text:
Triangle
En geometria euclidiana, un triangle es une figura plana, formada de tres punts nomenat vertèxes, pels tres segments que los ligan, nomenat costats, terminant un domeni del plan nomenat interior. Quand los vertèxes son distinctes dos a dos, dins cada vertèx los costats delimitant un angle interior, que lo nom de « triangle ».
Lo triangle es tanben lo poligòn mai simple que délimita una partida del plan e servís atal d'element fondamental pel decopatge e l'aproximacion de superfícias.
Fòrça construccions geometricas de punts, drechas e cercles associats a un triangle son ligadas per de propriatats qu'èran plan sovent ja enonciats dins los Elements d'Euclides, prèp de 300 ans abans Crist. Las relacions entre las mesures dels angles e las longors dels costats son sobretot a l'origina de tecnicas de calcul de distàncias per triangulacion. Lo desvolopament d'aquelas tecnicas constituís encara una branca de las matematicas nomenada trigonometria.
Fòra de la geometria euclidiana, los costats d'un triangle son remplaçat per d'arcs geodesics e fòrça de las siás proprietats son modificada.
La forma triangulara se torna trobar dins fòrça objèctes, matematics o non, e se carguèt de simbolicas divèrsas. fòrça caractèrs tipografics presentan una forma meteissa.
Somari
- 1 Descripcion
- 2 Utilizacions
- 3 Construccions geometricas associadas
- 4 Relacions
- 5 Autras figuras relativas
- 6 Autres resultats
- 7 Generalizacions
- 8 Istòria
- 9 Articles connèxes
- 10 Bibliografia
- 11 Notas
Descripcion[modificar | modificar la font]
Notacions[modificar | modificar la font]
Un triangle es completament determinat per la donada de sos tres vertèxes e se nota en general ne juxtapausant las tres letras (a priori capitalas) que los designan. L'òrdre d'aquelas letras a pas d'importéncia pasmens se l'òrdre d'enonciacion correspond en general a un parcors dins lo sens trigonometric a l'entorn del triangle. La longor d'un costat es classicament notada amb la letra minuscula correspondent al vertèx oposat.
Se totes los vertèxes son distinctes[1], cada angle geometric pòt èsser identificat per la letra del vertèx correspondent, amb un accent circonflèx. Dins lo cas que la figura comprend d'autres segments passant pels vertèxes, los costats de l'angle son precizats per las letras designant los dos autres vertèxes de cada costat de l'accent circonflèx. Aqueles angles pòdon tanben èsser notats amb una letra grèga en minuscula.
Premièras proprietats[modificar | modificar la font]
Inegalitat triangulara[modificar | modificar la font]
Lo postulat euclidian segon que « la linha drecha es lo camin mai cort d'un punt cap a l'autre » s'illustra pel fach que dins un triangle, la longor de cada costat es inferiora a la soma de las longors dels dos autres costats:
Lo cas d'egalitat caracteriza los triangles plans, ont un dels vertèxes aparten al segment que liga los dos autres.
Recipròcament, donadas tres longors (donadas per tres nombres reals positius) que cap es superiora a la soma dels dos autres, es possible de construire un triangle avent aquelas longors de costat. La verificacion d'aquelas inegalitats se pòt far sonque comparant la mai granda de las tres longors amb la soma de las doas autras, perque las doas autras inegalitats son necessàriament vertadièras.
Sufís alara de construire d'en primièr un segment d'una de las tres longors volgudas, puèi de traçar dos cercles centrats sus las extremitats d'aquel segment amb per rai cada de las doas autres longors. Ambedós cercles an alara dos punts d'interseccion e quin que siá d'aquel dos punts definís lo triangle de dimensions volguda amb lo vertèx inicial.
Vertèxes[modificar | modificar la font]
La soma dels angles d'un triangle es egala a un angle plan, d'una autra mena la soma de lors mesuras val 180° (gra) es a dire π radians. Aquela proprietat es una caracteristica de la geometria euclidiana. Existís d'autras geometrias, dichas geometrias non euclidianas, ont la soma dels angles d'un triangle es totjorn superiora a 180° (se diche alara de geometria elliptica) o al contrari inferiora (la geometria es alara dicha geometria iperbolica).
Recipròcament, essent donadas tres mesuras (non nullas) d'angles geometrics que la soma val un angle plan, existís un triangle avent aquelas mesuras d'angles. Sufís de traçar un segment d'una longor quina que siá e de traçar una miègdrecha en cada extremitat mas del meteis costat del segment, de biais que forme dos dels angles volguts amb lo segment inicial. Ambedoas miègdrechas aurán un punt d'interseccion que l'angle interior será lo tresen angle volgut.
Casses particulièrs[modificar | modificar la font]
Un triangle qu'al mens dos vertèxes son confonduts es dich degenerat o en agulha.
Un triangle plan es un triangle que los vertèxes son alinhats.
Un triangle isocèl es un triangle avent al mens dos costats de meteissa longor. Ambedós angles adjacents al tresen costat son alara de meteissa mesura. Recipròcament, tot triangle avent dos angles de meteissa mesura es isocèl. Los triangles isocèls son los sols a aver un axe de simetria levat los triangles plans.
Un triangle equilateral es un triangle que los tres costats an la meteissa longor. Aqueles tres angles an alara la meteissa mesura que val doncas 60° e admet tres axes de simetria.
Un triangle qu'es ni isocèl (exclusissent tanben lo cas equilateral) ni plan se sona scalèn (del grèc σkaλnvός (skalenos) : garrèl, inegal, desequilibrat, de biais...) S'agís donca d'un triangle avent tres costats de longors diferentas, tres angles de mesuras diferentas e ges d'axe de simetria.
Un triangle rectangle es un triangle avent un angle drech, es a dire que mesura 90°. Satisfacha alara lo Teorèma de Pitagòras. Coma la soma dels angles d'un triangle val 180°, sonque pòt aver pas qu'un angle obtús (superior a l'angle drech). S'i a un, lo triangle es obtusangle o ambligòn. S'i a pas, es acutangle o oxigòn (A alara tres angles aguts).
Qualques triangles recebèron de denominacion particularas que determina lors angles:
- lo miègcarrat es un triangle isocèl rectangle, que pòt s'obtenir ne ligant tres vertèxes d'un carrat;
- lo triangle dels arpentaires o triangle « 3-4-5 » es un triangle rectangle que los costats son de longors 3, 4 et 5 en foncion d'une unitat fixada;
- lo triangle de l'escolan o triangle miègequilateral es un triangle rectangle que las mesuras dels angles son de 30°, 60° e 90° ;
- lo triangle d'aur es un triangle isocèl que los angles a la base valon dos cinquens de l'angle plat, siá 72° ;
- un triangle de Kepler es un triangle rectangle que las longors de costat seguisson una progression geometrica.
Un triangle se sona bisocèl s'una de sas bissectriças lo partatja en dos triangles isocèls. Sonque pòt s'agir que d'un miègcarrat o d'un triangle d'aur[2].
Aira e perimètre[modificar | modificar la font]
L'aira d'un triangle es donada per mai d'una formulas, la primièra essent foncion de la longor d'un costat, nomenada basa, e de la distància del vertèx opausat a la drecha que porta aquel costat, nonenada nautor.
Aquela formula es derivada d'aquela de l'aira d'un parallelogram e demonstrada dins los Elements d'Euclides.
D'autres formulas fan apèl a la longor dels costats (formula d'Eron) o a las coordonadas dels vertèx dins un repèri ortonormat.
Lo perimètre d'un triangle es simplament la soma de las tres longors de costat. Per un perimètre donat, l'aira interiora del triangle es majorada per aquela del triangle equilateral correspondent:
Relacions trigonometricas[modificar | modificar la font]
Las longors dels costats d'un triangle e las mesuras dels sièus angles satisfaran mai d'una relacions que permeton totas de las calcular dempuèi calque d'unas. S'agís d'un costat, en mai de la formula de la soma dels angles, d'una relacion entre l'aira, la mesura d'un angle e la longor dels dos cestats adjacents:
que permet d'obtenir la formula dels sinus :
- ;
e mai, del teorèma d'Al-Kashi (o lei dels cosinus) que generaliza lo teorèma de Pitagores:
- .
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Triangulacion[modificar | modificar la font]
Las relacions metricas dins lo triangle permeton d'evaluar de distàncias dempuèi de mesuras angularas, coma per la navigacion maritima, en geodesia e en astronomia. Es segon aquel principi que foguèt mesurat lo meridian terrèstre per la definicion del mètre.
Descomposicion de superfícia[modificar | modificar la font]
Sul plan, lo calcul de l'aira d'un domeni pòt èsser evaluada en raprochant aquel domeni per una reünion de triangles disjonches.
Mai generalament, de superfícias de l'espaci pòdon èsser aproximada per une reünion de triangles nomenasa facietas. Aquela tecnica es utilizada en analisi numerica dins lo metòde dels elements finits, mas tanben en imatgeriá numerica. L'analisi vectoriala permet encara de calcular aviadament l'orientacion d'una quina facieta e de ne deduire la reflexion de la radiacion luminosa d'una font ponctuala dins una direccion donada.
Mai d'un polièdres (regulars o non) an de fàcias triangularas, coma lo tetraèdre, l'octaèdre, l'icosaèdre e lo grand icosaèdre. Los polièdres que totas las fàcias son de triangles equilaterals se sonant deltaèdres.
Encara, tot poligò se pòt descopar en un nombre finit de triangles que forman alara una triangulacion d'aquel poligòn. Lo nombre minimal de triangles necessari per çò far es , que n es lo nombre de costats del poligòn. L'estudi dels triangles es fondamental per aquela dels demai poligòns, per exemple per la demonstracion del teorèma de Pick.
Construccions geometricas associadas[modificar | modificar la font]
Triangle median[modificar | modificar la font]
Lo triangle ligant los tres mitans dels costats d'un triangle es nomenat triangle median. Segon lo teorèma dels mitans, aquel triangle median a de costats parallèls al triangle inicial e de longors de costat proporcionalas dins un rapòrt de 1/2.
Medianas e centre de gravitat[modificar | modificar la font]
Dins un triangle scalèn, una mediana es un segment que liga un vertèx al mitan del costat oposat. Cada mediana divisa un triangle en dos triangles d'airas egalas.
Se lo triangle es non plan, las tres medianas son concorentas en un punt nomenat centre de gravitat. Aquel punt, sovent notat G e situat als dos tresens de cada mediana partent del vertèx, es a l'encòp l'isobaricentre dels tres vertèxes e lo centra de massa de l'interieur del triangle.
Las tres medianas concorentas divisan lo triangle en sièis triangles de meteissa aira.
La longor de la mediana es ligada a las longors dels autres costats pel teorèma de la mediana ou teorèma d'Apolloni.
Mediatriças e centre del cercle circonscrich[modificar | modificar la font]
Se lo triangle es non plat, las tres mediatriças dels costats (las drechas copant los costats a angle drech a lor mitan) son concorentas en un punt nomenat centre du cercle circonscrich, perqu'es lo sol equidistant dels tres vertèxes, es a dire qu'es lo centre del sol cercle passant pels tres vetèxes. Aquel centre es souvent notat O o (« omega »).
Un triangle es rectangle se e pas que se son centre del cercle circonscrich es lo mitan de l'un de sos costats (qu'es alara son ipotenusa).
Per un triangle acutangle, lo centre del cercle circonscrich es a l'interior del quita triangle. Per un triangle obtusangle, aquel centre es a l'exterior.
Lo produch del rai del cercle circonscrich e de l'aira del triangle es lo quart del produch de las longors dels costats del triangle.
Nautors e ortocentre[modificar | modificar la font]
Se los tres vertèxes son distinctes, una nautor es una drecha passant per un vertèx e perpendiculara al costat oposat. Se lo triangle es non plat, las tres nautors sont concorentas en un punt nomenat ortocentre, sovent notat H.
Un triangle es rectangle se e pas que se son ortocentre es l'un dels vertèxes (ont se tròba alara l'angle drech). Per un triangle acutangle, l'ortocentre es a l'interior del triangle. Per un triangle obtusangle, es a l'exterior.
Las tres mediatriças d'un triangle son las tres nautors de son triangle median e en consequéncia, lo centre del cercle circonscrich a un triangle es l'ortocentre del triangle median.
Lo punt de Longchamps es lo simetric de l'ortocentre al repècte del centre del cercle circonscrich.
Bissectriças e cercle inscrich[modificar | modificar la font]
So lo triangle es non plat, las tres bissectriças de sos angles (las miègdrechas que partejan los angles en dos angles de meteissa mesura) son concorantas en un punt nomenat centre del cercle inscrich, perqu'es lo centre del sol cercle tangent als tres costats. Aquel centre es en general notat I o J.
Segon lo teorèma de Steiner-Lehmus, las longors de doas bissectriças dans un triangle son egalas se e pas que se los angles correspondents an la meteissa mesura.
Los punts de contacte d'aquel cercle inscrich amb los costats forman lo triangle de Gergonne. Los segments ligant aqueles punts de contacte amb los vetèxes oposats dins lo triangle son concorentas en un punt nomenat punt de Gergonne.
Cada bissectritz divisa lo costat oposat en dos segments que las longors son ligadas a aquelas dels costats de l'angle mercé a la lei dels sinus.
Lo rai del cercle inscrich es lo quocient de l'aira del triangle per son miègperimètre.
Drecha e cercle d'Euler[modificar | modificar la font]
Lo centre de gravitat, lo centre del cercle circonscrich e l'ortocentre son alinhats sus una drecha nomenada drecha d'Euler e satisfason la relacion vectoriala:
E mai, los mitans dels costats, los pés de las nautors e los mitans dels segments ligant l'ortocentre als vertèxes son totes sus un meteis cercle nomenat cercle d'Euler.
Relacions[modificar | modificar la font]
Triangles isometrics[modificar | modificar la font]
Dos triangles son diches isometrics, superposables s'an las meteissas longors de costat. Dins aquel cas es possible far correspondre los vertèxes de l'un amb los vertèxes de l'autre per una isometria (per exemple una translacion, une rotacion o una simetria) e aquela correspondéncia liga alara d'angles de meteissa mesura. Aqueles triangles an doncas tanben la meteissa aira.
Aquela premièra definicion es equivalenta a cada de las tres seguentas:
- las tres longors dels costats del primièr triangle son los meteisses qu'aquelas del segond (abrejat per CCC);
- Ambedós triangles an un angle de meteissa mesura compresa entre dos costats de meteissas longors (abrejat per CAC);
- Ambedós triangles an un costat de meteissa longor compresa entre dos angles de meteissas mesuras (abrejat per ACA).
Triangles semblables[modificar | modificar la font]
Dos triangles avent las meteissas mesuras d'angle son dichs semblables. Son pas necessàriament isometrics, mas lors longors de costats son proporcionalas amb un meteis coeficient de proporcionalitat . Lors airas son alara ligadas per un factor .
Existís en efècte una similitud (qu'es la compausada d'una isometria e d'un omotecia) que transforma l'un en l'autre. Aquela definicion equival a:
- los tres angles del primier an meteissas mesuras qu'aqueles del segond (abrejat per AAA), (de fach dos angles sufison: lo tresen se'n deduís)
o encora a:
- las tres longors dels costats del primièr son proporcionalas a aquelas del segond.
Dos triangles isometrics son totjorn semblables. Dos triangles equilaterals (non necessàriament isometrics) tanben.
Autras figuras relativas[modificar | modificar la font]
Existís tres autres cercles tangents a las drechas que pòrtan los costats d'un triangle, e sont totes tres exteriors a aquel triangle. Los punts d'interseccion d'aqueles cercles amb los costats del triangle forman lo triangle de Nagel. Los segments ligant aqueles punts de contacte amb los vertèxes del triangle son concorents en un punt nomenat punt de Nagel.
Lo cercle qu'un diamètre liga lo punt de Nagel a l'ortocentre es nomenat cercle de Fuhrmann e son rai es egal a la distància entre los centres dels cercles inscrich e circonscrich.
Los centres dels tres cercles forman lo triangle de Bevan, qu'es omotetic al triangle de Gergonne. Lo centre de son cercle circonscrich se nomena punt de Bevan.
Los tres cercles exinscriches son tangents interiorament a un cercle nomenat cercle d'Apolloni. Las drechas ligant los punts de contacte als vertèxes correspondents del triangle son concorents en un punt nomenat punt d'Apolloni.
Lo cercle inscrich e los tres cercles exinscriches son totes tangents al cercle d'Euler. Los punts de contacte son nomenats punts de Feuerbach.
Simedianas e punt de Lemoine[modificar | modificar la font]
Una simediana es una drecha simetrica de la mediana al repècte a una bissectritz eissida del quita vertèx. Las tres simedianas son concorentas en un punt nomenat punt de Lemoine.
Punt de Fermat[modificar | modificar la font]
Dins un triangle acutangle, existís un unic punt que minimisa la soma de las distàncias als vertèxes. Dins aquel punt, nomenat punt de Fermat, los angles formats pels segments cap al vertèxes del triangle son totes de 120°.
Punts, drecha e cercle de Brocard[modificar | modificar la font]
Se un triangle es non plat, existís dos punts nomenats punts de Brocard per quines los segments cap als vertèxes subdivisan lo triangle en tres triangles avent un angle de meteissa mesura per permutacion dels vertèxes del triangle inicial. La mesura d'aquel angle es alara la meteissa pels dos punts.
La drecha de Brocard es la drecha que passa per aqueles dos punts.
Los punts de Brocard apartenon al cercle de Brocard qu'un diamètre a per tèrmes lo centre del cercle circonscrich e lo punt de Lemoine.
Segon lo teorèma d'Alasia, la drecha de Brocard es parallèla a un dels costats se e pas que se lo triangle es isocèl amb aquel costat per basa.
Ellipsa de Steiner[modificar | modificar la font]
Dins un triangle non plat, existís una unica ellipsa tangenta a cada costat en son mitan.
Autres resultats[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de Talés liga las longors de costats de dos triangles semblables avent un vertèx comun e los costats oposats parallèls.
Lo teorèma de Napoleon afirma que los centres dels triangles equilaterals formats exteriorament suls costats d'un triangle son quitament los vertèxes d'un triangle equilateral.
Lo teorèma de Carnot liga los rais dels cercles inscrich e circonscrich a las distàncias dels vertèxes al centre del cercle circonscrich.
Lo teorèma de Menelaús dona une condicion necessària e sufisenta per l'alinhament de tres punts alinhats respectivament amb los costats d'un triangle.
Lo teorèma de Morley afirma que las interseccions de las trissectriças dels angles d'un triangle forman un triangle equilateral.
Lo teorèma de Nagel mòstra que la bissectritz d'un angle d'un triangle es la meteissa qu'aquela de l'angle dins aquel vertèx que los costats passan per l'ortocentre e lo centre del cercle circonscrich.
Lo teorèma de Neuberg establís que los centres de tres carrats obtenguts per una construccion geometrica particulièra sus un triangle que los mitans dels costats d'aquel triangle.
Lo teorèma d'Hamilton dich que lo cercle d'Euler es lo meteis pels quatre triangles formats par un grope ortocentric.
Lo teorèma d'Euler en geometria exprima la distància entre los centres dels cercles inscrich e circonscrich en foncion de lors rais respectius e per . Se deduís que lo rai del cercle inscrich es al mens dos còps mai pichon qu'aquel del cercle circonscrich (inegalitat d'Euler).
Amb de cevianas[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de Ceva dona una condicion necessària e sufisenta per que tres drechas (nomenadas cevianas) passant respectivament pels tres vertèxes d'un triangle sián parallèlas o concorentas.
Lo teorèma de Gergonne dona alara una relacion entre las longors de las cevianas e las longors dels segments que ligan lor pint d'interseccion als vertèxes.
Lo teorèma de Stewart liga la longor d'una ceviana a las longors dels costats dels dos triangles que forma.
Lo teorèma de Terquem mòstra que lo cercle pedal, circonscrich al triangle pedal format pels tres pés de cevianas concorentas, copa los costats del triangle en tres punts que son tanben los pés de cevianas concorentas.
Amb de cercles[modificar | modificar la font]
Lo teorèma dels sièis cercles mòstra qu'una seguida de cercles successivament tangents exteriorament e tangents interiorament a dos costats d'un triangle (los costats variant per permutacion circulara) es 6-periodic.
La recipròca del teorèma dels tres cercles de Miquel mòstra que tres cercles passant respectivament pels vertèxes d'un triangle e secants lo long dels costats correspondents son concorents en un punt nomenat punt de Miquel.
Generalizacions[modificar | modificar la font]
Poligòns[modificar | modificar la font]
Un triangle essent un poligòn de tres costats, qualques proprietats se generalizan per un mai grand nombre de costats, coma l'inegalitat triangulara o la soma dels angles (per un poligòn non crosat), mas l'aira e los angles dependent pas mai que de las longors dels costats. I a tanben mens de resultats valables en tota generalitat sus las drechas o punts remarcables. Pasmens, qualques condicions permeton de'n tornar trobar coma dins le cas de quadrilatèrs particulièrs (parallelograms subretot) o inscriptibles dins un cercle.
En mai granda dimension[modificar | modificar la font]
Dins l'espaci, tres punts son totjorn coplanaires e sufison doncas pas per definir un element de volum. Mas quatre punts non coplanaires forman un tetraèdre. Mai generalament, un simplèx es une figura geometrica convèxe eissit de n punts dins un espaci d'al mens n−1 dimensions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de document matematic de l'Ancian Empèri nos es conegut. Mas l'arquitectura monumentala de las dinastias egipsiana III e IV constituís una pròba remarcable que los egipcians d'aquela epòca avián de coneissenças relativament elaboradas en geométria, e subretot dins l'estudi dels triangles.
Lo calcul de l'aira d'aquela figura es estudiada dins los problèmas R51 del papirus Rhind, M4, M7 e M17 del papirus de Moscòu e datant totes del Empèri Mejan. Lo problèma R51 constituís, dins l'istòria mondiala de las matematicas, lo primièr testinòni escrich tractant del calcul de l'aira d'un triangle.
- Enonciat del problèma R51 del papirus Rhind[3]
-
- « Exemple de calcul d'un triangle de tèrra. Se qualcun te ditz: Un triangle de 10 khet sus son mryt e de 4 khet sus sa basa. Quina es sa superfícia? Calcula la mitat de 4 qu'es 2 per ne far un rectangle. Fa de biais que multiplicar 10 per 2. Aquò es sa superfícia. »
Lo tèrme mryt significa benlèu nautor, o costat. Mas la formula utilizada pel calcul de l'aira fa penjar l'interpretacion en favor de la premièra solucion[4]. L'escriba prengava la mitat de la basa del triangle e calculava l'aira del rectangle format per aquel costat e la nautor, siá
equivalenta a la formula generala utilizada ara:
Lo fach qu'un triangle de costats 3-4-5 es rectangle èra tanben conegut dels Egipcians ancians e mesopotamians.
Euclides, dins lo libre I de sos Elements, vèrs 300 AbC, enoncia la proprietat sus la soma dels angles del triangle e los tres casses d'egalitat dels triangles (vejatz çò naut lo paragrafe suls triangles isometrics).
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Resolucion d'un triangle
- Triangle de Pascal
- Triangle de Penrose
- Triangle de Sierpinski
- Triangle de Kobon
- Simbolica dem triangle
- Triangle (caractèr)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Arnold Buffum Chace, The Rhind Mathematical Papyrus: Free Translation and Commentary with Selected Photographs, Translations, Transliterations and Literal Translations; vol II; 1927-1929
- (en)Marshall Clagett, Ancient Egyptian Science, A Source Book, vol 3, Ancient Egyptian Mathematics; ed American Philosophical Society; 1999}}
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins lo cas que dos vertèxes son confonduts, la direccion del costat que los liga es pas definida e los angles adjacents tanpauc.
- ↑ Veire la demonstracion sus la pagina (fr)triangle al collègi.
- ↑ A. Buffum Chace, Rhind papyrus, pl. 73.
- ↑ C. Marshall, Ancient Egyptian Science, p.70


