text:
Perseguièr
Lo Perseguièr (Prunus persica (L.) Batsch) es una espècia d'arbre fruitièr de la familha dels Rosaceae, cultuvat per son fruch comestible, lo persec.
Sinonimes:
- Amygdalus persica L
- Persica platycarpa Decne. [= Prunus persica forma compressa]
- Persica vulgaris Mill. [= Prunus persica var. persica]
Somari
- 1 Istòria
- 2 Descripcion
- 3 Reparticion
- 4 Classificacion dels perseguièrs segon los caractèrs de lors fruchs
- 5 Cultura
- 6 Malautiás
- 7 Lo perseguièr dins la tradicion culturala d'Asia Orientala
- 8 Articles connèxes
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr es un pichon arbre cultivat dempuèi l'Antiquitat dins lo bassin mediterranèu. Se basant sus la literatura classica, Hedrick[1] (1919) concluèt que lo perseguièr arribèt en Grècia al sègle IV AbC, venent Pèrsia. Pasmens, una descobèrta recenta de rèstas de persecs del sègle VII AbC, dons l'illa de Samos, indica que lo perseguièr seriá arribat de sègles abans[2].
Los Romans lo cultivèron a partir del sègle I AbC. A l'epòca de Plini lo Vièlh, los Romans cultivavan cinc varietats de perseguièrs que nomenavan malum persicum « poma de Pèrsia ». Lo ven del latin persicum. L'origina supausada de Pèrsia explica lo nom scientific donat per Linné, Prunus persica, « prunus de Perse ». Mas en realitat, lo perseguièr arribèt en Pèrsia per la Rota de la Seda venent de China.
Fòrça clòscs de persecs se trobèron sus de sites arqueologics chineses provant la consomacion de persecs dempuèi lo neolitic. Sus las escavacions d'Hemudu al Zhejiang de clòscs salvatges datant de 6000-7000 AbC, foguèron trobats[3]. E un site datant de la dinastia Shang (-1570, -1045) dins l'Hebei revelèt dos clòscs de persecs semblables a aqueles dels persecs cultivats. Fòrça d'autres foguèron descobèts dins las regions del sud de la China (Sichuan, Guizhou) dins lo periode pre-Qin (abans -221).
Pels escrichs, cal veire o primièr tèxte literari, lo Classic dels verses (shijing 詩經 o libre de las odas), compausat entre lo sègle VIII e III AbC, per trobar las primièras mencions del perseguièr[4] (tao 桃).
Al contrari, cap de caractèr conegut foguèt identificat[5] per designar lo perseguièr dins las primièras inscripcions oraculàrias sus òs (jiaguwen 甲骨文), nimai cap de caractèr su bronze (jinwen 金文编). Lo grafèma mai ancian es d'estil sigillari (zhuanwen 篆文), emplegat jos la dinastia dels Qin (-221, -206).
Aprèp de missions de terren de l'Acadèmia de las Scienças chinesa dins los ans 1973-1976, semblariá que lo Tibet e lo Gansu que los perseguièrs Prunus mira e P. kansuensis Rehd. son indigènas, devon èsser considerats coma un dels centres d'origina dels perseguièrs[6].
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr es un arbre fruchièr de rusca lissa, naut de 2 a 7 mètres, de portada desplegada e de creissença aviada.
Sas fuèlhas caducas acuminadas son verd franc e exalan una leugièra odor d'amètla. Son longas de 8 a 15 centimètres sus 2 o 3 centimètres de larg.
Sas flors rosas apareisson abans las fuèlhas a la fin de l'ivèrn o al començament de prima, veire en estiu per las varietats mai tardivas . Sont ermafroditas, de cinc petalas, vint a vint e cinc etaminas. Lo perseguièr es una espècia d'autogamia preferenciala, amb 5 % de fecondadions allogamas observadas en condicions naturalas[7]. Las autofecondacions sont aisidas de realizar.
Lo fruch, nomenat « persec », subretot consomat fresc, es una drupa subretot esferica.
Reparticion[modificar | modificar la font]
Alara qu'es originari de China, lo perseguièr existís pas mai vertadièrament a l'estat salvatge[8].
Lo perseguièr es cultivat per sos fruchs o per l'ornament dins las regions temperadas o subtropicalas.
Classificacion dels perseguièrs segon los caractèrs de lors fruchs[modificar | modificar la font]
Fruch de pèl borilhosa[modificar | modificar la font]
Lo Prunus persica var. persica (L.) Batsch dona de persecs de pèl borilhosa.
Fruch de pèl lisa[modificar | modificar la font]
Lo Prunus persica var. nucipersica (Suckow) C. Schneider dona de fruchs de pèl lisa.
Persec plat[modificar | modificar la font]
La varietat de persec plat, Prunus persica (L.) Batsch forma compressa (Loudon) Rehder, foguèt selectionat en China.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr a una tendéncia non apicala, es a dire que lors d'una poda, buta puslèu de la basa. Es malaisit de los cultivar en pòt se se lo torna pas a metre en plana tèrra regularament per que tornan prendre de vigor.
Lo perseguièr es cultivat o de plan vent, coma dins las vinhas d'Euròpa, o en paredada.
La culhida manuala dels persecs se fa l'estiu; los fruchs, fragils, son leu plaçat en cambra freda.
La multiplicacion se fa per semanada o per multiplicacion vegetativa. Se pòt utilizar coma pòrta empèut, segon lo tipe de sol,
Qualques varietats coma lo "persec de vinha" o la "reina dels vergièrs" se multiplican fidèlament per semenada. Lo persec fructifica generalament vèrs l'edat de 7 ans e pòt produire de fruchs pendent 15 a 20 ans.
Malautiás[modificar | modificar la font]
Lo perseguièr es sovent sensible a la bofiga del perseguièr que se pòt tractar al bolit bordalés. Pasmens existís de varietats resistentas[9].
Es tanben sensible a l'oïdium, a Cydia molesta, e d'autres pesolhs: Myzus persicae, Myzus varians, Brachycaudus prunicola, Hyalopterus pruni e Brachycaudus persicae.
Lo peritèl gris, (Peritelus sphaeroides) e lo fillòb, (Phyllobius oblongus), atacan las fuèlhas. Fin finala, la pichina minosa del perseguièr (Anarsia lineatella) ataca los joves brots e los fruchs. Lo Thrips del perseguièr (Thrips meridionalis) ataca las flors.
Lo perseguièr dins la tradicion culturala d'Asia Orientala[modificar | modificar la font]
Dins lo monde chinés, existís gaire de fruch amb una tan forta carga simbolica que lo persec.
- Dins la tradicion Taoïsta, lo persec es un simbòl d'immortalitat. Seguent una anciana legenda, la Reina Maira de l'Oèst (Xiwangmu) aviá dins son vergièr de perseguièrs que florissavan totes los 3000 ans e que produisián de persecs podent donar l'immortalitat a aqueles que los consomavan. La mencion mai anciana d'aquel recit[10] se tròba dins lo Bowu zhi 博物志, de Zhang Hua 张华 (232-300), un poèta del sègle III.
Mas es subretot mercé al celèbre roman fantastic del sègle XVI, Lo Viatge en Occident, Xiyouji, qu'aquela legenda venguèt fòrça populara dins tota l'Asia Orientala. Las aventuras del Monin, Sun Wukong, coneguèron de multiple adaptacions al teatre, a l'Opèra de Pequin e a la television, lo cinèma, la benda dessenhada e los mangas. Los episòdis mai celèbres son aqueles que vola los perseguièrs d'immortalitat e que se fa convidar jos una falsa identitat a un grand banquet que la Reina Maire d'Occident aviá organizat per far manjar los persecs plats (pán táo 蟠桃) als Immortals.
Lo dieu de la Longevitat (Shòushen 寿神, o Lao Shouxing 老寿星) es representat coma d'un vielh cau tenent un persec dins sa man esquèrra.
- Tradicionalament, la fusta de perseguièr èra dotada del poder extraordinari de rebutar los demònis.
Una fòrça anciana costuma populara, venet de l'epòca dels Zhou, ditz que per l'an novèl, se penjará de cada costat de la pòrta de dintrada, doas postarèl de fusta de perseguièr (taofu 桃符) calligraficada del nom de las divinitats protectriças de las pòrtas, Shentu et Yulei, (神荼, 郁垒). Los postarèls avián la proprietat d'alunhar los esperits marrits (bìxié 辟邪). Mai tard, jos la dinastia Song (960-1279), los postarèls foguèron replçat per doas bendas de papièrs roges calligraficat amb de senténcias parallèlas (对联 duìlián,o chunlian 春联) propiciatòrias.
Los sagèls qu'utizavan los capelan taoïstas per estampar èran d'abituda de fusta de perseguièr. Utilizavan tanben d'espasa de la meteissa fusta per caçar los demònis[11]. Per s'aparar dels gènis marrits, se fabricava de flèchas de fusta de perseguièrs, un arquièr lançava dins totas las direccions, o qu'èran simplament penjada sul berç de l'enfant (Doré[12] , 1912).
Èra de costuma, per l'an novèl (Chūnjié 春节, en China, Fèsta del Tèt, al Vietnam) d'ornar l'ostal amb un ram de perseguièr, per caçar los demònis.
Aquela cresénças que demòran fina a l'epòca modèrna venon de l'Antiquitat, perque se tròba de traças dins fòrça obratges classics coma lo Classic dels rites(禮記 - Liji[13]), dins Zhuāngzǐ 庄子 (-369,-286), dins la literatura pòst-Han plan segur mas tanben dins la granda farmacopèa del sègle XVI, Bencao gangmu (本草綱目[14]).
- Dins la cultura chinesa, las flors del perseguièr son associadas a l'amor. En China del Nòrd, los perseguièrs florisson en febrièr, a l'epòca de l'an nòu e a l'epòca favorita dels mariadatge. Per la Fèsta de la Prima, se dispausa de flors de perseguièrs per portar astra en amor. La flor del perseguièr es comparada al polit tench de las filhas joves e simboliza la mòvia.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Sturtevant's edible plants of the World; Hedrick U.P.; ed: Dover Publication; 1919- 1972 (nòva edicion
- ↑ id=zo(en)Domestication of Plants in the Old World: The Origin and Spread of Cultivated Plants in West Asia, Europe, and the Nile Valley; Daniel Zohary, Maria Hopf; ed:Oxford University Press, USA; 2011
- ↑ id=layne(en)The peach: botany, production and uses; Desmond R Layne and D Bassi; ed: CABI; 2008}}
- ↑ 桃之夭夭,灼灼其華.
之子于歸,宜其家室
Lo perseguièr, coma buta plan!
que son nombrosas, sas flors!
La filha va se maridar: Cal que siam marit e femna! (Granet wengu)
- ↑ R. Sears
- ↑ id=layne
- ↑ id=dore
- ↑ Flora of China http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200010618 Amygdalus persica]]
- ↑ (fr)Varietats de perseguièr resistentas a la bofiga del perseguièr.
- ↑ (en)Taoism and the art of China; Stephen Little, Shawn Eichman; University of California Press; 2000
- ↑ 用桃木剑降妖伏魔 sus la Wikipedia chinesa
- ↑ (fr)Recherches sur les superstitions en Chine; Henri Doré; Imprimerie de la Mission catholique à l’orphelinat de T’ou-sé-wé, Chang-hai; 1912; p.DORE
- ↑ « Quand lo rei onora de sa preséncia las funeralhas d'un de sos ministres, seguís lo masc amb una escoba de fusta de perseguièr.君臨臣喪,以巫祝桃茢執戈 »
- ↑ Li Shizhen perpetua la tradicion afirmissent « Lo perseguièr a un gost amar e una odor desagradable, es perque pòt rebutar las influéncias néfastas “桃味辛气恶,故能厌邪气” » Parla aqui segurament del gost e de l’odor de la fusta del perseguièr e non d'aqueles del persec qu'es parfumat.


