text:
Reiaumes Oblidats
Lei Reiaumes Oblidats (Forgotten Realms en anglés) son un monde imaginari creat per l'autor e conceptor canadian Ed Greenwood per lo juec de ròtle Donjons e Dragons. L'accion se debana principalament sus lo « supercontinent » de Fadaruna (Faerûn), que compausa la planeta Abeir-Toril. La magia i jòga un ròtle predominant, coma dins la màger part deis univèrs de campanhas de Donjons & Dragons.
Bèn qu'estent inicialament la campanha personala d'Ed Greenwood, detalhada dins una lònga tiera d'articles dau magazine american Dragon, lei Reiaumes Oublidats devenguèron benlèu l'univèrs mai presat dei jogaires de Donjons e Dragons dins leis annadas 1990.
La popularitat dei Reiaumes Oblidats fuguèt tanben noirida per fòrça romans (especialament lei proesa dau famós eròi drow Drizzt Do'Urden o de l'archimagi Elminster) e de nombrós juecs de ròtle sus ordinator, coma Pool of Radiance, Baldur's Gate, Icewind Dale e Neverwinter Nights.
Lei Reiaumes son plen pòples inspirats dei civilizacions de nòstre monde, tot en aguent la color e l'engenhositat de culturas originalas e diversificadas.
Somari
Avans-gost de l'univèrs dei Reiaumes Oblidats[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei Reiaumes Oblidats son situats sus la planeta Abeir-Toril. D'autrei tèrras d'aquel monde aubèrgan tanben d'autrei campanhas de Donjons e Dragons. Abeir-Toril es constituit dei continents de Fadaruna, Kara-Tur, Zaquara et Maztica, e mai d'autrei continents pus pichòts pa'ncara explorats. Pasmens, la màger part dei publicacions ligadas ai Reiaumes Oblidats pertòcan Fadaruna.
L'univèrs es compausat de plusiors plans d'existéncia, que son un pauc coma de mondes parallèles aguent cadun sei pròpris règlas e tèma (lo fuec, l'aiga, l'ombra, etc.). Per anar d'un plan a l'autre, fau aver recors a la magia. Mentre qu'Abeir-Toril es sus lo plan materiau, o plan primari, certanei aventuras pòdon se debanar dins d'autrei plans d'existéncia. Dei visitors d'autrei plans son d'ailhors corament utilisats coma elements de l'intriga dins lei Reiaumes Oblidats. Dins sei dos premieras versions, lei Reiaumes Oblidats partejavan una cosmologia especifica ambé leis autrei quadres de campanha, aquela de la Granda Ròda e de sei plans exteriors; pasmens, en 2001, una restructuracion destraucèt a una cosmologia particulara ai Reiaumes Oblidats per la 3ena edicion.
Es interessant de constatar que certanei regions de Fadaruna prenon una vision particulara dau medievau-fantastic o son derivadas d'una region existenta dau monde reau. Es probablament una dei rasons explicant lo succès dei Reiaumes Oblidats, cada jogaire podent i tornar atrobar la vision que se fa dau juec de ròtle.
Per exemple lo Mitan, region mai coneguda dei jogaires, es comparabla a l'Euròpa de l'Edat Mejana. Lei legendas persanas son represas per Calimchan e Zacara, ambé de païsatges sovent desertics e cauds, l'Egipte antica a inspirat l'empèri de Mulhorand, l'Asia a son omològue ambé lo continent de Cara-Tur, l'Africa Eqüatoriala a inspirat la jungla de Chult, e Maztica esplecha lei ressorsas e lo pòple nouvèu dei començament de l'America.
Lei Reiaumes Oblidats son pasmens pas una còpia dau monde reau. Pòu tornar atrobar lei basas de l'inspiracion dei conceptors mai Abeir-Toril es un monde vivent, ambé sei legendas pròprias e seis aventuras en perpetuala evolucion gràcias en particular ai jogaires e ai romans ligats.
Religions[modificar | modificar la font]
Lei Reiaumes Oblidats an un pantheon politeïsta. Lei dieus fan partida integranta dau monde : interagisson ambé lei mortaus, respòndon ai preguieras e an d'agendas personaus. Son de personatges epics, e una classa de part entiera. Certans mortaus son d'autra part estats elevats au reng de dieu dins l'istòria dei Reiaumes Oblidats. An de nombrós servitors sus lo plan materiau sota forma d'adorators, capelan, paladins, avatars e autreis Elegits.
Lei capelans e sei derivats (paladins, monges, etc.) son de piós servitors que veneran e reçaupon de poders d'un dieu en particular. Leis Elegits son d'adorators mortaus aguent reçauput una partida de poders de son dieu, e fasent ofici de representent d’aqueu sus tèrra. Lo pus conegut deis Elegits de la divessa Mistra es probablament Elminster de Valombre, famós savi e masc dei Reiaumes.
Au dessús de totei aquelei dieus s’atròba una entitat anomenada Ao. Aquel n'apròva pas leis adorators e li agrada mai de se tenir luench dei mortaus. Es responsable dau Temps de trébols, o Guèrra dei dieus, coma descrich dins La Trilogia deis Avatars, seria de libres dedicada ai Reiaumes Oblidats. A fòrabandit pendent quauquei temps lei dieus, que se mesclèron ai mortaus, çò que provoquèt l'ascension de mai d'un dieu de cu Ciric (dieu dau murtre, de la trichariá, deis illusions, dei desastres, dei messòrgas e deis intrigas) e Miejanuech, que cambièt de nom per Mistra (deessa de la magia), mai tanben la mòrt de certanei, coma Bhaal e Mirkul.
Jòcs vidèos[modificar | modificar la font]
- Pool of Radiance,
- Eye of the Beholder,
- Curse of the Azure Bonds,
- Baldur's Gate,
- Icewind Dale,
- Icewind Dale: Heart of Winter (extension),
- Icewind Dale II,
- Neverwinter Nights,
- Neverwinter Nights: Shadows of Undrentide (1èra extension),
- Neverwinter Nights: Hordes of the Underdark (2nda extension),
- Neverwinter Nights 2,
- Neverwinter Nights 2: Mask of the Betrayer (1èra extension),
- Neverwinter Nights 2: Storm of Zehir (2nda extension).


c: text/html

text:
Pojastruc
Pojastruc[1] o Poiastruc[2] (oficialament en francés Pouyastruc) qu'ei ua comuna occitana situada dens lo departament deths Hauts Pirenèus e la region de Miegjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ???
- ↑ Sit Toponimia occitana

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
B. Luchon 0 - U.E.Bossòst 1
En un partit típic de derby era U.E. Bossòst s'emportèc era victòria en darrèr moment. Ena prumèra mietat auèrem tres bones ocasions entà marcar, mès dempús d'estar dauant deth portèr francés es nosti shuts anèrent entà dehòra dera porteria. Eth Luchon tamben cerquèc era porteria aranesa qu'estèc molt ben defenuda peth portèr Marcos; en ua rematada de fauta Marcos responie damb ua bona arturada. Damb eth 0-0 s'arribaue ath descans.
Ena dusaua mietat iauèc més igualdat. Eth Luchon en un començament sajaue de sorprene damb un joc més directe e Marcos auie de desvia un shut de lueny entà cornèr. Era U.E. Bossòst responia damb ua bona ocasion en ua rematada de cap d'Uri qu'arturaue eth portèr francés. Marcos realitzaue era arturada dera nèt en desvia damb es pes eth shut deth delantèr deth Luchon que s'auie quedat tot solet dauant era porteria aranesa. Eth jogador deth Bossòst Paba tamben arribaue dauant deth portèr Boutra e shutaue ath son cos. Quan semblaue qu'eth resultat finau anau estèr eth 0 a 0, ua darrèra jogada de Pèir per banda esquèrra acabèc damb un centro en àrea francesa que Santi remataue laguens dera porteria. Ere eth 0-1 resultat ath finau des més de 90 intensi menutes.
Ath finau començam damb ua bona victòria, hege us quanti ans que non auiem pogut guanhar en Luchon.
Eth pròplèu partit, 1ª eliminatòria dera Copa de Midi, dissabte 14 de seteme tas 20:00 en Bossòst contra eth B. Luchon, un aute viatge derby deth Portilhon.
B. Luchon:Boutra, Van Mo, Lansalot, De Abreu, Revertegat, Boy, Julia, Sales, Cazes, Dargassies, Giron. Remplaçants: Cavallero, Mur, Laporte.
Trainer: Revertegat Philippe.
Tarjetes auriòles: Van Mo, Sales, Cazes.
Tarjeta vermelha: Cazes.
U.E. Bossòst: Marcos, Jaime, Chapo, Felipe, Liaño, Luis, Uri, Miguel, Paba, Ignasi e Pèir. Remplaçants: Marc, Gachi, Santi.
Trainer:Adrian.
Tarjetes auriòles: Jaime, Uri, Marc.
Arbitre: Ferran David.


text:
EQUIPA
Lo conselh d'administracion de la federacion qu'ei composat de :
Miquèu Dantin : president;
Crestian Villeneuve : vici-President;
Fabrice Bernissan : dinerèr;
Peir Cames : secretari;
Danièla Bertin : sòcia deu conselh d'administracion;
Joan Marc Sutto : sòci deu conselh d'administracion.
L'equipa deus professionaus qu'ei compausada de :
Silvan Carrère : responsable d'antèna, jornalista e animator;
Jan-Nadau Commères : jornalista e animator;
Florian Lévêque : jornalista e animator
Remèsi Pavan : jornalista e animator;
Yves Pédegert : jornalista e animator.


text:
Lo monisme considèra l'Òme coma un èsser unitari, format d'una unica realitat e substància. Existisson dos tipes de monisme:
Monisme espiritualista; Defend que l'Òme es solament esperit.
Monisme materialista; Defend que l'Òme es un èsser fisic e material. La posicion materialista que ten la majora importància es lo reduccionisme fiscalista, qu'explica dins los estats mentals coma estats neurofisiologics del cervèl. Es a dire, la relacion entre esperit e còs es pas una problematica, per çò que los estats mentals prenon forma amb aquela teoria dins lo domeni fisic.
Los filosòfs monistas son un ensems de filosòfs
Qualques monistas son:


text:
A...MonAmorósMaiContent... Tot un poèma! Ne poiriái escriure sus el!
Quauques caracterisitcas de MonAmorósMaiContent
- es un pauc Pompeu, non, pas pompeta, Pompeu, coma Pompeu Fabra
lo que faguèt la normalizacion del catalan
- es pas brica Ferran Adrià
Tornam d'una passejada bèla e longa que n'avètz vistas las fòtos. Soi crebada, solide, me vau a la docha , e m e meti al lièch amb un libre, trankilla per aqueste ser, qu'èra MonAmorósMaiContent que cosinava.
Pas la pena de faire "aaaaa" admiratius. Nos cosinava l'òme una esqueixada
, un dakòs amb de bacalao
(merlussa) over aisit de faire. Ten, akò semblava a akò:
Nosautres , anam dins Tarn per manjar de BA CA LA O.... cercatz l'error...
Enfin.
Ieu, amb mon libre, me dormissi quand te sentissi
tot plen de potons que me dison "leva-te mon amor"
una man que te remena lo pomièr per li dire d'arrestar de roncar e de se levar. Me mièg-desrevelhi
"mmm, quina ora es?"
e la responsa que tua sa raça:
- Dos quarts i mig d'onze.
EEEEE???
Los catalans an un sistèma per dire l'ora qu'es francament bastard. Si, pas la pena de romegar los catalans, avètz un sistèma per dire l'ora que quitament vosautres lo comprenètz pas.
Expliqui als pas catalanofòns:
Los catalans dison las minutas per quarts, se'n foton de l'exactitud minutesca, çò que compta son los quarts, e coma son un pauc complicats an tanben inventat lo mièg quart. E la referéncia oresca akò l'ora qu'arriba pas la passada. Exemple: 02.15 = un quart de tres. Sembla complicat mas cal prene lo biais. es plan explicat akí
Alara ieu sabi parlar e comprene l'ora catalana, normal escoti Catalunya Radio
...
Mas quand soi a dormir e qu'òm me desrevelha amb un "dos quarts i mig", e ben , m'enfadi.
La scèna:
- Quina ora es?
- Dos quarts i mig d'onze.
- De qué?
- Dos quarts i mig d'onze.
- Mas te prenes per Catalunya Radio o qué??? Mas siás completament ensucat de me desrevelhar e de me dire akò te creses qu'ai lo cap per soscar ara a de qué vòl dire "dos quarts i mig" la pòs pas dire normalament l'ora que soi completament dormida!!!
Mièja vòlta, gèst dramatic del plumon, e me tòrni dormir (enfin, fau que dormissi, mas dormissi pas). E contunhi de romegar:
- E la taula, l'as mesa pel mens? (Aimable... et son orchestre)
E la responsa que tua sa raça dicha amb paciència e amor:
- Va, deixa de rondinar, aixeca't i mira-ho
e sentissi lo risolet trufaire de MonAmorósMaiContent....
Me levi, sens doblidar de rabalar lo plumon e de faire tombar lo libre.
Agachi la taula e te vesi akò:
De còps que i a, ai vergonha.
e istòria de dire que mangèrem pas sonque de bacalao (lo bacalao, akò pudís la pachòla pas lavada):


text:
604
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 604 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Dins lei províncias orientalas, una armada imperiala dirigida per lo generau Germanus, assetjèt Edessa, centre important de l'insureccion menada per lo generau Narses. Pasmens, leis assetjats recebèron l'ajuda d'una armada pèrsa e lei fòrças bizantinas foguèron durament desfachas dins la region de Constantina. Germanus i trobèt la mòrt.
Essex[modificar | modificar la font]
Premiera mencion dau reiaume saxon d'Essex. Èra alora dirigit per lo rèi Sabert qu'acceptèt de recebre lo missionari crestian Mellitus. L'origina d'aquel estat es mau coneguda mai es probable liada a l'installacion de guerriers saxons dins la region dins lo corrent dau sègle V e a una tiera d'epidemias e de guèrras que decimèt la populacion indigèna.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de la rèina Yohl Ik'nal.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Après dos ans de guèrra, lo rèi Cosrau II aprofichèt lei divisions intèrnas de l'Empèri Roman, minat per lei guèrras civilas consecutivas a l'assassinat de l'emperaire Maurici en 602, per avançar. En particular, capitèt d'ocupar Edessa ont ajudèt de rebèls romans de resistir ai còntra-ofensivas dau govèrn centrau. A la fin de l'annada, Cosrau II aviá tornat conquistar totei lei territòris perduts en 591 coma pagament de l'intervencion militara romana en sa favor (→ 590 e 591). Laissèt alora lo comandament au generau Shahrbaraz (→ 608).


