text:
Viking
Lei vikings, apelats noroècs en occitan ancian o tanben normands, èran un grop etnic originari d'Escandinàvia. Lor nom significa 'òmes de la mar' o 'del nòrd'. Foguèron coneguts dins tota Euròpa per lor supremacia navala, que lor permetèt de conquistar de ciutats costièras e lor legenda d'incursions crudèlas es encara uèi rebrembada. Pendent fòrça ans sometèron Anglatèrra, lo nòrd de França (s'establiguèron dins la region actualament coneguda coma Normandia) e lo sud d'Itàlia, e se crei que foguèron lei primièrs europèus qu'arribèron fins au continent american. Eric lo Roge o Leif Ericsson (primièr europèu qu'arribèt en America, e i fondèt la colonia de Vinland), foguèron de personalitats vikingas famosas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Economia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 3.1 Estructura e principis politics principaus de la societat vikinga
- 3.2 Principaus e aspècts sociaus majors
- 4 Religion
- 5 Sciéncias e tecnologias
- 6 Cultura
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'expansion vikinga[modificar | modificar la font]
L'expansion vikinga es la forma pus visibla dau fenomèn viking de la fin dau sègle VIII a la fin dau sègle XII. Sei causas son pas conegudas precisament mai uneis ipotèsis permeton de desgatjar unei paramètres explicatius. Leis objectius d'aquela expansion evolucionèron segon leis epòcas. Aquela èra foguèt donc devesida entre divèrsei periòdes segon lei caracteristicas presas per leis expedicions vikingas.
Unei causas son avançadas per explicar l'expansion vikinga, especialament son caractèr violent. D'efèct, de relacions comercialas existián dempuei lòngtemps entre lei pòbles dau nòrd d'Euròpa e leis estats pus meridionaus coma l'Empèri Roman. Generalament, lei marchands nòrdics s'installavan dins lei vilas de la region durant la sason comerciala sensa causar de problemas. Òr, a partir de la fin dau sègle VIII, aquelei relacions s'acabèron pauc a pauc per se transformar ocasionalament dins certanei regions en operacions de pilhatge o meme de conquista militara.
Lo premier element major foguèt lo desplaçament dau centre dau comèrci european vèrs lo nòrd dau continent a partir dau sègle VIII. Aqueu centre èra inicialament situat dins la Mar Mediterranèa. Pasmens, a partir dau sègle VII, l'expansion aràbia entraïnèt l'emergéncia d'un piratariá fòrça activa sus aquela mar e lei cambis comerciaus i venguèron fòrça malaisats. Dispausant de naviris eficaç, d'estructuras socialas permetent de viatjar lòngtemps e de tradicions marchandas lòngas, lei Vikings reprenguèron aqueu ròtle explicant l'expansion rapidà de lor preséncia dins lo rèsta d'Euròpa acomençada durant lo sègle VIII.
Lo segond factor important d'expansion foguèt l'afebliment de l'Empèri Carolingian a partir de la mòrt de Carlesmanhe en 814 en causa de sa division e dei luchas intèrnas entre sei senhors. Aquò demeniguèt l'eficacitat dei govèrns centraus e empachèt de concentrar de tropas sufisentas per susvelhar lei costats o defendre lei ponchs alunchats dei sètis senhoriaus. De mai, la mager part deis autoritats localas o centralas preferiguèron negociar lo retirament dei Vikings en cambi dau pagament d'un tribut dich Danegeld. Enfin, lei luchas intèrnas dei senhors francs presentavan una possibilitat d'emplech per de mercenaris vikings qu'èran rarament contraròtlats corrèctament. La situacion èra similara en Anglatèrra onte lo país èra devesit e lei sobeirans locaus fòrça febles.
Debanament[modificar | modificar la font]
Se pòu devesir lo fenomèn viking en quatre periòdes principaus que van de 800 a 1135. Pasmens, existiá d'autrei divisions e lei datas son principalament indicativas. De mai, segon lei regions, e la capacitat de sei senhors de protegir lei populacions, lei Vikings foguèron mai o mens agressius e audaciós. Enfin, lei regions assostant d'endrechs rics e mau defenduts, coma una abadiá, èran d'objectius fòrça atractius e regularament atacats.
Lo premier periòde se debanèt aperaquí de 800 a 850. En causa de la crisi politica de l'Empèri Carolingian, tròp estendut per èstre defendut eficaçament e devesit entre leis eiretiers de Carlesmanhe en 840, e de la division deis estats anglés, lei marchands vikings acomencèron pauc a pauc de pilhar lei regions mau protegidas. Aquelei pilhatges èran pas organizats a una escala granda e lo motor principau èra l'oportunitat. Quand lo país èra corrèctament defendut, lei Vikings contunièron seis activitats comercialas normalas. En fach, durant toei lei sègles dau fenomèn viking, l'objectiu principau dei Vikings èra d'aquistar de richessas d'un biais o d'un autre.
Entre 850 e 900, lo fenomèn cambièt de dimension e lei cronicas europèanas acomencèron de parlar d'« Armada Granda » e d'operacions de pilhatge vertadier foguèron organizadas en Euròpa de l'Oèst per lei Danés e lei Norvegians e en Euròpa de l'Èst per lei Suedès. Lei vilas grandas foguèron atacadas per de flòtas importantas e de país novèus (Espanha, Itàlia, Empèri Bizantin...) veguèron tanben l'arribada de Vikings. Meme se de tropas de Vikings foguèron desfachs per de senhors capables de resistir (Ethandun en 878, Saucourt-en-Vimeu en 881), la màger part dei sobeirans europèus poguèron pas resistir e certanei paguèron de tributs importants.
A partir de l'an 900, lei territòris d'Occident acomencèron de s'organizar vertadierament còntra lei pilhatges e la piratariá. Lei Vikings èran venguts un element costumier de la politica europèa e èran ja fixats dins certanei regions occidentalas coma lo Danelaw en Anglatèrra, uneis illas dau nòrd de l'Ocean Atlantic, lo sud d'Irlanda o Normandia. A l'èst, avián format dos principats a l'entorn de Novgorod e de Kiev. Uneis implantacions vikings aguèron luòc dins aquelei territòris e lei relacions acomencèron de se normalizar ambé lo rèsta d'Euròpa. Dins certanei regions, coma Normàndia, de Vikings obtenguèron de tèrras còntra una ajuda militara per luchar còntra lei pilhatges d'autrei Vikings.
Lo periòde de normalizacion s'acabèt en 980 quand, dins certanei regions coma Anglatèrra, leis invasions acomencèron tornarmai. Prenguèron un caractèr militar important ambé d'ambicions de conquista, especialament per lei Danés en Anglatèrra. Aquela politica conoguèt una revirada decisiva en 1066 pendent la batalha de Stamford Bridge e s'acabèt definitivament en 1135.
Durant aquelei quatre periòdes, lei Vikings foguèron capables d'establir d'implantacions durablas dins unei regions d'Euròpa :
- dins leis illas britanicas e lor region : lo Danelaw qu'èra un territòri sota lo contraròtle viking en Anglatèrra, lo nòrd d'Escòcia, lo sud d'Irlanda e Normàndia.
- dins lo nòrd d'Ocean Atlantic : Islàndia, una partida de Groenlàndia e quauqueis implantacions provisòrias au Canadà.
- dins l'èst d'Euròpa : divèrseis implantacions sus lei costats sud de la Mar Baltica e lei doas principats de Novgorod e de Kiev.
- dins la Mar Mediterranèa : en Sicília e dins lo sud d'Itàlia.
La centralizacion deis estats d'Escandinàvia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei sègles VIII a XII, leis estats d'Escandinàvia conoguèron un movement progressiu d'unificacion e de centralizacion. Ansin, s'au començament dau periòde viking, la region èra devesida entre divèrsei territòris pichons e autonòms, se veguèt pauc a pauc aparéisser de reiaumes grands bastits sus lo modèl franc basat sus l'autoritat d'un rèi e la preséncia de la Glèisa catolica.
Lo Danemarc, estat pus meridionau dei territòris, èra ja influenciat per leis estats francs e d'autoritats pron poderós per bastir e entretenir de fortificacions importantas coma la Danevirke i existián tre lo sègle IX. La fondacion dau reiaume aguèt luòc au sègle X ambé lo baptisme dei premiers rèis crestians. Au sègle seguent, lo país foguèt devesit en diocèsis e lei tradicions vikingas perdiguèron lor influencia au profiech d'una societat de tipe feodala devesida en tres classas principalas (aristocràcia, clergat, pòble). Aqueu procediment s'acabèt en 1157 per l'unificacion finala dau reiaume vengut una poissança majora au nòrd d'Euròpa.
Norvègia conoguèt una evolucion similara mai tardiera a partir de la fin dau sègle VIII e de dificultats pus importantas. D'en premier, lo país èra fòrça devesit e la mager part deis abitants defensiguèron lor autonomia. Per exemple, au sègle X, lei rèis Olafr Tryggvason e Olafr Haraldsson qu'assaièron d'unificar lo país dempuei lo sud foguèron vencuts e tuats ai batalhas de Svold (1000) e de Stiklarstadir (1030). De mai, l'influéncia fòrta dei Danés e seis ambicions sus la region foguèron un problema constant per l'unificacion. Ansin, leis etapas decisivas vèrs la formacion dau reiaume de Norvègia se debanèron après la mòrt de Cnut lo Grand en 1035. Dos rèis, Magnus Olafsson (1035-1047) e Harald Sigurdarson (1047-1066), i aguèron un ròtle primordiau e lo procediment s'acabèt vèrs la fin dau sègle XI.
Enfin, lei Suedès conoguèron un procediment d'unificacion tardiu mai eficaç entre lei sègles XI e XII. Vèrs 1050, un rèi unic dirigiguèt lo país. Lo desvolopament economic foguèt pus important gràcias a de condicions geograficas pus favorablas e l'urbanizacion i foguèt pus rapida e importanta.
La fin de l'expansion vikinga[modificar | modificar la font]
La fin de l'expansion vikinga acomencèt a partir de la mitat dau sègle XI. La revirada dei projèctes de conquista d'Anglatèrra marquèt la fin finala d'un fenomèn ja afeblit per una tièra de causas intèrnas e extèrnas. Lei causas intèrnas principalas son la feblesa demografica dei país nòrdics incapables de mandar una populacion pron importanta per colonizar lei regions ocupadas, l'expansion dau crestianisme qu'entraïnèt d'evolucions decisivas dins la societat vikinga (abolicion de l'esclavatge...) qu'empachèron lo mandadís d'expedicions lòngas e lo declin dau comèrci viking. Entre lei causas extèrnas, se fau notar leis influéncias estrangieras (centralizacion, crestianisme, unificacion...) qu'empachèron l'organizacion d'expedicions per de caps locaus e l'organizacion de reiaumes poderós dins lei regions generalament pilhadas per lei Vikings. Ansin, leis darriereis operacions vikingas de pilhatge deguèron faciar d'oposicions militaras fòrtas e necessitèron d'ara endavant un nombre d'òmes trop importantas.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia dei populacions vikingas es un subjècte malaisat. Leis estimacions son principalament basadas sus lei resultats de cavaments e lei progrès de l'analisis deis esqueletas descubèrts. L'esperança de vida i aparéis fòrça limitada, probablament entre 20 e 25 ans. La mortalitat infantila sembla tanben fòrça importanta. Es estimada a aperaquí 60% durant lei sept premiereis annadas, subretot que la medicina sembla èsser estada relativament rudimentària. Lei registres realizats durant la fin de l'Edat Mejana e lei racòntes de la literatura vikinga forman egalament una fònt segondària relativament utilizada. Ansin, au Danemarc país viking pus poblat, s'estima que la populacion èra egala a un milion d'abitants vèrs 1250. Norvègia auriá assostat 300 000 abitants e Islàndia aperaquí 35 000 vèrs 1330. Existís pas de donadas satisfasentas sus la populacion vikinga de Suècia.
Produccions[modificar | modificar la font]
Agricultura e norrigatge[modificar | modificar la font]
Au contrari de la màger part dei societats de l'Edat Mejana, l'agricultura e lo norrigatge èran un sector segondari de l'economia vikinga en causa d'un sòu tròp paure, de condicions climaticas dificilas, de la talha limitada e de la dispersion de la populacion. Lo premier regardava principalament la cultura de l'òrdi e dau séguel. Lo segond pertocava lei bovins, coma lei buous per utilizats per lo lauratge, e leis ovins, subretot lei cabras per lor produccion de lach. Existiá tanben un norrigatge de pòrcs destinats a la consommacion de carn.
Lo nivèu tecnologic èra inicialament relativament limitat e lo demorèt fins ais annadas 1000. Lo fèrre èra principalament utilizat per la fabricacion d'otís coma lei volames, lei dalhas e certanei partidas deis araires. Lei progrès se desvolopèron lentament. A partir de l'an 1000, acomencèt una generalizacion lenta dei tecnicas de lauratge. Conjugada a l'utilizacion pus importanta d'otís fachs de fèrre, permetèt pauc a pauc d'aumentar la superficia dei tèrras cultivadas e lei revenguts agricòlas dins lei regions sud d'Escandinàvia onte lo clima èra lo pus favorable.
Artesanat[modificar | modificar la font]
L'artesanat èra una activitat caracteristica e importanta de l'economia vikinga. Dos tipes d'artesanat existián. Lo premier regardèt leis individús qu'èran capables de produrre un objècte per sei besonhs. Aquò èra fòrça desvolopat e leis artesans professionaus, que formavan l segond tipe d'artesanat, èran gaire nombrós e sovent gropats dins lei centres urbans. Lor produccion pertocava unei domenis coma la fòrja, la fornariá, la talha de vèstits... etc. Èra venduda per de marchands itinerants per completar la lista deis otís necessaris dins lei tenements. Au Danemarc, existiá tanben quauqueis artesans itinerants.
Au nivèu tecnic, l'abondància de matèrias premieras e l'abiletat generala dei Vikings permetèron lo trabalh d'un nombre important de matèrias diferentas que lei principaus foguèron :
- la fusta, matèria principala de l'artesanat viking, utilizada per la construccion de bastiments, de mòbles o d'aisinas.
- lo cuer, especialament per la produccion de cauçaduras.
- lo metau qu'èra trabalhat dins lei blòts de tenements e per divèrsei tipes d'artesans especializats (sarralhiers, cotelièrs, armuriers...) apareguts principalament a partir de 1050.
- la terralha qu'èra utilizada per la fabricacion de la màger part deis aisinas domestics.
- lei textils destinats a la produccion de vèstits per la consomacion domestica o per leis exportacions. D'efèct, lo textil èra sovent lo produch principau transportat per leis expedicions vikingas vèrs lo rèsta d'Euròpa.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lo comèrci èra un aspèct fondamentau d'una economia vikinga que deviá trobar dins lei regions estrangieras lei bens que sei ressorsas limitadas empachèsson de produrre localament. L'aumentacion progressiva dau comèrci viking, puei seis activitats de piratariá, entraïnèron la formacion d'un ret de transpòrts maritims e terrèstres relativament eficaç.
