text:
Angòla
Angòla es un país d'Africa que confronta a nòrd la Republica Democratica de Còngo, a l'èst Zambia e al sud Namibia. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Luanda.
L'exclava de Cabinda (7283 km2) confronta la Republica de Còngo al nòrd e la Republica Democratica de Còngo a l'èst e al sud. A l'oèst es bordada per l'Atlantic.
Lo gentilici es angolés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los abitants originals de l'actual Angòla èran caçaires-culheires e parlavan las lengas khoisan. L'expansion dels pòbles bantos, en lo Millenni I, lor faguèron pèrdre la predominança dins la zòna. En grops redusits, los khoisans –bushmen pels europèus– abitan encara qualques zònas del sud del país.
Los bantos èran un pòble d'agricultors, culheires e de caçaires que probablement que comencèron las siás migracions dempuèi la selva umida, çò qu'es uèi la frontièra entre Nigèria e Cameron. La siá expansion se faguèt en grops pichons, que s'establiguèron en responsa a de circonstàncias politicas o economicas. A travèrs dels sègles XIV e XVII, establiguèron una seguida de reialmes, lo del Còngo essent lo principal. Aquel comprenguèt la franja qu'es a l'ora d'ara frontièra entre Angòla e la Republica Democratica de Còngo e son apogèu se debanèt durant los sègles XIII e XIV.
En 1482, a la desbocadura del riu Còngo arribèt una flòta portuguesa, comandada per Diogo Cão. Aquel foguèt lo primièr contacte amb los angolans –integrats en l'ancian reialme del Còngo– e lo començament del procèssus colonizador. Cão utilizèt d'en primièr las missions evangelizadoras, lo comèrci mai tard, e après d'expedicions militaras en contra los pòbles qu'abitavan l'interior del territòri.
Periòde colonial[modificar | modificar la font]
Portugal s'establiguèt pel territòri en 1483, sul riu Còngo, ont existiguèron los estats del Còngo, Ndongo e Lunda. L'estat del Còngo s'estendiá de l'actual Gabon al nòrd, fins al riu Kwanza al sud. Portugal establiguèt en 1575 una colònia portuguesa a Luanda basada subre la tracta d'esclaus. Los portugueses prenguèron gradualament lo contraròtle de la franja costièra al cors del sègle XVI e a travèrs d'una sèria de tractats e de guèrras formèron la colònia d'Angòla.
Los olandeses ocupèron Luanda dempuèi 1641 fins a 1648, en porgissent un impulsion als estats anti-portugueses. En 1648, Portugal tornèt prendre Luanda e inicièt un procès de conquista militara dels estats de Còngo e Ndongo que s'acabèt amb la victòria portuguesa en 1671. Lo contraròtle administratiu total portugués de l'interior arribèt pas fins al començaments del sègle XX. En 1951, la colònia foguèt recategorizada coma una província d'otramar, nomenada tanben Africa Occidentala Portuguesa.
Après l'independéncia de Portugal lo 11 de novembre de 1975 comencèt la guèrra civila, que ne'n resultèt mai d'un milion de mòrts.
Politica[modificar | modificar la font]
Angòla es una republica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Republica d'Angòla (portal oficial)
- Parlament d'Angòla


c: text/html

text:
Suidae
Los porcins, o suids (suidae), son una familha de mamifèrs non romiants, que sas caninas son desvolopadas e que sas patas an quatre onglons.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Son repartits en tres sosfamilhas :
Babyrousinae[modificar | modificar la font]
- Genre Babyrousa
Phacochoerinae[modificar | modificar la font]
- Genre Phacochoerus : los facochèrs
- Phacochoerus africanus — facochèr comun
- Phacochoerus aethiopicus — facochèr del Cap o facochèr de Somalia
Suinae[modificar | modificar la font]
- Genre Hylochoerus
- Hylochoerus meinertzhageni — Ilochèr
- Genre Potamochoerus : los potamochèrs
- Potamochoerus larvatus
- Potamochoerus porcus
- Genre Sus : los singlars (e pòrcs)
- Sus barbatus — singlar de barba
- Sus bucculentus — singlar de Vietnam
- Sus cebifrons — singlar de Visasyas
- Sus celebensis — singlar de Celèbes
- Sus heureni — singlar de l'Illa de Flores
- Sus philippensis — singlar de las Filipinas
- Sus salvanius — singlar nan
- Sus scrofa — singlar
- Sus scrofa domesticus — lo pòrc domestic
- Sus scrofa cristatus — lo singlar de crinièra, a Ceilan
- Sus timoriensis — singlar de Timor
- Sus verrucosus — singlar de Java
Lo cheropotam (Potamochoerus choeropotamus) d'Africa Orientala e Meridionala es pas trobat dins totas las taxinomias.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Suidae (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180720 Suidae Gray, 1821 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Suidae (en)
- Referéncia NCBI : Suidae (en)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cantons : Canton de Saint-Michel-en-l'Herm
Cantons : Canton de Landevieille
Cantons : Canton de Belleville-sur-Vie
Cantons : Canton d'Aizenay
Cantons : Canton d'Angles
Cantons : Canton de Loge-Fougereuse
Cantons : Canton d'Apremont
Cantons : Canton des Herbiers
Cantons : Canton du Tablier
Cantons : Canton du Langon
Cantons : Canton de Talmont-Saint-Hilaire
Cantons :
Cantons : Canton de Saint-Fulgent
Cantons : Canton de Mouilleron-en-Pareds
Cantons : Canton du Poiré-sur-Vie
Cantons : Canton de Beaulieu-sous-la-Roche
Cantons : Canton de Mareuil-sur-Lay-Dissais
Cantons : Canton de Beauvoir-sur-Mer
Cantons : Canton de Benet
Cantons : Canton de La Bruffière
Cantons : Canton de La Garnache
Cantons : Canton de Montaigu
Cantons : Canton de Poiroux
Cantons : Canton de La Caillère-Saint-Hilaire
Cantons : Canton de Pouzauges
Cantons : Canton de La Roche-sur-Yon
Cantons : Canton de L'Hermenault
Cantons : Canton de Bournezeau
Cantons : Canton de Luçon
Cantons : Canton des Brouzils
Cantons : Canton de Chaillé-les-Marais
Cantons : Canton de Fontaines
Cantons : Canton de Saint-Jean-de-la-Chaize (aujourd'hui La Chaize-le-Vicomte)
Cantons : Canton de Challans
Cantons : Canton de Moutiers-les-Mauxfaits
Cantons : Canton de Chantonnay
Cantons : Canton de La Mothe-Achard
Cantons : Canton de Palluau
Cantons : Canton de Sainte-Hermine
Cantons : Canton de Saint-Hilaire-des-Loges
Cantons : Canton de La Châtaigneraie
Cantons : Canton d'Olonne-sur-Mer
Cantons : Canton de La Flocellière
Cantons : Canton de Maillezais
Cantons : Canton des Essarts
Cantons : Canton de Mortagne-sur-Sèvre
Cantons : Canton de Foussais-Payré
Cantons : Canton de Saint-Gilles-sur-Vie (aujourd'hui Saint-Gilles-Croix-de-Vie)
Cantons : Canton de Fontenay-le-Comte
Cantons : Canton de Tiffauges
Cantons : Canton de Rocheservière
Cantons : Canton du Gué-de-Velluire
Cantons : Canton de La Jaudonnière
Cantons : Canton de Mouchamps
Cantons : Canton de Saint-Jean-de-Monts
Cantons : Canton des Sables-d'Olonne


text:
Lo Truèlh
Lo Truèlh[1][2][3] (Le Truel en francés) es una comuna roergata de Guiana situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat materializa una fraction sud del Massís central. S'estend sus una part de la vallée del riu Tarn.
Le territoire de la commune matérialise une fraction sud du Massif central. Il s'étend sur une partie de la vallée de la rivière Tarn.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Rome-de-Tarn, Cristian Pèire Bedel, al canton, 1995
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Saint-Bon-Tarentaise
Sent-Bon-Tarentèsa en arpitan (Saint-Bon-Tarentaise en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
En mai del cap de-luòc e dels 4 nivèls de la station de Courchevel, la municipalitat compren tanben desparièras caserius (#que se truca "de pòbles" en la region): lo Carrey, la Cuerdy, lo Buisson, lo Graèr, lo Fay, lo Fontanil, la Jairaz e lo Freney (a partir #que se n'accedís a la Nouvaz[1]).
En plus du chef-lieu et des 4 niveaux de la station de Courchevel, la commune comprend aussi différents hameaux (qu'on appelle "villages" dans la région): le Carrey, la Cuerdy, le Buisson, le Grenier, le Fay, le Fontanil, la Jairaz et le Freney (à partir duquel on accède à la Nouvaz[2]).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Nouvaz e mai se en dependent administrativement de la municipalitat de La Perrière, l'unic accès d'aquel masatge caseriu se fa per la municipalitat de Sant Bon-TarentaiseLuòcs_e_de monuments
- ↑ La Nouvaz bien que dépendant administrativement de la commune de La Perrière, l'unique accès de ce hameau se fait par la commune de Saint Bon-Tarentaise[1]


