text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Lou tèms calendau a passa, Sabòli, lou nouvelisto lou pu celèbre, un cop mai n’en fuguè uno estello. Mai quau èro, que fuguè sa vido? Es tèms, vuei, de n’en saupre mai.
L’enfant de Mountèu
Ié nasquè lou 30 de janvié de 1614, fiéu de Jan Sabòli e de Feliso Meilheur (se n’en crese lou noum feminisa en Meilheure, coume èro de coustumo, marca dins lou testamen de Micoulau, mai n’i’a que ié dison Meilheuret o Meliorat), eissido, elo, de Sant-Savournin d’Avignoun. Sa famiho èro, sèmblo, proun eisado. Soun paire, que fasié lou negòci di bèstio, èro qualifica de bourgés e fuguè conse de Mountèu pèr l’an 1615. Avié un fraire einat, Jan-Pèire, que sara conse de la vilo, tambèn, en 1635-1636 e 1641-1642.
Lou brès de la famiho Sabòli s’atrovo en Droumo prouvençalo, à Mount-Brisoun, tout proche Vaurias e Taulignan (mounte s’escriguè tambèn de nouvè au siècle 17en). Si rèire i’èron pastre. Belèu que menavon si troupèu en Coumtat, que lou grand, Ramoun Sabòli (na vers 1548), s’amouierè em’ uno chato de Mountèu, Catarino Chinard, e ié plantè caviho, i’aguènt croumpa de pasquié pèr si bèstio.
Un Uganaud vers li Jesuisto
Micoulau n’a que 5 an quouro defunto soun paire, lou 15 d’avoust de 1619. Es-ti sa maire que l’abaliguè souleto? Es-ti que se faguè catoulico, que li Sabòli èron d’uganaud? Es-ti l’ambicioun de pourgi à soun fiéu d’estùdi serious, de ié faire aprene lou latin? Aqueste avié-ti deja la passioun de la musico e de la pouësìo? Lou vaqui dounc escoulan vers li Jesuisto, li soulet reputa, d’aquéu tèms, de douna uno estrucioun di mai soulido.
Sabèn que sis estùdi, li faguè vers li Jesuisto de Carpentras e d’Avignoun, sènso trop saupre mounte coumencè e lou cursus que fuguè siéu. Lou 14 de mai de 1628 sèmblo èstre la fin de soun escoularita à Carpentras, que ié vèn sòci de la Coungregacioun de l’Anounciacioun de la Santo-Vierge. A l’autouno de la memo annado, part pèr l’universita d’Avignoun pèr ié segui de cous de dre e de teoulougìo. D’ate de mars de 1632 e desèmbre de 1633 lou dison escoulan en teoulougìo.
Sant-Sifren de Carpentras
Lou 16 d’abriéu de 1633, toco soun proumié benefice eclesiasti, estènt nouma reitour de la Capelanié de santo Marìo-Madaleno à la catedralo Sant-Sifren de Carpentras. En 1634, abandouno l’universita, sènso agué acaba sis estùdi de dre civil e canouni, nimai agué passa si grade. Es qu’èro pressa, l’archevesque de Carpentras, de se garda dins la ciéuta aquel ourganisto de trìo.
Acò l’empacho pas d’èstre ourdouna prèire lou 27 de setèmbre de 1635.
Lou vaqui dounc pèr de bon à Carpentras (es signala en 1638 au coulège di Jesuisto), mounte ié pourgisson, en 1639, la cargo de mèstre de capello de la catedralo. Acò ié raporto 3 liéuro lou mes. Lou 22 de setèmbre d’aquesto memo annado, jogo lis ourgueno de Caroun, pèr la fèsto de sant Maurise.
Lou beneficié de Sant-Pèire
Micoulau laisso Carpentras à la fin dóu mes de jun de 1643. S’entorno en Avignoun, mounte vèn titulàri dóu benefice de la Capelanié de Santo-Marìo (lou restara enjusquo 1663) e mèstre de capello de la glèiso Sant-Pèire, adounc, soun segound beneficié. La règlo voulié, d’efèt, que lou proumié fuguèsse lou curat, lou segound lou mèstre de capello, ourganisto, e lou tresen lou cantaire (auto-contro o basso).
Es verai que pèr gagna mai que la pourcioun coungruio, revengut soulet di curat, Sabòli cerquè toustèms de benefice. Falié pèr acò de diplomo. Es ansin que lou 28 de mars de 1658 se faguè douna pèr l’Universita d’Avignoun un certificat d’estùdi, provo qu’avié bèn segui li cous de 1628 à 1634 e tambèn, lou 2 d’abriéu, un certificat d’aptitudo, que sèmblo un grade de bachelié, pèr óuteni de benefice dins li dioucèsi de Narbouno, Nime e Uzès.
Reüssira pièi, lou 10 de jun de 1660, d’óuteni de l’amenistracioun pountificalo uno pensioun de 100 liéuro de prene sus lou priéurat e lou benefice de Sant-Benezet-de-Cairan, dins lou dioucèsi d’Uzès.
Li nouvè
Es un cop à Sant-Pèire que Sabòli veguè s’espandi soun art e sa reputacioun de musician. Es vers 1655 que coumencè d’escriéure si nouvè. A la debuto, pensavo pas de li publica. Li mandavo à sis ami, e lis èr chausi èron eisa de reteni pèr lou mounde. Es qu’à la fin de sa vido que se decidara de li publica, pèr caièr de 6 à 12 nouvè. Lou proumié pareiguè en 1668, vers Offray, libraire-empremèire de la plaço Sant-Deidié en Avignoun, lou segound en 1669. Avien simplamen pèr titre Lei Noué dé San Pierré, en Avignon e ges de noum d’autour. 5 autre seguiguèron : 1670, emé soun Histori de la Naissenço dou Fis de Diou; 1671, emé lou titre Noëls nouveaux de l’an MDCLXXI, composés par Nicolas Saboly, empremèire Michel Chastel; pièi 1672, 1673, 1674.
Fuguèron tourna-mai empremi en 1699, 1737, 1763, 1824, 1925, 1981, d’edicioun toujour vite abenado, tant isto entiero la poupularita de l’autour.
Pamens, dins li nouvè edita, Sabòli n’apoundié tèms en tèms quàuquis-un, anounime, mai qu’èron pas de sa man. Es ansin qu’un nouvè di mai celèbre, que dounè à Mistral l’èr de la Coupo Santo, "Guihaume, Tòni, Pèire...", long-tèms cresegu de Sabòli, pèr lou verai l’èro pas, qu’es esta fin finalo atribuï à un autre, Fraire Serapion (un counteirau de Sabòli, un pau mai dins l’age, óuriginàri de Mountelimar).
Lou temouniage d’un tèms
Li nouvè de Sabòli an fa sa glòri eterno. N’aurié escri 81, mai n’i’a, de sa man vertadiero mens qu’acò, 66 belèu, e li mai celèbre (uno bono dougeno) an passa li siècle pèr toujour èstre canta e jouga vuei de tóuti biais. Aquésti nouvè soun pièi forço interessant, qu’an valour de temouniage, tant baion d’entresigne sus l’Avignoun dóu siècle 17en. L’estamen de la lengo d’abord, que deja coustejo lou francés, que Sabòli counèis (èro perfetamen bi-lengo). Pièi lou mitan souciau qu’es siéu, que li persounage que descriéu soun li de soun envirouno. Amo de se trufa di prèire ourgueious, d’ùni canounge (La cambo me fai mau), di gènt dóu mounde, noble e magistrat, di riche e paure, di femo. Un que se n’en prenguè uno bello, es aquéu paure Cadeniero, un bourgés que, de-bado, cercavo unioun ‘mé la noublesso e qu’avié uno malautié di det. Pèr Sant Jóusè m’a di, Sabòli prenguè la musico dóu panflet poupulàri que disié :
Noste paure cat,
Cadeniero, qu’a de niero,
Noste paure cat, qu’a de niero
Sus lou nas,
Se grato, se freto, e n’en pòu ges avé,
Perço que n’a ges de det.
Diguè encaro tout lou mau que lou mounde avignounen pensavo dóu vice-Legat De Lascaris (1658-1660) dins soun nouvè Ai proun couneigu. Pèr pas èstre direit, es dóu diable que parlo :
Ai proun couneigu toun jo, ta malice e teis artifice… N’as rèn que te pare, de bèu ni de rare, pèr poudé charma e te faire ama. As trop laido caro…Ta metodo n’es pas à la modo, n’i’a pas de bèuta pèr nous encanta…Ta taulo tambèn n’es pas de requisto…Se dounes d’argènt aussitost s’envolo… As la man avaro..
Poudié èstre trufarèu, mai sabié tambèn dire lou bèn e lou merite, meme quand s’agissié dóu papo e di vice-legat. Apreciè lou papo Clemènt IX (1667- 1669) dins soun nouvè Ça! Menen rejouïssènço.
Es éu que raduguè la calamo dins Avignoun, après lis annado forço treboulado de 1650 à 1667. Cantè tambèn lou vice-legat Lomellini (Mounsegnour Loumelin, 1665-1670) dins li nouvè Cerqués plus dins un marrit estable e A la ciéuta de Betelèn, uno Vierge s’es acouchado, qu’avié ajuda lou pople en tèms d’inoundacioun. Cantè enfin lou vicelegat Anguisciola (Moussu d’Anguissolo, 1673- 1676) e l’archevesque Libelli (Moussu de Libello), amirable au moumen di gròssis inoundacioun de 1674 (L’estrange deluge).
I’a pièi, dins soun obro tant de detai de reteni de la vido vidanto, di gènt, di mour, dis estrumen de musico que poudié entèndre o utilisa.
La musico di nouvè
Se li tèste soun toujour de Sabòli, n’a pas toujour coumpausa la musico, que souvènt empleguè d’èr à la modo, qu’avien l’avantage d’èstre deja couneigu e d’èstre ansin eisa de reteni e rapidamen canta. Es pèr eisèmple lou cas de :
N’i’a coume acò 56. Sabòli aurié ansin, belèu, escri la musico que d’uno deseno de si nouvè.
I’a pas que li nouvè
Sabòli a pas nimai escri que de nouvè. Prouduguè tambèn de tèste proufane, de satiro e de panflet, coume en 1662, contro l’amenistracioun pountificalo (35 coublet de 8 vers), coume encaro Lou reviro-meinage, en pleno periodo anti-papalo, qu’en jun de 1663 lis Avignounen couchèron la garnisoun italiano e sagatèron si coulabouradou. Signè pièi Ylobas Li soupa d’Avignoun, pèr escapa i vitupèri de si superiour.
Aqui peréu sachè recounèisse lou merite. Es ansin que publiquè, anounime, un tèste en l’ounour dóu marqués de Saint-Auban : Les acclamations publiques de la ville de Montélimar, sur la protection et les services qu’il leur a rendus durant l’oppression des gens de guerre.
Dins lis annado 1652-1658, treboulado pèr la garrouio di Pevoulin (li pàuri gènt d’Avignoun, les pouilleux) contro li Pessugaud (li catau mèstre de la ciéuta, dóu verbe pessuga) fuguè dóu coustat di Pevoulin. Aguè toujour pièi de simpatìo pèr la Franço e soun rèi. Fuguè lou temouin, lou 19 de mars de 1660, de l’arrivado en Avignoun dóu rèi Louïs XIV. Venié de prendre Marsiho e restè 11 jour dins la vilo papalo avans que de parti se marida en païs basco, emé l’Infanto d’Espagno, Marìo-Terèso. Sabòli n’en faguè un nouvè à sa glòri Iéu ai vist lou Piemount. Conto tambèn dins soun Dialogo de dous nouvelisto coume n’aproufichè, lou rèi, pèr derouï lou castèu d’Aurenjo.
Sabòli saludè encaro l’anneissioun à la Franço d’Avignoun e de la Coumtat (23.07.1663), mai gaire de tèms, que Louïs XIV rendeguè lou tout au papo quàuqui tèms après (12.02.1664).
En 1667, la calamo revengudo en Avignoun, rendié óumage, dins uno preguiero, au papo Clemènt IX e au rèi de Franço.
S’inquietara enfin, dins la fin de sa vido, di guerro menado en Oulando pèr Louïs XIV (1672-1679). Lou dis en jun de 1673, quand la pas sèmblo d’èstre gagnado après la preso de Mastri, dins soun nouvè Quand la miejo-niue sounavo :
Mai aquelo pas que publicavo
Dèu pas èstre pèr leis Oulandés.
Soun de gènt plen d’arouganço,
Que noun an ni fe ni lèi;
Diéu benisse leis armo de Franço!
Saran lèu sout lou poudé dóu rèi.
Lou dis mai dins soun Dialogo de dous nouvelisto, quand la guerro repren (30/08/1673) :
A di….
Que l’Emperaire, emé l’Espagno,
E proun de prince d’Alemagno
Declaravon la guerro au Rèi.
Lou testamen
Sentènt veni la fin de sa vido, Sabòli faguè soun testamen à Marsiho, davans noutàri, lou 23 d’abriéu de 1671. Perqué Marsiho, e noun Avignoun? Sabèn pas, mai soun noumbrous d’agué fa lou vouiage, que soun 8 temouin de signa, noutamen un marchand, un praticant, un mèstre escultour d’or, un bourgés. Bèn segur, demandavo de messo pèr lou repaus de soun amo e d’èstre ensepeli dins lou cros di prèire, dins lou Cor de la glèiso Sant-Pèire.
Pèr li messo, leissavo un capitau de 600 liéuro dins li man de soun eiretiero universalo, sa neboudo Claro Sabòli, la chato de soun fraire Jan-Pèire (qu’avié agu 3 chato) e la femo d’un bourgés de Recamaulo, Cristòu Chardenas. Aquelo devié douna, à la fin de chasque an, 30 liéuro au Chapitre de la glèiso Sant- Pèire.
Uno soumo de 600 liéuro tambèn èro legado à sa servicialo, Isabèu Sevique, pèr "les bons et agréables services qu’elle lui a rendus depuis fort longtemps". Leissavo enfin 5 sòu à chascuno di persouno poudènt pretèndre en de dre sus soun eiretage. Sis àutri bèn enfin revenien à soun eiretiero universalo.
Un ome charmant, mai independènt
La tradicioun dis que Sabòli èro agradiéu de cousteja, qu’èro un oste jouious e charmant, cresèire dóu precète d’Ourace, Carpe diem. Soun oustau, simple, èro lou rendès-vous di gènt de letro e dis artisto. Li canounge de Sant-Pèire lou venien vesita voulountié, tant èron bèn reçaupu. D’èime independènt, frequentavo gaire lou grand mounde, mai de-cop, falié i’ana, que li gènt lou voulien rescountra, e aqui, falié parla e escriéure francés de pouèmo e de causo coume :
Uno religiouso noblo, amiratriço, Mmo de Chastelier, ié mandè meme soun retra (à-n-elo), qu’elo-memo avié pinta (juliet de 1655).
Sabòli pamens noun reüssiguè tout dins sa vido. Aurié vougu veni canounge de Sant-Pèire, mai lou Chapitre, ingrat, refusè toustèms de lou reçaupre. Segur que ié faguè paga d’ùni de si trufarié.
Aurié vougu tambèn counverti Proutestant e Jusióu. Regrèto, dins uno letro, de noun agué capita emé d’ami proutestant, e dins soun nouvè Reviho-te, Nanan!, fai dire à-n-un Jusióu :
Mai soun coulègo noun vòu pas segui.
Sabòli defuntè en Avignoun lou 23 de juliet de 1675 e fuguè ensepeli, coume l’avié vougu, dins lou Cor de la glèiso Sant-Pèire. Mai finiguè si jour tant paure que sa neboudo, coume la glèiso, refusèron l’eiretage. En mai d’acò, sa servicialo, li cresènt sènso interès, boutè au fiò la maje part de si papié.
Sauva pèr Ipoucate
Un cop lou Felibrige establi, vouguèron ounoura mai Sabòli. Mistral ié dedico un article en janvié de 1857. En 1867, fuguè duberto uno souscripcioun pèr auboura en Avignoun un mounumen à la glòri dóu nouvelisto. Pèr l’escasènço, lou felibre Agustin Boudin publiquè uno noutiço biougrafico e lou testamen de Sabòli. Avié deja escri, en 1848, un pouèmo forço aprecia : Lou soupa de Saboly.
Sabèn pas se la souscripcioun marchè. Belèu serviguè pèr lou bicentenàri de 1875, que s’aubourè à Mountèu, sus la plaço de la glèiso, la Font Sabòli. I’aguè pamens un proublèmo, que l’estatuo de brounze, obro de Lamy, èro pas acabado pèr lou jour de l’inaguracioun. Coume faire? Lou farmacian pourgiguè un buste d’Ipoucrate que fuguè plaça sus lou mounumen. Ni lou menistre, ni lou prefèt s’avisèron de l’engano. Quàuqui mes après, lou buste vertadié de Sabòli ramplacè lou d’Ipoucrate quàsi d’escoundoun.
L’estatuo de brounze fuguè pièi requisiciounado pèr lou regime de Vichi, dins la pountannado 1940-44, pèr lou comte dis Alemand, dins l’encastre de la recuperacioun di metau noun ferrous. Ié meteguèron, à sa plaço, en 1955, uno estatuo de pèiro de Royer, que, tourna-mai fuguè ramplaçado pèr uno novo estatuo de brounze, de Pourtal, pariero la de 1875, inagurado lou 10 de desèmbre de 2005 e que Li Nouvello de Prouvènço n’an rendu comte.
Lou noum de Sabòli pièi es esta douna en de carriero d’Avignoun, Mountèu e àutri ciéuta.
Enfin, dempièi quàuquis annado, la coumuno de Mountèu decernis, chasque an, un Pres Sabòli i Prouvençalo e Prouvençau meritant.
1121846


