text:
Estadi
Un estadi es un mot que ven dau grèc σtάδιov que donèt puei lo mot latin stadium e que pòu aguer plusiorei significacions.
- un estadi, segond sa significacion grèca, es una unitat de mesura.
- un estadi, segond sa significacion latina, que podem atrovar dins l'Stadium de Tolosa, es un ròdol bastit per praticar d'espòrt, promier la corsa de pè, d'aquí la referéncia a la mesura grèca, puei totei leis espòrts.
- per metonomia e reaccion a l'emplec de noms anglés coma club ò sporting, un estadi, Stade, en francé siervèt de designar de club d'espòrt en França (Estadi Francés, Estadi Tolosenc, Estadi de Rems).


c: text/html

text:
Indèx (anatomia)
L'indèx es lo segon det de la man per l'Òme e los grands monins, situat entre lo poce e lo det long.
Servís en general per indicar o designar un objècte o una direccion (aquel poder pòt èsser considerat coma malefic).
Es tanben utilizat per demandar la paraula en lo leavant, e l'escòla subretot.
Aquel es sovent utilizat per apiejar sus un boton, per escriure amb lo det, eca.
Aquel det es lo det de l'equilibri.
Unicode[modificar | modificar la font]
Los simbòls Unicode representant l'indèx son:

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pappo
Norberto Anibal Napolitano, mei conegut deu son nom d'empont Pappo (La Paternal, Buenos Aires, lo 10 de març de 1950 - Luján, província de Buenos Aires, 25 de heurèr de 2005) que ho un deus màgers guitarristas argentins de ròc e de blues.
Que comencè dab lo grop Los Gatos puish que joguè dab Los Abuelos de la Nada abans de fondar e de gavidar lo son pròpi grop : Papo's Blues (amassa dab David Lebón a la baisha).
Que joguè tanben dab Led Zeppelin e dab B. B. King qui l'invintè a júnher dens lo Madison Square Garden.
Que's morí en 2005 en càder dab la soa Harley Davidson dens lo Partit de Luján.


text:
Alhambra
Alhambra (arabi: الْحَمْرَاء, transliterat al-Ḥamrā; literalament "lo roge"), que sa forma completa es Calat Alhambra (arabi:الْقَلْعَةُ ٱلْحَمْرَاءُ, al-Qal‘at al-Ḥamrā’, "la fortalesa roja"), es un palatz e una fortalesa situat a Granada, Andalosia, Espanha. Foguèt bastit cap a la mitat del sègle XIV pels dirigents moros de l'Emirat de Granada en al Andalús, e ocupa lo suc d'Assabica al limit sud-èst de la ciutat de Granada.
Lo palatz moresc d'Alhambra foguèt bastit per lo darrièr emir musulman d'Espanha, qu'aperteniá a la Dinastia Nasrida. Après la Reconquista pels Reis Catolics en 1492, d'unas parts foguèron utilizadas pels crestians. Lo Palatz de Carles V, bastit per Carles Quint en 1527, foguèt inserit al dintre de las fortificacions nasridas de l'Alhambra. Après d'èsser tombat dins l'oblit per de sègles, Alhambra foguèt tornarmai "descobèrt" al sègle XIX per d'erudits europèus e de viatjaires, e comencèt d'èsser adobat. Es a l'ora d'ara una de las atraccions toristicas majoras d'Espanha, e lo pus bèl exemple d'arquitectura islamica del país. Alhambra es un site del Patrimòni Mondial de l'Umanitat, e inspirèt fòrças istòrias e cançons.
Los poètas moros lo describián coma "una pèrla al mitan d'esmeraudas," en alusion a la color dels edificis e dels bòsques a l'entorn d'eles. Lo palatz foguèt concebut en foncion del site montanhós e maitas formas de tecnologias foguèron utilizadas. Lo parc (Alameda de la Alhambra), qu'en estiu es cobèrt de flors salvatges e d'èrba, foguèt plantat pels moros amb ròsas, iranjas e mirtas; pasmens una de sas caracteristicas es lo bòsc espés d'olms angleses pòrtat per Arthur Wellesley, duc de Wellington, en 1812.
Malgrat un long periòde de negligéncia, amb de còps que i a d'episòdis de vandalisme e de restauracions inapropriadas qu'endurèt Alhambra , demòra un exemple atipic de l'art musulman dins son periòde final europèu, relativament influenciat per l'arquitectura bizantina que se trapa tanben dins la mosqueta de Còrdoa. La majoritat dels palais bastits son qüadrangulars en plan, amb totes los membres dobèrts sus un pati; la totalitat atenguèt sa talha actuala simplament per l'addicion graduala de qüadrangles nòus, dessenhat sul meteis principi, e mai que possedissent de dimensions variadissas , e religat los uns als autres per de passatges o membres pichons. Alhambra foguèt estendut pels diferents dirigents musulmans que i demorèron. Pasmens cada seccion nòva que foguèt aponduda seguiguèt lo tèma del "paradís sus tèrra". Arcadas de colomnas, fonts d'aiga rajanta, e bacins miralhant èran utilizats dins una tòca estetica e foncionala. Dins cada cas, l'exterior èra daissat austèr e sens ondradura. Solelh e vent i dintravan liurament. Blau, roge e jaune daurat, foguèron las colors pus emplegadas, puèi destenchuradas amb lo temps.
La decoracion consistís, en motius de fulhatge, inscripcions aràbias, e motius geometrics trabalhats en arabesques. Los cairèls pintats son largament utilizats per cobrir las parets. Lo palatz es dessenhat dins l'estil Mudejar, que la caracteristica es la reinterpretacion d'elements europèus dins de formas islamicas, e que foguèt largament popular pendent la Reconquista.


text:
Auxelles-Haut
Auxelles-Haut es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a bastit sul revers meridional del massís dels Vòges e domina la Trouée de Belfòrt. La municipalitat se situa en lo departament del Territòri de Belfòrt, al nòrd-oèst d'aquel, ont ela jouxte çò departament de l'Anautita-Saône. A environat per las municipalitats de Lepuix, Giromagny, Auxelles-Basses, Plancher-Basses, Plancher-las-Minas. Es un vilatge entre los mai montagnards del departament, al ambiance pittoresque.
Le village est construit sur le revers méridional du massif des Vosges et domine la Trouée de Belfort. La commune se situe dans le département du Territoire de Belfort, au nord-ouest de celui-ci, où elle jouxte le département de la Haute-Saône. Elle est entourée par les communes de Lepuix, Giromagny, Auxelles-Bas, Plancher-Bas, Plancher-les-Mines. C'est un village parmi les plus montagnards du département, à l'ambiance pittoresque.
Lo pòble aquel bastit en lo vessant assolejasa del massís dels Vòges.
El poble esta construït en la vessant assolejasa del massís dels Vosges.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ober-Assel Coma la se trucava a l'epòca austriana deu lo sieu existéncia a l'espleitacion minaire #que s'es desvolopat dempuèi la fin del Sègle XIV en tot lo nòrd del departament. La municipalitat de Auxelles se #dividir en 1569 per donar naissença a Auxelles-Anautit e Auxelles-Bas.
Qualques minèrs venguts del Tyrol e de Porcellana immigrin en lo sud dels Vòges al Sègle XIV per trabalhar al creusement dels potzes e de las galariás e a la extraction del minaré de plomb, de còder e de sòus. Los noms germaniques aportats per aquela populacion se tròban a Auxelles-Elevat en la toponymie (Gesellschaft, Teuschgrund, Pfennigthurm...) E plan segur en los patronymes, e mai se fòrça sovent francisés. Los potzes e de galariás pòrtan la majoritat del temps un nom de sant : Sant-Jean-Fundgruben, Sant-Philippe...
L'espleitacion de las minas de Auxelles-Elevat èra complèx e perilhosa en rason de la instabilité dels terrens. Èra encara complicada per la preséncia de grandas quantitats d'aiga #que caliá extraire de minas. Qualques maquinas hydrauliques perfeccionadas aguèron installat en los ans 1670-1680, en utilizant la fòrça motrice de l'aiga de superfícia portada a las minas mercés a un sistèma de pichons barrages e de canaux en recorrent la montanha, e introdusida en las galariás per conduchas forçoses. Al dedins de la mina Santa-Jean, en particulara, una immensa sala aculhiá una ròda hydraulique de près de 10 mètres de diamètre #çò qu'èra una gèsta technologique per l'epòca. La mina Santa-Jean èra la una de las tres gandes minas del Rosemont (la region #que Giromagny n'es çò cap de-luòc), amb aquelas del Phanitor e de Sant-Pierre al Montjean. Produsissiá pas mai que del plomb, #que i aviá utilizat per separar lo coeire dels sòus issu dels unas autras minas. La produccion de sòus assegurava d'intradas importantas #çò qu'explica #que s'i siá realizat d'inversions considerablas sustot per metre al ponch de las maquinas hydrauliques fòrça perfeccionadas.
L'espleitacion de las minas a cessat a la fin del Sègle XVIII, las vetas mai rendablas en avent #èsser apurats. Al Sègle XIX, un tissage mecanica entrenat per la fòrça de l'aiga a bastit per l'industriala Boigeol. Se pòt encara veire las ruïnes de dos pichons barrages #que pòrtan lo sieu nom, al nòrd del pòble en lo vallon del Rhôme, e #qu'avián utilizat coma resèrva d'aiga en permetent de alimenter lo motor hydraulique. Es probable qu'aqueles barrages ajan #èsser establits sus aqueles en servint a l'alimentacion de las maquinas hydrauliques de las minas, dins los sègles precedents.
Se pòt encara veire a desparièrs endroits los vestigis de l'activitat minaire : de galariás de minas e déblais dins lo pòble, haldes en la lande del Mont Ménard.
Aquela activitat industriala fòrça anciana a daissat una marca prigonda en l'estructura de l'abitat : se vei a Auxelles-Elevada quantitat d'ostals de minèrs e d'obrièrs, pichonas e estrechas las unas contra los autres, près de las minas, contràriament a #çò que se vei a Auxelles-Basses ont l'ostal typique es la gròssa granja paysanne.
La glèisa del pòble data de 1841, a situat jol cementèri establit près de de lo piton rocós ont s'elevava antany lo castèl medieval, #que se'n vei encara los fossés, segon un plànol circular typique de la motte castrale. A proximitat, se pòt veire un ancian potz de reconeissença realizada per EDF per l'investigacion de uranium en los ans 70 de la Sègle XX.
Divèrses monuments mantenon lo remembre de la Resisténcia contra l'ocupanta pendent la segonda guèrra mondiala, e dels combatents de l'ombra aucida pels Alemands dins lo pòble.
Al Mont Ménard, la Vèrge de las Auxelles a #èsser installada per la mercejar d'aver-i protegit la populacion. Un autre luòc emblématique de la municipalitat es la Chaume del Querty, pâturage communal ont se mantenon dos chalets associatius e ont pujan los Quichelots per culhir los myrtilles o brimbelles.
Ober-Assel comme on l'appelait à l'époque autrichienne doit son existence à l'exploitation minière qui s'est développée dès la fin du Sègle XIV dans tout le nord du département. La commune d'Auxelles se divisa en 1569 pour donner naissance à Auxelles-Haut et Auxelles-Bas.
Des mineurs venus du Tyrol et de Saxe immigrent dans le sud des Vosges au Sègle XIV pour travailler au creusement des puits et des galeries et à l'extraction du minerai de plomb, de cuivre et d'argent. Les noms germaniques apportés par cette population se retrouvent à Auxelles-Haut dans la toponymie (Gesellschaft, Teuschgrund, Pfennigthurm...) et bien sûr dans les patronymes, bien que très souvent francisés. Les puits et galeries portent la plupart du temps un nom de saint : Saint-Jean-Fundgruben, Saint-Philippe...
L'exploitation des mines d'Auxelles-Haut était complexe et dangereuse en raison de l'instabilité des terrains. Elle était encore compliquée par la présence de grandes quantités d'eau qu'il fallait extraire des mines. Des machines hydrauliques perfectionnées furent installées dans les années 1670-1680, utilisant la force motrice de l'eau de surface amenée aux mines grâce à un système de petits barrages et de canaux parcourant la montagne, et introduite dans les galeries par des conduites forcées. À l'intérieur de la mine Saint-Jean, en particulier, une immense salle accueillait une roue hydraulique de près de 10 mètres de diamètre ce qui était un exploit technologique pour l'époque. La mine Saint-Jean était l'une des trois gandes mines du Rosemont (la région dont Giromagny est le chef-lieu), avec celles du Phanitor et de Saint-Pierre au Montjean. Elle ne produisait que du plomb, qui était utilisé pour séparer le cuivre de l'argent issu des autres mines. La production d'argent assurait des revenus importants ce qui explique que l'on ait réalisé des investissements considérables notamment pour mettre au point des machines hydrauliques très perfectionnées.
L'exploitation des mines a cessé à la fin du Sègle XVIII, les filons les plus rentables ayant été épuisés. Au Sègle XIX, un tissage mécanique entraîné par la force de l'eau est construit par l'industriel Boigeol. On peut encore voir les ruines de deux petits barrages qui portent son nom, au nord du village dans le vallon du Rhôme, et qui étaient utilisés comme réserve d'eau permettant d'alimenter le moteur hydraulique. Il est probable que ces barrages aient été établis sur ceux servant à l'alimentation des machines hydrauliques des mines, aux siècles précédents.
On peut encore voir à différents endroits les vestiges de l'activité minière : galeries de mines et déblais dans le village, haldes dans la lande du Mont Ménard.
Cette activité industrielle très ancienne a laissé une marque profonde dans la structure de l'habitat : on voit à Auxelles-Haut quantité de maisons de mineurs et d'ouvriers, petites et serrées les unes contre les autres, près des mines, contrairement à ce que l'on voit à Auxelles-Bas où la maison typique est la grosse ferme paysanne.
La glèisa du village date de 1841, elle est située sous le cimetière établi près du piton rocheux où s'élevait autrefois le château médiéval, dont on voit encore les fossés, selon un plan circulaire typique de la motte castrale. À proximité, on peut voir un ancien puits de reconnaissance réalisé par EDF pour la recherche d'uranium dans les années 70 du Sègle XX.
Plusieurs monuments entretiennent le souvenir de la Résistance contre l'occupant pendant la seconde guerre mondiale, et des combattants de l'ombre tués par les Allemands dans le village.
Au Mont Ménard, la Vierge des Auxelles a été installée pour la remercier d'avoir protégé la population. Un autre lieu emblématique de la commune est la Chaume du Querty, pâturage communal où se maintiennent deux chalets associatifs et où montent les Quichelots pour cueillir les myrtilles ou brimbelles.


