text:
Per Joan-Cristòu Dordet
Capítol sièis
Totas las gents comencan de se’n anar per se passar la rèsta de la jornada dins la Ciutat Prigonda. Aralc convida Mehliug e Aluarg a passejar per la Ciutat. La Ciutat se revela estonanta, al còp fòrça minerala e tanben amb fòrça verdura qu’ondra los bastits a la lor basa un pauc pertot. Los veïculs se fan rares, sonque de veïculs volants per aténher d’endreches auturoses de la Ciutat segon los besonhs, los Omerids èssent capables de voletejar a de pichonas nautors, i se tròban tanben de nombroses bacins d’aiga que los Omerids presan mai que mai èssent amfibias, de las aigas caudas vengudas tot drech de las entralhas d’Aret ont i fa bon se banhar, formant de sosterranhs d’aiga d’un cap a l’autre de la Ciutat. Tot un fum de bestiòtas divèrsas passejava tanben dins la Ciutat, d’unas tot coma Aluarg, capablas de lengatge e de paraula, d’autras mai semblablas a las creaturas qu’avètz sus Terra, un sentit de patz emanava de l’ambient general, las gents semblavan gaujosas a se passar lo temps a s’amusar o a contemplar d’un biais o d’un autre.
Lo ser arriba. Aralc nos tòrna menar a nòstra cambra e nos desira una bona serada en nos balhant rendetz-vos l’endeman matin, nosautres ajant pas qu’a la sonar mentalament per qu’arribe.
“Aluarg, èra una fòrça bona jornada?! Totun, soi inquiet pr’amor d’aquel tipe del capairon blau.”
“Cruau-cruau, brrrrr, me fa paur aqueste òme.”
“Esperit Desincarnat, pas d’idèa de qual pòt èsser?”
“Pas cap d’idèa, es inconegut de totes mos compaires, sembla una creatura venguda d’un confin de l’Univèrs non desvelat.”
“Va plan, veirem deman.”
Mehliug se’n va sèire sul lièch del temps qu’Aluarg s’endruca sus un pal fixat a la paret. Mehliug ensaja de se metre en ressonància amb son Esperit Desincarnat. Aquí dins la cambròta, tot es suau, es aisit de sentir las vibracions del luòc, d’Anuacal, la Ciutat Prigonda que sèm mai pròches lo còr d’Aret. L’Esperit Desincarnat canta, una melopèa, que tòca al còr los Omerids e totes los èssers que la pòdon ausir coma qu’esprovèssen un tristum fondamental qu’emplene l’Univèrs tot. Mehliug demòra fòrça temps a escotar lo lagui de l’Esperit Desincarnat ressonar en son còr, amb lo còr de la Ciutat puèi amb lo còr d’Aret. Pasmens, d’un còp, un sentit de malaise prenguèt forma d’un biais fugidís en lo còr de Mehliug que ne’n foguèt brevament treblat. Mehliug suert de son extasi.
“Esperit Desincarnat, as sentit?” “Òc, s’es passat quicòm de pas ordinari coma se qualqu’un destorbava nòstra simbiòsi.”
Aprèp d’aver soscat un pauc, Mehliug acaba que se colque sul lièch vegetal. Dins la nuèch, fa de raibes destorbants amb lo tipe del capairon blau e d’autres de las bèstias feras que vòlon manjar Aluarg mas los raibes acaban per se dissòlvre.
L’endeman matin, Mehliug sauta dins la cabina de reviscòl energetic que comença de far lusir son còs d’un lum violet. D’aquel temps, Aluarg se desvelha.
“Cruau-cruau, sès ja desvelhat? Auriái plan dorrrrmit mai.” “Es un jorn plan extaordinari uèi, es la debuta del torneg!”
Mehliug sona Aralc telepaticament qu’arriba qualquas minutas apuèi. Aralc lor a menat un dejunar de primièra per plan començar la jornada, de fruchas e de bevendas coloradas frescas e energeticas.
Nos en anam per trapar tornarmai lo veïcul-canilha que nos mena sul luòc del torneg.
Ad aquesta ora, lo grand hall es ja plen de mond que son dins las lors bofigas en plaça per assistir als rescontres del juòc. Al mitan son quatre bofigas especialas que servirián a installar los jogaires seleccionats per las partidas. Ne dedusissèm que los quatre rescontres de la partida drecha del tablèu se tendrián al meteis temps. D’efièch, Mehliug es acolhit per un membre del comitat d’organizacion e convidat a prene plaça dins una de las bofigas centralas. Aralc e Aluarg se van sèire dins una bofiga pròcha lo centre. I sèm, es temps de se confrontar als melhors dels melhors per la progression del saber omerid. Pauc aprèp, arriba la jova dròlla que seriá l’adversari de Mehliug. Pren plaça fàcia a Mehliug. Entre eles, lo taulièr del juòc de l’Èime Prim apareis amb las pèças, semblant de lonh lo juòc d’escacs sus Tèrra.
Dins la bofiga, l’espaci sembla plan mai grand que non pas vist de defòra.
Dins las autras bofigas, los jogaires acaban per arribar e prenon las lors plaças tanben. Mehliug aperceguèt lo tipe del capairon blau mas pas la femna de l’aire immaterial que deviá far partida de l’autre partida del tablèu dels rescontres. Los autres candidats èran d’edats e d’aparéncias divèrsas. L’un d’entre eles èra fòrça mai grand que non pas los autres. Un autre aviá l’aire fòrça vièlh. Se podiá comptar cinc femnas, çò semblava, e tres òmes.
“Jogairas e jogaires, ara es vengut lo temps del juòc, las quatre primièras partidas se jogaràn al meteis temps, vendràn apuèi las quatre partidas seguentas. Sètz prèstes?”
Totes los candidats fan signe de òc e aquí la primièra partida de la fasa finala que comença entre Mehliug e son adversària jovenòta.
L’estrategia del juòc de l’èime prim consistís d’ordinari de far avançar primièr las pèças que necessitan pauc d’energia psiquica mas que seràn pro fòrtas per poder luchar amb las pèças d’en fàcias. Cal rapelar que las pèças son dotadas d’un èime primal, son qualqu’un pauc vivas mas sens se poder mòure ela-meteissas, aquò segur. Los jogaires devon unir lor fòrça espirituala a aquela de lor Esperit Desincarnat e a l’èime de las pèças per las far bolegar de casas en casas. Quand una pèça encontra una pèça adversària, siá recuòla d’una, de dos o de tres casas s’es pas pro fòrta, es a dire s’a pas recebut pro energia psiquica del jogaire ligat a son Esperit Desincarnat, siá capita de far recuolar la pèça adversa s’a mai de fòrça qu’aquesta. I a de pèças màgers qu’an mai d’èime que las autras que son doncas mai fòrtas naturalament, i a de pèças mejanas e de pèças mai feblas. Las combinasons son doncas nombrosas entre la fòrça de las pèças e la fòrça dels jogairas, tot dependent dels rescontres segon l’estrategia adoptada sul taulièr pels jogaires dins lo desplaçament de las pèças. Se compta nòu pèças, quatre d’energia febla, tres d’energia mejana e doas d’energia fòrta, totas alinhadas a la debuta d’un caire d’un taulièr d’ochanta-una casas. Cadun jòga l’un aprèp l’autre en fasent se desplaçar las pèças a son agrat d’una casa, de doas o de tres, segon l’energia psiquica desvolopada, dins las direccions que causisson. Lo venceire es aquel qu’a capitat de far recuolar cinc pèças dont las doas majas al defòra del taulièr.
Es al torn de Mehliug e de ieu de començar. Causissèm una pèça febla per començar que capitam de far avançar de tres casas, en la cargant de fòrça energia, en diagonala cap al mièg del taulièr per protegir las pèças majas. La jovenòta contra-ataca amb una pèça mejana que capita de far avançar tanben de tres casas cap a nòstra pèça menora, son pas encara al contacte mas se sent que l’adversari se vòl tanar. Per parar l’ipotesi d’una ataca sus nòstra pèça menora, te mandan una segonda pèça menora per secorir la primièra, capitam de la far avançar de tres casas tanben. Al còp seguent, la dròlla trantalha pas e avança cap a nosautres sa pèça mejana qu’engatja la lucha espirituala entre elas e las doas pèças menoras. L’afar es pas simple, sembla que la pèça mejana siá fortament cargada d’energia e malgrat que nòstras pèças menoras sián doas contra una e plan cargadas d’energia, capitan pas de resistir e acaban per recuolar d’una casa caduna. A nòstre torn, fasèm bolegar aqueste còp una peça mejana en la cargant de fòrça energia, las peças respondon plan sus aquel taulièr, qu’avança de tres casas cap a la pèça mejana advèrsa que, un pauc descargada, resistís pas a nòstre assaut e recuòla d’una casa. La partida risca d’èsser plan tibada. Contunham los escambis del meteis biais, sas pèças atacant tant que mai, las nòstras resistissent, la partida es equilibrada, totas las pèças son mobilizadas, degun vòl plegar, nòstras pèças menoras son ça que la un pauc en dangièr,
assalhidas per de pèças mejanas plan cargadas mas es aquí que l’adversària a benlèu fach una error puèi qu’a daissat sas pèças majas mens cargadas e es aital que ne’n aprofecham per utilizar nòstras doas pèças majas sus sas pèças majas que pòdon pas resistir a nòstras atacas e son botadas fòra juòc, nos rèsta pas que de nos mainar de las autras pèças e coma sas pèças mejanas son ocupadas aprèp nòstras pèças menoras, capitam sens tròp de mal a botar sas pèças mejanas fòra juòc gràcias a nòstras pèças majas. Mehliug es declarat venceire de la partida. D’aquel temps, dins las autras bofigas, las partidas se debanavan a tota vistessa. Sembla que lo tipe del capairon blau aja manjat en dos nhacs son adversari. Lo jogaire grandàs qu’èra en fach una dròlla s’aviá tanben ganhat la partida aital coma lo vièlh jogaire.
Mehliug se regaudís de sa victòria pas aisida e felicita son adversària qu’èra un pauc decebuda. Se’n tòrna al prèp d’Aluarg e d’Aralc que l’aclamèron.
“Òsca Mehliug, èra una partida formidabla, as fach un juòc de tria. Ton adversària èra redobtabla, fai Aralc.”
“Cruau-crau, òsca, visca Mehliug, apond Aluarg.”
Los venceires daissan puèi la plaça als autres jogaires de l’autra partida del tablèu. Mehliug pren plaça dins la bofiga al costat d’Aralc e d’Aluarg, plan cansat per la partida que ven de jogar. Los autres jogaires prenon plaça dins las bofigas centralas. I aviá la femna de l’aire evanescent opausada ad un òme pichonèl qu’auriatz dich un enfant sens ne’n èsser. Demest los autres jogaires, se podiá remarcar la preséncia d’un Omerida amb d’alas çò qu’èra pas comun pr’amor que d’ordinari los Omerids pòdon voletejar gràcias a lors poders psiquics mas las alas li permetián probable de montar pus naut. Aitanben, un Omerid estranh èra tot coma vestit d’una tenguda parièra la pèl d’un peis, sa cara semblava d’alhors aquela d’un peis, benlèu lo costat amfibia dels Omerids èra mai prononciat en cò d’aqueste Omerid.
Las partidas debutan dins una tension palpabla. Lèu, la femna evanescenta pren lo dessús sus son adversari pichonèl. L’Omerid peis se revela plan fòrt desgatjant una ernergia psiquica susprenenta. Enfin, l’Omerida amb d’alas “susvòla” la partida. Los rescontres van camin e los ganhadors d’aquelas partidas son designats lèu e plan.
“Macarèl, fa Mehliug, i a de jogaires dels bons dins aquela partida del tablèu, sabi pas lo qual arribarà en finala mas serà un adversari dels mai dotats.”
“Òc-ben, d’aprèp çò qu’avèm vist, serà pas aisit, respond Aralc.”
“Cars jogaires, fa la votz d’un organizator, ara los uechens de finala son acabats, sabèm quals son los qualificats per los quarts de finala. La seguida del torneg se passarà dins l’aprèpdinnar, vos desirèm una bona fin de matinada. A tot ara!”
Totas las gents quitan l’endrech en se’n tornant als repartitors. Mehliug, Aralc e Aluarg prenon lor temps per se soscar un pauc mai.
“Avètz vist lo tipe del capairon blau? Ganhèt en un res de temps, fa Mehliug.” “Es pas ordinari aquel gus, seguissètz-me, anam ensajar de veire ma superiora, fa Aralc.” “Cruau-cruau, ont anam?”


