text:
Reïncarnacion
La reïncarnacion (retorn dins la carn) es una doctrina o una cresença qu'un tal principi imaterial (« arma », « substéncia vitala », « consciença individuala », « energia », quitament « esperit » dins un contèxte crestian) complís de passatges de vidas successivas dins diferents còrs (umans, animals o vegetals segon las cresenças). Segon aquela doctrina, a la mòrt del còrs fisic, l'« arma » daissa aquel darrièr per demorar, aprèp una novèla naissença, un autre còrs.
La reïncarnacion es un biais de transmigracion de las armas, pròche dels concèptes de metempsicòsi, palingenesiá, e l'Eternal retorn.
Somari
- 1 Originas
- 2 Dins lo cristianisme
- 3 Dins l'islam
- 4 Dans l'indoïsme
- 5 Dins le bodisme
- 6 A l'epòca contemporanèa
- 7 Bibliografia
- 8 Filmografia
- 9 Nòtas e Referéncias
- 10 Annèxes
Originas[modificar | modificar la font]
Tròban aquela cresença dins la reïncarnacion a diferentas epòcas e en diferents luòcs, coma dins la pensada grèga e en Orient Extrèm, qu'es al còr de l'indoïsme, del jaïnisme, del bodisme, e del sikhisme. Quitament se d'une vòlon veire d'allusions amagadas dins de tèxtes sacrats, es sovent rebutada per las tres religions monoteïstas, que preferisson la doctrina del jutjament darrièr e de la resurreccion de la carn. A l'ora d'ara, la reïncarnacion es una cresença religiosa partejada per mai d'un miliard d'òmes (los indós, los bodistas, los jaïns, los sikhs, los adèptes de las religions tribalas africanas que s'i apondon diferents grops espiritualistas).
Origina en Índia[modificar | modificar la font]
Los indoarians (mestisses de las tribús iranianas e dels autoctòns indians) empruntèron la teoria de las renaissenças successivas al contacte dels aborigèns d'Índia, non originaris de las tribús de l'actual Iran, tribús iranianas qui s'installèron dins lo soscontinent indian vèrs 2500 AbC. (le jaïnisme es une religion aborigèna d'Índia, dravidiana, d'abans aquela invasion o installacion d'aquelas tribús nomadas). Lo bodisme tanben faguèt tanben la seuna aquela doctrina coma article de fe[1].
L'idèa de la reïncarnacion es doncas pas eissida del periòde vedic (mas de la preïstòria indiana, segon la cronologia de l'indoïsme), e existissiá ja de per abans, al sen de l'Índia aborigèna, es a dire d'abans las invasions de las tribús originàrias de l'actual Iran e que se deu li vedisme, e que de dieus coma Shiva e Vishnó, o la Divessa (Durga) (totes originaris de l'Índia aborigèna), aguèron pauc fòrça d'importéncia dins le ritualisme dels Veda, al contrari d'Indra, Agni, Varuna, Vayu eca[2].
Mas amb lo temps, las nocions aborigèns penetrèron la societat dels conquerents d'origina iraniana, e los bramans daissèron pauc a pauc de considerar coma superiors los dieus coma Indra, Varuna, eca, al profièch de Shiva, Vishnó, eca. (sol Agni conservèt una plaça onorabla)[3], e amplifiquèron lor teoria sus la reïncarnacion, cresença ja establida dins lo mond dravidian[4]. Lo jaïnisme e las premièras Upanishads son revelators d'aqueles desvelopaments. Aquela idèa de la reïncarnacion dominava doncas la vida esperitala a l'epòca dravidiana (es a dire de l'Índia aborigèna, d'abans las invasions de las tribús originàrias de l'actual Iran), puèi se dissipèt quelque temps al sen de l'aristocracia, per tornar mai tard[5].
Un teorician de la reïncarnacion, e mèstre fòrça respectat en Índia, vivent al sègle 6 AbC es Yajñavalkya, autor de la Brihad aranyaka Upanishad e del Shatapatha Brahmana.
-
- « Yajnavalkya, percseguèt Artabhaga, quand l'organ de la paraula del morissent se fond dins lo fuòc, lo seu buf dins l'aire, la seuna vista dins la lutz solara, lo seu mental dins la lutz lunara, la seuna ausida dins las direccions de l'espaci, lo seu còrs fisic dins la tèrra, l'Akasha del seu còr dins l'Akasha de l'espaca extèrne, los pèls del seu còrs dins lo tapís vegetal de la tèrra e los seus cabels dins los arbres, la seuna sang e la seuna semença dins l'aiga, onte doncas se tròba alara aque òme? » « Para la meuna man, car Artabhaga, repliquèt Yajnavalkya, e anarem decidir d'aquò entre nos, çò qu'es impossible al mitan d'una tala molonada. » S'escartèton e debatèron longament la question; çò que parlèron èra subretot del karman, lo domeni de l'accion, e çò que determinèron tanben cossí es lausable lo karma. PErque es per l'accion justa que venèm bons, e per l'accion erronèa que venèm marrits. Fin finala, Artabhaga, de la linhada de Jaratkaru, demorèt silenciós. » Brihad-âranyaka-Upanishad, III.2.13[6]}}.
Aquò daissa entendre qualques idèas:
- Lo karman joga dins la vida presenta coma dins la vida futura.
- La nocion del karman coma "acte moral e resultat de l'acte" entre aicí en jòc.
- Puèi la nocion de retribucion de las armas interven. Segon lo Shatapatha Brahmana, aqueles que complisson pas corrèctament los rites renaisson aprèp la mòrt e venon "totjorn de nòu la noirritura de la mòrt" ; l'imortalitat aquerida pels rites es de durada limitada ; la cremacion produís una novèla naissença.
- Puèi arriba la nocion de renaissença.
Atal, l'òme se dissòlv a la mòrt, mas son karman es causa d'una naissença novèla qu'eretan dels actes bons o marrits de l'existéncia anteriora[7].
En Occident[modificar | modificar la font]
Pels Grecs[modificar | modificar la font]
Es subretot dins lo mond grèc que florís la doctrina de la reïncarnacion e de la metempsicòsi. En grèc, metempsicosi significa « transmigracion de las armas ». Dins aquela doctrina, l'arma contunua son evolucion d'existéncia en existéncia umana (reïncarnacion), e pòt eventualament s'encarnar dins un animal o un vegetal.
Es vèrs lo sègle VI AbC qu'aquela cresença apareis dins lo mond grèc. Son origina es pas coneguda de sugur. Se trapa de traças dins Omèr o Esiòde, es doncas pau probable que venon del passat mitic grèc. Per l'istorian grèc Erodòt, la cresença en la metempsicòsi seriá d'origina egipciana[8]. Mas Erodòt s'engana[9]: los Egipcians parlan de transformacions dels mòrts (subretot en aucèls) o de peregrinacion de las armas (que vogan, abans lo Jutjament dels mòrts), afirmisson pas la reïncarnacion, nimai la transmigracion de las armas. Es possible que la cresença en la reïncarnacion foguèt inspirada par l'indoïsme. Pasmens que los contactes entre Grècia e Índia foguèron longtemps complicats pel fach que Pèrsa, enemic ereditari dels Grècs, se trobèron entre las doas civilizacions (foguèt mai tardièramment, amb las conquèstas d'Alexandre lo Grand, en 326 AbC., que lo mond grèc e lo mond indian èran en contacte de contunh).
- L'orfisme, attestat dempuèi 560 AbC., sostenguèron que "las armas passan d'una vida en l'autre segon qualques revolucions e sovent dintran dins de còrs umans"[10]. Poèma: "Quand l'arma de las bèstias e dels aucèls alats gisclèt fòra del còrs e que lor durada de vida los quitèt, aquela arma... volteja... fins a qu'un autre animal la raube, mesclada al buf de l'aire." S'agís doncas de palingenèsi, d'un retorn diversificada a la vida, mai que de reïncarnacion o de metempsicòsi (i a dins aqueles darrièrs cas passatge d'una arma dins un còrs).
- Ferecid de Siros, qu'èran actiu vèrs 540 AbC, es lo primièr de sostenir que l'arma es immortala e que torna successivament s'incarnar sus tèrra.
- Pitagòras (vèrs 530 AbC) se remenbra d'aquelas existéncias anterioras (Diogèn Laèrce, VIII, 4-5). Xenofan conta qu'arrestará lo bras d'un òme que de bastonar un can li disant: "Es l'arma d'un dels amics meus. Entendent sa vòtz, ai reconegut aquela arma." L'arma transmigra perque es imortala e qu'es movement; d'autre costat, totes los essères vivents son fraires, congenèrs (çò que provòca lo vegetarisme). Qina que siá arma, semblabla a de posca en suspension dans l'aire, pòt dintrar dins quin que siá còrs (Aristòtel, De l'arma, 404a, 407 b). Pitagòras dona pas d'explicacion morala.
- La doctrina de la reïncarnacion influencièt enseguida lo poèta Pindar. "E vos que las armas demorèron successivament tres còps al sejorn de la lutz e tres còp a aquel dels Infèrs sens mai coneisser l'injusticia, leu auràn percorit la dralha que traça Jupitèr, lue capitaratz al reialme de Saturne, dins aqueles illas estrads que los zefirs de l'ocean rafrèscan de lor dolç buf" (Olimpicas, II|2).
- Per Platon, se trapa de discussions sus la reïncarnacion o d'allusions a aquela dins le Fedon (70c, 81b, 107d), lo Fedre (248d), lo Gorgias (525c), e subretot dins lo mite d'Èr de La Republica (X, 614 ss.). Per Platon, 1 000 ans se passan entre una naissença e un arenaissença: existéncia de 100 ans seguida d'una purgacion de 900 ans (Fedre, 248-249 ; La Republica, X, 615). La punicion se fa doncas pas sus Tèrra pendent l'incarnacion mas jos tèrra (Fedon, 111n). Segon la lei que vòl que "cada espècia d'arma aurá son luòc de destinacion determinada per similitud amb son occupacion ordinària", per aqueles dominan las envejas grossièras del còrs subissent la reïncarnacion o puslèu la metempsicòsi en animals libidinoses, coma los ases; per eles domina la colèra, la tiraniá, se reencarnan en bèstias de presa, lops, falcons, milans; per aqueles que domina la rason se reencarnan en animals gregaires, abelhas, Vèspas, formigas (Fedon, 81-82). Platon liga doncas transmigracion de las armas e retribucion de las armas e imortalitat.
- D"entre los neoplatonicians, la transmigracion es acceptada par Plotin (admèt quitament la metempsicòsi, Enneadas, III.4.2), Porfir, mas pas per Jamblic[11].
Pels Romans[modificar | modificar la font]
La religion romana èra multifòrma e en evolucion de contunh, influenciada entre autre per las cresenças religiosas dels territòris conquerits (subretot las divinitats de l'Orient mediterranèu).
Pasmens, de corents d'inspiracion orfica e pitagoriciana existiguèron totjorn a Roma, subretot dins las classas aisidas, los filosòfs e los artistas - e doncas la cresença en la metempsicòsi. Se tròba per exemple d'allusions a la transmigracion de las armas dins l'Eneïda de Virgili (VI, 713 et ss).
Dins lo judaïsme[modificar | modificar la font]
La doctrina de la reïncarnacion fas pas partit del judaïsme tradicional, que li preferís la nocion de resurreccion de la carn, que deu se passar aprèp l'arribada du Messias vengut liberar lp pòble josieu.
Pasmens, l'idèa de la reïncarnacion sembla aver estat presenta dins las cresenças popularas josievas. Sembla per exemple que fòrça josieus creguèsson l'arma d'Adam tornada en Sèt, puèi en Noé, Abraam e Moïses[12]. Pasmens, fòrça d'aqueles personatges essent pas mòrts mas foguèon "levats al cèl", cal distriar aquí entre assompcion e reïncarnacion. Lo judaïsme fa tanben mai d'una referéncias (per exemple : 2Reis 2:15) al fach per un profèta d'èsser "inspirat" per l'esperit d'un autre profèta, çò qui se diferencia tanbensus aquel punt de la reïncarnacion.
Qualquess comentaris dins los trabalhs de l'istorian josieu roman Flavi Josèp son a vegadas interpretadas coma una cresença en la reïncarnacion[13]. E mai, dins aqueles celebres Antiquitats judaïcas, Flavi Josèp explica que los Farisians, una de las escòlas de la filosofia josieva, semblavan creire a la possibilitat d'una novèla vida sus tèrra per aqueles que serián estats vertuoses - es a dire la reïncarnacion coma recompensa. La comunautat dels Essenians que vivián jos protectorat josieu sembla tanben qu'aguèt d'afinitats amb l'idèa de reïncarnacion[14].