text:
159
Li Cansoun d’Amour en Prouvènço.
Li libret dóu Ventour.
Felibre e Reneissènço d’O.
Lou cansounié.
Me dison Camarina.
Tiatre de Prouvènço, d’O e de Catalougno.
De l’aubo au calabrun.
Glaude Seignolle.
Jan Castagno.
159
Qunto calourasso!
9 ouro e miejo de sèr e encaro 28 degrad. Vuei, avèn agu 36 à l’oumbro de la touno! Vène de m’empega un moumen sus lou brande* mai noun pèr cerca la frescour que vendra proubable pas avans 4 ouro de matin. Barre li parpello, boufe plan plan que rèn qu’acò t’alasso e pantaie de la calour qu’aguère - i’a deja d’annado, 20 an l’an que vèn - à la guerro dóu Gou, en Iraq, 48 degrad à l’oumbro au mes de mai de 1991.
En plen mitan dóu desert d’Arabìo
Subran me ramente qu’avans de parti pèr l’Óuriènt- Mejan, meteguère dins moun sa Mirèio e un libre d’Ivan Audouard, en francés, Les Contes de ma Provence.
Eici, ai de vous dire que moun premié rescontre em’ Ivan Audouard fuguè en 1993, quouro aguère li joio à-n-un councous de pouësìo à l’assouciacioun Les Amis de l’Amandier de Sant-Roumié. La remesso di pres s’acabavo pèr un repas; l’escrivan de Font-Vièio - qu’èro deja proun vièi - i’èro. Un cop tóuti entaula, à la chut-chut, anère lou vèire à sa plaço, me veguè pas e ié diguère plan à l’auriho La soif, vous connaissez?. Revirè la tèsto, sis iue beluguejèron e me baiè un sourrire que m’esmóuguè. Fau dire que ço que ié diguère èro rèn d’autre qu’un titre di cascareleto de soun libre Les Contes de ma Provence.
Adounc, un cop arriba en Arabìo Saoudito, prenguère l’abitudo, bèn segur emé l’acord de mi coumpan óuficié, de ié legi après lou dina un conte de noste regreta Parisen de Font-Vièio. Acò nous permetié de faire uno pichoto pauseto au mitan de nòstis óucupacioun de touto meno toucant lou mestié dis armo en plen mitan dóu desert d’Arabìo.
Un di conte qu’agradavo lou mai à mi coumpagnoun d’armo èro justamen La soif, vous connaissez?. Metiéu toun moun cor dins aquesto leituro e subretout ère pas avare de moun acènt naturau!
Se capito qu’em’ aquelo calourasso de vuei - que, siguèsse di en passant, n’es qu’uno caloureto à respèt de ço que dardaiavo dins lou desert - m’avise que vous agradarié belèu de legi lou conte que me fau un plesi de vous revira en lengo nostro.
La set… couneissès-ti la set?
Es lou titre dóu conte, alor vaqui :
Cresès belèu de saupre ço qu’es la set. Avès tort. Se sias jamai passa un 10 d’avoust à tres ouro de l’après-dina à Sant-Martin-de-Crau, la set, avès pas la mendro idèio de ço que pòu èstre. La vertadiero set, aquelo que vous douno l’empressioun d’agué manja de lano e de sèu* à voste dina. Meme un Prouvençau, despièi trento generacioun, aquesto set dóu 10 d’avoust, à Sant-Martin-de-Crau à tres ouro de l’après-dina, fai tout ço qu’es umanamen poussible pèr noun l’afrounta…
Es pèr acò qu’un 10 d’avoust à tres ouro de l’aprèsdina, troubarés jamai degun pèr carriero à Sant- Martin-de-Crau. Chascun penequejo, ço qu’es lou meiour biais de lucha contro aquesto meno de set. N’i’a d’ùni que dormon meme dins sa bagnadouiro.
Mai tóuti aquéli detai, bèn segur, Maurise Miton noun poudié li counèisse. Avié quita Argenteuil en dous chivau, dins la niue, dins l’amiro d’ana à Sausset- li-Pin pèr ié passa quinge jour de vacanço, e de i’arriba avans soulèu tremount. S’èro pas arresta pèr dejuna pas mai que pèr dina. Mai à Sant-Martin de Crau, à tres ouro de l’après-dina, la set lou prenguè. Èro pamens quàsi à la fin de soun vouiage.
Lou Cafè de la Dinamito
Mai un 10 d’avoust, un camèu, aguèsse fa si premié pas dins lou desert de Gòbi, sarié óubliga de s’arresta à Sant-Martin pèr béure. Lou premié cafè fuguè lou bon e fuguè lou Cafè de la Dinamito qu’aculiguè aquéu paure Miton, entre-seca* coume un ambricot se.
Acò avié d’èstre : lou Cafè de la Dinamito èro desert. En demai d’acò, lou membre èro sourne e tousc e li mousco ié fasien un chafaret qu’es pas de crèire. La calour, liogo de lis enregouï, li mousco, li reviho…
Lou Miton, barbelant de la set, ié semblavo que si brego s’èron estrechido mai, au contro, que sa lengo avié tripla de voulume. Un moumen, creseguè que noun poudrié sourti un son. Mai l’ome, en dangié de mouri de la set, trobo toujour dintre éu de ressourso que se pòu meme pas imagina. Es d’uno voues certo empastado mai coumprenablo, que pousquè sourti :
- I’a quaucun?
Ges de resson respoundeguè à-n-aquéu rampèu engouissa. Miton se pensè qu’avié pas crida proun fort. Alor se meteguè à brama coume quaucun que crido au secours :
- De-béure! de-béure!...
De lòngui minuto, de minuto sènso fin se debanèron e Miton, aclapa, sentié soun sang bouli e s’esvapoura. Belèu que de-bon sarié mort, mai Emile mourrejè.
De-béure...que que siegue...
De dire qu’èro de bono imour s’acourdarié pas à la verita. Diren meme qu’èro d’uno imour ahissablo. Lou penequet, pèr éu, èro lou meiour moumen de la journado e vaqui que venien de lou tira de sa premiero som, aquelo que sias en trin de perdre counsciènci e qu’avès l’empressioun de voula coume un arcange dins li lìbris espàci dóu cousmos sènso termino.
Lou Miton recampè tout ço que ié soubravo d’escupigno e ansin pousquè crida :
- De-béure… que que siegue… mai glaça…
Emile, lou pelot de la Dinamito, espeloufi e desbardana, se pastavo la caro e fasié crussi souto si det sa barbo d’uno semano (se la rasavo soucamen lou dimenche e li jour chauma). Encaro ennebla de som, ié faugué quàuqui segoundo pèr que lou message de Miton arribèsse jusquo à soun cervèu. Alor, faguè :
- Es pas poussible…
Miton larguè ’n tau gingoulun de bèsti blessado qu’Emile, qu’èro un bravo ome, creseguè necite de se justifica :
- Es pas de ma fauto… lou frigò a d’auvàri e l’eleitrician es en vacanço au Grau-dóu-Rèi...
Alor Miton barrè lis iue e fuguè à-mand de crida sebo*. L’istint de counservacioun fuguè lou mai fort e i’ispirè lou soulet remèdi que counvenié à soun cas doulourous :
- De tè, faguè lou Miton, de tè…
Vous l’ai di, Emile èro un ome sensible e courau. En mai d’acò si tarnavello recoumençavon de founciouna nourmalamen e lou sabian lèst d’ajuda soun prouchan dins touto la mesuro dóu poussible.
De tè, eici se n’en trachis gaire...
Èro bèn clar que la suplico de Miton lou metié dins l’empés* :
- De tè, fasié pensatiéu, de tè, n’en tène pas…
Dins li cas desespera, la creaturo umano trobo souvènt un enavans nouvèu. L’enavans de la desesperanço. Miton, avans de rintra de-bon dins l’angòni, retroubè l’usage nourmau de la paraulo. E, d’uno souleto emissioun de voues, reüssiguè de dire emé vehemènci :
- Mai enfin, i’a bèn de tè dins aquéu vilajoun de couioun!.....
Emile leissè de caire ço que i’avié de descourtés dins li prepaus de Miton e s’acountentè de dire :
- N’i’a belèu vers dono Menpènti, la gerènto dóu Casinò. Mai acò m’estounarié forço… Lou tè, sabès, eici se n’en trachis gaire...
Alor, lou Miton barrè lis iue e s’arrestè de lucha. Es, proubable, ço que lou sauvè. Noun se pòu, meme un 10 d’avoust à Sant-Martin-de-Crau, à tres ouro picanto, leissa sènso ajudo uno persouno en dangié.
Emile entre-durbiguè lou ridèu de perlo e noun pousquè reteni uno reculado : sèmblavo que lou cèu èro de mercùri e sus la routo, lou quitran foundié en laco viscouso. Emile pensè à sa femo, à sis enfant e à la partido de beloto dóu sèr. Fuguè à mand de pouja arrié*, mai sa bono naturo lou gagnè. Courajousamen, afrountè lou cop de soulèu.
Fuguè bèn de manco de soun cafè un quart d’ouro de tèms. Quouro revenguè, èro quàsi autant escoufi* que soun cliènt, mai i’avié d’alegresso dins sis iue.
- Avès de chanço, faguè. De tè, n’i’avié pas vers dono Menpènti, pas mai que vers dono Clamour, mai n’ai trouba encò de dono Ventùri…
Li paraulo d’Emile, lou Miton lis entendeguè.
Semblavon veni dóu liuenchen, mai lis entendeguè e un assaja* de sourrire se faguè vèire sus si labro fendihado pèr la secaresso. Pièi, esperè… Esperè long-tèms.
Subran la voues d’Emile ié parvenguè coume se venié d’uno autro planeto :
- Vous afourtisse que n’ai de regrèt, disié la voues… Ai fa tout ço qu’ai pouscu… Ai trouba lou tè. Ai trouba lou sucre… Ai alesti li roundello de limo… Mai manque d’aigo caudo!....
Leissique :
* Assaja (un) : esquisse. * Brande : hamac.
* Crida sebo : abandonner.
* Empés : embarras.
* Entre-seca : déshydraté.
* Escoufi : en mauvais état.
* Pouja arrié : battre en retraite.
* Sèu : suif.
Mi gramaci van vers un ami vesin carroussié que m’a leissa foutougrafia sa dous chivau qu’a refacho de nòu. Bello obro que?
1119222


