text:
Ajuda:Preferéncias d'utilizaire
La pagina de preferéncias permet de personalizar d'aspèctes de Wikipèdia.
Las preferéncias s'aplican solament quand sètz connectat. Çai jos, trobaretz las explicacions sus las diferentas boitas de dialòg que rencontraretz sus vòstra pagina de preferéncias.
Dempuèi lo passatge a la version 1.5 del logicial Mediawiki, qualques exemples d'aquesta pagina pòdon èsser venguts obsolèts : desencusatz-nos-en. Consultatz la pagina d'ajuda associada sus Meta : Ajuda:Preferéncias qu'es mai a jorn.
Somari
Informacions personalas[modificar | modificar la font]
- Mon adreça electronica: podètz enregistrar vòstra adreça electronica (serà pas mostrada publicament sul site). Aquò vos permetrà, se l'avètz doblidat, de cambiar de senhal en clicant sul boton "Mandatz-me un senhal novèl" dins la pagina d'identificacion. De mai, aquò permet als utilizaires enregistrats de vos mandar un corrièr electronic a partir del ligam « Mandar un messatge a aqueste utilizaire » situat sus sa pagina personala, a mens qu'ajatz seleccionat l'opcion seguenta.
- Recebre pas de corrièr electronic dels autres utilizaires: Se causissètz aquò, los autres utilizaires poiràn pas vos mandar de corrièr electronic, coma explicat çai sus.
- Mon subrenom: podètz, se volètz, causir un subrenom diferent de vòstre nom d'utilizaire quand picatz vòstra signatura amb  ~~~  o  ~~~~ . (Cossí afichar mos ligams ?)
- Se remembrar mon senhal : aquesta opcion utiliza un cookies ; atal, vòstre navegador se remembra vòstre senhal d'una session a l'autra. Val mai de marcar pas aquesta casa se l'ordinator utilizat es partejat amb d'autres utilizaires.
Per cambiar vòstre senhal, picatz vòstre senhal actual, e dos còps vòstre senhal novèl (per lo verificar). Se volètz just cambiar las autras preferéncias, devètz pas recórrer a aquesta boita de dialòg.
Personalizacion de la barra d'espleches[modificar | modificar la font]
La barra d'espleches es la lista de ligams cap a divèrsas paginas especialas que s'aficha sus cada pagina. La podètz far aparéisser a drecha o a esquèrra o pas. I a pas d'opcion que permeta de la far aparéisser en naut o en bas. La barra d'espleches deu èstre activada per que se pòsca accedir a certanas foncionalitats coma lo desplaçament d'una pagina.
Aparéncia[modificar | modificar la font]
Wikipèdia vos permet de cambiar l'aparéncia d'una pagina. Ensajatz-las : concernisson essencialament la mesa en pagina. Avís ! certanas causidas modificaràn d'autras preferéncias.
Rendut de las matematicas[modificar | modificar la font]
Wikipèdia vos permet de picar de formulas o d'expressions matematicas en format TeX o LaTeX. Las formulas matematicas pòdon èsser pro complèxas, e son de còps de mal rendre en tèxt HTML estandard. Per remediar a aqueste problèma, Wikipèdia pòt crear d'imatges que representan fidèlament las formulas. Aquestes imatges (en format PNG) son plan mai lents a cargar qu'un tèxt ; vos es possible de causir los cases ont preferissètz l'afichatge en imatge o puslèu en tèxt.
Las opcions seguentas permeton de contrarotlar cossí aqueste còdi es afichat sus vòstra pagina :
- Totjorn produire un imatge PNG : produtz totjorn un imatge (al format PNG) a partir del còdi TeX.
- HTML s'es fòrça aisit, autrament PNG : se lo còdi TeX es fòrça aisit, coma « x = 3 », lo còdi es afichat en HTML, senon es un imatge (al format PNG) qu'es produit.
- HTML s'es possible, autrament PNG : amb aquesta opcion, solas las formulas fòrça complicadas s'afichan amb l'ajuda d'un imatge PNG, senon es de HTML.
- Produire lo TeX original : convertir pas lo còdi TeX o LaTeX, mas l'afichar tal coma es. Aquesta opcion es sustot utila pels navegadors en mòde tèxt coma Lynx.
- Pels navegadors modèrnes : s'utilizatz un navegador pro recent, que supòrta plan l'HTML estandard, podètz utilizar aquesta opcion.
Fenèstra d'edicion[modificar | modificar la font]
- Rem. : Pel bon foncionament de las Boitas desrotlantas,
ne pas cocher « Modificar una seccion en clicant a drecha sul títol de la seccion »
dins aquesta fenèstra de las preferéncias. Problèma discutit lo 3 de julhet de 2005.
Concernís la novèla version 1.5 del logicial Wikipèdia (novèla opcion) : l'imatge çai jos es pas pel moment mes a jorn e presenta pas aquesta opcion.
- Talha de la fenèstra d'edicion. Podètz causir aquí la talha de la fenèstra utilizada per modificar o crear d'articles.
- La fenèstra d'edicion s'aficha en plena largor : quand se causís aquesta opcion, la zòna d'edicion que servís a modificar los articles prendrà tota la largor disponibla de la fenèstra, en prenent en compte la preséncia de la boita d'espleches.
- La previsualizacion s'aficha al dessús de la boita de redaccion : amb aquesta opcion, quand modificatz un article, la previsualizacion s'aficha al dessús de la zona de redaccion quand clicatz sul boton « Previsualizacion ».
- Seguir los articles qu'ai creat o modificat : se se selecciona aquesta opcion, totes los articles que creatz o modificatz seràn automaticament ajustats a vòstra lista de seguit.
- Mas modificacions son consideradas coma menoras per defaut : aquesta opcion marca automaticament la casa « Modificacion menora » quand editatz un article.
Zona orària[modificar | modificar la font]
- Escart orari. Aquò es lo nombre d'oras que cal ajustar o sostraire a l'ora UTC per obtenir vòstra ora locala. Se precisatz pas d'escart orari, es l'ora de l'Euròpa de l'Oèst que s'utilizarà. Aquesta ora locala s'utiliza per calcular las datas e oras afichadas e pòt èstre temporàriament incorrècta s'utilizatz l'ora d'estiu. Oblidetz pas de metre a jorn aquesta valor per la far correspondre a vòstra ora locala, perque lo Wiki pòt pas saber dins quina zona orària vos trobatz, ni quora cambiatz d'ora d'estiu en ora d'ivèrn e vice-versa. Qualques valors tipicas se tròban çai jos.
- -8 (DST -7) Califòrnia
- -5 (DST -4) Nòva York, Toronto, Quebèc
- -4 (DST -3) Canadà: Províncias Maritimas
- 0 (DST 1) Reialme Unit
- 1 (DST 2) una granda partida d'Euròpa
- 3 Moscòu
- 9 Japon
- 10 Melbourne
- 12 Pago Pago
- -9 Junaau
- -10 (DST -9) Haoai
Modificacions recentas e afichatge dels ensages[modificar | modificar la font]
- Nombre de títols dins las modificacions recentas: podètz causir los nombres de modificacions qu'apareisson per defaut dins las Modificacions recentas e vòstra lista de seguit. Un còp sus aquestas paginas, podètz causir d'autras opcions.
- Amagar las modificacions recentas menoras : quand legissètz la lista de las darrièras modificacions, las que son enregistradas coma menoras seràn pas afichadas.
- Modificacions recentas melhoradas : concernís solament qualques navegadors ; permet de regropar las modificacions recentas del jorn per articles, en afichant lo títol dels articles, de la modificacion pus recenta a la pus anciana. Dins lo cas que l'opcion precedenta es estada seleccionada, solas las modificacions majoras s'afichan.
- Talha minimala d'afichatge dels articles corts: podètz causir lo nombre de caractèrs (500, 1000, etc.) d'un article en dejós del qual serà afichat dins una color diferenta. Aquò es per ajudar a identificar los articles corts qu'es preferible d'estendre un pauc.
Afichatge dels resultats de recèrca[modificar | modificar la font]
- Nombre de responsas sus cada pagina: podètz causir lo nombre de resultats retornat a l'ocasion d'una recèrca.
- Nombre de linhas per cada responsa es un pauc misteriós : causir un nombre significa "afichar pas de contèxt se lo tèrme apareis al delà de la linha de l'article"; atencion ! totes los retorns a la linha, quitament los qu'afèctan pas la presentacion de l'article, son aicí preses en compte. Una valor de 5000 o mai balha lo contèxt de totas las ocurréncias.
- Nombre de caractèrs del contèxt sus cada linha: lo nombre de caractèrs de contèxt per ocurréncia ; mas lo contèxt es subjècte a la nocion de "linha" explicada çai sus. Per aver tota la linha, utilizatz una granda valor coma 5000.
Preferéncias divèrsas[modificar | modificar la font]
- Afichar d'info-bullas suls ligams wiki : amb certans navegadors, quand se ponta la mirga sus un iperligam, lo nom del ligam se pòt afichar. Aquesta opcion permet pas gaire de contrarotlar aquesta foncionalitat, segon la natura del navegador utilizat.
- Ligams soslinhats : normalament, los iperligams son soslinhats. Amb aquesta opcion podètz causir de los soslinhar pas, quitament se certans navegadors respèctan pas aquesta opcion.
- Ligams cap als subjèctes non existents en roge : aquesta opcion es activada per defaut. Normalament, los ligams cap a d'articles qu'encara existisson pas (coma La sexualitat de las moscas dins lo Vercòrs oriental) apareisson en roge. Amb aquesta opcion, los podètz far aparéisser puslèu seguits d'un punt d'interrogacion (coma aquò ?), es mens perturbant per certanas personas.
- Paragrafs justificats : podètz causir que los paragrafs sián afichats plenament justificats.
- Numerotacion automatica dels títols : aquesta opcion permet de numerotar automaticament los títols de las seccions dins lo còrs dels articles.
- Doble-clicar per editar una pagina (JavaScript) : s'aquesta opcion es activada e que vòstre navegador supòrta Javascript, podètz editar una pagina en doble-clicant dessús.
- Editar una seccion via los ligams [editar] : amb aquesta opcion, podètz editar una sola seccion d'un article, sens deure cargar tot lo contengut.
- Editar una seccion en clicant a drecha sul títol de la seccion : coma per l'opcion precedenta, vòstre navegador deu suportar JavaScript.
- Afichar la taula de las matèrias : en seleccionant aquesta opcion, los articles que contenon mai de tres seccions seràn afichats amb una taula de las matèrias.
- Desactivar l'amagatal de las paginas : aquò permet de suprimir la mesa en amagatal de las paginas. Es util se volètz pas que s'afiche una version en amagatal (doncas de còps anciana) d'una pagina, al prètz d'un temps de cargament mai long perque totas las paginas devon èstre cargadas a partir del servidor a cada consultacion.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- Un compte d'utilizaire, un còp qu'es creat, se pòt pas suprimir. Çaquelà, Wikipèdia reconeis a cadun lo drech de disparéisser.
- Normalament, es pas possible tanpauc de modificar son pròpri nom d'utilizaire. Çaquelà, jos certanas condicions, aquò se pòt envisatjar. Se lo renomenatge vos pareis indefugible, seguissètz la procedura per cambiar de nom d'utilizaire.


c: text/html

text:
Allemant (Aisne)
Allemant es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 17 de junh 1944, un V1 alemand lançat dempuèi Vignacourt en la Soma desvia de la siá trajectòria e s'abat sul territòri de la municipalitat a 4h30 del matin.[ref. necessària] Hitler, arribat la vespra dins lo sieu quartièr-general de Margival, lo Wolfsschlucht II situat a 3 km d'ailà (la siá sòla e unica visita dins aquel quartièr-general fortificat e la siá darrièra sortida del Reich) per un far un ponch amb los maréchaux Rommel e Von Rundstedt sus la situacion de la tèsta de Normandie, se prendrà de la desencusa per dintrar precipitadament a Alemanha e pas retre's coma initialement previst a la Ròca-Guyon dins lo quartièr-general de Rommel, coma aquel darrièr i aviá atengut a o convéncer.
Le 17 juin 1944, un V1 allemand lancé depuis Vignacourt dans la Somme dévie de sa trajectoire et s'abat sur le territoire de la commune à 4h30 du matin.[ref. necessària] Hitler, arrivé la veille à son quartier-général de Margival, le Wolfsschlucht II situé à 3 km de là (sa seule et unique visite dans ce quartier-général fortifié et sa dernière sortie du Reich) pour un faire un point avec les maréchaux Rommel et Von Rundstedt sur la situation du front de Normandie, se saisira du prétexte pour rentrer précipitamment en Allemagne et ne pas se rendre comme initialement prévu à la Roche-Guyon au quartier-général de Rommel, comme ce dernier avait réussi à le convaincre.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
-341
Aquesta pagina concernís l'an -341 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la Premiera Guèrra Samnita. Lei Romans pilhèron una partida dau territòri samnita sensa oposicion vertadiera. La patz foguèt concluda dins lo corrent de l'annada e l'aliança entre Romans e Samnitas restaurada. Una ofensiva comuna foguèt preparada còntra lei Latins.


