text:
A-z-Ais, à Tarascoun, en Angié, festejaran aquest an li 600 an de Reinié d’Anjou, lou bon rèi Reinié. Anjou e Prouvènço se partejon d’efèt sa legèndo, mai s’èi toujour presènt vuei dins li memòri, quau saup veraiamen quau fuguè e la vido pleno e boulegadisso que fuguè siéuno?
Li racino
Reinié d’Anjou nasquè lou 14 de janvié de 1409 dins lou castèu d’Angié, fiéu segound de Louïs II, du d’Anjou, rèi de Naplo e de Sicilo, rèi de Jerusalèn e comte de Prouvènço, e de Vióulando d’Aragoun.
Pèr li mascle, Reiniéèro un Capecian. Avié pèr aujòu direit tóuti li rèi de Franço, d’Ugue Capet à Felipe III l’Ardit, pièi, pèr la branco di Valois, li rèi Felipe VI e Jan II lou Bon, soun rèire-grand, que d’éu espeliguè la branco cadeto dóu segound oustau d’Anjou.
Dins si rèire, Reinié avié lou rèi Louïs IX, pèr lou jo dis alianço, Margarido e Beatris, dos di chato dóu darnié comte catalan de Prouvènço Ramoun-Berenguié V, Blanco de Castiho, Alienor d’Aquitàni e, pèr elo, li proumié Plantagenet, rèi d’Anglo-Terro.
Soun grand, Louis Ier d’Anjou, fiéu de Jan II lou Bon, èro esta adóuta pèr la rèino Jano de Naplo, coumtesso de Prouvènço, eissido dóu proumier oustau d’Anjou, que i’avié douna soun eiretage.
Soun paire, Louïs II, nascu à Toulouso en 1377, èro esta courouna en Avignoun, à Nosto-Damo de Dom, lou 2 de nouvèmbre de 1389, en presènci dóu rèi de Franço Carle VI, soun pichot cousin, felen de Jan II lou Bon. S’èro amouiera en Arle, lou 2 de desèmbre de 1400, emé Vióulando d’Aragoun, chato unico dóu rèi Jan 1ié d’Aragoun marida, éu, à Vióulando de Bar.
Reinié avié dounc, pèr sa maire, de sang aragounés e lou rèi Jan èro soun grand.
Lou coumpan dóu futur Carle VII
Lou 18 de desèmbre de 1413, Reinié, pichot enfant, assistè à Paris, au Louvre, i fianço de sa sorre Marìo (10 an) emé lou dóufin e futur rèi de Franço Carle VII (9 an). Tóuti tres revenguèron pièi en Anjou, mounte fuguèron abali ensèn. N’en neissira entre Reinié e Carle uno amista di soulido que durara touto sa vido e marcara sa destinado. Reinié, tout de long dóu reinage de Carle, sara di persounage impourtant de la court de Franço. Erian, d’aqueste tèms, dins la guerro de cènt an, Franço e Anjou afrountavon Anglo-Terro e Bourgougno, uno autro branco eissido de Jan II lou Bon.
Mau-grat sa genealougìo, Reinié, estènt cadet, èro un prince na sènso terro ni titre. Avans que de mouri, en Angié, lou 29 d’abriéu de 1417, soun paire lou faguè, à 8 an, comte de Guise, mai leissè à soun einat, Louïs III (13 an), tóuti si titre e doumaine.
Bar e Lourreno
La maire de Reinié, Vióulando d’Aragoun, cargado desenant dóu gouvèr di terro de soun ome defunta, èro forço estacado à l’Oustau de Franço. Chifrè de plaça un pioun, soun cadet, vers Lourreno e lou ducat de Bar, alia di Bourguignoun, adounc dis Anglés. Se capitavo que lou du de Bar, lou cardinau Louïs de Bar, èro lou fraire de la maire de Reinié. De soun estat, aqueste èro sènso eiretié. Acetè d’adóuta Reinié coume soun fiéu e de lou fourma pèr ié sucedi.
Arrenjè meme soun maridage em’ Eisabello, la chato de Carle II, du de Lourreno. Aqueste se faguè à Nanci, lou 14 d’óutobre de 1420. Li dous enfant avien tout just 11 e 10 an. Aquesto alianço entre oustau enemi pòu sembla curiouso, mai esperavon ansin d’apasima li divisioun qu’eisistavon en Lourreno e dins lou Païs de Bar. E l’Oustau de Lourreno esperavo belèu de desavia Reinié vers sa causo.
Es dins aquesto idèio que fuguè abali à la court de Nanci. Desmancipa à l’age de 15 an (1424) e mes en poussessioun de si terro, aguè de mau de s’impausa. Perdeguè en 1424 soun coumtat de Guise, pres pèr d’alia dis Anglés. Soun bèu-paire, éu, passavo soun tèms de lou coumproumetre en ié fasènt signa o signant éu-meme en soun noum d’ate óuficiau favourable is anglò-bourguignoun. En mai d’acò, aura de lucha contro lou nebout dóu du de Lourreno, Antòni, comte de Vaudemount, que se counsideravo l’eiretié naturau de soun ouncle. Reinié faguè lou sèti de soun fièu, Vezeliso, 3 an de tèms.
Dins li piado de Jano d’Arc
Mau-grat tout, Reinié istè fidèu à soun ami, lou futur Carle VII. Es pièi un de si sujèt, Jano d’Arc, que ié permetra de prendre uno plaço di requisto à la court de Franço. Reinié fuguè lou temouin, à Nanci, dóu rescontre, en abriéu de 1429, de Jano e dóu du de Lourreno. Mai aqueste noun acourdè à soun fihat d’acoumpagna la piéucello à Chinoun, souto escampo qu’avié besoun d’éu pèr faire la guerro à Metz. Prevengudo pèr soun fiéu, es Vióulando d’Aragoun qu’aculiguè Jano e respoundeguè d’elo davans lou futur Carle VII.
Ourleans fuguè deliéurado lou 8 de mai de 1429 e Carle VII sacra rèi de Franço à Reims, lou 17 de juliet, Reinié e si fraire Louïs e Carle, à soun coustat. Es de nouta que sa sorre Marìo, rèino de Franço, noun èro vengudo, que s’entendié plus ‘mé soun ome.
Reinié n’aproufichè éu pèr manda au rèi d’Angloterro uno desavouacioun fourmalo de tóuti lis ate qu’avié pouscu signa, buta pèr soun bèu-paire de Lourreno.
Seguiguè pièi la campagno de l’armado reialo enjusquo lou sèti de Paris, aqui mounte Jano fuguè plagado d’uno sageto à la cueisso. Es Reinié e lou comte de Clar-Mount que la raduguèron à la sousto. Lou sèti durant trop, partiguè pièi, de soun coustat, ‘mé de coumpan, coumbatre li Bourguignoun e deliéura la Champagno (desèmbre de 1429, avié 20 an). Bateguè encaro, à-n-Antoun, en Dóufinat, lou 11 de jun de 1430, lou prince d’Aurenjo.
Reinié presounié
Lou 23 de jun de 1430 defuntavo lou cardinau de Bar. Lou 14 de janvié de 1431, Carle II de Lourreno lou seguissié, Reinié venié mèstre soulet de Bar e de Lourreno, mai em’ un Antòni de Vaudemount que toujour refusavo de lou recounèisse. Chascun levè uno armado e fuguè la batèsto de Bulgnevilo, lou 2 de juliet de 1431. Pèr Reinié, fuguè la desbrando. Aguè 2.000 tua, éu-meme, plaga e desmesoula, deguè crida sebo. Presounié, fuguè fisa à Felipe, du de Bourgougno. Un assai d’evasioun faguè chi, fuguè alor engabioula au castèu de Dijoun, dins uno tourre, que prenguè lou noum de tourre de Bar.
Forço mounde assajèron de lou faire libera, de coumença pèr l’emperaire d’Alemagno Sigismound, qu’èro lou fiéu d’uno sorre de Louïs Iié d’Anjou, lou grand de Reinié. Felipe jamai cedè, enjusquo lou 1ié d’abriéu de 1432, qu’acourdè au presounié de sourti pèr uno annado, i coundicioun seguènto : $* Reinié devié tourna dins sa presoun au bout d’un an; $* dounavo en oustage si fiéu Jan (nascu à Toul en 1426) e Louïs (nascu vers 1430); *$ dounavo 4 castèu e uno rançoun de 20.000 salut d’or (mounedo dóu siècle 15en en Franço e Anglo-Terro) e 18 000 flourin; $* sa chato Vióulando (nascudo à Bar en 1427) èro proumesso en maridage à Fèrri de Lourreno- Vaudemount, lou fiéu d’Antòni.
En 1433, vendeguè pièi à Jan de Lissembourg soun coumtat de Guise, pèr 20.000 liéuro. Mau-grat tout, l’emperaire Sigismound, qu’èro lou segnour maje, lou counfiermè du de Lourreno (24 d’abriéu de 1434).
Prouvènço e Naplo
Lou 15 de nouvèmbre de 1434, defuntè lou fraire einat de Reinié, Louïs III d’Anjou. Avié pas d’enfant. Dins lou meme tèms, la rèino de Naplo, Jano II de Duras, pèr testamen, lou designavo soun eiretié. Reinié se capitè subran e tout au cop, du de Lourreno, du de Bar, du d’Anjou, rèi de Naplo e de Sicilo, rèi de Jerusalèn e comte de Prouvènço. Avié 25 an.
Trop urous d’agué un rèi en soun poudé, Felipe de Bourgougno ié ramentè, lou 25 de desèmbre de 1434 - bèu presènt - qu’avié de teni sa paraulo e que devié retrouva sa presoun à Dijoun, ço que faguè. Ié restara dous an de mai. Es aqui, dins sa gabiolo, que reçaupra li deputa napoulitan e prouvençau, estouna, vengu ié rèndre óumage.
Pèr ramplaça Reinié, sa femo, Eisabello de Lourreno fuguè noumado Liò-tenènt Generau lou 4 de jun de 1435 e subran partiguè pèr Prouvènço e Naplo, mounte deguè, coume pousquè, afrounta lou partit dis Aragounés, en esperant l’arrivado de soun ome que, fin finalo, fuguè libera lou 28 de janvié de 1437 contro : $- uno rançoun de 200.000 flourin d’or e dos segnourié; $- sa néutralita dins lou counflit francés / anglòbourguignoun; $- lou maridage de sa chato Vióulando emé Fèrri de Lourreno-Vaudemount; $- li fianço de soun fiéu Jan emé Marìo de Bourboun (10 an), neboudo de Felipe de Bourgougno.
Arriva à Naplo lou 9 de mai de 1438, Reinié rebutè li troupo d’Aragoun vers la Calabro e assajè pièi se manteni dins soun nouvèu reiaume. Mai mancant de sòu, sis alia, d’à cha pau l’abandounèron, e, en nouvèmbre de 1441, Anfos d’Aragoun pousquè metre lou sèti davans Naplo. La vilo toumbè lou 3 de jun de 1442, Reinié deguè fugi, soun reiaume perdu, gardara plus que lou titre de rèi de Naplo e de Sicilo. Pèr amenistra li terro que ié soubravon, Anjou, Prouvènço, Bar e Lourreno, mounte Antòni de Vaudemount fasié toujour lou destrùssi, s’istalè en Angié. Aquesto annado 1442 (a 33 an), fuguè ‘nca entristesido de la mort de sa maire, Vióulando d’Aragoun, lou 14 de nouvèmbre, e la de soun fiéu Louïs, à l’age de 12 an.
Li sànti Marìo de la Mar
La pountannado seguènto sara mai siavo. D’abord, sa chato Margarido, maridado au rèi Enri VI, es courounado à 15 an, rèino d’Anglo-Terro, lou 30 de mai de 1445. Lou maridage èro esta celebra à Nanci, en meme tèms que lou de sa sorre Vióulando emé Fèrri de Lourreno-Vaudemount. Reinié voulié pas de Fèrri, mai, pèr un cop, li dous jouine èron vertadieramen amourous, e deguè se resouna. Lou regretara pas. La pas revenguè en Lourreno e Fèrri sara pèr soun bèu-paire un alia precious. Reinié tambèn, ista proche la court de Franço, ajudè, noutamen Carle VII reourganisa l’armado.
En febrié de 1447, partié pèr sis estat de Prouvènço, mounte passara mai de dos annado. Restè dins soun palais de-z-Ais, au castèu de Tarascoun, dins sa bastido de Pertus, dins soun oustau de Marsiho.
En mai de 1447, reçaupeguè la vesito de soun nebout, lou dóufin, lou futur Louïs XI, lou fiéu de sa sorre Marìo e dóu rèi Carle VII. Louïs deja coumploutavo e cerquè, mai de-bado, d’amiga soun ouncle emé Bourgougno e Savoìo contro soun paire. Es éu tambèn, qu’en passant à-z-Ais, entendeguè li doumenican parla di soubro di sànti Marìo, à Nosto-Damo de la Mar, e que butè soun ouncle de faire de recerco. Reinié seguira, e sabèn ço qu’arrivara : la descuberto di celèbri relicle à la fin de l’an 1448. Aquesto urouso pountannado sara marcado tambèn pèr l’art, la literaturo, li plesi e li jo. Es lou grand tourné de Tarascoun en jun de 1449 e, au mes d’avoust, la creacioun de l’ordre religious e militàri dóu «Croissant» (que sara supremi pèr lou papo en 1461).
En poulitico, ajudè metre fin, en 1449, au famous councile de Bale, qu’èro favourable à Amadiéu VIII de Savoio, que voulié èstre papo en plaço dóu papo (Micoulau V).
D’aventuro encaro e de malur
En óutobre de 1449 (a 40 an), Reinié retrobo Carle VII e l’armado franceso pèr tourna mai faire la guerro is Anglés. Participo à la preso de Rouen (11/11/1449) e la de Caen (15/07/1450), ‘mé la liberacioun de la Nourmandìo.
Fai pièi un retour en Prouvènço, mounte i’a la pèsto, mai dèu remounta en Anjou, que sa femo Eisabello malautejo e defuntara, lou 28 de febrié de 1453. Fuguè pèr Reinié uno grand doulour, tant èron proche li dous espous, meme s’éu noun èro fuguè pas toujour fidèu. Lou rèi avié noutamen uno chato naturalo, Blanco de Beauvau, nascudo vers 1436, que fuguè abalido à Bèu-Caire.
Se counsoulara pièi en s’amouierant tourna-mai, lou 9 de setèmbre de 1455, en Angié, emé Jano de Laval, 22 an. Éu n’avié 46. Es lou cardinau-legat d’Avignoun, Pèire de Fouis, que li maridè. Reinié faguè douno à Jano de la barounié di Baus. Mai, em’ acò, óublidavo pas nimai si dre sus Naplo. Veguè uno óupourtuneta, en 1453, dins la guerro que se fasien Milan e Flourènço contro Veniso, Savoio et lou Naplo d’Anfos d’Aragoun. Reinié s’assouciè à Milan e Flourènço, ajuda de Carle VII, mai lis alianço se desfaguèron, li republico s’amiguèron tourna-mai e noste rèi, soulet davans Naplo, abandounè.
Un autre espèr nasquè en 1458, à la mort d’Anfos d’Aragoun. Reinié reclamè soun reiaume au papo, mai de-bado. Assajè alor la forço. En juliet de 1461, soun fiéu Jan bateguè la floto napoulitano, mai éu sachè pas prendre li decisioun que falié e perdeguè la partido. Maucoura, rintrè au siéu en avoust de 1461. Jan abandounara definitivamen l’assai de recounquisto de Naplo en 1463.
A soun retour, Reinié aprenguè la mort dóu rèi Carle VII, lou 22 de juliet de 1461. Èro desenant lou reinage de Louïs XI e li dous ome s’amavon gaire.
Lou pes de Louïs XI
Mau-grat tout, Reinié chanjo pas. Rèsto fidèu à l’Oustau de Franço. Acò, dins un proumié tèms, apasimo li causo, mai li relacioun, dins un tèms segound, vendran mai dificilo.
En 1468, li Catalan vènon cerca Reinié pèr ié pourgi lou trone de soun païs. I’a dre, sèmblo, pèr sa maire Vióulando d’Aragoun. Reinié dis de vo e fiso à soun fiéu Jan l’espedicioun contro l’autre pretendènt, Jan de Pourtugau. Jan s’istalo à Girona en 1470, mai ié mor en juliet d’uno malautié soudo, belèu empouisouna. Soun fiéu Micoulau pren la seguido, mai a l’èime lourren, Catalougno l’interèsso pas e la perd tre 1471.
Aquesto annado 1471 es marrido encaro. Reinié vèi mouri Blanco, sa chato naturalo, e soun fihat, Fèrri de Lourreno-Vaudemount. Sa chato Margarido, rèino d’Anglo-Terro, es presouniero à Loundro. Soun ome, Enri VI, vengu fòu, e soun darnié fiéu soun esta escoutela, vitimo de la guerro di dos roso. Sara deliéurado contro rançoun pagado pèr soun paire e Louïs XI e se retirara en Anjou.
Louïs XI es ambicious, vòu Prouvènço. Reinié es alassa. Fai soun testamen, lou 14 de juliet de 1471, noumant soun felen Micoulau eiretié universau. A Louïs, acò i’agrado pas. L’Anjou es terro estacado à la courouno de Franço, Louïs peso sus elo e soun ouncle Reinié e meme ié planto caviho. Aqueste, que vòu pas empura de garrouio, chausis de parti pèr Prouvènço, terro independènto, mounte sara mai tranquile. Aguènt manda vers Tarascoun sa biblioutèco, soun orfebrarié e si tapissarié, quito Angié lou 27 d’óutobre de 1471, ié revendra plus vivènt.
Prouvènço pèr acaba
En Prouvènço, istala à-z-Ais, Reinié e sa femo, Jano de Laval, retrobon mai de serenita. Pòu s’aduna à si passioun d’umanisto, aprouficha de si doumaine de Gardano e Mirabèu, de soun oustau de Marsiho. Sa bastido de Gardano, l’a croumpado, mai l’a jamai pagado. La legèndo dis qu’uno de si chato, que se sarié dicho Ano, ié sarié ensepelido e qu’à l’encauso d’acò, l’endré aurié pres lounoum de Gardo-Ano. Mai acò ’s qu’uno legèndo.
Amavo tambèn, Reinié, d’ana cassa vers Sant- Roumié. En 1476, croumpè un oustau en Avignoun, vuei au 6 de la carriero Grivolas, gaire liuen de la Carriero dóu… rèi Reinié.
Aqueste amavo tambèn li fèsto, à Tarascoun, à-z- Ais. Aqui, li Jo de la Fèsto-Diéu, adouba pèr Reinié éu-meme, coumencèron en 1475 (n’avié acaba la messo en sceno tre 1462). Duraran enjusquo la Revoulucioun.
L’eiretage dóu rèi Reinié
Mai de soucit, n’avié toujour. Soun eiretié, soun felen Micoulau, èro mort empouisouna, à 25 an, en 1473, e s’èro éu ansin retrouva, tourna-mai, mèstre de Bar e de Lourreno. Adounc, faguè en 1474 un segound testamen que, respetant l’ate de sucessioun de soun fraire einat Louïs III d’Anjou (1440), baiavo Anjou e Prouvènço à soun nebout Carle III, lou fiéu de soun autre fraire Carle.
Reinié s’enganavo pas, sabié Carle III feble e jouguet de Louïs XI, e que, fin finalo, estènt sènso enfant e de santa marrido, Prouvènço toumbarié dins lou reiaume de Franço. Mai pèr éu, qu’èro ista toujour fidèu à l’Oustau de Franço, èro acò uno fin lougico.
A soun autre felen, Reinié II de Lourreno, lou fiéu de Fèrri e Vióulando, dounè Bar e Lourreno.
Mai pèr l’ouro, coume s’entendien pas, Louïs XI aguè rèn. Lou prenguè mau, encaro un cop. Acusè Reinié de vougué s’alia ‘mé la Bourgougno, e lou faguè coundana pèr soun Parlamen, pèr crime d’auto trahisoun (06/04/1476). Acò rendeguè lou mounde mai resounable. Au mes de jun seguènt, un acord, signa à Lioun, rendeguè l’Anjou à Reinié, souto coundicioun, à sa mort, de reveni à Louïs XI. Prouvènço èro counfiermado à Carle III. Mai «l’aragno» (Louïs XI) tenié Carle, ié soubravo plus que de s’amiga Palamedo de Fourbin, senescau de Prouvènço, pèr alesti lou terren, e d’espera lou fru madur.
La mort dóu rèi Reinié
Reinié mouriguè à-z-Ais lou 10 de juliet de 1480. Prouvençau e Anjouvin, tant èro ama, se disputèron soun cors. Reinié avié chausi Angié pèr sa som darniero, i coustat d’Eisabello. Mau-grat lis empache di Prouvençau, Jano de Laval faguè eisecuta sa voulounta, mai ié fauguè lou faire discretamen. Es escoundu demié lis efèt de sa gardo-raubo qu’en mars de 1481 l’atahut de Reinié s’endraiè pèr Angié. La seguido la couneissèn, Carle III defuntè lou 11 de desèmbre de 1481 e un principau s’estaquè à-n-un autre principau...
Darnié féudau e precursour de la Reneissènço
Reinié d’Anjou èro un prince féudau, de la fin de l’Age-Mejan. Respetavo li liame de vassalita e de segnourage, li règlo de la chivalarié e se bateguè pèr garda o gagna de doumaine. Ero pas nimai toujour bon. Se dis que faguè estrangla un bouchié de Tarascoun que pagavo pas sis impost. Mai Reinié èro au jougnènt de dous mounde. Anounciavo la Reneissènço. Emé sa passioun pèr lis art (pinturo, musico), la literaturo e touto meno de sciènci (teoulougìo, dre, astrounoumìo, matematico, medecino, geougrafìo, agriculturo), se pòu regarda coume un umanisto.
Es dins sa jouinesso, à la court de Nanci, que descurbiguè art e literaturo, emé Carle II de Lourreno. Se dis qu’aguè de cous de dessin e de pinturo di fraire Van Dyck. Reinié pintè touto sa vido. Fasié noutamen de miniaturo de trìo, mai coumandè tambèn en de pintre coume Micoulau Froment (Lou bouissoun ardènt, à la catedralo de-z-Ais; pinturo de l’oustau d’Avignoun). Reinié peréu escrivié en proso e vers e enluminavo sis escri. Escrivié en francés, mai lou faguè, de-cop, en italian e prouvençau.
La legèndo l’a englouria, mai Reinié fuguè dins lou verai un prince pulèu mediocre. Ero d’èime trop feble e dous (à respèt de soun epoco) e avié gaire l’engèni pouliti e militàri. Èro toujour en bousco de sòu, que despensavo forço, e avié lou gàubi pèr se crea de revengut, meme emé d’impost gaire legau. Mai fau reteni que s’es esta qualifica de bon e se sa legèndo s’es bastido, es qu’avié lou soucit de soun pople, qu’amavo d’èstre proche d’éu, coume à Marsiho, quand charravo sus lou quèi ‘mé li pescadou, de i’óufri fèsto e tourné.
Favourisè l’ensignamen publi e lis universita de-z- Ais e d’Angié e, ‘mé la pas, lou redreissamen ecounoumi de Prouvènço. Signè de counvencioun e tratat de negòci, ajudè l’agriculturo (dounavo eisèmple dins si doumaine, coume à Gardano), l’elevage, l’endustrìo (veirarié de Gòut, fabrico de drap, sabounarié).
Ansin fuguè Reinié d’Anjou, emé si deco e si qualita, un prince que marquè soun epoco e la visquè plenamen, tant que sièis siècle après es toujour bèn vivènt dins la memòri couleitivo. Vertadieramen Prouvènço beneficiè de soun passage e, mai que la rèino Jano, s’amerito aquelo poupularita
1117740


