text:
Sofòcles
Sofòcles (en grèc: Eoφokλῆς (Sophoklễs)), nascut a Colonos (actual quartièr popular d'Atenas) en 496 o 495 ab. C. e mòrt en 406 o 405 ab. C. es un dels tres grands tragedians grècs que lor òbra es en partida coneguda, amb Esquil (526-456) e Euripides (480-406). Es subretot l'autor de cent vint-e-doas pèças (que una centena de tragedias), mas se ne coneis pas que sèt uèi. Citat coma paradigma de la tragedia par Aristòtel, subretot per l'usatge que fa del còr[1] e per sa pèça Edip rei[2], ganhèt tanben lo pus grand nombre de victòrias al concors tragic de las grandas Dionisias (dètz e uèit), e jamai foguèt darrièr.
Son teatre rompèt amb la trilogia « ligada » e aprigondiguèt los aspèctes psicologics dels personatges. Sas pèças metent en scèna d'eròis, sovent solitaris o fòragetats (Aias, Antigòna, Edip, Electra), e confrontats a de problèmas morals que venon de la situacion tragica. Comparat amb Esquil, Sofòcles met pas o pauc en scèna los dieus, qu'intervenon solament amb los oracles que lor caractèr escur engana sovent los òmes, sul mòde de l'ironia tragica.
Somari
- 1 Elements biografics
- 2 Òbras
- 3 Lo teatre de Sofòcles
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Elements biografics[modificar | modificar la font]
Los detalhs de la vida de Sofòcles son coneguts, pasmens fòrça mal, mercé a una compilacion anonima[3][4], la Soda (Eoῦδa)[5] e a d'autres coma Plutarc o Atenèa[6]. Foguèt lo filh de Sofilòs e nasquèt en 496 (segon la cronica de Paros[7]) o en 495 (segon son biograf anonim[8]), a Colonos, vilatge près d'Atenas, ont situèt sa darrièra pèça Edipe a Colonos. Seguèt una fòrt bona educacion, subretot en musica, avent per mèstre lo celèbre Lampros, e en gimnastica: a setze ans, foguèt el que conduguèt lo còr del trionf de Salamina[9][10]. Contemporanèu de Pericles, Sofòcles coneguèt l'apogèu atenenc, e participèt a la vida politica: foguèt designat entre los elenotames (tresorièrs de la Liga de Delos) en 443 442, e entre los estrategias dos còps[11]. A uechanta tres ans, foguèt tanben un dels dètz conselhièrs designats aprèp lo desastre de Sicília.
La carrièra de tragedian de Sofòcles comencèt en 468. Aquela annada, la trilogia, e en particular son Triptolèm, es coronada del primièr prèmi, davant Esquil. Sofòcles foguèt lo rival d'aquel pendent dotze ans, abans qu'Euripides lo concurrencièsse a son torn a partir de 455.
Sofòcles moriguèt en 406 o 405. Foguèt lo paire de Iofon, filh de l'atenenca Nicostrata, e d'Ariston, filh de la sicioniana Toris[12]. E tanben Leostenès, Stefanos e Menecleidès[13]. Ariston es lo paire de Sofòcles lo Jove, tanben dramaturg
Òbras[modificar | modificar la font]
Sofòcles es l'autor de cent vint-e-tres tragedias[14][15], e mai de dramas satirics[16]. Fòrça son perdudas: demòran cent catòrze títols[17] e solament sèt pèças, amb los fragments importants del drama satiric Los Limièrs, trobats en 1912[18]. Sofòcles ganhèt en 468 sa primièra victòria, per la trilogia que Triptolèm, vencent Esquil. Ganhèt en tot dètz e uèit victòrias a las grandas Dionisias[19] e sièis autras a las Leneanas, per un total de vint-e-quatre victòrias, jamai egalat dins la Grècia classica[20]. Ganhèt la darrièra en 409, a uechanta sèt ans, per Filoctetes[21].
En mai de sas pèças, Sofòcles es l'autor d'òbras divèrsas, coma una òda a Erodòt[22] o, segon Plutarc, un tractat Sul còr (Πepὶ xopoῦ), ont expliquèt son pròpri estil e son evolucion[23]. On lui attribue aussi un Πaιάv (pean) [24] per Asclepiòs, que Sofòcles participèt a n'introduire lo culte.[25]
Aias[modificar | modificar la font]
Ben lèu representada vèrs 445, çò que ne fariá la pus anciana de las pèças conservadas de Sofòcles[26], Aias (Aἴaς) conta l'episòdi de la foliá d'Aias: lo guerrièr massacrèt lo bestial de l'armada en cresent d'assassinar los caps Atrides. Davant lo còr dels marins de Salamina, Aias revengut, desesperat, refusa d'èsser consolat per sa companha Tecmessa, exòrta son filh Eurisaces a l'onor e anóncia que se va purificar, se suicidant sus la scèna meteissa, solament amagat per un bartàs. Los pròches constatant sa mòrt se ploran, e Agamemnon accèpta aprèp las suplicacions de Teucros la sepultura d'Aias.
Antigòna[modificar | modificar la font]
Antigòna (ἈvtιYόvn, Antigónê) es datada amb precision de 442[27]. Per aver enterrat son fraire rebèl Polinices, tuat dins sa luta amb son fraire Eteocles, Antigòna qu'enfrangís la lei de Creon deu èsser punida de mòrt. Lo tiran refusa de cambiar sa decision malgrat los plors del còr dels aujòls de Tebas e las suplicacions de son pròpri filh Emon, promés d'Antigòna. Son los presagis de Tiresias que lo fan cambiar d'avís, mai èra tròp tard: Antigòna e Emon se tuèron l'un l'autre, e la femna del prince, Euridice, se suicidèt tanben.
Las Traquínias[modificar | modificar la font]
De datacion imprecisa mas considerada coma una de las pus ancianas tragedias de Sofòcles, Las Traquínias (Tpaxίvιaι, Trakhíniai) an per subjècte la mòrt d'Eracles. A Traquis, sa femna Deianèira (Anϊάveιpa), prevenguda per son filh Illos (Ὕλλoς) del retorn d'Eracles, mas inquieta de veire aquel davançat per la jove Iòla (Ἰόλn) que desira, aquela fa enviar per Illos una tunica banhada dins lo sang del centaure Nessos (Nέσσoς). Pensant atal de garantir l'afeccion d'Eracles, de fach lo tua. Quand apren l'eveniment, se suicida mentre que son espós arriba a Traquis e, ausent de la boca d'Illos la novèla d'aquela mòrt, aquel darrièr compren que morís per l'engana d'un mòrt, Nessos, coma o aviá predich un oracle.
Edip rei[modificar | modificar la font]
Modèl, cap d'òbra de l'ironia tragica, Edip rei (Oἰδίπouς tύpavvoς, Oidípous Týrannos) seriá anterior a 425, objècte d'una brèva citacion dins Los Acarnians (Ἀxapveῖς) d'Aristofanes, e posterior a l'epidemia atenenca de pèsta de 430-429, la pèça ne remembrarà lo sovenir[28]. A Tebas ravajada per la pèsta, Edip alara rei cèrca de conéisser l'identitat del murtrièr de Laïos (Aάϊoς), a causa de la malediccion. Lo devinaire Tiresias (Teιpeσίaς), sollicitat, apren la terribla vertat a Edip: serà murtrièr de son paire e espós de sa maire Iocasta (Ἰokάσtn), mas aquel i vei una injúria inspirada per Creon (Kpέwv) . Mas los revelaments successius venon alara refortir la revelacion, e Edip deu admetre qu'en temptant de desjogar l'oracle, en fach lo compliguèt. La pèça s'acaba amb lo suicidi de Iocasta e l'aparicion d'Edip mutilat aprèp que se crebèt los uèlhs, lo visatge ensagnosit, reclamant l'exili.
Electra[modificar | modificar la font]
La question de l'anterioritat entre l’Electra de Sofòcles (Ἠλέktpa, Êléktra) e la d'Euripides demòra dubèrta[29][30]. Sul tèma de Los Coefores (Xonφόpeς) d'Esquil (e conservant lo còr de las femnas joves), Sofòcles descriu lo retorn a Micenas d'Orestes (Ὀpέσtnς), venjador de son paire Agamemnon (ἈYauέuvwv). Torna veire sa sòrre Electra, que son totjorn mai desesperava son retour e projectava se venjar d'esperela. La scèna de reconeissença interven dins lo darrièr episòdi e lo murtre de Clitemnestra (Kλutaιuvήσtpa), e aquel d'Egistos (AἴYισθoς), son complits dins l'exodos (darrièra partida de la pèça).
Filoctetes[modificar | modificar la font]
Precisament datada de 409, los Filoctetes (Φιλoktήtnς, Philoktḗtēs) ganhèt aquel an lo primièr prèmi[31]. Mandat per Ulisses per tornar menar a Tròia Filoctetes, ferit e abandonat alara per el e los Atridas sus una illa desèrta, amb son arc, lo jove Neoptolemos (Neoπtόλeuoς), filh d'Aquiles, es confrontat a una causida morala delicada. Sa mission es indispensabla segon l'oracle, mas lo jovent pòt pas se resòlvre a traïr l'infortunat. Neoptolemos rend l'arc aprèp l'aver raubat, e tempta d'utilizar la persuasion onèsta; mas Filoctetes testut refusa de seguir e de perdonar als Atridas, pasmens que li foguèt assegurat que seriá curat a Tròia. Es l'aparicion d'Eracles que salva la situacion e fa cambiar d'avís Filoctetes.
Edip a Colonos[modificar | modificar la font]
Pèça jogada a títol postum en 401 dirigida pel seu pichon filh, Sofòcles le Jove, e primièr prèmi aquel an[32], Edip a Colonos (Oἰδίπouς ἐπὶ Koλwvῷ Oidípous epì Kolônỗi) descriu l'arribada del faidit, cec e maudit, a Colonos, prèp d'Atenas. Foragetat, podent comptar solament sus sas filhas Antigona e Ismèna, (ἈvtιYόvn e Ἰσuήvn) s'esfòrça de se disculpar dels crimes qu'es acusat. Edip deu tanben defendre sa libertat fàcia a sos filhs: Creon (Kpέwv), mandat per Eteocles (Eteokλής), ven per lo prendre el e las filhas, mas l'ajuda preciosa de Tesèu (Θnσeύς), rei d'Atenas, los salva. Puèi es Polinices (Πoλuveίknς) que ven demandar son sosten per la guèrra dels sèt que se prepara. Fòragetant sos filhs, Edip se prepara a morir: acompanhat de Tesèu, desapareis en un luòc secret en prometent sa proteccion a Atenas. A l'apèl dels dieus, lo maudit es elevat al reng dels eròis.
Los Limièrs[modificar | modificar la font]
De fragments de Los Limièrs (Ἰxveutaί, Ikhneutaí) foguèron descobèrts en Egipte en 1912[33]. Representan una mitat. Los critèris estilistics e metrics fan que Los Limièrs datan probablament d'abans 440[34].
Los fragments permeton de ne reconstituir lo resumit. Lo subjècte es lo meteis qu'aquel de l’Imnes omerics a Ermes, es a dire la raubariá dels tropèls d'Apollon per Ermès novèl nascut. La pèça comença pel planh d'Apollon, que lo còr del satires prepausa d'ajudar contra la promessa d'èsser liberats de l'esclavatge. Las pesadas los conduson a la balma de la ninfa Cillèna (Kuλλήvn), que velha sus l'enfant. La fin del drama deuriá presentar la reconciliacion entre Apollon e Ermés mercé a la lira d'aquel[35].
Pèças perdudas[modificar | modificar la font]
Sus las cent vint-e-tres pèças escritas per Sofòcles se coneis cent catòrze títols[36].
Lo teatre de Sofòcles[modificar | modificar la font]
Aspèctes formals[modificar | modificar la font]
L'innovacion mai remarcabla de Sofòcles, se se compara son òbra a la Esquil, es l'abandon de la tragedia « ligada », perque amb çò que sabèm compausèt pas una[38]. Aquel cambiament accentua los enjòcs individuals, l'analisi psicologica[39], a l'escala d'una pèça, al delà de las decisions divinas e las malediccions pertocant los òmes sus plusors generacions.
A aquela evolucion correspond tanben amb la creacion d'un tresen actor (tritagonista), atribuida a Sofòcles per Aristòtel (coma tanben l'utilizacion del decòr) : « Amb Sofòcles, aguèt tres actors e de decòrs pintats sus la scèna[40] ». Aquela innovacion, que permet d'enriquir las interaccions e oposicions entre los personatges[41], e a tanben per consequéncia de reduire significativament la part del còr dins lo debanar de la tragedia. L'exemple del títol de la pèça sul retorn d'Orestes es parlant: alara qu'Esquil met en abans lo còr (Los Coefòres), la sòrre d'Orestes passa al primièr plan per Sofòcles: la tragedia pren lo nom de l'eroïna, Electra, e los eròis coma ela donan lor nom a totas las pèças conservadas de Sofòcles, levat una (Las Traquínias).
La tension morala[modificar | modificar la font]
Levat las doas pèças de Sofòcles consacradas a Edip (ont l'obstinacion del eròis a pas de justificacion morala, e concernís pas una oposicion de valors[42]), lo primièr punt comun entre las pèças conservadas es la plaça centrala ocupada pels enjòcs morals jos forma de causida[43]. Antigòna es l'exemple pus frapant, per l'oposicion entre plusors « cobles de devèrs » que recensèt Jacqueline de Romilly[44]: familha e Estat, umanitat e autoritat, religion e respècte de las leis. Coma o remarca Jean-Pierre Vernant, lo conflicte se resumís pas a aquel de la lei dels òmes e de la lei divina, « opausa pas la pura religion [...] a l'irreligion complèta, mas dos tipes diferents de religiositat: d'una banda, una religion familiala, purament privada, [...] de l'autra, una religion publica ont los dieus tutelars de la ciutat tendon finalament a se confondre amb las valors suprèmas de l'Estat[45] ». Lo tòrt d'Antigòna es de privilegiar una religiositat a respècte de l'autra, la « Dice (Aίkn) dels mòrts » a la « dice celèsta »[46].
