text:
Sègle de las Luses
Lo Sègle de las Luses (var. Sègle de las Lutz, Sègle deras Lutz, Sègle dei Lutz) designa un movement filosofic e scientific relativament important que venguèt dominant en Euròpa durant la segonda mitat dau sègle XVIII. Aguèt una influéncia fòrça importanta en Alemanha, au Reiaume Unit e, subretot, en França.
Somari
- 1 Originas
- 2 Idèas
- 3 Difusion
- 4 Consequéncias
Originas[modificar | modificar la font]
L'aparicion dei Lutz es un movement progressiu que se formèt tre la fin dau sègle XVII. D'efèct, lo periòde conoguèt un ensems de cambiaments dins de domenis variats (politic, scientific o economic) que van entraïnar una pèrda d'influéncia de l'aristocràcia e dau clergat que formavan la basa dau poder. En parallèl, la borgesiá veguèt sa poissança aumentar en aprofichant lei descubèrtas scientificas dau sègle e lo desvolopament novèu dau comèrci. Acomencèt donc de remetre en causa la societat feudala eiretada de la Renaissença e d'i revendicar mai de poder.
Lei revolucions anglesas[modificar | modificar la font]
Anglatèrra foguèt lo premier país important d'Euròpa Occidentala onte lo poder reiau recebèt de limits après dos episòdis revolucionaris. Lo premier aguèt luòc entre 1641 e 1649, s'acabèt per la decapitacion dau rèi Carles Ièr e confirmèt lo poder dau Parlament anglés. Lo segond se debanèt entre 1688-1689 ambé lo sostèn de l'armada olandesa en guèrra còntra Loís XIV, aliat dau rèi d'Anglatèrra. Entraïnèt l'installacion d'una monarquia parlamentària e constitucionala que venguèt lo premier regim liberau dins un reiaume major d'Euròpa Occidentala. Anglatèrra aprofichèt aquela situacion per se desvolopar au nivèu economic e venir un luòc important dau progrès scientific e tecnologic europèu. De mai, lo país venguèt un objècte d'estudis de la part de filosòfs, especialament francés, e una fònt per leis idèas liberalas que se van estendre pauc a pauc en Euròpa.
[modificar | modificar la font]
Menats per Anglatèrra, lei país d'Euròpa realizèron de progrès importants ai nivèus scientifics e economics durant lo periòde dau sègle XVIII. Permetèron d'aumentar lo nivèu de vida d'una partida de la societat que poguèt d'ara endavant accedir a un nivèu d'educacion e de poder economic novèus. Aquò entraïnèt una mutacion importanta de la societat europèa que foguèt magerament caracterizada per l'ascension de la borgesiá enterin que l'aristocràcia e lo clergat declinavan.
Lei progrès scientifics dei sègles XVII e XVIII[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XVII e lo sègle XVIII foguèron un periòde de progrès scientific e tecnologic fòrça importants tant au nivèu dei sciéncias fondamentalas coma dei sciéncias aplicadas. Gràcias a un ret academic desvolopat e a sei poders economics, Anglatèrra, França e Alemanha foguèron lei centres principaus d'aqueu movement.
D'efèct, lei sciéncias fondamentalas veguèron la realizacion de trabalhs decisius en matematicas, en fisica e en quimia. Lo premier domeni foguèt marcat per lei trabalhs de scientifics coma Leonhard Euler o Carl Friedrich Gauss que son a l'origina, per exemple, dei notacions matematicas modèrnas o de la nocion de foncion matematica. De son caire, la fisica veguèt la publicacion de la teoria de la gravitacion per Isaac Newton en 1686 e lo desvolopament continú de l'optica, de l'astronomia o encara de l'electrostatica. Enfin, unei principis de basa de la quimia foguèron descubèrts coma aqueu de la conservacion de la matèria.
Aquelei progrès aguèron de consequéncias majoras sus la societat europèa en causa de seis aplicacions. Ansin, lei sectors de l'agricultura, de l'industria e dei transpòrts conoguèron divèrsei revolucions que causèron un cambiament dei mòdes de produccion e dei rendements que van entraïnar un ensems de cambiaments economics.
Lei cambiaments economics[modificar | modificar la font]
Lo periòde dau sègle XVIII conoguèt un ensems de progrès economics quasi continús que van entraïnar una rompedura deis equilibris economics existent dins la societat feodala. La consequéncia principala foguèt l'afebliment dau poder de l'aristocràcia e l'importància novèla dei marchands e dei financiers.
Lo premier cambiament major dau sègle foguèt una aumentacion de la populacion europèa que va passar de 114 milions d'abitants en 1700 a 187 milions en 1800. Aquò es causat principalament per una reculada de la mortalitat e donc per una aumentacion de la durada de vida. Per exemple, per un païsan francés, evolucionèt de 21 ans vèrs la fin dau sègle XVII a 32 ans vèrs la fin dau rèine de Loís XVI. Enterin, l'agricultura conoguèt un ensems d'evolucions que van permetre d'aumentar lei rendements e lei quantitats produchas. En Anglatèrra, certanei rendements, egaus a 30 quintaus per ectara en 1700, agantèron 50 en 1800. Sei melhoraments permetèron una aumentacion dei revenguts dei païsans.
Enterin, l'industria se desvolopèt fòrtament. Ja existenta durant lei sègles precedents, èra una activitat limitada, generalament realizada per lei païsans durant l'ivèrn. Gràcias ai progrès tecnologics (maquinas de vapor...) e ais evolucions dei lèis sus lei manufacturas, una etapa decisiva foguèt franquida ambé la concentracion dei mejans de produccion. Leis industrias tradicionalas (teissedura, fustariá, terralha...) aprofichèron aquela situacion e d'autrei apareguèron o prenguèron una dimension novèla coma la produccion de carbon. Per exemple, la produccion d'Escòcia foguèt multiplicada per 5 durant lo sègle XVIII. Puei, après la produccion miniera, la metallurgia poguèt egalament acomençar son desvolopament que va venir caracteristic dau sègle seguent.
Ajudat per la creissença de la produccion e la multiplicacion dei mejans de transpòrt, lo comèrci conoguèt una aumentacion fòrça importanta durant tot lo sègle. Ansin, lo comèrci exterior de França foguèt multiplicat per 5 entre 1730 e 1788 enterin que sa flòta marchanda aumentèt de 1 657 grands naviris a 2 341. D'axes de comunicacions novèus foguèron construchs coma lo cavament de canaus o de rets rotiers. Aquò entraïnèt una creissença de la populacion urbana que compta 12% de la populacion europèa. Es un taus superior a la mejana mondiala qu'èra egala a 9% aperaquí. Aquela evolucion foguèt principalament sostenguda per lei mitans financiers coma lei marchands, leis entrepreneires e lei banquiers. La noblesa demorèt majoritariament en despart maugrat quauqueis investiments isolats, mai que mai dins lo domeni minier.
Lo progrès de l'educacion[modificar | modificar la font]
En fòra dei descubèrtas scientificas dau sègle XVIII, lo nivèu d'educacion e d'instruccion de la societat progressèt. Certanei govèrns acomencèron de s'ocupar de la question e de crear d'estructuras per desvolopar l'educacion. Ansin, dins leis annadas 1770, Polonha creèt un conseu encargat de l'educacion nacionala enterin que d'universitats alemandas creavan lei premierei cadieras de pedagogia. Aqueleis esfòrç èran la contuniacion d'un ensems de lèis adoptadas tre lo sègle XVI dins certanei regions. La teologia venguèt mens importanta dins lei programas e lo public pertocat per l'escòla aumentèt.
Aquelei decisions obtenguèron de resultats notables au sègle XVIII. Per exemple, en França, lo taus d'illetrats demeniguèt d'aperaquí 65% vèrs 1720 a 48% a la velha de la Revolucion. Aquò permetèt donc una difusion pus importanta d'idèas novèlas e favorizèt l'aparicion d'un mitan intellectuau pus nombrós e pus prolific que va venir la terranha dau movement dei Lutz.
L'ascension de la borgesiá[modificar | modificar la font]
Lei progrès scientifics e tecnologics, lei cambiaments economics e lo melhorament de l'educacion van entraïnar l'emergéncia d'una borgesiá novèla que va pauc a pauc obtenir un poder important gràcias au declin de la noblesa. D'efèct, aquela partida de la borgesiá, que reünís lei marchands, lei financiers e leis entrepreneires es la beneficiària principala d'aqueleis evolucions. Sei membres an d'ara endavant una poissança financiera importanta e certanei acomencèron de comprar de fèus o de domenis. Subretot, la màger part dei sectors en cors de desvolopament de l'economia, especialament lo comèrci e l'industria, son entre sei mans. De son caire, l'aristocràcia es largament demorada en fòra dei cambiaments majors de la societat per se concentrar sus la rentabilitat de sei domenis agricòlas e sus la defensa de sei privilègis.
Ansin, en parallèl de son ascension economica, la borgesiá va pauc a pauc s'opausar a l'existéncia de la societat feodala. Aquela contestacion de l'òrdre establit va prendre la forma d'un movement intellectuau que va perpensar a de formas novèlas d'organizacion sociala e estendre sa reflexion ai subjèctes novèus permés per lei progrès scientifics de l'epòca. Lo cas de França es especiau en causa de la poissança de son regim autocratic e de l'admiracion per de filosòfs francés nombrós dau modèl de la societat anglesa. Lo sègle XVII va donc veire un movement filosofic fòrt que va venir la fònt principala dau movement dei Lutz.
Idèas[modificar | modificar la font]
Maugrat l'importància de la produccion intellectuala dau Sègle dei Lutz, existís de tèmas comuns ai diferents filosòfs dau movement. Lo principau es lo refús dei dogmas e dei veritats reveladas per explicar lei fenomèns observats. Lei filosòfs dei Lutz van donc cercar la veritat au nivèu deis elements observables e destriar de camps diferents de la societat (politic, domestic, religiós... etc) dirigits per de lèis pròprias. Lo movement dei Lutz es donc caracterizat per doas nocions fondamentalas que son l'empirisme e l'umanisme.
L'empirisme[modificar | modificar la font]
L'experiéncia tèn una plaça majora au sen de la teoria de la conoissença dau sègle XVIII. Procedís per observacion, per analisi e per comparason que permetèron la verificacion d'ipotèsis scientificas per la confrontacion ambé la realitat e per la possibilitat de reprodurre un fenomèn experimentau. Aquelei metòdes foguèron estenduts sensa limitacion a totei lei domenis scientifics de l'epòca e son donc la fònt de la màger part dei descubèrtas realizadas. Per exemple, permetèron l'invencion dei premierei classificacions e dei premierei teorias amirant una explicacion globala de certanei fenomèns (classificacions d'espèças animalas...). Ansin, en fòra de l'aprefondiment dei sciéncias ancianas, l'empirisme entraïnèt l'aparicion d'objèctes de recèrca novèus (etnografia, politica...) que van aumentar lo camp de reflexions dei filosòfs e permetre d'ocupar de domenis novèus de l'espaci intellectuau de l'epòca. Aquò va causar lo desvolopament de l'utilizacion de l'esperit critic e de la reflexion politica.
L'umanisme[modificar | modificar la font]
Ambé l'empirisme, l'umanisme es lo segond principi fondamentau dei Lutz. La filosofia dau movement plaça l'òme au centre de sei preocupacions. Son objectiu es lo bonur. Lei filosòfs dei Lutz crèson au progrès de la conoissença, a la capacitat de la rason de sapar lei convencions, leis usatges e leis institucions que còntradison la natura e la justícia. Aquela fe foguèt renforçada per lei progrès scientifics e economics dau sègle. Aquò va entraïnar l'aparicion dei premierei formas de contestacion deis autoritats feodalas e l'afirmacion de l'idèa de tolerància dins una Euròpa prefondament devesits per la question religiosa.
Difusion[modificar | modificar la font]
Gràcias au desvolopament de l'educacion, lo movement dei Lutz se poguèt adreiçar a una partida novèla e pus granda de l'opinion publica. Un nombre important de filosòfs poguèron donc publicar sei trabalhs e crear un espaci public novèu que va començar de debatre e de difusar d'idèas novèlas, ajudat per la vitalitat dei rets academics e lòtjas.
Lei salons literaris[modificar | modificar la font]
Lo sègle dei Lutz va inventar, o reïnventar en prefondor, de luòcs de debats e de reflexions. Inicialament, foguèt lei cafès, coma lo Procope a París, que venguèron lo rendètz-vos de membres influents dau movement coma Voltaire, Diderot o Fontenelle. Pasmens, rapidament, lei salons mondans van ganhar una importància decisiva per la propagacion de seis idèas. Aquelei salons foguèron generalement dubèrts per de personatges importants e ambiciós que van reünir de grops d'artistas, de sabents e de filosòfs. Lo modèl principau es lo de la marquesa de Lambert au començament dau sègle. Per la seguida, permetèt l'aparicion d'autrei salons majors coma aquelei de Madama de Tencin o de Madama Necker que van aculhir de figuras dau movement coma Marivaux o lei redactors de l'Enciclopèdia. Aquelei salons permetèron de confrontar lei ponchs de vista e de facilitar la propagacion deis idèas dei Lutz entre leis elèits intellectuaus de la capitala.
Lo ret academic[modificar | modificar la font]
Leis acadèmias son de societats de sabents que se reünisson per s'ocupar de literatura o de sciéncias, per desvolopar e difusar la conoissença. Gropant lei classats pus aisats e leis elèits intellectuau dei províncias (noblesa, clergat e borgesiá richa), lor nombre aumentèt durant tot lo sègle. Per exemple, en França, existissián solament 10 acadèmias en 1710 e 35 en 1789. Pauc a pauc, formèron de rets provinciaus, nacionaus puei europèus. Permetèron la realizacion de cambis de recèrca per correspondéncia, l'acuelh de sabents estrangiers, de programas e de concors de recèrca. Aguèron una influéncia majora dins lo desvolopament de subjèctes scientifics coma la fisica, la quimia, la mineralogia o l'agronomia.
Lo ret lòtjas[modificar | modificar la font]
En fòra deis acadèmias, lei lòtjas formèron egalament un ensems de rets fòrça eficaç per la difusion deis idèas dei Lutz. Lo pus conegut es aqueu de la francmaçonariá creat en Escòcia e en Anglatèrra ai sègles precedents; aguèt un succès major au sègle XVIII ambé la creacion d'unei miliers de lòtjas. Reünissent de membres dei classas superioras de la societat, permetèron leis idèas filosoficas e l'esperit dei Lutz dins de luòcs estrategics. De mai, leis elèits i faguèron tanben l'aprendissatge de l'egalitat còntra lei privilègis de la naissença.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lo movement dei Lutz aguèron divèrsei consequéncias segon lei país. Lei principalas foguèron politicas, magerament ambé lei revolucions se debanant durant la segonda mitat dau sègle XVIII ais Estats Units e en França. Pasmens, la produccion dei Lutz aguèt una influéncia importanta ai nivèus economic e filosofic.
Consequéncias politicas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias politicas dau movement dei Lutz son variadas amb una influéncia decisiva sus lo renversament de l'autoritat coloniala anglesa ais Estats Units e aqueu dau poder reiau en França. Dins aquò, aguèron tanben un ròtle important dins la formacion deis estats modèrnes ambé l'afirmacion de certanei principis d'organizacion politica.
Ansin, leis idèas dei Lutz aguèron un ròtle important dins l'entraïnament dei Revolucions estatsunidenca e francesa. D'efèct, la declaracion d'independéncia deis Estats Units afirmèt un nombre grand de principis dau movement coma l'egalitat en fàcia de la lèi e la separacion dei poders executius, legislatius e judiciaris. En França, l'esperit liberau e critic desvolopats dins lei salons e lei cafès sapèt pauc a pauc lo poder de la monarquia absoluda. Puei, la màger part dei deputats de la Convencion Nacionala èran de membres de la borgesiá que conoissián la filosofia dei Lutz.
Consequéncias economicas[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, lo sègle dei Lutz veguèt l'aparicion dau liberalisme economic que va s'opausar au sistèma economic de la feodalitat basat sus lei privilègis. De mai, l'epòca foguèt tanben lo periòde de publicacion dei trabalhs d'Adam Smith que va entraïnar la formacion dau sistèma capitalista e la Revolucion Industriala dau sègle XIX.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Ole Peter Grell et Roy Porter, Toleration in Enlightenment Europe, Cambridge University Press, 2000.
- (fr) Pierre-Yves Beaurepaire, L’Europe des Lumières, Paris, PUF, 2004.
- (fr) Christine Le Bozec, La Normandie au XVIIIe siècle : croissance, Lumières et Révolution, Rennes, Éditions Ouest-France, 2002.
- (fr) Pierre Chaunu, La Civilisation de l’Europe des Lumières, Paris, Flammarion, 1997.
- (fr) Pierre M. Conlon, Le Siècle des Lumières : bibliographie chronologique, Genève, Droz, 1983.
- (fr) Joël Cornette, Histoire de la France : absolutisme et Lumières (1652-1783), Paris, Hachette supérieur, 2005.
- (fr) Monique Cottret, Culture et politique dans la France des Lumières : 1715-1792, Paris, Colin, 2002.
- (fr) Marcel Brion, Henry Daussy, Le Siècle des Lumières, London, Thames & Hudson, 1974.
- (fr) Béatrice Didier, Le Siècle des Lumières, Paris, MA Éditions, 1987.
- (fr) Albert Soboul, Guy Lemarchand, Michèle Fogel, Le Siècle des Lumières, Paris, PUF, 1977-1997.
- (fr) Norman Hampson, Le Siècle des Lumières, Paris, Seuil, 1972.
- (fr) Heyden-Rynsch, Verena Von Der, Salons européens, Paris, Gallimard, 1993.
- (fr) Jacques d’Hondt, Hegel et le siècle des Lumières, Paris, PUF, 1974.
- (fr) Robert Mandrou, L’Europe « absolutiste ». Raison et raison d’État (1649–1775), Fayard, 1977.
- (fr) Xavier Martin, Nature humaine et Révolution française : du siècle des Lumières au Code Napoléon, Bouère, D.M. Morin, 1994.
- (fr) Philippe Minard, La Fortune du colbertisme : état et industrie dans la France des Lumières, Paris, Fayard, 1998.
- (fr) Henri Plard, Morale et vertu au siècle des Lumières, Bruxelles, Éditions de l’Université de Bruxelles, 1986.
- (fr) Bernard Plongeron, Théologie et politique au siècle des Lumières (1770-1820), Genève, Droz, 1973.
- (fr) Gilbert Py, L’Idée d’Europe au Siècle des Lumières, Paris, Vuibert, 2004.
- (fr) Louis Réau, L’Europe française au siècle des Lumières, Paris, A. Michel, 1951, 1938.
- (fr) Daniel Roche, La France des Lumières, Paris, Fayard, 1993.
- (fr) Liliane Hilaire-Pérez, Daniel Roche, L’Invention technique au siècle des Lumières, Paris, Albin Michel, 2000.
- (fr) Catherine Salles, Le Siècle des Lumières : 1715-1789, Paris, Larousse, 1987.
- (fr) Michel Vovelle, Le Siècle des Lumières, Paris, 1977-1988.