c: text/html

text:
Atlàs (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
(Redirigit dempuèi Atlàs)
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- Dins la mitologia grèga, Atlàs es un Titan.
- En referéncia a aquel :
- Atlàs es lo nom d'un massís montanhós d'Africa del Nòrd,
- Atlàs es lo nom d'una de las lunas de Saturne,
- En geografia, un atlàs designa un recuèlh de mapas geograficas,
- En anatomia, l'atlàs es la primièra vertèbra cervicala, nomenada atal per Théophile Gelée en 1612 perque es la primièra vertèbra que supòrta lo pes del cran,
- Atlàs es un personatge mitologic que, segon Platon, èra l'ainat del dieu Poseidon e de la ninfa Clito e primièr rei de l'Atlantida.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Femna mon amor
de Sèrgi Bec
Sabèn tóuti lou dòu qu’a maca noste ami Sèrgi Bec, lou pouèto d’Ate, emé la perdo de sa femo escarido Aneto. Vuei, en souveni d’elo, Sèrgi nous porge un recuei de dès-evue pouèmo dedica, chascun, en de femo nostro coume Silvìo Ariés, Miquèla Bramerie, Carina Istre, Glaudeto Occelli, Luciana Porte-Marrou, Maria Rouanet, Maria-Joana Verny, Oumbelino e bèn d’autro.
Lou recuei es adourna de dessin de Bernat Manciet e Caròl Poirson. Es esta publica bonodi lou Counsèu Regiounau d’Aquitàni.
Ié retrouvan lou grand lirisme amourous de Sèrgi Bec, aquesto lengo que fai desbounda lis image, li sentimen, dins un rajòu de mot que s’embandisson dins uno pouësìo libro.
Li pouèmo soun escri en grafìo óucitano, estènt que Sèrgi pratico voulountié l’ecumenisme di biais d’escriéure, em’ en regard la reviraduro franceso. Citarai, en particulié, tres pouèmo que Sèrgi i’esprimo soun questiounamen sus la femo, li femo, e soun engajamen contro la guerro :
E pièi n’i’a un encaro que lou pouèto i’a bouta touto soun amo, touto sa noustalgìo, es La Dòna deis Aucèus (La Dono deis Aucèu), que s’acabo pèr un plang :
Ma vida se mesura pus
au temps
E lo temps crema ma poësia.
1119262


