text:
Chimpanzé
Lo chimpanzé es lo nom comun de doas espècias existissent de monin de genre Pan, ont lo fluvi Còngo forma lo limit entre l'abitat natiu d'ambedoas espècias.[1]
- Chimpanzé comun, Pan troglodytes: lo chimpanzé pus conegut vivent subretot Africa en Occidentala e Centrala.
- Bonobo, Pan paniscus: tanben conegut coma lo "chimpanzé Pigmèu", aquela espècia se tròba dins los bosques de la Republica Democratica de Còngo.
Lo chimpanzés son membres de la familha Hominidae, coma los Gorillas, Umans e Orangotans. Òm pensa que los chimpanzés se dividiguèron de l'evolucion umana fa prèp de 6 milions d'ans e atal las doas espècias de chimpanzés son los pus pròche parents en vida dels umans. Los chimpanzés son los unics membres coneguts de la sostribú Panina. Las doas espècias de Pan se divisèron fa solament un milion d'ans. Mai de 99% de las sequéncias de l'ADN uman e chimpanzés son las meteissas.
Somari
- 1 Istòria de l'evolucion
- 2 Anatomia e fisiologia
- 3 Comportament
- 4 Interaccion amb umans
- 5 Vejatz tanben
- 6 Referéncias
Istòria de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Relacions dins evolucion[modificar | modificar la font]
Se considèra ara que lo genre Pan fa part de la sosfamilha Hominidae a que los umans tanben apartenon. Aquelas doas espècias son los parents dins l'evolucion en vida pus prèp dels umans. Lo umans partejavan un ancessor comun amb los chimpanzés fa sièis milions d'ans .[2] La recerca innovanta facha per Mary-Claire King en 1973 trobèt un ADN identic a 99% entre èssers umans e chimpanzés,[3] encara que la recerca dempuèi modifiquèt aquela descobèrta a 94% [4] de semblança, amb almens qualques diferéncias sus l'ADN pas encodat. S'es prepausat quitament que los troglodites e paniscus anen amb los sapiens dins lo genre Homo, puslèu qu'en lo Pan . Un argument en favor d'aiçò es qu'unas autras espècias se tornèron classificada per aperténer al meteis genre sus la basa de mens similitud genetica qu'aquela que i a entre umans e chimpanzés.
Fossils[modificar | modificar la font]
Se trobèt fòrça fossils umans, mas los fossils de chimpanzés se descriguèron pas abans 2005. Las populacions de chimpanzés existissent en Occident e Africa Central se superpausan pas amb los sites essencials de fossils umans en Africa Orientala. Pasmens, ara se sap suls fossils de chimpanzés de Kenya. Aquò indicariá que tant los umans coma los membres de la classa dels Pan foguèron presents dins la Val del Rift pendent la mitan del Pleïstocèn.[5]
Anatomia e fisiologia[modificar | modificar la font]
Lo chimpanzé comun mascle a es grand de 1,7 m quilhat e pesa aperaquí 70 kg; la femèla es un pauc mai pichona. Los braces del chimpanzé comun, quand son estenduts, son la mitat pus longs la nautor del còs e son pus longs que las cambas. Lo bonobo es un pauc pus pichon e pus prim que lo chimpanzé comun mas a de membres pus longs. Las doas espècias utilizan sos braces longs e fòrts per pujar als arbres. Sus la tèrra, los chimpanzés normalament van de quatre patas utilizant coma supòrt sos artelhs per supòrt amb sas mans tancadas. Los pès del chimpanzé son melhors per caminar qu'aqueles de l'orangotan perque las solas del chimpanzé son pus largas e los dets mai corts. Ambedoas espècias pòdon caminar quilhats sus doas cambas quand carrejan d'objèctes amb sas mans e sos braces. Lo pelatge es escur; la cara, los dets, las palmes de las mans e las sòlas dels pès son sens pel; e lo chimpanzé a pas cap de coa. Una massa d'òs en dessús los uèlhs dona a la tèsta un biais retractat e lo nas es plan. Malgrat que las mandibulas sián salhentas, los pòts salhon solament quand un chimpanzé fa morros. Lo cervèl d'un chimpanzé es la mitat de la dimension d'un cervèl uman.[6]
Los chimpanzés rarament vivon aprèp l'edat de 40 en vida salvatja, mas pòdon arribar a l'edat de mai de 60 ans en captivitat. Cheeta, l'eroïna de Tarzan, foguèt que encara viva en 2009 a l'edat de 79 ans,[7] que ne fariá lo chimpanzé pus vièlh del monde. Pasmens, aquela declaracion es contestada.[8]
Comportament[modificar | modificar la font]
Las diferéncias anatomicas entre lo chimpanzé Comun e lo Bonobo son leugièras, mas lo comportament sexual e social son fòrt diferents. Lo chimpanzé Comun a un regim omnivòr, una cultura de caça en gropa baisada amb de mascles beta dirigit per un mascle alfa e de relacions socialas extrèmament complèxes.
Lo Bonobo, d'autra banda, a un regim subretot frugivòr e un comportament egalitari, pas violent, matriarcala e sexualament receptiu. [9] De cara glabra, anant de color ròsa a fòrt escura segon las espècias, mas es generalament pus clara pels individús pus joves, s'escursissent mentre se fan vièlh. Lo Bonobo a los membres superiors mao longs e capitan anar quilhats pus sovent que lo Chimpanzé Comun. Una Universitat d'estudi del Centre Medical de Chicago trobèt de diferéncias geneticas significativas entre las populacions de chimpanzés.[10]. De gropes diferents de chimpanzés an de comportaments culturals diferents amb de preferéncias pels diferents tipes d'esplech.[11]
Lo chimpanzé Comun mòstra de nivèls d'agression mai nauts que lo Bonobo.[12]
Intelligéncia[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés fan d'espleches e los utilizan per obtenir de noiriduras e per de demostracions socialas; an d'estrategias de caça sofisticadas qu'exigisson cooperacion, influéncia e posturas; son conscients dels estatuts, capables de manipulacion e de decepcion; pòdon aprendre a utilizar simbòls e comprendre aspèctes de la lenga umana e tanben qualques aspèctes de sintaxi e concèptes del nombre e sequéncia numerica;[13] e son capable de planejar volontàriament un estat futur o un eveniment.[14]
Utilizacion d'espleches[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés modèrnes utilizan espleches e la recèrca recenta indica que l'utilizacion d'espleches de pèira comencèt fa 4300 ans.[15] Un estudi recent revela que l'utilizacion de tals espleches avançats coma lanças, que los Chimpanzés Comuns de Senegal afilavan amb sas dents, s'utilizan per caçar lo Galago senegalensis.[16][17] Abans de la descobèrta de l'usatge d'espleches pels chimpanzés, se pensava que los umans foguèron l'unica espècia que fasián e utilizavan d'espleches, mas encara mai d'autras espècias utilizant espleches son ara conegudas.[18][19]
Empatia[modificar | modificar la font]
Los estudis recents an mostrat que los chimpanzés s'implican dins de comportaments aparentament altruistas.[20][21]
Las pròvas en favor de l'"espiritualitat dels chimpanzés" son demostracion de dòl, "naissance d'amor romantic", "Dança de la pluèja", apreciacion de belesa naturala coma l'observacion de la cloca del solelh sus un lac, curiositat e respècte cap a fauna qu'es pas una amenaça o una font alimentària pels chimpanzés, empatia cap a d'autras espècias (en alimentant tartugas) e "animisme" o "joc pretenduts" breçant e penchenant pèiras o bastons.[22].
De scientifics escoceses descobriguèron que la relacion dels chimpanzés amb la mòrt es pas plan diferenta de la percepcion umana. Un estudi estudièt lo comportament dels primats davant la mòrt d'una femèla de mai de cinquanta ans nomenada Pansy, qu'avian una malautiá terminala. Quand dintrèt en coma, los scientifics observèron que los autres membres de la comunitat foguèron pus calmes que d'abitud e careçavan la femèla moribonda pendent las nuèches. Aprèp sa mòrt, sa filha demorèt al costat de son còs. La rèsta del grop evitava de passar pel luòc ont èra mòrta. Un autre estudi, realizat a Oxford, confirma l'existéncia de fòrts ligams entre las maires e sos enfants e que demòran, aprèp la mort dels filhs.[23]
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés comunican d'un biais similar a comunicacion non verbala umana, utilizant vocalizacions, accion de man e expressions facialas. Estudis dels cervèl del chimpanzés revelèron que la comunicacion del chimpanzé activa un airal del cervèl del chimpanzé qu'es en la meteissa posicion que l'airal de Broca, lo centre del lengatge del cervèl uman.[24]
Lengatge[modificar | modificar la font]
Los scientifics foguèron fascinats longemps amb los estudis del lengatge, considerant qu'es una activitat cognitiva umana unica. Per provar aquela ipotèsi, los scientifics temptèron aprendre lo lengatge a qualques espècias d'grands monins. Una primièra temptativa per Allen e Beatrice Gardner pendent los ans 1960 en passant 51 meses aprendent Lenga dels signes americana a un chimpanzé nomenat Washoe. Washoe aprenguèt 151 signes e volontàriament los ensenhèt d'autres.[25] Pendant un periòde de temps pus long, Washoe aprenguèt prèp de 800 signes.[26] Dempuèi, fòrça autres estudis, notablament amb un chimpanzé nomenat Nim Chimpsky, foguèron dirigits amb divèrses nivèls de succès. I a debas en còs entre qualques scientifics, notablament Noam Chomsky e David Premack, sus la possibilitat dels grands monins pas umans per aprene lo lengatge .
Memòria[modificar | modificar la font]
Un estudi d'i a 30 ans a l'Institut de Recèrca dels Primats de l'Universitat de Kyoto mostrèt que los chimpanzés pòdon aprendre a reconóisser los numèros 1-9 e sas valors. Los chimpanzés mòstran una aptitud per la memòria fotografica, demostrèt en experiéncias ont distinguisson 1-9 sus un ecran d'ordinator en mens d'un quart de segonda, e mai lo chimpanzé Ayumu foguèt capable de ensenhar corrècta e lèu las posicions ont apareissent en ordre ascendent. La meteissa experiéncias foguèt temptada pel campion de la memòria mondial Ben Pridmore.[27]
Los monins rison[modificar | modificar la font]
Lo rire poiriá pas se limitar o èsser unic dels umans. Las diferéncias entre lo rire chimpanzé e uman pòdon èsser lo resultat d'adaptacions que l'evolucion permetèt al umana de parlar. L'autoconsciéncia se mòstra amb la pròva del miralh, o l'abiletat per s'identificar per rapòrt als autres, per aquò an las condicions prealablas per rire, atal los animals pòdon rire del meteis biais qu'o fan los umans.