c: text/html

text:
"Enfi! que vous dirai ? Ai cregut un moumen veire moun vielh Toanet, tant ilh vous ressemblava."
Per s’esclafar
Alfred Marpillat, Per s’esclafar. Poésies limousines avec traduction française, éd. Robert Joudoux, Lemouzi, 6e série, n° 199, 2011.
La revista Lemouzi, gaireben la sola a presentar lo patrimòni literàri lemosin, torna publicar lo libre d’Alfred Marpillat, felibre vadut a Tula, Per s’esclafar. Recueil de poésies limousines avec traduction française en prose rythmée, paregut a Paris en 1897 dins la Bibliothèque Félibréenne de Pierre Duffau. Es un pichon recuèlh, vertat, mas val la pena d’èsser legit : lo Merpillat en efièch, en lòc de se perdre dins lo lirisme del terraire de la pichona patria, coma tant d’autres, causiguèt lo rire, un rire bravament satiric e mai, de còp que i a, puslèu ferotge.
Coma zo nos conta Robert Joudoux, lo director de la revista, dins son article introductiu (« Un félibre tulliste valeureux : Alfred Marpillat (1857-1917), maître en gai savoir »), l’autor foguèt membre de l’escòla felibrenca de Briva creada pel grand Joseph Roux en 1892. Del Roux (Rous, escriu Marpillat dins la grafia de… Roux), Joudoux a tornat publicat i a pauc de temps son estraordinaria gramatica (Grammaire limousine, Lemouzi, n° 196, 2010), qu’es fòrça mai qu’una gramatica : conten en efièch de reflexions de tota mena sus la lenga parlada en Limosin e son istòria, de consideracions sus la grafia (fòrça interessantas) de proverbis e biaisses de dire a bodre, etc. Demest d’autras causas, Roux i presenta la defensa e illustracion de sa grafia del lemosin, en ruptura amb la grafia mistralenca (mai que mai fonetica, sus la basa del còdi francés), fargada en contacte e referéncia amb las escrituras dels trobadors. Per sostener l’originalitat grafica e l’autonomia linguïstica e literària del Lemosin, botava en davant sa famosa formula identitaria : « Siam nos e degun pas ». Mas Foguèt aital que lo Roux getèt tanben las fondamentas de la grafia panoccitana dita « classica ».
Lo Marpillat foguèt un dels mai fisels al Roux e cal dire que lo passatge entre son biais d’escriure e lo nòstre es fòrça simple, coma zo veiretz.
Sortit « del fons del barri d’Alvergne » a Tula, ont son paire, çò disiá, èra « òme de lètras », es a dire factor de las pòstas (!), faguèt una polida carrièra de perceptor de las contribucions dirèctes a Paris. Alai, foguèt membre fondator del Bornat de Corresa (Ruche Corrézienne) dins la capitala e membre de l’escòla felibrenca parisenca, ont se mostrèt « excellent poeta comic e fin disaire ». « Parlava aisidament la lenga del país, çò ditz J. Plantadis en francés, amb l’accent de Tula qu’aviá pas jamai doblidat, e s’èra botat a la cultivar amb amor e bona umor. Dins son ostal, li agradava de ramusar sos amics, perqué èra cordial, bon, generos, serviciós. Per elis, confeccionava el mème los melhors plats del terraire. Aviá pas son parièr per far las farciduras, una flaunharda o preparar de cagaròls a la mòda de Tula. E aquí, ne contava plan de niorlas [sic] e de petofias [sic] ».
Cal pas doblidar, en efièch, que Paris, dins aquel temps, èra un centre important de creacion literària occitana, gracia a la preséncia d’aquels exiliats daurats de la Republica, saberuts e benestants, los almens qu’avian pas encara renegat lor origina e lor lenga. Es fòrça paradoxal d’entendre, dempuèi Paris, la critica felibrenca de Paris e del centralisme cultural : « Paris rei aviá remplassat lou rei Souleth. Avia dich sens faissou a toutz aqueus qui tenon na pluma : La leteratura, que ieu ». Es per aquesta citacion de Lacoste du Bouig que Marpillat comença sa prefacia, puèi seguís aital de sa pluma a el (respecti evidentament la grafia originala) : « Impauzava als artz emais a la letras sas modas e sas les aubitrarias. Per boutar fi ad aquel abus de douminaciu, dels letratz, dels artistas mietjournals an fourma ’na granda assouciaciu, lou Felibrige, e, en s’ajudan lous uns lous autres, an voulgut rerietar dins lours obras lou caractare e l’engenh de chada prouvensa. […] Per develoupar lour persounalitat, lous felibres an ’gut recours al mouian lou mai pouderous, la cultura de so que l’on apela lou patoues, ou puleu, de la lenga d’oc, qu’avia del deja, ia sieis cenz ans, dels escrivans, les poetas, lous troubadours qui siervon d’autours classics à lours countinuaires ».
La lucha contra lo centralisme – lo Paris rei –, presentat aital, dèu èsser una batesta culturala, e non pas politica, e concernís una elita, una federacion de grops d’artistas e d’escrivans, cadun estacat a l’esperit de sa « província », mas que se reconeisson totis dins una meteissa lenga (d’òc) e una meteissa tradicion classica, la dels trobadors. Aital, coma zo ditz lo poèma d’intrada intitolat Trinitat Felibrenca, la lenga d’òc es « lenga d’or », declinada second la trinitat de Mistral, lo Provençal, Foures, lo Lengadocian (coma el, Marpillat es socialista), e de Rous, lo Lemosin.
Aquò per las intencions e lo cadre felibrenc. Seguisson de pèças en vers totas mai o mens comicas, pauc respectuosas pels notables (de legir Lou Banquet daus meras, sus lo viatge d’un cònsol que pren lo tren pel primièr còp cap a Paris), pels clèrgues, per las femnas, fin finala per la societat tota de la Corresa prigonda.
Se la Nanoun se plora al sermon del rector en cadièra, es pas de contricion, coma zo crei lo curet, mas perqué aquel d’aquí la fa irresistiblament pensar a son ase Toanet crebat passat ièr :
Aitabe, al sermoun, tout en vous m’atirava ;
Vous remudavatz tan credavatz talamen,
Enfi ! que vous dirai ? Ai cregut un moumen
Veire moun vielh Toanet tant ilh vous ressemblava !
Lo Marpillat se refusa pas l’umor lo mai gras, subretot lo que vira a l’entorn de l’evocacion o vision espauruganta e terribla de las parts intimas de las femnas. Apena la Mariou leva sos gonels, lo lop que la voliá manjar, prés de paur s’enfugís dins los bosses. Al vicari qu’aviá cregut que de tombar per terra, la vielha ne’n aviá cassat sa tabatièra, aquèla li respondèt : … ai quatre-vintz ans
E la fauta sia pas ben ruda
Can la cassessa per mitan :
Ia be prou de temps qu’es fenduda.
Son de pèças aital, me pensi, que Plantadis apèla « petòfias », es a dire istòrias pebradas o « gallesas »...
Mas lo poèma mai interessant e mai encapitat es, çò me sembla, Las Mourtalhas ou L’enterramen de Gusti, vertadièr cap d’obra, a l’encòp una descripcion de las costumas funerairas aparentament encara vivas dins lo Lemosin de la fin des sègle XIX e una satira sociala impietadosa.
A pena mòrt, la femna de Gusti, « … per far couma chal soun dever »,
S’es meza dinz soun liech, a versat una larma
Et recet lous vezis qui, per li far plazer,
Venon de toutz coustatz presentar gran oumatge
[…]
E toutz d’escarquihar lous uelhs dins toutz lous carres,
De calcular lou be per lou mort meinajat,
De plounjar lous regartz al foun de las armares
Ou lou linge tout blanc s’estala ben ranjat.
Aquò ne interessa mai d’un, e deja (abans l’enterrament !) qualcun cerca a la sondar :
Es trop richa, sous dis, trop jeuna, mais trop fina ;
Li chaudra, dinz dech mes, se tournar maridar.
Mas la paura a pas lo temps d’i soscar, que li cal arrestar « las mourtalhas », es a dire lo repais funerari :
La soupa, lou vedel, dous moutous, tres voulalhas,
Del froumatge, del pa, quatre bastas de vi.
« La veuva vol far las chausas grandamen… ». A mai s’es pas de legna… non pas certa, quand los vesis se’n van a la neit tombada, « Gustina, tout en plours, […] s’endert en bressan doussamen sas doulours ».
A l’enterrament, lo brave monde se tornan trapar. Las femnas
Toutas del paure mort celebron la memoria
E per melhs lou purar, ilh, un ome tan bou,
Tan ouneste, tan franc, per melhs chantar sa gloria,
Respiron a ple naz la meitat d’un inhou.
Mas subretot, es aprèp, quand lo « Gusti es dinz la terra », que la festa comença !
E qual repast, Messiers ! L’om s’en leca las potas ;
Per n’en far un parier l’om quitaria lou cial.
Digus escota pas lo Benedicite del vielh curet ; un còp fach lo signe de cros,
… sens mai de retart, chadun prend sa culheira,
Tabasta quaucus cops per beilar sou sinhal
E se precipitan sus la granda soupieira;
Alors, vai coumensar un assaut general.
Puei totis de parlar de l’avenir de la « paura » Gustina :
Tout lou mounde es d’acort que pot viure tranquila
Qu’a de que demourar veuva s’aco li plai
Car, gracia Dieu, a be quauquare davans ela.
A soun atge d’alhours, deu saber so que fai ;
Mas demourar aital sia be trop grand doumatge
E, des lou lendema, sens perdre un soul moumen,
Chadun vai s’occupar de far lou maridatge.
Aquí se vei plan que lo rire es pas sens amarum, amai fin finala, aquel biais de far, se foguesse pas d’une perfeita ipocrisia, podriá passar per una mena de sapiença.
Joudoux balha una longa bibliografia de las pèças en verses e en pròsa de Marpillat que son pas dins aqueste recuèlh ; valdriá segurament la pena de las tornar publicar elas tanben.
Joan Pèire Cavalièr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lo latin s’implanta amb la dominacion romana e la diglossia que desvaloriza las lengas precedentas. Luènh de Roma lo latin tardiu e popular evoluís e se mescla amb las lengas localas que i aviá e las qu’arriban puèi amb las invasions germanicas. Entre las doas mars e las tres montanhas del sud de Gàllia, la romanizacion foguèt pus aboriva, intensiva e perdurèt mai. Los Visigòts èran mai o mens latinizats e virats cap al Sud mentre que los francs parlavan un parlar germanic. L’empèri de Carlesmanha èra germanic e a la cort dels reis francs se parlèt germanic duscas al sègle X.
