text:
Banca Mondiala
Lo Grope Banca Mondiala (World Bank Group) es un grop de cinc organizacions internacionalas qu'an per ròtle de trobar de finançament a d'estats per de projèctes de desvolopament, reduccion de la pauretat e per promòure e salvagardar l'investiment internacional. Aquel grop, amb sas filialas, an lor sèti a Washington, DC
La Banca Mondiala trabalha amb una autra entitat separada, lo Fons Monetari Internacional (FMI), aquel dona lo finançament per aleugerir los problèmas en la balança dels pagaments del deute. Ambedós son coneguts coma las « Institucions de Bretton Woods », del nom de la vila ont la conferéncia internacionala del 1èr al 22 de julhet de 1944 decidiguèt sas creacions.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Objectius
- 3 Organizacion e estructura
- 4 Contribucions e vòtes
- 5 Tipes de prèstes
- 6 Criticas
- 7 Presidents de la Banca Mondiala
- 8 Referéncias
- 9 Ligams extèrnes
Istòria[modificar | modificar la font]
La Banca Mondiala foguèt creada lo 27 de decembre de 1945, aprèp la ratificacion internacionala dels Acòrds de Bretton Woods. Comencèt sas operacions lo 25 de junh de 1946, e aprovèt son primièr prèst lo 9 de mai de 1947 (250 milions de dolars americans a França, per la reconstruccion d'aprèp guèrra, lo prèst pus important (en termes reals, no pas en nominals), de l'istòria de l'institucion, fins ara.
Las activitats de la Banca Mondiala, uèi lo jorn, estan enfoscats dins los païses en via de desvolopament (dempuèi 2000, lo tèrme corrècte utilizat par se referir a aqueles païses es « païses amb un desvolopament economic mendre » (less economically developed countries, LEDC), en melhorament de l'educacion, l'agricultura e l'industria. Realiza de prèsts amb de tausses preferencials als païses membres en dificultat. Mas, tanben demanda que los govèrns realizen tala politicas coma de promòure la democracia e de combatre la corrupcion.
Objectius[modificar | modificar la font]
Son accion actuala principala es orientada cap als païses en via de desvolopament (PVD), e en particular als païses mens avançats (PMA), sus de subjèctes coma l'educacion, l'agricultura, l'industria...
Concedís de prèstes amb de tausses preferencials a sos païses membres en dificultat. En cambi, reclama que las disposicions politicas (dichas «politicas d'ajustament estructural ») sián presas per, per exemple, limitar la corrupcion, mantenir un equilibri budgetari o facilitar l'emergéncia d'una democracia.
De mai en mai dels prèstes autrejats, finançan tanben (dirèctament o indirèctament) de projèctes d'ONG, e condusís de nombrosas recèrcas en relacion amb lo desvolopament de cada país. Aital, es la Banca Mondiala que mesura l'Indicador de desvolopament uman (IDH) dins divèrses païses e zònas geograficas, o que condusís amb la UNICEF d'estudis tematicas sus l'aiga e l'assaniment.
Organizacion e estructura[modificar | modificar la font]
Tecnicament la Banca Mondiala fa part de l'Organizacion de las Nacions Unidas, mas son estructura de govèrn es fòrt diferenta: cada institucion de la Banca Mondiala aparten als govèrns membres. Lo fach d'aparténer a la Banca Mondiala dona a totes los païses de dreches de vòte, mas los païses amb contribucion financièra pus granda an mai de poder de vòte. Per aquò, la Banca Mondiala es contrarotlada principalament pels païses desvolopats, e los clients son principalament de païses en via de desvolopament. Per exemple, lo 1èr de novembre de 2004, los Estats Units d'America avián 16,4% de totes los vòtes, Japon 7,9%, Alemanha 4,5%, e lo Reialme Unit e França 4,3%. E coma totas las decisions importantas requerisson 85% dels vòtes (una supermajoritat), los Estats Units d'America an la capacitat de blocar un cambiament o una proposicion quin que sián.
Agéncias de la Banca Mondiala[modificar | modificar la font]
Los estats pòdon causir una agéncia partenària quina que siá . L'IBRD a 184 estats membres, e las autras institucions an entre 140 e 176 membres. Las institucions del Grope de la Banca Mondiala son dirigidas per una assemblada directiva de 24 directors executius. Los directors representan una nacion (coma lo cas dels Estats Units d'America), o un grope de nacions (per l'America Latina e Asia, per exemple). Los directors son designats pels govèrns respectius.
Lo Grope de la Banca Mondiala designa dempuèi 2007 aquelas cinc institucions[1] :
- la pus importanta es la Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament (BIRD), son foncionament se fa pel pagament d'una cotisacion pels Estats membres,
- l'Associacion Internacionala de Desvolopament (AID), fondada en 1960, sos prèstes son reservats als païses mens desvolopats,
- la Societat Financièra Internacionala (SFI), fondada en 1956, per finançar los prèstes e los investiments realizats par las entrepresas dins los païses de risc,
- lo Centre Internacional pel Reglament dels Diferents relatius als Investiments (CIRDI), fondat en 1966,
- l'Agéncia Multilaterala de Garantida dels Investiments (AMGI), fondada en 1988, per assegurar los prèstes.
Assemblada dels governadors[modificar | modificar la font]
Cada país membre es representat al Conselh dels Governadors, an la facultat per prendre las decisions finalas de la Banca. Dins sas foncions se tròba aquela d'admetre o susprendre un dels païses membres, far d'autorizacions financièras e de budgèts, e mai determinar la distribucion de las intradas del BIRD.
Los governadors se reünisson annalament o quand una majoritat dels representant, almens dos tèrces dels vòtes totals, o requerís. La durada de sa carga es de cinc ans amb drech a la reeleccion. Lo Conselh participa amassa amb los Directors Executius a l'eleccion del president de la Banca.
Lo Conselh dels Governadors delega la responsabilitat de projèctes e decisions als Directors Executius amb excepcion de: admission de nòus membres, aumentar o amendrir lo capital per accions de la Banca, suspendre un membre, e determinar la distribucion de las intradas netas dins la Banca.
Directòri Executiu[modificar | modificar la font]
Los Directors Executius an per objectiu de desvolopar los projèctes e menar a tèrme l'exercici de la Banca. Lo Directòri se constituís de 12 Directors Executius titulars e 12 suplents (aqueles darrièrs participan a la presa de decisions, mas an pas de drech de vòte), son eleccion es bianala.
Cinc directors son designats pels cinc païses membres que tenon fòrça mai d'accions. Sèt Directors son elegits per l'Assemblada dels Governadors.
Presidéncia[modificar | modificar la font]
Lo president del BM es elegit pel Directòri Executiu, e lo presidís, mas sens drech de vòte. Dins sas foncions, pòt conduire los negòcis, organizar, nomenar e revocar los foncionaris e emplegats de la Banca, en jogant un ròtle d'impulsion personala.
La Banca Mondiala es presidida per Paul Wolfowitz, que foguèt designat lo 1èr de junh de 2005. Wolfowitz es ancian secretari de la Defensa dels Estats Units d'America, un neoconservador reconegut, e foguèt nomenat pel president dels Estats Units George W. Bush. Per convencion, lo president de la Banca Mondiala es nòrd-american, e lo president del Fons Monetari Internacional, europèu.
Conselh Consultatiu[modificar | modificar la font]
Dins l'estructura de la Banca se tròba lo Conselh Consultatiu constituit per un minimum de sèt personas nomenadas pel Conselh de Governadors. A aquel se pòt compausar per d'interèsses bancaris, comercials, industrials, agricòlas e del trabalh amb la fin de conselhar la Banca en la politica generala. Aqueles conselhièrs an la carga pendent dos ans amb drech a reeleccion.
Contribucions e vòtes[modificar | modificar la font]
Los membres de la Banca se dividisson en doas categorias, païses desvolopats (Part I), e païses prestataris (Part II), segon los estandards de l'AIF.
La majoritat dels fons de la Banca disponibles per de prèstes provenon de pas las soscripcions de capital. L'argent proven de las vendas de sos bons pròpris dins los mercats financièrs mondials. Aprèp encarga sos prestataris un tipe d'interès leugièrament superior al que li cal pagar sos accionaris pròpris. Los bons de la Banca son garantits en darrièra instància pels govèrns del monde, se considèran coma d(investiments estables. Qualques investidors privats e institucionals an accès a la crompa d'aqueles bons.
Votacion[modificar | modificar la font]
Las soscripcions de capital son proporcionalas al risc de cada país determinant lo nombre de vòtes de cadun d'aqueles: per exemple, los Estats Units contraròtlan 16,39% dels vòtes; Japon 7,86%, Alemanha 4,49%, França 4,30%, Itàlia 4,30% e la Grand Bretanha 4,30%. En contrast 24 païses africans contraròtlan amassa pas que 2,85% del total.
Tipes de prèstes[modificar | modificar la font]
Amb sos divèrses organismes, descriches abans, la Banca Mondiala dispausa de quatre tipes diferents de prèstes, en contrarotlant d'aspèctes d'investiments, desvolopament institucional e politicas publicas d'aperaquí 150 nacions.
1) Prèstes per projèctes: aquel tipe de prèstes s'autreja per desvolopar un projècte especific coma rotas, projèctes sus la pesca, infrastructura en general.
2) Prèstes sectorials, via BIRD e AID: aqueles prèstes tòcan tot un sector de l'economia d'un país, es a dire, energia, agricultura, etc. Aqueles compòrtan de condicions entre aquelas las politicas e de prioritats nacionalas per aquel sector.
3) Prèstes institucionals: aqueles servisson per la reorganizacion d'institucions governamentalas amb lo but d'orientar sas politicas cap al liure comèrci e obténer l'accès sens restriccions, de las entrepresas transnacionalas (ETN), dins los mercats de la region. Servisson a d'autra banda cambiar las estructuras governamentalas sens aprovacion parlamentària, jos las directrises de la Banca.
4) Prèstes d'ajustament estructural: aquel tipe de prèstes, foguèron creat teoricament per aleujar la crisi del deute extèrne pr'amor de convertir las ressorsas economicas nacionalas en produccion per l'exportacion e preparar la dintrada de las entrepresas transnacionalas. Los païses del sud an experimentat aqueles ajustaments e las consequentas mesuras d'austeritat.
En 1993 los màgers prestataris de la BIRD (per òrdre descendent) foguèron: Mexic, Índia, Brasil, Indonesia, Turquia, China, Filipinas, Argentina, Corèa, Colómbia, Marròc e Nigèria. Los prèstes de la BIRD se negòcian de manièra individuala; comprenon un periòde de cinc ans sens besonh d'amortizacion; aprèp los govèrns prestataris dispausan d'un tèrme de 15 a 20 ans per amortizar lo deute segon l'interès del mercat. La Banca torna jamai estructurar lo deute ni anulla un prèst. Per son influéncia en fons publics e privats, la Banca figura dins las primièras plaças coma creditors de sos clients.
Criticas[modificar | modificar la font]
E mai se los govèrns paures dependon fòrça de la Banca coma contribuidor del finançament pel desvolopament, aquela institucion foguèt criticada pels opausants a la globalizacion, per, segon eles, minar la sobeiranetat nacionala dels païses que recebon lo prèst, que lor cal promòure la liberalizacion economica e provesir de gatges per l'investiment internacional. D'autres critics acusèron la Banca d'obligar los païses a far de reformas qu'enraian lo desvolopament se son pas realizadas adreitament, o mal apropriadas.
L'accion de la BM dins los païses mens desvolopats, subretot dins las decènnis de 1980 e de 1990, foguèt l'objècte de criticas:
- La Banca Mondiala financèt de projèctes que prejudicièron l'environament, per exemple:
- La restanca Sarda Sarovar en Índia, que causèt lo desplaçament de mai de 240 000 personas fins a de tèrras pauras, sens aiga potabla e sens electricitat;.
- L'Esquèma de Desvolopament Polonoroest, en Brasil, que produsiguèt la colonizacion de la selva tropicala e la desforestacion d'un airal de mesura similara al Reialme Unit;
- La restanca Pak Mun a Tailàndia, que destruiguèt entièrament los ressorsas alieuticas del riu, en redusent a la pauretat los pescadors de la region e en prejudiciar drasticament lo regim d'un nombre considerable de personas que vivon dins la conca del riu de Tailàndia, Laos, Cambòtja e Vietnam;
- Lo Singrauli en Índia: dotze minas de carbon a cèl dubèrt. Las minas contaminèron l'aiga, las culhidas e la fauna icticòla. Calguèt desplaçar mai de 300 000 personas per complir lo projècte, que fòrça acabèron dins d'acampatges precaris âs cap d'accès a la tèrra e pas cap de condicions de basa de sanitàrias.
- La Banca Mondiala afavorís los interèsses dels païses industrializats:
- Afavorís l'exportacion dels residús dangieroses o toxics cap a de païses en desvolopament;
- Afavorís la relocalizacion d'industrias contaminantas dels païses industrials cap a de païses en desvolopament.
- Los projèctes de la Banca Mondiala empejoran las condicions dels pichons agricultors:
- Rarament, a vegada solament, los agricultors de subsisténcia recebon los beneficis de l'asagatge e l'energia produits per las grandas restancas;
- S'encoratja lo remplaçament de las culhidas de subsisténcia per de recoltats industrialas, e encara dins d'airals que son pas apropriats, apaurissent encara mai los païsans.
- La Banca Mondiala a prestat a de govèrns que viòlan dubèrtament e de lònga los dreches umans
- Se faguèt de prèstes a de dictaturas reconegudas per violacions de dreches fondamentals, coma Chile, Uruguai e Argentina al decènni de 1970, Filipinas jos la dictatura de Ferdinand Marcos o Indonesia jos Suharto.
- E mai se la Banca allèga que los fons prestats foguèron pas utilizats en d'activitats que prejudicièron dirèctament los ciutadans, en aprovar aqueles fons se liberèron de ressorsas que los govèrns dictatorials poguèron emplegar en activitats de persecucion e repressions.
- Lo desplaçament forçat de personas e comunitats causèt sofriment e pauritge
- I a d'exemples d'aqueles politicas en Indonesia e Brasil.
- En general, los païsans desplaçats arriban en d'airals pus paures e amb de rendement agricòla mendre.
- Los projèctes de la Banca Mondiala an amenaçat los dreches dels pòbles autoctòns
- Se plan la Banca dictèt en 1982 unas directivas per de projèctes que tòcan de pòbles indigènas (Tribal Projects and Economic Development Guidelines), en 1996 un dels avocats de la Banca Mondiala declarèt publicament qu'aqueles jamai foguèron seguits, e que en intèrne s'utilizan de nòrmas ben pus flacas per la proteccion dels interèsses dels pòbles indigènas.
- La Banca Mondiala acompanhèt pas corrèctament lo ròtle de las femnas dins lo desvolopament.
Benlèu la critica mai intensa, partejada per la Banca Mondiala e lo Fons Monetari Internacional, es que las politicas d'ajustament estructural impulsat per aqueles organismes an impausat de còstes socials elevats per de gropes vulnerables dins los païses en desvolopament.
Influéncia dels Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Una critica considèra la Banca Mondiala coma essent jos l'influéncia politica dels Estats Units d'America, que n'aprofièchan per far avançar los seus interèsses.
Foguèt lo cas quand lo primièr prèst de la Banca Mondiala per França foguèt retardat jos la pression americana fins que los comunistas daissèsson lo govèrn de de Gaulle. [2] La nominacion en junh de 2005 de Paul Wolfowitz suscitèt nombroses comentàris, del seu nomenament fins a sa casuda[3] foguèt una autra illustracion. Segon sos detractors, Paul Wolfowitz, «architècte» de la Guèrra d'Iraq (2003),[4] projectava de s'impausar per la patz aquò qu'o a pas pogut èsser per la guèrra .[5]
D'autra banda, se critica la nòrma tacita de la causida del president de l'Institucion pel govèrn american. Joseph Stiglitz repròcha als païses europèus d'èsser responsables del marrit periòde traversat per la Banca Mondiala. [6]
Retirada de Veneçuèla[modificar | modificar la font]
Lo 1èr de mai de 2007, lo president de Veneçuèla, Hugo Chávez anoncièt son intencion de retirar son país de la Banca Mondiala e del Fons Monetari Internacional,[7] amb aqueles mots: "Es melhor que nos sortam abans que siam pilhats".E aprèp en 2006 de la totala devolucion del deute extèrne de Veneçuèla, lo 30 de junh de 2007, aquela retirada èra pas efectiva. [8]
Presidents de la Banca Mondiala[modificar | modificar la font]
- Eugene Meyer, 1946
- John J. McCloy, 1947 - 1949
- Eugene R. Black, 1949 - 1963
- George D. Woods, 1963 - 1968
- Robert S. McNamara, 1968 - 1981
- Alden W. Clausen, 1981 - 1986
- Barber B. Conable, 1986 - 1991
- Lewis T. Preston, 1991 - 1995
- James D. Wolfensohn, 1995 - 2005
- Paul Wolfowitz, 2005 - 2007
- Robert Zoellick, dempuèi 2007
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ À propos sur le site officiel
- ↑ (fr)"Lo fabulós destin dels Globofagas", Alternativas Economicas n°197 novembre de 2001 p. 11
- ↑ (fr)Paul Wolfowitz contestat dempuèi lo començament de son mandat a la Banca Mondiala (lo Novèl Observator 17.04.2007 )
- ↑ (en) Bush Names Iraq War Architect Paul Wolfowitz to Head World Bank Paul Wolfowitz, «arquitecte» de la Guerra en Irak
- ↑ Paul Wolfowitz : La casuda de Velociraptor ( lo Novèl Observator 26.04.2007 )
- ↑ « Preferiguèron de sostenir un sistèma que lor garantís la presidéncia del Fons Monetari Internacional, al luòc de modificar amb valor los critèris de seleccion », Article del Monde, dimècres lo 31 de mai 2007
- ↑ (fr)Chavez abandona la Banca Mondiala e lo FMI , Le Soir , 1èr de Mai de 2007
- ↑ Donadas de membres financièrs


