text:
Mont Ararat
Lo Mont Ararat ("Ağrı" en turc, "Արարատ" en armenian legit Masis o Masik, "Agirî" en curd, "آرارات" en persan legit Koh-i Nuh, "אררט" en ebrieu), es una montanha de l'actuala Turquia. S'i encalèt l'arca de Noé après lo grand deluvi universal.[1] segon la genèsi capítol noven.
Es un massís de 23 quilomètres de long per 18 quilomètres de larg[2]. Es en fach constituit de dos sucs: lo mai grand e mai nauta, al Grand Ararat fa 5 166 mètres d'altitud.
Pel tractat de Turkmančay del 2 al 14 de febrièr de 1828 Pèrsia cedèt lo penjal nòrd de la montanha a Russia (districtes de Surmlu, Kulp e Igdir), conservant lo penjal èst, alara que los penjals sud e oèst demoran territòri turc. La cima del Grand Ararat demorèt en territòri rus alara que lo Petit Ararat formava lo punt d'union de las frontièras entre Pèrsia, Russia e Turquia coneguda coma "frontièra dels tres emperaires". Pel tractat de Moscòu del 16 de març de 1921 entre Russia e Turquia, la plana de l'Aras èra concedida a Turquia. L'acòrdi turc - iranian del 23 de genièt de 1932 concediá a la Turquia una pichona part del penjal oriental. La partida russa demorava dins la Republica autonoma de Nakhtchivan e venguèt territòri d'Azerbaitjan dempuèi 1991.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Antonio Sagona, The Heritage of Eastern Turkey: From Earliest Settlements to Islam, Macmillan Education AU, , 25 p. (ISBN 1876832053, legir en linha)
- ↑ (fr) Jean-Claude Tanguy, Dominique Decobecq, Dictionnaire des volcans, coll. « Nature », ed. Jean-Paul Gisserot, 2009, paginas 28-29
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Polonés
Lo polonés (język polski e polszczyzna en polonés) es una lenga eslava, parlada en Polonha, ont es oficiala. Utilizada nadivament per entre 39 e 48 milions de locutors dins de païses vesins (Ucraïna, Alemanha o Russia per exemple) o d'autres mai alunhats qu'an agut una immigracion polonesa importanta (Canadà per exemple), es tanben lenga oficiala dins lo comtat de Vilnius, en Lituània.
Contràriament a la màger part de las lengas eslava, lo polonés, pr'amor de la religion catolica de la populacion, s'escriu amb un alfabet latin.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Lenga SVO
- Lenga accentuala
- Article de qualitat en rus
- Bon article dins una autra lenga
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Lenga oficiala
- Lenga de Polonha
- Lenga eslava
- Lenga dels Estats Units d'America
- Lenga d'Alemanha
- Lenga d'Ucraïna
- Lenga de Bielorussia
- Lenga de Lituània
- Polonés
- Lenga oficiala de l'Union Europèa

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En prumèr desplaçament auem patit era prumèra derròta deth campionat. Ena prumèra mietat en qu’er equip non acabèc de trapar eth sòn joc, er Encausse daurie eth marcador lèu dera mieja ora de jòc en un desplaçament long que Germa se plaçaue tot solet dauant Monchi entà marcar de vaselina eth 1-0. Era U.E. Bossòst auèc poques oportunitats ena prumèra mietat entà igualar eth marcador. Tamb eth 1-0 s’arrivaue ath descans.
Ena dusaua mietat, era U.E. Bossòst siguèc eth clar dominador deth partit e er equip qu’ auèc mès ocasions. Atau, ath quart d’ora empataue eth marcador tamb ua bona jogada d’Adrian R. que Pèir remataue tamb era sua cama “dolenta” (era dreta) a porteria, ère eth 1-1. Aguest madeish jogador auèc tres bones ocasions entà marcar eth 1-2 mès non podèc . Er Encausse, a manca de 20’ entath finau, se quedaue tamb 10 jogadors. Semblaue que se metie tot de cara entà nosati, mès en ua des poques arrivades dera dusaua mietat, en ua falta non despeguèrem luenh era pilota que le queiguèc en cap de Germa entà rematar eth 2-1. D’aquiu enquiath finau, domini totau nòste sense concretar cap ocasion.
Fin finau, prumèra derròta que mos a de servir entà èster mès resolotius enes dues àrees: ena nòsta èster mès expeditius e ena contrària auer mès encert entà materialitzar es ocasions qu’auem, tostemp mos fauta 3 0 4 entà marcar un gol.
Cau díder qu´aguesta dimenjada non n´auem partit e eth plòplèu ei en Bossòst, partit de Liga dauant eth Labarthe-Inard eth dissabte 24 d’octobre tàs 20:00 ores.
Encausse : Benguermit, Brana G., Levecher, Marigo, Serie, Brana A., Brana O., Martins, Germa, Campo, Paya. Remplaçants: Fettouche, Masi, Bissieres.
Trainer: Germain Thierry
Tarjetes auriòla: Levecher (57’)
Tarjetes vermelha : Levecher (70’).
U.E. Bossòst : Monchi, Juanka (75’ Mariano), Jaime, Marc, Miguel, Jorge R., Javi ( 65’ Sergio), Alex (75’ Ruben), Ignasi, Adrian R, Pèir.
Tarjetes auriòles: Ignasi (50’), Jaime (66’).
Trainer: Jordi
Arbitre: Christin Herve
Gols : 1-0 Germa (25’), 1-1 Pèir (60’), 2-1 Germa (75’).


text:
dilluns, 24 de setembre de 2012
Taules en derbi deth Portilhon
Partit intens coma toti es derbis deth Portilhon. Eth Luchon s’ auancèc en marcador en profitar eth sòn delantèr Dargassies ua posicion de dehòra de jòc e presentà-se tot solet dauant deth portèr aranés e marcar eth 1-0. Era U.E. Bossòst reaccionèc fòrça ben ad aguest gol e disputèc es milhors menutes en atac deth partit. Atau, ua bona jogada se dèc damb un centre de Pèir qu’ Ignasi remataue de cap e eth portèr deth Luchon desvièc era pilota en ua bona arturada. Ena menuta 30 s’artenhec eth gol der empat quan Pèir dempús de trincar era cintura ath sòn marcador, shutaue damb era cama esquèra e marcaue eth 1-1. Ignasi auec ua bona oportunitat entà marcar, mès eth portèr Boutra Mansour, eth milhor jogador deth sòn equip, desviaue entath cornèr. Damb eth 1-1 s’arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat gessec mes calat en partit eth Luchon e auec dues bones oportunitats qu’eth portèr aranés Kike arturec fòrça ben. Dempús i auec en jòc fòrça interrupcions per fautes. Eth Luchon sajaue de profitar es longui desplaçaments deth sòn portèr entà hèr recular er equip aranés, mès era defensa e eth portèr aranès non se deishèren suspréner. En atac, era U.E. Bossòst non podec suspréner coma ena prumèra mietat ath Luchon.
Ath finau, taules en marcador, ena prumèra mietat semblaue qu’ èrem a prop d’arténher un resultat mès positiu, mès ena dusaua mietat eth jòc non siguec tant precís e auem de dar per bon aguest empat.
Eth plòplèu partit, partit de 2aua. ronda dera Copa de Midi en Bossòst contra er equip deth Villeneuve de Riviere, dissabte 29 de seteme tàs 20:00 ores.
B. Luchon : Boutra Mansour, De Abreu R., Van Mo, De Abreu N., Lansalot, El Mahraoui, Sales, Coutinho, Latour, Julia, Dargassies. Remplaçants : Boy, Giron.
Trainer : Reveregat Philippe.
Tarjetes auriòles : De Abreu N.
U.E. Bossòst : Kike, Marc, Popes, Antonio, José Ramón, Àlex, Luis, Madrid, Paba, Ignasi , Pèir. Remplaçants : Paul, Abraham, Pipe.
Tarjetes auriòles : Luis, Pèir.
Trainer : Adrian.
Gol : 1-0 Dargassies (15’), 1-1 Pèir (30’).
Arbitre : Mogotto Michel.
Cap comentari:
Publica un comentari a l'entrada


text:
mardi, 11 janvier 2011
Aprèp mantunas annadas de silenci lo Teatre professional occitan a portat una crida per 2011
Es a la fin d'un espectacle a Tolosa que lo Teatre Occitan professional a portat un document de trabalh, devath la fòrma d'una crida.
Sense teatre oficial e professional, i aurà pas de politica lingüistica digna d'aqueste nom. Fauta donc FÒRÇA. País Nòstre pòrta a la coneisséncia del public la nòta distribuada, doás paginas essencialas per melhor entendre la páur de veire desaparéisser una òbra de granda dimension e sovent practicada e desvolopada en secret d'un sistèma associatiu, causa que sufís pus ara.
Pels movements lingüistics serioses per la reconeisséncia de la lenga occitana coma element primordial de la vida de uèi, es un camin que passarà pas aisidament las annadas de debuta del XXIen sègle se lo teatre occitan es pas salvat.
vaquí lo document distribuat :
10:00 Publié dans Actualités, Associations, Débat/Forum | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook
Les commentaires sont fermés.


text:
Calandreta que desvolopa un metòde de pedagogia qui a per mira de balhar la paraula tau mainatge, de’u har vàder autonòme, regular la vita deu grop e de se’n serir tau com agent ensenhaire.
Qu’emplega « institucions » e « apèrs pedagogics » qui van en aqueth sens. Adara quauques uns en tant qu’exemple. La lista n’ei pas exaustiva e n’ei pas de nada manièra ua mustra obligatòria. En efèit, los professors que’nse hèn dab los besonhs deus escolans, de las lors classas.
Lo « Qué de nau ? » : moment d’escambi enter los mainatges, en cadun e conta causas qu’a hèit o viscut ; qu’ei un moment de paraula on cadun e pòt trobar la soa plaça hens deu grop constituit per la classa.
Lo « Conselh » : lo conselh qu’ei presidit per un escolan qui’u mia, en tot ordenar la paraula dens la classa. Los mainatges e los adultes que i deven arrespectar las règlas : lhevar la man entà demandar la paraula, aténder lo son torn de paraula, escotar los autes quan parlan, non pas trufà’s.
Lo conselh de classa, o d’escòla, qu’ei un moment de regulacion securizat enter totas las personas qui animan la vita vitanta de l’escòla. Entà préner la paraula en conselh, que’s cau rubricar dens informacions, proposicions, questions e demandas, criticas e compliments.
Lo « bilanç meteò » : en fin de dia, los mainatges qu’avaloran d’un gèste lo dia passat : man obèrta per « sorelh », man mieitat obèrta per « nubla » e man barrada per « auratge ».
Aquò que permet a la classa sancera de conéisher la soa temperatura pròpia. E atau cadun que pòt analisar los moments viscuts pendent lo dia au truvèrs de l’espiar deus autes. Lo mainatge ne se’n torna pas entà casa dab un problèma qui’u pèsa. Qu’a la possibilitat de’u deishar a l’escòla.
Los « talhèrs » : los mainatges que causeishen l’activitat qui vòlen har au demiei de mantuas perpausadas ; que retrobam sovent los talhèrs en mairau ; que permeten au mainatge d’entrar tot doç en aquò, a l’escòla e d’i trobar o tornar trobar las soas marcas. Mes que pòden tanben estar hicats en plaça pendent tribalhs de tota l’escòla (Carnaval, projècte d’escòla…) o enqüèra quan i a activitats dab un tèma.
Las « cintas » : que remplaçan lo sistèma d’estima per nòtas ; qu’ei un sistèma d’evaluacion dab colors tà « escalejar ». Aqueth sistèma que permet aus mainatges de s’auto-estimar e d’avalorir çò d’aquesit.Qu’ei ua estima individuau deu mainatge segon las soas avançadas pròpias e non pas ua avaloracion en foncion deu nivèu generau de la classa. Que i a ua progression de cinta per matèria e sovent tà l’agís ». L’escolan que s’avisa de que mestreja la soa progression e de que la pòt visualizar-la.
Los « batalaires » :que son jornaus sancerament creats per l’escòla. Cada classa qu’i participa en foncion de çò qu’i pòt portar. Qu’i pòt aver « tèxtes libres o dessenhs contats », creacions de tot escantilh, entervistas, comptes renduts de sortidas, bilanç d’encontras dab intervienents… En dus mots, qu’ei ua « veirina » deu tribalh hèit peus mainatges de l’escòla e un miralh taus escolans eths medishs.
…


text:
Tritteling-Redlach
Tritteling-Redlach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat fa partida de la conca de vida de la Moselle-es.
La commune fait partie du bassin de vie de la Moselle-est.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en lo marquisat de Faulquemont.
- La municipalitat de Redlach a #èsser ligat l'an 1818 a Tritteling, èra précédemment ligada a Flétrange dempuèi 1810.
- Abans lo decrèt del 21 de decembre 1999, la municipalitat se trucava Tritteling.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans le marquisat de Faulquemont.
- La commune de Redlach a été rattaché en 1818 a Tritteling, elle était précédemment rattachée a Flétrange depuis 1810.
- Avant le décret du 21 décembre 1999, la commune s'appelait Tritteling.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Diluns, 8 d'octòbre de 2018, 03h00 Internacional,Politica
Una quarantena d’eurodeputats d’una quinzena d’estats membres e de quatre grops parlamentaris europèus portèron de camisetas auriòlas per revendicar la libertat dels presonièrs politics catalans durant la sesilha del 3 d’octòbre passat. Al moment que s’entamenava lo vòte, eles comencèron de mostrar las camisetas e d’afichas amb de messatges per la libertat dels politics catalans independentistas encarcerats per la justícia espanhòla.
Demest los eurodeputats qu’an seguit l’iniciativa podèm remarcar l’occitan José Bové, l’alemanda Rebecca Harms e l’èx-ministre eslovèn dels afars exteriors e president de la Plataforma Dialòg UE-Catalonha Ivo Vajgl. D’autres eurodeputats de païses coma Itàlia, lo Reialme Unit, França, Alemanha e Àustria participèron tanben a l’accion, promoguda per d’eurodeputats catalans.
The Strasbourg plenary is yellow today calling for the release of #Catalan political prisoners #FreeRomeva #FreeJunqueras #FreeThemAll pic.twitter.com/IDOWWBUKW8— EU-Catalonia Dialogue Platform (@EUCat_Dialogue) 3 d’octubre de 2018
Una polida vision de camisetas grogas al Parlament Europeu. Fins quan aqueste horror qu' entamena lo fanquisme a l'estat ?
Quaranta deputats, ni de mai ? Ieu tanben seriái plan curiós de conéisser la tièra complèta, amb la color politica de cadun… Los autres deputats me semblan tant engatjats per las valors democraticas coma o foguèron los elegits del Front Populars entre 1936 e 1939, en favor de la Democracia en Catalunya, Euskadí e Espanha…
Lo José Bové totjorn bravament engatjat... li tire un còp mai lo chapèlh ! Pasmens sèi franc curiós de saubre quaus son los autres deputats francés que lai participèron, que segur se'n parlèt gaire dinc los jornaus de l'Estat francés. Ne'n sabetz mai ?