L'autre grand exemple es Electra: lo murtre de Clitemnestra e d'Egistos interven a la darrièra fin de la tragedia, que desvolopa subretot la psicologia de l'eroïna, e lo tèma de la venjança del paire a travèrs lo murtre de la maire[47].
Las oposicions del meteis òrdre travèrsan las tres autras pèças consideradas. Dins Aias, pel contrast entre l'eròi inflexible dins sa concepcion de l'onor e los plors fidèls de Tecmessa, puèi per l'enjòc de la reabilitacion de l'eròi per Agamemnon, fin finala per l'oposicion entre la moderacion d'Ulisses e l'orguèlh d'Aias; dins Las Traquínias, pel contrast entre Eracles e sa femna, Deianèira de caractèr somés, e mai entre Aias e Tecmessa[48]. Fin finala, lo Filoctetes es tot entièr consacrat al dilemna de Neoptolemos, del qual Ulisses reclama al nom de l'interès dels Grècs lo vòl de l'arc de Filoctetes, ferit e aflaquit. L'eròi se refusa a la fin a tota compromission : « L'onestetat aquí val fòrça melhor que l'agilitat[49]. »
Lo ròtle dels dieus[modificar | modificar la font]
Alara que pesan de tot lor pes sul teatre d'Esquil, los dieus an un ròtle fòrça diferent per Sofòcles. Son mai alunhats dels eveniments : « lo clima de sas pèças banha pas mai dins lo ritualisme religiós de las originas del teatre[50]. » Levat Atena al començament d’Aias, los dieus apareisson pas dins las pèças conservadas. Mas aquela distància a per consequéncia de soslinhar lo contrast entre lo monde dels òmes, qu'evoluan sus la scèna, e lo dels dieus, coma o soslinha lo còr d’Antigòna[51] o aquel d’Edip rei[52][53]. Al contrari, Sofòcles qualifica l'òme d'« efemèr[54] » e soslinha son sòrt derisòri davant lo temps que passa[55] : coma o cantan los marins del còr d’Aias, « I a pas res qu'esface lo temps tot poderós[56]. »
E la distància atal establida empacha pas l'intervencion divina. Solament aquela interven per d'oracles e lo teatre de Sofòcles pòrta pas mai sus la « justícia divina » coma per Esquil, mas sul sens d'aqueles oracles, que son lo sol indici que los òmes dispausan de la decision divina[57]. Al començament de las Traquínias, Deianaire anóncia l'oracle que concernís Eracles: « Se trobarà aquí lo tèrme de sa vida, ont trionfarà e dempuei alara par jamai passarà dins lo calme lo rèsta de sos jorns[58] »; dins Aias, lo presagi de Calchas es raportat pel messatgièr, la colèra d'Atena deu perseguir l'eròi qu'« un sol jorn »: « subreviu pasmens a aquel jorn, benlèu lo salvarem, amb l'ajuda de qualque dieu[59] ». Segon los mots d'Eracles, Filoctetes pòt èsser garit a Tròia solament: mas va i arribar[60]? Coma se pòt veire, los oracles son sovent imprecís, escurs, « daissan doncas plaça a l'esperança e a l'error[61]. » A vegadas, es la comparason entre mai d'un oracles que dona la solucion, coma o constata Eracles al moment de morir: coma se foguèt profetizat a son paire, morís pel fach d'un mòrt, Nessos, que lo baume mortal foguèt aplicat per Deianaire sus sa tunica[62]. Per aquela plaça daissada a l'error arriban la suspresa e la peripecia, mas subretot l'espectacle del destin de l'òme se jogant: « tota la dramaturgia de Sofòcles repausa sus l'idèa que l'òme es lo joguet de çò que se poiriá nomenar l'ironia del sòrt[63] », una « ironia tragica, que son sens s'inscriu en clar jos los uèlhs dels espectators, alara que los personatges ne distinguisson pas totjorn lo sens[64] », e pròpri a Sofòcles. Aquela ironia que fa de Deianaire l'instrument de la mòrt d'Eracles, que fa intervenir la mòrt aprèp los cants d'esper e de jòia del còr dins Las Traquínias [65], dins Aias[66], dins Antigòna[67]. Per Esquil[68] o Euripides[69], l'ironia tragica pòt far d'un personatge lo candid d'un autre, mas per Sofòcles los òmes s'enganan pas entre eles, levat escassas excepcions.
Aquela distància e aquela ironia tragica tròban lor illustracion mai abotida dins Edip rei, « cèrca tragica » d'Edip qu'apren çò qu'es, es a dire murtrièr de son paire e espós de sa maire, e que, avent tot fach per fugir l'oracle prononciat contra el, lo realizèt dins l'ignorància complèta de la portada de sos actes. La portada religiosa d'aquela perfeccion de l'ironia, particularament dins Edip rei, deu pasmens pas èsser considerada coma lo fach de dieus crusèls o indiferents (Edip ven lo protegit dels dieus dins Edip a Colonos[70]). Pel piós Sofòcles, « los òmes an pas de comprendre, mas d'adorar[71]. » Creon, Edip o Iocasta pagan lor manca de respècte dels devinaires e dels oracles, la tragedia es lo fach de l'error dels òmes.
L'eròi sofoclesan[modificar | modificar la font]
Alara, se pòt rapelar que l'òme es al centre del teatre de Sofòcles, coma o atèstan las evolucions formalas. L'eròi dona generalament son nom a la pèça e se tròba en oposicion a d'autres personatges: es aquò meteis que definís son estatut d'eròi, son « isolament progressiu de tota ajuda e de tot sosten umans[72]. » Antigòna envita en primièr sa sorre a una accion conjunta, mas lo refús d'Ismena l'enfèrra dins lo reget de tota assisténcia, atal quand s'agís per Ismena de se jónher a aquela davant la colèra de Creon: « as pas volgut, tu, me seguir, e ai pas, ieu, associat tu a mon acte[73] ». Antigòna es doncas alara sola, « sens amics, sens espós[74] ». Lo còr constatant son acte la crei fòla[75], d'una foliá comparabla a aquela d'Aias al començament de sa tragedia: malgrat lo còr del marins, malgrat Tecmessos e son filh, refusa tot consolament, « fa paréisser dins son còr la solitud[76] », e la pèça s'articula a l'entorn de la scèna ela meteissa solitària de son monològ e de son suicidi. Los adieus d'Aias son efectuats sens pas degun per los entendre, e se donan a pas cap d'òme mas al Solelh, a Salamina, a Atenas, al païsatge troian[77].
Aqueles elements existisson dins Electra: fòragetada per sa familha e per lo còr, sa solitud culmina quand crei Orestes mòrt e que, coma dins Antigòna, sa sòrre Crisotemis li refusa son ajuda. Alara Electra pren sa decision : « E ben ! soi ieu que, de ma man e tota sola, acabarai l'entrepresa[78]. » Coma o nòta Jacqueline de Romilly, es doncas de la solitud que nais l'estatut eroïc[79]. Filoctetes fin finala es sol, abandonat, e a pas mai que son arc que Neoptolemos ven lo ne privar.
Es encara un còp dins Edip que Sofòcles tròba la melhora aplicacion d'aquelas causidas. Dins Edip a Colonos, l'eròi es un vagabond cec, fòragetat per sos filhs e fugit dels òmes. Una solitud de fach (agravada pendent de la pèça per Creon, que priva Edip de sas filhas), ont s'apond una solitud morala, Edip afirmant atal mai d'un còp d'aver subit fòrça mai que comés sos actes[80]. Sofòcles càmbia pas fondamentalament aquela solitud: Edip morís sol e sens testimònis, demòra en marge[81]. Mas aquela solitud ven un signe de superioritat, de privilègi divin[82]. « Es coma los eròis de las autres tragedias, un èsser a despart. Mas es un pauc mai que los autres: es a despart dels òmes[83]. »
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aristòtel, Poetica (XVIII), 1456a 26
- ↑ Tragedia pus sovent citada dins la Poetica
- ↑ la Soda, una enciclopedia grèga de la fin del sègle IX
- ↑ La Soda (Eoῦδa) Bίoς Eoφokλέouς, ed. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 legir en linha. Aquel obratge se referís a d'escrits perduts de Doris de Samos, Ister, Aristoxèna, Neanta, Satiros e mai.
- ↑ « Eoφokλῆς », Adler sigma,815 legir en linha
- ↑ Smith lire en ligne
- ↑ Cronica de Paros, 56 legir en linha
- ↑ id: La Souda
- ↑ Atenèa I, 20, f
- ↑ La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: soda
- ↑ id: soda
- ↑ Romilly 1970, p. 82-91
- ↑ Romilly 1980, p. 87
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ Romilly
- ↑ Inscriptiones Graecae II², 2325, I, col. 1, l.5 legir en linha
- ↑ id: La Soda
- ↑ id: Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 99
- ↑ cant collectiu e solemne
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 100
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 104
- ↑ Romilly 1980, p. 89
- ↑ Demont & Lebeau, p. 106
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 108
- ↑ Romilly
- ↑ Demont & Lebeau, p. 110-111
- ↑ Demont & Lebeau
- ↑ Demont & Lebeau, p. 97
- ↑ De fragments dels Epigòns foguèron descobèrts en abril de 2005 per d'ellenistas de l’Universitat d'Oxford. La tragedia raconta lo sètge de Tebas. Matthew Murray, « Newly Readable Oxyrhynchus Papyri Reveal Works by Sophocles, Lucian, and Others », Theatermania, 18 d'avril de 2005.
- ↑ Demont & Lebeau, 111
- ↑ Romilly 1970, p. 37-39
- ↑ Poetica (IV, 14), 1449a, trad. Michel Magnien, LGF, 1990
- ↑ Romilly
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Ambiguïté et renversement. Sur la structure énigmatique d'Œdipe-roi », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 104
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 84
- ↑ Jean-Pierre Vernant
- ↑ Jean-Pierre Vernant, « Tensions et ambiguïtés dans la tragédie grecque », Vernant & Vidal-Naquet, I, p. 33
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1246, trad. Paul Mazon
- ↑ Baldry, p. 136
- ↑ « Insensible a l'edat e al temps, demòras lo mèstre absolut de l'Olimp de l'esbleugissenta clartat » (v. 609-610, trad. Paul Mazon)
- ↑ « A! faga lo Destin que totjorn consèrvi la santa puretat dins totes los meus mots, dins totes los meus actes. Las leis que los comandan sèson dins las nautors: nasquèron dins l'etèr celèst, e l'Olimp es lor sol paire; pas cap d'èsser mortal lor donèt lo jorn; jamai l'oblit los endormirà: un dieu poderós es en aquela, un dieu que vielhís pas. » (v. 863-971, trad. Paul Mazon)
- ↑ Romilly 1970, p. 97-113
- ↑ Aias, 399 ; Antigòna, 790
- ↑ Las Traquínias, 126-135 ; Antigòna, 1155-1160 ; Edip rei, 1186-1192
- ↑ V. 713, trad. Paul Mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 166-168, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 747-782, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 1014-1015
- ↑ Romilly
- ↑ V. 1159-1163
- ↑ Romilly 1970, p.102
- ↑ Romilly 1970, p. 104
- ↑ V. 633-662
- ↑ V. 692-717
- ↑ V. 1140-1152
- ↑ Agamemnon, v. 973-974
- ↑ Ecuba, v. 1021-1022
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 112
- ↑ Romilly 1970, p. 91-97
- ↑ V. 539, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 876, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 383
- ↑ V. 614, trad. Paul Mazon
- ↑ V. 855-864
- ↑ V. 1019-1020, trad. Paul mazon
- ↑ Romilly
- ↑ V. 267-273, 538-539, 964, 977, 987
- ↑ Pierre Vidal-Naquet, « Œdipe entre deux cités », Vernant & Vidal Naquet, II, p. 204
- ↑ Romilly
- ↑ Romilly 1970, p. 97
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fonts
- (fr)Aristote, Poétique
- Bίoς Eoφokλέouς, éd. Westermann in Vitarum Scriptores Graeci Minores, Brunswick, 1845, pp. 126-132 lire en ligne
- Suidas, « Eoφokλῆς », Adler sigma, 815 lire en ligne
- Estudis sus Sofòcles
- (it) Vincenzo di Benedetto, Sofocle, Florence, La Nuova Italia, 1983
- Gabriel Germain, Sophocle, Paris, Le Seuil, 1969
- (de) Karl Reinhardt, Sophokles, Berlin, 1933, 2en éd., Francfort, 1941, (fr) trad. française, Sophocle, Paris, Minuit, 1971, (en) trad. anglaise, Sophocles, Oxford, 1979
- Jacques Jouanna, Sophocle, Paris, Fayard, 2007
- Gilberte Ronnet, Sophocle poète tragique, Paris, De Boccard, 1969
- William Smith, article « Sophocle » du Dictionnaire des auteurs grecs et latins, 1844-1880, trad. Caroline Carrat lire en ligne
- Obratges generals
- (en) Harold Caparne Baldry, The Greek Tragic Theatre, Cambridge University Press, 1951, (fr) trad. en français : Le Théâtre tragique des Grecs, Paris, Maspero/La Découverte, 1975, éd. revue et corrigée Presses Pocket, coll. « Agora », 1985
- Paul Demont et Anne Lebeau, Introduction au théâtre grec antique, Livre de Poche, coll. « Références », Paris, 1996
- Jacqueline de Romilly, La Tragédie grecque, PUF, 1970, 8en éd., coll. « Quadrige », 2006
- Jacqueline de Romilly, Précis de littérature grecque, PUF, 1980, 2en éd., coll. « Quadrige », 2007
- Jean-Pierre Vernant et Pierre Vidal-Naquet, Mythe et tragédie en Grèce ancienne (2 vol.), Maspero, 1972, rééd. La Découverte, coll. « La Découverte/Poche », 1986, 1995, 2001