text:
Lo 8, 9, 10 d’agost de 2003 se debanèt sul Larzac una acampada giganta (mai de 300 000 personas) per s’opausar a la mercandizacion del mond e a l’Organizacion Mondiala del Comèrci. Al programa, forums, rescontres, estands, concerts, animacions... amb tanben una brava preséncia occitana.
Larzac : trenta annadas de dinamica que ligan las idèas e los òmes
La causida del Larzac es pas neutra. Simbolisa la mobilisacion del movement social fa 30 ans d’aquò en sosten a la lucha contra l’espandiment d’un camp militar. La lucha del Larzac en 73 èra lo simbòl d’una resisténcia, tan coma uèi. L’idèa federatritz de l’epòca èra la d’afirmar que lo Larzac èra pas a vendre çò que podèm tornar trapar uèi que un dels mots d’òrdre de l’amassada nòva es de dire que l’òme e la tèrra son pas de merças e qu’aqueste refusa la mercandisacion del mond. L’eslogan avantgardista de l’epòca « Gardarem lo Larzac » anonciava ja lo de 2003 « Gardarem la Tèrra » fàcia a l’Organisacion Mondiala del Comèrci.
Dins las annadas 70 sul Larzac i aguèt una brava mobilisacion que se concretèt per una jonccion entre los paisans e los trabalhadors sus Milhau, çò que donèt una impulsion nòva dins las luchas. Aquesta jonccion obradors/paisans se simbolisèt en 73 amb la jonccion entre lo Larzac e los obradors de « Lip » qu’ocupèron son usina per luchar contra la barradura de son entrepresa (aital fabriquèron de mòstras puèi las vendèron eles meteisses).
Foguèt una jonccion amb las luchas, e lo Larzac foguèt federator d’un autre biais de concebre lo movement social que ne trapam uèi sa continuitat. Larzac inventèt pas aqueles movements mas permetèt a las gents de se rescontrar pendent una lucha que durèt dètz annadas e que produsiguèt una soscadissa e amai de practicas nòvas de resisténcias.
Aprèp la victòria del Larzac en 73, los actors d’aquel movement temptèron de metre en practica çò perque se batèron. Farguèron aital « la societat de las tèrras de Larzac » per gerir lo fonsièr ja que lo Larzac foguèt lo laboratòri tre 83 dels oficis del fonsièr en agricultura. Uèi la gestion collectiva del fonsièr contunha dins lo sud Larzac amb per exemple, la batèsta per far viure una bòria que se ditz « La Cisterneta » que los agricultors vòlon crompar de tèrras per las expleitar.
I aguèt a-n-aquest epòca una presa de consciéncia de la part d’aquestas gents que los paisans dintrèron dins lo movement social de transformacion. Aquesta presa de consciéncia se mostrèt tanben dins lo biais de trabalhar d’aquestes paisans que saupèron crear de produches bordièrs que vendèron directament al consomator, çò qu’èra una filièra nòva de consomar. Amai, se desvelopèt l’agricultura biologica amb un autre biais de veire la societat e lo desvolopament del mond.
I a tota una dinamica que nasquèt del Larzac e que contunha trenta ans aprèp la lucha contra l’espandiment del camp militari que venguèt un afar d’òrdre nacional. Vesèm d’una part que i a trenta annadas de luchas a un nivèl local puèi nacional que costejan d’autra part una lucha que se situa a un nivèl internacional amb çò que se passa uèi contra l’Organisacion Mondiala del Comerci. La dinamica del movement pòrta lo local cap al global dins una sola mira : la de gardar la Tèrra.


text:
Catalonha
Catalonha (en catalan Catalunya) pòt designar de territòris de dimensions variablas:
- Al sens larg, los Païses Catalans, o ensems de totas las tèrras de lenga catalana.
- Al sens estrech, la region istorica de Catalonha (o lo Principat de Catalonha o lo Principat), qu'es una part dels Païses Catalans. Aquel concèpte tanben a de senses variables:
- Siá la comunautat autonòma de "Catalonha" o "Generalitat de Catalonha", dins l'estat espanhòl
- Siá la comunautat autonòma de "Catalonha" mai la "Franja de Ponent" (region d'Aragon) mai la Catalonha Nòrd (estat francés).
-
Catalonha (Païses Catalans) al sens larg
-
Catalonha (Principat) al sens estrech


text:
Pigüé
Pigüé es una ciutat d’Argentina situada dins la Pampa, a 584 km al sud-oèst de la capitala. La fondèron unes 165 immigrants occitans (e oficialament franceses) de Roergue (Avairon) e mai un argentin d’origina irlandesa dirècta lo 4 de decembre 1884. Sa populacion urbana es ara de 13 822 estatjants (recensament INDEC de 2001) e a montat de 9,5% dempuèi 1991. Pigüé es lo centre administratiu del partido de Saavedra dins la província de Buenos Aires.
La lenga occitana uèi, se parla pas pus. Los ancians coneisson qualques mots o cançons, mas la lenga de lor generacion èra ja lo francés e per las carrièras se parla espanhòl.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En paucas paraulas[modificar | modificar la font]
Pigüé, Pi-Hue, que vòl dire luòc de recampament dins la lenga locala del pòble mapuche, es al rescontre de doas cadenas de montanhas, lo Cura Malal al ponent e lo Bravard al levant. Mas Pigüé seriá pas jamai estada venguda la vila qu’es ara sens l’ajuda de Clamenç Cabanetas, un òme nascut en 1851 dins lo vilatjòt d’Ambec prèp de Sant Còsme dins lo departament lengadocian d’Avairon. Cabanetas, qu’aviá alara 33 ans, organizèt l’exili volontari de quaranta familhas boratièras arroïnadas de las comunas vesinas d’Espalion, Gabriac, Naucela, Aurela e Sant Genièis d’Òlt, per ne’n citar pas qu’unas, cap a l’America del Sud.
Partits en trin de Rodés, la prefectura d’Avairon, lo 23 d'octobre de 1884, toquèron lo pòrt de Buenos Aires, en Argentina, amb lo Belgrano, un batèl mixte de vela e de vapor, en provenença de Bordèu quaranta jorns pus tard, e arribèron a la gara flama nòva de çò que s’anava far Pigüé lo 3 de decembre de 1884. La "colonia occitana", a rampelar lo Mayflower, aculhiguèt lèu maites compatriòtas de Roergue e se desvelopèt fins a èsser, aprèp un començament plan dificil e carestiós, una de las vilas mai prospèras de la Pampa. Uèi, se comptan unas 20 000 anmas a l’entorn de Pigüé, dins lo districte de Saavedra.
Contèxt e preparatius[modificar | modificar la font]
En 1879, foguèt estat logat lo sosluòctenent Clamenç Cabanetas pel govèrn de Buenos Aires per entraïnar de soldats argentins. Tre l’an que seguèt, fondèt la primièra companhiá telefonica del país, "El Pan Teléfono" (a vegadas tanben "La Pantelefónica"), abans de demissionar per incompatibilitat d’umor mutuala amb la direccion. Mudèt alavetz per Olavarría e i trabalhèt dins lo comèrci de meissonadoiras-batedoiras. Es d’aquel temps que li venguèt l’idèa de menar d’avaironeses a Pigüé ont possedissiá 270 km² de terren en ermàs que li aviá saldats lo governador de Buenos Aires per paga de sos servicis a la nacion. Cabanetas s’amorosiguèt sul còp de l’endrech: revertava plan son Aubrac natal. Amb lo sosten financièr e lo saupre-far persuasiu de son amic Eduardo Casey, Cabanetas capitèt a far apondre la gara pigüenca al projècte ferroviari de Ferro Carril Sud. Faguèron bastir tanben d’ostals e mai un silo grandaràs al centre de la colonia pels abitants avenidors, aital coma un potz per totes de se’n servir.
Cabanetas s’entornèt en Avairon ont son companh Francés Issalin aviá ja començat de promòure la vila nòva de Pigüé en balhant a cada colon 2 km² de tèrra de cultivar per las sièis annadas venentas a condicion que reversèsse la mitat de sa culhida a la comunitat. Al cap d’aqueste periòde de pròva, recebriá lo colon un títol de proprietat, quina que foguèsse la valor correnta de las cerealas partidas suls 72 meses. Tot çò que lor i caliá contribuir als candidats èra una avança de 5000 francs per la crompa de bestial, de grans e de maquinas, mas bravament d’eles la paguèron pas jamai tota, per dire la vertat, e Cabanetas se’n trobèt encara mai endeutat envèrs Casey, que li n’aviá manlevat un pauc d’argent. Ja que lo caumatge tocava la region de Rodés entièra a causa de licenciaments massisses dins las industrias minièras de La Sala, de campèstres subrepoblats e de la crisi de la filloxèra entre 1882 e 1890, l’idèa de Cabanetas manquèt pas de far nàisser d’interès. Mentretant, la premsa roergassa se mostrèt mai que dobtaira al respècte del plan de Cabanetas: acusavan “aquel aventurièr” d’esplechar la misèria de la pauralha e de far miralhejar un país dangierós e plen de bèstias fèras e viciosas desconegudas.
Primièrs passes sus la tèrra promesa[modificar | modificar la font]
Malgrat aqueles problèmas inicials, unes 163 colons, que se compausavan entre autres d’una regenta, d’un fabre, d’un rodièr, d’un prèire e d’un mercadièr, foguèron amassats e menats a Pigüé ont comencèron amb estrambòrd a cultivar la tèrra, encara que foguèsse la primièra bladada pro decebenta. Las tecnicas borièras qu’utilizavan èran al solid las que foncionavan en Avairon mas èran pas gaire adaptadas al clima, al relèu e mai al sòl sudamericans. L’an d’aprèp que foguèt plan pièger a causa d’una secada que demorèt del mes de març dusca a la fin de setembre. D’unes semenèron de milh e de patanas per dessús lo blat, de paur que res anèsse pas venir. Pr’aquò, los lavacis autonencs asaguèron los camps e totas las cerealas capitèron a créisser, e los occitans del Mond Nòu deguèron se contentar amb una culhida mejancièra mas inesperada. Ça que la, gardèron la fe e degun s’entornèt pas en Guiana. Ben al contrari, maites arribèron. "La tèrra promesa" valiá plan totes los sacrificis, segon las letras qu’envièron a la parentèla. "En Cabanetas, se pòt pas l’acusar de prometre mai de burre que de pan".
Pasmens a l’annada tresena, podent pas remborsar Casey a temps, Cabanetas li demandèt un subre-sèit de dotze meses que finiguèt qu’obtenguèt. Mas aquò bastèt pas per que Pigüé faguèsse de profièches e lo celtargentin decidiguèt, coma n’aviá lo drech contractual, de s’apropriar lo territòri tot mas aimèt fin finala mai donar a son amic 50 000 pesos de mai, e çò fasent lo desliurèt de sos deutes anteriors. Ni per abarir mai de boïna que de fedam ara, la colonia, qu’èra ja bèla, aviá plan de mal per téner pè a la bòla, e coma sas pèrdas cessavan pas de passar sos pauques gasanhs, lo govèrn de Buenos Aires tornèt crompar l’empiri de Cabanetas al prètz de la tèrra nusa, sens prene en compte las bastidas, las cerealas e los estatjantes, en daissant Cabanetas sens argent ni glòria. Cabanetas e Casey se moriguèron encara mai paures que las familhas que salvèron e que lor balhèron l’espèr qu’avián pas pus, mas la lor generositat, lor teneson òrba, assegurèron la naissença, la subrevida e la subrevivença de Pigüé, qu’es fins ara demorat un tròç reconeissent d’Avairon en America del Sud.
Faches d’interès[modificar | modificar la font]
- D’abitants de la Pigüé modèrna parlan e comprenon encara lo lengadocian e de carrièras, coma la calle de Rodez, e d’autres luòcs foguèron batejats en onor de vilas avaironesas, çò que motivèt la creacion d’una associacion que li dison Rouergue-Pigüé a l’ostal de la comuna de Sant Còsme d’Òlt e l’afrairament de la ciutat de Rodés.
- En 1858, la batalha de Pi-Hué veguèt la victòria finala de las tropas del coronèl Nicolás Granada contra las tribús unidas del legendari cap Juan Callvucura a l’endrech de çò qu’anava venir Pigüé unes trenta ans pus tard.
- En 1876, la batalha del Cura Malal entre lo coronèl Salvador Maldonado e lo cap Juan José Catriel sagelèt l’astrada de la resisténcia indigèna dins aquela region ont lo trionf de Maldonado permetèt que bastiguèssen plan de fortalesas militaras.
- En 1878, lo govèrn nacional argentin li comandèt al luòctenent-coronèl Plaza Montero que renoncièsse a 3000 km² dins la zòna de Pi-Hué per i establir de bòrias.
- En 1882, Plaza Montero vendèt sas tèrras a un sindicat britanic que lo representant en Argentina n’èra Eduardo Casey. La companhiá foguèt rebatejada "La Cura-Malal".
- En 1898, un grop de borièrs de Pigüé, malcontents amb las flacas compensacions financièras que lor balhavan los asseguraires de Buenos Aires, deciguèron d’unir lor argent e de se parar eles meteisses contra las granissadas e los autres tempèris. Aital que nasquèt la primièra e pus vièlha cooperativa d’Argentina e mai d’America latina tota: "El Progreso Agrícola de Pigüé".
- Pigüé es ont se debanèt la primièra conscripcion de la Republica Argentina.
- Numa Ayrinhac, lo celèbre pintre e escalpraire occitano-argentin que faguèt fòrça retraches d’Eva e de Juan Domingo Perón, èra de Pigüé. Una de sas òbras mòstra lo parelh ensems, çò qu’èra pas jamai estat fach en Argentina.
- Cada an lo 4 decembre, los abitants de Pigüé fèstan la creacion de lor vila per la diaspòra avaironesa.
- Dison qu’environ 30 a 40% dels estatjants actuals de Pigüé, es a dire mai de 5000 personas, an de raices occitanas.
- Entre los immigrants que venguèron pus tard, i a d’italians, d’espanhòls e d’alemands del riu de Vòlga, que los confondon sovent amb de russes.
Los 166 fondadors[modificar | modificar la font]
Aquí la lista completa dels 165 fondadors avaironeses, sens oblidar Eduardo Casey (37 ans), un argentin que nasquèt de parents irlandeses en 1847 e l’amic de Cabanetas; sens el, sens son argent, sens son sosten moral, i auriá pas jamai agut de Pigüé:
- Ambec:
- Clamenç Cabanetas (33 ans);
- Silvan Cabanetas (28) e sa femna Maria (26);
- Sílvia Cabanetas (19) e Clamença (17)
- Arvieu:
- August Cransac;
- Amanç Verdièr (25), sa femna Rosalia (23) e lor filha Germana (1)
- Aurela-Verlac:
- Alexandre Braç (51), sa femna Emília (41) e lors sièis dròlles Júlia (18), que foguèt la primièra mèstra de Pigüé, Emília (17), Danís (15), Leon (10), Alexandre (6) e Bèrta (4)
- Alexandre Braç (51), sa femna Emília (41) e lors sièis dròlles Júlia (18), que foguèt la primièra mèstra de Pigüé, Emília (17), Danís (15), Leon (10), Alexandre (6) e Bèrta (4)
- Bòsols:
- Josèp Brosas (24)
- Campuac:
- Loís Delpòrt (38)
- Castèl Marin:
- Antòni Blanc (42), sa femna Emília (32) e lor filha Leontina (5)
- Cobison:
- Joan-Maria Sèrp (27);
- En Vassal
- Cossergas:
- Joan Viguièr (28)
- Espalion:
- Joan-Pèire Arlabòça (18);
- Agustin Campradonda (30), sa femna Lúcia (20) e lor filh Agustin (2);
- Eugèni Girbal (16);
- Joan Guisard (24)
- Gabriac:
- Bertrand Blasi (33), sa femna Júlia (33) e lors tres dròlles Clamenç (5), Josèp (3) e Anfós (1);
- Basili Bocais (41);
- Francés Gai (45) e sa femna Francesa (55);
- Casimir Poncièr (20)
- Gramont:
- Victor Codèrc (27)
- Lassonts:
- Alèxis Domèrgue (46), lo prèire
- Livinhac lo Naut:
- Adrian Solatges (36), sa femna Ròsa (36) e lors quatre dròlles Maria (13), Victor (8), Leontina (6) e Justina (2)
- Montrosièr:
- Josèp Ferrand (44), sa femna Júlia (33) e lors quatre dròlles Josèp (11), Francés (9), Enric (5) e Maria (2)
- Moirasés:
- Amanç Ginestet (27)
- Naucela:
- Josèp Dellac (15);
- August Fraisse (25) e sa femna Maria (24);
- Loís Lacomba (19)
- Nauviala:
- Carles Causse (41) e sa femna Maria (29);
- German Savi (22)
- Pradas:
- Francés Gai (de pas confondre amb lo Francés Gai de Gabriac)
- Rieupeirós:
- Adrian Cofin (29)
- Rodés:
- Justin Calmels (17)
- Adrian Garabuau (23)
- Francés Robellac (19)
- Sant Cristòl:
- Artemon Viala (52), sa femna Maria (36) e lors sèt dròlles Leona (19), Casimir (16), Albina (12), Maria (7), Anaís (6), Aurèlia (5) e Carles (2)
- Sant Còsme d'Òlt:
- Lucian Cabanetas (36), sa femna Lúcia (29) e lor filha Sílvia (6);
- August Matat (22)
- Sant Çubran:
- Julian Giron (22) e sa femna Aulària (22);
- Maria Giron (54) e son filh Pèire (16);
- Pèire Masars (25)
- Santa Julieta:
- Pèire Alauset (25)
- Sant Fèlix de Lunel:
- Marc Issalin (19);
- Valentin Issalin (63) e sos dos filhs Francés (32), l’autre amic de Cabanetas, e Agustin (16)
- Sant Genièis d'Òlt:
- Ipolit Vigorós (24)
- Sant Partem:
- Julian Cadrieu (20)
- Sanvensa:
- Agustin Segond (28), sa femna Catarina (27) e lor filh Frederic (2)
- Tremolhas:
- Joan Ferrièra (40)
- Vilafranca de Roergue:
- Nicolau Alric (31) e sa femna Antonieta (25);
- Joan-Baptista Lagarriga (25)
- Vimenet:
- August Suau (40), sa femna Rosalia (36) e lors sièis dròlles Agustin (14), Xavièr (11), Maria (10), Sílvia (7), Josepina (5) e Albèrt (2)
- Voltach:
- Emili Bodon (21)
- Vòrs:
- Eugèni Galtièr (29);
- Ròsa Galtièr (43) e sos tres dròlles Josèp (20), Remesi (11) e Celina (7)
- Origina desconeguda en Avairon:
- Jacme Andrieu (36);
- Prospèr Arvieu (29);
- Guilhèm Avit (43), sa femna Maria (43) e lors cinc dròlles Camil (17), Pèire (11), Juli (7), Maria (3) e Agustina (3 meses);
- Lerin Vergonhièr (28);
- Pèire Bolhac (40);
- August Boièr (26);
- Fermin Cansé (22);
- Joseph Cayrade (25);
- Loís Calvet (45);
- Adòlf Colin (19);
- Çubran Cussac (25);
- Fèlix Delbrole (30);
- Enric Delmas (21);
- Aquiles Didas (18);
- Felip Ducasse (30);
- Ector Dulong (17);
- Fermin Durand (38), sa femna Eugènia (44) e lors quatre dròlles Audoard (14), Teofil (11), Adrian (10) e Numa (5);
- Josèp Galtièr, sa femna e lors dos dròlles;
- Marcèl Galtièr e sa femna Victorina;
- Silvan Gastal (36), sa femna Agustina (34) e lor filh Ferrand (1);
- Antòni Gaubèrt (40);
- Onorat Lacomba (38) e sa femna Felícia (26);
- Celine Lafont (25);
- Pèire Lalana (33);
- Raimon Laplaça (36);
- German Lostalòt (17);
- Victor Mervièl (24);
- August Moisset (38), sa femna Victorina (29) e lor filha Maria (4);
- Eugèni Persèc (23);
- Juli Rei (35);
- Adrian Salèras (19);
- Victor Solièr (30)
En resumit:
- 115 òmes (69%) e 50 femnas (31%);
- 102 adultes (62%) e 63 minors de mens de 20 ans (38%);
- Atge mejan: 24 ans e 9 meses;
- Atge masculin mejan: 28 ans e 1 mes;
- Atge femenin mejan: 20 ans e 8 meses;
- 51 estèrles (50% dels adultes);
- 24 parelhs, doas veusas e un veus (50% dels adultes);
- 24 adolescents (14%);
- 39 mainatjons (24%)
Aüei en imatges[modificar | modificar la font]
Monuments a veire[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es) Pigüé.com
- (fr) Association Rouergue-Pigüé
- (fr) Les Aveyronnais de Pigüé
- (en) Enjoy Argentina
- (es) Pigüé, un lugar de encuentro
- (fr) (es) Cámara de Comercio, Industria, Servicios y Turismo de Pigüé, en castelhan o francés
- (fr) El Correo de la Diaspora Argentine


