text:
Sodan
Sodan o oficialament Republica de Sodan (en arabi : السودان per Sūdān) es per la superfícia lo tresen país pus grand d'Africa, e lo 16en dau mond. Confronta Egipte au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan del Sud e Centreafrica au sud-oèst, Chad a l'oèst, e Libia au nòrd-oèst.
La capitala es Khartom.
Lo gentilici es sodanés, -a.
Lo sud de l'estat sodanés a votat per l'independéncia, que se proclamèt en julhet de 2011.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria
- 2.2 De la conquista egipciana au Reiaume de Meroe
- 2.3 Lei Reiaumes de Nubia e d'Alodia
- 2.4 Lo Periòde Funj
- 2.5 Lo Periòde Turco-egipician
- 2.6 Lo Periòde Madista
- 2.7 Lo Condominium Angloegipcian
- 2.8 Sodan dempuei l'independéncia
- 3 Organizacion politica e territòriala
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Tresen país pus estendut dau continent african, Sodan a una superficia d'aperaquí 1 886 068 km² e es enviroutat per Egipte au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, Eritrèa e Etiopia a l'èst, lo Sodan dau Sud au sud, la Republica Centrafricana, Chad e Libia a l'oèst. Son relèu es dominat per lei Vaus de Nil e de seis dos afluents principaus que son lo Nil Blanc que vèn dau sud e lo Nil Blau que vèn dau sud-èst. Aquelei rius traversan de plans que son altitud demenís de 1 200 a 300 m dau sud vèrs lo nòrd. Lo relèu sodanés es donc pauc diferenciat dins aquelei regions e lei paramètres climatics i a donc un ròtle important dins la definicion dei limits geografics de la zòna.
Lei montanhas importantas son situadas dins lei regions perifericas au sud-oèst, au sud e lòng dau litorau de la Mar Roja. Sa cima pus auta es lo Djebel Marra (3 042 m) qu'es un volcan situat dins lo sud-oèst. Es lo centre d'una region montanhosa importanta que domina lo sud-oèst desertic dau país. Dins lo nòrd-èst, lo relèu pus important es lo Djebel Oda (2 259 m). Dins lei regions centralas, existís de cimas isoladas que son de vestigis dau sòcle geologic ancian.
L'idrografia sodanesa es largament dominat per Nil e sei dos afluents. Lo pus important es lo Nil Blau amb un debit mejan de 1 521 m3/s a Khartom. Lo Nil Blanc i es leugierament mens important amb un debit mejan de 829 m3/s. Pasmens, lei debits jornadiers son fòrça variables, especialament dins la Vau dau Nil Blau, car lei dos rius son alimentats per lei pluejas de mosson. En fòra d'aquelei cors d'aiga, i a gaire de rius permanents en Sodan. Se pòu citar Atbara que son debit presenta pasmens de variacions fòrça importantas de 0,3 m3/s en març a mai de 2 000 m3/s en aost e qu'es lo darrier afluent important de Nil. Per lo rèsta, l'idrografia dau territòri sodanés es compausada d'oeds.
Clima[modificar | modificar la font]
En despiech dau fach que son territòri sigue principalament situat dins la region dau Tropic dau Càncer, lo clima de Sodan es fòrça influenciat per l'ariditat veïculada per lo Desèrt de Sahara. Ansin, lo país a un clima desertic que presenta pauc a pauc de tendàncias tropicalas a mesura que demenís la latitud. Regardant lei paramètres climatics, la temperatura mejana varia relativament pauc dins lo corrent de l'annada e lei factors pus importants son lo nivèu de precipitacions, la longor de la sason umida dins lo sud e l'orientacion dei vents que favorizan ò desfavorizan l'arribada de corrents d'èr umid.
De genier a març, la secaressa venguda dau nòrd e dei regions continentalas deserticas predomina e lei precipitacions son quasi inexistentas franc dau litorau de la Mar Roja onte lei vents pòdon atraire de nívols venguts de la mar. En abriu, l'arribada de mosson sus lei regions orientalas d'Africa entraïna de pluejas importantas (e de còps de tempèstas) dins lo sud. Dins lo corrent dei mes seguents, lei massas d'èr umid migran pauc a pauc vèrs lo nòrd fins a julhet-aost. Lo limit maximala d'aquela remontada se situa dins la region d'Abu Hamad. Pasmens, es frequent d'observar de remontadas pus limitadas. Lei regions au nòrd d'aquela vila son rarament arrosadas per lei pluejas e fan partida dei zònas pus secas de la planeta. Lo retorn de la secaressa acomença en setembre ambé lo retorn dei vents venguts dau desèrt.
La temperatura mejana varia pauc dins lo corrent de l'annada mai presenta d'escarts importants dins lo corrent de la jornada, especialament pendent la sason seca en causa de l'abséncia de nívols. Lei temperaturas maximalas s'observan generalament a la fin de la sason seca.
Demografia[modificar | modificar la font]
Sodan a una demografia caracteristica d'un país en desvolopament amb una populacion en aumentacion rapida, un temps jove, un taus de fertilitat important, una esperança de vida mejana e una urbanizacion encara limitada. D'efèct, la creissença dau nombre d'abitants èra de 1,8%/an en 2014 e 61% avián mens de 24 ans. L'esperança de vida aumenta regularament (63,3 ans) e es conjugada amb un mantenement d'un nombre aut de naissenças (aperaquí 30 naissenças/1000 abitants en 2014) e una demenicion de la mortalitat (aperaquí 7,9 naissenças/1000 abitants en 2014). La màger part de la populacion es installada dins de zònas ruralas (66,8% en 2011). Pasmens, la migracion en direccion dei vilas acomença de venir importanta e la metropòli principala dau país, l'ensems Khartom-Omdurman-Bahri, agantava 4,5 milions d'abitants en 2014. Lei capitalas provincialas conoissián una evolucion similara mai d'amplor mens importanta ambé mai 560 000 abitants a Nyala, mai de 500 000 abitants a Pòrt Sodan e mai de 420 000 a Kassala e a El Obeid. 13 autrei vilas avián mai de 100 000 abitants. En revènge, lei vilas mejanas èran relativament raras ambé solament 6 vilas qu'avián una populacion entre 50 000 e 50 000 abitants.
A l'origina, Sodan èra un país amb una diversitat importanta. Dempuei l'independéncia dei províncias meridionalas, aquela diversitat s'es reducha e la preponderància dei populacions aràbias s'es renfòrçada (aperaquí 70% de la populacion). Pasmens, aquelei populacions son subretot installadas dins lo centre. En revènge, lei regions perifericas demoran una mosaïca etnica. Ansin, de centenaus de pòbles diferents existisson en Sodan. La màger part son numericament pauc nombrós. Dins aquò, lei Fors (Darfor), lei Baggaras (tanben en Darfor), lei Bejas (litorau dau nòrd-èst), lei Nubians (Vau de Nil entre lo Lac Nasser e la 4a cataracta), lei Nubas (Kordufan) formavan localament de minoritats importantas.
Lengas[modificar | modificar la font]
Dempuei l'adopcion de la constitucion de 2005, l'arabi classic e l'anglés son lei doas lengas oficialas de Sodan. Son utilizadas dins l'ensenhament e dins la gestion deis afaires dau govèrn dau país. En mai d'aquò, l'anglés es tanben fòrça utilizat per leis elèits economics. L'arabi classic es pauc escampat au sen de la populacion que parla puslèu l'arabi sodanés (70%). Aqueu dialècte de l'arabi èra estat influenciat per lei lengas parladas en Sodan avans lei migracions aràbias dins la region, especialament lo nubian.
Dins aquò, existís mai d'una autra lenga en Sodan car au mens 114 èran recensadas en 2011. Son protegidas per la constitucion que prevetz d'assegurar son desvolopament e sa promoccion. De mai, pòdon èsser adoptada coma lenga cooficiala per un estat federau. Aquelei lengas minoritàrias son d'origina fòrça variada. Se troba de lengas fors, de lengas sodanesas centralas e orientalas, de lengas saharianas, d'autrei lengas nilosaharianas, de lengas kordofanianas e de lengas coshiticas.
Religion[modificar | modificar la font]
Sodan es un país musulman e 93% a 97% de sa populacion se reclamava d'aquela religion en 2011 après l'independéncia dei províncias dau sud. L'islam sodanés es principalament sunita e es subretot dominat per l'escòla malikita. Pasmens, leis escòlas hanafita e chafiita an una influéncia non negligibla dins certaneis endrechs. Leis autrei religions èran fòrça raras en 2011 : lei crestians gropavan entre 1% e 5% deis abitants (principalament de còptes) e lei religions africanas tradicionalas (animisme) aperaquí 1,5%. La libertat religiosa es teoricament assegurada per la constitucion. Dins aquò, dins la realitat, aquò es limitat per la lèi islamica en vigor e per de persecucions còntra lei minoritats religiosas. Per exemple, i a regularament de condamnacions a de penas importantas, compres la pena de mòrt, que sancionan de conversions religiosas de l'islam au cristianisme. L'ateïsme e l'agnosticisme son tanben oficialament fòrça raras car pòdon entraïnar de sancions grèvas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei recèrcas paleontologicas e arqueologicas an descubèrt de vestigis fòrça ancian indicant una preséncia umana sus lo territòri actuau de Sodan datant d'au mens 60 000 ans. La sedentarizacion acomencèt au milleni VIII av. JC gràcias au desvolopament de l'agricultura e dau norigatge. Aquelei premierei societats sedentàrias foguèron a l'origina de la bastida de vilatges enviroutats de fortificacions de brica. De contactes existèron ambé l'Egipte Auta e la Nubia Bassa foguèt d'ora influenciada per Egipte.
De la conquista egipciana au Reiaume de Meroe[modificar | modificar la font]
La populacion e leis estats sodanés de l'Antiquitat Auta son principalament coneguts gràcias ai documents egipcians d'aqueu periòde. Formavan de principats locaus qu'entretenián de liames comerciaus amb Egipte. Au sègle XVI av. JC, leis Egipcians passèron la Ièra cataracta e conquistèron la region fins a la IVa cataracta. I installèron un vice-rèi eissit de la dinastia faraonica. Aquò favorizèt la difusion de la cultura e dau modèl estatic egipcians. Pasmens, mens nombrós, leis Egipcians installats au sud de la Ièra cataracta, compres lei vice-rèis, se mestissèron ambé lei pòbles nubians e integrèron a cha pauc son aristocracia. Au sègle XI av. JC, aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume independent poderós dich Reiaume de Kush ambé Napata coma capitala. Lei rèis kushitas installèron militarament sa dominacion au sud de la Ièra cataracta a la fin dau sègle X av. JC. Puei, vèrs 750, capitèron d'agantar lo litorau mediterranèu e de conquistar lo còr dau territòri egipcian eu meme. I prenguèron lo títol de faraon e dirigiguèron lo país durant un sègle (XXVa dinastia). Foguèron obligats de se'n retirar dins lo corrent dau sègle VII av. JC. Dins aquò, gardèron lo títol de faraon e lo contraròtle de la Vau de Nil entre la Ièra cataracta e lo nòrd dei montanhas etiopianas. Napata demorèt un temps la capitala d'aquel ensems fins au transferiment dau poder reiau dins la vila de Meroe.
Gràcias a sei tèrras drudas e sei jaciments de fèrre, lo Reiaume de Meroe venguèt un actor important dau comèrci african e mediterranèu, especialament après la conquista d'Egipte per Alexandre lo Grand que permetèt la multiplicacion dei contactes ambé lei navigators grècs. Autra evolucion de remarca, l'influéncia egipciana demeniguèt a cha pauc dins lo corrent dau sègle III au profiech d'una cultura pròpria a Meroe. Per exemple, au sègle II av. JC, lo reiaume aviá adoptat la sieuna escritura — totjorn pas deschifrada a l'ora d'ara — per remplaçar l'escritura ieroglifica.
Per de rasons mau conegudas, lo Reiaume de Meroe acomencèt de declinar au sègle I av. JC, belèu en causa d'una crisi agricòla entraïnada per l'agotament dei tèrras. L'emergéncia dau Reiaume d'Aksum dins lo nòrd de l'Etiopia actuala agravèt la situacion car la poissança aksumita venguèt rapidament un actor major dau comèrci de la Mar Roja e un rivau seriós. La fin dau Reiaume de Meroe es tanben mau coneguda e se situa entre lo sègle I ap. JC e lo sègle IV. D'efèct, vèrs 350, leis Aksumitas semblan aver ganhat una batalha importanta còntra lei Nubians que se devesiguèron alora, ò que s'èran ja devesits a una data desconeguda, entre tres reiaumes independents : lo Reiaume de Nobatia entre lei Ièra e IIIa cataractas ambé Faras coma capitala, lo Reiaume de Makuria entre lei IIIa e Va cataractas ambé Dongola coma capitala e lo Reiaume d'Alodia au sud ambé Soba coma capitala. Vengudas d'Egipte, de missions crestianas evangelizèron pauc a pauc aquelei reiaumes a partir dau sègle VI.
Lei Reiaumes de Nubia e d'Alodia[modificar | modificar la font]
Après la conquista d'Egipte dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle VII, leis Arabis assaièron d'avançar au sud de la Ièra cataracta. Pasmens, se turtèron a una resisténcia acarnada dei tres reiaumes nubians e foguèron finalament desfachs en 652. Après aquela revirada, de negociacions permetèron la conclusion d'un acòrd de patz que restaurèt lei cambis comerciaus entre Nubia e Mediterranèa. Aquel acòrd demorèt en plaça fins au sègle XIII.
Dins lo corrent dau sègle VII ò VIII e dins de circonstàncias desconegudas, lo Reiaume de Nobatia foguèt integrat a aqueu de Makuria. L'ensems novèu formèt lo Reiaume de Nubia. Gràcias a son agricultura e seis exportacions d'esclaus negres vèrs Egipte assegurèron sa prosperitat economica. Pasmens, a partir de 1260, leis ambicions dei Mamelocs d'Egipte d'estendre sa dominacion au sud de la Ièra cataracta entraïnèron dei tensions novèlas. En 1272, una incursion nubiana entraïnèt l'acomençament d'una tiera de guèrras vertadieras. Lei Mamelocs prenguèron pauc a pauc l'avantatge e l'autoritat dei rèis nubians s'afebliguèt. Coma per lo Reiaume de Meroe, lo procès de disparicion dau [Reiaume de Nubia]] es fòrça mau conegut. Entre lei sègles XIV e XV, lo país sembla conóisser un declin important que permetèt a de nomadas cushitics (dichs Funjs) e arabis d'ocupar una partida de la region. Aquò i favorizèt la difusion de l'islam e la disparicion progressiva dau cristianisme. L'afondrament de Nubia sembla donc se debanar vèrs la fin dau sègle XV ò au començament dau sègle XVI. Dins totei lei cas, en 1550, l'installacion de garnisons e d'un governador otoman trobèt ges de resisténcia.