c: text/html

text:
Cristal
Un cristal es una forma solida, ont los constituents, atòms, moleculas o ions son empaquetats de manièra ordenada e amb de patrons de repeticion que s'estendon dins las tres dimensions espacialas. La cristallografia es l'estudi scientific dels cristals e de lor formacion. Los flocs de nèu, los diamants, e la sal comuna son d'exemples de cristals naturals. Las substàncias pòdon formar de cristals quand subisson un procès de solidificacion, siá per lo passage de liquid a solid, de gas a solid o per la precipitacion d'una solucion saturada.
Lo procès de formacion d'una estructura cristallina se coneis amb lo nom de cristallizacion. Las estructuras cristallinas capitan en totas las classas de materials, amb totes los tipes de ligams quimics. Los cristals amb ligam covalent son fòrça comuns, per exemple, lo diamant, lo selze, e lo grafit. Lo compòrtament de la lutz dins los cristals es descrich per l'optica cristallina.
L'estudi dels cristals de moleculas biologicas coma l'ADN o las proteïnas per cristallografia de rais X permet de determinar lor estructura moleculara.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ponch caud (geologia)
Lei ponchs cauds son de remontadas de magma a travèrs una placa dempuei lei prefondors dau mantèu o dau nuclèu terrèstre sota la forma d'un plumacho de matèria cauda. L'existéncia d'un ponch caud sembla pas liada a aquela d'un limit entre doas placas. Per exemple, un ponch caud fòrça actiu se troba sota l'illa d'Islàndia que son activitat se conjuga amb aquela de la dorsala atlantica. Pasmens, existís tanben un ponch caud fòrça actiu sota l'illa d'Hawaii qu'es situat au bèu mitan de la Placa Pacifica. Generalament, lo volcanisme d'aqueu tipe de region es efusiu.
Coma lei ponchs son fixs, son a l'origina de cadena de montanhas volcanicas en causa dau movement dei placas. D'efèct, l'activitat dau ponch caud entraïna la formacion d'un volcan actiu a sa verticala. Puei, aqueu volcan s'aluncha pauc a pauc dau plumacho de remontadas magmaticas fins a l'aplant de son activitat e son remplaçament per un volcan novèu. L'exemple pus conegut d'aqueu tipe de cadena montanhòsa es l'archipèla d'Hawaii.


text:
Aeropòrt de Tolosa-Blanhac
L’aeropòrt Tolosa-Blanhac es un aeropòrt situat sus la comuna de Blanhac, al nòrd-oèst de Tolosa.
Somari
- 1 Situacion geografica
- 2 Istòria
- 3 Trafec
- 4 Las infrastructuras e equipaments
- 5 Companhiás desservissent l'aeropòrt
- 6 Ligasons
- 7 Accès à l'aeropòrt
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
Situacion geografica[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt Tolosa-Blanhac es situat a 8 km al nòrd-oèst de Tolosa. Es construit sus l'emplaçament istoric de l'aerodròme de Blanhac a una altitud de 152 m. Al sud, se pòt veire la barrièra dels Pirenèus alara que al nòrd e nòrd-èst s'espandis la vila de Tolosa e la banlèga. Al sud-èst, Garona va lo long d'un plan que son trescòl es Puèg Dàvid. Lo clima de l'aeropòrt es un clima temperat doç d'automne a prima e caud e sec l'estiu. Los vents dominants son, per òrdre d'importància, lo vent d'oèst, lo vent del sud-èst (l'autan, caud e sec) e lo vent del nòrd, fòrça mens frequent e sovent fred e sec. Las pistas son doncas orientadas nòrd-oèst a sud-èst.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt de Tolosa foguèt creat en 1939, a l'entorn d'un pòl industrial. Lo site aculhiguèt l'aviacion civila a partir de 1945, dins de cabanas de fusta. La primièra aerogara data de 1953.
Aquel aeropòrt vegèt lo primièr vòl del Concorde, amb lo prototipe 001, lo 2 de març de 1969 e aquel de l'Airbus A380 lo 27 d'avril de 2005.
L’aeropòrt foguèt administrat per la Cambra del Comèrci e de l'Industria de Tolosa dins lo quadre d’una convencion de concession consentida per l’Estat fins a 2008 e denonciada lo 27 de març de 2007 amb la creacion de la SA Aeropòrt Tolosa-Blanhac, que la CCI n'es accionària.
Trafec[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt de Tolosa-Blanhac es lo siesen aeropòrt en França, aprèp los aeropòrts de París, Nisa, Lion e Marselha.
- Escalas desservidas par de linhas regularas: 43, que 27 linhas internacionalas e 16 linhas nacionalas
- Escalas desservidas per de linhas de merças : 30
- Trafec merças e corrièr per avion 2006 : 58 721 tonas (+4,1 %)
Las infrastructuras e equipaments[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt s'espandis sus 780 ectaras de terren sus la comuna de Blanhac. La capacitat d'acuèlh de l'aerogara es de 8,5 milions de passatgièrs per una obertura 24 oras per jorn. I a quatre halls que lor superfícia totala es de 61 000 m² sus dos estatges :
- hall A,
- hall B,
- hall C,
- hall D.
L'aeropòrt compòrta tanben:
- 8 ascensors (en zòna publica),
- 68 bancas de registrament,
- 14 escalièrs mecanics,
- 10 passarèlas,
- 10 PIF (Pòste d’Inspeccion Filtratge),
- 28 pòrtas d'embarcament,
- 5 tapís de liurason de bagatges.
I a 9 600 plaças de parcatge
Doas pistas parallèlas son equipadas d’ILS (sistèma d'aterriment amb instruments):
- Pista n° 1 : 3 000 mètres x 45 m, orientacion 14L-32R amb 289 fòcs (balisatge lateral)
- Pista n° 2 : 3 500 mètres x 45 m, orientacion 14R-32L amb 688 fòcs (balisatge lateral e axial)
Companhiás desservissent l'aeropòrt[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt es desservit (ivèrn 2010-2011) par quaranta sèt companhiás aerianas:
Ligasons[modificar | modificar la font]
Destinacions nacionalas regularas (estiu de 2009)[modificar | modificar la font]
Destinacions europèas regularas (estiu de 2009)[modificar | modificar la font]
Destinacions internacionalas regularas (estiu de 2009)[modificar | modificar la font]
Accès à l'aeropòrt[modificar | modificar la font]
Transpòrts en comun[modificar | modificar la font]
La navette Aéroport, linha especiala girida par Tisséo, religa l'aeropòrt a la Gara de Tolosa Matabuòu, amb tres arrèstes intermediaris (Compans-Caffarelli, Joana d'Arc e Joan Jaurès). Un bus passa totes los jorns, cada vint minutas[4].
Las linhas 25| 30 | 66 del malhum Tisséo s'arrèstan a l'aeropòrt.
Fin finala, una branca de la linha 1 del tram, deuriá anar cap a l'aeropòrt.
Ligasons rotièras[modificar | modificar la font]
Lo principal punt d'accès rotièr es l'A621 (sortida 03), que contorna Tolosa par l'oèst.
La RN 124 puèi la RD 902 permeton tanben d'accedir a l'aerogara.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) RADAR TOULOUSE, Trafec aerian en dirècte
- (fr) presentacion de l'aeropòrt sul site de l'Associacion de Defensa de l'Environament d'Aussona
- (fr)(en) Site de presentacion del Hall D
- (fr)(en) Site oficial de l'aeropòrt
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bilan 2006 de l'aéroport de Toulouse-Blagnac [pdf]
- ↑ Trafec de merças
- ↑ Résultat 2007 [pdf]
- ↑ (fr) [1]La navette Aéroport sus Tisséo.fr (2011)


