text:
Arsac (Bearn)
Arsac o Arsac e Arrasiguet (en francés Arzacq-Arraziguet) qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut d'Arsac que's blasona atau : de gules cargat d'un can corrent d'argent dab ua lua d'aur pausada dessus deu cap d'azur cargat de tres concas d'aur.
Geografia[modificar | modificar la font]
Arsac qu'ei ua vila septentrionau de Bearn pròcha de la termiera dab las Lanas de Gasconha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Resta de l'epòca romana que i hon trobadas e lo toponim en -ac (de la terminason latina -acum) que confirma l'antiquitat de la comuna.
Au cors deu son passatge per Bearn (qui èra alavetz la màger part deu son purmèr reiauma : Navarra) Loís II de Navarra e XIII de França que passè per Arsac. Arrasiguet que's juntè administrativament dab Arsac lo 7 de seteme de 1847. .


c: text/html

text:
Amblie
Amblie en normand (Amblie en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Amblie se tròba Modèl:A unitat de las plajas del débarquement, a ieu-camin entre Bayeux (18 km) e Can (18 km) e a 15 min de Ouistreham, « la pòrta cap a la Angleterre ». A situat al polit mièg de dos vallées, aquelas de la Thue e de la Seulles, pas luènh de la plana de Can.
Las siás planas alluviales (prés e marais), los sieus leugièrs serralx, e la siá plana agricòla, lududes conferisson una rica produccion agricòla.
Amblie se trouve à 5 km des plages du débarquement, à mi-chemin entre Bayeux (18 km) et Caen (18 km) et à 15 min de Ouistreham, « la porte vers l'Angleterre ». Elle est située au beau milieu de deux vallées, celles de la Thue et de la Seulles, non loin de la plaine de Caen.
Ses plaines alluviales (prés et marais), ses légers coteaux, et sa plaine agricole, lui confèrent une riche production agricole.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las originas d'aquel pichon pòble, situat sus la rota dels molins, son incertes. O preséncia de l'òme i es totun anciana, coma ne testifiquen traces umanas en remontant a l'Antiquitat. Pendent divèrses sègles, lo territòri a ligat a la noblesa francesa a travèrs de doas familhas, #que ne son issus sustot Achard de Bonvouloir e lo comte del Buisson de Courson. L'activitat texila a desvolopat al Sègle XIX, en emplegant en majoritat de las femnas. Dels molins a aiga establís al bòrd de la Thue, #que foncionan encara fins en 1945, tractan aital los fils texiles mas egalament lo gra. Lo pòble, coma tant d'autras, patís de plen fouet la dépopulation dempuèi lo començament del Sègle XX. Après la Primièra Guèrra mondiala, de las paysans bèlgas s'installan sul territòri. Estalviada pendent la Segonda Guèrra mondiala, e mai se fòrça prèpa de las plajas del débarquement, la vila apòrta la siá ajuda a Can acollidor en un centre de refugiats e de ferits dels milièrs de sinistrats. Integrada en l'esfèra d'influéncia caennaise, la municipalitat patís unas fes encara la èxode rurala cap a la granda vila.
La Mois invalide (de junh)M, lo Red Ensign canadien flotte sul quartièr-general de la Primièra Armada canadienne près de Amblie. Per las primièras fes en l'istòria, las fòrças armadas canadiennes se baton jos las siás pròprias colors.
Aquela ceremònia a presentat al Centre Juno Beach aital coma sus aquela pagina ont es tanben presentat la bandièra : lo Red Ensign canadien compòrta, sul costat esquèrre, la Union Flag o Union Jack, bandièra del Reialme Unit format de la superposition de las croses de sant Georges, sant Patrick e sant André. A @frapper del écu dels armoiries canadiennes, creadas pel rei George V en 1924. Lo Red Ensign demòra la bandièra nacionala del Canadà fins en 1965. Es alavetz remplaçat pel unifolié roge e blanc[1].
Les origines de ce petit village, situé sur la route des moulins, sont incertaines. Le présence de l'homme y est cependant ancienne, comme en témoignent des traces humaines remontant à l'Antiquité. Durant plusieurs siècles, le territoire est attaché à la noblesse française à travers deux familles, dont sont issus notamment Achard de Bonvouloir et le comte du Buisson de Courson. L'activité textile est développée au Sègle XIX, employant en majorité des femmes. Des moulins à eau établis au bord de la Thue, qui fonctionnent encore jusqu'en 1945, traitent ainsi les fils textiles mais également le grain. Le village, comme tant d'autres, subit de plein fouet la dépopulation dès le début du Sègle XX. Après la Première Guerre mondiale, des paysans belges s'installent sur le territoire. Épargnée pendant la Seconde Guerre mondiale, bien que très proche des plages du débarquement, la ville apporte son aide à Caen accueillant dans un centre de réfugiés et de blessés des milliers de sinistrés. Intégrée dans la sphère d'influence caennaise, la commune subit une fois encore l'exode rural vers la grande ville.
Le Mois invalide (juin)M, le Red Ensign canadien flotte sur le quartier-général de la Première Armée canadienne près d'Amblie. Pour la première fois dans l'histoire, les forces armées canadiennes se battent sous leurs propres couleurs.
Cette cérémonie est présentée au Centre Juno Beach ainsi que sur cette page où est aussi présenté le drapeau : le Red Ensign canadien comporte, sur le côté gauche, l'Union Flag ou Union Jack, drapeau du Royaume-Uni formé de la superposition des croix de saint Georges, saint Patrick et saint André. Il est frappé de l'écu des armoiries canadiennes, créées par le roi George V en 1924. Le Red Ensign demeure le drapeau national du Canada jusqu'en 1965. Il est alors remplacé par l'unifolié rouge et blanc[2].

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Étretat
Étretat es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Los bauçes d'Étretat son constituits de calcari del cretacèu, es a dire, per l'essencial, de la greda blanca de silèx del senonian[1]. I a pas d'autres minerals, coma se pòt ne trobar endacòm mai sul littoral cauchois (per exemple lo gres al nòrd del departament de Sèina Maritima, als environs de Dieppe), ni de calcari oolitic del Jurassic coma lo dels bauces de Calvadòs qu'es de tinta pus jaune. S'i distinguisson los jaces regulars de silèx, çò qu'explica la preséncia de còdols sus la plaja. D'efièch, a la seguida dels afondraments de pans de bauç, lo calcari e lo silèx se tròban al contacte de l'aiga de mar que dissòlv lo calcari e l'accion de las èrsas alisca lo silèx per ne far de còdols .
Pus al nòrd, se tròba a Fécamp de bauces calcaris que comptan entre los mai enauçats d'aquel tipe amb 105 m al cap de Fagnet e 120 m ennnaut de la côte de la Vierge (còsta de la Vèrge), contra solament 75 m al maximal costat aval e 84 al maximal costat amont a Étretat. Al pè dels bauces, se verifica la preséncia d'esbudèls eissits de la casuda de pans entièrs de ròca. D'efièch, l'aiga de pluèja s'infiltra dins la greda porosa e l'accion del tòr se pòt apondre alavetz a aquel fenomèn destructor. Comparativement, l'accion de la mar es mendre, e mai que sa responsabilitat siá tanben establida dins lo procès de destruccion dels bauces, amor qu'usa la basa en practicant d'òscas de sapament. Autrament dich, los agents d'erosion pus actius son mai continentals que non pas marins. D'autre biais es çò que permet de comprene los esbodenaments frequents de la de la val de Sèina, que devon evidentament pas res a la mar. »[2]
L'existéncia de tres arcas successivas : la pòrta de Amont, la pòrta d'Aval e la Manneporte es pas ligada a l'origina a l'erosion marina, mas a l'accion d'un riu litoral parallèl a la plaja qu'a cavat son lièch dins lo bauç abans lo recuol d'aqueste, materializat per l'agulha d'un calcari pus dur qu'empachèt sa dissolucion definitiva, d'ont aquela extraordinària creacion de la natura. La mar a puèi alargadas las las arcas, balhant al site son aspècte actual.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
D'après las descobèrtas arqueologicas, l'ocupacion umana del luòc remontariá a l'Antiquitat. Pasmens, s'ignòra tot dels detalhs de la vida e del ròtle tengut istoricament pel vilatge, e quitament lo sieu nom ancian. L'activitat es segurament sempre estada ligada a la pesca, abans lo desvolopament del vilatge en tant qu'estacion balnearia al sègle Sègle XIX e la desaparicion dels pescadors a la fin del Sègle XX.
Una vièlha legenda atribuís la fondacion del vilatge als vikings, que sorgissents de son drakkar, aurián temptat d'abusar d'una Dòna Olive, una santa femna fòrça rica, qu'aviá costuma de se banhar o de lavar sa farda a la font al pè d'un ròc. Lo nom de Fontaine Olive a subsistit per designar sus la plaja, una font venguda sosmarina pel recuol del litoral e materializada per una encencha cairada d'epòca antica.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pierre Auger e Gérard Granier, La guida del País de Caux, edicions la Manufacture 1993. pàg. 76 - 77.
- ↑ Pàg. Auger E G. Granier, Op. Vila. pàg. 79.


text:
Nutacion
La nutacion (del latin nutare « oscillar ») es una oscillacion leugièra (coma un movement de caboteig) de l'ais de rotacion d'una planeta, coma l'oscillacion periodica del pòl de la Tèrra al torn de sa posicion mejana dins l'esfèra celestiala, deguda a l'influéncia de la Luna sus la planeta, similara al movement d'una baudufa quand pèrd de fòrça e es prèsta de casudar. La nutacion de la Tèrra es provocada per l'atraccion diferenciala del Solelh e de la Luna subre l'abultament* equatorial de la Tèrra. Son efècte se superpausa al movement de precession e se manifèsta coma una pichona oscillacion conica de basa elliptica subre la posicion mejana de l'axe terrèstre. Se compausa de divèrsas oscillacions superpausadas, mas la mai importanta fa que los pòls de la Tèrra se desplacen de nòu segondas d'arc cada 18,6 ans.
Lo Solelh produtz un autre efècte de nutacion d'importància fòrça menora, amb d'un periòde mejan de mièg an e un desplaçament polar maximal de 0,55" d'arc. Las autras planetas produsisson tanben de variacions, apeladas pertorbaments (pertorbasons), mas que mancan d'importància per lor valor pichona.
La nutacion foguèt descubèrta en 1728 per l'astronom anglés James Bradley. Fins a 20 ans pus tard, se saupèt pas que la causa del movement èra l'atraccion gravitacionala de la Luna combinada amb la del Solelh.


