text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Lou tèms calendau a passa, Sabòli, lou nouvelisto lou pu celèbre, un cop mai n’en fuguè uno estello. Mai quau èro, que fuguè sa vido? Es tèms, vuei, de n’en saupre mai.
L’enfant de Mountèu
Ié nasquè lou 30 de janvié de 1614, fiéu de Jan Sabòli e de Feliso Meilheur (se n’en crese lou noum feminisa en Meilheure, coume èro de coustumo, marca dins lou testamen de Micoulau, mai n’i’a que ié dison Meilheuret o Meliorat), eissido, elo, de Sant-Savournin d’Avignoun. Sa famiho èro, sèmblo, proun eisado. Soun paire, que fasié lou negòci di bèstio, èro qualifica de bourgés e fuguè conse de Mountèu pèr l’an 1615. Avié un fraire einat, Jan-Pèire, que sara conse de la vilo, tambèn, en 1635-1636 e 1641-1642.
Lou brès de la famiho Sabòli s’atrovo en Droumo prouvençalo, à Mount-Brisoun, tout proche Vaurias e Taulignan (mounte s’escriguè tambèn de nouvè au siècle 17en). Si rèire i’èron pastre. Belèu que menavon si troupèu en Coumtat, que lou grand, Ramoun Sabòli (na vers 1548), s’amouierè em’ uno chato de Mountèu, Catarino Chinard, e ié plantè caviho, i’aguènt croumpa de pasquié pèr si bèstio.
Un Uganaud vers li Jesuisto
Micoulau n’a que 5 an quouro defunto soun paire, lou 15 d’avoust de 1619. Es-ti sa maire que l’abaliguè souleto? Es-ti que se faguè catoulico, que li Sabòli èron d’uganaud? Es-ti l’ambicioun de pourgi à soun fiéu d’estùdi serious, de ié faire aprene lou latin? Aqueste avié-ti deja la passioun de la musico e de la pouësìo? Lou vaqui dounc escoulan vers li Jesuisto, li soulet reputa, d’aquéu tèms, de douna uno estrucioun di mai soulido.
Sabèn que sis estùdi, li faguè vers li Jesuisto de Carpentras e d’Avignoun, sènso trop saupre mounte coumencè e lou cursus que fuguè siéu. Lou 14 de mai de 1628 sèmblo èstre la fin de soun escoularita à Carpentras, que ié vèn sòci de la Coungregacioun de l’Anounciacioun de la Santo-Vierge. A l’autouno de la memo annado, part pèr l’universita d’Avignoun pèr ié segui de cous de dre e de teoulougìo. D’ate de mars de 1632 e desèmbre de 1633 lou dison escoulan en teoulougìo.
Sant-Sifren de Carpentras
Lou 16 d’abriéu de 1633, toco soun proumié benefice eclesiasti, estènt nouma reitour de la Capelanié de santo Marìo-Madaleno à la catedralo Sant-Sifren de Carpentras. En 1634, abandouno l’universita, sènso agué acaba sis estùdi de dre civil e canouni, nimai agué passa si grade. Es qu’èro pressa, l’archevesque de Carpentras, de se garda dins la ciéuta aquel ourganisto de trìo.
Acò l’empacho pas d’èstre ourdouna prèire lou 27 de setèmbre de 1635.
Lou vaqui dounc pèr de bon à Carpentras (es signala en 1638 au coulège di Jesuisto), mounte ié pourgisson, en 1639, la cargo de mèstre de capello de la catedralo. Acò ié raporto 3 liéuro lou mes. Lou 22 de setèmbre d’aquesto memo annado, jogo lis ourgueno de Caroun, pèr la fèsto de sant Maurise.
Lou beneficié de Sant-Pèire
Micoulau laisso Carpentras à la fin dóu mes de jun de 1643. S’entorno en Avignoun, mounte vèn titulàri dóu benefice de la Capelanié de Santo-Marìo (lou restara enjusquo 1663) e mèstre de capello de la glèiso Sant-Pèire, adounc, soun segound beneficié. La règlo voulié, d’efèt, que lou proumié fuguèsse lou curat, lou segound lou mèstre de capello, ourganisto, e lou tresen lou cantaire (auto-contro o basso).
Es verai que pèr gagna mai que la pourcioun coungruio, revengut soulet di curat, Sabòli cerquè toustèms de benefice. Falié pèr acò de diplomo. Es ansin que lou 28 de mars de 1658 se faguè douna pèr l’Universita d’Avignoun un certificat d’estùdi, provo qu’avié bèn segui li cous de 1628 à 1634 e tambèn, lou 2 d’abriéu, un certificat d’aptitudo, que sèmblo un grade de bachelié, pèr óuteni de benefice dins li dioucèsi de Narbouno, Nime e Uzès.
Reüssira pièi, lou 10 de jun de 1660, d’óuteni de l’amenistracioun pountificalo uno pensioun de 100 liéuro de prene sus lou priéurat e lou benefice de Sant-Benezet-de-Cairan, dins lou dioucèsi d’Uzès.
Li nouvè
Es un cop à Sant-Pèire que Sabòli veguè s’espandi soun art e sa reputacioun de musician. Es vers 1655 que coumencè d’escriéure si nouvè. A la debuto, pensavo pas de li publica. Li mandavo à sis ami, e lis èr chausi èron eisa de reteni pèr lou mounde. Es qu’à la fin de sa vido que se decidara de li publica, pèr caièr de 6 à 12 nouvè. Lou proumié pareiguè en 1668, vers Offray, libraire-empremèire de la plaço Sant-Deidié en Avignoun, lou segound en 1669. Avien simplamen pèr titre Lei Noué dé San Pierré, en Avignon e ges de noum d’autour. 5 autre seguiguèron : 1670, emé soun Histori de la Naissenço dou Fis de Diou; 1671, emé lou titre Noëls nouveaux de l’an MDCLXXI, composés par Nicolas Saboly, empremèire Michel Chastel; pièi 1672, 1673, 1674.
Fuguèron tourna-mai empremi en 1699, 1737, 1763, 1824, 1925, 1981, d’edicioun toujour vite abenado, tant isto entiero la poupularita de l’autour.
Pamens, dins li nouvè edita, Sabòli n’apoundié tèms en tèms quàuquis-un, anounime, mai qu’èron pas de sa man. Es ansin qu’un nouvè di mai celèbre, que dounè à Mistral l’èr de la Coupo Santo, "Guihaume, Tòni, Pèire...", long-tèms cresegu de Sabòli, pèr lou verai l’èro pas, qu’es esta fin finalo atribuï à un autre, Fraire Serapion (un counteirau de Sabòli, un pau mai dins l’age, óuriginàri de Mountelimar).
Lou temouniage d’un tèms
Li nouvè de Sabòli an fa sa glòri eterno. N’aurié escri 81, mai n’i’a, de sa man vertadiero mens qu’acò, 66 belèu, e li mai celèbre (uno bono dougeno) an passa li siècle pèr toujour èstre canta e jouga vuei de tóuti biais. Aquésti nouvè soun pièi forço interessant, qu’an valour de temouniage, tant baion d’entresigne sus l’Avignoun dóu siècle 17en. L’estamen de la lengo d’abord, que deja coustejo lou francés, que Sabòli counèis (èro perfetamen bi-lengo). Pièi lou mitan souciau qu’es siéu, que li persounage que descriéu soun li de soun envirouno. Amo de se trufa di prèire ourgueious, d’ùni canounge (La cambo me fai mau), di gènt dóu mounde, noble e magistrat, di riche e paure, di femo. Un que se n’en prenguè uno bello, es aquéu paure Cadeniero, un bourgés que, de-bado, cercavo unioun ‘mé la noublesso e qu’avié uno malautié di det. Pèr Sant Jóusè m’a di, Sabòli prenguè la musico dóu panflet poupulàri que disié :
Noste paure cat,
Cadeniero, qu’a de niero,
Noste paure cat, qu’a de niero
Sus lou nas,
Se grato, se freto, e n’en pòu ges avé,
Perço que n’a ges de det.
Diguè encaro tout lou mau que lou mounde avignounen pensavo dóu vice-Legat De Lascaris (1658-1660) dins soun nouvè Ai proun couneigu. Pèr pas èstre direit, es dóu diable que parlo :
Ai proun couneigu toun jo, ta malice e teis artifice… N’as rèn que te pare, de bèu ni de rare, pèr poudé charma e te faire ama. As trop laido caro…Ta metodo n’es pas à la modo, n’i’a pas de bèuta pèr nous encanta…Ta taulo tambèn n’es pas de requisto…Se dounes d’argènt aussitost s’envolo… As la man avaro..
Poudié èstre trufarèu, mai sabié tambèn dire lou bèn e lou merite, meme quand s’agissié dóu papo e di vice-legat. Apreciè lou papo Clemènt IX (1667- 1669) dins soun nouvè Ça! Menen rejouïssènço.
Es éu que raduguè la calamo dins Avignoun, après lis annado forço treboulado de 1650 à 1667. Cantè tambèn lou vice-legat Lomellini (Mounsegnour Loumelin, 1665-1670) dins li nouvè Cerqués plus dins un marrit estable e A la ciéuta de Betelèn, uno Vierge s’es acouchado, qu’avié ajuda lou pople en tèms d’inoundacioun. Cantè enfin lou vicelegat Anguisciola (Moussu d’Anguissolo, 1673- 1676) e l’archevesque Libelli (Moussu de Libello), amirable au moumen di gròssis inoundacioun de 1674 (L’estrange deluge).
I’a pièi, dins soun obro tant de detai de reteni de la vido vidanto, di gènt, di mour, dis estrumen de musico que poudié entèndre o utilisa.
La musico di nouvè
Se li tèste soun toujour de Sabòli, n’a pas toujour coumpausa la musico, que souvènt empleguè d’èr à la modo, qu’avien l’avantage d’èstre deja couneigu e d’èstre ansin eisa de reteni e rapidamen canta. Es pèr eisèmple lou cas de :
N’i’a coume acò 56. Sabòli aurié ansin, belèu, escri la musico que d’uno deseno de si nouvè.
I’a pas que li nouvè
Sabòli a pas nimai escri que de nouvè. Prouduguè tambèn de tèste proufane, de satiro e de panflet, coume en 1662, contro l’amenistracioun pountificalo (35 coublet de 8 vers), coume encaro Lou reviro-meinage, en pleno periodo anti-papalo, qu’en jun de 1663 lis Avignounen couchèron la garnisoun italiano e sagatèron si coulabouradou. Signè pièi Ylobas Li soupa d’Avignoun, pèr escapa i vitupèri de si superiour.
Aqui peréu sachè recounèisse lou merite. Es ansin que publiquè, anounime, un tèste en l’ounour dóu marqués de Saint-Auban : Les acclamations publiques de la ville de Montélimar, sur la protection et les services qu’il leur a rendus durant l’oppression des gens de guerre.
Dins lis annado 1652-1658, treboulado pèr la garrouio di Pevoulin (li pàuri gènt d’Avignoun, les pouilleux) contro li Pessugaud (li catau mèstre de la ciéuta, dóu verbe pessuga) fuguè dóu coustat di Pevoulin. Aguè toujour pièi de simpatìo pèr la Franço e soun rèi. Fuguè lou temouin, lou 19 de mars de 1660, de l’arrivado en Avignoun dóu rèi Louïs XIV. Venié de prendre Marsiho e restè 11 jour dins la vilo papalo avans que de parti se marida en païs basco, emé l’Infanto d’Espagno, Marìo-Terèso. Sabòli n’en faguè un nouvè à sa glòri Iéu ai vist lou Piemount. Conto tambèn dins soun Dialogo de dous nouvelisto coume n’aproufichè, lou rèi, pèr derouï lou castèu d’Aurenjo.
Sabòli saludè encaro l’anneissioun à la Franço d’Avignoun e de la Coumtat (23.07.1663), mai gaire de tèms, que Louïs XIV rendeguè lou tout au papo quàuqui tèms après (12.02.1664).
En 1667, la calamo revengudo en Avignoun, rendié óumage, dins uno preguiero, au papo Clemènt IX e au rèi de Franço.
S’inquietara enfin, dins la fin de sa vido, di guerro menado en Oulando pèr Louïs XIV (1672-1679). Lou dis en jun de 1673, quand la pas sèmblo d’èstre gagnado après la preso de Mastri, dins soun nouvè Quand la miejo-niue sounavo :
Mai aquelo pas que publicavo
Dèu pas èstre pèr leis Oulandés.
Soun de gènt plen d’arouganço,
Que noun an ni fe ni lèi;
Diéu benisse leis armo de Franço!
Saran lèu sout lou poudé dóu rèi.
Lou dis mai dins soun Dialogo de dous nouvelisto, quand la guerro repren (30/08/1673) :
A di….
Que l’Emperaire, emé l’Espagno,
E proun de prince d’Alemagno
Declaravon la guerro au Rèi.
Lou testamen
Sentènt veni la fin de sa vido, Sabòli faguè soun testamen à Marsiho, davans noutàri, lou 23 d’abriéu de 1671. Perqué Marsiho, e noun Avignoun? Sabèn pas, mai soun noumbrous d’agué fa lou vouiage, que soun 8 temouin de signa, noutamen un marchand, un praticant, un mèstre escultour d’or, un bourgés. Bèn segur, demandavo de messo pèr lou repaus de soun amo e d’èstre ensepeli dins lou cros di prèire, dins lou Cor de la glèiso Sant-Pèire.
Pèr li messo, leissavo un capitau de 600 liéuro dins li man de soun eiretiero universalo, sa neboudo Claro Sabòli, la chato de soun fraire Jan-Pèire (qu’avié agu 3 chato) e la femo d’un bourgés de Recamaulo, Cristòu Chardenas. Aquelo devié douna, à la fin de chasque an, 30 liéuro au Chapitre de la glèiso Sant- Pèire.
Uno soumo de 600 liéuro tambèn èro legado à sa servicialo, Isabèu Sevique, pèr "les bons et agréables services qu’elle lui a rendus depuis fort longtemps". Leissavo enfin 5 sòu à chascuno di persouno poudènt pretèndre en de dre sus soun eiretage. Sis àutri bèn enfin revenien à soun eiretiero universalo.
Un ome charmant, mai independènt
La tradicioun dis que Sabòli èro agradiéu de cousteja, qu’èro un oste jouious e charmant, cresèire dóu precète d’Ourace, Carpe diem. Soun oustau, simple, èro lou rendès-vous di gènt de letro e dis artisto. Li canounge de Sant-Pèire lou venien vesita voulountié, tant èron bèn reçaupu. D’èime independènt, frequentavo gaire lou grand mounde, mai de-cop, falié i’ana, que li gènt lou voulien rescountra, e aqui, falié parla e escriéure francés de pouèmo e de causo coume :
Uno religiouso noblo, amiratriço, Mmo de Chastelier, ié mandè meme soun retra (à-n-elo), qu’elo-memo avié pinta (juliet de 1655).
Sabòli pamens noun reüssiguè tout dins sa vido. Aurié vougu veni canounge de Sant-Pèire, mai lou Chapitre, ingrat, refusè toustèms de lou reçaupre. Segur que ié faguè paga d’ùni de si trufarié.
Aurié vougu tambèn counverti Proutestant e Jusióu. Regrèto, dins uno letro, de noun agué capita emé d’ami proutestant, e dins soun nouvè Reviho-te, Nanan!, fai dire à-n-un Jusióu :
Mai soun coulègo noun vòu pas segui.
Sabòli defuntè en Avignoun lou 23 de juliet de 1675 e fuguè ensepeli, coume l’avié vougu, dins lou Cor de la glèiso Sant-Pèire. Mai finiguè si jour tant paure que sa neboudo, coume la glèiso, refusèron l’eiretage. En mai d’acò, sa servicialo, li cresènt sènso interès, boutè au fiò la maje part de si papié.
Sauva pèr Ipoucate
Un cop lou Felibrige establi, vouguèron ounoura mai Sabòli. Mistral ié dedico un article en janvié de 1857. En 1867, fuguè duberto uno souscripcioun pèr auboura en Avignoun un mounumen à la glòri dóu nouvelisto. Pèr l’escasènço, lou felibre Agustin Boudin publiquè uno noutiço biougrafico e lou testamen de Sabòli. Avié deja escri, en 1848, un pouèmo forço aprecia : Lou soupa de Saboly.
Sabèn pas se la souscripcioun marchè. Belèu serviguè pèr lou bicentenàri de 1875, que s’aubourè à Mountèu, sus la plaço de la glèiso, la Font Sabòli. I’aguè pamens un proublèmo, que l’estatuo de brounze, obro de Lamy, èro pas acabado pèr lou jour de l’inaguracioun. Coume faire? Lou farmacian pourgiguè un buste d’Ipoucrate que fuguè plaça sus lou mounumen. Ni lou menistre, ni lou prefèt s’avisèron de l’engano. Quàuqui mes après, lou buste vertadié de Sabòli ramplacè lou d’Ipoucrate quàsi d’escoundoun.
L’estatuo de brounze fuguè pièi requisiciounado pèr lou regime de Vichi, dins la pountannado 1940-44, pèr lou comte dis Alemand, dins l’encastre de la recuperacioun di metau noun ferrous. Ié meteguèron, à sa plaço, en 1955, uno estatuo de pèiro de Royer, que, tourna-mai fuguè ramplaçado pèr uno novo estatuo de brounze, de Pourtal, pariero la de 1875, inagurado lou 10 de desèmbre de 2005 e que Li Nouvello de Prouvènço n’an rendu comte.
Lou noum de Sabòli pièi es esta douna en de carriero d’Avignoun, Mountèu e àutri ciéuta.
Enfin, dempièi quàuquis annado, la coumuno de Mountèu decernis, chasque an, un Pres Sabòli i Prouvençalo e Prouvençau meritant.
30015