Au sud, l'istòria dau Reiaume d'Alodia es quasi totalament desconeguda. Demorèt probablament en patz ambé lei Mamelocs mai, coma Nubia, deguèt faciar l'arribada de nomadas musulmans entre lei sègles XIV e XV. Pasmens, lo reiaume e lo cristianisme i subrevisquèron fins a la conquista militara de la region per lei Funjs au sègle XVI (1504).
Lo Periòde Funj[modificar | modificar la font]
Lei Funj èran de nomadas d'origina cushitica ò nilotica venguts dau sud de la region dau Nil Blau aprofichant probablament l'afebliment de Nubia per venir s'installar dins la Vau de Nil. Foguèron imitats per de tribüs aràbias vengudas d'Egipte. Militarament pus poderós, lei Funjs vassalizèron leis Arabis e conquistèron pauc a pauc la region. La conquista d'Alodia foguèt probablament l'eveniment major d'aquelei campanhas car un Reiaume Funj (tanben dich Sultanat de Sennar) se formèt a partir de son eiretatge culturau e politic. Pasmens, lei senhors novèus de la region adoptèron l'islam coma religion entraïnant la disparicion dau cristianisme. Autra evolucion importanta, lei tribüs a l'origina de la conquista gardèron un poder important. Ansin, ai sègles XVII e XVIII, la senhoriá dirècta dei sultans funjs installats a Sennar s'estendiá solament dins lo sud dau reiaume. Au nòrd, lei caps arabis gardèron son autonòmia.
Au començament dau sègle XVIII, de revòutas intèrnas dins lo sud afebliguèron la dinastia dei sultans. Badi IV (1724-1747) assaièt de reformar l'armada ambé la creacion d'un còrs important de soudats esclaus mai foguèt reversat per un generau dich Abu Likaylik dau clan dei Hamaj. D'origina desconeguda, aqueu clan — que fasiá partida ni dei tribüs aràbias ni dau pòble funj — gardèt la direccion dau reiaume tot en mantenent oficialament au poder la dinastia funj. Dins aquò, deguèron afrontar una tiera de contestacions intèrnas qu'afebliguèron mai lo sultanat. Ansin, au sègle XIX, lei caps tribüs dau nòrd e lei senhors pus importants dau reiaume èran de facto totalament independents.
Au sègle XVI, lo nòrd dau Sodan actuau interessèt pereu lei Turcs Otomans après sa conquista d'Egipte en 1517. Vèrs 1550, avancèron donc au sud de la Ièra cataracta e conquistèron tot lo territòri fins a la IIIa cataracta. Aquò formèt la província de Berberistan onte foguèron installats un governador e de garnisons. Dins aquò, coma la carga de governador venguèt rapidament ereditària, la província se transformèt a cha pauc en estat de facto independent. Lòng dau litorau de la Mar Roja, leis Otomans ocupèron tanben lei vilas e pòrts estrategics de Suakin e de Massaua.
Enfin, dins l'oèst dau Sodan actuau, se formèt lo Sultanat de Darfor au sègle XVII sota la direccion de Solongdungo. Coma l'indica son nom, aquel estat s'islamizèt rapidament e sei caps prenguèron lo títol de sultan. A l'oèst, se turtèt a la poissança militara d'Oaddaï, estat situat a l'èst dau Lac Chad e poissança importanta au sud de Sahara. Au nòrd, deguèt s'aparar còntra leis incursions dei tribüs nomadas dau desèrt e au sud, menava regularament d'expedicions per capturar d'esclaus negres exportats vèrs lo mercat egipcian. Aqueu trafeg assegurèt la prosperitat economica de Darfor qu'agantèt son apogèu dins lo corrent dau decenni 1780 ambé la conquista de Kordufan.
Lo Periòde Turco-egipician[modificar | modificar la font]
La conquista turco-egipciana[modificar | modificar la font]
En 1820, lo pacha turc d'Egipte Mehemet Ali decidèt de conquistar la Vau de Nil per i recrutar d'esclaus destinats a son armada e car pensava i trobar de jaciments d'aur importants. Dirigit per son tresen fiu Ismail, lo còrs expedicionari turc rescontrèt ges de resisténcia importanta. Lei caps de Berberistan èran tròp devesits per resistir e la cavalariá dei tribüs dau nòrd dau Reiaume Funj poguèt pas s'opausar a la poissança deis armas de fuòc. Dins lo sud, lo cap dei Hamaj s'enfugiguèt en direccion d'Etiopia e lo sultan Badi VI prepausèt d'espereu sa somission en cambi d'una pension per eu e son ostau. Puei, en 1821, una segonda expedicion turco-egipiciana ocupèt Kordufan onte lei tropas dau sultan de Darfor foguèron vencudas. En revènge, lo còr de Darfor foguèt pas atacat e demorèt independent.
Dins aquò, la somission dei tribüs de la region èra relativa e l'introduccion dau sistèma fiscau egipcian entraïnèt l'insureccion dei clans pus poderós de la Vau. Ismail assaièt de negociar mai foguèt tuat dins l'incendi de son camp. La rebellion foguèt finalament reprimida l'annada seguenta e, en 1824, de renfòrç importants foguèron mandats d'Egipte per installar de garnisons e tenir lo país. En particular, foguèt fondat a la confluéncia dei Nil Blau e Blanc lo fòrt de Khartom que conoguèt un desvolopament rapide e se transformèt en vila.
L'estabilizacion dau Sodan Turco-egipcian[modificar | modificar la font]
En 1826, Ali Khurshid Agha foguèt nomat governador de Sodan e lo demorèt fins a 1838. Gràcias a l'ajuda d'Abd al-Qadir wad al-Zayn, un captau locau bòn diplomata qu'assegurèt la liason ambé l'aristocracia de la Vau, capitèt de crear una estructura administrativa e d'estabilizar la situacion. En 1835, capitèt tanben de defugir l'establiment dau sistèma de conscripcion egipcian en Sodan en cambi de l'acòrd dei pòbles sodanés de fornir d'esperelei leis esclaus necessaris a l'armada de Mehemet Ali.
Après la partença de Khurshid, l'administracion civila s'afebliguèt en causa de cambiaments recurrents de governadors mai la dominacion militara turco-egipciana se renforcèt gràcias a una tiera de conquistas novèlas. D'efèct, fondèron una importanta basa militara a Kassala que permetèt de sometre pauc a pauc lei Bedjas, pòble installat entre Nil e la Mar Roja, e d'arrestar leis incursions etiopianas. Entre 1846 e 1849, lei Turco-Egipcians obtenguèron pereu lo contraròtle dei pòrts de Suakin e de Massaua de part dau sultan otoman — son senhor teoric — que foguèron dirèctament annexats en 1865. En mai d'aquela expansion orientala, de marins e d'explorators turcs avancèron en direccion dau sud. Aquò donèt naissença a un important comèrci d'evòri e d'esclaus negres en direccion d'Egipte e d'Euròpa.
Lo declin de la poissança turco-egipciana[modificar | modificar la font]
En 1863, sota la pression dei poissanças europèas, leis autoritats egipcianas foguèron obligadas de prendre de mesuras còntra lo trafeg d'esclaus. Una gròssa aumentacion dei drechs de navigacion sus Nil permetèt de descoratjar lei marchands europèus mai leis Egipcians, que tenián de rets d'influéncia ben implantats, poguèron contuniar la tracta sensa dificultat vertadiera. En 1869, la lucha còntra lo comèrci d'esclaus foguèt fisada a un contingent de mercenaris e d'explorators europèus. Aquela fòrça foguèt pereu utilizada per aumentar lei possessions turco-egipcianas lòng de Nil. En particular, en 1871, una flòta dirigida per lo Britanic Charles Gordon conquistèt lo territòri au nòrd dau Lac Albèrt e i creèt una administracion entre 1874 e 1876. En parallèl d'aqueleis operacions, lei Turco-Egipcians ataquèron Darfor que foguèt conquistat en 1874 sota lei conseus d'al-Zubayr Rahma, un marchand d'esclaus originari de la region de Bahr el-Ghazal. Pasmens, al-Zubayr tombèt rapidament en desgràcia e ges de cap foguèt trobat per lo remplaçar. La region tombèt donc dins lo caòs. Aquò foguèt agravat per lei desfachas còntra Etiopia en 1875 e 1876 qu'èra venguda la buta de la politica expansionista egipciana.
En 1877, Ismail nomèt donc Charles Gordon governador generau de Sodan per restablir l'òrdre. Fòrça energic, lo Britanic reprimèt lei revòutas de Darfor e de Bahr el-Ghazal. Pasmens, maucontentèt certanei tribüs en plaçant lo fiu d'al-Zubayr Rahma a la tèsta de Bahr el-Ghazal e aqueu redreiçament foguèt solament provisòri. En 1879, Ismail foguèt despausat e lei Britanics ocupèron Egipte en 1883 que foguèt plaçada sota la tutèla de Londres en causa de sei dificultats financieras. Enterin, Gordon aviá desmissionat en 1880 e l'insureccion madista aviá començat l'annada seguenta.
Lo Periòde Madista[modificar | modificar la font]
En junh de 1881, un cap religiós influent dich Muhammad Ahmad ibn Abdallah proclamèt èsser lo Madhi e anoncièt son intencion de restaurar la puretat originala de l'islam. Leis autoritats turco-egipcianas assaièron de lo capturar mai s'enfugiguèt en Kordufan onte son movement ganhèt rapidament de partisans au sen dei religiós, dei marchands d'esclaus desirós de perseguir son comèrci e dei nomadas ostils ai Turco-Egipicians e a son sistèma d'impòsts. En 1883, conquistèron El Obeid, capitala de Kordufan, e infligiguèron una desfacha saunosa a un còrs expedicionari egipcian dirigit per lo Britanic William Hicks. En Darfor, lo governador austrian de la region se convertiguèt a l'islam e se someteguèt au Madhi. Enfin, en 1884, una fòrça dirigida per Charles Gordon per protegir la Vau de Nil foguèt assetjada dins Khartom e chaplada lo 26 de genier de 1885. En abriu de 1885, Londres deguèt acceptar de laissar Sodan ai madistas.
Lo Madhi moriguèt en junh de 1885 e designèt Abdallah ibn Muhammad al-Taaishi per lo remplaçar. Son successor prenguèt lo títol de califa, organizèt un estat madista e assaièt de contuniar l'expansion territòriala dau movement. Sei fòrças ataquèron ansin Darfor onte l'anciana dinastia èra a assaiar de restaurar son autoritat, Etiopia e Egipte. Pasmens, aquelei temptativas s'acabèron per de reviradas en 1889 a Wadi Halfa còntra leis Anglo-Egipcians e a Metemma còntra leis Etiopians. Una crisi intèrna de 1889 a 1892, entraïnada per una famina consecutiva a una secaressa, limitèt d'un biais definitiu l'Estat Madista au territòri sodanés. Al-Taaishi organizèt un estat fòrça centralizat e burocratic amb una fiscalitat importanta. Aquò l'alunchèt deis idèas originalas dau Madi mai li permetèt de restablir l'òrdre dins lo país.
Pasmens, lo periòde d'existéncia de l'Estat Madista foguèt relativament brèu car lei Britanics èran totjorn interessats per la Vau Mejana de Nil. En 1896, aprofichant la desfacha italiana d'Adua còntra Etiopia e una opinion publica demandant de venjar Charles Gordon, organizèron una expedicion ben preparada dirigida per Horatio Kitchener. Gràcias a la construccion d'un camin de fèrre, sei soudats ocupèron aisament la region de Dongola e prenguèron Berber en 1897. L'annada seguenta, Abdallah dirigiguèt personalament sei tropas còntra Kitchener mai foguèt durament desfach dins lo relarg d'Òmdurman per la disciplina e leis armas modèrnas dei Britanics. Lo cap madista se retirèt en Kordufan onte foguèt tuat ambé sei darrierei tropas un an pus tard.
Lo Condominium Angloegipcian[modificar | modificar la font]
La mesa en plaça dau Condominium e de l'administracion indirècta[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Horatio Kitchener foguèt premier obligat de reglar la crisi francobritanica entraïnada per l'arribada de l'expedicion Marchand dins la Vau de Nil. Après un periòde de tension entre París e Londres, foguèt reglada per un acòrd partejant la màger part d'Africa entre lei doas poissanças colonialas. Sodan demorèt dins l'esfèra britanica e foguèt creat lo Condominium Angloegipician per administrar e dirigir lo territòri. D'efèct, coma Sodan èra la proprietat dau sobeiran d'Egipte, protectorat britanic dempuei 1882, lo Reiaume Unit poguèt pas l'annexar dirèctament. En plaça, creèt un regime especiau de sobeiranetat partejada que laissava nominalament la region sota l'autoritat egipciana mai permetiá en realitat ai Britanics de lo dirigir segon sei besonhs. Entre 1900 e 1914, una tiera d'acòrds ambé França, Itàlia, Etiopia, Belgica e Alemanha permetèt de fixar lei frontieras sodanesas que son totjorn a l'ora d'ara lei limits de la Republica de Sodan e dau Sud-Sodan. Enfin, fins a 1916 e una temptativa de rebellion encoratjada per leis Alemands e leis Otomans, un Sultanat de Darfor, autonòm mai tributari, foguèt restablit.
Après la fin de la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918), Londres deguèt faciar l'emergéncia de corrents nacionalistas au sen dei populacions egipcianas e sodanesas. Lei tensions venguèt lèu vivas mai lei nacionalistas arabis foguèron vencuts en 1924. Premier, Londres ordonèt l'expulsion dei soudats egipcians e reprimèt lei mutinariás dei soudats sodanés sensibles ai tèsis independentistas. Puei, lei Britanics negocièron lo sostèn dei caps religiós e tribaus dau país per limitar lo nacionalisme ai classas mejanas dei vilas (foncionaris, marchands... etc.). Ansin, a partir de 1924, lei caps tradicionaus obtenguèron mai de poders, çò que permetèt ai Britanics de recrutar un nombre feble de foncionaris locaus. La prosperitat economica dau periòde (desvolopament de l'aigatge e de la cultura de coton) favorizèt tanben la politica britanica.
