text:
Ictiologia
L’ictiologia es la branca de las sciéncias naturalas qu'estúdia los peisses del punt de vista filogenetic, morfologic, anatomic, fisiologic, ecologic, etologic e sistematic.
Los animals estudiats pels ictiologistas son los peisses ossoses (Osteichthyes), los peisses cartilaginoses (Chondrichthyes) e los agnats (uèi diferenciats dels peisses mas vivents en mitan aqüatic). Los peisses an traversat de millennis d'evolucion, e se recensa aitant d'espècias que totes los vertebrats autres recampats. Se la màger part de las espècias es certanament uèi coneguda e descricha, l'estudi biologic e la fisiologia comportamentala dels peisses demòran un domeni dobèrt.
L'ictiologia fa apèl a la biologia marina, a la limnologia e a l'oceanografia.
Somari
- 1 Istòria de l'ictiologia
- 2 Publicacions modèrnas
- 3 Vejatz tanben
- 4 Ligams extèrnes
Istòria de l'ictiologia[modificar | modificar la font]
Lo camp temporal de l'ictiologia recobrís un periòde que va de la revolucion superiora del Paleolitic fins ara. La practica de l'ictiologia es çaquelà ancestrala suls litorals, mentre que son caractèr pròpriament scientific se siá afirmat al meteis temps que se desvolopavan las autras disciplinas de la zoologia.
Preïstòria (38 000 abans J.C. – 1500 abans J.C.)[modificar | modificar la font]
L'estudi dels peisses tròba sas originas dins las activitats umanas de subsisténcia (pesca, utilizacion de las escatas, etc.) Michael Barton, un ictiologista american, explica que « los primièrs ictiologistas son estats los caçaires-culheires, qu'aprenguèron a se provesir en peisses "utils", e que sabián ont e quand los trobar en abondància. » Las primièras manifestacions culturalas coma l'imatjariá del peis testomonian d'aquesta coneissença empirica.
Èra judèocrestiana (1500 abans J.C. – 40 abans J.C.)[modificar | modificar la font]
De descripcions scientificas informalas de peisses se retròban dins la tradicion judèocrestiana. Las règlas de l'alimentacion cacher interdison la consomacion de peisses deprovesits d'escatas e de nadarèlas. Los teologians e los ictiologistas debaton per saber se Sant Pèire e sos contemporanèus consomavan los peisses provenent de l'actual lac de Tiberiàs: cyprinidae dels genres Barbus e Migorex, cichlidae del genre Sarotherodon e Mugil cephalus (familha del Roget).
Èra mediterranèa (335 abans J.C. – + 400)[modificar | modificar la font]
Aristòtel reconeis l'ictiologia coma una disciplina d'estudi scientific formala. Entre 335 e 322 abans J.C., fornís la primièra classificacion taxinomica dels peisses, ont descriu corrèctament 117 espècias de la mar Mediterranèa. E mai, Aristòtel realiza d'observacions de l'anatomia e del compòrtament de divèrsas espècias de peisses e de mamifèrs marins. Qualques uns de sos discípols perseguisson aquestas recèrcas ictiologicas aprèp sa mòrt. Atal, Teofrast redigís un tractat suls peisses anfibians. Los Romans produguèron fòrça escriches suls peisses. Plini l'Ancian, un naturalista roman celèbre, sintetiza los trabalhs grècs en matèria d'ictiologia, introdusent de rafinaments de còps verificables (per exemple lo peis-rèssa), de còps extravagants (coma la Sirena). La contribucion de Plini l'Ancian es estada lo darrièr grand apòrt a l'ictiologia fins a la Renaissença europèa. Çaquelà, Aelian redigiguèt vèrs 220 aprèp JC una istòria dels animals en 17 volums ont son descrichas aperaquí 130 espècias de peisses. E, sens qu'òm lo pòsca qualificar d'ictiològ, Ausòni, vèrs 350 aprèp JC, dins una òda apelada Moselle, descriu de peisses d'aiga doça fòrt nombroses; es el que balhèt a la truita son nom actual.
Renaissença en Euròpa (1200 – 1600)[modificar | modificar la font]
La naissença de l'ictiologia modèrna procedís d'escriches de tres erudits del sègle XVI : Ippolito Salviani (1514-1572), Pierre Belon (v. 1517-1564) e Guillaume Rondelet (1507-1566). Totes tres realizan de vertadièrs estudis exaustius, çò qu'èra pas jamai estat fach. Lors descobèrtas originalas coneisson d'aqueste fach un succès larg. Lo De Piscibus Marinum de Rondelet es plan sovent citat coma l'obratge mai influent ; recampa 224 espècias de peisses.
Epòca de la colonizacion (1600 – 1800)[modificar | modificar la font]
Los progrèsses notables realizats dins la navigacion e la construccion navala son lo punt de partida d'una practica novèla de l'ictiologia. La Renaissença coïncidís amb lo periòde mai ric en tèrme d'exploracion e de colonizacion, e sus la basa de l'interès per la navigacion, l'istòria naturala se pòt desvolopar. Georg Markgraf (1611-1648), originari de Saxònia, escriu lo Naturalis Brasilae en 1648. Aqueste obratge conten una descripcion de cent espècias de peisses indigènas de las còstas brasilièras. En 1868, John Ray (1627-1705) e Francis Willughby (1635-1672) publican conjuntament l'Historia Piscium, un manuscrich scientific recensant 420 espècias de peisses, demest las qualas 178 èran de descobèrtas recentas.
La classificacion dels peisses foguèt inventada per Carl von Linné (1707-1778), lo paire d'una taxinomia que vendrà la sistematica modèrna. Un de ses discípols e collèga, Peter Artedi (1705-1735), es sovent qualificat de paire de l'ictiologia del fach de sas descobèrtas importantas. Atal, Artedi contribuiguèt a afinar la taxinomia de Linné, e metèt a jorn cinc òrdres suplementaris de peisses : Malacopterygii, Acanthopterygii, Branchiostegi, Chondropterygii, e Plagiuri. Desvolopèt de metòdes estandard per efectuar las mesuras anatomicas, encara utilizadas uèi. Un autre associat de Linné, Albertus Seba (1655-1736), un farmacian prospèr d'Amsterdam, possedissiá el, una granda colleccion de peisses que metèt a disposicion d'Artedi. Malaürosament, aqueste darrièr se neguèt dins un canal de la vila a l'edat de trenta ans.
Linné publiquèt a títol postum una antologia del jornal d'Artedi, Systema Naturae. Sos apòrts a la taxinomia lineana influencièron lo desvolopament de la nomenclatura binomiala, utilizada uèi pels ictiologistas. Linné tanben revisèt los òrdres introduches per Artedi, soslinhant l'importància del parelh de nadarèlas pelvianas. Los peisses que ne son deprovesits foguèron plaçats dins l'òrdre dels Apòdes ; los possedissent un abdomèn, una caissa toracica o de jugularas pelvianas foguèron categorizats jos l'òrdre dels Abdominales, dels Thoracici e dels Jugulares respectivament. Çaquelà, aquestas modificacions èran pas apevadas per la teoria de l'evolucion d'alos. De fach, caldrà esperar los trabalhs de Charles Darwin, un sègle pus tard, per que siá percebuda la correlacion entre las caracteristicas taxinomicas e las relacions filogeneticas, las primièras essent de consequéncias de las segondas.
Epòca modèrna (1800 – present)[modificar | modificar la font]
A l'auba del sègle XIX, lo berlinés Marcus Elieser Bloch (1723-1799) e lo parisenc Georges Cuvier (1769-1832) s'interèssan a la consolidacion del saber ictiologic. Cuvier fa una sintèsi de totas las informacions de la disciplina dins sa monumentala Histoire Naturelle des Poissons. Aqueste manuscrich, publicat entre 1828 e 1849 en vint-e-dos volums, conten 4514 espècias de peisses, dont 2311 novèlas, çò que ne fa encara uèi un dels tractats pus ambicioses. L'exploracion scientifica de las Americas soslinhèt dins lo meteis temps la fòrt granda varietat dels peisses dins lo mond. Charles-Alexandre Lesueur (1778-1846), un estudiant de Cuvier, s'installèt dins la region dels Grands Lacs per i estudiar las espècias localas.
Los dos explorators John James Audubon (1785-1851) e Constantine Samuel Rafinesque (1783-1840) son tanben d'importants descobreires dins la zòna nòrd-americana. A l'ocasion de viatges nombroses efectuats totes dos, redigisson l'Ichtyologia Ohiensis publicat en 1820. E mai, lo soís Louis Agassiz (1807-1873) fa sa reputacion en estudiant los peisses e organismes d'aiga doça ; es lo pionièr de la paleoictiologia. Agassiz emigrèt apuèi als Estats Units e ensenhèt a Hardvard en 1846.
Albert Charles Lewis Günther (1830-1914) publica son Catalogue of the Fishes of the British Musuem entre 1859 e 1870, obratge dins lo qual descriu mai de 6800 espècias e ne menciona aperaquí 1000 autras. Generalament considerat coma un dels ictiologistas mai influents, David Starr Jordan (1851-1931) escriu 650 articles e libres suls peisses.
Publicacions modèrnas[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- fishbase.org lo sit de FishBase
- CALIFORNIA ACADEMY OF SCIENCES
- Pisces Forum novèl de l'Ictiologia.
- Bibliotèca d'Ictiologia del Musèum Nacional d'Istòria Naturala