c: text/html

text:
Èrm
Un èrm (var. èrme) es una tèrra inculta, un camp abandonat o un luòc semidesertic e arid de la vegetacion esclarzida. Per extension designa una tèrra en estat natural de vegetacion bassa, seguís una zona de garriga e abans lo desèrt
Sovent los camps ermàs son daissats sens cultura a causa de dificultats naturalas. Per exemple la distància excessiva dels punts abitats, la manca d'aiga, l'infertilitat o l'abondància de ròcs. La vegetacion dels èrms es constituida d'èrba o bassa, paura e esclarzida o de pichonas matas separadas per d'espacis de tèrra nuda.
Importància ecologica[modificar | modificar la font]
Sovent mespresats coma terrens inutils e improductius, los èrms son importants ecologicament per tota una seria d'espècias vegetalas e animalas. Fòrça plantas i venon espontanèament, e tota una populacion d'insèctes, aucèls, reptils e anfibians vivon dins aqueles luòcs. La destruccion d'aquel abitat provòca una fòrta diminucion d'aquelas espècias endemicas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
M-84
Lo carri M-84 es un carri de combat principau iogoslau de segonda generacion desvolopat entre 1979 e 1983 a partir dau T-72 sovietic. 651 unitats foguèron produchas de 1984 a 1991. Intrèt en servici en 1985 au sen de l'armada iogoslava e foguèt tanben adoptat per Kowait.
Participèt a la Guèrra de Kuwait (1990-1991) e ai conflictes d'ex-Iogoslavia. En Iraq, combateguèt ambé succès de carris T-55 e T-62 iraquians. Dins lei Balcans en revènge, conoguèt de pèrdas importantas dins una tièra de combats engatjats sensa sostèn d'infantariá còntra d'unitats enemigas equipadas de missils anticarri. En particular, lo missil chinés HJ-8 capitèt de pretusar son blindatge frontau.


text:
Barròc
Lo barròc qu'ei un movement artistic istoricament ligat, a la debuta, dab la Contrareforma e qui's devolopè dens las diferentas arts (escultura, pintrura, literatura e musica enter autes) en s'i caracterizant per ua estetica deu maviment, de l'ascencion, de l'irregularitat (a còps dinc a l'assimetria), de l'exageracion e de la riquessa de las ondraduras.
Partit de Roma (atau com ac he la Contrareforma) que s'espandí capvath gaireben Euròpa tota (en particular en Itàlia, Espanha e las soas colonias americanas, Portugau e Brasil, Àustria, Alemanha) ; en França que mesclè lèu dab lo classicisme, au punt qu'aqueste estil (qui s'opausa au barròc per la soa regularitat, simetria e discrecion de las ondraduras) be i hore considerat dominant e caracteristic.
L'escrivan lengadocian Alem Surre-Garcia qu'explorè mei particularment lo concepte de barròc occitan qui poderé opausar ua Occitània barròca (com ac hon los sons vesins meridonaus) a la França classica (la França deu Grand siècle e de Loís XIV).
En literatura, los critics literaris e escrivans occitans Robèrt Lafont e Felip Gardy qu'emplegan l'adjectiu barròc entà qualificar la literatura barròca qui precedeish lo romantisme (e qui ei successivament contemporanèa de la Reneishença, deu - hèra brèu - barròc e sustot deu classicisme francés) mentre que Pèire Bèc e parla deu Sègle d'Aur de la literatura gascoa per designar los escrivans gascons de la segonda meitat deu sègle XVI e deu sègle XVII ; aquesta designacion qu'estableish un parallèl dab l'èra e l'estil barròcs d'autas contradas com, per exemple Espanha.
En musica, Occitània que s'illustrè dab compositors com Joan Josèp Cassanea de Mondonvila autor deu gran opèra barròc occitan: Dafnís e Alcimadura.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca


text:
Anomaluridae
Es lo zoologista e paleontològ francés Paul Gervais (1816-1879) que creèt la familha dels Anomaluridae en 1849.
Son los esquiròls volants. Aquesta familha se rencontra pas que dins los bòsques d'Africa Centrala. Aquestes rosegaires se desplaçan en planant gràcias a una membrana (patagium) que religa lors membres anteriors als membres posteriors.
Compren doas sosfamilhas :
- Anomalurinae (1 genre, 4 espècias).
- Anomalurus derbianus (Anomalura de Derby)
- Anomalurus peli (Anomalura de Pel)
- Anomalurus pusillus (Anomalura pigmèa)
- Anomalurus beecrofti (Anomalura de Beecroft)
- Zenkerellinae (2 genres, 3 espècias).
- Zenkerella insignis (Zenkerela)
- Idiurus zenkeri (Anomalura de Zenker)
- Idiurus macrotis (Anomalura nana de las aurelhas longas)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 573168 Anomaluridae Gervais, 1849 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Anomaluridae (en)
- Referéncia NCBI : Anomaluridae (en)
- Referéncia CITES : familha Anomaluridae (fr+en) (sul sit de l’UNEP-WCMC)


text:
Titanosaurus
Titanosaurus (grèc. "reptil titanic") es un genre representat per de divèrsas espècias de dinosaures sauropòdes titanosaurian que visquèron a la fin del periòde cretacèu fa aperaquí 83 a 65 milions d'ans, entre lo Campanian e Maastrichtian. L'olotipe se trobèt dins la Formacion Lameta en Índia, mas d'autras espècias foguèron presentas en America del Sud, Euròpa e Madagascar. Sas placas ossosas provoquèron una confusion pel classament de l'exemplar trobat en Índia al sègle XIX. Gràcia a de trobalhas mai recentas d'autres genres ligats, los scientifics s'avisèron que los rèstes d'una armadura ossosa trobada a proximitat apertenián tanben a aqueste dinosaure.