text:
Giovanni Schiaparelli
Giovanni Virgilio Schiaparelli (nascut a Savigliano lo 14 de març de 1835, mòrt a Milan lo 4 de julhet de 1910) foguèt un astronòm italian.
Foguèt a mai senador del Reialme d'Itàlia, membre de l'Accademia dei Lincei, de l'Acadèmia de las Sciéncias de Turin e de l'Institut Reial Lombard, e es particularament conegut gràcias a sos estudis sus Mart.
Foguèt Schiaparelli lo primièr qu'observèt al telescòpi un espés malhum de canals sus la planeta roja, los famoses canals de Mart, durant la "granda opposicion" de 1877, çò que donèt pas a una pluèja d'ipotèsis, d'especulacions e de folclòre de cap a la possibilitat de vida intelligenta sus Mart. Schiaparelli a mai foguèt lo primièr que demostrèt que las pluèjas de meteorits (particularament los Perseids e los Leonids) èran en realitat de residus de cometas. Donèt son nom a la descobèrta d'un asteroïde, 69 Hesperia, lo 26 d'abril de 1861.
Per l'omenatjar foguèron batejat de son nom l'asteroïde 4062 Schiaparelli, lo cratèr Schiaparelli sus la Luna e lo cratèr Schiaparelli sus Mart.
Es actualament enterrat dins lo Cimitero monumentale de Milan.


text:
Veurey-Voroize
Nom desconegut en arpitan (Veurey-Voroize en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa a unitat|15|km}} al nòrd-oèst de Grenòble, sul marge esquèrre de la Isère.
La commune se situe à 15 km au nord-ouest de Grenoble, sur la rive gauche de l'Isère.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De 1895 a 1938, la municipalitat #èsser desservie per una linha de tramvia #que la connectava a Grenòble via Fontaine - Sassenage - Noyarey.
De 1895 à 1938, la commune fut desservie par une ligne de tramway qui la reliait à Grenoble via Fontaine - Sassenage - Noyarey.


text:
Quercus suber
Quercus suberError d'escript : la foncion « títol » existís pas.
Lo surrièr (var. siurièr, suvièr, súver, suvier, suverier, surrèr), (Quercus suber L.), es un arbre del folhum persistent de la familha de las fagacèas que sembla fòrça l'euse; es de talha mejana, e originari de la Mediterranèa occidentala.
Sa caracteristica mai remarcabla es la rusca grisenca, espessa e rugosa d'ont se trai lo siure. A causa de sa rusca, lo surrièr es expleitat en silvicultura, enriquissent las tèrras ont se pòt cultivar.
Normalament fa entre 5 e 15 m de naut mas se pòt trobar d'exemplars fòrça vièlhs de fins a 20 m. Las fuèlhas del surrièr an de 4 a 7 cm de long; son leugièrament lobuladas o dentadas, verd fosc a l'envèrs e pus claras al revèrs. Lo fruch es un aglan de 2 a 3 cm de long. Viu de 150 a 250 ans d'abitud e mai fins a 800 ans per de subjèctes excepcionals.
Se tròba en forma boscas claras dins las tèrras bassas subretot del litoral sus de terrens siliçós. Se pòt trobar mesclat amb lo pin blanc o lo pinhièr mas l'expleitacion umana favorís la creissença del surrièr al prejudici dels autres arbres.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Lo surrièr es una espècia pròpria de la region mediterranèa que demanda d'ivèrns pus umids e doces que l'euse, que lo remplaça a mesura que lo clima ven continental. Es doncas una espècia termofila perque, entre autres, fructifica pendent los meses de decembre o genièr, alara que pòt dificilament suportar las geladas.
E mai, es una espècia calcifuga alara se trapa sus de sòls acids e eliofils.
Finalament, la rusca del surrièr es una adaptacion contra lo fuòc, dins de territòris ont los encendis forestièrs son importants.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Lo surrièr es una espècia originària de la Mediterranèa occidentala e actualament se trapa dins la Peninsula Iberica, al sud-èst d'Occitània, en Corsega, dins la Peninsula Italica, en Tunisia, Argeria e Marròc.
Las surrièras ocuparián dins aqueles territòris un total de 2 500 000 ha, que mai de la mitat se tròban en Portugal, ont es proïbit de lo copar se i a pas per causa de silvicultura o de vielhesa.
Silvicultura[modificar | modificar la font]
Los usatges principals del surrièr son la rusca e sos fruches.
De la rusca s'extrai lo siure. De la primièra pelada del surrièr s'extrai lo surre negre, un material de bassa qualitat que pòt pas servir per la fabricacion de taps. Se pòt utilizar trissat per ne far de material isolant per exemple. Las peladas seguentas se fan cada 12 ans aproximativament, d'un biais absoludament manual, e d'aquelas se n'extrai lo surre de qualitat sufisent per totes los usatges, especialament los taps de siure de las botelhas de vin.
Los fruches del surrièr, los aglans, son l'aliment de diferents animals, que los pòrcs, que dins qualques regions de la Peninsula Iberica pasturan liurament dins las surrièras, formant lo païsatge caracteristic de devesa de Castelha, Extremadura, Andalosia e Portugal.


