text:
Cuirassat
Un cuirassat èra un grand naviri de guèrra que teniá un blindatge fòrça important e una artilhariá principala equipada dei calibres de marina pus importants de son epòca. A respèct dau crosaire de batalha, aviá un desplaçament e una artilhariá similars mai èra pus protegit e mens rapid.
Dins lo corrent de son existéncia, lo cuirassat a fòrtament evolucionat per s'adaptar ais avançadas tecnologicas per restar au nivèu dei flòtas estrangieras. Lo mòt vèn dau tipe de naviri designat per lo nom battleship en anglés. Aqueu mòt es aparegut vèrs 1749 a partir de la contraccion de line of battle ship (en occitan : naviri de linha de batalha) e designava alora lei naviris de linha que formavan lo còrs dei flòtas majoras dau sègle XVIII[1]. En França, lo mòt es aparegut vèrs 1860 per designar lei premiers cuirassats equipats d'una còca de fèrre[2]. Dins leis annadas 1880, lo mòt battleship venguèt estandard dins lei país anglofons[3].
Lo cuirassat èra un naviri de guèrra poderós e tanben un simbòl de poder, de fiertat nacionala e de dominacion navala. Durant mai d'un decenni, lo nombre e lei capacitats dei cuirassats d'una marina èran de factors determinant dins lei relacions diplomaticas e leis estrategias militaras[4]. Ansin, la corsa ais armaments deis annadas 1900 ambé la construccion accelerada de cuirassats foguèt un dei factors importants a l'origina de la Primièra Guèrra Mondiala. Après la guèrra, de tractats limitèron lo nombre de cuirassats e lor produccion. Pasmens, aquò empachèt pas l'utilizacion de cuirassats tant ancians que modèrns durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Dins aquò, en defòra de ka batalha de Jutland, lei combats entre cuirassats foguèron rars. De mai, maugrat un blindatge important, lei cuirassats demorèron totjorn menaçats per de naviris pichons e rapides equipats d'armas coma lei torpilhas o lei minas marinas o per la seguida per leis aeronaus e lei missils. A partir de 1945, lei cuirassats foguèron donc pauc a pauc remplaçats per lei pòrta-aeronaus coma naviri principau dei grops de combat. La marina estatsunidenca foguèt la soleta que gardèt quauquei cuirassats coma naviris de sostèn magerament dins lo cas d'operacions de desbarcament. Lei darriers cuirassats foguèron desarmats dins leis annadas 1990.
Somari
- 1 Lei naviris de linha
- 2 Lei premiers cuirassats
- 3 Lei pre-Dreadnought
- 4 L'èra dei Dreadnought
- 5 La Premiera Guèrra Mondiala
- 6 Lo periòde entre lei doas guèrras mondialas
- 7 La Segonda Guèrra Mondiala
- 8 Guèrra Freja
- 9 Situacion actuala
- 10 Referéncias
[modificar | modificar la font]
Lei naviris de linha, durant l'èra de la marina de vela, èran de naviris de guèrra de talha granda equipats de velas per la propulsion, d'un blindatge limitat[5] e d'una artilhariá tenent fins a 120 canons d'arma lissa. Representavan l'evolucion progressiva dei naviris de vela dempuei lo sègle XV. Pasmens, fòra l'aumentacion de talha, avián gaire evolucionats entre l'adopcion de la tactica de la linha de batalha au començament dau sègle XVII e lo decenni 1830.
Lo nombre aut de canons e lo tir simultanèu dei pèças d'una bordada permetián ai naviris de linha de causar de daumatges importants ai naviris de fusta (destruccion de la còca, dei masts...) e ais equipatges (tirs dirècts, projeccions de brigas de fusta...). Pasmens, la portada dei canons èra pas superiora a quauquei centenaus de mètres e leis evolucions tecnologics èran limitats per la dependéncia au vent.
L'introduccion de la maquina de vapor marquèt un cambiament prefond dins la bastida dei naviris. Inicialament, èra un sistèma de propulsion segondari utilizat dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle XIX per lei fregatas e lei naviris leugiers. La marina francesa foguèt la premiera d'equipar un naviri de linha d'una propulsion de vapor en 1850[6]. Aqueu naviri teniá un armament similar ais autrei naviris de linha mai sei maquinas de vapor li permetián d'agantar una velocitat de 12 nos quin que sigue lo sens dau vent. A l'epòca, aquò representava un avantatge major dins lo cas d'un combat navau e leis autrei nacions desvolopèron tanben de naviris militars de vapor. Pasmens, la produccion de propulsion d'eliça demorèt relativament complèxa e solament França e Anglatèrra generalizèron aqueu principi. Lo rèsta dei flòtas europèus adoptèron l'eliça per sei naviris de linha e la ròda idraulica per sei fregatas[7]. Dins totei lei cas, l'aparicion de la vapor entraïnèt una aumentacion de talha dei naviris de linha.
Lei premiers cuirassats[modificar | modificar la font]
L'adopcion de la vapor èra solament una deis avançadas de la tecnologia navala dau sègle XIX. Lèu, lo naviri de linha foguèt remplaçat per lei premiers cuirassats equipats d'una còca de fèrre, d'una propulsion de vapor e d'una artilhariá tirant d'obús explosius. Aqueu tipe novèu de naviri apareguèt a la fin deis annadas 1850 dins lei marinas anglesas e francesas.
Obús explosius[modificar | modificar la font]
Lei canons tirant d'obús explosius o incendiaris èran de menaças majoras per lei naviris de fusta. En 1841, l'adopcion d'aqueu tipe d'armaments foguèt generalizada per lei fòrças navalas francesas e estatsunidencas[8]. Leis autrei flòtas europèas deguèron tanben seguir. Durant la guèrra de Crimèa (1853-1856), sièis naviris de linha e doas fregatas russas demonstrèron la superiotat d'aquelei canons durant la batalha de Sinope veguèt la destruccion de sept fregatas e de tres corvetas turcas[9]. En 1855, l'ataca francesa victoriosa de posicions terrèstras russas a Kinburn per de naviris cuirassats demostrèt tornarmai l'eficacitat dei cambiaments se debanant dins l'arquitectura navala dempuei lo començament dau sègle XIX[10].
Lo blindatge[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament d'obús fòrça explosiu entraïnèt l'adopcion de blindatges de fèrre puei d'acièr. Lo premier exemple foguèt lo naviri francés La Gloire intrat en servici en 1859. Aviá la forma d'un naviri de linha, un pònt d'artilhariá unic per redurre sa massa, una còca de fusta cubèrta per de proteccions de fèrre e una propulsion de vapor[11]. Sa bastida entraïnèt una repòsta de la marina britanica tre l'annada 1860 ambé la produccion dau HMS Warrior.
Après aquelei naviris, l'Empèri Britanic e França acomencèron de programas importants de produccion de naviris de còca de fèrre e de transformacions de naviris de fusta gràcias a l'apondon de blindatges metallics. Itàlia, Austria, Espanha, Russia e Estats Units d'America ordonèron tanben la produccion d'unitats similaras. Ansin, quand se debanèt la batalha d'Hampton Roads (8-9 de març de 1862) entre l'USS Monitor e lo CSS Virginia, uech flòtas tenián ja de naviris protegits per de blindatges metallics.
Divèrseis experiéncias foguèron menadas per lei flòtas de l'epòca sus l'armament e sus lei materiaus de construccion. Ansin, s'estudièt la posicion dei canons o l'adopcion d'un esperon per pertusar la còca d'un naviri advèrs. A partir de 1870, l'acièr acomencèt d'èstre utilizat e entre 1873 e 1876, lei Francés bastiguèron lo premier naviri, Le Redoutable, que son materiau principau èra l'acièr[12].
Lei pre-Dreadnought[modificar | modificar la font]
La bastida dau HMS Dreadnought marquèt una revolucion tant importanta en 1906 que lei naviris dau periòde precedent (annadas 1870-1906) son dichs pre-Dreadnought. Aqueu tipe apareguèt dins leis annadas 1890. Éra cartacterizat per l'adopcion de blindatges importants, d'una artilhariá organizada en torrèla e l'abandon definitiu dei velas. L'artilhariá èra devesida entre de baterias principalas situadas ais extremitats dau naviris,generalament doas torrèlas de doas pèças, e de baterias segondàrias situadas au centre. Dins lo cas d'un combat, l'artilhariá principala, que sei calibres agantavan generalament 305 mm, èra utilizada per destrurre un cuirassat enemic mentre que l'artilhariá segondària èra utilizada per secutar l'equipatge d'un cuirassat enemic o per destrurre un naviri enemic pus leugier (torpilhaire...). La velocitat d'aquelei tipes de naviris èra d'aperaquí 16 nos.
Lo periòde d'emergéncia dei pre-Dreadnought foguèt tanben caracterizat per l'adopcion d'una politica britanica que son objectiu èra d'assegurar la dominacion navala dau país còntra leis ambicions francesas, russas puei alemandas. D'efèct, en 1883, l'Empèri Britanic teniá 38 cuirassats, siá lo doble de la flòta francesa e tant que totei lei flòtas mondialas reünidas. En 1897, aquela dominacion èra fòrça afeblida per lo programa de bastida alemand e la bastida de cuirassats per lei flòtas italiana, estatsunidenca e japonesa. De mai, lei pre-Dreadnought contunièron de conóisser d'evolucions tecnologicas pertocant lo blindatge de la còca, la propulsion, lei torrèlas e l'armament ambé l'introduccion de la torpilha coma arma segondària. L'objectiu principau èra de demenir la massa dau naviri per utilizar d'armaments novèus o pus importants.
L'èra dei Dreadnought[modificar | modificar la font]
L'intrada en servici dau HMS Dreadnought rendiguèt obsolèt totei lei cuirassats existents. Creada sota la pression de l'amirau britanic John Fisher, aqueu naviri permetiá de combinar un armament de dix canons de 305 mm amb una velocitat e un blindatge fòrça important e sensa equivalent en 1906. Aquò marquèt lo començament d'una corsa ais armaments novèla e un periòde de desvolopaments tecnics pertocant la propulsion, l'armament e lo blindatge. Ansin, apareguèron rapidàment de naviris encara pus poderós que foguèron de còps dichs « super-Dreadnought ».
Originas de la classa Dreadnought[modificar | modificar la font]
L'idèa de desvolopar una classa de cuirassat equipat d'una artilhariá compausada d'un armament unifòrme de canons de calibre important. Lei premierei recèrcas foguèron menadas per l'amirau italian Vittorio Cuniberti qu'imaginèt un naviri de guèrra tenent dotze canons de 305 mm, un blindatge de 300 mm e una velocitat de 44 nos[13].
Puei, la guèrra de 1905 entre Russia e Japon donèt d'informacions novèlas sus lo combat navau modèrn que demonstrèron la validitat dau concèpte de Cuniberti. Lei tirs entre lei dos flòtas se debanèron a de portadas situadas entre 7 000 e 11 000 mètres, es a dire a de distàncias superioras a la portada de l'artilhariá segondària. Una classa de cuirassats japonés equipats de pèças de 254 e 305 mm e d'una propulsion poderosa i foguèt fòrça remarcada[14].
Lei Britanics acomencèron d'estudiar aqueu concèpte a partir dau començament de l'annada 1904 sota la direccion de Jackie Fisher. Son pensament principau èra la menaça representada per de naviris leugiers equipats de torpilhas (sosmarins, torpilhaires, destroyers... etc). Prepausèt donc lo desvolopament d'una classa novèla de naviris dichs crosaires de batalha equipats d'una artilhariá unifòrma de 305 mm, d'una propulsion rapida (25 km/h) e d'un blindatge leugier[15]. Per validar aquela idèa, encoratjèt la creacion dau cuirassat HMS Dreadnought. Tenent un blindatge de 280 mm e una artilhariá principala de 305 mm, èra lo premier naviri propulsat per una turbina de vapor. Gràcias a una reparticion astuciosa dei torrèlas, èra capable d'opausar un nombre fòrça important de canons còntra un naviri enemic. Gardèt una artilhariá segondària limitada (76 mm) per faciar de naviris leugiers. Son succès foguèt fòrça important e entraïnèt l'abandon dei projèctes de produccion de croisaires de batalha.
La corsa ais armaments[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XIX, lei poissanças militaras principalas comencèron una politica de bastida de naviris militars modèrns e poderós. Aquela politica venguèt un factor d'entraïnament de la Premiera Guèrra Mondiala e foguèt dicha « corsa ais armaments ». Sus mar, lo cuirassat venguèt lo simbòl d'aquela corsa e de la poissança d'un estat. Ansin, Reiaume Unit, Alemanha, França, Itàlia, Japon, Àustria-Ongria e leis Estats Units creèron de programas per desvolopar de cuirassats similars au Dreadnought. Lei poissanças navalas segondàrias assaièron tanben d'obtenir aqueu tipe de naviri gràcias a d'acòrds de produccion ambé Reiaume Unit o leis Estats Units.
Lei resultats de la corsa ais armaments navals foguèron donc rapides. En 1901, lei sept estats maritims pus poderós alinhavan 88 cuirassats. En 1914, aqueleis estats, aumentats d'Àustria-Ongria, tenián 149 cuirassats pre-Dreadnought, 68 cuirassats de tipe Dreadnought e 63 autres naviris èran en construccion[16].
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) se caracterizèt per la dominacion dei flòtas de l'Entenduda còntra lei flòtas deis Empèris Centraus e, donc, per la quasi abséncia de combats navaus important levat la batalha de Jutland en 1916. Ansin, l'influéncia dei cuirassats foguèt negligibla sus lo debanament deis operacions terrèstras en França o en Russia. Foguèt tanben negligibla durant la Premiera Batalha de l'Ocean Atlantic qu'opausèt lei sosmarins alemands ai naviris d'escòrta e de transpòrt aliats.
D'efèct, gràcias a la posicion geografic dei pòrts alemands e au pariment dei missions ambé la flòta francesa qu'èra concentrada en Mediterranèa, la flòta anglesa poguèt aisament blocar la flòta alemanda[17]. De mai, lei dos camps sabián que lo nombre pus important de cuirassats en servici dins la flòta britanica entraïnariá la destruccion de la marina alemanda dins lo cas d'una batalha generala entre lei dos flòtas. L'estrategia alemanda foguèt donc d'assaiar d'isolar un grop de la flòta britanica per obtenir una superiotat tactica locala e l'anientar. Foguèt tanben de protegir sei costats gràcias a l'utilizacion de naviris leugiers, de sosmarins e de camps de minas.
Leis annadas 1914 e 1915 veguèron donc solament de combats limitats entre crosaires de batalha a Heligoland e a Dogger Bank. L'unic combat navau se debanèt au Jutland lo 31 de mai de 1916. Leis Alemands pensant atacar un còrs isolat foguèron atacat per tota la flòta britanica e capitèron de s'escapar. Lei pèrdas britanicas foguèron importantas mai leis Alemands comprenguèron que poguèron pas destrurre la flòta anglesa. Ansin, la flòta de superficia alemanda va d'ara endavant restar a l'assosta dins sei pòrts e la prioritat foguèt donada ai sosmarins.
Sus leis autrei teatres, lei combats navaus demorèron tanben fòrça limitats. Sus la Mar Negra, se debanèt quauqueis escaramochas sensa consequéncia se debanèron entre lei Rus e leis Otomans. Sus la Mar Adriatica, la situacion geografica e la superioritat francobritanica entraïnèt lo blocatge de la flòta austriana dins sei pòrts. Sus lo rèsta de la Mediterranèa, l'utilizacion pus importanta dei cuirassats foguèt per donar un sostèn d'artilhariá au desbarcament dei Dardanèls.
En revènge, la guèrra demostrèt la vulnerabilitat dei cuirassats a d'armas leugieras e d'un còst feble coma lei minas o lei torpilhas. Ansin, dins la Mar dau Nòrd, lo sosmarin alemand U-9 capitèt d'aprefondar un croisaire de batalha britanic tre setembre de 1914. Puei, lo super-dreadnought britanic Audacious foguèt destruch per de minas marinas. Dins l'Adriatica, leis Austrians perdèron lei cuirassats SMS Szent István en causa d'una torpilha e SMS Viribus Unitis en causa d'una ataca d'un grop de sotaires. Enfin, durant la batalha dei Dardanèls, totei lei cuirassats aprefondats foguèron destruchs per de torpilhas o de minas.
Lo periòde entre lei doas guèrras mondialas[modificar | modificar la font]
Entre lei doas guèrras mondialas, lei cuirassats foguèron somés a una tièra de restricions internacionalas per empachar lo començament d'una novèla corsa ais armaments. De mai, fins au rearmament alemand durant lo periòde dau Tresen Reich, la flòta alemanda aviá pas lo drech de bastir o de crompar de cuirassats.
