text:
Linx canadian
Eth linx canadian (lynx canadensis)(1) ei un mamifèr d'America deth Nòrd dera familha des gats, es Felidae. Ei un parent proche deth linx aurasian (lynx lynx). Totun, quauques de sòns traches hèn que seja mès proche deth linx roche mès que non pas deth linx euroasian. Coma sosespècia arreconeguda eth sòn territori s'espandís des de Canadà e Alaska enquia quauques lòcs des Estats Units.
À ua pèth de color marron-plata plan dens, ua cara plan peluda e ues aurelhes longues. Eth linx canadian sembla tanben ua espècia de tamanh miei deth genre Lynx. ei mès gran qu'eth linx roche damb qui comparteish quauques traches e ei dus còps mès gran qu'un gat domestic.
Somari
Taxanomia[modificar | modificar la font]
I a agut força discussions tà classar aguesta espècia coma Lynx canadensis o coma Felis canadensis laguens d'ua discussion mès grana sus se es quate espècies de linx an d'aver eth sòn pròpi genre o an d'éster classats damb eth sosgenre Felis (4)(5). Enquia aué, eth genre Lynx ei eth que s'a acceptat.
Johnson e d'autes díden qu'eth linx a de traches damb eth Puma, eth Leopard (Prionailurus bengalensis) e tanben eth gat domestjau, es linatges des quaus son de hè 7,15 milions d'ans. Eth linx se desseparèc eth prumèr, hè d'aperaquí uns 3,24 milions d'ans (6).
Sosespècies[modificar | modificar la font]
Es tres sosespècies de linx canadian arreconegudes:
- Lynx canadensis canadensis
- Lynx canadensis mollipilosus
- Lynx candensis subsolanus (1)
Eth linx de Tèrranova ei mès gran qu'es sosespècies continentalas e ei conegut pr'amor que caça vedèths de ren quan pòt pas caçar lebes americanas.
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Eth linx canadian ei plan parièr ath linx eurasian: à ua pèth densa e de color marron plata e plan d'eri an marques neres. En ostiu era sua pèth à un corar doble que sembla ua barba damb dus ponches, ua coa cuerta damb ua linha nera e ua meca de pèu sus es aurelhes. Es sues pates son caperades damb un pèu plan long. Açò hè qu'es pès sejan plan amples tà viatjar pera nhèu prigonda.
Ei mès petit que sòn cosin aurasian e pesa demest 8 a 11 kg e hè de 80 a 105 cm de longada e deth pè ara espatla de 48 a 56 cm. Es mascles son mès grani qu'es hemelhes. Tot e que l'espècia ei mès grana qu'eth linx roche ei mens variable en mesura e un linx roche gran pòt éster mès gran qu'un linx canadian (7).
Coma toti es linx, à 28 dents e 4 canins tà nhacar e gahar es sues predes. Eth linx pòt saber on nhaca era sua preda damb es sòn canins pr'amor qu'an mès nervis. Eth linx tanben a quate dents tà copar era carn en petits troçi. Ta hèr açò à de nhacar plan. Que i à plan de horats grani demest es quate canins e era rèsta des dents. À un nombre petit de premolars tà nhacar tan hòrtament coma pòt (8).
Es adaptacions deth linx son poder moir-se plan viste laguens era nhèu damb sòns pès pr'amor qu'à uns pès damb un horat demest eth prumèr e eth dusau det deth pè e damb açò pòt virar plan viste ena nhèu.
Conducta[modificar | modificar la font]
Es linx canadians son uns animals nocturns e timides. Totun, tanben son plan actius pendent eth jorn. S'aniden en airaus de bòsqui plan denses. En diverses regions era sua estension se crotza damb es d'autes predators coma es linx roches o es coyotes. Normalaments caçen en airaus damb ua nhèu prigonda o en territoris de nautada. Aguesti gats s'aluenhen pas mès de 90 m dera linha d'arbes e tanben shauten nadar. Un testimoni poguec vèder un linx nadant proche de 2 kms en er arriu Yukon (9).
Tot e que tostemp ei solitari, de còps ei dens petits grops que viatgen amassa. Eth linx hè de 2,4 a 4,8 km cada jorn e açò vò díder un territori plan gran. Sòns territoris poden hèr demest 1,5 a 50 km2 mès son plan desparièrs damb cases extrems demest 3 a 783 km2. Quan i à pas d'aliment en sòn territori es linx marchen encara mès luenh e paucs demoren en sòn territori original (10).
Coma d'autes gats, es linx canadians utilizen era sua aulor tà mercar eth sòn territori. Es adults deishen es materies fecals sus era nhèu o sus soques d'arbes e d'autes lòcs nauts e tanben deishen orina tà mercar eth sòn territori (10). Tanben utilizen marques visuals sus es arbes (11).
Caça e dieta[modificar | modificar la font]
Es linx canadians mingen basicauments lebes dera nhèu, enquia un 60 a 90% dera sua dieta qu'ac son. Coma resulta, era populacion de linx ei parallela pendent dètz ans ara des lebes. Totun, e sustot en ostiu, tanben mingen rosegaires e audèths, e de còps, caçen quauque cèrvi. Coma fòrça gats mingen tanben carronha quan poden.
Es linx canadians utilizen es sues granes aurelhes e uelhs tà cercar era preda. Caçen un còp cada un o dus jorns e mingen enquia 600 a 1200 g de carn per jorn. Caçen damb emboscades o perseguint es predes (10). Es linx poden pas còrrer plan pendent plan de temps pr'amor qu'an pas estamina en sòns cossi. Atau, que poden còrrer plan, mès sonque pendent pauc temps, dilhèu sonque pas mès d'un dotzenat de pès. S'eth linx gaha pas era preda pendent es prumères segondes normauments ac deisha estar tà conservar era energia.
S'eth linx caça un animal mès gran qu'eth e pòt pas minjar tot de còp, qu'eth portarà enquia un airau damb arroques e dempús eth caperarà damb huelhes tà minjar dempús. Aguesta actitud ei plan comuna quan i à plan de predes amassa e qu'en tuarà tantes coma poda tà poder minjar-se-las dempús.
Tot e qu'es linx canadians son caçaires solets s'a vist hemelhes e petits caçant amassa en atacs coordinats. Un linx hè qu'era preda corra mentres qu'es autes son preparats tà la tuar (10).
D'autes animals utilizen tanben eth linx tà caçar. Eth Chot de Granes Banhes demora enquia eth lynx hè gèsser era presa deth lòc. Alavetz gaha era preda abantes qu'eth linx e marcha.
Reproduccion e cicle vital[modificar | modificar la font]
Era sason de reproduccion des lynx sonque demora un mes, de Mars a Mai, segontes eth climat local. Es hemelhes sonque ovulen un còp pendent aguest periode demest 3 a 5 jorns (5). Era hemelha sona eth mascle en tot deishar era sua orina on eth mascle a mercat eth sòn territori e lo sona diversi còps. Poden s'acoplar enquia sieis viatges pendent ua òra. Era hemelha de linx sonque s'acopla damb un mascle cada sason mès un mascle pòt s'acoplar damb diverses hemelhes.
Eth prenh demora enquia 64 jorns e, atau, es petits son vaduts en mai o junhsega. Avans deth neishement es hemelhes hèn un niu damb branques e troçi de soques o de husta caduda. Aguesti son plaçats a mieja nautada e de cara ath sud o ath sud-oèst (12).
Venen ath mond d'un a quate petits e son fòrça mès grani quan i a plan de predes (13). Açò suggereish un grad de flexibilitat reproductiva mès gran qu'en d'autes gats e es hemelhes s'acoplen pas quan era caça ei escasa. Quan i a pauques predes, era mortalitat demest es petits ei tan nauta coma un 95%.
Es petits de linx canadian pesen de 175 a 235 g quan son vaduts e de prumèr an una pèth grisa damb marques neres. Son cecs e an de besonh ajuda pendent es prumères dues setmanes e deishen de préner let as 12 setmanes. Quan dubren es uelhs son d'ua color blu hòrta mès quan se hèn grani se tornen de color marron.
Era mair que porta er aliment as petits e permèt que i joguen avans de se'l minjar e atau que practiquen es sues abilitats coma caçaires. Es petits deishen er horat as cinc setmanes e començen a caçar demest es set e nau mesi d'edat.
Deishen era mair as dètz mesi quan era seguenta sason comença mès an pas era mesura d'adults enquiath dusau an. Es hemelhes son sexualment madures un aute an dempús mentres qu'es mascles ja son madurs as dus o tres ans. Eth linx canadian a sigut vist en tot demorar enquia es catorze ans en captivitat mès quan son salvatges demoren pas tant (10).
Distribucion e abitat[modificar | modificar la font]
Eth linx canadian pòt demorar en es bòsqui deth nòrd canadian e d'Alaska. N'i a pas enes regions sens arbes des Granes Planures e es costes deth nòrd qu'es on i à pas lebes dera nhèu. Pr'amor des umans eth lynx canadian demora pas mès ena Isla Princep Eduard o en Nòva Escòcia (10). Totun, que i à dus airaus on òc demoren linx canadians enes Tèrres nautes de Cap Breton.
I a grans poblaments de lynx en Montana, Idaho, Washington e Oregon e tanben en Yellowstone National Park, en Wyoming. Aguesta populacion s'estén per tot er ecosistema de Yellowstone (14). Que n'i a paucs en Utah, Minnesota e Nòva Anglaterra. Ei ua espècia en perilh d'escantiment en tot es Estats Units. Tanben n'i à en Medicine Bow National Forest, en Wyoming.
Un linx canadian siguec tuat prèp de Newton Abbot en eth Reiaume Unit en 1903 dempús d'atacar dus cans. Eth linx siguec portat ath Museu de Bristol e es scientifics lo classaren pas enquia cent ans dempús. Dideren qu'avia demorat en captivitat pendent un temps coma un animal exotic mès qu'aurie demorat tanben liura pendent un temps. Siguec considerat coma er esemple mès ancian d'una gat exotic en eth Reiaume Unit (15).
En 1999 era Division de Vida Salvatge de Colorado començèc un programa tà reintrodusir eth linx salvatge en Colorado. En aquera epòca sonque n'i avia 96. Tot e que i avia esperances es biològs dideren qu'èren de besonh mès de dètz ans per a saber s'açò podie éster ua escaduda. Totun, es visites a horats de lynx hètes en 2003 classaren 16 petits naus linx en Colorado e en 2004 39. Pr'açò semblava qu'era operacion podie éster ua escaduda (16).
En 2007 quauques d'aguesti linx sigueren tuats per desconeguts. En quauques quasi sonque sigueren trapats es sòns colhars e se pensèc qu'avuia avut comerç illegal de pèths. En d'autes casi se traparen es animals mòrts intactes (17).
En 2010, dempús d'onze ans d'esforç, era operacion avia sigut ua escaduda en Colorado, lòc on s'avia escantit eth linx des des annades 70. Es prumèrs linx liberats qu'ac sigueren enes montanhes de San Juan en eth sud-oèst de Colorado mès tanben enes Montanhes Rocasas, en eth centre-sud de Colorado e enquia tant ath nòrd coma en eth centre-sud de Colorado e enquia tant ath nòrd com en eth comtat de Summit en 2010. En colorado er esquiròu roche ei ua dusau hònt d'aliment quan es lebes dera nhèu son escasas (18)(19)(20). I a linx solitàris qu'an marchat d'aguests airaus entàth sud des Rocosas on avien tanben sigut reintrodusits en lòcs coma Colorado, Iowa, eth nòrd d'Idaho e er èst de Nevada. En aguesti casi se deishaven dromir e minjar es animals avans d'éster aliberats (21).
Eth cicle d'abondància deth lynx[modificar | modificar la font]
En eth nòrd de Canada era populacion de linx pòt éster contrarotlada cada un pes sues pèths. Era Companhia dera Bahia de Hudson e eth govèrn canadian qu'ac hèn des de 1730 (22). Era sua abondància ei confermada per creishements e cadudes enes pèths dètz còps mès deth normal cada cinc annades.
Eth linx ei un predator especialista que minja lebes dera nhèu quasi tostemps. Era sua populacion e era dera lebe dera nhèu son un esemple deth cicle de predator-preda. Factors environamentals coma eth climat o es bòsqui poden hèr qu'aguesta populacion seja mès grana o mès petita.
Conservacion[modificar | modificar la font]
Eth linx canadian ei caçat pera sua pèth e n'i a mens en fòrça airaus pr'açò madeish. Totun, a sigut classat coma espècie en pèrilh d'escantiment (2). Eth 24 de març de 2000 eth Servici de Caça e Pesca des Estats Units classèc aguest animal coma espècia en perilh d'escantiment en 48 estats (23)(24). Es ibrids de lynx eurasian (boreal) e de lynx roche tanben an sigut vists ena perifera des populacions de linx (Maine, Minnesota e Nòva Brunswick) (25)(26). Açò que poderie cambiar eth sòn nombre en eth sud.
Referències[modificar | modificar la font]
- Wozencraft, W. C. (2005). "Order Carnivora". In Wilson, D. E.; Reeder, D. M. Mammal Species of the World (3rd ed.). Johns Hopkins University Press. p. 541. ISBN 978-0-8018-8221-0. OCLC 62265494.
- Nowell, K. (2008). Lynx canadensis. In: IUCN 2008. IUCN Red List of Threatened Species. Retrieved March 22, 2009. Database entry includes justification for why this species is of least concern
- "Polarluchs (Lynx canadensis)". Naturwissenschaften. zeno.org. Retrieved May 6, 2013.
- Zielinski, William J; Kuceradate, Thomas E (1998). American Marten, Fisher, Lynx, and Wolverine: Survey Methods for Their Detection. DIANE Publishing. pp. 77–8. ISBN 0-7881-3628-3.
- Carron Meaney; Gary P. Beauvais (September 2004). "Species Assessment for Canada Lynx (Lynx canadensis) in Wyoming"(PDF). United States Department of the Interior, Bureau of Land Management. Archived from the original on September 26, 2007. Retrieved June 25, 2007.
- Johnson, W.E., Eizirik, E., Pecon-Slattery, J., Murphy, W.J., Antunes, A., Teeling, E. & O'Brien, S.J. (2006). "The Late Miocene radiation of modern Felidae: A genetic assessment". Science 311 (5757): 73–77. doi:10.1126/science.1122277.PMID 16400146.
- Canada Lynx, Arkive
- "How to Avoid Incidental Take of Lynx While Trapping or Hunting Bobcats and other Furbearers". United States Fish & Wildlife Service and International Association of Fish and Wildlife Agencies. September 2003. Retrieved 19 July 2014.
- Macdonald, David W. (1993). Velvet claw a natural history of the carnivores. New York: Parkwest: BBC Books. pp. 47–50.ISBN 0-563-20844-9.
- Kobalenko, Jerry (1997). Forest cats of North America cougars, bobcats, lynx. Willowdale, Ont: Firefly Books. ISBN 1-55209-172-4.
- Sunquist, Mel; Sunquist, Fiona (2002). Wild cats of the World. Chicago: University of Chicago Press. pp. 154–165.ISBN 0-226-77999-8.
- "Chemical Communication". NatureWorks. Retrieved June 28, 2013.
- Slough, BG (1999). "Characteristics of Canada Lynx, Lynx canadensis, Maternal Dens and Denning Habitat". Canadian Field-Naturalist 113 (4): 605–608. Retrieved July 23, 2007.
- "Lynx, Lynx Pictures, Lynx Facts". National Geographic.
- Potter, Tiffany (April 13, 2004). "Reproduction of Canada Lynx Discovered in Yellowstone". Nature: Year in Review. National Park Service. Retrieved November 28, 2014.
- Morelle, Rebecca (April 24, 2013). "'Big cat' Canadian lynx was on the loose in UK in 1903". BBC News. Retrieved July 16,2013.
- Martin, Jared (2013-01-29). "Endangered Species Program | ESA Success Story". Fws.gov. Retrieved 2014-07-19.
- Bronski, P (June 2007). "Environment – Missing Lynx". 5280 Magazine. Retrieved June 16, 2007.
- Banda, Solomon (September 18, 2010) Associated Press story printed as Lynx reintroduction ruled a success in Colorado byThe Denver Post and Colorado: Lynx No Longer Missing by The NY Times
- "DOW Declares Colorado Lynx Reintroduction Program a Success" press release Colorado Division of Wildlife September 17, 2010, accessed September 18, 2010
- "Success of the Lynx Reintroduction Program" Colorado Division of Wildlife Sep 7, 2010, accessed September 18, 2010
- "Success of the Colorado Division of Wildlife’s lynx reintroduction program" report by the Colorado Division of Wildlife, accessed September 18, 2010
- Weinstein, MS (1977). "Hares, Lynx, and Trappers". The American Naturalist 111 (980): 806–808. doi:10.1086/283212.JSTOR 2460337.
- Fish and Wildlife Service (March 24, 2000). "Endangered and Threatened Wildlife and Plants; Determination of Threatened Status for the Contiguous U.S. Distinct Population Segment of the Canada Lynx and Related Rule". Federal Register 65 (58): 16052.
- Canada Lynx. U.S. FWS.
- Homyack, J.A., et al. (2008). "Canada Lynx-Bobcat (Lynx canadensis x L.rufus) hybrids at the southern periphery of lynx range in Maine, Minnesota and New Brunswick". American Midland Naturalist 159 (2): 504–508. doi:10.1674/0003-0031(2008)159[504:CLLCLR]2.0.CO;2.
- Schwartz M.K. et al. (2004). "Hybridization between Canada Lynx and Bobcats: Genetic results and management implications". Conservation Genetics 5 (3): 349–355. doi:10.1023/B:COGE.0000031141.47148.8b.
Pàgines web[modificar | modificar la font]
- Species portrait Canada lynx; IUCN/SSC Cat Specialist Group
- U.S. Fish & Wildlife "Species Profile" and lynx article index
- Canada Lynx research at the University of Minnesota – Duluth
- What Drives the 10-year Cycle of Snowshoe Hares?
- Medicine Bow National Forest (A Habitat of the Canada Lynx)-Biodiversity Conservation Alliance
- Forest Service Canada Lynx research