text:
Stevie Ray Vaughan
Stephen Ray Vaughan, mai conegut coma Stevie Ray Vaughan (Dallas, 3 d'octobre de 1954 – East Troy, Wisconsin, 27 d'agost de 1990) foguèt un musician e cantautor american. Se faguèt conéisser mai que mai coma fondador e menaire de la formacion Double Trouble. Èra un guitarrista famós conegut que son estil de predileccion èra la musica blues e un virtuós de la guitarra electrica. La revista Rolling Stone lo classifiquèt seten sus sa lista dels "100 guitarristas mai importants". Moriguèt dins un accident d'elicoptèr en 1990 quand aviá tot bèl just 36 ans.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Texas Flood (1983)
- Couldn't Stand the Weather (1984)
- Soul to Soul (1985)
- In Step (1989)
- Family Style, amb son fraire Jimmie Vaughan jol nom de "The Vaughan Brothers" (1990)
- In Session amb Albert King, enregistrat en 1983, (1999)


text:
Walt Disney
Walter Elias Disney (nascut a Chicago, dins l'estat d'Illinois, 5 de decembre de 1901 – mòrt a Los Angeles, Califòrnia, 15 de decembre de 1966), èra un productor, director, scenarista e animador de dessenhs animats dels Estats Units. Foguèt lo fondaire, amb son fraire Roy O. Disney, de The Walt Disney Company. L'entrepresa foguèt fondada lo 16 d'octobre de 1923 jol nom de Disney Brothers Cartoon Studio. En 1929 cambièt aquel nom pel nom de Walt Disney Productions, Ltd. Dempuèi 1986 sa denominacion oficiala es venguda The Walt Disney Company. Aquesta entrepresa que actualament genera de beneficis annadièrs de 30 miliards de dolars es l'actor principal, amb un estil pròpri plan caracteristic, dins lo mond dels filmes de dessenhs animats.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The Walt Disney Family Museum (en anglés)
- Biografía oficiala a Disney Online (en anglés)
- Biografía a Disneydreamer.com (en anglés)
- Legendas urbanas sus Walt Disney (en anglés)
- Las comedias d'Alicia, 1924-1927


text:
Mastodònt
Eht mastodònt (Mammutidae) son una familha extinta de mamifèrs proboscidis. An de pas se confóner amb los mamots, qu'apertenon al genre Mammuthus de la familha Elephantidae.
Istòria evolutiva[modificar | modificar la font]
La familha es lejanamente emparentada amb la dels elefants, a on se classifican los elefants actuals. Apareguèt en Eurasia, en l'Oligocèn, fa unes 20 de milions d'ans, e dempuèi s'estendèt ailà tant en Africa, coma a las Americas, a on la familha persistiguèt fins al Pleistocèn e quitament lo Olocèn (epòca actuala). S'admet coma probable que l'escandilhament, fa sonque 10.000 a 8.000 ans, de la darrièra espècia Mammut americanum, cuyos de fossils son estats trobats tant en Norteamerica, coma en Sudamerica, fòra accelerada per la caça practicada pels primièrs poblants umans d'America.


text:
Absida
L'absida es una construccion adossada a la nau o a las naus d'una glèisa o santuari, plan sovent de forma mièg circulara, pasmens que n'i a de quadrangularas (absidas carradas) e poligonalas. Sovent es cobèrta d'una vòlta (sovent de quart d'esfèra) e de costuma se tròba darrièr l'altar formant de capèlas.
Ont s'i installan lo presbitèri o un altar.
Quand una o mai absidas se tròban en una posicion segondària o son de dimensions redusidas a respècte d'una autra dins un meteis edifici, se nomenan absidiòlas. Dins aquel cas son plaçadas contra l'edifici e son dubèrtas en forma radiala a l'entorn d'un deambulatòri.
Concernissent los estils artistics, e malgrat que se tròba tot lo long de l'istòria de l'art, las composicions d'absidas, seguent de multiplas solucions e disposicions, trobèt lo vam a l'epòca romanica.


text:
Premiera Guèrra Indopaquistanesa
La premiera Guèrra Indopaquistanesa se debanèt dau 22 d'octòbre de 1947 au 31 de decembre de 1948 entre Índia e Paquistan. Foguèt entraïnat per lei problemas de partiment d'estats indós o musulmans entre lei dos estats novèus (Junagadh, Hyderabad e Cachemire). Durant lei combats, Paquistan capitèt de conquistar una partida de Cachemire. Finalament, un alta-au-fuòc foguèt acceptat per lei doas partidas e capa país ocupèt lei zonas conquistas. Pasmens, la linha de separacion au Cachemire foguèt pas reconeguda coma frontiera oficiala.


text:
Ibís
Los ibís son aucèls escacièr de long còl e de bèc recorbat, constituissent la sosfamilha dels Threskionithinae.
Caracteristica[modificar | modificar la font]
La caracteristica pus significativa es lo bèc, long, prim i corbat cap a bas. An lo cap sens plumas, e lo còl a vegadas, qu'es long. Los mascles son mai grands que las femèlas. S'alimentan en grop, furgant dins la fanga, ont cercan insèctes, granhòtas, peisses e autras pichonas presas.
Distribucion[modificar | modificar la font]
Plusors espècias son originaris d'Africa (Ibís cauva, Ibís hagedash, Ibis sacrat) et d'America (Ibís blanc, Ibís roge), une d'Asia (Ibís nipon).
Se pòt encontrar en Euròpa l'ibís cauva qu'es essent en reintroduccion coma l'Ibís falcinèla, que se veson tanben en Africa, qualques ibís sacrats s'escapèron de las resèrvas ornitologicas s'adaptèron dins l'oèst de França.


text:
Periòde d'Uruk
Lo periòde d'Uruk es un estadi dau desvolopament de la civilizacion protoistorica de Mesopotamia antica. Foguèt caracterizat per l'aparicion e lo desvolopament dei premiers sistèmas de comptabilitat o d'escritura e un cambiament major dins l'organizacion urbana que veguèt una aumentacion de la talha dei vilas e la formacion dei premiers estats. Per exemple, la vila d'Uruk agantèt probablament una superficia situada entre 250 e 300 ectaras e la vila de Habuba Kabira presentèt un grop urban de 22 ectares protegit per un barri. A respèct dei periòdes precedents, la talha dei monuments principaus aumentèt tanben fòrtament. Ansin, lo temple D de l'Eanna a una superficia de 4 000 m² còntra solament 280 m² per aqueu d'Eridu, pus grand temple conegut per lo periòde d'Obeïd. Lei tombas presentèron un movement identic. Aquelei fachs mòstran donc un poder pus fòrt e capable de mobilizar de mejans importants durant una durada lònga.


text:
Taxus
Taxus es un genre de conifèrs de la familha de las Taxacèas que compren una desena d'espècias sonadas tuèis (var. tueis, taish, tèish) en occitan..
Lo tueis es sovent pres per un resinós mas fa partit dels raras gimnospèrmes non resinoses. Los botanistas lo classan dins l'òrdre dels taxales, alara que los resinoses o conifèrs correspondon a aquel dels pinales. E mai, se distinguís de gaireben totes los conifèrs pel fach que la grana es pas contenguda dins un còn lenhós mas dins un aril.
Somari
Lista de las espècias[modificar | modificar la font]
- Taxus baccata L.
- Taxus brevifolia
- Taxus canadensis
- Taxus chinensis
- Taxus cuspidata Sieb. e Zucc.
- Taxus floridana Nutt. ex Chapman
- Taxus globosa
- Taxus sumatrana
- Taxus wallichiana
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los tueis son de pichons arbrilhons que la creissénça es pro lenta. Pòt viure pendent fòrça longtemps (de sègles, veire de millenis). Mesura 5 a 8 m e pòdon aténher fins a 20 m de naut. La camba quilhada es cobèrta d'una rusca roja, las fuèlhas en forma d'agulhas planas son d'un verd escur amb que trancan los arils roges.
Los tueis copats rebrotan, al contrari de gaireben totes los conifèrs.
Aril e grana[modificar | modificar la font]
L'aril del tueis, d'un roge viu, atreu fòrça aucèls que los aman fòrça. Lo chuc es fòrça mucilaginós dels arils es sucrat. La grana es fòrça toxica, mas son pas degradada pel sistèma digestiu aviari, aquò permet la disseminacion de l'arbre sens pertocar los aucèls.
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Tota la planta es toxica levat l'aril qu'entorna l'ovul. La substància toxica es una mescla complèxa d'alcaloïdes de la familha dels taxans (que s'extrach le taxòl (o taxina).
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L'utilizacion del tueis es fòrça apreciada dins la confeccion dels arcs, coma lo celèbre longbow anglés pr'amor qu'es a l'ecòp flexible e robuste. S'utiliza tanben en tournatge e en escultura pel contraste entre lo còr e l'albenca de la fusta.
Orticultura[modificar | modificar la font]
Lo tueis es sovent utilizat dins los pargues per èsser talhat de formas decorativas..
Ebenisteriá[modificar | modificar la font]
La seuna fusta, d'una bèla color iranjat-rogenca, es fòrça amat dels ebenistas e dels laütièrs. Las seunas qualitats acosticas son en efècte excepcionalas. Es tanben fòrça apreciat en marquetariá e lo seu prètz es fòrça naut.
Es considerat lo melhor per la construccion dels arcs. En efècte, es imputrescible, e fòrça estable en mai d'èser a l'encòp robuste e pro souple — doas qualitats essencialas per un arc. La momia (Ötzi) trobada dins los Alps en 1991 portava un arc inacabat fach de tueis, puèi los Angleses ne faguèron lo longbow (arc long anglés).
Alimentacion[modificar | modificar la font]
L'aril a l'entorn de la grana es comestible, mas sens sabor. Cal plan segur far atencion a mossegar pas la grana qu'es fòrça toxica, mas sonque la chucar. Son ingestion intacta presenta per contra pas de dangièr.
Terapeutica[modificar | modificar la font]
En 1971, los quimistas Wani, Wall e Taylor isolan una molecula, lo paclitaxel o Taxòl. La rusca de Taxus brevifolia (tueis del Pacific) - que se trapa en America del Nòrd a l'escai de « mètge de las selvas » - foguèt utilizada per las seunas proprietats anticancerosas. I a dins los brots joves dels taxanes (moleculas toxicas) que contenon de substàncias anticancerosas. Sol inconvenient: es rare. 10 kg de rusca de tueis del Pacific donan sonque 1 grama de produch actiu[1]. Saven que levar la rusca d'aqueles arbres los tua. Mai tard se produguèt per emisintèsa, amb la DAB-III una molecula presenta dins las agulhas de Taxus baccata, le taxotèr, una substéncia vesina del taxòl, mas dos còps mai eficaç. Aquela molecula es al vam de la luta anticàncer, fòrça eficaç contra los càncers del sen, de l'ovari, del palmon.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Lo tueis es lo simbòl de la vida e de la mòrt. Los ancians Cèltas e una partida dels Germans l'associavan a la mòrt. Juli Cesar comta dins De bello gallico que lo cap Eburons Catuvolcos se donava la mòrt ingerissent de tueis. Sa longevitat (pòt passar 2000 ans) e son caractèr sempervirens dins de regions temperadas que los conifèrs èran rares pòdon explicar perque aquel arbre es ligat a l'imortalitat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)« La traite des plantes », in La Recherche, n° 411, setembre de 2007, p 50
- (fr)Robert Bourdu et Yves Larvor, L'If, col Le nom de l'arbre, Ed Actes Sud


text:
Castèlnòu de Montmiralh
Castèlnòu de Montmiralh[1][2] (oficialament en francés Castelnau-de-Montmiral) es una comuna occitana de Lengadòc en País d'Albi situada dins lo departament de Tarn e la region d' Occitània.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Tot a l'entorn de la selva de Gresinha son levadas de pèiras de l'Edat del Bronze e Oppidums/Oppida (plaças fòrtas) de l'Edat de la Pèira. La bastida albigesa foguèt fondada en 1222 per Ramon VII, comte de Tolosa. Son nom primitiu èra Castellum Novum Montis Mirabilis.
Pendent la Guèrra de Cent Ans, los angleses menats pel prince Negre, envasiguèron Albigés en 1345. Mas se retirèron sens se riscar d'atacar la vila... Pendent las guèrras de religion, Castèlnòu de Montmiralh aderiguèt pas jamai al protestantisme e aculhissiá los catolics de Galhac, qu'èran forabandits de la vila pels protestants majoritaris. En genièr de 1587, une ataca del capitani protestant Borniquèl foguèt rebutada. Segon la legenda, una femna que tornava de posar d'aiga a la font del Teron auriá donat l'alèrta. Loís XIII passèt a Castèlnau de Montmiralh le 24 de junh de 1622, lotjat dins l'ostal de "Totnac". Foguèt tanben l'ostal de la celèbra familha Privat.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Vilatge classat coma "mai bèl vilatges de França"
- Plaça de las Arcadas amb lo pilòri
- Glèisa de Nòstra Dama de l'Assompcion (campana de 1554)
- Pòrtas fortificadas (Portas dels Garrics, de Tolza)
- Ostals de pèira e de colondrat
- muralhas
- Castèl de Gaita roïnat en 1819 que se trapa dins l'escut del vilatge
- Cròte reliquaire dicha de Montmiralh, de 1341.
- De Glèisas e capèlas dins los caps (de Sant Martin, de Sant Jiròni, de Brunhac...)
- De castèls sul territòri de la comuna: Corduriés, Fesembat, Masièras, Meiragas
- De sosterrens refugi
- Selva de la Gresinha
Cultura[modificar | modificar la font]
- Lo vilatge foguèt visitat per Jean-Paul Sartre e Simone de Beauvoir.
- Dins la seria americana Smallville, la familha de Lana Lang es originària de Castèlnòu de Montmiralh.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Orlhac (Auvèrnhe)
Orlhac[2] (oficialament en francés Aurillac) z-es 'na comuna d'Auvèrnhe (Occitània) ; z-es 'na prefectura del departament del Chantal de la region administrativa d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A 600 mètres d'altitud, Orlhac es situat au pè daus monts de Cantal dins un pichon bacin sedimentari. La vila es bastida sus las ribas de Jordana, afluent de Cèra que raja a proximitat. Es desservit per la rota nacionala 122 e la via de camin de fèrre Fijac - Arvant.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo comte Guiral d'Orlhac fondèt l'abadiá en 894 e la vïla se desvolopèt a son entorn.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Eraldica[modificar | modificar la font]
Blasonament : "De gules ambe tres concas d'argent ambe lo chap d'azur charjat de tres floralís d'aur"
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://macarel.net/files/parlem/Parlem_2-077.pdf
- ↑ Maitot escriut Aurlhac o Aorlhac en occitan medieval.


