text:
En-d un mirei e dô sedoû, Un pipeyaire de châ noû Tropavo un jour dô ôzilioû. No jôno e pitito lôveto Que lou mirei eiblôzigue, S’en ve chantussâ tou-t ô pe. Un eiparviei que lo vegue Foun sur eilo, lo voû croucheto, E dô proumiei co de fourcheto Li gue be tô bora los be. Lo n’eivite mâ lo mochimo Per servî d’eibotouei o l’ôzeu de ropino. Penden qu’o lo plumâ l’ôzeu èrio ocupa, Se meimo end-d un sedou ô se trôbo ropa. (Tau mièr, me direi-voû, n’èrio pâ gran doumage.) « Pipeyaire, moun boun-omi, Se disset-t-eu dî soun lingage, Bouei ! Laisso-me nâ, vai, paubre piti meinage ; T’ai jomai côza pen rovage, T’ai jomai re fa ni re di – Noun gro, disse tan los pitit ; Mâ dijo-me, que te vio fa lo lauvo ?
Un maufotour jomai se sauvo ; Lâ couquinoriâ dô meichan Soun souven n’escuzo per n’autreî ; E degu noû eipargnoran Si noû n’eipargnen pâ loû autreî. Tan piei per quî qu’ôran mau fa ; Coumo î foran lour siro fa.
Per ‘quilhs, o ‘quelas, qu’aiman mielhs legir « la grafia qu’es mai que la grafia » coma iò diguet l’autre, emai, semblará, que lu lemosin semblesse mauaisat de comprener, pichatz lu liam(@òc-pdf), perdon, cliquetejatz sul ligam(@òc-pdf), i a mesma la musica.
Lu bilhet de la « R » coma Richard, tendetz v’autres, per ‘na vetz, vau desbutar per ‘na p’ita notiça d’un autor lemosin pas pro bon per los dau ouisquinistan° :
François Richard¹ nasquet a Lemòtges lu 29 de decembre de 1733. Pertent dès sa jounessa, son gost per l’estudí e per la poësia lu fagueten destriar demest sos condisciples.
Destinat a far lu curat, intret au grand seminarí de Lemòtges, e fuguet ordonat pestre lu 20 dau mes de mai de 1758. Siguet per la sega vicarí a Roussac (1759), a Veyrac (1761) e a Saint-Jean-Ligoure (1775).
Ne’n fuguet entau d’aici que sas coneissenças, sa conducha, sas qualitats de cur e d’esprit ² siguessen reconeguda per sos pairs e fagueten de se lu regent dau collegí d’Eymoutiers, quò que lumet ‘na lum que jamai pus viguetem desempuei 3.
De 1778 a 1790, se balhet a l’enviblada de la poësia, e es d’aqueu temps que sas peças las melhoras, que quauqu’unas son d’enquera dins las memòrias de tots la gent de gost. Los eveniments malaürós 3 que chamgeten la faça de la França, tòrneten veire l’abat Richard a Lemòtges, ‘queu-quí daisset s’eschapar de sa pluma lesta de las peças frilas 4, quauques compliments, màs ‘quelas peças fan eisir las sufranças de l’autor daus temps revolucionarís, las de sas infirmitats e de son atge grand.
Pestre insermentat, fuguet empreisonat jurt’en 1795, puèi de noveu ne’n 1796 d’aici 1797. Ne’n octòbre d’aquela annada, la municipalitat consignet dins lurs meijons proprís tots los pestres vielhs o infirmes. L’abat Richard balhet de las repetici’s de latin màs l’atge e las infirmitats li permetián pas de beucòp trabalhat.
La Societat d’Agricultura de Lemòtges li votet daus marcejaments per aver remplaçat per de las chançons engenhosas, las platitudas rusticas que ‘musavan nòstres paísans. Li balhet ‘na medalha d’aur au mes de mai de 1809, e lu convidet d’amassar dins un libre sas poësias.
La mòrt lu susprenguet a Lemòtges, dins un estat de pauvretat grand, lu 14 d’aost de 1814.
Totjorn dins ‘quela tresesma edici’, l’i a una prefaça de chas Ducourtieux per esclarsir la chausida de textes, de la grafia 5.
De que pensar dau tipe, ne’n sabe grán res. Me desfende de tròp jutjar la gent daus sègles passats emb los uelhs dau jorn d’aüei. Per parlar nonmàs de las fablas, ‘las semblan ‘fetivament un pauc pus brutas que las de l’autre grand escrivan lemosin d’aqueu temps, l’abat Foucaud. La linga es beleu mens trabalhada, ‘la sembla mens sabanta 6 maitot. Las nhòrlas persentadas son gaire totas finas. Segur que coma « lu topin de miau », las son beleu be dins los « amusaments » d’aqueu temps, afè.
Veiquí un texte desvelator de l’eime lemosin, beleu un pauc machiste :
Lou crubidour
Quan î parlen de notro lingo
Coumo d’un grô vilen jargouei,
M’ei eivi que sente n’eipingo
Que me piquo per lou dorei ;
Que quio d’oqui que m’en fissouno
N’o d’autro rosou de mau fâ
Que quelo d’ètre ‘no persouno
Que n’o pâ de po de poufâ 7.
A ! Me diro cauquo modamo
Poungudo de treî quatre jour,
E que n’o mâ channia de gamo
Deipei que l’o channia d’otour ;
« Fi do potouei, l’i sai countrario !
– Tan piei per voû, voû fosei mau :
Quan quelo lingo ei necessario
Per parlâ coumo un vilojau
Que voû nurî, que voû sustento,
Que voû ser si qu’ei un oubriei ;
Voû troubâ lo votro plosento,
Quel ome penso tou poriei
Dessur so lingo paternelo
Doun o troubo loû termeî boû,
Tan que qu’ei ‘no chauso nouvelo
Per se de parlâ coumo voû.
Un piti fa que francimando
Li porei un triste doctour ;
Qu’o li fase cauquo domando,
L’autro d’obor chercho un beu tour
O cauqu’esprecî finiolado
Qu’ofenso lo francho varta ;
O l’enten, lo gorjo bodado,
Sei n’en coumprenei lo meita.
Vivo lo lingo limousino
Per esprimâ loû sentimen !
Quan î me tuorian, l’ei pû fino
Mai pû pleno d’agreomen.
Risei bien : lo n’ei pâ tan viaudo :
L’ei vrai filio do leti,
E qu’ei sur quelo vilojaudo
Que lou françei fuguet bâti.
En lejissen moussur Locoumbo,
Lâ Voriocî de Gautier,
Touto votro prevenci toumbo :
Tan piei per voû si voû sei tan entier.
Per me, lo trobe lo pû francho.
Lo s’esprimo coumo l’un vô ;
Lo ne vai pâ de brancho en brancho
Per cherchâ tou ce que li fau.
Io m’en vau counta n’autro liarno ;
– Mâ coumen ? – Toujour en potouei,
Quî metan moû ver dî lo marno,
S’î ne lour fan pâ de plosei.
Souven, quan mo plumo loû traço,
Rise tou soû coumo un eicervela.
Qu’un critiquour lour fase lo grimaço,
Dî lou momen io sirai counsola. »
Un crubidour de plosento figuro,
Que n’èro pâ un eibeiti,
Reporava lo cuberturo
De lo meijou d’un cure limousi.
Quel ome, cauquâ vê, en disen so pensado,
Recreavo un momen un poren do cure,
Que s’eîbotio, l’aprei-dinado,
A lou fâ joquetâ tou coumo un sansoune.
Quelo sepo d’oubrieî n’ei pâ tout-o-fe soto :
Lo se charmo en trouban caucu per l’omusâ.
I sinen do toba, î leven lour culoto,
Per poudei ‘vei lou ten de se pôsâ.
Or quio poren èro un ome d’eiglieijo,
Que ne l’i sufrio pâ d’eicar.
Un jour qu’î vian parla de pruno e de sireijo,
De ce que lour ofrio l’ozar,
Lâ fennâ toumben soû lour coupo.
Lou crubidour ne lâ eiparnie pâ.
« O n’in i o, di l’oba, caucunâ dî lo troupo
Que loû omeî ne valen pâ.
– A ! Moussur, repar-t-eu, qui parlo d’uno femno
Parlo d’un cor mau trobolia.
D’uno vacho que toujour penno,
D’un pelotou qu’ei toû brôlia,
D’un meichan diable que trocasso
L’ome meimo lou pû pocien,
E qui de noû fai lo leu-passo
Mogra notre rosounomen…
– Paubro ! Disse l’oba, si lour moliço ei talo
Per elâ m’en vau prejâ Di. »
O tenio lo vio de l’eichalo
Per deicendre remplî so sento obligoci.
« Ne fosei pâ, moussur, li credo lo monobro ;
Vâu tan s’onâ coueijâ ; lâ soun tro à rebour.
Dô pû gran aciden souven l’un se recobro ;
Mâ per gorî quio mau toû loû sen venen sour ».
De veire la distança granda per los dau Lemosin, naut coma bas, charantes coma marches, distança dintra l’escritura nuòu-classica e aquela, e de legir los eivís monò-occitans, academiesques, sus la tiala, me songe que quò es pas la pena de trascrir lu texte.
I a pas mestier de balhar dau clafotís aus Monsurs.
° notiça tirada de l’edici’ de 1899, ela mesma tirada de la de 1849 (→ ref necessaire !)°°
°° Un libre imprimat dins ‘na granda meijon lemosina es ‘na referença, non ? La gent simples se pausan pas totas ‘quelas questions, subretot per un autor popularí °°°.
°°° umor-umor, bate pas d’enquera l’antifa, mas tardarai pas, segur. 1 dins l’ortoccitan blos, cal normativament diZir Francès (NDR : emai lu tipe ‘guesse ‘gut jamai l’enchaison de se prononçar dessur ‘questa question). 2 per iò tot emb-d-una : un beil eime. 3 es dins lu texte d’origina, texte escrich ne’n 1899. 4 frilas = leugiera. 5 La grafia « filologica » dau Emile Ruben « Toutes les lettres se prononcent et ont un son invariable, celui qui leur est attribué dans l’alphabet français ». 6 desjà dins ‘queu temps, ‘n’oposici’ sabants normalisators contre la gent dau pòple°°°. 7 pofar de rire, s’espofidar.
Chābā d’intrā din lu mounde de Oz : no besugno coumuno sus l’internet. De se counectā deipei un ourdinotour, uno televisī ou un telefouno, dōs avatars bolian lo vito ad un gran boueirodī * souciāū en ligno per no nouvelo vito, ō defōro de lā limitā de lo reolita.
E coumo ne souriā n’en dīre : quī a tēro a guēro.
Otensī lous omis, marqui qāūquei plurāūs mai lo « s » mā pā tous, d’ōtan-mier que erio pā ōbligeā.
* boueirodī ≠ boueiradī. Boueirodī = no tēlo de li de segoundo cliāsso, co ei doun pā no tēlo de bren. Boueiradī = lu rertan oprei ovei boueirā.
De-pus-tòst que de vos pardre o me pardre mai m’embrenar dins las grafias alternativas de la linga lemosina, tòrne a un quauquares de quilhat sus de las reglas pus aisadas. Tot aquò per un embonilh nafrat de dever escrire « en français » a los de « l’occitània granda e espandida d’una montanha granda a la mar granda » sauv que per ‘quela raca, ‘quela saloparia d’enja de marda, un bon occitan deu escrire ne’n occitan « blos » e subretot pas dins un paubre lemosin, umil, desflurit e clafit de galicismes coma lu meu. Paubras colhas que la gent son de las vetz, perdon « delss unss còpss ». Comprene mielhs quauquas vielhas babòias o b’etot los vielhs cobès ; emai los comprener los escusa pas de tener daus perpaus mai-que-mai conservators. Conservator es un eufemisme.
Afè vau ne’n ‘chabar ‘quí mai ‘quel afar per tòrnar ‘pelar quò que ditz la poëta, pas un de « l’occitània », un dau japon, Bashō :
松のことは松に習へ,竹のことは竹に習え
Quò qu’es un pinhier, apren zò dau pinhier ; quò qu’es un bambóo, ‘pren iò dau bambóo
E obludatz pas quante « ‘visatz » la linga escricha dau japon que quò es pas ‘na grafia per plar aus linguïstes occitans de la França
😀
Bon, en sus dau filme, un bilhet per parlar de la manga° tirat d’aqueu filme « Summer Wars – Anthologie » que revirarai ne’n « Las guerras d’estivada – antològia » °(^!^)°
Sabe pas tròp coma iò dire, subretot se v’autres atz pas vuts lu filme, la manga es ‘na miraudia per s’espofidat de rire. Tornam tròbar :
– lu Kenji, lu bon a estre chabit, piuceu mas bon dins las matematicas.
– la genta Natsuki que passa las vacanças a Nagano per l’anniversarí de sa reir-granda.
– lu hikikomori¹ Kazuma, l’oncle Wabisuke, la familha e, segur, la reir-granda Sakae.
Es entau fasent, de las connarias, que tornam veire de las scenas dau filme, coma aquela ente lu Wabisuke ditz a la reir-granda : ai passat un contrat mai l’armada americana. Dins la manga, visam l’eimatge sus lu porta-onda, una goiata meitat nuda. Entau, tant dins lu film que dins la manga, la vielha s’emmarona.
Quò que me plai dins ‘queu biais de far, es un eisutoere per los fantasmes, per eisemple la Natsuki eimatgina los garçons apres se far de las minhardisas, o lu jòune policier fai lu moricaud per plar a sa cosina.