c: text/html

text:
Sètge de Constantinòble (626)
Lo sètge de Constantinòble (626) se debanèt en 626 entre l'Empèri Bizantin e una coalicion formada d'Avars, d'Eslaus e de Sassanidas. La coalicion capitèt d'amassar unei desenaus de milièrs d'òmes per atacar una garnison de 12 000 soudats. Pasmens, lo patriarcat de la capitala bizantina cridèt la populacion de luchar còntra una invasion pagana permetent de motivar lu abitants dins l'idèa de resistir e d'ajudar lu soudats. Lu assauts còntra lu barris mau capitèron e lu asalhidors deguèron se retirar après la destruccion dei flòtas avara e pèrsa per lu Bizantins.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Belau
Belau (o las illas Belau) es un estat e un archipèla del nòrd-èst d'Oceania.
Lo nom occitan normal e lo nom autoctòn es Belau, mas tanben se tròban las formas Palaos (ispanizada) e Palau (anglicizada).
Lo gentilici es belauan -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs abitants de Belau provenián, probablament, d'Indonesia, Austràlia e Polinesia, los que poblèron las illas devèrs 1000 abC, aperaquí.
Lo primièr explorator europèu a arribar a l'archipèla, foguèt l'espanhòl Ruy López de Villalobos en 1543 que lo se va annexar lèu-lèu a l'Empèri Espanhòl.
Après la conquista de las Filipinas en 1565, las illas passèron a integrar lo territòri de la Capitania Generala de las Filipinas, creada en 1574 e dependenta del Viceregnat de Nòva Espanha, mas l'evangelizacion de l'archipèla comencèt pas fins a 1710 e la siá presa en carga pel missionièr Padilla.
Malgrat aiçò, los assages europèus per s'establir o comerciar amb las illas comencèron pas abans lo sègle XVIII e l'arribada dels britanics.
Espanha las se va tenir colonizadas fins a la fin del sègle XIX e en 1899 las vendèt a Alemanha amassa amb la rèsta de las Carolinas, après la desbranda patida en la guèrra ispano-americana de 1898.
Japon s'annexèt las illas al començament de la Primièra Guèrra Mondiala, en 1914, e obtenguèt un mandat sus elas après la signatura del Tractat de Versalhas en 1919, que s'estendèt fins a la perfin de la Segonda Guèrra Mondiala.
Lo 20 de setembre de 1944 las tropas nòrd-americanas ocupan lo territòri.
Dins la tardor de 1944 las illas foguèron testimònis de la Batalha de Peleliu entre las fòrças de l'Empèri Japonés e los [[Estats Units d'America|EUA]].
La victòria d'aicestes metèt fin finala al mandat nipon sus l'archipèla.
Dempuèi 1947, Belau e las Carolinas foguèron mesas en tutèla per l'ONU que, al sieu torn, fisèt la siá administracion als [[Estats Units d'America|USA]] coma part del Territòri jos Tutèla de las illas del Pacific, ont foguèt integrada en 1951.
Los belauans votèron en 1979 per rebutar l'union amb los Estats Federats de Micronesia, e se causiguèron l'independéncia en 1981, en tot elegir coma primièr president Haruo I. Remeliik.
Belau enfins independent promulguèt, de mai, la siá primièra Constitucion en aquela pontannada.
En 1986, los govèrns de Belau e dels Estats Units d'America acordèron los tèrmes per una liura Associacion.
Malgrat aiçò, lo tractat se signèt pas e doncas la Constitucion sobeirana de Belau enebís la preséncia de vaissèls nuclears dins las illas, que los Estats Units accèptan ges aquela clausula.
Politica[modificar | modificar la font]
Belau es una republica, amb associacion liura amb los [[Estats Units d'America]].
Lo siu president es elegit cada 4 ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las illas mai pobladas son Angaur, Babeldaob, Koror e Peleliu. Las tres darrièras son dins lo meteis atòl. Angaur es dins l'ocean, mai al sud. Los dos tèrç de la populacion vivon dins Koror. L'atòl de Kayangel es al nòrd. Las illas Rock Islands (200 illas inabitadas) son a l'oèst del grop principal. Un grop d'illas mai alonhat, al sud-oèst, caup los estats de Hatohobei e Sonsorol.


text:
726
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 726 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Erupcion dau volcan de Santorin qu'entraïnèt l'aparicion d'illas novèlas dins sa caldeira sosmarina. Sa violéncia marquèt leis esperits que l'interpretèron coma un signe de colèra divina. Aquò sostenguèt la decision de l'emperaire Leon III d'adoptar l'iconoclasme per restaurar la religion crestiana en 730. Dins aquò, per començar, se contentèt de discussions sus lo subjècte ambé lo patriarca German Ièr fòrça ostil a aquela idèa.
D'autra part, totjorn regardant la reforma de l'Estat, publicacion de l'Ecloga qu'èra una version corta dei lèis de Justinian Ièr. Gropava lei lèis encara aplicablas au sègle VIII. Escrich en grèc, marquèt una etapa importanta dins la transicion dau latin au grèc dins leis institucions imperialas. Lo tèxte foguèt fòrça utilizat e demorèt en aplicacion fins a 888.
Enfin, regardant la situacion militara de l'Empèri, totjorn fòrça malaisada lòng de la frontiera orientala, leis Arabis capitèron de conquistar Cesarèa de Capadòcia que foguèt pilhada marcant una desfacha novèla dei Bizantins.
Wessex[modificar | modificar la font]
En Wessex, abdicacion dau rèi Ine (694-726). Imitant son predecessor, anèt en romavatge a Roma onte moriguèt a una data desconeguda. Ethelheard (726-740) li succediguèt. Lo liame dinastic entre elei es desconegut e Ethelheard fasiá benlèu pas partida de la dinastia de Cynric. Lo sostèn militar dau rèi Ethelbald de Mèrcia (716-757) foguèt probablament necessari per assegurar sa posicion sus lo tròne (→ 733).


text:
Santonge
Santonge (Séntunjhe en peitavin-santongés, Saintonge en francés) es una anciana província de França que sos limits an chamnhat mai d'un còp dins lo temps. De verai, fuguet l'objecte de luchas entre Aquitània, Peitau e Anjau a l'epòca medievala.
Auei, compren lo Sud dau departament de Charanta Maritima e una partida de Charanta. D'un biais linguistic, lo nòrd de Gironda (País Gavai) e l'oest extrem de Perigòrd fan tanben partida de Santonge.
Sa capitala istorica es Santas.
Lo gentilici es santongés -esa.


text:
1219
Aquesta pagina concernís l'an 1219 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Sus lo frònt de Lengadòc, tiera de victòria dei fòrças occitanas còntra lei Crosats que culminèt a la batalha de Basièja. D'efèct, gràcias a una accion coordenada, la cavalariá pesuca dei Montfòrt i foguèt quasi anientada e lei renfòrç regulars recebuts au començament de cada annada per lei Crosats poguèron jamai remplaçar lei pèrdas. Aquò donèt un avantatge decisiu ai fòrças de Ramon VII de Tolosa, de Rogièr Bernat II de Fois e dei chivaliers faidits.
Dins aquò, lei venceires poguèron pas aprofichar aquel avantatge avans l'annada seguenta car un còrs francés fòrça importanta dirigit per lo prince Loís. Lei rasons dau mandadís d'aqueu còrs son mau conegudas car lo rèi Felip August èra gaire un partisan de la Crosada au contrari de son fiu que comandava l'expedicion. Se supausa uèi una volontat de mòstrar sa fòrça tant ais Tolosencs qu'ai Crosats. Pasmens, dins lei fachs, Loís prenguèt totalament lo partit de la Crosada e ataquèt lo territòri tolosenc per l'oèst. Après un sètge malaisat, conquistèt la vila de Marmanda que seis abitants foguèron chaplats. Dètz ans après lo chaple de Besièrs, aquò renforcèt mai l'ostilitat dei Tolosencs còntra lei Francés e favorizèt la resisténcia de la vila au sètge organizat per Loís (17 de junh - 1èr d'aost). Après aquela desfacha, l'armada francesa se retirèt e intervenguèt plus dins lo conflicte fins a 1226.
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Crosada deis Albigés dins lo sud dau reiaume. Après la mòrt de Simon IV de Montfòrt au sètge de Tolosa (→ 1218), la revòuta se generalizèt còntra lei Crosats que comencèron lo sètge de Marmanda. Gràcias a l'ajuda dau prince Loís que capitèt d'obtenir l'autorizacion de son paire de participar a la crosada, la vila foguèt presa e sa populacion chaplada. Puei, lei Francés e lei Crosats assaièron de conquistar Tolosa. Pasmens, Loís e sei còmtes avián descubèrt l'embolh de la Crosada e se retirèron tre la fin de sa quarantena. Privat dei fòrças reialas, Amalric de Montfòrt deguèt tornarmai levar lo sètge de la vila. En parallèl, lei senhors occitans ataquèron en direccion de Lengadòc. A la batalha de Basièja, capitèron de destrurre la màger part de la cavalariá pesuca crosada. Aquela pèrda foguèt jamai remplaçada e lei Crosats perdiguèron d'ara endavant l'iniciativa dei combats (→ 1224).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Començament de l'invasion dau Sultanat de Khwarezm après la rompedura de 1218.
Empèri de Nicèa[modificar | modificar la font]
Utilizant lei poders liats a sa pretencion au títol de basileus, Teòdor Lascaris donèt l'autocefalia a la Glèisa de Serbia, probablament en cambi d'un sostèn politic dins lei Balcans. Sa direccion ne'n foguèt fisada a Rastko Nemanjić, lo futur Sant Sava.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Ataca dau sultanat per lei Mongòls de Gengis Khan. Tròp dispersadas per aprofichar sa superioritat numerica, lei fòrças de Ala ad-Din Muhammad poguèron pas organizar una repòsta importanta e divèrsei garnisons foguèron blocadas.


text:
Devanagari
Lo Devanāgarī (sanscrit: देवनागरी, AFI: [deɪvəˈnɑːɡəriː]), o Nāgarī, es un alfabet alfasillabari originari d'Índia e de Nepal.
S'escriu d'esquèrra cap a drecha, sens cap de distincion entre majusculas e minusculas, e es reconeissable per la preséncia d'una linha distintiva orizontala al suc de las letras e que las liga amassa.
Devanāgarī es l'escritura principala utilizada per: l'indi, lo marati, e lo nepalés. Dempuèi lo sègle XIX, lo pus comunament emplegat per escriure lo sanscrit. Devanāgarī es tanben emplegat pel gujari, bhili, bhojpuri, concani, magahi, maitili, marwari, newari, pahari (garhwali e kumaoni), santali, yharu, e de còps que i a sindi, panjabi, e cachemiri. Èra autrescòps utilizat per escriure lo gujarati.


text:
Mario Vargas Llosa
Mario Vargas Llosa (nascut Jorge Mario Pedro Vargas Llosa) es un escrivan e òme politic de Peró. Lo 7 d'octobre de 2010 reçaup lo Prèmi Nobel de Literatura.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt dins la vila d'Arequipa (Peró) lo 28 de març de 1936. Es lo filh d'Ernesto Vargas Maldonado e de Dora Llosa Ureta, que se desseparèron abans sa naissença. Provenent d'una familha de classa mejana, partiguèt quand èra pichonet, amb sa maire, a la vila boliviana de Cochabamba on visquèt tota son enfança e faguèt sos primièrs estudis al Collègi La Salle d'aquela ciutat. Del temps del govèrn de José Luis Bustamante y Rivero son grand obtenguèt una carga politica a la vila de Piura çò que lo menèt a tornar en Peró amb tota sa familha e a s'installar en aquesta ciutat. En 1946 aguèt l'escasença de conéisser son paire, que residissiá a Lima.
A Piura faguèt sos estudis primaris al Collègi Salesian. Mudat a Lima, estudièt al collègi La Salle e, pendent dos ans, al Collègi Militar Leoncio Prado, ont aguèt coma professor de francés lo poèta surrealista César Moro.
L'estiu d'abans sa darrièra annada dins lo collègi, Vargas Llosa s'inicièt al trabalh de jornalista. Abandonèt lo collègi militar per tal de contunhar sos estudis a Piura, ont trabalhava a la publicacion del jornal local La Industria e ont, a mai, se realizèt la representacion teatrala de sa primièra òbra dramatica La huida del Inca (la fugida de l'Inca).
Del temps del govèrn de Manuel A. Odría dintrèt a l'Universitat Nacional Major de San Marcos, ont estudièt qualques corses de Drech e acabèt sos estudis literaris. Sa vocacion d'escrivan èra a se consolidar e a l'encòp sa carrièra de jornalista mermava e laissava pas a les sas obligacions novèlas.
L'installacion en Euròpa[modificar | modificar la font]
En 1958 obtenguèt la borsa d'estudis "Javier Prado" que li permetèt de viatjar a Madrid l'annada seguenta. Faguèt son doctorat a l'Universitat Complutense de Madrid, qu'obtenguèt Doctorat en Filosofia e Letras. En 1959 publiquèt un ensems de contes jol títol de Los jefes, qu'obtenguèt lo prèmi "Leopoldo Arias", en s'installar immediatament a París.
Suscitèt l'atencion generala per primièr còp coma escrivan amb son primièr roman La Ciudad y los Perros (1962) basada sus son viscut d'adolescent coma cabdet al Collègi Militar Leoncio Prado.
Son òbra plan sovent critica la ierarquia de las castas socialas e racialas encara d'actualitat dins lo Peró d'uèi e dins l'ensems de l'America Latina. Maites de sos escriches son de natura autobiografica, coma La Casa Verde (1966) e La tía Julia y el escribidor (1977). Son ambiciós roman istoric La guerra del fín del mundo (1981) se debana en las profonditats del sertao brasiler del sègle XIX, e se basa sus de faches autentics de l'istòria de Brasil.
En 1965 tornèt al país per se maridar amb Patricia Llosa, sa cosina, amb qui aguèt tres enfants. Tornèt en Euròpa, e s'installèt a París, puèi Londres e Barcelona. En 1974 tornèt un còp mai en Peró e faguèt d'incursions dins lo jornalisme a la television coma menaire del programa politic "La Torre de Babel".
Incursion en politica[modificar | modificar la font]
Al decenni de 1980 Vargas Llosa s'impliquèt dirèctament en politica e susprenguèt per sas posicions neoliberalas de drecha, vist que los corrents intellectuals d'aquel temps se caracterizavan per sas posicions publicas d'esquèrra.
En 1983 foguèt nomenat pel qu'èra alara lo President de Peró, Fernando Belaúnde Terry, president de la Comission de Recèrca del Cas Uchuraccay, que sa mission èra de porgir lum sus l'assassinat de uèch jornalistas.
En 1987 davant las temptativas del govèrn aprista d'Alan García de nacionalizar la banca nacionala, Vargas Llosa se manifestèt veementament coma un menaire politic, capitanejant la protesta contra aquela accion. Entamenèt aital sa carrièra politica e se presentèt coma candidat a la Presidéncia de Peró en 1990. Pendent una bona part de la campanha electorala, foguèt candidat preferit; pasmens, la popularitat creissenta e inesperada d'Alberto Fujimori, que fins a 15 jorns abans l'eleccion teniá mens de 10% de las preferéncias, desemboquèt sus una segonda votada que Vargas Llosa perdèt.
Aprèp las eleccions s'installèt dins la vila de Madrid. Lo govèrn del PSOE li autregèt la nacionalitat espanhòla en 1993, sens que li calguèsse renonciar a la peroana. Es membre de la Real Acadèmia Espanyola de la Llengua.
Vargas Llosa s'ocupèt tornarmai de la literatura amb son libre autobiografic El pez en el agua (1993), Los cuadernos de don Rigoberto (1996), e El paraíso en la otra esquina (2002).
Long de sa carrièra literària, Vargas Llosa recebèt d'innombrables prèmis e distincions, que ne cal metre en avant los dos guerdons màgers que se pòscan decernir dins l'encastre de las letras ispanicas: lo Prèmi Rómulo Gallegos en 1967 e lo Premio Cervantes en 1994. I cal apondre a mai lo "Premio Nacional de Novela" de Peró en 1967; lo prèmi Príncipe de Astúrias de las Letras en 1986, amassa amb Rafael Lapesa Melgar, per sos dons extraordinaris de fabulacion literària, la riquesa e varietat de son òbra, animada d'un esperit de libertat creativa, e sa mestresa de la lenga; e lo Premio Planeta de 1993 per son roman Lituma en los Andes.
En 2010, Mario Vargas Llosa ganhèt lo Prèmi Nobel de Literatura.
Òbras publicadas[modificar | modificar la font]
Ficcion[modificar | modificar la font]
- Los jefes (1959)
- La ciudad y los perros (1963)
- La casa verde (1966), Premi Rómulo Gallegos
- Los cachorros (1967)
- Conversación en La Catedral (1969)
- Pantaleón y las visitadoras (1973)
- La tía Julia y el escribidor (1977)
- La guerra del fin del mundo (1981)
- Historia de Mayta (1984)
- ¿Quién mató a Palomino Molero? (1986)
- El hablador (1987)
- Elogio de la madrastra (1988)
- Lituma en los Andes (1993), Premi Planeta
- Los cuadernos de don Rigoberto (1997)
- La fiesta del chivo (2000) - novèla sobre la dictadura del general de la Republica Dominicana, Rafael Leónidas Trujillo
- El paraíso en la otra esquina (2003) - novèla istorica sobre Paul Gauguin e Flora Tristán.
- Travesuras de la niña mala (2006)
Ensages e recèrca[modificar | modificar la font]
- García Márquez: historia de un deicidio (1971)
- Historia secreta de una novela (1971)
- La orgía perpetua: Flaubert y «Madame Bovary» (1975)
- Contra viento y marea. Volúmen I (1962-1982) (1983)
- Contra viento y marea. Volumen II (1972-1983) (1986)
- La verdad de las mentiras: Ensayos sobre la novela moderna (1990)
- Contra viento y marea. Volumen III (1964-1988) (1990)
- Carta de batalla por Tirant lo Blanc (1991)
- Desafíos a la libertad (1994)
- La utopía arcaica. José María Arguedas y las ficciones del indigenismo (1996)
- Cartas a un novelista (1997)
- El lenguaje de la pasión (2001)
- La tentación de lo imposible (2004)
Teatre[modificar | modificar la font]
- La señorita de Tacna (1981)
- Kathie y el hipopótamo (1983)
- La Chunga (1986)
- El loco de los balcones (1993)
- Ojos bonitos, cuadros feos (1996)
Autobiografía[modificar | modificar la font]
- El pez en el agua (1993)


