text:
Tramvai
Lo tramvai (e non pas *tramvia qu'es un catalanisme) o Tram es un tipe de trens leugièrs de propulsion electrica que circulan pels airals urbans, quitament dins las carrièras a vegadas sens separacion del rèsta de la via o alara de pichona nautor.
Dins los païses d'Euròpa Centrala e una granda partida d'Euròpa de l'Èst foguèt e es un mejan de transpòrt fòrça utilizat.
S'utilizèt pendent una partida del sègle XX dins las grandas vilas d'Occitània coma Marselha, Tolosa o Bordèu, mas foguèron abandonats durant dins los ans 1960, e al començament del sègle XXI tornèron al vam e tornèron èsser introdusits dins aquelas meteissas vilas.
Somari
Infrastructura[modificar | modificar la font]
Dins la majoritat dels cases, los tramvais utilizan una via especiala amb un amainatjament del paviment per que a l'encòp circulen automobilas e veituras del tram. D'autres còps existisson de vias separadas del transit automobil. Se pòt utilizar los meteisses ralhs que per las vias ferradas (mens largada e mens pesuc al mètre linear), amb de travèrsas e balast. Las travèrsas pòdon èsser de beton, de fusta o metallicas.
L'energia electrica se pren per un cable conductor aerian, per mejan d'un trolei, que sovent es un pantograf, encara que n'existisson que la prenon d'un tresen ralh.
Avantatges e inconvenients[modificar | modificar la font]
Lo tramvai a per avantatges que: fa mens de bruch, consumís mens d'energia per viatjaire transportat que l'autobús, polluís mens (almens al luòc per ont circula; la pollucion pòt èsser ont se genèra l'electricitat). Consumís mens d'energia electrica que lo camin de fèrre metropolitan sosterranh. Son infrastructura es mens cara, es perque es mai economic que lo mètro.
Al contrari a: la rigiditat dels percors, pòdon pas evitar un obstacle que sorgís sus la via (accidentologia pus importanta). Es de capacitat e una velocitat mendre que lo mètro.
Lo tramvai en Occitània[modificar | modificar la font]
Lo tramvai a Marselha[modificar | modificar la font]
A la diferéncia de fòrça vilas europèas, lo vam de supressions dels tramvais dins los ans 1950 faguèt pas desaparéisser tot lo malhum: la celèbra « linha 68 » perseguèt son servici fins a 2004 per començar las òbras d'un novèl ret, que la primièra linha tornèt foncionar 3 ans e mièg mai tard, lo 4 de julhet de 2007.
Lo malhum actual compren:
- linha 1: Noalhas - Los Calhòls per la Blancarda
- Linha 2: Euromediterranèu - Blancarda per la Canebièra e las Cinc Avengudas.
Lo tramvai a Tolosa[modificar | modificar la font]
Lo primièr tramvai de Tolosa foncionèt entre 1862 e 1957, dans la vila de Tolosa e a l'entorn. Lo retorn del tram comencèt amb las òbras de la linha T1 de l'estiu 2007 per s'acabar l'11 de decembre de 2010. Longa de 10,9 km amb 18 estacions (que 7 a Tolosa e la autras a Bausèla e Blanhac), transpòrta quotidianament 6000 viatjaires fins a 16 000. Fa connexion amb la linha A del mètro a l'estacion Arenas. Lo 20 de decembre de 2013 la linha foguèt prolongada per aténher 14,3 km amb 24 estacions traversant Garona fins al palais de justicia ont se connecta amb l'estacion de la linha B.
Lo tramvai de Bordèu[modificar | modificar la font]
La primièra linha de tramvai electric foguèt inaugurada en febrièr de 1900. Los tramvais despareguèron de l’aglomeracion de Bordèu en 1958 e tornèron dins la vila en decembre de 2003. Lo malhum actual se compausa de:
- Linha A: es la pus longa de las 3 linhas; va del nòrd a l'èst en traversant Garona sul pont de Pèira. Es longa de 19,9 km e compòrta 41 estacions.
- Linha B: es orientada nòrd-èst sud-oèst es longa de 15,2 km e compòrta 32 estacions. Va tanben a Talença e Peçac. Lo talhièr Achard es al cap de linha terminus al nòrd d'aquela linha.
- Linha C: es la mai corta. Fa 8,3 km e a 17 estacions.
Tramvai de Niça[modificar | modificar la font]
Lo primièr malhum de tramvai de Niça data de 1900 e lo ret de Tramvia de Niça e del Litoral acabèt d'èsser electrificat en 1910. Lo malhum departamental comptèt dins los ans 1920 fins a 11 linhas. La darrièra linha s'acabèt lo 10 de genièr de 1953.
Lo 24 de novembre de 2007 foguèt inaugurada la linha T1 del novèl tramvai. Es longa de 8,7 km e i a 21 estacions
Sus aquela linha, l'alimentacion en electricitat se fa per mejan d'un cable aerian de contacte levat pendent la traversada de las plaças Massena e Garibaldi. Las ramas baissan lor pantograf e basculan lor alimentacion sus de batariás. Aquò fach per pas installar de cables aerians sus las plaças istoricas.
Lo tramvai de Montpelhièr[modificar | modificar la font]
Las doas primièras linhas del tram electric datan de 1897 e l'autra de 1898 sul territòri de Montpelhièr e de Castèlnòu de Les. La plaça de la Comèdia es lo principal luòc del crosament dels las cinc linhas e tanben a la gara ferroviària e la plaça davant la glèisa de Sant Denis. Aquel servici de tramvai s'acabèt lo 31 de genièr de 1949.
Pendent los ans 1990, la municipalitat de Georges Frêche prepausèt de tornar crear un malhum de tres linhas de tramvai. Lo 7 d'abril lo malhum compta quatre linhas.
- Linha 1 Mosson ↔ Odysseum: es longa de 15,7 km, en servici dempuèi lo 30 de junh de 2000 . Lo 24 de setembre de 2009, foguèt alongada cap a l'Èst per anar cap al centre comercial Odysseum, modificada en 2012.
- Linha 2 Jacon ↔ Sant Joan de Vedats Centre: es en servici dempuèi lo 16 de decembre de 2006, modificada en 2012. Es longa de 17,5 km sus las comunas de Jacon, Castèlnòu de Les, Montpelhièr e Sant Joan de Vedats.
- Linha 3 Juvinhac ↔ Peròus Etanhs de l'Aur: Las òbras comencèron lo 19 de març de 2009 e s'acabèron a la prima de 2012. Es longa de 17,2 km sus las comunas de Juvinhac, Montpelhièr, Latas, e Peròus.
- Linha 4 Plaça Albèrt Ier ↔ Sant Denís: Es una linha creada en 2012 dedicada al centre vila, en longa de 8,6 km
Tramvai de Clarmont d'Auvèrnhe[modificar | modificar la font]
En 1890 Clarmont foguèt equipada d'un tramvai electric que foncionèt fin a 1956, quand foguèt remplaçat per d'autobusses. Uèi lo tramvai de Clarmont es un sistèma ferroviari urban de tipe tramvai sus pneumatics Translohr de propulsion electrica, guidat per un ralh central. La linha es longa de 14,2 km e i a 31 estacions. Dempuèi sa mesa en servici en 2006, lo tram1 es integrat al malhum de transpòrts en comun de la vila.


c: text/html

text:
Corlay
Corlaè en galò; Korle en breton ( Corlay en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Corlay Se tròba près de Sant-Mayeux, de la Nautor Corlay, de Plussulien, al centre de la Bretanha, a ieu-camin entre Sant Brieuc e Pontivy.
La parròquia fa partida del territòri breton tradicional del País Fañch.
Corlay se trouve à proximité de Saint-Mayeux, du Haut Corlay, de Plussulien, au centre de la Bretagne, à mi-chemin entre Saint Brieuc et Pontivy.
La paroisse fait partie du territoire breton traditionnel du Pays Fañch.
Istòria[modificar | modificar la font]
thumb|left|300 px|Las ruïnes del castèl de Corlay en 1896

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lista dels presidents de Guatemala
Lo President de la Republica de Guatemala es lo cap d'Estat de Guatemala e exercís las foncions de l'Organisme Executiu per mandat popular. L'actual President de la Republica de Guatemala es lo militar Otto Pérez Molina.
Aquesta es la lista dels presidents de Guatemala dempuèi 1839, quand lo país devenguèt independent de las Províncias Unidas d'America Centrala.
Presidents dempuèi l'adopcion de la Constitucion de 1985[modificar | modificar la font]
Actualament lo president es eligit dal pòble per un periòde de 4 ans. Vaquí la lista dels presidents après lo restabliment de la democracia.


text:
Montivilliers
Montivilliers es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una desena de quilomètres del Havre. La municipalitat a traversat per un riu trucat la Lézarde. La Lézarde a #èsser artificialment scindée en dos braç dempuèi lo Mièja Edat, amb la fin de multiplicar los molins a blat e a tan, #que dels vestigis subsisteixen encara de los nòstres jorns. Lo melhor conservat n'es aquel del abbaye, molin a blat banal, #que los abbesses ne tiravan una granda intrada. La Lézarde en essent a la Mièja Edat fòrça mai ampla que de los nòstres jorns e mens envasée, existissiá a Montivilliers una activitat portuaire pas négligeable. Es uèi jalonnée de camins de passejada, fòrça apreciats pels Montivillons. La Lézarde pres lo canal del Havre a Tancarville sus la municipalitat de Harfleur.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une dizaine de kilomètres du Havre. La commune est traversée par une rivière appelée la Lézarde. La Lézarde a été artificiellement scindée en deux bras dès le Moyen Âge, afin de multiplier les moulins à blé et à tan, dont des vestiges subsistent encore de nos jours. Le mieux conservé est celui de l’abbaye, moulin à blé banal, dont les abbesses tiraient un grand revenu. La Lézarde étant au Moyen Âge beaucoup plus large que de nos jours et moins envasée, il existait à Montivilliers une activité portuaire non négligeable. Elle est aujourd'hui jalonnée de chemins de promenade, très appréciés par les Montivillons. La Lézarde rejoint le canal du Havre à Tancarville sur la commune d'Harfleur.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.