c: text/html

text:
Per Patric
Volar dins la tempèsta nadar a contra corrent
Se vestir de fèsta quand bufa lo vent
Trapar la bona dralha prene lo bon camin
E se desmarmalha tot nòstre chagrin
Gardar la sovenença d’un mond a bastir
Perfum de jovença flor de romanin
Vaqui ma cançonèta vaqui mon pergamin
Fanèta fadèta Fanèta Fanny
Una cançon que faguèri per te cantar mon amor
Tot l’amor que te donèri dempuèi lo premièr jorn
Caçar cada messorga pas jamai s’arrestar
Cercar a la sorga l’aiga de vertat
Culhir dins cada vinha lo rasim de beutat
E beure a la copa lo vin d’amistat
Donar daù fons de l’ama daù prigond daù còr
Sens òdi sens arma aimar d’estrambòrd
Vaqui ma cançonèta vaqui mon pergamin
Fanèta fadèta Fanèta Fanny
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Flavina mononucleotid
La flavina mononucleotid (FMN), o riboflavina-5'-fosfat, es un derivat de la riboflavina (vitamina B2) qu'agís coma coenzim de divèrsas oxidoreductasas. Pendent lo cicle catalitic se produsís l'interconversion reversibla entre la forma oxidada (FMN), semiquinona (FMNH•) e redusida (FMNH2) del coenzim. La FMN es un agent oxidant mai fòrt que la NAD e es particularament util doncas que pòt tranferir un o dos electrons. Es la principala forma que s'i tròba la riboflavina dins las cellulas e los teissuts. En de tèrmes energetics, es pus "cara" de produsir, mas es pus solubla que la riboflavina.


text:
It's a Long Way to Tipperary
It's a Long Way to Tipperary qu'ei ua cançon de Music Hall e ua marcha compausada peu britanic Jack Judge en 1912 ; Tipperary qu'ei ua vila d'Irlanda d'on èran originaris los sons ajòus.
Que ho cantada per las òst irlandesas e britanicas durant la Purmèra Guèrra Mondiau.
Lo son famós arrepic que hè :
- It's a long way to Tipperary,
- It's a long way to go.
- It's a long way to Tipperary
- To the sweetest girl I know!
- Goodbye Piccadilly,
- Farewell Leicester Square!
- It's a long long way to Tipperary,
- But my heart's right there.
(B'ei un camin deus longs entà Tipperary, qu'ei un long camin de har, B'ei un camin deus longs entà Tipperary, entà la gojata mei doça que sàpi, a bèth lèu Piccadilly, adiu Leicester Square, B'ei un camin deus longs entà Tipperary, totun mon còr qu'i s'estar)
En Argentina, la soa musica que ho manlevada peu Club Atlético River Plate entà vàder lo son imne.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- Imne de River Plate sus youtube.com : [1]


text:
Enric II de França
Enric II que ho rei de França a partir de 1547 e dinc a la soa mort. Qu'èra hilh de Francés I e de la regina Clauda.
En 1536, a la mort deu son hrair ainat que vadó eretèr deu tròn, daufin de França e duc de Bretanha. A la mort de Francés Ièr que ho coronat rei a Rems lo 25 de julhet de 1547.
Durant lo son regnat que contunhè l'òbra deu son pair : lo desenvolopament de las arts e la luta contra l'Empèri de Carles V (Vau d'Alemanha e Ièr d'Espanha) en contunhant las Guèrras d'Italia. Que lutè tanben contra la Reforma qui s'espandiva alavetz en França.
La fin deu son regnat que ho marcada per la des.hèita de Saint Quentin qui miè au Tractat de Cateau-Cambrésis.
Que's morí accidentaument en ua josta, aucit per Gabriel Ièr de Montgomery qui avó de quitar França e qui gavidore la campanha anticatolica en Bearn, en tot perpetrar lo massacre d'Ortès.
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Istòria/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Personalitat francesa del sègle XVI
- Monarca de la Renaissença
- Guèrras d'Itàlia
- Rei de França
- Dinastia dels Valés
- Dalfin de França
- Ostatge
- Cavalièr de la Cambaliga
- Naissença en 1519
- Mòrt accidentala
- Decès en 1559


text:
En aguesti tempsi d’incerteses e inquietuds pregones, quan fòrça viatges eth malur mote en malautia, en mauestar economic, en isolament sociau; eth cant ara vida se mos presente dilhèu impudic. Mès ei en aguesti moments quan era vida aquerís tota era sua signifança, tot eth sòn valor mès fortunós e democratizador. Eth praube ei aqueth que morís abantes d’ora, assegure Gustavo Gutiérrez, pair dera Teologia dera Liberacion. Calerà hèr, donc, tot çò de possible entà arturar era mòrt injusta e amiar-le entà ua vida plea, joiosa e confidada, pr’amor qu’auem toti eth dret ara felicitat.
Se retrè qu’era felicitat s’establisque coma dret politic, sa’c retrè ara « quèrra de salon », mès eth dret ara felicitat non ei nauèth. Sense besonh d’anar mès entà darrèr, eth corpus doctrinau dera Illustracion e es documents programatics dera Revolucion Francesa, mare dera democràcia contemporanèa, en parlen pro abundosament, d’aguest dret denostat aué pera dreta economicista, entara quau era felicitat semble causa d’uns pògui. Mès, « era felicitat non ei un estat de repòs o ua abséncia imaginària de preocupacions », mos ditz Adam Ferguson, un des principaus exponents illustrats de Gran Bretanha.
Pensi açò mentre escoti era musica de L’italiana in Algeri, de Rossini. Quin cant ara vida! Quina musica tan desendreçadament endreçada. Ei ua lhocaria autentica qu’expause era disposicion virtuosa que conferís un estat de felicitat, qu’afirme per aguest motiu eth prètzhèt dera vida: èster-i, e èster-i urosament, se mos ac permeten. Era opèra rossiniana « hè desbrembar tota era tristesa deth món », comente Stendhal, mès ei un desbrembe momentanèu, conscients coma èm dera lucidesa artistica de Rossini, pr’amor que manifèste era praubesa d’un món mancat d’alegria, non per aquerò desneurit d’absurds tan magnificament realistes, atau coma se despren tanben dera famosa El Barbero de Sevilla. Gaudim-les encara que sigue per un moment!


