text:
Dinastia Zhou
La dinastia Zhou (周) foguèt la tresena dinastia istorica chinesa e la mai longa de totas las dinastias. Lo darrièr governant de la dinastia Shang Zi Zhou Tsin foguèt desrocat pel prince de Pin (a Wei dins la província de Shansi, Uòu (Wu Wang) lo paire que n'èra estat empresoat. Wu Foguèt proclamat sobeiran, en fondant la dinastia Zhou (Chou) amb capital a Hao près de Xi'an (après Chang'an). Wu Wang Èra un guerrer de frontièra mas progressivament la siá dinastia adoptèt la civilizacion chinesa que per lo meteis temps s'estendèt fins al Iang-Tsé (Chang Jiang). Foguèt la dinastia chinesa pus longa: durèt de vèrs lo 1025 aC al 225 aC. En aquel periòde s'establiguèt la doctrina del mandat del cèl (tianming) e del governant coma filh del cèl que governava per drech divin. Lo sistèma descentralizat Zhou a de semblanças amb l'Euròpa medievala amb un domeni reial relativament pichon (las comarcas amb las vilas de Hao e Mièg Feng e cap a l'èst la comarca de Lo-e), e amb de comarcas concedidas a la familha reiala e de comarcas concedidas a d'autras familhas, en totes los cases ereditàriament. Après aqueles senhors feudals que governavan la vila e una comarca (que començava als murs de la vila) venián los guerrièrs, seguits pels campanhards e los esclaus domestics. Amb lo temps los fèus venguèron semiindependents dels sobeirans Zhou. Los fèus principals foguèron:
De la familha reiala:
- Yen
- Hsing
- Chin
- Hung Chao
- Han
- Hsun
- Chia
- Jui
- Wei
- Chun
- Lu
- Kuan
- Ying
- Ts'ai
- Hsi
- Sui
- Teng
Lo mes grand èran los de Yen, Hsing, Chun e Chin; Lu e An èran mejans e la rèsta pichona.
D'autras familhas:
- Yung
- Kue'i
- Ch'u (2 comarques)
- Ku
- Lo
- Chou
- Chun
- Yang-Yüeh
- Yun
- Huang
- Hsien
- Huan
- Tung
- Shu
- Hsu
- Ch'en
- Fao
- Tao
- Shen
- Teng
- Yen
- Tan
- Chi
- Chu
- Tsou
- Liang
- Chiao
- Ch'in
- Pao
Lo sistèma inicial se basava dins las vilas-estats e lo contraròtle dependiá mai dels ligams familiales que dels ligams feudales. Los elements feudales amendriguèron amb lo temps e lo govèrn aumentèt lo sieu contraròtle; las vilas estadas venguèron mai centralitzades e establiguèron un sistèma economic impersonal, qu'èra mai facilament taxat pel govèrn central, qu'al meteis temps aviá mai contraròtle sus las vilas; aiçò venguèt a la darrièra part del periòde Zhou occidental.
Lo 771 aC la cort reiala foguèt saquejada e lo rei assassinat per invasors barbars aliats a de senhors rebèls. La capitala se transportèt mes a l'èst cap Lo-Yang (Lo-e), dins la província de Henan. Fins aicí la dinastia foguèt nomenada Zhou occidentala (1025-771 aC) e dempuèi lo traslat en endavant Zhou oriental (770-221 aC).
A partir d'aicí los territòris delegats als senhors se faguèron independents en fach (un centenat d'estats foguèron independents) pero se mantenguèt la ficcion de la reconeissença del sobiran per drech divin. Un grand creissement economic se produsiguèt pendent aquel temps en çò que China dintrèt a l'edat del fèrre que permetèt desvolopar de tecnicianas d'irrigació e bastir nòvas arades melhoras e mai productivas; s'aumentèt tanben la populacion e comencèron d'aparéisser los comerçants e negociants de tota sòrta; la siá existéncia fasiá necessària lo melhorament dels camins, qu'èran transitats ara principalament per de cavals. Aiçò permetèt als senhors d'estendre lo sieu territòri (los territòris termierèrs). Apareguèt la cavalleria militara. Lo poder de la dinastia s'anèt en redusint e la fragmentacion s'accelerèt.
La dinastia orientala se dividís en dos subperiòdes: Periòde de Prima-Tardor (770-476 aC) tala coma la nomena una cronica istorica de lo sieu temps; e periòde dels Estats guerrièrs (475-221 aC).
Dins lo primièr periòde apareguèron una seria d'estats que formavan d'alianças jos detla egemonia d'un dels reis:
- Zhou (La rèsta de los sieus domenis en torn a Lo-Yang)
- Cheng (Capital Yen-Ling) a l'èst
- Wei (al nòrd-èst de l'anterior)
- Ts'ao (al sud-èst de l'anterior)
- Sung (a l'èst e sud de l'anterior)
- Teng (al nòrd-èst de l'anterior)
- Lu (al nòrd de Teng, Sung e Ts'ao)
- Tan (al sud-èst de Lu)
- Ch'en (a l'èst de Cheng e sud de Sung)
- Hsu (al sud de Cheng)
- Ts'ai (al sud-oèst de Ch'en)
- Chin (a l'oèst, nòrd, e nòrd-èst de Zhou)
- Ch'in (al sud-oèst de Chin)
- Yen (al nòrd-èst de Chin)
- Ch'e (al sud-èst de Yen e èst de Chin)
- Ch'u (al sud de Chin, Zhou, Cheng, Hsu, Ts'ai, Ch'en e Sung)
- Wu (a l'èst de Chu)
En lo segond periòde se desvolopèt la filosofia en la China. Destaca per dessús tota la figura de Confuci, en representant de la classa emergenta d'administradors e conselhièrs. Sorgiguèt tanben l'escòla taoista explicada al libre Tao-te-Ching "lo camin classic a la vertut" supausadament escricha per Laozi. Una tresena escòla de filosofia foguèt lo legalisme. Sèt estats o hegemonies aqueriguèron un poder per lo dessús de de autras (van subsistir Zhou e Lu como dins d'estats de cèrta importància) e lutèron pel poder fins que Qin desroquèt a la dinastia e va conquista dins los autres estats:
- Ch'in
- Ch'u
- Ch'i
- Yen
- Chao (abans Chin)
- Wei
- Sung
Lista de sobirans[modificar | modificar la font]
- Wen Wang (Ji Xiouli) vèrs 1050-1025 aC
- Wu Wang (Ji Fa) vèrs 1025-1015 aC
- Cheng Wang (Ji Song) vèrs 1015-1005 aC
- Kang Wang (Ji Zhao) vèrs 1005-978 aC
- Zhao Wang (Ji Xia) vèrs 978-956 aC
- Mu Wang (Ji Man) vèrs 956-c. 918 aC
- Gong Wang (Ji Yi) vèrs 918-c. 903 aC
- Yi Wang (Ji Jian) vèrs 903-873 aC
- Xiao Wang (Ji Bi Fang) 872-868 aC
- Yi Wang (Ji Xie) vèrs 867-860 aC
- Li Wang (Ji Hu) vèrs 859-828 aC
- Xuan (Ji Jing) 827-781 aC
- You Wang (Ji Gong Nie) 781-771 aC
- Ping Wang (Ji Yi Jiu) 770-719 aC
- Xi Wang 770-760 aC
- Huan Wang (Ji Lin) 719-696 aC
- Xiang Wang 696-681 aC
- Xi Wang (Ji Qi) 681-676 aC
- Tui Wang 676-673 aC
- Hui Wang (Ji Lang) 676-651 aC
- Xiang Wang (Ji Zheng) 651-618 aC
- Shu Dai Wang 636-635 aC
- Qing Wang (Ji Ren Chen) 618-612 aC
- Kuang Wang (Ji Ban) 612-606 aC
- Ding Wang (Ji Yu) 606-585 aC
- Jian Wang (Ji Yi) 585-571 aC
- Ling Wang (Ji Xie Xin) 571-544 aC
- Jing Wang (Ji Gui) 544-520 aC
- Dao Wang (Ji Meng) 520 aC
- Jing Wang (Ji Gai) 519-475 aC
- Yuan Wang (Ji Ren) 475-468 aC
- Zhen Ding Wang (Ji Jie) 468-441 aC
- Kao Wang (Ji Wei) 440-425 aC
- Ai Wang (Ji Qu Ji) 440 aC
- Si Wang (Ji Di Shu) 440 aC
- Wei Lie Wang (Ji Wu) 425-401 aC
- An Wang (Ji Jiao) 401-375 aC
- Lie Wang (Ji Xi) 375-368 aC
- Xian Wang (Ji Jiong) 368-320 aC
- Shen Jing Wang (Ji Ding) 320-314 aC
- Nan Wang (Ji Yan) 314-256 aC
- Hui Wang 256-225 aC


c: text/html

text:
Sal (quimia)
En quimia, una sal (var. sau) es un compausat quimic format per de cations (ions cargats positivament) ligats a anions (ions cargats negativament).
Es lo produch tipic d'una reaccion quimica entre una basa e un acid; la basa fornís lo cation e l'acid l'anion. Un exemple es la sal de cosina, nomenada tanben en lengatge colloquial sal comuna o simplament sal, qu'es lo clorur sodic, que sa formula quimica es NaCl e qu'es lo produch de la basa idroxid sodic, NaOH e acid cloridric, HCl. Las sals son generalament de compausats ionics que fòrman de cristals. Son normalament solublas dins l'aiga, ont se separan en dos ions.
Las sals tipicas an un punt naut de fusion, duretat bassa, e compressibilitat bassa. Dissolgudas dins l'aiga, condusisson l'electricitat. Las sals se nomenan segon l'acid que ne derivan:
- los acetats son las sals de l'acid acetic
- los carbonats son las sals de l'acid carbonic
- los clorats son las sals de l'acid idrocloric
- los fosfats son las sals de l'acid fosforic
- los nitrats son las sals de l'acid nitric
- los nitrits son las sals de l'acid nitrós
- los sulfats son las sals de l'acid sulfuric