text:
Erasme
Desiderius Erasmus Roterodamus, nascut lo 28 d'octobre de 1469 a Rotterdam, comtat d'Olanda, e mòrt lo 12 de julhet de 1536 a Basilèa, es un canonge regular de sant Agustin, filosòf, escrivan latin, umanista e teologian dels Païses Basses borguinhons, considerat coma una de las figuras màgers de la Renaissença tardièra.
Somari
Biografia brèva[modificar | modificar la font]
Erasme nasquèt lo 28 d'octobre de 1466 o 1467 o 1469, segon los biografes, a Rotterdam. Es lo filh illegitime d’un capelan e d’una filha de mètge. Segon d'uns, son nom d'origina èra Geert Geerts, o Gerhard Gerhards[1], mas aquó es gaire provat[2].
En 1488, prononcièt sos vòls cap als canonges regulias de sant Agustin a Stein. Foguèt ordonat prèstre lo 25 d'abril de 1492. Obtenguèt alara una dispensa de cors. L’evèsque de Cambrai invitèt Erasme a lo seguir dins sos desplaçaments coma secretari a partir de 1493. Quittèt lo convent. Demorèt a París entre 1495 e 1499 ont auriá aprés lo grèc. Sembla qu'aurián tanben encontrat fòrça umanista.
Escriguèt dins aquel temps l’Enchiridion militis christiani (Lo Manual del soldat crestian), jos l’inspiracion del franciscan Jean Vitrier, alara gardian (superieur) del convent de Saint-Omer.
Entre 1499 e 1514, Erasme percorriguèt Euròpa. En 1499 anèt pel primièr còp en Anglatèrra, ont coneguèt John Colet, canonge de Sant Paul, e Thomas More. Tornèt de nòu en Anglatèrra entre 1505 e 1506. E entre 1506 e 1509 Erasma demorèt en Itàlia. Vanguèt doctor en teologia a l’universitat de Turin. A partir de 1509 faguèt son tresen sejorn en Anglatèrra, a cò de Thomas More. I escriguèt L’Elògi de la Folia.
En 1514, encontrèt de l’estampaire Johann Froben a Basilèa e escriguèt l'Educacion d'un prince destinat al duc de Croÿ, preceptor del futur Carles Quint, puèi venguèt conselhèr d'aquel sobeiran entre 1517 e 1521, demorant subretot a Lovaina ont dirigissiá lo Collègi de las Tres Lengas novèlament fondada. En 1517 Leon X lo dispensa de portar lo vestit monastic. Luther, fondator du protestantisme, sollicitèt Erasme de le rejónher, mas aquel darrièr refusèt (1519).
Entre mai e octobre de 1521, Erasme passèt cinc meses a Anderlecht ont es ara l'ostal d'Erasme, près de Brussèlas, a cò de son amic lo canonge Pierre Wichmans. Puèi, entre 1521 et 1529, demorèt a Basilèa, ont publiquèt la màger partida de son òbra (Edicions e comentaris de gaireben totes los Paires de la Glèisa). En 1522, foguèron pels primièr còp publicat Colloquis e De conscribendis epistolis (manual d’epistolografia). En 1524, Erasme ataquèt Luther dins son De libero arbitrio (Del liure arbitre) a que Luther respondèt en 1526 per lo De servo arbitrio. Que la polemica contunhèt ben après.
En 1528, publiquèt Lo Ciceronian, critica del purisme d'uns autors de son epòca coma Bembo que fixavan la lenga e refusavan d'utilizar un vocabulari diferent d'aquel de Ciceron per descriure las realitats modèrnas. En 1529, la vila de Basilèa tota acquerida a la Reforma, preferiguèt s’installar a Friborg de Brisgòvia ont escriguèt sa darrièra grand obra: L’Ecclesiasta. En 1535, faguèt son retorn definitiu a Basilèa. Lo meteis an, lo papa li ofriguèt de lo far cardinal, que refusèt.
Moriguèt lo 12 de julhet de 1536 a Basilèa.
Òbras e pensadas[modificar | modificar la font]
L'Elògi de la Folia[modificar | modificar la font]
S’agís d’una ficcion burlesca e allegoric, que deu benlèu quicòm a l'òbra De triumpho stultitiae de l'umanista italian Faustino Perisauli de Tredozio (près de Forlì)[3]. Erasme i fa parlar la divessa de la Folia e li fa dire una critica virulenta de las diversas professions e categorias socialas, coma los teologians, los mèstres, los monges e lo naut clergat mas tanben los cortesans que n'avèm una satira fissaira. Aquel autor excellava dins lo genre satiric. Atal, es l’autor dels Colloquis: una satira fissaira de las mòrs de son epòca que de mòstra son esperit independent. Mas dins L’Elògi de la Folia, la satira s’espandís e despassa l’epòca de son autor per aténher la societat umana en general. L'obratge foguèt mes a l'Indèx en 1557 pendent la Contra Reforma.
Comença amb un savent elògi imitat de l’autor satiric grèc Lucian, qu'Erasme e Thomas More acabavan de traduire l’òbra en latin, una pèça de virtuositat dins lo deliri. Lo ton ven mai sorn dins una seria de discors solemnes, quand la folia fa l’elògi de l’embòniament e de la deméncia e que passa a un examèn satiric de las supersticions e de las practicas piosas dins la Glèisa catolica e tanben a la folia dels pédants. Erasme venguèt prigondament decebut de Roma, qu'aviá refusat d'avanças de la Curia. Pauc a pauc la Folia pren la quita vòtz d’Erasme qu'anoncia lo castig. L’ensag s'acaba en descrivent de biais onèste e esmovant los ideals vertadièrs crestians.
Erasme e Euròpa[modificar | modificar la font]
Erasme militèt per la patz en Euròpa. Aquel engatjament europèu es fondat sus son cosmopolitisme: proclama « Lo mond entièr es la nòstra patria a totes », dins la Querela pacis. Es tanben basat sul seu pacifisme. La discòrda sanglanta que devisa los Angleses, los Alemands, los Franceses e los Espanhòls li semble una absurditat. « Perque aqueles noms estupids nos sepan, alara lo nom de crestian nos unís? »
Dins la biografia que consacrèt a Erasme, Stefan Zweig commena: {{cita|puslèu que d’escotar las vanas pretencions dels reiatons, dels sectators e dels egoïsmes nacionals, la mission d’Europèu es al contrari de totjorn insistir sus çò que liga e çò qu'unís les peuples, d’afirmar la preponderança de çò europèu sul nacional, de l’umanitat sus la patria e de transformar la concepcion de la Cretiantan, considerada coma una comunautat unicament religiosa, cap a una crestiantat universala, cap a un amor de l’umanitat umila, serviabla, desvoat[4]
En l’onor d’Erasme, lo programa europu d’escambi pels estudiants e los enseignhaires foguèt nomenat Erasmus.
La traduccion del Nòu Testament[modificar | modificar la font]
Erasme, de son vivent, èra ja conegut dins l’Euròapa occidentala coma un dels grands pensaires de son temps. Òme fòrça instruit, mestrejava lo latin e lo grèc. Sa coneissença del grèc lo persuada que de partidas de la Bíblia que son dins la Vulgata latina foguron pas corrèctament traduchas. Decidiguèt donc de far estampar lo Nòu Testament grèc, malgrat las objeccions de sos amics coma Van Dorp per que seriá minar la fondacion de la Glèisa, ja qu'èra en tan mal estat. Per realizar aquel Nòu Testament (1516) grc, Erasme dispausava de sièis o sèt manuscrichs grècs (Minuscul 1, 2, 817, 2814, 2815, 2816, 2817)[5]. Ne faguèt una traduccion nòva en latin per fae veire las diferéncias amb la Vulgata. Per la seguida los Elzevier, una familha d’estampairess de Leyde, utilizèron lo tèxte grèc d’Erasme en escrivent en dejós del títol Textus receptus. Aquela publicacion rejonh en granda partida las critica que se basa la reforma de Luther: la Glèisa catolica l’accusa, el e los seus partisans, de connivéncer amb Luther. A aquel repròche d’aver pausat l’uòu de l’eretgia, respond qu'èra pas lo seu let e qu'èra pas el lo responsable de l’esclatament de la Glèisa.
Erasme mistificaire?[modificar | modificar la font]
En 1530, Erasme, dins sa quatrena edicion de las òbras de sant Ciprian, introduch un tractat De duplici martyrio ad Fortunatum, qu'atribuís a sant Ciprian e presenta coma se foguèra trobat per azard dins una anciana bibliotèca. Aquel tèxte, pròche dels obratges d'Erasme, que siá su fond (ostilitat a la confusion entre vertut e sofrença) o sus la forma, e que se conéis pas cap de manuscrich, conten d'anacronismes flagrants, coma una alusion a la persecucion de Dioclecian, persecution plan posteriora a la mòrt de sant Ciprian. En 1544, lo dominican Henricus Gravius denòncia l'obratge coa inautentic e n'attribuís la paternitat a Erasme o a un imitator d'Erasme. Al sègle XX, l'ipotèsa d'una frauda d'Erasme foguèt abandonada gaireben totes los grands erasmians, per exemple Percy S. Allen, mas adoptada per d'universitaris coma Anthony Grafton[6].
La devisa d'Erasme[modificar | modificar la font]
Erasme aviá causit coma devisa[7] « Nulli concedo » (« A degun concedís ») mas quand li èra reprochada perque pro orguelhosa, repondava plan subtilament qu’èra pas la seuna mas aquela de Terminus, dieu antic representant la mòrt o lo tèrme de la vida, e qu'èra la mòrt e non Erasme que parlava. En fach, Erasme portava coma sagèl sus son anèl, una gemma antica representant lo dieu Bacus, present de son escolan l’arquevèsque Alexandre Stuart, mas Erasme pensava qu’èra del dieu Terminus.
Òbras[modificar | modificar la font]
- In Acta Apostolorum paraphrasis ERASMI Roterodami, nunc primun recens & nata & excusa. 1524.
- Parabolæ sive similia… Lion, Sébastien Gryphe, 1528.
- Dialogus de recta latini graecique sermonis pronuntatione, 1528.
- De morte declamatio… in genere consolatorio. Lon, Sébastien Gryphe, 1529.
- Modus orandi Deum. Lion, Sébastien Gryphe, 1529.
- D. Erasmi Roterodami epistolae duae recens conditae et aeditae ; Ejusdem Erasmi, responsio ad epistolam apologeticam incerto autore proditam nisi quod titulus forte fictus habebat Per ministros verbi ecclesiae argentoratentis, Coloniae, 1530
- De sarcienda ecclesiae concordia : deque sedandis opinionum dissidiis, cum aliis nonnullis lectu dignis. París, Christian Wechelus Chrétien Wechel, 1533.
- De Immensa Dei Misericordia. Virginis et martyris comparatio per eundem. París, Christianus Wechelus Chrétien Wechel, 1534.
- Erasmi Roterodami Liber cum primis pius, De præparatione ad mortem. París, Christianus Wechelus Chrétien Wechel, 1534.
- Exomologesis, per Des. Erasmum Roterodamum recognita diligenter & aucta. París, Christianus Wechelus Chrétien Wechel, 1534
- Adagiorum chiliades quatuor, et sesquicenturia ex postrema autoris recognitione. Ad Hæc Henrici Stephani animadversiones in Erasmicas quorumdum Adagiorum expositiones, Lion, Sébastien Gryphe, 1541, puèi 1559, Johannis Andreae, Francofierti (Francfòrt), 1670.
- Opus eruditissimum divi Ireanei episcopi lugdunensis, in quinque libros digestum, in quibus mire retegit & consutat veterum haereseon impias ac portentosas opiniones, ex vetustissimorum codicum collatione quantum licuit Des. ERASMI roterodami opera emenda. Parisiis, Apud Audoënum Parvum, 1563.
- Apophthegmatum ex optimis utriusque linguae scriptoribus. Lion Sébastien Gryphe, 1541.
- Epitome adagiorum D. Erasmi Roterodami, in locos digesta communes, singulari fide recognita, & multis aucta locis, in quibus antea manca videbatur. Huic adiecta proximè, Pars altera auctorum sane multorum, qui proverbia post Erasmum ediderunt. Parisiis, apud Aegidium Beys, 1583.
- Enchiridion Militis Christiani. Ejusdemque oratio de virtute amplectenda. Ludguni Batavirum, Apud. Andr. Clouquium, 1624
- Querela Pacis iundique gentium ejectæ prostigatæque. Lugduni Batavorum, Ioannis Maire, 1641.
- Consultatio de Bello Turcis inferendo. Opus cum cura recens editum. Lugduni Batavorum, Ioannis Maiore, 1643.
- Desiderii Erasmi Roterodami Colloquia familiaria. In usum studiosæ iuventutis cum notis accuratioribus M. Nicolai MERCIER. Parisiis, apud Claudium Thiboust, 1656.
- Elògi de la Folia, 1731.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Adrian Room, Dictionary of Pseudonyms: 13,000 Assumed Names and Their Origins, p. 165
- ↑ Erasmus, Johan Huizinga, Ed. Ad Donker, Rotterdam, 2001, p. 28
- ↑ Vejatz per exemple (fr)Jean Claude Margolin, Neuf années de bibliographie érasmienne, 1962-1970, París, Vrin, 1977, p.85 (noticia sus Ijsewijn-Jacobs, J. et J., « De Triumphus Stultitiae van Faustinus Perisauli en de Laus Stultitiae van Erasmus », in Handelingen van de Koninklijke Zuidnederlandse Maatschappij voor Taal- en Letterkunde en Geschiedenis, 1964, p. ), obratge parcialament consultable sus Google Libres.
- ↑ Stefan Zweig, Érasme. Grandor e descadénncia d’une idèa
- ↑ W. W. Combs, Erasmus and the textus receptus, DBSJ 1 (Spring 1996), 45.
- ↑ Anthony Grafton, Faussaires et critiques, Les Belles Lettres, 2004, p53-54. Fernand Halleyn, « Le fictif, le vrai et le faux », dins Jan Herman e al. (dir.), Le Topos du manuscrit trouvé, p.503}} a 506, parcialament sus Google Livres, ed. Peeters, Louvain - París, 1999. L'attribucion a Erasme foguèt sostenguda per F. Lezius, « Der Verfasser des pseudocyprianischen Tractates De duplici martyrio : Ein Beitrag zur Charakteristik des Erasmus », dins Neue Jahrbücher für Deutsche Theologie, IV (1895), p.95-100; per Silvana Seidel Menchi, « Un'opera misconosciuta di Erasmo ? », dins Rivista storica italiana, XC (1978), p.709-743; e per Neil Adkin, « The Use of Scripture in the Pseudo-Cyprianic De duplici martyrio, dins Giornale italiano di filologia, 47, 1995, p.219-248. Vejatz recension de l'article de N. Adkin per François Dolbeau dins Revue des études augustiniennes, 44 (1998), Chronica Tertullianea et Cyprianea, p.307-339, en linha.
- ↑ Alain van Dievoet, Concedo Nulli, dins, « Miscellanea Jean-Pierre Vanden Branden : Erasmus ab Anderlaco », Brusslas, Archius e bibliotecas de Belgica, 1995.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Marie Barral-Baron, L'Enfer d'Erasme. L'humaniste chrétien face à l'histoire, Droz, 2012.
- (fr) Marcel Bataillon, Érasme et l'Espagne - Recherches sur l'histoire spirituelle du XVIme sicle, 1937 (tèsi), edition aumentada e corrigida de 1991, Droz, 1998,
- (fr) Yvonne Charlier, Érasme et l’amitié d’après sa correspondance, Paris, Les Belles-Lettres, 1977.
- (fr) Bernard Cottret, Thomas More, Paris, Tallandier, 2012.
- (fr) André Godin, « L’enfant bâtard et la langue du père », Bulletin de l’Association d’étude sur l’humanisme, la réforme et la Renaissance 1982 (15-2), p. 83–94.
- (fr) André Godin, Érasme, lecteur d’Origène, Genève, Droz, 1982.
- (fr) Léon Halkin, Érasme parmi nous, éd. Fayard, 1987
- (fr) Jean-Claude Margolin, Érasme précepteur de l’Europe, Paris, Julliard.
- (fr) Stefan Zweig, Érasme, grandeur et décadence d’une idée, éd. Lgf, 2008 (rééd.)
- (fr)} Karel Vereycken, Comment la folie d'Érasme sauva notre civilisation
- (fr) Jean-Louis Antoine Alfred Gilly, Érasme de Rotterdam, sa situation en face de l'Église et de la libre pensée, 1879
- (it) Lorenzo Cortesi, "Esortazione alla filosofia. La Paraclesis di Erasmo da Rotterdam", Ravenna, SBC Edizioni, 2012, ISBN 978-88-6347-271-4
- (ca) Pep Mayolas, "Erasme i la construcció catalana d'Espanya", Barcelona, Llibres de l'Índex, 2014
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (la) Exemplars numerizats del sègle XVI d'obratges d’Erasme sul site de las (fr) Bibliotecas virtualas umanistas.
- (fr) Presentacion per una exploitacion pedagogica d’extrachs de tèxtes d’Erasme sul site Cliotexte.
- (la) Tèxte latin integral de las Adages.
- (fr) Audiolivre : Érasme, Éloge de la folie