Pasmens, aquela administracion indirècta se turtèt a de dificultats qu'anavan aver un ròtle important per la seguida. D'efèct, dins lo nòrd e lo centre, l'autoritat dei caps tradicionaus, principalament lei cheikh dei tribüs, èra afeblida per un sègle de centralizacion turca, egipciana e britanica. Dins lo sud, la situacion èra encara pus malaisada car leis ierarquias tradicionalas èran estadas destruchas per la conquista de la segonda mitat dau sègle XIX. Per sostenir seis aliats sodanés, lei Britanics decidèron donc de renfòrçar — e dins lo sud de crear — una identitat tribala sufisenta per restaurar lo poder dei caps de tribü. Lei desplaçaments de populacion foguèron donc d'ara endavant estrictament susvelhats e defenduts entre lo nòrd e lo sud entraïnant ansin la formacion progressiva de la division futura de Sodan.
L'autonòmia e l'independéncia[modificar | modificar la font]
Lei dificultats recurrentas de l'administracion indirècta apareguèron clarament tre leis annadas 1930. A la fin dau decenni, lei Britanics foguèron donc obligats de recrutar tornarmai un nombre important de foncionaris locaus que formèron una classa educada e favorabla au nacionalisme sodanés. Pasmens, en causa dau mantenement de la sobeiranetat partejada, aqueu nacionalisme se turtèt a un problema fondamentau : coma eliminar lei Britanics sensa restablir la tutèla egipciana ò coma eliminar la preséncia egipciana sensa renfòrçar la dominacion britanica ? Dos camps opausats se formèron donc dirigits per Ismail al-Azhari (Congrès nacionau dei diplomats[1] favorable a l'union amb Egipte) e per l'eiretier dau madisme, Abd-al-Rahman (partit Umma defendent l'independéncia totala).
De son caire, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo Reiaume Unit acomencèt de discutir amb Egipte de l'avenidor de Sodan. Pasmens, lei discussions s'encalèron rapidament en fàcia deis exigéncias egipcianas e Londres decidèt alora d'organizar l'autonòmia dau Condominium. En 1947, foguèt creada una assemblada locala qu'adoptèt un estatut d'autonòmia en 1952. Lo partit Umma ganhèt leis eleccions de 1948.
La situacion se desbloquèt en 1952 ambé lo còp d'estat dau generau Muhammad Neguib en Egipte. D'origina sodanesa, prepausèt un periòde transitòri seguit per un vòte d'autoderminacion. Aqueu plan foguèt acceptat per lei Britanics e la durada de la transicion foguèt finalament limitada a tres ans. A la fin de 1953, lo partit Umma perdiguèt leis eleccions còntra lo Partit nacionau unionista (PNU), successor dau Congrès, e al-Azhari venguèt Premier Ministre. Pasmens, après l'arribada au poder de Nasser en 1954, s'alunchèt a cha pauc de l'unionisme amb Egipte. Sodan se dirigiguèt donc vèrs l'independéncia dins un contèxte ja marcat per de crisis dins lei regions meridionalas onte lo remplaçament dei foncionaris britanics per de Sodanés venguts dau nòrd entraïnèt de mutinariás en 1955. Pasmens, aquò empachèt pas lo procès de transicion de contuniar e Sodan venguèt oficialament independent lo 1èr de setembre de 1956.
Sodan dempuei l'independéncia[modificar | modificar la font]
L'estabilizacion malaisada dau país[modificar | modificar la font]
Tre l'independéncia, lo PNU se fragmentèt e al-Azhari deguèt abandonar la direccion dau govèrn. Foguèt remplaçat per una coalicion eterogenèa que foguèt reversat per un còp d'estat militar dos ans pus tard en 1958. Lo generau Ibrahim Abboud prenguèt lo poder mai deguèt faciar divèrsei movements d'oposicion coma l'Umma d'ara endavant dirigit per Sadiq al-Madhi, lo Partit Comunista qu'èra enebit dempuei 1946 mai fòrça actiu e l'organizacion dei Fraires Musulmans dirigida per Hassan al-Turabi (a partir de 1964). Dins lo sud, sa politica d'islamizacion e d'arabizacion se turtèt tanben a una oposicion viva. En 1963, se fondèt l'Union Africana Nacionala de Sodan (SANU) per defendre leis interès dei pòbles dei províncias meridionalas. Puei, en 1964, una guerilha, dicha Anya Nya, i faguèt son aparicion marcant lo començament de la Premiera Guèrra Civila Sodanesa.
En 1964, leis eveniments dins lo sud destabilizèron l'ensems de la societat sodanesa e de manifestacions importantas, menadas per leis estudiants e lei comunistas, se debanèron dins la capitala. En octòbre, leis esmogudas se generalizèron e lei comunistas organizèron ambé succès una tiera de grèvas generalas. Lo generau Abboud foguèt obligat de laissar lo poder a un govèrn civiu gropant lei comunistas e lei partits tradicionaus. Tre 1965, lei comunistas ne'n foguèron excluchs e son partit èra tornarmai enebit. Pasmens, lei govèrns se succediguèron rapidament sensa èsser capables de resòuvre la guèrra civila dins lo sud ni d'estabilizar lo país. En 1969, lei militars dirigits per lo coronèu Gaafar Nimeiry reconquistèron lo poder amb un còp d'estat.
Lo periòde Nimeiry[modificar | modificar la font]
Gaafar Nimeiry establiguèt un regime autoritari. Enebiguèt totei lei partits politics e s'apielèt inicialament sus lei comunistas per faciar l'oposicion dei Fraires Musulmans. Deguèt tanben faciar l'ostilitat dei madistas que se reüniguèron sus l'illa d'Aba. En 1970, l'endrech foguèt pres d'assaut e bombardada per l'aviacion (12 000 mòrts[2]). Aquò neutralizèt una partida de l'oposicion islamista mai suscitèt una ostilitat persistenta dins l'opinion. Puei, en 1971, l'aliança ambé lei comunistas se rompèt e lo PC foguèt enebit un còp de mai. Enfin, en 1973, Nimeiry legalizèt son regime ambé l'adopcion d'una constitucion que creèt una republica presidenciala amb un partit unic.
Dins lo sud, Nimeiry obtenguèt un succès important ambé la signatura d'un acòrd de patz ambé la guerilha Anya Nya. Signat en 1972, entraïnèt la creacion d'una region autonòma dau Sud e l'integracion deis Anya Nya au sen dei fòrças regularas. Pasmens, lei dificultats economicas minèron a cha pauc lo regime. En 1976, una temptativa de còp d'estat menat per l'Umma mau capitèt gràcias a una intervencion militara egipciana. Aquò entraïnèt un cambiament important dins la politica de Nimeiry que decidèt de s'apielar d'ara endavant sus leis islamistas. Al-Turabi venguèt son conselhier permetent de neutralizar una partida de l'oposicion.
Dins aquò, lo renforçament de l'autoritat de Nimeiry en Khartom permetèt pas de resòuvre lei problemas economicas. En 1983, l'organizacion deis eleccions foguèt marrit, especialament dins lo Sud. De trèbols i acomencèron e lo govèrn assaièt d'amaisar la situacion en alunchant leis unitats militaras estacionadas dins lei províncias meridionalas. Aquò entraïnèt de mutinariás e la desercion de mai d'un soudat. Puei, se fondèt l'Armada Populara de Liberacion de Sodan dirigida per lo coronèu John Garang. L'insureccion demandèt una autonòmia larga per lo Sud (mai pas l'independéncia) e la partença de Nimeiry que refusèt. Au contrari, renforcèt l'islamizacion dau regime (extension de la lèi islamica a la totalitat de Sodan) entraïnant la Segonda Guèrra Civila Sodanesa (1983-2005).
La represa de la guèrra intèrna afebliguèt mai lo poder centrau. En 1984, una famina agravèt mai son impopularitat e lei Fraires Musulmans venguèron pron poderós per menaçar leis institucions. D'esmogudas grèvas aguèron luòc dins la capitala en 1985 e l'armada prenguèt lo poder en abriu sota la direccion dau generau Siwar al-Dahab.
Lo periòde al-Dahab[modificar | modificar la font]
Lo generau Siwar al-Dahab mantenguèt la natura autoritària dau regime mai prometeguèt d'eleccions que foguèron ganhadas en 1986 per Sadiq al-Madhi. Lo venceire gardèt lo poder fins a 1989. Gràcias a una ajuda libiana, poguèt contuniar la guèrra còntra lo Sud mai assaièt tanben de negociar un reglament dau conflicte. Aquò entraïnèt son reversament per d'oficiers pròches dei Fraires Musulmans dirigits per lo generau Omar el-Bechir. Al-Turabi retrobèt un ròtle important e lo regime novèu assaièt de formar una republica islamica.
L'independéncia dei províncias dau sud[modificar | modificar la font]
Lo regime eissit dau còp d'estat acomencèt pauc a pauc d'islamizar la societat sodanesa e contunièt la guèrra còntra l'insureccion sudista. Pasmens, se devesiguèt entre una tendància radicala dirigida per al-Turabi e una tendància pus moderada gropada a l'entorn d'el-Bechir. La perseguida de la guèrra civila ò la dubertura de negociacions venguèt rapidament un subjècte de conflicte entre lei doas alas. Inicialament, aprofichant l'expulsion de la rebellion de sei basas etiopianas après l'afondrament dau regime de Mengistu, lo govèrn sodanés assaièt de reconquistar lei províncias secessionistas. Capitèt de devenir lei movements rebèls entre elei mai lo còr de l'APLS contunièt de resistir.
En 1999, al-Turabi assaièt d'evincir Omar el-Bechir mai sa temptativa mau capitèt. Lo president el-Bechir acomencèt alora de s'alunchar deis islamistas radicaus. Aquò li permetèt de se raprochar pauc a pauc deis Occidentaus e de negociar la fin de la guèrra civila ambé John Garang. Après de negociacions lòngas de 2002 a 2005, una patz foguèt signada laissant au sud una autonòmia fòrça larga e lo drech d'organizar un referendum sus sa sobeiranetat en 2011. John Garang venguèt president dau sud mai moriguèt rapidament dins un accident d'elicoptèr. Sa mòrt laissèt la preponderància ai partisans de l'independéncia dau Sud-Sodan que foguèt votada sièis ans pus tard entraïnant la scission de Sodan.
En parallèl dei negociacions e dau procès d'independéncia dau Sodan dau Sud, Khartom deguèt faciar una multiplicacion dei conflictes intèrnes en Kordufan, dins lei regions orientalas e en Darfor. Aquela darriera crisi èra la pus grèva car opausava de movements fors a de milícias de nomadas baqqaras arabizats. En febrier de 2003, la creacion d'una armada secessionista per leis insurgents entraïnèt una repòsta d'amplor de l'armada sodanesa que comencèt una guèrra vertadiera dins la region. Fòrça saunós, lo conflicte a renforçat l'ostilitat deis Estats Units d'America e de seis aliats occidentaus. En despiech de la signatura d'un acòrd de patz ambé certanei movements de la guerilha, èra totjorn en cors a l'ora d'ara.
Organizacion politica e territòriala[modificar | modificar la font]
Sodan es actualament una republica federala presidenciala multipartita que seis institucions son regidas per una constitucion de transicion adoptada en 2005 après la signatura dau tractat de patz ambé la rebellion independentista dau Sodan dau Sud. Après de decennis de guèrra, èran destinada a assegurar la representacion de totei lei pòbles sodanés e d'assegurar l'autonòmia dei pòbles dau sud. En 2011, lo tèxte subrevisquèt a l'independéncia dau Sodan dau Sud e subiguèt solament quauqueis adaptacions ambé la supression dei sètis reservats ai províncias vengudas independentas.
Aquela constitucion assegura la separacion dei poders e lo respèct dei drechs umans fondamentaus e dona un ròtle primordiau a la lèi islamica. Pasmens, una partida d'aquelei disposicions èran encara teoricas en 2014, especialament regardant lo poder judiciari. De mai, dempuei lo conflicte de Darfor e leis accusasions grèvas de violacion dei drechs umans per lo govèrn centrau — lo president Omar al-Bashir es enseguit per la Cort Penala Internacionala per crimes de guèrra, crimes còntra l'Umanitat e genocidi — un nombre important d'estats consideran en realitat Sodan coma un regime autoritari.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es tengut per lo President de la Republica qu'es elegit au sufragi universau dirècte per un mandat de cinc annadas. Lo mandat èra renovable solament un còp. Cap de l'Estat, èra cargat d'assegurar la defensa de la sobeiranetat dau país e lo respèct de la constitucion. Dempuei la supression dau pòste de Premier Ministre en 1989, èra lo cap dau govèrn federau e ne'n nomava liurament lei ministres qu'èran unicament responsables davant eu. Aviá lo drech de prepausar de projèctes de lèi ai parlamentaris e un drech de vetò per s'opausar ai vòtes dau Parlament (un vòte amb una majoritat dei dos tèrç èra necessari per rompre aqueu vetò).
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
En 2013, lo poder legislatiu èra tengut per un parlament bicamerau eissit de l'acòrd de patz de 2005 que sa chambra auta es dicha Conseu deis Estats e sa chambra auta Assemblada Nacionala. Lo Conseu deis Estats èra format de 32 membres elegits au sufragi indirècte per lei legislaturas deis estats federats per un mandat de cinc annadas. Es competent per lei questions regardant la descentralizacion e leis estats federats. L'Assemblada Nacionala èra compausada de 354 deputats elegits au sufragi universau dirècte per un mandat de sièis annadas. Èra la chambra principala dau Parlament qu'èra competenta per leis afaires federaus.
L'iniciativa parlamentària èra donada au poder executiu e ai parlamentaris mai lo procès de vòte d'una lèi despendiá de la portada dau tèxte. Per leis afaires regardant leis estats, èra unicament estudiat per lo Conseu deis Estats que podiá l'emendar e l'adoptar amb una majoritat dei dos tèrç. Per leis afaires regardant solament lo nivèu federau, la situacion èra parallèla mai la chambra competenta èra l'Assemblada Nacionala que votava amb una majoritat simpla. Dins lo cas d'un tèxte regardant lei doas chambras, èra premier debatut, emendat e votat per l'Assemblada Nacionala. Puei, èra estudiat per lo Conseu deis Estats que podiá adoptar dirèctament lo tèxte votat per lei deputats amb una majoritat simpla ò emendar lo projècte de lèi amb una majoritat dei dos tèrç. Après l'adopcion per lo Parlament, lo President deviá promulgar lo tèxte ò i opausar un refús motivat. Sensa reaccion de sa part, lo tèxte intrava automaticament en aplicacion 30 jorns après lo vòte. Dins lo cas d'un refús, lo tèxte èra alora encara presentat au Parlament per estudiar leis observacions presidencialas. Pasmens, lo vetò dau president podiá pereu èsser levat per un vòte dau Parlament amb una majoritat dei dos tèrç.