c: text/html

text:
Rei d'Espanha
Lo rei d'Espanha es lo cap de l'Estat d'Espanha, simbòl de son unitat e permanéncia,[1] que son ròtle es d'arbitrar e moderar lo foncionament regular de las institucions e representar Espanha, e encara de satisfar las foncions que li atribuisson espressament la Constitucion e las leis. Es tanben comandant en cap de las Fòrças Armadas, e coma tal, capitani general de las Armadas e presidís al naut patronatge de las Acadèmias Reialas.
La Constitucion espanhòla tracta de l'Institucion de la Corona, la persona del rei e sas foncions al Títol II, que compren los articles 56 a 65. Actualament lo rei d'Espanha es Joan Carles I de Borbon.
Somari
La persona del rei (o reina) d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo títol de rei d'Espanha foguèt reconegut per la Constitucion, que recupèra e incorpora dins son tèxte totas las nòrmas exprèssas e tacitas que tradicionalament regissián la monarquia en Espanha. E mai la Constitucion reconeis al rei lo drech d'utilizar totes los autres títols que fan referéncia a la Corona.
Los títols istorics de sa majestat lo rei d'Espanha son (en castelhan):
-
- « Rey de Castilla, de León, de Aragón, de Mallorca, de las Doas Sicília, de Sevilla, de Jerusalén, de Navarra, de Granada, de Toledo, de Valencia, de Galicia, de Cerdeña, de Córdoba, de Córcega, de Murcia, de Jaén, de los Algarves, de Algeciras, de Gibraltar, de las Islas Canarias, de las Indias Orientales e Indias Occidentales, de las Islas y Tierra Firme del Mar Océano; Archiduque de Austria; Duque de Borgoña, de Brabante, de Milán, de Atenas y Neopatria; Conde de Habsburgo, de Flandes, del Tirol, del Rosellón, y de Barcelona; Señor de Vizcaya y de Molina; etc; Soberano Gran Maestre de la Insigne Orden del Toisón de Oro y Gran Maestre de todas la órdenes civiles y militares del Estado. »
La Constitucion reconeis a la persona del rei (o reina) l'inviolabilitat absoluda e proscriu tota responsabilitat de sa part, siá politica o judiciària; pasmens e per compensar, la Constitucion establís l'invaliditat de totes los actes del Titular de la Corona que satisfagèron pas al procèssus del refrendo (endorsament), signat pel president del Govèrn, los ministres o lo president del Congrès dels Deputats, segon los cases.
La Corona[modificar | modificar la font]
La Corona es l'Institucion Constitucionala que regís en Espanha la carga del cap de l'Estat, amb qualques caracteristicas especificas de la Monarquia Espanhòla, que son:
- La succession ereditària de son titular a travèrs de las generacions successivas de la Familha Reiala.
- La inviolabilitat e immunitat absoludas de son titular.
- L'abséncia d'iniciativa politica e de poder efectiu.
- L'exercici d'un nivèl elevat d'autoritats.
- La realizacion per son titular d'una seria d'actes obligats per tòca de regular lo foncionament de l'Estat.
Refrendo[modificar | modificar la font]
Regulat pel Art. 56.3 de la Constitución. Lo refrendo (endorsament) es una procedura juridica amb que titular de la Corona torna valid sos actes solament quand aqueles son signats o consentits per una persona de per abans determinada per la Constitucion, que pel fach asumís d'esperel toda la responsabiliat del acte; son exceptats d'aquela obligacion de refrendo la nominacion e demission de quin que siá membres civils e militars de son Ostal (Art. 65.2 de la Constitucion, segon excepcion establida dins l'Art. 56.3, frasa finala).
La succession al Tròn[modificar | modificar la font]
La succession al Tròn seguís l'òrdre regular de primogenitura e de representacion, essent preferida totjorn la linha anteriora a las posterioras, dins una meteissa linha lo reng mai prèp al mai alunhat, dins lo meteis reng lo mascle a la dòna e dins lo meteis sèxe la persona d'edat majora a aquela d'edat mendre.
Aquò vòl dire que quand ven vacanta la Corona, per causa de mòrt o abdicacion de son titular, vendrà rei son filh d'edat majora; en abséncia de mascles e de descendents d'aqueles, vendrà reina sa filha d'edat majora; en abséncia de filhas e de descendents d'aquelas, vendrà rei son fraire d'edat majora; en abséncia de fraires e de descendents d'aqueles, sa sòrre d'edat majora; e en abséncia de sòrre e de descendents d'aquelas, los autres parents de reng e linhas pus alunhats.
Actualament es en question l'idèa de modificar la Constitucion per permetre que la succession se faga en favor de la persona d'edat majora, independentament de son sèxe, aquò vendrà a una succession per primogenitura estricta.
Las personas qu'an lo drech a la succession al Tròn se pòdon maridar liurament, levat que lo matrimòni se confronte a l'interdiccion exprèssa del titular de la Corona e de las Cortes Generales, dins aquel cas la persona en question perdriá son drech a succedir per el e sos descendents; çò que significa que tot matrimòni es presumit celebrat amb l'assentiment del titular de la Corona e de las Cortes Generales, levat pròva contrària, e que l'oposicion siá manifestada de forma exprèssa alavetz per ambedoas institucion. S'una sola d'aquelas s'opausa al matrimòni, aquel se celebrarà sens cap de consequéncia per la persona en question.
Lo rei actual d'Espanha es Joan Carles I.
La regéncia e la tutela del rei (o de la reina) menor d'edat[modificar | modificar la font]
La regéncia es una institucion interimària qu'arriba quand lo titular legitim de la Corona es empachat d'exercir son autoritat, per malautiá fisica o mentala, o quand es menor d'edat.
La Constitucion adoptèt pel sistèma de regéncia legitima, de biais que serà regent la persona apelada per la Constitucion: lo prince (o princessa) eretièr de la Corona en cas d'incapacitat del rei (o de la reina), lo paire o maire del rei menor d'edat e aprèp los autres parents segon l'ordre de succession al Tròn.
Unicament dins lo cas ont auriá pas degun apelada a la succession al Tròn (per exemple, dins l'ipotèsi ont totes los membres de la Familha Reiala falhirián dins un accident e subreviuriá un infant o una infanta menor d'edat) las Cortes Generales nomenaràn la regéncia e aquela se compausariá de una, tres o cinc personas.
E mai, dins aquel cas serà precisat quin es tutor del rei (o reina) menor d'edat: la Constitucion prevei que serà tutor del rei (o reina) menor d'edat la persona que lo rei (o reina) defuntat, dins son testament, aviá nomenat; cal que siá espanhòl e major d'edat. S'aquel es defalhent serà lo paire o la maire del rei (o reina) menor d'edat, pasmens que sián vius; a fauta d'eles, lo tutor serà nomenat per las Cortes Generales.
La Constitucion enebís d'acumular las cargas de regent e tutor levat lo paire, maire o ascendent dirèctes del rei (o reina) menor d'edat.
La Familha Reiala[modificar | modificar la font]
La Familha Reiala se compausa del rei o reina (titular de la Corona), de la reina consòrta o consòrt de la reina, dels descendents d'ambedós (filhs e pechons filhs) e de los consòrts d'aqueles.
La Constitucion exclusís espressament a la reina consòrta o al consòrt de la reina de l'exercici de foncions constitucionalas, levat las disposicions sus la regéncia.
Lo successor immediat a la Corona (la persona que al moment donat vendrà automaticament rei o reina en cas de mòrt o abdicacion del titular de la Corona) es prince o princessa d'Astúrias e a drech al tractament de altesa reial.
Los filhs del rei que son pas prince o princessa d'Astúrias e los filhs de aquel prince o princessa son infants d'Espanha e recebon lo tractament de altesa reial.
Los filhs dels infants o infantas son grands d'Espanha e tienen derecho al tratamiento recebon lo tractament de de excelléncia.
Lo regent o los membres de la regéncia recebon un tractament protocollari correspondent a aquel d'altesa, levat quand aviá un superior.
Las Leis preveson per la Familha Reiala un tractactament deferent dins de circonstàncias que justican: las règlas de proceduras dispensan lo rei o reina, son consòrt e lo princie o princessa d'Astúrias d'assistir al debanament del procès e de prestar testimòni, e permeton que los autres membres de la Familha Reiala o fagan per escrich; lo Còde Penal comun e lo Còde Penal militar castigan coma un delicte contra la Corona l'omicidi, efectiu o temptatiu, contra lo rei o reina, quin que siá de sos ascendent o descendents, reina consòrta o consòrt de la reina, prince o princessa eretièrs de la Corona e regent o membre de la regéncia. Las Leis establisson encara d'autres privilègis.
La Familha Reiala es assistida per l'Ostal de Sa Majestat lo Rei, coma organ d'ajuda al titular de la Corona e sa Familha dins l'exercici de sa foncions constitucionalas e autras responsabilitats; tant la Familha Reiala coma l'Ostal de Sa Majestat lo Rei vivon mercé a la soma que lo rei recep annalament del Budgèt General de l'Estat, que deu èsser globala. Tant la nominacion e la demission dels miembres civils e militars de l'Ostal de Sa Majestat lo Rei coma la retribucion que lo titular de la Corona autreja dins quantitat recebuda del Budgèt Generals se fan amb libertat absoluda de sa part, levat aqueles exceptats per la Constitucion e que demanda un acte de refrendo (endorsament).
Foncions constitucionalas[modificar | modificar la font]
Lo rei (o la reina) d'Espanha, per l'acompliment de sa mission de simbolizacion e representacion de l'Estat e d'arbitratge e moderacion del foncionament regular de las institucions, ocupa una seria de foncions que son mai o mens previstas per la Constitucion.
Especificament se pòt citar las foncions seguentas coma las pus representativas e importantas correspondent al titular de la Corona:
- Sancionar e promulgar las Leis. La Sancion Reiala, que lo rei deu dins lo relambi de quinze jorns, a un ròtle certificatiu que conferís a la Lei son aspècte perfèit, pasmens que ja foguèsse estat aprovada per las Cortes Generales; concernissent la promulgacion, aponduda a la publicacion que tanben al rei (o reina) deu ordenar, dona las Leis a la coneissença de totes, particulars e autoritats, fach essencial que lor balha fòrça obligatòria generala (principi constitucional de publicitat de las nòrmas).
- Convocar e dissòlver las Cortes Generales e convocar las eleccions dins los tèrmes prevists dins la Constitucion. A prepaus del president del Govèrn, lo titular de la Corona a la possibilitat de metre fin abans tèrme al mandat dels senators e deputats, ambedoas Cambras o una sola d'elas, expedissent un Decret Reial de dissolucion, que mai deurà precisar la data de las eleccions, que tanben lo rei (o reina) convòca, que siá per aquel motiu o per causa que lo mandat de las Cambras a tèrme acabèt.
- Convocar un referendum dins los cases prevists per la Constitucion. Lo rei (o reina) a lo drech exclusiu d'apelar lo pòble e sometre a consultacion de la Nacion tot projècte o question que li prepausèt lo president del Govèrn, amb autorizacion de per abans del Congrès dels Deputats, o ben per una reforma de la Constitucion.
- Prepausar al Congrès dels Deputats lo candidat a la presidéncia del Govèrn, lo nomenar e lo demetre, dins los tèrmes prevists dins la Constitucion. Per cada renovèlament del Congrès dels Deputats e dins los cases ont capitèt pas la question de fisança del Govèrn, lo titular de la Corona consulta los caps dels gropes politics de representacion parlamentària e prepausa al Congrès dels Deputats un candidat a la presidéncia del Govèrn, e lo nomena se lo Congrès li dona sa fisança o prepausa autre en cas contrari. E mai nomena coma president del Govèrn lo candidat que son nom es enclusit dins una mocion de censura aprovada pel Congrès dels Deputats.
- Nomenar e demetre los autres membres del Govèrn, sus proposicion de son president.
- Expedir los decrets acordats en Conselh del Ministres, lo presidir a la demanda del president del Govèrn, quand aquel darrièr o estima oportun, a fin d'èsser informat dels afars de l'Estat, provesir los emplecs civils e militars e balhar onors e distincions coma previst per las Leis.
- Lo drech de gràcia. Lo rei (o reina) a lo drech, sus proposicion del Govèrn, de remetre tot o partida de totas las condemnacions prononciadas pels Tribunals de Justícia de l'òrdre penal, que siá comun o militar, de biais condicional o incondicional. En tot cas deu èsser en acòrdi amb la Lei, pòt pas concedir d'indulgéncias generalas. Lo rei a lo monopòli de la concession dels títols nobiliaris e dels grands d'Espanha.
- Lo Naut Patronatge de las Acadèmias Reialas.
- Acreditar los embassadors e autres representants diplomatics del Reialme, e davant el (o ela) s'acreditan los embassadors e autres representants diplomatics estrangièrs.
- Manifestar l'assentiment de l'Estat per l'engatjar dins de tractats internacionals.
- Declarar la guèrra e far la patz, de per abans autorizacion de las Cortes Generales.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Categoria:Luna
- Aquesta categoria recampa totes los articles en rapòrt amb lo satellit natural de la Tèrra : la Luna (amb una majuscula).
- Per las autras lunas (amb una l minuscula) de las diferentas planetas vejatz la categoria Categoria:Satellit natural (aquesta categoria n'es una soscategoria).
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
C
- ► Cratèr lunar (8 P)
E
- ► Exploracion de la Luna (67 P)
M
- ► Mar lunara (3 P)
- ► Marèa (1 P)
Articles dins la categoria « Luna »
Aquesta categoria conten los 68 articles seguents.


