text:
Dinastia Tang
La dinastia Tang (唐朝, pinyin: tángcháo) (618-907) succediguèt a la dinastia Sui e precediguèt lo periòde de las Cinc dinastias e los Dètz reialmes en China. La decadéncia dels darrièrs ans de la dinastia portèt a un fraccionament del poder politic. Aviá la siá capitala a Chang'an (actuala Xi'an), alavetz la vila mai poblada del mond. Los istorians considèran la Dinastia Tang coma una pontannada d'esplendor de la civilizacion chinesa. Lo sieu territòri, aquerit mejançant las conquistas militaras dels sieus primièrs governants, foguèt pus espandit que lo de la dinastia An. Estimulat pel contacte amb Índia e l'Orient Mejan a travèrs la Rota de la Seda, l'empèri visquèt un apogèu de la creativitat dins de domenis nombroses. Lo bodisme, qu'aviá sorgit en Índia a l'epòca de Confuci, s'anèt desvolopant pendent lo periòde Tang e foguèt adoptat per la familha imperiala, en venent una part essenciala de la cultura tradicionala chinesa. Lo desvolopament de l'imprimeriá de blòcs estendèt la difusion de las òbras escrichas a de publics pus amples.
Lo periòde Tang foguèt l'edat d'aur de l'art e la literatura chinés. Lo sistèma de govèrn per de foncionaris s'anèt perfeccionant; èra format d'una granda classa de letrats confucians seleccionats a travèrs dels examens de l'administracion. Aquel procediment competitiu foguèt inicialament concebut per captar los melhors talents pel govèrn, mas servissiá a l'encòp a crear un còs d'oficièrs (civils) professionals sens basas de poder autonòmas territorialas ni foncionalas. Aiçò servissiá a la familha imperiala per se desliurar de la dependéncia de familhas aristocraticas poderosas e de caps militars. E foguèt aital, aqueles oficièrs erudits ganhèron un cèrt estatut dins las siás comunitats localas, aital coma de ligams familials e de valors partejadas que los religavan a la cort imperiala. Dempuèi los tempses de la dinastia Tang fins als darrièrs jorns de l'empèri Qing en 1911, los oficièrs erudits foncionèron sovent coma intermediaris entre la populacion rurala e lo govèrn. Cap al mitan del sègle VIII, lo poder Tang aviá decaigut. La derròta militar en 751 devant los arabis a la batalha del Tales marquèt la fin de l'autoritat Tang en Asia Centrala. L'inestabilitat economica intèrna e la rebellion d'AnLushan consecutiva soslinhèron lo començament del declin militar per l'empèri Tang. Lo malgovèrn, las intrigas de la cort, l'esplecha economica e las rebellions popularas afebliguèron l'empèri, en permetent al cap militar Zhu Wen d'arrancar lo tròn per fondar la siá pròpria dinastia. D'aquela manièra, comencèt un nòu periòde de fragmentacion dins l'istòria de China: lo periòde de las Cinc dinastias e los Dètz reialmes.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Formacion de la dinastia
- 1.2 Administracion e afaires religiós
- 1.3 Afaires militars e estrangiers
- 1.4 Comèrci
- 1.5 Lo periòde d'usurpacion de Wu
- 1.6 L'apogèu de la dinastia
- 1.7 Declin e fin de la dinastia
- 2 Societat e cultura
- 3 Sciéncias e tecnologias
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Formacion de la dinastia[modificar | modificar la font]
La dinastia Tang es originària d'una familha de l'aristocràcia militara installada dins lo nòrd-oèst dau país pendent lo començament dau periòde de la dinastia Sui (589-618). Dos sobeirans, Li Yuan (618-626) e Li Shimin (626-649), reüssiguèron a conquistar totei lei principats eissits de la desintegracion dau poder centrau e d'unificar tornarmai China.
Li Yuan èra un governador ancian de la dinastia Sui que se revoutèt amb l'ajuda de membres de sa familha. En 617, capitèt d'ocupar Chang'an e se proclamèt regent d'un enfant emperaire nominalament cap dau país. L'annada seguenta, aprofichèt l'execucion de l'emperaire Yang per se proclamar dirèctament emperaire e fondar sa dinastia pròpria. Reinèt fins a un còp d'estat dirigit per son fiu Li Shimin en 626. Conegut sota lo nom de Taizong, aqueu darrier assassinèt rapidàment sei fraires e capitèt de renfòrçar son poder per de demostracion de sa pietat entre 628-629[1] e unei succès militars còntra leis estats vesins, especialament lo Khanat turc de Tujue.
Administracion e afaires religiós[modificar | modificar la font]
Premierei reformas[modificar | modificar la font]
Per consolidar son poder, l'emperaire Taizong realizèt unei reformas per resòuvre una partida dei problemas regulars pendent lei periòdes precedents coma la justiciá e l'organizacion dau govèrn centrau. Installèt tanben una capitala novèla a Chang'an. Per aquò, poguèt aprofichar lo còde establit per la dinastia Sui e inspirat parcialament per lei reiaumes vesins (Vietnam, Japon...). L'exemplar pus vièlh d'aquelei reglas data de 653 e tèn 500 articles definissent divèrsei crimes e delictes e lei penas previstas per aqueleis infraccions. Evolucionèron de punicions corporalas mai o mens leugieras a la pena de mòrt. Lei penas èra diferentas segon la classa de l'autor. Per exemple, lo murtre d'un domètge per son mèstre aviá pas una gravitat similara au murtre dau fiu dau mèstre per un domestic. Aquel ensems de lèi va venir una basa de la legislacion tradicionala de l'Empèri chinés e foguèt utilizat coma basa per lei dinastias Song (960-1279) e Ming (1368-1644).
Au nivèu governamentau, la dinastia adoptèt lo sistèma de govèrn iniciat per lei Han Occidentaus e lei Sui. I aviá tres departaments e sièis ministèris principaus en carga de la gestion de l'adminstracion, dei finanças, dei rites, dei fòrças armadas, de la justiciá e dei trabalhs publics. Coma per lo còde penau de Taizong, aquela forma de govèrn va venir la nòrma dei dinastias seguentas. De mai, se lo govèrn utilizava ja de documents escrichs per enregistrar leis actes oficiaus sota lei dinastias precedentas, aquela practica venguèt frequenta per lei personas sabent legir e escriure.
Sistèma d'examen imperiau[modificar | modificar la font]
En fòra de sei premierei reformas, lei Tang desvolopèron tanben un sistèma d'examens inventat per lei Sui per lo recrutament dei foncionaris ai nivèus locaus, regionaus e nacionaus. Remplacèt lo sistèma dei nòu rengs qu'èra tròp favorables ai classas pus ricas. Leis examens èran compausats d'uneis espròvas totjorn a l'avantatge dei candidats pus aisats coma la calligrafia o l'aparéncia. Ansin, meme se l'inscripcion èra permesa ai subjèctes mascles de l'aristocràcia o non, levat dei fius de marchands e d'artesans, lo nombre de foncionaris eissits de la premiera categoria èra fòrtament subrerepresentada. Pasmens, la creacion d'aqueu sistèma permetiá de demenir la dependéncia dau govèrn ais ierarquias feodalas dirigidas per la noblesa en encoratjant la formacion d'una elèit novèla basada sus lo servici civiu.
Afaires religiós[modificar | modificar la font]
Tre lo començament de la dinastia, la religion aguèt un ròtle major dins la politica dei Tang. Fins au sègle IX, doas religions principalas, daoisme e bodisme, foguèron presentas a la Cor imperiala e de figuras de la vida religiosa i foguèron invitada coma lo monge indian Vajrabodhi. Lo govèrn encoratjèt la bastida de monastèris e lo clergat obtenguèt de drechs financiers importants. Per exemple, l'emperaire Xuanzong defendiguèt lei marchands de la capitala de vendre certaneis objèctes religiós per donar aqueu drech ai monastèris de la ciutat. Dins aquò, dins certanei cas, la poissança deis institucions religiosas venguèt una gèina per lo poder centrau e certanei temples foguèron sarrats.
Finanças, impòsts e recensament de la populacion[modificar | modificar la font]
Coma per leis autrei dinastias imperialas chinesas, lo problema principau de l'administracion financiera foguèt d'establir lo recensament de la populacion per obtenir lo pagament de l'impòst. Per aquò, l'Empèri fixèt inicialament de taus d'impòst fòrça febles. L'objectiu èra de favorizar lo recensament volontari. Pasmens, de dificultats importantas demorèron e la populacion generala de l'Empèri deguèt èstre estimada a partida de donadas parcialas. Ansin, lo nombre oficiau d'abitants foguèt identics en 609 (recensament Sui) e en 742 amb una populacion estimada a 50 milions de personas. Una partida importanta de la populacion capitèt donc d'evitar lo pagament de l'impòst.
Afaires militars e estrangiers[modificar | modificar la font]
Organizacion dei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la dinastia Tang èran principalament compausadas d'infantariá pesuca sostenguda per d'unitats de cavalariá[2]. Lo recrutament èra assegurat per un sistèma de conscripcion de tres annadas creat en 737. Foguèt pauc a pauc remplaçat per un sistèma per recrutar de soudats professionaus volontaris per un servici mai important. Aquela armada teniá 500 000 òmes en 742 e d'armaments modèrns per seis armas de trach o seis armas basadas sus la polvera.
Lo comandament èra fortàment regionalizat sota lo contraròtle de governadors militars dirigent de garnisons situadas dins d'endrechs estrategics de l'Empèri. Pauc a pauc, aquelei governadors obtenguèron un poder fòrça important e quasi autonòm (collècta de l'impòst, succession ereditària. Aquò entraïnèt un afebliment de l'influéncia dau poder centrau, especialament subre lei regions orientalas de l'Empèri. Après l'afondrament de la dinastia, unei governadors capitèron de venir independents e de formar de principats a partir de lor província.
Protectorats e estats tributaris[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle VII e la premiera mitat dau sègle VIII, l'Empèri Tang aguèt una politica d'expansion de lòng de la Rota de la Seda vèrs lo centre dau continent asiatic e vèrs certanei territòris vesins coma leis estats d'Indochina o de la peninsula coreana. Sota lo contraròtle dei governadors militars, unei protectorats foguèron establits magerament en Asia Centrala onte la dominacion chinesa agantèt Herat en Afganistan. La màger part d'aquelei territòris foguèron perduts après la revòuta d'An Lushan (755-763].
Politica dins lei regions turcas e orientalas[modificar | modificar la font]
Dins lei regions turcas e orientalas de l'Empèri, lei Chinés deguèron principalament luchar còntra lei tribús turcas e l'Empèri Tibetan. Tre la fin dau sègle VI, lei dinastias Sui e Tang capitèron unei campanhas militaras victoriosas còntra lei Turcs e divèrsei tribús deguèron acceptar lo protectorat chinés. Puei, una politica de maridatges entre de caps turcs e de princessas chinesas e de promoccion dins lei fòrças armadas foguèt organizada per lei doas dinastias per s'assegurar de la fidelitat dei tribús que venguèron una fònt majora de mercenaris. Ansin, entre lo començament de la dinastia e l'annada 755, dètz generaus turcs intrèron au servici dei Tang e unei maridatges se debanèron coma en 635-636.
De principis identics foguèron adoptadas dins lei relacions ambé Tibet mai l'independéncia e leis ambicions d'aquel estat entraïnèron de dificultats e de conflictes regulars. L'objècte principau d'aquelei conflictes èra lo bacin Tarim fins a la signatura d'un tractat de patz e de definicion dei frontieras en 821. Lei Tibetans i prenguèron lo contraròtle dau territòri modèrn de Xinjiang. De lor caire, lei Chinés perdiguèron lo centre dau continent asiatic a l'eissida de l'expansion musulmuna (Talas en 751), lo retirament dei garnisons pendent la revòuta d'An Lushan e la presa de la capitala chinesa en 763.
Politica dins la peninsula coreana[modificar | modificar la font]
La peninsula coreana foguèt lo luòc onte la diplomacia e l'armada Tang aguèron lei dificultats pus importantas. Uneis assais foguèron realizats per conquistar e sometre la region que s'acabèron per de reviradas. D'efèct, contuniant una politica acomençada per la dinastia Sui, Taizong decidiguèt d'ocupar lo reiaume corean de Goguryeo en 644. Pasmens, aqueu reiaume poguèt mobilizar de fòrças importantas e resistir fins a l'ivèrn que veguèt la fin dei combats e la retirada dei Chinés.
Durant lei decennis seguents, lei Tang s'interessèron au sud de la peninsula. Aliats au reiaume de Silla, ataquèron e ocupèron lo reiaume de Baekje en 660. Après una revòuta, l'aliança averèt una batalha majora en aost de 663 a Baekgang còntra lei fòrças dau reiaume de Baekje sostengut per lei Yamato japonés. Après aqueu succès, lei Chinés ataquèron tornarmai lo Goguryeo qu'aviá aculhit lei caps de Baekje aprofichant de dificultats intèrnas dins l'estat corean. Una campanha rapidà s'acabèt per un succès complèt en 668. Un esfòrç important d'integracion deis elèits coreanas au sen de l'administracion e dei fòrças armadas foguèt realizat per lei Tang.
Pasmens, dins leis annadas 670, lei relacions ambé lo reiaume de Silla installat dins lo sud de la peninsula se degalhèron mentre que de trebols esclatavan dins lei tribús turcas e que lei Tibetans menaçavan lei frontieras occidentalas de l'Empèri. A partir de 671, una guèrra acomencèt entre lei dos estats e l'armada chinesa poguèt pas recebre de renfòrç importants. En 676, après una tièra de desfachas, l'armada Tang deguèt donc totalament abandonar la peninsula. Per la seguida, lo govèrn acceptèt aquela desfacha e mandèt ges d'ofensivas novèlas còntra lei Coreans.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Premiera poissança comerciala de son epòca, la China dei Tang realizava de cambis comerciaus de lòng de la Rota de la Seda e deis axes maritims dau continent asiatic. Aquò permetèt au país de descubrir de tecnologias, d'objèctes e de culturas novèus, especialament dins lei regions islamicas, pèrsas e indianas.
La Rota de la Seda[modificar | modificar la font]
Axe principau dau comèrci mondiau ai sègles VII-IX, la Rota de la Seda agantèt son apogèu durant lo periòde Tang. D'efèct après lei trebols dei guèrras civilas chinesas, la dinastia s'ocupèt de durbir tornarmai aquel axe a partir de 639 e de'n prendre lo contraròtle. Aquò foguèt la fònt d'unei conflictes ambé l'Empèri Tibetan e la possession de certanei sectors de la Rota cambièt unei còps de camp. La Revòuta d'An Lushan e l'afebliment de la dinastia Tang après 755 entraïnèt l'abandon dei regions d'Asia centrala. Una partida foguèt reconquista en 851 mai la màger part demorèt d'ara endavant en fòra dau territòri chinés.
Pendent lei periòdes d'occupacion chinesa de la Rota, de garnisons foguèron regularament installadas ais endrechs estrategics e de cambis fòrça importantas avián luòc ambé lei regions pèrsas e islamicas. Dins aquò, la seguritat èra limitada e leis atacas de bandits èran pas raras. Lei cambis permetèron la difusion de culturas estrangieras dins l'Empèri que sei vilas principalas assostavan divèrsei minoritats estrangieras. Lor influéncia foguèt relativament importanta sus la cultura chinesa e certaneis objèctes o animaus, coma lo chivau, prenguèron una importància novèla dins lo país.
Lei cambis maritims[modificar | modificar la font]
L'Empèri Tang desvolopèt una industriá importanta d'exportacions de bens a partir deis axes maritims asiatics e coma per lei vilas situadas sus la Rota de la Seda, certanei pòrts chinés coma Canton èran la crosiera de marchands d'origina fòrça variada coma d'Aràbis, de Pèrs, d'Indians, d'Africans o encara de Coreans. De lor caire, lei marchans chinés èran capables de navigar dins tot lo nòrd dOcean Indian e dins lei mars de l'Èst asiatic gràcias a de naviris de talha granda. Lo produch d'exportacion principau èra la porcelana qu'èra fòrça demandada dins lei regions musulmanas come Egipte.