c: text/html

text:
Filipinas
Las Filipinas , o oficialament Republica de las Filipinas (Filipino: Republika ng Pilipinas), son un estat sobeiran d'Asia del Sud-Èst situat a l'oèst de l'Ocean Pacific. Lo gentilici es filipin -a.
Al nòrd l'Estreit de Luzon las separan de Taiwan. A l'oèst, la Mar de China Meridionala las separan de Vietnam. Al sud oèst, la Mar de Sulu s'estend entre lo país e l'illa de Bornèo, e al sud la Mar de las Celebas las separan de las autras illas d'Indonesia. Son bordadas a l'èst per la Mar de las Filipinas. Sa situacion dins la Cencha de fuòc del Pacific e son clima tropical fan que lo país es expausats als tèrratrèms e a las tempèstas tropicalas mas portèron tanben fòrças ressorsas naturalas e ne fan un dels airals pus rics en biodiversitat al mond. Cobrissent aperaquí tres cent mila quilomètres carrats es lo 73en estat pus estendut al mond[1] e un archipèla de 7,107 illas, las Filipinas se divisan en tres entitats geograficas: Luzon, Visayas, e Mindanao. La capitala es Manila.
Amb una populacion de pus de 97 millions d'abitants en 2013, las Filipinas son lo seten país pus poblat d'Asia e lo dotzen pus poblat al mond. I cal apondre una populacion de 12 million de personas que vivon al delà de las mars.[2] D'etnias e culturas multiplas s'encontran a travèrs de las illas. A l'epòca preïstorica, los negritos foguèron entre los primièrs abitants de l'archipèla. Foguèron seguits d'èrsas successivas de poblants d'origina austranesiana que portèron amb eles d'influéncias vengudas de las societats malaia, Indo, e islamicas. Un negòci e un poblament chinés important introdusiguèron d'influéncias culturalas chinesas que demoran encara uèi.
L'arribada de Ferrand Magellan en 1521 marquèt lo començament d'un periòde d'interèsses e de colonizacion espanhòla. En 1543, l'explorador espanhòl Ruy López de Villalobos nomenèt l'archipèla Las Islas Filipinas en onor de Felip II d'Espanha. L'Empèri espanhòl comencèt lo poblament amb l'arribada de Miguel López de Legazpi de Nòva Espanha (Mexic actual) en 1565 qu'establiguèt lo primièr poblament espanhòl dins l'archipèla, que demorèt una colonia espanhòla durant mai de 300 ans.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs abitants del territòri de las Filipinas arribèron benlèu dins l'illa de Palawan 50 000 ans ab. J.C. Lo primièr grop d'europèus qu'arribèt dins l'archipèla foguèt l'expedicion del portugués Fernão de Magalhães al servici d'Espanha. La colonizacion espanhòla comencèt durant lo govèrn del rei Felip II d'Espanha. Lo conquistador Miguel López de Legazpi arribèt en 1565 a Cebu. La capitala, Manila foguèt fondada en 1571.
Una revolucion que desirava l'independéncia filipina comencèt lo 17 de julhet de 1897 comandada pel general Emilio Aguinaldo, mas en 1898 comencèt una guèrra entre Espanha e los Estats Units d'America. Coma resultat, Filipinas foguèron ocupadas pels Estats Units en 1899, aprèp un cort periòde d'independéncia.
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Japon ocupèt militarament lo territòri filipin, e los japonés foguèron forabandits solament en 1945. Lo 4 de julhet de 1946 las Filipinas se declarèron independentas dels Estats Units, amb Manuel Acuña Roxas per president.
Politica[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap del govèrn. Es elegit per la populacion per un periòde de sièis ans.
Lo Parlament (Kongreso ng̃ Pilipinas) se compausa de doas cambras: lo Senat, amb 24 membres elegits per un periòde de sièis ans, e l'Ostal dels Representants (Kapulungán ng̃ mg̃a Kinatawán ng̃ Pilipinas), compausat de 235 membres elegits per un periòde de tres ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son constituidas d'un archipèla de 7107 illas, amb una superfícia totala d'aperaquí 300 439 km2. Las illas s'estendon del nòrd cap al sud subre 1800km, e d’èst cap a l'oèst sus mai de 1 100 km. Son divisidas en tres grops : Luzon (Regions I à V + NCR & CAR), que s'i tròba la capitala, Manila, las Visayas (VI à VIII), e Mindanao (IX a XIII + ARMM). La màger part de las illas montanhosas son cobèrtas de selvas tropicalas e d’origina volcanica coma l’atestan los tèrratrems freqüents e la vintena de volcans en activitat coma Pinatubo. L'archipèla es tanben somés als tifons del Pacific de l'oèst subretot entre mai e octobre. Lo pòrt de Manila, sus l'illa de Luzon, es la capitala e la segonda pus granda vila del país après Quezon City. Lo trescòl es lo mont Apo subre l'illa de Mindanao, que s'enauça a 2954 mètres.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
Las Filipinas son subdivididas en 81 províncias, organizadas en 17 regions. Vaquí la lista de las regions filipinas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de las Filipinas.
Cultura[modificar | modificar la font]
Aproximativament 81% dels filipins son catolics, 9% son seguidors d'altras religions crestianas, e 5% son musulmans.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ General Profile of the Philippines : Geography, Philippine Information Agency.
- ↑ Global Pinoys to rally at Chinese consulates – The Philippine Star » News » Headlines. Philstar.com (2012-04-27). Retrieved on 2012-07-04.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Leite de Vasconcelos
José Leite de Vasconcelos Cardoso Pereira de Melo, mai conegut coma Leite de Vasconcelos (Ucanha, Tarouca, 7 de julh de 1858 — Lisbona, 17 de mai de 1941) foguèt un lingüista, arqueològ e etnograf portugués. Fondèt la Revista Lusitana en 1889, l'Arqueólogo Português en 1895 e lo Museu Etnologic de Belém en 1893. Escriguèt en 1901 la primièra sintèsi de dialectologia portuguesa, Esquisse d'une dialectologie portugaise, dins l'encastre de sa tèsi doctorala presentada a l'Universitat de París.
Los estudis occitans devon a Leite de Vasconcelos la descobèrta (o puslèu lo tornar descobrir) en 1901, dins la bibliotèca de l'Universitat de Leiden als Païses Basses, de la Cançon de Santa Fe, un dels monuments mai ancians de la literatura occitana. Leite de Vasconcellos publiquèt aitanlèu lo tèxt descobèrt dins la revista Romania (en 1902).
- ↑ Robert Lafont 1991 La geste de Roland (vol. 1), Paris : L'Harmattan.


text:
Clodovèu I
Clodovèu I o Clovís I (en alemand: Chlodwig o Chlodowech, en latin: Chlodovechus) foguèt rei dels francs de 481 a 511. Es considerat anacronicament coma lo primièr rei catolic oficial del reialme de França (dinastia dels merovingians del nom ipotetic de son grand Merovèu). Èra lo filh de Childeric Ièr e de Basina de Turíngia.
En 481 succediguèt al sieu paire, Childeric Ièr, coma rei dels francs salis, un pòble germanic qu'ocupava l'airal a l'oèst del bas Ren (zona de las vilas actualas de Tournai e Cambrai), al long de l'actuala frontièra entre França e Belgica. Anava puèi estendre d'un biais considerable lo pichon reialme franc salis en unificar los reialmes francs e en annexar los territòris dels visigòts.


text:
CONTACTE
CONTACTE
CENTRAU DE RESÈRVES
+34 973 641 681
REFUGI COLOMÈRS
+34 973 253 008
RESÈRVES
Es resèrves s’an de hèr a trauès dera CENTRAU DE RESÈRVES
Entà hèr resèrves dehòra des dates mercades consultar damb era centrau.
COM ARRIBAR-I
Des de Salardú prenem era carretèra que puge pera Val d’Aiguamòg enquiàs Banhs de Tredòs a 8 km.
EN OSTIU: des deth 15 de Junh enquiath 15 de Seteme, ei obligat deishar eth coche en parquing de Banhs de Tredòs, i a 2 ores a pè enquiath refugi. Des d’aguest parquing podem utilizar eth servici de taxis, alavetz i a 40 minutes a pèenquiath refugi.
EN IUÈRN: normaument era carretèra ei dubèrta enquiath parquing abilitat darrèr deth restaurant Eth Cerèr de Montadí, i a 4 ores enquiath refugi, imprescindible pujar damb esquís o raquetes..
Fora d'aquestes dates es pot pujar amb cotxe fins on les condicions ho permetin.


text:
La nòrma de l'escòla dau Pò fai concurréncia a la nòrma classica. Deriva majoralament de la nòrma mistralenca. Foguèt creaa en 1971 per l'associacion l'Escòla dau Pò [l'Escolo dóu Po], que foguèt una seccion efemèra dau Felibritge per las Valadas Occitanas. Aquela associacion durèt pas longtemps mas sa nòrma a contunhat d'existir fins aüra.
Paneu en Occitan :Oberjë dla viêrë (Auberja de la vila), Grafia adaptada a la prononciacion de la val d'Ors.
La nòrma de l'escòla dau Pò se compausa d'un solet aspècte: la nòrma ortografica o ortografia, que fixa la maniera d'escriure los sòns. Doncas la nocion de nòrma de l'escòla dau Pò coïncidís amb la nocion pus estrecha d'ortografia de l'escòla dau Pò.
Remarca 1 - La nocion de grafia de l'Escòla dau Pò englòba mai larjament l'ortografia de l'escòla dau Pò (codificaa, dins la nòrma) e divèrses usatges gaire codificats (fòra nòrma), mas que s'inspiran d'aquela l'ortografia.
Remarca 2 - La nòrma orala (qu'es lo segond aspècte d'una nòrma lingüistica a costat de l'ortografia) es pas prevista dins la nòrma de l'escòla dau Pò.
Los principis de la nòrma de l'Escòla dau Pò consistisson:
a notar solament los parlars locals de las diferentas localitats, sens ges de prescripcion orala nimai de fixacion d'una varietat estandard. Dins aquela nòrma, s'accèpta totas las interferéncias de l'italian o dau francés.
a notar solament los fonèmas. I a ges de letra muda ni de grafia etimologica.
a notar aqueles fonèmas segon de convencions venent dau francés, coma ou per los fonèmas /u, w/. Mas s'utiliza tanben los grafèmas nh per /ɲ/ e lh per /ʎ/ coma dins la nòrma classica (s'abandona lo grafèma afrancesat gn per /ɲ/ de la nòrma mistralenca). Se nòta sempre s per lo fonèma /s/ e z per lo fonèma /z/: abandonan las distincions etimologicas s, ss, c, ç per /s/ e s, z per /z/ que son tipicas de las nòrmas classica e mistralenca.
La nòrma de l'escòla dau Pò trobèt un usatge majoritari dins l'occitan escrich de las Valadas Occitanas, entre los ans 1970 e 1990. Dempuei la fin dels ans 1990, la nòrma classica es majoritària. La revista cisalpenca Occitània Viva / Ousitanio Vivo accèpta solament la nòrma classica e la nòrma de l'Escòla dau Pò.
D'autras grafias an existit dins las Valadas Occitanas durant lo sègle XX, mas son fòrça minoritàrias encuei. La nòrma mistralenca es utilizaa per l'associacion Combascura [Coumboscuro]. S'es vist de "grafias fonematicas" qu'utilizavan de grafèmas non tradicionals en occitan coma k o w. Enfin, i a agut de grafias italianizaas.


text:
Pierre Curie
Pierre Curie (1859-1906) foguèt un fisician francés, pionièr en l'estudi de la radioactivitat e descobridor de la piezoelectricitat, que foguèt premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisica l'an 1903.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascuf lo 15 de mai de 1859 dins la vila de París, foguèt educat per lo sieu pròpri paire e destaquèt en matematicas e geometria. Als 18 ans finalizèt d'estudis equivalentes a una licenciatura universitària mas poguèt pas doctorar-se per la manca de sòus, que la obliguèt a dintrar a trabalhar en un laboratòri.
Descobèrtas[modificar | modificar la font]
Lo 1880 descobriguèt la piezoelectricitat amb lo sieu fraire Jacques, es a dire, lo fenomèn qu'al comprimir un cristal se genèra per el un potencial electric. Posteriorament ambedós fraires demostrèron l'efièch contrari: que los cristals se pòdon desformar quand se someton a un potencial.
Pendent lo sieu doctorat e los ans seguents se consacrèt a metre en examen de tèmas de magnetisme. Desvolopèt una balança de torsion fòrça sensible per estudiar de fenomèns magnetics e estudièt lo ferromagnetisme, lo paramagnetisme e lo diamagnetisme. Coma resultat d'aqueles estudis cal destacar la descobèrta de l'efièch de la temperatura sul paramagnetisme, conegut a l'ora d'ara coma la lei de Curie. Descobriguèt tanben que las substàncias ferromagnèticas presentan una temperatura per que pèrdon dessús el lo sieu caractèr ferromagnètic; aquela temperatura se coneis coma temperatura o punt de Curie.
Lo 1903 li foguèt concedit lo Prèmi Nobel de Fisica, amassa amb Marie Curie e Antoine Henri Becquerel, en reconeissença de los sieus extraordinaris servicis realizats amassa en las investigacions de la radiacion descobèrta per Henri Becquerel.