Lo premier es aparegut ambé lei premierei construccions navalas au sègle VII. De relèus e d'entrepeus foguèron bastits de lòng dei còstats. Foguèron pauc a pauc a l'origina de vilas vertadieras ambé d'installacions portuarias permetent d'assostar lei naviris e leis equipatges per la nuech. Lo ret terrèstre se desvolopèt a partir d'aquelei pòrts vèrs l'interior dei tèrras onte lei marchandisas èran compradas o vendudas. Lei rotas èran bastida de plancas dins lei regions desvolopadas e de tèrra dins lo rèsta d'Escandinàvia. La pèira foguèt utilizada solament vèrs la periòde viking. La màger part dei transpòrts èran realizats de pè e, durant l'ivèrn, s'utilizèt tanben d'esquís. Leis autrei mejans de transpòrt, carri e chivau, èran rars.
Moneda[modificar | modificar la font]
Certaneis estats vikings bateguèron moneda. Lo premier sembla èstre la vila d'Hereby vèrs 825. Pasmens, durant tot lo periòde viking, aquela produccion foguèt largament insufisenta e la màger part dei pèças utilizadas èran d'origina estrangiera. Aquò èra pas una caracteristica especiala dei populacions vikingas. D'efèct, a l'epòca, la valor d'una pèça èra determinada solament per sa massa de metau, generalament aur, argent o coire. Ansin, un nombre fòrça importanta de pèças eissits de país estrangiers, o dispareguts coma l'Empèri Roman, èran en circulacion en Euròpa e lei Vikings adoptèron solament un comportament similar au rèsta dau continent.
Cambis comerciaus[modificar | modificar la font]
Lei cambis comerciaus viking èran principalament realizats en batèu. Pasmens, en causa de l'estructura leugiera dei drakkar, lei quantitats de marchandisas transportadas durant una expedicion èran limitadas. Ansin, lo comèrci viking èra concentrat sus lei cambis d'objèctes de luxe coma lei pelissas, l'ambra o leis esclaus. Lei pelissas èran fòrça apreciadas car permetián de faire de vèstits cauds e de curbir lei sòus e lei muralhas deis ostaus de qualitat. L'ambra èra utilizada per sei proprietats decorativas e lei poders magics que la populacion li donèt. Enfin, leis esclaus formavan la marchandisa principala dau comèrci viking. Dos mercats ais esclaus conoguèron una activitat fòrça importanta a Constantinòple e a Hereby. En retorn, lei Vikings importavan de tèxtils, d'armas, de granas, de sau e de la terralha. Per aquò, lei Vikings avián creats un ret de relèu sus sei rotas comercialas. Permetián de crompar o de vendre certanei marchandisas durant lo viatge, d'obtenir d'ensenhaments sus lei mercats locaus o de faire una pausa. Enfin, se fau notar que lei marchands vikings semblèron aver pas de dificultats au nivèu lingüistic. Es donc probable qu'utilizan d'interprèts o « d'agents » per realizar sei cambis.
Mercenariat[modificar | modificar la font]
En fòra dau comèrci, una autra fònt de revenguts dei Vikings èra lo mercenariat subretot desvolopat a partir dau sègle IX per lei senhors d'Euròpa Occidentala. Lor nivèu militar èra apreciat e, tre la mitat dau sègle IX, foguèron engatjats dins lei conflictes intèrnes entre senhors francs. Es e mai possible qu'una partida dei pilhatges viking foguèron realizats dins lo corrent d'un periòde d'engatjament au servici de senhors continentaus. A partir dau sègle X, l'activitat de mercenariat prenguèt un ròtle important e d'unitats permanentas de soudats vikings foguèron creadas en Anglatèrra e benlèu a Constantinòple. En França, Rollon obtenguèt Normandia en cambi de son ajuda per protegir lo reiaume franc còntra seis enemics.
[modificar | modificar la font]
Estructura e principis politics principaus de la societat vikinga[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala e direccion de la societat[modificar | modificar la font]
Lei Vikings èran dirigits per de rèis dichs konungr qu'èran lei senhors de territòris relativament limitats coma lo fons d'un fjòrd. Èra cargat de l'aplicacion de la lèi, dau drech, de la realizacion dei rites religiós e, pus generalament, dau benèstre de sei subjèctes. En cas de revirada, lei rèis podián èstre rebutats e tuats. D'autra part, la reiautat vikinga èra pas ereditaria. Pasmens, lo procediment de designacion dei rèis es totjorn mau conegut. Èran elegits per de captaus dau reiaume mai la composicion e lei règlas de formacion dau collègi electorau son desconegudas. Lei candidats èran chausits entre certanei familhas. Dins aquò, la rason per aquò que certanei familhas podián presentar de candidats a l'eleccion es tanben pas coneguda.
Au nivèu territoriau, lo sistèma d'organizacion es mau conegut per lei periòdes situats avans la crestianizacion. L'unitat principala èra probablament lo land. Son unitat èra generalament assegurada per de practicas religiosas similaras e d'un meme ensems economic. Teniá tanben una assemblada centrala unica e l'autoritat i èra tenguda per un rèi, un captau solet o un grop de captaus. Lo herred èra un autre tipe d'unitat territoriala fòrça presenta au Danemarc e en Islàndia. Enfin, existiá lo fylki qu'èra probablament una unitat administrativa de la talha d'una region francesa actuala.
Justiciá[modificar | modificar la font]
La justiciá vikinga regardava leis òmes liures, es a dire lei personas qu'èran membres d'una familha donada e que tenián una abitacion reconeguda. Lei lèis, lo debanament dei procès e lei penas èran fòrça codificadas. Permetián d'assegurar de drechs importants a l'accusat per assegurar sa defensa. Ansin, un procès èra dirigit per un ensems de jutges e la decision finala èra presa per aquel ensems o, de còp, per un grop de jurats. Lei jutges, que lo nombre èra definit per la lèi, èran chausits entre leis abitants de la region onte se situava l'abitacion de l'accusat. Aqueu darrier aviá lo drech de recusar un certan nombre de jutges au començament dau procès. L'accusasion deviá demostrar la culpabilitat gràcias a la presentacion de testimònis o de personas prestant jurament. Ansin, la preséncia de testimònis èra necessaria per cada etapa de la procedura. A la fin de la presentacion d'un cas, un jutge recapitulava l'ensems deis arguments dei doas partidas e lo verdict èra decidit per un vòte dei jutges o de la jurada. Lei penas anavan d'emendas, au bandiment, mai o mens importantas segon lo delicte, e a la proscripcion. Per leis afaires pus grèvas (murtre, viol...), l'accusat podiá perdre son estatut d'òme riscant alora la pena de mòrt. Dins lo cas onte ges de decision se desgatjèt entre lei jutges, se podiá organizar un duèl o una ordalia per obtenir una decision. Enfin, l'ordalia èra egalament lo biais unic per « demostrar » certanei elements. Per lei fremas, permetiá de provar la mòrt o la partença de lor marit. Per leis òmes, permetiá de se disculpar d'una accusacion de murtres, de comportaments sexuaus defenduts (incèst, adultèr...) o d'utilizacion de la magia.
Lenga e escritura[modificar | modificar la font]
La lenga d'origina dei Vikings èra lo noroèc qu'acomencèt de disparéisser a partir de l'an 800 sota l'influéncia d'un procediment de diferenciacion e va pauc a pauc se devesir entre un noroèc occidentau (norvegian, islandés) e un noroèc orientau (suedés, danés). Pasmens, aqueu procediment a pas empachat a l'ora d'ara lo mantenement d'una intercomprenença importanta entre lei lengas modèrnas de la region coma lo danés o lo suedés. Ansin, entre lei sègles IX e XI, es generalament supausat que la lenga vikinga èra encara fòrça similara dins tota l'Escandinàvia maugrat l'existéncia de variacions localas. De son caire, l'escritura vikinga èra basada sus lo sistèma runic. Aqueu darrier èra d'origina germanica mai se difusèt vèrs l'Escandinàvia onte conoguèt de transformacions prefondas vèrs lo periòde 750-800. Èra utilizada per escriure de tèxtes sus de subjèctes variats coma de fachs istòrics, de lèis, d'elements geografics, d'aspècts sociaus (religion, familha...) o l'art e la poesia.
Estatut de la frema vikinga[modificar | modificar la font]
La frema vikinga aviá un estatut inferior ais òmes mai un ròtle relativament important dins lo foncionament de la societat. D'efèct, enfant, èra considerada coma un objècte que lei negociacions de maridatge èran gaire diferentas qu'aquelei per la crompa d'un tenement o d'un batèu. Mariada, generalament vèrs lo temps de 12 ans, obteniá un estatut e una consideracion pus importantas, magerament dins la gestion dau domeni de son òme durant l'abséncia d'aqueu darrier. Aviá tanben lo drech de divorciar meme s'aquela situacion èra fòrça rara. Pasmens, lo ròtle principau de la frema mariada èra d'enfantar car, meme se son mariat aviá generalament unei concubinas, seis enfants èra lei solets que podián eiretar dei possessions dau paire. De mai, lo pensament de la subrevida dau clan e de la familha èran de consideracions majoras de la societat vikinga. Leis emprenhaments èran donc fòrça frequents coma lo mostra l'existéncia d'un vocabulari fòrça variat per descriure aquel estat.
Estatut de l'enfant[modificar | modificar la font]
Lo mantenement de l'existéncia d'un clan o d'una familha èran de subjèctes majors de la societat vikinga. Ansin, la naissança d'un enfant èra un eveniment esperat e èran enviroutats d'una consideracion e d'una preocupacion fòrça importantas. Pasmens, èran devesits entre doas categorias :
- leis enfants legitims que vendrián leis eiretiers dau domeni.
- leis enfants illegitims que podián èstre reconeguts dins lo cas d'abséncia d'enfants legitims.
Pasmens, avans la crestianizacion, existiá tanben un mejan per se desbarrassar d'un novèu-nat qu'èra l'exposicion de lòng d'una rota.
Esclavatge[modificar | modificar la font]
Dos tipes d'esclaus existián dins la societat vikinga. Lo premier èra una marchandisa destinat a la crompa sus lei mercats exteriors. Formavan la màger part dei produchs venduts per lei Vikings, especialament a Constantinòple. Lo segond tipe èra leis esclaus domestics vikings que tenián un ròtle primordiau dins lo foncionament dau domeni en l'abséncia de son mèstre. D'efèct, s'èran generalament cargats dei trabalhs pus malaisats, èran ben tractats. De mai, l'estatut d'esclaus dins la societat viking èra pas definitiu estent que podián èstre liberats per lor mèstre o crompar lor libertat après lo pagament d'una soma prevista per la lèi.
Principaus e aspècts sociaus majors[modificar | modificar la font]
Rites sociaus principaus[modificar | modificar la font]
La vida d'un Viking èra ritmada per quatre rites sociaus principaus qu'èran sa naissança, son maridatge e sei funeralhas :
- la naissança se dabanèt a l'ostau. Lo novèu-nat deviá arribar sus la tèrra. Puei, sa maire o una assistenta l'auçava vèrs lo cèu, probablament per consacrar l'enfant ai tres grands elements (èr, tèrra e fuòc). Es possible qu'aquela etapa èra plaçada sota la proteccion d'un o d'unei divinitats. Enfin, l'enfant èra reconegut, o non, per son paire que chausissiá un nom. Dins lo cas d'una non-reconaissanàa, l'enfant èra abandonant sus un camin mai la crestianisacion entraïnèt pauc a pauc la disparicion d'aquela practica.
- lo maridatge èra un afaire principalament economic e politic. Lei sentiments deis espós futurs èran pas necessariament exclús mai lor consideracion èra pas un element decisiu. L'objectiu principau dau maridatge èra d'unir dos domenis de valors egalas. Per aquò, lei doas familhas donavan de presents : aquela dau mariat deviá donar una compensacion au paire de la maridada e aqueu darrier deviá donar una dòta. Generalament, la compensacion e la dòta avián una valor similara. Se fau tanben qu'entre leis acorlhadas e lei nòças, l'òme aviá un relambi, sovent tres annadas, per partir faire fortuna.
- lei funeralhas avián per objectius d'assegurar lo passatge de l'esperit dau defunt vèrs lo monde dei mòrts e dempachar son retorn dins l'univèrs dei vivents. Devián tanben permetre de realizar lo passatge dei bens d'un domeni a l'eiretier dau proprietari defuntat.
Abilhament[modificar | modificar la font]
Lei cavaments e lei condicions de conservacion favorables dins lo nòrd d'Euròpa (paluns, torbièras...) an permes la descubèrta d'unei vèstits vikings. Ansin, lei vèstits ordinaris èran amples e avián pas de botons, de crochets o de correjons. D'un biais generau, èran pauc sotisficats mai principalament comòdas e foncionaus. La matèria premiera pus utilizada èra la lana.
Lei fremas èran generalament abilhadas d'un rauba portada dirèctament sus lo còrs. Lei dos pans podián s'abaissar per se protegir durant lei trabalhs domestics. De còp, l'ensems èra completat per un faubau totjorn utilizat durant lei trabalhs domestics. Enfin, coma lei fremas avián regularament d'enfants d'alachar, lo daut de la rauba èra escavat per desgatjar aisament lei sens. Sus aqueu vèstit, portavan generalament un chal de lana per se parar dau freg.
De lor caire, lei vèstits deis òmes èran probablament d'origina germanica. Portavan generalament de braias lòngas e estrechas tengudas per una cencha de cuer, de debàs de teissut e una tunica corta. Un mantèu èra utilizat còntra lo freg. Desgatjava un braç per manejar una arma o un otís e èra completat per un capochon.
Espitalitat[modificar | modificar la font]
L'espitalitat èra considerat coma un deure dins la societat vikinga e la refusar èra generalament una fònt d'ofensa. Ansin, meme lei mendicants e lei vagabonds èran aculhits. Dins certanei regions coma Islàndia, l'espitalitat èra reglada per de lèis e leis abitants pus rics èran cargats de l'aculhença de grops pus nombrós coma leis equipatges de naviris.
Onor e reputacion[modificar | modificar la font]
L'onor e la reputacion èran d'elements centraus de la societat vikinga. Existiá donc un vocabulari fòrça desvolopat per descriure aquela nocion. Èra ligada a la nocion de venjança egalament prefondament marcada dins la societat. Pas defendre son onor èra considerat coma indigne e aquò èra generalament la fònt d'una reputacion marrida.