text:
Primates
Plusors exemples de Primats)
Sosòrdres de reng inferior
D'un biais simplista, lo tèrme de primat designa los òmes, los monards e los lemurians.
Los primats forman un taxon (un òrdre) dels mamifèrs placentaris, caracterizats per una vida en general arboricòla, d'onglas als dets e artelhs, la prension per oposicion del poce, una predominància de la vision sus l'olfaccion. Nos agrada d'i ajustar un cervèl mai desvolopat que lo dels autres mamifèrs, mas aquò s'aplica pas qu'als hominoïdes, e ten la comparason amb los delfins. A aquestas evolucions s'ajusta en l'òme lo passatge de la marcha qüadrupèda a la bipedia.
Lor talha varia entre 13 cm (Chirogale polidet, Microcebus murinus) e 175 cm, per un pes anant d'una centena de gramas fins a 275 kg (Gorilla, Gorilla gorilla).
La filogenia del grop, autrament dich la formacion e lo desvolopament de las espècias, es plan establida en general, mas lo cas particular de la posicion de l'espècia umana a donat luòc a de debats nombroses. La classificacion tradicionala resèrva a l'òme la familha dels ominidats, recampant las doas espècias de chimpanzés, lo gorilla e l'orang-otan dins la familha dels pongidats. Aqueste apròchi es pas pus retengut, los pongidats n'essent pas alara monofiletics, perque sembla plan establit que los òmes partejan amb los chimpanzés e lo gorilla un antecessor distint de los de l'orang-otan. Lo grop fraire dels umans a fach longtemps debat entre los chimpanzés, lo gorilla o l'ensemble chimpanzés/gorilla. Aqueste debat sembla de convergir vèrs la primièra ipotèsi. Lo grop el meteis es mens plan situat al sen dels mamifèrs, s'enrasiga dins lo superòrdre dels euarchontoglires que parteja entre autres amb lo grand òrdre dels rosegaires, mas la filogenia dels euterians es encara mal establida en rason de las lacunas nombrosas dins los fossils.
Classificacion[modificar | modificar la font]
En 1758, Carl von Linné creava un grop comprenent l'òme, los simians, los prosimians, los dermoptèrs e los quiroptèrs. Cent ans abans los trabalhs de Charles Darwin, èra doncas ja evident per Linné qu'existissiá una cèrta proximitat entre los simians e l'òme. Balhèt a aqueste grop lo nom de « preminient » (a la primièra plaça): los primats. Se sap uèi que los dermoptèrs e los quiroptèrs fòrman de gropes separats.
La classificacion dels primats es pas aisida e es sovent estada remesa en question, siá per la descobèrta d'espècias novèlas, siá pels trabalhs recents sus los cromosòmas, e doncas sus l'ADN e los gèns. Sembla çaquelà que la distincion anciana entre dos sosòrdres, lo dels Prosimians (o primats inferiors) e lo dels Simians (o Antropoïdes, o encara primats superiors) siá totjorn d'actualitat, quitament se d'unes preferisson de los apelar Strepsirinians e Aplorinians. Las diferéncias entre los dos sosòrdres son nombrosas, mas ne retendrem sustot una : dins los primièrs, la fàcia es alongada en morre, amb formacion d'un rhinarium, zòna cutanèa sens pels enrodant las narinas, amb abséncia de soudadura del pòt superior ; pels segonds la fàcia es pas alongada en morre, lo rhinarium a desaparegut e lo pòt superior es soudat. Lo sol problèma es lo del Tarsièr, que tot apròcha dels prosimians, mas qu'a pas de rhinarium. Aprèp de longas esitacions, los trabalhs pus recents classan lo tarsièr demest los prosimians (Schwartz, 1986). Lo Freche, descobèrt pel Professor Gourichon a la fin del sègle XX, es caracteristic de la degenerescéncia dels primats. Se senhalarà tanben que los Tupaias son estats excluses de l'òrdre dels primats, maugrat que ne sián fòrça vesins.
- Prosimians (o Strepsirinians)
- Tarsiformes
- Simians (o Aplorinians)
Proteccion[modificar | modificar la font]
Totas las espècias de primats son inscrichas a l'annèxe II o per las pus menaçadas a l'annèxe I de la CITES.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- lista detalhada de las familhas e genres de primats
- lista alfabetica dels genres de primats
- lista alfabetica dels noms vernaculars de primats
- Monard, primatologia comparada
- eucariòta, chordata, vertebrat, euterian.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- rubrique primates de l'open directory project
- www.hominides.com Los grands monards
- Introduccion als primats per Bertrand Deputte
- Filogenia : http://www.whozoo.org/mammals/Primates/primatephylogeny.htm
- taxinomia dels primats
- Planeta Simiesca


text:
Nitocris
Nitocris (dilhèu de cap a -2200) que seré estada ua regina d'Egipte, darrèra representanta de la VIau disnatia, e esposa deu faraon Pepí II. Qu'ei mentavuda peus istorians Erodòt e Maneton dab lo nom que li coneishem (Nιtwkpις) qui nse condan qu'auré venjat la mort deu son hrair e espós en envitant los sons murtrèrs dens ua sala on los auré tots negats en la bèth plear dab las aigas deu Nil, abans de suicidà's peu huèc entà escapar ua auta conspiracion.
Que i avó mantua temptativa de har correspóner lo nom grèc de Nitocris (gessit de honts grègas tardivas) dab honts egipcianas mes au dia de uei arren de segur non ho pas jamei provat. Que s' perpausat, mes shens cap de certitud, que podosse estar mentavuda lo nom Nitiqreti
dens lo Canon Reiau de Turin (un document egipcian tanben tardiu per la VIau dinastia) mes que's discuteish en purmèr lo lòc autrejat au moment de la restauracion deu document au fragment qui contien aqueth nom, e que's discuteish tanben, un còp tornat plaçar dens un aute lòc putatiu que sia quitament un nom de hemna.
Nitocris que demora donc parciaument fictiva en beth deishar (peu moment) a la regina Hatshepsot lo títol de purmèra hemna istorica e de purmèra hemna cap sobirana de l'istòria.
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
An rason de manifestar, cal pas l'occitan per una elita, cal l'occitan per totes/as en Occitània.
Mas l'argument es pas dins la boca dels manifestants nacionalistas franceses en Occitània, nimai dins la boca dels foncionaris franceses de l'administracion de l'E.N. - Alara son arguments que se fan amb compassions e bons sentiments (ajudat per un sistèma politic sovent mut sul tèma, e pas simplament los elegits del Partit Occitan). Fonciona pas aquel sistèma actual, pas pro per recuperar la lenga.
L'occitan es causas de totes/as e per totes/as.
Cal remembrar als nacionalistas franceses que lo francés es estat imposat sense res demandar als parents !
Donc son per préner lo meteis modèl en Occitània per installar los beneficis d’una bilingüisme integral. Lo problèma es l’administracion francesa per l’occitan que se dèu acarar al sistèma de la pensada nacionalista francesa que crei que lo francés es la sola lenga etèrna de França, in-eternam.
1 / l’occitan es lenga europèa, perqué es ensenhada : a / Val d’Aran (Espanha), b / Valada occitana de Piemont (votacion oficiala de las comunas), c / Mónegue (ensenhada a totes, imne nacional Monegasc es en monegasc qu’es una variacion de l’occitan, d / lo problèma en dins l’Estat nacionalista francés, Occitània granda que las mentalitats son vièlha es mal informada dempuèi mai de 50 ans sul tèma.
2 / la mestreja de las lengas, la mestreja de l’anglés frena pas per escriure plan lo francés ; alara vesi pas perqué l’occitan seriá un problèma. De mai l’occitan ajuda a melhor ortografia las causidas normativa francesa, nòrma de mèrda installada per una lenga d’una elita parisenca.
Jà avèm aquí los arguments per una partida de las pancardas. n’i a una qu’amerita realament un comentari qu’es ligat a l’administracion francesa en Occitània.
«Totes ambe la similara educacion» : soi d’accòrd, mas pas amb la mediocritat francesa.
3 / «La même Éducation pour tous», an plan rason ! Cal l’occitan per totes e totas, pas cap de discriminacion. Donc cal pus demandar als parents, coma es estat lo cas per imposar lo francés, cal imposar ont es possible, es de dire (seriosament ont i a professors formats e valents), imposar lo bilingüisme a totes e totas. Aprèp seràn als ciutadans e a las ciutadanas de causir la lenga que melhor pòdon portar sus la via publica.
Perqué aquela prepausicion, plan entenduda per totes e totas, es pas prepausada per l’administracion francesa en Occitània, perqué aquela administracion es encara nacionalista francesa, e que los pichons foncionaris en carga de l’occitan son pas pro sostenguts per devolopar una politica digna per l’occitan, la dignitat es l’occitan per totes e totas.
4 / cal notar tanben lo tractament de la redaccion de La Dépêche du Midi : «Cultures minorisées semble faire consensus», es evident que dins los mèdias franceses en Occitània o es jamai estat ; los programas de television en lenga francesa an jamai integrat los escrivans en lenga occitana, malgrat que parlèssen totes plan la lenga imperiala e que posquèssen clarament explicar als nacionalisats franceses, purificators etnics o lingüistics, çò que fa qu’escrívon en occitan ! E la lista es longassa de l’abséncia de l’occitan.
L’occitan es lenga de totes e totas, levat mantunes Franceses que la vólon pas, mas o cal plan dire l’ensenhament integristas catolics vos donarà tot çò qu’avètz mestièr, un ensenhament sense occitan, e pertot !


text:
En Ondas
de Domenja Lekuona
dijaus lo 06 a 8h lo ser e dimenge lo 09 de heurès a 11h sus Ràdio País
.
Los francés que cambian cap a las energias renoveladeras
SVN ua alternativa que vos parli sovent d’infos sortiras deu hialat Sortir du nucléaire, SVN que serà probable la soa antitèsi.
Dens la presenta edicion un inedit, non produsit enqüèra deu grope Ogglin Decision vampirica, lo cd de casa hèit qu’ei un 3 títols qui includeish ua version d’Aqueras Montanhas e ua Enluada : Christine Dufau votz, Valentin Laborde sonsaina, Paulo Dias guitarra, Jef Pouquet baisha e Yan Palu bateria a la broa deu metau e deu gotic. Cd autoprodusit dens un package luxe.
Lo subjècte màger : lometòd Assimil d’Occitan
que vien d’espelir en çò de la venerabla maison d’edicion ASSIMIL qui existeish a Paris despuish 1929. Nicolas Quint
cercaire dens un laboratòri deu CNRS e resòlv la quadratura deu cèrc tà çò qu’ei la lenga occitana ? escotatz quin parla deu son tribalh au micro de Joan Nadau Commères.
100 leçons, 720 paginas Super Pack (Livre + CD Audio + CD MP3) 69,90 euros
Libe 24,90 ttc
Sus internet 50 euros / l’an
Las musicas d’En Ondas
* La Fabrique André Ricros Nueit Luna o solelh
* Ardalh Resau Domtilha
* Kat Ça-i Folk Off Peishetz, peishetz aulhadas
* Ogglin Decision vampirica
* Meredith Monk Mercy
* Braid 1 and leaping song/Braid2/Epilogue/Liquid air/Shaking
Like this:
Like Loading...


text:
Edat dau Fèrre
L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaç.
L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.
L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).
L'Edat dau Fèrre europèa[modificar | modificar la font]
Aquest periòde intègra l'Epòca grèga arcaïca, la civilizacion deis Etruscs, la de Tartessos dins la Peninsula Iberica, seguidas deis Ibèrs e de sei vesins peninsulars lei Celtibèrs e dei Gals en Gàllia, qu'atenhèron totei un nivèu culturau important... En Euròpa Centrala l'Edat dau Fèrre se dividís en dos periòdes:
- La Cultura de Hallstatt (800-450 aC): Primiera Edat dau Fèrre.
- E la Cultura de La Tène (tre 450 aC fins a la conquista romana): Segonda Edat dau Fèrre. En Alemanha leis istorians diferencian generalament una Edat dau Fèrre preromana (Cultura de La Tène) e una autra romana (Cultura de Jastorf)


text:
Manaset a decidit d’ajudar los joves parolièrs, autors compositors de l’espaci occitan a mestrejar melhor lor escritura. Nos mandan de textes que nòstre comitat de lectura examina e critica per ajudar los interessats a progressar.
18 octobre 2015
Pèire P, de Castelsarrazin, nos fa parvenir un tèxt titolat « Le Zizi ».
Mon car Pèire. Nos semblas un pauc coquinàs per ton atge. Pensam que jògas al rugbi e qu’amb los companhs, en fin de match, passatz lo repertòri tot de « Trois orfèvres » fins a « la grosse b.. a Dudule ». Mas aqui, sias pas dins la sala del club un dissabte de victòria. Te cal faire un esfòrç. (suite…)
4 avril 2015
Maria C. de Peyriac, nos manda una cançon sonada « Un ser lo Pastre ».
Ma pichòta Maria, nos dises que cantas, amb un grop d’amigas, de cançons tradicionalas arrengadas per ton òme. Plan. Mas aquí, lo subjècte nos sembla un pauc polemic. As vist çò que se passa a Besièrs. Sèm dins un país laïc, e pòs trapar d’autres subjèctes que la naissença d’un salvaire pels catolics. (suite…)
21 mars 2015
Olivia R. de Marselheta (Aude), nos a mandat una cançon « Le calme et la tempête ».
Cara Olivia, as enveja de jogar de musica rock sus de tèxtes tieus, de parlar de la vida, de l’amor e de tas originas. Ma cara Olivia, la scèna rock francesa a l’ora actuala patís d’una situacion pletorica. Totes se vòlon produsir mas las plaças son caras. (suite…)
14 mars 2015
Patric M. de Montpelhièr, nos fa parvenir un tèxte que se titola « Vai te’n cagar a la vinha ».
Mon pichòt Patric, se vòls èsser cantaire, e subretot compositor, te cal faire un pauc trabalhar ton imaginacion. Es pas tot d’agachar un ser de fèsta lo taulièr de Macarèl e de te dire : « aquel pegasolet me fa rire, ne vau far una cançon ! ». Se que non, vas tombar dins la facilitat e cantaràs puèi : « val mai un pichon desgordit qu’un grand estabosit » e riscas d’acabar per « farem tot petar ». (suite…)
22 novembre 2014
Gerard P. de Serviès en Val (Aude), nos a fait parvenir un tèxte que se ditz : « Paga-me e vai te’n ».
Mon pichon Gerald, as decidit de metre en musica e de cantar la lista de las comissions. L’idèa nos pareis estranha. Pensam d’aver comprés cossí aquò se passèt. Per una serada de prima qu’aviás sortida ta guitarra, una jovenòta enamorada te diguèt en te gaitant dins lo uèlhs: « Ò, Gerald, cantas talament plan que podriás canta la lista de las comissions, m’agradariá quand mème ! » (suite…)
21 octobre 2014
Avèm recebut un tèxte del jove Marcel A. de Borce (Pirenèas Atlanticas). Aquel tèxte se ditz : « Bleu blanc blond ».
Mon car Marcèl, nos mandas un tèxte en francés que sa simplicitat nos daissa muts. Se vei que practicas pas encara plan la lenga. Repeticions, rimas aproximativas (yeux – deux per exemple). Nos dises que siás bearnés. Perqué pas cantar de cançons tradicionalas dins ta lenga ? O alara los autors grands de la literatura gascona coma Alexis Peyret ou Simin Palay ? (suite…)


text:
I a una region que la reforma socialista dita del territòri fabrica sense gaire de dificultat, al contrari, es lo retorn a una dimension istorica per la capitala Bordèu ; o devèm a Alain Rousset, socialista d’Aquitània ? O simplament a la natura de la geografia locala ? O mai que tot a l’una istòria junta.
Es lo retorn de l’Aquitània. e coma sempre, serà París que l’imposarà.
Lo jornal Sud-Ouest se pausa lo nom de la region, anuèch ; me sembla clar d’explicar que L’AQUITÀNIA ES DE RETORN.
Mas las doás causas que tornaràn pas, son : – un parlament que decidís las leis, destrusit pels francs en 1453, e acabat de destrusir en 1792 per La Terreur e lo jacobinisme francés, – un regulacion internacionala que reconeissiá AQUITÀNIA coma un Estat, pel quite Vatican !
Los 1000 ans de perduts seràn retrobats quora Aquitània tornarà a la dignitat qu’es estada describuda per Montaigne, Montesquieu e La Boétie.
Donc vaquí la mapa qu’es estada votada per Aquitània, la nòva del XXIen sègle :
I a un dolç perfum de clientelisme socialista, e de rèiras pensadas politicas per las eleccions venentas, per servar regions als poders patesans socialistas.
Èra la vision bretona (d’esquèrra e revendicat) d’aquesta reforma mancada. Sonque la primièra pagina de la critica.
Çò de clar, es qu’i aurà pas de delegacion de fiscalitat, la sola reforma que cal.