L'origina d'aquelei limitacions foguèt lo tractat de Washington de 1922 signat entre lei Britanics e leis Estatsunidencs per definir lo tipe e lo nombre de naviris que cada flòta aviá lo drech de bastir. Lei conferéncias de Genèva (1927 e 1932) e lei tractats navaus de Londres (1930 e 1936) aumentèron lo nombre de nacions regardadas e totei lei tipes de cuirassats foguèron limitats fins au començament de la Segonda Guèrra Mondiala. Ansin, lo periòde veguèt lo declin relatiu dei cuirassats e solament 33 foguèron bastits entre 1920 e 1945. L'aparicion dau pòrta-aeronaus foguèt lo segond factor permetent d'explicar aqueu declin.
L'aparicion dau pòrta-aeronaus[modificar | modificar la font]
Tre 1914, l'amirau britanic Percy Scott aviá anonciat la superiotat de l'aviacion sus lei cuirassats. Lei premiers progrès dins aquela direccion se debanèron a la fin de la Premiera Guèrra Mondiala quand d'avions foguèron equipats de torpilhas per lo premier còp. Aquela idèa foguèt desvolopada per lo generau estatsunidenc Billy Mitchell que realizèt d'assais de bombardaments aerians sus de naviris alemands capturats après la guèrra. En 1921, seis aeronaus capitèron d'aprefondar lo cuirassat SMS Ostfriesland' e lo pre-dreadnought estatsunidenc USS Alabama.
Se lei naviris utilizats per Mitchell èran vièlhs, immobiles e sensa sistèma de contraròtle dei degalhs, la destruccion dei naviris demostrèron l'eficacitat novèla deis aeronaus e foguèron una revirada importanta per lei partisans dau cuirassat. Ansin s'aqueu tipe de naviri demorèt lo còr de la màger part dei flòtas, la màger part dei flòtas organizèt d'assais de pòrta-aeronaus.
Rearmament[modificar | modificar la font]
Lo rearmament dei cuirassats entre lei doas guèrras mondialas acomencèt dins leis annadas 1930. Pasmens, lei programas de produccion demorèron limitats.
Ansin, dins leis annadas 1930, lei flòtas britanicas e japonesas preferiguèron modernizar lei naviris ja existent. L'objectiu èra de melhorar l'estabilitat dei naviris durant lo tir. Puei, lei Britanics decidiguèron tanben de bastir cinc cuirassats novèus de classa King George V qu'intrèron en servici solament entre 1940 e 1942. De lor caire, lei Japonés donèron la prioritat ai pòrta-aeronaus. En Alemanha, lo plan de rearmament limitèt lo ròtle dei cuirassats a la guèrra còntra lei naviris marchands ambé lei sosmarins.
En Mediterranèa, lei flòtas francesas e italianas demorèron pus fidèlas ai cuirassats. Lei Francés modernizèron totalament quatre unitats dins leis annadas 1930 e bastiguèron quatre cuirassats suplementaris entre 1937 e 1940. Leis Italians bastiguèron quatre cuirassats de classa Littorio entre 1940 e 1943.
Enfin, leis Estats Units adoptèron una posicion similara ai francoitalians e sièis cuirassats de classa North Carolina foguèron bastits entre 1941 e 1943 puei quatre de classa Iowa. Pasmens, en causa de la guèrra còntra lei Japonés, desvolopèron tanben rapidament una flòta de pòrta-aeronaus.
DUrant aqueu periòde, de cuirassats leugiers foguèron utilizats d'un biais negligible durant la guèrra d'Espanha magerament per lo bombardament dei costats e per l'escòrta de convòis. Dins aquò, lei combats contunièron de mostrar la vulnerabilitat dei cuirassats ais armas leugieras o d'ara endavant ais aeronaus. Lo premier cas foguèt lo cuirassat dreagnought nacionalista España que foguèt aprofonda per una mina. Lo segond cas foguèt lo Jaime I republican que foguèt la victima d'una ataca aeriana nacionalista e explosèt per la seguida durant lei reparacions. Enfin, lo darrier cas foguèt aqueu dau cuirassat leugier alemand Deutschland que foguèt tocat per doas aeronaus republicans entraïnant de degalhs e de pèrdas importants.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Se la Segonda Guèrra Mondiala acomencèt per lo bombardament de cuirassats alemands de lòng de la Mar Baltica còntra lei posicions polonesas de Westerplatte e s'acabèt per la signatura de la capitula japonesa sus lo USS Missouri, lo debanament de la guèrra mostrèt lo declin totau dau cuirassat dins lei combats navaus modèrns au profiech dau pòrta-aeronaus.
D'efèct, se quauquei combats entre cuirassats se debanèron, lo ròtle principau dei cuirassats foguèt de protegir de flòtas còntra leis atacas aerianas e de sostenir lei desbarcaments. Lei dos teatres navaus principaus, lo nòrd d'Ocean Atlantic e l'Ocean Pacific, foguèron dominat per lei pòrta-aeronaus e de naviris d'escòrtas pus leugiers. Pasmens, durant tota la guèrra, lei cuirassats demorèron una buta privilegiada e divèrseis operacions foguèron organizats per aprefondar lei cuirassats enemics.
Tarenta, Bismarck e lo cap Matapan[modificar | modificar la font]
Lei batalhas de Tarenta, de la perseguida dau Bismarck e dau cap Matapan foguèron lei combats principaus que regardèron de cuirassats entre la flòta britanica e lei marinas alemanda o italiana. Lei tres cas mostrèron la vulnerabilitat dei cuirassats ais aeronaus. Pasmens, lo tresen mostrèt tanben la possibilitat de leis utilizar ambé succès durant d'operacions nocturnas gràcias a l'utilizacion dau radar.
Lei batalha de Tarenta e la desfacha dau Bismarck foguèron d'exemples de la vulnerabilitat dei cuirassats ais aeronaus. Dins lo premier cas, d'aeronaus britanics equipats de torpilhas capitèt d'aprefondir un cuirassat dins son pòrt. Dos autres cuirassats foguèron tanben endomatjats durant l'assaut. Dins lo segond cas, lo cuirassat Bismarck, après divèrsei combats mai o mens a son avantatge còntra de naviris de superficia, foguèt decisivament endomatjat per l'aviacion britanica.
La batalha de Matapan a la fin de març de 1941 foguèt un cas especiau car mostrèt l'eficacitat de l'aviacion navala e la possibilitat de contuniar d'utilizar, de nuech, lei cuirassats. D'efèct, durant la jornada, leis aeronaus britanics aprofichèron la visibilitat bòna per atacar lei naviris italians ambé de torpilhas. Puei, de nuech, lei cuirassats britanics, qu'èran pus menaçats per l'aviacion, poguèron utilizar lo radar per atacar dirèctament lei naviris enemics.
Lei batalhas dau teatre Pacific[modificar | modificar la font]
Pendent la màger part dei batalhas decisivas dau teatre Pacific, coma la batalha de Midway, lei cuirassats foguèron absents o limitats a de ròtles segondaris per lei pòrta-aeronaus. D'un biais generau, lei limits observats dins lo Pacific foguèron similaras ai limits observadas en Mediterranèa o dins l'Atlantic. Pasmens, en causa dau nombre fòrça important de pòrta-aeronaus o de basas aerianas dins la region, lei problemas d'utilizacion dei cuirassats (velocitat tròp febla, vulnerabilitat ais aeronaus, posicionament marrit...) foguèron encara pus importants.
Pearl Harbor[modificar | modificar la font]
La batalha de Pearl Harbor mostrèt, coma Tarenta, la vulnerabilitat dei cuirassats ais atacas aerianas, especialament quand èran immobils dins un pòrt. D'efèct, lo 7 de decembre de 1941, doas atacas aerianas japonesas foguèron sufisentas per destrurre o endotmajar grèvament cinc cuirassats estatsunindencs e neutralizar la fòrça cuirassada deis Estats Units dins lo Pacific.
Midway[modificar | modificar la font]
Batalha decisiva de la guèrra dins lo Pacific, Midway mostrèt l'importància dei pòrta-aeronaus dins un combat onte lei dos flòtas se veguèron jamai. Lo ròtle dei cuirassats se limitèt a la defensa aeriana durant la jornada. Puei, de nuech, poguèron pas èstre utilizats per atacar la flòta estasunidenca car una velocitat tròp febla leis empachèt de se metre a portada de tir.
Guadalcanal[modificar | modificar la font]
La batalha navala de Guadalcanal se debanèt en novembre de 1942. Cada camp alinhèt dos cuirassats que particpèron au combat en causa de la manca de fòrças aeronavalas. Lo 13 de novembre, un cuirassat japonés foguèt aprefondada per de tirs de crosaires e de destroyers mai la flòta estatsunidenca perdèt sièis naviris dins la batalha en causa de la poissança de fuòc dei naviris japonés. Lo 15, un combat impliquèt lei tres cuirassats disponibles dins lo sector. Lei cuirassats estatsunidencs capitèron de resistir ai tirs japonés e lo cuirassat japonés foguèt finalament destruch per un tir massís de l'artilhariá de l' USS Washington. Aquelei combats se debanèron de nuech gràcias a l'utilizacion dau radar. Ansin, per portar lo còp decisiu, l' USS Washington aprofichèt un defaus dau radar japonés per s'aprofichar a 8 200 mètres e mandar d'un còp quarante obús sus son advèrsari.
Per la seguida, lei cuirassats estatsunidencs foguèron utilizar per sostenir lei desbarcaments dei tropas terrèstres sus l'illa de Guadalcanal o atacar certanei basas aerianas japonesas.
Leyte[modificar | modificar la font]
La batalha de Leyte en octòbre foguèt lo darrier combat entre cuirassats. D'efèct, après la pèrda d'unei pòrta-aeronaus, lei Japonés deguèron acceptar d'utilizar lei cuirassats. Pasmens, aquela temptativa s'acabèt per una revirada maugrat un resultat favorable lo 25 d'octòbre quand lei pòrta-aeronaus deguèron fugir en fàcia de quatre cuirassats japonés. Pasmens, aquela flòta foguèt finalament blocada per d'aeronaus e de destroyers. Dins lei jorns seguents, leis Estatsunidencs prenguèron l'avatatge quand una flòta de sièis cuirassats ataquèt ambé succès lei Japonés. Un cuirassat japonés foguèt aprefondat per de tirs de naviris e dos autres per d'atacas aerianas.
Batalhas sovieticas e finlandesas[modificar | modificar la font]
Durant leis operacions sus lo teatre sovietic, lei cuirassats aguèron un ròtle fòrça segondari en causa de la posicion estrategica malaisada de la flòta sovietica e dei camps de minas dins la Mar Baltica. Foguèron donc utilizar per atacar de posicions terrèstras e per defendre Leningrad durant lo sètge de la vila. Durant aquela batalha, lo cuirassat Marat foguèt aprefondat dins son pòrt mai poguèt contuniar d'utilizar son artilhariá coma bateria maritima.
Ròtle de sostèn d'artilhariá[modificar | modificar la font]
Durant la guèrra, lo ròtle de sostèn d'artilhariá venguèt la mission principala dei cuirassats. Participèron a cada operacion de desbarcament importanta coma au Marròc, en Sicília o en Normàndia.
Defensa aeriana[modificar | modificar la font]
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, especialament dins lo Pacific, la defensa aeriana foguèt una mission importanta dei cuirassats e dei crosaires. ANsin, certaneis unitats perdèron una partida dei canons pesucs au profiech de canons leugiers antiaerians. La doctrina estatsunidenca desvolopèt un emplech combinat ambé de patrolhas aerianas per formar de linhas de cuirassats e de crosaires capablas de formar de « muralhas » d'obús antiaerians. Aital, en 1944, leis aeronaus japonés aguèron de dificultats gròssas per agantar lei pòrta-aeronaus estatsunidencs protegits d'aqueu biais.
Blindatge[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 1930, lo desvolopament de l'arma aeriana e leis ensenhaments de la batalha de Jutland entraïnèron l'aparicion de quauqueis evolucions dins la concepcion dau blindatge dei cuirassats. L'objectiu èra d'absorbir la poissança deis explosions de torpilhas. Aquò entraïnèt un cambiament dins l'organizacion intèrna dau naviri. Lo blindatge dei còcas exterioras foguèt renfòrçat en cambi d'una demenicion dei proteccions intèrnas.
Pasmens, aqueleis esfòrç aguèron una eficacitat limitada en causa de l'aumentacion de la poissança deis armas antinaviris. Per exemple, lei còcas dau South Dakota estatsunidenc podián resistir a l'explosion d'una carga de 317 quilogramas de TNT. Òr, dins lo corrent de la guèrra, lei Japonés desvolopèron de torpilhas novèlas amb una carga de 405 quilogramas de TNT que poguèron pertusar lo blindatge. De mai, certaneis aviacions utilizèron de cargas fòrça pesucas coma la bomba britanica Tallboy de 5,4 tonas de TNT.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, la màger part dei marinas pus poderosas gardèron de cuirassats fins ais annadas 1950-1960 en causa dei limits observadas durant la guèrra e dau desvolopament d'armas novèlas encara pus perilhosas. L'unica excepcion foguèt la flòta estatsunidenca que va gardar aqueu tipe de naviri fins ais annadas 1990.
D'efèct, en 1945, la guèrra a mostrat lei limits dei cuirassats. Ansin, se lei flòtas gardèron leis unitats existentas, ges de construccion novèla foguèt ordonada. Au contrari, en fàcia dei menaças novèlas (arma nucleara, aparicion dau missil...), lo concèpte de cuirassat foguèt pauc a pauc abandonat. Lei cuirassats italians foguèron destruchs a la fin deis annadas 1950. En França, lei tres cuirassats finiguèron lor servici mai foguèron pas remplaçats. Lei cinc cuirassats britanics foguèron destruchs entre 1957 e 1960. L'URSS faguèt la mema causa ambé sei cuirassats entre 1953 e 1959.
Lei marinas segondàrias imitèron aquela politica. Brasil abandonèt lo cuirassat entre 1951 e 1954, Argentina en 1956 e Chile en 1959. Turquia gardèt lo Yavuz fins 1976 e Suècia gardèt tanben una tièra de cuirassats pichons per la defensa de sei costats fins ais annadas 1970.
Leis unics cuirassats utilizats durant tot la Guèrra Freja foguèron lei quatre cuirassats de classa Iowa de la marine estatsunidenca. Foguèron modernizats un premier còp dins leis annadas 1950 puei tornarmai dins leis annadas 1980 per sostenir d'operacions de desbarcament. Durant la segonda modernizacion, foguèron equipats de missils de crosiera Tomahawk per atacar de butas terrèstras alunchadas. Aquelei cuirassats foguèron utilizats durant la màger part deis operacions pertocant l'armada estatsunidenca de la Guèrra Freja (Corèa, Vietnam, Liban...) e durant la Guèrra dau Golf (1991). Après 1991, dos foguèron retirats dau servici e lo rèsta foguèt gardat en resèrva fins a l'abandon totau dau cuirassats per leis Estats Units en 2006.
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Après lo desarmament dei darriers Iowa en 2006, ges de cuirassat es d'ara endavant en servici. Pasmens, unei naviris son encara conservats coma musèu e son pas estats destruchs. La màger part son situats ais Estats Units (USS Massachusetts, North Carolina, Alabama, New Jersey, Wisconsin, Missouri e Texas). Lo rèsta es compausat d'unitats pus ancianas coma lo predreadnough japonés Mikasa.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "battleship", The Oxford English Dictionary, 2e édition, 1989, OED Online, Oxford University Press, 4 avril 2000.
- ↑ Centre Nationale de Ressources Textuelles et Lexicales, Intrada "Cuirassé", [1]
- ↑ . Stoll, Steaming in the Dark?, Journal of Conflict Resolution Vol. 36 no 2, junh de 1992.
- ↑ L. Sondhaus, Naval Warfare 1815–1914, (ISBN 0-415-21478-5).
- ↑ L'arquitectura de certanei còcas de fusta èra facha per demenir lo tuert d'un tir dirèct. Pasmens, aquò èra subretot eficaç còntra un tir alunchat.
- ↑ Napoleon (90 guns), the first purpose-designed screw line of battleships, Steam, Steel and Shellfire, Conway's History of the Ship, p. 39.
- ↑ Lambert, Andrew, Battleships in Transition, pub Conway1984, ISBN 0-85177-315-X pp. 144–147.
- ↑ Sir Howard Douglas, A Treatise on Naval Gunnery 1855, 4a edicion 1855.
- ↑ Lambert, Andrew D, The Crimean War, British Grand Strategy Against Russia, 1853–56, Manchester University Press, 1990, ISBN 0-7190-3564-3, pp. 60–61.
- ↑ Lambert, Andrew: Battleships in Transition, pp. 92–96.
- ↑ Gibbons, Tony. The Complete Encyclopedia of Battleships, pp. 28–29.
- ↑ Conway Marine, "Steam, Steel and Shellfire", p. 96.
- ↑ Cuniberti, Vittorio, "An Ideal Battleship for the British Fleet", All The World's Fighting Ships, 1903, pp. 407–409.
- ↑ Evans and Peattie, Kaigun, p. 159.
- ↑ Burr, Lawrence (2006), British Battlecruisers 1914–18, Oxford: Osprey Publishing, pp. 4–7.
- ↑ Philippe Masson, Marines et Océans, 1982, (ISBN 2-11-080768-7), p. 148.
- ↑ ilbert, Adrian (2000). The encyclopedia of warfare: from earliest time to the present day, Part 25. Taylor & Francis. p. 224. ISBN 978-1-57958-216-6.