Religion[modificar | modificar la font]
Religion vikinga pagana[modificar | modificar la font]
Cosmografia[modificar | modificar la font]
Lei Vikings pagans avián una idèa precisa de la concepcion de l'Univèrs. Verticalament, èra una estenduda plana que son centre èra ocupat per l'aubre Yggdrasill qu'assostava nòu mondes. Au nivèu orizontau, èra devesit entre tres ceucles concentrics que lo pus pichon èra tanben ocupat per l'Yggdrasill. Son dichs Asgard, Midgard e Utgard. Lo ceucle centrau èra abitat per lei dieus, lo ceucle intermediari èra la demorança deis umans e dau Grand Sèrp. Enfin, lo domeni exterior èra ocupat per la Mar Primitiva poblada de mòstres. Lo Grand Sèrp, que se mordiá la coa e enviroutava lo monde, aviá un ròtle especiau d'estabilitat e de destruccion quand son estrencha se relargará.
Lo panteon viking[modificar | modificar la font]
La religion vikinga es mau coneguda. Èra politeïsta e caracterizada per l'importància de la destinat que s'impausa ais umans, ai dieus e ai mòstres. La conóisser, l'acceptar e l'assumir èra d'elements centraus. Lo culte dirèct dei divitats èra donc benlèu pas necessari car lo Destin èra pus poderós que lei dieus. D'efèct, lo futur dei dieus, e lor mòrt, durant lei Ragnarok (eveniments de la fin dau monde conegut e de la renaissança d'un novèu) èra ja conegut. Ansin, la religion vikinga desvolopèt una tolerància granda qu'èra fòrça utila per lei marchands vikings en contact regulars ambé d'autrei religions. La conversion au crestianisme dei Vikings foguèt d'alhors relativament rapidà.
Lei dieus vikings èran nombrós e probablament devesits entre doas familhas qu'èran leis Ases e lei Vanes. Lei premiers èran bessai d'origina orientala. Èran lei divinitats de la sobeiranetat, de l'intelligéncia e de la victòria. Lei segonds èran probablament d'origina indigèna. Regardavan lei domenis de la feconditat e de la fertilitat. Segon lei regions e lei sègles, la distincion entre lei doas familhas èra pas totjorn realizada e toei lei dieus èran alora dichs Ases. Lei principaus èran :
- Odin qu'èra lo dieu fondator dau panteon, dieu dei mòrts, de la victòria, de la magia, dei runas, dau saber e dei poetas. Será tuat pendent lei Ragnarok per lo lop Fenrir.
- Tòr qu'èra benlèu lo dieu pus popular d'Escandinàvia amb Odin. Èra lo dieu dau tròn en lucha constanta còntra leis enemics deis umans e dei dieus. Durant lei Ragnarok, tuará Jormungand avans de morir a son torn victima dau verin dau Grand Sèrp.
- Baldr qu'èra un dieu fondamentau dau panteon, probablament dieu de la lutz, cargat de reinar sus lo monde format après lei Ragnarok.
- Loki qu'èra un dieu ambigú, enemic d'Odin e dei dieus durant lei Ragnarok mai tanben dieu civilizator per leis umans e aliats d'umans o de dieus pendent certaneis epopèias.
- Tyr que son nom significava « dieu » dins la lenga vikinga èra una divinitat anciana que lo ròtle aviá demenit ai sègles IX-XI.
- Frigg qu'èra la frema d'Odin. Aviá probablament un ròtle de divinitat de la familha.
- Freyr e Freyja que serián benlèu la division d'una divinitat pus anciana consacrat a la Tèrra e a la feconditat.
- Ullr qu'èra probablament una divinitat fòrça anciana ligada au cèu.
Lo subrenaturau[modificar | modificar la font]
Lo subrenaturau aviá un ròtle major dins lei cresenças vikingas. Ansin, totei lei divinitats vikingas son capablas d'utilizar la magia e lo monde èra considerat coma poplat de creaturas magicas. La nocion de magia èra donc fòrça presenta dins la societat a travèrs de creaturas, de rites, de cultes, de disciplinas e d'objèctes.
Lei creaturas subrenaturalas èran fòrça presentas dins l'univèrs mentau d'Escandinàvia anciana. Avián divèrseis originas e estatuts que podián evolucionar dins lo corrent dei sègles. Per exemple, lei gigants èran inicialament leis enemics dei dieus mai certanei venguèron pauc a pauc d'aliats o meme dirèctament de dieus coma foguèt lo cas per Aegir. D'autrei creaturas avián un culte pròpri coma leis elfes que l'estatut divin èra benlèu similar ai dieus d'Asgard. Leis intencions d'aquelei creaturas a respèct deis umans èran egalament fòrça variadas. Per exemple, lei landvaetir avián un ròtle de proteccion d'un luòc mentre que lei draugr avián generalament un ròtle nefast.
Lei ritas magics avián tanben un ròtle fòrça important per lei Vikings. D'efèct, coma lo monde èra poblat de creaturas e de causas magicas, se podiá assaiar de lei consultar, de demandar lor ajuda o d'utilizar lor poder per la vida quotidiana. Tres rites avián un ròtle important. Lo premier èra un sacrifici dich blot que permetiá probablament de consultar un augur. Sa practica sembla èstre estat relativament frequenta. Lo segond rite major èra un rite de malediccion dich nid. Enfin, lo tresen, nomat sedr èra un rite de divinacion fòrça frequent pertocant lo futur d'una communautat. Enfin, la magia èra un art tenent divèrseis aplicacions per atacar, se protegir, sonhar, enmascar, contactar de creaturas magicas... etc. D'objèctes èran associats a aquelei practicas per se protegir o ajudar la realizacion d'un sòrt.
Conversion au crestianisme[modificar | modificar la font]
La conversion dau nòrd d'Euròpa au crestianisme foguèt un fenomèn que se debanèt durant tot lo periòde viking a partir dau sègle IX. Vèrs l'an 1000, la màger part dei sobeirans nòrdics èran venguts oficialament crestians e la conversion foguèt quasi acabada au sègle XII. De mai, aquela conversion èra sincèra car la religion indigèna dispareguèt totalament de la region e es encara fòrça mau coneguda.
Unei rasons permeton d'explicar la propagacion aisada dau crestianisme en Escandinàvia. D'en premier, aquela religion èra ja ben coneguda per lei Vikings qu'èran en contacte regular ambé lo rèsta d'Euròpa per seis afaires comerciaus. Per èstre autorizats de comerciar sus lei territòris crestians, devián recebre la primasignatio. Certanei decidiguèron meme de se far batejar, probablament per oportunitat au començament. La segonda rason principala es qu'a partir dau sègle IX, la conversion d'Escandinàvia venguèt un objectiu major deis autoritats crestianas. Una politica constanta foguèt adoptada per aquò caracterizada per un esfòrç sus lo mandadís de missionaris nombrós, la formacion rapidà d'un clergat competents, d'una ierarquia eficaça, la bastida de luòcs de culte e la canonizacion d'unei sants vikings coma lo rèi Olaf Haraldsson. Durant lei premiers sègles, la Glèisa acceptèt egalament lo mantenement, mai o mens secrèt, de certanei practicas coma lei sacrificis de divinacion, l'abandon deis enfants o lo maridatge dei prèires que dispareguèron pauc a pauc vèrs la fin de l'Edat Mejana. Una partida dei tradicions paganas foguèron tanben crestianizadas coma certanei ceremonias deis assembladas localas. Enfin, la darriera rason es la resisténcia febla de la religion indigèna que dispareguèt totalament.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Calendièr[modificar | modificar la font]
Lo calendièr pagan viking es pas completament conegut en causa de la manca de fònts istoricas. Teniá d'annadas probablament devesidas en doas sasons (estiu e ivèrn) de sièis mes de trenta jorns. Cada mes aviá un nom inspirat d'ivèrn per de fenomèns climatics e d'estiu per d'activitats agricòlas coma « frermanudr » (mes de la gelada) o « korskurdarmanudr » (mes dei meissons). Lei mes d'estiu acomençavan en abriu. La jornada èra egalament devesida en doas partidas diferentas definidas per la preséncia de la sorniera o de la lutz. Èra tanben devesida entre uech partidas en relacion ambé lei ponchs cardinaus e la posicion dau Soleu.
[modificar | modificar la font]
Lo naviri, dich drakkar, es un element indispensable de la descripcion costumiera dau Viking. De fach, aqueu pòble disposava d'una avança tecnologica fòrça importanta dins la construccion de naviris fins au sègle XII.
N'en existiá divèrsei tipes. D'en premier, èran devesits entre batèus (skip) e barcas (bátr) en foncion de la talha. Puei, lei batèus èran gropats entre l'activitat prevista per lo naviri (comèrci, guèrra) e lo nombre de vogaires. Enfin, existiá de critèris de diferenciacion basats sus la velocitat. D'un biais generau, lo vocabulari viking teniá fòrça mòts per designar lei naviris. Pasmens, se fau notar que, maugrat aquelei diferéncias, lei naviris demoravan fòrça polivalents.
L'estructura e l'arquitectura de basa dei naviris èran similaras per toei lei tipes. Lei caracteristicas principalas son una còca de clins vius facha de fusta, una quilha tot d'un tenant, una estructura quasi simetrica e de bancs de vogaires despartits regularament e liats ambé la quilha per assegurar la soliditat de l'ensems. La còca èra estancada per una mèscla de canebe e de quitran. I aviá pas de pònt mai certanei naviris avián de partidas autas a l'avans e a l'arrier. La propulsion èra assegurada per una vela o per lei remas e la direccion per un timon fixat a tribòrd arrier.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lei Vikings avián una cultura rica e una produccion artistica eissida de tradicions celticas e germanicas. fòrça orientada vèrs leis arts ornamentaus, es tanben coneguda per sa produccion literària (epopèias, poesias...) fòrça desvolopada.
La poesia escaldica[modificar | modificar la font]
La poesia escaldica èra una forma de poesia contemporanèa dei Vikings. Tractava de subjèctes istorics coma la vida d'un cap, lo racònte d'una batalha o la descripcion d'un fach o d'un luòc interessant. Son estructura èra fòrça complexa e sofisticada e la composicion o la comprenença d'aquelei poemas pausan de questions malaisadas. Escrichs per de poetas professionaus, teniá de reglas de versificacion, de mètres, d'òrdres de mòts e divèrseis estils. Leis autors pus celèbres foguèron Bragi Boddason (autor de la Ragnarsdrapa, sègle IX), Thjodolfr dei Hvinir (Ynglingatal, sègles IX-X), Thorbjorn Hornklofi (Haraldskvaedi, sègles IX-X), Egill Skallagrimsson (Hofudlausn, Arinbjarnarkvida, Sonatorrek, sègle X), Einarr Helgason ('Velleka, sègle X), Eyvindr Finnsson (Hakonarmal, sègle X) o encara Ulfr Uggasson (Husdrapa, sègle X).
Lei sagas[modificar | modificar la font]
Lei sagas literàrias son caracteristicas, levat de quauqueis excepcions, dei populacions vikingas islandesas entre 1180 e 1350. Son de racòntes istorics en pròsa de còps basats sus de fachs vertadiers. Lei subjèctes principaus son la vida d'un personatge durant la colonizacion dau país. Aquelei sagas permetèron ai familhas islandesas d'assegurar lor legitimitat e de mantenir l'equilibri entre lei clans principaus de l'illa. Existián unei tipes :
- lei sagas reialas que lo subjècte èra lo racònte de la vida d'un rèi viking, generalament danés o norvegian.
- lei sagas deis Islandès que tractavan dei familhas dei Vikings islandès.
- lei sagas contemporanèas que regardavan lo racònte de fachs istorics.
- lei sagas legendàrias que contavan de racòntes legendaris pas necessàriament vikings.
- lei sagas dei chivaliers que son eissidas d'adaptacions de tèxts epics d'Euròpa continentala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Les Vikings : les Scandinaves et l’Europe 800-1200, Paris, AFAA, 1992.
- Sagas des peuples du Nord : les Vikings, Amsterdam, Time-Life Books, 1997.
- Pierre Bauduin, Les Vikings, Paris, Presses Universitaires de France, 2004.
- Régis Boyer, Héros et dieux du Nord : guide iconographique, Paris, Flammarion, 1997.
- Régis Boyer, Jean Robert, Au nom du viking, Paris, Belles lettres, 2002.
- Régis Boyer, L’Art viking, Tournai, Renaissance du livre, 2001.
- Régis Boyer, Le Mythe viking dans les lettres françaises, Paris Éditions du Porte-Glaive, 1986.
- Régis Boyer, Les Vikings (800-1050), Paris, Hachette, 2003.
- Régis Boyer, Les Vikings : histoire et civilisation, Paris, Perrin, 2002.
- Régis Boyer, Les Vikings, Paris, Cavalier bleu, 2002.
- Régis Boyer, Les Vikings, Histoire, mythes, dictionnaire, Paris, Robert Laffont, 2008.
- Anne Civardi, James Graham-Campbell, Stephen Cartwright, L’aventure des Vikings, Paris, Bordas, 1978.
- Sigurd Curman, Objets d’art d’origine suédoise des X premiers siècles de notre ère, Stockholm, Nordisk rotogravyr, 1933.
- Igor Davin, Nicolas Martelle, Les Dieux racontent les Vikings, Toulouse, Milan Editions, 2011.
- Pierre Efratas, Hrólf le Vagabond, Editions Cheminements, 2005.
- Oddveig Foldøy, Inga Lundström, Le Viking dans l’identité norvégienne, Stavanger, Musée Archéologique de Stavanger, 1995.
- James Graham-Campbell, Colleen Batey, Atlas du monde viking, Paris, Fanal, 1994.
- Charles Guyot, E. Wegener, Le Livre des Vikings d’après les anciennes sagas, Paris, Piazza, 1924.
- Anders Hagen, Les bateaux vikings, Oslo, Universitetets Oldsaksamling, 1961.
- Roar Hauglid, Art norvégien, mille ans de tradition viking, Paris, Les Presses Artistiques, mars-mai 1954.
- Angus Konstam, Atlas historique du monde viking, [S.l.], Succès du Livre, 2004.
- Jean-Pierre Langellier, Les Héros de l’an mil, Paris, Seuil, 2000.
- Gutorm Gjessing, Les bateaux vikings, Oslo, J. Petlitz Boktrykkeri, 1955.
- Claudine Glot, Michel Le Bris, L’Europe des Vikings, Paris, Hoëbeke, 2004.
- Daniel Lacotte, Erik le Viking, Paris, Acropole, 1992.
- Margaret Mulvihill, Les Drakkars vikings, Tournai ; Montréal, Gamma ; Saint-Loup, 1990.
- Robin Place, Les Vikings : réalités et légendes, Paris, Sorbier, 1988.
- Jean Renaud, Archipels norrois : Orcades, Shetland et Hébrides dans le monde viking, Göppingen, Kümmerle, 1988.
- Roger Renaud, L’Explosion viking ou l’Agonie d’un monde (Préface de Robert Jaulin), Publications de l’université Denis Diderot-Paris 7, 1998, 272 pages.
- Elisabeth Ridel, L’Héritage maritime des Vikings en Europe de l’ouest, Caen, Presses universitaires de Caen, 2002.
- Thorleif Sjøvold, Les Vaisseaux vikings : de Gokstad, d’Oseberg et de Tune : brève introduction illustrée, Oslo, Dreyer, 1954.
- Elis Wadstein, Le mot viking : anglo-saxon wicing, frison wising, etc., Gotenb, Elanders boktryckeri Aktibolag, 1925.
- Patrick Weber, Vikings, Paris, Timée-Éditions, 2006.
- Robert Wernick, L’Épopée Viking, Amsterdam, Time-Life, 1980.