Al començament del sègle IX, al Concili de Tours de 813, la Glèisa recomanda al clergat de presicar « in rusticam Romanam linguam aut Theodiscam, quo facilius cuncti possint intellegere quæ dicuntur » es a dire en lenga « romana » de la campanha o en tudesc, qu’es l’alemand de l’epòca, per que totas las gens comprengan çò que se ditz. Aquò permet de pensar que lo latin èra pas mai comprés, que las lengas romanicas avián ben espelit mas tanben que lo tudesc se parlava encara.
G. Mercadier e S. Carles, extrach de Chercheurs d’oc, CRDP de Miègjorn-Pirenèus, 2004
Al sègle X, la lenga d'òc, parlada per totes en País d’òc, apareis dins qualques cartas latinas puèi espelisson los primièrs tèxtes literaris (La passion de Clarmont cap a 940, lo Boèci cap a l’an 1000).
Al sègle XII, l'occitan s'afortís e ven una lenga de cultura europèa, amb lo movement literari e filosofic dels Trobadors. Lor influéncia es determinanta sus la literatura e la formacion d’unas valors de uèi. An pas sonque inventat la concepcion de la « fin' amor ».
Pèire Cardenal
Pèire Cardenal, que ne donam aquí la representacion tirada de las « Vidas » dels trobadors, es un dels pus grands escrivans de l'Edat Mejana. Practica amb los sirventeses la critica sociala, religiosa e politica. Los trobadors viatjan. Fan presar las novèlas valors coma la fin’amor, lo paratge e lors formas d’expression literària dins las corts estrangièras
Los trobadors van influenciar tota la literatura occidentala e son de precursors de la Renaissença e de l’Umanisme.
De grands escrivans d’aquel temps, coma Dante, conéisson la lenga d’òc e la presan. Los tèxtes juridics e de cancelariá l'emplegan en mai del latin dins los païses d'òc e quitament en País basc e en Navarra.
La lenga escricha se codifica pauc a pauc, sens rigorisme, valoriza las convergéncias, tot en mantenent de caracteristicas dialectalas. La grafia que disèm uèi classica se met en plaça amb, per exemple, los grafèmas (lh) e (nh).
La Crosada dicha contra los Albigeses, al començament del sègle XIII, mena l'invasion capeciana dins las tèrras del comtat de Tolosa. Los trobadors fan de sirventeses contra Roma e los reis « que non gardan lei », mas la Glèisa torna trobar son poder e l'activitat literària dels trobadors es entravada. La « fin’amor » es mal vista. Los que sonariam uèi integristas religioses considèran qu’es lo diable que buta las femnas a se penchenar, a se miralhar, a taulejar amb los òmes, a fringar… Es l’amor de Diu e de la Verge que deven la prioritat.
Enluminadura del Breviari d’Amor de Matfre Ermengau, 1288, 35000 vèrses . Lo diable, en musica, buta las femnas al pecat…
Dins las terras d’òc restacadas progressivament a França, l'occitan demòra lenga de comunicacion orala majoritària mas sa plaça dins l’escrich va demesir. La diglossia progrèssa.
La Glèisa contunha d’emplegar l’occitan a costat del latin, amb la tòca d’espandir la religion catolica. Mas dins l'administracion reiala, los fonccionaris pichons, e mai sián recrutats sus plaça, començan d’emplegar l'escrich francés.
L’occitan servís encara un temps per escriure quitament de textes scientifics coma lo Compendion de l’abaco, de libres de medecina, d’actes notarials e de cronicas de vida coma lo Petit Talamus, cronica de la vila de Montpelhièr de 1008 a 1426.
Los reis fan progressar lo francés per de leis :
Tre 1543, amb la creacion de l'estampariá reiala, los escriches en francés se multiplican. La Pleïada defend e illustra la sola lenga francesa….
Lo Consistòri dei Gai Saber, fondat en 1323 a Tolosa, s'èra fixat per tòca de promòure las ancianas valors de la lenga d'òc al concors dels « Jòcs Florals ». En 1513 se càmbia en Collègi de Retorica e accèpta sonque la lenga d'oïl. Cal esperar lo sègle XIX per que l'occitan siá tornamai admés als concorses.
Tre la primièra parucion del diccionari de l'Acadèmia Francesa, en 1694, las lengas localas son consideradas coma « rusticas e grossièras ».
Al sègle XVIII, los biaisses de dire occitans son mespresats. De diccionaris paréisson coma pròva d'aquela volontat de parlar lo melhor francés possible, « Les gasconismes corrigés » de Desgrouais per exemple.
Estatua de Godolin a Tolosa
Pr’aquo la lenga d’oc demòra majoritària dins la practica orala. Las quitas « gents de qualitat », que son bilinguas, la practican entre elas.
D'escrivans reagisson contra lo centralisme cultural francés e lo mesprètz coma lo gascon Pèir de Garròs, al sègle XVI, qu’escriu « Per l’onor del país sosténguer e sa dignitat manténguer ». Al sègle XVII lo tolosenc Godolin ditz el : « noirigat de Tolosa, me plai de mantenir son lengatge bèl ».
Al començament, jos la Constituenta, l'occitan demòra la lenga de la democracia dirècta. Las discussions se fan sovent dins aquela lenga. Aquò's una necessitat per explicar al pòble lo sens de las leis novèlas, que d’aquel temps i a pas que 3 milions de franceses que parlan francés. De traduccions son fachas.
La Convencion cambièt aquela politica. Amb ela la diversitat de las lengas apareis coma una empacha per la propaganda revolucionària. Per Barrère « Le fédéralisme et la superstition parlent bas-breton... le fanatisme parle le basque. Cassons ces instruments de dommage et d'erreur ».
L’abat Gregòri el presenta a la Convention nacionala un « Rapport sur la nécessité et les moyens d'anéantir les patois et d'universaliser l'usage de la langue française ».
La pensada dominanta dels revolucionaris, e qu'es contestada sonque excepcionalament (pel montalbanés Gauzin per exemple) vòl far del francés lo mejan d'unificacion, la sola lenga de referéncia, coma i a un mètre de referéncia que remplaça las vièlhas e divèrsas unitats de mesura. La Revolucion vòl espandir lo francés en Euròpa e ne far la « lenga de la libertat ».
Sembla ben que lo personatge de Mariana, simbòl de la republica present dins totes los ostals de comuna, es estat imaginat en occitan a Puèglaurenç per Lavabre, un sabatièr plan cultivat que seguissiá menimosament la revolucion, i pensava, ne parlava e la cantava en occitan.
L’ensenhament se desvolopa sonque en francés. Tre 1802 la practica del « patés » es interdicha a l'escòla. Amb la lei Guizòt de 1833, totas las comunas devon téner un ostal d'escòla, puèi las leis de Jules Ferry (1881-1884) generalizan l'ensenhament. L'occitan es acantonat dins un registre vulgar e dins las corts de recreacion se pòt legir : « Parlez français ». Dins d’unas escòlas se met en plaça un sistèma de repression de la lenga : « lo senhal », objècte remés a l'escolan que daissa escapar un mot en occitan e per se’n desfar, deu denonciar un autre escolan que parla « patois ». Al cap de la jornada, lo darrièr qu’a lo senhal es punit. Lo passatge al francés es organizat per desvalorizacion de la lenga occitana, quand es pas per una mena de repression. Cal dire tanben que i a coma pensada generala que los enjòcs son dins l'accession a l'instruccion e que degun imagina pas de o far autrament qu'en francés.
L'enquista de Victor Duruy, ministre de l'instruccion Publica, demòstra pr’aquò que la lenga d'òc es encara majoritària, en 1864, dins los departaments del País d’òc. Atal, mai de 90 % del monde parlan pas francés en Arièja, Avairon, Gèrs e Var ; de 75 à 90 % dins 7 departaments coma Aude o Tarn ; de 60 a 75 % dins 5 autres coma Garona-Nauta e Erau.
Frederic Mistral
Representacion romantica
Es dins aquel contexte que lo Felibritge, fondat en 1854 a l'entorn de Frederic Mistral, organiza lo reviscòl literari que se manifestava dempuèi lo començament del sègle.
Aquel movement vòl tornar balhar de vam a la cultura d'òc. A la fin del sègle XIX, nombrosas son las òbras en lenga d'òc, mas es pas question de l'ensenhar. Òm s'acontenta, tot còp, de la prene en compte per aprene melhor lo francés.
Lo Felibritge contunha son activitat literària. Mistral es glorificat e nobellizat mas la lenga demòra fòrabandida de l’escòla.
L’abandon de l’occitan s’accelèra. Entre las rasons qu’explican aquela decadéncia, se pòt citar en mai de la lucha de l’escòla contra l’occitan, ja mençonada pus naut :
Los movements de promocion de la lenga son ben actius mas son copats del pòble e pas pro sostenguts per las institucions.
En 1945, a la liberacion, foguèt fondat l'Institut d'Estudis Occitans que prenguèt per devisa « la fe sens òbras mòrta es ». Lo resistent Jean Cassou, puèi lo grand escrivan Max Roqueta ne son estats los dos primièrs presidents. L’IEO a contribuit a definir e espandir la grafia classica unitària e a far d’utisses lingüistics de referéncia.
Es paradoxalament al moment ont la decadéncia s'accelèra que la presa de consciéncia creis. En 1951, enfin, la lei Deixonne entredubrís las pòrtas de l’escòla a « l’enseignement des langues et dialectes locaux ».
La produccion literària e teatrala fa pròva d'un vam remirable.
A partir de las annadas seissanta los cantaires occitans se ganhan un succès vertadièr amb la « novèla cançon ocitana » militanta. L’occitan es tanben de còps la lenga de la contestacion : Los carbonièrs de la Sala (Decazeville), los vinhairons, 1968, lo Larzac…
Aqueles movements son de fenomènes ligats a l’enveja de cambiar la vida. Lor influéncia es limitada mas an ajudat a la presa de consciéncia e a la valorizacion del patrimòni lingüistic e cultural.
La fin del sègle XX es marcada per la vitalitat de la literatura, de la creacion musicala, de la vida associativa e militanta mas tanben per un començament de reconeissença publica e d’organizacion de l’ensenhament… (circularas de 1981-82 e de 1995, Calandretas primièr puèi classas bilinguas dins lo public, creacion del CAPES d’occitan-lenga d’òc per recrutar e formar d’ensenhaires).
Per una presentacion mai detalhada de l'istòria de l'occitan e de sa literatura, visitatz lo site dels universitaris de Paul Valery.
Tèxte : Gilabèrt Mercadièr
Remarcas, suggestions e correccions : Patrici Pojada, Sèrgi Carles, Bernat Molin, David Fabiè.