text:
Mitòsi
La mitòsi qu'ei un procès au cap deu quau ua cellula mair que partatge lo son cabau genetic e citoplasmic (en incluent los divèrs organets) per balhar duas cellulas hilhas, qui, après aver creishuda, e poden au lor torn perseguir lo cicle cellular e vàder cellulas mairs. Lo cicle cellular qu'ei dividit enter mitòsi e interfasa. En se realizant, la mitòsi que debana diferentas fasas : profasa, prometafasa, metafasa, anafasa e telofasa.
Interfasa[modificar | modificar la font]
L'interfasa qu'ei un moment deu cicle cellular qui la cellula no's diviseish pas. Qu'ei era medish descompausada en diferentas fasas :
- La fasa G1 (de l'anglés growth, "creishuda"): purmèra fasa de creishuda cellulara après ua precedenta division on ua cellula mair que s'ei divisit en duas cellulas hilhas mei petitas puishque's partatjan lo cabau cellular (proteïnas, organet, cromosòmas) de la cellula mair.
- La fasa S (per "sintèsi") : pendent la quau la cellula que copia lo son materiau genetic.
- La fasa G2 : dusau fasa de creishuda entà preparar la mitòsi (on calerà partajar lo cabau cellular en dus per las duas cellulas hilhas).
Profasa[modificar | modificar la font]
La profasa qu'ei lo moment qui la cromatina e s'arrenga en cromosòmas de dus cromatidas sòrs (duas cromatidas parièras hrutas de las creishua de la fasa S de la profasa. Ua proteïna aperada coesina que mantien pegadas aquestas duas cromatidas. Lo centre organizator deus microtubuls, tanben aperat centrosòma (véder l'article centriòl), qu'a creishut eth tanben. Normalament compausat de dus centriòls, que son alavetz quate. Los dus parelhs de centriòls que s'esluenhan mercés a la pravada deus microtubuls qui entornejan chic a chic lo nuclèu on la cromatina e s'ei arrengada en cromosòmas. Durant la metafasa la membrana nucleara que desapareish en tot deishar atau qui los microtubuls e entrin dens l'espaci deu nuclèu. uus cemtromès deus cromosòmas que's troba un complèxe proteïc aperat quinetocòr (un per ambz cromatidas de cada cromosòma). Los microtubuls que s'i arrapan entà preparar la pujada deus cromosòmas de cap aus dus estrèms de la cellula a l'anafasa.
Metafasa[modificar | modificar la font]
Los cromosòmas qu'alinhan lo lors centromèr mercès au balanç de hòrças produsit peus dus centrosòmas qui tiran en direccion inversada (cadun suber sengle centromèr las cromatida, ambz enracara ligadas). Los centromèrs que forman alavetz un plan imaginari aperat eqüator. Metafasa que vien deu grèc ueta, arron.
Anafasa[modificar | modificar la font]
Deu grèc ava (cap avant) qu'ei lo moment de la pujada deus cromosòmas aus dus caps de la cellula. Las loas cromatidas (parièras) que's desseparan en bèth formar dus lòts egaus (donc de medish cabau genetic) de cromosomas d'ua sola cromatida.
Telofasa[modificar | modificar la font]
A la telofasa (deu grèc teλoς, "fin") los efèits de la profasa que son adobats : l'envolopa nucleara que's torna bastir autorn de cada navèth lòt de cromosòmas, las duas cellulas hilhas que's desseparan en bèth bastir ua membrana enter eras.
Citodierèsi[modificar | modificar la font]
Animacion[modificar | modificar la font]
[1] Illustracion animada d'ua mitòsi


text:
Micolau Sabòli
Micolau Sabòli (Monteus, 30 de genier de 1614-Avinhon, 25 de julhet de 1675; en francés Nicolas Saboly) foguèt un poèta occitan de Provença, fòrça popular gràcias a sei nadaus.
Biografia[modificar | modificar la font]
Micolau Sabòli èra fiu de Joan Sabòli, un mercadier borgés. Faguèt seis estudis en cò dei jesuistas d'Avinhon e leis acabèt au collègi de Carpentràs. Venguèt puei capelan e en 1633 rector de la capelariá de Santa Maria Magdalena a la catedrala de Sant Sufren. De 1640 a 1643 foguèt mèstre de capèla a la catedrala dins aquela vila, puei s'enanèt a Arle, Nimes e finalament Avinhon.
Sa fama de musician e de poèta se bastiguèt rapidament: escriguèt de messas, de motets e de nadaus que se publiquèron, tre 1669, en quasernets de sièis, uech o dotze, que sei compatriòtas leis aculhissián amb grand plaser e estrambòrd.
Quand se moriguèt a sei 61 ans, l'enterrèron dins lo còr de la glèisa de Sant Pèire d'Avinhon e uei encara s'i pòt veire una placa commemorativa de marbre d'aqueu personatge fòrça important per lei tradicions popularas occitanas.
Lei melodias dau poèta aurián probablament desaparegut se Francés Seguin leis aguèsse pas estampadas a la fin dau sègle XIX après vint ans de recèrcas.
Frederic Mistral escriguèt lei paraulas de la Copa Santa, sus una musica de Sabòli.
Sei nadaus son encara populars uei e an fach l'objècte de publicacions e enregistraments divèrs. Son interpretats actualament per lo Duo Calendau, interpretaire de musica tradicionala provençala. Se faguèt tanben un festenau Sabòli dins la vila de naissença dau poèta e musician en 2003.
Autors
Auvèrnhe : Cordat
Bearn : Fondevila
Gasconha : Adèr • Astròs • Giraud Bedot • Dugay • Bertran Larada • Andriu du Pré
Lengadòc : Godolin • Francés de Corteta
Provença : Brueis • Zerbin • Micolau Sabòli • Pèire Chabèrt • Joan de Cabanas • Tronc de Codolet
Obras
Teatre : La Pastorala deu Paysan
Poesia : Lo Ramelet Mondin • Lo Gentilhòme gascon • La Margalida Gascoa


text:
Sant Vincent de Barrès
Sant Vincent de Barrès (Saint-Vincent-de-Barrès en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Sant Vincent de Barrès se situa en lo sud-es del Ardèche, a aperaquí 17 km de la prefectura del departament, #Privar. La municipalitat fa partida de la arrondissement de #Privar, e del Costat de Rochemaure. La municipalitat a traversat pel riu Rieutord, #que dona lo sieu nom dins un quartièr situat sus los sieus marges.
Le village de Saint Vincent de Barrès se situe dans le sud-est de l'Ardèche, à environ 17 km de la préfecture du département, Privas. La commune fait partie de l'arrondissement de Privas, et du Canton de Rochemaure. La commune est traversée par La rivière Rieutord, qui donne son nom à un quartier situé sur ses rives.


text:
Categoria:Modèl ligam intèrne
Aquesta categoria conten de modèls que crèan de ligams vèrs d'autras paginas Wikipèdia a partir d'un paramètre, en general dins un format especial o amb d'autres ligams vèrs de paginas concernidas (per exemple discussion, paginas ligadas).
Per ajustar un modèl a aquesta categoria, utilizatz lo còde seguent :
[[Categoria:Modèl ligam intèrne|{{PAGENAME}}]]
S'ajustatz aqueste còde a la fin d'un modèl, asseguratz-vos que l'entamenon   comença sus la meteissa linha que lo darrièr caractèr del còde del modèl pròpriament dich. Sembla que cèrts modèls pòdon provocar de problèmas serioses s'òm s'aparta d'aquesta règla.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 4 soscategorias, sus un total de 4.
C
- ► Ligam categorias (4 P)
F
- ► Modèl de font (8 P)
O
- Modèl d'omonimia (1 C)
R
- ► Modèl remandadís d'article (4 P)
Articles dins la categoria « Modèl ligam intèrne »
Aquesta categoria conten los 23 articles seguents.


text:
Annouville-Vilmesnil
Annouville-Vilmesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux situada en lo costat de Goderville.
Commune du pays de Caux située dans le canton de Goderville.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En junh 1901, la foudre destruit lo campanal de la glèisa en fasent una desena de ferits[1].
En juin 1901, la foudre détruit le clocher de l'église en faisant une dizaine de blessés[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Periodic de Roan, 1er en julhet 1901
- ↑ Le Journal de Rouen, 1er juillet 1901


text: Francisco León foguèt plaidejat e delegat dins lo segond Congrès Panamericà de 1901 a 1902, foguèt tanben deputat dins lo Congrès de l'Union, ambaissador de Mexic dins desparièrs païses d'America e Euròpa pendent lo govèrn de Porfirio Díaz, mas après los renonciaments del president Porfirio Díaz e del vice-president Ramón Corral, Francisco León assumiguèt la presidéncia de Mexic amb la comanda de convocar a nòvas eleccions, doncas que lo sieu govèrn li caliá garantir la transicion entre la dictatura depausada de Porfirio Díaz e un nòu regim, malgrat aiçò, mejançant intrigas e de qualques revolucionaris prominents en lo sieu gabinet, atenguèt la division intèrna dels seguidors de Francisco Ignacio Madero, Aital meteis, en emprene una intensa campanha contra las tropas de Emiliano Zapata, Francisco León poguèt separar las relacions entre las tropas d'Emiliano Zapata e Francisco Ignacio Madero. Temps après, Francisco León daissèt la presidéncia e emigrèt dins l'Itàlia. E entre las siás activitats destacadas, el foguèt tanben president dels tribunals mixtes d'arbitratge creat pels tractats de patz que donèron fin a la Primièra Guèrra Mondiala[1][2][3][4][5][6].


text:
Arbre de Nadal
L'arbre de Nadal (var. arbe/aubre de Nadau), es un objècte de decoracion tipic del Nadal. Es d'abitud un conifèr de fuèlha persistenta. Es decorat amb elements nadalencs coma a bolas, luses, figurinas e garandas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Quand los primièrs crestians arribèron al nòrd d'Euròpa, descobriguèron que los barbars celebravan l'aniversari d'un sos dieus, decorant un arbre persistent, a una data prèpa del Nadal crestian. Aquel arbre simbolizava l'arbre de l'Univèrs, nomenat Divi Isdrasil, al suc del qual se trobava lo cèl, Asgard e el Valalla; e que las racinas mas prigondas estavan dins los infèrns. Aprèp amb l'evangelizacion d'aqueles pòbles, los crestians adoptèron l'idèa de l'arbre ne cambiant totalament la significacion.
Sant Bonifaci, evangelizador alemand, davant la mirada dels germanics, agafèt una estela e talhèt l'arbre (lo Diví Isdrasil); e al meteis luòc plantèt un pin, simbòl de l'amor perpetual de Dieu, e lo decorèt amb de pomas e candelas; las pomas simbolizavan lo pecat original e las temptacions, mentre que las candelas representavan la lutz de Jèsus Crist coma la lutz del monde.
Simbolica crestiana[modificar | modificar la font]
L'arbre el meteis remembra l'arbre del Paradís, que Adam e Èva ne mangèron lo fruches, e d'ont es eissit lo pecat original; e alara remembra que Jèsus Crist venent coma Messias prometent la reconciliacion. La forma triangulara de l'arbre (essent generalament un conifèr), representa la Santa Trinitat. Los decòrs simbolizan los dons de Dieu als òmes, alara que l'estela representa aquela de Betleèm. E mai l'arbre en essent persistent, representa la vida eternala.