Lo periòde d'usurpacion de Wu[modificar | modificar la font]
A partir de la mitat dau sègle VII, la dinastia Tang intrèt dins un periòde de crisi de succession que veguèt l'emperatritz Wu assaiar d'usurpar lo poder de la dinastia a son profiech. Aquò foguèt causat per la malautiá de l'emperaire Gaozong a partir de 655 que permetèt a Wu de prendre pauc a pauc lo contraròtle de la direccion de l'Empèri. Puei , pendent leis annadas 670, capitèt d'eliminar leis eiretiers imperiaus principaus. A la mòrt de Gaozong en 683, poguèt donc rebutar son successor après sièis mes de rèine e nomar son fraire Ruizong en plaça. Una rebellion de senhors favorables ai Tang foguèt aisament esquichada e lo poder novèu se consolidèt. En 690, èra vengut pron poderosa per rebutar son fraire e se proclamar dirèctament emperatritz.
Per legitimar sa posicion, se presentèt coma una reïncarnacion dau Maitreya Boda e afebliguèt l'aristocràcia dau nòrd-èst dau país per la repression e la nominacion de caps eissits de son clan o d'autrei regions de China. Pasmens, mau capitèt d'obtenir una reconnaissança totala dei tribús turcas maugrat unei succès militars coma la reconquista dei garnisons de Tarim. Venguda fòrça malauta en 704, foguèt rebutada per son Premier Ministre e la dinastia Tang foguèt restablida.
L'apogèu de la dinastia[modificar | modificar la font]
Après lo rebutament de Wu, se succediguèron unei emperaires relativament febles e la crisi contunièt durant quauqueis annadas fins au rèine de Xuanzong (712-756) que marquèt l'apogèu de la dinastia Tang. D'efèct, en 706, l'emperaire Zhongzong permetèt a sa frema Wei de partejar lo govèrn entre lei membres de sa familha e d'obtenir de privilègis importants per seis enfants. En 710, assaièt de prendre lo poder en assassinant l'emperaire per proclamar son fiu. Pasmens, se lo còp d'estat còntra Zhongzong capitèt corrèctament, Wei foguèt tanben rebutat après doas setmanas per un grop dirigit per Li Longji. Aqueu darrier nomèt son paire emperaire sot lo nom de Ruizong. Pasmens, Ruizong tombèt sota l'influéncia de la princessa Taiping que dirigiguèt la politica de l'Empèri a un còp d'estat mancat en 712. Ruizong abdiquèt alora au profiech de Li Longji que prenguèt lo nom imperiau de Xuanzong.
Lo rèine de Xuanzong foguèt caracterizat per un periòde economic fòrça favorable e per leis esfòrç de l'emperaire per dirigir China gràcias a una politica de consensus entre sei ministres. Pasmens, coma sei predecessors, Xuanzong èra un sobeiran feble manipulat per son entorn e relativament portat sus lei plasers. La politica de l'Empèri foguèt donc pauc a pauc dirigida per lei ministres e lei generaus creant lei condicions favorablas a l'entraïnament de la revòuta dau generau An Lushan.
Declin e fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
La Revòuta d'An Lushan[modificar | modificar la font]
La Revòuta d'An Lushan foguèt causada per la feblesa de l'emperaire Xuanzong e per l'autonòmia granda dei comandants de regions militaras. Se debanant de 755 a 763, la guèrra civila entraïnèt de destruccions e de pèrdas fòrça importantas dins l'Empèri. An Lushan èra d'origina turca e sogdiana. Vengut generau en 744, se bateguèt còntra lei Kitans e lei Manchós. Cap d'una armada de mai de 100 000 òmes, fondèt la dinastia dei Yin e ataquèt l'estat Tang. Entre 755 e 756, sei tropas averèron unei batalhas e conquistèron la capitala Chang'an que foguèt pilhada.
Maugrat l'assassinat d'An Lushan en 757, la guèrra contunièt e lei Tang deguèron reünir una aliança granda (Tang, Oigor, Abbassidas...) per atacar lei rebèlles sus lor territòri. Enterin, lei Tibetans aprofichèron lo caòs politic per ocupar unei regions de l'Empèri. A partir de 760, l'estat Yin conoguèt de trebols intèrns grèus e s'afebliguèt. En 762, lei Yin deguèron se replegar e lei combats s'acabèron definitivament a la prima de 763.
D'autrei rebellions de generaus se debanèron durant la fin dau sègle VIII. La principala acomencèt en 781 dins lei províncias de Hebei, Shandong, Hubei e Henan per s'acabar solament en 784. Contunièron d'afeblir lo poder dau govèrn centrau que foguèt jamai capables de reconquistar lei regions d'Asia centrala vengudas independentas pendent la guèrra còntra An Lushan.
La reconstruccion dau país[modificar | modificar la font]
Maugrat l'afebliment causat per lei guèrras civilas, lo començament dau sègle IX foguèt un periòde de reconstruccion de l'economia chinesa. Pasmens, aquela restauracion aprofichèt pas totalament au govèrn centrau car sa caracteristica principala foguèt un creissença de l'activitat comerciala gràcias a la disparicion dau contraròtle de l'administracion. L'emperaire foguèt pas capable d'arrestar aqueu movement. A partir de 780, l'evolucion foguèt totalament acceptada per leis autoritats que remplacèron leis impòsts vièlhs per una taxacion novèla que son pagament èra demandada en moneda. Aquò mostrèt la poissança novèla de la classa marchanda. La segonda fònt de revenguts de l'emperaire èra lo monopòli d'estat sus la produccion e la venda dau sal.
Gràcias a aquelei revenguts, lo govèrn imperiau poguèt donc recrear una armada que seis efectius agantèron 240 000 soudats en 798. Lei rebellions deis annadas 800 e 810 foguèron donc vencudas meme se quauquei províncias capitèron de venir independentas. L'apogèu d'aqueu periòde foguèt lo rèine de Xianzong (vèrs 805-820). Pasmens, sei successors foguèron mens capables e lo poder foguèt pres per leis eunuchs de la Cor. L'emperaire Wenzong (826-840] mau capitèt d'eliminar lor influéncia e seis aliats foguèron publicament executats.
L'afondrament de la dinastia[modificar | modificar la font]
L'afondrament de la dinastia foguèt causat per una tièra de trebols militars entraïnats per lei comandants regionaus e per de catastròfas naturalas. La Rebellion de Huang Chao (874-884) foguèt lo còp decisiu e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt fòrtament dins la màger part dei províncias. En 907, lo darrier emperaire Tang foguèt rebutat per Zhu Wen que prenguèt lo poder. Son assassinat l'annada seguenta marquèt la fin finala de la dinastia.
Societat e cultura[modificar | modificar la font]
Contuniant l'òbra de la dinastia corta dei Sui, la dinastia Tang permetèt lo desvolopament d'una cultura mens ligada au sistèma feodala e basada sus lo confucianisme. La produccion culturala foguèt fòrça importanta e lo periòde Tang es considerada coma un edat d'aur de la cultura chinesa.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura èra un art major dau periòde Tang. La poesia foguèt la forma principala. 48 900 òbras an subreviscut fins a l'epòca contemporanèa. L'estudi de la poesia èra necessària per capitar leis examens d'intrada dins l'administracion e de competicions foguèron organizadas. D'autors coneguts son Li Bai (701–762), Wang Wei (701–761), Cui Hao (704–754) e Du Fu (712–770). En fòra de la poesia, se fau tanben notar la popularitat dei racòntes, deis òbras geograficas e istoricas e de quauquei libres que lo classament es malaisat coma lo rejoncha Divèrsei tròç de Youyang que reüniguèt princiapalament de legendas e de racòntes estrangiers.
D'efèct, lei racòntes e lei ficcions cortas foguèron fòrça popularas sota lei Tang e uneis autors conoguèron un succès grand coma Yuan Zhen (779–831) que seis òbras èran totjorn largament en circulacion sota la dinastia Yuan (1279-1368]. Venguèron tanben la basa de l'opera chinés. Lei tematicas pus presentas èran dau tipe romantic, principalament d'amors impossibles. D'autra part, uneis escrivans realizèron de recuelhs enciclopedics, geografics o istòrics. D'estrangiers i participèron coma l'Indian Gautama Siddha (sègle VIII) que publiquèt un Tractat d'Astrologia de l'Èra Kaiyuan en 729. En geografia, leis autors descriguèron lei país situadas de lòng deis axes comerciaus o visitats per de missions diplomaticas o d'explorators. Enfin, l'istòria dei dinastias precedentas foguèt estudiada e reünida dins una tièra de libres principalament escrichs entre 636 e 659.
Religion e filosofia[modificar | modificar la font]
Sota la dinastia Tang, la religion chinesa contunièt d'èstre una mescla de divèrsei crèires. Per la màger part de la populacion, lo monde dei mòrts èra un univèrs parralèl dau monde dei vivents que teniá sa burocràcia e son economia pròprias. Lei rites funeraris permetián donc de provesir au mòrt totei leis elements necessaris a sa vida, i comprés l'ostau, leis animaus, lei domètges, lei soudats e lei foncionaris.
Pasmens, maugrat aqueu sincretisme tradicionau, doas religions aguèron un ròtle e una influéncia pus importants pendent lo rèine dei Tang. La premiera foguèt lo bodisme qu'aviá pres de l'importància dempuei lo periòde dei Dinastias Nòrd e Sud. Gràcias a una tièra de privilègis financiers, lo clergat bodista obtenguèt sota lei Tang una posicion economica majora fins a la mitat dau sègle IX. D'efèct, en 845, l'emperaire Wuzong decidiguèt de luchar còntra aquela poissança. Ordonèt la destruccion d'aperaquí 4 600 monastèris e 40 000 temples e autars. 260 000 monges perdiguèron lor estatut religiós e deguèron adoptar una vida seculara. Aquela politica de repression s'acabèt rapidàment mai entraïnèt maugrat tot un declin de la religion bodista dins l'Empèri.
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura subre fusta foguèt un art e un biais de difusion d'òbras escrichas. Regardèt de tipes de documents variats coma de tèxtes religiós, de calendièrs o de metòdes de calcul. Permetèt una difusion mai importanta de la literatura e un accès melhor a l'educacion per una partida de la populacion. En particular, permetèt a d'enfants nascuts dins lei classas popularas de la societat d'obtenir lo nivèu sufisent per capitar leis examens imperiaus. De jòcs foguèron tanben desvolopats gràcias a aquela tecnica coma lo premier jòc de cartas conegut.
Drechs de la frema[modificar | modificar la font]
Lo ròtle dei fremas e sei drechs sota la dinastia Tang foguèron relativament importants per l'epòca. D'efèct, lei fremas avián lo drech de dirigir d'afaires comerciaus, d'organizacions religiosas e la classa dei cortesans de la Cor imperiala èra fòrça respectada e sei membres podián obtenir una influéncia decisiva sus la direccion de l'Empèri. En fach, lo nivèu economic èra la basa de l'independéncia d'una frema dins la societat Tang. Ansin, la màger part dei fremas dei classas popularas e mejanas èran en carga dei trabalhs domesticas e una elèit femenina fòrça limitada èran a la tèsta d'organizacions poderosas coma de rets de prostitucion dins lei vilas grandas o de monastèris. A la Cor, unei cortesans capitèron de venir lei caps vertadiers de l'Empèri e Wu Zetian dirigiguèt meme oficialament l'Empèri de 690 a 705.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
La medicina chinesa dau periòde Tang èra fòrça interessada per la farmacologia e leis efièchs de divèrseis objèctes sus lei malautiás. Uneis òbras enciclopedicas an subreviscut sus aqueu subjècte. Una dei principalas es lo projècte iniciat per l'emperaire Gaozong en 657 a prepaus deis efièchs de 833 substàncias eissits de plantas, d'animaus o de mineraus. La profession de mètge èra reglementada per d'examens e certanei malautiás foguèron identificadas au mens parcialament.
Engenhariá[modificar | modificar la font]
L'engenhariá e lo desvolopament de la tecnologia chinesa sota lei sobeirans Tang foguèron principalament basats sus lei progrés realizats ais epòcas precedentas. Leis invencions e lei melhoraments foguèron nombrós magerament dins lo domeni mecanic coma aqueu de la fabricacion de relòtges. Per exemple, lo monge Yi Xing (683–727) foguèt capable de bastir un relòtge pron precís per l'ajudar dins sei calculs astronomics que demostrèron per lo premier còp lo movement deis estèlas dins lo cèu. L'explecha minièra desvolopèt de maquinas pus eficaças per l'extraccion dei mineraus o l'eliminacion de l'aiga. Enfin, lei sciéncias de l'arquitectura conoguèron tanben d'evolucions e unei tractats foguèron escrichs mostrant l'aparicion de tecnicas novèlas e d'un estil Tang.
Cartografia[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei progrès ja complits sota la dinastia Sui e lei viatges nombrós dei marchands chinés, la cartografia chinesa conoguèt de progrès majors. Lo cancelier Tang Pei Ju (547-627), cap de la Comission Comerciala dei Sui, e lo geograf Jia Dan (730–805) foguèron leis autors de cartas de China e de sei territòris sota protectorat. La carta d'aqueu darrier aguantèt una talha de 10 x 9,1 mètres. Dins lo domeni de la navigacion e de l'astronomia, de cartas foguèron establits sus la posicion deis estèlas.
Quimia e alquimia[modificar | modificar la font]
La quimia e l'alquimia dei sabents chinés sota lei Tang presentèron d'aplicacions fòrça nombrosas e variadas dins divèrsei domenis coma l'armament, lo vestiment o la produccion de bens artesanaus. Per exemple, l'industriá de la porcelana aprofichèt aquelei conoissanças per impermeabilizar sei terralhas. Lei proprietats de combustion de certanei gas èran conegudas e èra possible d'utilizar de tubes de bambó per lo gardar avans utilizacion.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En particular, Taizong ordonèt la construccion d'unei monastèris dins lo relarg dei prats batalhiers per pregar per leis armas dei soudats mòrts pendent lei combats.
- ↑ (zh) Ji, Jianghong et al. (2005) Encyclopedia of China History (3 volumes) ; ISBN 7-900321-54-3, ISBN 7-900321-54-3; 7-900321-54-3.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Andrew, Anita N.; Rapp, John A. (2000), Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu, Lanham: Rowman & Littlefield, ISBN 0-8476-9580-8.
- (en) Benn, Charles (2002), China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty, Oxford University Press, ISBN 0-19-517665-0.
- (en) Brook, Timothy (1998), The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China, University of California Press, ISBN 0-520-22154-0.
- (en) Chen, Yan (2002), Maritime Silk Route and Chinese-Foreign Cultural Exchanges, Peking University Press, ISBN 7-301-03029-0.
- (en) Cui, Mingde (2005), The History of Chinese Heqin, Renmin Chubanshe, ISBN 7-01-004828-2.
- (en) Eberhard, Wolfram (2005), A History of China, Cosimo, ISBN 1-59605-566-9.
- (en) Graff, David Andrew (2002), Medieval Chinese Warfare, 300–900, Routledge, ISBN 0-415-23954-0.
- (en) Harper, Damian (2005), China, Lonely Planet, ISBN 1-74059-687-0.
- (en) Kiang, Heng Chye (1999), Cities of Aristocrats and Bureaucrats: The Development of Medieval Chinese Cityscapes, Singapore University Press, ISBN 9971-69-223-6.
- (en) Kitagawa, Hiroshi; Tsuchida, Bruce T. (1975), The Tale of the Heike, University of Tokyo Press.
- (en) Levathes, Louise (1994), When China Ruled the Seas, Simon & Schuster, ISBN 0-671-70158-4.
- (en) Richardson, H. E. (1985), A Corpus of Early Tibetan Inscriptions, Royal Asiatic Society, Stephen Austin and Sons.
- (en) Shen, Fuwei (1996), Cultural flow between China and the outside world, Foreign Languages Press, ISBN 7-119-00431-X.
- (en) Steinhardt, Nancy Shatzman (2004), "The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History", The Art Bulletin 86 (2): 228–254, DOI:10.2307/3177416, JSTOR 3177416.
- (en) Woods, Frances (1996), Did Marco Polo go to China?, Westview Press, ISBN 0-8133-8999-2.