text:
10 juillet 2006
Un lengadocian en lemosin : Lemosin’s blues
Yves Rouquette Un lengadocian en lemosin Iva Roqueta, Lemosin’s blues, Letras d’òc, 2005[1] L’uèlh e la votz d’Ives Roqueta sul Lemosin es l’uèlh e la votz del vesin. Nos parlam sens pas res nos dire tant nòstra cultura es la mèma : mèmas conoissenças e mèmes saupre-far, mèmas espèras e mèmes dobtes même infinit precari. Pr’aquò las diferéncias mancan pas : Lo vin blanc del matin E lo vèspre lo vin roge Que lo darrièr que dintra pagarà. Dins aquel recuèlh pichonel lo poèta, sortit de Seta e... [Lire la suite]
08 mars 2006
Concentracionari
aquel articulet foguèt publicat dins la Setmana n° 469, 29/07 – 04/08 2004 "Concentracionari" L'escrivaira Maria Roanet, convidada a l'emission Tout arrive sus França Cultura, lo dijous 22 de julhèt 2004, diguèt al jornalista que li fasiá de questions, qu'ela èra tant bilingüa coma Max Roqueta (interrogat lo jorn d'abans dins la mèma emission), mas qu'aviá causit d'escriure sos libres en francés perqué zo far en occitan, uèi, seriá « concentracionari ». Apondèt que parlava la lenga solament amb son... [Lire la suite]


text:
Dimècres, 13.6.2018 03h00
Marcelin Albèrt 1907
Totes los locutors renaissentistas e los professors d’una lenga minorizada, coma l’es la lenga occitana en França, conoisson per còr los efièches terribles d’aquela question: perqué parlatz occitan? Cadun sap plan, que dempuòi la fin de la transmission “naturala”, çò es, una transmission sociala majoritària e non problematica per rapòrt a las nòrmas de la societat en question e d’un usatge quotidian de la lenga nòstra per las activitats pus abitualas (es a dire non militantas) es pas totalament onèste, a mai s’aquò pòt èstre totalament legitim, de respondre la mai justa de las responsas çò es: “perque es ma lenga” coma se foguèsse l’occitan exactament sul meteis plan que la lenga majoritària dins la quala foguèrem educats (per ieu en tot cas), parlam, trabalham, aimam e educarem nòstres enfants (maugrat nos bensai), es a dire lo francés (a mai se’s aumens encara un pauc “miègjornau”).
Evidentament, volèm i creire, quora respondèm “es ma lenga” avèm besonh d’o creire. E ieu lo dise, qu’es ma lenga, perque es ma lenga, e qu’ai pas de besonh de me justificar per existir e èstre çò que soi, amai se çò que soi es en partida çò qu’aurai causit d’èstre (o d’èstre pas) o encara melhor, çò qu’aurai pas capitat completament d’èstre.
Enfin, dise coma totes, m’imagine, qu’es ma lenga, o puslèu qu’es una lenga que vòle faire mieuna, tot sabent que d’un costat aquò’s impossible e que caudrà ben arrestar de lor dire, a los que mòstran un interès per la lenga occitana e que volèm encoratjar de l’aprene, que l’occitan es facil per qu’es pròche dau francés, que lo parlam ja un pauc per amor que disèm ja quauques mots en francés eca. Nani, monsur! L’occitan, a un cèrt nivèu d’exigéncia, es una de las lenga mai dificilas, per un fum de rasons (socialas, lexicalas, sintaxicas, dialectalas, fonologicas) que m’es arribat de voler aprene, e crese encara que maugrat mos efòrts, se pòt qu’un jorn parle melhor anglés o portugués que non pas occitan (levat benlèu se m’acontente d’un occitan light, solide, coma lo que sètz a legir) per amor que per èstre simplament e completament una lenga que parlariá a un ponch tau que poguèsse venir un pauc mieuna, cauriá que foguèsse d’en prumièr la lenga de los que convivon amb ieu dins çò privat o çò public. Òr, se subjectivament lo vòle creire, me cau reconóisser qu’aquò’s pas lo cas. E s’internet o Facebook es plan practic, demòra qu’es de pauc de pes fàcia a la realitat sociala francesa. Rai.
Oblidem doncas la responsa “es ma lenga” per que fin finala l’es pas tant qu’aquò ni mai de tantes locutors e militants dau mitan associatiu occitan e aquò se compren plan, es pas brica un problèma en se, quand pensam a l’istòria sociala d’aquela lenga. Tot es normau. Se cau metre a acceptar seriosament, sens drama ni recit victimaire, la possibilitat e las modalitats de la “segonda vida” de l’occitan après sa mòrt sociala e son enterrament politic.
Atanben, l’identificacion “segonda” a la lenga e la cultura (per ieu foguèt per quin aquí a 20 ans en faguent mos estudis) estent pas viscuda coma un estimagta sociau que t’empacha de reüssir dins la vida, amai se personalament coma trabalhaire intellectuau un pauc ambiciós, l’accent occitan (e puòi la pèrda de l’accent) es estat subjècte a una ibridacion d’identitat particulara e problematica en cò mieu (au-dessús de Léger, soi clarament identificat pels locals coma un miègjornau accentuat, en Occitània soi clarament identificat coma un intellò parisenc o aparisenquit se per cas entresenhe mon interlocutor sus mas originas socialas e geograficas) l’adesion subjectiva au “contra-recit” occitan ven una font de riquesa, de creacion e de compreneson encara mai interessanta per las personas, sens quitar d’èstre totjorn construcha e un pauc problematica, per viure e afrontar los afars de la societat e las relacions amb los autres, uòi. Aumens, es antau que l’ai viscut ieu.
Lo prumièr ponch que retene doncas, es aiceste: “ma lenga” m’a permés de sortir d’un recit identitari nacionau ligat a d’imperatius politics d’un autre temps, amai se lo passat mai bèstia e lo present nòstre sembla de pus en pus conviure en tota amistat. E los aparaires d’aquel recit tan pèc, los dau monolingüisme nacionau e patriòta, los academicians franceses e totes los autres farandèls d’aquela farina, te dònan l’impression ridicula quora s’estudia un pauc la causa, de viure jota una menaça permanenta e imminenta, coma se deman poiràn pas pus crompar lor bagueta dins “la lenga de Voltaire” (o de Dupont), per que, supausant que las lengas minorizadas sián enfin reconoscudas per nòstra Republica, seràn oligat d’aprene l’òrre patois provincial retardat o ben, supausant que l’egemonia de la lenga anglesa ganhe l’exagòn a de bon e supère socialament lo francés, que se lor respondrà: “Oh ayame seaurri mistère Dupont, aï donte spik patois, ouate iz dat baguette iou are talkingue eubaout”?!
Aquel discors ideologic es dau tot ridicul e seriá pas que risible, se foguèsse pas aquel mite de la necessitat politica d’un monolingüisme social militant, institucionau, e per antau dire, sanitari, segon eles, que cada jorn fai que de trabalhadors de la cultura, de l’educacion, dau saber, de l’informacion eca. en lenga occitana se trapan dins una situacion escandalosa de precaritat e de mesprètz, per que, es clar, la cultura, lo saber, l’informacion es pas çò meteis e a pas la meteissa valor quora es en occitan(tornarem lo còp venent sus çò de la valor, de la lenga e dau trabalh), tot lo contrari, me sembla, de çò que son las “valors” oficialas de la République que son nom sembla èstre de mai en mai invocat per nòstre Rei Jupitèr coma lo d’una divessa pagana, lo fetiche politico-mistic d’una Nacion fantasmada (“oblidetz pas que sèm la Nacion francesa”, macanicha!), que fa servir de justificatiu a totas las mesquinariás, las ipocrisias, las messòrgas e l’ignorància mai nècia que l’ideologia nacionala d’un estat pòt produire dins la cabeça d’un òme o d’un pòble.
Enfin, coma se, per que la construccion de l’estat francés e de son ideologia nacionala a agut besonh d’una ideologia lingüistica justificant l’egemonia de sa lenga a un moment donat de son istòria (e tornarem pas faire l’istòria, los Occitans tanben l’avèm facha aquela França), cauguèsse manténer una pression absurdament fòrta sul pòble e acabar de destruire çò pauc que demòra de nosautres, per que te sembla qu’a lor vejaire, sens aquò las causas poirián cambiar dau jorn a l’endeman, e patatràs!, lo francés se trapariá reduch còp sec a una iscla perduda dins un ocean de patois (al pièger) o de globish (al mièlhs).
Acabarai en m’inspirar d’un tèxt plan amusant per mostrar que ne sèm sens dobte totjorn au meteis ponch, tèxt que mençona Felip Martèl dins lo capítol 6 “Travail famille patois: Vichy et l’enseignement de l’occitan”, de Le sourd et le bègue. L’école française et l’occitan (Presses universitaires de la Méditerranée, 2007) e que me faguèt plan rire. Se trapariá dins lo numero 10 de la revista Quercy datant de 1943 au moment que l’occitan (jos l’influéncia de l’ideologia mistralo-maurrassiana) es ensenhat per l’escòla, e ont los debats pedagogics, a prepaus de sas vertuts, sa valor, son plan animats.
Un institutor, Joan Bonnafous, favorable a l’ensenhament de l’occitan recep las atacas d’un autre institutor ostil al patois, reprenent los arguments abituals: càmbia de vilatge en vilatge, conois pas de gramatica, portarà tòrt a la conoissença dau francés que transformarà lèu en “petit nègre”. D’un ponch de vista politic, lo patois afortiriá lo separatisme, opinion qu’es tanben la de mai d’un legeire de la revista qu’atacan doncas en seguida las posicions dels occitanistas que participavan al debat, notadament un cèrt Majoral Bossac, president de la Societat d’estudis occitans de l’epòca:
#5 le cossí se ditz de faits e gèstes corrents es le problèma de tota lengua ensenhada e appresa en format escolar e litterari, e non pas en dialòg natural. L'occitan de la mameta e del papet, à taula, dins le casal, en passejada, aquò's de parlar utilitar. L'autre penjal èra la lengua de las velhadas e del raconte, per enriquir le vocabulari. L'escòla remplaça pas la passa naturala ô l'immersion, com disen.
Les nous occitanistas son d'autodidactes forcenats...
#5 Perque parli gascon? Que l'aprenói per'mor qu'èra la lenga deu monde dont gessi, e com tau, ua cara de l'umanitat, cara mia puishqu'ei la s'estant esparbalhada on me tròbi jo. Qu'èi creishut au miei de monde qu'avèn ua identitat: maghrébins, portugués, africans. Que n'èri drin gelós bissè, adara jo tanben qu'ei un monde culturau darrèr jo. E arron quin gai, quina embriaguèra aquera lenga a prononciar, e quina mei bona aubèrtura a la romanitat be m'i soi gahat! Qu'at cau díser l... Legir la seguida
#4 Mon melhor "professor d'occitan" de la vida de cada jorn es lo filh mai jove de l'escrivan catalan occitanista Manel Zabala. A cada question qu'el, tot jovenòt qu'èra alara, me pausava : "cossí se ditz aquò en occitan ?" demoravi tròp sovent mut e melancolic, mesurant tot lo mal que nos a fait e nos fa encara endurar la politica linguïsitca francesa despuèi sègles, politica acceptada e assumida per ma familha ascendenta sense resèrva de principi.
Per mon militantisme e mos estudis ... Legir la seguida
Occitan "light"
L'occitan de l'informacion que se lege en Jornalet es de melhor comprendre que l'occitan de la vida correnta, de cada acte dempuèis le levar dinc al cochar/colcar.
Ensajatz-vos en díser de votz auta, cada causa que fasètz, long de jorn.
S'avètz traucs de tròp, fasetz-vos accompanhar d'un iniciat al patués, o melhor anatz-vos'n al sieu l'accompanhar e l'ajudar...
L'occitan, lengua difficila
Justa remarca, mais aiçò val tanben per la practica orala, passiva/activa, de tota lengua, quand i à coexistència de dialectes locals vivaces vesins de la lengua officiala estandard, e d'aitant mai en occitan, que l'estandard, général e/ô régional, i es pas conoscut dels parlants naturals.
En dialògue de cap à cap, l'interlocuteur natiu s'adapta, mais en situacion de grop, le parlar natural torna vèner automaticament, e es à ' "estrangièr" de s'adaptar.
... Legir la seguida
#1 Pensi qu'es a nosaus meteis d'ensatjar de far de partenariats ambe los elegits, lor podem pas daissar las claus atal "cal far quicòm d'occitan".
Nos devem d'èsser una fòrça de propauzicion constructiva dins totis los domènis
Al mieu vejaire, cauriá, de primièr, que los elegits, balhan visibilitat a la lenga nòstra :
Dimenge, anèri al castel de La Reula (Gasconha Tolosana) proprietat del Conselh General de Garona Nauta : a la bibliotèca, cap libre en occitan; durant l'estiu, cap espectacle en occitan. sonque espectacles d'esperit parisenc, dignes de çò que se pòt véser al "plateau Beubourg" o sul "Boul Mich", cap visita en occitan….
Los occitans, dels organismes existants estant (OPLO, Ostal d'Occitàn... Legir la seguida


text:
Criptologia
La criptologia, etimologicament la « sciéncia dau secret », se pòt considerar veritablament coma sciéncia que despuei pauc de temps. Inclutz aquela sciéncia la criptografia — l'escritura secrèta — e la criptanalisi — l'analisi d'aquela d'aquí.
Se pòt dire que la criptologia es un art ancian e una sciéncia nòva : un art ancian que Juli Cesar ja l'emplegava ; una sciéncia nòva perqué es solament despuei leis annadas 1970 que venguèt un tèma de recèrca scientifica academic (valent a dire universitari). Aquela disciplina es ligada a fòrça autrei, per exemple l'aritmetica modulara, l'algèbra, la complexitat, la teoria de l'informacion, o encara lei còdes correctors d'errors.