text:
Per çò qu'es de las metòdas :
Lo Cantalausa es plan, un pauc cagant , mas un daus melhors.
L'assimil me sembla plan, tanben, mas s'utilisas l'Assimil lengadocian, pòdi pas tròp te dire, coneisse nonmas lo en gascon.
Lo probleme major emb l'assimil, qu'es que l'auras leu 'chabat, e aqui te faudrá trobar quauquarren mai...
Après tot lo monde trabalha, a un moment, sus lo gròs "tresor dou Felibrige" de Mistral, mas fau ben gardar a l'esperit que qu'es a basa provençala (tu aprenes, s'ai compres, lo lengadocian) e subretot que qu'es en escritura non-normalisada... fau que sias ben segur de poder n'en tirar tot çò qu'es util... fau aver, per s'i lançar, un bon niveu de lenga, a tu de veire...
Si que non, avem l'intencion de far de queste fòrom una basa de donadas de cors, as benleu vist la seccion "Cours" qu'es enquera un pauc voide. Aviá l'intencion de far, queste estiu, de cors en lemosin e en lengadocian, en m'ajudant d'una metòda (te dise pas la quala, de tot biais se tròba pus...malurosament...)...


text:
Carlos Gardel
Carlos Gardel, famós cantaire e autor argentin de tango. Nascut a Tolosa en Occitània, l'11 de decembre de 1890 dab lo nom de Charles Romuald Gardès ( a maugrat d'ua controvèrsia suu lòc e la data de la soa neishença, devuda, mei que mei, a la necessitat entad eth, de viatjar dab documents faus per'mor de n'aver pas arrecotit en Euròpa entà har la Guèrra de 14), e que's morí en un accident d'avion a l'aeropòrt de Medellín en Colómbia lo 24 de junh de 1935.
La soa mair qu'emigrè en Argentina e Gardel que creishó a Buenos Aires en un quartièr nomentat pr'amor deu son mercat "El Abasto" (en vertat El Abasto que demora dens lo quartièr oficiau de Balvanera). Per aquesta rason (e tanben per'mor qu'era moret) qu'arrecebó lo chafre "el morocho del Abasto" (qu'ei tanben coneishut com "el zorzal criollo", la trida argentina). La soa carrièra que comencè en duo dab lo cantaire "el oriental" José Razzano. Puish que hasó l'actor en Euròpa e en America e que tribalhè per la companhia americana Paramount ("El dia que me quieras", "Tango Bar", "Melodia de arrabal", "Cuesta abajo"). Aquestes filmes que's filmèn aus Estats Units e en Euròpa, quitament quan l'accion e s'escad a Buenos Aires. Aquò que balhè lo parat a un mainatge nomat Ástor Piazzolla (lo famós compositor qui, alavetz, e s'estava aus Estats Units) de debutar au cinèma en El dia que me quieras. Mantuns deus tangos que cantè Gardel en los sons filmes qu'èran òbras d'Alfredo Le Pera. Qu'ei sepelit au cemitèri de la Chacarita on los visitaires alucan ua cigarreta que hican enter los dits de la soa estatua. Que's morí joen e au som de la soa carrièra artistica.
Enter las soas cançons mei famosas que podem mentàver:
- "Mi Buenos Aires querido".
- "Cancion de Buenos Aires".
- "Viva la patria".
- "Argentina tierra amada".
- "Lejana tierra mia".
- "El dia que me quieras"
- "Pobre mi madre querida"
- "Silencio" (un tango sus la guerra de 14 en França).
- "Yira Yira"
- "Viejo Smoking"
- "Canchero"
- "Rubias de New York" (fòx tròt)
- "Tomo y obligo"
- "Cuesta abajo",
- "Volver"


text:
Torba
La torba es un material vegetal fibrós de color negre o marron format en un mitan anaerobí e saturat d'aiga.
S'acumula e se crèa dins una torbièra ont la descomposicion e l'umidificacion de la matèria organica es fòrça lenta e constituís lo primièr estadi geologic de la formacion del carbon. Conten aproximativament 60% de carbòni, 35% d'oxigèn e 5% idrogèn.
Somari
Procèssus de formacion de la torba[modificar | modificar la font]
L'origina de totes los tipes de carbon, e tanben de la torba, es mejan la descomposicion, per via anaerobia, de las rèstas vegetalas enterradas pels sediments. Dins la part pus superficiala, aqueles residús vegetals son ja afectats per la descomposicion anaerobia, la lignina e la cellulòsa que forman part dels teissuts vegetals se transforman en torba. La torba se considèra coma un carbon cenozoïc o, dich d'un autre biais, un carbon actual. Aquela torba se, dins lo temps, a causa de l'enfonzament del produch amb de cambis fisicoquimics que supòrtan los sediments dempuèi que se dispausan fins que formen una ròca coerenta, demorarà pus compacta e calorosa e se transformarà en lignit.[1]
Tipes de torba[modificar | modificar la font]
- Oligotrofica: Lo material de basa es la mossa del genre Sphagnum que se transforma en un produch de pH fòrt acid, per sota de 4,5, e paure en cendres e en azòt. Se forma dins las nomenadas torbièras nautas de clima fred e plujós. La preferida en orticultura es aquela de Finlàndia.
- Mesotrofica: Se forma pas amb Sphagnum mas amb d'autres materials coma la graminèa Carex. Se forma en torbièras bassas dels paluns de clima pus caud. Lo produch es de pH neutre, ric en cendres e en lignina e practicament a pas d'aplicacion orticòla.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
- Combustible: Limitada a las regions amb torbièras espleitablas e consumida in situ, per exemple en Irlanda o Escòcia, ont s'utiliza aquel material per secar los ingredients del whisky, li donant un aròma melhor.
- Jaç dels animals establats: Tanben en lòcs de torbièras
- Orticultura: Las caracteristicas principalas son la granda capacitat de retencion d'aiga, porositat adaptada, sens granas d'èrbas marridas, e l'estabilitat. Son pH bas permet la creissença de las plantas acidofilas e se pòt modificar amb una mescla. Se pòt utilizar sola o mesclada amb d'autres substrats coma la perlita, lo sable vermiculita etc.
- Construccion: dins las regions ont la fusta es escassa s'utilizava per bastir. En Islàndia, per exemple, s'emplegava a l'Edat Mejana per construire de granjas.


text:
Plaça Roja
La plaça Roja (en rus KpacHaя плoщaдb Krasnaïa plochad) es une plaça de Moscòu, que n'es lo centre. Es bordada a l'oèst pèl Kremlin, a l'èst par Kitaï-gorod; la Catedrala de Sant Basili lo benaürós es situada al sud de la plaça.
Somari
Origina del nom[modificar | modificar la font]
Lo nom de la plaça ven pas de la color de las bricas rojas a l'entorn, nimai del ligam entre aquela color e lo comunisme. Una traduccion mai exacta dels seu nom rus seriá la « Bèla Plaça »: en rus ancian krasny (kpacHый/-aя) significa a l'encòp roja e bèl, e deu aquí èsser compres dins aquel darrièr sens, ara arcaíc (bèl ven krasivy (kpacиBый/-aя) en rus modèrne)[1]. L'adjectiu foguèt d'en primièr aplicat a la basilica de Basili lo benaürós, la quita plaça essent alara nomenda Pojar (en rus de l'encendi) fins al sègle XVII, en referéncia al fach que sa creacion resulta de l'encendi que ravatjèt Moscóu en 1493, Ivan III decidiguent alara aparar la vila tot novèl encendi de far destruire fòrça bastits de fusta situadas sus çò que venguèt la plaça Roja. D'autras ancians vilas russas coma Souzdal, Ielets, o Pereslavl-Zalesski an tanben lor « plaça Roja ».
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es una vasta esplanada rectangulara bordada al sud pel Kremlin, al nòrd pel magasin Gom. A al tèrmes èst e oèst (pichos costas del rectangle) se trapan respectivament la catedrala de l'Intercession de la Verge (vèrs la Moskova) e lo musèu d'Istòria amb la pòrta de la Resurreccion (destruida jos Stalin e bastida de nòu).
Al mitan, contra la muralha del Kremlin, se trapa lo mausolèu de Lenin, embaumat aprèp sa mòrt.
Al centre de la plaça se trapa la plaça dels Cranis (ЛoбHoe MecTo), mencionada pel primièr còp en 1549, quand Ivan IV lo Terrible, qu'aviá alara 20 ans, i aviá arangat lo pòble, apelant los boïards a arrestat las lutas fratricidas. ЛoбHoe MecTo es una traduccion rusa del mòt ebrieu Golgotha. La legenda conta d'un biais fals que la plaça, considerada coma sacrada, que servissiá per las execussions. Los boïards felons, los streltsy rebèls e Stepan Razine fuguèron executats prèp d'aquí. La plaça dels Cranis servissiá a la proclamacion dels decrets.
Se pòt passejar sus la plaça Roja quand servís pas de decòrs als grands desfilats militars, patriotics o ideologics qu'èran fòrça pendent l'epòca sovietica.
Compòrta tanben un monument en l'onor de Kouzma Minine e Dmitri Pojarski, que en 1612 liberèron Moscóu de las armadas polonesas pendent l'Interrègne rus[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
L'emplaçament de la plaça Roja èra ocupat pels barris de la forterela del Kremlin. Aprèp lo grand encendi de 1493, las demoranças se tornèron pas bastidas e la plaça Roja venguèt un luòc de comèrci. Lo luòc venguèt lo teatre de las grandas manifestacions coma que lo couronament dels tsars.
Foguèt agrandida en 1936 per la destruccion de la Catedrala Nòstre Dama de Kazan e de la Pòrta de la Resurreccion, ordonada per Stalin. Aqueles monuments foguèron bastits de nòu a la plaça d'origina. Segon la legenda, èra tanben previst de destruire la basilica de Basili lo Benaürós, mas quand l'arquitecte Lasar Kaganovitch presentèt a Stalin una maquèta de la plaça sens la basilica, aquel li repondiguèt « Lasar, torna la metre! »[3]. Vertadièrament, se sap pas las rasons de sa conservacion[4].
Lo 27 de mai de 1987, lo pilòt alemand Mathias Rust, partir d’Helsinki, capitèt a tornar la defensa aeriana sovietica e a aterrir sur la plaça Roja amb un Cessna 172. En plena Guèrra Freja, aquel esplech coneguèt fòrça consequéncias politicas.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Lorrain 2010, Moscou et la naissance d'une nation, p. 12
- ↑ (fr)Pierre Lorrain 2010, Moscou et la naissance d'une nation, p. 12
- ↑ (fr)Pierre Lorrain 2010, Moscou et la naissance d'une nation, p. 15
- ↑ (fr)Pierre Lorrain 2010, Moscou et la naissance d'une nation, p. 15'
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas.