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sant Vincenç e las Grenadinas
Sant Vicenç e las Grenadinas es un país pichon format per un archipèla (las Grenadinas) e una illa principala, Sant Vicenç, situat dins la Mar Cariba. Sa capitala es Kingstown.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los indigènas caribas empediguèron agressivament la colonizacion europèa en Sani Vicenç fins al sègle XVIII. Esclaus africans — tant naufragats o coma fugits de Barbados, Santa Lucia e Grenada- cerquèron refugi en Sant Vicenç, o Hairouna coma foguèt cridada originalament pels caribas — e se barregèron amb los caribas autoctòns, la descendència mestiça dels quals se coneis coma "garifuna" o "caribas negres".
Nel començant de 1719, los colons franceses cultivèron cafè, tabac, anil, coton e sucre en plantacions trabalhadas per esclaus africans. En 1763, San Vicenç foguèt cedida a Grand Bretanha. Restaurat lo govèrn dels franceses en 1779, San Vicenç foguèt recuperada pels britanics jol Tractat de París (1783) en que Grand Bretanha reconeguèt oficialament l'independéncia nòrd-americana. Tractats complementaris foguèron tanben signats amb França e Espanha, coneguts coma los Tractats de Versalles de 1783, part que ne tornèron a póner a San Vicenç jos lo contraròtle britanic.
Lo conflicte entre los britanics e los caribas negres, liderats pel Cap Suprèm Joseph Chatoyer, contunhèron fins a 1796. Mai de 5000 caribas negres foguèron fin finala deportats a Roatán, una isla front a la còsta d'Onduras.
Dempuèi 1763 fins a l'independéncia, San Vicenç passèt a travèrs de de divèrsas fasas de situacion coloniala jols britanics. Una assemblada representativa foguèt autorizada en 1776, lo govèrn de Colònia de la Corona installada en 1877, un conselh legislatiu creat en 1925 e un sufragi adulte universal en 1951.
Sant Vicenç e las Grenadinas venguèt independent del Reialme Unit lo 27 d'octobre de 1979.
Politica[modificar | modificar la font]
Sant Vicenç e las Grenadinas es una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es lo sobeiran (rei o reina) d'Anglatèrra, actualament Elisabeta II.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Sant Vincenç e las Grenadinas


text:
Nartèx
Lo nartèx d'una glèisa es lo cobèrt de dintrada situat al tèrme occidental de la nau, o al tèrme oposat al respècte de l'altar principal de la glèisa. Tradicionalament lo nartèx èra una partida de l'edifici, mas èra pas considerat coma partida del temple. Èra un airal interior separat de la nau per un panèl o una baranda, o ben una estructura extèrna coma un pòrge. La foncion del nartèx èra de lotjar las personas "no admissiblas al culte", coma los catecumens o los penitents, per que pòscan sentir e seguir lo servici religiós sense dintrar dins lo temple. Lo nartèx sovent dispausava d'una pila baptismala de biais que los enfants sián batejats abans de penetrar dins la nau. E mai, jol nartèx generalament i aviá tombas de personatges importants, practica que se mantenguèt fins al sègle XIV, quand s'autrejèt los enterraments a l'interior de la glèisa. De reformas posterioras suprimiguèron aquela obligacion d'exclusion dels servicis per las personas qu'èran pas membres de plen drech de la congregacion. Los arquitèctes de glèidas contunhèron, encara, de bastit un espaci abans la dintratrada de la nau. Aquel espaci se pòt nomenar vestibul interior (s'es arquitectonicament partida de l'estructura de la nau) o un pòrge (s'es una estructura duberta e extèrna).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Nàrtex ».
- (ca)«Nàrtex». L'Enciclopèdia.cat. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana.


text:
832
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 832 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida dei combats acomençats en 830 dins la region d'Anatolia còntra leis Abbassidas. Coma en 831, lei Bizantins foguèron desfachs en Capadòcia. Dins aquò, lei pèrdas importantas infligidas ais Arabis permetèron de limitar lei consequéncias de la batalha. L'emperaire Teòfil assaièt de negociar una patz ambé la califa Al-Mamun que refusèt d'acceptar de condicions equilibradas. La guèrra contunièt mai la mòrt d'Al-Mamun empachèt leis Abbassidas de mandar una ofensiva majora preparada entre 832 e 833.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Ostau de la Saviesa de Bagdad per lo califa Al-Mamun. Èra un centre scientific fòrça important associant unei bibliotecas, de centres de traduccions e de luòcs de reünion per lei sabents. Permetèt la traduccion d'uneis òbras grègas ò pèrsas e la continuacion dei trabalhs antics. En Anatolia, perseguida dei combats còntra lei Bizantins que foguèron desfachs tornarmai en Capadòcia en despiech de pèrdas importantas dins lei rengs abbassidas.
En Egipte, lo califa ordonèt d'acomençar de cavaments dins la Granda Piramida de Giza per assaiar de descubrir de tesaurs e de coneissenças novèlas.


text:
Laviéville (Somme)
Lavièville en picard ( Laviéville en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Laviéville A situat sus un tuc argilausa en dominant lo cap de luòc de costat : Albert (Ordena).
Laviéville est située sur une colline argileuse dominant le chef de lieu de canton : Albert (Somme).
= Albert
Istòria[modificar | modificar la font]
- Pendent la Primièra Guèrra mondiala, lo 410e regiment de infanterie séjourna lo Data|30|d'octòbre|1918 {{}} a Laviéville.
- Mai recentament, l'escòla a #èsser réaffectée en locala de la comuna e Laviéville fa uèi partida d'un regroupement escolar intercommunal amb l'escòla (divèrsas classas) situada a Bouzincourt.
- Pendant la Première Guerre mondiale, le 410e régiment d'infanterie séjourna le à Laviéville.
- Plus récemment, l'école a été réaffectée en local de la mairie et Laviéville fait aujourd'hui partie d'un regroupement scolaire intercommunal avec l'école (plusieurs classes) située à Bouzincourt.


text:
Istòria de Swaziland
L'Istòria de Swaziland comença durant la Preïstòria. Pasmens, en causa de la manca de vestigis coneguts, lei conoissenças sus lei premiers periòdes son limitadas. Lo Swaziland modèrn si formèt dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX quand lei Swaris capitèron de s'installar dins la region e de gardar son autonòmia politica maugrat la colonizacion europèa e l'establiment d'un protectorat britanic sus lo reiaume. Tornarmai independent en 1968, Swaziland formèt una monarquia constitucionala que venguèt rapidament absoluda.
Somari
La formacion de la nacion swazi[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians de preséncia umana sus lo territòri de Swaziland datan de 100 000 ans. Èra compausada de populacions nomadas de tipe khoisan. Au sègle IV, de migracions de pòbles bantos originaris de l'Africa centrala comencèron pauc a pauc d'ocupar la region. Au sègle XI, aquelei migracions finiguèron d'eliminar lei Khoisans. Au sègle XVIII, lo rèi Ngwane III dau clan Dlamini s'installèt dins lo sud dau Swaziland modèrn e l'i fondèt la nacion swazi[1]. Lei pòbles locaus, militarament mau organizats, acceptèron la dominacion dei Dlamini e gardèron sei poders locaus[2] [3]. Au sègle XIX, Sobhuza Ièr l'i resistèt ai temptativas d'invasion zolo[4]. Aquò permetèt la formacion d'un estat e d'una identitat fòrça solidas que van resistir ai transformacions impausadas per la colonizacion europèa[5] [6]. Enfin, lo rèi Mswati Ièr capitèt d'empachar la formacion de poder rivau gràcias a una politica d'integracion deis elèits localas (mètges, mascs...) au sen de sa dinastia[7].
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, lei Swazis intrèron tornarmai en conflicte ambé lei Zolos[8] e tanben ambé lei Boers[9] [10] a l'oèst e ambé lei Portugués a l'èst. En 1877, lo clan Dlamini demandèt donc la proteccion de l'Empèri Britanic que foguèt acceptada per Londres en 1881. Entraïnèt una definicion precisa dei frontieras de Swaziland que perdèt mai d'un territòri en cambi de sa reconoissença[11] [12]. Pasmens, après aquelei pèrdas e, coma Swaziland èra pas una menaça militara e èra ja dominat economicament, ni lei Boers ni lei Britanics assaièron de'n far la conquista oficiala permetent lo mantenement d'una autonòmia per l'estat swazi. En 1887, aquel acòrd foguèt completat per la definicion dei limits entre Swaziland e Moçambic.
Lo Protectorat de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après la creacion dau protectorat, de concessions foguèron atribuidas ai colons europèus per lo rèi Mbadzeni renfòrçant la dominacion economica estrangiera[13]. Aquò entraïnèt un afaire juridic complèx e lo protectorat britanic foguèt anullat e donat a la Republica de Transvaal en 1894[14]. Après la Segonda Guèrra dei Boers, la familha reiala demandèt e obtenguèt tornarmai la proteccion britanica en 1906-1907[15]. Aqueu periòde veguèt de transformacions importantas de la societat swazi en causa dau desvolopament de proprietats agricòlas europèas e de l'emigracion d'abitants vèrs lei regions minieras de Sud-Africa. Lei Britanics pensavan alora integrar Swaziland au sen de Sud-Africa.
Lo 22 de decembre de 1921, comencèt lo rèine personau de Sobhuza II que va dirigir Swaziland fins a sa mòrt en 1982. Sa premiera politica foguèt d'estendre la dubertura economica dau protectorat ais investiments britanics e sud-africans, especialament per favorizar l'esplecha dei minas, e d'ordonar ai caps tradicionaus de recrompar lei tenements dei colons blancs. Aquela politica e l'instauracion progressiva de l'apartheid entraïnèt la fin dei projèctes britanics d'intrada de Swaziland dins l'Union Sud-Africana[16]. Au contrari, après la Segonda Guèrra Mondiala, si preparèt l'independéncia dau país[17].
D'efèct, a partir de 1963, un movement anticolonialista dirigit per lo prince Dumisa Dlamini si desvolopèt. Opausat au parlementarisme, Sobhuza II capitèt de formar la sieuna formacion politica e d'obtenir 85% dei sufragis ais eleccions de 1964. Assegurats dau conservatisme dau rèi, la minoritat blanca si ralièt a son poder en 1967, ço qu'encoratjèt lei Britanics d'acceptar l'independéncia de Swaziland proclamada lo 6 de setembre de 1968.
Lo Reiaume de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après son independéncia, lo Reiaume de Swaziland venguèt una monarquia constitucionala. Pasmens, lo rèi capitèt de prendre la màger part dau poder e comencèt d'assaiar de limitar aquelei dau parlament. En 1973, menèt finalament un còp d'estat còntra lo parlament, ordonèt sa dissolucion, proclamèt l'estat d'urgéncia e la suspension de la constitucion. Fins a 1978, Sobhuza II reinèt per decrèt e lei liberaus poguèron pas s'opausar ai negociacions entre Mbabane e Pretoria per participar a la lucha còntra lei movements anti-apartheid[18]. En cambi d'aqueu sostèn, la possibilitat d'una cession de divèrsei territòris sud-africans dins lei bantostans orientaus dau país, permetent un accès a l'Ocean Indian per lei Swazis, foguèt tanben discutida mai lei negociacions mau capitèron[19] [20].
En aost de 1982, la mòrt de Sobhuza II entraïnèt una guèrra de succession entre lei membres de la familha reiala. Lo prince Makhosetive èra l'eiretier designat mai coma èra encara un enfant, una regéncia foguèt organizada sota la direccion de la rèina Dzeliwe. Una premiera crisi s'acabèt per l'eliminacion dau cap dau govèrn sospichat d'organizar un còp d'estat. Puei, lo novèu premier ministre, originari dau camp tradicionalista, assaièt de prendre pauc a pauc lei poders de la regéncia au profiech dau conseu tradicionaus dei caps swazis ostil au mantenement d'eleccions per Dzeliwe. Aqueu projècte capitèt e, en setembre de 1983, en fòra dau sistèma constitucionau, la rèina perdèt donc la regéncia au profiech de la rèina Ntombi. Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron e Ntombi deguèt finalament accelerar lo procès de coronament de Makhosetive que venguèt rèi en 1986 sota lo nom de Mswati III per estabilizar la situacion politica.
Lo rèi novèu renforcèt rapidament son poder sus la familha reiala ambé la dissolucion dau conseu tradicionau e amb un cambiament de premier ministre au profiech de faccions pus liberalas. Pasmens, a partir deis annadas 1990, lei revendicacions liberalas venguèron pus importantas. En 1995, una situacion quasi insureccionalas entraïnèt la destruccion de l'Assemblada Nacionala e de l'ostau d'unei ministres. Dins aquò, 1997, lo rèi refusèt de democratizar lo reiaume maugrat lei pressions de Sud-Africa e de Moçambic. Au contrari, dempuei 2000, Swaziland revendica divèrsei territòris segon un tractat de 1982 prepausant lo cambi d'aquelei regions còntra l'ajuda de Mbabane dins la repression de la lucha anti-apartheid. Enfin, en 2005, una constitucion novèla foguèt adoptada. Aplicada a partir de 2006, definisse oficialament Swaziland coma una monarquia absoluda.
Dempuei leis annadas 1990, l'epidemia de SIDA faguèt de progrès fòrça importants dins la populacion swazi. En 2009, Swaziland venguèt lo país pus tocat per la malautiá ambé 25,9% de la populacion contaminada.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D. Hugh Gillis, The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History, Edicions Greenwood Publishing Group, 1999, p. 11.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 84-86.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 8.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 86.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 87.
- ↑ Jérôme Vialatte, La prérennisation d'un régime monarchique en Afrique : le royaume du Swaziland, dins Le retour des rois: les autorités traditionnelles et l'État en Afrique contemporaine ; [actes du colloque international ... Paris, les 8, 9, 10 novembre 1999, Centre de Recherches Africaines (Université de Paris I)], Edicions KARTHALA, 1999, p. 512.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 92.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 98.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 105.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, pp. 8-9.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 10.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 114.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 116-119.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 12.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 13.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 14.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 15.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, p. 159.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, pp. 157-160.
- ↑ Suzanne Cronje, Marchandage territorial au Swaziland, Le Monde Diplomatique, febrier de 1982.