c: text/html

text:
Limésy
Limésy es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pels connaisseurs, lo nom "Limésy" a représ per Maurici Leblanc. N'efièch, se'n servís coma un dels nombroses pseudonymes de Arsène Lupin, ne fa lo "Baron de Limesy".
Pour les connaisseurs, le nom "Limésy" est repris par Maurice Leblanc. En effet, il s'en sert comme un des nombreux pseudonymes d'Arsène Lupin, il en fait le "Baron de Limesy".

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Vietnam
Vietnam (en vietnamian Việt Nam) es un país d'Asia del Sud-Èst. Confronta la Republica Populara de China al nòrd, e Laos e Cambòtja a l'oèst.
La siá capitala es Hanòi.
Lo gentilici es vietnamian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap a la fin de la Dinastia Lê en 1788, Vietnam sofriguèt de conflictes civils, primièr amb lo supòrt que los chineses donèron a la Dinastia Mạc e la que desafièt lo poder de la Dinastia Lê, e après la Dinastia Mạc foguèt mesa en derota e l'anteriora restaurada mas perdèt fòrça poder. Alavetz lo poder foguèt dividit entre los Senhors Trịnh al nòrd e los Senhors Nguyễn al sud, çò que provoquèt dins lo país un nòu conflicte: la Guèrra Civila Trịnh-Nguyễn que durèt mai d'un sègle. La guèrra s'acabèt quand los fraires Tây Sơn foguèron vençuts ambedós e establiguèron una nòva dinastia. Malgrat aiçò, lo sieu govèrn durèt pas e en 1802 foguèron vençuts pels senhors Nguyễn amb l'ajuda dels franceses, los qu'establiguèron la Dinastia Nguyễn. Dempuèi aqueste an la dinastia Nguyễn se convertiguèt en dinastia imperiala e durèt fins a 1954 quand los comunistas ganhèron la guèrra amb França.
Èra coloniala[modificar | modificar la font]
Lo Vietnam independent s'acabèt a la mitat del sègle XIX quand lo país foguèt colonizat per l'Empèri Francés. L'administracion francesa impausèt de cambiaments politics e culturals significatius dins la societat vietnamiana. S'impausèt un sistèma d'educacion modèrna occidentala, lo cristianisme, se desvolopèron la cultura del tabac, de l'indigo, del tè e del cafè. Los franceses ignorèron las constantas nomenadas per l'independéncia e los dreches civils, çò que causèt l'aparicion rapida de movements politics nacionalistas entre los quals sorgiguèron de lidèrs coma Phan Boi Chau, Phan Chu Trinh, l'emperaire Ham Nghi e Hồ Chí Minh. Mas los franceses mantenguèron lo domeni de las siás colonias fins a la Segonda Guèrra Mondiala quand los japoneses ocupèron la Peninsula d'Indochina.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, en 1941, Vietnam foguèt ocupat per de tropas japonesas, abans l'implantacion del regim de Pétain en França. Las ressorsas naturalas de Vietnam foguèron utilizadas per Japon per las siás campanhas militaras en Birmania, Malàisia e Índia. L'ocupacion japonesa durèt fins a 1945. Abans la rendicion, los japoneses creèron dins lo país un govèrn mariòta, l'Empèri de Vietnam, que foguèt al poder de l'11 de març fins al 23 d'agost de 1945. Lo sieu cap foguèt l'emperaire Bao Dai.
Aprèp la fin de la guèrra, lo Vietminh ocupèt la vila de Hanòi e proclamèt un govèrn provisòri, que declarèt l'independéncia lo 2 de setembre de 1945. Hồ Chí Minh venguèt lo primièr president del país.
Guèrra d'Indochina[modificar | modificar la font]
- Article principal: Guèrra d'Indochina
En 1945 lo Govèrn Provisòri de la Republica Francesa mandèt lo Còs expedicionari d'Orient Extrèm, qu'èra estat creat a l'origina per combatre las fòrças japonesas, per tal de pacificar lo movement de liberacion e de restaurar lo poder francés. Lo 20 de novembre de 1946, se produguèt l'Incident d'Haiphong, e se'n seguiguèt la primièra Guèrra d'Indochina entre lo Viet Minh e las fòrças francesas, que durèt fins a la signatura dels Acòrdis de Genèva, lo 20 de Julhet de 1954 après la desfacha francesa de Diên Biên Phu.
Guèrra de Vietnam[modificar | modificar la font]
- Article principal: Guèrra de Vietnam
Politica[modificar | modificar la font]
Vietnam es un país socialista amb regim de partit unic. Una nòva constitucion foguèt aprovada en 1992 en remplaçant l'anteriora de 1975. Lo ròtle del Partit Comunista de Vietnam (Đảng Cộng Sản Việt Nam) foguèt reafirmat dins totes los organs del govèrn, dins la politica e la societat.
Lo president es lo cap d'Estat e lo comandant en cap de l'armada. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, que presidís lo Conselh dels Ministres. L'Assemblada Nacionala es unicamerala, amb 498 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vietnam a una superfícia de 331 688 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo relèu consistís en monts pichons e montanhas nautas densament cobèrtas d'arbres, per 20% del territòri; 40% del territòri es montanhòs e los bòsques ocupan 75%. Lo punt culminant del país, la montanha de Fan Si Pan, a 3142 m d'altitud.
Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 84% en mejana durant l'an. Las precipitacions annalas varian entre 1200 e 3000 mm, e las temperaturas oscillan entre 5 °C e 37 °C.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Vietnam
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Bruce M. Lockhart e William J. Duiker (2005). Edicions Scarecrow Press: Historical Dictionary of Vietnam (en anglés), 488 paginas. ISBN 978-0-8108-5053-8.
Philippe Langlet e Thanh Tâm Quach (2001). Edicions Les Indes savantes: Introduction à l'histoire du Viêt Nam contemporain de la réunification au néocommunisme (en francés).
Thanh Khôi Lê (1992). Edicions Sudestasie: Histoire du Viêt Nam des origines à 1858 (en francés).
Documents audiovisuals[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Empèri Britanic
L'Empèri Britanic foguèt l'ensems dei territòris sota dominacion britanica que se formèt a partir dau sègle XVI. D'en premier, se desvolopèt dins lo nòrd dau continent american e dins la region indiana. Intrat en rivalitat ambé lo Premier Empèri coloniau Francés, obtenguèt un succès decisiu en 1763 que li permetèt de tenir la supremacia mondiala que foguèt confirmada en 1815 a l'eissida dei guèrras napoleoncas. Lo sègle XIX foguèt un periòde d'expansion de l'Empèri en Africa e en Asia. Agantèt son apogèu territoriau en 1918 onte comptèt una populacion estimada entre 400 000 000 a 458 000 000 abitants e una superficia de 33 000 000 km2.
Lei dos conflictes marquèron lo declin d'aquel empèri que veguèt la màger part de sei colonias venir independentas a partir deis annadas 1930. L'afebliment britannic après 1945 e la crisi de Suez en 1956 entraïnèt l'acceleracion la disparicion de l'Empèri. Après leis independéncias asiaticas dins leis nnadas 1940 e 1950, perdiguèt la màger part d'Africa entre 1960 e 1968. La retitucion d'Hong Kong en 1997 marquèt sa fin finala. En 2002, sei vestigis formèron lei Territòris britanics d'otramar que gropa 14 territòris relativament pauc poblats
Somari
- 1 Originas
- 2 Premier Empèri Britanic (1583-1783)
- 3 Formacion dau Segond Empèri Britanic (1783-1815)
- 4 L'apogèu de l'Empèri (1815-1914)
- 5 Lei guèrras mondialas (1914-1945)
- 6 Lo declin e la fin de l'Empèri
- 7 Vejatz tanben
- 8 Bibliografia
- 9 Referéncias e nòtas
Originas[modificar | modificar la font]
La formacion de l'Empèri acomencèt vèrs la fin dau sègle XV quand lo rèi Enric VII mandèt d'expedicions d'exploracion dirigidas per John Cabot per l'Ocean Atlantic Nòrd per descubrir un camin en direccion dau continent asiatic. Coma Cristòl Colomb, agantèt lo continent american. Après la disparicion en mar de Cabot, lei premiers assais d'installacion se debanèron durant la fin dau sègle XVI sota lo rèine d'Elisabeta I. Aperavans, la rèina aviá autorizat sei corsaris d'atacar lei naviris e lei vilas espanhòulas e portugués de lòng dei costats africanas e americanas. Puei, pendent lei guèrras navalas entre Anglatèrra e Espanha, l'autorizacion foguèt estenduda ai vilas e pòrts dei colonias espanhòulas.
En 1603, la fin de la guèrra ambé lo reiaume espanhòu permetèt ais Anglés de se concentrar sus la creacion d'un empèri pròpri e non sus l'ataca dei colonias estrangieras. Ansin, après unei reviradas, leis expedicions anglesas se diriguèron vèrs lo nòrd dau continent sus la costat èst deis Estats Units actuaus. Dins lo corrent dau sègle XVII, s'i installèt lei premierei colonias britanicas vertadieras que van venir lo nuclèu de l'Empèri Britanic.
Premier Empèri Britanic (1583-1783)[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XVII, lei regions d'otra-mar suscitèron un interés creissent. Divèrseis aventuriers i partiguèron per practicar la piratariá còntra lei naviris portugués o espanhòus, per i crear de colonias permanentas o per realizar lo comèrci de produchs de luxe. Sovent, aquelei tres activitats èran pas ben diferenciadas e l'activitat de l'expedicion èra una question d'oportunitats. Doas regions principalas atirèron leis Anglés. La premiera foguèt lo nòrd dau continent american onte lei colonias poguèron aprofichar lor posicion sus lo camin dau comèrci triangular e la segonda foguèt l'Asia centre comerciau major de l'epòca. Aquela expansion se turtèt ais ambicions francesas que son empèri coloniau se desvolopèt dins lei memas zonas. Aquela rivalitat va entraïnar unei conflictes que s'acabèron en 1763 per una victòria britanica. Pasmens, aqueu succès marquèt una aumentacion de la poissança anglesa jutjada excessiva per uneis estats europèus e una desirança de revènge en França. A son torn, Anglatèrra foguèt donc desfacha pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783) e sei conflictes annèxs e deguèt cedir unei divèrsei territòris ai venceires marcant un còp d'aplant provisòri au desvolopament de l'Empèri.
Lo comèrci triangular e l'expansion en America e en Africa[modificar | modificar la font]
Lo comèrci triangular foguèt lo motor iniciau de l'expansion imperiala anglesa a l'entorn d'Ocean Atlantic. D'efèct, lei regions de la mar Cariba foguèron inicialament lo ponch privilegiat de la colonizacion anglesa. Lei produchs de la region èran relativament lucratius e leis implantacions fornissián tanben de basas per lei corsaris atacant lei naviris espanhòus. Durant la premiera mitat dau sègle XVII, de colonias foguèron donc creadas a Santa Lucia (1605), La Grenada (1609), Sant Kitts (1624), La Barbada (1627) e Nievès (1628). Lo sistèma de la cultura de la cana de sucre i foguèt adoptat necessitant alora l'importacion d'esclaus africans. Aqueu comèrci èra assegurat per de marchands olandés que foguèron remplaçats per de naviris anglés quand lo Parlament de Londres votèt una lèi defendent lei colonias anglesas de comerçar ambé de país estrangiers. Aquela decision entraïnèt una tièra de conflictes ambé lei Províncias Unidas e l'Espanha. S'acabèron per de victòrias anglesas que permetèron ais Anglés de renfòrçar sei posicions dins la region ambé l'annexion de la Jamaïca espanhòula en 1666.
En parralèl dei progrès territoriaus dins lei Caribas, leis Anglés acomencèron egalament de colonizar la costat orientala d'America dau Nòrd onte foguèron creadas lei colonias de Jamestown en 1607 puei de Plymouth en 1620. A partir deis annadas 1630, d'installacions pus importantas apareguèron ambé leis implantacions de Maryland (1634), de Rhode Island (1636), de Connecticut (1639) e de Carolina (1663). En 1664, Anglatèrra prenguèt lo contraròtle de la colonia olandesa de Nòva York. Mens rendablas que lei colonias sucrieras, lei territòris nòrd-american veguèron principalament l'arribada de populacions atiradas per sei tèrras drudas.
Lei besonhs d'esclaus d'aquelei territòris e la desirança d'autorizar solament lei marchands britanics entraïnèron pendent la segonda mitat dau sègle XVII lo desvolopament dau comèrci triangular anglés. Fins a l'abolicion de l'esclavatge en 1807, aqueelei cambis van venir la fònt de prosperitat de certanei pòrts d'Anglatèrra coma Liverpool e entraïnar lo desplaçament d'aperaquí 3,5 milions de personas, siá un tèrç dei victimas dau comèrci triangular. De fòrts foguèron donc bastits sus lei costats occidentalas d'Africa per assostar de comptadors e d'entrepaus. Lei pus importants foguèron situats sus leis illas James e Bunce.
L'expansion comerciala en Asia[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle XVI, Anglatèrra e Províncias Unidas acomencèron de menaçar lo monopòli comerciau portugués ambé lo continent asiatic. De societats per accions, la Companha Anglesa deis Índias Orientalas e la Companha neerlandesa deis Índias orientalas, foguèron creadas en 1600 e 1602 per finançar leis expedicions. L'objectiu èra de s'implantar dins la region per participar au comèrci lucratiu deis espècias. Lo Portugal foguèt pas capable de tenir sa posicion dominanta e deguèt compausar ambé lei novèus venguts que luchèron entre elei per la supremacia. Inicialament desfachs per leis Olandés pendent lei tres premierei guèrras anglo-neerlandesas dau sègle XVII, leis Anglés prenguèron l'avantatge après 1688 quand Guilhèm III d'Oranja, stathouder dei Províncias Unidas, venguèt rèi d'Anglatèrra. Un acòrd foguèt conclut entre lei dos país laissant lo comèrci deis espècias ais Olandés e lo comèrci dei textils ais Anglés. Pasmens, tre lo començament dau sègle XVIII, lo comèrci deis espècias acomencèt de declinar e la Companha anglesa deis Índias orientalas aguèt l'avantatge sus sa rivala.
La lucha mondiala ambé França[modificar | modificar la font]
La lucha mondiala ambé França marquèt lo camin vèrs la dominacion de l'Empèri Britanic dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX. D'efèct, au començament dau sègle XVIII, lo declin de la poissança olandesa e l'estanhacion de l'Empèri Espanhòu entraïnèt una rivalitat fòrçà importanta entre lei dos empèris coloniaus, francés e anglés, pus dinamics de l'epòca. Aquela lucha foguèt renforçada per lo fach que lei dos reiaumes, ja enemics en Euròpa, avián desvolopat seis empèris dins lei memas regions. En 1714, a l'eissida de la Guèrra de Succession d'Espanha, leis Anglés renforcèron lor preséncia en America dau Nòrd mai lei Francés capitèron de resistir. Entre 1740 e 1748, la situacion foguèt similara pendent la Guèrra de Succession d'Àustria. Dominats, lei Francés foguèron pas vencuts e poguèron gardar sei possessions fins a la Guèrra de Sèt Ans que s'acabèt en 1763 per una victòria anglesa totala. França deguèt abandonar son empèri coloniau en America dau Nòrd e en Índia. De mai, Espanha deguèt tanben cedar la Florida. Aquò laissèt l'Anglatèrra coma la premiera poissança coloniala e navala mondiala.
La Guèrra d'Independéncia estatsunidenca[modificar | modificar la font]
Lei succès anglés còntra sei rivaus durant lo sègle XVIII suscitèron una desirança de revènge fòrça importanta, especialament en França. De mai, lo monopòli comerciau de la metropòli e leis aumentacions de taxacion causadas per lei despensas liadas ai conflictes dau sègle XVIII entraïnèron un maucontentament important dins lei colonias de poblament nòrd-american. Aquò va degenerar en conflicte armat a partir de la fin de 1775 quand certanei colonias se gropèron per obtenir lor independéncia. L'armada britanica mau capitèt d'esquichar la revòuta qu'obtenguèt lo sostèn dei rivaus d'Anglatèrra coma França, Espanha e Províncias Unidas.
Aquela coalicion donèt una dimension globala au conflicte e la flòta anglesa, vielhissenta e dirigida per de caps generalament de qualitat febla, subiguèt divèrsei desfachas còntra d'escadras francesas modernizadas dempuei la revirada de 1763. Lei possessions anglesas d'Índia foguèron menaçadas e, en 1781, la batalha de la Chesapeake entraïnèt la capitulacion dei fòrças terrèstras anglesas dins Yorktown marcant la victòria definitiva deis independentistas estatsunidencs. De lor caire, leis Espanhòus ataquèron leis Antilhas onte ocupèron unei colonias britanicas.
En 1783, Anglatèrra deguèt donc reconéisser sa desfacha e l'independéncia deis Estats Units e cedir unei territòris ais autrei venceires, especialament Espanha, que prenguèt lo contraròtle de la Florida e de la granda basa navala anglesa de Menòrca. La pèrda d'aquelei territòris e lei succès navaus francés marquèron un periòde d'aplant per l'expansion imperiala anglesa fins au començament dei guèrras napoleonencas.
Formacion dau Segond Empèri Britanic (1783-1815)[modificar | modificar la font]
Après sa revirada pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783), l'Empèri reprenguèt son desvolopament gràcias a la politica d'expansion de la Companhiá deis Índias, l'exploracion deis illas de l'Ocean Pacific e lei conquistas obtengudas après la desfacha finala de Napoleon en 1815.
Lo desvolopament de la Companhiá deis Índias[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de son premier sègle d'existéncia, la Companhiá deis Índias Orientalas se concentrèt sus lo comèrci dins la peninsula indiana dominada per lo poderós Empèri Mogòl gràcias a de drechs obtenguts en 1617. Aquela situacion cambièt au sègle XVIII en causa dau declin mogòl e de la desfacha francesa en 1763. En 1757, la batalha de Plassey permetèt a la Companhiá d'establir sa dominacion politica e militara dins la region. Pendent lei decennis seguents, conquistèt divèrsei territòris que foguèron siá directament ocupats e administrats siá dirigits per de govèrns locaus somés ais interès anglés. Per aquò, organizèt son armada pròpria que foguèt capabla d'esquichar una coalicion de princes indians dirigida per l'emperaire mogòl e lo prince de Bengala a Buxar en 1764. Après aqueu succès, la Companhiá obtenguèt lo drech d'administrar la màger part dau sud dau país e l'Índia britanica va pauc a pauc s'estendre sus tota la region e venir la colonia pus rendabla de l'Empèri Britanic.
L'exploracion de l'Ocean Pacific[modificar | modificar la font]
L'exploracion de l'Ocean Pacific aviá començat tre lo sègle XVII e, dempuei 1718, Austràlia èra utilizada per deportar divèrsei presoniers britanics. Pasmens, après la pèrda dei Tretze colonias estatsunidencas, l'interès per la region aumentèt fortament. D'expedicions d'exploracions i foguèron mandadas per descubrir de regions e de ressorsas novèlas permetent lo desvolopament de la colonizacion. Lei principalas foguèron leis expedicions de James Cook qu'explorèt la costat occidentala d'Austràlia ja descubèrta per leis Olandés mai jamai colonizada. Revendiquèt tanben leis illas de Nòva Zelanda au profiech dau Reiaume Unit.