c: text/html

text:
Mar de China Meridionala
La mar de China Meridionala (en chinés: Nan Hai 南海 / 南洋, (« mar del Sud ») es una mar que fa partida de l'Ocean Pacific e que s'espandís sus una superfícia d'aperaquí 3 500 000 km² entre Singapor e l'estrech de Taiwan, çò que ne'n fa la mai granda mar après los cinc oceans. I existís de centenas d'illetas amassadas en archipèlas.
La mar de China Meridionala e aquelas illetas son l'objècte de revendicacions de sobeiranetat per los Estats vesins. Aquò se tradutz per una diversitat de noms utilizats per nomenar las illas e la mar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
James Stamp
James Stamp (1904 - 1985) que ho un trompetista academic classic e de jazz american e mei que mei un pedagòg d'aqueste instrument.
Que comencè a estudiar la trompeta a 16 ans. Per 17 annadas que ho purmèr trompeta dens l'Orquèstra Sinfonica de Mineapolis. En 1944 que's mudè a Hollywood entà i jogar entaus estudios de cinema. Arron ua ataca cardiaca en 1954 que's virè de cap a l'ensenhament e, en 1978, que publiquè Warm-ups + Studies, ua referencia dens l'apretissatge de la trompeta entà entà jogar net dab poder, claretat e nanças.


text:
Odor
Una odor es lo resultat, percebut pel sens de l’odorat, de l'emanacion dels còrses volatils contenguts dins de substàncias coma las moleculas quimicas, sovent qualificadas de moleculas odorantas, de perfum, o de redoléncia per las flors.
Somari
Natura quimica[modificar | modificar la font]
Las moleculas odorantas son caracterizadas per lor composicion quimica.
- Lo/los compausats organics: Alcòl, acid, aldeid, cetona, Idrocarbur aromatic, eca.
- La longor : nombre de carbonas constitutius de la cadena principala.
- L’organizacion espaciala: isomèr, enantiomèr.
Los signals odorants pòdon èsser repartits dins diferentas classas. Per las espècias aquaticas, los compausats generadors d’odors son en majoritat d'acids aminats o de sals biliaris.
Percepcion[modificar | modificar la font]
La sensacion agradable, neutra o desagradable associada a une odor es pròpia a cada individú e per partida innat, per partida socialament construcha. Depend atal de la concentracion del produch dins l’aire e del fach que siá o non associat a a la seuna font naturala[1].
Persistencia[modificar | modificar la font]
Se perfums son fòrça efemèrs e d’autres mai duradices. Lo sistèma olfactiu pòt tanben far pròva d’acotumança, unas odors essent pas mai percebuda aprèp un cert delai.
Odors e pollucion de l’aire[modificar | modificar la font]
La pollucion de l’aire se traduch d'esperela sovent per d'odors (gases d’esapament, fums, odors de decomposicion, de fermentacion, eca.).
En mai, las condicions environamentalas (igrometria, temperatura, lutz, ultraviolets, vent o turbuléncias) influisson sus la durada e la portada d’una odor. Fan que las odors portadas per l’aire vietjan mai o mens luenh; par exemple, un aire pròpri e umid pòrta gaireben totas menas odors al luenh.
Sembla tanben que la pollucion de l'aire aja una importança que benlèu foguèt sosestimada;
- Un aire polluit degrada las moleculas odorantas e frena la dispersion de fòrça odors, que lo perfum de las flors ;
(fr)De cercaires de l’universitat de Virginia (Estats Units d'America) faguèron de modelizacion[2] l’impacte de la pollucion de l’aire sus la dispersion de las redoléncias de flors: Dins un aire pur, aqielas redoléncia se dispersan sus de distanças podent a vegada passar un quilomètre, alara que dins un aire polluit, l’ozòn, los acids, diverses oxidants e radicals liures (idroxils e nitrats) e d’autres polluents degradan o modifican aquelas moleculas redusent fortament la portada de la rodeléncia de las flors (50 % del perfum d’una flor es alara “ perdut ” abans d’aver percorrit 200 m).
Segon Jose D. Fuentes, coautor de l’estudi (fr) “Aquò fa fòrça mai dificil la localizacion des fleurs par les pollinisateurs”. Il estime qu'aqueles aròmas son destruits fins a 90% per la pollucion (al repècte de periòdes que las industrias pesucas e los veïculs existián pas encara).
- de moleculas que son pas conscientament percebudas (ormonas, feromonas, e lor equivalent vegetal, fitoormonas dins lo mond de las plantas) poirián benlèu tanplan èsser destruidas o modificadas per la pollucion de l’aire.
- Aquel fenomèn de degradacion de las odors per la pollucion poiriá en partida explicar lo descasença d'unas populacions d’abelhas e d’autres pollinisators (que d'aucèls, ratapenada nectarivora) constatada dins totes los païses industrials e agricòls[3]. Poiría tanben explicar las dificultats que los individús an de qualques espècias (cernalhas, sèrps, amfibians, uns mammifèrs) a se reproduire (mascle e femnas ne s'encontran pas mai, o mens ben) o de qualques espècias a se noirrir (l’individú percevent pas mai pron l’odor que lo menava a la font de noirritura).
- Es possible que de fitoormonas tenon mai normalament lor ròtle de messatges de communicacion e que de vegetals sián alara mai aisidament victimas de lors predators.
- De presas poirrán èsser mai vulnerablas s'olfetavan mens l’odor de lors predators, e al contrari un predator que caça amb l’odorat pòt aver mai de mal a detectar las presas dins una region que l’aire es polluit. E mai fòrça d’animals que se desplaçan de nuèch en utilizant lor odorat son encara mai perturbats pel fenomèn dich de pollucion luminosa.
Los odors pel l’uman[modificar | modificar la font]
L’odor de la maire a una granda importança pel noirrisson, e al contrari. Qualques odors son memorizada e durablament associada a de sovenirs positius o negatius.
La sociologia del còrs mòstra que se d'odors corporalas son factor d’atrach, sexuala entre autre, d’autres (o los meteisses en d’autres circonstanças) son al contrari factor de rebut. La cultura igienista del sègle XIX benlèu afortiguèt lo desgost per qualques odors associadas als micròbes o a las malautiás (excrements, urinas, aliments en poiriment, aigas pudentas, eca.).
Los perfums naturals o de sintèsi pòdon èsser de mejans de seduccion o d'amagament de las odors supausada desagradablas per sei o per altrú.
De perfums son dempuèi l’Antiquitat tanben utilizats per amagar las odors d’animals, de cosina, de poirit, de cadavre, eca.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Article « Perque siam gainats per las odors? Lo ròtle d'uns factors psicosocials », per Barbara Bonnefoy (Revista Air Pur N° 73)
- ↑ (en)communicat de las acadèmias de las sciéncias e de medecina, engenheriá e recerca americanas, Cf. Estudi publicat dins “ Atmospheric Environment ”
- ↑ (en)Estudi sus l'estatut dels pollinisator en America del nòrd (2006) ; ”Status of Pollinators in North America ” , Committee on the Status of Pollinators in North America, National Research Council Accès a l’estudi
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Purves, D. et al.. Neurosciences. Éd. De Boeck Université, Paris, 1999, chap. 14, pp. 263-266.
- (fr)Rémy, E.; Estades, J.; 2007, Nez à nez avec des nuisances odorantes, l’apprentissage de la cohabitation spatiale, Sociologie du travail, Vol. 49, No. 2, pp. 237-252
- (fr)Brigitte Proust, Petite géométrie des parfums, Science ouverte, Seuil, 2006, (ISBN 978-2-0208-0279-6)


text:
Juli Cesar Scaliger
Juli Cesar Scaliger (o Giulio Cesare della Scala) (23 d'abril de 1484 – 21 d'octobre de 1558) foguèt un saberut italian a l'encòp escrivan, filosòf e mètge que passèt la màger par de sa carrièra en Occitània. Usèt de las tecnicas e descobèrtas de l'Umanisme de la Renaissença per defendre l'Aristotelianisme contre aqueste darrièr. Malgrat son caractèr arrogant e cerca bregas, sa reputacion entre sos contemporanèus èra nauta, amor que foguèt jutjat subre sas coneissenças e sos talents, e segon Jacques August de Thou, cap dels ancians podián lo subrepassar, e son epòca aviá pas d'egal.