Enfin, existiá dos limits particulars au poder legislatiu sodanés. Premier, en fòra dei periòdes de vòte dau budget, un parlamentari aviá pas lo drech de prepausar un tèxte susceptible d'aumentar ò de demenir lei recèptas ò lei despensas de l'Estat. En mai d'aquò, entre doas sessions dau Parlament, lo President podiá adoptar de decrèts provisòris (en fòra dei domenis seguents : acòrd de patz, organizacion descentralizada de l'Estat, eleccions generalas, budget, drech penau e definicion dei frontieras) qu'avián fòrça de lèi fins a un vòte de ratificacion per lei parlamentaris. Dins lo cas d'un vòte positiu, lo tèxte veniá definitiu sensa discussion suplementària e, dins lo cas d'un vòte negatiu, èra anullat sensa efèct retroactiu.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
En 2014, lo poder judiciari èra dirigit per una Cort Suprèma e una Cort Constitucionala. La premiera estudiava lei recors formulats còntra lei decisions dei Corts d'Apèu civila e penala e còntra lei decisions administrativas dau president, dau govèrn centrau ò deis estats federats. La segonda èra cargada deis afaires regardant l'interpretacion de la constitucion a la demanda dau president, de l'Assemblada Nacionala, de la mitat dei governadors ò de la mitat dei deputats deis assembladas federadas. Podiá pereu se sasir dei questions regardant lei drechs fondamentaus deis individús, lei conflictes de juridiccion entre entitats federalas e federadas e leis afaires criminaus implicant lo president ò lei governadors. En dessüs, existiá divèrsei juridiccions e chambras especializadas en foncion dei tipes diferents d'afaires que son organizats segon una estructura piramidala dei tribunaus locaus ai Corts d'Apèu.
Lo drech sodanés a d'originas fòrça variadas en causa de l'istòria agitada dau país dempuei la fin dau sègle XVIII. Sei basas principalas son la lèi islamica apareguda dins la region au sègle XVI, lo drech costumier dau Reiaume Funj e dau Sultanat de Darfor e la common law britanica. En mai d'aquò, se pòu trobar d'influéncias egipcianas e francesas, especialament en matèria de drech civiu.
Per assegurar l'independéncia dau sistèma judiciari, la nominacion e la destitucion dei jutges èran unicament realizadas per d'autrei magistrats. Pasmens, dins lei fachs, l'influéncia dau poder executiu demora importanta, especialament dins lo cas d'afaires pertocant la seguritat nacionala. Per exemple, la justicía sodanesa foguèt acusada d'inaccion per l'ONU pendent la crisi de Darfor[3]. De mai, lo nivèu de corupcion dau país es considerat coma fòrça important e lo respèct dei drechs umans fondamentaus èra assegurat ambé de violacions multiplas e, de còps, fòrça grèvas (abús variats en Darfor e dins d'autrei regions rebèlas, restriccions dau drech de reünion e d'associacion, arrestacions politicas, restriccion a la libertat de premsa... etc.[4]).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
La Republica de Sodan es un estat federau qu'èra format de 18 estats devesits entre 133 districtes. En Darfor e dins leis estats orientaus, d'acòrdis de patz signats per reglar lei guèrras civilas que s'i debanavan, existián tanben d'institucions supraregionalas. Enfin, lòng de la frontiera ambé lo Sodan dau Sud, la region d'Abyei aviá un estatut particular car èra revendicada per Khartom e per Juba.
Cada estat a lo sieu executiu e la sieuna chambra legislativa elegits per sei ciutadans. An de competéncias regardant la seguritat, la fiscalitat, leis ensenhaments primaris e segondaris, lo comèrci ò lei mèdias. En matèria de religion e de justiciá, an le drech d'èsser exemptats totalament ò parcialament de l'aplicacion de la lèi islamica[5]. Un sistèma dirigit per lo poder centrau permet de centralizar lei revenguts e de lei distribuir ai diferents estats. Dins aquò, au començament dau sègle XXI, aquel esquèma èra en partida teoric car l'influéncia dau govèrn centrau demorava fòrça importanta gràcias a son contraròtle iniciau dau budget e de sa reparticion entre l'estat federau e leis estats federaus[6].
Dins lei regions de Darfor e lei províncias orientalas, un nivèu intermediari foguèt creat en 2006 e a cha pauc mes en plaça au començament deis annadas 2010. Dichas Autoritat Regionala de Darfor e Conseu de Coordenacion deis Estats dau Sodan Orientau, aqueleis entitats son formats per lei governadors deis estats federaus locaus, de representents dau govèrn federau e dei partits d'oposicion signataris deis acòrds de patz. Son destinadas a melhorar la coordenacion regionala e a aumentar l'autonòmia locala.
Enfin, la region d'Abyei a lo sieu sistèma administratiu format d'un conseu executiu dirigit per de representents dau govèrn centrau e dau Movement de Liberacion dei Pòbles de Sodan - Nòrd (SPLM-N), d'un comitat d'observacion gropant dei representents de Khartom e dau SPLM-N e d'un conseu gropant lei caps de l'administracion e de la polícia localas.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lei simbòls nacionaus principaus de Sodan son son drapèu, son blason, sa devisa nacionala e son imne nacionau. Son drapèu actuau foguèt adoptat lo 20 de mai de 1970. Es compausat d'un triangle verd e de tres bendas orizontalas roja, blanca e negra. Aquelei quatre colors son lei colors dau panarabisme. Pasmens, caduna a tanben la sieuna significacion : lo roge representa lo socialisme, la lucha e lo sang dei combatents sodanés e la nacion aràbia, lo blanc representa la puretat e l'optimisme, lo negre representa lo país sodanés (País dei Negres en arabi) e la Revolucion dau Madi e lo verd representa l'islam, la prosperitat e l'agricultura. Aperavans, de 1956 a 1970, Sodan utilizèt un drapèu de tres bendas orizontalas blava (simbolizant Nil), jauna (simbolizant Sahara) e verd (simbolizant l'agricultura).
Lo blason actuau de Sodan foguèt adoptat en 1985. Dins aquò, es solament una varianta d'un emblèm pus ancian adoptat en 1970. Son element centrau es un aucèu, dich messatgier sagitari, amb una còsta de malha dau periòde dau Madi. Sus lo listèu superior, es escrich la devisa nacionala e sus lo listèu inferior, figura lo nom complèt dau país « Jumhuriyat as-Sudan » (Republica de Sodan en occitan).
Enfin, la devisa nacionala es « An-Naṣr Linā » (La Victòria es a nosautres) e l'imne nacionau es « Nahnu Djundulla Djundulwatan » (Siam l'armada de Dieu e dei tèrras nòstras). Lo tèxte foguèt escrich per Sayed Ahmad Muhammad Salih e la musica es l'òbra d'Ahmad Murjan.
-
Drapèu actuau de Sodan adoptat en 1970.
-
-
-
-
Drapèu utilizant dins lo corrent dau sègle XIX en Kordufan.
-
Blason actuau de Sodan adoptat en 1985.
-
-
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
La diplomacia sodanesa es principalament centrada sus sei relacions ambé leis estats vesins, leis autrei país arabis e leis Estats Units d'America. D'efèct, lo país a de relacions complèxas ambé la màger part deis autreis estats de la region :
- amb Egipte, lei dos estats son demorats relativament pròches en causa d'unterès comuns regardant l'esplecha deis aigas de Nil e l'important comèrci dins la Vau de Nil.
- ambé lo Sodan dau Sud, l'entenduda de 2011 e l'independéncia deis ancianei províncias rebèlas a laissat la plaça a una tiera de problemas grèus. Premier, lei dos país èran pas d'acòrd sus lei taxas pagadas per lo sud per utilizar leis oleoductes sodanés necessaris a l'exportacion de son petròli. Son tanben pas d'acòrd sus lo traçat de la frontiera, especialament dins la region d'Abyei militarament ocupada per l'armada sodanesa. Dins un autre sector frontalier, d'escaramochas se transformèron en guèrra limitada en abriu de 2012 quand l'armada sud-sodanesa assaièt sensa succès de conquistar lo jaciment petrolièr de Heglig. Enfin, lo Sud-Sodan es tanben sospichat per Khartom de sostenir lei rebellions dins leis estats de Kordufan e dau Nil Blau. Pasmens, dempuei l'acomençament de la Guèrra civila sud-sodanesa, Khartom a afirmat son sostèn au govèrn dau president Kiir.
- ambé Chad, lei relacions foguèron rompudas en mai de 2008 en causa dau sostèn sodanés au movement de rebellion que manquèt de reversar lo govèrn chadian. Un an pus tard, foguèt lo torn de N'Djamena de sostenir l'insureccion de Darfor còntra Khartom. Après la revirada e la repression d'aqueleis insureccions, lei dos govèrns an començat en octòbre de 2009, un procès de normalizacion. Son resultat principau foguèt una demenicion dei tensions entre lei dos estats e la formacion de patrolhas militaras comunas lòng de la frontiera en 2010.
- amb Etiopia, lei relacions son vengudas relativament bònas dempuei la guèrra entre Etiopia e Eritrèa. Addis Abeba a un ròtle important dins lei discussions entre Khartom e Juba e utiliza lo pòrt de Pòrt Sodan per una partida de son comèrci.
- amb Eritrèa, lei relacions foguèron inicialament malaisadas en causa de l'ajuda donada per Asmara ai rebellions sodanesas. Pasmens, dempuei 2006, lei relacions se son amaisadas e Eritrèa a finalament participat ai negociacions entre Khartom e lei rebèls dei províncias orientalas (tractat d'octòbre de 2006).
Lei relacions ambé lei país arabis èran malaisadas dins lo corrent deis annadas 1990 en causa dau sostèn de Khartom a divèrsei movements islamistas. Pasmens, dempuei lo començament dau sègle XXI, Sodan a degut redurre son ajuda a aquelei grops en causa de l'ostilitat deis Estats Units d'America. Aquò a permes de normalizar a cha pauc lei relacions ambé leis autrei capitalas aràbias.
Enfin, la relacion ambé leis Estats Units d'America es malaisada e importanta car Washington considerava Sodan coma un enemic important dins lo corrent dau decenni 1990 e qu'es totjorn un sostèn dei rebellions ò de certaneis estats opausats a Khartom. De mai, leis Estats Units an sostengut lo procès de secession dei províncias dau sud qu'a afeblit Sodan en 2011. Leis Estats Units ajudan tanben lo Sodan dau Sud qu'a de problemas frontaliers e economics ambé Sodan. Ansin, leis Estats Units son de còps acusats de voler fragmentar Sodan entre plusors estats pus pichons e pus febles. Pasmens, dempuei 2010 e la fin dei guèrras civilas intèrnas, un procès de normalizacion a començat ambé Washington mai sei progrès son fòrça lents.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
En 2011, Sodan èra una poissança militara regionala de la Mar Roja e dau nòrd-èst d'Africa. Sei fòrças armadas de Sodan alinhavan 109 300 òmes amb un budget estimat a aperaquí 4 miliards de dolars. Èran devesits entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana, una pichona marina militara, una milícia militarizada e una garda presidenciala. Leis equipaments pesucs utilizats èran principalament originaris d'Union Sovietica, de Russia, d'Ucraïna e de China. Existiá pereu una industria militara nacionala capabla de produrre d'armaments leugiers e de municions. Lo nivèu tecnologic d'aqueleis armaments es variable car, en causa dau conflicte còntra lo Sud-Sodan, l'armada sodanesa a gardat e crompat d'armas tant ancianas que modèrnas :
- lei fòrças terrèstras èran la branca principala dei fòrças armadas. Alinhavan aperaquí 80 000 òmes. Seis armaments principaus èran 360 carris de combat (T-55, Tipe 62, Tipe 88), 400 veïculs blindats (subretot de BRDM-2, d'Alvis Saladin e de Daimler Ferret) e au mens 780 pèças d'artilhariá.
- lei fòrças aerianas alinhavan 13 000 militars. Lo nombre precís d'avions en servici es mau conegut en causa dei pèrdas subidas pendent lo conflicte còntra lo Sud e dei dificultats d'avitalhament en pèças de respiech. Pasmens, Sodan teniá au mens un vintenau de caçaires (Mig-21 e Mig-29), un cinquantenau de bombardiers ò d'avions d'ataca au sòu (Sukhoi Su-24, Sukhoi Su-25, MiG-23 e de derivats chinés dei MiG sovietics), un quarantenau d'avions de transpòrt, un nombre desconegut d'elicoptèrs d'ataca (entre 10 e 50) e un vintenau d'elicoptèrs de transpòrt.
- la marina gropava 1 800 marins dotats de naviris leugiers de patrolha d'origina iraniana. Aviá ges d'unitat de combat vertadiera.
- lei Fòrças de Defensa Populara son una milícia militarizada que seis efectius son fòrça variables en foncion dei besonhs. En 2011, seis efectius actius èran estimats a 17 000 òmes amb una resèrva d'aperaquí 80 000 combatents.
- la garda presidenciala dicha garda republicana es una pichona unitat cargada de la proteccion dau president de la Republica. Seis efectius son desconeguts.
Conflictes intèrnes[modificar | modificar la font]
En 2014, lo govèrn centrau sodanés deviá faciar plusors conflictes intèrnes dins l'arc sud dau país en Darfor, en Kordufan e dins lei regions dau Nil Blau, dins lei províncias orientalas e lòng de la frontiera ambé lo Sud-Sodan. La pus grèva es l'insureccion independentista de Darfor qu'a entraïnat la mòrt de 180 000 a 450 000 personas e la fugida de 2,8 milions d'abitants dempuei 2003. Lo govèrn sodanés es acusat de crimes de guèrra e de crimes còntra l'Umanitat dins la region. En 2011, un acòrd de patz foguèt signat ambé certanei movements secessionistas mai de combats contunian entre l'armada sodanesa e de guerilhas totjorn ostilas au poder centrau.