text:
Provençau
Lo provençau es lo dialècte occitan parlat en Provença (fòra la zòna aupenca que parla vivaroaupenc) e dins l'Èst de Lengadòc. Lo niçard n’es un sosdialècte parlat a Niça. Lo mot provençau serviguèt longtemps a nommar la lenga occitana dins son ensems. Lo provençau rodanenc es la lenga de Frederic Mistral e serviguèt de basa per la creacion de la nòrma mistralenca.
Somari
Extension geografica[modificar | modificar la font]
Segon la gramatica de Juli Ronjat (publicada entre 1930 e 1941) e Pèire Bèc (en 1995), lo provençau se parla:
- au sud de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur (au sud de la vila de Dinha),
- a l'èst dau departament de Gard, dins la region de Lengadòc-Rosselhon (a l'entorn de Nimes, amb son limit occidentau que coïncidís aproximativament amb lo riu de Vidorle e lo pè dei Cevenas).
- au principat de Mónegue, ont lo provençau niçard coexistís amb lo ligur monegasc.
Segon quauqueis autors, lo provençau compren totei lei parlars occitans deis Aups (dichs aupencs o gavòts), valent a dire lo nòrd de la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur (au nòrd de Dinha) e lei Valadas Occitanas de l'estat italian. Pasmens, la classificacion pus admesa uei (segon Juli Ronjat e Pèire Bèc) agropa lei parlars deis Aups dins l'occitan vivaroaupenc e non dins lo dialècte provençau. L'inclusion deis parlars deis Aups dins lo provençau s'explica mai per de motius istorics que dialectologics. L'inclusion de la franja de Nimes (e mens encara de la franja costiera de Vidorle) au dialècte provençau empacha pas lo caractèr de transicion que ten aquela zona amb lo domeni lengadocian.
Obviament existisson de franjas de transicion entre lei dialèctes provençau e vivaroaupenc que lei dialectològs an costuma d'atribuir au vivaroaupenc: sud de Droma (dicha Droma Provençala), region de Dinha, aut País Niçard. Per còntra la zona dicha bas-aupenca, immediatament au sud de Dinha e anant de Forcauquier a Castelana, es pus provençala que vivaroaupenca, maugrat la preséncia de trachs vivaroaupencs.
I a tanben una transicion dau provençau vèrs lo lengadocian dins l'extrèm sud-èst d'Ardecha e a l'oèst de Nimes (au pè dei Cevenas e vèrs Vidorle).
Classificacion dau provençau[modificar | modificar la font]
Segon Pèire Bèc (1995), lei dialèctes provençau e lengadocian forman un ensems sud-occitan (o occitan meridionau), que se distinguís dau nòrd-occitan (vivaroaupenc, auvernhat e lemosin) e de l'occitan gascon.
Particularitats[modificar | modificar la font]
Una part dei caracteristicas lingüisticas d'aquesta varietat occitana ja se manifèstan a l'Edat Mejana e una autra part se consolida a partir dau sègle XVII:
- Vocalizacion dei -l en fin de sillaba en [w] (fil > fiu, mèl > mèu, sal > sau, martèl > martèu).
- Vocalizacion frequenta (mai non sistematica) de -lh en [w] (solelh > soleu).
Leis autrei trachs se fan visibles a partir dau sègle XVII: amudiment dei consonantas finalas (e subretot quauquei marcas gramaticalas coma leis -s dau plurau dei noms e adjectius, que despareisson o que dins certanei cas se substituisson per la terminason -ei(s) prononciada [ej(z)/i(z)]. En niçard pasmens utilizan lei terminasons -u/-i. Ansin la forma occitana mai estenduda los amics, las amigas se ditz en provençau generau leis amics, leis amigas e en niçard lu amics, li amigas.
Rapòrt au lengadocian (mai amb una larga zòna d'interferéncia), lo provençau se caracteriza per:
- Un article definit plurau epicèn (qu'a la mesma forma au masculin coma au femenin) lei [lej/li] (leis [lejz/liz] davant una vocala). Tanben tota una seria de mots coneisson la terminason epicèna -ei (-eis): d'adjectius possessius (mei, tei, sei), d'adjectius demostratius, exclamatius o interrogatius (aquelei, aquestei), de pronoms personaus (elei), d'adjectius e de pronoms indefinits (quauquei, d'unei), e en generau, les adjectius plaçats davant lo nom que transforman -e e -a finalas dau singular en -ei au plurau (un brave amic, de braveis amics; una granda taula, de grandei taulas).
- Lo niçard, en luòc de -ei (-eis), possedís un sistèma amb lei terminasons -u au masculin plurau e -i au femenin plurau.
- La casuda dei consonantas oclusivas finalas, levat en niçard.
- La vocalizacion de la -l finala en -u.
- Lo manten de l'oposicion v/b.
- Lo manten de la -n finala etimologica amb la nasalizacion parciala de la vocala precedenta.
Rapòrt au vivaroaupenc, lo provençau se caracteriza per:
- Lo manten deis -d- intervocalicas: parlada còntra parlaa.
- Una primiera persona dau singular en -e o -i còntra -o en vivaroaupenc
Classificacions sosdialectalas[modificar | modificar la font]
Lo provençau se classifica ansin:
- Lo provençau generau compren doas varietats fòrça similaras:
- Lo provençau rodanenc. S'esten a l'èst dau departament de Gard (vèrs Nimes), lo departament de Vauclusa (vèrs Avinhon, Aurenja) e a l'oèst dau departament dei Bocas de Ròse (Arle, Camarga). Lei "josieus dau Papa", comunautats josievas d'Avinhon e dau Comtat Venaicin desvolopèron un sosdialècte judeoprovençau especific (tanben nomenat shuadit o judeooccitan). Lei caracteristicas pròprias dau rodanenc:
- Morfologia:
- Fonetica:
- Abséncia de diftongason de ò realizada [ɔ] (bòn, pònt...).
- Lo provençau maritim (o centrau o mediterranèu). La sieuna extension es dins l'èst dei Bocas de Ròse (vèrs Selon, Ais de Provença e Marselha), lo departament de Var (Tolon...) e l'oèst deis Aups Maritims (vèrs Canas, Antíbol, Grassa e Canha de Mar). Lo sud deis Aups d'Auta Provença, vèrs Forcauquier e Castelana, coneis una transicion doça entre lo provençau maritim e lo vivaroaupenc, (aqueu d'aquí que comença a partir de Dinha). Lei caracteristicas dau maritim son:
- Morfologia:
- La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu es -i (canti). Mai es -o (canto/chanto) dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc.
- L'article plurau lei(s) se pronóncia puslèu [lej(z)] e d'autrei terminasons dau plurau s'acaban tanben per -ei(s) [ej(z)].
- Lei pronoms seguents an la forma mi, ti, si (en luòc de me, te, se).
- Fonetica:
- Preséncia de diftongs amb ò realizat [wɔ/we/wa] (bòn, pònt...).
- Morfologia:
- Lo provençau rodanenc. S'esten a l'èst dau departament de Gard (vèrs Nimes), lo departament de Vauclusa (vèrs Avinhon, Aurenja) e a l'oèst dau departament dei Bocas de Ròse (Arle, Camarga). Lei "josieus dau Papa", comunautats josievas d'Avinhon e dau Comtat Venaicin desvolopèron un sosdialècte judeoprovençau especific (tanben nomenat shuadit o judeooccitan). Lei caracteristicas pròprias dau rodanenc:
- Lo provençau niçard se parla dins la bassa Comtat de Niça e a Mónegue (l'auta Comtat de Niça es de dialècte vivaroaupenc e la Vau de Ròia es de dialècte roiasc). D'unei que i a pensan que se tracta d'un dialècte distint dau provençau, per de rasons pus culturalas que non pas dialectologicas. Pron particular, lo niçard se caracteriza per:
- Morfologia:
- La desinéncia de 1a persona au present de l'indicatiu qu'es -i (canti). Mai es -o (canto/chanto) dins la zona de transicion vèrs lo vivaroaupenc e tanben dins lo parlar mentonasc.
- La terminason -s dau plurau s'es amudida e explica, dins certanei cas, l'aparicion de formas nòvas dau plurau masculin amb -u e dau plurau femenin amb -i (correspondent amb -ei(s) dau provençau generau). Ansin: la forma occitana generala los amics, las amigas se ditz en niçard lu amics, li amigas (mai en provençau generau: leis amics, leis amigas).
- Lei pronoms seguents an la forma mi, ti, si (en luòc de me, te, se).
- Fonetica:
- La conservacion de la -a finala atòna prononciada [a] (en luòc de [ɔ] coma en provençau generau).
- Preséncia de diftongs amb ò realizat [wɔ/wa] (bòn, pònt...).
- Una tendéncia a conservar de mots proparoxitòns o esdrúchols, valent a dire amb l'accent tonic sus l'avantavantdarriera sillaba (en luòc de lei transformar en mots paroxitòns o plans amb l'accent tonic sus l'avantdarriera sillaba, coma en occitan generau). Ansin: diménegue (en luòc de dimenge), pàgina (en luòc de pagina).
- La pronóncia de la majoritat dei consonantas finalas (en luòc de leis amudir coma en provençau generau). Pasmens la terminason -s dau plurau s'es amudida.
- Morfologia:
- Lo vivaroaupenc, dempuei lo nòrd de Vivarés fins ais Aups, qu'es en realitat un dialècte distint dau provençau segon lei classificacions uei pron acceptadas dei lingüistas Juli Ronjat e Pèire Bèc. Pertanh au nòrd-occitan (ten cha en luòc de ca e ja en luòc de ga...).
Codificacion e estandardizacion[modificar | modificar la font]
Existisson dos sistèmas normatius concurrents a causa de la dura situacion de diglossia en fàcia dau francés:
- La nòrma classica, desvolopada particularament per Robèrt Lafont, unitària dins l'ensems occitan, que s'acòsta deis us pus tradicionaus dau provençau, deis autrei dialèctes occitans, de l'occitan ancian e tanben dau catalan.
- La nòrma mistralenca, utilizada particularament per Frederic Mistral, mai mens unitària, pauc tradicionala e que s'acòsta deis us francés.
Dins lei doas nòrmas, existisson de tendéncias favorablas a una estandardizacion dau provençau, basada sus la koinè literària iniciada per lo Felibritge dempuei lo mitan dau sègle XIX e pron convergenta amb leis autrei koinès regionalas de l'occitan. Ansin se dessenhan doas varietats regionalas de l'occitan larg: lo provençau generau e lo provençau niçard (a causa dau particularisme culturau fòrt de la Comtat de Niça). Totun tanben i a de tendéncias que defendon lo localisme exacerbat e que refusan (o desestabilizan) la codificacion a respècte dei doas nòrmas.
Se remarcarà que lei doas nòrmas, en generau, diferisson sistematicament per l'ortografia (notacion dei sòns) mai nòtan quasi exactament la meteissa causa: Cante una chata de Provença e Cante una chato de Prouvènço se pronóncian parier.
La nòrma orala (recomandacion dei formas parladas) diferís solament un pauc entre nòrma mistralenca e nòrma classica. Per exemple, certans mots afrancesats son acceptats en nòrma mistralenca (umble/umble, Oumèro/Omèra) mentre que la nòrma classica conselha de leis evitar e de lei remplaçar per de formas occitanas pus autenticas (umil, Omèr).
Secessionisme lingüistic[modificar | modificar la font]
Après fòrça ans de lucha per establir quina grafia caliá far servir per escriure l'occitan provençau, es aparegut una tendéncia secessionista, que refusa d'admetre l'unitat de la lenga occitana, que revendica la nòrma mistralenca, mai non representa pas l'ensems deis usatgiers d'aquela nòrma mistralenca; en mai d'aquò es contrària a la vision unitària de la lenga d'òc de Frederic Mistral. Aqueu secessionisme lingüistic apareguèt durant leis ans 1970 (amb Loís Baile) e es estat reactivat dempuei leis ans 1990 per l'universitari Felip Blanchet e per de grops coma l'Union Provençala o lo Collectiu Provença: en s'apiejant subre una concepcion particulara de l'identitat provençala, afirman que lo provençau seriá una lenga a despart e que caudriá parlar de "lengas d'òc" au plurau e non d'una sola lenga. Refusan lo tèrme unitari "occitan". Aquela tendéncia es fòrça marginala dins lo domeni de la lingüistica romanica mai es influenta dins quauquei mitans politics e culturaus locaus. Pasmens a pas capitat de convéncer la majoritat dau movement culturau provençau, ni manco la comunautat scientifica dei lingüistas seriós especializats en provençau.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- AVRIL J.T. (1839) Dictionnaire provençal-français suivi d’un vocabulaire français-provençal [reed. 1991, Nimes: Lacour]
- BÈC Pèire = BEC Pierre (1995) La langue occitane, coll. Que sais-je? n° 1059, París: Presses Universitaires de France [1a ed. 1963]
- CALVINO Joan Batista (1905) = CALVINO Jean-Baptiste, Nouveau dictionnaire niçois-français, Niça: Imprimerie des Alpes Maritimes [reed. 1993 amb lo títol: Dictionnaire niçois-français, français-niçois, Nimes: Lacour]
- BOISGONTIER Jacme (1981-86) (collab. Loís MICHEL, Joan Maria PETIT) = BOISGONTIER Jacques (collab. Louis MICHEL, Jean-Marie PETIT) Atlas linguistique et ethnographique du Languedoc oriental [ALLOr], París: CNRS, 3 vol.
- BOUVIER Joan Glaudi, & MARTÈL Clàudia (1975-1986) = BOUVIER Jean-Claude, & MARTEL Claude, Atlas linguistique et ethnographique de la Provence [ALP], París: CNRS
- CASTELANA Jòrdi (1947) = CASTELLANA Georges, Dictionnaire niçois-français [reed. 2001, Niça: Serre]
- CASTELANA Jòrdi (1952) = CASTELLANA Georges, Dictionnaire français-niçois [reed. 2001, Niça: Serre]
- COMPANH Andrieu ‹COMPAN Andriéu› (1965) = COMPAN André, Grammaire niçoise [reed. 1981, Niça: Serre]
- COPIER Juli (1995) = COUPIER Jules, Dictionnaire français-provençal / ‹Diciounàri francés-prouvençau› [Diccionari francés-provençau], Ais de Provença: Association Dictionnaire Français-Provençal / Edisud
- FORVIERAS Xavier de ‹FOURVIERO Savié de› (1899) = FOURVIÈRES Xavier de, Grammaire provençale et guide de conversation [reed. 1973, Avinhon: Aubanel] [mai d’una reedicion: Culture Provençale et Méridionale, Aubéron]
- LAFONT Robèrt (1951) Phonétique et graphie du provençal: essai d’adaptation de la réforme linguistique occitane aux parlers de Provence, Tolosa: Institut d’Études Occitanes [reed. 1960] • Actualizat dins Lafont 1972
- LAFONT Robèrt (1972) L’ortografia occitana, lo provençau, Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’Estudis Occitans • Actualizacion de Lafont 1951
- MARTIN Guiu, & MOLIN Bernat (1998) = MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, Grammaire provençale et cartes linguistiques, Ais de Provença: Comitat Sestian d’Estudis Occitans / Centre Regionau d’Estudis Occitans-Provença (difusion Edisud)
- FETTUCIARI Jòrgi, & MARTIN Guiu, & PIETRI Jaume (2003) Dictionnaire provençal-français / Diccionari provençau-francés, Ais de Provença: L’Escomessa / CREO Provença (difusion Edisud)
- LÈBRE Elias, & MARTIN Guiu, & MOLIN Bernat (2004) = LÈBRE Élie, & MARTIN Guy, & MOULIN Bernard, Dictionnaire de base français-provençal / Diccionari de basa francés-provençau, Ais de Provença: CREO Provença (difusion Edisud) [1a ed. 1992]
- MISTRAL Frederic (1879-1886) ‹Lou Tresor dóu Felibritge› [Lo Tresaur dau Felibritge]: Dictionnaire provençal-français, Ais de Provença: Remondet-Aubin [reed. 1932, París: Delagrave] [reed. 1968, Ais de Provença: ‹Edicioun Ramoun Berenguié› (Edicions Ramon Berenguier)] [reed. 1979, Ais de Provença: Edisud, 2 vol.]
- PELLAS S.A. (1723) Dictionnaire provençal et français [reed. 1996, Nimes: Lacour]
- RONJAT Juli = RONJAT Jules (1930-1941), Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]
Lingüistica > Lenga > Occitan > Provençau


text:
Acòrdi de Schengen
Los Acòrdis de Schengen foguèron signats en 1985 e 1990 a Schengen per divèrses païses de la Union Europèa per suprimir de forma progressiva los contrarotles frontalièrs. L'objectiu es garantir la liura circulacion dels bens, dels servicis, dels capitals, dels trabalhadors e dels viatjaires.
L'espaci Schengen dintrèt en vigor en març de 1995 en Alemanha, Belgica, Espanha, França, Itàlia, Luxemborg, Los Païses Basses e Portugal. Mai tard s'i apondèron d'autres estats europèus, la majoritat de la Union Europèa (totes levat lo Reialme Unit e la Republica d'Irlanda, que sonque i participan parcialament), e mai d'Islàndia, Liechtenstein, Norvègia e Soïssa.
Estats membres[modificar | modificar la font]
aS'aplica pas que las nòrmas de cooperacion policiara e judiciara.
bL'Alemanha Orientala se reunifiquèt amb l'Alemanha de l'oèst, e dintrèt dins l'espaci Schengen, lo 3 d'octobre de 1990.
cEstat associat amb las activitats Schengen de l'Union Europèa qu'es pas membre d'aquela, e onte s'aplican las normas Schengen.