c: text/html

text:
Elena Mandron
Elena Mandron (en francés, Hélène Mandroux-Colas) es una femna politica e un mètge francesa (e occitana de Lengadòc) nascuda lo 1 de decembre de 1940 a Montpelhièr.
Foguèt conselhièra municipala de Montpelhièr (1983-1995), cònsol ajunta de Montpelhièr (1995-2004) e conselhièra regionala de Lengadòc-Rosselhon (1992-2004).
En 2004, lo cònsol Jòrdi Frèishe demissionèt e foguèt designada coma cònsol.
En març 2008, foguèt elegida cònsol de Montpelhièr en obténer 51,88 % de las voses al segond torn, contra l'UMP Jacme Domergue e contra los Ecologistas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Occitans d'Argentina e d'Uruguai
La proximitat dab Espanha, las rotas comerciaus, las longas istòrias argentina e uruguaiana d'immigracion e la tradicion occitana d'emigracion qu'an amassat de d'òra ua importanta comunautat occitana en Argentina. Uei lo dia los libes telefonics e la toponimia argentins que muishan hèra de noms occitans, mei que mei de Bearn e de Gasconha (e sustot dens la Província de Buenos Aires), e aquesta comunautat qu'a provesit l'Arriu de la Plata e lo Còne Sud de mantuns ciutadans destacats : escrivans, òmis politics, jogadors de fotbòl e de rugbi, cantaires e quitament dus caps d'estat. L'emigracion occitana que coneguó duas honts màgers : Bearn e Roergue.
Somari
L'emigracion en Argentina[modificar | modificar la font]
Argentina, e mei que mei Buenos Aires, que ho un país pro estremat de la rèsta deu mòn deu temps de la colonizacion espanhòu. Per'mor d'aquò, dinc a la segonda mieitat deu sègle XIXau, qu'èra chic poblada. Un grana part deu país qu'èra designada com estant un èrm. En vertat qu'èra un immens territòri poblat d'indians nomadas, de bandolèrs, de traficants e de gauchos. Après de la caduda deu regim de Juan Manuel de Rosas qui avèva establit tractats dab los indians, los navèths govèrns que volón conquesir aqueth "èrm". Divèrsas operacions aperadas "Conquista al desierto" que tuén o qu'estremén los indians mei au sud. Que calèva alavetz poblar aqueth navèth territòri. Los governants com Domingo Faustino Sarmiento, miats per la loa hidança cèca en Euròpa, que regetavan la cultura argentina e que volèvan europeïzar lo país en mantuns biais. Atau, Sarmiento qu'importé immigrants, idèas, plans arquitecturaus (uei encara, de Buenos Aires a Jujuy que podem véder hèra de bastiments d'arquitectura francesa) e quitament passerons. Los immigrants qu'arribavan a Buenos Aires e que podèvan crompar tèrras a un hèra bon prètz e dab condicions de crèdit deu govèrn hèra avantatjosas. Qu'èra possible de'n crompar granas quantitats d'un còp, o chic a chic. En paucas annadas (las darrèras deu sègle XIX) lo país que multipliquè la soa populacion per quate. De segur, aquò que cambiè hèra la composicion deus pòbles argentin e uruguaian, puish qu'Uruguai be seguí la medisha politica. Los dus brius migratius roergàs e bearnés que hon diferents totun : lo purmèr puntuau e collectiu mentre qui lo segond e ho mei numerós, long, de contunh e individuau.
L'immigracion de Roergue[modificar | modificar la font]
Qu'ei ligada au projècte d'un òmi, Clamenç Cabanetas qui hasó fortuna, qui crompè tèrras e que perpausè d'emigrar a ua comunautat roergassa durament tocada per la crisi economica. Que s'installèn a Pigüé (véder aqueth article per mei de detalhs sus l'emigracion roergassa) dens la província de Buenos Aires.
L'immigracion bearnesa[modificar | modificar la font]
Que i avó comerçants Bearnés a Buenos Aires despuish lo sègle XVIIIau. La familha Pueyrredon que'n ei un exemple representatiu. Com Bearn e practicava lo majoratge, los capdets que's podèvan considerar l'emigracion com ua oportunitat de las seriosas en lòc d'estar vailets, sordats o curats. La revolucion, seguida de la conscripcion, qu'encoratgè encara mei de bearnés a emigrar. Après, lo hèit d'aver parents acerà qu'èra un encoratjament mei, subertot quan las loas letras e contavan que dab tribalh be's podèva vàder propietari de hèra mei de terras que las mei granas expleitacions francesas. La novela de Miquèu de Camelat, "Lo de Lavedan" (deu son libe "Vita vitanta") que he un pertrèit realista de l'isolament deus immigrats en ua pampa qui, ad aquera epòca, n'avèva pas cap d'arbos e on òm demorava estremat hèra luenh de la vila e deu monde moderne e civilizat.
Au contra deus roergats, los bearnés qu'emigrèn chic a chic e non formèn pas vertaderament ua comunautat. La lenga que's perdó en ua generacion. Alèxi Peiret, totun, refugiat politic republican de 1848, qu'estampè los son "Contes Biarnés" en Argentina en se credent un deus darrèrs parla occitans en la soa edicion de 1870, e en bèth celebrar Mistral e lo Felibritge en la dusau edicion de 1890.
Uei lo dia, la toponimia de la Província de Buenos Aires que muisha mantuns toponims bearnés. L'exemple mei famós qu'ei la grana banlèga de Buenos Aires aperada Lanús e qui balhè los son nom a ua equipa de fotbòl de la màger: lo Club Atlético Lanús.
En Bearn, duas pastoralas que tractèn lo tèma de l'Argentina e de l'emigracion: en 1997 la "Pastorala de Pueyrredon" a Lana en Varetons e, en 2006, la "Pastorala de Monenh, deu Bearn entà las Americas" escrivuda en bèth amassar ua garba de letras d'immigrats.
Los ciutadans illustres[modificar | modificar la font]
- Moris, Mauricio Birabent (Viravent en bearnés) un deus purmèrs musicians de rock autor de El Oso e Ayer Nomàs (interpretat per Los Gatos Salvajes) ; qu'ei lo pair de lactor Antonio Birabent.
- Antonio Birabent, musician e actor, hilh deu precedent.
- Ipolit Bochard, provençau e corsari d'Argentina qui lutè per l'independéncia.
- Adolfo Bioy Casares, escrivan bearnés de lenga espanhòu (dad Borges que cosignava deu son nom bearnés Domec en bèth formar l'autor fictiu Bustos Domec).
- Amado Boudou, ministre d'economia.
- Alfredo di Stéfano-Laulhèr, considerta com un deus mièlhers jogador de fotbòl deu sègle XX
- Isidòr Ducasse, "comte de Lautréamont", escrivan bigordan de lenga francesa vadut a Montevideo.
- Carlos Gardel (Charles Gardés), tolosan, lo mei famós cantaire de tango.
- Pau Grossac, escrivan tolosan de lenga espanhòu.
- José Hernández, poèta argentin hilh d'ua cosia de Joan Martin Pueyrredon, e, adonc, d'origina bearnesa. Autor deu libe argentin mei famós : Martín Fierro, lo gaucho per excelléncia.
- Ernesto Laclau, filosòf marxista.
- Francés Lalana, cantaire de lenga francesa d'origina uruguaiana e bearnesa.
- Alejandro Agustín Lanusse, militar, president de facto.
- Félix Loustau, jogador de fotbòl de River Plate.
- Martín Loustau : ministre de l'economia due purmèr govern de Cristina Fernández de Kirchner.
- Alèxi Peiret, escrivan occitan de lenga bearnesa e engenhaire agronòm; qu'escrivó lo son libe Contes Biarnés, en la vila argentina de Concepción del Uruguay.
- Joan Martin Pueyrredon, bearnés, purmèr cap d'Estat d'Argentina.
- Prilidiano Pueyrredon, hilh de Joan Martin e pintre.
- Agustin Pichòt, capdau de l'equipa argentina de rugbi de XV.
- Juli Superviela, escrivan bearnés e uruguaian de lenga francesa.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Bruneton Arianne, Chère père, tendre mère : Lettres de béarnais émigrés en Amérique du sud (XIXième siècle), Biarritz, J & D, 1995.
- Peyret Alexis, Countes Biarnés, dusième ediciou, Pau, Felix Lajouane, 1890.
- Sarramone Alberto, Bearneses, Gascones y otros franceses en la Pampa, Azul, Biblos Azul, 1994.
Béarnais dans la pampa, Biarritz, J & D, 1996.
Los abuelos bearneses y gascones, Azul, Biblos Azul, 2001.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Associacion francesa-uruguaiana de bearnés
- Sit generalista sus la diaspòra occitana
- Sit generalista sus la diaspòra gascona
- Site web de la familha Artigue d'Uruguai


text:
Donatisme
Lo Donatisme foguèt un movement religiós o eretgia crestiana nascuda al sègle IV en reaccion davant la relaxacion de las costumas dels fidèls. Començat per Donat, evesque de Cartage, al nòrd d'Africa, assegurava que sonque los prèires de vida exemplara podián administrar los sagraments, per exemple, la conversion del pan e del vin en lo còs e en la sang de Jèsus Crist (eucaristia), e que los pecaires podián pas èsser membres de la Glèisa. Atal, Donat afirmava que totes los ministres suspèctes de traïson a la fe pendent las persecucions per l'emperaire roman Dioclecian, ont s'obliguèt los crestians entre abjurar o de renegar de lor religion e causir lo martiri, èran indignes d'impartir los sagraments. Lo Donatisme foguèt refusat per la Glèisa Catolica, que reafirmèt la doctrina de l'objectivitat dels sagraments, doncas, l'idèa qu'après transmesa la potestat sacerdotala a un òme mejançant lo sagrament de l'Òrdre Sagrat, totes los sagraments qu'aquel administre son per d'intercession divina plenament valids, independentament de l'integritat morala del clèrgue. Aquela doctrina foguèt condemnada sens succès al Concili d'Arle en 314 e puèi fòrtament condemnada per sant Agustin d'Ipona, que demandèt la pena de mòrt pels donatistas en los qualificar d'apostatas. Lo movement subrevisquèt fins a l'invasion musulmana del sègle VII.


text:
Enric lo Navegador
Enric lo Navegador, en portugués Henrique o Navegador o Infante Dom Henrique nascut lo 4 de març de 1394 Porto e mòrt lo 13 de novembre de 1460 Sagres, prince de Portugal, e sovent considerat coma la figura mai importanta del començament de l'espediment colonial europèu. Desperel jamai naveguèt e doncas faguèt cap de descobèrtas geograficas. Lo seu ròtle se situa subretot dins lo domèni del mecenat. L'epitèt de « navegador » que li foguèt attribuit es doncas onorific[1].
Es Lo tresen filh de Joan I de Portugal, lo fondador de la dinastia d'Aviz. La seuna maire es Filipa de Lancastre, filha de Joan de Gand e sòrra d'Enric IV d'Anglatèrra. Enric lo Navegador jamai se maridèt e aguèt pas de descendéncia.
Somari
Joïnessa[modificar | modificar la font]
En 1414, alara qu'avià sonque 20 ans, convenquèt lo seu paire d'organizar una campanha per prene lo pòrt de Ceuta als musulmans. De piratas moros arcelavan en efècte las còtas sud de Portugal dempuèi aquel pòrt, vendent los abitants suls mercats d'esclaus. La vila foguèt presa en agost de de l'an seguent, e Enric descobriguèt las merças portadas per las rotas commercialas del Sahara que Ceuta èra una estapa (coma l'aur del sud de la Mauritània, menant los Portugueses penetrar l'Africa per via maritima). Aqueles escambis passavan alara mai per aquela vila, mas aquò provoquèt per Enric lo desir de prene part a aquela riquessa. Es el encara qu'inspirèt la legenda del « Preste Joan ».
Segon João de Barros, en 1416, comencèt a tornar poblar lo vilatge de Terçanabal, sus la peninsula de Sagres en Algarve. Aquel vilatge, leu nomenat Vila do Infante, e venguèt una basa de nauta tecnologia avec un arsenal naval, un observatòri, e d'una escòla per l'estudi de la geografia e la navegacion. Jehuda Cresques, un cartografe conegut, i foguèt invitat: compilèt de coneissenças e acabèt per obtenir un pòste permanent. Lo pòrt pròche de Lagos donava un abrig practic e venguèt un centre de construccion navala. En 1419, Enric foguèt nomenat governaire d'Algarve.
Lo primièr fruch d'aquel esfòrç foguèt la descobèrta de l'Archipèla de Madèira per João Gonçalves Zarco e Tristão Vaz Teixeira, puèi colonizat pels Portugueses.
Revenguts e ressorgas[modificar | modificar la font]
Lo 25 de mai de 1420, Enric foguèt nomenat governaire del fòrça ric Òrdre del Crist, lo successor portugués de l'Òrdre del Temple que lo sèti es a Tomar. Gardèt aquel pòste lo rèsta de la seuna vida e ne tirèt los revenguts necessaris a las exploracions e campanhas menenadas pel prince. Cal apondre qu'amb lo temps venguèt totjorn mai devòt. A la mòrt del seu paire Joan I, Edoard venguèt rei e decidiguèt de versar un cinquen dels beneficis del comèrci fach dins las zonas descobèrtas e li balhèt lo drech exclusiu d'autorizar de las expedicions al delá del cap Bojador. S'apondèron en mai los revenguts dels divèrses monopòlis en Algarve.
Las descobèrtas dels seus exploradors[modificar | modificar la font]
En 1427, un dels seus navegadors (Gonçalo Velho Cabral o Diogo de Silves) decobriguèt las illas Açòres, leu colonizadas.
Fins alara, lo cap Bojador èra lo punt mai miègjornal de la còsta africana conegut pels Europèus. Gil Eanes, lo capitan d'una de las expedicions d'Enric, es lo primièr europèu a lo passar, en 1434.
Quand Edoard cinc ans mai tard, Enric sostenguèt lo seu fraire Pèire per la regéncia, pendent la minoritat d'Alfons V, e recebèt la confirmacion dels seus privilègis. Faguèt dessenhar un nòu tipe de nau, la Caravella, que permet de viatjar sur de mai logas distàncias. Lo cap Blanc foguèt passat en 1441 par Nuno Tristão e Antão Gonçalves. Lo Banc d'Arguin èra en vista en 1443 e un important fòrt i foguèt bastit en 1448.
Dinis Dias leu parvenguèt al flum Senegal e passèt lo Cap Verd en 1444. Amb lo franquiment de la limita sud del desèrt, atal Enric aviá capitat un del seus objectius: lo contornament de las rotas comercialas tengudas pels musulmans e l'accès a l'aur e als esclaus.
A partir de 1452, l'aur arribèt en quantitat suffisenta per que los primièrs cruzados siàn batuts. Lo meteis an, Enric donèt mission a Diego de Teive per decobrir e explorar de la mitica illa d'Antilia, que se pensava èsser situat al delà las Açòres. En 1462, Pedro de Sintra atenguèt l'actual Sierra Leone.
En 1437, Enric foguèt lo principal organizaire d'una ataca a Tànger, que foguèt un desastre a tal punt que lo seu jove fraire Ferrand foguèt capturat. Ferrand morriguèt en captivitat onze ans mai tard. La reputacion militara d'Enric ne patiguèt; se concentrèt alara sus las exploracions e la politica a la cort de Portugal.
L'activitat d'Enric despertèt l'interés dels Europèus per la colonizacion e lo comèrci de las espècias, un interés qu'aumentèt amb la casuda de Constantinòple en 1453, e comencèt un vam que transformará lo mond pels quatre sègles seguents. L'escòla de Sagres, que l'existéncia vertadièra es ara discutida per d'istorians brasilians e portugueses[2], auriá contribuit al progrés dins de domènis de l'art de la navegation.
Mens de trenta ans aprèp sa mòrt, lo Cap de Bona Esperança foguèt passat per Bartolomeu Dias e Vasco de Gama atenguèt Índia pendent lo decenni seguent. E lo quite Cristòl Colomb, influenciat pels succeses dels Portugueses dins l'Atlantic, cercant una rota dirècta cap a las Ìndias per l'oèst, descobriguèt l'America qualques ans mai tard.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Omenatge[modificar | modificar la font]
- En 1960, per celebrar lo 500n anniversari de la mòrt d'Enric lo Navegador, una estatua foguèt erigida a Lisbona, jol nom de Padrão dos Descobrimentos, allusion als padrões utilizats pels navegadors portugueses per marcar lors descobèrtas.
- En 1994, Enric es representat suls bilhets de banca portugueses de 10 000 escudos.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Henri le navigateur sur « devoir-de-philosophie.com »
- ↑ Dison que seriá estat un mite inventat pels istorians portugueses pendent lo periòde romantic del sègle XIX. Font (pt) : Fábio Pestana Ramos, Por Mares Nunca Dantes Navegados, Ed. contexto, 2008


text:
Arquetipe
Un arquetipe (dau grèc arkhetupon 'modèl primitiu', per intermediari dau latin archetypum) es, en literatura e en filosofia, un modèl generau representatiu d'un subjècte. Emplegada en psicoanalisi, la nocion d'arquetipe recuerb una significacion pròpria definida per Carl Gustav Jung: "Preformas vuejas qu'organizan la vida instintiva e espirituala, en estructurant leis imatges mentaus (pensadas, fantaumas, sòns...)". Se pòt tanben definir un arquetipe coma un ponch de vista analogic sus una realitat sensibla, susceptibla d'integrar la totalitat dei ponchs de vista que se'n pòt aver (definicion segon lo doctor Michel Mouret).