Dins lei províncias orientalas, Eritrèa a longtemps sostengut una guerilha independentista. Pasmens, dempuei la normalizacion e lo melhorament dei relacions entre Khartom e Asmara, la fin d'aquela ajuda a permes de negociar un acòrd de patz. Dempuei 2011, la situacion se normaliza pauc a pauc. Enfin, dins lo sud, dos conflictes son en cors. Lo premier es centrat dempuei 2009 sus lei tribüs nomadas de la region. Fòrça complèx car opausa lei nomadas entre elei e còntra leis autoritats sodanesas e sud-sodanesas, es pauc saunós (3 000 mòrts entre 2009 e 2013) mai a entraïnat lo desplaçament d'au mens 350 000 personas. Lo segond a començat en 2011 dins lei províncias de Kordufan e dau Nil Blau. Una partida d'aquelei zònas son sota lo contraròtle de guerilhas independentistas qu'an infligit de pèrdas importantas ai fòrças sodanesas.
Desacòrdis frontaliers[modificar | modificar la font]
Sodan a dos desacòrdis frontaliers ambé lo Sodan dau Sud e amb Egipte. Lo pus important regarda lo traçat de la frontiera ambé lo Sud-Sodan qu'es pas totalament definit a l'ora d'ara. D'efèct, la sobeiranetat de la region d'Abyei dèu faire l'objècte de discussions ambé lo govèrn de Juda que contesta l'ocupacion de la zòna per l'armada sodanesa. Amb Egipte, lo desacòrdi pertoca la region dau triangle de Hala'ib qu'es revendicat per lei dos estats en causa de la manca de precision dau traçat dau periòde coloniau. Lo triangle es sota contraròtle egipcian dempuei 2000 e la question avança lentament car es pas un aspèct fòrça important dei relacions entre lei dos estats.
Economia[modificar | modificar la font]
Sodan es un país paure, tocat per una tiera de guèrras civilas dempuei son independéncia, que son PIB èra estimat a solament 52,5 miliards de dolars en 2013. Son economia es tanben victima dei consequéncias de sancions estatsunidencas intradas en vigor en 1997 e de l'independéncia dei províncias dau sud e de sei jaciments de petròli en 2011, de la manca d'infrastructuras e de l'inflacion (+47% entre novembre de 2011 e de 2012 per exemple). Lo govèrn es donc a assaiar d'estabilizar son economia e de desvolopar de fònts de revenguts en fòra de l'esplecha petrolièra.
Agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura èra en 2013 lo centre de l'economia sodanesa que representava 26% dau PIB sodanés e ocupava 80% de la man d'òbra. Lei zònas agricòlas son principalament installadas lòng de Nil e dins lei zònas vesinas que pòdon èsser aigadas. Gràcias a la regularitat dau debit dau fluvi, permet generalament de produrre pron de viures per lo país[7] e de produchs destinats a l'exportacion. Lei culturas alimentàrias principalas èran lo sorgò, lo milhet, lo blat, lo gròs blat, lo faiòu e l'òrdi. Dins aquò, lei culturas de cerealas son gaire desvolopadas e d'importacions de blat son necessàrias per contentar la demanda intèrna. Lo coton, la goma arabica e lo sesame èran de son caire lei produchs principaus d'exportacion. Enfin, la cana de sucre, l'arachida, lo cafè, lo tabat, divèrseis èrbas e fruchs (tomatas, mangas... etc.) son l'objècte de culturas alimentàrias que son sovent a l'origina de sobras que son exportats.
Esplecha petrolièra e autreis activitats industrialas[modificar | modificar la font]
L'esplecha petrolièra acomencèt en Sodan en 2000. Permetèt de redurre la dependéncia dau país a l'estrangier e de desgatjar de revenguts importants. Pasmens, l'independéncia dei províncias dau sud a entraïnat la pèrda dei dos tèrç dei jaciments. Dins aquò, Sodan a gardat de resèrvas importantas dins lei regions de Muglad e de Melut. Aquò permetiá au país de produrre aperaquí 130 000 barrius jornadiers en 2011. De mai, lo Sodan dau Sud despend de Sodan per exportar la sieuna produccion, çò que permet au govèrn sodanés de levar una taxa per l'utilizacion de seis oleoductes. Ansin, lo petròli a gardat una plaça primordiala dins l'economia sodanesa que representava entre 70 e 90% deis exportacions anualas.
Per diversificar sei fònts de revenguts, Sodan assaia tanben de desvolopar l'esplecha d'autrei matèrias premieras. La principala es l'aur que sembla formar de jaciments importants dins certanei regions. Ansin, lo govèrn a pres una tiera de mesuras per demenir la còntrabanda e plaçar sota lo contraròtle deis autoritats l'eplecha dau metau preciós. D'efèct, segon certaneis estimacions, la produccion totala d'aur de Sodan serà la tresena dau continent mai una partida importanta serà exportada illegalament en direccion d'Orient Mejan.
En fòra deis activitats minieras, l'industria sodanesa es pauc desvolopada franc de la region de Khartom onte son installadas d'industrias agroalimentàrias, d'industrias leugieras e d'industrias militaras.
Servicis[modificar | modificar la font]
En 2013, lo sector dei servicis representava 39% dau PIB e emplegava 13% de la populacion activa. Es principalament basat sus lei comunicacions, leis activitats financieras, lei transpòrts e lo comèrci locau. Lo desvolopament dau torisme es un objectiu dau govèrn mai la manca d'infrastructuras e l'instabilitat quasi permanenta de certanei regions limitan encara lei resultats.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Sodan a un patrimòni arquitecturau fòrça ric que cuerb d'epòcas variadas dempuei l'Antiquitat. D'efèct, la màger part dei civilizacions e deis estats sodanés an laissat de vestigis impressionants que començan de faire l'objècte de recèrcas e d'estudis sistematics.
Lo periòde pus famós es aqueu dau Reiaume de Kush (tanben dich Reiaume de Napata e Reiaume de Meroe) que conoguèt d'annadas d'independéncia e de dominacion egipciana. La cultura de l'Egipte antic s'i escampèt e venguèt dominanta fins au sègle III av. JC. En fòra dei bastiments dirèctament construchs per leis Egipcians, se formèt donc un estile arquitecturau pròche d'aqueu de la Vau Bassa de Nil. Aquela influéncia es caracteristaca en matèria religiosa (temple similar ais Egipcians) e funerària (necropòlis de piramidas).
Après lo sègle III av. JC, la region desvolopèt lei sieunas fòrmas artisticas que son mau conegudas car correspondon a un periòde de declin qu'a laissat gaire de traças. De mai, la preséncia e lo prestigi de Roma e de Constantinòple entraïnèron la difusion progressiva deis arts romans e bizantins dins la region. La crestianizacion dei reiaumes sodanés favorizèt la formacion d'un art nubian que se mantenguèt fins a la fin de l'Edat Mejana. Pròche de l'art bizantin, evolucionèt a cha pauc en causa de l'isolament de la region après la conquista aràbia d'Egipte. Pasmens, es mau conegut en causa de la manca de recèrcas e de la destruccion de plusors bastiments dins lo corrent dei guèrras còntra lei musulmans qu'ocupèron definitivament Sodan au sègle XVI.
Après l'afondrament dei reiaumes crestians, l'influéncia aràbia se renforcèt ambé l'aparicion de bastiments novèus coma de mosquetas. La vila portuària e marchanda de Suakin venguèt alora un centre culturau de remarca ambé mai d'una construccion facha de corau. Au sègle XIX, la colonizacion progressiva dau país entraïnèt la difusicion de l'arquitectura egipciana e britanica modèrna dins lei vilas principalas, especialament Khartom. Enfin, dempuei l'independéncia, l'arquitectura modèrna a pres un ròtle primordiau.
Escultura[modificar | modificar la font]
Coma per l'arquitectura, Sodan a un patrimòni esculturau pron important principalament eissit de l'eiretatge dei periòdes antic e medievau. D'efèct, gràcias a la difusion de la cultura egipciana, l'escultura venguèt un art major au sen dau Reiaume de Kush e lei vestigis dei capitalas successivas d'aquel estat (Napata, Meroe) presentan un nombre important d'estatuas ò de gravaduras. La màger part d'aqueleis òbras son fòrça pròchas de l'art egipcian. Après l'afondrament dau Reiaume de Kush, leis estats nubians contunièron d'utilizar l'escultura per ornar lei glèisas coma lo mòstra lei vestigis de colonas descubèrts a Dongola. Pasmens, en causa de la manca de recèrcas sus lo subjècte, l'importància de l'art estatuari dins lo corrent dau periòde es mau coneguda. Aqueu ròtle decoratiu se mantenguèt après l'islamizacion e l'arabizacion de la region, especialament per ornar lei bastiments novèus coma lei mosquetas.
-
Estatuetas de fusta de soudats kushitas (sègle XI av. JC).
-
Relèu gravat de Napata.
-
Estatua d'un rèi kushita descubèrta a Napata.
-
Estatueta dau rèi Senkamenisken (640-620 av. JC).
-
Gravaduras sus lei vestigis d'una glèisa de Dongola destrucha au sègle VII.
Pintura[modificar | modificar la font]
L'aparicion de la pintura sus lo territòri dau Sodan actuau es fòrça anciana e data de l'Antiquitat. D'èfect, èra ja coneguda durant lo periòde kushita que seis artistas s'inspirèron d'Egipte per desvolopar un art picturau policròme utilizat per ornar lei parets e lei bas-relèus dei tombas reialas, dei santuaris e deis autrei bastiments importants. Ambé lo declin egipcian e l'arribada dei Romans dins lo nòrd-èst d'Africa, la pintura kushita se raprochèt de l'art roman. Aquela tendància se renforcèt dins lei reiaumes nubians e l'estile bizantin venguèt la nòrma dins lo corrent de l'Edat Mejana coma lo mostra lei pinturas de la catedrala de Faras. L'arribada de l'islam permetèt de donar d'influéncias aràbias a la pintura sodanesa que foguèt fòrça utilizada en calligrafia. Puei, a partir dau sègle XIX, la colonizacion dau país favorizèt la difusion dei corrents picturaus europèus e l'adopcion de tecnicas novèlas per lei pintors locaus. Dempuei l'independéncia, la pintura es demorada un art important en Sodan e Khartom es un centre regionau important per la pintura africana.
En parallèl d'aquelei tendàncias, existís un art de l'escarificacion qu'es aparegut dins lo corrent de l'Antiquitat. Un dieu kushita dau periòde de Meroe i presentava d'escarificacions importantas. Aquel art es totjorn practicat au sen dei tribüs dau centre e dau sud onte permet de marcar l'apartenéncia e l'estatut sociau de l'individú.
Musica e dança[modificar | modificar la font]
La diversitat etnica e culturala de Sodan favoriza l'existéncia d'estiles fòrça variats de musica tant dins lei domenis tradicionaus que dins leis aspècts pus modèrnes. Entre lei musicas tradicionalas pus importantas, se pòu citar :
- lei musicas e danças misticas dei dervís que son fòrça ritualizadas e fòrça variadas en causa dau nombre important d'òrdres dervís diferents. Son destinadas a agantar d'estats d'estransi, d'extasi ò de meditacion.
- leis estiles musicaus dau sud que son fòrça inspirats per la musica dei pòbles dinga e azande. En causa de la fugida a l'estrangier de mai d'un musician dins lo corrent de la guèrra civila, son tanben influenciat per lei musicas eissidas dei país vesins (Etiopia, Kenya, Oganda).
- leis estiles dau nòrd que son relativament influents a l'ora d'ara. En particular, la musica dicha habibah, apareguda durant leis annadas 1920 a partir d'un estile musulman dich madeeh, a un ròtle important.
Regardant lei fòrmas pus modèrnas de musica, se destrian dos movements centrats sus lo hip-hop, fòrça popular au sen de la jovença sodanesa, e sus la musica tribala modèrna.
Literatura[modificar | modificar la font]
Sodan a una tradicion literària fòrça anciana gràcias ai civilizacions e estats que se succediguèron sus son territòri. Pasmens, en causa de la disparicion de la màger part dei vestigis ò de la manca de conoissença (l'escritura meroitica es totjorn pas deschifrada), es fòrça mau coneguda e la literatura sodanesa modèrna es eissida de l'islamizacion dau país a la fin de l'Edat Mejana ò de sa colonizacion. D'efèct, aqueleis eveniments favorizèron la difusion dei lengas arabia e anglesa (que dominava subretot dins lei regions meridionalas vengudas independentas) e permetèron lo passatge progressiu d'una literatura orala vèrs una literatura escricha. En causa dau prestigi important d'aquelei lengas, leis autrei lengas sodanesas son rarament utilizadas per d'òbras escrichas en despiech de l'existéncia d'una òbra poetica rica e variada, especialament en beja, en dinga e en nubian.
D'efèct, fins au sègle XX, la poesia dominèt largament la literatura dei pòbles sodanés. La pròsa apareguèt a partir dau decenni 1940 ambé d'autors coma Osman Ali Nour ò Ali Al-Makk. En causa dau desvolopament feble, lo sostèn deis autoritats foguèt decisiu car permetèt de desvolopar lei premiereis estampariás vertadieras dau país. Lo premier roman sodanés foguèt escrich en 1948 per Osman Mohammad Hashim. Pasmens, l'escriban sodanés pus famós es Tayeb Salih que son libre Sason de la migracion vèrs lo nòrd (1969) es vengut un obratge major de la literatura internacionala dau sègle XX. Lei tematicas principalas deis autors sodanés son generalament eissidas dei tradicions ò de l'Istòria dau país e dei problemas de la societat sodanesa modèrna (racisme, emigracion, relacions entre individús de culturas ò de religions diferentas... etc.).
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo nom d'aquela organizacion es liat a son origina sindicala car èra a l'origina una organizacion destinada a representar lei foncionaris sodanés.
- ↑ (en) Richard Cockett, Sudan: Darfur and the Failure of an African State, Edicions Paperbook, 2010, p. 63.
- ↑ (en) Yearbook of the United Nations 2005, p. 324.
- ↑ (en) Human Rights Watch, World Report 2014, [1]
- ↑ Aqueu drech èra unicament utilizat per leis estats federaus crestians ò animistas dau sud que son venguts independents en 2011.
- ↑ (fr) Michel Raimbaud, Le Soudan dans tous ses états : l'espace soudanais à l'épreuve du temps, Edicions KARTHALA, 2012, p. 202.
- ↑ Pasmens, certanei regions alunchadas dau riu son de còps tocadas per de faminas en causa dei problemas de transpòrt (guèrra civila, infrastructuras limitadas... etc.) coma en 2011 en Darfor.