text:
Sexologia
La sexolegia es l'estudi scientific de la sexualitat e de sos desòrdres.
La sexualitat es un tèrme plan general que cobrís mai d’un fenomèn:
- L'existéncia biologica d'organismes sexuats, que an, mai que mai, un sèxe mascle o feme, e de caracteristicas especializadas e complementàrias permetent la reproduccion.
- Lo compòrtament sexual, que es cò de la màger part dels animals un compòrtament de reproduccion (la tòca n'es la copulacion, que permet la fecondacion), e cò dels primats ominoïdes un compòrtament erotic (la tòca n'es l’estimulacion del còrs e dels organs genitals, que procuran un plaser erotic).
- Totes los aspèctes afectius e emocionals (afeccion, desiranças e plasers erotics, passions ...) en relacion amb lo compòrtament sexual.
- Totes los aspèctes cognitius e culturals (mors, representacions, cresanças, valors, simbòls, amor ...) que son en relacion amb los tres fenomèns precedents.


text:
Anseriformes
L'òrdre dels Anserifòrmes compren 3 familhas d'ausèls :
- Animids : kamichis (3 espècias)
- Anseranatids: guitauca (1 espècia)
- Anatids : aquesta familha, la mai importanta dels anserifòrmes, compren 5 sosfamilhas de palmipèdes :
- Dendrocicnidins : dendrocicnes (9 espècias)
- Anserins : cicnes, coscoroba, aucas, bernachas, cereopsa (24 espècias)
- Stictonetins : stictoneta (1 espècia)
- Tadornins : auquetas, tadòrnas, brassamars, auca-armada (23 espècias)
- Anatins : pteroneta, anserèlas, caloneta, merganeta, guits, sarcelas, netas, fuligulas, eiders, arlequin, arelda, macrosas, garròts, bèc de rassèga, eteroneta, erismaturas (103 espècias)


text:
Sent Salvi de Carcavés
Sent Salvi de Carcavés[1][2] (Saint-Salvi-de-Carcavès en francés) es una comuna de Lengadòc en Caunés situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanen[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text: La Piramida Graduada de Saqqara o Piramida de Djòser qu’ei lo mei vielh bastiment de pèira talhada deu mòn e donc la purmèra e la mei vielha de totas las piramidas d’Egipte. Que ho bastida peu faraon Djòser de la IIIau dinastia e peu son arquitècte Imhotep. Qu’ei considerada coma ua evolucion deu modèl precedent de tombas: los mastabas (un petit bastiment qui cobreish ua tomba devath la tèrra). Dens aqueth cas qu’ei possible que s’aja començat per bastir un mastaba qui auré semblat tròp petit (chic mei haut que la muralha d’embarra deu complexe funerari) e qu’aurén apielat, en seguint la forma deu mastaba, seis grads (quate en purmèr e puish dus autes). Com dens un mastaba, au center de la piramida que i a un putz miant de cap a la tomba deu faraon. En la bèth agrandir, fin finala, la piramida que caperè tanben los onze autes putz miant a las autas tombas de la familha reiau. Lo complexe de Saqqara que ho hèra estudiat per l’egiptològ anglés Cecil Firth qui i descrobí l’estatua de Djòser uei au Musèu deu Caire, e per l’egiptològ francés Jean-Philippe Lauer.


text:
Lista dels primièrs ministres d'Egipte
Vaquí una lista de primièrs ministres d'Egipte.
Primièr ministre de la Republica Araba d'Egipte (1971 fins a uèi)[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 tanben president del país
- ↑ Forçat a la demission aprèp la renòncia d'altres ministres dempuèi l'acòrd de Camp David
- ↑ assassinat durant l'exercici del poder
- ↑ moriguèt durant l'exercici del poder
- ↑ Demissionat per lo president Mubarak durant la Revolucion Egipciana de 2011
- ↑ 6,0 6,1 Renoncièt durant la Revolucion Egipciana de 2011


text:
Idroxil
L'idroxil es un grop foncional compausat d'oxigèn e d'idrogèn: O-H
Es caracteristic dels alcòls. A una carga (nombre d'oxidacion) de –1 unitat. S'utiliza lo tèrme de grop idroxil quand lo grop foncional -OH se compta coma un substitut d'un compausat organic. Las moleculas organicas que contenon lo grop idroxil son conegudas coma d'alcòls.
L'idroxid, lo nom utilizat per far referéncia a l'anion idroxil OH-, es un dels ions poliatomics mai simples e mai importants. Tanben, idroxid es un tèrme general per quina sal que siá que contenga de quantitats estequiometricas d'aqueste ion. Aquestas sals son generalament d'alcalis o de basas, es a dire, presentan pH superiora a 7 en d'aiga.


text:
Folquet de Lunèl
Folquet de Lunel (1244 – c. 1300) èra un trobador de Lunèl en Lengadòc. Daissa nòus poèmas lirics: cinc cansos, dos partiments, e dos sirventés. Escriguèt tanben un long trabalh, lo Romans de mondana vida. Sa data de naissença nos es coneguda precisament pr'amor que la desvelèt dins son roman, escrit en 1284, ont nos ditz qu'a catòrze ans.
La primièra òbra databla de Folquet es un partiment amb Guiraut Riquier, datat entre 1264 e 1270:
- Guirautz, don'ab beutat granda
- tota sol'aiatz
- en un lieg, e selh que.l platz
- jatz n'en autre, ses demanda
- que l'us a l'autre no fai,
- et amo.s de cor verai:
- si.l cavaliers se lev'a lieys jazer
- o ilh ab lui, cal li deu mais plazer?


text:
Rotangy
Rotangy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Rotangy Es un vilatge del scenari Picard, #que se tròba sus la linha de parteja d'aigas entre la conca de la Seine e aquel de la Soma
Rotangy est un village du plateau Picard, qui se trouve sur la ligne de partage des eaux entre le bassin de la Seine et celui de la Somme
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat dispausava d'una halte de camin de fèrre sus la linha Beauvais - Amians #que transpòrta los viatgèrs de 1876 a 1939.
La commune disposait d'une halte de chemin de fer sur la ligne Beauvais - Amiens qui transporta les voyageurs de 1876 à 1939.


text:
Castèl d'Arcas
Lo castèl d'Arcas es un ancian castèl dit catar situat al sud-èst de Carcassona dins lo departament d'Aude sus la comuna d'Arcas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Al sègle XII, lo vicomte de Carcassona èra en conflicte entre mai d'un senhors qu'aquels d'Arcas e de La Grassa. Las tèrras d'Arcas venguèron la proprietat dels Senhors de Tèrmes.
En 1217, Berangièr d'Arcas èra dels pròches de Guilhèm de Pèirapertusa.
En 1231, aprèp la desfacha del castèl de Tèrmes pendent la Crosada contra los Albigeses, Simon IV de Montfòrt ataquèt Arcas. Aprèp que cremèt lo vilatge (Villa de Arquis), situat sus las ribas de Rialsés, donèt aquela partida de Rasés a un de sos luòctenents, Pierre de Voisins.
En 1284, Gilles de Voisins comencèt de tornar bastir lo castèl. S'agissiá de defendre la val de Rialsés e de contraròtlar las vias d'estivatge que menavan a la Corbièras.
En 1316, Gilles II de Voisins dit "Gilèt" cambièt e acabèt la construccion del castèl.
En 1518, Françoise de Voisins, darrièra eretièra dels Voisins, esposèt Jean de Joyeuse que recebèt la baroniá d'Arcas. Lo castèl foguèt alara abandonat al profit de Coisan.
En 1575, lo castèl foguèt assetjat pels protestants e sol lo donjon resistiguèt a l'assalt.
A partir de la Revolucion, lo castèl s'enroïnèt. Foguèt vendut per ben nacional puèi patiguèt de qualques damatges.
Es monument istoric depuèi lo 16 d'agost de 1887.
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Lo castèl es constituit d'una cencha e d'un naut donjon carrat cantonat de quatre torrèlas.
La cencha gaireben carrada (51 m x 55 m) enroda lo castèl amb una pòrta dotada d'una machacoladura ornada al suc d'una clau de vòlta amb l'escut de la familha Voisins. De bastiments serián estats lo long dels barris. Demòran doas torres logís plan conservadas. Lo donjon carrat, naut de 25 mètres, es un cap d'òbra d'arquitectura militara inspirada d'Illa de França. Compòrta 4 nivèls que s'i accedís per una viseta. Las diferentas salas foguèron pimpilhosament bastidas. Lo darrièr nivèl èra consacrat a la defensa del castèl. Una quarantena de soldats podián defendre lo donjon mercé a fòrça arquièras e doberturas rectangularas que fan las parets encara mai simetricas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Henri-Paul Eydoux, «Châteaux des pays de l'Aude», Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973, Société Française d'Archéologie, Paris, 1973, pp. 208-212
- (fr)Lucien Bayrou, Le château d'Arques : guide du visiteur, Centre d'archéologie médiévale du Languedoc, Carcassonne, 1989
- Lucien Bély, Connaître les Cathares, Éditions Sud-Ouest, Luçon, 2006, p. 73


text:
Auratge
Un auratge o una chavana es un fenomèn atmosferic caracterizat per la coexisténcia pròcha de doas o mai massas d'aire de diferentas temperaturas.
Lo contrast termic e las autras proprietats de las massas d'aire (umiditat) provòcan lo desvolopament de fòrts movements ascendents e davalants (conveccion) que produson una seria d'efièchs caracteristics, coma de fòrtas pluèjas e vents a la superfícia e d'intenses fenomèns electrics. Aquesta activitat electrica se manifèsta quand es atencha la tension de ruptura de l'aire, moment ont s'establís lo rai electric que va provocar los fenomèns caracteristics d'eslhauç e de tròn. L'aparicion d'eslhauç depend de factors coma lo gra d'ionizacion atmosferic, e tanben del tipe de la concentracion de la precipitacion.