text:
Vladimir Dragomirov
̞Vladimir Mikhailovich Dragomirov (1862–Kyiv, 1920) foguèt un general ucraïnian de l'Armada Imperiala Russa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Vladimir èra lo filh de Mikhail Ivanovich Dragomirov, un general plan important de l'Armada de l'empèri rus. Son fraire Abram Dragomirov tanben èra militar e mai general dins aquesta armada.
Vladimir dintrèt dins l'Armada Imperiala jove, e en 1909 was District Quartermaster dins lo districte militar de Kyiv ont ocupava lo reng de Major General.[1] Foguèt general tsarista durant la màger part de la Primièra Guèrra Mondiala. Luchèt activament dins las regions de Galícia e de Volhynia en 1916, e i foguèt nafrat seriosament. Durant lo mes de mai de 1917, aprèp la revolucion de febrièr foguèt causit per comandar lo Front septentrional. Cinc meses mai tard Dragomirov prenguèt la succession d'Anton Denikin coma comandaire del Front sudoèst.
En seguida de la revolucion d'octobre, Dragomirov s'aliguèt amb los contrarevolucionaris e mai assumiguèt una posicion de menaire dins las fòrças anti-bolshevicas, e venguèt lo cap d'una administracion d'oposicion al movement bolshevic en novembre de 1918, mentre que collaborava activament amb Denikin dins lo conselh militar d'aqueste.
Foguèt nomenat governador militar a Kyiv en octobre de 1919. L'an seguent, quand la capitala ucraïniana tombèt jos l'avançada de l'armada polonesa desapareguèt e se pensa que moriguèt durant l'ofensiva.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Rzhishchev, Ukraine verificat lo 6 de genièr de 2009


text:
Adelina Yzac
Originària del Peiregòrd, Adelina Yzac es a l’encòp autora e contairitz. Per ela, la paraula occitana es primièr de tot la que li foguèt donat d’entendre dins lo vilatge de sa naissença. D’aquí son interés primordial per las dimensions oralas del lengatge, e, d’un autre costat, per l’univèrs de l’enfança.
Coma contairitz, en occitan o en francés, sas performàncias s’adreiçan mai que mai als enfants, per de dire de restablir, aquò fasent, pel biais de la lenga e de son contèxt, la trasmission del conte e dels sabers que i son ligats, a travèrs la narracion. Autora de mai d’un libre pels enfants, Adelina Yzac es tanben romancièra : a publicat mai d’un libre a las Éditions du Rouergue.
Adelina Yzac dins lo nòstre catalog :
D’Enfança d’en Fàcia
Un tren per tu tota sola
Autors
- Giovanni Agresti
- Pèire Bèc
- Sergi Bec
- Aubin Bonnet
- Max Allier
- Joan-Ives Casanova
- Felip Gardy
- Robert Lafont
- Bernat Lesfargues
- Bernat Manciet
- Michel Miniussi
- Rotland Pecout
- Joan-Maria Petit
- Jaumes Privat
- Joan-Ives Roier
- Max Roqueta
- Estève Salendres
- Claudio Salvagno
- F-Jacques Temple
- Joan-Pèire Tardiu
- Alan Viaut
- Adelina Yzac