text:
L' umor es una particularitat de l'èsser uman pron dificil de definir, que siá dins un concèpte unic coma dins qualques de la seunas varietats. Joseph Klatzmann, dins la seuna òbra L'humour juif ("L'umor jusieu"), o definís segon la seuna necessitat: «Rire per pas plorar». Mai pessimista, se pòt citar tanben Nietzsche: «L'òme patís tan profondament que deguèt inventar lo rire», concepcion que l'apròcha de la filosofia cinica e que constata que l'umor es, al fons, un tipe de catarsis o antidòte esperital.
Somariament, l'umor es una mena de distraccion e de comunicacion umana, qu'a la tòca de far que las gents que son infeliç rigan. Lo rire es, en mai, una de las rares causas que distria l'èsser uman e qualques espècias d'ominids dels autres animals; los etològs senhalan que l'umor es avant tot, un rictus qu'apareis sus los labras dels primats e que mostran quand aqueles son confontats a de situacions absurdas o incomprensibles per eles: mòstar las dents es un biais d'evitar una impulsion agressiva o de passar a l'acte per la mimica, un tipus de sublimacion. Atal mostrar las dents o rire, entre los umans es plan sovent ligat a una dissociacion d'eveniments que provarián normalament una prigonda inquietud e que a vegades s'associa amb lo malaür (umor negre). Encara, a vegadas se parla del rire nerviós coma un acte mancat del subconscient. D'aquel punt de vista, l'umor seriá un acte de purificacion que permetriá d'evacuar aquela violéncia, nascuda de la frustracion e del patiment.
L'umor, doncas, realizariá una foncion catartica coma aquela de las larmas, mas diferenta perque l'umor supausa una separacion e non una identificacion amb l'objècte qu'es lo supòrt d'aquel, un mesprètz e non una compassion. D'aquel deriva tanben la curiosa relacion sadomasoquista entre l'umorista e l'auditòri, que s'exprima dins lo rire; l'umorista se presenta fòrça frequentament davant lo seu auditòri coma rancunièr e umiliat. L'origina del tèrme umor ven de la teoria de las quatre umors del còrs de la medicina grèga, que regulavan l'estat d'arma: la bila, la flègma, la sang e la bila negra o atra bila. Lo caractèr umoristic correspond a l'umor sanguina.
Existisson diferents tipes d'umor adaptats a diferentas sensibilitats e grops umans. Per exemple, los nainats an l'abitud de rire mai de las casudas e trabucaments, mas comprenon pas la subtilitat de la satira o de l'ironia.
Tanben i a de variacions culturalas del sens de l'umor, que pòt far que çò que divertís dins un luòc lo fa pas dins un autre. Aquò es degut a çò que l'umor conta fòrça del contèxte, los a priori. L'umor negre se pièja sus d'elements tristes o desagradables que, per los far mai suportables, los transforma e cambiat en escarniment (l'umor josieu e lo britanic, per exemple, son sovent negres: una òbra de Thomas de Quincey se titula De l'assassinat considerat coma una de las Bèlas Arts e una autra, A Modest Proposal (1729), "Una modèsta propausa" de Jonathan Swift, tracta, ges de mai de prene los mainats pichons e lo utilizar coma aliment. Lo rire dins aquel cas es forçat e amar: « L'umor es la gentilessa de la desesperacion » (citacion atribuïda a Oscar Wilde). Pasmens, dins lo mond modèrne que se generalizèt l'usatge dels mejans de comunicacion de massas, las frontièras desapareisson e, per exemple, per Paul Reboux (À la manière de…), l'umor consistís simplament en donar cap d'importància dins las causas grevas, e ne donant tròp a las causas leugièras. Un exemple tipic de çò qu'es seriós e de l'apreciassion de çò qu'es vulgar seriá lo cinèma de Woody Allen. D'autre caire, cal senhalar que se tentèt d'utilizar l'umor coma un instrument educatiu.
Existisson qualques tecnicas especificas d'umor verbal, coma per exemple l'ironia, lo sarcasme o l'iperbòla ("Dieu moriguèt, Marx moriguèt e ièu gaudissi pas de bona santat", Woody Allen), l'enigma o definicion incomplèta o eliptica, la antitèsi, l'oximoron, l'atenuacion o litòtas, l'allusion, lo non sequitur, lo jòc de mòts, la satira, la parodia o lo paradòxe. E d'altres no verbals, se referents a una retorica parallela que jutja amb los gestes, posturas, casudas, limpadas, eca. que se nomenan abitualament l'umor de situacion. Se pòt, d'un autre caire, establir una autra taxonomia:
- Comic de gestes
- Comic verbal, qu'inclsís los jòcs de mòts
- Comic de mors
- Comic de situacion
- Comic de caractèr
- Comic de repeticion
Faguèron d'estudis mas o mens seriosos sus l'umor Aristòtel, Sigmund Freud, Arthur Schopenhauer o Henri Bergson.
En mai d'èsser utilizat dins la vida correnta, coma processus per evitar e curar las circonstàncias traumatizantas de la vida, tanben emplegat dins los espectacles e dins la literatura plan sovent e forma una part fòrça importanta de corrents literaris coma lo teatre de l'absurd. Los genres literaris comics son la comèdia, la craca e l'epigrama. Lo genre comic teatral de la comèdia provòca la catarsis o purificacion de l'espectator mejans lo rire e la distància. Al contrari del genre tragic qu'o fa per mejans de la compassion e las larmas. Platon afirmava que la tragèdia èra lo genre literari pòche de la veritat, alara que lo genre comic èra çò que pareis lo mens, e aquela foguèt la postura que mantenguèt Socrates a la fin del dialòg del Banquet.


text:
1015
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1015 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
La mòrt de l'evesque Brunon de Langres marquèt la disparicion d'un sostèn militar important per lo camp dau còmte de Borgonha en guèrra còntra Robèrt II a prepaus dau contraròtle dau Ducat de Borgonha. Ansin, lo còmte deguèt acceptar lo mantenement dau Ducat au sen de l'Ostau capecian. Robèrt II i nomèt son segond fiu coma duc. Pasmens, dins lo corrent dei premiereis annadas, lo senhor vertadier dau Ducat demorèt lo rèi.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Conclusion d'una aliança ambé Pisa per mandar una flòta comuna s'opausar a la conquista de Sardenha per l'emir de Denia.


text:
Tornam publicar çai jos un extrach del libre Temps tres de Robèrt Lafont publicat a cò de Trabucaire en 1991. Lo tèxt es pagina 194.
L'autor discutís aicí lo rapòrt sovent conflictual que i a, entre : d'un costat la necessitat, per la salvar, de normar la lenga en situacion de diglossia ; e de l'autre lo desir dels locutors d'afortir una autenticitat, una identitat locala, via la lenga. Met en relèu la trapèla qu'aquel conflicte recaup.
Robèrt Lafont nos avertís : « lo poder d'Estat [aquí] tròba un terren favorable per enebir una recuperacion. »
Cossí recuperar la lenga
La vertat de la carrièra es lo mercat liure de las paraulas. Las comunicacions lingüisticas son bravament putassièras : escàmbian los recorses dels sistèmas en contaminacions gostosas. Aital vivon las lengas, es-a-dire que mòron a cada moment dins lor identitat per se'n far de nòvas, transitòrias. Lo pensament de la puretat es plan lo darrièr qu'an los passejaires ordinaris del brulhadís del lengatge, mèstres inconscients, mesconoissents, estraçaires, escampaires del tresaur de familha. Una boca dobèrta es coma una man traucada. Degun a pas jamai pogut arrestar aquel movement, aquelas illegalitats, aqueles desequilibris, que son la quita plus-valua de l'òbra que menam quotidianament per congrear lo sens amb las sillabas. Los policièrs del lengatge, academicians, pedagògs, se maineron e se mainan cada jorn de terrorizar l'usatge, de lo metre en tiradors de sistèma, e de reglar cada sistèma en autarquia. Mas lo besonh vital de parlar qu'a l'òme es pas un besonh de lenga.
Pasmens lo reglatge (la normativizacion) jòga un ròtle particular dins los cases diches de diglossia. Sus aqueles ponches, o frontièras, vertadièrament critics de l'escambi, se tracta pas pus de libertat mercadièra, mas al contrari d'una tirania qu'un sistèma sostengut n'aclapa e n'esclapa un sistèma abandonat. Lo mercat es farlabicat. A cada còp, se projectan dins un afrontament de parladissas una injustícia d'istòria, una usurpacion de poder social. Lo restabliment de la justícia demanda doncas lo retorn a l'egalitat de las armas. La nòrma, pels vençuts e pels ocupats del lengatge, es una esplecha de liberacion. Lo besonh de lenga, se nais, es aquí un desir liberatòri.
Abordam aicí lo grand problèma de la recuperacion d'una lenga dins l'us social. Se ne coneis plan las condicions. La remonta d'una situacion diglossica se pòt pa far sens levar l'usatge de la lenga sotmesa al nivèl d'una comunicacion normala, es-a-dire globalament sociala, dins un espaci sufisent per assegurar la normalitat. Aquò vòl dire qu'un sistèma comun deu èstre mes en foncion en dessús de l'esparpalhament dialectal e sota-dialectal, simptòmas de retard istoric e d'acantonament sociologic. Una territorializacion de contraofensiva sola pòt respondre a la desterritorializacion qu'opèra la lenga dominanta. Del meteis movement, lo sistèma dominat deu reconquistar los registres (en general los de la vida sociala dicha « auta » e los de la conceptualizacion abstracha) qu'a perduts.
La practica qu'avena d'aquela necessitat teorica es pas simpla, perque cal comptar amb una vertadièra resisténcia de l'estatut de dominància dins la consciéncia dels dominats. La diglossia s'apara a ela-meteissa. L'usatgièr s'encaprícia e s'encabra contra l'esclargiment que li es propausat. Soventes còps reprodutz l'ierarquia que condemna l'usatge sieu : aquò's lo comportament que l'escòla catalana de sociòlinguistica a definit coma autò-òdi. Aitan sovent, cèrca un refugi dins una subrevaluacion, a registres, de la lenga dominada : ela es capable de performància superioras a las de la dominanta dins l'expression dels sentiments pus interiors coma de las realitats corporalas inferioras, ela ganha en lengatge visceral çò que pèrd en lengatge d'intellecte. Se tracha aquí de fantasmas d'oralitat, mas tanplan d'escritura : una literatura abondosa, de còps força simpleta e flaca, mas de còps talentosa, se reclama en situacion diglossica del « geni del pòble », aquela trapela ideologica totjorn en plaça, quand n'es de besonh, per perlongar una inegalitat d'estatut social.
En mai de tot, la normativizacion se tusta al sentiment localista, el-metei subredeterminat d'ideologia populista e de mites d'autenticitat. Lo poder d'Estat i tròba un terren favorable per enebir una recuperacion. Mas se pòt pas ni mai ne far un mespretz abstrach.
Robèrt Lafont


text:
Dimècres, 13 de mai de 2015, 03h00 Societat,Lenga,Escòla,Cultura
> Comtat de Niça > Costiera Niçarda
Lo diluns 20 d’abril èran 12 escolans de terminala ostelariá-restauracion, del Licèu de prestigi Paul Augier de Niça, a se lançar per la tretzena edicion de la dictada en occitan niçard.
Es al retorn de las vacanças de la prima, l’11 de mai, qu’aguèron l’astre d’èsser premiats per l’APLR (Associacion Per las Lengas Regionalas) e la ràdio niçarda Niça Pantais (escrich “Nissa Pantai”) e felicitats per lor professora d’opcion occitan, Clementina Comte.
Es l’escolana Linda Serravalle qu’obtenguèt lo primièr prèmi, seguida de prèp per Graslan Quentin e Falcoz Fanny.
La direccion, representada pel cap d’establiment Sénher Marie e son adjunta Dòna Vial-Pradel, manquèt pas de felicitar calorosament los premiats e de mercejar sincèrament lo president de Niça Pantais, Cristòu Daurore, lo vicepresident e ancian escolan del licèu Paul Augier, Jonathan Santilli, e Reinat Anfosso, representant de l’APLR, per lor preséncia e lor generositat.
La professora clavèt l’eveniment en felicitant totes sos escolans, fièra de lor percors e de lor investiment en classa e per la dictada. Foguèt l’ocasion de valorizar la lenga pròpria de Niça en amassant de practicants joves e mens joves a l’entorn de valors comunas.
Clementina Comte


text:
Dijòus, 13 de setembre de 2018, 03h00
Aquel estiu se debanèt la 3a edicion de Lamas d'Òc a Margaridas, pròche Nimes. Es un Salon dau cotèu iniciat per Mick Gillet, que recampa cada an un molon d'expausants venguts de'n pertot. Dins nòstre reportatge, vos menam dins lei coliças d'un saber-faire, au rescòntre de Mick Gillet, de l'animator fargaire Cristòu Grangé e de coteliers coma Deidier Lascombe e Sebastian Fuster, entre autrei. Una virada brèva mai que vos mostrarà l'èime d'aquela manifestacion particulara, que pas gaire de cotèus se semblan fòrça entre lei estands nombrós. Un reportatge d'Amada Cròs.