c: text/html

text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Harold Clayton Urey (n. 29 d'abril de 1893 a Walkerton e m. 5 de genièr de 1981) foguèt un quimista american. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1934, per sa descobèrta de l'idrogèn pesant.
Nasquèt lo 29 d'abril de 1893 a Walkerton, situada a l'estat nòrd-american de Indiana. Après un còrt periòde d'aprendissatge obtenguèt lo 1917 lo títol de zoologia a l'Universitat de Montana, e dintrèt posteriorament trabalhar a la companhiá quimica Barrett de Filadèlfia. Durant la Primièra Guèrra Mondiala se consacrèt a l'investigacion, en contunhant après los sieus estudis a l'Universitat de Califòrnia, ont se doctorèt en quimia l'an 1923. Entre 1923 e 1924 estudièt fisica atomica amb Niels Bohr a l'Universitat de Copenaga, ont se concentrèt en l'estructura de la atòm a l'Institut per la Fisica Teorica de Copenaga.
Entre 1919 e 1924 foguèt professor de quimia a l'Universitat de Montana, entre 1924 e 1929 a l'Universitat John Hopkins, entre 1934 e 1945 a l'Universitat de Columbia, e entre 1945 e 1957 a l'Universitat d'Oxford. Lo 1958 foguèt nomenat professor de l'Universitat de Califòrnia, a San Diego
Moriguèt lo 5 de genièr de 1981 dins la vila de La Jolla, situada dins l'estat de Califòrnia.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Organizacion Internacionala de Normalizacion
L'Organizacion Internacionala de Normalizacion o International Organization for Standardization en anglés (ISO per la forma abreujada) es una organizacion internacionala, creada en 1947, compausada de representants dels organismes de normalizacion nacionals d'aperaquí 150 païses, que produtz de nòrmas internacionalas dins de domenis industrials e comercials. Lo secretariat central de l'ISO es situat a Genèva, en Soïssa. Assegura als membres de l'ISO lo sosten administratiu e tecnic, coordena lo programa descentralizat d'elaboracion de las nòrmas e procedís a lor publicacion.
I a diferentas categorias de membres :
- lo comitat membre de l'ISO : l'organisme nacional « mai representatiu de la normalizacion dins son país »
- lo membre correspondent pels païses qu'an pas encara d'organisme nacional representatiu
- lo membre abonat pels païses que lor economia es limitada
Pels païses francofòns, los membres son : l'AFNOR (França), l'IBN (Belgica), le SNV (Soïssa), lo SCC (Canadà), etc.
L'ISO coopèra amb la Comission Electrotecnica Internacionala (CEI), responsabla de la normalizacion d'esquipaments electrics.
Una error frequenta es de creire qu'ISO significa International Standards Organization mentre qu'ISO es pas un acronim: lo tèrme ven del mot grèc ίσoς iso, significant egal. L'usatge d'un acronim auriá agut per consequéncia l'utilizacion de l'acronim IOS en anglés, OIN en occitan e atal successivament dins las autras lengas, çò qu'explica perqué los fondadors de l'organizacion an causit la denominacion comuna corta ISO.


text:
TARDIS
Lo TARDIS es una maquina per viatjar dens lo temps e l'espaci dens la seria britanica de sciéncia-ficcion Doctor Who. Son nom es l'acronim de Time And Relative Dimension In Space.
Quitament se lo mot "TARDIS" correspon normaument ad un tipe de veïcul, lo TARDIS deu Doctor es generaument nomat "Lo" TARDIS o, dens las purmèiras sasons de l'anciana seria, "lo vaishèth".
Doctor Who es vengut tant popular en Grand Bretanha e en Irlanda deu Nòrd (la seria hè part de la cultura populara), que la cabina de polícia blua es uèi lo dia mei associada au TARDIS qu'a una cabina telefonica. Tanben, lo mot "TARDIS" es utilizat per definir un objècte mei gran a l'interior qu'a l'exterior. Lo nom TARDIS es una marca reservada de la British Broadcasting Corporation (ou BBC).


text:
La Bastida-Clarença
- Iste articlo ye sobre una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos; t'atros usos, se veiga La Bastida (desambigación).
La Bastida-Clarença (La Bastide-Clairence en francés, Bastida en basco) ye una comuna occitana, perteneixient a la rechión d'Aquitania, a lo departamento de los Pireneus Atlanticos. Tradicionalment fa parti de la comarca de Tierra d'Arberoa en Ultrapuertos.
Demografía[editar | editar código]
2006 : población provisional de l'Insee (Source : Insee).


text:
Psicodrama
Lo psicodrama es una aisina de desvolopament personal qu'utliza la teatralizacion dramatica al mejan de scenari improvisats. A l'ora d'ara es utilizat en terapia de grop, en terapia familhala o en terapia individuala. Permet la mesa en scèna de neuròsis e d'autres processus psiquics.
Definicion[modificar | modificar la font]
Segons lo Diccionari Internacional de la psicoanalisi jos la direccion d'Alain de Mijolla, Calmann-Lévy, 2002, se tracta d'un « metòde d'investigacion dels processus psiquics utilizant la mesa en òbra d'una dramatizacion mejans de scenari improvisats mes en scena e jutjats per un grop de participants. »
Origina e istòria[modificar | modificar la font]
Inventat per Jacob Levy Moreno, psiquiatre e psicològ american d'origina romanés, dins lo ans 1930-1932.
Lo primièr davancièr del psicodrama es lo "teatre espontanèu", que Moreno explorèt dempuèi 1921. Se tracta de la forma mai primitiva de teatre terapeutic. Segons Laurent Schachmann, un dels rares psicoterapeuts a l'utilizar al sègle XXI, « lo teatre espontanèu presenta l'avantatge de permetre un trabalh completament desconnectat del mental ». Mas insistís dins l'importància del feedback que lo terapeuta facilita, « sens que lo teatre espontanèu seriá pas mai qu'un amabla divertiment ».
Moreno visquèt longtemps a Viena qu'encontrèt Freud, mas que mai aderiguèt a las tèsis psicoanaliticas. Totjorn reprochèt a Freud d'executar las seunas analisis més sonque d'empuèi lo seu burèu, al contrari de que lo quita Moreno prediquèt tota la seuna vida; lo far dins lo mitan ambient a l'entorn del pacient. Pel Dr J.L. Moreno, los mots sufison pas. Freud dich: "Que se passèt? Contatz me." Moreno dich: "Cossí aquò se passèt. Mostratz me." Lo seu metòde, fondamentalament umanista, se desvelopèt dins le monde entièr. L'aspècte tecnic, el, foguèt parcialament utilizats pels psicanalistas dins l'encastre de çò que se nomena «lo psicodrama analitic».
Moreno prepausa de metre en accion la complexitat d'une situacion vertadièra, semifictiva o imaginària puslèu que de ne parlar, e comencèt a desvolopar una teoria de l'èsser uman e de la santat, del desvolopament de la personalitat e de la construccion dels ròtles, una teoria que conten tanben los quita fondaments de las apròchas gropalas, sistemicas e interactivas.
Aquela apròcha pòt èsser utilizada dins mai d'una occasions: terapias de grop, terapias familhalas, mas tanben terapias individualas. Cal notar qu'en psicodrama classic, umanista, las sessilhas individuals an per encastre un pacient, un psicodramatista, alara qu'en psicodrama analitic individual, un grop es constituit pel pacient e los sonhants.
Diferents tipes de psicodrama[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de psicodrama recòbra de tecnicas pron diferentas:
- Lo psicodrama de Moreno (descritz mai naut)
- Lo psicodrama analitic individual
- Lo psicodrama analitic de grop
òbras[modificar | modificar la font]
- (fr)Le psychodrame, par Anne Ancelin Schützenberger, Editions Petite Bibliothèque Payot, novembre de 2003.