c: text/html

text:
Enkheduanna
Filha del rei Sargon d'Akkad, gràcias a sa condicion de princesa, Enkheduanna (Babilònia, c. la fin del sègle XXIV aC) se poguèt consagrar a l'Astronomia coma granda sacerdotessa de Nanna, la divessa-Luna sumeriana, una de las divinitats màgers del panteon mesopotamian, en dirigissent l'extensa ret de temples que servissián tanben d'observatòris d'astronomia a Ur. Es la poetessa pus anciana que son nom e mai sas òbras nos sián arribats.
La mai celèbra de sas òbras es un imne dedicat a Inanna (de còps que i a nomenat Exaltacion d'Inanna), e cinc autres poèmas li son egalament atribuits. Lors tèmas son religioses: imnes al dieu Nanna e a son temple d'Ur, mas tanben a la divessa Inanna, protectritz de la dinastia d'Akkad.
D'autras filhas dels reis que dominèron puèi Mesopotamia ocupèron aquela foncion de granda sacerdotessa (dempuèi Enmenanna, filha de Naram-Sin d'Akkad, fins a la filha de Nabonid, rei de Babilònia al sègle VII aC).

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Zèbre
Los zèbres (var. zèbra) (genres Dolichohippus e Hippotigris) son de mamifèrs quadrupèdes africans de la familha dels equids, grop que tanben inclutz los ases e los cavals, entre autres. Coma totes los equids, los zèbres son d'ongulats amb un nombre impar de batas. Se compta tres espècias, caduna amb un modèl de raiadura especific: lo zèbre de Grévy, lo zèbre de montanha e lo zèbre comun.
Los zèbres son un dels animals pus coneguts d'Africa; demòran dins un ecosistèma inclusent planas d'èrba, savanas, regions plantadas d'arbres o d'arbrilhons, montanhas e tucs litorals. Son subretot celèbres per las siás raiaduras negras e blancas caracteristicas, que vàrian entre las espècias e tanben d'un individú a l'autre, e per la seuna crinièra erectila. A diferència de sos parents pus pròche, los cavals e los ases, los zèbres jamai foguèron realment domesticats.
Levat qualques populacions de zèbre comun que demòran al centre d'Etiopia, los zèbres vivon unicament dins la mitat sud del continent african. E mai que las regions d'origina de la doas espècias diferentas se pòscan encavalcar, se crosan pas a causa d'un nombre diferent de cromosòmas; los zèbres de Grévy n'an quaranta sièis, los zèbres comuns quaranta quatre e los zèbres de montanha trenta dos[1].
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Etimologicament, lo mot zèbre ven del mot galaicoportugués zevra, que significa « ase salvatge »[2]. Lo nom generic Equus ven del latin e significa "caval". E los noms especifics, grevyi es en onor del President de la Republica Francesa Jules Grévy; quagga es lo nom donat pel pòble Khoikhoi a aqueles animals.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Encara que las raiaduras blancas e negras que presentan los zèbres an de caracteristicas comunas, las tres espècias de zèbre an pas una relacion pus pròcha entre elas meteissas an amb autres animals del genre Equus. E mai, la caracteristica comuna de las raiadas tanpauc èra pas presenta dins totas las sosespècias de zèbre coma l'escantit quaga qu'aviá de raiaduras solament al còl. D'autra banda, i a d'autres ongulats que tanben an de raiaduras.
Malgrat qu'an una morfologia similara a la dels cavals, son pus pichons, amb una talha mejana de 2,3 mètres de long, 1,2-1,5 mètres de naut a l'espatla e un pes d'aperaquí 300 quilogramas (fins a 450 quilogramas per los zèbres de Grévy). En aquela darrièra espècia, los mascles e las femèlas an una talha similara, mas per los zèbres comuns e los zèbres de montanha los mascles son leugièrament pus grands[3].
Los zèbres an un total de quaranta dents: dotze incisivas qu'utilizan per talhar e arrancar vegetacion; quatre caninas; dotze premolaras e dotze caissals, totas utilizadas per mòure l'aliment[4].
Los zèbres an un excellent sens de la vision; se crei que pòdon veire en color. Coma fòrça ongulats, los zèbres an los uèlhs als costats del cap, li donant un angle de vision fòrça larg. Los zèbres tanben an una vision nocturna, mens agudas que la majoritat de sos predators, mas sa bona ausida compensa.
Los zèbres an un grand sens de l'ausida, e an las aurelhas pus grandas e arredondidas que los cavals. Coma los cavals e autres ongulats, los zèbres pòdon virar sas aurelhas en tota direccion. En mai d'una bona vision e ausida, los zèbres an un sents del gost agut, e un sens de l'odorat fòrt sensible al fum, causa essenciala per sobreviure als incendis.
L'esperança de vida mejana dels zèbres es d'aperaquí trenta ans (fins a quaranta en captivitat). Dins la natura, ont los predators representan una amenaça continua, la longevitat mejana es de gaireben dotze ans[5].
Raiaduras[modificar | modificar la font]
Los zèbres son d'animals negres o d'una color escura amb raiaduras blancas e una granda taca blanca sul ventre que servís per se camoflar[6]. Qualques zèbres an de raiaduras de color marron entre las raiaduras blancas e negras.
I a tres rasons per que se considèra que los zèbres son negres amb raiaduras blancas, e pas lo contrari:[7]
- Los equids blancs poirián pas sobreviure dins las planas e bòsques d'Africa.
- Lo quaga, una sosespècia despareguda del zèbre comun, a las raiaduras tipicas sus la part anterior del còrs, mas una part posteriora escura.
- Quand las regions entre las raiaduras pigmentadas venon pus largas, apareisson raiaduras segondàrias.
Que qualques zèbres ajan ventres e pòts de color blanc pur es pas una pròva sufisenta que son d'animals blancs, perque fòrça animals de colors diferentas an de ventres e pòts de color blanca o clara.
E mai, las raiaduras dels zèbres son absentas dins lo fètus, es totalament negre. Las raiaduras apareisson aprèp, en bendas d'aperaquí 400 micromètres (vint còps la mitat d'una cellula). Las raiaduras son tan mai largas que mai es grand l'animal. Segon Bard, las espècias de zèbres se diferéncian a l'estat embrionari ont apareisson las raiaduras. Bard descobriguèt un zèbre anormal, sens raiaduras; son pelatge negre aviá de puntets blancs, causa que venguèt que las raiaduras se forman per que s'inibís de la produccion de melanina[8].
Qualques zoologistas creson que las raiaduras son un mecanisme de camoflatge, que fonciona de divèrses biais. Per començar, las raiaduras verticalas contribuisson a amagar lo zèbre dins l'èrba. I a que prendre en compte que l'èrba lo predator principal dels zèbres, los leons, que son daltonians. En teoria, un zèbre que rómia dins l'èrba nauta poiriá passar inapercebut per un leon. E mai, coma los zèbres son d'animals gregaris, las raiaduras ajudan a pèrdre los predators – divèrses zèbres agropats poiràn semblar un unic e grand animal[9]. Un tropèl de zèbres que s'escampilha per fugir un predator li semblarà una massa confusa de linhas verticalas en movement en de direccions diferentas, de tal biais qu'al predator li còsta seguir de vista un individú que se separa del tropèl[10].
Se crei que las raias tanben an un ròtle dins lo comportament sexual; de variacions leugièras dels modèls permeton que los zèbres distinguiscan los diferents individús. Dins de raras ocasions, naisson zèbres sens raiaduras, e aqueles an de se separar del grop; aquò refortís la teoria qu'aquelas raiaduras tanben an una foncion sociala[11].
Una teoria pus recenta sosten que la coloracion disruptiva tanben es un mejan eficaç de confondre lo sistèma de vision de la mosca tsetse, chucaira de sang[12]. De teorias alternativas comprenon que las linhas coïncidisson amb la distribucion de graissa jos la pèl, en servissent de mecanisme termoregulator pel zèbre, e que quina ferida que siá perturba lo modèl de linhas, indica clarament l'estat de santat del zèbre.
Una legenda africana tempta de donar una autra explicacion de las raiaduras:
- Fa longtemps, los zèbres avián pas las raiaduras blancas e negras qu'an a l'ora d'ara, mas èran totes blancs. Quand vesián un zèbre, qualques uns disián que s'agissiá d'un crosament entre un caval de color blanca e un ase, o benlèu una mula. En aquel temps, las gents ensajavan encara de domesticar los cavals salvatges per poder los cavalgar e brilhar davant totes, perque èran fòrça bèls.
- Los zèbres recebián un autre nom perque èran diferents dels cavals e de las mulas. A diferéncia de sos cosins, èra fòrça malaisit de capturar e d'ensenhar un zèbre. Un jorn, un zèbre qu'èra encara fòrça jove se perdèt e, en caminant, en caminant, acabèt dins un vilatge. Las gents comencèron de lo regardar e de charrar, sus lo biais de lo poder capturar.
- Lo zèbre s'espauriguèt, e se mainèt de que li volián far. Comencèt de córrer mentre que las gents dintravan dins los ostals per anar quèrre una ret per lo caçar. Corriguèt e corriguèt, fins que fin finala li venguèt una idèa. Vegèt un topin de pintura negra e, sens pensar mai, lo tombèt; la pintura s'escampèt per tèrra en fòrça raiaduras onduladas. Lo zèbre s'i esbrofèt fins que las raiaduras li demorèsson pintadas sul còrs, pensant que coma aquò vendriá laid e las gents lo volrián pas mai capturar.
- Las gents del vilatge lo trobèron, i vedèt çò qu'aviá fach. E pensant que ja èra pas bèl amb totas aquelas raiaduras negras sus son pelatge, lo daissèron anar. Lèu, totes los zèbres comencèron de far parièr per que las gents los destorben pas. Passant lo temps, los calèron pas mai, perque comencèron de nàisser atal. Masara las raiaduras los rendon bèls.
Regim[modificar | modificar la font]
Aliment[modificar | modificar la font]
Los zèbres son de mamifèrs exclusivament erbivòrs que manjan subretot lo matin e la tardor, repausant al miègjorn. Son animals subretot de pastura que s'alimentan d'èrba fresca, fuèlhas e borrons[13]. Tanben manjan escòrça e branquilhons. Son aparelh digestiu plan adaptat lor permet de subsistir amb un regim de qualitat nutritiva pus bassa que demandan los autres erbivòrs, mas tanben es mens eficient, çò qu'obliga los zèbres a passar mai de la mitat del temps a manjar[14].
Los zèbres se pòdon desplaçar d'una vintena de quilòmètres en un jorn en cèrca d'aliment, mas al trescòl sòlen tornar a lor punt d'origina. Pasmens, los tropèls de zèbres fan una migracion annadièra fòrça mai importanta que coïncidís amb la sason seca, çò que fan tanben d'autres tropèls de mamifèrs africans e que representan un movement de centenats de milièrs d'animals.
Aiga[modificar | modificar la font]
Las condicions secas dels ecosistèmas ont demòran los zèbres fan que s'adaptèron a las condicions d'ariditat.
Los zèbres de Grévy son aqueles que s'adaptèron melhor a las condicions de secada. Per sobreviure a la sason seca, ont la majoritat del rius, estanhs e autras fonts d'aiga se secan, aquesta espècia de zèbre cavan los lèits dels rius amb sas batas per trobar d'aiga.
Lo zèbre de montanha profèita de las caracteristicas de son abitat per sobreviure als periòdes secs. Quans se secan las fonts d'aiga amb que subsistissiá, migra en nautor, ont las temperaturas inferioras fan que la vapor d'aiga se condense en forma de pluèja, nèu o rosal.
Lo zèbre comun es lo mens adaptat a la secada. A la diferéncia de las autras doas espècias, demanda totjorn d'aiga disponibla, çò que l'obliga a migrar d'un luòc a l'autre segon la sason en cèrca de ressorsas idricas.
Compòrtament[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat dels equids, los zèbres son fòrt sociables. Pasmens, l'estructura sociala depend de l'espècia. Los zèbres de montanha e zèbres comuns vivon en gropes, semblant d'"arèms", un mascle coexistís amb fins a sièis ègas e sos polins. Los mascles non dominants vivon sols o amb d'autres mascles non dominants, fins que venon pro grands per desfisar un mascle dominant. Quand un grop de zèbres es atacat per iènas o cans salvatges, las ègas s'agropan amb los polins al mièg mentre que lo mascle tempta de foragetar los atacants.