text:
Aquí repertoriats los diferents luòcs d’ensenhament public dempuèi la mairala fins al superior. Podètz zomar per obténer las coordonadas completas.
- Clicatz sus (calques) puèi sus per afinar la vòstra recèrca segon lo nivèl d’ensenhament recercat, opcion o bilingue.
- Ensenhament bilingue en classas de mairala
- Ensenhament bilingue en classas primàrias
- Ensenhament bilingue en collègi
- Ensenhament opcional en collègi
- Ensenhament en licèu
- Ensenhament post bac e superior
- Sensibilizacion en mairala e primari
Per nos senhalar una error, clicatz aicí


text:
Une exposition sera présentée à la bibliothèque municipale Lamartine : "Camins de trobar, l'invention lyrique occitane des trobadours" du 1er au 16 avril 2018, avec le jeudi 5 avril à 18h 00 une présentation de celle-ci: illustrations musicales et commentaires thématiques.
En soirée,à 20 h 30, ( le jeudi 5 avril 2018) un concert à la cathédrale de Mende, "l'art lyrique des troubadours" par le groupe Troubadours Art Ensemble (Gérard Zucchetto et 3 musiciens / chanteurs)
Dictada Occitana nò 21 – 27 de genièr de 2017 – Corregit
Conan Doyle - Pèire Beziat
(Lo Monde perdut, I.E.O. Edicions, 2017, p. 106-107)
LO SOPAR RAUBAT PEL PTERODACTIL
Arribèt aiçò : Lord John aviá tirat un ajotí – quicòm coma un pichon pòrc. L’aviá donat per mitat als indians e nosautres fasiam còire l’autra mitat sul fuòc. Quand lo ser tomba ven un aire fresc e totes èrem agromelits al torn del fuòc. La nuèit èra sens luna mas i aviá qualques estelas e podiam véser sus una corta distància a travèrs la plana. E ben, subran, de l’escuresina de la nuèit, quicòm arribèt lançat en fiulant coma un aeroplan. Nòstra còla en entièr se cobriguèt dins un pas res d’un pali d’alas de cuèr. Aguèri la vision subta d’un còl long coma lo d’una sèrp, d’un uèlh roge e ferotge e d’un bèc gròs que clacava e qu’èra cargat – a mon estabosiment – d’una rengada de pichonas dents blancas e lusentas. Lo temps de dire amen e s’èra tornat envolar amb lo nòstre sopar. Una ombrassa negra planèt dins l’aire a dètz mètres, sas alassas amaguèron las estelas e puèi s’avaliguèt de l’autra part de l’embauç al dessús de nosautres. Demorèrem sèits, embaboquits e silencioses al torn del fuòc coma los eròis de Virgili quand las Arpias lor davalèron dessús. (Total : 190 mots)
Per las quatre categorias : pichons - collegials - liceans - adultes :
Arribèt aiçò : Lord John aviá tirat un ajotí – quicòm coma un pichon pòrc. L’aviá donat per mitat als indians e nosautres fasiam còire l’autra mitat sul fuòc. (27 mots) (Aicí s'arrèstan los pichons.)
Quand lo ser tomba ven un aire fresc e totes èrem agromelits al torn del fuòc. La nuèit èra sens luna mas i aviá qualques estelas e podiam véser sus una corta distància a travèrs la plana. (27 + 37 mots = 64 mots) (Aicí s'arrèstan los collegials.)
E ben, subran, de l’escuresina de la nuèit, quicòm arribèt lançat en fiulant coma un aeroplan. Nòstra còla en entièr se cobriguèt dins un pas res d’un pali d’alas de cuèr. Aguèri la vision subta d’un còl long coma lo d’una sèrp, d’un uèlh roge e ferotge e d’un bèc gròs que clacava e qu’èra cargat – a mon estabosiment – d’una rengada de pichonas dents blancas e lusentas (64 + 67 mots = 131 mots) (Aicí s'arrèstan los liceans.)
Lo temps de dire amen e s’èra tornat envolar amb lo nòstre sopar. Una ombrassa negra planèt dins l’aire a dètz mètres, sas alassas amaguèron las estelas e puèi s’avaliguèt de l’autra part de l’embauç al dessús de nosautres. Demorèrem sèits, embaboquits e silencioses al torn del fuòc coma los eròis de Virgili quand las Arpias lor davalèron dessús. (131 + 59 mots = 190 mots)
Lo SENHAL N° 88 a espelit! Abonatz-vos...
A.D.Oc.
Espace Jean Jaurès
1, Rue Charles Morel
48000 MENDE
Téléphone : 04.66.49.12.03
Mail: 48adoc@gmail.com
Si vous désirez adhérer à l'A.D.Oc, téléchargez le bulletin d'adhésion ici
Retrouvez toute l'actualité de l'A.D.Oc.
Rejoignez nous sur Facebook!


text:
BTR-70
Lo BTR-70 es un veïcul de transpòrt de tropas sovietic desvolopat dins leis annadas 1970. Es una evolucion dau BTR-60 e es equipat de dos motor d'esséncia, d'uech ròdas motritz, d'un blindatge leugier (entre 6 e 20 mm), d'un sistèma de vision infraroge, d'un estabilizator de tir, d'una proteccion NBC e d'un sistèma intèrne anti-incendi. Es tanben amfibí. Son armament es fach de doas mitralhièras de 14,5 e de 7,62 mm (ò 12,5 e 7,62 mm sus certanei versions). A un equipatge de 3 òmes e pòu transportar 7 soudats ambé son equipament.
Foguèt adoptat per lo blòt sovietic e Romania fabriquèt la sieuna version. Après la Guèrra Freja, demorèt utilizat per lei país d'Euròpa Orientala e per leis estats successors de l'URSS. A participat a ges de combat important mai son comportament foguèt jutjat bòn per lei fòrças de l'ONU en Iogoslavia.


text:
Acamp del Conselh Scientific d’APRENE.
Pr’amor de la sieuna activitat, 155 regents son estats titularizats per far la classa en immersion en occitan.
Aquò vòl dire que a cada annada escolara que passa, l’estat remunèra quicòm coma 155 000 oras d’occitan corrèctament pagadas.
Fins a 2010, lo ròtle de l’establiment Aprene èra mai que mai de preparar los candidats als concorses.
Gràcias a la cultura tant associativa coma pedagogica e lingüistica, pacientament bastida, espelida dempuèi mai de trenta ans dins las escòlas e las classas Calandreta, permetèt de metre en plaça una formacion exigenta e qu’a provat son eficacitat.
Dempuèi la rintrada d’agost de 2010, las condicions an cambiat : l’encastre novèl de la masterizacion convida nòstre establiment a créisser del costat de l’exigéncia universitària, e mai nos daissa pro de libertat per laurar nòstras especificitats. Pr’amor d’aquò refortissèm nòstras recèrcas, en particular cap a l’immersion lingüistica, la pedagogia institucionala, lo program familhas de lengas, l’istòria, las matematicas, lo patrimòni comun immaterial e los aprendissatges non conscients .
L’establiment Aprene a reformat lo sieu Conselh Scientific ont d’associatius, de regents e d’universitaris s’assòcian per un trabalh de produccion ric e dobèrt. Es una escasença de las bèlas per definir, apregondir, e balhar de carn a un vertadièr sector recèrca a Aprene.
Nascuts dempuèi qualques annadas ja, aqueles domenis de recèrcas prioritàrias resultan de l’experiéncia aquesida.
Fasèm náisser, bailejar e acompanhar de recèrcas aplicadas e de publicacions scientificas apiejadas sus nòstra realitat demercé lo formidable laboratòri per la pedagogia, per l’immersion e pel plurilinguisme que son las nòstras classas Calandreta.
Lo Conselh Scientific d’APRENE n’es lo crusòl, tot d’estrambòrd e de rigor !
Ligam cap als memòris publicats


text:
Motivation et fonctionnement de l'imprimé politique en occitan de la période révolutionnaire / Henri Boyer
Boyer, Henri
Comunicacion d'Enric Boyer a l'escasença del Collòqui organizat pel Comitat Marianna a Puèglaurenç los 15 e 16 d'abril de 1989, publicada dins : La Révolution vécue par la province : mentalités et expressions populaires en Occitanie.
Enric Boyer es linguista, Professor emerit a l'Universitat Paul Valéry de Montpelhièr, cercaire en sociolinguistica, linguistica diacronica e didactica de las lengas-culturas.