text:
Calcari
Lo calcari es una ròca sedimentària que contèn aumens 50% de carbonat de calci (CaCO3) mai tanben de carbonat de magnèsi (MgCO3). Quand la ròca compòrta una proporcion non negligibla d'argila, se parla de marla.
Se forma per acumulacion au fons dei mars a partir de cauquilhas e d'esqueletas de microalgas e d'animaus marins.
Formas mineralas[modificar | modificar la font]
Impuretats[modificar | modificar la font]
Entre leis impuretats principalas que pòt contenir lo calcari i a: lei silicats, l'argila, lei fosfats, lo carbonat de magnèsi, lo gip, la glauconita, la fluorita, l'oxid de fèrre e lo magnèsi, lei sulfats, la siderita, la dolomita e la matèria organica entre autrei.
La color d'aquelei ròcas pòt anar dau blanc au negre en passant per lo gris. Fòrça presentan de tons rogencs, jaunes, blaus o verds segon lo tipe o la quantitat d'impuretats que contènon.
Formacion[modificar | modificar la font]
Normalament se forman per acumulacion d'organismes inferiors o precipitacion de carbonat de calci en forma de bicarbonats principalament dins lo mitan marin. Se pòt trobar tanben dins de baumas sota forma d'estalactitas e d'estalagmitas.


text:
© 1996 – 2009 The Office of the High Commissioner for Human Rights
This HTML version prepared by the UDHR in Unicode project, http://www.unicode.org/udhr.
Tóuti lis uman naisson libre. Soun egau pèrla digneta e li dre. An tóuti uno resoun e uno counsciènci. Se dèvon tenifreirenau lis un 'mé lis autre.
Tout èsse uman a tóuti li liberta e tóuti lidre prouclama dins aquesto declaracioun, sènso ges li destria pèr de raço, decoulour, de sèisse, de lengo, de religioun, d'idèio poulitico o d'autro meno,d'óurigino naciounalo o soucialo, de richesso, de neissènço o d'àutricoundicioun.
En mai, se fara ges de destriamen foundasubre l'estatut pouliti, amenistratiéu o internaciounau dóu païs o de l'endréde la persouno, fugue aquel endré independènt o sa soubeiraneta countourrouladoo limitado d'un biais o d'un autre.
Cado persouno a dre à la vido, à la liberta,e à la segureta.
Degun sara soumés à l'esclavitudo o à laservitudo. Es enebi en plen de teni d'esclau o de n'en faire coumèrci.
Degun sara soumés à la tourturo nimai à depeno o de tratamen crudèu, inuman o desgradant.
Cadun a dre à la recouneissènço de sapersounalita juridico de pertout.
Tóuti li gènt soun egau davans la lèi.Memamen an tóuti dre d'èstre apara pèr la lèi sènso ges de destriamen. An tóutidre d'èstre apara parié contro tout ço que vióularié aquesto declaracioun o quebutarié à la vióula.
Touto persouno a lou dre de s'apela proche litribunau naciounau coumpetènt. Aquéli ié dèvon l'eficàci e la dèvon defèndrecontro lis ate que violon li dre foundamentau recouneigu pèr la lèi e lacoustitucioun.
Degun sara arresta, embarra vo eisila pèrarbitràri.
Tóuti li persouno an lou meme dre de pleidejapublicamen sa defènso davans un tribunau que lis escoutara em'un esperitd'independènci e de justiço, que se prounounciara pièi siegue toucant si dre esis óubligacioun, siegue toucant la foundamento de touto acusacioun contro eloen matèri penalo.
1. Touto persouno acusado d'un ate fautible es regardado coume innoucènto jusco que fugue legalamen establido sa coupableta pèr un proucès publi. Dins aquéu proucès, tóuti li garantido necito à sa defènso ié saran estado pourgido.
2. Res sara coundana pèr d'ate o d'óublit qu'èron pas counsidera fautible segound lou dre naciounau o internaciounau quouro fuguèron fa. Mai qu'acò, se pòu pas coundana li gènt en de peno mai forto d'aquéli que se poudien aplica quouro l'ate fautible fuguè coumés.
Se pòu pas sènso resoun valablo bouta lou nasdins la vido privado, la famiho, l'oustau o lou courrié di gènt. Se pòu nimaiataca soun ounour e sa reputacioun. Touto persouno a lou dre d'èstre aparadopèr la lèi contro aquéli malafacho.
1. Cadun a lou dre d'ana d'ounte vòu, de planta caviho d'ounte vòu dedins li raro d'un Estat.
2. Cadun a lou dre de quita un païs e lou siéu tambèn. Cadun a lou dre de s'entourna au païs siéu.
1. Quouro secutado, touto persouno a lou dre de cerca un recate dins d'àutri païs e de lou prouficha.
2. Pòu pas s'apela d'aqueste dre uno persouno perseguido de-bon pèr un crime de dre coumun o d'ate countràri i principe emai i toco di Nacioun Unido.
1. Cadun a dre à uno naciounalita.
2. Se pòu leva en res pèr arbitràri sa naciounalita o lou dre de la chanja.
1. L'ome e la femo, s'un cop soun maridadou, an lou dre de se marida e de founda uno famiho, sènso ges d'empache pèr encauso de raço, de naciounalita o de religioun. Li dre dis ome e di femo soun parié raport au maridage, que siegue dóu tèms que soun marida o quouro se divorçon.
2. Lou maridage se pòu faire soulamen se li nòvi se volon de-bon.
3. La famiho es la foundamento naturalo de la soucieta. A dre d'èstre aparado pèr la soucieta e l'Estat.
1. Touto persouno, souleto o coutrìo 'mé d'àutri gènt, a dre à la prouprieta.
2. Degun sara despoussedi de soun bèn pèr arbitràri.
Touto persouno es libro de sa pensado, de sacounsciènci e de sa religioun. En aquéu dre ié caup la liberta de cambia dereligioun o de crèire, e tambèn de manifesta sa religioun o si crèire, soulet o'mé d'àutri gènt, dins la vido publico o privado, pèr l'ensignamen, lis usage,lou culte emai l'acoumplissamen di rite.
Tout persouno a dre à la liberta d'óupinioune d'espressioun. En aquéu dre ié caup de rèn se capita carcagna pèr encauso deço que pensas, e tambèn de cerca, reçaupre e espandi lis enfourmacioun e lisidèio, coume que siegue lou mejan d'espressioun, sènso empache à respèt difrountiero.
1. Tóuti li gènt an lou dre de s'acampa e de s'assoucia dins un esperit de pas.
2. Degun pòu èstre óublija de faire partido d'un groupamen.
1. Touto persouno a lou dre de partecipa au gouvernamen de soun païs, siegue direitamen siegue depèr de representant chausi libramen.
2. Touto persouno a lou dre d'óuteni de founcioun publico de soun païs dins de coundicioun d'egalita.
3. La voulounta dóu pople es la foundamento de l'autourita di poudé publi. Aquesto voulounta se dèu espremi depèr d'eleicioun ounèsto que saran estigançado à cadènço reglado, au sufrage universau emé buletin secret, o d'un biais equivalènt que posque assegura la liberta dóu vote.
Touto persouno, en fasènt partido de lasoucieta, a dre d'uno prouteicioun soucialo e de coumpli si dre ecounoumi,souciau e culturau ; e acò bonadi lis esperfors naciounau e l'entre-ajudointernaciounalo, segound l'ourganisacioun e li mejan de chasque païs, que ladigneta e lou desvouloupa libre de la persounalita podon pas faire sènso.
1. Cadun a lou dre de travaia, de chausi libre soun mestié, dins de coundicioun equitablo d'obro e de prouteicioun contro lou chaumage.
2. Tóuti an dre en uno memo pago pèr uno memo obro, sènso ges de destriamen.
3. Un que travaio a dre en uno pago justo e counvenènto, que sara coumpletado se ié fai besoun pèr tóuti lis àutri mejan de prouteicioun soucialo. Dins tout acò, dèu pousqué viéure de-segur dignamen emé sa famiho.
4. Touto persouno a lou dre de founda emé d'autro de sendicat e d'èstre sòci d'un sendicat pèr defèndre sis interès.
Cadun a dre de se pausa e de s'espaça. A dreà uno tanco resounablo de la journado de travai, à de counget regulié e paga.
1. Tóuti an dre à un nivèu de vido que i'assegure la santa e lou bèn-èstre emai à sa famiho, mai que mai pèr lou manja, lou vèsti, l'oustau, li siuen de santa e pèr tóuti li service souciau necite. Pèr escasènço que un posque pas mai se gagna sa vido sènso l'avé vougu, pèr eisèmple se vèn vièi, malaut, endeca o chaumaire, a dre à la segureta.
2. Li femo embarrassado, li maire e li pichot an dre à uno ajudo particuliero. Siegon pas si gènt marida, e lou fuguèsson pas quouro lou nistoun es nascu, tóuti li pichot proufichon pamens la memo prouteicioun soucialo.
1. Touto persouno a lou dre d'èstre educado. L'educacioun dèu èstre à-gràtis, lou plus pau pèr ço que pretoco l'ensignamen elementàri e foundamentau. L'ensignamen elementàri es óubligatòri. L'ensignamen di teinico e di mestié dèu èstre d'atencho pèr tóuti. Lis estùdi superiour dèvon èstre dubert à tóuti parié à respèt de si merite.
2. La toco de l'educacioun es que la persounalita di gènt s'espeligue, e que lou respèt degu i dre de l'ome e i liberta foundamentalo s'afourtigue. Dèu favourisa la coumprenènço, la touleranço e l'amista entre tóuti li nacioun, li group etni vo religious, emai lou crèis dis ativeta di Nacioun-Unido. pèr manteni la pas.
3. Lou paire emai la maire an lou dre de chausi, bèu proumié, lou biais d'educacioun que volon pèr si pichot.
1. Touto persouno a lou dre de partecipa libramen à la vido culturalo de la coumunauta, au prougrès scientifi e i bèn-fa qu'aduson.
2. Tout lou mounde a lou dre de prouficha lou plesi coungreia pèr lis art. L'autour d'uno obro scientifico, literàri o artistico a dre à l'aparamen de sis interès mourau e financié.
Touto persouno a lou dre de viéure dins unmitan souciau e internaciounau proun ourdouna, que li dre esplica dins aquestodeclaracioun d'aqui se ié poscon aplica en plen.
1. Touto persouno a de devé à respèt de la coumunauta, qu'es en soun dintre soulet que lou desvouloupamen libre e coumplet de sa persounalita i'es poussible.
2. Se pòu restanca li dre e li liberta de chascun soulamen dóu biais que la lèi l'a vougu pèr fin d'assegura la recouneissènço dis autre, lou respèt de si dre e liberta ; e tambèn pèr fin de respeta lis eisigènci justo de la mouralo, de la tranquileta di gènt, e dóu bèn-èstre generau dins uno soucieta demoucratico.
3. Aquésti dre e liberta poudran jamai e de ges de biais èstre emplega pèr faire de causo countràri i principe di Nacioun-Unido.
Res, ni Estat ni groupamen nimai unopersouno, poudra assaja de tira d'aquesto declaracioun lou dre de fairequaucarèn pèr escracha li dre e li liberta que ié soun esplica.


text:
Batalha de Tolosa (721)
La batalha de Tolosa se debanèt lo 9 de junh de 721 e l'eissida foguèt la victòria del Ducat d'Aquitània sul Califat Omeia. Aquela victòria permetèt de brisar lo sètge de Tolosa e d'arrestar un temps las campanhas omeiadas en Euròpa de l'Oèst pendent un pauc ma d'un decenni.
Contèxte[modificar | modificar la font]
Aprèp aver conquerit lo Reialme visigòt de Tolosa, las Omeiadas, menadas pel governaire d'Al Andalús Al-Samh ibn Malik al-Khawlani, amassava una armada per passar los Pirenèus e conquerir Septimània e Aquitània. Començada en 719, la campanha foguèt d'e primièr un succès amb la presa de Narbona. Tolosa foguèt assètjada en 721, e Eudes, lo duc d'Aquitània, se n'anèt quèrre l'ajuda del Reialme franc. Los Austrasians èran engatjats amb Carles Martèl dins una guèrra contra los Saxons, e èra en Neustria e en Borgonha qu'Eudes trapèt de renfòrts per la seuna armada. Tres mes mai tard, tornèt brisar lo sètge de Tolosa, sul punt de se rendre.
Debanament[modificar | modificar la font]
Las Omeiadas, seguras aprèp la fugida iniciala d'Eudes, defendavan sonque flacament lor camp e utilisavan pas d'avantcorreires. L'efècte de surprisa foguèt total e las Omeiadas foguèron encercladas per l'armada d'Eudes, que los ataquèt pels flancs e lor infligiguèt de pèrdas pesugas. Lo sètge de Tolosa foguèt levat e As-Samḥ capitèt a fugir amb qualques subrevivents, mas foguèt ratrapat e tuat.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Las pèrdas omeiadas, que seriá estat comptada amb exactitud, serián de 3 750 mòrts. En 730, lo governaire Abd al-Rahman ibn Abd Allah al-Rhafiqi tornèt amassar una granda armada e se lancèt a la conquèsta del Reialme franc. Aprèp qualques primièrs succès, foguèt arrestat par Carles Martèl a la batalha de Peitieus.
Fòrça cronicaires arabis considèran la desfacha de Tolosa mai importanta qu'aquela de Peitieus, e la majoritat dels istorians considèra que sul plan macroistoric, aquela batalha es capitala, perque dona a Carles Martèl del temps per consolidar son poder e bastir l'armada de veterans que battrá las Omeiadas a Peitieus. En efècte, dins lo decenni degent la batalha de Tolosa, Carles Martèl esitava pas a sasir las proprietats de la Glèisa per pagar de partesans e, aprèp aver securisat lo seu poder e pacificat la frontièra nòrd per totes los mejans necessàris (amb tanben la corrupcion dins qualques cases), podèt financiar la seuna armada e se preparèt a la campanha omeiada seguenta. Çò que li valguèt une granda enemistiat de la part de la Glèisa, mas, aprèp la batalha de Peitieus, Roma vejèt rapidament la necessitat de l'armada franca.