Los chimpanzés, los Gorillas e los Orangotans fan de vocalizacions emblant lo rire en responsa al contacte fisic, dins los jocs de luta e de corsejada, o fasent gratilhs, tan pels chimpanzés salvatges coma captius. Lo rire del chimpanzé comun es pas immediatament reconeissable pels umans, perqué se fa d'inalacions e exalacions alternativas que sonan mai coma respirar e expirar. I a d'exemples que mostrèron que los primats pas umans exprimiguèron jòia. Un estudi analisèt e enregistrèt de sons faches per de pichons umans e Bonobos quand òm lor fan gratilhs. Trobèr, que encara que lo rire del Bonobo foguèt d'una frequéncia pus nauta, lo rire seguís un modèl similar pels enfants umans e amb d'expressions facialas similaras. Los umans e los chimpanzés se gratilhan las meteissas zònas del còs coma las aissèlas e lo ventre. Lo plaser dels gratilhs pels chimpanzés demenís pas amb l'edat.[28]
Agressivitat[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés son fòrt territorials e se provèt que s'ajudan los uns als autres.[29] En febrièr de 2009, a causa d'un accident fòrt escas que un chimpanzé domestic nomenat Travis ataquèt una femna a Stamford (Connecticut), lo Congrès dels Estats Units d'America aprovèt l'interdiccion d'aver de primats coma animals de companhiá als Estats Units d'America.[30]
Interaccion amb umans[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los africans an contactes amb chimpanzés dempuèi millenaris. Los chimpanzés foguèron animals de companhiá pendent sègles per qualques africans, especialament al Còngo. Lo primièr contacte enregistrat d'europèus amb chimpanzés es a l'Angòla actual pendent los ans 1600. Lo jornal de l'explorator portugués Duarte Pacheco Pereira (1506), conservat a l'Archius Nacional Portugués (Torre do Tombo), es probablament lo primièr document europèu mostrant que los chimpanzés fabricavan los seus pròpris espleches rudimentaris.
La primièra utilizacion del nom "chimpanzé" es pasmens atestada fins a 1738. Lo nom s'obten d'un tèrme de la lenga Tshiluba, "kivili-chimpenze", qu'es e lo nom local de l'animal. Los biologistas explican Pan coma lo nom de genre de l'animal. Los chimpanzés, atal coma d'autres monins tanben semblan d'èsser estats coneguts pels escrivans occidentals en tempses ancians, mas principalament per mejan de mites e legendas, principalament a travèrs de comptes fragmentats e incomplèts d'aventuraires europèus. Los monins son mencionats entre autres per Aristòtel, o la Bíblia, ont los monins e baboïns se descrivon coma èsser estats reculhits pel rei Salamon (libre primièr del reis).
Quand los primièrs chimpanzés foguèron transportats al continent europèu, los scientifics europèus notèron l'inexactitud de las descripcions ancianas, que disián sovent que los chimpanzés avián banas e batas. Los primièrs chimpanzés transcontinentals venguèron d'Angòla e foguèron ofèrts a Frederick Henry, Prince d'Orange en 1640. Los scientifics qu'examinèron aqueles especimèns rars daissèron perplèxes e los descriguèron lo primièrs chimpanzés coma "Pigmèus" e notèron las similituds claras dels animals amb los umans. Las doas decennias venentas un certan nombre d'especimèns foguèron importats cap a Euròpa, subretot comprats per divèrses pargues zoologics coma divertiment pels visitants.
La teoria de Darwin de seleccion biologica (publicada el 1859) e dins lo vam de la biologia suscitèron l'interès scientific pels chimpanzés, que menèt finalament a d'estudis nombrós dels animals salvatges e en captivitat. Los observators de chimpanzés a l'epòca foguèron subretot interessats pel comportament e de mai que teniá a veire amb aquel dels umans. Aquò se faguèt dins un sens mens scientific estricte e desinteressat de que poiriá sonar, s'agissiá de determinar fin finala se òc o non los animals avián de traches que de poirián considerar coma 'bons'; l'intelligéncia dels chimpanzés foguèt sovent exagerada significativament, amb l'exemple de l'"Affe mit Schädel" (monin amb crani) de Hugo Rheinhold (vejatz l'imatge), ont un chimpanzé aparentament cultivat contempla un crani. Arribèt a i aver fins a un programa redigit per domesticar chimpanzés per lor far far divèrses prètzfaches domestics . (p.ex. trabalh dins la fabrica). A la fin dels ans 1800 los chimpanzés demoravan coma un mistèri pels umans, amb una informacion scientifica fòrça pauc objectiva disponible.
Lo sègle XX foguèt una edat nova de recerca scientifica dins lo comportament dels chimpanzés. Abans de 1960, gaireben se sabiá pas res sul comportament dels chimpanzés dins son abitat natural. En julhet d'aquel an, Jane Goodall comencèt dins lo bosque Gombe de Tanzania a viure entre los chimpanzés, ont subretot estudièt los membres de la Comunitat del chimpanzés Kasakela. Sa descobèrta que los chimpanzés fasián e utilizavan d'espleches foguèt novèla, alara que se considerava abans que los umans èran l'unica espècia que podián far aquò. Los primièrs estudis mai progressius suls chimpanzés foguèron dirigits subretot per Wolfgang Köhler e Robert Yerkes, los dos èran de psicològs celèbres. Aqueles òmes coma lors collègas establiguèron que los estudis de laboratòri suls chimpanzés se centravan especificament a aprendre sus las abiletats intellectualas del chimpanzés, mai que mai la solucion de problèmas. Aquò plan segur implicava de pròvas basicas, practicas de laboratòri, qu'exigissián una capacitat intellectuala fòrça nauta (coma resòlvre lo problèma d'obténer una banana defòra de portada). Notablament, Yerkes tanben faguèt fòrça observacions de chimpanzés salvatges qu'enriquiguèron fòrça la compreneson scientifica dels chimpanzés e son comportament. Yerkes estudièt los chimpanzés fins a la Segonda Guèrra Mondiala, mentretant Köhler aprèp cinc ans d'estudi publiquèt sa celèbra Mentalitat dels Monins en 1925, finalament conclusent que {{cita|los chimpanzés manifèstan un comportament intelligent del tipe general familiar pels èssers umans... un tipe de comportament que passa per èsser especificament uman" (1925). [31]
En agost de 2008 l'exemplar del Jornal American de Primatologia comuniquèt los resultats d'un estudi d'un an al Pargue Nacional de Mahale Mountains de Tanzania que metèt en evidéncia que los chimpanzés se tròban malauts de malautiás viralas contagiosas que contractèt probablament los umans. Las recèrcas molecularas, microscopicas e epidemiologicas demostrèron que los chimpanzés que vivon dins lo Pargue Nacional de Mahale Mountains trapèron una malautiá respiratòria qu'es probablament provocada per un variant d'un paramixovirus uman.[32]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] ADW:Pan troglodytes:information de Animal Diversity Web (University of Michigan Museum of Zoology)
- ↑ [2] Chimps and Humans Very Similar at the DNA Level
- ↑ Mary-Claire King, Protein polymorphisms in chimpanzee and human evolution, University of California, Berkeley (1973).
- ↑ [3] |Humans and Chimps: Close But Not That Close; ed: Scientific American
- ↑ First fossil chimpanzee, McBrearty e N. G. Jablonski, jornal Nature
- ↑ "Chimpanzee," Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2008 [4] © 1997-2008 Microsoft Corporation. All Rights Reserved.
- ↑ [url = http://www.latimes.com/features/printedition/magazine/la-tm-cheeta16apr22,0,3519768.story?page=1&coll=la-home-magazine] Cheeta speaks, Moehringer, J.R. Los Angeles Times
- ↑ [5] Lie of the Jungle, Rosen, R.D.Washington Post
- ↑ [6]Bonobo social spacing, Courtney Laird, Davidson College}}
- ↑ {{Gene study shows three distinct groups of chimpanzees [7] EurekAlert
- ↑ [8] Chimp Behavior, Jane Goodall Institute
- ↑ [9] Our Inner Ape, Frans de Waal, ed: Riverhead Books, Nova York, ISBN 1594481962, 2006
- ↑ [10] Chimpanzee intelligence, Indiana University]
- ↑ Spontaneous planning for future stone throwing by a male chimpanzee Mathias Osvath dind Current Biology, ed: Elsevier
- ↑ 4300-year-old Chimpanzee Sites and the Origins of Percussive Stone, Technology,Julio Mercader, Huw Barton, Jason Gillespie, Jack Harris, Steven Kuhn, Robert Tyler, Christophe Boesch, jornal PNAS, 2007
- ↑ [11] Hunting chimps may change view of human evolution, M Fox
- ↑ [12] ISU anthropologist's study is first to report chimps hunting with tools, Iowa State University News Service
- ↑ [13] Chimps Learned Tool Use Long Ago Without Human Help, Heather Whipps, ed:LiveScience
- ↑ [14] Tool Use, ed: Jane Goodall Institute
- ↑ [url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/06/070625085134.htm] Human-like Altruism Shown In Chimpanzees, Science Daily
- ↑ Levels of Selection, Altruism, and Primate Behavior, Brenda Bradley jornal: The Quarterly Review of , 1999
- ↑ Appendices for chimpanzee spirituality by James Harrod
- ↑ Los chimpanzés an una relacion amb la mòrt similara a aquela dels umans El Periódico, 27 d'abril de 2010
- ↑ seria Evolve (TV series), Communication, sason 1 episòdi 7
- ↑ Teaching Sign Language to a Chimpanzee, Gardner, R. A., Gardner, B. T., Jornal: Science,1969 vol: 165 p. 664–672
- ↑ Speaking of Apes: A Critical Anthology of Two-Way Communication with Man, Comparative psychology and language acquisition, Allen, G. R., Gardner, B. T., 1980, ed: Thomas A. Sebok and Jean-Umiker-Sebok, p. 287–329
- ↑ The study was presented in a five documentary called "The Memory Chimp", part of the channel's Extraordinary Animals series.
- ↑ Emotions and the Brain |journal=Discover Magazine, Steven Johnson [15]Scholar search
- ↑ [16]
- ↑ Urban, Peter, STAFF WRITER, The Advocate. 2009. House approves primate pet ban. [17]
- ↑ The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior, Jane Goodall, ed: Belknap Press of Harvard University
- ↑ Newswise: Researchers Find Human Virus in Chimpanzees