text:
Klezmer
La musica klezmer qu'ei l'estil musical desvolopat en Euròpa Orientau peus judius ashkenazes. Qu'amassa influéncias armonicas orientaus, eslavas e tziganas. Enriquida peus sègles e los viatges de la diaspòra e de l'immigracion, que's pòt interpretar dab la màger part deus instruments de musica classica mes totun dab ua predileccion per quauques uns com lo vriulon, la clarineta, l'acordeon e la contrabassa.
Los sons intrepretas que son aperats klezmerim (per'mor de la marca deu plurau en im de l'ebrèu).


text:
Jakob Jud
Jakob Jud (Wängi, canton de Thurgau, 12 de genièr de 1882-Seelisberg, canton d'Uri, 15 de junh de 1952) foguèt un lingüista e romanista suís famós qu'elaborèt amb Karl Jaberg l'atlas lingüistic de Suïssa (en alemand: Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz) generalamaent conegut coma AIS.
Jakob Jud manifestèt un interès considerable pels parlars de son país, e contribuïguèt doncas a la publicacion del Dicziunari Rumantsch Grischun e a partir de 1934 collaborèt tanben al Vocabolario della Svizzera italiana. A mai participèt en 1940, a una autra òbra realizada collectivament, Die Römische Schweiz e a un estudi de las paraulas romanicas de la Suïssa alemanica: Zur Geschichte der romanischen Reliktwôrten in den Alpenmundarten der deutschen Schweiz (1946).
Jakob Jud fondèt una colleccion de monografias, Romanica Helvetica (1935) e la revista Vox Romanica (en 1936, amb Arnald Steiger).
En 1951 foguèt acceptat coma membre de l'Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (1928-1960), fach amb Karl Jaberg
- Der Sprachatlas als Forschungsinstrument (1928)
- Romanische Sprachgeschichte und Sprachgeographie (1973)


text:
Lista de las lengas oficialas d'Índia
Las lengas oficialas d'Índia son de doas menas :
- las lengas oficialas de l'administracion federala : l'indi e l'anglés (lenga oficiala associada).
- las lengas planificadas (en anglés, scheduled languages) definidas per la Constitucion e que pòdon èsser oficializadas pels Estats e utilizadas pel recrutament de foncionaris.
Dempuèi 1965, l'anglés a pas mai la paritat amb l'indi. Pasmens, d'estats que l'indi i es al conegut coma lo Tamil Nado fan pression per gardar a l'anglés sa plaça oficiala.
Lengas oficialas (administracion federala)[modificar | modificar la font]
- indi (हिन्दी), o hîndi (amb l'ordo forma part de l’indostani);
- anglés (considerat coma associate official, lenga oficiala associada)
Lengas nacionalas reconegudas dins Índia[modificar | modificar la font]
- assamés (অসমীয়া o ôxômiya — AFI [ɔxɔmija]) (oficiala dins Assam)
- bengalin (oficiala dins Tripora e Bengala Occidental)
- bodo (oficiala dins Assam)
- dogri (डोगरी o ڈوگرى) (oficiala dins Jammu e Cashmir)
- gujarati ( ગુજરાતી) (oficiala dins Dadra e Nagar Haveli, Daman e Diu e Gojarat)
- indi (oficiala dins las illas Andaman e Nicobar, Bihar, Chandigar, Chatisgar, Delhi, Ariana, Himachal Pradesh, Jarcand, Madia Pradesh, Rajastan, Uttar Pradesh e Utaranchal)
- cannada (oficiala dins Carnataca)
- cashmirian (کٲشُر) (oficiala dins Cashmir)
- concani (oficiala a Goa)
- maitili (oficiala dins Bihar)
- malaialam (മലയാളം) (oficiala dins Querala, las illas Laquedivas e dins lo territòri de Pondicheri)
- manipori (en anglés Meithei, oficiala dins Manipur)
- marati (मराठी) (oficiala dins Maarashtra)
- mizo (oficiala dins lo Mizoram)
- nepalés (नेपाली) (oficiala dins Siquim)
- oriya (oficiala dins Orissa)
- panjabi ( ਪੰਜਾਬੀ) (oficiala en Panjab)
- sanscrit (संस्कृतम)
- santali
- sindi
- tamol (தமிழ்) (oficiala dins Tamil Nado e Pondicheri)
- telogo (oficiala dins Andhra Pradesh e Pondicheri)
- ordo (اردو) (officiala dins Jammu e Cashmir)


text:
Lakarra
Lakarra en basco o Lacarre en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei lakartar.
L'arrivet d'Arzubi que passa per la comuna.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Aniça-Montgelós au nòrd
- Gamarte a l'èst
- Buztintze-Hiriberri a l'oèst
- Bussunarits-Sarrasqueta au sud
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Lo castèth deu Mariscau Harizpe, aperat tanben casthèth de Lakarra, qu'ei classat de monument.


text:
Receptor nuclear
Lei receptors nuclears son de proteïnas solublas localizadas dins lo citoplasma o dins lo nuclèu cellular.
Leis ormonas que passan a travèrs de la membrana plasmica, normalament per difusion passiva, atenhon lei receptors e inician l'escarcanhada de senhaus. Lei receptors nuclears son de factors de transcripcion activats per de ligants, que transpòrtan un ligant o ormona, que passan a travèrs de la membrana nucleara a l'interior dau nuclèu cellular e activan la transcripcion de cèrts gèns e doncas la produccion de proteïnas. Lei ligants tipics dei receptors nuclears son leis ormonas lipofilas coma leis ormonas esteroïdas, per exemple la testosterona, la progesterona e lo cortisòl, derivats de la vitamina A e la vitamina D. Aquesteis ormonas exercisson una foncion fòrça importanta dins la regulacion dau metabolisme, dins lei foncions de fòrça organs, dins lo procès de desvolopament e creissement deis organismes e dins la diferenciacion cellulara.


text:
Juan José Ibarretxe
Juan José Ibarretxe Markuartu (nascut a Laudio, Alaba, Euskadi, lo 15 de mai de 1957) es un politician basc.
Membre e dirigent del Partit Nacionalista Basc (EAJ/PNB), es estat alcalde de Laudio, procurador de las Juntas Generalas d'Alaba, vicelehendakari e lehendakari (president) de la Comunautat Autonòma Basca dempuèi lo 2 de genièr de 1999 fins al 7 de mai de 2009.
Diplomat en Sciencias Economicas de l'Universitat del País Basc. Es un afogat del ciclisme. Es maridat amb Begoña Arregi, e an amassa doas filhas.
|}


text:
Bailleau-l'Évêque
Bailleau-l'Évêque es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los caserius :
- Senarmont
- Levesville
- Dallonville
- Lo Molin
Les hameaux :
- Senarmont
- Levesville
- Dallonville
- Le Moulin
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'anciana denominacion èra Bailleau-los-Bòsques.
En lo moment de la Segonda Guèrra mondiala la municipalitat a protegit un depaus de munitions[1]
L'ancienne dénomination était Bailleau-les-Bois.
Lors de la Seconde Guerre mondiale la commune a abrité un dépôt de munitions[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Archiu départementales, Ref 37 W 31
- ↑ Archives départementales, Ref 37 W 31