text:
Categoria:Istòria de la medecina
Totas las societats umanas an de cresenças medicalas - naissença, mòrt, malautiá e tractaments son explicats d'un biais o d'un autre. Istoricament, a travèrs l'istòria de la medecina las malautiás son sovent estadas atribuidas a la mascariá, los demons o la volontat divina, d'idèas qu'an encara un cèrt impacte, quitament dins de societats 'modèrnas'.
Veire tanben las categorias : Mètge ~ Biologista
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
I
M
- ► Medecina tradicionala (1 P)
- Mètge (4 C, 5 P)
- ► Mètge del sègle XIX (2 P)
Articles dins la categoria « Istòria de la medecina »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Decret d'Alhambra
Lo Decret d'Alhambra o l'Edicte de Granada foguèt publicat lo 31 de març de 1492 pels Reis Catolics Isabèl I de Castelha e son marit Ferrand II d'Aragon, après la casuda del reialme moro de Granada. Lo decret comandava la conversion o l'expulsion de totes los josieus d'Espanha, de lors territòris e possessions abans lo 31 de julhet de 1492, e causèt lor diaspòra per Magrèb, l'Euròpa Meridionala e l'Empèri Otoman, que son soudan Bayezid II i lor ofriguèt refugi. La comunautat josieva se resignèt al decret, a l'excepcion notabla del rabbin Don Isaac Abravanèl, qu'opausèt una resisténcia, en cercant de far anullar o revocar lo decret. 150 000 josieus causiguèron la conversion, de 150 000 a 200 000 l'exili en Navarra, en Portugal, en Itàlia, en Africa del Nòrd o en Mediterranèa Orientala. Los que partiguèron temptèron de recuperar lors crèdits e de vendre lors bens abans lor partença, lèu-lèu e a pèrda.


text:
Golf del Sant Laurenç
Lo golf del Sant Laurenç (en anglés Gulf of Saint Lawrence, en francés Golfe du Saint-Laurent) es un vast golf de l'èst de Canadà comunicant amb l'ocean Atlantic. Es la boca d'un larg baçin dels Grands Lacs nordamericans. Lo riu Sant Laurenç s'i escampa, dins lo mai grand grau del mond.
Somari
Idrografia[modificar | modificar la font]
Lo golf del Sant Laurenç es limitat al nòrd per la peninsula del Labrador comprenent la còsta Nòrd del Quebèc, a l'èst per Tèrra Nòva, al sud per la Nòva Escòcia (subretot l'illa del Cap Breton), e a l'oèst par la Gaspesia e lo Nòu Brunswick.
S'escampa dins l'Atlantic per doas passas: l'estrech de Belle Isle entre Tèrranòva e Labrador e l'estrech de Cabot entre Tèrra Nòva e l'illa del Cap Breton. Una tresena boca, l'estrech de Canso entre l'illa del Cap Breton e la Nòva Escòcia continentala, foguèt tancada per la construccion de la levada de Canso en 1955.
Lo golf possedís un braç que fan partit la baia de las Calors, l'estuari de la riu Miramichi, la baia St. George's, e l'estrech de Northumberland.
Tributaris[modificar | modificar la font]
L'estuari del riu Sant Laurenç rejonh lo golfe per dos estrechs de cada costat de l'illa d'Anticosti: l'estrech de Jacques-Cartier al nòrd, entre l'illa e la Còsta Nòrd, e l'estrech d'Honguedo al sud, entre l'illa e la Gaspesia.
En mai del riu Sant Laurenç, lo golf a per tributaris lo riu Miramichi, lo riu Natashquan, lo riu Ristigouche, lo riu Margaree, e lo rui Humber.
Illas[modificar | modificar la font]
Lo golf comprend qualques grandas illas, que l'illa d'Anticosti, l'illa del Prince Edoard e las illas de la Magdalena.
L'illa de Sant Pau, al larg de l'illa del Cap Breton, escaissada lo cementèri del golf, remembrant los nombroses [[naufragi]s] que s'i produguèron.
L'illa Bonaventure prèp de la Gaspesia e l'illa Brion e los « ròcs dels aucèls » al nòrd-èst de las illas de la Magdalena son d'importants refugis d'aucèls migrators servat pel Servici canadian de la fauna.
Estuari del Sant Laurenç[modificar | modificar la font]
L'aiga salgada del golf, venent de l'ocean Atlantic, remonta dins lo riu Sant Laurenç fins a l'Illa d'Orleans, prèp de la vila de Quebèc.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primièr escambi plan documentat entre Europèus e Amerindians dins la region del golf se faguèt al Nòu Brunswick lo 7 de julhet de 1534, menat per Jacques Cartier, l'enviat oficial del rei de França. Mas de pescaires europèus (Bascs, Bretons, Normands…) avián davançat aquel darrièr, car frecantavan las còstas del golf (e lors ocupants) cada estiu. Cela, pas sonque suls tèus de Tèrra Nòva mas subretot ont abondava subretot merluça.
Perque fasián longtemps secar lors presas al solelh e al vent sus la plaja, los pescaires mancavan pas de veire d'autoctòn amb que cambiava de produichs metallics europèus (cotèls, inquets, pairòls…) o de merluças… contra de produchs locals (milh, carns de salvatginas, salmons, pichons fruchs, pèls…).
Lo Sant Laurenç que dona lo nom al Golf es Laurenç de Roma, diague martirizat dins los primièrs sègles de la crestiantat.
Geografia[modificar | modificar la font]
D'observacions topometricas sosmarinas del Golf de Sant Laurenç indican la preséncia d'una formacion circulara de prèp de 290 km de diamètre que lo centre es situat entre las Illas de la Magdalena e l'Illa del Prince Edoard[1]. Aquela estructura es benlèu un Cratèr d'impacte[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 47° 06′ N 63° 03′ O / 47.100, -63.050.
- ↑ Jehan Rondot (1995). Les impacts météoritiques à l'exemple de ceux du Québec. Éditions MNH inc. p. 43.


text:
Comission Europèa
La Comission Europèa es una institucion politicament independenta que baileja lo poder executiu de l'Union Europèa (UE). Son objectiu principal es de prepausa la legislacion, las politicas e los programas d'accion e tanben es responsabla d'aplicar las decisions del Parlament Europèu e del Conselh de l'Union Europèa. Lo tèrme de Comission fa referéncia als membres de la Comission, anomenats Comissaris, designats pels 28 Estats membres e lo Parlament, mas fa referéncia tanben a la pròpria institucion e a son personal. L'actuala Comission Europèa es presidida per Jean-Claude Juncker dempuèi 2014.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Hydropotes inermis
L'idropòt (Hydropotes inermis), tanben apelat Cèrvi d'aiga o Cabiròl de las sanhas es un pichon cervid d'Asia.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Aqueste cervid pichon es fòrça crentós. Lo mascle, un pauc mai grand que la femèla, a de grandas caninas aparentas, utilizadas pendent los combats entre mascles. Los pichons, pòdon aver un pelatge leugièrament pigalhat, alara que los parents an un pelatge unit.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 624952 Hydropotes Swinhoe, 1870 (en)
- Referéncia ITIS : TSN 625054 Hydropotes inermis Swinhoe, 1870 (en)