Quand un mascle rival tempta de desrocar lo mascle dominant, aquel lo desfisa trucant lo nas del rival amb lo seu o ne fregant las espatlas contra las sèunas. Aquò es un biais de demostrar sa fòrça e destinada a espantar lo rival. S'es pas sufisent, començan de se borrar, se mossegant lo còl e los pòts o, en cases extrèms, se donant de reguitnadas; aqueles combats son mai perilhoses que la majoritat dels combats d'aquel tipe dins lo monde animal, e un zèbre pòt acabar grevament ferit[15]. La ierarquia del grop se pòt veire dins l'òrdre que caminan los membres; davant camina l'èga mai vièlha amb sos polins, aprèp venon las autras femèlas dins l'òrdre d'edat, tanben amb sos polins, e lo mascle tanca lo grop.
A la diferéncia de las autras espècias de zèbre, los zèbres de Grévy tenon de ligams socials permanents. Los grops d'aquel tipe de zèbres demòran rarament amassa pendent mai de qualques meses. Los polins demòran amb la seuna maire, del temps que los mascles adultes vivon sols. Pasmens, coma dins las autras doas espècias, los mascles non dominants s'organizan en grops. En cases d'escassetat del manjar, fòrça membres d'aquela espècia se pòdon amassar a l'entorn d'una font d'aliments, en donant l'impression que forman un tropèl.
Pendent lo jorn, los zèbres dormisson depès, coma los cavals, e dormisson solament quand an d'autres animals a l'entorn que las avertiscan de la preséncia de predators. La nuèch, per contra, jason sovent a tèrra. Quand se repausan aital, se jason los uns al bòrd dels autras, mas al revèrs, es a dire que cada zèbre a lo cap al costat del darrièr de l'autra. Aquò a divèrses avantatges: d'una banda, permet que la coa d'un zèbre pòsca espantar las moscas de la cara de l'autra; de l'autra banda, ofrís als animals un angle de vision de 360°[16].
Anar[modificar | modificar la font]
Coma los cavals, los zèbres pòdon caminar, trotar e galaupar. Al galaup, pòdon aténher una velocitat maximala de 55 km/h[17]. Son pus lents que los cavals, mas sa granda resisténcia las ajuda a escapar als predators. Un zèbre perseguit pòt corrir en zigazaga d'un costat a l'autre per metre en dificultat lo predator. Se se tròba cunhat, lo zèbre se met sus l'espatla borrant e mossegant l'atacant.
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los zèbres comunican un amb l'autre amb sisclals e gemècs aguts. Los zèbres de Grévy fan de brams coma aqueles de las mulas. Las aurelhas dels zèbres indican son umor. Quand un zèbre es calmat, tibat o amistós, las aurelhas demòran erectas. Quand a paur, van endavant. Quand s'emmalís, las aurelhas van enrè. Quand los zèbres apròchan los predators dins un airal, demòran en una postura d'alèrta, amb las aurelhas erectas, lo cap naut e gaitant amb atencion. Se son tibats, ronflan. Se detèctan o son en preséncia d'un predator, se metrà a lairar o a bramar plan fòrt.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Coma la majoritat de las espècias animalas, las femèlas arriban a maduretat sexuala abans los mascles, e las ègas pòdon aver son primièr polin a l'edat de tres ans. Los mascles pòdon èsser abalits fins que tenon cinc o sièis ans. Las ègas pòdon donar naissença a un polin cada dotze meses, lo temps que dura la gestacion. Suènhan los pichons pendent una durada maximala d'un an. Coma los cavals, los zèbres son capables de se quilhar depès, caminar e popar pauc aprèp la naissença[18]. A la naissença, un polin de zèbre es marron e blanc e pas negre e blanc. Gaireben totjorn nais un sol polin, mas en d'ocasions extremament raras pòdon nàisser de bessons[19].
Los polins dels zèbres de montanha e comuns son protegits per la maire, e mai pel mascle e las autras ègas del grop. Los polins dels zèbres de Grévy son solament protegits per la maire, coma se diguèt mai naut. La proteccion dels polins es essenciala per aqueles animals perque son una presa facila e la mitat subrevivon al primièr an de vida malgrat. Un autre perilh pels polins es que s'observèt infanticidis e feticidis entre zèbres, unicament en captivitat[20].
Distribucion[modificar | modificar la font]
Los zèbres s'espandissián per tota Africa. Pasmens desapareguèron del nòrd del continent dempuèi l'Antiquitat.
A l'ora d'ara, lo zèbre qu'a la difusion pus larga es lo zèbre comun. Vivon dempuèi las zònas de transicion entre la savana e lo desèrt del sud de Sodan e d'Etiopia, passant per la savana de l'Africa Orientala, fins al sud e al sud-oèst del continent. Los abitats del zèbre de Grévy son las tèrras secas d'arbrilhons e d'èrba de l'Africa de l'èst, Kenya, Etiopia e Somalia. Lo zèbre de montanha a una difusion fòrça mai reducha que las autras doas espècias. Viu en las planas montanhosas de Namibia e Sud-Africa, fins a 2000 mètres d'atitud.
Predators e autras menaças[modificar | modificar la font]
Los predators principals dels zèbres son los leons, las iènas e los guepards. Los leons e los zèbres mantenon sas populacions en equilibri.
Las armas e las tecnicas de caça primitivas utilizadas tradicionalament en Africa amenaçavan pas significativament la populacion globala de zèbres. Los natius africans caçavan los zèbres pas solament per sa pel, mas tanben per sa carn. Pasmens, la situacion cambièt amb l'arribada dels colonizators europèus e sas armas de fuòc.
Los umans modèrnes aguèron un gròs impacte sus las populacions de zèbres dempuèi lo sègle XIX. Los zèbres son, encara ara, caçats subretot per sa pèl. Lo quaga, una sosespècia del zèbre comun, desapareguèt abans la fin del sègle XIX, mentre que lo zèbre de montanha del Cap foguèt caçat gaireben fins a l'extincion, e dins los ans 1930 ja ne demoravan mens de cent exemplars. Dempuèi alavetz, la populacion cresquèt fins a gaireben sèt cents individus, mercé a l'esfòrç per conservar la sosespècia. Ambedoas sosespècias del zèbre de montanha son a l'ora d'ara protegidas dins de pargues nacionals, mas se tròban encara en perilh.
Lo zèbre de Grévy es tanben en perilh. A causa de l'efectiu redusit de la populacion, los perilhs coma las secadas pòdon afectar facilament l'espècia. Los zèbres comuns son fòrça mai nombrosas e an una populacion sana; pasmens, aquela espècia es tanben amenaçada per la caça e lo destorbis dels abitats provocats per l'agricultura.
Taxonomia[modificar | modificar la font]
I a tres espècias de zèbres, que contenon un total de nòu sosespècias[21]. La quaga és l'unica sosespècia extinta.
Genre Equus (equidèas)
- Sosgenre Dolichohippus
- Lo zèbre de Grévy (Equus grevyi) es l'espècia mai granda de totas, amb una talha de 2,5 a 2,75 m de long e 1,45 a 1,6 m d'auçada a l'espatla. Pesa entre 350 e 440 kg. D'autras caracteristicas d'aquela espècia son sas aurelhas grandas e sas raiaduras mai estrechas. Es tanben l'espècia que pòt resistir pus longtemps sens beure d'aiga.
- Sosgenre Hippotigris
- Lo zèbre comun (Equus quagga) es l'espècia pus nombrosa e espandida geograficament. Amb tanben lo mai de sosespècias diferentas. Mesura aperaquí 2,3 m de long e 1,4 m d'auçada a l'espatla, amb un pes de gaireben 300 kg. A una granda importància pel torisme dels païses ont demòra, es un dels animals africans mai celèbres. Las populacions septentrionalas an de raiaduras mai ben definidas que las meridionalas.
- Quaga (E. q. quagga)
- Zèbre de Burchell (E. q. burchellii)
- Zèbre de Grant (E. q. boehmi)
- Zèbre de Selous (E. q. borensis)
- Zèbre de Chapman (E. q. chapmani)
- Zèbre de Crawshay (E. q. crawshayi)
- Lo Zèbre de montanha (Equus zebra) es una espècia que viu en grops pichons e que, a la diferéncia del zèbre comun, s'agropa pas en tropèl. Mesura aperaquí 2,2 m de long e 1 a 1,4 m d'auçada a l'espatla. Son pes es de 240 a 370 kg. A doas sosespècias, qu'una, E. z. Zebra, presenta un dimorfisme sexual: las femèlas son pus grandas que los mascles. Viu en zònas montanhosas secas.
- Zèbre de montanha del Cap (E. z. zebra)
- Zèbre de montanha de Hartmann (E. z. hartmannae)
- Lo zèbre comun (Equus quagga) es l'espècia pus nombrosa e espandida geograficament. Amb tanben lo mai de sosespècias diferentas. Mesura aperaquí 2,3 m de long e 1,4 m d'auçada a l'espatla, amb un pes de gaireben 300 kg. A una granda importància pel torisme dels païses ont demòra, es un dels animals africans mai celèbres. Las populacions septentrionalas an de raiaduras mai ben definidas que las meridionalas.
Temptativa de domesticacion[modificar | modificar la font]
Se temptèt de domesticar los zèbres coma animals de montura, perque son mens resistents a las malautiás africanas que los cavals. Pasmens, la majoritat d'aquelas temptativas capitèron pas, a causa de la natura mai imprevisibla dels zèbres e sas tendéncia de s'espaventar. Per aquò, se preferissiá los zebroïdes, crosaments entre una espècia de zèbre quina que siá e un caval, pòni o ase.
Lo quatren emperaire mongòl Jahangir (1605-1627) comandèt una pintura de zèbres. Sus aquela pintura, realizada per Ustad Mansur, lo zèbre es representat amb d'estrius. En Anglatèrra, lo colleccionaire d'animals Lord Rothschild utilizava sovent de zèbres per sa quadriga. En 1907, Rosendo Ribeiro, lo primièr mètge de Nairobi (Kenya), utilizava un zèbre coma montura per las visitas a domicili. A la mitat dels ans 1800, lo Governador George Grey importèt de zèbres en Nòva Zelanda, e los utilizèt per tirar sa veitura dins son illa privada, l'Illa de Kawau.
Lo Capitani Horace Hayes, a Points of the Horse (aprox. 1899), comparèt l'utilitat de las diferentas espècias de zèbre. Hayes pausèt una sèla e una brida a un zèbre de montanha en mens d'ora, mas capitèt pas a l'alimentar. Remarquèt que lo còl del zèbre èra tant rigid e fòrt que capitava pas a lo virar en cap de direccion. Malgrat que li ensenhèt a far çò que voliá sus una pista de circ, quand enselhava defòra lo contrarotlava pas pus. Trobèt lo zèbre comun facil a dominar e lo considerèt ideal per lo domesticar, perque tanben es immunizat a la fissada de la mosca tsetse. Considerèt la quaga facila de domesticar perque èra pus fòrta, docila e semblant los cavals que los autres zèbres[22].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dorcas McClintock dins A Natural History of Zebras, ed: Encore Editions 1976, ISBN 978-0-684-14621-8
- ↑ Sheepshead Bay (Zebra) Playground
- ↑ [1] Zebra, MSN Encarta}}
- ↑ "Zebra", a McGraw-Hill's AccessScience. Accedit el 15-07-2008. Cal subscripcion per consultar l'article.
- ↑ id "Encarta"
- ↑ Gould, S. J. (1983) Hen's Teeth and Horse's Toes: Further Reflections in Natural History. Nova York: W. W. Norton and Company.
- ↑ (en)Re: Is a zebra white with black stripes or black with white stripes?
- ↑ (en)J. B. L. , A model for generating aspects of zebra and other mammalian coat patterns
- ↑ (en)[2] How do a zebra's stripes act as camouflage?, ed How Stuff Works
- ↑ (fr)[3] Le Figaro Perqué lo tigre es raiat e lo leopard tastat? }}
- ↑ id "Encarta"
- ↑ (en)Waage, J. K. (1981). "How the zebra got its stripes: biting flies as selective agents in the evolution of zebra colouration". J. Entom. Soc. South Africa. 44: 351 - 358.
- ↑ id Encarta
- ↑ id "Encarta"
- ↑ cf "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ id "Encarta"
- ↑ (en)[4] Plains Zebra Equus burchelli
- ↑ infanticidi e feticidi per part de mascles de zèbre comun en captivitat
- ↑ (en)Groves, C.P. & Bell, H.B. 2004. New investigations on the taxonomy of the zebras genus Equus, subgenus Hippotigris. Mammalian Biology. 69: 182-196.
- ↑ Matthew Horace Hayes Points of the Horse: A Treatise on the Conformation, Movements, Breeds, and Evolution of the Horse ISBN 978-0-668-01811-1
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Turner, A. & Antón, M. Evolving Eden: An Illustrated Guide to the Evolution of the African Large Mammal Fauna 2004, ed:Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11944-3
- Stuart, T. & Stuart, C. Field Guide to Larger Mammals of Africa (Field Guide), 2007, ed: Struik Publisher, ISBN 978-1-77007-393-7