text:
Carbon
Lo carbon es una ròca sedimentària d'origina organica, de color negre o marron escur. Servís subretot coma combustible fossil a causa de son poder calorific enauçat mercé a son contengut majoritari de carbòni. Los carbons se pòdon classificar pel percentatge en carbòni que contenon, segon lo taus d'umiditat e d'impuretats, e atal se distinguís entre torba, lignit, olha e antracita.
Somari
Composicion[modificar | modificar la font]
L'element carbòni apareis dins lo carbon dins un percentatge superior a 50% en pes e 70% en volum. L'aiga que conten (umiditat) es variable e es aquela que demorèt atrapada dempuèi la formacion del carbon.
Los autres constituents del carbon son la matèria minerala (silicats divèrses) e minerals carbonatats (siderita, calcita e aragonita). La pirita es un mineral amb sofre fòrça comun dins los carbons. I a de pichonas quantitats de metals, coma lo fèrre, urani, cadmi e, en quantitats fòrça minimas, aur.
Lo metan es un gas que se tròba dins lo carbon e pòt èsser una de las causas de las dangeirosas explosions dins las minas sosterranhas.
Origina del carbon[modificar | modificar la font]
La majora partida del carbon se seriá formada al Carbonifèr (fa 280 a 345 milions d'annadas). Tanben al Permian, Triasic e Jurassic se faguèt de grands depauses. Al Cretacèu se formèt lo lignit. A l'ora d'ara se continua la formacion de torba.
Lo carbon d'Euròpa, Asia, e de l'America del Nòrd se formèt subretot pendent lo Carbonifèr amb basa de vegetacion tropicala.
Lo carbon de l'emisfèri sud se formèt amb vegetacion de clima fred (tondra). Las plantas anticas a travèrs dels cambiaments geologics demorèron compactadas, enduridas, alteradas quimicament e comencèt un procèssus de metamorfòsi amb la nauta temperatura e la pression.
Lo carbon de l'emisfèri nòrd se formèt dins d'ecosistèmas palunencs nomenats selvas carbonifèras. En mortissent las plantas e amb acumulacion dins un mejan aqüatic amb pauc d'oxigèn (mejan anaeròbis) comencèt un procèssus de degradacion bacteriana. Per la formacion del carbon cal qu'aquelas condicions ajan una durada sufisenta de temps, e sens erosion en condicions sedimentàrias.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las Illas Britanicas (especialament ricas en carbon e ont s'inicièt la Revolucion industriala) son lo primièr luòc estudiat ont se constata l'usatge d'aquel coma combustible. Alà, dins lo tresen millenari ab. C se mostrèt qu'èra un compausant de las cremasons funerarias e cap a l'an 200 ab. C existisson de pròvas, dins la meteissa zòna, d'activitat comercialas e de son usatge per dessecar cerealas. Jos la dominacion romana i a de mencions de l'usatge esporadic del carbon, mas fins a l'Edat Mejana aviá pas una importància notable. D'en primièr lo carbon utilizat foguèt simplament recolhit sus la plaja, quand s'esgotèt aquela font se passèt a la carbonièra.
Usatge[modificar | modificar la font]
- Combustible: 75% del carbon mondial s'utiliza per produire d'electricitat en de centralas termicas.
- Còc: es lo residú obtengut del carbon bituminós redusit en cendres e en sofre aprèp la coseson dins un forn a 1 000 °C en condicions anaerobias (sens preséncia d'oxigèn). S'utiliza dins l'obtencion d'acièr e en mai en profeitant dels sosproduits.
- gasificacion del carbon: aquel cambiament d'estat provòca divèrsas reaccions quimicas.
- Liquefaccion del carbon: es una estapa intermediària per obtenir de combustibles sintetics e dins la recèrca scientifica.
Efèctes sus l'environament[modificar | modificar la font]
Coma los autres combustibles fossils, lo carbon, en cremant, produsís dioxid de carbòni (CO2) e oxid d'azòt, en mai dioxid de sofre, que acaba formant acid sulfuric e es una de las encausas de la pluèja acida.
Vegats tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)World Coal Institute
- (es)El carbón en la vida cotidiana(es)
- (en)Coal: Facts & Figures
- (en)MSNBC report on coal pollution health effects in the United States
- (en)Clean coal technologies
- (en)Advanced methods of using coal (Japanese Coal Energy Center)
- (en)USDOE Hydrogen from Coal Research
- (en)Carbon-14 content of fossil carbon
- (en)Coal Preparation, Journal of;