text:
Mes : decembre 2012
En Ondas retrospectiva 2012 setmana 51
En Ondas setmana 50 R. Baudoin entà Ací e adara – M. Baudoin entà Feiz Noz Moc’h
* Les charbonniers de l’enfer Wô tirat deu disc eponime deus cantaires quebequés
* Valentin Clastrier Le bûcher des silences (Silex) Et la roue de la vie (qui hasó dens un Ací e adara memorable)
* captacion d’improvizacions a la Centrigugeuse au mes de noveme de 2012 (los musicians improvizators son tostemps e ipnotizants e fragiles, mercés a d’eths)
En Ondas setmana 49 Los noms pròpis de P. Salles & XXIIaus encontres lengas e culturas regionaus
Pierre Salles – encontrat a Pau Pyrénées Fête le Livre que nse parla deus sons noms pròpis « Origines des noms du Sud-Ouest” 20 € en çò de Cairn
La mascadura màger d’aquesta edicion d’En Ondas qu’ei hornida peus XXIaus encontres de las lengas e culturas regionaus tienguts a Bordèu, Baiona e Pau enter lo 29 de noveme e lo 2 de deceme de 2012.
Benoît Dazeas que presenta www.locongres.org/, un site deu Congrès permanent de la lenga occitana desvolopat tanben entà las tauletas tactilas e taus telefonets info@locongres.org
autes envitats Sarah Vidal e Nina Roth entà la ninoèra Pimponet, Tangi Louarn deu hialat ELEN entà l’egalitat de las lengas. A Pau qu’ei lo Conseil Général des Pyrénées-Atlantiques qui arcuelhèva los tribalhs deus XXIIaus encontres de las lengas e culturas regionaus.
* Nadine Gabard & Erik Baron Noches buenas Puntcha, puntcha
* Nadine Gabard & Erik Baron Noches buenas La Roza Enflorese
* Nadine Gabard & Erik Baron Noches buenas Alta va la luna
* Nadine Gabard & Erik Baron Noches buenas Morenica Sos
* Nadine Gabard & Erik Baron Noches buenas Notches Buenas
A navèra seria navèths sonaus de Joan Francés Tisnèr Crane airways deu disc Transpòrts Tisnèr S.A. e lo remix de Francés Dumeaux tà sortir de l’emission


text:
Amassada Generala 2010 : Lemòtges
Las amassadas generalas ordinària e extraordinària de l’IEO se debanaràn aqueste an lo 8 e 9 de mai a Limòtges, amfiteatre Blanqui, carrièra Longuequeue. Los aderents ne reçaupràn lo convit pron lèu.
L’amassada generala extraordinària, lo 8 de mai, tractarà de l’adopcion formala dels estatuts de l’IEO, agradats pels servicis administratius del Ministèri de l’Interior.
Descargatz lo butletin de poder.
Programa
Dissabte 8 de mai
9 h 30 Arcuelh.
10 h Rapòrt morau. Rapòrt d’activitat. Rapòrt financèr.
12 h AG extraordinària
Adopcion formau deus estatuts ja votats e agradats per los servicis deu Ministèri de l’Interior.
12 h 30 Repaish.
14 h Debat sus l’organizacion de l’IEO segon los tèxtes d’orientacion redigits : Melhorar la coesion de la federacion IEO : carta federativa de l’IEO, estructuracion de l’accion reivendicativa au nivèu locau, desvolopament de projèctes armonizats portats per l’IEO coma operator lingüistic e culturau : Corses per adultes, labèl Òc per l’Occitan, toponimia e senhalizacion bilingua.
16 h Pausa.
16 h 30 Projeccion deu film comandat per l’IEO a Amic Bedel sus la transmission familiau de l’occitan : partida 1.
Seguida deus debats.
Film sus la transmission familiau : partida 2.
19 h 30 Sopar.
21 h Debat : tematica « politica lingüistica regionau e interregionau » dab elegits de la Region Lemosin, Mieidia-Pirenèus, Aquitània e Auvèrnhe, Peitau-Charanta.
Dimenge 9 de mai
9 h Debats.
11 h Vòte de las mocions e de las orientacions de l’associacion per l’annada 2010.
13 h Disnar.
Fin de l’AG.


text:
Los desfises del numeric
Lo numeric per de qué faire ?
Dempuèi la 1èra republica, una lucha sens pietat s’engatgèt contra l’occitan, menada en particular per lo religiós revolucionari Henri Grégoire e subretot a partir de la 3ena Republica per lo racista colonial Jules Ferry, ajudat entre autrei per lei regents dichs « hussards noirs » de la republica. Demòra pas gaire, uèi, de locutors naturaus e la trasmission se faguèt rarament dins lei familhas.
La lenga s’entend pas pus dins la vida vidanta. Es reservada a de monde afogats que l’an apresa e son conscients de la riquesa de sa cultura. Levat dins lei festenaus o lei fèstas grandas occitanas, an pas l’escasença de parlar. Pasmens lo plaser de l’ausir es viu e lo desir d’escambis es vertadièr. Lei ràdios e televisions nacionalas prenon pas en compte lei culturas regionalas. Basta de veire lo pauc de plaça que li fan sus leis ondas e lei cadenas tv. Lo numeric a doncas ara tota sa plaça per faire viure e avançar l’occitan.
Qual desfís ?
Lo desfís es doncas d’aparar e de promòure la lenga e la cultura occitanas e de lei rendre accessiblas a la part màger de la populacion, occitanista o non. A l’ora d’ara, lei mèdias tenon una plaça preponderanta dins la vida dei joves, mas tanben deis adultes. En 2017, leis occitanistas fan una plaça importanta a la lectura, mas ben mai granda au numeric. I a doncas de prene reng dins aquel biais de viure novèu e invasiu. Vidèos e ràdios an un ròtle capitau de jogar. Lo numeric es ara un biais de tria de faire entendre la lenga e conéisser la cultura d’òc. Sostenguda per l’imatge, ven mai atractiu e fideliza un public jove o mens jove.
De realizacions, d’avançadas
A la Dintrada de Narbona leis intervenents sus aquel sicut, faguèron un inventari de çò qu’es ja bastit. Tant InOc Aquitaine, pòl de mediacion numerica, amb lo Congrès e D’Aquí d’Oc qu’òbran fòrça en recampant lei ressorgas e bastissent d’espleits per lo numeric, coma Oc tele, qu’a creat en 2017 Ocfutura e sei rubricas variadas sus la basa d’un dorsièr qu’aculhís de produccions d’originas divèrsas (Tè Vé Òc i participa). Lo CIRDOC tanben, amb Occitanica, ten un ròtle grand. Son de supòrts numerics precioses per promòure la lenga d’Òc.
Fòrças e feblesas
Coma aver una reconeissença de l’occitan sus lei rasaus sociaus ? Coma occitanizar totei lei mèdias ? Coma èstre atractius per rivalizar amb lei serias americanas pre digeridas ? Tant de questions que se pausèron a la DINTRADA. Es dau costat de la joinessa, de l’avenir, que nos fau regardar. Nos fau crear de produchs concurrenciaus se volèm faire viure la lenga occitana. Nos fau utilizar lo net e lei rasaus sociaus au maximum.
Nòstrei limitas, lei vesèm lèu : lei finanças e lo pauc de reconeissença de l’estat. Contunharem la batèsta sens relambi, contra vents e marèas, mas juscas a quand ?
A nos autrei de cercar de dralhas possiblas, de pas baissar lo cap davant lei dificultats que mancan de nos estofar.
A nos autrei de reivindicar la plaça que nos devon lei mèdias grands actuaus e que deurem prene sus leis ordenators e autrei tauletas. A nos autrei de soscar ensems e contribuir, per cercar e trobar de solucions davant lo dangièr de desaparicion de nòstra lenga e nòstra cultura.


text:
Pargue Olimpic del Segre
Lo Pargue Olimpic del Segre es un equipament que foguèt bastit a la Seu d'Urgèl pels Jòcs Olimpics de Barcelona de 1992 per aculhir lo piragüisme dins la disciplina d'eslalom. Es situat près del riu de Segre mejançant un canal artificial parallèl de 800 mètres e qu'aquel se bifurca en dos canals d'aigas bravas d'un total de 500 mètres de long. Lo desnivèl d'aqueles canals d'aigas bravas es de 6,5 mètres amb un debit de fins a 15 m3. Lo Pargue del Segre dispausa d'una minicentrala idroelectrica reversibla, que d'un costat, produsís d'electricitat, e de l'autre, en d'epòcas de secada garantís un debit sufisent d'aiga per la siá utilizacion. A tanben un sistèma de remontadors mecanics que t'estàlvia de davalar de l'embarcacion e pujar de nòu a pè.
A l'ora d'ara, de mai de mai, de celebrar de divèrsas competicions d'eslalom, s'espeta pel torisme de la zòna amb divèrsas activitats d'aventura coma lo rafting, lo hidrotrineu, bicicleta tot terren o btt, nordic walking e d'autras.


text:
Loa
Loa ['luɒ] (en francés Loue) es una ribiera occitana dau sud-oest de França (regions de Lemosin e d'Aquitània).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La font de Loa se tròba en Lemosin dins la comuna de Sent Iriés (departament de Nauta Vinhana). Son cors es de 51 km. Se junh a Eila prep de Colòures (Dordonha).
Departaments e localitats asaigadas[modificar | modificar la font]
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo 22 de setembre de 1993, l'estacion idrologica de Sent Medard d'Eissiduelh enregistret un debit maximau jornalier de 111 m3/s.
Afluents principaus[modificar | modificar la font]
N.B. : (rd) = afluent riba drecha ; (rm) = afluent riba mança


text:
Aquera eleccion que'm hè pensar a ua cançon deu regretat Xesco Boix...
Darrerament, Grup de Folk que sortí un (excellent) CD titolat "Què fas polissó?" on trobaratz, "revisitadas", quauquas cançons deu Xesco Boix, inclusa la medeisha devath lo titol de "Si no em trobes al fons de l'autobús". Aquiu que n'avetz un extrèit. Lo CD qu'ei editat per discmedi.
E deu medeish CD de Grup de Folk, ua auta cançon que lo Xesco avèva adaptat d'un "American folksong", Vull ser lliure. Aquesta que i ei hicada completa. Ua cançon tostemp d'actualitat, no'vs sembla pas? Que la hèi mea.


text:
dimanche, 30 janvier 2011
Umor Occitan, ne cal de temps en temps, e perqué pas un dimenge ?
Occitània fauta d'umor, es una constatacion que podèm listar dementre los problèmas de visibilitat de l'occitanitat de la militança occitana.
Novèla pèça de 3 Èuros....en 2011
(a desfaut d'aver un novèl escut, modèl N d'Ernest Renan e los seus descendents, la faciada N cámbia res al problèma monetari en Occitània.)
Seguida a la crisi mondiala, e de l'inflacion qu'arriba, la novèla peça acaba d'èstre dessenhada, per èstre mesa en circulacion per l'Estado de Drecho e l'État de Droit e las loras lengas tant globish !
Sense doblidar lo dire del jorn:
>>>>>>>>> Melhor val aver un fum de borsas en accion... que non pas las accions en borsas a Madriz o/e París !


text:
La dobla passion per lo chant popular e per la question occitanista buta ensem, en l'agost 1999, nòu chantaires amators d’i valadas Grana e Estura (Occitania en Italia) a se jonher en un grop coral a votzes mescladas desota lo nom de Escabòt.
Lo pichòt grop (tal es lo sinhificat de escabòt en l’occitan d’aquò nòstre) prepausa uniquament chançons tiradas da la fòrt granda vena de la tradicion populara occitana, de nòstre costat e de lo francés, drecha descendenta de l’inspiracion d’i trobaires. Un repertòri rigorosament occitan, d’i valadas italianas a la Provença, al Lengadòc, a la Gasconha, ont pareiçen classics del chant popular d’Òc e pro d’aires de la tradicion mai reira, en aranjament polifònic efficaç e temperat.
Mena ròtle de direcion Fabrizio Simondi, un d’i musicaires fundadors de "Lo Dalfin" abó Sergio Berardo, tamben coneissut en cò nòstre ai apassionats dal chant popular coma ideator e fondador de lo Còro de la Cevito, onte es estat diretor fins al 1998.
Energia e passion en un ensem de recenta constitucion, testimòni de lo nòu interés per lo chantar coral, un autre original exemple de la presa de consciença collectiva de la populacion d’i Valadas sobre la question occitanista.


text:
Artur Mas parla de la situacion politica dins l’Estat francés ; es qu’aquesta situacion pòt pervertir la pensada francesa sul tèma, ne soi convençut e soi segur que França manipula autanplan que Madrid ; son faits, son elements politics reals. Artur Mas assegura çaquelà, d’unautre punt de vista e farà la descripcion politica de França, assegura que las realitats catalanas de Barcelona an res de veire ambe totas autras situacions endacòm mai en Euròpa, Catalonha del nòrd comprès o Crimèa.
Es una entrevista que podèm veire en picar sus la fòto junta ; es disponible en version originala espanhòla ; s’explica perqué sus Vilaweb.
L’entrevista es potencialament disponibla en lenga variada, lo ligam de la fòto es per la lenga francesa ; lo títol en espanhòl es pas lo meteis que dins la resta de l’Euròpa. Lo títol en francés es lo títol de totas las autras lengas : anglés, alemand, italian, ucraïnian, rus, turc, polonés, portugués, grèc, arabs e pers.
L’entrevista es utila tanben per donar la responsa als Eurosceptics per rapòrt als problèmas dels tractats europèus, del problèma PP ambe Catalonha, e per rapòrt a las manipulacions mediaticas madrilencas qu’an pas previst lo cas politic catalan ; es lo cas d’un pòble que vòl l’independéncia e que un papièr madrilenc e «santificat» pel PP e PSOE, sonat Constitución que li vòl negar aquel acte democratic. artur Mas insistirà fòrça sus l’acte democratic que pausa lo pòble catalan e qu’Artur Mas n’es lo relai politic, en seguida de votacions parlamentàrias catalanas, Parlament de Catalunya.
Se cal recordar qu’EuroNews es una cadena europèa installada a Lyon.
Es la primièra entrevista que gaiti e que pensa de granda qualitat, brancada sobre l’actualitat e ambe questions francas e directas, sul tèma Catalonha e lo procèssus independentista. Es aquel tipe d’entrevista d’artur Mas que fauta dins los mèdias parisencs ; es l’entrevista que Arte-TV auriá degut far per non pas manipular los auditor ièr de ser dins lo jornal televisat de 19h45.
Cal felicitar EuroNews per aquesta entrevista. malastrosament EuroNews es pas disponibla sus la TDT o TNT de l’Estat francés.
-°-
e coma de costuma :