text:
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 971 del
Continuacion de la campanha còntra lei Rus' installats en Bulgaria. Lei Bizantins menats per l'emperaire
Joan Ier Tzimiskès averèron lei batalhas de
Preslav e de
Dorystolon onte l'armada dei Rus' e de seis aliats foguèt esquichada e deguèt abandonar sei territòris situats au sud de
Mòrt dau rèi
Culen e de son fraire Eochaid dins una batalha còntra
Rhydderch mac Domnall, fiu dau
rèi de Strathclyde. La rason dau conflicte sembla èsser lo raubatòri de la filha de Rhydderch.
Kenneth II, qu'èra un descendent dau rèi
li succediguèt. Lo rèi novèu deguèt faciar lei revendicacions d'
Amlaíb d'Escòcia qu'es mau conegut e qu'èra probablament un fraire de Culen. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra civila que s'acabèt en


text:
coloriage darbre genealogique comment coloriage darbre genealogique.
coloriage darbre genealogique mini vie,a sans en pictures coloriage darbre genealogique,coloriage darbre genealogique moda 3 a moder ,a sans en pictures coloriage darbre genealogique , coloriage darbre genealogique pour a modeler, coloring page for kids a simple fun family tree chart 3 4 nu coloriage darbre genealogique, coloring page empty family tree crafts coloriage darbre genealogique,dun d coloriage darbre genealogique,coloriage darbre genealogique a 8, d 1 2 3 patrons coloriage darbre genealogique.


text:
Villefranche-sur-Cher
Villefranche-sur-Cher es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loir e Char e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion del nom de la vila data de 1172 sus una charte de Hervé Primièr, senhor de Vierzon.
En 1833, los dos pòbles de Villefranche e de L'Espital-La Commanderie fusionen.
Villefranche A #èsser un pòrt important sul canal del Berrí fins al mièg de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
La première mention du nom de la ville date de 1172 sur une charte d'Hervé Premier, seigneur de Vierzon.
En 1833, les deux villages de Villefranche et de L'Hospital-La Commanderie fusionnent.
Villefranche a été un port important sur le canal du Berry jusqu'au milieu du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Adèn
Adèn es una vila de Iemèn, situada a 170 km a l'èst de l'estrech Bab el Mandeb. Es poblada d'unes 990 000 abitants. Es tanben un pòrt natural, bastit sus un ancian site volcanic, ja utilizat pel reialme antic d'Awsan entre los sègles VII e V. La vila dona son nom al golf d'Adèn.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Geografia
- 3 Istòria
- 4 Economia
- 5 Culture
- 6 Vejatz tanben
- 7 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Avent la meteissa etimologia qu'Edèn, Adèn vint de l'accadian edinnu, que significa « plana »[1].
Geografia[modificar | modificar la font]
Aden es compausat d'unas vilòtas:
- Cratèri, la vila portuària d'origina,
- Little Aden, la vila industriala, amb rafinariá de petròli,
- Mualla, lo pòrt modèrne,
- Tawahi, lo Steamer Point de l'epòca coloniala,
- las estations de repaus de Gold Mohur,
- Khormaksar, situada sus l'istme que liga Adèn al continent, amb entre autre las missions diplomaticas de la vila, los burèls màger de l'Universitat d'Adèn e l'aeropòrt internacional de Khormaksar, anciana basa aeriana britannica e segon mai grand aeropòrt del Iemèn.
Sul continent se situan los soscentres de Cheikh Othman, zona de l'ancian pòrt, Al-Mansora, vila planificada pels Britanics, e Madinat ash-Chaab (ancianament Madinat al-Itihad), lo site designat coma la capitala de la South Arabian Federation, ont se situan une installacion de dessalament de l'aiga de mar e de las facultats de l'Universitat d'Adèn.
La capitala de la brèva Republica democratica populare del Iemèn, fins a l'unificacion del Imèn del Nòrd e del Sud, foguèt declarar zona de liura escambi.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
La posicion estrategica del pòrt, entre l'Índia e l'Euròpa ne fa dempuèi l'Antiquitat un luòc d'escambis comercials importants, per exemple es mencionat dins Lo periple de la mar Eritrèa, jos lo ancian nom de Porto. Lo vilatge sul bòrd de mar es encara pauc desvelopat, sens fortificacion, una illa mai qu'una peninsula.
Las civilizacions preïslamicas, los reialme imiaritas o sabèu benlèu bastiguèron de torres de gaita, mas ne demora pas ca de rèstes de fortificacion.
Segurament qu'es l'antica Eudaemon (aürosa).
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Los istorians arabs Ibn al Mojawir e Abo Makhramah atribuisson la primièra fortificacion d'Adèn a Beni Zuree'a, e Muhammad Sultan Azim Qamarbandi Naqsh, Tarikh ul-Yemen. L'objectiu sembla aver èsser doble: empachar l'accès de la fòrças ostilas, manténir las rendas contrarotlant la circulacion de las mèrças e en empachant la contrabanda. La forma originala pareis relativament fèble. Après 1175, la reconstruccion es mai solida e la vila populària atrach los marins e mèrças d'Egipte, de Sind, d'Africa e quitament de China.
Zheng He, dins son expedicion de 1413-1415, visita la region.
En 1421, l'emperaire chinés Zhu Di, de la dinastia Ming, envia dos grands emissaris, lo Grand Eunuc Li Xing e lo Grand Eunuc e amiral Zhou Man de Zheng He encargat de transmetre un edicte imperial, amb don de capèl e de raubas, al rei d'Adèn. Los enviats, a bòrd de tres naus encargadas de tresaurs, de'n van de Sumatra per Adèn. Aquel eveniment es mencionat dins lo libreYing-yai Sheng-lan per Ma Huan, qu'acompanha l'enviat imperial[2].
Adèn foguèt ocupada pels Portugeses entre 1513-1538 e 1547-1548. Foguèt governada per l'Empèri Otoman entre 1538-1547 e fins a 1645. Après la dominacion otomana, es governada pel Sultanat de Lahej
La vila, donada pel sultan Muhsin bin Fadi, intègra l'Empèri colonial britanic en 1838 per i ocupar una posicion centrala entre le canal de Suèz, Zanzibar e Bombai fins a l'independéncia de la Republica Populara del Iemèn del Sud.
Dominacion britanica 1838-1963[modificar | modificar la font]
Adèn, a l'epòca, es encara un vilatjòt amb una populacion de 600 Arabs, de Somalians, de Josieus e d'Indians - lotjats totes dins de cabanons de canavèras o sus de trenas mejans des roïnas, remembrant una epòca desapareguda de riquesa e astrada. Haines estima que pòt venir un grand centre comercial e aquela prevision venguèt veraia: lo periòde britanic n'en faguèt un dels pòrts mai provesit del mond.
En 1838, lo Sultan Muhsin bin Fadl de l'Estat mejancièr de Lahej dina 194 km2 (75 milas carrats), amb Adèn, a l'Empèri britanic. Lo 19 de genièr de 1839, la British East India Company desbarca las Royal Marines a Adèn, per ocupar lo territòri e arrestar las atacas de piratas contra l'expedicion britanica en Índia. Lo pòrt se trapa gaireben a egala distança del Canal de Suèz, de Bombay e de Zanzibar, totas regions alra jos influéncia britanica.
Adèn foguèt un magazin e una estapa pels marins dins lo mond antic, permetent de tornar prene manjar e aiga. A la mitat del sègle XIX, venguèt necessari de fornir tanben lo carbon et l'aiga de caudièras de vapor. Adèn bastís alara una estacion de carbon a Steamer-Point.
La populacion creis: 6 000 en 1839, 15 000 en 1842, 17 000 en 1856, 19 289 en 1872, 34 860 en 1889 (e 35 932 en amb la garnison de Perim).
Sa situacion goegrafica es utilizada per la contrabanda d'armas, activitat espandida dins lo golf d'Adèn e en Somalia e contra que le govèrn britanic s'engatja en 1909 als costats de la França e de l'Itàlia[3].
Fins a 1937, l'establiment d'Adèn es gerit coma una partida del Raj britanic. Son territòri d'origina es agrandit en 1857 de 13 km2 amb l'illa de Perim, en 1868 de 73 km2 amb l'archipèl de las Khuriya Muriya e en 1915 de 108 km2 amb l'illa de Kamaran.
En 1937, son estatut es modificat, l'establiment es desligat administrativament de l'Índia e ven la colonia d'Adèn, una Crown colony britanica. Lo cambiament de govèrn provòca lo cambiament de las unitats monetàrias, la ropia venon shillings de l'Africa de l'Èst. Lo rèire país d'Adèn e l'Hadramaot son tanben mens ligats a la Grand Bretanha, puèi lo Protectorat d'Adèn es supervizat quitament d'empièi Adèn.
En decembre de 1947 se debana le Pogròm d'Adèn contra los josieus de la vila. 82 josieus foguèron assassinats, d'escòlas incendiadas e mai de 100 comèrcis pilhats pendent aquelas susmautas antisemitas. L'origina de las violéncias s'explica per una cauma generala de tres jorns e una manifestacion dels abitants per contestar lo vòte de l'Organizacion de las Nacions Unidas sul plan de partage de la Palestine[4].
Après la pèrda del Canal de Suèz en 1956, Adèn ven la basa màger de la region pels Britanics.
Adèn envia una equipa als Jòcs de l'Empèri britanic e del Commonwealth de 1962 a Perth en Austràlia.
Little Aden 1955-1967[modificar | modificar la font]
Little Aden foguèt sempre dominat per la rafineriá de petròli, bastida per British Petroleum. Little Aden èra plan coneguda dels marins per son pòrt petrolièr, amb una mission d'acuèlh, près de la BP d'Adèn. Las zonas d'ostalariá pel personal de la rafineriá son coneguts jols noms d'origina arabi de Bureika e Ghadir.
Bureika consistís subretot en dormitòris, lotjaments de fusta bastits per aculhir los milièrs d'ómes importats per bastir la rafineriá, mai tard venent de lotjaments familhals.
Ghadir housing es bastit en pèira, subretot de la peirièras localas de granit. Fòrça d'aquelas lotjaments existisson e son ocupats pels mai rics abitants de Big Aden.
A Little Aden i a tanben fòrça vilatges tipics de pescadors, coma Ghadir e ses casièrs per lambrans.
Abans l'independéncia: 1963-1967[modificar | modificar la font]
Per estabilizar Adèn e lo Protectorat d'Adèn e los aparar de las envejas egipcianas, sostengudas per lo Imèn del nòrd, leo Britanics ensajan d'unir los Estats destriats de la region preparant lor independéncia.
Lo 18 de genièr de 1963, la colonia d'Adèn es incorporada dins la Federacion dels emirats arabs del Sud contra la volontat del Imèn del nòrd, comunista, que revendica la vila e lo sud del Imèn. La populacion de la vila, l'Estat d'Adèn, e la Federacion son nomenats Federacion d'Arabia del Sud (FSA).
Una susmauta contra la dominacion britanica, Aden Emergency, comença per una ataca a la granada pel Front de liberacion nacionala (FLN), comunista, contra lo Naut Comissari britanic, lo 10 de decembre de 1963, tuant una persona e ne nafrant cinquanta. L'estat d'urgéncia es instaurat.
En 1964, la Grand Bretanha anoncia son intencion de donar l'independéncia a la FSA en 1968, l'armada britanica demorant a Adèn. La situacion securitària ven pièger: FLN e FLOSY (Front per la Liberacion del Sud Iemèn Ocupat) rivalizan.
En genièr de 1967, de susmautas de massa se debanèron entre FLN e FLOSY, dins lo vièlh quartièr arab d'Adèn vila, fins a la miègfebrièr, malgrat l'intervencion de las tropas britanicas. Pendent aquel periòde, se debanan tan d'atacas contra las tropas britanicas per las doas partidas qu'entre elas.
Lo 22 de novembre de 1966 una bomba faguèt espetar en vol un Douglas DC-3 de la companhiá Aden Airways. I aguèt pas cap de subrevivent d'entre lo 30 passatgièrs e membres de l'equipatge[5]. Lo 30 de junh de 1967, un segond avion Vickers Viscount en reparacion sus l'aeropòrt internacional d'Adèn, foguèt destruit al sol sens far de victima[6],[7].
Lo 30 de novembre de 1967, los Britanics se retiran fin finala, daissant Adèn e lo rèste de la FSA jol contraròtle del FLN. Los Royal Marines, las primièras tropas britanicas a s'installar a Adèn en 1839, son las derrièra de partir.
Independéncia: 1967-1975[modificar | modificar la font]
Adèn ven la capitala de la novèla Republica populara del Iemèn del Sud, renomenada Republica democratica populara del Imèn en 1970. Amb l'unificacion del nòrd e del sud del Imèn en 1990, Adèn es pas mai la capitala, mas demora la capitala del governorat d'Adèn, que cobrí una superfàcia semblabla a aquela de la colonia d'Adèn.
Istòria recenta[modificar | modificar la font]
Pendent lo desviament d'avion del Vol 181 Lufthansa, comencèt lo 13 d'octobre de 1977, Adèn es l'abans darrièr arrèst previst pels piratas de l'aire. Lo govèrn rebuta tota interaccion amb los raubaires, la pista es blocada. Avent de carburant sonque per 20 minutas, lo pilòte es forçat a d'atterrir a costat de la pista dins lo sable.
Lo 29 de decembre de 1992, Al-Qaïda mèna sa primièra ataca terrorista coneguda a Adèn, lo bombardament de l'ostalaria Gold Mohur (/ ˌ ɡoʊld mɔər /), ont los militars americans abitualament demoran sus la rota de la Somalia per l'operacion Restore Hope. Un Iemenita e un torista austriac morís dins l'ataca.
Adèn es brevament al centre de la Republica democratica del Iemèn secessionista, del 21 de mai a 7 de julhet de 1994.
Lo 3 de genièr de 2000, los membres d'Al-Qaïda ensajan d'atacar un destroièr american lança missils de Classe Arleigh Burke The Sullivans (DDG-68). Mas la nau transportant los explosius, subrecargada s'enfonza abans d'aprochar sa cibla.
Lo 12 d'octòbre de 2000, Al-Quaïda recomença lo meteis contra lo destroièr DDG-67 Cole, alara dins lo pòrt d'Adèn. Aquel còp capita e fa un trauc de 10 m2 dins la còca e fa mòrt de 17 marins e ne nafra 50 autres. En mai dels 2 terroristas.
En febrièr de 2015, pendent la guèrra civila e la fugida del president Abd Rabbo Mansour Hadi cap a aquela vila, Adèn ven capitala de facto[8].
Es tanben lo teatre de la batalha d'Adèn de març a julhet de 2015.
Lo 6 de decembre de 2015, Jaafar Mohammed Saad, governaire d'Adèn dempuèi lo 9 d'octobre precedent, es tuat dins un atemptat a la veitura explosiva revendicada per Daech, que cerca a sièire son empresa sul país dins un contèxte de guèrra civila entre Houthis e leialistas[9].
Lo 9 de decembre de 2015 d'òme armats fan espetar una glèisa que data de l’epòca britanica. Al començament de 2016, de terroristas prenon la glèisa de la Santa Familha d'Adèn. Quatre religiosas missionàrias de la Caritatat e dotze personas son assassinadas dins una ataca lo 4 de març de 2016[10].
Economia[modificar | modificar la font]
Adèn possedís un aeropòrt internacional (code AITA : ADE).
La gestion del pòrt es concedida dempuèi lo 1èr de novembre de 2008 a DP World Aden, coentrepresa entre Dubai Ports World e Yemen Gulf of Aden Port Corporation, amb per mission de gerir e developar lo terminal de contenedors.
Tawahi[modificar | modificar la font]
Tawahi (arabi: التواهي) es un quartièr d'Adèn. Pendent lo periòde coloniala britanica, aquel districte se desvolpèt. Lo quartièr compren tanben lo "Steamer Point", un pòrt colonial per las naus de passatgièrs e de naus cistèrnas. Uèi encara, las ostelarias mai toristicas e son concentradas.
Krater[modificar | modificar la font]
Cratèri, o Kraytar, (arabi: كريتر), es lo nom oficiós d'un cratèri de volcan atudat situat dins aquel quartièr d'Adèn. Son nom officiel es Seera, lo district de Sirah, (arabei: صيرة). Aquela partida de la vila abriga près de 70 000 abitants.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
La vila es desservida per l'Aeropòrt internacional d'Adèn a 9,5 quilomètres del centre.
Culture[modificar | modificar la font]
A causa de son long periòde de colonizacion Britanic, Adèn es la vila e metropòli mai Anglofòna de la peninsula Arabica. En 1985, 15 % de la populacion de la vila d'Adèn parlava Anglés en segonda lenga.
Aden en literatura[modificar | modificar la font]
Arthur Rimbaud i demorèt a partir de 1880 après sa partença de França.
Legendas[modificar | modificar la font]
L'ocupacion umana vendriá del deluvi. Caín e Abèl serián enterrats endacòm dins la vila.
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Mukesh Ambani, entreprenaire indian
- Antonin Besse (1877-1951), òme d'afar francés
- Eddie Izzard, comedian britanic
- Claude Moraes, parlamentari europèi britanic
- Arthur Rimbaud[11] (1854-1891), poèta puèi comerçant e explorator francés
Inerés toristica[modificar | modificar la font]
- Las cistèrnas de Tawila - Ancian sistèma de culhidas d'aigas a l'interior du cratèri, constituit d'un malhum de canals e de 18 cistèrnas.
- La fortalesa de Sira (sègle XI)
- Lo minaret d'Adèn
- Lo palai del Sultanat de Lahej (Musèu nacional)
- Lo musèu militar d'Adèn
- L'ostal d'Arthur Rimbaud
- Los barris del djebel Hadid e del djebel Shamsan
- Las còstas d'Adèn e Little Aden
- La mosqueta Al-Aidaroos
- Lo temple zoroastrian
- Las glèisas britanicas istoricas
- Lo terminal dels paquebòts a « Steamer Point »
- La « punta de l'elefant » a Gold Mohur
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Liens externes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Online Etymology Dictionary » (consultat en 17 juin 2016)
- ↑ Ma Huan : Ying-yai sheng-lan, «The overall survey of the ocean's shores » (1433)
- ↑ http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k6456477b Journal officiel du 2 mai 1909 - Gallica
- ↑ Reuters, « Rioting in Yemen », The Age, 8 décembre 1947 https://news.google.com/newspapers?nid=1300&dat=19471208&id=vcVVAAAAIBAJ&sjid=I8QDAAAAIBAJ&pg=3238,5912301&hl=fr
- ↑ « Accident description » (consultat lo 14 octobre 2009)
- ↑ « Accident description » (consultat lo 14 octobre 2009)
- ↑ Photo of burnt out aircraft
- ↑ http://www.lepoint.fr/monde/le-yemen-ecartele-entre-deux-capitales-aden-et-sanaa-26-02-2015-1908310_24.php
- ↑ http://www.leparisien.fr/international/yemen-le-gouverneur-d-aden-tue-daech-revendique-l-attentat-06-12-2015-5344041.php
- ↑ Quatre sœurs assassinées
- ↑ Sur le séjour de Rimbaud à Aden et ses activités commerciales voir : Jean-Jacques Lefrère, Arthur Rimbaud, Fayard 2001, pp. 791-841 ; également Salah Stétié, "Rimbaud d'Aden", dans En un Lieu de brûlure, Robert Laffont, 2009, pp. 443-458.


