text:
Grefol
Lo grefol o grifol, agreu, agrèvol, grefuèlh, agrafuelh (Ilex aquifolium) es un arbrilhon, o un pichon arbre, de fuèlhas persistantas de la familha dels Aquifoliacèas, sovent cultivat per son aspècte ornemental, subretot mercé al seus fruchs roge viu. Es una del las nobrosas espècias del genre Ilex, e la sola que buta espontanèament en Euròpa.
Es una espècia de sosbòsc plan comuna en Euròpa fins a 1 500 m d'altitud. Los rams cobèrts de drupas que demòran tot l'ivèrn son culhudas per las fèstas de Nadal, e son fuèlhatge persistant fa qu'es considerada coma una de las plantas de l'an nòu amb lo bois, lo laurièr, lo tuèis, l'èura, le genibrièr e la toja.
Etimologia [modificar]
Aspèctes botanics [modificar]
Descripcion [modificar]
Lo grefol comun es un arbrilhon de creis fòrça lent, de pòrt boissonant, que la talha adulta es mai sovent de quatre a sièis mètres. Qualques subjèctes pòdon formar d'arbres vertadièrs. Lo grefol pòt viure fins a 300 ans e mai. La rusca es grisa palla e lisa.
Las fuèilhas altèrnas, simplas, an un peciòl cort e un limbe de 5 a 7 cm de long, coriaç, de forma generala ovala, de bòrd ondulat e espinós, a vegada lis pels individús d'edat. D'un vèrd brilhant escur (lusissent) sus lor fàcia superiora, mai palles sus la lor fàcia inferiora, son provesits d'espinas agudas. Qualques varietats an lo fuèlhatge mirgalhat de blanc. Aquelas fuèlhas persiston mai sovent tres ans.
Es una espècia dioïca (amb d'individús mascles e femes separats), pasmens existís d'individus monoícs.
Los fruchs son de pichonas drupas esfericas de 7 a 10 mm de diamètre, d'un roge viu, a vegada jaunas, a la maduretat, que contenon quatre clòscs, enfermant una grana lenhaificada. Venon madurs en fin d'estiu, son toxics[1]. Demòran tot l'ivèrn.
La fusta dura e omogenèa, plan pesuca (densitat: 0,95), es de color blanc grisenca, brunissent amb lo temps.
Distribucion [modificar]
Aquela espècia es nativa de las regions temperadas mond ancian:
- Africa del Nòrd, de Tunisia al Marròc,
- Euròpa occidentala e miègjornala, del Reialme Unit e de Portugal fina a Albania e a Romania,
- Asia occidentala, de Turquia a Iran.
Se naturalizèt dins d'autres continents: America del Nòrd, Austràlia… ont'es a vegada considerada coma una planta envadissenta.
Es una espècia de sosbòscs, que buta en plana e en montanha, fins a 1 500 m d'altitud veire mai dins las regions mai miègjornalas de son airal d'expansion. Se trapa surbretot en terrens acids, puslèu dins d'estacions frescas, mas aima tanben las tèrras calcàrias se lo gra igrometric de l'aire es sufisent. Supòrta pas las situacions tròp frejas.
En Occitània existís de poblaments remarcables coma la selva de Vaubona dins Gard, dins lo mont de Carós (Erau) e dins lo massís de la Santa Bauma (Var).
Proprietats [modificar]
Lo grefol conten dins las fuèlhas e los fruches d'alcaloïdes toxics, coma de l'illicina. La consomacion dels fruches pòt provocar de vomiduras e de problèmas digestius, veire, se la quantitat es mai importanta, d'alteracions neurologicas. Cal vigilar que los mainats mangen pas aqueles fruchs sovent presents dins los ostals pendent las fèstas del cap d'an.
Pasmens, aquela planta foguèt emplegada autrescòps en medecina populara, per viá extèrna pel seu poder resolutiu o per viá intèrne per son poder febrifug.
Utilizacion [modificar]
Planta ornamentala [modificar]
Lo grefol es plan sovent cultivat dins los jardins per las seunas qualitats ornamentalas. Es una planta que pòt viure dins de luòcs ombrats o miègombrats, las varietats de fuèlhas mirgalhadas supòrtan fòrça ben lo plan solelh. Es una planta pro rustica que pòt suportar de geladas ponctualas fins a - 15 ° C. Pasmens de cultivars son mens rustics.
Es tanben una espècia utila per formar de randal miègdefensivas.
Lo grefol a pauc d'enemics en cultura. Pòt èsser subjècte a d'atacas de pesolhs o de Cochenilha sus las fuèlhas.
Cultivars e ibrids [modificar]
Ilex aquifolium
- Ilex Alaska,
- Ilex amber,
- Ilex albomarginata,
- Ilex angustifolia,
- Ilex aureomarginata,
- Ilex aurifodina,
- Ilex bacciflava,
- Ilex crassifolia,
- Ilex crispa,
- Ilex crispa aureopicta,
- Ilex ferox,
- Ilex ferox argentea,
- Ilex pendula,
- Ilex pyramidalis,
- Ilex pyramidalis aureomarginata,
- Ilex × altaclerensis,
- Ilex × meserveae.
Autres usatges [modificar]
- La fusta del grefol es pauc correnta perqu'es rara que se copa d'arbres plan formats. Es una fusta aimada per las maquetas, dins marquetariá e dels tornaires, subretot per la fabricacion de las pèças blancas dels jòcs d'escacs. Es dens, de gran fin e de color fòrça blanca e aisit de trabalhar. Un objècte fòrça celèbre de fusta de grefol es la cana per caminar de Goethe, visible al musèu de Weimar.
- La rusca intèrna de grefol serviá per preparar la vesc per trampar los aucèls.
- Mercé als seus fruchs persistents pendent l'ivèrn, lo grefol es una espècia preciosa pels aucèls que se ne noirissan. La seuna forma boissonanta es interessanta tanben per formar un cobèrt de la salvatgina dins los bòsc.
- L'elixir floral preparat amb de flors de gredol es conegut jol nom anglofòn Holly. Es utilizat per tornat armonizar los estats d'esperit negatius coma l'òdi, la gelosiá, la malvoléncia, l'enveja, la suspicion, la cupiditat, la venjança.
Simbolica e mitologia [modificar]
Depuèi tots temps, lo grefol es lo simbòl de fèstas religiosas o paganas exprimissent a l'origina la demorança ivernala de la vida vegetala.
Lo simbòl de Nadal [modificar]
Las brancas de grefol amb lors baias rojas son fòrça utilizada en décoracion per las fèstas de Nadal.[2].
Pels crestians, lo grefol es en efècte especificament associat a la naissença de l'Enfant Jèsus. Lo rei Eròdes cercant a massacrar totes los recent nascuts josieus per eliminar aquel qu'èra anonciat coma lo rei dels josieus, Maria, Josèp e lor enfant fugissent cap a Egipte. A l'aprochar d'una tropa de soldats, s'amaguèron dins un boisson de grefol, que, per miracle, espandiguèt las seunas brancas per amagar la Santa Familha. Salvats, Maria senhèt lo boisson de grefol e volguèt que demòre totjorn verd per se remembrar l'aparament e coma simbòl d'imortalitat.
Nòtas e referéncias [modificar]
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Houx ».
Vejatz tanben [modificar]
Articles connèxes [modificar]
Bibliografia [modificar]
- (fr)Joël Reynaud, La flore du pharmacien, Éditions Tec & Doc, París, 2002.
- (fr)Pierre Lieutaghi, Le Livre des arbres, arbustes et arbrisseaux, Ed. Robert Morel, París, 1969.
- (fr)Stéphane Signollet, Le Houx, Ed. Actes Sud, col. « le nom de l'arbre », Arle, 1999.


c: text/html

text:
Alexis de Tocqueville
Alexis-Charles-Henri Clérel de Tocqueville (1805-1859) foguèt un pensaire politic e istorian francés qu'estudièt lo sistèma de las presons dels Estats Units. Foguèt un grand defensor de la libertat e de la democracia.
- Filosòf agnostic
- Filosòf politic
- Filosòf catolic
- Sociològ francés
- Istorian francés
- Jurista francés
- Escrivan francés
- Escrivan normand
- Deputat de la Monarquia de Julhet
- Membre de l'Assemblada Constituenta de 1848
- Deputat de la Segonda Republica Francesa
- Ministre francés dels Afars Estrangièrs
- Cadieràs 18 de l'Acadèmia francesa
- Acadèmia de Caen
- Acadèmia de las Sciéncias Moralas e Politicas
- Personalitat politica normanda
- Filosòf francés
- Naissença en 1805
- Decès en 1859

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Reconquèsta
Era Reconquèsta (var. Reconquista) ei eth nòm que se coneish damb eth internacionaument ath procès istoric qu'es reiaumes crestian deth nòrd dera Peninsula Iberica conquistèren per medi d'eth progressivament l’Al Andalós. Se considère que comencèc en 722 coma resisténcia des societats montanhudes a l’auanç des musulmani damb era Batalha de Covadonga e finalizèc en 1492 damb era conquista deth reiaume de Granada. Segons era istoriografia mès recenta eth tèrme reconquèsta ei istoricament inexacte, atengut qu'es reiaumes crestiani que conquistèren eth territòri andalosin se constituïren coma societats dempús de l’aucupacion islamica dera peninsula, maugrat es esfòrci de bèri monarques castelhans entà presentar-se coma eretièrs dirèctes der ancian reiaume visigòt de Toledo. Ath delà ath delà, segons aguesta interpretacion actuau, reconquèsta ei un concèpte parciau, atengut que sonque presente era vision crestiana d'aguest complèxe procès istoric, esbiaixant eth punt d'enguarda des andalosins. Donques s'a suggerit coma nòms alternatius Conquista crestiana o Conquista feudau d’Al Andalós, o dirèctament era Colonizacion feudau dera Peninsula Iberica, entre d’auta denominacions, que non pòrten era carga ideologica deth concèpte de reconquèsta. Bèri istorians, en tot atier as cambiaments poblacionals associats ara expansion des reiaumes crestiani, an prepausat eth tèrme repoblament. Cau auer present tanben qu'era colonizacion d'Al Andalós non ei cap hèt exclusiu ispanic, donques que s’explique er un contèxt europèu caracterizat pera expansion dera societat feudau dempús deth nuclèu originau deth Feudalisme, ath centre dera Euròpa Occidentau, cap ara periferia, en tot èster atau un procès istoric qu'arrespon as madeishi paramètres que d'auti processi contemporanèus coma era conquista e colonizacion anglesa d'Irlanda, era expansion alemanda ar èst deth arrís Elba (procès coneishut damb eth tèrme tanben ideologic de Drang nach Osten o “Marcha ar Èst”), e era expansion franca en Tèrra Santa mejançant es Crosades e era creacion deth reiaume croat de Jerusalèm, entre d’auta.
Antecedents [modificar]
Eth periòde tardoroman [modificar]
Ath sègle V er afeblit Empèri Roman de Cogant demanèc as Visigòts, un pòble barbar fòrtament romanizat e qu'ère federat ar Empèri, qu'expulsèssen es Vandals e Alans de Hispània. Coma pagament pera sua leiautat, es Visigòts arreceberien aguesta província romana e eth sud de Gàllia coma foedus. Damb era deposicion deth darrèr emperaire roman per Odoacre en 476 es Visigòts governèren aguesti territòris coma reiaume independent, prumèr coma Reiaume de Tolosa e, dempús dera desbranda a mans des Franqui en 507 ara Batalha de Vouillé, unicament a Hispània coma Reiaume de Toledo. Atau e tota era aportacion de poblacion des Visigòts ara peninsula siguec fòrça redusida.
L’aucupacion musulmana dera peninsula [modificar]
Ara mòrt deth rei visigòt Vítiza, en 710, se produsic un conflicte entre es partidaris dera monarquia ereditària damb es hilhs deth rei mòrt deuant, e es partidaris dera monarquia electiva en favor deth nau rei Rodrigo, un conflicte qu'auie, atau madeish, un hons religiós entre catolics e arrians. En 711 eth comde de Ceuta, Julian, que refugiar era familha e es partidaris de Vítiza e que mantiege relacions damb eth governador de Tingis, Tariq ibn Ziyad, e eth sòn emir Mussa ibn Nussayr, demanèc ajuda as poblacions arabes e berbères deth nòrd d’Africa entà intervier ath conflicte e sostier-li er era sua luta contra Roderic. Es istorians difereixen en çò que tanh ara intencion de Mussa er aguest moment dera istòria; ja sigue que planejava ua conquista complèta, ua invasion limitada entà confirmar ua aliança, o sonque un atac entà afeblir es fòrces de visigotiques. Es fòrces musulmanes derrotèren Roderic que segons es legendes aurie mòrt ara batalha de Guadalete en 711, a causa en partida pera desercion des tropes jos eth sòn comandament a peticion der avesque Oppas (eth nebot que, Àquila, n'ère hilh de Vítiza). Dempús dera batalha, eth domeni visigòt se va desmembrar, e Àquila rendec es sues tèrres en 712. Pendent es tres ans següents es musulmani aucupèren era rèsta de l’anciana Hispània mejançant pactes damb era noblesa visigotica. En 713 queiguec Toledo e en 714 Saragossa. L’exercida araba-berber contunhèc cap ath nòrd fins èster derrotat per Eudes d'Aquitània apròp de Tolosa en 721, e fin finau per Carles Martèl en 732 ne la batalha de Tors. Es musulmani, alavetz, se van assentar tara peninsula iberica, en tot establir un emirat subordinat, nominalment, ath califa de Damasc. Era major part des nòbles visigòts mantengueren es sues proprietats e eth sòn estatut sociau en tot convertir-se ath islam, atengut qu'eth cambiament de govèrn non afectaue seriosament es sues activitats quotidianes. Es divisions comtaus se mantengueren, mès era administracion locau cambièc; es musulmani aucupèren es lòcs clau atengut que cap non-musulman podie governar un musulman. Era poblacion de crestians e josivi les calie someter-se ath Còde d'Umar, qu'asseguraue era supremacia der islam sus es autes religions. Dempús d'alavetz se coneishec ath territòri musulman dera peninsula coma Al Andalós. Era region nòrd de Hispània, trauessada pera sarrada Cantabrica, ère demorada pendent eth prumèr millenni aC per grops tribals qu'es estrangèrs nomentauen asturs, cantabres e vascons. Non poderen èster conquistadi pes romans e ath sègle I August les isolèc en tot entornejar-les damb campaments romans, d’a on dempús sorgirien ciutats coma Leon e Pampalona. Aguestes poblacions de montanha non romanizades resistiren tanben a l’aucupacion musulmana, en tot crear-se atau es prumèrs grops de resisténcia ath nòrd dera peninsula.


