text:
Zeca Afonso
José Manuel Cerqueira Afonso dos Santos Aveiro, 2 d'agost de 1929 — Setúbal, 23 de febrièr de 1987), èra un cantaire e compositor portugués. Es tanben conegut pel diminutiu familiar de Zeca Afonso, que venguèt son nom d'artista.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Premios e omenatges
- 3 Eretatge
- 4 Discografia (pt)
- 5 Bibliografia activa
- 6 Bibliografia passiva
- 7 Notas e referéncias
- 8 Bibliografia (pt)
- 9 Ligams extèrnes (pt)
Biografia[modificar | modificar la font]
Vida pessonala e formacion[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 2 d'agost de 1929, dins la Freguesia de Glória, a Aveiro, filh de José Nepomuceno Afonso dos Santos, jutge, venent de Fundão, e de sa femna Maria das Dores Dantas Cerqueira, Professora, de Ponte de Lima.[2] Visquèt dins aquela localitat fins a tres ans, dins un ostal del Largo das Cinco Bicas, amb la tanta Gé e l'oncle Chico, e tanben la seu fraire João Cerqueira Afonso dos Santos (1927), Avocat, paire de dos dels seus nebots. A aquela edat foguèt menat en Angòla, ont lo paire foguèt nomenat delegat del Procuraire da Republica, en 1930, e ont nasquèt Silva Porto sa sòr Maria Cerqueira Afonso dos Santos, maire de seus nebots, tanben musicians, João Afonso Lima e António Afonso Lima.
En relacion fisica amb la nature bastiguèt un ligam prigond amb lo continent African, que rebatèt lo rèsta de sa vida. Las trumadas, las selvas e los grandes rius passat en radèu li amagavan la realitat coloniala.
En 1937 tornèt a Aveiro, mas partiguèt lo mèsme an per Moçambic, ont encontra los paires e los fraires en Lourenço Marques.
L'an seguent, retorn a Portugal, s'aner viure a Belmonte[3], amb l'oncle Filomeno, qu'èra cónsol màger. Completèt son instruccion primária alá, e cexistiguèt dins un mitan fòrça Salazarista, que lo seu oncle èra fervorós admirator, essent obrigat de se vestir en Jovença Portuguesa.
En 1939 los seus paires s'anèron viure a Timor, ont vnguèron prisonièrs dels ocupants japoneses pendent tres ans, entre 1942 e 1945. Pendent aquel periòde, Zeca Afonso aguèt pas mai de novèlas dels seus paires.
Frequentèt lo Liceu Nacional D. João III e la Facultat de Letras de Coïmbra, e integrèt l'Orfeon Academic de Coïmbra e la Tuna Academica de l'Universitat de Coïmbra; ja a l'epòca, se revelèt un intérprète plan dotat pel Fado de Coïmbra, s'impegnant de l'ambient de cambiament que começava a se manifestar dins aquela vila.[3]
En 1948 acabèt los estudis.
Coneguèt Maria Amália de Oliveira, una cordurièra d'origina umble, que se maridèron en segret, per causa d'oposicion familhala. Contunhèt dins la vida associativa, fasent de viatges amb l'Orfeon Academic de Coïmbra e la Tuna Academica de l'Universitat de Coïmbra[3], al metis temps integrèt l'equipa de fotbòl academica. En 1949 s'inscriguèt al cors de Sciéncias Istorico-Filosoficas, a la Faculdat de Letras de l'Universidade de Coïmbra.[3] De retorn a Angòla e Moçambic, integrat lo mitn de l'Orfeon Académico de Coimbra.
Moriguèt lo 23 de febrièr de 1987[3], a l'Espital de Setúbal, a tres oras del matin, vítima de escleròsi en placas.
Carrièra proficionala, artistica e politica[modificar | modificar la font]
Del començament coma ensenhaire fins als ans 1960[modificar | modificar la font]
En genièr de 1953 nasquèt lo seu primièr filh, José Manuel. Para noirir la familha, Zeca Afonso venguèt agencièr e corrector dins lo jornal Diário de Coimbra. A la mèsme epòca enregistrèt lo seu primièr disc, Fados de Coimbra. Coneguèt de grandas dificultats economicas, se ne confièt per letra als paire qu'èran al Moçambic. Alara qu'acabava los estudis, li foguèt autrjat d'ensenhar dins lo tecnic.
Entre 1953 a 1955, a Mafra e Coïmbra, faguèt lo Servici Militar Obrigatóri; pauc après, comecèt a ensenhar, passant, sucessivament, per Mangualde, Alcobaça, Aljustrel, Lagos, e Faro.[3] Comencèt sa faonçions coma professor a Lagos lo 29 d'octobre de 1957, na Escola Comercial e Industrial Vitorino Damásio.[3]
En 1956 foguèt nomenat a Aljustrel e se divorcièt de Maria Amália. En 1958 envièt los filhs a Moçambic, que demorèron dins la vila dels grans. Entre 1958 e 1959 foguèt professor de Francés e d'istòria, a l'Escòla Comerciala e Industriala d'Alcobaça.
Magrat las exigéncias de la seuna profession, oblièt pas sos ligams amb Coïmbra, ont enregistrèt lo seu primièr disc, em 1958.[3] Foguè influenciat pels corrents de cambiament que se fasián sentir alá, e per la icònas coma António Portugal, Flávio Rodrigues da Silva, Manuel Alegre, Louzâ Henriques, e Adriano Correia de Oliveira, que marquèt subretot son òbra Coimbrã.[4]
[modificar | modificar la font]
Participèt, sovent dins de fèstas popularas cantant en public, lancèt, em 1960, lo seu quatren disc, Balada do Outono. En 1962 seguèt de près la crisa academica de Lisbona, èra a Faro amb Luiza Neto Jorge, António Barahona e António Ramos Rosa. S'enamorèt de Zélia, venent de Fuzeta, amb que se maridèt. Tornèt encara un còp en Angòla, amb la Tuna Academica de l'Universitat de Coïmbra, e lo meteis an realizèt l'album Coimbra Orfeon of Portugal. Dins aquel disc José Afonso trenca amb l'acompanhament de las guitarras de Coïmbra, se fazent acompanhar, dins las cançons Minha Mãe e Balada Aleixo, per las viòlas de José Niza e Durval Moreirinhas.
Em 1963 acabèt los estudis en Sciéncias Istorico-Filosoficas, amb una tèsi sus Jean-Paul Sartre, titulada Implicações substancialistas na filosofia sartriana[5].
Lo meteis an foguèron editats lo primièrs tèmas de caractèr ligats a la politica, Os Vampiros e Menino do Bairro Negro — lo primièr contra l'opression del capitalisme, lo segund, inspirat per la misèria del Bairro do Barredo, quartièr de Porto — comprenent lo disc Baladas de Coimbra, que foguèt proïbit per la censura.[6] Os Vampiros, amb Trova do Vento que Passa (um poèma de Manuel Alegre, mes en musica per António Portugal e cantat per Adriano Correia de Oliveira) venguèt un simbòls de la resisténcia antisalazarista.
Faguèt de viatges en Soïssa, Alemanha e Suècia, integrat un grop de fados e guitarras, dins la companhiá d'Adriano Correia de Oliveira, José Niza, Jorge Godinho, Durval Moreirinhas e l'ajuda de la fadista lisboèta Esmeralda Amoedo.
En Mai de 1964 José Afonso se produguèt dins la Sociedade Musical Fraternidade Operária Grandolense, que s'inspirèt per far a cançon Grândola, Vila Morena. Lo cant foguèt causir coma lo senhal del Movimento das Forças Armadas dins lo còp d'Estt de 25 d'abril de 1974, venguèt una de las musicas mas significativas del periòde revolucionari. E maiaquel an foguèron lançats los albuns Cantares de José Afonso e Baladas e Canções.
En 1964, José Afonso s'estabeliguèt a Lourenço Marques, amb Zélia[4], o. Entre 1965 e 1967 aculissent los filhs del precedent maridatge. Colaborèt a un grop de teatre local, metent en musica una pèça de Bertolt Brecht, A Excepção e a Regra. Se manifestèt contra lo colonialisme, çò que li causèt problèmas amb la PIDE, la polícia politica de l'Estado Novo. Al Moçambic nasquèt sa filha Joana, en 1965.