Dins lu film, la meijon familiala es qua’iment un chasteu, dins lu manga, es mon pichon lojatmentonet, ‘na boitia de ‘lumetas, ente son conhats tots los e las de la familha… son fòrts ‘quilhs japonès.
Per iò dire tot emb-d-una, apres la legida daus Lestrade, Eribon e Chollet, trobí lu rire dins ‘quela manga.
° sabe pas perquè mas la manga balha mielhs que lu~lo manga, non ? De tot biais lu biron daus angeus…
¹ los jòunes beus que son totjorn barrats chas ilhs.
Aquela manga es donc desvirada d’un filme, un pauc coma se quauqu’un trapava un bocin de La Mirelha dau Mistrau per los far, sabe pas me, jugar a la belota lu prumier ser o se la vielha fachiliera ‘ribava mascarada coma ‘na pupú per trompar lu Vincent.
Coma vòle pas me metre mau mais los provençaus, balhe un eisemple mai ‘na fabla dau Foucaud(>òc), grafia dau Ruben. Per ‘quilhs o ‘quela qu’aiman mielhs « la grafia qu’es mai que la grafia » coma iò diguet l’autre, pichatz lu liam(>òc-pdf), perdon, cliquatz lo ligam(>òc-pdf) :
Lou pipeyaire, l’eiparviei e lo lauvo
En-d un mirei e dô sedoû, Un pipeyaire de châ noû Tropavo un jour dô ôzilioû. No jôno e pitito lôveto Que lou mirei eiblôzigue, S’en ve chantussâ tou-t ô pe. Un eiparviei que lo vegue Foun sur eilo, lo voû croucheto, E dô proumiei co de fourcheto Li gue be tô bora los be. Lo n’eivite mâ lo mochimo Per servî d’eibotouei o l’ôzeu de ropino. Penden qu’o lo plumâ l’ôzeu èrio ocupa, Se meimo end-d un sedou ô se trôbo ropa. (Tau mièr, me direi-voû, n’èrio pâ gran doumage.) « Pipeyaire, moun boun-omi, Se disset-t-eu dî soun lingage, Bouei ! Laisso-me nâ, vai, paubre piti meinage ; T’ai jomai côza pen rovage, T’ai jomai re fa ni re di – Noun gro, disse tan los pitit ; Mâ dijo-me, que te vio fa lo lauvo ?
Un maufotour jomai se sauvo ; Lâ couquinoriâ dô meichan Soun souven n’escuzo per n’autreî ; E degu noû eipargnoran Si noû n’eipargnen pâ loû autreî. Tan piei per quî qu’ôran mau fa ; Coumo î foran lour siro fa.
Veiquí coma iò desboirar :
Emb-d-una televisi’, daus sondatgons,
Los bargassaires de chas nos
Trapavan tots los cinc ans los colhons.
Non, non, non, es pas entau que fau far, es un autre eisercicí aquò. ‘Tendetz v’autres, i tòrne, a la fin de la faula :
Las òbras lemosinas compausadas desempuëi lu sègle XVI d’aici au sègle XIX, lista tirada dau libre dau Camilhe Chabaneau « La langue et la litterature du Limousin » (de deschargar aquí sus archive.org).
Henri Estienne publiet en 1566 una « Apologie pour Hérodote » dins laquala i a l’istòria dau curat de Peira Bufíera, trosada en naut-lemosin.
Bertrand de la Tour (x-1648) chamoine de Tula, fuguet l’autor de poësias e subretot de nadaus, que un per lu mens es gardat (~1620).
-!- 1641 es la data portada sus un pitit poëma de benleu 900 vers, cantiqua consacrat a Senta Valeria (1).
Philippe Le Goust (Confolent (Charanta) x-x) medecin de Niòrt. Escriguet mai d’un tèxte en Lemosin (2). Nos resta ‘n’òda remirabla imprimada vers 1650. Aviá revirat « l’Enéide » dau Virgile e aviá escrich en Lemosin daus comentaris sus las « Grenouilles » d’Aristophane.
Siméon Poylevé (1620-1697), consul de Lemòtges (1652) composet mantas òbras lemosinas, de las chançons (grafia trobada) :
Lou cuer de mo mio li fai tan de mau Quan io la vau veire, lo soulage un pau.
F. Rempnoux (Chabanès (Charanta) escriguet « les Amours de Colin & Alyson » qu’una edicion es datada de 1641. Mai d’una vetz ‘la es balhada coma escrita « en vers poitevin ».
-!- : « Capiote, pastorale Limousine », benleu composada vers 1680, coma ‘la parla d’istòrias que se passeten a Nontron dins las annadas 1621, ‘la es benleu mai anciana.
Mathieu Morel (x-1704) medecin a Lemòtges, composet daus Nadaus e quauquas poësias.
L’abat Roby (Lemòtges 1703 – 1761), escriguet mai-que-mai ne’n lemosin d’un biais perticulier. De’n prumier fuguet conegut per sas chançons plasentas e mocandièras. Aimava lo « Virgile travesti » texte francés dau Scarron, ‘net donc a la sorça e reviret directament Virgile dins ‘na parodia ; son chafre eriá mesma lu « Virgilo Limouzi ». Publiet vers 1745 « Eglogues » dau Virgile en Peirigordin (3) e una « Énéide travestie » en 1748, tèxte seguit d’una revirada francesa dau Huber Texier (4).
Nòtas 1/ Senta Valeria es la patrona de Lemòtges 2/ Iò sabem de per lu tesmonhatge de Balzac (Jean Louis Guez de), academician francés, Eigolesme 1595-1654. Sas letras e sos tèxtes politiques contribuisseten a farjar ‘na pertida de la pròsa classica. 3/ Viviá a Eissiduelh – Dordonha. 4/ Mai d’una vetz, los tèxtes erian publiats dins las doas lingas mai d’una notiça ente la gent parlavan de la literatura, dau dialecte… ren de nuòu ‘laidonc.
1809 – Prumièra parucion de las fablas dau J.Foucaud (1747-1818). Aqueu bilhet es ‘na revirada d’un texte de 1865 dau E.Ruben dins ‘na de las re-impressions (estampatge nuòu coma se ditz chas los sabants 🙂 ).
Ciaus brumós, temperaturas chamjantas, pitas montanhas, pitis puegs, pitis rius, bassa cultura, paubre país que parla pauc à l’esperit, que fai que la gent qu’an de las facultats son de se dirigear vers lu comerci o l’industria. Lu Lemosin per ‘quelas causas a gaire balha de poëtas dins los temps modernas (1).
País dau mitan de la França, acialat de las grandas malàudias de l’umanitat, d’aisa per ‘blandar (2) l’eime.
País dau mitan per rapòrt a la linga d’òc e a la linga d’oïl, que la « raça » (3) aida tant l’una coma l’autra sens ne’n ‘ver los trachs salhents. Quauques trobadors Lemosins a l’atge-mejan pogueten venir grands quante i aviá daus amors, daus tornegs o de las guerras, quante la França dau Nòrd se gietava sus la França dau Mieijorn ; mas ‘quilhs-quí se son farjats en defòra, a corrir l’aventura. Lur eime s’espeliguet, lur esperit engenhós frutget au mitan d’eveniments ente ilhs mesma prengueten part.
Los pensatz viure coma daus borges au mitan de la miseria e de las pitas passions localas, lus cresetz, v’autres, qu’aguessen ‘gut de ‘quilhs amors o b’etot d’aquelas ‘guissenças tant fortas per prendre l’alen de tant braves e tant nòbles accents ? E es-quò-pas l’istoria de tots los omes de provinça que se sentissent de l’engenh : son-t-ilhs pas fòrça de pertir per frutjar ?
Non, lo Naut-Lemosin eriá tròp paubre de tot per balhar minjar a daus poëtas. Eriá mesma tròp paubre per lu farjar. Per ‘quelas manièras los prumiers alens poëtiques aurián poguts esir dins ‘quau país de miserias quante desempuëi l’atge-mejan, la gent se replejavan sus ilhs mesma e taschavan de tirar la màger part de la natura, totjorn de batalhar emb una terra meschenta, sens parlar dau temps ?
Erián febles laidonc pervenents quante la poësia reclama de l’audàcia. Avancián tot suau emb la desfiança de la prudença. Posats, suaus, se sonjant mas mesfiós maitot d’ilhs-mesma e subretot daus autres, o b’etot d’aquilhs-quí visián de près ; espaurits per la subtilitat daus estranhiers e mai que mai de la simplicitat daus lurs. Las nautas concepcions se troban dire adonc se’n tornetan virar fierament vers lu trabalh, la perseverança e l’economia, sens obludar d’adjúnher l’onestat. Graça ad aqueu fond d’onor estrech e ad aqueu bon sens un pauc egoïsta, sabián se persevar dau « Don Quichotisme » dau monde dau mieijorn e dau fin de la gent dau nòrd.
N’i a pas mestier de lurs damandar de las grandas chausas. Mai d’un s’espelirá dins la pita industria o ben lu pitit comerci ; d’autres per esser coratjós, suaus, regardent, engenhós, totas valors proprís ad aquesta terra, surtiran de l’esgada per trapar la gloria militaria o b’etot la gloria scientifica ; mas fau pas esperar aprep de la gent de l’imaginacion, se’n troba dire.
Per la punta daus « literators » coneguts, lors facilitats se son nascudas, frutgeten a París. Aquilhs que restaten dins lur mitan prumier an botat dins lur estile las manièras bonas e meschaentas de lur « raça » (3). Son benleu estalordits mas de la mesma faiçon s’escartan mens dau chamin que los escrivans dau Langadòc o de la Provença. Tiran lur rajon pesament, suau e fan gaire parlar d’ilhs.
Veiquí ‘na pita galaria de nòstres poëtas picats dins la terra lemosina.
1/ sus lu siti de la CLO (crebada despuèi) : […] L’airal nòrd occitan pausa qualque problèma especific: similitud e interferéncia amb los parlars d’oïl sus sa frontièira septentrionala, pesada mendre de la creacion literària, esparpalhament dialectal, retards preses dins la mesa al ponch d’una normativizacion escricha, resisténcia a la miègjornalizacion de la decision. […]
2/ au proprí coma au figurat.
3/ entrecrochetat per vòstre servitor : n’i a de raças, d’enjas, que per los raçistes.
All over the world, every day, heritage sites, artefacts, skills and traditions are being damaged or lost through war, neglect, development, vandalism, theft or natural disasters. The Heritage Trust aims to focus on some of these issues, as well as highlighting many of the success stories in the fields of archaeology, conservation and historical research. If you have concerns for our heritage, or just a story to tell about it, please let us know by leaving a comment or contacting us at - info@theheritagetrust.org


c: text/html

text:
Villes et mairies du District de Wil (95)
Liste des communes
Wil
Ville de Wil, localité de la Suisse de 17 000 habitants.
La mairie de Wil a une adresse e-mail et un site Internet.
Uzwil
Ville d'Uzwil, localité de la Suisse de 12 000 habitants.
La mairie d'Uzwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Flawil
Ville de Flawil, localité de la Suisse de 9 600 habitants.
La mairie de Flawil a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberuzwil
Ville d'Oberuzwil, localité de la Suisse de 5 700 habitants.
La mairie d'Oberuzwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Bronschhofen
Ville de Bronschhofen, localité de la Suisse de 4 500 habitants.
La mairie de Bronschhofen a une adresse e-mail et un site Internet.
Zuzwil
Ville de Zuzwil, localité de la Suisse de 4 200 habitants.
La mairie de Zuzwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Oberbüren
Ville d'Oberbüren, localité de la Suisse de 3 900 habitants.
La mairie d'Oberbüren a une adresse e-mail et un site Internet.
Degersheim
Ville de Degersheim, localité de la Suisse de 3 800 habitants.
La mairie de Degersheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Jonschwil
Ville de Jonschwil, localité de la Suisse de 3 200 habitants.
La mairie de Jonschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Niederhelfenschwil
Ville de Niederhelfenschwil, localité de la Suisse de 2 600 habitants.
La mairie de Niederhelfenschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Niederbüren
Village de Niederbüren, localité de la Suisse de 1 400 habitants.
La mairie de Niederbüren a une adresse e-mail et un site Internet.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Drech de l'Union Europèa
Lo drech de l'Union Europèa compren las règlas de drech qu'es fondada l'Union Europèa (UE) e las règlas qu'edicta.
Avant la dintrada en vigor del Tractat de Lisbona, lo 1èr de decembre de 2009, lo drech de l'Union europèa comprenia lo drech comunautari (o drech de las Comunautats Europèas) atal que de proceduras de cooperacion coma la politica estrangièra e de securitat comuna (PESC) e la cooperacion policièra e judiciària en matièra penala (CPJP). Aprèp aquela data, lo tractat aboliguèt l'estructura en pilar de l'Union que s'èra dotada de la personalitat juridica coma qu'eretièra de las Comunautats, per consequent la nocion de drech comunautari venguèt obsolèta mas demòra utilizada per designar la jurisprudéncia anteriora del Tribunal[1].
Lo drech de l'Union europèa se deu pas confondre amb lo drech del Conselh d'Euròpa, organizacion internacionala distincta de l'UE, que compren entre autre la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme e la jurisprudéncia de la Cort europèa dels drechs de l'òme, qu'interprèta la Convencion.
L'especificitat del drech comunautari es d'èsser « un sistèma juridic pròpri, integrat als sistèmas juridics dels Estats membres » (arrèst Costa contra ENEL, 1964), es a dire que s'aplica imediatament e conferís als particulars de drechs que pòdon invocar en justícia, quitament contra una règla nacionala que respecta pas la règla comunautària.
Es la Cort de justícia de l'Union Europèa, situada al Luxemborg, que garantís de l'aplicacion del drech comunautari. Aquela font es teoricament subsidiària.