c: text/html

text:
Fenomèn
Un fenomèn (del grèc φaιvόuevov, "aparéncia") es l'aspècte qu'ofrisson las causas sasidas pels nòstres senses: lo primièr contacte qu'avèm amb aqueles, que nomenam "experiéncia". Dempuèi lo començament de la reflexion umana per mejan la filosofia, l'èsser uman comprenguèt que la coneissença qu'ofrisson los senses pòt èsser limitada, perque mòstran e tanben amagan la realitat de las causas.
Segon Immanuel Kant, i a quicòm mas alà del fenomèn, non perceptible, que nomena nomèn; lo fenomèn constituís lo monde tal coma lo vesèm, s'opausant al monde tal coma existís independentament de la nòstra experiéncia, que Kant nomena "la causa en se meteissa". Segon Kant, l'èsser uman pòt pas conéisser las "causas en se", mais sonque aquelas que experimenta o nòta.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Alanis Morissette
Alanis Nadine Morissette (n. 1 de junh de 1974 a Ottawa) es una cantaira e compositora canadiana.
Es una de las artistas de vendas màgers mercé a son tresen album, Jagged Little Pill qu'es estat l'album debut pus vendut de tota l'istòria, lo pus vendut de la part d'una artista femenina e lo 7en pus vendut de l'istòria[1]. Sons musicas an superat la barrièra dels 60 milions de copias vendudas dins tot lo mond[2][3][4].
Al cors de la siá vida es estat nomenada 14 còps pels Prèmis Grammy, en avent obtengut lo guerdon en 7 escasenças, en mai de l'album de l'an lo 1996. A recebut tanben 16 prèmis Juno (lo Grammy del Canadà).
Discografia[modificar | modificar la font]
- Alanis (1991)
- Now Is the Time (1992)
- Jagged Little Pill (1995)
- Supposed Former Infatuation Junkie (1998)
- Under Rug Swept (2002)
- So-Called Chaos (2004)
- Flavors of Entanglement (2008)
- Havoc and Bright Lights (2012)


text:
1822
Aquesta pagina concernís l'an 1822 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Refús dau plan d'Iguala per lo rèi espanhòu Ferdinand VII. Mexic èra alora sensa cap d'estat fins a la proclamacion d'Augustin d'Iturbide coma emperaire dau país per mantenir un regime monarquic. Lei sièis províncias de la capitanariá generala de Guatemala jonhèron l'Empèri franc dau Salvador qu'assaièt de resistir mai foguèt finalament conquistat après una brèva campanha militara. Pasmens, lo foncionament autoritari dau regime suscitèt una oposicion importanta rapidament renfòrçada per la crisi financiera de l'estat novèu.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premiera demonstracion de la possibilitat de crear una maquina electrica (Ròda de Barlow) per lo fisician e lo matematician Peter Barlow (1776-1862). Pasmens, aquela maquina mancava de poissança e lo premier generator d'electricitat que trobèt d'aplicacions apareguèt pas avans 1832.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 28 de genièr - Alexander Mackenzie, primièr ministre de Canadà (m. 1892)
- 2 d'abril - Luis Sáenz Peña, president d'Argentina (m. 1907)
- 27 d'abril - Ulysses S. Grant, president dels Estats Units (m. 1885)
- 13 de mai - Francés d'Assisi de Borbon, rei consòrt d'Espanha (m. 1902)
- 12 de junh - Frédéric Passy, economista francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1912)
- 20 de julhet - Gregor Mendel, religiós chèc, paire de la genetica (m. 1884)
- 4 d'octobre - Rutherford Birchard Hayes, president dels Estats Units (m. 1893)
- 27 de decembre - Louis Pasteur, microbiologista e quimista francés (m. 1895)


text:
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana.
Es planes multilingües son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Per exemple, ua web produïda en castelhan que hèsque referéncia a tèmes occitans a d'anar entara sua correponent categoria laguens de World/Español.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus arts e cultura.
Es planes multilingües sus arts e cultura, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb arts e cultura dera Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus economia e empresa.
Es planes multilingües sus economia e empresa, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb era economia e empresa en era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus ensenhament.
Es planes multilingües sus ensenhament, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb er ensenhament en era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus era lengua.
Es planes multilingües sus era lengua occitana, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb lengua occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus léser.
Es planes multilingües sus léser, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb er òci en era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus es mieis de comunicacion.
Es planes multilingües sus es mieis de comunicacion, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb es mejans de comunicacion en era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana.
Es planes multilingües, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus era Tèrra Occitana.
Es planes multilingües sus era Tèrra Occitana, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb era Tèrra Occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.
Aguesta categoria englòbe totes es webs qu'agen contenguts en quinsevolh variant dialectau dera lengua occitana sus era societat occitana.
Es planes multilingües sus era societat occitana, son acceptades se an informacion relevanta en occitan.
Es planes que hèsquen referéncia a quinsevolh tematica relacionada damb societat occitana mès que non siguen redactades en occitan an d'anar ena categoria dera sua respectiva lengua.


text:
Saint-Georges-sur-Fontaine
Saint-Georges-sur-Fontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon la legenda, sant Georges, al cap d'una armada romaine de 6000 òmes se'n #venir combatre en la region. La calor de l'estiu esclafava los sieus soldats e fòrça morissián de soif. Sant Georges @frapper lo sòl de la siá espasa e #far jaillir una font #que réconforta la siá armada, d'ont lo nom de Fontaine Nourrice, font #que jaillit als limits del pòble. S'aprendrà plan de sègles après qu'aquel liquid #que découlait d'aquela font èra pas res d'autra #qu'un alcool, fins alavetz desconegut, #que redonnait fòrça e vitalité. De los nòstres jorns, la tradicion a respectat : tot lo dissabte, bon nombre de villageois celèbra la victòria d'aquela armada. Aquela legenda, #que sembla tardana, compren pas cap de évènement prèpa d'una realitat istorica coneguda quelconque.
Lo localité a mencionat per las primièras fes l'an 1188 jos la forma latinisée Sancti Georgii supra Fonte[1]. Lo en determinant complémentaire -sus-Fontaine se réfère ne fa a Fontaine-lo-Bourg (antany simplament Fontaine)[2], Coma l'indican las mencions ancianas, -sus- en significant en aquel cas « a lo-dessus ». Sant-Georges es n'efièch situat sul scenari e Fontaine-lo-Bourg en la vallée.
Sant-Georges-sus-Fontaine a creat pel abbaye de Fécamp, ont lo culte d'aquel sant èra important (cossí l'indica per exemple la dédicace a Sant-Georges del prieuré de Flaçadas en dependent de Fécamp). I desvolòpa una parròquia a partir de 1188. La parròquia en rèsta en dependent fins a la Revolucion. Los fiefs versent las rendas seigneuriales als fraires #qu'an autoritat judiciala pel sénéchal de la baronnie de Fontaine-lo-Bourg. La parròquia compti vint-uèch masures coutumières sus la Bòsc Verd apertenent al abbaye sant-Ouen de Roan. Aquela tradicion s'es perpétuée fins als nòstres jorns jos forma d'intradas sindicalas sus l' espleitacion del bòsc.
Jos Sant-Louis, la populacion comptava un centenat de familha.
Los castèls e la solara son la proprietat de la noblesa de vestit #que deten de mestièrs en los tribunals sobirans siégeant a Roan.
Henri IV travèrsa lo vilatge l'an 1592 abans de caçar la garnison del Pòrti de Parme de Fontaine-lo-Bourg.
En venent comuna l'an 1790, Sant-Georges-sus-Fontaine pèrd una part de lo sieu territòri : los caserius de Bosthroude, de la Haye-Gonnor e de Pimont, an #èsser ligats a la municipalitat de Bòsc-Guérard. La populacion s'elevava en 1794 a 900 abitants.
La siá vocacion agricòla s'esborra pauc a pauc a partir de 1965.
Sul territòri de la municipalitat, lo camin dels Caças-Marées es la una de las mai ancianas vias en condusint las attelages dicha caça-marées, dempuèi los pòrts de Dièpa o de Sant-Valery, fins als lòtjas de París[3].
Selon la légende, saint Georges, à la tête d'une armée romaine de 6000 hommes s'en vint combattre dans la région. La chaleur de l'été accablait ses soldats et beaucoup mouraient de soif. Saint Georges frappa le sol de son épée et fit jaillir une source qui réconforta son armée, d'où le nom de Fontaine Nourrice, source qui jaillit aux limites du village. On apprendra bien des siècles après que ce liquide qui découlait de cette source n'était rien d'autre qu'un alcool, jusqu'alors inconnu, qui redonnait force et vitalité. De nos jours, la tradition est respectée : tous les samedi, bon nombre de villageois fête la victoire de cette armée. Cette légende, qui semble tardive, ne comprend aucun évènement proche d'une réalité historique connue quelconque.
Le localité est mentionnée pour la première fois en 1188 sous la forme latinisée Sancti Georgii supra Fonte[4]. Le déterminant complémentaire -sur-Fontaine se réfère en fait à Fontaine-le-Bourg (jadis simplement Fontaine)[5], comme l'indiquent les mentions anciennes, -sur- signifiant dans ce cas « au-dessus ». Saint-Georges est en effet située sur le plateau et Fontaine-le-Bourg dans la vallée.
Saint-Georges-sur-Fontaine est créé par l'abbaye de Fécamp, où le culte de ce saint était important (comme l'indique par exemple la dédicace à Saint-Georges du prieuré de Mantes dépendant de Fécamp). Elle y développe une paroisse à partir de 1188. La paroisse en reste dépendante jusqu'à la Révolution. Les fiefs versent les rentes seigneuriales aux moines qui ont autorité judiciaire par le sénéchal de la baronnie de Fontaine-le-Bourg. La paroisse compte vingt-huit masures coutumières sur la Forêt Verte appartenant à l'abbaye saint-Ouen de Rouen. Cette tradition s'est perpétuée jusqu'à nos jours sous forme de revenus syndicaux sur l'exploitation de la forêt.
Sous Saint-Louis, la population comptait une centaine de famille.
Les châteaux et les manoirs sont la propriété de la noblesse de robe qui détient des offices dans les cours souveraines siégeant à Rouen.
Henri IV traverse le village en 1592 avant de chasser la garnison du Duc de Parme de Fontaine-le-Bourg.
En devenant commune en 1790, Saint-Georges-sur-Fontaine perd une partie de son territoire : les hameaux de Bosthroude, de la Haye-Gonnor et de Pimont, ont été rattachés à la commune de Bosc-Guérard. La population s'élevait en 1794 à 900 habitants.
Sa vocation agricole s'efface peu à peu à partir de 1965.
Sur le territoire de la commune, le chemin des Chasses-Marées est l'une des plus anciennes voies conduisant les attelages dits chasse-marées, depuis les ports de Dieppe ou de Saint-Valery, jusqu'aux halles de Paris[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ François de Beaurepaire, Los noms de las municipalitats e ancianas parròquias de la Seine-Maritima, edicions Picard, 1979, pàg. 136.
- ↑ François de Beaurepaire, Op. Vila.
- ↑ 3,0 3,1 Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
patcom76.
- ↑ François de Beaurepaire, Les noms des communes et anciennes paroisses de la Seine-Maritime, éditions Picard, 1979, p. 136.
- ↑ François de Beaurepaire, Op. cité.