Demorèt, entre 1964 e 1967, en Moçambic, acompanhat pels dos filhs e companha, Zélia, ensenhant a Beira, e Lourenço Marques[7]. A l'epòca, comecèt sa carrièra politica, per defendre los ideals d'independéncia, çò que li valguèt l'atencion dels agents del govèrn colonial.[4]
Intervencion politica fins a Revolucion del 25 d'abril[modificar | modificar la font]
Quand tornèt a Portugal, en 1967, foguèt nomenat professor a Setúbal; en realitat, demorèt ensenhar pauc de temps, puèi foguèt expulçat de l'ensenhament oficial, après um periòde de malautiá.[4]Alara venguèt un simbòl de la resisténcia democratica. Mantenguèt de contactes amb la Liga de Unidade e Acção Revolucionária e lo Partit Comunista Portugués — pr'amor se declarèt independent dels partits — e foguèt presonièr de la PIDE. Contunhèt de cantar e participèt a l'encontra d Chanson Portugaise de Combat, a París, em 1969. Tanben enregistrèt Cantares do Andarilho, recebent lo prèmi de la Casa da Imprensa pelo Melhor Disco do Ano, e lo prémio da Melhor Interpretação. Per que lo seu nom siá pas censurat, Zeca Afonso s faguèt nomenar pels jornals amb anagrama Esoj Osnofa.
En 1971 publiquèt Cantigas do Maio, que compren Grândola, Vila Morena. Zeca participèt un fun de festivals, e tanben publiquèt um libre sus el e lancèt lo títol Eu vou ser como a toupeira. En 1973 cantèt al IIIn Congrés de l'Oposicion Democratica e enregistrèt l'lbum Venham mais Cinco. Al meteis, comecèt se dedicar al cano, e ajudèt d'instituicions popularas, tot en continhant sa carrièra politica dins la Liga de Unidade e Acção Revolucionária.[4]
Entre abril e maio de 1973 esteve detido no Forte-prisão de Caxias pela PIDE/DGS.
Après a Revolucion dels ulhets[modificar | modificar la font]
Après la Revolucion dels ulhets de 1974, acentuèt sa defensa de la liberdat, realizant d'ajudas a diverses movements, en Portugal e a l'estrangièr; retonèt, tanben, a sa foncion de professor.[4] Contunhèt de cantar, enregistrant lo títol Coro dos Tribunais. Son intervencion politica jamai acabèt, venguèt un admirator del PREC. En 1976 declarèt son sosten a la campanha presidenciala de Otelo Saraiva de Carvalho.
Los seus darrièrs espectacles se donèron dins los colisèus de Lisbona e do Porto, en 1983, dins una fasa avançada de s malautiá. A la fin d'aquel li foguèt atribuit l'Ordem da Liberdade, mas lo cantor refusèt la distinccion.[8]
En 1985, foguèt editt lo seu darrièr album d'òbras originalas, Galinhas do Mato, que, a causa de sa malautiá, Zeca aviá pas podut interpretar totas las musicas previstas. L'album foguètr completat per José Mário Branco, Sérgio Godinho, Helena Vieira, Fausto e Luís Represas. En 1986 sostenguèt la candidatura de Maria de Lourdes Pintasilgo coma President de la Republica.
Premios e omenatges[modificar | modificar la font]
Foguèt laureat per la Casa da Imprensa, coma melhor compositor e interprète de musica leugièra, per 1969, 1970 e 1971.[9]
Recebèt, tenben, l'omenatge de Câmara Municipal de Lagos, que donèt son nom a una carrièra da Freguesia de Santa Maria.[9]
E la Câmara Municipal do Porto donèt lo seu nome a una carrièra que fa lo ligam entre Rua António Cândido e Rua da Constituição.
Eretatge[modificar | modificar la font]
A l'origina amb lo fado de Coimbra, fogu utna figura centrala del movemento de renovacion de la musica portuguesa que se desevolopèt dels ans 1960 fins als 70, essent a l'origina de las celèbras cançons engatjadas, de contengut d'esquèrra, contra lo Regime. Zeca Afonso demora de segur associat a la casuda de l'Estado Novo, regime de ditatura Salazarista en Portugal entre 1933 e 1974, après qu'una des sa composicions, "Grândola, Vila Morena", foguè utilizada coma senhal pel Movimento das Forças Armadas (MFA), comandats pels Capitanis d'abril, qu'instaurèt la democracia, lo 25 d'abril de 1974.
Fòrça de sas cançons contunhan d'esser represas per d'artistas portugueses e estrangièrs, qu'existisson mai de 300 versions de cançons seunas gravadas per mai d'un centenat de interprètas,[10] que ne fa un dels compositors portugueses mai difusat pel mond.
Discografia (pt)[modificar | modificar la font]
Álbuns de estúdio
- Baladas e canções (1964)
- Cantares de andarilho (1968)
- Contos velhos rumos novos (1969)
- Traz outro amigo também (1970)
- Cantigas do Maio (1971)
- Eu vou ser como a toupeira (1972)
- Venham mais cinco (1973)
- Coro dos tribunais (1974)
- Com as minhas tamanquinhas (1976)
- Enquanto há força (1978)
- Fura fura (1979)
- Fados de Coimbra e Outras Canções (1981)
- Como se fora seu filho (1983)
- Galinhas do mato (1985)
Albuns en Viu
- José Afonso in Hamburg (1982)
- Ao vivo no Coliseu (1983, album duble)
Bibliografia activa[modificar | modificar la font]
- Cantares (1968)
- Cantar de Novo (1969)
- Quadras Populares (1980)
- Textos e Canções (1986)
Bibliografia passiva[modificar | modificar la font]
- José Afonso - por José Viale Moutinho (1972, ed. espanhola 1975)
- Zeca Afonso: As Voltas de um Andarilho - por Viriato Teles (1983)
- Livra-te do Medo - Histórias e Andanças do Zeca Afonso - por José António Salvador (1984, reeditado, em versão revista e aumentada, em 2014)
- Zeca Afonso - Poeta, Andarilho e Cantor - edição Associação José Afonso (1994)
- José Afonso - O Rosto da Utopia - por José António Salvador (1994)
- José Afonso, Poeta - por Elfriede Engelmeyer (1999)
- As Voltas de um Andarilho - por Viriato Teles (1999, ed. aumentada; 2009, reedição actualizada)
- Zeca Afonso antes do mito - por António dos Santos e Silva (2000)
- José Afonso - Um olhar fraterno - por João Afonso dos Santos (2002)
- José Afonso - Todas as Canções - por Guilhermino Monteiro, João Lóio, José Mário Branco e Octávio Fonseca (2010), Assírio & Alvim - ISBN 9789723715675
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins aquel ostal visuèt lo trobador de la libertat, Lo zeca
- ↑ (pt)Zeca Afonso
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Ferro, 2002:28
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Ferro, 2002:29
- ↑ Implicacions substencialistas dins la filisofia sartriana
- ↑ Viriato Teles A discografia completa de Zeca Afonso, Associação José Afonso discografia
- ↑ Sus aquel periòde (fr)testimòni.
- ↑ En 1994 lo President de la Republica volguèt balhar la decoracion a títul postum, mas Zélia refusèt, alegant lo fach lo seu marido aviá pas acceptat de viu, alara, la recebrà pas un còp mòrt.
- ↑ 9,0 9,1 Ferro, 2002:30
- ↑ Viriato Teles, in As Voltas de um Andarilho
Bibliografia (pt)[modificar | modificar la font]
- Silvestre Marchão FERRO; Vultos na Toponímia de Lagos; Lagos; ed:Câmara Municipal de Lagos; 2002; ISBN 972-8773-00-5
- Alexandre Felipe FIUZA; Representações do Espaço Africano na Moderna Canção Popular Portuguesa: O Caso José Afonso 2008