c: text/html

text:
Artemia salina
En rason de limitacions tecnicas, la tipografia desirabla del títol, « Artemia salina », a pas pogut èsser restituida corrèctament çaisús.
Artemia salina es un pichon crustacèu vivent dins los lacs salats, las lagunas e los paluns salants.
Fòrt ricas en proteïnas, s'utiliza los artèmias coma noiridura viventa en aqüariofilia e en aqüacultura. Los elevatges son de bèls consomidors d'uòus d'artèmias, los nauplius son donats als peisses tre l'eclosion o aprèp 24 a 48 oras d'enriquiment en proteïnas e lipidas (a aqueste estadi son de metanauplius). Las larvas (nauplius) van èsser donadas als rabans, alara que los individús adultes serviràn de repais als peisses mai grosses.
Lor resisténcia extraordinària ne fa una noiridura d'apunt ideala, lors cistes podant èsser conservats desidratats mantuna annada dins de bonas condicions (al recès de l'umiditat). Espeliràn tre que retrobaràn un mitan aquós favorable.
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Artemia salina dins www.aquabase.org (fr)
- Referéncia ITIS : TSN 83691 Artemia salina (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Artemia salina (en)
- Referéncia NCBI : Artemia salina (en)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo gascon qu'a un mot pròpi, adirèr (n.m.)
qui significa pena, tristèr, mau d'amor (Palay). Aqueste mot n'existeish pas en occitan e en las autas lengas vesias, qu'ei dongas un gasconisme vertadèr. L'adjectiu qui'u n'ei ligat qu'ei adirós
: triste, gahat per l'adirèr. Lo mot "adirèr "que vien deu vèrbe adirar
.
En gascon, lo vèrbe adirar que vòu diser anujar, avejar, aburar. Que non cau con·hóner los adjectius adirós e adirau (m/f) : lo prumèr que vòu díser gahat per l'adirèr, triste, melancolic lo dusau qu'ei sinonim d'avegiu, aburiu.
L'etimologia d'adirar qu'ei latina: lo vèrbe qu'ei format a partir de ad + ira qu'ei a díser, literaument, de cap a l'ira , de cap a la colèra. Lo mot qu'existeish en lengadocian e en catalan: respectivament asirar e aïrar. Totun, lo mot qu'a ua significacion particulara en gascon e ua auta en lengadocian, plan diferenta de la gascona, mentre lo mot catalan que combina o combinava las duas.
Las significacions deu mot asirar en lengadocian que son las de sentir òdi (odiar) e d'iritar, pas briga la de l' adirar gascon. Lo lengadocian qu'a un mot derivat d'asirar: l'asir, qui ei sinonim d'òdi e qui n'existeish pas tanpòc ni en gascon ni en catalan. Asir que vien d'asirar com desir vien de desirar. L'adjectiu lengadocian asirós que significa verenós (aplicat tà a ua persona), mentre lo medish mot adirós, en gascon, que vòu díser triste, afligit, en particular peu mau d'amor, l'adirèr. Qu'ei de remarcar lo gascon n'a pas de mot especific tà virar "asirós". Lo gascon qu'emplega "verenós". L'òdi qu'ei un veren peus gascons. Lo quite vèrbe odiar qu'ei absent deu diccionari gascon de Palay e deu Tot en Gascon de Morà mentre òdi que i ei hens los dus, o sia que tanpòc lo vèrbe lengadocian asirar non sembla aver nat equivalent semantic en gascon. L'"asir" qu'ei occitan, pas gascon.
Quant au mot catalan aïrar, que vòu diser aburar hèra, iritar en la lenga contemporanèa. Autes còps, aïrar que volèva tanben díser odiar. Totun, en catalan contemporanèu, aquera darrèra significacion qui ei la deu mot lengadocian, qu'ei caduda en desús.
Lo mot, a l'origina, que devè aver los dus (o tres) sens: 1- iritar, aburar e 2- odiar. Lo gascon que s'a perduda la significacion d'odiar, lo catalan que'n guarda traças, totun la significacion d'odiar que i ei caduda en desús. Lo lengadocian, en cambi, que s'estima mei balhar lo sens d'odiar au mot. La nocion de tristèr, de pena, d'amorosèr penós e decebut, qui los gascons e ligan a l'etimon, que sembla estar ua invencion especificament gascona.