text:
Províncias e territòris de Canadà
Canadà es constituït de dètz províncias e de tres territòris, segon la Lei constitucionala de 1867. Per aquesta darrièra, las detz províncias son : Albèrta, Colómbia Britanica, Illa del Prince Edoard, Manitòba, lo Nòu Brunswick, la Nòva Escòcia, Ontàrio, Quebèc,Saskatchewan, e Tèrranòva e Labrador. Los tres territòris son : los Territòris del Nòrd-Oèst, Nunavut e Yukon.
Las províncias son d'Estats que possedisson, dins lors camps de competéncias legislativas, de poders sobeirans, independentament del govèrn federal. Los territòris canadencs son de divisions administrativas que relevan del Parlament federal canadenc, que devolutz d'unes poders.
Las províncias de Canadà [modificar]
Nòtas:
- Just abans de la formacion de la confederacion Ontàrio e Quebèc formavan la Província de Canadà
- Nòva Escòcia, Nòu Brunswick, la Colómbia Britanica e l'Illa del Prince Edoard èran de colonias desseparadas quand dintrèron dins la confederacion. Abans de la seuna dintrada Tèrranòva èra un Domini de la Comunitat Britanica.
- Manitòba se conformèt al meteis temps que los Territòris del Nòrd-oèst.
- Saskatchewan e Albèrta foguèron creats a partir del Territòri del Nòrd-oèst.
Los territòris de Canadà [modificar]
Son tres los territòris de Canadà. A diferéncia de las províncias los territòris de Canadà an cap jurisdiccion inerenta e sonque gaudisson dels poders que lors son delegats pel govèrn federal. Los territòris representan la porcion de Canadà situada al nòrd de la latitud 60° N e a l'oest de la Baia d'Hudson, aital coma gaireben totas las illas al nòrd del Canadà continental (dempuèi la Baia de James fins a las illas de l'Àrtic).


text:
170
Sus li piado d’Anfos Daudet..
Toupounimìo de Ventour.
Carrat d’As.
Lou Matagot.
L’Erau e li pintre.
L'Auta.
La fauno grando de Ventour.
170
Sus li piado d’Anfos Daudet..
Ensignadou - Nòstis emissioun - Prouvèrbi.
La LGV se farié pas.
Editouriau
Vitòri pèr Magalouno.
L’atualita en image.
L’Evenamen.
La Mar Nostro es menaçado.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Cavaucado. Carreto ramado.
36en Festenau Prouvençau.
Targo Prouvençalo.
Councous Literàri.
Toupounimìo de Ventour.
Pargue Naturau Regiounau di Pre-Aup.
Dis Aup i Pirenèu.
Lou fenoun
Carrat d’As.
Fos.
Lou Matagot.
Pau Ruat (1862-1938).
Balado à l’entour dóu Vis.
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
L’Erau vist pèr li pintre.
L'Auta.
La fauno grando de Ventour.
Balado à l’entour dóu Vis
(Mount Viso)
Lou Vis, Monte Viso en Italian, es la mountagno la mai auto dóu relarg aupen miejournau. Aqui se parlo à nosto modo coume l’an di de generacioun d’ùmblis estajan d’aquéli valèio de l’anciano Gaulo Cisaupino, que res i’avié di que parlavon prouvençau.
La formo pounchudo dóu mount, e, segound li poun de visto, piramidalo, fai signau e sèmpre m’a fa pensa à-n-aquéu vers dóu grand pouèto indian R. Tagore : Mountagno, esperfors de la Terro pèr adesa l’inacessible. Segur que la countemplacioun d’un parié brè e de tout lou mountagnage que l’acoumpagno douno envejo de medita.
Sus lou camin que meno à Coumboscuro, me remembrarai sèmpre de Luigi Lombardi (1), óurientalisto de trìo, proubablemen ispira pèr la sublimeta dóu païsage, que s’assetè dins la pousicioun dicho de la ninfèio (2), pendènt uno pauso au còu dóu Viribianc. Lou Vis de segur fai lingueto e quau a pas raiva de l’escala? Aqueste pantai l’ai realisa lou 28 d’Avoust de 1989.
Eilamoundaut (3841m)
Emé d’ami gapencés aviéu fa adeja dous cop lou tour dóu Vis, venènt dóu Queiras, en passant pèr lou Còu de la Traverseto e en s’entournant pèr lou Còu Valanto. Belavian aquesto cimo e se disian : ié faudra mounta. Emé prudènci espererian que i’aguèsse plus ges de nèu pèr tenta l’escalado.
Erian quatre e arriberian la vèio au refuge Quintino Sella (3) quiha à 2640m d’auturo, pèr ié soupa e dourmi. Lou vèspre, fasènt cueisso alentour d’uno taulo, faguerian couneissènço d’un Piemountés de Fossano, Segne Giobergia, qu’esperavo d’ami que venguèron pas. Aqueste brave ome que couneissié bèn l’escarpinado se prepausè coume guide bountous. Vague!
Iéu, aviéu quand meme lou coudoun, bord que d’aupenisme n’aviéu jamai fa. L’endeman fasié encaro negro niue quouro quiterian la michour de la mèiro pèr s’endraia vers l’auturo à la co-dóu-loup. Devinavian lou camin en vesènt la lus di làmpi frountalo pourtado pèr li courdado qu’èron davans nous autre. Fasié pas caud. Avans que de coumença nosto batudo roucassiero pèr de bon, fauguè passa lou Pas di Sagneto e atravessa uno grosso casso.
Arriberian au Biva Andreotti, recate reserva is aupenisto en dificulta. A coumta d’aqui, pèr mounta, fauguè noun soulamen se servi di cambo mai tambèn di man. Urousamen noste menoun qu’èro passa darnié, nous encourajavo :" Agués pas pòu!." Nous dounavo tambèn d’endico : "Arrapas un pau mai aut! I’a un benc, aqui, pèr voste pèd...!".
Nosto atencioun èro en plen moubilisado e aguerian gaire lou tèms d’amira lou païsage. Aguènt passa li dous rode vertadieramen tihous de la mountado, arriberian à la crous de ferre que marco lou soum. Aguerian enfin la recoumpènso de nòsti peno. À nòsti pèd, au levant, s’espandissié majestouso la plano dóu Po.
Noste ami Piemountés emé la man designavo li vilo : "Aqui Cavour, eila la vilasso de Turin...." En alucant à man drecho e senèco veguerian l’esplendour de l’arc aupen que cencho Piemount e Loumbardìo. L’ome de Fossano tirè pièi de soun saquet uno boutiho de vin blanc de Frascàti. Lou chicouloun èro inespera e la bevèndo, quàsi de vin de messo, poudié pas miés s’endeveni em’ aquest istant soulenne e adeja un pau celestiau.
La nauto Ubaio
Li Prouvençau que volon s’avança vers lou Vis podon tambèn remounta de long de l’Ubaio. La valèio ounte raio lou gaudre destrauco au còu dóu Lounget, vertadié badarèu sus la vau Varacho e lou Vis. La nauto Ubaio èro, i’a gaire de tèms, dins l’atualita bord que lou dimenche 26 de Febrié de 2012 lou rode fuguè espóussa pèr un terro-tremo que fuguè ressenti enjusqu’à Niço. Li gènt dóu païs dison qu’an couneigu de mau-parado de touto meno e que, basto d’ana vèire l’iscripcioun escricho sus lou pourtau de la glèiso roumano de Maurin, amèu de la coumuno de Sant-Pau-sus-Ubaio, pèr coumprendre que lou dangié pòu tambèn veni dis avalanco : 1531 lo 14 de febrier svalancha la gleiso.
Lou rode pamens es geoulougicamen forço interessant. Proche Maurin atrouban de peiriero de mabre verd proche la coulour dóu pourfire emplega dins l’Antiqueta. L’esplecho se faguè à coumta dóu siècle 5en de nosto èro enjusqu’à la mita dóu siècle 20en.
Aquesto roco requisto serviguè à basti lou socle dóu toumbèu de l’Emperaire Napouleoun 1ié. Fuguè utilisado tambèn, à Paris, à l’Oupera Garnier. Un pau mai aut dins la valèio se pòu vèire de roucas d’aparènci curiouso que vènon dóu founs de la mar. D’efèt l’enaussamen dis Aup faguè remounta d’escampamen de lavo que gisclèron dins l’aigo di founsour abissalo. En se refrescant prenien uno formo de couissin, de pillow coume dison lis especialisto.
Après agué parla de geougrafìo, fau aro parla d’istòri o pulèu de preïstòri bord que se pòu atrouba dins un caire tengu un pau secrèt pèr aquéli que lou counèisson, de gravaduro de l’estile dóu Mount Bego dins Mercantour. La teinico èi la memo : de picoutage fach em’ un óutis à percussioun lançado, proubablo uno pouncho de peirard. Tout acò remounto à-n-uno periodo coumpresso entre 3.200 e 1.700 an avans J.C., valènt-à-dire procho de 5.000 an.
Sian aqui à l’age de l’aram e fau metre aquéli gravaduro en paralèle emé li de la Vau Camonica en Itàli e, tambèn, emé la descuberto de la moumìo d’un ome dins un counglas dis Aup de l’Ötzal sus li raro d’Austrìo e d’Itàli. Aquéli testimòni fan provo que lis auturo aupenco èron pas un desert. Tout au contro, uno civilisacioun, emé si crèire e soun espressioun artistico, a pouscu ié trachi. E pièi coume me lou disié un ami savouiard qu’esplicavo ansin lou recate aupen :" La mountagno es l’endré ounte lou pèis arribo lou mens fres e l’enemi lou mai alassa".
Li Cèlto
En 1994, emé d’ami de Barcilouneto, trevère la Valèio de Blins. Passerian de la nauto Ubaio à la Valèio de Blins (Bellino en italian) en mountant au Còu de l’Autaret (4). Lou noum meme dóu rode nous remando i Cèlto, bord que Blins vèn dóu noum de l’Apoulon galés Belenos (5) segound lis especialisto de toupounimìo.
A Ruha-la-Guiéso, l’amèu principau, anerian en bousco de mounumen mounte èron representado de tèsto umano, car Jan-Lu Bernard, autour d’uno mounougrafìo sus la valengo de sis aujòu, evoco l’ipoutèsi de l’ispiracioun celtico d’aquélis esculturo. De segur li caro escultado fan pensa i descuberto arqueoulougico facho en Prouvènço en Entremount o à Rocopertuso ounte s’èi atrouba de pourtegue emé de capeleto destinado à reçaupre de cran uman.
Se saup despièi toujour que li Cèlto avien lou culte de la tèsto umano. Tre l’Antiqueta se n’en parlavo. Pèr l’istourian Dioudore de Sicilo li tèsto èron de cran d’enemi : "Embaumon li tèsto de sis enemi li mai celèbre dins l’òli de cèdre e li servon emé siuen dins de cofre. Li fan vèire em’ ourguei is estrangié en fasènt lou raconte qu’un de sis aujòu refusè de douna talo o talo tèsto contro uno grosso soumo d’argènt. D’ùni que i’a se fan glòri d’agué refusa d’escambia l’uno d’aquéli tèsto contro soun pes d’or".
Vuei lis arqueoulogue pènson que li tèsto espausado pèr li Cèlto dins lou relarg prouvençau èron pulèu aquéli de si rèire. Si descendènt i’aurien vouda un culte coume en d’erò. Li cercaire qu’an travaia sus la Tarasco de Novo an vist dins l’espàci entre li pauto dóu moustre uno meno de pausadou qu’aurié aculi siegue un cran, siegue d’óufrèndo.
De tout biais, la segoundo esplico lèvo pas de cassolo aquelo de Dioudore de Sicilo, que poudèn imagina un culte dis erò, meme enemi... Artisticamen lou tèmo s’es esperlounga dins l’art di glèiso roumano que si pourtau, capitèu, moudihoun soun poupla de fàci umano barbassudo o noun.
Lou pertus de la Traverseto
Lou Còu de la Traverseto que s’aubouro à 2947m d’auturo fai coumunica Queiras e Piemount. Destrauco istouricamen sus lou Marquesat de Saluço. Lou segnour d’aqueste fièu s’atroubè, en 1210, féudatàri dóu Dóufin de Vienés. En 1349, Umbert II, darnié Dóufin, cedè soun estat au rèi de Franço, es ansin que li marqués de Saluço devenguèron vassau di Capecian.
Pèr desenclava lou marquesat, qu’èro au mitan di terro savouiardo, e facilita lou coumèrci, Ludovi II, en founcioun de 1475 à 1504, aguè l’idèio de cava un pertus souto lou Còu de la Traverseto. D’efèt, meme se lou camin mounto et davalo soude, li tiero de miòu pourtant la sau di salino d’Ièro gagnavon tres jour sus l’itineràri passant pèr lou còu dóu Mount Genèbre.
La sau, à l’epoco, èro un pau coume lou petròli de vuei. Pèr lou marqués falié subre tout evita d’aquita de dre de douano qu’aurien endrudi lou tresor savouiard. Dins lis escàmbi i’avié pas soulamen la sau, mai un impourtant tiro veni de proudu de touto meno. De Prouvènço venien l’òli, lou fedan, dóu Dóufinat li teissut e li drap d’Espagno. Au contro, venien de la plano cisaupino lou ris, alor cultiva dins lou marquesat, li telo de Carmagnolo, lis ase de Brondello e de Cavour (pèr n’en faire de saussissot).
Adounc, emé lis acord dóu Parlamen de Grenoblo, de Reinié II d’Anjou, darnié comte de Prouvènço e de Louvis XI, rèi de Franço, Ludovi II fisè lou cavamen dóu pertus à dous mèstre d’obro : Martin de Sant Auban e Baldassar de Piasco. Lou chantié coumencè en 1480 à 2.882m d’auturo. Lou pertus es long de 75m, larg de 2,50m, aut de 2m. Li miòu embasta ié poudien passa. Après lou tratat de Lioun de 1601 que cedè lou marquesat de Saluço à l’Oustau de Savoio, lou pertus perdeguè soun impourtanço geoupoulitico e fuguè pau à cha pau abandouna. Pamens l’obro, dificultouso se tenèn comte di mejan teini de l’epoco, restara pèr sèmpre la proumiero traucado aupenco. Acò s’amerito d’èstre serva dins la memòri di Pople d’Éuropo.
Alan COSTANTINI
(1) Soun fraire, Frederi Lombardi, es lou porto-paraulo dóu Papo Benezet XVI.
(2) Lotus.
(3) Quintino Sella (1827-1884), engeniaire di mino, menistre di finanço, foundadou du Clube Aupen Italian en 1863, faguè partido de la proumiero espedicioun qu’escalè lou Vis.
(4) Pas aquéu ounte passo lou tour de Franço. L’Autaret es un toupounime coumun dins lis Aup.
(5) Coume Bouleno dins lou despartamen de Vaucluso.