text:
Grands Lacs (America del Nòrd)
Los Grands Lacs son una cadena de lacs d'aiga doça situats a l'èst de l'America del Nòrd, a la frontièra entre Canadà e Estats Units. Çò es: lo Lac Superior, lo Lac Michigan, lo Lake Huron, lo Lac Erie, e lo Lac Ontàrio, forman lo pus grand grop de lacs d'aiga doça de la Tèrra[1].[2] Son sonats de còps mars interioras, o la tresena còsta de Canadà e dels Estats Units.
Geologia[modificar | modificar la font]
La geologia fondamentala que creèt las condicions de la formacion dels Grands lacs d'uèi èra ja prèsta fa 1,1 a 1,2 miliard d'ans,[3][4] quand doas placas tectonicas aperabans fondudas se desseparèron en formar lo rift de midcontinent (Midcontinent Rift System). Una val se formèt, en porgir un bacin que benlèu venguèt lo Lac Superior modèrne. Quand una segonda linha de falha, lo rift de Sant Laurenç, formèt fa aperaquí 570 milions d'ans,[3] la basa pels Lacs Ontàrio e Erie, al long de çò que vendriá lo riu de Sant Laurenç.
Los Grands Lacs èran ja formats a la fin de la darrièra edat de glaç fa aperaquí 100 000 ans, quand la calòta glaciària continentala de Laurentide recuolèt. Quand aquò arribèt, los glacièrs daissèron darrièr una mescla d'aiga e de glaç (vejatz Lac Agassiz) qu'empliguèt los bacins qu'avian cavats, en crear aital los Grands Lacs que coneissèm uèi.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ LUHNA Chapter 6: Historical Landcover Changes in the Great Lakes Region
- ↑ Ghassemi, Fereidoun (2007). {{{title}}}. Cambridge, Cambridge University Press, 264. ISBN 0-52-186969-2.
- ↑ 3,0 3,1 Grady, Wayne (2007). The Great Lakes. Vancouver: Greystone Books and David Suzuki Foundation. ISBN 9781553651970.
- ↑ Modèl:Cite journal


text:
Batalha deis illas Falkland
La batalha deis illas Falkland se debanèt lo 8 de decembre de 1914 entre d'esquadras anglesa e alemanda durant la Premiera Guèrra Mondiala. Foguèt una victòria per leis Anglés qu'aquistèron lo mestritge dei mars per lo rèsta de la guèrra.
Après sa victòria navala de Coronel, la flòta alemanda dau còntra-amirau Maximilian von Spee estacionèt un mes dins lo pòrt chilian de Valparaiso. Recebèt l'òrdre de tornar en Alemanha maugrat lo blocatge anglés. Decidiguèt de bombardar la basa britanica de Port Stanley dins leis illas Malvinas (Falkland en anglés) avans de lampar vèrs lo nòrd. Pasmens, enterin que leis Alemands èran a Valparaiso, lei Britanics mandèron dos crosaires de batalha modèrnes dins lo sud de l'ocean Atlantic. Aquelei naviris avián de canons de 305 mm contra 210 mm per leis Alemands e una velocitat pus granda. Rejonhèron un grop anglés ja important.
Lo 8 de decembre de matin, von Spee mandèt dos crosaires per atacar l'estacion de ràdio e lo depaus de carbon de Port Stanley. Lei Britanics lei remarquèron e respotèron ambé precision. Leis Alemands decidiguèron de s'enfugir pendent que lei bastiments anglés dau còntra-amirau Doveton Sturdee quitavan lo pòrt entre 9 h 45 e 10 h. Von Spee decidiguèt de laissar sei dos crosaires cuirassats liurar batalha per alentir l'esquadra anglesa. Pasmens, lei naviris alemands foguèron rapidament desfachs e aprefondats. De mai, una partida de l'esquadra britanica poguèt donar caça ai vaissèus en fugida e dos foguèron destruchs avans la fin dau jorn.


text:
Meaux
Meaux qu'ei un vila francesa de l'anciana província d'Isla de França e tanben de la region francesa deus medish nom e la principau deu parçan de la Brie.
Fondada durant l'Empèri Roman, sa revòlta a l'Etat Mejana que ho reprimida peu vescomte de Bearn Gaston Febus ; durant la Reneishença, autorn de Guillaume Briçonnet, las idèas de la Refòrma que hon exploradas peu Cénacle de Meaux.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Meaux Se situa a 41 quilomètres a l'èst de la catedrala La nòstra-Madama de París (ponch zèro de las rotas de França)[1] e a Unitat|42.3|km {{}} al nòrd de Melun[2] (prefectura de Seine-e-Marna). La municipalitat a installat en una cuvette, creusée en lo scenari de la Brie per la Marna. Lo riu #que travèrsa la vila forma una cuerta sivella (partiellement pas navigable per las péniches al verdader centre de Meaux, mas dels écluses permeton lo passatge jornalièr d'aqueles péniches a nautor del jardin Ceccaldi) #qu'environa lo quartièr del Mercat, e identifica lo centri vila. Lo canal del Ourcq (#que seguís en partida l'ancian lièch de la Marna, a Meaux : lo Brasset) estampa egalament lo sieu traçat sus la vila dempuèi la Modèl:S-.
Lo climat de Meaux es un climat océanique coma una granda part de la França.
Meaux se situe à 41 kilomètres à l'est de la cathédrale Notre-Dame de Paris (point zéro des routes de France)[3] et à 42,3 km au nord de Melun[4] (préfecture de Seine-et-Marne). La commune est installée dans une cuvette, creusée dans le plateau de la Brie par la Marne. La rivière qui traverse la ville forme une courte boucle (partiellement non navigable pour les péniches au vrai centre de Meaux, mais des écluses permettent le passage quotidien de ces péniches à hauteur du jardin Ceccaldi) qui entoure le quartier du Marché, et identifie le centre ville. Le canal de l'Ourcq (qui suit en partie l’ancien lit de la Marne, à Meaux : le Brasset) imprime également son tracé sur la ville depuis le Modèl:S-.
Le climat de Meaux est un climat océanique comme une grande partie de la France.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 22 de setembre de 2009
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 22 de setembre de 2009
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Meaux et Paris, www.lion1906.com/. Consultat lo 22 septembre 2009
- ↑ Calcul de l'orthodromie entre Meaux et Melun, www.lion1906.com/. Consultat lo 22 septembre 2009


text:
Sentelie
Sentelie es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sentelie dépendait De la châtellenie de Conty.
La distincion èra partejada en doas fiefs #qu'un i n'aviá lo meteis senhor que Brassy.
Sentelie dépendait de la châtellenie de Conty.
La seigneurie était partagée en deux fiefs dont un avait le même seigneur que Brassy.


text:
Carcassés (sosdialècte)
Lo carcassés es un sosdialècte del lengadocian. Es considerat coma un dels membres de l'ensems meridional (amb lo foissenc, lo donasanenc, lo narbonés) en usatge en Carcassés, Bas Rasés e Lauragués. Èra apelat parlar central per Loís Alibèrt, mas sa centralitat es relativa a l'ensems occitanocatalan. Pèire Bèc, dins son Manuel pratique d'occitan moderne, faguèt servir carcassés.
A per limits vèrs l'est una linha irregulara que partent de Durban cap a la font d'Orbiu, va en direccion de Lesinhan, e al delà Marselheta, Peiriac de Menerbés, Lo Mas de Cabardés fins a Tarn qu'aparten al tolosan. Lo carcassés es parlat dons tot l'arrondiment de Castèlnòu d'Arri, lo de Limós, manca la partida al sud de Quilhan, dins lo de Carcassona, levat de Peiriac de Menerbés e dins la màger part dels cantons de Lesinhan e Durban que son dins l'arrondiment de Narbona.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Fonetica[modificar | modificar la font]
- La prononciacion de -u- es generalament [y].
- Lo trigraf -iss- i es articulat [jʃ]. ex: daissa-bòt [dajʃɔ'bɔt]
- La prononciacion [ts] de -ts e -tz finalas
- La prononciacion [m] de -m finala de substantius. ex: fum [fym].
Morfologia[modificar | modificar la font]
- S'i utiliza l'article definit masculin le (les al plural) coma en tolosenc.
- La conjugason del vèrb èsser se fa sens s- iniciala dins gaireben tota la conjugason del present de l'indicatiu (manca la primièra e darrièra persona): som, ès, es, èm, ètz e son.
- La conjugason dels vèrbs del passat definit de tresena persona a la finala se fa sovent en -èc (coma en tolosan) e -èt a l'èst.
- La conjugason dels vèrbs del futur de tresena persona a majoritàriament sa finala en -è (coma en foissenc e gascon) e non pas en -èi (coma en narbonés) mentre que la forma -ai comença vèrs Besièrs e s'espandís cap a l'est d'aquesta ciutat.
Documents[modificar | modificar la font]
Escotar lo parlar carcassés: parabòla de l'enfant prodig de Gramasia, de l'Atlàs Lingüistic de Lengadòc.
- Transcripcion de l'extrait:
"Un òme aviá que dos gojats. Le pus jove diguèc a son paire : es temps que siásque mon mèstre, e qu'age d'argent, cal que pòsque me'n anar, e que vege de país, partatjatz vòstre ben, e donatz-me çò que me reven. ò mon filh, diguèc le paire, coma voldràs, ès un maissant e saràs punit, e apèi durbisquèc una tireta, partatgèc son ben e ne fasquèc dòs parts. Qualque jorn pus tard, le maissant se'n anèt del vilatge, en fasquent le conflat, e sans dire adiu a digús. Traversèc plan de raissesas, de bòsques e de ribièras. Al cap de qualque mes, devèc vendre sos abits a una vièlha femna, e se loguèc per èstre vailet, l'envoièron dins las tèrras, per gardar les ases e les biòus. Alavetz fosquèc plan malerós, agèc pas pus de lèit per dormir la nèit, ni de fòc per se calfar quand aviá freg. Aviá qualque còp talament talent, qu'aurá plan manjat aquelas fèlhas de caulet, e aquela fruta poirida que manjan les pòrcs, mès digús i donava pas res. Un soèr le ventre trulh, se daissèc tombar sur un soc, e gaitava per la finèstra les aucèls que volavan laugièrament. Apèi vegèc aparèstre dins le cèl la luna e la estelas, e se diguèc en plorant : aval l'ostal de mon paire es plen de vailets que an de pan e de vin, d'iòus e de fromatge tant que ne vòlon, pendent aquel temps, ieu morissi de talent aiçí. E ben me vau levar, anirè trobar mon paire e i dirè : fasquèri un pecat quand volguèri vos daissar, agèri grand tòrt e cal que me'n punisquetz. Ba sabi plan. M'apeletz pas mai vòstre gojat, tretatz-me coma le darnièr de vòstris vailets, fosquèri copable, mès languissiá lènc de vos."
Nòstre paire[modificar | modificar la font]
« Nòstre paire qu'ètz al cèl que vòstre nom siá santificat : que vòstre reiaume nos arribe, que vòstra volontat siá faita sus la terra coma al cèl. Donatz-nos vuèi nòstre pan de cada jorn. Perdonatz-nos nòstras ofensas, coma nosautis perdonam aquelis que nos an ofensats. Non nos daishètz pas tombar dins la tentacion mès delivratz-nos del mal. Atal siá. »
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- B. CANTAGREL. "Notes sur le sous-dialecte carcassonnais", Revue des langues romanes, 1870.
- Maurice NOGUÉ. "Bibliographie du folklore audois", Folklore 56, davalada de 1949 (suls parlars d'Aude en general)