text:
Boca
La boca (var. bocha), o cavitat bucala o cavitat orala, es l'orifici que els animals ingerisson los aliments. Generalament es situada sul cap e constituís la primièra partida del sistèma digestiu e del tube digestiu. La boca se dubrís sus la faringe nomenat cavitat orala o cavitat bucala.
La boca umana es cobèrta per un pòt superior e un inferior, e permet de foncions importantas dins d'activitats divèrsas coma lo lengatge e las expressions facialas, coma lo sorire.
La boca es un gran indicator de la santat de l'individú. La mucòsa, per exemple, pòt se trobar mai clara, palle o amb de tacas blancas, indicator de proliferacions epitelialas.
Podèm distingir tres tipes de mucosa:
- Simple de revestiment: Presenta mucosa.
- Masticatòria: Amb absència possible de submucosa, queratinizada o paraqueratinizada e en contacte dirècte amb lo teissut ossós.
- Especializada: Es presenta dins de regions de la lenga. Se referís a la mucosa en relacion amb los receptors del gost.
Foncions de la boca[modificar | modificar la font]
- Mastegar: Mercé als movements de la mandibula e de la pression de las dents se produís aquest trabalh mecanic que degrada los aliments.
- Salivar: Mercé a la desembocadura dels conductes de las glandolas salivalas, se produís lo primièr suc digestiu (saliva), que realiza una degradacion quimica dels aliments.
- Sens del gost: Dins la boca se tròban los receptors sensorials del gost, sobretot dins la lenga, nomenades Papillas gustativas.
- Paraula: Dins la boca se tròba una granda partida de las estructuras que modifican lo son laringic e produson la vòtz articulada mercé a las seunas cavitats especialas.
- Deglucion: Se dividís en doas partidas:
- Fasa voluntària: La lenga se lèva fins a la basa de la cavitat bucala, mena lo bòl alimentàri perque dintre dins la faringe.
- Fasa involuntària: L'epiglòtis va cap enrè e tanca l'orifici superior de la laringe. Dins aquel reflèxe lo faringe demòra una via digestiva transitòria, empachant atal l'ingestion de tròçes dins la via aeriana (traquèa).
Partidas de la cavitat orala[modificar | modificar la font]
La boca se pòt considerar coma una sala de sièis parets:
- Paret anteriora: formada pels pòts.
- Parets lateralas: formadas pe las gautas.
- Paret inferiora: Formada en granda mesura per la lenga e per dejós i a la region nomenada sòl de la boca.
- Paret superiora: Formada pel paladar.
- Paret posteriora: Orifici irregular que fa comunicar la boca amb lo faringe.
Los annèxes de la boca son las dents, las genivas e las amigdalas.
La boca dins la cultura[modificar | modificar la font]
La boca es lo simbòl de la paraula, de la lenga. Per aquò existisson diverses bocas que donan d'oracles, coma la Boca de la Veritat a Roma.
La divesa romana Fama aviá de centenas d'uèlhs per veire çò que fesiá las gents e de centenas de bocas per s'exprimir, mejans los poètas.


text:
1995
Aquesta pagina concernís l'an 1995 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Debanament de la 7a eleccion presidenciala de la Va Republica lo 23 d'abriu e lo 7 de mai. Lo premier torn s'acabèt per la victòria suspresa de Lionel Jospin (PS) ambé 23,3% dei sufragis e de Jacques Chirac (RPR) ambé 20,8%. Lo Premier ministre Édouard Balladur (RPR/UDF, 18,6%), Jean-Marie Le Pen (FN, 15,00%), Robert Hue (PCF, 8,64%), Arlette Laguiller (LO, 5,30%), Philippe de Villiers (MPF, 4,74%), Dominique Voynet (Les Verts, 3,32%) e Jacques Cheminade (0,28%) foguèron eliminats. Au segond torn, Jacques Chirac foguèt elegit ambé 52,64% dei sufragis. Alain Juppé foguèt nomat cap dau govèrn per remplaçar Édouard Balladur. Coma son predecessor, adoptèt una politica liberala qu'entraïnèt una aumentacion rapida de son impopularitat. A la fin de l'annada, son projècte de reforma dau sistèma de retirada dau sistèma public e de la seguretat sociala entraïnèron un movement de grèvas duras e lòngas. Lo 15 de decembre, deguèt finalament cedir e retirar son projècte.
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, acomencèt una guèrra novèla còntra Eqüator a prepaus de la definicion de la frontiera entre lei dos país (Guèrra de Cenepa). Ben preparada, l'armada eqüatoriana aviá installat plusors pòstes dins una zòna revendicada per lei dos país e mandat de fòrças importantas. Aquò li permetèt de resistir a una tiera d'ofensivas perovianas. En parallèl, de negociacions acomencèron per reglar lo conflicte frontalier sota la pression d'Argentina, de Brasil, de Chile e sustot deis Estats Units d'America. Lei dos país acceptèron finalament la creacion d'una zòna demilitarizada e la dubertura de negociacions vertadieras (→ 1998).
Après aqueleis eveniments, reeleccion aisada dau president Alberto Fujimori (Cambio 90, 64,3%) còntra l'ancian secretari dei Nacions Unidas Javier Pérez de Cuéllar (Union per Peró, 21,5%) lo 9 d'abriu. Pasmens, aquela victòria marquèt l'apogèu d'Alberto Fujimori que sa popularitat foguèt pauc a pauc minada per l'autoritarisme de son regime e mai d'un escandòl de corrupcion.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 7 de decembre : començament de la mission Galileo a l'entorn de Jupitèr.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Arfa Karim, estudianta paquistanesa (m. 2012)
- 3 d'abril - Adrien Rabiot, fotbolaire francés
- 28 d'abril - Nadine Jarosch, gimnasta alemanda
- 29 de setembre - Alice Matteucci, jogaira de tennis italiana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de genièr - Siad Barre, dictator de Somalia (n. 1902)
- 17 de genièr - Miguel Torga, escrivan portugués (n. 1907)
- 18 de genièr - Adolf Butenandt, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 4 de febrièr - Patricia Highsmith, escrivana americana (n. 1921)
- 1 de març - Georges J. F. Köhler, biològ alemand, Prèmi Nobel (n. 1946)
- 14 de març - William Alfred Fowler, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 2 d'abril - Hannes Alfvén, fisician suedés, Prèmi Nobel (n. 1908)
- 18 d'abril - Arturo Frondizi, president d'Argentina (n. 1908)
- 25 d'abril - Ginger Rogers, actritz americana (n. 1911)
- 14 de mai - Christian B. Anfinsen, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1916)
- 18 de mai - Henri Laborit, biològ e filosòf francés (n. 1914)
- 24 de mai - Harold Wilson, primièr ministre britanic (n. 1916)
- 8 de junh - Juan Carlos Onganía, president d'Argentina (n. 1914)
- 23 de junh - Jonas Salk, mètge american, inventor de la vaccina contra la poliomieliti (n. 1914)
- 25 de junh - Ernest Thomas Sinton Walton, fisician irlandés, Prèmi Nobel (n. 1903)
- 30 de junh - Sicco Mansholt, president de la Comission Europèa (n. 1908)
- 29 de junh - Lana Turner, actritz americana (n. 1921)
- 4 de julhet - Eva Gabor, actritz ongresa (n. 1919)
- 5 de julhet - Takeo Fukuda, primièr ministre de Japon (m. 1905)
- 17 de julhet - Juan Manuel Fangio, pilòt argentin de Formula 1 (n. 1911)
- 9 d'agost - Jerry Garcia, musician american (Grateful Dead) (n. 1942)
- 21 d'agost - Subrahmanyan Chandrasekhar, fisician indian, Prèmi Nobel (n. 1910)
- 9 d'octobre - Alec Douglas-Home, primièr minister britanic (n. 1903)
- 4 de novembre - Ichak Rabin, primièr ministre d'Israèl (n. 1922)
- 4 de novembre - Gilles Deleuze, filosòf francés (n. 1925)
- 22 de decembre - James Meade, economista britanic, Prèmi Nobel (n. 1907)
- 25 de decembre - Dean Martin, actor american (n. 1917)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Martin Lewis Perl, Frederick Reines
- Prèmi Nobel de Quimia : Paul J. Crutzen, Mario J. Molina, Franklin Sherwood Rowland
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Edward B. Lewis, Christiane Nüsslein-Volhard, Eric F. Wieschaus
- Prèmi Nobel de Literatura : Seamus Heaney
- Prèmi Nobel de la Patz : Joseph Rotblat e Conferéncia Pugwash
- Prèmi Nobel d'Economia : Robert Lucas Jr


text:
Modèl:Utilizaire administrator
Utilizacion[modificar la font]
Aquel modèl accèpta dos arguments opcionals que permeton de remplaçar lo mot « occitana » e de puntar cap a la bona wikipèdia.
Per exemple, {{Utilizaire administrator|anglofòna|en}} permetrà de senhalar un administrator de la Wikipèdia anglofòna. {{Utilizaire administrator|anglofòna|simple}} permetrà de senhalar un administrator de la Wikipèdia anglofòna debutant.
Aqueste modèl categoriza dins Categoria:Administrator Wikipèdia levat se l'argument opcional es entresenhat.


text:
Receptor transmembrana
Los receptors transmembrana son de proteïnas que s'estendon per tota l'espessor de la membrana plasmica de la cellula, amb una extremitat del receptor en defòra de la cellula (domeni extracellular) e l'autra extremitat del receptor al dintre de la cellula (domeni intracellular). Quand lo domeni extracellular reconeis una ormona, la totalitat del receptor subís un cambiament de sa conformacion estructurala qu'afècta lo domeni extracellular, en li conferissent una nòva accion. En aqueste cas, l'ormona travèrsa pas la membrana plasmica per penetrar dins la cellula.