text:
Ferdinand Foish
Ferdinand Foish (en francés Ferdinand Foch; Tarba, 2 d'octobre de 1851 – París, 20 de març de 1929) foguèt un grand militar occitan de Gasconha. S'illustrèt coma comandant en cap de las armadas aliadas durant la Primièra Guèrra Mondiala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ferdinand Foish nasquèt a Tarba en 1851, sieisen enfant d'una familha que ne comptava sèt, que son paire Napoleon Foish èra foncionari. Faguèt son escolaritat a Tarba, a Rodés e puèi passèt son bac a Lion ont s'inscriguèt a la facultat de sciéncias.
Foish aprèp la guèrra[modificar | modificar la font]
Per tal de recompensar son eroïsme Foish recebèt lo títol de Marescal de Camp britanic en 1919. E mai per encausa de sos conselhs durant la Guèrra Polonesobolchevica de 1920, e tanben per la pression que s'exerciguèt sus Alemanha del temps del Grand soslevament de Polonha, foguèt recompensat amb lo títol de Marescal de Polonha en 1923.
L'1 de novembre de 1921 Foish èra a Kansas City per participar a la ceremonia del Memorial a la Libertat que s'i construsiá. I èran tanben presents lo Luòctenent General Baron Jacques de Belgica, l'Amiralh David Beatty de Granda Bretanha, lo General Armando Diaz d'Itàlia e lo General John J. Pershing dels Estats Units. Un dels locutors principals ne foguèt lo vicepresident dels Estats Units, Calvin Coolidge. En 1935 de basses-relèus de Foish, Jacques, Diaz e Pershing foguèron aponduts al memorial per l'escultor Walker Hancock.
Foish moriguèt lo 20 de març de 1929, e foguèt enterrat als Invalides, a ras de Napoleon e fòrça autres militars celèbres de l'estat francés.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 28 de juny de 2012
Duas etimologias distintas tà caüs e gahús: lo galloromanic o celtic cauus/kawos e lo basco (o celtobasco) gau huntz.
Deu mot compausat tinha-hus, lo prumèr element tinha qu'ei clar; lo dusau, pas tant. Non deu pas èster lo mot gascon hus d'origina romanica qui coneishem dab la significacion de husèth. Qu'ei probable qu'aqueth dusau element e represente la traça d'un mot de la familha deu basco huntz (mot deu bascoat nòrd), o hontza (forma deu mot au sud). Gauhontza e mes simplament hontz, hontza , o, au bascoat nòrd, huntz, que son mots bascos tà díser precisament gahús.
Autament dit, e en contra de çò qui escrivoi quauques dia a, gahús /gohús e los sons derivats en catalan (gaús) e en lengadocian (gabús) que poderén aver unha etimologia un chic diferenta de la de còis/caüs/guèus /guèhus. Dens lo cas de caüs etc, que seré lo galloromanic *cauus, deu celtic *kawos, dont cauannus > sent.-nòrd-gasc. chavan, fr. chat-huant; *cauecca > oc. cavèca, fr. chevêche; e *cauetta >fr. chouette e son tres derivats afixats, un dab un augmentatiu (-annus < gau -amos), lo dusau dab un despreciatiu (-ekka cf.fr. pimbêche), lo tresau dab lo disminutiu plan comun. Dens lo cas de gahús /gohús, l'etimologia que seré compartida dab lo basco gauhontza. Los mots de las duas familhas etimologicas (galloromanica e basca) que's devon encontrar e ibridizar.
Aqueth mot bascoïd "hus" (basco huntz), uei lo dia extint en gascon, que s'a devut demorar fossilizat dens los mots gahús, tirahus, tinha-hus etc . Que lo quite mot gahús / gohús estosse arressentit com un mot compausat (ga o go de l'arraditz basca gau: nueit + hus ) qu'ei ua ipotèsi possibla se non probabla. Entà persuadir-nse, que podem comparar lo mot gahús dab lo son sinonim landés gat-hum (dic. de V. Foix) qui ne sembla derivar per mala interpretacion deus dus mots d'origina (pre)basca.
En basco, aqueth mot hontza o huntz, qu'ei emplegat solet o en combinason. Que representaré lo medish etimon que lo nòste "hus" : basc. huntz = gasc. "hus" (extint)= rapinhaire deu tipe gahús o gavèca. Ontza qu'ei lo nom d'un "club" de Legorreta (Guipuscoa). Que i ei mentavut ací sonque pr'amor deu logo.
Jo, personauments, de la vita non soi pas jamei entrat hens un "club" d'aqueths. N'ei pas lo cas dab las librerias, que m'agrada hèra hurgà'i. N'avetz ua a Sent Sebastian, qui v'arrecomandi. Qu'ei la libreria Hontza, sisa au 4 de l'arrua Okendo.
Lo mot hontza, variant de huntz, que s'arretròba hens mot compausats com gau hontza o gauhontza, lit. " gahus (de) nueit" (un brave mercés tà Begoña). Aquesta forma qu'explica aisidament lo nòste mot gahús : gau huntz >gahús e gohús.
La fòto aci-junta qu'ei tirada deu site de venda online de herzio.fm. Lo sac qu'ei ua creacion de oihenart diseinugrafikoa.
Un aute derivat qu'ei Hontzuri o hontza zuri o hontz zuri: lit. gahus blanc qu'ei a díser la dauna blanca o cavèca de bòrda (Tyto alba), mentre que hontzandi o hontz handi (lit. gahús gran) designa Bubo bubo.
Fin finala, que cau arremarcar que lo mot galloromanic *cauus, en celtic vielh *kawos, e l'expression basca gau huntz - gau hontz e s'assemblan hèra enter si. En basco com en gascon, la preséncia d'ua h (sonòra au nòrd, muda au sud) n'ei pas tostemps etimologica, la h que pòt servir tà marcar la debuta d'ua sillaba qui comença per ua vocau. Non podem pas descartar que gau hontz e sia en realitat ua adaptacion basca de *cauus / *kawos per confusion deu mot-arraditz indoeuropèu *kau, un mot onomatopeic qui designa un ausèth cridassèr (ved. X. Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise etc, éditions errance, 2003) , dab lo mot basco gau qui significa nueit. Atau que seré explicada la forma extranha, non gramaticalizada, de "gau" hens l'expression basca "gau hontza". Huntz en basco que significa tanben gèdra, gèira (la planta). L'existéncia d'aqueth omonim e la confusion de cau dab gau que podoran miar tà l'adaptacion basca de cauus en gau huntz (forma septentrionau, la en contacte dab lo galloromanic) e (puish?) en gau hontza (forma meridionau).
Doncas, lo mot *cauus o *kawos que devó estar adaptat en gau huntz o gau hontz(a) e que seré d'aqueth faus idiomatisme gau huntz / gau hontza que vienerén huntz e hontza dab lo sens de gahús. O sia que tant caüs com gahús remontarén au galloromanic cauus o a la forma originau celtica kawos, totun un per via directa (caüs deu cas subjècte de cauus) mentre que l'aute ac haré per l'intermediari de la recontruccion basca gau huntz, deu quau lo mot gascon gahús o gohús a eretat la sua caracteristica de l'accent sus la dusau sillaba, la qui correspon a huntz/hus.
dimarts, 26 de juny de 2012
IEO65: paraulas de vielhs.
Que prepausi que las utilizen com dictada de contròle tà verificar se los academicians autoproclamats e autes conselhèrs de la lenga an tots lo nivèu requesit per la foncion. A vegadas, que'n dobti. N'i a hèra qui'u an, clar. Totun, tots? A véder...
divendres, 22 de juny de 2012
On ns'i aprenem qu'un caüs non ei un gahús e ua cavèca non ei ua gavèca.
Los (g/v)ascons de la montanha que devón interpretar los mots caüs e cauèca a la lutz deu basco "gaue" (nueit en basco, gaueko : nocturne ).
D'aulhors, la nòsta cavèca que s'i pòt díser gavèca (gauèca). La mutacion c->g, que podó èster influenciada peu basco o un substrat afin au basco.
Atau, cauèca -> gauèca e caüs -> gaüs -> gaús/ gahús.
En gascon, gahús qu'ei (mes o mensh) sinonim de cavèc, de chòt o chòc, de chavan, de duc, de ihon, uhon, tohohó, torohó etc, etc. Los mots non mancan pas.
La cavèca de la fòto de dreta qu'ei ua dauna blanca (Tyto alba) (fòto wikipedia).
Lo mot chòt / chòc, qui designa meslèu lo petit gahús migrator Otus scops, que pòt tanben servir tà designar lo crapaut alite (Alytes obstreticans). Qu'ei de notar qu'en latin, lo nom deu gahus, bubo, qu'a com variant bufo qui designa lo harri (tanben coneishut com sapo en gascon). Tant lo mot espanhòu buho (deu latin bufo) com l' aragonés bubon o bobon (derivats deu latin bubo) que significan gahús.
Mercés a Octavià Alexandre per arrebrembar-me de la relacion cavèca -gaueko!
EDIT: Sus lo mot basco gau hontz, gau huntz, a l'origina deu mot gascon gahús, de medisha significacion, véder lo dusau pòst qui segueish.
dimecres, 20 de juny de 2012
Gahús, gaús: un aute gasconisme en catalan e rectificacion de l'etimologia.
EDIT: Dens un pòst mes recent, qu'èi emesa ua dusau interpretacion etimologica de gahús a partir deu basco gau huntz de medisha significacion.
dilluns, 18 de juny de 2012
Cohet, coet, cohete : un aute gasconisme en catalan e en espanhòu.
Cohet (dab ua h aspirada) qu’ei lo nom qui los gascons e balhan tau demòni.
La prumèra qu'ei la prepausada per Gerhard Rohlf.
Lo demòni que's ditz cohet pr'amor de las cornetas qui'u cohan lo cap.
La segonda ipotèsi que hica en relacion lo mot cohet dab lo mot coha, variant de coga, coa e coda, allusion a l’apendici caudau deu quau lo diable e seré provedit segon la tradicion populara. Palay que ns’ensenha coha o coga qu’ei meilèu lo mot landés e baionés, coa qu’ei meilèu deu gascon orientau, coda qu’ei un mot meilèu bearnés. La co(h)eta, var. codeta etc, qu'ei lo diminutiu de co(h)a, lo mot qu'existeish au masculin dab lo medish sens : co(h)et, codet etc. Doncas, en gascon, lo diable que’s diré Cohet pr’amor qu'a ua coa. En realitat, dab aqueth sens, lo mot cohet que deu proviéner de la « gasconizacion » deu mot francés coé , per confusion dab lo mot gascon co(h)et qui, com a substantiu, e significa "qui a ua coa corteta o amputada". Totun, la coa deu diable n'ei ni corta ni amputada. Qu'ei pr'amor d'aquò que pensi lo nom gascon deu diable que seré ua gasconizacion deu mot francés coé - deu latin caudat(um)- qui significava mes simplament qui a ua coa. En francés ancian, un coé o coéi, o coué, quoué o quouvé segon las modalitats o grafias de la lengua d'òil qu’èra un personatge provedit d'ua coa, exactament com lo nòste Cohet. Lo diccionari Godefroy deu francés ancian que nse’n balha ua lista d’exemples deus interessants. Qu'aprenem qu'au demiei deus personatges qui avèvan la reputacion d’estar “coés”, a mei deu dimòni, que s'i trobavan los “satiras” d’India, e non pas eths solets, que i èran tanben los enemics ereditaris deus francés: los anglés.
En tot cas, cohet qu'ei lo nom gascon deu demòni, quina que'n sia l'etimologia deu mot.
La dita innovacion semantica que deu proviéner de la tradicion deus "balls de diables" (danças de cohets), plan viva per tots los País Catalans. Aquera tradicion, tipicament catalana, qu'ei anciana, que tròba las soas originas dens representacions escenicas de caractèr religiós en la Catalonha deu sègle XI. L'introduccion de l'art pirotecnic dens l'execucion de las danças de diables que deu remontar aumens au sègle XV com ac testimònian las mencions de crompas de polvora qui trobam associadas ad aqueras hestivitats hens archius catalans de l'epòca (vej. l'article ball de diables a la wikipedia catalana). Lo mot cohet en catalan que seré un eretatge de la lengua deus sautataulèrs gascons encargats de realizar las danças de diables en la Catalonha deu sègle XV. Que's pòt aisidament imaginar qu'au sègle XV, l'ofici de "diable" e devèva èster considerat com "vilanesc" (vilan, indigne) peus catalans, doncas reservat taus immigrants gascons. Aqueths que hasèvan de " cohets" e los catalans qu'interpretèn lo mot com "huec d'artifici". Las duas videonetas qui segueishen que vs'amuishan de qué èm a parlar exactament, atau que compreneratz miélher.
Lo mot que passè deu catalan tau castelhan jos la forma cohete, dab la medisha significacion de huec d'artifici.
Puish, hèra mei recentament, los mots coet (en catalan) e cohete (en castelhan) qu'acabèn per designar ua auta invencion modèrna: la fusada
dilluns, 11 de juny de 2012
Lo cortau d'Aulús
La responsa qu'ei definitivament òc, com ac testimònia lo libe de Jean-Pierre Laurent consacrat au dialècte gascon d'Aulús. Lo mot cortau que i ei conegut, e ua definicion que'n balha J.P. Laurent que correspon hèra plan a la deu "sel".
Aquiu qu'avetz las definicions deu cortau segon J.P. Laurent (2002) :
un "courteau" est
1- soit une cabane abri sommaire faite avec des branches, détruite en fin d'été et reconstruite l'année suivante,
2- soit plus souvent une cabane en pierre sèches à toit en rondins recouvert de lauses ou de mottes de gazon, bâtie au milieu d'une aire circulaire ceinte d'une palissade de pieux suffisamment hauts pour protéger l'ensemble des loups et des ours. Le courteau a trois pièces: une pour le berger et sa famille, une pour entreposer le fromage et une pour les bêtes. Le courteau, toujours situé à la lisière d'une forêt, est d'usage pastoral.
Adonc, lo cortau d'Aulús n'ei pas significativament diferent deu "sel" de las vaths pasiegas ni deu "saro" basco. Que i tornam trobar lo baran de husta (las baranas), caracteristic deu "sel", dab la cabana a la plaça de la pèira cenicera. Lo cortau d'Aulús qu'èra enqüèra utilizat au sègle 19.
diumenge, 3 de juny de 2012
Lo gascon cortés dens lo teatre de Lope de Rueda (1510-1565)
L’istoèra de la peçòta de Lope de Rueda que hè pensar au teatre de Guinhòl. Que vau sajar de resumir-la. Dalagon, lo maisoèr (mèste de casa), qu’ei furiós : que s’avèva deishat un bèth tròç de torron d'Alacant sus l'escritòri. E non i ei pas mes. Qui’u l’a panat ? Que comença per acusar a Pancorvo, lo son ajudaire. Dalagon qu’a ua tecnica plan espravada entà hèr arrajar la vertat (tecnica enqüèra emplegada en quauques lòcs uei lo dia) : que comença per segotir e trucar a l’acusat dinc a obtiéner ua informacion qui permeta de hèr avançar l’enquèsta. Que "segoteish" doncas un chic hòrt au praube Pancorvo qui nega rotondament e aqueth darrèr, tà aver la patz, qu’acusa, au azard, un deus tres vailets, Periquillo.
La ch de pauch qu’a valor de c com en catalan de l’epòca. Aquesta grafia indica que Lope de Rueda legèva lo catalan.
Lo gascon qu'ei arnegaire, totun cortés.
Direts qu'ei de catalan antic per diratz en gasc., direu en cat. modèrn (vj. los autors valencians A. March e J. Martorell).
Sacudit (per secudit o sia secodit, segotit) que soa a pronóncia catalana tanben.
Costiella qu'ei un mot aragonés, e mes precisament haut-benasqués dab la terminason plurau -es. La terminason -es deu plurau qu'ei tanben valenciana (catalana). E aranesa, clar. Acro per aquerò qu'ei aranés tanben, totun n'ei pas sonque aranés, que s'enten en d'autes parlars gascons.
Dalagon : porque os habeis comido los turrones de Alicante
Dalagon : Sí, tú, turrones dencima del escriptorio
Per la San Diu: aquiu, L. de R. que hè la confusion (plan normau) enter lo mot gascon sang (la sang) e lo castelhan san. "Perlasandiu " qu'ei un arneguet gascon, formula criptica de per la sang de Diu, exacte equivalent de l'arneguet francés palsambleu. Lo gascon qu'ei arnegaire, totun prudent. Tà evitar que Diu (o l'Inquisicion) e s'enmalisca tròp de l' arneguet, lo gascon que'u ditz dab ua forma criptica o de manèra ambigüa: aquiu sang qu'ei dit com sant. De la medisha manèra "Diu me damne!" qu'èra dit "Diu me dau! ". En gascon, Diu me dau suggereish la significacion de A Diu me dau (dau: prumèra persona deu present de l'indicatiu de dar) o sia exactament lo contrari de Diu me damne! Aquera interjeccion emblematica gascona Diu me dau! que subervivó a l'assimilacion deus gascons en Catalonha en incorporà's au lexic principatin devath ua forma catalana plan gramaticalizada: Déu n'hi do! (litt. Diu que'u ne balhe!).
Amor dis cans: ???? Dilhèu ua fauta de l'imprimeire en liéger lo manuscrit, de corregir en amor discane o discani? (< la mòrt t'escane / t'escani)?
Notatz quin lo nòste gascon e ditz holgar (arregaudir en castelhan)… » Folguiar »... dab ua f iniciau "corregida".
Pillats, deu castelhan pillar (gahar)
recebemento = mot en nhirgo per recebut, recibo en cast.
truncho de quiol: que s'assembla a de polit occitan deus trobadors, aquò (lol).
rabano= rafe en castelhan, o sia ben pòca causa, enqüèra mensh s'ei de leituga.
Lo Gascon qu'ei cortés, cèrtas, totun non cau pas passar mesura!


