text:
Formiga
Lei formigas (var. ahromigas) (familha deis formicidats — Formicidae — ) son d'insèctes sociaus formant de colonias, dicha formiguiers, de còps fòrça complèxas e generalament situats sota de pèiras, dins d'aubres o bastidas en forma de dòme. Fan partida de l'òrdre deis imenoptèrs, coma lei vèspas e leis abelhas. En revènge, lei termits, sovent dichs « formigas blancas », fan partida de l'òrdre deis isoptèrs e son donc pas particularament aparentats ai formigas.
Au mens 12 000 espècias de formigas son estadas identificadas a l'ora d'ara e s'estima qu'au mens 10 000 siguen encara de descubrir[1]. Franc d'Antartida, son presentas sus totei lei continents, especialament dins lei zònas eqüatorialas d'Africa, d'America dau Sud e d'Asia. Son capablas d'esplechar de fònts fòrça variadas de manjar coma d'insèctes, de cadabres de mamifèrs o d'aucèus, de granas, de fruchs, de campairòls e de substàncias sucradas produchas per d'autreis insèctes o de plantas.
La talha d'un formiguier varia de quauquei desenaus d'individús amb de ligams fòrça febles entre elei a unei milions d'individús formant de colonias o de supercolonias fòrça organizadas. Lei formiguiers pus importants son magerament compausats de formigas asexuadas qu'an pas d'alas e que son dichas « obrieras », « soudats »... etc segon l'especializacion de l'individú. De còps, certanei supercolonias son compausats de nis seperats per de distàncias d'unei centenaus de quilomètres.
Somari
- 1 Taxonomia
- 2 Reparticion
- 3 Morfologia
- 4 Desvolopament e reproduccion
- 5 Comportament e ecologia
- 6 Ligams intèrns
- 7 Ligams extèrns
- 8 Referéncias
- 9 Bibliografia
Taxonomia[modificar | modificar la font]
La familha Formicidae fa partida de l'òrdre Hymenoptera, qu'inclutz tanben leis abelhas e lei guèspas. Leis analisis filogeneticas suggerisson que lei formigas son aparegudas fa 110 o 130 milions d'annadas. Aquelei premierei formigas tenguèron de caractèrs pròpris ai formigas e ai guèspas modèrnas coma o mòstra un fossil vièlh de 80 milions d'annadas, descubèrt en 1966. Après l'aparicion dei premierei flors fa 100 milions d'annadas, se diversifiguèron fortament per venir una espècia majora de la vida terrèstra vèrs la fin dau Cretacèu fa 60 milions d'annadas[2][3][4]. D'efèct, durant lo periòde dau Cretacèu, lei formigas primitivas representavan probablament 1% de la populacion insècta. En revenge, après lo començament de l'èra terciària, la proporcion de formigas dins lei depaus fossils se monta entre 20 e 40% deis insèctes.
Reparticion[modificar | modificar la font]
Lei formigas son presentas sus totei lei continents levat d'Antartica. Certaneis illas grandas coma Groenlàndia, Islàndia, Hawaii o en Polinesia tènon pas d'espècias nativas mai foguèron colonizadas per d'espècias importadas[5]. Ocupan de ròdols ecologics força variats e son tanben capablas d'esplechar de fònts de manjar fòrça diferentas. Lei formigas an donc conegut un desvolopament e una multiplicacion fòrça importants. Ansin, a l'ora d'ara, representaràn solament 1 a 2% dau nombre totau d'espècias d'insèctes mai probablament entre 15 e 20% de la massa totala deis organismes vivents sus la Tèrra, e bessai 25% dins lei regions eqüatorialas[6].
Lei regions eqüatorialas presentan la diversitat pus gròssa d'espècias. Per exemple, solament 400 espècias son estadas identificas en Euròpa. En revènge, un mètre carrat d'un bòsc de Malàisia pòu assostar 40 espècias diferentas e 43 espècias diferentas foguèron ja identificadas sus un unic aubre dins la region d'Amazonas. Au totau, tres continents assostan mai de 2000 espècias : Africa (2500), America dau Sud (2160) e Asia (2100).
En Occitània, de formigas frequentas son Linepithema humile (espècia invasiva), Crematogaster scutellaris, Lasius Niger o Formica rufibarbis. Certaneis espècias son fòrça frequentas dins certanei mitans geografics especifics coma Formica rufa dins lei regions montanhósas o Messor barbarus dins lei zònas mediterranèas.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Coma totei leis insèctes, lei formigas an un exosqueleta devesit en tres partidas principalas (tèsta, torax, abdomèn) e sièis cambas. Pasmens, presentan divèrsei caracteristicas especificas entraïnant per d'adaptacions a l'organizacion sociala d'un formiguier. Ansin, la màger part dei formigas an ges d'ala, certaneis organs an conegut de modificacions importantas coma de cambiaments de foncion (per exemple, l'agulhon venimós) e certaneis espècias presentan un poliformisme important en causa de l'especializacion deis obrieras.
Anatomia[modificar | modificar la font]
Tèsta[modificar | modificar la font]
La tèsta d'una formiga es l'endrech onte son situats divèrseis organs sensitius coma leis uelhs, leis ocelas e leis antenas. Es tanben lo luòc onte son situadas lei mandibulas e la boca de la formiga. Leis uelhs son, coma per la màger part deis insèctes, d'uelhs compausats permetent de detectar lo movement e leis ocelas, o uelhs simples, permèton de detectar la luminositat o la polarizacion. Pasmens, levat de quauqueis excepcions, la vision dei formigas es marrida[7]. Ansin, leis antenas que permèton de detectar lei produchs quimics, lei movements d'èr e lei vibracions an un ròtle fòrça important e permèton d'assegurar la màger part dei comunicacions de la formiga. Enfin, lei mandibulas son un organ primordiau car permèton lo transpòrt dau manjar, lo transpòrt d'objèctes, la bastida dau formiguier e la defensa.