text:
Maresquel-Ecquemicourt
Maresquel-Ecquemicourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Canche, fleuve del Passatge de Calava #que se tira en la Manja a Étaples-sus-Mar, trauèssa Maresquel.
La municipalitat possedissiá antany marais pauc a pauc drainés e comblés. L'archiu départementales an recebut en 1894 un plànol del marais communal, fach per Lens e datat de 1780 [1].
Bastion De la fabricacion de papièr, responsable d'una part de la contaminacion de la Canche en los ans 1980/1990, Maresquel perdrà la siá papeterie l'an 2006.
La Canche, fleuve du Pas de Calais qui se jette dans la Manche à Étaples-sur-Mer, traverse Maresquel.
La commune possédait autrefois des marais peu à peu drainés et comblés. Les archives départementales ont reçu en 1894 un plan du marais communal, fait par Lens et daté de 1780 [1].
Bastion de la fabrication de papier, responsable d'une partie de la pollution de la Canche dans les années 1980/1990, Maresquel perdra sa papeterie en 2006.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Informe del Sr. Lo archiviste départemental sus la situacion de l'archiu de la prefectura, de las jos-prefecturas, de las municipalitats e dels hospices del Passatge-de-Calava e sus la bibliotèca départementale pendent l'exercici 1893-1894, Arras, 1894 (extrai del volum del Conselh General del Passatge-de-Calava de la session de Aout 1894) (consultat 2009 12 30), p 290


text:
Categoria:Dinastia dels Habsborg
La dinastia dels Habsborg (o Hapsborg) renhèt, a travèrs sas brancas divèrsas, sus una granda partida d'Euròpa pendent de sègles; es atudada dempuèi 1780. Los Habsborg an dirigit: Àustria, coma ducs (1282-1453) puèi arquiducs (1453-1780), las Espanhas (1516-1700), lo Sant Empèri Roman Germanic pendent mantun sègle fins a 1740, e enfin venguèron reis d'Ongria e de Boèmia fins a 1780.
Articles dins la categoria « Dinastia dels Habsborg »
Aquesta categoria conten los 5 articles seguents.


text:
Varenne-Saint-Germain
Varenne-Saint-Germain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Varenne-Sant-Germain a #èsser creada en 1973 per fusion de las municipalitats de Sant-Germain-de detlos-Marges e de Varenne-Reuillon.
La commune de Varenne-Saint-Germain a été créée en 1973 par fusion des communes de Saint-Germain-des-Rives et de Varenne-Reuillon.


text:
Mari (mitologia)
Mari o Maddi o Mariuena es la divinitat principala de la mitologia vascona precrestiana. Es un personatge de caractèr femenin. Pels bascos, la pus importanta de las residéncias de Mari o Maddi es la balma del costat èst d'Anboto, coneguda coma « Balma de Mari », per çò que Mari recep lo nom de « Dòna d'Anboto », entre autres. Aquesta divinitat es tanben coneguda dins la mitologia alto-aragonesa sota lo nom de Mariuena. Lo personatge aragonés compartís de caracteristicas comunas amb lo deus bascos, coma la de viure dins una balma, e ne presenta d'autras que son distintas. En particular, lo ròtle de Mariuena es fòrça mai benefic pels umans que non pas lo de Mari en çò deus bascos. Lo quite nom de Mariuena vòl dire Mari bona (cf. Mari ona en basco), mentre que la divessa es coneguda al bascoat com Marigaizta, que vòl dire mari meissanta. Mariuena fa beneficiar los umans de sos poders magics. En Gasconha, lo personatge de Mari s'a pres un vestit clarament crestian per assimilacion amb la maire del Crist. Cal notar lo nombre pro grand d'aparicions miraclosas, exclusivament femeninas, que compta la tradicion populara dins la montanha gascona (que sián "encantadas" o "aparicions marialas"). A cada còp, las aparicions marialas se fan dins balmas amb l'excepcion notabla de la de Labarta que concernís una capèla en ruïna. Segon la tradicion, a la balma de Bètharram (comuna de Lestela), la verge i apareguèt per salvar una gojata qu'èra a se negar (la tradicion remonta almens al sègle XI). Un autre exemple es lo de la balma de Medós, enter Banhèras e Campan, ont i apareguèt una dòna a una gojata anomenada Lilòia (1648), mentre qu'a Labarta de Nèsta la dòna i apariguèt a tres gojatas (1848) . L'exemple mai conegut es lo de la balma de Massavielha (Lorda, 1858) ont i apareguèt una dòna a Bernadeta Sobirós sota lo nom d'Immaculada Concepcion. En Gasconha coma en Aragon, lo personatge es generalament benefic pels umans en produsir miracles. De totas aquestas aparicions marialas dins la montanha gascona, sonque la de Lorda és reconeguda de manièra oficiala per la glèisa catolica, encara que totas fan l'objècte de cultes.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La Mari basca, personificacion de la Maire Tèrra, es reina de la natura e de totes los elements que la compausan. Se presenta generalament amb lo còs e la cara de femna, elegantament vestida (generalament de roge) e pòt tanben aparéisser en forma ibrida d'arbre e de femna amb de cambas de cabra e d'arpas de rapaç, e en forma de femna de fuòc. Son companh es Sugaar, que es una sèrp, sas assistentas las sorgiñak 'las bruissas', e a dos filhs : Mikelats e Atarrabi o Atagorri, una representacion precrestiana del ben e del mal que son sempre afrontats.
Abita dintre de balmas de montanhas ont recep sos fidèls, que devon gardar un protocòl estricte :
- Se la deu tutejar.
- Cal sortir de la balma del meteis biais que s'i dintrèt.
- Cal jamai s'assetar, e mai se se recep l'invitacion d'o far, mentre se parla amb ela.
Mari a lo poder de las fòrças del clima (meteòrs) e de l'interior de la Tèrra. Mari favorís e punís las personas amb sa justícia e sa severitat. Demest sas missions i a lo puniment de la messonja, del panatòri e de l'orguèlh. Mari es l'origina dels bens de la Tèrra e de l'aiga de las fonts.
Tracta los òmes d'un biais tiranic o al contrari los corteja en se mostrant coma una femna docila e trabalhaira, mas sempre dins la tòca de rendre la justícia a travèrs la règla del non : se mentisses, en negant que as mantuna causa, Mari te las rauba. Atal, efectivament, n'as pas pus, justícia es facha. Presagia las tempèstas e determina lo clima, e a la capacitat de volar.
Encara qu'aquelas legendas que se'n basa la tradicion de Mari son posterioras al Cristianisme, Mari sembla Gèa per çò que viu dintre de balmas e, per aquò, sembla las divessas de la feconditat e del amor que fornís de fruches e de presents.