text:
Saint-Crespin-sur-Moine
Saint-Crespin-sur-Moine es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel vilatge angevin se situa en la region de las Mauges.
Ce village angevin se situe dans la région des Mauges.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Istoricament la municipalitat fasiá partida Mauges, en la region de las Caminas meridionalas Bretanha-Anjau (a l'entorn de Montfaucon).
Historiquement la commune faisait partie des Mauges, dans la région des Marches méridionales Bretagne-Anjou (autour de Montfaucon).


text:
Província de Georgia
La Província de Georgia èra partida de las Colonias Miègjornalas, foguèt una colonia anglesa en America del Nòrd. La carta de la colonia foguèt autrejada a James Oglethorpe en 1732 pel Conselh Privat; foguèt signada pel Jòrdi (George II), de qui ven lo nom[1]. Èra la darrièra de las Tretze Colonias establida per l'Empèri Britanic de l'America del Nòrd qu'ensems se rebellèron contra lo govèrn britanic en 1775 e que proclamèron lor independéncia creant alara los Estats Units d'America. Venguèt l'estat actual de Georgia dels Estats Units d'America.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Alvin Rabushka, Taxation in Colonial America, Princeton University Press, 2009


text:
Antonio Salieri
Antonio Salieri que ho un compositor italian de musica d'estil classic. Que ho compositor de la cort a Viena e a despart de la grana glòria qui conegó com musician e compositor, qu'ei conegut dens l'istòria de la musica com lo mèste (a còps a gratis) d'ua piela de compositors màgers com ac horen : Beethoven, Schubert, Meyerbeer, Liszt, Hummel, Reicha, Ignaz Moscheles, Carl Czerny, Franz Xaver Süßmayr e Franz Xaver Wolfgang Mozart (lo dusau hilh de Mozart).
A maugrat d'aquesta famosa generositat e de la soa amistat per Mozart, la literatura e lo cinema qu'inventèn sancerament ua legenda d'ua Salieri que seré estat enemic e rivau deu gran compositor e comandatari anonim deu son Requiem (comandatari qui totun b'ei ni anonim ni, de segur, Salieri).


