text:
Comtat de Trípol
Lo comtat de Trípol qu'èra un estat latin d'orient fondat a l'escadença de la Purmèra Crotzada e la sola possession crestiana d'orient de lenga e de vassalitat occitana. Que ho donc un país occitan d'otra mar. Que's situava principaument au nòrd de l'actuau Liban mes dab quauques tròç de l'actuau Siria (incluent, notament, lo famós Krak deus Chivalièrs)
Istòria[modificar | modificar la font]
Trípol que ho conquestada en 1105 peu comte Ramon de Sant Geli (Ramon IV de Tolosa, duc de Narbona, comte de Roergue, marqués de Provença) qui vadó atau comte de Trípol en bèth fondar aqueste comtat.
A partir de 1187 Trípol que passè devath l'autoritat deus senhors d'Antiòca de la dinastia aquitana deus Guilhèms.
La darrèra comtessa de Trípol que perdó lo son títol en 1288 e los mamelocs musulmans que prengón la ciutat en 1289 acabant atau l'istòria d'aquesta possession occitana d'otra mar.
Fius[modificar | modificar la font]
Lo comtat de Trípol que gavidava los fius seguents:
- Lo comtat de Montferrand
- Las senhorias de:
- Botron
- Buissera
- Calmont
- Chastèl Blanc
- Chastèl Roja
- Fonts
- Gibelacar
- Gibelet
- La Colea
- Lo Puèi
- Moinetre
- Nephin
- Raisagium Montanea
- Tèrra Galifa
- Tokle
- Tortòsa Maraclea
- Lo Krak deus Chivalièrs
Comtes[modificar | modificar la font]
En 1102, Ramon de Sant Gèli, comte de Tolosa, se vòl ganhar un domeni en Orient. Capita plan sonque en 1109, après la presa de Trípol.
Dinastia mondina[modificar | modificar la font]
1102-1105: Ramon Ièr de Sant Gèli (v.1050 † 1105).
1105-1110: Guilhèm Jordan Ièr († 1110), comte de Cerdanha, son nebot
1109-1112: Bertrand (1066 † 1112), filh de Raimond Ièr e d'una desconeguda de Provença
1112-1137: Ponç (1098 † 1137), son filh
1137-1152: Ramon II († 1152), son filh
1152-1187: Ramon III († 1187), son filh
-
- Sens enfant, Ramon III dona lo comtat a Ramon d'Antiòca
Dinastia peitavina[modificar | modificar la font]
1187-1189: Ramon IV d'Antiòca († 1199)
1189-1233: Boemond Ièr son fraire
1233-1252: Boemond II († 1252) son filh
1252-1275: Boemond III '(1237 † 1275) son filh
1275-1287: Boemond IV († 1287), son filh
1287-1289: Lucia († 1299), sa sòrre.
Literatura[modificar | modificar la font]
Dens la literatura occitana qu'ei famós per la soa mencion dens la vida de Jaufré Rudel qui conda qu'amorós pec de la comtessa de Trípol shens non l'aver pas jamei vista que's crotzet e que's morí quan la trobèt.


c: text/html

text:
Lautaro
Lautaro (deformacion espanhòla deu mapundungun Leftaru) que ho un indian araucan mapuche hilh d'un capdau qui ho hèit presoèr peus conquistadors espanhòls de Pedro de Valdivia. Durant la soa captivitat que s'amigalhè dab eths (o au mens que he com se hosse atau) e un dia que s'escapè e dab totas las coneishenças tecnicas suu manejament de las armas e deus chivaus après auprès d'eths, que gavidè los mapuches contre los conquistadors en bèth remportar granas batalhas e quitament virar se las entà'us horabandir deu terrotòri deus mapuches. Fin finala que ho des.hèit e aucit, mes que demorèr com un simbòl de resisténcia revindicat sègles après peur libertadores latino-americans com Bernardo O'Higgins, membre de la famosa Lòtja Lautaro.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
25
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 25 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de la dinastia Xin en 23, perseguida e fin de la guèrra civila entre lei venceires. D'efèct, lei Chimei prenguèron lo contraròtle de Chang'an onte se trobava l'emperaire fantòche Geng Shidi (23-25). Pilhèron la vila e mau capitèron d'i establir la patz. Puei, assassinèron l'emperaire qu'aviá assaiat d'arrestar la destruccion dei palais de la ciutat. Aquò entraïnèt d'insureccions anti-Chimei e lei Chimei assaièron de se retirar vèrs la Peninsula de Shandong. Dins aquò, foguèron interceptats e anientats dins lo corrent d'aquela marcha per lo generau d'origina Han Liu Xiu qu'èra estat proclamat emperaire per sei tropas. Après aquela victòria, l'armada de Liu Xiu obtenguèt la somission dei subrevivents de l'insureccion dei Chimei e d'unei generaus de l'insureccion còntra l'emperaire Wang Mang (9-23). Aquò li permetèt d'intrar a son torn dins la capitala e d'i restablir l'òrdre marcant lo començament efectiu de son rèine e la restauracion de la dinastia Han. Pasmens, lo país èra encara devesit entre divèrsei senhors :
- Liu Yong teniá la mitat orientala de Henan e lo nòrd de Jiangsu e s'èra estat proclamat emperaire.
- Peng Chong teniá la region de la vila actuala de Pequin e s'èra proclamat prince.
- Zhang Bu qu'èra nominalament prince de Qi e ocupava la region de Shandong.
- Wei Xiao qu'èra tributari de l'emperaire novèu mai èra tanben lo sobeiran quasi independent d'una partida importanta de la Vau dau Fluvi Jaune.
- Dou Rong qu'èra nominalament tributari de l'emperaire novèu e qu'ocupava lei regions de Gansu e de Qinghai.
- Lu Fang que s'èra proclamat emperaire coma eiretier de la dinastia Han. Èra poderós dins lo nòrd de China.
- Gongsun Shu que s'èra pereu proclamat emperaire dins lei regions de Sichuan e de Chongqing. Èra lo rivau pus poderós de l'emperaire novèu mai menèt finalament gaire d'operacions per estendre son territòri e se preocupèt subretot de mantenir son independéncia.


text:
Behren-lès-Forbach
Behren-lès-Forbach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, distincion de Forbach.
Behren-lès-Forbach Es una anciana vila minaire #qu'un document ne menciona ja l'existéncia al començament de la XIVen sègle jol orthographe de « Berne ». A aquela epòca, lo vilatge aperten, dintre d'autras, a la distincion de Forbach de contunh a la Chatellerie de Sarreguemines. Behren Fa torn a torn partit del duché de Lorraine o del comtat de Nassau-Sarrebruck.
A la XVIIen sègle, la guèrra de Trenta Ans (1618-1648) va pas pas estalviar #çò qu'es pas encara #qu'un vilatge amb la siá aucupacion per l'armada suedesa. Al cors d'aquela triste periòde, los castèls vesins de Forbach e de Sarreguemines an destruit sus l'òrdre del cardinal de Richelieu.
Lo desastre de la guèrra de 1870 obliga la França a cedir la Alsace e la Moselle al Alemanha. Lo pòble de Kerbach-Behren ven doncas alemand. A aquela meteissa epòca, la region ven una importanta conca industriala gràcia sustot a las siás minas de carbon. Pendent la Primièra Guèrra mondiala, los òmes de Behren combaton en l'armada alemanda, la majoritat sus la tèsta russa. Lo pòble redevient francés amb lo tractat de Versailles l'an 1919.
En 1927, Behren es definitivament separat de Kerbach mercés als esfòrces de lo sieu primièr cònsol, Jean Weyland, e pòrta d'ara endavant lo nom de Behren-lès-Forbach.
Lo 1er en setembre 1939, lo pòble a deslotjat per òrdre de l'autoritat militar (zòna roja de la linha Maginot). A pè, a bicicleta, en veitura, en carreta, tota la populacion pren la rota de Gaubiving @dénommer uèi per aquela rason Carrièra del 1er en setembre 1939. dins Castell-Salins totes prenon lo tren a destination del departament de la Charanta, levat de las familhas dels minèrs #qu'an dirigit sus las desparièras concas houillers franceses (-Calavan ; Saône-e-Loire). Los avants-plaças francesas se tròban sus las nautors del Kelsberg (près del castèl d'aiga de la vila) e del Wingertsknopf. Lo 12 de mai de 1940, a 4 h del matin, los Alemands adaigan Behren per un fuòc en rodant de artillerie. A 4 h 30, Behren cremason. A 5 h 30, los Alemands atacan e lo pòble a ocupat a 8 h 30. Lo 17 de febrièr de 1945, la localité es fin finala liberada, mas a pagat un pesat tribut : sinistrada a 80 %, a tanben perdut quatre de los sieus fils.
A l'endeman de la Desliurança, la vida #reprene lo sieu cors e los òmes #tornar a la mina. En 1956, Behren-lès-Forbach ven una granda vila-dortoir, proprietat de las Houillères de la Conca de Lorraine (H.B.L). Als primo arrivants succedissián d'unes autres arrivants. Lo pichon pòble de 700 abitants se mudava dins vila champignon per arribar a formatnum:12512 {{}} Behrinois en 1968.
- Dépendait de l’ancienne province de Lorraine, seigneurie de Forbach.
Behren-lès-Forbach est une ancienne cité minière dont un document mentionne déjà l’existence au début du XIVen siècle sous l’orthographe de « Berne ». À cette époque, le village appartient, entre autres, à la seigneurie de Forbach puis à la Chatellerie de Sarreguemines. Behren fait tour à tour partie du duché de Lorraine ou du comté de Nassau-Sarrebruck.
Au XVIIen siècle, la guerre de Trente Ans (1618-1648) ne va pas épargner ce qui n’est encore qu’un village avec son occupation par l’armée suédoise. Au cours de cette triste période, les châteaux voisins de Forbach et de Sarreguemines sont détruits sur l’ordre du cardinal de Richelieu.
Le désastre de la guerre de 1870 oblige la France à céder l’Alsace et la Moselle à l’Allemagne. Le village de Kerbach-Behren devient donc allemand. À cette même époque, la région devient un important bassin industriel grâce notamment à ses mines de charbon. Durant la Première Guerre mondiale, les hommes de Behren combattent dans l’armée allemande, la plupart sur le front russe. Le village redevient français avec le traité de Versailles en 1919.
En 1927, Behren est définitivement séparé de Kerbach grâce aux efforts de son premier maire, Jean Weyland, et porte désormais le nom de Behren-lès-Forbach.
Le 1er septembre 1939, le village est évacué par ordre de l’autorité militaire (zone rouge de la ligne Maginot). À pied, à bicyclette, en voiture, en charrette, toute la population prend la route de Gaubiving dénommée aujourd’hui pour cette raison Rue du 1er septembre 1939. À Château-Salins tout le monde prend le train à destination du département de la Charente, sauf les familles des mineurs qui sont dirigées sur les différents bassins houillers français (Pas-de-Calais ; Saône-et-Loire). Les avants-postes français se trouvent sur les hauteurs du Kelsberg (près du château d’eau de la cité) et du Wingertsknopf. Le 12 mai 1940, à 4 h du matin, les Allemands arrosent Behren par un feu roulant d’artillerie. À 4 h 30, Behren brûle. À 5 h 30, les Allemands attaquent et le village est occupé à 8 h 30. Le 17 février 1945, la localité est enfin libérée, mais a payé un lourd tribut : sinistrée à 80 %, elle a aussi perdu quatre de ses fils.
Au lendemain de la Libération, la vie reprit son cours et les hommes retournèrent à la mine. En 1956, Behren-lès-Forbach devient une grande cité-dortoir, propriété des Houillères du Bassin de Lorraine (H.B.L). Aux primo arrivants succédaient d’autres arrivants. Le petit village de 700 habitants se muait en ville champignon pour atteindre 12 512 Behrinois en 1968.