text:
Ligur (romanic)
Lo ligur (nom autoctòn: liguru) es un dialècte nòrd-italian (es de pas confondre amb lo ligur antic). Se parla essencialament en Ligúria, dins quauquei zonas adjacentas de Ligúria (Toscana, Piemont, Emília-Romanha) e tanben dins d'enclavas (Mónegue en Occitània, ont lo ligur coexistís amb l'occitan, leis ancianei zonas dau parlar figon en Occitània, Bunifaziu en Corsega, Carloforte e Calasetta en Sardenha).
Sovent se ditz inexactament genoés (nom autoctòn: zeneise, zeneize) en luòc de ligur perque lo parlar de Gènoa, la capitala de Ligúria, a modelat la majoritat dei parlars ligurs.
Lo roiasc (qu'englòba lo brigasc) es un parlar de transicion entre lo ligur e l'occitan, amb de trachs subretot ligurs mai amb una revendicacion occitana. Per còntra, lo mentonasc es un parlar de transicion entre l'occitan e lo ligur, amb de trachs subretot occitans.
Lo ligur a pas encara ges de nòrma lingüistica que siá establa e unanima.


text:
Que poiriá plan escriure Alan Roch entre un compte rendut tretzorugbistic pel Jornalet e una cronica per la Setmana de Menerbés? De poesia, solide. Se sap benlèu pas pro, mas lo contaire de la Trivala a totjorn escrich de poesia. Q…
L’associacion Aquí l’Òc ven d’editar dos librets bilingües de Sèrgi Irondèla: 1 libret amb CD de poèmas entitolat Fachilhièras e un libre de novèlas mai o mens fantasticas entitola…
Ven d’espelir lo libre novèu de Matieu Poitavin: Esperit de Sau. Tres atges, tres racòntes despariers dins un decòr de sau: aqueu d’Aigas Mòrtas. Dau sucre de l’enfança fins a la sau de la mòr…
La montanha près del Tunèl del Chambon e del Lac del Chambon (Oesen) se deu esfondrar aquesta dimenjada e tombarà dins lo lac, segon los expèrts. Se la superfícia de la montanha traversada pel tunèl contunha de…
La montanha près del Tunèl del Chambon e del Lac del Chambon (Oesen) se deu esfondrar aquesta dimenjada e tombarà dins lo lac, segon los expèrts. Se la superfícia de la montanha traversada pel tunèl contunha de…


text:
Dijòus, 9.8.2018 03h00
Es lo signal “d’Alèrta a las populacions” assaiat una minuta e 41 segondas, en plaça de tres per lo signal real, e difusit sus aut-parlaires a miegjorn lo primier mècres de cada mes. Se fa dins l’encastre de la Ret nacionala d’alèrta francesa (RNA) composaa de 4500 sirenas. En mai i cal ajustar 1 100 sirenas qu’apartènon a las comunas e quasi 1 000 sirenas d’entrepresas de tipe directive 96/82/CE o “Seveso” (Seveso d’après lo nom de la comuna lombarda que conoissèt un accident d’usina quimica). Es dich que partent de 2013 la ret a d’èstre racionalizaa en conservar solament las sirenas dals endreches a risc.
Sabo ren per vos, mas ieu despí pichon, aquela sirena me fa estranh. Mainaa me’n avisavo ren, mas me’n apercebèro mai tardi. Un jorn me recòrdo aver descubèrt amb perplexitat e demandat amb inquietud a mos gents ce qu’èra aquel bosin lòng e fòrt.
Malgrat l’explicacion racionala e dicha rasonabla al país de Descartes, al mai dintre de ieu, rèsta un sentiment de destorbament fòrt. Al collègi, eriam dins un quartier residencial sensa ànima e a costat de la sirena. Quora l’entendiam, avio l’impression qu’eriam –a mai d’èstre embarrats per de grasilhatges e de muralhas dins una cort e de bastiments de betum sensa ànima- sota vigilància constanta. Coma se l’estat rapelava sa dominacion d’un biais auditiu. A mai de l’agression auditiva, me sentio coma dominat e opressat.
L’istòria d’aquela sirena me semblava confirmar mon inquietud. Eretaa de la “defensa passiva” après la segonda guerra mondiala, per alertar las populacions d’una amenaça militària aerenca (bombardament, ataca nucleària, eça.) foguèt pi mai afectaa dins l’amira d’una puaa dals riscs tecnologics, naturals o terroristas. Demorèt, malgrat mai de 69 ans passats. Es un simbòl dal fach militar estatal, la fisància regna que se cal totjorn preparar a tot. Me fa dire que los occitans an rason de s’adobar al pèjor per l’avenir de lor lenga... Ja qu’amb aquela sirena l’estat es pessimista o dirèm qu’es prevesent de tota eventualitat en cas que se passe un ver problèma. Mas a fòrça de bramar al lop, lo monde se’n avisarà de ce que calrà verament far en cas que sigue un problèma ver? Es dich que cal escotar las caenas de ràdio d’estat: France Inter o France Info. Per lo rèsta, o sabètz ce que devèm far?*
Aguèro quasi parier lo meme sentiment qu’al collègi quora èro al licèu Massèna en plen centre vila de Niça, mas i èra un esperit diferent. D’efiech, lo “canon de’n Castèu” o “canon de miegjorn”, qu’espeta cada jorn a miegjorn donca sus la còla dal Castèl al sobran de Niça vièlha, me semblava far petar l’esperit nòstre en vila. Coma se l’esperit dal país disia “nosautres tanben o rampelam, sèm encara aicí” fàcia a la sirena de l’estat. Avio l’impression d’èstre sostengut per l’ànima dal país. L’existéncia d’un jornal papier famós tot en occitan niçard nomenat ”Lou canon de Nissa” representatiu e emblematic de la ciutat de Niça confirmava ben aquel sentiment. Lo canon de Niça fa petear la lenga occitana.
L’espaci sonòr public es qualqua ren de simbolic, vist qu’es pertejat -per fòrça- per totes (los qu’an l’ausia al mens). Cal saber per exemple, qu’al Mexic dins ben de vilas i son d’aut-parlaires que fonciònan cada jorn tre cinc oras de matin –a la fresca- per signalar que comença lo mercat, ce qu’i a de comprar, las promocions jornalieras, passar de musica...
Autrament ne’n aviso dal descontentament creat dins una vilòta de per aicí dal temps qu’avian installat d’aut-parlaires per doas setmanas de fèstas. I èran animacion musicala e animator que passeava en parlar per las carrièras dal centre ciutat de detz oras de matin a uech oras de sera.
De còups la qualitat de produches franceses es criticaa, per aquela sonaria, polèm dire que la qualitat de son volum e de sa frequéncia es pluslèu sonhosament e atentivament costosia. Per ieu, testar de sirenas per la securitat de tot lo monde es ben mas cada mes en l’estat francés -parier en lo Principat de Mónego-, es un pauc de tròup (sembla que los occitans d’Itàlia e de Val d’Aran conóisson ren aquel rampèl de la sirena). En 2012, i aguèt una remesa en question dal foncionament d’aquela sirena. E aüra la reforma sembla ben vengua donca.