text:
Margival
Margival es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Margival es situat a 10 km de Soissons, a 14 km de Coucy-le-Château-Auffrique e a 26 km de Laon. Lo vilatge es desservi per la gara de Margival.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La region #èsser un luòc de combats de la Primièra Guèrra mondiala.
Al nòrd de Margival (aital coma sus la municipalitat vesina de Laffaux), se tròba un ancià e grand complèxe de bunkers alemands. Aiçò èra lo un dels vint quartièr general del Führer (Führerhauptquartiere o FHQ) disséminés a travèrs de l'Alemanda e l'Euròpa ocupada. La siá planificacion data de 1940 e li caliá servir a protegir lo quartièr-general alemand pel invasion programada de la Grand Bretanha[1] Mas lo sieu bastiment data verdaderament de 1942. A situat en una tranchée ferroviaire a costat d'un tunèl (amb la fin de poder éventuellement protegir lo Führersonderzug lo tren especial del Fuhrer[1]). Declarat terren militar, la populacion de Margival de l'abandonar la municipalitat en març 1944. Los 16 e lo 17 de junh de 1944, Adolf Hitler, acompanhat de Jodl e de lo sieu estat-màger, s'i #retre per far un ponch amb los maréchaux Von Rundstedt e Rommel sus l' evolucion del tèsta en Normandie[1]. Aquel #èsser las darrièras fes #que #sortir del Reich[1].
En corrent en agost 1944, lo luòc i aguèt ocupat una desena de jorns pel maréchal Modèl e lo sieu estat-màger, après la siá paissièra de commandement alemand sul tèsta de l'Oèst mas aquel la deslotjarà pro rapidament cara a l'avançada aliada. Mai tard, una basa de l'armada francesa de contunh una basa de l'OTAN s'installaràn en las ancianas installacions alemandas. En particular, la 129en Regiment de Infanterie ocuparà aquela basa, transformada en Centre de Entraînement Commandos, acollidor de fòrça nombrós trucats e regiments tales la 3e RIMA, la Modèl:67e RIGUDAS, la 102en RCC, èca. Una associacion pròva de restaurar aquel luòc istoric sus ben dels ponches.
La région fut un lieu de combats de la Première Guerre mondiale.
Au nord de Margival (ainsi que sur la commune voisine de Laffaux), se trouve un ancien et grand complexe de bunkers allemands. C'était l'un des vingt quartier généraux du Führer (Führerhauptquartiere ou FHQ) disséminés à travers l'Allemagne et l'Europe occupée. Sa planification date de 1940 et devait servir à abriter le quartier-général allemand pour l'invasion programmée de la Grande-Bretagne[1] mais sa construction date vraiment de 1942. Il est situé dans une tranchée ferroviaire à côté d'un tunnel (afin de pouvoir éventuellement abriter le Führersonderzug le train spécial du Fuhrer[1]). Déclaré terrain militaire, la population de Margival du quitter la commune en mars 1944. Les 16 et le 17 juin 1944, Adolf Hitler, accompagné de Jodl et de son état-major, s'y rendit pour faire un point avec les maréchaux Von Rundstedt et Rommel sur l'évolution du front en Normandie[1]. Ce fut la dernière fois qu'il sortit du Reich[1].
Courant août 1944, le site fut occupé une dizaine de jours par le maréchal Model et son état-major, après sa prise de commandement allemand sur le front de l'Ouest mais celui-ci l'évacuera assez vite face à l'avancée alliée. Plus tard, une base de l'armée française puis une base de l'OTAN s'installeront dans les anciennes installations allemandes. En particulier, le 129en Régiment d'Infanterie occupera cette base, transformée en Centre d'Entraînement Commandos, accueillant de très nombreux appelés et régiments tels le 3e RIMA, le Modèl:67e RI, le 102en RCC, etc. Une association essaye de restaurer ce site historique sur bien des points.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 Antony Beevor, D-Day - la batalha de Normandie, éd. Calmann-Levy, 2009, pagina 243.


text:
Metabolisme
Lo metabolisme qu'ei ua branca de la bioquimia qui s'interèssa aus procès quimics qui debanan dens las cellulas e los organismes vius. Qu'implica duas vias quimicas : l'anabolisme (la sintesi deus elements constituents de las cellulas e deus elements utilizats peu son foncionament) e lo catabolisme (la degradacion de moleculas entà prodúser energia qui, per los organismes eterotròfs, ei la sola hont d'energia, au contra deu organismes autotròfs qui poden préner la loa energia de la lutz deu só).


text:
Beaumont (Yonne)
Beaumont es una comuna francesa administrada per lo departament d'Yonne de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ciutat l'an 1185 jol nom de Bellus Monds.
- Seriá lo ancià Bandritum de la mapa de Peutinger.
- Jean, sire de Cheny, possedissiá la tèrra de Beaumont en 1276 ; Charles de Savoisy, baron de Seignelay, la #crompar en 1394 ; aperteniá als Lenfernat al Modèl:XVe sègle.
- Al pòrt del Crot-a los-Fraires (anciana granja de la abbaye de Pontigny) èran embarcats los vins de la region a destination de París.
- Caseriu De Chemilly fins en 1790
- Cité en 1185 sous le nom de Bellus Mons.
- Serait l'ancien Bandritum de la carte de Peutinger.
- Jean, sire de Cheny, possédait la terre de Beaumont en 1276 ; Charles de Savoisy, baron de Seignelay, l'acheta en 1394 ; appartenait aux Lenfernat au Modèl:XVe siècle.
- Au port du Crot-aux-Moines (ancienne ferme de l'abbaye de Pontigny) étaient embarqués les vins de la région à destination de Paris.
- Hameau de Chemilly jusqu'en 1790


text:
Estia
Dins la mitologia grèga, Estia (en grèc ancian Ἑσtίa / Hestía) es la divinitat del fuòc sacrat e del fogal. Filha ainada de Cronos e de Rèa, sòrre de Zèus, Poseidon, Ades, Èra e Demetèr, aparten a la generacion de las dotze grandas divinitats de l'Olimp, mas la seuna preséncia dins lo canon olimpian es variable.
Dins la mitologia romana, correspond a Vesta.
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Estia es pas mencionada per Omèr[1]. Esiòde fa d'ela la primièra nascuda de Cronos. L’Imne omeric a Afrodita indica que Cronos l'engendrèt « la premièra — e tanben la darrièra », sens dobte persqu'es la darnièra a èsser regolada pel seu paire[2]. Ainada dels dieus, gausís d'una consideracion particulara d'entre los Olimpians. L'imne delfic d'Aristonoos la nomena atal la « mestressa del cèl e de la tèrra[3] ».
Gaireben cap de mite depend d'aquela divessa. Dans l’Imne omeric a Afrodita, Apollon e Poseidon la fringuèron, mas Estia refusèt las preposicions dels dos e jura sul Stix, en tocant la tèsta de Zèus, de demrar verge per jamai[4] — tot coma Artèmis e Atena. En compensacion, obtenguèt de Zèus lo privilègi d'èsser onorada dins cada demòra umana e dins totess los temples[5]. La legenda es benlèu inventada per l'autor per mostrar la seunas principalas caracteristicas: Estia es una divessa verja e imutable[6]. Quand Platon met en scèna lo cortègi dels Olimpians, dins lo Fèdre, precisa qu'Estia n'èra pas partida, perque demòra en permanéncia sus l'Olymp[7].
Ovidi mencian una tentativa de Priap de l'atacar[8]. La vesèm, suls vases, participar a la procession dels dieus pendent de noças de Pelèa e Tetis[9] ; un vas la represente sur l'Olimp amb los autres dieus[10] e un autre la mòstra assetada amb Afrodita a l'arrivada d'Eracles sus l'Olimp[11].
Culte[modificar | modificar la font]
Lo nom « estia » designa lo fogal, subretot aquel de l'ostal[12] ; Estia n'es la personificacion. Alara que possedís una existéncia d'esperela dempuèi Esiòde, demora pauc personalizada. A contrari de la romana Vesta, son domeni cobrís lo fogal domestic coma aquel de la ciutat[13]. Paralelament a aquelas doas formas de culte, se trapa de sanctuaris privats consacrats a Estia, per exemple al Pirèu e Olimpia, benlèu a Calcis[14].
Apara lo fogal public (koinē hestia) eberjat al pritanèu, équivalent dels ostals de vila modèrnes[15], centre politic puslèu que religiós de la ciutat[16]. Pindar la nomena atal la « patrona dels pritanes » quines l'« onoran entre autres divinitats, de la lors libacions frequentas e sovent tanben de la grassa de las victimas; fan sonar la lira e lo cant[17]. » Quand son pas de pritanes, son los « magistrats en cap des ciutats », precisa Denys d'Halicarnasse[18]. D'inscripcions testimònhan qu'Estia èra onorada jols epiclèsis de Pritaneia (« del pritanèu ») o Bouleia (« del conselh »). A Chios, una estèla del sègle VI AbC ordena als magistrats, al nom d'Estia, d'aplicar las decisions del pòble[19]. Camiros, a Ròdes, possèda de « damiorgoi d'Hestia », mena de subre-intendents de la ciutat[20]. Reciprocament, èra rare que de saserdotes faga lo seu culte; a las epòcas classicas e ellenistica, se ne coneguèt a Delos, Stratonicèu en Caria e Chalcis en Eubèa[21]. Als costats d'Apollon Arkhēgetēs (« fondator de vila »), Estia presidís tanben a la fondacion de las colonias: los clerocs (colons) emportavan de la metropòli lo fuòc d'Estia destinava a alucar lo fogal de la patria nòva[22].
Estia vigila tanben sul fogal domestic, centre simbolic de l'ostal. Diodòr de Sicília declara quitament qu'« Estia inventa la construccion dels ostals; en reconeissença d'aquel benfach, veneram dins totes los ostals l'imatge d'aquela divessa, e celebram de sacrificis dins lo seu onor[23]. » L'imne omeric consacrat a la divessa indica que totes los repas començan per una libacion a la seuna intencion[24]. S'invòca pendent la ceremonia de las Amfidromias, quand lo recent nascut èra presentat al fogal e recebèt un nom[25],[26]. Alara qu'anava morir, l'Alcesta d'Euripid s'exclamèt: « La meuna Dama, davali jos tèrra, e veni pel darrièr còp t'implorar de genolhons: garda los meus orfanèls[27] ! »
Dins lo culta, Estia es ligada a Apollon: vigila sul fogal de Dèlfes, l'un dels seus principals sanctuaris[28] e a Delos, la seuna estatua èra assetada sus l'omfalos. Es tanben associada a Ermés[29] e Fidias representa ambedoas divinitats sur la basa de l'Estatua criselefantina de Zeus olimpian[30].
Luòcs principals del culte e sanctuaris[modificar | modificar la font]
- Atenas, cap luòc d'Atica (sud de Grècia);
- Oropos, ciuta d'Atica;
- Ermione, ciuté d'Argolid (sud de la Grècia);
- Esparta, cap luòc de Laconia (sud de Grècia);
- Olimpia, sanctuari d'Elis (Elid, sud de la Grècia);
- Larissa, cap luòc dels Lapites (Thessalia, nord de Grècia);
- L'illa de Tenedos, (mar Egèa).
Iconografia[modificar | modificar la font]
Estia es rarament representada dins l'art grèc[31]. Quand es lo cas, a rarament d'atributs caracteristics. En general los Ancians la representavan drech, sevèrament vestida, amb un vela sul cap.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo seu nom ionian es Ἱσtίn / Histíê e lo seu nom dorian Ἱσtίa / Histía. L'etimologia del nom depend de l'existéncia o non d'un digama (ϝ) inicial, qu'es atestat sonque dins la glòsa d'Esiquios d'Alexàndria e dins un antroponime arcadian. Lo raprochament amb Vesta (benlèu de *wes-, « lenhièr »), efectuat dempuèi l'Antiquitat[32], es donca dificil a explicitar, pasmens que versemblant[33].
Attributs[modificar | modificar la font]
- Los seus atributs : lo fuòc, lo fogal
Fonts complementàrias[modificar | modificar la font]
- Aristofan, Las Vèspas (v. 846).
- Imnes orfics (LXXXIV per Estia).
- Pausanias, Descripcion de Grècia (I, 34, 3 ; II, 35, 1 ; III, 11, 11 ; Y, 11,8 ; V, 14, 4 ; V, 26, 2-3).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gantz, p. 73.
- ↑ Imnes omericas, per Afrodita, 22-23.
- ↑ Aristonoos, Imne per Estia, 2-3.
- ↑ Imne omeric per Afrodita, 25-29.
- ↑ Imne omeric per Afrodita, 30-33.
- ↑ Jean Humbert, notícia de l'imne a Estia dins los Imnes omerics, Bèlas Lettras, p. 234.
- ↑ Platon, Fedre, 247a.
- ↑ Ovidi, Fastes, VI, 319-348.
- ↑ Par exemple sul vas François (Florença 4209), al costats de Chariclo, femna de Chiron.
- ↑ Tarquinia RC 6848 ; Gantz, p. 74.
- ↑ Kylix des Staatliche Museen zu Berlin ; citat per Séchan et Lévêque, p.133.
- ↑ "Chan" Pierre Chantraine, (fr) Dictionnaire étymologique de la langue grecque, París, Klincksieck, 1999 article ἑσtίa.
- ↑ "LS132"(fr)Lévêque et Séchan, p.132.
- ↑ Kajava, p.4.
- ↑ Detienne e LLoyd, p.60.
- ↑ "K2" Kajava, p.2.
- ↑ Pindare, Odes Nemeanas, XI, 1 et 5-6.
- ↑ Denys d'Halicarnasse, Antiquitats romanas , II, 65, 4.
- ↑ Detienne e LLoyd, p.61.
- ↑ "K3"
- ↑ "K3">Kajava, p.3.
- ↑ Detienne e LLoyd, p.59.
- ↑ Diodòr de Sicília, Bibliothèque historique, V, 68, 1.
- ↑ Primier imne omeric a Estia, 4-6.
- ↑ Scolia au Teetèt de Platon, 160n.
- ↑ "LS132"
- ↑ Euripid, Alcesta, 164-165.
- ↑ Segon imne omeric a Estia, 1-3.
- ↑ Segon imne omeric a Estia, 11-13.
- ↑ Pausanias, Descripcion de Grècia, I, 18, 3.
- ↑ "K2"
- ↑ Ciceron, De la natura dels Dieus II, 27.
- ↑ Jean Humbert, notícia de l'imne per Estia dins las Imnes omericas, (fr)}Belles Lettres, p.235.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Timothy Gantz, Early Greek Myth, Johns Hopkins University Press, 1993, p. 73-74.
- (en) Marcel Detienne et Janet Lloyd, « The Gods of Politics in Early Greek Cities », Arion (3en série), vol. 12, n°2 (automne 2004), p. 49-66.
- (en) Mika Kajava , « Hestia Hearth, Goddess, and Cult », Harvard Studies in Classical Philology, vol. 102 (2004), p. 1-20.
- (fr)Pierre Lévêque et Louis Séchan, Les Grandes divinités de la Grèce, Armand Colin, coll. « l'Ancien et le nouveau », Paris, 1990 (ISBN 2-200-37211-6), p. 131-134.
- (fr) Haiganuch Sarian, « Hestia », LIMC 5 (1990).