text:
Quaranta
LHI CONSTRUCTORS LOMBARDS
La granda glèisa abadiala, plaçaa al centre dal vilatge, es benlèu naissua sus un ancian establiment cristian, mas las premieras traças seguras de l’existéncia de la glèisa remonton al IX sègle. Un grop de canònics viu aicì dempuèi lo 982, quora l’arquievesco de Narbona, Ermengaud, fai agrandir la glèisa. Per una partia de sègles Quaranta dependarè dal sèti narbonés. Es un autre arquievesco de Narbona, Guifred, a far bastir la glèisa d’encuèi, sacraa dins lo 1053. Filh d’un comte de Cerdanha, Guifred s’adreiça esquasi segurament a las corporaccions de constructors lombards que dempuèi quarque detzena d’ans eron actius dins l’airal catalan e qu’an laissat visiblas peaas de lor passatge dins nombrós edificis coma Sant Miquèl de Cuxà o Ripoll.
PREMIER ROMÀNIC
Abó las àbsidas de Lagrassa, Sant Guilhèm dal Desèrt e Caunas Menerbèsas, l’abadiala de Quaranta rapresenta un di mai bèls exemples dal premier romànic en Lengadòc. Aquesta vertadera revolucion arquitectònica es encara ben visibla dins l'’difici. N’i a pro de comparar lhi murs laterals (que remonton al 982 e se son gardats, bèla si abó quarque retruchament) abó l’àbsida, la navada e lo crosièr que remonton al 1053. De fach si lhi murs de la glèisa d’Ermengaud son encara bastits abó una tècnica qu’arsòna aquela romana (pèiras pichòtas e cairaas), las parts edifiaas dins lo sègle XI presenton un armoniós decòr a bandas lombardas, abó nichas e decoracions de basalte qu’ariondon pòrtas e fenestras. Diferentas vòutas venon adobraas a Quaranta: en brèç per la navada centrala, en brèç trencat dins aquelas lateralas, e decò la copòla. Un preciós testimòni des recerchas arquitectònicas fachas al naisser dal romànic. La glèisa de Quaranta garda decò autres tresòrs: un di mai bèls autars en marbre blanc dal Lengadòc (benlèu dal X sègle), un estonant sarcòfag roman dal III sègle e un reliquiari que rapresenta la tèsta de Sant Joan lo Baptista, cap d’òbra de l’escòla d’orfebraria de Montpelhièr (XV sègle).
TRESÒRS ESTREMATS
Nombrós son dins la region lhi edificis religiós coma Quaranta, de granda valor artística e totun gaire coneissuts. Pichòtas chapèlas de granda armonia, coma Sant German de Cesseras, perdua dins un bòsc de pins marítims. O Sant Martin des Potz dapè Lagrassa, abó sias pinturas a fresc suggestivas. E encara Escalas, Montbrun, Ovelhan, Dosens, tranquils vilatges entre las vinhas que gardon pichòtas meravilhas pas coneissuas. Per las descurbir avem creat l’itinerari “Tresòrs estremats”, que prepausa luecs isolats mas de grand pretz.


text:
Batalha de Tolosa (721)
La batalha de Tolosa se debanèt lo 9 de junh de 721 e l'eissida foguèt la victòria del Ducat d'Aquitània sul Califat Omeia. Aquela victòria permetèt de brisar lo sètge de Tolosa e d'arrestar un temps las campanhas omeiadas en Euròpa de l'Oèst pendent un pauc ma d'un decenni.
Contèxte[modificar]
Aprèp aver conquerit lo Reialme visigòt de Tolosa, las Omeiadas, menadas pel governaire d'Al Andalús Al-Samh ibn Malik al-Khawlani, amassava una armada per passar los Pirenèus e conquerir Septimània e Aquitània. Començada en 719, la campanha foguèt d'e primièr un succès amb la presa de Narbona. Tolosa foguèt assètjada en 721, e Eudes, lo duc d'Aquitània, se n'anèt quèrre l'ajuda del Reialme franc. Los Austrasians èran engatjats amb Carles Martèl dins una guèrra contra los Saxons, e èra en Neustria e en Borgonha qu'Eudes trapèt de renfòrts per la seuna armada. Tres mes mai tard, tornèt brisar lo sètge de Tolosa, sul punt de se rendre.
Debanament[modificar]
Las Omeiadas, seguras aprèp la fugida iniciala d'Eudes, defendavan sonque flacament lor camp e utilisavan pas d'avantcorreires. L'efècte de surprisa foguèt total e las Omeiadas foguèron encercladas per l'armada d'Eudes, que los ataquèt pels flancs e lor infligiguèt de pèrdas pesugas. Lo sètge de Tolosa foguèt levat e As-Samḥ capitèt a fugir amb qualques subrevivents, mas foguèt ratrapat e tuat.
Consequéncias[modificar]
Las pèrdas omeiadas, que seriá estat comptada amb exactitud, serián de 3 750 mòrts. En 730, lo governaire Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Rhafiqi tornèt amassar una granda armada e se lancèt a la conquèsta del Reialme franc. Aprèp qualques primièrs succès, foguèt arrestat par Carles Martèl a la batalha de Peitieus.
Fòrça cronicaires arabis considèran la desfacha de Tolosa mai importanta qu'aquela de Peitieus, e la majoritat dels istorians considèra que sul plan macroistoric, aquela batalha es capitala, perque dona a Carles Martèl del temps per consolidar son poder e bastir l'armada de veterans que battrá las Omeiadas a Peitieus. En efècte, dins lo decenni degent la batalha de Tolosa, Carles Martèl esitava pas a sasir las proprietats de la Glèisa per pagar de partesans e, aprèp aver securisat lo seu poder e pacificat la frontièra nòrd per totes los mejans necessàris (amb tanben la corrupcion dins qualques cases), podèt financiar la seuna armada e se preparèt a la campanha omeiada seguenta. Çò que li valguèt une granda enemistiat de la part de la Glèisa, mas, aprèp la batalha de Peitieus, Roma vejèt rapidament la necessitat de l'armada franca.


text:
Trichechidae
Las serenas son de mamifèrs marins qu'apertenon a la familha trichechidae e al genre Trichechus, que compta segon los autors, tres o quatre espècias fòrça vesinas. Constituisson amb los dugongs (dugongidae), l'òrdre dels sirenians.
Pòdon viure fins a trenta ans, dins d’aigas de temperatura superiora a 20 °C.
Descripcion : Animal pauc conegut, la serena viu dins l’aiga, sembla una mòrsa de color blava. Pòt far cinc mètres de long e pesar fins a una tona e mièja. Sas aletas an una forma de paleta, sa coa es facha sonque de muscles, sens òsses per la sosténer. Amb sos pichòts uèlhs, es pas miòpe, distinguís las formas e las colors. Sas dents se remplaçan sovent.
Alimentacion : La serena es erbivòra, pas romiaira, e manja d’èrbas que flòtan. Ne pòt manjar fins a 50 kg per jorn ! Se noirís aparentament sonque la nuèch. Las plantas que se’n noirís an un feble rendement energetic, çò qu’explica que las serenas an un taus metabolic fòrça bas : nadan lentament per economizar lor energia.
Uèi es rar e protegit pertot dins lo mond, mas foguèt longtemps caçat per l’òli que ne fasián e per sa carn.


text:
Pauretat
Proprietat P107 (tipe principal (GND)) de botar dens WIKIDATA
La pauretat (var. praubesa) es la manca de bens materials sufisents per menar una vida digna. Dins aquel sens, es lo contrari de riquesa e fa allusion a un estat de caréncia. Es un paramètre sempre comparatiu; en fach, se pòt parlar de pauretat absoluda (manca de noiriduras, d'ostal e d'aiga potabla), pauretat extrèma (definida per la Banca Mondiala coma de revenguts jornalièrs inferiors a un dolar) o pauretat (viure amb mens de 3 dolars al jorn). Aqueles nivèls vàrian en foncion del país (per exemple, en Espanha es paure aquel qu'arriba pas al 50% dels revenguts mejans del reialme). Los païses paures son dichs sosdesvolopats o del Tèrç Mond. Se concentran dins los continents d'Asia e subretot d'Africa, encara que la pauretat es estenduda pel mond, subretot dins las ciutats industrializadas (quatren mond).
Las causas de la pauretat pòdon èsser los desastres naturals, la guèrra, lo despartiment injust de las ressorsas, la manca d'accès a l'educacion, los factors climatics, los govèrns corromputs, la discriminacion per rason de sèxe, la manca dels Dreches de l'Òme, la santat deficienta.
Redusir la pauretat extrèma en combatre aquelas causas es un dels Objectius de Desvolopament del Millenni.


text:
Nis
Lo nis designa en general l'estructura bastida pels aucèls per contenir lors uòus e donar un primièr abric als pichons. Los nises son generalament fabricats amb de materials organics coma branquilhons, èrbas, mossas o fuèlhas, a vegadas garnits de plumas. Qualques aucèls, comme de falcons, pòdon utilizar lo nis abandonat per d'autras espècias, d'autres coma lo Cocut, pondon dins la covada d'una autra espècia. Qualques espècias de faucilhs fabrican de nises de saliva fausament dich « nis d'irondas », comestibles.
D'autres Animals, per exemple los gorillas o los esquiròls, o encora las aranhas o insèctes socials bastisson tanben de nis.
Per que los aucèls bastison de nises [modificar]
Los aujòls dels aucèls modèrnes benlèu enterravan lors uòus dins lo sol o dins un molon de vegetacion descompausada, coma lo fan actualament los reptils. A un moment de lor evolucion, los aucèls comencèron a utilizar la calor de lors còs per covar, e, a bastir un nis caud e segur. Estimuladas per l'alongament del jorn o la montada de las temperaturas, las ormonas semblan provocar lo començament de la construccion del nis.
Cada espècia d'aucèl possedís un tipe de nis caracteristic. Los nises pòdon se trovar dins fòrça abitats diferents. Uns los bastison dins los arbres, d'autres (coma los aglas, e fòrça aucèls marins coma las gavinas) prefèron los bauces, d'autres encara bastison lors nis dirèctament sul sol.
Tipes de nises comuns:
- Nis al sol
- Nis en nautor
- Nis de galeriás
- Arbres cavats
Mèstres dins l'art de bastir [modificar]
Qualques aucèls melhoran la tecnica de base del nis. L'agaça fabrica un covèrt d'espinas per alunhar los lairons de nis alara que l'Orthotomus bastís un còn, coson literalament doas grandas fuèlhas. Lo mascle trauca en seriá amb son bèc sul costat de las fuèlhas, abans de las cóser amb de fibras vegetalas. Seiurus aurocapilla imita lo potièr. Jos un teulat, lo nis redond, d'argile, pòt pesar fins a 100 còps lo pes de l'aucèl. La gavina bastís tanben un nis de fanga e de saliva ligat jos un canal de teulat per que la pluèja l'emporta pas.
Qualques aucèls economisan lor energia ne bastisant d'en primièr un grand teulat comun que fa un l'abric del temps marrit abans que cadun bastiga son nis personal jol teulat comun.