text:
Inercia
En fisica, l'inercia d'un còs dins un referencial galilèu (dich inercial) es sa resisténcia a una variacion de velocitat. L'inercia es en rapòrt amb la massa del còs: mai aquela es granda, mai la fòrça requerida per modificar son movement será importanta[1].
La nocion d'inercia es a la basa del principi d'inercia, primièra lei de Newton. Es encara considerada coma la nòrma en fisica classica. Se la calguèt tornar interpretar e l'aumentar per rebatir los desvelopaments de la teoria de la relativitat e de la mecanica quantica.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Abans la Renaissença, la teoria mai generalament acceptada del movement dins la filosofia occidentala es la fisioca aristoteliciana que nega lo principi d'inercia: sgon la teoria del « movement natural » d'Aristòtel, un movement unifòrme rectilinha eternal (cosses pesucs o « greus » cap al bas coma la tèrra e l'aiga, cosses leugièrs cap al naut per l'aire e lo fuòc) es impossible dins un cosmos finit, alara que lo « movement violent » s'acaba quand la Fòrça que li donèt l'impulsion s'arrèsta de s'exercir, l'objècte, mòugut per una proprietat intèrna de finalitat, essent alara tornat cap son luòc natural de repaus[2].
Aquela teoria d'Aristòtel pro acceptada foguèt pasmens contestada mai d'un còp per de filosòfs coma Lucrecia o Jean Philopon al sègle VI per que los projectils contunhan d’avançar mejans una fòrça motritz transmesa pel lançaire (Aristòtel prepausa per explicar los gets un movement composit en revolums retrograds constituits d'un movement violent e d'un movement natural), fasent naísser la teoria de l'impetus.
Galilèu, per son principi de relativitat, abandonèt la teoria de l'impetus, descrich lo movement inercial (casuda liura, bòla sus un plan clinat) sens prepausar de leis.
Isaac Newton establiguèt lo primièr los principis matematics descrivent lo movement d'un còs, qu'es dins sa primièra lei, tanben coneguda jol nom de principi d'inercia.
Christian Huygens definiguèt las nocions de fòrça centrifuga (fòrça d'inercia d'un objècte en rotacion dins de referencials non inercials) e de moment d'inercia.
Newton s'inspirèt de trabalh efectuat par Galilèu e Descartes per l'enonciacion d'aquela lei dins sas Philosophiae Naturalis Principia Mathematica publicat en 1686.
- « La fòrça que demora dins la matèria (vis insita) es lo poder qu'a de resistar. Es amb aquela fòrça que quin que siá còs persèrva d'esperel dins son estat actual de repaus o de movement uniforme en linha drecha.Isaac Newton, Principis matematics de la filosofia naturala[3] »
En 1835, Gaspard Gustave Coriolis descriu matematicament dins son article Sus las equacions del movement relatiu dels sistèmas de cosses una autra fòrça inerciala, la fòrça de Coriolis.
Inercia, massa, eca[modificar | modificar la font]
L'inercia es una proprietat precizada per lo principi d'inercia, valable dins los referencials inercials (mai exactament: definís aqueles referencials).
L'inercia, nocion qualitativa, es quantificada per la massa inerta qu'interven al moment de la definicion de la fòrça, la quita fòrça essent una quantificacion de l'idèa d'esfòrç necessari a influar sul movement inercial coma l'expausa lo principi d'inercia.
I a pas de teoria unica acceptada qu'explica la font de l'inercia. Diferents esfòrts notables a aquel nivèl los faguèron de fisicians coma Ernst Mach (vejatz lo principi de Mach), Albert Einstein, Dennis W. Sciama e Bernard Haisch, mas aqueles esfòrts foguèron totes criticats per de teoricians seguent.
Per respondre a la question recentament, on peut cal citar los trabalhs de C. Johan Masreliez (2006-2009), per l’edificacion d'una teoria del cosmos amb espandiment d'escala[4],[5], e aquels de Vesselin Petkov (2009)[6].
Referencials[modificar | modificar la font]
L'inercia s'exprimís diferentament segon lo tipe de referencial de l'observator.
- Dins un Referencial galilèu, quin que siá còs demora imobil o se mòu en de biais rectilinha quand pas cap de fòrça extèrna s'i aplica o que las fòrças que s'i aplican s'equilibran. Per una variacion de velocitat donada, la fòrça necessária es proporcionala a la massa del còs.
- Dins un referencial non inercial, un còs d'en primièr al repaus i demora pas obligatòriament, e es alara per o mantenir al repaus que cal utilizar una fòrça mai o mens granda, segon sa massa. Dins un quita referencial, lo movement inercial es pas rectilinha unifòrma e, tanben dins aquel cas, l'usatge d'una fòrça es necessari per empachar aquel movement.
Rotacion[modificar | modificar la font]
Lo moment d'inercia es l'equivalent rotacional de la massa inerciala.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Benson 2009, p. 128
- ↑ Loïc Villain, « Relativité restreinte et naissance de l'espace-temps », sur Futura-Sciences, 13 janvier 2005
- ↑ Newton 1686, p. 47
- ↑ (en) Masreliez C. J., On the origin of inertial force, Apeiron (2006).
- ↑ (en) Masreliez, C.J., Motion, Inertia and Special Relativity – a Novel Perspective, Physica Scripta, (2007).
- ↑ (en)"Relativity and the Nature of Spacetime", Chapter 9, de Vesselin Petkov, 2nd ed. (2009)
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Harris Benson (trad. Marc Séguin, Benoît Villeneuve, Bernard Marcheterre e Richard Gagnon), Physique 1 Mécanique, Édition du Renouveau Pédagogique, , 465 p.
- (fr)(fr) Newton (trad. Marquise du Chastellet), Principes mathématiques de la philosophie naturelle, t. 1, , 437 p. (legir en linha)
- Robert Signore, Histoire de l’inertie - D'Aristote à Einstein, Édition Vuibert, , 128 p.
- (en) C. J. Masreliez, Special Relativity and Inertia in Curved Spacetime, Adv. Studies Theor. Phys., Vol. 2, n°. 17, 2008, p. 795 – 815.
- (en) C. J. Masreliez, Inertial Field Energy, Adv. Studies Theor. Phys., Vol. 3, no. 3, 2009, p. 131 – 140.


text:
Los calhòcs
Los calhòcs que son aquí. A l'argüèit. Qu'an passat la jornada amassats, sarrats en brolha tranquilla, acluchats suu penent de la ròca sauvatja. Çò qui sobra sonque de tucolèira calma, meilèu. Shens botjar, petrificats dinc au bequiu de las plumas, volontat d'estatua per ua eternitat de segondas. Que's son acostumats au monde, aus crits mainadèrs, ad aquera navèra mòda d'umans curiós e envasius. La plaja deus calhòcs que s'apauqueish er'an, chic a chic, enqüèra e enqüèra.
La distança qu'abraqueja, mensh d'ua portada de fesilh. Qu'an ahonat la paur, ua hartèra de paur. Los òmis que s'apressan, que'us vòlen véder, tostemps mei pròches. La beutat ! Hilh de puta de beutat !
E aqueth tremolament, be n'es lo vent de bisa. Los nèrvis, que'us an ligats au còr com cordas tenudas entà tirar sagetas au cèu.
L'uelh sol que vira, l'uelh sol que testimònia sègles e sègles de libertat.
E alavetz tot dia, e alavetz tot lo dia, a maugrat d'aqueth coratge desesperat, tostemps volar, tostemps s'envolar, s'esparvolar, s'esbarrejar d'un costat l'aute, esperlitada de grans còs aflaquits, ronda motha d'escarcalhs d'ombra e d'eslambrecs de blancor.
Maubarrei d'alas, de plumas, d'energia, semiat de quauques crits planhius, en cerca d'ua darrèra plaça de lèta blanca. E usclà's las palmas au sable tròp prim e cauhat a blanc, saps, lo qui shiula au sorelh devath los pas pesucs deus òmis.
La monina e lo palhassa
Un còp èra, un clown, un palhassa que disèm en cò nòstre. Èra pas un comic de la sanflorada, pasmens sabiá un pauc far rire, un pauc far paur... Ça que la, un brave palhassa al trefons de son còr !
Aviá una monineta. La sonava Mon Còr. Aquela èra mai que polideta, bograment intelligenta e bograment coquinassa a l'encòp. Lo palhassa l'aimava plan sa monineta.
Quand fasiá caud, èra Mon Còr qu'anava quèrre d'aiga ; quand fasiá fred, èra Mon Còr qu'alucava lo fuòc. Fin finala, èra pas tant aissabla qu'aquò, la Mon Còr...
Pasmens se rabalava la tissa de las tissas : cada còp que la luna èra redonda dins lo cèl, voliá montar cap a ela, a tota bomba voliá sautar sus ela, plorava, s'encapriciava, bramava qu'èra lo palhassa que la voliá pas daissar anar sus la luna.
Deveniá impossible e lo paure palhassa deveniá malurós, tan malurós que las gents disián :
« Qu'es triste aquel palhassa ! Pas possible, es un patiràs ! »
Lèu-lèu, lo palhassa s'encorissiá en cò de la marchanda de grimaças, monas e reganhons. Ne crompava plen sas pòchas. S'entornava dins son circus, ne cargava una sus son morre, s'escampava sus la pista, palhassava tant e mai que las gents picavan de las mans...
Extrach tirat de : Alranq, Claude, La monina e lo palhassa, I.E.O.-Aude, Quillan, 1996.
Lo mètge de Cucunhan
Qué cal far, mon dieu, per se ganhar la vida ! Gara aquí que ieu, Bernadon, entèrra-mòrt, garda-campèstre, campanièr, caça gosses, tot òbra en fin de Cucunhan, me vesi sul ponch de passar lèu desenterraire de ressuscitats !
Dotze mestièrs, tretze misèrias ! Aquò es aital. Sus la tèrra, cal que cadun tròbe l'estèc per far bolhir son ola... E n'i a de mai a plànher que ieu, a Cucunhan.
Pensi a aquel paure Mèstre Lapurga, nòstre paure mètge, que dempuèi dos ans qu'es aicí,a pas encara una sola practica... Qué volètz ? Aquò es pas de sa fauta. Per qué donc se passeja totjorn amb un libre a la man ? Deu pas saber, grand causa, d'abòrd qu'estúdia sens relambi. S'estúdia es per aprene; se a de besonh d'aprene, es que sap pas; se sap pas, qu'es vengut faire a Cucunhan?
Tanben, quand aicí i a qualque malaut, es pas el que van quèrre, anatz! Paure Mèstre Lapurga! Ganha pas l'aiga que beu. Se compren que siá las d'èsser un calelh sens òli, e s'es enfin decidit a far parlar d'el. Ièr delà, me faguèt trompetar dins totas las carrièras que se cargava, non solament de garir un malaut, mas de ressuscitar un mòrt. Òc, un mòrt, un mòrt enterrat !
Extrach tirat de : « Lo Mètge de Cucunhan » de Jan de La Roca (Prosper Estieu), Societat d'Edicion Occitana, Castelnaudary, 1926.


text:
Dimars, 28 de febrièr de 2017, 03h00 Espòrt
Una brava victòria catalana sus la pelena d’Hull-FC
Una brava victòria catalana sus la pelena d’Hull-FC
© Bar!kád
Las causas se meton en plaça en Superliga; la NRL va tornar prene e la Copa Lòrd-Derby defugís ongan las suspresas.
Superliga: lo pè magic de Luke Walsh
Aqueste dijòus de ser, res podiá pas arrestar los Dragons sus la pelena destrempada d’Hull. La tempèsta Dorís daissèt jogar la partida e las nívols negras prenguèron la forma dels jogaires locals dins una partida nharruda: dos cartons jaunes (un de cada costat), Baitieri sul rapòrt e quatre catalans tornan nafrats de l’afrontament: Aiton, Bosquet, Moa e Baitieri. Foguèt pas un rugbi de fèsta, mas un imne a l’engatjament e a la solidaritat. L’arbitre poguèt faire un concèrt fiuletaire e l’indisciplina dels angleses finiguèt que lor costèt la partida. Luke Walsh ensaquèt cinc penalitats e una transformacion. L’ensag catalan venguèt d’un passatge en fòrça de Greg Bird entre dos davants negres, una liberacion per Tomàs Bòsc que fixava l’arrièr e metiá sus orbita lo mesclanha Myler. Victòria catalana: 16-14. Dissabte, a Brutus, los catalans an rendètz-vos amb los Vikings de Widnes que demòran sus doas desfaitas. Doncas, pas lo temps de se pausar suls laurèls…
La desfaita foguèt amarga pels Vikings: 26-28 contra Wigan. Los Tigres arputs de Castlefòrd anèron ganhar cò dels Lops de Warrington: 30-22. Dins las autras tres partidas, avantatge a las formacions que jogavan a l’ostal: Huddersfield bat Wakefield 24-16, Leeds ganha contra Salford 20-14 e Leigh l’empòrta sus Saint Helens: 24-16.
Championship: Bradford demòra Bradford
En desplaçament en Anglatèrra, Tolosa, despassat dins lo primièr temps (6-22), coneguèt fin finala una corta desfaita cò de Bradford: 29-22. Novèl viatge aqueste dimenge 5 de març: cò d’Halifax.
Copa: los audencs en fòrça
Ongan, la Copa a causit la logica e los audencs se trapan en posicion de fòrça: tres presents per la mièjas finalas que seràn tiradas al sòrt aqueste dijòus de ser dins los locals de la Federacion a Carcassona.
Tre dissabte, Lesinhan s’anèt qualificar a Sent Gaudenç 50-10. Dimenge, Limós s’impausèt a Vilanòva 16-2 e Carcassona daissèt a distància los catalans de Baó: 36-18. Lo quatren qualificat es Albi qu’anèt ganhar cò dels Lops de Vilafranca: 46-20.
NRL: La represa
La debuta del mes de març marca en Austràlia la represa del campionat de NRL. Los primièrs a jogar seràn los campions, las Làmias de Cronulla, que recebon aqueste dijòus los Bròncos de Brisbane. Seguiràn divendres: los Dògols contra la Tempèsta de Melbourne, los Lapinons contra los Tigres; puèi, dissabte: los Dragons contra las Pantèras, los Vaquièrs contra Canberra, los Titans contra los Poletons; e dimenge: los Combatents neozelandeses contra Newcastle e las Aglas de mar contra las Anguialas de Paramatta. En un mot: lo grand ferum se torna lançar sus las pelenas e avèm l’astre de poder seguir qualques partidas mercé a las retransmissions de BeInSport.
A taula
Dimenge 12 de març, serà lo dèrbi bèl entre Carcassona e Lesinhan a l’estadi Domèc amb lo doble afrontament: juniors (14h) e Elèit 1 (16h). Las partidas seràn precedidas d’una brava taulejada: ensalada lipeta, vedèl e patanas sarladesas, formatges, meleta norvegiana e vins de Limós. Se cal marcar (sens tardar) al prèp del secretariat de l’AS Carcassona XIII: +33(0)4 68 47 74 74.
Alan Roch