text:
Auson
Auson[1] (Auson en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Brivadois, dobèrt sul sud, al caractèr meridional, es demorat ligat a las valors romaines que las grandas invasions atenheràn pas pas entièrament a gommer. Encara al moment dels grands chantiers de la Sègle XII, l'art e l'arquitectura lèvan aquela influéncia. Aquela relacion a l'ancian es aicí encara soslinhada pel réemploi d'un element gallo-romain conservat darrièr d'un contrefort del glèisa Santa-Laurent. Aquel blòc de pèira a grauat d'una granda inscripcion en cartas latinas, desgraciadament fragmentaire e datada tres primièrs sègles après J.-C. La siá preséncia isolada en lo mur de la bastissa e los qualqu'uns elements de mobilier archéologique son tant d'indicis d'un procès de romanizacion e interrògue sus l' evolucion d'aquel mièg dempuèi l'Antiquitat.
La vila dètz sens dobte la siá naissença a la siá posicion privilegiada, mesa la camina dessús del Livradois en contacte amb la plana e la montanha. Aquel tuc domina lo marge drech de l'Aliar, près d'un espaci relativament poblat e jouit de preciosas basas : qualques recorses minaires, dels produchs forestales, una posicion estrategica ligada al contraròtle del riu. Seriá totun va de voler explicar lo desvolopament de la vila per aqueles sols postièrs.
Le Brivadois, ouvert sur le sud, au caractère méridional, est resté attaché aux valeurs romaines que les grandes invasions ne réussiront pas complètement à gommer. Encore au moment des grands chantiers du Sègle XII, l’art et l'architecture relèvent cette influence. Cette relation à l’antique est ici encore soulignée par le réemploi d'un élément gallo-romain conservé derrière un contrefort de l'église Saint-Laurent. Ce bloc de pierre est gravé d'une grande inscription en lettres latines, malheureusement fragmentaire et datée des trois premiers siècles après J.-C. Sa présence isolée dans le mur de l’édifice et les quelques éléments de mobilier archéologique sont autant d'indices d'un processus de romanisation et interroge sur l'évolution de ce milieu depuis l'Antiquité.
La ville doit sans doute sa naissance à sa position privilégiée, placée sur la marche du Livradois en contact avec la plaine et la montagne. Cette colline domine la rive droite de l'Allier, près d'un espace relativement peuplé et jouit de précieux atouts : des ressources minières, des produits forestiers, une position stratégique liée au contrôle de la rivière. Il serait cependant vain de vouloir expliquer le développement de la cité par ces seuls facteurs.


text:
Baulon (Arièja)
Baulon (Baulou en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Lengadòc, situada dens lo País de Fois. Administrativament, que's tròba dens lo departament d'Arièja e la region de Mieidia-Pirenèus.
Somari
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Mendibe
Mendibe en basco o Mendive en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei mendibar.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Quartièrs[modificar | modificar la font]
- Basaburua
- Bastida
- Xenberro
- Txilardoi
- Laurhibarrea
- San Salbador
Miei[modificar | modificar la font]
L'arriu de Lauribar (afluent de Niva) e los sons afluents que passan per la vila. Irati e mantun deus sons afluents, que i passan tanben.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Behorlegi au nòrd
- Aucet-Aucet Juson-Sunarreta en Sola a l'èst
- Lekunberri a l'oèst
- Larrau en Sola au sud-èst
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
- Capèra de Sant Salvador d'Irati, deu sègle XII
- Glèisa de Sant Vincenç de Dacs, deu sègle XII ; qu'arcuelh ua estatua de la Maria (maire de Jèsus dab lo mainatge Jèsus deu sègle XVII.
- La crotz deu cemitèri qu'ei monument istoric.


text:
Bíblia
Lo mot Bíblia ven del grèc ancian Bιϐλίa biblía, que significa "libres" al plural neutre, par l'intermediari del latin biblia. Lo sens èra: "Los Libres (sants)" o "la bibliotèca (sagrada)" en designant l’ensems del corpus religiós. S'agís, en fach, sus l’aparéncia d’un obratge unic, d’una colleccion d’escriches fòrça variada (relats de las originas, tèxtes legislatius, relats istorics, tèxtes sapiençals, profetics, poetics, agiografics, letras) que sa redaccion s’es escalonada pendent mai d’un millenni.
La Bíblia crestiana es devesida en Ancian Testament, comprenent los libres eretats del judaïsme, e en Novèl Testament, escriches testimoniant de Jèsus Crist. Lo mot Testament ven del latin testamentum, traduccion del grèc διaθήkn que significa "disposicion escricha", d'ont "testament", "convencion ", e dins aqueste contèxte "pacte", "aliança".
Dins la Glèisa, la Bíblia es apelada la paraula de Dieu.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- La Bíblia - Ancian testament, revirada de Joan Larzac, Letras d'òc (2013)


text:
Neutron
Lo neutron es una particula subatomica sens cap de carga electrica e de massa similara a la del proton. Lo neutron se classifica coma barion, e se compausa de tres quarks (udd).
Lo neutron, amassa amb lo proton, es part dels nuclèus de la màger part d'atòms, franc l'isotòp mai comun de l'idrogèn, (H), format d'un sol proton.
Defòra del nuclèu, los neutrons son inestables, e an una vida mejana d'aperaquí quinze minutas (tn = 886,7±1,9 s).
Los neutrons son someses a las fòrças febla, fòrta e gravitacionala. La fòrça electromagnetica, s'unifica parcialament amb la febla a d'energias nautas; o dich d'una autre biais, a de distàncias mendres que lo diamètre d'un proton, las doas fòrças sonque son dos aspèctes d'una fòrça, la fòrça electrofebla. Aital lo neutron, encara que la soma de las cargas electricas de sos compausants, los quarks, (u (+2/3) + d (-1/3) + d (-1/3) = 0) siá nulla, es tanben somés a l'interaccion electromagnetica.


text:
Tuvalu
Tuvalu (prononciar Tovalo, nom colonial anglés: Illas Ellice) es un estat insular de Polinesia, situat jos l'Eqüator, al sud de Kiribati, al nòrd de Fiji e Wallis e Futuna a mai a l'èst de las illas Salamon.
S'agís de l'estat sobeiran mens poblat del mond après Vatican e just davant Nauru mas que la siá superfícia rèirepichona se ne fa un país subredens.
Es uèi conegut mai que mai per son domeni d'internet .tv que per el e la siá utilizacion se ne va tenir un revenguts de 50 milions de dolars entre 2000 e 2012.
Lo gentilici es tuvaluan -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Tuvalu es un archipèla de las nòu illas, que son representadas per las estelas sus la bandièra.
Economia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Pèire Deluns-Montaut
Pèire Deluns-Montaut (en francés: Pierre Deluns-Montaud; Alemans de Dròpt (Lengadòc), 5 de junh de 1845 - París, 8 de novembre de 1907) foguèt un politician e escrivan occitan. Son nom vertadièr èra Montaut mas emplegava tanben Deluns qu'èra lo nom de la branca mairala que foguèt portat fins al sègle XVIII. Foguèt deputat del departament d'Òlt e Garona de 1879 a 1898.
Biografia[modificar | modificar la font]
Pèire Deluns-Montaut nasquèt a Alemans de Dròpt en 1845. Èra lo filh de Joan Montaut, regent e cònsol del vilatge. Faguèt d'estudis segondaris al collègi de Marmanda e puèi se n'anèt far de drech a Tolosa ont obtenguèt lo doctorat. S'installèt coma avocat a Marmanda ont incitat per Leopòld Faye un avocat e adjonch del cònsol de la vila comencèt a far de politica en 1874. Venguèt puèi conselhièr municipal e adjonch del cònsol de Marmanda. En abril de 1879, se presentèt a las eleccions e foguèt elegit deputat en remplaçament de Faye qu'èra vengut senador. Foguèt deputat de l'Union Republicana del departament d'Òlt e Garona del 6 d'abril de 1879 al 31 de mai de 1898 dins la circonscripcion de Marmanda[1].
Foguèt tanben Ministre de las Òbras publicas dins lo govèrn Charles Floquet del 3 d'abril de 1888 al 14 de febrièr de 1889.
Foguèt plan amic d'Armand Falièras.


text:
Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan
Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan (Lahontan, Bearn, lo 9 de junh de 1666 - abans 1716) explorator bearnés de Nava França e escrivan de lenga francesa, considerat com un deus purmèrs escrivans de Quebèc.
Lo baron de Lahontan que vadó a Lahontan au ras d'Ortès ; qu'èra gessit de la noblessa bearnesa. Lo son pair que's roeinè dens un projècte (en s'i escàder totun) de tornar lo riu qui trauca Lahontan, navigable dinc a la mar grana. Aquò qu'obligué lo joen baron (qui eretèr deu títòu de baron a la mort deu son pair en 1674), vadut praube, a entrar dens l'armada.
Que ho miat en Nava França en 1683 on, pendent annadas qu'explorè la region deus Grans Lacs en bèth establir contactes dab los indians Urons e en pelejant se dab los Iroqués. Volent tornar en Euròpa, qu'abandonè l'armada e que s'installè en Olanda, puish que lo retorn en França que'u èra vedat per'mor de la soa desercion. Qu'i obtiengó las favors de l'Elector de Hannover e que comencè a escríver las soas òbras literàrias : memòris, descripcion geografica e lo son famós Dialòg dab un sauvatge ; que's tracta d'ua discussion fictiva enter eth (en vertat un eth fictiu qui pòrta lo son nom e qui dehen ironicament los punts de vistas europèus e catolics) e un indian uron aperat Adario. Amassas que parlan de religion e de moralitat e cada còp lo capatge e d'Adario que l'emportan suus praubes arguments deu baron.
- Portal:Bearn/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Antropològ francés
- Antropològ quebequés
- Antropològ canadian
- Escrivan canadian
- Escrivan quebequés
- Escrivan francés
- Personalitat de Nòva França
- Occitan de Nòva França
- Noblesa occitana
- Escrivan bearnés
- Noblesa bearnesa
- Personalitat bearnesa
- Naissença en 1666
- Naissença a Baiona
- Decès en 1736


