas locaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima locau s'aplica sus de regions d'un desenau de quilomètres carrats. Sa preséncia es generalament entraïnada per un relèu coma una cadena de montanhas, una estenduda d'aiga que son capablas d'influenciar sus lo vent, l'umiditat e la temperatura. Per exemple, dins lei regions montanhosas, lo clima pòu aisadament variar segon l'orientacion d'una valada a respèct dau Soleu.
Microclimas[modificar | modificar la font]
Lei microclimas s'aplican en de zonas pauc estendudas, generalament quauquei centenaus de mètres carrats de superficia. Son generalament causats per la preséncia d'un element locau particular dins la topografia (pèiras capablas de gardar la calor... etc.) e dins la vegetacion. Lor influéncia pòu de còps modificar d'un biais fòrça important un clima donat dins una zona limitada.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Existisson divèrsei classificacions climaticas desvolopadas dempuei l'Antiquitat. Son basadas sus lei paramètres mesurables dau clima coma l'umiditat, la velocitat dei vents, l'insolacion, la temperatura... e l'estudi estatistic d'aquelei paramètres. Dins totei lei cas, aquelei classificacions respòndon a d'objectius que pòdon èsser ecologics, economics, toristics... La pus coneguda es la classificacion de Köppen.
Classificacion de Köppen[modificar | modificar la font]
La classificacion de Köppen es la classificacion principala dei climas terrèstres[1]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[2]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mes sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Classificacion de Thornthwaite[modificar | modificar la font]
La classificacion de Thornthwaite es principalament basada sus de paramètres liats au desvolopament de la vegetacion, especialament dau concèpte d'evapotranspiracion e de l'indici d'ariditat fondat sus lei temperaturas mejanas. Puei, lei climas son classats segon un ensemble de categorias que son clima arid, semiarid, subarid, subumid, umid e iperumid. Permetèt tanben de definir un indici d'eficacitat dei precipitacions e un paramètre termic. Lo premier es utilizat per estudiar la vegetacion, leis animaus vivent dins una region e lei transformacions climaticas. Lo segond permet de definir tres regims de temperatura que son :
- lei regims microtermaus ambé de temperaturas feblas, generalament entre 0 e 14 °C, un estiu cort e una evaporacion potenciala entre 140 e 430 mm.
- lei regims mesotermaus que tènon de temperaturas frejas persistentas e una evaporacion potenciala entre 570 e 1 140 mm.
- lei regims megatermaus onte lei temperaturas son autas e lei precipitacions fòrça importantas amb una evaporacion potenciala superiora a 1 140 mm.
Classificacion dei massas d'aire de Bergeron[modificar | modificar la font]
La màger part dei classificacions modèrnas considèran lei movements dei massas d'aire coma un paramètre. La classificacion de Bergeron es la mai utilizada per la meteorologia. Dins aqueu modèl, s'utiliza tres letras per descriure una massa d'aire :
- la premiera designa l'umiditat : "c" per lei massas continentalas e "m" per lei massas marinas.
- la segonda permet de definir la region d'origina de la massa : "T" per una zona tropicala, "P" per lei regions polaras, A per l'Arctic o l'Antarctic, M per la mosson, E per l'eqüator e S per una massa d'aire sec formada per una baissa significativa dau movement de l'atmosfèra.
- la tresena, "w" o "k", designa l'estabilitat de la massa d'aire.
Aqueu sistèma permet de definir unei climas diferents que son lo clima polar sec, lo clima temperat sec, lo clima tropicau sec, lo clima tropicau umid, lo clima temperat umid.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [1]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.


text:
Villes et mairies du Canton de Rixheim
Liste des communes
Rixheim
Ville de Rixheim, commune de France de 14 000 habitants.
La mairie de Rixheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques et de musées, d'activités sur la ville.
Riedisheim
Ville de Riedisheim, commune de France de 12 000 habitants.
La mairie de Riedisheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Sausheim
Ville de Sausheim, commune de France de 5 500 habitants.
La mairie de Sausheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur la ville.
Habsheim
Ville d'Habsheim, commune de France de 4 900 habitants.
La mairie d'Habsheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur la ville.
Baldersheim
Ville de Baldersheim, commune de France de 2 600 habitants.
La mairie de Baldersheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Ottmarsheim
Village d'Ottmarsheim, commune de France de 1 800 habitants.
La mairie d'Ottmarsheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur le village.
Bantzenheim
Village de Bantzenheim, commune de France de 1 600 habitants.
La mairie de Bantzenheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Battenheim
Village de Battenheim, commune de France de 1 400 habitants.
La mairie de Battenheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Hombourg
Village d'Hombourg, commune de France de 1 200 habitants.
La mairie d'Hombourg a une adresse e-mail et un site Internet.
Niffer
Village de Niffer, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Niffer a une adresse e-mail et un site Internet.
Chalampé
Village de Chalampé, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Chalampé a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur le village.
Petit-Landau
Village de Petit-Landau, commune de France de -1 000 habitants.
La mairie de Petit-Landau a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence de monuments historiques sur le village.


text:
Aquò's la mòda me diretz mas fasiá moment qu'aquò me tafurava : l'ecologia mondiala, l'economia locala, totas aquelas chifras, totes aqueles afars que nos tomban sul nas a l'entorn de çò que manjam.
Quauques rescontres, quauques moments de vida partatjats, quauques discutidas, quauques lecturas e ara, coma plan de mond, ensagi de manjar al país: ensajar que çò que mangi aja pas fach lo torn del mond quatre còps, que siá pas passat per quaranta cambras frejas e dètz e uèch intermediaris abans que ieu lo crompèsse. Es tanben un biais de faire viure lo mond d'aquí, los païsans del país, istòria que siaguessiam pas sonque un bronza-cuol e que los camps daissen pas la plaça als lotejaments.
J'ai décidé de boycotter la grande distribution. par onpassealacte
Vicioses que sètz, soi segura que me l'anatz pausar la question... mas i a una granda nòva que vos aviái pas encara dicha : soi pas mai alcocacolica.


text:
Moigny-sur-École
Moigny-sur-École es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Essonne e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Moigny-Sus-Escòla èra plan ocupada dempuèi la préhistoire coma lo testifica un polissoir : la Ròca Grénolée. Se situa en lo bòsc de Tartibois, en bordure de camin situat just al sud e parallel al PR.
Moigny-sur-École était bien occupée dès la préhistoire comme le témoigne un polissoir : la Roche Grénolée. Il se situe dans le bois de Tartibois, en bordure de chemin situé juste au sud et parallèle au PR.