text:
Cèls
Cèls (Kέλσoς en grèc) foguèt un filosòf grèc que visquèt al sègle II e escriguèt divèrses tèxtes contra lo Cristianisme, responduts al sègle III per Origèn. Son òbra pus coneguda, lo Discors Vertadèr (AόYoς 'AλnΘής) foguèt criticada per Origèn dins l'òbra Contra Cèls, escricha entre 70 e 80 ans après; es gràcias a la responsa d'Origèn que uèi se garda una partida de l'òbra de Cèls.
Vida[modificar | modificar la font]
Se sap fòrça pauc sus sa vida. Mai d'un l'a identificat amb un filosòf epicurian, qu'auriá escrich tanben una òbra apelada Contra los mags e que seriá estat contemporanèu del filosòf Lucian (que li adreça son òbra Alexandre o lo fals profèta) mas aquela interpretacion es estada fòrtament responduda per de teologians e d'exegètas pr'amor que la filosofia fondamentala de Cèls seriá platonica. I a fin finala los que considèran que la filosofia de Cèls èra estoïca. Es interessant de far notar qu'Origèn contribuiguèt a l'error pr'amor que de còps apèla Cèls d'epicurian (Contra Cèls: E 8.20.21; 2.60: III 34.48.79; IV 54-75; V 3) mentre que los tèxtes que cita manifèstan una concepcion platonica per part de son rival. Aquò se pòt explicar per que, coma Origèn ditz al començament de son libre, quand n'escriguèt (en 248 dC), Cèls èra ja mòrt. Una autra explicacion de las errors èra l'eclecticisme de l'ambient intellectual d'aquel periòde istoric. Cal tanben reconéisser que la màger part de las citas d'Origèn (que segon los istorians correspondriá al nonanta per cent del libre de Cèls) son pas filosoficas senon de referéncias a las criticas e trufas de la religion crestiana que fa Cèls, barrejadas amb fòrça allusions al domeni de Cèls de la coneissença tota (panta oida). Origèn profita aquela expression per de se trufar de Cèls pr'amor que los filosòfs sempre s'èran definits els-meteisses coma d'amants de la coneissença e non pas coma sabents. Es cèrt que Cèls demòstra mestrejar las tendéncias filosoficas de l'epòca, e sembla d'aver tanben legit la Bíblia, mai d'un evangèli apocrif e los primièrs escriches dels paires apologetas. Se crei que, per la propagacion creissenta del Cristianisme -denonciada ja per Plini-, Cèls dirigiguèt sos escriches contra aquesta religion e especialament per tal de compensar las conversions demest los pagans.
Obratge[modificar | modificar la font]
Dins son òbra Doctrina vertadièra (segon d'autres traductors: Discors sus la vertat) se trufa de Jèsus Crist en dire qu'èra lo filh d'un soldat roman e d'una femna josieva. Ditz que Jèsus aviá practicat la magia que se n'èra *instruch (*instruit?) en Egipte e que per aquò se ganhèt mai d'un discípol d'entre lo pòble mai miserable e mai digne de compassion. Segon Cèls la mòrt afrontosa de Jèsus sus la crotz èra absoludament indigna d'una divinitat. Compara puèi l'istòria de la resurreccion de Jèsus e la d'autres personatges de la cultura grèga. Critica tanben los seguidors de Jèsus e lors doctrinas. Segon Cèls los crestians contribuigueron a la creacion d'un Estat dintre de l'Estat, pr'amor que partejavan pas dels cultes e de las fèstas, negavan las tradicions de lors predecessors. Ditz que son de gent de una traça fòrça marrida: d'ignorants, de paures, de supersticioses, de venduts... Ça que la, per causa de la situacion de l'empèri, les demanda de partejar d'una aliança politica que permetèsse un novèl enriquiment de l'empèri.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo pirenèus vaca es un formatge francés de las montanhas pirenencas de la region d'Aquitània.
Es un formatge a basa de lach de vaca, de pasta quichada semicuècha, d'un pes mejan de 4 kg.
Son periòde de degustacion optimala s'espandís de junh a novembre aprèp un afinatge de 4 meses, mas es tanben excellent de mai a decembre.
Lo pirenèus mescla marida lo caractèr dels laches de feda amb la doçor del lach de vaca, segon lo meteis procediment de fabricacion que lo pirenèus vaca.
Son periòde de degustacion optimala s'espandís de junh a novembre aprèp un afinatge de 4 meses, mas es tanben excellent tota l'annada.
Enfin, lo "feda", a basa de lach de feda unicament, es lo pus fòrt dels tres.
S'una partida de la produccion benefícia d'una AOC (Aussau-Irati), la produccion de pirenèus fa l'objècte d'una produccion artesanala localament activa.


text:
Tahiti
Tahiti es l'illa mai granda de Polinesia Francesa, situada dins l'archipèla de las illas de la Societat al sud d'Oceania. Istòricament es coneguda tanben coma Otaheite. La capitala es Pape’ete, situada sus la costa nòrd-oèst de l'illa.
Es l'illa pus poblada de la Polinesia Francesa, amb 69% de la populacion totala. Dispausa de l'aeropòrt internacional de Faaa. La lenga oficiala es lo francés, e lo tahitian o reo mā’ohi la lenga autoctòna.
Geografia[modificar | modificar la font]
Tahiti a una largor maximala de 45 km, amb 132 km de còsta e una superfícia de 1043 km2. Lo punt culminant de l'illa es lo mont Orohena amb 2241 m.
L'illa es formada de doas partidas centradas sus de volcans espandits e units per l'istme de Taravao. La part nòrd-occidentala se nomena Tahiti Nui, o granda Tahiti, e la sud-orientala es Tahiti Iti, o pichona Tahiti. Sonque la franja costièra es abitada amb una penetracion maximala que passa pas los dos quilomètres. Mentre que Tahiti Nui es densament poblada, subretot a l'entorn de Papeete, e dispausa de bonas infrastructuras e d'una forta influéncia de la metropòli francesa, Tahiti Iti es demorada pus isolada en mantenir la cultura tradicionala polinesiana. Lo clima es tropical, caud e umid tot l'an. Sonque i a doas sasons: la seca e l'umida, dita tanben sason de las pluèjas, de novembre a abril. La durada dels jorns e de las nuèits se manten sensiblament constanta tot l'an, independentament de las sasons.
Istòria[modificar | modificar la font]
La populacion nativa es polinesiana, e se pensa que s'es establida dins l'illa vers 300 aC, durant las migracions e colonizacions primerencas de tot l'espaci polinesian a partir de Tònga e Samoa.
Lo sòl fertil e la pesca abondanta an provesit aisidament de noiridura als abitants. La percepcion del caractèr tranquil e alègre dels natius e la caracterizacion de l'illa coma un paradís an impressionat los primièrs explorators europèus, establissent un mite romantic e utopic en Occident que dura encara fins a uèi. L'anglés Samuel Wallis descobriguèt l'illa, en 1767, la nomenant illa del Rei Jòrdi (King George III Island). Louis Antoine de Bougainville faguèt Tahiti famosa en Euròpa amb la publicacion del raconte del seu viatge. La nomenant Nova Citera, en referéncia a l'illa grèga de Citèra ont nasquèt Vènus, descriguèt l'illa coma un paradís sus tèrra amb un pòble que viu aürós e dins l'innocéncia, luenh de la corrupcion de la civilizacion. Las seunas descripcions illustravan lo concèpte del nòble salvatge de Jean-Jacques Rousseau, e an influits los pensaments utopics de filosòfs coma Denis Diderot.
Lo capitani James Cook visitèt Tahiti mantun còp dins los seus tres viatges entre 1769 e 1779. La seuna basa principala foguèt la baia de Matavai, ont bastiguèt lo fòrt Vènus per observar lo trajècte de la planeta. Encara uèi lo luòc se ditz Punta Venus. En 1842 lo reialme de Tahiti foguèt declarat protectorat francés. En 1880 lo rei Pōmare V (1842 – 1891) abandonèt la sobeiranetat a França.
Lo pintor francés Paul Gauguin visquèt a Tahiti entre 1891 e 1901 s'inspirant dels païsatges e dels modèls polinesians; un pichon musèu li es dedicat a Papeari. Dempuèi 2004, Tahiti amb la Polinesia Francesa, ten l'estatut de país d'otramar.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Istòria de Tahiti e de la Polinèsia Francesa (fr)
- Tahiti Torisma (fr)
- iFenua, portal sus los lèsers a Tahiti e sas illas (fr)
- Tahiti Guide (fr)
- Site web dedicat a Tahiti (Actualitat, istòria e geografia) (fr)
- Premsa de Tahiti (fr)
- Tahiti Surf Report, lo portal del surf a Tahiti (fr)
- Faufa’a Tupuna, wiki dedicat al patrimòni cultural polinesian (fr)
- Galariá de fòtos de Tahiti (en)
- Fòtos de Tahiti (fr)


text:
Puy-Saint-Gulmier
Puy-Saint-Gulmier[1] (Puy-Saint-Gulmier en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Origines du patronyme qui m’a été légué par mon père Edmond Guillemier : Voici quelques analyses contradictoires livrées en vrac, sans fil directeur.


text:
Saint-Parize-en-Viry
Saint-Parize-en-Viry es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Nivèrns (Prefectura de la Nièvre) a 36 km
- Molins (Prefectura de l'Aliar) a 23 km
- Borges (Prefectura del Doncas que) a 88 km
- Apòstes a 289 km
- Lion a 212 km
- Nevers (Préfecture de la Nièvre) à 36 km
- Moulins (Préfecture de l'Allier) à 23 km
- Bourges (Préfecture du Cher) à 88 km
- Paris à 289 km
- Lyon à 212 km
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #portar provisoirement lo nom de Montvert[1].
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune porta provisoirement le nom de Montvert[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 5 d'agost 2012


text:
Dieus olimpians
Los dius olimpians son las divinitats grègas que, segon la mitologia, demòran sul mont Olimp.
Se noirisson d'ambrosia e de nectar, e engendron d'autres dieus. Davalon a vegada sus Tèrra d'entres los mortals, per los ajudar, los punir, mas tanben per s'unir, engendrant atal de miègdieus o eròis.
Tradicionalament, lo canon olimpian es limitat a dotze, sièis dieus e sièis divessas. La lista d'aqueles pasmens varièt segon las epòcas, e son al total quatorze diferents. Zèus, Èra, Poseidon, Arès, Ermès, Efèst, Atena, Apollon e Artèmis son totjorn comptats dins los dotze. Son completats per Estia, Demetèr, Afrodita, Dionís e Ades, que lor preséncia es variable.
Omèr, entre autres al cant I de l’Iliada, fa allusion a un lengatge dels dieus diferent d'aquel dels mortals, quora explica que l'Ecatonquire Briarèa se nomena Egeon dins la lenga dels dieus[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Omèr, I, 401-406.
Article connèxe[modificar | modificar la font]
- Dii Consentes, equivalent roman


text:
Notre-Dame-du-Bec
Notre-Dame-du-Bec es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a situat sul marge drech de la Seine, a una quinzena de quilomètres del Havre, en lo costat de Montivilliers.
Cette commune est située sur la rive droite de la Seine, à une quinzaine de kilomètres du Havre, dans le canton de Montivilliers.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo sieu nom es issu de Sancta Maria de Becco ont bèc significa en scandinave ruisseau e designa sens dobte aicí la Lézarde.
A la fin de la Modèl:S-, Guillaume Crespin, en épousant Jeanne de Mortemer, #venir senhor del Bèc-de-Mortemer, #que #prene a aquela escasença lo nom de Bèc-Crespin.
Lo castèl ont séjournaient los barons del Bèc-de-Mortemer, de contunh del Bèc-Crespin, se tròba sus la municipalitat vesina de Sant-Martin-de detlo-Bèc, a un centenat de mètres de La nòstra-Madama-de detlo-Bèc.
Dintre lo Modèl:XVe e lo Modèl:XVIIIe sègle, la parròquia #èsser aital designada jol nom de La nòstra-Madama-de detlo-Bèc-Crespin.


text:
Dassault Mirage 2000
Lo Mirage 2000 es una aeronau militar desvolopat per la companhiá francesa Dassault Aviation a partir de la fin deis annadas 1970. Foguèt adoptat per l'armada francesa en 1984 e per uech autrei país.
A l'origina, èra un aeronau destinat a l'intercepcion e a la superiotat aeriana. Pasmens, dempuei sa creacion, divèrsei versions son estadas aparegudas per lei besonhs de l'armada francesa o per l'exportacion :
- Mirage 2000B : version biplaça d'entraïnament.
- Mirage 2000C : version utilizada per la defensa aeriana.
- Mirage 2000-5 : version destinada a la defensa aeriana e inicialament prevista per l'exportacion. La caracteristica principala es la renovacion dei sistèmas electronics. Finalament, l'armada francesa a tanben modernizada certanei Mirage 2000C en Mirage 2000-5.
- Mirage 2000N : version especializada dins leis atacas nucleras.
- Mirage 2000D : version utilizada per l'assaut convencionau.
- Mirage 2000E : version destinada a l'exportacion ambé divèrsei modificacions possiblas segon la practica.