En efècte, la competéncia legislativa de la Comunautat es encastrada pel principi de subsidiaritat, per que la comunautat n'agís sonque se e dins la mesura que los objectius de l'accion projectada pòdon pas èsser realizats de biais sufisent pels Etats membres.
Dins aquela limita, aquela font projècta doas menas de tèxtes, de reglaments e de directivas, que penetran amb una fòrça inegale. Las institucions del drech comunautari emetan tanben de decisions, de recomandacions e avís qu'an fòrça juridica obligatòria pels Estats membres per çò que concerna las decisions, constat de mesurar pels avís e recomandacions.
Somari
- 1 Las fonts del drech de l'Union Europèa
- 2 Un òrdre juridic pròpri
- 3 Los recors contenciós
- 4 Las libertats de circulacion del drech de l'Union Europèa
- 4.1 La liura circulacion de las merças
- 4.1.1 L’eradicacion dels obstacles tarifaris
- 4.1.2 L’interdiccion dels obstacles quantitatius
- 4.2 La liura circulacion de las personas
- 4.3 La liura circulacion dels capitals
- 4.1 La liura circulacion de las merças
- 5 Importància del drech de l'Union Europèa dins lo drech intèrne
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 vejatz tanben
Las fonts del drech de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Se distria lo drech de l'Union Europèa primari (o drech originari), compausat de diverses tractats e lo drech derivat, ensems d'actes pres per las institucions europèas conformament a aqueles tractats. Fin finala la jurisprudéncia de la CJCE ten un ròtle important d'entre las fonts del drech de l'Union Europèa.
Lo drech de l'Union Europèa primari[modificar | modificar la font]
- Tractat de París del 18 d'abril de 1951, instituent la CECA, Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr. Aquel tractat, conclutz per un periòde de 50 ans, expirèt en 2002 e produsent doncas pas mai d'efècte.
- Tractat de Roma del 25 de març de 1957 instituent la CEE, Comunautat Economica Europèa.
- Tractat Euratom del 25 de mars de 1957 instituent la CEEA, Comunautat Europèa de l'Energia Atomica (Euratom).
Que se cal apondre los mai tractats que modifiquèron e completats aqueles tractats fondators:
- Tractat de fusion de las Comunautats Europèas del 8 d'abril de 1965
- Tractat de Luxemborg del 22 d'abril de 1970 modificant las competéncias budgetàrias
- Acte Unic Europèu
- Tractat de Maastricht
- Tractat d'Amsterdam
- Tractat de Niça
- Tractat de Lisbona
Las disposicions d'aqueles tractats son gaireben totas gropadas dins dos tractats:
- Traitat sus l'Union Europèa (tractat UE), creat pel tractat de Maastricht.
- Tractat de fusion de las Comunautats Europèas (tractat FUE), ancienament tractat instituent la Comunautat Europèa (tractat CE), que correspond al tractat de Roma-1 renomenat pel tractat de Maastricht puèi pel tractat de Lisbona.
Lo drech de l'Union Europèa derivat[modificar | modificar la font]
Lo drech de l'Union Europèa derivat es compausat de las autras fonts de drech de l'Union, definidas dins l'article 288 TFUE - ancian article 249 CE :
- reglaments, equivalent de las leis nacionalas al nivèl de l'Union: establisson de normas aplicablas dirèctament dins cada Estat.
- directivas, d'estatut juridic original: destinadas a totes los Estats o a vegada per qualques uns, definisson d'objectius obligatòris mas daissant en principi los Estats liures suls mejan a emplegar, dins un delai determinat.
- decisions, obligatòrias per un nombre limitat de destinataris.
- recomandacions e avís, que ligan pas los Estats que s'adreçan. La Cort de justícia de l'Union Europèa estima pasmens qu'una recomandacion pòt servir a l'interpretacion del drech nacional o de l'Union.
Aquel drech derivat es, de luènh, lo drech mai abondant. Avant la dintrada en vigor del tractat de Lisbona, la mai granda partida del drech derivat veniá del primièr pilar de l'Union Europèa, en consequéncia de l'aplicacion del tractat de Maastricht.
La jurisprudéncia[modificar | modificar la font]
La jurisprudéncia compren los arrèsts de las tres jurisdiccions de la Cort de Justícia Europèa : la Cort de Justícia, lo Tribunal de Primièra Instancia e lo Tribunal de la Foncion Publica. Aqueles arrèsts son prononciats entre autre dins l'encastre de recors introdusits per las institucions europèas, pels tribunals nacionals dels Estats membres o per de particulars. La Cort de Justícia a una competéncia d'apèl suls dos tribunals.
Aquela jurisprudéncia es fòrça importanta perque los tractats abordan de subjècts fòrça vastes mas sens formular de disposicions totjorn fòrça precisas, permet d'assegurar una interpretacion unificada dels tractats al nivèl europèu. La jurisprudéncia de la Cort de justícia es tanben reconeguda per aver participat fòrça a la capitada del mercat interior.
Las evolucions del tractat de Roma de 2004, puèi de Lisbona en 2007[modificar | modificar la font]
Los Estats membres signèron un Tractat establissent una Constitucion Europèa a Roma lo 29 d'octobre de 2004. La seuna ratificacion foguèt suspenduda seguida a l'escaç dels referendums en França e als Païses Bassses en 2005. Aquel traitat auriá modificat las fonts du drech comunautari derivat en prenent acte de la natura quasilegislativa de qualques d'aquela fonts. Los reglaments serián estats divisits en doas categorias: las leis europèas e los reglaments.
Lo tractat de Lisbona, dintrat en vigor lo 1èr de decembre de 2009 abandona aquelas modificacions, e consèrve las denominacions de "reglaments", "directivas" e "decisions".
Un òrdre juridic pròpri[modificar | modificar la font]
L'ensems de las normas que constituís lo drech comunautari constituís un òrdre juridic distinct dels òrdres juridics nacionals. Entreten amb eles de rapòrts marcats per tres principis: autonomia sens separacion, primautat e efècte dirècte.
L’autonomia del drech de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Segon la formulacion de la Cort de justícia, lo drech comunautari forma un òrdre pròpri, distincte d'aquel dels Estats membres, eissit d'una font autonoma (arrèst van Gend en Loos de 1963 e arrèst Costa contra ENEL, 1964). Las normas europèa son integradas a l'òrdre juridic nacional mas conservent lor estatut e lor autoritat de normas comunautàrias.
Las normas comunautàrias son validas quina que siá las circonstàncias localas e quitament en preséncia de normas localas legalas, veire constitucionalas, contràrias (veire pasmens l'arrèst Bosphorus de 2005 per que la Cort Europèa dels drechs de l'Òme se declarèt competenta per verificar la conformitat d'actes d'aplicacions de las normas comunautàrias quand una marge nacionala d'apreciacion es daissada a l'Estat membre). Tanben, l'interpretacion d'aqielas normas deu èsser unificat al nivèl europèu: lo jutge nacional es pas liure d'interpretar la norma europèa diferentament del jutge d'un autre país.
Fins finala, al respècte del drech internacional, la Cort de Justícia Europèa consacrèt lo seu poder de contraròtle judiciari d'actes comunautaris pres en aplicacion de la resolucions del Conselh de seguritat de las Nacions Unidas ela meteis presas jol capítol VII (juridicament contrenhent) de la Carta de las Nacions unidas (Yassin Abdullah Kadi e Al Barakaat International Foundation / Conselh e Comission (2008)).
Lo principi de lprimautat suls drechs nacionals[modificar | modificar la font]
Lo principi de primautat foguèt consacrat per l’Arrèst Costa contra ENEL de la CJCE del 15 de julhet de 1964 (af. 6/64). L’apòrt d'aquel arrèst es primordial. En efècte, la Cort consacrèt un principi non contengut dins los tractats comunautaris e pasmenst fondamental perque significa que la primautat beneficia a totas las normas comunautaris e s’exercís al subjècte de totas las normas nacionalas.
La Cort deduguèt d'aquel principi d’un rasonament repausant sus tres arguments:
- L’aplicabilitat imediata (es a dire lo fach que lo drech comunautari s’intègra de plan drech e coma es dins l’òrdre juridic intèrne dels Estats membres) coma l’aplicabilitat dirècta ou efècte dirècte (es a dire lo fach que lo drech comunautari creat dins lo patrimòni dels particulars dels drechs que las jurisdiccions nacionalas devon salvagardar) seriá sens efècte s'un Estat poiriá s’i sostraire en adoptant un acte legislatiu opausat als tèxtes comunautaris.
- lo sistèma comunautari es basat sus un principi de partatge de las competéncias entre la CE e los Estats membres. De biais que se los Estats poirián adoptar de tèxtes intèrnes contraris al drech comunautari, e los far primar, aquò tornariá a negar las partatges de competéncias qu’an sobeiranament acceptat.
- se cada Estat poiriá rebutar l’aplicacion de normas del drech comunautari per l’adopcion de normas intèrnes, aquò dantjariá l’indispensabla uniformitat d’aplicacion del drech comunautari.
La primautat es atal una « condicion existenciala » (P. Pescatore) del drech comunautari que pòt pas existir coma drech sonque a condicion de poder pas èsser mes en escaç pel drech dels Estats membres.
Pasmens, nombre d’Estats membres refusan a adoptar la tèsi desvolopada per la Cort. França, entre autres, considèra que la Constitucion es la norma suprèma e doncas superiora al drech comunautari. L’afrontament entre corts constitucionalas nacionalas e CJCE coneguèt doas estapas:
- la primièra dins los ans 1970 al subjècte de la proteccion dels drechs fondamentals
- la segonda encara d'actualitat sus la question de la sobeiranetat
L’efècte dirècte de qualques normas europèas[modificar | modificar la font]
Se dich qu'una norma europèa, per exemple un reglament o una directiva, a un « efècte dirècte » quand es dirèctament invocable per un particular a l'occasion d'un litigi. L'efècte dirècte es « vertical » quand lo particular pòt utilizar aquela norma contra un Estat. Es « orizontal » se lo particular pòt se ne prevaler contra un autre particular.
Lo principi d'aplicabilitat dirècte es afirmat dins la jurisprudéncia comunautària dins l'arrèst "Van Gend en Loos c/ administracion fiscala neerlandesa" del 5/02/1963. I es afirmat qu'un ciutadan pòt invocar une norma communautària dins un litigi l'oposant a la seuna Administracion. En l'espècia, s'agissiá de la part d'un transportaire de contestar dels drechs de doana qu'avián estat mantenguts per l'Administracion neerlandesa alara que l'article 12 del tractat de Roma l'enebiá. Aquel principi es tanben invocable dins un litigi oposant dos particulars (arrèst Defrere, 8/04/1976, en l'espècia sus la proïbicion de tota discriminacion entre trabalhadors feminins e masculins).
Se las normas europèas benefician totas de la primautat del drech comunautari, son pas totas d'efècte dirècte. D'un biais general, la Cort de Justícia Europèa examina lo contengut de l'acte. S'una disposicion es sufisentament precisa e incondicionala, pòt èsser invocada pels particulars. La Cort de justícia indica tradicionalament que cal considerar « l'esperit, l'economia e lis tèrmes » de cada disposicion. Qualques elements d'aquel regime dependon pasmens de la denominacion de l'acte: reglament, directiva, acòrdi internacional conclutz per la Comunautat.
Lo principi de l'efècte dirècte, de contunh met en avant per la Cort de justícia, contribuiguèt a assegurar l'efectivitat del drech comunautari.
Lo principi de l’efècte dirècte[modificar | modificar la font]
La Cort de Justícia Europèa pausèt lo principi de l'efècte dirècte amb l'arrèst van Gend en Loos del 5 de febrièr de 1963. Affirmèt a l'occasion que las disposicions del tractat CE (alara tractat CEE) èran invocables per de particulars devant lors jurisdiccions nacionalas. En efècte, lo tractat instituiguèt segon ela un òrdre juridic novèl que los Estats an transferit definitivament lors competéncias dins qualques domènis. Los actes comunautaris pòdon doncas s'adreçar dirèctament als particulars. Dedutz del ròtle donat a la Cort de justícia per l'article 177 del tractat (actual article 234 CE) que lo drech comunautari pòt èsser invocat per un particular devant le jutge nacional.
L'efècte dirècte es reconegut pel reglament comunautari, qu'es per definicion « dirèctament aplicable dins totes Estat membre » (article 249 CE). Es lo meteis per las decisions que los particulars son destinataris. Los acòrdis internacionals conclusits per la Comunautat europèa son tanben invocables per de particulars, segon la Cort de justícia, per de disposicions sufisentament precisas e incondicionalas.
Pòdan las directivas aver un efècte dirècte ?[modificar | modificar la font]
La situacion es mai incertana per las directivas comunautàrias. La posicion de la Cort de justícia es diferenta sua aquel punt d'aquela de qualques jurisdiccions nacionalas.
La question se pausa a l'eissida del periòde fixat per la directiva per la transposicion de la seunas disposicions en drech intèrne. Pòdon los particulars, se l'Estat a pas pres las mesuras de transposicion d'una directiva, se prevaler dels drechs que lor donariá de disposicions d'aquela directiva?
Una lectura literala de l'art 288 TFUE (ex-art 249 TCE) mena qualques jurisdiccions nacionalas a considerar que las directivas pòdon pas aver d'efècte dirècte: la directiva « liga tot Estat membre destinatari » e creariá doncas de drechs e obligacions sonque pels Estats. Es la posicion expausada pel Conselh d'Estat francés dempuèi l'arrèst Cohn-Bendit del 22 de decembre de 1978. Lo 30 d'octobre de 2009, lo Consemh d'Estat dins la seuna formacion en assemblada, tornèt sus l'arrèst Cohn-Bendit per consacrar la plena aplicacion de las directivas suls actes individuals[2].