text:
Metafòra
La metafòra es una de las ressorsas literàrias pus emplegadas. Consistís a l'identificacion de dos tèrmes (que lo real es remplaçat pel que figura dins lo tèxt). Aquela identificacion se basa sus unas caracteristicas comunas, doncas que lo lector pòt dedusir lo tèrme en legissent l'autre. A la diferéncia de la comparason, la metafòra consistís en una substitucion totala entre mots o expressions. Dins l'exemple tipic de comparason: "Tas dents semblan de pèrlas" o "son coma pèrlas", la metafòra podriá èsser "las pèrlas de ta boca". La metafòra a un poder suggestiu naut. Quand un tèxt se basa sus una metafòra continuada, se parla d'allegoria. Foguèt fòrça utilizada a l'Edat Mejana. Una metafòra culturalament acceptada es un simbòl.


text:
Sason
La sason es un periòde de l'annada qu'obsèrva una relativa constància del clima e de la temperatura. D'una durada d'environ tres meses, la sason tend un ròtle determinant sus l'estat de la vegetacion que depend subretot de factors climatics. L'expression : fruches e legums de sason illustra ben l'influéncia de la sason sus l'estat de la vegetacion.
D'un punt de vista astronomic, una sason correspond a l'interval de temps que la Tèrra ocupa dins una partida de l'espaci pendent sa revolucion a l'entorn del Solelh. Es l'enclinason de l'axe dels pòls combinada amb la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, coma aquò se produsís una alternança de las sasons. Correspondon als periòdes que separan lo passatge de la Tèrra sus de punts de son orbita o, recipròcament, del Solelh sus de punts de l'esfèra celèsta, e que la mecanica celèsta designa per equinòccis e solsticis.
Atal, dins las zonas de clima temperat, las sasons astronomicas correspondon a pauc prèp a quatre estapas d'evolucion del clima dins l'annada: prima, estiu, automne, ivèrn. Dins las zonas de clima tropical, se parla tanben de sasons mas dins lo sens de sason de las pluèjas e de sason seca.
Somari
Variacions climaticas e mecanica celèsta[modificar | modificar la font]
Las variacions climaticas sasonièras son creadas per un doble factor: d'un costat la revolucion de la Tèrra a l'entorn del Solelh, e d'un autre costat l'enclinason de l'axe nòrd-sud de rotacion jornadièra de la Tèrra en regard al plan de son orbita a l'entorn del Solelh (ecliptica).
En foncion de la posicion de la Tèrra a respècte del Solelh sus son orbita, la zona que recep los rais del Solelh particularament se modifica doncas. Mai los rais arriban prèp de la perpendiculara (es a dire d'ont mai lo Solelh es prèp del zenit), d'ont mai fa caud.
Per un observator terrèstre, tot lo long de l'annada, lo Solelh, que siá fixe, pareis d'oscillar a l'entorn de l'eqüator, coma aquò esclaira particularament e successivament:
- l'eqüator, vèrs lo 20 o 21 de març, a l'equinòcci de prima (emisfèri nòrd) o d'automne (emisfèri sud) ;
- lo tropic del Nòrd, vèrs lo 20 o 21 de junh, al solstici d'estiu (emisfèri nòrd) o d'ivèrn (emisfèri sud);
- l'eqüator, encara, vèrs lo 22 o 23 de setembre, a l'equinòcci d'automne (emisfèri nòrd) o de prima ( emisfèri sud) ;
- le tropic del Sud, vèrs lo 21 o 22 de decembre, al solstici d'ivèrn (emisfèri nord) o d'estiu (emisfèri sud).
Los noms de las sasons e las variacions climaticas son doncas inversats dins los dos emisfèris.
Efèits termics de las sasons[modificar | modificar la font]
Segon lo pensar comun, las sasons dependrián de la distància Tèrra-Solelh, la Tèrra essent pus prèpa del Solelh d'estiu que d'ivèrn. Aquela idèa es falsa, perque explica pas las variacions de la durada del jorn, o l'inversion de las sasons entre los emisfèris austral e boreal. La distància mejana Tèrra-Solelh es de 150 milions de quilomètres amb una variacion annala de + 0 - 2,5 milions de quilomètres (o 1,6 %). Uèi, la Tèrra es pus prèpa del Solelh (perièli) vèrs lo 3 de genièr e pus alunhada (afèli) vèrs lo 4 de julhet, o respectivament (per l'emisfèri nòrd) environ doas setmanas aprèp lo solstici d'ivèrn (pel perièli), e lo solstici d'estiu (per l'afèli). Foguèt l'invèrs fa 12 900 ans, segon lo cicle de precession dels equinòccis.
A causa de la variacion de la distància Tèrra-Solelh, las sasons deurián aver un contrast pus grand dins l'emisfèri sud que dins l'emisfèri nòrd. Mas, fòrça sovent d'efèits locals (proximitat dels oceans, vents dominants…) venon contradire aquela prevision.
Aquela variacion a una autra consequéncia, perque la Tèrra se desplaça pus rapidament a l'entorn del Solelh quand es pus prèp[1]. Per aquò, la sason sus aquela tomba lo 3 de genièr, es pus corta.
L'efèit d'aquel fenomèn sus las diferéncias del clima entre los dos emisfèris es una question interessanta, que balha per la Tèrra un resultat susprenent :
- La diferéncia de temperatura globala, que seriá de gaireben 4 °C entre lo perièli e l'afèli amb una superfícia unifòrma, es en fach paradoxalament inversada!
⇒ Es quand la Tèrra es pus prèp del Solelh que sa superfícia es (globalament) pus freda !
Aquò es a causa principalament del desequilibri del repòrt tèrra/ocean entre los dos emisfèris: l'emisfèri sud essent a 90 % marin. Lo fenomèn d'inèrcia termica elevada dels oceans (efèit de la capacitat termica elevada de l'aiga) dominariá los autres efièits (ex: albedo diferent).
⇒ La temperatura globala integrada de la Tèrra seriá atal pus elevada a l'afèli (qu'al perièli) de 2,3 °C [2].
Sason astronomica e calendièr[modificar | modificar la font]
Dins la tradicion europèa, lo començament de las sasons se definís pels solsticis e los equinòccis: la prima comença a l'equinòcci de març (vèrs lo 21), l'estiu al solstici de junh (vèrs lo 22), l'automne a l'equinòcci de setembre (vèrs lo 23), l'ivèrn al solstici de decembre (vèrs lo 21). Dins aquela tradicion, lo jorn pus long e avent la pus fòrta incidéncia dels rais del solelh se considèra coma lo debut de l'estiu. Aquò ten compte d'una realitat: lo 21 d'abril, pòt encara gelar e lo 23 d'agost, fa encara calimàs: pasmens l'insolacion d'aqueles dos jorns es gaireben egala. En França, lo jorn en mejana pus caud es vèrs lo 28 de julhet e pus fred vèrs lo 27 de genièr. Es l'inèrcia termica qu'indusís un retard entre declinason del Solelh e temperatura. En comparant la Tèrra amb una caçairòla sul fuòc, lo solstici d'estiu (21 de junh en França o 21 de decembre en Austràlia) correspond a una caçairòla sus un fuòc viu. Quand se baissa un pauc (çò que correspond a la baissa progressiva de la durada de l'ensolelhament pendent los meses d'estiu) la temperatura continua encara d'aumentar.
Es pas parièr en Orient. Los solsticis e los equinòccis son considerats coma lo mitan de las sasons. Atal, lo 21 de junh essent lo mitan de l'estiu e pas lo començament, l'estiu debuta doncas vèrs lo 6 de mai, l'automne vèrs lo 6 d'agost, l'ivèrn vèrs lo 6 de novembre, la prima vèrs lo 6 de febrièr (quand comença lo periòde del novèl an chinés). Aquò seriá la consequéncia d'un mendre retard termic dins lo clima continental que dins lo clima oceanic, ont l'aiga a un fòrt efèit de tampon termic.
Aquela explicacion es encara mai logica que Russia admet una definicion intermediària de las sasons, a mièg camin entre la concepcion europèa e la concepcion chinesa : prima: 1èr de març, estiu: 1èr de junh ; automne: 1èr de setembre; ivèrn: 1èr de decembre.
L'estructura de l'annada calendària en quatre sasons s'aplica pas pertot; es caracteristica de las regions de la zona temperada. Entre los dos tropics par exemple, lo Solelh es totjorn sufisentament prèp de la perpendiculara per que la diferéncia de temperatura entre estiu e ivèrn siá pas fòrça marcada. I a alara sovent solas doas « sasons » (al sens climatic) : una sason de las pluèjas e una sason seca, e lo clima i es tropical (o ben desertic, segon la situacion geografica).
Autres[modificar | modificar la font]
Fèstas[modificar | modificar la font]
Esquematicament dins las diferentas tradicions borealas, dempuèi de millenaris, se marca cada novèla sason per una fèsta:
- Pascas per la prima,
- Sant Joan per l'estiu,
- Halloween, Oktoberfest o Sant Martin per l'automne,
- Nadal per l'ivèrn.
Aquelas fèstas avián, dins lo monde rural, una fòrta importància tant sociala coma religiosa. A l'ora d'ara, l'accent es puslèu mes sus lor aspècte festiu e/o comercial.
Inspiracion artistica[modificar | modificar la font]
Las sasons an dempuèi totjorn inspirat los artistas coma los pintres, los compositors…
Las Quatre Sasons de Vivaldi ne son sens dobte l'illustracion musicala pus coneguda, mas i a tanben, per exemple, Las Sasons (òbra per piano sol) de Chaikovskii.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D'un biais general, d'ont mai un còrs en orbita es bas, d'ont mai vira lèu.
Per exemple, Vènus, pus prèpa del Solelh que la Tèrra (pus bassa al respècte del Solelh), ne fa lo torn en gaireben 7 meses ½.
- ↑ Phillips, Tony, "The Distant Sun (Strange but True: the Sun is far away on the 4th of July)," Science@NASA, downloaded 24 June 2006
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Animacion sus las variacions de l'esclariment de la Tèrra seguent las sasons pel site CultureSciences-Physique de l'ENS Lion


text:
Sceaux (Yonne)
Sceaux es una comuna francesa administrada per lo departament d'Yonne de la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sagèths presents la particularité d'aver un pòble-centra mens poblat que lo un dels caseriux : lo masatge caseriu de Ostal-Dieu compta près de doas fes mai abitantas que Sagèths. Es a l'ostal-Dieu #que se tròba la comuna de Sagèths.
La municipalitat compòrta un autre caseriu, Lo Vellerot.
A traversat pel autoroute A6 e acuèlh l'airal d'Ostal-Dieu, entre las sortidas 22 - Avallon e 23 - Bierre - Semur-en-Auxois
La commune de Sceaux présente la particularité d'avoir un village-centre moins peuplé que l'un des hameaux : le hameau de Maison-Dieu compte près de deux fois plus d'habitants que Sceaux. C'est à Maison-Dieu que se trouve la mairie de Sceaux.
La commune comporte un autre hameau, Le Vellerot.
Elle est traversée par l'autoroute A6 et accueille l'aire de Maison-Dieu, entre les sorties 22 - Avallon et 23 - Bierre - Semur-en-Auxois
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge apareis en los tèxtes a Modèl:La s sègle, jol nom de Selliacum. De contunh Saulx-jos-Montréal, encara en 1865.
A Modèl:La s, la glèisa i aguèt donat al capítol de Montréal. En 1237, Guy II Besors, senhor de Villarnoult, #donar sièis sextiers de blat per testament al Abbaye de Reigny sus la siá tèrra de Saulx-jos-Montréal[1].
En 1380, la distincion de Sagèths aperteniá a la familha Jaucourt, senhor de Villarnoult.
Le village apparaît dans les textes au Sègle XII siècle, sous le nom de Selliacum. Puis Saulx-sous-Montréal, encore en 1865.
Au Sègle XII, l'église fut donnée au chapitre de Montréal. En 1237, Guy II Besors, seigneur de Villarnoult, donna six sextiers de froment par testament à l'Abbaye de Reigny sur sa terre de Saulx-sous-Montréal[2].
En 1380, la seigneurie de Sceaux appartenait à la famille Jaucourt, seigneur de Villarnoult.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Abbé Jacques-François Baudiau:" Lo Morvand" t.III. pàg.136.
- ↑ Abbé Jacques-François Baudiau:" Le Morvand" t.III. p.136.