text:
Verge del Pilar
La Verge del Pilar (en aragonés Virchen d'o Pilar e en castelhan Virgen del Pilar, çò qui vòu díser Verge deu pialar ), considerada com Patrona de l'Ispanitat, qu'ei venerada dens la basilica de Zaragoza a la quau e da lo son non.
Legenda[modificar]
Segon un codèx Moralia in Job deu Papa Gregòri I lo Gran (deu sègle XIII), aquesta verge que seré apareishuda lo 2 de genèr de l'an 39 en carn mortau a l'apòstol Sent Jacme lo Màger, suber lo medish pialar suu quau b'ei enqüera quilhada uei lo dia e domandant qu'un temple e hosse bastit ací entà qu'i hore venerada dinc a la fin deu mòn.
Dats arqueologics[modificar]
Los cavaments que revelan la superposicion istorica d'ua capera visigotica, d'ua glèisa romanica, d'ua auta gotica e, fin finala, de l'actuau basilica barròca. Lo tresaur d'aquesta darrèra qu'ostenda un olifan, darrèra resta deu gran vescomte bearnés Gaston IV lo Crotzat, conquestaire de Zaragoza e mort en crotzada en Espanha.
Culte[modificar]
Lo 2 de genèr que's celèbra l'aparicion de la Verge mentre qui lo 12 d'octobre qu'ei la hesta deu Pialar e lo 20 de mai qu'ei lo dia deu coronament canonic. Per aquesta rason, lo 2, 12 e 20 de cada mes, la Verge qu'ei presentada shens lo son màntol, en bèth deshair véder atau lo tribal d'orfebreria deu pialar.


text:
Província del Sud-Tiròl
Provincia autonoma di Bolzano – Alto Adige
Provinzia Autonòma de Bulsan – Südtirol
Sud-Tiròl o l'Aut Adige o lo Naut Adige o la província de Bozen o la província de Bolzano (en alemand Autonome Provinz Bozen-Südtirol, en ladin Provinzia Autonòma de Bulsan-Südtirol, en italian Provincia autonoma di Bolzano-Alto Adige) es una província autonòma inclusa dins la region autonòma de Trentin-Aut Adige en Itàlia.
Son capluòc es Bozen o Bolzano.
L'autonomia d'aquela província deis Aups ven de sa populacion alemanda, e tanben ladina dins quauquei valadas.


text:
Karenni
Los Karenni (Karens roges) son una de las principalas etnias minoritàrias de Birmania. Los se coneis sovent coma Kayah, mas aquel es sonque un dels grops de la nacion. Es un pòble originari de l'Asia Centrala e Mongolia que se desplacèt al sud e s'establiguèt dins la region de la plana de Deemawso (Nywedaung) vèrs 739 aC, ont visquèt independent fins a 1948.
Se devesisson en quatre grops principals: Kayah, Kayan o Kayin (Padaung), Kayaw (Payai) e Paku (Gaikho). De grops mendres son los Kawyawmo (Manumanaw), los Zayim, los Gaitha, los Yintalai e los Yinbaw.
Istòria [modificar]
Principats Karenni [modificar]
Las primièras noticias son d'un principat del país Karenni dirigit per un "Sawphya" (just), que foguèt somés a un prince Shan, mas lo sègle XVIII s'emancipèt. Lo país Karenni se devesiguèt al sègle XIX en 5 principats (sawphyas). Tres d'eles, Namekan, Naung Paule e Bawlake, foguèron reconeguts independents (jos proteccion) per la Grand Bretanha lo 21 de junh de 1875. L'estat de Kantarawadi aguèt pas cap de relacion amb los britanics e èra totalament independent. Lo cinquen e darrièr estat, Wuntho, restèt independent un temps mas en 1891 foguèt ocupat e annexionat pel principat shan de Mong Pai. En aquel meteis an sorgiguèt un nòu principat, Kyebogi (Kyephogyi), que poguèt pas èsser ocupat pels britanics fins a plan dintrat lo sègle XX. Kantarawadi ocupèt lo país Shan en 1886, après que los britanics avián mes los principats jos protectorat lo 1èr de genièr de 1886. Los britanics rebutèron l'atac e ocupèron Sawlon, la capitala, e lo 8 de genièr de 1889 s'establiguèt lo protectorat.
Domeni britanic e japonés [modificar]
Lo 1èr de genièr de 1892 los quatre estats karenni jos protectorat britanic foguèron incorporats dins lo govèrn de l'Índia Britanica a mai i demorèt tard incorporat lo de Kyebogi. Lo 1937 demorèron jonhuts dins lo govèrn de la Birmania Britanica. Ocupada Birmania pels japoneses en març de 1942, l'independéncia de Birmania foguèt proclamada lo 1èr d'agost de 1943 e los estats karenni foguèron dissolguts. Los Karenni foguèron ostils als japoneses e se revoltèron en 1944. Lo 1èr de decembre de 1945 se restabliguèt l'autonomia dels estats Karenni. Se creèt l'Organizacion Nacionala Karenni en febrièr de 1947 e a la Conferencia de Panglong (o Pang Long) de las nacionalitats de Birmania, ont se metèron en plaça las basas de la futura Union Birmana, se reconeguèt a la nacion karenni lo drech d'autodeterminacion que poiriá exercir al cap de dètz ans. Totun los princes karenni refusèron d'anar a aquesta Conferéncia e de dintrar dins l'Union.
Ocupacion birmana [modificar]
Lo 4 de junh de 1948 Birmania declarèt constituit un estat federat Karenni e envièt de tropas que dintrèron dins los principats lo 9 d'agost de 1948. Lo meteis jorn, lo prince Karenni de Kyephogyi Sawbwa (prince) Saw Shwe Kyai Hpo Gyi e lo representant de la region de Baw Lakhai, U Bee Htoo, proclamèron l'independéncia de l'Estat Karenni, en tot formant un govèrn nacional. Lo 17 d'agost de 1948 los karenni formèron l'armada nacionala karenni, e lo 24 de setembre de 1948 los cinc principats se jonhèron dins un sol estat amb capital a Loikaw. En 1949 lo país karenni èra gaireben del tot ocupat pels soldats birmans. Lo 5 d'octòbre de 1951 las autoritats birmanas donèron a l'estat lo nom d'Estat Kayah.
Los karenni triguèron a reorganizar la resisténcia armada; en junh de 1956 las fòrças karenni (Kayah principalament) s'alièron als Kayin e als Mon, tanben revoltats, e se creèt la Tèsta Nacionala Democratica de la Solidaritat. Mens d'un an après, en abril de 1957 se formèt lo Partit Nacional Progressista Kayinni (Karenni), conegut per las siás siglas anglesas KNPP) amb un braç armat nomenat Conselh Revolucionari Nacional Karenni, jos la direccion de Saw Palo (Htaw Hplo), cap de la rebellion nacionala, recampant totes los Karennis. En 1972 s'establiguèt lo Congrès Karenni que faguèt una crida al restabliment de l'estat independent Karenni. Lo grop patiguèt una scission procomunista en 1977 amb un tèrç dels efectius (100 de 300 combatents) en se formant lo 26 de junh de 1978 lo grop Tèsta de Desliurança de totes los Karenni (All Kayinni People's Liberation Tèsta, AKPLF), aliat del Partit Comunista de Birmania, qu'en mai de 1980 venguèt la Tèsta Nacionala de Desliurança Populara Karenni (KNPLF) que participèt activament a la lucha dins l'Estat Kayah, e aviá las siás basas a Jamai Sai, Nant Pinle e Hoya amai arribèt fins aver mai de mila cinc cents soldats. Lo 18 de julhet de 1986 lo KNPP, liderat per Saw Maw Reh, decidiguèt la supression del Conselh Revolucionari e formèt lo Govèrn de l'Estat de Karenni (Karenni State Government, KSG). En 1987 Saw Maw Reh s'alièt a una autra organizacion del país, lo Partit de la Nòva tèrra Kayan (Kayan New Land Party) e a l'Organizacion de Desliurança populara Nacionala de la tèrra Shan (Shan Land National People's Liberation Organization) e formèron la Tèsta Nacionala Democratica Jonhuda (National Democratic United Tèsta) qu'existiguèt fins a 1991, e del qu'el meteis foguèt lo president. Totun en 1989 lo KNPP s'integrèt a l' Aliança Democratica de Birmania (Democratic Alliance of Burma, DAB). En 1992 lo Partit Progressista Nacional Karenni organizèt lo govèrn en exili, en reclamant jurisdiccion sus 3 districtes e 17 municipalitats en que demorava devesit lo país.
Lo 14 de junh de 1993 lo KNPP e lo KSG emetèron una declaracion de patz e faguèron una consulta entre lo pòble dins la zòna de Loikaw, zòna qu'avián jos lo sieu contraròtle, e se decidiguèt la patz. Las negociacions comencèron lo 21 de novembre de 1993, e se repetiguèron lo 28 de decembre de 1993, a Mae Hongsohn (Tailàndia), dirigidas pel president del KNPP, U Aung Than Lay. Dempuèi lo 10 de decembre de 1993 s'incorporèt a las negociacions l'avesque catolic Monsenhor Sayadaw Sotero Phamo, coma mitjancer. Las convèrsas formalas amb lo Tatmadaw (l'Amassa militara) comencèron lo 12 de genièr de 1994. Lo 4 de febrièr de 1994 s'inicièron tanben de convèrsas entre l'amassa militara e lo grop comunista KNPLF, e s'arribèt lèu dins un acòrd que convertiguèt a aquel darrièr grop en organizacion legala qu'auriá lo contraròtle de la zòna de Hoya (Biya) ont recebriá assisténcia economica e sociala del govèrn. Lo 8 de mai de 1994 las de fòrças del KNPLF formadas de 1619 òmes, jos detla direccion del president del movement U Sandar e lo vicepresident U Htu Kyaw, autregèron las armas. Las convèrsas amb lo KNPP anèron per bon camin e lo 25 de març de 1994 lo president del KNPP faguèt publica l'opcion per la patz e lo 13 d'octòbre de 1994 lo KNPP demandèt un referendum entre los karenni; seguiguèron de convèrsas a Loikaw del 10 al 13 de novembre de 1994 dirigidas pel representant del KNPP, Aung Myat. Març de 1995 lo representant de l'Amassa militara Brigadier Generala Kyi Maung e los representants del KNPP, Htai Bu Phe e Ye Mann Htoo arribèron dins un acòrd que lo KNPP foguèt per el convertit en organizacion legala e se donariá assisténcia economica a la region amb capital a Hiptoe Kaloe que demorava jos lo sieu contraròtle. Las fòrças Karenni dirigida paur Aung Than Lay e Khu The Phu Phe, amb 7790 òmes, autregèron las armas en una ceremònia a Loikaw lo 21 de març de 1995, mas l'acòrd se rompèt un an après e recuperèron las armas, e la guèrra contunhèt. Las tropas de Myanmar cometèron pro d'atrocitats dins l'Estat Karenni e de milièrs de personas foguèron desplaçadas. En genièr de 1997 lo KNPP s'alièt a 13 autres partits de las nacionalitats. En junh de 1997 una ofensiva de l'amassada militara (ara nomenada SLORC) obliguèt a fugir maitas personas. En 1999 tres unitats Karenni se rendèron dins lo govèrn. Los combats contunhèron e en 2005 tornèron començar las convèrsas de patz.
Las luchas del grop Kayan o Padaung [modificar]
Los Padaung o Kayan, un dels grops Karenni, abitan la region de Loikaw y Demoso dins l'estat Kayah (Karenni), la region de Pe Khone e Moe Bye dins l'Estat Shan, e la region de Lewe dins la província de Mandalay. Las femnas Padaung son las famosas femnas girafas que s'alongan lo còl amb de grands anèls. La rebellion dels Padaung de l'estat Shan comencèt en 1939 jos la direccion de Thaing Ba An, dirigida contra los Saofas (de princes) Shan qu'impausavan als Padaung de tributs fòrça nauts. De 1942 a 1945 luchèron tanben contra los Japoneses. La lucha s'acabèt en 1945, mas dempuèi 1948 l'opression contunhèt e dempuèi 1959 foguèt facha pels birmans. En 1962 un estudiant Padaung de l'Universitat de Rangoon, Ngaing Kayan Htan alias Shwe Aye, organizèt un grop de 40 joves Padaung e passèt a la clandestinitat. Lo 4 de junh de 1964 se formèron d'aquel nuclèu inicial lo Kayan New Land Army (KNLA) e lo Kayan New Land Party (KNLP), que pauc après se van fusionar al grop insurgent padaung de l'estat Shan, ara dirigit per Bon Pyan, mas jol nom de Kayan New Land Party, amb un centenat d'òmes en d'armas. Po Pyan Assumiguèt la presidéncia e Shwe Aye la secretaria generala. Mai tard Shwe Aye assumiguèt la presidéncia, e agrandiguèt las activitats de militaras e politics dins la zòna de Mandalay. Del grop de 40 joves fondators dequ'unes èran favorables al Partit Comunista de Birmania e influiguèron a la fin dels ans setanta per que lo partit participe a d'operacions conjonchas amb lo PCB en escambi de cèrta ajuda. Dempuèi lo començament dels ans ochanta lo PCB amendriguèt la siá capacitat per manca d'ajuda chinesa. En setembre de 1988 un grop de 80 òmes de la region de Moe Bye, dirigits per U Gabriel Pyan, s'integrèron al KNLP; U Gabriel Byan, aviá pres part a las protèstas nacionalas de 1988 dins la vila de Mobye e Phekhon, e li calguèt passar a la clandestinitat amb 80 companhs qu'après un temps se jonhèron al Kayan New Land Party qu'èra actiu a la region, e que restava encara aliat al PCB qu'U Gabriel li èra netament ostil; a causa d'aiçò aguèt lèu de problèmas dins lo grop e en 1991 foguèt mes jos arrèst quand se descobriguèt qu'ensajava un acòrd de patz amb lo govèrn sens coneissença de l'organizacion. En 1989, la KNLA, amb pauques recorses, collaborèt amb d'autres grops en d'armas. En febrièr de 1992 los partidaris d'U Gabriel convoquèron una manifestacion de supòrt que se celebrèt près de Mobye e de Phekhon, dins lo vilatjon de Bala Palo, lo 9 d'octòbre de 1991, en acampant 800 personas dels entorns (58 vilatjons); a la reünion se faguèt una crida a la patz e en favor d'U Gabriel Byan. Après aiçò U Gabriel (ja liberat) e los sieus partidaris trenquèron amb lo Kayan New Land Party e establiguèron la Kayan National Organization e lo sieu braç armat la Kayan National Guards, qu'operèt a Mobye e Phekhon mas qu'establiguèt immediatament de negociacions de patz amb l'Amassada Militara (decembre de 1991). Après una reünion a Mobye lo 12 de febrièr de 1992 se pactèt que lo grop seriá legalizat e tornariá, aqutrejariá las armas. L'autrejament se faguèt lo 27 de febrièr de 1992 a Loikaw, dins l'Estat Kayah. 80 membres de la KNG autregèron las siás armas que seguidament los li foguèron tornadas amb la comanda de manténer la patz e la seguritat a la region, e li donèron de sòus e d'autras causas necessàrias per iniciar una nòva vida (d'ostals e de tèrras) Lo General Khin Nyunt, membre del Conselh, que visitèt l'Estat Kayah lo 17 e 18 de febrièr de 1993, comencèt de negociacions amb d'autres grops, que lo Kayan New Land Party (KNLP). Las Negociacions las dirigiguèt entre el lo vicepresident del KNLP, U Than Soe Naing, e dempuèi lo febrièr de 1994 prenguèron un camin decidit cap a la patz. La primièra reünion de naut nivèl aguèt luòc lo 26 de febrièr de 1994 a Loikaw, e la segonda lo 22 d'abril de 1994. Seguiguèron après d'autras reünions (28 d'abril e 5 de mai) e fin finala lo 22-23 de junh de 1994 s'acordèt l'alt al fuòc, la legalizacion pel KNLP, cèrts melhoraments socials, e l'intercomunicacion entre los tres airals abitats per Kayan o Padaung. Lo 25 de junh de 1994 los 1496 combatents de la KNLA autregèron las armas. La region Kayan foguèt designada coma Airal especial nº 3 per èsser provesida d'assisténcia economica, en avent la siá sedença a Pyin Saung.