text:
Amt de Danemarc
L'amt o lo comtat, en occitan, foguèt una division administrativa danesa entre 1970 e 2006. Dempuèi lo primièr de genièr de 2007, la division administrativa principala de Danemarc es la region.
- Comuna de Copenaga
- Comuna de Frederiksberg
- Amt de Copenaga
- Amt de Frederiksborg
- Amt de Roskilde
- Amt de Sjælland occidental (Vestsjælland)
- Amt de Storstrøm
- Amt de Fiònia (Fyn)
- comtat de Jutlàndia Meridionala (Sønderjylland)
- Amt de Ribe
- Amt de Vejle
- Amt de Ringkjøbing
- Amt de Viborg
- comtat del Jutlàndia Septentrionala (Nordjylland)
- Amt de Aarhus (Århus)
- comuna regionala de Bornholm


text:
Bacin Mediterranèu
Los concèptes de Bacin Mediterranèu e de mond mediterranèu (var. monde mediterranèu) designan las regions se trobant a l'entorn de Mediterranèa. Aquelas regions mediterranèas s'espandisson del sud d'Euròpa, a l'Orient Mejan e l'Africa del Nòrd. Lo limit del bacin o del monde mediterranèu se referís subretot al clima mediterranèu e pus particularament lo limit de la cultura de l'olivièr. D'autres critèris culturals o istorics permeton tanben de delimitar la region mediterranèa. La cultura o la civilizacion mediterranèa es alara definida per un eretatge antic o medieval fòrt, ligat a las civilizacions grècoromana, islamica e de la cristianitat. Aquela cultura se materializa dins l'alimentacion per la predominància dels legums, dels fruches, del peis, del pan, de l'òli d'oliva e del vin.
Lo Bacin Mediterranèu es marcat per d'iniciativas politicas recentas coma lo procèssus de Barcelona, l'Union Mediterranèa e la Zona Euromediterranèa de Libre Escambi. De Jòcs Mediterranèus existisson dempuèi 1951.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La partida mediterranèa d'Euròpa compren las tres grandas peninsulas australas: la Peninsula Iberica, la Peninsula Italica e una partida de la Peninsula Balcanica amb per tèrmes los Pirenèus, los Alps, los Alps dinarics, los Balcans e los monts Rodòpes.
La partida mediterranèa d'Asia compren l'oèst e lo sud de la peninsula d'Anatolia, lo Levant, amb per tèrme los monts de l'Anatolia coma lo Taurus e lo desert de Neguèv.
La partida mediterranèa d'Africa comprend la region de Magrèb, la peninsula Cirenaïca, la broa libiana e egipciana e una partida de la val de Nil amb per tèrme principal lo desèrt de Sahara e los monts d'Atlas.
La mar Mediterranèa es, ela, devesida en dos bacins, oriental e occidental, dempuèi l'Estrech de Gibartar fins al Bacin del Levant e aculhís cada an prèp de 200 milions de toristas e 30 % de las naus mercandas del monde, o prèp de 120 000 naus, amb las consequéncias economicas e ecologicas qu'aquò provòca[1].
Environament[modificar | modificar la font]
Es una de las regions del monde que l'urbanizacion, la periurbanizacion e l'agricultura consoman mai de ressorsas naturalas, amb d'impactes sus l'artificializacion, la fragmentacion de l'abitat, l'erosion e destruccion dels mitans naturals. Las zonas umidas perdèron prèp de la mitat de lor superfícia en un sègle (de 1900 a 2000) segon l' Observatòri de las zonas umidas mediterranèas[2]. Alara que los efèctes de l'escalfament global s'apondon, demòra pas que 18 500 000 d'ectaras per tota la region (o en mejana 2 % de la superfícia totala dels 27 païses del bacin en zonas umidas; estuaris e lagunas saladas inclusits)[3][4]. Los países que n'an lo mens son Espanha (1 % del territòri), Bulgaria (0,9 %), Chipre (1,1 %), Malta (0,1 %). Al Magrèb, l'Argeria abriga quant a ela 0,6 % de las zonas, Marròc (0,7 %), Libia (0,2 %). Alara qu'a l'Orient Mejan, Siria compren sonque 0,8 % de las zonas umidas, Jordània (0,5 %), Liban (0,1 %), Israèl e Palestina (1,3 %). Segon l'observatòri, las superfícias asagadas son ara estabilizadas dins l'UE, en Israèl e en Egipte, mas son fonts d'una granda consomacion d'aiga[5].
Las mesuras de proteccion de la biodiversitat semblan de donar de resultats per qualques aucèls d'espècias protegidas (pelicans, becaruts e gruas) que sos efectius aumentèton dins la zona mediterranèa. Los mamifèrs, anfibians, reptils e peisses an al contrari mermèron de prèp de 40 % dempuèi 1970[6]. 30 % dels amfibians, 25 % dels reptils e 15 % dels mamifèrs, contra 5 % "soque" dels aucèls, son menaçats d'atudament dins la zone mediterranèa segon la Lista roja de l'UICN. Los peisses d'aiga doça merman encara mai aviat dins la zona mediterranèa qu'a l'escala mondiala (39 % son menaçada d'atudament en Mediterranèa contra 15 % dins lo monde). Las causas son entre autras la destruccion e pollucion dels abitats, coma pels engraisses, pesticidas e l'invasion d'espècias exoticas[7].
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Bacin Mediterranèu es lo brèç de la civilizacion occidentala. L’Antiquitat coneguèt un fum de civilizacions divèrsas coma las egipcianas o las mesopotamianas. Puèi, de grands empèris prenguèron lo contraròtle de las broas de la Mare Nostrum. Grècia, Cartage e Roma èra atal conegudas per èsser de talassocracias a causa de lor dominacion del Bacin Mediterranèu per mejan del comèrci maritim e de las guèrras navalas.
Economia[modificar | modificar la font]
Sector primari[modificar | modificar la font]
L'agricultura mediterranèa es tradicionalament definida a l'entorn de tres culturas (dichas trilogia mediterranèa): del blat, de l'olivièr e de la vinha. La viticultura dins la region remonta a l'antiquitat, coma Grècia antica en Egipte antica e en Fenicia.
Mas la region fan tanben d'importantas produccions de fruches e de legums dins los òrts lo long de las valadas dels flums. L'agricultura mediterranèa es atal caracterizada per fòrça asagatge afin de suportar la secada estivala. La produccion arboricòla es dominada per la produccion de persec, d'albricòts, de melons, de cerièras e de prunas e mai al sud, pels agrums e de dàtils. Los legums son subretot de tomatas, d'auberginas, de carchòfas, de pebrinas e de cauls. D'autras cerealas son tanben fortament presentas coma lo ris (plana de Pò, o encara lo milh o lo milh menut (Africa del Nòrd).
La pesca es tanben un sector important en Mediterranèa. La consomacion de peisses per abitant es plan nauta. Las varietats de peisses pescats tradicionalament son lo ton, la merluça, la sardina e l'anchòia.
Lo sector de la silvicultura a perdut de son importància. Mas de produccions de qualitat son encara presentas dins la region coma en Espanha e Portugal, onte se concentra gaireben tota la produccion mondiala de siure e de surrièr. La region mediterranèa es tanben coneguda per la cultura de rabassa.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Linde" (fr)Pablo Linde, « Méditerranée. La mer la plus polluée du monde », in Courrier international del 27 de julh de 2007, en linha
- ↑ Mediterranean Wetlands Observatory !
- ↑ ActuEnv2012 (fr)Actu environnement, Bacin Mediterranèu: pèrda de la mitat de la superfícia de las zonas umidas al respècte de 1900 22 de febrièr de 2012
- ↑ (en)Rapport (2012-02-02) e synthèse (Synthesis for decision makers + Factsheets) (2012-02-02)
- ↑ ActuEnv2012
- ↑ ActuEnv2012
- ↑ ActuEnv2012
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Jacques Bethemont (et aL;), Le monde méditerranéen : thèmes et problèmes géographiques, Sedes, Paris, 2001, 320 p.
- (fr)Maurice Rieutord S.J. e Loïc Tribot La Spière (dir.), Le bassin méditerranéen : un espace en quête de sens ?, Publisud, París, 2000, 85 p. ISBN 2866006143
- (fr)René Teboul, L'intégration économique du bassin méditerranéen, L'Harmattan, Paris, Montréal, 1997, 264 p. ISBN 2738452981


text:
Al Farabi
Abu-Nasr Muhàmmad ibn Muhàmmad ibn Tarkhan ibn Àwzalagh (o Úzlugh) al-Farabi, mai conegut simplament coma Al-Farabi e, en Occident, coma Alfarabius o Avennasar (en turc Farabi en persan محمد فارابی) (Wasig, Turquestan, ~872 - Damasc, 950) èra un turc scientific e filosòf medieval Pèrsia remarcat. Se sap pas gaire dels detalhs de sa vida, e tanpauc ont nasquèt exactament. Pareis confirmat qu'estudièt a Bagdad ont aqueriguèt de grandas coneissenças en medecina e matematicas. Faguèt de comentaris sus l'òbra d'Aristòtel e aguèt una influéncia decisiva dins la logica de Maimonides.
Doctrina filosofica[modificar | modificar la font]
Èime agent/pacient[modificar | modificar la font]
Al-Farabi prenguèt part a la filosofia aristoteliciana e i incorporèt de traches islamics, pus practics e mens especulatius. Se pòt observar aquò dins son acceptacion de la distribucion aristoteliciana entre èime agent e èime pacient. L'arma umana, que descriu coma una forma simpla, incorporada, esperitala, incorruptibla e immortala, ven de l'èime actiu, l'agent. La tasca del filosòf es precisament d'anar cap a l'èime agent segon son actitud dins la vida. Al-Farabi es d'un costat un illuminisme perque defend l'existéncia d'una lutz naturala que nos permet de distinguir çò qu'es vertat e çò qu'es fals.
Dieu[modificar | modificar la font]
Concernissent sa concepcion de Dieu, a una vision amb d'influéncias neoplatonicianas, similara dins qualques aspèctes a l'Un de Plotin. Lo Dieu d'Al-Farabi es un dieu unic, sens causa e essent primièr, causa de tot, eternal, perfièch, simple, intelligéncia en acte, permanent e transcendent, mas tanben dins la defensa de son caractèr inefable e inexprimible; pasmens l'arma, un còp separada del còs, pòt arribar a se far conéisser.
Tanben fa una division dicotomica de l'èsser, fòrça tipica de la filosofia medievala, entre èsser necessari e contingent. Dins l'èsser necessari, existís una identitat entre son esséncia e son existéncia, coma es lo cas de Dieu. A diferéncia d'El, l'òme es contingent, e son esséncia e existéncia son causas diferentas: aquò que fa que l'òme es, es pas aquò que lo rend possible d'existir.
Creacion[modificar | modificar la font]
Al-Farabi defend una teoria entre creacionisme i emanacionisme. Del Dieu Un ne sorgisson d'intelligéncias immaterialas novèlas, çò que correspond amb las esfèras del sistèma de Ptolemèu. A partir d'ont, se crèan sièis genres de causas, que seguisson un esquèma fòrça neoplatonician.
Concernissent la matèria, crei qu'es eternala, mas que depend de Dieu. Coma Filon d'Alexandria, dona a la matèria un ròtle passiu dins la creacion, coma substrat.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)
- (en) Abu Al-Nasr Al-Farabi: The Second Teacher
- (en) Abu Nasr al-Farabi a muslimphilosophy
- (fr) Al-Farabi et la musique