text:
Gallicanisme
Lo gallicanisme èra la tendéncia separatista de la glèisa de França per oposicion a la jurisdiccion de Roma e del Papa. Lo nom ven de Gàllia, nom ancian de França.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina d'aquela concepcion ideologica (èra pròpriament pas una eretgia) es lo govèrn absolutista de Loís XIV e las idèas de Bossuet. La concepcion gallicana foguèt sintetizada dins la Declaratio cleri gallicani (1682), redigida benlèu per Bossuet. Resumit:
- Dins las causas temporàrias, los reis son independents de la Santa Ses.
- Lo Concili es al dessús del Papa.
- Lo Papa deu respectar las règlas, las costumas e las constitucions admesas per la Glèisa gallicana.
- Las definicions referidas a la fe son pas reformablas, almens sens lo consensus de la Glèisa tota.


text:
Batalha de Carabobo
La batalha de Carabobo que ho ua de las darrèras etapas de la Guèrra d'Independéncia de Veneçuèla. Que s'escadó lo 24 de juh de 1821 e qu'opausè las hòrças rebèllas gavidadas peu Libertador Simón Bolívar e las òst reialistas comandadas per Miguel de la Torre. L'armada de Bolívar que ho decisivament ajudada per ua Legion Britanica entà obtiéner la soa victòria.
Après Carabobo, Veneçuèla qu'èra practicament liberada a despart de quauque reialistas refugiats a Puerto Cabello qui seré lo nom de la darrèra batalha.


text:
Guadalquivir
Guadalquivir es un riu de la Peninsula Iberica que nais a la Cañada de Aguafría, a 1400 m de nautor, a la Sèrra de Cazorla (Jaén). Va per las províncias de Jaén, Còrdoa e Sevilha e desboca a Sanlúcar de Barrameda (Cadis), en un ample estuari partejat amb la província de Huelva.
Los romans lo nomenèron Betis, qu'èra lo riu principal de Betica (Andalosia) e la sèrra ont nais tant Guadalquivir coma los seus afluents principals se sona Betica. Es l'unic riu espanhòl navegable, dempuèi Sevilha fins a l'Atlantic. Entre la capitala andalosa e l'estuari s'estend una importanta zòna umida: las marismes de Guadalquivir.
Donadas[modificar | modificar la font]
- Conca: 56 978 km2
- Longor: 657 km
- Debit mejan:
- Restanca del Tranco: 18,3 m³/s
- Marmolejo: 68,4 m³/s
- Sevilha: 164,3 m³/s
Afluents[modificar | modificar la font]
- En la riba esquèrra:
- Riu Guadiana Menor.
- Riu Guadalbullón, que passa per Jaén.
- Riu Guadajoz.
- Ritz Genil: es lo principal afluent, que li apòrta un debit de 33 m³/s que recuèlh las aigas de la Sierra Nevada. Va per la Granada, ont recep lo Darro, e per Loja, Puente Genil e Écija.
- Riu Corbones.
- Riu Guadaira, que passa per Alcalá de Guadaíra e Sevilha.
- En la riba drecha:
- Riu Guadalimar.
- Riu Jándula
- Riu Yeguas.
- Riu Guadalmellato.
- Riu Guadiato.
- Riu Bembézar.
- Riu Viar.
- Rivera de Huelva.
- Riu Guadiamar.
Regim fluvial[modificar | modificar la font]
Las creissudas de Guadalquivir an causat de problèmas al cors de l'istòria sustot dins la província de Sevilha, en la plana alluviala. Lo problèma de las inondacions s'es resolgut dins de vilas coma Sevilha o Còrdoa, pas aital dins los pòbles del bas Guadalquivir, coma se poguèt veire los ans 1996 e 1997, amb de grandas inondacions. La creissuda mai fòrta al sègle XX foguèt la de febrièr de 1963 amb un debit de 5300 m³/s a Còrdoa e 6700 m³/s a Sevilha.


text:
900
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 900 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Campanha militara victoriosa dei Bizantins en Anatolia que permetèt de destrurre e de conquistar l'Emirat de Tarsus ambé l'anientament d'una armada aràbia e la captura de l'emir[1].
Escòcia[modificar | modificar la font]
Incursion vikinga que pilhèron lo « País dei Pictes ». Assaiant de s'i opausar, lo rèi Donald II foguèt tuat dins lo corrent d'un combat que se debanèt dins la region dau castèu de Dunnottar. Son cosin Constantin II, fiu dau rèi assassinat Aed, li succediguèt.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin dau conflicte entraïnat entre Saffaridas e Samanidas per lo califa Al-Mutadid ambé la victòria dei Samanidas. Al-Mutadid acceptèt de reconeisser lo poder dei Samanidas dins lei regions orientalas de Pèrsia qu'obtenguèron totei lei títols e lei cargas dei Saffaridas. D'ara endavant, lei Samanidas remplacèron lei Saffaridas coma poissança principala a l'èst dau Califat. De mai, lo califa assaièt de reconquistar la region de Fars mai mau capitèt en causa de la resisténcia acarnada dei princes saffaridas locaus.
Dins lo Golf Persic, revirada de l'expedicion navala dau generau Al-Abbas ibn Amr al-Ghanawi còntra Bahrayn ocupada dempuei 899 per lei Carmatas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Warren Treadgold, A History of the Byzantine State and Society, Stanford University Press (1997), p. 466.


text:
Andy Warhol
Andy Warhol que ho un artista grafic nòrd american, a l'origina illustrator comerciau, puish dessenhador, realizator de filmes, membre au còp dau monde culturau "sosterrenh" marginau (underground) e tanben deus ceucles oligarquics, qu'ei considerat d'un biais controversiau com un pintre e ua de las personalitats artisticas (e dehòra de las consideracions directament tecnicas e esteticas) mei famosas deu sègle XX.
Qu'ei l'autor d'ua de las frasas mei famosas (au punt de l'aver perseguit per manca d'originalitat deus sons entervistaires) d'aqueth sègle : "Au sègle XX cadun que gaudirà d'ua quitzea de minutas de celebritat".
D'un punt de vista picturau, qu'ei considerat com un representant deu pop art qui los sons pertrèits de celebritats (com lo deu president chinés Mao Zedong) e'n son icòna representativas.


