text:
Samorai
Samorai (侍 Samurai o 武士Bushi) es un mot japonés que designa un membre de la classa guerrièra que dirigissiá lo Japon feudal pendent prèp de 700 ans.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 3 L'educacion del jove Samorai
- 4 Diferents tipes de samorai
- 5 Las armas
- 6 Qualques samorais celèbres
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Samorai », mencionat pel primièr còp dins un tèxte del sègle X, ven del verbe "saburau" que significa « servir ». L'apellacion es fòrça utilizada dins lo sens actual dempuèi lo commençament del periòd Edo, vèrs 1600. Avant, se designavan los guerrièrs puslèu pels tèrmes mono no fu (fins al sègle VIII), puèi bushi (武士), que pòt l'un o l'autre se traduire per « òme d'armas ». A partir del periòde Edo, los tèrmes Bushi e Samouraï son pas exactament sinonimes, existís una diferéncia prima.
A vegadas se trapa tanben lo tèrme buke : designa la noblesa militària ligada al bakufu (govèrn militar), per oposicion als kuge, la noblesa de cort ligada a l'emperaire. Los buke apareguèron pendent l'edat Kamakura (1185–1333)
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
La classa dels guerrièrs professionals del Japon, constituida d'arquièrs montats sus de garanhons, trapa la seuna origina dins la volontat de l'emperaire Katsumi de conquerir de tèrras dels Aïnos a la fin del periòde Nara.
Fins alara, Japon dispausava d'una armada de conscripcion, inspirada del modèle chinés. Los òmes edats de vint a trente ans èran conscrits, repartits en tant gunki (còps de milla soldats e oficièrs) qu'i aviá de províncias e ligadas al servici du kokushi (governaire de la província).
Aquel sistèma se revelèt totalament ineficaç per lutar contra los « barbars » Aïnos, cavalièrs aisits. L'emperaire decidiguèt en 792 de lo dissòlvre per establir un sistèma nòu nomenat kondeisei. Lo Kondesei avia l'avantatge de mermar lo pes del servici militar pels païsans (que portavan l'Economia) perqu'èra constituit de joves cavalièrs arquièrs eissits de mitan mai aisits. Aquela milícia, formada de 3 964 òmes, comencèt a decinat al sègle X[1], mas se pòt pas afirmar que sia a l'origina dels primièrs samorais, apareguts a aquela epòca.
Mitsuo Kure, dins lo seu libre Samouraïs (p. 7), cita mai d'unas autras originas possiblas pels samorais:
- los kugutsu, de nomadas que percorrián Japon en vivent d'espectaclas de mariòtas e d'acrobacias, tanben reputats grands cavalièrs arquièrs. Es pasmens impossible de dire s'utilizavan de grands arcs.
- los contactes amb los Emishi, pendent los combats contre eles, mas tanben pendent d'activitats comercialas o los emplegants coma mercenaris per aparar Kyūshū de las tentativas d'invasion coreanas o chinesas, avián podut inspirar a la cort imperiala de Kyoto l'idèa de crear una cavalariá, fins ara totalament absenta de l'istòria militara del Japon.
Enfin, Mitsuo Kure enoncia une darrièra ipotèsi segon que los samorais serián a l'origina dels gardiás del palais imperial al començament del sègle X, se basant suls primièrs documents mencionant lo mot samurai (o puslèu saburai, « en servici », que se desformèt en samorai). Se rebuta rapidament aquela ipotèsi, explicant que los melhors abaliments de cavals se trapavan pel Kantō e lo Tōhoku e que las armaduras o-yoroi foguèron fabregada sul camp de batalha e desenhadas dins la patz de la còrt, aquela ipotèsi es al contrari la sola origina citada per Stephen Turnbull dins The Samurai Sourcebook (Stephen Turnbull)|Samurai Sourcebook (p. 8).
Turnbull indica que passèron rapidament del servici imperial a aquel dels rics proprietaris terrenals de las províncias, que deuriánt luchar contra los emishi, los bandits e los proprietaris terrenals rivals. Precisa atal qu'aqueles primièrs clans de samorais descendavan d'originas modèstas, mas se plaçavan jol capitenajat de descendents de linhadas impérialas minoras, que s'anèron cercar fortuna dins las contradas salvatges. Los dos mai poderoses clans de samorais de la fin de l'edat Heian, los clans Taira e Minamoto, venon d'aquela tradicion, descendent respectivament dels emperaires Kammu e Seiwa.
L'edat Heian[modificar | modificar la font]
Se l'edat Heian es per la cort imperiala un periòde de patz e de prosperitat, las províncias, al contrari, èran tocats per de revòltas païsanas pr'amor d'impòst pesucs, reprimdas pels kokushi (governaires de províncias nomenats pel gouvèrn imperial). Los petits païsans se placèron jos la proteccion de poderoses familhas de proprietaris terrenals, que d'aquel fach s'enriquissián e venguèron lèu capable de recrutar d'armadas privadas, constituidas de guerrièrs professionals, mas tanben de simples civils (païsans, artesans, ciutadans).
Aquelas armadas donavan una certa poténcia e una independéncia grandissenta a aqueles proprietaris terrenals, rics, mas descridats per l'aristocracia de Kyōto, e lor permetavan de defendre la lors tèrras contra de menaças divèrsas, mas tanben de s'espandir als despens de lors vesins. E mai, d'uns tentavan de se desengatgar de la tutèla del govèrn central, çò que provoquèt de revòltas que participèron qualques primièrs govèrns samorais.
Premièras rebellions[modificar | modificar la font]
En 935, Taira no Masakado, governaire de la província de Shimosa, tuèt lo seu oncle Kunika e liguèt fòrça guerrièrs, ganhant atal lo contraròtle de gaireben tot lo Kantō e s'autoproclamèt emperaire en 939. Lo meteis an, sus las còstas de la mar interiora, Fujiwara no Sumitomo rassemblèt de wakō (pirats) e se revoltèt tanben.
Foguèt aisit pel govèrn de rebutar aquelas primièras revòltes samorais, se contentant d'empleguèt d'autres clans per luchar contra las primièras.
En 1028, Taira no Tadatsune se revoltèt tanben e prenguèt lo contraròtle du Kantō. La cort tardèt alara de reagir, segon Louis Frédéric [2], « las fòrças imperialas [èran] tròp flacas per intervenir eficiacement contra el. » A la fin de quatre meses, pasmens, la cort envièt contra Taira no Naokata, que foguèt vincut. En 1031, Minamoto no Yorinobu se jonhèt a la fòrças de pacificacion imperiala, obliguèt Tadatsune a se rendre, e prenguèt lo contraròtle del Kantō.
Aprèp, las familhas dels samorais mai influentas, coma los Taira e los Minamoto, foguèron apeladas a la cort per assegurar la securitat de l'emperaire e de l'aristocracia, amb que faguèron pauc apauc de ligams, pasmens que gardant un estatut fòrça bas. Los jōkō, entre autre, s'acompanhavan de gardias del còrs samouraïs a demòra dins lo seu palais, los hokumen no bushi (çò que se pòt traduire per « samorais del costat nòrd ».)
Guèrras dins lo nòrd d'Honshū[modificar | modificar la font]
Dins las províncias del Tōhoku, la partida nòrd de l'illa d'Honshū, mai recentament colonizada e luènh de la capitala, de senhors ensagèron d'escapar a l'influéncia de la cort. En 1051, Abe no Yoritoki se levèt e la província de Mutsu foguèt tocada pels afrontaments de la guèrra de Zenkunen, que durèt en realitat fins a 1062, lo general de las fòrças imperialas, Minamoto no Yoriyoshi (filh de Yorinobu) avent fach apèl al clan Kiyohara de la província de Dewa. La cort atribuèt los bens del clan Abe a aquelas darnièrs, e quand en 1083 Minamoto no Yoshiie, filh de Yoriyoshi, foguèt nomenat jutge dins una querèla intèrne dels Kiyohara, ne profeitèt per los destruire al cors de çò que se nomena la guèrra de Gosannen. Estimant qu'aviá agit per de rasons personalas, la cort refusèt de li atribuir una recompensa e deguèt levar de parcèlas sul seu domèni per pagar los seus òmes. Segon Mitsuo Kure (Samouraïs, p. 14), aquel acte lo faguèt fòrça popular e fòrça familhas de samorais venguèron al seu servici.
Intrigas a la cort[modificar | modificar la font]
Aquelas primièras rebellions samorais, accions isoladas e menadas luènh de la cort aguèron finfinala pauc d'impacte dins la constitucion del poder de la fin del sègle XII. Al contrari, los clans de samorais presents a la cort profeitèron de la lucha de poder entre l'emperaire Go-Shirakawa e l'Empaire retirat Sutoku en 1156. Aprèp la dicha rebellion d'Hōgen, l'influéncia dels regents Fujiwara mermèt fòrça e los clans Taira e Minamoto capitèron a ganhar de posicions importantas a la cort.
En 1159, quand Minamoto no Yoshitomo e Fujiwara no Nobuyori tentèron un còp d'Estat conegut jol nom de rebellion d'Heiji, Taira no Kiyomori matèt los Minamoto, massacrant una bona partida del clan e comencèt una pujada que lo menèt en 1167 fins a èsser dajō-daijin, primièr ministre.
Pasmens, en 1180 comencèt la guèrra de Gempei, una guèrra de succession al tròn imperial, los Minamoto reconstituits sostant un candidat diferent d'aquel dels Taira. A la fin dels cinq ans de guèrra, los Taira foguèron fin finala eliminats e Minamoto no Yoritomo installèt lo primièr bakufu, avant d'èsser nomenat shogun en 1192. Pel primièr còp, Japon èra dirigit per de samorais, e lo demorèt fins a 1868.
L'aveniment dels Tokugawa[modificar | modificar la font]
Amb la pacificacion del periòde Edo, la foncion combatanta dels guerrièrs mermèt e aqueles venguèron de foncionaris. Daissèron lo costat guerrièr per las ceremonias, e començar a s'interessar als arts (subretot l'escritura). Pasmens, benlèu per tornar a las valors, de règlas fòrça estrictas foguèron codificadas, jol nom de Bushidō (viá del guerrièr). Le suicidi ritual del seppuku — atal conegut jol nom d'Hara-Kiri (literalament "dubrir lo ventre" ) — deuriá èsser interdit a qualques periòdes pel shogun (senhor militari de Japon). En efècte, per salvegardar son onor, un samorai deviá se far seppuku se passava malaür al seu mèstre, a la seuna familha, o simplament s'aviá fach una pèca grava, lo seu senhor podava li comandar a quin que siá moment lo seppuku s'estimava pas èsser satisfach. Aquel rite provocava a vegada de damatges dins los rengs dels samorais.
L'educacion del jove Samorai[modificar | modificar la font]