text:
Urashima Tarō
Urashima Tarō (浦島 太郎 en japonés) qu'ei lo personatge d'un conte de hadas japonés.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo pescador Urashima Tarō que sauva ua tortuga. L'endedia ua auta tortuga gigantesca que vien au son encontre tà dise'u que la tortuga qui avèva sauvada èra la hilha deu rei de l'ocean, qui volèva vede'u tà recompensà'u ; lo prèmi qu'èra un sejorn a Ryūgū-jō, lo palais sosmarin de Ryūjin. La tortuga sauvada que s'èra transformada en ua bèra princessa. Urashima que passa mantun dia dab era mes que comença de sentir nostalgia. Alavetz, la princessa que l'autoriza a tornar en çò e que l'auhereish un crofet incrustat de jòias en previene'u de non pas jamei obri'u. De retorn en çò, Urashima que s'aperceb que mei de tres cents ans e's son escorrits despuish la soa partença e qu'arrés non s'arrebremba pas d'eth o deus sons contemporanèus. Afligit, que torna a la plaja on e's sovien deu crofet qui l'èra estat auhèrt abans de la soa partença. Que l'obreish, en liberant un crum ; subtament, que vad vielh e que's moreish : lo crofet que contienèva la soa edat vertadèra.


text:
Idèa
Una idèa es un produch de la pensada, l'expression d'un concèpte. Lo tèrme idèa tradusís la paraula grèga eidos, que tanben se pòt traduire per forma, e a una relacion dirècte amb lo Una idèa és un producte del pensament, l'expression d'un concèpte. El terme idea tradueix la paraula grega eidos, que també es pot traduir per forma, i té relació directe amb al significat aquò que se pòt veire. Pren en compte que lo terme "forma" (en relacion amb idea) deu se comprendre dins lo sens d'in-formacion, e que lo tèrme grèc relacionat amb "vèiure" es teorein (teoria), aquò mòstra la relacion entre aquelas significacions. Atal, una idèa seriá tot çò que se concebre mentalment, l'objècte de las teorias o, mai precisement, la significacion d'una oralizacion. Los concèptes, en cambi, farián referéncia puslèu als tèrmes generals.
Somari
Las idèas en filosofia[modificar | modificar la font]
Las idèas en filosofia equivalon a l'esséncia de la coneissença. Lo tèrme nais amb Platon e sa division del monde entre lo monde sensible (visible, coma ditz Platon) e lo monde de las idèes, aquel qu'es vertadièrament real. Atal, las idèas son, per Platon, l'autentica realitat que lo monde visible o sensible (nomenats atal perqua son trapats pels sens, en oposicion al monde de las idèas o intelligible perque se trapan per la ment) se limita a copiar. Atal, dins la perspectiva platoniciana, de meteissa mena, per exemple, una casa fisica es la realizacion (imperfècta) dels dessenhs produches per la ment de l'arquitècte, l'ensems del monde fisic es possible perque realiza las idèas perfèctas de las entitats matematicas (carrats, cercles, esfèras, nombres…) e lors relacions. Aristòtel, al contrari, dona mai de pertinéncia a la nocion d'idèa coma forma. Tot aquò qu'existís es una composicion de matèria e de forma, e l'idèa es una relacion indissociable: pòt pas existir cap matèria que siá pas determinada per una forma (o posedís una determinada informacion), del meteis biais que se pòt pas donar cap de forma que siá pas d'una matèria. Aquela es la concepcion coneguda com ilemorfisme. A diferéncia de Platon, doncas, crèu pas que pòsca existir d'idèas o de formas "separadas". Alara que Platon defend un dualisme ontologic (dos mondes diferents e separats, coma se existissián las idèas separadas de las causes), Aristòtel pensa que las formas o idèas podan pas aver una existéncia separada. Dins la pensada crestiana s'impausèt la perspectiva platoniciana e d'autres autors, coma sant Agustin, per exemple, que contunhèt la teoria de Platon considerant que las idèas serián coma los contenguts de la ment divina e lo monde fisic (creat per Dieu) seriá sa concretizacion. La filosofia escolastica tornèt nomenar aquelas idèas de la ment divina coma idèas exemplaras.
L'idealisme es lo corrent que defend l'existéncia de las idèas en dessús de las aparéncias dels sentiments. Segon los racionalistas, qualques idèas son innatas, son l'activitat mentala pròpria de l'òme, a diferéncia dels animals. De fach Descartes distinguís entre tres classas d'idèas:
- 1) idèas adventicias (que son aquelas que semblan de procedir de nòstres senses);
- 2) idèas facticias (de factum), que serián d'idèas fabricadas per nòstra imaginacion (coma las entitats mitologicas, fadas, personatges literaris, etc.) e
- 3) idèas innatas, que nòstra ment podèt pas bastir.
En cambi pels empiristas son simplament de noms, abstraccions per designar un ensems de processus mentals sintetizadas a partir de donadas de l'experiéncia, son totjorn produchs segundaris, d'etiquetas. Una posicion intermediaria es defenduda per Kant, per aquel que pensar se cal dispausar -coma lo defendavan los empiristas- de donadas fornidas pels sentits, mas aquelas donadas d'esperelas -coma lo disián los racionalistas- podan pas donar luòc a de pensadas, mas que se cal distinguir aquelas que son estructuradas mentalament per las categorias de la pensada o per las intuïcions puras de la sensibilitat. Atal, per exemple, se pensèm en una taula que es al mièg de doas cadièras, nòstres sentits nos an sumbinistrat los imatges d'objèctes, mas la nocion d'una X qu'es al mièg de doas Y son d'elaboracions mentalas. De fech jamai degun pas vist una, mas que a vist d'objèctes que nòstra ment "unifica"; tampauc avèm pas vist jamai al mièg, mas d'objèctes que nòstra ment ordona dins l'espaci e dins lo temps. Nòstre enteniment pòrta aquelas categorias: unitat, relacion, causa, etc. e dispausa los objèctes dins l'espaci e dins lo temps. Aquela concepcion se nomena idealisme transcendental
Las idèas en istòria o "istòria de las idèas"[modificar | modificar la font]
L'estatsunidenc Arthur Lovejoy desenvolopèt una "istòria de las idèas" o una "istòria intellectual" fòrça diferenciada de la tradicional istòria de la filosofia. Amb ela i a fòrça òbras de pensaires tan divèrses coma lo filosof José María Valverde, l'istorian de l'art Erwin Panofsky e lo politic e ensagista Isaiah Berlin. Malgrat los grandas diferéncias, son d'accòrdi per far una enquèsta interdisciplinària sus l'evolucion dels grands concèptes culturals [1]
Las idèas en psicologia[modificar | modificar la font]
Las idèas son ocurréncias, pensadas o continguts de la ment. Supausa una reponsa del cervèl a un problèma (a una idèa per resòlvre una situacion) o una nòva invencion. Las idèas pòdan èsser comunicadas a d'autras personas e pòdan influir en la conducha jos la forma de prejutjat, motivacion per capitar una mira o projeccion de çò que pòt se passar.
Aver una idèa[modificar | modificar la font]
O una pensada. O una ocurréncia. N'aver una bona pòt cambiar la cara del monde o omplir les butxaques d'algú, perque las idèas valon de l'argent. De fach, fin finala las enregistrèm perque ne nos las prengan pas. I a una anecdòta celèbra. Orson Welles, abans de se n'anar en Euròpa, parlèt a Chaplin d'una idèa qu'aviá per far un filme. Aquel filmèt Monsieur Verdoux li robant la idèa. En retorn, abans la primièra, Orson Welles li reprochèt e Chaplin discutèt pas, simplament paguèt. I a d'idèas surprenentas que tròban dins los musèus, coma els lèbras-sofà de Mae West o lo telefòn-langosta, ambedoas de Salvador Dalí.
Camps d'idèas[modificar | modificar la font]
Lewis Herman, scenarista, elabòra un ensems de camps d'idèas que nomena Quadre d'idèas. Dins un d'aqueles es plan segur que ne trobarem una:
Idèa seleccionada[modificar | modificar la font]
Sortida de dedins, de la memòria, qu'enregistram de las experiéncias personalas. Es estrangièra als factors extèrnes e independenta d'altrú.
Idèa verbalizada[modificar | modificar la font]
Sorgís de qualqu'un que t'expliquèt o que quelcom que t'an explicat o qu'entendères dins lo mètro, dins l'ascensor o la plaça. Gabriel García Márquez aviá entendut dire d'un conegut que li agradariá de trabalhar pendent son sòmi; aquò donèt luòc a Me alquilo para soñar.
Idèa legida[modificar | modificar la font]
Se tracta d'una idèa gratuita. Ven d'una lectura, de quicòm qu'avèm legit dins un jornal, dins un libre o dins mòde d'emplec. Atal, La masqueta de la mòrt roja d'Edgar Allan Poe ven d'un article, que l'autor leguèt dins lo New York Mirror lo 2 de junh de 1832, que fesia referéncia a un bal de masquetas que se passèt a París en plena pèsta, ont èra un òme fòrça grand vestit coma se èra la personificacion del colera.
Idèa transformada[modificar | modificar la font]
Es pas tracta de plagiat, perque es una transcripcion ipsis leteris. Es l'utilizacion de la meteissa idèa, mas d'una autre biais. Atal la Vida del trobador catalan Guillem de Cabestany es transformada en una de las istòrias del Decameron, de Giovanni Bocaccio.
Idea comissionada[modificar | modificar la font]
Idèa que qualqu'un dona a un autre perque la desvolope, que siá un editor, un productor de filme o una galariá d'art.
Idèa cercada[modificar | modificar la font]
Es aquela que trobam aprèp una recèrca a partir de res o d'estudi tematic. Diguèm que l'univèrs es en fàcia de las idèas. Atal la Guèrra de Vietnam faguèt nàisser Apocalypse Now, de Francis Coppola.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)"Coneissença culturala e istoric” (50-51) de Gonçal Mayos (UB).


text:
1647
Aquesta pagina concernís l'an 1647 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Malautiá grèva dau rèi Loís XIV. Aquò aguèt de consequéncias importantas sus lei relacions entre lei diferentei faccions de la Cort. Leis adversaris de la regenta Ana d'Àustria e de son ministre Jules Mazarin se reüniguèron a l'entorn de Gaston d'Orleans, oncle e centre d'unei complòts per prendre lo poder. La regenta e Mazarin se raprochèron alora dau prince de Condé.
Regardant la Guèrra de Trenta Ans que contunièt dins lo corrent de l'annada, leis operacions veguèron un redreiçament de la posicion espanhòla ambé la resisténcia de la garnison de Lhèida a una ofensiva francesa novèla e la reconquista de Landrecies. Pasmens, la situacion dei Francés e dei Suedès demorèt bòna e leis Imperiaus foguèron obligats d'arrestar la guèrra tre l'annada seguenta après una tiera de catastròfas militaras.