text:
Basc unificat
Eth basc batua (literaument "basc unificat" o "basc unit", en basc euskara batua) qu’ei eth supòrt normatiu deth basc escrit[1]. Se base en dialèctes centraus deth basc coma eth naut-navarrés, eth labordin e eth guipuscoan,[2] e se trape influit peth labordin classic deth sègle XVI, precursor dera literatura en basc e ligam entre es dialèctes peninsulars e continentaus.
Eth procès tara unificacion literària que comencèc en 1918, damb era fondacion dera Acadèmia dera Lengua Basca (Euskaltzaindia), e era presentacion de distintes proposicions normatiues, entà culminar en 1968, ena reunion deth Santuari d’Aránzazu (Arantzazuko Batzarra) on Euskaltzaindia, pendent era celebracion deth sòn 50 aniversari, decidèc d’emparar e promòir formaument es recomanacions des Decisions deth Congrès de Baiona (Baionako Biltzarraren Erabakiak) de 1964 redigit peth Departament Lingüistic dera Secretaria Basca (Euskal Idazkaritza) de Baiona, sostienut per mantuns erudits basqui a trauèrs dera recentament creada Idazleen Alkartea (Asociacion d’Escrivans) e Ermuako Zina (Jurament d’Ermua) de 1968. Es postulats d’aqueth arrepòrt estèren arrecuelhudi e presentadi per academician Koldo Mitxelena, que s'encarguèc, amassa damb Luis Villasante, de dirigir eth procès dera unificacion literària.
Aguest registre s’emplegue ena administracion, er ensenhament e es miejans de comunicacion, ja que ath nivèu locau e orau se contunhe d’emplegar es diferent dialèctes.[3][4] Es institucions seguissen es normes e directives marcades pera Acadèmia dera Lengua Basca tath basc unificat.
Somari
Origina e istòria[modificar | modificar la font]
Es diferentes varietats deth basc segontes era classificacion modèrna que son es següentes:
- Eth dialècte occidentau o biscaïn
- Eth dialècte centrau o guipuscoan
- Eth naut-navarrés
- Eth baish-navarrés
- Eth labordin
- Eth soletin
Quauques-uns diferissen considerablaments entre eri, coma eth biscaïn e eth soletin. Un aute dialècte, eth roncalés, desaparesquèc definitiuaments en 1991 damb era mòrt de Fidela Bernat, era sua darrèra locutora. Es dialèctes de mès grana tradicion literària an estat eth labordin, eth biscaïn, eth soletin e eth guipuscoan, e denquiath començament deth procès d’unificacion lingüistica, estèren consideradi coma es mès prestigiosi pes vascofòns, en tot èster es mès utilizadi ena liturgia e ena literatura.
Es antecedents immediats deth basc unificat serien es següents:
- Eth gipuzkera osatua (guipuscoan completat) prepausat per Resurrección María de Azkue ena decada de 1920 e prengut coma referéncia per mantuns escrivans en lengua basca d'Espanha.
- Eth navarro-labordin literari, emplegat en publicacions de premsa deth País Basc Nòrd e exemplificadi ena gramatica establida per Piarres Lafitte en ans quaranta.
Aguesti modèls se caracterizauen pera sua flexibilitat normatiua e per dar-les ua importància exagerada as localismes e fonetismes de cada parçan. Es proposicions posteriores se basauen mès sus era tradicion literària.
Eth basc unificat estèc creat pr’amor dera necesitat d’unificar es diferents dialèctes dejós un madeish conjunt de normes lingüístiques. Era abséncia d’un basc literàri comun qu’estèc un problèma que se hèc notar dempús es debutes dera literatura basca. Molti escrivans hègen referéncia ad aguest problèma en prològs des sues òbres e mantenguien correspondéncia entà aconselhar-se es uns as auti. Es predicators, bertsolaris e en generau, totis es qu’utilizaven eth basc tà hèr-se compréner, an agut de cercar solucions consensuaus tà hèr-se compréner entre locutors de diferent parçans. Encara qu’ escrivans s’estaquèssen a modèls variats, cap arribarà a impausar-se as auti coma unic canon d’imitar, degut principaument ara división territoriau e ara abséncia d’ua institucion que poguèsse aplicar era sua autoritat en aguest ahèr.
Labordin clasic[modificar | modificar la font]
En sègle XVI, eth ministre calvinista Joan Leizarraga que se dotèc d’ua koinè particulara tara prumèra traduccion dera Biblia en basc. D’aguesta manèra, aguesta traduccion podie èster aprofitabla a toti es locutors de Labord, Baisha Navarra e Sola, en tot beneficiar ara expansion dera doctrina naua. Leizarraga prenguèc coma basa era morfologia deth labordin mesclat damb elements baish-navarresi e soletins. Er exemplar contenguien un petit diccionari de mots desconeishudi pes locutors soletins.
Labordin kostatarra (costèr)[modificar | modificar la font]
A partir deth sègle XVII, es escrivans influenciadi pera òbra de Pedro de Axular trapèren en parlar dera còsta labordina ua via peth desvolopament dera literatura basca. Era fama dera prosa arrica e eleganta d’Axular que passèc era frontera pirenenca e qu’acabèc per hèr d'aguest autor un mèstre peus escrivans naut-navarresi, guipuscoans e biscaïns.
Era escòla de Larramendi[modificar | modificar la font]
En sègle XVIII, eth jesuita guipuscoan Manuel de Larramendi qu’apareish en sud de Bidassoa coma ua reféncia intelectuau e apologista dera lengua basca. Que publiquèc ua gramatica (El Imposible Vencido: Arte de la lengua Bascongada) e un Diccionario Trilingüe (espanhòl-basc-latin) e era influéncia d’ambdues òbres qu’ei vededera en tota era literatura posteriora. Que siguèc prologuista e corrector de mantues òbres, e eth sòn imatge qu’estèc ligat ara aparicion deth dialècte guipuscoan coma dialècte literari. Aguesta escòla qu'aportèc ua fòrça unificadora ara lengua.
Arantzazu[modificar | modificar la font]
Dempús dera parentési dramatica dera Guèrra Civila Espanhòla, en es ans 1950 , eth problèma der estandard unificat que se tornèc a plantejar, mès que mès gràcies a ua generacion naua d'erudits e activistes culturaus. Aqueri se diferenciaven dera generacion anteriora per èster en majoritat laïcs, d’origina urbana e damb bagatge universitari. Molti èren euskaldun berriak ("neolocutors deth basc") coma Gabriel Aresti, Jon Mirande e Federico Krutwig. Aqueri s’avisauen fòrça mès intensament dera desintegracion dera lengua, e dotar-se d’un modèl unificat se vedie coma un pas necesari tà ne guarantir era subrevivéncia. Ua gran part dera generacion anteriora vedie era lengua coma depositària d'ues essencias nacionaus unides ara vida rurau, mentre qu'era generacion naua entenie qu’era lengua auie de reconquerir eth mitan urban, ath madeish nivèu sociau qu’es autes lengües deth sòn environament.
Gràcies a un periòde de tolerància relativa de part deth regim franquista, quauqu’ues des prumères ikastolas se legalizauen com "escòlas parroquiaus" e milieradi d’adults qu’assistien as classes nocturnes entarà euskaldunizacion e alfabetizacion, conegudes coma gau eskolak. Publicacions coma Euzko Gogoa, Zeruko Argia, Yakin e Anaitasuna estèren era escòla d’ua generacion d’escrivans que desirauen exténer es maines deth basc mès enlà des limits impausadi tradicionauments. Tot aquerò que hèc sorgir era exigéncia d’ua unificacion lingüistica. Se volie garantir er usatge deth basc en tots es maines publics, des d'era educacion basica denquiara universitat. Es escrivans e trabalhadors der ensenhament comencèren a exigir dera acadèmia que dictèssen normes exactes sus eth basc escrit.
Koldo Mitxelena, Jose Luis Alvarez Enparanza Txillardegi, Gabriel Aresti, Fr. Luis Villasante, Jon Etxaide e Jon Mirande, entre auti, qu’estèren es pairs deth nenet. En Congrès d’Aránzazu (Arantzazuko Biltzarra) celebrat en 1968 e convocat pera Academia dera Lengua Vasca, se fondèren es linhes mestresses de çò que serà dempús eth basc batua, en tot préner coma èish centrau es conclusions presentades per Koldo Mitxelena.[5] Era proposicion cercava era unificacion a partir des formes mès espandides e dera basa comuna dera lengua. L’arrepòrt compdaue damb sies capitòus: 1) Fonaments, 2) Ortografia, 3) Sus era forma des paraules (paraules basques antiguas), 4) Neologisms e manlhevadi, 5) Morfologia (Nom, Pronom e Vèrbe) e 6) Sintaxi.
Uei dia (2009) se considere qu'eth procès d’unificación se trape encara inacabat. Eth projècte der Euskal Hiztegi Batua (Diccionari deth Lexic Unificat) non a cap arribat ara sua fin e quauques aspèctes dera terminologia scientifica contunhen sense èster pleiaments consensuaus.
Critiques[modificar | modificar la font]
Es debats des decades de 1960 e 1970 prenguèren un aspècte clar de conflicte generacionau, en tot reflectar tanben antagonisms politics. Moltes decisions, coma era adopcion dera letra "h" ena ortografia unificada, non estèren cap deth gost des sectors mès conservadors deth nacionalisme basc, representat en aquera epòca peth PNV. Aqueri acusaven ara ala considerada esquerrista de voler impausar eth sòn pròpi critèri. Quauques academicians en desacòrd que fondèren ua auta acadèmia aperada Euskerazaintza, uei dia totaument inactiua.
Auti escrivans, influenciadi per Federico Krutwig, defenien un modèl cultista basat sus eth labordin classic geissit a partir dera òbra de Joannes Leizarraga, en tot préner coma referéncia era istòria der italian e der alemand. Encara que ara debuta aguesta posicion encontrèc un certan succès, damb eth temps qu’acabèc per èster fòrça minoritària: se le considerave un modèl massa dificil d’aplicar. Gabriel Aresti, Jon Mirande e Luis Villasante, entre auti, defendèren aguesta via per un temps, mès ara l’an abandonada.
Quauques autors qu’afirmen qu'eth basc unificat ei ua lengua artificiau, coma er esperanto, e que era sua existéncia e promocion institucionau ei letau tà çò que eri apèren eth "basc autentic", que eth batua eliminarà es diuersi dialèctes. Totun, des des sectors dera cultura en basc non se dan arreclams ad aguestes afirmacions. Se compren qu'era varietat estandard dera lengua a de completar es dialèctes e non sustituir-se ad eri.
Damb era perspectiva qu’auem ath present, se publiquèren òbres que pretenen evaluar eth camin seguit des de trenta ans. Era òbra der erudit Ibon Sarasola Euskara Batuaren Ajeak (Eth sauvament deth basc unificat) (editorial Alberdania, 1997), ena linha de El dardo en la palabra de Fernando Lázaro Carreter presente en format de diccionari ua lista de mots e expressions d’origina dobtosa qu’acabèren per sedimentar en basc modèrne, en tot prepausar solucions que seguissen critèris internacionaus e cercar tostemp eth consens enter bascos peninsulars e continentaus. Un aute erudit Koldo Zuazo, en són ensag Euskararen Sendabelarrak (Las hierbas curativas del euskera) (Alberdania, 2000) defen era convivéncia entre era varietat estandard e es parlars regionaus coma condicion necessària entà garantir era vitalitat dera lengua. Zuazo que denóncie tanben era existéncia d’un lenguatge escur e artificiau que se vò hèr passar per "batua" en miejans de difusion basqui, en tot qualificar-les de Marteko hizkuntza (lenguatge marcian).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Koldo Zuazo (2005), Euskara Batua, Ezina Ekinez Egina, Elkar: Bilbao.
- Matías Mujika, Cultura Vasca. Libelo. Internet.
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Real Academia de la Lengua Vasca, Arantzazuko jardunen ondoko agiria (1968, 3,4 e 5 de octobre
- ↑ Luis Villasante. Euskara batuaren filosofiaz: "Azkenean atera zena -Mitxelenak dio hau ere-, zera izan zen: nafargiputz (Beterrikoa) Lapurdiko ukitu batzuekin egindako euskara batu bat. Hitz batean esateko: idatzizko batasunean gatzatu eta urtu da mintzatuaren ezberdintasuna"
- ↑ "Euskara batuak oso esparru berezi eta mugatua du, nahiko ongi zedarritua: irakaskuntza, administrazio hizkera eta komunikabideak" Euskara XXXIX (2. aldia), Euskara Batuaren egungo premiak, Pello Salaburu (Real Academia de la Lengua Vasca)
- ↑ Proceso de unificación de la lengua: euskara batua
- ↑ Luis Villasante, "75º Aniversario del Congreso de Oñati (1918-1993)", RIEV. Revista Internacional de Estudios Vascos, Año 42. Tomo XXXIX. Nº 1. (1994), p. 75-96. Donostia: Eusko Ikaskuntza
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Historia del euskara batua
- Koldo Zuazo: Los euskalkis actuales tienen su origen en la Edad Media
- Artículo "Euskera unificado" en euskadi.net


text:
New York Knicks
Los New York Knickerbokers[2], mai coneguts coma los knicks, son una equipa professionala de la NBA que lo sèti es a Nòva York, e l'organizacion amb lo budgèt mai naut de la competicion, estimat a qualques 608 milions de dolars.[3] Foguèt un dels membres fondators de la BAA (Basketball Association of America), precedenta de l'actuala NBA.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs ans[modificar | modificar la font]
Lo primièr partit dels Knicks, e de la BAA, foguèt contra los Toronto Huskies e se joguèc lo 2 de decembre de 1946 al Toronto's Maple Gardens, ont los knicks ganhèron 68-66.[4] L'entraïnaire dels Knickerbokers èra Neil Cohalan, e l'equipa acostumava a jogar playoff cada an. Pendent lo primièr decènni de la NBA, los knickerbockers atenguèron las finalas tres ans consecutius (1951-53).
Ans dolentes[modificar | modificar la font]
De 1960 a 1966, los knicks passèron de moments dolentes, e acabèron darrièrs de la Division Èst cada an. Qualques unas de las piègers desbrandas arribèron pendent aquel periòde. Un exemple es la desbranda contra los Angeles Lakers per 178-100. Un autre granda desbranda foguèt contra los Philadelphia Warriors lo 2 de març de 1962, en quèir per 169-147. En aquel partit, Wilt Chamberlain anotèt 100 ponches, recòrd a l'istòria de la NBA.[5]
Campions[modificar | modificar la font]
En 1968, après que lo knicks se classifiquèsson pels playoffs pel primièr còp dempuèi 1959, decidiguèron contractar l'entraïnaire Red Holzman. Amb Holzman davant, e amb l'ajuda de las joves valors coma Bill Bradley e Walt "Clyde" Frazier, l'equipa tornèt als playoffs l'an seguent. La sason seguenta, l'equipa contractèt Dave DeBusschere, dels Detroit Pistons, e atenguèron una marca de 52-27. Als playoff atenguèron superar la primièra ronda en s'impausar als Washington Bullets, mas queigueren a la finala de la Division Atlantica en tèsta los Boston Celtics.
En la sason 1969-70, los knicks atenguèron 18 victòrias consecutivas per acabar amb una marca de 60-22, recòrd istoric de l'equipa. A las semifinalas ganhèron als Bullets e a la finala de la division superèron als Milwaukee Bucks, per s'afrontar a la finala amb Los Angeles Lakers. Après una sèria fòrça ajustada, los knicks s'impausèron per 4-3, en atenhent aital lo sieu primièr campionat.[6]
Donnie Walsh epòca[modificar | modificar la font]
Al Draft 2009, los knicks escuelhèron a Jordan Hill e Toney Douglas en las posicions 8 e 29.[7] De mai, traspassèron a Quentin Richardson a los Memphis Grizzlies en escambi de Darko Miličić.[8] La sason 2009-10 comencèt pas fòrça ben pels knicks. Aital, lo 13 de decembre de 2009 decidiguèron se refortilhar amb l'incorporacion de Jonathan Bender.[9]
Pabalhons[modificar | modificar la font]
- Madison Square Garden III (1946–1968)
- Madison Square Garden IV (1968–present)
Jogaïres[modificar | modificar la font]
Jogaïres al Basketball Hall of Fame[modificar | modificar la font]
- Walt Bellamy
- Bill Bradley
- Dave DeBusschere
- Patrick Ewing
- Walt Frazier
- Harry Gallatin
- Tom Gola
- Jerry Lucas
- Dick McGuire
- Earl Monroe
- Willis Reed
- Phil Jackson
Numèros retirats[modificar | modificar la font]
Los Knicks an retirat los numèros de 9 jogaires.[10]
- 10 – Walt Frazier, Basa, 1967–77;
- 12 – Dick Barnett, Basa, 1965–74
- 15 – Earl Monroe, Basa, 1972–80
- 15 – Dick McGuire, Basa, 1949–57; Entraïnaire, 1965–68;
- 19 – Willis Reed, Pivòt, 1964–74; Entraïnaire, 1977–78
- 22 – Dave DeBusschere, Aler, 1969–74
- 24 – Bill Bradley, Aler,1967–77
- 33 – Patrick Ewing, Pivòt, 1985–2000
- 613 – Red Holzman, Entraïnaire, 1967–77, 1978–82
Equipa actuala[modificar | modificar la font]
Actualizat a 13.12.2009. Font: NBA.com[11]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Team Directory knicks.com
- ↑ Why Knickerbockers? knicks.com
- ↑ NBA Team Valuations forbes.com
- ↑ The First Game nba.com
- ↑ Chamberlain's feats the stuff of legend espn.com
- ↑ Gutsy Reed Rallies Knicks in Game 7 nba.com
- ↑ Knicks Draft Hill/Douglas knickerblogger.net
- ↑ Roundup: Milicic headed to New York espn.com
- ↑ KNICKS SIGN FORMER RAPTORS PICK BENDER TO CONTRACT tsn.ca
- ↑ New York Knicks History CBSSports.com
- ↑ Knicks Roster nba.com