text:
Radioactivitat
La radioactivitat es un fenomèn fisic que presentan lei nuclèus atòmics inestables qu'emeton espontanèament de radiacions capablas de penetrar dins los còrses opacs, d'ionizar l'èr, d'impressionar de placas fotograficas e d'excitar la fluorescéncia de divèrsei substàncias.
Las radiacions emesas per lei substàncias radioactivas son classificadas inicialament segon lor poder de penetracion, amb los noms de radiacions alfa, de radiacions beta e de radiacions gamma (de mens a mai penetranta).
La radioactivitat naturala es lo procediment d'emission espontanèa de radiacions per de nuclèus atomics inestables que se transforman en d'autrei nuclèus. La radioactivitat artificiala es lo procediment de desintegracion de mantun nuclèus atomics quand son bombardats per de neutrons o per d'autrei particulas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Fònts de radioactivitat
- 3 Tipes diferents de radioactivitat
- 3.1 Fenomèns caracterizats una emission de nucleïds
- 3.2 Fenomèns de radioactivitat B
- 3.3 Transicions entre estats d'energia
- 3.4 Radioactivitat Y
- 4 Desintegracion e descreissença radioactiva
- 5 Ligams intèrns
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La radioactivitat foguèt descubèrta en 1896 per Henri Becquerel (1852-1908) durant sei trabalhs sus la fosforescéncia. Lei materiaus fosforescents son caracterizats per l'emission d'una lutz dins la sorniera après exposicion a la lutz e Becquerel pensava que la lusor producha dins de tubes catodics expausats ai rais X èra liada a son camp de recèrca. Son experiéncia consistiá de plaçar una placa fotografica embalada de papier negre en contacte de materiaus fosforescents. Totei lei resultats foguèron negatius levat de saus d'urani. Dins aqueu cas, la placa fotografica èra impressionada a travèrs dau papier negre. Pasmens, d'experiéncias novèlas mostrèron que lei saus d'urani avián pas besonh d'èstre expausats a la lutz per marcar la placa e que d'autreis elements compausats d'urani donava de resultats similars. La natura dau raionament emés per lei mineraus uranics èra donc diferenta de la fosforéncia e pròche dau raionament X descubèrt en 1895 per lo fisician alemand Wilhelm Röntgen (1845-1923).
La descubèrta d'aqueu raionament entraïnèt d'estudis novèlas per Becquerel, Pierre Curie (1859-1906), Marie Curie (1867-1934) e Ernest Rutherford (1871-1937). Aquò mostrèt que lei raionaments uranics èran pus complèxs que lo raionament X. Tres compausants principaus foguèron identifics e dichs a, B e Y. D'experiéncias suplementàrias permetèron de descubrir que lei particulas a avián una carga positiva, lei particulas B avián una carga negativa e lei particulas Y una carga neutra[1]. Puei, se descurbiguèt que lei particulas a èran de nuclèus d'èli 4 e lei particulas B d'electrons. Enfin, en parralèl de l'estudi dei raionaments, lo nombre de mineraus radioactius coneguts aumentèt pauc a pauc.
Lei perilhs de la radioactivitat foguèron pas descubèrts immediatament en causa dei quantitats limitats de produchs fòrtament radioactius disponibles au començament dau sègle XX. Au contrari, maugrat l'oposicion de certanei scientifics coma Marie Curie, lo radi e leis elements radioactius se veguèron dotats de qualitats terapeuticas per certanei mètges. La descubèrta de l'efèct mutagèn de la radioactivitat en 1927 per Hermann Joseph Muller (1890-1967) e un nombre grand de decès causat per la radioactivitat dins leis annadas 1930 entraïnèron la disparicion d'aquela mòda.
Fònts de radioactivitat[modificar | modificar la font]
Se parla de « radioactivitat naturala » per designar lei fònts radioactivas non produchas per leis activitats umanas coma aquelei causadas per lo gas radon o lo raionament cosmic. Au contrari, se parla de « radioactivitat artificiala » per designar lei fònts radioactivas produchas per leis activitats umanas coma la realizacion d'examens medicaus, la sintèsi d'elements radioactius pesants sintetics o la concentracion artificiala de matèria radioactiva. En revènge, quin fònt que sigue, se tracta dau meme fenomèn fisic.
Fònts naturalas[modificar | modificar la font]
La fònt principala de radioactivitat naturala es representada per lei radioisotòps ja presents dins la natura e producha durant leis explosions de supernovas o per degradacion d'elements radioactius pus pesants. Per exemple, un tròç de granit tèn una fraccion infima d'urani que va se transformar en radon radioactiu. Pasmens, leis isotòps radioactius naturalament presents dins l'environament (urani, tori...) son generalament lei pus estables car se non, aurián ja disparegut. L'activitat radioactiva naturala de la crosta terrèstra es donc fòrça febla e evoluciona localament segon lei ròcas de superficia.
La segonda fònt de radioactivitat naturala es aquela deis elements presents dins leis organismes vivents. Per exemple, lo còrs uman tèn una radioactivitat naturala causada per leis isotòps de carbòni 14 e de potassi 40. Lei vias d'intrada principalas d'aqueleis isotòps dins l'organisme son la respiracion e l'alimentacion.
Enfin, la darriera fònt de radioactivitat naturala es aquela formada per lei raionaments cosmics. Aqueu raionament pòu agantar dirèctament la superficia terrèstra. Pasmens, la preséncia de l'atmosfèra terrèstra entraïna puslèu son absorpcion per lei gas atmosfèrics e l'emission d'una radioactivitat secondària. Aqueu fenomèn explica la preséncia d'isotòps d'estabilitat intermediària dins l'atmosfèra terrèstra coma lo carbòni 14 o l'idrogèn 3.
Aquela radioactivitat naturala representa aperaquí 77% de la dòsi recepuda cada annada per un èstre uman[2].
Fònts artificialas[modificar | modificar la font]
L'activitat umana representa 23% de la dòsi annuala recepuda per un èstre uman. La màger part es compausada per la radioactivitat producha per lei tecnicas d'imatjariá medicala. Lo rèsta es compausada per leis activitats militaras (assais nuclears ancians...), industrialas (energia nucleara civila, sector minièr especialament aqueu de carbon...) e scientificas (accelerators de particulas...).
Se fau notar que l'imatjariá medicala per rais X es la fònt principala de rais ionizants d'origina umana. Pasmens, es pas comptada coma dòsi de radioactivitat car l'origina dau raionament X es diferenta.
Tipes diferents de radioactivitat[modificar | modificar la font]
Fenomèns caracterizats una emission de nucleïds[modificar | modificar la font]
Radioactivitat a[modificar | modificar la font]
La radioactivitat a es causada per l'emission de nuclèus d'èli formats de dos protons e de dos neutrons. Lo nuclèu atomic qu'emet la particula a se transforma en un nuclèu novèu que tèn un nombre de massa demenit de 4 e un numerò atomic demenit de 2 :
- .
Una particula a a generalament una energia cinetica febla a respèct de sa massa e sa velocitats es fòrça inferiora a aquela de la lutz. Sa fòrça de penetracion, ja fòrça limitada per sa carga auta, es donc fòrça febla (quauquei centimètres dins l'èr).
Emission de protons[modificar | modificar la font]
L'emission de protons es un fenomèn de radioactivitat rar que pòu s'observar per un nuclèu pesuc o après una desintegracion B per desexcitar de nivèus d'energia auts. Foguèt descubèrta en 1969 e 25 isotòps son coneguts per presentar aquela proprietat. En 2002, se descurbiguèt tanben l'existéncia d'emission dobla de protons.
Emission de neutrons[modificar | modificar la font]
L'emission de neutrons es un fenomèn radioactiu que caracteriza la reaccion d'un isotòp non estable que va perdre un neutron mai gardar son numerò atomic. Aqueu tipe d'emission es frequent per lei reaccions de fission nuclera e present sus certanei reaccions de fusion. Es la basa dei reaccions en cadena.
Radioactivitat de clusters[modificar | modificar la font]
La radioactivitat de clusters es un tipe rar de fenomèn radioactiu caracterizat per l'emission d'un nuclèu pus important qu'una particula a. S'observa per d'isotòps pesucs e es un tipe de radioactivitat totjorn menor qu'acompanha un fenomèn majoritari de radioactivitat a. Per exemple, es lo cas d'un nuclèu de radi 221 que pòu de còps emetre un nuclèu de carbòni 14.
Fenomèns de radioactivitat B[modificar | modificar la font]
Radioactivitat B- e B+[modificar | modificar la font]
La radioactivitat B èra a l'origina un tipe de desintegracion radioactiva caracterizada per l'emission d'una particula B, formada per un electron o un positron, e d'un neutrino o d'un antineutrino. Se la particula emesa èra un electron, se parla de desintegracion B-. Dins lo cas contrari, se parla de desintegracion B+. Per exemple, dins lo cas d'una emission B d'un nuclèu d'idrogèn 3 que va se transformar en èli 3 :
L'emission d'electrons o de positrons pòu tanben èstre dobla. Se parla alora d'emission B dobla.
Captura d'electron[modificar | modificar la font]
La desintegracion B se pòu generalizar au fenomèn de captura d'electron que va entraïnar la transformacion d'un proton en neutron e l'emission d'un neutrino segon la relacion seguenta :
Un mòde pus rar es la captura dobla d'electrons que sei consequéncias son similaras. Per exemple :
Desintegracion B liada[modificar | modificar la font]
La desintegracion B liada es un tipe rar de radioactivitat que pòu se debanar per d'atòms fòrça ionizats. La desintegracion B- va cambiar un neutron en proton e emetre un electron e un antineutrino. Pasmens, l'electron es capturat per leis orbitalas K, L o M de l'atòm e solament l'antineutrino es emes.
Transicions entre estats d'energia[modificar | modificar la font]
Transicion isomerica[modificar | modificar la font]
Una transicion isomerica es un mòde de radioactivitat rar permetent a un isomèr nuclear de liberar d'energia sensa subir de transmutacions. Lei nucleons son reorganizats au sen dau nuclèu atomic dins una configuracion d'energia mens importanta. Aquela transicion es acompanhada per una emission de rais Y e la natura quimica de l'atòm cambia pas.
Conversion intèrna[modificar | modificar la font]
La conversion intèrna es tanben un mòde de radioactivitat relativament rar. Un electron va captar l'energia d'excitacion d'un nuclèu atomic e èstre expulsat. Pasmens, lo fenomèn es totalament diferent d'una desintegracion de tipe B car l'electron es expulsat segon de nivèus d'energia ben definits e sensa emission d'un antineutrino. De mai, la natura quimica de l'atòm cambia pas.
Radioactivitat Y[modificar | modificar la font]
La radioactivitat Y es una emission d'energia sota la forma de rais electromagnetics durant un fenomèn de radioactivitat. Per de rasons istoricas, es considerada coma un tipe de radioactivitat especiau. L'emission Y e lo fenomèn de radioactivitat a son origina son generalament simultanèus.
Desintegracion e descreissença radioactiva[modificar | modificar la font]
Quin instant donat que sigue, un isotòp radioactiu quin que sigue a una probabilitat de desintegracion egala a un autre isotòp radioactiu identic. De mai, aquela desintegracion despend pas dei condicions fisicas e quimicas de l'environament de l'isotòp. Ansin, lo mecanisme de desintegracion es considerat aleatòri e sègue una lèi estatistica.
Ansin, per un nombre N(t) de radionucleïds d'un tipe donat presents dins una mòstra a un instant t quin que sigue, lo nombre de desintegracions dN durant un periòde dt despend donc solament dau nombre de radionucleïds, de la durada de mesura e d'un constanta de desintegracion nucleara λ caracteristica de l'element considerat :
Se lo nombre iniciau de radionucleïds es conegut, es donc una lèi de descreissença exponenciala de la forma :
Una caracteristica majora de l'element es sa constanta de mièja-vida t1/2 definit per lo periòde necessari per veire lo nombre de radionucleïds es devesit per dos:
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En fach, leis emissions Y son compausats d'un raionament electromagnetic e non de particulas tant massivas que lei particulas a (nuclèu d'èli) e B (electron).
- ↑ (fr) A propos de quelques objections fréquentes sur le nucléaire civil [1]


text:
Serekh
En escritura ieroglifica anciana e dens los noms de la titulatura deus faraons mei ancians un Serekh qu'ei ua representacion grafica d'ua façada de palais dab ua encinta on ei marcat lo nom de Her deu faraon e qui ei coroada d'ua haucon simbòl deu diu Her (Òrus).
A la fin de la segonda dinastia aquesta representacion de Her que ho remplaçada (puish juntat au) peu diu Seth çò qui ei interpretat com un testimoniatge d'un conflicte intèrne puish que dens la mitologia ambs diu que s'opausan atau com s'opausan las loas regions.