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 30 d’agost de 2008
Ite missa est
Missa qu'ei tirat de la formula latina utilizada rituaument tà acabar la ceremonia de l'eucaristia "Ite, missa est", qu'ei a díser quauquarren coma: anatz-vos-en, qu'ei hèita (literaument "cuelhuda"), formula per laquau òm significa que la cerimonia ei acabada.
En latin, missa qu'ei la fòrma feminina deu participe passat-adjectiu deu vèrbe metere. Metere qu'ei l'ancèste de méter en gascon, o sia missus/missa (missum) que ns'a dat mes/mesa en occitano-roman, lhevat lo gascon qui s'estima fòrça mes reconstrusir un faus participi regular metut/metuda, enqüèra que mes/mesa n'i sia pas desconegut.
En gascon, la fòrma mes frequenta deu mot corresponent a l'occitan messa qu'ei plan missa segon Simin Palay qui'ns horneish messa qu'ei emplegat sustot en Bigòrra Hauta, mentre que mèssa ac ei en Bigòrra Baisha e dens lo Gèrs. Lo diccionari francés-occitan (gascon) de Per Noste/I.E.O. n'arretien sonque missa, probablament pr'amor que devèvan s'imaginar messa e mèssa qu'èran francismes de horagitar. En aranés, lo mot qu'ei tanben missa, mès sabem tots que lo vocabulari religiós aranés ei mes que mes catalan. Totun, per un còp bearnés e aranés que son d'acòrd (alleluia), b'ei clar qu'òm non pòt causir nada auta fòrma que missa en gascon unificat!
Un còp mes, lo gascon normatiu que s'apartarà de la resta de l'occitan, mès que s'aplegarà dab los sons vesins catalan e aragonés, e d'ua manièra generau, dab los idiomas romano-iberics qui dísen tots missa e non messa.
dijous, 28 d’agost de 2008
Diccionari Generau dera Lengua Gascona: abac
MAT 1 1 Aparelh simple de calcul digitau qui consisteish en un quadre hèit de hiuhèrs parallèles, ath long deths quaus òm hè córrer bolas horadadas, utilizat tà hèr totas eras operacions aritmeticas basicas.
2 Comptader deth jòc de bilhard.
2 Per extension, ara edat mijana, libe qui ensenhava eth calcul, e era sciénça matematica medeisha.
3 Taula coberta de sable fin utilizada tà dessenhar, calcular, etc.
4 1 Taula grafica o tablèu sinoptic de quantitats segon uns sistèmas figuratius codificats qui permeten d’efectuar calculs numerics determinats.
2 Taula destinada ath jòc de damas, d’escacs, de dats, etc.
5 abac magic carrat magic.
6 abac neperian Esturment de calcul imaginat peth matematician escocés John Napier.
Abac (2) [véd. abac ] m
ARQU Pèça prismatica qui coroa eth capitèth e aumenta era superficia qui sostien eth arquitrau.
-------------------------
E hè saunejar, vertat? Ben òc, totun, qu'ei possible, qu'ei realista. Que'u cau hèr.
dimarts, 26 d’agost de 2008
Lo pan n'ei pas lo pan!
Totun, i a un punt qui n'ei pas acceptable e non compreni pas que los lingüistas deu Conselh de la Lenga Occitana (CLO) non s'i son pas interessats ja que n'ei pas guaire complicat d'i remediar. Avem en gascon dus mots qui no's prononcian pas parièr e qui la grafia actuau non distingueish pas. S'ageish de pan (prononciat pà o pang segon los dialèctes) e de pan (prononciat pann). Se voi virar en catalan la frase: lo pan qu'ei fotut n'ac poish pas hèr, cau qu'audisqui la frase abans. Se soa: [lo pang -o pà- qu'ei fotut], que serà en catalan el pà és fotut. Se soa: [lo pann qu'ei fotut], que serà alavetz el pany (o el pestell) és fotut. Un accent sufiré tà tirar l'ambigüitat, lo pàn non voleré díser lo pan.
De notar lo diccionari de Chaplain en grafia reformada que distingueish pan (en catalan pà) , pand (en catalan pany) e pann (en catalan pestell), tots escriuts pan en grafia deu CLO. La distincion enter pand e pann no'm sembla pas bric justificada, s'ageish clarament deu medish mot. La grafia gascona de Coromines-Fabra distingueish pan (catalan pà) e pann (catalan: pany, pestell del pany). A mes, la grafia Coromines-Fabra utiliza ny e x en lòc de nh e sh, çò qui evita d'aver de puntejar la lengua (montanya e inhèrn e non pas montanha e in·hèrn, xiular e deshèr e non pas shiular e des.hèr). Bon, l'ahèr deu punt qu'ei un aute punt!
dijous, 21 d’agost de 2008
Incoëréncies lexicaus en gascon
Totun, er aranés non ei guaire utilizat en dehòra dera vath, e un resultat previsible dera normativizacion aranesa qu'ei era perduda der unitat dera lengua gascona. Que semble qu'anem inexorablaments de cap tas dues lengües gascones, er aranés e eth gascon non aranés. Er unitat dera lengua occitana que hè er objècte de beri discorsi, mès practicaments non existís cap. Sonque tath gascon, considerat soent coma un simple (?) dialècte der occitan, qu'auem, de hèt, dejà dues lengües!
Er aranés que se base sonque sus es parlars dera vath, sie aproximadaments 7000 locutors. Que hè era transicion de cap tath catalan occidentau (ribagorçano-palharés) e tanben de cap tath lengadocian. Aguestes particularitats lingüistiques e socio-lingüistiques que dan ara lengüa aranesa ua posicion centrau en domèni occitano-roman, mès per arrapòrt ar occitan ath sens estricte (qu'ei a díder trèt eth catalan), er aranés qu'ei, ailàs, ben periferic.
Ei clar qu' eth gascon normatiu unificat non se poderà hèr sense préner en compde er aranés. Que podem ja constatar diferéncies de causides enter gascon non aranés e aranés, que calerà arbitrar tath gascon unificat. Per exemple, manèra o manièra? frontèra o frontièra? vèrb o vèrbe? fasa o fasi (catalan: fase)? maxim o maximum? lengua o lenga? ua serie o ua seria? arturar o aturar? arténher o aténher? Personauments, es mies preferéncies que serien: manèra, frontèra, vèrbe, fasi, maxim, ua serie, lengua (o dilhèu mielhor: lengoa a causa deth baionés lenco), aturar e aténher. Auem de besonh un diccionari generau dera lengua gascona!
divendres, 15 d’agost de 2008
Lo drapèu de Gasconha comença de hèr camin
Qu'an podut véder la version simplificada deu drapèu (la shens la dauna) a FR3-Aquitaine durant l'emission en gascon Punt de Vista deu prumèr de Junh. Que podetz véder la video en clicar aquí
E que l'an vist a BAIONA!!!
Gràcias au Bin' per ns'aufrir las fòtos!!! E que n'aprofièiti tà desirà'u la benvenguda a la Gascosfèra!!!!
dimecres, 13 d’agost de 2008
Lenguas d'òil e lengua(s) d'òc
En los diccionaris de l'Institut d'Estudis Occitans, s'espiatz quin e cau virar lo nom deu caplòc de Bretanha en occitan, que i trobaratz lo nom, ben breton, de Roazhon. Qu'ei ben segur ua impostura intellectuau, un miralh de l'ideologia franchimanda deu sègle passat, retocada a la mòda occitanista. Roazhon qu'ei plan la fòrma bretona deu nom, òc-ben, mès la lengua pròpia de Rennes n'ei pas bretona, qu'ei gallesa. E Rennes en gallò que's ditz Resnn (escriut atau en grafia normativizada, la de maezoe, l'Institut d'Estudis Galés). L'Enciclopèdia Catalana que comet exactament la medisha enganada en dar los noms deus lòcs bretons sonque en lengua bretona, enqüèra que los dits lòcs sian localizats en la part romanica, e non pas celtica, de Bretanha. Que cau díser l'enciclopèdia catalana non sap quitament pas que la lengua gallesa existeish, a maugrat deu hèit qu'èra la lengua utilizada a la cort de Bretanha abans l'annexion deu ducat per França e sustot qu'ei uei lo dia ua de las lenguas co-oficiaus de Bretanha. Tà l'enciclopèdia catalana, la lengua gallesa que seré sonque ua varianta deu francés. Ua varianta deu francés, lo gallò? Plan que non! N'ei pas jamès estat! Segur, qu'ei ua varietat de la(s) lengua(s) d'òil, e lo francès n'ei ua auta. Totun, la manca d'intercomprenson enter aquestas duas varietats au dia de uei hè que non podem pas considerar que s'agesca de la medisha lengua, doncas que'ns cau plan parlar de lengas (au plurau) d'òil.
.
Lo domèni deu gallò, o brito-roman, que cobreish aproximativament la mitat de Bretanha (la part colorada en gris sus la carta), e qu'inclòu Resnn, lo cap-lòc de Bretanha. Lo gallò qu'ei, desempuish 2004, ua de las tres lenguas reconegudas oficiaus en la region Bretanha, conjuntament dab lo breton e lo francés. Aquera lengua que pertanh au grop de las lenguas d'òil, coma lo francés. D'aquí la confusion: lo gallò qu'ei plan ua varietat de la(s) lengua(s) d'òil, e lo francés que n'ei ua auta, mès lo gallò n'ei pas jamès estat ua varietat de francés. A mes, poderatz constatar que la coneishença deu francés modèrne non permet pas de compréner lo gallò, çò qui justifica completament la classificacion deu breto-roman coma lengua distincta de la lengua oficiau de la Republica Francesa.
Escotatz dus estrèits de cançons cantadas en gallò peu Bèrtran Ôbrée :
E aquí qu'avetz un tròç de literatura gallesa modèrna, un extrèit de "la souaètt dou bouaé-jouaerr" de Fabien Lécuyer (en ua grafia un pauc diferenta de la de maezoe).
- « Horniy, j'an soe horniy dou cou-la ! »
- « Qhi qé n-i a corr, don ??!??”
- “ Avizz ! n’an vennla corr unn vnaeü a pâssae, pa” E yèll-si qé d’anségnae o son daï unn vouèliéy de gouéziaù qi taen a s'antt-pourgalae olmon la rabinn.
- "Maùsion ! Touaé smaenn de tan mézae q'la ét a bouzae l'óréy... sein faï qé j'haùpi la maereriy e châq faï ét la meim draènn qé j'ouaï: "véir véir, je sóm pour n'z an vni, yan yan j'alon n'z anchoui, sia sia terjou v'alaez n-n'yett dépouézónae... sonj tu ! N-i a pâ pu aùqhun a yett corr vneü a lvae dou naèi par iloe diq'astourr qé d'paï su mon jnouae, pa"
- "Grànt dizouz, fâlhit faezouz... ét d'domé châq faï, qhi q'tu vieü..."
- "Véir, mein bougré j'va, mai, lou derssae l'paï dssuï l'ziae èz adlaïzi-la, pa...ét pouein la gouézriy qi va mnae l'monde tout-cóm e dam ét pouein mai qi va m'jouqae olmon a faerr l'epaeürissâ ! Qhi faerr, don maùdit ?!!?"