text:
Presidiau
Lo presidiau (var. presidial) era un tribunau de justícia dau Regim Ancian creat au segle XVI.
En genier de 1551 (calendier julian), lo rei Enric III de França, desirós d'assolidar son sistema judiciari, instituiguet per edicte reiau los presidiaus. Ne creet un per bailiatge e seneschauciá. Segon l'edicte de març de 1551 (calendier julian), fugueren creats 60 presidiaus, que 32 dau ressòrt dau Parlament de París. En foncion daus besonhs e de las necessitats (ressorsas dau Tresaur, annexion de noveu territòri...), lo nombre daus presidiaus atenguèt 100 en 1764.
Ierarquicament plaçat entre lo bailiatge e lo parlament, lo presidiau estatuissiá sus los afars civils que lor objècte era inferior a 250 liuras tornesas en capital o entre 10 e 20 liuras tornesas de renda. La senténcia s'executava per provision pasmens l'apel.
Lo presidiau interveniá pas dins los afars de mau estimar en valor o si los montants eran superiors a las 500 liuras tornesas, dins los afars concernissent l'estat o la qualitat de las personas, los afars eclesiastics... Dins 'quilhs cas, lo bailiatge restava competent.
Lo presidiau era tanben competent dins los afars criminaus concurrentament e per prevencion aus prebòsts e luectenents criminaus si decretava avans eus o lo mesme jorn.
Coma totas las jurisdiccions dau Regim Ancian, los presidiaus fugueren suprimits en 1790 per decret de l'Assemblada Nacionala.


text:
Betacisme
Lo betacisme (mot creat a partir del grèc Bῆta, ancian nom de [b]) es un fenomèn que fa qu'existisca pas mai d'oposicion fonologica dins la prononciacion de las grafias v e b que se realizan parièrament [b] (o sa varianta [B] en foncion del contèxt). Aquesta prononciacion es pro espandida dins las lengas romanicas. Aital lo fenomèn es general en espanhòl e actualament majoritari en catalan. Se retròba tanben en aragonés, en galèc, dins de parlars portugueses septentrionals e mai en sard. Afècta tanben una part de l'occitan, subretot dins sa porcion occidentala (gascon e lengadocian).
Somari
Originas del betacisme[modificar | modificar la font]
De mòstras de betacisme en latin:
- CRESCENTINA BIRGINIO per Virginio
- QUI BIXIT per vixit
- GRAVITATIS BENI BOLENTIAE per benevolentiae
- ROMULO BETERANO per Veterano
- SINE BILE per vile
- SECUNDUM BOCIS per vocis, "voces"
- SEPULCHRUM BENDERE per vendere
- SUPRA DICTUM DIEM BEL per vel
- PRO SALUT EORU BOTU POSUIT per votu
- DISCESIT BICTORIA per victoria
- ET BOLUNTATEM per voluntatem
- PLUS MINUS BIGINTI per viginti
- MAXIMIANUS BOTUM SOLBIT per votum solvit
- DOMINOS BEL SCINDERE per vel scindere
Lo betacisme en occitan[modificar | modificar la font]
En occitan, lo betacisme es general dins la part occidentala del domeni, valent a dire dins la màger part del gascon e dins mai de dos tèrces del lengadocian. A l'èst lo betacisme s'arrèsta just aprèp Montpelhièr e marca un dels traches diferenciats del montpelhierenc oriental. Generalament e tradicionalament s'es pensat que lo betacisme aviá progressat d'oèst en èst. Lo fenomèn es clarament e ancianament atestat en gascon que dins los tèxtes medievals la confusion entre totas doas grafias i es plan espandida. Una de las remarcas mai ancianas a prepaus del fenomèn es la del gramatician tolosan del sègle XIV, Guilhèm Molinièr, que l'indicava coma gasconisme dins sas Leis d'Amor.[1]
Lo betacisme en catalan[modificar | modificar la font]
Aqueste fenomèn es plan important en catalan actualament e jos la pression de la fonologia espanhòla tend a progressar dins los territòris ont se fasiá la distincion entre [v] e [b] abans. Aital la confusion entre totes dos fonèmas es a mand de s'apoderar del sud de Catalonha e s'espandís al País Valencian a partir de sa capitala e tanben actualament per encausa de la pression de l'espanhòl, lenga dominanta e mai prestigiosa que lo catalan local. Per contra las islas Balearas presèrvan encara plan la distincion.
La pèrdia de la distincion s'explica, a mai de la pression espanhòla, d'un autre costat, intèrn aqueste còp, per l'estigmatizacion d'aquesta realizacion en Catalonha coma dins la frasa seguenta emplegada dins lo país de Tarragona en supausar que lo fenomèn de permutacion afècta totas las [b] (coma dins barat(o) e bo): "A Valls, venen vi, vo i varato"
Lo betacisme en aragonés[modificar | modificar la font]
Lo fenomèn es general en aragonés, çò que portèt los conceptors de la grafia de Uesca en 1987 a uniformizar sistematicament la grafia en b independentament de l'etimologia. Aprèp 2000 las grafias ulterioras (de la Societat de Lingüistica Aragonesa (SLA), o de l'Académia de l'Aragonés) tornèron introduire la grafia -v- amb, pasmens, qualques divergéncias menoras entre elas.
Lo betacisme en portugués[modificar | modificar la font]
Actualament lo betacisme es encara present dins la part septentrionala del portugués. Popularament se'n ditz trocar os "v" pelos "b", valent a dire bescambiar las "v" per las "b".
Las atestacions mai ancianas d'aquesta realizacion datan del sègle XVI. Aital lo gramatician João de Barros comentèt:
"Não somente o que achamos per escripturas antigas, mas muitos que se usão em Antre Douro e Minho, conservador da semente Portugueza: Os Quaes alguns idoutos despresão por não saberem a raiz d'onde nascem".
Un autre erudit, Duarte Nunes de Leão escriguèt dins son Orthogaphia da Lingoa Portuguesa:
"...pronunciação de ão que succede em lugar da antiga terminação dos Portugueses de om... a qual ainda agora guardarão alguns homens de Antre Douro e Minho, e os galegos que dizem, fizerom, amarom, capitom, cidadom, taballiom, appellaçom"; "... o que muito se vê [a mudança do V e B] nos Gallegos, e em alguns Portugueses d'Antre Douro e Minho, que, por vós e vosso, dizem bós e bosso, e que por vida dizem bida.»
Indicis de betacisme dins d'autras lengas latinas[modificar | modificar la font]
Se pòdon trobar qualques realizacions betacistas isoladas dins divèrsas lengas latinas. Es lo cas per exemple en francés dins lo mot brebis sortit del latin VERVEX (tanben dins corbeau o courbe) o en romanés dins bătrîn vengut del latin VETERANUS.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las flors del gay saber estier dichas Las leys d'Amors, vol. 2, p. 194


text:
-671
Aquesta pagina concernís l'an -671 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Campanha assiriana còntra Egipte. Lo deltà de Nil e la vila de Menfis foguèron conquistats marcant una victòria majora d'Assarhaddon. Lei faraons deguèron se retirar vèrs lo sud e leis Assirians organizèron divèrsei principats vassaus dins lo nòrd dau país. Puei, contunièron d'atacar en direccion dau sud de la Vau de Nil ambé la conquista de Tebas en 666 avC.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Observacion deis eclipsis de Luna dau 2 de julhet e dau 27 de decembre per leis astronòms assirians.


text:
Podemos
Podemos (en catalan: Podem) es un movement e partit politic espanhòl d'esquèrra contestatària. Foguèt creat en genièr de 2014 pel professor de sciéncias politicas e analista politic madridenc Pablo Iglesias, amb la tòca de participar a las Eleccions Europèas de 2014. Se revelèt una suspresa de las eleccions europèas dins l'estat espanhòl gràcias a sos resultats elevats per una formacion novèla. Amb 8,25% dels sufragis se situèt en cinquena posicion dels partits mai votats e obtenguèt aital una representacion de 5 sètis al Parlament Europèu.
Polemica ulteriora a las eleccions[modificar | modificar la font]
Lo jurista Carlos Jiménez Villarejo, un dels cinc candidats de Podemos elegits al Parlament Europèu, suscitèt una polemica lo 28 de mai de 2014 en anonciar que se retirariá pas per laissar sa plaça a un autre membre de la formacion, Tania González, contràriament a çò qu'aviá declarat anteriorament. E mai, a l'encòp reiterèt sa posicion ostila a l'independéncia catalana que s'opausa a l'orientacion del partit que defensa lo drech a l'autodeterminacion. [1]