Òr, lo particular pòt aver interèst a la mise en òbra d'una directiva comunautari. La Cort de justícia afirma, ela, que la directiva pòt aver d'efèctes juridics pels particulars, veire per d'Estats non destinataris de la directiva. S'agís, segon los tèrmes de l'arrèst Van Duyn del 4 de decembre de 1974, d'assegurar l'« efècte util » de la directiva, es a dire la mesa en òbra efectiva. Aquò encora torna prene lo critèri de « la natura, l'economia e los tèrmes » de las disposicions concernadas.
Pasmens, la Cort de justícia n'admet qu'un efècte dirècte vertical: conformament a l'art 288 TFUE (ex-art 249 TCE), una directiva « liga tot Estat membre » e ne produtz doncas pas d'obligacion a la carga dels particulars. Atal refusèt d'accordar a un particular la possibilitat de se prevaler contra una entrepresa d'una disposicion d'una directiva non transposada dins lo drech nacional[3].
Los recors contenciós[modificar | modificar la font]
Lo tractat CE crea cinc principals recors e accions permetent d'assegurar l'aplicacion efectiva del drech comunautari.
L'ajornament prejudicial[modificar | modificar la font]
L'ajornament prejudicial permet a un jutge nacional d'interrogar la CJCE quand un punt de drech comunautari se pausa dins lo debanament d'un procès. L'objècte de l'ajornament prejudicial es d'assegurar l'unitat d'aplicacion del drech comunautari dins l'ensems dels Estats membres. I a dos principals camps d'aplicacion:
- l'interpretacion del drech comunautari primari e del drech derivat (ex: un article del tractat CE o un reglament comunautari).
- la validitat o la non validitat d'un acte comunautari, drech comunautari derivat (ex: Es directiva conforma als tractats europèus o als principis generals del drech comunautaris?).
Segon l'article 234 CE, aquela sasina es facultativa per las jurisdiccions qu'an pas de darrièr ressòrt (jutges del fons que la decision es susceptibla d'apèl o de cassacion al nivèl nacional). Es al contrari obligatòri per las jurisdiccions de darrièr ressòrt coma la Cort de cassacion o lo Conselh d'Estat en França.
Pels ajornaments en interpretacion, de jurixdiccions nacionalas de darrièr ressòrt estiman qu'an pas totjorn l'obligacion d'ajornar. Lo Conselh d'Estat francés fa una aplicacion larga de la teoria de « l'acte clar » segon que lo jurge nacional es tengut de portar la question a la Cort de justícia sonque s'exista una dificultat vertadièra d'interpretacion o de validitat[4].
La Cort de justícia reconeis al jutge nacional la possibilitat de far pas usatge de l'ajornament prejudicial se la règla de drech comunautari daissa cap de plaça a cap dopte rasonable[5]. Mas aquel arrèst valida pas la teoria de l'acte clar perque encastra de biais estricte aquela possibilitat. Lo jurge national deu en particular tenir compte dels riscs de divergéncias d'interpretacion dugudas a las diferentas versions lenguisticas, las nocions juridicas pròprias al drech comunautari.
L'objectiu es d'evitar tota divergéncia de jurisprudéncia entre las jurisdiccions intèrnes dels Estats membres. Pels ajornaments en apreciacion de validitat, la Cort estimèt que las jurisdiccions nacionalas pòdon en cap de cas declarar invalid un acte comunautari, poder qu'aparten pas qu'a la Cort de justícia d'esperela[6]. Sola la Cort de justícia, per exemple dins un ajornament prejudicial o d'un ajornament en anulacion, pòt declarar invalid un acte comunautari.
La resonsa de la Cort s'impausa en mai del jutge nacional que li pausèt la question dins l'encastre de l'afar concernada, mas tanben a totas las jurisdiccions nacionalas dels Estats membres: totes deurán interpretar las règlas de drech comunautari dins lo meteis sens que la Cort de justícia.
L'ajornament per annulacion[modificar | modificar la font]
L'ajornament en caréncia[modificar | modificar la font]
L'accion en mancament[modificar | modificar la font]
Aquel recors pòt èsser iniciat per la Comission Europèa (article 226 TCE). Aprèp aver mes en mesura l’Estat en question de presentar las seunas observacions, la Comission emetrá un avís motivat que l’Estat se deurá conformar. Dins aquel cas, la Comission poiriá sasir la Cort de Justícia Europèa.
Del fach de l’article 227 CE, l’Estat pòt tanben èsser a l’origina del recors en mancament. Dins aquel cas, l’Estat deuriá de per avant sasir la Comission que poirá emetre un avís dins un delai de 3 meses. Pasmens, l’abséncia d’avís fa pas obstacle a la sasina de la CJUE.
L’article 228 CE prevei doas proceduras diferentas.
- recors en constatacion: ppel biais de l’art. 228-1, lo jutge pòt pas que « reconeisser » qu’un Etat manquèt una de las seunas obligacions. L’Estat es alara tengut de prene las mesuras que compòrta l’execucion de l’arrèst de la Cort dins los delais mai corts.
- recors en sanccion pecuniària: l’art. 228-2 permet una sanccion per nonexecucion, execudion incorrècta o incomplèta d’un arrèst de la CJCE. Sèm alara dins l’ipotèsi d’un mancament sus mancament. La Cort dins aquel encastre, poirá condamnar l’Estat recalcitrant al pagament d’una multa o d’una astrencha. La nòva sasina de la Cort poirá se far pas qu'a l’iniciativa de la Comission, aprèp avís motivat (qu'es indicat la multa o l’astrencha qu’estima adaptada dins las circonstanças de l’espècia) fixant un delai a l’Estat per restablir la situacion.
Atal, lo contenciós de l’article 228 CE será o declaratòri o repressiu.
A l’origina, existissiá sonque la constatacion en mancament mas sens sanccion. Du fach de la multiplicacion dels mancaments sus mancament, la Cort demandèt una reforma del recors en mancament ; reforma qu’obtenguèt amb l’adopcion del TUE 92 qu'instituiguèt aquela procedura dins l’article 228§2.
L'accion en responsabilitat[modificar | modificar la font]
Las libertats de circulacion del drech de l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
L'article 26 TFUE, ancian article 14 CE, prevei l'instauracion entre los Estats membres d'un mercat interior caracterizat per la liure circulacion:
- de las merças,
- de las personas,
- dels servicis,
- dels capitals.
N.B. : las references seguentas concernan lo tractat CE e son pas encora mesas a jorn aprèp la dintrada en vigor del tractat de Lisbona.
La liura circulacion de las merças[modificar | modificar la font]
Lo sistèma comunautari metèt en plaça un principi volent que l’ensems dels escambis de merças siá somes a la libertat de circulacion; savent qu'aquela libertat s’aplica « a tot produch, apreciable en argent e susceptible de formar l’objècte de transaccion comerciala ».
Es garantida per dos dispositius distinctes: aquel dels articles 23 a 25 que visa e suprimir los obstacles tarifaris e aquel dels articles 28 a 30 que s’interessa a las limitacions quantitativas de las importacions e exportacions.
L’eradicacion dels obstacles tarifaris[modificar | modificar la font]
Los articles 23 a 25 eradicant los obstacles tarifaris prevei:
- « l’interdiccion, entre los Estats membres, dels drechs de doana a l’importacion e a l’exportacion e de totas taxas d’efècte equivalent »
- « l’adopcion d’un tarif doanièr comun dins lors relacions amb los païses tèrces »
Los articles 23 a 25 del TCE an vocacion a s’aplicar tant als produchs que sont originaris d'Etats membres qu’aqueles que se trapan en liura practica dins los Estats membres.
La definicion d’un produch en liura practica es pausada a l’article 24 CE. Un produch en liura practica es doncas un produch originari d’un Estat tèrç a l’Union europèa, qu'emplís tres condicions:
- las formalitats d’importacion son acomplidas
- los drechs de doanas e taxas d’efècte equivalent son percebuts per l’un dels Estats membres a la dintrada sul territòri comunautari
- Aguèt pas de remesa totala o parciala d'aqueles drechs o taxas
Lo produch mes en liura practica es atal assimilat a un produch fabricat dins la Comunautat europèa e beneficia doncas tanben de la liura circulacion de las merças.
Existís dos tipes d'obstacles tarifaris:
- los tarifs doanièrs e taxas equivalentas (article 25 CE)
- las imposicions interioras discriminatòrias (article 90 CE)
Los tarifs doanièrs e taxas aquivalentas (article 25 CE)[modificar | modificar la font]
« Los drech de doana a l'importacion e a l'exportacion o taxes d'efècte equivalent son enebis entre los Estats membres. Aquela interdiccion s'aplica tanben als dreches de doana de caractèr fiscal. »Article 25 TCE
Als tèrmes de l’article 25 CE, totes tarifs doanièrs e taxas d’efècte equivalent devon èsser eradicadas.
Al subjècte dels drechs de doana:
L’interdiccion concerna los drechs a l’importacion mas tanben los drechs a l’exportacion que van frapar los produchs originaris d’un Estat membre mas tanben lis produchs mes en liura practica.
Al subjècte de las taxas d’efècte equivalent als drech de doana (TEE):
Per èsser estimada equivalenta a un drech de doana, la taxa se compren per tota carga pecuniària, quitament minima, autre qu’un tarif doanièr d'esperel, imposada per un Estat membre o per una collectivitat competenta d'aquel (Carbonati, 2004) e aquò, quinas que sián la seuna apelacion e la seuna tecnica.
Atal, una TEE vendrá frapar las merças nacionalas o estrangièras en rason del fach que passan la frontièra, en augmentant lor còst de retorn final.
Pauc impòrta qu’exercís cap d'efècte discriminatòri o protector. Quitament, cap de justificacion sociala, embientala o culturala (o mai) se pòt avançar. Es una interdiccion totala de las TEE. La sola excepcion concerna la carga pecuniàriae que viseriá a l'estricta « remuneracion d’un servici, pron identifiable e efectivament rendut a l’operator economic » (Cadsky, 1975).
Las imposicions interioras discriminatòrias (article 90 CE)[modificar | modificar la font]
« Cap d'Estat membre frapa dirèctament o indirèctament los produchs dels autres Estats membres d'imposicions interioras, de quina natura que siá, superioras a aquelas que frapan dirèctament o indirèctament los produchs nacionals similaris.
E mai, cap d'Estat membre frapa los produchs dels autres Estats membres d'imposicions interioras de natura a aprar indirèctament d'autres produccions ».Article 90 TCE
La condamnacion per l’article 90 CE de las imposicions interioras discriminatòrias ven completar la precedenta, atal qu'una meteissa imposicion pòt pas apartenir a l'encòp a las doas categorias. Aquí, sèm dins l'encastre de las discriminacions fiscalas.
Atal, l’article 90 CE impausa una dobla proïbicion:
- alinea 1 : interdiccion de las imposicions interioras que menariá a sustaxar un produch importat al repècte d'un produch nacional similar;
- alinea 2 : interdiccion d’una sustaxacion d’un produch importat per tòca d'apara los autres produchs nacionals.
L’interdiccion dels obstacles quantitatius[modificar | modificar la font]
L’interdiccion de las restriccions quantitativas e de las mesuras d’efècte equivalent a las restriccions quantitativas[modificar | modificar la font]
Definicion
Los articles 28 e 29 CE (ara 34 e 35 TFUE) preveson l’interdiccion de las restriccions quantitatiaes (RQ) e de las mesuras d’efècte equivalent a la restriccions quantitativas (MEERQ) tant a l’importacion qu’a l’exportacion.
Aqueles dos tèxtes visan atal a la proïbicion dels quòtas o de mesuras visant a limitar quantitativament l’importacion ou l’exportacion de qualques merças.
La nocion de MEERQ foguèt definida per l’arrèst Dassonville de la CJCE del 11 de julhèt de 1974[7] : es une reglamentacion commerciala d’un Estat membre susceptible d’empachar dirèctament o indirèctament, dins l'actualitat o pobablament lo comèrci intracomunautari.
Camp d’aplicacion
Segon los articles 28 e 29 CE los RQ e MEERQ son enebits tant a l’importacion coma a l’exportacion. PAsmens, aquò val tanben pels produchs que son pas qu’en transit sul territòri d’un Estat membre.
Aquò ven explicitament de l’article 30 CE (que concerna la justificacion e doncas la legalitat de qualques restriccions). La Cort l’afirmèt tanben implicitament, dins l’arrèst « Comission contra França » del 9 de decembre de 1997[8] puèi explicitament dins l’arrèst « Schmidberger contra Republica d’Àustria » del 12 de junh de 2003[9].
E mai, se pausèt tanben la question de saber se podava i aver RQ o MEERQ dins lo cas d’inaccion de l’Estat membre. En efècte, visualisam aisidament l’idèa d’una accion positiva d’un Estat metent en plaça per exemple un quòta de merças autorizadas a l’importacion. Pasmens, una abstencion pòt aver lo meteis efècte.
Tal èra lo cas dins l’afar Comission contra França perque l’empachament èra pas lo fach de l’Estat mas de particulars. L’Estat francés, los sanccionavan pas, dametjava pas la liura circulacion de las merças.
La Cort tanben considerèt que las abstencions pòdon tanben constituir una MEERQ. Aquò ven doncas pas dirèctament de l’article 28 mas de la seuna lectura combinada amb l’article 10 TCE qu'obligavan los Estats membres a prene totas las mesuras generalas o particularas pròprias a assurar l’execucion de las obligacions venent del tractat e a s’abstenir de totas la mesuras susceptiblas de metre en perilh la realizacion de las tòcas del tractat.