text:
Fossieux
Fossieux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Vilatge del ban de Delme, dividit en doas distincions : Lorraine e évêché, amassadas a Modèl:La s . En 1347, Liétard de Fossieux #far aumenatge al pòrti de Lorraine per lo sieu ostal fòrt. La distincion levava Gournay a Modèl:La s , de contunh del Grand-Faulx.
Village du ban de Delme, divisé en deux seigneuries : Lorraine et évêché, réunies au Sègle XV . En 1347, Liétard de Fossieux fit hommage au duc de Lorraine pour sa maison forte. La seigneurie relevait des Gournay au Sègle XV , puis des Grand-Faulx.


text:
Bordèu
Bordèu (Bordeaux en francés) es una de las vilas principaus de Gasconha, Occitània. Administrativament aperten al departament francés de Gironda e a la region d'Aquitània. A 236 725 estatjants. La devisa de la comuna es Lilia sola regunt lunam, undas, castra, leonem. La vila es coneishuda dens lo monde tot entà son vinhau, sustot dumpuei lo sègle XVIII, que fut per era un vertadèir atge d'aur. Capitau de l'anciana Guiana (lo nòrd d'Aquitània actuau), Bordèu hèi partida de Gasconha e es situat au ras de las Lanas de Gasconha.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Transpòrts
- 3 Istòria
- 4 Lengas
- 5 Administracion
- 6 Ensenhament superior e recèrca
- 7 Economia
- 8 Cultura
- 9 Monuments e luòcs toristics
- 10 Espòrt
- 11 Personas celèbras ligadas a Bordèu
- 12 Embessonatges
- 13 Referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Bordèu es situada a l'oèst d'Occitània e es adaigada per Garona. I a 236 725 abitants dens la ciutat de Bordèu, e mèi de 809 562 dens l'aglomeracion.
Demografia[modificar | modificar la font]
d'aiga e 150 jorns plojós per annada.
Urbanisme[modificar | modificar la font]
Bordèu es una vila espandida, bassa e clara. Es caracterizada per las faciadas classicas de sos cais e per sas botigas que son ostalòts de pèira de un o dus nivèus comportant un casau.
Sus lo plan, pòden véser encara la ciutat romana. Los ostaus esturen remplaçats per bastiments mèi nèus. Es un rectangle orientat nòrd-sud que l'ais màger, l'antic cardo, es l'actuau carrièra Santa Catarina dinc au cors Victor Hugo. Dens lo sens èst-oèst, los decumani son istoriats per las carrièras daus Tres Conilhs, Porta Dijeus e lo Cors de l'Intendéncia. Aquela vila s'estamplèva, abans la bastison dau premèirs barris, dinc au mons Judaïc. Devath lo grand teatre son las roinas daus Pilars de Tutela, un edifici ubèrt compausat d'una auta colomnada que n'era vesedoira dempuei la ribèira e dont la foncion es desconeishuda. Lo darrèir vestigi d'aquera epòca es lo Palais Galian, qu'es çò que demòra d'un anfiteatre de 15 000 espectators. representats A l'edat Mejana, tres edificis religiós son bastits a l'entorn de la vila : un site paleocrestian a l'oèst, on es adara la basilica de Sent Saurin, una glèisa au sud, probèt de la futura catedrala de Sent Andriu, lo tresau qu'es una comunautat benedictina au sud-èst, site de l'abadiala de Senta Crotz.
Au sègle XIII la vila s'esten a l'entorn dau pòrt antic e entre los actuaus cors Victor Hugo e Alsace Lorraine. Una novèra murralha es bastida, qu'ensarra una trama urbana densa e tòrta. Au sègle XIV, una segonda cintura de barris tempta d'enserrar los bastiments qu'an desbordat dinc a l'actuau plaça de la Victòria e a l'abadiá benedictina de Senta Crotz. Los cors Pasteur e de la Marne soslinhan aquera avançada.
Au sègle XV, Carles VII de França ensarra la vila entre duas fortaressas, lo Fòrt dau Har e lo Castèth Tropeita. Aquel serà destruisut per venir la Plaça de las Quinconças.
Au sègle XVI, cap au nòrd, un quartèir de vinatariás es bastit per de negociants sus d'ancians terrenhs monastics : los Chartrons.
Aus sègles XVII e XVIII, se bastit la vila de faciadas classicas que vesem encara auèi. Las faciadas daus cais bastidas suus ancians barris, Gran Teâtre, Andanas de Tourny, Jardin Public.
Lo sègle XIX vei l'arribada dau tren, lo desvolopament dau quartèir de La Bastida sus la riba dreita, lo passatge de Garona per dus ponts, e l'espandida de la vila a l'oèst cap aus baloards.
Au sègle XX, lo lac es cavat au nòrd on es bastida la fèira internacionau. Au sud, son dus ponts de mei que travèrsan la ribèira. Quartèirs nèus sortissen de tèrra : lo Gran Parc, Meriadeck au centre, las facultats dèishan la vila per lo domeni universitari de Talença, e la populacion aumenta dens las comunas a l'entorn.
Au sègle XXI, la comuna a profitat dau tram per unificar la vila, favorizar la circulacion. Los batèus aniràn pas mei per los cais, aqueths son tornats aus peishonèirs. L'arribada dau TGV estut l'ocasion de reviscolar lo quartèir au sud de la gara Sent Jan, barrejant burèus e abitacions.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Estradas[modificar | modificar la font]
La vila es desservida per las autorotas :
- A10 cap a París
- A89 cap a Peireguers, Lemòtges, Briva e Clarmont d'Auvèrnhe
- A62 cap a Tolosa
- A65 cap a Lo Mont de Marsan e Pau
- A63 cap a Baiona e Espanha.
Aquelas autorotas son ligadas a la rocada A630, que contorna Bordèu, aquò pòt explicar qu'aquera es sovent encombrada.
Vias ferradas[modificar | modificar la font]
Las grandas linhas de camin de fèrre arriban a l'estacion de Sent Joan. La ligason de TGV permetrà de religar París en 2 h a la fin de 2016. Nantas es a 4 h de tren, Tolosa e Pau a 2 h 10, Biarritz a 2 h. La ret de TER liga las vilas de la region.
Franquiments de Garona[modificar | modificar la font]
Ponts rotèrs[modificar | modificar la font]
Ponts ferroviaris[modificar | modificar la font]
- Palanca Sent-Joan
- Pont ferroviari de Bordèu
Ligasons aerianas[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt internacional de Bordèu Merinhac acuèlha lo trafec de passatgièrs e de merças.
Tram e bus[modificar | modificar la font]
La ret TBC (Tram e Bus de la Commmunautat) es compausat de :
- 3 linhas de tram (A, B e C)
- 65 linhas de bus.
Aquel ret percanta las 27 comunas de la CUB de 5H a 1H del matin.
Bicicleta[modificar | modificar la font]
Un sistèma de bicicletas en liure-servici, lo VCUB, es embiaissat? sus lo conjunt de la CUB.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sus la riba esquèrra de Garona, a 100 km de la boca dau flume, una terrassa de grava de la plana lanesa susplomba los palús e davala sus la boca d'un riu, la Devesa.
Lo site es lo crosament de duas vias comerciaus fluviau e terrèstre.
Daus permèirs estatjants n'avem pas gardat nada traça.
Una aglomeracion existís au mens dempui lo sègle V abC en riba de Devesa. L'arribada daus Bituriges Vivisques, una tribú cèlta, sembla mei tardiva, au sègle III abC, senon passat la conquista romana, au sègle I abC.
Apuei Burdigala estut envasida per mantun pòples (vandals, visigòts, francs e normands).
A l'Edat Mejana (sègle XII) Bordèu tornèt trobar son esplendor, Alienòr d'Aquitània esposèt Enric II Plantagenèst que n'èra pas encara, lavetz, rei d'Anglatèrra, mès solament comte d'Anjau e dau Maine, çò que fèi que Bordèu n'estut pas jamèi anglesa. La ciutat vengut una partida dau maine daus Plantagenèst. Pendent aquesta tempsada, la lenga d'òc estut totjamèi practicada a Bordèu, on damorèt la lenga oficiau. A la Guèrra de Cent Ans, Bordèu estut de fòrça restacada a França e vengut francesa. Los reis de França remplacèren l'occitan prau francés, dau mens oficiaument.
Lengas[modificar | modificar la font]
- Article principal : Bordalés (parlar).
Bordèu es una vila on se rencontran lo parlar gascon de las lanas damb lo parlar lengadocian de Guiana. A l'entrada dau sègle XIX, lo gascon dominava dens la lenga dau pòple.
Administracion[modificar | modificar la font]
Cantons[modificar | modificar la font]
En 1965, la comuna de Cauderan foguèt restacada a Bordèu, que n'es ara lo 8en canton.
Bordèu es devesida en 8 cantons[1] :
- Lo 1er canton (Bordèu maritime) compta 28 678 estatjants.
- Lo 2nd canton (Grand Parc - Paul Doumer) compta 26 543 estatjants.
- Lo 3en canton (Centre) compta 35 491 estatjants.
- Lo 4en canton (Victor Hugo - Sent Augustin) compta 34 371 estatjants.
- Lo 5en canton (Sent Miquèu - Nansouty - Sent Genés) compta 28 770 estatjants.
- Lo 6en canton (Bordèu Sud) compta 29 838 estatjants.
- Lo 7en canton (la Bastida) compta 14 636 estatjants.
- Lo 8en canton (Cauderan ) compta 40 594 estatjants.
Per un total de 238 921 estatjants en 2007 segon l'INSEE.
Lista deus cònsols[modificar | modificar la font]
- 1878 - 1884 : Albert Brandenburg
- 1884 - 1888 : Alfred Daney
- 1888 - 1892 : Adrien Baysselance
- 1892 - 1896 : Alfred Daney
- 1896 - 1900 : Camille Cousteau
- 1900 - 1904 : Paul-Louis Lande
- 1904 - 1908 : Alfred Daney
- 1908 - 1912 : Jean Bouche
- 1912 - 1919 : Charles Gruet
- 1919 - 1925 : Fernand Philippart
- 1925 - 1944 : Adrien Marquet
- 1944 - 1947 : Jean-Fernand Audeguil
- 1947 - 1995 : Jacques Chaban-Delmas
- 1995 - 2004 : Alain Juppé
- 2004 - 2006 : Hugues Martin
- 2006 - percorrent : Alain Juppé
Ensenhament superior e recèrca[modificar | modificar la font]
Bordèu es lo sèti de l'academia de Bordèu que compren cinc departaments.
Bordèu es la 6a vila universitària francesa après París, Lion, Tolosa, Lilla e Marselha[2]. La vila aculhís 77 216 estudiants dens sas universitats e grandas escòlas. La màger part daus ensenhaments se fan sus lo domeni universitari de Pessac Talença Gradinhan, lo màger campus d'Euròpa, levat los estudis medicaus a costat dau CHU, las sciéncias de l'òmi plaça de la Victòria e los estudis de gestion.
A Bordèu i a quate universitats dins quate domenis de competéncias :
- l'Universitat de Bordèu I : sciéncias e tecnologias.
- l'Universitat de Bordèu II : medecina, sciéncias de l'òmi, espòrt e enologiá.
- l'Universitat de Bordèu III : sciéncias umanas, letras en lengas.
- l'Universitat de Bordèu IV : dreit, sciéncias politicas, sciéncias economicas, sciéncias socialas, sciéncias de gestion e management.
I a tanben d'establiments publics d'ensenhament superior :
- L'Escòla Nacionau de la Magistratura.
- Arts e Mestièrs ParisTech (ENSAM).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Sciéncias Agronomicas de Bordèu Aquitània Bordèu sciéncias agro, ancianament ENITA.
- L'Escòla Nacionau Superiora d'Arquitectura e de Paisatge de Bordèu (ENSAPBx).
- L'Institut d'Estudis Politics de Bordèu (IEP).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Cognitica (ENSC)
- L'Escòla Nacionala Superiora en Environament Georessorsas e Engenheria deu Desvolopament durable (ENSEGID), creada en 2011.
- L'Escòla Nacionau Superiora d'Electronica, Informatica, Telecomunicacions, Matematicas e Mecanica de Bordèu (ENSEIRB-MATMECA).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Tecnologia de las Biomoleculas de Bordèu (ENSTBB).
- L'Escòla Nacionau Superiora de Quimia, Biologia e Fisica de Bordèu (ENSCBP), issuda de la fusion de l'ENSCPB e de l'ISTAB.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia màger de Bordèu es la viticultura, Bordèu es la capitala dau vin emb d'una chifra d'afar de 14,5 miliards d'èuros. L'industria emplega 28 000 personas a Bordèu, que 16 000 trabalhan dens lo sector de la fusta e dau papèir.
Lo caumatge a Bordèu es de 8,8 %.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo Pòrt de la Luna que fèi partida de la lista del Patrimòni Mondial de l'umanitat.
Teatre[modificar | modificar la font]
Las salas[modificar | modificar la font]
- Opéra National de Bordeaux, Grand-Théâtre -> Tram A/Grand Théâtre.
- Théâtre Trianon, 6 carrièra Franklin
- Théâtre Femina, 10 carrièra de Grassi
- Comédie Gallien, 20 carrièra Rolland
- Théâtre national de Bordeaux en Aquitaine (TNBA), 3 plaça Pierre Renaudel -> Tram C/Sainte Croix.
- Café Théâtre des Beaux Arts, 2 carrièra Beaux Arts
- Théâtre Onyx, 13 carrièra Fernand Philippart -> Tram C/Place de la Bourse.
- Théâtre des Salinières, 4 carrièra Buhan -> Tram B/Place du Palais.
- Enchântier Théâtre, 37 carrièra de la Fusteria (Fusterie) -> Tram C/Saint Michel.
- Glob théâtre,
- La Lucarne, 49 carrièra Carpentèira (Carpenteyre) -> Tram C/Saint Michel.
- Théâtre du Pont Tournant
- Espace Médoquine
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Bastiments e luòcs publics remarcables[modificar | modificar la font]
- Plaça de la Borsa
- Plaça de las Quinconças
- Colona daus Girondins
- Grand Teatre
- Palais Rohan
- Plaça de la Victòria (ancianament d'Aquitània)
- Pòrta Calhau
- Tor Sent Ilègi (Grosse Cloche)
- Pòrtas Dijaus, de la Moneda, d'Aquitània
- Gara Sent Joan
- Alèias de Tourny
- Anciana gara d'Orleans
- Bassins a flòt
- Anciana basa sos-marina
- Jardin public
- Parc bordalés
Bastiments religiós[modificar | modificar la font]
- Catedrala Sent Andriu
- Tor Pèir Berland
- Basilica Sent Miquèu (e la Flècha)
- Basilica Sent Saurin
- Abaciala Senta Crotz
- Glèisa Nòsta Dama : edifici barròc
- Glèisa Senta Eulalia[3]
- Glèisa Sent Brunò
- Glèisa Sent Pèir
- Glèisa Sent Pau-Sent Francés Xavièr (Dominicans)
- Glèisa Sent Loís
- Capèra de la Magdalena (cors Pasteur)
- Glèisa Senta Maria de la Bastida
- Glèisa Nòsta Dama dau Cipressat
- Glèisa Sent Marçau
- Glèisa Sent Nicolàs
- Glèisa Sent Amand de Cauderan
- Glèisa dau Còr Sacrat
- Ancianas glèisas Sent Remèdi e Sent Progèit
- Granda Sinagòga de Bordèu
Musèus[modificar | modificar la font]
- Musèu d'Aquitània (Musée d'Aquitaine)
- Musèu de las Bèras Arts (Musée des Beaux Arts)
- Musèu d'Art Contemporan (Musée d'Art Contemporain)
- Musèu d'Art Decoratiu (Musée d'Art Décoratif)
- Musèu de las Doanas (Musée des Douanes)
- Musèu Goupil
- Centre Jean Moulin
- Cap Sciences
Espòrt[modificar | modificar la font]
Còlas de nivèl nacional[modificar | modificar la font]
- Fotbòl : Girondins de Bordeaux
- Rugbi de XV : Union Bordeaux Bègles
- Andbòl : Girondins de Bordeaux HBC
- Basquetbòl : JSA Bordeaux
Personas celèbras ligadas a Bordèu[modificar | modificar la font]
Personas celèbras nascudas a Bordèu[modificar | modificar la font]
- Ricard II d'Anglatèrra, rei d'Anglatèrra e duc d'Aquitània.
- Pèir Berland, arshavesque.
- Miquèu de Montanha, escrivan, filosòf e cònsol de Bordèu.
- Carle Vernet, pintre.
- Mèste Verdièr, escrivan e poèta.
- Franz Schrader, geograf. alpinist e pintre.
- Jules Ladoumègue, atlèta de mièg fons.
- Jean Anouilh, autor dramatic.
- René Clément, cineasta.
- Danielle Darrieux, actritz.
- Edouard Molinaro, cineasta.
- Marcèu Amont, cantaire.
- Boris Cyrulnik, psicològ.
Personas celèbras ligadas a Bordèu[modificar | modificar la font]
- Ausòni poèta latin.
- Montesquieu, escrivan e pensaire.
- Camille Jullian, istorian.
- Aristides de Sousa Mendes, diplomata portugués.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Bristol ( Reialme Unit)
- Casablanca ( Marròc)
- Los Angeles ( Estats Units)
- Madrid ( Espanha)
- Munic ( Alemanha)
- Oran ( Argeria)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Site Internet Mairie de Bordeaux, « Cantons et bureaux de vote de Bordeaux ». Consultat lo 17 janvier 2011
- ↑ [pdf] Atlas 2007-2008 de l'enseignement supérieur en France
- ↑ I tròban una placa damb inscripcions en gascon medievau.