c: text/html

text:
Monomèr
Un monomèr es una molecula de pichona massa moleculara que jonhuda a d'autras monomèrs, de còps cents o de milièrs, mejançant ligams quimics, forman de macromoleculas nomenadas polimèrs (quand los ligams son covalents) o multimèrs (quand los ligams son pas covalents). Lo mot monomèr proven del grèc mono un e mèra part. L'union de paucs monomèrs, generalament mens de 10, forman los oligomèrs, que pòdon èsser dimèrs, trimèrs, tetramèrs, pentamèrs...
Exemples de monomèr:
- La glucòsa es lo monomèr de l'amidon.
- Los aminoacids son los monomèrs de las proteïnas.
- Los nucleotids son los monomèrs dels acids nucleïcs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Resolucion 1973 del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas
La Resolucion 1973 del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas, subre la situacion en Libia, es una mesura adoptada lo 17 de març de 2011. La resolucion del Conselh de Seguretat foguèt prepausada per França, Liban e lo Reialme Unit.[1] Dètz membres del Conselh de Seguretat votèron en favor (Bòsnia e Ercegovina, Colómbia, Gabon, Liban, Nigèria, Portugal, Sud-Africa e los membres permanents França, lo Reialme Unit e los Estats Units). Cinc membres ( Brasil, Alemanha e Índia, e los membres permanents Russia e la China) s'abstenguèron, e cap s'i opausèt pas. La resolucion ordena un alt al fuòc immediat e autoriza la comunitat internacionala a establir una zona d'exclusion aeriana subre Libia e a far usatge de totes los mejans necessaris levat de l'ocupacion estrangièra per protegir los civils.


text:
Parentèsi
Las parentèsis son dos caractèrs tipografics — la parentisi de dobertura « ( » e la parentèsi de tancadura « ) » — entre que se plaça le mot o lo fragment que se vòl isolar.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
"Las parentèsis nasquèron de la volontat de clartat formala dels umanistas; intègran dins la continuitat del texte çò qu'auriá podut figurar dins una glòsa marginala. Abans d'elas, se podava utilizar la virgula suspensiva : /dos barras transversalas/. Que lo nom utilizat mai tard per las descriure: virgulae convexae, verga convèxas. Las parentèsis, eissidas d'un usatge especializat d'aquelas virgulas primitivas? De tot biais, cossí lo mòstra l'istorian Malcolm B. Parkes, las primièras parentèsis (1399) son pro pròchas dels cabrons:  . Se las devèm a l'umanista florentin Coluccio Salutati (lo primièr tanben a utilizar lo punt d'exclamacion). Nicolas Jenson, imprimeire de Champanha installat a Venècia, inventor d'un dels primièrs jòcs de caractèrs romans, donèt a las parentèsis lor forma redonda dempuèi 1470. Erasme los nomenava en 1530 lunulae (pichonas lunas)" (Pedro Uribe Echeverria).
Utilizacion en literatura[modificar | modificar la font]
Las parentèsis crean una parentèsi, o l’insercion dins una frasa d’un element autonòm (mot, proposicion, frasa complèta) qu'introduís una digression o desvolòpa lo sens de la frasa principala o d’una de sas partidas.
Las parentèsis pòdon tanben èsser imbricats (amb un parelh a l'interior d'un autre parelh). Aquò es pas d'usatge comun dins los tèxtes formals [pasmens que de còps qu'i a d'autres caractèrs tipografics (coma las Parentèsis cairadas) sián utilizadas per representar un parelh (o mai) de parentèsis imbricadas (en d'autres mots, una frasa segondària {o quitament tresena} pòt tanben se trapar dins la frasa principala)].
Utilizacion en matematicas[modificar | modificar la font]
Las parentèsis servisson a cambiar de principi de l’òrdre de las operacions. Atal:
- 3 × 4 + 5 = 12 + 5 = 17
- (3 × 4) + 5 = 12 + 5 = 17
- 3 × (4 + 5) = 3 × 9 = 27
Las parentèsis son tanben utilizadas per encastrar las parelhs, las variablas de foncions, los coeficients de las matrices, eca.
- (a,b) « parelh a b »
- « l'applicacion que per x associa f de x »
- « matritz de dimension 2 còp 3 »
Lor emplec foguèt introdusit en 1629 per Albert Girard.
Utilizacion en informatica[modificar | modificar la font]
Las parentèsis son fòrça utilizadas dins gaireben totes los lengatges informatics. Coma en matematicas, servisson subretot a definir l’òrdre de las operacions, atal nomenada precedéncia en informatica.
Son tanben utilizadas per separar las proposicions per far lo tèxte mai lisible. Per exemple
IF (a > 1) OR ( b > a) pòt èsser mai lisible que
IF a > 1 OR b > a pasmens que lo resultat de las doas expressions es le meteis.
Fòrça sovent, las parentèsis servisson a encastrar los paramètres de las foncions e proceduras.
x = sin(y)
print("bonjour")
Las tièras son sovent representadas coma una seguida de valors entre parentèsis.
fòrça lengatges impausan l’usatge de parentèsis per d'ensags:
if (condicion) { far aquò }
o encora dins d'iteracions (PHP) :
for ($i = 0; $i < 10; $i++) { far aquò}
Dins los lengatges coma Lisp e derivats, las parentèsis son utilizadas cossí:
(foncion arguments), çò que dona de resultats visualament desvariants :
(display (+ 5 (* 2 5))) significa: afichar 5 + 2*5 (resultat : 15), en efècte,
display(z) a per tòca d’afichar z ;
(+ a b) torna a l’addicion de a e de b ; e evidentament,
(* a b) torna lo produch de a per b.
Excepcionalament, las parentèsis pòdon servir a encastrar los comentaris, per exemple dins las ancianas versions del lengatge Pascal :
(* aquò es un comentari *).
Utilizacion en musica[modificar | modificar la font]
Quand una partida d'una particion es encastrda de parentèsis, aquò significa qu'es possible de jogar o de jogar pas la partida situada entre parentèsis a la causida de l'interprèta.