text:
An Nòu
L'An Nòu o An Novèl es lo primièr jorn de l'annada e mai lo tèrme designa tanben las fèstas d'aquel primièr jorn de l'an.
Coma tot aniversari d'un calendièr donat, lo jorn de l'an pòt semblar mobil dins un calendièr foncionant amb una autra logica. Per exemple, l'An nòu del calendièr chinés apareis coma una data mobila dins lo calendièr gregorian.
Somari
Diferéncia entre los calendièrs[modificar | modificar la font]
E mai que los Jorns de l'an tomben pas a la meteissa data d'un calendièr a l'autre, se pòt veire una concordança relativa entre aqueles dels païses temperats. En efèit, aquò que foguèt interpretat coma la « desaparicion » de la vegetacion pendent l'ivèrn e sa renaissença a la prima conduguèt lo mite fòrça espandit de la renaissença ciclica de l'an. Atal un grand nombre de Jorns de l'an son festejats entre lo Solstici d'ivèrn e l'equinocci de prima.
Pasmens, aquò es pas universal.
Se pòt citar per exemple l'Egipte antica, que (alara qu'utilizava un calendièr civil solar) festejavan l'An Nòu tre l'arribada annala de l'aigada del Nil. Aquela aigada es deguda a las pluèjas que tomban luènh en amont (dins los nauts planòls); sa data èra entièrament tributària de fenomèns meteorologics. Pasmens, se passava generalament al meteis periòde.
Diferents calendièrs amb la correspondéncia de las datas de lor An Nòu dins lo calendièr gregorian :
- Calendièrs actius
- Annada solara (variable seguent los païses)
- Calendièr atic : novèla luna seguent lo solstici d'estiu (junh o julhet)
- Calendièr chinés : entre lo 20 de genièr e lo 18 de febrièr ;
- Calendièr egipcian antic : lo 19 de julhet (tre de l'aigada de Nil) ;
- Calendièr etiopian : lo 11 de setembre;
- Calendièr fixe : 1èr de genièr.
- Calendièr ebriac : Roch Achana (en setembre o octobre)
- Calendièr julian : vèrs lo 14 de genièr ; data encara utilizada dins qualques païses o comunautats (Calendièr berbèr,...)
- Calendièr liturgic roman (primièr dimenge de l'Avent, fin de novembre)
- Calendièr musulman : calendièr liturgic dins la majoritat dels païses musulmans e oficials dins autres.
- Calendièr Nanakshahi (Punjabi: ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ, nānakashāhī), un dels calendièrs sikh : 14 de març (1 Chet).
- Calendièr persan zoroastrian e Baha'i : 21 de març (equinòcci de prima) ;
- Calendièr universal : 1èr de genièr ;
- Calendièrs abandonats
- Calendièr republican (Revolucion Francesa) : 1èr vendémiaire (22 de setembre), a l'Equinòcci automnal ;
Istòria de l'An Nòu[modificar | modificar la font]
Egipte antic[modificar | modificar la font]
En Egipte antic, l'An Nòu èra lo primièr jorn del calendièr, o lo primièr jorn del primièr mes de la sason de l’inondacion de las culturas per Nil : lo I Akhet 1. Lo I Akhet 1 correspondiá simbolicament a l'aigada de Nil, pasmens que foguèt pas totjorn lo cas perque lo calendièr de l'Egipte antic se descalava cada an. Atal, aquela data portava una fòrta idèa de renovum de benastre, l'aigada de Nil essent vitala pels Egipcians perque despausava sus las culturas de limon.
Roma antica[modificar | modificar la font]
En 46 ab. C., l’emperaire roman Juli Cesar decidiguèt que lo 1èr de genièr seriá l'An Nòu. Los Romans dedicavan aquel jorn a Janus, le dieu de las pòrtas e dels començaments. Lo mes de genièr deu son nom a Janus ; aquel aviá doas fàcias, l’una tornejada cap endavant, e l’autre cap en arrièra. [1]
Segon l'etimologia dels meses de setembre (seten mes), octobre (ochen mes), novembre (noven mes) e decembre (detzen mes), l'antic calendièr roman aviá lo mes de març per primièr mes.
Pasmens, amb l'avinament de la Republica, los Romans prenguèron l'abitud de distinguir los ans en indicant lo nom d'un cònsol, lo consulat essent una magistratura que son mandat dura un an. En -153, lo jorn de l'investidura dels cònsols, fin alara fixada lo 15 març, passèt al 1èr de genièr[2].
Ovidi (-43 Ab. C.; 17 Ap. C. ), dins Los Fastis nos permet de conéisser de costumas romanas per l'An Nòu : un culte èra donat a Janus, dieu de las pòrtas e dels començaments, amb sacrificis d'animals e ofrendas de fruches e de mèl. Se dubrissiá las pòrtas dels temples. Aquel jorn èra considerat coma lo primièr de l'an e se fasiá de vòts, mas se trabalhava, almens simbolicament, en signe de prosperitat economica. Coma èra un jorn fast, los tribunals èran en activitat. Vestits de blanc, los Romans acompanhavan en procession los nòus cònsols de lor demorança al temple de Jupitèr Capitolian.
França[modificar | modificar la font]
En França, l'An Nòu foguèt pas totjorn lo 1èr de genièr : l'An Nòu comença a aquela data dempuèi 1564. Es lo rei Carles IX de França que, dins l'Edicte de Rosselhon del 9 d'agost de 1564, fixa la començança de l’an al 1èr de genièr.
Als sègles VI e VII, dins fòrças províncias, l'An Nòu èra lo 1èr de març. Jos Carlesmanhe, l’an començava per Nadal. Del temps dels reis capecians, l’an començava lo jorn de Pascas. En consequéncia, los ans èran de longor fòrça variable. Aquel usatge foguèt gaireben general als sègles XII, XIII e fins al mitan del sègle XV segon las províncias. Los genealogistas dels reis de França deurián doncas joglar amb las datas en foncion dels luòcs.
En 1622, aquela mesura foguèt generalizada pel Papa per l’ensemble del monde catolic, que siá simplament per simplificar lo calendièr de las fèstas religiosas.
En 1792, lo calendièr republican aboliguèt lo 1èr de genièr e faguèt començar l'an lo 1èr de vendémiaire.
Practicas de l'An Nòu a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
En Occident, es costuma de festejar l'An Nòu amb una taulejada la velha, es a dire lo 31 de decembre: es lo ressopet de Sant Silvèstre. Se manja generalament lo fetge gras e de champanha. A mièjanuèch, cadun se potoneja, a vegadas jol vesc, en se felicitant amb los melhors vòts possibles e en s'engatjant a d'eventualas bonas intencions. Puèi, s'ofrís las estrenas, presents de l'An Nòu.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
En China, cal escriure e lançar sos vòts dins un « arbre de vòts ». Cal alara qu'aquel papièr i demòre tota la serada per que lo vòt se realize. L'An Nòu chinés es tanben festejat per de fuòcs d'artificis espectacloses e d'explosions de petards.
Oceania[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) The World Book Encyclopedia (1984), tome XXIV, p. 237
- ↑ (en) Lesley Adkins, Roy A. Adkins, Handbook to life in ancient Rome, Oxford University Press US, 1998, p. 42.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) The world book encyclopedia, 1984, vol. XXVI}}


text:
Economia de la dinastia Han
L'economia chinésa dau periòde Han es caracterizada per una aumentacion significativa de la populacion, una creissença fòrça importanta de la produccion industriala e dau comèrci e per d'assais de nacionalizacion de la part dau govèrn centrau. Per acompanhar aqueu desvolopament, la quantitat de moneda batuda e mesa en circulacion aumentèt egalament e permetèt la creacion d'un sistèma monetari estable. Lei capitalas dei Hans occidentaus puei orientaus foguèron entre lei ciutats pus grandas e pus pobladas de lor epòca. Lo govèrn ordonèt tanben la bastida de vias e de pònts per facilitar lei cambis.
Au començament de la dinastia, lei païsans èran generalament autonòms. Pasmens, acomencèron de venir dependents dei cambis comerciaus ambé lei produccions dei províncias agricòlas de l'Empèri. Ansin, en causa d'un endeutament créissent, un nombre important de païsans venguèron de trabalhadors au servici d'un grand proprietari. La dinastia assaièt continuament de sostenir lei païsans pus modèsts (imposición, limitacion impausada per la lèi...) per luchar còntra l'influéncia de l'aristocràcia, dei proprietaris e dei marchands. De mai, lo govèrn dei Han occidentaus nacionalizèt leis industriás de fèrre e de sau.
Aquelei mesuras foguèron pauc a pauc suprimidas en causa de la crisi politica e economica vèrs la fin de la dinastia. La classa dei marchands independents foguèt afeblida au profiech dei grands proprietaris. Aquelei darriers poguèron aumentar lor poissança e contuniar un modèl economic basat sur una agricultura de tenements grands après la fin de la dinastia.


text:
Rire
Lo rire es un comportament reflèxe, exprimissent generalament un sentiment de jòia, que se manifèsta per una succession de pichonas expiracions en sacada acompanhada d'una vocalizacion pas articulada mai o mens sonòra. Aqueles movements concernent en primièr lo muscle respiratòri e lo laringe e son acompanhats d'una mimica provocada par la contraccion dels muscles facials, provocant la dubertura de la boca. D'autres movements mai o mens contrarotlats pòdon acompanhar lo rire.
Lo rire es subretot causat par l'umor, lo gratilh o lo rire d'autrú. Paradoxalament, lo rire es estrechament ligat amb son contrari emocional, la plorada, amb que pòt a vegadas se veire mesclat[1].
Contrariament a çò dich per Rabelais, lo rire es pas lo pròpri de l'Òme e existís per d'autres animals (per exemple lo chimpanzés). Per l'Òme, pareis vèrs lo quatren o cinquen mes[2].
Somari
Causas[modificar | modificar la font]
Generalament, lo rire es causat per çò comic en general e per l'umor en particular. Lo rire es reputat per èsser contagiós: una persona que ritz provòca lo rire.
Lo rire pòt tanben èsser provocat pel gratilh. L'estress, la consomacion d'alcòl o de drògas pòdon tanben conduire cap al rire, quite en l'abséncia d'estimulus extèrne. Lo protoxid d'azòt es nomenat gas ilarant perque provòca tanben lo rire.
Significacions[modificar | modificar la font]
Totes los umans sabon rire dempuèi la naissença. De rire s'apren pas, contrariament a las lengas, es innat.
Lo rire es dich « comunicatiu ». Los cercaires en psicologia cognitiva trobèron que las meteissas partidas del cervèl son activadas quand se nos conta un istòria comica o quand s'ausís un rire. Un subjècte qu'entend un rire aprèp una craca e que vendrà a rire atribuirà a la craca perque riguèt. Aquela experiéncia justifica l'utilizacion de rires enregistrats dins las emissions de television.
Quand lo rire es estat provocat un còp, serà pus facil de provocar un autre juste aprèp. Dins un espectacle comic, los actors patisson a provocar los primièrs rires, mas los rires venents son pus facils d'obtenir.
Lo rire es en general provocat quand s'acumula una tension o una paur, e que d'un còp se pren consciéncia qu'en realitat i aviá pas cap de dangièr.
Dins qualques païses, coma Japon, las gents se fòrçan de rire qaud son somés a una paur qu'es pas racionala[3] o quand acaban d'aver paur.
Lo ròtle del rire seriá doble :
- Per aquel que ritz, lo cervèl relarga d'ormonas destinadas a contrariar los efèits de l'estress que se revelèt fals. Lo rire exprimís pas la jòia, mas lo rire provòca la jòia.
- Per aqueles qu'ausisson lo rire, aquò mòstra l'abséncia de dangièr. Aqueles qu'ausisson lo rire pòdon a lor torn provocar un rire e relargar aquelas meteissas ormonas dins lo cervèl.
Lo ròtle del rire per un animal social coma l'òme es doncas fòrça important. Permet de far saber quand e ont i a pas mai de dangièr pel grope per poder s'amusar e se daissar anar.
Un que ritz sens rason o quand cal pas, es a dire en preséncia d'un dangièr real, serà vist coma un fòl.
Se trufar de qualqu'un en risent consistís a comunicar que presenta pas cap de dangièr.
Tipes de rires[modificar | modificar la font]
Lo rire nerviós es una acumulacion de tensions que se relarga per evitar la panica. Lo rire pòt venir pas contrarotlat, pas apropriat e contunhar plan al delà del rire classic. Existís una forma patologica de rire associat a plusors sindròmes neuropsiciatrics, descrich pel primièr còp per Féré [4]. Aquel rire patologic s'encontra aprèp de feridas de certanas partidas del cervèl, en particular l'ipotalamus, lo girus cortical anterior o lo lobe temporal. L'acid valproïc en injeccion pòt tanben provocar aquel estat de rire prodromic.
Existís un rire forçat o un rire fals, que s'utiliza quand se vòl far ben veire, alara que se a pas lo gost de rire.
Lo rire dins los autres animals[modificar | modificar la font]
Malgrat l'observacion de Rabelais segon que « lo rire es lo pròpri de l'Òme », las observacions scientificas recentas mòstran que qualques animals (primates, rats[5],[6]) coneisson tanben lo rire.
Qualques psicològs comportamentals objèctan que lo vertadièr rire demanda de condicions prealablas coma la consciéncia de se o la capacitat a s'identificar a autrú, e qu'en consequéncia los animals rison pas vertadièrament del meteis biais que nosautres. Se pòt dire qu'aquela concepcion del rire se rapòrta pus particularament a l'umor qu'al rire en general, e que es doncas l'umor qu'es lo pròpri de l'Òme, e pas lo rire el meteis.
Los estudis mòstran lo similar del rire pels divèrs primatas (l'òme, le gorilla, l'orangotan, lo Chimpanzé...) seriá la pròva que lor rire ven d'una meteissa origina, e qu'auriá apuèi evoluat diferentament segon las espècias.[7]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Anne Bourgain, Christophe Chaperot et Christian Pisani, Le rire à l'épreuve de l'inconscient, Éditions Hermann, 2010.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ C. W. Hess, Neurologie du rire, Revista Medicala Soïssa, n°179, 12 de novembre de 2008.
- ↑ id C. W. Hess
- ↑ vejatz lo filme Tonari no Totoro de Hayao Miyazaki
- ↑ (fr) Féré C. Le fou rire prodromique. Rev Neurol 1903; 11:353-358.
- ↑ (en) "Laughing" rats and the evolutionary antecedents of human joy?, Panksepp J, Burgdorf J, Department of Psychology
- ↑ (fr)L'article rire
- ↑ (en) "Tickled apes yield laughter clue", BBC, 4 juin 2009