text:
Lanchy
Lanchy es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo villatge de Lanchy es una municipalitat francesa situat en lo departament de l'Aisne e de la region de Picardie. Aquela municipalitat se localiza en una vasta plana, a unitat|58|km {{}} a la N.O de Laon e 17 km a l'O. De St Quentin.
Le village de Lanchy est une commune française située dans le département de l’Aisne et de la région de Picardie. Cette commune se localise dans une vaste plaine, à 58 km au N.O de Laon et 17 km à l’O. de St Quentin.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lanchy – Lancy – Lanciacum (#Enterrar de Lancii): Villatge del ancià Vermandois, antany del intendance d'Amians, dels bailliage e eleccion de St-Quentin, diocèse de Laon, uèi costat de Vermand (prèp de Péronne), arrondissement de St-Quentin, diocèse de Soissons.
Lo étymologie del nom proven del patronyme romain Lancius (lancier, #çò que pòrta una lança). Aquel patronyme apparait per las primièras fes a Roma a l'IV° après J.C. (Cavòts exhumées en lo moment d'enregistres archéologiques), de contunh a Bolonha al VIII° (familha de Bolonha a Itàlia), en Bourgogne al X° (don de Jehan de Lancii pel bastiment de la abbaye de Clunhic) e, fin finala, a Soïssa (Albert de Lancii vila en una convencion entre Molesme e Aulp en 1097).
Lanchy (De) - Delanchy – Lancy (de): En Picardie, familha nòbla de anciana extraction #que blasonne de caras a una fasce de sòus acompanhats de tres lanças de quitament mesas en pal (la punta cap a la nautor).
En 1096, Jehan de Lanchy, genet, senhor de Lanchy, a nomenat entre los senhors #qu'acompanhan Hugues de Vermandois en lo moment de la primièra crosada. En 1122, Jean de Lanchy recep de Raoul Eer, dicha lo vaillant, las tèrras de Marquaix. En 1134, Élisabeth, veusa de Vaudin (Vauthier) de Lanchy, apareis en lo moment del pagament dels #dire de Lèma e de Exelicis. En 1137, Eudes (Odon) de Lanchy, genet, a citat coma senhor de Lanchy. En 1147, Adélaïde confirma lo don fach per lo sieu paire, Baudouin de Lanchy, al benefici del abbaye de Prémontré. En 1165, Odon de Lanchy, chevalier, senhor de Falvy, dona una part de la dîme de Lanchy a las abbayes de Prémontré e de Arrouaise. Cap a 1200, Jean de Lanchy, chevalier, esposa Diédle de Coucy. En 1222, los meteisses Texans de Lanchy e la siá sœur Helzévide transigent amb la abbaye de Prémontré. En 1250, Hugues de Lanchy, senhor de Porquericourt, apròva la venta de tèrra a Crépigny e a Caillouel efectuada per la siá esposa. En 1274, Simon de Lanchy, dicha lo gra, genet, senhor de Lanchy fa donation de 7 setiers al abbaye de Prémontré. En 1364, Jean de Lanchy, chevalier, apparait coma senhor de Lanchy e de Marquaix. Cap a 1400, Louis de Lanchy, genet, senhor de Marquaix, a citat en una venta de tèrra. En 1467, pròva de noblesa presentada per Texans de Lanchy, genet, senhor de Marquaix.
Aliada a las Acheux, Coucy, Gaudefroy, Haudicquer, Hervilly, Goussencourt, Lemerchier, Montmorency, Sons, èca., aquela familha, #que ne son de sortidas divèrsas brancas #que los senhors de Marquaix e, segon los jutges d'armas, las Lancy de Raray, n'a #èsser mantenuda en la siá noblesa en lo moment de la Modèl:1re investigacion après aver-i provat dempuèi Jehan de Lanchy, genet, senhor de Marquaix, en vivent en 1467, (jutjament per Laisné).
Fonts: Diccionari istoric, généalogique e géographique per Melleville, Armorial de Picardie per Haudicquer de Blancourt, « Nobiliaire Universal » per Sant-Anava, « Armorial de França » per Hozier, « Pouillé dels beneficis del diocèse de Noyon » per Colliette, cartulaire del abbaye de Ourscamp, levats del abbaye de Prémontré e d'aquela de Arrouaise, Jutjament de noblesa, èca.
Lanchy – Lancy – Lanciacum (terra de Lancii): Village de l’ancien Vermandois, autrefois de l’intendance d’Amiens, des bailliage et élection de St-Quentin, diocèse de Laon, aujourd’hui canton de Vermand (proche de Péronne), arrondissement de St-Quentin, diocèse de Soissons.
L’étymologie du nom provient du patronyme romain Lancius (lancier, celui qui porte une lance). Ce patronyme apparait pour la première fois à Rome au IV° après J.C. (tombes exhumées lors de fouilles archéologiques), puis à Bologne au VIII° (famille de Bologne en Italie), en Bourgogne au X° (don de Jehan de Lancii pour la construction de l’abbaye de Cluny) et, enfin, en Suisse (Albert de Lancii cité dans une convention entre Molesme et Aulp en 1097).
Lanchy (de) - Delanchy – Lancy (de): En Picardie, famille noble d’ancienne extraction qui blasonne de gueules à une fasce d’argent accompagnée de trois lances de même posées en pal (la pointe vers le haut).
En 1096, Jehan de Lanchy, écuyer, seigneur de Lanchy, est nommé parmi les seigneurs qui accompagnent Hugues de Vermandois lors de la première croisade. En 1122, Jean de Lanchy reçoit de Raoul Ier, dit le vaillant, les terres de Marquaix. En 1134, Élisabeth, veuve de Vaudin (Vauthier) de Lanchy, apparaît lors du règlement des dîmes de Devise et d’Exelicis. En 1137, Eudes (Odon) de Lanchy, écuyer, est cité comme seigneur de Lanchy. En 1147, Adélaïde confirme le don fait par son père, Baudouin de Lanchy, au bénéfice de l’abbaye de Prémontré. En 1165, Odon de Lanchy, chevalier, seigneur de Falvy, donne une part de la dîme de Lanchy aux abbayes de Prémontré et d’Arrouaise. Vers 1200, Jean de Lanchy, chevalier, épouse Diédle de Coucy. En 1222, le même Jean de Lanchy et sa sœur Helzévide transigent avec l’abbaye de Prémontré. En 1250, Hugues de Lanchy, seigneur de Porquericourt, approuve la vente de terre à Crépigny et à Caillouel effectuée par son épouse. En 1274, Simon de Lanchy, dit le grain, écuyer, seigneur de Lanchy fait donation de 7 setiers à l’abbaye de Prémontré. En 1364, Jean de Lanchy, chevalier, apparait comme seigneur de Lanchy et de Marquaix. Vers 1400, Louis de Lanchy, écuyer, seigneur de Marquaix, est cité dans une vente de terre. En 1467, preuve de noblesse présentée par Jean de Lanchy, écuyer, seigneur de Marquaix.
Alliée aux Acheux, Coucy, Gaudefroy, Haudicquer, Hervilly, Goussencourt, Lemerchier, Montmorency, Sons, etc., cette famille, dont sont issues plusieurs branches dont les seigneurs de Marquaix et, selon les juges d’armes, les Lancy de Raray, a été maintenue dans sa noblesse lors de la Modèl:1re recherche après avoir prouvé depuis Jehan de Lanchy, écuyer, seigneur de Marquaix, vivant en 1467, (jugement par Laisné).
Sources: Dictionnaire historique, généalogique et géographique par Melleville, Armorial de Picardie par Haudicquer de Blancourt, « Nobiliaire Universelle » par Saint-Allais, « Armorial de France » par Hozier, « Pouillé des bénéfices du diocèse de Noyon » par Colliette, cartulaire de l’abbaye de Ourscamp, relevés de l’abbaye de Prémontré et de celle d’Arrouaise, Jugement de noblesse, etc.


text:
Neferirkara-Kakai
Neferirkara-Kakai que ho un faraon de la Vau dinastia.
Segon Grimal la Pèira de Palèrme que ho gravada durant lo son regnat.
Com los sons predecessor de la soa dinastia que's he bastir ua piramida e un temple funerari a Per Osir (Abosir);
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra Oserkhaó :
- Lo son nom de Nisot-Biti qu'èra Neferirkara (mentavut dehens la Lista Reiau de Saqqara) :
- Lo son nom de Sa Ra (mentavut dehens la lista Reiau d'Abidòs qu'èra Kakai :
Sahora
Neferirkara-Kakai
Shepseskara
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
-397
Aquesta pagina concernís l'an -397 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra acomençada l'annada precedenta còntra Siracusa. Lei Grècs contunièron lo sètge de Mòtia, colonia feniciana situada sus una illa a l'extremitat occidentala de Sicília. Esperant l'arribada d'una expedicion de renfòrç cartaginesa preparada per lo generau Himilcon, leis abitants opausèron una resisténcia acarnada. Foguèron exterminats per lei Grècs que conquistèron finalament la vila avans l'arribada dei secors de Cartage.


text:
790
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 790 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Còp militar còntra lo mantenement de la regéncia d'Irèna. L'emperaire Constantin VI venguèt lo cap unic de l'Empèri (10 de novembre).
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion d'un monument dins la vila. Lo nom dau rèi associat a aquela bastida es desconegut.


text:
Tahiti
Tahiti es l'illa mai granda de Polinesia Francesa, situada dins l'archipèla de las illas de la Societat al sud d'Oceania. Istòricament es coneguda tanben coma Otaheite. La capitala es Pape’ete, situada sus la costa nòrd-oèst de l'illa.
Es l'illa pus poblada de la Polinesia Francesa, amb 69% de la populacion totala. Dispausa de l'aeropòrt internacional de Faaa. La lenga oficiala es lo francés, e lo tahitian o reo mā’ohi la lenga autoctòna.
Geografia[modificar | modificar la font]
Tahiti a una largor maximala de 45 km, amb 132 km de còsta e una superfícia de 1043 km2. Lo punt culminant de l'illa es lo mont Orohena amb 2241 m.
L'illa es formada de doas partidas centradas sus de volcans espandits e units per l'istme de Taravao. La part nòrd-occidentala se nomena Tahiti Nui, o granda Tahiti, e la sud-orientala es Tahiti Iti, o pichona Tahiti. Sonque la franja costièra es abitada amb una penetracion maximala que passa pas los dos quilomètres. Mentre que Tahiti Nui es densament poblada, subretot a l'entorn de Papeete, e dispausa de bonas infrastructuras e d'una forta influéncia de la metropòli francesa, Tahiti Iti es demorada pus isolada en mantenir la cultura tradicionala polinesiana. Lo clima es tropical, caud e umid tot l'an. Sonque i a doas sasons: la seca e l'umida, dita tanben sason de las pluèjas, de novembre a abril. La durada dels jorns e de las nuèits se manten sensiblament constanta tot l'an, independentament de las sasons.
Istòria[modificar | modificar la font]
La populacion nativa es polinesiana, e se pensa que s'es establida dins l'illa vers 300 aC, durant las migracions e colonizacions primerencas de tot l'espaci polinesian a partir de Tònga e Samoa.
Lo sòl fertil e la pesca abondanta an provesit aisidament de noiridura als abitants. La percepcion del caractèr tranquil e alègre dels natius e la caracterizacion de l'illa coma un paradís an impressionat los primièrs explorators europèus, establissent un mite romantic e utopic en Occident que dura encara fins a uèi. L'anglés Samuel Wallis descobriguèt l'illa, en 1767, la nomenant illa del Rei Jòrdi (King George III Island). Louis Antoine de Bougainville faguèt Tahiti famosa en Euròpa amb la publicacion del raconte del seu viatge. La nomenant Nova Citera, en referéncia a l'illa grèga de Citèra ont nasquèt Vènus, descriguèt l'illa coma un paradís sus tèrra amb un pòble que viu aürós e dins l'innocéncia, luenh de la corrupcion de la civilizacion. Las seunas descripcions illustravan lo concèpte del nòble salvatge de Jean-Jacques Rousseau, e an influits los pensaments utopics de filosòfs coma Denis Diderot.
Lo capitani James Cook visitèt Tahiti mantun còp dins los seus tres viatges entre 1769 e 1779. La seuna basa principala foguèt la baia de Matavai, ont bastiguèt lo fòrt Vènus per observar lo trajècte de la planeta. Encara uèi lo luòc se ditz Punta Venus. En 1842 lo reialme de Tahiti foguèt declarat protectorat francés. En 1880 lo rei Pōmare V (1842 – 1891) abandonèt la sobeiranetat a França.
Lo pintor francés Paul Gauguin visquèt a Tahiti entre 1891 e 1901 s'inspirant dels païsatges e dels modèls polinesians; un pichon musèu li es dedicat a Papeari. Dempuèi 2004, Tahiti amb la Polinesia Francesa, ten l'estatut de país d'otramar.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Istòria de Tahiti e de la Polinèsia Francesa (fr)
- Tahiti Torisma (fr)
- iFenua, portal sus los lèsers a Tahiti e sas illas (fr)
- Tahiti Guide (fr)
- Site web dedicat a Tahiti (Actualitat, istòria e geografia) (fr)
- Premsa de Tahiti (fr)
- Tahiti Surf Report, lo portal del surf a Tahiti (fr)
- Faufa’a Tupuna, wiki dedicat al patrimòni cultural polinesian (fr)
- Galariá de fòtos de Tahiti (en)
- Fòtos de Tahiti (fr)