text:
Massai
Los Massais son un grop etnic indigèna d'Africa de l'Èst entre los pòbles mièg nomadas que vivon en Kenya e al nòrd de Tanzania. Tenon de costumas e de vestits particulars e demòran prèp dels grands pargues naturals d'Africa de l'Èst, çò que ne'n fa demest los mai coneguts dels grops etnics africans [1] Parlan maa,[1] una lenga de la familha nilosahariana ligada a las lengas dinka and nuer, e son tanben educats dins las lengas oficialas de Kenya e Tanzania: swahili e anglés. La populacion massai foguèt estimada a 377 089 personas al recensament de 1989[2] o a 453 000 parlaires de la lenga en Kenya en 1994[3] e 430 000 en Tanzania en 1993[3] amb una estimacion totala "pròcha 900 000"[1] L'estimacion de las populacions massais respectivas dels dos paises es complicada de per l'alunhament de nombroses vilatges, e de per sa natura mièg nomada.
A l'encòp los govèrns tanzanian e kenyans instituiguèron de programas per fin d'encoratjar los Massais de daissar son biais de viure tradicional mièg nomada, mas eles an servadas sas costumas[4] Recentament, l'ONG Oxfam considerèt que lo biais de viure massai podiá èsser una responsa al cambiament climatic pr'amor de sa capacitat a viure dins los desèrts.[5]
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon sa pròpria tradicion orala, los Massais serián originaris de la bassa val de Nil al nòrd del Lac Turkana (Nòrd-oèst de Kenya) e comencèron sa migracion cap al sud a l'entorn del sègle XV, en arribar per una longa lista de tèrra que s'espandís del nòrd de Kenya fins a la Tanzania centrala entre los sègles XVII e XVIII. D'autres grops etnics qu'èran installats enlà foguèron desplaçats per fòrça. [2] Lo territòri Massai atenguèt sa talha màger a la mitat del sègle XIX, e cobriguèt gaireben la Granda Val del Rift tota e las tèrras vesinas del Mont Marsabit al nòrd fins a Dodoma al sud.[6] A aquesta epòca los massais, qu'apartenián al grop mai important, raubavan de bestial tant luenh coma sus la còsta de Tanga en Tanzania. Los raubaires utilizavan de bloquièrs e de lanças, mas èran pus espaurugants en bandir de bastons (orinka) que podián lançar fins a 100 m. En 1852 foguèt raportada una concentracion de 800 guerrièrs massais en movement en Kenya. En 1857, après aver despoblada la region de “Wakuafi salvatge” al sud de Kenya, los guèrrièrs massais amenacèron Mombasa sus la còsta de Kenya. [3][7]
Amor d'aquesta migracion, los massais son los parlaires nilosaharians situats pus al sud.
Lo periòde d'expansion foguèt seguit per l'"Emutai" de 1883-1902. Aqueste periòde foguèt marcat per de marranas: pleuropneumonia bovina contagiosa, pesta bovina, e picòta. La primièra estimacion facha d'en primièr per un lòctenent alemand dins çò qu'èra a l'epòca lo nòrd-oèst de Tanganyika, èra que 90 del cent del bestial e la mitat dels animals salvatges periguèron de la pèsta bovina. De mètges alemands dins lo meteis airal disián que « cada segonda » un african èra marcat a la cara per las bofigas degudas a la picòta. Aqueste periòde coïncidiguèt amb una secada. La pluèja foguèt gaireben absenta en 1897 e 1898. [4]
L'explorador austriac Oscar Baumann viatgèt per las tèrras massais en 1891-1893, e descriguèt l'ancian poblament dins lo cratèr de Ngorongoro dins son libre de 1894 Durch Massailand zur Nilquelle ("A travèrs las tèrras massais fins a la font de Nil"): « I aviá de femnas redusidas a d'esqueletas que sos uèlhs avián l'agach fixe e baug de l'anequeliment ... los guerrièrs èran tot just capables de se rebalar de gratipautas, apatics, tal coma de vielhasses sens vigor. D'eissams de voltors los seguissián de naut, esperant sas victimas seguras. » S'estimèt que los dos tèrces dels massais moriguèron pendent aqueste periòde. [5]
Al començament amb lo tractat de 1904 , [6] puèi amb lo de 1911, las tèrras massai en Kenya foguèron redusidas de 60 del cent quand los angleses los fòrabandiguèron per far d'abitacions pels colons, puèi los acantonèron fins a uèi dins los districtes de Kajiado e Narok .[7] Los massais en Tanzania foguèron desplaçats de las tèrras fertilas entre lo Mont Meru e lo Mont Kilimanjaro, e de la màger part de las nautas tèrras fertilas de Ngorongoro dins los ans 1940.[8][8] Fòrça tèrras foguèron presas per fin de crear de resèrvas de vida salvatja e de pargues nacionals: Amboseli, Pargue Nacional de Nairobi, Masai Mara, Samburu, Lac Nakuru, e Tsavo en Kenya; Manyara, Ngorongoro, Tarangire [9] e Serengeti en Tanzania.
Los massais son de pastres e resistiguèron a las quichadas dels govèrns tanzanian e kenyan per lor far adoptar un estil de vida mai sedentari. Demandèron de dreches de far pasturar sas bèstias dins mantun pargue nacional dins los dos païses.
Los massais s'opausavan a l'esclavatge e vivián a proximitat dels animals salvatges amb una asirança per la caça e los aucèls. Las tèrras massais son al jorn de uèi las melhoras zonas de caça d'Africa de l'Èst. La societat massai delembrèt pas jamai lo trafic d'èssers umans, e los mercants d'esclaus los defugissián.[9]
Existisson principalament dotze sectors geografics dins la tribú, que cadun a sas costumas pròprias, son biais de se vestir, son cap e son dialècte. Aquestas subdivisions son: Keekonyokie, Damat, Purko, Wuasinkishu, Siria, Laitayiok, Loitai, Kisonko, Matapato, Dalalekutuk, Loodokolani e Kaputiei.[10]
Cultura[modificar | modificar la font]
La societat massai es fòrça patriarcala per natura amb los ancians, de còps que i a, acompanhats d'ancians retirats, que decidisson per los afars màgers de cada grop massai. Quantitat de leis oralas governan mantun aspèctes del comportament. Las execucions i son desconegudas, e normalament un pagament en bestial resolvrà totes los afars. Un procèssus fòra d'aquelas leis sonat 'amitu', 'far la patz', o 'arop', qu'implica d'excusas substancialas se practica tanben.[11] Los massais son monoteïstas, e sonan Dieu Enkai o Engai. Engai es una divinitat unica amb una natura duala: Engai Narok (Dieu Negre) es benvolent, e Engai Nanyokie (Dieu Roge) es venjaire.[12] La "Montanha de Dieu", Ol Doinyo Lengai, es situada al nòrd de Tanzania. La figura umana centrala dins lo sistèma religiós massai es lo "laibon" que pòt èsser implicat dins: la garison chamanica, la devinacion e la profecia, assegurar lo succès a la guèrra o far venir la pluèja. Quin que siá poder individual un laibon aviá èra una foncion de personalitat mai que posicion.[13] Fòrça massais venguèron musulmans, e en nombre mendre, crestian.
Un indèx de mortalitat infantila enauçat a cò dels massais butèt a çò que los nenons foguèsson pas reconeguts abans l'atge de tres lunas, ilapaitin.[14] Pels massais que vivon d'un biais tradicional, la fin de la vida es virtuala sens ceremonia, e los mòrts son daissats defòra pels necrofags.[15] Un còs regetat pels necrofags (mai que mai l'ièna pigalhada, sonadas Ondilili o Oln'gojine en lenga massai) es vist coma avent quicòm de marrit, e pòt causar una desgàcia sociala, doncas es pas rar de veire un còs cobèrt de la graissa e de la sang d'un buòu abatut.[16] L'Enterrament dins lo passat èra reservat als caps grands, dempuèi que se cresiá qu'èra nociu per la tèrra.[17] .[17]
Los centres de vida tradicionals massai son situats a l'entorn del sieu bestial que constituís la font primària de manjar. La mesura de la riquesa d'un òme se fa en tèrmes de bestial e de mainatges. Un tropèl de 50 bèstias es respectable, e un ramat de dròlles çò melhor. Un òme qu'a abondància d'un mas pas l'autre es considerat coma paure.[18] Un mite massai conta que Dieu lor donèt tot lo bestial de la tèrra, çò que menèt a la cresença que la raubariá del bestial d'autras tribús èra tornar prene çò sieu, una practica qu'es venguda fòrça mens comuna. .[19]
Abitat[modificar | modificar la font]
Coma pòble istoricament nomada o mièg-nomada, los massais utilizèron tradicionalament de materials locals aisidament disponibles, e una tecnologia indigèna per bastir sos ostals. L'ostal tradicional massai èra concebut d'en primièr per un pòble en movement e èra fòrça temporari per natura. Los Inkajijik (ostals) son en forma d'estela o circular, e son bastits per de femnas galhardas. L'estructura es formada de fustas fixadas directament pel sòl e entrelaçadas amb un riejat de brancas mai pichonas, engeissat amb una barreja de fanga, de brotilhas, d'èrba, de bosa de vaca e d'urina umana, e de cendres. La bosa de vaca assegura l'impermeabilitat del teulat. L'enkaji es pichon, mesura aperaquí 3 m x 5 m pel sòl e sonque 1,5 m de nautor. Amb aqueste espaci la familha cosina, manja, dormís, viu e sèrva lo manjar, l'esséncia e sas autras possessions. Lo bestial pichon es tanben de còps que i a acostumat a i dintrar. [10][11] Los viltages son claus per una baranha circulara (Enkang) bastida pels òmes, generalament facha de cacièr espinós, un arbre indigèna. De nuèit, totas las vacas, cabras e fedas son dintradas dins un enclaus al centre, sosta per las protegir de las bèstias salvatges.
[modificar | modificar la font]
L'unitat centrala de la societat massai se basa sus l'edat. E mai que los gojats joves sián mandats defòra amb los vedèls e los anhèls tanlèu que sabon marchar, l'enfantesa pels dròlles es majoritàriament un temps de jòcs, levat a l'ocasion d'un ritual per provar valor e endurància. Las gojatas son responsablas de corvadas coma cosina e molzuda, d'abiletats qu'aprenon ja de las siás maires a una edat primairenca. [20] Cada 15 ans o aperaquí, una generacion nòva e individualament nomenada de Morans o Il-murran (guerrièrs) serà iniciada. Aiçò implica fòrça gojats entre 12 e 25, qu'an atengut la pubertat e que fan pas partida de la "promocion" anteriora. Un rite de passatge de l'enfància a l'estat de guerrièr es una ceremònia de circoncision dolorosa, qu'es facha sens anestesic. Aquel ritual es abitualament fach pels ancians, qu'utilizan un cotèl amolat e de bendatges de pel de bestial pel procediment. Lo mot maa per per la circoncision es emorata.[21] Lo gojat a d'endurar l'operacion en silenci. Las expressions de dolor li portarián desonor, encara que temporàriament. De planhs podrián causar un auvari dins aquel procediment fastigós e malaisit, que ne podriá resultar un assanament tardièr, disfoncion, e dolor. La garison pòt prene 3 a 4 meses, pendent los quals urinar es dolentós e de còps que i a impossible, e los dròlles an de se vestir de negre per un periòde de 4 a 8 meses.[22]
Pendent aquesta passa, los gojats novèlament circoncits vivon dins una manyatta, un vilatge bastit per sas maires. La manyatta a pas d'enclaus de proteccion que l'enròde, sotalinhant lo ròtle del guerrièr de protector de la comunitat. Cap d'enclaus es pas bastit pr'amor que los guerrièrs an pas de bestial. D'autres rites de passatge son demandats abans d'obténer l'estatut de guerrièr adulte, que culmina amb la ceremonia eunoto, la "venguda de l'atge".[23]
Quand una nòva generacion de guerrièr es iniciada, los ilmoran existents an de s'endevenir d'èsser "jove ancians", que seràn responsables de las decisions politicas fins que vengan "vièlhs ancians".[24][25]
Los guerrièrs son encargats de la securitat de la societat, e passan son temps a corrir las tèrras massais dins los limits de sas termièras. Son tanben fòrça implicats dins lo comèrci de bestial per fin de se constituir un tropèl, ara mai per la barata qu'autrescòps pel raubament.[26] Los gojats son responsables del tropèl de bestial. Pendent la secada, ambedós gojats e guerrièrs assumisson aquela responsabilitat. Los ancians balhan de conselhs per las activitats de cada jorn. Las femnas son responsablas de la bastison dels ostals e del provesiment de l'aiga, d'amassar la lenha, de la molzuda de las bèstias e de la cosina per la familha tota.[27]
Un mite suls Masais èra que cada òme jove èra supausat d'aucir un leon abans que foguèsse circoncit. Pasmens la caça del leon es una activitat del passat, e es estada enebida en Africa de l'Èst, mas los leons son encara caçats quand nafran lo bestial,[28] e los joves guerrièrs que s'engatjan dins una caça tradicionala an pas d'assumir de consequéncias significativas.[29] Las preocupacions creissentas per las populacions de leons butèt a la mesa en plaça d'un programa que promòu l'acceptacion de compensacions quand un leon tua de bestial, puslèu que la caça e la mesa a mòrt del predator.[30] Pasmens, tuar un leon balha un estatut de valor e la celebritat dins la comunitat.
Las femnas subisson tanben l'excision ("circoncision femenina" o emorata) que fa partida d'un rite de passatge ritual que i son balhats instruccions e conselhs per son ròtle novèl, alavetz que son vengudas a l'atge d'èsser de femnas prèstas per lo maridatge. En Kenya la circoncision femenina es practicada per 38% de la population. La forma mai comuna n'es la clitoridectomia.[31] Aquelas circoncisions son generalament fachas per un "pratician" convidat que sovent es pas massai, normalament del grop Dorobo. Los cotèls e las lamas utilizadas son fargadas per de faures, il-kunono, que son evitats pels massais pr'amor que fargan d'armas de mòrt (cotèls, lamas cortas (ol alem), lanças, etc). Coma los joves òmes, las femnas que van èsser circoncisas se cargan de vestits negres, pintan sas caras de marcas, e se cobrisson la cara a l'acabament de la ceremonia.[32]
La practica de la circoncision femenina es tanben sonada Mutilacion genitala femenina, e provòca fòrça criticas venentas a l'encòp del defòra e de fòrça femnas que l'an subida, coma la militanta massai Agnes Pareiyo. Recentament d'unas instàncias ensagèron de far remplaçar la circoncision femenina per una ceremonia de "talh pels mots" acompanhada de danças e cants a la plaça de la mutilacion. Pasmens la practica demora prigondament establida e valorizada dins la cultura. D'unes l'estiman necessària considerant que los òmes massais pòdon regetar las femnas non excisadas, en considerar que son pas "maridablas" o en pagar una verquièra mendra. La practica pòt provocar la formacion d'un teissut de crèuge espés, que fa venir malaisida la miccion, e aquò tanben provoquèt una controvèrsia .[33] La mutilacion genitala femenina es illegala en Kenya e Tanzania.[34][35]
Las femnas maridadas que venon prens son dispensadas de portar de pes, de mólzer, e d'amassar la lenha. Las relacions sexualas son tanben enebidas.[36]
Los massais son tradicionalament poligams; se pensa qu'aquò es una adaptacion practica a de taus de mortalitat enauçats dels mainatges e dels guerrièrs. La poliandria se practica tanben. Una femna esposa pas just lo sieu òme, mas un grop d'atge tot entièr. Los òmes son supausats de donar son lièch a un visitaire mascle del meteis atge convidat. La femna decidís d'esperela se se vòl jónher al visitaire mascle. Tot mainatge que ne pòt resultar es considerat dins la societat massai coma la descendéncia del marit. "Kitala", una mena de divòrci o refugi, es possible dins l'ostal del paire de la molhèr, generalament quand es malmenada pel sieu marit. Lo repagament del prètz de la nòvia, la garda dels mainatges, etc, se fan jos agradança mutuala.[37]
Musica e dança[modificar | modificar la font]
La musica tradicionala massai consistís en de ritmes porgits per un còr de cantaires cantant las armonias mentre que l' olaranyani (cap de cant), canta la melodia. L' olaranyani es generalament lo cantaire que pòt melhor interpretar aquesta cançon, e mai se mantun individús pòdon menar un cant. L'olaranyani comença per cantar una linha o lo títol (namba) d'una cançon. Lo grop respond d'una crida unanima en mercejament, e l' olaranyani canta un vèrs sus lo cant ritmic de garganta del grop. Cada cançon ten un estructura especifica namba basada sul principi de crida-responsa. Los ritmes comuns son de variacions de 5/4, 6/4 e 3/4 de temps. Las paraulas seguisson un tèma tipic e son sovent repetidas mot per mot de longa. De movements del còl acompanhan lo cant. Pendent l'expiracion lo cap es apiejat endavant. Lo cap es clinat darrièr per l'inspiracion. L'efièch produit es un sincòpa polifonica.[38][39]
Las femnas cantan de breçairòlas, canturlejan de cançons, e de cants lausenjants sos filhs. Las nambas, modèl de crida-responsa, repeticion de frasas sense sens, frasas de melodia monofonicas[40][41] seguísson cada vèrs qu'es cantat sus un escala davalanta e las cantairas que respondon a sos pròpris vèrses, son caracteristics dels cant de las femmnas[42][43] Quand mantuna femnas massais s'amassan, cantan e dançan entre se.[44]
Una excepcion a la natura vocala de la musica massai es l'utilizacion de la bana del Codó Gròs per cridar los morans per la ceremonia d' Eunoto.[45]
Danças e cants se produson de còps que i a a l'entorn de las manyattas, e convidan gojats e gojatas a s'encontrar. Los joves òmes fòrman una linha e cantan en ritme, “Òòòòò-ià”, en rauquejant per bassacadas en tot bolegant la part bassa de son còs d'endavant cap en darrièr. Las gojatas se tenon en fàcia dels òmes e dançan del meteis biais entot cantant “Òiiiio..io” en responsa. E mai se los còsses se sarràn fòrça, se tòcan pas jamai pendent la dança.[46]
Eunoto, la ceremonia de la venguda de l'atge del guerrièr, pòt implicar dètz jorns o mai de cants, de danças e de rituals. Lo guerrièr de Il-Oodokilani executa una mena de passacarrièra coma l' adumu, o l' aigus, de còps que i a nomenat "danças dels sauts” pels non-massai. ( adumu e aigus son ambedós de vèrbs que significan "sautar" e adumu mai precisament sautar dins una dança)[12]) Los guerrièrs son fòrça famoses per aquelas danças e sovent fotografiats pendent que son a sautar. Un cercle es format pels guerrièrs, e un o dos a un moment dintran dins lo cercle e començan de sautar en tot manténer una postura redda, sens jamai daissar sos talons tocar lo sòl. Los sòcis del grop pòdon enauçar lo nivèl de sas voses basat sus la nautor dels sauts.[47]
Las amigas dels moran (intoyie) paradan dins sos mai espetaclós vestits en participar a l'eunoto. Las maires dels moran cantan e dançan en onor del coratge e de l'ardidesa dels sieus filhs.[48]
Influéncia del mond modèrne[modificar | modificar la font]
La politica governamentala tot coma la preservacion dels pargues e de las resèrvas, amb lo fòrabandiment dels massais, amassa amb l'aumentacion de la populacion, etc, fan que lo biais de viure massai tradicional sembla de mal manténer.
Amb la pujada de la pauretat e de las migracions, l'autoritat tradicionala dels ancians a cò dels massais sembla d'èsser a mermar.[49]
Pendent d'annadas, divèrses projèctes comencèron d'ajudar los caps de tribús massais a trobar de biais d'aparar sas tradicions en tot tanben lor far acceptar l'educacion del mainatges necessària pel mond modèrne. Los emplecs novèls pels massai foguèron boriaire, tenguda de negòci (venda de medecina tradicionala),restaurants, comèrci de minerals, venda de lach produch per las femnas, de brodariás, e d'emplecs salariats (garda de securitat, guida pels torists), e d'autres engatjats dins los sectors public e privat. [50]
Fòrça massais se moguèron de la vida nomada cap a de pòsts de responsabilitats dins lo negòci o lo govèrn.[13] Malgrat l'estil de vida urban e sofisticat que pòdon menar, fòrça d'entre els aiman de tornar a çò sieu vestits a la darrièra mòda, sonque per se destriar de la familha vestida d'un biais tradicional amb shuka (pèça de vestit mirgalhada), sandalas de pèl de vaca e portant un baston de fusta (o-rinka) - d'aise amb se meteisses e lo mond.[51]
Modificacion corporala[modificar | modificar la font]
Lo traucament e l'estirament dels aurelhons es comun demest los massais. Divèrses materials s'utilizan per traucar e estirar los aurelhons, coma d'espinas per traucar, de bregols o faissèls de bregols de fusta, pèiras, seccion de defensa d'elefant o boitas vuejas de filmes fotografics. De mens en mens de massais seguisson aquesta costuma, mai que mai entre los gojats[52] [53]. Las femnas se cargan de divèrsas formas d'ondraduras de pèrlas a l'encòp pels aurelhons, e de traucaments pichons a la part nauta de las aurelhas[54] [55].
L'extraccion dels ulhals de lach dins la pichona enfança es una practica que foguèt documentada a cò dels dels massais de Kenya e Tanzania. Existís una cresença fòrta demest los massais que escorrença, vomidura, e autras malautiás febrinosas de la pichona enfança son causadas per una enfladura de la region gingivala canina, qu'es supausada de conténer de vèrmes o dents de nylon. Aquestas cresenças e practicas son pas especificas dels massais. Dins lo Kenya rural un grop de 95 mainatges annadits entre sièis meses e dos ans foguèron examinats en 1991/92. 87% foguèron trobats qu'avián endurat lo desrabatge d'una o mai d'una dent de lach. Dins un grop mai annadit (3–7 ans), 72% dels 111 enfants examinats mostravan la pèrda d'ulhals mandibulars o maxillars[56] [57]. diagram
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, lo regim massai es constituit de carn, lach, e sang de bestial. Un estudi de l'ILCA (Nestel 1989) ditz : « Uèi, lo regim principal dels massais consistís en lach de vaca e repais de milh. Lo primièr es mai que mai begut freg o dins de tè suau e lo segond es utilizat per far un milhàs liquid o solid. Lo milhàs solid se ditz uoali e se manja amb de lach; contrariament al milhàs liquid, l'uoali es pas preparat amb de lach. La carn, e mai que siá una mangisca importanta, es consomada irregularament e pòt pas èsser classificada demest los aliments principals. Las graissas animalas e lo burre son utilizats per cosinar, mai que mai amb lo milhàs, lo milh, e las mongetas. Lo burre es tanben un aliment important pels mainatges. La sang se beu rarament. »[58]
D'estudis del Centre Internacional del Bestial per Africa (Bekure et al. 1991) mòstran un cambiament grandàs dins lo regim massai cap a de produches que son pas pus eissits del bestial amb de milh entre 12 e 39 del cent e de sucre entre 8 e 13 del cent; aperaquí un litre de lach es begut per persona cada jorn. Una granda part del lach es consomat fermentat o jos forma de lach de burre - un sosproduch eissit de la fabricacion del burre. Las corbas que traduson la consomacion de lach son fòrça enauçadas per mantun estandards. Los besonhs en proteïnas e aminoacids essencials son mai que satisfaits. Pasmens, lo porgiment en fèrre, niacina, vitamina C, vitamina A, tiamina e energia es pas jamai cobèrt completament amb un pur regim lachenc. A causa de circonstàncias variadissas, especialament de la natura sasonièra del porgiment de lach e de las secadas frequentas, fòrça pastres, i comprés los massais, ara incluson d'apòrts substancials de gran dins sos regims. [14][15]
Los massais abalisson de cabras e de fedas, entre las qualas la "feda roja massai" un dels bestials mai presat.[59] De tèsts d'electrocardiograma faits en çò de 400 joves òmes massais trobèron pas de malautiás cardiacas, decas o malfoncion. D'estudis complementaris amb traçaires al carbon 14 mostrèron que lo taus de colesteròl mejan èra aperaquí de 50 del cent d'aquel d'un american. Aquestas trobadas foguèron atribuidas a la formidabla forma fisica dels morans, considerada coma un "estandard olimpic".[60]
Los massais fan un usatge important de plantas dins son alimentacion per preparar de sopas. Acacia nilotica es la planta mai emplegada. La rasic e la rusca de la tija son bolhidas dins l'aiga e la decoccion se beu sola o aponduda a una sopa. Li agrada als massais de la prene coma una dròga, per lor balhar energia, agressivitat e coratge. Los massais manjan la sopa mesclada amb de rusca amarganta e de rasics que contenon de saponosids que fan mermar lo taus de colesteròl; los massais que vivon en vila e qu'an pas accès a aquelas plantas amargantas an tendéncia a desvolopar de malautiás cardiacas.[61] Malgrat que sián consomats coma un recapte, los fruchs constituisson la màger part de la mangisca dels mainatges e de las femnas que susvelhan lo bestial, amb los morans per la savana.[62]
La barreja de sang de bestial, obtengut per una entalha de la vena jugulara, e de lach es facha per fin de preparar una beguda rituala per las celebracions especialas e per noirir los malauts.[63] Pasmens, l'inclusion de sang dins lo regim tradicional es a mermar a causa de la reducion del nombre del bestial. Pus recentament, los massai son venguts dependents de mangisca produita dins d'autres endreits coma lo milh, lo ris, las trufas, los caulets (sonats pels massais "fuèlhas de cabras"), etc. Los massais que vivon prèp de las bòrias se son engatjats dins l'agricultura coma primièr mejan de subsisténcia. Dins aquestes airals, la plaça manca per far d'elevatge, e doncas los massais i son forçats de cultivar. [16]
Vestits[modificar | modificar la font]
Los vestits càmbian amb l'atge, lo sèxe, e lo luòc. Los gojats per exemple, se vestisson de negre mantun meses aprèp sa circoncision. Pasmens, lo roge es la color favorida. Vestits blaus, negres, regats, quadrilhats son tanben presats, aital coma los motius africans mirgalhats. Los massais comencèron de remplaçar las pels animalas de vedèl o de feda, per de vestits comercials de coton dins los ans 1960.[64]
Shúkà es lo mot maa per « lençòl », tradicionalament portats enrodats a l'entorn del còs, una subre cada espatla, e una tresena per dessús. Son tipicament rojas, amb maitas autras colors (blau) e modèls. Lo ròse, de còps que i a amb de flors es pas refusat pels guerrièrs.[65] Los vestits d'una sola peça dits kanga, un tèrme swahili, son comuns.[66] Los massais prèp de la còsta pòdon portar lo kikoi, una mena de sarong qu'existís en colors e teissuts variats. Pasmens, l'estil preferit son las raiaduras.[67]
Mantun massais en Tanzania pòrtan de simplas sabatas, que, fins recentament èran fachas de còrda. Ara son soladas amb de tròces de pneumatic o de plastic.Òmes e femnas ambedós pòrtan de braçalets de fusta. Las femnas regularament teisson e utilizan de pèrlas per far de joielariá. Lo trabalh de las pèrlas representa una granda part dins l'ornamentacion dels còsses. Las colors de las pèrlas an de significacions particularas, qualques unas son: lo blanc per la patz; lo blau per l'aiga; lo roge pels guerrièrs, la sang e lo coratge.[68]
Lo trabalh de las pèrlas, fach per las femnas, a una longa tradicion en çò dels massais, en rebatre l'identitat e la posicion dins la societat a travèrs de las ondraduras e de las pinturas del còs. Abans lo contacte amb los europèus las pèrlas èran produitas mai que mai amb los materials bruts locals. Las pèrlas blancas èran fachas d'argila, de cauquilhas, d'evòri, o d'òs. Las pèrlas negras o blavas èran de fèrre, de carbon vegetal, de granas, d'argila, o de bana. Las pèrlas rojas èran de granas, de fusta, de carabassas, d'òs, d'evòri, de coire, o de laton. Quand pus tard al sègle XIX , de grandas quantitats de pèrlas europèas de veire colorat brilhant arribèron en Africa de l'Èst, s'utilizèron a costat de las ancianas per crear d'esquèma de colors nòus mai elaborats. Uèi se preferís las pèrlas de veire opacas sens ondradura e naturalament liscas.[69]
Cabeladura[modificar | modificar la font]
Lo rasatge del cap es comun a mai d'un rite de passatge, en representar una partença nòva o lo passatge a un capítol nòu de la vida.[70] Los guerrièrs son los sols sòcis de la comunitat a pòrtar los cabels longs, que téisson en brins prims trenats.[71]
Tre l'atge de tres "lunas", lo mainatge èra nomenat e son cap èra rasat, levat un tufet que semblava una cresta, del copet fins al front.[72] La cocarda simboliza l'"estat de gràcia" acordat als enfants.[73] Una femna qu'a perdut un enfant dins una prensa passada dispausa sos cabels endavant o darrièr son cap, segon que perdèt un dròlle o una dròlla.[72]
Dos jorns abans que los dròlles foguèsson circoncits, sos caps son rasats.[74] Los joves guerrièrs se daissan alara butar los pels, e passon un fum de temps a se penchenar. Los cabels son preparats amb de graissa animala e d'òcra, e desseparats en dos a partir del suquet fins al nivèl de l'aurelha. Lo Pel es alavetz trenat: separat en seccions pichonas que son divididas en dos e torçudas, d'en primièr separadas puèi amassa. De coton o de fials de lana se pòdon utilizar per alongar lo pel. Lo pel pòt alara penjar destacat o èsser amassat e ligat. [75] Quand los guerrièrs arriban a l' Eunoto, e venon d'ancians, sos longs pels trenats son rasats.[76]
Coma los mascles an sos caps rasats al passatge d'un estat de la vida a un autre, una nòvia aurà son cran rasat e dos marrans seràn maselats per aquesta ocasion.[77]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 Maasai - Introduction Jens Fincke, 2000-2003
- ↑ Kenya - Population Distribution rcbowen.com, '1989 Census, ... Kenya Factbook, 15th Edition, 1997-1998. Kul Bhushan, Newspread International'
- ↑ 3,0 3,1 Ethnologue report for language code:mas ethnologue.com, '453,000 in Kenya (1994 I. Larsen BTL) ... 430,000 en Tanzania (1993)', Gordon, Raymond G., Jr. (ed.), 2005. Ethnologue: Languages of the World, Fifteenth edition. Dallas, Tex.: SIL International
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 122. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai 'can fight climate change' , 18 d'agost de 2008
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs 2006 page 200 ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Sources and Methods in African History: Spoken, Written, Unearthed by Toyin Falola, Christian Jennings (2003), page 18 2. Boydell & Brewer. ISBN 1580461344
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 44. ISBN 0520206711
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. Page 122. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 53, 54. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ African water symbolism and its consequences
- ↑ http://lucy.ukc.ac.uk/EthnoAtlas/Hmar/Cult_dir/Culture.7860
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Cultural and Public Attitudes: Improving the Relationship between Humans and Hyaenas from Mills, M.g.L. and Hofer, H. (compilers). (1998) Hyaenas: Status Survey and Conservation Action Plan. IUCN/SSC Hyaena Specialist Group. IUCN, Gland, Switzerland and Cambridge, UK. vi + 154 pp.
- ↑ The Lions of Tsavo: Exploring the Legacy of Africa's Notorious Man-eaters By Bruce D. Patterson. 2004. McGraw-Hill Professional. Page 93. ISBN 0071363335
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 200. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Africa's Great Rift Valley. Nigel Pavitt. 2001. pages 138. Harry N. Abrams, Incorporated, New York ISBN 0-8109-0602-3
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 55, 94. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ English - Maa
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 83, 100-103. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Northern Tanzania - The Bradt Safari Guide by Phillip Briggs (2006). British Library. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ Maasai Association
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 88. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai People, Kenya
- ↑ Maasai Association
- ↑ Lion Killing in the Amboseli -Tsavo Ecosystem, 2001-2006, and its Implications for Kenya’s Lion Population
- ↑ Field Reports: Maasai tribesmen help lions rather than kill them
- ↑ OK Prosjekt
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 168-173. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Razor's Edge - The Controversy of Female Genital Mutilation IRIN Humanitarian News and Analysis, UN Office for the Coordination of Humanitarian Affairs March 2005, accessed May 14, 2007
- ↑ tan007 Tanzania fails to enforce law against female mutilation
- ↑ The Abolition of Female Genital Mutilation — Infoplease.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 86-87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ ilMurran
- ↑ Maasai Music (archived copy)
- ↑ Homophonic
- ↑ What is monophony, polyphony, homophony, monody etc.?
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43, 100. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Song Structure of Maasai Music (archived copy)
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 194. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 12. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 85. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ archived copy of laleyio.com
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Pages 43-45, 100, 107. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai Migrations: Implications for HIV/AIDS and Social Change in Tanzania
- ↑ CHALLENGES TO TRADITIONAL LIVELIHOODS AND NEWLY EMERGING EMPLOYMENT PATTERNS OF PASTORALISTS IN TANZANIA
- ↑ Kenya: The Maasi - Travel Africa Magazine
- ↑ The Myth of Wild Africa: Conservation Without Illusion. Jonathan S. Adams, Thomas O. McShane. 1996. University of California Press. page = 42. ISBN 0520206711
- ↑ The Myth of Wild Africa, Google Books.
- ↑ Culture and Customs of Kenya. Neal Sobania. 2003. Greenwood Press. page 91. ISBN 0313314861
- ↑ Culture and Customs of Kenya, Google Books
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ Livestock as food for pastoralists in Africa. J. M. Suttie. quoting from Nestel, P. 1989. A society in transition: developmental and seasonal influences on the nutrition of Maasai women and children ILCA, Nairobi [1]
- ↑ African Genetic Treasures Key to Reducing Disease and Poverty
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 87. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ National Geographic Oct. 1995, page 161
- ↑ Ethnobotany of the Loita Maasai: towards community management of the Forest of the Lost Child; experiences from the Loita Ethnobotany Project; People and plants working paper; Vol.:8; 2001
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 90. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai | Junior Worldmark Encyclopedia of World Cultures | Find Articles at BNET.com
- ↑ Maa (Maasai) Dictionary
- ↑ Kanga history
- ↑ East Africa Living Encyclopedia
- ↑ Northern Tanzania with Kilimanjaro and Zanzibar by Phillip Briggs (2006), page 216. ISBN 1-84162-146-3
- ↑ (Klumpp 1987, 105, 30, 31, 67
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 82. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ Broken Spears - a Maasai Journey. Elizabeth L. Gilbert. 2003. Atlantic Monthly Press. page 136. ISBN 0-87113-840-9
- ↑ 72,0 72,1 The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 169. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 55. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 79. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. pages 126, 129. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ Maasai. Tepilit Ole Saitoti with photos by Carol Beckwith. Harry N. Abrams, Inc. 1980. page 171. ISBN 0-8109-8099-1
- ↑ The Last of the Maasai. Mohamed Amin, Duncan Willetts, John Eames. 1987. Page 168. Camerapix Publishers International. ISBN 1-874041-32-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Working for a just and self-sustaining community for the Maasai People
- Mara Triangle Maasai Villages Association
- Network of Change Organization for Maasai
- Maasai communication/info exchange - NOC Community
- Kisaru Maasai Community Project
- Massailand Website about the Maasai people and supporting projects.
- Volunteer to help with projects in Maasailand - Kenya
- [17]Maasai Trust