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement administratif d'Emmental (170)
Liste des communes
Berthoud
Ville de Berthoud, localité de la Suisse de 14 000 habitants.
La mairie de Berthoud a une adresse e-mail et un site Internet.
Langnau im Emmental
Ville de Langnau im Emmental, localité de la Suisse de 8 700 habitants.
La mairie de Langnau im Emmental a une adresse e-mail et un site Internet.
Kirchberg
Ville de Kirchberg, localité de la Suisse de 5 500 habitants.
La mairie de Kirchberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Sumiswald
Ville de Sumiswald, localité de la Suisse de 5 100 habitants.
La mairie de Sumiswald a une adresse e-mail et un site Internet.
Lützelflüh
Ville de Lützelflüh, localité de la Suisse de 4 000 habitants.
La mairie de Lützelflüh a une adresse e-mail et un site Internet.
Utzenstorf
Ville de Utzenstorf, localité de la Suisse de 3 800 habitants.
La mairie de Utzenstorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Rüegsau
Ville de Rüegsau, localité de la Suisse de 3 000 habitants.
La mairie de Rüegsau a une adresse e-mail et un site Internet.
Hasle bei Burgdorf
Ville de Hasle bei Burgdorf, localité de la Suisse de 2 900 habitants.
La mairie de Hasle bei Burgdorf a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberburg
Ville de Oberburg, localité de la Suisse de 2 800 habitants.
La mairie de Oberburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Bätterkinden
Ville de Bätterkinden, localité de la Suisse de 2 800 habitants.
La mairie de Bätterkinden a une adresse e-mail et un site Internet.
Signau
Ville de Signau, localité de la Suisse de 2 700 habitants.
La mairie de Signau a une adresse e-mail et un site Internet.
Lauperswil
Ville de Lauperswil, localité de la Suisse de 2 600 habitants.
La mairie de Lauperswil a une adresse e-mail et un site Internet.
Eggiwil
Ville de Eggiwil, localité de la Suisse de 2 500 habitants.
La mairie de Eggiwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Krauchthal
Ville de Krauchthal, localité de la Suisse de 2 300 habitants.
La mairie de Krauchthal a une adresse e-mail et un site Internet.
Rüderswil
Ville de Rüderswil, localité de la Suisse de 2 200 habitants.
La mairie de Rüderswil a une adresse e-mail et un site Internet.
Rüdtligen-Alchenflüh
Ville de Rüdtligen-Alchenflüh, localité de la Suisse de 2 100 habitants.
La mairie de Rüdtligen-Alchenflüh a une adresse e-mail et un site Internet.
Wynigen
Ville de Wynigen, localité de la Suisse de 2 000 habitants.
La mairie de Wynigen a une adresse e-mail et un site Internet.
Hindelbank
Village de Hindelbank, localité de la Suisse de 1 900 habitants.
La mairie de Hindelbank a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Bordèu
Bordèu (oficialament en francés Bordeaux) es una de las vilas principaus de Gasconha, Occitània. Administrativament aperten au departament francés de Gironda e a la region de Nòva Aquitània. A 246 586 estatjants. La devisa de la comuna es Lilia sola regunt lunam, undas, castra, leonem. La vila es coneishuda dens lo monde tot entà son vinhau, sustot dumpuei lo sègle XVIII, que fut per era un vertadèir atge d'aur. Capitau de l'anciana Guiana (lo nòrd d'Aquitània actuau), Bordèu hèi partida de Gasconha e es situat au ras de las Lanas de Gasconha.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Transpòrts
- 3 Istòria
- 4 Lengas
- 5 Administracion
- 6 Ensenhament superior e recèrca
- 7 Economia
- 8 Cultura
- 9 Monuments e luòcs toristics
- 10 Espòrt
- 11 Personas celèbras ligadas a Bordèu
- 12 Embessonatges
- 13 Referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Bordèu es situada a l'oèst d'Occitània e es adaigada per Garona. I a 246 586 abitants dens la ciutat de Bordèu, e mèi de 809 562 dens l'aglomeracion.
Demografia[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Aquitània es de tipe oceanic; a Bordèu los ivèrns son doç e los estius cauds. Las pluèjas son sovendièras e repartidas tot lo long de l'annada damb 820 mm d'aiga e 150 jorns plojós per annada.
Urbanisme[modificar | modificar la font]
Bordèu es una vila espandida, bassa e clara. Es caracterizada per las faciadas classicas de sos cais e per sas botigas que son ostalòts de pèira de un o dus nivèus comportant un casau.
Sus lo plan, pòden véser encara la ciutat romana. Los ostaus esturen remplaçats per bastiments mèi nèus. Es un rectangle orientat nòrd-sud que l'ais màger, l'antic cardo, es l'actuau carrièra Santa Catarina dinc au cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los decumani son istoriats per las carrièras daus Tres Conilhs, Porta Dijeus e lo Cors de l'Intendéncia. Aquela vila s'estamplèva, abans la bastison dau premèirs barris, dinc au mons Judaïc. Devath lo grand teatre son las roinas daus Pilars de Tutela, un edifici ubèrt compausat d'una auta colomnada que n'era vesedoira dempuei la ribèira e dont la foncion es desconeishuda. Lo darrèir vestigi d'aquera epòca es lo Palais Galian, qu'es çò que demòra d'un anfiteatre de 15 000 espectators. representats A l'edat Mejana, tres edificis religiós son bastits a l'entorn de la vila : un site paleocrestian a l'oèst, on es adara la basilica de Sent Saurin, una glèisa au sud, probèt de la futura catedrala de Sent Andriu, lo tresau qu'es una comunautat benedictina au sud-èst, site de l'abadiala de Senta Crotz.
Au sègle XIII la vila s'esten a l'entorn dau pòrt antic e entre los actuaus cors Victor Hugo e Alsace Lorraine. Una novèra murralha es bastida, qu'ensarra una trama urbana densa e tòrta. Au sègle XIV, una segonda cintura de barris tempta d'enserrar los bastiments qu'an desbordat dinc a l'actuau plaça de la Victòria e a l'abadiá benedictina de Senta Crotz. Los cors Pasteur e de la Marne soslinhan aquera avançada.
Au sègle XV, Carles VII de França ensarra la vila entre duas fortaressas, lo Fòrt dau Har e lo Castèth Tropeita. Aquel serà destruisut per venir la Plaça de las Quinconças.
Au sègle XVI, cap au nòrd, un quartèir de vinatariás es bastit per de negociants sus d'ancians terrenhs monastics : los Chartrons.
Aus sègles XVII e XVIII, se bastit la vila de faciadas classicas que vesem encara auèi. Las faciadas daus cais bastidas suus ancians barris, Gran Teâtre, Andanas de Tourny, Jardin Public.
Lo sègle XIX vei l'arribada dau tren, lo desvolopament dau quartèir de La Bastida sus la riba dreita, lo passatge de Garona per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst cap aus baloards.
Au sègle XX, lo lac es cavat au nòrd on es bastida la fèira internacionau. Au sud, son dus ponts de mei que travèrsan la ribèira. Quartèirs nèus sortissen de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre, las facultats dèishan la vila per lo domeni universitari de Talença, e la populacion aumenta dens las comunas a l'entorn.
Au sègle XXI, la comuna a profitat dau tram per unificar la vila, favorizar la circulacion. Los batèus aniràn pas mei per los cais, aqueths son tornats aus peishonèirs. L'arribada dau TGV estut l'ocasion de reviscolar lo quartèir au sud de la gara Sent Jan, barrejant burèus e abitacions.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Estradas[modificar | modificar la font]
La vila es desservida per las autorotas :
- A10 cap a París
- A89 cap a Peireguers, Lemòtges, Briva e Clarmont d'Auvèrnhe
- A62 cap a Tolosa
- A65 cap a Lo Mont de Marsan e Pau
- A63 cap a Baiona e Espanha.
Aquelas autorotas son ligadas a la rocada A630, que contorna Bordèu, aquò pòt explicar qu'aquera es sovent encombrada.
Vias ferradas[modificar | modificar la font]
Las grandas linhas de camin de fèrre arriban a l'estacion de Sent Joan. La ligason de TGV permetrà de religar París en 2 h a la fin de 2016. Nantas es a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h. La ret de TER liga las vilas de la region.
Franquiments de Garona[modificar | modificar la font]
Ponts rotèrs[modificar | modificar la font]
Ponts ferroviaris[modificar | modificar la font]
- Palanca Sent-Joan
- Pont ferroviari de Bordèu
Ligasons aerianas[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt internacional de Bordèu Merinhac acuèlha lo trafec de passatgièrs e de merças.
Tram e bus[modificar | modificar la font]
La ret TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) es compausat de :
- 3 linhas de tram (A, B e C)
- 65 linhas de bus.
Aquel ret percanta las 27 comunas de la CUB de 5H a 1H del matin.
Bicicleta[modificar | modificar la font]
Un sistèma de bicicletas en liure-servici, lo VCUB, es embiaissat? sus lo conjunt de la CUB.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sus la riba esquèrra de Garona, a 100 km de la boca dau flume, una terrassa de grava de la plana lanesa susplomba los palús e davala sus la boca d'un riu, la Devesa.
Lo site es lo crosament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstre.
Daus permèirs estatjants n'avem pas gardat nada traça.
Una aglomeracion existís au mens dempui lo sègle V abC en riba de Devesa. L'arribada daus Bituriges Vivisques, una tribú cèlta, sembla mei tardiva, au sègle III abC, senon passat la conquista romana, au sègle I abC.
Apuei Burdigala estut envasida per mantun pòples (vandals, visigòts, francs e normands).
A l'Edat Mejana (sègle XII) Bordèu tornèt trobar son esplendor, Alienòr d'Aquitània esposèt Enric II Plantagenèst que n'èra pas encara, lavetz, rei d'Anglatèrra, mès solament comte d'Anjau e dau Maine, çò que fèi que Bordèu n'estut pas jamèi anglesa. La ciutat vengut una partida dau maine daus Plantagenèst. Pendent aquesta tempsada, la lenga d'òc estut totjamèi practicada a Bordèu, on damorèt la lenga oficiau. A la Guèrra de Cent Ans, Bordèu estut de fòrça restacada a França e vengut francesa. Los reis de França remplacèren l'occitan prau francés, dau mens oficiaument.
Lengas[modificar | modificar la font]
- Article principal : Bordalés (parlar).
Bordèu es una vila on se rencontran lo parlar gascon de las lanas damb lo parlar lengadocian de Guiana. A l'entrada dau sègle XIX, lo gascon dominava dens la lenga dau pòple.
Administracion[modificar | modificar la font]
Cantons[modificar | modificar la font]
Bordèu es devesida en 5 cantons dempuèi 2015.
Lista deus cònsols[modificar | modificar la font]
- 1878 - 1884 : Albert Brandenburg
- 1884 - 1888 : Alfred Daney
- 1888 - 1892 : Adrien Baysselance
- 1892 - 1896 : Alfred Daney
- 1896 - 1900 : Camille Cousteau
- 1900 - 1904 : Paul-Louis Lande
- 1904 - 1908 : Alfred Daney
- 1908 - 1912 : Jean Bouche
- 1912 - 1919 : Charles Gruet
- 1919 - 1925 : Fernand Philippart
- 1925 - 1944 : Adrien Marquet
- 1944 - 1947 : Jean-Fernand Audeguil
- 1947 - 1995 : Jacques Chaban-Delmas
- 1995 - 2004 : Alain Juppé
- 2004 - 2006 : Hugues Martin
- 2006 - percorrent : Alain Juppé
Ensenhament superior e recèrca[modificar | modificar la font]
Bordèu es lo sèti de l'academia de Bordèu que compren cinc departaments.
Bordèu es la 6a vila universitària francesa après París, Lion, Tolosa, Lilla e Marselha[1]. La vila aculhís 77 216 estudiants dens sas universitats e grandas escòlas. La màger part daus ensenhaments se fan sus lo domeni universitari de Pessac Talença Gradinhan, lo màger campus d'Euròpa, levat los estudis medicaus a costat dau CHU, las sciéncias de l'òmi plaça de la Victòria e los estudis de gestion.
A Bordèu i a quate universitats dins quate domenis de competéncias :
- l'Universitat de Bordèu I : sciéncias e tecnologias.
- l'Universitat de Bordèu II : medecina, sciéncias de l'òmi, espòrt e enologiá.
- l'Universitat de Bordèu III : sciéncias umanas, letras en lengas.
- l'Universitat de Bordèu IV : dreit, sciéncias politicas, sciéncias economicas, sciéncias socialas, sciéncias de gestion e management.
I a tanben d'establiments publics d'ensenhament superior :
- L'Escòla Nacionau de la Magistratura.
- Arts e Mestièrs ParisTech (ENSAM).
- École spéciale de mécanique et d'électricité (ESME Sudria).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Sciéncias Agronomicas de Bordèu Aquitània Bordèu sciéncias agro, ancianament ENITA.
- L'Escòla Nacionau Superiora d'Arquitectura e de Paisatge de Bordèu (ENSAPBx).
- L'Institut d'Estudis Politics de Bordèu (IEP).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Cognitica (ENSC)
- L'Escòla Nacionala Superiora en Environament Georessorsas e Engenheria deu Desvolopament durable (ENSEGID), creada en 2011.
- L'Escòla Nacionau Superiora d'Electronica, Informatica, Telecomunicacions, Matematicas e Mecanica de Bordèu (ENSEIRB-MATMECA).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Tecnologia de las Biomoleculas de Bordèu (ENSTBB).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Quimia, Biologia e Fisica de Bordèu (ENSCBP), issuda de la fusion de l'ENSCPB e de l'ISTAB.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia màger de Bordèu es la viticultura, Bordèu es la capitala dau vin emb d'una chifra d'afar de 14,5 miliards d'èuros. L'industria emplega 28 000 personas a Bordèu, que 16 000 trabalhan dens lo sector de la fusta e dau papèir.
Lo caumatge a Bordèu es de 8,8 %.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo Pòrt de la Luna que fèi partida de la lista del Patrimòni Mondial de l'umanitat.
Teatre[modificar | modificar la font]
Las salas[modificar | modificar la font]
- Opéra National de Bordeaux, Grand-Théâtre -> Tram A/Grand Théâtre.
- Théâtre Trianon, 6 carrièra Franklin
- Théâtre Femina, 10 carrièra de Grassi
- Comédie Gallien, 20 carrièra Rolland
- Théâtre national de Bordeaux en Aquitaine (TNBA), 3 plaça Pierre Renaudel -> Tram C/Sainte Croix.
- Café Théâtre des Beaux Arts, 2 carrièra Beaux Arts
- Théâtre Onyx, 13 carrièra Fernand Philippart -> Tram C/Place de la Bourse.
- Théâtre des Salinières, 4 carrièra Buhan -> Tram B/Place du Palais.
- Enchântier Théâtre, 37 carrièra de la Fusteria (Fusterie) -> Tram C/Saint Michel.
- Glob théâtre,
- La Lucarne, 49 carrièra Carpentèira (Carpenteyre) -> Tram C/Saint Michel.
- Théâtre du Pont Tournant
- Espace Médoquine
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Bastiments e luòcs publics remarcables[modificar | modificar la font]
- Plaça de la Borsa
- Plaça de las Quinconças
- Colona daus Girondins
- Grand Teatre
- Palais Rohan
- Plaça de la Victòria (ancianament d'Aquitània)
- Pòrta Calhau
- Tor Sent Ilègi (Grosse Cloche)
- Pòrtas Dijaus, de la Moneda, d'Aquitània
- Gara Sent Joan
- Alèias de Tourny
- Anciana gara d'Orleans
- Bassins a flòt
- Anciana basa sos-marina
- Jardin public
- Parc bordalés
Bastiments religiós[modificar | modificar la font]
- Catedrala Sent Andriu
- Tor Pèir Berland
- Basilica Sent Miquèu (e la Flècha)
- Basilica Sent Saurin
- Abaciala Senta Crotz
- Glèisa Nòsta Dama : edifici barròc
- Glèisa Senta Eulalia[2]
- Glèisa Sent Brunò
- Glèisa Sent Pèir
- Glèisa Sent Pau-Sent Francés Xavièr (Dominicans)
- Glèisa Sent Loís
- Capèra de la Magdalena (cors Pasteur)
- Glèisa Senta Maria de la Bastida
- Glèisa Nòsta Dama dau Cipressat
- Glèisa Sent Marçau
- Glèisa Sent Nicolàs
- Glèisa Sent Amand de Cauderan
- Glèisa dau Còr Sacrat
- Ancianas glèisas Sent Remèdi e Sent Progèit
- Granda Sinagòga de Bordèu
Musèus[modificar | modificar la font]
- Musèu d'Aquitània (Musée d'Aquitaine)
- Musèu de las Bèras Arts (Musée des Beaux Arts)
- Musèu d'Art Contemporan (Musée d'Art Contemporain)
- Musèu d'Art Decoratiu (Musée d'Art Décoratif)
- Musèu de las Doanas (Musée des Douanes)
- Musèu Goupil
- Centre Jean Moulin
- Cap Sciences
Espòrt[modificar | modificar la font]
Còlas de nivèl nacional[modificar | modificar la font]
- Fotbòl : Girondins de Bordeaux
- Rugbi de XV : Union Bordeaux Bègles
- Andbòl : Girondins de Bordeaux HBC
- Basquetbòl : JSA Bordeaux
Personas celèbras ligadas a Bordèu[modificar | modificar la font]
Personas celèbras nascudas a Bordèu[modificar | modificar la font]
- Ricard II d'Anglatèrra, rei d'Anglatèrra e duc d'Aquitània.
- Pèir Berland, arshavesque.
- Miquèu de Montanha, escrivan, filosòf e cònsol de Bordèu.
- Carle Vernet, pintre.
- Mèste Verdièr, escrivan e poèta.
- Franz Schrader, geograf. alpinist e pintre.
- Jules Ladoumègue, atlèta de mièg fons.
- Jean Anouilh, autor dramatic.
- René Clément, cineasta.
- Danielle Darrieux, actritz.
- Edouard Molinaro, cineasta.
- Marcèu Amont, cantaire.
- Boris Cyrulnik, psicològ.
Personas celèbras ligadas a Bordèu[modificar | modificar la font]
- Ausòni poèta latin.
- Montesquieu, escrivan e pensaire.
- Camille Jullian, istorian.
- Aristides de Sousa Mendes, diplomata portugués.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Bristol (Reialme Unit)
- Casablanca (Marròc)
- Los Angeles (Estats Units)
- Madrid (Espanha)
- Munic (Alemanha)
- Oran (Argeria)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [pdf] Atlas 2007-2008 de l'enseignement supérieur en France
- ↑ I tròban una placa damb inscripcions en gascon medievau.
- Pages with unresolved properties
- Pages with script errors
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Ortografia de verificar
- Comuna de Gironda
- Comuna de la Grava
- Pòrt sus Garona
- Bordèu
- Via Turonensis
- Vila membre de l'AIMF
- Vila embessonada emb Quebèc
- Prefectura
- Ancian caplòc de districte
- Patrimòni Mondial en França