text:
Castèl de Tèrme
Lo castèl de Tèrmes es un castèl dit catar situat dins lo departament d'Aude. Al còr del massís calcari de las Corbièras, Tèrme se tròba a una quarantena de quilomètres al sud-èst de Carcassona.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Sèti d'una poderosa senhoriá feudala, lo site donèt lo nom a la region, Termenés. Sos senhors son coneguts dempuèi la segonda mitat del sègle XI, e las mencions del castèl se multipliquèron pendent lo sègle XII. Fins al sègle XIII, son istòria es ligada a aquela del comtat puèi del vicomtat de Carcassona e aquela dels vicomtes Trencavels. Venguèt un refugi per fòrça catars jos l'impulsion de Raimon de Tèrme, vassal del vicomte de Carcassona en 1209. En 1210, pendent la crosada contra los Albigeses, lo castèl patiguèt d'un sèti important contat dins divèrsas cronicas. Simon IV de Montfòrt decidiguèt de prendre Tèrmes en 1210 e los assetjats se rendèron a causa de la set de meses aprèp lo començament del sèti.
En 1228, lo castèl passèt apuèi jol contraròtle dirècte del rei de França. Integrat al malhum de las fortalesas aparant la frontièra amb Aragon, aprèp lo Tractat de Corbeil (1258) de 1258, ne constituissent un dels magers punts fòrts, e mai d'un documents nos pròvan son ocupacion pendent la bassa Edat Mejana fins a l'Epòca Modèrna. Lo castèl fa partida dels "Cinc filhs de Carcassona" amb los castèls de Querbús, Puèglaurenç, Pèirapertusa e Aguilar, totes situats al suc de puègs rocoses "imprenables". foguèt fin finala desmontat en 1654 perque pas mai inutilizat, pauc abans lo Tractat dels Pirenèus que placèt la fontièra amb Espanha mai al sud.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Bastit sus un relèu enrodat de taluses abruptes sus tres costats, lo castèl es accessible pas que per sa fàcia miègjornala.
Se compausa de doas cenchas concentricas, e contenent un donjon que se pòt veire pas que de rèstas afondrats de parets, benlèu aprèp la demolicion amb polvera explosiva al sègle XVII. Lo dessenh de la cencha superiora es pas que parcialament perceptible, subretot dins las partidas sud e èst.
La cencha inferiora, de conservacion melhora, mesura prèp de 125 mètres X 70. Compta divèrses obratges de flanc, mas lo dessenh exacte de l'angle sud-oèst es pas pus perceptible. De bastiments demòran a l'interior de las doas cenchas.
Lo ròc foguèt fòrça adobat del costat sud per formar un valat aparant l'accès mens ben defendut naturalament. Sul flanc miègjornal del relèu, los rèstas de muralhas e d'un accès en chicana fa lo ligam amb lo vilatge fortificat del sègle XII. Aquel abitat vilatgés benlèu foguèt desplaçat mai bas dins la val, ont es ara, aprèp la presa pel rei de França al sègle XIII, atal que se faguèt per nombre d'autres sites castrals de Lengadòc a la meteissa epòca.
Un pauc al nòrd, sus un pic rocós susplombant las gòrjas, i aviá un obratge fortificat segondari, lo Termenet, que ne demòran pas gaire de rèstas.
Per la datacion, qualques rèstas de la partida del suc correspondon al castèl primitiu dels senhors de Tèrmes e son dels sègle XI a XII. La majora partida del site tornèt èsser bastida a la fin del sègle XIII e començament del sègle XIV pels arquitèctes reials alara que lo site de Tèrmes venguèt una fortalesa aparant la frontièra contra Aragon.
Manteniment dels luòcs[modificar | modificar la font]
La comuna de Tèrme òbra dempuèi une vintena d'ans manten lo site qu'es inscrit dins lo programa « País Catar » desvolopat pel Conselh General d'Aude.
Es monument istoric dempuèi lo 25 de sepembre de 1989. Enroïnat, lo castèl faguèt l'objècte d'importantas òbras de refortiment, de recercas arqueologicas pontualas e d’analisis topografica e arquitecturala.
Es dobèrt a la visita.
Las excavacions al castèl, menadas par l'arqueològ Jean-Paul Cazes, fa apauc descobriguèt l'escalièr medieval del sègle XIII qu'anava a la glèisa castrala. « L'objectiu d'aquela excavacion es d'arrestar las originas e la cronologia del castèl dels senhors de Tèrmes », explica David Maso, mèstre d'òbra dins l'adobament del site.
Lo grand lotgís de l'epòca reiala foguèt descobèrt en 2007.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Langlois, Gauthier (2001) Olivier de Termes, le Cathare et le Croisé (vers 1200-1274), Tolosa: Éditions Privat. (ISBN 2-7089-7520-X)
- (fr)Jos la presidéncia de Michel Roquebert (2004) La Croisade Albigenoise, Centre d'Études Cathares. (ISBN 2-9521024-0-6)
- (fr)Centre d'Arqueologia Miègjornala de Lengadòc, Comitat Departamental del Patrimòni Cultural Audenc, Le château de Termes - Guide du visiteur, par Lucien Bayrou, (1988)
- (fr)Henri-Paul Eydoux, Châteaux des pays de l'Aude, p.198-202, in Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973, Société française d'archéologie, París, 1973


text:
Hatten
Hatten en alemannisch (Hatten en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hatten Marca lo començament del En mai de-Bòsc en lo nòrd del Bas-Rhin, a la lisière nòrd del bòsc de Haguenau. La municipalitat e mai se situada en la plana de Alsace a un relief de tipe collinaire.
Hatten marque le début de l'Outre-Forêt dans le nord du Bas-Rhin, à la lisière nord de la forêt de Haguenau. La commune bien que située dans la plaine d'Alsace a un relief de type collinaire.


text:
Istòria de Belgica
Los primièrs abitants coneguts del territòri de l'actuala Belgica foguèron los òmes de Neandertal, 400 000 ans abC., dins la region de Mòsa. Dempuèi 30 000 ans abC. l'Homo sapiens abita la region.
Lo nom de Belgica ven del latin Belgica, de Belgæ, los bèlgas antics, nom d'un pòble indoeuropèu (bensai germanic o pus probablament italic[1]) qu'abitèt la region. Tanben los cèltas abitèron dins la region.
Los romans, comandats per Juli Cesar, ocupèron la region en l'an 54 abC..
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bernard Sergent (1995) Les Indo-Européens, histoire, langues, mythes, París: Payot, p. 84-85.


text:
Saunay
Saunay es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Indre e Léger e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Saunay a traversat de siás n'oèst pel Gault.
Lo vilatge es niché a la cœur del bòsc ; aquela darrièra cobrís una granda part de lo sieu territòri : lo bòsc de Saunay al nòrd-es de la D 474, e lo bòsc de Castell-Renault, a l'oèst d'aquela meteissa rota. Cap al sud la municipalitat se llaura sus una zòna mai agricòla.
La commune de Saunay est traversée d'est en ouest par le Gault.
Le village est niché au cœur de la forêt ; cette dernière couvre une grande partie de son territoire : la forêt de Saunay au nord-est de la D 474, et la forêt de Château-Renault, à l'ouest de cette même route. Vers le sud la commune s'ouvre sur une zone plus agricole.


text:
Campings à la une
- Filtrer par :
- Départements
- AudeGardHéraultLozèrePyrénées-Orientales
- Villes
- AbeilhanAdissanAgdeAgelAgonesAigneAigues vivesAlignan du ventAnianeArborasArgelliersAspiranAssasAssignanAumelasAumesAutignacAveneAzillanetBabeau bouldouxBaillarguesBalaruc le vieux Balaruc les bainsBassanBeaufortBeaulieuBedarieuxBelargaBerlouBessanBeziersBoisseronBoissetBoujan sur libronBouziguesBrenasBrignacBrissacBuzignarguesCabrerollesCabrieresCambon et salverguesCampagnanCampagneCamplongCandillarguesCanetCapestangCarlencas et levasCarnon plageCassagnolesCastanet le hautCastelnau de guersCastelnau le lezCastriesCausse de la selleCausses et veyranCaussiniojoulsCauxCazedarnesCazevieilleCazilhacCazouls d'heraultCazouls les beziersCebazanCeilhes et rocozelsCellesCersCessenon sur orbCesserasCeyrasClapiersClaretClermont l'heraultColombieres sur orbColombiersCombaillauxCombesCorneilhanCoulobresCourniouCournonsecCournonterralCreissanCruzyDio et valquieresEspondeilhanFabreguesFaugeresFelines minervoisFerrals les montagnesFerrieres les verreriesFerrieres poussarouFlorensacFontanesFontesFosFouzilhonFozieresFraisse sur agout FrontignanGabianGalarguesGangesGarriguesGigeanGignacGorniesGrabelsGraissessacGuzarguesHerepianJacouJoncelsJonquieresJuvignacLa boissiereLa caunetteLa grande motteLa liviniereLa peyradeLa salvetat sur argoutLa tour sur orbLa vacquerie et st martinLacosteLagamasLamalou les bainsLansarguesLaroqueLattesLaurensLauretLaurouxLavaletteLaveruneLe boscLe bousquet d'orbLe cap d'agdeLe caylarLe cresLe crosLe pougetLe poujol sur orbLe pradalLe puechLe soulieLe triadouLes airesLes matellesLes plansLes rivesLespignanLezignan la cebeLiaussonLieuran cabrieresLieuran les beziersLignan sur orbLodeveLoupianLunasLunelLunel vielMagalasMaraussanMargonMarseillanMarseillan plageMarsillarguesMas de londresMauguioMaureilhanMerifonsMezeMinerveMirevalMons la trivalleMontadyMontagnacMontarnaudMontaudMontbazinMontblancMontelsMontesquieuMontferrier sur lezMontouliersMontoulieuMontpellierMontpeyrouxMoules et baucelsMourezeMudaisonMurlesMurviel les beziersMurviel les montpellierNebianNeffiesNezignan l'evequeNissan lez enseruneNizasNotre dame de londresOctonOlarguesOlmet et villecunOlonzacOupiaPailhesPalavas les flotsPardailhanPaulhanPegairolles de buegesPegairolles de l'escalettPeretPerolsPezenasPezenes les minesPierreruePignanPinetPlaisancePlaissanPoilhesPomerolsPopianPortiragnesPoujolsPoussanPouzollesPouzolsPrades le lezPrades sur vernazobrePremianPuechabonPuilacherPuimissonPuissaliconPuisserguierQuaranteRestinclieresRieussecRiolsRomiguieresRoquebrunRoqueredondeRoquesselsRosisRouetRoujanSaint andre de sangonisSaint bauzille de putoisSaint chinianSaint gervais sur mareSaint martin de londresSaint pons de thomieresSaint thiberySalascSaturarguesSaussanSaussinesSauteyrarguesSauvianSerignanServianSeteSiranSorbsSoubesSoumontSt andre du buegesSt aunesSt bauzille de la sylveSt bauzille de montmelSt bresSt christolSt clement de riviereSt drezerySt etienne d'albagnanSt etienne de gourgasSt etienne estrechouxSt felix de l'herasSt felix de lodezSt gely du fescSt genies de fonteditSt genies de varensalSt genies des mourguesSt georges d'orquesSt guilhem le desertSt guiraudSt hilaire de beauvoirSt jean de buegesSt jean de corniesSt jean de cucullesSt jean de fosSt jean de la blaquiereSt jean de minervoisSt jean de vedasSt julienSt justSt martin de l'arconSt mathieu de treviersSt maurice navacellesSt michelSt nazaire de ladarezSt nazaire de pezanSt pargoireSt paul et valmalleSt pierre de la fageSt pons de mauchiensSt privatSt saturnin de lucianSt seriesSt vincent d'olarguesSt vincent de barbeyrarguSte croix de quintillarguSussarguesTaussac la billiereTeyranThezan les beziersTourbesTressanUsclas d'heraultUsclas du boscVacquieresVailhanVailhauquesValerguesValflaunesValmascleValras plageValrosVelieuxVendarguesVendemianVendresVerarguesVerreries de moussansViasVic la gardioleVieussanVillemagne l'argentiereVilleneuve les beziersVilleneuve les maguelonneVilleneuvetteVillespassansVilletelleVilleveyracViols en lavalViols le fort
- Zones touristiques
- Le canal du midiCôte d'AméthysteLE BASSIN DE THAULE LAC DU SALAGOULes gorges de l'HéraultParc naturel régional du Haut-LanguedocPetite camarguePays Haut Languedoc et VignoblesPays Cœur d'HéraultLe Lac de SalagouGorges de l'HéraultMontpellier Petite CamarguePays de Thau PézenasPays Vallée de l'HéraultPays de Béziers
Filtrer selon les disponibilités :
1 Camping(s) partenaire(s)
Hérault
100 emplacements
Au coeur des gorges de l'hérault, entre les cévennes et la méditerranée, dans un site classé sur 115 hectares de nature, venez découvrir le...