text:
Camarga
Camarga (Camargue en francés[1]) es un parçan d'Occitània[2] situat en Provença. Sa vila principala es Arle.
Lo gentilici es camarguenc -a.
Camarga es un espaci sanhós de 145 000 ha format per lei dos braç majoraus de Ròse, en riba de la mar Mediterranèa. En son centre se tròba l'Estanh dau Vacarés, la part situada lòng de la mar es bordada d'estanhs salats.
Es celèbra per sei paluns, sa cultura dau ris e de la sau e per sei noirigatges de taures e de cavaus qu'an engenerat, amb lei gardians e la bovina, una cultura particulara illustrada per l'escrivan Josèp d'Arbaud.
Camarga es un luòc important de pelegrinatge dei gitanos ai Santei Marias de la Mar (o Lei Santas) per celebrar sa santa patrona, Sara, la Verge Negra.
Una retenença naturala nacionala de 13 117 ha se creèt en 1927 e lo Pargue Naturau Regionau de Camarga en 1970 per preservar la fauna e la flòra dau sit.
Galariá[modificar]
-
Noirigatge de cavaus
-
Becaruts dins lei paluns
-
-
-
Païsatge pròche Aigas Mòrtas
-
La cultura dau ris a Aigas Mòrtas
-
L'estatua de Frederic Mistral a Arle
Nòtas[modificar]
- ↑ Camargo segon la nòrma mistralenca.
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Lakota (lingüistica)
Lo lakota (Lakȟóta, teton, teton sioux) es la pus espandida del las tres lengas del pòble Sioux, de la familha del las lengas siouan. E mai que generalament ensenhada e considerada pels parlaires coma una lenga separada, la lenga Lakota es mutualament comprensible amb dos autres lengatges (cf. Dakota) e considerada pels lingüistes coma una una de las tres varietats màgers de la lenga sioux (o dakota al sens larg). La lenga lakota representa una de las pus importanta lenga parladas de la comunitat dels americans natius als Estats Units, amb aproximadament 8000, 9000 locutors, mai que mai per las planas septentrionalas del Nòrd e Sud Dakota.


text:
"Preferirie que venguesse mès se no ven no s'acabe eth món. I aurà alternatiues "
BARCELONA, 6 Sep. (EUROPA PRESS) -
Eth president catalan, Artur Mas, a anonciat aguest dijaus qu'eth 31 d'agost caducar era ofèrta que li auie hèt eth Govèrn a Sheldon Adelson perque s'installèsse Eurovegas a Catalonha, pera quau causa ara era Generalitat a "es mans liures" per cambiar es condicions ara enterpresa nòrd-americana o negociar auti projèctes.
En declaracions a Catalunya Ràdio recuelhudes a Europa Press, a explicat qu'eth conselhèr d'Economia e Coneishement, Andreu Mas-Colell, trasladèc eth passat 19 de junhsèga a Las Vegas Sands Corporation qu'era ofèrta catalana serie vigenta enquiath darrèr dia d'agost, pera quau causa ara ja a expirat.
Maugrat que no a constància qu'Adelson age prenut ua decision, a considerat "probable" que s'acabe en tot installar a Madrid --Alcorcón-- e a arrebrembat que tostemp a sostengut qu'era capital espanhòla tostemp a agut mès possibilitats que Catalonha.
A remercat que, maugrat qu'age caducat era ofèrta, ei partidari qu'eth macrocomplèxe d'òci s'installe a Catalonha, maugrat que se fin finau no ei atau, era Generalitat cercarà inversions alternatives: "Preferiria que venguesse, mès se no ven no s'acabe eth món. I aurà alternatiues".
"Decidiràn eth que volguen --Las Vegas Sands Corporation--, mès auem era capacitat de poder hèr autes causes que no pogui auançar, evidentament," a sentenciat.
Eth president catalan a assegurat que Catalonha ei un des pols d'inversion mès atractius d'Europa, e a explicat qu'en cas dera rivalitat per acuélher Eurovegas, a Madrid an "fòrces" de què Catalonha no dispause, coma es lobbys.
Sigue quin sigue era decision finau d'Adelson, Mas a assegurat qu'es nòrd-americans an agut tot aguest temps "seriosi dobtes" entre Barcelona e Madrid perque Catalonha a presentat ua bona candidatura que les hè dificil decantar-se.


text:
Catedrau Metropolitana de Buenos Aires
La Catedrala Metropolitana de Buenos Aires qu'ei lo màger lòc de culte catolic d'Argentina. Que' tròba suber la plaça de Mayo (qui ei tanben costejada peu cabildo de l'Ostau Arroset). Qu'ei tanben lo lòc on ei sepelit lo generau José de San Martín, liberator deu país durant la Guèrra d'Independéncia.
Desempuish lo sègle XVII, cinc lòcs de culte que hon bastit au medish endret shens demorar per'mor de la mala qualitat de la los òbras. Que ho consacrada en 1791 a maugrat qui no hosse pas acabada. Lo son davant neoclassic realizat en 1822 qu'ei l'òbra de l'arquitècte francés Prosper Catelin. Ua rica ondradura que'i ho hornida enter 1860 e 1863.
En 1880, lo mausolèu deu generau San Martin, òbra de l'escultor picard Carrier Belleuse que ho installat entà arcuélher lo còs deu liberator qui repausava dens la cripta de la catedrau de Bolònha de Mar, ciutat on èra mort en exili.


text:
Joan-Francés Regís
Sus mon cartabèu, lo sant dau jorn que li dién ansin, n’aviáu jamai tròp ausit parlar, emai fuguèsse estat un òme d’òc. L’ai descubert a l’asard, un còp que me passejavo en Ardescha amb un collèga, e que s’arresteriam dins un pichon vilatge sonat La Lovesc. Tronava en son mitan una glèisa talament laida que vougueriam s’arrestar per veire aquò. Fugueriam pas decebuts de tant coma èra afrosa, dins son estile « romanò-bizantin » dau sègle XIX. E s’aviseriam qu’èra consacrada a un sant que ne’n gardavon lei relíquias, e qu’èra aqueu que ne’n parlèm.
Eu viviá au sègle XVII, ont èra naissut dins Auda e que, entre Cevena, Velai e Vivarés, fuguet puei una mena de missionari de campanha. Sa personalitat de jesuita e d’asceta se mesclava ambé d’iniciativas pron originalas, e de còps abòrd descridadas. Ansin au Puei, ont anet establir un refugi per lei filhas repentidas, mentre fasiá pasmens reviure les tradicionalas dentèlas dau païs.
Un jorn de decembre de 1640, afrontet la nèu en tempèsta per anar complir son ministèri sus lo camin de La Lovesc, onte, dins la glèisa gelada, agantet lèu una pneumonia que ne’n passet lo 31. Mai quand lei fraires lo vouguèron puei venir quèrre, lei Lobatons e lei Lobatonas (lei gents de l’endrech li dién ansin) se lo laissèron pas prendre, e ailà ista encar.


text:
Neurologos en La Linea De La Concepcion
Maria Elena Calzado Rivas 956 639 317 C/Capitán Ontañón. Edificio Plaza Mayor, Portal 7 1º A., 11201, Algeciras (a 8,76 km)
Maria Elena Calzado Rivas - Clinica Contreras Ariza 956 639 317 C/Caoitan Ontañçon Edif, plaza Mayor Portal 7 1A, 11201, Algeciras (a 9,41 km)
Por Especialidad
- Cardiologos en La Linea De La Concepcion
- Cirugia estetica en La Linea De La Concepcion
- Dentistas en La Linea De La Concepcion
- Dermatologos en La Linea De La Concepcion
- Digestivo en La Linea De La Concepcion
- Ginecologos en La Linea De La Concepcion
- Hematologos en La Linea De La Concepcion
- Medicos de familia en La Linea De La Concepcion
- Neumologos en La Linea De La Concepcion
- Neurologos en La Linea De La Concepcion
- Oftalmologos en La Linea De La Concepcion
- Otorrinos en La Linea De La Concepcion
Por Seguro Medico
- Neurologos Adeslas en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Antares en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Aresa en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Asisa en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Axa Winterthur en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Caser en La Linea De La Concepcion
- Neurologos DKV Seguros en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Fiatc en La Linea De La Concepcion
- Neurologos HNA en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Mapfre en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Néctar en La Linea De La Concepcion
- Neurologos Sanitas en La Linea De La Concepcion


text:
Francés d'Assisi de Borbon
Francés d'Assisi de Borbon, nascut al palais reial d'Aranjuez lo 13 de mai de 1822 e mòrt al castèl d'Épinay-sur-Seine lo 17 d'abril de 1902, foguèt rei consòrt d'Espanha de 1846 a 1868, apelacion acordada per son esposa, Isabèl II, reina en títol.
Enfància [modificar]
Segond filh (vengut ainat) de l'infant Francisco de Paula de Borbón e de la princessa Loïsa de las Doas Sicílias (filha del rei Francés Ièr de las Doas Sicílias), es titolat duc de Cadiç e infant d'Espanha per son oncle lo rei Ferrand VII d'Espanha.
Maridatge [modificar]
Mentre qu'es omosexual averat (es escaissat « Paquita », lo femenin de son diminutiu Paquito), en 1846, esposa, per de rasons dinasticas, sa cosina primièra, la reina Isabèl II d'Espanha, filha de Ferrand VII, que li autreja lo títol de rei consòrt e lo tractament de Majestat. Auràn oficialament onze enfants, que la màger part dels istorians n'an de dobtes sus la filiacion pairala, e dont cinc solament pervenguèron a l'atge adulte :
- Isabèl (1851-1931), qu'esposarà Cayetano de Borbón-Dos Sicilias (1846-1871), prince reial de las Doas Sicílias e Girgenti (sens posteritat).
- Anfós (1857-1885), futur Anfós XII,
- María del Pilar (1861-1879),
- María de la Paz (1862-1946), qu'esposarà lo prince Loís Ferrand de Bavièra (1859-1949).
- Eulalia (1864-1958), qu'esposarà Antòni d'Orleans (1866-1930), infant d'Espanha e duc de Galliera.
Règne e decès [modificar]
.
A partir de 1864 lo rei Francés presidís lo Conselh dels Ministres. La revolucion de 1868 lo constrenh a l'exili, pren lo títol de cortesiá de « comte de Moratalla ». En 1874 la monarquia es restablida, mas en favor de son filh Alfonso, que ven lo rei Anfós XII d'Espanha (1874-1885).
La mòrt del « comte de Chambord » en 1883 fa de l'èx-rei Francés d'Assisi lo novèl « primièr prince de sang » dels legitimistas franceses, cinquen successible aprèp sos quatre cosins de la branca ainada, Juan de Borbón, Carlos de Borbón, Jaime de Borbón e Alfonso de Borbón.
S'installa al castèl d'Épinay-sur-Seine, en França, qu'a crompat en 1881, e i morís lo 17 d'abril de 1902. Lo castèl serà vendut en 1906 e vendrà l'ostal de comuna d'Épinay-sur-Seine.