text:
Gabriel García Márquez
Gabriel José de la Concordia García Márquez, escaissat popularament Gabo o mai Gabito (Aracataca, Colómbia, 6 de març de 1927 - Ciutat de Mexic, 17 d'abril de 2014) foguèt un escrivan colombian. Aqueste autor, dels mai famoses de son país, se faguèt conéuisser mai que mai per son roman Cien Años de Soledad. Son òbra se caracteriza per un estil nomenat realisme magic.
Per la riquesa de sa produccion recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1982.
Biografia[modificar | modificar la font]
Gabriel García Márquez nasquèt en 1927 a Aracataca, una vilòta colombiana del nòrd del país, dins una familha amonedada, enfant de Gabriel Eligio García e Luisa Santiaga Márquez. Anteriorament, quand sos parents venguèron amoroses, lo paire de Luisa, lo coronèl Nicolás Ricardo Márquez Mejía, s'opausèt drasticament a la relacion que sabiá que Gabriel, qu'èra arribat a la vila per i far de telegrafista, èra conservador e femnassièr. Considerava doncas qu'èra pas l'òma mai indicat per sa filha. Pasmens Gabriel multipliquèt las pròvas d'afeccion a tal ponch amb de serenadas de violon, de poèmas d'amor e de mandadisses enòrmes de letras que malgrat que Luisa foguèsse estada mandada defòra de la vila, al cap d'un moment lo militar donèt son acòrdi pel maridatge. Aqueste se celebrèt l'11 de junh de 1926 a Santa Marta. L'istòria e tragicomèdia d'aqueste episòdi inspirèt mai tard lo futur escrivan per escriure lo roman El amor en los tiempos del cólera.
Pauc de temps aprèp sa naissença, son paire se faguèt farmacian e s'anèt installar amb son esposa a Barranquilla. Lo jove nenon foguèt fisat alara als paires de sa maire, sa grand, Doña Tranquilina Iguarán e son marit lo Coronèl Márquez Mejía que l'abaliguèron durant una part granda de son enfància.
La figura de son grand, que lo jove Gabriel escaissava "Papalelo", aguèt una influéncia considerabla sus la formacion politica e culturala del futur escrivan. Lo Coronèl èra estat un liberal veteran de la Guèrra dels Mila Jorns, qu'èra fòrça respectat per sos compatriòtas e conegut per son parlar sens empacha qu'aviá criticat veementament lo Massacre de las bananièras, una repression sanguinosa exercida suls obrièrs en cauma de las companhiás bananièras del país per las fòrças armadas de Colombia.
Òbras[modificar | modificar la font]
- La hojarasca (1954)
- Relato de un náufrago (1955)
- Un día después del sábado (1955)
- El coronel no tiene quien le escriba (1961)
- Los funerales de la Mamá Grande (1962)
- La mala hora (1962)
- Cien años de soledad, 1967.
- Monólogo de Isabel viendo llover en Macondo, 1968.
- Relato de un náufrago, 1970.
- La increíble y triste historia de la cándida Eréndira y de su abuela desalmada, 1972.
- Cuando era feliz e indocumentado, 1973.
- Chile, el golpe y los gringos, 1974.
- Ojos de perro azul, 1974.
- El otoño del patriarca, 1975.
- Todos los cuentos (1947-1972), 1976.
- Crónica de una muerte anunciada, 1981.
- Textos costeños, 1981.
- Viva Sandino, 1982.
- El olor de la guayaba, 1982.
- El secuestro, 1982.
- El asalto: el operativo con el que el FSLN se lanzó al mundo, 1983.
- Erendira, 1983.
- Diatriba de amor contra un hombre sentado, 1984
- El amor en los tiempos del cólera, 1985
- Las Aventuras de Miguel Littín Clandestino en Chile, 1986
- El general en su laberinto, 1989.
- Doce cuentos peregrinos, 1992.
- Del amor y otros demonios, 1994.
- Noticia de un secuestro, 1996.
- Obra periodística 1: Textos costeños (1948-1952)
- Obra periodística 2: Entre cachacos (1954-1955)
- Obra periodística 3: De Europa y América (1955-1960)
- Obra periodística 4: Por la libre (1974-1995)
- Obra periodística 5: Notas de prensa (1980-1984)
- Vivir para contarla, 2002.
- Memoria de mis putas tristes, 2004.


text:
Dam
Lo Dam (Dama dama) es un mamifèr artiodactil romiaire de la familha dels cervids, lo mascle pòrta de grandas banas planas e palmadas.
Somari
Caracteristicas principalas[modificar | modificar la font]
Morfologia[modificar | modificar la font]
Lo dam es un animal de talha mejana. Los mascles mesuran 140-160 cm de longor, 80-95 cm de nautor al garròt e lors peses varian de 40 a 85 kg (60 kg en mejana). Las femes son mai pichonas e mai leugièras. Mesuran 100-120 cm de longor, 70 a 80 cm de nautor al garròt per un pes de 25 a 45 kg (35 kg en mejana).
Son pel es abitualament rossenc, amb de tacas blancas en estiu, bruna en ivèrn, mas pòt anar de blanc al gaireben negre. Lo culat es blanc limitat par de linhas negras exterioras. La coa se mòu de contunh. Existís tanben de dams totes negres, es en fach de cases de melanisme per qualques animals, que caracteriza un cambi de color del pel virant al tot negre. I a tanben de dams blancs, que son de cases de leucistisme o d'albinisme.
Sol lo mascle pòrta de banas planas palmadas, que cason cada an en abril/mai; lor pes pòt capitar 7 kg.
A l'estat salvatge, lo mascle viu en pichons grops separats. Mascles e femes se jònhon pel bram que se fa fin d'octòbre començament de novembre. Lo son donat alara pel dam es coma un rangòl gutural, semblant a aquel del cèrvi, mas fòrça mens fòrt.
L'ausida e l'odorat del dam son completats per una vista diurna excepcionala, la vista nocturna èssent mendra. Se pòt determinar l'edat d'un dam per l'usura dels caissals.
Lèstes e subtes en cas de dangièr, los dams pòdon corrir fins a 48 km/h[1] sus de cortas distàncias (essent naturalament mens musclats que lors cosins cabròls e cèrvis, son mens rapids). Los dams pòdon tanben far de sauts fins a 1,75 mètres de naut e fins a 5 mètres de long. En captivitat, cal montar una clausura d'al mens de 2 mètres.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lo dam es subretot erbivòr; se noirrís d'èrbas, de brots, de fuèlhas, d'aglans, de castanhas mas tanben de fruches, de baias e borrons. L'ivèrn, manja d'èdra, de romecs, de vescs, de ruscas, de genèsts e de bauca seca (fen).
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los mascles son solitaris e jònhen de femes qu’al moment qu'aquelas son de gèst que se fa en octòbre novembre. Entre eles se combaton per las prene. Enseguida, lo mascle se causit un territòri que termina amb son urina, e en fretant los arbres mejans las seunas ramuras, dona de brams raucs per apelar las femes. La gestacion de la dama es de 8 meses. Un cervon naís, a vegadas dos, al mes de junh/julhet. Las banas dels mascles capitan lor mai grand desvelopament en setembre e cason en mai.
Longevitat[modificar | modificar la font]
Lo dam pòt viure fins a 25 ans en captivitat, mas dins los climas del nòrd de l'Euròpa, sa durada de vida mejana es de 16 ans.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Los dams son originaris de l’èst del Bacin Mediterranèu de l'Orient Mejan fins a l'Itàlia, mas foguèron implantats dempuèi l’Antiquitat per tot l'entorn mediterranèu e globalament dins tota l'Euròpa.
Coma pel cèrvi Sica, en Euròpa, l'essencial de las populacions salvatges actualas se trapan en Euròpa centrala e resulta d'implantacion de l'Edat Mejana. D'escapats de las clausuras e dels pargues fondèron de populacions selvancas, modèstas perque recentas. Per exemple en França, segon lo malhum francés « Ongulats salvatges », en 2007, 25 populacions de dams foguèron comptadas[2].
Abitat[modificar | modificar la font]
Lo biotòp classic dels dams es la selva plantada clar de fulhats, las pradas e las regions arboscassidas que viu en ardada capitada per una vielha feme.
Espècia vesina[modificar | modificar la font]
Una espècia vesina lo dam Persan (Dama mesopotamica), un pauc mai grossa, s’isolèt dins las selvas de Orient Mejan al sud d’Iran e en Iraq.
Lo dam e l'òme[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, los dams constituiguèron una font importanta de vianda per las populacions paleoliticas del Kebarian (17 000 - 10 000 AbC.) alara qu’al Natofian (Epipaleolitic) avián ja fòrça mermat.
La cervèla del dam foguèt, un temps, jol vam de Francesco Redi, mètge italian del sègle XVII, un plat dels melhors dins qualques còrts italianas[3].
De produches coma las bòtes, los gants, los capèls, las vèstas e mai vestits son fach de cuèr de dam. Se sona tanben dam un biais de cuèr, venent pas obligatòriament d'aquel animal.
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Los Dams del Ranch d'Amérique
- ↑ (fr)Saint-Andrieux C., Pfaff E. [2009]. « Inventaris del dam e del cèrvi sika a l’estat liure dins las comunas de França en 2007 ». Réseau Ongulés sauvages, Lèta d’informacion 13 : 8-9 (2 p., 2 fig., 2 tab.).
- ↑ (fr)Camporesi P, Chairs lourdes et visqueuses, dins Le Goût du chocolat, l'art de vivre au XVIIIe siècle, ed:Taillandier, col:Texto, p:81-92
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 552472 Dama dama (Linnaeus, 1758) (en)


text:
Camps de concentracion nazis
Los camps de concentracion nazis que hon centers de detencion puish d'execucion massiva creats a l'origina peu govèrn aleman deu IIIau Reich entà amassar, isolar, explèitar la hòrça de tribalh puish aucíder los sons presoèrs. Com camps de detencions que hon creats chic après l'arribada deus nazis au poder en 1933 contre los marginaus, los malauts de naissença, los opausants politics o religiós.
Après la debuta de la Segonda Guèrra Mondiau que hon emplegats entà controllar las populacions deus país ocupats, emplegar massivament lo tribalh deus presoèrs e acabar ua politica sistematica d'eliminacion fisica deus grops mei mespresats peus alemans nazis en se virant mei que mei de cap au genocidi deus Judius e deus Ròms.
Los principaus camps d'exterminacion que hon Auschwitz-Birkenau, Majdanek, Chełmno, Belzec, Sobibor e Treblinka.
Los purmèrs camps que hon centers a còps quasi clandestins tienguts per membres de la SA e qui s'i libravan en dehòra de nat encastre reglementari a las torturas mei bestiaus. L'objectiu qu'èra terrorizar las hòrças d'oposicion (mei que mei comunistas) en bèth proheitar deu pretèxte de l'Incendi deu Reichtag qui desboquè sus l'autrejament deus plens poders a Adolf Hitler.
Lo sistèma que ho formalizat e organizat per Theodor Eicke a partir de Dachau qui ho atau lo purmèr deus grans camps, bastit a partir de 1933. Los camps que hon hidats aus SS en 1937. La disciplina que ho alavetz basada sus la terror en bèth emplegar la tortura e l'execucion deus presoèrs revoltats o qui ensajan d'escapar. Las execucions e la repression qu'èran hidadas aus presoèrs de dret comun qui s' èran jà illustrats dens lo crime.
L'invasion d'Àustria e de Checoslovàquia seguidas d'autes país e pòbles que mièn a la creacion de navèths camps entà poder amplificar la represssion contre los resistents o opausants dens los navèths pòbles ocupats e somés.
L'intensificacion de l'esfòrç de guèrra (dab la pravada deus besonhs deus òmis alemans suu front e tanben un òp d'ua creishuda de la produccion industriau) que's portè suus presoèrs expleitats dinc au cap de las loas hòrças.
Au medish temps, de cap a 1941, quauques camps de concentracion que vadón camps d'exterminacion dab l'ensag puish la generalizacion de las execucions massivas de las crampas de gas. L'objectiu qu'èra de miar au cap la Solucion Finau, qu'èi a díser l'eliminacion deus judius e deus Ròms.
Dens cèrtes camps, los presoèrs, a despart de las torturas e autas atrocitats, que hon emplegats com cobais umans entà espravar navèras potingas ; dens d'autes cas, aquestas « experiéncias » que hon simplament torturas sadicas practicadas shens cap encastre scientific e shens desbocar sus cap descobèrta (com per exemple las « experiéncias » de Joseph Mengele qui, enter autas, consistivan en torrar presoèrs vius).
Lo 27 de genèr de 1945, l'Armada Arroia que liberè en purmèr lo camp d'Auschwitz. Suu front occidentau, l'armada americana que he çò medish un pauc mei tard. A l'arribada de las armadas aligadas, la descobèrta deus subervivents dab l'espiar vueit e dab sonque pèth e òs atau com la descobèrta de las atrocitats que creèn un hòrta impression suus sordats. A Dachau per exemple, los sordats americans en non se poder pas retiéner qu'executèn còp sec quauques oficièrs alemans responsables de las atrocitats descobèrtas.
En Occitània lo màger camp de concentacion que ho lo Camp de Gurs, en Bearn.