Adlaïdd taet fléy dou cou-la, dam... Ett-latt, qi mnae unn eta ruy de la "Motte Fablet" su le grànt Renn, taet béin d'amein d'amouaé, pamein. Yan mein dam astourr-si, ét degrignouzz cóm unn biqh qi vaï le lou q'o taet... e par le faet, le lou taet puto dou cou-la unn bèrnn de gouéziaù qi n'avaen souein q'a bizoulhae son paù depéi unn gerouéy d'tan, de qa qi metae lèz pratiq a n'pouein chómae berouéy a bouae d’la goull aù-davàn de son eta-a-hann cóm de juss e d'béin antandeü. Dam, gernuch-a-gernaï, sti-la taet a s'dezacoursae...
"Je soe béin an peinn qhi q'il on q'i boueinn par iloe tout-cóm" q'o bernozi...
L'istouérr resti de meim e Adlaïdd taet tenàn a degrignae toutt sou e a faerr lèz pitiae pa' la, haùtt-ourr e bass-ourr, can q'c'ét q'unn siunn feü terouae atijéy béin atijéy su le paù a l'Hôtel-Dieu, l'opita qi se tiein a deüz qhulbutéy touaéz ancaléy dou catiae-li.
Einvànsion de savaïr dedd eyou q'ett-latt taet orinéy, mein. Ét raporr a unn cotisseürr de droll q'o feü souégnéy e duràn q'o feü la-lein pâ aùqhun ne ràncontri pouein né son non né son aderss. Pâ aùqhun limero de suretéy sosia d'o yèll netou, pa pu. (...)
(Fabien Lécuyer. La souaètt dou bouaé-jouaerr)
Podetz constatar que lo gallò b 'ei ua lengua plan distincta deu francés!!!
Ei clar qu'au sègle 21, non se pòt pas mes parlar de lengua d'oil au singular. Qu'ei plan la conclusion deu professor Bernard Cerquiglini, director de l'Institut National de la Langue Française (emanacion deu CNRS) :
« L’écart n’a cessé de se creuser entre le français et les variétés de la langue d’oïl, que l’on ne saurait considérer aujourd’hui comme des « dialectes du français » ; franc-comtois, wallon, picard, normand, gallo, poitevin-saintongeais, bourguignon-morvandiau, lorrain doivent être retenus parmi les langues régionales de la France ; on les qualifiera dès lors de « langues d’oïl », en les rangeant dans la liste [des langues régionales de la France]. » Aqueth vejaire qu'ei ara acceptat - per fin!- per l'Estat francés e compartit peu Burèu Europèu de las Lenguas Mens Emplegadas. Qu'ei de notar qu'en Belgica, picard, valon, lorenc (lorrain) e champanhés (champenois) qu'an tots gahat un estatut de lengua regionau.
Que las lenguas d'òil non èran pas dialèctes deu francés èra dejà vertat en los sègles precedents, contrariament a la propaganda oficiau francesa qui afirmava que totas las lenguas romanicas non-francesas èran dialèctes de la lengua oficiau, e que calèva expressà's en l'unica lengua que s'ac ameritava: lo francés. Urosament, aquèra teoria de non pas créder que perd terrenh pertot, lhevat, malurosament, deu mitan occitanista e catalanista qu'a représ aquera concepcion infondada tà arrehusar l'estatut de lenguas a las lengüas d'òil, en, denigrant atau lo tribalh deus tanhents d'aqueras lenguas. Totun, que non mancaran pas d'acabar per cambiar d'idèia, qu'ei sonque ua question de temps. E qu'espèri lo men messatge de uei qu'ajudarà ad aquò.
Contrariament au gallò, lo normand qu'ei l'eretèr d'ua longa tradicion literària. Totun, la lengua modèrna demora per estar unificada. Aquí qu'avetz un extrèit d'un poèma en percheron (normand deu Perche) , escriut au sègle 19 per Achille Genty:
On fin k'mincement, quan n-ej l'âplimes
A nou g'varni, c'éta pâ gai.
J'éviomm's tou fouttu bas : lé dîmes,
guâb et boun gueu, z'euglis's, curai,
y trovit l'tou ben pitouiâbe...
san t'êtr trébin arligionnex,
Y ristourit l'boun Gueu z-et l'guâbe
C'ée nein gaya qui n'ont pâ fraid és z-yéx
Tertous eumaint laissi d'leû graine
Dinc c'bas monn'cyt, quan n'an s'n-y-en va
Emp'reu d'l'Eltrich, pou l'tir d'peine
Bin a proupous tu'trovis là
Y dislouquit tout'la fémille
F'sant san chéz-soé ded leû chéz-iéx.
magnér'bin droul' d'évai nein'fille!
c'ée nein gaya qui n'ont pas fraid és z-yéx
Podetz escotar tèxtes lejuts e poemas cantats en normand en visitant un site aquí;
La lengua picarda que coneish un estrambòrd de non pas créder gràcias au film "bienvenue chez les ch'tis" e los metòdes d'aprenedissatge que's venen coma pan escarp, e pas sonque en çò deus Picards.
Lo valon qu'ei aparentat au picard, se n' ei separat au sègle XII. Que i a quate dialèctes deu valon e ua lengua unificada normativizada. Lo tèxte qui segueish qu'ei escriut en valon normatiu per Pablo Saratxaga:
On ôte di mes cintes d' interet, est li rantoele Fidonet ki dj' endè so mimbe dispoy 1993 et ki m' a permetou, dispoy 1992, di cnoxhe et d' eployî l' emilaedje (di ces trevéns la on cnoxheve nén co l' Eternete chal e nosse payis, do moens les ptitès djins nel cnoxhint nén).
Dji mantna eto ifmail-tx, on programe di pasrele fidonet   email/usenet; eyet m' ocupéve, cwand ele egzistéve co, do manaedjmint, avou des ôtes, del pasrele fidonet   usenet pol hierartcheye di copinreyes (news) fido.belg.*.
Dj' a leyî mi éndjole e libe accès pa modem dispoy ki dj' a drovou m' BBS Bad WaZOO l' anêye 1993 et disk' a ki m' modem toumaxhe e rak (come i gn aveut pus nolu ki s' raloyive pa modem dj' a leyî ouve).
E lo santongés, e seré un dialècte deu francés? A véder! Escotatz aqueth tròç d'un devís en santongés, me'n daratz la traduccion se podetz, se vos platz.
De notar lo peitovin qu'a un estatut de lengua oficiau a la region Poitou-Charentes.
Los Normands, Walons, Picards, Bretons, Peitavins, Santongés e tots los autes qu'an plan rason de parlar e de deféner las lors lenguas d'òil. Se n'ac hèn pas eths medishs, qui ac harà????
E l'occitan? Que trigarà enqüèra temps tà que lo discors teoric acabe per juntà's dab la realitat, qu'ei a díser que la pluralitat de las lenguas occitanas, que constatam tot dia, acabe per estar arreconeguda peus occitanistas medishs. N'i aurà pas nat progrés de cap tà la normalitat deu gascon sense aquesta arreconeishença, ça'm par. En atendant l'arreconeishença, Gascon, Occitan, parla ta leng(u)a!
Acabarèi dab ua dança cantada per los Tri Yann, originaris de Nantt ( Naoned, Nantes), en país gallò. Totun, la cançon, titolada Fransozig qu'ei en breton. Que son enqüèra en fòrma, los gran-pairs Tri Yann, hilhdepica!
dissabte, 9 d’agost de 2008
OGM, Estats e principi de precaucion
Los Estats son un pòc coma los OGM, non son pas naturaus. Totun, la comparason s'arrèsta aquí pr'amor que n'i a pas jamès avut nat mòrt per causa deus OGM, mentre que de mòrts per rasons estataus taus coma guèrras, repression eca, ailàs, la lista que n'ei interminabla. Totun, totòm sembla pensar que los Estats son necessaris (a condicion d'estar pròpis, clar).
L'excellent José Bové aplica lo son principi de precaucion en desarrigant lo milhòc transgenic. Lo rasonament qu'ei simple. Com que n'avem pas nada pròva que lo milhòc transgenic e pòt matar, vau mes desarrigar-lo. Notaratz que lo rocafòrt n'ei pas mei naturau qu'un OGM. La lèit d'aulha n'ei pas hèita tà estar tirada e bevuda per un primata, sia uman o pas, e enqüèra mens tà estar transformada en hromatge en preséncia d'eslor. Totun, lo José Bové non pensa pas necessari d'aplicar lo son principi de precaucion tau rocafòrt. Perqué? Simple! Pr'amor sabem perfectament qu'un hromatge de lèit d'aulha, e lo rocafòrt n'ei un, pòt matar. Doncas, qu'ac sabem, doncas podem ne fabricar e consumir-lo sens cap de problèma. Aquò que't hè la diferéncia dab lo milhòc transgenic que n'a pas jamès matat arrés. Logic, non?
Urosament que lo José Bové n'aplica pas lo son principi de precaucion tau rocafòrt, senon eth que seré au caumatge, praubet, e çò piéger: nosautes que serem privats de rocafòrt. Jo qu'aimi lo rocafòrt e que me'n mingi fòrça. E com que non soi pas allergic a la lèit d'aulha, que soi enqüèra viu e en bona santat !!!
diumenge, 3 d’agost de 2008
De vacanças
Prumèr, ua cançon ben coneishuda de Bension (Ben Tsion) Witler que v'ensenharà coma e cau saludar en yiddish. Lo Karsten qu'ei acompanhat peu trio ucranian "Scho".
E puish un sovenir de Budapest, a on l'autor (un desconegut) i deishè lo son còr. Las illustracions que son deu pintor francés d'origina belarussa Marc Chagall qui ns'a deishat ua òbra poetica valuosa escriuta en yiddish.
,
Que soi un gojat joen e gaujos, que'm senti plan,
Que demandi sonque l'amor,
Que demandi sonque la sòrt
M'anarèi per totas las carrèras e cridarèi: Malur!
Ua gojata que'm hè patir!
Que soi un gojat joen e gaujós
que me'n vau dehòra tà cercar un poton,
coneishi ua gojata de Lodz
Que parla polonés e que'm hè adivinar:
Ja sze kocham a ty ´spysz
Joga, tsigana, suu ton violon
Joga bravament ua cançon d'amor tà jo,
Jo qu'èi perdut lo men còr a Budapest,
De nuèit quan la lua esclairava
(grafia de Troyke, adaptada de la YIVO au dialècte polonés deu yiddish)
Ikh bin a bukher yîng în fraylekh, ikh fil zekh gît,
es bengt zekh mir nukh libe,
es bengt zekh mir nukh glik.
Ikh vil gayn in alle gassn în vill shrayn: Gevalt!
A maydale git mir bald!
vayl ich bin a bukher jîng în frisch,
´kh gay zekh ous far a kîsch,
tref ikh mir a Lodze Ponienka,
zie red poilisch în ikh mîs stenkn:
Ja sze kocham a ty szpysz!
Shpil, tsigainer of dayn fidl,
shpil mir up a libes lidl,
ikh hob gelost mayn harts in Budapescht
in die nakht ven die Levune hot geshaynt.
Ikh hob gevolt mit ir bouen a Nest
în zi hot fîn mir sekh ousgelacht
Ikh hob gemaynt, sie ubt mech aynem!
Zi libt nor mekh în meyr nischt kaynem!
Ikh hob gemaynt, ich kon fartrouen -
falsch is si vi ale frouen
bay di rogatke 'kh hob zi gekozt shtayn!
E un tango tirat de l'àlbum : Dus Gezang Fin Mayn Harts (Tango Oyf Yiddish) / En yiddish normativizat: Dos gezang fun meyn harts (Tango oyf yidish). En occitan: lo cantar de mon còr (Tango en yiddish). Lo títol deu trocet qu'ei: mazl in brukhe (sòrt e benediccion)
E tà acabar, ua entervista de la gran Khava Alberstein (en anglés):