text:
Imagine Cup
Imagine Cup es un concors tecnologic internacionau reservat ai liceans e ais estudiants organizat per Microsoft. Creat fa mai de quatre ans, lo concors Imagine Cup a ja aculhit mai de 100 000 estudiants que venián de mai de 100 país diferents. Segon lo principi dei Juecs Olimpics, l'Imagine Cup es organizada en mai que d'una categoria que representan lei diferents domenis dei tecnologias nòvas. Puei lei melhors de caduna dei 9 categorias si retròban per una granda finala qu'es organizada cada annada per un país diferent.


text:
Trabuc
Lo trebuc es una pèça d’artilhariá medievala de contrapés. Es una maquina de sètge que foguèt utilizada a l'Edat Mejana, per destruire la maçonariá de la muralhas, o per lançar de projectils per dessús los barris.
Lo trebuc de contrapés apareguèt dins la primièra partida del sègle XII dins los païses del bacin mediterranèu a l'encòp dins las tèrras crestianas e dins las regions contrarotladas pels musulmans[1]. Podiá lançar de projectils de tres cents liuras (140 kg) e los projectar de granda velocitat contra los barris enemics. Segon las circonstàncias, de cadavres infectats per de malautiás foguèron getats dins las vilas per tòca de propagar las epidèmias d'entre los asetjats, es la varianta medievala de la guèrra biologica. Lo trabuc de compés aparegut en China a l'entorn del sègle IV, en Euròpa al sègle VI e venguèt obsolet solament al sègle XVI, plan aprèp l'introduccion de la polvera de canon. Lo trebuc es fòrça mai precís que los autres catapultas de l'Edat Mejana. Pendent las crosadas, Ricard Còr de Leon donava de noms plan evocators als dos trabucs utilizat al sètge de Sant Joan d'Acre en 1191 "God's Own Catapult" e "Bad Neighbor[2]".
Somari
Las armas de contrapés[modificar | modificar la font]
L’edat d'aur del trebuc se situa al sègle XIII. Foguèt utilizada pendent la crosada dels Albigeses, coma lo mòstan d'escavacions fachas a Carcassona e al castèl de Montsegur per exemple.
S'estima comunament que lo trebuc podava tirar de bolets pesant fins a 120 kg cap una distància d’un pauc mai de 200 m. Se deviá mantenir una distància minimala de 150-200 mètres per se tenir fòra de portada los arquièrs assetjats. Una maquina de talas dimensions èra mai sovent emplegada coma arma de sètge. Èra puntada cap a un punch precís dels barris enemics qu'èran alara bombardats. Lo trebuc constituava tanben una arma de dissuasion eficaça. En efècte, sufisiá a vegadas que los assetjants comencèron a erigir une maquina per que la plaça fòrta capitule.
Lo trebuc fuguèt remplaçat per l’artilhariá de polvera fins a que se daissèt l'usatge pendent lo sègle XVI. Ambedos sistèmas d’armament coexistèron en efècte pendent prèp de tres sègles alara que l’artilhariá de polvera foguèt introducha al començament de la guèrra de Cent Ans opausant los Franceses als Angleses, e pendent lo sètge d’Orleans. Cal dire qu'a l’epòca, lo trebuc èra d’un usatge mai aisit e subretot mens dangierós que l’artilhariá de polvera.
Una de las darrièras utilizacions del trebuc coma arma de sètge que foguèt consignada per escrich data de 1521. Per manca de polvera, Hernán Cortés faguèt montar un trebuc al sètge de la capitala aztèca Tenochtitlán. Se dich que seviguèt pas mai d'un còp e que provoquèt la seuna destruccion al primièr tir.
Caracteristicas tecnicas[modificar | modificar la font]
Se las dimensions e la massa de la maquina pòdon variar fòrça d’un modèl a un autre, un trabuc de talha mejana deuriá possedar las caracteristicas tecnicas seguentas:
- Logor de la vèrga: 8 a 12 mètres ;
- Massa del contrapés: entre 10 e 18 tonas ;
- Massa dels bolets: de 80 a 100 quilogramas ;
- Portada maximala: un pauc mai de 200 mètres;
- Nombre de servissents: prèp de 60 personas (fustièrs, picapeirièrs, manòbras, eca.) ;
- Cadéncia de tir : 1 a 2 per ora.
Foncionament del trabuc[modificar | modificar la font]
Es fach d’un assemblatge ligant una vèrga a un contrapés articulat. De l'autre costat èra ligat una pòcha qu'èra plaçat lo projectil, mai sovent un bolet de pèira talhada.
Lo foncionament del trabuc utiliza lo principi mecanic del palfèr per propulsar una pèira o d'autres projectils fòrça mai luenh e amb mai de precision qu’una catapulta balança fins a la posicion verticala e, amb l’ajuda un croquet, una de las extremitats de la fronda se desliga, propulsant lo projectil cap a la cibla amb una granda fòrça[3].
Descripcion detalhada[modificar | modificar la font]
Nota: Aquela descripcion tradusís aquela de l’Encyclopédie médiévale de Viollet le Duc que compila las coneissenças teoricas sul trabuc a la fin del sègle.
Villard de Honnecourt[4] nos dona lo dessenh d’un de'aqueles grands trabucs de contrapés, tan fòrt emplegats pendent las guèrras del sègle XII e XIII. Alara que l’elevacion d'aquela maquina manca dins lo manuscrich de nòtra arquitecte picard del sègle XIII, pasmens la figura quel presenta e l’explicacion ajuda a comprendre aquelas menas de maquinas. Villard escrich al bas de son plan la legenda seguenta (del francés ancian):
-
- « Se volètz façonar lo fòrt engenh que se nomena trabuc, fasètz aquí atencion. D'aquí son las sablièras coma repausant a tèrra. Aquí siètz davant los •ii• torns e la Còrda dobla amb que se ravala la vèrga. Vejatz se podètz dins aquela autra pagina. I a grand fais de ravalar, perque lo contrapés es fòrça pesuc; perque i a una panièra plena de tèrra, qu'a •ii• grandas canas de long e •ix• pés de larg, e •xii• pés de fons. E al bandir de la flècha (*), pensatz! E vos ne donatz garda, perque deu èsser mantenguda a aquela travèrsa del devant.
- « Se volètz façonar lo fòrt engenh que se nomena trabuc, fasètz aquí atencion. D'aquí son las sablièras coma repausant a tèrra. Aquí siètz davant los •ii• torns e la Còrda dobla amb que se ravala la vèrga. Vejatz se podètz dins aquela autra pagina. I a grand fais de ravalar, perque lo contrapés es fòrça pesuc; perque i a una panièra plena de tèrra, qu'a •ii• grandas canas de long e •ix• pés de larg, e •xii• pés de fons. E al bandir de la flècha (*), pensatz! E vos ne donatz garda, perque deu èsser mantenguda a aquela travèrsa del devant.
(*) La flècha designa una cavilha. »
Lo trabuc dels Albigeses[modificar | modificar la font]
Al sètge del castèl de Menèrba (en Minerbés), Pierre de Vaux-Cernay[5] dich, se levèt del costat dels Gascons una maquina d'aquela que se nomena manganèls, qu'i trabalhavan nuèch e jorn amb fòrça d’ardor. Quitament, al mièjorn e al nòrd, s'auçava doas maquinas, saber una de cada costat. Fin finala, del costat del comte, es a dire a l’orient, èra una excellenta e imensa pèirièra, que cada jorn costava vint e una liuras pel salari dels obrièrs qu'i èran emplegats.
Al sètge de Castèlnòu d'Arri, començat contra Simon de Montfòrt, lo comte de Tolosa faguèt « preparar un engenh de grandor monstruosa per roïnar las muralhas dels castèl, que lançava de pèiras enòrmas, e capvirava tot çò qu'atenhava... Un jorn, lo comte (Simon de Monfort) s’avançava per destruire aquela maquina; e coma los enemics l’aviá rodejada de valats e de clèdas de tal biais que nòstres gents podavan pas i arribar... » En efècte, totjorn s'encledava aquelas maquinas tan per empachar los enemics de las destruire que per preservar los òmes que las servissián.
Al sètge de Tolosa, Pierre de Vaux-Cernay conta que, dins lo combat que Simon de Monfòrt foguèt tuat, « lo comte e lo pauc de monde qu'èra amb el se retirant per causa d’una granissa de pèiras e de l’insuportable trumada de flèchas que los accablavan, s’arrestèron devant las maquinas, darrièra de clèdas, per s'aparar de las unas e de las autras ; perque los enemics lançavan suls nòtres una enòrma quantitat de peiras mejans dos trabucs, un manganèl e mai engenhs... »
Es alara que Simon de Monfòrt foguèt atengut per una pèira lançada per una peirièra que se ne servissiá las femnas, sus la plaça de Sant Sarnin, es a dire a cent tesas al mens del luòc que se passava lo combat..
Villard de Honnecourt nomena l’engenh de contrapés suspendut per de bièlas, de contrapés en forma de panièras, trabuc ; que se deu conclure que se lo manganèl es tanben un engenh de contrapés, sonque pòt èsser un engenh de balancièr, coma aquel figurat dins lo bas relèu de Sant Nazèri de Carcassona[6] e dins fòrça de imatges de manuscrichs.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) David Nicolle/Gerry Embleton/Sam Thompson, Medieval Siege Weapons. Western Europe AD 585-1385, Osprey Publishing, 2002, p.18.
- ↑ "Neatorama - Trivia." en linha
- ↑ FAT(en)The Original Floating Arm Trebuchet sus trebuchet.com
- ↑ Voir l’album de Villard de Honnecourt, publié par MM. Lassus e Alfred Darcel (París, Delion, 1858), e l’edition anglesa publicada per M. Willis (Oxford, Parker).
- ↑ dins son (fr)Histoire des Albigeois
- ↑ (fr)Bas relèu que se supausa representar la mòrt de Simon de Monfòrt.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Chevedden e al., Scientific American, 1995, cap: The Trebuchet [http://web.archive.org/web/20040726001919/http://www.deremilitari.org/resources/pdfs/trebuchet.pdf en linha
- (en)Paul E. Chevedden; Dumbarton Oaks Papers, No. 54; cap: The Invention of the Counterweight Trebuchet:A Study in Cultural Diffusion (TEXT) en linha
- (en)Byzantine Heavy Artillery: The Helepolis in Greek, Roman, and Byzantine Studies, 1998
- (en)Christopher Gravett; Medieval Siege Warfare; ed: Osprey Publishing}
- (en) Peter Vemming Hansen; Medieval Siege Engines Reconstructed: The Witch with Ropes for Hair; jorn: Military Illustrated, 1992
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Secrets of Lost Empires: Medieval Siege (building of and history of trebuchets), from the NOVA website
- (en)Trebuchet Mechanics [pdf])
- (en)Video of a Spring Trebuchet in action
- (en)Historical accounts of the Trebuchet
- (en)Warwick Trebuchet
- (en) Istòria del trabuc.