text:
Castèth de Pau
Lo Castèth de Pau que domina la capitala de Bearn e qu'ei pregondament ligat au sovier de tres sobeirans qui'u senhoregèn : Gaston Fèbus, Enric de Labrit e lo Noste Enric. Que muisha ua mescladissa armoniosa d'estiles medievau e Reneishença (e tanben neomedievau e neoreneishença, frut de las restauracions realizadas au cors deu sègle XIX) . Qu'ei tanben un lòc de memòria de l'istòria argeriana per'mor d'aver acessat Abd El-Kader dens la soa captivitat. La castèth que ho en purmèr ua encinta de paus qui balhèn lo son nom a la futura vila. Gaston IV de Bearn qu'i horní tres tors. Gaston Fèbus que bastí ua tor suplementària de teulas (materiau qu'empleguè tanben a Montanèr entà bastir en hasent viste). Qu'i he gravar la soa signatura sus ua pèira dab las soas armas de Fois-Bearn e la mencion : "Febus me fe" (on fe qu'ei lo perhèit hòrt de har, uei escrivut he o hasó). Fèbus que deishè ua hortalessa qui la Reneishença ne conservè l'estructura e las murralhas mes en las traucar de frinèstas e en tot l'ondrar.
Enric de Labrit e la soa molhèr Margalida de Navarra (sòr deu rei de França Francés Ièr) qu'i avón la loa cort. La loa hilha, Joana de Labrit, b'i avó Enric III de Navarra e IV de França ; aquesta neishença que ho immortalizada dab un espiar romantic dens ua seria de tablèus deu pintre Eugèni Dévéria, qui lo castèth ne possedeish un ensai (duas versions acabadas que's tròban, l'ua au Musèu de las Bèras Arts de Pau e l'auta au Musèu Fabre de Montpelhièr. Lo musèu deu castèth que consèrva lo son famós brèç : ua carapaça de tortuga qui aurè
miraclosament suberviscut a la Revolucion. Après la mort deu Noste Enric, lo castèth non ho pas mei la demòra deus sobirans de Navarra puish qu'aquestes, reis de França tanben, que s'estavan a París. Loís XIII, a l'escadença deu son viatge de "pacificacion" en Bearn que i signè l'Edicte d'Integracion qui ligava Bearn a França dens lo respecte oficiau deus sons Fòrs.
A la Restauracion lo castèth qu'èra plan roeinat quan, en recèrca de tornar aus arradits de la soa dinastia, lo rei Loís Felip Ièr e'u restaurè. Quauques annadas après, en 1848, Abd El-Kader, presoèr de França que ho arcuelhut au castèth. Uei lo dia qu'ei un musèu nacionau de França e un simbèu, dab lo Parlament de Navarra bastit au son costat, de l'independéncia e de la libertat bearnesa d'autes còps.
La monarquia de julhet e l'empèri que pleèn lo castèth d'ua rica colleccion istorica e artistica en lo bèth restaurar. La Republica que l'empleguè com ua residéncia oficiau deu president abans de'n har lo musèu qu'ei uei lo dia.
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
Castèth en 1834, abans la soa retauracion e dab ua tor mancanta
-
Portic neoreneishença realizat per Napoleon III
-


text:
Cilindre (geometria)
Un cilindre es un còrs solid, generat a partir de la revolucion d'un rectangle, que l'axe de revolucion es un costat del rectangle. La seuna equacion en coordenades cartesianas es:
Es limitat per dos plans parallèls que copan la superfícia corba generada, nomenada superfícia cilindrica, formant doas circumferéncias qu'an los centres respectius sus l'axe del cilindre, e que se omenan basas.
Lo desrotlament d'aquela superfícia corba qu'unís las doas basas es un rectangle que la basa es lo perimètre de la circumferéncia, e la nautor, o separacion entre los centres de las basas, aquela de cilindre. A 2 fàcias, 0 vertèx e 0 arèstas.
L'aira d'un cilindre es:
e lo seu volum:


text:
Kauai
Kauai (Kaua‘i en hawaiian) es la pus vièlha de las illas principalas de l'archipèla d'Hawaii e la quatrena de per sa superfícia, amb 1 446 km2. Son litoral mesura 177 quilomètres de longor Es tanben coneguda per l'escai de Garden Isle (illa Jardin).
Aperten al comtat de Kauai que compren tanben las illas Niihau, Lehua e Kaula. Lo cap luòc del comtat es Lihue. S'i tròba lo Canyon de Waimea, escaissat Grand Canyon del Pacific, e tanben lo Mont Waialeale, considerat coma un dels endreches pus umid de la planèta.


text:
Villes et mairies de la Province d'Oristano (095)
Liste des communes
Oristano
Ville d'Oristano, localité de l'Italie de 32 000 habitants.
Préfecture du département.
La mairie d'Oristano a une adresse e-mail et un site Internet.
Terralba
Ville de Terralba, localité de l'Italie de 10 000 habitants.
La mairie de Terralba a un site Internet.
Cabras
Ville de Cabras, localité de l'Italie de 9 100 habitants.
La mairie de Cabras a une adresse e-mail et un site Internet.
Bosa
Ville de Bosa, localité de l'Italie de 8 100 habitants.
La mairie de Bosa a un site Internet.
Marrubiu
Ville de Marrubiu, localité de l'Italie de 4 900 habitants.
La mairie de Marrubiu a un site Internet.
Santa Giusta
Ville de Santa Giusta, localité de l'Italie de 4 800 habitants.
La mairie de Santa Giusta a une adresse e-mail et un site Internet.
Ghilarza
Ville de Ghilarza, localité de l'Italie de 4 700 habitants.
La mairie de Ghilarza a une adresse e-mail et un site Internet.
Mogoro
Ville de Mogoro, localité de l'Italie de 4 400 habitants.
La mairie de Mogoro a une adresse e-mail et un site Internet.
Arborea
Ville d'Arborea, localité de l'Italie de 4 000 habitants.
La mairie d'Arborea a un site Internet.
Samugheo
Ville de Samugheo, localité de l'Italie de 3 200 habitants.
La mairie de Samugheo a un site Internet.
Uras
Ville d'Uras, localité de l'Italie de 2 900 habitants.
La mairie d'Uras a un site Internet.
Cuglieri
Ville de Cuglieri, localité de l'Italie de 2 900 habitants.
La mairie de Cuglieri a une adresse e-mail et un site Internet.
Abbasanta
Ville d'Abbasanta, localité de l'Italie de 2 800 habitants.
La mairie d'Abbasanta a une adresse e-mail et un site Internet.
San Nicolò d'Arcidano
Ville de San Nicolò d'Arcidano, localité de l'Italie de 2 800 habitants.
La mairie de San Nicolò d'Arcidano a un site Internet.
San Vero Milis
Ville de San Vero Milis, localité de l'Italie de 2 500 habitants.
La mairie de San Vero Milis a un site Internet.
Solarussa
Ville de Solarussa, localité de l'Italie de 2 500 habitants.
La mairie de Solarussa a un site Internet.
Santu Lussurgiu
Ville de Santu Lussurgiu, localité de l'Italie de 2 400 habitants.
La mairie de Santu Lussurgiu a un site Internet.
Paulilatino
Ville de Paulilatino, localité de l'Italie de 2 300 habitants.
La mairie de Paulilatino a un site Internet.


text:
Huang Xianfan
Huang Xianfan (en chinés.黄現璠/黄现璠; Fusui, 13 de novembre de 1899 - Guilin, 18 de genièr de 1982) es un istorian e antropològ chinés de la minoritat Zhuang.
Biografia[modificar | modificar la font]
Huang Xianfan nasquèt lo 13 de novembre de 1899 dins la vila de Qujiu, districte de Fusui, dins lo Guangxi. Faguèt los estudis universitaris d'istòria e antropologia a Pequin, e los acabèt a Tòquio. Quand tornèt al Guangxi passèt e obtenguèt lo concors de cadièra de professor a l'Universitat de Guangxi (de 1943 a 1953) e a l'Universitat de Guangxi (de 1954 a 1982). Foguèt lo primièr professor d'universitat de nacionalitat zhuang. Se moriguèt dins lo districte urban de Guilin lo 18 de genièr de 1982 en seguida d'una emorragia cerebrala. L'enterrèron al Cementèri Monumental de Nanning (la capitala de Guangxi).[1]
Òbras publicadas[modificar | modificar la font]
- 1932-1934: Istòria (en chinés)
- 1957: Istòria dels Zhuang[2]


text:
Promotor (genetica)
Lo promotor d'un gèn es la seccion d'ADN que contròtla l'iniciacion de la transcripcion del ARN coma produch d'aqueste gèn. La dicha seccion, es a dire, lo promotor, se compausa d'una sequéncia especifica d'ADN localizat just onte se tròba lo ponch d'inici de la transcripcion de l'ARN e conten l'informacion necessària per activar o desactivar lo gèn que codifica. Lo promotor es present tant dins los procariòtas coma dins los eucariòtas.
Dins los procariòtas[modificar | modificar la font]
Lo promotor es la sequéncia que soslinha lo començament de la transcripcion de l'ADN en ARN, e es per aiçò lo luòc de fixacion de l'ARN polimerasa. Lo promotor se tròba dins una de las doas cadenas de l'ADN, e l'orientacion e posicion del promotor dictarà quina de las doas elices del ADN servirà coma matritz.
Fòrça promotors an besonh de proteïnas activadoras abans que se pòscan jónher eficaçament a sa polimerasa respectiva. Aquesta proteïna activadora se plaça generalament sus l'ADN, vesin del promotor. Una de las proteïnas activadoras pus comunas entre los procariòtas es l'operon lac del bactèri E. coli.
Generalament, la fixacion de l'ARN polimerasa amb lo promotor es çò que facilita que l'eliç d'ADN se dobrisca per permetre la transcripcion en ARN.
Dins los eucariòtas[modificar | modificar la font]
A diferéncia dels procariòtas, qu'an sonque una polimerasa, los eucariòtas an tres ARN polimerasa distintas. Per tal motiu, caduna de las polimerasas tend a reconéisser de sequéncias de promotors especifics. Egalament, los procèsses de regulacion son mai complèxes qu'en los procariòtas en inclusent la posicion de las sequéncias reguladoras de l'ADN en çò que pertòca los promotors. Los promotors an de sequéncias de nucleotids definidas, ont las pus conegudas son la caissa TATAAT e la caissa TTGACA. Los promotors se localizan en los extrèms 5'-terminals dels gèns. L'ARN polimerasa se jonh a las sequéncias de diches promotors en iniciant lo procès de la transcripcion. La sequéncia minimala amb capacitat promotora de la transcripcion recep lo nom de promotor minimal.


text:
-590
Aquesta pagina concernís l'an -590 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Urartu[modificar | modificar la font]
Destruccion de Rushahinili, capitala d'Urartu, per lei Medes e mòrt dei rèis Rusa III e Rusa IV que succediguèt a son paire dins lo corrent de l'annada. Aquò marquèt la disparicion d'Urartu coma poissança importanta d'Orient Mejan e belèu sa disparicion finala. D'efèct, la fin precisa dau reiaume es desconeguda mai lei vestigis de sei vilas mostran de destruccions importantas entraïnadas per d'invasions deis Escites e dei Medes entre 590 e 585 avC. Dins totei lei cas, 590 av JC marca la fin dei documents escrichs regardant Urartu.