text:
Estrech de Malaca
Proprietat P107 (tipe principal (GND)) de botar dens WIKIDATA
L'estrech de Malaca es un long corredor maritim del sud-èst d'Asia situat entre la peninsula Malaisa e l'Illa Indonesiana de Sumatra, e religant la mar d'Andaman, mar bordièra de l'ocean Indian, a la mar de China Meridionala, al sud.
L'estrech es long de gaireben 800 km, s'espand del sud-èst cap al nòrd-oèst e es d'una largor compresa entre 50 km e 320 km. Fa solament 2,8 km de larg dins son punt pus estrech, l'estrech de Philips dins l'estrech de Singapor. Plusors illas se tròban dins sa partida meridionala.
Prenguèt una importància estrategica de primièr ordre, essent la rota principala del provesiment en petròli de dos dels principals consomators mondials, Japon e China. Los pus grands pòrts son Malaca (Malàisia) e Singapor.
Importància geoestrategica [modificar]
L'estrech de Malaca es una de las pus importantas vias de navigacion del mond, e coneis un trafic equivalent a aquel del canal de Suèz. Constituís una de las principalas vias de passatge entre l'ocean Indian e l'ocean Pacific, religant quatre dels païses pus poblats al mond: Índia, Indonesia, Japon e China. Qualques chifras o mòstran:
- mai de 50 000 naus i passan cada an;
- entre 20 e 25% del transpòrt maritim mondial i passa cada an;
- la mitat del comèrci maritim del petròli i transita (mai d'11 milions de barils en 2003, o 1 700 000 m³), e aquel trafic es en aumentacion constanta.
Aquel important trafic e son estrechor ne fan una zona privilegiada per la piratariá e una cibla potenciala del terrorisme. La piratariá es venguda un problèma major dempuèi un decenni, lo nombre d'atacas passant de 25 en 1994 a 220 en 2000, abans de redescendre a 150 en 2003, o lo tresen de la piratariá mondiala. S'estima que en 2004, lo recòrd de l'annada 2000 se deuriá aténher. Qualques especialistas estiman que sola una mitat de las atacas fa l'objècte d'un rapòrt. Las marinas malaisa, indonesiana e singaporiana an aumentat lors patrolhas a partir de julhet de 2004 mas la geografia de l'estrech lo rend quasiment impossible de securizar : separa Malàisia d'Indonesia, conegudas per aver de relacions dificilas, çò que complica encara un pauc mai las questions de securitat. Segon l'Organizacion Maritima Internacionala (OMI), 135 naus foguèron atacadas, 44 sasiments e 600 marins pres en ostatge e cambiats contra rescat en 2008. Larg de 320 km a son embocadura septentrionala, l'estrech se redusís fins a 2,8 km vèrs son extremitat meridionala. Es semenat de centenats d'illas inabitadas envasidas per de mangròvas qu'ofrisson fòrça rescondudas pels criminals.
Un atemptat terrorista poiriá, en colant una granda nau, a causa de la flaca prigondor dels fons (25 m al mens prigond), tapar vertadièrament lo trafic, amb fòrça consequéncias sul comèrci mondial.
Contornaments [modificar]
Tailàndia a elaborat plusors plans per reduire l'importància economica de l'estrech de Malaca. Prepausèt plusors projèctes de canal a travèrs l'istme de Kra, evitant atal 600 milas de navigacion entre Africa o l'Orient Mejan e lo Pacific.
Pasmens, aquel canal copariá Tailàndia en dos, en isolant las províncias del sud, que Narathiwat, Pattani e Yala de la minoritat musulmana, de la rèsta del país. E mai, son còst proïbitiu daissa pensar qu'aquel canal se bastirà pas abans longtemps, malgrat los desirs dels òmes politics tailandeses.
Un autre biais de contornar l'estrech seriá de construire un oleoducte a travèrs l'istme, çò que permetriá de transportar lo petròli cap a de naus esperant de l'autre costat, per un còst de 50 cents lo baril.
Aquel projècte d'oleoducte lo concurréncia un autre projècte a travèrs Birmania, o dirèctament per Xinjiang (en China continentala), que sa construccion comencèt en octobre de 2004.
A costat d'aqueles projèctes de canal e d'oleoducte, existís doas rotas maritimas alternativas:
- per l'estrech de la Sonda;
- per l'estrech de Lombok e l'estrech de Makassar.
Aquelas doas rotas son tanben expausadas a la piratariá e al terrorisme. E mai, l'estrech de la Sonda es tròp pauc prigond per permetre lo passatge de las naus de tipe Malaccamax.
Ligams extèrnes [modificar]
- (fr)Le détroit de Malacca : porte océane, axe maritime, enjeux stratégiques, per Nathalie Fau


text:
Planificacion urbana
Proprietat P107 (tipe principal (GND)) de botar dens WIKIDATA
Generalitats [modificar]
La planificacion urbana recuerbe per una part bèla çò qu'es anomenat lo drech de l'urbanisme. Aqueu drech es qu'una aisina que caupe d'autres drechs, coma aqueu de la domanialitat, de l'environament, des collectivitats territorialas e pòu cambiar segons leis estats. La planificacion urbana vai largament mai luench que son estrict encastre juridic. Emai siegue obligatòria dins de nombrós estats, se basa d'en premier sus una intencion que s'apuèja sus d'un diagnostic deis fòrças e feblessas d'un territòri, seis atots, lei mejans e constrenchas relatius a l'espaci, tot aquò dins un contèxte que pòu èstre fòrça larg (pais (dins sa significacion geografica), recampament de comunas, aglomeracions, area urbana, metropòli, departament, region, estat...
Existís plusiors nivèus de planificacion urbana segon l'espandi concernit, la temporalitat mai tanben dins lo nivèu de detalhs (amenatjament generau d'un espandi larg fins a la definicion d'un cairat d'ostau ò d'una parcèla). L'apròcha « macro » es anomenada planificacion estrategica. D'unei documents coma leis SCOTs (eSquèmes de COeréncia Territoriala en França fan de prospectiva a 30 annadas
Documents d'urbanisme [modificar]
Dins le domèni de l'Amenatjament dau territòri, lei documents d'urbanismes son de documents publics, plànols, equèmes, programas e mapas qu'encastran l'amenatjament e l'urbanisme a l'escala d'un territòri ò d'un país.
Caupon soventei-fes un rapòrt de presentacion, un diagnostic territoriau, un argumentari, un estudi environamentau, una reglementacion e d'anèxas graficas (cartografias, cadastre) ò escrichas. Aquelei documents son mes a jorn d'un biais periodic dins l'encastre de la lei.
Segon lei cas, devon èstre en compatibilitat, en conformitat ò prene en còmpte lei documents de nòrmas superioras, e son oposables juridacement d'un biais mai ò mens fòrt per lei documents de nòrma inferiora. Per exèmple, en França, un PLU deu èstre en conformitat amb lo document supra-comunau dau SCOT, quora existís, lo quau deu èstre en conformitat amb leis orientacions nacionalas coma lei SDAGEs (eSquème Director d'Amenatjament e de Gestion deis Aigas), la Lei Litorau ò lei Plànol de Prevencion dei Riscas, quora coexiston sus lo territòri.
Encuei, assajan d'integrar mièlhs la desenvolopament durable, per la creacion d'eco-quartiers, la mesa en plaça de nòrma environamentala dins la construccion de bastiments, lo desenvolopament dei rets de transpòrts collectius,...
Planificacion urbana en França [modificar]
En França, le plànol locau d'urbanisme (PLU) es lo principau document d'urbanisme de planificacion de l'urbanisme au nivèu comunau ò, de còps, intercomunau (PLU-I). Ven remplaçar lo plànol d'occupacion dei sòus (POS) despuei la lei relativa a la solidaritat e au renovelament urban dau 13 de decembre de 2000, anomenada tanben lei SRU.
LO PLU es codificat per leis articles L. 123-1 e seguents e R. 123-1 e seguents dau Còde de l'urbanisme.
Lei pichòtei comunas se pòdon dotar de còps d'una carta comunala, segon seis interés. Una comuna pichòta mai somesa a n'una fòrta pression fonciara, coma per exèmple dins de zònas coma lo litorau occitan, ò una comuna se trobant dins un espaci somés a d'enjuecs paisatgier e arquitecturaus fòrts (apartenéncia a n'un Pargue Naturau Regionau, per exèmple) aurián puslèu interés de se dotar d'un PLU. La carta Comunala es definida ais articles L 124-1 e seguents, R 124-1 e seguents dau Còde de l'urbanisme .
Lei comunas aguent pas de document d'urbanisme, generalament lei mai pichòtas e amb d'enjuecs redusits son somesas au Reglament Nacionau d'Urbanisme, codificat ais articles R. 111-1 à R. 111-27 dau Còde de l'urbanisme.


text:
Vela latina
La vela latina es un tipe de vela utilizada tradicionalament mai que mai en Mar Mediterranèa. Son nom ven del latin vela alla trina e caracteriza sa forma triangulara.
La vela es envergada sus l'antena qu'es acimelada per son mitan a un costat de l'arbre. Aquela antena es generalament formada de doas pèças : la pus espessa clinada cap a la proa es apelada car e la pus prima enauçada cap a la popa es sonada pena.
Apareguda al sègle IX, d'inspiracion aràbia, la vela latina s'es rapidament difusada dins la Mediterranèa tota.