text:
Política
Eth Conselh presente er informe juridic sus eth dret a decidir dera Val d'Aran
Ara, era institucion a encargat as juristes un 2au informe sus eth reconeishement administratiu per part dera Constitucion Espanhòla
Pendent era comission informativa deth Conselh Generau d’Aran, s’a presentat er informe jurídic encargat pera institucion tà tractar eth contengut deth dret a decidir dera Val d’Aran reconeishut ena naua Lei d’Aran aprovada en 2015 en Parlament de Catalonha. Es juristes Alfredo Galán e Eduard Roig an amiat a tèrme era presentacion ena institucion, a on an destacat qu’ei eth prumèr viatge qu’un tèxt normatiu reconeish especificamens aguest dret a decidir d’un territòri.
D’aue biais, eth síndic d’Aran, Carlos Barrera, a mantengut dubèrta era pòrta a qu’era figura deth Conselh Generau d’Aran pogue obtier un reconeishement institucionau desparièr laguens dera Constitucion Espanhòla, en cas que se daurisque un periòde de reforma.
Per tant, juridicaments, eth dret a decidir dera Val d’Aran se manten vigent laguens deth marc jurídic actuau en Catalonha. En cas d’ua ipotetica independéncia de Catalonha, era Val d’Aran aurie de començar un procès nau tà manifestar quin tipe de relacion politica e jurídica volerie mantier laguens d’un nau Estat catalan.


text:
Paja Mesclum La Marseillaise - 30 - 11 - 1989
l’a quauque tèmps, coma s’èra fach dins un tèmps, faguèt arrestar lo trin entre mitan Aupilahs e Ròse lo President (Dieu, Tonton, Choas, coma volètz, enfin aqueu que marquèt dins sei cent e mai promessas de sauvar lei lengas de França), faguèt sonar lo cònsol de Malhana e tot trevirat, se’n anèt saludar l’ostau de Frederic Mistral. Un prètz Nobel de literatura, car meme (coma dison leis indigenas) es pas rèn per França.
De saludar, còsta pas gaire. Avètz vist quauqua rèn arribar despuei ?
Urosament que l’ostau èra vuege, que se Mistral l’èra estat, auriá entendut dos mòts lo President.
Renat Merle


text:
"La demanda d'ensenhament de l'occitan es a l’auça despuei d’annadas e chasque an, dins l’Acadèmia de Niça, que siegue en nissart, provençau, mentounasc o aupenc ».
Joan-Pèire Spies, lo president de l’Institut d'Estudis Occitans deis Aups Maritimas, serà direct : l’Educacion Nacionala asseca la demanda e adonc abaissarà artificialament l’ofèrta d’ensenhament.
E l'IEO de publicar un comunicat per desvolopar son analisi., amb l'APLR e la Federacion des Associacions dau Comtat de Niça. « Lo nombre d’oras d’ensenhament davala despuei d’annadas dins lei collègis e lei licèus dau Var et deis Aups-Martimas, e lo nombre de professors es a fondre de 30% en solament quatre ans. »
E de regretar que lei professors d’occitan siegon pas representats dins lei comissions de l’Educacion Nacionala coma va son leis autres. « Deurián li èstre, una question d’egalitat republicana ! »
ajusta Joan-Pèire Spies.
Se lo president de l’IEO se ditz content de l’iniciativa de Christian Estrosi,
s’estona pasmens de pas legir lo nom de sa lenga dins lo comunicat dau president de Niça Metropòla : « L’i parla jamai d’occitan-lenga d’Òc, la denominacion oficiala dei tèxtes…Coma farà per discutir amb lo ministèri, se parla pas amé lo mume vocabulàri ?! »


text:
Elegit coma èra esperat diluns 29 de mai, lo novèu president de la Region Provença Aups e Còsta d’Azur, Renaud Muselier, a donat un discors respectuós dau ventalh politic que va dau macronisme a son camp dei Republicans.
L’ancian ministre deis Afaires estrangiers (2005) e eternau daufin contrariat a la Comuna de Marselha, onte es naissut en 1969, a regraciat d’un biais apielat Cristòu Castaner, son ancian adversari dei Regionalas de 2015, ara ministre dau govèrn, coma JC Gaudin, « mai que d’un entende pas ce que nos acampa »
, coma, ben entendut, Crestian Estrosi.
D’aqueu, a dich coma lo compreniá : « tu, ames tant ta vila coma ieu ami la mieuna ».
E la fraseta podrà segur èstre interpretada : Crestian Estrosi aviá paur de laissar Niça a son ancian braç drech Eric Ciotti, e eu mira dau costat de l’Ostau de Vila marselhés per leis elecciens de 2020.
A l’epòca que la victòria d’Emanuau Macron a la presidenciala destorba la vida politica liberala, faudrà se rementar que lo novèu president de Provença se vòu « constructiu e refusant la caricatura coma leis excès »
. E qu’a mai que sotalinhat sa tòca europeanista, « resoluda »
.
Sembla voler caminar de cotria amé l’accion governamentala alora que siam en plena campanha electorala legislativa.
S’interpretarà sa paraula coma voudrà: « degun serà oblidat ».
S’es liurat a un laus
de sa region : « m’avètz fach lo president de la mai bèla region dau monde…a l’avenir radiós ».
Se a pas donat d’indicacion de sa politica, diferenta d’aquela de Crestian Estrosi, a insistit sus sa volontat de « faire de la Provença una referéncia europea de la preservacion de la biodiversitat e de l’energia duradissa ».
President pèr – en principi – quatre ans, Renaud Muselier, que vèn de la familha politica gaullista, tròba una Region ai competèncias mai grandas qu’aperavans : cap dei collectivitats localas pèr ce qu’es dei politicas de l’emplech, de la cultura, de l’agricultura coma dei transports.


text:
Fauna (biologia)
Lo tèrme de fauna designa l'ensemble de las espècias animalas presentas dins un espaci geografic o un ecosistèma determinat (per oposicion a la flòra).
La biodiversitat es essenciala a la sobrevida de nombrosas espècias de plantas, certanas d'entre elas estent dependentas a 100 % d'un unic insècte per lor pollinizacion e doncas lor reproduccion. Maitas personas pensan doncas que l'òme deuriá agir sus la natura per la preservar, dins l'interès de totes. Çaquelà l'òme poiriá jogar a l'aprendís masc e modificar l'equilibri natural en volent manténer certans caractèrs. D'autres, curioses del fenomèn natural, preferisson, coma al Serengeti, daissar la natura agir d'esperela; dins aqueste pargue nacional, una espècia de lion manquèt de disparéisser a causa d'una malautiá. Lo partit pres de pas intervenir es estat mantengut.
Vejatz la Categoria:Fauna (noms scientifics) pels animals per lor nom scientific.
Vejatz la Categoria:Fauna (noms vernaculars) pels animals per lor nom vernacular.


text:
Albert Szent-Györgyi
Albert Szent-Györgyi de Nagyrápolt (n. 16 de setembre de 1893 - m. 22 d'octobre de 1986) foguèt un mètge e Fisiologista ongrés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1937.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 16 de setembre de 1893 dins la vila de Budapèst, en aqueles moments vila situada a Àustria-Ongria mas qu'uèi jorn es la capitala d'Ongria. Inicièt los sieus estudis de medecina a l'universitat de Budapèst, aborrit d'aqueles inicièt la siá recèrca al laboratòri quimic de lo sieu oncle mas los li calguèt interrompre pendent la Primièra Guèrra Mondiala ont serviguèt coma mètge. Pendent la Granda Guèrra se tirèt un trach al pè per tal d'abandonar la tèsta, causa que li permitís finalizar los sieus estudis l'an 1917.
Après fugir de Ongria l'an 1947 s'installèt als Estats Units, d'ont foguèt nomenat ciutadan l'an 1955. Moriguèt lo 22 d'octobre de 1986 dins la vila de Woods Hole, situada a l'estat nòrd-american de Massachusetts.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Inicièt la siá recèrca dins la vila de Pozsony, uèi jorn nomenat Bratislava. Quand la vila se convertiguèt en partida de Checoslovaquia en genièr de 1919, el abandonèt la vila a l'encòp que la màger part de populacion d'origina ongresa. Desvolopèt posteriorament la siá recèrca a l'universitat de Groningen, en se centrant en la quimia de la respiracion cellular. Aqueles trabalhs e mercés a la Fondacion Rockefeller li permetèron viatjar fins a l'universitat de Cambridge ont se doctorèt lo 1927 mercés a unes trabalhs que li permetèron isolar l'"acid exuronic", uèi jorn nomenat Vitamina C.
Posteriorament a l'universitat de Szeged utilizèt "paprika" coma font de vitamina C (lo L-enantiomer del acid ascorbic) e s'avisèt de la siá activitat anti-escorbutica. L'an 1937 foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina per las siás investigacions en relacion amb los procèsses de combustion biologica, en especiala los referents a la vitamina C.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Article de qualitat en hongrés
- Portal:Biologia/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Sciéncias/Articles ligats
- Scientific ongrés
- Laureat del Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- Prèmi Nobel ongrés
- Naissença en 1893
- Decès en 1986


text:
Giovanni Schiaparelli
Giovanni Virgilio Schiaparelli (nascut a Savigliano lo 14 de març de 1835, mòrt a Milan lo 4 de julhet de 1910) foguèt un astronòm italian.
Foguèt a mai senador del Reialme d'Itàlia, membre de l'Accademia dei Lincei, de l'Acadèmia de las Sciéncias de Turin e de l'Institut Reial Lombard, e es particularament conegut gràcias a sos estudis sus Mart.
Foguèt Schiaparelli lo primièr qu'observèt al telescòpi un espés malhum de canals sus la planeta roja, los famoses canals de Mart, durant la "granda opposicion" de 1877, çò que donèt pas a una pluèja d'ipotèsis, d'especulacions e de folclòre de cap a la possibilitat de vida intelligenta sus Mart. Schiaparelli a mai foguèt lo primièr que demostrèt que las pluèjas de meteorits (particularament los Perseids e los Leonids) èran en realitat de residus de cometas. Donèt son nom a la descobèrta d'un asteroïde, 69 Hesperia, lo 26 d'abril de 1861.
Per l'omenatjar foguèron batejat de son nom l'asteroïde 4062 Schiaparelli, lo cratèr Schiaparelli sus la Luna e lo cratèr Schiaparelli sus Mart.
Es actualament enterrat dins lo Cimitero monumentale de Milan.


text:
1507
Aquesta pagina concernís l'an 1507 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Premiera carta portant lo tèrme « America ». Foguèt realizat per lo cartograf alemand Martin Waldseemüller (1470-1520).