text:
Pènis
Lo pènis (o la verga) es un organ extèrne de l'aparelh reproductor masculin, pròpri de totes los mamifèrs e de qualques autres animals, tant vertebrats coma invertebrats.
En occitan, òm pòt nomenar lo pènis de mantun biais diferent: es tractat de denominacions popularas, coma quica, quiqueta, espargue, bica, porre, riuchiuchiu, vièt (var. vièch), pira, teca, etc.
L'anatomia del pènis uman se distinguís de la del pènis dels autres mamifèrs per l'abséncia de baculum, un òs que servís a quilhar lo pènis abans l'acte de copulacion. Los còrs caunuts del pènis uman se gòrgan de sang per aténher l'ereccion. L'òme pòt pas retractar son pènis dins son còrs. Lo pènis uman es un pauc mai important, relativament a la massa corporala, que lo dels autres mamifèrs.
Lo pènis uman se constituís de tres colcas de teissut :
- los dos còrs canuts (corpora cavernosa penis), e
- lo còrs esponjós (corpus spongiosum penis) sos eles.
Lo cap distal del còrs esponjós alargat e coniform constituís lo gland del pènis (glans penis).
La talha mejana del pènis uman es d'environ 15 centimètres pendent l'ereccion totala, mas aquela talha coneis d'importantas variacions entre los òmes : pòt mesurar mens de 8 centimètres o aténher mai de 20 centimètres. La talha del pènis al repaus es tanben plan variabla (4 centimètres a 12 centimètres) e permet pas de prejutjar de la talha del pènis en ereccion.
Le cap del pènis, lo gland (pop. e vulg. la hava (en gascon), la fava endacòm mai, es la principala zona erogena dels òmes. L'acoblament se realisa per l'introduccion del pènis en ereccion dins la vagina de la femna, e en aumentant l'excitacion sexuela per dels movements fins a l'ejaculacion.
L'insercion del pènis dins l'anús dels autres es la sodomia. L'excitacion de son pròpri pènis, o del pènis dels autres, a l'ajuda de las mans es la masturbacion. L'excitacion del pènis dels autres amb la boca es la felacion.


text:
Almòdis de la Marcha
Almòdis de la Marcha, vaduda en 1020 (?), morta lo 1èr de noveme de 1071, hilha de Bernat I, comte de la Marcha, e d'Amèlia e sòr de Lúcia de la Marcha, qu'estó comtessa de Tolosa e Barcelona per maridatge.
Maridatges[modificar | modificar la font]
1-Vèrs 1038 dab Uc V de Lusinhan, dab qui avó:
- Uc VI de Lusinhan (1039-1101), senhor de Lusinhan.
Lo maridatge qu'estó anullat per rasons de consanguinitat.
2-Lo 1040 dab Ponç III de Tolosa, dab qui avó:
- Guilhèm IV de Tolosa.
- Raimon IV de Tolosa.
- Almòdis de Tolosa, maridada lo 1066 dab Pèire I de Melguèlh, comte de Melguèlh.
3-Lo 1052 dab Raimon Berenguièr I de Barcelona, dab qui avó:
- Raimon Berenguièr II (1053-1082), comte de Barcelona.
- Berenguièr Raimon II (1053-1097), comte de Barcelona.
- Agnès de Barcelona (vèrs 1056-1071), maridada lo 1070 dab lo comte Guigo VII d'Abon.
- Sança de Barcelona (vèrs 1057-1095), maridada vèrs lo 1069 dab Guilhèm I de Cerdanha, comte de Cerdanha e Berga.
Biografia[modificar | modificar la font]
Quan èra enqüèra la hemna de Ponç, lo 1052 huejó a Barcelona desempuish Narbona dab l'ajuda d'ua flòta enviada per l'emir de Tortosa, tà's maridar dab Raimon Berenguièr de Barcelona. Los dus esposats qu'apareishen dab sons hilhs bessons hens ua carta l'an seguent. Lo papa Victor II los escomengè a causa d'aqueth maridatge dinc en 1065.
Lo maridatge dab lo comte de Barcelona que balhè a Raimon Berenguièr drets sus Lengadòc e hasó mei hòrtas las relacions enter la Casa de Barcelona e los territòris occitans. Almòdis que conservè tanben bons contactes dab los sons diferents marits e los sons nombrós mainatges; lo 1066, que la podem véder a Tolosa per lo maridatge de la soa hilha.
Raimon Berenguièr I qu'avèva un hilh, Pèire Raimon, d'un maridatge anterior, qu'èra lo lor eretèr. Almòdis qu'assagè de'u remplaçar peus lors dus hilhs bessons; Pèire Raimon que l'assassinè en 1071. Aqueste, donc, qu'estó deseretat e exiliat peu crime. Quan Raimon Berenguièr I morí en 1076, Barcelona qu'estó governada per Raimon Berenguièr e Berenguièr Raimon, tots dus hilhs d'Almòdis.


text:
Ausiàs March
Filh de Pere March qu'èra tanben cavalièr e poèta, Ausiàs March nasquèt probablament, segon divèrses cercaires, a Gandia en 1397 (o a Valéncia en 1400). Plan jove partiguèt dins las expedicions que Alfons lo Magnanim realizèt per la Mediterranèa.
Tre que passèt los vint-e-sèt ans sortiguèt pas mai de sa tèrra. D'en primièr demorèt a Gandia, ont administrava sos bens e mai tard a Valéncia, ont visquèt una vida plan bolegadissa e trebolada.
Quand aviá quaranta ans se maridèt amb Isabel Martorell, la sòrre de Joanot Martorell, e ne venguèt veuse dos ans mai tard. D'Isabel eiretèt los llocs del Ràfol de Famut, Benibéder, Cuta, Traella e el Ràfol de Xaló. En 1443 se tornèt maridar, aqueste còp amb Joana Escorna, que tanben se moriguèt jove. Ausiàs March moriguèt lo 3 de març de 1459 a Valéncia. Cinc filhs bastards e pas cap de legitim li foguèron atribuits.
Un bèl nombre de sos poèmas son estats bèlament musicats per Raimon. Entre eles trobam la pèrla Veles e vents, de particion grandiosa, que s'impausa.
Somari
- 1 Antecedents
- 2 L'importància d'Ausiàs March
- 3 Modernitat de l'òbra ausiasmarquiana
- 4 Son òbra
- 5 L'estil
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Vejatz tanben
Antecedents[modificar | modificar la font]
Se sap que la poesia trobadoresca exprimissiá de sentiments en seguir las nòrmas de "l'amor cortés" per çò qu'es del contengut, e per una retorica brilhanta pasmens pro falsa, vuèja e distanta per çò qu'es de la forma: lo fach d'escriure en occitan n'es un indici e lo fach de signar las poesias amb un pseudonim, un autre. S'arriba doncas a Ausiàs March (que signa sos poèmas per "Jo sóc aquell que em dic Ausiàs March"), qu'escriviá ja en catalan, per se desfar dels motles de la poesia trobadoresca amb l'expression de l'intima meditacion personala d'un òme-poèta que apareis, despolhat de tota ficcion, dispausat a nos parlar de çò que l'obsedís: l'amor, las relacions de l'òme amb Dieu, la mòrt e l'etica. Aquestes problèmas son de problèmas de la vida vidanta, personals, coma tanben las femnas que i apareisson (pas mai de "midons") que son pas mai de Beatritz ni de Lauras, distantas e platonicas - d'idèas puras amb un nom pròpri- mas al contrari de femnas de carn e òsses que aiman o pas e que son aimadas o odiadas per de rasons concrètas e non pas per tòca d'idealizacion.
L'importància d'Ausiàs March[modificar | modificar la font]
Ausiàs March es un òme de letras plan presat dins la literatura catalana medievala. Sens emetre cap d'objeccion a sa qualitat literària, aqueste critèri es apiejat pels arguments seguents:
- Pel fach que foguèt un poèta fòrça legit, e l'influéncia que portèt en çò de poètas espanhòls coma Garcilaso de la Vega, Diego Hurtado de Mendoza, e d'autres... A mai, se considèra que tota la poesia en catalan del sègle XVI es una mena d'ensag d'imitar son òbra.
- La quantitat de manuscriches que nos son arribats, e tanben las nombrosas traduccions que son estadas fachas de sas òbras.
- Que son òbra se dissepara de totas las òbras anterioras, e ven una poesia plan personala e sincèra.
Modernitat de l'òbra ausiasmarquiana[modificar | modificar la font]
Lo perqué de sa modernitat:
- Utiliza per primièr còp lo valencian dins sos poèmas.
- S'alunha de la poetica trobadoresca mai per çò qu'es de la tematica que non de la forma, ja que sèrva lo vèrs decasillabic amb la forma 4+6, coma sèrva tanben l'usatge del senhal, encara que ne fa servir cinc, çò qu'èra insolit dins la poesia trobadoresca que ne fasiá pas servir qu'un.
- Tractament novèl de la femna, diferent de l'idealizacion que foguèt tractada pels trobadors e a la sublimacion espirituala de la femna dels poètas italians Dante e Petrarca. La femna per Ausiàs March es un èsser uman amb totas sas qualitats e sos defauts o vicis. Las descripcions psicologicas remplaçan las exageracions de la belor.
- L'òbra d'Ausiàs March es una reflexion constanta de totes los aspèctes de la condicion umana, quand part de son òbra vira a l'entorn de sa vida personala e, a mai, o fa amb una granda prigondor.
- Pren la mòrt de son esposa Joana Escorna, coma tèma d'unas de sas cançons, una pròva de mai de sa sinceritat.
- Sa poesia ven un jòc complèxe e cambiadís, pr'aquò i sèrva una unitat, es escricha a partir d'un ieu concrèt, e a partir de las quitas experiéncias e circonstàncias realas d'aqueste ieu.
Son òbra[modificar | modificar la font]
L'òbra ausiasmarquiana es constituida de cent vint-e-uèch poesias. La part màger dels estudioses an decidit de classificar son òbra segon de cicles tematics. De fet, cada cicle forma una unitat de sens, tal coma se pòt observar una evolucion formala e conceptuala dins los diferents cicles, per la qual cosa s'es arribat a considerar el còmput total de son òbra coma un poèma immens.
Els cants d'amor[modificar | modificar la font]
Dins sa produccion l'amor es un tèma tant important qu'arriba a ne generar d'autres amb una entitat pròpria, pasmens de contunh coma una causa o efièch del primièr. Dins l'òbra de March la femna es una persona vertadièra, umana e individuala e, en consequéncia la relacion òme-femna serà el compost de l'amor sensual (senses) e l'amor intellectual (contemplacion e pensada). Nòstre autor gardèt sonque de la poesia trobadoresca lo fach de dedicar sos poèmas a una femna, que s'i referís amb un "senhal" per tal d'amagar aital son nom. Se pòt devesir aqueles cants en cinc senyals que correspondon a cinc etapas dins la vida de l'autor.
Plena de Seny[modificar | modificar la font]
Aqueste primièr cicle se compausa de dètz-e-nòu poèmas. Son una mena de dialòg entre l'autor e una dama, "aimia". Lo poèta prepausa a son aimada una relacion mai madura tant fisica coma intellectuala, per tal de superar los desirs de la carn e los problèmas esperitals. La dama segueix son caractèr passiu e tradicional i no li respon. Lo poèta se sent fracassat, e presenta una actitud agressiva, però contunha de luchar e com escriu per resoldre los problèmas que l'assecutan, comença un cicle novèl.
Llir entre Cards[modificar | modificar la font]
Aqueste cicle novèl ten trenta-cinc poèmas, que sembla èran dirigits a una autra femna "dona Teresa". Ara lo poèta s'alunha dels aspèctes fisics de la femna e considèra l'amor coma una contemplacion absoluda coma possibilitat unica d'ajar l'amor pur e aquò lo dissepara del demai dels òmes. Confrontat al refúes de la dòna, March pren una activitat violenta e se sent a mai colpable pr'amor que la dama a causit d'aimar "l'òme pec", l'impur, el comú. Tot açò lo mena cap a una obsession per la mòrt, que ven un tèma constant dins aqueste cicle.
Amor, amor[modificar | modificar la font]
Dotze poèmas son part d'aqueste nòu cicle. Desenganyat e vièlh, reconeis que lo plaser intellectual basta pas per aténher lo plaser complet, l'amor pur. Un dels tèmas mai frequents es l'enyorança dels tempses passats en les quals ell amava desesperadament. S'adreça pas dirèctament a la dòna, quan increpa o dialoga, o fa amb "Amor" personificat.
Mon darrer bé[modificar | modificar la font]
Sonque compren doas poesias adreçadas, segon sembla a una sola dama, que se n'enamorèt quand aqueste autor èra ja vièlh. Aqueste amor novèl fa doblidar los mals passats.
Oh, foll amor[modificar | modificar la font]
Es format de dètz poèmas. Lo poèta se sent pecaire, malonèst e vil e, a mai, avergonhat, d'ací el senyal "foll", que s'opausa a l'amor pur, cantat o desitjat de las poesias anterioras. Demanda lo perdon de Dieu.
Els cants de mort[modificar | modificar la font]
Lo tèma de la mòrt es pas exclusiu d'aqueste cicle, format sonque per sièis poesias dedicades a plànyer la mòrt d'una sola femna e sens senyal. La destinatària sembla d'èsser sa segonda esposa, Joana Escorna. Lo poèta, amb una sinceritat plan umana reflexiona suls tèmas mai comuns que la mort d'una dona estimada hi pot ocasionar: lo destin de l'arma, la dolor per encausa de l'absència, lo remembre del temps passat. Lo poèta fins i tot, se sent colpable de la mòrt de sa molher.
"La gran dolor que llengua no pot dir
del qui.s veu mort e no sap on irà
(no sab sson Déu si per a si el volrà
o si.n infern lo volrà sebollir)[...]"
"[...]O cruel mal qui tols la joventut
e fas podrir les carns dins en lo vas!
l'esperit, ple de paor, volant va
a l'incert loch, tement l'eternal dan;[...]"
El cant espiritual[modificar | modificar la font]
Aqueste cant, que se dirigís a Dieu, es una longa oració (224 vèrses), escrits en segonda persona e es considerat coma un dels poèmas mai importants de la literatura en catalan. Lo poèta se mòstra preocupat per tal d'aconseguir lo camin de Dieu e a paur d'èsser condamnat per haver tombat dins lo "foll amor" de la qual cosa es penedeix, fins i tot li demanda a Dieu que acorche sa vida per no incórrer en mai de pecats.
Es aicí que se pòt observar lo poèta mai preocupat per exprimir son pensar e sas reflexions mai intimas que per seguir los precèptes de la poetica tradicionala. Per això hi utiliza los vèrses sens rima (estramps), amb la qual cosa son expression se fa plan mai naturala que lo demai de las composicions feta a basa de vèrses pro durs e aspres, çò que n'entrepacha la lectura.
"Si com los rius que a la mar tots acoren,
Així les fins totes en tu se n'entren.
Puix te conec, esforça'm que jo t'ame:
Vença l'amor a la por que jo et porte."
L'estil[modificar | modificar la font]
La poesia ausiasmarquiana se mòstra d'un costat culta:
- Perqué eireta dels trobadors "l'expression formala" de l'amor: "senhal".
- Per son estil ric, elegant e exacte, liure de tota servitud lingüistica provençala.
E d'un autre costat desinvòlta subretot per son utilizacion del lexic e la sintaxi populars. Los elements que contribuisson a donar aquesta sensacion son:
- Preséncia constanta d'objèctes de cada jorn (pan, pòrtas, forn...):
"Plena de seny, donau-me una crosta del vostre pa."
- Paisatges ont se situa l'accion son del mond medieval/feudal (castells, hostals, ciutats en festes, mar amb vent...):
"Llir entre cards, passions d'Amor fan
Tembre i Fiar estar dins un hostal."
- Personatges qu'i apareisson (tanben del mond feudal: soldats, vilets, paures, raubaires, camperols, malauts...).
- Sovent lo poèma es lo desvolopament d'una comparason iniciala entre lo poèta d'un costat e algun tèrme militar, maritim, medical, etc. d'autra.
- Sòl emplegar increpacions e d'interrogacions per obtenir l'aproximació entre l'autor e lo lector:
"Hajau dolor de la dolor de mi!"
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- "Òbra completa d'Ausiàs March".
- "Ausiàs March, material pedagogic e òbra completa".
- "Espaci virtual de la literatura catalana".
- Auca d'Ausiàs March