text:
Ligament
Un ligament es una corta benda de teissut conjontiu fibrós compausat subretot de longas moleculas de collagèn. Es una estructura fòrça solida. Los ligaments connèctan los òsses a d'autres òsses dins d'articulacions e fan partida d'aquelas articulacions (religan pas los muscles als òsses; es la foncion dels tendons). Qualques ligaments limitan la mobilitat de las articulacions, o enebisson qualques movements. Atal, aparan tota l'articulacion de las estòrsas e de las luxacions pendent los movements forçats.
Los ligaments servisson tanben a jónher d'organs entre eles. Per exemple lo ligament arterial fixa l'aòrta descendenta e l'artèria pulmonara esquèrra ensems.
Autre exemple, al nivèl del genolh, existisson 4 ligaments principals, 2 ligaments laterals (intèrne e extèrne) situats de cada costat del genolh, e 2 ligaments centrals nomenats crosats perque se crosan en plan mitan del genolh.
Patologia[modificar | modificar la font]
En patologia, las lesions dels ligaments son de :
- estòrsas (alongament) ligamentàrias
- esquinçaduras (rompeduras) ligamentàrias coma la frequenta e grava rompedura del ligament crosat del genolh
Patologia ligada a la natura e a la textura dels ligaments:
- iperlaxitud ligamentària


text:
Franquisme
Lo franquisme (designacion creada a partir del nom del dictador Franco) foguèt l'ideologia del regim politic dictatorial vigent en Espanha de 1939 a 1975 jos la direccion del general Francisco Franco e sus las ideologias dels que sostenguèron la rebellion militara de 18 de julhet de 1936. Las fòrças politicas del regim avián d'originas divèrsas que lor moderador èra Franco, çò qu'explica la longevitat del regim, que l'ideologia de son regim varièt pragmaticament segon las circonstàncias intèrnas e internacionalas del moment. Atal, fins als ans 1950 foguèt un regim de tipe faissista al sens estricte, e puèi varièt gradualament sens pèrdre son autoritarisme e sos principis ideologics mai significatius.
Lo franquisme èra un regim politic autoritari venent d'una victòria militara. Franco faguèt sempre allusion a la "victòria" fins als ans 1960, que i cambièt son discors per parlar de « patz ». Coma regim militarista, las decisions se prenián en seguir lo modèl de la ierarquia militara. L'armada èra una institucion fondamentala, que foguèt sempre representada dins los govèrns de Franco. Èra una dictatura en sens estricte, que Franco n'aviá totas las atribucions de govèrn e contrarotlava totes los ressòrts de l'Estat: èra lo cap d'Estat, de govèrn, del partit unic e de l'armada. Cal mencionar qu'èra pas lo cas en Itàlia faissista, que lo cap d'Estat i èra lo rei. Las corts franquistas avián pas d'iniciativa legislativa, pr'amor que Franco aviá los poders executiu e legislatiu, en rompre lo principi de separacion dels poders. Tot aquò faguèt un regim fòrça personalista, que resistiguèt pendent lèu 40 ans, mas subrevisquèt pas a la mòrt del dictator.
Lo partit unic s'apelava Falange Espanhòla Tradicionalista e de las JONS. Totes los foncionaris fasián obligatòriament partida d'aqueste partit, e devián jurar los « principis fondamentals del Movement ». Espanha se definissiá coma una democràcia organica; aquel sistèma negava los dreches politics individuals e daissava la representativitat populara de manièra indirècta dins las mans d'organismes (sindicat vertical, caps de familha o municipis). Al delà, una partida de las corts (sens iniciativa legislativa) èra dirèctament designada per Franco, e autres n'èran per drech pròpri (mantuna carga militar e eclesiastica nauta). Aqueste sistèma pretendiá mostrar a la comunautat internacionala l'illusion que en Espanha franquista i aviá de democràcia.
A nivèl economic Franco ensagèt de cercar un modèl capitalista mas amb un intervencionisme grand de l'Estat. La proprietat privada èra un drech reconegut, mas l'Estat èra per sus dels interèsses individuals. Aquel sistèma es pròpri dels regims de tipe faissista e revestissiá de progressisme social un regim autoritari que, encara qu'intervencionista, permetiá a las empresas d'esplechar socialament lors trabalhadors. Lo contraròtle de las relacions laboralas èra exercit pel sindicat vertical e las grèvas èran consideradas subversivas e interdichas. Pendent los ans 1950 e 60 Franco moderèt l'intervencionisme del regim per fin de resòlver la crisi economica e de s'assegurar lo supòrt e los investiments dels aliats occidentals. La creissença economica e lo desvolopament signifiquèron una corrupcion politica granda.


text:
Buteo buteo
La Busa o Tartana es un aucèl de rapina qu'aperten a la familha dels Accipitridae. S'encontra en Euròpa, Asia e Africa, mesura tipicament entre 51 e 57 cm de long e 110 a 130 cm d'envergadura, çò que ne'n fa un predator de talha mejana.
Las divèrsas sosespècias se despartisson entre los dos grops seguents:
-Lo grop dels Buteo a l'oèst que son mai o mens sedentaris, o passaires sus distàncias cortetas:
- Buteo buteo buteo : dins Euròpa tota
- B.b. rothschildi : Açòres
- B.b. insularum : Illas Canàrias
- B.b. bannemani : Illas del Cap Verd
- B.b. arigonii : Corsega e Sardenha
- B.b. menetreiesi : Caucàs
- B.b. burterti : Madèira.
-Lo grop Vulpinus a l'est que son mai que mai d'aucèls de passa:


text:
Guèrra de la Seisena Coalicion
La Guèrra de la Seisena Coalicion se debanèt de 1812 a 1814 durant lei Guèrras Napoleonencas. Opausèt l'Empèri Francés, seis estats satellits e Danemarc a l'Empèri Rus que foguèt pauc a pauc jonhada per una coalicion gropant la màger part deis autrei país europencs dins lo corrent dei retiradas francesas. S'acabèt per una victòria coalizada, l'abdicacion de Napoleon Ièr e la Restauracion de la monarquia francesa.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Tresena Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Cinquena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
Nadine Gordimer
Nadine Gordimer (Springs, Africa del Sud, 20 de novembre de 1923 - Johannesburg, 14 de julh de 2014) foguèt una escrivana e activista politica sud-africana. Aquesta autora en lenga anglesa, que se situèt demest los escrivans sud-africans mai prestigioses internacionalament, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1991.
Los escriches de Gordimer se focalizèron mai que mai sus las questions moralas e las politicas racistas. Foguèt una de las figuras màgers dins la lucha contra l'apartheid e èra membre del Congrès Nacional African, çò que li valguèt la censura de sas òbras Burger's Daughter e July's People del temps del regim segregacionista. Posteriorament participèt tanben activament a la causa de las victimas de la SIDA.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Nadine Gordimer nasquèt en 1923 al costat de Springs, Gauteng, una vila minièra del Rand oriental, còsta Johannesburg, dins una familha de classa mejana. Son paire, Isidore Gordimer, un immigrant lituanian de confession jusieva vengut de Žagarė, èra relotgièr, e sa maire, Hannah "Nan", nascuda Myers veniá d'Anglatèrra, sortida d'una familha d'origina jusieva non practicanta de Londres. La futura escrivana cresquèt dins un ambient laïc.
L'implicacion de Nadine Gordimer dins los problèmas etnics e economics d'Africa del Sud se vegèron ligats en part a l'istòria personala de la familha, a la vida de son paire qu'aviá fugit la repression de la Russia tsarista, encara qu'aqueste manifestèt pas jamai de simpatia per las marridas condicions de vida de las populacions autoctònas, e subretot a l'activisme de sa maire que luchava contra la pauretat e la discriminacion e creèt per exemple una grèpia pels mainatges negres. Foguèt marcada tanben durant son adolescéncia per la repression brutala del govèrn quand la polícia venguèt espepissar l'ostal de la familha per i cercar de letras e jornals dels servicials e los confiscar.
Estudièt en part dins una escòla conventuala catolica mas foguèt subretot en çò sieu que foguèt educada que sa maire, aparentament, pensava qu'aviá un còr fragil e qu'èra en risca a l'escòla. Per encausa d'aquesta isolacion e solitud, Nadine Gordimer s'avodèt a l'escritura d'ora e aital publiquèt sas primièras istòrias quand aviá tot bèl just 15 ans.
Los primièrs escriches[modificar | modificar la font]
D'en primièr foguèt publicat en 1937 un raconte per enfants, "The Quest for Seen Gold," dins lo Children's Sunday Express e puèi, un pauc mai tard durant la meteissa annada, un autre raconte "Come Again Tomorrow" que sortiguèt dins Forum. L'an seguent, quand aviá tot escàs 16 ans, vegèt sa primièra òbra de ficcion per adults editada. Sos estudis universitaris foguèron brèus, demorèt pas qu'un an a l'Universitat de Witwatersrand, temps que li permetèt pasmens de conéisser d'autres escrivans e de s'implicar dins la renaissença de Sophiatown. Tre 1948 se n'anèt viure a Johannesburg, ont contunhèt d'escriure. Publiquèt qualques tèxtes dins de revistas localas del país del temps que seguissiá de corses. La màger part de sos racontes d'aquel temps foguèron amassats e publicats puèi dins Face to Face, en 1949.
Òbras[modificar | modificar la font]
Romans[modificar | modificar la font]
- The Lying Days (1953)
- A World of Strangers (1958)
- Occasion for Loving (1963)
- The Late Bourgeois World (1966)
- A Guest of Honour (1970)
- The Conservationist (1974)
- Burger's Daughter, (1979)
- July's People (1981)
- A Sport of Nature (1987)
- My Son's Story (1990)
- None to Accompany Me (1994)
- The House Gun (1998)
- The Pickup (2001)
- Get a Life (2005)
- No Time Like the Present (2012)
Recuèihs de racontes[modificar | modificar la font]
- Face to Face (1949)
- The Soft Voice Of The Serpent (1952)
- Six Feet of the Country (1956)
- Friday's Footprint (1960)
- Not for Publication (1965)
- Livingstone's Companions (1971)
- Some Monday for Sure (1976)
- A Soldier's Embrace (1980)
- Town and Country Lovers (1980)
- Something Out There (1984)
- Correspondance Course (1984)
- Once upon a time (1989)
- Jump (1991)
- Loot (2003)
- Beethoven Was One-Sixteenth Black (2007)
Ensages[modificar | modificar la font]
- The Black Interpreters (1973)
- The Essential Gesture (1988)
- Writing and Being (1995)
Autres[modificar | modificar la font]
- Telling Tales (2004)
- Telling times. Writing and Living, 1954-2008 (2010)


text:
Montigny-sur-l'Hallue
Montigny-sur-l'Hallue es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo sòl de la municipalitat aperten a las formacions terciària e quaternaire ; daissa dificilament passar l'aiga. Lo fons de la vallée de la Hallue a recobert de alluvions ; la longitud de las pendentas, se tròba marnes e glaises verdas ; los marnes e calcaires constituisson los 2/3 del territòri.
La vallée de la Hallue se ramifie en divèrses pichons vallons pas @dénommer. L'altitud culminante se tròba al nòrd-oèst.
A lo-dessus de las tèrras glaises verdas, una capa d'aiga sosterranha alimenti los potzes de la municipalitat e de las fonts. La mai abondiua d'aquelas fonts es aquela de la fontaine publica situada al sud-oèst.
Lo cors del Hallue es habituellement flac. En temps de pluèjas esperlongadas o de fonte de las nèus, es alimentée per divèrsas ruisseaux[1].
Le sol de la commune appartient aux formations tertiaire et quaternaire ; il laisse difficilement passer l'eau. Le fond de la vallée de l'Hallue est recouvert d'alluvions ; le long des pentes, on rencontre des marnes et glaises vertes ; les marnes et calcaires constituent les 2/3 du territoire.
La vallée de l'Hallue se ramifie en plusieurs petits vallons non dénommés. L'altitude culminante se trouve au nord-ouest.
Au-dessus des terres glaises vertes, une nappe d'eau souterraine alimente les puits de la commune et des sources. La plus abondante de ces sources est celle de la fontaine publique située au sud-ouest.
Le cours de l'Hallue est habituellement faible. En temps de pluies prolongées ou de fonte des neiges, elle est alimentée par plusieurs ruisseaux[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De las armas de pèira, de las poteries e de monedas de l'epòca gallo-romaine an #èsser d'amassadas sul territòri. En extrasent la tourbe, s'es descobèrt las traces d'una via pilòtes dessús en connectant Montigny e Vilaincourt (uèi en la municipalitat de Behencourt).
Las fondacions d'un castèl féodal èran encara visibles l'an 1830.
Jos LouisXI, Montigny aperteniá a la familha de Lalain, del partit de Charles lo Téméraire.
En 1636, un còrs de cavalièrs alemands al servici del rei de França, i aguèt capturat pels Espanhòls.
Lo 23 de decembre de 1870, lo vilatge a #èsser lo teatre de combats, al cors de la batalha de la Hallue[3].
Des armes de pierre, des poteries et monnaies de l'époque gallo-romaine ont été trouvées sur le territoire. En extrayant la tourbe, on a découvert les traces d'une voie sur pilotis reliant Montigny et Vilaincourt (aujourd'hui dans la commune de Behencourt).
Les fondations d'un château féodal étaient encore visibles en 1830.
Sous LouisXI, Montigny appartenait à la famille de Lalain, du parti de Charles le Téméraire.
En 1636, un corps de cavaliers allemands au service du roi de France, fut capturé par les Espagnols.
Le 23 décembre 1870, le village a été le théâtre de combats, au cours de la bataille de l'Hallue[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nòta communale de 1899 pel Sr. Vaquet. Archiu départementales de la Soma : 4° 100
- ↑ Notice communale de 1899 par M. Vaquet. Archives départementales de la Somme : 4° 100
- ↑ Nòta communale de1899, op. cit.
- ↑ Notice communale de1899, op. cit.