Dins la tradicion, lo filh de Samorai èra somés a una disciplina fòrça estricta. Lo temps de las amanhagadas maternalas èra dolorosament cort. Quitament avant d'aver vestit la seunas primièras bragas, èra privat tant que possible des contactes afectuoses e quitament foguèt ensenhat a rebutar totes aqueles tipes sentiments de l'enfança. Tot plasir osiós èran mesurat pel mens e lo benaise quitament enebit, levat en cas de malautiá. Atal, dempuèi lo moment que sabèt parlar, foguèt enjonch de considerar lo dever coma lo sol guide de la seuna existéncia, lo contraròtle de se coma la primièra règla de conducha, lo sofriment e la mòrt coma dels accidents sens importança de punch de vista individual.
Aquela educacion austèra s'acompanhava d'imperatius fòça mai constenhents, destinats a deselopar una impassibilitat totala que l'enfant ne deviá jamai quitar, levat dins l'intimitat de l'ostal. Los gojats èran abituats a la vista del sang essent forçats a assistir a d'execucions. Devián pas manifestar cap d'emocion. De retorn a l'ostal, èran obligats a manjar de ris colorat de roge sang amb un jus de prunas salat, per rebutar tot sentiment d'oror secret. D'esprovas encora mai peniblas podavan èsser impausada, quitamenent als dròlles fòrça joves. Per exemple, los obligavan a anar sols, a mièjanuèch, sul luòcs del supplici, e a tornar lo cap d'un dels condamnats per pròba de lor coratge. En efècte, la paur dels mòrts èra jutjada tant mespresable d'aquela dels vivents per un samorai. Lo jove samorai deviá aprene a s'aparar contra totas las paurs. Dins totas aquelas esprovas, la mai perfecha mestresa de se èra exigida. Cap de fanfaronada seriá estat tolrada amb mai d'indulgéncia que lo mendre signe de coardiá.
Grandissent, l'enfant deviá se satisfar, coma distraccions, d'aqueles exercicis fisics que, aviadament e pel rèsta dels jorns, preparant lo samorai a la guèrra: Kenjutsu, jujutsu, Bajutsu, Kyujutsu respectivament art del sabre, lucha, equitacion, tir a l'arc. Se causissèt per el de companhons d'entre los filhs dels domestics, mai edats qu'el e triats per lor abiletat dins l'exercici dels arts marcials. Los seus repais, pasmens qu'abondants, n'èran pas fòrça rafinats, los seus vestits leugièrs e rudimentàris, levat per las grandas ceremonias. Quand estudiava, en ivern, se se passava qu'aviá freg als mans que pòsca pas mai se servir del seu pincèl, se li ordonava de se banhar dins l'aiga glaçada per restablir la circulacion. Se lo gèl agrepissiá los pès, se l'obligava a corrir dins la nèu. Mai rigorós encara èra l'entraïnament militar: l'enfant aprengava de bona ora que la pichona espasa de cencha èra pas una joguina.
Per l'education religiosa de jove samorai, aprengava a venerar los dieus ancians e los esperits dels seus anjòls. Èra iniciat a la fe e a la filosofia bodicas e li èra ensenhat l'etica chinesa. Aquò es de nuanciar del fach que tal clan o tala familha o encara tala koryu (escòla d'arts marcials) tendavan a una vision shintoïsta, bodica o confucianista.
Pauc a pauc, passant de l'enfança a l'adolescéncia, la vigiléncia qu'èra somés mermava. Èra daissat mai en mai liure d'agir segon lo seu pròpre jutjament, amb la certitud que li seriá pas pardonat la mendre error, que se repentiriá tota la vida d'una ofensa grava e qu'un repròche meritat èra de mai crénher que la quita mòrt.
Atal, aparat per las mors candidas de la vida del vielh Japon, lo jove samorai gardava en grandissent una puretat d'esperit e una simplicitat de còr excepcionalas.
Lo samorai aprengava lo seu mestièr al sen d'escòlas ancianas donavan una formacion a las armas, a l'estrategia, al rensenhament e als diverses aspèctes de l'art de la guèrra. Aquelas koryu, escòlas ancianas, foguèron l'encastre que fabreguèt l'excelléncia tecnica e morala del samorai.
Diferents tipes de samorai[modificar | modificar la font]
Un samorai n'avent pas de ligam a un clan o a un daimyō (senhor feudal) èra nomenat un rōnin. Un samorai qu'èra un vassal dirècte del shogun èra nomenat hatamoto.
Pasmens, totes los soldats n'èran pas samorais, aqueles constituián una eleita que sriá l'equivalent dels cavalièrs europèus; l'armada, dempuèi lo periòde Kamakura, repausava sus de largas tropas de fantassins de basa nomenats ashigaru e recrutats subretot d'enter los païsans.
Las armas[modificar | modificar la font]
Lo samorai utilizava gaireben 40 armas amb una mencion especiala pel katana, grand sabre, qu'èra lo sol que podava lo portar. Etudiava los kobudo, los arts marcials japoneses d'avant 1868, al sein de las koryu, escòlas ancianas. Donanva una granda importança al katana, seguent tanben lo Bushidō per que lo katana es l'anma del samorai. Quand un enfant aviá passat l'edat de 13 ans, podava obtenir un wakizashi (sabre pichon) e un nom d'adulta pendent una ceremonia nomenada "Genpuku" (元服). Pendent aquela ceremonia, vengava samorai. Obtengava tanben lo drech de portar un katana, mas l'espasa èra normalament blocada amb un ligam per aparar los accidents. Un katana e un wakizashi ensemble son nomenat un daisho (literalament : "grand e pichon").
Lo wakizashi èra "la lama d'onor" d'un samorai e quitava jamai lo seu costat. Lo samorai dormava amb aquel e lo menava quand dintrava dins un ostal e deviá daissar fòra las seunas armas principalas.
Lo tanto èra un pichon punhal, e èra portada a vegadas a la plaça del wakizashi dins un daisho. Èra utilizat quand un samorai deviá far seppuku o hara-kiri (suicidi). Pasmens, plaçat dins lo keikogi (« vestit d'entraïnament »), lo tanto èra una arma de punh fòrça utilizada pels assassinats o los combats de prèp.
L'arma favorita del samorai èra lo yumi (l'arc). Lo yumi demrèt lo meteis fins l'apareisson de la pòlvera de canon e dels fusils al sègle XVI. L'arc de carrèlas d'estil japonés essent pas una arma fòrça poderosa en comparason amb l'arc classic d'Eurasia. Sa talha permetava de lançar diverses projectils coma de flèchas enflamadas, e flècha-senhals d'una portada eficacia de 50 mètres, e mai de 100 mètres quand la precision n'èra pas importanta. Èra ordinàriament utilizada de pè darrièra un tedate (手盾), una granda paret de bambó mobila, mas podava tanben utilizada a caval. La costuma de tirar a caval, yabusame (流鏑馬), venguèt una ceremonia shintoista.
Lo nodachi es un sabre d'aspècte similar al katana, mas que mesura prèp 150 cm ; èra reservat ald samorais mai fòrts. Aquel tipe d'arma èra plan adaptada a la lucha contra las unitats de cavalaria.
Al sègle XV, lo yari (lança) venguèt tanben una arma populara. Aviá remplaçat lo naginata sul camp de batalha quand la bravesa personala venguèt mens importanta, e las batalhas, mai organizada. Lo yari èra mai simple a utilizar e mai mortal qu'un katana. Una carga, de caval o a tèrra, èra mai eficacia quand una lança èra utilizada, e donant mai de 50% de escasença de vencer un samorai armat d'un tachi, forma primitiva de katana adaptada al combat montat, a vegadas nomenat per error « daïkatana » dins la cultura occidentala. Dins la Batalha de Shizugatake, que Shibata Katsuie foguèt vencut per Toyotomi Hideyoshi (o Hashiba Hideyoshi), las « sèt lanças » de Shizugatake (賤ヶ岳七本槍) joguèron un ròtle crucial dins la victòria.
Las armas blancas utilizadas pels samorai ganhèron fòrça en qualitat amb de sègles, fins a arribar a una qualitat inegalada: las lamas fabregadas segon la tradicion japonesa son encara a l'ora d'ara las melhoras que l'Òme aja fachas sul plan de las qualitats fisicas, mercé a de tecnicas complèxas de fabregatge e de trempa desvelopadas pels fabres d'armas japoneses, coma lo Tamahagane, acièr especial obtengut amb de sable ferruginoses[3].
Qualques samorais celèbres[modificar | modificar la font]
Se pòt tanben notar:
- Los 24 generals de Shingen Takeda e d'autres grops de samorais.
- D'estrangièrs al Japon avent podut venit samorais:
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Hagakure, le Livre di Samouraï
- (fr)Bushido, l'âme du Japon de Inazo Nitobe - ISBN 9782846170116
- (fr)Budō shōshin shū : Le code du jeune samouraï de Shigetsuke Taira - ISBN 9782846171021
- (fr)La Promesse du samourai de Dale Furutani
- (fr)Vengeance au pays de jade de Dale Furutani
- (fr)Menace sur le shogun de Dale Furutani
- (fr)La Pierre et le Sabre de Yoshikawa Eiji
- (fr)Contes des sages samouraïs de Pascal Fauliot, Seuil, nov. 2011
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Istòria generala[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Samouraï de Jean Mabire, Balland, París, 1971
- (fr)Kokoro de Lafcadio Hearn, Minerve, 1989
- (fr)Samouraï et kamikaze, la tradition guerrière au Japon de C. Parvulesco, ETAI, 2009
- (fr)Le crépuscule des samouraïs. L'âge d'or des guerriers japonais au tournant du XVIIème siècle de Julien Peltier, Economica, 2010
- (fr)Calvet Robert, Une histoire des samouraïs, Larousse, 2009 ISBN 9782035839848
- (fr)Inazo Nitobe, Bushidō, l'âme du Japon, Budo éditions, 1899
Filmografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Sept Samouraïs d'Akira Kurosawa (1954)
- (fr)Le Samouraï de Jean-Pierre Melville (1967)
- (fr)Shogun (1980)
- (fr)Kagemusha, d'Akira Kurosawa (1980)
- (fr)Ran, d'Akira Kurosawa (1985)
- (fr)Blade, de Stephen Norrington (1998) utilizacion d'un katana e de las valors zen del combatent.
- (fr)Ghost Dog, la voie du samouraï de Jim Jarmusch (1999)
- (fr)Après la pluie (film, 1999), de Takashi Koizumi (1999)
- (fr)Tabou de Nagisa Ōshima (1999)
- (fr)Le Dernier Samouraï de Edward Zwick (2003)
- (fr)Zatoichi, de Takeshi Kitano (2003)
- (fr)Soleil rouge, de Terence Young (1971)
Literatura[modificar | modificar la font]
- Le Clan des Otori, Lian Hearn
- Par l'épée et le sabre, Armand Cabasson
- La Pierre et le Sabre, La Parfaite Lumière, Eiji Yoshikawa
- Shogun, roman de James Clavell
- La voie du sabre, Thomas Day
- Le Japon moderne et l'éthique Samouraï, Yukio Mishima
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Louis Frédéric, Le Japon, dictionnaire et civilisation]], Ed Robert Laffont col. Bouquins, París, 1996. ISBN 9782221067642
- ↑ (fr)Le Japon, dictionnaire et civilisation (p. 1073)
- ↑ (fr)Documentari Arte : Katana: le sabre des samouraïs