text:
Estia
Dins la mitologia grèga, Estia (en grèc ancian Ἑσtίa / Hestía) es la divinitat del fuòc sacrat e del fogal. Filha ainada de Cronos e de Rèa, sòrre de Zèus, Poseidon, Ades, Èra e Demetèr, aparten a la generacion de las dotze grandas divinitats de l'Olimp, mas la seuna preséncia dins lo canon olimpian es variable.
Dins la mitologia romana, correspond a Vesta.
Somari
Mite[modificar | modificar la font]
Estia es pas mencionada per Omèr[1]. Esiòde fa d'ela la primièra nascuda de Cronos. L’Imne omeric a Afrodita indica que Cronos l'engendrèt « la premièra — e tanben la darrièra », sens dobte persqu'es la darnièra a èsser regolada pel seu paire[2]. Ainada dels dieus, gausís d'una consideracion particulara d'entre los Olimpians. L'imne delfic d'Aristonoos la nomena atal la « mestressa del cèl e de la tèrra[3] ».
Gaireben cap de mite depend d'aquela divessa. Dans l’Imne omeric a Afrodita, Apollon e Poseidon la fringuèron, mas Estia refusèt las preposicions dels dos e jura sul Stix, en tocant la tèsta de Zèus, de demrar verge per jamai[4] — tot coma Artèmis e Atena. En compensacion, obtenguèt de Zèus lo privilègi d'èsser onorada dins cada demòra umana e dins totess los temples[5]. La legenda es benlèu inventada per l'autor per mostrar la seunas principalas caracteristicas: Estia es una divessa verja e imutable[6]. Quand Platon met en scèna lo cortègi dels Olimpians, dins lo Fèdre, precisa qu'Estia n'èra pas partida, perque demòra en permanéncia sus l'Olymp[7].
Ovidi mencian una tentativa de Priap de l'atacar[8]. La vesèm, suls vases, participar a la procession dels dieus pendent de noças de Pelèa e Tetis[9] ; un vas la represente sur l'Olimp amb los autres dieus[10] e un autre la mòstra assetada amb Afrodita a l'arrivada d'Eracles sus l'Olimp[11].
Culte[modificar | modificar la font]
Lo nom « estia » designa lo fogal, subretot aquel de l'ostal[12] ; Estia n'es la personificacion. Alara que possedís una existéncia d'esperela dempuèi Esiòde, demora pauc personalizada. A contrari de la romana Vesta, son domeni cobrís lo fogal domestic coma aquel de la ciutat[13]. Paralelament a aquelas doas formas de culte, se trapa de sanctuaris privats consacrats a Estia, per exemple al Pirèu e Olimpia, benlèu a Calcis[14].
Apara lo fogal public (koinē hestia) eberjat al pritanèu, équivalent dels ostals de vila modèrnes[15], centre politic puslèu que religiós de la ciutat[16]. Pindar la nomena atal la « patrona dels pritanes » quines l'« onoran entre autres divinitats, de la lors libacions frequentas e sovent tanben de la grassa de las victimas; fan sonar la lira e lo cant[17]. » Quand son pas de pritanes, son los « magistrats en cap des ciutats », precisa Denys d'Halicarnasse[18]. D'inscripcions testimònhan qu'Estia èra onorada jols epiclèsis de Pritaneia (« del pritanèu ») o Bouleia (« del conselh »). A Chios, una estèla del sègle VI AbC ordena als magistrats, al nom d'Estia, d'aplicar las decisions del pòble[19]. Camiros, a Ròdes, possèda de « damiorgoi d'Hestia », mena de subre-intendents de la ciutat[20]. Reciprocament, èra rare que de saserdotes faga lo seu culte; a las epòcas classicas e ellenistica, se ne coneguèt a Delos, Stratonicèu en Caria e Chalcis en Eubèa[21]. Als costats d'Apollon Arkhēgetēs (« fondator de vila »), Estia presidís tanben a la fondacion de las colonias: los clerocs (colons) emportavan de la metropòli lo fuòc d'Estia destinava a alucar lo fogal de la patria nòva[22].
Estia vigila tanben sul fogal domestic, centre simbolic de l'ostal. Diodòr de Sicília declara quitament qu'« Estia inventa la construccion dels ostals; en reconeissença d'aquel benfach, veneram dins totes los ostals l'imatge d'aquela divessa, e celebram de sacrificis dins lo seu onor[23]. » L'imne omeric consacrat a la divessa indica que totes los repas començan per una libacion a la seuna intencion[24]. S'invòca pendent la ceremonia de las Amfidromias, quand lo recent nascut èra presentat al fogal e recebèt un nom[25],[26]. Alara qu'anava morir, l'Alcesta d'Euripid s'exclamèt: « La meuna Dama, davali jos tèrra, e veni pel darrièr còp t'implorar de genolhons: garda los meus orfanèls[27] ! »
Dins lo culta, Estia es ligada a Apollon: vigila sul fogal de Dèlfes, l'un dels seus principals sanctuaris[28] e a Delos, la seuna estatua èra assetada sus l'omfalos. Es tanben associada a Ermés[29] e Fidias representa ambedoas divinitats sur la basa de l'Estatua criselefantina de Zeus olimpian[30].
Luòcs principals del culte e sanctuaris[modificar | modificar la font]
- Atenas, cap luòc d'Atica (sud de Grècia);
- Oropos, ciuta d'Atica;
- Ermione, ciuté d'Argolid (sud de la Grècia);
- Esparta, cap luòc de Laconia (sud de Grècia);
- Olimpia, sanctuari d'Elis (Elid, sud de la Grècia);
- Larissa, cap luòc dels Lapites (Thessalia, nord de Grècia);
- L'illa de Tenedos, (mar Egèa).
Iconografia[modificar | modificar la font]
Estia es rarament representada dins l'art grèc[31]. Quand es lo cas, a rarament d'atributs caracteristics. En general los Ancians la representavan drech, sevèrament vestida, amb un vela sul cap.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo seu nom ionian es Ἱσtίn / Histíê e lo seu nom dorian Ἱσtίa / Histía. L'etimologia del nom depend de l'existéncia o non d'un digama (ϝ) inicial, qu'es atestat sonque dins la glòsa d'Esiquios d'Alexàndria e dins un antroponime arcadian. Lo raprochament amb Vesta (benlèu de *wes-, « lenhièr »), efectuat dempuèi l'Antiquitat[32], es donca dificil a explicitar, pasmens que versemblant[33].
Attributs[modificar | modificar la font]
- Los seus atributs : lo fuòc, lo fogal
Fonts complementàrias[modificar | modificar la font]
- Aristofan, Las Vèspas (v. 846).
- Imnes orfics (LXXXIV per Estia).
- Pausanias, Descripcion de Grècia (I, 34, 3 ; II, 35, 1 ; III, 11, 11 ; Y, 11,8 ; V, 14, 4 ; V, 26, 2-3).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gantz, p. 73.
- ↑ Imnes omericas, per Afrodita, 22-23.
- ↑ Aristonoos, Imne per Estia, 2-3.
- ↑ Imne omeric per Afrodita, 25-29.
- ↑ Imne omeric per Afrodita, 30-33.
- ↑ Jean Humbert, notícia de l'imne a Estia dins los Imnes omerics, Bèlas Lettras, p. 234.
- ↑ Platon, Fedre, 247a.
- ↑ Ovidi, Fastes, VI, 319-348.
- ↑ Par exemple sul vas François (Florença 4209), al costats de Chariclo, femna de Chiron.
- ↑ Tarquinia RC 6848 ; Gantz, p. 74.
- ↑ Kylix des Staatliche Museen zu Berlin ; citat per Séchan et Lévêque, p.133.
- ↑ "Chan" Pierre Chantraine, (fr) Dictionnaire étymologique de la langue grecque, París, Klincksieck, 1999 article ἑσtίa.
- ↑ "LS132"(fr)Lévêque et Séchan, p.132.
- ↑ Kajava, p.4.
- ↑ Detienne e LLoyd, p.60.
- ↑ "K2" Kajava, p.2.
- ↑ Pindare, Odes Nemeanas, XI, 1 et 5-6.
- ↑ Denys d'Halicarnasse, Antiquitats romanas , II, 65, 4.
- ↑ Detienne e LLoyd, p.61.
- ↑ "K3"
- ↑ "K3">Kajava, p.3.
- ↑ Detienne e LLoyd, p.59.
- ↑ Diodòr de Sicília, Bibliothèque historique, V, 68, 1.
- ↑ Primier imne omeric a Estia, 4-6.
- ↑ Scolia au Teetèt de Platon, 160n.
- ↑ "LS132"
- ↑ Euripid, Alcesta, 164-165.
- ↑ Segon imne omeric a Estia, 1-3.
- ↑ Segon imne omeric a Estia, 11-13.
- ↑ Pausanias, Descripcion de Grècia, I, 18, 3.
- ↑ "K2"
- ↑ Ciceron, De la natura dels Dieus II, 27.
- ↑ Jean Humbert, notícia de l'imne per Estia dins las Imnes omericas, (fr)}Belles Lettres, p.235.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Timothy Gantz, Early Greek Myth, Johns Hopkins University Press, 1993, p. 73-74.
- (en) Marcel Detienne et Janet Lloyd, « The Gods of Politics in Early Greek Cities », Arion (3en série), vol. 12, n°2 (automne 2004), p. 49-66.
- (en) Mika Kajava , « Hestia Hearth, Goddess, and Cult », Harvard Studies in Classical Philology, vol. 102 (2004), p. 1-20.
- (fr)Pierre Lévêque et Louis Séchan, Les Grandes divinités de la Grèce, Armand Colin, coll. « l'Ancien et le nouveau », Paris, 1990 (ISBN 2-200-37211-6), p. 131-134.
- (fr) Haiganuch Sarian, « Hestia », LIMC 5 (1990).