Dins lo meme temps, lo govèrn britanic encoratgèt l'esplecha dei ressorsas localas. L'introduccion dau norrigatge dau moton per l'exportacion de la lana e la descubèrta d'aur foguèron leis elements decisius dins lo desvolopament de la region. Aquò rendèt lei colonias d'Oceania fòrça rendablas e Melbourne venguèt una vila fòrça rica e la segonda de l'Empèri per la populacion après Londres. Ansin, Austràlia e Nòva Zelanda venguèron de regions majoras de l'influéncia britanica dins lo monde, especialament dins l'Ocean Pacific.
Lei guèrras napoleonencas[modificar | modificar la font]
Lei guèrras napoloeonencas foguèron l'occasion per leis Anglés de reprendre un avantatge decisiu dins la lucha per la supremacia gràcias a sa victòria de 1815 sus França. D'efèct, l'ocupacion de la màger part d'Euròpa per lei Francés e l'installacion de govèrns fictius dins certaneis estats coloniaus coma Espanha permetèron ai Britanics d'atacar e de conquistar la màger part dei colonias deis Antilhas e de l'Ocean Indian. De mai, la destruccion dei flòtas francesa, espanhòula e danesa permetèt definitivament ais Anglés d'aquistar la supremacia sus lei mars menaçada entre 1778 e 1783. Entre 1814 e 1815, lei tractats de patz confirmèron donc la màger part d'aquelei conquistas. França deguèt cedar o abandonar leis illas ionianas, Malta, Maurici e Tobago. Espanha perdiguèt Trinidad e lei Províncias Unidas la Guiana, la colonia dau Cap e Ceilan.
L'apogèu de l'Empèri (1815-1914)[modificar | modificar la font]
De 1815 a 1914, l'Empèri Britanic conoguèt son apogèu ambé leis annexions successivas d'aparequí 26 milions de quilomètres carats de territòris qu'assostavan una populacion estimada a 400 milions d'abitants. D'efèct, la desfacha de Napoleon permetèt a la flòta anglesa d'establir sa supremacia sus lei mars fins a l'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala. Sensa enemic vertadier, maugrat lei rivalitats russa puei tornarmai francesa, aquela expansion se debanèt principalament sus lei continents asiatic e african. La dominacion britanica i prenguèt de formas relativament diferentas evolucionant de la colonizacion au contraròtle de l'economia d'un país.
L'expansion en Asia e la rivalitat ambé Russia[modificar | modificar la font]
Après lei guèrras napoleonencas, l'expansion anglesa contunièt sus lo continent asiatic en Índia e dins lo rèsta de la region. Fins a sa dissolucion en 1858, aquela politica foguèt principalament menada per la Companhiá deis Índias orientalas. Puei, la relèva foguèt presa que fondèt lo Raj Britanic après l'esquichament de la Revòuta dei sipais (1857-1858).
Leis etapas territorialas principalas d'aquela expansion foguèron la conquista de Singapor (1819), de Malacca (1824) e de Birmania (1826). Au nivèu comerciau, leis annadas 1830 e 1840 aguèron un ròtle decisiu ambé lo desvolopament dau comèrci de l'òpi dins l'Empèri Qing après la victòria anglesa pendent la Premiera guèrra de l'òpi (1839-1842). Aqueu comèrci devastèt leis estructuras etaticas chinesas onte un nombre fòrça important de foncionaris èran dependents d'aquela dròga. De mai, èra una fònt de revenguts majors per leis Anglés que permetián d'equilibrir la balança comerciala entre China e Anglatèrra, inicialament fòrça desesquilibrada per leis importacions britanicas de tè. Per la seguida, d'autrei conflictes entraïnèron la dubertura de China au comèrci internacionau.
En 1857, la Companhiá, ja afeblits per de restriccions politicas e administrativas presas per lo govèrn britanic dempuei lo començament dau sègle XIX, deguèt faciar una revòuta de sei soudats indians dichs sipais. Leis insurgencs obtenguèron lo sostèn d'una partida dei senhors indians dau nòrd coma l'emperaire mogòl e menacèron la dominacion anglesa sus la peninsula. La replica britanica foguèt violenta e saunosa e la revòuta foguèt esquichada en 1858. La dissolucion de la Companhiá foguèt prononciada e la rèina Victòria venguèt Emperatritz deis Índias marcant donc la represa per lo govèrn de Londres de la direccion dei colonias asiaticas.
D'autra part, dins lo corrent dau sègle XIX, se debanèt un afrontament diplomatic intens entre Russia e Anglatèrra a prepaus dau partiment deis empèris otoman, pèrs e chinés en declin. Dins leis annadas 1830, leis Anglés s'inquietèron dei succès rus còntra leis Otomans e lei Pèrs. En 1839, una armada britanica foguèt mandada en Afganistan per conquistar lo país e se protegir d'una avançada russa vèrs Índia. Per aquò, lei dos empèris s'engatjèron dins una tièra de conflictes :
- lei guèrras d'Afganistan onte leis Anglés mau capitèron de conquistar lo país.
- la guèrra de Crimèa (1853-1856) ont una aliança entre França, Anglatèrra e Piemont s'opausèt au partiment de l'Empèri Otoman.
- lei conquistas russas dei regions d'Asia Centrala entre 1876 e 1877.
La tension entre lei dos país aumentèt fortàment mai la risca d'un conflicte dirèct demeniguèt finalament après la conclusion d'un acòrd en 1878 subre la definicion de l'esfèra d'influéncia de cada empèri. Puei, lei tensions restantas foguèron amaisadas per la signatura de l'aliança entre Russia e Anglatèrra en 1907.
L'expansion en Africa[modificar | modificar la font]
L'ocupacion en 1795 puei l'annexion en 1806 de la colonia olandesa dau Cap donèt a l'Empèri Britanic una basa fòrça importanta per la navigacion e l'avitalhament dei naviris. Venguèt tanben la basa de la colonizacion dins lo sud d'Africa. Au nòrd, durant leis annadas 1870, leis Anglés prenguèron tanben lo contraròtle financier dau canau de Suez. Puei, en 1882, aqueu contraròtle foguèt renfòrçat per l'ocupacion militara d'Egipte. La colonizacion britanica d'Africa se debanèt donc principalament sus un axe nòrd-sud entre l'Egipte e lo Sud-Africa. Leis etapas principalas foguèron la conquista de Sodan dins leis annadas 1880 e 1890 e l'annexion dei republicas boers de Transvaal e d'Aurenja en 1902. Dins lo corrent d'aqueu procediment, de tensions aguèron luòc ambé d'autrei país europèus. Foguèron pauc a pauc reglats per la definicion de zonas d'influéncia e de limits entre colonias.
Lo cambiament d'estatut dei colonias blancas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIX, d'evolucions juridicas regardèron l'estatut dei colonias de poblament blanc qu'obtenguèron mai e mai d'autonòmia. Lei colonias pertocadas foguèron principalament Canadà, Àustralia, Nòva Zelanda e Sud-Africa. Lo govèrn de William Gladstone assaièt d'estendre aquela politica ai territòris irlandés mai la revòuta de 1916 l'empachèt. Au nivèu intèrn, aquelei territòris prenguèron lo nom de dominion. Obtenguèron progressivament lo contraròtle de sei finanças, de la màger part de seis afaires interiors e de son comèrci. Poguèron tanben crear d'armadas que foguèron integradas dins l'armada britanica fins a 1917. Lo premier dominion creat foguèt lo Canadà en 1867. Foguèt seguit per Àustralia 1901, Nòva Zelanda (1907), Sud-Africa (1910) e Tèrra-Nòva (1907-1934).
Lei guèrras mondialas (1914-1945)[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau sègle XX, lo Reiaume Unit acomencèt d'aver de dificultats per defendre son Empèri. D'efèct, maugrat la superioritat de sa flòta, èra d'ara endavant menaçat per lo desvolopament economic e militar d'Alemanha. De mai, unei país coma Japon o França avián bastit de flòtas relativament importantas e modèrnas capablas de pausar un problèma ai Britanics que devián protegir un ensemble de territòris e de linhas d'avitalhament fòrça estendut. Ansin, lei Britanics deguèron realizar d'alianças ambé de rivaus ancians coma França e Russia o de poissanças novèlas coma Japon per assegurar lo mantenement de sei capacitats defensivas.
Aquela estrategia permetèt de defendre eficaçament l'Empèri durant lei dos conflictes mondiaus e lo Reiaume Unit poguèt aprofichar sei ressorsas per son esfòrç de guèrra. Dins aquò, lo país deguèt lèu faciar de movements independentistas encoratjats per l'afebliment de la metropòli e sei desfachas inicialas pendent la Segonda Guèrra Mondiala. D'un biais generau, lei guèrras mondialas marquèron donc un afebliment important de la dominacion britanica sus sei possessions d'otra-mar.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala marquèt lo començament dau declin de l'Empèri Britanic qu'agantèt son apogèu territoriau en 1918 après l'annexion d'una partida de l'Empèri Otoman e dei colonias alemandas. D'efèct, l'ajuda dei colonias,magerament lei dominions, foguèt decisiva per la victòria finala gràcias a un sostèn financier important e un contingent de 2,5 milions d'òmes. Pasmens, lo debanament dau conflicte demostrèt que la flòta anglesa aviá perdut sa capacitat de defendre eficaçament lei linhas d'avitalhament maritimas de l'Empèri, especialament en fàcia dei sosmarins alemands. Lei combats còntra la flòta de superficia alemanda foguèron tanben relativament decebeires per la Royal Navy (Coronel, Jutlàndia...). Mai important, lei combats de la guèrra entraïnèron l'emergéncia o lo renfòrçament de sentiments nacionaus dins lei colonias. Per exemple, foguèron lo cas deis Australians pendent la batalha dei Dardanèls o dei Canadians après l'assaut còntra la crèsta de Vimy.
Leis annadas 1918-1939[modificar | modificar la font]
Leis annadas entre lei doas guèrras mondialas foguèron caracterizadas per l'aumentacion de l'autonòmia dei colonias e lo desvolopament dei movements independentistas. Pasmens, l'influéncia politica de Londres demorèt fòrça granda dins l'Empèri. Ansin, unei territòris venguèron juridicament independents durant aqueu periòde mai la politica dei govèrns novèus foguèt inicialament similara a Londres e lei procediments d'independéncia foguèron en realitat progressius, especialament per lei dominions.
Leis etapas decisivas dins l'independéncia d'aquelei darriers se debanèron entre 1923 e 1931. En 1923, Canadà e Sud-Africa refusèron de reconéisser lo tractat de Laussane e de mandar una ajuda militara après l'incident de Chanak. Lo drech per lei dominions d'aver una politica estrangiera diferenta de Reiaume Unit foguèt alora reconegut en 1926 e, en 1931, l'estatut de Westminter donèt una independéncia totala ai dominions. Una associacion d'estats britanics foguèt fondada sota lo nom de Commonwealth of Nations. Dins lei fachs, lei país novèus demorèron alinhats sus lei principis principaus de la politica estrangiera britanica. Per exemple, en 1939, la màgert part dei dominions ancians declarèron rapidàment la guèrra a Alemanha après l'intrada en guèrra de Londres.
Dins lo rèsta de l'Empèri, se desvolopèt de movements nacionalistas e indepentistas. En 1922, una campanha per l'independéncia d'Índia se debanèt après lo maucontentament creat per lo Government of India Act de 1919. Après de tensions importantas, s'acabèt per lo chaple d'Amritsar que devesiguèt fortàment l'opinion britanica. En Egipte, lo país obtenguèt son independéncia e lo retirament dei fòrças britanicas levat d'aquelei en garnison dins la region dau canau de Suez. Pasmens, coma per lei dominions, la politica dau govèrn novèu èra pas opausats ai interés anglés. L'evolucion foguèt identica en Iraq onte l'independéncia foguèt acceptada en 1932.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
L'entraïnament de la Segonda Guèrra Mondiala marquèt lo començament dau declin irreversible de l'Empèri. D'efèct, l'intrada en guèrra de Japon en 1941 entraïnèt una tièra de desfachas resclantissentas coma la casuda de Singapor. Aquò demostrèt l'incapacitat de Londres de defendre la totalitat de l'Empèri. Maugrat la victòria finala de 1945, una partida dei dominions s'alunchèt de la politica anglesa per se raprochar de l'aliança estatsunidenca. Dins lo rèsta dei colonias, la dominacion britanica èra fòrça afeblida, especialament dins lei territòris indians onte lei Britanics deguèron acceptar l'idèa de l'independéncia tre la fin de la guèrra.
Lo declin e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'afebliment britanic après la Segonda Guèrra Mondiala aguèt de consequéncias majoras dins l'Empèri tre la desfacha dei país de l'Axe. Lei movements anticoloniaus, sovent sostenguts per lei comunistas, se desvolopèron rapidament. De mai, au contrari de França o de Portugal lo govèrn britanic preferiguèt de s'engatjar pas dins de conflictes coloniaus lòngs favorizant donc l'independéncia dei colonias. Entre 1945 e 1965, la màger part dei regions africanas e asiaticas de l'Empèri venguèt donc independenta. Puei, lo movement contunièt durant leis annadas 1970 e 1980 dins lei territòris pus pichons coma leis illas de l'Ocean Pacifica o dei Caribas. S'acabèt en 1997 ambé lo transferiment de sobeiranetat sus la region de Hong Kong a la Republica Populara de China.
Lei desengatjaments immediats[modificar | modificar la font]
L'afebliment militar e la pèrda de prestigi causada per lei desfachas de la guèrra entraïnèt l'aparicion d'una agitacion e de trebols grèus dins unei colonias. Incapables d'i restaurar lor dominacion, lei Britanics acceptèron rapidàment de se'n retirar après un periòde de transicion de quauquei mes. La region pus regardada per aquelei procediments foguèt lo sud-èst asiatic onte Índia e Paquistan obtenguèron seis independéncias en 1947, Birmania e Ceilan en 1948. De son caire, au Pròche Orient, abandonèron tanben lo mandat subre Palestina. Aquelei partenças, fòrça rapides, entraïnèron de conflictes importants dins aquelei regions per la definicion dei frontieras novèlas. En revènge, la guerilha comunista de Malaisia acomençada en 1948 foguèt tenguda gràcias au sostèn dei populacions musulmanas que formavan la màger part de la populacion de la colonia.
La crisi de Suez e l'afebliment de la poissança britanica[modificar | modificar la font]
Après la pèrda dei premierei colonias vengudas independentas a la fin deis annadas 1940, lo govèrn de Londres considerava que lo mantenement de l'estatut de poissança mondiala de Reiaume Unit necessitava de gardar lo contraròtle dau rèsta de l'Empèri e dau canau de Suez evacuat en 1955. Òr, a partir deis annadas 1950, un govèrn nacionalista prenguèt lo poder en Egipte e lo Sodan venguèt independent lo 1en de genier de 1956. Ansin, quand en julhèt de 1956, lo govèrn egiptian de Nasser prononcièt la nacionalizacion dau canau, lei Britanics, aliats ai Francés, complotèron per entraïnar una ofensiva israeliana còntra Egipte per obtenir un pretèxt d'intervencion dins la region de Suez e ocupar tornarmai lo canau.
Dins aquò, se l'operacion foguèt un succès militar, s'acabèt per un desastre politic per lei doas poissanças colonias. Leis Estats Units, non prevenguts de l'operacion, refusèron de la sostenir e l'Union Sovietica menacèt d'intervenir directàment còntra lo Reiaume Unit. Aquelei pressions obligiguèron donc França e Reiaume Unit de retirar sei tropas mostrant l'afebliment politic dei dos país incapables de tenir una politica estrangiera independenta de Washington. Lei consequéncias de la crisi de Suez foguèron un encoratjament ai movements nacionalistas e l'acceptacion que la disparicion de l'Empèri èra vengut inevitabla.
L'acceleracion de la descolonizacion[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1960, la crisi de Suez e lo debanament de guèrra d'independéncia lònga e acarnada dins leis empèris coloniaus francés e portugués decidiguèron lo govèrn britanic d'acceptar e de favorizar l'independéncia de sei colonias. Aqueu procediment va entraïnar la disparicion rapidà de la màger part de l'Empèri ambé l'aparicion de 30 estats novèus entre 1960 e 1968. Ansin, levat de Rodesia dau Sud onte se debanèt una guèrra civila entre populacions blancas e negras fins a ais acòrds de Lancaster House (1979), totei lei darrierei territòris anglés d'Africa venguèron independents. Dins la region mediterranèa, Chipre venguèt independenta en 1960 e Malta en 1964. Dins la Cariba, uneis illas venguèron independentas entre 1961 e 1962 coma la Jamaïca o la Trinidad. Enfin, sus lo continent american, lo Honduras britanic venguèt autonòm en 1964. Ansin, a la fin deis annadas 1960, l'Empèri aviá quasi disparegut e èra solament compausat de Rodesia, de quauqueis illas dins leis Antilhas, en Ocenia e dins leis Oceans Atlantic e Pacific, de Honduras britanic e de l'illa d'Hong Kong
La fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La fin de l'Empèri se debanèt de la fin deis annadas 1960 a 1997 e la restitucion d'Hong Kong ais autoritats chinesas. En 1980 e 1981, leis independéncias de Rodesia e de Honduras britanic vengut Belize marquèt la disparicion dei darrierei colonias continentalas de l'Empèri. Uneis illas venguèron tanben independentas coma lei Fidji (1970), lo Vanuatu (1980) e la màger part deis illas orientalas deis Antilhas. Pasmens, en 1982, Londres defendiguèt leis illas Malvinas còntra una invasion argentina. En 1997, la ceremonia de restitucion, en preséncia dau prince de Reiaume Unit, marquèt per la màger part deis observators la fin oficiala de l'Empèri[1]. En 2002, lei darriers vestigis de l'Empèri (14 territòris) foguèron organizats au sen dei Territòris britanics d'otramar. Certanei son totjorn revendicats per d'autrei país coma Gibraltar per Espanha o lei Malvinas per Argentina.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Redoblament (lingüistica)
Lo redoblament, en lingüistica, es lo procèssus morfologic pel qual la raiç d'un mot o una part d'aqueste, se repetís.
Lo redoblament es sovent una inflexion per traduire una foncion gramaticala, coma lo plural, l'intensificacion, etc., dins la derivacion lexicala per tal de fargar de mots nòus. Lo pòt emplegar lo locutor que se vòl far mai expressiu o mens abstrach que lo discors costumièr. Lo redoblament se tròba dins fòrça lengas e gropes de lengas, tot ben que son nivèl de productivitat es variable.