c: text/html

text:
Banca Europèa d'Inverstiment
La Banca Europèa d'Inverstiment (BEI) es una institucion e l'organ financièr de l'Union Europèa (UE). Foguèt creada amb los Tractats de Roma en 1957 e lo sèti es dins la vila de Luxemborg, manten de delegacions dins de vilas coma Brussèlas, París, Roma, Atenas, Berlin, Lisbona, Londres, Madrid o Lo Caire. A per mission de contribuir al desvolopament equilibrat del territòri comunautari mejans l'integracion economica e la coesion sociala.
Los accionaris de la BEI son los Estats que compausan l'Union e es dirigida pel conselh dels Governaires, compausats dels ministres d'Economia d'aqueles Estats. Fòra del seu camp d'accion dirècte la BEI ajuda las estrategias de preadmission dels païses candidats la dintrada dins l'Union e aplica la partida financièra dels acòrdis de las politicas europèas d'ajuda e cooperacion al desvolopament. Aquela institucion autreja un credit total de 43 000 000 000 € cada an, e gaudís d'una situacion financiara melhora qu'aquela de Banca Mondiala. La BEI concedís pas de finançament general a un Estat, mas sonque cofinança de projèctes concrèts.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Teodòr Blanc
Jan Batista Teodòr Blanc, dit Teodòr Blanc, neishut au Boscat (Gironda) lo 19 de setembre de 1840, mòrt a Tolosa lo 9 d’octobre de 1880, es un escrivan, jornalista e poèta occitan.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Es lo premèir hilh de Francés Blanc, menusèir, originari de L'Escura d'Albigés (Tarn), e de Petronilha Vidau, hilha d’un tonelèir dau Boscat. Augut duas chais, Maria e Basilida Blanc. Sos parents èran vedes los dus.
Esposèt en 1862, chic après la mòrt de sa mair, Jana Dòsque, leitèira a Brujas, una comuna vesina dau Boscat on lo coble se n’angut installar. Auguren tres hilhas, Elisabèt Susana (1863), Jana Clotilda (1865) amei Julia, vaduda en 1870 e mòrta l’annada siguenta.
Francés Blanc, artesan menusèir dont quitèt son Albigés natau ende vir premèir s’installar a Aigas Mòrtas de las Gravas, au sud-èst de Bordèu, apuei au Boscat, èra un activista e militant republican socialista coneishut de la policia emperiau. Membre du club socialista dau Boscat, vendèva lo jornal vedat La Tribuna, ce qui ie valut d’èster empreisonat, dens l’ivèrn 1851-52. Teodòr creishut dens aquesta corona maresquèira bordalesa, qu’èra pas encara coma anueit la banlèga : Lo Boscat, Bruges, Blancafòrt, Eisinas, Merinhac, Lo Telhan, Lo Halhan… Tot aceste parçan èra encara dehet mercat per la ruralitat, e las activitat èran meitot agricòus : vinha, eslevatge de brètas, entad apasturar Bordèu en lèit, agricultura maresquèira, assegurada per petits casalèirs. Teodòr es donc lo produit d’un mitan rurau, a maugrat èste vesina la vila granda de Bordèu, en plena expension ad aquesta tempsada, damb notadament lo camin de her. Aquesta dobla identitat es una de las caracteristicas de Blanc, amèi sos fòrts ligames familiaus emb la pensada socialista. Probable, es dens aceste mitan sociau, encara frem mercat per l’usatge de l’occitan, que Teodòr Blanc hit la descobrida de la lenga. La totalitat de son òbra conservada es redigida en gascon girondin. Òm pòt cutar que lo pair, Francés Blanc, coneishèva l’occitan (que devè èster la lenga d’usatge a L’Escura d’Albigés au sègle XIXau), mes qu’ec transmit pas aus sos còishes, perqué benlèu de son heruch engatjament republican. Dens un tèxte de 1870, Teodòr deisha enténder qu’es sa mair, originària dau Boscat, que ie ensenhèt la lenga. Mes solide que la cultivèt au contacte daus obrèirs e agricultors brugés e boscatés, dont inspirèren una brava part daus personatges presents a gargalhs dens la sua òbra.
Sus son acte de maridatge, Jan Teodòr Blanc es dishut « tipograf ». Edoard Bourciez, professor a la Facultat de Letras de Bordèu, nos dit que vengut tipograf au jornau La Gironda, organ de premsa republican fòrt engatjat, e fòrt mau vist dau regim imperiau, que son gestionari èra l’estampaire Gonolhó, e son cap-redactor lo célèbre opausant a l’Empèri Andriu Lavertujon. Apuei entrèt coma administrator – benlèu mercés a relacions de son pair – au Don Quichòte, aute jornau bordalés satiric de gaucha.
D’aquesta activitat jornalistica, nos demòran un crum de tèxtes satirics e politics en gascon de l’oèst-Bordalés, que publiquèt Teodòr Blanc dens lo suplement dominicau de la Gironda, la Gironda dau dimeishe. I arretrobam los grans « tipes » locaus, que Verdièr avè dijara mis en scèna, e que Gric de Prat (Rogèr Romafòrt) tornarà emplegar a la debuta dau sègle XX : petits paisans medoquins, obrèirs de la vinha, artisans, costejant los « Bordalés », encontrats ací, los que damòran a Bordèu (foncionaris, emplegats…) dont parlan francés. S’i dessenha un tipe d’obrèir de la vinha, paisan educat, dont lugís la premsa (la Gironda solide) e hèi mustra d’un nivèu intellectuau au dessús de la mejana. Arnaut, un « biton » de Bruges, es un d’aquestes. Passa son temps a tensonar damb lo maire de Bruges – « son » maire – nomat per lo prefèit e servidor avugle e nhòc dau poder. A còps, lo ton de la colèra remplaça lo sorríder costumèir, e lo jornalista s’enmalicia, dont lo tarrible Praubes ignorents ! pareishut lo 19 de heurèir 1871, dont repròcha aus paisans d’auger un còp mei cedat a la temptacion dau vòte conservador. Lo cronicaire complice ven lo censor shens pietat. Es tanben dens la Gironda dau dimeishe que pareisherà, a la prima de l’annada 1871, lo roman-fulheton inacabat Caoufrès, que raconta l’istòria d’un mobil (membre de la Garda Nacionau Mobila, sordats de resèrva o reformats de la conscripcion, encargats, en temps de guèrra, de defénder vilas, plaças fòrtas o frontèiras end' ajudar l’armada activa). Bordalés, obrèir tipografe coma l’autor, Caufrés es mobilizat en enviat en camp per har la guèrra aus Prussians. Panflet anti-guèrra e sustot anti-bonapartista, aqueste roman-fulheton dens la tradicion d’Eugèni Sue o Ponçon du Terrail sacrifica a tots los ingredients de l’estil : sentimentalisme, rebombiments, etc. La fin n’estut pas jamès retrobada. Encara inedit, deuré egau èster considerat coma una òbra fondamentau de la literatura occitana. A costat d’aquò, Blanc publica poesias, coma Las vendeunhas, Pars sombre ivèrn o encara Mos quaranta ans, au títol dau rebat tristement ironic, mendre que Blanc morirà a l’atge de quaranta ans…
A l’estiu de 1870, siguen las tralhas de son ainat Verdièr, Blanc avia lo son pròpi jornau, Lo Rauselet. Mei ambiciós que la Còrna d’abondança de Verdièr, Lo Rauselet vòu prénder la fòrma d’un organ de premsa d’informacion normau. Blanc i pareish auger evoluit cap a la lenga : son discors es vengut clarament militant en favor de l’emplec dau gascon. Lo sol e unic numèro jamès pareishut, lo 17 de julhet 1870, nos balha a lugir shens dobte lo pus bèth e lo pus fòrt daus tèxtes de Blanc, qu’Alan Viaut a defenit coma « una vertadèira defensa e illustracion dau gascon ». Shens títol, lo tèxte nos presenta la lenga coma una vièlha fama « peinuda, magra, blanchòia, cobèrta de pelherauts » que ven trucar a la pòrta de l’autor, perqué Bordèu, vila plena de sos « pus doç sovenirs », ne « pòt pas mei (la) suportar ». L’autor, estrementit, l’aculha e li torna donar vestits neus, e una novèra dignitat abans de la presentar aus Bordalés, que la recèben « a braç ubèrts ». Aqueste numèro damorèt, ailàs, shens lendoman, probable perqué de la guèrra…
Teodòr Blanc vengut de mei en mei silenciós après. Se morit a Tolosa, on avèva mudat e on trabalhava totjamèi coma estampaire-tipograf, lo 9 d’octobre 1880. Qu'èra atjat de quaranta ans. Sa fama èra damorada a Bruges. Sabem pas las causas de la sua mòrt.
Oblidat, quagement jamès publicat, Teodòr Blanc meritaré totun un plaça d’aunor au costat de Mèste Verdièr, son devancèir e son modèl, mes mèi generaument encara au firmament de la literatura occitana. La qualitat de sa lenga, la diversitat daus genre aus quaus toquèt, l’amor immens dont manifestèt – notadament a la fin de sa vita – per sa lenga, e l’ardor qu’avè començat de mustrar per la defensa dau gascon, o hadent indigne d’un oblit dont dura dumpuei tròp pausa.
Estil[modificar | modificar la font]
Las influéncias de Teodòr Blanc n’esturen pas jamèi estudiadas a-de-bon. L’autor nos en balha quauqu' unas : Omèr, Ovidi, Petrarca, Corneille, Racine, Boileau, Lamartine e Musset. Pòm citar tanben, dens la literatura francesa, Victor Hugo (lo poèma Les Bendéougnes es bastit sus la mèsma ritmica que Le Pas d’Armes du roi Jean), e Baudelaire, que Lou Rébeil semble inspirat de son estetica. Per la literatura occitana, i a plan solide Mèste Verdièr, son modèl, notadament per tot çò qu’es de la literatura carnavalesca, amèi per lo satiric. Mès fau citar tanben Jacme Boèr, dishut Jansemin (1798-1864), que Bourciez pensa reconéisher son influéncia dens lo poèma Martine.
Òbras[modificar | modificar la font]
Centènas d’articles, signats o pas, pareishuts dens la Gironda o lo Don Quichòte, majoritariament en occitan. Cop d’uill sur un bal masquat. Satyre gascoune. Bordèu, Gonolhó, 1865. 8 p. Lou Supplice d’un paysan. Anecdote comico-dramatique en vers patois et français racontée par un habitant du Médoc. Bordèu, Gonolhó, 1865. D’après Silvan Trebucq, acesta òbra seré estat mesa en scèna, e representada devath la fòrma d’una pèça de teatre sus l’empont dau Teatre Napoleon de Bordèu, lo 10 de noveme 1866, davant una sala arrasa. La Médaille é soun rébert. Laméntatiouns d’un orphéouniste malhérus. Bordèu, Gonolhó, 1868. 11 p. Quaouques Brigailles, Mous Quarante ans – Part, soumbre hibert – Les bendéougnes – Martine. Bordèu, Gonolhó, 1868, 10 p. Armanac bourdelés. Abèque lous més, les festes, les dichudes de chaque més, les sésouns, les éclipses, quaouques countes coumiques, puey les pèces de bers patois : Mous quarante ans, A l’hibert, Martine, Les Bendéougnes, Mayoun la bouqueteyre, Boudèou. Impr. Bord, 1868, 32 p. Lou Raouzelet, un sol numèro pareishut, lo dimeishe 17 de julhet 1870. Caoufrés, lou moubile daou troisième batailloun, roman-fulheton pareishut dens la Gironda dau dimeishe entre abriu e junh 1871, onse numèros conserbats. Armanac gascoun, abèque lous més, les festes… : Lou Rebenan é Acclamatiouns. Bourdéou. Bordèu, estamparia Samia/Linhac, 1873, 32 p.
Referéncias[modificar | modificar la font]
(fr) VIAUT Alain, 1989, « Un écrivain social en Gironde : T.Blanc », in La Littérature Régionale en Langue d’Oc et en Français à Bordeaux et dans la Gironde. Actes du colloque du CECAES, 21 et 22 octobre 1988. Bordeaux , PUF/MSHA, 1989.


text:
Tè
Lo tè es una bevenda estimulanta, obtenguda per infusion dins l'aiga de fuèlhas de Camellia sinensis, d'en primièr secadas e de vegadas fermentadas.
Lo processus pòt inclure oxidacion, calfatge, secatge, e l'ajust d'autras èrbas, flors, espècias, e fruches. Los quatre tipes basics de tè vertadièr son :
Composicion[modificar | modificar la font]
Lo tè conten de catechinas, que son d'antioxidants. Dins la fuèlha fresca de tè, las catechinas pòdon representar 30% del pes sec. Las catechinas son presentas en fòrta concentracion dins los tès blancs e verds, mentre que lo tè negre ne'n conten fòrça mens a causa del fenomèn d'oxidacion dins sa preparacion. Lo tè conten de teïna, e de cafeïna per aperaquí 3% del seu pes sec, çò que correspond a 30 mg a 90 mg per tassa (0,25 L) en foncion del tipe, de la marca[1] e del metòde de mesclatge.[2] Lo tè conten tanben de quantitats pichonas de teobromina e teofilina.[3] Conten tanben de fluorid, unes tipes de tès compressats fach amb de fuèlhas vièlhas e las cambas tenon los nivèls pus nauts.
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon una legenda populara chinesa, Shennong, lo legendari Emperaire de China, inventor de l'agricultura e de la Medecina chinesa, beviá una bòla d'aiga bolhenta, a l'entorn de 2737 abC. Lo vent bufèt e qualques fuèlhas d'un arbre vesin tombèron dins sa beguda e ne'n faguèron cambiar la color. Lo monarca, sempre curiós, beguèt una golada del liquid e foguèt agradablament susprés, lo tè èra nascut.
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2003, la produccion mondiala de tè atenhèt 3,15 milions de tonas per an. Lo principal país productor es Índia seguit de China, Sri Lanka e Kenya. China demòra uèi lo sol país que produtz totas las familhas de tè (tè blanc, tè jaune, tè verd, tè blau-verd, tè roge e tè negre).
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Fender
La Fender Musical Instruments Corporation, a la debuta nomenada Fender Electric Instrument Manufacturing Company, foguèt fondada per Clarence Leonidas Fender en 1946, e es una de las mai famosas societats que fabrican de guitarras electricas, bassas electricas e amplificadors, e tanben de guitarras acosticas e autres produches que s'i raportan.
Fender es particularament important per son ròtle dins la diffusion de massa de las guitarras electricas de tipe solid body (de còs solid). Fender porgiguèt la primièra produccion de massa de guitarra electrica solid-body d'estil espanhòl, la Telecaster (d'en primièr nomenada 'Broadcaster', 'Esquire' es una version unica represa); la primièra bassa electrica produsida en massa, la Precision Bass (P-Bass); e la fòrça famosa guitarra Stratocaster (Strat) . Fender foguèt pas la primièra entrepresa de fabricar de guitarras electricas , d'autres societats avian produsida de guitarras electricas dempuèi 1920,mas pas cap d'aquelas aguèt pas lo succès de Fender. A mai, coma totas las autres guitarras mai pròches èran de guitarras de còs cau o d'instruments mai especializats coma las guitarras lap steel hawaiianas Rickenbacker, Fender creèt una guitarra electrica polivalenta de còs solid.
D'autres instuments Fender populars e/o notable son: las guitarras Mustang, Jazzmaster, Jaguar, Starcaster, Duosonic,e Bronco ; per las bassas : la Jazz Bass, la 'Telecaster Bass' represa de la Precision Bass originala de 1950; una linha de lap steels; tres models de violon electrics , e lo piano electric Fender Rhodes.
L'ostal maire de la societat es situada a Scottsdale (Arizòna), e los luòcs de fabricacion a Corona (Califòrnia), Ensenada (Mexic), e en Corèa e Japon.
Somari
Produches[modificar | modificar la font]
Guitarras electricas[modificar | modificar la font]
- Fender Broadcaster
- Fender Bullet
- Fender Duo-Sonic
- Fender Electric XII
- Fender Jaguar
- Fender Jag-Stang - cocreada amb Kurt Cobain
- Fender Jazzmaster
- Fender Contemporary Stratocaster Japan
- Fender HM Strat EUA/Japon
- Fender Lead Series
- Fender LTD
- Fender Musicmaster
- Fender Mustang
- Fender Prodigy
- Fender Performer
- Fender Showmaster
- Fender Starcaster
- Fender Stratocaster
- Buddy Guy Polka Dot Stratocaster
- Eric Clapton Stratocaster
- Eric Johnson Stratocaster
- Jeff Beck Stratocaster
- Jimmie Vaughan Tex-Mex Stratocaster
- John Mayer Stratocaster
- Mark Knopfler Stratocaster
- Ritchie Blackmore Stratocaster
- Robert Cray Standard Stratocaster
- Stevie Ray Vaughan Signature Stratocaster
- Yngwie Malmsteen Stratocaster
- Stratocaster XII
- Fat Strat
- Fender Telecaster
- Fender Bronco
- Fender Custom
- Fender Katana
- Fender Swinger
- Fender Toronado
- Fender Cyclone
Bassas electricas[modificar | modificar la font]
- Fender Aerodyne Jazz Bass
- Fender Jazz Bass
- Fender Jaguar Bass
- Fender Mustang Bass
- Fender Precision Bass
- Fender Performer Bass
- Fender Tele Bass
- Fender VI
- Fender Zone Bass
- Fender Dimension Bass
- Fender Bass V
- Fender Bronco Bass
- Fender Bullet Bass
Amplificadors[modificar | modificar la font]
- Twin
- Twin Reverb
- Deluxe Reverb
- Fender Tremolux
- Super Reverb
- Blues Junior
- Blues Deluxe
- Blues DeVille
- Bassman
- Bandmaster
- Bandmaster Reverb
- Showman
- Dual-Showman
- Concert
- Princeton
- MetalHead
- Vibroverb
- vibro-King
- Pro Junior
- Hot Rod Deluxe
- Hot Rod DeVille
- Supersonic
- Frontman II
- G-DEC
- B-DEC
- Cyber Twin
- Ultimate Chorus
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Fender Musical Instruments sit oficial
- Bass Guitar Magazine criticas de las bassas Fender


text:
Simmac (papa)
Simmac (vèrs 450 - 19 de julhet de 514) foguèt lo 51en papa de la Glèisa Catolica Romana dau 22 de novembre de 498 au 19 de julhet de 514. Succediguèt a Anastasi II (496-498) e foguèt remplaçat per Ormisdas (514-523). Son pontificat foguèt marcat per un esquisma grèu.
Origina de Sardenha, foguèt elegit per la majoritat dau clergat per succedir a Anastasi II. Pasmens, deguèt faciar l'eleccion d'un antipapa dich Laurenç elegit per la minoritat favorabla a un raprochament ambé la Glèisa Bizantina per reglar la crisi acomençada en 484 sota Fèlix III. Lei dos camps s'acordèron sus un arbitratge dau rèi deis Ostrogòts Teodoric lo Grand. Una tièra d'intrigas e de complòts (accusacion de corrupcion, d'usatges marrits dei bens de la Glèisa...) obligiguèron Simmac de se retirar dins Roma ambé sei partisans. Uneis evesques e caps crestians refusèron alora de comuniar amb elei e Laurenç poguèt ocupar unei glèisas romanas de 501 a 506. Unei sinòdis foguèron organizats per assaiar de jutjar lo papa mai foguèron blocats per lei violéncias dei doas faccions. La crisi se reglèt finalament gràcias a l'activitat diplomatica dei partisans de Simmac que capitèron de li raliar lo sostèn de Teodoric. En 506, lo rèi ordonèt d'expulsar lei partisans de Laurenç dei glèisas de Roma.
Durant son pontificat, Simmac s'ocupèt tanben de bastir d'abitacions per lei paures, de restaurar unei glèisas de Roma e de bastir la premiera residéncia papala sus la còla de Vatican. Enfin, excomuniquèt l'emperaire d'Orient Anastasi Ièr sospichat de monotelisme.