text:
Partit Socialista Obrièr Espanhòl
Lo Partit Socialista Obrièr Espanhòl (Partido Socialista Obrero Español) o PSOE es un partit politic espanhòl de esquèrra sociala democrata membre del Partit socialista europèu e de l'Internacionala socialista.
Al poder d'octobre de 1982 fins a març de 1996, es a dire pendent mai de tretze ans, lo PSOE tornèt governar Espanha de març de 2004 a decembre de 2011. Per las eleccions legislativas espanhòlas de 2008, lo partit ganhèt mai grand nombre de vòtes jamai obtengut amb 11 288 698 vòtes alara que patiguèt de sa mai granda desbandada electorala dempuèi la transicion democratica espanhòla pendent las eleccions generalas de 2011.
Lo secretari general actual, José Luis Rodríguez Zapatero, que foguèt President del Govèrn d'Espanha de 2004 a 2011.
Lo PSOE govèrna actuelament las comunautata autonòmas d'Andalosia e de la Comunautat Autonòma Basca e participa al govèrn de las Canàrias e de la Comunautat Forala de Navarra. Dirigís tanben de vilas coma Vigo, Soria Saragossa.
A prèp de 550 000 membres, atal es lo segond partit politic d'Espanha pel nombre d'aderents aprèp lo Partit popular


text:
Star Wars
Star Wars (literalament en occitan, Lei Guèrras de l'Estèla) es una epopèia cinematografica de sciéncia-ficcion imaginada per George Lucas en 1977. Bèu premier pensada coma una trilogia (de 1977 a 1983), l'istòria s'es puei contunhada amb tres novèus episòdis que sortiguèron entre 1999 e 2005. Aquesta nòva triologia a per particularitat de pas seguir l'istòria de la premiera mai conta leis eveniments anteriors. Totei leis episòdis conoissèron un bèu succès public. De notar que per coeeréncia, lei tres episòdis de la premiera trilogia foguèron représ per enaussar lo nivèu deis efiechs especiaus çò que permetèt una nòva sortida en salas dins leis annadas 2000. Lo 30 octòbre de 2012, The Walt Disney Company anóncia aguer crompat la societat Lucasfilm e la preparacion d'una novèla trilogia que lo premier film sortirà en 2015.
Òbra emblematica dau genre space opera, la saga se debana « I a ben lòngtemps, dins una galaxia luencha » e conta la lucha entre lei chivaliers Jedi e lei Sith. Son personatge centrau es Anakin Skywalker que cedís a la temptacion dau costat sorn de la Fòrça per venir Darth Vador (en anglés Darth Vader), puei coneis sa redempcion gràcias a l'accion de son fiu Luke. Mai d'un personatge emblematics, umans o alièns, prenon part a la saga, que lancèt la carriera d'unei actors coma Harrison Ford. En fòra dei films, l'univèrs es estat declinat a travèrs divèrsei produchs derivats concebuts o non sota la direccion de Lucas : romans, benda dessenhadas, videojòcs, serias, etc. L'istòria de la seria es donc alargada e aprefondada per divèrsei medias.
Lo mond de Star Wars es inspirat per d'òbras cinematograficas nombrosas (serials, western, cinèma japonés), literara (obratges d'Issac Asimov e de J. R. R. Tolkien) e de fachs istorics reaus. A son torn, lo mond creat per George Lucas influencièt una generacion de realizators e contribuiguèt a la creacion de tecnicas novèlas dins lo domeni dau cinèma, especialament per ço que toca lo montatge e leis efiechs especiaus. L'univèrs de Star Wars a fach l'objècte de parodias e d'omenatges nombrós e dispausa tanben d'una granda comunautat de fans que s'exprima gràcias a de manifestacions de tota mena.
Univèrs[modificar | modificar la font]
L'intriga de Star Wars se debana dins una galaxia teatre d'afrontaments entre lei Chivaliers Jedi e lei Senhors Sorns dei Sith, personas sensiblas a la Fòrça, camp energetic misteriós i donant de poders psiquics. Lei Jedis mestrejan lo Costat Luminós de la Fòrça, poders benefics e defensius, per mantenir la patz dins la galaxia. Lei Sith utilizan lo Costat Sorn, poders nosibles e destructors, per d'usatges personaus e per dominar la galaxia[1].
Istòria[modificar | modificar la font]
La Republica Galactica foguèt fondada per assegurar la patz dins la galaixia, mai, dins lo corrent de son existéncia, foguèt menaçada per de secessions e de guèrras, especialament còntra l'Empèri Sith. Lei chivaliers Jedi, gardians de la patz e de la justícia, capitèron d'eliminar lei Sith e la galaxia tornèt èsser en patz[1] [2]. Pasmens, après de millennis d'existéncia, la Republica mostra de falhas nombrosas e es fragilizada. Segon una Profecia Jedi, un « Elegit » naisserà e restablirà un jorn l'equilibri dins la Fòrça.
Un Senhor Sith, Darth Sidious, aproficha lei feblessas de la Republica per èsser elegit Cancelier Suprèm[2] sota lo nom de Palpatine. Manipulant discrètament lo Senat, l'Òrdre Jedi e la Confederacion dei Sistèmas Independents, Palpatine entraïna la Guèrra dei Clònes qu'opausa la Republica ai fòrças separatistas. Es durant aqueu periòde que se destriarà un jove Jedi, Anakin Skywalker, que serà l'eròi d'unei batalhas au costat de son mentor Obi-Wan Kenobi. Se murmura qu'Anakin podriá ben èsser l'Elegit de la Profecia. Per menar lo conflicte, Palpatine obtèn lei plans poders[3] e, a la fin de la guèrra au bot de tres ans, realizèt un còp d'estat en proclamant la naissença de l'Empèri Galactica. Manipulèt lo jove Skywalker que venguèt aprendís malefic : Anakin, pervertit per lo Costat Sorn de la Fòrça, assassinèt lei caps separatistas e la màger part de seis amics jedi sota lo nom de Darth Vador. Puei, durant un duèl sus Mustafar còntra son ancian mèstre Obi-Wan Kenobi, Vador foguèt cremat, mutilat e desfigurat. Son sauvament vendriá d'una armadura respiratòria que lo gardarà en vida. Sa frema, Padme Amidala, morís après la jacina de bessons que son plaçats a la sosta de l'Empèri. Aqueleis eveniments son contats dins leis episòdis I a III, dins la seria Clone Wars e dins unei racòntes de l'Univèrs estendut.
Vint ans pus tard, l'Empèri fa reinar la terror dins la galaxia. Leis espècias non umanas son oprimidas, lei Jedi son reduchs a un nombre fòrça feble d'exilats tracats dins tota la galaxia. Dins aqueu clima d'opression, nasquèt l'Aliança Rebèla que sa tòca es de restablir lei valors de la Republica. Un de sei caps pus influents es la Princessa Leia Organa que detèn lei plans secrèts de la novèla arma de l'Empèri, l'Estèla de la Mòrt, una estacion espaciala capabla de destruire una planeta. Lei rebèls organizan un assaut que s'acaba per la destruccion de l'estacion gràcias a un jove mestrejant la Fòrça, Luke Skywalker[4]. Entraïnat per lei mèstres Obi-Wan Kenobi e Yoda, vèn un Jedi poderós. Puei, dins lo corrent d'un combat còntra Darth Vador, aqueu darrier i revela lo lima familhau entre elei[5]. Obi-Wan confirma a Luke lo fach que sigue ben lo fiu d'Anakin Skywalker e que la princessa Leia sigue sa sòrre bessona. Dins lo corrent d'una batalha dins leis apartaments de l'Emperaire, Luke tempta de far tornar venir son paire au Costat Luminós de la Fòrça mai aqueu darrier a jurat fidelitat au Costat Sorn. Pasmens, finalament, quand Palpatine assaia de tuar Luke, Vador se sacrifica en tuant son mèstre e en sauvant son fiu, restablissent l'equilibri dins la Fòrça. Aquela batalha marca la destruccion de la segonda Estèla de la Mòrt. Aqueleis eveniments son lei de la trilogia originala[6].
Se l'istòria dei films s'arresta après aquela batalha, la galaxia de Star Wars contunia son istòria dins lei romans de l'Univèrs estendut[7]. L'Empèri Galactic es fòrça fragilizat per la mòrt de son emperaire e l'Aliança Rebèla se transforma en Novèla Republica. L'Empèri, que subís unei còps d'estat per prendre son contraròtle e que perd la màger part de son territòri au profiech de la Novèla Republica, disparéis. Pasmens, lei darriers imperiaus s'organizan e forman lei Vestigis de l'Empèri. La Republica jova, ajudada per lo Novèu Òrdre Jedi, dèu leis afrontar dins una guèrra que dura d'annadas avans la signatura d'una patz. Pasmens, es envaïda per d'alièns fòragalactics, lei Yuuzhan Vong. Maugrat la desfacha d'aquelei darriers, la màger part dei planetas de la galaxia foguèron destruchas e la Novèla Republica dispareguèt remplaçada per la Federacion Galactica deis Alianças Liuras[8]. Pasmens, un Novèl Empèri es tanben restaurat e, ajudat per lo Novèu Òrdre Sith, causa la casuda de l'Aliança Galactica e fa tornarmai reinar la terror e la tirania dins la galaxia.
Tecnologia[modificar | modificar la font]
Lo racònte se debana dins un univèrs d'auta tecnologia. Lei Jedi e lei Sith se baton au sabre lasèr, capable de pertusar la màger part dei materiaus. Maugrat son nom, sa natura demora desconeguda : lo nom originau, « lightsaber » (« sabre de lutz », o « sabre luminós »), designa ben l'aspèct mai es mens explicita. Una exposicion a la Ciutat dei Sciéncias de París explica qu'un lasèr podriá pas causar aquel efiech. En revènge, un plasma confinat per un camp magnetic, i correspondriá mai[9]. Fòrça presenta dins la seria, aquela arma dona luòc a de duèls mai e mai epics a mesura de la realizacion dei films, especialament ambé l'aparicion dau sabre lasèr doble dins l'episòdi I.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Star Wars: Episode I - The Phantom Menace sus l'Internet Movie Database, [1].
- ↑ 2,0 2,1 Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, p. 25.
- ↑ Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, p. 48.
- ↑ Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, pp. 84-85.
- ↑ Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, p. 96.
- ↑ Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, pp. 102-103.
- ↑ Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, p. 126.
- ↑ Ryder Windham, Star Wars, l’encyclopédie absolue, Nathan, 2006, pp. 106-109.
- ↑ Star Wars L'expo, Cité des Sciences Paris. 31 de decembre de 2010.


text:
Tractat (drech)
Un tractat es un acòrdi escrich que liga juridicament dos subjèctes del drech internacional; (los Estats plan segur mas tanben las organizacions internacionalas, cèrts movements de liberacion nacionala, los estats federats dins la mesura qu'es previst per la constitucion federala, e dins una cèrta mesura los individús, los combatents e las organizacions non govèrnamentalas).
Existís d'acòrdis internacionals per dirigir l'aplicacion d'aquestes tractats. Lo mai conegut es la Convencion de Viena.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Categoria:Tractat | Drech internacional public | Lista dels tractats de l'Union Europèa
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Los tractats internacionals ligant França sus Légifrance (sit oficial del Ministèri de la Justícia)
- (fr) Denonciar un tractat internacional


text:
Guèrra de la Setena Coalicion
La Guèrra de la Setena Coalicion (o lei Cent Jorns) se debanèt dau 1èr de març au 7 de julhet de 1815. Opausèt l'Empèri Francés e lo Reiaume de Nàpols a una coalicion gropant la màger part dei país d'Euròpa. S'acabèt per una victòria coalizada e la fin dau rèine de Napoleon Ièr que foguèt exilat dins l'Ocean Indian sus l'illa de Santa Elena. En consequéncia, la monarquia francesa foguèt restaurada.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Tresena Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Cinquena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.