text:
David Livingstone
David Livingstone (Glasgow, Escòcia, 19 de març de 1813 - 1 de mai de 1873), foguèt un important explorator e missionari escocés.
En 1844 se maridèt amb Mary Moffat, que durant qualques ans demorèt amb lo sieu marit en Africa abans de tornar en Anglatèrra amb los sieus filhs.
Somari
Descobèrta de las cascadas Victòria[modificar | modificar la font]
Après recórrer durant uèch ans la region en fasent la siá activitat missionària, anèt dins lo desèrt de Kalahari e descobriguèt lo lac Ngami (1849) e Zambèzi. Entre los ans 1852 e 1856 entreprenguèt un viatge de l'Ocean Atlantic fins a l'Ocean Indian en descobrint las cascadas de Zambèzi (1855), batejadas amb lo nom de cascadas Victòria en onor de la reina d'Anglatèrra. David Livingstone se prepausèt de dobrir de rotas en Africa per facilitar lo prètzfach missionari e l'activitat comerciala, en considerant l'importància de la navegabilitat de Zambèzi. Viatgèt en Anglatèrra per cercar d'assistents per lo sieu projècte e per editar un libre sus las siás expedicions, al temps que demissionava de la societat missionària que n'aviá fach partida fins alavetz.
Expedicion al riu Zambèzi[modificar | modificar la font]
Entre 1858 e 1863 explorèt prigondament la zòna compresa entre lo lac Nyassa e Zambèzi, mas descobriguèt que fins als rapids de Karabasa lo riu èra absoludament pas navegable, a causa d'una sèria de cascadas e rapids qu'en l'exploracion aviá ja fracassat en un viatge anterior. L'expedicion resultèt un fracàs e en ela moriguèron la majoritat dels amics de Livingstone, entre eles lo sieu fraire Charles e la siá molhèr Mary, que moriguèt lo jorn 29 d'abril de 1863 de disenteria. Quand tornèron en Anglatèrra en 1864 de l'expedicion al Zambèzi, foguèt durament criticat pels jornalistas, la que causa provoquèt que Livingstone aguès de grandas dificultats per aténher de sòus per contunhar las expedicions en Africa.
Fonts de Nil[modificar | modificar la font]
En març de 1866 tornèt en Africa per contunhar la siá expedicion. Aquela nòva expedicion partiguèt de l'illa de Zanzibar - qu'aperten actualament a Tanzania - per s'endintrar de contunh dins lo continent african ont descobriguèt los lacs de Bangwuelu e Moero e lo riu Lualaba, que foguèt a tòrt identificat per Livingstone coma Nil, mentre qu'es en fach un afluent de Còngo. Se va posteriorament seguir cap a las ribièras del lac Tanganyika.
Doctor Livingstone, I presume[modificar | modificar la font]
A comptar d'alavetz e durant divèrses ans se sabèt pas res d'el, que causa lo jornal New York Herald organizèt per el una expedicion d'ajuda que foguèt fisada a Henry Morton Stanley, que, en 1871, atenguèt trobar David Livingstone a las còstas del lac, dins la vila de Ujiji. En aquela amassada Stanley prononcièt la siá famosa frasa: « Doctor Livingstone, supausi ». Totes dos decidiguèron d'explorar amassa Tanganyika, fins qu'un an prenguèron après dos camins diferents.
Malautiá e mòrt[modificar | modificar la font]
Livingstone contunhèt las siás exploracions fins que moriguèt lo 1èr de mai de 1873 a causa d'una malària e d'una emorragia intèrna produsida per una obstruccion intestinala. Lo sieu cadavre foguèt transportat en Anglatèrra e enterrat a l'abadiá de Westminster mas ditz la legenda que lo sieu còr foguèt enterrat en Africa, abans de transportar lo cadavre.


text:
Hector Berlioz
Louis Hector Berlioz (La Côte-Saint-André, l'11 de deceme de 1803- París, lo 8 de març de 1869) que ho un compositor francés d'estil Romantic, mei que mei conegut per la soa Sinfonia fantastica de 1830 e la Gran Messa deus Morts (Requiem) de 1837. Que compausè tanben los opèras Los Troians e Benvenuto Cellini. Qu'èra egaument un gran aimador de literatura, critic, e escrivan. A despart deu son estil, qu'ei la soa quita personalitat e la soa vita qui son a còps considerats com « romantics ».
Berlioz que vadó dens ua familha borgesa deu Daufinat on avó lo parat d'arrecéber ua educacion musicau a partir de l'etat de 12 ans. Lo son pair qu'èra mètge e qu'auré volut que lo son hilh e seguisse lo medish camin. Que'u mandè estudiar a París a partir de 1821 (aus 18 ans) mes Berlioz, alavetz entosiasmat per l'univèrs de l'opèra e pauc interessat per la medecina que's causí de seguir definitivament la via de la musica.
Ua de las soas purmèras òbras interpretadas que ho la soa Messe Solennelle. A partir de 1826 qu'estudiè au Conservatòri de París dab Jean-François Lesueur com professor de composicion. Berlioz que's presentè mantuas vegadas au Prèmi de Roma dinc a l'obtiéner fin finau en 1830 qui'u autrejava ua pension per 5 annadas.
En 1827 que vadó amorós de Harriet Smithson, la soa futura molhèr, en la bèth véder au teatre ad interpretar Ophelia dens Hamlet de William Shakespeare au Teatre de L'Odéon. Que ho tanben la debuta d'ua passion de las granas per l'òbra de Shakespeare.
Enter 1831 e 1832 que viatgè en Italia com ac exigiva l'autrejament deu Prèmi de Roma.
A partir de 1830 que comencè a tribalhar suber la soa Sinfonia fantastica e que he la coneishença de Franz Liszt qui vadore un gran amic e qui transcrivore la Sinfonia entau piano. La Sinfonia qu'ei ligada a la soa passion entà Smithson. La purmèra de la Sinfonia fantastica que ho un gran eveniment o arrecotín las custòdias de París. Quauques dias arron Berlioz qu'avó l'escadença d'estar formalament presentat a Harriet Smithson e que l'esposè estant Franz Liszt un deus temoenhs. Aqueth maridatge non ho pas benastrós e los espós qu'acabèn per desseparà's ; Berlioz que comencè ua relacion dab ua cantadora aperada Marie Recio e qui esposore arron la mort de la soa prumèra molhèr.
En 1834 Niccolò Paganini que comandè a Berlioz ua òbra entà jogar un alto Stradivari que vienèva d'aquesir ; Berlioz que compausè alavetz Harold en Italia ; decebut per la part tròp petitat consecrada a l'alto dens aquesta òbra qui ei ua sinfonia, Paganini non la voló pas interpretar. En l'audir, totun, qu'exprimè ua admiracion extrèma de cap a Berlioz e que'u auherí 20 000 francs entà marcar lo son respècte.
En 1836 Berlioz que conegó ua mauescaduda dab lo son opèra Benvenuto Cellini e tanben quauques dificultats economicas. A partir de 1842 que comencè a viatjar per Euròpa en tot publicar, en 1844 un Tractat d'orquestracion.
En 1864 que ho decorat de la Legion d'Aunor.


text:
Alaska
Alaska o Alasca es un estat dels Estats Units d'America, separat de la metropòli per Canadà.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo mot Alaska ven de l'aleuta alaxsxaq que significa "lo continent" o, mai precisament, "l'endrech que la mar s'i ven estancar".
Los espanhòls reclamèron los dreches que la bula Inter Caetera lor donava subre la còsta oèst de l'America del Nòrd, qu'inclusiá Alaska. Lo rei Carles III d'Espanha organizèt divèrsas expedicions de colonizacion dins la region. Las expedicions de Bruno de Heceta e Alejandro Malaspina an daissat qualques toponims dins la region, coma lo Glacièr Malaspina o la vila de Valdez. Tanben los britanics en seguir l'exemple de la corona espanhòla, mandèron d'exploracions dins la zona, coma las de James Cook o George Vancouver.
En 1799, Nikolai Petrovich Rezanov crompèt los dreches d'esplecha de las pèls al tsar Pau Ièr de Russia e creèt la Companhiá Russoamericana. L'intensa esplecha del territòri menèt a un afrontament entre los colons e los natius. L'eveniment pus important n'es la batalha de Sitka de 1804.
En 1867, lo Secretari d'Estat nòrd-american William H. Seward menèt a tèrme la crompa d'Alaska a Russia per 7,2 milions de dolars. La manca d'efectius russes e lo desir qu'Alaska tombèsse pas dins de mans britanicas butèron Russia a vendre lo territòri als Estats Units après lo fracàs de la Guèrra de Crimèa. La crompa se faguèt efectiva lo 18 d'octobre de 1867, uèi remembrat coma lo Jorn d'Alaska. E mai se la crompa recebèt de duras criticas al moment que se produguèt, se vegèt fin finala coma un negòci ventajós mercé a la descobèrta d'aur en Yukon. Dins lo decenni 1890, los territòris d'Alaska e Yukon coneguèron una esplecha salvatge de las siás minas a causa de la « fèbre de l'aur », coneguda coma fèbre de l'aur de Klondike, nom del principal jaciment, e contunhèron d'èsser esplechadas encara quand las resèrvas se demesiguèron. Los principals poblaments s'establiguèron en Juneau, Nome e Fairbanks.
En los primièrs temps de dominacion nòrd-americana, l'armada dels Estats Units, la marina e lo servici de doanas prenguèron en carga lo contraròtle de la region, mas l'arribada de colons obliguèt de cambiar lo sistèma d'administracion. En 1884 se nomenèt un governador, e en 1906 un representant foguèt elegit al Congrès dels Estats Units, mas sens drech de vòte. Ja en 1912, se declarèt Alaska coma Territòri dels Estats Units, amb los seus congrès e govèrn pròpris, e amb la siá capitala a Juneau al detriment de Sitka, qu'èra estada la capitala de l'Alaska russa. Durant la Segonda Guèrra Mondiala, Alaska foguèt lo sèti de la batalha de las Illas Aleutianas entre las tropas aligadas e japonesas, e durant lo conflicte se melhorèron las infrastructuras per facilitar la defensa del territòri, coma amb lo bastiment de l'Autopista Alcan.
Après la fin de la Segonda Guèrra Mondiala e lo començament de la Guèrra Freja s'acceptèt la dintrada d'Alaska dins l'Union. Lo president dels Estats Units, Dwight D. Eisenhower signèt lo 7 de julhet de 1958 l'Acte estatal d'Alaska (Alaska Statehood Act en anglés), que dobriguèt lo camin per tal que lo 3 de genièr de 1959, Alaska venguèsse lo 49en estat de l'union.
En octobre de 2014, 20 lengas indigènas son reconegudas lengas oficialas: l’inupiaq, lo yupik siberian, lo yup'ik del Centre d'Alasca, l’alutiiq, l’unangax, lo dena'ina, lo deg xinag, lo holikachuk, lo coyukon, lo kuskokwim superior, lo gwich'in, lo tanana, lo tanana superior, lo tanacross, lo hän, l’ahtna, l’eyak, lo tlingit, lo haida e lo tsimshian.
Geografia[modificar | modificar la font]
Alaska es un dels dos sols estats americans, amb Hawaii, que confrontan pas d'autres estats del país. A tanben mai de còstas que totes los autres estats nòrd-americans, e es lo pus grand estat del país en extension, amb una superfícia totala de 1 717 854 km². Lo punt pus naut de l'estat es lo Mont McKinley, qu'es tanben la cima mai nauta de tota l'America del Nòrd, amb 6 194 m d'altitud.
L'estat es bordat pels territòris canadians de Yukon e Colómbia Britanica a l'èst; lo Golf d'Alaska e l'Ocean Pacific al sud; la Mar de Bering, e lo seu estrech e la mar de Chukchi a l'oèst; e la mar de Beaufort e l'Ocean Artic al nòrd. Alaska se dividís en tres grandas regions: las montanhas del Pacific, l'interior e la zòna artica septentrionala. Las montanhas del Pacific ocupan tota la còsta meridionala, alara que dins la region interiora s'espandís lo riu Yukon amb los sieus afluents dins de vastas planas. La zòna artica septentrionala, de son costat, es ocupada per la cadena de Brooks.
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Jimmy Wales
Jimmy Donal Wales, mai conegut coma Jimbo Wales (Huntsville, 7 d'agost de 1966) es un entrepreneire d'Internet, conegut internacionalament per encausa qu'es un dels fondadors, amb Larry Sanger de la Wikipèdia. Son ròtle e son discors al sen d'aquesta enciclopèdia liura son criticats durament per mantun membre del forum de critica wikipedian Wikipediocracy.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jimmy Wales nasquèt a Huntsville, (Alabama), Estats Units en 1966. Estudièt a l'escòla Randolph e mai tard se diplomèt en finanças a l'Universitat d'Auburn (Alabama). Amassa amb Larry Sanger, Wales fondèt la Wikipèdia, una enciclopèdia basada sul concèpte wiki e lo modèl de programacion liura.
Es actualament lo president de la Fondacion Wikimèdia, una fondacion sens tòca lucrativa situada a Tampa (Florida).
Wales es un admirador de l'objectivisme, la filosofia desvolopada per la filosòfa e escrivana russoamericana Ayn Rand. Del temps qu'estudiava a l'Universitat, foguèt proprietari e moderador d'una lista de corrièr sonada "Discussion moderada en Filosofia Objectivista".
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Jimmy Wales (pagina personala)
- Jimmy Wales (blòg personal)
- Entrevista a USA Today
- Article de Newsweek
- Entrevista de Bbc.com en espanhòl
- Lista extrèmament desactualizada de Mailing sus l'objectivisme