text:
Ahmad Hasan Al Bakr
Ahmad Hasan Al Bakr o mens exactament Ahmed Hassan al-Bakr (أحمد حسن البكر), militar (brigadièr-general), foguèt president d'Iraq entre 1968 e 1979. Foguèt tanben primièr ministre del país en 1963 e entre 1968 e 1979.
Biografia[modificar | modificar la font]
Al-Bakr dintrèt a l'academia militar en 1938 après èsser durant sièis ans mèstre d'escòla. En 1941 prenguèt part al còp d'estat de Rashid Ali Gaylani e quand aquel foguèt acalorat foguèt arrestat e separat de l'armada, ont poguèt tornar en 1957, en obtenent alavetz lo gra de general de brigada. Faguèt partida del grop dels "Oficièrs Liures" que lo 14 de julhet de 1958 desroquèron la monarquia. Lo 7 de març de 1959 se produsiguèt un còp d'Estat qu'esclatèt a Mossol, dirigit pel coronèl Chawaf e d'autres oficièrs que reclamavan l'union amb la Republica Aràbia Unida. L'aviacion leiala bombardèt los rebèls e Chawaf moriguèt e los oficièrs rebèls foguèron executats. Al-Bakr foguèt acusat d'aver sostengut la revòlta e foguèt retirat de l'armada en passant a la resèrva. En aquel temps al-Bakr dintrèt al partit Baath ont arribèt lèu als luòcs dirigents.
Lo 8 de febrièr de 1963, coma general a la resèrva e membre dirigent del Baath organizava un còp d'estat que desroquèt Abd al-Karim Qasim (que foguèt executat lo jorn 9). Los colpistas bombardèron lo palais presidencial amb avions e anoncièron per la radio que Qasim èra mòrt, mas aquel èra passat la nuèch a l'ostal de la siá maire e sortèt dins la carrièra per se daissar veire. Alavetz los colpistas envièron los tancs de l'III Armada, Qasim foguèt cercat e a la nuèch capturat. Nombroses militars fisèles a Qasim e divèrses politics comunistas foguèron executats totun. Atenguèt lo poder un Conselh Nacional Revolucionari presidit pel nasserista Abdul Salam Arif, qu'aviá fòrça prestigi (mas gaudiguèt pas de cap de poder) amb al-Bakr coma cap de govèrn e vicepresident. Ali Salah Saadi, Secretari general del Baath foguèt nomenat viceprimièr ministre e ministre de l'Interior e d'autres membres del partit ocupèron de nautas cargas dins lo govèrn. Saadi dins lo partit èra socialista e partidari de reformas socialas radicalas mentre al-Bakr representava lo corrent nacionalista moderat partidari d'un aprochament a Gamal Abdèl Nassèr. Saadi organizèt unas milícias amb lo nom de Gàrdia Nacionala que serviguèron de polícia politica e aguèron fins a 20 000 membres. La repression foguèt virulenta e sagnanta contra los simpatizants de Qasim e los comunistas e totes los caps militars considerats prèps al comunisme foguèron executats, quitament los de la resèrva; foguèt tanben executat Hasan Radawi, secretari general del Partit Comunista Iraquian e dos membres del Comitat Central.


text:
Ségrie-Fontaine
Ségrie-Fontaine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en Soïssa normande Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud de Pont-de Ouilly, a Unitat|9|km {{}} a l'èst de Athis-de-lo Adorna e a Unitat|20|km {{}} al nòrd-oèst de Putanges-Pont-Écrepin[1].
La commune est en Suisse normande Son bourg est à 6,5 km au sud de Pont-d'Ouilly, à 9 km à l'est d'Athis-de-l'Orne et à 20 km au nord-ouest de Putanges-Pont-Écrepin[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Acte d'Union (1800)
L'Acte d'Union de 1800, si ditz tanben Acte d'Union de 1801, unissèt lo reiaume unificat de Grand Bretanha (que resultèt d'una union dei reiaumes d'Anglatèrra e d'Escòcia despuei l'Acte d'Union de 1707) e lo Reiaume d'Irlanda, liats despuei 1541 per una union personala. Coma aquò faguèt nàisser lo Reiaume Unit de Grand Bretanha e d'Irlanda. Maugrat que l'acte siguèsse estat votat lo 2 de julhet de 1800, l'union venguèt efectiva que lo 1er de genier de 1801.
Avant aquel acte, Irlanda èra liada per una union personala a Anglatèrra despuei 1541, quand la minoritat protestanta que dominava lo Parlament d'Irlanda votèt l'Acte de la Corona d'Irlanda de 1542, proclamant Enric VIII d'Anglatèrra rèi d'Irlanda. D'autra part Irlanda e Anglatèrra èran unidas per una union personala an Escòcia despuei l'Union dei Coronas en 1603.


text:
Angerville-l'Orcher
Angerville-l'Orcher es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del País de Caux situada en lo costat de Criquetot-lo Esneval.
Comunas limitrophes : al nòrd, Vergetot e Sant-Salvador-de Émalleville, al nòrd-es Manneville-la-Goupil, a l'èst Graimbouville, al sud Étainhus, a l'oèst Manéglise e al nòrd-oèst Hermeville.
Principalas separacions : La Romainerie, Lo Loir e Esclatot.
Commune du Pays de Caux située dans le canton de Criquetot-l'Esneval.
Communes limitrophes : au nord, Vergetot et Saint-Sauveur-d'Émalleville, au nord-est Manneville-la-Goupil, à l'est Graimbouville, au sud Étainhus, à l'ouest Manéglise et au nord-ouest Hermeville.
Principaux écarts : La Romainerie, Le Loir et Esclatot.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion de la comuna data de 1199. Establiment rural probablament fondat al Sègle X per un cèrt Asgeir o Ansgar, d'origina scandinave. Nom de familha actuala "Anger". Per "Orcher", veire Gonfreville-lo Orcher
La première mention de la commune date de 1199. Établissement rural probablement fondé au Sègle X par un certain Asgeir ou Ansgar, d'origine scandinave. Nom de famille actuel "Anger". Pour "Orcher", voir Gonfreville-l'Orcher


text:
Heinrich Ignaz Biber
Heinrich Ignaz Biber ( Wartenberg, lo 12 d'agost de 1644 – Salzborg, lo 3 de mai de 1704) que ho un compositor boèma e un violonista d'estil barròc (un deus màgers en dehòra d'Italia). La soa pèça mei coneguda qu'ei la soa Passacaglia en Sol entau vriulon solo.
Tecnicament qu'explorè diferentas possibilitats deu vriulon com la pujadas dens las posicions mei agudas, la scordatura (lo cambiament d'acòrd deu vriulon) e los acòrd dab còrdas doblas o triples.
Que's sap chic suu temps de la soa educacion. Qu'entrè au servici deu princi Johann Seyfried von Eggenberg a Graz puish a l'arquevesque d'Olmütz Karl II von Liechtenstein-Kastelkorn a Kroměříž. En 1670, a l'escadença d'un viatge qu'entrè au servici de l'arquevesque de Salzborg shens domandar l'autorizacion deu son mèste. Que passè dens aquesta vila la seguida de la soa carrièra en bèth accéder a l'estima de l'Emperaire e en bèth accéder a la noblessa.
Que's maridè en 1772 dab Maria Weiss ; qu'avón 11 enfants deus quaus 4 arribèn a l'etat adulta : 2 hilh e vadón musicians (Carl Heinrich Biber, un d'eths que conegó un succès pro important) e 2 hilhas religiosas.
Ligams etèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] Sonata sus youtube.com.