text:
Guèrra dels Segaires
La Guèrra dels Segaires (var. Guèrra deus Segadors / Guerra dei Meissonaires) es un afrontament que se debanèt dins una bona part del Principat de Catalonha entre los ans 1640 e 1652, e que aguèt coma consequéncia la signatura del Tractat dels Pirenèus en 1659 entre Espanha e França.
Somari
- 1 Las causas
- 2 Debanament del conflicte
- 3 Consequéncias
- 4 Cronologia
- 5 Referéncias
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
Las causas[modificar | modificar la font]
Dins los estats monarquics absolutistas e lo regim senhoral sus que se basavan, esclatèt un ensemble de revòltas païsanas dins l'Euròpa del sègle XVII.
Catalonha patiguèt dins los seus diferents païses de la preséncia de las tropas castelhanas pendent las guèrras entre França e Espanha nomenadas la Guèrra de Trenta Ans (1618 - 1648). Las tropas castelhanas e italianas qu'èran dintrada en Catalonha per combatre los franceses dins lo Rosselhon causèron fòrça mals dins lo campèstre, se comportant dins unas ocasions coma una armada d'ocupacion.
Un autre fach provocant foguèt la crisi de las relacions politicas entre las institucions catalanas del Principat (Generalitat e Consell de Cent) e la monarquia ispanica, a causa de las seunas pretensions fiscalas per finançar las guèrras ont èra implicat.
Lo Comte-duc d'Olivares, primièr ministre e favorit de Felip IV de Castelha e III d'Aragon, essent obligat de cercar nòus recorses financièrs per la corona per persègre la politica expansionista de l'Ostal d'Àustria en Euròpa, prepausèt en 1626 un programa destinat a obtenir dels reialmes non castelhans de la monarquia la meteissa contribucion, en òmes e argent. Aquo se nomenèt l'Union d'armas, que portèt atempta al regim constitucional catalan e entraïnant los catalans dins las guèrras exterioras ispanicas.
En 1638, lo canonge de La Seu d'Urgèl Pau Claris, conegut per la seuna lucha contra los evesques non catalans que totjorn collaboravan amb la corona, foguèt elegit deputat pel braç eclesiestic e president de la Generalitat, alara que Francesc de Tamarit foguèt elegit deputat pel braç militar e Josep Miquel Quintana pel braç popular.
Vèrs 1639, Ambedoas causas provoquèron una identificacion e solidaritat entre los païsans amb una actitud de desfisança politica contra las autoritats e formant pauc a pauc una doctrina politica d'insurreccion e una ideologia populara de revòlta. Mas la granda aristocracia catalana e una partida de la borgesiá urbana cada còp mai importanta prenguèron de posicions mai moderadas envèrs la monarquia.
Lo meteis an, la casuda d'Òpol e Salses dins las mans dels franceses e capitadas per de cònsols non catalans, que se rendièron, benlèu, per corrupcion, accentuèt la tension entre la cort e lo Principat. pasmens que la campanha de Rosselhon acabèt mai tard amb retorn de Salses en 28 de gener de 1640. Lo rei, cretant de novèlas atacas franceses, ordonèt que l'armada mercenària demorèsse dins lo país, fach que produguèt grèus incidents dins de pichons vilatges campèstres coma Sant Esteve de Palautordera, Riudarenes, Santa Coloma de Farners, Palafrugell, etc.
Debanament del conflicte[modificar | modificar la font]
A la prima de 1640, Francesc de Tamarit foguèt empresonat per l'autoritat reiala, acusat de balhar pas, pasmens son emplec, las fruchadas e las rendas. Los païsans revoltats dintrèron dins Barcelona lo 22 de mai, benlèu amb la complicitat de las autoritats catalanas, e relarguèron[1] Francesc Joan de Vergós i de Sorribes e Lleonard Serra.
Lo Corpus de Sang[modificar | modificar la font]
Lo 7 de junh (jorn de la fèsta de Corpus Christi) del meteis an, dempuèi alara nomenat Corpus de Sang, La Revòlta dels Segadors debutèt a Sant Andreu de Palomar en 1640, quand, mobilizats per las campanas, las gents de Sant Celoni de Blanes e los païsans de la Catalunha interiòra que debalavan per la sèga, decidiguèron totes de marchar contra las fòrças del Conde-Duque de Olivares, per que Catalonha demòre astrada e que se termine la guèrra contra los franceses e perque saquejavan las populacions e violavan los dreches fondamentals dels seus abitants. Prenguèron per bandera aquela del Sant Crist de la Parròquia de Sant Andreu del Palomar e gandiguèron Barcelona, de gropes de segadors tornèron dintrar dins la vila e emana una mutinariá, ont foguèt assassinat (aquò es pas fòrça clar) lo comte de Santa Coloma, baron de Queralt e vicerei de Catalunha Dalmau III de Queralt. Aquo foguèt la debuta del conflicte que venguèt una vetadièra revòlta sociala. Succediguèt lo precedent vicerei Enric III d'Empúries qu'èra de fòrça mala santat, e pel tresen còp prestèt lo jurament per venir vicerei de Catalonha lo matin del 19 de junh de 1640. Aprèp aver arrestat los dos comandants mai impopulars de l'armada castelhana, sa malautiá s'agravèt e moriguèt lo 22 de julhet. Catalonha se trobèt encara sens vicerei, e los deputats venguèron los sols possedent l'autoritat dins un territòri agitat per la revolucion.
Fòrças reünions se debanèron entre los conselhièrs de Barcelona e los segadors revoltats dins la parròquia de Sant Andreu de Palomar. Lo 7 de setembre de 1640, los representants de la Generalitat de Catalonha Francesc de Tamarit, Ramon de Guimerà[2] e Francesc de Vilaplana[3] signèron lo Pacte de Ceret amb Bernard Du Plessis-Besançon, delegat pel Cardenal Richelieu representant Loís XIII de França, de quin Catalonha recebèt l'ajuda militara, se separant de la Monarquia Ispanica e constituent la republica liura jos l'aparament del rei de França.
L'invasion castelhana[modificar | modificar la font]
Lo governador general del Rosselhon, Juan de Garay Otañez fracassèt dins sa temptativa d'ocupar militarament la lista entre Illa e Millars[4], e retenir los representants franceses[5] per evitar l'arribada de prodèls al Principat.
En setembre, l'armada de Felip IV d'Espanha capitada per Pedro Fajardo, lo marqués de Los Vélez, ocupèt Tortosa, qu'aviá una guarnison castelhana al Castèl de la Suda, amb una armada de 23 000 enfants, 3000 cavalièrs e 24 canons[6] e que venguèt lo pòrt de despart de tropa e las municions per Itàlia e Rosselhon.[7] Avançant cap a Barcelona e aprèp las batalhas del pas de Balaguer (10 de decembre) e de Cambrils, lo 24 de decembre prenguèt la vila de Tarragona, que Roger de Bossost, baron d'Espenan, se rendèt sens combatre, fugissent cap a França alara que deviá defendre Martorell. L'ocupacion seguenta foguèt una repression fòrça dura contra lo pòble revoltat.
Proclamacion de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo 16 de genièr de 1641, davant l'alarmanta penetracion de l'armada castelhana aprèp la derrota de la batalha de Martorell, Pau Claris capitant la Generalitat de Catalonha, fin finala proclamèt la Republica Catalana, ara amb l'adesion de la borgesia urbana patissent de la pression fiscala, convenent una aligança politicomilitara amb França.
Catalonha francesa[modificar | modificar la font]
Amb las tropas castelhanas ja a Sants, per obtenir ajuda necessària, en vertut de las disposicions del Conselh de Guèrra que s'èra constituit dins la vila de Barcelona e que entre autres Francesc de Tamarit e Joan Pere Fontanella èran partits, Catalonha se placèt fin finala sota l'obediéncia de Loís XIII de França lo 23 de genièr de 1641 e la Generalitat obtinguèt una important victòria militara a la batalha de Montjuïc (26 de genièr de 1641) obligant l'armada castelhana del marqués de Los Vélez de se retirar a Tarragona e foguèt remplaçat coma vicerei per Federico Colonna.[8]
Qualques jorns aprèp la victòria de Barcelona, lo 14 de febrièr arribèt l'ajuda de l'armada francesa de tèrra de Philippe de La Mothe-Houdancourt e l'armada de Jean Armand de Maillé-Brézé. Lo 25 de febrièr se formèt lo Batalhon del Principat[9], armada regulara que lutèt al costat de l'armada francesa, amb 5000 soldats d'infanteria dirigits per Josep Sacosta e 500 de cavalleria comandats per Josep d'Ardena, que se paguèron amb l'impòst del batalhon.[10] Lo 27 de febrièr moriguèt Pau Claris.
Per assegurar que l'adesion amb la corona francesa se faga en preservant los dreches e leis catalanas, se preparèt un document amb de condicions, lo Pacte de la Péronne, signat pel rei de França quand èran president Bernat de Cardona, en 1641.
Lo sètge de Tarragona[modificar | modificar la font]
La campanha de Tarragona comencèt en abril de 1641 e s'establiguèt lo sètge lo 4 de mai, e lo blocatge de la vila per la mar venguèt efectiu lo 5 de mai. Se tapèt l'interior per Constantí e Salou, mas lo sètge foguèt levat quand pendent la Segonda batalha navala de Tarragona, una granda flòta espanhòla capitanejada per García Álvarez de Toledo y Mendoza provesiguèt la vila, derrotant la flòta francesa d'Henri d'Escoubleau de Sourdis.
Las campanhas militaras[modificar | modificar la font]
Los castelhans envièron doas colomnas en 1642, la primièra de 20 000 òmes dempuèi Fraga atacant Lhèida e la segonda de 4500 òmes dempuèi Tarragona cap al Rosselhon,[11] essent interceptadas e derrotadas a la batalha de Montmeló e la batalha de la Granada. Los espanhòls retirèran bona part de l'armada que se trobava a Roses per via maritima[12] e França capitèt, pendent l'estiu de 1642, l'ocupacion de Cotlliure, Perpinhan e de Salses e coma aquo aguèron lo contraròtle dels comtats de Rosselhon e de Cerdanha, e las tropas situadas al sud ataquèron Montsó e Tamarit de Llitera. L'an seguent, demorèron dins las mans espanhòlas solament Tarragona, Tortosa e Roses.
Lo Rosselhon caiguèt completament dins las mans francocatalanas, e d'aqueste biais los objectius de Richelieu e Loís XIII de França de contrarotlar los comtats nòrdcatalans èran satisfaches. L'atencion donada pel Cardenal Mazarin a las campanhas d'Itàlia provoquèt un certan desinterès francés, e en perdent la batalha de Lhèida, que se rendèt lo 31 de julhet e lo seguent jurament a las Constitucions per Felip IV a Lhèida en agost, las posicions pro-espanhòlas prevalguèron. E mai, lo 4 de decembre de 1642, moriguèt Richelieu, e lo 14 de mai de 1643, Loís XIII, li succediguèt lo sèu filh Loís XIV de França, conegut coma lo rei solelh, fins a 1652.
En 1644 Felip IV capitèt a recuperar Lhèida e mantenir Tarragona de l'assaut francocatalan provocant la substitucion de La Mothe per Henri Harcourt de Lorena, que fin finala en 1648 contrataquèt e obtenguèt de resultats notables, doncas a partir de 1645 los franceses ocupèron Roses, e recupèron tèrras al sud, liberant Agramunt, Cervera e Mollerussa, sense poder traversar Segre, envadiguèron Empordan, e assetgèron Girona, prenguèron Valés, e ocupèron temporariament Cadaqués, Castelló d'Empúries, Solsona e Berga.
Lo 6 de genièr de 1647 se creèt divèrses regiments catalans regulars, dins l'infanteria o la cavalariá. Tortosa se mantinguèt sota sobeiranetat castelhana fins a 1648, quand foguèt conquistada pels franceses, que s'i mantinguèron fins a 1650. La Guèrra de la Fronda aflaquèt las possibilitats militaras francesas en Catalonha, amb la retirada de una granda partida de la tropa francesa e provoquèt l'avançada de las tropas castelhanas. L'armada espanhòla faguèt sètge a Barcelona, e ja a la mitat de 1653 se faguèt la primièra contra-ataca seriosa francesa amb lo sètge a Girona. L'an seguent l'iniciativa passèt de nòu als franceses quand s'acabèt la Fronda en 1653 en Guiana francesa.
Pendent la majòra partida de la guèrra, lo tèrme entre las doas sobeiranitats seguissiá mai o mens Llobregat amont, copant cap a Igualada e Cervera e la Seu d'Urgèl, totas tres del costat francés. Qualques incursions faguèron oscillar aquel tèrme. Amb lo Tractat dels Pirenèus, França renoncièt al Principat de Catalonha mas gardant Rosselhon, Conflent e una partida de Cerdanha. Catalonha conservèt las seunas institucions e las seunas constitucions, mas França los aboliguèt dins totes los seus territòris.
La fin de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lo conflicte s'espandiguèt mas enlà de la Patz de Vestfàlia (1648). Mas pendent la guèrra, los meteisses conflictes que se debanèron amb los castelhans se repetiguèron amb los franceses. Las tropas francesas tanben provoquèron mals e dintrèron en luta amb la poblacion rurala. Del meteis biais, l'administracion politica francesa en Catalonha, aguèt afontaments greus amb los organismes politics e eclesiastics catalans perque respectèron pas las constitucions.
La campanha espanhòla de 1649 partiguèt de Lhèida amb 6000 òmes e 3000 cavalièrs capitat per Juan de Garay Otañez, avancèron dempuèi Lhèida, passant per Vimbodí, Poblet, Cabra del Camp, Montblanc, Valls, Constantí, Tarragona, ont recebèron renfòrç, Torredembarra, Vilanova i la Geltrú e Sitges, alà daissant tropas, e tornèron cap a Lhèida, abandonèt la còsta e ganhèt la batalha de Vilafranca lo 17 d'octobre e Montblanc lo 14 de novembre.
En 1650 l'ajuda que en primièr avián donat los franceses se fracasssèt davant l'armada espanhòla, Francisco de Orozco, lo marqués de Mortara, avançava encara dempuèi Lhèida e faguèt lo sètge de Barcelona en agost de 1651. En 1652 Barcelona, aprèp un an e alara que patiguèt de la pèsta, tombèt dins las mans de l'armada de Felip IV capitada per Joan Josep d'Àustria. D'aquela mena èra la fin de conflicte e les autoritats catalanas demorèron sota l'obediéncia del rei castelhan.
Las temptativas per recuperar lo territòri[modificar | modificar la font]
Las tropas francesas se mantenguèron encara en Catalonha pendent sèt ans fins a la signatura del Tractat dels Pirenèus en 1659, e en 1653 lo general francés Philippe de La Mothe-Houdancourt[13] amb los catalans ligats per Josep Margarit i de Biure, un total de catòrze mila òmes e quatre mila cavals[14] entrèron per El Pertús. La conferéncia de Ceret e lo tractat de Llívia (1660) formèron la frontièra entre las duas coronas.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Lo resultat final foguèt marrit pels interèsses de Catalonha, que foguèt envasida, e mai de la pèrda del territòri en favor de França. Mai tard, lo rei de França, violant lo tractat dels Pirenèus, enebiguèt lo catalan e las cartas precedentas dins la zona del Rosselhon. Felip IV de son costat signèt obediéncia a las leis catalanas.
Cronologia[modificar | modificar la font]
- 1618. Començament de la Guèrra de Trenta Ans .
- 1626. Dissolucion de las Corts de Barcelona. Oposicion a la Union d'armas.
- 1635. Començament de las ostilitats entre França e Castelha.
- 1637. Fracàs castelhan a la Leucata.
- 1639. Los franceses ocupan Salses e Òpol
- 1640. Reconquesta castelhano-catalana de Salses.
- 1640. Revolucion ppopulara contra los soldats de renda. Corpus de Sang (7 de junh). Revolucion politica. Començament de la Guèrra dels Segadors. Pacte de Ceret.
- 1640. Revòlta e independéncia de Portugal.
- 1640 -1641. Campanha espanhòla. Ocupacion de Tortosa, Batalha de Cambrils, ocupacion de Tarragona e Batalha de Martorell.
- 1641. Pacte de la Péronne. Loís XIII se proclamat comte de Barcelona.
- 1641. Batalha de Montjuïc. Retirada espanhòla de Tarragona
- 1641. Fracàs del Sètge de Tarragona. Batalhas de Constantí, El Catllar, Navala de Tarragona e 2a Navala de Tarragona
- 1642. Ocupacion francesa de Montsó, Perpinhan e Salses. Atacas infructuosas espanhòlas dins la Lhèida e francés al Tortosa.
- 1643. Loís XIV es proclamat comte de Barcelona.
- 1644. Sètge de Lhèida e ocupacion castelhana de Lhèida.
- 1644. Assaut de Tarragona e fracàs de l'ataca francesa.
- 1645. Sètge de Roses e ocupacion francesa.
- 1646. Sètge de Lhèida e victòria espanhòla aprèp la Santa Cecilia que lèva lo sètge.
- 1647. Sètge de Lhèida e fracàs francés. Presa d'Àger per Condé.
- 1648. Sètge de Tortosa e ocupacion francesa.
- 1649. Campanha espanhòla: Lhèida, Vimbodí, Poblet, Cabra del Camp, Montblanc, Valls, Constantí, Tarragona, Torredembarra, Vilanova i la Geltrú, Sitges, batalha de Vilafranca, batalha de Montblanc.
- 1648-1653. Guèrra de la Fronda. Retirada de bona part de las tropas francesas per lutar dins la guèrra civila francesa.
- 1650. Reconquesta castelhana de Tortosa i Flix.
- 1651. Las tropas castelhanas debutan lo sètge de Barcelona.
- 1652. Las tropas castelhanas ocupan Barcelona.
- 1653. Reconquesta francesa de Castelló d'Empúries. Sètge e batalha de Girona.
- 1654. Reconquesta francesa de Puigcerdà, La Seu d'Urgèl e Berga.
- 1655. Reconquesta francesa d'Hostalric. Victòrias castelhanas de Solsona e Berga.
- 1656. Començament de las negociacions de Pau entre França e Castelha.
- 1657. Batalha de Castellfollit. victòria espanhòla.
- 1658. Batalha de Camprodon.
- 1659. Fin de las ostilitats (9 de mai). Tractat dels Pirenèus (7 de novembre).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (ca)Josep Massot i Muntaner, Salvador Pueyo, Oriol Martorell, in Els segadors: himne nacional de Catalunya [1] ed: L'Abadia de Montserrat, 1993 p.19
- ↑ (ca)"GEC" Gran Enciclopèdia Catalana, vol. 9 (entrada "Du Plessis-Besançon, Bernard")
- ↑ id "GEC"
- ↑ (ca)Manel Güell, Juan de Garay, capità general de l’exèrcit de Catalunya (1649-1650)
- ↑ (ca)Josep Sanabre Sanromá, La acción de Francia en Cataluña en la pugna por la hegemonia de Europa (1640-1659) p.101 i 108. Barcelona, 1956
- ↑ (ca)"FXH HMC" F. Xavier Hernández, Història militar de Catalunya
- ↑ id IDR
- ↑ (es) Asasve [Relación de Virreyes y Capitanes Generales de Cataluña (siglos XV al XXI]
- ↑ L'impòst del batalhon [2]
- ↑ (ca)Carles Millàs i Castellví, Materials n.9 cap:Una aplicació de la fiscalitat en la Guerra dels Segadors: el tribut del batalló al Papiol i a Sant Andreu de la Barca[3] ed: Centre d’Estudis Comarcals del Baix Llobregat, 2003 p.85-96
- ↑ (ar)Gran enciclopedia aragonesa [4]
- ↑ (es) id: IDR ingenierosdelrey.com
- ↑ id "FXH HMC"
- ↑ (es)"ML HGE" Modesto Lafuente, Historia general de España [5]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca)Ferran Valls i Taberner i Ferran Soldevila, Història de Catalunya
- (ca)Joan-F. Cabestany i Enric Bagué, Història de Catalunya ISBN 84-390-0125-8
- (ca)Francesc Xavier Hernàndez Cardona, Història militar de Catalunya. Vol III: La defensa de la terra, ed: Rafael Dalmau
- (ca)J.H. Elliott, La Revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya traducció catalana de Josep Vallverdú. Barcelona: Vicens-Vives, 1966.
- (ca)J.H. Elliott, La revolta catalana 1598-1640: un estudi sobre la decadència d'Espanya, Publ. Universitat de Valencia, 2006 ISBN 84-370-6344-2 [6]
- (es) Francisco Manuel de Melo, Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempos de Felipe IV [7], ed: Editorial MAXTOR
- (es) Fernando Sánchez Marcos, Cataluña y el gobierno central tras la guerra de los segadores, 1652-1679 [8]
- (fr) Bussy-Rabutin Mémoires de Bussy-Rabutin .
- (es) Rubí de Marimón, Ramón (2003). Relación del lebantamiento de Cataluña 1640–1642. Barcelona: Fundació Pere Coromines. ISBN 84-7256-808-3.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Els Segadors - Imne nacional de Catalonha
- Guèrra de Trenta Ans
- Tractat dels Pirenèus
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Istòrias de Catalonhaa: La Guèrra dels Segadors
- Els segadors en mp3
- (ca)La Guèrra dels Segadors al Musèu d'istòria de Catalonha
- (es) Historia de los movimientos, separación y guerra de Cataluña en tiempo de Felipe IV Francisco Manuel de Melo (1608-1666)
- (es) «La rebelión de Barcelona ni es por el güevo ni es por el fuero» panflet citat a Wikisource.
- (es) Armas de papel. Quevedo y sus contemporáneos ante la guerra de Cataluña Estudi detallat
- (ca) Àngela Serrano, Josep Margarit, un patriota català a la revolta dels Segadors [9]