text:
Pòrta-avions
Un pòrta-avions o pòrta-aeronaus es un naviri de guèrra que permet l'enaurament e l'aterratge d'un avion a partir de son pònt. Permet de desplaçar una fòrça aeriana autonòma onte que siegue sus lo glòbe e es generalament lo centre d'un grop aeronavau pus important e compausat d'unei naviris destinats a sa proteccion e a son avitalhament. Aparegut entre 1910 e 1918, lo pòrta-avions venguèt lo naviri pus important dei flòtas de superficia pendent la Segonda Guèrra Mondiala. Dempuei, es demorat lo naviri de superficia pus poderós. Pasmens, en causa de sei còsts de construccion e d'entretenença importants, son utilizacion es reservat ai marinas pus importantas.
N'existís unei tipes diferents :
- Transpòrt d'idravion qu'es plus utilizat.
- Pòrta-avions de propulsion classica que designa un pòrta-avions amb una propulsion non nucleara.
- Pòrta-avions leugier que foguèt utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala.
- Pòrta-avions d'escòrta que foguèt tanben utilizat durant la Segonda Guèrra Mondiala.
- Pòrta-elicoptèrs que pòu solament permetre l'utilizacion d'aeronaus amb un enaurament verticau.
- Pòrta-avions de propulsion nucleara que son a l'ora d'ara lei pòrta-avions pus poderós en servici.