text:
Carassius auratus
Los peisses roges son d'animals domestics comuns.
Somari
Origina e istòria del peis roge[modificar | modificar la font]
Los peisses roges son originaris dels rius, lacs e estanhs de China, son de còps tanben apelats vel de China o Japonés velat.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo peis roge comun es la varietat pus coneguda e que pòt aténher las talhas mai impressionantas (de 30 a 45 cm). Lo còs es alongat, la coa e las nadarèlas pichonas en rapòrt al còs. Inicialament, èra daurat, mas es vengut amb l'aparicion de l'elevatge en China roge, calico, blanc o negre. Aprèp mantun crosament e seleccion, de varietats novèlas son estadas creadas, coma l'oranda, lo comèt, lo telescòpi, lo cap de leon, l'uranoscòpi... Dins aquestes cases, los peisses pòdon aver una coa dobla o quitament tripla, d'excrescéncias sul cap, una nadarèla dorsala mai nauta, o tanben absenta...
Varietats[modificar | modificar la font]
Existisson de varietats nombrosas dichas de « peisses roges », ne vaquí qualques-unas :
- Lo Vela de China o Ryukin : reconeissible per son long vel desdoblat sus sa nadarèla caudala.
- La Cap de Leon o Ranchu : a la particularitat d'aver una excreissença roge-sang o irange sul dessús del cran, que pòt far pensar a una crinièra de leon.
- Lo Bubble Eye : que possedís doas pòchas semitranslucidas rojas jols uèlhs.
- Lo Telescòpi : que sos uèlhs son ipertrofiats e de còps fòrt asimetrics.
- Lo Shubunkin.
Los peisses roges e japoneses son considerats en França coma domestics.
Mantenença[modificar | modificar la font]
Vivon en aqüari o en bacin. Son de peisses d'aiga freja, mas se pòdon mantenir a de temperaturas anant de 1 °C a 30 °C (22 °C per la reproduccion). L'aiga deu aver un pH puslèu neutre a alcalin (basic) comprés entre 6,0 e 8,0, (7,0 per la reproduccion) e una duretat de 5°d GH a 15°d GH. Aquestes animals an besonh de bravament d'espaci, de per lor talha (almens 20 cm per las varietats seleccionadas, fins a 50 cm pel peis roge basic) e lor natura de gròs "pollueire". Se còmpta un minimum de 100 litres per dos peisses roges (!) e 50 litres per animal suplementari. L'aqüari deu èsser equipat d'una filtracion poderosa (environ de 4 a 5 còps lo volum total per ora). Se compren plan alara qu'una "bola" es totalament inadaptada a una bona mantenença. Recordem que l'esperança de vida d'un peis roge es d'un vintenat d'annadas al minimum...
Noiridura[modificar | modificar la font]
Aqueste peis es omnivòr e es dich « gloton » perque pòt manjar plan mai que necessari, al risc d'èsser malaut. Serà noirit de noiridura del comèrci en flocons o granulats (pas de dafnias secadas ! an pas cap d'interès nutritiu), d'ensalada bolhida, de noiridura viva e/o congelada (artemias, vèrms de vasa etc.)
Reproduccion[modificar | modificar la font]
A la prima, quand l’aiga atenh 17 °C a 18 °C, lo peis roge s’aprèsta a se reproduire. Lo mascle atenh sa maturitat sexuala a dos ans e la femèla a tres ans. La reproduccion es apelada lo groüm.
Lo groüm fecondat s'arrapa a las plantas e la maturacion pòt començar. Dins una aiga a 18-20 °C, la rabalha sortís de l’uòu en tres a quatre jorns.
Los pichons demòran al fons de l’aiga. Se noirisson d’en primièr del contengut de lor pòcha nutritiva, sul costat del ventre. Es voidada en una setmana.
Las femèlas son pus redondas e pus plenas que los mascles quand arriba lo periòde del groüm. Se reconeis que son prèstas a pondre quand lo ventre se fa mòl. Lo mascle en periòde de ponduda pòrta de "botons de nòça" blancs suls operculs.
Cresença[modificar | modificar la font]
Se ditz que los peisses roges aurián pas que tres segondas de memòria, e qu'atal serián pas tristes dins lor bocal, aquò es estat demostrat coma fals. Jean-Marie Bigard a largament participat a espandir aquesta falsa cresença a travèrs un dels sketches de son espectacle Des animaux et des hommes.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia FishBase : espècia Carassius auratus auratus (Linnaeus, 1758) (en) (+traduccion (fr))
- Referéncia Fauna Europaea : Carassius auratus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 163350 Carassius auratus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Carassius auratus (en)
- Referéncia NCBI : Carassius auratus (en)
- AFPR : Lo site de l'Associacion Francesa del Peis roge e forum d'aderents (fr)
- PR Net : Forum d'ajuda mutuala suls peisses roges (fr)
- PDPR : Sit per debutants consacrat als peisses roges (fr)


text:
Ruminantia
Los Romiaires son de mamifèrs cetartiodactils del clad dels cetongulats. Es determinat coma romiaire un animal que sa digestion a totalament o parcialament luòc al travèrs d'un procediment de remasticacion de l'alimentacion aprèp son ingestion.
Demest los romiaires mai coneguts, se tròban los bovins (la vaca), los ovins e los caprins que lors quatre pòchas dels estomacs lor permeton un estocatge temporari dels aliments consumats, en particular l'èrba, puèi una regurgitacion qu'autoriza una segonda fasa de masticacion que fa plenament partida del cicle de la digestion.


text:
Eocèn
L'Eocèn es una epòca geologica de la Tèrra, la segonda del periòde Paleogèn en l'Èra Cenozoica. Compren lo temps entre la fin del Paleocèn (fa 55,8 ± 0,2 milions d'ans) e lo principi de l'Oligocèn (fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans).
Pendent aquesta epòca se formèron qualques de las sarradas mai importantas del mond, coma los Alps o lo Imalaia, e venguèron de divèrses cambiaments climatics importants coma lo maximal termic del Paleocèn-Eocèn, qu'aumentèt la temperatura de la planeta e delimita l'inici d'aquesta epòca geologica, l'eveniment Azolla, un enfriamient global que donariá pas a las primièras glaciacions, o d'eveniments d'escandilhament massiu coma la Granda Coupure, que marca la fin de l'Eocèn. Coma en fòrça autres periòdes geologics, los estrats que delimitan aqueste periòde es plan identificat, e mai se an pas pogut èsser datats amb totala precision.
Las ausèls predominaban envolopa los autres èssers, e los primièrs cetacèus comencèron lo sieu desvolopament. En mai, l'espècia de sèrp mai granda qu'a existit data de l'Eocèn, e se produsiguèt una granda expansion e diversificacion de las formigas. L'Antartida comencèt lo periòde entornejat de bòsques tropicals, e o finalizèt amb l'aparicion dels primièrs casquetes polars. Existisson multitud de jaciments paleontològ en de divèrses luòcs del mond que confirman aquestes fachs, coma lo luòc fossilifèr de Messel, en Alemanha, o la Formacion Green River, en America del Nòrd.
Lo nom d'Eocèn, definit pel britanic Charles Lyell, proven dels mots grècs eos (ἠώς, 'alba') e kainos (kaιvός, 'nòu'), en fasent referéncia a l'aparicion dels òrdres modèrns de mamifèrs pendent aquesta epòca.


text:
Pecora
Los Pecora (plural del latin pecus, pecoris "tropèl") fòrman un clad de mamifèrs cetartiodactils del sosòrdre dels Ruminantia. Recampa uèi l'ensemble de las espècias vivas de Ruminantia autras que los tragulids.
Posicion filogenetica[modificar | modificar la font]
↕ cladificaction inseguda amb un de sos vesins
Sistematica[modificar | modificar la font]
- familha Antilocapridae, una espècia viva
- familha Giraffidae, doas espècias dins dos genres
- familha Cervidae, 43 espècias vivas dins 16 genres
- familha Moschidae, 4 espècias vivas
- familha Bovidae, 131 espècias vivas e 51 genres
Genres fossils[modificar | modificar la font]
- Andegameryx
- Blastomeryx
- Bugtimeryx
- Dremotherium
- Eumeryx
- Hanhaicerus
- Hispanomeryx
- Hoplitomerycidae
- Longirostromeryx
- Machaeromeryx
- Palaeohypsodontus
- Palaeomerycidae
- Rutitherium
- Walangania
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia The Paleobiology database : Pecora (en)
- Referéncia NCBI : Pecora (en)
- Filogenia dels romiants (en)


text:
Vallans
Vallans es una comuna peitavina, situada dins lo departament de las Doas Sèvras e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat suls marges de la Courance, près del Marais poitevin.
La commune est située sur les rives de la Courance, à proximité du Marais poitevin.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sant Louis, en mai 1242, #passar a Vallans en lo moment de la lucha contra Hugues de Lusignan.
Francis Picabia, pintor cubiste promotor del movement donada, séjourna dins lo castèl de Gautret en companhiá de la siá esposa Gabrielle Buffet e de los sieus fils Pancho.
Saint Louis, en mai 1242, passa à Vallans lors de la lutte contre Hugues de Lusignan.
Francis Picabia, peintre cubiste promoteur du mouvement dada, séjourna au château de Gautret en compagnie de son épouse Gabrielle Buffet et de son fils Pancho.