Es en fach dins la Cabala, la tradicion mistica e esoterica josieva, que la nocion de reïncarnacion es mai presenta. L'obratge que ne tracta mai dirèctament es le Shaar Ha Gilgulim (La pòrta de las reïncarnacions). Es inspirat del Sefer Ha Zohar, lo Libre de l'Esplendor, l'un dels obratges mai importants de la Cabala. Lo concèpte utilizat en ebrieu es aquel de Gilgulei Ha Neshamot, o mai simplament gilgul, significant "cicle", neshamot essent le plural d' "armas". L'obratge descrich le "cicle" de las armas mejans diferentas vidas o encarnacions, las rasons d'aquel cicle, atal que los mejans permetent d'accelerar son evolucion esperituala.
La reïncarnacion es citada per de fòrça comentators importants, coma lo Ramban (Nahmanide), Menahem Recanti e Rabbenou Bahya. Dins fòrça libres de Rabbi Itshak Louria (Ari), redigits e transmeses per son principal discipòl, Rabbi Haïm Vital, d'idèas fòrt prigondas foguèron donadas al subjècte de la reïncarnacion. En mai, son obratge Chaar HaGilgoulim, “Las pòrtas de la reïncarnacion”, es consacrat exclusivament al subjècte; de detalhs i son donats subretot sus l’origina de las armas de fòça personatges biblics e en quin se son reencarnèron dempuèi aquel periòde fins al Ari.
Los ensenhaments del Ari e sa vision del mond s'espandiguèron aprèp sa mòrt coma una traïnada de polvera d'entre las comunautats josievas d’Euròpa e de l'Orient Mejan. De per abans, la reïncarnacion èra ja generalament una nocion plan acceptada pels Josieus, tan dins lo pòble que d'entre los elitas. Aprèp l'Ari, venguèt partida entièra de l’expression e del saber josieus e moiriguèt la pensada e los escrichs dels grands erudits e des dirigents, en començant pels comentators classics del Talmud (per exemple, lo Maharsha, Rabbi Moshé Eidels), fins al fondator del movement hassidic, lo Baal Chem Tov, atal que fins al líder del mond non hassidic, lo Gaon de Vilna.
Aquela tendéncia continua encara. Quitament los mai erudits que son pas coneguts per lor predisposicion al misticisme considèran la reïncarnacion coma un principi aquerit.
Un deks tèxtes que los adèptes del misticisme agradan citar es l’allusion al principi de la reïncarnacion dins lo vers seguent tirat del libre de Job: « Vesètz, tot aquò, Dieu lo fa dos o tres còp en favor de l’òme, per tornar la seuna arma de las broas de l’abisme e l’esclairar de la lutz dels vivents ». (Job, 33, 29-30)
En d’autres tèrmes, Dieu autoriza los umains a sortir de “l’abisme” (una de las expressions biblicas designant lo Guehinnom o “Purgatòri”) e a tornar dins lo mond “dels vivents” un segond còp e tanben un tresen s'es pas una multitud de còps. D’un biais general, los mistics veson dins aquel vers e dins d'autres une allusion pro clara al concèpte de reïncarnacion. Sa font vertadièra se tròba doncas enracinada prigondament dins la tradicion.
Dins lo cristianisme[modificar | modificar la font]
Argument d'una "censura de la reïncarnacion" per de rasons politicas[modificar | modificar la font]
Existís un movement de grops esoterics e "esperitalists" (per exemple lo movement espirit o la teosofia), sovent nascut al sègle XIX amb lo novèl d'interés per l'ocultisme, que creson en la reïncarnacion, e la presenton coma una cresença partejada per fòrça nombrosas religions e espiritualitats mejans las edats e los luòcs. Incluson dins aquela lista lo cristianisme de las originas. Per els, los primièrs crestians (o al mens una partida d'aqueles) cresián en la reïncarnacion, mas aquela cresença seria estat censurada e declarada eretja al segond concilo de Constantinòple, per de rasons politicas. Aquelas rasons politicas èran de prigonds conflites de poders entre l'Empèri roman d'Orient e l'Empèri d'Occident (Roma e Bizanci), entre las diferentas glèisas e patriarcats de la cretientat dels primièrs sègles, e subretot de conflites teologics importants entre las diferentas obedienças dels primièrs crestians, a una epòca que la doctrina crestiana faisiá encara l'objècte de vius debats: origenisme, monofisisme, nestorianisme, ortodoxes, eca.
Los tenents d'aquela tèsi se basan subretot sus de passatges dels Evangèlis, que comportarián segon eles drallusions veladas a la reïncarnacion (vejatz en dejos, Dins la Bíblia). Insistan sul fach que, se los Paires de la Glèisa condamnèron la doctrina de la metempsicòsi, se tròba mai d'una allusions ambigüas, que mòstran qu'èra al mens evocada. Atal per exemple per sant Augustin, sens dobte lo mai influent de totes los Pairs de la Glèisa, dins sas Confessions :
« Ditz me, Senhor... ditz me, succedèt mon enfença a una edat qu'aguèri viscut, interromput per una mòrt precedenta? Èra aquel que passèt dins lo sen de la meuna maire?... E abans aquela vida, Ò Dieu de ma joia, me trobèt endacòm, o dins un autre còrs? Per respondre, tròbi degun, ni paire, ni maire, ni l'experiéncia d'altrú, ni la meuna memòria. »
O encara, dins Contra Academicos :
« Lo messatge de Platon, mai pur e mai luminós de tota la filosofia, fin finala dispersèt l'ombre de l'error e brilha ara subreot a çò de Plotin, lo platonician, que sembla tan a son mèstre que poirièm pensar que visquèron al meteis temps, ou pusleu - perque un tan long periòda los separa - que Platon nasquèt de nòu en Plotin. »
Segon eles, existís efectivament un fais d'elements tendent a mòstrar que la cresença en la reïncarnacion - qu'atribuisson als primièrs crestians - seriá estat censurada per de rasons politicas.
Refutacion[modificar | modificar la font]
Pasmens, aquela vista es vigorosament contestada gaireben totes los teologians, subreot catolic.
Aqueles sostenon qu'aquela vision es sovent eissida d'un novèl anticlericalisme (per exemple, en França, a l'entorn del filosòf Michel Onfray), que negan lo dògma de l’istòria de la Glèisa per retenir sonque lo domèni politic.
Afirman que lo fach que los primièrs crestians èran d'en primièr "cresents", e que la doctrina de la metempsicòsi, quand existissiá, èra aquela de grops eterodòxes e minoritaris. Per eles, lo dògma de la Glèisa sus aquela question totjorn foguèt aquel de la resurreccion de la carn. Cap de Paires de la Glèisa ensenhèron la reïncarnacion, çò dison. Dempuèi Irenèu de Lion (vèrs 130-208), foguèt rebutada sens ambigüitat. Foguèt tanben lo cas per Tertullian, Ipolít o Joan Crisostòma. E per Augustin, afirma dins La Ciutat de Dieu :
« Es pas fòrça mai onorable, çò disi, de creire que las armas tornan un còp per totes dins lo lor còrs al moment de la resurreccion puslèu que de tornar mants còs dins diferents còrs? »
Quand los Paires de la Glèisa mencionan la reïncarnacion, es totjorn en passant dins un discors, e gaireben totjorn per la rebutar.
L'origenisme es a vegada evocat per sostenir l'idèa d'una cresença crestiana antica en la reïncarnacion. En efècte, al segond concili de Constantinòple en 553, evocat mai naut, l'origenisme e Origèna d'esperel (mòrt dempuèi tres sègles, mas que conservava granda influéncia), fogèron declaras anatèmas. Mas, l'origenisme constituís una doctrina vasta, e son rapòrt amb la reïncarnacion es pas clar. Çò vol dire l'origenisme, es la preexisténcia de las armas dal sen de Dieu, mas los exegètas divergisson sul punt de saber se Origèna ensenhèt la metempsicòsi o non. La frasa es pas clara: « S'es de saber perque l'arma umana obeís un còp al mal, un còp al ben, cal ne cercar la causa dins una naissença anteriora a la naissença corporala actuala. » Foguèt interpretat coma una validacion de la reencarnation, mas poiriá far referéncia a la preexisténcia de las armas. L'abotiment de la teologia d'Origèna es l'apocatastasi, es a dire lo pardon integral de totas las creaturas moralas - los umans, los àngels, mas tanben los demònis - e lor reconciliacion finala dins lo Reialme de Dieu.
De fach, dempuèi lo primièr concili de Constantinòple en 380-381, que donèt lo resumit dogmatic dels concilis precedents, lo credo crestian es definit. Es lo simbòl de Nicèu Constantinòple, qui se conclutz per : "esperam la resurreccion dels mòrts e la vida del mond a venir".
La cresença en la reïncarnacion s'opausa, doncas, al dògma de la "resurreccion dels mòrts" a la fin dels temps e à l'encarnation du Vèrbe devin en Jèsus Crist per salvar lo monde visible e invisible per una sela e unica encarnacion. Dins l'Apocalipsi, las armas dels sants gemegan jos l'altar de Dieu esperant que lo lor còrs lor sia rendut. Perque pel cristianisme, tanben l'arma que le còrs son unics, e constituisson la persona tota entièra. I a una unitat prigonda dels essères vivents, que fa que l'arma e lo còrs son indissociables - argument qu'Aristòtel tanben partaja.
Es la singularitat de l'encarnation (una arma dins un còrs) qu'exclutz la reïncarnacion dins lo cristianisme. Aqui es lo punt dicotomic entre la reïncarnacion e la fei crestiana "dogmatica" : alara que dins la reïncarnacion, lo còrs es pas qu'un "veïcul" o un "vestit" que l'arma cambia a cada nòva incarnacion, dins lo cristianisme la carn es nomenada tanben a ressuscitar.
Pendent son pontificat, lo papa Joan Pau II repetèt l'ostilitat de la Glèisa a la doctrina de la reïncarnacion.
Dins la Bíblia[modificar | modificar la font]
Qualques grops « espiritualistas » fan referéncia a de passatges dels Evangèlis que, segon eles, indicarián una cresença del cristianisme original dins la reïncarnacion. Pasmens, una interpretacion alternativa « non reïncarnacionista » pòt sovent èsser donat d'aqueles passatges.
Un exemple retengut dins l'Evangèli segon Joan Ch.3 (Jèsus e Nicodèma) : « Jèsus li respondèt: “ Òc, te lo declari, es la vertat: degun pòt veire le Reialme de Dieu se torna pas a nàisser de nòu. ” [...] Siatz pas espantat perque te diguèri: “ Vos cal totes nàisser de nòu. ” »
Citan tanben aquel passatge que los prèstres e los Levits demandon a Joan Batista « Sès Elia ? ». Existís en efècte un corent de la tradicion josièva que pensa que lo jutjament darrièr será precedit per un retorn sus tèrra del profèta Elia[15]. Joan Batista respondèt : « Lo sois pas » (Joan 1:21), mas la simple existéncia de la question es considerat per qualques coma un signe de la cresença en la reïncarnacion.
La confusion aquí es entre reïncarnacion e assompcion. En mai de la Verge Maria (segon lo dògma catolic), qualques personatges, istorics o miticss, coneguèron l'assompcion, doncas, coneguèron pas la mòrt: Enòc, Moïses, Elia. Ainsi, ges dins la Bíbla permet pas de dire que lo profèta Elia moriguèt efectivament. Lo tèxte evòca un « levament » cap al cèl sus un cari de fuòc (2 Reis 2:11). Los prèstres e los Levitas parlavan (benleu) d'un retorn d'Elia mas coma una entitat viventa e avent jamai conegut la mòrt.
E mai, 2Reis 2:15[16] e Luc 1:17[17] permeton de precisar aquela question: es possible que Joan Batista siá acompanhat per « l'esperit e la poténcia » d'Elia, sens qu'aquò significa per tant que ne siá la reïncarnacion (cf mai naut la nocion d'engendrament esperital).
Sul meteis subjècte, dins la pericòpa de la Transfiguracion, se pòt legir:
« E los discipòls li pausèron aquela question: "Que dison doncas los escribas, qu'Elia deu venir d'en primièr?"
Respondèt : "Òc, Elia deu venir e tot tornar en derch;