text:
Torre
Lo tèrme de torre o tor (del latin turris), en arquitectura o engenhariá, designa una estructura construcha per l'òme ont predomina la dimension verticala. Pòt èsser bastida coma una estructura independenta o coma una partida integranta d'un bastiment, e son plan pòt èsser circular, quadrangular o poligonal. Los materials de bastiment utilizats per bastir una torre pòdon èsser fòrça divèrses, dels materials organics coma la fusta fins a de tipe sintetic.
Foncions de las torres[modificar | modificar la font]
- Abitatge o ostal, sinonim de gratacèl.
- Vigilància: las torres d'observacion, las torres de contraròtle dels aeropòrts.
- Religiosas: lo ziggurat babilonian, lo campanal de las glèisas e lo minaret de las mosquetas (dins aqueste cas fa la foncion d'amplificar la votz del qu'apèla a la pregària) e, en Extrèm orient, la pagòda e l'estupa.
- Militars, en formant partida del barri o non.
- Comunicacions: torre de comunicacions, far.
- Relòtge.
- Magazin.
- Observacion de la fauna.
Torres famosas[modificar | modificar la font]
- La Torre Eiffel, a París
- La Torre de Babel, a Babilònia
- La Torre de Belém, a Lisbona
- La Torre Manha a Nimes
- La Torre de Constança, a Aigas Mòrtas
- La Torre de Londres
- La Torre de Pisa
- Lo Big Ben, a Londres
- La Torre Agbar, a Barcelona


text:
John Bardeen
John Bardeen (n. 23 de mai de 1908 - m. 30 de genièr de 1991) foguèt un fisician nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1956 e 1972, en venent l'unica persona premiada dos còps amb lo Prèmi Nobel de Fisica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 23 de mai de 1908 dins la vila de Madison, situada a l'estat nòrd-american de Wisconsin. Interessat en las matematicas dempuèi plan pichon, inicièt los estudis de engenhariá electrica a l'Universitat de Wisconsin l'an 1923, en finalizant los sieus estudis lo 1928. Influit Per lo sieu mentor John Hasbrouck van Vleck recebèt tanben d'influéncias de Paul Dirac, Werner Heisenberg e Arnold Sommerfeld. Agrandiguèt los sieus estudis en fisica e matematicas a l'Universitat de Princeton en se licenciant lo 1936.
Lo 1938 inicièt la siá docéncia universitària coma professor auxiliar a l'Universitat de Minnesota. Après participar a la Segonda Guèrra Mondiala coma responsabla del laboratòri naval de artilharia, lo 1943 foguèt convidat a participar al Projècte Manhattan mas refusèt l'invitacion.
Bardeen moriguèt lo 30 de genièr de 1991 dins la vila nòrd-americana de Boston.


text:
Willgottheim
Willgottheim en alemannisch (Willgottheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Willgottheim A situat en lo Kochersberg a ieu-camin entre Saverne e Estrasburg.
Willgottheim est situé dans le Kochersberg à mi-chemin entre Saverne et Strasbourg.
Istòria[modificar | modificar la font]
A partir del 1er en mai 1972, Willgottheim fusiona amb lo anciana comuna de Wœllenheim (municipalitat mancomunat).
La municipalitat fa partida dempuèi 2002 de la CoCoKo (Comunitat de municipalitats del Kochersberg)
À partir du 1er mai 1972, Willgottheim fusionne avec l'ancienne commune de Wœllenheim (commune associée).
La commune fait partie depuis 2002 de la CoCoKo (Communauté de communes du Kochersberg)


text:
Karen Blixen
Karen Christence Blixen-Finecke (alias, Isak Dinesen, 17 d'abril de 1885, Rungsted -17 de setembre de 1962, idem) foguèt una escrivana danesa.
Proveniá d'una familha nòbla e se maridèt amb lo sieu cosin, qual l'infectèt amb la sifilis e amb qual aguèt una plantacion en Africa. Après visquèt en Nairobi e al Kenya, tornèt a Dinamarca, ont moriguèt dins la siá vila natala.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Sandhedens hævn 1926
- Sju romantiska berättelser, 1934]
- Afrikansk pastoral, 1937]
- Vedergällningens vägar, 1944
- Vintersagor, 1942
- Skuggor över gräset, 1960


text:
Sant Pau de Tricastin
Sant Pau de Tricastin (Saint-Paul-Trois-Châteaux en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Sant Torquat, avesque de Sant Pau de Tricastin au sègle IV


text:
Epistemologia
L'epistemologia es una branca de la filosofia qu'examina la natura de la coneissença e intenta determinar fins a ont pòt arribar la comprension umana. Los subjèctes centrals incluson coma la coneissença es derivada e coma se deu validar e provar.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Epistemologia L'análisis de la teoria de la natura, de las originas, e dels limits de la coneissença de l'Enciclopedia Catolica. Una resenha istorica remonta la contribucion de grèc ancian, de crestian, e de filosòfs modèrnes a l'epistemologia.