text:
Magoerioù-ar-C'houenon
Magoerioù-ar-C'houenon en breton ( Mézières-sur-Couesnon en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mézières-Sus-Couesnon a situat a 30 km al nòrd-es de Roazhon e a 42 km al sud del mont Sant-Michel dins lo país de Fougères.
Las municipalitats limitrophes son Sant-Ouen-de detlos-Alleux, Sant-Marc-sus-Couesnon, Sants-Texans-sus-Couesnon, Sant-Aubin-de detlo-Cormier, Gahard e Vièlh-Vy-sus-Couesnon.
Mézières-sur-Couesnon est situé à 30 km au nord-est de Rennes et à 42 km au sud du mont Saint-Michel dans le pays de Felger.
Les communes limitrophes sont Saint-Ouen-des-Alleux, Saint-Marc-sur-Couesnon, Saint-Jean-sur-Couesnon, Saint-Aubin-du-Cormier, Gahard et Vieux-Vy-sur-Couesnon.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1920, lo nom de la municipalitat de Mézières a #èsser modificat en Mézières-sus-Couesnon.
En 1920, le nom de la commune de Mézières a été modifié en Mézières-sur-Couesnon.


text:
Saint-Aubin-sur-Mer
Saint-Aubin-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Comuna formada en 1822 de la fusion de las doas ancianes comunas de St-Aubin-sus-Mar e de Epineville, mencionadas respectivament al Sègle XIII e al Sègle XII. En 1207, St-Aubin aperteniá al abbaye de Sant-Wandrille. Lo castèl #aperténer al Sègle XVII al marques de Pomponne, ministre de Louis XIV, de contunh, al Sègle XVIII, als Choiseul-Gouffier. Fief Independent a partir de 1662, en dependent per endavant de la baronnie de Ferrières.
Commune formée en 1822 par la fusion des deux anciennes communes de St-Aubin-sur-Mer et d’Epineville, mentionnées respectivement au Sègle XIII et au Sègle XII. En 1207, St-Aubin appartenait à l’abbaye de Saint-Wandrille. Le château appartint au Sègle XVII au marquis de Pomponne, ministre de Louis XIV, puis, au Sègle XVIII, aux Choiseul-Gouffier. Fief indépendant à partir de 1662, dépendant auparavant de la baronnie de Ferrières.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Mareu-Cœubert en picard ( Mareuil-Caubert en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Mareuil-Caubert Se situa just al Sud de Abbeville, sul marge esquèrre de la Soma.
Mareuil-Caubert se situe juste au Sud d'Abbeville, sur la rive gauche de la Somme.
Mareuil-Caubert
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Panthera
Panthera es un genre de la familha dels felins (Felidae) que compòrta quatre espècias (leopard, leon, tigre e jaguar). Aquestas espècias se caracterizan per la capacitat de rugir.
Lo genre Panthera es estat definit per Oken en 1816 ; se classa dins los Panterinats (Pantherinae), sosfamilha apelada autrament « grands felins ».
Somari
Espècias e sosespècias[modificar | modificar la font]
Existís nòu espècias qu'an per genre Panthera, sièis desaparegudas.
Las quatre espècias actualas son :
- Lo leopard (Panthera pardus)
Catòrze sosespècias actualas dont tres decimadas per l’Òme e una desapareguda.
- Lo leon (Panthera leo)
Nòu sosespècias actualas dont doas decimadas per l’Òme e cinc sosespècias desaparegudas.
- Lo tigre (Panthera tigris)
Nòu sosespècias actualas dont tres decimadas per l’Òme e una desapareguda.
- Lo jaguar (Panthera onca)
Uèch sosespècias actualas dont una decimada per l’Òme e doas desaparegudas.
Espècias actualas[modificar | modificar la font]
Lo leopard (o pantèra) (Panthera pardus) viu actualament en Africa e Asia. Sa rauba es pigalhada. Es lo pus pichon felin de genre Panthera.
-
- Panthera pardus pardus – Leopard african
- Panthera pardus panthera – Leopard de Barbaria
- Panthera pardus meas – Leopard de Java
- Panthera pardus saxicolor – Leopard iranian
- Panthera pardus kotiya - Leopard de Sri Lanka
- Panthera pardus delacouri – Leopard indochinés
- Panthera pardus fusca – Leopard indian
- Panthera pardus orientalis - Leopard d’Amur[1]
- Panthera pardus nimr – Leopard d’Arabia
- Panthera pardus japonensis – Leopard del nòrd de China
- (†)Panthera pardus jarvesi – Leopard del desèrt de Juda (atudat)
- (†)Panthera pardus tulliana – Leopard d’Anatolia (atudat)
- (†)Panthera pardus adersi – Leopard de Zanzibar (atudat)
Lo leon (Panthera leo) se caracteriza per sa crinièra espessa pel mascle e sa capacitat de viure en grop (lo sol felin qu'a aquesta possibilitat). Son pelatge es fauve unit, mas los pichons son leugièrament pigalhats. Son airal de reparticion s’espandís en Africa Subsahariana e en Índia. Es lo segond felin del mond per la talha.
-
- Panthera leo leo – Leon de l’Atlàs (atudat a l’estat salvatge)
- Panthera leo nubica – Leon èst-african (risc mejan)
- Panthera leo senegalensis – Leon de Senegal (risc mejan)
- Panthera leo azandica – Leon del nòrd-èst de Còngo (risc mejan)
- Panthera leo bleyenberghi – Leon de Katanga (risc mejan)
- Panthera leo krugeri – Leon de Transvaal (en dangièr)
- Panthera leo persica – Leon d’Asia (en grand dangièr)
- (†)Panthera leo melanochaita – Leon del Cap (atudat)
- (†)Panthera leo europaea – Leon europèu (atudat)
Lo tigre (Panthera tigris) es lo pus grand felin del genre Panthera. Son pelatge es irange amb de raias negras. Viu actualament en Asia Orientala.
-
- Panthera tigris tigris – Tigre de Bengala (en dangièr)
- Panthera tigris corbetti – Tigre d’Indochina (en dangièr)
- Panthera tigris sumatrae – Tigre de Sumatra (en dangièr)
- Panthera tigris altaica - Tigre de Siberia (en grand dangièr)
- Panthera tigris jacksoni – Tigre malai (en grand dangièr)
- Panthera tigris amoyensis – Tigre de China Meridionala (en grand dangièr)
- (†)Panthera tigris virgata – Tigre de la Caspiana (atudat)
- (†)Panthera tigris sondaica – Tigre de Java (atudat)
- (†)Panthera tigris balica – Tigre de Bali (atudat)
Lo jaguar (Panthera onca) viu actualament en America Centrala e del Sud dins la selva tropicala. Sembla fòrça lo leopard, mas en pus grand.
-
- Panthera onca onca – Jaguar d’Amazonia (en dangièr)
- Panthera onca hernandesii – Jaguar mexican (en dangièr)
- Panthera onca veraecrucis – Jaguar de Tèxas (en grand dangièr)
- Panthera onca centralis – Jaguar d’America Centrala (en dangièr)
- Panthera onca goldmani – Jaguar del nòrd de l’America del Sud (en dangièr)
- Panthera onca palustris – Jaguar del sud de Brasil (en dangièr)
- Panthera onca peruvianus – Jaguar de Peró (en dangièr)
- (†)Panthera onca arizonensis – Jaguar mexican e nòrd-american (atudat)
Espècias atudadas[modificar | modificar la font]
- †Panthera gombaszoegensis (syn. †P. shawi, †P. arvernensis, †P. toscana) – Jaguar europèu (atudat naturalament)
- †Panthera combaszoe – ?Pantèra primitiva (atudat naturalament)
- †Panthera schreuderi - ?Pantèra primitiva (atudat naturalament)
- †Panthera crassidens – Leopard primitiu (atudat naturalament)
- †Panthera palaeosinensis – Tigre primitiu (atudat naturalament)
-
- †Panthera pardus sickenbergi - Leopard europèu (atudat naturalament)
-
- †Panthera cf. Panthera leo (Laetoli) - ?Leon (atudat naturalament)
- †Panthera leo ssp. (Olduvai) - Leon (atudat naturalament)
- †Panthera leo fossilis (sin. †P. mosbachensis)– Leon de las cavèrnas primitiu (atudat naturalament)
- †Panthera leo spelaea (sin. †P. youngi) – Leon de las cavèrnas eurasiatic (atudat naturalament)
- †Panthera leo sinhaleyus – leon de Ceilan (atudat naturalament)
- †Panthera leo vereshchagini – Leon de l'estrech de Bering (atudat naturalament)
- †Panthera leo atrox – Leon american (atudat naturalament)
-
- †Panthera tigris trinilensis - Tigre del Trinil (atudat naturalament)
-
- †Panthera onca augusta – Jaguar nòrd-american (atudat naturalament)
- †Panthera onca mesembrina – Leopard de Patagonia (atudat naturalament)
Ibridacions e anomalias de pelatge[modificar | modificar la font]
Arriba que d'individús d’espècias diferentas s'acoplen e balhen d'ibrids, coma lo tigron o lo ligre (entre lo leon e lo tigre), mas tanben entre las quatre espècias. Mas aquestes individús rares naisson sovent en captivitat.
Las anomalias de pelatge son pas mai frequentas, mas tòcan tanben las quatre espècias. Arriba que nascan un leon o un tigre blanc, una pantèra o un jaguar negre.
Istoric[modificar | modificar la font]
Las primièras traças del genre Panthera datan del Pliocèn mejan (3,5 milions d’annadas environ) d’Euròpa. Sos fossils son atribuits a Panthera gombaszoegensis. Çaquelà, en Africa, un autre fossil trobat a Laetoli, datat tanben de 3,5 milions d’annadas sembla d'aparténer a un leon primitiu.
Panthera gombaszoegensis seriá çaquelà la primièra espècia de genre Panthera ; aviá de caractèrs de leons e de tigres, sos fossils son estats formalament identificats sul continent europèu (França, Itàlia, Anglatèrra, Espanha, Alemanha e Païses Basses) dins los depaus datats del Pliocèn tardiu e del Pleïstocèn inferior e mejan.
D’autres fossils del Pleïstocèn inferior de l’Ancian Mond apartenon a Panthera combaszoe e Panthera schreuderi.
Las primièras formas de leopards, Panthera crassidens, son aparegudas al Pleïstocèn inferior (1,5 milions d’annadas) en Africa ; puèi l’espècia, aprèp èsser estada remplaçada per Panthera pardus, migrèt sus tota Africa, en Euròpa (ont es actualament desapareguda) e sus tota Asia.
Las formas primitivas de leons las mai ancianas provenon de Tanzania (Gòrjas d'Olduvai, Pleïstocèn inferior, 1,7 milions d’annadas) e son atribuidas a Panthera leo fossilis. Sembla aver penetrat en Euròpa fa 700 000 ans (Itàlia) ont s'installèt. Mantun fossil es estat trobat en França, en Espanha e en Alemanha. Panthera leo fossilis èra pus grand que lo tigre de Siberia (Panthera tigris altaica).
Fa environ 350 000 ans, Panthera leo fossilis foguèt remplaçat per una autra sosespècia pas gaire mai pichona : Panthera leo spelaea, lo leon de las cavèrnas. Aquesta sosespècia es estada trobada un pauc pertot en Euròpa (França, Alemanha, Anglatèrra) a la Siberia Orientala. Aqueste leon es plan conegut sus las parets de las cavèrnas europèas, per las gravaduras e pinturas del Paleolitic superior ; d’autres imatges son estats gravats dins d’evòri (defensas de mamots). Sembla que, d’aprèp los « testimoniatges » de la bauma de Chauvet, lo leon de las cavèrnas deviá èsser especializat dins la caça dels bisons (Bison priscus).
Los leons d’Asia (Panthera leo persica) semblan d'èsser una relíquia dels leons de las cavèrnas. A la fin del periòde glaciari, son territòri s’espandissiá de la peninsula italiana a Índia.
Una sosespècia de la talha del leon d’Asia, de cran pus cort (apelat Panthera leo vereshchagini), s’installèt a l'ocasion d’un refrejament general, fa environ 35 000 ans, sus l'estrech de Bering, de la Siberia (Russia) al territòri de Yukon (Canadà) ; un immens glacièr separava Yukon e Alaska de la rèsta del continent nòrd-american.
A l'ocasion d’un rescalfament, fa 25 000 ans, l'estrech de Bering s’escafèt tornarmai jos las aigas ; un corredor de tèrra se creèt lo long de las Montanhas Rocosas, ligant lo territòri de Yukon e los Estats Units ; los lions, qu'an encara evoluit, migrèron vèrs los Estats Units.
Aquesta ultima sosespècia, apelada Panthera leo atrox, lo leon american, foguèt la pus granda e la pus poderosa de totas las sosespècias de leons (mai granda encara que lo tigre de Siberia e son ancèstre Panthera leo fossilis). S’installèt rapidament sus aqueste continent. Sos mai bèls fossils provenon de Rancho La Brea, un jaç de quitran natural a Los Angeles ont son estats exumats prèp de 80 especimèns.
La sosespècia s’installèt en Mexic, passèt l’istme de Panamà e migrèt vèrs l’America del Sud. Foguèt blocada pels Andes, mas s’installèt lo long del Pacific fins a Peró.
Los leons de l'estrech de Bering (Panthera leo vereshchagini) e d’America (Panthera leo atrox) an probable la meteissa origina que los tigres (Panthera tigris) ; se pòt doncas suggerir que Panthera leo spelaea foguèt tanben l’ancèstre del tigre. L’espècia Panthera palaeosinensis, del Pleïstocèn mejan de China, foguèt sens cap de dobte lo cadenon mancant entre las doas espècias. Autres còps, se podiá rencontrar lo tigre en Asia Menora, mas s’atudèt, victima de la caça.
Lo jaguar (Panthera onca), es sens dobte lo descendent de Panthera leo atrox. Panthera onca augusta, una espècia de jaguar nòrd-americana, foguèt tanben exumada dels poses de quitran de Rancho La Brea. Lo jaguar viviá autres còps en America del Nòrd, abans de s’atudar, victima de la caça.
Galariá de fòtos[modificar | modificar la font]
- Leopard
- Leon :
- Tigre :
- Jaguar
- Tigron (ibrid)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Felins
- jaguar europèu
- Leopard
- Leon
- Leon de las cavèrnas
- Leon american
- Tigre
- Tigre de Bengala
- Tigre de Siberia
- Jaguar
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180592 Panthera Oken, 1816 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Panthera (en)
- Referéncia NCBI : Panthera (en)
- Referéncia CITES : genre Panthera (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)