text:
Neurotransmetor
Un neurotransmetor o neurotransmeteire es una molecula qu'utilizan los organismes biologics per transmetre, amplificar e modular de senhals electrics entre doas neurònas o entre una neuròna e una autra cellula al nivèl de zona de contacte sonadas sinapsis. En general los neurotransmetors classics se sintetizan dins los axons de las neurònas presinapticas (las qu'emeton lo senhal), ont s'acumulan en vesiculas que son desliuradas dins l'espaci sinaptic e provòcan un cambiament sus la membrana de la cellula postsinaptica (la que recep lo senhal), cambiament qu'es en general del potencial de membrana.
Tipes de neurotransmetors[modificar | modificar la font]
- Aminas biogenas:
- Estèrs:
- Aminoacids:
- Neuropeptids:


text:
Civilizacion
Lo tèrme de civilizacion a una varietat granda de significacions ligadas amb la societat umana. Se'n fa emplec majoritàriament per designar las societats complèxas o avançadas: aquelas que practican l'agricultura e qu'an una division del trabalh significativa e una densitat de populacion pro granda per formar de ciutats. Alternativament, "civilizacion" se pòt tanben usar per designar la soma, l'extension o l'avanç de l'umanitat e dels assolidatges dels umans en totes los òrdres, o la cultura d'una comunautat determinada. Fin finala, en un sens pus larg, "civilizacion" pòt designar la societat umana mondiala.
Lo tèrme de civilizacion ven del latin civis 'ciutadan' o 'abitant d'una ciutat', e del sieu adjectiu civilis. En aqueste sens, "civilizat" significava d'èsser un ciutadan, una persona governada per las leis del sieu pòble, ciutat o comunautat.
Caracteristicas d'una civilizacion[modificar | modificar la font]
La civilizacion, coma societat complèxa, possedís de caracteristicas especificas que la distinguisson d'una societat o cultura simpla. Istoricament, las civilizacions an partejat mantuna o totas las caracteristicas seguentas:
- Tecnicas agricòlas per la cultura intensiva, coma l'emplec de la man d'òbra, lo virament de culturas, e l'irrigacion. Aquò a permés que los agricultors produsiscan mai de noiriduras que pas los de besonh per a lor subsisténcia immediata.
- Division del trabalh; una porcion significativa de la populacion que dedica pas la màger part del sieu temps a la produccion de noiriduras mas se dedican a l'indústria, la guèrra, la sciéncia o la religion; aquò es possible mercé a l'excedent alimentari;
- Una forma d'organizacion sociala, que pòt èsser un cacicat, ont lo cap d'una familha o d'un clan nòble govèrna lo pòble; o una societat-estat ont la classa governanta se sosten sus una burocràcia o forma de govèrn, ont lo poder se concentra dins las ciutats;
- lo contraròtle institucionalizat de las noiriduras de la classa governanta, un còs governamental o una burocràcia;
- l'establiment d'institucions socialas complèxas e formalas, coma una religion organizada e l'educacion, en posicion a las tradicions mai formalas de las societats simplas;
- lo desvolopament de las formas complèxas de l'escambi economic, causa que inclutz l'expansion del comèrci mejançant lo bescanvi o la creacion de la moneda e del mercat.
- l'acumulacion de possessions materialas;
- lo desvolopament de las arts, sustot de l'escritura.
Segon las definicions anterioras, las culturas de la Grècia Antica son de civilizacions mentre que fòrça culturas dels amerindians nòrd-americans o son pas. Ça que la, aquesta distincion es pas sempre pro clara. Al nòrd-oèst dels Estats Units, per exemple, l'abondància de peisses garantissiá l'excedent alimentari sens lo desvolopament de l'agricultura; los pòbles s'installèron permanentament, e s'i formèt una ierarquia sociala aital coma l'acumulacion de riquesa e lo desvolopament de las arts. Per contra, la cultura Pueblo del sud-oèst nòrd-american desvolopèt l'agricultura avançada, l'irrigacion e las implantacions permanentas comunalas, coma la de Taos. Malgrat aquò, la cultura Pueblo desvolopèt pas jamai las institucions complèxas que s'assòcian a las civilizacions.
Totas las civilizacions, coma de culturas sedentàrias, s'afrontan al problèma de l'esgotament de las ressorsas localas pròplèus als primièrs implantaments. Las civilizacions son inerentament expansivas, e per subreviure, an de besonh aténher las ressorsas essencialas per lor subrevivença cada viatge mai luènh de lor centre. Aital, los teoricians dels sistèmas mondials, coma Immanuel Wallerstein,[1] An prepausat que las civilizacions se pòdon dividir geograficament entre lo "centre" o "còr", la "semiperiferia" o "interiora", e la "periferia", e en qué lo centre obten las ressorsas basa dels dos autres airals.
Evolucion de las civilizacions[modificar | modificar la font]
L'evolucion de la majoritat de las civilizacions se pòt esquematizar:
- Totas las civilizacions començan amb l'establiment de sistèmas de govèrn per la mantenença dels elèits.
- Las civilizacions reüssidas florisson e creisson de manièira accelerada.
- Atenhon un nivèl maximal o limit que mantenon per un periòde de temps.
- La concurréncia entre los estats en una civilizacion pòt produsir un escambi de poder o qu'un grop predomina sus l'autre.
- Lo domeni d'un grop sus d'autras pòt èsser indirecte o se pòt formalizar en la creacion d'empèris multietnics.
- Amb lo passatge del temps las civilizacions se collapsan o son remplaçadas per d'autras civilizacions mai grandas o mai dinamicas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Wallerstein, Immanuel, The Modern World-System, vol. I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century (Academic Press, 1974); The Modern World-System, vòl. II: Mercantilism and the Consolidation of the European World-Economy, 1600-1750 (Academic Press, 1980), and The Modern World-System, vòl. III: The Second Great Expansion of the Capitalist World-Economy, 1730-1840s ', (Academic Press, 1989).


text:
Champallement
Champallement es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La bourgade gallo-romaine de Compierre se #desvolopar entre la Modèl:S2, sus la via romaine de Entrains a Autun.
- Campus Alemannus vèrs 1060.
- Châtellenie En comportant setze fiefs, 327 abitants e sièis fièras importantas en 1859.
- Geoffroy De Champallement #venir avesque de Aussèrra en 1052, e los sieus neveux Hugues II e Hugues III d'avesques de Nivèrns.
- La bourgade gallo-romaine de Compierre se développa entre le Modèl:S2, sur la voie romaine d'Entrains à Autun.
- Campus Alemannus vers 1060.
- Châtellenie comportant seize fiefs, 327 habitants et six foires importantes en 1859.
- Geoffroy de Champallement devint évêque d'Auxerre en 1052, et ses neveux Hugues II et Hugues III évêques de Nevers.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Saint-André-de-Messei es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
La municipalitat se situa sus l'ais Flers - La Ferté-Macé. L'oèst del territòri a ocupat pel bòsc de Messei.
La commune se situe sur l'axe Flers - La Ferté-Macé. L'ouest du territoire est occupé par le bois de Messei.
Saint-André-de-Messei
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Economia de Panamà
L'economia de Panamà es una de las pus establas, dinamicas e amb màger creissença d'America Latina. Lo sector dels servicis, plan desvolopat, representa 80% del PIB. Los servicis comprenon lo foncionament del Canal de Panamà, las activitats bancàrias, la zòna franca de Colón, las activitats de segur, los pòrts de l'Atlantic e del Pacific, lo registre de vaissèls qu'utilizan la bandièra del país, e lo torisme[1]. La creissença economica serà impulsada per l'ampliament del Canal de Panamà, que comencèt en 2007 e li cal èsser conclusa en 2014 a un còst de 3,5 miliards de dolars - aperaquí 25% del PIB actual. L'expansion doblarà la capacitat del canal, en permetent acomodar vaissèls que son a l'ora d'ara tròp amples per far la traversada, e ajudarà a redusir lo caumatge[1].
La principala moneda utilizada dins l'economia del país es lo dolar american.
Sector primari[modificar | modificar la font]
Près de 9% del sòl de Panamà es cultivat. La màger part de la siá produccion agricòla s'obten en espleitacions de caractèr comercial e es destinada a l'exportacion. Los principals cultius e de grops de cultius —produccion de 2006 en tonas— son: cana de sucre (1,77 milions); frucha (659 283), principalament banana e iranja; ris (280 000); milh (70 000); cafè (13 153) e tomata.
En 2006 la ramaderia comptava amb 1,56 milions de caps de bestial bovin, 286 200 de bestial porcin e aperaquí 14,9 milions d'ausèls de corral.
Los produchs forestièrs de Panamà son conformats per una ampla varietat de fustas. Lo país compta amb resèrvas forestièras considerablas, gaireben 57% del sieu sòl, de còps malaisits d'espleitar a causa de la marrida infrastructura del transpòrt. En 2006 la produccion annala de fusta èra d'unes 1,35 milions de mètres cubics.
Sectors segondaris e terciàri[modificar | modificar la font]
La indústria de Panamà es basicament orientada cap a la satisfaccion de la demanda domestica. Lo país depend sustot de lo sieu conglomerat de servicis de transpòrt e logistica orientada cap al comèrci mondial, l'epicentre que n'es lo Canal de Panamà. A l'entorn del Canal de Panamà se aglutinen pòrts de trasbord de contenidors, zònas francas de comèrci, camin de fèrre e çò de mès de grand entroncament aerian de passatgièrs d'America Latina. Compta tanben amb lo centre financièr mai grand del continent.


text:
1336
Aquesta pagina concernís l'an 1336 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Ilkhanat[modificar | modificar la font]
Mòrt d'Abu Saïd Bahadur e disparicion de l'Ilkhanat que foguèt partejat entre divèrsei senhors locaus.
Turcomans dau Moton Negre[modificar | modificar la font]
Formacion de la federacion tribala dau Moton Negre en Mesopotamia Auta après l'afondrament de l'Ilkhanat.


text:
Quitèira
Quitèira (Quitèira o Guitèira en gascon ; Quitéria en portugués e aragonés ; Quitèria en catalan ; Quiteria en espanhòu ; Quitterie en francés) qu'es ua verge de sang reiau, martirizada sii au sègle IIau, sii au sègle Vau, segon diferentas tradicions.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom correspon en un títol que los fenicians balhavan a la divessa Astartè : Kythere, Kyteria o Kuteria, e qui vòu díser : "l'arroja".
Legenda gascona[modificar | modificar la font]
Quitèira qu'es ua joena verge de sang reiau visigòt, qui s'estimà mei perir que non pas arnegar la soa fe. Descapitada de cap a 472[1] (o 476, 477, 478 segon las honts), dens lo palais reiau d'Aira d'Ador, que's portà lo cap dinc au baptistèri de la vila, on es ua hont qui pòrta lo son nom[2].
Quitèira qu'èra la hilha de Caius, o d'Aetius, rei visigòt de Tolosa[3], o hilha de Calsia e de Catilius, governador de Galícia en la vila de Belcagie (?). Arrefusant la man de German, lo borrèu au servici deu son pair, que s'escapà dinc a Aira, travestida en cavalèr, tà húger las sollicitacions deu pretendent e la malícia deu pair. Aquera hueita qu'estó chic de temps arron qu'estossi convertida au catolicisme e d'aver hèit vòt de castetat. German que fení per trobar-la e que la descapità. Quan lo son cap tocà tèrra, ua hont que's hicà a chorrar. Un còp plan netejat, Quitèira que's prenó lo cap au brassat e que se'u mià en haut de la còsta deu Mas, on se tròba uei lo son sarcofag (dens la cripta de la glèisa de Senta Quitèira d'Aira). Autanlèu l'avesque Faust[4], que hasó un tau predic que tota la vila d'Aira e's convertí.
Legenda lusitaniana[modificar | modificar la font]
Quitèira qu’es hilha de Càlsia, molhèr de Lúcio Caio Otílio, (o Lucio Castelio Severo), governador roman de Portugau e Galícia, au sègle IIau. Deu temps que l’òmi acompanhava l’emperaire Adrian en viatge dens la peninsula, Càlsia qu’avè amainadat de 9 hilhas en un còp, en l’an 120 a Braga. Que son aperadas : Quitèira, Liurada (o Liberata), Victòria, Germana, Marciana (o Marsia), Baselha (o Basilida, Basiliça, Basilia) ; per çò de las tres darrèras, la legenda lusitaniana que balha : Gemma, Genevieva (o Geniveva) e Amelia (o Eumelia) ; en Catalonha : Marina, Genibera, e Eufemia ; en Gasconha[5] : Gemma, Dòda, Mèra.
Lúcio, sospieitós, que comandà a la mairolèra, aperada Cília, de har perir las 9 ninas. Mes Cília que desaubedí e que las portà a l’arquevesque de Braga, Sent Ovidi. Las nau sòrs qu’estón adoptadas en secret per familhas crestianas e eslhevadas dens aquesta fe. Perseguidas e miaçadas, qu’estón obligadas de húger en diferents lòcs, e que fenín totas martirizadas. Quitèira que viscó d’abòrd capvath los monts galicians, puish que corró ua gran part de la Peninsula Iberica, e tanben en Aquitània. Quauqu’ans mei tard, assabentat de l’existéncia de las soas hilhas, Lúcio que voló maridar Quitèira a un cortesan aperat German. Pr’amor deu son arrefús, lo pair que la condamnà a mort e qu’estó tuada peu quite German, en la vila de Marjaliza (Toledo), lo 22 de mai de 135.
Legenda comengesa[modificar | modificar la font]
En Comenge, Quitèira qu'èra la mair de sent Gaudenç, martir deu sègle VIau.
Hèsta[modificar | modificar la font]
Quitèira qu'es hestejada lo 22 de mai.
Atributs[modificar | modificar la font]
Ua arrama, e un o dus cans (pr'amor d'aver hèit húger, sonque dab la paraula, dus cans enrabiats).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Les Saints du calendrier diocesain d’Auch; Jean-Marie Bénac ; Deuxième volume ; Auch imprimerie Cocharaux; 1918 ; pp. 1-44.
- (es) La Santa Quiteria francesa; por Luciano López Angulo.
- (es) Higueruela ; Antonio Mínguez Carrión : Leyenda de la santa ; Su vida ; Himno.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Les chemins de Saint-Jacques dans les Landes, Francis Zapata, Jean-Pierre Rousset, Éditions Sud-Ouest
- ↑ L'Almanach du Landais 2002, éditions CPE, p 49
- ↑ Dictionnaire de la Lande française, Charles Daney, Éditions Loubatières.
- ↑ Faust : avesque legendari; lo purmèr avesque d'Aira coneishut, representat au concili d'Agde en 506, que s'aperava Marcellus.
- ↑ Les Saints du calendrier diocésain d'Auch ; Jean-Marie Bénac ; Troisième volume ; 1923 ; p.394.