text:
Montevideo
Montevideo es la capitala d'Uruguai. Sa populacion èra estimada a 1 325 968 abitants en 2004. Sa superficia totala es de 525,5 km².
Istòria[modificar | modificar la font]
Entre 1680 e 1683, per'mor de desafiar la sobeiranetat espanhòla de la region, los colonizadors portugueses de Brasil establiguèron divèrses implantaments a las còstas del Riu de l'Argent, davant Buenos Aires, coma la Nòva Colonia don Sacramento. Malgrat tot, los espanhòls ensagèron pas de deslotjar los portugueses fins en 1723, quand aqueles refortiguèron las nautors qu'environavan la baia de Montevideo. Una expedicion espanhòla provenenta de Buenos Aires e organizada pel governador espanhòl dins aquela vila, Bruno Mauricio de Zavala, obliguèt los portugueses a deslotjar la zòna, ont los espanhòls, fin finala, comencèron de poblar la nòva vila. Lo 20 de decembre de 1726 se confeccionèt un cens d'abitants e, fin finala, lo 24 de decembre se confeccionèt un plànol delineatori de la vila a la que se nomenèt "San Felipe y Santiago de Montevideo", nom que posteriorament foguèt abracat. En 1828, la vila foguèt designada coma la capitala d'Uruguai.


text:
Ashmolean Museum
L'Ashmolean Museum a Oxford, Anglatèrra, qu'ei un gran musèu de la famosa Universitat d'Oxford. Que ho fondat enter 1677 e 1683 en entà arcuélher las colleccions deu cabinet de curiositats de Sir Christopher Wren.
Qu'ostenda mantuas colleccions d'art on e cau destacar la colleccion d'arts picturaus e las antiquitats egipcianas.
Lo museu qu'acesa tanben lo vriulon mei famós de l'istòria : lo Messia d'Antonio Stradivari.
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
-
Òbra de Peter Paul Rubens
-


text:
Sumèr
Sumèr (Ki-en-gi en sumerian e Shumer en akkadian) foguèt una region al sud de la Mesopotamia antica, entre l'embocadura dels rius de Tigre e d'Eufrates. Los sumerians son considerats coma la primièra e pus anciana civilizacion del mond. Lor origina es desconeguda e existisson al seu prepaus d'ipotèsis nombrosas, encara que las teorias pus seriosas prepausen una origina autoctòna amb d'influéncias extèrnas, provenent possiblament de l'oèst (d'Índia o d'Iran).
Protoistòria[modificar | modificar la font]
Al nòrd de Mesopotamia se localizan al Neolitic las culturas de Jarmo (6700 aC-6500 aC), Hassuna (5800 aC-5500 aC) e Samarra (5600 aC-5000 aC) e al sud, Obeid (5000 aC-3750 aC), Uruk (3750 aC-3150 aC) e Jemdet Nasr (3150 aC-2900 aC).
Uruk, l'Erek biblica e actualament Warka, es lo luòc de descubèrtas fondamentalas per l'istòria de l'umanitat: apareis la ròda cap a 3500 aC e l'escritura en 3300 aC (la datacion pus anciana de taulas d'argila en escritura cuneïforma). Aqueles registres escriches confirman que los sumerians èran pas un pòble indoeuropèu ni semita. Lor lenga es de tipe aglutinant e monosillabica, amb de similituds constructivas amb d'autras lengas aglutinantas.
La societat sumeriana[modificar | modificar la font]
Lo rei aviá lo màger poder politic de Sumèr, gràcias a sos nombroses foncionaris. Tanben aviá lo poder legislatiu, executiu e judiciari. Los foncionaris se suicidavan quand morián; mas aquela practica s'arrestèt.
Los sumerians foguèron d'astronòms e d'astrològs expèrts. Al delà, inventèron la clepsidra, un relòtge d'aiga fòrça utilizat en Grècia antica. La medecina sumeriana èra tanben importanta. Los sumerians coneissián tanben la geometria (mens que los egipcians).
Los sumerians creèron l'escritura cuneïforma e fondèron d'escòlas d'escribas (edubba). Al delà, foguèron los inventors del diccionari, mas sonque de substantius. A las escòlas assistissián sonque los filhs de las familhas ricas. L'escòla èra dirigida pel «paire de l'escòla» e los escolans èran coneguts coma «filhs de l'escòla» e los ajudants s'apelavan «fraires de l'escòla».
Los òmes portavan la barba e vestián de kaunakes, una falda de lan. Dins la guèrra, l'armadura èra de cuèr. Lo vestiment femenin èra semblable al masculin: una tunica.
Las ciutats èran, coma en Grècia Antica, de ciutats-Estats.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia sumeriana se basava sus l'agricultura, pr'amor qu'aquela tèrra èra fòrça feconda. I aviá d'aisinas agricòlas fòrça eficaças. Se trabalhava tanben l'aur e la ceramica. Las aisinas èras de cana, d'òs o de pèira, e s'utilizava tanben lo coire e lo bronze. Lo comèrci èra tanben important. Formavan de caravanas de carris. Coma moneda s'utilizava lo sicle; 60 sicles fasián una mina.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]


text:
Istòria de Swaziland
L'Istòria de Swaziland comença durant la Preïstòria. Pasmens, en causa de la manca de vestigis coneguts, lei conoissenças sus lei premiers periòdes son limitadas. Lo Swaziland modèrn si formèt dins lo corrent dei sègles XVIII e XIX quand lei Swaris capitèron de s'installar dins la region e de gardar son autonòmia politica maugrat la colonizacion europèa e l'establiment d'un protectorat britanic sus lo reiaume. Tornarmai independent en 1968, Swaziland formèt una monarquia constitucionala que venguèt rapidament absoluda.
Somari
La formacion de la nacion swazi[modificar | modificar la font]
Lei vestigis pus ancians de preséncia umana sus lo territòri de Swaziland datan de 100 000 ans. Èra compausada de populacions nomadas de tipe khoisan. Au sègle IV, de migracions de pòbles bantos originaris de l'Africa centrala comencèron pauc a pauc d'ocupar la region. Au sègle XI, aquelei migracions finiguèron d'eliminar lei Khoisans. Au sègle XVIII, lo rèi Ngwane III dau clan Dlamini s'installèt dins lo sud dau Swaziland modèrn e l'i fondèt la nacion swazi[1]. Lei pòbles locaus, militarament mau organizats, acceptèron la dominacion dei Dlamini e gardèron sei poders locaus[2] [3]. Au sègle XIX, Sobhuza Ièr l'i resistèt ai temptativas d'invasion zolo[4]. Aquò permetèt la formacion d'un estat e d'una identitat fòrça solidas que van resistir ai transformacions impausadas per la colonizacion europèa[5] [6]. Enfin, lo rèi Mswati Ièr capitèt d'empachar la formacion de poder rivau gràcias a una politica d'integracion deis elèits localas (mètges, mascs...) au sen de sa dinastia[7].
A partir de la segonda mitat dau sègle XIX, lei Swazis intrèron tornarmai en conflicte ambé lei Zolos[8] e tanben ambé lei Boers[9] [10] a l'oèst e ambé lei Portugués a l'èst. En 1877, lo clan Dlamini demandèt donc la proteccion de l'Empèri Britanic que foguèt acceptada per Londres en 1881. Entraïnèt una definicion precisa dei frontieras de Swaziland que perdèt mai d'un territòri en cambi de sa reconoissença[11] [12]. Pasmens, après aquelei pèrdas e, coma Swaziland èra pas una menaça militara e èra ja dominat economicament, ni lei Boers ni lei Britanics assaièron de'n far la conquista oficiala permetent lo mantenement d'una autonòmia per l'estat swazi. En 1887, aquel acòrd foguèt completat per la definicion dei limits entre Swaziland e Moçambic.
Lo Protectorat de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après la creacion dau protectorat, de concessions foguèron atribuidas ai colons europèus per lo rèi Mbadzeni renfòrçant la dominacion economica estrangiera[13]. Aquò entraïnèt un afaire juridic complèx e lo protectorat britanic foguèt anullat e donat a la Republica de Transvaal en 1894[14]. Après la Segonda Guèrra dei Boers, la familha reiala demandèt e obtenguèt tornarmai la proteccion britanica en 1906-1907[15]. Aqueu periòde veguèt de transformacions importantas de la societat swazi en causa dau desvolopament de proprietats agricòlas europèas e de l'emigracion d'abitants vèrs lei regions minieras de Sud-Africa. Lei Britanics pensavan alora integrar Swaziland au sen de Sud-Africa.
Lo 22 de decembre de 1921, comencèt lo rèine personau de Sobhuza II que va dirigir Swaziland fins a sa mòrt en 1982. Sa premiera politica foguèt d'estendre la dubertura economica dau protectorat ais investiments britanics e sud-africans, especialament per favorizar l'esplecha dei minas, e d'ordonar ai caps tradicionaus de recrompar lei tenements dei colons blancs. Aquela politica e l'instauracion progressiva de l'apartheid entraïnèt la fin dei projèctes britanics d'intrada de Swaziland dins l'Union Sud-Africana[16]. Au contrari, après la Segonda Guèrra Mondiala, si preparèt l'independéncia dau país[17].
D'efèct, a partir de 1963, un movement anticolonialista dirigit per lo prince Dumisa Dlamini si desvolopèt. Opausat au parlementarisme, Sobhuza II capitèt de formar la sieuna formacion politica e d'obtenir 85% dei sufragis ais eleccions de 1964. Assegurats dau conservatisme dau rèi, la minoritat blanca si ralièt a son poder en 1967, ço qu'encoratjèt lei Britanics d'acceptar l'independéncia de Swaziland proclamada lo 6 de setembre de 1968.
Lo Reiaume de Swaziland[modificar | modificar la font]
Après son independéncia, lo Reiaume de Swaziland venguèt una monarquia constitucionala. Pasmens, lo rèi capitèt de prendre la màger part dau poder e comencèt d'assaiar de limitar aquelei dau parlament. En 1973, menèt finalament un còp d'estat còntra lo parlament, ordonèt sa dissolucion, proclamèt l'estat d'urgéncia e la suspension de la constitucion. Fins a 1978, Sobhuza II reinèt per decrèt e lei liberaus poguèron pas s'opausar ai negociacions entre Mbabane e Pretoria per participar a la lucha còntra lei movements anti-apartheid[18]. En cambi d'aqueu sostèn, la possibilitat d'una cession de divèrsei territòris sud-africans dins lei bantostans orientaus dau país, permetent un accès a l'Ocean Indian per lei Swazis, foguèt tanben discutida mai lei negociacions mau capitèron[19] [20].
En aost de 1982, la mòrt de Sobhuza II entraïnèt una guèrra de succession entre lei membres de la familha reiala. Lo prince Makhosetive èra l'eiretier designat mai coma èra encara un enfant, una regéncia foguèt organizada sota la direccion de la rèina Dzeliwe. Una premiera crisi s'acabèt per l'eliminacion dau cap dau govèrn sospichat d'organizar un còp d'estat. Puei, lo novèu premier ministre, originari dau camp tradicionalista, assaièt de prendre pauc a pauc lei poders de la regéncia au profiech dau conseu tradicionaus dei caps swazis ostil au mantenement d'eleccions per Dzeliwe. Aqueu projècte capitèt e, en setembre de 1983, en fòra dau sistèma constitucionau, la rèina perdèt donc la regéncia au profiech de la rèina Ntombi. Pasmens, lei crisis intèrnas contunièron e Ntombi deguèt finalament accelerar lo procès de coronament de Makhosetive que venguèt rèi en 1986 sota lo nom de Mswati III per estabilizar la situacion politica.
Lo rèi novèu renforcèt rapidament son poder sus la familha reiala ambé la dissolucion dau conseu tradicionau e amb un cambiament de premier ministre au profiech de faccions pus liberalas. Pasmens, a partir deis annadas 1990, lei revendicacions liberalas venguèron pus importantas. En 1995, una situacion quasi insureccionalas entraïnèt la destruccion de l'Assemblada Nacionala e de l'ostau d'unei ministres. Dins aquò, 1997, lo rèi refusèt de democratizar lo reiaume maugrat lei pressions de Sud-Africa e de Moçambic. Au contrari, dempuei 2000, Swaziland revendica divèrsei territòris segon un tractat de 1982 prepausant lo cambi d'aquelei regions còntra l'ajuda de Mbabane dins la repression de la lucha anti-apartheid. Enfin, en 2005, una constitucion novèla foguèt adoptada. Aplicada a partir de 2006, definisse oficialament Swaziland coma una monarquia absoluda.
Dempuei leis annadas 1990, l'epidemia de SIDA faguèt de progrès fòrça importants dins la populacion swazi. En 2009, Swaziland venguèt lo país pus tocat per la malautiá ambé 25,9% de la populacion contaminada.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ D. Hugh Gillis, The Kingdom of Swaziland: Studies in Political History, Edicions Greenwood Publishing Group, 1999, p. 11.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 84-86.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 8.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 86.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 87.
- ↑ Jérôme Vialatte, La prérennisation d'un régime monarchique en Afrique : le royaume du Swaziland, dins Le retour des rois: les autorités traditionnelles et l'État en Afrique contemporaine ; [actes du colloque international ... Paris, les 8, 9, 10 novembre 1999, Centre de Recherches Africaines (Université de Paris I)], Edicions KARTHALA, 1999, p. 512.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 92.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 98.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 105.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, pp. 8-9.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 10.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, p. 114.
- ↑ Aliette de Coquereaumont-Gruget, Le royaume du Swaziland : un État dans l'Afrique du Sud, Edicions L'Harmattan, 1992, pp. 116-119.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 12.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 13.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 14.
- ↑ Christian P. Potholm, Swaziland: The Dynamics of Political Modernization, Edicions University of California Press, 1972, p. 15.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, p. 159.
- ↑ Sylvain Guyot, Rivages zoulous : l'environnement au service du politique en Afrique du Sud, Edicions KARTHALA, 2006, pp. 157-160.
- ↑ Suzanne Cronje, Marchandage territorial au Swaziland, Le Monde Diplomatique, febrier de 1982.