text:
Montesquieu
Carles Loís de Secondat, baron de La Breda e de Montesquieu, conegut jol nom de Montesquieu (abans lo 18 de genièr de 1689 a la Breda (Gasconha) - París lo 10 de febrièr de 1755) foguèt un pensaire politic, precursor de la sociologia, filosofia e escrivan del Sègle de las Luses.
Montesquieu, amb entre autres John Locke, foguèt un dels pensaires de l'organizacion politica e sociala de las societats modèrnas. Trabalhèt sus lo despartiment de las foncions de l'Estat entre sas diferentas compausantas, apelat mai tard « principi de separacion dels poders ». Sa contribucion bèla es d'aver sauput expausar als sieus contemporanèus dos modèls de libertat politica : la « libertat moderada » del regim monarquista e la « libertat extrèma » representada per la Constitucion d'Anglatèrra.
Filh de Jacme de Secondat, baron de Montesquieu (1654-1713) e de Maria Francesa de Pesnel, barona de la Breda (1665-1696), Montesquieu nasquèt dins una familha de magistrats de la bona noblessa, al castèl de la Breda (prèp de Bordèu en Gasconha) que ne'n portèt d'en primièr lo nom e que i serà totjorn fòrça estacat. Los sieus parents li causiguèron un mendicant per pairin per fin que se remembrèsse tota sa vida que los paures èran los sieus fraires.
- Naissença en Guiana
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Filosòf politic
- Teoria del drech
- Istòria de las idèas politicas
- Istorian de la Roma antica
- Jurista francés
- Precursor de la sociologia
- Sociologia del drech
- Enciclopedista
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Acadèmia d'Amians
- Acadèmia de Berlin
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Naissença en 1689
- Decès en 1755
- Filosòf de las Luses


text:
Pteranodon ingens
Pteranodon ingens ( volador gegant ) èra un Pterosaure que visquec enter eth miei e eth finau deth cretacèu. Apertenguec ara familha des Pteranodontidae e plan d'ossi fogueren trapats en er estat nòrd-american de Kansas. Era longada des sues ales ere de 7 metres aperaqui.
Es prumèrs ossi fossils de pterosaure de Nòrd-America van éster descrits per Othniel Charles Marsh en 1871. Es ans 1870 e 1871 va descurbir quaques fossils en Smoky Hill River a Kansas. Enter aguesti un gran nhòc de material de pterosaure, includida era clusca. En comparason damb es ornithocherids anglesi, aguest pterosaure gegant non auie dents més auie ua cresta plan longa en eth final dera clusca, causa que heia qu'aguesti reptils semblèssen plan tondrals.
Pr'amor d'açò Marsh pensec necessari ja en 1876 de destriar es pterosaures americans deth cretacèu des sóns cosins anglesi. Creec eth nom Pteranodon (volador shens dents) pera eths e placec aguesti bèsties ena familha des Pteranodontidae ( per se ) damb un sub-orde tanben propi, es Pteranodontia. Includèt un aute genus aciua, Nictosaurus (reptil nud) qu'auie estat trapat amassa damb ossi de Pteranodon en ua peirièra de gis de Kansas.
Cap deres clusques revades o descrites per Marsh siguec relacionada damb ossi dera resta dera esqueleta, damb era excepcion des vertebres deth cuòl. Ath delà d'açò, en Marsh distinguèt enter diuersi especies de pteranodon, qu'eren diuersi es uns des autes pera morfologia des sues clusques, especiaument ena forma dera cresta.
Per exemple, Pteranodon Ingens auie ua clusca d'1,79 m de longada, era meitat dera qual era cresta, auçant-se plan cap eth darrèr. Auie ua longada estimada d'ales d'aperaqui 7 metres. En contrast damb es pterosaures damb cuòls plan longs com Quetzalcoatlus, pteranodon auie un cuòl relativament cuert damb ues poderoses vertebres cervicaus ben cuertes. Era sua long, afilada dentadura auie pas de dents e eth horat deth uèlh ei relativament petit e plaçat plan en naut dera clusca. Tostemps i a ua cresta en darriér deth cap més pas ena baisha dentadura. Toti es ossi son plan leugèrs e pneumatics. Açò vole díder qu'eren clocs e qu'avián petites canalières d'aire. Ei possible que permetéssen era penetracion d'aguest en sacs d'aire ont eren connectats damb es paumons coma en es audèths moderni. Es vertebres avián tanben dobertures laterals plan granes e eren bastides plan leugeres.
Eth pes deth Pteranodon foguèt calculat en 16.6 KG. Damb aguest pes era bèstia era cabedís d'arténher ua velocitat de 50 Km/h.


text:
Durfòrt (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
(Redirigit dempuèi Durfòrt)
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- Durfòrt, comuna del País de Fois en Agarnagués
- Durfòrt, comuna de Lengadòc dins la Montanha Negra
- Durfòrt, comuna de Gasconha
- Castèl de Durfòrt, un castèl catar prèp de Vinhavièlha dins las Corbièras.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Durfòrt e Sent Martin de Sossenac, comuna de Lengadòc en Cevenas
- Durfòrt e la Capeleta, comuna de Carcin


text:
Castèth de Montanèr
Lo Castèth de Montanèr qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath (dens lo parçan septentrionau deu Montanerés) bastida au sègle XIV per Gaston Febus segon los plans deu son arquitècte Sicard de Lordat.
Que ho bastit dab teulas entà har lèu dab lo prètzhèit de har rampèu a Armanhac. Com d'autas hortalessas febusianas, qu'ostenda l'inscripcion "Febus me fe" ("Febus me he" en occitan modèrne dab lo preterit hòrt).
Au sègle XVII que ho ua preson qui d'Artanhan n'avó la carga e los beneficis.
Uei qu'ei un musèu dab la soa tor, lo son varat e la soa encinta poligonau qui embarra ua cort adara vueita shens parets ni tèit.


text:
Labatut (Lanas)
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de las Lanas]]
Labatut o L'Abatut[1] (Labatut en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region Aquitània .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada suus Gava de Pau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Christophe Lamaison (rugby) nascut a Labatut
- Raymond Mastrotto : coureur cycliste


text:
Marcha d'Espanha
La Marcha d'Espanha, tanben dicha Marcha ispanica, foguèt la region fortificada frontaliera entre l'Empèri Carolingian e leis estats musulmans espanhòus. Sa conquista per lei Carolingians se debanèt de 785 a 810. A partir dau sègle IX, l'afebliment de la dinastia carolingiana va permetre ai còmtes locaus, especialament a Barcelona, de venir mai e mai autonòms. Puei, en 988, lei còmtes de Barcelona refusèron de reconóisser l'autoritat dei Capecians e venguèron de fach independents.


text:
Vitrac (Roergue)
Vitrac[1][2] (Vitrac-en-Viadène en francés) es una comuna roergassa de Roergue (Guiana ) situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri d'aquela municipalitat materializa una fraction centri-sud del Massís central sul scenari de la Viadène al nòrd-oèst del scenari del Aubrac.
Le territoire de cette commune matérialise une fraction centre-sud du Massif central sur le plateau de la Viadène au nord-ouest du plateau de l'Aubrac.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Acós
Acós (Accous en francés) qu'ei ua comuna bearnesa dera Vath d'Aspa. Qu'ei traucada peth gave d'Aspa. Qu'ei ligada ath sovier de l'escrivan bearnés deth sègle XVIII Ciprian Desporrins.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta que la municipalitat comptava una abbaye laica, vassale de la vicomté de Bearn.
En 1385, s'i comptava 74 fuòcs. Accous Èra çò cap de-luòc de la vallée de Aspe.
Paul Raymond[1] note que la commune comptait une abbaye laïque, vassale de la vicomté de Béarn. En 1385, on y comptait 74 feux. Accous était le chef-lieu de la vallée d'Aspe.
Comunas tanhentas[modificar | modificar la font]
Bedós, Aidius, Leas e Atàs, Cèta e Eigun, Bòrça e Laruns.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Acós qu'ei ua vila agricòla e pastorala on òm produseish hromatges deus Pirenèus. Ua usia Toyal qu'i ei establida e qu'i ei ua hont de revienguts dab lo pagament de la taxa profecionau ; la soa mudança en Bearn mes mei capvath que ho l'encausa d'ua grèva de hami deu deputat Joan Lassala au cap de la quaua l'empresa japonesa e s'engatgè a non pas partir.
Galeria[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
Maulion
Maulion (Maule-Lextarre en basco, Mauléon-Licharre en francés) qu'ei la capitau istorica de la província tradicionau de Sola, au Bascoat.
Qu'ei traucada per l'arriu d'Uhaitzandi.
Las comunas tòcatocantas que son Biudòs-Avensa de Baish au nòrd, Sherauta a l'èst, Garindenh e Ain·harp a l'oèst, e Arroquiaga e Gotenh-Libarren au sud.
Que ho fondat au sègle XIau, enter 1050 e 1070, devath lo vescomtat d'Aquitània, qui vadó propietat d'Anglatèrra 1307-1449, inclusent Sola. Que's desvolopè sus la fauda deu còth on èra un castèth hortificat. En 1449 Gaston IV de Foish-Bearn qu'assetgè e prengó la vila. Totun, arron de vint ans, los estatjants que's rebelèn e se'n liurèn. Au sègle XVIau que i governè la familha Beltzuntze. En 1841 que s'uní dab Lextarre.
Enter los sons monuments, que s'arremarca la glèisa de Santa Maria, bastida au sègle XIVau e restaurada au sègle XVIIau, lo castèth de Maulion, sièti deus governants de Sola desempuish la creacion deu vescomtat, lo castèth o palais d'Andurain, qui'u comencèn de bastir au sègle XIIau e qui ua grana part e ho desbastida en 1642, l'ostau de Bela e lo Mercat, de 1765.
.


text:
Montcarles
Montcarles (en ligur monegasc Monte-Carlu, en francés Monte-Carlo; ancianament en occitan Li Espelugas e en ligur Ë Speřüghe) es una anciana comuna, lo quartier mai prestigiós dau Principat de Mónegue, e un ancian sector estatistic. Es celèbre per lo sieu casinò, li plajas, la mòda e per èsser estat elegit coma luec de residéncia de divèrsi personalitats famoï. La superfícia dau sector estatistic (de còps apelat Montcarles e Espelugas) era 295 392 m2. Era divisit en 20 blòcs.[1] Portava lo número estatistic 01.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Montcarles ten aqueu nom en onor dau prince Carles III de Mónegue despí lo 1r de julhet dau 1866. Aquela denominacion recenta s'adoptèt perque la consideravan coma pus adaptada a aqueu luec que li diïian avans Li Espelugas (en monegasc Ë Speřüghe). A partir de la sieu urbanizacion au sègle XIX e la fondacion dau Casinò, pensèron que lo vielh nom portava malastre perque en alemand Spelunke (pl. Spelunken) auria significat quauquarren coma "establiment dobtós".
Lengas[modificar | modificar la font]
Montcarles (o ancianament « Li Espelugas ») es un dei quartiers dont si parla mai tradicionalament l'occitan niçard (en realitat, i a probable una transicion entre l'occitan niçard e l'occitan vivaroaupenc), ja que lo ligur monegasc si parla puslèu au quartier centrau de La Ròca, segon li enquistas lingüistiqui de Carles de Tortolon e de Ramon Arveiller.
Activitats[modificar | modificar la font]
Montcarles acuelhe lo Circuit de Montcarles, dont si debana lo Grand Prèmi de Mónegue de Formula 1. Finda aubèrga d'autres rescòntres coma aquelu de bòxa que valon per lo campionat dau mond, de defilats de mòda e divèrs eveniments.
Montcarles, durant de decennis, l'an vesitat de membres dei familhas reiali, d'estelas dau cinèma e de personas comuni. James Bond, l'espion britanic protagonista dei romans famós de Ian Fleming e dei filmes derivats, es, dins lo detalh, un client assidú dau casinò de Montcarles. En lo 1873, Joseph Jaggers venguèt l'òme que desvalisèt Montcarles en capitalizant sobre la descobèrta d'un desequilibri dins una dei ròdas dei taulas de rotleta dau casinò.
Quartier o comuna?[modificar | modificar la font]
Sovent creson que Montcarles seria la capitala dau Principat de Mónegue, mas tot lo principat si compaua de fach de la comuna unenca de Mónegue, e Montcarles es basta un quartier d'aquela comuna. Es ver que creèron, a passat temps, una division de Mónegue entre diferenti comunas mas, encuei, i a una sola comuna unificada.