text:
Val Varacha
La Val Varacha (var. non localas Vau Varacha, Vath Varacha) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània dins la província de Coni (estat italian). Lo riu de Varacha li dona son nom.
Sa vila principala es Sant Pèire.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Valada vai da lo Peasc a la Chanal e, dins la bòna estajon, se pòl passar en Cairàs bo la veitura, a travèrs lo còl de l'Anhèl (2748 m).
Estòria[modificar | modificar la font]
Las comunas de Pont e la Chanal, Chastèldalfin, Blins an constituit un de lhi Escartons e, encà encuei, aquel airal se sòna La Chastelada.
A la fin de lhi ans '60, ent'aquesta valada a prencipiaa la consciéncia occitana en Itàlia abo las idèas de Francés Fontan, la richa creacion literària de Tòni Baudrier e un premier tropèl de joves occitanistas.
La Valada es la tèrra de Joan Bernardi e Jusèp da Ros, de Masino Anghilante e de Giovanni Bernard.


text:
Herrlisheim
Herrlisheim en alemannisch (Herrlisheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Herrlisheim Fa partida del costat de Bischwiller e del arrondiment de Haguenau e a situat sus la rota départementale de Estrasburg a Lauterbourg la longitud de la autoroute A35.
Herrlisheim A #èsser recompensat d'una flor al concors de las vilas e pòbles fleuris.
Herrlisheim fait partie du canton de Bischwiller et de l'arrondissement de Haguenau et est situé sur la route départementale de Strasbourg à Lauterbourg le long de l'autoroute A35.
Herrlisheim a été récompensé d'une fleur au concours des villes et villages fleuris.


text:
Lo Portable Document Format (Format de Document Portatil o PDF en anglés) es un format de fichièr per gardar de documents en un ordinator. Adobe lo creèc en 1993 per facilitar l'escambi de documents.[1] PDF s'usa amb frequéncia per far de documents escarrabilhats per estampar. Los documents PDF pòdon d'aver tèxt estilizat e imatges en eles.
Lo document s'emmagazina de tala forma que lo contengut càmbia pas la forma en que se vei en desparièrs ecrans, ordinators e estampadoiras, coma pòt succedir amb d'autres formats de fichièrs.[2]
PDF es un estandard dobèrt que foguèt publicat oficialament lo 1 de julhet de 2008 per l'ISO.[3]
Se requerís un logiciau lector de PDF per liéger de documents PDF.[4]Qualques exemples son Adobe Acrobat, Adobe Reader, Okular e Foxit Reader.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Welcome, AIIM. Consultat lo 30 de setembre de 2012
- ↑ PDF Reference, Sixth edition, version 1.23, Nov. 2006, Adobe Systems Incorporated. Consultat lo 30 de setembre de 2012
- ↑ PDF Reference, ISO 32000 U.S. Committee. Consultat lo 30 de setembre de 2012
- ↑ Adobe Reader X, Adobe. Consultat lo 30 de setembre de 2012
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- EPUB.


text:
Qin Shi Huang
Qin Shi Huangdi (-259 - -210), en chinés : 秦始皇, èra un rèi de l'estat chinés Qin de 246 a 221 avC a la fin dau Periòde dei Reiaumes Combatents, puei lo premier emperaire de la dinastia Qin de 221 a sa mòrt. Premier sobeiran chinés que capitèt d'unificar lo país, ocupèt donc una plaça fòrça importanta dins son istòria e son organizacion intèrna gràcias au renfòrçament de l'autoritat imperiala e au començament d'una politica de bastida (Granda Muralha, canaus, rotas...) que va prefondament marcar lo territòri.
Somari
- 1 Nom de Qin Shi Huangdi
- 2 Naissença e familha
- 3 Rèi de l'Estat Qin
- 4 Emperaire de l'Empèri Qin
- 5 Mòrt e succession
- 6 Familha e descendéncia
- 7 Ligams intèrns
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Nom de Qin Shi Huangdi[modificar | modificar la font]
Significacion de son títol[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau periòde Zhou en 1045 avC, lei caps deis estats chinés èran dichs Wang, títol que va pauc a pauc significar cap o rèi. Foguèt lo títol iniciau dau futur Qin Shi Huangdi quand comencèt son rèine sus l'estat Qin. Pasmens, sa victòria de 221 e l'unificacion dau país entaïnèt un cambiament major au nivèu politic e un besonh de legitimar l'òrdre novèu. Per aquò, lo venceire decidiguèt de crear un títol per marcar sa diferéncia e sa poissança novèla. Adoptèt donc lo títol de Premier Emperaire Sobeiran Qin que va donar lo nom Qin Shi Huang [1][2] :
- Qin èra l'estat d'origina de l'emperaire.
- Shi significa « premier ». Ansin, lei successors de Qin Shi Huang foguèron dichs segond emperaire, tresen emperaire... etc.
- Huangdi èra eissit dau nom d'un periòde istoric de l'Antiquitat chinesa dicha « Periòde dei Tres Sobeirans e dei Cinc Emperaires ». L'objectiu èra donc d'associar dirèctament son nom ambé lo periòde mitic de l'aparicion de la civilizacion chinesa.
Usatge[modificar | modificar la font]
Doas formas son utilizadas dins lo Shiji escrich per l'istorian chinés Sima Qian : Qin Shi Huangdi dins lo capitól cinc e Qin Shi Huang dins lo capitól sièis. La premiera es generalament considerada coma la forma corrècta car lo mòt Huangdi es lo resultat de la fusion dei tèrmes Huang (imperiau) e Di (sobeiran) que permet de crear lo títol d'emperaire.
Naissença e familha[modificar | modificar la font]
Segon Sima Qian, Qin Shi Huangdi nasquèt vèrs 259 avC. Èra lo fiu ainat de Zhuangxiang, rèi de l'Estat Qin[3]. Sa maire èra una concubina de Zhuangxiang. A sa naissença, recebiguèt lo nom dau clan reiau Qin (Zhao) e lo nom personau de Zheng. Après sa mòrt e la presa dau poder per la dinastia seguenta, leis emperaires Han assaièron de descredibilizar lo fondator de la dinastia Qin. Ansin, se creèt lo racònte de l'illegitimitat de la naissença de Qin Shi Huangdi que son paire vertadier será un marchand conselhier de Zhuangxiang. Aquela teoria foguèt considerada coma possibla durant lei periòdes de l'Empèri Han e dei dinastias seguentas[3]. Pasmens, a l'ora d'ara, sa validitat es contestada en causa d'incoeréncias cronologicas[4].
Rèi de l'Estat Qin[modificar | modificar la font]
Jovença[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Zhuangxiang durèt solament tres annadas e Zhao Zheng venguèt rèi en 246 avC. La succession foguèt contestada per una revòuta dins la region de Tunliu d'un autre fiu de Zhuangxiang. Pasmens, lo sobeiran novèu poguèt aprofichar lo sostèn de Lu Buwei, conselhier de son paire, que venguèt premier ministre e dirigiguèt l'Estat Qin durant la jovença de Zhao Zheng. La revòuta de Tunliu foguèt donc rapidament reprimida, sei caps executats e lo poder novèu definitivament installat.
Còp d'estat de Lao Ai[modificar | modificar la font]
La temptativa de còp d'estat de Lao Ai foguèt la segonda crisi importanta dau rèine de Zhao Zheng. Se debanèt de 238 a 235 avC e s'acabèt per un succès dau rèi, l'eliminacion dau premier ministre Lu Buwei e lo començament dau rèine personau de Zhao Zheng. L'origina dau complòt foguèt la crenhença de Lu Buwei d'una descubèrta per Zhao Zheng de sa liason secrèta ambé la maire de son rèi. Per s'aparer, decidiguèt de rompre aquela relacion. Aquò se debanèt sensa dificultat e Lu Buwei capitèt de favorizar una liason novèla entre la maire de Zhao Zheng e un noble dich Lao Ai. Pasmens, aqueu darrier aviá tanben seis ambicions pròprias. En 238 avC, aprofichèt un viatge de Zhao Zheng en província per assaiar de prendre lo contraròtle dau palais reiau. Gràcias au sostèn de l'armada e de Lu Buwei lei partisans de Lao Ai foguèron vencuts. Dins aquò, Lao Ai capitèt de s'escapar e la repression de sa revòuta foguèt lònga fins a sa captura e son execucion. Maugrat son succès militar, la responsabilitat de Lu Buwei dins leis eveniments foguèt finalament descubèrta. Son influéncia declinèt e, en 235 avC, lo premier ministre se suicidiguèt per defugir l'umiliacion d'un exil[5].
Temptativas d'assassinat[modificar | modificar la font]
En 227 avC, Zhao Zheng deguèt faciar la temptativa d'assassinat menada per un cortesan de l'estat Yan dich Jing Ke. Aqueu projècte foguèt ordonat per lo rèi de l'estat Yin en guèrra còntra l'estat Qin. La temptativa mau capitèt e lo rèi capitèt de se defendre[6]. L'execucion de Jing Ke entraïnèt una segonda temptativa d'assassinat dirigida per lo musician Gao Jianli qu'èra un amic de Jing Ke. Coma lo premier còp, lo complòt mau capitèt e Gao Jianli foguèt executat.
Premiera unificacion de China[modificar | modificar la font]
L'unificacion de China foguèt l'òbra politica principala de Zhao Zheng de 230 a 221 avC. Acomencèt a partir de 229 avC quand Qin Shi Huangdi aprofichèt lei degalhs causat dins l'estat Zhao per un tèrratrem per atacar e conquistar aquela region entre 229 e 228 avC[7]. Aqueu succès encoratjèt Qin Shi Huang de continuar sa politica estrangiera agressiva. Sei fòrças prenguèron lo contraròtle de l'estat Yan dins lo nòrd de China en 226 avC e de l'estat Wei dins lo centre dau país en 225 avC. Puei en 223 avC, se debanèt l'etapa pus decisiva de l'unificacion quand una guèrra novèla permetèt d'anientar l'estat Chu qu'èra lo rivau principau dau principat Qin[8]. Enfin, en 221 avC, la conquista de l'estat Qi marquèt la fin finala dau Periòde dei Reiaumes Combatents e la formacion de l'Empèri Chinés.
Emperaire de l'Empèri Qin[modificar | modificar la font]
Après la fin de l'unificacion militara de l'Empèri Chinés, la politica de Qin Shi Huangdi foguèt magerament regardada per lo pensament de consolidar l'estat novèu. Ansin, la segonda mitat dau rèine foguèt marcada per l'importància donada ais afaires administratius, economics e frontaliers.
Organizacion administrativa[modificar | modificar la font]
L'objectiu principau de la politica administrativa de l'emperaire foguèt d'evitar la division de l'empèri e de limitar l'influéncia dei fòrças independentistas dins lei regions conquistas. Aital, una administracion novèla foguèt creada segon dos principis novèus. Lo premier foguèt l'adopcion d'unitats territorialas novèlas e fòrça diferentas dau sistèma feodau dau Periòde dei Reiaumes Combatents per escafar lei frontieras ancianas[9]. Lo territòri foguèt devesit en trenta-e-sièis puei quaranta comandariás. Una comandariá èra tanben devesida en en districts e en comtats. Lo segond principi foguèt de reformar lei condicions d'intrada dins l'administracion de l'estat per demenir l'influéncia dei familhas ancianas e crear una elèit novèla favorabla ais interés de Qin Shi Huangdi. Ansin, l'emperaire adoptèt un sistèma de concors nacionau per venir foncionari en plaça de la succession ereditària tradicionala.
Aquel òbra administrativa aguèt un succès important car va venir la basa de l'administracion imperiala fins au sègle XIX. En revènge, foguèt pas capabla d'empachar la fin rapida de la dinastia Qin, minada per lei complòts dei ministres e dei conselhiers imperiaus, après la mòrt de Qin Shi Huangdi. Tre 206 avC, una revòuta generalizada sostenguda per l'aristocràcia anciana dei Reiaumes Combatents entraïnèt la casuda dei Qin. Pasmens, lei Han aprofichèron la soliditat deis institucions creadas per Qin Shi Huangdi per formar tornarmai l'Empèri Chinés après solament quauqueis annadas de trebols.
Politica economica[modificar | modificar la font]
L'objectiu principau de la politica economica de Qin Shi Huangdi foguèt pron similar a aqueu de sa politica administrativa : consolidar l'unificacion de l'empèri novèu e limitar lo risc de revòutas. Per aquò, lo govèrn de Li Si s'ocupèt d'estandizar lo sistèma de mesuras e l'escritura chinesa per favorizar lei cambis comerciaus e renfòrçar la capacitat de contraròtle de l'administracion. Tanben per desvolopar l'economia, lo govèrn acomencèt la bastida d'un ret de rotas e de canaus.
Renfòrçament dei defensas e dei comunicacions de l'Empèri[modificar | modificar la font]
En fòra de seis interés economics, lo melhorament dei comunicacions entre lei províncias de l'empèri aguèt tanben de renfòrçament militar. D'efèct, après son succès de 221 avC, l'importància deis afaires militars dins la politica de Qin Shi Huangdi demeniguèt pas. Divèrsei guèrras se debanèron, especialament en direccion dau sud còntra leis estats de la region de Vietnam e lei fòrças chinesas conquistèron quauquei regions suplementàrias. Pasmens, aqueu periòde foguèt tanben marcat per lo renfòrçament dei defensas de l'Empèri còntra leis enemics interiors o exteriors.
Ansin, lo ret de rotas e de canaus permetiá tanben de favorizar la mobilizacion e lo desplaçament de tropas per luchar còntra una revòuta intèrna o un enemic estrangier. De mai, Qin Shi Huangdi decidiguèt de luchar còntra la menaça representada per lei tribús Xiongnu situadas au nòrd e au nòrd oèst de l'Empèri. Per aquò, après divèrsei campanhas sensa resultat decisiu, acomencèt la bastida d'un ensems de muralhas e de barris per protegir la frontiera nòrd que será a l'origina de la Granda Muralha.
Complòt de Zhang Liang[modificar | modificar la font]
En 218 avC, Qin Shi Huangdi foguèt victima per lo tresen còp d'un complòt que son objectiu èra d'assassinar l'emperaire. Foguèt dirigit per un noble Han desirós de venjar la desfacha de son reiaume durant lo periòde dei guèrras d'unificacion de 230-221 avC. Son idèa èra d'aprofichar un viatje d'inspeccion de l'emperaire per mandar un projectil d'un centenau de quilogramas sus sa veitura. Pasmens, en causa d'una informacion erronèa, lo projectil esquichèt pas la veitura de l'emperaire. Leis assassins capitèron de s'escapar e aqueu complòt foguèt la darriera temptativa importanta d'eliminar Qin Shi Huangdi.
Destruccion de l'istòria dei dinastias precedentas[modificar | modificar la font]
La fin dau rèine de Qin Shi Huangdi foguèt marcada a partir de 213 avC per una politica de destruccion sistèmatica dei libres pertocant l'istòria dei dinastias precedentas[10]. La possession de certanei libres enebits foguèt condamnada per la pena de mòrt[11]. La rason oficiala èra d'empachar de comparasons entre lo rèine de Qin Shi Huangdi e lei senhors precedents. Pasmens, permetiá tanben de consolidar lo poder de la dinastia en plaça e certanei reformas coma l'unificacion de l'escritura chinesa. En revènge, entraïnèt la pèrda d'un nombre important d'òbras.
Mòrt e succession[modificar | modificar la font]
Recèrca de l'immortalitat[modificar | modificar la font]
La fin de la vida de Qin Shi Huangdi foguèt marcada per la paur de sa mòrt e la recèrca de l'immortalitat. Ansin, s'organizèt divèrseis expedicions per recercar una pocion de vida o de mascs conoissent lo secrèt e l'emperaire realizèt mai d'un romavatge dins de luòcs sants supausats enausir son vòt. Se lo secrèt de l'immortalitat foguèt pas descubèrt, aquela obsession permetèt de melhorar lei conoissanças geograficas chinesas e d'encoratjar lo desvolopament de l'alquimia.
Mòrt e tomba de l'emperaire[modificar | modificar la font]
Qin Shi Huangdi moriguèt lo 10 de setembre de 210 avC durant un viatge d'inspeccion en China Orientala. Sa mòrt foguèt probablament causada per l'ingestion repetida de pilulas de mercuri preparadas per leis alquimistas de la Cort per protegir l'emperaire còntra la mòrt. Lo decès foguèt escondut per lo Premier Ministre Li Si per empachar una revòuta generalizada e preparar una succession favorabla a seis interés gràcias a l'eliminacion dau fiu ainat e eiretier de l'emperaire.
Lo mausolèu e la tomba de Qin Shi Huangdi son situats dins lo district de Lintong. Descubèrts en 1974, son venguts d'endrechs fòrça famós gràcias a la preséncia d'una armada de soudats d'argiela de 6 000 òmes supausats protegir lo còrs de l'emperaire còntra leis esperits marrits. La bastida d'aquel ensems acomencèt en 215 avC e mobilizèt entre 300 000 e 720 000 segon lei fònts istorics. Lo secrèt de la localizacion de la tomba demorèt fins au sègle XX e es totjorn encara sarrada. En revènge, una partida dau mausolèu foguèt cavada per leis arqueologistas chinés.
Complòt per la succession[modificar | modificar la font]
En causa de sa paur de la mòrt, Qin Shi Huangdi aviá pas preparat sa succession entraïnant divèrsei complòts organizats per sei ministres e conselhiers, especialament son Premier Ministre Li Si. Ajudat per l'eunuc Zhao Gao, Li Si capitèt de fabricar un faus òrdre de suicidi signat per Qin Shi Huangdi per eliminar lo fiu ainat e eiretier supausat Fusu e lo generau Meng qu'èra son sostèn pus important e un enemic dei dos òmes. Aquò capitèt e un autre fiu de Qin Shi Huangdi venguèt emperaire sota lo contraròtle dei dos caps dau complòt. Pasmens, la novèla de la mòrt de l'emperaire entraïnèt divèrsei revòutas e la dinastia QIn s'afondrèt en 206 avC, tres annadas après la disparicion de son fondator.
Familha e descendéncia[modificar | modificar la font]
Durant sa vida, Qin Shi Huang aguèt un nombre fòrça important de concubinas, un cinquantenau d'enfants e tanben un cinquantenau de felens. En revènge, nomèt jamai d'emperatritz oficiala. Entre seis enfants, lei pus importants foguèron Fusu que foguèt son eiretier supausat e Huhai que venguèt son successor sota lo nom de Qin Er Shi.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Frances Wood, China's First Emperor and His Terracotta Warriors, Edicions Macmillan (2008), pp. 23-24 e 26.
- ↑ (en) Jeaneane Fowler, An Introduction to the Philosophy and Religion of Taoism: Pathways to Immortality, Edicions Sussex Academic Press (2005), p. 132.
- ↑ 3,0 3,1 (en) Records of the Grand Historian: Qin Dynasty, Ssu-Ma, Ch'ien. Sima, Qian. Edicion University Press (1996), pp. 35 e 59.
- ↑ (en) John Knoblock e Jeffrey Riegel, The Annals of Lü Buwei, Edicions Stanford University (2001), p. 9.
- ↑ (en) Adeline Yen Mah, A Thousand Pieces of Gold : Growing Up Through China's Proverbs, Edicions HarperCollins (2003), pp. 32-34.
- ↑ En 227 avC, lei cortesans avián pas lo drech de tenir una arma en preséncia dau rèi. Zhao Zheng deguèt donc se defendre espereu còntra son agressor.
- ↑ (en) Stephen G. Haw, Beijing a Concise History, Edicions Routlege (2007), pp. 22-23.
- ↑ (en) Sima Qian: The First Emperor, Traduccion de Raymond Dawson, Edicion Oxford University Press (2007).
- ↑ (en) Gregory Veeck e Clifton Pannell, China's Geography: Globalization and the Dynamics of Political, Economic, and Social Change, Edicions Rowman & Littlefield publishing (2007), pp. 57-58.
- ↑ (en) Lisa Rosenlee Li-Hsiang, Roger T. Ames, Confucianism and Women: A Philosophical Interpretation, Edicion SUNY Press (2006), p. 25.
- ↑ (en) Frances Wood, China's First Emperor and His Terracotta Warriors (2008), p. 33.