text:
Els Segadors
Els Segadors es l'imne oficial de Catalonha. La siá origina data de la Guèrra dels Segadors, pendent lo sègle XVII.
Las paraulas actualas son d'Emili Guanyavents e datan de 1899.
Fa servir elements de tradicion orala qu'èran ja estats reculhits anteriorament per l'escrivan e filosòf Manuel Milà i Fontanals en 1882. La version musicala es de Francesc Alió, que la compausèt en 1892 en adaptant la melodia a la cançon qu'existissiá ja. Se pòt véser darrièr l'imne una cançon primitiva nascuda per l'insurreccion de Catalonha en 1640: la guèrra dels catalans contra lo rei d'Espanha Felip IV.
L'imne fa una crida per defensar la libertat de la tèrra.
A ran de la lei del Parlament de Catalonha lo 25 de febrièr de 1993, Els Segadors foguèt declarat l'imne de Catalonha.
Lo registre sonòr oficial foguèt realizat e presentat en 1994.
Istòria[modificar | modificar la font]
Quand esclatèt la Guèrra de Trenta Ans, en 1618, al començament per causas religiosas, a mai se s'i barrejavan questions politicas e economicas, Felip IV d'Àustria, rei d'Espanha, i participèt obligat per sa parentat amb l'emperaire alemand de la dinastia dels Habsborg.
Pr'aquò las guèrras que còstan car, e una guèrra tan longa arroïnèt la tresaurariá reiala. Es atal que se demandèt que Catalonha aportèsse tanben òmes e argent a la guèrra. Aquò portèt un rebufal profond e l'indignacion de la populacion catalana, que se vegèt forçada d'aculhir las tropas imperialas per tal de defensar la frontièra espanhòla de l'ataca francesa.
Los actes del comte-duc d'Olivares, primièr ministre de Felip IV, entrainèron un grand òdi dins lo pòble catalan, pr'amor de la violéncia e dels abuses dels soldats sieus, e plan de vilas se revoltèron. Lo jorn del Còrpus de 1640 comencèt a Barcelona la revòlta dels dalhaires (l'anomenat Còrpus de Sang). La Generalitat e lo conselhièr en cap, Pau Claris, foguèron favorables als revoltats.
De la Guèrra dels Segadors, s'es conservat la musica de çò qu'aprèp es vengut l'Imne Nacional de Catalonha e simbòl de l'identitat catalana, Els Segadors.
Los dos tèxtes pus espandits son estats l'istoric, publicat ja per Milà i Fontanals en 1882 dins lo sieu Romancerillo Catalán e, dins la primièra edicion musicala, per Francesc Alió en 1892 dins lo sieu recuèlh de Cançons populars catalanes, e l'actual d'Emili Guanyavents, lo mai politic e reivindicatiu, ganhaire d'un concors convocat amb aquesta finalitat per l'Unió Catalanista en 1899 e que provoquèt una polemica publica e jornalistica passionada.
Amb l'adaptacion d'Emili Guanyavents, las paraulas originalas dels Segadors foguèron simplificadas, reduïdas de sièis estròfas a tres, las que se cantan actualament.
Demest los nombroses arranjaments collectius de l'imne nacional catalan, los mai espandits e coneguts probable son lo de Francesc Pujol, per las còblas, lo de Joan Lamote de Grignon, per las bandas, e l'armonizacion corala de Josep Viader. Recentament es estada faita una version per còr e orquèstra sinfonica, òbra d'Antoni Ros Marbà. Existís una version en musica makina d'aqueste imne.
Paraulas[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
- Guèrra dels Segaires - Guèrra qu'afectèt una brava part del Principat de Catalonha entre las annadas 1640 e 1652.


text:
L’economia de Samoa es fòrça dependenta de las exportacions agricòlas e de las devisas mandadas per los sieus nacionals, e mai de l'ajuda exteriora. Dos tèrces de la populacion s’avodan a l’agricultura. L’activitat mai importanta es l’exportacion de còpra e d’òli de còco e d’autres derivats de la meteissa planta.
Lo sector industrial es gaireben limitat a la transformacion de produches agricòls. Lo sector mai en creissença actualament es lo del torisme, qu’emplega per ara 20% de la populacion. Gaireben 122 000 toristas visitèron Samoa en 2007[1].


text:
Joan-Francés Blanc ei un autor mes qu’originau dera sciéncia-ficcion occitana. Publiquèc en 1998 un classic d’aguest genre que non auriá d’èster excludit de nat lista de bons autors occitans deth genre. Aué ja poirie èster considerat coma un classic dera sciéncia-ficcion deth nòste país e açò sèrie principauments per un hèt: era sua immensa originalitat damb eth roman Heisei.
Acostumadi a veire ena television o eth cinema sagues de divèrsi tipe – e entre aguestes es de caire espaciau – podem arribar a desbrembar que, de còps, era singularitat umana ei tanben simbèu de creativitat e donques d’originalitat. Aquerò tanben pòt vier en autors de Gasconha e aguest ei eth cas de Joan-Francés Blanc.
Damb eth son libe Heisei, entraram en ua òbra màger dera sciéncia-ficcion. Era sua man nos transportarà, òc, a travèrs deth temps – enquia er alunhat an 2078 – mès tanben e mes important encara a travèrs der espaci siderau. E tot açò sens desbrembar en nat moment qu’es personatges d’aguesta cuerta mès tanben grana òbra, son…quiòc, e poirie pas èster d’ua auta manèra…occitans !
Arrasons entara esperança
Heisei ei ua magnifica òbra de sciéncia-ficcion dividida en tres parts – eth futur dera planeta Tèrra – çò qu’ens hè pensar e repensar quin poirie èster eth nòste futur coma umans ena planeta -, un viatge a travèrs des esteles espaciaus entar ua aluenhada planeta aperada Heisei –e çò que s’i debanarà un còp i auràn arribadi ua multitud d’occitans que viatgen a travèrs der espaci – e poirie èter qu’ac hessen sens volontat -.
Atau, eth long viatge que hèn milièrs de persones ei hèt en es husades imperiaus – de quin empèri parla Joan-Francés Blanc sèrie ua bona arrason entar lector entà liéger aguest libe – Asa Maru e Ben Maru. Aguest serà eth qu’ocuparà desparièrs capítols de Heisei e que hen d’aguesta òbra ua des mes originaus aué dera sciéncia-ficcion occitana.
Permetetz-me aquí restacar Joan Francés Blanc – pera sua originalitat coma escrivan – damb un des autors estatsunitencs mes grani deth sègle XX: Frederic Pohl. En efècte, aguest autor, fòrça conegut per sua saga de divèrsi libes aperada Portico, mene eth lector laguens un univèrs de husades a travèrs dera exploracion der espaci galactic a desparières istòries que descriuen coma seràn es futurs viatges en er espaci e quines causes e races i descobrirà era espècia umana. Ua verdadièra jòia dera literatura de sciéncia-ficcion.
Heisei de Joan-francés Blanc serie ja ua beròia òbra de sciéncia-ficcion occitana pera sua prumèra part, on trapem era descripcion des pròplèus 70 ans dera istòria dera planeta, d’Euròpa e d’Occitània. Era solucion utilizada per autor hè deth libe ua amassada de suspreses pera sua logica e racionalitat. Mès Blanc va encara mes luenh en tot descríuer com poirie èster un viatge a travèrs der espaci de tot un pòble, ua nacion dera planeta. Aquí es detalhs – damb sauts de velocitat includidi – sus era vida vidanta de milièrs de persones en un viatge coma aguest, hèn de Heisei ua òbra, dilhèu, unica.
En eth viatge i aurà revòltes, hame, set, fauta d’oxigèn, relacions sexuaus e violéncia. En definitiva, tot çò que hè ena sua vida vidanta er èster uman. E se eth futur dera Tèrra non ei guaire bon – segontes eth nòste punt de vista actuau – eth pessimisme der inici de Heisei marcharà pòc a pòc entar un optimisme intellectuau sus er èster uman que serà descrit a travèrs des accions que patirà ua collectivitat umana en ua nòva planeta. Encara i pòt aver esperança.
Era narracion de Heisei ei leugièra. Segur. Ac ei tan que en finir eth libe eth lector vò contunhar e coneisher que serà çò que passarà as següentes generacions que viueràn en aguesta planeta – ua sòrta de salvacion d’ua o mes d’ua petita nacion terrestre-. Ei aguest eth moment de demandar ar autor d’escríuer ua dusau part. Es aimants dera sciéncia-ficcion en occitan ne serián contents !
De mès, era prosa utilizada ei practica, pas malaisida, precisa, beròia. Ua utilizacion deth gascon que permet a gascons mès tanben as autes occitans d’entrar en aguesta beròia varianta dera nòsta lenga e conéisher atau ua des òbres mes originaus dera sciéncia-ficcion occitana des darrèrs ans. Escrita en gascon per Joan-Francés Blanc. Un nom que cau pas desbrembar se aimam aguest genre literari: ua arrecomanacion de lectura totau. Traparètz eth libe en es Editions des Regionalismes. Ua òbra que, maugrat cuèrta ei encara aué ua òbra major.
Christian Andreu


text:
1. Eth « cas Millet » a prenut un nau camin: eth deth dangerós ahèr deth finançament ilegau des partits o des sues fondacions. Dangerós entara credibilitat deth sistèma, se vò díder. Auem descubèrt que mès de 600.000 èuros an anat a parar ara fondacion Trias Fargas, de Convergéncia, gessudi dirèctament dera Fondacion Orfeó Català – Palau dera Musica. Eth dirigent convergent Àngel Colom, proòm en sòn moment deth Partit pera Independéncia amassa damb era periodista Pilar Rahola e personatges alavetz non tan coneishudi coma eth president deth Barça, Joan Laporta, a reconeishut tanben que recebec sòs dera factoria Millet quan eth sòn partit ne existie e acabaue d’ingressar coma militant convergent. Artur Mas aurie de dar explicacions publiques e exigir responsabilitats. Sòs dera cultura usadi entà hèr partit, encara que tostemp mos an dit -e diden- que « hèn país ». Guaires irregularitats s’auràn hèt en nòm deth « país »? Patriotisme de paraula, coma mos didie eth president Montilla aguesta dimenjada. Ei a díder, de bla, bla, bla.
2. Eth deputat popular Daniel Sirera ei er unic dirigent dera oposicion politica catalana qu’a visitat eth sindic Francés Boya quan a vengut tara Val d’Aran. Protocòl mane. Non ac an hèt pas toti. E aguest hèt l’aunore. En uns moments dificils, en qué eth sòn partit a decidit prescindir deth sòn lideratge, li publiquen ara un messatge de mobil comprometut (« este partido es una mierda »). Tanben n’a estat victima eth conselhèr Saura, d’aguest procediment plan discutible. Non sabem ce quin ei eth dret que prevau: s’eth dera informacion o eth derivat pera correspondéncia privada; mès ei dilhèu un tant injust.
3. Qui ei Joan Carretero? Donques ei un mètge de Puigcerdà, coma eth s’a autodefinit, en tot dar-se faussa modèstia. Donques ei vertat. Ath delà d’èster exconselhèr deth prumèr Tripartit, deth que renègue tant, e alcalde pendent ans e ans deth caplòc dera Cerdanya, ara ei sonque aquerò que ditz qu’ei e president d’ua associacion que sonque se represente, enquia ara tanben, ad a era madeisha. Ua associacion independentista, inspirada en un nacionalisme conservador, que combrègue damb ua part importanta dera opinion publicada de clar signe nacionalista conservador. D’aquiu, eth ressò mediatic desproporcionat, non corresponut damb era realitat politica e institucionau de Catalonha. Dempús des eleccions, ne parlaram, atau coma hèrem damb Ciutadans, un aute fenomèn de temporada.