c: text/html

text:
Carles Ier d'Anglatèrra
Carles Ier d'Anglatèrra (19 de novembre de 1600 - 30 de genier de 1649) foguèt rèi d'Anglatèrra, d'Irlanda e d'Escòcia de 1625 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Jaume Stuart (1567-1625) e foguèt rebutat durant la Guèrra dei Tres Reiaumes per lo Parlament de Londres.
Durant son rèine, assaièt de renfòrçar l'autoritat reiala còntra lei poders dau Parlament. De mai, deguèt tanben faciar de tensions religiosas grèvas car èra catolic au contrari de la màger part dei populacions anglesas e escocesas. Enfin, la dominacion anglesa èra mau acceptada per leis Irlandés. A partir de 1641, aquelei tensions entraïnèron una tièra de guèrras civilas dichas Guèrras dei Tres Reiaumes. Carles Ièr assaièt d'esquichar lo Parlament mai sei tropas foguèron vencudas e lo rèi capturat puei executat en 1649.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Montadin
Montadin (Montady en francés) es una comuna lengadociana de Lengadòc situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de la comuna es de tipe mediterranèu: los estius son cauds e secs, los automnes pluèjoses e los ivèrns doces.
Istoria[modificar | modificar la font]
Faits istorics[modificar | modificar la font]
Lo puèg situat al còr del vilatge es susplombat per una torre feudala del sègle XII (rèstas d'un castèl uèi desaparegut).
L’estanh de Montadin foguèt abans un palun saumastre d'aigas estadissas, causa de fòrça epidemias. En 1247, l'archavesque de Narbona balhat la possibilitat a quatre proprietaris per començar los trabalh per l’assecar.
En 1270 foguèron cavats de valats de forma originala, coma rais de solelh, que tornèt 420 ectaras de tèrra espleitabla. Divèrsas culturas se succediguèron sus las parcèlas triangularas. Lo malhum de canals permet d'assecar las aigas del bòrd cap al centre. Dempuèi aquí, un valat cavat de contra penjal, passa par la galariá cavada jol puèg d’Ausseruna - longa de 1300 mètres, cap d'òbra dels artesans de l'Edat Mejana - mana las aigas fins al riu de Clavilonga.
Populacion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Evolucion de la populacion[modificar | modificar la font]
Cultura e patrimòni[modificar | modificar la font]
Luòc e monuments[modificar | modificar la font]
- L'estanh de Montadin[1]
- lo Castèl de La Torre
- la torre de Montadin
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jean-Loup Abbé, À la conquête des étangs. L’aménagement de l’espace dans le Languedoc méditerranéen (XIIe-XVe siècle), Presses Universitaires du Mirail, Toulouse, 2006, coll. Tempus, 331 p.


text:
1875
Aquesta pagina concernís l'an 1875 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra acomençada en 1871 còntra l'Estat de Mirambo. Pasmens, maugrat la fin dei combats, la situacion, especialament dins lo domeni religiós (oposicion entre l'islam de Zanzibar e lei religions tradicionalas africanas), èra pas reglada e lei tensions demorèron vivas.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Tongzhi lo 12 de genier. Foguèt remplaçat lo 25 de febrier per Guangxu. Dins lei fachs, Cixi demorèt a la tèsta de l'Empèri.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de genièr - Julio Herrera y Reissig, poèta uruguaian (m. 1910)
- 14 de genièr - Albert Schweitzer, teologian alemand, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1965)
- 2 de febrièr - Fritz Kreisler, violonista austriac (m. 1962)
- 4 de març - Mihály Károlyi, primièr ministre d'Ongria (m. 1955)
- 7 de març - Maurice Ravel, compositor francés (m. 1937)
- 26 de març - Syngman Rhee, president de la Corèa del Sud (m. 1965)
- 9 de junh - Henry Hallett Dale, bioquimista britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1968)
- 15 de julhet - Adolfo Díaz Recinos, president de Nicaragua (m. 1964)
- 26 de julhet - Carl Gustav Jung, psiquiatre soís (m. 1961)
- 9 d'agost - Artur Bernardes, president de Brasil (m. 1955)
- 14 d'agost - Eusebio Ayala, president de Paraguai (m. 1942)
- 16 d'agost - Juho Sunila, primièr ministre de Finlàndia (m. 1936)
- 19 de decembre - Mileva Marić, matematiciana e fisiciana soïssa (m. 1948)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 31 de julhet - Andrew Johnson, president dels Estats Units d'America (m. 1808)


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Florença (Firenze en italian) es la capitala de la region italiana de Toscana.
La populacion de la ciutat es de 378.236 habitants,[1] mas en considerant las localitats que l'enròdan, arriba a far una aglomeracion urbana d'aperaquí un milion e mièg d'abitants.
En l'Edat Mejana foguèt un important centre cultural, economic e financièr. Coneguèt la seuna epòca de major esplendor après de l'instauracion del Grand Ducat de Toscana jos la dominacion de la dinastia Medici. Florença es lo nuclèu urban qu'aguèt per origina en la segonda mitat del sègle XIV lo movement artistic e cultural nomenat Renaissença, e es considerada un dels brèces mondials de l'art e de l'arquitectura. Aital, es remarquable per la seuna riquesa arquitecturala e los seus musèus. Son centre istoric foguèt declarat Patrimòni Mondial de l'Umanitat en 1982, amb d'òbras medievalas notablas coma la copòla de Santa Maria del Fiore, lo Ponte Vecchio, la Basilica de Santa Crotz, lo Palazzo Vecchio e de musèus coma l'Uffizi, lo Bargello o la Galaria de l'Acadèmia de Florença, que aculhís lo David de Miquel Àngel.
Bagno a Ripoli, Campi Bisenzio, Fiesole, Impruneta, Scandicci, Sesto Fiorentino.
Personalitats istoricas ligadas al nom de Florença[modificar | modificar la font]
... Façada de la sinagòga
- Sinagòga màger: es situada dins lo centre istoric. Sa copòla en coire verd fa partida integranta del panorama de la vila.
- ↑ Ufficio di Statistica Associato dell'area fiorentina - Octubre 2012 (it)