Dins aquel domèni, un reglament de 1998 venguèt: lo tèrme « entravas a la libertat de circulacion » remplacèt MEERQ. De mai, prevei que l’inaccion pòt constituir una entrava e que lo simple transit es concernat per la nocion d’entrava.
La justificacion de las entravas[modificar | modificar la font]
Per establir una infraccion al tractat, sufís pas qu’aja una restriccion de principi relevant dels articles 28 e seguents imputables a l’Estat membre. Una tala restriccion pòt èsser justificada sus la basa de l’article 30 CE o segon la linha jurisprudenciala « Cassis de Dijon » [10]
L’article 30 TCE
Segon l’article 30 CE, los articles 28 e 29 fan pas obstacle a « la interdiccions o restriccions d’importacion, d’exportacion, de transit, justificadas per de rasons de moralitat publica, d’òrdre public, de securitat publica, de proteccion de la santat e de la vida de las personas e dels animals o de preservacion dels vegetals, de proteccion dels tresaurs nacionals avent una valor artistica, istorica o arqueologica o de proteccion de la proprietat industriala e comerciala ». Aquò val, a condicion que constituisson « ni un mejan de discriminacion arbitrària ni una restriccion amagada dins lo comèrci entre los Estats membres ».
La jurisprudéncia presisa las conditions d’aplicabilitat e d’aplicacion d'aquel article. Atal:
- se constatam que la mesura constituís una RQ o una MEERQ
- la mesura deu èsser necessària per aténher los objectius visats pel Tractat
- Deu pas existir d’armonizacion dins lo domèni en causa (dins aquel cas es lo tèxte especial que s’aplica).
Pòt doncas s’agir tanben una mesura indistinctament aplicabla, coma d'una mesura que visa pas que las importacions o exportacions. En mai, la justificacion será acceptada se la mesura es apta, necessària e proporcionada; la cara de la pròva ven a l’Estat autor de la mesura.
L’arrèst « Cassis de Dijon »
L’arrèst CJCE, 20 de febrièr de 1979, Rewe-Zentral (dich « Cassis de Dijon »), introduguèt una nòva justificacion a las entravas mesas per de mesuras indistinctament aplicablas. S’agís d'exigéncias imperativas. Atal, dempuèi qu’una entrava es necessària per satisfar a d'exigéncias imperativas, coma l’eficacitat dels contraròtles fiscals, la leialtat de las transaccions comercialas o la defensa del consomator, será acceptada. Pasmens, la mesura en causa deu respondre a la doble condicion de necessitat e de proporcionalitat.
Lo sistèma liminari de las clausas de salvagardiá
S'un país s’apercep qu’un meteis produch arriba en quantitat enòrma, çò que poiriá provocar una destabilizacion economica alara una procedura es prevista al sen de la Comunautat per permetre de restriccions.
Sintesi del sistèma de las MEERQ[modificar | modificar la font]
Mesuras destinadas a las importacions
- art. 28 : possible MEERQ
- justificacion possible pel biais de l’article 30 CE
- justificacion impossible pel biais de las exigéncias imperativas perque s’agís pas de mesuras indistinctament applicablas.
Mesuras indistinctament aplicablas
- modalitats de venta: pas de contraròtle mas pasmens principi de non discriminacion pres en compte (cf. deu pas empachar o geinar mai los produchs importats que los nacionals.)
- condidion ligada al produch:
- article 28: possible MEERQ
- justificacion possible pel biais de l’article 30 CE
- justificacion possible pel biais de las exigéncias imperativas (sonque se cap de directiva d’armonizacion se faguèt)
La liura circulacion de las personas[modificar | modificar la font]
Aquela libertat a tres elements. Consernís:
- d’un costat los trabalhadors salariats (articles 39 a 42 CE)
- d’autra costat la libertat d’establiment (articles 43 a 48 CE)
- fin finala, las prestacions de servici (articles 49 a 55 CE)
La liura circulacion dels capitals[modificar | modificar la font]
Lo tèxte fondator de la liura circulacion dels capitals es la directiva 88/361.
Importància del drech de l'Union Europèa dins lo drech intèrne[modificar | modificar la font]
Modificacions de la Constitucion francesa[modificar | modificar la font]
La Constitution francesa foguèt revisada per tres còps dempuèi 1992:
- en 1992, al moment de la ratificacion del tractat de Maastricht,
- en 1993 pels acòrdis de Schengen,
- en 1999 pel tractat d'Amsterdam,
- en 2003 al subjèste del mandat d'arrèst.
Drech de l'Union Europèa dérivat e leis intèrnes francesas[modificar | modificar la font]
Cada an, lo Conselh adopta mai de 600 reglaments e mai d'una centena de directivas, sus preposicion de la Comission Europèa.
En França, segon un rapòrt de Bernard Carayon de julhèt de 2006[11], la Delegacion a l'Union Europèa de l'Assemblada nacionala francesa sometèt 231 tèxtes a la deliberacion dels deputats pendent l'an parlementari 2004-2005. Dins la majoritat dels cas, la lei a per objècte d'aplicar una disposicion comunautària, o al titre d’una transposicion formala, o perque que la matèria es de competéncia comunautària.
Lo secretariat general del govèrn estima que la proporcion del drech comunautari dins la produccion legislativa es 60 a 70 % dles tèxtes novèls[12]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Presentacion del Tribunal sul site de la CJCE
- ↑ Conselh d'Estat francés, (fr)[http://www.conseil-etat.fr/cde/node.php?articleid=1839 Assemblée du contentieux, 30 octobre 2009, n°298348, « Mme Emanuelle P. ».
- ↑ Arrèst Faccini-Dori, CJCE, 14 de julhet de 1994.
- ↑ "Note">Atal l'(fr)arrèst « Arcelor » del 8 de febrièr de 2007 definís un metòde que lo jutge nacional pòt conciliar las règlas intèrnes e lo drech comunautari se reservant, dins qualques cas, la facultat d'appreciar la conformitat dels actes comunautaris a de règlas o principis constitucionals nacionals.
- ↑ CJCE, arrèst CILFIT, 6 d'octobre de 1982.
- ↑ CJCE, arrèst Foto-Frost, 22 d'octobre de 1987.
- ↑ (fr)Arrêt de la Cour de justice, Dassonville, affaire 8-74 (11 juillet 1974).
- ↑ (fr)Arrêt de la Cour du 9 décembre 1997. - Commission des Communautés européennes contre République française - Affaire C-265/95.
- ↑ (fr)Arrêt de la Cour du 12 juin 2003 - Eugen Schmidberger, Internationale Transporte und Planzüge contre Republik Österreich. - Affaire C-112/00.
- ↑ la nocion de MEERQ foguèt explicitament alargada perque s’agissiá d’una mesura indistinctament applicabla e d’una mesura tocant a la fabricacion du produch e non purament comerciala.
- ↑ (fr)À armes égales, rapòrt de Bernard Carayon, julhèt de 2006.
- ↑ Citat per Bernard Carayon, [PDF] (fr)« À armes égales », rapport au Premier ministre, juillet 2006, p.29.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Klaus-Dieter Borchardt, L'ABC du droit de l'Union européenne, Luxemborg, Ofici de las publications de l'Union Europèa, 2010.
- (fr)Marianne Dony, Droit de l'Union européenne,a ed, Brussèlas, Editions de l'Université de Bruxelles, 2010.
- (fr)Robert Lecourt, L'Europe des juges, Bruylant, 2008.
- directiva de Conselh Europèu; la mesa en òbra de l'article 67 del tractat; 88/361/CEE; celex 31988L0361; 24 de junh de 1988
vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Principi de subsidiaritat del drech comunautari
- Processús de decision dins l'Union Europèa
- Constitucion francesa de 1958 : articles 88-1 a article 88-5


text:
Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
L'Institut d'estudis politics de Ais de Provença (Institut d'études politiques d'Aix-en-Provence) es una granda escòla francesa, localizada dins la vila de Ais de Provença. Foguèt fondada en 1956 per Paul de Geouffre de la Pradelle, e a format dempuèi alavetz divèrses politics, jornalistas o professors de universitat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es estat fondada jol nom d'Institut d'estudis politics de l'universitat de Ais e de Marselha. Cambiament lo sieu nom en 1969.
Divèrses professors de drech public an exercit coma de directors de l'institut. Dempuèi 2015, Rostane Mehdi s'encarga d'aqueste papièr. Tambien divèrsas personalitats politicas son estats escuelhudas coma de presidents de lo sieu conselh d'administracion, talas que Philippe Seguin o la dirigenta del Fons Monetari Internacional Christine Lagarde[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) [PDF] Comunicat de premsa Christine Lagarde succède à Philippe Séguin à la tête du CA de Sciences Po Aix, 3 julhet 2010


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Bergstrasse (431)
Liste des communes
Bensheim
Ville de Bensheim, localité de l'Allemagne de 39 000 habitants.
La mairie de Bensheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Viernheim
Ville de Viernheim, localité de l'Allemagne de 32 000 habitants.
La mairie de Viernheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Lampertheim
Ville de Lampertheim, localité de l'Allemagne de 31 000 habitants.
La mairie de Lampertheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Heppenheim
Ville d'Heppenheim, localité de l'Allemagne de 25 000 habitants.
La mairie d'Heppenheim a une adresse e-mail et un site Internet.
Bürstadt
Ville de Bürstadt, localité de l'Allemagne de 15 000 habitants.
La mairie de Bürstadt a une adresse e-mail et un site Internet.
Lorsch
Ville de Lorsch, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Lorsch a une adresse e-mail et un site Internet.
Wald-Michelbach
Ville de Wald-Michelbach, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Wald-Michelbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Fürth
Ville de Fürth, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Fürth a une adresse e-mail et un site Internet.
Mörlenbach
Ville de Mörlenbach, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Mörlenbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Birkenau
Ville de Birkenau, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Birkenau a une adresse e-mail et un site Internet.
Biblis
Ville de Biblis, localité de l'Allemagne de 8 700 habitants.
La mairie de Biblis a une adresse e-mail et un site Internet.
Rimbach
Ville de Rimbach, localité de l'Allemagne de 8 500 habitants.
La mairie de Rimbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Lautertal
Ville de Lautertal, localité de l'Allemagne de 7 000 habitants.
La mairie de Lautertal a une adresse e-mail et un site Internet.
Zwingenberg
Ville de Zwingenberg, localité de l'Allemagne de 6 700 habitants.
La mairie de Zwingenberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Einhausen
Ville d'Einhausen, localité de l'Allemagne de 6 100 habitants.
La mairie d'Einhausen a une adresse e-mail et un site Internet.
Lindenfels
Ville de Lindenfels, localité de l'Allemagne de 5 000 habitants.
La mairie de Lindenfels a une adresse e-mail et un site Internet.
Gorxheimertal
Ville de Gorxheimertal, localité de l'Allemagne de 3 900 habitants.
La mairie de Gorxheimertal a une adresse e-mail et un site Internet.
Neckarsteinach
Ville de Neckarsteinach, localité de l'Allemagne de 3 700 habitants.
La mairie de Neckarsteinach a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Massís dei Mauras
Lei Mauras (forma usuala) o lo massís dei Mauras (forma lònga) son un massís cristallin d'Occitània, en Provença dins lo departament de Var. Constituisson un parçan d'Occitània[1].
Sa vila principala es Sant Tropetz.
Geografia[modificar | modificar la font]
La bèla cima es lo Pueg de la Sauveta (780 m). Lo massís s'estend sus una direccion Oèst-Sud-Oèst/Èst-Nòrd-Èst sus una longor de 60 km e una largor maximum de 30 km. Se situa au Sud-Èst dau departament de Var entre Ieras e Frejús.
A son extremitat Sud-Oèst, lo massís es bordat per la plana alluviala de Gapèu ; a son extremitat Nòrd-Èst, la plana d'Argenç lo separa dau massís de l'Esterèu. Cap au Nòrd, de Tolon a Frejús, es centurat per la longa e estrecha depression permiana, onte passan lei camins nacionaus 97 e 7, e mai la via ferrada Tolon-Niça. Au Sud, lo massís sota dins la Mar Mediterranèa, formant una còsta atalhonada e sovent esquiva.
Istòria[modificar | modificar la font]
Unitat cristallina dins una Provença essencialament cauquiera, lo massís dei Mauras trai probablament son nom de la color sorna de sei ròcas e de sa forèst. Lei Mauras, seriá «la montanha negra» - etimologia que s'admet d'alhors fòrça ben quand miram lo panorama austèr dei crests despuei la plana dei Mauras (entre Lo Luc e Vidauban). Segon quauques istorians aqueu nom seriá una remembrança de la preséncia sarrasina, ai sègles VIII e IX, preséncia atestada dins la region per quauquei toponims rars, coma aquest de l'Almanara, localitat situada a la raiç de la Lenga de Gienh, e onte lo nom vèn dau mot arabi "Almanara" que significa "far".
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
La flòra es fòrça importanta en diversitat, leis aubres dominants e simbòls dau massís son lei castanhiers e lei suves que son totjorn esplechats. Lei vilatges dau massís vivon dau torisme e de la tradicionala cultura e de la congreança de castanhas e mai dau levatge de rusca per la fabricacion de taps.