text:
Maria del Mar Bonet
Maria del Mar Bonet i Verdaguer es una cantautora malhorquina nascuda a Palma (Illas Balearas) lo 27 d'abril de 1947. Amb lo catalan Lluís Llach e lo valencian Raimon es una de las representantas mai conegudas e emblematicas de la lenga catalana, de la musica e de la cultura dels Païses Catalans internacionalament.
Es sòrre del cantautor Joan Ramon Bonet. Estudièt la ceramica a l'Escola d'Arts i Oficis pasmens acabèt que se consacrèt d'a fons a la cançon. Arribèt a Barcelona en 1967, ont comencèt a cantar amb los Setze Jutges. En 1968 una de sas cançons mai emblematicas Què volen aquesta gent? patirà la censura del regim franquista e serà enebida.
Dempuèi aquel temps, a editat de disques de musica fòlc e d'estandards de jazz en catalan. A mai, a realizat maites concèrts dins divèrsas localitats d'Euròpa, d'Africa del Nòrd e d'America, en s'implicar tanben d'un biais prigond dins lo domeni de la recèrca de formas artisticas novèlas. Dins aquela dralha de recèrca e simbiòsi de musicas del sud d'Euròpa collaborèt amb fòrça artistas de l'airal mediterranèu coma per exemple l'Ensemble de Musique Traditionnelle de Tunis, lo musician turc Zulfu Omar Livanelli o lo grop valencian Al Tall.
Recentament son album Amic, Amat recebèt lo Premi de la Música Ciutat de Barcelona e la Medalla d'Or de Mallorca.
Es a mai pintora e a editat un libre amb de poèmas e de pinturas sias.
Discografia[modificar | modificar la font]
- 1969: Maria del Mar Bonet
- 1971: Maria del Mar Bonet
- 1974: Maria del Mar Bonet
- 1975: A l'Olympia
- 1976: Cançons de festa
- 1977: Alenar
- 1979: Saba de terrer
- 1979: Quico-Maria del Mar (amb Francesc Pi de la Serra)
- 1981: Sempre
- 1981: L'àguila negra
- 1981: Jardí tancat
- 1982: Breviari d'amor
- 1982: Cançons de la nostra mediterrània (amb Al Tall)
- 1985: Anells d'aigua
- 1987: Gavines i dragons
- 1989: Ben a prop (amb Manel Camp)
- 1990: Bon viatge faci la cadernera
- 1990: Coreografies
- 1993: El·las
- 1995: Salmaia
- 1997: Primeres cançons (reedició)
- 1997: El cor del temps
- 1999: Cavall de foc
- 2001: Raixa
- 2001: Cants d'Abelone (amb Rafael Subirachs)
- 2003: Collita pròpia
- 2004: Amic, amat
- 2007: Terra secreta
- 2010: Bellver
- 2011: Blaus de l'Ànima, més de 20 anys ben a prop (amb Manel Camp)


text:
Lola Anglada
Maria Dolors Anglada i Sarriera, mai coneguda popularament coma Lola Anglada (Barcelona, 29 d'octobre de 1892 – Tiana, 12 de setembre de 1984) foguèt una escrivana e dessenhaira catalana. Tre sa joventut collaborèt a gaireben totas las revistas per enfants catalanas de son temps. Capitèt lèu de venir un dels autors mai representatius d'aqueste genre dins lo periòde anterior a la Guèrra Civila Espanhòla.
Sas òbras se pòdon veire al Musèu Nacional d'Art de Catalonha e al Musèu d'Istòria de Barcelona. Es tanben famosa sa colleccion de petetas, qu'es installada dins lo Musèu Romantic Can Llopis a Sitges.
Per l'ensems de sa creacion artistica, recebèt mantun prèmi; demest aqueles lo mai important foguèt lo que lo govèrn catalan li autregèt en 1981, la Crotz de Sant Jòrdi.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància e formacion[modificar | modificar la font]
Maria Dolors Anglada nasquèt en 1892 a Barcelona, dins una familha avodada tradicionalament a l'industria del coton. Èra lo segond enfant de parents amb una fòrta tradicion catalanista, Andreu Anglada e Elisa Sarriera, qu'aguèron tres autres enfants: l'ainada èra Àngels e aprèp Lola, i aviá un fraire Josep Miquel e finalament una sòrre Conxita. Se ditz que quand èra pichona, dins l'escòla ont èra dintrada refusèt de cantar en onor de l'"unitat espanhòla". Pasmens demorèt pas gaire de temps a l'escòla qu'aviá una santat fòrça fragila, e foguèt doncas educada a l'ostal amb de professors particulars.
Estudièt lo dessenh a l'Escola de la Llotja de la capitala catalana al costat dels futurs dessenhaires Antoni Utrillo e Joan Llaverias. Foguèt aqueste darrièr que li donèt l'escasença de realizar sa primièra exposicion a la Sala Parés de Barcelona e que lo setmanièr satiric e catalanista ¡Cu-Cut! publiquèsse un dessenh de la jove artista.
L'engatjament catalanista[modificar | modificar la font]
Quand s'acabèt la Primièra Guèrra Mondiala viatgèt en França, e s'installèt dins la capitala del país gràcias a una borsa del govèrn francés. A París trabalhèt amb mantun ostal d'edicion e coneguèt mantuna figura del catalanisme coma Francesc Macià e Josep Clarà. Ferventa defensora dels ideals democratics e de la causa catalanista, organizèt una peticion d'amnistia per las personas acusadas d'aver participat al Complòt de Garraf contra lo rei d'aquel temps Anfós XIII d'Espanha.
Del temps de la Guèrra Civila Espanhòla aderiguèt a l'Union Generala dels Trabalhadors, un sindicat d'orientacion socialista, e collaborèt al Comissariat de propaganda.
Quand s'acabèt la guèrra refusèt de s'exiliar, e per fugir de la repression que podiá sofrir per encausa de son catalanisme e de son activisme politic, s'installèt definitivament a Tiana, un vilatge de la comarca del Maresme. Visquèt ailà alunhada de tot amb sa sòrre Conxita. Sa produccion mermèt considerablament e perdèt gaireben tot son compromés social, a l'encòp aturèt sa collaboracion amb los ostals d'edicion franceses e se laissèt devorar per una nostalgia del temps ancian. Organizèt qualques charradas a son ostal dins las annadas 1950 mas lo pes inquisitorial de las autoritats franquistas empachèron tota mena de progrès. Demorèt a viure quasiment coma una reclusa dins l'ostal de Tiana fins a sa mòrt, lo 12 de setembre de 1984.
L'eiretatge de Lola Anglada[modificar | modificar la font]
L'escrivana laissèt una granda quantitat de documents, coma sas memòrias, que son demoradas inedichas fins uèi. Dins los darrièrs ans de sa vida laissèt una bèla part de sa produccion artistica e de sas proprietats a la Deputacion de Barcelona. O faguèt amb las condicions d'aver una renda fins a la fin de sa vida e l'engatjament de construire un musèu per sas òbras, que voliá que sas creacions demorèssen totjorn en Catalonha, mas per ara es pas estat encara bastit.
Òbras[modificar | modificar la font]
- El parenostre i l'avemaria (1915)
- Contes del Paradís (1920)
- El parenostre interpretat per a infants (1927)
- En Peret (1928)
- Margarida (1928)
- Monsenyor Llangardaix (1929)
- Narcís (1930)
- Ametllonet (1933)
- Clavellina i Crisantem (1933)
- Estel i Floreta (1933)
- L'herba maleïda (1933)
- El príncep cec (1933)
- El prícep teixidor (1933)
- Contes d'Argent (1934)
- El més petit de tots (1937)
- La Barcelona dels nostres avis (1949)
- La meva casa i el meu jardí (1955)
- Martinet (1962)
- Les meves nines (1983)


text:
Creacion segon la Genèsi
La Creacion segon la Genèsi es lo mite biblic de la creacion del mond e de l'òme dels dos primèrs capítols del libre biblic de la Genèsi, que conta dos recits de la Creacion diferenciats per la cronologia dels fachs.
Somari
Primièr recit[modificar | modificar la font]
Dins lo primièr recit se crèa lo mond en sèt jorns e dins aquel òrdre: Lutz, Firmament, Planetas, Peises, Aucèls, Reptils, Bèstias e fin finala l'Òme, mascle e feme. Aquela cronologia sembla fòrça a aquela l'Evolucion, es pas per azard mas per la rason que lo narrator imagina que la creacion se produguèt dempuèi lo mai simple qu'es la matèria, al mai complèxe que seriá l'òme. Lo recit s'acaba amb la creacion de l'espècia umana, sens distincion de sèxe, insistissent disent « mascle e feme los creèt ». Es a dire, l'òme e la femna foguèron creats ensems, en egalitat de condicions e sens far de distincion nimai privilègi de l'un sus l'autre.
- Lo Primièr jorn: Dieu creèt la lutz ("Que se faga la lutz!") Dieu devesiguèt la lutz del fosc, e lo "jorn" de la "nuèch".
- Lo Segond jorn: Dieu creèt lo firmament ("Qu'i aja un firmament...!") e devedir las aigas d'en dessús de las aigas d'en dejós. Lo firmament se nomenèt "cèl".
- Lo Tresen jorn: Dieu ordonèt que las aigas d'en dejós s'amassen en un sol luòc, e la tèrra fèrma apareguèt. "Tèrra" e "mar" se diràn. Dieu ordona a la tèrra produzca d'èrba verda, las plantas e los arbres fruchièrs.
- Lo Quatren jorn: Dieu creèt las luces dins lo firmament per separar la lutz del fosc e per marcar los jorns, sasons e ans. Doas grandas luces foguèron creadas (benlèu lo solelh e la luna), e las estralas.
- Lo Cinquen jorn: Dieu ordonèt a la mar "que produzca de creaturas que s'i mògan", e los aucèls per volar pels cèls. Creèt aucèls e las creaturas de la mar, e los demanda que sián feconds e que se multipliquen.
- Lo Sieisen jorn: Dieu ordonèt la tèrra de crear d'èssers vivents; bèstias salvatjas, animals e reptils. En seguida, creèt l'Òme e la Femna al seu "imatge" e "semblança". Lor diguèt "siatz feconds, e multiplicatz vos, e emplenatz la tèrra e sotmetètz la.". La totalitat de la creacion es descricha per Dieu coma "fòrça bona".
- Lo Seten jorn: Dieu, après aver acabat los cèls e la tèrra, se repausèt de la seuna òbra, e benesiquèt e santifiquèt lo seten jorn.
Segond recit[modificar | modificar la font]
Dins Genèsi 2,4 i a lo segond recit, diferent del primièr. Dieu crèa d'en primièr l'òme a partir de la fanga. Après construguèt lo Jardin de l'Edèn per que l'òme i visca. Mai tard se preocupèt qu' « èra pas bon que l'òme siá sol », alara, creèt los animals e los presentèt davant d'Adam per veire si entre eles i a un adaptat per li far companhiá. Coma trobèt pas, Dieu endormís Adam, li tira una costèla e amb aquela creèt Èva. Aquel recit es totalament diferent del primièr, considèra que la femna foguèt creada per servir de companhiá a l'òme, creada après l'òme e los animals.
Començament[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:4 - "Atal foguèron las origenas del cèl e de la tèrra quan foguèron creats. Quand lo Senhor-Dieu faguèt la tèrra e lo cèl."
- Genèsi 2:5-6 - "i aviá pas cap de mata ni aviá nascut l'èrba, perque lo Senhor Dieu encara aviá pas fach ploure, ni existissiá cap d'óme que pòsca cultivar los camps. Mas de la tèrra sordèt una umitat qu'assaguèt tota la superfía del sol".
Creacion de l'òme[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:7 - "Alara lo Senhor-Dieu modelèt l'òme amb de polvera de la tèrra. Li insuflèt lo buf de la vida, e l'òm foguèt cambiat en un èsser vivent"
- Genèsi 2:8-9 - "Après lo Senhor plantèt un jardin a l'Edèn e i placèt l'òme qu'aviá modelat... Al mièg del jardin i faguèt naisser l'arbre de la vida e l'arbre de la coneissença del ben e del mal."
- Genèsi 2:16 - "E li donèt aquel comandament: Pòdes manjar de fruchs de totes los arbres del jardin. Mas menges pas del fruch de l'arbre de la coneissença del ben e del mal, perque lo jorn que ne manjas, seràs segur que moriràs".
Creacion dels animals[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:18-19 - "Alara lo Senhor-Dieu se diguèt: Es pas bon que l'òme que demore sol. Li farà una ajuda que li faga companhià . Lo Senhor-Dieu modelèt amb de tèrra totes los animals ferestièrs e totes los aucèls, e los presentèt a l'òme..."
Creacion de la femna[modificar | modificar la font]
- Genèsi 2:21 - "Alara lo Senhor-Dieu faguèt caire l'òme dins un sòm prigond... prenguèt una de las seunas costèlas...De la costèla... ne faguèt la femna..."
- Genèsi 2:25 - "L'òme e la seuna femna èran denudats sens sentir la vergonha".


text:
Formiguier
Un formiguier es lo nom de l'abitacion d'una colonia de formigas. Lei dos objectius principaus d'un formiguier son la proteccion deis uous, dei resèrvas de norridura e la proteccion deis individús còntra lei tempèris. Ne'n existís divèrsei tipes diferents mai una espècia donada adopta generalament un biais caracteristic de bastir un formiguier. Son generalament situats dins la tèrra, sota de pèiras, dins la fusta, dins leis aubres... etc.
-
Formiguier a dòme de Formica rufa.
-
-
-
-
-
Intrada d'un formiguier de Camponotus vagus installat dins una soca.