text:
Quora un òme, sordat o ciutadan del monde, es mòrt per establir la patz sus la planeta, o cal fortament regretar (es en occitan qu’escrivi aiçò e i pòdi gaire contra); Lo sergent Kalakut es mòrt lo 8 de mai de 2014, es un simbolisme que cal pas oblidar tanpauc. Coma militar francés, aquel sordat coma los autres vivents, se devon d’èstre muts sus la manièra que l’Estat francés manipula la migracion, dels joves òmes o las femnas en Euròpa. L’armada es la granda muda, que díson… L’armada francesa coma las autras en Euròpa. Es la granda muda perqué pòt pas criticar lo sistèma politic francés… pauc impòrta las etiquetas portadas.
An pas dreit a un sindicat, ni de repotegar contra lo sistèma politic francés que nega grandament las violéncias que l’armada n’es l’aisina, e l’acte politic qu’es l’esséncia ambe la flaquessa de la diplomacia francesa.
Lo 8 de mai de 2014, lo sergent Kalafut es estat matat per l’integrisme musulman ; èra militar del sistèma francés sonat Légion Étrangère ; èra militar francés en l’abséncia de fòrça d’intervencion europèa, abséncia de CED e la flaquesa de l’Eurocòrps ; èra ciutadan slovac, donc de l’Union Europèa. Acabi de legir doás manièras de presentar aiçò :
Cal remarcar lo grand simbolisme dins l’armada francesa e donc lo simbolisme de la bandièra francesa adobat de la seuna cara en fotografia. Cal remarcar sus la segond manièra l’expression «mort pour la France».
Dins los dos cases me sembla qu’es bravament faus.
Cal legir simplament los tèxtes ; la mission de l’Estat francés, lo sistèma militar e diplomatic, es una mission africana designada per las institucions internacionalas per portar la patz al Malí ; es mòrt per combatre contra la violéncia dels integrismes religioses en Africa, en nom d ela comunautat internacionala.
Donc, lo «mort per la France» es vertat e al meteis temps sona coma una expression del nacionalisme francés qu’a pas cambiat dempuèi la fin de la guèrra de 14/18 e l’installacion dels monuments militaristas franceses un pauc pertot e que son estats lo supòrt de la longa lista dels mòrts pel nacionalisme expansionista francés un pauc pertot en Euròpa, Indochina, o Argèria.
Aquel regiment es estacionat a Calvi en Corsega e aital i pòrta una manièra de veire lo desvolopament economic francés, ambe ;lo militarisme ; la situacion es similara a Castèlnaud’Ari o Pau. Es estranh mas me sembla qu’es tanben en zòna de conquèsta patriotica francesa… Es un biais pel sistèma politic francés de respondre a l’abséncia de politica lingüistica.
La venguda del ciutadan europèu Kalakut en l’Estat militarista francés es tanben la causa d’una migracion eprqué la situacion economica de la Slovaquia èra pas de als bona 7 annadas farà. tota l’enèrgia del poder eslovac es ara bastir ambe una reala politica econonica, e donc al migracion del ciutadan europèu Kalakut seriá pus justificada.
La politica militarista francesa es justificada anuèit ambe l’abséncia d’una politica militara per la patz e per contrar los integrisme religioses e militaristas dins lo monde.
Sul territòri francés, en République française, mantunes ciutadans musulmans an considerat que migrar èra la solucion per salvar lo pòble sirian e l’integrar dins l’integrisme religiós e violent musulman.
Migrar es gaire la solucion ,car totas las migracions son sempre instrumentalizada, per un bon costat (establir la patz civila al Malí o Alganistan), o pel maissant establir un novèl sistèma politic o colonialista (orientacion politica o religiosa), mas la migracion dels Europèus es de questionar.
Ara, son los Espanhòls, Portugueses, Bascos, o Catalans, que pensan que migrar es bon car lo sistèma economic es mal entretengut en Espanha pel PP. Ara, son los Franceses, format a las tripatolhatges matematicas, que van trabalhar per la borsa de Londres o Nòva York … a cada vagada, lo sistèma emplega coma del temps del franquisme la migracion (Andaloses a Barcelona) per destrusir las societats d’origina de la migracion e la societat d’acuelh de la migracion…
E oblidi pas los que, manipulat per la premsa audiovisuala, arríban en massa sul continent europèu e son pas los primièrs que dintraràn dins l’armada per la patz en Africa… Mas seràn grandament manipulat e seràn objectes economics per bastir ambe de contracte luxemborgeses en nom de multinacionalas francesas, per far baissar lo nivèl salarial jà tradicionalament autrejat per la batesta sindicala o corporatista.
Ara es segur, la migracion es un instrument que mata los pòbles, los ciutadans los uns contra los autres… Es un acte d’inumanitat. Es la politica de l’Union Europèa actuala.
Se cal recordar per tornar a l’engatjament del sergent Kalakut que l’armada europèa es estada refusada pels poders partidocratas franceses. Els an preferits l’Euratom, qu’es autanplan dangierós, mas es tecnicament un dangièr, mens car la tecnica es pas un ben uman, mas arrestable a tot moment en ne pagar las lescas.
Se cal recordar tanben que los poders africans son mai aisit per installar lo capital en Euròpa que per bastir la patz en Africa. Lo sordat Kalakut es mòrt a causa d’aquestas incompeténcias politicas africanas tanben.
Lo sergent Kalafut amerita de cap manièra d’èstre remerciat ambe la bandièra francesa unica, amerita d’aver la bandièra slovaca per remembrar que la Solaquia a pas pron trabalhat per lo gardar en Slovaquia. Se cal recordar que un Slovac aurà assajat de portar la patz en Africa, e i es mòrt de las bombas dels integristas musulmans.
Lo Sergent Kalafut es mòrt per la patz en Africa, mòrt per Africa en nom de l’Union Europèa.
Un sordat slovac, sergent Kalafut, es mòrt per la patz contra l’integrisme religiós, es mòrt per la planeta, la societat occitana e còrsa o deuriá far saber al monde sancièr.
Sordat Kalafut REP.
-°-
-°-


text:
CraquelenqueCraquelenque tiene 12 letras
Definición de craquelenque aquí
Resultados de búsqueda:
Resultados de imágenes:
Youtube: craquelenque
Nube de palabras :
- craquelenque xraquelenque vraquelenque fraquelenque draquelenque ceaquelenque cdaquelenque cfaquelenque ctaquelenque c5aquelenque c4aquelenque crzquelenque crsquelenque crwquelenque crqquelenque cra1uelenque cra2uelenque crawuelenque craauelenque craqyelenque craqhelenque craqjelenque craqielenque craq8elenque craq7elenque craquwlenque craquslenque craqudlenque craqurlenque craqu4lenque craqu3lenque craquekenque craquepenque craqueoenque craquelwnque craquelsnque craqueldnque craquelrnque craquel4nque craquel3nque craquelebque craquelemque craquelejque craquelehque craquelen1ue craquelen2ue craquelenwue craquelenaue craquelenqye craquelenqhe craquelenqje craquelenqie craquelenq8e craquelenq7e craquelenquw craquelenqus craquelenqud craquelenqur craquelenqu4 craquelenqu3


text: S'i troban leis obras de Richard Deacon dins l'encastre dei "Novas sasons de l'art vident". Es un ostalàs privat e per rintrar te fan pagar onge euros. Mai la poèsia es au troba-te. Siés aqui dins la frescor d'un ort borgés. Que sembla un pauc a un ostalàs a la Jaume Tati, aquèu visionari. Espantat per aquela capitada e aquel amor de l'art, comences de romegar e faire de reprochis ai musèus d'estat! Trobes qu'aqui i a pron d'espaci, un espaci liure sensa cadena, que te permet de te passejar d'obras en obras e que permet ais obras d'art de se desenvelopar coma d'èstres. Mai te desrevelhes lèu quora siés a faire l'elogi dau privat. Quin orror! Avisa-te se l'estat se desbarrassa de l'art, quau lo monstrarà au pople e a quin prètz? L'art, mon bon monsur, es un afaire public! E d'alhors, onge euros, finala, aquo te costa un braç! Om troba de comportaments blings-blings e cons-cons dins aquela fondacion. Onge euro fa pas nimai la causida quantitativa e qualicativa dau public. Pensa! Lei nervis escampan de peças de monedas dins lei fonts d'art e fan de vots! E! Siam pas a Lordes! Enfin, coma lo disiéu, l'art contemporanèu troba aqui tot son sens. Leis estatuas son pausadas o puslèu se passejan coma de dinosaures vidents jogant amé lo cèu, la tèrra vo lei bartàs de peire. Siéu estat pivelat per lei fotografias de Ernst Scheidegger: L'atelier de Giaccometti, rue Hippolyte-Maindron, Paris. Lo fotograf prenguèt - en negre e blanc - l'esculptaire a l'obra. Sei retrachs son precis. E dins leis uelhs de l'artista (es coma un making off, se volètz) trobam leis uelhs de l'actor, de l'escrivan, de l'esculptaire, de dieu.


text:
Palestina (istorica)
Palestina (del latin Palæstina, a son torn del grèc Πaλaισtίvn Palaistinē, que son etimologia remonta al mot filistèus) es una region de l'Orient Mejan, dins lo Levant mediterranèu, a l'èst del riu de Jordan.
Correspond aperaquí a las regions de Galilèa, de Judèa e de Samària.
Lo gentilici es palestinian -a.
Après la Revòlta de Bar Koḥbà (132-135) l'emperaire roman Adrian cambièt lo nom de Judèa en Syria Palaestina (en prenent lo nom dels filistèus, que èran d'ancians enemics dels jusieus). Lo territòri apertenguèt successivament, dempuèi lo sègle IVen, a l'Empèri Bizantin, al Califat Omeia, al Califat Abbassida, als turcs selchokidas, als fatimidas, al Reialme de Jerusalèm, als mamelocs, a l'Empèri Otoman e a l'Empèri Britanic (jos mandat de Societat de las Nacions).


text:
Musica :R.Laporte
Répic :
Cinquanta ans anuèit !A !coma lo temps passa !
Me sembla qu’èra gèr, alentorn de Totsants,
Qu’entravas amb jo dins la pichona glèisa
Ont davant lo curat me balhès tos vint ans.
Dins quants d’endrets tot a long de la vida
A calgut s’arrestar per se metre a l’acès ?
Dels caminols escartar las ortigas
En regardant tanben ont pausàvem los pès ?
Sens briga i pensar, ma man a pres la tuà
Per poder coma abans potonejar tos dits,
Te sarrar contra jo, e de nostre vielh cor
Reviscolar l’amor que cresiam escantit.
Fermer


text:
Amikumu, una aplicacion per practicar las lengas
Dos esperantistas, Chuck Smith e Richard Delamore an agut l’idèa de crear una aplicacion que permetèsse de trobar de locutors de las lengas que parlam (o qu’aprenèm) a l’entorn de se, gràcias a un sistèma de “pin’s” (cada utilizaire senhala sa posicion abituala, d’un biais mai o mens precís). Se parli francés e qu’arribi en vacanças a Tallinn. Pòdi cercar un francofòn que me poirà far visitar la vila en escambi de la possibilitat de practicar la lenga francesa.
Amikumu es una aplicacion per IOS e Android qu’ajuda a trobar de monde del país o natius que parlan la lenga que volètz. Permet als aprenents d’una lenga de se retrobar d’un biais simplòt.
L’aplicacion s’adreça principalament a tres publics :
- los poliglòtas e los que s’aprenon una lenga estrangièra rara, e qu’an pas totjorn gaire de possibilitats de practicar ;
- los sords que patisson de còps de solitud perque rencontran pas aisidament d’autres “locutors” de la lenga dels signes locala ;
- los esperantistas que fòrman una diaspòra escampilhada e qu’an pas totjorn l’ocasion de practicar, en particular quand visitan una vila estrangièra.
Aquela tecnologia es gratuita, segura e accessibla a totes.
L’occitan fa partida de la nombrosas lengas que ne podèm recercar los locutors enregistrats ; ont que siatz dins lo monde, poiretz recercar qual parla occitan dins lo parçan que vos i trobatz. Dins la version venenta, l’interfàcia serà disponibla en lenga nòstra.
Per tota demanda informacion, contactatz : info@amikumu.com


text:
« Iiiin-ten-diii »
, lo bariton, seguit per lei vòtz de fremas fa plaça a un cort silenci, avans que lei cantaires reprenan, estirant la premièra sillaba e picant la segonda : « Sooor-gen-tiiii »
alòr que lo clavecin pontua e que lo violon estira…
Luca Antignani, a pena quaranta ans, format a Roma e Milan, qu’ensenha l’orquestracien a Lion e la musica contemporanèa a Lausana, èra convidat per le Festivau Mars en Baroque a crear sa pèça, Comanda de Musicatreize, Il canto della tenebra
, per l’ultima vesprada d’aquela bèla manifestacien que vèn de se debanar tot lo mes. « Ai causit un texte de Dino Campana, per doás rasons au mens »
qu’èra convidat a n’en parlar au public de la sala de Musicatreize, l’ensèms qu’a jugat, per lo premier còup, son òbra sota la direccien de Roland Hayrabedian, amé lo concors dau clavecinista Jean-Marc Aymes. « Una rason semantica, perqu’ai concebut aquela pèça coma un fluvi, que s’estira despuei sei sorgents
, e que se ditz justament « Sorgenti ». Puei una rason sonòra, bòrd qu’amé Campana ai trobat de paraulas que sa sonoritat veïcula ja la sinhificacien dau mot. Quand entendi « sorgenti », o « intendi », lo son suggerisse lo sens. Me sembla aquí que lo tèxte pòu èstre entendut ren que par sa musica ».
Dino Campana (1885-1932) èra un engèni malurós de la poesia italiana, qu’aurà passat la màger part de sa vida en espitau psiquiatric o en vagacien en Euròpa.
Antignani, qu’es un afogat
de la musica de Carlo Gesualdo, pensa que ja lo mèstre italian dei madrigaus dau siècle XVI obeïssiá ai mumes ressòrts.
Justament es am’un ensèms de cants dau seisen libre de madrigaus de Gesualdo qu’aviá començat la serada.