text:
Luxémont-et-Villotte
Luxémont-et-Villotte es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo anciana comuna de Villotte a ligat a Luxémont en 1824[1].
L’ancienne commune de Villotte est rattachée à Luxémont en 1824[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ EHESS, nòta de la comuna sul luòc Cassini, consultada lo 9 de febrièr de 2009
- ↑ EHESS, notice de la commune sur le site Cassini, consultée le 9 février 2009


text:
Bouleurs
Bouleurs es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bouleurs Es a aperaquí 35 km de París.
Bouleurs est à environ 35 km de Paris.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Bouleurs Apareis per las primièras fes en los tèxtes al VIIModèl:Ème sègle jol appellation de Bolorria[1]. Mas la siá origina es mai anciana doncas qu'una via romaine disposicion de Lion a Boulogne-sus-Mar lo travèrsa dempuèi lo antiquitat e testifica de la preséncia umana a aquela epòca[2].
Divèrses notaires e tabellions seigneuriaux i residisson. La distincion de Bouleurs aperten pendent longtemps als senhors de Quincy e Rohan de Montbazon, de senhors de Coupvray. E fin finala cap a 1775, #passar al Comte d'Agut #que lo ne pòrti de Penthièvre èra eretièr a la revolucion. La populacion aumenta fòrtament a partir de la segonda mitat del 18Modèl:Ème sègle mas amendrís en lo corrent del 19ème al continuament d'una epidèmia, #qu'entrena la desaparicion de grandas familhas e continuament al melhorament de la provenguda de cultura #qu'an de besonh mens de man de œuvre e provòca un èxode rural. Bouleurs Èra réputé per lo sieu Brie[2]. En 1794, Bouleurs i aviá la siá societat populara. Una deputacion se seriá d'en un autre luòc retuda a la convencion lo 1er en abril 1794 per felicitar Talien d'i aver fach guillotiner Danton. En 1850, la municipalitat compti 487 abitants[2]. La populacion a fòrtament aumentat a partir d'ans 1970 e de la dubertura de la autoroute A4 ; compta a l'ora d'ara 1 400 abitants[2].
Bouleurs apparaît pour la première fois dans les textes au VIIModèl:Ème siècle sous l’appellation de Bolorria[1]. Mais son origine est plus ancienne puisqu’une voie romaine allant de Lyon à Boulogne-sur-Mer le traverse dès l’antiquité et atteste de la présence humaine à cette époque[2].
Plusieurs notaires et tabellions seigneuriaux y résident. La seigneurie de Bouleurs appartient pendant longtemps aux seigneurs de Quincy et Rohan de Montbazon, seigneurs de Coupvray. Et enfin vers 1775, passa au Comte d’Eu dont le duc de Penthièvre était héritier à la révolution. La population augmente fortement à partir de la seconde moitié du 18Modèl:Ème siècle mais diminue dans le courant du 19ème à la suite d’une épidémie, qui entraîne la disparition de grandes familles et suite à l’amélioration des procédés de culture qui nécessitent moins de main d’œuvre et provoque un exode rural. Bouleurs était réputé pour son Brie[2]. En 1794, Bouleurs avait sa société populaire. Une députation se serait d’ailleurs rendue à la convention le 1er avril 1794 pour féliciter Talien d’avoir fait guillotiner Danton. En 1850, la commune compte 487 habitants[2]. La population a fortement augmenté à partir des années 1970 et de l’ouverture de l’autoroute A4 ; elle compte actuellement 1 400 habitants[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 29 d'agost de 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "atome77" defined multiple times with different content
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 {{{Títol}}}. Consultat lo 29 d'agost de 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "histoireoff" defined multiple times with different content


text:
1954
Aquesta pagina concernís l'an 1954 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Colómbia[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Asia[modificar | modificar la font]
Cambòtja[modificar | modificar la font]
Participacion dau govèrn dau rèi Norodom Sihanouk a la conferéncia de Genèva e ai negociacions regardant la fin de la Guèrra d'Indochina. Cambòtja obtenguèt lo retirament dei fòrças francesas e vietnamianas de son territòri e deguèt tanben abandonar lei regions ocupadas dins lei país vesins. Obtenguèt pereu la desmobilizacion ò l'exili dei Khmers issarak. En revènge, de tensions apareguèron ambé lei delegacions comunistas que volián un Cambòtja neutre e demandavan donc egalament la partença dei tropas estatsunidencas estacionadas en Cambòtja. Phnom Penh refusèt aqueu retirament mai acceptèt de pas participar a una aliança militara ni d'autorizar l'installacion permanenta de tropas estrangieras sus lo sieu territòri. Enfin, leis acòrds adoptèron lo principi d'eleccions generalas en 1955.
Paquistan[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Siria[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici de la centrala sovietica d'Obninsk (27 de junh), premiera centrala nucleara operacionala dau mond. França e lo Reiaume Unit imitèron lei Sovietics en 1956 e leis Estats Units d'America en 1957.
Informatica[modificar | modificar la font]
Invencion dau lengatge de programacion Fortran per l'informatician estatsunidenc John Backus (1924-2007).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Mirza Delibašić, basquetbolaire bosniac (m. 2001)
- 15 de febrièr - Matt Groening, dessenhaire american, creator dels Simpsons
- 18 de febrièr - John Travolta, actor american
- 23 de febrièr - Víktor Ioshchenko, president d'Ucraïna
- 26 de febrièr - Recep Tayyip Erdoğan, primièr ministre de Turquia
- 26 de febrièr - Stina Ekblad, actritz finlandesa
- 4 de març - François Fillon, primièr ministre de França
- 9 de març - Carlos Ghosn, administrator de Renault e Nissan
- 13 de març - Sergei Sidorsky, primièr ministre de Bielorussia
- 4 d'abril - Abdelilah Benkirane, primièr ministre de Marròc
- 7 d'abril - Jackie Chan, actor de Hong Kong
- 10 d'abril - Jouko Törmänen,sautaire amb esquís finlandés (m. 2015)
- 23 d'abril - Michael Moore, realizator american
- 29 d'abril - Jerry Seinfeld, actor e comediant american
- 1 de mai - Ray Parker Jr., cantaire, compositor e musician american
- 1 de mai - Frédéric Chichin, musician francés (m. 2007)
- 20 de mai - Esko Aho, primièr ministre de Finlàndia
- 22 de mai - Shuji Nakamura, fisician japonés, Prèmi Nobel
- 31 de mai - Vicki Sue Robinson, cantaira e actritz americana (m. 2000)
- 15 de junh - Daniyal Akhmetov, primièr ministre de Cazacstan
- 17 de junh - Nguyễn Xuân Phúc, primièr ministre de Vietnam
- 18 de junh - Magnus Uggla, musician de rock suedés
- 21 de junh - Anne Kirkbride, actritz americana (m. 2015)
- 26 de junh - Catherine Samba-Panza, president de Centrafrica
- 30 de junh - Serzh Sargsyan, president d'Armenia
- 10 de julhet - Neil Tennant, cantaire britanic (Pet Shop Boys)
- 17 de julhet - Angela Merkel, cancelièra d'Alemanha
- 17 de julhet - Edward Natapei, politician de Vanuatu
- 28 de julhet - Hugo Chávez Frías, president de Veneçuèla (m. 2013)
- 12 d'agost - François Hollande, president de França
- 16 d'agost - James Cameron, realizator canadian
- 17 d'agost - Andrés Pastrana Arango, president de Colómbia
- 30 d'agost - Aleksander Lukashenka, president de Bielorussia
- 31 d'agost - Robert Kocharyan, president d'Armenia
- 1 de setembre - Filip Vujanović, president de Montenegro
- 21 de setembre - Shinzo Abe, primièr ministre de Japon
- 26 de setembre - Sérgio Valle Duarte, artista brasilièr
- 3 d'octobre - Stevie Ray Vaughan, musician american (m. 1990)
- 10 d'octobre - David Lee Roth, cantaire e compositor american (Van Halen)
- 10 d'octobre - Geneviève Fioraso, politiciana francesa
- 18 d'octobre - Édouard Stern, financista francés (m. 2005)
- 6 de novembre - Mango, cantaire e compositor italian (m. 2014)
- 8 de novembre - Michael D. Brown, politician ameeican
- 14 de novembre - Condoleezza Rice, politiciana americana
- 15 de novembre - Aleksander Kwaśniewski, president de Polonha
- 24 de novembre - Emir Kusturica, realizator sèrbe
- 9 de decembre - Jean-Claude Juncker, primièr ministre de Luxemborg
- 24 de decembre - José María Figueres Olsen, president de Còsta Rica
- 28 de decembre - Denzel Washington, actor american
- ? Daouda Malam Wanké, president de Nigèr (m. 2004)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr - Maurici Leenhardt, religiós protestant e etnològ occitan (n. 1878)
- 2 de febrièr - Hella Wuolijoki, escrivan finlandés (n. 1864)
- 19 de febrièr - Axel Pehrsson-Bramstorp, primièr ministre de Suècia (n. 1883)
- 7 de març - Otto Diels, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1876)
- 10 d'abril - Auguste Lumière, inventor francés (n. 1862)
- 28 d'abril - Léon Jouhaux, sindicalista francés, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1879)
- 14 de mai - Heinz Guderian, militar alemand (n. 1888)
- 26 de mai - Omer Nishani, cap d'Estat d'Albania (n. 1887)
- 7 de junh - Alan Turing, matematician britanic (n. 1912)
- 13 de julhet - Frida Kahlo, pintor mexican (n. 1907)
- 14 de julhet - Jacinto Benavente, escrivan espanhòl, Prèmi Nobel (n. 1866)
- 19 d'agost - Alcide De Gasperi, primièr ministre d'Itàlia (n. 1881)
- 24 d'agost - Getúlio Vargas, president brasilièr (n. 1882)
- 8 de setembre - André Derain, pintor francés (n. 1880)
- 22 d'octobre - Oswald de Andrade, escrivan brasilièr (n. 1890)
- 3 de novembre - Henri Matisse, pintor francés (n. 1869)
- 13 de novembre - Paul Ludwig Ewald von Kleist, marescal alemand (n. 1881)
- 17 de novembre - Felipe Molas López, president de Paraguai (n. 1901)
- 28 de novembre - Enrico Fermi, fisician italian-american, Prèmi Nobel en 1938 (n. 1901)
- 30 de novembre - Wilhelm Furtwängler, cap d'orquèstra alemand (n. 1886)
- 19 de decembre - Frans Gunnar Bengtsson, escrivan suedés (n. 1894)
- Pau-Loís Granier, poèta lemosin (n.1879)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Max Born, Walther Bothe
- Prèmi Nobel de Quimia : Linus Carl Pauling
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Franklin Enders, Thomas Huckle Weller, Frederick Chapman Robbins
- Prèmi Nobel de Literatura : Ernest Hemingway
- Prèmi Nobel de la Patz : Naut Comissariat de las Nacions Unidas pels Refugiats


text:
Louches
Louches es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo Solar del Roge-Camp, Nicolas lo Gouge #recebre Louis XIV e Mazarin en 1658.
De 1792 a 1992, la plaça de Conselhièr General del costat de Ardres i aviá detengut pel Cònsol de Louches.
Dans le Manoir du Rouge-Camp, Nicolas le Gouge reçut Louis XIV et Mazarin en 1658.
De 1792 à 1992, le poste de Conseiller Général du canton d'Ardres était détenu par le Maire de Louches.


text:
Tèrmes romans
Los tèrmes (en latin thermæ, del grèc thermos, caud) èran d'establiments de banhs publics de la Roma Antica.
Somari
Istòria dels tèrmes[modificar | modificar la font]
Los tèrmes son a l’origina una idèa grèga, mas los Romans l’an considerablament melhorada. Segon las descobertas arcqueologicas, las primièras installatcions de banhs datan de 2 500 ans AbC., mas la practica del banh es atestada tre la fin del sègle V en Grècia.
Los primièrs tèrmes èran privats, los publics apareguèron pas qu'al sègle I AbC. De particulars proposavan de banhs fregs e cauds e amb a vegadas massatges. Calguèt esperar 27 AbC. per qu'aparescan los tèrmes vertadièrs, sus òrdre de Marcus Vipsanius Agrippa, un amic de l’emperaire August, qu'èra lo seu gendre. Aquel anava dins de banhs fregs preconizats pel mètge marselhés Antonius Musa. Los banhs fregs s'apondèron a las salas tebesas e caudas, e los tèrmes s'espandiguèron per tot l’Empèri[1]. Quitament las vilas pauras ne possedavan. La construccion de tèrmes rendava a l’emperaire o al seus representants. Los còsts de foncionament dels tèrmes èran donc assegurats per las finanças publicas. A Roma, èra l'emperaire que finançava gaireben totes los monuments.
Los Romans anavan a las aigas per l'igièna corporela e los suenhs complets del còs. Mas lo luòc tanben aviá una foncion sociala importanta: los tèrmes fasián partida de la vida videnta urbana romana. s'i lavava, mas tanben, s'i encontrava los amics, s'i fasiá d'espòrt, s'i jogava als dats, s'i legissiá dins las bibliotècas, e tanben s'i podava tractar d'afars o manjar.
Pels Romans, lo banh representava a l'encòp un luxe e una necessitat. Totes i anavan quina que siá la classa sociala. Èran obèrts als òmes e a las femnas mas dins de partidas diferentas o/e a d'oras diferentas.
Solas las villas de las classas nautas dispausavan de banhs privats e de comuns. Los banhs publics avián donc un ròtle important per l'igièna generala. Apartenián a l'Estat o a de personas privadas. Lo prètz d'entrada èra modic. Sovent, per se far valer, los rics borgeses bastiguèron de tèrmes luxuoses que dobrissián gratuitament al public (practica de l'evergetisme). A la fin de l'Empèri Roman, los banhs venguèron mixtes.
Arquitectonica dels tèrmes[modificar | modificar la font]
Lo principi de basa dels tèrmes privats, que deguèron mai tard s'adaptar a l'obertura al grand public, comprend:
- l’apodyterium (plur. : apodyteria) (vestiairis) ;
- lo sudatorium (sala de transpiracion) ;
- lo caldarium (banh caud per aspersion o immersion[2]) ;
- lo tepidarium (banh tebés) ;
- lo frigidarium (banh freg).
Lo sòl èra cobèrt de mosaïcs e caufat per un sistèma de caufatge pel sòl e de restancas: l'ipocauste, alimentat per un fogal tenent, lo praefurnium. Los fums del fogal èran vojats per de condcutes situats dins l'espessor de las parets (los tubuli) que los caufavan al meteis temps. Lo provesiment en aiga se fasiá mercé als aqüeductes. I aviá tanben de latrinas.
Los tèrmes se completavan sovent d'una palestra per l'exercici fisic e una piscina (natatio, piscinam). Los grands tèrmes de l'epòca imperiala constituissián de vastes complèxes de léser, amb jardins, salas d'espectacle, de bibliotècas.
Los tèrmes èran pas mixtes, levat qualques excepcions. Qualques installacions èran dobladas, amb una partida separada reservadas a las femnas. D'autres practicavan d'oraris alternats per cada sèxe. Lo matin èra pusleu reservat a las femnas, alara que los òmes profeitavan de tot l'aprèp dinada e quitament del vèspre[3].
Aprèp lor matinada de trabalh, los Romans anavan plan sovent als tèrmes per se pausar e seguissián un « percors » de caufament progressiu puèi de refregiment. D'en primièr, daissavan los vestits dins los vestiaris (apodyterium o spoliatorium), gardats per d'esclaus, s'escalfavan en fasent d'espòrt al gimnàs per transpirar (jòcs de balas, corregudas, alterofilia), e aqueles qu'amavan pas l'esfòrt fisic anavan dins lo tepidarium, sala tedesa, puèi dins una sala mai caufada, lo laconicum (estuba sèca) o sudatorium (estuba umida) per transpirar[4].
Passavan aprèp als banhs cauds, se raspavan la pèl amb lo strigil, rasclet de fèrre corb, puèi dintrava dins l'estuba. Atal s'acabava lo banh de propretat.
Dins lo caldarium, se pausavan puèi passavan als banhs tebeses, als banhs fregs, e fin finala, se fasián massar, epilar o encara perfumar... Generalament, s'onchavan dins lo destrictarium (los Romans utilizavan pas lo sabon, pasmens conegut dels Galleses). Los òlis e perfums èran servats dins un unctuarium[5].
-
Los tèrmes del Nòrd a Niça: la palestra e la paret èst del frigidarium
-
-
Tèrmes del mond roman[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Bouet5" (fr)Les dossiers d'Archéologia n°323, Thermes et pratique balnéaire en Gaule romaine, Alain Bouet p5
- ↑ "Martin Pruvot33" Archéologie suisse, 24-2-2001, Les thermes publics, Chantal Martin Pruvot, p.33
- ↑ "Martin Pruvot33"
- ↑ "Bouet5"
- ↑ vejatz per exemple, l'unctuarium dels tèrmes romans de Glanum