text:
Ervrezhell
Ervrezhell en breton ( Arbrissel en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La region a viscut dempuèi divèrses millenaris, coma lo pròva lo albereda tampa de "detla ròca a las fées" en datant del neolític, situada a Unitat|10|km {{}}. De la comuna. Divèrses luòcs archéologiques an #èsser repérés d'avion pel archéologue Gilles Leroux en lo moment de la secada de 1989. Qualqu'uns poirián èsser atribuits a la Tène e/o al periòde gallo-romaine, continuament a prospections sul terren o en los en comparant amb los luòcs enregistrats per Jean-Claude Meuret sus la municipalitat de Visseiche. La municipalitat de Arbrissel poiriá èsser traversada per una via anciana en prenent l'autra via en fasent limit amb las municipalitats de Rannée, aquela de Roazhon-Angieus (Condate-Juliomagus).
La région est habitée depuis plusieurs millénaires, comme le prouve l'allée couverte de "la roche aux fées" datant du néolithique, située à 10 km. de la commune. Plusieurs sites archéologiques ont été repérés d'avion par l'archéologue Gilles Leroux lors de la sécheresse de 1989. Certains pourraient être attribués à la Tène et/ou à la période gallo-romaine, suite à des prospections sur le terrain ou en les comparant avec les sites fouillés par Jean-Claude Meuret sur la commune de Visseiche. La commune d'Arbrissel pourrait être traversée par une voie antique rejoignant l'autre voie faisant limite avec la communes de Rannée, celle de Rennes-Angers (Condate-Juliomagus).


text:
Neodimi
Lo neodimi es un element quimic de la taula periodica, de simbòl Nd e de nombre atomic 60. Es un metal gris argentat de la familha dels lantanids. Lo neodimi foguèt descobèrt en 1885 pel quimist austriac Carl Auer von Welsbach. Es present en quantitats significativas dins los minerals coma la monazita e la bastnasita. Lo neodimi se tròba pas a l'estat natural sos forma pura metallica non mesclat als autres lantanids, e generalament deu èsser rafinat. E mai que lo neodimi siá classat dins las tèrras raras, es un element fòrça comun, pas pus rar que lo cobalt, lo niquèl, o lo coire, e es largament espandit dins la crosta terrèstra. La majoritat del neodimi mondial ven de minas chinesas.


text:
Reanimacion cardiopulmonara
La reanimacion cardiopulmonara (RCP) qu'ei un ensemble de manòbras lo but de las quaus ei de sauvar ua vita en assegurant l'oxigenacion deus organs quan la circulacion sanguina e s'ei arrestada.
Lo procediment que's debana en duas etapas.
La purmèra etapa que consisteish en arreconéisher l'arrèst. Si'vs trobatz devant d'un pacient esvanit, que cau n'aprochar e ne mautar de las espatlas en dise'u : « E'vs trobatz plan? » « Qué'vs passa? ». Si parlèsse, s'obrisse los uelhs o si's mautèsse, fenitz la vòsta intervencion o, si calèsse, demandatz ajuda. Si non responèsse pas, cridatz tà demandar ajuda. Abans d'arreconéisher l'arrèst, que cau verificar lo pacient que respira. Metent la man mei pròcha deu cap deu pacient suu front, b'enclinatz lo cap a l'endarrèr. Eslhevatz lo menton de la victima dab l'estrem deus dits de l'auta man. Dab la via respiratòria obèrta valoratz la respiracion durant 10 segondas. Observatz si lo torax e's mauta, escotatz los sons respiratòris e sentetz l'aire aledat sus la vòsta gauta. Si respira normalament, que cau metre lo pacient en posicion laterala de seguretat, shens pas jamei deishar-lo sus l'esquia. Si la victima non respirèsse pas normalament o si respirèsse dab aledadas tapatjosas, que's deu forçadament aperar lo 112 en mei de realizar un massatge cardiac.
La dusau etapa que consisteish en realizar lo massatge cardiac. Si lo pacient non respira pas, qu'ei indispensable d'efectuar compressions toracicas. En tot meter lo talon d'ua man suu center deu torax e lo talon de l'auta dessús de la purmèra, hètz pression dab los braç estenuts suber l'esternum deu pacient en tot en·honsar-lo 4 o 5 cm haut o baish. Non hètz pas pression sus la partida superiora de l'abdomèn o l'estrem inferior de l'esternum. Arron de cada compression, arrestatz-vse de prémer suu torax shens retirar las mans. Que cau la compression e la descompression que duren lo medish temps. Qu'ei oportun çò de realizar respiracion artificiau (boca a boca). Dens aqueste cas que's harà duas insuflacions cada 30 compressions. Contunhatz la reanimacion dinc a l'arribada de l'ambulància, que la victima torna aledar o si'vs estareishetz.
La desfibrilhacion precòça associada a la reanimacion cardiopulmonara qu'aumenta hòrtament las possibilitats de subervivença d'ua persona en arrèst cardiorespiratòri qui presenta ua fibrilhacion ventriculara, causa principau de mort subita de l'adult.


text:
Batalha de Lhèida (1642)
Era Batalha de Lheida (1642), tanben coneguda coma era batalha des horques , peth lòc a on passec, siguec un des episòdis dera Guèrra dels Segaires. I lutaren es castelhans, manats deth marqués de Leganés, Diego de Guzman, cosin deth Comte-Duc d'Olivares ( 15.000 òmes d'infanteriá, 5000 cavaliers e 9 canons) e es soldats catalans e francesi ( 9000 soldats d'infanteriá, 4000 cavaliers e 8 canons), manats peth mariscal e virrei de Catalonha, Philippe de la Mothe-Houdancourt.
Era victoria siguec tà La Mothe e se poguec evitar qu'era armada castelhana aucupés era vila de Lhèida. Era posicion deth Comte-Duc d'Olivares deuant Felip IV de Castelha se veiec plan compromessa pr'amor d'aguesta victòria catalana e francesa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Ena prima de 1640 Francesc de Tamarit siguec empresoat per ajudar pas tà recrutar soldats e ostals tà es anidar. Pagesi revoltadi dintraren en Barcelona el 22 de mai de 1640 e eth desliuraren. Eth 7 de juni es pagesi dintraren de nau pendent eth Corpus de Sang ena vila caplòc dera Catalonha e tuaren eth virrei Dalmau III de Queralt.
En seteme es armades de Felip IV perpreneren Tortosa damb era aliança des mossurs catalans e eth bisbe dera vila qu'era arreialista. Era perpresa dera vila comportec ua dura repression contra eth pòble. Eth 17 de hér de 1641 Pau Claris, Conselher en Cap dera Generalitat de Catalunya, proclaméc era República Catalana, damb era amassada dera burgesia dera vila de Barcelona, plan descontenta pera pression fiscau.
Ua aliança siguec acordada damb eth Regne de França. Tà auer era ajuda Catalonha passec a éster manada per Loís XIII de França. Jorns dempús, e damb era ajuda des francesi, era Generalitat auia ua plan importanta victoria militar ena batalha de Montjuïc eth 26 de hér de 1641. Un pauc més tard moriguec Pau Claris e era desaisida situacion locau e internacionau, metec ara Generalitat a proclamar a Loís XIII coma nau Comte de Barcelona a pr'amor d'açò, sobiran de Catalonha.
Es soldats catalans e francesi consolidaren eth sòn domini sus es terres de l'èst e eth sud de Catalonha. S'iniciec un sèti sus Tarragona. Er arrei espanhòu en véder que francesi e catalans arrivauen a Montsó (2) renunciéc ath Rosselhon dempús dera caiguda de Perpinhan e lancec ua ofensiva contra Lhèida.
Eth 2 d'octobre es soldats catalans de Vilanoveta se retiraren a Torres de Segre pr'amor qu'es castelhani arribauen a Lhèida. Un jorn dempús era cavaleriá catalana e 200 shivaus castelhans se traparen e es armades catalanes e francesa dintrauen en Vilanoveta eth ser d'aqueth madeish jorn.
Era Armada castelhana[modificar | modificar la font]
Aguesta era héta pes terços deth Príncipe, Conde-Duque de Olivares, Simon Mascarenhas, Aragon e era cavaleriá des Ordes Militari e de Flandes.
Era armada catalana e francesa[modificar | modificar la font]
Era armada francesa, manada per Phillippe de La Mothe-Houdancourt era héta per 9000 soldats includent es regiments d'infanteriá de Champagne, Am Büchel (soïs) e dètz companhies (4); La Mothe, Tonneins, Rébé, Vandy, Poitou, Lyonnais, Cinq Mars, Uxelles, Comte de Rosselló e eth Regiment de Barcelona manat per Jironi atau coma 4000 shivaus includents es regiments de cavaleriá de Magaloti, Alais (6 companhies), Pierre Huault de Bussy de Vaires, Brissac, Aubaye, saint-Simon, Roches-Varitaud, Terrail, Villaneuve, Aubais, Meinville, Du Roure e era cavaleriá catalana de Josep d'Ardena ena reserva (1) a més des companhies de cavaleriá deth Baró de Pujols e es guardies deth Mariscal de la Mothe-Houdancourt.
Era armada era héta per 11 esquadrons d'infanteriá, 41 esquadrons de cavaleriá e 2 bateries (una damb 5 e era auta damb 3 canons).
Era Batalha[modificar | modificar la font]
Era artilheriá francesa iniciec l'atac més aguest siguec iniciat dempús per 300 cavalièrs dera cavaleriá castelhana de Rodrigo de Herrera amassats damb eth regiment deth Príncep e deth Conde Duque (4000 saoldats e cavalièrs ). Aguesti preneren ua bateria francesa e tres canons e es dugueren ath camp castelhan.
Es soldats d'infanteriá catalans e francesi sigueren alavetz atacadi per gaireben tota era cavaleriá castelhana. Aguesti resistiren, més era ala drecha de Monssur de Terrail se trinquec e auec besonh de dos esquadrons de cavaleriá de Mageloti 1-5). Atau, es autes òmes de cavaleriá, manats per Louis de Valois, Comte d'Alais e Colonel Generau dera Cavaleriá avancéc contra es castelhans(6)e era ala querra, manats per Philippe de Chateaubriant, comte des Roches-Baritaut (7) tanben avancec. Era luta contunhec e mentretant es soldats castelhans queien en eth caos (8), es reserves francesa e catalana, ath ser, dintraren en accion e pera nét era armada de Felip IV auec de tornar tà Castelha laissant de milièrs de morts e herits en sòn darrèr.
Atau, es soldats castelhans perderen un canon, 6 cornetes e 4 bandieres. Eth nombre de morts pendent era cavaleriá siguec plan naut. Es francesi aueren pocs mòrts més eth regiment d'Am Büchel siguec practicaments destruït. Aguesta victoria de francesi e catalans siguec plan celebrada. Pr'amor d'açò de La Mothe-Houdancourt siguec premiat damb eth Ducat de Cardona.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Pere Lacavalleria, Relació compendiosa de tot lo que ha passat des de que lo exèrcit del rei de Castella ha partit de Tarragona y de la senyalada victòria que lo senyor mariscal de la Motte ha guianyada a la vista de la ciutat de Lleida
º (castellà) Memorial histórico espãnol, capítol 132
º (francès) Mercure françois, 1642
º (francès) Suzane, Histoire de l'ancienne infanterie T.VIII º (francès) Suzane, Histoire de la cavalerie française T.III º (francès) Table ou abrégé des 135 volumes de la Gazette de France depuis son comenement en 1631 jusqu'en 1765 Tomes I à III, Paris 1766 à 1768. º (alemany) Plànol Acies Gallicae et Hispaniae prope Ilerdam Quando Mareschallus Oudancurtius Marchionem de Leganez fugauit Schlacht bei Lerida dins de Theatrum Europaeum
º Obtingut de «http://ca.wikipedia.org/w/index.php?title=Batalla_de_Lleida_(1642)&oldid=11893500»
Referències[modificar | modificar la font]
1.- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Pere Lacavalleria, Relació compendiosa de tot lo que ha passat des de que lo exèrcit del rei de Castella ha partit de Tarragona y de la senyalada victòria que lo senyor mariscal de la Motte ha guianyada a la vista de la ciutat de Lleida
2.- ↑ (castellà) Francisco Martín Sanz, La política internacional de Felipe IV
3.- ↑ 3,0 3,1 Joan Busquets i Dalmau La Catalunya del Barroc vista des de Girona: la Crònica de Jeroni de Real, p.184
4.- ↑ (anglès) Curt Johnson, The French Army of the Thirty Years' War: Line Infantry
5.- ↑ (anglès) The Great Officers of the Crown
6.- ↑ Víctor Balaguer, Història de Catalunya (37)
7.- ↑ (francès) Charles Gavard, Galeries historiques du Palais de Versailles, Volum 1, p.278
8.- ↑ (castellà) Modesto Lafuente y Zamalloa, Historia General de España, vol.8, p.420
º John Huxtable et al.,España, Europa y el mundo atlántico: Homenaje a John H. Elliot, Marcial Pons, Ediciones de Historia 2001
º John Huxtable, La revolta catalana 1598 1640, 1989