text:
Jòcs Floraus
Los Jòcs Floraus (var. Jòcs Florals) que son ua competicion literària annau, organizada cada 1èr de mai peu Consistòri del Gai Saber desempuish 1324. A l'origina b'èran strictament vodats a l'occitan.
Lo purmèr laureat que ho Arnaut Vidal de Castelnòu d'Ari en 1324. Entà poder jutjar de la qualitat artistica e linguistica de las òbras en competicion, las Leis d'Amor (la purmèra gramatica de la lenga occitana) be hon redactadas. En 1471 Peire de Janilhac que ho premiat per ua òbra peu purmèr còp en francés.
Arron, Pierre de Ronsard e Victor Hugo que horen uns deus mantuns autors de lenga francesa ad estar arreconegut peus Jòcs Floraus.


text:
Arqueologia
L'arqueologia es una disciplina scientifica que son objectiu es l'estudi e la reconstitucion de l'istòria de l’umanitat dempuèi la Preïstòria fins a l'epòca contemporanèa a travèrs l'ensems dels vestigis materials qu'an subsistit e qu'es de còps que i a, necessari de metre al jorn (objèctes, aisinas, ossaments, terralhas, armas, pèças de moneda, joièls, vestits, emprentas, traças, pinturas, bastiments, infrastructuras, etc.).
L’arqueològ trapa la màger partida de sa documentacion dins los trabalhs sul terren (prospeccions, sondatges, cavament) contràriament a l’istorian, que sas principalas fonts son de tèxtes. Los documents escrits son pasmens sovent utilizats amb succès en arqueologia quand son disponibles e servats.


text:
Racing Club de Avellaneda
Lo Racing Club de Avellaneda, dens la província de Buenos Aires (Gran Buenos Aires), qu'ei un club de fotbòl fondat lo 12 de mai de 1903 e susnomat l'Academia (la Academia e castelhan).
Qu'ei lo gran rivau d'Independiente, auta equipa de fotbòl d'Avellaneda, çò qui hè que las loas rescontras que son designadas com "classics d'Avellaneda" e que's debanan dens un contexte deus tienuts.
Lo seu nom qu'èi un omenatge au Racing Club de France
Racing qu'ei un deus 5 Grans deu fotbòl argentin.


text:
Banca
Una banca es una institucion financièra, los servicis qu'an a veire amb los afars de prèsts, credits, cambis, eca.
Somari
Istòria de la banca[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, los cambistas (banquièrs d'uèi), avián los burèls dins de luòcs que lo èran autrejats dins las fièras, a l'air liure o jos cobèrts. Aquel burèl èra fòrça simple doncs e sovent constiut d'un banc o una planca sus estaudèls; aquela planca es çò que se nomenava la banca. Sus ela se comptava l'argent, se fasian los pagaments e las collèctas e tot tipes d'operacions bancàrias.
La banca o lo sistèma bancari, es l'ensems d'entitats o institucions que, dins d'una economia determinada, rendon de servicis de banca. La primièra trapanèla automatica foguèt plaçada al Reialme Unit en 1967[1]
I a diferentas classas de bancas segon l'origina del capital o segon lor tipe d'operacions:
Bancas segon l'origina del capital[modificar | modificar la font]
- Bancas publicas: Lo capital es aportat per l'Estat.
- Bancas privadas: Lo capital es aportat per accionaris privats.
- Bancas mixtas: Lo capital es format amb apòrts privats e oficials.
Bancas segon lo tipes d'operacion[modificar | modificar la font]
- Bancas correntas: son las mai comunas que tractan amb las gents. Lor operacions abitualas incluson de despauses en compta a compta, caissa d'estalviament, prèsts, recòbrament, gardia de titòls e valors, locacion de caissas fòrtas, finançament, etc.
- Bancas especializadas: an una finalitat credit especifica.
- Bancas d'emission: bancas oficialas que lor ròtle es acualament comfondut amb las bancas centrala.
- Bancas centralas: Son las bancas de categoria superiora qu'autrjan lo foncionament de las instiucion de credits, las supervisan e las contrarotlan.
- Bancas de detalh: Son aquelas que canalizan las ressorsas financièras del mercat mejans d'autres institucions financièras que agisson coma intermediaris. Son utilizadas fondamentalament per canalizar la ressorsas cap a de sectors productius.


text:
Sarrampiu
Lo sarrampiu es una infeccion respiratòria causada per un Paramixovirus del genre Morbillivirus. La malautiá se transmés per las secrecions respiratòrias, es fòrça contagiosa e afècta subretot los enfants. Los principals simptòmas ne son la fèbre, la tos, un coriza, los uèlhs roges e un eritèma generalizat;
Evolucion[modificar | modificar la font]
Lo sarrampiu se caracteriza per quatre fasas: incubacion silenciosa, invasion amb inflamacion febrila, erupcion, desquamacion amb estat de fatiga persistent.
Immunizacion[modificar | modificar la font]
La causa es un virus filtrable. Las complicacions donan en general d'infeccions segondàrias, subretot per estafilocòcs e estreptocòcs preexistissents. Quitament abans de conéisser l'agent causal del sarrampiu se sabiá qu'èra gaire frequent de patir dos còps la malautiá. Al començament del decenni 1970 venguèt disponible la vaccinacion contra lo sarrampiu, la rubeòla e los gautissons qu'es incluida dins los calendièrs vaccinals de la majoritat des païses desvolopats.


text:
Heinrich Ignaz Biber
Heinrich Ignaz Biber ( Wartenberg, lo 12 d'agost de 1644 – Salzborg, lo 3 de mai de 1704) que ho un compositor boèma e un violonista d'estil barròc (un deus màgers en dehòra d'Italia). La soa pèça mei coneguda qu'ei la soa Passacaglia en Sol entau vriulon solo.
Tecnicament qu'explorè diferentas possibilitats deu vriulon com la pujadas dens las posicions mei agudas, la scordatura (lo cambiament d'acòrd deu vriulon) e los acòrd dab còrdas doblas o triples.
Que's sap chic suu temps de la soa educacion. Qu'entrè au servici deu princi Johann Seyfried von Eggenberg a Graz puish a l'arquevesque d'Olmütz Karl II von Liechtenstein-Kastelkorn a Kroměříž. En 1670, a l'escadença d'un viatge qu'entrè au servici de l'arquevesque de Salzborg shens domandar l'autorizacion deu son mèste. Que passè dens aquesta vila la seguida de la soa carrièra en bèth accéder a l'estima de l'Emperaire e en bèth accéder a la noblessa.
Que's maridè en 1772 dab Maria Weiss ; qu'avón 11 enfants deus quaus 4 arribèn a l'etat adulta : 2 hilh e vadón musicians (Carl Heinrich Biber, un d'eths que conegó un succès pro important) e 2 hilhas religiosas.
Ligams etèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] Sonata sus youtube.com.


text:
Carles de Batz Castèlmoro d'Artanhan
Carles de Batz Castèlmoro, comte d'Artanhan, mei conegut jos lo nom de d'Artanhan, qu'estó un òme de guèrra gascon nascut entre 1611 e 1615 au castèth de Castèlmoro, près de Lupiac, (dens lo departament actuau de Gers) qu'estó capitani de la garda deus mosquetaris deu rei Loís XIV de França, que mòriguèt au sètge de Maastricht lo 25 de junh de 1673, pendant la guèrra franco-olandesa. Un raconte romançat de la soa vida per Gatien de Courtilz de Sandras que formèt la basa de l'òbra famosa d'Alexandre Dumas, Los Tres Mosquetaris.