text:
Gurs
Gurs qu'ei ua comuna de Bearn, situada d'un punt de vista administratiu, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània de la Republica Francesa. Qu'ei tristament celèbra per'mor deu Camp de Gurs, un camp de concentracion de la Segonda Guèrra Mondiau qui detiengó refugiats republicans espanhòus en 1939, puish, devath lo Regim de Vichèi, presoèrs judius deus quaus mantun ben'ei partit peus camps de la mort[1].
-
-
-
-
-
Camin de hèr entà l'encaminament
-
-
-
-
-
Arbre de la libertat plantat en 2000
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cf. lo panèu: « Ací se trobava lo camp d'internament francés de Gurs on estón internats 23 000 combatents republicans espanhòus, 7000 volentaris de las Brigadas Internacionaus, 120 patriòtas e resistents franceses, 12 800 judius immigrats intèrnes en mai-junh de 1940, 6500 judius alemands deu país de Bade, 12 000 judius arrestats suu sòu de França per Vichèi. 1939 Arremembratz-vos 1944. »


text:
Eveniment de Tunguska
L'eveniment de Tunguska es una explosion cataclismica que se debanèt lo 30 de junh de 1908 vèrs 7h13 en Siberia Centrala dins l'Empèri Rus. L'onda dau tuert fuguèt equivalenta a unei bombas de Hiroshima. Destruguèt la seuva dins un rai de vint quilomètres a l'entorn dau centre de l'explosion e causèt de degalhs fins a un centenau de quilomètres. Lo bruch fuguèt percebut dins la màger part de l'emisfèri nòrd. En causa de l'accès malaisat de la region e de la situacion politica de la Russia imperiala puei de l'Union Sovietica, la premiera expedicion que poguèt reconóisser lo luòc de l'explosion i arribèt solament en 1927.
Divèrseis ipotèsis fuguèron desvolopadas per explicar l'origina de l'explosion. Au començament dau sègle XXI, la principala es la de l'explosion dins l'atmosfèra terrèstra d'un objècte celèste (cometa ò asteroïde) avans un impacte dirèct sus la crosta. L'observacion e l'enregistrament d'un fenomèn similar dins la vila russa de Tcheliansk en 2013 renfòrçan aquela ipotèsi.


text:
Bournonville
Bournonville es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Per la pichona istòria Bournonville es la municipalitat natala de Jehan II lo Grand de Bournonville ( 1310-1360 ) Chevalier vengut Chambellan del Rei de França Philippe VI de Valís, maridat a Mahaut Baronne de Fiennes
Pour la petite histoire Bournonville est la commune natale de Jehan II le Grand de Bournonville ( 1310-1360 ) Chevalier devenu Chambellan du Roi de France Philippe VI de Valois, marié à Mahaut Baronne de Fiennes


text:
Sciéncias de l'informacion e de las bibliotècas
S'apèla sciéncias de l'informacion e de las bibliotècas (SIB) l'ensemble dels sabers e saber-far utils a las personas encargadas de gerir una bibliotèca o un servici d'informacion-documentacion.
Definicion[modificar | modificar la font]
L'expression sciéncias de l'informacion e de las bibliotècas ven de l'expression anglesa library and information science (LIS). En França, l'apellacion academica es puslèu « sciéncias de l'informacion e de la comunicacion », correspondent a la de la 71ena seccion del Conselh Nacional de las Universitats (CNU, cf. [1]). Se tracta d'un camp de recèrca e d'estudi puslèu caracterizat per son objècte (l'informacion, sa natura, sas proprietats, son transferiment) que per sos metòdes, coma lo son per exemple lo drech o la filosofia. D'apròchis fòrça diferents d'aqueste objècte son en efièch possibles e practics. Al costat de preocupacions teoricas, las sciéncias de l'informacion e de la comunicacion (SIC) s'interèssan tanben a las institucions e a las practicas de transmission de l'informacion. Las « sciéncias de l'informacion » se sasisson d'aquela problematica : las bibliotècas, e en particular las qu'acompanhan las activitats d'estudi e de recèrca, son una de las institucions associadas a aqueste transferiment. Dins un sens fòrça general, se pòt doncas considerar que las sciéncias de l'informacion englòban de domenis coma :
- biblioteconomia (gestion de las bibliotècas) ;
- bibliografia (recèrca documentària) ;
- catalogatge e indexacion (descripcion de las colleccions) ;
- bibliologia (coneissença del libre, de l'edicion e dels divèrses tipes de documents).
Çaquelà, existisson de divergéncias sus la natura e suls limits d'aqueste camp scientific. Per exemple, lo Centre Nacional de la Recèrca Scientifica (CNRS) e lo Conservatòri Nacional de las Arts e dels Mestièrs (CNAM) incluson l'informatica dins las sciéncias de l'informacion. Òm se pòt tanben demandar se l'engenhariá lingüistica (traduccion assistida per ordenador, « vocalizacion » de l'arabi...) a sa plaça dins las sciéncias de l'informacion. Aquestas dificultats de definicion e de delimitacion son caracteristicas d'un domeni del saber en cors de constitucion. En consequéncia d'aquò, una part importanta de la produccion scientifica es centrada sus aquestas questions. Sembla almens d'existir una fòrta distincion entre los especialistas de l'informacion e los de la comunicacion. Benlèu qu'aqueste camp scientific es destinat a se devesir en diferents domenis.
Las sciéncias de l’informacion e de la comunicacion (SIC)[modificar | modificar la font]
Dins las annadas 1970 apareis en França l’expression « sciéncias de l’informacion ». Es en 1968, als Estats Units, qu'es desvolopada quand l’American Documentation Institute ven l’American Society for Information Science. Cossí definir las sciéncias de l’informacion ? An per objècte l’estudi de las proprietats generalas de l’informacion (natura, genèsi, efièches) ; se rengan dins lo sector de las sciéncias socialas, principal mejan d’accès a una compreneson del social e del cultural e que veson collaborar entre elas de disciplinas coma la psicologia, la lingüistica, la sociologia, l’informatica, las matematicas, lo drech, l’economia, la filosofia, la politica... Las sciéncias de l’informacion respondon a una exigéncia de saber e de comunicacion nascuda de la vida sociala. Una informacion pòt presentar de formas divèrsas (tèxt, imatge, son), sus de mèdias variats (imprimits, filmes, disques, cederòms, fichièrs electronics,...). Intègra al còp de procediments escriches, de procediments orals e visuals. L’informacion se transmet entre individús, al sen de las societats o de las entrepresas. Las sciéncias de l’informacion recobrisson totes aquestes cases de figuras. Sciéncias socialas interdisciplinàrias d'ara enlà, las sciéncias de l’informacion an trobat lors letras de noblesa : formacions e diplòmas universitaris incluson aquesta nocion dins lors intitulats.