text:
1886
Aquesta pagina concernís l'an 1886 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
En fàcia deis avançadas italianas en direccion dau nòrd dau Plan Etiopian, lo negus Yohannes IV ordonèt de defendre la region.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau proton per lo fisician alemand Eugen Goldstein (1850-1930) que postulèt l'existéncia de rais de particulas de carga electrica positiva per explicar de fenomèns observats sus un tube de Crookes. Pasmens, la particula novèla foguèt pas identificada coma un constituent dau nuclèu atomic avans 1919.
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Brevet de l'engenhaire alemand Carl Benz (1844-1929) regardant una automobila que capitèt de realizar un trajècte de 104 km en 1888 (amb una velocitat mejana d'aperaquí 15 km/h).
Dins lo domeni dau comèrci maritim, intrada en servici dau Glückauf que foguèt lo premier petrolier de concepcion modèrna. D'efèct, lo premier tipe de petrolier, aparegut en 1861, èra un naviri fòrça perilhós car utilizava dei sèrvas intèrnas per transpòrtar lo petròli, çò que podiá entraïnar un acampament de vapors explosivas dins l'espaci liure entre lei sèrvas e la còca. Per resòuvre aqueu problema, lo Glückauf foguèt concebut ambé de cistèrnas delimitadas dirèctament per la còca, çò que permetiá de suprimir l'espaci liure. Relativament segur regardant lo risc d'explosion, aqueu tipe de petrolier venguèt la nòrma fins ais annadas 1980 — mai la talha aumentèt d'un biais fòrça important — e l'aparicion dau petrolier de còca dobla per respòndre ai problemas de pollucion.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de març - Edward Calvin Kendall, quimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1972)
- 17 de mai - Rei Anfós XIII d'Espanha (m.1941)
- 26 de mai - Al Jolson, actor american (m.1950)
- 28 de mai - José Linhares, president de Brasil (m.1957)
- 29 junh - Robert Schuman, òme politic francoalemand, fondator de l'Union Europèa (m.1963)
- 13 de setembre - Robert Robinson, quimista britanic, Prèmi Nobel de Quimia (m.1975)
- 28 d'octobre - Loís Abric, poèta provençal (m.1953)
- 3 de decembre - Karl Manne Georg Siegbahn, fisician suedés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1978)
- 8 de decembre - Diego Rivera, pintor mexican (m.1957)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de junh - Rei Loís II de Bavièra (n.1845)
- 31 de julhet - Franz Liszt, pianista ongrés (n.1811)
- 21 d'octobre - José Hernández, poèta e jornalista argentin (n.1836)
- 2 de novembre - Teodòr Aubanèu, poèta provençal (n.1829)
- 18 de novembre - Chester Arthur, president dels Estats Units d'America (n.1829)


text:
Golf de Califòrnia
Lo golf de Califòrnia (en espanhòl Golfo de California, sonat tanben Mar de Cortés o Mar Bermejo) es lo braç d'aiga que separa la peninsula de Baissa Califòrnia de la rèsta de Mexic. Confronta a l'oèst los estats de Bassa Califòrnia e Bassa Califòrnia Sud, al nòrd Sonora e a l'èst Sonora e Sinaloa.
Aquesta region es un ric e divèrs ecosistèma. A mai d'una granda varietat de creaturas endemicas, s'i tròban fòrça espècias migratòrias coma la balena gibosa (Megaptera novaeangliae), la balena grisa de Califòrnia, la granda manta e la tartuga laüt. Lo govèrn mexican a enssajat de crear d'airals de conservacion e de proteccion del mitan natural, mas los territòris de la peninsula son pauc poblats, çò que fa malaisida la susvelhança estricta de las activitats que s'i realizan.
Per l'abondància de peisses e autras creaturas marinas, aquesta region es un centre mondial d'activitats de pesca esportiva, subretot a Los Cabos, La Paz, Loreto, Guaymas, San Carlos e Mulegé. La zòna es tanben un important centre per la pesca comerciala de Mexic.


text:
Montastruc (Lomanha)
Montastruc[1][2][3][4] (Montestruc-sur-Gers en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Lengadòc Rosselhon Miègjorn Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Montastruc (Lomanha)
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Oscar Palavecino
Oscar Palavecino (Rancho El Ñato, departament Rivadavia, província de Salta, lo 18 de deceme de 1959) conegut deu son nom d'empont El Chaqueño Palavecino qu'ei un cantaire de folclòre argentin originari d'ua region argentina coneguda com lo Chaco salteño (qui ei en vertat la region deu Chaco pertanhent a la província de Salta).
Que comencè com musician amator en tot har lo cauhaire de colectivo dinc a que hosse descobèrt en 1992 a l'escadença de la hestejada de Coquín (amassa annau màger deus musicians de folclòre argentin). En 1993 que vadó unicament musician professionau.
Com lo Chaco b'ei ua region partatjada dab Paraguai e que, en mei d'aquò, Salta que costeja tanben Bolívia, la musica deu Chaqueño qu'ei marcada peus ritmes e per las orquestracions deu nòrd d'Argentina, de Bolívia e de Paraguai. Qu'ei dens l'encastre d'aquesta tripla influéncia que la soa musica e la deus sons musicians qu'a dat un vam navèth a la chacarera, la grana dança de Salta de de Santiago del Estero.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Pa' Mis Abuelos Esta Zamba (1987)
- Pa'l Tío Pala (1989)
- El Alma De Filipito (1995)
- 20 Éxitos Del Zorzal Chacosalteño (1996)
- Salteño Viejo (1997)
- Apenas Cantor (1998)
- Chaqueñadas (1999)
- La Ley Y La Trampa (2001)
- La Pura Verdad (2003)
- Juan De La Calle (2004)
- 20 Grandes Éxitos (2005
- En Vivo Buenos Aires (2005, viu)
- El Gusto Es Mío (2006)
- Chaco Escondido (2007)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- ChaquenoPalavecino.com.ar (sit oficiau).


text:
Paleoantropologia
La Paleoantropologia (del grèc, πaλaιός paleos 'ancian'; άvθpwπoς anthropos 'èsser uman'; e λoYoς logos 'coneissença') es la branca de l'antropologia fisica qu'estúdia l'evolucion umana. L'evolucion umana designa las diferentas fasas qu'an permés d'abotir a l'òme modèrne, Homo sapiens, a partir de sos ancèstres primats. Se limita pas a l'estudi del genre Homo mas inclutz pus generalament totes los membres de la familha dels ominides (i comprés, doncas, los australopitecus).
Trabalha essencialament a partir de l'estudi dels fossils, mas tanben recorrís a d'autres apròches, coma la primatologia.
Cal notar qu'aquesta sciéncia dispausa solament d'un material fossil fragmentari e pauc abondant, e que los trabalhs dels cercaires condusissent a emetre de nombrosas e divèrsas ipotèsis que fan pas sempre l'unanimitat de la comunautat dels paleoantropològs.


text:
642
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 642 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Batalha de Nehavend que marquèt la destruccion de la darriera armada sassanida importanta. Leis Arabis poguèron començar la conquista sistematica dau plan iranian. Yazdgart III se retirèt dins la region de Merv per assaiar d'organizar una armada novèla.
Africa[modificar | modificar la font]
Makuria[modificar | modificar la font]
Incursion aràbia en direccion dei reiaumes nubians. Pasmens, se turtèt a una resisténcia importanta e foguèt rebutada a la premiera batalha de Dongola.


text:
Cultura de la terralha cordada
La cultura de la terralha cordada designa una cultura preïstòrica caracterizada per una terralha decorada per l'estampatge de cordetas sus l'argiela crusa. Entre 3000 e 2200 avC, s'estendiguèt sus una partida importanta de l'Euròpa continentala dau nòrd-èst de França fins a Russia. Se pòu devesir entre cinc zònas principalas :
- la cultura de la terralha cordada « estandard » que s'estendiguèt en Euròpa Centrala, principalament en Polonha e en Alemanha.
- la cultura dei tombas individualas que s'estendiguèt dins lo sud d'Escandinàvia. Èra caracterizada per de tombas individualas decoradas per d'armas (destrau de guèrra) ò d'objèctes d'ambre.
- la cultura dei destraus de guèrra norvegianosuedesas que s'estendiguèt en Escandinàvia. Aqueleis armas èran d'objèctes mostrant l'estatut sociau de son possessor e i a gaire d'indicis sus una evolucion d'aquela utilizacion. Aquela cultura bastiguèt tanben de monuments megalitics e de tombas individualas.
- la cultura dei destraus de guèrra finesas que s'estendiguèt en Finlàndia. En causa dei condicions climaticas, la caça e la culhida semblèron i tenir un ròtle pus important que dins lo rèsta de la zòna d'expansion de la terralha cordada.
- l'ensems format per lei culturas de Dnipr mejan e de Fatyanovo-Balanovo (situada lòng de Vòlga). Èran en contacte ambé l'estèpa eurasiatica e influenciadas per lei culturas de la region deis Orals.


text:
Hessenheim
Hessenheim en alemannisch (Hessenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hessenheim es un pòble en fasent part del costat de Marckolsheim e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants an conegut jol nom de Hessenheimois. La populacion a qualificat jol sobriquet alsacien de Holtzbeerla (peres duras). Lo pòble a situat a 1 Unitat|3|km}} de Sélestat la granda aglomeracion de la mejana Alsace. Lo pòble es essencialament agricòla.
Hessenheim est un village faisant partie du canton de Marckolsheim et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants sont connus sous le nom de Hessenheimois. La population est qualifiée sous le sobriquet alsacien de Holtzbeerla (poires dures). Le village est situé à 13 km de Sélestat la grande agglomération de la moyenne Alsace. Le village est essentiellement agricole.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc a ja #èsser ocupat jos l' epòca romaine coma lo pròva l'existéncia d'un cementèri de l'epòca de l'emperaire Valens del Modèl:IVe sègle #qu'a #èsser meses a jorn amb un important mobilier. Aquel son de contunh los Mérovingiens #qu'an ocupat la region. Mai tard, al Sègle XII, aquel son mercenaires germains #qu'ocuparàn la plana a la demanda del poder imperial. Lo pòble es aital colonisé per abitants de la Hesse, de las Saxons a Saasenheim, e de las Souabes a Schwobsheim. Al cors del Mièja Edat, es la avesque de Estrasburg #qu'a lo pòble en fief, agut pels langraves de Werd, e a aquel títol, part del bailliage de Marckolsheim. Pendent la guèrra de Trenta Ans, lo pòble es décimé. Lo pòble de Shnellenbühl situat a Unitat|3|km {{}} de Hessenheim es totalament rasat pels Suedeses. Aquel pòble uèi entièrament desaparegut possedís pas mai que dos o tres ostals.
Le site a déjà été occupé sous l'époque romaine comme le prouve l'existence d'un cimetière de l'époque de l'empereur Valens du Modèl:IVe siècle qui a été mis à jour avec un important mobilier. Ce sont ensuite les Mérovingiens qui ont occupé la région. Plus tard, au Sègle XII, ce sont des mercenaires germains qui occuperont la plaine à la demande du pouvoir impérial. Le village est ainsi colonisé par des habitants de la Hesse, des Saxons à Saasenheim, et des Souabes à Schwobsheim. Au cours du Moyen Âge, c'est l'évêque de Strasbourg qui tient le village en fief, tenu par les langraves de Werd, et à ce titre, partie du bailliage de Marckolsheim. Pendant la guerre de Trente Ans, le village est décimé. Le village de Shnellenbühl situé à 3 km de Hessenheim est entièrement rasé par les Suédois. Ce village aujourd'hui complètement disparu ne possède plus que deux ou trois maisons.