text:
Agland
L'agland (var. aglan) es lo fruch deis espècias dau genre Quercus e la familha dei Fagaceae.
Leis aglands deis euses (la sosespècia ilex ne fa amars e la sosespècia ballota ne fa doces), son culhits per la noiridura dau bestiau (lei pòrcs que paisson dins lei pasturatges manjan leis aglands casuts, mentre que lei cabras escalan sovent sus leis arbres en lei cercant).
Lei pòbles cèltas dau nòrd e dau centre de la Peninsula Iberica preromana ne fasián de farina panificabla, segon çò que ditz Estrabon dins sei escriches sus aquelei pòbles:
Lo fruch se pòt manjar crus o torrat. Se'n fa tanben una licor deliciosa.


text:
Caton (botanica)
En botanica, lo caton es una inflorescéncia sopla, sovent penjadissa, caracteristica de qualques arbres apartenent a las familhas de las Salicacèas, de las Fagacèas e de las Betulacèas.
Aquelas plantas qu portan de catons coma flors son dichas « amentifèras ».
Pòt s’agir d’inflorescéncias simplas, en fach des espics particulars, coma pel sause. Las flors mascles e femes son separadas: i a de catons mascles e de femes. Portan de flors simplificadas inserida a l’aissèla de las bractèas, sens periant (es a dire ni petals, ni sepales), las flors mascles son reduchas a las etaminas, e las flors femes als ovaris.
Dins d’autres casses, son d'inflorescéncias compausadas, coma pel beç.
Los catons apareisson al començament de prima, plan sovent abans l’apareisson de las fuèlhas.
Pels amentifèrs, la pollinizacion es anemofila, es a dire que lo transpòrt del pollèn, fòrça abondant, se fa pel vent. Es per l’òme una font d’allergias.
Pel ginkgo, inflorescéncias masclas e femes son presentas sus de'individús separats: los individús mascles portan de catons e los individús femes d'ovuls non inclusits dins una grana.


text:
Eocèn
L'Eocèn es una epòca geologica de la Tèrra, la segonda del periòde Paleogèn en l'Èra cenozoïca. Compren lo temps entre la fin del Paleocèn (fa 55,8 ± 0,2 milions d'ans) e lo començament de l'Oligocèn (fa 33,9 ± 0,1 milions d'ans). Lo nom d'Eocèn, definit pel britanic Charles Lyell, proven dels mots grècs eos (ἠώς, 'alba') e kainos (kaιvός, 'nòu'), en fasent referéncia a l'aparicion dels òrdres modèrns de mamifèrs pendent aquesta epòca. Coma per fòrça autres periòdes geologics, los estrats que delimitan aqueste periòde son plan identificat, e mai qu'aguèssen pas pogut èsser datats amb totala precision.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Paleografia[modificar | modificar la font]
Pendent aquesta epòca se formèron qualques unas de las cadenas de montanhas mai importantas del mond, coma los Alps o Imalaia
Clima[modificar | modificar la font]
Pendent aquesta epòca aguèron luòc de cambiaments climatics importants coma lo maximal termic del Paleocèn-Eocèn, qu'aumentèt la temperatura de la planeta e marquèt lo començament d'aquesta epòca geologica, l'eveniment Azolla, un refrescament global que provoquèt las primièras glaciacions, L'Antartida comencèt lo periòde entornejat de bòsques tropicals, e o acabèt amb l'aparicion de las primièras calòtas polaras. Existisson una multitud de jaciments paleontologics en divèrses luòcs del mond que confirman aquestes faches, coma lo jaciment de Messel, en Alemanha, o la Formacion Green River, en America del Nòrd.
Vida animala[modificar | modificar la font]
Las ausèls predominavan sus tèrŕa e los primièrs cetacèus comencèron son desvolopament en mar. En mai, l'espècia de sèrp mai granda qu'a existit data de l'Eocèn, e se produsiguèt una granda expansion e diversificacion de las formigas. D'eveniments d'escantiment massís coma la Grande Coupure, que marca la fin de l'Eocèn.


text:
Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan
La Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan es un dels documents fondamentals de la Revolucion Francesa.
Aquesta declaracion definís un ensems de dreches individuals e collectius. Foguèt adoptada lo 26 d'agost de 1789 per l'Assemblada Nacionala Constituenta francesa coma un primièr pas per redigir una Constitucion.
Las fonts o influéncias d'aqueste tèxte venon subretot dels pensaires del Sègle de las Luses, especialament Rousseau e Montesquieu, e de la Declaracion d'Independéncia dels Estats Units de 1776.
Malgrat lo sieu caractèr d'universalitat, lo document inclutz pas las femnas (malgrat los ensages posteriors d'aplicacion), en reconéisser la condicion de ciutadan sonque als òmes. Aqueste fach provoquèt divèrsas reaccions entre las femnas revolucionàrias de l'epòca qu'avián mesas dins la Revolucion Francesa sas esperanças per arribar a l'egalitat de dreches amb los òmes. Un exemple d'aquesta situacion se tròba dins la Declaracion dels Dreches de la Femna e de la Ciutadana d'Olympe de Gouges.
La Declaracion dels Dreches de l'Òme e del Ciutadan prepausava pas tanpauc l'abolicion de l'esclavatge. Malgrat aquestas mancanças, es considerada coma un instrument precursor dels dreches umans. Actualament los seus principis an valor constitucionala dins la Republica Francesa.


text:
Eincheville
Eincheville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge partejat entre lo senhor de Morhange e aquel de Faulquemont.
- Los templiers e los Chevaliers teutoniques i avián de possessions.
- Epidémie De choléra en 1866.
- Destruccions l'an 1939/45.
- Village partagé entre le seigneur de Morhange et celui de Faulquemont.
- Les templiers et les Chevaliers teutoniques y avaient des possessions.
- Epidémie de choléra en 1866.
- Destructions en 1939/45.


text:
Batalha de Guadalcanal
La Batalha de Guadalcanal foguèt una de las batalhas pus importantas de la Segonda Guèrra Mondiala. Durant la primièra ofensiva americana a la Guèrra del Pacific, la marina aliada e 16 000 soldats de Estats Units assautèron, lo 7 d'agost de 1942, l'illa de Guadalcanal, alavetz ocupada pel Japon. Lo nom en clau de l'operacion foguèt Watchtower. Foguèron tanben assautadas simultanèament las illas Floridas, Tulagi, Gavutu e Tanambogo.
Los japoneses bastissián un aeropòrt dins l'illa, que poirián dempuèi el enviar d'avions e interceptar las rotas maritimas entre Estats Units e Austràlia. Los americans, australians e nouzelandeses decidiguèron d'atacar e de prene l'aeropòrt abans que ne finalizèsson las òbras. Mercé al factor estonat, prenguèron l'aeropòrt gaireben sens oposicion, en finalizant las òbras e en lo cristianant amb lo nom de Henderson Field. Mas aquò que semblava una victòria facila se compliquèt: los japoneses contraataquèron, e aquel còp los estonats foguèron los aliats, que perdèron divèrses vaissèls (en fach, lo 8 d'agost de 1942 los aliats patiguèron la màger desbranda navala de la guèrra, après Pearl Harbor, en pèrdre 4 crosators pesats en la Batalha de l'illa de Savo) e vegèron interrompudas las siás rotas d'aprovesiment dins l'illa, malgrat qu'atenguèron conservar l'aeropòrt, fach que, a la longa, acabèt en essent decisiu per la siá victòria.
Aperaquí trenta mila personas moriguèron a Guadalcanal. L'assag japonés infructuós de recuperar l'aeropòrt lor costèt près de 24 000 mòrts. Los 6000 autres foguèron de soldats aliats.


text:
Universitat del Bio-Bio
L'Universitat del Bio-Bio es una universitat chilena publica creada en 1947, tanben coneguda coma UBB.
S'estructura en 3 campus: Concepción, Los Ángeles e Chillán, ont s'impartisson distintes de titolacions.
Campus[modificar | modificar la font]
- Concepción
- La Castilla
- Fernando May
Facultats[modificar | modificar la font]
L'universitat es dividida en 6 facultats:
- Engenhaire
- Sciéncias Experimentalas
- Arquitectura
- Sciéncias de Santat e Aliments
- Educacion e Umanitats
- Sciéncias d'Entrepresa


text:
Loïsiana
Loïsiana es un estat del sud dels Estats Units d'America. Confronta a l'oèst l'estat de Tèxas, al nòrd Arkansas, a l'èst Mississipí e al sud lo golf de Mexic. Sa capitala es Baton Rouge, e la pus granda vila, la Nòva Orleans. Loïsiana es lo sol estat dels Estats Units qu'es devesit administrativament en parròquias, los autres essent constituits de comtats.
La màger part de las tèrras de l'estat son constituïdas de sediments carregats pel riu Mississipí, formant dos enòrmes dèltas e de vastas zonas de palús e sanhas costièras.[1] Los dos dèltas son situats a Monroe, sèti de la parròquia de Ouachita , Shreveport, sèti de la parròquia de Caddo Parish, e Alexandria, sèti de la parròquia de Rapides Parish, per lo dèlta pichon, e Monroe, Lake Charles, e Nòva Orleans per lo dèlta grand. Los dèltas contenon un biota ric tipic del sud; amb per exemple d'aucèls coma los ibisses e los goitres blancs. Son presentas tanben mantunas espècias de granhòtas arboricòlas, e de peisses coma l'esturion e lo peis espatula. Dins los airals pus enauçats, lo fuòc es un processús natutal, e es a l'originas de grands bòsques de pin dels palúns e de savanas umidas. To aquò amb una granda varietat de plantas, en particular las orquidèas e las plantas carnivòras.
D'unes environaments urbans de Loïsiana an un eritatge multicultural e multilingüe que foguèt fortament influenciat per una mescla de culturas francesa, espanhòla, americana nativa, africana, çò qu'es considerat coma excepcional als Estats Units. Abans la crompa americana del territòri en 1803, la Loïsiana actuala foguèt una colonia espanhòla e francesa. En mai, foguèron "importats" nombroses esclaus africans al sègle XVIII, que una granda part venian de la meteissa region d'Africa de l'Oèst, en concentrar aital sa cultura. Après la guèrra civila, los angloamericans aumentèron la pression per l'anglicizacion, e en 1915, l'anglés foguèt declarat solenga oficiala de l'estat.[2] Loïsiana compren mai de tribús americanas nativas que tot autre estat del sud dels Estats Units, que quatre son reconegudas al nivèl federal, detz son reconegudas per l'estat, e quatre an pas encara recebut de reconeissença .[3]
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Loïsiana foguèt nomenada aital en onor de Loís XIV, rei de França de 1643 a 1715. Quora René Robert Cavelier, Sieur de La Salle reivindiquèt lo territòri asagat pel riu Mississipí per França, lo batejèt La Louisiane, (la tèrra de Loís).[4] Aquela part de l'Empèri colonial francés s'espandissiá d'aquel temps de Mobile Bay entrò al nòrd la termièra canadenca, e compreniá tanben un trocet de çò qu'es uèi lo sud oèst de Canadà.
Geologia[modificar | modificar la font]
Lo Golf de Mexic existiá pas 250 milion d'ans i a quora i aviá pas qu'un sol supercontinent nomenat Pangèa. Mentre que Pangèa s'es desseparada, se durbriguèron l'Ocean Atlantic e lo Golf de Mexic. Loïsiana se formèt dapasset, subre mantun milions d'annadas, entre aiga e tèrra, del nòrd cap al sud.[1] Las ròcas pus vièlhas son situadas al nòrd, dins d'airals coma Kisatchie National Forest. Las ròcas pus ancianas datan del Terciari, siá 60 milion d'ans i a. Las tèrras pus jovas de l'estat apareguèron durant los darrièrs 7,500 ans amb la formacion dels dèltas successius de Mississipí: Maringouin, Teche, St. Bernard, Lafourche, Mississipí, a ara Atchafalaya.[5] Los sediments foguèron carrejats per lo flume del nòrd cap al sud.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Keddy, Paul A. (2008). Water, Earth, Fire: Louisiana’s Natural Heritage. Philadelphia: Xlibris, 229. ISBN 978-1-4363-6234-4.
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Dayna Bowker Lee, "Louisiana Indians in the 21st Century", Louisiana Folklife Program, 2013
- ↑ Modèl:Cite encyclopedia
- ↑ Coleman, J. M., Roberts, H. H., and Stone, G. W. (1998). "Mississippi River Delta: an overview", Journal of Coastal Research, 14, 698–716.