text:
1738
Aquesta pagina concernís l'an 1738 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha militara dau negus Iyasu II (1730-1755) còntra lo Sultanat de Sennar. L'objectiu de l'ataca èra principalament de renfòrçar lo prestigi dau sobeiran. Pasmens, l'operacion mau capitèt a la batalha dau Riu Dindar (març ò abriu) ont l'armada etiopiana foguèt durament batuda per la cavalariá enemiga. Lei subrevivents se retirèron lòng dau riu Tekezé en direccion dau territòri etiopian.
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Temptativa d'invasion dau Reiaume Funj per una armada etiopiana menada per lo negus Iyasu II (1730-1755) que voliá renfòrçar son prestigi. Pasmens, en despiech de son inferiotat numerica (4 000 cavaliers còntra 18 000 soudats), l'armada dau sultan infligiguèt una desfacha dura ais Etiopians a la batalha dau Riu Dindar (març ò abriu). Una partida de l'infantariá etiopiana i foguèt chaplada e lo rèsta se retirèt rapidament vèrs son territòri. Puei, de diplomatas etiopians foguèron mandats per restaurar la patz e pagar divèrsei recaptes necessaris per obtenir la restitucion de relicas sacradas perdudas sus lo prat batalhier.


text:
Lautaro
Lautaro (deformacion espanhòla deu mapundungun Leftaru) que ho un indian araucan mapuche hilh d'un capdau qui ho hèit presoèr peus conquistadors espanhòls de Pedro de Valdivia. Durant la soa captivitat que s'amigalhè dab eths (o au mens que he com se hosse atau) e un dia que s'escapè e dab totas las coneishenças tecnicas suu manejament de las armas e deus chivaus après auprès d'eths, que gavidè los mapuches contre los conquistadors en bèth remportar granas batalhas e quitament virar se las entà'us horabandir deu terrotòri deus mapuches. Fin finala que ho des.hèit e aucit, mes que demorèr com un simbòl de resisténcia revindicat sègles après peur libertadores latino-americans com Bernardo O'Higgins, membre de la famosa Lòtja Lautaro.


text:
Alhambra
Alhambra (arabi: الْحَمْرَاء, transliterat al-Ḥamrā; literalament "lo roge"), que sa forma completa es Calat Alhambra (arabi:الْقَلْعَةُ ٱلْحَمْرَاءُ, al-Qal‘at al-Ḥamrā’, "la fortalesa roja"), es un palatz e una fortalesa situat a Granada, Andalosia, Espanha. Foguèt bastit cap a la mitat del sègle XIV pels dirigents moros de l'Emirat de Granada en al Andalús, e ocupa lo suc d'Assabica al limit sud-èst de la ciutat de Granada.
Lo palatz moresc d'Alhambra foguèt bastit per lo darrièr emir musulman d'Espanha, qu'aperteniá a la Dinastia Nasrida. Après la Reconquista pels Reis Catolics en 1492, d'unas parts foguèron utilizadas pels crestians. Lo Palatz de Carles V, bastit per Carles Quint en 1527, foguèt inserit al dintre de las fortificacions nasridas de l'Alhambra. Après d'èsser tombat dins l'oblit per de sègles, Alhambra foguèt tornarmai "descobèrt" al sègle XIX per d'erudits europèus e de viatjaires, e comencèt d'èsser adobat. Es a l'ora d'ara una de las atraccions toristicas majoras d'Espanha, e lo pus bèl exemple d'arquitectura islamica del país. Alhambra es un site del Patrimòni Mondial de l'Umanitat, e inspirèt fòrças istòrias e cançons.
Los poètas moros lo describián coma "una pèrla al mitan d'esmeraudas," en alusion a la color dels edificis e dels bòsques a l'entorn d'eles. Lo palatz foguèt concebut en foncion del site montanhós e maitas formas de tecnologias foguèron utilizadas. Lo parc (Alameda de la Alhambra), qu'en estiu es cobèrt de flors salvatges e d'èrba, foguèt plantat pels moros amb ròsas, iranjas e mirtas; pasmens una de sas caracteristicas es lo bòsc espés d'olms angleses pòrtat per Arthur Wellesley, duc de Wellington, en 1812.
Malgrat un long periòde de negligéncia, amb de còps que i a d'episòdis de vandalisme e de restauracions inapropriadas qu'endurèt Alhambra , demòra un exemple atipic de l'art musulman dins son periòde final europèu, relativament influenciat per l'arquitectura bizantina que se trapa tanben dins la mosqueta de Còrdoa. La majoritat dels palais bastits son qüadrangulars en plan, amb totes los membres dobèrts sus un pati; la totalitat atenguèt sa talha actuala simplament per l'addicion graduala de qüadrangles nòus, dessenhat sul meteis principi, e mai que possedissent de dimensions variadissas , e religat los uns als autres per de passatges o membres pichons. Alhambra foguèt estendut pels diferents dirigents musulmans que i demorèron. Pasmens cada seccion nòva que foguèt aponduda seguiguèt lo tèma del "paradís sus tèrra". Arcadas de colomnas, fonts d'aiga rajanta, e bacins miralhant èran utilizats dins una tòca estetica e foncionala. Dins cada cas, l'exterior èra daissat austèr e sens ondradura. Solelh e vent i dintravan liurament. Blau, roge e jaune daurat, foguèron las colors pus emplegadas, puèi destenchuradas amb lo temps.
La decoracion consistís, en motius de fulhatge, inscripcions aràbias, e motius geometrics trabalhats en arabesques. Los cairèls pintats son largament utilizats per cobrir las parets. Lo palatz es dessenhat dins l'estil Mudejar, que la caracteristica es la reinterpretacion d'elements europèus dins de formas islamicas, e que foguèt largament popular pendent la Reconquista.