text:
Howard Phillips Lovecraft
Howard Phillips Lovecraft (1890-1937) es un escriveire american conegut per sos racontes orrifics, fantastics e de sciéncia-ficcion.
Sas sorsas d’inspiracion, tant coma sas creacions, son relativas a l’orror cosmica, a l’idea segon la quala l’òme pòt pas comprener la vida e que l’Univers li es prigondament estranh. Los que rasonan, coma sos personatges, meten lor esperit en dangier.
Lovecraft es particularament conegut per lo mite de Cthulhu, emai s’emplejet jamai quela expression, que parlava pusleu de Panteon Negre per definir l’ensems de sas òbras que se debanan dins quel univers.


text:
Arsac (Bearn)
Arsac o Arsac e Arrasiguet (en francés Arzacq-Arraziguet) qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut d'Arsac que's blasona atau : de gules cargat d'un can corrent d'argent dab ua lua d'aur pausada dessus deu cap d'azur cargat de tres concas d'aur.
Geografia[modificar | modificar la font]
Arsac qu'ei ua vila septentrionau de Bearn pròcha de la termiera dab las Lanas de Gasconha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Resta de l'epòca romana que i hon trobadas e lo toponim en -ac (de la terminason latina -acum) que confirma l'antiquitat de la comuna.
Au cors deu son passatge per Bearn (qui èra alavetz la màger part deu son purmèr reiauma : Navarra) Loís II de Navarra e XIII de França que passè per Arsac. Arrasiguet que's juntè administrativament dab Arsac lo 7 de seteme de 1847. .
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
L’alabastre es un material natural blanc utilizat dins la talha de pèira e en escultura. Existís doas fòrmas d’alabastre plan diferentas, correspondent a doas espècias mineralas diferentas: l’alabastre calcari e l’alabastre gipsós son respectivament compausat de calcita e de gip. A causa de lor facultat de prene un bèl polit foguèron inclusits dins los marbres antics fins a la casuda de l'Empèri roman. Tornèron vèrs lo sègle XII subretot a la Renaissença, e perdèron de lor importança al benefici dels marbres modèrnes.
Son nom ven del latin alabaster, venent del grèc ancian aλάϐaσtpoς / alabastros, que designava un vas sens ansa, l'alabastre essent utilizat per realizar de vases de perfum sens ansa.


text:
Prèire Joan
Lo Prèire Joan èra un legendari sobeiran crestian d'Orient qu'aviá de foncions de patriarca e de rei, correspondent, dins la realitat, a l'Emperaire d'Etiopia. Se ditz qu'èra un òme virtuós e un governaire generós. Lo reialme del Prèire Joan foguèt l'objècte d'una cerca que provoquèt l'imaginacion de geracions d'aventurièrs, mas que sempre demorèt fòra d'atencha.
Dins lo sieu reialme se centra lo reialme cristan-monofisit d'Abissinia e los crestians nestorians d'Asia Centrala. Se ditz tanben qu'èra lo descendent de Baltasar, un dels Tres Reis Magues. Coma las informacions tangiblas sus aquel empèri crestian èran escassas, grandiguèt lo fantasma al subjècte d'aquel reialme: se parlava de monstres diverses (coma d'òmens amb cap de can), de paisatges edenics, eca, i situant Infèrn e lo Paradís.
Dins lo Libre de la Meravilhas, de Marco Polo, Prèste Joan èra de Verai Ong-Can, rei dels Turcs Oengut de Mongolia, puèi la Glèisa Nestoriana penetrèt en Asia Centralal e anèt fins a Manchoria e dins fòrça aqueles pòbles èran de crestians nestorians e prèstes ereditaris.
Las informacions (jos fòrma de legenda) sul Prèire Joan arribèron en Euròpa per la boca dels embaissadors, peregrins e mercants, e mai tard confirmadas per l'infant Pèire, que viatjèt "per las set partidas del mond", e mai pel sieu enemic Anfós I Duc de Bragança, que faguèt lo peregrinatge en Tèrra Santa.
En 1487, Joan II de Portugal envièt Anfós de Paiva per cercar la localizacion del reialme mitic (que correspond a l'actuala Etiopia) per ensajar de lo tornar en possible aliat per una espedicion cap a Índia, que planificava. Pasmens morriguèt abans de comunicar lo raconte, Pêro da Covilhã — que l'aviá acompanhat fins a que se separèron e qu'ele anèt far una reconeissença en Índia — irá mai tard acabar sa mission. Son los racontas de Pêro da Covilhã a Francisco Álvares que permitèron de saber mai de l'istòria qu'aquel darrièr descriguèt dins son libre Verdadeira Informação das Terras do Preste João das Índias
Somari
Trajetòria d'un mite[modificar | modificar la font]
En 1145, un evesque armenian de Jabala arribèt al sèti del papat amb la novèla de la conquista del Comtat d'Edessa (1144) pels musulmans. L'evesque crenhiá que l'eveniment podava metre en dangièr las comunautats crestianas d'Orient e cridèt que los crosats abandonèsson pas sas posicions en Tèrra Santa.
Segond lo religiós, un rei crestian, del nom de Joan, que lo reialme se localizava en Asia, al delà de Pèrsia, marchava per l'Occident al cap d'una armada que ja aviá desbandat fòrça musulmans pel camin. Mentretant, tocat per una epidèmia, lo rei e los sieus òmens èran estat obligats de tornar al sieu país, mas tornèron per salvar lo reialme crestian de Jerusalèm. Aquela visita de l'evesque de Jabala, enregistrat pel prèire aleman, Oto da Frisinga (c. 1114–1158) coma un episòdi verai que conta una armada musulmana, en 1141, format pels guerrièrs turcs seldjucids que foguèt desbandat en Asia Centrala, pas per un rei crestian, mas per la tribú mongòla Kara-kitai venent d'una region vesina de China. Aquel grop èra bodista, mas la presénça de crestians nestorians contribuiguèt a la naissença de la lengenda.
La legenda s'escampilha per Euròpa. L'anoncia de l'evèsque armenian fa sortir de letras que seriá estat signadas pel prèire Joan e adreçadas al papa Alexandre III; a l'emperaire Frederic Bararossa; al rei Loís VII de França; e al Anfós Enric de Portugal. Aqueles messatge asseguravan al Preire Joan los domènis territorials que se sonavan "Tres Índias" e d'autres païses, mai de desenas de reialmes a ele subordonats, coma las detz "tribús perdudas d'Israèl", qu'Alexandre lo Grande, auriá perdut al delà de la Muralha de Gòg e Magòg. Segond las letras de Prèire Joan, quand partiguèt a la guèrra menava amb el detz croses d'aur ornadas amb de pèiras preciosas e darrièr caduna d'elas marchavan detz mila cavalièrs e cent mila òmens a pé. .
E mai seguent las letras, Prèire Joan disiá èsser proprietàri d'una font de jovença que fasiá que quin que siá òme que s'i banhariá tornariá als 32 ans e contava d'esperel, dels sieus 562 ans, s'i èra banhat mai d'un còp. Afirmava tanben qu'un reialme d'Israèl li enviava, cada an, un tribut de 200 cavals cargats d'aur e pèiras preciosas.
Aquelas fablas èran presas al seriós pels òmes de l'Edat Mejana, e mai se noirissent de la pression de l'Islam sus la Tèrra Santa, mai la cresença en l'existéncia del Prèire Joan prengava de fòrça en Euròpa. Pas degun saviá exatament ont se situava lo reialme de Pèire Joan. Sonque se supausava qu'aquelas tèrra devián èsser endacòm en Orient Extrèm. Pel fraire franciscan Giovanni da Pian del Carpine, lo rei èra Moamed, lo "sultan de Karezm". Lo monge e cronicaire Guilherme de Rubruck, afirmava que Prèire Joan èra lo cap d'un grop mongòl, los naimans. Ja Marco Polo afirmava que lo misteriós rei èra lo cap de la tribú turca, "ongut", originària da region font delFluvi Jaune.
Lo verdadièr reialme de Prèire Joan[modificar | modificar la font]
Amb l'espandiment de l'Empèri de Genghis Khan al sègle XII, e amb l'intensificacion dels contats entre Occident e Orient, monges e mercants crestians constatèron que lo verdadièr reialme de Preire Joan se situava pas en Asia Centrala, nimai en Orient Extrèma, mas en Índia, ont la crestianetat europèa l'anava cercar. I aviá a l'epòca de las ancianas comunautats de crestians indians, nomenats "segueires de San Tomas".
L'ipotèsi indiana èra sostenguda per de viatjaires qu'afirmavan avèr encontrat un sobeiran crestian al nòrd d'Índia, a la cort de Tamburlan. L'existéncia d'un empèri etiopian ja conegut pels occidentals mercé als monges africans que visitavan Jerusalèm e las letras enviadas al papa "negús", preire etiopian e sobeiran d'aquel reialme. Aquele empèri tanben es citat pel fraire Jordano de Sévérac, evèsque de la còsta de Malabar. L'idèa qu'Etiopia poiriá èssser lo reialme misteriós de Prèire Joan, cercat dempuèi qu'una embaissada enviada pel "negusa nagast" (rei dels reis d'Etiopia) arribèt a la cort papala d'Avinhon, venguèt fòrta (1310). Aquel movement enforcèt l'ipotèsi de l'existéncia, "edacòm luòc del nòrd èst d'Africa", d'un reialme en guèrra amb los musulmans. Los europèus volgavan s'aliar al Prèstre Joan per afrontar los musulmans. Pasmens avián de dificultats a de localizar lo misteriós rei e preire.
Los navegadors portugueses, desembarquèron sus la còsta d'Africa (1486), cercant una rota cap a Índia, entendiron los "notables" del Reialme de Benin dire que lo grand rei "Ogané", a qui devián leialtat, regnava a "vint lunas de marcha cap al nòrd, al sud d'Egite". Al entender aquel raconte, lo rei Joan II de Portugal envièt dos òmens al rei Ogané, segur qu'aquel èra Prèire Joan.
Los lusitanians, Pêro da Covilhã e Afonso de Paiva, amb una soma en argent realizèron un planisfèri per marcar lo local exacte del reialme misteriós. Lo 7 de març de 1487 partiguèron. Sol Covilhã i arribèt. Desbarquèt a Zeila, ancina pòrt etiopian, seguent cap a l'interior fins a Gondar. Covilhã foguèt recebut pel "negús" Alexandre, Lion de Judá, "Rei dels Reis"..
Atal coma lo Prèire Joan, l'emperaire etiopian governava un reialme que pel passat aviá dominat la còsta orientala d'Africa e que, amb l'espandiment de l'islam, foguèt sacat de l'interior del continent e resistirduèt pendent de sègles a las atacas musulmanas. A la mòrt del "negús" Alexandre, lo sieu filh e sucessor, Naod, invitèt Covilhã a demorar al reialme. Covilhã acceptèt la proposicion de prene demorança e esposa etiopianas, amb que aguèt de filhs. Vint ans après (1520), una nòva embaissada portuguesa foguèt enviada en Etiopia. Al partir, Covilhã refusèt de los seguir e i demorèt find a la mòrt, segond lo raconte d'un dels participants a aquela amabaissada, lo paire Francisco Álvares, dins sa "Verdadeira informação das terras do Preste João das Índias". Foguèt a partir d'alara (lo sègle XVI) que lo lendari rei venguèt un sobeiran verai, aliat als portugueses dins disputa amb los musulmans pel contraròtle de las rotas comercialas de la mar Roja.
Pasmens l'aliança èra fragila. L'armada del rei etiopian èra equipada d'armas blancas. Alara que los musulmans possedavan arcabusas e canons provesits pels turcs, que s'aprochavan totjorn mai de la mar Roja. Los portugueses avián de dificultats per cobrir aquela avança. Los etiopians foguèron desbandats e obligats a se refugiar pels monts. Menaçats e sens ressorças demandèron ajuda als portugueses que desbarquèron (1541) amb una tropa de 400 òmens armats de canons, comandats por Cristóvão da Gama. Los lusitanians venquèron los musulmans, mas foguèron desbandats al sofrir contra d'ataca islamica e perdèron la mitat de la tropa, amb lo comandanta. Los sobrevivents reuniguèron alara los agriculteurs etiopians jol comandament del jove "negús" Galawdewos (Claudi) e foguèron vitoriosos suls musulmans lo 21 de febrièr de 1543.
Dins un revirament de la legenda, los europèus salvèron lo rei Prèire Joan acaban amb la recerca mitica. Al subjècte de la fe, la situacion tanben se revirèt. L'inquisicion portuguesa envièt lo jesuistas en Etiopia per jutjar de las practicas religiosas del Prèire Joan e qualifiquèt lo monarca e los sieus seguidors d'erètges. Lo "negús", alara refusèt la conversion al catolicisme. En 1634, los darrièrs jesuistas foguèron expulsats d'Etiopia acabant amb 140 ans de relacion amistosas entre l'empèri etiopian e Portugal.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnas[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- COSTA, Ricardo da. "Por uma geografia mitológica: a lenda medieval do Preste João, sua permanência, transferência e morte". In: História 9. Revista do Departamento de História da UFES. Vitória: Ufes, Centro de Ciências Humanas e Naturais, EDUFES, 2001, p. 53-64 (ISSN 1517-2120).[1]