text:
Barbados
Barbados (en anglés, Barbados) es un país pichon format per una illa de la Cariba, amb una superficia totala de 431 km².
Sa capitala es la vila de Bridgetown.
Lo gentilici es barbadian -a (o barbadenc -a)..
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Barbados proven de l'explorator portugués Pedro Campos qu'en 1536 la cridèt Os Barbados. Lo nom li ven dins l'illa per l'aparéncia dels arbres qu'i a en ela, qu'an de longas raïses aerianas en penjant, que li remembravan de barbas. Dempuèi las observacions de Campos en 1536 e 1550, los conquestaires espanhòls capturèron fòrça indigènas d'etnia cariba en los utilizant coma d'esclaus en plantacions. D'autres caribas fugiguèron de l'illa vèrs divèrsas destinacions.
Los marins angleses qu'arribèron en Barbados dins lo decenni de 1620 desembarquèron en l'actual Holetown e trobèron l'illa desabitada. Dempuèi l'arribada dels primièrs colons britanics entre 1627 e 1628 fins a la siá independéncia en 1966, Barbados foguèt continuament jos control britanic. Malgrat aiçò, l'illa gaudiguèt totjorn d'una granda autonomia locala: la siá assemblada comencèt de foncionar en 1639.
Tanlèu coma l'industria del sucre se desvolopèt en Barbados, l'illa se dividiguèt en grandas plantacions que remplacèron las pichonas proprietats dels primièrs colons britanics. Qualques uns dels pichons proprietaris desplaçats per la reorganizacion de las tèrras fondèron nòvas colònias anglesas en America del Nòrd, sobretot en Carolina del Sud. Per trabalhar las plantacions, d'esclaus provenent de l'oèst d'Africa foguèron transportats en vaissèl fins a Barbados e d'autras illas de la Mar Cariba. Lo comèrci d'esclaus feniguèt en 1804 e l'esclavatge foguèt abolit dins l'Empèri Britanic en 1834. Malgrat aiçò, l'esclavatge continuèt en Barbados fins a 1840.
Barbados ganhèt l'autonomia politica en 1961 e l'independéncia del Reialme Unit lo 30 de novembre de 1966.
Politica[modificar | modificar la font]
Barbados es una monarquia constitucionala. La reina Elisabeta II del Reialme Unit es representada localament per un governador-general, actualament Clifford Husbands. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, actualament David Howard Thompson.
Lo Parlament a doas cambras: lo Senat (amb 21 membres) e l'Ostal dels Representants, amb 30 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Barbados es una illa de 34 km de long e 23 km de larg, amb pauc relèu e de doces vessants cap a la region centrala, mai anautita. Lo punt pus naut es lo Mont Hillaby amb 336 m d'altitud. Barbados es localizada en un punt un pauc alunhat de l'ais de las autras illas de la Mar Cariba, ja dins l'Ocean Atlantic.
Lo clima es tropical, amb una sason de las pluèjas entre junh e octòbre. E mai se òm pòsca creire que l'illa supòrta severas tempèstas e auragans tropicals durant la sason de las pluèjas, vertadièrament aquò es pas aital. L'illa es atenguda d'apròp per qualqu'un d'aquestes auragans amb una mièja de 3,09 ans e o supòrta de plen cada 26,6 ans.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Barbados.
Demografia[modificar | modificar la font]
Barbados compta una populacion de 280 946 personas (2007), d'eles 90,0% es negra, 4,0% es blanca e lo restant 6,0% es compausat per d'autres grops etnics, coma los asiatics. La lenga oficiala es l'anglés. L'esperança de vida es de 73 ans. Lo promiei de filhs per femna es de 1,65. Lo taus de creissença populacional es de 0,36% annal[1].
Cultura[modificar | modificar la font]
L'influéncia britanica es mai evidenta en Barbados qu'en la rèsta de las illas de la Cariba. Un bon exemple d'aiçò es que l'espòrt nacional es lo cricket, en avent donat l'illa de jogaires de renom en aqueste espòrt.
Los sieus abitants fan referéncia a eles meteisses coma Bajan. Aqueste tèrme sembla provenir d'una marrida prononciacion del gentilici en anglés Barbadian coma Bar-bajan en se demorant fin finala en Bajan.
Existisson doas festivitats d'interès cultural e toristic que se celèbran dins l'illa coma son: lo Congaline Festival e lo Crop Over Festival. Coma arriba dins d'autres païses de la Cariba e de l'America Latina lo carnaval es una celebracion fòrça importanta del calendari. Lo Congaline Festival a luòc durant la darrièra setmana de març e es lo mens considerable dels dos. Lo Crop Over Festival inclutz de competicions musicalas, activitats tradicionalas e se sòl celebrar dempuèi lo començament de julhet fins a la primièra setmana d'agost en fenissent amb una granda desfilada.
La personalitat barbadiana pus destacada a nivèl internacional es la cantaira Rihanna.


text:
Enigma (maquina)
L'Enigma èra una maquina portabla creada per encriptar e desencriptar de messatges. Mai precisament, l'Enigma èra una familha de maquinas electromecanicas de rotòr, que la primièra foguèt creada per Arthur Scherbius, e que se ne faguèt puèi mantun modèl. L'Enigma foguèt emplegada comercialament dempuèi las annadas 1920. Las armadas e los servicis governamentals alemands tanben l'utilizèron. La version mai famosa d'aquesta maquina es la que fasiá servir la Wehrmacht abans e durant la Segonda Guèrra Mondiala. Malgrat que los alemands pensavan que son còdi èra inviolable, los aliats capitèron de ne trobar la clau subretot gràcias al matematician anglés Alan Turing, e aital poguèron deschifar maites messatges.


text:
Crepuscul
Lo crepuscul o luscre o calabrun es l'illuminacion de l'atmosfèra per lei rais dau Soleu lo matin avans lo levar e lo ser après lo tremont. Aquela difusion de la lutz sembla d'alongar lo jorn, tant lo matin avans lo clarejar, coma lo ser après soleu tremont. Lo crepuscul es provocat per la refraccion de la lutz dau soleu per lei jaç auts de l'atmosfèra.
I a dos tipes de crepuscul:
- Crepuscul matinau: avans lo levar dau Soleu; se nomena tanben auròra o auba.
- Crepuscul vesperau: lo vèspre a la boca de la nuech.
Lo crepuscul a tres fasas:
- Crepuscul civil: dempuei soleu tremont fins que l'autor dau Soleu siá de -6º.
- Crepuscul nautic: quand l'autor dau soleu es entre -6º e -12º.
- Crepuscul astronomic: quand l'autor dau soleu es entre -12º e -18º.


text:
Jennifer Warnes
Jennifer Jean Warnes (Seattle, 3 de març de 1947) es una cantaira, compositora e actritz americana. Comencèt sa carrièra tre 1968 mas coneguèt pas gaire de succès. Trabalhèt alara coma vocalista de Leonard Cohen. Capitèt de se far celèbra als Estats Units a partir de 1977 gràcias a sa cançon "Right Time of the Night". Lo succès internacional venguèt gràcias a de títols de bendas musicalas de films coma "Up Where We Belong" en 1982 de Officer and Gentleman, interpretada en duo amb Joe Cocker, e mai tard, en 1987, "(I've Had) The Time of My Life" del film Dirty Dancing cantada amb Bill Medley.
Discografia[modificar | modificar la font]
- I Can Remember Everything (1968)
- Seel Me, Feel Me, Touch Me, Heal Me (1969)
- Jennifer (1972)
- Jennifer Warnes (1976)
- Shot Through the Heart (1979)
- Famous Raincoat (1987)
- The Hunter (1992)
- The Well (2001)


text:
Heinrich Glarean
Heinrich Glarean (Mollis, junh 1488 – Freidburg, lo 28 de març de 1563) que ho un umanista e teorician de la musica soís. Qu'ei l'autor d'ua òbra teorica sus la musica titoladalo Dodecachordon e estampat a Bâle en 1547. Dens aquesta òbra que perpausè de har passar lo nombre de mòdes deus 8 tradicionaus a 12, en bèth hirnir, enter autes, los mòdes ionian e Aeolian qui son los mòdes aperat uei major e minor. Qu'ei tanben Glarean lo qui bategè los mòdes dab noms grècs (en referéncia au hèit qui hon teorizat durant l'antiquitat grèga).


text:
Mekong
Lo Riu Mekong es un dels fluvis màgers al mond. Per la longor, estimada a 4350 km, es lo 10en riu al mond e lo 7en en Asia. Drena un bacin de 795 000 km2[1].
Dempuèi lo Planòl de Tibet lo riu raja a travèrs la província chinesa de Yunnan, Birmania, Laos, Tailàndia, Cambòtja e Vietnam.
La variabilitat sasonièra extrèma del debit e la preséncia de rajals e de cascadas i fan la navegacion fòrça malaisida.
Aperaquí 70 milions d'abitants vivon directament dins lo bacin de Mekong. Lo fluvi s'utiliza per l'irrigacion, lo drenatge de las aigas usadas, la pesca, la piscicultura, la produccion idroelectrica (mercé a las paissièras coma lo barratge de Yunnan), lo carreg e lo provesiment d'aiga per l'industria e la populacion. Es tanben conegut per sas abitacions e sos mercats flotejants.
Una comission internacionala[2] (la Mekong River Commission) es consacrada a una gestion transregionala dels conflictes e problèmas ligats al fluvi, dins una perspectiva afichada de desvolopament sostenible[3] signada per Tailàndia, Laos, Cambòtja e Vietnam.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Source of the Mekong River (Langcang Jiang)
- ↑ (en) MRC ou Mekong River Commission
- ↑ Agreement on the Cooperation for the Sustainable Development of the Mekong River Basin, Chiang Rai, Thailand, 5 April 1995


text:
Jacint Verdaguer
Jacint Verdaguer i Santaló, tanben conegut popularament coma Mossèn Cinto Verdaguer (Folgueroles, Osona, 17 de mai de 1845 - Vallvidrera, Barcelonés, 10 de junh de 1902) foguèt un capelan e poèta catalan. La qualitat de son òbra lo situa a la cima dels escrivans e poètas mai importants per la literatura catalana modèrna, que son ròtle dins la Renaissença de la lenga catalana foguèt preponderant. L'eclesiastic venguèt un dels personatges clau de la Renaissença catalana gràcias a sas òbras màgers l'Atlàntida e lo Canigó. L'avesque catalanista Josep Torras i Bages lo qualifiquèt de "Princi dels poètas catalans".
Biografia[modificar | modificar la font]
Jacint Verdaguer nasquèt en 1845 a Folgueroles, un vilatge al còr de la Plana de Vic dins una familha de classa mejana que comptèt uèch mainatges. Èra lo tresen enfant de Josep Verdaguer i Ordeix, un pagés e mèstre d'òbra, e de Josepa Santaló i Planas que se trachava de l'ostalada. Dels uèch enfants del parelh, sonque ne subrevisquèron tres. Quand Jacint faguèt sos 11 ans dintrèt dins lo Seminari de Vic. Mentre que contunhava sos estudis, e fasiá de professor e de pagés. En 1865 participèt als Jòcs Florals de Barcelona e i ganhèt quatre prèmis. L'annada seguenta tornèt ganhar dos prèmis als meteisses Jòcs Florals.
Lo 24 de setembre de 1870 foguèt ordenat capelan a Vic e lo mes d'octobre d'aquela meteissa annada, diguèt sa primièra messa a l'ermitatge de Sant Jordi. A 28 ans dintrèt de capelan dins la Companhiá Transatlantica que li avián recomandat per sa santat lo climat maritim; l'annada seguenta s'embarcava a Cadis en destinacion a l'Avana. Finalament s'establiguèt a Barcelona, coma capelan de la familha del marqués de Comillas. Quand passèt sas 32 annadas, la jurada dels Jòcs Florals li autregèt lo prèmi extraordinari de la Diputació de Barcelona pel poèma L'Atlàntida. Aqueste eveniment marcava la consacracion de Verdaguer coma poèta.
En 1880, vist que ganhèt tres prèmis als Jòcs Florals, foguèt proclamat Mèstre en Gai Saber. Aquela meteissa annada publiquèt lo libre Montserrat. A 39 ans viatgèt a París, Soïssa, Alemanha e Russia. Lo 21 de març de 1886, a l'edat de 41 ans, l'avesque Morgades lo coronèt Poèta de Catalonha al Monastèri de Ripoll. Publiquèt lo grand poèma Canigó en 1885 e realizèt puèi un viatge de pelegrinatge en Tèrra Santa.
Foguèt aprèp aquel viatge que s'aturèt sa produccion literària, e que comencèt de s'avodar a d'autras activitats pas gaire ortodòxas, coma la practica d'exorcismes. Per encausa d'aqueste e mai d'autres escandals, lo marqués de Comillas trinquèt sas relacions amb el, e a mai en 1895 li foguèt enebit d'exercir coma capelan. Verdaguer ensagèt de se defendre amb una tièra d'articles dins los jornals que se titolavan En defensa pròpia.
En 1898 tornèt far lo capelan, pasmens o faguèt amb un salari miserable e amb un enfrontament permanent a d'unes sectors de la societat fins a sa mòrt. Lo 17 de mai de 1902, quand aviá 57 ans, s'installèt a la carrièra Aragó, dins lo centre de Barcelona ont viviá, a la finca coneguda com a Vil·la Joana, de Vallvidrera (Barcelona), ont espera far una convalescència de tuberculòsi. Lo 10 de junh se moriguèt a Vil·la Joana. Actualament, la proprietat, qu'es venguda un musèu, se pòt visitar.
L'enterrament de Jacint Verdaguer foguèt un dels actes mai multitudinaris que s'èra vist a Barcelona fins a aquel moment. A mai, son eiretatge se manifèsta dins qualques poèmas e cançons dels mai populars de la cultura catalana, coma per exemple L'emigrant o lo Virolai de Montserrat. Un autre exemple de sa popularitat es qu'es una de las personalitats istoricas que balhèt son nom al nombre mai important de carrièras de Catalonha tota.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'Atlàntida (1876)
- Idil·lis i cants místics (1879)
- Montserrat (1889)
- Oda a Barcelona (1883)
- Canigó (1886)
- Montserat (1889)