text:
Ponhet
En anatomia umana, lo ponhet es la connexion flexible e estrecha entre l'avantbraç e la man. Esquematicament, lo ponhet es una doble seguida de pichons òsses corts nomenats carpians que s'organisan per formar una connexion mobila.
L'articulacion del ponhet (articulatio radiocarpea) es una articulacion condilia que permet tres plans de moviment.
Estructura de l'articulacion[modificar | modificar la font]
Las partidas que forman lo ponhet son l'extremitat inferiora del radi e la superfícia inferiora del disc articular en dejós; e los òsses escafoïde, semilunar e piramidal en dessús.
La superfícia articulara del radi e la superfícia inferiora del disc articular forman una superfícia concava transversalament elliptica, la cavitat receptritz.
Las superfícias articularas superioras de l'escafoïde, semilunar e piramidal forman una superfícia convexa lisa, lo condíl, qu'es aculhit per la superfícia concava.
Los òsses del ponhet son:
Ligaments[modificar | modificar la font]
L'articulacion en envolopada per una capsula, reforçada pels seguents ligaments:
- ligament radiocarpian palmar
- ligament radiocarpian dorsal
- ligament collateral cubital
- ligament radial collateral
La membrana sinoviala limita amb la superfícia interna d'aqueles ligaments e s'espand dempuèi lo marge de l'extrèm inferior del radi e lo disc articular fins als marges de las superfícias articularas dels òsses carpians. Es laxa e presenta fòrça plecs, subretot al revèrs.
Moviments[modificar | modificar la font]
Aquesta articulacion permet d'efectuar los moviments de flexion, extension, abduccion, adduccion e circumduccion. Se combinan exactament amb aqueles del carp.