text:
Relacion d'equivaléncia
En matematicas, una relacion d'equivaléncia dins un ensemble E, relacion binària d'un tipe particular, es lo mejan de definir una classificacion completa deis elements de E segon un critèri donat.
Leis elements de E son agropats en classas d'equivaléncia : cada element x de E apartèn a una classa determinada sens ambigüitat, contenent totei leis elements de E que, segon lo critèri utilizat, se pòdon pas destriar de x : se ditz que son equivalents a x.
Es sovent interessant d'identificar (de considerar per identics) leis elements de E qu'apartènon a una meteissa classa d'equivaléncia, valent a dire de lei confondre volontariament : se definís ansin l'ensemble quocient de E per la relacion d'equivaléncia, qu'es l'ensemble dei classas d'equivaléncia.
Per exemple, dins l'ensemble deis entiers naturaus, lo critèri de paritat correspònde a la relacion binària "aver la meteissa paritat que", qu'es una relacion d'equivaléncia (coma se poirà verificar aisadament, cf. la definicion çai sota). Permete d'agropar leis entiers naturaus en doas classas, que designarem aicí per lei notacions :
- es la classa deis entiers naturaus pars
- es la classa deis entiers naturaus impars
L'ensemble quocient de E per aquesta relacion d'equivaléncia es l'ensemble que seis elements son lei doas classas d'equivaléncia.
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
Se sòna relacion d'equivaléncia dins un ensemble E (supausat non vuege) una relacion binària dins E qu'es au còp reflexiva, simetrica e transitiva, valent a dire :
- reflexivitat :
- simetria :
- transitivitat :
- )
Quand es una relacion d'equivaléncia dins E e que dos elements x, y de E son taus que , se ditz que :
- x, y son equivalents modulo (o "equivalents segon ").
Remarca : es clar que l'egalitat dins un ensemble E es una relacion d'equivaléncia dins E e que per tot element x de E, x es lo solet element equivalent (valent a dire aicí : egau) a x. La nocion de relacion d'equivaléncia generaliza la nocion d'egalitat.
Notacions[modificar | modificar la font]
- Una notacion frequenta per una relacion d'equivaléncia es " " ; s'escriu sovent : en plaça de : .
- De còps que i a, s'escriu : (onte "mod" es una abreviacion de modulo).
Classas d'equivaléncia[modificar | modificar la font]
Siá una relacion d'equivaléncia dins un ensemble E.
Definicion[modificar | modificar la font]
- Per tot element x de E, se definís ansin la classa d'equivaléncia (o classa) de x modulo (o "segon "):
- (la classa de x es lo sosensemble de E qu'a per elements leis elements de E equivalents a x).
- S'escriu sovent (se lo contèxte es clar) : en luòga de : .
- Inversament, se ditz qu'un sosensemble de E es una classa d'equivaléncia modulo (o "segon ") s'existís (aumens) un element x de E tau que .
Remarca : estent dos elements x, y de E :
La proposicion (1) es ren autre que la definicion de la classa d'equivaléncia de x.
Se'n dedutz : en intervertissent x, y, puei la proposicion (2) per simetria de .
Proprietat[modificar | modificar la font]
- Tota classa d'equivaléncia (modulo ) es una partida non vueja de E
- Estent dos elements x, y de E :
- se , alora
- se ) , alora
- Autrament dich, doas classas d'equivaléncia son siá egalas siá desjonchas
- Tot element de E apartèn a una classa d'equivaléncia, e apartèn ren qu'a una classa d'equivaléncia (la sieuna)
Se pòt sintetizar tot aiçò ansin : l'ensemble dei classas d'equivaléncia modulo es una particion de l'ensemble E.
demostracion :
- Se es una classa d'equivaléncia, existís tau que . Coma (reflexivitat), : x es element de .
- Supausem que , valent a dire : . Per transitivitat de :
- tot element z de E qu'es equivalent a x es equivalent a y ; aiçò significa que :
- reciprocament, tot element z de E qu'es equivalent a y es equivalent a x :
- Ansin, lei doas inclusions de sens contrari pròvan l'egalitat : .
- Supausem que : x, y son pas equivalents. Existiguèsse un element z comun a e , aquò implicariá : e , donc per simetria e transitivitat : , còntradisent l'ipotèsi.
Ansin lei doas classas , son desjonchas.
- S'es vist supra que ; coma doas classas non desjonchas son egalas, la classa es la soleta que contèn x.
Ensemble quocient[modificar | modificar la font]
Siá una relacion d'equivaléncia dins un ensemble E.
Definicion[modificar | modificar la font]
L'ensemble quocient de l'ensemble E per la relacion d'equivaléncia es l'ensemble dei classas d'equivaléncia modulo , notat : .
Informalament, de passar de l'ensemble E a l'ensemble quocient consistís a identificar, per cada classa d'equivaléncia modulo , totei leis elements d'aquesta classa : se considèra que leis elements de ne fan plus qu'un. Es tipicament un procès d'abstraccion.
La nocion d'ensemble quocient es fondamentala en matematicas per la construccion d'ensembles novèus.
La subrejeccion canonica[modificar | modificar la font]
Se definís l'aplicacion seguenta, qu'en tot element x de E, associa sa classa d'equivaléncia :
L'aplicacion ansin definida es subrejectiva (se es element de , existís aumens un element x de E tau que , autrament dich : . L'aplicacion es sonada subrejeccion canonica de E vèrs l'ensemble quocient .
Proprietat[modificar | modificar la font]
Estent dos elements x, y de E :
D'efècte, , e , car dos elements de E an la meteissa classa se e solament se son equivalents.
La proprietat universala de l'ensemble quocient[modificar | modificar la font]
Sián E, F dos ensembles, una relacion d'equivaléncia dins E, e la subrejeccion canonica.
- Se es una aplicacion e se , alora per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica : se ditz que f es constanta subre cada classa d'equivaléncia.
- Reciprocament, siá una aplicacion tala que per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- implica .
- Alora, existís una aplicacion unica tala que .
demostracion :
A) Coma , per tot pareu (x, y) d'elements de E : e .
Se , alora : resulta de la relacion (1) que : .
B) Recipròca.
- Demostrem premier l'unicitat de l'aplicacion g. S'existís tala que , e se es un element de , se pòt trobar (aumens) un element x de E tau que . Alora, necessariament :
- : la soleta valor possibla de g en es f(x), çò que pròva l'unicitat de g.
- Demostrem ara l'existéncia de l'aplicacion g. Venèm de veire que necessariament, per tot element de :
- , se x es un element de E chausit tau que ;
- sufís de mostrar qu'aiçò definís sens ambigüitat, valent a dire que lo segond membre f(x) de l'egalitat depende pas de l'element x qu'es estat chausit.
- D'efècte, se remplaçam l'element x de E tau que per un autre element y de E, tau que , alora , valent a dire , donc per ipotèsi, . Aiçò pròva qu'una aplicacion es estada definida.
- Enfin, còmpte tengut de la definicion de g, per tot element x de E, , onte , donc (vejatz supra : ), çò que pròva l'egalitat , e acaba la demostracion.
Exemples[modificar | modificar la font]
- La congruéncia modulo 3 (se pòt remplaçar 3 per tot autre entier naturau estrictament positiu). Se ditz qu'un element a de l'ensemble deis entiers es multiple de 3 s'existís un element b de tau que a = 3 b (per exemple, −6, 0, +15 son de multiples de 3). Se definís dins l'ensemble una relacion binària (sonada congruéncia modulo 3): estent dos entiers n, p, escriurem :
- (legir : n es congru a p modulo 3) se e solament se es multiple de 3, valent a dire :
- tau que .
- Aquesta relacion binària es una relacion d'equivaléncia dins :
- per tot , , e :
- donc (reflexivitat)
- se e , tau que ; alora , e :
- donc (simetria)
- se e , : tau que , tau que . Alora, , e :
- donc (transitivitat)
Tot entier n se pòt escriure d'un solet biais sota la forma : , onte q es un entier e : se ditz que q (respectivament r) es lo quocient (respectivament la rèsta) de la division euclidiana de n per 3 ; per exemple, se n = 17 : q = 5 e r = 2.
Alora, , donc : estent dos entiers n, p : se e solament se n, p an la meteissa rèsta dins la division euclidiana per 3.
Ansin, i a exactament tres possibilitats :
- se r = 0,
- se r = 1,
- se r = 2,
Existisson exactament 3 classas d'equivaléncia modulo 3 dins , aquelei de 0, 1, 2, que poirem notar respectivament :
- (classa modulo 3 de 0 ; es tanben la classa de 3...)
- (classa modulo 3 de 1 ; es tanben la classa de 4...)
- (classa modulo 3 de 2 ; es tanben la classa de 5...)
L'ensemble quocient de per la congruéncia modulo 3, notat abitualament , es : .
- Dins l'ensemble E dei drechas dau plan, la relacion binària "aver la meteissa direccion" es una relacion d'equivaléncia. La classa d'equivaléncia d'una drecha d es l'ensemble dei drechas que li son parallèlas (comprés d).
- Un exemple "generic". Sián dos ensembles E, F e una aplicacion . Se definís ansin una relacion binària dins E : per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- Es de bòn veire que es una relacion d'equivaléncia dins E ; la classa d'un element x de E es l'ensemble deis elements de E onte f a la meteissa valor qu'en x.
- Lo qualificatiu de generic vòu dire que tota relacion d'equivaléncia dins E se pòt definir ansin. D'efècte, se es una relacion d'equivaléncia dins E, e se es la subrejeccion canonica, es estat vist que per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- . Autrament dich :


text:
Maurice Scève
Maurice Scève (Lion, ca. 1500 - 1564) que ho un poeta francés tanhent de l'escòla de Lion e de la poetessa Pernette du Guillet. La soa òbra màger qu'ei Delie, object de plus haulte vertu (Delia, objècte de la vertut mei hauta).
Gessit de la borgesia juridica lionesa, que ganhè en 1535 lo concors de blasons organizat per Clément Maror. En 1540 que ho l'organizator principau de l'entrada deu rei Enric II de França.
Qu'ei considerat, dab lo son biais de tractar l'amor, com un continuator de Patrarca e un precurssor de La Pléiade.


text:
Institucions europèas
Las Institucions de l'Union Europèa (UE) son los organismes politics e institucions en que los Estats membres delegan una partit dels seus poders e sobeiranetat. La tòca es que de decisions e d'actes institucionals vengan d'organs de caràcter supranacional, que se vòl atal que s'aplica dins l'ensems dels estats membres, los organs de cada país abandonant atal lo seu poder pròpri.
Coma tot autre Estat l'UE dispausa d'un parlament, un poder executiu e independent, que son aparats e complementats per d'autras institucions.
Los tractats de l'Union Europèa son eles que crean las institucions e en elas se basan totas las activitats de l'UE. Actualament los tractats que definisson l'estructura institucionala son lo Tractat de Roma, que creèt la Comunautat Economica Europèa (CEE) en 1958, e lo Tractat de Maastricht de 1992.
Lo Tractat de reforma institucionala de la Union Europèa, segon la proposicion de la Presidéncia alemanda al Conselh de l'Union Europèa, se substituís a l'escas de la Constitucion Europèa.
Somari
Institucions[modificar | modificar la font]
Dins la presa de decisions de l'Union Europèa (UE) intervenon principalament quatre institucions:
- Parlament Europèu (PE) constituit aprèp las eleccions europèas pels ciutadans de l'Union, es l'assemblada parlamentària e l'unic parlament plurinacional elegit al sufragi universal dirècte al mond. Pr'amor qu'ensaja de passar per èsser un organ important e democratic de l'UE es en realitat sonque consultatiu.
- Conselh de l'Union Europèa (CUE), de per abans nomenat Conselh dels Ministres, es lo principal organ legislatiu e de presa de decisions al sen de l'UE. Representa los Govèrns dels Estats membres.
- Comission Europèa (CE), institucion politicament independenta que representa e defend los interesses de l'Union dins son ensems, prepausa la legislacion, politicas e programas d'accion e es responsable d'aplicar las decisions del Parlament e del Conselh de l'Union. Amb l'iniciativa seuna la Comission prepausa las nòvas leis de l'Union mas son lo Parlament e lo Conselh que los adòptan.
- Conselh Europèu (que lo cal pas confondre amb lo Conselh de l'Union Europèa), format pels Caps d'Estat o de Govèrn dels Estats membres.
Autras institucions:
- Cort de Justícia Europèa (CJUE), garantís lo respècte de las leis de l'Union, e li son someses los poders judiciaris dels Estats membres.
- Cort dels Comptes Europèa, efectua lo contraròtle de la legalitat e la regularitat de la gestion del budjèt de l'UE.
Las nòrmas e processus que las institucions devon seguir s'establisson pels tractats de l'UE, negociats pels representants al Conselh e ratificats pels parlaments de cada Estat.
Organs[modificar | modificar la font]
Los òrgans s'ocupan de domènis especifics.
- Mediator europèu, defend los ciutadans e entrepresas de l'UE en relacion al foncionament marrit de las institucions o dels organismes comunautaris.
- Contrarotlaire Europèu de la Proteccion de las Donadas (CEPD), garantís que las institucions e organismes de l'UE respècten lo drech de las personas a l'intimitat dins lo tractament de las seunas donadas personalas.
Organs financièrs[modificar | modificar la font]
- Banca Centrala Europèa (BCE), es responsabla de la politica monetària europèa. Es la banca centrala de la moneda unica europèa, l'euro (€).
- Banca Europèa d'Inverstiment (BEI), a per mission de contribuir al desvolopament equilibrat del territòri comunautari mejans l'integracion economica e la coesion sociala.
- Fons Europèu d'Investiment (FEI), povesís de garantias e de fons de capital risc per ajudar las pichonas e mejanas entrepresas (Pime).
Organs consultatius[modificar | modificar la font]
- Comitat Economic e Social Europèu (CESE), representa los interesses dels diferents grops economics e socials d'Euròpa.
- Comitat de las Regions (CDR), representa las autoritats regionalas e localas.
Organs interinstitucionals[modificar | modificar la font]
- Jornal Oficial de l'Union Europèa (JOUE), publica, imprimís e distribuís l'informacion sus l'UE e las seunas activitats.
- Burèu Europèu de Seleccion de Personal (BESP), recruta lo personal de las institucions de l'UE e dels autres organismes.
Organs descentralitzats[modificar | modificar la font]
Agéncias[modificar | modificar la font]
Existisson 23 agéncias comunautàrias cargadas de tascas especificas de tipe tecnic, cientific o de gestion dins l'encastre d'un domèni comunautari.
Aquelas agéncias èran pas previstas pels tractats europèus: caduna foguèt creada per un acte legislatiu e pas totas an lo títol d'"agéncia", mas pòdon aver lo nom d'autoritat, centre, institut, burèu o fondacion.
Politica Exteriòra e de Seguretat Comuna[modificar | modificar la font]
- Agéncia Europèa de Defensa
- Institut d'Estudis de Seguretat de l'Union Europèa, Contribuís a crear una cultura europèa comuna de seguretat e promòu lo debat estrategic.
- Centre dels Satellits de l'Union Europèa
Cooperacion Policiària e Judiciara[modificar | modificar la font]
Son d'organismes creats per ajudar los Estats membres a cooperar dins la luta contra lo crime internacional organizat. Aquelas agéncias desvolupan de tascas dins lo contèxte del dialòg, l'assisténcia e la cooperacion entre polícias, doanas, servicis d'immigracion e ministèris de la justícia dels Estats membres.
- Europol, encargat de facilitar las operacions de luta contra la criminalitat al sen de l'UE.
- Eurojust, establís lo refortiment de la cooperacion judiciara entre los Estats membres.
- Escòla Europèa de Polícia, favoriza la cooperacion transfontalièra dins la luta contra la delinquéncia, lo manten de la seguretat publica e la lei e de l'òrdre.