text:
Flor
Una flor (var. hlor, es·hlor) es l'organ reproductiu caracteristic de las plantas espermatofitas. La foncion de la flor es de produsir de granas a travèrs de la reproduccion sexuala. Per las plantas, las granas son la generacion seguenta, e constituisson lo principal mejan per las espècias de se perpetuar e se propagar.
Totes los espermatofits an de flors que produsisson de granas, mas l'organizacion intèrna de la flor es fòrça diferenta entre los dos principals grops d'espermatofits: los gimnospèrmes e los angiospèrmes. Los gimnospèrmes pòdon aver de flors que s'amassan en cònes, o la flor pòt èsser un còn de fuèlhas fertilas. Per contra, una flor tipica d'angiospèrma se compausa de quatre tipes de fuèlhas modificadas, tant estructuralament coma fisiologicament, per produsir e protegir los gamets: sepals, petals, estaminas e carpèl. Aprèp la fertilitzacion, la flor dona, per transformacion d'unas de sas partidas, un fruch que conten las granas. Lo grop de las angiospèrmas, amb mai de 250 000 espècias, es lo linhatge evolutiu de la màger part de la flòra terrèstre existenta. La flor es la caracteristica definissent lo grop e es probablament un factor clau dins son succès evolutiu.
La flor es un objècte important pels èssers umans. A travèrs de l'istòria e de las diferentas culturas, la flor a totjorn agut una plaça dins las societats umanas, siá per sa beutat intrinseca o son simbolisme. En fach, se cultivan d'espècias per obténer de flors dempuèi mai de 5000 ans, e aquel art se transformèt en una indústria en expansion contunha: la floricultura.


text:
Damasi Ier
Damasi Ièr (vèrs 305 - 11 de decembre de 384) foguèt lo 37en papa de la Glèisa Catolica Romana de 366 a 384. Succediguèt a Libèr (352-366) e foguèt remplaçat per Sirici (384-399). Es considerat coma un papa major dei sègles premiers dau cristianisme.
Probablament origini de la vila d'Egitania (Lusitania), èra un fidèu dau papa Libèr pendent son exil ordonat per l'emperaire Constantin II. Son eleccion se debanèt lo 1èr d'octòbre de 366. Pasmens, foguèt malaisada car deguèt faciar un candidat rivau, Ursin, elegit tre lo 24 de setembre per una minoritat dau clergat roman que li reprochava un periòde de sostèn a l'antipapa Felix II. Aquò entraïnèt un esquisma entre lei doas tendàncias. Ursin foguèt exilat per lo prefècte de la Vila e una batalha saunosa (un centenau de mòrts) aguèt luòc dins una glèisa ocupada per lei partisans d'Ursin. Puei, en despiech d'una amnistia en 367, aquelei partisans foguèron obligats de quitar Roma. Assaièron tornarmai sensa succès de contestar l'autoritat de Damasi en 374 puei en 380.
Dins lo corrent de son pontificat, Damasi chausiguèt de defendre la tradicion crestiana, especialament sus lei questions importantas de doctrina e de disciplina. Aquò favorizèt la reconóissença — progressiva — de l'autoritat dau papa sus la Glèisa. Per legitimar aquela posicion, Damasi utilizèt lo prestigi de Roma liat a la mòrt dins la vila de Sant Pèire e de Sant Pau e la declaracion de l'evangili segon Mathieu. Illustracion dau succès d'aquela politica, lo títol de Sètge apostolitic acomencèt d'èsser utilizat per designar Roma. D'autra part, capitèt d'obtenir una diferenciacion entre leis autoritats civilas e religiósas. Doas decisions deis emperaires Valentinian Ièr e Gracian donèron au papa la gestion dei querèlas religiósas. Enfin, lei sinòdis de Roma (369) e d'Antiòquia (378) decidiguèron que, d'ara endavant, un evesque foguèsse considerat coma legitim après reconóissença per lo papa. Aquò li permetèt de despausar leis evesques favorables a l'arianisme. De mai, gràcias au sostèn dau poder imperiau, renforcèt la lucha còntra leis eresias e l'evangelizacion de Gàllia.


text:
Sent Sulpici e Camairac
Sent Sulpici e Camairac[1] (en francés: Saint-Sulpice-et-Cameyrac) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Las atestacions medievalas dau nom de Sent Sulpici, benlèu a despart de la segonda, permeten pas de saber quina èra la fòrma locala exacta : Sancti Sulpicii Inter duo Maria, en latin, en 1285, Sancti-Suplicii (cappella ~), en latin, en 1326, Sanctus Sulpicius, en latin, en 1361. La causida dau nom Sent Sulpici [2] per Bénédicte Boyrie-Fénié es purament convencionala, en l'abséncia de fòrmas oralas constatadas. Lo nom de Sent Sulpici es lo d'un avesque de Borges, o dus segon los autors, aus sègles VI e VII [3],[4]. En toponimia, se rencontra la fòrma sabenta de son nom (Sulpici) o de fòrmas d'evolucion populara (Soplesi, Soplèsi, Somplesi, Sepise, etc), o tanben de fòrmas d'evolucion populara influenciadas per la fòrma sabenta, generalament utilizada en francés.
- Las atestacions medievalas de Camairac presentan mèi d'interès : Catmayrac, en occitan, au sègle XIV, Camayraco (Sanctus Ciricus de ~), en latin, en 1398. Camairac pòt estar, segon Dauzat, l'eretèir dau nom d'òma gallo-roman Camarius, un chafre vengut dau latin cammarus, « ligombau » o « cranc », damb lo sufixe -acum [5], latinizacion dau sufixe gallés -aco(n). Camairac èra donc benlèu una anciana granda propietat antica qu'avè per mèste Camarius. Totjorn damb lo medish sufixe, Bénédicte Boyrie-Fénié pensa puslèu a Cambarius (e Camairac seré alavetz l'equivalent gascon de Cambairac, damb -mb- > -m-) o a *Catumarius, varianta de Catumarus, qu'expliqueré la fòrma Catmayrac dau sègle XIV. La prononciacion es [kamɛj'rak] [6] (diftongue -ai- afeblit en -èi-/-ei- en Bordalés).
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1812, Sent Sulpici fusionèt damb Camairac [7].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Carbon Blanc; es ara del canton de La Presqu'île (en francés), donc La Peninsula.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 4552 abitants (303 ab/km²)
Demografia de Camairac[modificar | modificar la font]
- 1793 : 212 abitants
- 1800 : 224
- 1806 : 195 [8]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 629
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 135
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=34751
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=6678


text:
Era codina ère er espaci a on se hège mès vida dera casa. Ua grana codina que complie es foncions de minjador, sala d'estar e de trabalh. Ei a on i auie eth huec en tèrra, a on se codinaue e a on se passauen moltes ores. De hèt, ère er unic lòc caud dera casa. Ací se minjaue ath torn deth huec e damb eth plat ena man. Ei tanben a on es vielhes hilauen, es hemnes cosien, es òmes hègen colièrs tàs oelhes e toti charrauen e batanauen, ja que non auem de desbrembar qu’en aqueth temps non i auie ne television ne ràdio!
Just dauant dera pòrta d'entrada trobam eth ferradal, qu’ère eth polader. Eth nòm ferradal ven de ferrat, qu’ei eth farrat en palharés. En aqueth temps non i auie installacion d'aigua correnta e s'auie d'anar a cercar era aigua ena hònt e portar-la damb farrats que se penjauen en ferradal. Er esturment que i a en costat ei era harrada, que s'utilizaue entà portar dus farrats enes espatles.


text:
Quenton de Bâla-Campagne
Lo quenton de Bâla-Campagne (en alemand Basel-Landschaft, en tuche Baaselbiet, en francês Bâle-Campagne) est un quenton de la Suisse tuche.
Liyen[changiér | changiér lo tèxto sôrsa]
- Lo seto oficièl du quenton de Bâla-Campagne (solament en alemand)
- Articllo en arpetan romand / ORB
- Modèlo de populacion suissa en fôta
- Pâge g·eolocalisâye per Wikidata
- Articllo g·eolocalisâ en Tèrra
- Enfocajon Division administrativa - Populacion pas numerica
- Enfocajon Division administrativa - Supèrficie pas numerica
- Articllo a ilustrar Division administrativa
- Quenton suisso


text:
Descripcion
Fablèls calhòls
Antonin Perbòsc
Los Fablèls calhòls d’Antonin Perbòsc son estats publicats pel primièr còp en 1936. Edicion agotada e ara de mal trobar. Cap d’òbra de la literatura erotica occitana, los XIV contes gaujosament rimats per Antonin Perbòsc son un encantament vertadièr :
De la Domaisela volanta a L’agachòl encantat, en passant per La murgueta, L’autar benesit, Lo cavalièr que fasiá parlar los muts, Lo caminòl batut e los autres, vos poiretz crebar la pèl de rire !
Un libre aitant agradiu coma saborós.