mas, vos lo disi, Elia ja venguèt, e l'an pas reconegut, mas lo tractèron coma lor calguèt. Quitament lo Filh de l'òme aurá el tanben a patir d'aqueles".
Alara los discipòls comprenguèron qu'aquelas paraulas visavan Joan Batista. »
(Matieu 17:12,13)
D'uns d'aquò encara concluèron que Joan Batista èra la reïncarnacion d’Elia. Mas la literatura josièva antica refusava l’idèa de reïncarnacion. Cal doncas mai probablament comprendre que Joan Batista es un autre Elia: çò qu’Elia èra per son temps, Joan Batista l’es pel seu (e aquò mai, coma l'avèm vist mai naut, que l'esperit d'Elia auriá inspirat Joan Batista).
I a tanben aquela question ambigüa que posèron los discipòls, dins l'Evangèli de Joan (9:2) a Jèsus, al subjècte d'un cèc de naissença: « Rabbi, quin pequèt? Aquel òme o los seus paires, per que siá nascut atal cèc? ». Çò que poirriá èsser interpretat coma suggerissent l'existéncia d'una autra vida (e doncas de pecats) abans aquela. En fach, s'agiriá aquí d'una question retorica. En efècte, dins la tradicion biblica, es de cotuma de creire qu'una malautiá pòt èsser una malediccion venent d'un pecat comes per se meteis o un membre de la seuna familha.
Al contrari, dins l'Lètra als Ebrieus, atribuit a sant Pau, es escrich: « Coma es reservat als òmes de morir pas qu'un còp, aprèp que ven lo jutjament, de meteis Crist, que s'ofriguèt per portar las pècas de mai d'uns, apareiserá sens pecar un segond còp a aqueles que l'atendon per lor salvament. » (Ebrieus 9:27-28) S'agís d'un dementit clar de la nocion de reïncarnacion. Pasmens, los tenents de la tèsi « reïncarnacionista » fan valer que lo mòt grèc hapax, tradusit per "un sol còp", pòt tanben significar « entièrament ». E mai, meton en dobte l'atribucion de la Lètra als Ebrieus a Paul, afirmant qu'aquel, dins sa Lètra als Galats (2:7-8), sa Segoda letra als Corintians (10:13-16) e subretot dins sa Lètra als Romans (15:20) totjorn nrguèt aver voler evangelizar los Josieus.
Al final, apareis doncas que lo dogma de las Glèisas crestians es de segur aquel de la resurreccion de la carn. Pasmens, demòra possible per de grops eterodòxes, d'inspiracion crestiana o non, de veire dins qualques passatges de la Bíbla, e subretot del Novèl Testament, d'allusions mai o mens metaforicas a la reïncarnacion, mas amb una libertat d'interpretacion dels tèxtes.
Los gnostics[modificar | modificar la font]
Dins lo movement crestian, es plan segur que pels gnostics que lo tèma de la reïncarnacion es mai explicitament present.
Lo tèrme "gnostics" designa un ensems de "sèctas" (dins lo sens de grops minoritaris) dels primièrs sègles aprèp Jèsus Crist, d'inspiracion crestiana mas tanben pro sincretica, incorporant dins lor doctrina de mithes orientals coma d'lements venent de la filosofia grèga, subretot del platonisme. Se trapan dins lo Jordan en Asia Menora, e subretot en Egipte. Las doctrinas gnosticas èran variadas, mas aviá en general per punt comun de considerar que l'encarnacion dins la matèria èra una trapadèla tenduda per un esperit malfasent, e que sola una coneissença initiatica (la gnosa, del grèc "gnôsis", coneissença) pòt permetre a l'arma de se liberar d'aquela trpadèla e tornar a la seuna puretat. Dins aquel contèxte, la reïncarnacion a una significacion negativa: alara que las armas mai evoluadas, que se liberèron mercé a la gnòsi, pòdon se jònher al divin, las autras son rebutadas cap al bas, tormentats en infèrn, abans d'èsser somesas a l'oblit de lor vida precedenta e remandat dins un nòu còrs. Los gnostics nomenant las reïncarnacions dels "transvasaments" (metaggismoí), coma de transferiment de preson en preson, de còrs en còrs.
Catarisme[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, los bogomils e los catars foguèron influenciats pel gnosticisme - e del meteis considerats coma erètges e combatuts per la Glèisa catolica per una crosada e l'Inquisicion.
Los catars cresián en la reïncarnacion, a la metempsicòsi e aquela cresença implicará per aqueles lo vegetarisme[18]. Lo catarisme se distinguís del rèsta dels corents crestians per la valor absoluda que dona a l'enebicion del murtre, e doncas pel fach que l'espand als animals susceptibles d'aver recebut una arma celèsta[19].
Atal se trapa d'indicacions explicitas: Doas femnas de Montalhon, vèrs 1300, discutavan de religion: « ma comaire, seriá un grand pecat de tuar aquela galina! – Es un tan grand pecat de tuar una galina coma se ditz? – Òc, perque dins la nòtra religion, las armas umanas, al sortir dels còrs dels òmes e de las femnas, se meton o s'introduson dins de galinas[20]. »
L'engendrament esperital[modificar | modificar la font]
Sens croire a la reïncarnacion, los crestians d'Orient son atacats a la nocion d’engendrament esperital. Segon aquela cresénça, una persona pòt, a un moment de sa vida, integrar en se las qualitats esperitalas d’una autra persona (sovent un sant), qu'aquela darrièra siá viventa o mòrta.
Dins l'islam[modificar | modificar la font]
La reïncarnacion figura pas mai dins l'islam que li preferís, coma las mai religions monoteïstas, la doctrina de la resurreccion.
De verses de l'Alcoran son a vegada interpretats coma anant dins lo sens de la reïncarnacion. Per exemple al vèrs 28 de la segonda sorata, "La Vaca" (Al Baqara), se ditz: « Cossí poirètz reniar Alla alara que vos donèt la vida, alara que ne sètz privat, puèi vos faguèt morir, puèi vos faguèt viure de nòu e fin finala vos tornaretz a EL ».
Mas una traduccion diferenta contradich aquela idèa: " Cossí poirètz reniar Dieu que vos donèt la vida en vos tirant del neient, que vos fara enseguida morir, puèi vos ressuscitara, per vos tornar a El? "
E mai, se tròba una influéncia del gnosticisme pels musulmans chiitas, subretot dins la fei druze e alaoïtas. Los druzes e les alaoïtas creson, se dich (lors doctrinas son teoricament secrètas), a la metempsicòsi.
Pasmens, l'islam ortodòxe condamna fermament aquela doctrina.
Dans l'indoïsme[modificar | modificar la font]
La reïncarnacion es una de las cresenças centralas de l'indoïsme. En tota probabilitat, es dins aquela religion (ou cultura compausada de diferents corents religioses: vaishnava, shivaïsme, shaktisme, eca., eles meteisses sosdivizats) que s'establiguèt un concens teoric e filosofic sus la question (mercé subretot a la Bhagavad Gita (un libre del Mahabharata), qu'es pas un obratge sectari, mas una referéncia partejada per totes los indós, coma lo Ramayana[21]). Mas segon l'antropològ Robert Deliège, aquela cresença es luènh d'èsser solidament ancorada en Índia[22]. Per unes, la reïncarnacion es una certitud, per d'autres, una possibilitat, per d'autres encara, una interrogacion. La cresença en la reïncarnacion coexistís tanben amb d'autres nocions, que la contradison.
Pels indós, al moment de la mòrt, l'arma, lo principi vital, se separa del còrs e de l'esperit (mental o intellect, budi) que se desagregan en tornant als elements primordials »[23] : cal pas confondre l'arma e l'esperit dins l'indoïsme (o tanben dins lo jaïnisme) : son doas causas diferentas[24] : l'arma es eternala, sens començament ni fin, es la vida ilimitada, alara que l'esperit naís puèi morrís, e es somis a l'ego o ahamkara, e a la destruccions e creacions ciclicas[25]. Encara, budi (mental, intellècte, esperit) pòt se traduire per « còrs subtil », alara que lo còrs comunament admes es nomenat « còrs grossièr » : i a doncas pas de distincion de natura dins l'indoïsme entre còrs e esperit, mas de gras : èsser mèstre del seu còrs significant èsser mètre de la racina qui dirigís lo còrs : l' esperit, o còrs subtil[26].
Segon lo mèstre Yagnyavalkya (630-583 AbC.), totas las creaturas, que l'òme, subisson a la los mòrt una dissolucion: le sang torna a l'aiga, lo còrs torna a la tèrra, lo buf al vent, la vision al solelh e l'intellèct (o esperit) torna a la luna ; mas las « accions non remuneradas » se reünissent per s'incarnar se nòu dins un crs, jos una forma o una autra (vegetala, animala...)[27].
Segon la tradicion indoa, mancar sa liberacion (moksha) del cicle de las reïncarnacions (samsara) essent uman, indutz qu'aquela arma, autrescòps demorant una forma umana, deuriá se reencarnar 8 400 000 còps jos una autra mena qu'una forma umana (animala, vegetala...) per trovèr de nòu naissença al sen d'un giron uman[28] ; aquel principi es tanben illustrat pel poèta sant Tokaram, que cantaca  :
-
- « Corta ma consciénça, corta mon intelligéncia,/ corta la vida que lisa entre los meus dets : / soi pasta de pecat ! Ò ! escota me, Tu (Vitthal/Krishna) qu'es pastat lo Veda./ Cossí desrabarai las meunas pècas?/ sès fibras del meu èssen son de fibras de pècas:/ foguèt, soi, deu èsser,/ pas de fin dins lo cicle de las meunas vidas./ Lor pesantor me faguèt renàisser 8 400 000 còps :/ mon còrs actual, un teissit de tres gausiments./ La gàbia del meu destin, un granièr/ que s'amassanr las naissenças, las creissenças e las mòrts./ Quand mon arma vivente (jivatman) daissa sa casèla transitòria,/ los elements qu'aquèla bastiguèt s'esparpilhan :/ son reünits, son esparpilhats, son amassats/ coma de granas craucas e vuèitas./ Lo meu paire, la meuna maire, lo meu fraire,/ la neuna femna, los meis enfants, tota la meuna familha:/ de fustats flautantas que l'aigada d'un flum semblant,/ que ròtla un temps,/ e que los remolins dispèrsan leu./ Agís, ò Donaire de gràcia,/ suprimís la meuna ignorança :/ sès, ò Janardana, tota pitiat :/ als teus pès qu'agafa, Toka te ne suplica. »
La font dels pecats es atal l'ignorança (agyan) de la vertadièra natura de las distincions illusòrias, que la vertadièra natura es d'èsser pas[29]. Dins l'indoïsme, al contrari del jaïnisme e al bodïsme, es Dieu (o l'Absolut), qu'accòrda en darrièr luòc la liberacion del cicle de las reïncarnacions (l'arma arriba pas per los seus sols esfòrts al moksha), Gràcia obtenguda, per exemple, per l'identificacion del seu Se (principi vital, arma, atman) amb lo Braman (Dieu, Absolut, arma universala), e aquò, amb diferents mejans (Iòga classic de Patanjali, Bhakti yoga, eca.). La deliurança indutz doncas, dins l'indoïsme solament (e quin que siá lo corent, levat la filosofia samkhya (qu'es la basa del Iòga Sutra), que demòra silenciós sus la question, sus Dieu), la gràcia de Dieu, que permet de « far sortir l'òme » del cercle[30].
Segon lo Bhagavad Gita, « L'arma encarnada rebuta los vièlhs còrs e torna se vestir, coma un òme cambi un vestit per un nòu »[31]. L'arma transmigra doncas de vida en vida: « Perque certana la mòrt per aquel que nasquèt, e certana la naissença per aquel qu'es mòrt »[32].
La reïncarnacion es tanben presenta dins lo jaïnisme, amb la meteissa nocion d'arma, autra granda religion tradicionala d'Índia.
La reïncarnacion es doncas una cresença fondamentala dels indós e una basa per lor seus sièis sistèmas filosofics classics (darshan) ; los indós estiman que creire pas en la reïncarnacion, es creire al neient, çò qu'es un pecar (tot existís, jamai i a res, la mòrt es pas neient perque lo pròpi del neient es d'existir pas)[33]. Una tala corsa es doncas sens començament, veire sens fin : le dvaita del filosòf Madhva considèra qu'i a d'armas que jamai se liberaran del cicle de las reïncarnacions (reïncarnacion sens fin, o ben destinacion finala dins un infèrn imortal) ; i a tanben d'armas de mahatma que preferisson demorar d'entre los vivents terrèstres, coma Karni Mata, sadhvi que s'encarnariá atal en rat blanc al temple de Deshnok, Jambheshwar Bhagavan, mèstre del bishnoïsme, qu'auriá causit de se reencarnar en antilòpa, que lo poèta sant Kabir queauriá causit de morir dins un luòc qu'aqueles qu'i decèdan tornan nàisser en ase segon la cresença populara. I a doncas pas consens sus la reïncarnacion, sus las questions d'òrdre cultural pel mens.