text:
Bolívia
Bolívia (aperada tanben oficiaument Estat Plurinacionau de Bolívia - (quíchoa: Bulibya ; aimara : Wuliwya ; guaraní: Volívia), - ) qu'ei un país d'America del Sud. Confronta Brasil au nòrd e a l'èst, Paraguai e Argentina au sud e Chile e Peró a l'oèst. Bolívia que revindica la soa còsta atlantica annexada per Chile. Sa capitau constitucionau qu'ei Sucre.
Lo gentilici es bolivian -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la conquèsta espanhòla, lo territòri de l'actuau Bolívia qu'acessó ua seria de civilizacions (dont ua de la màger que ho la civilizacion de Tiwanaku) ; ua partida deu son territòri actuau que's trobava gavidat peu Tawantinsuyu (l'Empèri deus Incas) au moment de l'arribada de las òsts espanhòlas.
Durant la tempsada coloniau Bolívia que ho denominada Haut Peró o Audiencia Reiau de Charcas. Lo espanhòus qu'expleitèn intensament las minas d'argent de la ciutat de Potosí. Lo Haut Peró que he partida de la Vicereiautat deu Peró abans d'estar inclús dehens la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata a l'escadença de la soa creacion en 1776.
Au cap de las guèrras d'independéncia d'America deu Sud Bolívia que ho batejada en aunor deu liberator Simón Bolívar.
En 1879 Chile qu'invadí Bolívia en bèth annexar lo desèrt d'Atacama e la soas còstas pacificas durant la Guèrra deu Pacific. La sortida de cap a la mar que demòra dinc au dia de uei un punt de conflicte enter ambs país e un enjòc prioritari de la politica extrangèra de Bolívia.
En 1932 que petè la Guèrra deu Chaco enter Bolívia e Paraguai entau contròlle d'aquesta region. Fin finala, un acòrd enter ambs estats la partagè (mei que mei au prohèit de Paraguai).
Bolívia que conegó ua instabilitat politaca de las grana dinc au restabliment definitiu de la democracia en 1982.
Lo president Evo Morales que ho lo purmèr amerindian a gavidar la Republica ; gessit deu meitan sindicalista e productor de coca, qu'establí la nocion d'estat plurinacionau dab ua revindicacion de las culturas amerindianas e ua oposicion au Estats Units d'America e tot intevencion d'aqueth país dehens los ahars politics bolivians.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Bolívia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo 'Decreto Supremo N° 25894 de l'11 de seteme de 2000 declarè com lengas oficialas : Aymara, Aranoa, Ayoreo, Baaré, Besiro, Canichana, Cavineño, Cayubaba, Chácobo, Chomán, Pse Ejja, Guaraní, Guarasú´we (Pauserna), Guarayo, Itonama, Leco, Machineri, Mojeño-Ignaciano, More, Mosetén, Movima, Pacawuara, Quechua, Reyesano, Sirionó, Tacana, Tapieté, Toronoma, Uru-Chipaya, Weenhayek, Yaminawa, Yuki, Yuracaré. Vejatz Decreto Supremo N° 25.894. Autas duas lengas hon mei tard declaradas patrimòni cultural intangible dab caractèr d'oficialitat : lo Bésiro (Lei N° 3.204 del 30 de seteme de 2005, vedetz Ley N° 3.204) e lo Tsimané (Lei N° 3.603 del 17 de genièr de 2007, vedetz Ley N° 3.603)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal del Gobierno Boliviano, en castelhan


text:
Nostalgia
La nostalgia es lo sentiment de pena e malenconia que sent una persona que perdèt una causa (que siá fisica o mentala) o qu'es alunhada dels seus ligams familhars, nacionals o afectius. Sovent la nostalgia s'acompanha de l'idealizacion de çò que se voldriá recuperar. Aquel sentiment ven amb lo temps, los viatges e migracions (nomenada alara Sindròm d'Ulisses) e pòt èsser acompanhat de simptòmas fisics coma insomnia, lagremas, trobles obsessius e malautiás psicosomaticas.
La nostalgia ligada a la patria a de noms especifics dins qualques lengas, coma la saudade portuguesa o la morriña galèga. Es a l'origina de tèmas literaris coma l'Ubi sunt? o tot art enrelacions amb una edat d'aur perduda e mitica.


text:
Numeracion aràbia
La numeracion aràbia es la representacion dels nombres mai utilizada a l'ora d'ara. Se nomena "arabia" perque son los arabis que l'introduguèron en Euròpa, mas foguèt en Índia que foguèt inventada.
Concèpte[modificar | modificar la font]
Es un sistèma de numeracion posicional e decimal, es a dire, basat sul nombre 10; compta 10 nombres per representar cadun dels 10 chifras. La valor del chifra varia segon la posicion qu'ocupa dins lo nombre, perque se multiplica d'esperel per la base 10 elevada a la posicion. Atal, lo primièr chifra (començant per la drecha) a la valor que representa lo seu simbòl multiplicat per (=1); lo chifra imediatament seguent a la valor que representa lo seu simbòl multiplicat per (=10); e de meteis en seguida. Se pòt definir una formula matematica per un nombre de n chifras del seguent biais:
, ont es lo chifra situat a la posicion (començant per la drecha).
Exemples:
Variantas[modificar | modificar la font]
Lo sistema arabi actual se representa de biais diferent segon lo sistèma d'escritura.
Dintre los sistèma europèu tanben i a pichons diferéncias. Dempuèi una epòca fòrça recenta, lo zèro en mai s'escriure coma un cercle o una ellipsa se representaa amb una barra, "Ø" (coma una de las letras danesas), per lo diferenciar de la letra "O". En Euròpa, lo chifra sèt (7) s'escriu amb una barra orizontal per lo diferenciar del chifra un (1).
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ipotèsi mai acceptada es que la numeracion arabia a la seuna origina en Índia, entre 400 AbC e 400 ApC. De fach, dins mond islamic aqueles nombres son nomenats de "nombres indians" (أرقام هندية, arqam hindiyya). Encara que poirián èsser nascut en China, a causa de las grandas similituds amb lo sistèma chinés Hua Ma: tanben es posicional e de basa 10.
Los símbols de l'1 al 9 de la numeracion indiana son un pas intermèdi cap al sistèma arabi mai modèrne.
Lo sistèma apareis descrit dins una òbra del matematician persan Muhammad ibn Musa al-Khwarizmi, escricha a l'entorn de l'an 825, e traducha en latin al sègle XII amb lo títol Algoritmi de numero Indorum (algoritmi, que venguèt lo tèrma algoritme, ven del nom del quita matematician Al Khwarazmi).
Un autre matematician, Al-Kindi, espandiguèt lo sistèma indian de numeracion per l'Orient Mejan amb los seus quatre volums de Kitab fi istimal al-adad al-hindiyya (Libre sus l'usatge de la numeracion endiana), en 830.
La primièra inscripcion reconeguda del zèro, representat per un punch o una boleta, data del sègle IX e se localiza a Gwalior. Un còp adoptat pels arabis recebèt el nom de as-sifr (أَلصِّفْر), que deriva lo mòt Chifra. Mas, l'existéncia del zèro remonta a fòrça sègles avant, e sembla que la seuna origina tanben es d'Índia.
En 952 lo sistèma arabi adoptèt las fraccions, çò que paréis evident amb un tractat del matematician Sirian Abu'l-Hasan al-Uqlidisi.
A través de l'Al Andalús, lo sistèma arabi e l'abac penetrèron en Euròpa, qu'utiliza lo sistèma de numeracion romana. La primièra mencion en Occident apareis dins lo Codex Vigilianus (976). En 984, Gerbèrt d'Orlhac demanèt a l'astronòm barcelonés Sunifred Llobet (lupitus), una traduccion d'un tractat d'astronomia en arabi, lo Sententiae astrolabii, traduccion qu'incluguèt lo sistèma de numeracion.
D'ans aprèp, Fibonacci, matematician italian qu'estudièt a Bugia (actualament en Argèria), contribuguèt a la difusion del sistèma per Euròpa, mercé a la seuna òbra Liber Abaci (publicat en 1202). Foguèt sonque al sègle XV qu'el seu usatge comencèt a se normalizar per tota Euròpa.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Étienne Mourrut, nascut lo 4 de decembre de 1939 au Grau dau Rei es un òme politic francés, que foguèt cònsol dau Grau dau Rei entre 1983 e 2014, e deputat de Gard de 2002 a 2012.
Étienne Mourrut nasquèt au Grau dau Rei, dins una familha d'obrièrs agricòls d'origina italiana per sa maire. Étienne Mourrut èra escolan au Grau dau Rei.
Étienne Mourrut venguèt membre dau RPR en 1975 aprèp la victòria de Valéry Giscard d'Estaing a l'eleccion presidenciala de 1974. Foguèt elegit cònsol dau Grau dau Rei pel primièr còp en 1983.
Ancian comerçant, foguèt elegit deputat en 2002 amb surpresa dins l'èrsa blau de las legislatives de 2002. Fa partit dau grop UMP.