text:
Chile
Chile es un estat d'America del Sud que confronta Peró al nòrd, Bolívia al nòrd-èst e Argentina a l'èst. Al sud e a l'oèst es bordat per l'ocean Pacific.
Sa capitala es Santiago.
Lo gentilici es chilen -a (o chilian -a).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Lo periòde precolombian
- 1.2 Lo periòde coloniau
- 1.3 La formacion de la nacion chilena
- 1.4 De l'edat d'aur dei nitrats au còp d'estat de Pinochet
- 1.5 Chile dempuei 1973
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Economia
- 5 Cultura
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precolombian[modificar | modificar la font]
Lo poblament dau territòri chilen per Homo sapiens es relativament recent. Data probablamnt de 12 500 av. JC dins lo nòrd e de 7 000 av. JC dins lo sud. Dins lo corrent dau millenari VII av. JC, de cambiaments climatics entraïnèron la formacion dau Desèrt d'Atacama e leis indigèns deguèron migrar vèrs lo litorau de la Vau Centrala. Aquelei desplaçaments de populacion foguèron a l'origina dei grops etnics principaus de Chile : Atacamas, Aymaras, Diaguitas e Changos dins lo nòrd, Mapuches dins la Vau Centrala e Tehuelches, Chonos, Alakalufs, Onas e Yagans dins lo sud. Au sègle XV, l'Empèri Inca ocupèt lei regions septentrionalas mai mau capitèt de sometre lei Mapuches. Pasmens, l'influéncia inca s'estendèt sus la màger part de la region.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La resisténcia deis Araucans[modificar | modificar la font]
Leis Espanhòus arribèron en Chile en 1536 quand una expedicion menada per lo conquistador Diego de Almagro agantèt la vau d'Aconcagua en cèrca d'aur. En 1540, Pedro de Valdivia foguèt cargat per Francisco Pizarro de conquistar Chile. Un an pus tard, fondèt la vila de Santiago. Pasmens, leis Araucans la destruguèron e Valdivia foguèt obligat de resistir sus una illa isolada dau riu Mapocho durant dos ans. L'arribada de renfòrç espanhòus li permetèt de tornar prendre l'ofensiva mai foguèt finalament tuat en 1553. Foguèt remplaçat per García Hurtado de Mendoza que capitèt de restablir la posicion deis Espanhòus.
Dins aquò, leis Araucans capitulèron pas. A la fin dau sègle XVI, reconquistèron tota la region au sud dau riu Biobio. Puei, de 1608 a 1674, l'autorizacion donada ai colons de redurre en esclavatge leis Araucans presoniers agravèt lo conflicte. Durant aqueu periòde, leis Espanhòus poguèron ocupar certanei ponchs lòng de l'ocean mai pas avançar dins lei tèrras interioras. Ansin, lo conflicte s'acabèt lentament e Espanha reconoguèt de facto l'independéncia deis Araucans vèrs 1720.
La colonizacion[modificar | modificar la font]
Durant lo periòde coloniau, Chile èra una colonia isolada gaire presada per leis Espanhòus. Dins la region centrala, una agricultura mediterranèa se desvolopèt e lo sistèma de l’encomienda permetèt de provesir la man d'òbra. L'endrech venguèt exportator de blat qu'èra crompat per Peró.
L'independéncia[modificar | modificar la font]
En 1808, Espanha foguèt ocupada per França. En Chile, aquò entraïnèt la formacion d'una junta dirigida per Juan Martínez de Rozas e Bernardo O'Higgins. Sota sa direccion, Chile venguèt un estat de facto independenta. Après un còp d'estat organizat en decembre de 1811, José Miguel Carrera obtenguèt lei plens poders. Pasmens, son govèrn s'afondrèt après la desfacha dei rebèls a Rancagua en 1814.
Leis independentistas contraataquèron en 1817 a partir dau Rio de la Plata. La batalha de Chacabuco (12 de febrier de 1817) li permetèron de reconquistar Santiago. Lo poder foguèt fisat a O'Higgins. Instaurèt un regime dictatoriau per impausar de reformas liberalas. Pasmens, mau capitèt de redurre lei darrierei pòchis de resisténcia lealistas. Reversat e exilat en 1823, O'Higgins foguèt remplaçat per lo generau Ramon Freire. Aqueu darrier capitèt d'eliminar la preséncia espanhòla en Chile d'un biais definitiu en 1826. Dins aquò, perdiguèt a son torn lo poder avans la fin de l'annada e una guèrra civila donèt lo poder au generau José Joaquín Prieto en 1829.
La formacion de la nacion chilena[modificar | modificar la font]
Lo periòde de Diego Portales[modificar | modificar la font]
Après la guèrra civila, lo conservator Diego Portales dominèt la vida politica fins a son assassinat en 1837. Considerat coma l'organizator de la nacion per certanei Chilens ò coma un tiran, instaurèt un regime « fòrt » basat sus una constitucion adoptada en 1833. Creèt un estat centralizat amb un regime presidenciau e restrenguèt lo drech de vòte ai proprietaris capables de legir e d'escriure. De mai, de fraudas electoralas permetèron ai conservators de se succedir a la presidéncia : José Joaquín Prieto (1831-1841), Manuel Bulnes (1841-1851) e Manuel Montt (1851-1861). Pasmens, en despiech de l'autoritarisme dau govèrn, aqueu periòde permetèt d'estabilizar la situacion politica dau país e d'adoptar quauquei reformas progressistas ambé l'aumentacion dau nombre d'escòlas ò la redaccion d'un Còdi Civiu.
La dominacion conservatritz s'acabèt ambé l'eleccion dau liberau José Joaquín Pérez (1861-1871). Reduguèt lo ròtle de la Glèisa dins la societat chilena e enebiguèt la reeleccion immediata dei presidents, çò que marquèt la fin dau « Periòde dei decennias ». Joaquín Pérez foguèt remplaçat per plusors presidents liberaus que dominèron la scena politica deis annadas 1870 e 1880.
Lo desvolopament de la produccion de coire[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1830, lei ressorsas naturalas de Chile comencèron d'atraire lei capitaus estrangiers. Investits dins de minas de coire, permetèron au país de'n venir lo premier productor mondiau e d'obtenir una fònt de revenguts establa. Aquò favorizèt son estabilitat politica e li permetèt de formar de fòrças armadas ben equipadas. Ansin, en 1838-1839, l'armada e la marina chilenas intervenguèron victoriosament còntra lo generau Andrés de Santa Cruz qu'èra a assaiar d'unir Peró e Bolívia sota sa direccion. Puei, en 1866, la flòta chilena enregistrèt quauquei succès còntra Espanha durant la Guèrra deis Illas Chincha — mai poguèt pas empachar la destruccion d'una partida dau pòrt de Valparaíso per una esquadra espanhòla.
De l'edat d'aur dei nitrats au còp d'estat de Pinochet[modificar | modificar la font]
La Guèrra dau Pacific e l'expansion vèrs lo sud[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1870, la crisi mondiala liada a la Granda Depression (1873-1896) entraïnèt una demenicion deis exportacions de coire. Aqueu declin foguèt en partida compensat per l'aumentacion dei vendas de nitrats. Òr, lei jaciments principaus èran situats au nòrd de Chile en Bolívia e la companhiá anglochilena que n'èra proprietària èra en conflicte ambé leis autoritats de Sucre. En 1879, lei Chilens decidèron de conquistar militarament la region. Après plusors victòrias còntra lei Bolivians e lei Peruvians, annexèron en 1883-1884 lei regions d'Antofagasta e de Tarapaca e lei districtes d'Arica e de Tacna[1].
En parallèl de l'expansion vèrs lo nòrd, l'armada chilena s'interessèt tanben ai regions araucanas situadas au sud dau riu Biobio. Coma còntra leis Espanhòus, leis Araucans resistiguèron durament e sa somission durèt fins ais annadas 1880. Puei, Chile intrèt en competicion amb Argentina per lo contraròtle de Patagònia. Après quauquei tensions, lei dos país acceptèron un arbitratge britanic en 1902.
La « Republica Parlamentària »[modificar | modificar la font]
Elegit en 1886, lo liberau José Manuel Balmaceda Fernández (1886-1891) assaièt d'utilizar lei revenguts eissits dei nitrats per melhorar lo sistèma educatiu e construrre un ret de camins de fèrre. Se turtèt a l'oposicion dau Parlament e assaièt de pas faire cas dei deputats. Pasmens, aquò entraïnèt una guèrra civila entre sei partisans, sostenguts per l'armada de tèrra, e una junta insureccionala defenduda per la marina. Après uech mes de combats, lo conflicte s'acabèt ambé la victòria deis insurgents e lo suicidi dau president.
Venceiritz, l'oligarquia, que dominava lo Parlament, establiguèt un regime parlamentari fòrça favorable a seis interès sota lei presidéncias de Jorge Montt (1891-1896), de Federico Errázuriz Echaurren (1896-1901), de Germán Riesco (1901-1906) e de Pedro Montt (1906-1910).
De l'Aliança Liberala au Frònt Popular[modificar | modificar la font]
Lei preocupacions socialas venguèron una question importanta au sen de la societat chilena ambé lo desvolopament de l'industria dei nitrats. Òr, dominat per l'oligarquia, lo Parlament poguèt pas respòndre an aquelei problemas, çò que favorizèt l'emergéncia de movements radicaus, generalament anarquistas, tre leis annadas 1890. Au començament dau sègle XX, de grèvas entraïnèron d'esmogudas a Santiago (1905) ò de chaples de manifestants per l'armada (1907).
Après la revirada d'una grèva generala en 1919, lo movement sindicalista comencèt de s'estructurar dins lo corrent deis annadas 1920 quand Luis Emilio Recabarren capitèt de liar sindicats e Partit Comunista Chilen. Una partida dei liberaus lo jonhèt entraïnant la fondacion de l'Aliança Liberala que son candidat, Arturo Alessandri Palma, foguèt elegit president tre 1920. Pasmens, Alessandri se turtèt a l'oposicion dau Parlament e un còp d'estat militar entraïnèt son exili en 1924.
Un an pus tard, un segond còp d'estat menats per d'oficiers joves permetèt lo retorn d'Alessandri. Dins aquò, una situacion economica marrida entraïnèt de trèbols grèus e lo chaple d'un milier de grevistas. Alessandri quitèt alora lo poder. La situacion se melhorèt sota la presidéncia de Carlos Ibáñez del Campo, responsable dau chaple de 1925, fins a la crisi economica de 1929. Lo govèrn adoptèt alora una politica repressiva que mau capitèt.
Tornat elegir president en 1932, Alessandri capitèt de redurre lo caumatge. En revènge, l'inflacion demorèt un problema seriós. En parallèl, a l'iniciativa dei comunistas, se formèt en 1936 un Frònt Popular gropant comunistas, radicaus e socialistas (a partir de 1938). Aquela coalicion ganhèt lei presidencialas de 1938 e de 1942 ambé lei radicaus Pedro Aguirre Cerda (1938-1941[2]) e Juan Antonio Ríos (1942-1946). Inspirat per lei teorias keynesianas, lo Frònt Popular adoptèt una politica dirigista e reformèt l'educacion e la santat. Dopada per la demanda de coire entraïnada per la Segonda Guèrra Mondiala e la Guèrra de Corèa, aquò permetèt de redreiçar l'economia chilena e lo país conoguèt un periòde de prosperitat que durèt fins ais annadas 1950.
Dau Frònt Popular a la democracia crestiana[modificar | modificar la font]
En 1946, lei socialistas se retirèron dau Frònt Popular e per enraiar l'inflacion, lo radicau Gabriel González Videla gelèt lei salaris. Aquò entraïnèt de grèvas e de violéncias que causèron la partença dei ministres comunistas dau govèrn en 1947. Videla proclamèt l'estat de sètge e dirigiguèt lo país fins a 1952 ambé lo sostèn dei liberaus.
Après aqueleis eveniments, lo païsatge politic chilen conoguèt de transformacions importantas. Lo movement sindicau se renforcèt ambé la fondacion de la Centrala Unica dei Trabalhaires (CUT) en 1953. A senèstra, lei socialistas dirigits per Salvador Allende se raprochèron dei comunistas. Au centre, lei radicaus declinèron e foguèron a cha pauc remplaçat per de democratas crestians. Enfin, la drecha demorèt influenta dins lei zònas ruralas mai poguèt plus governar sensa formar d'alianças ambé lo centre.
Après un retorn de Carlos Ibáñez del Campo de 1952 a 1958, lo centrista Jorge Alessandri Rodríguez, president de 1958 a 1964, restaurèt lei finanças publicas gràcias a una politica ortodòxa que causèt de problemas sociaus grèus, especialament una aumentacion de la pauretat. Aquò favorizèt lei progrès dei partits de senèstra au sen dei classas popularas. De 1964 a 1970, lo democrata crestian Eduardo Frei Montalva assaièt de menar de reformas progressitas per redurre aquela influéncia. Pasmens, se turtèt a l'ostilitat de la drecha. De mai, a partir de la fin deis annadas 1960, le retorn de l'inflacion descreditèt sa politica economica.
Lo periòde d'Allende[modificar | modificar la font]
En 1969, foguèt fondada l'Unitat Populara que gropava lei socialistas, lei comunistas e una partida dei radicaus e dei democratas crestians. Son programa de « transicion pacifica vèrs lo socialisme » permetèt a Salvador Allende de ganhar leis eleccions de 1970. Pasmens, obtenguèt pas la majoritat parlamentària. Puei, lo govèrn nacionalizèt lei principaleis industrias, lei bancas, lei minas de coire e divèrsei companhiás estatsunidencas. Aquò irritèt Washington que sostenguèt la resisténcia patronala ai reformas. Aquò desorganizèt l'economia e agravèt l'inflacion.
Tre 1971, Allende trobèt plus d'aliats au Parlament. Puei, en 1972, una grèva dei transportaires paralizèt lo país e obliguèt lo govèrn de se raprochar dei militars. En març de 1973, l'Unitat Populara ganhèt leis eleccions legislativas mai deguèt rapidament faciar un agravament de la situacion economica amb una inflacion de 600%. Sostengudas per l'oligarquia, lei grèvas se multipliquèron e entraïnèron finalament un còp d'estat militar lo 11 de setembre de 1973. Refusant de se rendre, Allende se suicidiguèt e foguèt remplaçat per lo generau Augusto Pinochet, cap dei putchistas.
Chile dempuei 1973[modificar | modificar la font]
La dictatura de Pinochet[modificar | modificar la font]
Après lo còp d'estat de Pinochet, lei partits de senèstra e lei sindicats foguèron decimats per la repression, lo Parlament foguèt dissòut e tota activitat politica foguèt enebida. En 1974, Augusto Pinochet venguèt « cap suprèm de la Nacion » e lo demorèt fins a 1989. Mantenguèt un aparelh d'estat fòrça repressiu (assassinats e disparicions d'opausants...) e remplacèt lo dirigisme economic dau periòde precedent per un neoliberalisme inspirat per l'Escòla de Chicago (fin dau proteccionisme, privatizacions, investiments estrangiers, supression de plusors drechs sociaus...). Aquò entraïnèt una baissa dei salaris e una aumentacion dau caumatge.
En 1980, una constitucion legitimèt lo poder militar amb un referendum. Lo tèxte preveguèt l'organizacion d'eleccions après un periòde de transicion d'uech ans. En 1982-1984, de dificultats economicas causèron de manifestacions violentas durament reprimidas per l'armada. La situacion s'amaisèt lentament a partir de 1985 gràcias a una represa de l'economia. En 1988, Pinochet prepausèt son mantement a la presidéncia fins a 1997 mai un referendum demandèt la partença dei militars. Ansin, en 1989, lei militars laissèron lo poder ai civius après l'adopcion d'una constitucion que li permetèron de mantenir son influéncia. En particular, Pinochet demorèt cap dei fòrças armadas fins a 1997.
La democratizacion[modificar | modificar la font]
En decembre de 1989, una aliança gropant democratas crestians, radicaus e socialistas ganhèt leis eleccions gràcias a Patricio Aylwin (1990-1994). Solida, aquela coalicion ganhèt leis eleccions seguentas ambé Eduardo Frei Ruiz-Tagle (1994-2000), Ricardo Lagos (2000-2006) e Michelle Bachelet (2006-2010). Aquelei govèrns mantenguèron l'orientacion liberala de l'economia chilena e assaièron sensa succès de jutjar lo generau Pinochet (mòrt en 2006) e plusors responsables de la dictatura. Pasmens, capitèron de restaurar d'institucions democraticas vertadieras.
En 2010, lo candidat de drecha, Sebastián Piñera, ganhèt per lo premier còp la presidéncia dempuei la fin de la dictatura. Sostenguèt lei privatizacions dins certanei servicis estataus coma l'educacion. Pasmens, sa politica suscitèt de manifestacions d'estudiants en 2011. Ansin, vengut impopular, Piñera foguèt batut per Michelle Bachelet en 2014. Dins aquò, mau capitèt de reglar lei problemas economics eissits de la crisi economica de 2008 (creissença febla, manca d'investiments...).
Politica[modificar | modificar la font]
La Republica de Chile es un estat unitari presidencial, lo govèrn que n'es integrat per divèrsas institucions autonòmas segon un esquèma constitucional que determina lors foncions e de competéncias, que diferís de la doctrina tradicionala de la separacion de poders. La constitucion de Chile foguèt aprovada lo 11 de setembre de 1980 e dintrèt en vigor lo 11 de març de 1981; es estat reformada divèrses còps, una de las mai importantas, la reforma del 26 d'agost de 2005 que cambièt qualques aspèctes formals de la democracia chilena, mas pas las basas fondamentalas de l'Estat.
Lo poder executiu, nomenat lo "govèrn e l'administracion publica" es dirigit pel president de la republica, cap d'Estat e cap de govèrn. Dempuèi 2010, aquela carga es ocupada per Sebastián Piñera, membre del partit Renovación Nacional. Lo president es elegit per sufragi universal dirècte per un periòde de quatre ans sens la possibilitat de reeleccion immediata. Lo President designa los ministres d'Estat, los intendents, encargats del govèrn de caduna de las regions qu'intègran l'Estat, los governadors de las províncias.
Lo poder judiciari es constituit per de tribunals autonòms e independents; la Cort Suprèma de Justícia n'es l'institucion mai nauta. I a un Tribunal Constitucional, autonòm e independent, encargat de la constitucionalitat dels projèctes de lei e los decrèts.
Lo poder legislatiu es exercit pel President de la Republica e a l'encòp pel Congrès Nacional, bicameral, integrat per:
- lo Senat, constituit per 38 senadors elegits per votacion populara, per un mandat de uèch ans, amb la possibilitat de reeleccion. Cada circonscripcion elegís dos senadors; cada quatre ans se renovèla la mitat de la cambra en las eleccions regularas.
- La Cambra de Deputats, constituida per 120 membres elegits per vòte popular per un mandat de quatre ans, amb la possibilitat de reeleccion en lors districtes; cada districte elegís dos deputats; la cambra se renovèla totalament cada quatre ans.
Las eleccions parlamentàrias fan usatge del sistèma binominal, causa que permet l'establiment de dos blòcs politicament majoritaris, actualament lo de la Renovación Nacional, e exclutz los partits politics minoritaris. Aquel sistèma foguèt instaurat en la constitucion de 1980.
Geografia[modificar | modificar la font]
Los païsatges e los climas de Chile son variats :
- al nòrd, lo desèrt d'Atacama,
- a l'èst, las nautas montanhas dels Andes,
- al centre-nòrd e sul litoral, de regions de clima mediterranèu,
- al centre-sud, de regions de clima temperat,
- a l'extrèm sud, de regions de glacièrs.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Chile.
Cultura[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lei dos districtes èran cedits per un periòde de dètz ans mai Chile refusèt de lei restituir. La question foguèt reglada en 1929 amb un partiment de la zòna contestada : Tacna foguèt restituit e Arica definitivament annexat.
- ↑ Pedro Aguirre Cerda moriguèt lo 25 de novembre de 1941. Jerónimo Méndez assegurèt l'interim fins ais eleccions seguentas.