text:
TARDIS
Lo TARDIS es una maquina per viatjar dens lo temps e l'espaci dens la seria britanica de sciéncia-ficcion Doctor Who. Son nom es l'acronim de Time And Relative Dimension In Space.
Quitament se lo mot "TARDIS" correspon normaument ad un tipe de veïcul, lo TARDIS deu Doctor es generaument nomat "Lo" TARDIS o, dens las purmèiras sasons de l'anciana seria, "lo vaishèth".
Doctor Who es vengut tant popular en Grand Bretanha e en Irlanda deu Nòrd (la seria hè part de la cultura populara), que la cabina de polícia blua es uèi lo dia mei associada au TARDIS qu'a una cabina telefonica. Tanben, lo mot "TARDIS" es utilizat per definir un objècte mei gran a l'interior qu'a l'exterior. Lo nom TARDIS es una marca reservada de la British Broadcasting Corporation (ou BBC).


text:
Hè fòrça dies que non vau entath cinèma...era vertat ei que me hè dò auer perdut era abituda e me cau sajar de reprener-la. Eth cine a era capacitat de hèr-mos a víuer aventures, mos hè a arrir, plorar...per ua estona desbrembam es nòstes penes entà deishar-mos portar pera màgia dera pantalha. Totun es darrères setmanes è podut veir ua pellicula que m'a sosprenut fòrça, sustot peth guion, pòc trabalhat e sense massa substància. Ben, è de díder que se tracte mès lèu d'ua "TV movie" de sèrie B damb actors amateurs e un pressupòst fòrça redusit. En fin, Convergéncia Democratica Aranesa protagonize aguest film en qué, a trauèrs de mieges vertats, manipulacions e mentides, sage de convéncer as ciutadans e ciutadanes d'un petit país nomentat Aran des males intencions deth govèrn d'aguest país sus un malefic "Plan Director", que preten, segontes prediquen es protagonistes, panar es "drets legitims" d'aguesti ciutadans entà decidir sus eth sòn territòri. Un guion coma didia hloish en contengut e en desvolopament, fòrça repetitiu e sense aportar arren de nau, mès enlà de cèrta suspresa ar espectador que demoraue un cèrt grad de responsabilitat e maduresa des guionistes ara ora d'escríuer era trama. Resulte pòc creïble, a non èster qu'er espectador partisque dera basa, coma hèn es protagonistes, qu'es ciutadans deth petit país son uns ignorants incapables d'interpretar uns simples mapes e compréner ua sèrie de documents, ath delà d'auer un shinhau de memòria istorica entà plaçar a cadun en lòc qu'aucupaue uns ans endarrèr. Pòc credible e un shinhau frustrant quan ua demore cèrta qualitat ena retòrica e bèth shinhau de sensatesa, aumens, d'aqueri que pendent dotze ans an auut er aunor d'escríuer eth guion dera nòsta societat.
Un conselh as guionistes: sagen vostés de contactar damb Amenábar, ara ven d'estrear "Agora" e pensi qu'ei mès desvagat entà dar-les un còp de man, o se mès non entà orientar-les entàs pròplèu espectacles que volguen estrear.


text:
Phu Quoc
Las illas Phú Quốc (en vietnamian Phú Quốc) son un archipèla de sèt illas majoras, quatre illas menoras e dos illons de l'ocean Pacific, golf de Thailand, situats al sud-oèst del Hà Tiên, davant las còstas de Cambòtja. Se tròba entre los 10° 13' 44 de latitud Nòrd, e entre los 103° 57' 26 de longitud èst.
Administrativament, constituisson una districte de la província de Kien Giang amb lo nom de Huyện Phú Quốc. La siá capitala es Dương Đông. Phu Quoc a una superfícia de 574 km² (leugièrament mai pichon qu'Alemanha). Lo clima es tropical e monsonic; l'umiditat es de 74% en mejana durant l'an. Las temperaturas oscillan entre 22 °C e 35 °C. I a doas capitalas: Dương Đông.


text:
Saxofòn
Lo saxofòn (de Sax, nom de son creador e phonos, "son" en grèc), es un instrument de vent amb enche.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo saxofòn foguèt fabricat per Adolphe Sax, celèbre fabricant d'instruments nascut a Brussèlas, en 1814. Sax s'installèt a París per tal de poder vendre melhor son invencion. I moriguèt ruïnat en 1894.
A la debuta aviá pas que 18 claus. Sa gamma cromatica anava dempuèi lo Si natural grèu (B) fins al re natural agut (D). Actualament los saxofòns tenon una gamma cromatica que va del Si bemòl grèu (B♭) al Fa sostengut agut (F#). Existisson d'unes modèls recents qu'arriban ja al Sòl agut (G).
L'emplec preferit del saxofòn es dins las orquèstras e mai que mai dins lo mond del Jazz, ont es un instrument indefugible.


text:
Manderen
Manderen es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo nòrd del departament, a una trentena de quilomètres al nòrd-es de Diedenhofen. Es termierèra amb la Sarre alemanda e a qualques quilomètres del Luxemborg.
Las municipalitats limitrophes son Merschweiller al nòrd, Perl (Sarre) al nòrd-es, Launstroff a l'èst, Ritzing al sud, Kirschnaumen al sud-oèst, Kirsch-lès-Sierck a l'oèst.
Lo autoroute alemanda A8 tangente lo limit nòrd-es de la comuna.
La commune est située dans le nord du département, à une trentaine de kilomètres au nord-est de Thionville. Elle est frontalière avec la Sarre allemande et à quelques kilomètres du Luxembourg.
Les communes limitrophes sont Merschweiller au nord, Perl (Sarre) au nord-est, Launstroff à l'est, Ritzing au sud, Kirschnaumen au sud-ouest, Kirsch-lès-Sierck à l'ouest.
L'autoroute allemande A8 tangente la limite nord-est de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La distincion levava en principi ducs de Lorraine, de contunh #venir fief luxembourgeois jos Jean lo Aveugle l'an 1346.
- Vilatge cedit a la França en 1829.
- La municipalitat de Tunting a ligat a Manderen dempuèi 1830.
- La seigneurie relevait d'abord des ducs de Lorraine, puis devint fief luxembourgeois sous Jean l'Aveugle en 1346.
- Village cédé à la France en 1829.
- La commune de Tunting est rattaché a Manderen depuis 1830.