text:
L’occitan lemosin es pas al programa !
Aquí en Limosin, ara qu’existissèm pas mai, lo jornal de la Region que recebèm dins nòstras bòstias a lètras se sona Nouvelle-Aquitaine. Enfin, lo recebon solament los qu’an pas pegat un « no pub » (ai botat un « pas de reclama », mas lo factor sembla de pas voler comprene !), si que non, i an pas dreit ! Aqueste jornal, coma èra lo cas per la Lettre du Limousin, es reservat als bon ciutadans qu’acceptan, ara dos còps la setmana, lo tapon de publicitats de totis lo supermercats del canton e, a l’entorn de Lemòtges, vos podi dire que n’i a un fum ! Aquesta confusion (o fusion) entre reclama e propaganda, çò me sembla, en ditz long…
Sus la defunta Lettre du Limousin, de monde benlèu s’en sovenon (mas es vielh, es antic tot aquò, fa mai de dos ans, figuratz vos ! Vesètz aquí Le Limousin existe-t-il encore ?), èrem nosautres, lo Tiston Crestian e ièu, que fasián cada còp lo bilhet occitan… un pichon mas vertadièr article de cultura occitana, vertat en francés (èra la condicion tacita de nòstra collaboracion) e luenh de tota propaganda.
Ara, sul jornal novel, es plan diferent, enfin almens per aqueste numerò : i a una quasi dobla pagina que se ditz Langues régionales, amb un article pichon, pas signat, a la glòria de l’accion de la region novèla per las lengas. Aqueste article es en occitan (Dròlles, parlatz a l’escòla !), en basca (Neska – mutilak, eskolan hitz egin !) e en peitavin-santongés Les draules causéz a l’école) amb, çò dison, una « revirada »… en francés, blanc sus roge. Es illustrat per una fotò d’un mèstre d’occitan (se vei a d’imatges sus la paret) dabans sos escolans, pr’aquò sens cap de legenda ; aital solament los que lo coneisson podon saber qu’es lo Marçau Peironin de la Dordonha vesina. Aquò rai ! De que ditz aquesta pèira de Roseta de las lengas de la Granda Novèla Region ? E ben que lo ròtle de l’escòla per la transmission d’aquestas lengas, uèi, es indispensable. Descriu lo tipe d’ofèrta pels parents : public, privat, associatiu, tot aquò… Reconeis tanben la granda disparitat de tractament : se, en País-Basc, « un enfant sus dos es escolarizat en filièra bilingüe o immersiva, a pena 1,5 % de (sic) escolans benefícian d’aqueste tipe d’ensenhament per l’occitan. Per çò qu’es del peitavin-santongés, se deu acontentar d’activitats extraescolaras, son ensenhament perque es pas reconegut a l’ora d’ara per l’Educacion nacionala » (coma vesètz la sintaxa es deficienta e aquò fa jà pensar qu’es una revirada del francés e pas lo contrari, mas sèm pas a aquò prèp !). Rampela tanben que « la Region finança en partida l’Ofici public de la lenga basca e l’Ofici public de la lenga occitana » e que va tanben lèu lèu « oficializar la signatura de doas convencions-quadre que permetràn d’adaptar d’objectius d’ensenhament a cada academia ». Es a dire, s’ai plan legit entre las linhas d’aquela lenga de fusta, de renforçar lo dispositiu pel basc e l’occitan dins l’acadèmia de Bordèu, e de balhar res als autres. Legissi tanben en efèit : « per l’occitan, que concernís tanben las acadèmias de Peitieus e Lemòtges, l’acadèmia de Bordèu deu dobrir dins lo primari 30 novels sites publics bilingües sul periòde 2017-2022 », es a dire un per departament e per an (dins lo fons pas grand causa !). E vaquí, en defòra d’una formula sibilina sul peitavin-santogés (« pòt acampar el tanben los escolans tre la mairala », mas cossi ? e aqueste « se pòt » vòl dire tanben subretot que se pòt pas !), res de mai... Es a dire un còp de mai, res de res dins l’acadèmia de Lemòtge, ont se pòt dire, qu’al nivel public, la lenga – e ara dempuèi un briu –, s’ensenha pas mai quasiment en degun luèc, ni en primaria (la calandreta de Lemòtges es una estructura associativa), ni al colègi (en defòra de Selhac), ni al licèu e tanpauc a l’universitat. Clavat. Fin de l’istòria !
Mas tanben, avètz remarcat benlèu quicòm : l’article qu’ai citat es… en lengadocian ! Ièu tanben, que vivi en Lemosin, escrivi en lengadocian, mas la diferéncia es qu’escrivi pas la lenga dins lo Jornal oficial de la region (auriái pas jamai escrit en lengadocian, plan segur, aguèssi aguda l’escasença de zo far dins la Lètra dau Lemosin). Ma aquí avèm un article dins lo Jornal de la Novèla Aquitania escrich dins la varietat de lenga la mens parlada en Aquitania ! L’article que fa la reclama per la politica lingüistica de la region es pas en gascon, es pas tanpauc en lemosin, es en lengadocian… Aquò plan segur, fa soscar… Es que an pas volgut picar / esmalir digun e doncas an causit de se tornar cap a una tresèna forma dialectala a pretencion egemonica ? Probable. Mas qual legeire, tant en lemosin coma en Gasconha pòt reconeitre aquí sa lenga ? Aquò balha d’arguments a los que denoncian l’impausicion d’un occitan de farlabica lengadocianizat e vaquí…
Enfin, per acabar, cal gausar dire que la lenga d’aqueste article, en mai d’aquò, amai mas o mens correcta (puslèu mens coma l’avèm vist), es fòrça discutabla, perqué tròp sovent estrangièra a tota forma parlada (pensi aquí a las discussions joslevadas per Fraj) amai en Lengadoc ; es una lenga d’administracion, una lenga sèca, un lenga enfin que balha pas enveja ! Escotaz aquò (es la debuta de l’article) : « las lengas regionalas s’aprenon a l’escòla per fin d’alentir la desagregacion de la transmission familiala ». Es clarament una marrida – « alentir » vòl pas dire « endiguer » ! – revirada del francés (amai se dins la version francesa mancan de frasas que se trapan dins la tres autras lengas) que ditz : « les langues régionales s’apprennent à l’école afin d’endiguer l’effritement de la transmission familiale ». Lo traductor en peitavin-santongés es estat melhor, simple e direct : « lés parlanjhes réjhionaus s’apernant a l’école per lés faere passae vu que lés familles o fesant pu ghère ». Pel basc, per incompeténcia, pòdi res dire e doncas ne dirai pas res; farai solament lo papagal : « eskualde-hizkuntzak eskolan irakasten dira, familia barruko tranmisioaren jaitsierari aurre egiteko »… Vaquí, nòstra pèira de Roseta es probablament tota revirada dempuèi lo francés e vau pas perdre de temps a explicar quant es imbecille d’emplenar un dobla pagina en botant en quatre lengas un tèxte d’un vintenat de linhòtas, ont se seriá plan pogut escriure causas diferentas en mantuna lenga. Far aquesta critica seriá doblidar qu’aquò es lo biais normal de comunicar dels empèris : mandar a totas las provincias dins lor lengas las mèmas instruccions, los mèmes decrets e la mèma propaganda. Es aital qu’avèm agut la famosa pèira ! Mas l’empèri regional, que lo faraon es dins son palais a Bordèu, el tanpauc a pas de temps a perdre e a pas lo leser de rafinar suls detalhs : un lengadocian farà per totis, Gascons e Lemosins ! Ai Lemosin, paure, paure Lemosin !
Joan Pèire Cavalièr
Per memòria, de leger aqui : Quinquanèla Lemosina


text:
Aqueste monument, que se pensava popularament qu’èra un temple e que ne sèrva encara lo nom, data dau sègle II aprèp J.C. Se tròba dins la part bassa dei Jardins de la Fònt, pro prèp de la quita font. Èra encara entièr a la mitat dau sègle XVI qu’i encabissiá una capèla. Lei religioses ne foguèron fòrabandits quand se produguèron lei guèrras de religion. Es lo solet monument servat (en part) dins l’ensems del santuari roman dedicat au culte imperiau e ai lésers a l’entorn de la fònt sagrada. Sa foncion originala exacta demòra encara parcialament desconeguda a mai se se pensa actualament qu’èra puslèu un edifici de vocacion culturala, coma per exemple una...
"Nimes", "Lengadoc", "Roman"
La Torre Manha es un dei vestigis mai importants e vesedors de l’anciana encencha romana de Nimes. La Torre Manha senhoreja lei Jardins de la Fònt sus lo mont Cavalièr. De forma octogonala, aquesta torre que foguèt la mai auta e prestigiosa de l’encencha romana augusteana compreniá tres nivèls ensús d’un sosbassament. Actualament, s’elèva doncas a 32 mètres dau sòu ja que li manca lo darrièr nivèl. Quand lo temps es clar, presenta un ponch de vista ideau que permet de vistalhar lo mont Ventor, leis Aupilhas, Cevenas, lo mont Augal, lo puèg de Sant Lop e la plana de Vistre, e segur la garriga, païsatge abituau de...
"Nimes, "Lengadoc", "Roman"
L’Ostau Cairat es un temple roman exastil edificat au debut dau sègle Ier a Nimes, dins Gard. Quand fuguèt bastit, l’emperaire August lo dediquèt a la glòria de sei dos felens : lei consols e caps militars Lucius Caesar e Caius Julius Caesar. Au fiu daus sègles, lo temple es vengut un ostau consulari, una glèisa puèi un musèu deis arts antics. Es uèi un dei temples romans lei melhors conservats au...
Vila d'art roman
...
Anfiteatre roman
Leis arenas d’Arle son un anfiteatre roman dau sègle Ier. Fuguèron bastidas per aculhir de jocs, de combats o de grandas ceremonias organizadas per l’Empèri roman. A la fin de l’Empèri, leis arenas son utilizadas coma una proteccion per la populacion d’Arle que bastís seis ostaus au dedins. Au sègle 18, Prosper Mérimée obtenguèt la reabilitacion dau monument. La darriera restauracion fuguèt menada en...
Villà e monuments funeraris
La Corresa es richa de quauquas roinas romanas, que venen tesmonhar de l’ocupacion aboriva daus nauts-plateus lemosins. Las roinas daus Cars, situadas sus la comuna de Sent Merd las Aussinas, en frances « Saint-Merd-les-Oussines », sus lo plateu de Miuvachas e pas luenh de Tarnac son benleu las mai conegudas. Demòra pas grand-chausa de quilhs dos monuments funeraris daus segles 2 o 3, un champ de peiras talhadas ente se pòt nonmàs devinhar de las fòrmas e de las fonccions. Un pauc mai debàs, apres quauques metres dins daus bòscs ente avem dau mau a creire que fugueren abitats fuguet un temps, un pitit riu nos mena a d’autras roinas, que disen esser aquelas d’una villà, d’abitacion donc. Lo traçat au sòu i es enquera bien visible, lo dessenh de las peças mai d’autres afars demorats en estat. Aquesta villà aviá lo chaufatge e l’aiga correnta, çò que podem veire enquera...
Roina romana
Roina romana
Roina romana
Roina romana
Arenas
Roina romana


text:
Los mercants avián de contravents e finèstras faits exprès per l'accès a la botiga.
Visita artistica e istorica de Foish
Los ostals e los bastiments
Los batiments:
Las fonts son nombrosas a Foish. La màger part data de l'Edat Mejana. An fòrça escalpraduras d'animals mas tanben d'angèls e de dieus. Mas i a pas sonque las fonts que fan de Foish una vila istorica, i a tanben un castèl ! Aqueste castèl es a 400 m d'altitud e sas tors son estadas construsidas a diferentas epòcas. Vegèrem tanben d'estatuas istoricas faitas en onor als personatges importants de Foish.
Los ostals:
A Foish força ostals del centre an de corondatges que datan de l'Edat mejana. Gaireben totis los ostals rics an de balcons en fèr : aqueste fèr ven de las minas de Rancièr dins la montanha e faguèt una partida de la riquesa de la vila.
Los mercants avián de contravents e finèstras faits exprès per l'accès a la botiga.
Los mercants avián de contravents e finèstras faits exprès per l'accès a la botiga.
Aucun commentaire:
Inscription à : Publier les commentaires (Atom)


text:
1375
Aquesta pagina concernís l'an 1375 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Començament dau rèine dau tlatoani Acamapichtli, premier sobeiran astèc istoricament identificat. Probablament d'origina toltèca, venguèt lo senhor de la vila de Tenochtitlan.
Asia[modificar | modificar la font]
Dinastia Timurida[modificar | modificar la font]
Per de rasons desconegudas, Tamburlan ataquèt lei tribüs mongòlas installadas au nòrd-èst de son territòri. Pilhèt lo territòri de Kamar al-Din mai mau capitèt de trobar son armada. Pasmens, son adversari esperava solament son retirament e organizèt una còntra-ataca que li permetèt de conquistar Andidjan. Assaiant de reprendre lo contraròtle de la vila, Tamburlan subiguèt de pèrdas importantas dins una batalha indecisa dins lei montanhas de T'ien Chan[1] (→ 1376). Puei, deguèt se retirar per s'entornar a Samarcanda onte son fiu ainat, Djahangir, èra mòrt[2].