text:
Cambronne-lès-Ribécourt
Cambronne-lès-Ribécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo sieu nom ven del ancià italian, Camberona en 1020, #que significa Champsource. Lo castèl de Bethancourt bastit en 1763 a destruit pendent la segonda guèrra mondiala.
Son nom vient de l'ancien italien, Camberona en 1020, qui signifie Champsource. Le château de Bethancourt construit en 1763 est détruit pendant la seconde guerre mondiale.


text:
Occitan ancian
L'occitan ancian qu'ei l'occitan tau qui's tròba dens los escriuts ancians, de la vaduda de la lenga, au sègle VIII, dinc a 1500.
Somari
Denominacion[modificar | modificar la font]
Dens la lenga vielha, que's disèva romans o proensals. Au miei deu sègle XXau, l'aperet provençau ancian que deishè a plaser la plaça a occitan ancian.
Fonetica[modificar | modificar la font]
Tà desvolopar segond Bianchi e Romieu.
Morfologia[modificar | modificar la font]
Tà desvolopar segond Bianchi e Romieu.
Lexic e lexicografia[modificar | modificar la font]
Lo purmèr diccionari de la lenga vielha qu'estó l'Essai de glossaire occitanien de Henri Pascal de Rochegude, venguèt puish l'òbra de François Raynouard: Le Lexique Roman. Suplements qu'eston publicats per Emil Levy. Un Dictionnaire de l'occitan médiéval qu'ei a publicà's a l'Universitat de Munic.
Literatura[modificar | modificar la font]
Los tèxtes mei coneguts que son las cantas deus Trobadors.
Tèxtes non literaris[modificar | modificar la font]
Aperan scripta las escrituras non literàrias de l'occitan ancian.
Exemple[modificar | modificar la font]
12 de setembre de 1317 : Contracte per loquau Fors de Padern, Odet de Padern son hilh, Bernard de Gelas, aute Fors de Padern, Bertrand de Balh, donzels, prometen a Pèire d'Òrta, en favor del maridatge de Berart d'Òrta, son hilh, damb Na Longa, filha de Fors de Pardern, dos cents cinquanta liuras (moneda de l'avesque d'Agen), un còp pagadas, e cinquanta sòus de renda[1].
Notum sit qu'En Fors de Padern, En Odet de Padern, son filh, ab voluntat et ab authoritat deudit son pay que estan au Miralh, en la parroquia de Sente-Marie d'Ambrus, En Bernard de Gelas, senhor d'Ambrus en sa partide, En Fors de Padern que esta à Montgalhard, En Bertrand deu Balh que esta pres Viana, donzels, cascun per lo tout, et que l'un no sen reclamera per l'autre, ne per nulh garent, donen, et au promes render et pagar per ferme et per leyal stipulation au Pes d'Orta que esta à Viana, et à son ordenh, o à son sert commandament portader de questa present carta, dus cent cinquante liures de bos arnaudens dotals, so es assaver cinquante liures arnaudens de si al des quinse apres la prumere feste de Sent-Miquel de Septembre qui sera, et austres cinquante liures Arnaudens dens las octaves de la prumere feste de Pentacoste que sera, en pads, et chens tout prolongament, et austres cinquante liures arnaudens [dens las octaves] de la prumere feste de Pentacoste que sera en un an, et de qui en avant d'an en an cinquante liures arnaudens entro que ayen complit e payat toutes les dittes dus cens cinquante liure arnaudens en pads, et chens tout prolongament, et plus cinquante sos arnaudens d'arrende cade an qued deven assignar de si des quinze apres la prumere feste de Sent-Miquel de Septembre ;
Et aysso per rason deu matremony fazeder enter Na Lougue de Padern, filhe deudit Fors et seror deudit Oder, enter En Berart d'Orta, filh deudit Pès d'Orta, et si alsdits termis no pagaren ou pagat no l'avian, et al dit Pès d'Orta ou à son ordent no combie far greuge, cost, destard, mession, ne enteresse lesdits deutes, lo prometten esmendar, satisfar et restituir deu tout et gardar de tout dan, en obligant touts et sengles lours bées mobles et no mobles presens et a venirdors où que sien per touts locqs, et outre tout aysso que juran sober lous sancts evangelis de Diu tocats corporallement de lours mans dentres nusas, que tout ainsi com en la present carte es contengut, ac tieran et accompliran chens venir en contre, et chens toute contradiction, et sen entreran tenir ostadgerias dens la ville de Casted Contal à la requeste deudit Pès et de son ordenh, ou de sen sert commendament, et que de qui no eysiran per lours pes ne per lous autruis ostre sa volontat en tro ayen feyt lo complement de la presente carte segon los termes.
Actum fuit hoc in parroquia beatae Mariae d'Ambrus, in loco vocato au Miralh, duodecima die introitus septembris, anno domini millesimo tresecentesimo decimo septimo. Testes sunt lo senhor En Pès de Casteras, prester, En Guilhem Eymerig de Borbotan, en Brus de Seras, Huis de Villeras, Pès de Castilhon, Bertrand de Bedulh, donsels, et ego Bertrandus Palhus, publicus et generalis notarius Agenesii, qui hanc cartam recepi, inquisivi et scripsi, regnantibus Philippo rege Franciae, Edoardo rege Angliae, duco que Aquitaniae, Amaneno episcopo Agenesii.
De notar que lo començament e la fin deu tèxte son en latin.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Philippe Tamizey de Larroque, Documents inédits pour servir à l'histoire de l'Agenais, Paris: Auguste Aubry & Bordeaux : Charles Lefebvre, 1875, pp. 41-44


text:
1109
Aquesta pagina concernís l'an 1109 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada veguèt una tièra d'eveniments per l'establiment definitiu dau Comtat de Trípol. De'n premier, l'arribada de Bertrand de Trípol, eiretier designat per son paire Raimon IV de Tolosa per dirigir lo comtat, entraïnèt de tensions importantas ambé Guilhèm II de Cerdanha, senhor usurpator dau comtat. Desirós de pas afeblir lei fòrças crosadas, Bertrand acceptèt un arbitratge dau rèi Baudoïn Ièr de Jerusalèm. Pasmens, lo desbarcament dei fòrças de Bertrand s'acabèt per una demonstracion militara ambé la conquista rapida de Gibelet. Puei, aquelei tensions causèron l'arribada deis armadas dau Principat d'Antiòquia e dau Reiaume de Jerusalèm. Aquela concentracion de tropas crosadas permetèt de conquistar la vila de Trípol e son pilhatge. Après aquela victòria, Bertrand e Guilhèm acceptèron l'arbitratge de Baudoïn que partajèt lo Comtat entre lei dos camps : Bertrand de Trípol obtenguèt Gibelet e Trípol coma senhor sobeiran e Guilhèm II de Cerdanha la region de Tortosa coma vassau d'Antiòquia.