c: application/xml

text:
DECLARACION UNIVERSALA DELS DRETS HUMANS
Preambul
Considerant que de reconéisser la dignitat inerenta a totes los membres de la familha umana e lors dreches egals e inalienables constituís lo fondament de la libertat, de la justícia e de la patz dins lo mond,
Considerant que de desconéisser e mespresar los dreches de l'òme a menat a de barbaritats otrajantas per la consciéncia de l'umanitat e que l'aveniment d'un mond ont los èssers umans seràn liures de parlar e de creire, deliurats de la terror e de la misèria, es estat proclamat coma l'aspiracion mai nauta de l'òme,
Considerant qu'es essencial que los dreches de l'òme siàn aparats per un regime de drech per tal que l'òme siá pas obligat al suprème recors de se revoltar contra la tirania e l'opression,
Considerant qu'es essencial d'encoratjar lo desvolopament de relacions amicalas entre las nacions,
Considerant que, dins la Carta, los pòbles de las Nacions Unidas an tornat proclamar lor fe dins los dreches fondamentals de l'òme, dins la dignitat e la valor de la persona umana, dins l'egalitat dels dreches dels òmes e de las femnas, e que se son declarats resolguts a favorir lo progrès social e a instaurar de melhoras condicions de vida dins una libertat mai bèla,
Considerant que los Estats Membres se son engatjats a assegurar, en cooperacion amb l'Organisacion de las Nacions Unidas, lo respecte universal e efectiu dels dreches de l'òme e de las libertats fondamentalas,
Considerant qu'una concepcion comuna d'aqueles dreches e libertats es de la màger importància per que se realise plenament aquel engatjament,
l'Assemblada Generala proclama
la presenta Declaracion Universala dels Dreches de l'òme
coma l'ideal comun que totes los pòbles e las Nacions devon cercar a aténher, per tal que totes los individús e totas las institucions, en gardant de contunh aicesta Declaracion presenta a l'esperit s'efòrcen, per l'ensenhament e l'educacion, de desvolopar lo respècte d'aqueles dreches e libertats e d'assegurar, per de mesuras progressivas d'òrdre nacional e internacional, la reconeissença e l'aplicacion universalas e efectivas, tant demest los pòbles dels Estats Membres coma demest los dels territòris plaçats jos lor jurisdiccion.
Article 1
Totes los èssers umans naisson liures e egals en dignitat e en dreches. Son dotats de rason e de consciéncia e se devon comportar los unes amb los autres dins un esperit de fraternitat.
Article 2
Tota persona se pòt prevaler de totes los dreches e de totas las libertats proclamada dins la presenta Declaracion, sense cap de distincion de raça, de color, de sèxe, de lenga, de religion, d'opinion politica o d'autra mena, d'origina nacionala o sociala, de fortuna, de naissença o de quina autra situacion que siá.
Se farà pas tanpauc cap de distincion fondada sus l'estatut politic, administratiu e internacional de país o territòri que la persona ne depend juridicament, qu'aquel país o territòri siá independent, jos tutèla, non-autonòme o somés a quina limitacion de sobeiranetat que siá.
Article 3
Tot individu a drech a la vida, a la libertat e a la seguretat de sa persona.
Article 4
Degun serà pas tengut en esclavatge ni en servitud; l'esclavatge e lo trafic d'esclaus son proïbits dins totas lors formas.
Article 5
Degun serà pas somés a la tortura, ni a de penas o tractaments crudèls, inumans o degradants.
Article 6
Tota persona, a quin endrech que siá, a drech a la reconeissença de sa personnalitat juridica.
Article 7
Totes son egals davant la lei e an lo drech de n'obténer la meteissa proteccion, sense distincions. Totes an lo drech a una meteissa proteccion contra quina discriminacion que siá que viòle la presenta Declaracion e contra tota provocacion a una tala discriminacion.
Article 8
Tota persona a drech a un recors efectiu al prèp de las jurisdiccions nacionalas competentas contra los actes que viòlen los dreches fondamentals que li son reconeguts per la constitucion o la lei.
Article 9
Degun pòt pas èsser arrestat, embarrat o exiliat arbitràriament.
Article 10
Tota persona a lo drech, en plena egalitat, que sa causa siá recebuda ambe equitat e publicament per un tribunal independent e imparcial, que decidirà, siá de sos dreches e obligacions, siá de la legitimat de tota acusacion portada contra ela en matèria penala.
Article 11
Se presumís qu'es innocenta tota persona acusada d'un acte delictuós, tant que sa culpablitat es pas estada establida legalament al cors d'un procès public ont totas las garentias necessàrias per la siá defensa li seràn estadas asseguradas.
Degun serà pas condemnat per d'accions o d'omissions que, quand foguèron comesas, constituïssián pas un acte delictuós segon lo drech nacional o internacional. S'impausarà pas tanpauc cap de pena mai fòrta que la qu'èra aplicabla al moment que se cometèt l'acte delictuós.
Article 12
Degun serà pas l' objècte d'intrusions arbitràrias dins sa vida privada, sa familha, son domicili o sa correspondéncia, ni d'atacs contra son onor e sa reputacion. Tota persona a drech a la proteccion de la lei contra d'intrusions e d'atacs d'aquela mena.
Article 13
Tota persona a lo drech de circular liurament e de causir sa residéncia a l'interior d'un Estat.
Tota persona a lo drech d'abandonar tot país, quitament lo sieu, e de tornar dins son país.
Article 14
En cas de persecucion, tota persona a lo drech de cercar asil e de beneficiar de l'asil dins d'autres païses.
Aquel drech se poirà pas invocar contra una accion judiciària que s'aprendrà vertadièeirament a de crimes de drech comun ou o a d'actes opausats a las finalitats e als principis de las Nacions Unidas.
Article 15
Tot individú a drech a un nacionalitat
Degun pòt pas èsser privat arbitràriament de sa nacionalitat ni del drech de cambiar de nacionalitat.
Article 16
Tanleu que son maridadors, l'òme e la femna sense cap de restriccion per rason de raça, nacionalitat o religion, an lo drech de se maridar e de fondar una familha. An de dreches egals en çò que pertòca al maridatge, pendent lo maridatge e al moment de sa dissolucion.
Los maridatge se poirà pas contractar qu'ambe lo consentiment liure e plen dels futurs esposes.
La familha es l'element natural e fondamental de la societat e a drech a la proteccion de la societat e de l'Estat.
Article 17
Tota persona, individualament e collectivament, a drech a la proprietat.
Degun pòt pas èsser privat arbitràriament de sa proprietat.
Article 18
Tota persona a drech a la libertat de pensada, de consciéncia e de religion; aquel drech implica la libertat de cambiar de religion ou de cresença, emai la libertat de manifestar sa religion o sa cresença individualament o en comun, tant en public coma en privat, per l'ensenhament, la practica, lo culte e l'acompliment dels rites.
Article 19
Tot individú a drech a la libertat d'opinion e d'expression, çò qu'implica lo drech d'èsser pas carcanhat per sas opinions e lo de cercaer, de recebre e d'espandir, sense consideracion de frontiras, las informacions e las idèas per quin mejan d'expression que siá.
Article 20
Tota persona a drech a la libertat de reünion e d'associacion pacificas.
Degun pòt pas èsser obligat de far partida d'una associacion.
Article 21
Tota persona a lo drech de participar a la direccion del afars publics de son país, siá dirèctament, siá per l'intermediairi de representants causits liurament.
Tota persona a drech a accedir, dins de condicions d'egalitat, a las foncions publicas del sieu país.
La volontat del pòble es lo fondament de l'autoritat dels poders publics; aquela volontat se deu exprimir gràcias a d'eleccions vertadièiras que se tendràn periodicament, al sufragi universal egal amb lo vòte secret o un autre procediment equivalent que garentisca la libertat de vòte.
Article 22
Tota persona, coma membre de la societat, a drech a la seguretat sociala e a la satisfaccion dels dreches economics, socials e culturals indispensables a sa dignitat e al liure desvolopament de sa personalitat, gràcias a l'efòrç nacional e a la cooperacion internationala, segon l'organisacion e los mejans de cada país.
Article 23
Tota persona a drech al trabalh, a la causida liura de son emplec, dins de condicions equitablas e satisfasentas de trabalh e a la proteccion contra lo caumatge.
Tota persona a drech, sense cap de discriminacion, a un salairi egal per un trabalh egal.
Tota persona que trabalha a drech a una paga equitabla e satisfasenta que li assegure, a ela emai a la familha una existéncia confòrma a la dignitat umana e que serà completada, se per cas es necessari, per totes los autres mejans de proteccion sociala.
Tota persona a lo drech de fondar, ambe d'autres, de sindicats e de se sindicar per defendre sos interèsses.
Article 24
Tota persona a drech al repaus e als lesers e, particularament, a una limitacion rasonabla de la durada del trabalh e a de vacanças periodicas pagadas.
Article 25
Tota persona a drech a un nivèl de vida que li assegure la santat e lo benestar a ela e a la siá familha, mai que mai pel manjar, lo vestit, lo lòtjament, los suènhs de santat e los servicis socials necessaris; a drech tanben a la seguretat en cas de caumatge, malautiá, invaliditat, veusatge, vielhesa, e dins los autre cases que pèrd los mejans de se ganhar la vida sense o aver volgut.
Las maires e los pichons an drech a una ajuda e a una assisténcia especialas. Totes los mainatges, nascut dins lo maridatge o fòra maridatge, benefícian de la meteissa proteccion sociala.
Article 26
Tota persona a drech a l'educacion. L'educacion deu èsser a gratis, al mens en çò que pertòca a l'ensenhament elementari e fondamental. L'ensenhament elementari serà obligatòri. L'ensenhament tecnic e professional serà generalisat; l'ensenhament superior serà dubèrt a totes d'un biais parièr, en foncion dels meritis de cadun.
L'educacion aurà coma finalitat lo plen desvolopament de la personalitat umana e l'afortiment del respècte qu'es degut als dreches de l'òme e a las libertats fondamentalas. Deu favorir la compreneson, la tolerància e l'amistat entre totas las nacions e totes los grops etnics o religioses, emai los desvolopament de las activitats de las Nacions Unidas per manténer la patz.
Son los parents qu'an, en primièr, lo drech de causir la mena d'educacion que se donarà als mainatges.
Article 27
Tota persona a lo drech de prene part liurament a la vida culturala de la comunitat, de gausir de las arts e de participar al progrès scientific e als beneficis que ne son la consequéncia.
L'autor de tota òbra scientifica, literària o artistica a drech a l'aparament dels interèsses morals e materials que ne resultan.
Article 28
Tota persona a lo drech que s'establisca un òrdre social e ont los dreches e las libertats enonciats dins aicesta Declaracion se pòscan aplicar plenament.
Article 29
Tota persona a de devers als respècte de la comunitat, qu'es lo sol endrech ont lo desvolopament liure e complèt de sa personalitat es possible.
Per profechar de sos dreches e de sas libertats, tota persona serà pas somesa qu'a las limitacions establidas per la lei unicament per assegurar la reconeissença e lo respècte dels dreches e de las libertats dels autres e per tal de respectar las justas exigéncias de la morala, de l'òrdre public e del benestar general dins una societat democratica.
Aquestes dreches e libertats se poiràn pas jamai aplicar contràriament a las finalitats e als principis de las Nacions Unidas.
Article 30
Res dins aicesta Declaracion se pòt pas interpretar coma que un Estat, un gropament ou un individú auriá quin drech que siá d'entreprene una activitat o de realisar una accion ambe la tòca d'avalir los dreches e las libertats que s'i enóncian.


text:
Santa Filomena
Santa Filomena qu'ei venerada com verge martir dens la Glèisa Catolica Romana, a perpaus de la quau existeishen incertituds nombrosas. Qu'ei celebrada lo 10 o l'11 d'aost.
Istòria [modificar]
Lo 24 de mai de 1802, au cors de la recèrca de sepulturas de martirs romans dens las Catacombas de Priscilla que's descrobí ua tomba, qui seria aubèrta a l'endedia.
Tres lavassas de terralha situadas devant de la tomba que portavan inscripcions pintradas en arroi dens l'òrdi seguent : LUMENA - PAXTE - CUM FI, en mei de mantun emblèma tanben pintrat en arroi: ua ancora (simbèu d'esperança e de martiri), ua pauma (simbèu deu trionf deus martirs), duas sagetas, orientadas de cap au haut e au baish, en mei d'ua lança e un liri (simbèu de puretat).


text:
Cristina de Borbon
Cristina de Borbon (lo 13 de junh de 1965) z-es la segònda filha del rei Juan Carlos Ièr d'Espanha e de la reina Sofia, la sòr d'Elena de Borbon e del prince d'Astúrias Felipe d'Espanha, eiretèir del tròn d'Espanha. Z-es tanben la femna de Iñaki Urdangarin. Z-an quatre enfants : Juan Valentín de Todos los Santos (lo 29 de novembre de 1999), Pablo Nicolás de Todos los Santos (lo 6 de decembre 2000), Miguel de Todos los Santos (lo 30 d'abrial de 2002) e Irene de Todos los Santos (lo 5 de junh de 2005).


text:
Solipsisme
Lo solipsisme (del latin solus, sol e ipse, esper se) consistís a pensar que solament existís lo ieu e que tot lo rèsta, inclusent lo monde exterior o lo sensible, son d'emanacions mentalas d'aquel ieu. Es una manifestacion extrèma de l'idealisme e afirma que, en podent pas èsser segur de la realitat del que l'entorna, la persona solament se pòt fisar a sa pròpria pensada (coma lo cogito ergo sum de Descartes). Pel principi del Rasor d'Occam, l'explicacion pus simpla es aquela que evita de multiplicar los concèptes sens necessitat es la mai valida e alara se unicament es fisabla la pròpria existéncia, cal pas pensar que i aja res d'extèrne, tot es una pura projeccion del cervèl, coma un miratge o un sòmi (contunhant atal lo subjècte barròc). Los autres, lo còrs, tot aquò qu'es en relacion amb l'espaci e lo temps son puras pensadas que lo subjècte considèra, quand lo recep, coma reals.
I a pas cap de filosofia que se fonda sul solipsisme estricte, totes los pensadors admeton un minimum de realitat exteriora, que supausa l'objècte de la reflexion.


text:
Comunautat Economica Europèa
La Comunautat Economica Europèa (CEE) nasquèt, aprèp lo fracàs de la Comunautat Europèa de Defensa (CED) e lo succès de la Conferéncia de Messina, 1èr al 3 de junh de 1955, en seguida de la signatura del Tractat de Roma, lo 25 de març de 1957 al capitòli de Roma.
Istòria[modificar]
Amb la signatura del Tractat de Roma, los sièis païses crean doas comunautats novèlas que s'ajustan a la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA) :
- la Comunautat Economica Europèa (CEE)
- la Comunautat Europèa de l'Energia Atomica (EURATOM)
La CEE aviá per mission de despassar l'apròchi sectorial (del carbon e de l'acièr) per espandir l'integracion a tot lo domeni economic per crear un mercat comun vertadièr e un raprochament economic dels Estats membres. Aquò passava per la liura circulacion de las personas (Convencion de Schengen), dels bens, dels capitals e dels servicis; per l'abolicion de las restriccions doanièras entre sos membres; per l'instauracion d'una Politica Agricòla Comuna (PAC), etc.
Daissava tanben ja entreveire una Union economica e monetària, qu'es uèi simbolizada per l'èuro.
Membres fondadors[modificar]
Los sièis païses signataires èran los membres de la CECA :
- Belgica
- la Republica Federala d'Alemanha (RFA) (èx-Alemanha de l'Oèst)
- França
- los Païses Basses
- Itàlia
- Luxemborg.
Membres actuals[modificar]
Vejatz Union Europèa
Institucions[modificar]
La CEE (atal coma l'EURATOM) dispausava de sas pròprias institucions :
- la Comission : organ executiu supranacional. Serà fusionada en 1967 amb los executius de la CECA e de l'EURATOM en une comission unica, la Comission Europèa
- un Conselh dels ministres : organ intergovernamental.
- una Assemblada parlamentària comuna a las tres comunautats (CECA, CEE, EURATOM) qu'èra compausada de representants nacionals designats per lor Parlament. Basada a Estrasborg, aquesta assemblada vendrà pus tard lo Parlament Europèu.
- una Cort de Justícia, basada a Luxemborg.
Totas aquestas institucions se tornan trobar uèi dins l'estructura de l'Union Europèa.
Dempuèi lo 1èr de novembre de 1993, la denominacion de Comunautat Europèa remplaça la de Comunautat economica europèa.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1992
Proprietat P107 (tipe principal (GND)) de botar dens WIKIDATA
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1992 (Jòcs de la 18ena Olimpiada) se debanèron a Albertville França ( 8 - 23 de febrièr de 1992 ).
Genèsi [modificar]
Delegacions [modificar]
1800 atlètas de 64 païses prenguèron part a aicestes tresens jòcs alpencs savoiards.
Debanar [modificar]
Espets e endevenenças [modificar]
Programa [modificar]
Espòrts e espròvas [modificar]
Biatlon [modificar]
Bobsleigh [modificar]
Esqui acrobatic [modificar]
Esqui alpenc [modificar]
Esqui nordic (Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis ) [modificar]
Lièja [modificar]
Oquei gèl [modificar]
Patinatge artistic [modificar]
Patinatge de velocitat [modificar]
Patinatge de pista corta [modificar]
Medalhièr general [modificar]
Bibliografia [modificar]
Vejatz tanben [modificar]
Ligams extèrnes [modificar]
Ligams videografics [modificar]
-
- sus YouTube... mai de 601 documents subre Albertville 1992 en picar coma clau Winter Olympic Games 1992