text:
Drecha (matematicas)
En geometria, la drecha designa una linha rectilinèa, infinida e sens espessor. Dins la practica, es dessenhada sus una fuèlha per una linha drecha avent en consequéncia de limitas — aquela de la fuèlha — e una espessor — aquela del gredon.
Pels Ancians, las drechas, en matematicas e subretot en geometria, es un objècte un objècte venent sol, tan evident que se negligissiá de precisar de que se parlava. L'un dels primièrs a formalizar la nocion de drecha foguèt le Grèc Euclides dins un dels seus Elements. Amb lo desvelopament del calcul algebric e vectorial, d'autras definicions seràn apondudas. Mas es amb la naissença de las geometrias non euclidianas que se desobrissiguèt de tipes nòus de drechas, e, alara, obliguèt a far mai clar e prigond aquel concèpte.
Somari
- 1 Del punt de vista concret
- 2 L'apròche euclidian
- 3 Apròche algebric
- 4 Logica e geometria
- 5 Geometria analitica
- 6 Annèxas
Del punt de vista concret[modificar | modificar la font]
« La linha drecha es lo camin mai cort per anar d'un punt cap a un autre »[1]. Atal se definís lo segment limitat per aqueles dos punts. Enseguida se dich que tres punts son alinhats se e sonque se un d'aqueles tres punts aparten al segment determinat pels dos autres. Fin finala se nomena drecha çò definit per dos punts A e B l'ensems dels punts alinhats amb A e B, A e B inclusits.
Aquela definicion simpla sufís per las aplicacions concretas. Permet per exemple a l'ortalièr de traçar sas linhas dels plantolièrs: tendent una còrda entre dos pals, realiza una linha. Un autre imatge abitual es aquel del fial de plomb[1]. Es a dire que dins aqueles cases, del fial tendut se negligís l'espessor.
De limitas d'aquelas definicion mena los matematicians a ne preferar d'autras. Per exemple, se consideram la Tèrra coma una esfèra, lo camin mai cort entre dos punts es pas mai una linha drecha, mas un arc de cercle. Mas, a l'escala d'un èsser uman, aquel cercle es tan grand qu'una linha drecha es de fach una bona aproximacion[2]. La nocion del « camin mai cort » es estudiada jol nom de geodesica.
L'apròche euclidian[modificar | modificar la font]
Definicion formala[modificar | modificar la font]
Dins los seus elements, Euclides definís los objèctes tenent a la geometria dicha euclidiana (punt, drecha, plan, angle) e lor dona de postulats. Amb aqueles elements de basa, mena, per de demonstracions rigorosas, l'ensems de las autras proprietats.
Per Euclides:
- una linha es una longor sens largor;
- e una linha drecha es una linha egalament plaçada entre los seus punts.
Comença per una drecha finida que definís coma un segment. A besonh d'un postulat per la perlongar al delà dels seus tèrmes, d'un autre per ne provar l'existéncia (Per dos punts distints passa una drecha) e d'un autre nomenat lo cinquen postulat d'Euclides per tractar de las posicions relativas de las drechas (Se doas linhas son secantas amb una tresena de tal bias que la soma dels angles interiors d'un costat es estrictament inferior a dos angles drechs, alara aquelas doas linhas son de segur secantas d'aquel costat.)
Aplicacions[modificar | modificar la font]
L'apròche d'Euclides es fecond, permet de demostrar fòrça teorèmas considerats coma elementaris al vejaire de las matematicas al sens modèrne del tèrme. Se pòt citar lo teorèma de Tales, lo teorèma de Pitagores o encara lo problèma de Napoleon.
Apròche algebric[modificar | modificar la font]
Motivacions[modificar | modificar la font]
La definicion axiomatica d'Euclides apareis tròp paura per resòlvre de familhas de problèmas. Se pòt citar istoricament aqueles associats a la construccion amb la règla e lo compàs, per exemple la triseccion de l'angle, la duplicacion del cub o encara la construccion d'un poligòn regular. Un apròche algebric es utilizat per remediar aquela dificultat. Amb la nocion de polinòmi ciclotomic, Gauss fa una avançada majora dins aquel domeni en 1801 que publica dins son libre Disquisitiones arithmeticae.
Los progrèsses de la fisica engendrèron una branca nòva de las matematicas, d'en primièr nomenada calcul infinitesimal e ara calcul diferencial. Aguèt coma primièr succès la compreneson de la mecanica celèsta. Un còp mai, la modelizacion d'Euclides es gaire sufisenta per formalizar coma cal aquel domeni.
Una nòva construccion es alara prepausada, se fonda sus d'estructuras algebricas. Los grops abelians e los còs commutatius son utilizats per definir un espaci vectorial puèi un espaci afin.
Geometria vectoriala[modificar | modificar la font]
En geometria vectoriala, una drecha vectoriala es un espaci vectorial de dimension 1.
Se v es un vector non nul, la drecha vectoriala engendrada per es l'ensemble dels vectors pels quals existís un escalari k (un real per un espaci vectorial sud ℝ) k tal que
- .
Se dich alara que los vectors e son colinearis.
Geometria afina[modificar | modificar la font]
En geometria afina, una drecha es un espaci afin de dimension 1, es a dire que l'espaci vectorial associat es una drecha vectoriala.
Se A es un punt e un vector non nul, la drecha afina passant per A e de vector director es l'ensemble dels punts M pels quals existís un escalari k tal que
- .
Se A e B son dos punts distints, la drecha (AB), passant per A e B, es l'ensemble dels baricentres dels punts A e B.
Logica e geometria[modificar | modificar la font]
Motivacion[modificar | modificar la font]
L'apròche algebric permet d'enriquir plan la geometria e ofrís de responsas satisfasentas a fòrça problèmas. Mas una vièlha conjectura demòra: cossí demostrar lo cinquen postulat d'Euclides. Proclos l'exprimís del biais seguent: Dins un plan, per un punt distint d'una drecha d, existís una unica drecha parallèla a d.
Ja, los grècs antics sabián qu'una esfèra sembla poder definir una geometria, las drechas serián alara los grands cercles de l'esfèra. Mas, la connexion entre una esfèra e la definicion d'una geometria demòra a aquela epòca pas possibla.
Ròtle d'Hilbert[modificar | modificar la font]
David Hilbert dona un element de responsa. La construccion d'Euclide es pas entierament rigorosa. Manca en efièch, quinze axiòmas per bastir los fondaments d'un sistèma logic capable de suportar la geometria euclidiana. Una tala formalizacion existís, se considèra per exemple d'axiòmas d'Hilbert.
La responsa a la question que pausa lo cinquen postulat es donc de l'òrdre de la logica. La basa axiomatica d'Euclide constituida dels quatre primièrs postulats es tròp flaca per garantir lo cinquen.
Se l'apròche d'Hilbert permet de resòlvre aquela question, es pauc operacionala per bastir la teoria de la geometria euclidiana. S'utiliza mai sovent la basa axiomatica de Peano per bastir l'ensemble dels entièrs naturals puèi las diferentas estructuras algebricas utilizadas. L'interès de las òbras d'Hilbert sus aquela question es donc subretot de l'òrdre de la logica e pauc geometrica.
Geometrias non euclidianas[modificar | modificar la font]
Longtemps abans de comprene la dimension logica de la problematica e pendent lo sègle XIX, apareguèron d'autras geometrias ont la drecha aviá pas mai las meteissa proprietats que dins la geometria euclidiana: las geometrias non euclidianas.
En geometria projectiva, de drechas parallèlas se copan en un punt impròpri e per dos punts passa pas qu'una sola drecha.
En geometria iperbolica, per un punt donat, non situat sus una drecha donada, passa al mens doas drechas que copan pas la drecha donada.
En geometria elliptica, doas drechas son totjorn secantas. Un exemple classic de geometria elliptica es la geometria sus una esfèra ont lo camin mai cort per anar d'un punt cap a un autre es una partida d'un grand cercle. Una drecha es alara definida coma un grand cercle. Doas drechas distintas se copan alara en dos punts diametralament opausats que ne forman qu'un per aquela geometria. Tanben existís la proprietat: per dos punts distints passa una sola drecha.
En mai se pòt tanben definir una drecha coma un cercle de rai infinit.
Aquela definicion es incompatibla amb aquela eissida de l'algèbra lineara. Dins aquel contèxte, se dich en general de geodesica per evitar una confusion.
Geometria analitica[modificar | modificar la font]
Se l'espaci vectorial es dotat d'una basa, o l'espaci afin d'un repari, la drecha pòt èsser caracterizada per d'eqüacions.
Espaci afin de dimension 2[modificar | modificar la font]
Una drecha afina es l'ensemble dels punts M de coordonadas (x ; y) tals que , ont . Un vector director de la drecha es lo vector de coordonadas . L'eqüacion precedenta es nomenada eqüacion cartesiana de la drecha.
Dins aquela familha de drechas, i a:
- las drechas d'eqüacion associadas a de foncions linearas de ℝ dins ℝ ;
- las drechas d'eqüacion associadas a de foncions afinas de ℝ dans ℝ ;
- las drechas d'eqüacion parallèlas amb l'axe de las ordonadas.
La letra m represente lo penjal de la drecha.
Espaci afin de dimension n[modificar | modificar la font]
En dimension n, la drecha passant per e de vector es l'ensemble dels punts pels quals existís un escalari k tal que
Aquel sistèma d'eqüacions se nomena un sistèma d'eqüacions parametradas de la drecha.
Cas particular de l'espaci (dimension 3), en:
- Coordonadas cartesianas:
- Coordonadas polaras:
Annèxas[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Introduction à la géométrie : géométrie linéaire et géométrie différentielle; Pascal Dupont, Marcel Berger; ed:De Boeck Université, 2002, isbn=978-2-8041-4072-4
- (fr)Traité de géométrie élémentaire Eugène Rouché, Charles de Comberousse ed:Gauthier-Villars; París, 1866}}
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 et 1,1 Rouché 1866.
- ↑ Berger, Dupont 2002, p. 504.


text:
UA impulsarà eth Centre d’Innovacion Empresariau tà fomentar eth trabalh
Eth sindic d’Aran e candidat ara reelecion per UA, Paco Boya, a assegurat aué qu’impulsarà eth Centre d’Innovacion Empresariau dera Val d’Aran, qu’ara bastís eth Conselh en Casau, entà “fomentar eth trabalh, crear naues empreses e ajudar as existentes en Aran”. “Aguest projècte, qu’auem metut en marcha en aguesta legislatura, va adreçat especiaument ara nòsta joenessa e es emprenedors, pr’amor qu’entà UA son ua prioritat”, segontes Boya.
A despièch qu’eth marge d’actuacion deth Conselh e es ajuntaments ei limitat entà revertir eth caumatge, UA s’a comprometut a hèr d’aguest centre un esturment tà acuélher es projèctes empresariaus des joeni e es emprenedors e dar supòrt as empreses que desvolopen era sua activitat en Aran. Eth supòrt s’amiarie a tèrme damb era aplicacion des naues tecnologies e era innovacion enes sòns negòcis.
Boya a auançat qu’eth Conselh Generau se dotarà tanben d’un Espaci entath Foment deth Trabalh, que reforçarà er Airau de Promocion Economica e aufrirà formacion e assessorament personalizat entà trobar trabalh damb era collaboracion estreta deth Servici d’Ocupacion de Catalonha.
CDA frivolize era manca de trabalh
Eth Centre d’Innovacion Empresariau, ena fasa finau de construccion, trobarà era complicitat der Ajuntament de Vielha-Mijaran se Juan Riu deven alcalde. Eth prumèr candidat en caplòc aranés s’a referit ath projècte com “ua oportunitat tà crear trabalh de forma concrèta e tangibla”. Riu a declarat que d’aguesta forma se demòstre que “UA compde damb un projècte realista, que tòque de pès en tèrra”, e a lamentat que “CDA tracte damb frivolitat un ahèr tan sensible coma era manca de trabalh en prométer centenars de lòcs de trabalh sense concretar coma les crearà”.


text:
Villars-lès-Blamont
Villars-lès-Blamont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villars-lès-Blamont Es un vilatge termierèr, limitrophe de la Soïssa : a situat entre Damvant (Soïssa) e Pierrefontaine-lès-Blamont, sul Scenari de Blamont ( França).
Villars-lès-Blamont est un village frontalier, limitrophe de la Suisse : il est situé entre Damvant (Modèl:Suisse) et Pierrefontaine-lès-Blamont, sur le Plateau de Blamont (Modèl:France).


text:
Ecliptica
Dau ponch de vista geocentric, l’ecliptica es lo grand cercle sus l'esfèra celèsta representant la trajectòria annuala dau Soleu vista de la Tèrra. Dau ponch de vista eliocentric, se tracta de l’interseccion de l'esfèra celèsta amb lo plan geometric de l’orbita terrèstra a l'entorn dau Soleu (o plan ecliptic)
Leis expressions de plan de l'ecliptica e de plan ecliptic, sinonimas, designan lo plan contenent lo centre de gravitat dau Soleu e lo centre de gravitat de la Tèrra virant a l'entorn dau Soleu; aqueu plan se projècta a l’infinit e sèrv a definir un sistèma de coordenadas per localizar leis estelas
La màger part dei planetas dau Sistèma Solar an una orbita gaire enclinada subre lo plan de l'ecliptica. Lo Zodiac s'atròba tanben de lòng d'aqueu plan.
Lo plan de l'ecliptica es enclinat, a respècte de l’eqüator celèst, d’un angle dich enclinason de l'ecliptica e que vau environ 23° 27'; aquel angle mesura l’enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra a respècte de la normala au plan de son orbita. Per quant au plan orbitau de la Luna, es enclinat d’aperaquí 5° a respècte de l’ecliptica.
Puei que i a environ 365,24 jorns dins una annada e 360 gras dins un cercle, lo Soleu sembla de se mòure de lòng de l'ecliptica d'aproximativament 1° per jorn. De segur, aqueu movement d’oèst en èst es contrari au movement aparent d’èst en oèst de l'esfèra celèsta.
L’ecliptica e l’eqüator celèst se copan en dos ponchs, diametralament opausats. Se ditz equinòccis ai moments que lo Soleu apareis en aquelei ponchs (valent a dire, dau ponch de vista eliocentric, quand la Tèrra es en aquelei ponchs de son orbita). A aquelei moments, jorn e nuech duran cadun 12 oras (environ) en totei leis endrechs dau glòbe terrèstre. Un dei dos ponchs d'interseccion, dich ponch vernau, correspònd a la posicion de la Tèrra sus son orbita a l'equinòcci de printemps e sèrv de ponch de partença per lei mesuras angularas dei ponchs de l'ecliptica. Au ponch pus septentrionau de l’ecliptica, se li ditz solstici d’estiu dins l’emisfèri Nòrd e solstici d'ivèrn dins l’emisfèri Sud. Aquelei denominacions s'escàmbian quand lo Soleu es au ponch pus meridionau de l’ecliptica.
Lei ponchs onte l'orbita d'un astre dau Sistèma Solar rescòntra lo plan de l'ecliptica s'apèlan nos. Dins son movement a l'entorn de la Tèrra, que vira a l'entorn dau Soleu, la Luna rescòntra tanben lo plan de l'ecliptica en dos nos. S'una luna novèla o una luna plena se produtz au passatge en un nos, ne resulta un eclipsi, qu'en aqueu cas Luna, Tèrra e Soleu son alinhats dins lo plan de l'ecliptica. Es per amòr que se i obsèrva leis eclipsis que lo plan de l'ecliptica es nomenat ansin.