Torax e cambas[modificar | modificar la font]
Lo torax es la zòna dau còrs de la formiga que fa la joncion entre la tèsta e l'abdomèn. Es tanben l'endrech onte lei cambas son liats au còrs de la formiga. Coma totei leis insèctes, lei formigas an sièis cambas acabadas per d'arpas que permèton lo desplaçament sus totei tipes de matèrias, compres de superficia verticalas o de l'envèrs.
Abdomèn[modificar | modificar la font]
L'addomèn es l'endrech onte son situats la màger part deis organs intèrns d'una formiga coma lei sistèmas reproductiu, respiratòri, digestiu e de còps un sistèma defensiu coma de glandolas o un agulhon venimós. Lo sistèma reproductiu es generalament actiu solament dins lo cas dei formigas sexuadas e non per leis obrieras. Pasmens, existís fòrça espècias capablas de produrre d'obrieras amb un sistèma reproductiu susceptible d'activacion. Lo sistèma digestiu a la particularitat d'aver una pòcha capabla de servir de sèrva de manjar. Lo contengut d'aquela pòche, dich gavais sociau, permet de norrir la formiga pus tar o un autre membre dau formiguier gràcias a una trofalaxia. Enfin, lo sistèma d'agulhon es eissit d'una evolucion de l'organ utilizat per d'autreis insèctes per pondre d'uous.
Alas[modificar | modificar la font]
La màger part dei formigas sexuadas an d'alas. Lei masclas lei gardan durant tota l'existéncia mai mòron rapidament après l'acoblament. Totjorn après l'acoblament, lei rèinas s'arrançan leis alas. Existís d'espècias raras que sei sexuats an pas d'alas. Ansin, d'un biais generau, la màger part dei formigas an ges d'ala.
Polimorfisme[modificar | modificar la font]
Dins lei formiguiers de certaneis espècias, leis individús presentan de diferéncias fisicas permetent de devesir lei membres d'una colonia en foncion de la talha. Lei pus pichons son dichs minor e lei pus grands major[8][9][10]. En causa de sa talha superiora e de sei mandibulas pus poderós e sovent pus perilhosas per un enemic eventuau, leis obrieras major son de còps dichas « soldiers ». Dins certaneis espècias, existís tanben una tresena categoria sonada media amb una talha intermediària. Lei formigas sexuadas an egalament una diferéncia de talha importanta a respèct deis obrieras asexuadas. Lei femèlas tènon generalament una talha fòrça superiora.
Desvolopament e reproduccion[modificar | modificar la font]
La formiga fa partida deis insèctes a metamorfòsi complèta a partir d'un uou. Lei larvas demoran dins lo formiguier onte son norridas e protegidas per lo rèsta de la colonia. La reproduccion es l'òbra dei formigas sexuadas que son generalament en nombre limitat dins la colonia. L'acoblament se debana generalament durant un vòl nupciau mai pòu tanben aver luòc dirèctament dins lo formiguier. Puei, lei femèlas fertilizadas van cercar un endrech o partir amb un grop d'obrieras per fondar una colonia novèla.
Desvolopament[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament d'una formiga adulta passa per una succession d'estadis successius que son l'uou, la larva e la ninfa. Se l'uou es fertilizat, la progenitura serà una femèla, autrament serà un mascle. Après quauquei setmanas, leis uous espelisson per donar de larvas que son fòrça dependentas. D'efèct, lei larvas an pas de patas e devon èsser norridas per leis adultes. La norridura es generalament donada per trofalaxia. Pasmens, certaneis espècias donan tanben ai larvas un manjar solid coma de tròç de presas. Aquel estadi dura entre unei setmanas e quauquei mes onte se debanan divèrsei transformacions. Puei, la larva vèn una ninfa (o un cocon per leis espècias dau genre Formicinae) que se transforma en formiga adulta en quauquei setmanas o mes. A respèct dei larvas, lei ninfas son totjorn pas mobilas mai tènon d'apendix liures[11].
Lei formigas adultas novèlas demòran dins lo formiguier durant lei premiers jorns per s'ocupar de la rèina, dei larvas e dei ninfas. Puei, participan pauc a pauc ais òbras de la construccion e de l'entretenença de la colonia. Enfin, prenon part a l'avitalhament e a la defensa de la colonia en fòra dau formiguier. Aquelei cambiaments d'activitats pòdon èsser bruscs dins la vida d'una formiga. Aquò es de còps descrich coma una division en castas temporalas. Una ipotèsi per explicar aqueu fenomèn es que lo mandadís dei formigas pus ancianas, e donc pus susceptiblas de morir d'una causa naturala, sigue pus acceptable per la colonia[12][13].
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La reproduccion dei formigas depend principalament de la rèina, o dei rèinas, de la colonia. D'efèct, levat de quauqueis espècias de formigas que tènon pas de rèina, son generalament lei solets membres dau formiguier que pòdon pondre d'uous. Pòdon viure entre quauquei mes e un trentenau d'annadas e èsser activas tot l'an dins lei regions eqüatorialas e totei lei mes cauds dins lei zònas pus frejas. En revènge, lei mascles an una existéncia fòrça corta car mòron après l'acoblament. Aqueu darrier a luòc de dos biais principaus que designan tanben lo mòde de formacion d'una colonia de formigas.