text:
1994
Aquesta pagina concernís l'an 1994 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 6 de mai - Desprimança del tunèl sota la Mancha
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 15 d'abril - Creacion de l'OMC en Genèva.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Una tièra d'observacions de Neptun ambé lo telescòpi espaciau Hubble mostrèron l'existéncia d'una atmosfèra fòrça dinamica capabla de se modificar quasi totalament en quauquei jorns. De mai, la Granda Taca Blava detectada per Voyager 2 en 1989 foguèt pas tornat trobar per leis astronòms. Semblèt remplaçada per una tempèsta similara situada dins l'emisfèri nòrd.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 1 de març - Justin Bieber, cantaire canadian
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 9 de març - Charles Bukowski, escrivan american (n.1920)
- 5 d'abril - Kurt Cobain, musician american (Nirvana) (n.1967)
- 22 d'abril - Richard Nixon, ex-president dels Estats Units (n.1913)
- 9 de junh - Jan Tinbergen, economista neerlandés, Prèmi Nobel (n.1903)
- 14 de junh - Henry Mancini, compositor e pianista american (n.1924)
- 8 de julhet - Dick Sargent, actor american de television (n.1930)
- 8 de julhet - Kim Il Sung, lider de la Corèa del Nòrd (n.1912)
- 16 de julhet - Julian Schwinger, fisician american, Prèmi Nobel (n.1918)
- 29 de julhet - Dorothy Crowfoot Hodgkin, quimista britanica, Prèmi Nobel (n.1910)
- 14 d'agost - Elias Canetti, escrivan, Prèmi Nobel de Literatura (nascut en Bulgària en 1905)
- 18 d'agost - Richard Laurence Millington Synge, fisician britanic, Prèmi Nobel (n.1914)
- 19 d'agost - Linus Pauling, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia (1954) e Prèmi Nobel de la Patz (1962) (n.1901)
- 17 de setembre - Karl Popper, filosòf austrian-britanic (n.1902)
- 20 d'octobre - Burt Lancaster, actor american (n.1913)
- 8 de decembre - Tom Jobim, musician e compositor brasiliér (n.1927)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Bertram N. Brockhouse, Clifford Glenwood Shull
- Prèmi Nobel de Quimia : George Andrew Olah
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina :
- Prèmi Nobel de Literatura : Kenzaburo Oe
- Prèmi Nobel de la Patz : Yasser Arafat, Shimon Peres, Yitzhak Rabin
- Prèmi Nobel d'Economia : Reinhard Selten, John Forbes Nash, John Harsanyi


text:
Censura
La censura, eissit d'al latin censura, es la pretension de tota mena de contaròtle coercitiu o repressiu de la creacion o l'expression artistica, de l'expression de las idèas e del lor desvolopament amai la lor promocion, per totas menas de poders politics, autoritaris o pas, estatals o pas, exercit per de govèrns, d'institucions oficialas mas tanben per tot deteneire d'una parcèla de poder que se ne crei atal aver lo drech d'impausar als autres lo siu pròpri vejaire, que lo voldriá veire oficial.
Somari
Domenis generals d'exercici[modificar | modificar la font]
Se pòt exercir a totes los nivèls de la societat e dins totes los domenis de l'activitat umana: arts, cultura, economia, vida associativa, vida politica, vida sociala... e ca etc.
Istòria generala de la censura[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
La censura en politica[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
La censura dins l' art[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Maxime Dury: La Censure, Publisud, París, 1995 (en francés)
- Enzo Sallustro: Storie del cinema italiano - Censure (film mai nati, proibiti,, perduti, ritrovati), obratge collectiu engulhat per l' autor editor, edicion de grand luxe, 285 pp (format subrebèl, amb iconografia de tria), Silvana editoriale, Milan, 2007 (en italian)... Una òbra remirabla, que molts païses deurián imitar per estudiar las malafachas de l' Anastasia dins lo domeni del cinèma... e totes autres maines possibles, natürlich...
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles:


text:
Noal-ar-Gwilen
Noal-ar-Gwilen en breton ( Noyal-sur-Vilaine en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat a dètz quilomètres a l'èst de Roazhon. La Vilaine en voreja los contorns al Nòrd e forma una frontièra naturala amb la municipalitat vesina de Acigné. La vila es desservie per la via rapida Roazhon-Las Mans, aital coma per la linha de camin de fèrre, a la parca de Noyal - Acigné.
La municipalitat barra una zòna d'interès ecologic particular, un amassa bocager dins zòna humide #que lo cadastre n'a pas practicament pas evolucionat dempuèi 1850 e #que la fauna n'a #èsser particularament estudiada pels scientifics de l'Universitat de Roazhon[1].
- Vejas communales 55 km
- Vias ruralas 25 km
- Tres flors al concors nacional de las Vilas e pòbles fleuris.
- Çò de mès de grand bicicleta del mond, répertorié en la guida dels recòrds.
La ville est située à dix kilomètres à l'est de Rennes. La Vilaine en borde les contours au Nord et forme une frontière naturelle avec la commune voisine d'Acigné. La ville est desservie par la voie rapide Rennes-Le Mans, ainsi que par la ligne de chemin de fer, à la gare de Noyal - Acigné.
La commune renferme une zone d'intérêt écologique particulier, un ensemble bocager en zone humide dont le cadastre n'a pratiquement pas évolué depuis 1850 et dont la faune a été particulièrement étudiée par les scientifiques de l'Université de Rennes[2].
- Voies communales 55 km
- Voies rurales 25 km
- Trois fleurs au concours national des Villes et villages fleuris.
- Le plus grand vélo du monde, répertorié dans le guide des records.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Noyal-sus-Vilaine ven, sembla, del latin novale o novalium en significant « entèrra recentament défrichée ». Se tròba la mencion de Noal en 1158, Noial en 1185 - en lo cas d'un procès entre una familha del bourg e los fraires del prieuré - e Noyal supèr Vicenoniam - version latina del nom actual - l'an 1294.
Lo territòri de la parròquia primitive de Noyal-sus-Vilaine es, {{#que|ditz-se ,}}la una de las mai anciana e de las mai vastes de la ancià évêché de Roazhon. Las parròquias de Châteaugiron e de Brécé (al XIIe sègle) son démembrements de la parròquia primitive de Noyal-sus-Vilaine, per en un autre luòc, lo castèl de Châteaugiron a probablament #èsser bastit sus lo sieu territòri.
Al Sègle XI, lo comte de Roazhon Eudes e la siá sœur Adèle, abbesse de la Abbaye Sant-Georges de Roazhon autorizan Geoffroy, de fils de Salomon, a bastir un castèl sul territòri de Noyal (Noyal-sus-Vilaine). Aquela parròquia #que dépendait antany de la ancià évêché de Roazhon aperten dempuèi 1158 al Abbaye Sant-Melaine de Roazhon. Los religioses del Abbaye Sant-Melaine de Roazhon i establisson un prieuré (abans 1152) #que pas cessa d'existir #qu'en 1604, data #que, li a ocupat a el pels Jesuïtes #que n'an expulsat a la Revolucion. Al nòrd del Prieuré, la granja de la Motte (uèi connectada pel centre cultural de l'Interval) deu lo sieu nom a l'Abitatge de la Motte #qu'èra l'ostal seigneuriale de Noyal (familha de las Chevaigné fins al Sègle XV de contunh senhors de Tizé en Thorigné de 1433 a la Revolucion), bastida sus una motte castrale.
D'unes autres sojorns istoricas existisson o s'existit sus la comuna : es aital coma l'existéncia d'una motte castrale a testificat a Bénazé dempuèi lo Sègle XIII e #èsser surmontée d'un castèl #que los douves n'èran encara visibles al començament del sègle darrièr. Un solar del XVIe sègle i aguèt aquerit a la XVIIen per la ancêtre dels proprietaris actuales, la familha Pocquet de la Nautor Jussé #que compòrta de divèrses istorians (#que Barthélémy Pocquet de la Nautor Jussé, #que #èsser president de la societat archéologique de Ille-e-Vilaine). De meteis, lo castèl del Bòsc Orcan, (veire mai bas los monuments) data del Sègle XIV al Sègle XV.
La populacion de la municipalitat n'es favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[3]. La fondacion de la Modèl:Ire Republica es tanben celebrada totes los ans[4]. [ref. necessària]
Als Sègle XIX e Sègle XX, Noyal-sus-Vilaine pèrd de nòu de las porcions de territòri : la seccion del Gué en benefici de Servon-sus-Vilaine e lo Bas-Noyal #qu'a integrat a Châteaugiron.
Noyal A #èsser dotada l'an 1984 d'un collègi public intercommunal, lo collègi Jacques Brel, comun amb Acigné, Brécé e Servon-sus-Vilaine. Un hospice de ancians e de indigents creat al començament del Sègle XX es vengut l'Ostal de Jubilacion Santa Alexis. Aquel son los sols establiments publics de Noyal #que i aviá mai de 3 000 abitants al començament del XIXe sègle e i aviá davalat a 2 100 l'an 1954; la populacion creis regularament dempuèi, en rason de la proximitat de Roazhon. A aumentat de 700 abitants entre 1999 e 2004, siatz 17 % e li caldriá arribar als 6000 abitants jos pauc.
Per l'edicion del Téléthon 2007, Noyal-sus-Vilaine a #èsser la vila ambaissadora de las regions Bretanha e de Païses de la Loire.
Le nom de Noyal-sur-Vilaine vient, semble-t-il, du latin novale ou novalium signifiant « terre récemment défrichée ». On trouve la mention de Noal en 1158, Noial en 1185 - à propos d'un procès entre une famille du bourg et les moines du prieuré - et Noyal super Vicenoniam - version latine du nom actuel - en 1294.
Le territoire de la paroisse primitive de Noyal-sur-Vilaine est, Modèl:Qui, l'une des plus ancienne et des plus vastes de l'ancien évêché de Rennes. Les paroisses de Châteaugiron et de Brécé (au XIIe siècle) sont des démembrements de la paroisse primitive de Noyal-sur-Vilaine, par ailleurs, le château de Châteaugiron a probablement été construit sur son territoire.
Au Sègle XI, le comte de Rennes Eudes et sa sœur Adèle, abbesse de l'Abbaye Saint-Georges de Rennes autorisent Geoffroy, fils de Salomon, à construire un château sur le territoire de Noyal (Noyal-sur-Vilaine). Cette paroisse qui dépendait autrefois de l'ancien évêché de Rennes appartient dès 1158 à l'Abbaye Saint-Melaine de Rennes. Les religieux de l'Abbaye Saint-Melaine de Rennes y établissent un prieuré (avant 1152) qui ne cesse d'exister qu'en 1604, date à laquelle, il est occupé par les Jésuites qui en sont expulsés à la Révolution. Au nord du Prieuré, la ferme de la Motte (aujourd'hui reliée par le centre culturel de l'Intervalle) doit son nom au Logis de la Motte qui était la maison seigneuriale de Noyal (famille des Chevaigné jusqu'au Sègle XV puis seigneurs de Tizé en Thorigné de 1433 à la Révolution), bâtie sur une motte castrale.
D'autres demeures historiques existent ou on existé sur la commune : c'est ainsi que l'existence d'une motte castrale est attestée à Bénazé depuis le Sègle XIII et fut surmontée d'un château dont les douves étaient encore visibles au début du siècle dernier. Un manoir du XVIe siècle fut acquis au XVIIen par l'ancêtre des propriétaires actuels, la famille Pocquet du Haut Jussé qui comporte plusieurs historiens (dont Barthélémy Pocquet du Haut Jussé, qui fut président de la société archéologique d'Ille-et-Vilaine). De même, le château du Bois Orcan, (voir plus bas les monuments) date du Sègle XIV au Sègle XV.
La population de la commune est favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[5]. La fondation de la Modèl:Ire République est aussi fêtée tous les ans[6]. [ref. necessària]
Aux Sègle XIX et Sègle XX, Noyal-sur-Vilaine perd de nouveau des portions de territoire : la section du Gué au profit de Servon-sur-Vilaine et le Bas-Noyal qui est intégré à Châteaugiron.
Noyal a été dotée en 1984 d'un collège public intercommunal, le collège Jacques Brel, commun avec Acigné, Brécé et Servon-sur-Vilaine. Un hospice de vieillards et d'indigents créé au début du Sègle XX est devenu la Maison de Retraite Saint Alexis. Ce sont les seuls établissements publics de Noyal qui avait plus de 3 000 habitants au début du XIXe siècle et était descendue à 2 100 en 1954; la population croît régulièrement depuis, en raison de la proximité de Rennes. Elle a augmenté de 700 habitants entre 1999 et 2004, soit 17 % et devrait atteindre les 6000 habitants sous peu.
Pour l'édition du Téléthon 2007, Noyal-sur-Vilaine a été la ville ambassadrice des régions Bretagne et Pays de la Loire.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo bocage Noyalais dins zòna humide
- ↑ Le bocage Noyalais en zone humide
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fèstas, pàg. 401
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fêtes, p. 401