text:
Mers-les-Bains
Mers-les-Bains es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mars-los-Bains es una station balnéaire e de torisme de la Soma, situada sul littoral de la Mange[1], Situada près de la desbocadura de la Bresle, es-a dire just al limit entre la Picardie e la Normandie. Aquela station balnéaire, egalament labellisée dempuèi 2011 Station verda de Vacanças, possedís una plaja de galets (e de sable a marée bassa) d'aperaquí un quilomètre de longitud aital coma d'anautitas falaises de craie. De la nautor d'aquelas darrièras, près de l'estatua de La nòstra-Madama, se dégage un vast panorama (accessible a pè en transeünt davant la glèisa o en veitura pel scenari en seguent la direccion de Blengues) d'ont es possibla de veire la mar, la vila vesina del Tréport, lo sieu pòrt de plaisance e de comèrci, la vila d'Agut amb sustot lo sieu castèl e la siá collégiale, de contunh al nòrd de percebre Ault e lo hâble éponyme, en direccion de la Baia de Soma. Per temps clar, la còsta picarde se descobrís a l'orizont fins al Marquenterre. Tot près de Mars e sus lo sieu territòri se tròba lo Bòsc de Rompval, bòsc maritim d'ara endavant proprietat del Conservatoire del Littoral e pas dobèrt al public, de contunh lo Bòsc de Cise, #qu'a ligat a la municipalitat de Ault, superbe bòsc residencial #que dona sus la mar.
Amb Agut e Lo Tréport, Mars fachas part intégrante d'una entité géographique dicha Tres vilas sœurs, d'en un autre luòc distants los unas dels autres d'unitat|3|km {{}} aperaquí.
Per çò qu'es del intercommunalité, Mars aperten egalament a la Comunitat de municipalitats Interrégionale Bresle Maritim, collectivitat territoriala #que lo banc n'es a Agut.
- label De qualitat "Pabalhon blau d'Euròpa"
Per las quatrenas fes, la vila litorala de Mars-las-bains s'es vist atribuir, en data del 28 de mai de 2010, lo label de qualitat "Pabalhon blau d'Euròpa" pel Mestièr Francés de la Fondacion europèa d'Educacion a l'entorn (of-FEEE). La station balnéaire picarde a d'en un autre luòc aculhit en ela la #ròda# de premsa nacionala d'anóncia del palmarés, en preséncia del president Europèu Jan Eriksen.
Aquel label recompensa a las fes la station balnéaire per la qualitat de las siás aigas de baignade, #qu'an classificat en categoria A, mas tanben tot un ensems de transcorses de respècte e de proteccion mieiambientala en general.
Mers-les-Bains est une station balnéaire et de tourisme de la Somme, située sur le littoral de la Manche[2], située à proximité de l'embouchure de la Bresle, c’est-à-dire juste à la limite entre la Picardie et la Normandie. Cette station balnéaire, également labellisée depuis 2011 Station verte de Vacances, possède une plage de galets (et de sable à marée basse) d'environ un kilomètre de long ainsi que de hautes falaises de craie. Du haut de ces dernières, près de la statue de Notre-Dame, se dégage un vaste panorama (accessible à pied en passant devant l'église ou en voiture par le plateau en suivant la direction de Blengues) d'où il est possible de voir la mer, la ville voisine du Tréport, son port de plaisance et de commerce, la ville d'Eu avec notamment son château et sa collégiale, puis au nord d'apercevoir Ault et le hâble éponyme, en direction de la Baie de Somme. Par temps clair, la côte picarde se dévoile à l'horizon jusqu'au Marquenterre. Tout près de Mers et sur son territoire se trouve le Bois de Rompval, bois maritime désormais propriété du Conservatoire du Littoral et non ouvert au public, puis le Bois de Cise, qui est rattaché à la commune de Ault, superbe bois résidentiel qui donne sur la mer.
Avec Eu et Le Tréport, Mers fait partie intégrante d'une entité géographique dite des Trois villes sœurs, d'ailleurs distantes les unes des autres de 3 km environ.
Pour ce qui est de l'intercommunalité, Mers appartient également à la Communauté de communes Interrégionale Bresle Maritime, collectivité territoriale dont le siège est à Eu.
- label de qualité "Pavillon bleu d'Europe"
Pour la quatrième fois, la ville côtière de Mers-les-bains s'est vu attribuer, en date du 28 mai 2010, le label de qualité "Pavillon bleu d'Europe" par l'Office Français de la Fondation européenne d'Éducation à l'environnement (of-FEEE). La station balnéaire picarde a d'ailleurs accueilli chez elle la conférence de presse nationale d'annonce du palmarès, en présence du président Européen Jan Eriksen.
Ce label récompense à la fois la station balnéaire pour la qualité de ses eaux de baignade, qui sont classées en catégorie A, mais aussi tout un ensemble de démarches de respect et de protection de l'environnement en général.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Preséncia umana al paléolithique e al neolític confirmada (silex talhats de periòde Abbevilienne, pré-Acheuléenne de contunh acheuléenne, pigassa educada...) De contunh romaine amb un temple erigit sus la falaise en l'onor del dieu Mart.
- Qualques familhas seigneuriales, proprietàrias de tèrras, levadas sus luòcs-diches coneguts (Los Mython senhors de Froideville - #que ne demòra una superbe pèira talhada de las siás armoiries #que adorna d'ara endavant la sala del conselh municipal de la comuna -, Los Lucas senhors de Romeval (uèi Rompval, siatz una contracció de Val rot : valleuse de craie sus la Manja), las Lattaignant senhors de Blengues e los Torcy senhors de Mars) an mencionat en l'archiu. Qualques elements de los sieus blasons, arribats fins a nosautres, compausan l'actual blason oficial de la vila de Mars adoptadas en decembre 1962, represes dempuèi sul periodic municipal, los corrièrs o encara los veïculs. Elaborat a l'epòca per l'elegit Jack Lebeuf sus la basa de las armas de tres de las familhas seigneuriales las mai ancianas conegudas sul territòri de Mars, los Mython, los Torcy e los Lattaignant, lo blason se legís aital : "Écartelé als 1 e 4 "de caras a la banda d'aur", al 2 "de azur als tres coqs d'aur", al 3 " de azur a la fasce d'aur, acompanhada en cap de doas ròsas de sòus e en punta, d'un creissent del meteis". En 2001, un elegit a prepausat #que i siá apondut un lèma latin, « in litore floreo », #que se pòt tradusir per « sus la riba m'òbri » o encara « flor del littoral ». Dempuèi lo classament de la municipalitat en station balnéaire, aquel blason es d'ara endavant acompanhat d'un logo #qu'evoca la siá tèsta de mar de falaises e de villas aital coma lo sieu nòu estatut de municipalitat classificada.
- Antany Pichon vilatge de pescadors de qualques armas, la station balnéaire a conegut un essor fulgurant dempuèi 1860, sustot amb l'explosion de la mòda de las bains de mar. Mercés a la linha de camin de fèrre Apòstes-Lo Tréport (Companhiá dels camins de fèrre del Nòrd), de las familhas entièras de Parisencos facilas descobrisson los bienfaits dels bains de mar e de l'aire iodé. Mars en essent a tres oras de tren de la capitala, dels privilegiats afortunats s'ofrisson alavetz dimenjadas e de sojorns rapids. Un establiment de bains e un casino, #que d'en un autre luòc n'acabava pas cambiar de localizacion, an seguit de emblée aquel engouement per la plaja picarde; un atractiu real #que los elegits locales ne prenon rapidament consciéncia. Aqueles decidisson alavetz de lotir de Mars, #qu'ofrís un potencial immobiliari immens amb de #amples terrens a bastir. Sedusits, los rics proprietaris fan alavetz édifier la majoritat de las villas actuales de la tèsta de mar, carrièras adjacents e centri-vila. En relacion amb la tèsta de mar e las carrièras adjacents, es lo principi d'una arquitectura balnéaire tota de verticalité #qu'a retengut amb la fin de satisfar totes, amb villas a las façadas pauc #amplas mas fòrça elevadas amb balcons ouvragés e bow-windows decorades de nombrosas fantasias architecturales e en beneficiant d'una vista sus la mar. Ne centri-vila, es mai lèu l'ostal bourgeoise amb balcons en ferronneries #que prédomine. De nombroses otèls coma lo famós Otèl dels bains e de pensions de familhas veson lo jorn, la station balnéaire a lançat; dempuèi la municipalitat se @adapter en permanéncia a l'evolucion del torisme e vana la beutat e la qualitat de la siá arquitectura balnéaire. Mars #viure egalament l'epòca dels primièrs congés pagats de 1936 ne acollidor sus la siá plaja de primièras familhas d'obrièrs e de vacanciers vengut pel tren de l'estacion O Tréport-Mars.
- Pendent la Primièra Guèrra mondiala, preséncia d'un camp Anglés de entraînement de carris al luòc-dich Rompval, e subsistance a l'ora d'ara d'una fosse a carri e de la "prada als Angleses" sul luòc éponyme (part déboisée amb la fin de permetre l'evolucion dels carris condusits pels apprentis pilòts). Los angleses ofriràn un tank désarmé a la municipalitat l'an 1919 amb la fin de la mercejar de lo sieu accueil. Aquela ne farà un monument de reconeissença als aliats, mas i aurà obligat d'o suprimir qualques ans après, tant la mantenença del carri, #que patissiá la rouille del fach d'un mièg maritim salí pro corrosif, i èra vengut laboriós e problématique.
- Pendent la segonda guèrra mondiala, de nombrós Mersois e Mersoises an dintrat en la Resisténcia e an contribuit al échec de ben dels projèctes de l'ocupant Alemand. Las labors "Istòria de Mars" de Jacques Maquet (1986) o "de Mars la insoumise" de Roland Jouault (data de parution a venir) permetan de far la siá coneissença e de realizar l'importància de las siás accions.
- Présence humaine au paléolithique et au néolithique confirmée (silex taillés de période Abbevilienne, pré-Acheuléenne puis acheuléenne, hache polie...) puis romaine avec un temple érigé sur la falaise en l'honneur du dieu Mars.
- Quelques familles seigneuriales, propriétaires de terres, relevées sur des lieux-dits connus (Les Mython seigneurs de Froideville - dont il demeure une superbe pierre taillée de leurs armoiries qui orne désormais la salle du conseil municipal de la mairie -, Les Lucas seigneurs de Romeval (aujourd'hui Rompval, soit une contraction de Val rompu : valleuse de craie sur la Manche), les Lattaignant seigneurs de Blengues et les Torcy seigneurs de Mers) sont mentionnées dans les archives. Des éléments de leurs blasons, parvenus jusqu'à nous, composent l'actuel blason officiel de la ville de Mers adopté en décembre 1962, repris depuis sur le journal municipal, les courriers ou encore les véhicules. Élaboré à l'époque par l'élu Jack Lebeuf sur la base des armes de trois des familles seigneuriales les plus anciennes connues sur le territoire de Mers, les Mython, les Torcy et les Lattaignant, le blason se lit ainsi : "Écartelé aux 1 et 4 "de gueules à la bande d'or", au 2 "d'azur aux trois coqs d'or", au 3 " d'azur à la fasce d'or, accompagnée en chef de deux roses d'argent et en pointe, d'un croissant du même". En 2001, un élu a proposé qu'il y soit ajouté une devise latine, « in litore floreo », que l'on peut traduire par « sur le rivage je m'épanouis » ou encore « fleur du littoral ». Depuis le classement de la commune en station balnéaire, ce blason est désormais accompagné d'un logo qui évoque son front de mer de falaises et de villas ainsi que son nouveau statut de commune classée.
- Jadis petit village de pêcheurs de quelques âmes, la station balnéaire a connu un essor fulgurant dès 1860, notamment avec l'explosion de la mode des bains de mer. Grâce à la ligne de chemin de fer Paris-Le Tréport (Compagnie des chemins de fer du Nord), des familles entières de Parisiens aisés découvrent les bienfaits des bains de mer et de l'air iodé. Mers étant à trois heures de train de la capitale, des privilégiés fortunés s'offrent alors des week-ends et séjours rapides. Un établissement de bains et un casino, qui d'ailleurs n'en finissait pas de changer d'emplacement, ont suivi d'emblée cet engouement pour la plage picarde; un attrait réel dont les élus locaux prennent vite conscience. Ceux-ci décident alors de lotir Mers, qui offre un potentiel immobilier immense avec de larges terrains à construire. Séduits, les riches propriétaires font alors édifier la plupart des villas actuelles du front de mer, rues adjacentes et centre-ville. Concernant le front de mer et les rues adjacentes, c'est le principe d'une architecture balnéaire toute de verticalité qui est retenu afin de satisfaire tout le monde, avec des villas aux façades peu larges mais très hautes avec balcons ouvragés et bow-windows décorés de nombreuses fantaisies architecturales et bénéficiant d'une vue sur la mer. En centre-ville, c'est plutôt la maison bourgeoise avec balcons en ferronneries qui prédomine. De nombreux hôtels comme le fameux Hôtel des bains et pensions de familles voient le jour, la station balnéaire est lancée; depuis la commune s'adapte en permanence à l'évolution du tourisme et vante la beauté et la qualité de son architecture balnéaire. Mers vécut également l'époque des premiers congés payés de 1936 en accueillant sur sa plage de premières familles d'ouvriers et de vacanciers venu par le train de la gare Le Tréport-Mers.
- Durant la Première Guerre mondiale, présence d'un camp Anglais d'entraînement de chars au lieu-dit Rompval, et subsistance actuellement d'une fosse à char et de la "prairie aux Anglais" sur le site éponyme (partie déboisée afin de permettre l'évolution des chars pilotés par les apprentis pilotes). Les anglais offriront un tank désarmé à la commune en 1919 afin de la remercier de son accueil. Celle-ci en fera un monument de reconnaissance aux alliés, mais sera contrainte de le supprimer quelques années après, tant l'entretien du char, qui subissait la rouille du fait d'un milieu maritime salin assez corrosif, était devenu coûteux et problématique.
- Durant la seconde guerre mondiale, de nombreux Mersois et Mersoises sont entrés dans la Résistance et ont contribué à l'échec de bien des projets de l'occupant Allemand. Les ouvrages "Histoire de Mers" de Jacques Maquet (1986) ou "Mers l'insoumise" de Roland Jouault (date de parution à venir) permettent de faire leur connaissance et de réaliser l'importance de leurs actions.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per decrèt en Conselh d'Estat en data del 27 de febrièr de 2009, la municipalitat de Mars-los-Bains (Ordena) es oficialament classificada coma station balnéaire e coma station de torisme.
- ↑ Par décret en Conseil d'État en date du 27 février 2009, la commune de Mers-les-Bains (Somme) est officiellement classée comme station balnéaire et comme station de tourisme.