text:
Saint-Martin-de-Blagny
Saint-Martin-de-Blagny es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Sègle XII, los senhors de Molay-Bacon èran de senhors de Sant-Martin-de-Blagny[1].
La glèisa de Sant-Martin-de-Blagny es romane, en partida. S'i vei de pèiras dispausadas en arêtes de peis ; mas de las recuperacions an #aver luòc en la maçonnerie a divèrsas epòcas. La glèisa es jos la invocació de sants Martin. En 1200, lo patrocini levava per la mitat de Pèira Ruaud e per un quatren de Guillaume Bacon. Lo un e l'autre #cedir lèu la curació e los #dire a la abbaye de Longas.
Au Sègle XII, les seigneurs de Molay-Bacon étaient seigneurs de Saint-Martin-de-Blagny[2].
La glèisa de Saint-Martin-de-Blagny est romane, en partie. On y voit des pierres disposées en arêtes de poisson ; mais des reprises ont eu lieu dans la maçonnerie à diverses époques. L'église est sous l'invocation de saint Martin. En 1200, le patronage relevait pour la moitié de Pierre Ruaud et pour un quart de Guillaume Bacon. L'un et l'autre cédèrent bientôt la cure et les dîmes à l'abbaye de Longues.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Arcisse de Caumont, Estatistica monumentala del Calvados, Can, Lo Blanc-Hardel, 1846-67
- ↑ Arcisse de Caumont, Statistique monumentale du Calvados, Caen, Le Blanc-Hardel, 1846-67


text:
Cemitèri deus Innocents
Lo Cemitèri deus Innocents que ho un deus cemitèri istorics màgers de París.
Lòc massiu de sepeliment, mei que mei deus praubes, au pè de la Glèisa deus Innocents qui'u dè lo son nom, lo cemitèri arcuelhó millions de còs qui, fin finala, s'apielavan en ossaments devath las arcadas qui l'entornejavan. Barrat au sègle XVIII, los sons ossaments que hon mandats de cap a las Catacombas de París, tan vau díser la anciana peirreras de París.
Lo site que vadó Marcat deus Innocents puish Las Hallas e fin finala lo Forum de La Hallas.


text:
Concerto per vriulon (Brahms)
Lo concerto per vriulon en Re major, Op. 77 de Johannes Brahms qu'ei lo sol qui aja compausat per aqueste instrument e un deus màger dehens lo repertòri deu vriulon. Que ho compausat en 1878. Que's compausa de 3 movements seguent :
1. Allegro non troppo (en Re major) 2. Adagio (enFa major) 3. Allegro giocoso, ma non troppo vivace - Poco più presto (en Re major)
Qu'ei adobat per un vriulon solo acompanhat per flabutas, clarins, clarinetas, bassons, 4 trompas, 2 trompetas, timpani e còrdas.
Que ho estreat lo 1 de genèr de 1879 a Leipzig peu violonista alemand Joseph Joachim a qui Brahms e'u vodè e qui'u gavidè per aqueste concèrt on Joachim e's causí de debutar dab lo cincerto per vriulon de Ludwig van Beethoven.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Tresau movement interpretat per Hilary Hahn
- [2] Particion libra e a gratis suu site de l'International Music Score Library Project.


text:
Guèrra civila
Una guèrra civila es la situacion qu'existís dins un Estat quand una lucha armada armada se debana entre lei fòrças regularas d'un govèrn e de grops armats podent èsser identificats, o quand una lucha armada se debana entre divèrsei grops armats dins lo corrent de combats pus importants qu'una simpla revòuta.
Dau ponch de vist dau drech internacionau de la guèrra, s'utiliza l'expression « conflicte armat non internacionau » car lo mot es reservat per lei conflictes armats internacionaus. De mai, per venir una « guèrra », lei combats devon aver un gra d'intensitat certan e egalament durar durant un periòde sufisent. Aquelei dos critèris permeton de destriar lei guèrras civilas dei « trébols interiors » que pòdon presentar de violéncias similaras mai pas lei caracteristicas d'un conflicte armat (esmogudas, insurreccion, repression, lucha de faccions... etc.).
La localizacion dau conflicte dins un Estat permet de destriar aquela guèrra d'un conflicte armat internacionau, opausant lei fòrças armadas d'au mens dos Estats. Dins aquò, es frequent que lei grops armats participant ai guèrras civilas son sostenguts, mai o mens dubertament, per d'autreis Estats.
Leis originas dei guèrras civilas son fòrça variadas e pòdon èsser etnicas, religiosas, socialas, economicas, politicas, territorialas... etc. Dins lo cas d'una guèrra civila territoriala, lo conflicte pòu èsser considerat coma una guèrra d'independéncia, especialament per lei luchas contra una dominacion coloniala o una ocupacion estrangiera.
Somari
Lista dei guèrras civilas[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Sègle XIX[modificar | modificar la font]
- Guèrra Civila Americana (1861-1865).
- Guèrra Boshin (1868-1869) pendent la Restauracion Meiji.
- Comuna de París (1871).
- Rebellion Satsuma (1877).
Sègle XX[modificar | modificar la font]
- Guèrra Civila Espanhòla (1936-1939).
- Guèrra Civila Grèga (1946-1949).
- Guèrra d'Indochina (1946-1954).
- Guèrra Civila Srilankesa (1983-2009).


text:
Tractat de París (1951)
Lo Tractat de París, signat lo 18 d'abril de 1951 dins la vila de París entre Belgica, França, la Republica Federala d'Alemanha, Itàlia, Luxemborg e los Païses Basses, organiza la creacion de la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA) per una durada de cinquanta ans.
Dintrèt en vigor lo 23 de julhet de 1952 e expirèt lo 23 de julhet de 2002, exactament cinquanta ans aprèp sa naissença.
Aquel tractat es considerat coma l'un dels actes fondators de l'Union Europèa.


text:
Maltòsa
La maltòsa es un disacarid format de doas glucòsas jonhudas per un ligam glucosidic produsit entre l'oxigèn del primièr carbòni anomeric (provenent de -OH) d'una glucòsa e l'oxigèn apartenent al quatren carbòni de l'autra. Per aiçò aqueste compausat se sona tanben alfa glucopiranosil(1-4)alfa glucopiranòsa. En se produsint, la dicha union se libèra una molecula d'aiga e las doas glucòsas demòran jonhudas mejançant un oxigèn monocarbonilic qu'agís coma pont. La maltòsa presenta son estructura lo OH emiacetalic per çò qu'es un sucre reductor, dona la reaccion de Maillard e la reaccion de Benedict. Se pòt obténer per l'idrolisi de l'amidon e del glicogèn. Sa formula es C12H22O11.


text:
Michèle Delaunay
Michèle Delaunay, (8 de genièr de 1947 a Clarmont d'Auvèrnhe), es una cancerologa e femna politica francesa, membra del Partit socialista, deputada de la 2a circonscripcion de Gironda (17 de junh de 2007). Lo 16 de mai de 2012 venguèt ministra delegada encargada de las Personas d'edat e de la Dependéncia.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas, estudis e familha[modificar | modificar la font]
Mètge cancerologa responsabla de l'unitat de dermatologia-cancerologia al CHU de Bordèu; es la filha de Gabriel Delaunay (1907-1998), (president du comitat departemental de Liberacion (CDL) de Gironda, director general de la RTF, Prefècte de Gironda, prefècte de la region Aquitània de 1958 a 1972 e conselher d'Estat en servici extraordinari(1972 - 1975)). Sa maire, Alice Delaunay (1910 - 2003) foguèt Delegada a l'Assemblada consultativa provisòria (París del 7 de novembre 1944 al 3 d'agost de 1945 e inspectritz generala de l'Educacion nacionala[1].
Es maridada a Klaus Fuchs, naut fonctionari europèu retirat (Consek d'Euròpa).
Parcors politic[modificar | modificar la font]
Prenguèt la carta del Partit socialista pas qu'en 2002,
2001 elegida d'oposicion al conselh municipal de Bordèu contra Alain Juppé.
En 2004, elegida a las elections cantonalas fàcia a Chantal Bourragué, tornant prene lo canton aprèp 45 ans.
En 2007, sosten de Ségolène Royal e escriguèt la partida « santat » del programa presidencial.
2007, ganha las eleccion dins la segonda circonscripcionde Bordèu contra Alain Juppé.
Primària presidenciala socialista de 2011: sosten de François Hollande.
16 de mai de 2012: ministra delegada encargada de las Personas d'edat e de la Dependéncia prèp de la ministra dels Afars socials e de la Santat del govèrn Jean-Marc Ayrault.