text:
Hawaii
Hawaii o las illas Hawaii, en hawaiian: Moku'āina o Hawai'i, es un estat e archipèla dels Estats Units d'America, situat dins l'Ocean Pacific, a 3700 km del territòri continental american.
Lo gentilici es hawaiian -a.
Es lo grop d'islas situat pus al nòrd de Polinesia, al centre de l'Ocean Pacific, al sud-oèst dels EUA, sud-èst de Japon, e nòrd-èst d'Austràlia. Hawaii presenta una granda varietat de mitans naturals, amb un clima tropical caud, abondància de plajas publicas e de volcans actius, çò que ne fa una destinacion populara pels toristas, surfaires, biologistas, e volcanològs. En causa de sa localizacion al mitan del Pacific, Hawaii a recebut fòrça influéncias nòrd-americanas e asiaticas en mai de sa cultura nativa pròpria. Hawaii a mai d'un milion d'estatjants permanents en mai dels visitaires e del personal militar american. Sa capitala es Honolulu subre l'isla de Oahu.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot hawaiian Hawai'i ven del protopolinesian *Sawaiki, amb lo sens tornar bastit de "la nòstra tèrra"[1]. De mots eissits de la meteissa etimologia se retròban dins totas las lengas polinesianas, coma lo Māori (Hawaiki), lo tongan (ʻAvaiki), e lo samoan (Savai'i).
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs abitants (800-1778)[modificar | modificar la font]
Los primièrs poblaments atestats per de pròvas arqueologicas datan de l'an 300, probablament per de colons venguts de las Islas Marquesas, seguits per una segonda èrsa de migracion de Raiatea e Bora Bora al sègle XI.
Los polinesians de las Marquesas e benlèu de las Islas De la Societat pòdon aver poblat las islas hawaiianas d'en primièr entre los ans 300 e 500. Mas aquesta ipotèsi es sempre un subjècte de discussion[2]. D'unes arqueològs e istorians pensan qu'un primièr poblament eissit de las Marquesas e una segonda èrsa d'immigrants de Tahiti, en l'an 1000, introdusiguèron una nòva linhada de caps, lo sistèma Kapu, la practica de sacrificis umans e la basteson de heiaus. Aquela immigracion tardièra es detalhada dins la mitologia hawaiiana de Pa'ao. Per d'autres autors existís pas de pròva arqueologica o linguistica per una arribada tardièra de colons tahitians, e Pa'ao es un mite.
James Cook, arribada dels europèus al reialme d'Hawaii (1778–1893)[modificar | modificar la font]
Lo primièr contacte europèu conegut amb l'isla foguèt en 1778 per l'explorador britanic James Cook. Cook bategèt l'archipèla Islas Sandwich, en onor del lord britanic John Montagu que financèt son viatge. Cook visitèt las islas dos còps. Durant sa segonda visita en 1779, ensagèt de sequestrar lo rei (Alii Aimoku) de l'isla granda, Kalani'ōpu'u, e lo retenguèt en ostatge per se far tornar un galup qu'èra estat raubat, una tactica qu'aviá capitat a Cook en Tahiti e dins d'autras islas[3]. Kalani'ōpu'u e sos òmes combatèron e Cook e quatre de sos marins foguèron tuats alara que se retiravan per la plaja e bandissián sos galups.
Après la visita de Cook e la publicacion de mantun libres contant sos viatges, las islas hawaiianas recebèron fòrça visitaires europèus: exploradors, mercants, e mai pescaires de balenas que trobavan dins las islas un pòrt e una font d'aprovesiment. Lèu l'influéncia britanica se poguèt veire sus la bandièra de Hawaii amb l'Union Flag dins lo canton. Aqueles visitaires introdusiguèron de malautiás subre las islas pus isoladas e fòrça hawaiians tombèron malauts[4] perque possedissián pas de resisténcia a la gripa, la veròla, e al sarrampiu, entre d'autres. Pendent l'annada 1850, lo sarrampiu tuèt un cinquen de la populacion hawaiiana [5].
Dinastia Kamehameha[modificar | modificar la font]
Entre 1780 e 1790, los caps hawaiians luchèron de contunh pel poder. Aprèp una seria de batalhas que s'acabèt en 1795 e forcèt a la cession de l'isla de Kaua'i en 1810, totas las islas abitadas foguèron assubjectidas al sol e meteis poder del rei Kamehameha lo Grand, qu'establiguèt una dinastia que regnèt entrò a 1872.
Après l'accession de Kamehameha II al tròn en 1819, los missionaris protestants americans convertiguèron qualques hawaiians al cristianisme. Son influéncia faguèt desaparéisser mantunas practicas ancestralas, e Kamehameha III foguèt lo primièr rei hawaiian crestian. Hiram Bingham I un celèbre missionari protestant, foguèt lo conselhièr de fisança de la monarquia durant aqueste periòde. D'autres missionaris e sos descendants venguèron actius dins los afars comercials e politics, çò que menèt a de conflictes futurs entre la monarquia e sos subjèctes americans reguinhaires.
Los autres missionaris crestians (catolics, mormons, e episcopalians) èran actius, mas jamai convertiguèron pas mai qu'una minoritat de la populacion hawaiiana nativa.
La mòrt del rei celibatari Kamehameha V qu'aviá pas nomenat d'eiretièr menèt a l'eleccion populara de Lunalilo contre Kalākaua. Lunalilo defuntèt l'an seguent, tanben sens eiretièr. En 1874 l'eleccion foguèt contestada dins la legislatura entre Kalākaua e Emma. Aquò menèt a una revòlta e de tropas americanas e britanicas foguèron mandadas, e lo govèrn passèt a la dinastia Kalākaua.
Constitucion de 1887[modificar | modificar la font]
En 1887, Kalākaua foguèt forçat de signar la Constitucion del Reialme d'Hawaii, que faguèt pèrdre al rei una granda part de son autoritat. Caliá èsser proprietari per poder votar, çò que desavantatgèt fòrça hawaiians paubres e favorizèt la comunautat blanca rica. Los residents blancs èran autorizats a votar mas pas los asiatics. Coma la constitucion de 1887 foguèt signada jos la menaça de violéncia, èra sonada Bayonet Constitution. Lo rei Kalākaua, reduit a un òme de palha, regnèt entrò sa mòrt en 1891. Sa sòrre, Lli'uokalani li succedèt subre lo tròn.
En 1893, la reina Lili'uokalani anoncièt un projècte de nòva constitucion. Lo 14 de genièr de 1893, un grop d'òmes d'afars e de residents euroamericans formèron lo "Comitat de Securitat" per reversar lo Reialme d'Hawaii e obténer l'annexion pels Estats Units. John L. Stevens lo ministre american respondiguèt a aquesta demanda per lo mandadís d'una companhiá de marines americans. Coma o notèt un istorian, la preséncia d'aquestas tropas faguèt efectivament impossibla la proteccion de la monarquia[6].
Geografia[modificar | modificar la font]
Las islas principalas de l'archipèla son:
Topografia[modificar | modificar la font]
Archipèla situat a 3200km al sud-oèst de l'America del Nòrd,[7] Hawaii es l'estat pus al sud dels Estats Units e lo segond pus a l'oèst après Alaska. Sonque Hawaii e Alaska partejan pas cap de frontièras amb un autre estat american.
Hawaii es lo sol estat dels USA qu'es pas situat geograficament en America del Nòrd, es un archipèla completament enrodat d'aiga, e qu'a pas de linhas drechas dins sas frontièras.
Lo trescòl d'Hawaii, Mauna Kea, s'enauça a 4205m[8] mas es pus grand que lo Mont Everest en considerar que la basa de la montanha, se trapa al fons de l'Ocean Pacific a una prigondor de 10200m.[9]
Las uèits islas principalas, Hawaii, Maui, Oahu, Kahoolawe, Lanai, Molokai, Kauai e Niihau son acompanhadas de fòrças autras. Kaala es una isla pichona prèp de Niihau qu'es sovent negligida. Las Illas Hawaiianas del Nòrd-Oèst son un ensemble de nòu islas pichonas e vièlhas que s'estendon entre Nihoa e Kure e que constituisson çò restant de montanhas volcanicas pus importantas. I a tanben mai de 100 ròcs e illons, coma Molokini, son a l'encòp d'origina volcanica, sedimentària marina e deguts a l'erosion.[10]
Geologia[modificar | modificar la font]
Totas las islas hawaiianas son eissidas de l'activitat volcanica sosmarina deguda a una font magmatica dicha punt caud. Coma la placa tectonica situada jos la pus granda part de l'Ocean Pacific se mòu cap al nòrd-oèst, lo punt caud demòra estacionari, en crear dapasset de volcans nòus. Amor de la situacion del punt caud, los sols volcans actius son situats dins la part sud de la granda isla. Lo pus recent, Loihi, se tròba sus la còsta sud de la granda isla.
Economia[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ :Pollex—a reconstruction of the Proto-Polynesian lexicon, Biggs and Clark, 1994. The asterisk preceding the word signifies that it is a reconstructed word form.:
- ↑ :
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- Autor : Patrick Vinton Kirch
- Editor : Cambridge University Press
- Publication : 1989
- Paginas : 77–79
- ISBN 0521273161
@Book{Author = {Patrick Vinton Kirch},Title = {The Evolution of the Polynesian Chiefdoms},Publisher = {Cambridge University Press},Year = {1989},ISBN = {0521273161},}
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p. (ISBN 0521273161)
- The Evolution of the Polynesian Chiefdoms / Patrick Vinton Kirch. – Cambridge University Press, 1989. – 77–79 p.. – – ISBN 0521273161
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p., ISBN 0521273161
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- ↑ :Kuykendall, "The Hawaiian Kingdom Volume I: Foundation and Transformation", p18 "Cook's plan was to get the king on board the Resolution and keep him there until the stolen boat was returned—a plan that had been effective under similar circumstances in the south Pacific".:
- ↑ :Hawaii (state, United States):
- ↑ :Migration and Disease. Digital History.:
- ↑ Russ, William Adam (1992). The Hawaiian Revolution (1893–94). Associated University Presses, 350. ISBN 0945636431.
- ↑ What constitutes the United States, what are the official definitions?
- ↑ Mauna Kea Volcano, Hawaii
- ↑ Height of the Tallest Mountain on Earth
- ↑ {{{Títol}}}


text:
Sant Andrieu de Sangònis
Sant Andrieu de Sangònis (Saint-André-de-Sangonis en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Lo gentilici es : santandrivenc, santandrivenca
L'escais dels abitants de Sant Andrieu èra los pòrcs negres.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats[modificar | modificar la font]
- Aimat Agussòl (1875-1907), escrivan felibrenc.
- Carles Còsta (1830-1887), mètge e escrivan felibrenc.
- Ernest Gaubert (1881-1945), jornalista, poèta e escrivan. Fondador de l'Aube méridionale en 1894.
- Dàrius Nogaret, escrivan felibrenc.


text:
Struthioniformes
Los estrutionifòrmes o Ratits son un grop d'ausèls incapables de volar, que la màger part son actualament desapareguts. Un cèrt nombre de caracteristicas los distinguisson dels autres ausèls, çò que tend a confirmar lor origina comuna. Los estrutionifòrmes se reconeisson per l'abséncia de paleta sus lor esternum. La paleta constituissent una ancòra fòrta pels muscles de las alas, los estrutionifòrmes poirián pas volar quitament se desvolopavan las alas apropriadas.
Gropes[modificar | modificar la font]
I a quatre gropes existents d'estrutionifòrmes. Aquestes se pòdon tractar coma d'òrdres separats, gropats dins dos òrdres o coma un sol òrdre, dins aqueste cas los gropes principals devenon alara de sosòrdres :
- Familha dels Estrutionids : estruci (2 espècias e 6 espècias atudadas)
- Familha dels Reids : nandós (2 espècias subreviventas e 2 atudadas)
- Familha dels Casuariids : casoars (3 espècias)
- Familha dels Dromaiids : emeu (1 espècia subreviventas e 2 atudadas)
- Familha des Apterigids : kiwis (5 espècias)
Gropes atudats
- Familha Aepyornithidae : aepyornis (4 espècias atudadas)
- Familha Dinornithidae: moas (10 espècias atudadas)
Exemples[modificar | modificar la font]
Espècias viventas :
Espècias atudadas:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Struthioniformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Referéncia ITIS : TSN 174372 Struthioniformes (en)
- Los Estrutionifòrmes dins « Field Guide to the Birds on the Web »


text:
-375
Aquesta pagina concernís l'an -375 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. Contunièron donc de blocar gràcias a son drech de vetò leis eleccions e, segon Tite-Live, ges de magistrat foguèt elegit franc dei tribuns de la plèba. Stolon e Lateranus foguèron tornarmai elegits li permetent de contuniar sa lucha còntra lo Senat.


text:
Ornitologia
L'ornitologia (del grèc ornis = aucèl e logos = mot/sciéncia) es una de las brancas de la zoologia qu’a per tòca l’estudi scientific de l’aucelilha.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Existisson doas listas d'articles tractant d'ausèls sus Wikipèdia :
- categoria : ornitologia : lista de las familhas e
- categoria : ausèls : lista dels ausèls.
Podètz consultar doas listas d'ornitològs :
- Lista d'ornitològs ;
- Lista dels articles sus d'ornitològ (mai exaustiva que la precedenta).
Periodics consacrats a l'ornitologia :
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Groupe Ornitologica Normanda
- Los ausèls de nòstras regions : en Bretanha
- ORNITHOMEDIA - Lo Web de l'Ornitologia
- LPO - Liga per la Proteccion dels Ausèls (representant francés de BirdLife International)
- LPO Anjau - Liga per la Proteccion dels Ausèls, delegacion Anjau
- Journ'obs - Blòg d' Observacions d'Ausèls per Eric
- Avibase - sistèma informatic sus las espècias d'ausèls.
- Ausèls.net
- Associacions ornitologicas francesas


text:
Gastrotricha
Anatomia[modificar | modificar la font]
Los gastrotriches son d'animals pichons que despassan pas 4 mm de long, amb simetria bilaterala, recobèrts d'una cuticula ornamentada mas non quitinosa. En defòra de lor farinx e de lor tube digestiu complet, an pas que de protonefridias, i a ni sistèma respiratòri, ni sistèma circulatòri. Per contra, lor sistèma nerviós es plan desvolopat amb un sistèma de sedas sensorialas.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Se ne còmpta environ 430 espècias en dos òrdres.
- qualques genres
- Chaetonotus
- Dactylopodola
- Lepidodermella
- Macrodasys
- Tetranchyroderma
- Turbanella
- Urodasys
Ecologia[modificar | modificar la font]
Animals marins o dulçaquicòlas dels intersticis dels depaus sedimentaris.