text:
Acre (Brasil)
Acre es un estat de la Region Nòrd de Brasil, qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta l'estat de Amazonas al nòrd, Rondônia a l'èst, la Bolívia al sud-èst, e Peró al sud e a l'oèst. Sa capitala es Rio Branco.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Grand part de l'estat es format per un altiplan amb altitud mièja de 200 mètres. Los rius principals de l'estat d'Acre son Juruá, Purus, Acre, Tarauacá, Muru, Embirá e Xapuri. Lo punt mai naut de l'estat està a 609 mètres d'altitud, en la Sèrra do Divisor.
Economia[modificar | modificar la font]
Las principalas activitats economicas de l'estat son l'extraccion del cauchó e de castanha de Brasil, l'elevatge e l'agricultura.


text:
Cagny (Calvados)
Cagny es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr luòc d'aucupacion umana sul territòri actual de Cagny èra un domeni rural trobat près del centre comercial Mondeville 2 (pòble Décathlon)[1].
Qualques traces d'aucupacion (forn, poteries, objèctes en silex, ossements d'animals) remonten al Neolític mièg (XXXIIIe sègle abC.). Un amassa funéraire del bronze final (Modèl:-sp) a tanben #èsser sortit de tèrra. Mas la descobèrta la mai important es un domeni rural en datant de la fin de la VIe sègle abC. e del començament de la Ve sègle abC. (edat del fèrre). Situat a proximitat immediata d'una via gauloise empierrée e enquadrada per fossés, l'important establiment rural i aviá compausat d'una pleta d'unitat|8000|m² {{}} environada de fossés prigonds e que # se trobava una forja e una poterie. S'a egalament trobat traces de ramaderia, de las silos a grandas, de las fòssas criadas, aital coma las fondacions de desparièras bastissas. Una nécropole constituida d'una quarentena de sépultures a egalament #èsser ponduda al jorn[2].
La parca de Frénouville-Cagny a dobèrt en 1855 sus la linha Can-París.
Le premier site d'occupation humaine sur le territoire actuel de Cagny était un domaine rural retrouvé à proximité du centre commercial Mondeville 2 (village Décathlon)[3].
Des traces d'occupation (four, poteries, objets en silex, ossements d'animaux) remontent au Néolithique moyen (XXXIIIe sègle abC.). Un ensemble funéraire du bronze final (Modèl:-sp) a aussi été sorti de terre. Mais la découverte la plus importante est un domaine rural datant de la fin du VIe sègle abC. et du début du Ve sègle abC. (âge du fer). Situé à proximité immédiate d'une voie gauloise empierrée et encadrée par des fossés, l'important établissement rural était composé d'un enclos de 8 000 m² entouré de fossés profonds et dans lequel on trouvait une forge et une poterie. On a également retrouvé des traces d'élevage, des silos à grains, des fosses domestiques, ainsi que les fondations de différents bâtiments. Une nécropole constituée d'une quarantaine de sépultures a également été mise au jour[4].
La gare de Frénouville-Cagny est ouverte en 1855 sur la ligne Caen-Paris.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Enregistres preventivas portadas l'an 2008 abans lo bastiment de la plateforme logistique Décathlon
- ↑ lo-jorn-/re/actudet/actu_loc-731255------_actu.html Oèst-França, 28/10/2008
- ↑ Fouilles préventives menées en 2008 avant la construction de la plateforme logistique Décathlon
- ↑ Ouest-France, 28/10/2008