text:
Irange
L’Irange es un agrum, fruch dels irangièrs, arbres de diferentas especias de la familha de las Rutacèas o d'ibrids d'aqueles. N'existís doncas mai d'un tipes, subretot èissit de l'especia Citrus sinensis coma los iranges sanguins e los iranges amars produchs pel Bigaradièr.
Comestible, es fòrça ric en vitamina C. Es lo quatren fruch mai cultivat al monde.
L’irange seriá la poma d’aur del jardin de las Esperidas.
Somari
Noms dins qualques lengas[modificar | modificar la font]
Los noms de l'irange, dins las lengas d'Euròpa e de Mediterranèa, daissan conéisser los diferents viatges que coneguèt lo fruch pendent son istòria. Se vei los dos grands camins seguits per l'irange.
- Un primièr grop de tèrmes ven de l'arabi medieval نرنجة [naranjah], el meteis manlevat al persan نارنج [nāranj]. Qualques lenguas conservon lo n inicial, coma lo castelhan naranja, lo venèt naranza, lo grèc vepάvtZι [nerantzi] (‘irange amar’), lo sèrbocroat HapaHџa/narandža o encara l'Ongrés narancs. D'autras modifiquèron aquela consonanta primièra, coma lo portugués laranja, lo Yiddish מאַראַנץ [marants] o lo catalan taronja. D'autras, fin finala, perdèron la consonanta iniciala, coma l'italian arancia o lo provençal auranja. Lo francés orange cambièt vocala benlèu jos l'influéncia de la vila d'Aurenja. L'alemand e l'anglés orange son empruntats al francés. Lo galés oren e lo japonés オレンジ[orenji] son manlevats e l'anglés. L'occitan, a l'oèst de Ròse, emplega una varianta irange. Lo polonés pomarańcza e lo Chèc pomeranč son manlevats a l'ancian italian pomarancia, el meteis combinason del latin pomum ‘fruch’ e arancia. Una autra etimologia prepausa d'aprochar l'italian pomarancia del latin pomum aurantium ‘fruch/poma d'aur’. Una expression comparabla existís en ebrieu, que תפוז tapouz (irange) es une contraccion de tapoua'h zahav, « poma d'aur ».
- De lengas dels Balcans e de Mediterranèa nomenon l'irange pel nom de Portugal. Es lo cas amb lo napolitan portogallo, lo grèc πoptokάλι [portokali], l'albanés portokalli, lo bulgar пopTokaл [portokal], lo romanés portocală; coma lo turc portakal, lo georgian ფორთოხალი [phortokhali], l'arabi برتقال [burtuqāl], lo persan modèrne (farsi) پرتقال [porteghal], l'amaric ብርቱካን [birtukan].
- Un tresen grop de lengas, al nòrd d'Euròpa, emplega una perifrasa significant ‘poma de China’. Es lo cas de lengas germanics e escandinavas: alemand del nòrd Apfelsine; danés, norvegian e suedés appelsin; o dins l'ordre contrari, neerlandés sinaasappel. Fin finala, lo finés appelsiini, lo leton apelsīns lo lituanian apelsinas, lo rus aпeлbcиH [apelsin] e lo bielorús aпeлbciH [apelsin] an manlevadas lors formas a las lengas escandinavas. Al costat dels mots arabis [burtuqāl] e [leymoune] (del castelhan Lemon, citron) utilizats al Marròc per designar los iranges, qualques regions nomenan aquel fruch latchine (del francés la Chine) per indicar son origina; en Argeria, se ditz a vegada tchina. A Santo Domingo, un chuc d'iranges se ditz « jugo de china » (chuc de China).
Fin finala, d'autras lengas del monde emplegan de racinas diferentas. Per exemple, en indonesian, l'irange se nomena jeruk.
Botanica[modificar | modificar la font]
Descripcion[modificar | modificar la font]
L'irange es, coma son nom o indica, de color irange. A una rusca espessa e pro rufa. Se copa en quartièrs coma sa cosina la mandarina. L'irange es un fruch chucós, sucrat, excitant e conten de vitamina C. Lo fruch s'utiliza per las saladas de fruchs, las confituras, o per consomir son chuc.
Tipologia[modificar | modificar la font]
L'irange aparten al grop dels agrums, coma lo citron, la bergamòta e lo pamplemós. Existís fòrça varietats d'iranges que:
- Bigarada o irange amar
- Jaffa
- Navèl, que de sosvarietats Washington Navèl e sa filha per mutacion espontanèa nomenada Navèl Late, la mai coneguda per la consomacion[1].
- Irange sanguin
- Valéncia
- Ambersweet
- Irange d'ivern o Irange Raphaela
Istòria[modificar | modificar la font]
L'irangièr (Citrus sinensis) es originari de China. Se pòt destriar dos grands camins de dintrada d'aquel fruch en Euròpa. La rota mediterranèa foguèt seguida, a l'epòca de las crosadas (sègles XI a XIII), per l'irange amar o bigarada: transmés pels persians als Arabis, aquel fruch foguèt plantat en Sicília, que difusèt cap al rèsta d'Euròpa. Ulteriorament, al sègle XVI, los navigators portugueses descobriguèron l'irange doç en China, e lo menèron en Euròpa; son succès acabèt per despassar l'irange amar.
Fins a la primièra mitat del sègle XX, l'irange èra un fruch de luxe e sovent una dona de Nadal pels enfants. Sa cultura dins de caissas foguèt logtemps un simbòl de poder pels aristocratas que li faguèron de bastiments especializats: las oranjariás.
Economia[modificar | modificar la font]
Produccion[modificar | modificar la font]
L'industria de l'irange representa una chifra d'afars mondiala de prèp de 2 miliards de dolars americans, los primièrs productors son Brasil e los Estats Units d'America (subretot Florida).
Consomacion[modificar | modificar la font]
L'irange de Nadal es un sovenir de nostres aujòls modèstes obrièrs o païsans. Per assegurar una consomacion pendent totes los meses de l'an, produccion e transpòrt d'iranges dichs de contra-sason apareguèron. La particularitat d'aquela produccion en zona temperada cauda redusís pro l'espandida de las superfícias possiblas dins l'emisfèri Sud. S'impausan atal Chile e Uruguai, Sud-Africa e la Nòva Zelanda. Las ventas d'estiu demòran encara caracterizadas per l'escassa de l'ofra.
Se pòt contar l'exemple d'Uruguai. A l'independéncia d'Argeria, de païsans productors d'iranges franceses decidiguèron de migrar en Uruguai per i practicar lors culturas. Aprèp una installacion perilhosa, los cultivators de França descobriguèron un mercat local dificil. Las exportacions alunhadas venent un imperatiu, mas demandèron una organizacion rigorosa de la filièra: calibratge, condicionament, equipaments e mejans de transpòrt rotièrs puèi maritims. En 1972, d'ajudas economics encastrat dins lo plan Citrico comun als païses vesins del Rio de la Plata, Uruguai e Argentina, fins 1992 ne foguèt davancièr.
La poma es lo primièr fruch consomit en França (part de mercat en 2010 : 22,6 %) davant l'irange (12,3 %) e la banana (12,2 %)[3].
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lo fruch es consomit fresc, mas es tanben utilizat dins fòrça recèptas coma lo chuc d'irange (54 % del mercat dels chucs de fruchs), las confituras, las còcas, de alcòls, o lo guit d'irange...
Informacions nutricionalas[modificar | modificar la font]
La pèl, confituras o marmeladas fachas amb de ruscas d'iranges non eissidas de l'agricultura biologica (o non tractadas) pòdon contenir de quantitats significativas de rèstas de pesticidas[4]. Las ruscas atacadas per de fungi o mosiduras (mosidura blava subretot) pòdon tanben contenir de micotoxinas.
Proprietas[modificar | modificar la font]
Un estudi sus l'òme montrèt l'efècte anxiolitic de l'esséncia d'irange difusada dins l'atmosfèri[5]. La pèl d'irange, mas tanben dels citrons o dels pamplemoses, libèran de meteis biais per pression o per gratatge de moleculas de furocomarines: un contacte long o un frotament amb la pèl jonch a una exposicion al solelh pòt provocar de rojors irritantas e de prusiments desagradables. Son los meteisses tipes de moleculas de base "comarina" qu'explican l'odor de las esséncias d'iranges e lors implicacions relaxantas[6].
Galariá d'imatges[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Las varietats d'iranges segon lanutrition.fr
- ↑ Donadas de FAOSTAT (FAO)
- ↑ (fr)Jean-Paul Frétillet, « les petits secrets des pommes », Mag. Ça m'intéresse n° 356, octobre de 2010, p. 88
- ↑ (en) Roger F. Albach, Bruce J. Lime, Pesticide residue reduction by the process of preparing whole orange puree ; J. Agric. Food Chem., 1976, 24 (6), pp 1217–1220 DOI: 10.1021/jf60208a025 Publication Date: November 1976
- ↑ (en) Lehrner J, Eckersberger C, Walla P, Pötsch G, Deecke L. Ambient odor of orange in a dental office reduces anxiety and improves mood in female patients. Physiol Behav. 2000 Oct 1-15;71(1-2):83-6. PMID 11134689
- ↑ Notem que las divèrsas comarinas del fen an un efècte descontractant e repausant del meteis, conegut dempuèi de temps immemorials. Los elevaires païsans aprèp los esquinoses trabalhs de fenason, s'aconsomissián aisidament, s'espatarant sus una cobèrta plaçada sul fen amassat dins la quietud del labor complit.


text:
1074
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1074 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Annexion d'una partida de Vexin per Felipe Ièr après un conflicte ambé Simon de Valois.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Assassinat de Nasir ad-Dawla. Nominacion de Badr al-Jamali coma visir que lo demorèt fins a sa mòrt en 1094. Son autonòmia fòrta minèt l'autoritat dei califas fatimidas que perdèron pauc a pauc son contraròtle sus la politica de sei visirs. Pasmens, la politica de Badr al-Jamali permetèt de restaurar l'òrdre e d'adoptar una politica de desvolopament urban marcat per la bastida d'uneis infrastructuras importantas.
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Conquista de Sogdiana per lei Seldjokides.


text:
Argentat
Argentat es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Lemosin. Es la vila principala de Sentria. En 1830, fusiona emb la comuna de la Chapela aus Plats.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Chasteu dau Bac (s. 15)
- Escuras estables de l'Ospitau (s. 18)
- Maine de l'Eiriau (s. 15)
- Peira ficha dau Grave de Rolland
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Bad König (Èssa, Alemanha)
- Sakal (Senegau)


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Neu-Ulm (775)
Liste des communes
Neu-Ulm
Ville de Neu-Ulm, localité de l'Allemagne de 53 000 habitants.
La mairie de Neu-Ulm a une adresse e-mail et un site Internet.
Senden
Ville de Senden, localité de l'Allemagne de 22 000 habitants.
La mairie de Senden a une adresse e-mail et un site Internet.
Illertissen
Ville d'Illertissen, localité de l'Allemagne de 16 000 habitants.
La mairie d'Illertissen a une adresse e-mail et un site Internet.
Weißenhorn
Ville de Weißenhorn, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Weißenhorn a une adresse e-mail et un site Internet.
Vöhringen
Ville de Vöhringen, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Vöhringen a une adresse e-mail et un site Internet.
Elchingen
Ville d'Elchingen, localité de l'Allemagne de 9 100 habitants.
La mairie d'Elchingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Nersingen
Ville de Nersingen, localité de l'Allemagne de 9 100 habitants.
La mairie de Nersingen a une adresse e-mail et un site Internet.
Pfaffenhofen an der Roth
Ville de Pfaffenhofen an der Roth, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Pfaffenhofen an der Roth a une adresse e-mail et un site Internet.
Altenstadt
Ville d'Altenstadt, localité de l'Allemagne de 4 800 habitants.
La mairie d'Altenstadt a une adresse e-mail et un site Internet.
Bellenberg
Ville de Bellenberg, localité de l'Allemagne de 4 500 habitants.
La mairie de Bellenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Buch
Ville de Buch, localité de l'Allemagne de 3 600 habitants.
La mairie de Buch a une adresse e-mail et un site Internet.
Roggenburg
Ville de Roggenburg, localité de l'Allemagne de 2 700 habitants.
La mairie de Roggenburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Holzheim
Village de Holzheim, localité de l'Allemagne de 1 700 habitants.
La mairie de Holzheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Kellmünz an der Iller
Village de Kellmünz an der Iller, localité de l'Allemagne de 1 300 habitants.
La mairie de Kellmünz an der Iller a une adresse e-mail et un site Internet.
Unterroth
Village d'Unterroth, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie d'Unterroth a une adresse e-mail et un site Internet.
Osterberg
Village d'Osterberg, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie d'Osterberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberroth
Village d'Oberroth, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie d'Oberroth a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Gant (Bearn)
Gant[1] qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Que ho fondada en 1335 com ua bastida per Gaston II de Fois-Bearn qui'u dé lo nom de la vila bèlga de Gant en sovièr de la soa campanha en Flandra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Michel Grosclaude, "Diccionari toponimic occitan deu Bearn" suu sit deu Congrès permanent de la lenga occitana.
- Portau de Bearn
-
{Comunas deus Pirenèus Atlantics}}


text:
Grenòble
Grenòble (Grenoblo en francoprovençau, Grenoble en francés) es una comuna arpitana situada dins lo departament d'Isèra e la region d’Auvèrnhe Ròse Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Grenòble est situaa entre los massís de Vercòrs (a l'oèst e al sud-oèst), de Chartrosa (al nòrd), de Taillefer (al sud-èst) e la cadena de Belledonne (a l'èst). L'aglomeracion es situada a relativament febla distància de las termièras italiana (70 quilomètres) e soïssa (110 quilomètres) ai jonhent d'Isèra e de Drac.
Es la tresena comuna pus importanta de la region Auvèrnhe Ròse Aups, après Lion e Sant Estève. Grenòble es tanben la pus granda metropòli aupenca davant Innsbruck e Bolzano.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es l'anciana capitala dau Daufinat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Portal:Arpitània/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Daufinat/Articles ligats
- Comuna arpitana dau Daufinat
- Comuna d'Isèra
- Vila francesa de mai de 100 000 abitants
- Prefectura
- Comuna Companh de la Liberacion
- Sèti d'una Cort d'apèl
- Sit nuclear
- Vila universitària francesa
- Vila olimpica


text:
Imne
Un imne (del grèc ὕuvoς hymnos, « cançon de laus ») èra a l'origina una mena de cançon religiosa, escricha pr'amor de lausar o de far de preguièras a un dieu, a una autra figura ligada a çò divin o tanben a un eròi.
L'imne atenhèt foguèt dignificat en literatura a partir dels sègles VIII e VI abans Jèsus Crist gràcias als Imnes omerics e foguèt puèi desvolopat metricament per qualques poètas famoses coma Pindar, Baquilid e Alcèu. Actualament, pr'aquò, lo mot d'imne s'emplega mai que mai per designar una composicion que servís a identificar politicament e identitàriament una origina « nacionala » d'individús, d'institucions o un Estat. Demest los imnes mai celèbres internacionalament figuran l'imne francés la Marselhesa (sentit coma un cant revolucionari e de liberacion abans), l'imne anglés God Save the Queen (« Dieu apare la reina »). L'imne occitan es Se canta, cançon tradicionala coneguda dins cada recanton d'Occitània e en Provença es Copa Santa escricha per Frederic Mistral. Demest los autres imnes de liberacion cal citar l'imne catalan Els Segadors.


text:
Olbia
Olbia (en sarde Terranoa, en gallurés Tarranóa, en italian Olbia) es una vila de Sardenha que foguèt part de la província de Sàsser fins a 2001 quora foguèt incorporada a la nòva província d'Olbia-Tempio. Forma part de la region de Gallura. Confronta las comunas d'Alà dei Sardi, Arzachena, Golfo Aranci, Loiri Porto San Paolo, Monti, Padru, Sant'Antonio di Gallura e Telti
Es a la còsta nòrd-èst. La comuna ten una superfícia de 376 km² e prèp de 50.000 abitants. Anteriorament portava lo nom de Terranova.


text:
Ribemont
Ribemont es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 880, los reis carolingiens Louis lo Jove, Louis III e Carloman II i #signar un tractat. Un segond tractat i i aurà signat l'an 1178 dintre los fils del pòrti Mathieu Ier de Lorraine pel parteja de l'eiretatge.
En 880, les rois carolingiens Louis le Jeune, Louis III et Carloman II y signèrent un traité. Un second traité y sera signé en 1178 entre les fils du duc Mathieu Ier de Lorraine pour le partage de l'héritage.


text:
1574
Aquesta pagina concernís l'an 1574 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Presa de Tunis e destruccion de sa garnison espanhòla après una tièra de sètges e de batalhas. Aquela victòria marquèt l'acabament de la conquista de Magrèb per leis Otomans car leis Espanhòus — d'ara endavant mai interessats per lo continent american — renoncièron finalament a una còntra-ataca.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de la Mosqueta Selimiye d'Edirne. Es d'estile otoman classic (arquitectura bizantina ambé de trachs deis arquitecturas islamicas d'Orient Mejan) e realizada a partir dei plans de Mimar Sinan. Foguèt classada au Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 2011.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Acabament dau relòtge astronomic d'Estraborg. Teniá un glòb celèst, un astrolabi, un calendier perpetuau e un automat. Integrava tanben mai d'un concèpte recent de l'astronomia, dei matematicas e de la relotjariá.