Lo premier es lo vòl nupcial e lo segond es, dins un formiguier amb unei rèinas, la partença d'una rèina e d'un grop d'obrieras per fondar una colonia novèla[14]. Durant lo vòl nupcial, lei formigas sexuadas s'acoblan. Puei, lei mascles mòron lèu[15]. Pasmens, aquò es pas un problèma car lei femèlas pòdon conservar leis espermatozoïdes necessaris durant tota sa vida après l'acoblament. Puei, especèron seis alas e cèrcan un endrech per començar de pondre d'uous. Lei premiereis obrieras son feblas e pus pichonas que lei formigas adultas d'un formiguier ja format mai son capablas de servir immediatament la colonia e d'agrandir lo nis, de cercar dau manjar e de s'ocupar dei larvas. Es d'aqueu biais que la màger part dei formiguiers son fondadas.
Dins aquò, dins certaneis espècias, lo vòl nupciau es rar o a pas luòc. Per exemple, es lo cas de l'espècia europèa de Linepithema humile que sei formiguiers son creats dins un luòc novèu per la partença d'una rèina e d'un grop d'obrieras dau nis principau. Aqueu biais permet la formacion d'un ensems de colonias fòrça estendut. Dins aqueu cas, l'acoblament pòu aver luòc dins lo nis avans la partença dei formigas[14].
Durada de vida[modificar | modificar la font]
La durada de vida d'una formiga varia principalament en foncion de sa casta. Leis obrieras vivon generalament entre un e tres ans enterin que certanei rèinas pòdon viure fins a trenta ans. En revènge, la durada de vida dei mascles es fòrça corta e s'acaba solament après quauquei mes d'existéncia durant lo vòl nupciau.
Comportament e ecologia[modificar | modificar la font]
Coma insèctes sociaus, lei formigas s'ocupan magerament de la bastida e de l'entretenh de la colonia, de sa proteccion e de son avitalhament en norridura. Per aquò, son capablas de comunicar entre elei, generalament gràcias a la produccion de feromònas, e d'ocupar o d'esplechar de ressorsas variadas gràcias a una mobilitat granda.
Locomocion[modificar | modificar la font]
Lei formigas non sexuadas tènon pas d'alas e lei rèinas pèrdon lèu lei sieunas après l'acoblament per acomençar la fondacion d'una colonia. Ansin, la màger part dei formigas se desplaçan d'a pè. Pasmens, existís d'espècias capablas de sautar, coma Harpegnathos saltator, o de planar coma Cephalotes atratus. La capacitat de planar podriá èsser fòrça frequenta entre lei formigas vivent dins leis aubres dei regions eqüatorialas[16].
De mai, certaneis espècias se pòdon desplaçar sus l'aiga en formant de pònts o de radèus flotants compausats d'obrieras arrapadas ensems. Aquelei radèus podrián explicar la colonizacion d'illas alunchadas per d'espècias. Enfin, existís tanben una formiga que pòu nadar e viure dins de nis immergits dins la mangròva d'Austràlia[17].
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lei formigas presentan una diversitat fòrça importanta d'alimentacion. Aquela pòu variar entre un regim diversificat aprofichant cada causa comestibla descubèrta per la colonia e una alimentacion fòrça especifica amb una fònt quasi unica de manjar.
D'efèct, la màger part dei formigas tròban lor norridura gràcias a la caça d'autreis insèctes. Per exemple, en Occitània, es lo cas dei formigas dau genre Formica, tanben dichas formigas rossas o formigas dei bòscs. Ansin, aqueleis espècias son aparadas per la lèi de divèrsei país, coma França o Itàlia, per lor ròtle dins la lucha còntra leis invasions d'insèctes. Lei presas de la caça pòdon egalament èsser de mamifèrs o d'aucèus pichons. Lei rèstas d'animaus mòrts son tanben una fònt d'alimentacion importanta e se supausa que 90% dei cadabres presents dins la natura son netetjats e consumats per lei formiguiers. Una autra fònt de manjar per lei formigas son lei granas dei plantas. Existís de formigas especializadas dins lei recòltas de granas o de fruchs, especialament dins lei regions de la Mar Mediterranèa ambé, per exemple, lo genre Messor. Enfin, un gròs nombre de formigas practican lo norrigatge d'autreis insèctes en cambi de manjar. Es principalament lo cas dau norrigatge de nierons[18].
Fòrça d'espècias de formigas utilizan aquelei tres fònts de norridura. Pasmens, existís tanben de regims pus estrictes o de fònts pus originalas. Per exemple, lei obrieras dau genre Atta realizan de culturas de campairòls sus una terralhada de fuelhas recoltadas per la colonia. D'autreis espècias vivon associadas amb una planta. Ansin, certaneis aubres dau tipe Acacia pòdon donar ai formigas de substàncias sucradas en cambi d'una proteccion còntra leis insèctes[19]. Enfin, dins certaneis espècias, leis obrieras son pas capablas de copar esperelei d'insèctes o de granas e son obligadas d'aver un grop d'obrieras esclavas, generalament eissidas d'uous capturats dins d'autrei formiguiers, per preparar lo manjar que serà finalament empassat per trofalaxia[20]. Coma per lei fònts d'alimentacion, certanei formigas esclavagistas son especializadas per la captura d'uous d'una espècia donada o, au contrari, son capablas d'atacar mai d'una espècia diferenta.
-
-
Formigas Atta especializadas dins la produccion de campairòls a partir de fuelhas d'aubre descompausadas.
-
Obriera Crematogaster scutellaris gardant un grop de nierons.