text:
Pensada laterala
La pensada laterala es un ensems de tecnicas teorizadas per Edward de Bono, Doctor maltés en medecina e en filosofia, Master en psicologia e fisiologia e autor de mai d'un libres sus la creativitat. Aquel ensems de metòdes de resolucion de problèma consistís a abordar los problèmas jos mai d'un angles al luòc de se concentrar sus una apròcha unica[1].
Somari
Definicion e aplicacion[modificar | modificar la font]
La pensada laterala se definís per oposicion a la pensada verticala, qu'es la pensada classica, caracterizada per la continuitat entre las estapas e la validacion pas a pas de las ipotèsis e de cada resultat intermediari. Dins pensada verticala, una idèa que son aplicabilitat es pas validada es rebutada e es mai considerada dins la seguida del procèssus. L'invalidacion d'una idèa en pensada verticala se fa classicament mejans las objeccions seguentas:
- es pas coma aquò
- fonciona pas
- es pas una novèla idèa
- es tròp car
- es irrealista
- es estupid
A contrario, la « pensada laterala » ajuda l'innovacion considerant que l'imaginacion d'une solucion impossibla o irrealista pòt servir d'estapa a la descobèrta d'una solucion possibla eventualament innovanta. Las estapas potencialament illogicas servisson alara de « trempolin » cap a d'autras idèas, elas meteissas realizablas o non, fins a l'obtencion d'una solucion valida. La basa de la pensada laterala consistís atal a realizar de « sauts discontinús », eventualament dins lo domeni de l'impossible, sovent illogics, mas totjorn dins una optica de « cambi ». La solucion donada apareissent a posteriori incontestablament logica (aquò essent naturalament necessari per qu'aquela solucion siá considerada coma valabla).
Aquelas discontinuitats pòdon èsser provocadas de mai d'un biais (Cf. Tecnicas), per exemple en inversant o en exagerant lo problèma, considerant de solucions practicas o d'analogias amb de problèmas venent d'un domeni fòrça diferent, o encara en utilizant de mòts aleatòris coma estimilus.
Aquela tecnicas de pensada son doncas d'una granda utilitat dins los procèssus creatius e dins la resolucion dels problèmas.
Tecnicas de pensada laterala[modificar | modificar la font]
Aqueles metòdes se distinguisson per l'ajuda que donan per sortir dels esquèmas de pensada que nòtre cervèl bastiguèt al fil de nòstras experiéncias. Aquel fenomèn es lo qu'interven dins l'umor, qu'implica la desconnexion d'una estructura cap a una autra, a priori non ligada, mas a posteriori justificada. Aquela desconnexion se percep per exemple dins los jòcs de mots; lo doble sens essent lo mecanisme que provòca aquel cambi d'estructura (contèxte).
Abans tota utilizacion d'un d'aqueles metòdes, seriá util de mencionar lo caractèr irrealista d'idèas intermediàrias que seront suggerida. Edward de Bono suggerís l'utilizacion de tèrme po abans aquelas prepausas. po podent se traduire per Operacion de Provocacion (provocation operation). Aquela estapa evitant los tipes d'objeccion mencionada de per abans. Aquelas suggestions de provocacion pòdon tanben intervenir de biais involontari al cors de la recèrca d'idèas novèlas (e mai es quand intervenon de biais fluide que lo procèssus de creacion es pus eficaç).
L'operacion de provocacion se pòt far dels biaisses seguents:
- exageracion del problèma
- inversion dels objèctes considerats (« po, Los avions deurián poder aterrar de revèrs »)
- oposicion del problèma (« Las usinas deurián posar l'aiga en aval dels rius que posan ». Aquela idèa demanda pas de trempolin e es directament aplicabla, e aplicada dins qualques païses)
- distorsion dels faches
- desviacion de l'usatge (« po, Las veituras deurián aver de ròdas carradas »: aquel exemple es detalhat en dejós)
- l'utopia
- Tecnica de l'escapada, que consistís a s'escapar volontàriament de la dralha principala (per mejan de las tecnicas citadas en dessús per exemple)
- Lo destriament aleatòri d'un mot del diccionari, servissent d'estimulus per rebombar cap a una autra via de reflexion.
Illustracion per l'exemple[modificar | modificar la font]
Exemple 1[modificar | modificar la font]
- « Las veituras deurián aver de ròdas carradas »
Exemples de suggestions e d'eventualas solucions venet d'aquela prepausa:
- utilizar de pneumatic de geometria e de pression variabla,
- aquelas veituras poirián rodar dins los escalièrs → Utilizacion de 3 ròdas per montar los escalièrs ; Çò que se trapa per de valisas,
- perque s'utilizariá pas un sol plan de contacte ? → veituras d'esqui; çò qu'es lo cas sus las motonèus,
- los tusts poirián èsser amortits per una suspension d'evolucion programada, o evoluant activament → La suspension oleopneumatica e la suspension idropneumatica ne son d'aplicacions.
Exemple 2[modificar | modificar la font]
Consideram la question:
- « Prenguèt doas oras a dos òmes per escavar un trauc de dos mètres de prigondor. Quina prigondor seriá estada atenguda se dètz òmes avián escavat pendent doas oras? »
La responsa sembla d'èsser 10 mètres de prigondor. Aquela responsa supausa que la persona qu'i sosquèt seguèt un simple rasonament matematic suggerit per la descripcion donada, mas se pòt generar d'idèas de pensada laterala sus çò qu'influís la talha del trauc, çò que pòt menar a de responsas diferentas:
- un trauc pòt aver besonh d'èsser d'una cèrta forma o talha doncas l'escavacion pòt s'acabar d'ora a la prigondor demandada
- mai un trauc es prigond, mai cal d'esfòrç per l'escavar, donat que la tèrra a evacuar deu èsser levada mai naut per aténher lo nivèl del sol. I a un limit de prigondor per qu'un trauc pòsca èsser cavat pels umans sens aver besonh d'escalas o de cabralèva per rebutar la tèrra, e 10 mètres es al delà d'aquel limit.
- las jaças de tèrra mai prigondas pòdon èsser mai dificilas a escavar, se pòt aténher la pèira o una jaça freatica.
- cada persona que cava a besonh de plaça per utilizar una pala
- es possible qu'amb mai de gents trabalhant sus un projècte, cada persona venga mens eficaça a causa de mai de possibilitats de distraccion, la suposicion que podèm se destibar, mai de personas amb que parlar, eca.
- mai d'òmes poirián trabalhar en alternància per cavar pus lèu e pus longtemps
- i a mai d'òmes mas i a mai de palas ?
- las doas oras cavadas per dètz òmes pòdon èsser jos de condicions climaticas diferentas que las doas oras cavadas per dos òmes.
- la pluèja pòt inondar lo trauc per empachar l'escavacion
- la temperatura pòt gelar los òmes abans qu'acaben
- Seriá melhor d'aver cinc traucs de dos mètres cadun?
- los dos òmes pòdon èsser una equipa d'engenhariá amb de maquinas.
- los uèits òmes suplementaris pòdon èsser pas sufisament fòrts per cavar, o ben mai fòrts que los dos primièrs.
- quand emplegam dètz òmes sus una meteissa tasca cal ne servar dos coma bailes e sonque uèit, o mens, cavan.
- los dètz òmes an totes dos braces?
- los uèit òmes suplementaris son vius? Se non, es benlèu per aquò que los dos primièrs cavan un trauc.
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Lateral thinking: creativity step by step; Edward De Bono; ed: Harper & Row, 1970[1]
- Po: Beyond Yes and No; Edward De Bono; ed: Penguin Books; 1972
- Serious creativity: using the power of lateral thinking to create new ideas; Edward De Bono; ed: HarperBusiness [2]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ vejatz lo Jòc de l'L de l'autor e son libre De Bono's Course in Thinking onte desvolopa e aplica sos principis en apròchas elementàrias permetent de mestrejar son concèpte de Pensada laterala)