text:
Cap d'Estat
Un cap d'Estat es una persona fisica, a vegadas morala, que representa simbolicament la continuitat e la legitimitat de l'Estat. Sas foncions tradicionalas son: representacion exteriora, prolongacion de las leis, nominacion a las nautas foncions publicas. Segon lo país, pòt èsser lo pus eminent deteneire del poder executiu efectiu, o al contrari personificar lo poder suprèm exercit en son nom per d'autras personalitats politicas.
Lo Cap de l’Estat es una persona fisica qu'es al cap d’un Estat; representa simbolicament lo País e exercís un nombre precís d’atribucions. Aquela definicion permet de metre en evidéncia los tres fondaments d'aquela foncion : - lo plaçament, resulta de l’expression « al cap del País ». Vòl dire que lo Cap de l’Estat es una persona particulara plaçada en dessús dels autres ciutadans e/o compausantas de la populacion de son país, - lo Cap de l’Estat complís un Ròtle qu'es predefinit per la foncion ocupada. Balha son aparéncia fisica (encarna) per representar lo País, - lo tèrme d’Activitats met en evidéncia que lo Cap de l’Estat dispausa d’un nombre precís d’atribucions que ne fan un actor de la vida collectiva.
Somari
- 1 Modèls constitucionals
- 2 Eleccion del president
- 3 Ròtles del cap d’Estat
- 4 Fonts
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Modèls constitucionals[modificar | modificar la font]
Cada país a son pròpri sistèma executiu; esquematicament, existisson quatre categorias principalas :
- lo sistèma presidencial, dins aquel lo cap d'Estat es tanben lo cap de govèrn e exercís activament lo poder executiu
- lo sistèma semipresidencial que lo cap d'Estat parteja l'exercici del poder executiu amb lo cap de govèrn
- lo sistèma parlamentari ont lo cap d'Estat possedís en teoria lo poder executiu mas l'exercici d'aquel poder se delega a un Cap de govèrn
- lo sistèma amb un cap d'Estat que deten pas lo poder executiu que lo cap d'Estat jòga un ròtle simbolic al nom de l'Estat.
Pasmens, çaquelá existís categorias, a vegadas a es dificil de causir a quina categoria qualques caps d'Estat apartenon. Per exemple, los cambiaments dins la constitucion de Liechtenstein en 2003, balhan al cap d'Estat, lo prince, de poders constitucionals novèls inclusent lo drech de vèto sus la legislacion e lo poder, en teoria, de dissòlvre lo conselh dels ministres. Se'n poiriá alara conclure que l'enforcament del poder del prince faguèt dintrar lo Liechtenstein dins un regim semipresidencial. Atal, lo poder balhat a l'origina al president grèc per la constitucion de la Grècia de 1974 la raprochèt del modèl semipresidencial francés. E mai, lo poder, teoric, del monarca britanic de dissòlvre son govèrn quand vòl suggerís que lo Reialme Unit siá dins un regim semipresidencial. En realitat, la categoria que cada cap d'Estat i aparten s'evalua per la practica e pas per la teoria. Dins la practica, pas un monarca britanic forcèt un govèrn a tombar dempuèi lo cemçament del sègle XIX, alara qu'en realitat Grècia, abans que los poders del presidents sián redusits atal en 1986, foguèt regida coma un regim parlamentari. Tant que lo prince de Liechtenstein exercirà los poders teorics que possedís uèi, lo principat demorarà categorizat coma regim parlamentari.
Monarquia[modificar | modificar la font]
Dins qualques païses, lo cap d'Estat es un monarca ereditari. Dins gaireben totas las monarquias liberalas modèrnas, exercís mai una autoritat morala que politica, e mai la Constitucion li balhe de grands poders.
Pòt èsser rei(na), prince sobeiran (Mónegue, Liechtenstein), grand duc (Luxemborg), emir (païses del golf Persic)...
Lo Papa es lo cap d'Estat de la Santa Ses e agís amb aquel títol coma un monarca elegit per un collègi electoral de cardinals.
Regim presidencial[modificar | modificar la font]
Lo president de la Republica es pas d'esperel sobeiran, es garant de la sobeiranetat del pòble.
- garant de las institucions, e mai de l'unitat nacionala; dins aquel cas sens real poder politic.
- e / o dotat del poder executiu, e mai legislatiu e judiciari.
En França, dins la Constitucion de la Va Republica, lo cap de l'Estat es al meteis temps dotat del poder executiu, e garant de las Institucions. En Itàlia lo president de la Republica es garant de las institucions, mas lo primièr ministre dispausa del poder executiu.
Regim semipresidencial[modificar | modificar la font]
Lo regim semipresidencial combina las caracteristicas dels regims presidencials e parlamentaris, subretot pel fach que lo govèrn dega respondre al meteis temps al president e a la legislatura. La constitucion de la Va republica francesa prevei un primièr ministre que lo nomena lo president mas que deu pasmens èsser capable d'obtenir la confisança de l'Assemblada Nacionala. Dins aquel tipe de regim, es possible que lo president siá d'un partit politic e l'oposicion encargada de la legislatura. Dins aquel cas, lo president deu causir un primièr ministre dins l'oposicion, aquò se nomena la coabitacion. Mas en França, amb l'inversion del calendièr electoral (eleccion legislativa seguent just aprèp l'eleccion presidenciala) la probabilitat de coabitacion s'alunhèt.
Regim parlamentari[modificar | modificar la font]
Lo cap d'Estat possedís de poders executius teorics mas, en practica, l'exercici del poder executiu s'entorna al cap de govèrn.
Cap d'Estat non executiu[modificar | modificar la font]
Aqueles darrièrs lo cap d'Estat es completament escartat del poder executiu : possedís pas, e mai de manièra teorica, tal poder executiu que siá e mai un ròtle dins lo govèrn.
Dins aquela categoria, de variantas en tèrmes de poder e de foncions pòdon existir. Lo rei de Suècia, dempuèi lo passatge de la constitucion modèrna suedesa al mitan de las annadas 1970, a perdut sas foncions de cap d'Estat de regim parlamentari mas recep totjorn en conferéncia mensuala lo conselh dels ministres al Palais Reial. Al contrari, l'unic contacte qu'a lo president d'Irlanda amb lo govèrn de son país se fa per mejan d'una conferéncia formala donada pel Taoiseach (primièr ministre) al president. Pasmens, a pas accès a la documentacion e totes los accèsses als ministres passan per lo burèl del primièr ministre.
Exemples dins aquela categoria :
- Lo president d'Índia
- Lo president d'Irlanda
- Lo rei de Suècia (dempuèi 1975)
- Lo president d'Alemanha
- l'emperaire de Japon (dempuèi 1947).
- Lo governador general de Canadà
Eleccion del president[modificar | modificar la font]
Dins la fòrça granda majoritat dels païses del mond, lo cap d'Estat es un President de la Republica elegit per una durada fixa (pòt èsser reelegit). Dos tipes d'eleccions son retenguts dins aquel cas :
- l'eleccion al sufragi dirècte: son totes los electors qu'elegisson, en un o dos torns, lo cap de l'Estat. Es lo cas en França, Portugal o Russia.
- l'eleccion al sufragi indirècte: son los parlamentaris (deputats e / o senators) qu'elegisson, sovent a la majoritat qualificada (2/3 o 3/5) lo cap de l'Estat. Es lo cas d'Itàlia, d'Alemanha o de l'Africa del Sud.
Se nòta que los Estats Units d'America an causit un mòde d'eleccion particular. L'ensemble dels electors elegisson de grands electors dins cada Estat, en nombre egal a aquel del parlamentaris. Aqueles grands electors se reünisson apuèi per elegir lo president dels Estats Units d'America.
En Soïssa lo president es elegit al sufragi indirècte per l'Assemblada Federala demest los membres de l'executiu (lo Conselh Federal) per un mandat d'un an. Pasmens i a pas vertadièrament un cap d'estat perque es lo pòble qu'es sobeiran.
Los mandats presidencials pus corrents son de cinc ans (cinquenat) e sèt ans (setenat).
Ròtles del cap d’Estat[modificar | modificar la font]
En foncion de sa categoria constitucionala un cap d'Estat pòt aver un o mai dels ròtles seguents :
- Ròtle simbolic
- Cap de la diplomacia
- Ròtle executiu
- Ròtle legislatiu
- Dissolucion del govèrn
- Cap de las armadas
Ròtle simbolic[modificar | modificar la font]
Dins fòrça païses, de retraches oficials dels caps d'Estat se pòdon trobar dins los burèls del govèrn, las corts de justícia, los aeropòrts, las bibliotècas e autres bastiments publics. L'idèa, a vegadas regulada per la lei, es d'utilizar aqueles retraches per que lo public prenga consciéncia de sa connexion amb lo govèrn. Aquela practica ven dels temps medievals.
A vegada, aquela practica es excessiva e lo cap d'Estat comença de pensar qu'es l'unic simbòl de la nacion. Un culte de la personalitat li ven e l'imatge del cap d'Estat ven l'unica representacion visuala del país, suspassant fins als autres simbòls coma la bandièra, la constitucion, l'imne nacional, etc.
Dins d'autres cases, subretot pels monarcas, las pèças de moneda, los timbres, los bilhets de banca pòdon èsser tirats amb la figura del cap d'Estat.
En general, lo ròtle del cap d'Estat es un ròtle ceremonial. Atal, dins los afars diplomatics, lo cap d'Estat es sovent lo primièr a saludar un visitor estrangièr important. Pòt tanben assumir lo ròtle d'òste pendent la visita de personas importantas.
Dins son país, lo cap d'Estat deu onorar de sa preséncia divèrs eveniments, coma las competicions esportivas, exposicions, defilats militars, funeralhas, e visitar de regions de son país, entrepresas, espitals. Pòt tanben inaugurar de bastiments, pausar la primièra pèira dels grands projèctes, etc.
Cap de la diplomacia[modificar | modificar la font]
Lo cap d'Estat acredita los ambaissadors de son país pel mandadís de letras de crèdit a d'autres caps d'Estat. Sens aquela acreditacion, un ambaissador pòt pas complir aquel ròtle e recep l'estatut diplomatic pus elevat. Pasmens, existís de disposicions dins lo drech internacional permetent al govèrn de far executar las meteissas foncions diplomaticas, o al mens una partida d'aquelas foncions, coma l'acreditacion amb un ròtle inferior.
Lo cap d'Estat recep las letras de crèdit enviadas per d'autres caps d'Estat acreditant los ambaissadors o autres diplomatas dins lo país.
Los reialmes del Commonwealth, Estats independents, an per cap d'Estat la meteissa persona, la reina Elisabeta II, çaquelà sas foncions sián diferenciadas segon L'Estat[1]. Per evitar que la reina aja d'acreditar ambaissadors près d'esperela (e doncas enviar de letras a ela meteissa), lo principal representant diplomatic d'un reialme del Commonwealth près d'un autre obten lo titre de « Naut comissari », e pas d'ambaissador. S'acredita per un cap de govèrn prèp d'un autre, e pas pel cap de l'Estat.
Lo cap d'Estat signa los tractats internacionals al nom de l'Estat, o los fa signar en son nom per ministres (membre del govèrn o diplomata). La ratificacion seguenta depend abitualament de la legislatura.
Ròtle executiu[modificar | modificar la font]
Dins la granda majoritat dels païses, que sián republicas o monarquias, lo poder executiu es aquel del cap d'Estat.
Dins los regims presidencials, lo cap d'Estat deten lo poder executiu.
Dins los regims parlamentaris, l'executiu teoricament s'exercís pel cap d'Estat mas, en practica, s'exercís sul conselh del primièr ministre. Austràlia, Àustria, Canadà, Danemarc, França, Itàlia e lo Reialme Unit son d'exemples de païses ont lo cap d'Estat deten lo poder executiu. Chequia, Irlanda e Suècia fan partida dels païses ont lo primièr ministre es encargat de l'executiu.
Ròtle legislatiu[modificar | modificar la font]
Dins qualques païses, lo cap d'Estat deten una partida del poder legislatiu.
La majoritat dels païses demanda que tot projècte de lei votat per la o las assembladas legislativa(s) siá signat pel cap d'Estat per se transformar en lei. Dins qualques païses, coma lo Reialme Unit, Irlanda o Belgica, lo cap d'Estat en fach se considèra coma fasent partida del parlament. Dins los regims presidencials, lo cap d'Estat a sovent lo poder de pausar son vèto sus una lei. Dins gaireben totes los regims parlamentaris, al contrari, lo cap d'Estat pòt refusar de signar un projècte de lei. Lo fach de signar un projècte de lei per que vengan una lei es nomenat prolongacion. Qualques Estats del Commonwealth nomenan aquela procedura sancion reiala.
Per exemple, l'article 1 de la seccion de la Constitucion dels Estats Units d'America enóncia que cada projècte de lei deu èsser votat per la Cambra dels Representants dels Estats Units e deu, avant de venir una lei, èsser presentat al president.
Dins qualques regims parlamentaris, lo cap d'Estat garda qualques poders, en rapòrt amb los projèctes de lei. Pòdon :
- apausar lor vèto fins que la cambra legislativa aja revisat e aprovat un còp de mai
- suspendre un projècte de lei, de manièra temporària o definitiva. Aquela possibilitat existís en general dins los Estats de prerogativa reiala
- demandar qu'una lei siá verificada per l'Assemblada Constitucionala per verificar sa conformitat a la constitucion
- prepausar una lei al referendum
Lo cap d'Estat es tanben, dins la granda majoritat dels cases, lo detentor del poder executiu. Pòt alara contrarotlar politicament l'execucion d'una lei e, en consequéncia, far qu'una lei siá pas aplicada pendent d'annadas e mai jamai.
Dissolucion de la legislatura[modificar | modificar la font]
Un cap d’Estat a sovent lo poder de dissòlvre la legislatura.
Dins gaireben totes los regims parlamentaris, la dissolucion se fa sul conselh del primièr ministre. Dins qualques autres regims parlamentaris, e dins qualques regims presidencials, lo cap d'Estat o pòt far d'esperel.
Pasmens qualques Estats, an de parlaments elegits per una durada fixa e pas cap d'eleccion anticipada se pòt far. Es per exemple lo cas dels Estats Units d'America. Dins d'autres Estats, lo parlament s'elegís per una durada determinada mas se pòt dissòlvre pel cap d'Estat dins de circonstàncias precisas. Quand un primièr ministre a perdut la confisança del parlament, qualques Estats refusan una dissolucion del parlament obligant lo primièr ministre a demissionar.
Cap de las armadas[modificar | modificar la font]
Un cap d'Estat es generalament, d'un biais onorific o vertadièrament, lo cap de las fòrças armadas de l'Estat. Es alara la pus nauta plaça dins la cadena del comandament de l'armada.
Dins las dictaturas militaras, o dins los govèrns arribats al poder a causa d'un un còp d'Estat, aquela posicion es evidenta, perque tota l'autoritat dins aqueles govèrns deriva de l'utilizacion de las fòrças militaras.
Dins los regims revolucionaris, lo cap d'Estat, e sovent sos ministres, apareis frequentament en unifòrme militar, es fòrça pus escàs dins las democracias maduras, quitament en temps de guèrra.
Autres ròtles[modificar | modificar la font]
Dins qualques cases, lo cap d'Estat pòt :
- acordar sa gràcia
- autrejar divèrs onors
Fonts[modificar | modificar la font]
- (fr)Jean-Michel Oudjani « Le Chef de l'État »
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Es a dire, per exemple, qu'Austràlia a per cap d'Estat la reina d'Austràlia, e pas la reina del Reialme Unit, malgrat que siá la meteissa persona. Encara, Elisabeth II es cap d'Estat de las Illas Salamon coma reina de las Illas Salamon, e pas coma reina del Reialme Unit, etc.


text:
Reguèrg
Lo Reguèrg, que son nom latin es cytisus purgans o oromediterraneus, es un sosarbrilhon que buta en matas, de ramèls quilhats, verd-glauc, de 30-80 cm, gaireben sens fuèlhas. Las flors son jaunas, pichonas, de 10-12 mm, odorosas, en pichonas inflorescéncias terminalas. Dòlça e calici son peluts.
La florida es en mai-junh (foncion de l'altitud).
Es present dins lo Massís Central, qualques sectors dels Pirenèus, e mai dins mai d'unes massisses montanhoses de la Peninsula Iberica e de Magrèb. Se caracteriza per de landas pro pauras d'origina granitica o volcanica. En Occitània, es fòrça present tanben en Cevenas e Marjarida.