text:
Magazine MDP 59 - Les cathares ont-ils existé ? (1ère partie)
Version provençale
17 juillet 2018 16:53
LIS ALBIGOT
LES CATHARES ONT-ILS EXISTÉ
Aquel article qu’es esta tambèn uno coumunicacioun au coulòqui de culturo prouvençalo d’Avignoun 2016 e lou sujèt de mai que d’uno counferènci, n’es pas rèn que la resulto di recerco, di publicacioun d’un fube d’istourian - li mai anciano an pas plus de vint an. Nous fau assaupre que lou travai d’avans aquesto epoco valon plus grand causo, vuei : l’istòri es uno sciènci chanjadisso.
« LES CATHARES ONT-ILS EXISTÉ ? »
Titre de la revisto l’Histoire n° 430 - Desèmbre 2016
Vaqui coume, quàuqui mes après lou coulòqui avignounen, la revisto scientifico L’Histoire poudié publica un article “Les cathares ont-ils existé ?”
Bibliographie
Vuei, li meiours especialisto de l’istòri medievalo n’arribon i mémi resulto. Noun parlaren pas gaire que de quàquis-un d’aquéli cercaire :
BIGET (Jan-Louis), egrègi proufessour d’istòri de l’Age Mejan à l’École Normale Supérieure Lettres et Sciences Humaines, Hérésie et Inquisition dans le Midi de la France, ed. Picard, 2007 (recuei de tèste pareigu de 1998 à 2003), Coul. Les Médiévistes Français
BILLER (P.) & BRUSCHI (C.), Text and Repression of Medieval Heresy, Studies en Medieval Theologie, n° 4, York, 2002
BRUNN (Uwe), Des contestataires aux « Cathares ». Discours de réforme et propagande anti-hérétique dans les pays du Rhin et de la Meuse avant l’Inquisition, Institut d’Études Augustiniennes, Paris, 2006
DAVIS (J.-W.), The Inquisition at Albi 1299-1300 : text of register and analysis, New-York, 1948
DICIOUNÀRI : direicioun GAUVARD (Glaude), LIBERA (Alan de) & ZINK (Michèu), Dictionnaire du Moyen Âge, art. « Albigeois », PUF, 2002,
DUBY (Jòrgi) :
Le dimanche de Bouvines, éd. Gallimard, Paris, 1973
Adolescence de la chrétienté médiévale, Genève, 1967
St Bernard. L’art cistercien, Paris, 1976
DUVERNOY (Jan), Le registre d’Inquisition de Jacques Fournier (1318-1325), Toulouso, Privat, 1965
LOBRICHON (Gui), egrègi mèstre de counferènci au Collège de France, agrègi proufessour à l’Universita d’Avignoun :
« Arras ou le vrai procès d’une fausse accusation », in Inventer l’hérésie ? Discours polémiques et pouvoirs avant
l’Inquisition,
Coul. Centre d’Études Médiévales, n° 2, Nice, 1998
La Bible au Moyen-Âge, éd. Picard, 2003, Coul. Les
Médiévistes Français
MOORE (R.-L.), Universita de Newcastle (R.-U.), La persécution, sa formation en Europe (10e – 13e s.), ed. Les Belles Lettres, Paris, 1991 (ed. angleso : 1987)
PALES-GOBILLIARD (A.), L’inquisiteur Geoffroy d’Ablis et les cathares du Comté de Foix (1308-1309), Paris, CNRS, 1984
PEGG (M.-G.), Proufessour à l’Universita de Princeton,
Journal of Medieval History, n° 27, 2 juin 2001
The Corruption of angels : the Great Inquisition of 1245-1246, Princeton, 2001
THÉRY (Julian), École française de Rome, article pareigu dins Heresis, n° 36-37 de 2002, « L’hérésie des bons hommes, comment nommer la dissidence religieuse non vaudoise ni béguine en Languedoc (12e – 14e s.) ? ». Proufessour à l’Universita Lyon II Lumière
ZERNER (Mounico), Egrègi proufessour à l’Universita de Nice Sophia-Antipolis, direicioun de Inventer l’hérésie ?
Discours polémiques et pouvoirs avant l’Inquisition, Coll. Centre d’Études Médiévales, n° 2, Niço, 1998
Histoire du catharisme en discussion : le concile de St Félix 1167, Niço, Centre d’Études Médiévales, 2001
D’en premié, avèn de resumi ço que sabèn di legèndo dis « ereti albigot » o « Cathares » dóu sud de Franço e de la Crousado dis Albigot. De segur, faren pas long à prepaus de ço qu’an imagina d’ùnis autour, subre-tout au siècle 20. Li que d’ùni ié dison « ereti albigot » o « Cathares dóu Miejour » aurien espeli vers lou siècle 11 pèr s’avali au14. Di rouino dóu vièi manichisme (coungreia pèr Manès au siècle 3), uno religioun novo – un dualisme – se sarié levado. Dos divinita – un Diéu dóu Mau, creaire de l’Univers materiau e un Diéu dóu Bèn, creaire de l’Esperit – se farien la guerro.
Mai o mens dualisto, aquelo religioun vendrié di Balkans après qu’aguèsse subre-viscu dins lou relarg de l’Empèri d’Óuriènt despièi lou tèms de Manès. Si tenènt aurien basti uno contro-glèiso vertadiero emé de prèire : li « perfèt ». Aquelo dissidènci, negant tout lou miejour toulousen, aurié rendu inmancablo la Crousado que s’esperlounguè de 1209 à 1229… uno crousado que, menado pèr de chivalié envahissèire dóu Nord, aurié peri uno civilisacioun estraourdinàri en trin d’espeli. Vaqui ço que conto la legèndo dis ereti albigot.
À l’óurigino de la mitoulougìo de l’eresìo albigoto
Avans de countourroula ço que valon aquéli legèndo, n’en fau tourna-veni à sis óurigino.
À l’Age-Mejan centrau, dous Ordre religious, pouncho de lanço de la Papauta (que que siegue lou papo) – Cluny e subre-tout Cîteaux, bataion pèr fin d’asseta de-bon la Crestianta e la Glèiso dins Éuropo touto. Pèr acò faire, councebon l’idèio d’eresìo.
À-n’aquelo epoco - siècle 11, 12, 13 - lis oubrage e la pensado agustinenco abalisson li mai sabènt di clunisen e di cistercian. Pamens, lis un coume lis autre, sènso pas gaire de judice, van s’apiela sus la classificacioun dis eresìo talo coume facho pèr sant Agustin.
Dins un tratat dis eresìo, Sant Agustin (354-430) n’en noto 88 : au cartabèu, lou catharisme n’es la 38enco. Li clergue li mai assabenta (li di siècle 11, 12 e 13) counèisson pas rèn autre que li tèste agustinen. Pèr éli, despièi lou tèms dóu sant, lou mounde a pas vira… e pamens, sièis siècle an passa. Mai, quouro an de nouma l’eresìo, n’en van cerca lou noum vers Agustin.
Julian Théry (Heresis n° 36-37, 2002) counfiermo : « Aucun inquisiteur, aucun accusé, aucun témoin devant l’Inquisition languedocienne n’utilise le mot “cathare”, qui est tout simplement absent des archives de la persécution. On ne le trouve que dans des sources savantes, lesquelles plaquent sur les dissidences les conceptions livresques de leurs auteurs. »
Apielo pièi la demoustracioun de M.-G. Pegg : li tenènt de la teoucracìo pountificalo empleguèron « cathare » e « catharisme » autant pèr lis ereti dóu Ren, d’Anglo-terro, dóu nord de Franço o d’Itàli coume pèr li dóu Lengadò e n’en rapello li counclusioun : « En particulier, en désignant ainsi presque toutes les hérésies des 11e – 13e siècles, on a pu construire le mythe d’une grande église cathare, véritable institution pourvue d’une hiérarchie et d’un dogme. »
De M.-G. Pegg qu’en 2001, baiant li resulto de si recerco (The Corruption of angels, Princeton) : à pau près cinq an avans la redacioun de la Summa de Catharis et pauperibus de lugduno pèr l’italian Rainier Sacconi (1250), « les milliers d’interrogatoires en Lauragais et en Toulousain par les inquisiteurs Bernard de Caux et Jean de Saint Pierre n’évoquaient ni cathare, ni théologie dualiste, ni organisation hérétique internationale, ni une quelconque église alternative structurée. »
E J. Théry (Heresis) d’apoundre « que l’on chercherait en vain des traces substantielles de ces mêmes notions ou institutions dans les procès-verbaux des interrogatoires menés par l’Inquisition à Albi en 1286-1287 et 1299-1300, dans le registre des procès tenu dans le Comté de Foix par Geoffroy d’Ablis en 1308-1309 ou dans celui de Jacques Fournier (Pamiers, 1318-1325) […] L’hypothèse d’une pluralité d’églises « cathares » locales plus ou moins liées entre elles reste très mal étayée dans la mesure où il n’a pas encore été démontré que les dissidences avaient pris des formes communautaires assez spécifiques et organisées pour être assimilables à des églises et où il est encore moins avéré que ces hypothétiques églises puissent légitimement être appelées « cathares » […] on se contentera de suggérer que les notions a priori de « catharisme » et, plus généralement, d’églises hérétiques biaisent la lecture des sources (inquisitoriales) et interdisent de saisir leur apport dans toute sa spécificité. »
À prepaus d’uno marrido reviraduro dóu latin que fabrico lou mot « perfèt » e de ço que ié dison « eresìo di bons-ome »
S’apielant, entre autre, sus lis estùdi de Biller, Julian Théry counfiermo « que le terme "parfait" doit être proscrit ». D’efèt, s’agis d’uno marrido reviraduro de « perfectus hereticus » que noun se pòu revira que pèr « coumpletamen ereti ». E Théry d’acaba : « perfèt » noun pòu jamai èstre un titre de referènci baia pèr de cresèire dissidènt i tenènt, aposto e menistre de la fe eretico.
Souvènti-cop s’atrobo, dins lis archivo de la persecucioun, lou qualificatiéu « bons-ome » coume baia pèr li cresèire à si menistre dissidènt… pamens, M. G. Pegg esplico qu’aquéu biais de dire a pas rèn de vertadieramen ereti e s’emplegavo, en Lengadò coume aiours, en Éuropo pèr de gènt que n’en voulien moustra l’ounourableta, l’autourita. Basto, la preeminènci. Despièi li tèms carlin, es ansin que se fasié i gènt li mai impourtant d’uno coumunauta ruralo.
À prepaus d’un faus groussié dóu siècle 17 toucant à-n’un « councile cathare de Sant Fèli en Lauragués (1167)
Pèr l’istourian, i’a pas grand causo à prepaus de l’ « eresìo albigoto ». Pas grand causo, senoun un se-disènt « councile ereti cathare » que se sarié debana, en 1167, à Sant Fèli de Caraman, en Lauragués.
La counclusioun, sènso apèu, toumbo : à prepaus d’aquéu councile de 1167, li mai gros especialisto –M.-G. Pegg (Universita de Princeton), Mounico Zerner (Universita de Nice-Sophia-Antipolis), Jan-Louis Biget (Escolo Nourmalo Superiouro), Ive Dossat, Louis de Lacger, R.-I. Moore (Universita de Newcastle, R.-U.)… provon qu’es un faus, farga au siècle 17. E Jan-Louis Biget d’apoundre qu’aquéu councile qu’aurié recampa quàuqui milié de gènt noun parèis en liò. Pas ges d’archivo. Pas ges de crounico di siècle 12 o 13. Pas rèn nimai dins li crounico de Rougié de Hoveden, Benezet de Petersbourg o Gervai de Canterbury, pamens à l’espèro dóu plus pichot evenimen… pèr lou plus grand proufié d’Enri II, lou rèi d’Anglo-terro e du d’Aquitàni (que relucavo la coumtat de Toulouso). Lou moumen o jamai pèr uno intervencioun d’Enri II !
À prepaus d’aquéu councile, Mounico Zerner (Universita de Nice-Sophie-Antipolis) parlo d’un faus redegi pèr un saberu dóu siècle 17, Guihèn Besse, que, catouli militant, pèr fin d’abeissa li tenènt de la Refourmacioun aurié ennegri la « glèiso albigoto », prefiguracioun de la proutestanto.
Dins l’istouriougrafìo de l’« eresìo albigoto », l’impourtant d’aquéu faus vèn de ço qu’aquéu doucumen, tout soulet, vengu dis « ereti albigot », farié lou liame entre éli e lis « ereti bogomiles » di Balkans… provo d’uno glèiso eretico éuroupenco.
À despart d’un soulet tèste, tout ço que toco à l’eresìo albigoto vèn dis archivo de la persecucioun e noun pas di dissidènt. N’en dison forço à prepaus de ço que pensavon li persecutour e pas rèn di persecuta.
Partènt de ço que i’a pas ges de doucumen religious vengu dis « ereti albigot » en foro d’un « Nouvèu Testamen » e de soun Rituau en lengo vernaculàri qu’aro s’atrobon à Lioun, Jan-Louis Biget mostro proun que l’ensèn di doucumen nous vènon rèn que di persecutour. S’agis, entre autre, di registre d’Enquisicioun o di libre fa pèr l’usage dis enquisidou. Adounc, noun avèn pas rèn aqui que « la vision des vainqueurs […]. Dans leur pratique, les clercs du Moyen Âge ne sont pas forcément conscients de manipuler les faits, car ils appréhendent l’hérésie sur un mode traditionnel, déterminé par des références religieuses et intellectuelles qui appartiennent aux fondements de leur culture. Deux traits essentiels marquent celle-ci. D’abord l’idée que le monde est fixe, immobile. Tout a été joué déjà. L’hérésie doit être regardée comme la renaissance d’une ancienne erreur depuis longtemps condamnée. »
E Jan-Louis Biget d’apoundre : ço que sabon li clergue di siècle 11 e 12 à prepaus di dissidènci religiouso de soun epoco s’ispiro di tèste di Paire de la Glèiso de l’Antiqueta tardivo (siècle 4à 6). Vaqui perqué li dissidènt soun toujour nouma manichiéu o dualisto pèr referènci i tèste de sant Agustin que s’atrobon dins li biblioutèco di mounastèri e di catedralo.
Lou soulet tèste qu’atribuïsson i dissidènt albigot es-ti vertadieramen ereti ? (cf. Gui Lobrichon, Collège de France, Universita d’Avignoun, La Bible au Moyen-Âge) ?
Gui Lobrichon se demando : quau pòu dire se lou Nouvèu Testamen en lengo vernaculàri, vengu dis « ereti albigot », aurié quaucarèn d’ereti ?
Gros especialisto de la Biblo à l’Age-Mejan, Gui Lobrichon nous esplico qu’alor, s’apielon sus la Vulgato Latino que noun reçaupra de nourmalisacioun qu’en 1592 : « Il n’y a donc pas plus de Bible hérétique que de Bible orthodoxe au Moyen-Âge ».
N’en vòu pèr provo un tros d’aquéu tant famous Nouvèu Testamen en lengo vernaculàri dóu Sud-Ouèst, estudia pèr Crestino Thouzellier. Lou « Donne-nous notre pain qui est au-dessus de toute chose », leva dóu Pater, a pas rèn d’ereti. D’istourian dóu siècle 19, qu’à l’epoco, n’en sabien pas gaire, an counclu à-n’un tèste ereti. Quouro, jusqu’au fin bout dóu siècle 13, la maje part di manuscri de l’Evangèli segound St Matiéu dison pas « Donne-nous notre pain quotidien » mai « Donne-nous notre pain qui est au-dessus de toute chose ».
À prepaus dis óurigino de l’ “eresìo albigoto” e de la Crousado dis Albigot :
Jan-Louis Biget a espepidouna tout ço que se poudié trouba dins lou relarg d’Albi : li registre d’Enquisicioun, segur, mai autambèn lis ate municipau, reiau, espiscoupau, segnourau em’enca li doucumen priva, dounacioun, testamen, countrat... tout ço que, vuei, nous permet de parla un pau dis óurigino de l’ “eresìo albigoto”.
Li resulto d’aquélis estùdi ? Es que despièi la debuto dóu siècle 12 que s’enaurè l’ecounoumìo ciéutadano, l’ “eresìo albigoto” noun touquè rèn qu’une pichoto partido de la “classo” nouvello di gros negouciant. D’àutri se i’apoundeguèron, vengu de la pichoto aristoucracìo despouderado di castra.
N’arribo à-n’uno counclusioun sèns apèu (dins dir. Glaude Gauvard, Alan de Libera & Mihcèl Zink, Dictionnaire du Moyen-Âge, art. “Albigeois” ; PUF, 2002) : « En raison de sa base sociale, la dissidence albigeoise s’avère un fait minoritaire, qui ne touche pas les masses populaires. Elle concerne une part réduite de la population, 5 % au plus - et sans doute moins encore - dans une zone qui embrasse l’Agenais et le Toulousain pour la rive droite de la Garonne, le sud du Quercy, l’Albigeois, le Lauragais, le Carcassés, le Razés et le pays de Foix. »
Alor, s’aquelo eresìo es tant minouritàri, d’ounte vèn (en foro di prougrès de la recerco di vingt darnièris annado) que lis istourian aguèsson aceta, despièi tant e tant d’annado, l’idèio qu’avié nega touto la coumtat de Toulouso ?
L’Ordre de Cîteaux (avans éu, lou de Cluny) èro vengu lou priéu de la reformo gregouriano dins Éuropo touto. Après li premiéris estapo touto evangelisto, aquelo reformo baiè à la Papauta em’à sa sequèlo de mounastèri cistercian, lou biais d’afierma la teoucracìo pountificalo. Osco-seguro, la glèiso de l’Age Mejan Naut recouneissié la primauta teourico dóu Papo, mai lis evescat, lis archevescat e li mounastèri, poudé regiounau, n’èron quàsi independènt.
L’afiermacioun de la teoucracìo pountificalo, la coustrucioun d’uno glèiso qu’ague pèr cèntre lou Papo gramaci l’espelido de la reformo gregouriano, se fai eisa dins lis estat e li principauta bèn estrutura coume li reiaume d’Anglo-terro e ducat d’Aquitàni, lou reiaume de Franço, lou d’Aragoun e la coumtat de Catalougno.