text:
Grébault-Mesnil
Guérbeu-Mégni en picard ( Grébault-Mesnil en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural del scenari del Vimeu, facilament accessible pel anciana RN 28 (actuala RD 928) e per la autoroute A28, situat a 12 km al sud-oèst de Abbeville.
Village rural du plateau du Vimeu, aisément accessible par l'ancienne RN 28 (actuelle RD 928) et par l'autoroute A28, situé à 12 km au sud-ouest d'Abbeville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Grébert-Mesnil A citat l'an 1126 #que lo senhor n'es lo chevalier Hugo o Hugues de Grébert-Maisnil
En 1226 lo senhor n'es Jehan de Grébert-Mesnil, chevalier ; #que lo fraire Hugues n'es Abbé de Centule (Sant-Riquier).
Aquel linhatge es probablament a l'origina de la familha Grebmesnil
De Abbéville e seriá sortida de l'ancian Ostal de Grébert del Cambrésis. Veire Aegido de Greberto.
La distincion fasiá partida del bailliage de Abbeville e levava d'aquela de Sant-Maxent.
La Curació èra a la collation del prieur de Canchy.
A la fin de la Modèl:S-, la distincion passa per matrimòni a Aléaume de Brimeu ; lo sieu hereva la farà passar en la nòbla familha Boutery pendent aperaquí un sègle.
Cap a 1415, Jeanne Boutery n'ereta e esposa Jean de Caumont, genet.
En 1460, Jeanne de Caumont es l'esposa de Pèira de Haucourt, genet.
En 1498, lo senhor es Jean de Haucourt, chevalier e capitani del castèl de Abbeville.
Lo sieu eretièr e descendent dirècte es Jean de Toeuffles, chevalier e capitani del castèl de Montreuil.
En 1625, lo senhor es Jean de Grouches, baron de Chépy.
En 1650, se cita Augustin de Grouches, Marques de Gribeauval coma senhor de Grebault-Mesnil.
En 1689, Nicolas de Grouches, marques de Chépy, Maréchal de Camp e Granda-crotz de Sant-Louis. Aicí-dessous
Grébert-Mesnil est cité en 1126 dont le seigneur est le chevalier Hugo ou Hugues de Grébert-Maisnil
en 1226 le seigneur en est Jehan de Grébert-Mesnil, chevalier ; dont le frère Hugues est Abbé de Centule (Saint-Riquier).
Cette lignée est probablement à l'origine de la famille Grebmesnil
d'Abbéville et serait issue de l'antique Maison de Grébert du Cambrésis. voir Aegido de Greberto.
La seigneurie faisait partie du bailliage d'Abbeville et relevait de celle de Saint-Maxent.
La Cure était à la collation du prieur de Canchy.
À la fin du Modèl:S-, la seigneurie passe par mariage à Aléaume de Brimeu ; son héritière la fera passer dans la noble famille Boutery pendant environ un siècle.
Vers 1415, Jeanne Boutery en hérite et épouse Jean de Caumont, écuyer.
En 1460, Jeanne de Caumont est l'épouse de Pierre de Haucourt, écuyer.
En 1498, le seigneur est Jean de Haucourt, chevalier et capitaine du château d'Abbeville.
Son héritier et descendant direct est Jean de Toeuffles, chevalier et capitaine du château de Montreuil.
En 1625, le seigneur est Jean de Grouches, baron de Chépy.
En 1650, on cite Augustin de Grouches, Marquis de Gribeauval comme seigneur de Grebault-Mesnil.
En 1689, Nicolas de Grouches, marquis de Chépy, Maréchal de Camp et Grand-croix de Saint-Louis. ci-dessous


text:
Raspberry Pi
Lo Raspberry Pi es un nanoordinador monocarta de processador ARM. Foguèt concebut pel creador de vidèojòcs David Braben, dins l'encastre de sa fondacion Raspberry Pi.
L'ordinador, qu'a la talha d'una carta de crèdit, permet l'execucion de mantuna varianta del sistèma d'explotacion liure GNU/Linux e dels logicials compatibles. Es vendut nus (sonque la carta maire, sens caisseton, alimentacion, clavièr, mirga ni mai ecran) amb la tòca de reduire los còstes e de permetre l'utilizacion de material de recuperacion.
A l'encòp se vòl encoratjar los utilizaires a aprendre la programacion informatica. Es pasmens pro dobèrt (pòrts USB e mai ret) e potent (ARM 700 MHz, 256 Mo de memòria viva dins lo modèl d'origina, 512 Mo dins las darrièras versions) per permetre una granda varietat d'utilizacions. Son circuit grafic BMC Videocore 4 particularament permet de descodificar los fluxes Blu-Ray full HD (1080p 30 imatges per segonda), d'emular d'ancianas consòlas e d'i far foncionar de vidèojòcs pro recents.
Son prètz de venda èra estimat a 25 $, valent a dire 19,09 €, a la debuta de mai de 2011. Se vendèron los primièrs exemplars tre lo 29 de febrièr de 2012 per aperaquí 25 €. Al començament de 2013, èran ja estat crompats mai d'un milion de Raspberry Pi.


text:
Estadi Velodròm
L'Estadi Velodròm es l'estadi ont jòga l'equipa de fotbòl de l'Olimpic de Marselha dempuei junh de 1937. L'Estadi deu son nom a la pista ciclista uei desapareguda. Proprietat de la Municipalitat de Marselha, L'Estadi Velodròm es gestionat per la societat Arema, dins l'encastre d'una concession ligada a la renovacion començada en 2011. Per la Copa dau mond 1998, la capacitat de l'estadi passèt de 42 000 a 60 013 plaças. Lo recòrd d'afluéncia (58 897 espectators) data dau 6 de mai de 2004 per la partida contra Newcastle United en Copa de l'UEFA. En 2014, la renovacion de l'estadi s'acaba amb una nòva capacitat de 67 054 sètis.
Lei diferentei renovacions[modificar | modificar la font]
L'estadi a subit diferentei renovacions. L'estadi foguèt inaugurat en 1937 per una victòria còntra leis Italians dau Torino FC. La primiera renovacion a luòc per la copa dau mond de 1998. La renovacion comença lo 18 de febrier de 1996 per la demolicion parciala de la tribuna Joan Boin. Leis òbras finisson fòrça criticadas; se ditz que l'estadi es tròp envasat, l'ambient es tròp diferent d'abans, pasmens i aviá mens de plaças dins l'ancian estadi. En 2011, l'estadi entamena un nòva renovacion, en rason de l'atribucion a la França dau Campionat d'Euròpa dei Nacions. La capacitat serà portada a 67 000 sètis e lo teulat que demandavan totei lei costumiers dei travèias marselhesa serà pausat, fasent dau Velodròm un deis estadis mai modèrnes d'Euròpa tota e classificat cinq estèlas dins l'indici UEFA, çò que li permetrà d'aculir de finalas de copas europencas.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
http://www.arema-velodrome.com


text:
Estrées-lès-Crécy
Étrèe-lès-Carcy (Sonme) en picard ( Estrées-lès-Crécy en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La pichona municipalitat se caracteriza per un centre en forma de pichona vila anautita medievala amb un jardin a la francesa, al mièg d'una campanha ondulée en daissant luòc al luènh a tucs.
La petite commune se caractérise par un centre en forme de petite cité haute médiévale avec un jardin à la française, au milieu d'une campagne ondulée laissant place au loin à des collines.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Estrée Es una paraula de ancià francés, issu del latin strata (via), #que designava una « via cobèrta de pèiras planas », per oposicion a rupta (via) > rota. S'es conservat dins la majoritat de las lengas romanas (cf. Lo italian e lo romanés strada) e a #èsser manlevat pel germanique (cf. Lo anglés street, lo alemand Straße e lo néerlandais straat[1]). La paraula estrée a desaparegut del francés a la fin del Mièja Edat, mas demòra en un grand nombre de toponymes, particularament en lo nòrd de la França, en soslinhant la proximitat d'una via romaine[2].
Aital Estrées-lès-Crécy es una bourgade anciana bastida la longitud de la via romaine en jonhent Amians a Boulogne-sus-Mar. Es lo centre populeux d'una distincion picarde e francesa #que jògue un papièr crucial de resisténcia pendent lo long conflicte medieval entre los reialmes de França e de Angleterre. La capèla santa Ferréol es l'objècte de visita reiala #que remonta probablament al delà de la celèbra visita de Charles VIII en majestat. A aquela escasença festive, los abitants an levat draperies blancas e bleues brodadas de flor de lys, pintat una decoració de carton e installat un teatre profanes suls planches ont una scèna relòtge dels nourrices en adaigant de lach lo mainat reial.
Los sieus bourgeois tenaços refusan los ligueurs espanhòls #que se insinuent dempuèi los dètz-e-sèt províncias dels Païses-Basses. Compta a l'edat classica probablament mai de 1000 armas, #çò que lududes permet d'aculhir l'ostal de tissage e teinture del en tractant olandés Van Mopez, priviliegiada pel ministre Colbert. Un superbe jardin a la francesa caracteriza la vila anautita.
Pendent la Revolucion, Estrées pas connait practicament verdaderes violéncias o de grèus disturbis popularas, meses a despart qualques pichonas disputas sectaires. L'epòca a marcat per doas fèstas, un incendi e una inondacion. En 1793, los representants de la Republica aunora l'Èsser suprèma : après una dubertura solemna per la Garda nacionala, un cortège de classas d'edat, las mai joves en avançant las mai màgers desfila jols uèlhs méfiants de las autoritats e de los sieus representants observaires, escarrabilhats a denonciar una actitud rigolarde o lo mendre manqui-pas. Una bandièra flotte al vent, en mencionant: "lo vilatge es depès : esclafa los tyrans".
Un arc de triomfe fleuri acuèlh lo primièr cònsol Bonaparte. Lo discors e lo tèxt grauat son sens ambages : "Los fisèles abitants d'aquela vila juran al vencedor de Marengo attachement e reconeissença".
Un arc de triomfe encara mai grandiose liura lo sieu messatge grauat en latin al coble imperial. Significa : "Estrées totjorn fisèl a l'Emperaire Napoleon e a l'emperairitz Maride-Louise".
En març 1814, lo allégeance etèrna a desbrembat. La cocarde blanca s'anóncia amb lo retorn del poder bourbon, annonciateur de patz. Lo tribunal de Louis XVIII desembarcada a França après aver-i afranquit la Manja a aculhit jos las hourras popularas per una guarda d'onor e una desfilada tonitruant de matelots e de pòrta-faix jos un arc de triomfe levat a la pòrta santa Ferréol. Lo rei aclamat se'n va asssister a un solemne Te Deum a la glèisa sant Ferréol abans de ganhar los sieus lotjaments éphémères en lo abbaye sant Pierre.
Charles X complís una intrada triomfal al començament de regna, abans que la Revolucion parisienne coneguda lo 29 d'agost de 1830 faga pas sorgir amb lo mes d'agost un pavoisement de bandièras tricolores. Louis-Philippe a drech a una intrada jos un arc de triomfe. Desfilatz a despart e successivament :
- la guarda nacionala #que se adjoignent las douaniers
- la guarda urbana e rurala, en comportant los vièlhs-grognards o vièlha-rèsta.
- Los intrèpids marines de Cayeux e los matelots de pataches.
Estrées-lès-Crécy Li es a el una municipalitat del costat de Crécy en comptant 855 abitants l'an 1880. Lo sieu centre es a 21 km de Abbeville, cap de-luòc de arrondissement. Estrées Fa de partidas municipalitats implicats en la batalha de la Soma l'an 1914. Es de contunh un dels luòcs d'organizacion del ravitaillement de las tropas britanicas al posterior de la tèsta de tranchées de l'extrèm oèst.
Estrée est un mot d'ancien français, issu du latin strata (via), qui désignait une « voie couverte de pierres plates », par opposition à rupta (via) > route. Il s'est conservé dans la plupart des langues romanes (cf. l'italien et le roumain strada) et a été emprunté par le germanique (cf. l'anglais street, l'allemand Straße et le néerlandais straat[3]). Le mot estrée a disparu du français à la fin du Moyen Âge, mais il demeure dans un grand nombre de toponymes, particulièrement dans le nord de la France, signalant la proximité d'une voie romaine[4].
Ainsi Estrées-lès-Crécy est une bourgade antique construite le long de la voie romaine joignant Amiens à Boulogne-sur-Mer. Elle est le centre populeux d'une seigneurie picarde et française qui joue un rôle crucial de résistance pendant le long conflit médiéval entre les royaumes de France et d'Angleterre. La chapelle saint Ferréol est l'objet de visite royale qui remonte probablement au-delà de la célèbre visite de Charles VIII en majesté. À cette occasion festive, les habitants ont dressé des draperies blanches et bleues brodées de fleur de lys, peint un décor de carton et installé un théâtre profanes sur les planches où une scène montre des nourrices arrosant de lait l'enfant royal.
Ses bourgeois tenaces repoussent les ligueurs espagnols qui s'insinuent depuis les dix-sept provinces des Pays-Bas. Elle compte à l'âge classique probablement plus de 1000 âmes, ce qui lui permet d'accueillir la maison de tissage et teinture du traitant hollandais Van Mopez, privilégiée par le ministre Colbert. Un superbe jardin à la française caractérise la ville haute.
Pendant la Révolution, Estrées ne connait quasiment pas de vraies violences ou de graves troubles populaires, mis à part quelques petites querelles sectaires. L'époque est marquée par deux fêtes, un incendie et une inondation. En 1793, les représentants de la République honore l'Être suprême : après une ouverture solennelle par la Garde nationale, un cortège de classes d'âge, les plus jeunes devançant les plus âgées défile sous les yeux méfiants des autorités et de leurs représentants observateurs, prêts à dénoncer une attitude rigolarde ou le moindre faux-pas. Une bannière flotte au vent, mentionnant: "le peuple est debout : il écrase les tyrans".
Un arc de triomphe fleuri accueille le premier consul Bonaparte. Le discours et le texte gravé sont sans ambages : "Les fidèles habitants de cette cité jurent au vainqueur de Marengo attachement et reconnaissance".
Un arc de triomphe encore plus grandiose délivre son message gravé en latin au couple impérial. Il signifie : "Estrées toujours fidèle à l'Empereur Napoléon et à l'impératrice Marie-Louise".
En mars 1814, l'allégeance éternelle est oubliée. La cocarde blanche s'affiche avec le retour du pouvoir bourbon, annonciateur de paix. La cour de Louis XVIII débarquée en France après avoir franchi la Manche est accueillie sous les hourras populaires par une garde d'honneur et un défilé tonitruant de matelots et de porte-faix sous un arc de triomphe dressé à la porte saint Ferréol. Le roi acclamé s'en va asssister à un solennel Te Deum à l'église saint Ferréol avant de gagner ses logements éphémères en l'abbaye saint Pierre.
Charles X accomplit une entrée triomphale au début de règne, avant que la Révolution parisienne connue le 29 août 1830 ne fasse surgir avec le mois d'août un pavoisement de drapeaux tricolores. Louis-Philippe a droit à une entrée sous un arc de triomphe. Défilent à part et successivement :
- la garde nationale à laquelle s'adjoignent les douaniers
- la garde urbaine et rurale, comportant les vieux-grognards ou vieux-débris.
- les intrépides marins de Cayeux et les matelots de pataches.
Estrées-lès-Crécy est une commune du canton de Crécy comptant 855 habitants en 1880. Son centre est à 21 km d'Abbeville, chef-lieu d'arrondissement. Estrées fait partie des communes impliquées dans la bataille de la Somme en 1914. Elle est ensuite un des lieux d'organisation du ravitaillement des troupes britanniques à l'arrière du front de tranchées de l'extrême ouest.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ John Ayto, Dictionary of Word Origins, Arcade Publishing, Naua Yòrk, 1990, 584 paginas, pg 506
- ↑ Stéphane Gendron, La Toponymie de las vias romaines e medievalas, edicions errance, París, 2006, 200 paginas, pg 32
- ↑ John Ayto, Dictionary of Word Origins, Arcade Publishing, New York, 1990, 584 pages, pg 506
- ↑ Stéphane Gendron, La Toponymie des voies romaines et médiévales, éditions errance, Paris, 2006, 200 pages, pg 32