text:
Víktor Ianokòvych
Víktor Fedorovych Ianokòvych (en ucraïnian: BikTop ФeдopoBич ЯHykoBич = Viktor Fedorovych Ianukovych, Ienàkiieve, Província de Donetsk, 9 de julh de 1950) es un engenhaire mecanic e politician ucraïnian, menaire del Partit de las Regions. Foguèt president d'Ucraïna del 25 de febrièr de 2010 fins a sa destitucion lo 22 de febrièr de 2014. Foguèt anteriorament governador de la Província de Donetsk de 1997 a 2002, e primièr ministre d'Ucraïna en dos periòdes dempuèi lo 21 de novembre de 2002 fins al 31 de decembre de 2004, e puèi del 4 d'agost de 2004 al 16 de novembre de 2007, quand renoncièt après las eleccions del 2007.
Foguèt lo segond candidat pus votat quand se faguèron las eleccions presidencialas ucraïnianas de 2004 e lo sieu partit lo mai votat durant las eleccions legislativas de 2006 e 2007.
Aprèp las manifestacions EuroMaidan e la mediacion de politicians de l'Union Europèa qu'enfortiguèron l'oposicion, lo president ucraïnian fugiguèt de Kyiv lo 22 de febrièr de 2014. Mai tard dins la meteissa jornada, foguèt destituit de sa foncion. Dins una entrevista facha probablament dempuèi l'èst d'Ucraïna, lo president fugitiu anoncièt qu'aviá pas l'intencion de demissionar e que s'agissiá d'un còp d'estat en comparar çò que s'èra passat amb lo nazisme. Ensagèt de fugir cap a Russia a partir de Donetsk abans de se refugiar en Crimèa aprèp sa destitucion. Fa actualament, dempuèi lo 24 de febrièr l'objècte d'un mandat d'arrèst emés per las autoritats ucraïnianas.
Aprèp que foguèssen trobats maites documents escampats dins lo lac de sa residéncia presidenciala que provavan de despensas colossalas (per exemple 30 milions d'èuros per de lustres-candelièrs en aur), una corrupcion enòrma e una susvelhança del mond de la premsa, de jornalistas e activistas ucraïnians creèron lo 24 de febrièr un sit sus Internet inspirat de Wikileaks e sonat YanukovychLeaks ont se pòt aver accès public a tota la documentacion recuperada. Es actualament refugiat en Russia, probablament a l'entorn de Rostòv de Dòn, vila del sud del país e pro pròcha de la frontièra ucraïniana, e faguèt divèrsas conferéncias de premsa ailà en clamar l'illegitimat del govèrn actual de Kyiv.


text:
1218
Aquesta pagina concernís l'an 1218 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Crosada deis Albigés que s'èra transformada dempuei d'annadas en guèrra de conquista. Acomençat l'annada precedenta, lo sètge de Tolosa contunièt e lei defensors avián totjorn l'avantatge car lei Crosats èran pas pron nombrós per establir lo blocus totau de la vila. Lei tropas de Simon de Montfòrt foguèron donc obligadas d'atacar dirèctament lei fortificacions e lo 25 de junh, lo cap de la Crosada foguèt tuat per lo tir d'una arma de sètge tolosenca. Son fiu Amalric de Montfòrt li succediguèt mai aviá pas lei meteissei competéncias militaras que son paire. Lo 25 de julhet, levèt lo sètge e la region acomencèt tornarmai de se revòutar (→ 1219).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Rompedura ambé lo Sultanat de Khwarezm après lo refús per lo sultan d'indemnizar la destruccion d'una caravana mongòla sus son territòri. Preparacion d'una campanha per l'annada seguenta. Dins lei montanhas dau nòrd de l'Afganistan modèrne, lo cap naiman Kuchlug, qu'aviá assaiat de menaçar lo sud-oèst de l'Empèri Mongòl l'annada precedenta, foguèt capturat e decapitat per lei combatents dau generau Jebe.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Chaple d'una caravana marchanda mongòla sus lo territòri dau sultanat per un membre de la familha dau sultan. Lei demandas d'excusas e d'indemnitats de Genghis Khan foguèron refusadas entraïnant la rompedura ambé l'Empèri Mongòl.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Simon IV de Montfòrt, cap de la Crosada deis Albigés.


text:
En aguest espaci trobaratz informacion sus er accès ath web gencat, era sua istòria des deth 1995 enquiara actualitat, damb es cambiaments de dessenh e de contenguts. Tanben vos poderatz assabentar des responsables des contenguts deth web, er equip editoriau. Ath madeish temps, trobaratz un apartat dedicat as prèmis e mencions qu'a arrecebut eth web enes darrèri ans, e un accès as diferenti webs dera Generalitat de Catalonha.
Ei eth web oficiau dera Generalitat de Catalonha, eth punt de referéncia entara gent de Catalonha e deth mon que vò informar-se sus es organismes, es accions e es servicis dera Generalitat.
Ath delà, permet localizar rapidament informacion practica de víuer e conéisher melhor eth país des der encastre politic, sociau e culturau.
Se voletz mandar-mos es vòsti suggeriments o planhs e ajudar-mos a melhorar eth web, vos convidam a emplegar era boèta de contacte. Gràcies pera vòsta collaboracion.
4 de seteme de 1995
Nèish gencat. Emergien en hilat espanhòu es prumèrs lòcs web.
11 de seteme de 2002
Prumèra renovacion grafica deth web de gencat, era pagina d’inici e es principaus seccions, atau coma es webs des departaments.
En Octobre 2005
Impuls entà un nau dessenh, acompanhat d'ua reorientacion vèrs eth web 2.0. Er accent se met ena organizacion tematica e logica (non solament administrativa) deth contengut, era accessibilitat, era interactivitat e era participacion des usatgèrs, era sindicacion de contenguts, es servicis entà diferenti dispositius (mobils, eca.), eth multimèdia...
En seteme 2014
Quatau renauiment deth web tant per çò qu'ei dera organizacion dera informacion coma eth dessenh grafic. Era escomesa de gencat ei entara mobilitat, damb un web damb dessenh adaptatiu (responsive). Era informacion e es servicis se mòstren ara ciutadania independentament deth dispositiu qu'utilizen, ja sigue un ordenador, ua tauleta o un mobil.
Er equip editoriau deth web gencat.cat ei plaçat ena Direccion Generau d'Atencion Ciutadana e Difusion, en Departament dera Presidéncia. Aguest equip ei responsable dera gestion des contenguts corporatius deth portau gencat, dera mantenença des seccions transversaus (Tèmes, Tramits, Generalitat, Actualitat e Contacte) atau coma des estruments (cercaires, directòris, eca.) e webs especiaus tematics creadi per motius d’actualitat.
Cada departament deth Govèrn, organisme, empresa publica o consòrci que produsís contenguts entath portau ei responsable dera exactitud e vigéncia des sues pròpries informacions. Era Generalitat de Catalonha non ei responsabla dera veracitat dera informacion provenenta d'autes persones fisiques o juridiques que cònste en lòc web o dera que cònste en d’auti lòcs web as quaus remete mejançant ligasons.


text:
Hens un article d'opinion sus la doble ortografia, redigit per Josiana Ubaud hens lo jornalet, que i vedem mentavut lo mot lengadocian cabdèt, adaptacion grafica estranha deu mot noste capdèth. A l'origina, capdèth - deu latin capĭtĕllum, diminutiu de caput: cap, tèsta - qu'èra un mot pròpiament gascon qui designava un cap militar, un capitani. La forma lengadociana deu mot, atestada hens la literatura medievau, qu'èra capdel (uei lo dia grafiat dab un accent: capdèl) mentre en catalan qu'èra capdell (uei lo dia grafiat cabdell), alavetz dab la medisha significacion de capitani hens aquera duas lengas. De cap militar, lo mot gascon capdèth que vienó tà designar tanben lo membre d'ua frairia qui non n'èra pas l'ainat, puishqu'en Gasconha los hrairs mendres, com e n'eretavan pas, tipicament que's hasèvan sordats tà poder víver. En gascon contemporanèu, la significacion militara deu mot qu'ei caduda en desús, e, a mei de significar hrair mendre, lo mot capdèth qu'ei vadut sinonime de tipe (persona, gus).
Au sègle XVI, a l'epòca deu rei gascon Enric lo quatau de França, lo mot capdèth que conegó un gran succès. Qu'estó emprontat peu francés (cadet: 1-militar: les cadets de Gascogne- 2- estudiant d'ua escòla militara: les cadets de Saint-Cyr 3- hrair mendre ) e per modalitats non gasconas de l'occitan (cabdèt: hrair mendre). Deu francés, lo mot que passè tau catalan en qui la faussa terminason -et de cadet e soava a diminutiu qui i evocava la joentut com en francés (cadet: estudiant d'ua acadèmia militara), idem en espanhòu (cadete: joen noble qui comença ua carrèra militara, estudiant d’ua acadèmia militara), autanplan en anglés (caddy: joen assistant au gòlf), etc...
Au Principat de Catalonha (Barcelona, Tarragona) e hens los comtats nord-catalans, lo mot pròpiament gascon Capdet qu'ei un nom de persona, com en Lengadòc e sustot com en la quita Gasconha. Capdet qu'ei tanben lo nom ancian e catalan de la vila castelhana de Caudete, vila dautescòps valenciana e d'expression catalana (Cabdet en catalan contemporanèu). Totun, lo nom de persona Capdet n'ei pas briga present en país valencian, çò qui suggereish aqueth nom catalan que representa plan lo capitellum gascon, que non lo nom catalan de la vila de Caudete, d'etimologia distinta e debatuda (capitetu?). Los Capdets catalans qu'an probablament eretat lo nom d'un aujòu gascon.
En gascon, los derivats de capdèth que’s pòden formar de manèra regulara: capdèra (dicc. Per Noste), capderon, o irregulara: capdèta, capdeton.
En lengadocian contemporanèu, lo mot dialectaument equivalent de capdèth que’s poderé escríver de duas manèras: capdèl e cabdèl, segon Alibèrt qui a las duas entradas hens lo son diccionari, mentre Fabra qu'optè tà la grafia cabdell en catalan. En lengadocian com en catalan, los mots cabdèl (e/o capdèl ) e cabdell que designan tanben lo gusmèth. Per contra, capdèth n'a pas briga aquera accepcion en gascon. En lengadocian, un camussèl qu'ei plan un capdèl mentre qu'en gascon un gusmèth non ei un capdèth.
E aquò que'm mia tà interessà’m ad aqueth gasconisme de gusmèth o cusmèth o gusmeth o cusmeth...Gusmèth qu'ei la forma referenciau retienguda per Pèir Morà hens lo diccionari Tot en Gascon (après lo diccionari de Per Noste), mentre cusmeth (dab c e e tancada) qu'èra la forma preferida per Palai. D'on pòt viéner aqueth mot?
Jo que’m pensi gusmèth qu'ei ua evolucion deu mot camushèth, deu baish latin camussellu(m), forma derivada, afixada, de camus, dab lo sens deu mot latin classic camur o sia tòrnvirola, allusion a las tòrnvirolas deu hiu qui forma lo gusmèth. Lo mot gascon camushèth (variants atestats : camishèth, camussèth), conservat locaument en Gers, qu'ei l'exacte equivalent dialectau deu mot lengadocian camussèl, sinonime de capdèl, qu'ei a díser, en gascon referenciau, gusmèth. Lo passatge de camussèth tà gusmèth qu'ei testimoniat per tota ua seria de variants en gascon, qui pòden representar intermediaris o qui n'evocan d'autes: camussèth, camushèth, camishèth -> *cumishèth, *cumissèth ->cussimèth -> cusmèth, cusmeth, gusmèth, gusmeth.


text:
Mannerheim, eròi de l'independéncia del país en 1918, foguèt nomenat president lo 4 d'agost de 1944 principalament pr'amor qu'èra l'unica figura amb pro de prestigi tant internacional coma nacional per ocupar lo pòst, al mitan de la Segonda Guèrra Mondiala e de la guèrra contra l'Union Sovietica. A causa de las condicions singularas ont se trobava lo país en aqueste periòde, se faguèron pas d'eleccions generalas, e foguèt lo Parlament que nomenèt Mannerheim coma president de la Republica.
Un mes après la presa de sas foncions, s'acabèt la guèrra contra l'Union Sovietica dins las duras condicions impausadas pels sovietics - malgrat aiçò mendres que las impausadas a d'autres païses vesins de l'Union Sovietica que perdèron la siá independéncia (los païses baltics). Finlàndia conservèt la siá sobeiranetat, la siá democracia parlamentària e la siá economia de mercat, las siás pèrdas territorialas foguèron pro limitadas, e mai se las reparacions de guèrra foguèron elevadas. En mai, Finlàndia aguèt encara de lutar contra las tropas alemandas establidas dins los sieus territòris del nòrd, en retirada cap a Norvègia, en çò que se coneis coma la Guèrra de Lapònia.
Mannerheim demissionèt de las siás foncions presidencialas lo 4 de març de 1946, en allegant de motius de santat. Los sieus esfòrces per la patz foguèron reconeguts tanben pels comunistas finlandeses, los sieus enemics en 1918. Foguèt remplaçat al sieu pòst per lo sieu primièr ministre, Juho Kusti Paasikivi, conservador e mai que simpatic a l'Union Sovietica.


text:
Momui
Momui[1] (oficialament en francés Momuy) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa de sent Martin, de 1867.
- Lo castèth, deu sègle XVIau.
- La hont de sent Martin de Clar.
- La hont de sent Pèir de Beugòs.