text:
Milhars (Tarn)
Milhars [1][2] ( Milhars en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de Tarn e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Milhars es partida del País de Vaur qu'es compausat de 6 autres vilatges: Marnavas, Pena, Rossairòlas, Sent Miquèl de Bag, Vaur e Lo Riòl. Aquel país es situat a la talvèra de la selva de Gresinha, del vinhal de galhac, de las Gòrjas d'Avairon e de la val de Ceron.
Lo vilatge de Milhars es situat a 100 km de Tolosa, 60 km de Montalban, 66 km de Caors, 30 km de Vilafranca de Roergue, 100 km de Rodés, 48 km d'Albi, 17 km de Còrdas
Istòria[modificar | modificar la font]
- La Preïstòria: Se trapan divèrses rèstas d'una vida umana sul luòc de l'actuala. Dos vestigis de construccions Megaliticas encara vesibles uèi: 1) Lo Dolmèn del Ròc de la Verge que 586 pèças divèrsas foguèron trobadas a l'entorn e que sa pèira plana demòra fenduda en doas partidas. 2)Lo Dolmèn de Gresèla que una vintena de pèças divèrsas foguèron trobadas a l'entorn del site.
- De l'Epòca Romana a l'an Mila: Los romans fichèron una bòrna milièra dins un luòc que se nomenava "Miliacum" e situat sus una via romana anant d'Albigés a Roèrgue e Carcin, e amb los temps lo luòc venguèt Milhars. Un camp roman se deuriá trobar sul plan actual nomenat uèi "lo pargue", tot en naut del vièlh vilatge, darrièr lo castèl, luòc estategic per vigilar la val de Ceron e d'Avairon. Èran presents sus las ribas d'Avairon coma o mòstran de rèstas de terralhas remontats dels lauras. A la casuda de l'Empèri Roman, coma dins tota la region, lo luòc foguèt traversat e ocupat pels Vandals, pels Visigòts, pels Francs e pels Sarrasins.
-
- La garison miraculosa, la legenda de Sant Didièr: En l'an 654, jol reialme de Sigebèrt, Rei d'Austrasia, lo còs de Sant Didièr, evesque de Caors e tresaurièr de Dagobèrt, traversèt Milhars. Èra transportat pels sieus servents per èsser enterrat dins la seuna vila de Caors ont èra la glèisa que governèt pendent 26 ans. Una fema endemoniada foguèt menada prèp de l'ataüt. Quand toquèt lo bòrd, sul còp desapareguèron l'obsession de son arma e los torments del còs.
- De l'an Mila a la Revolucion: Milhars èra en primièr ligat als Comtes de Tolosa puèi tornèt a la Corona de França amb Sant Loís en 1258. Pendent la Guèrra de Cent Ans, al començament de 1351, diferents senhors ne foguèron los gerents : 1) Geraud DE CASAUBAN 2)Ratièr DE CASTÈLNÒU DE VALS 3)Raimon DE CASTÈLNÒU DE VALS 4)Arnaut IV BERALH 5)Geraud BERALH 6)Joan BERAIL. Aquela plaça fòrta serviguèt per aparar la val de Ceron, via de passatge naturala a la talvèra de l'impenetrable selva de Gresinha. De 1550 a 1625, pendent las guèrras de religion, Milhars foguèt partejat entre doas zonas d'influéncia: 1)Aquela de Còrdas, tenguda pels Papistas 2)Aquela de Sent Antonin jos l'influéncias dels Uganauds (protestants). En 1574, se considerèt Milhars roïnat. La Patz tornèt solament en 1625. Pendent dos sègles de 1450 a 1683, la familha CASILHAC demorèt proprietària del castèl coma Senor, de Baron, puèi de Marquès de Milhars. De 1683 a la Revolucion, doas autras familhas obtenguèron lo gausiment: la familha LAMOIGNON e la familha REI DE SANT-GERI. Lo periòde mai astrat èra a l'entorn de 1690: Milhars venguèt un marquesat prospèr. Lo castèl tornèt èsser bastit en 1630 pel Mèstre ORADO, Mèstre maçon de Tolosa e garda lo meteis aspècte fins a uèi. Una canalizacion menava l'aiga de la Maire de Dieu e alimentava una restanca situada sul Pargua.
-
- L’istòria de la restanca del pargue: Un capucin (òrdre fòrça ligat amb la familha del senhor de Milhars), biaissut per descobrir las fonts, captèt en 1636 las aigas claras e abondantas de la Maire de Dieu (font del Bonnan). Aprèp un percors de 5 km, anavan par gravitat, per una canalizacion que se ne trapa encara de vestigis, cap al luòc dich Lo Pargue. La restanca prèp del castèl èra atal constituida, granda sèrva d'aiga, amb perquièr ont las barcas podián anar. En 1678 se registrèt la mòrt per noyade dins la restanca del Parque de Senhor lo Marqués de VILANÒVA, 24 ans, de NOAILHAS. Tot aquò foguèt destruït a la Revolucion e lo pargue foguèt plantat de vinhas e uèi de cerealas. Lo grand colombièr del castèl foguèt bastit sus la riba drecha de Ceron.
- L'Epòca Revolucionària 1790 - 1794 : En 1790, Milhars èra Capluòc de Canton. En 1793, lo castèl venguèt demorança sens rapòrt. Lo 6 de julhet de 1794, lo darrièr Marqués de Milhars, Clemenç Joan Augustin de Sant Geri foguèt executat plaça del Trône a París. Es una de las darrièras victima de la Terror que s'acabèt lo 27 de julhet de 1794. Lo casrèl abriguèt dempuèi alara l'ostal de vila e l'Ecòla Publica.
- L'Epòca Contemporanèa 1864 - 1997: La construccion del bastiment abrigant uèi l'ostal de vila e l'Escòla Publica, situat sus la plaça dels marronièrs, foguèt realizada mercé a la venda del castèl a un negociant albigés, Monsen ROUMIGIERE. Le 24 d'octòbre de 1864: sus la via de tren anant de París par Capdenac que venguèt d'esser terminada, lo primièr tren de vapor circulèt. En 1910, los Milharseses descobriguèron l'energia electrica mercé a un alternator entraïnat per una turbina installada dans la moulina sus Ceron. En 1914, lo vilatge comptava 1000 abitants mas la populacion foguèt fòrça tocada per la Primièra Guèrra Mondiala. En 1920, lo castèl venguèt la proprietat de l'escrivan Charles GENIAUX. La comuna de Milhars comptava alara 52 expleitacions agricòlas. En 1948, lo pintre bèlga Albert LEMAITRE, professor a l'Académie Royale des Beaux Arts de Lièja, venguèt proprietari del castèl. En 1975, Madama LAMBORELLE, discipla del pintre e sa legatària, ne venguèt proprietària. A sa mòrt, lo castèl foguèt transmés als descendents que i demòran encara uèi. En 1950, construccion d'una novèla canalizacion d'aiga amb installacion d'una restanca dins lo Pargue. En 1980, Milhars comptava pas mai de 7 expleitacions agricòlas. En 1990, Milhars ne comptava 316.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Pliocèn
Eth Pliocèn(1) ei ua epòca geologica qu'es plaça demest es 5.3 e es 2.58 milions (2) d'annadas auans deth nòste present. Ei era dusaua e mès joena epòca deth periòde Neogèn ena Era Cenozoïca. Eth Pliocèn seguís ath Miocèn e ei seguit peth Pleistocèn.
Auans dera revision hèta en 2009 dera escala geologica deth temps que plaçaua es quate glaciacions mès granes laguens deth Pleistocèn, eth Pliocèn tamben incudiva eth Gelasian, demest es 2.58 milions e es 1.80 milions d'annadas e adara ei includit en eth Pleistocèn (3).
Coma d'autes periòdes geologics, es dades geologiques que defineishen er inici e era sua fin an sigut ben identificades mès era data exacta deth sòn inici e dera sua fin son encara poc definides. Es termières que defineishen eth Pliocèn non son pas identificades en tot eth mond de forma parièra. Mès si qu'an pogut d'éster identificades a nivèu regional pr'amor qu'eth Miocèn siguec mès caud e eth Pleistocèn mès heired. Era termièra de sòn inici auec coma causa diuerses glaciacions deth Pleistocèn.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Eth Pliocèn siguec atau aperat per Sir Charles Lyell. eth sòn nom provien des paraules gregues pleion (mès) e kainos (nauèth) (4) e vò díder contunhament deth recent pr'amor qu'es referís ara fauna de molluscs marins moderni. H. W. Fowler diguec, totun, qu'aguest terme (e tamben Pleistocèn e Miocèn) qu'ère un barbarisme tà doblidar e un indici qu'enquia un escolaire classic com Lyell auriá d'auer demandat era ajuda d'un filològ quan bastia era paraula (5).
Sosdivisions[modificar | modificar la font]
Ena escala de temps oficial der ICS, eth Pliocèn se sosdivideish en dus periodes:
- Piacenzian (3.600-2.58 Ma)
- Zanclean (5.333-3.600 Ma)
Eth Piacenzian qu'ei aperat tamben coma Pliocèn Ancian e eth Zanclean coma Pliocèn Lèu.
En eth sistema des
- Mamifèrs nòrd-americans (NALMA) includís er Hemfillian (9-4.75 Ma) e eth Blancan (4.74-1.806 Ma). Eth Blancan arriba enquiath Pleistocèn.
- Mamifèrs terrestres sud-americans (SALMA) includís eth Montehermosan (6.8-4.0 Ma), eth Chapadmalalan (4.0-3.0 Ma) e eth Uquian (3.0-1.2 Ma)
En eth airau de Paratetis (Europa central e porcions der oèst d'Asia, eth 'Pliocèn conten eth Dacian (parièr ath Zanclean) e eth Romanian (parièr ath Piacenzian e eth Gelasian amassa). e coma ei abitual i a plan d'autes sosdivisions locals e regionals que tamben s'utilizen.
En eth Reiaume Unit se dividís en aguesti estadis: Gedgravian, Waltonian, Pre-Ludhamian, Ludhamian, Thurnian, Bramertonian o Antian, Pre-Pastonian o Baventian, Pastonian e Beestonian. En Olanda eth Pliocèn se dividís en aguesti estadis ( de mès ancian a mès joen): Brussumian C, Reuverian A, reuverian B, Reuverian C, Praetiglian, Tiglian A, Tiglian B, Tiglian C1-4b, Tiglian CHc, Tiglian C5, Tiglian C6 e Eburonian. Es correlacions exactes demest aguesti estadis locals e es estadis der ICS encara mostren ua question de detalhs (6).
Clima[modificar | modificar la font]
Era mieja dera temperatura pendent eth Pliocèn miei (3.3 -3 Ma) ère de dus a tres grads mès nauta que aué (7) e eth nivèu dera mar ère 25 metres mès naut que non pas adara (8). Er emisferi Nòrd e era sua capa de gèu èren efimeres auans dera glaciacion que i aguec en Groenlàndia pendent eth Pliocèn ancian hè 3 milions d'annadas (9). Era formacion d'ua capa de gèu sus er Artic se donèc per un cambi bruc es es isotòps der oxigen e yamben en quauques pèires rondes que i auia sus es lhets des oceans en eth Nòrd Atlantic e eth Nòrd Pacific (10).
Era meia dera nautitud dera glaciacion qu'ère ja en descens auans deth fin dera epoca. Eth reheiredament qu'aguec lòc pendent eth Pliocèn podiá auer era causa ena distribucion des bòsqui e eth creishement des vaths e savanes ena Tèrra (11).
Paleogeografia[modificar | modificar la font]
Es continents contunhauen berugant-se des d'un lòcs qu'èren, probaubaments, a 250 Km d'on son adara a sonque 70 Km de sòns lòcs actuals. America del Sud s'amassèc dab America del Nòrd a trauers deth Istme de Panamà pendent eth Pliocèn e atau qu'es hèc paussible eth Gran Intercambi American.
Dab açò grani predators marsupials e ungulats que demorauen en America del Sud que s'escandiren. Era formacion deth Istme aué consequencies granes enes temperatures globals pr'amor qu'es escorrents oceanics equatorials d'aigua cauda es vederen talhats e comencec un clcle de reheiredament en er Atlantic, dab ues aigues artiques e antartiques que baisharen es sues temperatures en un Ocen Atlantic qu'adara demoraua aislat.
Era collision d'Africa dab Euròpa formèc era Mar Mediterranèa e copèc es despuèlhas der ocean de Tetis. Era termièra demest eth Miocèu e eth Pliocèn siguec tamben era epoca dera crisi de sau deth Messinian demest Alaska e Asia. S'an trapat plan d'arroques marines deth Pliocèn dera Mediterranèa, Índia e China. En d'autes lòcs tamben s'en trapen enes plajes.
Flora[modificar | modificar la font]
Eth cambi entara un clima mès sec e heired aue un impacte important ena flora deth Pliocèn pr'amor que se redusiren plan es espècies tropicals en tot eth mond. Creisheren es bòsqui de huelha caduca, e es bòsqui de pins mentres qu'era tundra caperaua plan des tèrres deth nòrd e es paisatges d'èrba creishien en toti es continents ( a excepcion dera Antartida). es bòsqui tropicals se vederen limitats a ua linha magra ath tòrn der equador e a mès deres savanes seques apareisheren diuersi deserts en Asia e Africa.
Fauna[modificar | modificar la font]
Era fauna continental e marina ère basicauments moderna. totun, era fauna continental ère un pauc mès primitiva qu'aué. pendent eth Pliocèn apareishen es prumèrs ominins, es australopitecids. Es patacs des tèrres causaven granes migracions atau coma ua barreja de diuerses espècies auans aislades coma passec en eth Gran Intercambi American. Es erbivòrs qu'es heren mès grani e tamben sòns predators.
Mamifèrs[modificar | modificar la font]
En America del Nòrd se desvolopauen grani mastodonts, gamfoteri e opossums mentres qu'es grani ungulats declinauen, coma eth camel, eth cèrvi e eth shivau, que vederen coma es sòns populacions s'arredusien.
Rinoceròs, shivaus dab tres dets, oreodonts, protoceratids e calicoteres s'escandiren. Es cans borofagini e es agriotherium tamben mès d'autes carnivòrs includint es dera familha des daunes bères se diversificaren e tamben ac hèren es ossi caçaires que corrien plan.
Es peresosi terrestri, es grani glyptodonts e es armadillos migraren tàth nòrd dab era formacion der Istme de Panamà. En Eurasia es rosegaires perviueren ben mentres qu'era distribucion des primati declinèc. Elefants, gomfoteris e stegodonts aueran plan d'escaduda en Asia e es hyraxes migraren tàth nòrd d'Africa. Era diuersitat de shivaus declinèc mès es tapirs e es rinoceròs s'escamparen. Es vaques e es antelòps auren escaduda e quauques espècies de camel crotzaren entara Asia des d'America del Nòrd. Es ienes e es gats dab dents de sabre apareisheren e s'amassaren as predators ja eisistents coma es cani, ossi e daunes-bères.
Africa ère dominada per animals dab bates e es primats contunharen era sòn evolucion dab es australopitecids (bèri uns des prumèrs ominids) qu'apareishen pendent eth Pliocèn ancian. Es rosegaires tamben aueren escaduda e es populacions d'alefants creisheren. Es vaques e es antelòps contunharen era diuersificacion e n'aueren plan mès que non pas pòrcs en nombre d'espècies.
Es prumères e primitives girafes tamben apareisheren e es camels migraren via Asia des d'America del Nòrd. Es shivaus e es rinoceròs moderns tamben hèren era sua prumèra dintrada en scena. Ossi, cani e daunes-bèresa (originals d'America del Nòrd) s'amassaren as gats, ienes e civets coma predators africans. Atau, qu'es ienes aueren d'especializar-se coma carronhaires.
America del Sud vedèc ua invasion d'espècies nòrd-americanes per prumèr còp des deth Cretacèu dab rosegaires nòrd-americans e primats qu'es barrejaven dab formes deth sud. Es litopterids e es nonungulats nadius d'America del Sud s'escandiren. Toti mens es macrauchenids e es taxodonts, que suberviueren. Mustelids carnivòrs coma es petites daunes-bères, es coatís e es ossi de cara cuerta migraren des deth nòrd.
Es gliptodents, gegants peresosi e petits rosegegaires caviomorfes, pampaterids e armadillos desmarcharen totun entàth nòrd. Es marsupials demoraren es mamifèrs dominants australians dab formes erbivòres qu'includiden wombats e cangurs atau coma eth gran diprotodon. Es marsupials carnivòrs contunharen caçant pendent eth Pliocèn includint es dasyurids, es tilacins dab forma de can e eth thylacoleo dab forma de gat. Es prumèrs rosegaires qu'arribaren en Austràlia. Tamben apareishèc eth platypus, un monotreme.
Audèths[modificar | modificar la font]
Es forusracids predators sud-americans èren paucs en aquera epoca. Demest eri que i auia eth Titanis, un forusracid plan gran que migrèc tà America del Nòrd e qu'ère un rival d'autes grani predatots mamifèrs. D'autes audèths tamben evolucionaren en aguesta epoca, quauqu'ns entàra espècies mès modernes, quauques autes entàra er escandiment.
Reptils e amfibis[modificar | modificar la font]
Es aligators e es cocodrils s'escandiren en Euròpa quan eth clima se tornèc mès heired. Eth genre des sèrps venenoses contunharen d'espandir-se pr'amor qu'es rosegaires e es audèths tamben ac hèren. Es sèrps de campanela tamben apareishen pendent eth Pliocèn. Era espècie Alligator mississippiensis, qu'auia evolucionat pendent eth Miocèn, contunhèc pendent eth Pliocèn, mès demorèc encara mès en eth nòrd: s'an trapat individús d'aquera epoca pendent eth Miocèn plan ancian en depaus de Tenessee.
Es tartarugues gegants tamben demoraren en America del Nòrd, dab genres coma eth Hesperostestudo. Nauères espècies tamben apareishen en Austràlia. Es amfibis deth orden des Allocaudeta s'escandiren.
Oceans[modificar | modificar la font]
Es oceans contunharen d'èster relatiuaments cauds pendent eth Pliocèn. Totun, contunharen eth sòn reheiredament. se formèc ua capa de gèu sus er Artic e eth clima se tornèc mès sec. Es escorrents heiredsder Atlantic deth Nòrd creisheren. I auia tamben diuersi escorrents heireds que flotauen des der Antartic.
Era formacion der Istme de Panamà hè 3.5 milions d'annadas copèc er escorrent circum-equatorial qu'auia eisistit pendent eth Cretacèu e eth Cenozoic lèu. Açò hèc qu'es oceans de tot eth mond tamben se reheiredessen. es mars deth Pliocèn èren plens de vaques marines, foques e leons de mar.
Supernovae[modificar | modificar la font]
En 2002 Narciso Benítez e d'autes estimaren que hè 2 milions d'annadas, pendent era fin deth Pliocèn, un grop d'esteles 0 e B, aperades Scorpius-Centaurus 0B passaren sonque a 130 milions d'annades dera nòsta planeta e que ua o mès d'un espetatges de supernova plasmaren era grana Botiòla Local (12). Un espetatge d'aguest tipe podiá auer hèt plan de mau ar ozon dera Tèrra e causat er escandiment de plan de vida en es oceans (ua supernova d'aguest tamanh que podiá éster tan grana coma ua galaxia sancera de 200 bilions d'esteles (13)(14).
Tà vèder tamben[modificar | modificar la font]
- List of fossil sites (with link directory)
Referències[modificar | modificar la font]
- "Geologic Age Symbol Font (StratagemAge)". USGS. 99-430. Retrieved 2011-06-22.
- See the 2014 version of the ICS geologic time scale
- Ogg, James George; Ogg, Gabi; Gradstein F. M. (2008).The Concise Geologic Time Scale. Cambridge University Press. pp. 150–1. ISBN 9780521898492.
- "Pliocene". Online Etymology Dictionary.
- Fowler, H.W. (2009). David Crystal, ed. A Dictionary of Modern English Usage: The Classic First Edition (Reissue ed.). USA: Oxford University Press. ISBN 0-19-953534-5.
- Kuhlmann, G.; C.G. Langereis, D. Munsterman, R.-J. van Leeuwen, R. Verreussel, J.E. Meulenkamp & Th.E. Wong (2006). "Integrated chronostratigraphy of the Pliocene-Pleistocene interval and its relation to the regional stratigraphical stages in the southern North Sea region".Netherlands Journal of Geosciences 85: 19–35. Retrieved 12 November 2012.
- Robinson, M., H.J. Dowsett, and M.A. Chandler, 2008: Pliocene role in assessing future climate impacts. Eos Trans. Amer. Geophys. U., 89, 501–502.[1]
- Dwyer, G.S., and M.A. Chandler, 2009: Mid-Pliocene sea level and continental ice volume based on coupled benthic Mg/Ca palaeotemperatures and oxygen isotopes. Phil. Trans. Royal Soc. A, 367, 157–168,doi:10.1098/rsta.2008.0222. [2]
- Bartoli, G. et al. Final closure of Panama and the onset of northern hemisphere glaciation. Earth Planet. Sci. Lett. 237, 3344 (2005).
- Van Andel (1994), p. 226.
- "The Pliocene epoch". University of California Museum of Paleontology. Retrieved 2008-03-25.
- Benitez, Narciso; et al., Jesús; Canelles, Matilde (2002). "Evidence for Nearby Supernova Explosions". Phys. Rev. Lett. 88 (8): 081101. doi:10.1103/PhysRevLett.88.081101.
- Katie Pennicott (Feb 13, 2002). "Supernova link to ancient extinction". physicsworld.com. Retrieved 16 July 2012.
- Comins & Kaufmann (2005), p. 359.
Tà lèger mès[modificar | modificar la font]
- Comins, Niel F.; William J. Kaufmann III (2005). Discovering the Universe (7th ed.). New York, NY: Susan Finnemore Brennan. ISBN 0-7167-7584-0.
- Gradstein, F.M.; Ogg, J.G. & Smith, A.G.; 2004: A Geologic Time Scale 2004, Cambridge University Press.
- Ogg, Jim (June 2004). "Overview of Global Boundary Stratotype Sections and Points (GSSP's)". Retrieved 2006-04-30.
- Van Andel, Tjeerd H. (1994). New Views on an Old Planet: a History of Global Change (2nd ed.). Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-44243-5.
Pàgines web[modificar | modificar la font]
- Palaeos Pliocene[dead link]
- PBS Change: Deep Time: Pliocene
- Possible Pliocene supernova
- "Supernova dealt deaths on Earth? Stellar blasts may have killed ancient marine life" Science News Online retrieved February 2, 2002[dead link]
- UCMP Berkeley Pliocene Epoch Page
- Pliocene Microfossils: 100+ images of Pliocene Foraminifera