text:
Lo Prince
Lo Prince (Il Principe(it) o De Principatibus (la)) es un tractat de politica escrich per Nicolau Maquiavèl (1469 - 1527). L'òbra, escricha en 1513, interrompèt temporàriament la redaccion dels Discorses sul primièr decenni de Titus Livi, e completada mai tard lo primièr semestre de 1514; foguèt dedicada a Laurenç II de Medici que tanben dediquèt lo darrièr capítol (XXVI), escrich possiblament per lo pregar de liberar e d'unificar politicament Itàlia. Lo Prince foguèt publicat postumament en 1532 e representa una estapa importanta dins lo desvolopament d'una concepcion realista de la politica. L'òbra foguèt considerada coma lo punt de despartir de la sciéncia politica modèrna que Maquiavèl, se fondant sul naturalisme renaissentista, trenca amb la dependéncia de la politica amb la morala, la religion o a l'idealizacion e realiza un analisi e descripcion de la societat que se basa sus la realitat efectiva, segon de principis realistas e immanents.
Tèsi politica del Prince[modificar | modificar la font]
Malgrat las conviccions republicanas de Maquiavèl, Lo Prínce defend una tèsi absolutista del poder politic, coma solucion a la flaquesa e fragmentacion dels pichons Estats italians per que pòscan far front als poderosas monarquias francesa e espanhòla. Es dins aquel contèxte que cal interpretar la figura del prince nòu que demanda un Estat nacional Italian de fòrta coesion.
Estructura de l'òbra[modificar | modificar la font]
Es dividida en quatre partidas principalas:
- Capítols I-XI: Cossí advenisson e cossí domòran los principats, sobretot l'interessan los principats nòus. Dins lo capítol IX fa referéncia als principats eclesiastics e mòstra lo seu mesprètz per la politica temporala de la Glèisa (Lo libre demorèt de contunh a l'Indèx dels libres proïbits per l'Inquisicion [1]).
- Capítols XII-XIV: Sul problèma de la securitat e las armas, las considèra indispensablas e que lo prince siá al front de l'armada.
- Capítols XV-XXIII: Comportament del prince al respècte dels subjèctes e amics. Fa una politica realista conscient que las aparéncias son sovent mai efectivas que la veritat, que, avegadas la morala se cal daissar de costat (al favor dels interesses collectius que lo governant deu de donar sobretot e sens èsser odiat pel seu pòble.
- Capítols XXIV-XXVI: Estudia la situacion contemporanèa de l'Itàlia de la seuna epòca per n'assegurar lo reviscòl. Dins aquel aspècte la posteritat se trufèt de Maquiavèl, considerant que el, "l'oportunista", "lo maquiavelic", pretendava pas vertadièrament descriure la politica, mas unicament crear "una aisina" per l'Itàlia oprimida pels estrangièrs (e non pas un escrich vertadièrament dedicat a totòm que vòlga ne far usatge, es a dire, a tota l'umanitat).
En definitiva encara que Maquiavèl dota pas de la validitat de la morala, la subordona a las finalitats de l'Estat. Pasmens destaca que lo prince no es lo mèstre del principat mas lo seu servitor. Maquiavèl vei un modèl contemporanèu de l'Estat nòu dins la figura de Cesar Borgia.


text:
Wikipèdia:Steward
- La darrièra version d’aquesta pagina es a m:Stewards/oc.
Sus Wikipèdia, un steward es un utilizaire qu'es estat nomenat per la comunautat internacionala per assegurar la gestion dels estatuts de contributors sus totes los projèctes wiki de la Wikimedia Foundation.
Las requèstas alprèp dels stewards son d'efectuar sus meta. Los stewards satisfàn pas una demanda qu'un buroucrata local la poiriá efectuar. En cas d'urgéncia, los podètz contactar sus IRC, sul canal #wikimedia-stewards sus Freenode.
Qu'es aquò un steward ?[modificar | modificar la font]
Un steward pòt modificar (balhar o levar) l'estatut de tot utilizaire sus l'ensemble dels projèctes Wikimèdia : bòt, administrator, burocrata, oversight, verificator d'adreças IP e steward. Aqueste estatut es estat creat per dissociar lo trabalh de gestion dels estatuts dels utilizaires de lo dels desvolopaires.
- Un steward se deu pas substituir a un burocrata local.
- Un steward càmbia l'estatut d'un utilizaire que, en seguida d'un consensus de la comunautat locala o a la demanda personala d'un utilizaire que desira tornar sos espleches.
- Un steward a pas lo drech d'intervenir sus son projècte d'origina levat sus demanda exprèssa d'un contributor.
Lista dels stewards[modificar | modificar la font]
Stewards actuals[modificar | modificar la font]
Los stewards actuals son estats elegits en 2004, 2005 e 2006. L'estatut de steward es pas ligat a la Wikipèdia occitana, una lista detalhada dels utilizaires qu'an l'estatut de steward es disponibla sus la pagina m:Stewards sus meta.
Los stewards qu'an per lenga mairala lo francés son :
Una lista mesa a jorn automaticament es accessibla a partir de la pagina especiala sus meta m:Special:Listusers/steward.
Ligams utils[modificar | modificar la font]
- Jornal dels cambiaments d'estatut (sus meta)
- Reglament administratiu general de la Wikipèdia occitana


text:
Iperpoténcia
Iperpoténcia es un concèpte politic de 1999, utilizat pel ministre francés dels Afars Estrangièrs, Hubert Védrine, al subjècte dels Estats Units de la fin del sègle XX.
Designa la dominança dins tots los domenis (politic, militar, economic e cultural).
Definicion del concèpte d'iperpoténcia d'Hubert Védrine[modificar | modificar la font]
Per definicion, l'iperpoténcia es una superpoténcia que pèrd son rival. Lo rival, l'URSS, èra la clau de la relativizacion d'aquesta superpoténcia. Dempuèi 1992, lo tèrme de superpoténcia sufís pas per descriure los Estats Units. Aqueste tèrme fa fòrça referéncia a la Guèrra Freja e es tròp militar, alavetz que uei los Estats Units dominan tots los autres domenis.
Critica del concèpte[modificar | modificar la font]
Per Jean-François Revel e d'autres, lo mond es pas unipolar mas deven de mai en mai multipolar amb la creissença dels païses emergents coma China, Índia o Brasil.