-
Obrieras Oecophylla smaragdina e nielons.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Lei formigas comunican generalament entre elei en utizant de feromònas que percebon gràcias a seis antenas[21]. Existís tanben d'espècias que pòdon produrre de sòns ambé lor mandibulas que son bessai de senhaus de comunicacion.
Lei feromònas son produchas per divèrsei glandolas que la pus coneguda es aquela de Dufour situada dins l'abdomèn. Son utilizadas per marcar lo camin fins a una fònt de manjar[22], per mobilizar la colonia còntra un enemic[23], per sinhalar la casta d'una obriera[24][25]... etc. De mai, lei feromònas an un ròtle dins la formacion dei larvas car lo desvolopament de certanei castas d'obrieras especializadas, coma lei soudats, es definit per la preséncia o non d'odors caracteristicas d'una rescòntre amb una colonia rivala per leis obrieras entornant la norridura au nis. La formacion dei femèlas es tanben dirigida parcialament per lei feromònas emesas per la rèina[26].
Construccion de la colonia[modificar | modificar la font]
La màger part deis espècias de formigas utilizan de formiguiers permanents e de còps relativament complèxes. Pasmens, i a tanben de formigas nomadas que fabrican de nis provisòris.
Lei formiguiers fix son fachas dins d'endrechs variats que pòdon èsser dins la tèrra, sota de pèiras, dins la fusta, dins leis aubres... etc. Certaneis espècias fan un nis ambé de fuelhas corduradas. Lei luòcs onte installar un nis son generalament chausits sonhosament per cada espècia[27]. Per exemple, Camponotus Cruentatus fondan generalament son nis dins lei terrans cauquiers, solelhats e sota lei pèiras[28]. Divèrsei mòdes de construccion son sovent utilizats per la fabricacion d'un nis. Lei principaus son lei galariás e lei chambras sota la tèrra, que forman generalament la màger part dau formiguier, e la realizacion de dòmas de tèrras o de brondilhas a la superficia. Dins certaneis espècias coma Formica rufa, aquelei dòmes pòdon agantar una autor superiora a un mètre.
Pasmens, existís egalament de formigas nomadas, especialament lei formigas legionàrias d'America dau Sud o d'Africa. Aquelei formigas altèrnan de periòdes de migracion e de periòdes fix onte la colonia caça a l'entorn dau nis. Pasmens, dau fach de la preséncia provisòria dei formigas dins un endrech, forman un nis non permanent fach d'obrieras encrocadas per formar de chambras e de corredors[29].
-
Formiguier a dòme de Formica rufa.
-
-
-
-
-
Migracion de formigas legionàrias en Africa.
Defensa[modificar | modificar la font]
Lei formiguiers devon èsser defenduts còntra leis agressions d'autreis animaus o insèctes, especialament d'autrei formigas, e còntra lei problèmas climatics coma leis inondacions o la calor.
Ansin, per se defendre còntra un agressor o una ataca de formigas enemics, lei membres de la colonia tènon divèrseis armas. Lei premierei son lei mandibulas que pòdon copar o immobilizar un enemic. Existís sovent d'obrieras especializats dins lo combat, dichas soudats, ambé de mandibulas pus grandas e pus dangerosas que lo rèsta de la colonia. L'abdomèn dei formigas dissimula tanben generalament una arma que pòu èsser un agulhon venimós o una glandola capabla de projectar d'acid formic. De mai, de feromònas especialas alarman e mobilizan la colonia per luchar còntra l'enemic.
En fòra d'aquelei capacitats de combat, certaneis espècias an desvolopat d'autreis armas. Dins d'espècias de Camponotus de Malàisia, leis obrieras pòdon « se suicidar » e far petar de glandolas emplidas de produchs quimics capables d'immobilizar un grop d'adversaris[30]. Un autre sistèma de defensa necessitant de còps lo suicidi de membres de la colonia es observat en Brasil per Forelius pusillus ont un grop d'obrieras sagèla l'intrada de la colonia puei demòra a l'exterior cada nuech en proteccion[31].
-
Obriera major de tipe Eciton (formiga legionària).
-
-
-
Ivernacion[modificar | modificar la font]
Dins lei regions eqüatorialas, o amb una temperatura sufisenta, lei formigas son activas tot l'an. En revènge, dins lei zònas pus frejas coma Occitània, obsèrvan d'ivèrn un periòde de repaus dich ivernacion. Durant aqueu periòde, l'organisme dei formigas demenís son activitat metabolica. Ansin, an generalament pas besonh de se norrir fins a la prima seguenta onte se debana lo revelh termic de la colonia. Aqueu darrier eveniment es de còps espectaclós ambé la sortida d'un nombre important d'obrieras a l'exterior dau formiguier per captar lo raionament solar e restablir lo ritme normau de l'activitat metabolica de l'organisme.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Ligams extèrns[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La nueva taxonomía de hormigas. Pages 45–48 in Fernández, F. Introducción a las hormigas de la región neotropical. Instituto Humboldt, Bogotá. 2003.
- ↑ Grimaldi D, Agosti D (2001). "A formicine in New Jersey Cretaceous amber (Hymenoptera: Formicidae) and early evolution of the ants". Proceedings of the National Academy of Sciences 97 (25): 13678–13683. doi:10.1073/pnas.240452097
- ↑ Moreau CS, Bell CD, Vila R, Archibald SB, Pierce NE (2006). "Phylogeny of the ants: Diversification in the Age of Angiosperms". Science 312 (5770): 101–104. doi:10.1126/science.1124891
- ↑ Wilson EO, Hölldobler B (2005). "The rise of the ants: A phylogenetic and ecological explanation". Proceedings of the National Academy of Sciences 102 (21): 7411–7414.