text:
Ren (anatomia)
Los rens (var. arnelhs) (tanben sonats ronhons en gastronomia) son d'organs que servisson a divèrsas foncions regulatrises essencialas en çò de la majoritat dels animals, incluent los vertebrats e d'unes invertebrats. Son ròtle es essencials dins lo sistèma urinari que i asseguran de foncions omeostaticas coma lo contraròtle dels electrolits, la mantenença de l'equilibri acid-basa, e lo contraròtle de la pression sanguina (via la mantenença de la sal e de la balança idrica). Jògan lo ròtle de filtre natural de la sang, e tràson los residús que son dirigits cap a la bofiga urinària. En produire l'urina, los rens excretan los residús coma l'urèa e l'amòni, e son tanben responsable de la reabsorpcion de l'aiga, del glucòsa, e dels aminoacids. Los rens produson tanben d'ormonas, en particular lo calcitriol, l'eritropoietina, e l'enzima renina.
Situats al rèire de la cavitat abdominala dins lo retroperitoneum, los rens recebon la sang del parèl d'arterias renalas, e drenan dins lo parèl de venas renalas. Cada ren excreta d'urina dins un uretèr, que los dos se vojan dins la bofiga urinària.


text:
-263
Aquesta pagina concernís l'an -263 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica acomençada en 264 avC. Lei Romans aprofichèron la manca d'unitat dins lo comandament cartaginés per batre Siracusa, qu'acceptèt de signar una trèva de 15 ans en cambi de la restitucion dei presoniers e dei territòris capturats per lei Romans, puei Cartage que se retirèt vèrs lo centre de l'illa. Lei Romans installèron alora una basa importanta a Messina.


text:
Triada Macdonald
La Triada Macdonald o Triada de Sociopatia qu'ei un ensemble de condutas (crudeltat envèrs los animaus petits, piromania, enuresia nocturna persistenta arron de 5 ans) detectadas en çò de daubuns mainats e adolescents, identificadas com factors predictius d'ua futura personalitat antisociau violenta e com signes sovent vists dens lo passat deus tuaires en seria, hèra deus quaus e mòstran au mensh un d'aqueths simptòmas durant la loa enfança.
Que pòrta lo nom deu psiquiatre neozelandés John Macdonald qui la descrobí.


text:
Economia dels Païses Basses
Los Païses Basses an una economia obèrta e modèrna, fòrtament basada en lo comèrci exterior, principalament amb Alemanha, mercés al sieu ròtle de nos de comunicacions europèas, amb, d'entre d'autras, lo pòrt pus important del continent, Rotterdam. Durant lo sègle XVII, los Païses Basses se transformèron en la principala poténcia comerciala del mond, a causa de la siá estrategica ubicacion sul continent europèu, mas sustot mercés a l'Empèri colonial qu'aquela pichona nacion atenguèt en bastint tant en Asia cossí en America.
Actualament la sià economia a coma caracteristicas las redusidas taxas de caumatge e inflacion, una indústria establa, un considerable excedent comercial es un important node de transpòrt a Euròpa[1]. Es una economia de mercat dobèrta e prospera, que lo govèrn a redusit molt la siá participacion dempuèi lo decènni de 1980.
Las industrias pus importantas son las alimentàrias, la quimia, la petrolièra e la fabricacion d'aparelhs electronics. L'agricultura, malgrat son pauc de pes dins lo total economic, a mai de pes que dins autres païses desvolopats, mercé a una fòrta mecanizacion, que, malgrat ocupar mens de 4% de la populacion activa produsís de grands excedents d'aliments per l'indústria alimentària. Lo país se situa al tresen reng al nivèl mondial en valor d'exportacions agricòlas, après los Estats Units e França.
Los Païses Basses son lo tresen estat del mond en tèrmes de las exportacions agricòlas, après los Estats Units e França. Los Païses Basses resolguèron los problèmas de las finanças publicas, e promoguèron la reduccion de la taxa de caumatge considerablement. La creissença del PIB neerlandés es fòrça robusta, en comparason amb autres païses europèus. Foguèt un dels primièrs 12 païses a dintrar al Eurozòna.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 The World Factbook. Consultat lo 3 d’abril de 2011
- ↑ https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2001rank.html


text:
Honoré de Balzac
Honoré de Balzac (1799-1850) qu'ei un deus mei grans prosators en lenga francesa de tots los temps e un deus edificators deu roman modèrne.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Neishut a Tors d'un pair occitan (deu Massís Centrau, Balsà de son nom vertadièr) qui hè carrièra au servici deu rei, que se'n va tà París on mia dab succès estudis de Dret de 1816 a 1819; mes la literatura que'u s'apèra e de 1818 a 1825 que lei hèra e que publica los sons prumèrs libes, shens gran succès. Ad aqueth moment qu'emplega pseudonims com lo d'Horace de St-Aubin. Que tribalha au Feuilleton littéraire, tanben, e qu'i apren a escríver viste. De 1825 a 1828 que mia ua enterpresa de librari-imprimidor, que hè falhita e que's retròba dab 60 000 liuras de deutes. Que torna tà la literatura per'mor qu'a besonh de moneda. Aqueras prumèras experiéncias e la coneishença deu mitan deu jornalisme qu'inspiraràn a Balzac un deus sons mei grans romans, Illusions perdues.
Los romans qui escriverà d'ara enlà que formaràn un ensemble batiat per l'autor La Comèdia umana per'mor qu'a l'ambicion d'i pintrar tota la soa epòca. Balzac que serà un tribalhador infatigable, un galerian de l'escritura, e que morirà d'estarida shens aver acabat lo son projècte. N'empacha pas que sia ua òbra monumentau (mei de navanta romans).
D'aquera òbra immensa que's pòden destacar La Peau de chagrin (1831), Eugénie Grandet (1833), Le Père Goriot (1835), Illusions perdues dejà citat (1843), Splendeurs et misères des courtisanes (1847).
Qu'inventa e qu'utiliza lo procedit deu "retorn deus personatges" d'un roman a l'aute: l'"unitat d'òbra" n'ei pas mei lo roman, qu'ei mei larga. Lo son amic Félix Davin que'n da lo sens: "ua de las mei atrevidas intencions de l'autor, la de balhar la vita e lo movement a tot un monde fictiu dont los personatges subsistiràn lhèu enqüèra, quan la màger part deus modèls sian morts o desbrombats." Un deus personatges mei coneishuts de la Comèdia umana qu'ei Eugène de Rastignac. Estudiant provinciau ambiciós, que pujarà de roman en roman entà fenir ministre e par de França!
Anecdòta[modificar | modificar la font]
Joan Bodon qu'èra per sa mair emparentat dab los Balssàs, la familha dont gessí lo pair de Balzac; véder los Contes dels Balssàs.
Obratges principals[modificar | modificar la font]
la pléiade 1829
- Les Chouans, 1829
- Sarrasine, Novembre 1830
- La Peau de chagrin, 1831
- Le Médecin de campagne, 1833
- Eugénie Grandet, 1833
- La Duchesse de Langeais, 1834
- Le Père Goriot, 1835
- Le Colonel Chabert, 1835
- Le Lys dans la vallée, 1836
- la Messe de l'athée, 1836
- César Birotteau, 1837
- Illusions perdues (I, 1837; II, 1839; III, 1843)
- La Rabouilleuse, 1842
- La Cousine Bette, 1846
- Le Cousin Pons, 1847
- Splendeurs et misères des courtisanes, 1847
- La recherche de l'absolu
- Le député d'Arcis (inacabat), 1847
- Le chef d'œuvre inconnu
Qu'existeishen mantua colleccion de las soas òbras òbras en divèrs formats. Ua edicion illustrada qu'estó publicada per Furne (20 volums, in-8, 1842-1852).
Lista de las òbras romanescas de Balzac[modificar | modificar la font]
Aquesta lista que's basa sus l'edicion Furne, edicion de referéncia entà La Comedia umana. Que segueish las divisions que Balzac e metó eth medish en plaça.
Estudis de mors[modificar | modificar la font]
Scènas de la vida privada
- La maison du chat-qui-pelote
- Le bal de Sceaux
- La Bourse
- La Vendetta (nouvelle)'
- Madame Firmiani
- Une double famille
- La Paix du ménage
- La Fausse Maîtresse
- Étude de femme
- Albert Savarus
- Mémoires de deux jeunes mariées
- Une fille d'Ève
- La Femme abandonnée
- La grenadière
- Le message
- Gobseck
- Autre étude de femme
- La Femme de trente ans
- Le Contrat de mariage
- Béatrix
- La Grande Bretèche
- Modeste Mignon
- Honorine
- Un début dans la vie
Scènas de la vida de província
- Ursule Mirouët
- Eugénie Grandet
- Pierrette
- Le Curé de Tours
- Un ménage de garçon
- L'illustre Gaudissart
- La Muse du département
- La Vieille Fille
- Le Cabinet des Antiques
- Le Lys dans la vallée
- Les Deux Poètes
- Un grand homme de province à Paris
- Ève et David
Scènas de la vida parisenca
- Ferragus (Histoire des Treize)
- La Fille aux yeux d'or (Histoire des Treize)
- La Duchesse de Langeais (Histoire des Treize)
- Le Père Goriot
- Le Colonel Chabert
- Facino Cane
- La Messe de l'athée
- Sarrasine
- L'Interdiction
- Histoire de la grandeur et de la décadence de César Birotteau
- La Maison de Nucingen
- Pierre Grassou
- Les Secrets de la Princesse de Cadignan
- Les Employés ou la Femme supérieure
- Splendeurs et misères des courtisanes
Scènas de la vida politica
- Un prince de la bohème
- Esquisse d'homme d'affaires d'après nature
- Gaudissart II
- Les comédiens sans le savoir
- Un épisode sous la Terreur
- Une ténébreuse affaire
- Z. Marcas
- L'envers de l'histoire contemporaine
Scènas de la vida militara
- Les Chouans
- Une passion dans le désert
Scènas de la vida de campanha
- Le médecin de campagne
- Le Curé de village
- Le lus dans la vallée
Estudis filosofics[modificar | modificar la font]
- La Peau de chagrin
- Jésus-Christ en Flandres
- Melmoth réconcilié
- Le Chef d'œuvre inconnu
- La Recherche de l'absolu
- Massimilla Doni
- Gambara
- L'enfant maudit
- Les Marana
- Adieu (novèla), 1830
- Le Réquisitionnaire
- El Verdugo
- Un drame au bord de la mer
- L'auberge rouge (novèla)
- L'élixir de longue vie
- Maître Cornélius
- Sur Marie de Médicis
Estudis analitics[modificar | modificar la font]
- Les Proscrits
- Louis Lambert
- Séraphîta
- Physiologie du mariage
Autres[modificar | modificar la font]
Bèth sarròt de romans o novèlas n'entran pas dens nada d'aqueras categorias.
- La Cousine Bette
- Le Cousin Pons
- Les paysans
- Petites misères de la vie conjugale
- Le député d'Arcis (inachevé)
- Les petits bourgeois
- Les Cent contes drolatiques


text:
Troposfèra
La troposfèra es la partida de l'atmosfèra terrèstra situada al mai pròche de la superfícia del glòb a una altitud compresa entre 8 e 15 quilomètres, segon la latitud e la sason. Es mai espassa a l'eqüador qu'als pòls. La frontièra entre la tropofèra e l'estratosfèra se nomena la tropopausa.
Aquela jaça atmosferica representa gaireben 80 % de la massa totala de l'atmosfèra, es d'importança perque s'i trapa l'aire que respirem.
En mejana, la temperatura merma amb l'altitud, de gaireben 6,4 °C cada 1000 mètres. Se tròba dins aquela jaça gaireben totes los fenomèns meteorologics. Es doncas dins aquela jaça que se debana lo cicle de l'aiga, s'il trapa una massa importanta de vapor d'aiga (H2O).
Es tanben ela que recupèra los gases eisits de l'activitat terrèstra:
- dioxid de carbòni (CO2), ~ 0,039 %
- metan (CH4)
- oxid nitrós (N2O)
- monoxid de carbòni (CO)
- ozòn (O3)
- sulfats (SO4)
- dioxid d'azòt (NO2)
- radical idroxil (OH)