text:
Arquitectura
L'arquitectura, tèrme eissit del latin architectura, mot trach del grèc apxιtektwv (« perrièr en cap») de apxι (« cap-mèstre ») e tektwv («bastidor », « fustièr») designa una disciplina qu'associa art e sciéncia de bastir de bastiments terrèstres o navals, e d'estructuras.
Es un mestièr multidisciplinari que pòt pas far sens la filosofia, la sociopsicologia, lo drech o la politica car l'arquitècte es mai que mai lo conceptor de nòstre biais de viure e impausa sas causidas als usancièrs de las seunas construccions. Aquela disciplina se tracha de la construccion d'espacis (que siá de vilas, de bastiments, d'interiors, de païsatges, de mòbles, d'espacis virtuals...). D'un autre costat, designa tanben l'estudi e la classificacion de las construccions, que lor concepcion siá estada pensada o pas. La practica d'aqueste mestièr es codificada pels òrdres d'arquitèctes. Dins la màger part dels païses industrializats, lo títol d'arquitècte es limitat sonca als membres d'aqueles òrdres.
Per extension, lo tèrme d'arquitectura es tanben utilizat per designar la concepcion o l'acte de concepcion dels sistèmas complèxes, per exemple l'arquitectura logiciala e l'arquitectura informatica. Dins aquel cas se fa referéncia a l'estructura generala del sistèma.
Qualques arquitèctes modèrnes[modificar | modificar la font]
- Frank Lloyd Wright
- Le Corbusier
- Josep Lluís Sert
- Walter Gropius
- Alvar Aalto
- Carlos Raúl Villanueva
- Lúcio Costa
- Oscar Niemeyer
- Ieoh Ming Pei


text:
Dieudonné
Dieudonné, nom de scena de Dieudonné M'Bala M'Bala, es un umorista, actor e militant politic francés que naissèt l'11 de febrier de 1966 a Fontenay-aux-Roses (Auts de Sèina).
Dieudonné si faguèt conéisser coma umorista dins leis ans 1990. Dins la segonda mitat d'aqueu decenni, s'engatgèt totjorn mai en politica en participant especialament a mai d'un escrutinh electorau.
Particularament controversiat en rason de mai d'una de sei presas de posicion, Dieudonné veguèt son imatge public si modificar progressivament au cors deis ans 2000 : au moment que lo classavan a senèstra dins leis ans 1990, desenant d'associacions antiracistas nombrosas lo condamnan e de formacions e movements politics nombrós lo considèran coma una personalitat d'extrèma drecha, ensin qu'una gròssa part de la pressa nacionala que l'acusan especialament d'antisemitisme. Eu contèsta aqueleis acusacions e si presenta coma un republican antisionista anticomunautarista e afièrma que representa la "senèstra veritabla".


text:
Pareu (matematicas)
En matematicas, un pareu (var. parelh) es una lista constituida de dos objèctes (distints o non) que se i destria un premier e un segond: es una nocion onte l'òrdre deis objèctes se deu prendre en còmpte.
Lo pareu deis objèctes a (lo premier), b (lo segond) se nòta: (a, b). Lei pareus (a, b) e (b, a) son distints, alevat se a = b.
En geometria euclidiana plana, dins un sistèma de coordenadas cartesianas, cada ponch es representat per lo pareu (x, y) de sei coordenadas: son abscissa x e son ordenada y. Se lei nombres reaus x, y son diferents, lei dos pareus (x, y), (y, x) representan dos ponchs diferents.
Somari
Nocion de pareu[modificar | modificar la font]
Dins un pareu (a, b), se ditz que l'objècte a es la premiera componenta dau pareu, e l'objècte b n'es la segonda componenta. En plaça de componenta, se ditz sovent (abusivament) element.
Proprietat caracteristica[modificar | modificar la font]
Es essenciala la proprietat seguenta, que justifica l'importància de la nocion de pareu (e de sei generalizacions; vejatz infra).
Dos pareus son egaus se e solament se:
- sei premierei componentas son egalas e
- sei segondas componentas son egalas
Autrament dich, se a, b, a' , b' son d'objèctes:
- (a, b) = (a' , b' ) (a = a' ) (b = b' )
- (lei dos simbòls logics "", "" se lièjon respectivament: "se e solament se", "e")
Definicion ensemblista[modificar | modificar la font]
Istoricament, la nocion de pareu (satisfasent la proprietat caracteristica precedenta) foguèt inicialament considerada coma primitiva. Posteriorament, dins la premiera mitat dau sègle XX, de matematicians (Wiener, puei Kuratowski) s'avisèron que se podiá definir a partir de la nocion d'ensemble.
La definicion usuala, deguda a Kuratowski, es aquesta:
Es de bòn demostrar que lei pareus, ansin definits, satisfàn la proprietat caracteristica. Existisson d'autrei definicions concurrentas. En practica, la forma d'aquelei definicions a ges d'importància: basta de saber qu'es possible de definir la nocion de pareu, satisfasent la proprietat caracteristica, dins lo quadre de la teoria deis ensembles.
Generalizacions[modificar | modificar la font]
Se pòt generalizar la nocion de pareu en de listas constituidas de mai de dos objèctes.
Triplets[modificar | modificar la font]
Un triplet es una lista (a, b, c) constituida de 3 objèctes (distints o non) sonats componentas dau triplet, que se i destria un premier, un segond e un tresen, respectivament a, b e c.
Una definicion possibla dau triplet es aquesta:
- (a, b, c) = ((a, b), c) (lo pareu que sa premiera componenta es lo pareu (a, b), e que sa segonda componenta es c)
Lei triplets satisfàn la proprietat caracteristica seguenta, que generaliza aquela dei pareus. Se a, b, c, a' , b' , c' son d'objèctes:
- (a, b, c) = (a', b' , c' ) (a = a' ) (b = b' ) (c = c' )
En geometria espaciala elementària, dins un sistèma de coordenadas cartesianas, se representa cada ponch per lo triplet (x, y, z) de sei coordenadas.
n-uplets[modificar | modificar la font]
Pus generalament, se son n objèctes (distints o non), se definís lo n-uplet (o n-lista) ; se ditz que son sei componentas.
Lei n-uplets satisfàn la proprietat caracteristica seguenta, analòga ai precedentas. Se son d'objèctes:


text:
Bertran de Bòrn
Bertran de Bòrn (v.1140 - v.1215), senhor d'Autafòrt, als confinhs de Lemosin e Perigòrd, foguèt un daus trobadors mai coneguts. Se ditz d'el que celebrèt tan plan l'amor coma la guèrra. Foguèt ficat dins las luchas daus filhs d'Enric II Plantagenest, e prenguèt partit contra Ricard per Enric lo Jove. A la mòrt d'aqueste, se reconcilièt amb Ricard, que sostenguèt a son torn contra lo rei de França Felip-August.
Bertran de Bòrn passa per èsser estat lo mestre daus sirventés, que sas poesias pus bravas an un accent satiric plan marcat, e que son de plaçar demest las òbras majoras de la literatura occitana.
Sa vida nos ensenha que luchet fòrça temps, per l'avent dau chasteu d'Autafòrt, contra son frair Constantin, qu'aviá lo sosten dau rei Enric Plantagenest. Alaidonc, excitet de contunha los filhs d'Enric contra lor pair; se pensa que considerava qu'ilhs nonmàs aviá lo sang aquitan trasmés per lor mair Alienòr d'Aquitània. Fin finala, son voler d'independéncia per Aquitània es au còr de sa poesia, qu'evòca mai que mai de las questions politicas.
L'un daus libres pus complets sus la vida e l'òbra de Bertran de Bòrn es benleu lo de Gérard Gouiran (L'Amour et la Guerre), publicat a l'Universitat de Provença.
Veiquí un extrach d'un de sos sirventés:
Be'm platz lo gai temps de Pascor / Que fai folhas e flors venir / E platz me quant auv la baudor / Dels ausels que fan retentir
Lor chant per lo boscatge / E platz me quand vei per los prats / Tendas e pavalhons fermats
E ai grand alegratge / Quand vei per campanhas rengats / Cavaliers e cavals armats
E platz me quand li corredors / Fan las gens e l’aver fugir / E platz me quand vei après lor / Granren d’armats corren venir
E platz me mon coratge / Quand vei fòrts chastels assetjats / E-ls barris rots e-d'esfondrats
E vei l’òst e'l ribatge / Qu’es tot entorn claus de fossats / Ab lissas de fòrts pals serrats
E-us dic que tan non m’a sabor / Manjar ni beure ni dormir / Com' a quant auv cridar : « a lor ! » / D’ambas las parts e-d'auv bruir
Cavals votz per l’ombratge / E-d'auv cridar : « aidatz, aidatz ! » / E vei chaser per los fossats
Paucs e grands per l’erbatge / E vei los mòrts que pel-s costats / An los tronçons ab los cendatz
Barons metetz en gatge / Castèls e vilas e ciutats / Enans qu’usquecs no-us guerreiatz


text:
Château-Rouge
Château-Rouge es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es en 1158 #qu'a fach la primièra mencion de Castèl-Roge, distincion lorraine en dependent de Bérus, quand lo pòrti de Lorraine #cedir los #dire del vilatge al abbaye de Bouzonville. En 1341, Aubertin de Rodendorff #que se n'ignòra l'origina #fixar lo sieu sagèth sus un tractat de patz entre los sieus polits-fraires Arnould e Thierry de Felsberg e l'avesque de Mètz. Al XIVe sègle, la distincion #passar per eiretatge entre las mans de las Baldering, de las Rapviller e de las Craincourt. De contunh al XVe, la familha de Brandscheid en #far l'aquesiment e continuament a divèrses matrimònis, i aguèt partejat entre las familhas de Eltz e de Metternich #que la #conservar fins al XVIIIe. De contunh la familha de Eltz #amassar entre las siás mans l'ensems de la distincion aital coma aquela de Freistroff.
- Lo castèl #cremar en un incendi l'an 1935.
- C’est en 1158 qu’il est fait la première mention de Château-Rouge, seigneurie lorraine dépendant de Bérus,
lorsque le duc de Lorraine céda les dîmes du village à l’abbaye de Bouzonville. En 1341, Aubertin de Rodendorff dont on ignore l’origine apposa son sceau sur un traité de paix entre ses beaux-frères Arnould et Thierry de Felsberg et l’évêque de Metz. Au XIVe siècle, la seigneurie passa par héritage entre les mains des Baldering, des Rapviller et des Craincourt. Ensuite au XVe, la famille de Brandscheid en fit l’acquisition et suite à divers mariages, elle fut partagée entre les familles d’Eltz et de Metternich qui la conservèrent jusqu’au XVIIIe. Ensuite la famille d’Eltz rassembla entre ses mains l’ensemble de la seigneurie ainsi que celle de Freistroff.
- Le château brûla dans un incendie en 1935.