- ↑ Jones, Alice S. "Fantastic ants - Did you know?". National Geographic Magazine. [1]
- ↑ Schultz TR (2000). "In search of ant ancestors". Proceedings of the National Academy of Sciences 97 (26): 14028–14029. doi:10.1073/pnas.011513798.
- ↑ Fent K, Rudiger W (1985). "Ocelli: A celestial compass in the desert ant Cataglyphis". Science 228 (4696): 192–194. Bibcode:1985Sci...228..192F. doi:10.1126/science.228.4696.192. PMID 17779641.
- ↑ Wilson EO (1953). "The origin and evolution of polymorphism in ants". Quarterly Review of Biology 28 (2): 136–56. doi:10.1086/399512.
- ↑ Weber, NA (1946). "Dimorphism in the African Oecophylla worker and an anomaly (Hym.: Formicidae)" (PDF). Annals of the Entomological Society of America 39: 7–10. [2].
- ↑ Edward O. Wilson and Robert W. Taylor (1964). "A Fossil Ant Colony: New Evidence of Social Antiquity" (PDF). Psyche 71: 93–103. doi:10.1155/1964/17612. [3].
- ↑ Gillott, Cedric (1995). Entomology. Springer. p. 325. ISBN 0-306-44967-6.
- ↑ Traniello JFA (1989). "Foraging strategies of ants". Annual Review of Entomology 34: 191–210. doi:10.1146/annurev.en.34.010189.001203
- ↑ Sorensen A, Busch TM, Vinson SB (1984). "Behavioral flexibility of temporal sub-castes in the fire ant, Solenopsis invicta, in response to food". Psyche 91: 319–332. doi:10.1155/1984/39236
- ↑ 14,0 14,1 Hölldobler & Wilson (1990), pp. 143-179.
- ↑ Keller L (1998). "Queen lifespan and colony characteristics in ants and termites". Insectes Sociaux 45: 235–246. doi:10.1007/s000400050084.
- ↑ Yanoviak SP, Dudley R, Kaspari M (2005). "Directed aerial descent in canopy ants" (PDF). Nature 433 (7026): 624–626. doi:10.1038/nature03254. PMID 15703745, [4].
- ↑ Clay RE, Andersen AN (1996). "Ant fauna of a mangrove community in the Australian seasonal tropics, with particular reference to zonation". Australian Journal of Zoology 44: 521–533. doi:10.1071/ZO9960521, [5].
- ↑ Styrsky JD, Eubanks MD (January 2007). "Ecological consequences of interactions between ants and honeydew-producing insects". Proc. Biol. Sci. 274 (1607): 151–164. doi:10.1098/rspb.2006.3701. PMC 1685857. PMID 17148245. http://rspb.royalsocietypublishing.org/content/274/1607/151.full?sid=7df3cd77-4b28-48c0-847a-ec3b699ad4b4.
- ↑ Fischer RC, Wanek W, Richter A, Mayer V (2003). "Do ants feed plants? A 15N labelling study of nitrogen fluxes from ants to plants in the mutualism of Pheidole and Piper". Journal of Ecology 91: 126–134. doi:10.1046/j.1365-2745.2003.00747.
- ↑ L'utilizacion de l'esclavagisme es observada per un cinquantenau d'espècias diferentas de formigas e son extension varia dins de proporcions importantas. Dins lei formas pus simplas, leis obrieras de l'espècia esclavagistas son ja capablas de faire foncionar lo formiguier e leis esclaus permèton solament de melhorar la productivitat. Dins lei cas pus extrèms, leis obrieras esclavagistas son capablas solament d'atacar d'autrei formiguiers per capturar d'uous e formar d'esclaus novèus. Totei leis autrei cargas son asseguradas per leis obrieras esclavas.
- ↑ ackson DE, Ratnieks FL (August 2006). "Communication in ants". Curr. Biol. 16 (15): R570–R574. doi:10.1016/j.cub.2006.07.015. PMID 16890508. [6].
- ↑ Goss S, Aron S, Deneubourg JL, Pasteels JM (1989). "Self-organized shortcuts in the Argentine ant". Naturwissenschaften 76: 579–581. Bibcode 1989NW.....76..579G. doi:10.1007/BF00462870.
- ↑ D'Ettorre P, Heinze J (2001). "Sociobiology of slave-making ants". Acta ethologica 3: 67–82. doi:10.1007/s102110100038. [7].
- ↑ Detrain C, Deneubourg JL, Pasteels JM (1999). Information processing in social insects. Birkhäuser. pp. 224–227. ISBN 3-7643-5792-4.
- ↑ Greene MJ, Gordon DM (2007). "Structural complexity of chemical recognition cues affects the perception of group membership in the ants Linephithema humile and Aphaenogaster cockerelli". Journal of Experimental Biology 210 (Pt 5): 897–905. doi:10.1242/jeb.02706. PMID 17297148. [8].
- ↑ Hölldobler & Wilson (1990), p. 354.
- ↑ Franks NR, Hooper J, Webb C, Dornhaus A (2005). "Tomb evaders: house-hunting hygiene in ants". Biology Letters 1 (2): 190–192. doi:10.1098/rsbl.2005.0302. PMC 1626204. PMID 17148163. [9]
- ↑ Edouard DELLA SANTA, Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud), Volume 16 (1995).
- ↑ Hölldobler & Wilson (1990), p. 573.
- ↑ Jones, T.H.; Clark, D.A.; Edwards, A.A.; Davidson, D.W.; Spande, T.F. & Snelling, Roy R. (2004). "The Chemistry of Exploding Ants, Camponotus spp. (Cylindricus complex)". Journal of Chemical Ecology 30 (8): 1479–1492. doi:10.1023/B:JOEC.0000042063.01424.28. PMID 15537154.