text:
830
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 830 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida e extension de la guèrra còntra leis Arabis acomençada en 827 ambé l'invasion de Sicília. D'efèct, après la revirada de l'expedicion de 827, leis Arabis capitèron de conquistar la màger part de l'illa e comencèron lo sètge de Palèrme. En Anatolia, una armada menada per lo califa se turtèt a la resisténcia dei fòrças bizantinas dirigidas per l'emperaire. Pasmens, lei Bizantins foguèron desfachs e perdiguèron unei fortalesas.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Abséncia de celebracions per lo 10en Bak'tun. Aquò mostra l'afondrament dau govèrn de la ciutat entre 810 e 830.
Tikal[modificar | modificar la font]
L'abséncia de celebracions per lo 10en Bak'tun mostra lo declin de Tikal — que sei causas son mau conegudas — dempuei 810 e la bastida dei darriers monuments. La formacion de dinastias localas au sen dei vassaus tradicionaus de la ciutat sembla lo confirmar.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei dificultats bizantinas còntra leis autreis estats arabis mediterranèus en Sicília e en Creta, lo califa Al-Mamun organizèt una campanha còntra Anatolia amb una armada importanta. I conquistèt unei fortalesas e pilhèt una partida de la region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Publicacion per lo sabent iranian Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi d'un zij dich Zīj al-Sindhind (« Taula indiana » en occitan). Establit a partir dei calculs e dei teorias de Ptolemèu e deis astronòms indians, venguèt una referéncia majora de l'Edat Mejana per quant a l'estudi e la prediccion dau movement deis astres.


text:
Wikilibres:Administrator
Aquesta pagina recensa los administrators del Wikiccionari. Es aicí que se fan las candidaturas. Per totas las requèstas, utilizatz la pagina de Demandas als administrators o demandatz-lor dirèctament via lor pagina de discussion.
Somari
Ròtle d'administrator e de burocrata[modificar]
- Lo ròtle d'administrator del Wikiccionari es similar a lo d'administrator sus Wikipèdia.
- Quitament, lo ròtle de burocrata es identic a lo de burocrata sus Wikipèdia. Dispausa de mai de possibilitats tecnicas que los administrators.
Administrators e burocratas[modificar]
Burocratas[modificar]
Candidaturas[modificar]
Per pausar una candidatura : creatz, al bas de la pagina, un títol de tresen nivèl amb l'escais, seguit d'un comentari, puèi d'una seccion de vòte de quatren nivèl.
Cedric31[modificar]
Cedric31 se prepausa al pòst de burocrata per Wikilibres.
Vòtes[modificar]
Comentaris[modificar]
Lo vòte es dobert
Administrators[modificar]
Administrators inactius[modificar]
Candidaturas[modificar]
Per pausar una candidatura : creatz, al bas de la pagina, un títol de tresen nivèl amb l'escais, seguit d'un comentari, puèi d'una seccion de vòte de quatren nivèl.


text:
Economia d'Estònia
Estònia, un país membre de l'Union Europèa dempuèi lo 1èr de mai de 2004, a una economia de mercat modèrna e un dels mai anautits nivèls de renda per capita de la region del Mar Baltica.[1] L'actual govèrn a seguit politicas budgetàrias consistentas qu'an garantit de budgèts equilibrats e deute public redusit.[1] L'economia se beneficia de la fòrça dels sectors de electronica e de telecomunicacions e dels fòrts laces comerciales amb Finlàndia, Suècia, Russia e Alemanha.[1] Mai de 67% del PIB estonian deriva del sector de servicis, 28% de la indústria e près de 5% del sector primari, en comprenent l'agricultura.
La prioritat del govèrn es manténer las nautas taxas de creissement annal, que se mantenguèron en mejana en 8% entre 2003 e 2007. Lo país traversèt una recession en 2008 en partida coma resultat de la retraccion en l'economia mondiala a causa de la crisi al mercat immobiliària nòrd-american.[1] Lo PIB contractèt 14,3% en 2009, mas actualament lo país a una de las pus nautas taxas de creissença d'Euròpa, en granda mesura mercés a l'aument de las exportacions e de l'inversion estrangièra, sustot après substituir la corona estoniana, en vigor dempuèi lo 1992, pel èuro lo 1 de genièr del 2011.[1]
Mai de 67% del PIB d'Estònia deriva del sector dels servicis, 28% de l'industria e 5% del sector primari, inclusent l'agricultura.


text:
Engolmés
Engolmés (en peitavin-santongés Engoumaes, en francés Angoumois) es una anciana província francesa, que recobriá la mai granda partida de l'actuau departament de Charanta. S'espandís sus lo territòri de la ciutat romana qu'aviá Icolisma per capitala, l'actuau Engoleime.
Una petita franja orientala d'Engolmés se tròba en Occitània, dins l'actuala Charanta Occitana.
Engolmés compreniá los país de Rufec, de Conhac, d'Òrta, de Tardoira, e mai una partida de Cofolentés (aquilhs tres darriers país son occitans mas eran restachats en partida a la província d'Engolmés). Fasiá partida de la maison daus Valés-Engoleime quand monteren sus lo tròn de França.


text:
Sainte-Marie-aux-Chênes
Sainte-Marie-aux-Chênes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait Del anciana Duché de Bar, prévôté de Briey, archiprétré de Hatrize.
Fief Dels lo Hungre, lo Tribunal, Gournay, dels Armoises, Aja. En 1817, Sant Ostal als Roures comptava 388 abitants repartits dins 64 ostals.
Dépendait de l’ancienne Duché de Bar, prévôté de Briey, archiprétré d'Hatrize.
Fief des le Hungre, la Cour, Gournay, des Armoises, Heu. En 1817, Sainte Marie aux Chênes comptait 388 habitants répartis dans 64 maisons.


text:
Lionel Jospin
Lionel Jospin, nascut lo 12 de julhet de 1937 a Meudon (Sèina e Oisa, ara Nauts de Sèina), es un Òme politic francés.
Ancian escolan de Institut d'estudis politics de París e de l'ENA, es diplomata e universitari de profession. D'en primièr membre de l'OCI trotskista, jonhèt lo Partit Socialista en 1971. Especialista en economia, venguèt primièr secretari del PS pendent lo primièr mandat del president de la republica François Mitterrand (1981-1988). Deputat de la 27a circonscripcion de París puèi de la Nauta Garona, foguèt, de 1988 a 1992, ministre d'Estat, ministre de l'Educacion nacionala, dins los govèrns de Michel Rocard, Édith Cresson e Pierre Bérégovoy.
Elegit candidat socialista a l'election presidenciala de 1995 pendent la primària de son partit, perdèt al segond torn contra Jaume Chirac, puèi tornèt èsser primièr secretari del PS en octobre. Dos ans mai tard, la victòria de l'esquèrra a las elections legislativas li permèron de venir Premièr ministre, per la tresena coabitacion. Al cap de la « majoritat pluriala », contribuguèt a la mesa en plaça de las 35 oras et dels emplecs joves.
Encara un còp candidat del PS lors de l'eleccion presidenciala de 2002, foguèt eliminat al primièr torn, essent davançat pel president sortent Jaume Chirac e pel candidat del Front Nacional Jean-Marie Le Pen, e anoncièt sul còp sa retirada de la vida politica. Demissionèt de sas foncions de cap de govèrn lo 6 de mai de 2002, l'endeman del segond torn del vòte presidencial. Lo govèrn Jospin coneguèt fòrça remanejaments, mas son pas considerats coma de cambis de govèrn, Lionel Jospin avent pas donat sa demission per formar una nòva equipa.
Somari
Foncions e mandats[modificar | modificar la font]
Foncions ministerialas[modificar | modificar la font]
- 10 de mai de 1988 - 15 de mai de 1991 : ministre d'Estat, ministre de l'Educacion nacionala, de la Jovença e des Espòrts dels govèrns de Michel Rocard
- 16 de mai de 1991 - 2 d'abril de 1992 : ministre d'Estat, ministre de l'Educacion nacionala del govèrn d'Edith Cresson
- 2 de junh de 1997 - 6 de mai] de 2002 : Primièr ministre de França
Foncions parlementàrias[modificar | modificar la font]
- 2 de julhet de 1981 - 1 d'abril de 1986: deputat de la 27a circonscripcion de París
- 1 d'octobre de 1986 - 14 de mai de 1988: deputat de la Nauta Garona (elegit pendent una eleccion parciala)
- 23 de junh de 1988 - 28 de julhet de 1988: deprutat de la 7a circonscripcion de Nauta Garona (remplaçat aprèp sa nominacion al govèrn; batut en 1993)
- 1 de junh de 1997 - 2 de julhet de 1997: deputat de la 7a circonscripcion de Nauta Garona (remplaçat aprèp sa nominacion coma Primièr ministre)
- 1984 - 1988 : deputat europèu
Mandats locals[modificar | modificar la font]
- 1977 - 1986 : Conselhèr de París (demissionna aprèp son eleccion a l'Assemblada nacionala)
- 1988 - 2002 : conselhèr general de Nauta Garona pel canton de Senta Gabèla, (eleccion parciala)
- 1992 - 1997 : Conselh regional de Miègjorn-Pirenèus
Foncions politicas[modificar | modificar la font]
- 1971 : adesion al Partit socialista
- 1973 - 1993 : membre del comitat director e du burèl executiu del PS
- 1973 - 1975 : secretari nacional del PS, encargat de la Formacion
- 1975 - 1979 : secrétari nacional del PS, encargat de las relacions amb los païses del Tèrç Monde
- 1979 - 1981 : secrétari nacional del PS, encargat de las relacions internacionalas
- 1981 : director de campanha de François Mitterrand per l'eleccion presedenciala
- 1981 - 1988 : primièr secretari del Partit socialista
- Secretari nacional a las relacions internacionalas, encargat de la coordinacion al PS; de mission prèp del primièr secretari del PS, encargat de las assisis de la transformacion sociala ; membre del burèu executiu e del conselh nacional
- 1987 : president de la comission de preparacion de la campanha electorala del candidat socialista a l'eleccion presidenciala francesa de 1988
- 1995 : president de la comission de renovacion del Partit socialista
- 1995 - 1997 : primièr secretari del PS ; membre del burèu nacional e membre del conselh nacional del PS


text:
Batalha de Camerone
La batalha de Camerone se debanèt lo 30 d'abriu de 1863 dins lo relarg dau vilatge mexican de Camarón de Tejeda. Opausèt un pichon grop de 65 soudats francés de la Legion Estrangiera a una armada mexicana que seis efectius èran estimats entre dos e tres mil òmes. Blocats dins una granja, lei legionaris opausèron una resisténcia acarnada ais assauts mexicans durant sept oras fins a l'abenament de sei municions. A la fin de la batalha, lei pèrdas mexicanas agantèron 90 tuats e 300 bleçats còntra 40 legionaris tuats e 17 bleçats. Lei subrevivents francés obtenguèron de condicions de rediccion relativament favorablas e la batalha venguèt un element major de l'identitat de la Legion Estrangiera. Lo 30 d'abriu es totjorn celebrat cada annada per leis unitats de la Legion Estrangiera.