text:
Thoissey
Thoissey en arpitan ( Thoissey en francés) es una comuna francesa situada dins la region de Ròse-Alps e lo departament d'Ain.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Lo costat, #que fa partida de la arrondissement de Borg de Bressa, a 12 comunas e 12 005 abitants.
- Lo cementèri, l'estadi aital coma una part del camping e del collègi de Thoissey se tròba sus la municipalitat de Sant-Didier-sus-Chalaronne
- Le canton, qui fait partie de l'arrondissement de Bourg-en-Bresse, a 12 communes et 12 005 habitants.
- Le cimetière, le stade ainsi qu'une partie du camping et du collège de Thoissey se trouve sur la commune de Saint-Didier-sur-Chalaronne


text:
Categoria:ucraïnian
Aquesta categoria acampa los mots e locucions en ucraïnian (code {{uk}}). La seccion gramatica conten totes los tipes de mots coma los noms comuns o los acronims. Conten tanben de soscategorias tematicas : noms d’animals o lexic de la musica, o encara de categorias d’expressions, o enfin de registres de lenga.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 6 soscategorias, sus un total de 6.
A
- ► Animals en ucraïnian (15 P)
C
- Conjugason en ucraïnian (1 C)
G
- Gramatica en ucraïnian (4 C)
L
- Lexics en ucraïnian (1 C)
M
- ► Modèls en ucraïnian del Wikiccionari (2 P)
T
- Tematicas en ucraïnian (1 C)
Articles dins la categoria « ucraïnian »
Las 200 paginas seguentas figuran dins aquesta categoria, sus un total de 218.(200 precedentas) (200 seguentas)(200 precedentas) (200 seguentas)