text:
Sent Pèir d'Aurelhac
Sent Pèir d'Aurelhac[1] (en francés: Saint-Pierre-d'Aurillac) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] Ortografia "Aurelhac" atestada dens un acte en occitan ancian, de véser subre lo site de la comuna. .


text:
Stephen Hawking
Stephen William Hawking (Oxford, 8 de genièr de 1942) es un fisician teorician, cosmològ e divulgador scientific anglés. Sas realizacions mai importantas son estadas de desvolopar, amb Roger Penrose, de teorèmas per çò qu'es de las singularitats espaciotemporalas dins l'encastre de la relativitat generala, e la prediccion teorica que los traucs negres devián emetre de radiacions, fach qu'es designat actualament jol nom de radiacion de Hawking (o de còps que i a radiacion Bekenstein-Hawking).
Hawking es membre de la Societat Reiala de Londras, de l'Académia Pontifícia de las Sciéncias e mai de l'Académia Nacionala de Sciéncias dels Estats Units. Foguèt titular de la Cadièra Lucasiana de Matematicas (originalament en anglés: Lucasian Chair of Mathematics) de l'Universitat de Cambridge dempuèi 1979 fins que se retirèt en 2009.
Demest las nombrosas distincions que li foguèron autrejadas, Hawking a recebut dotze doctorats honoris causa e es estat guerdonat de l'Òrdre de l'Empèri Britanic (al gra CBE) en 1982. Recebèt lo Prèmi Princi d'Astúrias de la Concòrdia en 1989, la Medalha Copley en 2006 e la Medalha de la Libertat en 2009.
Hawking sofrís dempuèi d'ans d'una malautiá motoneuronala (ligada a l'escleròsi laterala amiotrofica (ELA) que quita pas de agreujar sa condicion fisica long dels ans. Aital foguèt victima d'una paralisi gaireben totala que l'obliga a comunicar gràcias a un generador de votz.


text:
Lo Banquet (Platon)
Lo banquet o Simposi (en grèc ancian Euuπόσιov, Symposion) es un dialòg de Platon escrich vèrs -380 AbC que tracta de l'amor. Aquela òbra, amb lo Fedra (dialòg) fabrega l'idèa de l’amor platonic.
Somari
Contengut[modificar | modificar la font]
Lo recit se situa pendent lo banquet organizat pel poèta tragic Agaton per celebrar la seuna victòria pendent las fèstas Lenèas [1] de 416 AbC Aprèp lo repais Eriximac, prepausa de passar lo temps dins de discursos comuns e debatre sus tèma de Fedra. Eriximac demanda que cadun dels convidats improvise un elògi a Erós perque, segon lo dichs de Fedra, essent aquel dieu un dels mai importants, recep rarament lo laus que merita.
Es alara lo quita Fedra que comença la seriá, amb un elògi passionat de l'amor, Eròs, que considèra èsser lo mai antic e admirable dels dieus. Segon, lo sofista Pausanias, parla de la doble natura de l'amor, destriant entre una origina vulgara e l’autre qu'aspira al bèl e bon. Eriximac, lo tresen de parlar, preapusa una vision una mica mai cientifica, comprend l'amor coma principi fonamental que, al costat de l'òdi, domina a la natura e a l'òme.
Seguís alara lo discors d’Aristofanes, que se deu sens dobte una granda partida de la fama que gaudís Lo Banquet. Introdusís un mite segon que, èra un temps que la tèrra èra abitada per de personas esfericas de doas caras, quatre cambas e quatre braces. Tres sèxes existissián alara: lo masculin, descendent del solelh, lo femenin, descendent de la tèrra e l androgin, descendent de la luna, que participava en ambedos. L'arrogància d'aqueles èssers provoquèt l’ira de Zèus que per los sotmetre los dividiguèt amb lo seu lamp, los cambiant en èssers incomplets e los condemnant a desirar per sempre l'union amb la seuna mitat perduda. Las tres formas de l'amor sexual son explicadas atal: los eterosexuals son descendents d'èssers androgins e los omosexuals venon d'èssers completament masculins o femenins.
Aprèp lo bèl discors de Aristofanes lo torn ven a Agaton e aprèp a Sòcrates, que comença amb un premici ironic qu'avertís que fará pas l'elògi Eròs per manca de coneissença vertadièra sus el mas que contarà çò que sap de l'amor sens calar çò que seriá pas bèl. Socrates explica que foguèt instruit suls afars amoroses per Diotima, una femna sàvia de Mantinèa la veracitat istorica d'aquò es pas pron clara.
L'amor, essent pas parfècte coma lo son los dieus, cerca la beuta, la coneissença, en un mot una certa perfeccion. Es pas aquela perfeccion que cerca. Los òmes volon èsser astrucs, e quand tenon vertadièrament lo bonaür, cercan pas res pus; aquò es la tòca (telos) o lo ben suprèma, al dela de que se ne trapa pas d'autre que sia encara superior.
Mas, se lo fach de possedar de causas torna astruc, sufís de las possedar pas mai per que lo bonaür desaparesca. Es perque l'amor es pas sonque lo desir de possedar çò qu'es bon, mas lo desir de le possedar per sempre. Pasmens, que se pòt possedar totjorn ? L'èsser uman es mortal e imperfècte. Lo sol biais per passar aquel triste constat, e accedir a una (relativa) imortalitat, es de procrear. « Pel vivent mortal es quitament aquò qu'es imortal: la feconditat e la procreacion ». L'immortalitat es d'esséncia divina, e lo laid es en discordància amb lo divin alara que lo bèl s'accòrda amb el. Aquel qu'es fecond s'apròcha doncas de la beutat per enfantar: l'amor es « amor de la procreacion e de l'enfantament dins lo beròi ».
Personatges[modificar | modificar la font]
- Agaton
- Eriximac
- Fedra
- Pausanias
- Aristofanes
- Socrates
- Alcibiades
- Aristodèm
- Diotima
Referéncia bibliografica[modificar | modificar la font]
- Dialògs, vol. VI (Lo convit)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)Lo Banquet, Traduccion e nòtas de Patricio de Azcárate (1872).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Del 12 al 14 de Gamelion (Genièr), dedicadas a Dionís


text:
Any-Martin-Rieux
Any-Martin-Rieux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del anciana Thiérache, bastit sus la près d'un ruisseau, a 65 quilomètres al nòrd de la vila de Laon e 25 quilomètres de la pichona vila de Vervins.
Village de l'ancienne Thiérache, bâti sur le bord d'un ruisseau, à 65 kilomètres au nord de la ville de Laon et 25 kilomètres de la petite ville de Vervins.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
An o Anies (Martin-Rieux), Aneia en 646, Ania en 1218, antany de la généralité de la vila de Soissons, de las bailliage e eleccion de la pichona vila de Guise, diocèse de Laon, uèi del costat de Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons.
Patron : St Médard.
An èra antany çò cap de-luòc d'una châtellenie. A fach mencion d'aquel villatge en los miracles de St Thierry, #que demorava en la Modèl:S-. I es nomenat "villa" e indicat cossí en se trobant mes al mièg del bòsc de Thiérache a Modèl:La s-. An èra la proprietat de Irmine, filha de Dagobert II, rei de França, #lo que lo #donar en l'an 676 al abbaye de Oêren, de Trèves, pel remède de la siá arma e aquela de lo sieu espós, lo comte Herman. Los abbés de St-Laurent de Joinville possedissián antany a An un franc aleu, lo un dels mai ancians del reialme, dicha-se Manuscrit[1].
Any ou Anies (Martin-Rieux), Aneia en 646, Ania en 1218, autrefois de la généralité de la ville de Soissons, des bailliage et élection de la petite ville de Guise, diocèse de Laon, aujourd'hui du canton d'Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons.
Patron : St Médard.
Any était autrefois le chef-lieu d'une châtellenie. Il est fait mention de ce village dans les miracles de St Thierry, qui vivait au Modèl:S-. Il y est nommé "villa" et indiqué comme se trouvant placé au milieu de la forêt de Thiérache au Modèl:S-. Any était la propriété d'Irmine, fille de Dagobert II, roi de France, laquelle le donna en l'année 676 à l'abbaye d'Oêren, de Trèves, pour le remède de son âme et celle de son époux, le comte Herman. Les abbés de St-Laurent de Joinville possédaient autrefois à Any un franc aleu, l'un des plus anciens du royaume, dit-on[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ : La Thiérache en l'istòria, sortèm de l'ombra, Périn. Bruno
- ↑ Manuscrit : La Thiérache dans l'histoire, sortons de l'ombre, Périn. Bruno
Modèl:Portal Arrondiment de Vervins


text:
Durian
Durian (o durion) es un arbre tropical de la familha malvaceae que los fruches son comestibles. Lo durian es un arbre endemic d'Asia del sud-est. Lo mot ven del malai duri "espina". Lo mot es intrat dins las lengas europèas per l'intermediairi del portugués.
L'arbre[modificar | modificar la font]
Lo genre durio compta un trentenat d'espécias. Es un arbre d'un nautor de 25 mètres amb de fuèlhas oblongas e acuminadas.
9 espécias produson una frucha comestibla. Son las seguentas:
Durio zibethinus
Durio dulcis
Durio grandiflorus
Durio graveolens
Durio kutejensis
Durio lowianus
Durio macrantha
Durio oxleyanus
Durio testudinarum
Sol lo durio zibethinus produtz una frucha qu'es exportada dins lo mond. La frucha de las autras espécias son vendudas al nivèl local.
La frucha[modificar | modificar la font]
La frucha del durio zibethinus pòt pesar 4 o 5 quilogramas e a una odor plan fòrta.
Lo fruch del durian, durio Zibethinus, sola espécia de Durio objècte d'un comèrci internacional.


text:
Lo flume Nil (en arabi النيلAn Nil) es un flume màger del nòrd-èst d'Africa, amb 6671 km es un dels dos flumes mai longs del mond, l'autre essent Amazonas. Nais de l'encontre del Nil Blanc amb lo Nil Blau.
Lo Nil Blanc (Bahr al Abyad) nais de l'encontre del Bahr al Jabal e del Bahr al Ghazal al lac No. Per d'autres lo Nil Blanc pren sa font al lac Victòria en Oganda e ven lo Bahr al Jabal quand dintra al Sodan del Sud. Coma lo lac Victòria es alimentat per de flumes coma Kagera, d'autres dison que Nil prend sa font al Rwanda (Kagera) o al Burundi (Ruvyironza).
↑Segon las descobèrtas mai recentas, la font pus luènha de Nil se trapariá dins la forèst de Nyungwe en Rwanda. Aquela font pòrta la longor del flume a 6 718 kilomètres en plaça dels 6 611 per abans establits. [1]


text:
905
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 905 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Succès totau de l'expedicion organizada dempuei 904 còntra Egipte que foguèt reconquistada. La màger part deis oficiers se ralièron ais Abbassidas e lo generau Muhammad Sulayman qu'aviá traït lei Tulunides foguèt victima d'un complòt permetent d'eliminar tot poder rivau dins lo país. En revènge, en Anatolia e en Mediterranèa Orientala, d'incursions terrèstras e navalas bizantinas entraïnèron de degalhs e de pèrdas fòrça importantas.