text:
Azy-sur-Marne
Azy-sur-Marne es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vallée De la Marna. Situat dins la zòna de appellation « Champagne de l'Aisne ».
Vallée de la Marne. Situé dans la zone d'appellation « Champagne de l'Aisne ».
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Villatge fòrça deteriorat per las batalhas de la Marna en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala.
Village très endommagé par les batailles de la Marne lors de la Première Guerre mondiale.


text:
Estat del benestar
L'estat del benestar (Welfare State en anglés, per comparacion al "warfare state" o estat de guèrra alemand aprèp la Segonda Guèrra Mondiala) es, segon lo sociològ T.H. Marshall una combinason especiala entre democracia, benestar e capitalisme. Consistís en un ensems de politicas qu'installa una seria de servicis socials de caractèr universal. Aqueles servicis an per finalitat de garantir de condicions de vida convenentas a la populacion e evitar que las personas demòren en situacion d'escac fàcia a de circonstàncias de natura problematica. L'estat garantís l'accès a l'ensenhament, a la santat e per poder viure dins la malaltiá, andicap, caumatge e retirada.
Origina[modificar | modificar la font]
Lo primièr estat del benestar ven del sistèma d'assegurança establits per Otto von Bismarck en Alemanha al sègle XIX. Seguit pels païses escandinaus qu'establiguèron de sistèmas mutualistas que pauc a pauc seràn integrats pendent la primièra mitat del sègle XX, e aprèp la crisi seguent de la granda depression dels ans 1930 foguèt desvolopat un còp acabada la Segonda Guèrra Mondiala, subretot capitanejada per las reformas prepausadas per Sir William Beveridge, qu'establiguèron un sistèma d'assegurança nacionala per afrontar las necessitats socialas.
Tipes[modificar | modificar la font]
Segon divèrses autors i a diferents tipes d'estats del benestar coma los modèls anglosaxon, centreuropèu, mediterranèu e de l'Euròpa de l'èst.
Estat de benestar en França[modificar | modificar la font]
Lo regim francés combina dos aspèctes:
- l'Estat de benestar bismarckien, fondat en Alemanha per las leis de 1880, amb un mecanisme d'asseguranças socialas, ont las prestacions son la contrapartida de cotizacions (malautiá, retirada e accident del trabalh sonque pels actius)
- l'Estat de benestar beveridgian finançat per l'impòst e dona de prestacions uniformas a totes los membres de la societat, las prestacions ne donant en general sonque de minimums relativament basses[1].
Atal perseguís un objectiu doble: un objectiu de proteccion sociala, d'assegurança contre los riscs e astras de la vida, mas tanben un objectiu de justícia sociala amb de mecanismes complèxes de redistribucion de las riquesas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Rosanvallon, La nouvelle question sociale, Éd. du Seuil, 1995, p. 45


text:
Salias (Bearn)
Salias[1] (Saliese en basco, Salies-de-Béarn en francés) qu'ei ua comuna septentrionau de Bearn situada enter los gaves de Pau e d'Auloron ; qu'ei administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Salias, com lo son nom ac ditz, que possedeish honts saladas qui hon expleitadas desempuish l'Edat Mejana. Deu sègle XIX enlà, que vadó vila termau.
La legenda que vòu las honts saladas que hossen descobèrtas per un caçaire qui auré trobat au bòsc on Salias e s'estar uèi un singlar mort, salat e, atau, beròi conservat. Qu'ei per aquesta rason que la hont deu center de la ciutat e representa un singlar dab la mencion, en bearnés: "Si jo non i èri mort, arrés n'i viveré" (  en grafia originau).


text:
Gene Tierney
Actritz americana, nascuda a Nòva York lo 19 de novembre de 1920, mòrta a Houston, en Tèxas, lo 6 de novembre de 1991. Deguèt son primièr ròtle a Hollywood a Fritz Lang dins lo Retorn de Frank James (1940). De 1940 a 1945 ròda ambé li mai grands registas del temps, que faun de guela una deis eroïnas di « filmes negres » de l’atge d’aur d’Hollywood: John Ford (Tobacco Road, 1941), Henry Hathaway (Sundown, 1941), Josef von Sternberg (The Shanghai Gesture, 1941), Ruben Mamoulian (Rings on Her Fingers, 1942), Ernst Lubitsch (Heaven Can Wait, 1943). Mas quò’s dins lo cap d’òbra d’Otto Preminger, Laura (1944), qu’obtenguèt lo ròtle que ne’n faguèt una estèla mitica de l’imatge verinós e sensuau. Recebèt puèi un Oscar (Leave Her to Heaven, 1945) de John Stahl, mas, aprèp dos filmes amb Joseph Mankiewicz : Dragonwyck en 1946, e The Ghost and Mrs. Muir, en 1947, li ofriguèron pas mai que de ròtles segondaris, e sa carrièira s’arrestèt dins las annadas cinquanta.
Pasmens la Trèva e Dòna Muir èra un filme plen d’encant e ela e èra una eroïna luminosa.


text:
Modèl:Wikiccionari
Somari
Sintaxi[modificar la font]
Dos paramètres[modificar la font]
- {{Wiktionary|Nom sus Wiktionary|Tèxte afichat}} : fa un ligam vèrs lo primièr paramètre en afichant lo segond.
exemple : {{Wiktionary|estèla|Estèla}}
Un paramètre[modificar la font]
- {{Wiktionary|Nom sul Wiktionary}} : fa un ligam vèrs lo primièr paramètre e aficha aqueste meteis paramètre.
exemple : {{Wiktionary|estèla}}
Cap de paramètre[modificar la font]
- {{Wiktionary}} : fa un ligam vèrs lo títol de la pagina (amb la primièra letra en minuscula) e aficha lo títol de la pagina.
exemple : {{Wiktionary}}
Opcional : article de qualitat[modificar la font]
- {{Wiktionary|adq=òc}} : ajusta una estela permetent de mostrar que l'article ligat es un article de qualitat de Wiktionary. Aqueste paramètre deu totjorn èsser plaçat aprèp los autres.
exemple : {{Wiktionary|esperanto|esperanto|adq=òc}}
Vejatz tanben[modificar la font]
- Modèl:Wiktionary lenga
- Modèl:Wiktionary-oc-lenga
- Modèl:Per Wiktionary
- e Modèl:Redirect Wiktionary se se tracta d’una pagina de desplaçar.


text:
Lista dels presidents de Còsta Rica
Lo President de la Republica de Còsta Rica es lo cap d'Estat e cap de govèrn de Còsta Rica. Es elegit amb dos vicepresidents en una meteissa lista, per sufragi dirècte per un periòde de quatre ans sens reeleccion immediata. Li ajudan en los sieus prètzfaches los ministres del govèrn acampats dins lo Conselh de Govèrn, dirigit per lo President de la Republica.
La taula seguenta conten una lista dels governants (Caps d'Estat, Comandants Generals de las Armas, Presidents de l'Estat e presidents) de la Republica de Còsta Rica dempuèi 1825. De 1822 a 1823 Còsta Rica apertenguèt a l'Empèri Mexican e de 1824 a 1838 a la Republica Federala d'America Centrala.


text:
Elicoptèr
L'elicoptèr es una aeronau propulsada per un motor, en la qual la sustentacion, contràriament als avions, non proven pas d'alas fixas, mas d'un ensemble d'alas giratòrias dichas rotor principal, situat en la part superiora de l'aparelh. Aquesta configuracion li permet d'aterrar e de s'enlairar verticalament, de se mantenir quiet en l'aire e subretot de volar en direccion laterala o marcha enrere. Aquò li permet de realizar mai d'una tascas impossiblas pels avions d'ala fixa.
Lo mot 'elicoptèr' ven del francés. Foguèt inventat per Gustave de Ponton d'Amecourt en l'an 1861 a partir dels mots en grèc helix/helik- (ἕλιk-) que vòl dire 'espirala' o 'virar' e pteron (πtepόv) que vòl dire 'ala'.[1][2]
Los elicoptèrs foguèron desvolopats durant la primièra mitat del sègle XX amb de dessenhs produïts d'un biais limitat. Mas foguèt pas abans l'an 1942 que un elicoptèr dessenhat per Igor Sikorsky arribèt a èsser produit en seria[3] amb 131 aparells construïts.[4] E mai que los primièrs dessenhs aguèsson mai d'un rotor, foguèt lo dessenh amb un rotor principal e un rotor de coa lo que se generalizèt e que totòm reconeis uèi coma un elicoptèr.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "helicopter". Online Etymology Dictionary. Retrieved: 28-11-2007
- ↑ Cottez 1980, p. 181.
- ↑ Munson 1968
- ↑ Hirschberg, Michael J. and David K. Dailey, "Sikorsky." US and Russian Helicopter Development In the 20th Century. American Helicopter Society, International. 7 July 2000.


text:
Saint-Benoit-en-Diois
Saint-Benoit-en-Diois (Saint-Benoit-en-Diois en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Benoit-en-Diois a situat a 10 km al sud-es de Saillans (cap de-luòc del costat) e a 22 km al sud-oèst de Die.
Las municipalitats limitrophes son Rimon-e-Savel, Espenel, Aurel, Pennes-lo-Shut, Vercheny e Pradelle.
Saint-Benoit-en-Diois est situé à 10 km au sud-est de Saillans (chef-lieu du canton) et à 22 km au sud-ouest de Die.
Les communes limitrophes sont Rimon-et-Savel, Espenel, Aurel, Pennes-le-Sec, Vercheny et Pradelle.


text:
Missi dominici
Lei Missi dominici èran d'inspectors, d'enquistaires e d'agents d'aplicacions de l'Empèri Carolingian. Èran mandats d'un biais sistematic dins lei comtats per rendre còmpte de l'activitat dei còmtes. Tenián tanben lo ròtle d'autoritat intermediària entre lo poder centrau e lei poders regionaus. Ansin, èran mandats d'un biais sistematic dins lei comtats per rendre còmpte de l'activitat dei còmtes. Avián lo drech per corregir leis abús o leis errors constatadas e destituir lei foncionaris locaus, comprés lo còmte. Podián tanben portar d'instruccions especialas d'aplicar dins lo comtat. Pasmens, fins a 802, èran solament de mandadors provisòris sovent chausits entre lei vassaus paures. A la fin dau sègle VII, la corrupcion dei missi èra donc venguda tant importanta que Carlesmanhe deguèt reformar son sistèma e adoptar de missi permanents generalament chausits dins la Glèisa.


text:
Vancouver
Vancouver (prononciacion: [vænˈkuːvər]) es una vila costièra situada al sud de la província canadenca de Colómbia Britanica. Foguèt nomenada aital après sa "descobèrta" pel capitani britanic George Vancouver, qu'exploriguèt la region cap a 1790. Lo nom Vancouver a per origina lo neerlandés "van Coevorden," que designa qualqu'un originari de Coevorden, una vila dels Païses Basses.[1]
Pus grand airal metropolitan de l'oèst de Canadà, Vancouver es tanben la tresena vila del país en populacion. Segon lo recensament de 2006, Vancouver a una populacion de mai de 578 000 abitants Sos estajants son etnicament e lingüisticament divèrses; 52% parlan pas l'anglés coma primièra lenga.
De ressècs s'establiguèron en 1867 per l'esplecha forestièra dins un airal nomenat Gastown qu'anava venir lo nuclèu a l'entorn del qual la vila creisseriá. Vancouver prenguèt l'estatut de ciutat en 1886. En 1887, lo camin de fèrre transcontinental foguèt estendut fins a la vila per aprofechar dels avantatges de son grand pòrt natural, que vendriá un ligam vital per la rota comerciala entre l'Orient, l'èst de Canadà, e Londres.