text:
Èra pas la primièra Crosada convocada, mas èra la primièra de crestians contra autres crestians, e que se desvolopava en territòri de l’Euròpa occidental. La circonstància que los enemics foguèsson crestians, empediguèt que los cavalièrs templièrs, un dels mai importants òrdres militars de l’epòca, intervenguèsson en la disputa, perque los sieus ideales los empedissián prene las armas contra autres crestians,encara que foguèsson estats declarats “erètges”.
Los beneficis pels participants èran semblables als de las autras crosadas anterioras al Prèp Orient. La Glèisa catolica perdonava los pecats comeses, prometiá lo Paradís en morir, se produsissiá la paralizacion del pagament dels deutes e credits e se repartiriá lo patrimòni dels erètges. Aqueles crosats qu’aguèsson promés anar a Tèrra Santa, podián cambiar la siá promesa per aquela autra Crosada.
Mas en aquela escasença, los crosats lor caldriá pas viatjar a travèrs de milièrs de quilomètres, en traversant la mar e lo desèrt, perque se produsiriá a la meteissa Euròpa, a paucas setmanas de viatge, e amb una climatologia fòrça mai favorabla. Nos cal pensar qu’a las Crosadas dins Tèrra Santa, fòrça combatents morissián pel camin pels longs viatges, la manca de neurituds, la climatologia extrèma o los atacs enemics abans d’arribar al destin.
Tèrra Santa foguèt lo scenari de grandas batalhas pendent las Crosadas
Mas qui integrava l’armada de la Crosada contra los Albigeses?
Las chifras càmbian segon las fonts, e son entre vint mila e cinquanta mila. Guillermo de Tudela, autor navarrenc de la primièra “Canso de la Crosada”, explica que “aviá vint mil cavalièrs armats de tota sòrta e mai de dos cents mila abitants de pòbles e de pageses, sens comptar los capelans e los abitants de las vilas.”. Sabèm uèi que la chifra èra fòrça inferiora, encara que la crida del Papa Innocenci III obtenguèt fòrça adesions. En aquela epòca, èra impossibla mobilizar un contingent tan nombrós. Malgrat l’incertitud de la quantitat, la descripcion de Guillermo de Tudela nos ajuda a conéisser la composicion del contingent. Nos cal prene en compte qu’en aquel periòde existissián pas armadas organizadas, coma posteriorament. Solament los monarcas e los senhors feudales dispausavan de pichons contingents professionals, Quan començava una guèrra, s’aumentavan amb les òsts, nòvas agropacions de cavalièrs e vassals mobilizats pontualament.
La maximala autoritat de la Crosada contra los Albigeses foguèt Arnaud Almaric de Citeaux, de l’òrdre del Cister e nomenat dirèctament pel Papa. Innocenci III auriá preferit que foguèsse lo meteis rei Philippe II Auguste de França qui dirigiguèsse las operacions, mas de divèrses motius estrategics mantenguèron inicialament lo monarca francés defòra de l’operativa. Lo rei francés lutava al nòrd contra Anglatèrra e podiá pas dobrir una segonda linha de batalha al sud. Aquela actitud iniciala del rei Philippe se deuriá tambén segurament per l’objectiu de ganhar temps e daissar clar al Papa que l’iniciativa militara seriá reiala e pas del Papal. E que los beneficis economics e territoriales que s’atenguèsson, serián per la monarquia. Autras opinan que benlèu los ligams familiales entre lo monarca francés e lo comte de Tolosa (èran de cosins) frenèt Philippe. O esperava benlèu a veire coma evolucionavan los eveniments. Degun podiá pas assegurar qu’aquela operacion acabèsse plan. Malgrat aquela actitud, lo monarca francés enebiguèt pas als sieus nòbles anar a la Crosada. E dempuèi lo mes d’Agost de 1209, foguèt Simon de Montfort la maximala autoritat en tèrmes militars.
Coma totas las Crosadas, la noblesa, acompanhada de las siás armadas particularas, dirigidas per sergents e integradas per cavalièrs, portaires de bloquièrs…totes eles vassals de los sieus fèus, dirigissiá l’armada. Poiriam pensar que totes los nòbles aderits a la Crosada èran originaris de las tèrras d’oïl, mas tanben s’amassèron nòbles de las tèrras d’òc. Entre totes aqueles nòbles, aperaquí de cinc cents, trobam lo pòrti Eudes III de Bourgogne, lo comte Hervé IV de Donzy, lo comte de Saint Pol Gaucher de Chatillon, Pierre de Courtenay, Thibaud de Bar, Guichard de Beaujeu, Gauthier de Joigny, Guy de Lévis, lo senescal d’Anjou Guillaume de Rocher, Azemar de Peitieus, lo vescomte d’Andusa, los comtes d’Auvèrnhe, e un còp començada la Crosada qualques nòbles occitans, en veire la barbariá de l’armada crosada, s’apondèt als agressors.
Qué cercavan los nòbles participants? Podèm pas dobtar que pretenián obténer de compensacions economicas de la siá participacion, coma tèrras, castèls o títols, sustot per part d’aqueles nòbles paures o sens possessions. O los nòbles occitans participants, per paur de pèrdre las siás possessions o amb desir de poder recebre las tèrras dels autres nòbles occitans qu’avián aculhit e defendut erètges. Mas se movián tanben fòrça d’eles per conviccions religiosas. Lo meteis Simon de Montfort es un exemple evident.
I anèron tanben fòrça membres importants de la Glèisa catolica, coma los arquevesques de Sens, Rouen, Reims e los avesques de Nevers, Bayeux, Lisieux, Chartres e Autan, entre d’autra. E en lo cas eclesiastic, aviá pas diferéncias entre lo nòrd e lo sud, perque tot l’estament catolic voliá maselar l’”eretgia”. L’arquevesque de Bordèu o los avesques de Clarmont e d’Agen acompanhèron tanben los crosats. E fòrça capelans del ”bas clergat” faguèron partida tanben del cortègi.
Los mercenaris, nomenats “routiers” o “ribalds”, èran contractats e se movián pas per principis religioses, mas per lo prèmi obtengut mejançant lo sacatge de las vilas ocupadas. Avián convertit la guèrra en un mestièr e qualqu’uns d’eles se fasián acompanhar de las siás familhas de manièra nomada. Acostumavan a mostrar una cruseltat fòrça mai anautita, e l’assassinada e la violacion èran de procediments abituals en las siás accions. Èran originaris de fòrça reialmes e territòris europèus coma Aragon, Navarra, Brabant e las tèrras d’oïl, entre autres.
Fin finala, los òmes del “póble bas”, qu’èran los piègers armats, abitualament pas combatián e èran los encargats de transportar totes los objèctes que integravan lo campament, amb armas, tendas de campanha, neurituds…Aqueles òmes paures sabián que las possibilitats d’obténer de grandas compensacions èran redusidas, e se movián abitualament per conviccions religiosas.
En aquelas mobilizacions èran tanben presentas femnas per codinar, cóser, ruscar la ròba… e tanben trobam prostituidas.
Las catapultas èran fòrça utils pendent los sètges
Sens desbrembar las atrocitats que los crosats cometèsson en lo sieu sanguinari periple, avèm pas de desbrembar tanben que la preséncia d’aquela armada significava un caòs per las vilas per ont passavan, perque los abitants devián provesir de neurituds als soldats. E los abuses de tota sòrta frequents entre la populacion civila. Vertadièrament, lo pas d’un cortègi militar d’aquelas caracteristicas èra una sangarrèra per quina vila que siá que se trobès en lo sieu camin.
Las tacticas e las armas utilizadas en los desparièrs conflictes medievals cambièt pas tròp al cors dels sègles e l’ais fondamental de l’armada èra la cavalariá, fòrça mai efectiva en l’atac. Los cavalièrs èran acompanhats (e protegits) amb estrechas filas ont los cavalièrs mens protegits se situavan davant, seguits pels vassals amb armadura e los sergents. Èra fòrça important que l’infantariá e la cavalariá foguèsson plan coordinadas. L’infantariá iniciava l’atac, en preparant lo terren per l’atac de la cavalariá.
Les Armas utilizadas emplegavan coma material basic l’acièr. Entre las armas personalas dels cavalièrs, trobam basicament las espasas, los bloquièrs, los aubèrcs, las coirassas, los gantelets, los hèumes e las lanças. Las nomenadas “espasas francas” dispausavan de grand prestigi per la siá efectivitat. Las balèstas e los arcs èran emplegats per atacar a distància, e afeblir l’enemic abans de dintrar en lo combat dirècte. En lo cas dels sètges èran d’una importància principala.
Mas la Crosada contra los Albigeses, se basèt en un conflicte de sètges de vilas e castèls, malgrat qualque batalha coma la de Muret l’an 1213. Aiçò provocava que los agressors comptèsson amb una arma mai: la manca de neurituds e aiga per la populacion assetjada. Mas tanben l’orografia complicada del terren, sustot en lo cas de las fortalesas podiá ajudar als assetjats. Lo ventalh d’armes per ganhar un sètge èra important: coma los ponts d’assaut, los escalièrs, los ariets que trincavan de murs e de pòrtas, los trabucs… Mas foguèt fòrça utilizada la catapulta, que lançava projectils suls objectius a una granda distància, en creant grandas estrossejas.
Tota una armada preparada per començar lo combat e desencadenar una granda tragèdia dins las tèrras d’òc


text:
Pigment
Un pigment es un material que càmbia la color de la lutz que rebat en resulta d'una absorcion selectiva de las colors. Aqueste fenomèn fisic es diferent de la fluorescéncia, de la fosforescéncia, e d'autras formas de luminescéncia, que lo quite material emet de lutz.
Un cèrt nombre de materials absorbisson d'un biais selectiu d'unas ondas luminosas. Los materials que los òmes an causit e desvolopat per tal de los far servir coma pigments tenon en general de proprietats especificas que los fan perfièches per colorar d'autres materials. Un pigment deu tenir un fort poder de tintura relatiu als materials que colora. Deu èsser estable jos forma solida a temperatura ambienta.
Per las aplicacions industrialas coma dins las arts, permanéncia e estabilitat son proprietats recercadas. Los pigments que son pas permanents son sonats « pigments fugitius ». Los pigments fugitius se marfisson amb lo temps o l'exposicion a la lutz.


text:
Dipnoi
Definicion[modificar | modificar la font]
Los dipnòus, que constituisson la sosclassa dels Dipnoi (en latin scientific), son de peisses sarcopterigians caracterizats per la preséncia de palmons foncionals en mai de las brànquias abitualas. Aqueles organs derivan d'estructuras primitivas qu'an evoluit cap a de botarigas nadadoiras dins las linhadas aqüaticas coma los actinopterigians o cap a de palmons foncionals dins las linhadas mai adaptadas a la vida terrèstra coma los dipnòus e los primièrs tetrapòdes.
Tanben son caracterizats per de placas dentàrias trissadoiras. Coma per los autres sarcopterigians, lors nadarèlas ventralas se ligan sus la cencha escapulara per un òs unic, anonciant los membres dels tetrapòdes.
Genres e espècias[modificar | modificar la font]
sosclassa Dipnoi
- superòrdre Ceratodontimorpha
- òrdre Ceratodontiformes
- familha Ceratodontidae
- genre Neoceratodus Castelnau, 1876
- espècia Neoceratodus forsteri (Krefft, 1870) —- dipnòus australians
- genre Neoceratodus Castelnau, 1876
- familha Ceratodontidae
- ordre Lepidosireniformes
- familha Lepidosirenidae
- genre Lepidosiren Fitzinger, 1837 —- dipnòus americans
- espècia Lepidosiren paradoxa Fitzinger, 1837
- genre Lepidosiren Fitzinger, 1837 —- dipnòus americans
- familha Protopteridae
- genre Protopterus Owen, 1839 —- dipnòus africans
- espècia Protopterus aethiopicus Heckel, 1851
- espècia Protopterus amphibius (Peters, 1844)
- espècia Protopterus annectens (Owen, 1839)
- espècia Protopterus dolloi Boulenger, 1900
- genre Protopterus Owen, 1839 —- dipnòus africans
- familha Lepidosirenidae
- òrdre Ceratodontiformes
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : sosclassa Dipnoi (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia ITIS : superòrdre Ceratodontimorpha (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : sosclassa Dipnoi (en)
- Referéncia NCBI : sosclassa Dipnoi (en)
- Referéncia NCBI : superòrdre Ceratodontimorpha (en)
- ITIS 161036


text:
Fa temps que me diguèron aquò, mas non o ai encara engolit. Josiana Ubaud tanpauc. Mas ela n’a fait un libre. Ven de descobrir que l’Occitania somiada non foguèt lo jardin d’Eden, e qu’èra un pauc coma totes los autres parçans de la tèrra. Aquò li dòl. E òc, los occitans de basa non èran coma los nòbles senhors de las cançons del trobadors ! Aquò fa soscar ! Mai d’un còp èran misogins, per non dire fallocratas, o francament machos. Tot aquò l’a trobat dins los recuèlhs de provèrbis, dires e expressions divèrses. Imaginatz : « Tres femnas e un aucat tenon un mercat ». Lo sol mascle per far rampèl a tres femnas, un aujam de pati, quin mesprètz ! E aquela autra : « una filha bona filha (tè !), doas filhas, pro de filhas, tres filhas, tròp de filhas, quatre filhas e la maire, cinc diables contra lo paire ». Aquesta passa l’òsca. Se devina la simetria suggerida : d’un costat lo femnum, de diables, e de l’autre (Dieu) lo paire ! N’es a se demandar cossí Alienòr d’Aquitània o Joana d’Albret foguèron eretièras de lors ducat o reialme… al punt de far pèrdre aital dins la generacion seguenta la libertat a lors subjèctes. Al lòc de daissar caire atal las dinastias en conolha, auriá valgut mai trobar un eretièr mascle dins una branca capdèta, coma faguèron los Franceses. La lei salica, perqué non l’avèm adoptada ? Mas me desavii…. E pensi tanben a totas aquelas « eretièras » dels Pirenèus que la Revolucion francesa lor faguèt pèrdre al nom de la libertat sos dreits secularis e que se revoltèron. E pensi encara a totas aquelas occitanas de bona soca qu’aculhisson aquelas galejadas amb l’ironia que cal e non mancan jamai de mocar la candèla a lor autor. E encara a totas las bòrdas plegadas per manca de femnas. Per amor qu’es « la femna que fa l’ostal ».
J.P.
* Per las que sabon rire, non manquètz pas lo poèma de la setmana.


text:
Diplòma
Un diplòma (del grèc δίπλwµa, literalament plegat en dos) es un certificat que dona una institucion educativa, coma per exemple una universitat, per tal de testimoniar que son proprietari a acabat e capitat una via particulara d'estudis.
Istòria e evolucion dels diplòmas[modificar | modificar la font]
Los primièrs diplòmas èran originalament fabricats sus de pèls de cabra, que lo papièr en aquel temps durava pas gaire e èra de mal fabricar. La pèl de cabra èra afinada e las informacions s'i escrivián a man. Puèi, se faguèt servir lo pergamin per realizar los diplòmas abans d'emplegar mai recentament lo papièr.
Abans los diplòmas èran generalament de talha granda, pasmens ven cada còp mai frequent de fabricar de diplòmas amb un format estandard coma lo A4.