text:
Gallien
Gallien (vèrs 218 - setembre de 268) foguèt un emperaire roman que reinèt d'octòbre de 253 a setembre de 268. Succediguèt a son paire Valerian e foguèt remplaçat per Claudi II lo Gòtic. Son fiu Salonin foguèt associat a son rèine coma coemperaire a partir de 258.
Durant son rèine, deguèt se concentrar sus la defensa dei frontieras de l'Empèri e la reorganizacion de l'armada en causa de la pression dei Germans e dei Sassanidas. Ansin, foguèt pas capable de reprimir lei revòutas dei generaus de Gàllia e dei regions orientalas entraïnant una situacion que va inspirar lo sistèma de la Tetrarquia. Foguèt assassinat duran lo sètge d'un generau rebèl blocat dins Milan.


text:
Ghana
Ghana (pr. Gana) es un país de l'oèst d'Africa. Confronta la Còsta d'Evòri a l'oèst, Burkina Faso al nòrd e Tògo a l'èst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Accra.
Lo gentilici es ghanés -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Originas
- 3 Lo periòde coloniau
- 4 Lo Ghana independent
- 5 Politica
- 6 Geografia
- 7 Economia
- 8 Cultura
- 9 Bibliografia
- 10 Vejatz tanben
- 11 Ligams extèrnes
- 12 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
En causa de son alunchament geografic a respèct dei grandeis empèris africans d'Africa de l'Oèst (Empèri de Ghana, Empèri de Mali e Empèri Songhai), l'istòria de Ghana es mau coneguda avans lo sègle XV. Coma lo rèsta de l'Africa Occidentala, lo país conoguèt d'importants braçatges de populacion e de reiaumes pichons s'i formèron pauc a pauc gràcias a l'esplecha de jaciments d'aur. Aqueleis estats participèron au comèrci transsaharian que foguèt a l'origina de l'introduccion de l'islam dins lei regions meridionalas. Puei, au sègle XV, l'aur assegurèt la prosperitat de la vila de Begho que demorèt una plaça marchanda importanta fins a sa destruccion per leis Ashantis au sègle XVIII.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
L'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lei Portugués arribèron lòng dau litorau ghanés en 1471 e li donèron lo nom de Còsta d'Aur. En 1482, i fondèron un comptador sus l'illa de São Jorge da Mina. En 1637, ne'n foguèron expulsats per lei Olandés. Puei, de marchands anglés, suedés, danés, alemands e francés s'interessèron tanben a la region que comptava 35 comptadors fortificats en 1700. Pasmens, pauc a pauc, lei Britanics venguèt la poissança europèa dominanta de la region.
L'Empèri Ashanti[modificar | modificar la font]
L'Empèri Ashanti dominèt lo territòri ghanés de sa formacion dins lo corrent dau sègle XVII a la fin dau sègle XIX. Se formèt gràcias ai rivalitats entre lei reiaumes akans de Denkyira (a l'oèst), d'Akyem (au centre) e d'Akwamu (a l'èst). D'efèct, lei combats entre aqueleis estats favorizèron leis Akans installats au nòrd de la seuva tropicala. Dichs Ashantis, formèron un estat unificat sota la direccion d'Osei Tutu a la fin dau sègle XVII. En 1700, annexèron Denkyira avans de prendre pauc a pauc l'avantatge còntra lei dos autrei reiaumes que foguèron conquistats dins lo corrent deis annadas 1730. Leis Ashantis estendèron tanben en direccion dau nòrd ont assaièron de prendre lo contraròtle deis itineraris comerciaus. Per aquò, annexèron lei reiaumes de Bono, de Gonja e de Dagomba. En revènge, poguèron pas avançar dins lei regions maritimas onte lei Fantis, sostenguts per leis Anglés, resistiguèron en 1765.
Pasmens, maugrat aquela revirada, l'Empèri Ashanti s'impausèt coma una poissança majora en Africa de l'Oèst. En 1806-1807, una guèrra novèla en direccion dau sud permetèt de vencre lei Fantis e d'establir un contacte dirècte ambé lei territòris britanics de la Còsta d'Aur. Londres esitèt sus la politica d'adoptar. En 1824, una premiera expedicion militara ataquèt l'Empèri Ashanti per obtenir l'abolicion de la tracha mai foguèt desfacha. Dos ans pus tard, una segonda expedicion s'acabèt per un succès mai lo govèrn britanic decidèt pasmens d'abandonar la responsabilitat dei fòrts de la region ai marchands que la frequentavan.
Puei, en 1843, lo Reiaume Unit cambièt tornarmai de politica e decidèt de rompre l'influéncia deis Ashantis. Premier, reprenguèt lo contraròtle dirècte dei fortificacions litoralas avans de crompar lei fòrts e comptadors danés e olandés respectivament en 1850 e en 1872. Aguent assegurat sei posicions, poguèron atacar lo còr de l'Empèri Ashanti e pilhar sa capitala en 1874. La meteissa annada, la Còsta d'Aur venguèt oficialament una colonia. Leis Ashantis capitèron de mantenir son independéncia mai pas de gardar lo contraròtle dei regions perifericas de son empèri que retrobèron son autonòmia.
La conquista britanica[modificar | modificar la font]
A partir de 1875, França acomencèt la conquista sistematica dau continent african, especialament dins lei regions occidentalas. Foguèron imitats per leis Alemands que s'installèron en Tògo e en Cameron. En fàcia d'aquela concuréncia, lei Britanics deguèron començar la conquista dei regions interioras de sei colonias a partir de 1885.
En 1885, lei Britanics que devián faciar la concuréncia dei Francés e deis Alemands. Lòng de la Còsta d'Aur, se turtèron a la resisténcia deis Ashantis que resistiguèron fins a 1896 avans d'èsser obligat de se sometre e d'acceptar un protectorat. Puei, Londres mandèt d'expedicions dins lo nòrd per i impausar son autoritat ai caps tradicionaus. Enfin, negocièron lei limits de la colonia ambé França (1898) e Alemanha (1899). En 1918, lo Tògo Alemand foguèt partejat entre França e lo Reiaume Unit. La mitat occidentala dau territòri alemand foguèt annexat a la Còsta d'Aur qu'aquistèt ansin sei frontieras actualas.
L'administracion britanica e lo cacau[modificar | modificar la font]
Après l'acabament de la conquista, la Còsta d'Aur conoguèt divèrsei regimes administratius. Lòng dau litorau, dins lei regions de colonizacion precòça, lei Britanics creèron una administracion dirècta, recrutèron de foncionaris indigèns e formèron de conseus legislatius amb una representacion africana. Aquò favorizèt rapidament la formacion d'una classa politica autoctòna. Dins lei regions ashantis, lei Britanics respectèron lo protectorat e lei particularismes deis abitants que gardèron una autonòmia fòrça importanta oficializada en 1935. Enfin, dins lei regions meridionalas, Londres mantenguèt en plaça leis institucions tradicionalas e se contentèt dau respèct de certanei reglas (abolicion de l'esclavatge, cession de la mitat de l'impòst... etc.).
Après la Premiera Guèrra Mondiala, la Còsta d'Aur venguèt la colonia pus prospèra d'Africa Occidentala gràcias au desvolopament de la cultura de cacau (un tèrç de la produccion mondiala en 1950). Principalament tenguda per d'Africans originaris dau país ashanti, permetèt l'emergéncia d'una borgesiá africana e la formacion d'una elèit indigèna educada.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1948, lei Britanics adoptèron una constitucion que donava la màger part dei sètis au Conseu legislatiu de la colonia ai populacions indigènas. Lei plantaires de cacau e l'elèit anglicizada, genalament conservators, contunièron de dominar la vida politica mai de partits progressistas se formèron rapidament. Kwame Nkrumah, un Fanti, venguèt la figura principala d'aquelei partits. En 1949, après una tiera de grèvas, fondèt lo Partit de la Convencion dau Pòble (PCC) que recrutèt au sen dau proletariat e de la pichona borgesiá.
En 1950, organizèt una campanha de desobeïssença civila e foguèt arrestat. Rapidament liberat, aprofichèt una reforma constitucionala per ganhar leis eleccions de 1951 e venguèt Premier Ministre de la colonia. Gràcias a una politica de destenduda ambé lei Britanics, obtenguèt de finançaments per construrre divèrseis infrastructuras e modernizar l'economia. En 1956, lo PCC ganhèt tornarmai leis eleccions e lei tres quarts dei sètis dau parlament. Aquò obliguèt Londres de reconóisser l'independéncia dau país, que prenguèt lo nom de Ghana, lo 6 de març de 1957.
Lo Ghana independent[modificar | modificar la font]
Lo periòde Nkrumah[modificar | modificar la font]
Après l'independéncia, Kwame Nkrumah demorèt cap de l'Estat fins a un còp d'estat militar en 1966. En 1960, foguèt a l'origina de l'adopcion d'una constitucion que transformèt lo país en republica e ne'n venguèt president. Basada sus lo non alinhament e sus lo panafricanisme, sa politica exteriora foguèt marcat per de succès que li donèron un prestigi important. En revènge, sa politica economica foguèt mens fruchosa. En particular, la construccion d'infrastructuras sensa interès economic, coma la restanca d'Akosombo, pesèt pesugament sus lei finanças ghanesas. En mai d'aquò, lo regime venguèt pauc a pauc pus autoritari e un culte de la personalitat dau president se desvolopèt. Ansin, en 1966, de militars aprofichèron un viatge de Nkrumah en China per prendre lo poder.
Lei IIa e IIIa Republicas[modificar | modificar la font]
Incapables de redreiçar la situacion economica, lei militars rendèron lo poder ai civius en 1969. D'eleccions donèron lo poder a Kofi Abrefa Busia e permetèron la proclamacion de la IIa Republica. Pasmens, la situacion se melhorant pas e Busia aprofichant sa posicion per donar mai de poder ais Ashantis, l'armada organizèt un novèu còp d'estat en 1972. Lo generau Ignatius Kutu Acheampong prenguèt la direccion de l'Estat mai la situacion s'agravèt mai e certanei regions foguèron tocadas per la famina.
En 1978, Acheampong abandonèt lo poder e una assemblada constituenta foguèt elegida. Permetèt l'adopcion d'una constitucion novèla (IIIa Republica). Lo 4 de junh de 1979, un grop d'oficiers revolucionaris organizèron un còp d'estat. Dirigits per lo capitani Jerry John Rawlings, foguèron a l'origina d'una politica de « netetjage » de l'Estat ambé l'arrestacion e l'execucion d'una partida deis elèits politicas e militaras, compres lo generau Acheampong. Pasmens, mantenguèron leis eleccions previstas per la constituenta e laissèron lo poder ai civius lo 24 de setembre de 1979. Hilla Limann venguèt president mai mau capitèt de resòuvre la question economica.
La IVa Republica[modificar | modificar la font]
En 1981, Jerry John Rawlings reversèt tornarmai lo govèrn. Instaurèt un regime autoritari (suspension de la constitucion, dissolucion dei partits, creacion d'una junta militara) e adoptèt una politica d'inspiracion liberala amb una reduccion dei despensas. Lentament, aquò permetèt de restablir la situacion economica.
En 1992, una constitucion novèla foguèt adoptada (IVa Republica) e Rawlings foguèt elegit president maugrat d'accusacions de fraudas electoralas. Ghana acomencèt alora un procès de democratizacion ambé lo respèct de la constitucion que limita a dos lo nombre de mandats presidenciaus successius. Ansin, tornat elegir en 1996, Rawlings se representèt pas en 2000 e lo país conoguèt sa premiera alternància politica pacifica ambé l'eleccion de John Kufuor. En 2008, l'eleccion pacifica de John Atta-Mills confirmèt aquela tendància. Moriguèt en 2012 e foguèt remplaçat per son vice-president John Dramani Mahama. En revènge, l'economia conoís totjorn de periòdes mai ò mens lòngs de dificultats en causa de sa dependéncia au cors dei matèrias premieras.
Politica[modificar | modificar la font]
Ghana es una republica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo clima de Ghana es tropical.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Ghana
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo polonés (język polski e polszczyzna en polonés) es una lenga eslava, parlada en Polonha, ont es oficiala. Utilizada nadivament per entre 39 e 48 milions de locutors dins de païses vesins (Ucraïna, Alemanha o Russia per exemple) o d'autres mai alunhats qu'an agut una immigracion polonesa importanta (Canadà per exemple), es tanben lenga oficiala dins lo comtat de Vilnius, en Lituània.
Contràriament a la màger part de las lengas eslava, lo polonés, pr'amor de la religion catolica de la populacion, s'escriu amb un alfabet latin.