text:
Massís dei Mauras
Lei Mauras (forma usuala) o lo massís dei Mauras (forma lònga) son un massís cristallin d'Occitània, en Provença dins lo departament de Var. Constituisson un parçan d'Occitània[1].
Sa vila principala es Sant Tropetz.
Geografia[modificar | modificar la font]
La bèla cima es lo Pueg de la Sauveta (780 m). Lo massís s'estend sus una direccion Oèst-Sud-Oèst/Èst-Nòrd-Èst sus una longor de 60 km e una largor maximum de 30 km. Se situa au Sud-Èst dau departament de Var entre Ieras e Frejús.
A son extremitat Sud-Oèst, lo massís es bordat per la plana alluviala de Gapèu ; a son extremitat Nòrd-Èst, la plana d'Argenç lo separa dau massís de l'Esterèu. Cap au Nòrd, de Tolon a Frejús, es centurat per la longa e estrecha depression permiana, onte passan lei camins nacionaus 97 e 7, e mai la via ferrada Tolon-Niça. Au Sud, lo massís sota dins la Mar Mediterranèa, formant una còsta atalhonada e sovent esquiva.
Istòria[modificar | modificar la font]
Unitat cristallina dins una Provença essencialament cauquiera, lo massís dei Mauras trai probablament son nom de la color sorna de sei ròcas e de sa forèst. Lei Mauras, seriá «la montanha negra» - etimologia que s'admet d'alhors fòrça ben quand miram lo panorama austèr dei crests despuei la plana dei Mauras (entre Lo Luc e Vidauban). Segon quauques istorians aqueu nom seriá una remembrança de la preséncia sarrasina, ai sègles VIII e IX, preséncia atestada dins la region per quauquei toponims rars, coma aquest de l'Almanara, localitat situada a la raiç de la Lenga de Gienh, e onte lo nom vèn dau mot arabi "Almanara" que significa "far".
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La flòra es fòrça importanta en diversitat, leis aubres dominants e simbòls dau massís son lei castanhiers e lei suves que son totjorn esplechats. Lei vilatges dau massís vivon dau torisme e de la tradicionala cultura e de la congreança de castanhas e mai dau levatge de rusca per la fabricacion de taps.
La fauna es tanben rica en diversitat, lo singlar es l'animau pus frequent mai l'animau pus conegut es la tortuga d'Hermann qu'es l'unica tortuga de tèrra de França. Es en via de desaparicion.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Lightweight Directory Access Protocol
LDIF (LDAP Data Interchange Format) es un format estandardizat d'escambis de donadas, que permet la representacion de las donadas contengudas dins un annuari LDAP. Permet tanben la representacion d'operacions sus las donadas de l'annuari (ajust, supression, modificacion). Lo contengut d'un annuari es representat com un ensems d'enregistraments (un enregistrament par objècte de l'annuari). Las operacions de mesa a jorn son representadas coma un ensemble de requestas. Dins totes los cases, las donadas son sos forma d'un fichièr de tèxte.
Lo format LDIF es estat concebut al començament de las annadas 1990 per Gordon Good a l'Universitat de Michigan; es estat melhorat a la fin de las annadas 1990 per prene en carga la version 3 del protocòl LDAP. Aquesta darrièra version es coneguda coma la version 1 definida dins la RFC 2849 per l'IETF. La RFC 2849 escrita per Gordon Good en junh de 2000 es actualament prepausada coma estandard.
Divèrsas extensions del format LDAP son estadas prepausadas, pr'amor una sola es estada publicada per l'IETF. La RFC 4525 escrita per Kurt Zeilenga prepausa d'estendre lo format LDIF per prene en carga l'extension Modify-Increment. Es previst que de novèlas extensions seràn publicadas per l'IETF dins lo futur.


text:
Voluta (laüteria)
La voluta qu ei ua partida deus intruments de còrdas (mei que mei deus instruments de còrdas hregadas e de cèrtas mandolinas) : qu'ei hicada a cap de l' instrument e deu son manjo en bèth coronar la caisha de la cavilha o cavilhèr.
Qu'a generaument la fòrma en espirau d ua conca mes que pòt aver fòrmas mei originalas com un cap uman (aquò qu'ei generament lo cas de la viòla d'amor, on simboliza l'amor, sovent com un mainatge deus uelhs bendats) o d'un leon (sus mantuns vriulons e sus ua grana partida deus hardingfele).
Mantuns instruments, generaument originaris d'Alemanha o d'Euròpa Orientau, qu'an ua voluta qui lo son dessenh de conca a mei d'un virolet (aqueths instruments que son generaument considerats com copias deu laütièr italian Giovanni Paolo Maggini e qu'amuishan tanben un hilet doble).
Lo perhiu de la voluta qu'ei dessenhat sus un tròç de husta puish segat au darrèr d'aquò, l'interior de la voluta qu'ei dessenhat sus aqueth tròç de husta puis curat, en seguint lo dessenh, dab ua góbia.


text:
937
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 937 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Batalha de Brunanburh entre una coalicion gropant leis estats cèltas dau nòrd (principalament Escòcia e Strathclyde) e lei Vikings de Dublin còntra l'armada de Wessex dirigida per lo rèi Æthelstan. S'acabèt per una victòria saunosa dei Saxons qu'afebliguèt lo poder de Constantin II. Unei senhors importants dau nòrd i foguèron tuats. Pasmens, l'importància dei sieunas pèrdas empachèt Æthelstan de conquistar lo nòrd. Ansin, Saxons e Cèltas deguèron d'ara endavant se concentrar sus la defensa de sei posicions.
Ongria[modificar | modificar la font]
Capitada d'una granda expedicion de pilhatge deis estats d'Euròpa Occidentala que passèt en Lorena, en Borgonha, en Savòia e dins lo nòrd d'Itàlia (→ 939).
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
En Sicília, creacion de la vila d'Al-Khalisa per lo governador de l'illa dins lo relarg de Palèrme. Venguèt pauc a pauc un quartier d'aquela vila.


text:
Mirèlha Mathieu
Mirèlha Mathieu (Avinhon : lo 22 de julhet de 1946 ; en francés Mireille Mathieu) es una cantarela provençala que s'es impausada coma una dei pus importanta figura de la varietat francesa de sa generacion. Sa carriera comencèt dins un concors de cant de la vila d'Avinhon (foguèt seconda a sa premièra presentacion - darrier Miquèla Torr - puei capitèt l'annada seguenta) ; a costat de sa notorietat en França e en lenga francesa, conèguèt una fama internacionala majora en cantant dins un grand nombre de país e de lengas en tot inclure l'occitan.


text:
Ogliastro
Ogliastru en còrs (Ogliastro en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ogliastro A localizat sus la còsta occidentala del Cap de Corsega, gaireben en lo sieu mièg, a la meteissa latitud que Sisco sus la part orientala del Cap. Fa partida del Costat de Sagro-di-Santa-Giulia.
Ogliastro est localisée sur la côte occidentale du Cap Corse, presque en son milieu, à la même latitude que Sisco sur la partie orientale du Cap. Elle fait partie du Canton de Sagro-di-Santa-Giulia.


text:
Nicolas Malebranche
Nicolas Malebranche (5 d'agost de 1638 - 13 d'octobre de 1715) èra un filosòf racionalista francés, seguidor de Descartes, temptèt l'union del cartesianisme e de l'ocasionisme. Segon l'ocasionalisme de Malebranche, essent al centre de sa filosofia, Dieu constituís l'unica causa vertadièra, e totas las autras causas son de «causas ocasionalas». Es perque, la coneissença es pas deguda a l'interaccion amb los objèctes, que las causas serián «vistas en Dieu». « Se vesiam pas Dieu de pas cap de biais, veirem pas res » (Recèrca de la vertat, libre III, segonda partida, capítol VI.) Dieu es pas conegut dirèctament, mas d'un biais indirècte, coma reflectit per un miralh, dins las causas creadas. L'òme participa de Dieu e participant de Dieu, participa de las causas. I a pas cap d'interaccion dirècta entre las substàncias cartesianas. La congruéncia entre ambedoas es aisinada per la realitat divina. Soi pas ieu que percebi las causas, mas es Dieu que provòca en ieu, una certana idèa. La relacion de l'esperit de l'òme amb Dieu e amb las causas solament en El, es la solucion decisiva. Atal, la vision en Dieu de totas las causas resulta la condicion necessària de totes los sabers e vertats.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es) Bermudo, JM. La Filosofía Moderna y su proyección contemporánea. Barcanova, Barcelona, 1983


text:
Unitat astronomica
L’unitat astronomica (UA o ua) es una unitat utilizada per mesurar las distàncias, subretot entre los objèctes del Sistèma Solar. Es istoricament basada sus la distància entre la Tèrra e lo Solelh.
Una annada lutz val aproximativament 63 241 ua.
En anglés, e dins qualques autras lengas, s'emplega lo simbòl « AU » o « au ».
Somari
- 1 Precision de la definicion
- 2 Utilizacion
- 3 Distàncias a l'interior del Sistèma Solar
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Precision de la definicion[modificar | modificar la font]
En primièra aproximacion (en supausant la massa de las planetas negligibla davant aquela del Solelh), la Tèrra a una orbita elliptica a l'entorn del Solelh, que sa lei temporala es contenguda dins las leis de Kepler ; per mai de precision, se ten compte de las interaccions entre planetas e de las fòrças exercidas per las planetas sul Solelh. Apareis doncas que la Tèrra es pas a una distància constanta del Solelh.
Per obtenir una valor fixa, foguèt, a l'origina, definida coma lo semiaxe major de l'orbita terrèstra, que correspond a la mejana temporala de la distància Tèrra-Solelh (mejana de las distàncias sus una durada definida).
En 1976, foguèt definida coma la distància al Solelh d'una particula de massa negligibla[note 1] sus una orbita non perturbada e qu'auriá un periòde orbital de 365,256 898 3 jorns (una annada gaussiana).
Dempuèi 1996, la constanta gravitacionala eliocentrica es definida coma valent : (0,017 202 098 95)2ua3/d2 [1].
Valor numerica actuala[modificar | modificar la font]
Aquelas definicions, combinadas amb d'observacions radar e seguidas de las sondas espacialas, permetèron d'avalorar l'unitat astronomica a (149 597 870,691 ± 0,030) km.
Per vulgarizacion, se considèra qu'una unitat astronomica mesura a pauc près 150 milions de quilomètres.
Aquò representa la correguda d'una durada d'un pauc mai de uèit minutas a la velocitat de la lutz.
Aumentacion seculara[modificar | modificar la font]
Los astronòms Georgij A. Krasinsky e Victor A. Brumberg metèron en evidéncia, per de mesuras radiometricas de la distància entre la Tèrra e las planetas del Sistèma Solar, una aumentacion de la valor de l'unitat astronomica, de prèp de 15 mètres per sègle[2].
Utilizacion[modificar | modificar la font]
D'una part, l'unitat astronomica s'utiliza per exprimir las distàncias dins lo Sistèma Solar o dins de sistèmas planetaris. D'autra part, en rason dels metòdes utilizats per mesurar la distància de las estelas alunhadas, l'unitat astronomica interven dins la definicion del parsec, definit coma la distància ont una unitat astronomica sosten un angle d’una segonda d'arc. Es una unitat en defòra del Sistèma Internacional (SI), mas en usatge amb aquel.
Distàncias a l'interior del Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Distància mejana de las planetas del Sistèma Solar al Solelh[modificar | modificar la font]
- Mercuri : 0,38 ua
- Vènus : 0,72 ua
- Tèrra : 1 ua
- Mart : 1,52 ua
- Jupitèr : 5,21 ua
- Saturne : 9,52 ua
- Uranus : 19,16 ua
- Neptun : 30,11 ua
(aquela valors son arredondidas al centen prèp)
Autras distàncias al Solelh[modificar | modificar la font]
- Pluton : de 29 a 49 ua
- Sonda Voyager 1 : 113 ua (lo 17 d'abril de 2010)
- Sonda Voyager 2 : 92 ua (lo 17 d'abril de 2010)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- Nòtas
- ↑ L'expression de « massa negligibla » correspond a un cas limit del problèma dels dos còrs ont una sola de las doas massas exercís una fòrça sus l'autra.
- Referéncias
- ↑ Convencions del SIRT (Servici Internacional de la Rotacion de la Tèrra e dels Sistèmas de Referéncia), D. D. McCarthy éd., Note technique 21, Observatòri de París, julhet de 1996.
- ↑ * G. A. Krasinsky and V.A. Brumberg, Secular Increase of Astronomical Unit from Analysis of the Major Planet Motions, and its Interpretation Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy 90: 267–288, (2004)