text:
Salvador Dalí
Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, marqués de Dalí de Púbols (Figueres, 11 de mai de 1904 - Figueres, 23 de genièr de 1989) foguèt un important pintre e escultor mas tot parièr dessenhaire e escrivan espanhòl ( de Catalonha... que n'escriguèt tanben - mai que tot dins sa joventut - dins la lenga d'en Joan Miró o'n Joan Salvat-Papasseit!!! ) del movement surrealista figuerenc, catalan, espanhòl e universal... inter... gala... ctic... sideral !!!
Faguèt amistat amb l'istorian e scientific n' Alexandre Deulofeu, tanben empordanés coma el. Dalí foguèt un personatge ambigú dins mantun aspècte coma lo financièr que son interès per la moneda li valguèt l'escais tirat d'una anagrama d'"Avida Dollars" e subretot per sa relacion de complicitat amb lo regim franquista.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Salvador Dalí nasquèt en 1904 a Figueres, la capitala del Naut Empordan, dins una familha de notables de la vila. Son paire, Salvador Dalí i Cusí, èra un notari e avocat originari de Cadaqués, sa maire Felipa Domènech i Ferrés èra sortida d'un mitan comerciant, son paire èra librari e sa grand teniá una botiga d'artesanat tradicional. Lo jove Dalí estudièt a l'Institut Ramon Muntaner de Figueres, ont participèt a l'elaboracion de la revista Studium. Foguèt ailà que recebèt sa primièra formacion artistica amb lo professor Juan Núñez. En 1916 descobriguèt la pintura modèrna del temps d'un sojorn estivenc a Cadaqués amb la familha de Ramon Pichot, un artista local que viatjava sovent a París. En 1919, Dalí expausèt pel primièr còp dins l'encastre d'una exposicion collectiva publica al Teatre Municipal de Figueres.
Òbra[modificar | modificar la font]
Òbras màgers[modificar | modificar la font]
Pintura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
-
- (...) es curiós, a ieu me n'interèssa fòrça mai parlar o èsser en contacte amb la gent que pensa çò contrari d'ailò que ieu pensi, que non pas d'aqueles que pensan çò meteis que ne pensi ieu.
- Las sagnosas osmòsis del sòmi e de l'amor se n'ocupan del tot la vida de l'òme.
- Te n'ocupes ges d'esser modèrne. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, o te poiràs pas jamai defugir.
- M'emplegui los mots que m'as ensenhat. Se significan pas res, ensenha-me-ne d'autres. O daissa-me que me cale.
- Qual sap degustar ne beu jamai pus de vin mas se tasta un secret.
- Los bals melhor capitats son los dels que se ne parla mai sens pas cap lai èsser anats.
- Dormir es un biais de morir o d'almens morir a la realitat, e melhor encara es la mòrt de la realitat.
- Cada matin, tot bèl just davant me levar, sentissi un plaser extrèm: lo d'èsser Salvador Dalí.
- La gelosiá dels autres pintors n'es sempre estat lo termomètre de mos succèsses.
- Lo secret del miu prestigi ne demorarà un secret.
- Lo dessenh es la sinceritat dins l'art. I a pas cap possibilitat de lo s'enganar. O es bèl o lag qu'es.
- Crentetz pas de vos abastar Perfeccion, pas jamai o capitaretz.
- Me ne penhi pas jamai un retrach que semble lo modèl, es puslèu lo modèl que deuriá semblar lo retrach.
- La lei morala deu aver d'originas divinas, vist qu'abans las Taulas d'en Moses ja ne cabissián dins las espiralas geneticas.
- Es pas una molecula d'ADN garantida d'immortalitat? N'es ela - çò li'n disiá a Descartes un pauc abans de morir - la cellula monarquica per excelléncia. Cadascuna de sas doas mitats n'es exactament unida a l'autra mitat, de la meteissa manièra que Gala e ieu... Tot se dubrís e se tampa e s'entrerelaciona amb precision.L'eiretatge depen d'un mecanisme sobeiran e la vida es lo produch del poder absolut de l'acid desoxiribonucleïc.
- Picasso es pintor.Ieu tanben. Picasso es espanhòl. Ieu tanben. Picasso es comunista. Ieu tanpauc.
- L'unica causa que lo mond n'aurà pas jamai pro es l'exageracion.
- Val melhor petar per tuar lo temps que non pas malparlar, far de panflets o de vèrses marridasses.
- Lo que uèi vòl far carrièra deu èsser un pauc canibal.
- Lo que ne vòl interessar los autres los se deu sempre provocar.
- Cresi que ne soi melhor escrivan que pintor. Per aquò soi coma mon paire. Çò important dins mon escritura es pas cap l'estil ni la sintaxi ni los recorses discursius: çò important dins mon escritura es simplament çò que disi, e aquò s'escairà lo jorn que serà acceptat.
- Lo canibalisme es una de las manifestacions mai evidentas de la tendresa.
- Lo mal gost es creatiu.Es lo senhorejar d'aquò biologic subre ailò de l'intelligéncia.
- Aquela tragedia grandiosa que li ne disèm art modèrne.
- Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar de scènas extraordinàrias en pel mièg d'un desèrt vuejàs.
- Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar pacientosament una pera entornejat pels revolums de l'istòria.
- Uèi lo dia lo gost pel defaut es tal que solas ne semblan geniosas las imperfeccions e subretot laidetat. Quand una Vènus reverta un grapald, los semblaestètas contemporanèus se n'exclaman: Es fòrt, uman qu'es!
- Es evident qu'existisson d'autres monds, d'aquò segur; mas, e coma ja o diguèri mantun còp, aqueles autres monds son dintre lo nòstre, se n'estan sus tèrra e precisament en dil centre de la copola del Musèu Dalí, ont es tot lo novèl mond insospiechat e allucinant del surrealisme.
- Als mius sièis ans ne voliái èsser cosinièr. Als sèt voliái èsser Napoleon. Mon ambicion n'a puèi fach marrés que créisser, ara ne vòli èsser sonque Salvador Dalí e res pus. D'un autre band es plan dificil aquò, n'estant que, a mesura que me ne vau sarrant de Salvador Dalí se ne va el alunhant de ieu.
- Per se comprar mos quadres cal èsser criminalament ric coma los nòrdamericans.
- De cap biais ne tornarai ieu a Mexic. O me suporti ges èsser dins un país mai surrealista que mas pinturas.
- La Revolucion Russa es la Revolucion Francesa qu'arriba tard, per colpa del freg.
- L'anóncia de Watson e Crick subre l'ADN es per ieu la pròva reala de l'existéncia de Dieu.
- La geologia a una tristor espantosa que pas jamai se ne poirà ela desfar. Aquela tristor ne proven de l'idèa que lo temps trabalha contra se-meteis.
- Me ne consideri amor coma l'unica actitud digna de la vida de l'òme.
- Crengatz pas jamai de vos abastar perfeccion, pas jamai o capitaretz.
- Te n'ocupes pas d'èsser modèrne o n'èsser pas. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, te ne poiràs pas jamai defugir d'èsser.
- Çò important es que parlen de tu, e mai ne siaga de ben.
- L'esnobisme çò ne consistís a se ne poder sempre engulhar dins los endreches que los autres los se pòdon pas jamai abastar.
- Las errors an sempre un caractèr sagrat. Ensagetz pas jamai de las corregir.
- La critica es quicòm sublim.Es digna sonque dels gènis.
- La desgràcia màger de la joventut actuala es de çò ne far tu pus cap partida d'ela.
- Las doas astradas que ne pòt aver un pintor son d'èsser espanhòl e de se ne dire en Dalí. Ambedoas astradas aquelas aguèri.
- Lo temps es una de las paucas causas importantas que nos sòbran.
- Entre los cinc senses n'es l'odorat, l'olfacte, lo que pus absoludament te ne dona maita idèa d'immortalitat.
- Moltas personas se n'abastan pas cap los ochanta ans per çò que n'assajan tostemps de se demorar als quaranta.
- Çò mendre que li ne podèm demandar a una escultura es que se bolegue cap.
- Serai un gèni e me n 'admiraràn lo mond. Benlèu serai mespresat e incomprés mas serai un gèni, un grand gèni, per çò que ne soi segur d'aquò. [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Catalòg rasonat de las òbras[modificar | modificar la font]
Òbras literàrias d'en Salvador Dalí[modificar | modificar la font]
-
-
- Òbras complètas editadas per las edicions Destino e la Fondacion Gala-Salvador Dalí:
-
A l'entorn de l'artista e de l'òbra[modificar | modificar la font]
- Ignacio Gomez de Llano: Dali... Albin Michel 1983 (en francés)
- Robert Descharnes: Dali.L'oeuvre et l'homme... Edita sa - Éditions des Trois Continents Lausana Soïssa 1984 (idem)
- Robert Descharnes & Gilles Néret: Salvador Dalí 1904-1989... ed. Taschen 1998, 2004, 2006... (id)
- Gilles Néret: Dali... Taschen 2000 (id)
- Robert Descharnes & Gilles Néret: Dali: l'oeuvre peint Coffret 2 volumes Tome 1: 1904-1946. Tome 2: 1946-1989... ed. Taschen 2001, 2004... (id)
- Robert Descharnes: Dali.L'héritage infernal... 2002 (id)
- Robert Descharnes & Nicolas Descharnes: Dali.Le dur et le mou.Sortilège et magie des formes Sculptures et Objets... Eccart 2003 (id)
- Amanda Lear: Mon Dali... éd. Michel Lafon 2004 (id)
- Michel Nuridsany: Dali... éd. Flammarion 2004 (id)
- Jean-Christophe Argillet:Le Siècle de Dalí... éd. Timée 2004 (id)
- Catherine Millet: Dali et moi... 2005 (id)
- Jordi Puig & Sebastià Roig: Dali, le triangle de l'Ampourdan... Triangle Postals 2004 (id)
- Mark Planellas-Witzsch: Dalí Silenciat DUX Barcelona 2005 (en catalan)
- Jean-Gabriel Jonin: Jours intimes chez Dali... Rafael de Surtis-Editinter 2006 (en francés)
- Astrid Ruffa, Philippe Kaenel & Danielle Chaperon: Salvador Dali à la croisée des savoirs... Éditions Desjonquères París 2007 (idem)
- Jean-Pierre Thiollet: Carré d'Art (Salvador Dali)... Annagramme Ed. 2008 (idem) ISBN 2-35035-189-6
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) (es) (en) (fr) Lo Musèu de Salvador Dalí a Figueres
- (en) (fr) (nl) Lo Musèu Salvador Dalí de Brojas Belgica
- (en) Lo Musèu Salvador Dalí de Sant Petersburg Florida EUA
- (fr) Entrevistas amb en Salvador Dalí subre la television francesa
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 11 500 documents subre en Salvador Dalí en picar coma clau Salvador Dali
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ o (?!!?) L'unica diferéncia entre un fòl e ieu, es que lo fòl crei que n'es pas cap, mentre ieu o me sabi plan que ne soi.
- ↑ Escrich als sius 15 ans...
- ↑ Quand los de París lo s'expulsèron d'al movement surrealista...


text:
Categoria:Unitat de mesura
Nòta : la categoria unitat de mecanica inclutz la mecanica newtoniana (mecanica del punt, del solide, dels fluids, resisténcia dels materials), la mecanica relativista e la mecanica quantica. Compren las unitats de longor, de massa e de temps.
Vejatz tanben : Unitat de mesura.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 9 soscategorias, sus un total de 9.
*
- ► Unitat de massa (3 P)
- Unitat de temps (2 C, 8 P)
E
- ► Unitat de mesura d'energia (1 P)
L
- Unitat de longor (2 C, 7 P)
M
- Unitat de mecanica (5 C, 3 P)
S
- Sistèma Internacionau d'Unitats (2 C, 3 P)
U
- ► Unitat de mesura termodinamica (3 P)
- ► Unitat de superfícia (3 P)
- Unitat SI (2 C)


text:
Warda Al Jazairia
Warda al-Jazairia (وردة الجزائرية, La ròsa argeriana) o mai simplament Warda o Oarda (وردة) es una cantaira argeriana nascuda lo 17 de julhet de 1939 a Puteaux (França) e mòrta lo 17 de mai de 2012[1] al Caire (Egipte) e l'edat de 72 d'una ataca cardiaca. Demòra una diva de la cançon d'amor, adulada amb sas 300 cançons[2].
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascuda a Puteaux d'un paire argerian (Mohammed Ftouki) originari de Souk-Ahras e d'una maire libanesa en 1939, comencèt a cantar en 1951, a onze ans, al Tam-Tam, un establiment del Quartièr latin de París apartenent al paire. Aprèp la Guèrra d'Argeria, sos la tutèla de son paire, de son fraire Messaod e de sa sòrra Nadia, se faguèt lèu conéisser amb de cançons patrioticas donant de concèrts per tot le monde arabi. Fasiá dona de sos ganhs al FLN. En 1958, a causa de son militantisme, foguèt obligada de daissar França per Rabat e mai tard Beirot. Aprèp l'independéncia de l'Argèria, tornèt al país e se maridèt en 1962. Lo marit l'enibiguèt de cantar. En 1972, lo president argerian Houari Boumediene, li demandèt de cantar per remembrar l'independéncia de l'Argèria, çò que faguèt acompanhada d'una orquestra egipciana. Aprèp aquò, lo marit demandèt lo divòrci; e ela decidiguèt de consacrar sa vida a la musica.
S'anèt viure en Egipte, que tornèt trobar lo compositor Baligh Hamdi amb que se tornèt maridar. En Egipte, coneguèt grand vam trabalhan amb los compositors arabis mai grands, comme Mohammed Abdel Wahab, Ryadh Soumbati, Hilmi Bakr e Sayed Mekawi. Joguèt tanben de ròtles dins de filmes egipcians.
El Ghala Yenzad es una de las seunas cançon que fa l’elògi de la familha du Profèta e subretot del lòder libian Mouammar Kadhafi. Des tensions aparesián entre Egipte e Libia cada còp que la ràdio et la television libiana jogavan la cançon. Lo President Sadate, l'enebiguèt de concèrts e de televison en Egipte. Seguèt alara intervenir prèp de Jihane Sadate, la femna del President, par qu'aquel darrièr vòlga levar l'interdiccion.
Vendèt mai de 100 milions d'albums pel monde per un repertòri de mai de 300 cançons. La seunas cançons mai conegudas son El ouyoun essoud, khalik hena, Dendana, Fi Youm ou leila, Lola el malama, Batwannes bik, Harramt ahibbak, Essaidoune, Wahashtouni, Talata ikhoua, Laabat el ayam, Kelmat itab, Andah alik e Awqati btehlaw. Faguèt un brave retorn a la fin dels ans 1990 amb Nagham el hawa.
Moriguèt lo 17 de mai de 2012 al Caire, en Egipte d'una ataca cardiaca quand dormissiá. Es enterrada al Cementèri El-Alia a Argièr, dins lo canton dels modjaïdins[3].
Discografia[modificar | modificar la font]
Amn mai de 300 cançons, aquela diva de la cançon d’amor vendèt mai de dètz milions d’albums[4]. Titres d'albums de compilations et de singles[5]:
- Mata'awednash
- Mawasem
- Men kol bostan
- Mou shahatte
- Mosh hatghayyar
- Nagham el hawa
- Nar el ghera
- Rouhy wa rouhak
- Sawt el hob (Musica originala del filme)
- Sho'oury nahyitak
- Tabaan hahbab
- Warda
- Warda, all time favorites
- Warda El Jazairia à l'olympia
- Warda à l'olympia vol.II
- Warda à l'olympia vol.III
- We law ennak be'id anni
- Ya habibi la taqoli
- Ya kheir
- Yama layali
Films[modificar | modificar la font]
Warda participèt a de films, coma:
- "Almaz wa Abdou Alhamoli" (ألمظ وعبده الحامولي) amb Adel Mamoun,
- "Princessa Aràbia"( أميرة العرب)
- "Mon Istòriae amb lo Temps" (حكايتي مع الزمان) amb Rushdie Abaza,
- "La Vòtz de l'Amor" amb Hassan Yousef,
- La seria "Petalas de Ròsas" (أوراق الورد) amb Omar al-Hariri,
- "C’est le Temps" (آن الأوان) de Youssef Maati et réalisé par Ahmad Sakr, Warda incarnait le personnage d'une femme propriétaire d'une société de production.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) WardaOnline, site de fan
- (en) Warda, biografia, foto e vidèo
- D'ausir sul site de Kelma - La musica de BBB
- Warda sus Hibamusic
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Veteran Algerian singer Warda passes away in Cairo at the age of 72
- ↑ (fr)Mòrt al Caire de la diva algeriana Warda, lemonde.fr, 18.05.2012
- ↑ (fr)Argèria plora sa cantaira Warda enterreada al ricon dels mojaïdins
- ↑ http://www.lemonde.fr/disparitions/article/2012/05/18/mort-au-caire-de-la-diva-algerienne-warda_1703597_3382.html
- ↑ Wardaonline.com


text:
Alfred de Wessex
Alfred de Wessex (entre 846 e 849 - 26 d'octòbre de 899), dich Alfred lo Grand, foguèt rèi de Wessex de 871 a sa mòrt e rèi de totei leis Anglosaxons de 878 a sa mòrt. Durant son rèine, organizèt la defensa deis estats saxons còntra leis invasions vikingas organizadas a partir de Danelaw. Venceire en 878 a Ethandun, capitèt d'impausar en 886 la signatura d'un tractat organizant lo partiment d'Anglatèrra entre Saxons e Vikings. Organizèt tanben l'administracion de son estat e assaièt de melhorar l'educacion e la justícia.
Es considerat coma un sant per la Glèisa Catolica Romana.