Mai aqui, i’a un “ventre mou” dins la crestianta : la coumtat de Toulouso. Pèr fin d’óuteni uno crousado que n’en fara plega lou naut clergié, li cistercian fan valé lou gros dangié qu’es l’eresìo. Es un pau, se voulès, lou coumparant de ço qu’avien enventa Bush e sa chourmo à prepaus d’armo de destrucioun massivo qu’aurié agu l’Irak pèr fin d’óuteni la guerro.
Mèfi ! Pas d’anacrounisme. Aqui, vers li cistercian, pas ges de cinisme ; pèr aquéli tenènt de la primauta pountificalo, an de lucha contro d’ereti vo d’ami d’ereti, li que luchon contro lou Papo.
Geoupoulitico de la Crousado dis Albigés :
Mai li cistercian soun pas soulet dins l’afaire. Tres gros estat, en trin de se basti, s’armon contro l’eresìo qu’empesto la coumtat de Toulouso : li dóu rèi de Franço, dóu rèi d’Anglo-terro e du d’Aquitàni, dóu rèi d’Aragoun e comte de Catalougno que countourrolo tambèn la coumtat de Prouvènço.
Pèr fin d’aluncha lou dangié, en 1177, Ramoun V de Toulouso escriéu au chapitre generau de l’Ordre de Cîteaux que se tèn au mes de setèmbre. La toco d’aquéu Ramoun ? Moustra à la vendeto di cistercian lis enemi siéu coume d’ereti. S’agis de l’ouligrachìo dóu patriciat toulousen e de si vassau, lou viscomte Trencavel que se vòu independènt.
Jan-Louis Biget noto un trousset de ço qu’escrivié Ramoun V, presentant lou viscomte d’Albi-Carcassouno, Rougié II Trencavel, coume un menaire, aparaire de l’eresìo : “les plus nobles de ma terre sont déjà atteints par le mal de l’infidélité.” e Biget de counclure : [aquelo letro] « de Raimond V constitue en fait un chef d’œuvre de “realpolitik” » e à l’adrèisso dóu rèi de Franço : « Pour réaliser cela, j’engage le seigneur roi de France à venir de votre pays [...] Quand il sera là, je lui ouvrirai les cités, je livrerai les bourgs et castra à sa discrétion ; je lui montrerai les hérétiques et partout où il en aura besoin, je l’assisterai jusqu’à l’effusion de mon sang, afin de réduire tous les ennemis du Christ. » Basto, s’agis d’un rampèu pèr fin que lou rèi de Franço levèsse uno armado.
Lou comte de Toulouso se resigno : vòu l’ajudo de Cîteaux, jogo lou rèi de Franço contro lou d’Anglo-terro emai lou d’Aragoun qu’an de poussessioun toucant la coumtat. En mai d’acò, mostro dóu dèt coume ereti, sis enemi : la grosso bourgesié toulousenco e lou viscomte Trencavel.
Lis óurigino inteleitualo e religiouso de la dissidènci albigoto :
Vengu tout dre de l’eisistènci memo de la Glèiso Latino, tres elemen s’atrobon is óurigino inteleitualo e religiouso de la dissidènci albigoto. S’agis, d’en premié, d’un dualisme propre à-n’aquelo Glèiso de l’Age-Mejan. Pèr dualisme, fau coumprene la bataio entre li puissanço dóu Bèn e li puissanço dóu Mau, entre Diéu e Satan.
I’a pièi un evangelisme, valènt-à-dire uno voulounta d’imita lou tèste dis Evangèli dins la vido-vidanto. Aquel evangelisme vèn tout pouderous emé la reformo gregouriano e s’acabo dins un « ranfort evangeli ». Enfin, i’a de mai en mai d’anticlericalisme (mèfi ! s’eisisto la causo, lou mot, éu, à-n’aquelo epoco, eisistavo pas) en paralèle au desvouloupamen, à l’afiermacioun de la reformo gregouriano, dóu noum de Gregòri lou Grand (Hildebrand, 1073-1085). Aquelo reformo s’esperloungo bèn après aquéu pountificat : coumenço emé l’istitucioun de la Pas de Diéu, tre Sivèstre II (999-1003) e countùnio à la debuto dóu siècle 12. La reformo gregouriano s’acabo dins uno afiermacioun de la teoucracìo pountificalo (poudé dóu Papo sus la terro) qu’es l’uno di causo que, dins li ciéuta, menon li catau laï à-n’un anticlericalisme radicau. Aquel anticlericalisme, aquelo dissidènci, pèr la Glèiso, es acò, l’ “eresìo”.
a) à l’óurigino dóu dualisme de l’eresìo :
Jan-Louis Biget esplico que lou dualisme de la Glèiso medievalo s’atrobo à l’óurigino dóu dualisme de la dissidènci eretico. Despièi l’Age-Mejan Naut, souvènti-cop pèr l’encauso di mounge, lou contemptus mundi, valènt-à-dire lou mesprés dóu mounde materiau marco la counsciènci crestiano. Vaqui de menaire tau lou cistercian Geoffroy d’Auxerre o lou que vendra lou Papo Innoucènt III qu’en lucho contro l’“eresìo albigoto” coumpauson de tratat coundanant li vanita terrèstro.
Lou crestian de l’Age-Mejan percéu l’Univers coume un prat-bataié que se i’acipon li puissanço dóu Bèn e dóu Mau, lis Ange e li Demoun.
Pèr éli, Diéu tout pouderous afronto Satan : la preguiero di mounge clunisen fai partido d’aquelo lucho dóu Bèn contro lou Maiu qu’ilustron li decor de l’architeituro roumano. Un eisèmple di mai couneigu : lou timpan de l’abadialo de Counco, qu’à man drecho de Crist jujant, i’a lis Elegi e à man senèstro, s’atrobon li Dana, “lou Toumple dóu Mau, l’Infèr”.
E Jan-Louis Biget de coustata : « La marge entre orthodoxie et hétérodoxie, quant à l’opposition du Bien et du Mal, s’avère donc étroite. » Pèr éu, lou dualisme de la dissidènci : « Dans une large mesure, s’avère l’héritage du christianisme “roman” ». Jòrgi Duby escrivié : « Manichéen, le christianisme du 11e siècle l’est tout entier, spontanément » (cf. Adolescence de la chrétienté médiévale)... es ansin que Biget e Duby n’arribon i mémi counclusioun.
b) Un evangelisme radicau liga à-n’uno roumpeduro soucialo :
Se n’en cresèn Jan-Louis Biget, à l’époco “gregouriano”, mant tenènt de l’evangelisme an treva Éuropo, la Crestianta Latino. N’i a forço qu’an founda de coumunauta de mounge : Roubert de la Chaise-Dieu, Brunoun, Nourbert... pamens, après 1130, coundanon lis evangelisto. Li vaqui persegui pèr li coungregacioun nouvello, entre autre, li cistercian.
La roumpeduro entre li dous mouvemen evangelisto es touto soucialo. Aquéli qu’an coungreia li coungregacioun flame-novo soun nascu dins lou meiour dóu mounde segnourau. Li que dison ereti, es de catau counsulàri vengu di ciéuta... de routurié. Aquéli d’aqui s’endrudisson, li vilo se desvouloupon, adounc, la Glèiso lucho toujour que mai contro l’evangelisme urban en foro glèiso. E la Glèiso soustèn d’acusacioun de dualisme. Biget counfiermo : « les clercs ressentent assurément leurs adversaires comme tels, car eux-mêmes se pensent comme les représentants d’une unité totalisante, céleste et terrestre, qui ne peut être soumise à discussion. »
Qu’enchau lou detai : avèn de reteni que l’evangelisme radicau amenaço autant la Glèiso coume lou mounde féudau e lou poudé aristoucrati. Au mitan meme de l’evangelisme, lou tuert es autant religious coume souciau. Basto d’arregarda ço que fan li cistercian, menaire de l’agarrido contro la dissidènci albigoto. Jòrgi Duby, lou bèu premié, avié nouta de « connivences essentielles » e de « collusions intimes » entre l’ordre de Cîteaux e l’aristoucracìo. (J. Duby, St Bernard. L’art cistercien).
D’aiours, un paralelisme eisisto entre l’espandido de l’eresìo albigoto e la dóu mouvemen cistercian. St Bernat e si fraire soustenguèron que l’evangelisme noun se pòu viéure en foro di clastro.
E parié, l’estùdi di tèste sabènt toucant l’eresìo albigoto mostro proun, pèr aquéli que nous rèston, fuguèron farga dins de mounastèri cistercian, Clairvaux, Haute-Combe, Cîteaux... pèr n’en faire d’armo vertadiero.
Souvènti-cop, es de cistercian que menon aquelo bataio contro l’eresìo albigoto : St Bernat, de segur, e après éu, Geoffroy d’Auxerre, Enri de Marcy, pièi Pèire de Castelnau, Arnaud Amalric, l’abat de Cîteaux, lou chèfe esperitau de la crousado.
c) L’anticlericalisme que meno au dualisme :
La teoucracìo pountificalo espelis emé soun clergié tout-pouderous. Espelis l’anticlericalisme. Semblarié qu’aquelo countèsto siguèsse nascudo dins la Glèiso : un partimen entre lis aversàri de la reformo gregouriano, tenènt d’uno reformo establo e de la teoucracìo pountificalo e li refourmaire radicau.
Conte, legèndo e mite à prepaus de la Crousado dis Albigés :
Ço que i’a de coumun entre tóuti li legèndo que viron à l’entour de la Crousado dis Albigot es tras-que simplas. Aquéli legèndo, coume se counèisson au siècle 20, es la resulto dóu militantisme pouliti óucitanisto. Adeja, au siècle 19, s’atrobavon de bèllis istòri que devèn à Mary-Lafon e à-n’aquéu vesiounàri farcejaire que i’an mes Napouleoun Peyrat.
Fourro-bourro, mesclant mite e legèndo, vous esplicon qu’uno civilisacioun estraourdinàri, en trin d’espeli, sarié estado escrachado pèr li Crousa, envahissèire vengu dóu Nord, qu’aquelo civilisacioun d’alor aurié tengu lou relarg de noste Miejour tau coume lou couneissèn, aro… vaqui pèr la legèndo.
À-n’aquelo d’aqui s’apound lou mite basti à l’entour de la bataio de Muret (1213) : aurié recampa li grand segnour miejournau que, souto l’empento de Pèire II d’Aragoun e dóu comte de Toulouso, aurien lucha contro li Crousa. Dins aquelo bataio, souto li bàrri de Muret, sarien mort Pèire d’Aragoun em’un moulounas di siéu : 50 000 ome (cf. wikipedia… que despièi a revisa la chifro : 10 000 !) pèr fin de sauva l’independènci miejournalo.
Fau s’engarda dóu ridicule ! Muret, es en 1213, un an avans la mai grosso di bataio dóu siècle 13 : Bouvines que li mai grands estat éuroupen n’en prenguèron sa part. Un di meiours especialisto d’aquelo epoco, lou medievalisto Jòrgi Duby, presènto li resulto de si recerco dins soun libre Le dimanche de Bouvines. Après agué acara mànti crounico countempourano de Bouvines : 2000 chivalié coumpausavon la coualicioun éuroupenco contro lou rèi de Franço, que n’avié autant de soun coustat.
À respèt di crounico dóu tèms, lis especialisto an fa si comte. La bataio de Muret recampavo 1000 chivalié dins lou camp de Pèire II d’Aragoun e dins lou camp di Crousa de Simoun de Montfort : 30 chivalié dins lou castrum en mai di 900 arriba en ranfort emé Simoun. 930 chivalié. E pas mai.
Un conte voudrié que Pèire II d’Aragoun siguèsse esta un gros aparaire di liberta miejournalo fàci lis envahissèire dóu Nord.
Pèire II d’Aragoun, rèi despièi 1196, meno de touto part uno vertadiero poulitico d’espandido territourialo. Rèi d’Aragoun e comte de Barcilouno, adeja countourrolo, gramaci soun nebout, Ramoun-Berengié V, comte de Prouvènço e 1écomte de Fourcauquié, li coumtat de Prouvènço e de Fourcauquié.
Pèr soun maridage emé Marìo, eiretiero de Guihèn VIII de Mount-Pelié, (jun de 1204) ié faut l’aprouvacioun dóu Papo… es ansin que, de-bon, mestrejara la regioun. Éu que se prouclamo « lou martèu contro l’eresìo », se fai courouna à Roumo lou 11 de nouvèmbre de 1204 pèr Innoucènt III que n’en reçaup lou sarramen de vassalage pèr soun reiaume. De Jan-Louis Biget : « Le 16 juin 1205, le Pape lui inféode le bourg de Lescure aux portes d’Albi, reconquis sur les hérétiques. »
En 1212, Pèire II d’Aragoun gagno belamen contro li musulman, en Espagno, la bataio de Las Navas de Tolosa.
Debuto de 1213, lou comte de Toulouso se counèis pèr vassau de Pèire II d’Aragoun. À l’asard Bautezar ! I’a plus que d’escoufi Simoun de Montfort que, mai au mens, countourrolo la viscoumtat de Trencavel. Coume acò, Pèire II d’Aragoun poudra, en Éuropo, se coustituï un territòri pouliti di gros : emé ço que tèn en Espagno, lou quàsi countourrole de la coumtat de Toulouso e de Mount-Pelié, e d’un biais un pau mens dirèit, lou, pèr soun nebout Ramoun-Berengié, di coumtat de Prouvènço e de Fourcauquié.
Fin finalo, la bataio de Muret noun es pas rèn que la resulto de la voulounta de supremacìo de Pèire II d’Aragoun.
L’avalimen de l’eresìo albigoto :
Ço que diren vuei, lou devèn, pèr la maje part, à Jan-Louis Biget, un di soulet cercaire qu’ague assaja de coumprene perqué s’èro avalido l’eresìo albigoto.
L’Enquisicioun aurié-ti escracha aquelo eresìo ? Jan-Louis Biget de respondre pèr uno autro questioun : « Se pouvait-il que la violence ait, sans génocide, triomphé d’une foi ? Ce serait pratiquement le seul exemple dans l’histoire. Comment se fait-il, d’ailleurs, que les partisans de la dissidence qui échappent aux poursuites se rallient ensuite à l’Église ? Ce n’est, certes, pas par la violence qui n’impose jamais une foi, celle-ci triomphe par ses vertus positives. »
I’a pas agu rèn que l’Enquisicioun pèr escafa la dissidènci albigoto : s’apren tambèn en d’àutri resoun mai impourtanto. E d’en premié, lis albigot noun èron pas gaire noumbrous (au pountificat de la dissidènci, pas mai de 5 % de la poupulacioun).
Pèr li noublihoun, mitan que pourtavo aquelo dissidènci, Jan-Louis Biget mostro dóu det la criso financiero que n’en vòu sié la mort sié lou service dóu rèi de Franço… e lou renounciamen à l’eresìo.
La grosso bourgesié di ciéuta, elo tambèn, renóuncio à l’eresìo albigoto : lis óufice dóu rèi – justiço o finanço – pourgisson de proumoucioun soucialo. N’en voulèn pèr provo un eisèmple famous, lou de Guihèn de Nogaret. Nascu à St Fèli en Lauragués, felen d’un tenènt de l’eresìo albigoto, es lou meiour di legisto-menistre de Felipe lou Bèl.
Enfin, nous fau recounèisse que, d’un poun de visto religious, lis ordre mendicant, e d’en premié, li fraire presicadou (douminican) e li fraire minour (franciscan) faguèron mirando. Praticant la paureta, espandisson uno pastouralo nouvello, miés asatado à l’enançamen ecounoumi de la soucieta que la pastouralo de l’eresìo albigoto. Es ansin que gramaci lis ordre mendicant, i’a plus ges de penitènci publico e que se desveloupo la counfessioun auriculàri.
En mai d’acò, li gros bourgés podon intra dins lis ordre mendicant que li tradiciounau noun recebon que lis aristoucrato.
E Jan-Louis Biget de coustata : « c’est la pastorale des Mendiants qui, en Languedoc, a vaincu l’albigéisme et rétabli la paix spirituelle. »
COUNCLUSIOUN
Fin finalo, n’en revenèn à la debuto, quouro evoucavian lou liame téune qu’eisisto entre Prouvènço e l’eresìo albigoto, la Crousado dis Albigot. Emai Prouvènço siegue pas esta toucado pèr l’eresìo albigoto, d’ùni, au siècle 20, an assaja de la liga à-n’aquelo mitoulougìo en s’apielant sus ço qu’escriguè Frederi Mistral.
Au tout debut de Calendau, pareigu en 1867, e dins sa noto 5, Mistral evoco la Crousado dis Albigot mai ço que se n’en sabié à l’epoco èro pas grand causo (Mistral couneissié ni li microbe nimai la boumbo atoumico !) L’Istòri vendra sciènci qu’au fin bout dóu siècle 19.
Adounc, ço que poudié saupre Frederi Mistral de la Crousado dis Albigot, en 1867, tenié à pas grand causo. E sièr pas de rèn de liga Prouvènço à la mitoulougìo albigoto.
Vuei, nosto coumunicacioun permet de trespassa l’istòri dis « hérétiques albigeois » e la d’aquelo Crousado pèr n’en leva uno leiçoun autro. Aquelo leiçoun, la devèn à Gui Lobrichon (Inventer l’hérésie) : « La lecture littérale est le pire des mirages pour l’historien : lire un document du Moyen Âge au premier degré, qu’il appartienne aux espaces de l’imaginaire ou à ceux du normatif, qu’il soit littéraire, scientifique, théologique, juridique, c’est endosser le bonnet du positivisme leplus sot. »
Oudilo Delmas
1 Albigot : hérétique albigeois
Dans la même rubrique
1er octobre – Magazine MDP 61 - Victor Gelu, écrivain marseillais, républicain et socialiste
17 juillet – Magazine MDP 60 - le provençal, langue de France ?
17 juillet – Magazine MDP 59 - Belaud de la Bellaudière
17 juillet – Magazine MDP 59 - Les cathares ont-ils existé ? (1ère partie)
15 janvier – Magazine MDP 58 - La Pastorale Maurel et ses secrets