text:
Fonzes pròpris
Lo tèrme de fonzes pròpris o capitals pròpris (var. fons pròpris; capitaus pròpris) se referís a mai d'una nocion segon que s'agís d'una accepcion correnta o d'una nocion comptabla.
- La nocion correnta: los fonzes pròpris (en anglés: ownership equity) es la soma que botan los entrepreneires, valent a dire los futurs proprietaris, que montan una entrepresa.
- La nocion comptabla: los capitals pròpris (en anglés: equity capital) correspondon a las ressorsas establas de l'entrepresa. Se compausan del capital social, de las sèrvas, del repòrt e dels resultats de l'exercici.
Fonzes pròpris dins l'immobiliari anglosaxon[modificar | modificar la font]
Dins un contèxte anglosaxon los particulars fan correntament referéncia a çò que li dison "the equity" de lor ostal. Calculan la diferéncia entre lo montant que poirián vendre lor ostal uèi (prètz corrent o valor mercanda) e lo montant que lor demòra de pagar de lor prèst. En Anglatèrra coma als Estats Units utilizan aquela nocion per manlevar d'argent, mentre qu'en França, fins ara, las bancas pòdon prestar sonca en foncion del revengut del manlevaire. Se l'immobiliari monta considerablament, los proprietaris pòdon utilizar lor "equity" per consomar, viatjar, investir dins l'art o tornarmai dins l'immobiliari. D'aquí un trin de vida que pòt estonar: veituras esportivas, residéncias segondàrias, viatge del torn del mond. Pasmens se l'immobiliari s'esfondra, l'equity pòt venir negativa (en anglés: negative equity) e corron lo risc de veire lor ostal vendut per la banca (en anglés: forclosure).


text:
Vath d'Aspa
Era Vath d'Aspa (var. non locau la Vau d'Aspa, la Val d'Aspa) o simplament Aspa qu'ei ua deras tres vaths bearnesas (Eras autas que son era vath d'Aussau e era vath de Varetons).
Geografia[modificar | modificar la font]
Era vath d'Aspa que's tròba en Haut Bearn. Que comunica dab Aragon peth pòrt deth Sompòrt. D'un punt de vista administratiu, uei eth dia, que hè partida deth departament deths Pirenèus Atlantics dera region d'Aquitània dera Republica Francesa. Qu'ei traucada peth gave d'Aspa. Qu'acèssa ua partida deth Parc Nacionau deths Pirenèus, terrador deths ors bearnés.
Qu'ei partatjada enter eras 13 comunas seguentas (de capvath a capsús) : Escòt, Ardiòs e Ishèra, Sarrança, Bedós, Òussa, Aidius, Acós, Les e Atàs, Lescun, Cèta e Eigun, Eth Saut, Bòrça e Urdòs. Eras vaths d'Aspa e d'Aussau que comunican peth còth de Maria Blanca. De cap tà Espanha : camins de montanha, camin de cap tà Compostèla, camin de hèr, rota... un laç qui a tostemps ligat tau un vertadèr pas. Era termièra d'Aspa e de Campfranc, luenh d'estar ermetica, qu'èra un lòc d'escambi, de comèrci. Que s'i parlava biarnés en Aspa e en Campfranc, eths archius que'n son eth testimòni.
Istòria[modificar | modificar la font]
Era vath d'Aspa que ho despuish l'Atge Mejan un camin romieu de cap tà Espanha e tà Sant Jacmes de Compostèla. Ath sègle XIX que conegó ua activitat industriau mercés aras hargas bastidas a Urdòs per Frédéric d'Abel. Enas annadas navanta deth sègle XX, era vath d'Aspa que ho er'enjòc d'ua grana peleja ecologica contra era traucada deth tunèl deth Sompòrt.
Patrimòni[modificar | modificar la font]
- Hortalessa deth Portalet
- Lacs dera vath d'Aspa
- Animaus de Bòrça
- Santuari de Sarrança
- Circ de Lescun
Letras e arreproèrs[modificar | modificar la font]
Eth poèta emblematic dera vath d'Aspa qu'ei de segur Ciprian Desporrins, originari d'Acós. Vastin Lespin, que nse bremba qu'en parlant d'eth, Xavièr Navarròt qu'escrivó :
Los aspés en corrent a l'armada
Se brombén de ton pair i de sa tripla espada
Aquesta citacion, autant com l'arreproèr : Aspés, cadun vau mei que tres, que bremban un duel deth sègle XVII on Pèir Desporrins, pair de Ciprian, vençó tres adversaris espanhòus.


text:
Lingua franca
Lingua franca es la lenga adoptada per una compreneson comuna entre un grop de divèrsei nacions.
En Euròpa pendent una part de l'antiquitat, s'adoptavan coma linguas franca la grèga e lo latin.
Fins a qualque ponch tanben l'alemand, lo portugués, l'hindi ò lo mandarin an agut o an encara aquela caracteristica.
Dins lei domènis culturaus, economics e tecnologics dau mond modèrne actuau se considèra que la lingua franca ò lenga internacionala es la anglesa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent l'Edat Mejana a fins au sègle XIX, la lingua franca, conoissuda tanben sota l'apelacion sabir ò Mauresc, èra lo nom d'una lenga romanica qu'èra una lenga mesclada d'un biais majoritari de vocabulari occitan[1], d'italian dialectau, d'espanhòu amb quauquei mots francés, turcs ò Arabis amb una gramatica reducha (abséncia de conjugasons per exemple).
De notar que l'unenc diccionari de Lingua Franca fuguèt estampat a Marselha en 1830.
Veire Tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La lingua franca, glossari en anglés.


text:
Copa deu Monde de fotbòl de 1978
La Copa deu Monde de fotbòl de 1978 que ho la XIau edicion deu tornei de la Copa deu Monda de Fotbòl. Que's joguè en Argentina durant la Dictatura Militara, contèxte qui marquè hèra la competicion.
En ehèit, l'organizacion de la Copa deu Monde e la comunion autorn de la seleccion nacionau qu'ajudavan lo aqueth regim qui ho marcat per la mesa en practica d'ua repression illegau deus son opausant caracterizada per la disparicion, la sequestracion, la tortura e l'execucion a còps sus simples sopçons, e sovent de victimas hèra joenas. La polemica au subjècte de la participacion ad aqueth campionat mondiau qu'èra alavetz d'acceptar de con.hortar aqueth regim ; uei que's sap que l'apròche de la data deu campionat que marquè mei que mei ua acceleracion dramatica de la repression entà eliminar (fisicament) los risques d'expression de l'oposicion quan lo monde sancèr epiore lo país.
Lo país participant qui marquè mei ostensiblament la soa ostilitat de cap a la dictatura que hon los País Baish qui refusèn de sarrar la man deu president de facto Jorge Rafael Videla.
La copa que ho ganhada per la Seleccion Nacionau Argentina acap d'un procès a còp controversiat (en particular que's discuteish l'escòrt de la partida Argentina - Peró, acabada dab un susprenent 6 - 0 e tan per tan un gòl mei que lo necessari entà la classificacion).