text:
Antartida
Antartida
Aquesta mapa utiliza una projeccion azimutala ortografica, gaireben d'aspècte polar. Lo Pòl Sud es aproximadament al centre, ont las linhas longitudinalas convergisson.
Antartida ò l’Antartic es lo continent pus meridionau de la Tèrra. Situat a l'entorn dau Pòl Sud, es enviroutat per l'Ocean Antartic e per lei mars de Ross e de Weddell. Son nom es d'origina grèga e significa « opposaut a l'Artic ». Postulada tre l'Antiquitat, son existéncia foguèt pas demostrada avans 1820 en causa dei perilhs fòrça importants de la navegacion dins lei mars australas.
A una superficia de 14 milions de quilomètres carrats qu'es quasi totalament cubèrta per un jaç fòrça espés de glaç. Continent pus freg de la planeta, es un desèrt gelat onte lei precipitacions son feblas, especialament dins lei regions interioras. I existís pas de populacions indigènas mai dempuei lo sègle XX, de pichonei populacions umanas permanentas son installadas dins de basas scientificas. La fauna e la flòra son principalament concentradas dins lei regions maritimas e son fòrça despendentas de la mar (aucèus marins, mamifèrs marins, crustacèus... etc.). D'efiech, la vegetacion terrèstra es limitada a de liquens ò de mossas.
Après sa descubèrta en 1820, l'Antartic suscitèt gaire d'interès fins a la fin dau sègle XIX. Puei, venguèt l'objècte de plusors expedicions d'exploracion e de recèrca. Lo Pòl Sud foguèt agantat per lo premier còp en 1911. En 1959, lei principalei poissanças mondialas e lei país vesins dau continent austrau signèron lo Tractat Antartic que donèt un estatut particular a la region. Completat en 1991, aqueu tractat enebís leis activitats militaras e l'esplecha dei ressorsas minieras, gela lei revendicacions territòrialas e donan la prioritat ais activitats de recèrca scientifica. En 2016, 53 estats l'avián signat e ratificat.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Organizacions politica e territòriala
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Antartida a una superficia d'aperaquí 14,1 milions de quilomètres carrats e es lo quatren continent pus grand. 98% de sa superficia es cubèrt de glaç permanent. Son relèu pus important es la Cadena Transantartica que va de la Mar de Ross a la Mar de Weddell. Dessepara doas regions que son dichas Antartic Occidentau e Antartic Orientau.
L’inlandsis d’Antartida[modificar | modificar la font]
La màger part dei tèrras es cubèrta per un jaç de glaç d'una espessor mejana de 1,6 km. Dich Inlandsis d'Antartida, aqueu jaç gropa aperaquí 90% dei resèrvas d'aiga terrèstras (e 70% dei resèrvas d'aiga doça). Dins lei regions maritimas, aquel inlandsis s'estend tanben en mar. I prèn la forma d'un jaç espés flotant de 100 a 1 000 m d'espessor. Aquò es a l'origina de barrieras de glaç que pòdon agantar de talha fòrça importanta. Ansin, per exemple, la Barriera de Ross aviá en 2016 una superficia de mai de 420 000 km², siá mai que lo doble de la superficia d'Occitània.
Lei regions non cubèrtas d'un biais permanent per de glaç se troban principalament dins la Peninsula Antartica. Situada en Antartic Occidentau, es una lònga peninsula que remonta vèrs lo nòrd e que sort dau Ceucle Antartic. Es un endrech montanhós qu'es probablament la continuacion deis Andes.
La Cadena Transantartica[modificar | modificar la font]
La Cadena Transantartica es una cordilhèra que s'estend sensa interrupcion dau Cap Adare a la Tèrra de Coats. A una longor d'aperaquí 3 500 km e una espessor mejana de 300 km. Es la cadena montanhosa pus anciana dau contient. Es d'origina volcanica e sa formacion acomencèt i a 65 milions d'annadas. Plusors cimas i passan 4 000 m d'altitud coma lo Mont Kirkpatrick (4 528 m), lo Mont Markham (4 351 m), lo Mont Kaplan (4 230 m) ò lo Mont Minto (4 165 m).
L’Antartida Occidentala[modificar | modificar la font]
L’Antartic Occidentau es una region relativament bassa que son sòcle rocassós es en partida situat en dessota dau nivèu de l'ocean. Dins aquò, maugrat aquela altitud generala febla, l'Antartic Occidentau assosta la montanha pus auta dau continent (Massís Vinson, 4 892 m) que se situa dins lei Monts Ellsworth. Cubèrt per una calòta polara fòrça importanta, es un país de banquisa que sembla ai regions articas. En causa dau rescaufament climatic mondiau, conoís de transformacions importantas amb una fonda rapida de la calòta polara qu'entraïna de dislocacions au sen dei banquisas e dei glaciers.
L’Antartida Orientala[modificar | modificar la font]
L’Antartic Orientau es una region fòrça freja que sembla a un platèu format de glaç. Lo sòcle rocassós i es tanben esquichat per lo pes de la calòta polara e passa rarament lei 1 000 mètres d'altitud. En revènge, lo jaç de glaç i es fòrça espés e pòu agantar mai de 4 quilomètres dins certanei regions. Aquò dona una autor relativament importanta ai regions centralas de l'Antartic Orientau e l'altitud pòu i passar lei 4 000 mètres.
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'Antartic a una idrografia complèxa qu'es liada au movement de glaciers e de rius ò de lacs subglaciaris. Lei glaciers se forman a partir de la calòta polara que cuerb la superficia. Localament deformada per lei relèus dau sòcle continentau, se devesís per formar de glaciers de tipe aupenc. Lo glaç se forma lentament a partir dei jaçs de nèu superficiaus. Compactada per lei depaus successius, la nèu se transforma en nevier puei en glaç quauquei desenaus de mètres en dessota de la superficia. La temperatura dau glaç demenís per agantar un minimom vèrs 800 mètres de prefondor (-28°C). Puei, sa temperatura aumenta lentament. De foratges an trobat mai d'un còp d'aiga liquida au nivèu dau sòcle rocassós que se forma benlèu en causa de l'importanta pression mesurada dins lei regions prefondas de l'inlandsis.
La preséncia d'aiga liquida dins lei jaç bas de la calòta polara es a l'origina d'un ret de rius e de lacs subglaciaris. Descubèrt en 1970, aqueu sistèma idrografic es encara mau conegut e lo recensament dei lacs subglaciaris es totjorn en cors (145 identificats en 2005, mai de 400 quatre ans pus tard). Lo pus grand, lo Lac Vostok, a una superficia de 15 690 km² e se situa en dessota de 4 000 mètres de glaç. Lo foncionament d'aquelei lacs es desconegut e mai d'una ipotèsi existís per lo descriure. Certanei imaginan dei lacs isolats dau mitan exterior dempuei de milions d'annadas e d'autrei supausan de comunicacions periòdicas entre lei diferents bacins.
Clima e evolucions climaticas recentas[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
L'Antartic es la region pus freja dau glòbe terrèstre e son clima es de tipe polar. Lo recòrd de la temperatura pus freja enregistrada sus la Tèrra (-89,2°C) i foguèt mesurat lo 21 de julhet de 1983 sus la basa sovietica Vostok. Lo 10 d'aost de 2010, d'observacions satellitas dau Dòma Argus an notat una temperatura de -93,2°C.
L'Antartic es un desèrt glaçat onte lei precipitacions anualas son inferioras a 200 mm. Mai d'una region, compres lo Pòl Sud, ne'n recebon mens de 100 mm. La temperatura i es sovent negativa en causa de l'altitud auta de la calòta polara e dei vents violents que bofan dei regions interioras vèrs lo litorau. Lei regions pus frejas son lei zònas d'altitud dau continent onte lei temperaturas minimalas pòdon demenir fins a -80°C ò -90°C. Lei regions pus caudas se troban lòng dau litorau e la temperatura pòu de còps i agantar entre 5°C e 15°C. L'Antartic Occidentau es mens freg que l'Antartic Orientau.
Lei vents son relativament importants e frequents. Son d'origina catabatica : lo refrejament dei jaçs d'èr continentaus entraïna una aumentacion de son pes e son desplaçament en direccion dei regions litoralas. L'abséncia de relèus importants a la superficia de la calòta polara permet ai vents d'agantar una velocitat auta, especialament dins lei regions maritimas.
Efiechs dau rescaufament climatic[modificar | modificar la font]
Leis efiechs dau rescaufament climatic sus l'Antartic son mau conegudas en causa de la dificultat per lei scienticas d'i realizar d'observacions e d'i collectar d'informacions[1]. Pasmens, divèrseis estudis realizats dins lo corrent deis annadas 2000 concluson a l'existéncia d'efiechs liats au rescaufament climatic coma una fonda dei glaciers e una aumentacion de la temperatura mejana (+0,5°C entre 1960 e 2010). Aqueleis evolucions semblan subretot concentradas en Antartic Occidentau.
Aquela region sembla tocada per un rescaufament important, especialament dins la Peninsula Antartida. Dins lei regions litoralas, aquò entraïna una fonda relativament rapida dei glaciers e dei barrieras de glaç situats a l'entorn dau continent. En particular, lei glaç sosmarins son victimes dei modificacions dei corrents oceanics que menan dins l'Ocean Antartic dei massas d'aiga cauda. En revènge, l'Antartic Orientau sembla relativament esparnhat. D'efiech, l'empauriment dau jaç d'ozòn i causa una demenicion de la temperatura que s'opausa au rescaufament. Puei, l'aumentacion generala de la temperatura mondiala favoriza la penetracion de massas d'èr pus caudas, e donc pus umidas, dins lei regions continentalas. Aquò es a l'origina de precipitacions pus importantas que permèton de compensar lei pèrdas liadas a la fonda dau glaç.
Pèrda d'ozòn[modificar | modificar la font]
Cada annada dempuei lo començament dau sègle XX[2], se forma un « trauc » dins lo jaç d'ozòn estratosferic au dessús de l'Antartic. La formacion d'aqueu trauc — en realitat una demenicion de la concentracion d'ozòn atmosferic — es causada per la preséncia de gas CFC e per lei temperaturas frejas dei regions polaras que catalisan la destruccion dei moleculas d'ozòn.
Aquela demenicion dau jaç d'ozòn entraïna un refrejament locau de l'estratosfera car lei moleculas d'ozòn absorbisson normalament una quantitat importanta de la calor eissida dau raionament solar. Aquò aumenta alora l'intensitat de la circulacion dei vents a l'entorn de l'Antartic e limita la difusion dei massas d'èr polar au rèsta de la planeta, çò que permet de limitar — e benlèu d'anullar — leis efiechs dau rescaufament climatic en Antartic Orientau e dins certanei regions interioras de l'Antartic Occidentau. En revènge, entraïna una aumentacion dau raionament ultraviolet qu'aganta la superficia terrèstra, çò que pòu aver de consequéncias negativas per leis organismes vivents de la region.
Fauna e flòra[modificar | modificar la font]
La màger part de la fauna e de la flòra antarticas viu dins lei regions maritimas car lo continent, cubèrt per un desèrt de glaç, es esteril. La flòra es principalament formada de liquens, de mossas e de fitoplancton (dins lei lacs e lei rius). La fauna es pus rica. Leis insèctes forman lo premier grop d'animaus recensats. Pasmens, existís tanben una fauna marina ben desvolopada ambé d'aucèus (albatròs, gabians, estèrnas, pingoïns... etc.), de mamifèrs marins (fòcas, catecèus... etc.), de crustacèus ò de cefalopòdes (tautenas, porpres... etc.). Lo krill, un ensems de crustacèus e de vegetaus pichons, es la basa de la màger part dei cadenas alimentàrias de la region.
Plusors convencions internacionalas asseguran la proteccion de la fauna e de la flòra de l'Antartic. Son eissidas dau Tractat d'Antartida ò de decisions especificas regardant certaneis espècias. De programas de recensament son en cors per classificar la fauna e la flòra e estimar la talha dei diferentei populacions.
Istòria[modificar | modificar la font]
Premiereis ipotèsis[modificar | modificar la font]