text:
Roald Amundsen
Roald Engelbregt Gravning Amundsen (16 de julhèt de 1872 - 18 de junh de 1928) foguèt un marin norvegian, explorator dei regions polaras . Es lo premier de capitar de passar per lo Passatge dau Nòrd-Oèst en 1905. Foguèt tanben lo cap de la premiera expedicion qu'agantèt lo Pòl Sud lo 14 de decembre de 1911. Amundsen desirava obtenir la glòria e de finançaments per seis expedicions seguentas gràcias a aquelei succès. Pasmens, se venguèt una celebritat, deguèt faciar de dificultats financieras regularas fins a sa mòrt. En 1926, susvolèt lo Pòl Nòrd e venguèt donc lo premier que capitèt d'agantar lei dos pòls geografics terrèstres. Dispareguèt en 1928 pendent una expedicion de sauvament de l'engenhaire italian Umberto Nobile.
Somari
- 1 Jovença
- 2 Expedicions polaras
- 3 Disparicion
- 4 Onor e posteritat
- 5 Imatges seleccionats
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
- 8 Ligams extèrnes
Jovença[modificar | modificar la font]
Nascut lo 16 de julhèt de 1872 a Borge dins la region d'Òslo, Roald Amundsen èra lo quatren fiu d'un capitani de marina dich Jens Amundsen qu'èra vengut armator. Sa maire assaièt de faire pression per l'alunchar de l'activitat maritima au profiech d'estudis de medecina. En 1890, venguèt donc estudiant. Pasmens, après lo decès de sa maire e d'examens mancats en 1893, decidiguèt d'abandonar l'universitat per venir marin. S'engatjèt inicialament per una campanha de sièis mes sur lo Magdalena, un naviri de caça ai fòcas. Puei, contunièt son aprendissatge sus de batèus de la companhiá de son paire.
Expedicions polaras[modificar | modificar la font]
L'expedicion de la Belgica (1897-1899)[modificar | modificar la font]
En 1896, lo comandant bèlga Adrien de Gerlache de Gomery, que preparèt una expedicion d'exploracion de l'Antartida, comprèt un naviri de caça ai fòcas norvegian que foguèt renomat Belgica. Reuniguèt un equipatge internacionau onte prenguèt Roald Amundsen coma segond luòctenent. L'expedicion acomencèt en octòbre de 1897 e agantèt la Tèrra de Graham en genier de 1898. Amundsen participèt a unei missions d'exploracion subre lo continent e venguèt lo premier explorator qu'utilizèt d'esquis en Antartida. En març, lo naviri foguèt pres per lei glaç e deguèt esperar sièis dins la mar de Bellingshausen avans de rintrar en Belgica. Aquò foguèt la premiera ivernada passada per una expedicion dins la region. Dins lo corrent d'aqueu viatge d'exploracion, Amundsen venguèt amic ambé lo mètge de la mission, l'Estatsunidenc Frederick Cook qu'auguèt un ròtle decisiu durant lei sièis d'immobilizacion dau naviri.
Lo Passatge dau Nòrd-Oèst (1903-1906)[modificar | modificar la font]
Après l'expedicion de la Belgica e son retorn en Norvègia, Amundsen obtenguèt son brevet de capitani e preparèt alora sa premiera expedicion personala ambé coma objectiu la dubèrtura maritima dau Passatge dau Nòrd-Oèst descubèrt dempuei lei costats americanas en 1822. Uneis expedicions (Cabot, Cartier, Hudson o Franklin) avián ja assaiat d'explorar aqueu passatge sensa succès. Per aquò, Amundsen vendèt sei parts dins la societat de son paire e comprèt un naviri de 47 tonas, dich Gjøa, que foguèt equipat d'un motor. L'explorator Fridtjof Nansen sostenguèt aquela preparacion e donèt un objectiu scientific a l'expedicion ambé l'estudi dau Pòl Nòrd Magnetic.
L'expedicion naviguèt dins la mar de Baffin, lo destrech de Lancaster e de Peel, puei lei destrechs de James Ross e de Rae. Anèt pas a l'oèst de l'illa dau Rèi Guilhèm coma John Franklin. Amundsen decidiguèt puslèu de passar de lòng de la costat èst. Lo 9 de setembre de 1903, s'arrestèt dins una baia dau sud de l'illa onte la mission va demorar pendent doas annadas. Durant aqueu periòde, realizèt de mesuras magneticas e intrèt en contacte ambé leis Inuits de la region. I aprendiguèt unei tecnicas de subrevida dins lei regions polaras que foguèron utilizadas per la seguida pendent l'expedicion en Antartida.
Après un tresen ivèrn passada dins la region, l'expedicion contunièt son viatge e capitèt de trobar un passatge dins la mar de Beaufort e d'arribar au destrech de Bering. Foguèt lo premier passatge capitat per lo Passatge dau Nòrd-Oèst. Puei, lo naviri contunièt de lòng de la costat americana. Lo 17 d'aost de 1905, la mission s'arrestèt per passar un quatren ivèrn mai Amundsen poguèt anonciar son succès gràcias au telegraf de la vila de Nome après un trajcète terrèstre dempuei lo naviri blocat per lei glaç. Enfin, l'expedicion poguèt contuniar son camin e arribar a San Francisco lo 19 d'octòbre de 1906.
L'expedicion au Pòl Sud (1910-1912)[modificar | modificar la font]
Après lo succès de l'expedicion de 1903-1906, Amundsen decidiguèt de preparar una expedicion novèla per venir lo premier òme d'agantar lo Pòl Nòrd. Per aquò, Nansen li prestèt un naviri novèu, lo Fram e un projècte foguèt estudiat per s'approchar dau Pòl en quatre o cinc ans. Pasmens, en setembre de 1909, leis explorators Frederick Cook puei Robert Peary annoncièron aver agantat lo Pòl Nòrd en abriu[1]. Amundsen decidiguèt donc de dirigir son expedicion vèrs lo Pòl Sud onte d'autreis expedicions èra en preparacion, especialament l'expedicion britanica dirigida per Scott.
Lo 14 de genier, arribèt donc en Antartida ont installèt son camp dins la Baia dei Balenas. Utilizant d'esquis e de chins per se desplaçar, l'expedicion creèt de depaus d'avitalhament e se dirigiguèron vèrs lo Pòl Sud segon una linha drecha. Après una premiera revirada lo 8 de setembre de 1911, un segond assai acomencèt lo 19 d'octòbre de 1911 amb Amundsen, Olav Bjaaland, Helmer Hanssen, Sverre Hassel e Oscar Wisting. Capitèron de passar per un accès novèu dins la zona dau glacièr Axel Heiberg e arribèron subre lo plan polar lo 21 de novembre. Lo 14 de decembre, agantèron lo Pòl Sud avans l'expedicion Scott. Lo retorn se debanèt sensa problema major e la basa de partença foguèt agantada lo 25 de genier de 1912. Lo 30, l'expedicion quitèt la Baia dei Balenas per anar en Austràlia informar lo monde de son succès.
Darriereis expedicions[modificar | modificar la font]
Passatge dau Nòrd-Èst[modificar | modificar la font]
Vengut vièlh, lo Fram foguèt remplaçat per lo Maud. Amb aqueu naviri, Amunden organizèt una expedicion vèrs lo Passatge dau Nòrd-Èst dubèrt en 1879 per lo Suèdes Nils Gustaf Nordenskiöld. Son objectiu èra de derivar dins l'Ocean Artic mai lo naviri mau capitèt de s'immobilizar dins la glaç. Pasmens, d'estudis scientifics importantas foguèron complidas per Harald Sverdrup pendent lo viatge e Amundsen venguèt lo premier òme de passar lei dos passatges arctics.
Expedicions aerianas[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin deis annadas 1910, Amundsen foguèt atirat per l'aviacion e obtenguèt son brevet de pilòt en 1918. En 1923, preparèt una expedicion aeriana per susvolar lo Pò Nòrd mai son aparelh s'esquichèt quauquei jorns avans la partença. Un milionari estatsunidenc, Lincoln Ellsworth, li prepausèt alora de finançar aqueu projècte a condicion de faire partida de l'equipatge. Amundsen acceptèt e en mai de 1925, una expedicion compausats de dos idravions, dichs N-24 e N-25, se dirigiguèt vèrs lo Pòl Nòrd. Deguèron realizar un aterratge d'urgència a la latitud 87°44'. Après tres setamas per bastir una pista, poguèron despegar e rintrar. Lo public pensant que l'expedicion èra perduda, l'acuèlh foguèt frionfau.
L'annada seguenta, en 1926, Amundsen, Ellsworth, Riiser-Larsen, Wisting e l'engenhaire aeronautic italian Umberto Nobile decidiguèron d'utilizar un balon gràcias au sostèn d'Itàlia que prepausèt un naviri en cambi de l'integracion de Nobile dins la mission. La mission se dabanèt dau 11 au 13 de mai e foguèt un succès. Amundsen e Wisting venguèron lei premiers òmes d'agantar lei dos pòls terrèstres.
Disparicion[modificar | modificar la font]
Après l'expedicion en balon au Pòl Nòrd, Amundsen annocièt sa retirada. Maugrat sa glòria, aguèt de dificultats financieras importantas e sei rapòrts ambé certaneis explorators coma Umberto Nobile. Pasmens, quand lo balon d'aqueu darrier s'esquichèt dins lo nòrd de l'illa de Spitzberg, acceptèt de participar a una mission de sauvament. Lo 28 de junh de 1928, partiguèt dins un idravion francés e cinc autrei personas. L'aeronau dispareguèt pendent sa mission. Quauquei tròç de l'idravion foguèron descubèrts dins lo sector de la costat de Tromsø e lo govèrn norvegian contunièt de recercar Amundsen sensa succès fins au mes de setembre. Es fòrça probable qu'Amundsen e lo rèsta de l'equipatge foguèron tuats pendent l'aterratge d'urgència de l'aparelh o moriguèron quauquei temps après. Lei còrs foguèron jamai retrobats.
Onor e posteritat[modificar | modificar la font]
Unei luòcs geografics foguèron nomats en l'onor de Roald Amundsen. Lei principaus son la basa estatsunidenca de l'Antartida Amundsen-Scott, la mar d'Amundsen e lo glacièr Amundsen en Antartida, lo gòf Amundsen dins l'Ocean Artic e lo cratèr Amundsen pròche lo Pòl Sud lunar.
Imatges seleccionats[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquò foguèt lo començament d'un debat entre lei dos explorators per definir cu èra vertadierament lo premier òme au Pòl Nòrd
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Roald Amundsen, Tor Bomann-Larsen, 2006, ISBN 0-7509-4343-2.
- (fr) Yves de Chazournes, L'Aventure des Pôles', Éditions Place des Victoires, 2010, 568 p. (ISBN 9782809901559).
- (fr) Brigitte Lozerec'h, Sir Ernest Shackleton Grandeur et endurance d’un explorateur, Le Rocher, 2004 (ISBN 2268048314).
- (fr) Pierre Marc, Le Tombeau des glaces, duel mortel pour le pôle, Dorval Editions, coll. « Grandes aventures polaires », 2011, 226 p. (ISBN 978-2351071021).
- (en) Scott and Amundsen – Duel in the Ice, Rainer-K. Langner, Haus Publishing, London, 2007, ISBN 978-1-905791-08-8.
- (fr) Stefan Zweig, Les Très Riches Heures de l'humanité, annadas 1920.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Passatge de l'Artic documentari de la television PBS, amb parts de l'autobiografia de Amundsen e extraches d'una entrevista Roland Huntford.
- article de Roald Amundsen en south-pole.com
- 70South - informacions acerca de Roald Amundsen
- Pichona biografia (en anglés)
- The Last Place On Earth 1985 miniseries depicting the race between Amundsen and Scott.
- Roald Amundsen At Find A Grave