text:
Matematicas
Lo tèrme de matematicas (var. matematiques) vèn dau grèc ta uaθnuatιkά ta mathêmatika (de uάθnua mathêma « sciéncia, coneissença, aprendissatge » e de uaθnuatιkός mathematikos « atalentat d'aprendre »). Lei « matematicas » (o la « matematica » dins un registre pus especializat) son generalament consideradas coma la disciplina qu'estúdia lei problèmas pertocant lei nombres, lei figuras de l'espaci, leis estructuras e lei metòdes generaus que permeton de tractar aquelei problèmas.
Se considèra qu'un resultat matematic, o teorèma, es verai quand es estat demostrat. Una demostracion es un rasonament deductiu que parte deis ipotèsis per arribar a la conclusion vouguda en seguent lei règlas de la logica; dins la practica, s'utiliza totjorn una mescla de lengatge formalizat e de lengatge « naturau ».
Somari
- 1 Evolucion e finalitat dei matematicas
- 2 Lei divèrsei brancas dei matematicas
- 3 Lei matematicas e leis autrei sciéncias
- 4 Lei matematicas dins l'Istòria
- 5 Fondaments, rigor e logica
- 6 Filosofias dei matematicas
- 7 Leis arts e lei matematicas
- 8 Vejatz tanben
Evolucion e finalitat dei matematicas[modificar | modificar la font]
Lei matematicas an una lònga tradicion dins totei lei pòbles; foguèron la premiera disciplina a se dotar de metòdes d'auta rigor e portada, e a obtenir ansin l'estatut de sciéncia; an progressivament alargat lei tèmas de sa recèrca e estendut lei domenis que pòdon ajudar en matèria de calcul e de modelizacion.
Dins lo corrent de sa lònga istòria, e dins lei divèrseis environas culturalas, i aguèt de pontannadas de gròs progrès, e de pontannadas d'estanhacion deis estudis. Vèn en partida de l'importància dei quauquei personas capablas de portar d'innovacions prefondas e illuminativas e d'estimular la recèrca matematica. I aguèt tanben de pontannadas de reculament dei conoissenças e dei metòdes: mai se rescontrèron solament après de destruccions o en d'epòcas de decadéncia totala de la vida intellectuala e sociala. Dempuei 500 ans, còmpte tengut dau melhorament dei mejans de comunicacion, lo capitau de resultats e de metòdes s'es progressivament desvolopat.
Tot aquò s'apren a la natura deis activitats matematicas. Aquestei d'aicí tendon de lònga an una presentacion precisa dei problèmas e dei solucions, çò qu'impausa de comunicar en avent per tòca finala la possibilitat d'esclarzir totei lei detalhs dei construccions logicas e dei resultats (cèrts esclarziments exigisson un investiment important, de desenas d'ans de còps que i a). Es per aquò que i a pas d'exemple d'error matematica majora que seriá pas estada lèu reconeguda e corregida, o aumens senhalada.
Lei divèrsei brancas dei matematicas[modificar | modificar la font]
Se destria actualament en matematicas tres grandei brancas mutualament liadas:
- l'algèbra (exemples: algèbra lineara, matematicas discrètas)
- l'analisi (exemples: eqüacions diferencialas, teoria de la mesura, calcul dei probabilitats)
- la geometria, au jonhent de l'algèbra e de l'analisi (exemples: geometria euclidiana, geometria diferenciala)
Lei liames entre aquelei brancas e leis usatges que caduna fa de l'autra son mai que prefonds e fondamentaus. La teoria dei nombres, en particular la reflexion sus lei nombres premiers, es exemplara a regard d'aquò: a l'origina confonduda amb l'aritmetica elementària, s'es transformada au sègle XIX en una teoria onte l'analisi es venguda indispensabla. Au sègle XX, la geometria algebrica es venguda la terranha naturala acampant au còp metòdes algebrics, topologics e geometrics per afrontar lei problèmas de la teoria dei nombres, per exemple la conjectura de Fermat, venguda gràcias an aquel apròchi novèu lo teorèma d'Andrew Wiles en 1994. Aqueu teorèma se formula en tèrmes algebrics, mai sa demostracion fa un usatge massís de matematicas liadas tant a l'algèbra coma a l'analisi e a la geometria.
Teorèma de Wiles:
per tot entier naturau superior o egau a 3, l'eqüacion a ges de solucion entiera tala que .
L'algèbra[modificar | modificar la font]
L'algèbra es la partida dei matematicas qu'estúdia leis estructuras algebricas. Se pòt destriar de sotadisciplinas, per exemple:
- La teoria dei grops
- L'algèbra lineara e multilineara
- La teoria de Galois (qu'un de sei resultats remarcables es l'impossibilitat, en generau, de resòuvre per radicaus leis eqüacions algebricas)
- L'algèbra omologica (fòrça utila en geometria)
En mai de son desvolopament intrinsec, es necessària a l'analisi e la geometria per progressar. Son interès per aquestei darrieras vèn dau fach que d'estructuras algebricas se retròban dins de domenis nombrós.
Per exemple, lo lengatge e lei teorèmas de l'algèbra lineara permeton de comprendre en prefondor de domenis a priori fòrça alunhats, pron qu'agan una estructura lineara:
- leis eqüacions diferencialas linearas d'òrdre (aquelei que fan intervenir la derivada -ena de la foncion inconeguda) an exactament solucions independentas, donc de comportament diferent.
- en analisi, diferenciar una foncion consistís a l'aprochar localament per una foncion afina (soma d'una constanta e d'una foncion lineara). Ansin, leis instruments de l'algèbra lineara (o bilineara) vènon indispensables per saupre s'un ponch critic (que se pòt determinar analiticament) d'una foncion diferenciabla es un ponch d'extremum (minimum, maximum) o un ponch còl.
L'analisi[modificar | modificar la font]
L'analisi es la partida dei matematicas qu'a inicialament per objècte principau l'estudi dei foncions de variablas realas, en çò que pertòca lei nocions de limit, de derivada e d'integrala. Emai ague de precursors tre l'Antiquitat (Arquimèdes), l'analisi comença fondamentalament amb Newton e Leibniz, inventors au sègle XVII dau calcul infinitesimau.
Se i pòt destriar mai d'un domeni, per exemple:
- Leis eqüacions diferencialas. Son d'eqüacions liant una foncion inconeguda e d'unei de sei derivadas successivas; entre lei questions importantas pertocant lei solucions, citem: l'existéncia, l'unicitat, lo comportament qualitatiu o quantitatiu au bòrd dau domeni de definicion (per exemple, se la variabla es lo temps, coma se compòrta a tèrme lòng una solucion).
- L'analisi de Fourier que permete de descompausar una foncion en soma d'armonics (serias de Fourier, transformacion de Fourier). Es essenciala en teoria dau senhau.
- Lo calcul dei probabilitats: modeliza leis fluctuacions de l'azard. A l'origina associat ai matematicas discrètas (jòcs de rèsta: lançament de dats, tiratges de cartas...), es estat finalament provesit per Kolmogorov d'una axiomatica fòrça mai generala, fondada sus la teoria de la mesura; la probabilitat d'un eveniment es l'integrala d'una cèrta foncion liada a la natura dau modèl (per exemple, una densitat gaussiana se se mesura la talha d'una persona presa a l'azard dins una populacion omogenèa), sus un cèrt domeni (una « forqueta » dins aquest exemple, quand se cèrca la probabilitat que la talha siá compressa entre doas valors donadas).