text:
Genotipe
Lo genotipe e una partida donada de l'informacion genetica (composicion genetica) d'un individú[1]. Lo genotipe d'un individú es donc la composicion allelica de totes los gèns d'aqueste individú. La definicion de genotipe sevís tanben quand se considèra la composicion allelica d'un individú per un nombre restrench de gèns d'interés. Per exemple, s'existís doas formas du gèn X: l'allèle Xa e l'allèle Xb, alara lo genotipe d'un individú pel gèn X pòt èsser o omozigòt (Xa/Xa o Xb/Xb), o eterozigòt (Xa/Xb). L'òme possedís doas copiás de cada gèn, donc potencialament, 2 allèles diferents al maxim (levat en cas de malautiá, coma dins los cas de trisomia 21, ont se reapa tres cromosòmas a la 21n parelh, donc tres copiás per un mèsme gèn).
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo genotipe es l’informacion portada pel genòma d’un organisme, contengut dins cada cellula jos forma d’acid desoxiribonucleïc l'ADN. Portat pels cromosòmas, es localizat a l’interior del nuclèu pels eucariòtas e dins lo citoplasma pels procariòtas. Dins la molecula d'ADN, es la sequéncia dels nucleotids que constituís l'informacion genetica.
Per l'òme, s'estima que lo nombre de gèns es comprés entre 25 000 e 30 000. Existís per una majoritat d'aquestes gèns diferents allèles dins la populacion. S'existís tres genotipes diferents possibles per un gèn existant jos dos formas allelicas, es aisit d'imaginar lo nombre faraminós de genotipes possibles per un individú. Es per aquò que se dich que sèm totes diferents: es nautament improbable que dos individús ajan, a l'azard, eritat dels mèsmes allèles per totes lors gèns. Lo bessons verais fan excepcion a aquesta règla, son eissits de la mèsma cellula uòu (zigòt), e donc de mèsme composicion allelica.
Relacions genotipe/fenotipe[modificar | modificar la font]
Genotipe e fenotipe son de termas inventadas par William Bateson al començament del sègle XX. es lo mèsme Bateson que prepausèt en 1905 li tèrme « genetic » per designar la sciéncia de l'ereditqat e de la variacion.
Lo genotipe determina los caractèrs d’un individú, constituissent lo fenotipe, e se transmet dels parents a lors descendents.
Lo fenotipe es l'ensemble dels caractèrs observables d'un individú, a cada escala: macroscopica (la color dels uèis), cellulara (la concentracion sanguina en emacias) e moleculara (l'activitat d'una enzima). L'expression del genotipe produch (en partida) lo fenotipe. Autrament dich, la composicion allelica de cada individú per cada gèn produirà un fenotipe particular a cada còp. Per exemple, la color de la pèl pòt variar seguent la composicion allelica dels individús pels gèns implicats dins la via de biosintèsi de la melanina (escala moleculara), lo pigment que colora la pèl (escala macroscopica). Las personas de color negra possedissent d'allèles codant d'enzimas fòrça activas per la produccion de la melanina, al contrari de las personas de color blanca. Lo genotipe es pasmens pas sol responsable del fenotipe: l'environament i ten tanben unas partida non negligible. Aquesta observacion triviala pòt èsser illustrada atal: Per un genotipe egal (bessons verais) se un enfant passa sas jornadas al solelh, en plen estiu per exemple, bronzarà (produira mai de melanina), alara que son besson, que preferís jogar à l'ombre, demorarà blanc. Lo fenotipe (color de la pèl) serà donc diferent amb genotipe egal.
La relacion genotipe-fenotipe, malgrat son aparenta simplicitat e l'extraordinari vam que'n resultèt per la sciéncia genetica, demora un problèma central de la biologia contemporanèa. En efièch, conéisser lo fenotipe total (es a dire l'ensemble dels fenotipes o « fenòma ») d'un individú demandariá de l'observar amb totas las aisinas d'analisi possiblas e dins totas las escasenças e mitans extèrnes e intèrnes possibles. E mai d'aquesta dificultat practica de definir exaustivament la relacion genotipe-fenotipe i a una autra mai fondamentala: los 25000 (environ) gèns umans sufison de segur pas als innombrables caractèrs fenotipics d'un individú uman e perqué lo genotipe producha sonque en partida lo fenotipe. L'autra partida pòt demorar fòra dels "gèns" classics, per exemple dins de regions intergenicas exprimissent d'ARN (pichons ARN non codificants (ARNnc)) o, alternativament, èsser pas genetic (non inscrich dins l'ADN) mas epigenetic (per exemple dependenta de l'estat de la cromatina).
Waddington que portèt al vam lo tèrme epigénetica a l'onor disiá de biais visionari a partir de 1939 : « the appearance of a particular organ [is] the product of the genotype and the epigenotype, reacting with the external environment »[2].
Genotipe e ereditat[modificar | modificar la font]
Cada individú produch dins sos gonadas de gametas masclas o femas que,fusionant, produsent un zigòt/una cellula uòu, vodat a donar un novèl individú. La produccion de cada gameta passa per doas divisions cellularas successivas originals, regropadas jol nom de meiòsa. Pendent aquesta meiòsa, cada parent reduch la quantitat d'informacion genetica que donarà a cada gameta: se passa d'una cellula diploïda (doas copiás de cada gèn, donc potencialament dos allèles diferents) a de cellulas aploïdas (una sola copia de cada gèn, donc un sol allèle). Un gameta conten donc qu'una copia de cada gèn de l'individú parent. Un parent transmet donc totes sos gèns, mas pas totes sos allèles (sonque un sus dos dins lo cas d'un gèn eterozigòt). Pendnet la formacion de la cellula uòu per fusion del gamèta mascle e del gamèta femne se restaura una cellula diploïda, amb doas copias de cada gèns, mas a la composicion allelica retocada, qu'es ni aqueste del paire, ni aqueste de la maire, mas una mescla dels dos. Per exemple, se pel gèn X lp paire èra omozigòt Xa/Xa, e la maire omozigòt Xb/Xb, alara l'enfant serà eterozigòt Xa/Xb, que cada parent aurà donat una version (un allèle) del gèn X. Lo genotipe d'un enfant es donc lo resultat de la mescla d'una partida del genotipe del paire e de la maire.
Genotipe e mutacions[modificar | modificar la font]
L'existéncia de diferents allèles d'un mèsme gèn es lo fruch de mutacions. Un gèn còde un produch (ARN o proteïna) qu'a una foncion dins l'organisme. La sequéncia d'aqueste gèn es pas constrencha per totas las basas que la compausan, tanben de mutacions dichas "silenciosas" pòdon arribar sens provocar d'alteracions del foncionament del produch d'aqueste gèn. L'allèle atal creat (es plan diferent de l'allèle de que deriva, es donc un novèl allèle) se propaga dins la populacion per un mecanisme nomenat deriva genetica. A vegada aquesta mutacion fa lo produch del gèn mai eficaç, çò que dona un avantatge selectiu a l'organisme que pòrta aqueste allèle. S'es avantatjat al respècte dels autres membres de la populacion, aurà tendéncia a subreviure mai de temps, e donc à transmetre mai sos gèns: i a donc seleccion positiva d'aqueste allèle, e se propaga dins la populacion mai rapidament que per deriva genetica. E en darrièra escasença, aquesta mutacion pòt èsser deletèra pel foncionament del produch del gèn, e es mai sovent contra seleccionada se son efièch s'exprimís, e va damatge a l'organisme. Mas, s'aquesta mutacion inactiva l'allèle, lo segond allèle foncional pòt sufire a gardar un fenotipe normal. Aquesta mutacion es nomenada recessiva, qu'a pas d'incidéncia sul fenotipe a l'estat eterozigòt. Pòt donc se propagar per darive genetica. Pasmens, quand dos individús portaires d'aquesre allèle deletèr se torna, pòdon ambedós doner l'allèle mutat (1 escasença sus 4), çò que provocarà un fenotipe malaut per l'enfant.
Genotipe e malautiás[modificar | modificar la font]
Sovent, per la caracterizacion d'una malautiá, se cerca quina partida i prend lo mitant, e la genetica. Unas malautiás son unicament ligadas a l'environament (varicèla), e d'autres entièrament al genotipe (malautiá de Huntington). D'autras malautiás son dependentas doas compausantas a de gras diferents (recentament foguèt descobèrt una causa genetica a l'autisme). Existís mai d'un metòdes per determinar se una malautiá es d'origina genetica: s'estudia de pedigree, per ensejar de mostrar una agregacion familiala de la malautiá, signa de la transmission de l'allèle morbid al sen de la familha. Se la frequéncia d'aparicion de la malautiá es mai nauta dins la familha que dins la populacion generala, aquò traduch una causa genetica. Quand se sopçona fòrça la malautiá d'aver una origina genetica, s'ensag de localizar lo gèn responsable (estudi de ligam amb de marcaires genetics: microsatellits o SNP). Un còp lo gèn isolat e caracterizat, se pòt estudiar l'allèle delétèr. La deteccion del genotipe d'un individú, pendent un diagnostic prenatal per exemple, permet d'estimar la probabilitat qu'un individú desvolopa una malautiá, e de metre en plaça de biais precòç un tractament coma cal.
Botanica[modificar | modificar la font]
Per las plantas, qu'an pas de sistèma immunitari a base d'anticòrs coma los umans, de genotipes diferents pòdon « coabitar » sens problèma per formar un mèsme individú. Es perque se pòt far un empèut de las plantas sens damtge, alara qu'una luta medicamentoda de contunh es imperativa per assegurar lo manten d'un empèut uman e empachar lo rebrot.
Atal, per las plantes, es corrent que de mutacions de borrons o d'infeccions viralas modifican una partida del patrimòni genetic. Aqueste fenomèn foguèt e es sempre a l'origina de seleccion de cultivars plan interessants.
Lo genotipe es escrich dins un lengatge universal[modificar | modificar la font]
Pendnet la transgenèsi, l'organisme receveire es capable d'expleitar l'informacion genetica detenguda pel transgèn (gèn transferit). En efièch, aqueste organisme exprimarà lo caractèr contrarotlat per aqueste transgèn: l'informacion genetica es inscricha dins l'ADN d'aqueste transgèn segon un mòde universal.


text:
L'Escòla Occitana d'Estiu de Vilanuèva d'Òut
Comentaris
Siatz lo primièr a depausar un comentari !
Apondre un comentari
Deu 12 au 18 d'agost de 2018 se debanè la 44au edicion de L'Escòla Occitana d'Estiu de Vilanuèva d'Òut.
Aquesta escòla qu'estó creada en 1976 entà perméter a tots d'apréner o de's perfeccionar en lenga occitana dab cors de tots nivèus, talhièrs de danças, de cantas ...
Qu'anèm a l'encontre deus professors e estudiants d'aqueste edicion.
Durada : 4 min 15
Disponibla dusca lo 27/09/2019


text:
Saint-Paul-en-Pareds
Saint-Paul-en-Pareds es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa géographiquement sul vessant oèst de l'anciana cadena trucada la « Gâtine Vendéenne » Lo primièr document en relacion amb la glèisa de Sant-Paul-en-Pareds data de 1179. Lo bourg se desvolòpa a l'entorn del castèl aluenhat de près de 1 km de la glèisa paroissiale, particularité #qu'es a l'origina de la legenda de las farfadets, mas avança comblée uèi. Sant Paul en Pareds garda encara de polits vestigis architecturaux e desvolòpa un torisme verd amb la creacion de nombrós sentiers pédestres.
La commune se situe géographiquement sur le versant ouest de l’ancienne chaîne appelée la « Gâtine Vendéenne » Le premier document concernant l’église de Saint-Paul-en-Pareds date de 1179. Le bourg se développe autour du château éloigné de près de 1 km de l’église paroissiale, particularité qui est à l’origine de la légende des farfadets, mais distance comblée aujourd’hui. Saint Paul en Pareds garde encore de beaux vestiges architecturaux et développe un tourisme vert avec la création de nombreux sentiers pédestres.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Jugasan
Jugasan, oficialament en francés Jugazan, es una comuna occitana deu Vasadés istoric [1], lingüisticament gascona, en Guiana, administrada per lo departament de Gironda e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son : Iugazan, sense data, Iugasan, en 1184-1192 [2]. Dauzat considèra qu'aqueth nom galloroman es escur, mes prepausa sense certitud lo nom d'òme Jucundius emb lo sufixe -anum [3]. Bénédicte Boyrie-Fénié prepausa pas de nom d'òme, mes un tèrme vengut deu latin jugatione(m), una mesura agrària, associada au sufixe -an, de valor locativa [4].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Brana; es adara deu canton deus Tuquets de Dordonha.
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1793, lo territòri de la comuna devé estar pus petit per explicar una populacion tan bassa; au contrari, la populacion de las comunas vesinas baisha de 1793 a 1800, mes es pas una pròva absoluda
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f145.item.zoom
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 172
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 371
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 172


text:
Dorsièr – ” L’espaci Nòrd-Occitan ” / Entrevista : Julian Pochelon
Julian Pochelon es lo creator de l’associacion « La Retornada » qu’òbra per la promocion de la lenga d’òc a Tença,
sus lo planetestèu dau Vivarés-Linhon, un luec de confinhas entre Velai, Nòrd Vivarés, auvernhat e vivaro-alpenc,
a quauquei quilomètres de la zòna dau francoprovençal.
Julian Pochelon, coma siatz tombat dins l’ola magica de l’occitan ?
Soi d’una familha païsana, d’un país a chaval entre Lèire Nauta e Ardecha, a la boina coma se ditz en vivaroalpenc. Ai creissut amb la preséncia de la lenga, subretot mos grands que parlavan entre-z-ei en linga d’òc. Ai agut lo parlar dins l’aurelha. Quò m’agradèt e m’i interessèri mai, plus tard, quand descobriguèri Massilia e comprenguèri qu’èra una cultura viva, joina.
Coma l’avètz apresa ?
Rescontrèri Sandre Arnaud qu’es ara professor al Puèi de Velai mas qu’a l’epòca èra regent d’una calandreta, aviam totes dos vint ans. Me diguèt que podiá m’ajudar e nos sèm botats a far d’occitan amb el, cada mècres. Nos sèm fach nòstre cors, amb mon fraire e d’amics. Quò durèt un temps puèi anèri seguir de corses amb Joan Roux al Puèi de Velai pendent cinc ans. Es coma aquò que me botèri a conéisser las veaas (las causas, coma disèm aquí) de l’occitan.
Puèi, avètz vougut vos implicar per la lenga, obrar ?
Òc. Èri ja organizator d’un festenal de reggae electro, aviáu una experiéncia de l’associatiu e me diguèri que quò seriá ben de crear un eveniment cultural occitan. Me mandèri a l’aiga solet e montèri lo festenal de « La Retornada », en 2013, a Retornac ont demoravi a aquel moment. Faguèri venir La Talvera e Lo Dalfin, una programacion nòrd occitana en fach, sèm plan dins la tematica !
Un primièr assai abans d’o faire a Tença.
Òc, es aquò, en 2014, lo festenal se faguèt a Tença : es una ciutat amb una identitat fòrta, sèm dins la montanha, i aviá una demanda aquí. Ara es un rendètz-vos annadièr e a permés d’estructurar l’associacion. Tença es ma vila, es aquí que voliáu passar a l’accion per l’occitan.
Una associacion que s’estructurèt e que comencèt d’alargar sei domenis d’accion justament ?
Quora se faguèt la primièra « Retornada » a Tença, botèri un papièr sul luòc de la fèsta, una aficheta ont i aviá marcat : « qual es que voldriá parlar la lenga d’òc a Tença ? » 45 personas se marquèron ! Comprenguèri que i aviá un interès mai fòrt que previst, me diguèri que chaliá far quicòm. Montèri alara los primièrs atalièrs de lenga, en vila. Ne soi un animator mai qu’un professor, soi aquel que manda las discutidas e empura las charradissas. I a dos gropes d’un vintenat de personas amb doas apròchas diferentas, dos biaisses de trasmetre la lenga. Diriáu que n’i a un qu’es mai demandaire d’una lenga especifica, del nòstre, un grop que retròba mai que mai lo plaser de parlar l’occitan dins sa varianta montanhòla e l’autre grop qu’es mai « alternatiu » e mai virat cap a la lenga d’òc estandard. Quò empacha pas de partejar de moments totes ensems, los uns e los autres… Soi ben content, es una aisina de trasmission qu’es en plaça e que fonciona franc, mescla de gents diferents : es intergeneracional e dobèrt, vaquí l’idèa !
Adonc un polit trabalh de trasmission e de socializacion de la lenga, tanben ?
Socializar la lenga es una tòca importanta a « La Retornada ». Volèm botar la lenga per charrièra, volèm que se vegèsse, que s’ausiguèsse ! Lo festenal es ja dins aquela amira mai ara, amb la creacion de « L’Ostal de la Linga[1] », en plen centre vila de Tença, es encara mai evident. Avèm un local, sèm visibles, nos fa un luòc de recampament e una veirina per nos far encara mai conéisser. Quò fa ara 1 an que sèm installats, sus la plaça, e vesèm ben la reaccion de las gents : se tornan botar a parlar la lenga. Avèm un amic que ten un bar e decidiguèt, per exemple, de servir en occitan cada març de matin !
[1] La linga : varianta nòrd occitana de l’encontrada de Tença per « lenga »
Aquò torna, es la « Retornada », lo regrelh, lòngamai… un festenal, de cors, un ostal : podèm dire que n’avètz de trabalh ! Qual es que s’entreva de tot aquò ?
Ieu, mai que mai, que soi ara, en partida, salariat per l’associacion en mai de mon mestièr de paisan. Avèm tanben una persona qu’es en servici civic, Océane Charras, es aquí cada jorn, per trabalhar sus l’infografia, lo site internet, nòstra comunicacion e la comunicacion del festenal. « L’Ostal de la Linga » es tanben una botiga ont se tròba de libres, de documents sus l’occitan, de disques etc… Se pòt consultar las causas sus plaça, manlevar, crompar, passar un moment amb nosautres, tot simplament, demandar d’entresenhas sus l’occitan.
En 2018, lei projèctes son nombroses ?
Segur. Venèm tot just de sortir un pichòt libreton sus la conjugason de la varianta occitana del Velai, es una primièra experiéncia d’edicion que volèm perseguir. Avèm lo projècte de fargar una colleccion amb de tematicas : gramatica, vocabulari, patrimòni… Volèm trabalhar sus l’òc de nòstre caire, sas especificitats e o far conéisser. Las idèas mancan pas, sèm en plena emulsion. Trabalham tre ara sus l’edicion que ven del festenal que se debanarà los 6,7 e 8 de julhet amb entre autres, lo grop Goulamas’k. L’occitan retròba sa plaça a Tença, dins la vida vidanta. Coma se ditz aquí « sèm franc contents » e tot aquò nos dona l’enveja e la fòrça d’anar encara mai luènh.