text:
Bélâbre
Bélâbre es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Entre Bélâbre e Mauvières, existís una pèira couchée sus l'ancian camin de Puyrajoux al Blanc, es una pèira levada.
Tanben enigmatic qu'aqueles mégalithes es « lo cementèri al can » en limit de las municipalitats de Chalais, Ruffec e Ciron. Las ancianas parròquias #qu'an format aquela de Bélâbre son encara marcadas per las siás glèisas. Lo prieuré de Jovard dépendait del abbaye de Méobecq. La glèisa formada d'una nef e d'un campanal es dédiée a la Vèrge e garda doas estatuas de bòsques. S'i vendiá antany « en viatge ». Caliá seguir un recorregut marcat de 7 crotz fins a la fontaine del Magnoux ont se tirava qualques pèças de moneda. Aquel pelegrinatge se contunha totjorn. La glèisa de Nesme #èsser proprietat de las bénédictins de Sant-Savin-sus-Gartempe #que la #recebre en don l'an 1092. Al Épeau, lo prieuré dépendait de Grandmont.
Per carta de 1372, lo rei, Charles V donava a lo sieu « amé e féal chevalier Jehan de Pocquières...Lo chastel de Polit arbre, seguts en Guienne, a tres llegües o aperaquí prez de Oblanc, confisqué sus Périchon de Naillac, Angleses en avent lo party ennemy,e en valent 120 libres de renda » Las doas distincions vesinas de la Sala e de Polit Arbre aguèron amassat l'an 1498. La tèrra de Bélâbre #aperténer successivament a Pierre III de Pocquières, a Louis de Chazerat, a Texans de Durfort.
Las guèrras de religion pas #estalviar pas Bélâbre #que i aviá un temple de la glèisa reformada. Dos bancs lo un en 1587 pels Calvinistes, l'autre l'an 1591 pels Ligueurs, #aportar los sieus estralls. La glèisa actuala data de 1852.
Armand Léon de Durfort, espós d'una nièce de Sully, èra tinenta generala del artillerie reial. Malgrat aiçò la siá ruïna li caliá portar lo « chasteau e ostal fòrt, jargada d'un portail, torns, pabalhons, fossés, pont-levis e bas-tribunal » a Jacques Lecoigneux. Èra Primièr President dins lo Parlament de París e #jogar un papièr important pendent la Fronde. Exilé Pendent un temps, #tornar a la mòrt de Louis XIII e #obténer lo érection de lo sieu domeni en marquisat. Gabriel Lecoigneux, aconselhar del rei en los sieus conselhs, #realizar un parc magnific #que vorejava lo Anglin. Jacques II Lecoigneux #èsser coronèl de regiment de Bélâbre de contunh brigadier de las armadas del Rei. Louis -Jacques Lecoigneux engrandeix encara las possessions familiales.
Jacques Louis Guy Lecoigneux, tinent dels maréchaux de França en 1789 li caliá emigrar a la Revolucion. Un descendent de la familha Lecoigneux #aver en 1832 una singulara idèa. En avent legit un relat istoric #que fasiá morir a Bélâbre Guillaume de Flavy, capitani de Compenha responsable de la paissièra de Jeanne d'Arc, #far elevar sus un illòt del Anglin un cavòt dotat d'un en jasent de emprunt. Los istorians #restablir un jorn la vertat mas çò de mès cocasse en lo destin d'aquel cavòt figurat, aquel #èsser la crédulité populara #que viu en lo en jasent pas un personatge istoric mas « Sant Greluchon », favorable a las femnas en desirant aver mainat. Venián se banhar en un braç del riu prèp del monument.
Après la jacquerie de Buzançais en 1847 (provocada per la cherté del blat), dels émeutes an luòc a Bélâbre[1].
Lo terroir pòrta de las traces de ancianes forges de fèrre. Lo darrièr anautit-foguet s'a apagat l'an 1875.
Entre Bélâbre et Mauvières, existe une pierre couchée sur l’ancien chemin de Puyrajoux au Blanc, c’est une pierre levée.
Aussi énigmatique que ces mégalithes est « le cimetière au chien » en limite des communes de Chalais, Ruffec et Ciron. Les anciennes paroisses qui ont formé celle de Bélâbre sont encore marquées par leurs églises. Le prieuré de Jovard dépendait de l’abbaye de Méobecq. L’église formée d’une nef et d’un clocher est dédiée à la Vierge et garde deux statues de bois. On y venait autrefois « en voyage ». Il fallait suivre un parcours marqué de 7 croix jusqu’à la fontaine du Magnoux où l’on jetait quelques pièces de monnaie. Ce pèlerinage se continue toujours. L’église de Nesme fut propriété des bénédictins de Saint-Savin-sur-Gartempe qui la reçurent en don en 1092. À l’Épeau, le prieuré dépendait de Grandmont.
Par lettre de 1372, le roi, Charles V donnait à son « amé et féal chevalier Jehan de Pocquières...le chastel de Bel arbre, assis en Guienne, à trois lieues ou environ prez de Oblanc, confisqué sur Périchon de Naillac, Anglais tenant le party ennemy,et valant 120 livres de rente » Les deux seigneuries voisines de la Salle et de Bel Arbre furent réunies en 1498. La terre de Bélâbre appartint successivement à Pierre III de Pocquières, à Louis de Chazerat, à Jean de Durfort.
Les guerres de religion n’épargnèrent pas Bélâbre qui avait un temple de l’église réformée. Deux sièges l’un en 1587 par les Calvinistes, l’autre en 1591 par les Ligueurs, apportèrent leurs ravages. L’église actuelle date de 1852.
Armand Léon de Durfort, époux d’une nièce de Sully, était lieutenant général de l’artillerie royale. Pourtant sa ruine devait amener le « chasteau et maison forte, garnie d’un portail, tours, pavillons, fossés, pont-levis et basse-cour » à Jacques Lecoigneux. Il était Premier Président au Parlement de Paris et joua un rôle important pendant la Fronde. Exilé pendant un temps, il revint à la mort de Louis XIII et obtint l’érection de son domaine en marquisat. Gabriel Lecoigneux, conseiller du roi en ses conseils, réalisa un parc magnifique qui bordait l’Anglin. Jacques II Lecoigneux fut colonel de régiment de Bélâbre puis brigadier des armées du Roi. Louis -Jacques Lecoigneux agrandit encore les possessions familiales.
Jacques Louis Guy Lecoigneux, lieutenant des maréchaux de France en 1789 devait émigrer à la Révolution. Un descendant de la famille Lecoigneux eut en 1832 une singulière idée. Ayant lu un récit historique qui faisait mourir à Bélâbre Guillaume de Flavy, capitaine de Compiègne responsable de la prise de Jeanne d’Arc, il fit élever sur un îlot de l’Anglin un tombeau doté d’un gisant d’emprunt. Les historiens rétablirent un jour la vérité mais le plus cocasse dans le destin de ce tombeau figuré, ce fut la crédulité populaire qui vit dans le gisant non pas un personnage historique mais « Saint Greluchon », favorable aux femmes désirant avoir enfant. Elles venaient se baigner dans un bras de la rivière proche du monument.
Après la jacquerie de Buzançais en 1847 (provoquée par la cherté du blé), des émeutes ont lieu à Bélâbre[2].
Le terroir porte des traces d’anciennes forges de fer. Le dernier haut-fourneau s’est éteint en 1875.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bernard Moreau, Marianne bâillonnée : los republicans de l'Indre e lo còp d'Estat del 2 de decembre de 1851, Chaillac : de Ponches de Æncrage, 2002. 109 pàg., ISBN 2-911853-05-9, pàg. 9.
- ↑ Bernard Moreau, Marianne bâillonnée : les républicains de l’Indre et le coup d’État du 2 décembre 1851, Chaillac : Points d’Æncrage, 2002. 109 p., ISBN 2-911853-05-9, p. 9.


text:
493
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 493 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Data retenguda per la fondacion dau Reiaume Ostrogòt en Itàlia e dins lo nòrd dei Balcans per Teodoric lo Grand. Lei basas de sa politica foguèron una seperacion estricta entre Romans e Ostrogòts (defensa dei maridatges entre lei dos pòbles), una tolerància religiosa a respèct dei divèrsei tendàncias crestianas, l'organizacion d'una ierarquia militara calcada sus lo modèl roman e lo mantenement de l'administracion romana.


text:
Lys-lez-Lannoy
Lys-lez-Lannoy es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
==Istòria==
Dels registres archéologiques, portadas l'an 1984, an permeses de provar que lo territòri de Lys i aviá ocupat dempuèi l'epòca gallo-romaine. Lo primièr document cèrt testificant l'existéncia de Lys-lez-Lannoy (orthographié Legís) data de 1164. L'istòria d'aquela vila es indissociable de la vila de Lannoy. Divèrsas fes aquelas vilas #èsser en conflicte en lo cas d'una fusion. Al XIXe sègle i i aguèt un matrimòni forçós de las doas comunas autorizat pel prefècte del Nòrd sus la volontat del cònsol de Lannoy. Lo Conselh d'Estat en lo un de las siás estancadas a anullat aquel matrimòni forçós. A la meteissa epòca, la vila se desvolòpa amb la essor industriala. Acuèlh en particular divèrses filatures, laineries ... La municipalitat en lo moment de las doas guèrras mondialas a #èsser ocupada pels alemands. Per la Segonda guèrra mondiala a #èsser liberada per las tropas Anglesas e Polonaises #qu'an stationné dins los castèls de la vila de Lannoy. La municipalitat possedís un gigant (gayant) nomenat Astruc. Mas aquel es pas pas l'original perque i aguèt destruit en un incendi al començament del XXe sègle. #Èsser reconstruit en los ans 1980 jos la impulsió de l'adjunt a l'animacion d'aquela epòca, Daniel Chabasse, #que #èsser Cònsol de la municipalitat mai tard.
Des fouilles archéologiques, menées en 1984, ont permis de prouver que le territoire de Lys était occupé dès l'époque gallo-romaine. Le premier document certain attestant l'existence de Lys-lez-Lannoy (orthographié Lis) date de 1164. L'histoire de cette ville est indissociable de la ville de Lannoy. Plusieurs fois ces villes furent en conflit à propos d'une fusion. Au XIXe siècle il y eut un mariage forcé des deux communes autorisé par le préfet du Nord sur la volonté du maire de Lannoy. Le Conseil d'Etat dans l'un de ses arrêts a annulé ce mariage forcé. À la même époque, la ville se développe avec l'essor industriel. Elle accueille en particulier plusieurs filatures, laineries ... La commune lors des deux guerres mondiales a été occupée par les allemands. Pour la Deuxième guerre mondiale elle a été libérée par les troupes Anglaises et Polonaises qui ont stationné dans les châteaux de la ville de Lannoy. La commune possède un géant (gayant) nommé Astruc. Mais celui-ci n'est pas l'original car il fut détruit dans un incendie au début du XXe siècle. Il fut reconstruit dans les années 1980 sous l'impulsion de l'adjoint à l'animation de cette époque, Daniel Chabasse, qui fut Maire de la commune plus tard.


text:
Graimbouville
Graimbouville es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Graimbouville Es un pichon vilatge situat a aperaquí 20 km del Havre.
Graimbouville est un petit village situé à environ 20 km du Havre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vestigis préhistoriques e ancians.
- Preséncia gallo-romaine.
- Vestiges préhistoriques et antiques.
- Présence gallo-romaine.


text:
Nǀu
La lenga Nǀu tanben sonada Nǀuu, Nǀhuki, ǂKhomani o Nǁngǃke es una lenga Tuu (o Khoisan) qu'es per se morir que mens de 10 personas del pòble Nǁnǂe la parlan en Africa del Sud. Lo nom ǂKhomani utilizat per las autoritats es pas reconegut pels Nǁnǂe.
Lo Nǀu es de la familha de las lengas Tuu (Taʼa-ǃKwi) e la lenga mòrta ǀxam n'èra lo vesin mai pròche. La lenga viva mai pròcha del Nǀu es lo ǃXóõ. La letra ǀ representa un clic que sembla un pauc l'onomatopèa tsk.
Es una frasa en Nǀu que foguèt causida coma devisa de la província del Cap Septentrional: Sa ||a !aĩsi 'uĩsi (anam cap a una vida melhora).


text:
1775
Aquesta pagina concernís l'an 1775 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Kaffa[modificar | modificar la font]
Acomençament dau rèine de Tato Shagi Sherocho (1775-1795).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - André-Marie Ampère, matematician e fisician francés (m. 1836)
- 3 de febrièr - Louis-François Lejeune, pintor, escrincelaire e militar francés (m. 1848)
- 16 de decembre - Jane Austen, escrivana francesa (m. 1817)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Giovanni Battista Sammartini, compositor e organista italian (n. 1700 o 1701)


text:
Darfor
Darfor es un grand país istoric d'Africa, au centre-nòrd, que se situa uei dins l'oèst de l'estat de Sodan. Pus precisament, "Darfor" pòt designar tanben lo territòri dau pòble for que parla la lenga for. Mai au sens larg, Darfor es una zona pron vasta qu'englòba de pòbles e de lengas divèrsas.
Geopolitica[modificar | modificar la font]
Darfor coneis un conflicte armat entre lei milícias Janjawid aràbias, pròchas de l'estat sodanés, e lei rebèls negres africans, eissits dei populacions localas. Leis expèrts internacionaus estiman que lei milícias Janjawid, amb la complicitat de l'estat sodanés, cometon una repression sagnosa e fòrça atrocitats còntra lei populacions civilas de Darfor, çò que provòca per aquelei d'aquí un exili forçat vèrs lei regions vesinas de l'èst de Chad.