text:
628
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 628 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
La victòria de Niniva en Mesopotamia Auta permetèt d'acabar la guèrra ambé l'Empèri Sassanida ambé lo restabliment de la frontiera de 602.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra còntra l'Empèri Roman d'Orient ambé la desfacha de Niniva. Aquò entraïnèt la fin de la guèrra ambé lo restabliment de la frontiera de 602.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Publicacion de l'òbra principala, intitulada Brahmasphutasiddhanta, dau sabent indian Brahmagupta (598-668). I presentèt unei resultats que foguèron d'avançadas importantas regardant la comprenença de la cifra zèro, lei reglas per manipular de nombres negatius e positius, un metòde de calcul dei racinas carradas, un metòde permetent de resòuvre d'eqüacions linearas e quadraticas e dei reglas regardant lei serias. I demostrèt tanben l'Identitat e lo Teorèma de Brahmagupta.


text:
Villers-Faucon
Villers-Faucon es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villers-Faucon Es un bourg picard del Vermandois, situat a Unitat|13|km {{}} al nòrd-es de Péronne, facilament accessible pel anciana Rota nacionala 17 (actuala RD 917) e las autoroutes A1, A2 e A26
Villers-Faucon est un bourg picard du Vermandois, situé à 13 km au nord-est de Péronne, aisément accessible par l'ancienne Route nationale 17 (actuelle RD 917) et les autoroutes A1, A2 et A26
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la XIXen sègle, Henry Emile Victor Vion, alavetz proprietari e en espetant de la Granja de Leuilly, se lança en la transformacion de la remolatxa a sucre. Installa lo sieu pròpri doç-distillerie sus las siás tèrras, près de la siá espleitacion sul tuc dich Mont de Leuilly. La siá entrepresa es un succès, e dona del trabalh a la populacion de las alentours, e aquel de la cultura fins a la transformacion de la remolatxa. Aquel personatge serà fòrça influiscan sul desvolopament economic del costat e jouira d'una granda notoriété e d'un grand per çò qu'es de l'escalièr local. Se farà bastir lo sieu castèl, en illustrant lo sieu succès e la siá prospérité, al se del perimètre de lo sieu complèxe en comprenent lo doç e la Granja de Leuilly. Nomenarà la siá urbanizacion Santa-Émilie del nom de la siá filha cadette Emilie Vion, compromesa en los òrdres, e aquel en dépens del appellation istoric del luòc.
Lo vilatge #èsser gaireben-totalament destruit l'an 1916, en lo moment de la Primièra Guèrra mondiala. N'efièch, pendent un retrach de las tropas alemandas a l'entorn de las linhas dichas de Hindenburg, los abitants aguèron deslotjat cap al Nòrd (en lo sector de Denain), de las cargas de dynamite aguèron mes a l'entorn de totas las bastissas de la comuna (i compreses lo Doç de Santa-Émilie), los arbres talhats, de manièra a daissar lo camp liure en prevision de la enfocament de las tropas. Lo vilatge i aguèt aniquilat, totun lo cementèri de la municipalitat lududa i aguèt respectat.
Al continuament del conflicte, démarra una fasa de reconstruction, #que durarà gaireben un deceni, portada per una cooperativa de reconstruction, en administrant la perception dels dreches de guèrra.
Au XIXen siècle, Henry Emile Victor Vion, alors propriétaire et exploitant de la Ferme de Leuilly, se lance dans la transformation de la betterave à sucre. Il installe sa propre sucrerie-distillerie sur ses terres, à proximité de son exploitation sur la colline dite Mont de Leuilly. Son entreprise est un succès, et donne du travail à la population des alentours, et ce de la culture jusqu'à la transformation de la betterave. Ce personnage sera très influent sur le développement économique du canton et jouira d'une grande notoriété et d'un grand respect à l'échelle locale. Il se fera construire son château, illustrant sa réussite et sa prospérité, au sein du périmètre de son complexe comprenant la sucrerie et la Ferme de Leuilly. Il nommera son urbanisation Sainte-Émilie du prénom de sa fille cadette Emilie Vion, engagée dans les ordres, et ce en dépens de l'appellation historique du lieu.
Le village fut quasi-totalement détruit en 1916, lors de la Première Guerre mondiale. En effet, durant un retrait des troupes allemandes autour des lignes dites d'Hindenburg, les habitants furent évacués vers le Nord (dans le secteur de Denain), des charges de dynamite furent posées autour de tous les édifices de la commune (y compris la Sucrerie de Sainte-Émilie), les arbres coupés, de manière à laisser le champ libre en prévision de l'approche des troupes. Le village fut anéanti, néanmoins le cimetière de la commune lui fut respecté.
À la suite du conflit, démarra une phase de reconstruction, qui durera presque une décennie, menée par une coopérative de reconstruction, administrant la perception des droits de guerre.