- ↑ Tofilski,Adam; Couvillon, MJ;Evison, SEF; Helantera, H; Robinson, EJH; Ratnieks, FLW (2008). "Preemptive Defensive Self-Sacrifice by Ant Workers" (PDF). The American Naturalist 172 (5): E239–E243. doi:10.1086/591688. PMID 18928332. [10].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (de) Seifert B., Die Ameisen Mittel- und Nordeuropas, Lutra, 2007. ISBN 978-3-936412-03-1.
- (en) Bolton, Barry. Identification Guide to the Ant Genera of the World. Harvard University Press, 1995. ISBN 0-674-44280-6.
- (en) Bolton, Barry (1995), A New General Catalogue of the Ants of the World, Harvard University Press. ISBN 978-0-674-61514-4.
- (en) Hölldobler B, Wilson EO (1998), Journey to the Ants: A Story of Scientific Exploration, Belknap Press. ISBN 0-674-48526-2.
- (en) Hölldobler B, Wilson EO (1990), The Ants, Harvard University Press. ISBN 978-3-540-52092-4.
- (en) Hölldobler B, Wilson EO (2009), The Superorganism: The Beauty, Elegance and Strangeness of Insect Societies Norton & Co.. ISBN 978-0-393-06704-0.
- (en) Borror DJ, Triplehorn CA, Delong DM (1989), Introduction to the Study of Insects, 6th Edition. Saunders College Publishing. ISBN 0-03-025397-7.
- (fr) Passera L, Aron S. Les fourmis. Comportement, organisation sociale et evolution. CNRC-NRC, 2005. ISBN 0-660-97021-X.
- (fr) Edouard DELLA SANTA, Faune de Provence, Bulletin du C.E.E.P. (Conservatoire Etudes des Ecosystèmes de Provence/Alpes du Sud), Volume 16 (1995).


c: text/html

text:
Lagos (Portugal)
Lagos, (« Los lacs ») es una vila e una agglomeracion situada a la bòca de la Bensafrim al sud d'Algarve, al Portugal. La majoritat de la populacion, establida sul litoral, viu del torisme e las activitats de servicis connèxes. Lo rèirepaïs, agricòl e forestièr, es fòrça mens densament poblat en comprason.
Lagos es situat à mai o mens 35 km a l'èst del cap de Sagres, lo finistèrra sud oèst d'Euròpa. Al nòrd de Lagos, la rota de Vila Nova de Milfontes e de Sines serpeja dins las costièras del pargue natural del Sud-Oèst.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lagos es un vièlh pòrt maritim que l'istòria data de mai 2000 ans. Lo nom de Lagos ven del gal Lacobriga. Lagos èra d'en primièr un establiment Cartaginés que recrutava de mercenàris galeses per combatre los Romans pendent las Guèrras Punicas. Foguèt enseguida colonizada pels Romans, e dependiá de la província romana de Lusitània. Demòran qualques rèstes galoromans a Lagos e a l'entorn. Es benlèu a Lacobriga, prèp del mont Molião, que lo general rebèl Sertorius desfaguèt amb l'ajuda de lusitanians l'armada de Q. Caecilius Metellus Pius enviada per l'arrestar. Lacobriga èra ja un pòrt d'importància a aquela epòca.
Al sègle VI, la vila foguèt successivament governada pels Visigòts puèi pels Byzantins. Los Moros envasiguèt la region al sègle VIII, e la nomenèron alara Zawaia (es « lac » en arab). Èra dins lo païs d’al-Gharb (que ven lo nom modèrne d' Algarve). Los Moros faguèron de barris a vila e creèron de linhas comercialas maritimas regularas. En 1174 lo Wali local autregèt la construccion de la glèisa de Sant Joan Batista fòra dels barris. Es la mai anciana glèisa de tot l'Algarve.
La província d'Algarve e d'Alentejo demorèron jos autoritat morèsca quitament aprèp la Reconquista d'Afonso Henriques e foguèt reconquerida jol reialme d'Alfons III de Portugal en 1241. Atal, quand lo sobeiran reconqueriguèt l'Algarve en 1249, s'atribuiguèt lo tìtol de « Rei de Portugal e d'Algarve », testimonhant qu'aquela província, araba dempuèi de sègles, èra encara a l'epòca una tèrra forastièra.
Lagos venguèt una jurisdiccion autonòma que jol reialme de Pèire I de Portugal en 1361. Es a Lagos que lo rei João I rassemblèt une flòta en vista de s'emparar de Ceuta en 1415, primièra incursion d'Euròpa medievala en Africa, e premicis de las Grandas descobèrtas dels exploradors portugueses pels oceans.
Venguda lo tremploin de las expedicions transoceanicas, Lagos foguèt al sègle XV un pòrt de nauta mar: lo prince Enric lo Navegador, filh benjamin del rei João I, passèt l'essencial de sa vida. Es d'aquí que derigiguèt las campanhas contra lo Marròc e las còstas orientalas d'Africa amb las seunas caravellas, de naus que tenon fórça plan en nauta mars. Lagos es tanben la patria de Gil Eanes, primièr capitan a passar lo cap Bojador en 1434, qu'èra considerat a l'epòca coma la limita miègjornala de la zona abitabla (non « torrida ») de la Tèrra. Aquel espleit marca una estapa marca dins l'exploracion d'Africa. L'anciana capitala de Nigèria, Lagos, es una colonia de la vila portuguesa.