text:
Nòstra Dòna de la Gàrdia
La basilica de Nòstra Dòna de la Gàrdia, tanben anomenada Bòna Maire ò Vièrja de la Gàrdia, es un dei monuments màger de la ciutat de Marselha, acrancat a n'un bauç que domina la vila tota, entre lei quartiers dau Rocàs Blanc, d'Endome e de Vauban e a 149 mètres de nautor.
Lo bastiment actuau consagrat lo 5 de junh de 1864 es l'obra de l'arquitèct Enric Esperandieu. Son estile bizantin ramenta la catedrala nòva de la Major, dau mesme arquitèct.
Nòstra Dòna de la Gàrdia, protectriz dei pescadors mai tanben de la populacion marselhesa tota, demòra lo simbòu màger de Marselha.
Lo sèti de Nòstra Dòna de la Gàrdia èra dau temps dei Focèus ja un sèti consagrat a la protectriz dei Massaliòts, Artemís d'Efesa, que fuguèt puei cristanisada e incarnada dins la Vièrja Maria.


text:
Erythrina crista-galli
Erythrina crista-galli (locaument conegut com ceibo o bucaré) qu'ei un arbo sud-american de la sosfamilha de las Faboideae originari de Bolívia, Argentina, Brasil, Paraguai e Uruguai. Que deu lo son nom scientific d'Erythrina au grèc epuθpoς (eritròç) "arroi" per'mor de ma color de las soas es.hlors.
En Argentina qu'ei, enter autas causas, emplegat dens la construccion de bombos.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 26676 Erythrina crista-galli L. (en)
- Referéncia NCBI : Erythrina crista-galli (en)


text:
Universitat Ebraïca de Jerusalèm
31° 46′ 33″ N 35° 12′ 00″ E / 31.77583, 35.20000 L'Universitat Ebraïca de Jerusalèm (en ebrieu האוניברסיטה העברית בירושלים, prononciacion hā’Universitah hā‘Ivrith bYirūšāláyim) apelada correntament HUJI — que la majoritat dels campus se tròban a Jerusalèm — es un dels principals establiments universitaris en Israèl. Foguèt la primièra universitat josieva au Mandat Britanic de Palestina, fondada en 1925 coma una de las institucions de l'Estat d'Israèl en camin.
Es istoricament la primièra de las uèch universitats israelianas, e es internacionalament reconeguda coma una de las cent melhoras institucions academicas del mond[1].
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (he) (en) Site oficial


text:
Senlisse
Senlisse es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Final Modèl:XVIe s començament Modèl:XVIIe s, a fach estat d'un fief e d'un senhor del Tribunal-Senlisse, en dependent de la châtellenie de Beaurain.
Lo domeni es de contunh aquerit per Claude de Lorraine, pòrti de Chevreuse pendent lo regna de Louis XIII e ven, en 1739, proprietat de Charles Louis d'Albert, pòrti de Luynes.
En 1842, lo pòrti de Luynes Aunorat Théodoric d'Albert dòta la municipalitat d'una comuna e d'una escòla (doas bastissas accolés) seguit d'una cantine.
Fin Modèl:XVIe s début Modèl:XVIIe s, il est fait état d'un fief et d'un seigneur de la Cour-Senlisse, dépendant de la châtellenie de Beaurain.
Le domaine est ensuite acquis par Claude de Lorraine, duc de Chevreuse durant le règne de Louis XIII et devient, en 1739, propriété de Charles Louis d'Albert, duc de Luynes.
En 1842, le duc de Luynes Honoré Théodoric d'Albert dote la commune d'une mairie et d'une école (deux bâtiments accolés) suivi d'une cantine.


text:
Résultats des élections législatives 2012 Moselle (57)
Liste des circonscriptions :
- 1ère circonscriptionles cantons de Maizières-lès-Metz, Marange-Silvange, Metz III (partie non comprise dans la 3ème circonscription), Rombas, Woippy.
- 2ème circonscriptionles cantons de Ars-sur-Moselle, Metz IV, Montigny-lès-Metz (moins les communes de Chieulles, Mey, Saint-Julien-lès-Metz, Vantoux, Vany), Verny.
- 3ème circonscriptionles cantons de Metz I, Metz II, Metz III (moins la partie située à l'ouest de la voie ferrée de Nancy à Thionville), Pange, Vigy, les communes de Chieulles, Mey, Saint-Julien-lès-Metz, Vantoux, Vany.
- 4ème circonscriptionles cantons de Albestroff, Château-Salins, Delme, Dieuze, Fénétrange, Grostenquin, Lorquin, Phalsbourg, Réchicourt-le-Château, Sarrebourg, Vic-sur-Seille.
- 5ème circonscriptionles cantons de Bitche, Rohrbach-lès-Bitche, Sarralbe, Sarreguemines, Sarreguemines-Campagne, Volmunster.
- 6ème circonscriptionles cantons de Behren-lès-Forbach, Forbach, Freyming-Merlebach, Stiring-Wendel.
- 7ème circonscriptionles cantons de Boulay-Moselle, Bouzonville, Faulquemont, Saint-Avold I, Saint-Avold II.
- 8ème circonscriptionles cantons de Algrange, Fameck, Florange, Fontoy, Hayange, Moyeuvre-Grande, la commune de Terville.
- 9ème circonscriptionles cantons de Cattenom, Metzervisse, Sierck-les-Bains, Thionville Est, Thionville Ouest, Yutz (moins la commune de Terville).


text:
Lexique Français - Occitan (languedocien) / Lexic Francés - Occitan (lengadocian)
Lexique
Français Occitan
Abans-propaus :
Un jorn, mon paire desrabava de fanterna, li demandèri cóssi s’apelaba en francimand, me respondiguèt « Aristoloche ».
Faguèri susprès. Sabi pas se, en aquèl moment, dins lo país d’autres auriàn poscut respondre, benlèu lo veterinari, o lo farmacian. Aviai dètz-e-uèch ans. Fasiài una colleccion de coleoptèrs o babaus e per aquò me calià conéisser las plantas, tamben un pauc de geologia. Me metèri a soscar sus la coneissença e la compréension. Pus tard faguèri d’estudias de scienças naturalas e appliquèri aquèl axiòma- conéisser per comprendre.
A Castelsarrasin, ont faguèri nommat, cercant d’escarabats per terminar lo D.E.A. qu’aviài començat sus los manja-mèrda, que son plan utils, tombèri sus de codols esclapats simetricament. Cerquèri a comprene, e aprèp lo servici militar, nommat a Gordon, anèri totes los dijòs a Tolosa per sègre los cors de Preistoria. Gordon èra un luòc mai que mai favorable per de recèrcas preistoricas. Faguèri la coneissença de Jean Clottes e Michel Lorblanchet que me demandèron d’escriure d’articles sus mas descobèrtas. Lo faguèri. An estats legits per de professionals e l’un d’entre guèls se serviguèt de mos escrichs, Alain Turq. Faguèrem coneissença. Es ara conservator al Musèu de las Eizias.
Publiquèrem d’articles ensem. L’un faguèt sensacion dins la esfèra preistorica.
D’unes d’entre guèls me considèran coma un professional lo que sois pas.
Puèi, per essatjar de melhor comprene l’art rupèstre daissat per nautres aujòls soi anat veire l’art moribond de los Indians e, en seguida, l’art vivent dels aborigens en Australia. Aqui m’arrivèron d’anecdòtas. Ne vai vos en contar doas. Lo primier còp qu’anèri dins una resèrva, al Novel-Mexic, un indian, qu’exposava de bimbelotaria fabricada per sa tribú, m’interpelèt : «Vos coneissi ! ». Respondiguèri, tenent compte de las qualquas secondas de silenci que la politessa se deu de respectar, l’agachant pas dins los uèlhs qu’es injuriós, que non podià me conéeisser. Aprèp qualquas replicas me demandèt « Quala es vòstra tribú ? » Faguèri espantat mas urós de ser pres coma Indian per un Indian, dins una resèrva indiana.
La secunda m’arrivèt in Australia. Èrem, dins una cauna amb la guida, australian blanc, e l’aborigèn qu’èra la cauna de sus aujòls. Avià pintrat un canton libre amb de colors criardas mas la quita partida del plafon èra coberta de dessins negres, fachs amb d’oxid de manganèsi. La guida e l’aborigèn èran assetats. Me metèri a commentar las frescas, tenent compta de las costumas e cresenças de los aborigèns. La guida èra estabosit e l’aborigèn capejaba en sonrisent. Al moment de se quitar, prenguèt longament mas mans dins las suas, me fixant d’un agach prigond, coma per me dire : « Sèm fraires ! ».
Faguèri mai que mai urós, lo còr plein d’una alegresa que se pòt pas contar.
Èri pagat de mas penas per conóisser.
Es dins aquèlas menas, quand faguèri retirat, que me sovenguèri del temps o, a trètze ans, legissiài, en amagat, los libres de l’abat Besson, « Contes de tata Manou » e « Contes de l’oncle Janet ». Decidiguèri de notar los dichs encara gravats dins mon cap : faguèt la debuta d’aquèl lexic. I trovarètz d’errors, soi pas infalhible ! Perdonatz-me per aquò.
Mas cal saure que de dichs e de verbis tenen de significacions diferentas siguent los luòcs.
Per dire, lo dich reponchon, nomma en de luòcs las terminasons de las butas d’aspèrgues, o d’aubelons, o de las èrbas-de-las-femnas-tanadas, e tamben lo pissa-lièch, es tal de dire de totas las plantas dont se manja solament lo cap : reponchon, res que la poncha o ponchon. Es atal per las raiças, lo dich pastenaca o pastenaga, cubrís totas las racinas que se consomant, i compresa la raiça del pissa-lièch qu’èra manjada en temps de mala-fam (Lo terme pissa-lach se pòt emplegar per tota mene de planta que raja de lach quand es copada).
Vos soèti bona utilisacion.
Pèire Rossèl


text:
Artemia salina
En rason de limitacions tecnicas, la tipografia desirabla del títol, « Artemia salina », a pas pogut èsser restituida corrèctament çaisús.
Artemia salina es un pichon crustacèu vivent dins los lacs salats, las lagunas e los paluns salants.
Fòrt ricas en proteïnas, s'utiliza los artèmias coma noiridura viventa en aqüariofilia e en aqüacultura. Los elevatges son de bèls consomidors d'uòus d'artèmias, los nauplius son donats als peisses tre l'eclosion o aprèp 24 a 48 oras d'enriquiment en proteïnas e lipidas (a aqueste estadi son de metanauplius). Las larvas (nauplius) van èsser donadas als rabans, alara que los individús adultes serviràn de repais als peisses mai grosses.
Lor resisténcia extraordinària ne fa una noiridura d'apunt ideala, lors cistes podant èsser conservats desidratats mantuna annada dins de bonas condicions (al recès de l'umiditat). Espeliràn tre que retrobaràn un mitan aquós favorable.
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Artemia salina dins www.aquabase.org (fr)
- Referéncia ITIS : TSN 83691 Artemia salina (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Artemia salina (en)
- Referéncia NCBI : Artemia salina (en)


text:
Falvy
Falvy (Sonme) en picard ( Falvy en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge picard de l'anautita vallée de la Soma, situat a 12 km al sud de Péronne e a 8 km de Nesle.
Es facilament accessible pel anciana rota nacionala 37 (actuala RD 937) en connectant Castell-Thierry a Péronne e pels autoroutes A29 e A1
Village picard de la haute vallée de la Somme, situé à 12 km au sud de Péronne et à 8 km de Nesle.
Il est aisément accessible par l'ancienne route nationale 37 (actuelle RD 937) reliant Château-Thierry à Péronne et par les autoroutes A29 et A1