text:
Sancho Pança, al Palais dels Ducs
Sancho Pança, al Palais dels Ducs qu'ei ua comedia deu sègle XVII[1]au escrita en 2035 vers (segon l'edicion de Ratier, la màger part alexandrins, dab quauques octosillabs) e en 5 actes de l'autor barròc occitan Francés de Corteta. Qu'ei escrivuda dens lo lengadocian de l'agenés pròche deu gascon.
La soa intriga qu'ei basada suber l'episòdi deus Ducs dens lo dusau tòm deu Don Quichòte de l'escrivan espanhòu Miguel de Cervantes, e a maugrat de quauques adaptacions occitana (jòcs de mot per exemple qui adaptan a l'occitan lo lengatge familiar e popular deu personatge de Sancho Pança), que segueish de près lo tèxte castelhan en i bèth putzar los arguments de cada scena.
Somari
Contèxte literari e intriga[modificar | modificar la font]
En tan qu'adaptacion dramatica inspirada peu roman Don Quichòte, aquesta peça b'ei pas unica. Lo roman que ho tradusit hèra de d'òra dens mantuas lengas e adaptacions entau teatre o peu balet que's multipliquèn au cors deu sègle XVII (ua de la adaptacions las mei pròchas de l'òbra de Corteta qu'ei la trilogia de Guyon Guérin de Bouscal[2]). Sancho Pança que s'integra logicament dehens aqueste corpus, mes dab l'originalitat d'estar escrivuda en occitan. Òm pòt totun soslinhar la convergéncia enter la figura de Don Quichòte e lo prototipe deu Matamore gascon (present, enter autes, dens L'Illusion Comica de Pierre Corneille) a maugrat qu'aquiu l'occitan e sia au medish temps la lenga vulgara de Sancho e tanben la lenga casta deus Ducs qui's trufan d'eth.
Ua de las originalitats deu dusau tòm de Don Quichòte (escrivut quauques annadas après lo succès internacionau deu purmèr), qu'ei que los personatges qu'an lejut lo purmèr libe e que coneishen e reconeishen Don Quichòte e Sancho Pança (que's tracta d'ua mena d'autoreferencialitat deu tèxte, sovent qualificat de "purmèr roman deus temps modèrnes"). Qu'ei donc atau qui los dus protagonistas e arriban en çò deus Ducs qui, content de'us reconéisher, justament, après aver lejudas las loas aventuras, be decidan de's trufar d'eths.
Enter autas causas, que van ensajar de convéncer los protagonistas que, entà desencantar Dulcinea (la dauna causida per Don Quichòte e que cred justament encatada peus sons enemics imaginaris : los encantadors) que cau que Sancho e's hoeti lo cuu 3000 còps ; que haràn créder a Sancho que lo son ase que s'ei tornat en Apuleo ; que haràn tanben pujar Don Quichòte e Sancho sus un chivau de husta en tot los har créder qui vola ; entà manipular Sancho, los ducs que jogaràn dab lo son saunèi de vàder governador d'ua isla (saunèi qui ei l'encausa iniciau que segueishi lo son mèste dens las soas holias).
Personatges[modificar | modificar la font]
- Lo Duc
- La Duquessa (Duchessa dens lo tèxte de Corteta)
- Don Quichòte
- Sancho Pança
- Altisidòra
- Lopes
- Diego
- Rodrigo
- Duenha Rodrigues
- La Dolenta
- Trifaldin
- Fernan
- Petòrlard
- Lo Doctor
- Lo Sarralhèr
- Mèstre Espatula
- Polican
Resumit[modificar | modificar la font]
Acte I[modificar | modificar la font]
La Duquessa e lo Duc que devisan d'ausèths de caça (scena 1) quan Rodrigo, un patge, e arriba entà anonciar l'arribada d'un : " [...] gròs peplat, / D'aquels forrupa-bròl qu'après lecan lo plat, / Qu'a lo gipon fòrt lartge e de grandas tassetas, / Damb la barba a pauc près coma unos espincetas, / Aquel dròlle, que tira un pauc sul trufandèr, / Que non monta qu'un ase e se ditz l'escudèr / D'un errant chibalièr qu'el noma Don Trichòte [...]" (scena 2) ; los ducs que s'adonan alavetz de tira que "L'afar considerat, tot açò nos denòta, / Que l'un es Sancho Pança e l'autre Don Quichòte / Digosse me'n costar, se pòdi los tenir, / Ç'aurètz lo passa temps de los entretenir." (scena 3). Sancho Pansa que's presenta dab un long devís ridicul au quau la Duquessa e repond ironica e trufandeca : "Mon Diu! Que j'èi de regret que vos siatz calat." ; lo ducs qu'acceptan alavetz d'ostalar mèste e escudèr (scena 4). Lo Duc qu'ordona a Lopes (en secret) d'arrespectar lo protocòl e de har com se's tratosse d'un chivalièr vertadèr e que hè servir lo disnar (scena 5). Que's preparan per la soa arribada e Altisidora que'u deu dar un manto d'escarlata. (scena 6). Don Quichòte qu'ei arcuelhut dab mantua iperbòla peu duc mentre qui, se credent hèra aunorat e arrespectat, Sancho que demanda a la duenha Rodrigues de s'ocupar deu son ase com s'aquò e hosse un aunor. Era que respond : "S'a l'auna del vailet òm mesura lo mèste, / Qu'el siá tan avisat coma lo servitor, / Cresètz que Don Quichòta es quauque gran doctor. / Car n'es pas bon, lo conte, e dit de polits tèrmes ? / Que j'embarri son ase ! ... Anatz, sòt pica vèrmes, [...]" Ua disputa violenta entre ambs que segueish dab arcasts de Don Quichòta de cap au son escudèr ; totun lo comte que da la rason a Sancho qui's hica a condar las soas hèitas e las deu son mèste. Puish que's retiran dens las loas crampas. Los ducs demorats sols dab Lopes que's felicitan d'aquesta debuta en tot esperar har miélher (scena 7).
Acte II[modificar | modificar la font]
Los ducs que demandan qu'òm s'anga cercar Don Quichòte e Sancho (scena 1). En mei d'eths, Altisidora e lo doctor qu'arriban. Lo duc que perpausa a Don Quichòte de's séder a la plaça d'aunor, çò qu'arrefusa ; Sancho que perpausa alavetz de condar ua anecdòta a perpaus a la demanda deu duc qui l'encoratja e a maugrat de Don Quichòte qui n'a vergonha. Sancho que's pèrd dens detalhs segondaris e avegius çò qui esmaleish lo Doctor qui quita la taula (scena 2). Arron los ducs que'us questionan sus las loas aventuras e sus Dulcinea e suu son encantament qui los encantadors enemics de Don Quichòte e'n seren l'encausa. Lo duc que's hè seguir Don Quichòte entà li muishar las armas deu son arsenal (scena 3). Sancho que demòra dab la duquessa qui'u demanda de parlar de Dulcinea. Sancho qu'avoa aver inventat lo conde de l'encantamant per'mor "Que vos disi, Madama, una causa infalhibla, / Que lo sens de mon mèstre a quicomet de fible ; / surtot s'el es question e parlar de romans / E de ren qu'apartenga aus chivalièrs errants.". La duquessa, totun, qu'assegura saber, que tot qu'ei vertat (scena 4). Aqueth devís qu'ei seguit d'un dialòg enter Sancho e Petolard, un vailet deus ducs, plen de detalhs comics (jòcs de mots, quiproquos, e autas peguessas). Sancho que's presenta atau : " [...] Oui, Sancho, un nom tant estimat / Qu'un libre que ne parla es estat imprimat ; ". Que conda la soa vita e la soa esperança que lo son mèste e vadi emperaire (mes sustot pas patriarche) (scena 5).
Acte III[modificar | modificar la font]
La Duquessa qu'assegura Sancho qu'òm s'ocupa plan de son ase e que'u domanda se çò que lejó dens lo libe suber l'episòdi de la Sierra Morena on lo bandolèr Gines de Passamonte e ensagè de panar lo son ase b'ei plan vertadèr (scena 1) ; deu lor costat, lo Duc e Don Quichòte que devisan de chivaus e, de segur, de Rocinante (scena 2). Còp sec, Fernan deguisat en Apuleo que pren la plaça de l'as de Sancho : "Lo Duc : Olà ! Sancho, l'amic ! Qui menatz vos aquí ? / Sancho : Qui ? Mon ase, senhor. Non lo vesetz pas ? / Lo Duc : Qui ? / Sancho : Mon borricòt estacat. / Lo Duc : Vos rebusatz, jo cresi ! / Sancho (après s'es revirat): Nòtra Dama del Puei ! Qu'es açò que jo vesi ? Un òme al lòc d'un ase ! Acò's un enchantur. / Apuleo : Jo soi, mossur mon mèstre, un ancien oratur. / Sancho : Un oratur, mon ase ! / Apuleo : E de la bona estofo". Fernan qu'ensaja de convénçer Sancho adara de'u portar com s'eth e hosse l'aso (scena 3) ; alavetz òm audeish un gran brut, e, de paur, Sancho que's precipita devath la rauba de la Duquessa ; Diègue, deguisat en diable, que's dit mandat per Merlin en recercar Don Quichòte (scena 4). Que'u dit que Merlin que porta Dulcinèa e que's va anonciar lo mejan de la desencantar (scena 5). Lopes deguisat en Merlin e Rodrigue deguisat en Dulcinèa que pareishen. Merlin que delcara que cau per la desencantar que Sancho Pansa e's de 3000 hoetadas quan ac volha e de bon grat "mais que la pèl ne saute". Sancho qu'arrefusa " Se non, va se con Dios o puslèu damb lo diable / Segnor encantador ; non pas far lo vaccen [3] Sur mon cul tot fraunhós qu'es un paure innocent.". Totun, l'entosiaste que'u se torna quan lo Duc e'u promet de' hidar lo governament d'ua isla soa (scena 6).
Acte IV[modificar | modificar la font]
La Duquessa que domanda a Sancho quantas hoetadas e s'ei dadas e de quina mòda ; son pas "quauques uns" e "Damb la man". Sancho que la muisha ua letra qu'a escrivuda per Teresa Pansa, sa molhèr (Scena 1). Lo Duc qu'arriba e que la legeish tot haut. Sancho qu'i explica que vaderà governador de l'Isla de Barataria e que'n conda lo prètz ; lo Duc qu'es a vantar la soa qualitat literària quan òm audeish ua musica d'enterrament (scena 2). Mèstre Sala deguisat de Trifaldín e blanc com un mort que presenta respectuosament en explicant que la soa mèstressa, la Comtessa Tres Quòs, tanben aperada La Dolenta, que va explicar la soa coenta. En mei d'aquò que domanda se Don Quichòta e Sancho e non serén pas aquiu (scena 3). Aqueths que's presentan ; òm ved un grop d'òmes deguisats en duenhas e vielhas e Lopes deguisat en Comtessa Tres Quòs (scena 4) ; aquesta qu'arriba, que's presenta respectuosament au Duc e que domanda l'ajuda de Don Quichòte e de Sancho, qui la se l'autrejan de tira. Qu'explica qu'èra la governanta de l'infanta Antomosia, hilha de la reina de l'Isla de Candaio, Don Magonsa. Sedusida (dab l'ajuda de La Dolenta)per un certe Clabijo, que vadó gròssa, çò qui matè la reina. Furiós, Malanbrun, lo son cosin, que decidè de la venjar en bèth tornar l'infanta en mona de bronze, lo son aimador en crocodil e de caperar las maisheras de La Dolenta e de las servicialas de la reina e de l'infanta de barbas (los òmis deguisats que muishan alavetz la loas barbas). Un perron autorn de l'estatua que marca que sol Don Quichòte que'us poderà desencantar tots. Un chivau de husta que'u deu miar a Malandrun (scena 5). Còp sec, Diego qu'arriba, deguisat en sauvatge e seguit de tres òmis abilhats com eth e portant un chivau de husta qu'aperan Clavilenho per'mor d'estar de "lenha" e d'estar gavidat per un clau. Qu' explican que los protagonistas qu'i deven pujar amassa e dab los uelhs bendats[4] (scena 6). Atau qu'ac hèn mentre qu'òm los hè créder, dab bohadors e huecs d'artificis que volan vertaderament. Fin finau que son tornats pausats davant lo castèth deu Duc on un escritèu penut d'ua pilar que ditz que l'encatament qu'ei estat rot per lo sol partir de Don Quichòte (scena 6).
Acte V[modificar | modificar la font]
Sancho que s'endrom (scena 1) e durant lo son saunèi Rodrigo que'u s'encadenan los pes. Que domanda a Fernan de s'anar avertir los Ducs puishque la hèita que'us poderé divertir (scena 2). Atau qu'ac hèi e qu'installa los Ducs (scena 3 e 4). En se desvelhar Sancho que's troba los pes entravats. Lo duc que hè aperat un sarralhèr (scena 5) qui dit non pas poder esbrigalhar aqueth hèr qui sembla encantat. La sola solucion que sembla estar de'u copar los pes. Sancho que s'arrefusa mes lo Duc que dit qu'un governador non pòt pas aver los pes entravats ; Sancho qu'insulta lo sarralhèr e òm manda cercar çurgents (scena 6). Aquestes dus, Mèste Espatula e Polican que debatan mentre que Lopes e ensaja de convéncer Sancho d'acceptar. Los çurgents que juran que la quita vita de Sancho qu'ei en danger mentre que lo Duc e torna prométer lo governament de l'Isla. Fin finau qu'ei tant per tant quan òm deu començar de copar los pes que lo sarralhèr e las se vira entà aubrir la sarralha (scena 7).
Extrèit[modificar | modificar la font]
- Acte II, scena 2 :
Lo Duc, La Duchessa, Don Quichòte, Lo Doctor, Altisidora, Sancho.
Lo Duc : Haut e digne ornament,
D'un òrdre dont la glòria es anueit sens segonda,
Illustre chivalièr de la taula redonda,
Venètz gran Don Quichòte ! El es fòrt important
Qu'un tan digne guerrièr non dejune pas tan.
Quitatz donc vòstre manto e disnem tots amassa.
Don Quichòte : Tròp de favor per mi.
Lo Duc : Vecí la bèla plaça ;
Sus donc, mon chivalièr.
Don Quichòte : Perdonatz me, senhor.
Lo Duc : Prenètz lo, mais de gràcia.
Don Quichòte : Un petit companhon
Non diu pas s'assietar davant vòstre Excelléncia.
Lo Duc : Mais Don Quichòte o pòt.
Don Quichòte : Non pas sens insoléncia[5].
Lo Duc : Per qué ?
Don Quichòte : D'autant, senhor, qu'el non merita pas.
Lo Duc : Ne parlarem tantòst, a la fin del repàs,
Mais disnem ; tot se gasta e l'ora es dejà nauta.
Don Quichòte : Per obeir, senhor, jo faréi[6] donc la fauta.
Lo Duc : A l'ombra dels laurèrs que venètz de culhir,
Un tan digne guerrièr non pòt jamai falhir
Sancho : Sur lo fèit de se sèire a la plaça onorabla,
Jo sabí d'un pagés una istòria admirabla,
Que, selon mon sicap e que lo monde crei,
Pòt èstre recitada a la taula d'un rei.
Lo Duc : Augem lo
Sancho : Non senhor, jo sabi çò que sabi.
La Duchessa : Mais Sancho, a la parelha.
Sancho : Òc ben ! Se jo pensavi
Que Monsur Don Quichòte i prenguesse plaser.
Don Quichòte : Qui vorriá l'escotar sariá plan de leser !
car sap el, l'inhorent, que de contes de vielhas ?
(als oficièrs.)
Qu'òm lo tire d'ací, messiurs, a la parelha
La Duchessa : Non senhor Don Quichòte, oblijatz me d'aquò :
qui lo fasca salhir me derrenga lo còr.
Sofrètz lo près de jo, tant que sarem en taula ;
Jo responi per el qu'el non dirà paraula
Que non siá rasonabla e d'un òme discrèt.
Don Quichòte : Jo lo sofrirèi [7]donc ; mais non pas sens regrèt.
La Duchessa : Sus donc, Sancho l'amic ! Comensatz vòstra istòria.
Sancho : Aquò's donc... Aquò's donc... non èi pont de memòria.
Lo Duc : Sonjatz i quauque pauc e popatz vos lo dit.
Sancho : Cha! Cha! que me'n soven ; estasètz un petit.
El es atal, senhor, qu'entre los braves òmes
Qu'òm met dins nòstre borg al reng de gentilòmes,
El i a don Pedro Silva, autrement de Gormás,
Que j'èi vist de mons uelhs e tocat de mas mans,
D'autant que sa maison que leva assès de cresta
N'es pas luenh de la mia que d'un jèct de balèsta.
De faisson que, mainatge, a fadejat damb mi
E fèit al cotelet, sur lo plat d'un camin,
On l'òm ronsa a tots punts una notz esquilhòta,
Coma fasián Don Diego e Mossur Don Quichòte ;
A tal punt que sovent nos escufit a tots
E se'n tornèt chas [8] el lo sèr tot plen de notz.
Mais que vos es avist que mentissi, pòt èstre !
E ben ! N'es pas vertat, digatz Mossur mon mèstre ?
Don Quichòte : Siá vertat o mensonge, el es fòrt important !
Lo Doctor : Per mentir, jo non se ; non me sembla pas tant.
Mais se jutjatz d'un fèit el se pòt èstre un signe,
Vos sètz, a bien conclure, un discorur insigne.
Tant i a que per la vista el cal doblar lo pas,
O lo jorn tot entièr non vos sufirà pas
La Duchessa : Lo doblar ! Nani, Sancho, a jo ren n'incomòda ;
Vos podètz sens contrenta o dire a vòstre mòda.
Fasètz long, fasètz cort, tot vos sarà permés.
Lo Doctor : El es donc en camin per n'acabar d'un mes.
La Duchessa : E ben, Sancho !
Sancho : Tant i a que nòtra gentilòme.
Mon vesin lo plus pròche e paret a paret,
Compair de mon bèl fraire que teniá cabarèt
E de vin qu'a lo beure òm perdiá la memòria.
Lo Doctor : Al nom de Jesús Crist abrejatz vòstra istòria.
Tot mon còr se transis de vos l'ausir contar.
Sancho : Non pas un quite mot non se'n pòt pas dostar.
La Duchessa : Pesiguètz !
Sancho : El es donc que nòstre convidaire,
Lo bon Diu l'aja près, car es mort n'a pas gaire
Per l'amor d'una tos dont crachava poirit
Li fèt pèrdre l'alena al moment que morit ;
Mais fal que de sa mort un cadun lo loange
Car, se viscot en diable, el morit come un ange.
Lo Doctor : Lo velà bien subtil damb sa comparason !
Vesètz l'impertinéncia [9]on manca la rason !
J'èi tant de paur, senhor, que lo pòrte rebondre
Que, per non l'ausir pas, jo me'n fugi rescondre
Très umble servitor !
- Scena 3 :
Lo Duc, La Duchessa, Don Quichòte, Altisidora, Lopes, Sancho
La Duchessa : Per el, ni mai ni mens ;
Lo bon òme es estrange. Acabatz solaments.
Sancho : Coma el fut donc question de prene una cadièra,
Un banc o que que fut, non sabi pas çò qu'èra,
Chic non vòl pont se metre a la plaça d'aunor.
Lo mossur ditz que si, lo paisan ditz que non.
Mais, après cent refús e belcòp de paraulas,
Don Pedro, li apusant las mans sur las espaulas,
Lo costren de se sèire, a fòrça decachar,
Disent, tot enojat e prèste a se facar :
Sèi t'aquí, gròs lordaud ; puei que disnam amassa,
En quin lòc que jo siái, sarà la bèla plaça.
E velà tot.
Lo Duc (tot siau) : Pauràs ! Un rustic, un porquèr
T'a donc balhat sur l'ala e sur lo pòt esquèr
E tu non gausas pas li tornar son descambi !
Or, per lo divertir, li vauc donar lo cambi.
(a Don Quichòta)
Perdonatz, gran eròs a ma curiositat,
S'ela monta a l'issòr e pren la libertat
De vos importunar per saber de novelas
D'aquela flor, la bèla de las bèlas
La saja Dulcinea [...]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Òbras de Corteta e de Cervantes[modificar | modificar la font]
- Francés de Corteta :
- Cortète, François de. La miramondo pastouralo, en lengatge d'Agen. Oun an ajoutat Las lermos del grabé d'Agen, feitos per l'autur de Ramounet & Miramondo. Agen : T. Gayau, 1700. Edicion postuma adobada peus hilhs de Francés de Corteta.
- Sancho Pança non ho pas estampat durant la vita deu son autor e lo sol tèxte referenciau qui demori qu'ei lo manescrit. Au contre de las duas autas pèças de Corteta (la Miramonda e Ramonet) Sancho Pança non ho pas tanpauc estampat peus hilhs de l'autor quauques annadas arron la soa mort. Charles Ratier que'n editè, a la debuta deu sègle XXau, ua version dab quauques flaquessas (que transcriu per exemple lo mot Baccen - III, 6 - qui n'existiva pas au sègle XVIIau e que Corteta non podó doncs pas jamei emplegar ; véder nòta 1) ; òm pòt trobar aquesta version dens :
- Lafont, Robèrt. Tròces causits. Lavit, Tarn e Garona: Lo Libre Occitan, 1968 ; edicion d'extrèits acompanhats de dats biografics e critics.
- Cervantes, Miguel de. Don Quijote de la Mancha. São Paulo : Alfaguara, 2004.
Bibliografia segondària[modificar | modificar la font]
- Anatole, Christian. Lafont, Robèrt. Nouvele histoire de la littérature occitane. París : P.U.F, 1970.
- Bardon, Maurice. Don Quichotte en France au XVIIe et au XVIIIe siecle, 1605-1815. Genèva : Slatkine, 1974.
Comedias francesas deu temps de Corteta inspiradas per Don Quichòte[modificar | modificar la font]
- De la trilogia de Guyon Guérin de Bouscal :
- Bouscal, Guyon Guérin de. Dom Quichot de la Manche. París : A. de Sommaville, 1640.
- Bouscal, Guyon Guérin de. Dom Quichot de la Manche : Comédie : Seconde partie. Tolosa : Universitat de Tolosa Lo Miralh, 1986.
- Bouscal, Guyon Guérin de. Le gouvernement de Sanche Pansa . Genèva : Droz, 1981. Interpretada per Molière et sa tropa, dehens l'òbra de Cervantes l'intriga d'aquesta comedia qu'ei la seguida de l'òbra de Corteta.
- Pichou. Les Folies de Cardenio. Genèva : Droz, 1989.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Escrita enter 1639 e 1667 segon Robèrt Lafont.
- ↑ La trilogia de Guérin de Bouscal qu'ei un pauc anteriora a l'òbra de Corteta. La soa tresau comedia que ho interpretada per Molière e sa tropa (véder la bibliografia segondària)
- ↑ Ratier que transcriu Baccen, qu'ei a díser vaccin, çò qui ei impossible puish que la paraula be hore pas emplegada abans la fin deu sègle XVIII ; l'autenticitat deu tèxte de Corteta b'ei pas en causa totun, los manescrits que son regularament consultats peus qui estúdian la soa òbra.
- ↑ Lo nom dens lo tèxte castelhan qu'ei Clavileño. Aquesta lenga que hè la distincion enter leña (com l'occitan lenha) e leño (qui vòu díser lo "bòis", la husta qu'òm pòt tribalhar) ; aquiu Corteta que fòrça un pauc la similaritat enter las duas lengas, e dens la seguida deu tèxte que torna a la paraula bòis
- ↑ Insoulenso dens la grafia originau.
- ↑ Faré dens la grafia originau.
- ↑ Soufriré dens lo tèxte originau.
- ↑ Chès dens la grafia originau
- ↑ Impertinenso dens la grafia originau.