La fauna es tanben rica en diversitat, lo singlar es l'animau pus frequent mai l'animau pus conegut es la tortuga d'Hermann qu'es l'unica tortuga de tèrra de França. Es en via de desaparicion.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Òme de las cavèrnas
Er òme des baumes o troglodita qu'ei un caractièr basat en conceptes plan estenguts sus era forma ena quau viuiuen es òmes preïstorics, coma héien e coma semblauen. Eth concepte òme des balmes, soent parla der Òme de Neandertal e eth sòn origen ei era assumpcion sus er hét que i a ua clara associacion enter es òmes més ancians e es balmes pr'amor qu'aguesti pintauen enes mateishes.
Es òmes des balmes tamben an sigut descrichs demorant dab dinosaures ena cultura popular maugrat qu'es dinosaures s'escandiren hé 65 milions d'annades, en eth fin deth periode deth Cretacèu e s'escandiren milions d'annades auans deth neishement dera especia umana. Un d'aguests retrats des òmes des balmes més ancians ei un hét per D.W.Griffith en Força Bruta (Brute Force), ua pellicula héta sus òmes e dinosaures. Siguec héta en 1914 més tamben i a exemples més moderns enes bandes dessenhades e series de TV coma Es Trucapèires (The Flintsones).
Dieta[modificar | modificar la font]
Es òmes des balmes minjauen de tot: notzes, selimanes, cideres, carn e cereals.
Era base der arquetipe[modificar | modificar la font]
Es òmes des balmes eren òmes sauvatges que demorauen ena iconografia europea e africana pendent segles. Ena Edat Mejana aguesti creatures eren diboishades en er art e ena literatura dab barba e caperats de pèu e tot soent dab achadors e abitances en balmes. Es òmes sauvatges eren diboishats luenh dera civilizacion e se durbiguec un debat sus se eren més òmes o més animaus.
Es òmes des balmes portauen pèths d'animaus e pèires o achadors de pèira e èren intelligents e agressius. Era imatge d'aguesti òmes an eth sòn origen en er hét qu'es balmes èren er loch on se héien pintures rituaus e se trapauen otís de cultures preïstoriques. Totun, açò tamben mostra eth grad de preservacion des balmes pendent millenis coma estatjeres naturaus. Expressions coma demora en ua tuta ei més ben ua metafora cultural tà un uman modern qu'atau descriu era grana ignorancia d'aguest òme preïstoric.
Estereotipes ena cultura[modificar | modificar la font]
En eth libe Eth món perdut (1912) (The Lost World) de Sir Arthur Conan Doyle es òmes simi són descriches en ua batesta dab òmes moderns. Edgar Rice Burroughs adaptéc aguesta idia tà Era terra dublidada peth temps (1918) (The Land that Time Forgot). Eth genre de pellicules sus òmes preïstorics neishia dab Era genesi der Òme (Man's genesis) (1912) de D.W.Griffith. Aguesta, inspiréc Charlie Chaplin ena pellicula satirica Eth sòn passat preïstoric (1914) (His Prehistoric Past), atau coma Força Bruta (1914) (Brute Force), Er òmes deres balmes (1912) (The Cave Man) e dempús Er Òme dera tuta (The Cave Man) (1934).
En aguestes descripcions es caractièrs de Griffith poden pas parlar e utilizen branques e pèires coma armes pendent qu'er eroi d' Er òme dera Tuta ei ua figura tipe Tarzan que luta contra es dinosaures.
Es estereotipes sus es òmes an sigut tostemps descriches dab vestiots héts de pèus d'animaus portats sus ua espatla e grans achadors de pèira.
Ua imatge en es media[modificar | modificar la font]
Ena ficcion, quan aguesta ei sonque tà hér ua satira o coma pur esvagament, es òmes des tutes son soent descriches coma contemporanèus des dinosaures, un hét negat pera evidencia archeologica e paleontologica. Atau, es dinosaures demoraren e s'escandiren hé 65 milions d'annades. En aquera epoca es primats eran pas encara vaduts.
Ena cultura popular, es bandes dessenhades de B.C. Alley Oop e tamben The Far side atau coma Gogs descriu es òmes des tutes atau (Larson ena sua Preïstoria deth costat més luenh (The Prehistory of the Far Side) conhesséc: "O pair, e diboishat òmes e dinosaures en eth madeish diboish demorant amassa".
Es Trucapèires (The flintstones) ua sèrie tà ríder descriu es trucapèires (1950-1960) que demoren no pas en tutes més en beths ostaus rurals (ranches) que suggereishen tutes e mobles de pèira.
Es estereotips des òmes des balmes se poden véder soent ena TV en spots coma es de Minute Maid e Geiko.


text:
549
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 549 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Gòts còntra l'Empèri Bizantin ambé la decision dau rèi Totila de bastir una flòta per atacar lei territòris bizantins en Mediterranèa. Comandada per un desertor bizatin, aquela flòta capitèt de conquistar Corsega e Sardenha.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Lòng de la frontiera occidentala, començament d'una novèla guèrra majora còntra l'Empèri Roman.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dilluns, 22 de setembre de 2014
Mondiau de pelòta (Mexic): Medalha d'òr tà Olivier Laberdesque e Bruno Driolet.
dissabte, 20 de setembre de 2014
Independéncia o non.
La victòria deu "non" n'implica pas qu'arren va a cambiar entà Escòcia. Mei autonomia, en particular lo contròle de la fiscalitat, qu'ei çò de promés peu govèrn britanic. Aquera promessa que pesè shens nat dobte en favor de la victòria deu non a maudespieit de las opinions ironicas deus cronicaires independentistas (en particular catalans) quan Cameron e viengó en Escòcia tà presentar las navèras mesuras e intentar atau de sauvar l'union in extremis.
De fèit, la victòria deu non au referendum qu'ei mei que mei ua victòria deu pòble escocés e qu'aunora la democràcia britanica.
Jo que pensi la victòria deu non que seré tanben lo cas dab lo referendum catalan d'autodeterminacion, e's pogossi passar en condicions democraticas normaus. Jo ne crei pas las opinions qui consideran la victòria deu sí /sí per cèrta. Lo govèrn espanhòu qu'a tòrt de non pas facilitar la consulta, pr'amor aquò non pòt sonque alimentar la causida independentista e la fractura dab Espanha que serà de facto irreversibla. La solucion causida peu president Artur Mas qu'ei la bona, ça'm par : ua consulta non referendària, la mencion non referendària qu'ei tà perméter que's posqui passar en un marc legau espanhòu. Aquera consulta que permeteré aus catalans de s'exprimir sus quin futur e vòlen tà Catalonha. Se lo non a l'independéncia ac empòrta, tant de bon entaus unionistas qui poderàn atau clavar lo debat. E se l'òc qu'ac empòrta, que serà temps de'n discutir e de'n tirar las conseqüéncias politicas. Tàd arribar ad un resultat digne, que cau ua campanha obèrta dab arguments contradictòris suus pros e contras de l'ahar. Que cau de debats publics enter unionistas e independentistas tà que la gent e's pogossin hargar las lors opinons. Ja seré òra, ja!
dissabte, 6 de setembre de 2014
E de sostien
Ja sabetz que los gascons gasconofònes, tant los occitanistas com los de l'I.B.G, qu'avem decidit a l'unanimitat de seguir la causida de Per Noste en adoptar l'e de sostien en un gran nombre de cas plan precís. Los arguments que son estats expausats clarament en las pajas d'introduccion deu diccionari Francés-Gascon en dus volumes de Per Noste. Qu'aqueths arguments e sian bons o non, aquerò n'impòrta pas briga per jo. D'aulhors, aqueths arguments de l'equipa de Per Noste non son pas estats discutits ni quitament evocats per Domergue Sumien en nat deus tres articles (!) qu'aqueth autor consacrè tà promàver l'abandon de l'e de sostien en lo Jornalet (!!) . A l'evidéncia lo lingüista professionau no'us a pas lejuts o arretienguts. Dongas, los arguments non son pas en causa. En efèit, çò qui ei important aciu n'ei pas tant la qualitat deus arguments que l'unanimitat de la causida.
L'e de sostien qu'ei vaduda normau en gascon normat, per decision bearnesa e gascona. L'unanimitat qu'ei un fèit remarcable pr'amor plan tròp rar en çò deus gasconofònes. Alavetz, non hèn pas besonh mei arrasons de las bonas tà conservar l'e de sostien en gascon normat. Qu'ei inutile e contraproductiu d'introdusir un motiu de division de mei en voler impausar a tot hòrt l'aute modèle. Ja sabetz las institucions occitanas que's son divididas sus aqueth subjècte, dab, d'un costat, lo Conseh de la Lenga Occitana qui s'ei manifestat en contra de l'emplec de l'e de sostien e, de l'aute costat, l'Acadèmia Occitana qui dehen l'auta opcion. Aqueth debat estranh n'a pas a estar importat en maine gascon, puish que l'e de sostien que i hè unanimitat, lhevat lo cas de la lenga aranesa qui's pòt explicar per ua nòrma especifica desconnectada de la nòrma gascona generau.
divendres, 5 de setembre de 2014
Comunicat de la còlha de Ràdio-País: Ràdio-País vampirizada
Los tres mes escolats despuish l'AG estatutària deu 24 de mai de 2014 que son estat ua espròva usanta.
Aquesta rentrada 2014 qu'ei la de la mesa per tèrra de Ràdio País : utís trentenari per l'occitan.
Çò qui ei a aparir qu'ei incompreneder e paradoxau. Qu'ei causa sabuda que los chepics financèrs de Ràdio País e son circonstanciaus e transitòris. Moneda que deu arribar au quatau trimèstre (mei de 100000€ de las Regions e de l'Estat). Qu'i serà pro entà esponjar los deutes e pagar los professionaus : los qui demoran.
Mes briga n'ei pas çò qu'entenen los navèths administrators. Aprofieitant la situacion financèra transitòriament chepicosa a la ràdio que destruseishen sistematicament la fòrça de tribalh : dab violéncia verbau lamentabla e intolerabla de gavidaires. Ua persona tractada de "goja", ua auta dont la quita existéncia ei denegada "estossi estat ton pair, t'avori pas deishat víver", e tanben a l'endret de d'aubuns ua non comunicacion totau : violéncia ultima... Dab lo non respècte d'ua decision deu CA deu 3 de julh pertocant lo pòste d'un jornalista qui seré au finau suprimit començar de seteme quan sembla que'n medish temps e seré procedit a un recrutament. Dab la vita insostenibla qui ei hèita aus salariats dont lo tribalh ei vueitat de sens e de las responsabilitats.
Los programas de rentrada que resultan d'ua vision calamitosa de çò que cau har e quin ac cau har : destruccion sistematica de tota mutualizacion, preconizacions ubuescas en mestior de jornalisme e d'organizacion de tribalh. E l'escota de la ràdio per internet ne's pòt pas mei har peu site de Ràdio País www.radio-pais.com qui ei estat suprimit e dab eth lo renviat sus l'escota deu dirècte sus internet dont lo flus ei - peu moment - tostemps efectiu sus http://www.efluw.net/radiopais/ plan finòts los qui ac trobaràn.
Que passam çò qu'evoquèm dens ua prumèra arremoluda d'aqueth manifèste (detalhs mei ací). Au cap de tres mes d'essai de collaboracion au Conselh d'Administracion que calèva tirar conclusions. De cara a ua situacion blocada e en l'abséncia d'un projècte d'endom qui a deu mau a passar lo desapitar de çò de hèit, l'ensemble deus administrators de l'associacion de sostien a Ràdio País en Bearn dont lo president federau, que demissionèn de la Federacion. L'associacion de sostien a Ràdio País en Bearn que s'ei retirada temporàriament de la Federacion VAP Ràdio País entà har vàler la soa analisi deus mejans umans, financèrs e organizacionaus de l'utís Ràdio País e entau son programa. Salariats e productors benevòles de Ràdio País que vòlen apitar un navèth projècte qui entenen valorizar dens la Federacion Vivre au Pays Ràdio País o estosse destrusit l'utís ua navèra estructura.
Mercés de v'associar en nombre a la demarcha, sostien a radiopaisoriginau@gmail.com
Nom :..........................Petit nom :........................... adreça :............................................................... CP :................ Vila :................................................ Que m'associi au Manifèste per que visca Ràdio País o ua ràdio en occitan en Gasconha. En comptar dab vos e en ve hant aunor François Lassabe, Joan Francés Tisnèr, Domenja Lekuona, signataris deu Manifèste.


text:
Frigola
La frigola (var. ferigola, farigola) mas tanben l'ierbeta (var. gerbeta, ièrba/gerba prima) (Thymus vulgaris. L.) es una planta de camba lenhosa de la familha de las Lamiacèas. Es una espècia comuna de las garrigas solelhadas e de las estèpas del sud d'Euròpa, e del Nòrd d'Africa. La frigola es indissociabla de la cultura mediterranèa. La farigola d'òrt se ditz farigola mas la salvatge es la farigoleta.
La frigola es una planta de las farmacopèas mediterranèas. A la particularitat de presentar una diversitat de quimotipes fòrça importanta, çò que li balha atal una granda varietat de constituents medicinals.
Coma planta aromatica, la cultura de la frigola s'espandiguèt pel mond entièr.
Somari
- 1 Denominacion
- 2 Descripcion
- 3 Espandiment
- 4 Usatges medicinal
- 5 Usatges en cosina
- 6 Usatges apicòlas
- 7 Autres usatges de la frigola
- 8 Cultura
- 9 Notas e referéncias
- 10 Bibliografia e fonts
- 11 Vejatz tanben
Denominacion[modificar | modificar la font]
La frigola foguèt nomenada Thymus vulgaris per Carl von Linné en 1753 e demòra lo nom utilizat dins las nomenclaturas scientificas. Segon d'unas fonts vendriá del latin thymus, que lo prenguèt del grèc thumos, que poiriá benlèu significar « grossor o lópia » (en referéncia a la glandula, lo timus). D'autres pensan puslèu que lo mot ven del grèc thymos o thyein, que significa « fumada », per allusion al fach qu'èra brutlat coma encens e qu'èra reputat per alunhar las creaturas verenosas; o encara de thio que significa «parfumi». D'autres encora, fan derivat lo mot del grèc thumus, que significa « coratge », la planta èra alara considerada coma reviscolanta.