text:
Bomba (arma)
Una bomba es una maquina explosiva consistent abitualament dins un contenent emplit de material explosiu avent per tòca de causar una destruccion quand es desenclavada. A partir del sègle XX, lo mòt es subretot utilisat per designar de dispositius explosius lançats depuèi d'avions.
Somari
Foncionament[modificar | modificar la font]
L'explosion d'una bomba es provocada, abitualament, per un relòtge, una telecomanda o quin que siá biais de detector (pression, radar, contacte, eca.). S'es autopropulsada, fa partit d'un missil. De bombas pòdon èsser de sosmunicions, que pòdon se comportar coma de minas antipersonala.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las bombas (aerianas) se desvelopèron pendent la Primièra Guèrra mondiala, amb ja de « bombardièrs pesucs » mes en servici per las fòrças alemandas en 1917 (Zeppelin Staaken R.VI[1]), mas las bombas foguèron massivament utilizadas sonque a partir de la Segonda Guèrra Mondiala.
Las bombas son sovent utilizadas pendent de guèrras, e tanben dins las activitats terroristas.
La bomba mai poderosa es la bombe d'idrogèn, la Tsar Bomba experimentada en 1961 amb una carga de 57 megatonas foguèt la mai poderosa que mai explausèt, alara que la mai poderosa bomba que siá pas nucleara al començament dels ans 2000 es una bomba russa ensajada en setembre de 2007 d'una potencia equivalenta estimada a 44 tonas de TNT[2] : lo Paire de totas las bombas.
Los militars utilizèron mai sovent de bombas largadas dempuèi un avion.
Tipes[modificar | modificar la font]
De talhas variablas e destinadas a tractar d'objectius diferents, se distinguís entre autras:
- Bomba classica o de fragmentacion: es constituida d'explosius dins un còrs de metal se fragmentant en pichons tròces. Aquel tipe de bomba pauc caras es eficaç contra las tropas al sòl, los veïculs pau blindats e los bastiments leugièrs.
- Bomba frenada: es equipada d'aerofrens, de paracasudas per d'assegurar una casuda lo mai verticala possible quand es larguada. Aquò permet entre autre al bombardièr de metre un maximum de distància entre el e lo buf de l'explosion, quand efectua lo largatge a fòrça bassa altitud.
- Bomba antipista: es destinada a far inutilisabla una pista d'aerodròm. Penetrant verticalament dins la pista, e i espetar amb retard, levant atal de largas placas del revestiment de la pista.
- Bomba de sosmunicions: contenon un cert nombre de municions segondaris destinats a destruire diferents tipe de ciblas: blindats e naus, par exemple. Las sosmunicions son espandidas al dessús de l'objectiu, atacant atal una superfícia pluslèu qu'un punch precís. Quand los medias utilizan lo tèrme « bomba de fragmentacion », s'agís mai sovent d'una bomba de sosmunicions.
- Bomba amb efècte de buf o termobarica, tanben nomenada bomba d'implosion o bombe de voide: desveloppada per l'armada alemanda a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, a per tòca de crear una èrsa de pression considerable destinada a destruire las estructuras e los personals. La MOAB fa partit d'aquela categoria.
- Bomba guidada: Bomba possedent un sistèma de guidatge per aumentar la precision. Lo guidatge pòt se far par GPS; amb una centrala inerciala, amb un fais lasèr.
- Bomba quimica: utilizada pel primièr còp pendent la Primièra Guèrra Mondiala, contian de substàncias quimicas (per exemple, napalm, tabun, sarin, iperit...) destinats mai sovent a s'atacar a las personas. Aquelas substàncias quimicas paralisan, brutlan, asfixian, assordisson o eissorban. Segon la natura de la substància, las personas pertocadas pòdon lo demorar lo rèsta de la seuna vida o morir. Aquelas bombas, utilizadas de biais « artesanal » dempuèi la granda guèrra son ara, per de rasons de securitat, compausadas de dos produches que venon toxics qu'un còp mesclats.
- Bomba de marcatge: contenon de substàncias que fa mai aisit lp trabalh de las tropas de combat. Per exemple, las bombas de fosfòr son utilizadas per enlusir una cibla o per esbleugir las tropas enemicas.
- Bomba de neutrons: es una arma de destruccion massiva qu'utiliza l'energia del nuclèu de l'atòm, mas d'un biais diferent de la bomba nucleara. En efècte, emet subretot de neutrons, visant subretot los èsser vivents. Es considerada coma un bomba lorda, perque produch subretot de materials radioactius.
- Bomba nucleara: es una arma de destruccion massiva qu'utiliza l'energia del nuclèu de l'atòm, producha siá per la fission d'atòms pesucs (urani e plutoni dins lo cas de las bombas A), siá per la fusion d'atòms leugièrs (idrogèn dins lo cas de las bombas H).
- Bomba salgada: es una arma de destruccion massiva qu'utiliza l'energia de l'atòm, e qu'es en mai destinada a produire un radioisotòp per maximizar las pluèjas radioactivas.
- Bombe lorda: s'agís de quina que siá bomba que favoriza l'espandiment de produchs toxics. Per exemple, una bomba classica lardada de plutoni es una quite bomba.
- Bomba bunker buster: es concebuda per penetrar de ciblas fortificadas o de ciblas enterradas prigondament.
- Bomba de grafit: bomba destinada a damatjar de malhums electrics.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina e filme sul Zeppelin Staaken R.VI de 1917
- ↑ (fr)Moscou a testé une bombe à effet de souffle, "la plus puissante du monde", Le Monde, 12/09/07


text:
17
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 17 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Africa, lo cap numide Tacfarinas, ancian soudat dins lei tropas auxiliàrias de l'armada romana, capitèt de reünir sota sa direccion unei tribüs dei regions occidentalas de Sahara. Organizèt alora d'incursions còntra lei territòris romans d'Africa entraïnant una repòsta dau procònsol d'Africa Marcus Furius Camillus. Tacfarinas e sei combatents foguèron vencuts mai organizèron d'atacas novèlas tre l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Encoratjada per lei catastròfas naturalas, l'aristocracia e lo clergat, lei paisans se revoutèron còntra lo govèrn de Wang Mang (9-23). Lei movements pus importants se formèron au sud (Henan, Hubei) e a l'èst (Chimei). Foguèron a l'origina de pilhatges importants qu'entraïnèron d'insureccions de senhors — generalament pròches de la dinastia Ming — que s'afirmèron coma lei defensors de l'òrdre. En particular, au sud de la capitala, lei soudats dirigits per lei fraires Liu Yan e Liu Xiu chausiguèron un emperaire dins sei rengs.