text:
Italo Svevo
Italo Svevo, pseudonim d'Aron Hector Schmitz, italianizat puèi en Ettore Samigli aprèp l'annexion italiana de la region (Trieste, 19 de decembre de 1861 - Motta di Livenza, 13 de setembre de 1928) es estat un escrivan italian dels mai importants per la literatura italiana del sègle XX. Aital sas òbras son estadas reviradas dins mai de 20 lengas. L'italian èra pas que la lenga segonda de l'autor que sa lenga primièra èra lo triestin, una varietat del venèt impregnada de friolan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Italo Svevo nasquèt en 1861 a Trieste (vila austro-ongresa que venguèt aprèp la Primièra Guèrra Mondiala italiana) dins una familha amonedada d'origina ebrèa, cinquen enfant de nòu. Son paire, Franz Schmidt, èra un comerçant alemand e sa maire, Allegra Moravia, èra italiana. Seguiguèt los passes de son paire e faguèt doncas d'estudis comercials, bèl primièr en Alemanha e puèi a Trieste. En 1880 trabalhèt dins una banca, e entamenèt una collaboracion amb l'«lndipendente». En 1892 se faguèt la publicacion de son primièr roman Una vita, òbra que foguèt a sa sortida pro ignorada per la critica e pel public.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'avvenire dei ricordi (1877)
- Ariosto Governatore (1880)
- Il primo amore (1880)
- Le roi est mort, vive le roi! (1880)
- I due poeti (1880)
- Difetto moderno (1881)
- La storia dei miei lavori (1881)
- I tre caratteri, sonat puèi La gente superiore (1881)
- L'assassinio di via Belpoggio (1890)
- Una vita (1892)
- Senilità (1898)
- La coscienza di Zeno (1923)
- La madre (1926)
- Una burla riuscita (1926)
- Vino generoso (1926)
- La novella del buon vecchio e della bella fanciulla (1926)
- Terzetto spezzato (1927)
- Il vecchione (inacabat, postum)
- Corto viaggio sentimentale (inacabt, postum)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Òbras d'Italo Svevo en italian disponiblas en linha
- Obres d'Italo Svevo: tèxt, concordàncias e lista de frequéncia


text:
Nívol d'Oort
La nívol d'Oort es, en astronomia, un grand ensems esferic ipotetic situat aperaquí 50 000 UA del Solelh, encara fòrça mai luènh de l'orbita de las planetas e de la cencha de Kuiper. Lo limit extèrne de la nívol d'Oort, que formariá la termièra del Sistèma Solar, se situariá a mai d'un milièr de còps la distància separant lo Solelh e Pluton, siá aperaquí un an-lutz e lo quart de la distància a Proxima Centauri, l'estela pus pròcha del Solelh.
Encara que cap d'observacion dirècta siá pas estada facha d'aquesta nívol, los astronòms, en se basar sus las analisis d'orbitas de las cometas, creson generalament qu'es l'origina de la majoritat de las cometas.


text:
1936
Aquesta pagina concernís l'an 1936 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- Air France inaugura la linha París-Dakar.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 7 de març - En violacion al Tractat de Versalhas, Alemanha tòrna ocupar Renània.
- 10 de mai - Manuel Azaña deven lo president de la Republica Espanhòla.
- 1 d'agost - Obertura dels Jòcs Olimpics de Berlin.
- 25 d'octobre - Aliança entre Adolf Hitler e Benito Mussolini.
Mond[modificar | modificar la font]
- 17 e 18 de març - Pittsburgh, Pensilvània sufrís grèva inondacion: lo resultat es 69 mòrts e 100 000 construccions afectadas.
- 5 de mai - Tropas italianas ocupan Addis Abeba, capitala d'Etiopia.
- 7 de mai - Itàlia annèxa Etiopia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- Creacion de la cinemateca francesa.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Julio María Sanguinetti, president d'Uruguai
- 10 de genièr - Robert Woodrow Wilson, fisician american, Prèmi Nobel
- 12 de genièr - Émile Lahoud, president de Liban
- 19 de genièr - Ziaur Rahman, president de Bangladèsh
- 22 de genièr - Alan J. Heeger, fisician american, Prèmi Nobel en quimia
- 27 de genièr - Samuel Chao Chung Ting, fisician american, Prèmi Nobel
- 28 de genièr - Ismail Kadare, escrivan albanés
- 22 de febrièr - John Michael Bishop, virologista american, Prèmi Nobel
- 23 de febrièr - Federico Luppi, actor de cinèma argentin
- 29 de febrièr - Pèir Morà, escrivan gascon
- 29 de febrièr - Ives Roqueta, escrivan e òme politic occitan
- 6 de març - Choummaly Sayasone, president de Laos
- 11 de març - Harald zur Hausen, scientific alemand Prèmi Nobel en fisiologia o medecina
- 18 de març - Frederik Willem de Klerk, president d'Africa del Sud, Prèmi Nobel de la Patz
- 19 de març - Ursula Andress, actritz soïssa
- 26 de març - Giora Feidman, clarinetista argentin
- 28 de març - Mario Vargas Llosa, escrivan perovian, Prèmi Nobel
- 15 d'abril - Raimond Polidor, ciclista occitan
- 23 d'abril - Roy Kelton Orbison, cantaire american (m. 1998)
- 27 d'abril - Theo Angelopoulos, realizator de cinèma grèc (m. 2012)
- 29 d'abril - Zubin Mehta, cap d'orquèstra indian
- 9 de mai - Ernest Shonekan, president de Nigèria
- 12 de mai - Guillermo Endara, president de Panamà (m. 2009)
- 17 de mai - Dennis Hopper, actor e realizator de cinèma american
- 21 de mai - Günter Blobel, scientific alemand-american, Prèmi Nobel
- 8 de junh - Kenneth Geddes Wilson, fisician american, Prèmi Nobel
- 18 de junh - Ronald Venetiaan, president de Surinam
- 22 de junh - Hermeto Pascoal, musician e compositor brasilièr
- 23 de junh - Konstantinos Simitis, primièr ministre de Grècia
- 25 de junh - Jusuf Habibie, president d'Indonesia
- 16 de julhet - Yasuo Fukuda, primièr ministre de Japon
- 31 de julhet - Boniface Alexandre, president d'Aïtí
- 1 d'agost - Yves Saint-Laurent, creator de mòda francés (m. 2008)
- 12 d'agost - André Kolingba, president de Centreafrica (m. 2010)
- 18 d'agost - Robert Redford, actor e realizator de cinèma american
- 20 d'agost - Hideki Shirakawa, quimista japonés, Prèmi Nobel
- 29 d'agost - John Mc Cain, òme politic american
- 3 de setembre - Zine El Abidine Ben Ali, president de Tunisia
- 7 de setembre - Buddy Holly, cantaire american (m. 1959)
- 14 de setembre - Ferid Murad, biològ american, Prèmi Nobel
- 17 de setembre - Rosa Russo Iervolino, femna politica italiana
- 23 de setembre - Valentín Paniagua Corazao, president de Peró (m. 2001)
- 25 de setembre - Moussa Traoré, president de Mali
- 29 de setembre - Silvio Berlusconi, primièr ministre d'Itàlia
- 5 d'octobre - Václav Havel, ex-president de Checoslovaquia, e president de Chequia (m. 2011)
- 10 d'octobre - Gerhard Ertl, fisician alemand, Prèmi Nobel
- 4 de novembre - Didier Ratsiraka, president de Madagascar
- 19 de novembre - Yuan T. Lee, quimista taiwanés-american, Prèmi Nobel
- 28 de decembre - Han Seung-soo, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 29 de decembre - Mary Tyler Moore, actritz americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Ramón María del Valle-Inclán, escrivan espanhòl (n. 1866)
- 18 de genièr - Rudyard Kipling, escrivan britanic, Prèmi Nobel (n. 1865)
- 20 de genièr - Rei Jòrdi V del Reialme Unit (n. 1865)
- 22 de febrièr - Valèri Bernard, escrivan francés de lenga occitana (n. 1848)
- 26 de febrièr - Takahashi Korekiyo, primièr ministre de Japon (n. 1854)
- 26 de febrièr - Saito Makoto, primièr ministre de Japon (n. 1858)
- 27 de febrièr - Ivan Pavlov, psicològ rus, Prèmi Nobel en fisiologia o medecina (n. 1849)
- 28 de febrièr - Charles Nicolle, bacteriologista francés, Prèmi Nobel (n. 1866)
- 4 de març - Antón Vilar Ponte, escrivan galèc (n. 1881)
- 8 d'abril - Róbert Bárány, fisician austriac, Prèmi Nobel (n. 1876)
- 30 d'abril - Carlos José Solórzano, president de Nicaragua (n. 1860)
- 7 de junh - Lola Mora, escultriz argentina (n. 1866)
- 14 de junh - Maxim Gorky (nascut Alexei Maximovich Peshkov), escrivan rus (n. 1868)
- 21 de julhet - Georg Michaelis, cancelièr alemand (n. 1857)
- 2 d'agost - Louis Blériot, pionièr d'aviacion francés (n. 1872)
- 15 d'agost - Grazia Deledda, escrivan italiana, Prèmi Nobel (n. 1871)
- 19 d'agost - Federico García Lorca, escrivan espanhòl (n. 1898)
- 19 d'agost - Oscar von Sydow, primièr ministre de Suècia (n. 1873)
- 2 d'octobre - Juho Sunila, primièr ministre de Finlàndia (n. 1875)
- 6 d'octobre - Valèri Bernard, pintor, gravador e escrivan occitan (n. 1860)
- 31 d'octobre - Ignacy Daszyński, primièr ministre de Polonha (n. 1866)
- 9 de decembre - Arvid Lindman, primièr ministre de Suècia (n. 1862)
- 10 de decembre - Luigi Pirandello, escrivan italian, Prèmi Nobel (n. 1867)
- 31 de decembre - Miguel de Unamuno, filosòf espanhòl (n. 1864)


text:
Potz Arthur-de-Buyer
Lo potz Arthur-de-Buyer (o potz n°11) es un dels carbonatges principals de las houillères de Ronchamp. Es situat sul territòri de la comuna de Magny-Danigon, dins la region francesa de Franca Comtat. Foguèt cavat tre 1894 pr'amor d'assegurar l'avenidor de la companhiá que se trobava en aquel temps dins una situacion financièra malastrosa. Lo projècte foguèt portat per Léon Poussigue, lo director de las houillères dempuèi 1891. Èra cargat de dirigir las òbras de cavatge, de concebre los bastiments e d'installar cada maquina. Le siège foguèt batejada amb lo nom del president Arthur de Buyer, que gerissiá la societat dempuèi 1876 e partiguèt en retirada tre que la fòssa foguèt mesa en activitat.
Lo potz foguèt en activitat de 1900 fins a la debuta de las annadas 1950. Sa prigondor es de 1.010 mètres, çò que fasiá d'el lo potz de mina mai prigond de l'estat francés al començament del sègle XX, e lo primièr a passar la fonzor simbolica de 1.000 mètres. Aprèp que s'i explotèt la houille durant gaireben un mièg sègle e que s'ensagèsse d'i explotar d'urani aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, s'i debanèron mantuna temptativa de reconversion, per finalament acabar en ruina a la debuta del sègle XXI. Un projècte d'installacion d'una centrala solara fotovoltaïca es a èsser estudiat per la municipalitat dempuèi junh de 2012.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Les amis du musée de la mine de Ronchamp
- (fr) postales anciennes du puits Arthur-de-Buyer, Ronchamp au siècle dernier
- (fr) Fiche du puits Arthur-de-Buyer van BRGM
- (fr) Puits Arthur-de-Buyer, base Mérimée, ministère français de la Culture


text:
Rift
En geologia, se ditz rift una region ont l'escòrça terrèstra e la litosfèra, se tròban en condicions tectonicas distensivas e se desseparan jos l'accion de las fòrças de traccion generadas pel movement convectiu del mantèl terrèstre sosjacent.
Una caracteristica tipica es la preséncia de sistèma de falha distensiva, amb progresssion lineària que structuralament subdevisa la region en blòts relativament abaissats e Graben [1] interpausats entre de blòts relativament enauçats, los horst [2], delimitant una rift valley caracteristica.