Lo latin popular designavan la planta amb fericula.
Descripcion[modificar | modificar la font]
La frigola es una planta vivaça, en mata e fòrça aromatica de 7 a 30 cm de nautor, d'un aspècte grisenc o verd grisenc.
Sas tijas[modificar | modificar la font]
Son linhosas a la basa, erbacèas al tèrme, son gaireben cilindricas. Aquelas tijas linhosas e fòrça ramificadas son massadas en mata o en boisson fòrça dens. Pòdon venir a lor basa pro espessa. Las tijas florifèras produson pas jamai de racinas adventivas, e son rebalaires, quilhadas ou redressadas, bestòrtas dins lor partida inferiora, peludas e blancas a l'entorn pels joves brosts.
Sas fuèlhas[modificar | modificar la font]
Son fòrça pichonas, ovalas, lanceoladas, de bòrds virats en dejós, de las nervaduras lateralas distinctas, obtusas a la cima, ponctuadas superiorament, de peciòl fòrça cort, e blanquinoses a la fàcia inferiora.
Las flors[modificar | modificar la font]
Son gaireben rosas fins a blancas, fan de 4 a 6 mm de longor, son pedonculadas e amassadas mai sovent per tres a l’aissèla de las fuèlhas superioras. Atal forman coma una espiga foliacèa a la cima dels rams de la tija. Lo limbe del calici es bilabiat, un pauc boçut; la labra superiora a tres divisions separadas entre elas gaireben fins al quart o lo cinquen de sa longor, la labra inferiora possèda doas divisions estrechas e subuladas; l’intrada del tube es garnida d’un reng circular de pels. La corolla, de talha variabla, es un pauc mai long que lo calici mas la partida tubulària de la corolla despassa pas aquela del calici; la labra superiora es fòrça pauc crancada, l’inferior es de tres lobes egals e obtuts. Las estaminas son inclusidas lo pistil banhat d'un nectar prominent del costat anterior, dona un tetraquèni de 4 nuculèas pichonas e bruna. L'estile es salhent.
La frigola de linalol se destria dels autres quimotipes per una portada mai ramificada e en mata, mai pichon e mai arrucat.
Sosespècias[modificar | modificar la font]
Existisson de sosespècias de Thymus vulgaris :
- Thymus vulgaris ssp. aestivus (Willk.)[1]
- Thymus vulgaris ssp. palearensis (O.Bolòs & Vigo) (sinonime de la varietat palearensis) Aquela espècia es pas present a cò nòstre[2]
- Thymus vulgaris ssp. vulgaris[3]
Espandiment[modificar | modificar la font]
La frigola es originària de las regions del bacin mediterranèu sus las ribas nòrd e oèst (ont es sovent cultivat pels òrts) e dels territòris limitròfes jos influéncia climatica mediterranèa; e tanben en Africa del Nòrd. Pro vagant, es subespontanèu dins de regions subtropicalas, caudas o temperadas, e mai especialament en Euròpa e en Nordamerica. En Occitània, es ara comuna o pro comuna fins a la partida miègjornala en Daufinat e Vivarés, dins las Corbièras. Es presenta en montanha dins las vals e nauts planòls calcaris del Massís Central miègjornal e i a qualques espècias dins los Alps e los Pirenèus centrals, en pichonas colonias mas que florisson pas gaire.
Mai precisament, la frigola aima mai un sòl leugièrament acid, plan desaigat e rocassut (calcari), en plan solelh e al sèc. Mas la planta se desvelopa tanben sus un sòl alcalin, filtrant, leugièr o compacte (d’argila e de lòsa) o fòrça porós (sablenc); un pauc umid e fresc.
Sa resisténcia al gèl es pro limitada, fins a - 15 °C, pasmens sa zona de rusticitat es de 5 a 9. Una cultura de frigola se deu aparar l’ivèrn e resistís pas dins aquela sason a 1 500 mètres dins los Alps ont buta (fins a 2 000 mètres); mas pòt subreviure jos una bona sisa de nèu. Existisson d'espècas mas adaptadas als climas mai rufes que d'autres, coma lo thymus polytrichu dins los alps del sud dins las zonas de pasturas fòrça rasas e suls sòls rocassuts.
La capacitat d'aquela planta a resistir a de plan fòrtas calors ven tanben de son òli essenciala que, producha de nuèch, s’esvapora de jorn: es aquela accion que la calor es consomada. Aquel principi foguèt descobèrt en 1960. Es tanben la causa que la frigola salvatge es mens resistenta un còp transplantat d'autras regions.
La frigola patís leugièrament dels acarians e de las malautiás que provòcan lo poiriment de las racinas. Al contrari son òli essenciala de vertuts desinfectantas apara sa partida aeriana.
Fitosociologia[modificar | modificar la font]
Eissit a l'origina dels mitans arids mai o mens rocassuts calcaris del bacin mediterranèu[4] (aigavèrs, bauces, massís litorals), la frigolas coma las autras plantas eliofilas e xerofilas de las garrigas, venguèt en situacion de concuréncia dins los eissarts forestièrs neolitics. Mai tard, lo pastoralisme sus brutladis, lo tractament en talhada de corta revolucion, factor d'apauriment dels sols e de deriva des mitans al clar e de l'ariditat, mantenguèron de contunh lor dinamica fins ara (que los encendis volontaris o accidentels de las zonas boscadas prenon la plaça dels fuòcs dels pastres e als eissartatges). En efècte, las pasturas d'ovins favorizan la frigola. Non consomada, o sonque tocada pels romiants, s'espandís al detriment de las plantas pàissadas e valor ferratgièra fòrça flaca. Aqueles espandiments son plan aimat per las abelhas. En consequncia, se trapa la frigola dins de zonas antropizadas coma los èrms pàisssats, los camps abandonats, las zonas de proteccion contra lo fuóc esclaridas, las talvèras rotièras e ferroviàrias, eca. E mai, l'allelopatia aumenta la dominança de la frigola. En efècte, las exsudacions racinàrias, eniban la butada de las granas concurrentas, li permeton de constituir de poblaments purs que s'alargan en zona mai o mens circularas. Aquel espandiment s'acaba quand lo procés d'exclusion revira contra d'esperel, las moleculas produchas venent toxicas o quand lo forèst. De biais mai subtil, lo meteis fenomèn existís dins lo Maquís sus terren siliçós.
Los quimotipes[modificar | modificar la font]
La frigola se divisa en « raças » quimicas, nomenadas quimotipes. La variabilitat d'aquel darrièr es influenciat per l’environament (sol, altitud) e lo clima (temperatura e solelhament) permeton a la planta de viure e d’evoluar.
- lo quimotipe timòl se trapa dins totes los tipes de sòls ont la frigola buta, de sols fòrça cauds e sècs cap als sòls mai umids. L'especificitat timòl es la mai espandida, mas o es de bias mens omogenèu, e es sovent associada a d'autres quimotipes.
- lo quimotipe carvacròl se trapa subretot dins de condicions de calors e de secada extrèmas.
- lo quimotipe linalòl se trapa dins totes los airals de la frigola, subretot en zòna de mejana montnha dins de zònas d'umiditat atmosferica importanta.
- lo quimotupe tuïanòl, mens abondant, es un intermediari entre lo linalòl e geraniòl
- lo quimotipe geraniòl, pauc abondant es adaptat a la condicions d'altitud rufes (1 000 m)
- lo quimotipe paracmèn es un davancièr de la biosintèsi vegetala del carvacròl e del timòl
Usatges medicinal[modificar | modificar la font]
Usatges en cosina[modificar | modificar la font]
Son gost tipat es diferent segon lo terren que se donèt a las diferentas varietats lo nom del país ont buta. Pòt aver un rèiregost citronat o un parfum de verbena. Balha un ton mediterranèu als plats, que sián la tomata, la grasilhada, lo formatge de cabra, la caçola, las pastas e los plats confits. Dins una marinada, parfuma tanben los legums que la polalha e la carnsalada, lo peisson o la caça. Aquel tipe d'usatge es frequent dins la cosina creola de La Nòva Orleans. S'utilisa amb l'alh, l'oliva, las salças de vin e dels farcits. La frigola aromatisa tanben l'òli o lo vinagre, de per abans caufats. Es tanben a la basa de liquors.
La frigola: un complement alimentari[modificar | modificar la font]
L'utilizacion d'èrbas aromaticas de biais regular e significatiu permet d'ajudar, pr'amor que siá minim, a l'apond d'antioxidants dins l'alimentacion sens pasmens complir los besonhs en antioxidant del còs.
Mèscla d’espècias[modificar | modificar la font]
- Èrbas de Provença : cerfuèlh, estragon, pebre d'ase, majorana, romariu, farigola, lavanda e fenolh. S'utiliza pel peis, las carn e la ratatolha.
- Zahtar (Jordania) : marjorana, farigola, sesam (granas torradas), sal e sumac. Per la vianda frita o grasilhada.
- Dukka (Egipte) : granas de sesam e avelanas torradas, granas de coriandre e de comin, pebre negre e frigola. Per las viandas grasilhadas. E tanben se pausa sul pan plan banhat dins d'òli d'oliva e se manja atal.
- Ram garnit : tres rams de jolverd, d'un de laurier e d'un de frigola ligats. Per la sopas, fricòts e mai encara. Variantas amb un ram d'api, la partida verda del pòrre o un ram de pebre d'ase.
Usatges apicòlas[modificar | modificar la font]
A cò nòstre, en Occitània, la reculhida d'aquel mèl de frigola s'efectua dins las garrigas de l'entorn mediterranèu e suls planòls calacaris del rèirepaís que lo Causse de Larzac es un luòc astrat.
Lo mèl de frigola[5],[6] pòt èsser un mèl monoespecific. Dins aquel cas, es de color jauna iranjada tirant cap al rogenc. S'emblaima un pauc quand cristalliza, qu'es aviat, e tend a aver una granulacion bruta. Caracterizat per un aròma poderós, aquel mèl enaira de sabors redondas, pesucas e suavas que demoran longtemps en boca. Lo mèl de frigola pòt tanben èsser incorporat dins lo mèl de garriga en Occitània e lo mèl de maquís en Corsega. Tradicionalament, lo mèl de farigola es emplegat per sucrar las tisanas del vespre car es apaisant e favoriza lo sòm. Antiseptic reconegut, es recomandat per la prevencion e cura de las malautiás infecciosas, respiratòrias o digestivas. Lo mèl de farigola es plan ric en coire e en bòr. D'estudis realizats al Centre Espitalièr Universitari de Limòtges pel professor Descottes montrèron que lo mèl de frigola possedís de proprietats remarcablas quand es utilizat per la cicatrizacion de las plagas. Ara, de servicis de grands brutlats l'utilizan per la cura.
Lo timòl[5], lo compausat principal de l'òli essenciala de la frigola, es un tractament pro popular pels apicultors que combat lo parasit Varroa, grand flagèl de l'apicultura e una de las principalas causas de mortalitat de las abelhas. Aquela molecula es tanben interessanta dins lo tractament de l'acariosi. S'emplega jos la forma de medicaments, Apilife-Var (Italia), ont es associat al menòl, al camfre e a l'eucaliptòl ; Thymovar (Soïssa) e Apiguard (França).
Autres usatges de la frigola[modificar | modificar la font]
- L’òli essenciala es utilizada en parfumeriá.
- Los erbivòrs aman aquela planta, qu'es consomida pels conilhs, las lebres e las cabras.
- La frigola es tanben una planta ornamentala. Per exemple, Thymus praecox 'Elfin' es utilizat coma sisa vegetala.
Cultura[modificar | modificar la font]
En orticultura, l'espandiment o multiplicacion de la frigola se fa de prima. La produccion se desvelopa tanben per plantolièrs dins lo cas, las semenasons prenon en dos o tres setmanas, la butada es aviada e la transplatacion se fa dos meses mai tard espaçats de 25 a 30 cm. La division de las matas e de las racinas, l'empèt e lo probanhatge son d'autras tecnicas possiblas. Se deu evitar l'engrais pendent l’estiu (pasmens cultivar pas dins un tèrra tròp paura!) que la fariá tróp fragila per la geladas. Se pòt cobrir d'un clapas puslèu que de matèria organicas, augmentant atal la calor al pé e mermant los riscs de poiriments. Se pòt pensar a copar la planta de mitat a la prima per favorizar l’apeisson de nòus brots. Se conselha de reviscolar la planta totes los tres ans (empèut o probanhat) senon la tija ven tròp linhosa e las fuèlhas perdon lor aròma.
Se la pòt cultivar en companhiá de la lavanda que forman una bona equipa.
Periòde reculhida[modificar | modificar la font]
Doas reculhidas son possiblas, una fin de mai començament de junh al moment de florason, l'autre en setembre. Los rams se devon copar fins a 5 cm du sol; e se se copa los rams a la fin d'estiu, se deu evitar de copar mai bas que lo tèrç de la planta car una talha tròp bassa favorisariá l'aparicion de brots que resistirián pas als primièrs fregs.