text:
Manifèste de l'Aligança Liura Europèa (ALE)
per las eleccions europèas de junh de 2004
Sobeiranetat, justícia sociala, subsidiaritat
De cap a una Euròpa de la diversitat
Desempuèi de decennias, l'Aligança Liura Europèa apara los dreches de las nacions, dels
pòbles e de las regions sens Estat. La legitimitat democratica rend nòstra causa ineludibla. La
concretisacion de nòstres dreches istorics, l'amelhorament del benèsser social e de las economias de
nòstres païses exigisson nòstra representacion de part plena en Euròpa.
Per aquestas eleccions, l'ALE farà campanha per una melhora representacion de nòstres païses
en Euròpa. Trabalharem subre dos fronts. Nòstres representants s'engatjan a prepausar d'unas politicas
progressistas.
Nòstres objectius son : l'amelhorament de las condicions socialas, la qualitat de la vida e una
redistribucion de las riquesas. Per nosaus, lo principi de desvolopament duradís constituís lo mejan
d'ameliorar la qualitat de la vida de nòstres conciutadans dins una environa sanitosa. La nòstra ideologia
correspond al desir de bastir un monde melhor per las generacions presentas e avenidoiras. Pasmens,
l'estatut constitucional actual de nòstres païses fa que podèm pas aténher lo nivèl de representacion que ne
gausisson d'autres païses en Euròpa. En consequéncia, riscam d'èsser desbrembats quand Euròpa prend
d'unas decisions vitalas qu'afèctan lo nòstre avenidor. Aquò's contrari a la democracia e necessita una
reforma. Es atanben la rason per laquala obram, al delà de l'escalon etatic, als nivèls nacional e regional,
en levant batèsta per que las nacions e los pòbles sens Estat d'Euròpa agen drech a una representacion
justa a totes los nivèls de govèrnança.
L'èra de l'Estat sobeiran tradicional es ara acabada. Mas refusam que li succedigue una Union
Europèa monolitica ont los Estats los pus bèls detendrián lo poder. Lo defís actual consistís a obténer una
participacion aprigondida de totes los pòbles dins lo procediment politic. La transmission de poders
politics, portant a l'autonomia e a la reconeissença de las identitats particularas, es l'incarnacion de nòstre
combat politic.
L'ALE recampa d'unas nacions sens Estat e d'unas entitats territorialas dotadas d'un sentiment
fòrt d'identitat e desirosas d'obténer un drech drechurièr a la paraula en Euròpa. Los partits sòcis son los
seguents :
Bloque Nacionalista Galego (Blòc Nacionalista Galician), Esquerra Republicana de Catalunya
(Esquèrra Republicana de Catalonha), Chunta Aragonesista (Junta Aragonesista), Eusko
Alkartasuna (Solidaritat Basca), Fryske Nasjonale Partij (Partit Nacionalista Frison), Libertà
Emiliana - Nazione Emilia (Libertat Emiliana-Nacion Emiliana), Liga Fronte Veneto (Front de la
Liga Veneciana), Ligue Savoisienne (Liga Savosiana), Lithuanian Polish People's Party (Partit del
Pòble Polonés en Lituania), Mebyon Kernow (Partit Autonomista Cornoalhés), Mouvement Région
Savoie (Moviment Region Savòia), Partei der Deutschsprachigen Belgier (Partit dels
Germanofònes de Belgica), Partido Andalucista (Partit Andalosista), Partit Occitan, Partito Sardo
d'Azione (Partit Sarda d'Accion), Partitu di a Nazione Corsa (Partit de la Nacion Còrsa), Plaid
Cymru (Partit Nacionalista Gallés), Silesian Autonomy Movement (Moviment Autonomista
Silesian), Slovenska Skupnost (Partit autonomista eslovèna de l'Estat italian), Spirit (Partit
flamenc de Belgica), Union démocratique Bretonne (Union Democratica Bretona), Union du
Peuple Alsacien (Union del Pòble Alsacian), Union für Südtirol (Union pel Sud Tiròl), Union
Valdôtaine (Union Valdotana), Unitat Catalana.
Pagina
1 de 6
Partits observators :
Hungarian Federalist Party (Partit Federalista Ongarés) Moravian
Democratic Party (Partit Democratic Moravian), Partido Nacionalista Vasco (Partit Nacionalista
Basc), Partit Socialista de Mallorca-Entesa Nacionalista (Partit Socialista de Malhòrca -
Ententuda Nacionalista), Transilvanian Party (Partit Transilvanian).
Long de la legislatura 1999-2004, nòstres 9 deputats forniguèron un gròs trabalh al Parlament
europèu (Escosseses, Galleses, Flamencs, Basques, Galicians, Catalans e Andaloses).
Al dintre d'un grope parlamentari comun amb los Verds avem assegurat una preséncia
significativa al Parlament.
Vòstre sosten a las eleccions europèas nos permetrà de contunhar d'aparar al Parlament las
opcions vitalas que seguentas :
(a) Simplificacion e democratisacion de las institucions de l'Union Europèa en una estructura
bicamerala : lo Parlament europèu (elegit dirèctament pels ciutadans europèus) e lo Conselh o Senat
(compausat dels representants de las entitats territorialas autonòmas). Aqueste Senat, successor del
Conselh, transformat en cambra territoriala, legiferariá en codecision amb lo PE. Aqueste darrièr
nommariá la Comission e auriá lo poder d'iniciar d'unas proceduras d'empachament. Aquesta
estructura facilitariá lo processús d'alargament intèrne pel biais de l'autodeterminacion. Dins
l'espèra, l'ALE sosten lo principi d'una participacion complèta de nòstres govèrns decentralisats al
Conselh dels Ministres. Nòstres païses deurián, atanben, se véser garantir l'accès a la Cor de
Justícia.
(b) Pluralisme constitucional. Los diferents nivèls de governament, a saber l'UE, los Estats, los
païses autonòmes, las regions, etc., aurián diferents domènis de competéncia amb una cooperacion
egalitària e sens cap de ierarquia. Seriá un resal de governància.
(c) Drech per totas las lengas d'èsser reconegudas a l'escalon europèu , sens cap de diferéncia
artificiala entre las lengas estatalas e las autras lengas. L'ALE s'esperforçarà d'obténer la realisacion
significativa del projècte de diversitat culturala e lingüistica europèa e d'egalitat de totas las lengas
europèas. Per aquò far, l'ALE trabalharà a la mesa en plaça d'instruments legislatius constrenhents e
de budgetes per la promocion, lo desvolopament e la normalisacion de las lengas minorisadas e non
estatalas d'Euròpa.
(d) - Contraròtle e gestion dels fons estructurals pels poders decentralizats.
(e) Libertat de desvolopament d'una cooperacion interregionala e transfrontalièra afranquida de
l'intervencion dels Estats. Desvolopament de las euroregions (regions europèas que traspassan las
frontièras d'un Estat membre).
(f )- La solidaritat, l'egalitat e lo benèsser social de sos ciutadans devon jostendre totas las politicas
de l'UE. L'ALE promòu la coësion sociala e l'Estat-providéncia e considèra necessari que l'UE
establisque d'unas nòrmas socialas minimalas.
(g) – Plen emplec e armonisacion dels dreches dels trabalhaires magencats per las politicas
inspiradas pel neo-liberalisme.
(h) - Egalitat dels dreches e aplant de las discriminacions fondadas subre l'origina etnica, lo sèxe, la
religion, la lenga, l'edat o l'orientacion sexuala.
(i) - Cambiament radical dins la PAC. Aquò's son los productors agricòles gròsses qu'abasiman la
part mai bèla del budgèt de l'UE. Los fons europèus deurián èsser alogats als productors pichons, a
las expleitacions familialas e a las zònas visquent de la pesca per fin d'assegurar la vitalitat e
l'avenidor de las regions ruralas. L'agricultura duradissa e las expleitacions extensivas prosperarián,
anequilissent de tal biais las menaças actualas que planejan subre la qualitat de l'alimentacion.
Pagina
2 de 6
(j) - En matèira de proteccion de l'environa, sosten al principi del polluaire-pagaire. Tocant a l'aiga,
l'avenidor se trapa dins son utilisacion mai racionala esquivant, atal, de rompre lo cicle natural
d'aquesta ressorga vitala. Es ara ora de n'acabar amb l'energia nucleara. Es perilhosa e necessita un
modèl centralizat de produccion e de distribucion. Investir dins las energias renovelablas melhorarà
la nòstra environa e ajudarà las economias localas a prene lo contraròtle de lors ressorgas pròprias.
(k) Sosten a l'idèia d'una politica estrangièra comuna per l'UE. La securitat, la defensa e la
diplomacia devon èsser amassadas dins un organe europèu unenc qu'obrariá per un monde
multipolari, unit contra la guèrra e combatent la talent e l'injustícia, encausas primièras de la màger
part dels conflictes.
(l) Sosten al ròtle de manten de la patz jogat per l'Union Europèa quand los conflictes espetan al
dintre e a l'exterior de sas frontièras.
(m) - Mai de transparéncia e de dobèrtura dins la conducha dels afars europèus.
Despartissèm la vision d'una Euròpa armoniosa facha de la diversitat dels pòbles s'entrajudant
dins un esperit de cooperacion. Volèm arapar la riquesa de la nòstra diversitat tot aprofiechant los apòrts
d'una Union alargada. La subsidiaritat, qu'acèrca lo ciutadan del processús decisional, es l'instrument
politic per i arribar. Avem besonh d'una reparticion justa e plegadissa de las responsabilitats jos la
bandièra comuna de la sobeiranetat despartida. Lo mejan d'i arribar se trapa dins la bastison d'un sistèma
interconectat ont cadun a sa vertat a escalcir. Recomandam d'unas relacions bilateralas de cooperacion
eficaças entre l'UE, los Estats, e las entitats autonòmas dins lo respecte del principi d'autodeterminacion.
La nòstra prioritat es d'aparar los dreches dels ciutadans europèus a causir lor avenidor pròpri
e a viure dins una societat pacifica, democratica e divèrsa.
I L'Euròpa de la diversitat
(Una Euròpa multiculturala dels pòbles, de las lengas e de las identitats)
L'Union Europèa deu integrar, al dintre de son encastre institucional, la realitat de las entitats
territorialas dotadas de poders politiques e legislatius. Èsser un Estat, non pòt èsser la sola via de cap la
reconeissença politica la nivèl europèu. Lo processús de l'alargament farà pas que renfortir aquesta
contradiccion, amb l'adesion a l'Union Europèa de mai d'un desenat d'Estats membres novèls, de talha
pichona per la màger part. Se la sola garantida d'existéncia politica al nivèl europèu es « lo fach d'èsser un
Estat », las nacions sens Estat, se vòlon èsser reconegudas al nivèl europèu, auran gaire maitas possibilitat
que de venir un Estat independent dins l'encastre de l'Union Europèa.
L'Union Europèa deu reconeisser e metre en practica lo concèpte « d'unitat dins la diversitat ».
Deu respectar la realitat de sos pòbles diferents e particularament la realitat de las nacions e regions sens
Estat dotadas d'una lenga, d'una istòria, d'unas caracteristicas economicas e socialas e, qu'ademai,
possedisson aspiracions politicas pròprias. L'Union Europèa deu transpassar las mentalitats e las practicas
centralistas e tecnocraticas dels Estats sempre predominantas dins l'arèna politica europèa.
Una reconeissença alargada a la diversitat lingüistica de las nacions e regions sens Estat es
essenciala se volèm respectar plenament totas las lengas que son pas de lengas estatalas oficialas. Aquò's
implica absoludament la reconeissença per l'Union Europèa de las lengas reconegudas oficialament pels
Estats membres a lors nacions o regions intèrnas al meteis titol que las lengas oficalas de l'Union. Las
politicas de l'Union Europèa devon atanben respectar la diversitat de la television e de la ràdio dins las
nacions sens Estat.
Pagina
3 de 6
II L'Euròpa dels ciutadans.
(Democracia, dimension sociala, dreches)
Formas novèlas de participacion e renfortiment de la democracia.
La participacion democratica deu èsser renfortida. Per aquesta rason, las mesuras seguentas
son prepausadas per ajudar a acréisser la participacion ciutadana :
1 Encorajar las formas directas de participacion en mai de las eleccions dels representants a las
amassadas legislativas : referendòms, amassadas especificas, etc.
2 Promòure l'entindada dels ciutadans a tot nivèl.
3 Desvolopar d'unes sistèmas educatius qu'encoratjan l'endindada individuala dins los afars politics.
4 Metre jos contraròtle las activitats dels gropes de pression.
5 Assegurar que las mediàs, e particularament las del servici public , siaguen dobèrtas e revertèssen la
pluralitat de la societat.
6 Promòure d'unes sistèmas electorals qu'afavorissen l'entindada ciutadana e garantisquen que los
Parlaments siaguen representaius, aitant coma se pòsque.
7 Accès directe a l'informacion per totas las iniciativas presas pel s ciutadans tocant a las discutidas
europèas.
8 Reconeisser l'importància de las ONG, de las associacions e de la societat civila dins l'elaboracion de la
legislacion.
Lo modèl social europèu.
Lo modèl social europèu deu èsser renfortit per venir la clau de vòlta del modèl europèu de
societat basat subre la solidaritat ; lo plen emplec e d'emplecs de qualitat dins d'unas environas de trabalh
sanitosas e seguras amb accès als servicis universals d'interès general.
D'unes objectius de quantitat e de qualitat constrenhents deurián far l'objecte d'un acòrdi a
l'escalon europèu. Un
Pacte europèu d'Estabilitat Sociala
seriá mes en òbra un pacte pel plen emplec,
lo benèsser social, l'equitat sociala e la durabilitat ecologica. Es prepausada, coma part integranta del
Pacte d'Estabilitat Sociala, l'idèia d'una part minimala del P.I.B. per païs, destinada a las despensas de
l'Estat-providéncia e als servicis socials.
Per un monde en patz.
Es caporal de regetar tota forma d'agression o de violéncia coma mejan d'impausar d'ensems
de valors. Per fin de resòlvre los conflictes, plaidejam activament pel dialògue e en favor d'unes mejans
non-violents.
La prevencion dels conflictes e la patz duradissa exigisson un comèrci mondial e un
desvolopament duradís mai equitablament equilibrat. L'UE se deu plaçar del costat dels païses en
desvolopament dins las negociacions de l'OMC.
Un còdi de conducha obligatòri pel comerci de las armas e la prevencion de l'espleitacion de
las ressorgas per las societats multinacionalas a l'escalon europèu seriá la pèira angulara d'un monde mai
juste e pus pacific.
L'eradicacion de la pauretat deu constituir l'objectiu prioritari .
III Per una Constitucion europèa.
Cap a una Euròpa dels pòbles e de las nacions.
Fins ara l'Euròpa es estada exclusivament basada subre los Estats membres que fan pròva
d'una extrèma reticéncia a cedir lor sobeiranetat a un organe politic europèu. Ademai, las diferéncias
màger entre los Estats membres tocant a la talha e a la populacion, facilitan pas una coordinacion entre
Pagina
4 de 6
eles.
Maldespièch que, segon l'ALE, lo processús actual d'unificacion europèa siá inadeqüat, lo
partit exprimís la seu volontat de trabalhar al dintre de las institucions existentas per influir, participar e
utilizar totes los mejans permetent de far progressar l'Union europèa dins la direccion desirada.
Las institucions deurián èsser reformadas subre las basas seguentas :
•
En encorajant e melhorant lo ròtle de las nacions e regions intèrnas al còr de las institucions.
Demandam lor representacion al Conselh dels ministres.
•
En apliquant menimosament lo principi de subsidiaritat, dins l'amira que çò que pòt èsser fach per
un organe inferior non deuriá pas èsser fach per una instància superiora.
•
En facilitant, aitant coma possible, la cooperacion interterritoriala e transfrontalièra entre los
diferents païses de l'Union, compte tengut que las frontièras son la consequéncia de l'istòria e que
revèrtan pas necessariament los ligams naturals, economiques o culturals que los ligan entre eles.
•
En anant de cap un sistèma electoral unic pel Parlament europèu a l'escala de l'Union, que
respectariá la proporcionalitat e la representacion dirècta dels pòbles e de las nacions.
Lo processús constitucional actual.
L'Aligança Liura Europèa sosten l'idèia d'una constitucion per l'Union europèa. Aquesta es la
condicion d'un govèrnament democratic e transparent de l'Union, respectuós dels dreches umans (comprés
lo drech a l'autodeterminacion), del principi de subsidiaritat, e garant de decisions presas al pus prèp dels
ciutadans concernits.
D'un punt de vista democratic, lo projècte de constitucion prepausat per la Convencion
europèa representa un progrés real dins l'entrevescament actual dels tractats que regisson l'Union e sas
competéncias. Saludem particularament l'intrusion d'una Carta dels dreches fondamentals coma part
integranta de la Constitucion. Lo fach que la conferéncia intergovernamentala age pas adoptat lo tèxte
prepausat per la Convencion constituís un revèrs seriós per una reconstruccion mai senada de l'Union.
Lo projècte de Constitucion es pas, ça que la, franc de dècas. La nacions sens Estat, emai las
que dispausan d'estructuras autonòmas consequentas al dintre dels Estats membres, an pas agut que fòrça
paucas escasenças de contribuir a la Convencion.
IV Una planeta plan mai segura pels nòstres enfants.
Que siague culturala, lingüistica o alavetz ecologica, la durabilitat es al còr de la nòstra
estrategia politica. Desiram bastir unas comunitats duradissas al dintre d'una Euròpa duradissa.
L'Union europèa deuriá afavorir l'idèia d'unas zònas e regions sens OGM e una legislacion
rigorosa relativa a l'etiquetatge e a la traçabilitat. Prèp de 90 % de la populacion europèa es contra los
OGM. La question se redusís pas a la securitat alimentària, mas pòrta tanben sul drech democratic de
causir sa noiridura e subre la primautat del drech del ciutadan subre lo profièch.
La lucha contra lo cambiament climatic testimònia concretament del ròtle d'avantgarda que
pòt jogar Euròpa. Oltra sas implicacions per l'avenidor de las politicas europèas dins lo sector de l'energia
e dels carreges, la campanha contra lo rescalfament planetari a d'unas repercussions politicas plan mai
espandidas. Aquò's aquò que la dependéncia de l'economia americana de cara als combustibles fossils a
fach del contraròtle de las ressorgas en energia, e mai que mai dels poses de petròli, un element
determinant dins l'intervencion de las assalidas militàrias americanas en Irac. L'UE deu contunhar de jogar
un ròtle motor dins la mesa en òbra del protocòl de Quiòto, sens los Estats Units d'America qu'an refusat
de lo signar, pr'aquò emetor màger de CO2.
Tocant a l'energia nucleara (EURATOM), l'ALE defend una atituda antinucleara clara e l'idèia
d'una supression progressiva de l'energia nucleara en Euròpa. Los estalvis d'energia, las energias
renovelablas e l'utilizacion eficaça de l'energia constituisson l'avenidor de la societat europèa.
Amb 1,2 miliard de personas dins lo monde subrevivent amb mens d'un èuro per jorn, sièm
tenguts d'aténher los uèit objectius de las Nacions Unidas pel segond millenari e de respectar los
Pagina
5 de 6
engatjaments de Johannesborg. Es indispensable de luchar contra la pauretat e la malafam, d'ofrir a cadun
un nivèl d'educacion primariá, de renfortir l'autonomia de las femnas e de permetre l'accès als suènhs
sanitaris, se volem instaurar un monde de patz e de justícia.
Barcelona, lo 26 de març de 2004
Pagina
6 de 6