text:
Periòde d'Obeïd
Lo periòde d'Obeïd es una epòca protoistorica de Mesopotamia antica situada aperaquí entre 5000 e 3750 avC. Lo site principau es Eridu ambé 19 nivèus d'ocupacion. Aqueu periòde es devesit en cinc epòcas pus pichonas :
- Obeïd 0.
- Obeïd 1 onte la cultura d'Obeïd foguèt presenta en Bassa Mesopotamia a l'entorn d'Eridu. Foguèt similara a la cultura de Samassa mai presentèt ja de diferéncias.
- Obeïd 2 onte la cultura d'Obeïd se desvolopèt e se mesclèt ai culturas de Samarra e de Tell Halaf.
- Obeïd 3 quand la cultura d'Obeïd se desvolopèt egalament en Auta Mesopotamia e sus lei ribas de la Mar Mediterranèa. Lei vilatges èran pas encar de vilas mai lor talha e lor organizacion venguèron pus importantas. Aquela epòca foguèt tanben marcada per l'aparicion dei premiers cementèris.
- Obeïd 4 onte lei premiers temples son fachs a Eridu e belèu Uruk. De mai, l'agricultura aigada permetèt una aumentacion dei concentracions umanas.


text:
Mana (Aups d'Auta Provença)
Mana (Mane en francés) es una comuna d'Occitània, en Provença , situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença.
Lo gentilici es manarenc -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es situat entre la montanha de Lure e lo Luberon a 500 m d'altitud[1]. Se tròba a la cœur del país de Forcalquier e dels magnifics païsatges provençaux. Vasts Camps conreats, plateaux e de tucs vallonnées enquadran lo pòble jos un dels cèls jamai puras de Provence.
Le village est situé entre la montagne de Lure et le Luberon à 500 m d’altitude[1]. Il se trouve au cœur du pays de Forcalquier et des magnifiques paysages provençaux. Vastes champs cultivés, plateaux et collines vallonnées encadrent le village sous un des ciels les plus purs de Provence.
A 500 m d'altitud entre Leberon e Còla de Lura, Mana se tròba au còr dau Forcauquierés sus una còla dominant la plana agricòla de Mana.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
La comuna es rica en monuments istorics:
- la glèisa de Sant Andrieu (sègle XVI) e la capèla dei Penitents (sègle XIII)
- lei caladas dau vilatge
- la Ciutadèla de Mana (sègle XVII) sus la còla dominant lo vilatge e la plana, es l'unica fortificacion complèta d'Auta Provença
- lo Priorat de Salagon (sègle XII), classat monument istoric
- lo Castèu de Sauvan (sègle XVIII), dich lo Pichon Trianon de Provença, foguèt bastit per la familha de Forbin-Janson
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La_Torre.


text:
868
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 868 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Ahmad ibn Tulun, governador turc d'Egipte, venguèt de facto independent ambé l'arrèst de la transmission deis impòsts au poder centrau. Adoptèt una politica de desvolopament economic que li permetèt de formar un estat poderós. L'autoritat abbassida sus la region foguèt pas restablida avans 905.


text:
Tetraèdre
Lo tetraèdre (del grèc ancian tetra : quatre), es un polièdre compausat de quatre triangles, de la familha de las piramidas.
Cada vertèx del tetraèdre es ligat als autres per una aresta. Aquela caracteristica es rara: solament dos polièdres que la possedisson foguèron descobèrts, que lo polièdre de Császár qu'es omeomòrf al tòr, a 7 vertèxes d'òrdre 6, 14 fàcias triangularas, 21 arestas, e 1 clòt.
Lo tetraèdre regular, format de quatre triangles equilaterals, es un dels cinc polièdres regulars, o solids platonics. Es lo sol d'entre eles a aver quatre fàcias.
L'esqueleta del tetraèdre regular, l'ensemble dels vertèxes ligat per las seunas arestas, forma un graf nomenat graf tetraedric.
Un tetraèdre se ditz ortocentric quand las seunas quatre nautors son concorrentas. Lo jonhent es alara l'ortocentre del tetraèdre.
Lo tetraèdre es un simplèx de gra 3.
Volum del tetraèdre[modificar | modificar la font]
se es la superfícia d'una basa del tetraèdre e la nautor del tetraèdre se piejant sus aquela basa
pel tetraèdre bastit sus A, B, C e D.
Tetraèdre regular[modificar | modificar la font]
Se es la longor d'una aresta:
- La superfícia es egala a:
- La nautor es egale a:
- Lo centre del tetraèdre es situat, a respècte de la basa, a:
- Lo volum es egal a:
- La valor de l'angle central del tetraèdre regular (es a dire aqueles que forman totes los segments que parton del centre cap als quatre vertèxes) es de (aprox. 109.471°).
Lo tetraèdre es lo seu dual, es a dire qu'en jonhent los centres de las fàcias d'un tetraèdre regular, s'obten un nòu tetraèdre regular.
Lo grop de las isometrias daissant globalament invariant lo tetraèdre regular es isomòrf al grop simetric . Lo grop de las isometrias positivas avent aquela meteissa proprietat es quant a el isomòrf al grop alternat .
Tetraèdres de Möbius[modificar | modificar la font]
Una curiositat que l'equivalent n'existís pas pels triangles: se pòt bastir dos tetraèdres dichs tetraèdres de Möbius tals que los vertèxes de l'un quin que siá d'entre eles appartenon als plans (respectius) de las fàcias opausada de l'autre. [1].


text:
-220
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -220 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Per protegir l'Empèri còntra leis incursions regularas dei nomadas asiatics, l'emperaire Qin Shi Huang ordonèt la bastida d'uneis elements de fortificacions lòng de la frontiera nòrd. Aquò foguèt a l'origina de la Granda Muralha de China que foguèt pauc a pauc completada pendent lei sègles seguents. D'autra part, premier viatge d'inspeccion de l'emperaire dins lei províncias de l'Empèri.


text:
Sant Disdier
Sant Disdier[1] (Saint-Disdier en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Disdier a situat a la cœur del massís del Dévoluy, entre lo Grand Ferrand (altitud 2 759 mètres) a l'oèst e la montanha de Féraud (naut. Maxi. 2 565 m) a l'èst, a l'intrada de la desfilada que # la Souloise s'escapa per el del Dévoluy per prene lo Dragon en lo lac del Sautet.
Al confluisson de la Souloise e de lo sieu afluent la Ribière, Sant-Disdier es lo principal encreuament del Dévoluy. Traversat del nòrd al sud per la rota départementale 937 #que connècta Còs a Veynes, es lo ponch de bifurcation cap a Sant-Étienne-en-Dévoluy, la station de Superdévoluy e lo caulet de la Noguera.
- Comunas limitrophes
- Anautitas-Alpes :
- Isère :
Sant Disdier est situé au cœur du massif du Dévoluy, entre le Grand Ferrand (altitude 2 759 mètres) à l'ouest et la montagne de Féraud (alt. maxi. 2 565 m) à l'est, à l'entrée du défilé par lequel la Souloise s'échappe du Dévoluy pour rejoindre le Drac dans le lac du Sautet.
Au confluent de la Souloise et de son affluent la Ribière, Sant Disdier est le principal carrefour du Dévoluy. Traversé du nord au sud par la route départementale 937 qui relie Corps à Veynes, c'est le point de bifurcation vers Saint-Étienne-en-Dévoluy, la station de Superdévoluy et le col du Noyer.
- Communes limitrophes
- Hautes-Alpes :
- Isère :
Istòria[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'una parròquia de Sant-Disdier (Sanctus Desiderius de Devoludio) es avérée a la fin del Sègle XIII. En 1427 la parròquia compti 57 fuòcs (larèrs, es-a dire de familhas). La glèisa paroissiale es alavetz situaa a las Gicons ; la glèisa paroissiale actuala, dins lo pòble, data de 1875.
L’existence d'une paroisse de Sant Disdier (Sanctus Desiderius de Devoludio) est avérée à la fin du Sègle XIII. En 1427 la paroisse compte 57 feux (foyers, c'est-à-dire familles). La glèisa paroissiale est alors située aux Gicons ; l'église paroissiale actuelle, au village, date de 1875.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Comence era Hèsta Major de Vilac!
Aué entàs 00.30 era Disco Movil KM.7 mos aufrirà ua session de balh entà barar tota era net.
Pendent tota era dimenjada traparam diferentes activitats entà gaudir-les petits, joeni e grani. Entà veir eth programa complet, consultar eth calendari dera web.
Archivo de julio de 2011
Hèsta Major de VilacViernes, 29 de julio de 2011
Comence era Hèsta Major de Vilac!
Talher de malabarsJueves, 28 de julio de 2011
Aué dia 28 de junhsèga, as 19 ores se realizarà un talhèr de malabars en Espaci Joen de Vielha. Es persones que i participen fabricaràn es sòns pròpris malabars e apreneràn a manipular-les. Sustot se trabalharà era coordinacion e eth trabalh en equip.
Entà mès informacion consultar eth calendari dera web.
Incident ena N-230Miércoles, 27 de julio de 2011
Un nau incident ena N-230 obliguèc a talhar era carretèra, en tot dar pas alternatiu.
Er incident se produssic eth passat dia 25 de junhsèga, quan un camion de gran tonatge se quedèc en pana en punt quilometric 162.2 dera N-230 en sentit a Lleida.
Açò obliguec a qu’es Mossos d’Esquadra auéssen de regular eth transit, en tot dar pas alternatiu pendent mès d’ua ora e mieja.
Inauguracion piscina exteriora deth PalaiLunes, 25 de julio de 2011
Eth passat 11 de junhsèga s’inaugurèc era piscina exteriora deth Palai, ad aguest efècte, s’an aufrit carnets de sòcis unicaments entad estiu (enquiath 4 de seteme), eth prètz entàs censats en Vielha-Mijaran ei de 25 € (de 4 a 13 ans) e de 68€ (+14 ans) e entàs non censats 30€ e 80 € respectivaments.
Campus PalaiLunes, 25 de julio de 2011
Maugrat non auer guairi participaires, eth grad de satisfaccion de toti eri ei fòrça gran. Entre es activitats que se realizen, trobam espòrts de raqueta, espòrts d’equip, gòlf, natacion, patinatge, acrobacia, eca. Eth passat dimèrcles heren ua baishada de rafting en tot passà’c geniau.
Pendent eth mes d’en agost se contunharàn es activitats.


text:
Gravetian
Lo Gravetian es una fasa del Paleolitic Superior. Se desvolopèt pendent una fasa climatica freda. Las espècias principalas son lo rangièr e lo mamot. Es present en Euròpa e en Siberia.
I a una unitat culturala granda al repècte de l'industria litica, de las estatuetas femeninas apeladas vènus e de las estructuras d'abitacion. Las vènus son de representacions femeninas de 10 cm en mejana. Lor siloeta presenta de traches anatomics accentuats. Las aisinas d'òsses del gravetian son mendres que las de l'Aurinhacian, encara qu'apareisson los primièrs objèctes d'òs decorats. Apareis tanben la coseson d'argila. Las estructuras d'abitacion son nombrosas e, sovent, fòrça complèxas, dins de fòssas circularas ovalas, cavadas dins lo sòl glaçat, delimitadas per d'òsses de mamot. Aquela fasa, desvolopada de 30 000 a 22 000 abC, se caracteriza per la preséncia de nombroses burins, de còps ligats a de gratadors, de perforadors o a de lamas troncadas. Per contra i a mens de raspadors e son generalament plans.
Una aisina caracteristica es la poncha de La Graveta, d'esquina rectilinèa. Apareisson tanben de lamas d'esquina e de ponchas de lança pichonas en òs.