Lo procediment de la reïncarnacion dins l'indoïsme[modificar | modificar la font]
Pels indós, lo còrs e l'esperit (mental, intellècte, budi) son pas que d'envolopas temporàrias. Quand arriba lo moment de daissar l'incarnacion fisica temporària, l'arma encarnada o Jivatman, s'atribuís una novèla naissença o pòt esperar enfin la liberacion o moksha (existéncia vertadièra, eternala,) se defa los ligams que l'estacava a l'existéncia temporala, transitòria. Se lo karman accumulat pòrta lo fruch de trop d'actes negatius (las accions marridas), l'atman s'encarna dins un novèl còrs sus una planèta coma la Tèrra (o inferiora que compausa l'infèrn), per i patir lo pes e la retribucion de las seunas marridas accions. Se lo seu karman es positiu, anará viure coma un dieu o deva, sus una de las planètas celèstas (superioras a la tèrra, o paradís). Un còp desanar lo seu karman, l'arma tornará sus tèrra dins un autre còrs al sen dels essères vivents de la Tèrra (aquela concepcion de las causas es a l'origina de la casta). Aquel cicle es nomenat samsara. Per trencar aquel cicle perpetual, se deu viure de biais que lo seu karman siá ni negatiu, ni positiu, mas desinteressat, segon aquel vers de la Bhagavad Gita :
-
- « (7) Aquel que, vodat al iòga, es pur, mèstre de se, ten los seus senses someses, per qual son arma se confond amb l'arma de totes los essères, quitament s'agís, es pas solhat. (8) L'adèpta del iòga es fondat, de vertat, a estimar qu'agís pas. Que vei, qu'ausís, que tòca, que sentís, que manja, que camina, que dormís, que respira, (9) que parla, que larga o qu'aganta, que dubrís los uèlhs o que se cluca: tot aquò, son per el de senses reagissent al contacte d'objèctes sensibles. (10) Aquel qui, fondant en Braman totes los actes, agís en plen destacament, lo pecat s'estaca pas a el pas mai que l'aiga a la fuèlha du lotus. (11) Lo còrs, lo manas (organ central de percepcion qui se superpausa al cins senses), l'esperit, los quita senses atal parfèctament degatjats, los iògins, agissent fòra de tota estacament, trabalhan a la purificacion interiora. (12) Aquel que practica lo iòga s'afranquís del fruch dels actes e capita la patz imutable; aquel que lo practica pas, estacat al fruch jos la pujada du desir, demòra ligat. »}
Lo iòga, o mai corents indós, li ensenha lo mejan de capitar a aquel resultat, l'indó avet lo léser de causir lo metòda que li conven mai en foncion de las escòlas de filosofia indiana. Ara, l'indó, perque viu al kaliyuga, epòca que le dharma es mai corromput, causís la via del Bhakti iòga o de la devocion (çò que vòl pas dire qu'exclusís d'autres mejans religioses o filosofics[34]).
Segon d'autras fonts[modificar | modificar la font]
Segon Alain Daniélou (dins (fr)le destin du monde d'après la tradition shivaïque) aquela teoria fa pas partit ni de l'ancian shivaïsme, ni del vedisme. Seriá estat incorporada a l'indoïsme tardièr e vendriá del jaïnisme que la transmetèt al bdisme puèi a l'indoisme modèrne, que comencèt vèrs 500 ApC. (los indós ne creson pas en aqulas distincions cronologicas e istoricas).
Segon l'indoïsme, totas las creaturas son compausadas de l' atman (lo Se, l'arma, lo principi vital) dons l'absolut, del jivatman (lo Se, l'arma encarnada) dins l'existéncia, e de l' ahamkara (l'ego, lo « ièu que ditz ièu per s'opausar als autres »)[35]. De ces deux parties (atmân et ahamkara) l'una es permanenta, non nascuda, universal : lo Se ; l'autre es impermanenta, creada e individuala : lo ièu. Per l'indoïsme, i a pas reïncarnacion de l'individu (del ièu : lo còrs e l'esperit son dissolguts) mas demòra la transmigracion (o reïncarnacion) del Se, de l'arma, del principi vital.
Quelques tèxtes sus l'universalitat del Se :
"Es qu'un Se per totes los essères" Katha Upanishad
"Aquel Se en vertat es l'univèrs entièr" Chândogya Upanishad
"Es pas nascut e morrís pas" Katha Upanishad
Segon Ananda Coomaraswamy (dins La significacion de la mòrt), la reïncarnacion ven d'una incompreneson populara de la doctrina de la transmigracion e fa pas partit de las doctrinas indoas. Arthur Schopenhauer, dins lo Monde coma volontat e representacion, vesiá en ela una metafòra per explicar l'identificacion necessària de l'individu amb tota creatura, amb tot çò que viu, car dotada del meteis « voler viure ».
Dins le bodisme[modificar | modificar la font]
La reïncarnacion (punarbhava, renaissença) es una de las caracteristicas mai coneguda dels tèmas del bouddhisme. Cal pasmens remarcar que lo bodisme crei pas en l'existéncia d'una "arma" ni d'un esperit[36],[37], perque çò que nomenan citta ("mental còr") es pas una arma imortala ; mai precisament es al concèpte indoïsta d'atman, lo Se, que lo bodisme opausa l'idèa d'anatta, lo non se, l'impersonalitat que fa una caracteristica de tota causa: i a pas de se que se reencarna mas « cada causa es sens se ».
La pensada del mai grand nombre - que s'agisca d'Occidentals o d'Orientals - consistís de creire que la personalitat, lo ièu e sos agregats se reencarnan. Atal, es possible de dire o de creire que siam dins una vida passada, un faraon o une prostituida, eca. Atal s'explica qualques impressions de "ja vist", qualques eproas de la vda o... amor subte!
Mas lo bodisme prepausa, a la plaça d'una arma e d'un còrs, la distincion de cinc agregats d'estacament, skandha. Agregat descriu l'individu coma un ensems de fenomèns diferents ; estacament insista sul fach qu'aqueles constituents son pres per un èsser, per un ièu, e conduson a s'estacar a aquela idèa d'ego, aquí qu'i a que de fenomèns efemèrs, impersonals e insatisfasents : son las tres caracteristicas de tot fenomèn condicionat.
Alara que l'expression « reïncarnacion » pòsca figurar dins qualques traduccions, lo tèrme mai emplegat es aquel de « renaissença ». I a ben, en efèctz, una continuïtat - la mòrt significa pas que lo condicionament s'acaba. Lo samsara forma atal un cicle de vidas que s'encadenan las unas aprèp de las autras segon la lei de causalitat. La sofrença atal se perpetua de vida en vida; mas segon Budagosa, cada vida dura, en realitat, qu'un sol instant.
S'i a doncas continuïtat, aquela darrièra es interpretada diferentament per las diferentas escòlas bodicas. S'i a pas d'arma, ont'es la continuïtat? Aquela question de l'interpretacion se manifèsta clarament dins l'estudi qu'es facha de la coproduccion condicionada. Aquel ensenhament prepausa de detalhar los diferents fenomèns que son dependents los uns dels autres e que fan que la sofrença se perpetua de vida en vida. Lo karma es responsable d'aquela perpetuacion. Segon Ajahn Brahm[38], l'analogia que permet mai d'explicar que pòsca i aver renaissença sens qu'aja per tant una arma que perdura es aquela, classica, de la manga: un clòsc de manga donará naissença a un nò manguièr que manifestará de nòu los caractèrs de la manga d'origina, sens que per tant un sol atòm d'aquela manga foguèt transmes. Lo karma es doncas comparable al còde genetic: es una informacion qu'es transmesa, es pas une entitat duradièra que transmigra de còrs en còrs.
Segon qualques escòlas, la renaissença es imediata: al moment del decès correspond la consciença de morir e succèda alara una consciença de renàiser. Pel bodisme tibetan, la mòrt implica d'estadis intermediaris, los bardo.
Pel bodisme chinés, tal que descriu dins lo roman esoteric, legendari e istoric "Lo Viatge en Occident" (Peregrinacions vèrs l'Oèst) de Wu Cheng'en, l'aicí bas coma l'al delà constituisson doas formas d'illusion, d'irrealitat, e quitament s'aquela vision de la realitat demòra irreala, ela tanben, es la sola basa d'experiença qu'avèm.
Aquela question de doas realitats es exemplar de las diferentas apròchas filosoficas dins lo bodisme ; se totas aquelas brancas distinguisson una realitat purament convencionala e una realitat darrièra, paramartha, l'analisi que se ne fa varia singularament.
Serge-Christophe Kolm dins son libre (fr)Le Bonheur-liberté (PUF, 1982) distinguís lo nivèl de cresença populara que la reïncarnacion es vist coma una realitat del mond fisic, alara que los nivèls mai elevats del bodisme, lo bodisme prigond (pasmens i a qu'un sol e unic veïcul prigond comun a totes los bodistas), dona a aquel concèpte solament un sens de parabòla, una mena imaginada e simplificada de definir un concèpte tròp complèxe per èsser deliurat als fidèls incapable a lo comprendre. La reïncarnacion deu doncas pas mai èsser considerada coma una realitat objectiva mas coma una transcendéncia esperitala.
Per aquel que crea pas en la reïncarnacion, le kalama sutta li ensenha quatre consolacions, que la segonda es: «Supausam qu'aja cap d'al delà e qu'aja cap de fruch, resultat, d'accions fachas, bonas o marridas. Pasmens, dins aquel mond, aquí e ara, liure d'òdi, liure de marridesa, san et salve, e aüros, me mantendrai».
Quina que siá l'interpretacion de la « renaissença », lo bodisme l'ensenha pas que dins una tòca, e l'ensenhament a de sens que dins l'objectiu de metre un tèrme a la sofrença. Gautama Boda analisèt pas solament l'insatisfaccion, mas ensenhèt las quatre nòblas vertats, presentant l'origina de l'insatisfaccion, sa cessacion e la via qu'i mena.
La renaissença coma èsser uman (« preciosa » segon los tèxtes, perque a l'encòp pauc probabla e sola capabla de menar a l'Incondicionat) se presenta alara coma una bèla occasion de sortir del cicle de las existéncias, aquí que las bassas existéncias lo permeton pas e que los dieus son pas conscients de la sofrença.
Aquelas darrièras remarcas devon pas amagar la divergéncia de punts de vista entre escòlas bodistas: se metre un tèrme a la sofrença es opinion consensuala, quina via se deu privilegiar? Lo corrent del Bodisme hinayana privilègia lo desvelh personal, l'èsser venent atal un Arhat e daissa lo samsara per capitar lo Nirvana, alara que las escòlas Mahayana favorisan lo despertament altruista de Bodisattva, aquel darrièr demorant volontàriament dins lo Samsara per ajudar los demai a se despertar. Lo disciple renòncia doncas d'esperel a l'estat de Boda, perque sap qu'en penetrant dins lo Nirvana daisa lo cicle de las renaissenças dins lo Samsara per gausir de la justa retribucion que li val son ascèsi e sos actes[39].
La renaissença es pas un « article de fe » del bodisme (quitament s'un metòde es indicat dins los tèxtes per ver la seunas existéncias passadas, per projeccion de l'esperit dins lo quatren dhyana). A la diferéncia dels concèptes essencials d'Absolut (nirvana) e d'anatman, que son caracteristics del bodisme, lo tèma de la renaissença que de la vida futura pòt èsser ignorat (çò que fa le Zen per exemple, que se preoccupa abans tot de l'« aicí e ara »), quitament se fa pas de dobte pels meditants avançats.
A l'epòca contemporanèa[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Es cap a la fin del sègle XIX que la reïncarnacion fa un grand retorn en Occident, jos la dobla influéncia d'un reviscol d'interès per l'ocultisme e de l'estudi mai sistematic de las religions vengudas d'índia (indoïsme e bodisme) pels antropològs e filosòfs occidentals (coma Schopenhauer).
Qualques grops "esoterics" plaçan la reïncarnacion (o pel mens una version occidentala de la reïncarnacion) al còr de lors ensenhaments. D'entre aqueles, se pòt citar la Teosofia, fondada per Helena Blavatsky en 1875.
E mai, la doctrina esperita, codificada per Allan Kardec dins Lo libre dels Esperits en 1857, es en partida fondada sus la cresença en la reïncarnacion[40].
A l'ora d'ara, la continuacion d'aquela tradicion se tròba dins lo movement ditz New Age.
Consideracions generalas[modificar | modificar la font]
La concepcion occidentala de la reïncarnacion es una evolucion de l’idèa antica e orientala. Mas, alara que l’indoïsme, lo bodisme e le jaïnisme considèran la reïncarnacion coma una catastròfa – la tòca de la vida essent de se liberar del cicle de las existéncias dins ambedos cases – fòrça Occidentals creson que la reïncarnacion es desirable. En efècte, s'aprenèm per cada encarnacion, nos personatges pòdon pas que venir mai elaborats e complèxes. Las leis de la destinada e del karma governan lo procediment de la reïncarnacion. "Karma" es un tèrme sanscrit qui significa "accion reaccion" e a son equivalent dins lo tèrme grèc de Nemesis, "la divessa dels uèlhs bendats" representa lo costat tant impersonal qu'universal d'un principi que regís totes los domènis d'existéncia, e pas solament aquel de la reïncarnacion. Aquela lei de necessitat dirigís tot lo creat e es perque es al sen primièr, despietadós. Per qualques personas, la reïncarnacion visa a explicar la rason de las inegalitats entre los essères umans, lo perque de qualques espròvas encontradas, e justifica tanben l'existéncia de la mòrt. La mòrt es pas mai la cessacion de vida, mas lo preludi a un temps bilanç (dins un "luòc" que d'uns nomenon en Orient lo kamaloka) que mena a causir lo contèxte d'una novèla naissença d'una durada mai o mens longa.
En tèrme de "justificacion" de la misèria, cal plan precizar que se, per exemple, un ven a decedar pendent una catastròfa naturala, es ben "en rason" d'aquelas accions passadas qu'aquela persona se trobava aquí a aquel instant, sens que siá necessàriament obligat de qualificar aquò de ben o de marrit. S'objècta alara a vegada que qualques personas sofrisson "a causa de lor naissença". E es entre autres un argument que ven ajudar la cresença en la reencarnadion: tala naissença es, ela tanben, l'efècte d'actes passats, accomplits dins una existéncia anteriora.
En consequéncia, s'interessar a la reïncarnacion, es tanben tentar de penetrar los mistèris de l'aprèp vida e de las eventualas vidas successivas, de las vidas passadas sus aquela Tèrra compresa, veire sus d'autras planètas abitadas.
Augmentacion radicala de l'esperança de vida e reïncarnacion artificiala[modificar | modificar la font]
Foguèt suggerit qu'una forma de reïncarnacion artificiala (sens mòrt reala) poiriá èsser creada. Es una d'aquelas idèas visant a nuanciar aquele que ditz qu'une esperança de vida grandament aumentada (o quitament l'imortalitat) seriá sinonim d'anuèg. Aquela idèa s'inscrich dins lo corent transumanista.
Los sovenirs d'un èsser vivent poirian èsser totalament ou en partida escafat. Poiriá alara descobrir de nòu çò qu'oblièt volontàriament, benleu quitament dempuèi l'estadi de la naissença. Poiriá alara viure una novèla "vida".
De scientifics s'interesson ja a de tractaments permetent d'obliar d'experienças especificas (d'eveniments traumatisants), e las recercas actualas sus l'amnesia revèlan de contunh los mecanismes de l'oblit.
Dins lo contèxte mai futurista del d escargament de l'esperit sus ordinator, l'escafament de sovenirs selectionats poiriá èsser una simple formalitat.
Ian Stevenson[modificar | modificar la font]
Une reflexion « scientifica » sus la reïncarnacion foguèt animada als Estats Units d'America fins a 2002 (an dels seus 82 ans) pel Canadian Ian Stevenson que se disiá qu'èra o un grand mistificator, o le Galilèu del sègle XX. Las conclusons oficialas de Ian Stevenson son fòrça prudentas. Stevenson comptèt 2 600 cases, mas ne publiquèt 64 de biais complèt, en sièis gros volums que foguèron publicats en anglés per las Premsas de l'Universitat de Charlottesville. Dins totess los cases, los diches dels enfants pretendent se sovenir de lors encarnacions anterioras foguèron verificadas. E dins lo darrièt libre que publiquèt, apondèt 6 observacions reculhidas en occident, perque las 64 observacions primitivas foguèron unicament reculhidas dins de civilizacions qu'acceptavan l'idèa de la reïncarnacion [41]. De mèstres bodistas de formacion scientifi a coma Ajahn Brahm considèran los trabals de Stevenson coma fòrça fisables e constituent una pròba scientifica de la reïncarnacion, regretant que la comunautat scientifica los ignora[42].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Helena Blavatsky, The voice of silence, 1889, La Voix du Silence, Ed: Adyar.
- (fr)Paul Carus, L'Évangile du Bouddha raconté d'après les anciens document, 1894, traduction Milloué, 1902, Ed: Aquarius.
- (fr)Jean-Marie Détré, La Réincarnation et l'Occident, tome 1 et 2, éditions Triades.
- Bahram Elahi, La voie de la perfection, ed: Albin Michel
- (fr)Narada Thera, La doctrine bouddhique de la Re-naissance, 1979, ed: Librairie d'Amérique et d'Orient-Adrien Maisonneuve.
- (fr)Sogyal Rinpoché, Le Livre tibétain de la vie et de la mort - Ed: Table Ronde (livre tiré du Bardo Thödol).
- (fr)Jan van Rijckenborgh, Le Mystère de la Vie et de la Mort - Ed: du Septénaire. Rose-Croix.
- (fr)Rudolf Steiner, La Science de l'Occulte (1911), ed: Triades, 1993. Anthroposophie.
- (fr)Ian Stevenson, Vingt cas suggérant la réincarnation (1966, 1973), trad., J'ai lu, 2007, 667 p. Enquèsta scientifica sens concluson trancada.
- (fr)Didier Treutenaere, Bouddhisme et re-naissances dans la tradition Theravāda, Asia, ed: Librairie d'Amérique et d'Orient-Adrien Maisonneuve, París, mai de 2009, ISBN:9782953405606. Un obratge de referéncia sus la question de las renaissenças du punt de vista del bodisme mai ancian : 600 p.
- (fr)G. Wachsmuth, Réincarnation, processus de métamorphose, éditions Triades.
- (fr)Michel Tramontane, esc. Michel Teston, De la psychanalyse à la réincarnation, 1985, ed. Teston, 07530 Antraigues (France).
- Maupassant, le docteur Heraclius Gloss 1876
Filmografia[modificar | modificar la font]
- The Eye 2 (per Danny Pang e Oxide Pang, 2003)
Nòtas e Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)A comparative study of religions par Y. Masih, page 37 éditions Motilal Banarsidass
- ↑ name=iel (fr)Le yoga, immortalité et liberté, Mircea Eliade, éditions Payot.
- ↑ name=iel
- ↑ name=iel
- ↑ (en)A History of Yoga By Vivian Worthington, page 35, 1982 Routledge
- ↑ (fr)[1]
- ↑ (fr)Louis Renou et Jean Filliozat, L'Inde classique, t. I, p. 342, 334.
- ↑ « Encara foguèron los Egpcians que, los primièrs, de dire que l'arma umana es imortala e qu'al moment que lo còrs perís, ven se lotjar dins un autre èsser vivent que naís alara; que, quand demorèt torn a torn totas las espècias terrèstras, aquaticas e aerianas, alara penètra de nòu dins lo còrs d'un òme al moment que naís, aprèp una migracion de tres mila ans.» - Erodòt, Enquèsta, II, 123.
- ↑ (de)H. Bonnet, in Reallexikon der ägyptischen Religionsgeschichte, Berlin, 1952, p. 76 ss.
- ↑ (fr)Orphée, poèmes magiques et cosmologiques, Les Belles Lettres, 1993, p. 145.
- ↑ (en)Richard Sorabji (dir.), Animals Minds and Human Morals, Ithaca, 1993, p. 188-194.
- ↑ (en)Rabbin Moïse Gaster, Encyclopaedia of Religion and Ethics, article "Transmigration".
- ↑ Per exemple dins La guèrra dels Josieus, dons l'exortacion facha als soldats josieus de se suicidar pas (per evitar d'èsser capturats pels Romans) : « Los còrses, de segur, son mortals per totes lo vivents e constituits d’una matèria corruptibla, mas l’arma es per jamai imortala e demòra dins los còrses coma una parcèla de Dieu… Savètz pas qu'aqueles que quitan la vida segon la lei de la natura… i gagnan una glòria eternala; que lor seus ostals e lor seuna familha son afermidas; que la lors seunas armas demòran puras e secorreires, qu’obtienon la plaça mai santa dins lo cèl que, mercé al cicle de las edats, tornan demorar encara dins de còrs saints? Mas aqueles qu'an la foliá de portar las mans contra eles meteisses, un Adès mai escur recep lors armas...»
- ↑ veire los libres d'(fr)Anne Givaudan e Daniel Meurois
- ↑ "Vaquí, vos enviarai Elia, lo profèta, abans que lo jorn de l'Eternal arribe." - Malaquia (IV:5)
- ↑ « Los fraires profètas lo vegèron a distança e diguèron: 'l'esprit d'Elia se repausèt sud Elisèu!' ; venguèron a son encontra e se prosternèron a tèrra dabans el. » - 2Reis 2:15
- ↑ (parlant de Joan) « Caminará dabans el amb l'esperit e la poténcia d'Elia, per tornar lo còr dels paires cap als enfants e dels rebèls a la prudéncia dels justes, preparant al Senhor un pòble paln dispausat. » - Luc 1:17
- ↑ (fr)René Nelli, La vie quotidienne des Cathares du Languedoc au XIIIème siècle, ISBN 978-2-253-03163-5
- ↑ name=lvqdc
- ↑ name=lvqdc
- ↑ name=lhmb
- ↑ (fr)Les hindous croient-ils en la réincarnation ?, Science Humaine
- ↑ name=lhmb
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
lhmb.
- ↑ name=lhmb
- ↑ name=lhmb
- ↑ (fr)Encyclopédie des religions, Gerhard J. Bellinger, ed:le livre de poche.
- ↑ (fr)Trésor de la poésie universelle, Gallimard.
- ↑ name=pdp
- ↑ name=pdp
- ↑ Bhagavad Gita 11, 22
- ↑ Bhagavad Gita 11, 27
- ↑ name=lhmb
- ↑ name=lhmb
- ↑ name=lhmb (fr)L'hindouisme, anthropologie d'une civilisation, Madeleine Biardeau, Ed: Flammarion
- ↑ (fr)Les bouddhistes croient-ils en la réincarnation ?
- ↑ (fr)Brève présentation du bouddhisme
- ↑ "Reincarnation - Here We Go Again" (en)Reincarnation - Here We Go Again
- ↑ (fr) La Voix du Silence - Traité mystique tibétain, ed: Adhyar.
- ↑ "Es a la mitat del sègle XIX qu'aquela doctrina coneguda un grand succès dempuèi la sortida del primièr dels cind obratges que constituava lo corpus sacrat. Fondada sus la cresença en la reïncarnacion d'un meteis esperit dins de còrs diferents al long dels sègles, s'insèra dins un movement de pensada a l'encòp scientific e filosofic que se desvelopèt en França abans la Revolucion ...(fr)" Marion Aubrée, La nouvelle dynamique du spiritisme kardéciste, Institut de l'information scientifique et technique, CNRS, 2000.
- ↑ Ian Stevenson, Vint cases suggerissent lo fenomèn de reïncarnacion. L'enquèsta mai seriosa al mond
- ↑ name="Reincarnation - Here We Go Again"
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sus livres-mystiques.com L'article obligat de l'autor : André Savoret dins sos (fr)"Nombreux extraits de la revue Psyché " a la rubrica "Divers" sus livres-mystiques.com.
- (fr)Saviessa Primordiala
- (en) Does rebirth make sense ? Critica d'une interpretation imatjada de la re naissénça pel monge bodiste Bhikkhu Bodhi.
- (fr)Origèn e la reïncarnacion o la pegrinacion
- (fr)Carus : Identitat z non identitat
- (fr)Jacques Breyer
- {{fr}Reencarnacion l'ipotèsi que destorba. Philippe Lassire


c: text/html

text:
Analema
L'analema es la corba que descriu las posicions successivas del Solelh dins una meteissa ora pendent un an observada dempuèi una meteissa posicion. Se cada jorn de l'an, a miègjorn, marcam la posicion del Solelh, pendent un an aurem obtengut una corba, qu'a una forma aproximativa de uèit.
La posicion del Solelh observada càmbia cada jorn a causa de l'inclinacion de l'axe de la Tèrra e a causa de l'excentricitat de l'orbita terrèstra. La compausanta axiala de l'analema mòstra la declinason del Solelh mentre que la compausanta transversala ofrís una informacion sus l'equacion del temps, la diferéncia entre lo temps solar aparent e lo temps solar mejan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Tànger
Tànger (en arabi : طنجة, Tanja, en berbèr ⵟⴰⵏⵊⴰ ; en grecoroman : Tingis) es una vila del nòrd de Marròc. Es lo cap luòc de la region de Tànger-Tetoan e de la prefectura de Tànger-Asilah. Situada al tèrme nòrd del país, la vila es la principala pòrta de Marròc sus Euròpa, qu'es separada pels 14 km de l'Estrech de Gibartar. Sa populacion èra de 669 685 abitants al cens de 2004[1], ne fasent la cinquena vila du Marròc. Tànger es la sola vila du Marròc que dona sus l'Ocean Atlantic e la Mar Mediterranèa. Es escaissida « la vila dels estrangièrs » aprèp las nombrosas colonizacions (los fenicians, los romans, los vandals, los arabis, los portugueses, los angleses, los franceses e los espanhòls).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tànger es situafa dins la baia del meteis nom, dibèrta sul tèrme occidental de l'Estrech de Gibartar, a prèp 15 quilomètres de las còstas espanholas. D'en primièr establida sul puèg de la casba, la vila s'espandiguèt pauc a pauc suls massises a l'oèst cap al cap Spartel (replan del Marshan, Vièlha Montanha) puèi, lo long de la plaja, cap al cap Malabata. Malgrat aquel relèus, son site presenta pas de malhum idrografic notable.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Tànger es de tipe mediterranèu temperat per l'influéncia oceanica e lo buf del chergui, presentant quatre sasons plan marcada: ivèrn doç e umid, estiu tebés e sec, intersasons gaireben pauc pluviosas. Pasmens la vila patís sovent de violents fenomèns meteorologics coma lo vent fòrt e las pluèjas intensas (ex: 200 mm de pluèjas en una jornada, lo 23 de novembre de 2008). Las precipitacions son compresas entre 700 e 1000 mm per an. Per las temperaturas, lo recòrd de fred es -4,2 °C lo 28 de genièr de 2005 e pel recòrd de calor es 43,5 °C lo 1er d'agost de 2003. [2]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aprèp una preséncia feniciana, que demòran doas pichonas necropòlis, la vila foguèt vertadièrament fondada al sègle V AbC, pels cartagineses que ne faguèron un establiment (Tingi). En 146 AbC, a la casuda de Cartage, la vila es restacada a la Mauritània e venguèt una colonia romana (Tingis) ligada a la província d'Espanha. Tànger ganhèt una tan granda importança, que venguèt, vèrs lo sègle III, la capitala de la Mauritània Tingitana. Al sègle V, Tànger foguèt occupada pels vandals. Desliurada jol reialme de Justinian, al començament del sègle VI, foguèt restacada a l'Empèri Bizantin.
Lo general omeia Moussa Ibn Noussaïr s'interessèt a Tànger per sa posicion estrategica e es de per aqui qu'en 711, commencèt la conquèsta d'Espanha per las tropas de Tariq ibn Ziyad. Pendent los cinc sègles que seguèron, las dinastias de Marròc, de Tunisia e d'Espanha se disputan la sobeiranetat de Tànger. Los idrisids, mèstres de Volubilis, los omeias d'Espanha, s'afrontèron a son subjècte pendent mai d'un sègle. Al mitan del sègle X, los fatimids de Tunisia i espandiguèron lor autoritat. En 1075, los almoravids ne venguèron mèstres fins a 1149 data que la vila passèt als almoads. Venguèt fèu dels afsids de Tunís avant de venir merinid en 1274.
Aprèp tres temtativas los Portugueses la prenguèron en 1471 e la daissant a Anglatèrra en 1661 coma dòt porgida per Catarina de Bragança a son espós Carles II d'Anglatèrra. A l'epòca que Tànger èra encara una vila portuguesa, èra la capitala de l'Algarve d'Africa. A partir de 1679 Moulay Ismaïl (Empèri cherifian alaoíts) comencèt lo sètge de Tànger que li es abandonada en 1684, sus decision de Carles II estimant son occupacion per las tropas anglesas inutila e mobrosa plan costosa.
A la seguida de l'ajuda del sultan Abd ar-Rahman ibn Hicham a l'émir argerian Abd El-Kader, los Franceses ataquèron Tànger en represalhas dirigits per prince de Joinville que bombardèt la vila en 1844 e roïnèt los barris.
Las rivalitats europèas pel contraròtle de la vila, pòrta dubèrta sul Marròc, comencèron a la fin del sègle XIX. França, Espanha, lo Reialme Unit e Alemanha multipliquèron las missions diplomaticas e comercialas per se plaçar, metent la vila al centre de las rivalitats internacionalas. En 1880, la convencion de Madrid ensagèt de definir las relacions entre las grandas poténcias al subjècte del Marròc. Pojat pel cancelièr Bulow que vòl remembrar de biais, sensacionala, qu'Alemanha se daissariá pas metre de costat e que França pòt pas modificar l'estat politic de Marròc sens l'autorizacion d'une novèla Conferéncia internacionala, Guilhèm II debarquèt lo 31 de març de 1905 dempuèi l'iòt emperial Hohenzollern a Tànger per qualques oras e denoncièt, aprèp una entrevista amb l'oncle del sultan, las tòcas francesas e espanhòlas sul Marròc, çò que provoquèt una crisi diplomatica: es la Crisi de Tànger. En 1906, la conferéncia d'Algesiras torna definir las posicions de cadun en Africa reconeissant l'independéncia del sultan e afirmant l'egalitat dels signatàris dins lo domèni economic. En 1923 las negociacions acabèron per ne far una zona internacionala franca de dreches de doanas. Lo 24 de juilhet de 1925, l'estatut definitiu de Tànger foguèt signat pel Reialme Unit, Espanha, Belgica, los Païses Basses, los Estats Units d'America, Portugal, l’Union sovietica e França, que se jonguèt un pauc mai tard Itàlia.
La vila possedava alara son autonomia financièra. A una administracion internacionala, subretot es dotada d'una assemblada legislativa, compausada de trenta foncionaris internacionals designats per lors cònsols respectius e de nòu marrocans. L'epòca de l'« Estatut internacional » es aquela del mai grand raja internacional de Tànger, que siá dins lo domèni cultural o dels afars, favorizat per las facilitats ofertas a la contrabanda, a l'espionatge e a la contrafaiçon.
En junh de 1940, aprèp la desfacha francesa, las tropas nacionalistas espanholas ocupèron Tànger e permetent, en març de 1941, l'installacion del consulat alemand a la mendobia (demorança del Mendob) onter flautejava la bandièra nazi. En març de 1944, Espanha èra partida del consulat alemand de la mendobia abans de n'en partir, lo 9 d'octobre de 1945, tornèt l'estatut internacional. Entre 1939 e 1950, la populacion de Tànger triplèt per aténher mai de 150 000 abitants.
Lo 10 d'abril de 1947, le sultan Mohammed V, accompanhat del prince eritièr Moulay Hassan (futur Hassan II), prononcièt a Tànger lo primièr discors que faguèt referéncia a un Marròc unificat e independent ligat a la nacion aràbia. En 1956, amb l'independéncia de Marròc, la conferéncia de Fedala (8 al 29 d'octobre) Tànger torna a Maroc. Una carta reiala mantent la libertat de cambi e de comèrci fins a 1960, anada que lo govèrn marrocan aboliguèt los avantatges fiscals e Tànger obtenguèt un estatut identic a aquel de las autras vilas del reialme. Per evitar una fugida importanta dels capitals, lo pòrt de Tànger es dotat d'una zona franca.
La vila vei dempuèi una desena d'anadas (ans 2000) un desvelopament espectacular. Tànger es ara abitada per una populadion subretot eissida dels Jebala
Cronologia[modificar | modificar la font]
- Sègle IX AbC: arribada dels fenicians sul site de Tànger.
- Sègle IV AbC: passatge de la vila jol contraròtle Cartaginés.
- 140 AbC: arribada dels romans - Capitala de la Mauritània Tingitana.
- 706: Mossa Ibn Nossair prenguèt la vila. Tànger venguèt musulmana.
- 711: Tarik Ibn Ziad, dempuèi Tànger, se lancèt a la conquèsta d'Espanha.
- 1437: primièra temtativa portuguesa per prene la vila.
- 1458: segonda temtativa portuguesa per prene de la vila.
- 1464: tresena temtativa portuguesa per prene de la vila.
- 1471: los Portugueses prenguèron Tànger.
- 1492: fòrça arabis e de judeoandaloses embandits d'Espanha e de Portugal passèron per Tànger e fòrça d'eles i demorèron o s'instalèron dins la region
- 1580: Tànger passèt, amb Portugal, jos dominacion espanhòla.
- 1640: Tànger tornèt portuguesa pendent l'indepéndancia de Portugal.
- 1661: Catarina de Bragança progiguèt, dins sa dòt, Tànger a Carles II d'Anglatèrra. La vila passèt jol contraròtle anglés.
- 1673: los Angleses fortifican la vila per resistir a las atacas del cap de tribú Al Ghaïlan.
- 1678: lo sultan Moulay Ismaïl comencèt lo sètge de la Vila.
- 1684: los Angleses destruïguèron las muralhas et abandonant la vila a Moulay Ismaïl. La vila es fortificada per venir un barri fàcia al monde exterior.
- 1757-1790: reialme del sultan Sidi Mohamed Ben Abdallah que, per aparar lo seus subjèctes, comencèt de cantonar los diplomats occidentals a Tànger.
- 1794: creacion de l'Escòla de la Mission catolica espanhòla.
- 1794: le Cònsol de França daissèt Rabat per s'installar a Tànger.
- 1832: Eugène Delacroix demorèt a Tànger rabit.
- 6 d'agost de 1844: bombardament de la vila pel Prince de Joinville jol pretèxte de l'asili accordat pel sultan a l'émir argerian Abd El Kader.
- 1857: creacion de la posta britanica.
- 1864: creacion de l'escòla de l'Alliança israelita
- 1864: inauguracion del fare del cap Spartel
- 1865: installacion per França d'una pòsta nacionala d'Estat.
- 1880: l'Eastern Telegraph Company liga Tànger a Gibartar per un cable sosmarin.
- 1883: los Espanhòls creent lo malhum de telefòn interurban.
- 1885: creacion d'una escòla francesa.
- 3 d'octobre de 1904: signatura d'un acòrdi secret, entre Espanha e França, per limitar las zonas d'influéncia. Tànger aurá un estatut particular.
- 31 de març de 1905: Guilhèm II arribèt a Tànger per s'opausar a la ambicions de França e d'Espanha sul Marròc.
- 7 d'abril de 1906: la conferéncia d'Algesiras, determina las zonas d'influéncia francesa e espanhòla. Tànger aurá un estatut especial.
- 1909: construccion per França d'un collègi per joves filhas.
- 1912-1913: construccion del Palais del Sultan Moulay Abd al-Hafid.
- 30 de març [de [1912]]: signatura a Fès del tractat de protectorat Franc"s, pel Sultan Moulay Hafid e M. Regnault, ministre plenipotentari de França a Tànger.
- 1913: construction del collègi francés.
- 1913: inauguracion per Espanha del Gran Teatro Cervantes.
- 18 de decembre de 1923: convencion de París: Tànger será una zona internacionala jos sobeiranetat del Sultan de Marròc.
- 14 de mai de 1924: ratificacion de la Convencion de París.
- 1èr de junh de 1925: dintrada en vigor de l'estatut internacional de la zona de Tànger.
- 1930: visita d'un important representant del movement panarabi, l'emir Chakib Arsalane.
- 1935: creacion d'una escòla marocana per Abdallah Guennoun.
- 14 de junh de 1940: occupacion de Tànger per las tropas espanhòlas.
- 20 de novembre de 1940: restacament de la vila a la zone espanhòla e forabandiment del Mendob (representant del Sultan).
- 17 de març de 1941: installacion del consulat alemand dins la Mendobia.
- 2 de mai de 1944: los Espanhòls, pujats pels Americans, fan partir los Alemands de la Mendobia.
- 9 d'octobre de 1945: las tropas espanhòlas daissant Tànger.
- 11 d'octobre de 1945: un crosaire francés torna menar lo Mendob à Tànger.
- 9 d'avril de 1947: arribada del Sultan Mohammed V
- 10 d'avril de 1947: lo Sultan Mohamed V prononcièt lo discors de Tànger que reclama l'independéncia de Marròc.
- 29 d'octobre de 1956: restacament de Tànger al Reialme de Marròc.
- 1957 : Tànger venguèt la Capitala d'estiu del Reialme.
- 26 d'agost de 1957: una carta reiala organiza lo manten de libertat dels cambis e del comèrci per la vila de Tànger.
- 1960: Tànger perdèt son estatut particular e es dotat d'una zona franca.
Economia[modificar | modificar la font]
Segond pòl economic marrocan aprèp Casablanca, l'activitat industriala de Tànger es diversificada: industrias textilas, quimicas, mecanicas, metalurgicas e navalas. La vila dispausa ara de quatre zonas industrialas que doas an un estatut de zone franca (la Tànger FreeZone e la Zona franca portuària). L’infrastructura de la vila de l'estech es importanta: un pòrt gerent los flux de merças e de viatjaires (mai d’un milion de viatjaires cada an) integrant un pòrt de léser e un pòrt de pèsca.
Lo camin de fèrre liga la vila a Rabat, Casablanca e Marraquèsh al sud e tanben Fès e Ojda a l’èst.
L’autorota, operationala dempuèi de 2005, liga Tànger a Rabat e a d'autras grandas vilas marrocanas. L’Aeropòrt internacional de Tànger - Ibn Batouta es situat à Boqualef, a 15 km al sud-oèst del centre de la vila, sa capacitat es portada a 1,5 milion de passatgièrs cada an. De linhas de fèrris regulièras ligan Tànger a Algesiras, Tarifa; Barcelona e Portvendres en Catalonha; Seta en Occitània e Gènoa en Ligúria.
Stacion balneària importanta, Tànger dispausa d’infrastructuras ostalièras e toristicas variadas, d'una vasta plaja sus mai de 7 km, e d’une medina (vila anciana) que se desvolòpa un comèrci artesanal (maroquinaria, articlas de fusta e d'argent, vestits tradicionals e cauçaduras…).
La vila es tanben per venir una placa viradoira del trafec maritim comercial amb dubertura del pòrt Tànger Med qu'a per vocacion de facilitar lo comèrci maritim.
Los ans 2007-2008 seran subretot per la vila de l'estrech a causa de l’acabament dels grands projèctes en construccion, lo segond pòrt Tànger Mediterranèu e sas zonas industrialas, un Estadi Ibn Batouta de 45 000 plaças, un centre d’afars, de las installacions toristicas, l’amenatjament del centre vila e la construccion de novèlas linhas autoroutièras e ferroviàrias. Una Linha LGV Tànger-Casablanca es en construccion per mermar la durada del parcors amb Casablanca la capitala economica actuala.
L'agricultura de la region de Tànger es terciària e subretot cerealiària.
Grandas òbras[modificar | modificar la font]
Un novèl terminal del pòrt d'aiga prigonda aculha las fèrris dempuèi lo segond trimèstre de 2009. Saipem SA e Bouygues Construction (Bymaro - Bouygues Maroc), realizan doas levadas de 1 230 mètres de long caduna, 8 pòstes d'apontament pels fèrris ainsi qu'una plataforma logistica de 42 ectaras[3].
Cultura[modificar | modificar la font]
Tànger longtemps aguèt un ròtle de capitala culturala oficiosa per nombre d'escrivans e d'artistas del monde entièr, atirats per son clima, sos païsatges. Atira de promotors imobilièrs venguts subretot del Rif e d'Euròpa (Espanhòls, Angleses, Alemands, veire qualques Franceses).
Tànger es dempuèi longtemps una tèrra d'accuelh per fòrçax artistas e intellectuals. Henri Matisse e abans el Eugène Delacroix i realizèron d'òbras celèbras. L'escrivan american Paul Bowles la nomenava « Dream City ».
- Musèu la Casbah
- Cinematèca de Tànger
- Espeluga d'Ercules
- Grand socco
Educacion[modificar | modificar la font]
Escòlas e establiments d'ensenhament superior[modificar | modificar la font]
Tànger abriga fòrça establiments d'ensenhament superior, los mai importants sont:
- Universitat Abdelmalek Essaadi:
- Facultat des Sciéncias Juridicas, Economicas e Socialas
- Facultat de las Sciéncias e Tecnicas
- Escòla Nacionala de Comèrci e de Gestion
- Escòla Nacionala de las Sciéncias Aplicadas
- Facultat polidisciplinària de Tetoan
- Escòlas e instituts:
- Institut Superior Internacional de Torisme ISIT
- Escòla Superiora Rei Fahd de Traduccion ESRFT
- Institut Nacional de l'Accion Sociala INAS
- Institut de Tecnologia Ostalièra e Toristica ITHT
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Beaugency França
- Faro Portugal 1954
- Cadis Espanha
- Lièja Belgica 2006
- Molins França
- Mètz França
- Setif Argeria
- Sant Denís de la Reünion França
- Bizèrta Tunisia 1976
- Casablanca Marròc 2004
- Malaga Espanha 2010
- Santiago du Chile Chile
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Morocco: Regions, Major Cities & Agglomerations. sus www.citypopulation.de
- ↑ [1]
- ↑ (fr)Le Moniteur, n° 5462, 1èr d'agost de 2008, p. 8.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Tanger, Réalités d'un Mythe. per Rachid Tafersiti Zarouila, Tànger, 1998
- (fr)Tanger, entre Orient et Occident. Obratge de fotos, cartas postalas ancianas e documents d'archius (per Philip Abensur, Alan Sutton, 2009)


text:
Saint-Lambert-la-Potherie
Saint-Lambert-la-Potherie es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 10 km a l'oèst de Angieus.
La commune est située à 10 km à l'ouest d'Angers.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Al Mièja Edat, lo bourg dépendait de la sénéchaussée d'Angieus.
- Jol Ancian Regim, la parròquia dépendait de la Archidiaconé d'Indignatz Maine e del Doyenné de Candé, del Election e de las Ajudas de Angieus, del District l'an 1788 de Sant-Georges-sus-Loire, de contunh en 1790 de Angieus.
- Au Moyen Âge, le bourg dépendait de la sénéchaussée d'Angers.
- Sous l'Ancien Régime, la paroisse dépendait de l'Archidiaconé d'Outre Maine et du Doyenné de Candé, de l'Election et des Aides d'Angers, du District en 1788 de Saint-Georges-sur-Loire, puis en 1790 d'Angers.