text:
Clarac
Clarac puet estar:
- Clarac (Alta Garona), una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Montrejau y rechión de Meyodía-Pireneus.
- Clarac (Altos Pireneus), una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Tornai y rechión de Meyodía-Pireneus.
- Clarac (Nay), una antiga comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Pau, y rechión de Meyodía-Pireneus, que hue fa parte d'a comuna de Nai.
- Clarac (Pireneus Atlanticos), una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de Tèsa y rechión d'Aquitania. O suyo nombre en francés y oficialment ye Claracq.


text:
1102
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1102 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Pèrda provisòria d'Ascalon, darriera vila importanta totjorn tenguda per lo califat egipcian en Palestina mai la revòuta de la populacion obligiguèt lei Crosats de se retirar. A Ramla, una armada fatimida de 20 000 òmes dirigits per Charaf, lo fiu dau visir Al-Afdal Shahanshah, capitèt de se revenjar de la desfacha infligida dins lo sector l'annada precedenta per lei Crosats. 500 chivaliers francs foguèron tuats ò capturats. Dins aquò, la manca de determinacion de Charaf l'empachèt de reconquistar Jerusalèm.
Asia[modificar | modificar la font]
Principat d'Antioquiá[modificar | modificar la font]
Tancred de Galilèa, regent dau Principat, contunièt la conquista dei vilas e pòrts a l'entorn d'Antioquiá. En particular, prenguèt Laodicea durant la segonda mitat de l'annada. Capturèt tanben Ramon IV de Tolosa après son desbarcament e acceptèt solament de lo liberar en cambi de la reconóissança dau poder de Boemond de Tarent sus lo Principat d'Antioquiá. Enfin, ajudèt lei fòrças dau Reiaume de Jerusalèm après la victòria musulmana de Ramla per restablir la situacion dei Crosats dins la region.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
L'annada 1102 veguèt la creacion dau Comtat de Trípol per Ramon IV de Tolosa coma estat latin suplementari en Orient Mejan. D'efèct, après sei reviradas deis annadas precedentas per obtenir un principat important dins la region coma d'autrei caps de la Premiera Crosada, lo senhor tolosenc capitèt de reünir una armada a partir de divèrsei grops de veterans de la Crosada de 1101 per atacar la vila maritima de Tortosa. Après la conquista d'aquela vila lo 21 d'abriu[1], se dirigiguèt vèrs lo nòrd e prenguèt lo pòrt de Maraclea. Aquelei doas victòrias permetèron de fondar lei basas dau Comtat de Trípol e lo començament dau sètge de Trípol.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) René Grousset, L'Empire du Levant : Histoire de la Question d'Orient, Payot, coll. « Bibliothèque historique », 1949.


text:
Bouverans
Bouverans es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion del vilatge apparait en 1262 quand Henry II, sire de Joux, fasiá a [[Jean Ier de Chalon|Jean Sègle I de Chalon]] la recuperacion de fief pels castèls de Joux, Usie e Bouverans. Lo vilatge li caliá existir a la fin de la Sègle XI perque la archevêque Hugues III donava l'autar de Bouverans ("altare de Boleranni") al abbaye de Sant-Vincent de Besançon. En 1275 la comtesse Laure de Commercy crompava de Henry e Jean, fils de Amadry de Pontarlier aquel #que possedissián a Bouverans[1].
Tota la localité aperteniá pas pas a la ostal de Chalon-Arlay, li caliá la partejar amb co-de senhors #que ne prenián de còps lo nom. I i aviá la distincion de las Talhas-de-Montjeon, aquela de Jean Darbon, de las Montrichard, de las Chancey (o Claudet), de las Vaythe, de las Valion, de las Prieur e sustot de las Montjoie. En 1396 Jean E de Montjoie la li aviá assignada per 173 florins, en sòus e en cavals, a Perrin dicha Caisel, genet de La Cluse. En 1402 Jean III de Chalon-Arlay crompava a aquel per 826 florins totes los sieus dreches sus Bouverans[1].
Los villageois avián somés als dreches féodaux en vigor en la region ; en mai dels dîmes, de las corvées e de las censes lor caliá far los apariaments del pont de Bouverans e del étang de Lo Riu. En 1356 Jean II de Chalon-Arlay concedissiá als abitants del bourg #que lududes avián somés un acte de affranchissement general per la soma de vint florins. Aquela franchise s'estendiá al fur e a mesura als nòus abitants qu'aquel senhor aquerissiá, pichon a pichon los villageois se vesián liberat de totas corvées, levat d'aquelas de "charnaiges" e de "sommart", jos resèrva de pagar quatre florins d'aur e de participar als apariaments del castèl e del bourg de Lo Riu. Louis II de Chalon-Arlay donava, per la siá part, lo drech d'usatge en los sieus bòsques dempuèi lo camin de Mouthe fins a l'extrèm de la ròca a Chantegrue a condicion de pas distribuir de bòsc en defòra de lo sieu pòble. Los permetiá en 1425 de "essarter" e de "metre a plain" los sieus eiretatges boisés en defòra dels bòsques banaux. En 1379 Hugues II de Chalon-Arlay los concedissiá lo forn del pòble (nomenat lo Forn-Marandin) a condicion d'o reparar a lo sieu còst e de pagar dos libres de cera per an, qualque temps mai tard obtenián lo drech d'aver de forns dins los sieus ostals[1].
Jean III de Chalon-Arlay fasiá lo don annal lo 8 de decembre 1414 de 24 penches d'òli a la glèisa del pòble per la mantenença d'una lampe davant èsser alugat jorn e nuèch davant "l'image" de La nòstra-Madama. En 1442 fasiá lo don de la distincion a Pèira de Jougne, Antoine Gléresse e Catherine de Jougne, los sieus descendents, venián çò fief a Claude de Montrichard ; Philiberte de Luxemborg, esposa de Jean IV de Chalon-Arlay, usava de lo sieu drech de retrach féodal[1].
Bouverans I aviá estalviat per Bernard de Porcellana-Weimar pendent la guèrra de Trenta Ans, n'efièch un nomenat Vuillaume i auriá retut servici a qualqu'uns-unes de los sieus cavalièrs en ferrant los sieus cavals, aquela familha existissiá encara a la s|XIX}} jol nom d'En-los-Maréchaux[1].
La première mention du village apparait en 1262 lorsque Henry II, sire de Joux, faisait à [[Jean Ier de Chalon|Jean Sègle I de Chalon]] la reprise de fief pour les châteaux de Joux, Usie et Bouverans. Le village devait exister à la fin du Sègle XI car l'archevêque Hugues III donnait l'autel de Bouverans ("altare de Boleranni") à l'abbaye de Saint-Vincent de Besançon. En 1275 la comtesse Laure de Commercy achetait de Henry et Jean, fils d'Amadry de Pontarlier ce qu'ils possédaient à Bouverans[1].
Toute la localité n'appartenait pas à la maison de Chalon-Arlay, elle devait la partager avec des co-seigneurs qui en prenaient parfois le nom. Il y avait la seigneurie des Tailles-de-Montjeon, celle de Jean Darbon, des Montrichard, des Chancey (ou Claudet), des Vaythe, des Valion, des Prieur et surtout des Montjoie. En 1396 Jean I de Montjoie l'avait assignée pour 173 florins, en argent et en chevaux, à Perrin dit Caisel, écuyer de La Cluse. En 1402 Jean III de Chalon-Arlay achetait à celui-ci pour 826 florins tous ses droits sur Bouverans[1].
Les villageois étaient soumis aux droits féodaux en vigueur dans la région ; en plus des dîmes, des corvées et des censes ils devaient faire les réparations du pont de Bouverans et de l'étang de La Rivière. En 1356 Jean II de Chalon-Arlay accordait aux habitants du bourg qui lui étaient soumis un acte d'affranchissement général pour la somme de vingt florins. Cette franchise s'étendait au fur et à mesure aux nouveaux habitants que ce seigneur acquérait, petit à petit les villageois se voyaient libéré de toutes corvées, sauf celles de "charnaiges" et de "sommart", sous réserve de payer quatre florins d'or et de participer aux réparations du château et du bourg de La Rivière. Louis II de Chalon-Arlay donnait, pour sa part, le droit d'usage dans ses forêts depuis le chemin de Mouthe jusqu'au bout de la roche à Chantegrue à condition de ne pas distribuer de bois en dehors de leur village. Il leur permettait en 1425 d'"essarter" et de "mettre à plain" leurs héritages boisés en dehors des bois banaux. En 1379 Hugues II de Chalon-Arlay leur accordait le four du village (nommé le Four-Marandin) à condition de le réparer à leur frais et de payer deux livres de cire par an, quelque temps plus tard ils obtenaient le droit d'avoir des fours dans leurs maisons[1].
Jean III de Chalon-Arlay faisait le don annuel le 8 décembre 1414 de 24 pintes d'huile à l'église du village pour l'entretien d'une lampe devant être allumée jour et nuit devant "l'image" de Notre-Dame. En 1442 il faisait le don de la seigneurie à Pierre de Jougne, Antoine Gléresse et Catherine de Jougne, ses descendants, vendaient le fief à Claude de Montrichard ; Philiberte de Luxembourg, épouse de Jean IV de Chalon-Arlay, usait de son droit de retrait féodal[1].
Bouverans était épargné par Bernard de Saxe-Weimar pendant la guerre de Trente Ans, en effet un nommé Vuillaume aurait rendu service à quelques-uns de ses cavaliers en ferrant leurs chevaux, cette famille existait encore au Sègle XIX sous le nom de Chez-les-Maréchaux[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 d'Investigacions istoricas sus la vila e la arrondissement de Pontarlier


text:
-597
Aquesta pagina concernís l'an -597 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Fin de la campanha acomençada l'annada precedenta còntra lo Reiaume de Juda qu'aviá refusat de pagar lo tribut en 600 avC ambé la presa de Jerusalèm (16 de març). Juda conoguèt una reorganizacion importanta amb unei pèrdas territòrias e l'installacion d'un rèi feble per Nabucodonosòr II. Enfin, la màger part de son aristocracia foguèt desportada vèrs la region de Babilònia e lo Temple e lo Tesaur reiau foguèron pilhats per lei venceires.


text:
1712
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1712 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Mòrt de Bahadur Shah Ièr. Començament d'una guèrra civila dins l'Empèri a prepaus de sa succession.


text:
Borough de Nòva York
La vila de Nòva York, es devesida en cinc comtats o borough. Aquesta division correspond a una mena d'arondiment o de districte municipal.
La ciutat de Nòva York es coneguda tanben en anglés coma The Five Boroughs. Aquesta frasa es utilitzada per se referir a la vila se meteissa e evitar confusions amb l'Airal metropolitan de Nòva York.
Los cinc borough son:
- Bronx (Comtat de Bronx)
- Brooklyn (Comtat de Kings)
- Manhattan (Comtat de Nòva York)
- Queens (Comtat de Queens)
- Staten Island (Comtat de Richmond)


text:
Ciutat Vella (Barcelona)
La Ciutat Vella es un dels dètz districtes de Barcelona. Es lo districte numèro 1 e limita amb Sants-Montjuïc per l'oèst, l'Eixample pel nòrd, Sant Martí per l'èst, e la Mar Mediterranèa pel sud. Coma lo sieu nom o indica, conten lo centre istoric de la vila. La siá estenduda reven aperaquí a la compresa dins las muralhas entre lo sègle XIV e lo sègle XIX, a l'excepcion de per lo quartièr de la Barceloneta, que ne demorava defòra.
Lo districte es format dels seguents quartièrs:
- La Barceloneta. Populacion (2005): 15 528
- El Gotic. Populacion (2005): 26 982 hab.
- El Raval. Populacion (2005): 46 322 hab.
- Sant Pere, Santa Caterina i la Ribièra. Populacion (2005): 22 558 hab.
La siá populacion segon l'INE lo 1èr de genièr de 2005 èra de 111 290 abitants.