text:
Pierre Cohen
Pierre Cohen es un òme politic francés, nascut lo 20 de març 1950 a Bizèrta (Tunisia), deputat socialista e cònsol màger de Tolosa de 2008 a 2014.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Filh d'una catolica francesa e d'un militar josieu tunisian[1], que seguiguèt en Alemanha en 1958 puèi a Masamet en 1964, Pierre Cohen obtenguèt, aprèp son bac en 1968, un doctorat en informatica a l'universitat Paul Sabatier, e venguèt engenhaire de recèrca en informatica a l'IRIT, fins a sa demission en 1997[2].
Membre del Partit Socialista en 1974, milita al sen del CERES. Elegit municipal a Ramonvila e Sant Anha en 1983, d'en primièr, es encargat de la pichona enfància abans de ne venir cònsol màger en 1989. Conselhièr regional entre 1986 e 1992, se met en vacança del Partit Socialista un temps aprèp l'entrada de França dins la Guèrra en Iraq. Vòta apuèi « non » al referendum sul Tractat de Maastricht, mas rejonh pas Jean-Pierre Chevènement al Movement dels Ciutadans, e se rapròcha de Lionel Jospin en 1995[2].
Implicat dins las politicas de prevencions al GIP e al CISPD, tanben es a l'origina del Festenal de carrièra de Ramonvila. Es elegit deputat en 1997 dins la 3ena circonscripcion de Nauta Garona. Implicat fòrtament dins las Assisas de la Recèrca, tanben es membre de las instàncias nacionalas del Partit Socialista ont trabalha sul servici public.
Reelegit deputat per un tresen mandat legislatiu lo Mois invalide (de junh de)M, fàcia a la candidata UMP Marie-Claire Danen, es vicepresident de l'Ofici Parlamentari d'Avaloracion de las Causidas Scientificas e Tecnologicas e membre de la Comission dels Afars Economics, de l'Environament e del Territòri[3].
Lo Mois invalide (de març de)M, al cap d'una lista unitària de l'esquèrra (PS, PCF, MRC, PRG, Verds), davança al segond torn de las municipalas lo cònsol sortent Jean-Luc Moudenc (50,42 % contra 49,58 %[4]).
Mandats[modificar | modificar la font]
Mandats e responsabilitats actualas[modificar | modificar la font]
- Elegit cònsol de Tolosa lo Mois invalide (de març de)M[5]
- Reelegit lo Mois invalide (de junh de)M : deputat de la Tresena circonscripcion de Nauta Garona.
- President de la Comunautat d'aglomeracion del Grand Tolosa
- Vicepresident del GIP contracte de vila e membre del Sindicat mixte d’estudis de l’Aglomeracion Tolosenca.
- President de la Comission Territoriala del Canal d'Entre doas mars.
- Membre del Conselh de las collectivitats territorialas pel Desvolopament cultural al sen de l’associacion «Vilas e Banlègas».
Mandats escasuts[modificar | modificar la font]
- 06/03/1983 - 12/03/1989 : membre del conselh municipal de Ramonvila e Sant Anha
- 17/03/1986 - 22/03/1992 : membre del Conselh regional de Miègjorn-Pirenèus
- 20/03/1989 - 18/06/1995 : cònsol de Ramonvila e Sant Anha
- 25/06/1995 - 18/03/2001 : cònsol de Ramonvila e Sant Anha
- 01/06/1997 - 18/06/2002 : deputat
- 18/03/2001 - 16/03/2008 : cònsol de Ramonvila e Sant Anha
- 19/06/2002 - 19/06/2007 : deputat
- Membre de la Comunautat d'aglomeracion de Tolosa Sud-Èst (Sicoval).
Font[modificar | modificar la font]
- Notice biographique, Who's Who in France
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Sébastien Marti, « Pierre Cohen, le candidat PS côté cœur », La Dépêche du Midi, Mois invalide (de genièr de)M
- ↑ 2,0 2,1 Yves Bordenave, « Pierre Cohen : le sérieux fait maire, Le Monde, Mois invalide (de març de)M
- ↑ Ficha sul sit de l'Assemblada nacionala
- ↑ (fr) Resultats de las eleccions municipalas de 2008 a Tolosa sul sit oficial del Ministèri de l'Interior
- ↑ La lista de Pierre Cohen es estada elegida lo Mois invalide (de març de)M, mas Pierre Cohen es estat oficialament elegit cònsol pel conselh municipal del Mois invalide (de març de)M.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Ficha sul sit de l'Assemblada Nacionala


text:
Roquesteron de Grassa
Roquesteron de Grassa[1] (Roquestéron-Grasse en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es en 1760, amb lo tractat de Turin, que lo cors del Estéron #venir la frontièra entre la França e la Ostal de Savoie, #que Roquestéron-Grassa, telefonada alavetz La Roque-en-Provence, #venir francesa e se #trobar desligada de Roquesteron.
C'est en 1760, avec le traité de Turin, que le cours de l'Estéron devint la frontière entre la France et la Maison de Savoie, que Roquesteron de Grassa, appelée alors La Roque-en-Provence, devint française et se trouva détachée de Roquesteron.


text:
Linha 3 del Mètro de Barcelona
La Linha 3 o linha verda del Mètro de Barcelona es la linha mai anciana de la vila de Barcelona. La siá istòria remonta a 1924 quand s'inaugurèt amb lo nom de Grand Mètro de Barcelona que jonhiá la Plaça de Catalunya amb Lesseps. Èra gerida per una entrepresa del meteis nom fins que fusionèt 1961 amb la companhiá Ferrocarril Metropolitano Transversal de Barcelona en formant l'entrepresa Ferrocarril Metropolitano de Barcelona e la linha passèt a se sonar Linha II.
Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha sus tot lo trajècte, los talhièrs e los garatges (de Sant Genís) se tròban près del estacion de la Vall d'Hebron e a ramals de servici a Paral·lel amb la Linha 2 e amb la Linha 4 a Passeig de Gràcia ancian ramal de la L3. I circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 2000, 3000, 5000 e 3000 renauits.
La L3 aviá pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 2001 qu'arribèt a Canyelles e 7 ans mai tard, lo 4 d'octòbre de 2008, arriba a Trinitat Nova ont enllaça amb la Linha 4 e Linha 11. Per aquel meteis extrèm s'esperlongarà fins a l'estacion de Trinitat Vella e per l'autre extrèm s'alongarà de Zona Universitària fins a Sant Feliu Centre en donant servici dins las vilas de Sant Feliu de Llobregat, Sant Just Desvern, Sant Joan Despí e Esplugues de Llobregat.


text:
Johannes Kepler
Johannes Kepler (o Keppler, Weil der Stadt (Alemanha), 27 de decembre de 1571-Ratisbona, 15 de novembre de 1630) foguèt un fisician, matematician e astronòm alemand que descobriguèt las leis del movement planetari.
Biografia[modificar | modificar la font]
Johannes Kepler nasquèt dins una familha de religion protestanta luteriana, installada dins la vila de Weil der Stadt en Baden-Württemberg. Nascut prematurament quand aviá pas que sèt meses e ipocondriac de natura flaca, patiguèt tota la vida d’una santat fragila. Quand aguèt tres ans, agantèt la picòta, çò que, entre autras problèmas ulteriors, afebliguèt grèvament la siá vista.
La familha Kepler èra pas gaire ordinària e l'ambient èra pas dels mai favorables pels enfants. Lo paire, Heinrich Kepler, èra mercenari dins l’armada del duc de Württemberg, e de contunh èra luènh de l'ostal. La maire, Catherine — que Kepler qualificava d'a vegadas de «petita, magrinèla, sinistra e cèrca-brega» — -èra estada avalida per una tanta que moriguèt sul lenhièr acusada de brueissariá. Kepler aviá dos cabdets: Margarette, la siá sòr, que demorèron pròches, e un fraire Christopher, que li foguèt totjorn antipatic.
De 1574 a 1576, visquèt amb lo frairòt Heinrich — epileptic — en çò dels grands, mentre que lo paire èra en campanha e que ma maire èra partida en recèrca del sieu òme.
Quand los parents tornèron, Kepler se mudèt a Leonberg e intrèt a l’escòla latina en 1577. Los sieus parents li faguèron descobrir l’astronomia. Atal, en 1577, sa maire lo menèt en naut d’un tuc pr'amor d'observar lo passatge d’una cometa. Son paire, el, li mostrèt l’eclipsi de Luna del 31 de genièr de 1580 quand aquela venguèt tota roja. Kepler estudièt pus tard aquel fenomèn e l’expliquèt dins un dels sieus libres d’optica.
Quand partiguèt tornar a la guèrra en 1589, lo sieu paire desapareguèt definitivament.
Kepler acabèt pas lo primièr cicle de tres annadas abans 1583, empachat mai que mai pel sieu emplec de trabalhaire agricòla, entre los nòu e onze ans. En 1584, intrèt al Seminari protestant d’Adelberg, e apuèi, dos ans pus tard, al Seminari superior de Maulbronn.
Obtenguèt lo sieu diplòma de fin d’estudis e intrèt en 1589 a l’Universitat de Tübingen. Ailà, estudièt primièr l’etica, la dialectica, la retorica, lo grèc, l’ebrieu, l’astronomia e la fisica, puèi la teologia e las sciéncias umanas. I seguiguèt los sieus estudis aprèp l'obtencion d’una mestresa en 1591. Lo professor sieu de matematicas, l’astronòm Michael Maestlin, li ensenhèt lo sistèma eliocentric de Copernic, çò que reservava sonque als sieus estudiants melhors, los autres se devián contentar del sistèma geocentric de Ptolemèu, que plaçava la Tèrra al centre del mond. Kepler venguèt atal un copernician convençut e restèt plan pròche del sieu professor; esitèt pas a li demandar ajuda o conselhs pels sieus trabalhs.
Del temps que Kepler èra a envisatjar de venir ministre luterian, l’escòla protestanta de Graz demandava un professor de matematicas. Alavetz abandonèt los sieus estudis en teologia per prene l'emplec e partiguèt de Tübingen en 1594. A Graz, publiquèt d'almanacs amb prediccions astrologicas. En aquel temps, la distincion entre sciéncia e cresenças èra pas encara clarament establida e lo movement dels astres, encara pro malconegut, se pensava governat per las leis divinas.
Kepler se maridèt dos còps. Lo primièr còp per interès, lo 27 d'abril de 1597, amb Barbara Müller, que defuntèt en 1612, coma dos dels lors cinc mainatges — qu'avián sonque un e dos meses. Aquel maridatge, organizat per la familha, l’estaquèt a una femna de caractèr òrre que qualifiquèt de «graissosa e nècia». Un autre dels sieus filhs se moriguèt quand aviá sèt ans. Sonque la filha Susanne e lo filh Ludwig subrevisquèron. Puèi, a Linz l’annada seguenta, s'esposèt Susanne Reuttinger qu'amassa aguèron sèt gojats que tres se moriguèron lèu. Aqueste còp pasmens foguèt un maridatge urós.
En 1615, la siá maire, qu'aviá d'aquel temps 68 ans, foguèt acusada de brueissariá. Kepler, persuadit de la siá innocéncia, se passèt sièis annadas a far la defensa pels tribunals e en escriure mantun plaidejar. Deguèt, dos còps, tornar en Württemberg. Se passèt una annada empresonada dins la tor de Güglingen amb fraisses per Kepler, vist qu'aviá escapat justet a las torturas. Fin finala, foguèt innocentada lo 28 de setembre de 1621. Pr'aquò afeblida per aquelas annadas duras de procèsses et d’empresonament, se moriguèt sièis meses pus tard.
Kepler defuntèt en 1630 a Ratisbona, a l’edat de 59 ans.
En 1632, pendent la Guèrra de Trenta Ans, l’armada suedesa destrusiguèt la siá tomba. Los trabalhs sieus foguèron retrobats en 1773. Recuperats per Catarina II de Russia, se tròban a l’observatòri de Pulkovo a Sant Petersborg en Russia.


text:
Tatars
Los Tatars ei lo nom balhat aus pòbles Turc d'Euròpa Orientau e d'Asia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom Tatar vien d'un ancian pòble turc qui vivè au sègle XI en lo territòri actuau de Mongolia e Kazakhstan. Los Tatars arriban en Euròpa a comptar de 1222. Organizan incurcions armadas en Euròpa orientau de 1239 a 1243. Au sègle XVI, los Tatars son batuts per los russes de Moscòu. Lo reiaume deus Tatars de Crimèa, vassau de l'Empèri Otoman, ei mantiengut dinc a 1783.
Minoritats Tataras de uèi[modificar | modificar la font]
Son assimilats a las populacions despuish lo sègle XIX e abandonan lo lor mòde de vita nomada. Uei lo dia 8 a 10 milions de Tatars demoran sus lo planèta, en Bulgaria, Ucraïna, Roumania, Russia e dinc a Turquia Ozbequistan e China.
Cèrtes Tatars an conservat la lor lenga d'origina. La lenga tatara ei compausada de mantuns dialèctes, ei lenga oficiau de la Republica de Tatarstan, qui ei sòci de la Federacion de Russia.


text:
Torisme
Lo torisme es la practica, l'accion de las personas que viatjan e visitan d'endreches divèrses per léser, per de motius de coneissença personala e se divertir.
Definicion del torisme[modificar | modificar la font]
Una de las darrièras definicions del torisme es estada balhada per l'economista Austriac Hermann Von Schullard en 1910. Lo definiguèt coma, "total de la soma d'operacions, principalament d'una natura economica, que son dirèctament ligadas a l'entrada, sejorn e movement dels estrangièrs interior e exterior dins un cèrt país, ciutat o region."
En 1976 la Tourism Society of England a definit aquò atal, "Torisme es lo movement temporari e de corta durada de personas vèrs de destinacions fòra dels luòcs ont demòran e trabalhan normalament. E tanben las activitats d'aquestas personas durant lo temps que demòran dins los luòcs visitats. Aquò inclutz de movements de personas jos una motivacion quina que siá."
En 1981 l'AIEST (Associacion Internacionala d'Expèrts Scientifics en Matèria de Torisme) a definit lo torisme en tèrmes d'activitats particularas causidas per tria e entrepresas en defòra de l'environament familial.
Lo torisme a dos aspèctes: cultural e economic. Dins qualques païses e regions, las activitats toristicas son una font significativa de revengut, de còps la pus importanta activitat economica.