text:
Es ajuntaments dera Val d’Aran tanben participen dera campanha en que s’an hèt enquèstes a mès de 240 establiments entà conéisher es abituds de reciclatge de veire e adaptar es recorsi as sòns besonhs
Vielha, 26 de hereuèr de 2016.- Ecovidrio, entitat sense ànim de lucre encargat dera gestion deth reciclatge des residus d’envasi de veire en Espanha, e eth Conselh Generau d’Aran, comencen ua campanha entà impulsar eth reciclatge de veire en sector dera ostalaria, canau Horeca (Ostalaria, Restauracion e Catering).
Era iniciatiua, comencèc en deseme passat damb era realizacion d’enquèstes e entrevistes as establiments d’ostalaria de toti es municipis dera Val d’Aran entà conéisher de prumèra man quines son es sòns besonhs e poder adaptar es recorsi existents. Des d’alavetz, s’an visitat mès de 240 establiments que s’includissen entre eth bars, restaurants, otèls e locaus d’òci. Ath delà, pendent es visites Ecovidrio aufrís informacion detalhada de com reciclar corrèctaments e des avantatges sociaus e economiques deth reciclatge de veire.
En ua dusau fasa, e entà facilitar eth reciclatge de veire entre aguesti establiments que genèren granes quantitats de veire, a fins de gèr se comencèren a repartir ferrats de desparières capacitats entà separar corrèctaments es residus de veire e transportar-les as contienedors plaçadi en carrèr. Ath delà, s’installaràn naui contienedors VACRI, dotadi damb ua boca mès ampla e un sistèma d’elevacion idraulica a on s’encastre un ferrat especiuaments adaptat. D’aguesta manèra, ei fòrça facil e comòde reciclar grani volums de veire donques que, damb pòc esfòrç, se pòt voidar tot eth contengut deth ferrat, sense besonh de lançar es envasi un a un.
Era collaboracion d’Ecovidrio, eth Conselh Generau d’Aran e es ajuntaments dera Val d’Aran a coma principau objectiu arténher un increment dera taxa de reciclatge de veire en territòri.
Eth sector dera ostalaria e era restauracion ei un des èishi sus es quaus trabalhe Ecovidrio entà incrementar era taxa de reciclatge, donques que consumís apròp deth 50% des envasi de veire d’un solet emplec que se produsissen en tot er Estat.
Accion especifica en Baqueira
Pendent era campanha dirigida ara ostalaria, e en tot profitar era sason nauta en Baqueira Beret, damb era collaboracion der ajuntament de Naut Aran, s’amie a tèrme ua promocion especiau entre es establiments des nuclèus deth municipi de Naut Aran. S’an visitat mès de 122 establiments, que 75 se ne an aderit ara campanha damb er unic compromís de reciclar eth veire corrèctaments. Toti eri an participat en un jòc de qüestions sus eth reciclatge que culminarà damb eth tiratge d’un viatge a fin dera sason.
Donades de reciclatge de veire ena Val d’Aran
Segontes es darrères donades de 2015, es ciutadans dera Val d’Aran reciclèren un totau de 490.880 quilograms d’envasi de veire. Açò supause que cada abitant recicle ua mieja de 49 quilograms de veire, fòrça peth dessús dera mieja de Catalonha.
Ecovidrio
Ecovidrio ei era entitat sense ànim de lucre, encargada dera gestion deth reciclatge des residus d’envasi de veire en Espanha, des de 1998. Era companhia s’encargue de gestionar integralaments era cadea de reciclatge, mejançant era recuelhuda selectiva, eth transpòrt, eth tractament d’envasi de veire e era sua posteriora comercializacion.
Ecovidrio proporcione un servici public, universau e gratuït entath ciutadan e mèt a disposicion des companhies que envasen es sòns productes en veire un modèl de gestion eficaça e eficienta, tant des dera perspectiva ambientau coma economica.
Actuauments, un totau de 2.655 companhies son aderides a Ecovidrio. Es sectors integradi ena associacion representen mès de 3% deth PIB espanhòu e comercializen 99% des envasi de veire.


text:
Aigafonda
Aigafonda[1],[2],[3] (oficialament en francés Aiguefonde) es una comuna occitana de Lengadòc del departament francés de Tarn (Miègjorn-Pirenèus).
Los abitants son los aigafondeses.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel vilatge es pausat al pè de la Montanha Negra a quatre quilomètres de la vila de Masamet.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1831, la comuna absorbèt las ancianas comunas de Caucalièras de La Vaur e de Sant Albin.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luocs e monuments[modificar | modificar la font]
Lo castèl d'Aigafonda aparteniguèt a la familha d'Esperendiu. La construccion actuala data principalament del sègle XVII.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.