text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Lou camin percoula
Es uno bello souspresso que nous fai noste ami Jan-Pèire Sichère, lou secretàri dóu Flourege Prouvençau e sòci de Parlaren, emé l’espelido, en numerò foro-tiero dóu buletin Lou Flouregian, de soun recuei de pouèmo «Lou camin percoula».
Es un Jan-Pèire Sichère que couneissian pas que se desvèlo aqui, un ome qu’a deja forço camina dins la vido, e qu’à-n-un moumen a senti lou besoun de s’aplanta un pau, de se pausa de questioun e de se vira à rèire pèr regarda e reviéure enca ‘n cop lou camin percoula. Sa pichoto entrouducioun i 21 pouèmo que nous semound es ansin di bello.
Li pouèmo tambèn soun agradiéu de legi, tout embuga d’uno pensado prefoundo, d’uno vesioun filousoufico di causo e dóu plesi dóu souveni. Un di pouèmo, «Tres degout», es esta guierdouna d’uno medaio d’argènt i Jo Flourau 2009 de Toulouso, n’en vaqui, en avans-goust, quàuqui vers :
«Tres degout de sang an seca
Sus un pitre en susour.
Mai, es-ti pas aquéu d’un Crist
Qu’un sourdat rouman a pica
Pèr uno redemcioun dóu mounde?
Vo pulèu aquest de la fiho
Qu’es morto d’agué trop ama
Au bèu mitan d’un champ de blad»,
De nouta que lou pourtissoun dóu recuei es esta escri pèr lou majourau toulousan, Jòrdi Passerat, mantenèire di Jo Flourau de Toulouso, bello provo de la qualita de l’obro de Jan-Pèire Sichère.
De nouta encaro que li pouèmo soun douna emé sa reviraduro au francés.
1117016


text:
Flebotòmi (insècte)
Lo flebotòmi es un insècte de l'òrdre dels diptèrs de las regions mediterranèas e tropicalas, que sembla fòrça un moissal, mas de dimensions pus redusidas. Es lo principal responsable de la transmission de la leishmaniòsi. Es fòrça present dins lo rèirepaís mediterranèu en Provença, Lengadòc e Catalonha, mas tanben dins la rèsta d'Espanha, en Itàlia e Portugal.
Es un pichon insècte de 2 a 4 mm de long, del còrs e de las alas fòrça peludas. Son vòl es silenciós. Viu principalament entre 100 e 500 m d'altitud. Lo jorn demòra a l'abric dins las ascladuras de parets o las tutas de rosegaires, lo mai sovent a proximitat d'una zona umida (font, riu, potz...). S'activa al calabrun e gaireben tota la nuèit, es atirat pels lums e dintra dins los ostals. La feme qu'es la sola fissaira, cèrca per se noirir un animal de sang cauda (fòrça sovent un can).
Transmission de la leishmaniòsi[modificar | modificar la font]
Quand lo flebotòmi fissa un can o un òme atent de leishmaniòsi, engolís amb son repais sanguin una certa quantitat de parasits. Aquelas leishmanias se van multiplicar dins lo tube digestiu puèi tornar montar fins al nivèl de las pèças bucalas de l'insècte vector. Un relambi de 15 jorns es necessari per que lo flebotòmi après un repais contaminant pòsca transmetre al seu torn la malautiá.
Espècias[modificar | modificar la font]
- Phlebotomus ariasi, Tonnoir, 1921
- Phlebotomus longicuspis
- Phlebotomus papatasi
- Phlebotomus perniciosus, Newstead, 1911
- Phlebotomus sergenti


text:
Lenin
Lenin (idem Vladimir Ilich Ulianov en rus romanizat, nascut lo 22 d'abril de 1870 a Simbirsk, uèi Ulianovsk, dins l'Empèri Rus, mòrt a Gorki, en Union Sovietica lo 21 de genièr de 1924) foguèt un revolucionari e un filosòf, teorician del comunisme, rus, sovietic.
Foguèt tanben lo lider del Partit Bolchevik (idem Partit Obrièr Social-Democrata Rus), e lo primièr cap d'Estat (1èr President del Soviet dels Comissaris del Pòble) de l'URSS, entre 1917 e 1924, aprèp la Revolucion capitada russa de 1917 (idem Revolucion d'Octobre o Revolucion de 1917).


text:
Antíoc III
Antíoc III Megas (vèrs 241 avC - 187 avC) fuguèt lo seisen rèi de l'Empèri Seleucida de 223 avC a sa mòrt. Succediguèt a Seleuc III (243 - 223 avC) e fuguèt remplaçat per Seleuc IV (218 - 175 avC). Es lo sobeiran pus important de la dinastia seleucida ambé son fondator Seleuc Ièr.
Durant son rèine, assaièt de renfòrçar l'Empèri Seleucida ja afeblit per lei trebols dins lei províncias orientalas e lei conflictes entre estats grècs. Capitèt de replegar leis atacas deis Egipcians e dei Parts. Puei, assaièt de sostenir lo Reiaume de Macedònia còntra la Republica Romana mai fuguèt esquichada ai Termopilas en 191 avC. Lei Romans contunièron la guèrra en Anatolia e la desfacha saunosa de Magnèsia en 190 avC entraïnèt la pèrda de la màger part d'Anatolia per lei Seleucidas...


text:
Avantbraç
L'avantbraç es, per l'òme, la partida du membre superior compresa entre lo cobde e le ponhet.
Somari
Anatomia[modificar | modificar la font]
Esqueleta[modificar | modificar la font]
L'avantbraç se constituís de dos òsses : l'ulna (ancienament cubitus) e lo radius. L'articulacion del cobde se fa subretot amb l'ulna, alara que l'articulacion del ponhet (amb lo carpa) se fa sobretot amb lo radius. E mai, aqueles dos òsses mòvon l'un al respècte a l'autre dins los movements de pronosupinacion ; esquematicament, es lo radius que vira a l'entorn de l'ulna.
Musculatura[modificar | modificar la font]
L'avantbraç compòrta 19 muscles, repartits dins 3 lòtjas (anterioras, posterioras, e laterala). Aqueles muscles permeton gaireben totes los movements del ponhet (adduccion/abduccion, flexion/extension) e dels dets (flexion/extension). Conten tanben los muscles de la pronosupinacion, levat lo muscle bicèps braquial.
Vascularizacion[modificar | modificar la font]
Dins l'avantbraç, las principalas artèrias son las artèrias ulnàrias e radiala. Forman d'artèrias recurrentas e una branca comuna, l'artèria interossosa. L'artèria interossosa se situa entre lo radius e l'ulna (una branca dins la lòtja posteriora e una branca dins la lòtja anteriora). Aquela artèria interossesa a per origina l'artèria ulnària[1].
L'artèria ulnara accompanha lo muscle plegadís ulnar del carpa, alara que l'artèria radiala se tròba ela jool muscle braquioradial. Fin finala, l'artèria ulnara forma una arcada superficiala e, a contrario, l'artèria radiala passa posteriorament a la basa del primièr metacarpian per formar una arcada prigonda. Las arcadas prigondas e superficialas forma, enseguida las artèrias digitalas comunas, puèi las artèrias pròprias.
Nèrvis[modificar | modificar la font]
Principals nèrvis:
- lo nèrvi ulnar,
- lo nèrvi mejan,
- lo nèrvi radial,
- lo nèrvi cutanè medial de l'avantbraç.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (Font Medatice grenoble UJF)


text:
Alfabet etrusc
L’alfabet etrusc èra l'alfabet utilizat pels Etruscs per notar la lor lenga. Compòrta 26 letras (dins lo modèl d'alfabet) que quatre son jamai utilizada en etrusc (B C D O).
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'alfabet etrusc a la seuna origina dins l'alfabet grèc, mas se sap pas se l'adaptacion se faguèt dins las colonias grègas d'Itàlia o en Grècia, veire en Asia Minora. Es possible que s'agís de la colonia grèga d'Ischia (alara Pithékuses), en fàcia de Cumes, al mitan del sègle VII AbC[1]. Dins totes los cases, s'agissiá d'un alfabet grèc occidental, que « X » èra prononciat [ks] e « Ψ » [kʰ] ; en etrusc, « X » èra prononciat [s], « Ψ » [kʰ] o [kx]. Cal notar, pasmens, una fòrta semblança de gaireben totas las consonas, d'aquel alfabet, amb de consonas equivalentas de l'alfabet fenician. De plus on note une similarité fòça pròche amb l'alfabet eubèan.
Los tèxtes etruscs mai ancians son d'abecedaris. L'exemple mai conegut es l'alfabet de Marsiliana d'Albegna (prèp de Grosseto, (sègle VII), comportant 26 letras que 5 vocalas, 22 letras grègas d'origina feniciana e 4 letras pròprias a à l'alfabet grèc. La san e la koppa son conservada, mas l'omega i pareis pas encara. L'abecedari es escrich de drecha a esquèra e fa pareisser las letras seguents:
Etrusc classic[modificar | modificar la font]
Fins a 600 AbC., la forma arquaïca de l'alfabet etrusc demorèt practicament incambiada e lo sens d'escritura èra liure. A partir del sègle VI AbC, d'evolutions se faguèron, guidadas per la fonologia de l'etrusca, e las letras representant de fonèms inexistents en etrusc foguèron abandonadas.
En -400, sembla que tota l'Etruria utilisava un alfabet etrusc classic de 20 letras, escrich subretot d'esquèrra a drecha:
- ACEVZHΘILMNPŚRSTUΦΨF
Las modificacions seguentas foguèron aportadas:
- B e D foguèron abandonadas, los sons correspondents n'existissián pas en etrusc qu'ignorava las consonantas sonoras (tornèron èsser utilizadas pels Romans que n'avián besonh per transcriure lis sons del latin) ;
- K tanben foguèt abandonat, levat devant A, coma dins lo latin « KALENDAE » (calendas), e dins las ciutats septentrionalas d'Etruria;
- O dispareis, remplaçat per U/Y (prononce o) ;
- las letras X e Ϻ son pas mai utilizada;
- un grafèm addidional, que la forme sembla al chifra 8 actual, es utilizat per la consonanta F.
Aquel alfabet classic demorèt d'actualitat fins a que lo sègle -II ont comencèt a èsser concurrenciat per l'alfabet latin. L'etrusc s'atudèt pauc aprèp.
Alfabet[modificar | modificar la font]
La taula en dejós presenta los alfabets etrusces arquaïc e classic, e las las letras equivalentas dins los alfabets grèc e latin (quand existisson) e la prononciacion reconstituida:
Pontuation[modificar | modificar la font]
L'alfabet etrusc utilizavan doas menas de pontuations :
- la pontuation extèrna: servís a separar las frasas e los mots ;
- la pontuacion intèrna se trobant, coma son nom l'indica, a l'interior dels mots. Sa significacion es pas encara clarament definida.
Traças dins las arts[modificar | modificar la font]
De pechons vases (encrièrs ?) comportan l'alfabet entièr ordonat, sus lor torn[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ punt de vista diferent sus la question del "quand" e "d'ont" aquela origina grèga, que fa pas de dobte, dins la sintèsi pasmens ja anciana mas totjorn d'actualitat (fr)A.Grenier, « L’alpabet de Marsiliana et les origines de l’écriture à Rome », Mescla d’arqueologia e d’istòria, 1924, vol 41, pp 3-41
- ↑ (fr)Les Etrusques et l'Italie avant Rome : De la Protohistoire à la guerre sociale de Ranuccio Bianchi bandinelli, Antonio Giuliano, et Jean-Paul Thuillier, p. 165
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) L'alphabet et la langue étrusques (Jean-Paul Thuillier, professor a l’École normale supérieure)
- (it) Alfabet etrusc sonor


text:
Brachiosaurus
Lo Brachiosaurus (Del grèc «Bpaxιwv» brachion, braç, e «σaupoς» sauros, lausèrp) es un genre de dinosaures sauropòdes braquiosaurids, que visquèron a de fins del periòde Jurassic, fa aperaquí 152 e 145 milions d'ans, del Kimeridgian fins al Titonian, en çò qu'es uèi Africa, America del Nòrd e Euròpa. Los sieus membres anteriors èran mai longs que los sieus membres posteriors, caracteristica que balhèt son nom. Es un dels animals mai grands qu'an caminat subre la tèrra, e es vengut un dels dinosaures pus populars.