text:
Burgondos
‘l’HÉRETÂJO BURGONDO'
RESUME: Peuple barbare d’origine scandinave, les Burgondes sont à la base d’une réalité territoriale, politique et culturelle qui s’est maintenue pendant six siècles, période qui correspond à celle de la formation et de la différenciation des idiomes néo-latins. Et c'est dans ce territoire que s’est développée la langue aujourd’hui le plus souvent appelée francoprovençal.
RIASSUNTO: Popolo barbaro di origine scandinava, i Burgundi sono alla base di una realtà territoriale, politica e culturale che si è mantenuta per sei secoli, periodo che corrisponde a quello della formazione e della differenziazione degli idiomi neolatini. E proprio in quel territorio si è sviluppata la lingua oggi perlopiù chiamata francoprovenzale.
Somèro
Situacion u cinquièmo sièclo[changiér | modifier le wikitexte]
Dês l’an 120 devant Jèsus-Crist noutra règion ‘l ére ocupâye per los Romens. O fât qu’u comencement du ⅴèmo sièclo la romanisacion ‘l ére quasi complèta, asse-ben diens les hôtes valâyes des Alpes. L’Empiro ‘l avêt étâ divisâ en doves parties: lo Cuchient pués lo Levant. Diens lo levant, que devindrat l’Empiro Bizantin, la lengoua oficièla ‘l ére lo grèco, pués diens lo cuchient o ére lo latin. D’ense on pôt pensar que quasi tôs los habitants de la province viènêsa (lo payis alobrojo) prègiévont ben lo latin, qu’ére devegnu lor lengoua més habituèla, avouéc tot-pariér des rèstes de la lengoua des Cèltos, diens la prononce pués l’usâjo de quârques mots (per èxemplo lo nant, qu’est un rio diens ‘na comba provonda). Mas cél latin ‘l ére pas més la lengoua classica, cela-que de Cicèron. O ére la lengoua du poplo, lo bas-latin, qu’avêt ja cognu des èvolucions importantes, coment per èxemplo la premiére palatalisacion: devant ‘na e u ben ‘na i la c sè prononciéve pas més [k] mas quasi sûrament [t∫]; méma chousa avouéc la g devant e pués i, que se prononciéve pas més [g], mas [dʒ]: cen o est rèstâ diens totes les lenguoues nèo-latines — a l’excèpcion du sardo — avouéc quasi tojorn ‘na continuacion diens cet’èvolucion, coment en francês pués en francoprovençâl. Les conjuguêsons latines i’ant étâ changiêes, avouéc per èxemplo la disparicion du futuro classico, refêt sur la base de l’enfinitif uquint on apond la fin du vèrbo avêr u prèsent. D’ense lo latin de la fin de l’empiro ‘l ére ja sovent més vesin des lengoues romanes d’ora que du latin classico. Mas o est entre lo ⅴèmo pués lo ⅺèmo sièclo que vant sè formar, que vant sè difèrenciér les lengoues romanes qu’on prèje orendrêt.
Qui sont los Burgondos?[changiér | modifier le wikitexte]
On pense que los Burgondos sont vegnus de la Scandinavie; u sègond sièclo après Jèsus-Crist ils érant ja modâs de l’ila Burgundarholm (ora Bornholm), diens la Mar Baltica, pués ils se sont enstalas en Pomèranie. Los spècialistos sont pas d’accôrd sur l’origina des Burgondos; on sât ben qu’ils érant des Gèrmens, mas y en at que diont qu’ils érant des Gèrmens de la bise, coment los Scandinavos, y en at d’ôtros que diont qu’ils érant des Gèrmens du levant, coment los Gots pués los Vandâlos; on sât quasi ren de la lengoua des Burgondos, adonc o est dificilo de sè fâre un’idê prècisa. Los Burgondos vant rèstar ux confins de la Gèrmanie pendent més de doux sièclos, pués sè batre contre d’ôtros poplos gèrmens, mémament des côps contre los Romens. A cet'època ils érant ja crètiens, mas hèrèticos, por cen qu’ils s’érant convèrtis a l’arianismo (lo prétro cirènaïco Arius deséve que Jèsus ‘l ére pas ‘na pèrsona vrément divina, s’on prèfère que ‘l ére pas consubstancièl avouéc lo pâre; adonc los ariens crèyévont pas diens la Trinitât). En 410 la vela de Roma ‘l avêt étâ prêsa per los Vesigots; o at étâ un verét trômatismo por l’empiro, et los Burgondos – coment des mouéls d’ôtros poplos "barbâros" – i' ant profitâ de la situacion. L’an d’aprés ils ant passâ lo Ren por rentrar diens l’empiro, pués en 413 ils ant reciu lo drêt de s’enstalar diens la règion de Worms avouéc lo statut de poplo fèdèrâ pués la mission de sè vèlyér les bornes de l’empiro. En 435 lo rê burgondo Gondichèro dècide d’agrantir son royâmo, et prove de conquerir la province de Bèlgica. Mas lo gènèrâl romen Aetius, avouéc los Hons, bat los Burgondos l’an d’aprés; la chançon des Nibelungen ‘l at reprês cet'histouére por en fâre ‘na granta èpopê, diens laquinta Gondichèro ‘l at niom Gunther (semble que los Burgondos ‘l aviant ja ‘na fôrta tradicion de chançon pués de poèsie). Mâlgrât ceta dèfêta los Burgondos vant recêvre lo drêt de s’enstalar en Sapaudia. O est dificilo de ben dèfenir ceta règion, mas on pôt pensar qu’o est u muens lo tôrn du Lèman, avouéc Geneva coment capitâla.
Lo premiér royâmo burgondo[changiér | modifier le wikitexte]
Lo povêr des rês burgondos sur noutra règion ‘l est durâ de l’an 443 tant qu’a l’an 534. O est pas possiblo ora de racontar tota l’histouére de ceti royâmo, ses guèrres et ses aliances avouéc ou ben contre los Vesigots, los Ostrogots, los Francs, los Alamans et tant qu’a l’an 476 avouéc l’Empiro Romen. Cél royâmo vat étre agranti: des nôblos romens balyont lor vela ux Burgondos, qu’ant ‘na bôna rèputacion. D’ense la vela de Liyon vat fâre partia du royâmo, que prend mémament la bise de la Provence. On sât que lo rê burgondo Gondebâld ‘l ére yon des més pouessients du cuchient; il at proclamâ la lê Gombèta que montre ‘na fôrta volontât d’entègracion entre los doux poplos de son royâmo, los Burgondos pués los Romens. Il at mariâ sa niéce Clotilda a Clovis, qu’est devegnu rê des Francs. Il at favorisâ la discussion entre lo catolicos et los ariens. Sigismond, lo premiér garçon de Gondebâld, ‘l est devegnu catolico et ‘l at fêt construire lo monastèro de Sent-Môris d’Agôno. Mas il at fêt asse-ben quârques grantes errors, pués il at étâ fêt prêsoniér et tuâ per yon des garçons de Clovis. Godomar, lo frâre de Sigismond, ‘l at pu mantegnir son royâmo pendent dix ans, devant d’être batu per los rês mèrovengiens, qu’ant prês tot lo payis burgondo.
L’identitât que rèste[changiér | modifier le wikitexte]
D’ense on porêt crêre qu’o est la fin de la Burgondie, que fât orendrêt partia du royâmo des Francs. Mas l’histouére – mémament politica – montre lo contrèro. U comencement los garçons de Clovis sè partagent lo payis burgondo, mas, dês lo règno de Gontran, en l’an 561, la Burgondie ‘l est reconstruita. Gontran sè prèsente coment un rê burgondo, et il balye lo niom de Gondebâld a son premiér garçon. En 575 il bète los Longobards defôr de la Vâl d’Aoûta, que vat fâre partia de ceta novèla Burgondie (il est possiblo qu’el fasséve ja partia du premiér royâmo, avouéc d’alyor des va-et-vint entre Franco-Burgondos pués Longobards tant qu’u règno de Charlomagno – méma chousa por la partia francoprovençâla du Piemont). La lê Gombèta vat continuar grant-temps d’étre aplicâye. U comencement du ⅷèmo sièclo tôs los habitants de la Burgondie sont apelâs des Burgondos, los Romens sont disparus. Lo pèlerinâjo a Sent-Môris d’Agôno rassemble tôs los ans des milyérs de gens devant lo vârs de Sigismond.
Lo sègond royâmo de Burgondie[changiér | modifier le wikitexte]
Lo partiâjo de l’empiro carolengien (843) balye quasi tota la Burgondie u royâmo de Lotèro; quand cél-que muert dix ans après, y at ‘na pèrioda de granta confusion; finâlament en 888 un nôblo burgondo qu’at niom Rodolfo se fât proclamar rê de Burgondie a Sent-Môris, et ceti royâmo vat lui asse-ben s’agrantir tant qu’a la Provence. U moment de la mort du dèrriér rodolfien – Rodolfo ⅲèmo – son royâmo serat balyê a Conrado, emperor de Gèrmanie. D’ense, en 1032, la Burgondie ‘l arat forni son èxistence; a cél moment la fèodalitât vat sè betar en place, et l’antico royâmo des Burgondes vat ècllatar en des mouéls d’ètats quasi endèpendents, coment lo comtât de Savouè.
Burgondie et francoprovençâl[changiér | modifier le wikitexte]
Quand on agouéte ‘na mapa du francoprovençâl, on pôt vér un’ètrange corrèspondance avouéc celaque du royâmo burgondo. S'on prend la mapa de ceti royâmo en l’an mile, il est quasi sûr que tot ceti payis (sen lo comtât de Provence) prègiéve francoprovençâl. A la bise, lo franc-comtês ‘l ére de sûr un dialècto francoprovençâl, qu’at étâ francisâ — oïlisâ — diens los sièclos d’aprés; mémament l’occitan alpin, u mijorn, ‘l at tant de ressemblences avouéc noutra lengoua qu’on pôt pensar a un fènomèno d’occitanisacion. U levant, diens cen qu’est devegnu la Suisse, on sât prod que lo francoprovençâl ‘l at reculâ devant l’alèmanico. U nivô du Forêz et de la Val d’Aoûta, les bornes de lengoues sont restâyes les mémes. On pôt èxplicar la reculâ du francoprovençâl, dês lo comencement du sègond milènèro, per lo manco d’unitât politica (y avêt pas més d’ètat fôrt por lo portar) et de crèacion litèrèra, pués asse-ben per des migracions de gens vegnus d’ôtres règions.
En conclusion, lo francoprovençâl ‘l est la lengoua des Burgondos, mas pas celaque qu’ils prègiévont quand ils sont arrevâs sur la riva du Lèman. La vilye lengoua gèrmanica ou scandinava ‘l at ben vito étâ oublâye. On sarat sûrament jamés ren de ceta lengoua, qu’est disparua sen lèssiér d’ècrit. El est rèstâ diens des mouéls de noms de places pués de pèrsones, mémo se los spècialistos sont pas ben d’accôrd lé-dessus. Mas la transformacion du latin en payis burgondo ‘l at de sûr balyê lo francoprovençâl: adonc noutra lenguoua ‘l est pas celaque des charriéres des Alpes, el est tot simplament ‘na lengoua que s’est formâye diens un tèrritouéro politico et culturèl ben dèfeni, coment totes les ôtres lengoues romanes. On porêt sè fâre la demanda s’il fôt apelar lo francoprovençâl burgondien, coment lo francês ‘l at reciu niom d’aprés los Francs. Mas y arêt un’ ôtra confusion: en anglês burgundian, pués en alemand Burgunder vôt dére borguegnon, et y at ren que ‘na petiôta partia de la Borgogne d’ora yô qu’on prèje francoprovençâl; pués los Savoyârds, los Valdôtens, los Vôdouês, los Piemontês, los Liyonês et tôs los ôtros poriant pas accèptar ceta denominacion. Adonc on dêt gouardar por lo moment ceti crouyo niom de francoprovençâl, ou ben adoptar lo tèrmo arpitan, qu’at pas nan ples de relacion avouéc los Burgondos mas qu’at tot-pariér sos avantâjos.
Notes et rèferences[changiér | modifier le wikitexte]
FAVROD J., 2002: Les Burgondes – Un royaume oublié au cœur de l’Europe. Collection Le savoir suisse. Presses polytechniques et universitaires romandes, Lausanne, 142 pp.
GUICHONNET P. (sous la direction de), 1980: Histoire et Civilisations des Alpes. 2 vol. Privat/Payot, Toulouse/Lausanne, 2 x 420 pp.
HUDRY M., BERUARD A., CHATEL J. et FAVRE A., 1989: Découvrir l’histoire de Savoie. Centre de la culture savoyarde, Albertville, 240 pp.
LEGUAY J.-P. et COLARDELLE M., 1983: Le Haut Moyen Âge in La Savoie des origines à l’an mil. Ouest France, Rennes, pp. 309-421.
SCHÜLE E., 1969: Le problème burgonde vu par un romaniste, in Colloque de dialectologie francoprovençale. Ed. Zygmunt Marzys, Neuchâtel, pp. 27-55.


text:
-43
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -43 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Famina en Egipte. Per defugir una revòuta d'Alexàndria, qu'èra lo centre de son poder mai una fònt de trèbols importants dins la region, Cleopatra VII deguèt se concentrar sus l'avitalhament de la vila.


text:
Hambach
Hambach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De la distincion episcopala de Sarralbe.
- Amassat a la principauté de Lixheim l'an 1633, #passar al Duché de Lorraine l'an 1702.
- Se trucava « Dreittambach », lo vilatge compreniá : Gross-Hambach, Klein-Hambach e Roth.
- Dépendait de la seigneurie épiscopale de Sarralbe.
- Réuni à la principauté de Lixheim en 1633, passa au Duché de Lorraine en 1702.
- S’appelait « Dreittambach », le village comprenait : Gross-Hambach, Klein-Hambach et Roth.


text:
Lac de Tiberiàs
Lo lac de Tiberiàs (ebrieu: Kinneret; arabi: Bahr al-Tabariyya), tanben nomenat lac de Galilèa, mar de Galilèa (dins los evangèlis), lac de Genesarèt o lac de Kinneret (de l'ebrieu kinnor, que significa «en forma de lira»), es un lac d'aiga doça plaçat al nòrd-èst d'Israèl al delà de 200 m jos lo nivèl de la mar e amb una superfícia de 144 km². Es traversat pel riu de Jordan. Es situat a 250 m jol nivèl de la mar. Sus sas ribas se trapa mantun vilatge ligat a l'istòria del cristianisme (Tiberiàs, Cafarnaom, Betsaida, Magdala e d'autres) e foguèt lo teatre de nombroses episòdis de la vida evangelica de Jèsus. Ric en peisses, es conegut per sas tempèstas violentas. Constituís actualament una ressorsa idraulica importanta per lo país. D'òbras de canalizacion an permés lo provesiment de las ciutats en aiga doça e l'irrigacion amb finalitats agricòlas, essencialament dins lo desèrt de Nèguev.
D'autras caracteristicas :
- Longor: 21 km
- Largor: 12 km
- Prigondor: entre 42 e 48 m
- Annalament: 700 000 000 m³ d'aiga recebuda e 500 000 000 m³ d'aiga emetuda
Sus la riba oèst del lac foguèt bastida la ciutat de Tiberiàs, a 210 m jos lo nivèl de la mar. Capitala de Galilèa, foguèt fondada e bastida per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire roman Tibèri. Es uèi una ciutat costièra de 31 000 abitants, coneguda per sas fonts termalas de proprietats terapeuticas, ont plòu mens de 50 jorns per an e ont la temperatura mejana ivernala es de 20 °C.
Ancianament i aviá a l'oèst las tribús d'Isacar e Zabulon, e a l'èst la de Manasseh. Plini menciona una ciutat sus sa riba nomenada Tariquea e ditz que lo lac èra de còps que i a nomenat coma aquesta ciutat. Plaçat a la termièra entre Israèl e Siria, dempuèi l'ocupacion israeliana de las nautors de Golan, la riba orientala es complètament contrarotlada per aqueste estat, doncas Siria a perdut son accès al lac.


text:
Occitan larg
L'occitan larg, nommat tanben occitan estandard o occitan referencial (var. -au), es la varietat prepausada coma estandard de la lenga occitana. Admet certanas adaptacions regionalas moderadas, segon lo modèl d'estandardizacion d'una lenga pluricentrica[1][2].
Somari
Objectius[modificar | modificar la font]
Segon los estudis sociolingüistics, una varietat estandard permet d'esquipar tecnicament l'occitan per lo sortir de son estat actual de diglossia (subordinacion). L'occitan larg es una varietat completa e omogenèa d'occitan: deu èsser capable de conquerir totas las foncions lingüisticas de la societat modèrna, deu venir accessible a l'ensems de la populacion. Deu poder far concurréncia a las lengas dominantas (francés, italian, espanhòl) qu'ocupan actualament las foncions essencialas de comunicacion al detriment de l'occitan. Los sociolingüistas demòstran qu'una lenga subordenada pòt pas aténher aqueles objectius sens una varietat estandard[3][4][5][6].
Antecedents[modificar | modificar la font]
Las diferentas grafias de l'occitan (la grafia classica uèi majoritària, tanben la grafia mistralenca, la grafia de l'Escòla dau Pò e la grafia bonaudiana...) se son concebudas d'en primièr per notar de parlars o de dialèctes, sens fixar una varietat estandard de l'occitan. Pasmens la nòrma mistralenca a engenerat dempuèi la fin del sègle XIX l'aparicion de tres koinès literàrias regionalas: una en provençal general, una en niçard e una en gascon bearnés. E mai se pòt dire que la koinè provençala mistralenca prefigura una lenga estandard.
La nòrma classica, a partir del sègle XX, a perseguit lo desvolopament d'aquelas tres koinès mas a favorizat tanben de koinès regionalas suplementàrias en lemosin e en lengadocian. Dempuèi l'oficializacion de l'occitan dins la Val d'Aran en 1990, tanben la nòrma classica favoriza una varietat pro codificada de gascon aranés.
Fixacion de l'occitan larg[modificar | modificar la font]
A costat d'aquelas experiéncias de koinès, del costat de la nòrma classica, la volontat conscienta de fixar una varietat estandard en occitan es apareguda dins los ans 1970 amb las recèrcas dels lingüistas Pèire Bèc, Robèrt Lafont, Rogièr Teulat, Jacme Taupiac, seguits dempuèi los ans 1980 per Patric Sauzet. La varietat estandard se sona segon los autors occitan referencial, occitan estandard o pus recentament occitan larg (Patric Sauzet). La màger part dels especialistas son consents per que l'occitan larg se compause:
- D'una varietat generala de l'occitan larg que se basa sul dialècte lengadocian (dialècte intermediari entre los autres, mas non superior als autres).
- D'adaptacions regionalas de l'occitan larg, tenent qualques traches dialectals tipics, mas en tot gardar una granda convergéncia e una concepcion unitària: aqueles estandards regionals son lo provençal general, lo niçard, lo vivaroalpenc, l'auvernhat, lo lemosin e lo gascon. Es una manièra de federar dins l'occitan larg las diferentas koinès regionalas que se son desvolopadas dempuèi los sègles XIX e XX[7][8].
Cal dire, ça que la, que los debats dins lo movement occitan son pro confuses subre l'occitan larg. Certans occitanistas creson que l'occitan larg se basariá sonque sus un solet dialècte (lo lengadocian) mentre que los especialistas de l'estandardizacion accèptan lo principi d'una solucion pluricentrica amb d'adaptacions regionalas dins l'occitan larg. Aquela confusion dins lo debat fa que certans militants occitanistas refusan lo concèpte d'estandard perque creson que seriá ligat a un sol dialècte. L'unic territòri ont l'occitan es reconegut coma lenga oficiala, la region de Catalonha englobant la Val d'Aran, sosten lo desvolopament de l'occitan dins doas varietats codificadas: l'"occitan aranés" (çò es, lo gascon local de la Val d'Aran) e l'"occitan general" basat sul lengadocian (çò es, la modalitat pus generala de l'occitan larg). Aquò se pòt observar dins las òbras de la Generalitat de Catalonha (traductor automatic amb las doas versions d'occitan, aranesa e generala, e reglament del Grop de Lingüistica Occitana). Lo pòble aranés es estacat legitimament a sa modalitat d'occitan qu'es l'occitan aranés, aquò es garantit per los tèxtes oficials d'Aran, pasmens d'unes semblan veire un risc que lo dialècte lengadocian devenga un substitut de l'aranés.[9].
Un projècte confrontat a la realitat gascona[modificar | modificar la font]
Lo projècte de l'occitan larg supausa que i a una nòrma unificada per las varietats que compausan l'occitan, mas aquela nòrma es pas totjorn plan veïculada. Per exemple, en gascon, podem destacar d'usatges diferents: un usatge maritim (emplegat per Bernat Manciet, Pèire Morà , Halip Lartiga e d'autres), un usatge vasadés o girondin (per exemple la de Claudi Bellòc), un usatge lavedanés o bigordan (emplegat per exemple per Terèsa Pambrun-Lavit), un usatge coseranés (emplegat per Joan-Pau Ferré), un usatge bearnés o pus exactament una koinè bearnesa parcialament convergenta (emplegada pels Bearneses, coma Sèrgi Javaloyès e Eric Gonzales), sens doblidar l'aranés. Atanben, i a un usatge composicional o sintetic: es lo gascon unificat, qu'existís coma projècte e qu'es practicat per certans autors (usatge personal e pionièr de Pèire Bèc, proposicions d'estandardizacion de Maurici Romieu, Alan Viaut e Andriu Bianchi) mas es pas generalizat ni acceptat dins l'usatge de totes los autors; donc podèm dire que l'usatge gascon actual e culte es en realitat encara pro diversificat, çò que mòstra que i a un escart entre lo projècte de l'occitan larg -amb sa modalitat gascona en gestacion- e l'estat de la lenga d'uèi. Pro de gascons veson pas perqué aurián d'emplegar la varietat de gascon del vesin en luòc de la seuna. Cal soslinhar l'excepcion notabla de Pèire Bèc, Maurici Romieu, Alan Viaut e Andriu Bianchi que cèrcan de desvolopar un tipe gascon unificat; e lo trabalh de Domergue Sumien n'es pròche [10]. Sens una varietat unificada de gascon -de fargar e de promòure- , non i pòt pas aver de nòrma pluricentrica de l'occitan. Certans detalhs prepausats per D. Sumien, per exemple de proposicions coma avèm e avètz, profièit etc. coïncidisson pas amb las causidas de gramaticians [11][12] e lexicografs [13][14][15] qu'òbran per la recuperacion del gascon. Degun a pas encara trobat la recèpta del gascon unificat [16]. Aranés e bearnés -sovent prepausat coma nòrma gascona generala mas pas gaire emplegat pels escrivans gascons non bearneses dins la literatura actuala- son dos usatges pro diferents, e l'òbra d'un escrivan màger de la literatura gascona contemporanèa, Bernat Manciet, coma las d'un sarròt d'escrivans gascons non bearneses, es pas estada escricha ni en una ni en l'autra. Un trabalh màger de conciliacion lingüistica demora de menar a tèrme en çò dels Gascons se volèm realizar lo projècte d’occitan larg.
D. Sumien considèra pas exactament l'occitan aranés coma un modèl d'"estandard" extensible a tot lo gascon pr'amor que l'aranés a una basa geografica e demografica fòrça redusida (Aran a 9000 estatjants) e qu'aquel modèl a pas trobat cap d'impacte demest los autors de la rèsta del domeni gascon. Pasmens D. Sumien preconiza de perseguir la promocion de l'aranés -ja sancionada per un usatge oficial e un procèssus democratic[9].- e donc un desvolopament de l'aranés, de manièra solidària amb un estandard gascon que rèsta de sedimentar (en comparason amb l'aranés, D. Sumien accèpta per l'occitan niçard, qu'es una varietat especiala de provençal, lo ròtle de modalitat regionala de l'occitan larg pr'amor que lo niçard a una basa demografica importanta -mièg milion d'estatjants- e una longa tradicion literària que s'acompanha d'un desvolopament distint del provençal general; una granda part dels niçards se senton pas provençals mentre que los araneses, eles, se senton gascons. En Bearn, los renaissentistas bearneses se senton pas gascons mas accèptan lo principi que parlan gascon; en aquel cas D. Sumien suggerís de téner compte de la tradicion de la koinè bearnesa e d'integrar d'unas de sas formas mai emblematicas dins la fixacion del gascon referencial (en admetent, eventualament, de formas doblas, segon una formula que se poirà fixar definitivament sonque après una concertacion larga).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ KLOSS Heinz (1978) Die Entwicklung neuer germanischer Kultursprachen seit 1800, coll. Sprache der Gegenwart-Schriften des Instituts für Deutsche Sprache n° 37, Düsseldorf: Schwann [1a ed. 1952, Munic: Pohl]
- ↑ CLYNE Michael (1992) (dir.) Pluricentric languages: differing norms in different nations, coll. Contributions to the sociology of language n° 62, Berlin / Nòva York: Mouton de Gruyter
- ↑ LAFONT Robert (1984) “Pour retrousser la diglossie”, Lengas 15 [reproduch dins: LAFONT Robert (1997) Quarante ans de sociolinguistique à la périphérie, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan].
- ↑ SAUZET Patric (1985) Compendi practic de l’occitan normat, Montpelhièr: Universitat de Montpelhièr III-Centre d’Estudis Occitans / CRDP
- ↑ SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols
- ↑ LAMUELA Xavier (1994) Estandardització i establiment de les llengües, Barcelona: Edicions 62.
- ↑ LAFONT Robert (1984) “Pour retrousser la diglossie”, Lengas 15 [reproduch dins: LAFONT Robert (1997) Quarante ans de sociolinguistique à la périphérie, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan].
- ↑ Una sintèsi de la question de l'estandardizacion es dins: SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols
- ↑ 9,0 9,1 Vej. la reaccion de Maria Vergés, cap de cultura e politica lingüistica del Conselh General d'Aran
- ↑ SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols
- ↑ ROMIEU Maurice e BIANCHI André (2005) Gramatica de l'occitan gascon contemporanèu Bordèu: Presse Universitaire de Bordeaux
- ↑ CARRERA Aitor (2007) Gramatica aranesa Lhèida:Pagès
- ↑ PALAI Simin (1980) Dictionnaire du béarnais et du gascon modernes Paris:Editions du CNRS
- ↑ GROSCLAUDE Michel, NARIOO Gilbert e GUILHEMJOAN Patrick (2004) Dictionaire Gascon-Français Orthès:Per Noste
- ↑ VERGES B. Frederic (1991) Petit Diccionari Castelhan-Aranés (Occitan)-Catalan-Francés Vielha: Conselh Comarcau d'Aran
- ↑ Dins son compte-rendut de l’obratge de Domergue Sumien, Aitor Carrera, lingüista especialista de l'aranés, exprimiguèt sa resèrva sus certanas causidas normativas gasconas prepausadas per l’autor, tot en aprovant los principis generals de l'obratge: Pel que fa al gascó en general, caldria discutir a fons algunes de les informacions de les propostes de Sumien i fer definitivament un debat a fons sobre l’estandardització d’aquest dialecte occità que vagi més enllà de la recerca d’aquest lingüista, que parla d’una «codification compositionnelle basée sur la koinê issue des parlers hétèrogènes du Béarn, avec intégration d’élements pangascons, notamment aranais» (176). Aquí el retret que es pot fer a l’autor del treball és que no hagi previst prou —i si ho ha fet, que no ho exposi d’una manera clara— els problemes que suposa aquesta base biarnesa, amb formes o solucions marginals des d’un punt de vista territorial, fins i tot aberrants lingüísticament. Els parlants naturals de varietats gascones molt properes al llenguadocià no han d’allunyar-se de l’occitan larg per excel·lència pel fet d’usar unes formes i unes estructures originals. I això, que val per al gascó, val també per a d’altres varietats dialectals, ja que els dialectes occitans no són blocs monolítics amb fronteres impermeables. Segurament que Sumien, tot i que no l’examina prou ni l’aborda monogràficament, ja veu venir aquest problema. Potser per això, quan es refereix a la morfologia verbal gascona, assenyala que «on privilégie qualques solutions gasconnes qui sont plus diasystématiques que celles de la koinê» (331). Fins i tot la paràbola gascona de 423 té algunes formes que sorprendrien alguns gascons orientals.


text:
Le Gast
Le Gast en normand ( Le Gast en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es al sud-oèst del Bocage virois, al sud de la bòsc de Sant-Sever. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat al sud-oèst de Sant-Sever-Calvados, a Unitat|14|km {{}} al sud-es de Villedieu-las-Padenas e a Unitat|18|km {{}} a l'oèst de Vire.
La municipalitat a traversat per la Sienne, #que l'aiga n'a aspirat en aval de la retenuda del Gast (barrage del Gast).
Lo ponch en culminant (347/348 m) se situa a l'èst, entre luòcs-diches los Crières e lo Hamel de Nautor. La quòta d'Unitat|346|m {{}} es egalament arribada a per un tuc vesin al sud. Lo ponch mai bas (202 m) correspond a la sortida de #lo sieu del territòri, al nòrd-oèst. La municipalitat es bocagère e forestala.
-
Lo Gast-Mapa de Cassini.png
Mapa de Cassini en representant la municipalitat del Gast (dintratz 1761 e 1767)
-
Lo Gast-Mapa de Cassini 2.png
Mapa de Cassini en representant la municipalitat del Gast e las municipalitats vesinas (dintratz 1761 e 1767)
La commune est au sud-ouest du Bocage virois, au sud de la forêt de Saint-Sever. Son bourg est à 6 km au sud-ouest de Saint-Sever-Calvados, à 14 km au sud-est de Villedieu-les-Poêles et à 18 km à l'ouest de Vire.
La commune est traversée par la Sienne, dont l'eau est pompée en aval de la retenue du Gast (barrage du Gast).
Le point culminant (347/348 m) se situe à l'est, entre lieux-dits les Crières et le Hamel de Haut. La cote de 346 m est également atteinte par une colline voisine au sud. Le point le plus bas (202 m) correspond à la sortie de la Sienne du territoire, au nord-ouest. La commune est bocagère et forestière.
-
Carte de Cassini représentant la commune du Gast (entre 1761 et 1767)
-
Carte de Cassini représentant la commune du Gast et les communes voisines (entre 1761 et 1767)
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jol Ancian Regim, la parròquia del Gast dépendait del diocèse de Coutances, del archidiaconé del Val de Vire e del doyenné de Montbray.
En 1790, pendent lo periòde revolucionari, Lo Gast aperten al costat de Sant-Sever-Calvados, district de Vire, departament del Calvados.
En 1794, la municipalitat del Gast se @dénommer Lo Gost e aquerís la siá denominacion actuala en 1801 (bulletin de las leis)[3].
Sous l'Ancien Régime, la paroisse du Gast dépendait du diocèse de Coutances, de l’archidiaconé du Val de Vire et du doyenné de Montbray.
En 1790, durant la période révolutionnaire, Le Gast appartient au canton de Saint-Sever-Calvados, district de Vire, département du Calvados.
En 1794, la commune du Gast se dénomme Le Gust et acquiert sa dénomination actuelle en 1801 (bulletin des lois)[3].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 3,0 3,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo {{{datecons}}}


text:
Castèthnavèth
Castèthnavèth[1][2] o Castèthnaveth[3] (Castelnavet en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Castèthnavèth a situat sul ponch mai elevat de la region ???? (A 245m). Es una municipalitat rurala tipe, ont çò agricultura es en dominant : polyculture e ramaderia aital coma la viticulture Armagnac e de Còstas-de-sant-mont.
Le village de Castèthnavèth est situé sur le point le plus haut de la région ???? (à 245m). C'est une commune rurale type, où l'agriculture est dominante : polyculture et élevage ainsi que la viticulture Armagnac et Côtes-de-saint-mont.
Istòria[modificar | modificar la font]
Castèthnavèth Es un ancià castelnau gascon.
Castèthnavèth est un ancien castelnau gascon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon


text:
Energia nucleara
Segon lo contèxte d'usatge, lo tèrme d’energia nucleara a dos senses diferents:
- al nivèl microscopic, l’energia nucleara es l'energia associada a la fòrça de coesion dels nucleons, l'interaccion fòrta (protons e neutrons) al sen del nuclèu dels atòms. Las transformacions del nuclèu liberant aquela energia son nomenats reaccions nuclearas. L'interaccion flaca, ela, regís las reaccions entre particulas e neutrinos;
- al nivèl macroscopic, l'energia nucleara correspond, d’una part a l'energia liberada per las reaccions de fusion nucleara al sen de las estelas, e d’autra part als usatges civils e militars de l'energia liberada pendent las reaccions de fission o de fusion del nuclèu atomic.
Somari
- 1 Reaccions nuclearas
- 2 Aplicacions
- 3 Industria nucleara
- 4 Debat sus l’energia nucleara
- 5 Recèrcas dins lo domeni de l'energia nucleara
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Annèxes
Reaccions nuclearas[modificar | modificar la font]
L’energia nucleara es producha pels nuclèus dels atòms que subisson de transformacions; son las reaccions nuclearas. Aqueles repairaraments nuclears conduson a de configuracions pus establas, lo diferencial d’energia (correspondent al diferencial de massa) constituís alara l’energia liberada per la reaccion. Las aplicacions de l'energia nucleara utilizant aquela energia. Las reaccions nuclearas a la basa de las diferentas aplicacions son:
Fission[modificar | modificar la font]
Quand un neutron percutís lo nuclèu de qualques isotòps pesucs, existís una probabilitat que lo nuclèu tusta se partege en dos nuclèus mai leugièrs. Aquela reaccion, que se nomena fission nucleara, se tradutz per una emission d'energia fòrça importanta (gaireben 200 MeV per eveniment, a comparar a las energias de las reaccions quimicas, gaireben 1 MeV.
Aquela fission s’acompanha de l'emission de plusors neutrons que, segon las condicions, percutisson d’autres nuclèus e atal provòcan una Reaccion en cadena. Dins un reactor nuclear, aquela Reaccion en cadena se passa a una velocitat lenta e contrarotlada. Dins una bomba, se propaga tan rapidament que mena a una reaccion explosiva.
L'importància de l’energia emesa dins la fission ven del fach que l’energia de ligason per nucleon del nuclèu inicial es mai flac qu'aquela dels nuclèus produsits (gaireben 7,7 MeV per nucleon pels elements pesucs, contra 8,8 pel fèrre). La pus granda partida de l'energia se transforma en energia cinetica dels neutrons e dels nuclèus filhs, energia recuperada coma calor dins los reactors.
Radioactivitat[modificar | modificar la font]
Un còrs radioactiu emet naturalament un flux lentament descreissent de calor. Aquela calor se pòt utilizar per generar d'electricitat per de pichons generators, los generators termoelectrics de radioisotòp. Aquela aplicacion es fòrça cara, e delicata per utilizar a causa del fòrt environament radioactiu. Es doncas utilizada solament que per de pichonas poténcias, par exemple per progit en energia una sonda espaciala que s'alunha del Solelh, e que pòt pas mai utilizar las placas solaras fotovoltaïcas.
Fusion[modificar | modificar la font]
La fusion nucleara es una reaccion ont dos nuclèus atomics s’assemblan per formar un nuclèu pus pesuc (par exemple un nuclèu de deutèri e un nuclèu de triti se jonhon per formar un nuclèu d’èli mai un neutron). La fusion dels nuclèus leugièrs emet una enòrma quantitat d’energia venent de l’interaccion fòrta, fòrça mai importanta que la repulsion electroestatica entre los constituents dels nuclèus leugièrs. Aquò se tradutz per una manca de massa (cf. energia de ligason; E=mc²) ; lo nuclèu resultant avent una massa mens elevada que la soma de las massas dels nuclèus d’origina.
Aquela reaccion es possibla pas qu'a de temperaturas fòrça nautas (mai de dètz milions de grases) ont la matèria es dins l’estat de plasma. Aquelas condicions son acampadas al sen de las estelas o pendent l’explosion d’una bomba de fission nucleara, que atal amorça l’explosion termonucleara (bomba H).
A l'ora d'ara, pas cap d'aparelhatge permet de produire d'energia tot en contrarotlant las reaccions de fusion nucleara. Se contunhan las recèrcas per obtenir un plasma pendent una durada sufisenta, per que l'energia de fusion producha siá superiora a aquela investida dins lo calfatge de las particulas. E se fan de recèrcas dins lo quadre internacional per desvolopar l’usatge civil de l’energia de fusion nucleara per la produccion electrica.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Reaccions nuclearas contrarotladas[modificar | modificar la font]
Las aplicacions de l’energia nucleara concernisson, subretot, dos domenis:
- la produccion d’electricitat dins de centralas nuclearas ;
- la propulsion navala (subretot per las flòtas militaras, dins los sosmarins e los portavions).
Una autra aplicacion es la produccion d’isotòps radioactius utilizats dins l’industria (radiografia de sòudadura per exemple) e en medecina (medecina nucleara e radioterapia)
D’autras utilizacions foguèron imaginadas, e quitament experimentadas, coma la produccion de calor per provesir un malhum de calfatfge, lo dessalatge de l’aiga de mar o la produccion d’idrogèn.
Las reaccions de fission nucleara i son amorçadas, moderadas e contrarotladas dins lo còr: assemblatge de combustible e de barras de contraròtle traversat per un fluide caloportador que n'extrai la calor. Aquela calor es aprèp convertida en energia electrica (o en energia motritz dins lo cas de propulsion navala) per l'intermediari de turbinas.
Centralas nuclearas[modificar | modificar la font]
La part de l'electricitat nucleara dins la produccion d'electricitat totala es de 14% en 2009. Lo país comptant lo pus grand nombre de centralas nuclearas es los Estats Units d'America (104 reactors nuclears per una poténcia de 99 GW), puèi França (59 reactors nuclears per una poténcia de 63 GW). En proporcion, Lituània es lo segond país per l'importància de l'energia nucleara, amb 69,6 % de son electricitat producha a partir del nuclear segon l’AIEA, França venent en primièra posicion amb 78 % de son electricitat producha a partir del nuclear[1]. La produccion d'energia nucleara en China foguèt en progression rapida a partir de la mitat dels ans 2000. En 2004, foguèt de 50 TWh[2]. Actualament dispausa de 13 reactors d'una poténcia de 10,8 GW per aténher 40 GW en 2020.
[modificar | modificar la font]
Las naus de propulsion nucleara utilizan un o mai reactors nuclears. La calor producha es transmesa a un fluide caloportaire utilizat per engendrar de vapor d’aiga movent:
- de turbinas apariadas a las elices de propulsion (propulsion de vapor);
- de turbinas apariadas als alternators alimentant en energia electrica tota la nau, e eventualament los motors electrics de propulsion (propulsion electrica).
Gaireben 400 naus de propulsion nucleara existisson dins lo monde, majoritàriament militaras, subretot de sosmarins, mas tanben de portavions e de crosaires, e qualques naus civilas (brisaglaces). De naviris mercants nuclears foguèron tanben experimentats dins los ans 1960 e 1970 (l’american NS Savannah, l’alemand Otto Hahn e le japonés Mutsu), mas lor espleita èra pas rendabla.
Los còstes d'investiment e d'expleitacion de la propulsion nucleara son importants, aquò la fa pas interessanta per una utilizacion civila. Es vertadièrament interessanta pels usatges militars, e subretot pels sosmarins. Aquela energia permet:
- una fòrça granda autonomia e atal d’evitar la constrencha del provesiment en combustible (retorn a un port o provesiment en mar). Suls portavions, l’espaci liberat per l'abséncia de sota pel combustible, permet de consacrar mai de volum a l'estocatge del carburant e de las municions dels aeronaus;
- una propulsion totalament independenta de l’atmosfèra;
- alara que los sosmarins classics devon tornar a la superfícia per alimentar los motors Diesel en aire e tanben recargar lors batariás electricas, aprèp qualques desenas d’oras de plonjada pels motors electrics, aquò los rendent detectables e vulnerables, los sosmarins de propulsion nucleara pòdon demorar plusors meses en plonjada,
- Pòdon tanben sostenir dins la durada de velocitats importantas en plonjada.
Propulsion espaciala[modificar | modificar la font]
Qualques naus espaciala coma Voyager emportèron ja de generators nuclears per alimentar lor sistèma electronic. Pasmens, la propulsion nucleara, que siá possible, foguèt pas encara ensajada. Auriá l'avantatge de produire una pojada, plan segur flaca, mas continua pendent tot lo viatge, alara que las naus actualas - levat aquelas utilizant l'energia solara e los motors ionics – pòdon produire solament una pujada iniciala, o qualques ajustaments de trajectòria, a causa de la pichona contenéncia de lors sèrvas.
Reaccions nuclearas explosivas[modificar | modificar la font]
La poténcia de l'energia nucleara es dins aquel cas utilizada dins las bombas. Las poténcias de las bombas nuclearas van de la quilotona a la megatona d’equivalent TNT. L’energia d’una explosion nucleara se repartís subretot dins l’efèit de buf (onda de tust), l’efèit termic, l’efèit d’impulsion electromagnetic e las radiacions.
Las armas nuclearas son de dos tipes :
- las armas de fission o « bombas A »: utilizan l’urani enriquesit o lo plutòni, mes en condicion critica per implosion jos l'efèit d’un explosiu classic;
- las armas de fusion o bombas termonuclearas o « bombas H ». Las condicions de temperatura e de pression necessàrias a la reaccion de fusion d’isotòps d’idrogèn (deutèri e triti) se dona per l’explosion d’una « amorça » constituida per una bomba de fission al plutòni.
La bomba de neutrons es una varianta de bomba termonucleara concebuda per maximizar la part de l'energia emesa jos forma de neutrons; es supausada de destruire las formas de vida a l'entorn de la cibla, tot en provocant un minimum de damatges materials.
Industria nucleara[modificar | modificar la font]
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala, la produccion d'armas atomicas foguèt la principala eissida de l'industria nucleara. Dempuèi los ans 1970, aquela industria tanben produsís d'energia[4].
En comparason amb d'autras fonts d'energia, la nucleara demanda d'investiments inicials fòrça importants, mas aprofiècha d'un còst d'expleitacion mendre per quilowatt produsit[5], condusent a un flac taus de rendabilitat intèrne: l'investiment dins lo nuclear se deu far dins una politica de cors fòrça long[6]. Aquela expleitacion se fa per de desena d'annadas. Lo còst de l'energia nucleara depend fòrtament de la durada ont l'investiment inicial es amortit, e la prolongacion eventuala de lor expleitacion constituís un enjòc economic fòrça important[7],[8].
Lo còst del combustible nuclear es subretot degut a l'enriquiment de l'urani e a la fabricacion dels elements combustibles, que demandan una tecnologia pro complèxa[9][10]. La part del mineral d'urani dins lo còst de l'energia es flac comparada a aquel de las energias fossils: l'energia nucleara es d'esperela la font d'una activitat industriala especializada. Pels païses que mestrejan l'ensemble del cicle del combustible nuclear, l'energia nucleara permet una independéncia energetica nacionala[11].
La produccion d'energia nucleara es una activitat de nauta tecnologia, e que demanda un contraròtle rigorós e permanent[12]. Aquel contraròtle se fa per las autoritats de seguretat nacionalas (Autoritat de Seguretat Nucleara en França) o internacionalas (Euratom en Euròpa o AIEA (Agencia de la ONU)).
Debat sus l’energia nucleara[modificar | modificar la font]
Las aplicacions civilas de l'energia nucleara fan controvèrsia en rason:
- dels risques d’accident nuclear sul reactor nuclear o pendent lo cicle del combustible;
- de problèmas non resolguts ligats a la gestion a tèrme fòrça long dels descais radioactius;
- del risc de la proliferacion nucleara;
- del risc del terrorisme nuclear pel destornament de matèria radioactiva per l’utilizar coma toxic o per fabricar una « bomba radiologica », o per l’ataca dirècta d’un reactor;
- del còst economic de la cadena de produccion de l'electricitat nucleara, de l’extraccion dels minerals fins a la gestion dels descais. La construccion de centralas novèlas en Grand Bretanha costariá 44 £ (48 €) de mai per an per cada contribuable anglés[13] ;
- de fonts en combustibles fòrça limitadas (levat pels subregenrators, de tipe Superphénix). Aquela fonts son disponiblas dins de perspectivas comparablas a las fonts de petròli e de gas (prèp de 60 ans per una consomacion constanta).
Los partisans de l'energia nucleara avançan d'autres arguments:
- las fonts potencialas (rusca terrèstra, aiga de mar) serián pus elevadas que las fonts existissent pels combustibles carbonats (carbon, gas, petròli), per la filièra de generacion IV permetent la subregeneracion, las filièras utilizant lo tòri, o las centralas de fusion. Los partisans de l'energia nucleara afirman que poirián alimentar la planeta pendent mai de mila ans ;
- las filièras nuclearas produsent pauc de dioxid de carbòni qu'es un gas d'efèit de sèrre, e seriá doncas obligatòri per lutar contra lo rescalfament climatic.
Los risques e los còstes son pas avalorats del meteis biais pels partisans e los adversaris del nuclear, fan controvèrsia tanben l’utilitat de las aplicacions nuclearas civilas e militaras, en particular de la produccion d’electricitat nucleara e de l'oportunitat d’una sortida del nuclear civil.
Recèrcas dins lo domeni de l'energia nucleara[modificar | modificar la font]
- Los Estats Unis d'America, l’Union Europèa, Russia, Japon, China e la Corèa del Sud se reüniguèron pel projècte ITER, programa d’estudi de tèrme long de la fusion nucleara contrarotlada. Aquel projècte de recèrca a per objectiu la construccion e l’expleitacion experimentala d’un tokamak de grandas dimensions. Lo reactor serà construit a Cadaracha (Sant Pau de Durença, Bocas de Ròse).
- D'estudis son menats sul desvolopament de novèlas filièras de reactors nuclears de fission. La planificacion d'aquel programa internacional prevei la mesa en servici industrial d'aqueles reactors per 2030-2040.
- L’estudi del cicle del tòri es en cors ; aquel poirà suplantar l’urani uèi utilizat, perque las sèrvas de tòri son pus importantas qu'aquelas d'urani. Pasmens, lo tòri natural es compausat a 100 % de l’isotòp 232 qu'es pas fissil mas fertil (coma l’urani 238). Son utilizacion demanda doncas lo desvolopament de reactors subregenerators e de procèssus quimics de tractament del combustible usat eissits.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)AIEA de 2005 [pdf], 20 de març de 2007
- ↑ (fr)L'industria de l'energia
- ↑ World Nuclear Association
- ↑ Word Nuclear Association
- ↑ id "EcoNuc"
- ↑ (fr)Rapòrt de l'Assembla Nacionala francesa, Christian Bataille e Robert Galley, Rapòrt parlamentari
- ↑ Contrôle n°184 : lo continuament de l'expleitacion de las centralas nuclearas. ASN, 2009.
- ↑ Rapòrt sus la durada de vida de las centralas nuclearas e los nòus tipes de reactors, Christian Bataille e Claude Birraux, Ofici Parlamentari d’Avaloracion de las Causidas Scientificas e Tecnologicas
- ↑ id "EcoNuc"
- ↑ L'économie de l'énergie nucléaire, E. Bertel,G. Naudet, M. Vielle, ISBN 2-86883-691-7, EDP Sciences 2004.
- ↑ id "EcoNuc"
- ↑ Rapòrt de l'Assemblada Nacionala francesa: bilanç e las perspectivas de la politica de seguretat de las installacions nuclearas Claude Birraux.
- ↑ Estudi del consultant EIC citar pel jornal The Guardian, 19 d'octobre de 2009
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Jaime Semprun, La Nucléarisation du monde, éditions Gérard Lebovici, 1986. (ISBN 2-85184-172-6)
- (fr)Arnaud Michon, Le Sens du vent : Notes sur la nucléarisation de la France au temps des illusions renouvelables, éditions de l'Encyclopédie des Nuisances, 2010.
- (fr)Thierry Garcin, Le Nucléaire aujourd’hui, Paris : LGDJ, coll. « Axes », 1995.
- (fr)Géopolitique n° 52 (numéro spécial), Le nucléaire : un atout maître, hiver 1995-1996.
- (fr)Mary Byrd Davis, La France nucléaire : matière et sites (2002), 340 p., format 21,9×15 cm. [1]
- (fr)Annie Thébaud-Mony, L’Industrie nucléaire : sous-traitance et servitude, éd. EDK et Inserm
- (fr)Claude Dubout, Je suis décontamineur dans le nucléaire, éd. Paulo-Ramand


text:
Prešov (region)
La region de Prešov (en eslovac, Prešovský kraj) es una region e entitat autonòma d'Eslovaquia creada lo 1èr de genièr de 2001.
Sa capitala es Prešov.
Division[modificar | modificar la font]
Districtes[modificar | modificar la font]
La region se compausa de 13 districtes : Bardejov, Humenné, Kežmarok, Levoča, Medzilaborce, Poprad, Prešov, Sabinov, Snina, Stará Ľubovňa, Stropkov, Svidník, Vranov de Topľa.
Govèrn local[modificar | modificar la font]
Lo governador es Peter Chudík dempuèi 2005.
Lista dels governadors:
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 31 de decembre de 2008 Estadisticas eslovacas oficialas


text:
Rœschwoog
Röschwoog en alemannisch (Rœschwoog en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada sus l'ais ferroviaire Estrasburg - Lauterbourg, Roeschwoog es una estapa sus la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) #que connècta la font del Rhin, situada a Andermatt a Soïssa, a la siá desbocadura a Rotterdam.
Située sur l'axe ferroviaire Strasbourg - Lauterbourg, Roeschwoog est une étape sur la Véloroute Rhin EV 15 (1 320 km) qui relie la source du Rhin, située à Andermatt en Suisse, à son embouchure à Rotterdam.


text:
Alberto Castillo
Alberto Castillo (Buenos Aires, lo 7 de deceme de 1914 – lo 23 de julhet de 2002) que ho un actor e cantaire argentin de tango (e tanben de candombe, un ritme afroargentin) de la votz caracteristica un pauc nasilharda. Qu'èra vadut dens lo quartièr portènhe de Mataderos.
Hilh deus immigrants italians Salvador de Lucca y Lucia di Paola, que s'aperava Alberto Salvador De Lucca (e, mei tard, Doctor De Luca). Que debutè dens las annadas 40 e ua de las soa cançons las mai famosas qu'ei Los cién barrio porteños ("los cent quartièrs de Buenos Aires").
Que debutè au cinema en 1946.
A despart de cantaire, qu'èra tanben doctor en medecina especializat en ginecologia, çò qui'u permetó de domandar la man de la soa futura esposa aus sons futurs sògres qui non l'aurèn pas balhada a un simple cantaire.
A la fin de la soa vita que he parlar un còp mei d'eth en enregistrar lo son famós candombe Siga el baile ("contunhatz la dança") dab lo grop argentin de ròc Los auténticos decadentes.
Qu'ei sepelit au cemitèri de la Chacarita, com Carlos Gardel.
Filmografia[modificar | modificar la font]
- 1946 "Adiós pampa mía"
- 1948 "El tango vuelve a París" (lo acompaña Aníbal Troilo)
- 1948 "Un tropezón cualquiera da en la vida" (con Virginia Luque)
- 1948 "Alma de bohemio"
- 1950 "La barra de la esquina"
- 1951 "Buenos Aires, mi tierra querida"
- 1953 "Por cuatro días locos"
- 1955 "Ritmo, amor y picardía"
- 1956 "Música, alegría y amor"
- 1958 "Luces de candilejas"
- 1959 "Nubes de humo"


text:
Còp de ponh
Se nomena còp de ponh als còps que s'infligen amb lo ponh cerrat, copant, generalament a autre persona, amb l'intencion de defensa o ataca.
La tecnica del còp de ponh ordinari s'executa cerrant lo ponh e copant amb lo meteis, alineat orizontalament amb lo braz, sent l'element d'aplicacion de chasque la forza exercida lo braz. Ay autre variante de còp de ponh dins la que lo ponh se coloca vertical (amb la palma de la man mirant acia un lateral en vegeda d'acia ajos) e mirant ligerament acia dejós en relacion al braz, de forma que los deds que golpeen sean únicament l'índic e lo corazón. Es aqueste últim lo còp de ponh utilizat normalament en Kung-Fu e lo recomendat per aquel qu'aya pas tenit un entrenamient apropiat (ya que d'aquesta forma es fòrça mai difícil romperse la munheca en cas de farlo mal).
Se emplea lo còp de ponh, amb diferentes nombres e distintas tecnicas variantes, en fum d'arts marcialas, amb sistèmas de defensa e ataca personala sens armas, coma dins lo Tai-Jitsu.
Conegut tanben coma puñetazo en Espanha, trompón, quiño o puñete en America Latina.


text:
Categoria:Genealogia princièra
Lista los articles ligats a las genealogias reialas, als descendents dels sobeirans e a las grandas familhas e ostals d'Euròpa.
- Las jos categorias reprenon los membres de las Dinastias o Ostals.
- Los articles tractan de las Familhas, lors genealogias, lors istòrias e faches marcants.
[modificar | modificar la font]
Vejatz : Wikipèdia:Utilizacion dels modèls dinastics
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
C
- Dinastia chinesa (2 C, 3 P)
E
- Dinastia egipciana (1 C, 7 P)
O
- Ostal princièr d'Euròpa (18 C, 2 P)
Articles dins la categoria « Genealogia princièra »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Donjeux (Mosèla)
Donjeux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
- Se situa sus l'ais Mètz / Estrasburg, a parièra distància de Mètz e Nancy, siatz approximativement 30 a 35 km.
- Se situa a proximitat, 1 quilomètre solament, del cap de luòc de costat, la vila de Delme.
- Elle se situe sur l'axe Metz / Strasbourg, à égale distance de Metz et Nancy, soit approximativement 30 à 35 km.
- Elle se situe à proximité, 1 kilomètre seulement, du chef lieu de canton, la ville de Delme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge citat l'an 966 "Domus Juvinis", en lo moment de la fondacion de la abbaye de Vergaville ; situat en la baronnie de Viviers.
- Cedit a la França en 1661.
- Village cité en 966 "Domus Juvinis", lors de la fondation de l'abbaye de Vergaville ; situé dans la baronnie de Viviers.
- Cédé à la France en 1661.


text:
Andrea Palladio
Andrea di Pietro della Gondola, dich Andrea Palladio nascut a Pàdoa lo 30 de novembre de 1508 e mòrt a Vicença lo 19 d'agost de 1580 es un arquitècte de la Renaissença italiana. Es l'autor d'un tractat: Los Quatre Libres de l'arquitectura.
Son òbra aguèt un impacte considerable, e influencia encara uèi fòrça arquitèctes.
Somari
- 1 Biografia
- 2 L'òbra de Palladio
- 3 L'influéncia de Palladio sus l'arquitectura
- 4 Bibliografia (fr)
- 5 Vejatz tanben
- 6 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Formacion e primièrs ans[modificar | modificar la font]
A 13 ans, foguèt inscrit per son paire per sièis ans dins lo talhièr de l'arquitècte e escultor Bartolomeo Cavazza da Sossano a Pàdoa. En abril de 1523, Palladio fugiguèt a Vicença, mas i deguèt tornar per ruptura de contracte. Un an mai tard, s'inscriguèt a la corporacion dels escultors de Vicença.
En 1537, venguèt mèstre d’òbra pel Comte Giangiorgio Trissino per dirigir l'òbra de la vilá Cricoli. Trissino èra un poèta, filosòf, letrat e diplomata al servici de la curia romana, èra un umanista, expèrt d’art militar e passionat d’arquitectura. Foguèt Trissino que donèt l'escais de « Palladio » a Andrea, abans se sonava Andrea di Pietro. Trissino faguèt dintrar Palladio dins lo cercle umanista de Vicença, l’Acadèmia Olimpica.
L'influéncia de Vitruvi e de l'antiquitat[modificar | modificar la font]
Giangiorgio Trissino, autor de l’obratge epic e poetic L’Italia liberata dai Goti, faguèt conéisser a Palladio los obratges de Vitruvi e d'Alberti, e mena Palladio a se perfeccionar dins los Arts liberals e l’umanisme. Trissino e Palladio faguèron, en 1541, un primièr viatge arqueologic a Roma ont aprigondiguèron lor coneissença de l’art de bastir Antic.
Aprèp aquel primièr viatge, Palladio tornèt a Vicença ont tot en fasent son art aprigondissiá son estudi de Vitruvi. Tornèt mai d'un còp a Roma en 1545, 1547 e 1549 per perfectionar sos inventaris que precisa e confronta amb los escrichs de Vitruvi.
En mai de Vitruvi qu'èra un lector atentiu, Palladio faguèt tanben referéncia a fòrça autors latins coma Plini, Juli Cesar e a autors que li son pus contemporanèus coma Leon Baptiste Alberti o Vasari[1].
Palladio e Venècia[modificar | modificar la font]
A partir de 1550, malgrat la disparicion de Giangiorgio Trissino e de Pau III, la fama de Palladio s’espandís fins a Venècia ont dirigiguèt la construccion de la basilica de San Giorgio Maggiore.
En 1554, jos Juli III, Palladio faguèt son darrièr viatge a Roma amb lo « reverendissim Daniel Barbaro, Patriarca d'Aquilèa »[2], amb que collaborèt a l’edicion del De architectura de Vitruvi publicat a Venècia en 1556.
En 1554, Palladio publiquèt L'Antichita di Roma.
Malgrat las representacions dels temples de Nimes dins los Quatre Libres pareis que Palladio jamai sortiguèt pas d'Itàlia. Auriá fa un viatge en Piemont, a la demanda d'Emmanuèl Filibèrt de Savòia pendent l'estiu 1566[3]. Foguèt benlèu pendent aquel viatge qu'anèt a La Túrbia que descriu, totjorn dins los Quatre Libres lo monument roman. Son talent es reconegut a Florença ont es admés en 1566 coma membre de l’Accademia dell'Arte del Disegno.
Los Quatre Libres de l'arquitectura foguèron editats en 1570 a Venècia e comportèron las gravaduras sus fustas realizadas jos la direccion de Palladio.
Aquel meteis an, Palladio succediguèt a Jacopo Sansovino, mòrt, a la carga d’arquitècte en cap de la Serenissima; i bastiguèt las glèisas de San Giorgio Maggiore e del Redentore.
Andrea Palladio morigèt en 1580 abans la fin de las òbras de Teatre Olimpic de Vicença que son disciple Vincenzo Scamozzi acabariá.
Los retraches de Palladio[modificar | modificar la font]
Cap de contemporanèu de Palladio faguèt pas lo retrach del mèstre, que siá literari o imatge artistic. Andrea Palladio demorèt fòrça discret sus el meteis e sus son paréisser. Existís un autoretrach vaga, que se tròba dins l'adreça al lector dels Quatre Libres de l'arquitectura.
Nimai se tròba pas de biografia abans lo sègle XVII[4].
La comanda de l'estatua de l'Acadèmia Olimpica data de prèp de uèit ans aprèp la mòrt de Palladio « tant que la memòria dels traches del mèstre es encara viva ». Lo retrach pus conegut data del sègle XVIII; es atribuit al graire Mariotti, dins un obratge sul teatre olimpic de Vicença.
L'òbra de Palladio[modificar | modificar la font]
Realizacions[modificar | modificar la font]
La produccion arquitecturala de Palladio se concentra en Venèt ont se pòt encara veire, a Vicença, lo teatre Olimpic, lo grand palais municipal dich Basilica palladiana, la loggia del Capitanio, fòrça palais e vilás que la celèbra Villa Rotonda.
Las mai celèbras[modificar | modificar la font]
Les vilás palladianas mai celèbras son:
- La Villa Godi Malinverni, entre 1537 e 1542.
- La Villa Badoer a Fratta Polesine, 1549.
- La Villa Barbaro dicha villa Volpi a Maser, 1557-1558.
- La Villa Foscari prèp de Mira, 1559-1560.
- La Vilá Capra dita Villa Rotonda, prèp de Vicença; 1566-1571.
- La Villa Serego a Santa Sofia, 1565.
Los obratges publics e las demoranças urbanas :
- a Vicença :
- Palais de la Ragione a partir de 1549 ;
- Palais Chiericati, 1550 ;
- Loggia del Capitanio, inacabada, 1571 ;
- Teatre Olimpic, acabada aprèp 1580, Darrièra òbra acabada aprèp sa mòrt per son filh Silla e son disciple Scamozzi.
- a Venècia a partir de 1565 :
- Clastras de San Giorgio Maggiore ;
- Palais Valmarana, 1566 ;
- Basilica de San Giorgio Maggiore, a partir de 1566 ;
- Glèisa del Redentore (1576/77-1592).
Lista cronologica de las òbras[modificar | modificar la font]
La cronologia se referís a la concepcion de las òbras, non necessàriament a lor construccion nimai a lor acabament. [5]
- 1531 : Portal de la Glèisa de Santa Maria dei Servi, Vicença
- 1534 : Villa Trissino a Cricoli, Vicença (amb Gian Giorgio Trissino)
- 1537-1542 : Villa Godi (per Girolamo, Pietro e Marcantonio Godi), Lonedo di Lugo di Vicenza
- 1539 : Villa Piovene, Lonedo di Lugo di Vicenza (Vicença) (attribucion)
- 1540-1542 : Palais Civena, Vicença
- 1540-1566 : Palais Poiana, Vicença (attribution)
- 1542-1556 : Palais Thiene, Vicença (benlèu sus un projècte de Giulio Romano)
- 1542 : Villa Gazzotti (per Taddeo Gazzotti), Bertesina, Vicença
- 1542 : Villa Caldogno (per Losco Caldogno), Caldogno (Vicença) (attribucion)
- 1542 : Villa Pisani (per Vettore, Marco e Daniele Pisani), Bagnolo di Lonigo (Vicença)
- 1542 : Villa Thiene (per Marcantonio e Adriano Thiene), Quinto Vicentino (Vicença) (benlèu modificacion d'un projècte de Giulio Romano)
- 1543 : Villa Saraceno (per Biagio Saraceno), Finale di Agugliaro (Vicença)
- 1544-1552 : Palais Porto (per Iseppo De' Porti), Vicença
- 1546-1549 : Lòtjas del Palais de la Ragione (Basilica palladiana), Vicença (acabament postúm en 1614)
- 1546 -1563 : Villa Poiana (per Bonifacio Pojana), Poiana Maggiore (Vicença)
- 1546 : Villa Contarini, Piazzola sul Brenta (Padòa) (attribucion)
- 1547 : Villa Arnaldi (per Vincenzo Arnaldi), Meledo di Sarego (Vicença) (inacaba)
- 1548 : Villa Angarano, Bassano del Grappa (Vicença) (còs central, puèi novèl projècte de Baldassare Longhena)
- 1550-1557 : Palais Chiericati (per Girolamo Chiericati), Vicença (acabament postúm en 1680)
- 1550 : Villa Chiericati (per Giovanni Chiericati), Vancimuglio di Grumolo delle Abbadesse (Vicença) (acabament postúm en 1584 per Domenico Groppino)
- 1552 : Villa Cornaro (pour Giorgio Cornaro), Piombino Dese (Padòa)
- 1552 : Villa Pisani (per Francesco Pisani), Montagnana (Padòa)
- 1554-1563 : Villa Badoer dita La Badoera (per Francesco Badoer), Fratta Polesine (RO)
- 1554 : Villa Porto (Vivaro) (per Paolo Porto), Vivaro di Dueville (VI) (attribucion)
- 1554 : Villa Barbaro (per Daniele e Marcantonio Barbaro), Maser (TV)
- 1554 : Villa Zeno (per Marco Zeno), Donegal di Cessalto (TV)
- 1555 : Palais Dalla Torre, Verona (realizacion parcialat; en prtit destruit per un bombardament de 1945)
- 1556 : Arco Bollani, Udine
- 1556 : Palais Antonini, Udine (dametjat per de modificacions)
- 1556 : Villa Thiene, Cicogna di Villafranca Padovana (Padòa)
- 1557 : Villa Repeta, Campiglia dei Berici (Vicence), (destruita per un incendi e novèla construccion d'una autre forma)
- 1558 : Faciada de la basilica de San Pietro di Castello, Venèsia (acabament postúm)
- 1558 : Villa Emo (per Leonardo Emo), Fanzolo di Vedelago (TV)
- 1558 : Copòla de la Catedrala de Vicença, Vicença (novèla construccio aprèp la Segonda Guèrra mondiala)
- 1559 : Villa Foscari dicha La Malcontenta, Malcontenta di Mira (VE)
- 1559 : Casa Cogollo (per Pietro Cogollo), coneguda jol nom de Casa del Palladio, Vicença (attribucion)
- 1560-1563 : castras dels cipressièr (?) refectòri de la Basilica de San Giorgio Maggiore, Venèsia
- 1560 : Convent de la Caritat, Venècia (sonque realizèt: clastras e atrium destruit en 1630)
- 1560 : Palais Schio (per Bernardo Schio), Vicença
- 1563 : Portal lateral de la Catedrala de Vicença
- 1563 : Villa Valmarana, Lisiera di Bolzano Vicentino (Vicença)
- 1564 : faciada de la Glèisa de San Francesco della Vigna, Venèsia
- 1564 : Palais Pretorio, Cividale del Friuli (Udine) (projècte, attribucion)
- 1565 : Basilica de San Giorgio Maggiore (Venècia), (acabament postúm entre 1607 e 1611 amb una faciada diferenta)
- 1565 : Teatre del bosc del cortile del convent de la Caritat, Venècia (destruit en 1570)
- 1565 : Loggia del Capitanio, Vicença
- 1565 : Palais Valmarana (per Isabella Nogarola Valmarana), Vicença
- 1565 : Villa Serego (per Marcantonio Serego), Santa Sofia di Pedemonte (Verona)
- 1565 : Villa Forni Cerato (per Girolamo Forni), Montecchio Precalcino (Vicença)
- 1566 : Villa Capra dita La Rotonda (per Paolo Almerico), Vicença (acabament postúm 1585 per Vincenzo Scamozzi)
- 1567 : Villa Trissino, Meledo di Sarego (Vicença)
- 1568 : Pont de Bassano, Bassano del Grappa (tornèt bastir en 1748 e aprèp la Segonda Guèrra mondiala)
- 1569-1575 : Palais Barbaran da Porto (per Montano Barbarano), Vicença
- 1569 : Pont sus la Tesina, Torri di Quartesolo (Vicença) (attribucion)
- 1570 : Villa Porto (Molina) (per Iseppo Porto), Molina di Malo (Vicença)
- 1571 : Palazzo Porto Breganze sus la piazza Castello, Vicença (incomplèt ; completat en partit en 1615 par Vincenzo Scamozzi)
- 1572 : Palais Thiene Bonin Longare, Vicença
- 1574-1577 : intervencions dins las salas du Palais Dogal, Venècia
- 1574 : estudi per la faciada de la Basilica San Petronio, Bolonha
- 1576 : Capèla Valmarana (per Isabella Nogarola Valmarana) dins l'Glèisa de Santa Corona, Vicença
- 1577 : Chiesa del Redentore (Glèisa del Redentor), Venècia
- 1578 : Glèisa de Santa Maria Nova, Vicença (attribucion, projècte, acabament postúm en 1590)
- 1579 : Porta Gemona, San Daniele del Friuli (Udine)
- 1580 : Glèisa de Santa Lucia, Venècia (dessenhs per l'interior ; desmolida)
- 1580 : « Tempietto » de la Villa Barbaro, Maser
- 1580 : Teatre Olimpic, Vicença (acabament postum per son filh Silla, e en 1585 per Vincenzo Scamozzi per la scèna).
L'influéncia de Palladio sus l'arquitectura[modificar | modificar la font]
Publicacions[modificar | modificar la font]
- Vèrs 1554, a Venècia e a Roma L'Antichita di Roma amb fòrça nòvas edicions (1557) - (1560)
- en 1570, lo tractat los Quatre libres de l'arquitectura (I Quattro Libri dell'Architettura .
- En 1556 collaborèt a la publicacion per Daniele Barbaro del De architectura de Vitruvi per que realizèt fòrça gravaduras d'arquitectura.
Un teorician[modificar | modificar la font]
Los Quatre Libres de l'arquitectura (I Quattro Libri dell'Architectura) son indissociables de l'òbra de Palladio. Es a l'encòp l'expression de la pensada teorica e la presentacion de las òbras realizadas o projectadas de Palladio.
Palladio es un arquitècte de la Renaissença italiana e se pòt considerar coma un umanista. Palladio es un òme de son temps, per mejan de sos escrits una pensada universalista benlèu influenciada per Vitruvi o Plini se fa jorn. Un desir de contunh de la proporcion e de la simetria cossí se tròba dins la natura es plan visible dins l'obratge de Palladio. Palladio aplica fòrça las règlas de proporcion preconizadas pels Ancians a la composicion arquitecturala e, subretot, las règlas de las proporcions musicalas enonciadas per Pitagòras. Palladio escriguèt dins un memòri de 1567:
- « Las proporcions de las voses son armonia per las aurelhas; aquelas de las mesuras son armonia pels uèlhs ».
Sus aquel punt, lo disciple Palladio va al delá del mèstre Vitruvi, perque fa una luminosa demonstracion de çò que lo mèstre enoncia laboriosament.
Estil[modificar | modificar la font]
Lo succès de la pensada de Palladio es ligat a las grandas controvèrsias coma la querèla dels Ancians e dels Modèrnes. Palladio es coma Trissino ataquèt de l'art gotic. Son obratge teoric a per tòca de crear un metòde explicit per pas tornar dins los desòrdres ancians.
Son estil, s'inspirant d'elements de l'arquitectura antica e de l'arquitècte Leon Battista Alberti, compòrta sovent de faciadas de frontons. Dins las nombrosas vilàs bastidas en Venèt, se vei particularament inspirat e original dins la la nòva utilizacion dels elements d'arquitectura antica que donan uèi encara a sas òbras una sensacion de gràcia e d'equilibri.
Palladio tornèt tanben prendre de motius arquitecturals mai modèrnes, coma la serliana e popularizèt las balustradas.
D'un biais original, causiguèt d'utilizar de maçonariá de bricas cobèrtas d'estuc. La pèira deviá pas que s'emplegar pels detalhs o los frontons, fasent possible un efècte de contrast entre la pèira blanca (sovent de marbre) e lo roge del rèsta de la construccion.
-
Leon Battista Alberti
Faciada renaissença, Basilica de Saint-André de Mantoue, 1472-1494
-
Andrea Palladio
Fronton a l'antica, Basilica de San Giorgio Maggiore
Venèsia, ap.1566
-
Serlio
Faciada de la glèisa (1537)
-
Andrea Palladio
Basilica Palladiana
Vicença,
Imitators e admirators[modificar | modificar la font]
La pensada arquitecturala de Palladio foguèt de vam en Grand Bretanha que l'arquitècte Inigo Jones difusava la pensada.
Per Grand Bretanha, just abans la Revolucion Francesa, que l'art de Palladio torna en França: en efècte, Claude Nicolas Ledoux descobriguèt lo Palladianisme.
Thomas Jefferson el meteis s'interessèt a l'òbra de Palladio pendent de viatges en Euròpa. Son ostal de Monticello, prèp de Charlottesville, que ne faguèt d'esperel los dessenhs.
D'autres arquitèctes pus contemporanèus son tanben influenciats per Palladio, Ricardo Bofill subretot, Aldo Rossi, Charles Moore e mai.
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Manfred Wundram, Thomas Pape, Paolo Marton, Andrea Palladio, un architecte entre la Renaissance et le Baroque, Taschen, 1989, 248 p. (ISBN 3822801593)
- Pepi Merisio, préface de Wolftraud de Concini, L'architecture de Palladio, Arthaud, Paris 1981
- Les quatre livres de l'architecture - Éditions Arthaud Paris 1980 - Préface de François Herbert Stevens
- I Quattro Libri dell’architettura, Andrea Palladio - Édition Franchesci Venise 1570
- [pdf] Jean Guillaume, Du Cerceau et Palladio. Fortune de la villa dans la France du XVI siècle in Annali di architettura n°12, Vicenza 2000
- [pdf] Claude Mignot, Palladio et l’architecture française du XVII siècle, une admiration critique in Annali di architettura n°12, Vicenza 2000
- Parallèle de l'architecture moderne et de l'antique par Roland Fréart de Chambray chez Edme Martin 1650[6]
- Palladio, Fundacion « La Caixa » / Turner, 2009, (ISBN 978-84-7506-885-5), 306 pages.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Andrea Palladio, architecte humaniste par Lorenzo Pericolo, Maître de conférence à l'université Rennes II-Haute Bretagne
- Base ARCHITECTURA du Centre d'Études Supérieures de la Renaissance à Tours
- Les plus grands Européens
- Centro Internazionale di Studi di Architettura Andrea Palladio (CISA)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Prològ del Libre I e Capítol XVI del Libre II, Libre III dels Quatre Libres de l'arquitectura.
- ↑ es atal que Palladio designèt Barbaro dins los Quatre Libres de l'arquitectura
- ↑ G. Zorzi, I disegni delle antichità di Andrea Palladio, Venezia, Neri Pozza Editore, 1959
- ↑ Lorenzo Pericolo comencèt atal son article de febrièr de 2004 {{cita|En 1616, l'erudit milanés Paolo Gualdo escriguèt una Vida d'Andrea Palladio demorada inedita fins al sègle darrièr. »
- ↑ font CISA
- ↑ Centre d'Études Supérieures de la Renaissance


text:
Cratèr d'impacte
Un cratèr d'impacte qu'ei la depression de forma mei o mensh circulara sortida de la collision d'un objècte sus un aute de talha sufisentament grana entà que non sia pas complètament destrusit per l'impacte. L'expression qu'ei particularament utilizada en Astronomia entà designar lo resultat de la collision d'objèctes celèstes (un asteroïde o ua cometa qui impactan ua planeta per exemple).
Mei generaument, que's designa devath lo tèrme d'astroblèma l'ensems de las consequéncias de l'impacte. Lo cratèr n'ei pas qu'un deus elements constitutius de l'astroblèma.


text:
1862
Aquesta pagina concernís l'an 1862 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de l'expedicion mexicana. Mau ensenhat sus la realitat dau país, Napoleon III pensava i crear aisament un empèri conservador, catolic e estable capable d'equilibrar la poissança deis Estats Units — afeblits per la guèrra civila dempuei 1861. Pasmens, seis aliats conservadors mexicans èran tròp optimistas e la premiera temptativa francesa de conquista de Mexico s'acabèt per una revirada en fàcia de la vila de Puebla. D'efèct, lei conservadors mau capitèron d'obtenir la rediccion de la vila e lo còrs expedicionari francés, qu'esperava pas trobar de resisténcia importanta sus son camin, èra pas equipat per bombardar d'un biais eficaç lei fortificacions de la ciutat. Ansin, foguèt obligit d'organizar un assaut d'infantariá que mau capitèt (5 de mai) e de se retirar en Veracruz per i esperar l'arribada de renfòrç importants.
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Après l'ocupacion de Veracruz per l'expedicion europèa de la fin de 1861 (Reiaume Unit, Espanha e França), de negociacions assaièron de resòuvre la question dau pagament dau deute public mexican. En abriu, Espanhòus e Britanics signèron un acòrd — que foguèt pas respectat — e se retirèron. En revènge, França, que voliá crear un Empèri de Mexic conservador, catolic e estable per equilibrar la poissança estatsunidenca sus lo continent american, demorèt dins lo país per reversar seis autoritats e installar un poder conservador. Pasmens, son còrs expedicionari, mau ensenhat per seis aliats e sensa artilhariá pesuca, mau capitèt de conquistar Puebla (5 de mai) e deguèt se retirar en Veracruz per esperar l'arribada de renfòrç importants.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Organizacion d'una armada novèla gràcias au sostèn britanic dins la region de Shanghai per luchar còntra lei Taiping e protegir lo pòrt, important ponch d'intrada dau comèrci occidentau. En genier e febrier, aquela fòrça capitèt de blocar una ofensiva taiping.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Antoni Maria Alcover, escrivan, modernista e folclorista malorquin (m. 1932)
- 4 de febrièr - Hjalmar Hammarskjöld, primièr ministre de Suècia (m. 1953)
- 28 de març - Aristide Briand, òme politic francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1932)
- 2 d'abril - Nicholas M. Butler, president de l'Universitat de Columbia, Estats Units. Prèmi Nobel de la Patz (m. 1947)
- 21 de mai - Willem Einthoven, mètge neerlandés, Prèmi Nobel de Fisiologia o medecina (m. 1930)
- 5 de junh - Allvar Gullstrand, oftalmològ suedés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1930)
- 7 de junh - Philipp Lenard, fisician ongrés-alemand, Prèmi Nobel (m. 1947)
- 27 de junh - Paul Gros Long, pseudonim Pèire Devoluy, escrivan e poèta occitan (m. 1932)
- 22 d'agost - Claude Debussy, compositor francés (m. 1918)
- 29 d'agost - Andrew Fisher, primièr ministre d'Austràlia (m. 1928)
- 29 d'agost - Maurice Maeterlinck, escrivan bèlga, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1949)
- 2 de julhet - William Henry Bragg, fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1942)
- 25 de setembre - Billy Hughes, primièr ministre d'Austràlia (m. 1952)
- 15 d'octobre - Pau Marieton, escrivan occitan (m. 1911)
- 19 d'octobre - Auguste Lumière, inventor francés (m. 1954)
- 8 de novembre - Andrés Héctor Carvallo Acosta, president de Paraguai (m. 1934)
- 15 de novembre - Gerhart Hauptmann, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1946)