text:
Seamus Heaney
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Seamus Heaney (Castledawson, Irlanda del Nòrd, 13 d'abril de 1939 - Dublin, 30 d'agost de 2013) foguèt un escrivan, poèta, e professor d'universitat irlandés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1995. Heaney, qu'èra un dels poètas anglofòns mai coneguts del sègle XX, recebèt mantun prèmi per sas òbras coma lo Geoffrey Faber Memorial Prize (1968), lo E. M. Forster Award (1975), lo PEN Translation Prize (1985), lo Golden Wreath of Poetry (2001), T. S. Eliot Prize (2006) e dos Prèmis Whitbread (1996 e 1999). Foguèt tanben un membre d'Aosdána dempuèi sa fondacion e Saoi a partir de 1997. Trabalhèt a l'encòp coma Professor de poesia a las Universitats d'Harvard e d'Oxford. Venguèt Commandeur de l'Ordre des Arts et Lettres en 1996. Lo 6 de junh de 2012, recebèt lo Lifetime Recognition Award from the Griffin Trust For Excellence In Poetry.
Biografia[modificar]
Seamus Heaney nasquèt en 1939 dins la bòria familiala sonada Mossbawn, situada entre Castledawson e Toomebridge, dos vilatges d'Irlanda del Nòrd. Èra l'ainat dels nòu enfants d'una familha de pichòts proprietaris rurals del país. Son paire, Patrick Heaney, èra proprietari d'una bordeta dins lo comtat de Derry e s'interessava a far venir lo bestiar e a lo vendre mentre que sa maire, Margaret Kathleen McCann, veniá d'una familha que trabalhava dins las fabricas de textils de l'airal. Heaney considerava que sa genealogia teniá a l'encòp l'Irlanda del passat gaelica e rurala e l'Ulster eiretièra de la Revolucion Industriala e pensava qu'aquò èra un font de tension dins son eiretatge. Comencèt son estudis a l'escòla primària Anahorish, e quand aviá dotze ans obtenguèt una borsa per anar al St. Columb's College, un internat catolic situat a Derry. Un de sos fraires, Christopher, moriguèt durant un accident rotièr a l'edat de quatre ans, del temps que Heaney èra a estudiar a St. Columb's. Los poèmas Mid-Term Break e The Blackbird of Glanmore son centrats sus la mòrt del fraire.
Òbras[modificar]
Poèmas[modificar]
- Death of a Naturalist (1966)
- Door into the Dark (1969)
- Wintering Out (1972)
- North (1975)
- Field Work (1979)
- Selected Poems (1965-1975, 1980)
- Sweeney Astray. A Version from the Irish (1983)
- Station Island (1984)
- The Haw Lantern (1987)
- New Selected Poems (1966-1987, 1990=
- Seeing Things (1991)
- Sweeney’s Flight (1992)
- The Spirit Level (1996)
- Electric Light (2001)
- District and Circle (2006)
- Human Chain (2010)


text:
Grua (maquina)
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Una grua es una maquina de levatge e de manutencion per de cargas pesucas. Aquela maquina de levatge se bastís de biais diferent segon l'utilizacion (a tèrra: grua de talhièr, Grua mobila; sus una nau ; eca)
Somari
Istòria[modificar]
Sus tèrra[modificar]
La grua de talhièr se caracteriza subretot per una loga flècha en avançament, que la carga es penjada, mai sovent mejans un cable e d'un mofle (partida al tèrme de dos o quatre cables) ; aquela flècha possèda totjorn al mens un (sovent mai) gra(s) de libertat al respèste del sol, per permetre lo desplaçament de la carga dins un plan orizontal; per exemple :
- rotacion a l'entorn d'un axe vertical;
- rotacion (limitada) a l'entorn d'un axe orizontal;
- desplaçament sus de ralhs (la grua essent equipada de ròdas), sovent de biais rectilinha (translacion).
I a mai d'un tipes de grua:
- Grua sus canilhas
- Grua amb une flècha facha de trelís e de traversièrs. Aquel tipe de flècha se manipula amb un portic, lo cable que permet de montar e davalar la flècha es moflat dins lo portic per multiplicar sa fòrça suls penjals qui permeton de davalar e de montar la flècha. Aquel tipe d'estructura es mens influenciat pel vent, al contrari, cal mai de temps per preparer la flècha aprèp lo transpòrt sus un talhièr. Aquel tipe de grua fonciona mai sovent amb de friccions semblablas al sistèma de frenatge d'una automobila (tambor), per far foncionar los diferents torns que permeton lo movement de la flècha e de la mofla (Croquet de levatge). Aquel tipe de grua calfa mens qu'une grua idraulica.
- Grua mobila
- Grua de flècha telescopica que s'alonga e se retracta. Un cilindre idraulic (cric) permet de leva e davalar la flècha. Un autre cric assegura lo movement de telescopatge. la retractacion se pòt far per cric o per cables. Aquel tipe de maquina es lèun prèst de trabalhar dempuèi l'arribada sul talhièr. Aquelas gruas pòdon èsser radiocomandadas per de manòbras mai aisidas.
- Grua de torre
- Son erigidas sus una torre fixada o pausada al sol (tornan mai sovent del naut).
- Grua de Montarge Rapid (GMR)
- Las GMR sont liuradas complètas o miègcomplètas e plegadas, sus un encastre adaptat pel transpòrt rotièr. Se plegan e desplegan en qualques minutas, o en qualques oras pels mai vièlhs modèls. Pòdon èsser telescopicas o constrenchas. L'orientacion se fa a la basa de la maquina.
- Gruas idraulicas auxiliaras
- Gruas montadas sur un camion, utilizadas per de levarges mai leugièrs. Sovent, i a pas de cabina que vira amb la flècha, cal doncas que lo grutièr siá mai concentrat per mestrejar lo desplaçament de la carga.
- Grua ferroviara
- Grua montada sur un vagon.
Lo grutièr es la persona responsabla de la grua.
Las flèchas de las grua de talhièr an mai sovent qu’un sol gra de libertat, mas la carga es penjada a un carri mobil lo long de la flèca, que la posicion deu demorar totjorn pròche de l'orizontala.
Una grua pòt èsser comandada dempuèi une cabina, o mejans una radiocomanda portada per un òme sul terren, que pòt dirigir aviadament e precisament le movement de la carga.
Sus una nau[modificar]
Las gruas de nau son mai sovent mogudas per de sistèms idraulics. Un cric permet de levar la flècha), alara qu'un autre sistèma idraulic o electric permet la rotacion del fust e un tresen la manòbra del cable de suspension de la carga. Lo sistèma de telecomanda pòt èsser electronic, electric o idraulic. De gruas ofrisson la possibilitat de se couplar pour una sincronisacion du movement per una comanda unica.
L'utilizacion de tala grua en mar se fa pas sens risca a causa dels movements coma lo balanç. Dins aquel cas se prefèra lo sistèma per arbres de carga. De pontons gruas son concebuts pel levatge de fòrça pesucas cargas. Uns possedan un aparelh propulsiu, d'autres devon èsser desplaçada per des remorcaires.
-
-
-
-
-
Portics de pòrt (Le Havre, França).
Nòtas e referéncias[modificar]
Vejatz tanben[modificar]
Lo tèrme de « grua » es tanben utilizat per designar las camionetas de levatge dels veïculs mal estacionats.


text:
ARN polimerasa
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
Failed to render property 39: Property not found for label '39' and language 'oc'
L'ARN polimerasa qu'ei un enzim qui catalisa la fabricacion d'ua molecula d'acid ribonucleïc (ARN) complementària de la sequéncia nucleotidica d'un tròç d'ADN.
Aqueth enzim qu'ei present en çò de tot los estes vius. D'un punt de vista quimic, l'ARN polimerasa qu'ei un nucleotidil transferasa qui horneish ribonucleotids (los nucleotids especifics de l'ARN) suber ua extremitat 3' d'un tròç d'ARN. Aquesta catalisa que s'apera transcripcion genetica.
Au contre de l'ADN polimerasa (qui, en vertat, b'ei un complexe enzimatic on mei d'un enzim e realiza sengle partida de las operacions qui desbocan sus la sintèsi d'ua navèra molecula d'ADN), l'ARN polimerasa qu'ei constituida d'un sol tròç e que realiza sola totas las operacions de sintèsi de l'ARN ; aquestas que son :
- Arreconéisher ua sequéncia nucleotidica suber l'ADN qui da l'òrde de començar la transcripcion (per aquesta reson b'ei aperada aperada sequéncia d'iniciacion).
- Obrir e mantiéner obèrta l'eliç dobla d'ADN entà qu'ua de las doas cadenas de nucleotids d'aquesta macromolecula e pòsca estar copiada.
- Hornir los ribonucleotids (los nucleotids de l'ARN) en tot atau alongar e perlongar la cadena d'ARN.
- Acabar la transcripcion de la sequéncia de l'ADN en ua navèra molecula ARN qui's deu alavetz destacar entà se liberar de la soa sequéncia d'ADN matritz e de l'ARN polimerasa qui catalizè la soa sintèsi, entà atau poder realizar las soas foncions d'ARN.
ARN polimerasa procariota[modificar]
En la cellula procariòta, lo meteis enzim cataliza la sintèsi de totes los tipes d'ARN: ARNm, ARNr e ARNt.
L'ARN polimerasa procariòta es formada de cinc subunitats d'environ 410 kDa a2BB'w, amb dos unitats a identicas, que se jonh al ADN de forma inespecifica per catalitzar la sintesi d'ARN. Per aumentar l'especificitat d'union a regions promotors, l'oloenzim requerís un factor σ. Doncàs l'enzim es format de cinc subunitats a2BB'σw (480 kDa). L'estructura de l'ARN polimerasa presenta una fenedura de 55 Å de longor e una largor de 25 Å. Aquela fenedura permet lo passatge de l'eliç dobla d'ADN, amb una mesura de 20 Å. Los 55 Å de longor permeton acceptar una sequéncia d'ADN de 16 nucleotids.
Totas las unitats que forman l'enzim foncionan amassa per menar a tèrme las reaccions de transcripcion. La subunitat B' participa a l'union de l'ADN, la subunitat B conten part del centre actiu e la subunitat σ es implicada principalament en l'iniciacion de la transcripcion, se dissociant de la rèsta de l'enzim un còp iniciat la transcripcion.
Las ARN polimerases dels organismes procariòtas foncionan de manièra analoga.
ARN polimerasas eucariotas[modificar]
Las cellulas eucariòtas an de tipes differents d'ARN polimerases amb diferéncias estructurales e foncionales concrètas
- ARN polimerasa I: sintèsi, apariament, revision e correccion e eliminacion de las mòrsas (primers). Sintetisa de precursors d'ARN ribosomic (ARNr).
- ARN polimerasa II: apariament, sintèsi de precursors d'ARN messatgièr. Aquela polimerasa es l'isoforma mai estudiada e requerís de factors de transcripcion perque se jonha a un promotor genic. Son estructura tridimensionala es estat elucidada per Roger Kornberg de l'Universitat de Stanford, que recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 2006.
- RNA polimerasa III: enzim principal de polimerizacion. Sintetisa l'ARN de transferiment, l'ARN ribosomic 5S e d'autres ARN pichons localizats al nuclèu cellular (snRNA, de l'anglés small nuclear RNA) e al citoplasma.
- ARN polimerasa IV e V: apariament dins de condicions especialas.
- D'autres tipes d'ARN polimerases se tròban al mitocondria, al cloroplast e dins lo nuclèu del ribosòma.


text:
Biàrritz
Biàrritz (Miarritze e Biarritz en basco) es ua vila d'Occitània (Gasconha) segon las dadas lingüisticas scientificas e segon los occitanistas (mes es ua vila deu País Basco segon los militants basquistas).
Somari
Geografia[modificar]
Biàrritz se tròba dens lo parçan deu Baish Ador. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics dens la region d'Aquitània. Qu'apartiengó a Labord au sègle XII, arron n'estó desligada. Que hè partida deu "Bascoat" dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Es banhada per l'ocean Atlantic (golf de Gasconha). Qu'es hèra pròcha de Baiona e Anglet dab las quaus forma ua conurbacion e lo parçan deu Baish Ador.
Lo casinò de Biàrritz (obèrt tre lo 10 d'agost de 1901) e las soas plajas que hèn de la vila un center toristic. Lo surf que tròba a Biàrritz un deus punts mei importants entà la soa practica. Biàrritz que viu en fàcia de la mar. Qu'estó a las soas originas un vilatge balenèr.
Istòria[modificar]
Durant lo sègle XVIII los mètges que recomandavan los banhs de mar a Biàrritz per las lors proprietats terapeuticas. Biàrritz qu'arribè a la fama en 1854, an que l'Emperairitz Eugènia (esposa de Napoleon III) hasó constrúser un Palais a la plaja (uei lo dia conegut coma Ostalaria deu Palais).
La familha reiala britanica que passè temporadas a Biàrritz.
Lengas[modificar]
La lenga tradicionala de la conurbacion formada per Biàrritz, Baiona e Anglet (nuclèu deu Baish Ador) qu'ei l'occitan (gascon), segon las enquistas filologicas deus sègles XIX e XX (vejatz en particular l'Atlas linguistique de la Gascogne), mes que i a ua hòrta preséncia deu basco deguda a ua immigracion rurala recenta de l'arrèrpaís bascofòn.
En tot cas la lenga dominanta i es lo francés dempuish lo sègle XX. Los movements culturaus locaus que revendican l'occitan e lo basco e qu'an obtengut ua senhalizacion trilingüa en francés, en basco e en occitan.
Los movements politics occitanistas que revendican lo Baish Ador (dab Biàrritz) coma ua part d'Occitània. Los movements politics bascos que'u revendican coma ua part deu Bascoat.
.


text:
Alan Gardiner
Alan Gardiner (Eltham, lo 29 de març de 1879 – Oxford, lo 19 de deceme de 1963) que ho un egiptològ e un filològ especialista deus ieroglifs britanic.
Qu'ei l'autor deu purmèr gran estudi deu Canon Reiau de Turin, de la soa Egytian Grammar (ua de la reférencias màger dens l'istòri de la gramatica ieroglifica, provesida d'ua lista deus signes, atau autrejats de segles còde).
Que ho tanben un deu purmèrs a estudiar l'escritura proto-sinaïtica (considerada coma gesida deus ieroglifs egicians e ajòla deus alfabets arabi, ebrèu, grèc e latin, enter autes.