Es encara a Lagos que los primièrs esclaus foguèron menats en Euròpa. Un edifici del sègle XVII es bastit al luòc exacte del primièr mercat d'esclaus (Mercado de Escravos, deubèrt en 1444) d'Euròpa. Enric lo Navegatdor, coma principal investisseire de las expedicions africainas, perceviá 20 % de las ventas. Sa mòrt marca la decadéncia de la vila, la familha reiala se desinteressèt leu de l'Algarve; las grandas companhiás de comerci mudèron a aquel moment per Lisbona.
Aquela decadéncia perdurèt fins a que lo rei Sebastião, que sonhava d'una granda crosada permetent de conquerir lo reialme de Fès, assemblèt una granda flòta a Lagos (1578). Moriguèt amb la mai granda partida de la cavalaria portuguesa pendent la batalha de Ksar el-Kebir.
En 1693, l'amiral de Tourville interceptèt lo carreg d'Esmirna al larg de las còstas de Lagos, privant la coalicion angloautriaca d'importants finançaments e de desenas de vassèls. Mas pendent la Guèrre de Sèt Ans, l'amiral britanic Edward Boscawen donèt, totjorn devans Lagos, sa revenge a la Royal Navy en destruïsent la flòta francesa de 14 naus encargada d'assegurar un desbarcament en Escòssia (19 d'agost de 1759).
La vila, amb los seus ostals vielhòts, prenguèron un aspècte respectable amb lo Tèrratrem de Lisbona de 1755 que la devastèt. Pasmens conservèt de barris del sègle XVI, lo castèl del governaire (sègle XVI).
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments e musèus[modificar | modificar la font]
La glèisa de Sant Antòni[modificar | modificar la font]
La faciada modèsta amb torres dissimetricas, datant de 1715, contrasta fòrça amb l'extravagança de l'interior, ricament adornat. Los azulejos blancs e blaus daurats (sègle XVIII), de fusta esculptats (talha dourada, d'entre los mai bèls dels païses) cobrisson tota la superfícia de las parets de la nau, amb sièis telas barròcas de Mèstre José Joaquim Rasquinho representant los miracles de sant Antòni.
Aquela glèisa, consacrada a Antòni de Padòa es un dels rars edificis daissat gaireben intactes pel tèrratrem de Lisbona de 1755.
Musèu regional d'Algarve[modificar | modificar la font]
Aquel musèu regional se situa a costat de la glèisa Sant Antòni. Abriga una colleccion eteroclita de pèças arqueologicas. La partida etnografica es consacrada a l'istòria de l'Algarve. La carta balhada pel rei Manuel I de Portugal a la vilà i es expausada; i a tanben un colleccion d'armas e d'objèctes d'art ancians de la colonia portuguesa de Moçambic. Lo tresaur es los abits de ceremonia del rei Sebastian I de Portugal que portava a la darrièra messa abans l'escapada marrocana fatala.
Lo fòrt de Ponta da Bandeira[modificar | modificar la font]
Quand lo Portugal tombèt jos dominacion espanhòla, la còsta venguèt una de las ciblas de la Royal Navy. Lagos, pròche de la basa navala de Cadiç, foguèt atacada paer Francis Drake, mas leos abitants li opausèron una defensa tan atissada que lo corsari britanic deguèt renonciar a l'assalt, e se retornèt alara cap al pòrt de Sagres. E mai, la còsta èra de contunh atacada per de piratas e de corsaris, per aquó la fortifièran. Ponta da Bandeira es un dels fòrts bastits al començament del sègle XVII: contrarotlava La dintrada del pòrt.
Economia e cultura[modificar | modificar la font]
Coma fòrça vilas costièras de Portugal, Lagos totjorn tornèt la seuna activitat economica cap al mar e la Pèsca. Mas dempuèi 1960, se tornèt largament cap al torisme, venguda l'activitat dominanta. Las bèlas plajas, lo clima agradable, l'arquitectura e lo patrimòni istoric son los seus atots. Lagos es tanben reputada al plan viticòl pel seu muscadet, e per una licor locala, l'aguardente de medronho, a basa d'arboças.
Los sites toristics majors son :
- Ponta da Piedade (Punta de la Pietat)
- Grutas da Costa d'Oiro (baumas de la Còsta d'Aur)
- Lagoa de Alvor (lòna d'Alvor)
- Mata Nacional de Barão de S.João (selva nacionala del baron de Sant Joan)
Subdivisions[modificar | modificar la font]
La vila de Lagos compta las siès freguesias seguentas :
Plajas[modificar | modificar la font]
- Meia Praia (plaja centrala) - Sabla fin e blanc, aquela plaja se dubrís sus una de las mai grandas baias d'Euròpà e beneficia, a causa de la seuna espandida, d'una mar calma. L'abséncia d'estèus ne fa un luòc ideal per las activitats nauticas. Per vent fòrt, las plajas son paradas entre los bauces.
- Praia Solaria (plaja solelhada).
- Praia da Batata (plaja de la patata).
- Praia dos Estudantes (plaja dels estudiants).
- Dona Ana es sens dobte la plaja mai frequentada: lo sabla es mai gros que sus las autras plajas, es tancada per dels massís rocasuts de formas evocatriças: lo « pastís d'anniversari », lo « Titanic », e l'« Esfinx ». Dona Ana comprend en fach doas plajas separadas per una avançada calcària isoladas a marèa nauta.
- Canavial
- Camilo
- Praia da Luz (plaja de la lutz).