text:
Ligny-le-Ribault
Ligny-le-Ribault es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ligny-Lo-Ribault es una comuna solognotte situada suls marges del Cosson, a 10 quilomètres de la la Ferté-Sant-Cyr, 15 quilomètres de La Ferté-Sant-Aubin, 30 quilomètres de Orléans e 40 quilomètres de Bles.
Es limitrophe del departament de Loir-e-Doncas que.
Ligny-le-Ribault est une commune solognotte située sur les rives du Cosson, à 10 kilomètres de la la Ferté-Saint-Cyr, 15 kilomètres de La Ferté-Saint-Aubin, 30 kilomètres d'Orléans et 40 kilomètres de Blois.
Elle est limitrophe du département de Loir-et-Cher.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una estacion de las tramvias de Sologne se situava en la comuna.
Une gare des tramways de Sologne se situait dans la commune.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Òlt (o Òut) (46) es un departament de l'estat francés situat en Occitània. Fa partida de la region administrativa de Miègjorn-Pirenèus.
Coïncidís amb las parts septentrionala e centrala de la region istorica de Carcin (qu'es dins la region istorica pus vasta de Guiana).
En 1790, la creacion d'un departament de Carcin es decidida (decrèt del 29 de genièr de 1790). Pren finalament lo nom del riu del meteis nom. En 1808, lo Sud del departament es utilizat per crear la màger part de Tarn e Garona.
Lo capluòc es Caors.


text:
159
Li Cansoun d’Amour en Prouvènço.
Li libret dóu Ventour.
Felibre e Reneissènço d’O.
Lou cansounié.
Me dison Camarina.
Tiatre de Prouvènço, d’O e de Catalougno.
De l’aubo au calabrun.
Glaude Seignolle.
Jan Castagno.
159
Ano, ma sorre Ano?
Lou tèms passo, li jour, li semano, li mes, lis annado e ma sorre Ano, quihado sus soun agachoun, coumenço de prendre racino. A bello d’aluca l’ourizoun, vèi que la route qui poudroie et le soleil qui flamboie pèr l’aveni di lengo de Franço.
Fau dire que lou nouvèu menistre de la culturo se n’en garço pas mau, que lou gouvèr a d’àutri soucit e que, fin finalo, d’eleicioun en eleicioun i’a pas grand causo que boulego dins nosto republico.
Coume? dirés, mai sian marca desenant dins la coustitucioun acò ‘s-ti pas un prougrès?
Segur que ié sian, mai es-ti que i’a uno diferènci à respèt de l’estamen d’avans? La realita es noun! L’anciano menistro de la culturo, qu’avié afourti que lou gouvèr tendrié si proumesso, qu’aurian uno lèi especifico, es estado escoubado. E, partènt d’aqui, li proumesso soun toumbado dins lou demembrié.
Avèn agu que 4 nouvèu titulàri dóu CAPES de Lengo d’O pèr l’annado 2010, alor que l’ensignamen de nòsti parla interèsso 33 despartamen francés!
Sian toujour dins la memo lougico jacoubino, uno lougico que s’espremis sèmpre à bèl èime dins li mitan pouliti e filousoufi naciounau francés, coume se i’avié pas d’àutri menaço pèr l’unita dóu païs que l’aparamen di racino e di lengo regiounalo...
Lou group d’estùdi parlamentàri pèr li lengo regiounalo déurié, se dis, despausa un proujèt de lèi sus lou burèu de l’assemblado naciounalo.
D’un autre las, e aqui sian au pica de la daio, d’ùnis óusservaire afourtisson que rèn se fara sènso un quicha poupulàri (la famouso pression sociale) counsequènt, mouvemen qu’aurié besoun d’un grand envanc unitàri. Veiren bèn.
Pèr aro nous fau alesti e reüssi la rintrado de tóuti nòstis ativeta assouciativo e, proubable, se teni lèst pèr uno moubilisacioun drudo se lou proujèt d’uno counsulto pèr cambia lou noum de PACA crebo l’iòu.
Ramentan à nòsti legèire que, pèr nàutri, Prouvençalo e Prouvençau, i’a pas d’èstre en chancello.
Lou soulet noum que pòu counveni à nosto bello Regioun es Prouvènço.
S’endevèn emé l’Istòri, la geougrafìo, lou climat, l’ecounoumìo e l’aveni.
Es à nous-autre tóuti de nous encagna pèr lou faire triounfla.
1117899


text:
Cabra
La cabra (var. craba, chabra, chiaura) domestica (Capra aegagrus hircus) es una sosespècia domesticada de la cabra salvatja del sud-oèst d'Asia e d'Euròpa de l'èst. La cabra es un membre de la familha dels bovins, e es una parenta pròcha de las fedas, e totes dos son part del grop de las cabras antilòpas.
Las cabras domesticas son de las espècias mai ancianas domesticadas. Pendent de milierats d'annadas, son estadas emplegadas per sa produccion de lach, de carn, de pel, e a mai per sa pèl dins lo mond entièr.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Semblariá que las cabras foguèssen estadas domesticadas per primièr còp tot bèl just fa 10 000 annadas dins las montanhas Zagros d'Iran. Los pòbles ancians e las tribús comencèron de las gardar per tenir a man de lach, de pel, de carn e de pèls. Las cabras domesticas se gardavan generalament en tropèls que se passejavan pels tucs o d'autres airals erboses, sovent tended pels pastres (o pastors) qu'èran en general los enfants o los adolescents de la familha. Aquel biais de foncionar es encara emplegat uèi.
Istoricament, la pèl de las cabras es estada utilizada per fabricar d'oiras per l'aiga e pel vin a l'encòp per viatjar e per transportar lo vin per lo vendre. S'emplegava a mai per far de pergamins, que la pèl èra lo material mai comun que s'emplegava per escriure en Euròpa fins que s'inventèsse l'impression.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Dins d'unes climas las cabras, coma los umans, son capables de s'apariar en quin moment que siá de l'annada. Dins los climas nordics e demest las raças suïssas, la sason de breeding comença tre que la durada del jorn mèrma, e s'acaba a la debuta de la prima. Las femèlas de totas las espécias son en calor cada 21 jorns entre 2 a 48 oras. Una cabra en calor remena sa coa sovent, se sarra del boc se n'i a un a ras, bèla mai fòrt, e pòt tanben patir una davalada d'apetit e una mermada de sa produccion de lach mentre que dure of the heat.
Los bocs (los mascles pas crestats) de las raças nordicas e suïssa son de cabra per l'auton al meteis moment que las femèlas. Aquela calor se caracteriza per una davalada de l'apetit, un interès obsessiu per las femèlas, una lucha frequenta entre los mascles, un comportament veement, e subretot una odor de musc fòrta. Aquela òlga es particulara del bocs que cèrcan la cabra e es causada pas sonque per las glandas dels sucs dels caps mas mai que mai per sa tendéncia a urinar sus sas barbas e pautas anterioras — la femèla a pas aquela odor a mens qu'un boc se foguèsse fretat a ela o que foguèsse en realitat un cabriboc — e es essenciala per portar una fòrta calor a las cabras.
A mai de to live breeding, l'inseminacion artificiala es venguda plan populara en çò dels elevaires de cabras, que permet de melhoraments rapids per encausa de l'informacion que se ten sus la granda varietat de bloodlines.
La durada de la gestacion es d'aperaquí 150 jorns. Los bessons son lo resultat abitual, amb de naissenças single e triplet que son tanben frequentas. Son mens abitualas pasmens las naissenças de quadruplets o quintuplets, e mens encara de sextuplets.
Produches de las cabras[modificar | modificar la font]
Se ditz que la cabra es a debon utila que siá viva o mòrta, ja que dona de carn e de lach e que sa pèl dona de cuèr.
La carn[modificar | modificar la font]
Lo gost de la carn de cabra es comparable al de la carn de l'anhèl.
Lach e formatge[modificar | modificar la font]
Lo lach de las cabras es de melhor degerir que lo de las vacas pels umans e es recomandat pels mainatges e las personas qu'an de dificultats per assimilar lo lach de vaca. A mai, lo lach de cabra ten mens de lactòsa, çò que vòl dire que genèra pas normalament l'intolerància a la lactòsa qu'existís per d'unes grops umans.
Lo lach de cabra es tanben utilizat dins la fabricacion de formatges coma lo Ròcamador.
La pèl[modificar | modificar la font]
La pèl de cabra es emplegada encara uèi dins la confeccion dels gants, de las bòtas, e d'autres produches que necessitan una pèl leugièra.
Fibra[modificar | modificar la font]
Las cabras de cashmere produsisson una fibra, la lana Cashmere, que es una de las melhoras dins lo mond entièr. La fibra de cashmere es plan fina e leugièra.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
La cabra o lo boc ocupan una plaça importanta dins las simbolicas religiosas o paganas. L'imatge de la cabra se tròba dins la figura del capricòrne dins l'oroscòp occidental e es tanben un signe de l'oroscòp chinés. Es un animal sovent associat als sacrificis e un personatge recurrent dins lo mond de la magia o de la mascariá.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) La Chèvre : la revue des éleveurs de chèvres
- Goat breeds
- Goat resources
- Goat care and feeding guide
- Abraham Lincoln's sons kept pet goats inside the White House
- The American Dairy Goat Association Home Page
- Ruminations, The Nigerian Dwarf and Mini Dairy Goat Magazine
- American Goat Society
- Miniature Dairy Goat Association
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Capra aegagrus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180715 Capra hircus L., 1758 (en)
- Referéncia NCBI : Capra hircus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Capra aegagrus hircus L., 1758 (en)
- Referéncia GISD : espèce Capra hircus (en)


text:
Charango
Lo charango qu'ei un instrument de musica de las còrdas puntejadas originari de las regions andinas de Bolívia e Peró mei que mei mes egaument utilizat dens las musicas tradicionaus d’Argentina, Chile e Eqüator.
A l’origina que ho fabricat peus abitants de las regions andinas en s’inspirant deus instruments de còrdas puntejadas aportats peus colons espanhòus (com la guitarra, la bandurria e la vihuela) e en utilizar lo clesc deu tató entà formar la caisha de resonància.
L'acòrd deu charango qu’ei miélher adaptat que non pas los instruments europèus entà interpretar las melodias e los acòrds pentatonics de la musica andina.
Desempuish las annadas setanta deu sègle XX, las comunautats latinoamericanas qui emigrèn de cap Euròpa qu’exportèn las loas musicas e lo charango qu’a conegut un desenvolopament dens quauques ciutat d’Euròpa, e a París en particular.
Existisson tres talhas de l'instrument :
Mas fòrça variantas se tròban en Bolívia e Peró :
- Ranka Charango de 8 còrdes
- Qonqota
- Anzaldeña
- Ayquileño
- Kirki
- Charango sacabeño
- 'Charango de Pukarillo o de chojllo-chojllo
- Charango Vallegrandino de 6 còrdas
- Palta Charango
- Guitarrón de 8 còrdas
- Medianas (pichona, mediana e grèva)
- Maulincho
- Charangos juguetes
- Charango Uñanchay (anzaldeño de 10 a 11 còrdas)
- Charangos tajlachis (bais, median e alto)
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
La Nueit deus Gredons
La Nueit deus Gredons qu'ei un episòdi de la repression de las annadas de plomb e de la Guèrra lèda miada per la Dictatura Argentina e on 9 estudiants enter 16 e 18 ans (la màger part menors com la famosa Maria Claudia Falcone) e hon gahats illegaument, sequestrats dens lòcs secrets, aucits e desaparaguts de còs. Que hon gahats lo 16 de seteme de 1976.
La rason de la lor repression e semble estar lo hèit d'aver participat a un moviment de revendicacion d'un bilhet de transpòrt a gratis entaus liceans orgaizats peu sindicta d'eslhèves deu segondari Unión de Estudiantes Secundarios.
Dehens l'istòria de la Guèrra Lèda, aqueth ahar qu'ei particularament conegut per'mor de l'etat de las victimas, deu ridicul e derisòri deu motiu e per'mor deu testimoniatge d'un subervivent : Pablo Díaz.
Un filme, La Noche de los Lápices qu'illustra aquesta hèita.


text:
Ploudiern
Ploudiern en breton (Plomodiern en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa al pè del Portatz-Òm
La commune se situe au pied du Menez-Hom
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675[ref. necessària].
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675[ref. necessària].


text:
Ciergue e Julieta
Ciergue [1](en grèc Knpύkoς (Kērykos)), e sa maire Julieta (en grèc, Ἰouλίtta) foguèron segon la tradicion crestiana martirizats a Tars (Turquia actuala) en l'an 304. Non se'n conserva pas cap testimòni istoric mas son venerats coma sants per tota la crestiantat, coma protectors dels paures e dels mainatges. Lo nom de Sant Ciergue , Sant Cirgue o sant Cierge es fòrça present dins la toponimia occitana, en Tarn, Òlt, Cantal, Corresa, Naut Léger, Puèi de Doma, Ardecha. S'encontran tanben pus rarament las formas Sant Cir e Sant Ceri e Sant Cirici.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frederic Mistral, Lou Tresor dóu Felibrige (C) (pagina 555)(consultable en linha: IEOParís, documents per l'estudi de la lenga occitana: [1])