text:
Eckwersheim
Eckwersheim en alemannisch (Eckwersheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Eckwersheim A situat a una desena de quilomètres aperaquí al nòrd de Estrasburg. Aquela municipalitat fa partida la Comunitat Urbana d'Estrasburg, #çò que lududes permet d'èsser desservie per la linha de beguts 71 de la Companhiá dels transpòrts strasbourgeois.
Eckwersheim est situé à une dizaine de kilomètres environ au nord de Strasbourg. Cette commune fait partie la Communauté Urbaine de Strasbourg, ce qui lui permet d'être desservie par la ligne de bus 71 de la Compagnie des transports strasbourgeois.
Istòria[modificar | modificar la font]
Eckwersheim Apareis per las primièras fes en un document jol nom de Eccfrydesheim coma proprietat de la Évêché de Mètz en lo moment del parteja de l'empèri de Charlemagne l'an 814. Aquel domeni #èsser de contunh transmeses al abbaye de Sant-Etienne l'an 850. A Modèl:La s-, l'avesque de Mètz #donar lo vilatge en fief als Ochsenstein. #Passar de contunh de familhas en familhas (dos-Ponts-Bitche, Lichtenberg, Hanau-Lichtenberg). Las doas croses crestianas sus la écusson del vilatge commémorent los Hanau-Lichtenberg. En 1554, los abitants aguèron tocat per la Reforma e se convertirent. En 1780, Eckwersheim #passar jos l' autoritat del Rei de França. Continuament a aquel episòdi istoric, la flor de lys #èsser rajoutée sus la écusson. En 1793, pendent la Revolucion francesa, las tropas francesas #incendiar la mitat del pòble. Pendent près d'un sègle, una bassa importanta de la populacion i aguèt verificat. Una estabilizacion de contunh un aument de la populacion #portar aquel nombre a aperaquí 1 500 abitants l'an 2009. En fasent partida de la Comunitat Urbana d'Estrasburg, Eckwersheim s'es transformat ne pòbli-residéncia ont l'activitat agricòla s'es redusida coma en fòrça d'unes autres pòbles alsaciens.
Eckwersheim apparaît pour la première fois dans un document sous le nom de Eccfrydesheim comme propriété de l'Évêché de Metz lors du partage de l'empire de Charlemagne en 814. Ce domaine fut ensuite transmis à l'abbaye de Saint-Etienne en 850. Au Modèl:S-, l'évêque de Metz donna le village en fief aux Ochsenstein. Il passa ensuite de familles en familles (deux-Ponts-Bitche, Lichtenberg, Hanau-Lichtenberg). Les deux croix chrétiennes sur l'écusson du village commémorent les Hanau-Lichtenberg. En 1554, les habitants furent touchés par la Réforme et se convertirent. En 1780, Eckwersheim passa sous l'autorité du Roi de France. Suite à cet épisode historique, la fleur de lys fut rajoutée sur l'écusson. En 1793, durant la Révolution française, les troupes françaises incendièrent la moitié du village. Pendant près d'un siècle, une baisse importante de la population fut constatée. Une stabilisation puis une augmentation de la population ramena ce nombre à environ 1 500 habitants en 2009. Faisant partie de la Communauté Urbaine de Strasbourg, Eckwersheim s'est transformé en village-résidence où l'activité agricole s'est réduite comme dans beaucoup d'autres villages alsaciens.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
|1999= 1 266 |2005= |2006= 1 425 |2007= |2008= |2009= |cassini= |senscomptesdobles=1962}}


text:
Nombre d'Avogadro
Lo nombre d'Avogadro o constanta d'Avogadro (en onor d'Amedeo Avogadro) es lo nombre d'entitats que i a dins un mòl. Son simbòl es NA o L. Ancianament, se definissiá coma lo nombre d'atòms de carbòni-12 que i a dins 0,012 kg de carbòni-12. Lo nombre d'Avogadro se pòt aplicar a quina entitat que siá.
Reven al nombre d'atòms o de moleculas necessàrias per formar una massa o quantitat de matèria equivalenta a la massa atomica relativa o moleculara en grama d'aquel material. Per exemple, la massa atomica relativa del fèrre es 55,847; doncas, NA atòms de fèrre an una massa de 55,847 gramas. Podèm tanben dire doncas que dins 1 mol de fotons n'i a lo nombre d'Avogadro de fotons.
En fach, lo nombre d'Avogadro es lo factor de conversion entre grama (g) e unitat de massa atomica (u):
Valor numerica[modificar | modificar la font]
La valor recomandada per la constanta d'Avogadro es 6,022 141 79 (30) ·1023 mol-1. Per simplificar, s'arredondís a 6,022·1023, qu'es sufisent per la majoritat de las aplicacions.


text:
Abans l'arribada dels europèus al sègle XV l'illa uèi cridada Trinitat èra poblada per d'indigènas caribas del temps que Tobago èra poblada pels kalugo. Lo nom indigèna de Trinitat èra Kairi o Leré, benlèu amb lo sens de "Tèrra de colibrís" o simplament "L'illa". Cristòl Colomb descobriguèt l'illa principala lo 31 de julhet de 1498 e la cridèt "Tèrra de la Santa Trinitat" del temps qu'apelèt "Bèla Forma" dins l'illa a l'ora d'ara nomenada Tobago. Aquestas illas foguèron a comptar d'alavetz disputadas per espanhòls, angleses, neerlandeses e franceses; i aguèt quitament una colònia de letons provenents de Curlàndia. La Província de Trinitat foguèt creada al sègle XVI pels espanhòls, en essent la siá capitala San José de Oruña, l'actuala Saint Joseph, al centre de l'illa. A la fin del sègle XVIII lo contraròtle èra espanhòl coma part de la Capitania Generala de Veneçuèla mas en lo transcors de las Guèrras Napoleonencas, en febrièr de 1797, una fòrça britanica comencèt d'ocupar lo territòri. En 1802, per la Patz d'Amians, las illas de Trinitat e Tobago passèron al Reialme Unit; per la siá part França, qu'aviá tanben de pretensions sul territòri faguèt cession formala al Reialme Unit en 1814.
La populacion indigèna despareguèt practicament en essent en granda mesura remplaçada per la populacion negra africana introdusida a la fòrça coma man d'òbra esclava per las plantacions de cana de sucre e tabac. Durant lo sègle XIX a mesura que deveniá mens economic l'esclavisme pels europèus s'organizèt l'immigracion de "coolies" dempuèi Índia e China, Liban, Siria e mai dempuèi unas autras Antilhas e Veneçuèla qui trabalhavan coma man d'òbra de bas pretz dins lo sector dels servicis, gaireben en la meteissa situacion se trobèt l'immigracion de portugueses, del temps que los franceses refugiats dempuèi Haití ja abans la Patz d'Amians gaudiguèron de melhora situacion e mai se arribèron pas a l'estatut de la minoritat anglesa.
Trinitat e Tobago venguèt independent del Reialme Unit lo 3 d'agost de 1962.


text:
Pollèn
Lo pollèn (del grèc palè: farina o polvàs) constituís, en çò dels vegetals superiors, l'element fecondant mascle de la flor: son de grans minusculs de fòrma mai o mens ovoïda de qualques desenas de micromètres de diamètre, inicialament contenguts dins l'antèra, a l'extremitat de las estaminas.
Coma l'ovul, lo gran de pollèn es pas una gameta mas un gametofit, un productor de gameta.
L'omològ del gran de pollèn en çò dels vegetals inferiors (algas, mofas, protal de Filicophyta) es lo gametofit mascle.
Correspond a la fasa aploïda del desvolopament del vegetal.
-
Pollèn de virasolelh
-
Pollèn de ricin
-
-


text:
Montreal (omonimia)
Montreal es un tipe toponimic que se tròba en occitan mas tanben dins d'autras lengas romanicas.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
Bahamas[modificar | modificar la font]
Brasil[modificar | modificar la font]
- Montreal, una vila d'Amazonas
- Monte Real, un vilatge de Paraná
Canadà[modificar | modificar la font]
- Municipalitats
- Montreal, vila de Quebèc
- Montreal Èst, vila de Quebèc
- Montreal Oèst, vila de Quebèc
- Organizacion regionala
- Montreal, region administrativa de Quebèc
- Aglomeracion de Montreal, aglomeracion municipala regropant la vila de Montreal
- Mai
- Illa de Montreal, Illa ont se tròba la vila del meteis nom
- Montreal Nòrd, arrondiment de la vila de Montreal.
- Montreal Sud, anciana vila de Quebèc
Espanha[modificar | modificar la font]
Estats Units[modificar | modificar la font]
França [modificar | modificar la font]
- Montréal (Yonne), comuna d'Yonne
- Montréal-la-Cluse, comuna d'Ain
Occitània[modificar | modificar la font]
-
- Montreal (Vivarés), comuna d'Ardecha
- Montreal (Aude), comuna d'Aude
- Montreal (Daufinat), comuna de Droma
Itàlia[modificar | modificar la font]
- Monreale, una vila de Sicília
- Montereale, una vila dels Abruces
Portugal[modificar | modificar la font]
- Monte Real, un vilatge del Districte de Leiria