Fotos[modificar | modificar la font]
-
Aldeia da Meia Praia canada per Zeca Afonso
-
La Caravella Boa Esperança a l'encorage a Lagos
-
Le canal de Lagos vers la marina
-
-
-
-
-
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) I Support Lagos - Showcasing Lagos in English
- (pt)Servicis & informacion sus la vila
- (pt) Algarve : informacion sus las vilas de la província
- Photos de Lagos
- (en)Lagos, Portugal site anglofon consacrat a Lagos
- Una webcam a Lagos...
- (en) Lagos, Luz and Sagres
- (pt)Brèva istòria de Lagos
- Vacanças a Lagos

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Grop dels Uèit
Lo Grop dels Uèit (var. Grop dels Uèch, Grop dei Uech) (G8) es una coalicion dels uèit païses mai industrializats del mond : los Estats Units, Japon, Alemanha, lo Reialme Unit, França, Itàlia, Canadà e Russia. Amassa, los païses del G8 representan 66,5% de l'economia mondiala. Un som es organizat cada annada. Aquela coalicion a per but de discutir sus los afars del mond.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo G8 foguèt creat en 1975 a l'iniciativa del president de la Republica Francesa Valèri Giscard d'Estanh al temps d'un som entre los sièis caps d'Estats fondadors al castèl de Rambouillet.
- G6 en 1975 : los Estats Units, Japon, la Republica Federala d'Alemanha, lo Reialme Unit, França e Itàlia
- G7 en 1976 : Canadà
- G8 en 1998 : la Federacion de Russia
Nòta : l'Union Europèa i participa.


text:
Marco Polo
Marco Polo (a l'entorn de 1254-1324) nasquèt a Venècia, e foguèt lo mai famós dels viatjaires de la Rota de la Seda.
Lo paire de Marco Polo e son oncle avián ja realizat de viatges en Asia abans sa naissença. Marco Polo aviá sièis ans quand son paire e son oncle partiguèron tornarmai cap a l'èst dins son primièr viatge cap a China. Quand tornèron a Venécia, Marco Polo ja aviá 15 ans e sa maire èra mòrta.
Cap a la fin de l'an 1271, recebèron de presents de granda valor del novèl Papa Gregòri X amb la mission de los portar al Grand Khan de China. Aital, quand Marco Polo aviá 17 ans, de Venécia se n'anèt amb son paire e son oncle cap a l'èst. Armenia, Pèrsia e Afganistan traversèron fins qu'arribèron en China, en recórrer tota la Rota de la Seda. La tornada se faguèt per la mar de China fins a Ormuz, ont contunhèt son viatge per la tèrra fins a Venécia.
Quand arribèt foguèt empresonat per las autoritats genoesas, e mentre qu'èra en preson, dictèt a un escrivan professional sas aventuras. Un bèl nombre de sas observacions son precisas e verificablas e gràcias a el, l'Occident s'assabentèt d'aquelas tèrras alunhadas.
Aital, son òbra Los viatges de Marco Polo foguèt, pendent de temps lo sol referent e encoratgèt los viatges e los ligams entre de pòbles plan alunhats gràcias al comèrç per la Rota de la Seda. Cristòl Colomb foguèt un legeire apassionat d'aqueste libre.
D'unes estudis scientifics recents afortisson que los viatges e las istòrias documentadas dins lo libre Los viatges de Marco Polo son falses. Aqueles estudis sostenon que benlèu Marco Polo arribèt en China -e mai pro improbablament- mas qu'es completament fals lo fach que se foguèsse entrevistat amb los monarcas d'aqueles païses. Una de las pròvas nombrosas se fondamenta sus la descripcion de la vestimenta de la nauta societat chinesa pencha coma una barreja entre los vestits genoeses e turcs, païses ont segur estèt un brave temps, que la familha Polo aviá una fabrica de telas dins aquel darrièr país.


text:
Sent Arroman (Nauts Pirenèus)
Sent Arroman (Nauts Pirenèus) ( Saint-Arroman en francés) qu'ei ua comuna gascoa, situada dens lo departament des Nauts Pirenèus e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1307 un censier deu prieuré de Sarancolin cite le village de Gayan . En 1348 fuyant devant la peste noire les habitants de Gajan fondent le village de Sent Arroman. Gajan devient alors un quartier de Saint Arroman.[1]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Le village de Saint Arroman, Pyrenea.fr


text:
Campagne (Oise)
Campagne es una comuna francesa administrada per lo departament d'Oise de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En mai 1841, en lo moment del recensement, entre los 46 ostals viscudas, 36 an cobèrt en chaume, del temps que 2 la son en pissarra e 8 en tuile[1].
En mai 1841, lors du recensement, parmi les 46 maisons habitées, 36 sont couvertes en chaume, alors que 2 le sont en ardoise et 8 en tuile[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Archiu de l'Oise en linha (recensement 1841 : cotitza 6 Mp 142, vista 10)
- ↑ Archives de l'Oise en ligne (recensement 1841 : cote 6 Mp 142, vue 10)


text: Destutt de Tracy (1754-1836) èra un filosòf francés celèbre per aver desvolopat lo concèpte d'ideologia. Membre de l'aristocracia e d'ascendéncia escocesa, èra en favor de la separacion dels poders e de las libertats individualas. Defendava una cosmovision materialista, pròcha a las posturas d'Étienne Bonnot de Condillac, que las facultats de l'esperit apareisson a partir dels sentiments (per atal rebutva qu'existís una disciplina coma la psicologia, tròp abstracha e amb de connotacions idealistas). Definiguèt tanben de concèptes de basa per l'economia, coma per exemple l'intercambi coma motor de creissença, una idèa que se trobará presenta dins l'òbra de Karl Marx. Pels seus apòrts venguèt membre de l'Académie française e aguèt d'emplecs d'onor dins divèrsas societats de pensaires de las Luses.