text:
Istòria der Eqüator
Era istòria dera Eqüator se pòt dividir eth tres grani periòdes: eth periòde prehispànic, dempús dera arribada der èsser uman ena zòna enquiara invasion e integracion deth territòri ath empèri inca (fins çò 1535); eth periòde coloniau, qu'eth territòri actuau der Eqüator corresponec pendent eth apuprètz ara Reiau Audiéncia de Quito (1535-1822); fin finau eth periòde republican, dempús dera independéncia, integracion ara Gran Colómbia e posteriora separacion, enquiara actualitat.
Somari
- 1 Er Eqüator preïncaic
- 2 Era integracion ar empèri inca
- 3 Epòca coloniau
- 4 Epòca republicana
Er Eqüator preïncaic[modificar | modificar la font]
Eth territòri deth que aué se coneish coma er Eqüator siguec demorat per diuèrses cultures dempús d'uns 15 000 ans a.C., E dilhèu quitament dempús d'uns 30 000 ans. Eth periòde preïstoric (anterior ara arribada des conquistadors espanhòus) s'acostume a dividir eth quate granes etapes: eth periòde paleoindi (fins uns 3500 ans a.C.), Eth periòde formatiu (deth 3500 ath 300 a.C.), Eth periòde de desvolopament regionau (300 a.C. - 800 d.C.) E eth periòde d'integracion (800 - 1534).
- Eth periòde paleoindi comence damb era arribada der èsser uman ena zòna e s'acabe damb es prumèrs processi de neolitització. Era preséncia d'èssers umans ena zòna andino-equatoriau semble remontar-se a uns 30 000 ans a.C. E s'an trobat rèstes de projectils, mès que mès de obsidiana, apròp de Quito, puntes de javelines e propulsors e, sustot, rèstes umanes a Alangasí e Otavalo e es importants enterraments de Sumpa, ara peninsula de Santa Elena, datadi ath 7000 a.C. Aguest conjunt funerari ei dilhèu eth jadiment mès important der Eqüator paleolític, donques qu'es autes rèstes trobades arreu deth país son fragments umans quasi sense contèxt o simplaments pròves de preséncia umana es determinades cauves.
- El període formatiu coincideix amb el procès de neolitització de les diverses cultures locals. És tema de debat si el procès s'inicià localment o fou introduït exteriorment, teoria sorgida a partir de les similituds de les tècniques ceràmiques trobades a la costa equatoriana amb les de l'Àsia (Japó, Sud-est asiàtic, Polinèsia). En qualsevol cas les novetats neolítiques s'expandeixen ràpidament de la costa cap a l'interior i entren en contacte amb les cultures amazòniques de l'altra banda de la serralada dels Andes. Sorgeixen també les primeres agrupacions urbanes, amb habitatges circulars o ovalades organitzades al volant de places, com les trobades a les excavacions de Real Alto i l'illa Puná (al golf de Guayaquil). El període està dominat per cultures assentades a la costa i s'acostuma a dividir en tres grans etapes: l'etapa primerenca on cal destacar la cultura Valdivia (3500 - 1500 a.C.), amb les seves famoses venus, instal·lada a la zona de la península de Santa Elena; letapa mitjana, amb la cultura Machalilla (2000 - 1000 a.C.); i letapa tardana amb la cultura Chorrera (900 - 300 a.C.), situada a la conca baixa del riu Guayas. En aquesta època les cultures assentades a la serra són menys importants, però podem destacar les de Cotocollao i Chaullabamba o Cerro Narrío.
- Eth periòde de desvolopament regionau (300 a.C. - 800 d.C.) S'inície damb çò que semblen importants movements de poblacion e se pòt detectar un considerable procès de aculturació. Es naues influéncies e tendéncies arriben pera còsta (cultura de Bahía de Caráquez) e semblen progressar cap ath nòrd (cultures de Era Tolita e Jama-Coaque) e era interiora (cultures d'Ángel e Quito) e, posterioraments cap ath sud (cultures Guanguala e Jambelí). Ath madeish temps tanben arriben influéncies dempús des tèrres peruanes: se pòden observar es dera cultura Chavín (sus era cultura Chaullabamba) e posterioraments dera alunhada Tiahuanaco (sus es cultures Narrío e Chordeleg). Totes aguestes influéncies e eth desvolopament posterior son fòrça evidenti ne la ceramica, er era policromia, er eth desvolopament de nuclèus urbans importants e er era metal·lúrgia. Ara cultura de Bahía de Caráquez se tròbe peth prumèr còp era metal·lúrgia dera aur, e ara dera Tolita era deth platí. Er aguesta epòca s'intensifica era estratificació sociau des comunitats e se generalisen es escambis comerciaus, qu'eth bèi uns casi arriben en Mesoamèrica. Era definitiva, er aguesta epòca s'assentissen comunitats importantes, sociauments desvolopades e damb identitats culturaus pro fòrtes; son çò que se nomenten acabdillaments ètnics (señoríos étnicos o cacicazgos).
- Eth periòde d'integracion (800 - 1534) se caracterize pera aparicion, ena zòna andina, d'ua unitat culturau impulsada era bona part peth comèrç e que darà lòc a diuèrses confederacions de pòbles damb un considerable desvolopament sociau. Ua d'aguestes confederacions se forme iniciauments a compdar dera cultura dera Tolita e acabe en tot abastar tota era zòna andina deth nòrd der actuau Eqüator: ei era confederacion caranqui (des quitus, caras o caranquis, tanben nomentadi shiris o scyris), qu'auie a Quito e es sòns voltants un des sòns nuclèus principaus. Aguesta agropacion politica, qu'es espanhòus nomentaràn damb er equívoc nòm de Reiaume de Quito, s'espandís cap ath nòrd enquiara zòna de Pasto (actuau Colómbia), peth sud enquiara zòna de Quevedo, damb contactes damb era rica cultura Milagro-Quevedo, e cap ar autan pera val der arriu Napo (s'an trobat elements quitus ara desbocadura dera Amazones). Ua auta d'aguestes confederacions siguec era confederacion cañari, plaçada ena zòna sud des andes eqüatorians, mès petita qu'era caranqui totun mès homogènia culturauments. Sigueren aguestes confederacions es que s'afrontèren ara menaça que representaue era expansion inca, pendent era dusau mitat deth sègle XV.
Era integracion ar empèri inca[modificar | modificar la font]
Era conquista inca[modificar | modificar la font]
A començaments deth sègle XV eth empèri inca se trobaue era ua epòca de grana expansion; eth Tahuantinsuyo s'estenie alavetz fins la còste nòrd der actuau Peró e era zòna de Cajamarca, a on auie artenhut sométer eth pòble Chimú. Pendent eth govèrn der inca Pachacútec s'inicièc ua naua ofensiva cap ar extrèm nòrd der empèri (eth Chinchaisuyo). Era ofensiva s'inicièc pes volts de 1450 e a banda des arrasons tradicionaus politiques e economiques, s'i junhien bères arrasons de caractèr mitològic e dinàstic, donques que segons bères tradicions es inques e es quitus compartien ua origina comuna ne la figure mitica de Quitumbe; ath delà es regions equatoriaus, domeni deth Solei segons es inques, auien un compausant religiós de grana importància per eri. Es accions conqueridores de Pachacútec alertèren ara confederacion cañari, que presentèc ua fòrta oposicion mès acabèc entà someter-se ar empèri. Eth hilh de Pachacútec, Túpac Yupanqui, sagèc assolidar aguestes conquistes e iniciar ua naua ofensiva entà arribar enes tèrres des quitus. Era resisténcia dera confederacion quitu-caranqui siguec herotja, dirigida pes sòns cabdills Hualcopo Duchicela, Epiclachima e Pillahuasu, que culminèc er ua grana batalha apròp de Latacunga, a on se sagerèc era conquista inca. De contunh Túpac Yupanqui refundà era ciutat de Quito. Era mòrt de Túpac Yupanqui e era proclamacion coma inca deth sòn hilh neishut a Tomebamba (actuau Cuenca), Huayna Cápac, inicièc ua tendéncia a favorir era zòna septentrionau der empèri, que mès tà deuant provocarà grèus conflictes damb eth caplòc, Cusco. Huayna Cápac embellí Era ciutat de Tomebamba e bastic era fortalesa d'Ingapirca. Er aqueri moments se produsic ua revòlte ena zòna de Quito, dirigida peth cabdill Cacha Duchicela, que culminèc era era massacre de Yaguarcocha. Un còp pacificat parciauments eth territòri, Huayna Cápac s'installèc a Quito e, en tot seguir eth procediment abituau inca, desterrà massivament diuèrsi pòbles en d'autes zònes aluenhades der empèri. Per implicar es nòbles locaus er eth aparelh estatau, Huayna Cápac se maridèc damb ua princessa quitu, Paccha (o Tuta Paclla) e qu'auec damb eth un hilh, Atahualpa.
Era guèrra civiu entre Huàscar e Atahualpa[modificar | modificar la font]
Eth 1526 s'arreceberen es prumères notícies de vaishèths e òmes estranhs ara còsta, que corresponen ara prumèra expedicion exploradora de Bartolomé Ruiz e er an següent moric Huayna Cápac. Semble qu'era sua darrèra volontat siguec dividir er empèri eth dus: era part principau serie entath sòn primogènit Huàscar e era auta part, que comprenerie es territòris dera anciana confederacion quitu, serie entà Atahualpa. Es prumèrs ans non se produsic càpies afrontament entre es dus fraires, mès fin finau Huàscar exigic a Atahualpa era renóncia as territòris deth nòrd e mobilizèc es sues armades, que penetraren er eth territòri cañari e s'encaminaren cap a Quito. Es tropes d'Atahualpa, jos es sòns generaus, Quizquiz, Caracuchima e Rumiñahui, se les afrontèren e s'inicièc ua longa e esgotadora confrontacion, damb diuèrses batalhes de resultat incert. Fin finau es tropes d'Atahualpa artenheren superar es de Huàscar e dirigir-se sense oposicion cap a Cusco, a on entrèren pòc dempús, proclamèren inca a Atahualpa e se liurèren ath saqueig e era venjança. Sabudes es naues dera victòria, Atahualpa gessec de Quito entà dirigir-se a Cusco e èster nomentat inca de tot er empèri. Er eth camin s'arturèc a pausar a Cajamarca, a on li arribèren es notícies deth desembarcament de Francisco Pizarro. Era guèrra entre es dus frairs auec gravíssimes conseqüéncies entad empèri inca, e mès se consideram que se produsís eth çò de madeish moment qu'era prumèra expedicion espanhòla desembarcava as sues còstes. Eth conflicte provoquèc despoblacions massives e tuades considerables; Atahualpa hec aucir tota era poblacion cañari masculina e exterminar tota era familha deth sòn germanastre Huàscar. Era division regnant laguens der empèri (er aristocràcia cusquenya jamès acceptèc Atahualpa) serà hàbilment profitada per Pizarro, que s'aufrirà coma alliberador des partidaris de Huàscar deuant der usurpador Atahualpa. Ath delà, es prigondes enemistats entre pòbles e ètnies segons es partits causits serà ua auta afeblit profitada pes espanhòus.
Epòca coloniau[modificar | modificar la font]
Assentament deth poder coloniau[modificar | modificar la font]
Entre 1535 e 1590 (fins la revòlte des alcabales) se produsís er assentament deth domeni coloniau damb era fondacion de naues ciutats e era creacion d'avescats e audiéncies. Es constants abusi e conflites provocadi pes conquistadors provoquèren era proclamacion des Leyes Nuevas çò 1544 que centralitzaven eth poder es mans dera Corona. Er aguesti prumèrs ans se fondèren es ciutats de Guayaquil (1535), Loja (1548), Cuenca (1557) e Riobamba (1575), entre d'autes. Eth 1563 se creèc era Reiau Audiéncia de Quito, que demorèc integrada laguens deth \virregnat deth Peró. Ath costat d'aguestes, se creèren diuèrsi asientos d'indigènes, qu'arresponie ara politica de separacion entre era republica de blancos e era republica d'indios. Cap a fins deth sègle XVI se dèc un conflicte entre eth president dera Audiéncia e eth cabildo dera ciutat de Quito, que culminèc er era nomentada «revòlte des alcabales; de 1592 e demostrèc era existéncia deth conflicte entre era corona e es poders locaus, entre criolls e chapetones (es arribadi d'Espanha).
Eth sègle XVII[modificar | modificar la font]
Çò Sègle XVII represente era epòca d'esplendor dera Reiau Audiéncia de Quito, que se convertís er un gran centratz provedidor de neurituds e teishuts entàs granes explotacions minaires d'America, mès que mès entà Potosí. Destaquèc mès que mès era indústria de confeccion de liròts ena zòna andina nòrd e centrau, atau coma era produccion des drassanes de Guayaquil. Pendent aguest sègle tanben se generalize eth cultiu de productes d'origina europèa e s'espandís er usatge deth \quítxua coma lingua franca entre era majoria de pòbles indigènes. Ath madeish temps comence a aquerir importància era naua classa sociau des mestissos, qu'artenheren obtier bèri privilègis reservadi as blanqui mès nogensmenys demorèren relegats tostemp a ua posicion intermediària entre es criolls e es indigènes. Era relativa riquesa que s'artenhec pendent aguesti ans, ajudèc a un gran impuls constructor e artistic. Comence a aquerir importància era nomentada escòla de Quito de pentura e escultura e eth caplòc s'embelleix considerablaments (convents de Sant Francesc, Sant Agustí, Mercè, eca., eth prumèr palais presidenciau) e se creen es prumères universitats. Tanben siguec ua epòca de gran impuls explorador e missioner, damb fondacion de nombroses missions ara Amazonia.
Era crisi deth sègle XVIII[modificar | modificar la font]
Era crisi e era escassetat qu'assolà es explotacions de metaus des colònies pendent aguest sègle afectèc grèvaments ara Reiau Audiéncia de Quito, que perdec ua grana quantitat des sòns mercats tradicionaus e, ath delà, li calec començar a patir era competéncia de productes europèus de major qualitat e mès barati. Conseqüéncia d'aguesti cambiaments siguec era estenduda des latifundis ara sèrra, que superèren era importància as tradicionaus talhèrs texili. Era arribada des Borbons en tròn espanhòu introdusic ua major centralizacion e importantes restriccions comerciaus ath comèrç intèrne entre es colònies, er un assag de concórrer damb er agressiu comèrç anglés. Es reformes administratves passèren entà suprimir era Reiau Audiéncia e incorporar es sòns territòris ath nau virregnat de Naua Granada çò 1718, damb caplòc a Bogotà. Es problèmes e conflictes subsegüents obliguèren a retornar es territòris ath virregnat deth Peró, entà tornar a passar-les ath de Naua Granada definitiuaments çò 1739, mès damb era restitucion dera Reiau Audiéncia de Quito. Eth 1734 arribèc en Quito era mission geodèsica francesa, dirigida, entre de de autes, per Charles-Marie dera Condamine, que representèc un vertadèr revulsiu entara activitat culturau de Quito, damb era promocion d'estudis scientifics e era divulgacion des naues inventes illustrades qu'influïren eth çò geògraf Pedro Vicente Maldonado. Es corrents illustradi penetraren damb fòrça as següentes generacions, er ua dusau mitat de sègle caracterizat per tensions contínues entre es representants dera Corona e es interèssi des criolls. Er establiment çò 1764 deth monopòli d'aiguardents e era racionalització des alcabales e doanes acabèren damb la revòlte des estancs de 1765, que s'ahigec a ua longa sèria de sollevaments indigènes, reprimidi duraments pes autoritats. Er aguesta epòca tanben comence a aparéisher, nauaments enllaçant damb es idèes illustrades, ua clara consciéncia quitenya, que se pòt observar ne les òbres istoriques deth jesuïta Juan de Velasco e, sustot, damb era incansable activitat culturau progressista e emancipadora de Eugenio Espejo, dilhèu çò de mès de gran illustrat quiteny. Es idèes d'Espejo representen claraments era importància dera naua consciéncia criolla, que cada còp guanhaue mès influéncia e que se consideraue espetada pes chapetones. Damb era arribada ena presidéncia dera Audiéncia deth baron de Carondelet, se sagèc satisfèr es demandes autonomistes des criolls, mès era intervencion napoleonenca en Espanha precipitarie era trencadura definitiva damb era metròpoli.
Eth Departament deth Sud dera Grana Colómbia[modificar | modificar la font]
Dempús dera victoria s'inicièc era negociacion entà incorporar es territòris ara naua republica de Colómbia (actuauments coneishuda coma era Gran Colómbia). Quito, Cuenca E totes es ciutats andines se junheren sense massa problèmes ath nau projècte; Guayaquil per contra, ère dividida entre partidaris dera Grana Colómbia e partidaris de junher-se ara naua republica deth Peró. Fin finau, e dempús de diuèrses intervencions militares pòc importantes, Guayaquil demorèc tanben integrada ena Grana Colómbia. Toti es territòris dera Reiau Audiéncia de Quito formèren eth nomentat Departament de Quito o deth Sud, posterioraments cambiat a Districte deth Sud damb es departaments d'Eqüator, Azuay e Guayaquil. Es prumèrs ans d'integracion ena Grana Colómbia representèren un considerable esfòrç, donques que se dediquèren fòrça esfòrci ara guèrra de desliurança deth Peró, encara ne partís e que non culminèc fins çò 1824. Pòc dempús, era naua republica de Peró inicièc un conflicte termierèr damb Colómbia (que dempús heretaria er Eqüator). Aguest conflicte se materializèc çò 1829 era ua invasion peruana dera part meridional deth Departament deth Sud. Es armades peruans siguessen derrotadi pes grancolombians ara batalha de Tarqui (27 de hereuèr de 1830) e se signèren acòrds de patz e tractadi de limits que jamès sigueren respectadi per cap des partits (veigatz er article «Guèrra Eqüator-Peró; entà ua descripcion detalhada des origines deth conflicte). Maugrat toti es esfòrci, eth projècte bolivarià dera Grana Colómbia ère menaçat pes conflictes d'interèssi entre es oligarquies regionaus e pes demandes d'autonomia des sues regions, atau coma pera accion politica des poténcies capitalistes deth moment (basicaments çò Reiaume Junhut e es Estats Units), pòc interessades era era formacion d'un estat fòrt a Sud-amèrica. Çò Cèrt ei qu'eth 1830 s'inicièc un procès de disgregació imparable que dèc lòc enes naui estats de Veneçuèla, Colómbia e Eqüator.
Epòca republicana[modificar | modificar la font]
Era neishença dera Republica der Eqüator[modificar | modificar la font]
Eth 13 de mai de 1830 se constituic definitiuaments eth nau estat integrat pes territòris deth Departament deth Sud, jos eth govèrn deth generau Juan José Flores. Pòc dempús s'amassèren es corts constituents e se cristianèc er estat coma Republica der Eqüator, donques qu'eth nòm de Quito denominacion tradicionau des ancians territòris dera Reiau Audiéncia non siguec acceptat pes representants de Guayaquil e Cuenca. Pòc dempús, çò 1832, er Eqüator prenec possession des isles Galápagos. Flores controtlèc era politica eqüatoriana fins çò 1845, ans eth qué eth país siguec sometut a revòltes contínues, coma es grops oligàrquics dera sèrra e dera còsta sostenguessen a determinadi grops o d'autes. Maugrat es assagi liberalitzadors de Vicente Rocafuerte (president entre 1835 e 1839), Flores aqueric mès poder e en tot convertir-se er un dictator de facto enquia qu'ua aliança de militares e notables de Guayaquil eth derrocà (era nomentada Revolucion Marcista). Eth generau José María Urvina (president e dictator entre 1851 e 1856) instaurèc mesures progressistes, coma era abolicion dera esclavatge, era supression des tributs indigènes e er emparament des petiti proprietaris ruraus. Açò l'afrontèc damb es grani latifondistes, ath madeish temps afrontadi entre eri er ua inacababla luta ressègue-còsta. Eth conflicte s'agravèc eth temps deth sòn successor Francisco Robles, enquiath punt que se creèren diuèrsi govèrns simultanis a diuèrsi punts deth país (Quito, Guayaquil, Cuenca e Loja). Damb eth país prèst de desaparéisher, Gabriel García Moreno, membre der aristocràcia quitenya, era ua sèria de campanhes militares e politiques artenhec amassar eth poder e arténher ua coesion minimau entre es diuèrses fòrces.
Era epòca de García Moreno[modificar | modificar la font]
García Moreno artenhec erigir-se ne eth factor unificador des diuèrses tendéncies des oligarquies dera sèrra e era còsta. Açò permetec crear ues estructures estataus modèrnes, articular eth país (que sonque a compdar d'aguest moment comence a aquerir ua vertadèra consciéncia nacionau) e, en generau, racionalitzar eth sistèma. Es resultats deth programa de García Moreno se notèren plan lèu: aument des exportacions de cacau, vinculacion deth país as corrents comerciaus internacionaus, aument dera recaptacion estatau, proliferacion espectaculara d'òbres publiques, reforma der ensenhament segondari e superior (creacion d'academies e instituts, dera Escòla Politecnica, dera observatòri astronòmic, eca.) e modernizacion dera armada. Mès eth procès de modernizacion auec un prètz anautit, consistent er ua fòrta repression, censure e contraròtle estatau de toti es aspèctes sociaus. Ath delà, eth prigond conservadorisme de García Moreno çò portèc a establir eth monopòli dera Glèisa sus era educacion e es mejans de comunicacion. Eth 1869, era naua Constitucion aprovada peth Congrès, nomentada era Carta Nera, confirmaue e enfortie encara mès eth regim repressor e reaccionari. Era situacion venguec extrèma e fin finau García Moreno siguec assassinat eth 1875. Era mòrt de García Moreno, mès, non signifiquèc un cambiament immediat de politica. Es grops proprietaris conservadori dera sèrra mantengueren eth poder quauqui ans. Totun, era dinamica comerciau internacionau favorie es comerçants, dinamics e liberaus, de Guayaquil, que maldaven entà arribar en poder. Er aguesta epòca se comencen a perfilar es partits politics tradicionaus e maugrat era dictadura de Ignacio de Veintemilla, era tendéncia cap a un major liberalisme se hè evident.
===Dera Revolucion Liberau (1895) ara Revolucion Juliana (1925)===
Maugrat S'auanci progressista arribent se darrèri ans, aguesti èren insufisenti a opinion dempús de progressistes mès radicaus, dirigidi per Eloy Alfaro. Per aquerò, quan eth govèrn s'afrontèc a ua crisi relativaments fòrta a principis de 1895, aquerò siguec profitat pes liberaus entà dar un còp d'Estat, damb eth supòrt dera borgesia, e proclamar a Guayaquil ua nau govèrn çò 5 de junh: siguec ère nomentada Revolucion Liberau. Damb Eloy Alfaro, que dirigie se sectors camparòus e burgesos dera còsta, se procurèc establir eth laïcisme e se separèc definitiuaments Glèisa e Estat, arribèc au sude conclusion eth camin de hèr Guayaquil-Quito e se garantiren ère majoria de liberades ciutadanes. Eth progressisme sociau D'Alfaro se combinaue damb un liberalisme economic que condemnaue çò proteccionisme e favorie çò lliurecanvisme a ultrança, hèt que non favorie eth desvolopament industriau pròpri deth país. Alfaro tanben tendec a sajar anullar se sòns adversaris politics e s'afrontèc damb ua tendéncia dissident deth sòn pròpri partit, dirigida peth generatz Leónidas Plaza e constituida pera nauta borgesia guayaquilenya. Er afrontament acabèc damb Ère tragica mòrt d'Alfaro e ua etapa d'acusat liberalisme economic (1912-25), que permetec enes bancs aquerir eth domeni quasi complèt deth país. Quan eth 1924 assumic ère presidéncia Gonzalo Córdova, eth liberalisme auie perduda bona part deth sòn supòrt populara e se tendéncies conservadores guanhauen fòrça. Eth malcontentament Popular deuant ère inflacion facilitèc eth còp d'Estat dempús de militars joeni e progressistes (9 de junhsèga de 1925, ère nomentada Revolucion Juliana) que, eth tot auançar-s'ara reaccion conservadora, se prepausauen empréner reformes substanciaus, executades dempús parciauments pendenta ère presidéncia de Isidro Ayora (1926-31), eth reordenar ère economia, establir eth Banc Centratz coma er unic autorizat entà eméter moneda e crear ua nau sistèma de pressupòst e de doanes. A compdar dempús d'ans trenta ère vida politica der Eqüator siguec dominada pera figura de José María Velasco Ibarra, qu'inicièc eth sòn prumèr mandat presidenciau eth 1934 (posterioraments aucupèc ère presidéncia ues autes quate còps). Maugrat Se sudes deficiéncies coma administrador, eth sòn acusat populisme e ère suda vinculacion as grops oligàrquics, impulsèc ambicioses òbres publiques e reformes educatives e mantenguec ua politica exteriora d'independéncia. Dempús de diuèrsi conflictes, eth decènni de 1930 s'acabi damb eth brèu dictadura deth generatz Alberto Enríquez Gallo, qu'autregèc eth poder a ua semblada constituent. Posterioraments, eth Discutit trionf electorau de Carlos Arroyo deth Río, eth tot representar dempús d'interèssi dempús de Estats Units, da eth poder ath liberalisme mès extrèm. Eth sòn govèrn Se ven perturbat pera desastrosa guèrra damb eth Peró (1941) e eth subsegüent Protocòu de Rio de Janeiro (gèr de 1942), qu'Eqüator renonciaue entà eth a ua grane part de territòri amazonic. Eth caotic Estat deth país dempús dera guèrra, junhut ara dura repression governamentau, facilitèc eth retorn ath poder de Velasco Ibarra, er ère nomentada Jornada Gloriosa (o simplaments Ère Gloriosa) deth 28 de jamès de 1944.
Deth dusau velasquisme ath fenomèn migratori e era inestabilitat[modificar | modificar la font]
Eth retorn de Velasco Ibarra coïncidic damb er eclosió d'un nau producte entà produsir e exportar: eth plàtan, vertadèr motor dera economia eqüatoriana d'aquera epòca (lèu se convertirie eth çò de prumèr exportador mondiau). Eth nau sector permeté ua considerabla entrada de caps-lòcs, que se rebatec era ua politica fòrça mès establa, eth creishement economic, era dinamizacion de sectors terciaris e un foncionament normau deth sistèma democratic. Dempús dera queiguda de Velasco Ibarra eth 1961, lo remplacèc eth sòn vicepresident Carlos Julio Arosemena, qu'a eth sòn torn siguec desrocat junhsèga de 1963 per ua Amassa Militara. Eth fracàs economic determinèc eth nomentament (març de 1966) d'un mandatari provisionau, Clemente Yeroví, e ueit mesi mès tard era naua assemblada constituent encarguèc era direccion deth país a Otto Arosemena; alavetz se descorbiren rics jadiments de petròli es zònes deth nòrd deth Amazonia. Es comicis de 1968 tornèren un còp mès ath poder a Velasco Ibarra, que nauaments siguec destituit per un còp militar hereuèr de 1972. Assumic alavetz era direccion suprèma çò de generau Guillermo Rodríguez Lara, depausat ath sòn torn eth 1976 per ua Amassa Militara. Era Amassa Militara restablic es libertats democratiques e mejançant un referendum s'aprovèc ua naua Constitucion (1978). Es es eleccions de 1978-79 trionfèc eth candidat dera Concertacion de Fòrces Populares, Jaime Roldós. Dempús dera sua mòrt er un accident d'aviacion çò 24 de mai de 1981, lo succedic eth vicepresident Osvaldo Hurtado. Aguesta epòca coïncidís damb era fin deth boom petrolièr, qu'inicièc ua clara recession economica. Er es presidenciaus de 1984 vencec León Fèbres Cordero, candidat deth dretà Tèsta de Reconstruccion Nacionau. Pendent eth sòn mandat, sofric diuèrsi assagi de còp d'Estat e ua sequestracion, mentre era sua politica ère claraments neoliberau. Er es presidenciaus de 1988 vencec eth socialdemocrata Rodrigo Borja e eth 1992 Sixto Durán Ballén. Gèr de 1995 se produsiren afrontaments armadi damb eth Peró ara sèrra deth Còndor (era guèrra deth Cenepa); dempús de diuèrses escaramusses, eth Peró e er Eqüator signèren ua dobla declaracion de patz. Abdalá Bucaram, Deth Partido Roldosista (que dempús dera mòrt de Jaime Roldós auie anat degenerant er un partit claraments populista) vencec er es presidenciaus de 1996, mès era sua desastrosa gestion economica provoquèc protèstes populares massives e ua grèva generau. Eth Congrès optèc entà destituir-lo per «incapacitat mentau» hereuèr de 1997 e nomentèc president interin a Fabián Alarcón, enquias naues presidenciaus de 1998, er es quaus resultèc vencedor Jamil Mahuad, deth Partit Popular Democratic; aqueth an tanben s'artenhec un acòrd termierèr, aparentaments definitiu, damb eth Peró. Es darrèri vint ans deth sègle XX an representat ua epòca de crisi entath país, afrontat damb ua inflacion e un deute public creishenti, ath delà der imparable aument deth deute extèrne. Es mesures dràstiques de Jamil Mahuad, damb era dolarització, artenheren frenar era inflacion (actuauments inferiora a 2% annau) mès aboquèren ua part importanta dera poblacion ara praubesa. Aguesta situacion ei ara origina dera grana ondada migratòria qu'a sofrit eth país a compdar de 1995, dirigida mès que mès cap a Estats Units, Espanha e Itàlia. Aguesti ans tanben an presenciat eth ressorgiment e reforçament dera identitat indigèna, peth prumèr còp organizada sociauments (CONAIE, Confederacion de Nacionalitats Indigènes der Eqüator) e politicaments (Pachakutik) e damb un poder impensable ans enrera. Membres destacadi des comunitats indigènes an accedit fin finau a cargues publics d'importància, e es lengües e cultures (mès que mès çò quítxua) s'an vist refortilhades e promoigudes.
Es prumèrs ans dera s. XXI[modificar | modificar la font]
Er an 2000 se produsiren naui suslhèuaments militars e dera CONAIE e Jamil Mahuad renoncièc en tot èster remplaçat per Gustavo Noboa. Es es eleccions de 2002 vencec era exgeneral Lucio Gutiérrez que siguec derrocat eth 2005, ath miei de naui casi de corrupcion e mala gestion, e ath sòn lòc assumic eth poder eth sòn vicepresident Alfredo Palacio, enquias eleccions presidenciaus deth 15 d'octobre de 2006. Palacio Artenhec mantier era estabilitat politica e cedir sense problèmes eth poder ath guanhador des eleccions, era esquerrà Rafael Correa, que s'inscriu era era tendéncia, generau en America Latina n'es darrèri ans, de caps de govèrn de quèrra mès o mens populista, damb un programa basat era era nacionalizacion de bèri recorsi naturaus e eth contrarestar ua excessiva influéncia des Estats Units en país. Correa S'a afrontat ara partitocràcia tradicionau der Eqüator e çò 15 d'abriu de 2007 artenhec un ample supòrt eth çò referendum entara reforma constitucionau e era creacion d'ua Assemblada Constituent (78% de vòtes en favor).