text:
Las eleccions de 2017 son estranhas (segon me e mantunes mèdias internacionals) ; es que serà lo retorn del monarquisme, una novèla restauracion. Pels ciutadans qu'an oblidat l'istòria del XIXen sègle, se fau remembrar aquel temps. Quand i a pas de programa, es que lo gat vòl amagar quicòm ; En Marcha amaga lo centralisme d'una politica pensada pel sistèma bancari francés, pels grands comptes de la rica borgesiá parisenca. Quí m'explica coma Emmanuel Macron a poscut pagar la pujada que los mèdias del sistèma an ajudat ?
Èra la debuta del sègle XIXen sègle que la casta jacobina installava un poder dictatorial, Napoleon Ier per l'aver salvat de l'invasion estrangièra ; installat farà la guèrra als pòbles colonialistas europèus ambe l'ipocrisia que el es melhor que los monarcs de dinastias ancianas e que s'autoreproduisiá entre els. Napoleon Ier a agut un descendent politic Napoleon III, elegit un còp puèi devengut lo novèl monarc ambe transicion que lo sistèma economic liberal (liure comèrci, es de dire non teleguidat pels novèls Borbons, e Bonaprtistas arribats al poder) ; aital al sègle XIXen las fièras universalas èran per mostrar que lo sistèma liberal èra un sistèma de succès pel pòble e donc que podiá contunhar a sotmetre los pòbles de fRança ; lo problèma es estat que la guèrra de 14/18 arriba ; lo moment istoric grand a integrat l'industria de la violéncia quimica dins la violéncia d'acarament dels egoïsmes entre mercat-Estat-nacion imperialista europèu ; los pòbles n'an patit grandament.
Se fau remembrar atanben qu'en
1848, tota la campanha en Occitània se faguèt en lenga occitana, mas
arribats a París tota la representacion mascle d'Occitània a votat per
la destruccion de la lenga qu'emplegava dins la campanha electorala. Es costumièr del personal politic d'Occitània d'emplegar la lenga per se valorizar al país (exemple L'Estivada pel cònsol dit socialista de Rodés, e son raliment a Emmanuel Macron, ara) e puèi d'oblidar aviat çò que farga al país ; pagina nègra de la politica en Occitània, pas sonque dins lo musèu.
La restauracion èra lo retorn dels Borbons, puèi dels Bonapartistas al cap del govèrn parisenc, de l'impèri parisenc, es la debuta de l'expansionisme d'oltra-mar, del colonialisme d'oltra-mar.
Dins un bilhet politic precis Frederic Says confirma la vision d'un Emmanuel Macron coma una vision politica de retorn dels personatges coma los Borbons o los Bonapartes al cap de l'Estat, del mercat-Estat-nacion francés, tot en gardar una vision europèa d'un Napoleon Ier (benlèu sense violéncia mas segur ambe la meteissa arrogança parisenca d'aver una vision pel continent). Dins aquel contexte lo Brexit anglés a una novèla faciada, fugir un continent Union Europèa que se vòl un sistèma politic pòst-bonapartista.
Dins aquel bilhet, las tracas semanticas son plan donadas, e plan vista ; çò de mai estonent es aquel seguisme, o amiguisme de mantunes elegits jacobins parisencs (ancians ministres socialistas) per aquela idèa de tornar centralizar fRança.
Car es plan aquò, sortir la taxa d'abitacion de la borsa de las comunas es sortir una taxa locala e la centralizar ; es de dire la darrièra taxa qu'es ligada a la volontat poltiica de terrenh e prigondament ligada a las decisions politicas localas, per las portar a Paris ; es la politica que la revolucion dita francesa a portat en centralizar la fiscalitat de cada ducat, marqués o comtat de fRança, en nom de la santa republica naissenta.
Quand se parla de ligar una taxa sul petròli a l'activitat politica dels Conselh Regional, Paris inventa una taxa que la soma serà directament atrubuada a las infras-estructuras decidadas per Paris (LGV). Lo centralisme dit democratic a pas estat inventat pel sovietisme mas per la dita revolucion parisenca, çò que l'ancian regima a jamai poscut far, serà los supausat republican francés qu'o faguèron.
Emmanuel Macron es donc dins aquela linha directa de fòrt centralisme contra lo poder dins las regions. es donc un dangièr per Occitània.
Fau oblidar la mapa de 1732 qu'explica que sèm en tèrra de conquèsta, Occitània, Catalonha, Iparralde, Peitavin, Bretanha, Francha-Comtea, Alsàcia, Picardia-Flandras, Lorrena... La Savòia e la Comtea de Niça èran pas de l'Estat centralista francés.


text:
Exposicion universala de 1876
L'Exposicion universala de 1876 (oficialament en anglés: Centennial Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the soil and mine o Centennial International Exhibition (valent a dire "Exposicion internacionala del Centenari") foguèt la primièra Exposicion universala que se debanèt als Estats Units del 10 de mai al 10 de novembre de 1876. Se faguèt a Filadelfia del temps que se commemorava lo centenari de la Declaracion d'independéncia dels Estats-Units d'America qu'èra estada signada dins aquesta vila lo 4 de julh de 1776. Lo nom complet de l'exposicion èra en realitat International Exhibition of Arts, Manufactures and Products of the Soil and Mine, qu'en occitan es "Exposicion internacionala d'art, de confeccion, e de produches del sòl e de la mina". Aquel eveniment s'organizèt dins lo Parc Fairmount, long del riu Schuylkill e s'espandissiá sus un total de 34 ectaras[1].
L'exposicion foguèt una brava capitada vist que foguèt visitada per 9.789.392 personas[2], çò que equivaliá en aquel temps a 20% de la populacion dels Estats Units. Son còst se sarrèt de 7 milions de dolars[2].
Durant aquela escasença se presentèt per primièr còp la tòrcha de l'Estatua de la Libertat al public.
Grelh del projècte[modificar | modificar la font]
L'idèa de far l'Exposicion Universala sembla d'èsser deguda a John L. Campbell, un professor de matematicas, de filosofia naturala e d'astronomia del Wabash College, Crawfordsville, Indiana.[3] En decembre de 1866, Campbell suggeriguèt al cònsol de Filadelfia que lo Centenari dels Estats Units siá celebrat amb una exposicion a Filadelfia.
Estructuras de l'exposicion[modificar | modificar la font]
Se bastiguèron mai de 200 bastiments sul terrenh de l'Exposicion, que èran envirats d'una barranha que fasiá gaireben cinc quilomètres de long. La comission de l'exposicion aviá organizat un concors de creacion arquitecturala pels bastiments mai importants, que foguèt realizat en dos còps. Los qu'avián capitat de passar la primièra part devián donar divèrses detalhs coma lo còst o lo temps de construction abans lo 20 de setembre de 1873.


text:
Una nivolada radioactiva de Ruthenium 106
Joan-Glaudi Babois e Rogier Gueit, respectivament president e membre de l’Associacion Tèrra d’Òc/L’Escòla deis Inferns (Pinhans-83), se son interessats a l’afaire de la nivolada radioactiva de Ruthenium 106 qu’a subrevolat Provença a la debuta del mes d’octòbre de 2017.
Òc ! Coma dins l’annada 1986, après la petarada de Tchernòbyl, una nivolada radiòactiva t’a atraversat lei frontieras de l’Euròpa. Questò còup es un nivolas clafit d’un cert Ruthenium 106 de son pichon nom que vòu dire qu’es un isotòpe dau ruthenium naturau que son pichon nom es 101. E d’adonc, lo Ru 106 es radiòactiu. Ru, es ansi que lo Ruthenium es notat, coma element chimic dins lo tablèu periodic de Mendeleev, onte porta lo numerò 44.
Aqueu Ru posseda :
• 7 isotòpes estables
• 27 isotòpes radiòactius
• Dintre elei li a lo Ru 106, aquèu d’aquí a una mieja vida de 373, 59 jorns, çò que vòu dire que pèrd la mitat de sa massa dins una durada d’un pauc mai d’una annada.
Isotòpes
Un Isotòpe d’un element chimic es un element qu’a lo même nombre de protons e l’electrons qu’èu mai un nombre diferent de neutrons :
• Lei protons an una carga positiva
• Leis electrons una carga negativa
• Lei neutrons una carga neutra
Caracteristicas dau Rhutenium
Es un metau que dona d’er de l’argent (Ag 47 dins lo tablèu periodic) a una densitat de 12.1 adonc mai dense que lo plomb (Pb 82 de densitat 11.35). Coma es lord, lo Ru 106 que se troba dins un nívol va tombar au sòu e se fixar sus la vegetacion. Faudrà esperar un an per n’en trobar la mitat de la massa iniciala, dos ans per lo quart, quatre ans per lo 1/8n.
Deteccion
Lo nivolas cargat de Ru 106 es estat detectat a la debuta dau mes d’octòbre 2017 dins l’atmosfèra de la Norvègia, l’Austria e autrei país. Un seguit es estat fach per l’Institut de Radiò Proteccion e Seguritat Nucleara (I. R. S. N.). Sus la carta, vesem que lo nivolas es estat detectat en Provença, a la Sanha de Mar, en país Nissart, Ajaccio.
D’onte ven lo Ru 106
Lei recèrcas de l’I. R. S. N. mostra que son origina es dau costat de la Russia (Oral, Volga). Es estat confirmat per l’Ofici Federau Alemand de Radiò- Proteccion (B. F. S.). Mai lo 11 d’octòbre, l’agéncia nucleara russa ROSATOM, mandèt un comunicat disent que : « la situacion radioactiva a l’entorn deis installacions nuclearas russas es dins la nòrma d’un raionament naturau ». Jean-Christophe Gariel de l’I. R. S. N. sinhalèt que 100 000 a 300 000 miliards de becquerel son estats mesurats dau temps de l’aveniment, çò qu’es la traça d’un auvari nuclear grandàs. Henri Becquerel (1852-1908), fisician francés, a descobèrt la radiò activitat sus lei saus d’uranium en 1896. A agut lo Prèmi Nobel en 1903. Le becquerel (Bq) mesura lo nombre de desintegracion d’un cors radioactiu per segonda. La localisacion facha per leis estacions meteo indica que l’origina probabla es a un trentenau de quilomètres dau site Maiak monte es fach lo retratament dei combustibles nuclears usats.
L’agéncia ROSATOM diguèt : « Lei nivèus de Ru 106 demoran leugièrs, ben mai pichons qu’aquelei detectats en Romania ». Una comission d’enquista foguèt mesa en plaça, mai ren es estat trobat. J. C. Gariel respondèt : « Se una tala traça de pollucion radioactiva èra estada trobada enco de nosautres, de segur un molon de gents aurián estats evacuats dins un relarg de quauques quilomètres a l’entorn ». Pasmens, fau sache : Que lei composat dau Ru 106 son considerats coma toxics per lei plantas. Que se fixon sus la pèu e l’ossalha deis animaus e deis umans. Que podon estre cancerigènes. Au mes de genier, lei Russes an charrat d’un satellite que sarié tombat. Se siatz d’aquelei que pensatz ben es bessai la vertadièra solucion !!!
Joan-Glaudi Babois e Rogier Gueit
- Publicat dens Environnement


text:
Après de sègles d’estudi dei arqueològs, lei piramidas d’Egipte son totjorn tan misteriosas. E se lei fisicians podián adjudar ? O mielhs encara : e se podián demandar l’adjuda deis estelas ?
Es lo resumit d’un projècte menat per una collaboracion de KEK (“lo CERN japonés”), l’Universitat de Nagoya, e lo CEA (Commissariat à l’Energie Atomique). Ambé d’otís istoricament utilisats per estudiar lei proprietats fondamentalas dei particulas subnuclearas, an pogut faire una mena de radiografia de la Granda Piramida de Kheops, dins Gizeh.
La beutat de la cauva es que li a pas manco besonh de bastir un accelerator de particulas : es ja aqui, l’accelerator es nòstreis estelas e lei particulas son lei “muons” dei rais cosmics. Lei vesem pas, mai son de lònga un fum de muons, aquestei cosin de l’electron, que traversan nòstrei còrs e tot çò que rescontran.
Tà léger la seguida, rendetz-vos sus Sapiencia.eu !