text:
Eliç
Una eliç es un dispositiu format per un ensems d'elements denominats palas, que son montats de maniera concentrica a l'entorn d'un ais, virant a l'entorn d'aqueu en un meteis plan.
Sa foncion es de transmetre a travèrs dei palas la sieuna energia cinetica pròpria (qu'aquerís en virant) a un fluid, creant una fòrça de traccion, o vicevèrsa; "pren" l'energia cinetica d'un fluid per la transmetre mejançant son ais de rotacion a un autre dispositiu.
Lei primiereis aplicacions deis eliç, fa de miliers d'ans, foguèron lei molins de vent e d'aiga. Uei lo dia, tanben sota lei noms de "rotor", "turbina" e "ventilador", leis eliç e lei dispositius que ne derivan s'emplegan per una multitud de foncions: refrigeracion, compression de fluids, generacion d'electricitat, propulsion de veïculs e mai per la generacion d'efiechs visuaus (estroboscòpi).
Coma o evidéncia la varietat de denominacions e de camps d'aplicacion, existís una granda varietat d'eliç, varietat que se manifèsta subretot dins lei palas, que generalament tenon de perfius semblants a aquelei d'una ala, mai que sa forma vària segon la foncion.
E mai, i a d'eliç, principalament dins l'aviacion, que l'inclinason de sei palas es variabla, una variacion qu'a son torn pòt concernir lo plan de rotacion de l'eliç ("pas") o l'ais de rotacion de l'eliç ("pas ciclic"). Per aconseguir aquò se requerís de mecanismes pron complèxes.


text:
Òme de Vitruvi
L’« Òme de Vitruvi » es lo nom comunament donat al dessenh de pluma, tinta e lavat sus papièr, nomenat Estudi de proporcions del còs uman segon Vitruvi e realizat per Leonardo da Vinci vèrs 1492.
Aquel dessenh apartenguèt a la colleccion d’òbras d’art grafic de Giuseppe Bossi abans d’èsser comprat en 1822 par las Gallerie dell’Accademia de Venècia.
Somari
Una traduccion del tèxte de la pagina de Leonardo da Vinci[modificar | modificar la font]
-
- « […] que la Natura distrièt las mesuras del còs uman cossí.
-
- Quatre dets fan una palma, e quatre palmas fan un pè, sièis palmas fan una coidada: quatre coidadas fan lo naut d’un òme. E quatre coidadas fan un doble pas, e vint-e-quatre palmas fan un òme; e utilizèt aquelas mesuras dins sas construccions.
-
- Se dobrissètz las cambas de biais a baissar vòste naut d’un quatorzen, e se estiratz vòstres braces de biais que lo bot de vòstres dets siá al nivèl del suc de vòtre cap, devètz saber que lo centre de vòstres membres estirats será al monilh, e que l’espaci entre vòstras cambas serà un triangle equilateral.
-
- La longor dels braces estirats d’un òme es egala a son naut.
-
- Dempuèi la racina dels cabels fins al bas del menton, i a un desen del naut d’un òme. Dempuèi lo bas del menton fins al suc del cap, un ueiten. Dempuèi lo naut de la peitrina fins al suc del cap, un sieisen; dempuèi lo naut de la peitrina fins a la racina dels cabels, un seten.
-
- Depuèi los tetons fins al suc de la tèsta, un quatren del naut de l’òme. La mai granda largor de las espatlas es contenguda dins lo quatren d’un òme. Dempuèi lo coide fins al bot de la man, un cinquen. Dempuèi lo coide fins l’angle de l’abans braç, un ueiten.
-
- La man complèta es un desen de l’òme. Lo començament de las partidas genitalas es al mitan. Lo pè es un seten de l’òme. Dempuèi la sòla fins al dejós del genolh, un quatren de l’òme. Dempuèi jol genolh fins al començament de las partidas genitalas, un quatren de l’òme.
-
- La distància del bas del menton al nas, e de las racinas dels cabels a las subrecilhas es la meteissa, atal que l’aurelha: un tresen de la cara. »
-
- Vitruvi, in De l’arquitectura.
Utilization coma lògo[modificar | modificar la font]
- Fins a 2006, l'Òme de Vitruvi èra lo lògo de l'entrepresa Manpower.
- L'Òme de Vitruvi serviguèt de lògo per la candidatura de Milan a l'Exposicion Universala de 2015.
- Es sus la pèça d'1 € italiana.


text:
Addis Abeba
Addis Abeba (en Amharic አዲስ አበባ, Āddīs Ābebā "flor novèla"; en Oromo Finfinne), es la capitala d'Etiopia e de l'Union Africana. Addis Abeba ten a l'encòp l'estatut de ciutat e lo d'un estat. La ciutat albèrga mai de 80 nacionalitats e 80 lengas, e de comunautats crestiana, musulmana, e josieva. La ciutat es localizada a 9,03° Nòrd e 38,74° Èst. Son punt pus bas, a l'entorn de l'Aeropòrt Internacional Bole, es a 2326 m en dessús del nivèl de la mar dins la periferia sud, mas la vila atenh mai de 3000 m dins las Montanhas Entoto al nòrd.
Lo site foguèt causit per l'emperairitz Taytu Betul e la ciutat foguèt fondada en 1886 per son marit, l'emperaire Menelik II, e ten ara una populacion d'aperaquí quatre milions, e un taus de creissença annala de uèit del cent.
La ciutat s'espandís al pè del Mont Entoto, e albèrga l'Universitat d'Addis Ababa ancianament coneguda coma Universitat Haile Selassie I, del nom de l'ancian emperaire d'Etiopia.


text:
Las Vegas
Las Vegas es una vila dels Estats Units situada dins l'Estat de Nevada al mièg del desèrt. Los mormons fondèron la vila en 1855 que devenguèt al començament del sègle XX un vilatjàs agricòla. Las Vegas es la vila principala de Nevada e una destinacion toristica fòrça importanta amb la preséncia de mantun casinòs. La vila es coneguda coma la vila del pecat (sin city en anglés) en causa de la popularitat del jòc, de la disponibilitat de beures alcolics a tota ora de la jornada e de la legalitat de la prostitucion. Lo govèrn local e los promotors toristics de la vila preferisson l'escais de Capitala mondiala del divertiment.


text:
42
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 42 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Decision de l'emperaire Claudi de bastir un pòrt novèu a Òstia. Son objectiu èra de melhorar l'avitalhament ivernau de Roma per limitar lo risc de famina qu'èra tròp frequent dins la capitala (per exemple, en 33 e 36 dins lo corrent dau rèine de Tibèri). Ordonèt tanben de cavar un canau entre Tibre e lo pòrt en construccion.


text:
Densitat
La densitat o densitat relativa d'un còrs es lo repòrt de sa massa volumica a la massa volumica d'un còrs pres coma referéncia. Lo còrs de referéncia es l'aiga pura a 4 °C pels liquids e los solids. Dins lo cas de gases o de vapor, lo còrs de referéncia gasós es l'aire, a la meteissa temperatura e jos la meteissa pression. La densitat es una grandor sens dimension e sa valor s'exprimís sens unitat de mesura[1].
Somari
- 1 Istòria e terminologia
- 2 Expression de la densitat
- 3 Densitat dels gases
- 4 Densitat pels solids e los liquids
- 5 Densitat e flotabilitat
- 6 Densitat dels principals metals utilizats
- 7 Densitat e flotacion dels minerals metallics
- 8 Densitat dels liquids biologics en medecina
- 9 Annèxes
Istòria e terminologia[modificar | modificar la font]
La densitat d'un còrs es una nocion de fisica anciana, apareguda al sègle XVII. Aquesta grandor caracteristica d'un còrs, exprimida per un nombre sens dimension a un usatge comun. Es sovent definida succintament dins los diccionaris sabents o enciclopedics[2].
Son origina es lonhdana e alquimica, coma o suggerís Gaston Tissandier dins sos corses a la societat polimatica de París aprèp 1865. Lo mot occitan de densitat proven del latin densitas, que designa l'espessor, la compacitat, o quitament l'opacitat. Los alquimistas, fanatics de la puretat dels còrses e de las correlacions astrologicas e numericas, cerquèron de comparar per de critèris reproductibles l'aiga, los metals, e totas las substàncias que podián purificar, destillar, sublimar.
Per la pesada d'un meteis volum de matèria pura, retrobèron invariablament los classaments de las planetas ja conegudas :
- Solelh o l'aur : 19,25
- Mercuri o l'argent viu : 13,56
- Saturne o lo plomb : 11,35
- Luna o l'argent : 10,47
- Vènus o lo coire : 10,78
- Jupitèr o l'estam : 7,29
- Mart o lo fèrre : 7,20
Aqueles nombres qu'obtenián mai o mens precisament segon la qualitat de lor aparelhatge e lor manipulacion designan ja d'absoluts numerics a respièch de l'aiga pura la mai densa, sus la quala flòta lo glaç.
La sciéncia experimentala a partir de 1610 a représ lors aparelhs, protocòls e mesuras dins de tòcas d'identificacion, d'analisi e de sintèsi, e per balhar lentament naissença a la quimia e a las mesuras fisicas concernent la matèria. De tecnicas precisas de mesura de densitat de solucions salinas son mesas al punt per Antoine Baumé. Divèrses corrents racionalistas, en particular aprèp 1790, an escobat una granda part de las concepcions eiretadas ressentidas coma d'ancians legats supersticioses. Aqueles òmes de sciéncia an volgut avalorir lo tèrme de densitat en prenent modèl sus la sciéncia anglesa, que los especialistas de la mecanica celèsta considèran coma exemplara. Los païses anglosaxons, fòrça marcats per l'alquimia e mai la vida e la pensada d'Isaac Newton o atèstan, density designa la massa volumica e relative density la densitat tre lo sègle XVIII.
Émile Littré definís la densitat coma lo « repòrt de la massa d'un còrs a son volum », es a dire coma la massa volumica. Lo scientific racionalista Pierre-Simon Laplace, admirator de Newton, citat en referéncia[3], utiliza en 1810 la densitat per sinonim de « massa volumica ». Lo quite BIPM associa encara, en 1960, los tèrmes de densitat e de massa volumica[4].
Çaquelà, la mesura experimentala dirècta de la massa volumica s'apuèja totjorn sus una pesada idrostatica prenent per referéncia una massa d'aiga liquida. Es una mesura de densitat relativa[5]. La « densitat relativa » es la sola grandor mesurabla experimentalament; la forma corta « densitat » del nom es generalament preferida. Lo mot densitat es, d'aprèp Littré, l'expression modèrna del tèrme « densitat relativa ». La massa volumica demòra lo sinonim modèrne de las expressions desuetas « densitat absoluda » o « densitat pròpria »[6].
Enfin, cal pas confondre la densitat d'un còrs, sens dimension, amb la densitat particulara, definida per una unitat, perque aquesta darrièra densitat d'una grandor es un repòrt estatistic d'una populacion donada sus un element d'espaci (longor, superfícia o volum) utilizat per descomptar aquesta populacion, coma es lo cas per la densitat superficiala de populacion, la densitat de carga, la concentracion molara.
Expression de la densitat[modificar | modificar la font]
La densitat, sovent notada d, s'exprimís atal :
ont es la massa volumica del còrs considerat, e es la massa volumica del còrs de referéncia.
Densitat dels gases[modificar | modificar la font]
La densitat dels gases es calculada a partir de la densitat de l'aire[7]. La valor de referéncia presa es la massa d'un litre d'aire a 0 °C jos una pression de 760 mmHg, siá 1,29349 g.
Atal avèm
Existís un biais comòde de religar la massa molara M d'un gas e sa densitat. En efièch, en considerant un gas perfièch, PV=nRT d'ont :
amb
Avèm doncas o
e amb pres identic per l'aire e lo gas considerat.
En tenent compte de la composicion de l'aire e de las massas molaras respectivas (78% de diazòt, 21% de dioxigèn e 1% d'argon environ), es de bon mostrar que : ,
siá .
Per exemple, la densitat del diidrogèn es
Siá environ.
Ven d'aquela relacion que, quora mai un gas a una massa molara elevada, quora mai es dens. Atal, es de bon preveire que lo dioxid de carbòni (CO2) serà pus dens que l'aire e que los gases mens denses son lo diidrogèn e l'èli.
Lo compausat gasós mai dens a temperatura ambienta es l'exafluorur de sofre, SF6.
Densitat pels solids e los liquids[modificar | modificar la font]
Lo mai sovent, l'aiga s'utiliza coma còrs de referéncia per la densitat dels liquids e dels solids. Dins aquel cas, la massa volumica de l'aiga se pren egala a 1 000 kg.m-3 (o a 1 kg.dm-3 o a 1 kg/L). S'agís de la massa volumica de l'aiga a 3,98 °C[5] e a pression atmosferica. En efièch, l'aiga a una particularitat demest los liquids : sa densitat e sa massa volumica son maximalas, non pas a sa temperatura de fusion (0 °C) coma la màger part dels liquids, mas a 3,98 °C. Òr en metrologia, lo fach de prene coma referéncia una proprietat fisica que passa per un extremum es fòrça interessant : al vesinatge d'aquel extremum la proprietat fisica varia fòrt pauc. Atal, al vesinatge de 3,98 °C, una imprecision sus la determinacion de la temperatura exacta afècta fòrt pauc la massa volumica de l'aiga e doncas lo resultat d'una mesura de densitat.
La densitat ven :
ont es la massa volumica del còrs considerat e es la massa volumica de l'aiga (1000 kg/m3).
Per corregir las valors mesuradas a de temperaturas autras que la temperatura de referéncia, cal espleitar la corba de variacion de la massa volumica de l'aiga en foncion de la temperatura, per ne deduire la massa volumica dels materials a la temperatura de las mesuras.
Densitat e flotabilitat[modificar | modificar la font]
La densitat pòt indicar la flotabilitat d'un còrs a respièch de l'aiga doça. En efièch, se la densitat d'un còrs es superiora a 1 coma per un vis metallic (vejatz illustracion) lo còrs en question cola dins l'aiga. A l'invèrs, se la densitat d'un còrs es inferiora a 1 coma per un tap de siure (vejatz illustracion) lo còrs en question flòta sus l'aiga. Dins l'aiga de mar o una solucion salina a gradient de salinitat, aquestas chifras son d'ajustar.
Cas particular de l'aiga liquida[modificar | modificar la font]
D'un biais general, quand un còrs liquid se refregís, sa densitat aumenta e ven maximala a la temperatura de solidificacion. A mai, lo còrs solid es generalament pus dens que lo còrs liquid. L'aiga fa excepcion : sa densitat maximala es atencha non pas a 0 °C mas a 3,98 °C e lo glaç es mens dens que l'aiga liquida. Aquesta particularitat permet a l'aiga tebesa, a l'aiga fòrça freja e al glaç de flotar sus d'aiga a 3,98 °C. Se l'aiga se comportava coma la màger part dels autres còrses, lo glaç tombariá al fons dels lacs, dels rius e dels oceans, ont la vida seriá alara practicament impossibla, almens, jos la forma que coneissèm.
Demest los metals mens denses a l'estat solid qu'a l'estat liquid, existís l'argent e lo bismut. Aquò pausa de problèmas importants al moment del motlatge, a causa del coflament qu'acompanha la solidificacion.