text:
Caça
La caça es l'activitat que consistís a cercar e perseguir d'animals salvatges per fin de los tuar dins la tòca de los utilizar coma matèria primièra per lo manjar o lo negòci. Uèi lo tèrme se refererís sovent a la practica esportiva, qu'es regulada, sinon se parla braconatge o caça illegala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se supausa que al començament, la caça servissiá per complementar l'alimentacion en proteïnas animalas e l'utilizacion de las ressorsas animalas que son la pèl o lo cuèr o los òsses. Dins las regions articas, pels inuits la caça èra, fins qualques decenias enrè, l'unica font d'alimentacion amb la pesca. La caça tanben a per foncion d'alunhar o d'eliminar los predadors perilhoses per l'òme. E mai aviá dins fòrça culturas una importància rituala, per exemple amb l'iniciacion dels joves adultes.
Amb la revolucion neolitica e l'aveniment de l'elevatge e la domesticacion dels animals, la caça perdèt de son importància per la subsisténcia; e mai que demòre encara dins los airals de bòsques tropicals e las regions polaras ont constituís totjorn (amb la pesca) la font primièra de proteïnas.
Dins las civilizacions e nacions posterioras la caça dels grands mamifèrs venguèt una activitat reservada de las classas dominantas. Dins l'Euròpa feudala per exemple dins fòrça païses los nòbles e reis avián de resèrvas exclusivas de caça o pel mens èran los unics qu'aviá lo drech de caçar d'unes animals.
Las armas utilizadas abitualament per la caça pendent tota la preïstòria e gaireben fins a l'edat modèrna èran: la lança, l'arc e las flèchas, la fronda, e tanben los cans de caça. D'autras menas de caça èra las trapadèlas.
Uèi se practica encara la caça dins tot lo monde, abitualament en utilizant d'armas modèrnas coma los fusilhs o totjorn en utilizant de tecnicas ancestralas, coma a l'espèra, l'usatge de pistaires o de cans per que tròben las presas. Sovent los païses an aplicat una legislacion e uèi cal èsser licenciat per practicar la caça.
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Se pòt caçar amb divèrsas tecnicas, coma: