text:
L'islam, los afidats de l'Islam, totas capèlas confondudas an importat en Euròpa, la guèrra de religions que faguèron jà entre Iran e Iraq pendent annadas. E que fan actualament al Iemèn, en Iraq, e en Síria. Fau dire que los imperialismes europèus -que los poders nòrd-americans se ne fan jamai los descendents, mas qu'o son per consequéncias lingüisticas e lo desvolopament d'una manièra de veire lo dreit internacional- an tanben trabalhat per installar l'incertitud politic dins aquelas tèrras de l'ancian impèri d'Alexandre. Sus aquel bodèl politic arriba la vision germanica e las consequéncia dels netejament radicalíssim contra la comunautat josiva, e donc la creacion d'Israël ajudat per la diplomacia anglesa en tèrra de Palestina, coma s'èra tèrra incognita ; la pensada es pas novèla foguèt la pensada dels Castilhan e Portugueses quand son anat conquerir las tèrras d'America ; lo concepte de barbaritat romana l'aplicavan ara los imperialistas de tot escantilh del continent europèu.
______________
L'Aràbia Saodita arresta las relacions diplomaticas ambe lo Quatar perqué finança lo terrorisme.
Fin de la nhòrla.
______________
Fau rire de tot ? L'afar fa gaire rire a Teheran ... nimai a Moscó que son dedins aquel bordèl o al lindal del sistèma e cadun vóler instrumentalizar coma lor agrada, en foncion de la politica interna.
Los reialmes àrabs an mestièr de personals per bastir Estats (ambe la riquessa del petròli), e lo basteson de l'Estat fauta d'idèas de la generositat sociala (los migrants paures venon de la pòrta asiatica de l'Impèri d'Alexandre, e son forçadament mal pagat dins una societat quasiment medievala) ; tot es per una casta que d'argent n'a a bodre... alara de que far d'aquel argent, d'aquela finança : perqué pas finançar l'ideologia musulmana qu'es l'èime arab peninsular de sempre. Se finança plan la creacion d'entrepresas dins las banlègas europèas !
La fauta d'educacion dels pòbles de religion musulmana, es entretenguda per la colonizacion vièlha al Magreb e al delai (Argèria, mas tanben Marròc e Tunísia, mai tanben dins las tèrras d'oltra-mar miègeterranèa a l'Èst) a fabricar las iras intemporalas que sortíscan ara ambe la circulacion de l'informacion per Internet e donc pauc contra-rotlada, mas tanben las armas que son vendudas pels Europèus (de Brest a Litov). Fau oblidar que l'impèri turc a debutat l'educacion dins aquela zòna, e que la causida politica e diplomatica -pendent la guèrra de 14/18 puèi de 39/45- foguèron los problèmas qu'an destrusit aquel sistèma qu'èra devengut virtuós per çò que concernís l'educacion per una granda quantitat de populacion.
La destruccion de l'impèri otoman es degut tanben a la volontat de poder imperialista, dels poders de London e de Paris, per contrabalançar l'arribada dels nòrd-Americans, Estanusians, coma concurrents, quasiment forçats pels poders imperialistas japoneses (version asiatica dels Europèus). E ara lo poder nòrd-american assaja de potingar las destruccions europèas sus aquel espaci politic perso-arabic ; sense capitar mai sul tèma. E lo poder rus tanben -se lo consideram coma imperialista e colonialista, o son- es en causa sus aquel terrenh per potingar de la pus maissanta manièra possibla sus aquel terrenh dels pòbles musulmans entre Ocean Atlantic e Ocean Indian. Sèm dins un espaci 80 % de l'Impèri Perse.
Teresa May, al cap de l'Estat imperialista londonian, e que fabriquèt un comunautarisme musulman en Anglatèrra ambe sa politica liberala e per assegurar una vièlha vision imperiala londoniana, puèi qu'èra supausat modelic comparat al modèl dit francés d'assimilacion laïca, explica ara que fau limitar los escambis d'idèas per Internet. Los poders angleses an limitat los fluxes de la migracion (venguda del continent europèu) causa de la politica dels politicians arabo-persas (quasiment l'impèri d'Alexandre tòrna aital en listar los problèmas que los Estats farlabicats per la colonizacion anglo-francesa a fabricat). Los poders angleses veson pas problèma a la circulacion dels capitals arabo-perses dins la borsa de Londras, ne vívon !
Teresa May parla pas de limit ar los escambis de capital.
Quinas solucions ?
Dins aquel bordèl, la politica per estauviar la crompa de petròli es una granda solucion politica per l'ancian Impèri d'Alexandre e alara benlèu que las estructuras cambiarà e nos faràn mens de mal qu'actualament.
La veitura electrica es alara una solucion diplomatica... e ara fasèm d'ecologia ? Quand lo trabalh, lo luòc de trabalh serà pas elonhat del luòc de vida de cadun e per totas las populacions (obrièr o quadres) ; mens de despensa per las familhas per crompar de ... petròli ! Quand las usinas tornaràn als pès de la consomacion, los transpòrts auràn pas mestièr de fabricar finança per un Estat d'Egipte que capita pas de s'organizar per far viure sa populacion granda.... Quand las usinas de la consomacion, o supermercat -modèl mondialista francés- serà pus que botiga del barri ont la populacion viu .... i aurà pus mestièr dels transports dels dissabtes, e sobretot mens de taps de circulacion aqueles jorns per dintrar al supermercat e als estadis de rugbí o fótbol.
etc.
L'ecologia participa d'un retorn de la vida d'estauvi prèp dels pòbles, e la fin dels conflictes que l'imperialisme europèu o pòst-europèu a creat.


c: text/html

text:
LA BÈSTIO DEL GIVOUDAN
Un film recent reprend una teourìo ja vièlho qu’un ome pervers se sario escoundut souto de pèls de loups per faire de crimes countro lis efonts e lei jouventos. D’àutri dïzou qu’hou faguè soubre l’estiganço d’un coumplot di clèrgue per tourna lou Poble à la religiou, qu’avio pamen jamai quitado.
Pamen sen be fourçats de veire que i avio una bèstio, ou de bèstios.
Vaqui sèns trop de coumentàris, de renduts de quauques uns de si rescountres.
COUMENCÈ DÏN LOU VIVARÉS
N’en parlou pel primier cop en Vivarés, pas en Givoudan, lou 30 de junh de 1764.
« Una drollo de quatorge ons del vïlatge dis Ubas estado chapado per una bèstio fero. »
PASSO TALÈU DÏN LOU GIVOUDAN
A la fi de setembre, acò fai ja tretge persounos que sou estados tuados per la bèstio.
Lou 27 d’ouctobre, moussu de Labartho, gentilome de Maruéjous escrieu à d’amics sèus :
« Aquelo bèstio es tô leugièro à la courso que se mostro dïn la mèmo journado à de distanço enormos, e que torno pareisse à l’endrèit d’ount’ èro partïdo, ço que faguè cranhe al coumençomen que n’i aguèsso mant-uno. Soun agilitat es inquèro mai dificilo de crèire : fai tres jours qu’un païsô qu’avio trat tres cops ammé soun fuzilh, pouguè pas l’empacha de l’aganta i rounhous maugrat un grond coutelas à faire lis esclops que tenio à la mô, e maugrat que virèsso toujour per l’esquiva. »
Poudet pensa qu’aquel païsô que mouriguè de sei nafros quauques jours daprès, aguè leze de finta la bèstio e de veire qu’acò èro pas un ome !
Moussu de Labartho escrieu ço que lou païsô e d’àutri testimònis li aun dït :
« Aquelo bèstio o la tèsto larjo, plô grosso, estïrado coumo la d’un vidèl e achabado en muzèl de lebrier. Lou piau roussèl, gaire-be rouje, es regat de negre per l’estïno, lou pitre es larje e un pauc gris, lei chombos de davont sou un pauc bassos, la coeto forço larjo e forço plô fournido. Courre en boumbissent, lis aurilhos drèitos ; sa marcho al pas es forço lento. Quand chasso s’aclato ventre à terro e se rebalo ; laidounc semblo pas mai bèlo qu’un gros reinald. Quand es à l’estricado que li counvé, se rounso soubre sa predo e l’afaire se counclus en uno clunhado. Minjo lei fedo en l’aire, drèito soubre si pès de darié. Atau, es prou bèlo per ataca un ome à chaval. Sa pagèlo es mai nalto que la d’un grond loup. Es lepeto del sang, di tetous e de la tèsto. Torno souvent al cadabre qu’es estado fourçado d’abandouna, e se l’aven enlevat, guelo leco la terro se i o de sang. »
Quand o devourat una jouvento ou un efont, à la garganto, aclapo si rèstos dien la terro, coumo per se faire de reservos per l’ivèr.
Lis autouritats de la prouvìncio damandèrou d’ajudo. Quatre coumpanhios de voulountàris venguèrou de Cliarmount, apiejados per cinquanto-sièi dragouns. Mas lou remembre de las dragounado es demourat e la poupulaciou coulabouro pas ammé li souldats. S’en vaun.
Is entours de Langounho, de vïlatgés se radunèrou, armats de fourchos, de picos, de coutèls. Faguèrou una grondo batüdo e tuèrou una bèstio. Lou curat afourtiguè qu’èro uno ieno, bèstio africano vengüdo dïn lou Reiaume sèns que se sapièsso coumo. Aluquèrou de fiocs de joio.
Mès ti-avet que quauques jiours daprès, apareguè endacon-mai en Givoudan e ataquè d’autros persounos. Ero ressuscitado ! Amai on la vezio à de liocs diferents al meme moument.
UN OME
Se de gents pensou d’uèi que poudio èsse un ome, almen après la ièno, es qu’aguèrou l’impressiou de cops qu’entendio lou lengatge dis omes.
« Un jiour un païsô, en l’avisant, avio cridat en patai à sa filho : « Mari-Ano, apòrta-mi la destrau ! » e la Bèstio avio fugit.
D’un aute coustat, quau pot saber se la bèstio avio coumprés ou se lou simple toun de la voutz e lou noumbre de persounos l’aviou pas faito fugi.
Mai impressiounat e mai parlant per l’ipoutèsi d’un ome qu’aurio proufitat de l’escazenço ; un cop la bèstio despoulhè una drollo de dez-o-sèt ons, li talhè lou cap, li coubriguè lou cos de si fardos, tournè bouta lou cap, ammé soun bounet, talomen plô que quand la troubèrou, creguèrou d’en primier que dourmissio. Chalio avedre de môs per faire tout acò.
Valentomen coumbatüdo dïn lou Givoudan, la bèstio partis en Auvernho. Devouro una fenno de 45 ons à La Fajo, pròchi Vedrino-Sant-Loup, dioucèsi de Sant-Flour. Près de Chantoloubo, ataco puèi un drolle di piaus fournits e li emporto uno partïdo de la pèl del cràni.
Puèi torno dïn lou Givoudan, ounde la coumbatou ferounomen, li quites efonts !
Lou doutge de ginié 1765, d’efonts gardabou lei bèstios de lours parents soubre la mountonho pròchi Saugues, dïn la paròquio de Chanaleios : cinq drolles e duoi drollos, de nau à ounge ons.
Saben lours noums que meritou d’èsse retenguts : Maddaleno Chausse, Jano Gueffier, Jaque Costou, Jousep Panafieu, Juon Pic, Jaque-Andriéu Portofais e Juon Veyrier.
Li parents, prudents, lis aviou armats d’una broco, amm’ una pielo de coutèl al cap, tengudo per un estuch. Soubtomen la bèstio s’aturo, menaçairo. L’aviou pas vïsto venï ni augido.
Cossé, lis efonts se radunou, desestujou lours pïcos, faun lou sinne de la croutz e afrountou la Bèstio. Aquelo d’atï viroulejabo à lour entour, en esquivant las pielos. Chircabo d’aganta un di dous pichounèls. Salto à la garganto de Jousep Panafieu ; mas li tres einats la fissou de lours pounchos e la bèstio requiolo. Gardo la gauto de l’efont dïn sa goulo, e la minjo. Puèi torno e se rounso soubre lou pichou Juon Veyrier e l’emporto maugrat li cops de lanço. Lis àutri la perseguissou, mas courre mai vïste. Aun l’idèio de la buta vers uno sanho, ounde lei quitos vachos mau gardados s’enfangou. La manobro capito prou plô.
Un di tres perseguissèires fo aquelo proupausicioiu gaire glouriouso : Leissen-li Veyrier e partissan del temp que lou minjarò.
Mas Jaque-Andriéu Portofais se reganho : Anan à l’ajudo de Juon. Lou delibran ou peirissen toutes.
Li sièi drolles d’enferounissou soubre la Bèstio. Fissai-li la tèsto, lous uèlhs, la goulo, ço-coumando Portofais.
Mas la Bèstio es trop nalto e podou pas atenhe lis ueis. Capito quitomen d’aganta la pielo de Jaque-Andrieu Portofais, sèns larga Juon Veyrier que té souto uno de sas pautos. Mas lis àutri s’encapudou, e la bèstio boumbis en darié, en largant sa predo.
Jaque-Andrieu Portofais (Portefaix) fouguè premiat de sa valenço. L’estat li paguè de bouns estùdis, que faguè à Mountpelier, e devenguè ouficier d’artilhario.
Espandïdo per li coulpourtaires, soun istòrio esmouguè lou plô jouve Gilbèrt Mothier de La Faieto, que vóuguè rejounhe li chassadours. Aurio vóugüt se batre soul à soul ammé lou moustre, èsse lou sant Jòri de l’Auvernho.
Uno auto valento fouguè Jano Marlet, espouso de Pèire Jouve, del masatge de La Bessièiro, entremié Sant-Albô e Lajò, uno terro de boscs e de roubinos, un païs de loups, de loubas, de loubatas e de loubards.
Al mitan de mars de 1765, la Bèstio avio ja sannat à Prunièiro una fedo e un tessou. Puèi darquè lou Truèire à un ga, e se troubè en Auvernho davant la bòrio de Pèire e Jano Jouve.
Aquelo fenno de santat delicato, èro maire de sièi efonts, e prendio lou souguilh ammé li tres mai jouves deïn lou jardi. Erou per tourna dïn la bòrio : primier lou drolle de sièi ons, puèi sa maire, puèi la filho de nau ons que pourtabo soun frairou de quatorge mes.
D’un cop, Jano augis lou brut d’una pèiro que toumbo del mur de la courtiau. Se revïro e vèi la Bèstio qu’o saltat soubre la droulleto, que l’o faito toumba e que li té lou bras dïn sa goulo, del temp que la pauro sarro soun frairet per lou proutegi. La maire desarmado se rounso soubre la Bèstio e li fo larga sa filho. La drollo se relevo e fico de pednados à la Bèstio. La maire s’enguilho entremié li dous coumbatents. La Bèstio requiolo e vïro lou cap vel drolle de sièi ons. Jano Jouve lou coubris de sa persouno. Empounho la Bèstio à la garganto, ensajo de l’escana.
La maire e la Bèstio lhuto cos à cos, de las pautos, dis àrpios, di caissaus. Lou moustre requiolo d’un cop, aganto lou droullet per la tèsto e l’emporto. Jano la ratrapo e arranco lou drolle. La Bèstio fo toumba Jano, torno aganta lou drolle, e vòu fugi. Jano ramasso sa pèl, aganto una pèiro, salto d’escambarlou soubre la Bèstio e li martèlo la
closco. La bèstio la torno faire toumba e s’esbinho ammé sa predo. Jano la reté per la coeto. La Bèstio la tïro de l’aute latz de la mureto.
Irousomen, à-n-aquel moument lou paire e li dous filhs einats tornou di champs. Un fisso la Bèstio à cops de baiouneto, del temp que soun cô la moussego. La feruno achabo per partï en renounçant à sa predo. Mas lou paure droullet avio la caro desquissado e informo, e mouriguè tres jours après.
L’erouïsme de la maire faguè de brut e arribè is aurilhos del rèi Louvis XV que li faguè remetre tres cent lieuros. Mas lou meme sir, la Bèstio devourabo un droullet à Chanaleios.
Duoi batüdos se devou rejounhe. Uno partis de Servièiros, e l’auto de La Fount del Fau. La jounhudo es previsto al Bosc Negre.
Lou 9 d’agoust de 1765, à uno ouro del vèspre, lou curat de Paulhac, l’abat Bertrand Dumount arribo e counto ço qu’es arribat lou meme mati à sa sirvento, Mari-Jano Valet, de dez-o-nau ons. Una drollo galhardo, biaissudo e valento :
« Ero à quinge cents pas al sud de Paulhac ammé sa sorre Tereso, mai jouvo de dous ons, e anabo à la bòrio de Broussous. Deviou traversa uno isclo coubèrto de vernhats, entremié dous bras del rieu que s’escampo dïn la Deijo, un pauc mai lonh. I o dous darcadous que permetou de passa. Del temp que caminabou en terren descoubèrt, aun avisat la Bèstio que lei roudabo. O vóugut se rounsa soubre Mari-Jano. Mas èro armado d’uno baiouneto que soun paire li avio fargado, e o tustat la Bèstio al pitre. Aquelo d’atï o bramat fourejomen, en pourtant la pauto de davont à sa nafro, coumo uno persouno l’aurio fat. Puèi s’es escampado dïn lou rieu, ounde s’es roudelado mai d’un cuòp, abons de sourti e de dispareisse. »
Amm’ acò, li batèires anèrou à l’endrèit que la Bèstio avio atacat lei jouventos. Lei questiounèrou, agachèrou la baiouneto inquèro pleno de sanqueto soubre tres póuces de loungour. Troubèrou de piados de la Bèstio e de traulhos. Lei seguèrou, e veguèrou que lou loup avio bourdejat lou rieu, e que l’avio passat e tournat passa en mant-un
lioc, abans de dispareisse.
L’abat Dumount mandè un raport di faits à Moussu de Sant-Prièst, intendent del Lengadò à Mountpelier, ounde se legissio :
« I veirés que la Bèstio fero es bessai estado nafrado mourtalomen per una segoundo pieucèlo d’Ourlhens ou del Givoudan que lou cèu avio destïnado à-n-aquel espet per delibra la proubìncio del moustre afrous que les tracasso despuèi tont de temp… S’aquelo Bèstio mouris pas del cuòp qu’o recebut, cò’s segur que n’en sarò aflaquido per loungtemp. »
Ensajèrou d’atira la Bèstio soubre una fenno artificialo pleno de pouizou. Deguisèrou una fedo en pastresso, del temp que li chassaires s’escoundiòu. Mas la Bèstio soulfinè aquessos trampèlos groussièros.
Aladounc faguèrou apèl al rèi.
De Versaios Louvis XV mandè Antòni de Beauterne, soun lioc-tenent dei chassos e porto-arcabuso, ammé uèit gardo de las capitanarios reialos.
Arribè à Cliarmount al mié del mes de junh. Se fo remetre per l’intendent d’Auvernho, Ballainvilliers, de chavals, de miòus de bast, de petards per li traire pels boscs e espouruga la Bèstio e la destousca, vint lanços enmargados « per lei metre entre lei môs de païsôs demié li mai vigourous e li mai sàbis ». Se trasporto puèi à Sant-Flour, puèi al Malzieu, en Givoudan. Repartis si gardos dïn li vïlatges dis entours. A la fi de junh, sa pichouno armado es ja prèsto e coumenço lei batüdos.
L’astre fai que la Bèstio se té tranquillo durant quaucos senmonos.
Lou 15 d’agoust de 1765, dous cavaliers d’Antòni de Beauterne rescountrou Chastel e si dous filhs. li cavaliers s’aprèstou à passa per uno sendo estrèito per prendre lours postes de chassadours e damondou i tres Givoudanés se lou passatge es segur, se i o pas de sanhos.
"Anas-i, ço-dïs lou paire. Poudet sègre tranquilles."
Mès al cap de sounque detz pas lou primier chaval s’enfango fin lou ventre. Li dous àutri gardo aun de mau à sauva l’animau e lou cavalier.
D’aquel temp li tres Chastèl s’espoufidou.
Li cavaliers s’en vaun e faun un raport à Antòni de Beauterne, qu’escrieu i jutges de Saugues que faun enclava Jan Chastèl, dït « lou Masc », e si dous filhs. Lou mai jouve se souno Antòni. S’èro fat dis Uganauds del Vivarés, puèi di galerians de Touloun, èro estat fat presounier per li piratos d’Algier. Avio renegat la fe catoulico per pouder èsse delibrat countro rençou. Un cop tournat en Givoudan, viscabo isoulat al mié di boscs, ammé de côs e de loups un pauc aprivadats.
Lou medici de Saugues coumto :
« Un cop, mountèri à lour bòrio, que la maire èro malauto. Al moument de tourna, fazio negro nueit. Jan m’avio beilat dous loups coumo escorto, en me precisant : Fai mèfi de toumba pas, que te devourariou ; e un cop à l’ousta, doublides pas de lour douna una tourto de pô. »
Adounc pouden dïre que :
li Chastel aun marrido reputaciou. lou passat un pauc misterious e plô particulier del filh Antòni renforço la suspiciou. Abelis de loups.
Beauterne repetabo que voulio tourna à Versaios abans la sazou marrido. Ti-avet que lou 21 de setembre desquilho un loubatas dïn la valado d’Alaier en amount de Brieude.
Henri Pourrat farò remarca :
« Quonho crespïno ! Talèu arribat dïn aquel cantou ounde la Bèstio es pas jamai vengüdo, desquilho d’un cop de canardièro un loubatas dïnc un bosc que pertanh à de mounjos. Amm’ acò, demié toùti lis àutri chassaires, acò’s vers guel que la Bèstio arribo, e guel jinco talomen plô, que li mando uno balo dïn l’uei. »
Lou loup es pourtat soubre l’estïno d’un ase fin Cliarmount. Tres ciroges l’empalhou e Beauterne torno à Versaios ounde Louvis XV li douno uno pensiou de milo lieuros ammé lou drèit de bouta la Bèstio dïn sis armos d’escut.
Pel rèi, l’afaire es achabat.
Pamen li Givoudanés e lis Auvirnhats tuou la Bèstio inquèro sièi cops.
La Bèstio s’es tengudo tranquillo quand li Chastel èrou en presou, se tenen pas coumte del loubard tuat per Beauterne.
Mas aquel loubard inoucento touto la famìlio, qu’o larjour, e que participo ei batüdos.
Lou 19 de junh 1767, soubre lou pendïs d’ubac del Mount Mouchet, pròchi lou vïlatge d’Auvers, lou marqués loucau e sa troupo de chassadours batou la mountonho. La Bèstio es estado vïsto pel bosc de la Tenazeyro. Lou senhe d’Apcher dispauso sis omes per l’encercla. Jan Chastel n’en fazio partïdo, ammé soun chapelet, « e sei diablarios » ço-diziou d’ùnsi. Se bouto de ginoulhous e legis lei litanios de Vierge, lou fuzilh pausat près de guel, quand aviso la Bèstio, à cinquanto pas, soubre soun quiòu, que lou finto, paziblomen.
Prend lou temp d’achaba sa pregàrio, barro soun missau, plego li mericles, lei boutos dïn sa pocho, sèns se despacha. Empounho lou fuzilh, jinco, trai. La Bèstio toumbo soubre lou flanc e guel li crido : (Acò’s rapourtat en lengo d’o dïn li raports de l’epoco souto aquelo formo)
Bestia ! N’en mandjaraz pa puz ! » (Remarcat li –Z qu’endïcou que lou – S finau es mut en auvirnhat)
Charguèrou lou cadabre de la Bèstio fin lou chastèl de Bescos, ounde lou marqués demourabo. La balo de Chastel li avio traucat lou còu e petat l’espallo gaucho.
Jan Chastel anè à Versaios mas Louvis XV pretendè que la Bèstio esistabo pas mai despuèi dous ons. Jan Chastel oubtenguè almen del dioucèsi de Mende que li paguèssou 72 lieuros.
La Bèstio tuet peraqui cent persounos. La chifro es pas preciso que saben que de gents fouguèrou coumpletomen minjats. I aguè de dispareguts, e dïn li cadabres troubats, n’i aguè qu’èrou pas più qu’un boucinou de cos.
De legendos circulèrou soubre Antòni Chastèl, que lis Algerians l'auriou chastrat - acò's vertat qu'hou faziou souvent - e que sario devengut fòu à se vouler venja soubre tout lou mounde.
So qu'es sigur es que sabio aprivada de loups. Moun ipoutèsi es que i avio mant-uno bèstios. So qu'es sigur es que n'i aguè almen uno qu'èro plô mai bèlo qu'un loup acoustumat, e soubretout amm una coulour de piau prou diferento.
Aladounc, de qué se trachabo ?
Una bèstio exoutico, mès quonho ? Una ieno sario pas estado tant grosso coumo dïzou li testimònis amai se la descripciou jounto plô. Pouden pensa també à un loup aprivadat e nouirit regulieromen, adounc plô galhard, ple de forço. L'atitüdo de la Bèstio davant Jan Chastèl manco d'agressivitat. Semblo espera un sinne de soun mèstre. Fau l'ipoutèsi que uno dei bèstio tuarèlo èro un loup aprivadat per Antòni, e que Jan decidè d'arresta lis espets sanguinous del loup de soun filh.
Acò clarifico pas tout, mas parcialomen.
.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Miquèl de Nòstra Dama
Miquèl de Nòstra Dama (Sant Romieg de Provença, 14 de decembre de 1503 – Selon de Provença, 2 de julhet de 1566), pus conegut jol nom latinizat de Nostradamus foguèt un mètge e astrològ provençal[1] Mai que mai conegut pel seu libre Les Propheties, que foguèt editat pel primièr còp en 1555, e que dempuèi daissèt practicament pas d'èsser publicat. Sas profecias suscitèron un fòrt interès dins lo public, que représ per la premsa populara faguèt que li foguèsse atribuida la prediccion de mantun eveniment mondial màger. Fòrças fonts academicas mantenon que las associacions faitas entre aquestes eveniments mondials e los quatrins de Nostradamus son largament lo resultat de malas interpretacions (de còps que i a deliberadas) o alara son tròp teunhas per que pòscan constituir de pròvas d'un que que siá poder predictiu genial. En mai, cap de las fonts citadas a pas jamai provesit d'evidéncia que qualqu'un auriá interpretat los quatrins de Nostradamus pro especificament per permetre d'identificar clarament un eveniment qual que siá per avança[2].
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Nascut lo 14, o lo 21 de decembre de 1503 a Sant Romieg de Provença, que son luòc de naissença supausat i existís totjorn, Miquèl èra un dels nòu enfants de Reinièra de Sant Romieg e del mercant de gran e notari Jaume de Nòstra Dama. La familha de Jaume èra josieva, mas son paire Gui Gassonet, se convertiguèt al catolicisme cap a 1455, e prenguèt lo nom crestian de Pèire de Nòstra Dama (d'après lo sant del jorn de la conversion)[3]. Sos fraires e sòrres coneguts son Delfina, Joan I (a l'entorn de 1507–77), Pèire, Ector, Loís (nascut en 1522), Bertrand, Joan II e Antòni (nascut n1523)[3][4][2].
Se coneis paucas causas de mai de l'enfància de Nostradamus, e mai que i aja una cresença fèrma que foguèsse educat pel sieu rèire-grand mairal Joan de St. Romieg[5], fait que es discutible amor de la desaparicion de las donadas istoricas après 1504, quora l'enfant aviá sonque un an[6].
Ans d'estudis[modificar | modificar la font]
A l'edat de quinze ans, Nostradamus dintrèt a l'Universitat d'Avinhon per estudiar lo bachelierat. Après un pauc mai d'un an (quora deviá ja aver estudiat lo trivi classic en retorica, gramatica e logica, pus segurament que lo quadrivi posterior de geometria, aritmetica, musica e astronomia/astrologia), se vegèt obligat d'abandonar Avinhon quand l'universitat tanquèt sas pòrtas davant l'irrupcion de la pèsta negra. Après aver daissat Avinhon, Nostradamus viatgèt a travèrs lo país uèit ans per cercar d'èrbas medicinalas. En 1529, après qualques annadas coma apoticari, dintrèt a l'Universitat de Montpelhièr. Ne foguèt forabandit pauc après pel procurador de l'universitat, Guilhèm Rondelet, quora se descubriguèt qu'aviá exercit coma apoticari, un mestièr manual, expressament defendut pels estatuts de l'universitat[7]. Lo document del faidiment (BIU Montpellier, Register S 2 folio 87) existís totjorn a la bibliotèca de la facultat[2]. Pasmens, d'unes de sos publicadors e correspondents lo diguèron encara "Doctor". Après son fòrabandiment, Miquèl contunhèt de trabalhar, benlèu sempre coma apoticari, e venguèt celèbre en crear la "pilula ròsa" supausada de protegir de la pèsta negra[8].
Maridatge e profession[modificar | modificar la font]
En 1531 Miquèl de Nòstra Dama foguèt convidat per Juli Cesar Scaliger, un saberut d'origina italiana, a venir a Agen[3]. Ailà, esposèt una femna que son nom es pas segur (benlèu Enrieta d'Encausse), que li donèt dos mainatges[9]. En 1534 sa molhèr e sos enfants defuntèron, possiblament de la pèsta. Après sas mòrt, contunhèt de viatjar, traversèt França e benlèu Itàlia[3].
A son retorn en 1545, assistiguèt lo famós mètge Loís Serre dins son combat contra l'epidemia de pèsta a Marselha puèi s'ataquèt de son costat a l'epidemia a Selon de Provença e a Ais de Provença. Finalament, en 1547, s'installèt a Selon de Provença dins l'ostal qu'existís uèi, que i esposèt una rica veusa nomenada Anna Ponsarda, amb qui aguèt sièis enfants – tres filhas e tres filhs[3]. Entre 1556 e 1567 el e sa molhèr crompèron un tretzen de las parts d'un projècte de canal gigantesc organizat per Adam de Crapona per irrigar largament Selon de Provença e la Crau vesina amb l'aiga de Durença[6].
Endevinaire[modificar | modificar la font]
Après una autra visita en Itàlia, Nostredama comencèt de s'alunhar de la medecina cap a l'oculte. Seguissent la tendéncia populara, escriguèt un almanac en 1550, pel primièr còp latinizèt son nom de Nostredama a Nostradamus. Foguèt tant encoratjat pel succès de l'almanac, que decidiguèt de n'escriure un cada an.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Enciclopedia.cat
- ↑ 2,0, 2,1 et 2,2 Lemesurier, Peter, The Unknown Nostradamus, 2003
- ↑ 3,0, 3,1, 3,2, 3,3 et 3,4 Leroy, Dr Edgar, Nostradamus, ses origines, sa vie, son oeuvre, 1972, ISBN 2-86276-231-8
- ↑ Lemesurier, Peter, 'The Nostradamus Encyclopedia, 1997 ISBN 0-312-17093-9
- ↑ Chavigny, J.A. de: La première face du Janus françois... (Lyon, 1594)
- ↑ 6,0 et 6,1 Brind'Amour, Pierre, Nostradamus astrophile, 1993
- ↑ Benazra, R, Espace Nostradamus
- ↑ Nostradamus, Michel, Traite des fardemens et des confitures, 1555, 1556, 1557
- ↑ Maison de Nostradamus at Salon


text:
Per Patric
Les grandes chansons occitanes de Patric
Faire una
cançon sens te coneisser aquò’s
dificil o sabi plan
Cantar una terra sens i naisser vaqui çò que volguere ensajar
Melina filha del solelh filha de la lutz et de l’aucel
Tant de
còps somièri ton imatge tant de
còps somièri ton regard
I trapèri la traca d’un viatge al pais del jòc e de l’asard
Voldriau tant qu’una doca musica sià de mon messatge
lo
resson
Quatre cents violons mila guitarras e encara aquò serià pas pron
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Per Laurenç Revèst
Un « gus barac »… Non, que? « Barac… Mas òc, Barac! O diau! Lo reire president estatsunitan al telefòn? Un canular telefonic, la valisa de RMC, un cambajon de ganhar? » Cresio a una trufaria. Mas non. Èra ben un transfert despí la linha especiala dal trabalh. L’òme me parlèt en occitan amb un fòrt accent estatsunian de la west còsta.
– « Sès ben Joan de la familha Badat? ».
– « Ben ‘Yes’ » li respondèro. Que los mieus corses d’anglés me demoravan ancara en tèsta, e mai los vèrbs irregulars (qu’es ben practic per parlar de saber dire “to dig, dug, dug”).
– « Òu, mon amic, my friend! Sès una espia fidèla, avèm demandat lo tieu dorsier. E amb ton mòde de vita se sèm permeses de lo consultar despí d’ans e d’ans, e l’avèm retraçat despí tos paigrands. De fach, avèm estudiat la possiblitat d’una solucion per sortir dals problèmas politics e ecologics grèus en seguir ton biais de viure e en netiar la planèta de sa pollucion. Es lo projèct ‘No corrupcion and better world 3.0’ ».
Estabosit, sota lo chòc, me venguèron las tres suors. Èro secat. Ieu, lo pichon foncionari emplegat a far de susvelhanças e de pichonas manipulacions de manifestacions. Sio l’Òme de la situacion? Ai jamai tuat qualqu’un, levat de reputacion. O alora poiam mas solament en cases extrèmes. Un escandal servat un temps de plaçar al bòn moment, e coma lo far sortir sensa i pérder de plumas. Es tot un saber. Comprar de gents es possible, amb o sensa argent. E se i es un soïcidi après, e ben malastre per els. Tè.
Expert en gestion de comunicacion de massa. De fach, veire coma informar la societat, aver una supervision dals mèdias e tanben de l’informacion sus l’Istòria dal país. Sio estat format per aiçò. E coma cal. Ja ma grand èra una basareta, chacharona, dins lo quartier èra un centre d’informacions. “A! Tè, aquel parla a aquel, e bracean? Mas de costuma se parlan ren. Alora vau espinchar de mai pròche per legir sus las labras”… E òc, tot de recòrdis familials, un saber far ja ancian. Aguèro un moment de flotament.
Coma se sentèt, Barac acabèt lèu de me dire : « Los tieus servicis son prevenguts administrativament. Te mando un speedy elicoptèr per te menar a la Blanca Maison, te’n dirai mai ailí. Bye ».
A pron pena lo temps de cargar una saca d’espòrt amb lo necessari agantat dins una pòsta restanta de secors, que ja lo flonflon d’un elicoptèr m’apelava. Un sordat de l’US Navy nos demandèt de lo seguir, e bè… Lo viatge passèt lèu. Lo temps de consultar lo dorsier “Political e economical problems”. Aguèro lo mieu contact a l’Agéncia de Gestion d’Informacion Regulaa (AGIR, tot un programa). Me confirmava que la dimenjaa èra perdua e qu’èro plaçat en destacament dal País a dispo dals Estats Units d’America. Ieu qu’avio una carriera meana, aquò segurament anava me far progressar. Al mens esperavo.
Duermo un chico que sio crebat. Arribats sus una pista d’aterratge estandard, Barac en persona m’asperava dins lo bastiment en fàcia: « Devèm far un acamp de securitat, vene, avèm besonh que nos fagues un short brain storming ».
Dins una sala grandarassa, d’òmes mai que mai, ben de personas en costume, nos asperavan dreches, avian la mina seriosa. Aquel monde semblava èstre a aicí per pilhar de decisions tant grandas coma la sala d’acamp. Diguèt un que semblava èstre lo segond de Barac: “Sèm dins una estructura de reflexion paragovernamentala. Sabètz segurament qu’aüra fasèm plus de pressions militaras dirèctas. Exceptat sus los terrens exteriors, luenhes, que ailí, sèm capables de tot. Subretot que lo President a cambiat”. Un silenci destorbat se faguèt. E lo vesin comencèt: “ Vos avèm fach venir perqué sensa o saber, sètz portaire d’un programa de vita. E volèm aquel programa!”. Èro estupit. Contunhèt totun.
« Parlatz nos en occitan. Aicí la majoritat o capisse e serà traduch per lo demai. Alora devèm saber coma fasètz per viure. Sabètz coma jugar sus l’informacion. Mas volèm subretot saber coma es vòstra mòde de vida que nòstre objectiu es d’influenciar lo monde d’aicí per que fague parier coma vos. Coma fasètz per consomar tant pauc e mai èstre aüroses per exemple? ».
Ero decebut, èro interessant per çò que semblavo èstre e far, e non per las mieus competéncias… Manipulacions e anticorrupcion. Me prenian per un comic, quasi Loís de Funés dins lo “Gendarma de Sant Tropetz” als EUA o qué… Bòn. Veirem. Me calia cooperar, per èstre professional al mens.
Alora diguèro que dins ma familha eriam fòrts per lo ligams socials, que sabiam veire, anticipar. Aquò benlèu perqué èran un pauc econòmes, que cal èstre finòcho quora avètz gaire de sòus. I foguèro acostumat de jove. Après calia dire qu’a ma frema, li agradava de sempre l’òrt e plantar de causòtas quora anaviam dins la campanha familiala. Metiam nòstras rementas biodegradablas per far de compòst e ce que se manja èra per las galinas. Lo pichin lo menaviam a pè a l’escòla. E coma nòstre centre d’interés es la caminaa, fa pauc de despensas, levat las sabatas. Un pauc d’associatiu s’aviam de temps. Vaquí. Un engatjament ciutadan simple”.
– “E per la lenga?”
– “Per la lenga, avio tornat représ l’usatge de la lenga familiala qu’aviam un pauc estats forçats d’abandonar, al mens en aparéncia per la societat. En societat, m’èra subretot util per lo trabalh dins la comunicacion sus lo terren amb d’agents. Èra un biais de semblar estrangiers e de non se far remarcar, en nòstra societat multiculturala”.
Los tipes en fàcia m’agachèron d’una ària estudiosa, pilhavan de nòtas. « He is living in medieval times, like a Trobador » comentèt Barac. Pi diguèt alora : « Well, un detalh, avèm notat tot aquò sus nòstras tauletas, mas i son de moments que parlatz a vòstres enfants dins una lenga que conoissèm mal, de qu’es aiçò? An Ezra Pound style?».
Li diguèro que parlavo occitan als enfants e que tant coma possible, una tradicion coma las espias qu’avèm de besonh de parlar un lengatge non comun. Coma sabèm que lo monde an de mens en mens de curiositat, e qu’i son de pertot de monde diferents, al mai precís nos pilhan per de portugueses o brasiliers. E pi los enfants li calrà un jorn trobar un trabalh, alora los endralho. Sabo far qu’aquò, e endralhar l’informacion coma cal, es lo mieu mestier.
Me dison que “la diversitat es formidabla per variar los plasers, senon, se tot es parièr, es triste al final”. Parlaviam cultura… Una conselhièra levèt la man e diguèt que me comprenia vist qu’èra mièja sheroqui, mièja micmac. Ero aprovat per lo mitan.
« Ok, anam méter vòstre país sota proteccion estatsuniana e far un laboratòri per provar de salvar l’avenir, una mèna d’arca de Noè dins un luèc tengut secret de totes. Avèm un libre que se ditz « La Santa Estèla del centenari » d’un cèrt John Bodon, avèm seguit sa teoria, aquel Evangèli segon Sant John. E vos ajuarèm a tornar bastir un modèl de vita sus terra, de convivença coma disètz… Vos avèm crompat un vilatge abandonat, sonat « Noièrs de Jabron » serà vòstra « Tèrra nòva » ». Vòstre nom de còde serà « True Badoor ». Un agent vos i espèra.
Venir als Estats units per me far far un expausat sus ma vita quotidiana, aquel de còup. E devenir los menaires d’una chorma modèla en politica e ecologia, ren qu’aquò. Mon paire avia conoissut de babacools que fasian de grops ‘Lònga mai’ al pè dals santibèlis dal Madarom en Gavotina, a beure de sopas de farigola infusaa e provar de viure en hippies dins la campanha en vendre de lach de cabra, a anar manifestar còntra los camps militaris de Canjuèrs e dal Larzac. Caminèt un temps, mas après detz ans, plus ren. Tot lo monde èra tornat al sieu, subretot a Canjuèrs, qu’i èra plus degun, subretot dins un vilatge sonat Bròves.
Bòn, fin de l’acamp. Retorn sus la pista d’envòl. Fogueriam rejonches per una pichina equipa e torneriam partir dins un elicoptèr de transpòrt. Retorn devèrs lo sud, direccion Noièrs de Jabron. Lo menaire parlava de Bangcòc, de Lux B de Massilia que l’avia rescontrat, èro estonat. Cal precisar que dins lo mieu servici de l’AGIR, deviam escafar totas las allusions personalas e èsser neutres, èra la règla. D’alhors, me fasio totjorn un pauc trufar dal mieu accent de delai lo “Perif” malgrat los mieus esfòrces. E lo cap de servici m’avia dich que sensa esfòrç suplementari, la mieu carriera seria pauc remirabla. E pasmens, en furnar dins los arquius dal servici, l’existéncia de nòstra cultura occitana èra revelaa per de conversacions en octòbre de 2005 entre Miquèl Rocard e l’Ambassador dals EUA Craig Roberts, e malgrat la sortia de l’info per WikiLeaks, tot èra fach per jamai èstre visibles. Ieu e ma familha aviam jugat lo juec, e lo jugaviam ancara. Sortir dal corrent èra un risc qu’èra de mai en mai complicat de contornar fàcia al contraròtle dal monde per las tecnologias.
Dire que capiguèro lo mieu camin personal en faguent la formacion per aquel mestier. Mas aüra “calia ben viure e far bolhir lo pairòl” coma disia nòstre regretat JP. Avio quitament emparat (après) que Gadafi s’èra interessat a nosautres e volia sostenir la lenga occitan dins las annaas 1970… Es dire. Tot aquò es ver mas semblan de deliris. E doncas, calia ignorar tot aquò de segur. L’info es lo poer disia mai JP.
Mas de monde de la planèta entièra èran per nos estudiar e copiar nòstre gaubi per l’adaptar en cò d’elos, un còup emparat ce qu’avian de besonh.
Zo, arriberiam damont en un clinh d’uèlh. Se sonava lo vièlh Noièrs. Un vilatge abandonat en la valaa de Jabron que vèrs la fin de las annaas 1960 foguèt reïnvestit per d’hippies qu’i volian far un monde nòu, elos tanben. Ne’n rèsta plus qu’un d’hippie dins aquelos Alps, se ditz John Blacàs –o Blackass sabo plus ben coma se devia escriure-, que nos faria lo guida dal país e nos explicaria per lo ravitalhament. Esperavo que poirio notar sus mon quasernet ce que se passa, èra extraordinari. Coma aquò, o poirio contar un còup vielh e fatigat.


text:
Per Sarà Laurens Magalona
Arnaud a la musica que li trauca leis aurelhas, la tecnò d’a fons, lei lasèrs dins leis uelhs. Es clafit de monde dins la boita e an largat leis fums. Aquò pèta nivèu son e lume. Sentís pas encara la susor mai va pas tardar… Arnaud sarà ja partit an aqueu moment, adonc, fa pas ren.
Dansa tròp e mau. Lo pagarà pron deman. Pas grèu. Contunha. Bracèja, ara. Saup pus gaire onte n’es per la coregrafia. Tant pièger. Seguís lo ritmàs pesant. A begut just çò que fau. Perfièch. Pron per assegurar lo costat conviviau e demorar fresc per la darrièra rega. A son caçum, la premièra de la serada, la polida blondeta que li sorritz e saquèja crentosament lei gautas dau cuòu. Es pas a son aise, pasmens es mai “open” que son amiga, la granda bruna de l’agach de fèrre. Ges d’importància, la nuech es joveneta. A pas desesperat de s’agantar la bruna mai tard. A d’armas ben cargadas e oliadas. Son carisma e son eloquéncia. La caça es dubèrta.
Ausa un leugièr fretador tot contra sa partenària.. Ela, sembla puslèu se chalar. Accèpta de jogar lo juec. Son pichòt cuòu redond esposa perfiechament l’espaci entre sei cambas. Arnaud contraròtla l’envèja de se l’agantar per leis ancas e de la botar subran de genolhons. Plan-planet. Arnaud es un seductor, pas un pastràs. S’es ben foetat lo sang mai respècta lei limitas. Jamai la vida foguèt tant bèla…
Arnaud a 25 ans, totplen de dardenas, l’estil e la vida davant eu. A pas qu’una passion, la caça. Dins totei lei sens dau tèrme. Li agradan tota mena de preda, animala tant coma umana. Es fièr que non sai de son tablèu de caça ben fargat dei dos costats. I a ren de mai bèu dins sa vida de jovent richàs e ociós de se dire qu’a tuat tres perditz e dos rainards en una matinada sola. An eu li agradan lei jaupariás dei chins, la frejor umide de la forèst au levant, lo pes gelat dau fusiu dins sei mans e l’odor de la pouvera…La fiertat de se dire que veguèt lo lapin premier e que l’aguèt d’un còp.
Ren de mai bèu senon lo fach de sedurre una blondeta un pauc innocentona e la convidar de faire un trocet de camin en ferrari. Ren senon lo fach de prendre lo moment d’environar sa preda de bèlei paraulas que caressan onte fau, d’esperar que cridèsse cèba, tota ròsa de l’atencion…
Ren senon, un còp ben adobada per de preliminars biaissuts, la virar d’a gratipautas sus lo rèire-sèti de cuer, levar la rauba o la gonèla, baissar tot çò que sierv de braietas, agantar una talha generosa e cabussar dins de país moisses e aculhents, cavaucar au ritme de gemiments deliciós…
Arnaud aima salhir per darrièr, copiar leis acoblaments d’animaus que sosprenguèt de còps en cò de sa mamet. Vòu èsser lo masclàs dau meme biais que ten son fusiu. Vòu èsser lo mèstre dei bèstias e dei fremas tant coma vòu, segon son plaser…
Mai per esto sera, es tròp nerviós e larga la purèa d’un còp. Tot nèci. Urosament que pren totjorn lo caochó. Se sentís un pauc colhon. Arnaud se vanta de saupre son afaire mai aquí es puslèu brustiat.
Laissa la pichòta blonda, tota parlaficada. Murmura totplen d’excusas environadas d’una votz de velós. La mautractada fa un sorrire tristonet. Se fa pas pus d’illusion. Ambé l’Arnaud, pas de segond còp.
Assaja de menar ambé prudéncia. Quita la boita un pauc a la lèsta, abandonant la bruna. Sentís que podrà pas assegurar coma fau, de tot biais. Deman, se fa una granda partida de caça e es excitat que non sai. Adonc, se contraròtla pas pus.
Perven de tornar en cò de la mamet en un morcèu solet e sens desrevelhar degun. Perpensa que foguèt piòt de voler sortir a la velha d’una tant gròssa operacion. Mai l’enveja èra la mai fòrta. Quand tomba sus lo liech, s’endormís lèu-lèu e pantaisa de petarradas e de pichòts crits…
***
L’endeman, es pas tròp empegat. Urosament. Quand se dirigís devèrs la cosina e lo dejunar, se maina que sa cosina Coralia es ja levada.
Es una filha polideta. Pasmens n’es an un atge onte se vòu trebolar lei basas de la societat, onte se pòrtan de camisetas ambé la tèsta dau Che pegada dessús per ben marcar son militantisme e mostrar que passaràn pas. Arnaud se reten de li explicar qu’es dau bòn obscèn de vendre en massa la cara d’un òme que racava sus lo capitalisme. Arnaud saup que li fariá regretar aquò lo demai de sa vida. E, de tot biais, refusariá de l’escotar. De segur per ela es pas qu’un gròs borgés despiechós, un carnassier doblat d’un tuaire d’animaus. Sensa suspresa, Coralia es vegetariana, benevòla a la SPA locala, anti-corrida e mai anti-caça… De fach es anti-tot çò qu’es Arnaud.
Creissèron ensems mai dempuei que Coralia dintrèt a la fac e rescontrèt seis amiguets altermondialistas, es venguda moralizatritz e invivabla. Sa mamet deguèt la quèrre a la gendarmariá lo darrièr còp que faguèt un sit-in ambé sa chorma de joiós palhassas per romegar contra la construccion dau novèu autorota. Per faire cort, es laianta. E son pichòt sorrire mespresent a la vista de son cosin arrenja pas ren.
« Alara, siás lèst per ton banh de sang ? » Richona.
« Tu, pensa de t’alestir per ton banh solet. » Rena Arnaud.
Coralia auça leis espatlas. Arnaud s’ocupa de burrar sei lescas de pan e espèra que la filhassa dubrirà pus la boca de tot lo demai dau dejunar, sens tròp i creire…
« Òu, Me fa dòu que posquèsse pas profiechar longtemps de ton pichòt chaple… » Que ditz subran, tranquilleta. Arnaud bolèga pas mai dreiça l’aurelha. De qué encara ?
« Avèm montat un comando. » Sorritz coma un ange. « Vos anam sègre la jornada tota. Bòn coratge ! »
Arnaud es petrificat. Ten sa bòla de cafè d’una man e sa tartina burrada de l’autra, tocant sa boca badanta. Un comando ! Una manifestacioneta per rebecar contra la crudelitat umana, gastar la caça e obténer la patz dins lo monde. La jornada va èsser lònga, pron lònga… Arnaud, descorat, se lèva, gitant dramaticament son toalhon sus la taula. Adòba pas ren, mai fa de ben.
Es encara pièger que çò qu’Arnaud crenhiá. En luòga de començar dins la suavitat e de recampar chins e òmes, lo monde corrisson d’en pertot e cridan sus lo monde. Se vòu mandar la polícia per virar lei geinaires. Es lo règne dau caòs.
Coralia e sa joiosa chorma blocan lo passatge, destorbant lei liamièrs, acantonant lei veïculs e, de tot biais, fotant lo oài. Son cuberts de bonets, de cagolas o de cherpas mai Arnaud a reconeissut Coralia. Es sus lo premier reng, de segur.
L’auriá dau bòn bacelada. S’es-ti jamai mesclat de seis afaires an ela ? Es en ràbia. D’aquela pichòta garça ! Fau pas s’estonar se degun vògue pas d’ela ambé sa mentalitat de sauvaira dau monde qu’es pas de suportar e son anar de cocha-vestit…
Arrenja son fusiu sus l’espatla, per la desfisar quasi. Li sembla d’aver cinc ans tornamai e de li dire « Caci se vòli, tè ! » Mai refusa de se laissar impressionar en ges de biais. Lei destria dau recanton de l’uelh, leis espepissant l’un après l’autre, lèst de respostar se fau…
Darrièr un omenàs que susa sota lei cochas de lana, apercep una ondulacion rossèla. Son instint es subran en alèrta. Porriá quasi niflar un perfum capitós. S’assegura que l’a pas pantaisat. Una bèla preda. 20-25 ans, lei pèus rossets, lei uelhs verds ambé de pampalhetas d’aur, boca de se damnar, bèla fàcia e la carroçariá tot parier. Un èr insolent. Una provocatritz. Quand s’aluncha dau grandàs, Arnaud se maina qu’a nosat un folard sus sa tèsta, mai per l’estil que per la proteccion de l’anonimat. De flòcs de flamas se’n escapan d’en pertot.
Seis uelhs se crosan e fa un pichòt sorrire. Arnaud saup pas s’es per lo mespresar o lo convidar… Fa pas ren. Es una escomessa. Bomba lo tòrse sensa se’n mainar e se lança dins lo mesclum dei chins e dei camaradas enrabiats qu’an precipitat l’ora de la partença. Lei geinaires lei seguisson coma previst e Arnaud s’estona de ne’n èsser content per un còp…
Se jòga ais escondalhas mai que se caça dau bòn. Semblan lo cat que secuta lei ratetas. Levat que se saup pas cu fa lo cat, entre lei caçaires fòra dau bòn sens e lei manifestaires petats de rire. Entre lei dos grops, lei cans se’n van d’un costat, de l’autre, tot joioses, e ne’n oblidan de pistar. La tòca es d’ocupar lo mai de terrenh e de destorbar leis animaus. Es un juec pron dangierós que, tant lei manisfestaires son d’aise e destressats, sortent fòra dei bartàs tant coma lo guinhòu au teatre, tant lei caçaires son sus lei nèrvis e a mand de petar un cieucle. E un accident es lèu arribat…
Arnaud es lo solet de demorar tranquillet, que saup que sa rossèla es aquí, quauquei part. Ne’n donariá la man au fuec qu’ela lo cèrca tanben. Arnaud coneis aquesteis escambis d’agachs que vòlon tot dire. Subran, ausís au luenh son amic Carles-Enric cubrir d’insultes de protestataris qu’an fach fugir una lèbre, sembla. Es en fòrma, lo Carles-Enric. Arnaud ignorava que ne’n coneissiá tant de noms d’aucèus ! Un rire fresc respònd ai cridadissas. Es sa rossèla. Arnaud ne’n es segur.
Se ronça ont entendèt lo tarabast. Es lèst e silenciós. L’efèct de suspresa, I a pas qu’aquò. Avista un ulhauç ros-daurat que s’entrauca entre lei rores. Arnaud la seguís. Es tant viva qu’Arnaud manca de la perdre.
Au cap d’un moment s’apercep qu’es de filar luenh dau terren de caça. Va perdre un temps fòu per tornar trobar lo grop. D’un autre costat, s’a de chança ambé la filha, leis autres ne’n saupràn jamai ren.
Es pas que siegue tant discrech qu’aquò de costuma mai es lo premier còp que mèscla sei dos lesers preferits. Pas segur qu’a seis amics li agradan que chaspèsse lo femelam luòga de lei sostar contra la chorma dei defensors de dindons…
Au bot d’un moment, sembla n’aver pron dau pichòt juec. L’espèra quietament au bèu mitan de l’esclarziera ensolelhada. Après leis ombratges dei grands rores, tota aquela lutz fa mau ais uelhs e Arnaud dèu esperar que sa vision s’adaptèsse.
La rossa a l’esquina apielada contra un tronc d’aubre, d’aise. Sorritz, pron segura d’ela. Pareis coneisser l’endrech coma sa pòcha e d’aver ben causit son moment. Arnaud li rend lo sorrire mai es un pauc destimborlat. Sentís ben qu’a pas l’avantatge. Es una marrida debuta. Aima pas èsser perturbat.
D’ordinari, lei replicas li venon aisadament mai aquí es pas possible.
“Ara que se siam ben corsejats…” Que ditz, un pauc fòra d’alen mai amb un semblant de dignitat.
“Se presentarem, benlèu ?”
La rossa s’acontenta de sorrire. Se lèva e s’avança devèrs l’Arnaud. A un anament graciós, e sautèja quasi. Pren son folard e lo laissa tombar sus l’erbum. Retira sa vèsta sens s’arrestar d’avançar e li fach lo meme sòrt. Comença de desbotonar sa camiá sens cambiar de ritme. Es pas qu’a quauquei pas d’Arnaud que seis uelhs son redonds coma de sietons.
“Coma aquò ? Dau bòn ?” Ne’n crei pas seis uelhs. “Poiriam pas discutir un pauc, premier ?”
Lo sosten va rejónher seis camaradas e aquò fa taisar l’arnaud. Un pitre pichon mai ben format envasís son camp de vision e demanda lo respèct. Vòu jogar ambé lei tetés insolents mai una calòta seca sus la man to tòrna a sa plaça.
Es en fàcia d’eu e d’un gèst precís fa levar sei braias en mema temps que sei braietas. Lei pès son pichòts. Lei artèus son d’arpas, sensa vernís, e lei mans parier. Arnaud saup pas perqué remarca d’aqueu detalh segondari. Lei cambas mòstran pas una soleta cellula de graissa que se vei lo dessenh dei muscles.
Leis ancas e la talha son tant finas e tonicas. E per lo demai… Ma fista, bòrd que siam pus a l’ora de la discutida…
Arnaud vòu sarrar sa companha mai es rebutat d’un còp. Tomba ambé un bruch mofle. Lo cavauca avans que pòsque s’arborar e s’endeven de desfaire sa cencha. Li agrada pas an aquò. Li sembla qu’aquò lo priva de tot contraròtle. A pas la costuma de laissar faire la frema…
Lèva lei braias e son ereccion sorgís d’un còp. Tant coma la mariòta de sa boita. Aquò ven ridicul en mai d’èsser umiliant e pas confortable. L’èrba umide li rintra dins lo cuòu. Se coneis de situacions mai gloriosas…
“Eee, espèra una minuta !” L’escarta d’una man e s’apuèja de l’autra per s’auçar. “Siam pas
preissats. Poiriam….”
Li pausa lo det sus la boca, demandant lo silenci. Se clina de tau biais que pòsque murmurar a son aurelha.
“La caça o ieu, causís.”
Arnaud a un fremiment. D’aquela votz es pas normala. Es aguda, tant coma aquela d’una filheta. Dau bòn desplaçada ambé son aparéncia. Pas estonant que demorèsse muda. Es un son desagradiu e la sola faussa nòta d’un còrs perfièch per lo demai. Arnaud trantalha un momenet e decidís de laissar tombar la caça.
A de movements d’onda per lo butar au bòrd sensa lo faire cabussar. Es una cròta doça e cauda, umide just çò que fau. De sa vida, jamai foguèt tant passiu, l’Arnaud. Pasmens es encara mièlhs que dominar. Quand assaja de prendre l’iniciativa, ela li aganta lei ponhets d’autoritat per li calar lei mans sus seis ancas onchosas.
Es un rodèo qu’es de bòn prene fin finala, una succession de sensacions complicadas mai agradivas, ambé una conclusion que se pòu pas evitar. Li chaspa lei gautas dau cuòu per créisser lo ritme. Es tant pròchi de la fin qu’aquò li fa mau. Es a mand de la suplicar quand s’arrèsta sensa rason. Se dreiça d’un còp e se bota de quatre cambas. Li gita un regard seductor per en dessota. A l’Arnaud, li ne’n fau pas mai.
Cabussa dins aquela doça calor e d’aqueu còp es dins son element. Trissa sensa doçor e es recompensat per de pichòts gemes tròp aguts. Mumura d’insultes obscènas e contunha de salhir, mantenent leis ancas redondas. Curiosament, sentís coma una mena de pelissa sota sei dets. Dèu aver de peus foletins, o pas se rasar, en bòna militanta. Pasmens, lei cambas pareissián impecablas e sensa la mendra traça de peu… D’aquela pensada senada es lèu negada sota lei sensacions comoladas.
Tarda pas de joïr brutalement. Sa darrièra lutz de consciéncia es la realisacion espaventada que ven d’aver un rapòrt pas protegit amb una perfiecha desconeguda.
***
Lo revelh es pas gloriós. Arnaud es tot nus au bèu mitan de l’esclarziera.
Es solet, ges de traça de la filha. S’es tornar vestit en quatrenca vitessa e se debat ambé sa cencha quand rejonh en corrent la tropelada dei caçaires. De segur, li fan de remarcas pron brusissentas, vist qu’a desaparegut e abandonat la chorma. Richonèjan en li demandant s’èra pas retengut per un besonh naturau pron preissat…
Arnaud ven tot roge de vergonha e de colèra quand compren que benlèu se dobtan de quauquaren, mai o mens. Va venir lo boc emissari de la jornada. I a de qué s’enrabiar.
Fin finala la polícia arriba. Mai, coma lei manifestaires son pas violents e que fan ren qu’èsser aqui, son pas en defòra de la lei. Lei agents se limitan de notar lei cartas d’identitat. Arnaud a l’espèr de trobar sa rossa dins lo grop.
I es pas. Reconeis sa cosina, cubèrta de fuelhas e de fanga (tombèt mai d’un còp en seguissant lei caçaires) mai degun mai. La cèrca d’en pertot. Sens succès.
Quand tòrna enfin en cò de la grand, se ronça dins la cambra de Coralia e demanda lo nom de la sublima rossa. La cosina lo bada ambé d’uelhs tot redonds.
“De cu me parlas ? De rossa, ne’n coneissi ges ! As begut o qué ? “
Mancan de se carpinhar, incapables de comprendre çò que l’autre ditz. Fau que la mamet intervengue per lei desseparar.
Arnaud cèrca sensa relambi lei jorns seguents, lei setmanas puei, mai ges de signe en qué que siegue de la misteriosa rossa ambé sa votz de filheta.
Aquí coma endavant. Lo dindon de la farça. Ne’n plorariá de ràbia.
De mesadas son passadas. Arnaud a laissat tombat la caça. Tota mena de caça. Aquò ramenta tròp de marrits sovenirs. A ren trobat onte que siegue. Sembla embarrat dins una bloca temporala que viu e tornar viu de lònga. Veguèt d’autrei filhas per fin finala se mainar qu’es en estat de pana sexuala esperlongada. Assaja pas manco d’adobar la situacion. Perqué ? Per cu ?
Just per èsser segur, tòrna ais originas de son mau. Se l’i esperava mai pas degun se tròba dins l’esclarziera. Profiècha dau solèu e de l’aire fresc. Es la prima quasi e se demanda se deuriá pas tornar caçar… Va farà pas. A tròp paur de passar son temps de quèrre, pertot entre leis aubres, un ulhauç de pèus rossèus.
Au moment onte li passa d’aquela pensada un moviment atira son uelh devèrs lo costat senèstra. Au ras dau sòu, apercep una ondulacion rossa, miniatura d’aquela que coneissèt. Dempuei sei patas gantadas de nègre, fins a la tèsta de velós e leis aurelhas ben ponchudas, un rainard lo desvisatja tranquillament. An una epòca, auriá pres son fusiu mai ara lei rainards son ligats ambé l’imatge de sa rossa perduda. L’enveja de tuar o de possedir li es passada.
Vei tot d’un còp qu’un minuscul rainardon ven se calar maladrechament contra lo grand rainard, qu’es de fach una rainarda. Arnaud sorritz avans se rendiá pas compte de la beutat d’aquestei bèstias. S’acontentava de tirar. D’un còp, Arnaud crosa lo regard de l’animau e una mena de sèrp glaçada ven se botar contra son esquina.
La rainarda, luòga d’aver lei uelhs aranges, coma toteis aquelei de sa raça, a d’uelhs verds. Ambé de pampalhetas d’aur.
Mai tard, Coralia vei son cosin tornar de passejada. Èra pas dins son estat normau. Passa davant ela sensa li parlar, leis uelhs dins lo vuege. Lo vei puei prendre son fusiu preferit e tirar totei sei cartochas dins leis aires, gastant totei lei municions de l’ostau.
La darrièra duelha tomba a sei pès e fa una darrièra patetica rebombeta.
Fotografia d’Alexandra Bochkareva, modificada per Diu Negre.


text:
Vida Vidanta, «L’enòrma normalitat dels òmes e de las femnas que sèm» d’aprep tèxtes de Joan Claudi Forêt tirat del corpus “Vidassa vidanta”
Un partit près teatral contemporanèu
Dins son camin de reflexions sus un teatre occitan contemporaneu, la Rampe TIO faguèt rescontre amb Joan Claudi Forêt, universitari, escrivan, mai tanbem apassionat de teatre e d’escritura teatrala.
Vida Vidanta o la vida de tot los jorns
Vida Vidanta, la vida vivanta, la vida evidenta o aquela de cada jorns, pausa scenas de vida que i son acarats, umans, omès, femnas, joves o vièlhs, interogacions sus l’èsser, l’identitat, l’amor, lo rapòrt de cadun cap a se, rapòrt als autres… dins una societat que capita pas de causir entre patrimòni e modernitat, caricatura e autenticitat.
Vida vidanta es un cabaret de sequencias mesa en scena de situacions concretas contemporeneus, umoristicas, de còps crudelas, de còps comicas mas que parlan totjorn de « nosautres »
Vida Vidanta : la vida viventa, la vida evidenta…
Dins Vida Vidanta, las situacions propausadas abordan amb umor, l’absurd, l’emocion de las sequenças ponctualas, fòrças realistas sota la fòrma de peçòtas e l’espectator cabussa dins lo mond d’un centre esportiu : « Occitonic »
« Una creacion 2017. Un cabaret novèl de la companhiá La Rampe TIO, qu’alanda las pòrtas a l’enòrma normalitat dels umans que sèm. »
Distribucion
- Jòc : Viviana Allocco, Gilles Buonomo, Bruno Cecillon, Gaëlle Levêque
- Mesa en scèna :Jean Louis Roqueplan
- Autor : Jean Claude Forêt
- Decòr : Jean Michel Halbin
- Musica : Sergio Perrera
- Supervision costums : Laurence Alquier
- Visual e Video : Fabrice Favel
- Fòtos :Marc Ginot


text:
Itterswiller
Ittersweiler en alemannisch (Itterswiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situat a la cœur de la Rota Dels Vins, Itterswiller es un vilatge #que se étire en longitud al pè d'un tuc trucat Emmebuckel #que se poiriá tradusir per Mont dels abelhas. Vilatge viticole e gastronomique, Itterswiller a sabut metre en valor lo sieu patrimòni decorant e en fleurissant los sieus ostals a colombages, #çò que lududes a valgut la mai anautita distincion pel concors dels pòbles fleuris, siatz quatre flors.Itterswiller Es la municipalitat la mai pichona del costat de Barr e del arrondissement de Sélestat-Erstein.
Situé au cœur de la Route Des Vins, Itterswiller est un village qui s'étire en longueur au pied d'une colline appelée Emmebuckel que l'on pourrait traduire par Mont des abeilles. Village viticole et gastronomique, Itterswiller a su mettre en valeur son patrimoine en décorant et en fleurissant ses maisons à colombages, ce qui lui a valu la plus haute distinction pour le concours des villages fleuris, soit quatre fleurs.Itterswiller est la commune la plus petite du canton de Barr et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein.
Istòria[modificar | modificar la font]
Itterswiller Ja ocupat a l'epòca romaine se nomenava Itineris Villa #que las romains n'an #èsser los primièrs a i introdusir la vinha.Mencionat oficialament per las primièras fes al Sègle XII, lo pòble a administrat jol domeni del avesque de Estrasburg e dels senhors de Andlau. Al Sègle XVII lo pòble a destruit pels Suedeses. Per commémorer aquel triste anniversari, una crotz #èsser erigida #qu'a destruit en 1836. La comuna possedís de nombrosas ruches sus la montanha #que domina lo pòble #qu'una carrièra trucada carrièra del Mont-de detlas-Abelhas perpétue çò remembre. A partir del Sègle XX, en mai de la siá spécificité viticole, lo pòble ne refortilha lo sieu torisme. Pòble touristique per excellence, Itterswiller possedís de nombrosas soscaves viticoles e dels en restaurants #que fan lo plen pendent la polida estacion.
Itterswiller déjà occupé à l'époque romaine se nommait Itineris Villa dont les romains ont été les premiers à y introduire la vigne.Mentionné officiellement pour la première fois au Sègle XII, le village est administré sous la domination de l'évêque de Strasbourg et des seigneurs d'Andlau. Au Sègle XVII le village est détruit par les Suédois. Pour commémorer ce triste anniversaire, une croix fut érigée qui est détruite en 1836. La commune possède de nombreuses ruches sur la montagne qui domine le village dont une rue appelée rue du Mont-des-Abeilles perpétue le souvenir. À partir du Sègle XX, outre sa spécificité viticole, le village renforce son tourisme. Village touristique par excellence, Itterswiller possède de nombreuses caves viticoles et des restaurants qui font le plein pendant la belle saison.


text:
Barby
Barby en arpitan (Barby en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Ancian pòble, la municipalitat s'es fòrça fòrtament desvolopada al cors dels ans 1960 e 70, amb de nombroses immeubles de lotjaments socials (Clos Xaval, Los Épinettes). Cela lududes permet d'en un autre luòc de far part dels sols pòbles del departament a ressortir los 30 % de lotjaments socials.
Ancien village, la commune s'est très fortement développée au cours des années 1960 et 70, avec de nombreux immeubles de logements sociaux (Clos Gaillard, Les Épinettes). Cela lui permet d'ailleurs de faire partie des seuls villages du département à dépasser les 30 % de logements sociaux.


text:
Sedença der Archiu
Era creacion der Archiu Generau d’Aran (AGA) siguec acordada miejançant un convèni soscrit eth 7 de seteme de 1995 entre eth Departament de Cultura e Miejans de Comunicacion dera Generalitat de Catalonha, eth Conselh Generau d’Aran e er Ajuntament de Vielha e Mijaran. Es sues installacions sigueren inaugurades peth Plan Aunorable Senhor Jordi Pujol, President dera Generalitat de Catalonha. Era sedença der Archiu ei Çò d’Ademà, antica bastissa senhoriau, mès coneishuda coma Casa deth Senhor d’Arròs. Aguest edifici siguec construït cap ar an 1820 per Francisco Ademà Subirà. Era Casa tanben ei era sedença institucionau deth Conselh Generau d’Aran.
Er Archiu Generau d’Aran ingrèsse ordinàriament era documentacion deth Conselh Generau d’Aran atau com d’autes institucions publiques deth territòri e, miejançant convèni era d’institucions privades o ben de persones fisiques o juridiques que volguen cedir en depòsit o dar es sòns hons d’acòrd damb aquerò qu’establís era Lei 10/2001, d’archiu e documents.
Coma hons notables remercam era documentacion istorica dera maxima institucion aranesa e eth gran volum de hons patrimoniaus procedents de diuèrses cases pairaus araneses. Era bibliotèca auxiliara compde damb libres de tematica comarcau e sciéncies sociaus en generau.


text:
Héctor Germán Oesterheld
Héctor Germán Oesterheld (Buenos Aires, lo 23 de julhet de 1919 - Sequestrat e desaparegut en 1977) que ho un escrivan argentin de bendas dessenhadas e notament l'autor de las istòrias deu personatge de sciéncia-ficcion El Eternauta, qui, cargat d'un contengut e d'un messatge de portada politica e'u voloren d'estar pres, sequestrat e executat per la dictatura politica argentina de la fin de las annadas setanta.
El Eternauta que ho dessenhat per Francisco Solano López puish per Alberto Breccia.


text:
Innocenci VI
Innocenci VI, nascut Étienne Aubert, a Baissac, 1282 e mòrt lo 12 de setembre de 1362. Foguèt evesque de Noyon e evesque de Clarmont, puèi papa a Avinhon, de 1352 a 1362, coma successor del papa Clamenç VI (1342-1352).
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Religiós de l'Edat Mejana
- Papa de l'Edat Mejana
- Cardinal francés
- Nòble francés
- Istòria del catolicisme en França
- Personalitat francesa del sègle XIV
- Personalitat provençala
- Personalitat de Corresa
- Evesque de Clarmont
- Papautat d'Avinhon
- Papa
- Naissença en 1282
- Decès en 1362


text:
La criptografologia o l'eraldic de la simbolica esconuda
Laurent Lemaître-Martin d'Artus qu'ei pintre eraldista, cercaire independent e mèste conferencièr. Originari d'Òlt e Garona, que s'ei tostemps interessat a la lectura deus blasons, e aus còdis entà compréner los divèrs simbèus qui'us compausan.
Aquesta analisi, que l'apèra lo « sistèma de composicion ». Aquò consisteish en l'estudi de credenças deu monde a l'epòca de la creacion deu blason : « Lo tribalh suus blasons que s'ei hèit per la codificacion de l'astrologia e de las colors dab lo sostien de la Glèisa romana en apiejà's sus ua fòrma d'ancian francés. Quan uei lo dia, mercés a un apròchi qui utiliza las sciéncias de la coneishença de l'òmi com la psicologia, la caracterologia, la morfopsicologia e la grafologia, qu'ei possible d'obtiéner ua sòrta de pertrèit en colors, qu'ei a díser : lo blason com d'estudiar la personalitat o de compréner lo sens esconut deus purmèrs blasons medievaus », çò nse digó sénher Lemaître-Martin d'Artus.
L'especialista que's demanda quin ei possible que los animistas, - los qui an ua credença en un esperit, ua fòrça vitau qui animaré los èstes vius, los objèctes mes tanben los elements naturaus -, pòden véder las diferentas colors, e quin podem bascular sus un sistèma hèra codificat de contrastes a noste. Pendent las soas recèrcas, lo cercaire qu'avó l'escadença d'encontrar a la cap Cherokeeaus Estats Units. Aqueth encontre que'u hasó questionà's sus la faiçon de passar la barrèra deu sens : « Dens las ceremonias pau-wau miadas per un líder espirituau, las tribús qu'amuishan quin foncionan los sons, las musicas, las colors, çò digó. [...] Quin passar d'un rasonament panteïsta, de dius multiples, a un rasonament com ac coneishem uei lo dia, estructurat, qui anóncia la nosta societat, qu'ei a díser un rasonament blau e hred, basat suu monoteïsme, sus un sistèma triangular de pensada, tèsi – antitèsi – sintèsi ? ».
Lo mèste de conferéncia qu'explica que n'avem pas qu'ua vision deu monde, la que ns'an apresa a l'escòla. Que s'i pòt arremarcar que dens los libes d'istòria e de geografia a l'escòla, que ns'aprenem sovent las medishas partidas de l'Istòria deu planeta e ne'n mencionan pas d'autas. Alavetz, serem condicionats ? Qu'ei çò qui cred lo cercaire : « non podem pas gahar çò qui's debana aulhors dab un rasonament de sintèsi. Que cau deishar de costat tot çò que ns'estó ensenhat entà obrir lo son camp de rasonament e d'estudi. E qu'ei a partir d'aqueth estat de comprenença qu'èi tornat estudiar l'istòria e la sciéncia deu blason en basà'm suu men sentit ». Qu'a tornat gahar cada element deus blasons e a observat la lor significacion en etimologia latina e francesa, abans de'us transpausar en fonèma (element sonòr deu lengatge parlat). Lo cercaire que descobrí alavetz causas diferentas, quitament « contrasens de l'etimologia e de l'emplec actuau deus simbèus ».
Entà ns'explicar la soa descobèrta, lo sénher Lemaître-Martin d'Artus que'ns balha exemples : « quan audeishetz lo mot “ curé ” en franchimand, que pensatz a tot çò qui entorneja la religion crestiana, jo, que pensi au vèrbe “ curar, gratar la pèth ” ; lo mot “ chapelet ”, derivat deu mot capèth devath la soa anciana fòrma “ chapel ”, que vien deu mot “ capa ” e craba per “ chèvre ”. De la medisha faiçon, dens lo mot “ catar ”, qu'audeishi “ gros chat ”. Nombrós simbèus qu'estón descobèrts a Montsegur (09) e la glèisa romana que'us tractava d' “ adorators deu gròs gat ”, qu'ei a díser deu leopard. Las duas bèstias qu'èran sovent representadas de la medisha faiçon e qu'avèvan la medisha significacion ».
Que's sap que la civilizacion pagana dinc au sègle XVII avèva las soas tradicions pròpias. Qu'èran los crestians qui'us aperèn atau au sègle IVau entà raportar los qui regetavan lo monoteïsme e las Escrituras Santas. Los pagans que credèvan en mantuns dius e que realizavan rituaus e practicas de cultes que los crestians e los judius n'aprovavan. Uns rituaus pagans que son estats conservats uei lo dia e uns que's son combinats a credenças crestianas. Nombrós rites deu cristianisme qu'an per basa un rituau pagan e que serén estats instaurats au moment de la volontat de conversion religiosa deus pagans peus crestians.
Lo Carnaval (de « carne levare », tirar la carn), per exemple, qu'ei ua hèsta pagana. Qu'ei lo periòde quan deisham de minjar carn (Quaresma). En realitat qu'ei la hèsta qui anóncia lo primtemps, lo tornar de l'energia, dens ua idea de migracion de las amnas, l'ivèrn qu'ei « brutlat » de manièra simbolica, e qu'ei ua hèsta exutòri quan se liberam de çò qui regetam e reprimim. « Que brutlam la bèstia dens un ceremoniau, que hèm colar la soa sang entà que torne de l'aute costat e nos neuresca un còp mei, çò digó Laurent Lemaître-Martin. Pas nada culpabilitat. Que vivem dens la natura, que's morí, que's reïncarna, qu'ei eternau ».
L'especialista de l'eraldica que notè un periòde istoric particularament ric, qui estó marcat per la preséncia de simbèus pagans « aus costats deus simbèus crestians » : deu sègle Xau au sègle XII, dab lo començar de l'art roman.
« Las glèisas romanas que's caracterizan per faciadas e colomnas a las figuras estranhas qui ne son fin finau pas en oposicion dab la glèisa mes que justifican la preséncia deus cultes qui basteishen las parets deu temple. Aquò pròva atau la preséncia tostemps reau d'aqueths cultes pagans », çò digó.
Aus sègles XVI e XVIIau, que's debanèn nombrosas crisis de fe religiosa qui mièn l'oposicion deu protestantisme contra lo catolicisme. Que's manifestèn per susmautas popularas combatudas autant peus protestants com per las tropas catolicas. Los Crocants qu'estón l'un deus movements màgers. « Que caminavan darrèr un shaman, “ lo bufador ”, çò expliquè Laurent Lemaître-Martin d'Artus. Aqueth monde de las granas seuvas que vivèvan dens tutas e que brandivan un cabelh de palha (= pagan) en signe de raliament. Que s'opausan peu lor vocable fonèma occitan a l'òrdi escriut deus caps pelats qui “ portavan la fresa ”, qu'ei a díser “ rasat ” e combatent la bèstia en si e devastant en mei las seuvas ».
Recentament, l'especialista que s'encuentè de la tuta paleolitica de Comarca a Siruèlh en Peirigòrd (Fòto Père Igor). Que's situa a la basa d'ua pena calcària que s'arròde e qui fòrma un pòrge long de mantuns mètres. Au dessús, un vilatge troglodita, ua glèisa romana e un castèth medievau eponime, arroeinat mes en cors de restauracion. Acerà, qu'estudiè lo rapòrt enter lo blason actuau de Comarca e l'escultura deu chivau qui ei sus ua de las parets de la tuta : « recèrcas qu'an demostrat que pendent lo solstici d'ivèrn, lo aso de la tuta que s'esclaira au medish temps que l'arca de l'autar ». Lo sénher Lemaître-Martin d'Artus que ditz aver possat mei luenh lo son tribalh de criptografologia en har la demostracion qui segueish : l'evolucion enter lo fonèma occitan pagan e la soa justificacion francesa, latina, crestiana e eraldica au briu deus sègles. « Uei lo dia, Comarca que pòrta suu son blason, datant deu sègle XVIIIau, ua arca d'aliança aur sus hons blu (la devisa de la vila qu'ei “ com arca”). Lo “ blu ” francés ad aquera epòca qu'ei vadut obligatòri. Au sègle XVIIau, la medisha familha Cugnac que pòrta un brèç blanc sus hons roge. Un còp navèth l'evolucion qu'apareish : brèç/cunhèra/hons roge en occitan e arca d'aliança au sègle XVIII, hons blu. En eraldica, lo blu que's ditz “ az ” o “ azur ” e aquò rapèra “ arse ” per chivau o aso en occitan mes tanben “ l'arca brutlant ” o d'aliança deu sègle XVIIau donc “ brèç brutlant ” qui s'arrevira en occitan “ cunha d'arse ”. Enqüèra lo ligam enter chivau, arse, ase, aso e arde, lo huec, com az, blu, e las eslissadas en francés eraldic. Au sègle XVIIau, lo brèç qu'ei blanc entà raperar l'auròra o la neishença. Que serà color aur au sègle XVIIIau entà amuishar la soa poténcia e la navèra mòda ».
Laurent Lemaître-Martin qu'i ved tostemps la logica enter lo fonèma e l'etimologia, lo ligam religiós cultuau, mes mei que mei la necessitat deu ligam explicatiu au près d'ua populacion occitana vaduda illetrada, e la soa justificacion dab los usatges deu paganisme enqüèra presents au sègle XVIIau : « tot n'ei pas qu'un simple jòc de mot repetitiu, evolucionant segon las necessitats e l'etimologia latina qu'ei sonque un simple lengatge diplomatic e sacrat o un esperanto artificiau. L'importancia que's manifèsta dens lo hèit que la gravadura deu chivau, de l'aso de la tuta estó conservada. Que justificava la preséncia de la glèisa crestiana au dessús. D'autes lòcs ligats au solstici d'estiu o aus equinòcci a l'entorn deu lòc, qu'an problament avut mensh d'escadença ».
Segon l'especialista, abans lo sègle XIIau, a l'epòca albigesa, Comarca qu'avèva un blason dab trèits orizontaus : « los jòcs de mots que demoran d'actualitat. Que s'ageish de trèits orizontaus de marchas, cinc-marchas, Comarca. Tostemps lo medish rapòrt dab los cultes pagans qui èran presents a l'epòca albigesa mes qui èran mei respectadas ad aqueth epòca peus Catars. Un problèma totun, l'aso que devèva bramar o representar l'equinòcci ad aqueth epòca. La soa preséncia qu'ei gravada pertocant au solstici ».
Sénher Lemaître-Martin que hè la diferéncia en precisar qu'aqueth aso per l'equinòcci èra çò qu'èra aperat l' « onagre », « ua sòrta de zèbre » : « L'onagre qui vòu díser “ lo aso rajat indontable ”, jòc de mot tanben dab l'òmi-agre, l'òmi-verd, qu'ei a díser l'òmi sauvatge, lo qui viu dens las seuvas, èra simplament d'autes còps la representacion de la montura de lilith. “ Lilith ” qu'ei un aute tèrme entà indicar la lua. La lua qu'ei un culte panteïsta, aquiu tanben per influéncia crestiana, que vad progressivament l'aso e Maria, o la licòrna (l'unicòrn) dab la gojata. Çò qui indicaré donc que lo noste chivau/aso gravat sus las parets de Comarca e marca l'idea e l'oposicion de la domesticacion solstici d'ivèrn dab l'equinòcci qui ei ua representacion de las fòrças de l'inconscient e de la natura, e qu'amuisharé dejà l'oposicion enter l'agricultura e los caçaires qui i vivèvan en comunautat dens las granas seuvas de l'Edat Mejana com de l'Antiquitat. Decididament, la Criptopictografologia (pintrura au sens esconut) que desvèla causas fascinantas ! », çò concludí.
Qué que sia la civilizacion, l'Òmi qu'a tostemps avut besonh d'afirmar la soa identitat e de hà's conéisher peus autes. Aquera identificacion personau o de familha/clan que's hè despuish centenats d'annadas e que's persegueish enqüèra uei lo dia dab blasons. Daubuns que's demandan quitament si lo lògo non seré pas l'evolucion deu blason uei. En efèit, aqueste qu'ei un signe de reconeishença, qu'a per tòca d'identificar ua apartenença e que serveish de comunicacion e de reconeishença peu gran public. De la medisha manièra, uns signes de blasons que son guardats dens lògos com per exemple los clubs de fotbòl francés. Lo deu club de Paris St Germain qu'a la Flor de lis de Louis XIV.
Lo blason qu'ei ua sorça inestaribla de recèrca, e lo cercaire independent Laurent Lemaître-Martin d'Artus que's poderà en·hicà en la soa passion desbordanta pendent enqüèra longtemps.
Fòto : Blason de Richard Coeur de Lion. (DR)
- Publicat dens Culture


text:
Lengas (revista)
Lengas es una revista sociolinguistica creada per l’escòla occitana de sociolinguistica a l’Universitat de Montpelhièr. Publica d’articles dins totas las lengas sus la plaça de las lengas dins la societat.
Pareis sus papièr dempuèi 1977[1] e en linha dempuèi 2012.[2]
Ligams[modificar | modificar la font]
- Lengas, la revista en linha.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ISBN 0153-0313, Notiça n°FRBNF34352044 de la Bibliotèca nacionala de França.
- ↑ ISBN 2271-5703, Notiça n°FRBNF43745767 de la Bibliotèca nacionala de França.


text:
Aquò dich, per lo moment, la drecha extrema xenofòba, amé lo Consèu Regionau de Provença, tot ce qu’auriá vertadièrament, seriá un pontin, un d’aquelei que ne’n an totjorn pantaiat leis orators populistas, dins l’istòria europenca.
Pasmens, direm que, pecaire, aquò metrà sota lutz lo pauc de poder de nòstrei Regiens en França.
Mai siguetz pas tant solatjats de legir aquò, que dins dos ans, serà pas parier.
Se, coma en Alemanha, en Italia o en Espanha, nòstrei Regiens avian agut de poders reaus e de budgets consequents, a l’ora d’ara, va pensam, lo FN seriá pas ai pòrtas dau poder.
Se Provença aviá dispausat dei 23 milliards d’€uròs de budget de la Catalonha, en plaça de 2 malurós miliards negats dins un budget generau dei Regiens francesas de 27 mds€ ; s’aviá agut lei poders d’un Land alemand, o d’una Provincia italiana, auriatz acostumat, Messiers dau poder d’Estat, lo monde au nòstre a veire l’eleccien au Conseu Regionau coma una causa vertadierament seriosa. Messiers de l’Estat, auriatz abituat lei ciutadans a votar per bailejar sa regien, en plaça de li far pensar que pòdon jugar am’aqueleis elecciens coma amé lei escoba-glaça d’una veitura.
« Aqueu fa pas l’afaire, zó ai bordilhas ! Aqueu ten pas sei promessas, avèm que de lo gitar defòra ! Après ? farem tot parier… »
Dins aquelei tres país europencs, l’extrèma drecha l’i va jamai, au poder. Levat d’aquela Liga dau Nòrd qu’a fa que passar en Piemont, e qu’es mai pojadista que faissista, s’es jamai vist. Ai darrierei elecciens comunalas catalanas, lo candidat lo mai a drecha per ganhar Barcelona, aviá fa clantir une cridèsta de totei, quand aviá declarat que seriá consent per aculhir de forestiers au sieu dau moment qu’aurián un biais d’èstre respectuós. Lo discors dau Partit Popular a Barcelona auriá poscut èstre aqueu de Manuel Valls en França.
Alhors la drecha xenofòba e retrograda arriba pas ais affaires. Aquí, segur, per l’ora, fèm benleu que de mandar una radicala sus una tribuna.
Pasmens lei consequéncias, lei sentirem lèu : dins lei projècts dei licèus, la politica dei trins, e mai que tot la politica d’ajudas a la Cultura.
Mai, delà dau resultat possible au destapat d’un segond torn benlèu malurós, arremarcam qu’aquela campanha electorala aurà fach que de frustar
lei problematicas regionalas. Aurà evocat ren que la situacien nacionala. Aquelei que seràn deman au poder en Provença nos an ren dich de ce que faràn, e aquelei que laissaràn leis afaires an pas manco
defendut un bilanç pasmens onorable.
E, au moment de la vesprada electorala sus la televisien regionala, avèm entendut degun nos parlar de la Provença. Totei, dins totei lei camps an utilisat l’afrós acronim de Paca.
E aquò nos fa bèn veire coma lo personau politic regionau arriba pas manco a creire a la Regien que ne'n vòlon prene lei manetas.
Alòr segur que siam polits !


text:
Letra d’informacion n° 8 - Decembre de 2010
Aquesta letra presenta los darrièrs articles pareissuts dempuèi un mes sul site internet de l’IEO. S’apondon las nòvas ligadas a la lenga occitana e a la vida federativa de l’IEO.
De nòu dins la còla. Lo director, Jan Morèu partís en congièr de paternitat per la durada d’un an a comptar de la debuta de genièr. Per assumir sas missions tot aquel temps, l’Institut d’Estudis Occitans ven d’aculhir Laurenç Gosset que podrètz contactar al sèti de l’IEO a Tolosa pels biaisses costumièrs. Veire l’article La còla salariada.
Lo collòqui sul bilingüisme e pichona enfança se debanèt a Privàs los 26 e 27 de novembre. D’extraches d’aqueles dos jorns serán lèu accesibles avans benlèu la sortida dels actes en DVD. Per l’ora, podètz vos procurar los actes del congrès de Tarba de 2009. En seguida de l’eveniment d’aqueste an, un document per promòure lo bilingüisme precòç será difusat als joves e futurs parents dins los luòcs d’acuèlh de la pichona enfança dins los departaments partenaris: Maternitats, ginecològs… La seguida aicí.
Aurelhan, la vila Òc per l’occitan. Lo dijòus 16 de decembre a 15h a d’Aurelhan (65), lo conse e l’Institut d’Estudis Occitans faràn una conferéncia de premsa per anonciar l’engatjament d’aquesta comuna al ras de Tarba dins la labellizacion Òc per l’Occitan de las collectivitats. Serà la primièra collectivitat de tota Occitània a s’engatjar dins aqueste labèl creat per l’IEO e l’Ofici per l’occitan per encoratjar la preséncia de l’occitan dins la vida publica. Per mai d’informacions sul labèl per las collectivitats, contactatz l’IEO.
Volontariat per l’occitan Es totjorn moment de s’inscriure al projècte Volontariat per l’occitan. Aprener melhor l’occitan o ajudar de debutants pel biais simple d’una conversa, e aver l’escasença subretot de practicar la lenga. Aquò’s l’idèia del volontariat que se debanarà pendent dètz semanas a comptar del 3 de genièr fins al 13 de març. Per ne saupre mai.
Aprenem l’occitan. Dempuèi 4 ans, Aprenem l’occitan, l’occitan je m’y mets! es una campanha que permet de valorizar totes los corses d’occitan per adultes qu’existisson. Aprenem l’occitan ! es tanben un site internet que ven tot bèl just de cambiar de cara. A l’iniciativa dels Centres de Formacion Professionala Occitans, de l’Institut d’Estudis Occitans e de l’Escòla Occitana d’Estiu, lo site albèrga tanben tot çò que concernís Parlesc, lo labèl dels corses per adultes. Lo podètz consultar : www.aprenemloccitan.com. L’article sul site.
L’Ofici per l’Occitan au SISQA,, lo Salon de la qualitat Alimetària de Miègjorn Pirenèus (SISQA) que se debana a Tolosa del 9 al 12 de decembre. L’occitan i será doncas plan present amb una conferéncia sus la valoracion dels produits econonomics per l’occitan amb quatre labellizats Òc per l’occitan convidats. Una conferéncia d’escotar lo divendres 10 de decembre a 16h30 al SISQA.
Senhaletica a Vilanòva. L’IEO a difusat lo sieu comunicat de sostien a la manifestacion del 11 de decembre a Vilanòva de Magalona. La tòca : defendre la preséncia publica de l’occitan suls panèus de dintrada de vila, panèus direccionals o de carrièras. Per anar contre l’efièch dissuasiu que pòt avèr aqueste afar menat en justícia, lo senator de l’Aude Roland Courteau propausa una lei : Cambiar lo còdi de la rota per evitar que de procèsses aital se tòrnen far contre la senhalizacion bilingüa. Article e comunicat de l’IEO.


text:
Condé-en-Brie
Condé-en-Brie es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Condé-En-Brie es un ancian borg gallo-roman ; cap de-luòc d'un costat de 27 comunas, Condé merita plan lo sieu nom que significa "confluisson" doncas que diversas valadas fòrtament dintradas s'i tròban : lo Surmelin, la Dhuys e la Verdonnelle. Lo castèl (de Condé) es bastit sus la localizacion d'una anciana vila gallo-romana.
Comuna de la region de la Omois constituita dels costats del sud de l'Aisne, Condé en Brie es çò cap de luòc del costat que pòrta lo sieu nom e a traversat per la via toristica de la Champanha.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Condé-en-Brie èra una distincion de las Montmirail, de las Coucy, dels comtes de Bar, dels Luxemborg Sant-Pol, dels Borbó-Vendôme, dels Borbó-Condé, dels Borbó-Soissons, de contunh dels Savoie-Carignan. A donat lo sieu nom a la ostal dels princes de Condé[1].
Maladrerie Amassada l'an 1698 dins l'otèl-Dieu de Castell-Thierry.
Pendent la Revolucion francesa, Condé en Brie e Aquelas los Condé formavan pas #qu'una sola municipalitat jol nom de « Vallon Liure ».
Condé-en-Brie était une seigneurie des Montmirail, des Coucy, des comtes de Bar, des Luxembourg Saint-Pol, des Bourbon-Vendôme, des Bourbon-Condé, des Bourbon-Soissons, puis des Savoie-Carignan. Elle a donné son nom à la maison des princes de Condé[3].
Maladrerie réunie en 1698 à l'hôtel-Dieu de Château-Thierry.
Pendant la Révolution française, Condé en Brie et Celles les Condé ne formaient qu'une seule commune sous le nom de « Vallon Libre ».
- Croix de guerre 1914-1918 : Mes invalid (juin) [4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Condé en Brie berceau de l'ostal de Condé"
- ↑ [1]
- ↑ "Condé en Brie berceau de la maison de Condé"
- ↑ [2]


text:
Garriga
En botanica, la garriga es una formacion vegetala caracteristica de las regions mediterranèas, pròcha del maquís. Segon l'Escòla Agronomica de Montpelhièr, la garriga es situada sus terren calcari alara que lo maquís es sus terren siliçós. L'Escòla Agronomica de Tolosa assòcia lo tèrme de garriga a l'escalonament de la vegetacion.
De naturalistas que i a classifican la garriga en 4 menas de zònas, definidas per una planta mestra, en mai de l'avaus qu'es la mena de planta caracteristica de la garriga. Tres zònas del sud al nòrd:
- La garriga de nerta (o erba dau lagui) coma a La Gardiòla, mas la nerta i es rara.
- La garriga de blaca (o euse) coma las d’Omelàs.
- La de róver (o rove) : ròdols dau nòrd de Montpelhièr, Las Matelas per exemple.
E una zòna d’evolucion: La garriga d’aledas (asphodelus cerasifer): ròdol de Bel Er, per ex. : es la mena mai degradada de garriga.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de garriga ven de la rasic preïndoeuropèa kar (o gar, kal, gal), que significa « pèira » o « ròc », e per extension « abric de pèira, ostal, fortalesa, vilatge ». Aquesta rasic donèt las paraulas guarric en celtic e garric en occitan, es a dire « l'arbre del ròc ». De la meteissa rasic venon: Gard, Carcassona, carst, cala, clapàs, grava, e mai
Localizacion[modificar | modificar la font]
Aquela formacion, que s'installa dins los massís calcaris en terren sec e filtrant, resulta de la degradacion de la selva de garric, que va pauc a pauc de las plantacions de pin blanc fins a la garriga.
En Occitània, ocupa gaireben 400 000 ectaras, subretot en Provença e Lengadòc.
Activitas ancianas[modificar | modificar la font]
S'i pòt trobar de rèstas preïstorics e medievals (megalits, castelars, baumas fortificadas, ermitatges...).
Activitats d'abaliment[modificar | modificar la font]
Los tropèls de cabras o de fedas i pasturavan
Utilizacion de la lenha[modificar | modificar la font]
Los utilizaires de forns s'i installavan per aprofeitar la lenha: los veirièrs, los forns de calç. Los boscatièrs i copavan e brutlavan la lenha per ne far de carbon.
Recòltas e cultura[modificar | modificar la font]
Los ruscaires recoltavan diferents tipes de ruscas pels blanquièrs. S'i recoltava la lavanda d'espics (Lavandula angustifolia) De pichons proprietaris i plantavan sus de laissas d'olivièrs o de vinhas.
Espècias vegetalas caracteristicas[modificar | modificar la font]
Plantas caracteristicas de la garriga:
- lo bragalon (Aphyllanthes monspeliensis)
- l'arboç (Arbutus unedo),
- l'asfodèl (Asphodelus),
- la camelèa (Cneorum tricoccon)
- la garrolha (Quercus coccifera),
- l'euse (Quercus ilex),
- lo cabrifuèlh, (Lonicera etrusca) o (Lonicera implexa),
- la moja blanca (Cistus albidus),
- l'aladèrn de fuèlha estrecha (Phillyrea angustifolia),
- l'aladèrn de fuèlha larga (Phillyrea latifolia),
- lo cade (Juniperus oxycedrus),
- la sabina (Juniperus phoenicea),
- l'argelàs (Genista scorpius),
- lo restincle o (Pistacia lentiscus),
- l'aladèrn (Rhamnus alaternus),
- l'olivièr (Olea sylvestris),
- lo petelin (Pistacia terebinthus),
- lo romanin (Rosmarinus officinalis),
- l'ariège (Smilax aspera),
- la frigola (Thymus vulgaris),
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Limodorum abortivum (Orquidèa terrèstre)
-
-
Moja de fuèlha de sàlvia
-
-
-
Lo bois
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Hubert Delobette, Alice Dorques, Trésors retrouvés de la garrigue, Le Papillon Rouge Éditeur, 2003 (ISBN 2-9520261-0-6)
- (fr)Stéphane Batigne, Arnavielle, une famille des garrigues, Mille et une vies, 2008 (ISBN 978-2-923692-01-2)


text:
Per Patric, paraulas de Marcèu Aimat e Patric
Papari dança dança dança
Papari mèna ton camèl
De la tèrra monta cap al cèl
De Besièrs canta la valença
Papari dança dança dança
A travèrs tota la ciutat
Papari canta Betarà
La cançon de la libertat
Plana de Betarà vaqui sant Afrodisi
Quand lo blat levarà naisserà lo rasim
Christ diguèt al romièu la vila que te disi
Es aquèla de Dièu al cap de ton camin
Plana de Betarà vaqui sant Afrodisi
Coma d’autres tuat al còr de la ciutat
A traversat la mar e lo temps e l’espàci
Per aprene a s’aimar al mond de deman
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Despuèi ara sièis ans l’Acadèmia occitana se reünís cada mes per obrar a l’elaboracion del diccionari general de la lenga occitana. A partir del mes d’abril, prepausarem sus nòstre site una primièra lista del vocabulari estudiat. Serà la letra A. Las autras seguiràn, mes après mes. Aquelas listas, encara qu’importantas, seràn volontàriament limitadas : de mots divèrses non son pas encara pro estudiats ; non es possible a l’ora d’ara de prepausar de tèrmes generics dins fòrça domenis de la fauna, de la flòra, de las sciéncias etc. Seràn enriquidas a proporcion dels trabalhs en cors e a venir. Mas un diccionari non es jamai acabat.
Presentam dins aquesta primièra lista los mots de la letra A de « l’occitan de uèi » validats per l’Acadèmia occitana. En mai del vocabulari corrent, correspondon a çò que se pòt trobar dins nòstres lexics especializats (publicats sus nòstre site o en espèra d’o èsser) e qu’illustra d’estudis divèrses (adaptacion dels mots sabents, causida dels prefixes e dels sufixes, etc.). Trobaretz tanben un ligam per accedir a la bibliografia dels obratges consultats.
Despuèi 2008, l’Acadèmia occitana se reünís cada mes per obrar a l’elaboracion del diccionari general de la lenga occitana. En abril 2015 a començat amb la letra A de prepausar sul sieu site una lista del vocabulari estudiat. Ne sèm uèi, al mes de mai, a la letra B. Las autras seguiràn, letra après letra, mes après mes. Aquelas listas, encara qu’importantas, son volontàriament limitadas : de mots divèrses non son encara pro estudiats ; non es possible a l’ora d’ara de prepausar de tèrmes generics dins fòrça domenis de la fauna, de la flòra, de las sciéncias etc. Seràn enriquidas a proporcion dels trabalhs en cors e a venir.
La confusion es totala dins los diccionaris per çò qu’es de l’ortografia dels mots, segon que son de formacion populara, semisabenta o sabenta. Aqueste problèma seriá sense interès se non afectava la prononciacion, mas es lo cas. D’unes mots de formacion populara son afiblats (de la fibula del vestit roman) de letras etimologicas que non devon èsser prononciadas. D’autres, de formacion sabenta, se veson suprimir de letras etimologicas qu'o devon èsser. Las contradiccions son nombrosas : commocion e *comutacion (commutatio), commiseracion e *comunicacion (communicatio), commemorar e *comensal (commensalis), *consirós e codors (condorsum), *conflar e cóser (consuere), *confir e cosin (consobrinus)… I son per quicòm, per l’abséncia de la « m » dobla prononciada : l’occitan provençal (refractari a la prononciacion de las geminadas) transcrit dins la grafia felibrenca pel TDF, e lo catalan modèrne que tracta los mots de formacion sabenta coma l’occitan los mots de formacion semisabenta. I son per quicòm pel manten de la « n » etimologica non prononciada : lo francés e tornar mai lo catalan qu’an refait aqueste vocabulari sul modèl sabent.
Loís Alibèrt non s’es occupat de tractar dels mots sabents dins son diccionari mas nos a daissat las règlas a seguir per lor formacion. A l’intrada « aprovar », precisa que « Las fòrmas sabentas coma aprobacion, aprobatiu, devon gardar la b (etimologica ) ». Mas los lexics contemporanèus pòrtan *aprovacion e *aprovatiu per imitacion del catalan que, el, s’inscriu dins una tradicion diferenta qu’es tanben la del castelhan.
Mas lo mèstre se pòt enganar o èsser victima d’una error de transcripcion (n’avèm d’exemples) e quand pòrta *poluir al lòc de polluir, los diccionaris (manca lo de J. Ubaud) lo seguisson despuèi cinquanta ans ! Una mena de fatalitat vòl que siá mai seguit quand a tòrt que quand a rason.
La geminada ll es per aquò reconeguda pro generalament dins los diccionaris de uèi (amb paradoxalament pollucion a costat de *poluir !) mas trobam totjorn *duelista a la plaça de duellista. L’essencial es la presa de consciéncia d’aquela realitat etimologica e subretot fonologica.
L’occitan es una lenga escrita despuèi mai d’un millenari. Pendent mièg millenari creèt e seguiguèt sas pròprias règlas ortograficas, aisidas de destriar demest los testimoniatges nombroses. L’error foguèt de creire qu’aquela ortografia èra fantasiosa, azardosa, inutilament etimologica e non en adeqüacion amb la fonologia, e encara que tot aquò non tocava que la lenga medievala. Mas quand parlam dels mots d’origina sabenta, comuns a totas las varietats, apareguts plan d’ora mas introduits a molons a partir dels sègles XII e XIII, non es pas mai question de lenga medievala mas de la lenga modèrna. La que parlam ara.
Despuèi qualques decennis e la desapparicion progressiva dels nòstres ancians qu’avián popat l’occitan al brèç, vesèm se desvolopar una lenga novèla que sos promotors designan jol nom enganiu d’« occitan larg » (en realitat un restrenhement en meteis temps qu’una desaviada de l’òbra d’Alibèrt), amb son perlongament dit « occitan pluricentric », aqueste apelat a propagar dins la diversitat sos principis desastroses per l’autenticitat e l’unitat de la lenga. Se’n tròba en partida lo breviari, coma ja mostrat, dins un document intitulat « Preconizacions del Conselh de la lenga occitana » e es d’un emplec regular dins la « premsa » occitanista.
Cada mes, despuèi d’annadas, l’Academia occitana se reünís per estudiar e prepausar de solucions a totes los problèmas lexicals - mas pas solament - que se pausan a nòstra lenga. Un d’eles es lo destriament dels fals sinonimes, que lor exacta definicion mòstra la riquesa de l’occitan, un autre es lo dels sinonimes vertadièrs. Per aqueles, que ne presentam uèi un escapolon pro important, una necessitat s’impausa, la de la ierarquizacion. Lo primièr critèri per trobar lo mot « majoral » es lo de son espandiment sus la totalitat del territòri. En cas de « concurréncia » entre mai d’un candidat, lo segond critèri es lo de sa « familha » (privilegiar lo qu’a de derivats mai nombroses) e lo tresen critèri lo de son integracion dins l’ensems del vocabulari (evitar las omonimias). Non fasèm aquí que seguir l’evolucion naturala de la lenga despuèi sas originas. Se ditz « ponchut » en Gasconha e « crompar » o « bèuvéser » en Provença.
Gardan una « h » a l’iniciala los mots estrangièrs non assimilats e los mots preses a l’occitan de Gasconha. Per aquestes, cal precisar que la « h » non es sensibla pertot sul territòri (mas se’n ten compte per las ligasons) e que l’accentuacion -iá dels substantius es frequenta prèp de Garona. Los non-Gascons pòdon seguir aquestes exemples de prononciacion.
Horviaria / horviariá. Es un mot de l’occitan de Gasconha fargat a partir de horviar / forviar e qu’es vengut plan lèu un tèrme de caça. Exprimís la rusa de l’animal perseguit pels cans e que se’n torna ont es ja passat per los enganar. Alavetz, los caçaires cridan horviaria en tot sonar de la trompa per far conéisser als cans que non son sus la bona pista. E coma aquò fa plan de bruch, lo mot es vengut sinonime de sarrabastal. Passèt al francés al s. XVI jos la fòrma « hourvari » e es (benlèu) per el que, un pauc descarat, s’espandiguèt en occitan (Mistral, « ourbàri » ; Vayssier, « « orbàri »).
Los mots estrangièrs venguts enriquir l’occitan son fòrça nombroses e son lo signe de son obèrtura al mond, tan bèla coma per las autras lengas. D’un autre costat totas las lengas occidentalas possedisson un nombre important d’occitanismes, a començar pel francés (aquí 24 per las letras J e L) que ne propaguèt la màger part.
Sonque dins las tres listas presentadas uèi, comptam de mots venguts del francés, del castelhan, de l’italian, de l’anglés, del catalan, del suedés, del neerlandés, del grèc modèrne, del guaraní, de l’arawak, de l’arabi, del japonés, de l’angloamerican, de l’escandinau ancian, del javanés, de l’alemand, del hindí, del mongòl, del kanak, del sanskrit, del kasakh, de l’ebrèu, de l’inuit, del turc, del suahili, del persan, del flamenc, del kirguiz, del maorí, del rus, del breton, de l’albanés, de l’eslau, del kurd, del birman e autres malaisits d’identificar.
L’actitud dels occitanistas es plan variabla per çò que tòca als « estrangierismes », los mots o biaisses de prononciar venguts d’endacòm mai. Aquò pòt anar d’una vigilanta suspicion cap als francismes, a una mesfisança tota francesa cap als anglicismes, a una vertadièra simpatia pels italianismes - levat benlèu dins las vals alpinas - fins a un entosiasme ispanofil que menaça uèi de descarar la lenga. Mas en lingüistica l’ideologia - o s’estimatz mai, la subjectivitat - non es bona cosselhaira. Cresèm que totes los que se mesclan d’estudiar l’occitan an per primièr dever d’escotar coma parla lo mond. E de s’assabentar de sa tradicion vertadièra.
Per rapòrt a l’occitan comun o estandard, trobam doás actituds demest los enemics de l’Academia Occitana : los que son contra e los que son per. Los primièrs se fargan a tusta e busta un occitan personal que vòlon far passar per lor parlar de familha. Los segonds se fargan a tusta e busta un occitan personal que vòlon far passar per lo de totes.
Per l’Academia Occitana, l’occitan comun o estandard non es una invencion de laboratòri mas lo resultat d’una observacion menimosa de la realitat, que nos permet de respectar las estructuras de la lenga (puslèu que de las tornar bastir sus un modèl estrangièr), de seguir lo sens de son evolucion dins los sègles, de descobrir e destriar sas riquesas lexicalas e sas subtilitats sintaxicas.
Observam un fenomèn generalizat dins la lenga modèrna dels darrièrs sègles mas ja present a l’Edat Mejana : lo de l’aparicion, per d’adjectius verbals de formacion populara, dels sufixes sabents -able/-abla, -ible/-ibla e, per lor fòrma substantivada, d’un autre sufixe sabent, -tòri o encara del participi present. Aquestes se substituïsson als sufixes populars ador/-adoira, -edor/-edoira, -idor/-idoira (occ. gascon -ader/-adera, -eder/-edera, -ider/-idera).
Dins l’immensitat del vocabulari occitan, trobam fòrça cases de polisemia aparenta (de mots declarats sinonimes dins los diccionaris). La fonccion principala de l’Academia es de destriar dins aquela confusion totas la precisions necessàrias a una lenga modèrna.
L’estudi de la lenga, de totas las lengas, particularament quand es dins una amira de regulacion, demanda benlèu tant de modestia coma de sciença. Perque la lenga se fa « da se » e, quand cresèm trobar d’irregularitats, son sovent de solucions vengudas de son fonccionament intèrne, secular, mai que mai quand aquelas solucions son generalizadas. D’aquelas « irregularitats » demòra de’n conéisser las rasons abans de propausar d’ipercorreccions o de « ressuscitar los mòrts ».
Lo problèma màger que se pausa a l’occitan es lo de l’estructura e de la definicion precisa dels mots. Cap de diccionari contemporanèu non nos dona una vision clara dins aqueste domeni e mai sovent se semblan acapriciar a porgir, amb un sens agut del « respècte de la diversitat », lo mai de confusion possible. Una confusion qu’es çaquelà plan mai deguda a l’incompeténcia dels autors qu’a la realitat de la lenga. I s’ajusta, malaja, l’influéncia maligna dels farlabicaires que la vòlon caravirar. Lo nòstre prètzfait es de desmesclar la madaissa e de denonciar l’impostura.
Acabam uèi una primièra estapa dins l’elaboracion del DGLO, amb la mesa en linha de las darrièras letras d’un lexic de 30 321 mots, que non solament respond als besonhs essencials de la vida vidanta mas tanben propausa un grand nombre de modèls per fargar los tèrmes sabents internacionals. Dins aqueste temps d’aflaquiment de la memòria populara, nos sèm estacats tanben a denonciar las farlabicadas pseudosabentas que desondran nòstra lenga en tot aviar sa destruccion del dedins.