text:
Tèrra
La Tèrra es la tresena planeta del Sistèma Solar per çò qu'es de sa proximitat al Solelh e la cinquena per son diamètre. Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas e es lo solet còrs celèst ont es confirmada la preséncia de vida. Vira a l'entorn del Solelh long d'una orbita pas gaire excentrica (una ellipsa que sembla una circonferéncia) a una distància mejana de 149 600 000 km (1 UA) e a una velocitat de 29,8 km/s. Vira sus se e a un periòde de rotacion de 23 h 56 min 3,5 s, movement que determina lo jorn e la nuèch. Son diamètre eqüatorial es de 12 756 km. A sonque un satellit natural, la Luna.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 1.1 Composicion
- 1.2 Estructura intèrna
- 1.3 L'idrosfèra
- 1.4 Geologia de la superficia
- 1.5 Geografia
- 1.6 Atmosfèra
- 1.7 Camp magnetic e magnetosfèra
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Formacion
- 5 Existéncia de la vida
- 6 Provèrbis
- 7 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La Tèrra fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar ambé Mercuri, Vènus e Mart coma o indica sa densitat importanta egala a 5,515. Es la pus granda de categoria e tèn egalament la densitat la pus auta deis planetas dau Sistèma Solar. Sa massa es egala a 5,9736·1024 kg e a una forma quasi esferica.
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion de la Tèrra es en massa:
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La Tèrra se compausa de jaces divèrses qu'an de composicions quimicas e un compòrtament geologic diferents:
- escòrça: es lo jaç superficial. A una prigondor que varia entre 12 km, dins los oceans, fins a 80 km dins los cratons (las porcions pus ancianas dels nuclèus continentals). Se compausa de basalte dins las concas oceanicas e de granit dins los continents.
- mantèl: es un jaç intermediari entre l'escòrça e lo nuclèu. Arriba fins a una prigondor de 2900 km. Se compausa de peridotita.
- litosfèra: es la partida superficiala qu'a un foncionar elastic. A una espessor de 250 km e compren l'escòrça e la porcion superiora del mantèl.
- astenosfèra: es la porcion del mantèl que se compòrta d'un biais fluid.
- nuclèu: es lo jaç mai fonzut de la planeta e a una espessor de 3475 km. Se compausa d'un aliatge de fèrre e de niquèl e es dins aquesta partida qu'es generat lo camp magnetic terrèstre. Lo nuclèu se sosdevesís el tanben en nuclèu intèrne, qu'es solid, e nuclèu extèrne, qu'es liquid.
Cal saber a mai que l'escòrça e una partida del mantèl superior forman la litosfèra.
L'idrosfèra[modificar | modificar la font]
De veire: Idrosfèra.
La Tèrra es la sola planeta del Sistèma Solar nòstre qu'a una superfícia liquida. L'aiga cobrís aperaquí 71% de la superfícia de la Tèrra (que 97% n'es d'aiga de mar e 3% d'aiga doça). Forma cinc oceans e sèt continents.
La Tèrra es realament a la distància del Solelh adeqüada per aver d'aiga liquida a sa superfícia. Pasmens, sens l'efièch de sèrra, l'aiga se gelariá sus Tèrra. Al començament lo Solelh emetiá mens de radiacion que ara, mas los oceans se gelèron pas perque l'atmosfèra primitiva de la Tèrra aviá fòrça mai de CO2 e per consequent un efècte de sèrra pus important. Dins d'autras planetas, coma Vènus, l'aiga desapareguèt perque la radiacion solara ultravioleta copa la molecula e l'ion idrogèn, qu'es leugièr, s'escapa de l'atmosfèra. Aqueste efècte es lent, mas inexorable. Aquò es una ipotèsi qu'explica perqué Vènus a pas d'aiga. Dins l'atmosfèra de la Tèrra, un jaç tèune d'ozòn dins l'estratosfèra absorbís la màger part de la radiacion ultravioleta en redusent l'efècte. L'ozòn apara la bioesfèra de l'efècte perniciós de la radiacion ultravioleta. La magnetosfèra tanben es un escut que nos apara del vent solar.
La massa totala de l'idrosfèra es aperaquí de 1,4·1021 kg.
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
Activitat tectonica[modificar | modificar la font]
La Tèrra a una activitat tectonica importanta causada per lo movement de partidas de la litosfèra dichas placas. Aquelei movements son liats ambé lei movements de conveccion dau mantèu terrèstre mai an luòc de maniera divèrsa per lei diferentei placas[4]. En consequéncia, tres tipes d'interaccions existisson ai frontieras de placas :
- lei zonas de convergéncia o de subduccion onte doas placas se rintran dedins. Generalament, un placa passa en dessota de l'autra e cabussa dins lo mantèu terrèstre.
- lei zonas de divergéncia onte doas placas s'alunchan. I a generalament un apòrt de matèria entre lei doas placas.
- lei zonas transformantas onte doas placas esquilhan lateralament.
La velocitat mejana dei movements tectonics principaus varia segon lei placas entre 9,5 mm/an per la placa Eurasia e 75 mm/an per la placa dei Cocos[5]. De mai, l'activitat tectonica es la fònt de la màger part dau volcanisme terrèstre, dei tèrratrems, de la formacion dei montanhas o dei fòssas oceanicas[6].
L'activitat tectonica de la Tèrra permet lo renovelament constant de la crosta oceanica. D'efèct, la crosta oceanica es facha de materiaus venent dei dorsalas oceanicas que dispareisson tornarmai dins lo mantèu au nivèu dei zonas de subduccion. Ansin, lo periòde de la crosta oceanica es generalament inferior a 100 milions d'annadas e lo pus ancian es d'environ 200 milions d'annadas[7] [8]. En revenge, lo renovelament de la crosta dei continents es pus lent e son periòde pòu montar a 4,03 miliards d'annadas[9].
Continents e oceans[modificar | modificar la font]
Environ 70,8% de la superficia de la Tèrra es recubèrta per d'oceans d'aiga. Lo rèsta de la superficia forma lei continents que son lei relèus pus auts de la planeta. Dos tipes de crosta existisson entre lei zonas oceanicas e continentalas. D'efèct, la crosta oceanica es principalament facha de basalte, una ròca densa, e a una espessor mejana de sièis quilomètres. De son caire, la crosta continentala es pus espessa, entre 30 e 50 quilomètres, mai compausada de materiaus pus leugiers coma lo granite.
Lei relèus oceanics principaus son lei dorsalas, lei fòssas, lei plans abissaus e lei ribas continentaus. Lei dorsalas son de zonas de divergéncia entre doas placas. Tènon un volcanisme actiu que crea de partidas novèlas de crosta oceanica. A l'invèrs, lei fòssas son situadas dins lei regions de subduccion ont una placa dispareis dins lo mantèu. Son lei ponchs pus bas de la planeta. Lei plans abissaus son lei regions relativament platas au fons deis oceans. Enfin, lei ribas continentaus forman la basa immergida dei continents.
Sus lei continents, lei relèus principaus son lei plans, lei platèus e lei cadenas de montanhas. Lei plans son de regions relativament platnests e situadas a una altitud febla. Lei planestèus son tanben de regions platas mai lor altitud es generalament pus auta. Son generalament la transicion entre lei plans e lei montanhas. Aquelei son lei ponchs pus auts de la planeta.
Circulacion d'aiga e erosion[modificar | modificar la font]
Una caracteristica importanta e unica de la Tèrra dins lo Sistèma Solar es l'existéncia d'aiga sus leis estats gasós, liquid e solid. Ansin, tota la superficia terrèstra es somesa a una erosion importanta entraïnada per la circulacion d'aiga liquid. Aqueu fenomèn d'erosion, egalament renforçat per lo vent, causa la formacion de ròcas sedimentàrias que cuerbon la màger part dei superficias oceanicas e continentalas. 97,5% de l'aiga es salada amb una valor mejana egala a 35 g.L-1 [10].
La circulacion d'aiga forma un circuit dich cicle de l'aiga entre lei quatre sèrvas terrèstres que son :
- leis oceans e lei mars.
- lei fluvis, lei rius e lei lacs.
- lei glacièrs e lei calòtas polaras.
- l'aiga atmosfèrica.
La descripcion simplificada d'aqueu cicle pòu acomençar ambé l'evaporacion de l'aiga deis oceans caufada per lo raionament ultraviolet dau Soleu. Puei, aquela evaporacion causa la formacion de nívols e, après, de precipitacions. Enfin, l'aiga dei precipitacions regola a la superficia fins ais oceans.
Montanhas[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn divèrsei cadenas de montanhas. Lor formacion es generalament entraïnada per l'activitat tectonica a l'entorn d'una zona de subduccion entre doas placas coma per l'Imalaia. Dins aquò, la formacion es possibla a l'entorn dei frontieras entre lei placas dins lei zonas transformantas o de divergéncia. Enfin, lo volcanisme pòu egalament formar de montanhas importantas coma lo Mauna Kea.
Volcans[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn un volcanisme actiu que pren de formas diferentas segon lei mitans oceanics e continentaus. Lo volcanisme pus actiu es aqueu dau mitan oceanic, especialament a l'entorn dei dorsalas sota-marina. 75% dei materiaus volcanics son emés per lei dorsalas. Lor lava es fluida. Existís tanben de volcans sota-marins au dessús d'un ponch caud coma lo Loihi. Enfin, lo rèsta dei volcans sota-marins son de volcans de zona de subduccion coma lo Kick-'em-Jenny.
Lei volcans terrèstres son mens nombrós e lei proporcions entre lei volcans de zonas de divergéncia, de zonas de subduccion e de ponchs cauds son diferents. D'efèct, lei volcans de zonas de divergéncia son pus rars et principalament situats dins lei regions onte una dorsala es presenta au dessús deis oceans. Per exemple, es lo cas en Islàndia. Lo volcanisme de ponch caud es egalament relativament visible ambé d'erupcions importantas dins lei regions continentaus (Deccan) e d'illas dins leis oceans coma leis illas Kerguelen. Un nombre fòrça important dei volcans terrèstres son de volcans de zonas de subduccion, especialament a l'entorn de l'ocean Pacific. Certanei volcans dei zonas de subduccion an d'erupcions explosiva importanta acompanhadas per de plumachos de cendres e d'autrei manifestacions coma de lahars. Enfin, existís una categoria de volcans particulars e mau coneguts que son dichs super-volcans. Aquelei son de caldeiras o de volcans fòrça importanta coma lo Yellowstone o lo Cantal que pòdon entraïnar d'erupcions colossalas amb un periòde d'unei miliers d'annadas.
Cratèr d'impacte[modificar | modificar la font]
Lo nombre de cratèrs d'impacte importants sus la Tèrra es relativament feble en causa de l'erosion, dau renovelament de la superficia per lo volcanisme, de la vida especialament la vegetacion qu'escond lei traças d'impactes e de la preséncia d'aiga per amportir lo tuert sus 71% de la superficia de la planeta. Lo nombre de cratèrs de talha pichona es egalament limitat per la preséncia d'una atmosfèra espessa. La màger part dei cratèrs foguèron descubèrts dempuei l'invencion dei satellits. D'efèct, pòdon senhalar pus facilament lei vestigis d'un cratèr. Lo pus important e pus ancian es lo cratèr de Vredefort qu'a una estructura en anèus multiples d'un diamètre de 300 quilomètres e un periòde superior a 2 miliards d'annadas.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn sièis continents e quatre oceans principaus. Lo continent pus important es Eurasia dins l'emisfèri nòrd. Africa se situa au sud-oèst d'aqueu continent e Oceania au sud-èst. L'Antartida es localizat a l'entorn dau pòl sud de la planeta. Enfin, leis autreis continets son l'America del Nòrd e l'America del Sud. Entre lei continents, leis oceans son l'ocean Atlantic entre Eurasia, Africa e America, l'ocean Pacific entre America, Eurasia e Oceania, l'Ocean Indian au sud d'Eurasia entre Africa e Oceania e l'ocean Arctic a l'entorn dau pòl nòrd.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion de l'atmosfèra tèn principalament tres gas que son l'azòt (78,1%), l'oxigèn (20,9%)e l'argon (0,93%). I a de traças de dioxid de carbòni (386 ppm), de neon (18,2 ppm), d'èli (5,2 ppm), de metan (1,7 ppm) e de cripton (1,1 ppm). La proporcion d'aiga pòu variar considerablament mai es generalament situada entre 1 e 4%.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'estructura de l'atmosfèra terrèstra tèn cinc jaç principaus que son[11] :
- la troposfèra entre la superficia e una altitud egala a 8-15 quilomètres.
- l'estratosfèra entre 8-15 e 50 quilomètres d'altitud.
- la mesosfèra entre 50 e 80 km.
- la termosfèra entre 80 e 350-800 km.
- l'exosfèra fins a 50 000 km.
De mai, tèn egalament una ionosfèra.
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es la region bassa de l'atmosfèra. Son espessor varia entre 8 km ai pòls e 15 km dins lei regions equätorialas[12]. Tèn 80 a 90% de la massa dei gas atmosferics e quasi la totalitat dei vapors d'aiga. Sa temperatura mejana varia de 20 °C a la superficia fins a -50 °C. la pression demenís egalament ambé l'altitud. Enterin, la pression mejana passa de 101 325 Pa a 22 632 Pa. La frontiera entre l'estratosfèra e la troposfèra es dicha tropopausa.
Estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es lo jaç situat entre la troposfèra e la mesosfèra. Sei frontieras son donc entre 8-15 km per lei regions bassas e 40-60 km per lei regions autas. Aqueleis altituds varian principalament ambé la latitud. La temperatura de l'estratosfèra varia de -50 °C au limit ambé la troposfèra a quasi 0 °C vèrs lo començament de la mesosfèra. La pression es environ egala a 5 474,9 Pa a 20 000 mètres d'altitud e 868,02 Pa a 32 000 mètres. De movements de gas e de reaccions quimicas an luòc de maniera importanta dins l'estratosfèra.
Jaç d'ozòn[modificar | modificar la font]
Lo jaç d'ozòn fa partida de l'estratosfèra mai es generalament considerada coma un jaç especiau. D'efèct, sa composicion quimica es diferenta d'aqula dau rèsta de l'estratosfèra car assosta lei reaccions de sintèsi de l'ozòn. Aquela molecula es importanta per la vida terrèstra car apara la superficia de la màger part dei rais ultraviolets dau Soleu[13].
Mesosfèra[modificar | modificar la font]
La mesosfèra es lo jaç situat entre 50 e 80 km a respèct de la superficia de la Tèrra. Tèn la temperatura pus freja de la Tèrra amb una valor egala a -100 °C e una valor mejana de -85 °C [14]. Es tanben la region onte lei meteorits son generalement brutlats e destruchs per lei fretaments atmosferics.
Termosfèra[modificar | modificar la font]
La termosfèra es lo jaç pus bas de l'atmosfèra exteriora onte la composicion es plus unifòrma. Acomença vèrs 90-100 km d'altitud mai son espessor varia dins lo temps. L'activitat solara a generalament una influéncia sus l'evolucion d'aquela espessor. La temperatura varia entre 300 e 1 600 °C. L'origina d'aquelei temperaturas depend de l'absorcion de radiacions ultravioletas de longors d'onda situadas entre 100 e 200 nm. Ansin, lei moleculas de dioxigèn son rompudas. L'oxigèn atomic es donc lo compausat principau de la termosfèra.
Ionosfèra[modificar | modificar la font]
L'ionosfèra es la region atmosferica ionizada per lei radiacions solaras. Se situa entre 50 e 1 000 km d'altitud, d'escambarlons sus la termosfèra e l'exosfèra. Es tanben la partida inferiora de la magnetosfèra. Sa composicion varia entre lo jorn e la nuech. Lei principaus jaç son :
- lo jaç D, entre 60 e 90 km, existís solament de jorn. Sa ionizacion es relativament febla e principalament causada per l'accion dei radiacions ultravioletas de 121,5 nm sus lei moleculas d'oxid d'azòt NO.
- lo jaç E, entre 90 e 120 km, a una ionizacion febla dei moleculas de dioxigèn entraïnada per lei radiacions X e ultravioletas entre lei longors d'onda 1-10 nm. Aqueu jaç existís de nuech e de jorn.
- lo jaç F, entre 200 e 500 km, tèn una ionizacion importanta deis atòms d'oxigèn sus l'accion dei radiacions ultravioletas entre 10 e 100 nm. L'estructura dau jaç F evoluciona ambé l'esclairatge solar. D'efèct, tèn un jaç principau de nuech e dos de jorn dichs F1 e F2.
Exosfèra[modificar | modificar la font]
L'exosfèra es lo jaç superior de l'atmosfèra onte lei collisions entre lei particulas son raras e negligiblas. Es la transicion entre l'atmosfèra e lo mitan interplanetari. S'estend fins a 50 000 km de la superficia.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima terrèstre varia segon lei regions. La classificacion principala es dicha classificacion de Köppen[15]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[16]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mese sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Camp magnetic e magnetosfèra[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn un camp magnetic causat per lei movements de conveccion dau nuclèu. A l'ora d'ara, lei pòls d'aqueu camp son situats pròches dei pòls geografics. Dins aquò, la localizacion dei pòls magnetics pòu variar car lei movements de conveccion dau nuclèu son generalament caotics. Ansin, lei pòls magnetics pòdon s'inversar unei còps per milion d'annadas[17] [18]. L'intensitat dau camp es actualament egala a 30 µT en America del Sud e de 60 µT dins certanei regions de Canadà vesinas dau pòl magnetic nòrd.
L'interaccion entre lo vent solar e lo camp magnetic terrèstre entraïna la formacion d'una magnetosfèra a l'entorn de la planeta que para la Tèrra contra lei particulas solaras. Un arc de tuert se situa entre la Tèrra e lo Soleu puei lo vent solar estira la magnetosfèra. De mai, lo vent solar a una influéncia preponderanta sus la densitat e l'orientacion de la magnetosfèra terrèstra. Enfin, aquela es responsabla de la formacion d'auròras polaras[19].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Rotacion[modificar | modificar la font]
Lo periòde de rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe a respèct dau Soleu es quasi 86 400 segondas[20]. Sa durada aumenta progressivament en causa dei fòrças de marèia. En consequéncia, lei segondas calculadas sus la rotacion terrèstra son fòrça leugierament pus longas que lei segondas dau sistèma SI. A respèct deis estèlas fixas dins lo cèu, la rotacion de la Tèrra, dicha jorn estellar, es egala a quasi 86 164 segondas.
Aqueu movement de rotacion es visible per l'observacion dei meteorits dins l'atmosfèra, per lei satellits en orbita bassa e subretot per lo movement aparent, de nuech, deis estèlas. Sa velocitat es d'environ 15°/h.
Orbita[modificar | modificar la font]
La Tèrra orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana de quasi 150 milions de quilomètres amb un periòde de 365,2564 jorns. Sa velocitat orbita es environ 30 km/h. La zona d'influéncia gravitacionala de la Tèrra a un rai de 1,5 milions de quilomètres[21].
Axe de rotacion e sasons[modificar | modificar la font]
L'enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra es egala a 23,44°. Aquela enclinason entraïna l'aparicion de sasons marcadas per una partida importanta dei regions terrèstras. Aquelei sasons son definidas per lei solsticis e leis equinòccis :
- equinòcci de prima lo 21 de març.
- solstici d'estiu lo 21 de junh.
- equinòcci d'autona lo 21 de setembre.
- solstici d'ivèrn lo 21 de decembre.
L'enclinason es relativament constanta mai existís un movement de variacions feblas amb un periòde de 18,6 annadas.
Satellits[modificar | modificar la font]
La Tèrra a un satellit naturau qu'es la Luna. Aqueu satellit es un còrs dau tipe terrèstre amb un diamètre mejan de 3 475 quilomètres. A respèct de sa planeta, es lo pus grand satellit dau Sistèma Solar. Orbita a l'entorn de la Tèrra en 27 jorns 7 oras e 43,7 minutas a una distància mejana de 384 400 quilomètres. Existisson de fòrças de marèia importantas entre lei dos còrs e la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe es alentida per l'influéncia lunara. Ansin, fa 410 milions d'annadas, lo jorn terrèstre durava solament 21,8 oras e l'annada durava 400 jorns[22].
La Tèrra tèn egalament dos satellits coorbitaus, dichs 3753 Cruithne e 2002 AA29, e dos quasi-satellits 2001 GO2 et (164207) 2004 GU9. Entre 2006 e 2007, la Tèrra tenguèt un segond satellit naturau provisòri dich 2006 RH120.
Formacion[modificar | modificar la font]
Lo periòde dau Sistèma Solar es estimat a 4,5672 miliards d'annadas e aqueu de la formacion dei planetas a 4,54 miliards[23] [24] [25]. La premiera fasa de la formacion de la Tèrra foguèt la fasa d'accrecion que durèt probablament 10 e 20 milions d'annadas. Lei materiaus formant la Tèrra foguèron inicialament en fusion. Puei, i a 4,53 miliards d'annadas, la Luna se formèt probablament après un impacte fòrça important sus la Tèrra[26] [27]. Lei desgatjaments volcanics entraïnèron la formacion de l'atmosfèra primitiva. L'aiga dei gas volcanics foguèt adonc probablament completada per lei quantitats portadas per lei cometas e leis asteroïdes per formar lei premiers oceans[28]. Lei gas a efèct de sèrra e l'activitat solara empachèron l'aiga de gelar[29]. Enfin, lo camp magnetic terrèstre se metèt en plaça fa 3,5 miliards d'annadas.
Existéncia de la vida[modificar | modificar la font]
Una planeta onte la vida existís es dicha abitabla. Ansin, la Tèrra es l'unica planeta coneguda que tèn lei condicions necessàrias per permetre lo desvolopament de moleculas organicas complèxas e fornir l'energia requesida per lo foncionament dau metabolisme[30]. La distància a respèct dau Soleu, l'excentricitat de l'orbita, la velocitat de rotacion, l'enclinason de l'axe de rotacion, una atmosfèra permanenta e un camp magnetic sufisent per parar la planeta dau vent solar fan partida dei condicions supausadas d'existéncia de la vida terrèstra[31].
Leis espècias viventas de la planeta forman la biosfèra. Son periòde seriá d'environ 3,5 miliards d'annadas. Es devesida entre de biòmas diferents abitats per d'espècias similaras. Lei biòmas son generalament definits per sei condicions d'umiditat, sa latitud e son altitud. Quasi totei lei regions terrèstras tènon de formas de vida. La màger part es situada dins lei regions eqüatorialas umidas[32]. Dins aquò, d'organismes vivents son estats detectats prefondament dins la crosta terrèstra o, a l'invèrs, dins lei jaç bas de l'estratosfèra[33] [34].
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- « Tèrra negra fa bon blat, tèrra blanca lo fa gamat ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Standish, E. Myles; Williams, James C. "Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets" (PDF). International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides). [1]
- ↑ Staff (2007-08-07). "Useful Constants". International Earth Rotation and Reference Systems Service. [2]
- ↑ Cazenave, Anny (1995). "Geoid, Topography and Distribution of Landforms". In Ahrens, Thomas J (PDF). Global earth physics a handbook of physical constants. Washington, DC: American Geophysical Union. ISBN 0-87590-851-9.
- ↑ Seligman, Courtney (2008). "The Structure of the Terrestrial Planets". Online Astronomy eText Table of Contents.
- ↑ Meschede, M.; Udo Barckhausen, U. (2000-11-20). "Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center". Proceedings of the Ocean Drilling Program. Texas A&M University. [3]
- ↑ Kious, W. J.; Tilling, R. I. (1999-05-05). "Understanding plate motions". USGS. [4]
- ↑ Duennebier, Fred (1999-08-12). "Pacific Plate Motion". University of Hawaii. [5]
- ↑ Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G. (2007-03-07). "Age of the Ocean Floor Poster". NOAA. [6]
- ↑ Bowring, Samuel A.; Williams, Ian S. (1999). "Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada". Contributions to Mineralogy and Petrology 134: 3. doi:10.1007/s004100050465
- ↑ DOE (1994). "5". In A.G. Dickson & C. Goyet. Handbook of methods for the analysis of the various parameters of the carbon dioxide system in sea water. 2. ORNL/CDIAC-74. http://cdiac.esd.ornl.gov/ftp/cdiac74/chapter5.pdf.
- ↑ Staff (8 d'octòvre de 2003). "Earth's Atmosphere". NASA. [7]
- ↑ Geerts, B.; Linacre, E. (November 1997). "The height of the tropopause". Resources in Atmospheric Sciences. University of Wyoming. [8]
- ↑ The ozone lauyser, NASA, [9]
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [10]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.
- ↑ Campbell, Wallace Hall (2003). Introduction to Geomagnetic Fields. New York: Cambridge University Press. p. 57. ISBN 0-521-82206-8.
- ↑ Fitzpatrick, Richard (16 de febrier de 2006). "MHD dynamo theory". NASA WMAP. [11]
- ↑ Stern, David P. (8 de julhet de 2005). "Exploration of the Earth's Magnetosphere". NASA. [12]
- ↑ McCarthy, Dennis D.; Hackman, Christine; Nelson, Robert A. (November 2008). "The Physical Basis of the Leap Second". The Astronomical Journal 136 (5): 1906–1908. doi:10.1088/0004-6256/136/5/1906
- ↑ Vázquez, M.; Montañés Rodríguez, P.; Palle, E. (2006). "The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets" (PDF). Instituto de Astrofísica de Canarias. [13]
- ↑ Poropudas, Hannu K. J. (1991-12-16). "Using Coral as a Clock". Skeptic Tank. [14]
- ↑ Bowring, S.; Housh, T. (1995). "The Earth's early evolution". Science 269 (5230): 1535. doi:10.1126/science.7667634
- ↑ Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
- ↑ Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Geological Society, London, Special Publications 190: 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14
- ↑ Canup, R.; Asphaug, E. (2001). "Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation". Nature 412 (6848): 708–712. doi:10.1038/35089010
- ↑ Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). "An impact origin of the Earth-Moon system". Abstract #U51A-02
- ↑ Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000). "Source regions and time scales for the delivery of water to Earth". Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–1320. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x
- ↑ Guinan, E. F.; Ribas, I. "Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate". In Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan. ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific. ISBN 1-58381-109-5. [15]
- ↑ Staff (September 2003). "Astrobiology Roadmap". NASA, Lockheed Martin. [16]
- ↑ Dole, Stephen H. (1970). Habitable Planets for Man (2nd ed.). American Elsevier Publishing Co. ISBN 0-444-00092-5. [17]
- ↑ Hillebrand, Helmut (2004). "On the Generality of the Latitudinal Gradient". American Naturalist 163 (2): 192–211. doi:10.1086/381004
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Thomas Alerstam, David A. Christie, Astrid Ulfstrand. Bird Migration (1990). Page 276.