text:
Revolucion industriala
La Revolucion industriala foguèt un ensems de cambiaments economics e socials que se produsiguèron en Grand Bretanha a la mitat del sègle XVIII e qu'al sègle XIX s'estendèt als autres païses europèus. Aquesta revolucion signifiquèt lo passatge del Regim Ancian a la societat industriala, e cambièt non solament la manièra de produccion mas tanben l'estil de vida e las idèas.
Somari
La societat preïndustriala (Regim Ancian)[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle XVIII la societat europèa èra basicament agrària. Los senhors feudals èran los proprietaris dels camps, qu'èran trabalhats per las classas popularas. La produccion agrària e lo rendement de las tèrras èran febles, pr'amor que i aviá pas d'avanças, e las tecnicas de cultura èran tradicionalas: dependiá del clima e s'aplicava lo garach. La mortalitat infantila èra fòrça nauta, per que la noiridura de la populacion èra fòrça dependenta del rendement de las culhidas. Se produsián de faminas ciclicas, causadas principalament per de marridas sasons e per d'epidemias. Las culhidas marridas tanben provocavan l'aumentacion del prètz del gran, e fasián baissar la demanda d'autres produchs: provocava una crisi generalizada, amb de grandas epidemias e las faminas que tuavan fòrça trabalhaires. Dins las ciutats normalament i viviá lo pauc de mond que trabalhava pas als camps: mestierals, foncionaris e personal de l'administracion, comerçants... L'organizacion politica se basava sus l'absolutisme:los monarcas avián de poders plens. Aquesta societat preïndustriala es apelada Regim Ancian.
Causas e factors de la revolucion industriala[modificar | modificar la font]
La revolucion foguèt un procèssus gradual iniciat en Anglatèrra a partir del sègle XVIII e que podèm considerar qu'encara contunha dins mantun país d'industrializacion recenta. Aqueste procèssus foguèt inicialament degut a divèrses factors que permetèron lo passatge d'una societat estatica a una societat dinamica (economicament). Los dos factors mai importants foguèron lo cambiament demografic e lo renovèlament dins l'agricultura e los transpòrts. En Anglatèrra los comerçants comencèron d'investir los beneficis del comèrci amb las colonias en bastir d'arsenals, de fabricas texilas e metallurgicas. Atanben i ajudèt l'enfortiment del comèrci interior, amb lo melhorament del malhum de carrièras e canals. Las innovacions tecnicas dins l'industria textila aguèron un ròtle decisiu:
- En 1733 John Kay bastís un talhièr que teissiá pus rapidament (amb la lançadora volanta).
- En 1767 s'inventa las fialosas per tal de produsir mai de fial (Spinning Jenny, Mule Jenny...).
- En 1789 se bastís un talhièr de fèrre mogut per una maquina de vapor.
- La maquina de vapor estimula la produccion de carbòni e de metal.
La revolucion demografica[modificar | modificar la font]
En Euròpa la populacion aumentèt rapidament, en provocant un excès de man d'òbra als camps. Las gents migravan cap a las vilas, e la demanda de produchs agraris aumentava. Aqueste procèssus es conegut coma revolucion demografica. L'excès de populacion se compensava amb la migracion cap a America e cap a d'autres continents. I aguèt una casuda de la mortalitat infantila, coma consequéncia del melhorament de las condicions sanitàrias e de la noiridura.
La revolucion dins l'agricultura[modificar | modificar la font]
Las primièras innovacions dins l'agricultura foguèron l'eliminacion del garach (daissar de cultivar una porcion de tèrra pendent un an per tal de favorir sa regeneracion), lo melhorament dels esplechs, l'aumentacion de las zònas de cultura e la substitucion dels buòus pels cavals. A la fin del sègle XVIII foguèron introdusits las maquinas e los fertilizants. Dempuèi, la produccion aumentèt considerablament, en far demesir las oras de trabalh, en resultant atal un excès de man d'òbra que se vesiá obligada a migrar cap a las vilas. A partir del sègle XIX ja èran acabats los periòdes ciclics de famina per la populacion.
L'expansion de la revolucion industriala[modificar | modificar la font]
La revolucion industriala s'estendèt per l'oèst d'Euròpa e pels Estats Units, en passant per quatre fasas similaras a las arribadas en Anglatèrra, mas a de ritmes diferents:
- Fasa primièra: se genèran las condicions pel desvolopament de l'economia (aumentacion de la productivitat agricòla e demografica, acumulacion de capital, innovacions tecnologicas...).
- Fasa segonda: desvolopament de l'industrializacion e creissença economica regulara.
- Fasa tresena: maturitat economica, mercé a la creissença economica e a la diversificacion de l'industria segon los sectors.
- Fasa quatrena: arribada de la consomacion de massa.
La fasa segonda se caracteriza per l'aumentacion de la productivitat agrària e de la populacion, l'utilizacion de la maquina de vapor e lo desvolopament de l'industria textila e metallurgica. L'aumentacion de la produccion crea de mercats nacionals, en refortissent lo sentiment identitari, subretot a partir del desvolopament del camin de fèrre, que permet la distribucion rapida a las regions aluenhadas.
En França la revolucion industriala s'interrompèt per causa de la Revolucion Francesa e de las Guèrras Napoleonencas. La revolucion industriala s'assolidèt en 1850.
Dins l'airal germanic aquò anèt pas tant rapidament, perque Alemanha foguèt pas unida abans 1871, e i aviá divèrses mercats, mas saupèron profitar de las ressorsas del fèrre e del carbon.
Dins los païses mediterranèus l'industrializacion comencèt tardivament (a la fin del sègle XIX).
Als Estats Units, en Canadà e Japon se produsiguèt dins la segonda mitat del sègle XIX.
A partir del sègle XIX lèu Euròpa tota èra ja industrializada.
La segonda revolucion industriala (1870-1914)[modificar | modificar la font]
La primièra revolucion industriala s'estend del sègle XVIII fins al sègle XIX. L'epòca entre la fin del sègle XIX fins a la Primièra Guèrra Mondiala se coneis coma Segonda Revolucion Industriala, e se caracteriza pel grand progrès scientific e tecnic e per l'aparicion dels sectors electric e quimic. Pendent aqueste periòde aguèt luòc la concentracion patronala e la consolidacion del sistèma capitalista. De sectors industrials novèls apareisson:
- Lo sector energetic: lo petròli comencèt de s'extraire en 1859 als Estats Units, e se n'obten gasolina e gasòli, utilizats dins los motors de combustion intèrna per l'automobila.
- L'electricitat comença d'èsser utilizada al sègle XIX, tant dins las industrias coma dins l'esclairatge public e dins las comunicacions...
- Lo fèrre e los aliatges novèls: la descubèrta d'aliatges novèls, e de tecnicas que permeton de fargar de metals purs desvolopèron l'industria siderometallurgica. S'apren a produire d'acièr mens car e pus pur, e se descurbís coma produire d'acièr inoxidable. S'apren tanben l'usatge de l'alumini.
Sectors novèls:
- L'industria quimica comencèt de se desvolopar a partir del sègle XIX, e permetèt la produccion de materials novèls (explosius, fertilizants, tints...).
- Los transpòrts: lo camin de fèrre progressèt fòrça, e la ret de vias s'estendèt, çò que permetèt una distribucion rapida de la matèria primièra e dels bens produsits e çò que dobriguèt de mercats novèls, mai e mai aluenhats. Los clipers (vaissels de vela rapids e modèrnes pel transpòrt de bens colonials) foguèron remplaçats per las naus de vapor, e la dobertura dels canals de Suèz e de Panamà ajudèron a aver un comèrçi maritim fòrça mai rapid. Autras invencions: la camèra fotografica, la maquina d'escriure, lo telegraf ... que contribuiguèron al cambiament e a la percepcion de viure un cambiament d'epòca. Caldriá tanben remembrar d'avanças importantas dins la medecina e de la publicacion de la Teoria de l'evolucion de Charles Darwin, las teorias de psicoanalisi de Sigmund Freud, o la Teoria de la relativitat d'Albert Einstein. Dins lo mitan artistic aquesta epòca representa tanben la fin de tot classicisme, ja que sorgisson de tendéncias novèlas (qu'encara semblan modèrnas). Los Estats Units foguèron lo país cabecièr dins aquesta fasa novèla d'industrializacion.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
- Lo desvolopament del maquinisme remplaça las fòrças umana e animala per la mecanica; fa aumentar la produccion e permet l'aparicion de las fabricas.
- La concentracion de la populacion dins las vilas, per causa de l'aumentacion fòrta de la demanda de man d'òbra per las fabricas e la mecanizacion de l'agricultura.
- La vila ven lo centre de tota l'activitat economica e la populacion urbana aumenta.
- L'aparicion d'un novèl modèl economic e de societat, lo capitalisme, e la societat de classas.
- La naissença d'una classa sociala novèla, la borgesiá.


text:
Simon IV de Montfòrt
Simon de Montfòrt (entre 1164 e 1175 - Tolosa, 25 de junh de 1218), VIen comte de Leicester, IVen de Montfòrt, èra un nòble e cavalièr francés. Foguèt lo cap de la Crosada dels Albigeses, que portèt a l'ocupacion per la noblesa francesa d'una part bèla d'Occitània. Foguèt lo protagonista principal e menaire d'aquela guèrra caracterizada per una granda cruseltat.
Aqueste cap de l'armada francesa s'apoderèt aprèp divèrsas batalhas dels vescomtats de Carcassona, de Besièrs, d'Albi e del Comtat de Tolosa. Moriguèt durant lo Sètge de Tolosa en 1218.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Simon de Montfòrt sortiguèt d'una familha de barons d'Isla de França. Son paire èra Simon III de Montfòrt e sa maire, Amicie de Beaumont, una eiretièra de la mitat del comtat de Leicester e a l'encòp d'un drech al títol de senescalc d'Anglatèrra. En 1190 se maridèt amb Alícia de Montmorency, la filha de Bouchard III de Montmorency.
La crosada en tèrra santa[modificar | modificar la font]
La batalha de Murèth[modificar | modificar la font]
La primièra desfacha de Monfòrt[modificar | modificar la font]
Del temps qu'èra tornat en França per far omenatge al rei pels territòris capturats, la vila de Bèucaire èra a èsser recuperada per las tropas de Ramon VII, aclamadas per la populacion de l'endrech. Simon de Montfort se dirigiguèt doncas cap a Bèucaire e comencèt lo sèti de Bèucaire. Lancèt divèrsas ofensivas contra l'armada occitana mas fracassèt e capitèt pas a véncer l'armada de Ramon e mens encara a s'apoderar de la vila. Fin finala deguèt abandonar lo sèti e capitular a las condicions del comte de Tolosa pr'amor de poder recuperar sos soldats qu'avián patit un assetjament massís e constant dins lo castèl de Bèucaire.
La fin de Montfòrt[modificar | modificar la font]
Lo 13 de setembre 1217, coma o aviá fach Bèucaire, Tolosa dobriguèt las pòrtas a son sobeiran legitim. Lo comte Ramon recebèt puèi un supòrt del comte de Fois, dels catalans e mai d'aragoneses. Simon assetgèt alara la vila mondina lo 8 d'octobre. Aprèp un brave temps de batalha, lo 25 de junh, del temps d'una sortida dels assetjats, moriguèt tuat per una pèira que segon cèrts cronicaires seriá estada lançada per una femna.
Lo còs del crosat foguèt transportat a la basilica de Sant Nazari de Carcassona ont demorèt fins a 1224. Amaury VI lo faguèt repatriar en França e foguèt sebelit dins le priorat reial de Haute-Bruyère de l'Òrdre de Fontevrault, prèp de Montfort-l'Amaury.
La figura de Montfòrt dins l'istòria[modificar | modificar la font]
Celebrat fòrça temps dins las ideologias catolica e nacionalista francesa per son ròtle de defensor del catolicisme e combatent del catarisme foguèt a partir del sègle XX que la figura de Montfòrt comencèt a èsser vista d'un biais mens parcial. Demòra una figura istorica coneguda e pas gaire apreciada en Lengadòc.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'avoacion de Simon de Montfòrt al rei de França sus Quercy.net
- Langlois, Gauthier, "Les sceaux de Simon de Montfort : un itinéraire politique", Médiévales 2009 Baziège. Actes du colloque d’historiens du 14 novembre 2009 organisé par l’Association de recherches baziégeoise racines et environnement, Baziège : ARBRE, 2010, p. 129-143.


text:
Andy Warhol
Andy Warhol que ho un artista grafic nòrd american, a l'origina illustrator comerciau, puish dessenhador, realizator de filmes, membre au còp dau monde culturau "sosterrenh" marginau (underground) e tanben deus ceucles oligarquics, qu'ei considerat d'un biais controversiau com un pintre e ua de las personalitats artisticas (e dehòra de las consideracions directament tecnicas e esteticas) mei famosas deu sègle XX.
Qu'ei l'autor d'ua de las frasas mei famosas (au punt de l'aver perseguit per manca d'originalitat deus sons entervistaires) d'aqueth sègle : "Au sègle XX cadun que gaudirà d'ua quitzea de minutas de celebritat".
D'un punt de vista picturau, qu'ei considerat com un representant deu pop art qui los sons pertrèits de celebritats (com lo deu president chinés Mao Zedong) e'n son icòna representativas.