text:
Kharja
Una kharja (« fin » en arabi) es una composicion lirica populara de l'Espanha musulmana, que constituissiá la partida finala de la moashakha, que n'i a d'exemples dempuèi lo sègle XI. Las kharjas son compausadas en romanic ispanoarabi colloquial parlat pels andalosins, apelat generalament mossarabi. Foguèron escrichas per de poètas cultes josieus e arabis que s'inspiravan de cançons romanicas de tipe popular. Per aquò, las kharjas son escrichas amb de caractèrs ebrieus e arabis. Son origina pòt èsser lo folclòre tradicional o pòdon èsser de creacion novèla, a partir de modèls tradicionals, segon los besonhs metrics (pr'amor qu'èran integrats dins la moashakha). Lor importància ven del fach que son los documents mai ancians coneguts de poesia en lenga romanica.
Origina de las kharjas[modificar | modificar la font]
La moashakha (de l'arabi muwashshaha o muwassaha, que significa « colaret, cadena que se met a l'entorn del còl »; moaxaja en espanhòu) un tipe de poèma culte que son moment d'esplendor en Al-Andalus foguèt entre los sègles IX e XII. Los arabis avián portat un modèl liric del sègle IV, la qasida, que constava de vèrses longs dispausats per parelhs d'una sola rima que servissián per la transmission orala per lo mèstre. Es lo tipe de vèrs que n'es escrich l'Alcoran. La moashakha es escricha en vèrses corts, per causa d'influéncias de la lirica populara, mas amb de tèmas e estructuras fòrça complèxes. Apareis dins la Peninsula Iberica e se crei qu'es lo fruch de la barreja de culturas ja existentas, per la convivéncia estrecha de culturas dins l'Espanha musulmana de l'epòca de las taifas (aràbia-ebrieva-crestiana). Los arabis els-meteisses se referissián de vegadas a las moashakhas coma « cançonetas en l'estil dels crestians ». A la fin de la seria de vèrses que compausan la moashakha apareis una tornada en lenga vulgara romanica, ebrieva o aràbia. Aquela tornada es la kharja. I a un autre genre poetic, lo zèjel, que sos vèrses en romanic apareisson escampilhats dins tot lo poèma.
Tematica de las kharjas[modificar | modificar la font]
Las kharjas mossaràbias son de poemenets populars que, generalament, una jova i parla de sas inquietuds amorosas a sa maire o a sas sòrres a travèrs de nombrosas exclamacions, d'interrogacions, de repeticions, d'un lexic simple e de fòrça sufixes amb la tòca emotiva o apelativa e de l'utilizacion de vèrses d'art menor. Se considèra que las kharjas, las cantigas d'amic galaicoportuguesas e los villancicos castelhans son brancas d'una meteissa tradicion populara, qu'a tanben d'embrancaments defòra la Peninsula Iberica.
Exemples[modificar | modificar la font]
Kharja tipica, transcrita en romanic andalosin:
-
- Vayse meu corachón de mib
- ya Rab, si me tornarád?
- Tan mal meu doler li-l-habib!
- Enfermo yed, cuánd sanarád?
Traduccion en occitan:
-
- Mon còr se va de ieu
- O Dieu, es que me tornarà?
- Tan fòrta ma dolor per l'aimat!
- Malaut es, quand sanarà (garirà)?
Descobèrta de las kharjas[modificar | modificar la font]
Las kharjas foguèron descobèrtas en 1948 per l'ebraïsta ongrés Samuel Miklos Stern en collaboracion amb l'arabista espanhòl Emilio García Gómez, e se son recuperadas gràcias a lor incorporacion pels poètas cultes ebrieus e arabis d'aquela epòca dins lors composicions escrichas.


text:
Sainte-Marguerite-sur-Mer
Sainte-Marguerite-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia. [[Fichièr:SainteMargueriteSurMerPlage.jpg|thumb|upright=1.5|left|Plage de Sainte-Marguerite-sur-Mer]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1822 : Blancmesnil a ligat a Santa-Marguerite.
- 19 d'agost 1942 : los òmes de la 4e Commando britanica de Lord Lovat desembarquen sus la Yellow Beach e prenon la Batariá Hess e la siá garnison. Aquel serà lo sol succès del operacion Jubilee.
- 1981 : Santa-Marguerite pren lo nom de Santa-Marguerite-sus-Mar.
- 1822 : Blancmesnil est rattachée à Sainte-Marguerite.
- 19 août 1942 : les hommes du 4e Commando britannique de Lord Lovat débarquent sur la Yellow Beach et prennent la Batterie Hess et sa garnison. Ce sera le seul succès de l'opération Jubilee.
- 1981 : Sainte-Marguerite prend le nom de Sainte-Marguerite-sur-Mer.


text:
Bassa Cerdanha
La Bassa Cerdanha (var. Baisha Cerdanha) (Baixa Cerdanya en catalan) es una comarca pirenenca que Puigcerdà n'es la capitala, e compren granda part de la plana de Cerdanha e que limita amb las comarcas de l'Aut Urgèl, Berguedà, Ripollès, l'Auta Cerdanha e lo Principat d'Andòrra. Es un dels dos fragments en que demorèt subdividit lo territòri istoric de Cerdanha coma consequéncia del Tractat dels Pirenèus (1659).
Se nomena oficialament simplament Cerdanha, del latin classic Ceretania (país dels ceretans o cerdans) proven lo nom de Cerdanha, Mas es sovent nomenada Bassa Cerdanha per contraposicion a l'Auta Cerdanha. Aviá una populacion de 17 744 abitants l'an 2007 e una densitat de 32,46 ab/km².


text:
Condicions normalas de temperatura e de pression
En quimia o en fisica, lei Condicions normalas de temperatura e de pression permeton de definir sensa ambigüitat l'estat (gasós, liquid, solid) d'un còrs e pus generalament sei caracteristicas (massa volumica, indèx de refraccion, etc.)
La temperatura e la pression de l'aire vàrian d'un ponch de la Tèrra a un autre, e vàrian tanben en un ponch en foncion dau temps. Aquelei valors jògan un ròtle important dins de procès quimics e fisics nombrós, particularament dins lei procès de mesura. Es donc necessari de definir de condicions normalas de temperatura e de pression, onte lo tèrme normau remanda a una nòrma (valor arbitrària de referéncia acceptada d'un comun acòrd), e non pas a una valor abituala.
L'expression condicions normalas de temperatura e de pression (abreujada en CNTP) designa una temperatura de 0 °C (273,15 K) e una pression de 101,325 kPa (o 1,013 25 bar).
Remarcas :
- se pòt tanben definir la nocion de condicions ambientas de temperatura e de pression.
- l'Organizacion de l'Aviacion Civila Internacionala definís d'autrei valors, en foncion de l'altitud (cf. lo tablèu seguent).


text:
Artés (Bearn)
Artés[1] (Arthez-de-Béarn en francés) qu'ei ua comuna bearnesa qui hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània de la Republica Francesa.
Geografia[modificar | modificar la font]
Artés qu'ei situat au nòrd de Bearn près d'Ortès e tòcatocant dab Lac.
Comunas tanhentas[modificar | modificar la font]
- Hagetaubin de capvath
- Mesplèda, Arganhon e Mont (Pirenèus Atlantics) a l'oèst
- Lac de caspsús
- Castilhon
- Urdès
- Pomps
Istòria[modificar | modificar la font]
Situada suu camin romieu de la Via Podiensis (enter Morlana e Seuvalada) que possedeish un espitau fondat en 1154 per l'Òrdi de Malta : la comanda de Caubin. Artés qu'èra ua plaça hòrta qui he partida deu hialat de hortalessas de Gaston Fèbus. Dens lo denombrament d'aqueth sobeiran, que contava 255 huecs vius ; com dens d'autas vila de Bearn, ua partida d'aquesta populacion qu'èra cagòts qui non podèvan pas utilizar sonque la hont loa : la hont deus cagòts. En 1569, durant las guèrras de religion, las òsts protestantas de Gabriel I de Mongomery qu'aucidón los set hrairs qui i demoravan. Venut a la Revolucion, l'espitau que ho restaurat en 1966 peus Amics de Caubin, ua associacion apitada entàd aqueth prètzhèit.
Artés que ho la tèrra de la Baronia d'Andons qui la darrèra barona e ho Corisanda d'Andonhs, l'aimadora deu Noste Enric.
En francés, que horniscon de Bearn au nom oficiau de la comuna en 1950.
Heraudica[modificar | modificar la font]
Lo purmèr escut d'Artés que's blasona atau :deu camp d'aur cargat d'un leon rampant de sinoples lampassat de gules qui ei d'Andonhs, deu cap d'aur cargat de tres paus de gules qui son de Fois. Lo dusau que's blasona atau : deu camp d'aur cargat d'ua barra de sable.


text:
Hilsprich
Hilsprich es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- Domeni del prieuré de Sant-Denis de París a Aquela a partir de 1125.
- Cedit a la Lorraine l'an 1606.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.
- Domaine du prieuré de Saint-Denis de Paris à Celle à partir de 1125.
- Cédé à la Lorraine en 1606.


text:
Aketo comença lo rap a 13 ans, mas s'especializa pas dins lo rap perque en parallèla, serà grafaire (farà los graffitis sus l'album "Gravé dans la roche" de Sniper). Pus tard, integrarà lo collectiu "Comité" de Dòl-La-Barra que quitarà pas qu'en 1997 per rejónher "Personnalité Suspecte" de sos amics Tunisiano e Blacko. Al meteis moment, amenarà al grop DJ Boudj. Lo grop fa una aparicion sus la compilacion "Première Classe Vol.1".
Puèi signan en cò de Warner e publican son primièr album nomenat Du Rire Aux Larmes ambe lo tròç France. Aquel album vendrà doble disc d'aur amb mai de 200 000 exemplars venduts. Aprèp qualques aparicions solòs sus divèrsas compilacions, los tres membres se reünisson per sortir son segond album Gravé Dans La Roche que coneisserà un gròs succès comercial ambe 400 000 vendas.
Agent cadun envejas d'aviar una carrièra solò, los tres amics sortisson un tresen album nomenat Trait Pour Trait que se vendrà de un pauc mai de 120 000 exemplars. Aketo sortís en decembre de 2007 un Street CD sos lo nom de Cracheur de Venin ont convidèt d'artistas de rap francés coma Haroun, Soprano, Salif, Seth Gueko, Sefyu, Six Coups Mc o L'Skadrille. Aketo sortirà en 2009 son album nomenat "Une Petite Vie, 100 Histoires" ambe la preséncia de Tunisiano del grop Sniper.


text:
Tetí
Tetí que ho lo purmèr faraon de la VIau dinastia egipciana. Que regnè durant lo sègle -XXIV. Qu'ei mentavut per Maneton dab lo nom de Orthoes e lo Canon Reiau de Turin qu'ei deficient sus la soa mencion.
Que seré arribat au poder en esposant Ipot, hilha deu darrèr faraon de la Vau dinastia mort shens nat eretèr masculin. Segon Maneton, que seré estat aucit per un cortesan dens ua conspiracion de palais.
Que ho sepelit dens la soa piramida, uei pro arrueinada, de Saqqarah e entornejat de tombas de notables de la soa cort (en particlular deu mastaba deus sontiati Mereroka qui esposè la soa hilha Seshehset) e de piramidas de las soas reinas.
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.


text:
François Jourde
François Jourde (Chassanha, 4 de julh de 1843 – Niça, 20 de març de 1893) foguèt una personalitat de la Comuna de París (1871).
Membre dau 160en batalhon de la Gàrdia Nacionala pendent lo sètge de París de 1870-1871, foguèt elegit lo 26 de març de 1871 a la Comuna. Faguèt partida de la Comission dei finanças. Son respèct de la Banca de França li atirèt la rancuna d'unei Comunards après la guèrra mai parvenguèt a pagar la Gàrdia Nacionala pendent tota la durada de la Comuna. Capturat après la Setmana Saunosa, foguèt deportat en Nòva Caledònia per lo conseu de guèrra de setembre de 1871. S'escapèt en 1874 e s'exilièt en Anglatèrra. Tornèt en França après l'amnistia de 1880.