text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Lou camin percoula
Es uno bello souspresso que nous fai noste ami Jan-Pèire Sichère, lou secretàri dóu Flourege Prouvençau e sòci de Parlaren, emé l’espelido, en numerò foro-tiero dóu buletin Lou Flouregian, de soun recuei de pouèmo «Lou camin percoula».
Es un Jan-Pèire Sichère que couneissian pas que se desvèlo aqui, un ome qu’a deja forço camina dins la vido, e qu’à-n-un moumen a senti lou besoun de s’aplanta un pau, de se pausa de questioun e de se vira à rèire pèr regarda e reviéure enca ‘n cop lou camin percoula. Sa pichoto entrouducioun i 21 pouèmo que nous semound es ansin di bello.
Li pouèmo tambèn soun agradiéu de legi, tout embuga d’uno pensado prefoundo, d’uno vesioun filousoufico di causo e dóu plesi dóu souveni. Un di pouèmo, «Tres degout», es esta guierdouna d’uno medaio d’argènt i Jo Flourau 2009 de Toulouso, n’en vaqui, en avans-goust, quàuqui vers :
«Tres degout de sang an seca
Sus un pitre en susour.
Mai, es-ti pas aquéu d’un Crist
Qu’un sourdat rouman a pica
Pèr uno redemcioun dóu mounde?
Vo pulèu aquest de la fiho
Qu’es morto d’agué trop ama
Au bèu mitan d’un champ de blad»,
De nouta que lou pourtissoun dóu recuei es esta escri pèr lou majourau toulousan, Jòrdi Passerat, mantenèire di Jo Flourau de Toulouso, bello provo de la qualita de l’obro de Jan-Pèire Sichère.
De nouta encaro que li pouèmo soun douna emé sa reviraduro au francés.
27141