text:
Institut Catolic de Tolosa
L'Institut Catolic de Tolosa (ICT) es un establiment privat d'ensenhament superior comprenent de facultats de letras e sciéncias umanas, de drech e de teologia, e tanben d'escòlas superioras professionalas.
Plaçada dins lo centre istoric de Tolosa, carrièra de la Fondariá, dins de bastiments construits entre lo sègle XIV e XVIII l'Institut es partetjada entre las diversas facultats e instituts. Compren tres anfiteatres, una bibliotèca, una capèla, fòrça salas, de laboratòris de recercas, un musèu arqueologic e istoric.
Situat sul site de l'ancian ostal de sant Domenge, la refondacion en 1876 de l'Universitat catolica de Tolosa, se plaçava dins la continuitat de l'anciana universitat que lo sant aviá contribuit a fondar en 1229, coma dins la filosofia de sant Tomàs d'Aquin que la sepultura se tròba a la Glèisa dels Jacobins. Alara que la denominacion d'universitat foguèt abandonada dempuèi 1790 per l'ensenhament superior public al benefici dels noms d'escòlas de drech, de medecina e de facultat des letras, una lei de 1880[1] obliguèt l'establiment de cambiar de nom per aquel d'Institut Catolic de Tolosa. Nom que conservèt dempuèi.
Reconegut d'utilitat publica en 1881 e 2001, l'Institut Catolic de Tolosa aparten a l'Associacion dels evesques fondators de l'Universitat Catolic de Tolosa - Institut Catolic de Tolosa comprenent los sètis evescals de Tolosa, d'Albi, de Pàmias, de Rodés, de Montalban, de Tarba, de Tula, d'Aire e Dacs, d'Aush, de Periguers, de Carcassona, de Perpinhan, d'Agen e de Sant Flor.
L’Institut Catolic de Tolosa es membre de la Federacion internacionala de las universitats catolicas qu'amassa 200 universitats catolicas pel mond e es un dels 6 instituts catolics franceses (amb Angieus, Lilla, París, Lion et La Roche-sur-Yon).
L'establiment prepausa une formacion segon lo dispositiu LMD.
Somari
Los Estudis[modificar | modificar la font]
Formacions e diplòmas[modificar | modificar la font]
Facultat de Drech
- Facultat liura de Drech
Facultat liura de Filosofia
- Facultat de Filosofia (diplòmas d'Estat)
- Facultat de Filosofia Canonica (diplòmas canonics)
Facultat de Teologia
- Facultat de Teologia (FTSR)
- Facultat de Drech canonic
- Institut de Sciéncias e de Teologia de las Religions (ISTR)
- Institut dels Arts e Musica sacrada (IAMS)
- Institut d'Estudis Religioses e Pastorals (IERP)
- Acuèlh dels Prèires Estudiants Asiatics (APEA)
- Anada de Formacion dels Prèires (AFP)
Facultat liura de letras e sciéncias umanas
- UR de las Letras, Lengas, LEA, Psicologia, Comunicacion, Istòria, Patrimòni e Torisme
- Licéncia de Comunicacion Europèa (LCE)
- Institut Universitari de Lenga e de Cultura Francesas (IULCF)
Educacion, pedagogia
- Institut de recrutament e de formacion de l'ensenhament catolic (formacion dels professors de las escòlas e del segondari) IRFEC
Organismes integrats a l'ICT
- Institut superior per la comunicacion, l'audiovisual e lo multimèdia ISCAM
- Centre etic e management CEM
- Institut universitari de lengas e de culturas francesa IULCF
Escòlas ligadas a l'Institut Catolic de Tolosa
- Escòla de jornalisme de Tolosa (EJT)
- Escòla d'engenhaires de Purpan (EIP), anciana ESAP: Escòla superiora d'agricultura de Purpan)
- Institut de formacion e de recerca en animacion sanitària e sociala (monitors-educators, ajudas-sonhants, ortofonistas, puericultura) IFRASS
- Institut pel desvolopament e lo conselh d'entreprisa IIDCE
- Collègi d'Occitània
- Institut d'art religiós de Tolosa IART
Autras formacions
- Institut catolic dels arts e mestièrs de Tolosa (ICAM Tolosa)
- Centre d'examen de l'University of Cambridge (preparacion als examens d'aquela universitat)
- Centre d'examen del Passapòrt de competéncias informatic europèu (PCIE)
L'Institut en chifres[modificar | modificar la font]
- 5 facultats
- 8 instituts universitaris
- 3 escòlas superioras associadas que 2 escòlas d'engenhaires
Bibliotècas[modificar | modificar la font]
La bibliotèca de l'Institut catolic, compren tres fons, lo fons documentari de 200 000 obratges, lo fond del Centre d'estudis africans, arabis e asiatics CEAAA que compren 12 000 obratges en francés e en arabi, e lo fons patrimonial que compòrta prèp de 25 000 volums abans de 1815, qu'una colleccion de Manuscrichs, Incunables e documents iconografics.
Autres servicis[modificar | modificar la font]
- Restaurant universitari
- Associacion esportiva (l'ICT-Olympic):
- Cambras d'estudiants
- Burèl dels estudiants
Istòria[modificar | modificar la font]
Fondacion[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a l'institut[modificar | modificar la font]
- Abat René de Naurois, ancian professor de l'Institut, juste d'entre las nacions
- Monsenher Bruno de Solages, ancian rector
- Cardinal Jules Saliège, evesque de Tolosa, ancian cancelièr de l'Institut
- Abat Josèp Salvat, filològ, fondator del Collègi d'Occitània
- Chanoine Ernèst Negre, professor de literatura occitana, toponimista, director du Collègi d'Occitània
- Abat Jacques Thomas, orientalista, professor de filologia semitica
- Paire Géraud Venzac, filològ, romanista, autor de trabalh d'erudicion sus Victor Hugo, Gustave Flaubert, e d'una traduccion de la Vida de Sant Gerald d'Aurillac per Odon de Cluny
- Canonge Jean-Baptiste Senderens, quimista, professor de fisica, collaborateor de Pau Sabatièr, fondator de l'escòla superiora de sciéncias.
- Monsenher Jean-Baptiste Caussette, primièr rector
- Sant Domenge
- Valérie Dupuy, secretari universitari
- Abat Léonce Couture, filològ, professor puèi degan de l'Institut Catolic
- Abat Georges Baccrabère, arqueològ e istorian
- Paire Jean-Michel Maldamé, o. p., teologian e scientific, degan de 1984 a 2000
Bastiments[modificar | modificar la font]
- Musèu arqueologic, rèstes del barri antic de Tolosa (ISMH), sarcofag paleocrestian, Mòla gallesa, escupturas trobadas sul site
- Musèu istoric
- Capèla de Santa Clara del Salin
- Anfiteatre Bruno de Solages, bastida en 1650 pels Dominicans, plafon amb 15 quadres de Thomas-Balthazar Moncornet contant la vida de Sant Domenge. (ISMH)
- Ostal Seilhan, de Pèire Seilhan, filh de Bernard viguièr del comte de Tolosa, qu'abitava Sant Domenge. (ISMH)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Istòria de l'ICT sus seu site oficial
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Claude Nières et Philippe Guionie, L'Institut catholique de Toulouse, Toulouse, Éditions Privat, 2010 (ISBN 978-2-7089-1763-7)


text:
Le Breuil
Le Breuil en arpitan (Le Breuil en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de traça d'aucupacion a pas testificat pendent lo periòde romaine, tant al nivèl archéologique que bibliographique. Totun, una villa de Broalias a mencionat dempuèi lo Sègle X en lo cartulaire de Clunhic[1].
Levat a l'Archiu del Rhône F°38 E supplément 162 GG 3 (187 feuillets) periòde 1732–1762
« Aquel jourd’huy 26 de setembre 1739 a #èsser bénitte una campana apertenenta a la parròquia del Breuil per Messire Bayard archiprêtre del Arbresle e curé de Bully acompanhat guariguèsse de Bagnols, vicari dudit Breuil e Messire Jean-Baptiste Champagny sacerdòt d'aquel dioceze.
La ceremònia s'es facha dins la glèisa dudit Bagnols. An nomenat ladite campana Messire Louis Hector de Cholier chevalier comte de Cibeins baron de Albigny senhor de Bully … e Madama Jeanne Marguerite PUPIL veusa del Sr. Joseph Barthélémy Hesseler baron de Bagnols e de Marzé senhor del Bòsc de Oingt … e unes autres luòcs. »
N.B. : Lo eurtografe de l'epòca a #èsser respectada !
Veire lo luòc de l'associacion CGM (Cercle de généalogie de Mions) (69780) #qu'a estudiat la généalogie ascendent e descendent de la familha PUPIL * Cercle de généalogie de Mions
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique. Toutefois, une villa de Broalias est mentionnée dès le Sègle X dans le cartulaire de Cluny[2].
Relevé aux Archives du Rhône F°38 E supplément 162 GG 3 (187 feuillets) période 1732–1762
« Ce jourd’huy 26 septembre 1739 a été bénitte une cloche appartenante à la paroisse du Breuil par Messire Bayard archiprêtre de l’Arbresle et curé de Bully accompagné des curés de Bagnols, vicaire dudit Breuil et Messire Jean-Baptiste Champagny prêtre de ce dioceze.
La cérémonie s’est faite dans l’église dudit Bagnols. Ont nommé ladite cloche Messire Louis Hector de Cholier chevalier comte de Cibeins baron d’Albigny seigneur de Bully … et Dame Jeanne Marguerite PUPIL veuve de M. Joseph Barthélémy Hesseler baron de Bagnols et de Marzé seigneur du Bois d’Oingt … et autres lieux. »
N.B. : l’eurtografe de l’époque a été respectée !
Voir le site de l'association CGM (Cercle de généalogie de Mions) (69780) qui a étudié la généalogie ascendante et descendante de la famille PUPIL * Cercle de généalogie de Mions
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Odile Faure-Brac, Mapa archéologique de la Gaule - Lo Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), pàg. 169
- ↑ Odile Faure-Brac, Carte archéologique de la Gaule - Le Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), p. 169


text:
Provença
Provença (Prouvènço en nòrma mistralenca) es una region istorica e culturala d'Occitània, a l'èst. Es tanben lo nom d'un ancian reiaume puei d'un ancian comtat (annexat juridicament en 1481 a l'estat francés) e d'un ancian marquesat. Correspònd uei, au sens larg, a una granda partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur, au sud-èst de l'estat francés. S'espandís de la region de Nimes fins a la riba drecha de Var ont bòrda l'ancian Comtat de Niça situat a la riba senèstra. Mai lo País Niçard èra dins lo comtat de Provença fins en 1388 e d'unei niçards se dison provençaus.
Mai largament, dins un sens culturau e toristic, Provença s'espandís fins a l'èst de Gard (delà Ròse fins a Nimes e Vidorle) e fins au sud d'Ardecha e de Droma. Tanben lo Comtat Venaicin fa partida de la Provença culturala e istorica.
La capitala istorica de Provença foguèt Arle de 911 a 1180, puei Ais de Provença de 1180 a 1789. Mai aquela de la region administrativa Provença-Aups-Còsta d'Azur es Marselha.
Lo gentilici es provençau -ala (var. provençal -ala).
Geografia[modificar | modificar la font]
Lei departaments de l'ancian comtat (annexat a França per Loís XI) e anciana província reiala francesa correspòndon a una partida de la region administrativa de Provença-Aups-Còsta d'Azur que recuèrb lei departaments deis Aups d'Auta Provença (04), deis Aups Maritims (06), dei Bocas de Ròse (13), de Var (83) e de Vauclusa (84).
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
- Superfícia : 4299 km²
- Populacion : 1 063 846 abitants (2005)
- Prefectura : Niça
- Sosprefecturas : Grassa
- Densitat : 247 ab/km²
- Superfícia : 6944 km²
- Populacion : 153 393 abitants (2005)
- Prefectura : Dinha
- Sosprefecturas : Barcilona de Provença, Castelana e Forcauquier
- Densitat : 22 ab/km²
- Superfícia : 5973 km²
- Populacion : 967 054 abitants (2005)
- Prefectura : Tolon
- Sosprefecturas : Brinhòla e Draguinhan
- Densitat : 162 ab./km²
- Superfícia : 3566 km²
- Populacion : 529 077 abitants (2005)
- Prefectura : Avinhon
- Sosprefecturas : Ate e Carpentràs
- Densitat : 148 ab/km²
- Superfícia : 5112 km²
- Populacion : 1 905 829 abitants (2005)
- Prefectura : Marselha
- Sosprefecturas : Ais de Provença, Arle e Istre
- Densitat : 372 ab/km²
Culturalament e istoricament, se pòt tanben considerar que lo departament deis Auts Aups (05), lo sud de Droma (26) e la partida èst e sud de Gard (30) (e una franja sud-èst d'Ardecha (07)) son provençaus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Provença foguèt poblat au paleolitic e au neolitic.
Lei premiers testimoniatges istorics mençonan la preséncia dau pòble Ligur e l'arribada dei Cèltas au sègle -IV que se mesclèron de còps amb lei ligurs, mai que mai dins la Bassa Provença ; pasmens, lo començament vertadier de l'istòria de Provença arribèt au sègle -VI amb la fondacion de Marselha per lei grècs de Focèa. Marselha venguèt ansin una ciutat comercianta de cultura grèga en contacte amb lei ligurs e lei cèltas. Aquelei dos pòbles se mesclèron culturalament sota l'influéncia de la civilizacion grèga, coma o mòstra per exemple lo site arqueologic de Glanum. Abtotèron tecnicas e practicas artesanalas dei grècs (coma la cultura de la vinha, de l'olivier, lo biais de bastir lei monuments e lei vilas). Durant lo periòde grèc, Marselha foguèt en relacion sostenguda amb Grècia (recebiá lei produchs d'Euròpa dau Nòrd per leis exportar fins a l'airau mediterranèu) e comencèt de desvolopar sa granda activitat maritima ; un dei sei grands navigators, Eutimènes naviguèt dins l'Ocean Atlantic fins a Senegal.
Marselha s'aliguèt puei amb Roma en establissent una relacion d'ajuda mutala ; Marselha sonèt Roma per l'aparar còntra lei gallés e, de son costat, ajudèt Roma còntra Cartage e mai paguèt una partida dau tribut exigit per lei gallés après la presa de Roma en -387. Menaçada un còp mai per lei pòbles de l'interior (Ligurs, Salians - una aligança dei Cèltas - e Allobròges), Marselha sonèt demandèt una vegada mai l'ajuda de Roma a la fin dau sègle -II ; la guèrra durèt entre -125 e -121 e lei romans s'installèron definitivament en Provença ; Sextius Calvinus fondèt ansin Aquae Sextiae (Ais de Provença) en -122. Roma obtenguèt ansin la creacion de la província de Gallia Transalpina amb Ais per capitala e posquèt ansin religar Itàlia amb Ispània. Aquela província venguèt puei la Gàllia Narbonesa (amb Narbo - uei Narbona - coma capitala e foguèt traversada per la Via Domícia.
Coma aligada de Roma, Marselha gaudèt d'un estatut privilegiat e sei eleits locaus posquèron perseguir de carrieras politicas prestigiosas. Pasmens, quand Pompèu e Juli Cesar s'afrontèron, Marselha prenguèt lei parts dau premier, foguèt assejada per Cesar en -40 e conservèt son estatut mai perdèt sa poténcia amb sei territòris (conservèt Niça e leis illas d'Ieras).
Roma fondèt de colonias per sei veterans e Arle prenguèt una granda importància.
Lei premiereis invasions barbaras esparnhèron Provença durant lo sègle IV mai fin finala, a la casuda de l'Empèri Roman, lei Visigòts e lei Burgondis se partegèron respectivament l'Oèst e l'Èst de Provença.
Cultura de Provença[modificar | modificar la font]
Escrivans de Provença:
- Robèrt Lafont
- Glaudi Barsotti
- Glaudi Brueis
- Pèire Pessamessa
- Max Felip Delavouët
- Carles Galtier (1913 - 2004)
- Florian Vernet
- Jòrgi Reboul
- Danièla Julien
- Joan Ives Casanova
- Michel Miniussi
- Josèp d'Arbaud
- Valèri Bernard (1860 - 1936)
- Frederic Mistral (1830 - 1914)
- Victor Gelu (1806 - 1885)
- Josèp Romanilha (1818 - 1891)
- Anfós Daudet, en francés (1840 - 1897)
- Marcèu Panhòl, en francés (1895 - 1974)
- Antòni Bigòt (1825 - 1897)
- Joan Giono, en francés (1895 - 1970)
- Émile Zola, en francés (1840 - 1902)
- Joan Aicard (1848 - 1921)
Pintors e escalpraires de Provença:
- Valèri Bernard (1860 - 1936)
- Pau Cesana (1839 - 1906)
- Josèp Marchand (1758 - 1843)
- Cesar Baldaccini (1921 - 1998)
- Pèire Puget (1620 - 1694)
- Adòlf Monticelli
- Francés Màrius Granet (1775 - 1849)