L'existéncia d'un continent austrau foguèt postulada dins lo corrent de l'Antiquitat per lei Grècs a partir de la teoria de « l'equilibri de la Tèrra ». Postulava una Tèrra esferica amb un ponch d'equilibri : un continent simetric d'Artic deviá donc necessariament existir. Aquò foguèt a l'origina de l'apelacion Antartic que vèn dau grèc ancian ἀvtapktιkός (antarktikós) format dei tèrmes ἀvtί- (anti-, prefix designant una causa contrària) e άpktoς (arktos, ors en occitan).
Au sègle II ap. JC, l'existéncia de l'Antartic èra largament acceptada per lei sabents pus importants (Ptolemèu... etc.). Se lei premiers viatges d'exploracion europèus (Bartolomeu Dias e Vasco de Gama au sègle XV) trobèron pas de continent austrau, l'expedicion de Ferrand Magellan raportèt d'observacions regardant un espés mantèu nevós situat au sud dau continent american. Per lei geografs europèus, aquò confirmèt l'existéncia d'un continent que foguèt dich « Continent Austrau » sus lei cartas dau periòde.
Descubèrta[modificar | modificar la font]
La descubèrta de l'Antartic foguèt lònga e malaisada en causa dei perilhs liats a la navegacion dins lei latituds australas. En decembre de 1577, una expedicion anglesa dirigida per Francis Drake foguèt cargada d'explorar l'Ocean Pacific. Pasmens, durant son passatge de l'Estrech de Magellan, lei marins anglés trobèron ges de continent. Après aquela revirada, lei missions d'exploracion dei latituds australas foguèron raras.
En 1739, lo Francés Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier descurbiguèt l'Illa Bouvet situada a 1 500 de l'Antartic. En 1772, una autra expedicion francesa descurbiguèt dos autreis archipèlas austraus (Archipèla dau Prince Edoard e leis Illas Crozet). Aquò renforcèt l'interès per la recèrca de l'Antartic e lo govèrn anglés ordonèt a James Cook de descubrir lo Pòl Sud. L'explorator anglés passèt lo Ceucle Antartic lo 17 de genier de 1773 mai foguèron blocats per la banquisa a 130 km dau litorau. Una segonda temptativa s'acabèt per una revirada novèla lo 30 de genier seguent, totjorn en causa de la banquisa. Pasmens, aqueu viatge permetèt de depintar lei condicions climaticas polaras de la region.
Durant la segonda mitat dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX, lei progrès de la navegacion permetèron ai naviris de s'aprochar mai de l'Antartic. En 1820, tres naviris foguèron capables d'observar lo litorau e de confirmar definitivament l'existéncia dau continent austrau. Lo premier, dirigit per lo Rus Fabian Gottlieb von Bellingshausen, lo trobèt lo 27 de genier tres jorns avans l'expedicion britanica comandada per Edward Bransfield. Enfin, en novembre, foguèt lo torn d'un naviri estatsunidenc.
L'exploracion dau continent[modificar | modificar la font]
Après sa descubèrta, l'Antartic foguèt regularament frequentat per de caçaires de fòcas. En 1839, una expedicion scientifica d'origina britanic descurbiguèt lei Monts Erebus e Terror. Puei, explorèt la Mar de Ross. Lei premiereis expedicions d'exploracion oficialas destinadas a prendre possession de territòris aguèron luòc en 1840 ambé Jules Dumont d'Urville per França e Charles Wilkes per leis Estats Units d'America.
A partir de 1895, l'exploracion se concentrèt sus l'exploracion dei regions interioras e sus de missions scientificas ambiciosas. Per exemple, de 1897 a 1898, la mission bèlga Belgica, comandada per Adrien de Gerlache de Gomery, realizèt lo premier ivernatge complèt en Antartic. Lo Polonés Henryk Arctowski e lo Romanés Emil Racovita i realizèron lei premierei descripcions detalhadas de la fauna locala. Puei, acomencèt la corsa au Pòl Sud qu'impliquèt principalament lo Norvegian Roald Amundsen e lo Britanic Robert Falcon Scott. Lo premier agantèt lo Pòl lo 14 de decembre de 1911. Lo segond l'agantèt lo 17 de genier de 1912 e moriguèt durant lo trajèct de retorn.
En 1928, l'australian George Hubert Wilkins e l'estatsunidenc Carl Ben Eielson realizèron lo premier subrevòl dau continent. Après la Segonda Guèrra Mondiala, divèrsei missions scientificas e militaras d'amplor foguèron organizadas per explorar la region e i realizar de mesuras (sismologia, gravitat... etc.). Pasmens, suscitèron de questions sus l'estatut e l'utilizacion dau continent que menèron a la signatura dau Tractat Antartic.
Lo Tractat Antartic[modificar | modificar la font]
Lo Tractat Antartic foguèt signat lo 1èr de decembre de 1959 per lei principalei poissanças mondialas (Estats Units d'America, Union Sovietica[3], França e Reiaume Unit), per leis estats vesins de l'Antartic (Sud-Africa, Argentina, Austràlia, Chile, Nòva Zelanda) e per divèrseis estats interessats per la region (Norvègia, Belgica e Japon). Puei, plusors estats jonhèron aquelei país e lo Tractat es uei ratificat per 52 país.
Completat per divèrsei convencions e protocòls addicionaus regardant la proteccion de la fauna, de la flòra e de l'environament, lo Tractat Antartic enebís l'utilizacion militara dau continent, gela provisòriament lei revendicacions territòrialas e autoriza solament leis activitats pacificas. En 2016, aquò aviá pres la forma de 43 basas scientificas permanentas e d'un quarantenau que son unicament ocupadas d'estiu.
Organizacions politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
L'Antartic es regit per un estatut pròpri que foguèt definit en 1959 ambé la conclusion dau Tractat d'Antartida. Aqueu tèxte gela lei revendicacions territòrialas formuladas per plusors estats. Lo continent es considerat coma una resèrva naturala onte leis activitats militaras, l'esplecha miniera e l'estocatge de produchs radioactius i son enebits. Un sistèma d'inspeccion permet ai signataris permet a d'observators de se gandir dins cada basa antartida per verificar la bòna aplicacion dau Tractat.
En 2016, 53 estats avián signat e ratificat lo Tractat. Son gropats entre tres categorias principalas que son :
- lei partidas consultativas originalas : Africa dau Sud, Argentina, Austràlia, Belgica, Chile, Estats Units d'America, França, Japon, Norvègia, Nòva Zelanda, Union Sovietica (remplaçada per la Federacion de Russia) e Reiaume Unit.
- lei partidas consultativas aderentas : Polonha (1961), Checoslovaquia (1962) remplaçada per la Republica Chèca[4], País Bas (1967), Brasil (1975), Corèa dau Sud (1976), Bulgaria (1978), Alemanha Federala (1979), Uruguai (1980), Itàlia (1981), Peró (1981), Espanha (1982), China (1983), Índia (1983), Finlàndia (1984), Suècia (1984), Eqüator (1987) e Ucraïna (1992).
- lei partidas non consultativas : Danemarc (1965), Romania (1971), Papoa-Nòva Guinèa (1981), Ongria (1984, Cuba (1984), Grècia (1987), Corèa dau Nòrd (1987), Àustria (1987), Canadà (1988), Colómbia (1989), Soïssa (1990), Guatemala (1991), Eslovaquia (1993), Turquia (1996), Veneçuèla (1999), Estònia (2001), Bielorussia (2006), Mónegue (2008), Portugau (2010), Malàisia (2011), Paquistan (2012), Cazacstan (2015), Mongolia (2015) e Islàndia (2015).
Una reünion gropant lei diferents país signataris an luòc cada annada. Dins lo cas d'una presa de decision, lei partidas non consultativas i an pas lo drech de vòte. Per venir una partida consultativa dau Tractat, un estat dèu demostrar son interès per l'Antartic e i menar d'activitats substancialas de recèrca scientifica.
Revendicacions territòrialas[modificar | modificar la font]
Dempuei l'intrada en vigor dau Tractat d'Antartida en 1961, lei revendicacions territòrialas son geladas e cada país pòu liurament installar una basa scientifica dins un sector revendicat. Pasmens, avans la signatura dau Tractat, sèt estats avián formulat de revendicacions sus una partida dau continent austrau e son considerats coma « poissanças possessionadas » per lo tèxte :
- Argentina revendica dempuei 1943 la Tèrra de Graham, leis Illas Shetland dau Sud, leis Illas Orcades dau Sud e la Peninsula Antartida. L'endrech es considerat coma una comuna argentina.
- Austràlia revendica dempuei 1933 lo continent entre lei meridians 160°E e 44°E franc de la Tèrra d'Adelia. Aqueu territòri es devesit en nòu districtes.
- Chile revendica dempuei 1940 leis Illas Shetland dau Sud, la Peninsula Antartida e leis archipèlas vesins, l'Illa Alexandre Ièr e l'Illa Charcot. Aquelei regions son consideradas coma una província chilena.
- França revendica dempuei 1924 la Tèrra d'Adelia qu'es considerada coma un districte dei Tèrras Australas e Antarticas Francesas.
- Norvègia revendica l'Illa Pèira Ièr dempuei 1929 e la Tèrra de la Rèina Maud dempuei 1939.
- Nòva Zelanda revendica dempuei 1923 la Despendéncia de Ross.
- lo Reiaume Unit revendica dempuei 1908 la Tèrra de Graham, leis Illas Shetland dau Sud, leis Illas Orcades dau Sud e la Peninsula Antartida. Aqueu sector es considerat coma un territòri britanic d'otramar per Londres.
Austràlia, França, Norvègia, Nòva Zelanda e lo Reiaume Unit reconoisson mutualament la validitat de sei revendicacions e an signat plusors tractats entre 1938 e 1948 per ne'n definir lei limits. En revènge, i a de tensions entre Argentina, Chile e lo Reiaume Unit que revendican de sectors quasi identics. Ges de país revendica la Tèrra Marie Byrd.
Leis Estats Units d'America e Russia an pas formulat de revendicacions mai se son reservats lo drech de lo faire. Enfin, d'autreis estats (Belgica, Brasil, Espanha, Peró e Sud-Africa) an declarat son intencion de revendicar una partida dau continent se lo Tractat d'Antartida èra anullat.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) André Cailleux, L'Antarctique, Presses universitaires de France, 1967.
- (fr) Éric Canobbio, Atlas des pôles, Autrement, 2007.
- (fr) Paul-Émile Victor e Jean-Christophe Victor, Adieu l'Antarctique, Éditions Robert Laffont, 2007.
- (fr) Claude Lorius, Antarctique : continent de l'extrême, Éditions Denoël, 1991.
- (en) David MC Gonigal e Dr Lynn Woodworth, Antarctica : the blue continent, The Five Mile Press, 2002.
- (en) B. Stonehouse, Encyclopedia of Antarctica and the Southern Oceans, John Wiley & Sons, 2002.
- (en) Mary Trewby, Antarctica : An Encyclopia from Abbott Ice Shelf to Zooplancton, Firefly Books, 2002.
- (en) Michael H. Rosove, Let Heroes Speak : Antarctic Explorers : 1772-1922, Berkley Books, 2000.
- (en) Hadoram Shirihai, The Complete Guide to Antarctic Wildlife : Second Edition, Princeton University Press, 2008.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Leis installacions meteorologicas son generalament situadas lòng dau litorau e lei satellits pòdon pas mesurar una temperatura en preséncia d'un cubèrt nivolós.
- ↑ L'existéncia dau « trauc » foguèt descubèrta en 1913 per lei Francés Henri Buisson (1873-1944) e Charles Fabry (1867-1945).
- ↑ Après l'afondrament de l'Union Sovietica, Russia prenguèt sa plaça.
- ↑ Après la disparicion de Checoslovaquia, la Republica Chèca foguèt partida non consultativa de 1993 a 2014 avans de venir partida consultativa aderenta.


text:
-363
Aquesta pagina concernís l'an -363 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Demanda d'ajuda egipciana còntra Pèrsia. Lacedemònia acceptèt e preparèt una expedicion importanta per l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'insureccion dei satrapas dei províncias occidentalas de l'Empèri acomençada en 366 av. JC. Lòng de la frontiera sud-oèst, la situacion s'agravèt ambé la preparacion d'una ataca d'amplor per lo novèu cofaraon Teos (→ -361). Obtenguèt una ajuda espartenca.


text:
Amado Boudou
Amado Boudou (Bodon en occitan - Buenos Aires, 1963) ei un entreprenaire e òme politic argentin que foguèt vicepresident de 2011 a 2015.
Èra avans ministre d'economia. Sa politica economica prepausava un model alternatiu al neoliberalisme. Lo govern de la presidenta Cristina Fernández de Kirchner propausa una politica de desvolopament industrial emai de politicas socialas.
Dos dels rèire-grands d'Amado Bodon, Frederic Bodon e Eugenia Vernhes èran occitans, originaris de Durenca, en Roergue. Emigrèron en 1903 amb sos set enfants cap a Pigüé.