Es conselhat de culhir la frigola dins de luòcs alunhats de las talvèras. Se deu pas arrancar la planta mas puslèu li copar las tijas al secator o las trencar amb los dets e daissar viure la planta e se reproduire. Es melhor de faire la culhida après la rosada d'ora lo matin e abans lo calimàs; que la planta aurà evacuat lo maximom d’umiditat e aurà pas evaporat son òli essencial.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce aestivus
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce palearensis
- ↑ Tela Botanica, sous-espèce vulgaris
- ↑ (fr)P, Lieutaghi, Petite ethnobotanique méditerranéenne, Actes Sud, 2006
- ↑ 5,0 et 5,1 (fr)Le traité Rustica de l'apiculture, ouvrage collectif, Ed. Rustica, septembre 2002
- ↑ (fr)Le goût du miel, Gonnet Michel et Vache Gabriel, UNAF
Bibliografia e fonts[modificar | modificar la font]
- Bonnier G. et Douin R., La grande Flore en Couleurs de Gaston Bonnier, Éditions Belin, 1990, réédition de la Flore Complète Illustrée en Couleurs de France, Suisse et Belgique.
- Coste H., Flore descriptive et illustrée de la France, de la Corse et des contrées limitrophes, Librairie scientifique et technique Albert Blanchard.
- Lambinon J., Delvosalle L., Duvignead J., Nouvelle flore de la Belgique, du Grand-Duché de Luxembourg, du Nord de la France et des Régions voisines, Édition du Jardin botanique national de Belgique, 2004, cinquième édition.
- LES FLEURS SAUVAGES de Christopher Grey-Wilson le guide visuel de plus de 500 espèces de fleurs d'Europe tempérée; BORDAS (thymus polytrichus p. 209)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Modèl:Belles fleurs de France
- Referéncia Catalogue of Life : Thymus vulgaris (en)
- Referéncia Tela Botanica (França metropolitana) : Thymus vulgaris L., 1753 (fr)
- Referéncia ITIS : Thymus vulgaris L. (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia NCBI : Thymus vulgaris (en)
- Referéncia GRIN : espècia Thymus vulgaris L. (en)
- Toil'd'épices - Thym et serpolet (fr)


text:
occitan. Lo BLOG TOT EN OC du pays Occitan.Langue occitana.Occitan occitanie, occitanesque. Diversite de l'Occitanie culturelle. Differentes formes dialectales.Peintures logiciels informatiques, nouvelles. Commentaires de la mode de l'actualite defini par les mass medias dominants.Poesie. coups de coeur. Politique et diversite. l'unesco e la diversite en France. Hypocrisie de droite et de gauche. Le cancer jacobin. croisade e cathare. Grands massacres.
lundi 30 mars 2009
Lo 101 unen despartament
Auèi i a quicòm que sentis agre dins aquel païs. Qu'e son en trin de tot desbordelar. Tot lo bèl ciment utopic occitan de la laïca , que nos fasia bramar "allez les bleus", o als aujòls "vous n'aurez pas l'Alsace et la Lorraine", tot aquò es al darrièr badal.
A mai ajudats per los socialistes roges, coma Lamic president de l'OMC ( organisacion mafiosa de la Camora o del comerci ), que sanhèt mantuns païs del tèrç monde, o encara Strauss Khan (president del FMI , lo Fons Mafios Internacional, " plan conegut pour ses positions marxistas", la drècha liberala mas sociala ( 15000 vièlhs mòrts entre la calorassa fa gaire, casuda dels remborsaments de la secu, prisons comolas coma d'uòs , flicatge a tots los estages, demargatge de l'educacion , de la santat , privatisacions entemenadas per Balladur e perseguidas per Jospin , e perlongadas per Nicolas ambe l'aparador fiscal, precarisacion de l'emplec, CDD per totes , salaris de misèras , mentre que los richasses contunhan de s'emplenar las pòchas .
Alara la libertat , l'egalitat e la fraternitat sentisson a merda.
Aquò's ora per nosautres de pensar de sortir del fangas jacobinàs françès que reverta de mai en mai al Titanic.
Daissarem la plaça a Mayotte .
samedi 28 mars 2009
lo dansaire de las fedas
Ont sètz passats amics?
Del costat ennemic?
Temps bèl es acabat.
Temps bèls vos a cambiats .
Ièr encara levavèm lo punh.
Per mostrar la nòstra rabia.
S'ausis pas que de parlicadas.
Entre de monde de lenga ponchuda .
Ròsa poirida, ròsa passida.
Tant qu'ara m'agradi la giroflada...
I a pas qu'una prima qu'aimi .
La que reverta pauc o prou,
La que canta la sason de las cerièiras .
Qu'aquel monde ne'n finis pas de minjar sa mèrda.
Que nos an ensenhats de toquar a ren.
E de parlar coma de palhassas.
De putas sens praticas.
Coma d'enfants dins un magatsin de porcelana .
Que fa qu'aquel monde fa cagar, e pudis.
Cada jorn melhor.
jeudi 26 mars 2009
Caravage
Mas qual pòd dire?: Ièu lo sabi!. Ièu lo coneissi!
E que part al grand jutje ,
Sens tremolar.
Ome que totjorn luchèt,
Alara que la mòrt crudèla
Avia a tu pausada, son arpia crancuda.
E que trobava lo temps d'escotar los autres.
A tu , prepausi de levar mon gobèl.
Plen de bon vin coma lo tastava.
Un darrièr còp en pensada.
Per totes los que t'aimavan .
E que lo bruch ne tinda dusc'al cèl.
lundi 23 mars 2009
l'òme
samedi 21 mars 2009
lo caireforc
Se sonava la Joconda,
El l'espiava,
Que l'aimava
Mas ela se trobava la mestressa d'un rei;
Lo vesia quitament pas.
E l'aimava pas.
Lo ritonèl de la parròquia,
Que la badava quand montava son ega blanca;
Ambe los mossurs de la vila
A cassar lo rainal.
En udolejant coma des falords.
Quand tindavan las campanas ,
que per ela sonavan pas.
Jamai l'agachèt pas una seconda .
Entre que seguissia
Son camin de patiras
Lo còr ufle sus las pòts.
De son amor comol de causas impossiblas.
Lo sèr a la caminada ,
Se dormissia ambe son sorire.
Mas davant de cutar ;
Fasia sa pregaria ;
Totjorn çò mèsme ,
Dius : ajuda me .
Dona me un poton
Mas Dius ausis pas gaire los òmes
Encara mens lo riton amoros.
Subretot quand demanda
l'ajuda d'Eros...
Praquò quand un amor es tant linde.
Se disia lo curat , Dius devria m'ajudar.
Jamai Joconda lo vejèt.
Foguèt lo castiment divenc .
E ne'n moriguèt lo preire dapasset,
sens ajuda de degun.
Que totes se serian trufats .
Que saupessen.
jeudi 19 mars 2009
Los temps cambian. Mai 2009
Deman farà missant temps .
Los temps cambian,
Coma o diguèt Dylan ;
sens saupre, çò que volia dire,
Pareis que volia subretot trapar d'argent.
Que panèt las idèas , la musica e las paraulas
dels cantaires contestatèris de la sia epòca,
Los temps cambian , que sem arribats al cap,
De la fèsta dels predadors.
Deman me pareis qu' una autra fèsta va començar.
mardi 17 mars 2009
Lo poète
Cerca l'òme, qu'es tanben poèta, entre los sovenirs,
Per escriure una istòria bèla e fa dormir los nenons.
La pus bèla istòria de sa vida.
Per qu'ajan pas paur de la nuèch los pichons.
E dins son cap i a coma un fum d'istòrias inacabadas.
Un molon de codelets que se soveni pas, ont los avia daissats tombar .
E que pòd pas reconeisser o triar.
D'unes còps la peire es tròp pichona, o mosida o fendasclada o òrra.
Pel còp compren que ne'n recaptarà pas gaire mai de còdols.
Mas coneis un biais.
Quand n'arriva de pas pus saber çò que cal far, alara i demòra pas que de pausar la pluma sul papèl e d'escriure:
Un còp èra , i avia un païs que se sonava l'Occitania....
E sul pic tots los remembres li tornon...
Coma al temps de la joventut
dimanche 15 mars 2009
La dòna del spa
Levats los tabans, qual pòd veire quicòm?
Los aucèls?
Las formigas?
Lo cèl o las nivols
Quna maliçia!
de ren veire!.
Qun defèci !
Degun i vei pas res.
vendredi 13 mars 2009
Lionardo
mercredi 11 mars 2009
Testa de femna
Un aucèl se pausa
E canta sa cançon sorna.
S'ausis al luenh
De paraulas de vent,
De freminents de fuèlhas,
De fregadis d'alas.
Aprèp l'amor.
S'ausis lo buf de la Tèrra,
Jos l'aiga bèla
que cabuça del cèl.
per cavar son sinhe crudèl.
Aprèp l'amor?
La mòrt e la vida se maridan.
Per escalprar son crid.
Vergonhos de joia pagana.
Aprèp l'amor,
Dius cluca los uèlhs.
lundi 9 mars 2009
Ferran Deleris
Estranh e rare .
Nasquèt en 1922, del costat de Riupeiròs a l'abroa de Viaur dins la comuna de Bòrs. Una ribièira fòrça rica d'escrivans... Besson, Bodon , Marti , Pradèl
Una vida qu'es pas de creire. La sia vida penecosa aprèp la mòrt de la maman...
Mas lo dròle tenia los uèlhs dubèrts grands e prigonds. Agachava la vida al front. Direm auèi qu'èra un enfant aluserpit entre totes , e qu'aprenguèt lèu de jutjar lo vesinatge dur e mantuns còps crudèls.
E lo tipe va tirar sa rota.
Traversarà l'Espanha qu'aima pas gaire totes aquelses "fugidors" que traçon dabant las armadas d'Hitler.
O explica la sia vida , dins son libre "MEMORIS" , capitadas e perdas de totas menas . Un òme fargat per la vida prigond , plen de sapiença, ric de son experienca de païsandòt, que coneis pron lèu , e fòrça plan lo prètz del pan.
Jamai l'oblidarà la susor d'aquel tròç de cantèl.
Aquò's fòrça interessant de legir son analisi de la politica coloniala françèsa ; ou pus tard uròpeenca , qu'aguèt l'astrada de coneisser.
E dins MEMORIS nos dis sens farlabicas , son trabalh de segur , mas tanben la destinada de la sia familha , la mòrt de sos garçons , un patiras qu'es pas de creire. Entre que contunhava de trabalhar, coma o faguèt totjorn .
Que venguèt qualqu'un dins son mèstier.
Aprèp la legidura de MEMORIS, es per aquò qu'òm dis pas a un òme coma Ferran Deleris, paure Mossur Ferran Deleris.
Solide que devia pas èstre un òme facile , mas coratjos, amai qu'èra .
Mossur Ferran Deleris . Osca pels vòstres libres. Merce Mossur Ferran Deleris.
E pels totes los saberuts de la lenga d'òc un consèlh : oblidètz pas lo diccionari que lo tipe tenia un vocabulari de prumièra borra , a la sorga roergata dels aujòls .
Qual sab se Occitania e totas las societats saberudas li tornaran l' omenatge que s'amerita?
samedi 7 mars 2009
La Velada
Bèla coma òm te dis ;
Jaguda jos l’aubre de la font ;
Bèla coma òm te dis.
E lo temps qu’alisa sas alas ;
En s’afustant lo bèc.
E los enfants que corron .
Bèla coma òm te dis.
E las causas oblidadas ;
E los amics que s’en van ;
Bèla coma òm te dis.
E lo cèl totjorn blau ;
E ta boca que sarra
Los mots oblidats.
Bèla coma òm te dis.
Clavelada sul parladis.
Dels ostals aroïnats.
E de la Luna roja.
E las nivols qu’arrencan ,
La posca de la nèu.
Entre que las flors
E las grèmas grèlhan ;
Bèla coma te dison.
Un trach inacabat.
Bèla coma te disi .af
jeudi 5 mars 2009
Los damnats
Es damnat sens saber per de que.
Fin finala , sab quite pas qu'es damnat.
Sus la rota estrècha , que reverta un penjadis.
Crosa un asa damnat e li dis:
E ben l'ase consi vas sus ton camin de patiras?
L'autre lèva los uèls, e estudia l'òme damnat,
se vei plan qu'a las dents que sanhan a fòrça de chucar las peiras.
ben ara me pòrti plan, tròbi d'èrba famosa e rescontra mantuns còps de bons amics.
Mas l'òme i torna:
Mas sias damnat tu?
E l'ase li respond:
Mas tu tanben ...
Alara l'òme se ris, mas se ris tant , que tomba sul costat
e que se far petar lo còr de contentament.
E l'òme arriba al paradis sens saupre qu'es mòrt e dis:
mas ont soi?
E un angèl respond:
ben paure sètz mòrt e dabant la pòrta del paradis. Anatz passar lo jutjament...
E l'òme ris , ris tant que Sant Peire lo torna a l'infèrn .
Es aital que l'òme camina sens saupre jamai ont n'es .
E que ris , coma un falord.
Per pas veire que la Tèrra aquò's l'infern.
mardi 3 mars 2009
Ensag
Viure , liure.
Aucèl liure,
Pintat de libertat.
Aucèlon.
Que vòl bèure l'air
tan lèu
del niu tombat.
Lo monde fenis sa cançon.
Cada matin ne'n raja una autra.
D'un trauc ont n'i avian cap .
Las flors espelisson mai bèlas
las raices dins lo bren.
Me diguèt un franchimand
en parlant dels trobadors.
Que sul pic li mostrèri
lo canton del cagador.
Mas ont son las cançons d'amor.
D'òmes grèus parliquèjan ,
coma se viuran totjorn.
Liure , liure, aucèl liure.
La vida te passa entre los dets .
Agacha doncas lo sablièr .
Voidat de tres parts.