text:
Irancy
Irancy es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yonne e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La terminologia en « i » supausa probablament una aucupacion gallo-romaine. Grands aficionats de vins, los Romains an probablament apreciat a lo sieu just mesure las possibilitats de la situacion géographique de Irancy. La tradicion locala vòl #que i i aja #aver émeutes sagnants pendent la Sant-Barthélémy, que la sang i aja fluït en los carrerons en pendent, #çò qu'explicariá lo nom a caractèr morbide de cèrtas vias, sustot la "carrièra dels mòrtes", situada a la extremitat OÈST del pòble. Es dicha #qu'al cors d'una nuèch, las huguenots an assautat lo pòble, an aucit de nombroses abitants e saquejat lo pòble, per représailles. Los còrsses aurián #èsser tirats en los potzes situats tot a la longitud d'aquela "carrièra dels mòrtes".
La terminologie en « y » suppose probablement une occupation gallo-romaine. Grands amateurs de vins, les Romains ont probablement apprécié à leur juste mesure les possibilités de la situation géographique d'Irancy. La tradition locale veut qu'il y ait eu des émeutes sanglantes pendant la Saint-Barthélémy, que le sang ait coulé dans les ruelles en pente, ce qui expliquerait le nom à caractère morbide de certaines voies, notamment la "rue des morts", située à l'extrémité OUEST du village. Il est dit qu'au cours d'une nuit, les huguenots ont assailli le village, ont tué de nombreux habitants et pillé le village, par représailles. Les corps auraient été jetés dans les puits situés tout au long de cette "rue des morts".


text:
Abadiá de Montmajor
L'Abadiá de Montmajor, es una abadiá benedictina fondada en 948[1] e situada au nòrd-èst d'Arle en Provença. Tre la fin dau sègle X venguèt una deis abadiás pus ricas de Provença e lo monastèri se desvolopèt, entre lei sègles XI e XVIII, per la bastison d'una seria d'edificis religiós e militars. Abandonada a la fin dau sègle XVIII puèi fortament degalhada après la Revolucion francesa, aqueste ensems arquitecturau es ara classat ai monuments istorics.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Parc naturel du Luberon, Autour de l’An Mil en pays de Forcalquier, catalogue d’exposition, p 7


text:
Geologia
La geologia (dau grèc Yn- (ge-, « la tèrra ») e λoYoς (logos, « paraula », « rason »)) es la sciéncia e l'estudi de la Tèrra, sa composicion, son estructura, sei proprietats fisicas, son istòria, e lei procès qu'aquò recuerbe. Es una dei sciéncias de la Tèrra.
Lei geològs an poscut establir l'edat de la Tèrra devèrs aperaquí 4,5 miliards d'ans ; an determinat que la litosfèra terrèstra, qu'inclutz la crosta geologica, es morselada en placas tectonicas que bolegan en dessota dau mantèu geologic per de procès conoissuts sota lo nom de tectonica dei placas. Lei geològs ajudan a localizar e esplechar lei ressorsas naturalas de la Tèrra, coma lo petròli o lo carbon, tant coma de metaus coma lo fèrre, lo coire, o l'urani. D'interès economics addicionaus vènon apondre soventei fes d'autrei mineraus.
L'astrogeologia se caracteriza per l'aplicacion dei principis geologics a d'autrei còrs dau Sistèma Solar[1].
Lo mot de geologia foguèt emplegat premier per Jean-André Deluc dins l'an 1778 puei foguèt considerat coma fixat amb Horace-Bénédict de Saussure dins l'an 1779.
Compren :
- la geoquimia, qu'estúdia la quimia de la Tèrra ;
- la geofisica, qu'agropa lei domenis d'estudi de la Tèrra ambé d'aisinas de fisica (mecanica dei ròcas, mecanica dei fluides geologics, gravimetria, sismologia...) ;
- l'idrogeologia, qu'estúdia leis escolaments sosterranhs. La natura dau sotasòu atraversat influéncia directament la quantitat e la qualitat de l'aiga emergent a la fònt o extracha dau traucament ;
- la mineralogia, qu'estúdia la natura, la composicion e lei proprietats fisicas dei mineraus que compausan lei ròcas ;
- la paleontologia, qu'estúdia leis organismes dau passat gràcias a la descripcion e a l'analisi dei sobras fossilas ;
- la micropaleontologia, qu'estúdia lei fossils microscopics contenguts dins leis assolums ;
- la petrologia, qu'estúdia la natura dei ròcas e lei mecanismes que regisson la genèsi e la mutacion dei ròcas ;
- la sedimentologia qu'estúdia lei ròcas e lei formacions deis assolums ; dins aquest quadre, se parla tanben d'estratigrafia, qu'estúdia la succession dei diferentei jaç geologics ;
- la sismologia, qu'estúdia lei tèrratrémols e l'espandiment deis ondas sismicas ;
- la vulcanologia, qu'analisa e assaja de preveire lei fenomèns volcanics, qu'estúdia la composicion quimica e mineralogica e lei procès de messa en plaça dei produchs volcanics ;
- la geologia estructurala es l'estudi dei mecanismes presidissent a la deformacion dei ròcas a totei leis escalas. A escala granda, se parla de tectonica ;
- la metallogenia, qu'estúdia lei mecanismes de formacion dei jaç metallins e se prepausa de definir d'instruments metodologics e d'ajudas de prospeccion de bòn emplegar per leis explorators e prospectors miniers ;
- la geoarqueologia, qu'estúdia leis assolums arqueologics e lei depaus d'epòca qüaternària.


text:
Richard Wagner
Richard Wagner (Leipzig, Confederacion deu Rin, lo 22 de mai de 1813 – Venècia, Reiaume d'Italia, lo, 13 de heurèr de 1883) que ho un compositor romantic e nacionaliste aleman ; la soa musica que s'inspira ampliament de la mitologia germanica.
Qu'ei un deu compositor los mei interpretats a l'opèra e mantuns deus ròtles de las soas òbras e son considerats com deus mei exigents entaus interprèts.
Qu'ei enqüèra au dia de uei un artista polemic per'mor de la plaça màger qu'aucupa dens l'istòria musicau e culturau de l'opèra aleman en tot demorar un simbòl deu nacionalisme e d'aver sostiengudas idèas antisemitas. Qu'ei atau, per exemple, que l'interpretacion peu purmèr còp d'ua òbra de Wagner en Israèl e devó demorar mantuas annadas e estar l'encausa d'ua polemica de las granas.
Enter los sons opèras mei conegut que's pòt mentàver : Lo Holandés volant (Der fliegende Holländer en aleman), Tannhäuser, Lohengrin, Tristant e Isolda (Tristan und Isolde), L'Anèth de Nibelungen (Der Ring des Nibelungen) e Parsifal.
Vita[modificar | modificar la font]
Lo son pair que's morí deu tifus chic après la soa neishença e que ho lo son pairastre (un actor nomat Ludwig Geyer) qui'u ensenhè la musica e qui' dè lo gost de l'espectacle. Dinc a la mort de Geyer, Richard Wagner que portè lo nom d'aqueth pairastre. Wagner qu'estudiè la musica a l'Universitat de Leipzig e que comencè la soa carrièra de compositor en compausant un purmèr opèra, Las Hadas (Die Feen), qui non hore pas apitat su l'empont abans mantuas annadas. Professionaument, Wagner que ho nomat director de còr a l'Opèra de Würzburg. En 1836 lo son opèra L'Amor vedat (Das Liebesvort) que ho interpretat mes sonque ua vegada a Magdeburg. La medisha annada Richard Wargner qu'esposè ua actritz nomada Mina Planer.
Perseguit peus deutes, lo cople que huejó a Londres puish a París. Non podó totun pas evitar la preson.
En 1842 Wagner que comencè fin finala ad escàder s'i a Drèsda dab l'interpretacion deus sons opèras Rienzi e Lo Holandés volant. Dab aquestes escadudas Wagner qu'estabilizè la soa posicion e que's vedó a perpausar un pòste de director d'orquèstra a Drèsda on apitè tanben sus l'empont Tannhäuser. En 1849, totun, qu'avó d'exilià's per rasons politicas e que s'acasè a Zuric on acabè Lohengrin e lo son manifèst : Opèra e Drama. qu'escrivó tanben lo son ensai antisemita : Lo judaïsme en musica. Lohengrin que ho gavidat per Franz Liszt a Weimar en 1850 e que ho un succès deus grans a maugrat de l'abséncia deu son autor.
A Zuric Wagner que's trobè un còp mei cargat de deutes e, en mei d'aquò, qu'avó ua relacion amorosa dab ua hemna maridada. Aqueth ahar qu'inspirè lo tèma de Tristan e Isolda. Qu'avó de huèger aquesta vegada entà Venècia.
Fin finala, Wagner que proheitè d'ua amnistia en 1860 e lo rei hòu Frederic II de Bavièra que paguè los sons deutes. Que comencè tanben a entertiéner relacions amorosas dab ua auta hemna maridada e hilha deu son amic Franz Liszt : Cosima Liszt von Bülow dab qui avore duas hilhas : Isolde e Eva. En 1866 qu'avó d'abandonar Alemanha un còp mei per'mor de la pujada de l'oposicion. Minna Wagner 'èra morta alavetz e Cosima Liszt que'u podó donc seguir a Tribschen, en Soïssa. qu'avón un hilh, nomat Siegfried, e que's maridèn en 1870 arron que Cosima divorciosse.
Dab l'ajuda deu rei Ludwig II de Bavièra, lo Festspielhaus que ho bastit a Bayreuth sonque entà provesir un lòc capable d'acessar las òbras de Wagner. Lo « cicle de l'anèth » qu'i ho interpretat e Wagner qu'i gavidè tròç de Parsifal chic abans de morí. Qu'ei sepelit a Bayreuth.


text:
Pontet
Lo pontet qu'ei ua pèça deus intruments de musica cordofòns, pegada o pausada sus la taula d'armonias e sus laquau e son tienudas las còrdas. Lo pontet que marca lo cap de la còrda vibranta de l' instrument e que transmet la vibracion de la còrda a la caisha de resonància.
Pontet deus instruments de còrdas hregadas[modificar | modificar la font]
Lo pontet d'un instrument de còrdas hregadas qu'ei pausat sus la taula d'armonia a maugrat que la pression de las còrdas, un còp tienudas, non deishin pas cap posibilitat de 'u mudar. Lo son emplaçament qu'ei marcat peus horats de la taula d'armonia (qui, en lo lor bèth miei, qu'ostendan ua petitat marca entà, justament, saber on hicar lo pontet). Aqueth pontet que deu estar adobat per un laütièr per cada instrument entà, d'ua part, que los sons pès be siin plan pausats sus la vòuta de l'instrument (qui la soa forma b'ei cada còp unica), e, tanben, entà que la soa hautor e lo son som be ajan la forma miélher per tornar lo jòc lo mei aisit qui 's pòsca peu musician. Lo laütièr qu'ensaja tanben de l'aleugir au maximum entà que la vibracion be sia transmesa lo mei directament possible a la taula d 'armonia.
Au long de l'istòria de instrument de còrdas hregadas, los pontets qu'na evoluit e cambiat. Uei lo dia que sons semblables suus intruments modèrnes d'un medish tipe dat. Totun, l'adobament d'un instrument barròc que domanda un tribalh mei especific entà apropià' s de çò qu' èran los pontets barròcs : mei pesucs, mens vòutats - facilitant atau los acòrds - e de formas diferentas.
Lo pontet deu vriulon que supòrta pressions de las granas, e mei que mei devath la còrda de mi (la mei aguda e donc la mei tienuda). Per aquesta rason un trocet de pergam qu'i ei sovent hornit entà qui la còrda non s'en.honsi pas dehens la husta.
Que cau soslinhar que, peu violoncèl, lo musician que pòt causir duas menas de pontets : lo pontet francés o lo pontet bèlga. Los dus que son diferents per 'mor de la longor de la los camas.
Que cau mentàver la particularitat deus pontets de la viòla d'amor e deu hardingfele qui son traucats per las còrdas simpaticas d'aqueths instruments.
Pontet deus instruments de còrdas puntejadas[modificar | modificar la font]
Sus la gitarras modèrnas, los pontets que son pegats ; que son traucats per e que gahan las còrdas. Sus las mandolinas classicas, a contra, que son simplament pausats e las còrdan que s' arrapan a gahets fixats au cap de l' instrument, suu costats.
Pontet deus clavièrs e arpas[modificar | modificar la font]
Suu piano, las arpas, lo clavecin e los autes instruments tanhents, lo pontet qu' ostenda ua punta per cada còrda entà marcar la soa posicion.
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Salagrifon
Salagrifon[1] (Sallagriffon en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge de la vallée de la Estéron situat en los Alpes Maritims a unitat|768|mètres {{}} d'altitud. Latitud : 43.88347950 °
- Longitude : 6.90566180 °
La siá municipalitat possedís una superficie d'unitat|9|km|2. {{}}
Village de la vallée de l'Estéron situé dans les Alpes Maritimes à 768 mètres d'altitude.
- Latitude : 43.88347950 °
- Longitude : 6.90566180 °
Sa commune possède une superficie de 9 km2
Istòria[modificar | modificar la font]
Al pè del mont Sant-Martin, sul tuc de Santa-Marguerite, dels vestigis del pòble, anteriors a Modèl:La s- aurián #èsser descobèrts. Los ancians contavan la legenda d'una campana en aur #que i auriá #èsser amagada a la glèisa de l'epòca. Découragés Pels incessants assauts de pillards aital coma los nombroses atacs d'orsses e de lops, los abitants #decidir de reconstruire lo vilatge a la localizacion actuala, sus un promontori en dominant la vallée #qu'èra fòrça mai facila a defendre.
Jol Ancian Regim, la comunitat de Salagrifon dépendait de la sénéchaussée de Castellane (actuala Alpes-de-Anautita-Provence)[2].
Au pied du mont Saint-Martin, sur la colline de Sainte-Marguerite, des vestiges du village, antérieurs au Modèl:S- auraient été découverts. Les anciens racontaient la légende d'une cloche en or qui aurait été dérobée à l'église de l'époque. Découragés par les incessants assauts de pillards ainsi que les nombreuses attaques d'ours et de loups, les habitants décidèrent de reconstruire le village à l'emplacement actuel, sur un promontoire dominant la vallée qui était beaucoup plus facile à défendre.
Sous l’Ancien Régime, la communauté de Salagrifon dépendait de la sénéchaussée de Castellane (actuelle Alpes-de-Haute-Provence)[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
histo_sous-pref.