text:
Las cronicas europèas del sègle XVI afirman que quora Colomb arribèt a divèrsas illas de la mar Cariba pendent sos darrièrs viatges de descobèrta, i poguèron pas desbarcar perque los caribs los ataquèron. Los caribs èran, segon aquelas cronicas, de canibals, crusèls e brutals. Ara una còla arqueologica assolida qu’aquel agach correspondiá pas a la realitat.
Es un exemple de mai de cossí l’istòria a d’èsser rescricha. E l’arqueologia pòt ajudar a cambiar lo vejaire qu’avèm agut sus cèrtas nacions ancianas. Los caribs ne serián una d’aquelas. Segon una còla de cercaires dins l’ilha d’Antigua, la vision qu’aqueles nadius americans èran de canibals es un ponch de vista “especulatiu e marrit” que cal cambiar.
Lo sit arqueològic se tròba a Indian Creek, a Antigua, e ara una còla arqueologica qu’a Reg Murphy per director assaja de descobrir cossí viviá aquela anciana nacion americana. E las trobalhas confirman pas que foguèron de canibals.
Atal, l’informacion de l’epòca parla dels primièrs habitants de l’illa, los arawaks, exterminats en l’an 1300 per los caribs –de crusèls canibals– e assolida qu’aquestes foguèron a l’encòp desplaçats per los primièrs colons europèus qu’arribèron a Antigua entre los sègles XVI e XVII.
Un vejaire etnocentrista
Segon la còla scientifica de las universitats de Brooklin e Siracusa, l’agach qu’avèm encara uèi de la nacion cariba es basada sus de marridas descripcions d’aqueles amerindians coma de canibals. “Mas ara cal tornar examinar nòstra vision d’aquela nacion –çò diguèt Murphy– pr’amor qu’avèm pas rescontrat cap d’evidéncia que los caribas mangèsson d’umans”.
Lo sit arqueologic es ric en espleches de l’epòca entre los ans 200 e 600 de nòstra èra. E aquò pòt donar de fòrça a un nòu agach sus los caribs. “Tot çò que sabèm sus los caribs –çò apondèt Murphy– es arribat fins a nosautres a travèrs de las cronicas europèas de l’epòca. E benlèu èran marridas”.
Malgrat qu’Indian Creek ja foguèsse estudiat en 1960, la còla que faguèt las excavacions aviá pas la tecnologia modèrna d’uèi: d’imatges aerians, d’estudis electronics e de microscòpis d’electrons. En 1960, estudièron solament quora èran pervenguts a Antigua los caribs –çò soslinhèt Murphy–. Nosautres estudiam, a mai, las rèstas de manjar, las gents, lor tecnologia e lor santat”.
Pasmens, l’estudi del peis o de granas comença de cambiar aquela vision. Carlyn Valmond, de la còla qu’estúdia aquel sit e cariba ela meteissa, confirmèt lor dièta: “Jamai non ai cregut a l’istòria que los caribs èran de canibals. Aviam totjorn sauput que manjavan de mollusques e de peis, pas d’umans”.
La publicacion de l’estudi del sit arqueologic d’Antigua doncas poiriá cambiar totalament un agach interessadament erronèu. S’es pas res sauput de mai dels caribs dempuèi l’arribada dels europèus en 1630. “Avián pas de votz dins l’istòria –çò confirmèt Murphy–. Es nòstra responsabilitat coma scientifics de donar un imatge corrècte d’aquela anciana nacion, los caribs”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet, lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
L’occitan uèi
Dins l’economia, dins los mediàs o sus nòstres ordenadors e nòstres logicials, l’occitan a uèi sa plaça. Aquestes tres aspèctes son aicí desvelopats.
Una economia occitana
Pauc a pauc, dempuèi las annadas 80, lo s emplecs ligats a la lenga occitana se desvelopan. Parlar occitan es una competénica uèi percaçada, subretot s’es combinada a d’autres saupre-far.
La màger part dels pòstes ont aquesta coneissénça es demandada son ligats a l’ensenhament, mas tanben als mediàs, a l’animacion culturala, al torisme, a la creacion artistica o als mestièrs del libre. I a quitament mai de creacions de pòstes dins aquestes domènis que de diplomats que sortisson d’un cursus universitari ligat a l’occitan.
La promocion de la lenga dins l’economia es un dels mai bons vectors de sa socializacion. Divèrsas iniciativas valorizan l’occitan dins la vida publica coma lo labèl Òc per l’occitan que favoriza l’emplec de la lenga dins l’activitat professionala e l’economia.
Emplec.com es l’agéncia per l’emplec ligat a l’occitan vist coma compteténcia professionala. Aquesta lenga es pas un critèri particular dins las agéncias per l’emplec, l’Institut d’Estudis Occitans e Viure e Trabalhar al País an alavètz creat aqueste site.
Paginas Occitanas es l’annuari dels artistas e actors culturals occitans, un equivalent de las paginas jaunas ligat a la cultura occitana.
De las collectivitats cap a las entrepresas, las culturas e identitats localas son uèi mesas en davant del punt de vista del torisma coma de l’economia.
Quines mediàs per l’occitan ?
La preséncia d’una lenga dins los mediàs es un factor clau de sa transmission, notadament en cò dels mai joves. E pel cas de l’occitan ?
La premsa escicha
Dempuèi lo sègle XIX, se son desvelopats periodics integralament en occitan atal coma las revistas literàrias Òc o Reclams, o lo setmanièr d’adtualitat La setmana. Çaquelà, l’occitan ten una plaça confinhada dins un registre minor dins los grands grops de premsa. Cal permetre a l’occitan de venir una lenga de comunicacion e d’informacion dins son entièr per veire se desvelopar sa preséncia dins la premsa.
La radio
Fàcia a la rompedura de la transmission familiala, la ràdio es lo servici de proximitat que permet de tornar introdusir la lenga dins los ostals. Radios associativas coma Ràdio País, Ràdio Occitània ou Ràdio Lengadòc bastisson lor grasilha editoriala a l’entorn de l’occitan sus las ondas coma sus internet.
La plaça balhada a l’occitan dins las ràdios de servici public es menora. Pasmens la mutualizacion d’antenas e d’emissions dins d’unas regions deuriá far créisser lo temps consacrat a l’occitan sus las ondas.
La television
En Miègjorn-Pirenèus, Lengadòc-Rosselhon, Provença e Aquitània, France 3 prepausa d’emissions de 6 a 26 minutas per setmana. La màger part de las lengas minoritàrias d’Euròpa profièchan de programas importants quora es pas d’una o mai d’una cadena.
Aquesta situacion es lo rebat d’una inegalitat de la diversitat culturala francesa.
Internet
La difusion de mediàs via internet necessita pauc de ressorças e permet doncas una comunicacion occitana mai granda. Revistas numericas, web-tv, sites internet, blògs e foròms a l’entorn d’aquesta cutlura se trapan en abondi sus la tèla .
L’informatica en occitan
Sites, blògs, foròms e malhums sociaus... Los escambis escrits en occitan an jami estat tan nombroses dempuèi lo desvelopament d’internet.
Alara que l’occitan foguèt pas totjorn valorat sus la plaça publica, de mai en mai d’associacions, festenals, comercis en linha o institucions prochièchan del web per comunicar totalament en occitan o d’un biais bilingue.
« L’objectiu d’ara endavant es de poder provesir als occitanofòns d’aisinas dins lor lenga. »
Alain Alcouffe, universitari.
De servicis son instituats per e a l’entorn de l’occitan.
- Lo Servici de l’emplec (emplec.com) centralisa las ofèrtas d’emplec que valorizan la mestresa de l’occitan.
- La Pòrta d’òc (laportadoc.eu) es un portalh que repertòria los sites, actualitats e eveniments occitans.
- Las paginas occitanas (paginas-occitanas.com) es l’annuari dels artistas e actors culturals occitans.
E mantunes projèctes liures e participatius atals coma Wikipédia an lor version occitana (oc.wikipedia.org).
Nombre de logiciaus libres son descargables gratuitament en occitan amb un interfaci en occitan. Lo sistèma d’explotacion libre Ubuntu f oguèt tradusit en occitan per Tot en òc.
Aqueste sistèma propausa un grand nombre de logiciaus que se pòdon tanben descargar e utilizar jos Windows o Mac. Podèm aital profiechar de las versions occitanas de Firefox, Thunderbird, OpenOffice, VLC e plan d’autres encara…