text:
Occitan d’Aran
Benvoludes e benvoludi,
Catalonha se creme, er Empordan se creme. Eth contèxt ei dramatic e era sensacion d’impoténcia e solidaritat enòrma. Per açò a neishut era iniciatiua #1català1arbre (1catalan1arbe).
#1català1arbre preten crear ua massa de volontariat organizat, que gerirà tecnicaments çò que calerà.
#1català1arbre cau que sigue un portau d’informacion entà compréner era problematica concrèta der incendi, e poder actuar a posteriori damb toti es gatges.
Era luta activa contra es ahlames des eròis e eroïnes en anonimat, siguen Pompièrs, ADFs o volontaris; era empatia des membres dera Creu Roja e dera gent de pè deth carrèr, qu’an condicionat pabalhons per tota era comarca entàs afectadi e desplaçadi; era ràbia contenguda pera destruccion des nòsti paratges mès estimadi; son çò que mos a d’empénher a pensar e a actuar damb sen deuant çò qué vierà dempús, cau mentalizar-se e actuar en conseqüéncia.
Que demore fòrça clar: ath delà de l’eslogan, aguesta iniciatiua vò crear coordinacion, cooperacion e ua solida conscienciacion collectiva posteriora a l’escandilhament deth huec.
Deuant dera tragèdia que mos a tocat víuer, #1català1arbre vò transméter era nòsta solidaritat damb eth territòri.
Vò amassar eth major nombre de collaboradors, damb era unica fin d’actuar en base as conselhs de gent expèrta.
Non vò anar a plantar pins a on i creishie un aute arbe.
Vò èster un estrument util tà minimizar era desgracia viscuda.
Era intencion ei que quinsevolha accion en favor de recuperar eth nòste territòri compde damb un supòrt massiu.
Eth huec creme, mès jamès pro coma tà cremar era esperança.
Anuncis


text:
En Anglatèrra los viatjaires nordics e alemanics s’establigueron, possent vèrs l’oèst del país los bretons. Los viatjaires alemands, los anglo-saxons, establigueron lors reialmes, los unifiquent dins un solet reialme anglés a l’epoca d’Edoard lo Confessor, mòrt en 1066.
La mòrt d’Edoard determinèt lo duc Guilhem dels Normands de conquerir lo reialme anglés e lo sasir del novèl rei Harold Godwinsson. Los reis angleses èran los reis eluts e la tèrra èra cultivada pels paisans liures. Tot foguèt transformat per la conquista normanda. Los paisans devengueron serfs. Un grand nombre de la noblessa anglesa quitèt lo país per s’enrotlar en servici ab l’emperaire byzantin a Constantinòble, ab los guerrièrs escandinavians de la Garda Varangiana. En 1204 los descendants d’aquestes s’opausarián al nom de l’emperaire als crotzats arribats de l’oèst, e de l’Anglatèrra tanben.
Lo duc Guilhem, ara rei d’Anglatèrra, balhèt las tèrras dels angleses en feudalitat a sos cavalièrs normands. En 1086 per sos ordres foguèt compilat lo Libre Domesday, un inventori minuciosament detalhat de tota la tèrra e tota la proprietat en Anglatèrra. Es lo solet inventori de son tipe al mond.
Los viatjaires vikings avian navigat, pendent los sègles, en rota per Constantinòble, los fluvis de las tèrras immensas de so qu’apelam uèi la Russia – del nom d’aquestes viatjaires, los Rus. Se maridèron amb las eslavas del pais, e lo colonisavan.
Al sègle Xen lo prince de Kiev adoptèt lo crestianisme bizantin, e l’impausèt ferotjament suls paisans, que faguèt servs. Aquò èra plan convenable pels viatjaires fugits d’Anglatèrra qu’èran leials a l’emperaire bizantin e detestavan lo papa pr’amor de son sosten del Normand Guilhem.
Los doas grandas ciutats-estat de Kiev e Novgorod devenián de mai en mai poderosas e los pòbles sosmeses al feudalisme. Los termes “edat obscura” e “edat mejana” son pejoratius. “Edat obscura” denota las annadas 300-1066, e lo terme reflectis la nòstra ignorancia d’una epòca plena de grands fachs. “Edat mejana” denota una epòca “entre doás autras” – l’antiquitat e la Renaissensa – qu’apelam civilisadas, e lo periòde entre elas non-civilisada, non-vitala, e estagnanta. Aquè es l’arrogancia en extremis. Las annadas en question (1066-1400) èran plan ricas en invencion e l’acomplissaments umans.
La mal nomentada edat obscura
Çò qu’apelam “l’edat obscura” es testimòni de plan d’exèmples de construccion e d’arquitectura superba, lo desvolopament de comunicacions, los escambis culturals, e sobretot, la naissensa de las lengas europèas, evolucionadas del latin dels romans: espanhòl, occitan, catalan, francés, portugués, italian, roman; pendent qu’a l’èst, en co de l’empèri bizantin, lo latin foguèt remplasat pel grèc coma lenga administrativa e eclesiastica. Al nòrd evolucionarián las lengas que reconeisem coma alemand e, mesclat amb lo latin via lo francés, l’anglés. Mercés a dos missionaires grècs foguèt tanben inventat l’alfabet eslavonic.
En las peninsulas italiana e iberica foguèron creats pels gòts los caps d’obra de pintura, plens del solelh d’un atge vertadièr d’aur, e lo meteis en çò dels vandals de nòrd african. (Es un emperaire vandal que cal mercejar d’aver abolits los “jòcs” gladiatorials, orribles e crudèls).
L’empèri bizantin fasiá una reconquista de la mediterranèa al sègle VIen, mas sa renha èra breva. Pasmens, son art florissiá fins a la península iberica. Al sègle VIIen Mohammed unifiquèt las tribús arabas sota una nòva religion, l’Islam, qu’establiguèt las principalitats ont la medicina, los arts e las sciencias florissián. Al sègle VIIIen los maures del Maghreb conquistèron la peninsula iberica fins als Pireneus, establissent una civilisacion de tolerància e de beutat que seriá precursora de la renaissensa europèa. Las principalitats occitanas tanben, influenciadas per aquesta civilisacion iberica, son rasonablament consideradas, al sègle XIIen, lo jardin de l’Euròpa, ont una autra civilizacion plena d’acomplissaments en literatura e musica fasiá benvenguts los fidèls de totas las religions. En Sicília tanben, jos los normands, los catolics, los musulmans e los bizantins trabalhèron ensems per bastir las glèisas d’una beutat magnifica.
Lo monastisme arribada en Euròpa via Egipte e l’orient. Sas originas se troban en çò del bodisme. Los primièrs monges crestians se trobavan en Egipte. Los monasteris èran repositoris de las arts, del saber medicinal, e del saber de la leteratura de l’antiquitat. Los monges inventèron lo libre come lo coneissèm uèi. Inventèron tanben l’alfabet minuscul. L’edat mejana possedisiá tanben lo saber dels anaestetics e lo de la medicina erbala qu’es estat perdut.
Mas emplegam encar l’adjectiu “medieval/a” per denotar la crudelitat e l’ignorancia! Mesme que l’economia foguèt fondada sul trabalh de servs, los paisans que suportavan la civilizacion de l’alta edat mejana (1100-1225) avián plan de temps liure e plan de leser per comparason amb los salariats estressats, deprimits e sobre-trabalhats de nòstres jorns.
Al còr de la vida cotidiana era la Glèisa Catolica. L’annada ab sas festas, e las oras de cada jornada èran establidas per la Glèisa. Los mostiers sostenián lo pòble als temps de guèrra, de famina e de malautiá (èran ospitals tanben). Lo serv aviá sa tèrra per cultivar. Sos besonhs e eles de sa familha èran assegurats per sa vida entiera per la Glèisa, de son baptisme a sas funeralhas.
La produccion èra facha per la comunautat locala, del serv al sénher. Mai tard, lo desvolopament d’un capitalisme mercadièr augmentariá l’opression del serv, la produccion facha non pus simplament pels besonhs de la comunautat, mas per vendre alhors. Mas pendent la nauta edat mejana, pas solament èra l’usura un crim capital, mas la classa mercadiera, la borgesia, èra mespresada mai que tota autra classa, pas digna d’èsser remarcada per la noblessa. Mesme los servs èran superiors!
Al meteis temps, en China, las dinastias T’ang e Sung èran ligadas amb l’Asia centrala e l’Euròpa e amb los monds musulman e crestian, per mejan de la rota de seda. A-n-aquesta epòca la civilizacion chinesa aviá realisat son mai naut nivèl, son atge d’aur, jamai reganhat après.
Anthony Walker*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
En stock
Langue : occitan (Ariège) — Format : 15 x 21 cm — Nbre de pages : 126.
C’est à une promenade au milieu de mots éparpillés que nous sommes ici conviés. Echappés de l’ordre alphabétique du dictionnaire, en totale liberté, ils sont dehors sous le soleil ou à la pluie, assis n’importe comment, et nous allons partager leur musique, leur vie, leur mémoire, mais bien souvent ces mots sont tellement pétris d’humain qu’ils ne se sentent pas assez forts pour parler de l’homme. Joan-Baptista Fournié est né en 1938 a Amplanh (Ariège) où ses parents étaient paysans. Il vit désormais en Normandie où il a été instituteur mais, une fois par an, il revient en Ariège, respirer l’air du pays. C’est son 7e ouvrage écrit en occitan du pays de Foix. Aicí anam fèr una passejada al mièg de mòts esparricats. Escapats de l’òrdre alfabetic del diccionari, dins una totala libertat, son defòra jol solelh o la pluèja, sietats ont que siá, e nosaus anam partejar lor musica, lor vida, lor memòria, mès soventis còps aquelis mòts son tan pastats d’uman que se senten pas pro fòrts per parlar de l’òme. Joan-Baptista Fournié es nescut en 1938 a Amplanh (Arièja) ont les sieus èran païsans. Ara viu en Normandia ont fèc regent mès, un còp l’an, torna venir popar l’aire del país. Aquel es lo siu seten libre en occitan del país de Foish.


text:
Batalha de Wake
La batalha de Wake se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala dau 8 au 23 de decembre de 1941. Foguèt la consequéncia d'una ataca japonesa còntra l'atòl qu'èra defendut per una garnison estatsunidenca de 450 militars. En causa de sa posicion estrategica que representava una menaça per lei projèctes d'expansion de Japon en Asia dau Sud-Èst, una fòrça d'ataca importanta (2 pòrta-avions, 3 crosaires, 10 naviris mens importants e 2 500 soudats) foguèt reünida. Se turtèt a una resisténcia acarnada dei defensors que foguèron pasmens obligats de capitular en causa de son inferiotat numerica. 900 Japonés foguèron tuats durant la batalha còntra 119 Estatsunidencs. Lo rèsta de la garnison foguèt capturat e l'illa demorèt ocupada per l'armada imperiala fins a la fin de la guèrra.


text:
Política
Nau acte de supòrt ath referendum ena Val d'Aran
Eth pròplèu dia 30 d'agost se celebrarà ena Val d'Aran un acte entà defensar eth Manifèst de Les, un document format per un totau de 10 punts en quau se da supòrt ath procés d'autodeterminacion de Catalonha.
En aguest acte, es 10 signants deth Manifèst (representants politics d'UA, CDA, era CUP, Podem e ANC) aprofitaràn entà defener-lo mès tanben entà resòlver toti es dubtes que pogue auer era ciutadania en relacion ar 1-O.
Segontes er Assessor dera Generalitat en ahèrs relacionats damb era Val d'Aran, Alex Moga, vòlen que sigue un acte molt participatiu, dubèrt a tot eth mon e a on es aranesi se poguen expressar damb totau libertat. Se cerque apropar eth maxim d'informacion possible sus aguest procés as assistents.
Pendent aguest acte, toti es interessats e interessades se poderàn aderir ath Manifèst de Les de manèra presencial, mès segontes informen des dera organizacion, tanben s'està trebalhant en ua web (que probablaments serà en foncionament aguesta dimenjada) entà que tant es persones coma es institucions qu'ac volguen s'i poguen aderir.
Eth Manifèstdemane "damb tota fermetat" as bailes e representants institucionaus d'Aran que "daurisquen damb normalitat es collègis electoraus er 1 d'octubre entà permeter-mos, coma ciutadans de Catalonha, expressar liuraments eth nòste parèr sus eth futur de Catalonha".
En aguest document, es 10 signants asseguren que se trapen totauments implicats en procés, mès exigissen as catalans acatar es resultats deth referendum en Aran: "cau èster conseqüents damb es nòsti principis mès tanben demanam ara societat catalana qu'escote eth resultat der 1 d'octubre ena Val d'Aran", atau ac afirme Moga en declaracions a La Vanguardia.
Peth moment, se desconeishen eth lòc e ora entad aguest eveniment, mès contunharam informant.
Aciu podetz lieger eth Manifèst de Les.