text:
Jòcs Paralimpics
Los Jòcs Paralimpics acampan d'atlètas andicapats de totes païses per de competicions d'espòrt per andicapats. I participan d'atlètas andicapats fisics o visuals (amputats, cècs, infirmes motors, cerebrals o en cadièra de ròdas, o d'autre andicap fisic) coma d'atlètas andicapats mentals. Son organizats per lo Comitat internacional paralimpic (e non pas pel Comitat internacional olimpic) e se debanan cada 4 ans en seguidas dels Jòcs Olimpics.
Los sords e malentendents pòdon participar als Deaflympics (Jòcs olimpics dels sords). Las personas atencha d'un andicap mental podián tanben participar als Jòcs olimpics especials fins a lor integration en 2012 als Jòcs paralimpics d'estiu de 2012 (aprèp que ne foguèsson exclusas en 2000).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Objectius e simbòls
- 3 Jòcs paralimpics d'estiu
- 4 Jòcs paralimpics d'ivèrn
- 5 Notas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Sir Ludwig Guttmann, mètge neurològs de l'espital de Stoke Mandeville dins lo comtat de Buckinghamshire près de Londres, aguèt l'idèa d'organizar dempuèi 1948 sul terren de l’espital, los primièrs « Jòcs mondials de cadèiras de ròdas e d'amputats » ("World Wheelchair and Amputee Games"). Coneguts mai tard jol nom de « Jòcs de Stoke Mandeville » èran destinats a reabilitar per la practica fisica dels veterans e victimas de la Segonda Guèrra Mondiala veguts paraplegics. Doas equipas d’ancians combatents participèron alara a una unica competicion, lo tir amb arc.
Los 9n jòcs de Stoke-Mandeville se debanèron a Roma en 1960 una setmana après los Jòcs olimpics d'estiu de 1960, e se considèra que s'agís dels primièrs jòcs paralimpics[1]. La primièra edicion dels Jòcs paralimpics d'ivèrn se debanèron a Örnsköldsvik en Suècia en 1976[2].
Parallèlament, se debanèron a Sant Estève, a l'initiativa d'Yves Nayme, mai d'una editions de jòcs internacionals per las personas andicapadas fisicas (jòcs europèus de 1966, jòcs mondials de 1970 e 1975 e campionats del mond de 1990)[3],[4].
Las personas patissent de paralisia cerebrala participan als Jòcs paralimpics dempuèi los Jòcs d'Arnhem, en 1980.
Dempuèi los Jòcs paralimpics d’estiu de Seol en 1988, los Jòcs olimpics e los Jòcs paralimpics son organizats dins la meteissa vila.
Objectius e simbòls[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo nom « paralimpic » èra una combinason de « paraplegic » e d'« olimpic ». Amb la participacion d'atlètas amb diferents andicaps, lo tèrme « paralimpic » es ara definit coma l'acampada en « para », prefixe d'origina grèga signifiquent « a costat de » o « parallèl » e de la terminason « limpic » dels Jòcs olimpics. Los Jòcs paralimpics son atal considerats coma solidaris dels jòcs olimpics.
Objectifu[modificar | modificar la font]
L'objectiu del Movement paralimpic es de donar l’escasença als atlètas avent un andicap fisic de se despassar e de realizar de performanças esportivas comparablas a aquelas dels atlètas olimpics.
Règlas[modificar | modificar la font]
Los Jòcs paralimpics acampan d'atlètas andicapats fisics o visuals apartenent a las categorias seguentas: tetraplegics e paraplegics, sequèles neurologicas assimilablas, amputats e assimilats, infirmes motors cerebrals, grands andicapats, cècs e malvesents.
Per que la competicion siá equitabla, los atlètas son regropats per categorias segon lor andicap. L'objectiu es que concorra ensems d'atlètas avent d'aptituds foncionalas comparablas. Dins cada espòrt se definisson de categorias. Per exemple en Atletisme, i a competicions pels cècs, pels malvesents, pels amputats qui corrisson amb una protèsi e de corsas en fautuèlh rolant.
Lo problèma de la sorditat als Jòcs olimpics[modificar | modificar la font]
Los sords e malentendents an encara pas lo drech de participar als paralimpics. Pòt pareisser logic, dins la mesura que las personas pauc sordas an de capacitats fisicas pauc tocadas mas es pas lo meteis cas pels sords prigonds que pòdon aver una alteracion de l'equilibri e podent pas participar amb los autres andicapats. En realitat, la nonintegracion dels sords e malentendents sembla venir del fach qu'an lo lor concors, los Deaflympics, que son istoricament la competicion internacionala mai anciena d'espòrt pels andicapats . Tanben pòt existir de cases de tricheriá coma foguèt lo cas amb los andicapats mentals.
Andicapats mentals[modificar | modificar la font]
Entre 2004 t 2012, los Andicapats mentals foguèron exclusits dels Jòcs paralimpics que participavan dempuèi 1996, per de problèmas de classificacion d'andicap e de falsa deficiéncia intellectuala[5]. Los andicapats mentals podavan pasmens participar als Jòcs olimpics especials que se debanavan pas lo meteis an que los olimpics e paralimpics.
Mas, dempuèi 2012[6], los andicapats mentals son tornats dins las competicions oficialas e participèron als Paralimpics de Londres en atleisme, natacion, e tenis de taula.
Simbòls[modificar | modificar la font]
Los Jòcs paralimpics utilisan gaireben los simbòls olimpics: las ceremonias d'obertura e de fin la flama olimpica, las mascòtas...
Lo logó es compausat de tres motius d'origina coreana, de « Tae-Geuks », semblant a de virgulas clinadas sus un fons blanc. Un dels simbòls es verd, lo segond es roge e lo darrièr blau, colors mai frequentas sus las bandièras. Representant l'esperit, lo còs e l'amna. La devisa paralimpica es «L'esperit, lo còs, l'amna».
Jòcs paralimpics d'estiu[modificar | modificar la font]
Esports paralimpics d'estiu[modificar | modificar la font]
- Alterofilia.[7]
- Atletisme[7]
- Basquet en cadièra de ròdas[7]
- Boccia (espòrt semblant a las bolas, practicat amb des balas de cuèr pels andicapats motors)[7]
- Ciclisme[7]
- Equitacion[7]
- Escrima en cadièra de ròdas[7]
- Fotbòl de 5 (practicat per d'atlètas malvesents o cècs)[7]
- Fotbòl de 7 (pratictcat per d'atlètas andicapats motor)[7]
- Judo (practicat per d'atlètas malvesents o cècs)[7]
- Natacion[7]
- Portièrbòl (espòrt de bala practica per d'atlètas malvesents o cècs amb una bala sonora)[7]
- Rem (espòrt)[7]
- Rugbi en cadièra de ròdas[7]
- Tenis en cadièra de ròdas[7]
- Tenis de taula[7]
- Tir amb arc[7]
- Tir esportiu[7]
Jòcs paralimpics d'ivèrn[modificar | modificar la font]
Lista dels Jòcs paralimpics d'ivèrn[modificar | modificar la font]
Esports paralimpics d'ivèrn[modificar | modificar la font]
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) www.paralympic.org
- ↑ (en) www.paralympic.org
- ↑ (fr)www.loiretourisme.com
- ↑ (fr)imatge INA
- ↑ (fr)Question 41162 a l'Assemblada Nacionala de Jacques Grosperrin, deputat, publicada al J.O. lo 3 de febrièr de 2009 site de l'Assemblada Nacionala (França)
- ↑ (fr)Paralympiques 2012: les handicapés mentaux font leur retour Article de www.rfi.fr, 20 d'agost de 2012
- ↑ 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 7,11 7,12 7,13 7,14 7,15 7,16 7,17 {{{Títol}}}


text:
Michael Crichton
John Michael Crichton (Chicago, 23 d'octobre de 1942 - Los Angeles, 4 de novembre de 2008) foguèt un escrivan american, especialista de sciéncia ficcion que trabalhèt tanben coma scenarista e productor de films. Es considerat coma l'inventor del tecnoroman de suspens. Venguèt famós mondialament gràcias a l'adaptacion cinematografica de Jurassic Park.
Biografia[modificar | modificar la font]
John Michael Crichton nasquèt a Chicago en 1942 dins una familha de classa mejana, filh de John Henderson Crichton, un jornalista, e de Zula Miller Crichton. Foguèt abalit a Long Island, Roslyn e mai Nòva York. Tre qu'èra pichonet manifestèt un interès bèl per l'escritura e tre l'edat de 14 ans teniá una colomna ligada als viatges qu'èra publicada dins The New York Times. Aviá totjorn somiat de venir un escrivan e aital comencèt a far d'estudis de literatura a l'Universitat de Harvard en 1960. Pasmens aguèt de problèmas amb un professor que lo josnotava sistematicament e aguèt doncas d'abandonar aquela via per s'endralhar cap a l'antropologia. Aprèp l'obtencion de son diplòma magistralament, Crichton s'inscriguèt a l'Escòla Medicala d'Harvard. Moriguèt lo 5 de novembre de 2008 per encausa d'un cancèr de garganta qu'èra estat diagnosticat a la debuta d'aquel an.


text:
Saint-Hellier
Saint-Hellier es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Comuna formada al començament del Sègle XIX de la fusion de las tres ancianas parròquias, testificades jos las siás formas latinisées al Mièja Edat, de Sant-Hellier (Sancti Helerii vila en 1137, variante de Sant Hilaire, avesque de Peitieus), La Frenaye (Fraxineta cap a 1240) e de Orival-jos-Bellencombre (Orival cap a 1240).
Ela dépendait del abbaye de Sant-Victor-la-Fresnaye e aperteniá al prieuré de Sant-Laurent-en-Lyons.
Commune formée au début du Sègle XIX par la fusion des trois anciennes paroisses, attestées sous leurs formes latinisées au Moyen Âge, de Saint-Hellier (Sancti Helerii cité en 1137, variante de Saint Hilaire, évêque de Poitiers), La Frenaye (Fraxineta vers 1240) et d'Orival-sous-Bellencombre (Orival vers 1240).
Elle dépendait de l'abbaye de Saint-Victor-la-Fresnaye et appartenait au prieuré de Saint-Laurent-en-Lyons.