text:
Graduat en Drech per la Facultat de Drech de São Paulo en 1870, Afonso Pena foguèt un dels fondators e director, en 1892, de la "Facultat Liura de Drech" de Minas Gerais, actuala Facultat de Drech de l'Universitat Federala de Minas Gerais (UFMG). Exerciguèt lo mandat de deputat per l'estat de Minas Gerais en 1874.
Los ans seguents, mentre se manteniá coma deputat, ocupèt tanben qualques ministèris: de la Guèrra (1882), de l'Agricultura, Comèrci e Òbras Publicas (1883 e 1884), e de la Justícia (1885). Afonso Pena e Rodrigues Alves, lo sieu companh de facultat, anèron los dos presidents de la republica qu'anèron abans conselhièrs de l'Empèri de Brasil.
Es l'unic membre del Gabinet Imperial de Pèire II que se faguèt President de la Republica de Brasil.
Afonso Pena presidiguèt de contunh l'Assemblada Constituenta de Minas Gerais en los primièrs ans de la republica.
Foguèt governador de l'estat de Minas Gerais entre 1892 e 1894, en essent lo primièr governador de Minas Gerais a èsser elegit pel vòte dirècte. Foguèt pendent lo sieu govèrn que se decidiguèt pel cambiament de la capitala de l'estat, d'Ouro Preto pel pòble de Curral del Rey, uèi Belo Horizonte. Foguèt president del Banc do Brasil, de 1895 a 1898 e après senador per Minas Gerais.
Lo 1 de març de 1902, Rodrigues Alves foguèt elegit president de la Republica en avent Francisco Silviano de Almeida Brandão per vicepresident. Silviano Brandão moriguèt en setembre de 1902, abans la siá possession. Per ocupar lo sieu luòc, Afonso Pena foguèt elegit vicepresident, lo 18 de març de 1903, e venguèt vicepresident lo 23 de junh de 1903[1].


text:
Guèrra Civila Grèga
La Guèrra Civila Grèga se debanèt dau 30 de març de 1946 au 16 d'octòbre de 1949 entre comunistas e anticomunistas grècs. S'acabèt per la victòria dau camp anticomunista sostengut per lo Reiaume Unit e leis Estats Units. Foguèt entraïnada per la rompedura entre lei movements de la resisténcia grèga au nazisme a prepaus de l'avenidor dau país. Maugrat seis efectius limitats, lo govèrn comunista capitèt de se replegar dins de regions montanhosas onte poguèt resistir fins a 1949 avans de capitular.


text:
Burundi
Burundi es un país d'Africa qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Rwanda al nòrd, Tanzania a l'èst e al sud, e la Republica Democratica de Còngo a l'oèst. Sa capitala es Bujumbura.
Lo gentilici es burundés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Burundi es una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn.
Lo Parlament a doas cambras: lo Senat, amb 49 membres, e l'Assemblada Nacionala, amb 118 membres.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Burundi.