text:
Usès
Usès (Uzès en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament de Gard e la region Occitània.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Usès siaguèt lo centre d'un avescat tre lo sègle V e aqueste perdurèt entrò la Revolucion francesa. Siaguèt abolit definitivament en 1817. Lo 5 de genoièr de 1965, lo centre de la ciutat siaguèt declarat "sector sauvagardat", çò que permetèt d'entrepréner un trabalh de restauracion important e a l'encòp d'òbras considerablas d'urbanizacion. Aquelas transformacions valguèron a Usès la recepcion del títol de "Vila d’art e d'istòria" en novembre de 2008.
Administration[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- la Torre fenestrèla, un cloquièr cilindric qu'es lo darrièr vestigi de l'anciana catedrala romana de Sant Teodorit (que foguèt derrocada en 1563 pels protestants).
- lo Palais ducal
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean Racine, encara que l'escrivan francés siaguèssa pas del país, i demorèt quauque temps en çò d'un oncle. Dins sas Lettres d'Uzès comenta las dificultats qu'aguèt per compréner e se far compréner durant son sejorn dins lo país.


text:
Diluns, 29 de genièr de 2018, 03h00 Cultura,Escòla,Lenga,Societat
290 personas a Albi, mai que mai d’escolans e de collegians
De remarcar ongan l’estrambòrd de Barcelona, ont i participèt un ochantenat de personas
La Dictada Occitana s’es convocada un an de mai dins mai d’un quarantenat de vilas de pertot dins lo país e tanben a París e als Païses Catalans. La majoritat de las convocacions d’aquel concors ortografic de la lenga occitana se debanèron simultanèament dissabte passat amb una participacion plan nombrosa.
La Dictada nasquèt en 1998 d’una iniciativa del Centre Occitan de Castras (Castrés) e d’an en an d’autras municipalitats an jonch l’eveniment.
290 personas a Albi, mai que mai d’escolans e de collegians
Coma las annadas passadas, en Albigés, los professors d’occitan volguèron plan menar fòrça joves per far la dictada. Per o permetre, la manifestacion aguèt luòc lo vèspre del divendres 26 de genièr a Puòg Goson, vilòta de la banlèga sud d’Albi ont los dos tèrces dels escolans seguisson l’ensenhament bilingüe occitan-francés.
Al total participèron a la Dictada 124 escolans venguts de cinc escòlas (compresa la calandreta d’Albi), 131 collegians de sièis collègis, 16 liceans e 19 adultes, en tot 290 personas.
Pels escolans e collegians, una correccion collectiva permetèt de premiar las classas. Pels liceans e adultes, la correccion se faguèt pendent l’animacion, e las melhoras còpias foguèron guierdonadas.
Estrambòrd a Barcelona
De remarcar ongan l’estrambòrd de Barcelona, ont participèt un ochantenat de personas. Aquí l’eveniment l’organiza lo Comitat d’Afrairament Occitanocatalan (CAÒC) e foguèt aculhit per la Generalitat de Catalonha. Ansin, la dictada tenguèt la preséncia de la directritz generala de la politica lingüística, Ester Franquesa; lo cap dels afars occitans, Xavier Moral; la conselhièra del Conselh de l'Audiovisual de Catalonha, Yvonne Griley e lo cap del Servici d’Immersion e Acuèlh Lingüistic de Catalonha, Pere Mayans.
Los participants escotèron per videoconferéncia una saludacion del Centre Occitan de Castras, de la man de Bernat Vernhièras, que pus tard legiguèt lo tèxt de la dictada. Puèi, dos professors d’occitan del CAÒC tornèron legir lo tèxt.
La dictada finida, una jurada compausada dels ensenhaires d’occitan faguèt la correccion dels trabalhs dels participants. Après la dictada, aquestes poguèron gaudir d’un vespralh.
Los laureats de Barcelona obtenon una borsa per participar a l’Escòla Occitana d’Estiu, que se debana cada an a Vilanuèva d’Òlt (Naut Agenés) durant la tresena setmana d’agost.
#4 Es una plan bona idèa.Ja n'i a qualques unas. Ara, per que siá vesedoira e aja de resson, caldriá far coma per la dictada: causir un jorn per de quinas organizadas dins mantunas localitats e ensajar de las desvolopar.
Quina
Perqué pas organizar una quina en occitan?
Aquò fonccionava plan, fa qualques ans...
La Dictada, n'i a totjorn per la criticar coma un exercici vielhòt, pasmens, en mai de la possibilitat que dona de far vèire que la lenga es viva, es una oportunitat per i mostrar la convivialitat occitana.
E la convivéncia! Dins Var, cada an, recampam d'occitanistas, mai tambèn un beu nombre de personas marcadas dins d'escòlas felibrencas. Leis errors que lei candidats pòdon faire, aquò còmpta pas!
Notam tambèn que cada an de negòcis e tenement dau relarg nos ofrísson de causas per... Legir mai
Ai fait la Dictada a Castras per la quatrena annada, es totjorn un plaser ! La qualitat de la dictada, la beutat dels tèxtes, l'ambient amistós e l'espectacle de musica me balharàn segurament l'enveja d'i tornar un còp de mai !
Òsca per aquela capitada que se confirma annada aprèp annada! Cal contunhar d'espandir la dictada occitana. Pel moment, es una de las paucas causas que pòt venir vesedoira per un public larg (ja que d'autras manifestacions importantas son torpilhadas per cèrts elegits).


text:
Societat
Aran per sa Lengua 2018: centenats de persones, ua soleta votz
Centenats de persones non s'an volut pèrder era 25au edicion dera Aran pera sa Lengua, ua corsa non competitiva organizada peth collectiu Lengua Viua, en qué se reivindique era lengua aranesa.
Aguesta naua edicion a estat mercada pera senténcia deth Tribunau Constitucionau qu'anulle eth caractèr preferent der aranés. Atau, pendent aguesta jornada en qué es drapèus d’Aran non an deishat d’onejar, s’an succedit reivindicacions en favor der emplec der aranés.
Es participaires dera corsa an gescut cap ath meddia des des tres extrèmi dera Val: Les, Montgarri e eth pòrt de Vielha, en tot hèr parades enes pòbles que trauessauen.
Era mèta a estat era plaça dera Glèisa de Vielha, a on s'a liurat eth prèmi Lengua Viua ara prumèra estudianta en hèr era selectivitat en aranés, Lourdes Bruna, peth sòn coratge en deféner er aranés. Tanben se liurèc un prèmi ath guanhador deth dessenh dera camiseta dera naua edicion d'Aran per sa Lengua, a Aleix Filloy.
Jos eth lèma deth Prèmi Nobel de Literatura Frederic Mistral, “Qui ten era lengua, ten era clau”, des deth collectiu de Lengua Viua s’a arrebrembat era importància der emplec der aranés entara sua perviuença.
Entà méter punt finau en aguesta hèsta dera identitat d'Aran, eth grop occitan "Nadau" aufric un concèrt a on s'i toquèren e cantèren es cançons mès emblematiques deth territòri.


text:
15.07.2017. Nòva
Se presenta uèi a l’Universitat de Lhèida los Gòis a Sant Ròc de Vilamòs
2.07.2016. Nòva
Lo 21 de junh passat se presentèt per lo primièr còp a l’Universitat de Lhèida
18.05.2016. Nòva
Contunhan los escambis entre las universitats de Lhèida (Catalonha) e de Tolosa-Joan Jaurés.
8.12.2014. Nòva
Lo Govèrn d’Aran e la comuna de Vielha e Mijaran an signat una convencion amb l’Universitat
26.07.2013. Nòva
L’actual Servici Lingüistic de l’Universitat de Lhèida (UDL) vendrà un
18.07.2013. Nòva
Lo jornal espanhòl El País, que pendent qualques ans foguèt considerat un quotidian
3.07.2012. Nòva
Aqueres formacions, organizades peth Conselh Generau d'Aran, qu'an era tòca d'intensificar
15.04.2012. Nòva
Era associacion de guides toristics Aran Culturau que presentarà aguest dimars 17 d’abriu


text:
Nham
« Nham » es un nom vernacular designant d'espècias de plantas apartenent au genre Dioscorea, familha de las Dioscoreaceae, cultivadas dins totas las regions tropicalas del mond, per tòca alimentària, per sos tuberculs rics en amidon. Lo tèrme designa tanben lo quite tubercul consomat coma legum raiç.
Lo mot « Nham » ven d’une raiç africana que significa « manjar » e present dins fòrça lengas africanas.
Somari
Dins lo genre Dioscorea[modificar | modificar la font]
Principalas espècias cultivadas[modificar | modificar la font]
Un « nham » representa lo genre Dioscorea que lo tubercul es comestible. D'autres espècias d'aquel genre an un tubercul toxic e se nomenan pas atal.
- Lo nham alat o grand nham, Dioscorea alata L.
- Lo nham de China, o shanyao (山药, shān yào) Dioscorea polystachya Turcz.
- Lo nham bulbifèr, hoffe, o masako, Dioscorea bulbifera L.
- Lo nham de Guinèa jaune, Dioscorea cayenensis Lam.
- Lo nham rebalaire, Dioscorea convolvulacea Schltdl. & Cham.
- Lo nham amar o salvatge, Dioscorea dumetorum (Kunth) Pax
- Lo nham dels blancs o pichon inham, Dioscorea esculenta (Lour.) Burkill
- Lo nham espinós amar, Dioscorea hispida Dennst.
- Lo nham del Japon o yamaimo (山芋, yamaimo), Dioscorea japonica Thunb.
- Lo nham aplatit, Dioscorea nummularia Lam.
- Lo nham khmer, Dioscorea oppositifolia L.
- Lo nham roge, Dioscorea pentaphylla L.
- Lo nhame de Guinèa blanc, Dioscorea rotundata Poir., est la plus cultivée de nos jours.
- Lo nham jaç, Dioscorea trifida L.f.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Son de plantas pojairas, volubilas, sovent dioïcas. Las fuèlhas petioladas, cordifòrmas, son segon las espècias altèrnas o oposadas. A lor aissèlas se desvolopan des cebas podent servir a la multiplicacion de la planta, e a vegadas consomablas (Dioscorea bulbifera).
Las inflorescéncias axillaras son de grapas o d'espigas; las fuèlas femes, trimèras, d'ovari infèra trilocular donan de samaras de tres alas.
Los tuberculs de forma variabla, ovoïd a oblong, a vegada aplatit o de forma de maçuga longa, pòdon aténher 1 m de long e lor pes, mai sovent de 3 a 5 kg, pòt anar fins a 15 kg. An d'uèlhs coma las trufas. La pèl es mai sovent jauna, mas pòt èsser gaireben blanca o mai escura brun a negrosa. la carn es mai sovent blanca, a vegada jaunenca.
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion quimica dels tuberculs es vesina d'aquelas de las trufas amb gaireben 25 % d’amidon, mas un pauc mai de proteïnas (gaireben 7 %, còps mai que lo maniòc). Son fòrça paures en matèrias grassas e minerals, e pro rics en vitamina C.
Aquelas varietats, utilizadas per l’industria farmaceutica, contenon des substéncia de tres tipes:
- d'alcaloïdes, coma la dioscorina,
- de tanins,
- de sapogeninas, coma la diosgenina qu'es tanben utilizada en laboratòri amb d'autres compausants per la preparacion d'esteroïdes, analògs subretot a la cortisòna, a la progesteròna e a d'estrogèns, un còp transformada.
La diosgenina natural del nham, ela, mostrèt dins diferents estudis qu'interven coma antioxidant lipofilic e contribuís a la bona transformacion dels esteròls alimentaris[1], eles meteisses fonts d'ormonas esteroïdas endogènas.
Las espècas de nhams per l'usatge alimentar o en complement alimentari son subretot Dioscorea alata e Dioscorea opposita.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Los nhams son una cultura importanta dins lo mond. La culhida annala es de gaireben 40 milions de tonas sus 4 milions d’ectaras repartits dins 56 païses. Aquela cultura pasmens mermet dabant aquela del maniòc (maniota, kassav, kassava), mai aisit de cultivar segon las varietats, los sols… Los principals païses productors son en Africa de l’Oèst:
- Nigèria: 26 millions de tonas
- Ghana: 4 millions
- Còsta d'Evòri: 3 millions
- Benin: 2 millions
- Tògo: 0,6 millions
- Cameron: 0,3 millions
O en Oceania (poduccion ortalencas)
- Vanuatu
- Illas Salamon
- Nòva Caledònia (Dioscorea alata subretot)
- Nòva Guinèa
Los tuberculs rics en amidon son consomats gaireben sonque dins las regions tropicalas.
Los nhams se consoman cuèchs, a l'estofat, o fregits. Segon las espècias e varietats, lo gost es fòrça variable, fòrça agradable, tendre e sucrat a vegadas, farinós, amb gost de castanha mai sovent. D'espècias son (en Africa), acres o amars, mas non toxics.
Las espècais de nham alimentari, Dioscorea opposita, Dioscorea alata, son tanben consomadas jos forma d'extrach en complement alimentari. Los pòbles autoctòns ne fan tanben de la bièra tradicionala, coma kalali de Guiana.
Produccion[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Patrice Godin, Tami tok ː L'année igname en pays kanak, Nouméa, 2009, Rditions Province Nord,
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Life Sci. 1996;59(11):PL147-57.


text:
-463
Aquesta pagina concernís l'an -463 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Fin dau sètge de Tassos dirigit per Cimon e conquista de la vila per Atenas. Leis abitants deguèron pagar un tribut a la Liga de Delos, destrurre sei fortificacions, liurar sa flòta, d'arrestar l'esplecha de sei minas (fònt principala dei revenguts de l'illa) e remborsar lei despensas militaras atenencas causadas per lo sètge. A son retorn, Cimon foguèt accusat per Pericles e per Efialtes d'aver acceptat de condicions tròp clementas. Pasmens, foguèt rapidament aquitat.