text:
Aquiu qu'avetz un raconte mitic de la tradicion kogui sus la creacion deu mond. Atau que'n poderán díser la version occitana o/e gascona que davantejè la francesa. Aquò que'vs cambiarà un pòc de la bíblia, vertat?
La creacion: prumèra partida.
Prumèr qu’èra la mar. Tot qu’èra escur. Que n'i avè pas só, ni lua, ni nat gent, ni nat animau, ni nada planta. Que n' i èra sonque la mar e era qu’èra pertot. La mar qu’èra la Mair. La Mair qu’èra aiga e que i avè aiga pertot e la Mair qu’èra aiga pertot, qu’èra arriu, laguna, torrent e atau pertot era que i èra. Atau, prumèr qu’èra La Mair tota soleta. Gaulchováng que s’apèrava.
La Mair non èra pas nat gent, ni arren, ni nada causa. Era qu’èra esperit. Qu’èra l’esperit de çò veneder e era qu’èra pensament e memòria. Atau la mair n’existí pas sonque com a esperit, hens lo mond mès baish, au mei pregon deu pregon, soleta.
Alavetz, quan e va existir atau la Mair, que’s formèn ensús las tèrras, los monds, dinc au som on i ei lo noste mond d’uei lo dia. Qu’èran nau monds e que’s van formar atau : prumèr que i èra la Mair e l’aiga e la nueit. Enqüèra non i avè avut nat esguit deu dia. Alavetz la Mair que s’aperava Se-ne-nuláng. Tanben qu’existiva un Pair qui s’aperava Katakéne-ne-nuláng. Eths qu’avèvan un hilh qui’s disèva Búnkua-sé. Totun n’èran pas nat gent, ni arren, ni nada causa. Eths qu’èran esperits. Qu’èran amna e pensament. Aquò qu’estó lo prumèr lòc, lo prumèr periòde.
Alavetz que’s formè un aute mond mei ensús : lo dusau mond. Alavetz qu’existiva un Pair qui èra jaguar. Totun, n’èra pas jaguar com a animau, qu’èra jaguar com a esperit.
Alavetz que’s formè un aute mond mei ensús : lo tresau mond. Alavetz que començè d’està’i gent. Totun aquera gent n’avèvan pas ni òs ni fòrça. Qu’èran com vèrmis e talòs. Que vadón de la Mair.
Alavetz que’s formè lo quatau mond. Sa Mair que s’aperava Sáyagaueya-yumang e que i èra ua auta Mair qui s’aperava Disi-se-yun-taná e que i èra un Pair qui s’aperava Sai-taná. Aqueth Pair qu’estó lo prumèr qui sabè qu’anavan a aver còs, camas, braç e cap. Dab eth qu’èra la Mair Auine-nuláng.
Alavetz que’s formè un aute mond e en aqueth mond que i èra la Mair Enkuáne-ne-nuláng. Alavetz non i avè pas enquèra nada casa, totun que’s formè la prumèra casa, non pas dab paus de husta ni bart ni palha, totun sonque d’esperit, de pensament, pas mei. Alavetz ja vadón Kashindúkua, Noána-sé e Námaku. Alavetz, dejà que i avèva gent, totun que’us mancavan las aurelhas, los uelhs e lo nas. N’avèn pas sonque pès. Alavetz la Mair que mandè que parlèssen. Qu’estó lo prumèr còp que la gent e parlèn, totun com e n’avèn pas nat lengatge enqüèra, qu’anavan e non disèn pas sonque sai-sai-sai (o sia en gascon : nueit-nueit-nueit). Dejà que i avè cinc monds.
Alavetz que’s formè lo sheisau mond, lo sheisau lòc. Sa Mair qu’èra Bunkuáne-ne-nuláng ; son Pair qu’èra Sai-chaká. Eths qu’avèn dejà un còs sencèr dab braç, pès e cap. Alavetz que’us neishón los Mèstes deu Mond. Prumèr, qu’èran dus : lo Búnkua-sé Blu e lo Búnkua-sé Negre. E lo mond qu’estó dividit en duas partidas, e en cada partida que i avè nau Búnkua-sé. Los deu costat esquèr qu’èran tots blus e los deu costat dret qu’èran tots negres.
Alavetz que’s formè lo setau mond e sa Mair qu’èra Ahún-yiká. Alavetz, lo còs n’avè pas enquèra de sang lahens, adara que començè de’s formar la sang. Mei vèrmis que vadón, shens òs e shens fòrça. Dejà que i avó tot çò qui anava lèu a víver en noste mond.
Alavetz que’s formè lo ueitau mond e sa Mair que s’aperava Ken-valé. Son Pair qu’èra Ahuinakatana. Alavetz que vadón los Pairs e Mèstes deu mond. Que i èran trenta sheis Pairs e Mèstes deu mond. Qu’èran quate còps nau Pairs e Mèstes deu mond. Atau que vadón Seihukúkui, Seyánkua, Sintána, Kimáku, Kuncha-vitauéya, Aldauhuíku, Akíndue, Jantána e Duesángui. Eths qu’estón los prumèrs nau Pairs deu mond. Quan e’s formè aqueth mond, lo qui anava a víver lèu, n’ èra pas enqüèra totafèit complet. Mès, dejà, quasí qu’ac èra. Totun, que i avè aiga enqüèra pertot e lo só n’avèva pas enqüèra apareishut.
Alavetz que’s formè lo navau mond. Que i èran adara nau Bunkua-sé Blancs. Alavetz los Pairs deu mond que trobèn un arbo gigant e, hens lo cèu sus la mar, sus l’aiga, que hasón ua casa grana. Que la hasón de husta e de palha e de bart, plan hèita, grana e solida com un palais. Ad aquera casa que l’aperèn Aináua, qu’ei a díser Esperit de Casa. Totun non i avèva pas nada tèrra enqüèra e lo só n’avèva pas enqüèra apareishut.
(De seguir)


text:
Remake
Remake en anglés significa literalament "refar", "tornar far", valent a dire qu'una nòva version d'un filme ancian es estada filmada mai. D'un biais se poiriá parlar del refilmatge d'un filme ja estrenat. En occitan lo tèrme anglés s'es socializat mai que mai dins los domenis cinematografic, audiovisual e multimèdia.
Cinèma[modificar | modificar la font]
En cinèma un remake es una nòva version d'un filme vièlh. Per exemple, lo filme de 2001 Ocean's Eleven es un remake del filme de 1960 del meteis nom.
Television[modificar | modificar la font]
En television se ditz remake de la nòva version d'un programa vièlh, o a una version locala d'una seria estrangièra.
Jòcs vidèo[modificar | modificar la font]
Dins lo domeni dels jòcs vidèo se ditz de la nòva version d'un jòc vidèo vièlh.


text:
Cappella
Grop de musica d'eurodance creat pel productor italian Gianfranco Bortolotti.
Foguèt famós mai que mai pendant la nonantas amb la cantaira Kelly Overett e son sòci Rodney Bishop.
Istòria[modificar | modificar la font]
A la debuta (1987), lo grop èra mai un concèpte qu'un grop vertadièr. Pasmens, las personalitats de Kelly Overett e Rodney Bishop donèron un vam decisiu a la celebritat del grop. L'albom "U got 2 know" (1994) aguèt un brave succès. En seguida de pelejadas amb lo productor, Kelly Overett e Rodney Bishop son remandats e remplaçats per Allison Jordan e Patrick Osborne en 1995.
Lo grop a contunhat de cantar mas a pas jamai tornat trobar lo vam qu'aguèt en 1994.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Helyom Halib (1990)
- U Got 2 Know (1994)
- Remixes (Japon) (1994)
- L'album Remix (France only) (1995)
- Interactive Multimedia (CD-I) (1995)
- War In Heaven (1996)
- U're My Baby/Cappella (1998)
- Best Of (+ clips DVD) (2005)


text:
Guébestroff
Guébestroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vièlh domeni del abbaye de Vergaville ofrit pel comte Vigéric l'an 966.
- #Passar a la Lorraine en la prévôté de Dieuze.
- Destruit al cors de la guèrra de Trenta ans, #demorar longtemps inhabité.
- En 1650, i aviá pas mai que quatre familhas.
- Vieux domaine de l'abbaye de Vergaville offert par le comte Vigéric en 966.
- Passa à la Lorraine dans la prévôté de Dieuze.
- Détruit au cours de la guerre de Trente ans, resta longtemps inhabité.
- En 1650, il n'y avait que quatre familles.


text:
Caçaire de carris
Un caçaire de carris es un veïcul blindat destinat a la lucha e la destruccion deis autrei veïculs blindats presents sus lo prat batalhier. Es donc una unitat especializada que sei qualitats principalas son la mobilitat, la poissança de fuòc e la proteccion. Apareguèron pendent la Segonda Guèrra Mondiala. I foguèron fòrça utilizats mai lo ròtle d'aquelei blindats a gaire contuniat après lei combats e lei caçaires de carris an rapidàment declinat après 1945 en causa de l'aparicion dau concèpte de carri de combat principau.


text:
Bonelia verda
La bonelia verda es un vèrm marin (phylum dels Echiurians) amb un dimorfisme sexual remirable.
La femèla viu enfotjada dins la sabla, al risc d'èsser chapada per una morina (una raja del genre Myliobate).
La bonelia verda representa un cas de dimorfisme sexual extrèm. En efièch, cal dos ans a la bonelia femèla per venir adulta e aquerir una talha d'1 m, alara que lo mascle a l'estadi adulte serà 200 000 còps mai pichon, e despassarà pas qualques millimètres. Encara a l'estat larvari, lo mascle se masculiniza en s'aprochant e s'acolant a una femèla. Son avenidor es d'èsser aspirat per la trompa de la femèla e d'èsser plaçat dins son « androcèu » que li permet de fecondar los uòus que veirà passar.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 154987 Bonellia viridis Rolando, 1821 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Bonellia viridis (en)
- Referéncia NCBI : Bonellia viridis (en)
- Ficha Bonelia verda souslesmers.fr : Bonellia viridis (fr)