text:
Vernon (Eure)
Vernon es una comuna normanda administrada per lo departament d'Eure de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vernon A situat en la vallée de la Seine pas luènh del confluisson del Epte. Forma amb Sant-Marcel, Sant-Just e Sant-Pierre-de Autils una aglomeracion de 36 000 abitants.
Lo territòri communal es, amb 3492 ectaras, relativament vasta e s'estend de manièra sensiblement parièra suls dos marges del fleuve.
Compren :
- d'una part, la bassa vallée alluviale de la Seine, relativament estrecha, i compresas islas situadas del costat del marge drech (isla Santa-Pierre, isla Santa-Jean, isla del Relòtge, Granda isla) separadas del marge drech per braces fòrça estreches o quitament soudés al marge. La granda isla a partejat entre la municipalitat de Vernon e aquelas de Pòrt-Villez e de Giverny.
- D'autra part, las plateaux calcaires a una altitud en variant de 130 a 140 mètres d'altitud, cobèrts en granda part pel bòsc de Bizy e de Vernon.
Dintre los dos, la zòna de transition formada de tucs en pendent cap a la Seine es sustot desvolopada sul marge esquèrre, ailà ont s'es implantat lo nuclèu urban inicial a partir #que l'urbanizacion recenta se n'es desvolopat en totas las direccions, del temps que, sul marge drech ont la transition es mai abrupte, en formant practicament una falaise entaillée de doas vallons fòrça dintrats, l'urbanizacion es fòrça limitada.
Vernon a situat a 10 km de Gasny, a 11 km de Bonnières-sus-Seine, a 13 km de Pacy-sus-Eure, a 14 km de Gaillon, a 22 km dels Andelys, a 31 km de Évreux e a 34 km de Gisors.
Vernon est situé dans la vallée de la Seine non loin du confluent de l'Epte. Elle forme avec Saint-Marcel, Saint-Just et Saint-Pierre-d'Autils une agglomération de 36 000 habitants.
Le territoire communal est, avec 3492 hectares, relativement vaste et s'étend de manière sensiblement égale sur les deux rives du fleuve.
Il comprend :
- d'une part, la basse vallée alluviale de la Seine, relativement étroite, y compris des îles situées du côté de la rive droite (île Saint-Pierre, île Saint-Jean, île de l'Horloge, Grande île) séparées de la rive droite par des bras très étroits ou même soudés à la rive. La grande île est partagée entre la commune de Vernon et celles de Port-Villez et de Giverny.
- d'autre part, les plateaux calcaires à une altitude variant de 130 à 140 mètres d'altitude, couverts en grande partie par les forêt de Bizy et de Vernon.
Entre les deux, la zone de transition formée de collines en pente vers la Seine est surtout développée sur la rive gauche, là où s'est implanté le noyau urbain initial à partir duquel l'urbanisation récente s'est développée dans toutes les directions, tandis que, sur la rive droite où la transition est plus abrupte, formant pratiquement une falaise entaillée par deux vallons très encaissés, l'urbanisation est très limitée.
Vernon est située à 10 km de Gasny, à 11 km de Bonnières-sur-Seine, à 13 km de Pacy-sur-Eure, à 14 km de Gaillon, à 22 km des Andelys, à 31 km d'Évreux et à 34 km de Gisors.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Eugèni Trutat (1840-1910) : fotograf e naturalista nascut a Vernon.


text:
792
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 792 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la campanha militara acomençada en 791 còntra lei Bulgars. Pasmens, s'acabèt per una desfacha importanta a Marcellae onte lei Bizantins perdiguèron unei milièrs d'òmes. Constantin VI poguèt negociar la patz en cambi dau pagament d'un tribut important. Aquela desfacha permetèt ai partisans de sa maire e ais oposants a l'emperaire de restablir en partida lo poder de regéncia de sa maire Irèna.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]