text:
1763
Aquesta pagina concernís l'an 1763 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Fin de la Guèrra de Sèt Ans ambé la signatura dau Tractat de París lo 10 de febrier. Per França, aquela patz èra una desfacha importanta ambé la pèrda de la quasi totalitat de son empèri coloniau :
- en America, perdiguèt sei territòris continentaus (Canadà e Loïsiana) e plusors illas dins leis Antilhas. Ansin, lo nòrd dau continent foguèt d'ara endavant unicament dominat per lei Britanics.
- ais Índias, la situacion èra similara. París gardèt unicament cinc comptadors sensa valor militara vertadiera laissant lo contraròtle de la peninsula a son adversari.
- en Africa, la colonia de Sant Loís passava contraròtle anglés e lei Francés gardavan solament la pichona illa de Gorèa. Ansin, tota progression lòng dau riu Senegau èra enebida.
En consequéncia, França perdiguèt son reng de premiera poissança mondiala e lo laissèt a Londres. Pasmens, a tèrme cort, lo govèrn francés decidèt de preparar una guèrra de revènge. Per aquò, comencèt una importanta campanha de modernizacion de l'armament, especialament au sen de la flòta, e dau comandament qu'èran estats fòrça marrits durant lo conflicte. Autra consequéncia, la situacion catastrofica dei finanças francesas anava pauc a pauc menar a d'importants trèbols intèrnes e, finalament, a la Revolucion de 1789.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Àustria[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de Hubertusburg (15 de febrier) e fin de la Guèrra de Sèt Ans. Permetèt de mantenir l'independéncia de Saxònia mai pas de reconquistar Silèsia, çò qu'èra un objectiu important per Viena. Pasmens, leis Austrians avián capitat d'enebit la progression prussiana vèrs lo sud e mantengut son primat sus leis afaires alemands. De mai, gràcias a l'aliança francesa, lo govèrn austrian poguèt s'afiermar coma la poissança dominanta en Euròpa Centrala e en Itàlia.
Prússia[modificar | modificar la font]
Après sèt annadas de guèrra, signatura dau Tractat de Hubertusburg (15 de febrier) ambé Saxònia e Àustria. Confirmèt la possession de Silèsia per Prússia e l'independéncia de Saxònia. Lo conflicte permetèt a Prússia de s'afiermar coma una poissança militara majora dau continent e son modèl militar venguèt la nòrma en Euròpa fins ai guèrras revolucionàrias. Pasmens, a tèrme cort, lo país èra destruch per leis ocupacions estrangieras e lei pèrdas umanas èran catastroficas ambé mai de 180 000 soudats tuats.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Signatura dau Tractat de París (10 de febrier) e fin de la Guèrra de Sèt Ans. Per Londres, lo resultat de la guèrra èra fòrça favorable e lo Reiaume Unit venguèt la premiera poissança mondiala en plaça de França :
- en America dau Nòrd, França perdiguèt sei territòris continentaus (Canadà e Loïsiana). Deguèt tanben abandonar plusors illas dins leis Antilhas e, en mai d'aquò, Espanha perdiguèt Florida.
- ais Índias, l'espaci coloniau francés èra egalament annexat en quasi totalitat franc de cinc comptadors d'ara endavant isolats e sensa valor militara vertadiera.
- en Africa, la colonia de Sant Loís passava contraròtle anglés e lei Francés gardavan solament la pichona illa de Gorèa.
- en Euròpa, la restauracion dei frontieras de 1756 empachava França d'aumentar sa poissança.
Pasmens, a tèrme cort, lo govèrn britanic s'enganèt sus leis intencions francesas. D'efèct, pensava la patz duradissa mentre que, en realitat, lei Francés la consideravan solament coma una trèva. Ansin, fins a la guèrra seguenta (la Guèrra d'Independéncia Estatsunidenca), lo Reiaume Unit se concentrèt subretot sus lo redreiçament de son economia e negligiguèt de mantenir lei capacitats de sa marina.
Mond[modificar | modificar la font]
- La vila de Rio de Janeiro deven la capitala de Brasil.
Arts[modificar | modificar la font]
- Fondada per lo comte de Peñaflorida la primièra societat economica d'amics del País Basc.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 26 de genièr - Rei Carles XIV Joan de Suècia, nascut Joan Baptista Juli Bernadòta en Bearn (m. 1844)
- 13 de junh - José Bonifácio de Andrada e Silva, òme politic brasilièr (m. 1838)
- 23 de junh - Josefina de Beauharnais, primièra esposa de Napoleon Bonaparte (m. 1814)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 23 de decembre - Antoine François Prévost, escrivan francés (n. 1697)


text:
En 2015, los artistas del Collectiu Còp-Sec se son sasits de l'òbra del poèta Leon Còrdas e se son lançats dins la reedicion de l'òbra poetica de l'autor, e particularament del recuèlh Òbra poetica jos la forma d'un disque presentant l'òbra del poèta e las creacions musicalas que n'a fach l'objècte.
Lo Collectiu Còp-Sec a permés l'escota liura de qualques extraches d'aquel disque :
- Los Taxis de Barcelona per Grail'Òli
- Lo Darrièr Crostet per Urban Balèti
- Mairana per Marianne Evezard
- Mas mans per Asuèlh
Per ne saber mai sul projècte e lo disque, totas las informacions son sus La Fabrica.


text:
Natalís Cordat
Natalís Cordat (abans 1610 - 1663), vadut alentorn de Cussac, on se morit de "fèbre cauda" èra un poèta, noelista e musicaire occitan de l'atge barròc, d'expression occitana (parlar dau Velai) e francesa.
Vicari de la parròpia de Cussac-Tarrèiras-Malpas en Velai, sabem pas gran causa sus sa formacion, autan musicau coma literària. Egau, apareish coma una evidéncia qu'estut format, au vist dau nivèu de sas coneishénças literàrias e poeticas.
Sos nadaus, en occitan e en frances, avèca timbres musicaus, son servats a la Bibliotèca Universitària de Clarmont d'Auvèrnhe, dens un manescriut.
Autors
Auvèrnhe : Cordat
Bearn : Fondevila
Gasconha : Adèr • Astròs • Giraud Bedot • Dugay • Bertran Larada • Andriu du Pré
Lengadòc : Godolin • Francés de Corteta
Provença : Brueis • Zerbin • Micolau Sabòli • Pèire Chabèrt • Joan de Cabanas • Tronc de Codolet
Obras
Teatre : La Pastorala deu Paysan
Poesia : Lo Ramelet Mondin • Lo Gentilhòme gascon • La Margalida Gascoa


text:
Wolfersdorf (Haut Ren)
Wolfersdorf en alemannisch ( Wolfersdorf en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del costat de Dannemarie, a 19 km al sud-es de Cernay, Wolfersdorf a banhat per la Largue.
Commune du canton de Dannemarie, à 19 km au sud-est de Cernay, Wolfersdorf est baignée par la Largue.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
les jardins de gally cueillette a s bari information images.
jardins de gally paris 78 les cueillette tour,les jardins de gally 78 bailly nantes photos,les jardins de gally bordeaux nantes bailly bureau ferti office culture,les jardins de gally bailly recrutement a s lyon,jardin de gally bailly point a saint les jardins cueillette recrutement,les jardins de gally 78 jardin recrutement bailly,jardins de gally 78 les cueillette bra nantes,jardins de gally cueillette nantes 78,aux en week end jardins de gally paris est bagnolet jardin recrutement les lyon,jardins de gally lyon nantes cueillette a s.


text:
Evo Morales
Juan Evo Morales Ayma (Orinoca, lo 26 d'octobre de 1959) qu'ei lo 84au e actuau president de Bolívia. Que ho elegit ua purmèra vegada en 2005 dab 54 % de las votacions puish un dusau còp per un segon mandat inclusent ua importanta reforma de la constitucion.
Que ho lo purmèr president d'origina amerindiana de Bolívia e ua de las soas purmèras decisions que ho de tornar nacionalizar l'enterpresa nacionau de gaz e d'autes idrocarbures qui èra estada privatizada durant lo mandat de Gonzalo Sánchez de Lozada (1993 - 1997).
Somari
Vita[modificar | modificar la font]
Que vadó dens ua familha prauba d'agricultors de lenga aimarà. Durant lo son temps de mainatge que devó tribalhar au ras deus sons estudis a l'escòla. En 1978, durant lo son servici militar que ho testimòni de dus còps d'estat. Tornat dens la soa comunitat que devó emigrar (eth com mantuns autes) per'mor de cambiaments climatics. Que s'installè dens un parçan aperat San Francisco.
En 1983 que tornè après la mort deu son pair entà ocupà's de la soa familha. Que ho elegit au cap deu sindicat deus productors de còca, ua cultura que lo govèrn proamerican de Bolívia e volèva suprimir. Au cors deu son combat Morales e sons camaradas que conegón la repression violenta e la preson dinc a ua marcha de cap a La Paz on, a maugrat la represion policièra, la populacion manifestè ostensiblament lo son sostien. Lo govèrn que ho alavetz obligat a negociar.
Corruda de cap a la presidéncia[modificar | modificar la font]
Morales que's presentè un purmèr còp en 2002 ajudat, involontariament, per intervencions deu l'ambaishador deus Estats Units d'America qui miacè lo pòble bolivian d'abandonar las eventualas ajudas americanas aviéner en cas de victòria deu camp de Morales.
Aquesta campanha que ho un tremplin de cap a la soa victòria electorau de 2005
Presidencia[modificar | modificar la font]
Los 21 de genèr de 2006 e de 2010, la velha de las soas duas ascencions presidenciau, Morales que gavidè ceremonias politicas a Tiwanaku en clara revindicacion deus drets conquestats entaus ameridians de Bolívia.
Politica nacionau e internacionau[modificar | modificar la font]
Evo Morales que's solidarizè dab lo govèrns d'esquèrra d'america latina e mei que mei dab Hugo Chávez Frías e Fidel Castro. Dens los sons discors que's declara per l'egalitat de tots lo bolivians, contre las intervencions des estats Units dens la politica interiora de bolívia contre lo liberalisme e per lo socialisme e l'esperit de comunitat.
Religion[modificar | modificar la font]
Evo Morales qu'ei gessit d'un mitan catolic mes sincretic, qu'ei a díser de confession oficiaument catolica mes en bèth perseguir las practicas e las credenças qui precedín l'arribada deu catolicisme (mei que mei lo culte de la Mair Tèrra aperada Pachamama).