text:
Franz Schubert
Franz Schubert (1797–1828) foguèt un musician austrian. Moriguèt solament a 31 ans. Pasmens, e mai se foguèt pauc reconegut de son vivent, son trabalh suscitèt un interés fòrça important après sa mòrt e Schubert s'impausèt donc finalament pauc a pauc coma un compositor major dau sègle XIX.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfança[modificar | modificar la font]
Franz Schubert nasquèt lo 31 de genier de 1797 dins una borgada de la vila de Viena. Èra lo dotzen enfant d'una familha de quatorze. Descurbiguèt rapidàment la musica gràcias a son paire Franz Teodor, institutor, que li donèt de leiçons de violon, son fraire Ignaz que li aprenguèt lo piano e un membre de la Glèisa de Lichtental, Michael Holzer, que completèt aquelei leiçons per l'aprendissatge de l'òrgue, dau cant e de la bassa contínua.
En 1808, capitèt lo concors d'intrada dau còr de la capèla imperiala de Viena. Aquò li permetèt d'estudiar au Stadtkonvikt, un intèrnat de la capitala austriana de qualitat. I contunièt d'estudiar la musica e poguèt intrar dins l'orquèstra dau Konvikt. N'en venguèt pauc a pauc lo cap e i rescontrèt de musicians coma Albert Stadler (1784-1888), Josef Kenner (1794-1868) e Josef von Spaun (1788-1865). Aquelei darriers li permetèron d'intrar en contacte ambé lei mitans intelectuaus de Viena. Enfin, 1810, Schubert acomencèt de compausar sei premiers troç e, en 1813, realizèt sa premiera sinfonia.
Jovença[modificar | modificar la font]
Lo jovença de Schubert foguèt un periòde de produccion musicala importanta onte Schubert contunièt de seguir l'ensenhament de musicians austrians de la Cort coma Salieri. Faguèt tanben divèrsei rescòntres dins lei mitans culturalas de Viena e d'autrei vilas austrianas. Enfin, per obtenir son independéncia, assaièt d'obtenir un pòste dins un orquèstre o de publicar en van seis òbras.
D'efèct, leis annadas 1813-1817 veguèron Schubert compausar un nombre de troç de tipes diferents. Lei principalas foguèron sa Messa n°1 en fa major, sa Sinfonia n°2 en si bemòl major, lo lied Gretchen am Spinnrade, sa Sonata per piano n°1 en mi major, sa Messa n°2 en sòu major, sa Sinfonia n°3 en re major, sa Messa n°3 en si bemòl major, son Stabat Mater en fa minor, sa Sinfonia n°4 en ut minor, sa Messa n°4 en ut major e enfin sa Simfonia n°5 en si bemòl major.
En fòra de la realizacion d'aqueleis òbras, Schubert realizèt tanben un nombre important de rescòntres durant aqueu periòde. Lei pus importants aguèron luòc ambé lo poeta Johann Mayrhofer (1787-1836) que li inspirèt unei lieder, Franz von Schober (1796-1882) que va fortàment influenciar la reflexion intelectuala de Schubert e Anselm Hüttenbrenner (1794-1868) que li permetèt d'intrar en contacte ambé lo mitan culturala de la vila de Graz. En paralèl, Schubert, vengut adjonch de son paire dins l'ensenhament, assaièt d'obtenir son independéncia financiera per arrestar aqueu mestier e trobar una libertat de composicion pus importanta.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1816-1818 foguèron lei premierei onte Schubert poguèt viure d'un biais independent. Durant aqueu periòde, son public evolucionèt dau mitan de sa familha e de sa glèisa a aqueu format per d'intellectuaus joves e de familhas importantas de l'Empèri austrian (Esterházy, Sonnleithner...). En 1818, venguèt lo mèstre de musica deis enfants dau còmte Esterházy. Puei, lo 28 de febrier de 1819, se debanèt la premiera execucion publica d'un de sei troç ambé Schäfers Klagelied. Au nivèu musicau, lei tròç principaus d'aqueu periòde foguèron lei lieder Der Tod und das Mädchen e Die Forelle, la Sonata n°1 per piano a quatre mans en si bemòl major e lei Uech variacions sus un cant francés.
Leis annadas de « crisi »[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1819-1823 veguèron l'estil de Schubert evolucionar rapidàment. De mai, un nombre important d'òbras foguèron pas acabadas. En causa d'aquò, lo periòde es qualificat de « crisi ». D'efèct, en fòra d'un cambiament estilic important a prepaus de certanei tipes de composicion fòrça utilizats per Schubert (quatuor, sonata, sinfonia, messa...), se veguèt un posicionament novèu de son orientacion literala, un cambiament de sei rapòrts ambé lo public e una modificacion de l'escritura.
Sa reputacion aumentèt durant aqueleis annadas e lo ret de seis amics acomencèt de s'institucionalizar. D'artistas novèus intrèron dins lei relacions de Schubert, especialament de pintors coma Leopold Kupelwieser (1796-1862), Ludwig Schnorr von Carolsfeld (1788-1853) e subretot Moritz von Schwind (1804-1871). En 1821, de reünions regularas a l'entorn de l'òbra de Schubert apareguèron e aqueu darrier venguèt membre de la Societat deis amics de la musica de Viena, institucion influenta, après una premiera revirada en 1818.
Dins aquò, vèrs la fin de 1822 e lo començament de 1823, Schubert contractèt una malautiá de transmission sexuala, probablament la sifilis. Sa santat va alora pauc a pauc declinar, subretot que lo tractament medicau de l'epòca èra basat sus l'utilizacion de medicaments eissits de mercuri.
Leis annadas de maduretat[modificar | modificar la font]
Leis annadas 1823-1826 foguèron aquelei de la maduretat de Schubert. Sa notorierat aumentèt e seis òbras acomencèron d'èsser tocadas per d'instrumentistas reconegudas coma Ignaz Schuppanzigh o Karl-Maria von Bocklet. De mai, sei premierei sonatas foguèron tornarmai editadas e Schubert n'en obtenguèt un bon pretz e de criticas positivas. Enfin, obtenguèt tanben una reconaissança novèla entre lei musicians ambé son eleccion coma sòci suplent dau Directòri de la Societat deis amics de la musica.
Au nivèu musicau, aqueleis annadas foguèron marcadas per l'acabament dau cicle de lieds Die schöne Müllerin que va prefondar transformar lo genre. A partir de 1824, mestrejèt mai e mai aquel estil d'òbra e lei tròç non acabats venguèron pus rars. De mai, son orientacion se modifiquèt tornarmai, probablament en causa de sa santat marrida : lo romantisme dispareguèt pauc a pauc au profiech de la resignacion e dau pessimisme. Divèrsei poetas acompanhèron aquela evolucion coma Leitner, Seidl, Schulze e Heinrich Heine. Puei, après un retorn dins la familha Esterházy en 1825 onte Schubert escribiguèt quauquei troç per piano, rescontrèt lo poeta Walter Scott que será la fònt d'un ensems de cants publicats en 1826 sota lo nom Das Fräulein vom See.
Lei darriereis annadas[modificar | modificar la font]
A partir de la fin de 1826, l'evolucion de l'estil de la musica de Schubert entraïnèt l'aparicion de divisions dins sei cercles d'amics e dins son public. Pasmens, après la mòrt de Ludwig van Beethoven en març de 1827 e sa santat declinanta, Schubert conoguèt un darrier periòde onte realizèt divèrsei caps d'òbras coma lo cicle de lieds Winterreise. Lo 12 de junh de 1827, foguèt elegit coma sòci titular au Directòri de la Societat deis amics de la musica. Puei, lo 28 de març de 1828, se debanèt lo premier concèrt totalament dedicat ais òbras de Schubert. Pasmens, vèrs la fin de l'annada, la santat de Schubert declinèt fortàment e s'installèt en ço de son fraire onte moriguèt lo 19 de novembre de 1828. Foguèt enterrat dins lo cementèri dau vilatge de Währing. Puei, en 1888, son còrs foguèt transferit dins lo carrat dei musicians dau cimentèri centrau de Viena.
Òbra[modificar | modificar la font]
A sa mòrt en 1828, Schubert aviá compausat aperaquí un milier d'òbra qu'un centenau foguèt publicat de son vivent. Es relativament pauc a respèct de sa productivitat mai pus important que Robert Schumann o Frederic Chopin au meme temps. La màger part dei troç publicats pendent son vivent foguèron de lieder, de danças e de composicions per piano. Pasmens, s'i troba tanben tres sonatas per piano, lo quatuor a còrdas Rosamunda, un trio per piano e còrdas e la Fantasia en ut major Wanderer.
La publicacion dau rèsta de son trabalh s'estendiguèt durant tot lo sègle XIX e s'acabará en 1897 per lo centenari de sa naissança amé la publicacion de la Premiera edicion complèta, realizada sota la direccion de Johannes Brahms. La màger part es compausada per un ensems de 600 lieder basats sus de tèxtes de poetas de lenga alemanda fòrça coneguts (Klopstock, Goethe, Schiller, Rückert e Heine), de seis amics ((Johann Mayrhofer, Karl Theodor Körner, Josef von Spaun, Franz von Schober, Johann Chrysostomus Senn e Matthäus Kasimir von Collin) o de poetas estrangiers (Walter Scott, William Shakespeare...). En fòra de sei lieder, Schubert a escrich per totei lei tipes musicaus, levat dau concerto. Foguèt inflenciat per Haydn e Mozart mai son estil èrafòrça diferent. Dins aquò, demorèt pauc reconegut de son vivent en causa de la revirada de sei projèctes de publicacion de seis òbras e de l'influéncia fòrta de Beethoven sus lo monde de la musica fins a sa mòrt en 1827.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Brown, A. Peter (2002), The Symphonic Repertoire, Indiana University Press. (ISBN 978-0-253-33487-9)
- (fr) Philippe Cassard, Franz Schubert, Actes Sud, Arles 2008.
- (en) Emmons, Shirlee; Lewis,Wilbur Watkin (2006), Researching the Song: A Lexicon, Oxford University Press US. ISBN 978-0-19-515202-9.
- (en) Gibbs, Christopher H. (2000), The Life Of Schubert, Cambridge University Press. ISBN 0-521-59512-6.
- (en) Gibbs, Christopher H. (1997), The Cambridge Companion to Schubert, Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-48424-4.
- (en) Gammond, Peter (1982), Schubert, Methuen. ISBN 0-413-46990-5.
- (fr) Xavier Hascher, Franz Schubert, coll. « L'Esprit curieux » no 15, 1998.
- (fr) Brigitte Massin, Franz Schubert, Fayard, Paris, 1977, 1400 p. (ISBN 2-213-00374-2)
- (en) Newbould, Brian (1999), Schubert: The Music and the Man, University of California Press. ISBN 0-520-21957-0.
- (fr) Marcel Schneider, Schubert, coll. « Solfèges », Seuil, 1957, 192 p. (ISBN 2-02-000224-8)
- (en) Smith, Jane Stuart; Carlson, Betty; Schaeffer, Francis A (1995), The Gift of Music: Great Composers and Their Influence. Good News Publishers. ISBN 978-0-89107-869-2.
- (en) Swafford, Jan (1992), The Vintage Guide to Classical Music. Vintage Books. ISBN 0-679-72805-8.