text:
Jordi Valls i Pozo
Jordi Valls i Pozo (Barcelona, 25 de genièr de 1970) es un poèta catalan.
Nasquèt a Barcelona en 1970, mas a fach tota sa vida en Santa Coloma de Gramenet, una vila-dormitòri a costat de Barcelona. Santa Coloma a mercat bravament la siá trajectòria poetica.
A presidit l'Associació de Joves Escriptors en Llengua Catalana (AJELC) de 1994 a 1996. Es abonat a l'Associació d'Escriptors en Llengua Catalana (AELC) e al PEN Club Catalan.
Coma ganhant dels Jocs Florals de Barcelona en 2006, es estat lo primièr autor nommat “Poèta de la Vila”. A l'ora d'ara trabalha coma librari en una librariá plan coneguda del centre de Barcelona. Ernest Farrés, autor de l'antologia “21 poetes del XXI” (2001), afirma «ambe Jordi Valls la poesia es pas solament de subversion, per çò que balha la facultat de passar al delai de la realitat establida, seriá puslèu sustot l'esséncia del fach literari». E Carles Martí, conselhièr de cultura de la Comuna de Barcelona, lo definiguèt coma «un ciutadan de la metròpoli que sap agantar los instants ont la vida urbana s'exprimís en tota sa beutat».
Publicacions[modificar | modificar la font]
- D'on neixen les penombres? (Prèmi Martí Dot de poesia 1994)
- Natura morta (Prèmi Vila de Martorell 1998)
- Oratori (Prèmi Senyoriu d'Ausiàs March 1999)
- La mel d'Aristeu (Prèmi de poesia Gorgos 2003)
- La mà de batre (Prèmi Grandalla de poesia 2005)
- Violència gratuïta (Prèmi Jòcs Florals 2006)
- Última oda a Barcelona Ambe la coautoria de Lluís Calvo. Santa Coloma de Gramenet: La Garúa 2008. ISBN 978-84-936342-1-6


text:
Berkut
La "Berkut" (en ucraïnian: БépkyT e oficialament Пiдpoздiл Miлiцiï CпeцiaлbHoro ПpизHaчeHHя «БepkyT») es una unitat especiala de la polícia ucraïniana. Aqueste còs, que ten son nom familièr de l'agla daurada que n'es son emblèma, es lo successor de l'OMON que foncionava del temps de l'Union Sovietica. D'estructura pro semblanta als CRS franceses, depen en part del Ministèri dels Afars Intèrns ucraïnian malgrat sa gestion semiautonòma que fa que siá utilizat tanben pels govèrns regionals o locals. L'emplec d'aquesta formacion es generalament dins lo contraròtle de las manifestacions mas la Berkut es sovent criticada qu'es associada amb lo raquetatge, las intimidacions politicas e sa violéncia excessiva coma dins lo cas de las manifestacions EuroMaidan de novembre a decembre de 2013 e mai tard amb la repression de febrièr que faguèt mai de 70 mòrts sus la plaça Maidan Nezalezhnosti. Aprèp lo succès de l'oposicion e la defeccion de Víktor Ianokòvych, lo govèrn novèl dirigit per Oleksandr Torchýnov prenguèt de mesuras fòrtas contra aquestas unitats. Lo 25 de febrièr lo ministre de l'Interior interin, Arsen Azakov signèt lo 25 de setembre lo decret 144 que anonciava la dissolucion de la Berkut. L'endeman aquel còs policièr existissiá pas mai.


text:
Salvador Espriu
Salvador Espriu i Castelló (Sant Coloma de Farners, 1913 - Barcelona, 1985) foguèt un poèta, dramaturg e romancièr catalan, considerat un dels renovadors, amassa amb Josep Pla e Josep Maria de Sagarra, de la pròsa catalana de formulas del noucentisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
La produccion literària d'Espriu es vasta, mas cal destacar los libres de poèmas Cementiri de Sinera (Lo cementèri de Sinera), El caminant i el mur (Lo en caminant e lo mur) e La pell de brau ("La pèl de taure"), probablament la siá òbra mai coneguda, que desvolòpa la vision de la problematica istorica, morala e sociala d'Espanha. Al cors de la siá òbra poetica (d'estil modernista) , Espriu desvolòpa un quite mond, identificat amb "Sinera", qu'es lo nom d'Arenys legit al revèrs. Primera història d'Esther (Primièra istòria d'Esther) es la siá primièra òbra dramatica, qualificada per l'autor coma una "improvisacion per mariòtas", per lo sieu caractèr grotesc. Mai tard escriguèt Una altra Fedra, si ua plau (Una autra Fedra, si vos plai), a la demanda de l'actritz Núria Espert.
Las musicacions de poèmas sieus faches per Raimon an contribuit fòrça a difondre la siá òbra. Cal remarcar las Cançons de la roda del temps (Cançons de la ròda del temps) e lo poèma He vist aqueata terra (Ai gardat aquela tèrra), magnifica contemplació de Catalonha mejançant lo païsatge d'Arenys de Mar. Segon lo quite Espriu, Raimon cantava los sieus poèmas coma degun o aviá pas fach jamai.


text:
Economia de Sierra Leone
Sierra Leone es lo segond país pus paure del mond, après Papoa-Nòva Guinèa e tanben compta amb una distribucion de la riquesa fòrça inegala. A d'importants recorses minerals e de pesca e una agricultura a potenciar. Malgrat aiçò, l'infrastructura sociala e economica es pauc desvolopada, e de divèrses problèmas socials contunhan d'empachar lo desvolopament economic, après una guèrra civila de 9 ans. Es un país ric en diamants, en mai d'autres produchs, la que causa li a convertit a un territòri fòrça desirat per grandas companhiás minaires multinacionalas. Près de dos tèrces de la populacion en edat de trabalhar viu de l'agricultura de subsisténcia. L'indústria se redusís al tractat de matèrias primièras e a l'indústria leugièra dirigida al mercat domestic.
En essent en 2004 83% de la valor de los sieus exportacions los diamants, lo prètz del mineral a condicionat constantament l'economia del país. En los decènnis de 1970 e 1980, la davalada del prètz del mineral ocasionèt de problèmas a l'economia. La nòva crisi que se desliguèt en 2003 tornèt punir lo precari sistèma economic.
De l'espleitacion del diamant, solament entre lo 7 e 10% del total es legal, la que causa empedís que los beneficis arriben a la populacion. L'espleitacion illegala contribuissi al sostenament de la lucha armada de grops guerrilhèrs, comèrci d'armas e activitats delictivas en general, amb un govèrn fòrça flac que pòt a pena afrontar de solucions a la situacion. Malgrat tot dempuèi l'an 2000 se multipliquèt per 20 lo volum d'exportacion legala declarada. Aiçò, amassa amb la creacion, a instàncias de las Nacions Unidas, d'un fons amb los impòsts que grauan l'exportacion de diamants, a permés lo retorn als ciutadans de las regions minaires d'una part importanta de ressorsas.


text:
A l’entrada deu mot Pei, lo diccionari Català-Valencià-Balear que’ns cita lo tèxte d'un testament de 1400, de Na Guiamoneta, molher d’en Pey Senahuja... En aqueth document, que s’i tròba un dusau Pei, de la ciutat de Queralt. Lo nom Pei qu’atesta de la gasconitat d’aqueths dus protagonistas, e non deu pas èster un azard que dus gascons s’arretròban mentavuts hens un medish document.
Solsona. Lo parlar catalan de Solsona (Lhèida) qu’ei aus limits deu catalan occidentau e deu catalan orientau. Qu’ei considerat com deu catalan centrau (doncas deu grop orientau), dab trets de transicion de cap tau nòrd-occidentau. Que’m sembla interessant de soslinhar aqueste parlar solsonin que presenta aumens tres caracteristicas compartidas dab lo gascon. La prumèra qu’ei la diftongason de la o iniciau atòna, tret qui caracteriza e distingueish lo gascon de la rèsta de l'occitan : en solsonin com en gascon, que disen aulor, auliva, (h)aunor etc…per olor, oliva, honor.... La dusau, tanben gascona, qu’ei l’"ar "protestic indusit per la r iniciau : la sopa s’arrefreda per la sopa es refreda. Un tresau tret, aqueth en partida gascon, que s'amerita tanben d’èster notat: a Solsona, la a atòna finau soa com ua "o" obèrta e non pas com ua "a" obèrta com en catalan occidentau, ni com ua "a" escura /ə/ com en catalan orientau.
Aquera caracteristica deu parlar solsonin que hasó escríver au poèta berguedan Climent Forner vèrs deus famós (Carta de l’amic canonge, 1968):
"Oh la ciutat del nom que tot sol sona
amb una "a" que és una "o"...
E seré possible que lo pes de la comunautat gasconofòna de Solsona estosse estat pro important tà influir linguisticament suu dialècte locau o ben e s’ageish de tres coincidéncias ? Aqueth ahèr que s'ameritaré un estudi especiau, que tròbi jo.


text:
-553
Aquesta pagina concernís l'an -553 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Acomençament de la revòuta de Cir II còntra lo sobeiran mede Astíages. Gràcias a de traïments au sen de la Cort dei Medes, capitèt de ganhar una premiera tiera de batalhas. Pasmens, Astíages capitèt de reformar son armada e de perseguir la guèrra (→ -550).
Babilònia[modificar | modificar la font]
Decision de Nabonide de restaurar lei sanctuaris de Sin d'Ur e de Harran. Coma lo segond èra tengut per lei Medes, organizèt un complòt ambé Cir II còntra lei Medes. Pasmens, aquela aliança foguèt descubèrta per lei Medes entraïnant una guèrra civila entre Pèrsas e Medes que s'acabèt per la victòria de Cir II en 550 avC.


text:
Divina Comèdia
La Divina Comèdia (en italian Commedia, mai tard crestianizat en Divina per Giovanni Boccaccio), es una òbra escrita per Dante Alighieri entre 1308 e sa mòrt en 1321, qu'es generalament considerada coma lo poèma epic central de la literatura italiana, e vista coma una de las òbras màgers de la literatura al mond[1]. La vista imaginativa e allegorica de la vida crestiana dins l'al delà es un som de la filosofia medievala tal coma foguèt desvolopada per la Glèisa Catolica Romana. L'òbra ajudèt d'establir lo dialècte toscan qu'es la lenga que i es redigida, tala coma l'italian estandard[2].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas. See also Western canon for other "canons" that include the Divine Comedy.
- ↑ See Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas. or any other history of Italian language.


text:
1101
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1101 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Crompa per lo rèi Felip Ièr de Borges e de Dun-sur-Auron a un chivalier preparant sa partença ai Crosadas.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
En Egipte, mòrt dau califa Al-Musta'li. Lo visir Al-Afdal Shahanshah chausiguèt Mansur al-Amir Bi-Ahkamillah, fiu dau califa defunt, per lo remplaçar. Dins aquò, demorèt lo cap vertadier dau Califat.
En Palestina, revirada d'una temptativa de còntra-ofensiva fatimida en direccion de Jerusalèm. D'efèct, en despiech d'una superiotat numerica marcada (aperaquí 10 000 còntra 1 260), lei soudats fatimidas foguèron vencuts per lei Crosats a Ramla (7 de setembre). Pasmens, Al-Afdal Shahanshah decidèt de contuniar lo combat e de reünir una armada novèla fisada a son fiu Charaf.
Asia[modificar | modificar la font]
Reiaume de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
Per assegurar lei liasons entre Jerusalèm e la Mediterranèa, lei Crosats de Baudoïn Ièr de Jerusalèm ataquèron e conquistèron lei pòrts d'Arsuf e de Cesarea.