text:
Dragaire de minas
Un dragaire de minas es un naviri militar leugier destinat a la lucha còntra lei minas marinas. Utiliza per aquò una draga qu'es un dispositiu mecanica, acostica o magnetica remoucat dins una zòna susceptibla d'èstre minada. Doas menas de dragatge existisson :
- lo dragatge mecanic que consistisse a copar leis orins dei minas per lei destrurre a la superficia gràcias a un canon leugier o un fusiu.
- lo dragatge d'influéncia que consistisse a entraïnar l'explosion dei minas magneticas o acosticas gràcias a una draga simulant lo passatge d'un naviri.
Au contrari d'un caçaire de minas que lo remplaça dins lei flòtas pus modèrnas, lo dragaire de minas es pas equipat per detectar lei minas.


text:
Sègle
Un sègle es ara un periòde de cent ans. Lo mot ven del latin saeculum, i, que significava « raça, generacion ». Puèi indiquèt la durada d'una generacion umana e fasiá 33 ans 4 meses (d'ont benlèu l'edat del Crist?). Fòrt rapidament, lo sègle a significat una durada de 100 ans.
Dètz sègles forman un millenni.
Lo sègle I de l'èra crestiana comença lo 1èr de genièr de l'an 1 perque existís pas d'an 0 dins lo calendièr gregorian ni dins lo calendièr julian. Lo sègle II comença lo 1èr de genièr de 101 perque e atal de seguida fins al sègle XXI que comença lo 1èr de genièr de 2001 (2001 = 1 + 20 × 100).
Es una error fòrça correnta que de far començar lo sègle amb un an d'avança. Atal, Victor Hugo el meteis s'enganèt. Dins son recuèlh Les Feuilles d’automne, parlant de 1802, son annada de naissença, escriguèt :
- Aqueste sègle aviá dos ans! Roma remplaçava Esparta.
- Ja Napoleon traucava jos Bonaparte.
[:Ce siècle avait deux ans ! Rome remplaçait Sparte.
- Déjà Napoléon perçait sous Bonaparte.]
Usatge oral e escrich[modificar | modificar la font]
En occitan, los sègles s'exprimisson en metent lo mot sègle d'en primièr, seguit del nombre cardinal o ordinal.
En tipografia, s'òm seguís l'usatge majoritari de las lengas romanicas, lo nombre del sègle s'escriu en chifras romanas (sovent en pichonas majusculas). Lo nombre escrich en chifras romanas s'acompanha pas del sufixe dels nombres ordinals. Aital lo nombre escrich en chifras romanas pòt exprimir tant un ordinal coma un cardinal. Per exemple:
- sègle I se ditz "sègle un" o "sègle primièr"
- sègle II se ditz "sègle dos" o "sègle segond"
- sègle XV apC se ditz "sègle quinze après lo Crist" o "sègle quinzen (var. quinzesme, quinzau) après lo Crist"
- sègle XV abC (var. ... avC) se ditz "sègle quinze abans (var. avans) lo Crist" o "sègle quinzen (var. quinzesme, quinzau) abans (var. avans) lo Crist".
Dins una enumeracion o dins una durada limitada per de sègles, se ditz per exemple aital:
- los sègles XII, XIII e XIV, çò que se ditz "los sègles dotze, tretze e catòrze" o "los sègles dotzen, tretzen e catorzen" (var. "los sègles dotzesme, tretzesme, e catorzesme" o "los sègles dotzau, tretzau e catorzau").
- del sègle XII al sègle XIV, çò que se ditz "del sègle dotze al sègle catòrze " o "del sègle dotzen al sègle catorzen" (var. "...dotzesme ...catorzesme" o "...dotzau ...catorzau").
- Forma equivalenta: dels sègles XII a XIV, çò que se ditz "dels sègles dotze a catòrze " o "dels sègles dotzen a catorzen" (var. "...dotzesme a catorzesme" o "...dotzau a catorzau").
La nòrma classica recomanda s'utilizar la forma sègle; se desconselha lo francisme siècle* e l'italianisme sècolo*.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- 2001 : l’Odissèu de l’espaci… Començament del sègle XXI ?


text:
Classificacion classica
En biologia, la classificacion classica vòl dire la classificacion scientifica acceptada. S'opausa a la classificacion filogenetica, qu'es la classificacion scientifica novèla, en utilizant las sequéncias d'ADN e l'analisi cladistica.
En botanica, la classificacion classica dels angiospèrmes es la classificacion Cronquist (1981) e la classificacion filogenetica dels angiospèrmes e la classificacion APG (1998) o la classificacion APG II (2003).
Diferentas classifications[modificar | modificar la font]
La classificacion classica a evoluit gràcias al trabalh de grands taxinomistas. Trabalhs que son estats integrats siá complètament, siá parcialament per la comunautat scientifica. Mas, contràriament a Linné, la màger part dels taxinomistas an trabalhat sus un ensemble restrench d'espècias.
Vaquí qualques unas d'aquestas classificacions:
- Vegetals en general
- Classificacion de Engler (1877, 1909 puèi 1924) per Adolf Engler
- Classificacion de Wettstein (1935) per Richard Wettstein
- Plantas de granas (Spermatophytes) en particular
- Classificacion de Candolle (1819 puèi 1824 a 1873) per Augustin Pyrame de Candolle
- Classificacion de Bentham e Hooker (1862 a 1883) per George Bentham e Joseph Dalton Hooker
- Plantas de flors (Angiospèrmes) en particular
- Classificacion de Takhtajan (1954 puèi 1997) per Armen Takhtajan
- Classificacion de Cronquist (1968 puèi 1988, la grand òbra de 1981) per Arthur Cronquist basada sus la de Takhtajan~
- Es la classificacion oficiala de las taxobox d'angiospèrmes dins wikipèdia
- ITIS seguís aquesta classificacion
- Classificacion de Thorne (pauc utilizada) (1992, 2000, 2002) per Robert Folger Thorne
- Classificacion de Dahlgren (pauc utilizada) (1975, 1983, 1989) per Rolf Martin Theodor Dahlgren
- Ausèls
- Classificacion de Howard e Moore per Richard Howard e Alick Moore
- Classificacion de Sibley-Ahlquist per Charles Gald Sibley e Jon Edward Ahlquist recenta e prenent en compte l'ADN
- ITIS seguís www.zoonomen.net
- Classificacion de Monroe per Burt Monroe.
- Mamifèrs
- Mammal Species of the World: a Taxonomic and Geographic reference de Don E. Wilson e DeeAnn M. Reeder, Smithsonian Institution Press, Washington, 1993


text:
-235
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -235 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions de conquista de la peninsula Iberica comandadas per lo generau Hamilcar Barca. Per renfòrçar sei tropas, creèt una armada professionala recrutada entre lei populacions ibericas que venguèt pauc a pauc un còrs fòrça eficaç per tenir e estendre la zòna d'influéncia punica dins la region.


text:
Israel Kamakawiwo'ole
Israel Ka'ano i Kamakawiwoʻole, conegut tanben coma IZ (Honolulu, 20 de mai de 1959 – Honolulu, 26 de junh de 1997) foguèt un cantaire e musician hawaian. Venguèt celèbre en 1993 sus son isla e mai als Estats Units gràcias a son interpretacion de "Over the Rainbow" e "What a Wonderful World", inclusas dins son album Facing Future. Sas òbras, e mai sas interpretacions acompanhat de son ukulele, an influenciat notablament la musica hawaiana contemporanèa.
Lo cantaire moriguèt en 1997, quand aviá sonque 38 ans, per encausa de son obesitat morbida que l'afectèt una granda part de sa vida.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Ka 'Ano'i (1990)
- Facing Future (1993)
- E Ala E (1995)
- N Dis Life (1996)
- Iz in Concert: The Man and His Music (1998)
- Alone in Iz World (2001)
- Wonderful World (2007)
- Over the Rainbow (2011)


text:
Dieppe-sous-Douaumont
Dieppe-sous-Douaumont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièra mencion de Dièpa en 984 jos la forma Despia, probablament hydronyme compausat amb l'element apa, aiga, ja trobat en Jemappes. Homophonie fortuite Amb Dièpa, nom de riu anglo-scandinave en significant prigond.
Première mention de Dieppe en 984 sous la forme Despia, probablement hydronyme composé avec l'élément apa, eau, déjà rencontré dans Jemappes. Homophonie fortuite avec Dieppe, nom de rivière anglo-scandinave signifiant profond.


text:
Espeluga de Marsolàs
Er'Espeluga de Marsolàs, en Comenge e en departament dera Hauta Garona, tanben aperada Espeluga deras Hadas, qu'ei de talha petita mès d'ua grana riquesa arqueologica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Autanlèu 1883, que hoc hodilhada per abat David Cau-Durban, qui hè eras prumèras descobèrtas.[1] En 1897, Félix Régnault qu'identifiquèc pintruras e gravaduras parietalas. Que s'ageish dera prumèra espeluga ondrada descobèrta ens Pirenèus. Eths preïstorians Henri Breuil e Emili Cartalhac que realizèren un prumèr estudi e un inventari deras òbras parietalas der'espeluga.
F. Régnault que trobèc vestigis sustot magdalenians, mès tanben indicis aurinhacians e asilhans, durant era recèrca arqueologica qui i mièc.
Era recèrca enterpresa en 1931 que revelèc ua grana quantitat de mobiliari preïstoric, sensiblament ua conca hèra grana dab traç d'òcra.
Art parietau[modificar | modificar la font]
Eras pintruras e gravaduras, situadas sustot sus era paret a esquèrra, qu'arrepresentan bisons, shivaus, cervids, crabas, antropomòrfs e signes dab era forma deth hiu de hèr o quadrangulars. Un deths bisonts que's distingueish per un pliatge [empliatge, empleatge, pleatge...?] constituit de pontuacions arroias.
Proteccion[modificar | modificar la font]
Er'espeluga que vadó « monument istoric » en 1910. Entad assegurar era sua conservacion, non pòt pas estar visitada. Totun, ua replica dera grana frisa que's tròba ath Parc Pirenenc der Art Preïstoric de Tarascon d'Arièja.


text:
Gaetana Agnesi
Maria Gaetana Agnesi (Milan, 1828-1889), coneguda coma la bruèissa Agnesi en causa d'una traduccion erronèa d'una recèrca que faguèt subre la corba versiera, foguèt una femna que seriá estada urosa isolada dins un convent au luoc de se distinguir dins la comunautat intellectuala coma o faguèt. Son libre Institucions analiticas a l'usatge de la joventut italiana foguèt considerat per l'Acadèmia dei Sciéncias de París coma lo melhor tractat de calcul diferenciau e integrau dempuei aquelei de L'Hôpital e de Euler.