Pasmens, l'analisi se limita pas ai foncions de variablas realas. Un capítol important, creat au sègle XIX per Cauchy, Riemann e Weierstrass, estúdia lei foncions analiticas de variablas complèxas: es la teoria dei foncions olomòrfas. Existís d'autrei generalizacions de la nocion de foncion, coma la nocion recenta de distribucion, deguda a Laurent Schwartz.
La geometria[modificar | modificar la font]
Es una disciplina atestada tre l'Antiquitat, e lo tèrme de geomètra foguèt fins au sègle XIX sinonim de « matematician ». L'objècte de la geometria es de comprendre la natura dei figuras d'un espaci, e lei relacions que s'establisson entre elei. Espaci pòt designar per exemple: l'espaci euclidian classic, un espaci vectoriau pus generau, un espaci corbe o varietat diferenciabla...
Segon la concepcion modèrna formulada en 1872 per Fèlix Klein, una geometria se definís per un ensemble de ponchs e un grop de transformacions bijectivas d'aquel ensemble, e s'interèssa ai proprietats invariantas per leis elements dau grop.
Se pòt destriar mai d'un domeni de la geometria, per exemple:
- la geometria euclidiana
- la geometria diferenciala, qu'estúdia (localament o globalament) lei corbas, lei superfícias, e pus generalament lei varietats diferenciablas
- lei geometrias non euclidianas
Matematicas aplicadas e matematicas puras[modificar | modificar la font]
L'activitat matematica s'interèssa naturalament ai generalizacions e abstraccions possiblas, en relacion amb leis esparnhes de pensada e lei melhoraments deis instruments (en particular leis instruments de calcul) qu'es portada a realizar. Sovent, lei generalizacions e lei abstraccions menan puei en de visions pus aprefondidas dei problèmas e en de sinergias importantas entre de recèrcas pertocant de questions inicialament sensa rapòrt.
Dins lo corrent dau desvolopament dei matematicas, se pòt notar de pontannadas e d'environas onte prevalon alternativament d'actituds generalas e de valors que se pòdon reduire en dos tipes de motivacions e d'apròchis: lei motivacions practicas que butan a descurbir de procediments eficaç (per exemple dins la resolucion de problèmas industriaus e tecnologics), e leis exigéncias de creacion d'un sistèma conceptuau amb sa tendéncia a la generalizacion e a l'abstraccion.
Entre aquelei doas menas d'actituds, i a de còps una oposicion, e mai charpinosa, mai en generau s'enriquisson mutualament e desvolopan de sinergias. Dins lei 30 o 40 darriers ans, i a agut, entre aqueleis actituds, un cèrt equilibri, amb de tensions, e tanben d'episòdis d'assisténcia mutuala. An aquel estat de causas contribuís mai que mai lo desvolopament espectaclós de l'informatica, e amb ela, de la partida algoritmica dei matematicas.
Lei matematicas e leis autrei sciéncias[modificar | modificar la font]
Instrument e lengatge[modificar | modificar la font]
Lei matematicas sièrvon de lengatge o de supòrt en de sciéncias fòrça nombrosas (naturalas o umanas) afin de quantificar cèrts fenomèns. S'utilizan tanben per predire de formas e efectuar de prediccions qualitativas.
Lo principi de la matematizacion es aquest: una sciéncia donada, o una sotatematica de la sciéncia (par exemple la biologia o la termodinamica) selecciona cèrts paramètres supausats quantificables (lo temps, lo nombre de bactèris, la temperatura, lo pòrtafuelha d'un accionari) qu'entre elei s'es constatat de relacions (la populacion bacteriana creisse amb lo temps, la temperatura e la pression son liadas). Una eqüacion, fòrça sovent diferenciala, lia d'unei d'aquelei paramètres entre elei, e establís ansin d'un biais quantitatiu son interdependéncia. L'estudi matematic d'aqueleis eqüacions va permetre, après retorn ais èssers reaus associats ai paramètres, de predire, valent a dire de constatar de relacions novèlas entre lei tèrmes. En ecologia per exemple, una foncion pòt modelizar lo rapòrt entre una espècia e una autra espècia predatritz; l'estudi matematic de la foncion quand lo temps tende vèrs l'infinit va anonciar se lo sistèma ecologic evoluirà vèrs un sistèma estable e equilibrat, o ben (per exemple) s'una deis espècias dispareisserà.
Lo cas particular de la fisica[modificar | modificar la font]
Istoricament, fisica e matematicas son prefondament liadas. Se coneis la frasa famosa de Galilei, fondator de la fisica modèrna: Lo libre de la natura es escrich en lengatge matematic. L'astronomia, per exemple, es estada un dei motors principaus de l'emergéncia de la disciplina matematica.
Puei, fins a la fin dau sègle XIX, lei matematicians seràn tanben fisicians (e sovent filosòfs). Se pòt destriar mai d'un rapòrt de naturas diferentas entre lei doas sciéncias:
- una teoria fisica novèla reclama un instrument matematic. Dos cas:
- l'instrument existís ja (per la relativitat generala: la geometria riemanniana)
- l'instrument se deu inventar (per la mecanica classica: lo calcul diferenciau e integrau)
- una teoria matematica novèla encoratja lei fisicians a explorar pus luenh sa teoria.
- una teoria fisica novèla duerbe de perspectivas matematicas quand l'instrument matematic utilizat per lei fisicians es encara an un estadi euristic, valent a dire que demanda d'èsser mes en forma d'un biais rigorós (leis integralas de Feynman ne son un exemple tipic).
Liames amb leis autrei sciéncias de la natura[modificar | modificar la font]
- quimia: parcialament matematizada
- biologia e sciéncias de la Tèrra: usage parciau dei matematicas
Liames amb lei sciéncias umanas[modificar | modificar la font]
Son rapòrt amb lei sciéncias umanas se fa essencialament per leis estatisticas e lo calcul dei probabilitats, mai tanben per d'eqüacions diferencialas, en economia e en finança:
Aqueu rapòrt es controversiat, estent la natura umana d'aquelei sciéncias, e lo refús per d'unei, dins aqueu domeni, dau determinisme que lei matematicas li son naturalament estacadas.
L'àbit matematic fa pas la sciéncia[modificar | modificar la font]
Matematizacion significa pas autenticitat scientifica. D'efècte, lei postulats d'una « pensada » pòdon èsser extremament problematics, e mai folastres, mai se son quantificables, pòdon donar luòc en de calculs complèxes. Un cas evident es aqueu de l'astrologia, que sei postulats, supausant una influéncia dei planetas sus lo comportament uman, son rebutats quasi unanimament per la comunautat scientifica.
Fòrça mai subtil es lo cas de l'economia matematica. Lo postulat fondamentau d'aquela disciplina es que l'activitat economica se pòt comprendre a partir d'un axiòma de natura antropologica, aqueu de l'actor individuau racionau. Dins aquela vision, cada individú cèrca per seis accions d'acréisser un cèrt profiech d'un biais racionau. Aquela mena de vision atomista de l'economia permete an aquesta d'aicí de matematizar pron aisadament sa reflexion, puei que lo calcul individuau se transpausa en calcul matematic. Pasmens, cèrts sociològs, coma P. Bourdieu, e mai cèrts economistas, refusan aqueu postulat de l'homo œconomicus, en remarcant que lei motivacions deis individús comprenon non solament lo don, mai dependon tanben d'autres engatges que l'interès financier n'es qu'una partida, o simpletament son pas racionalas. La matematizacion es donc segon elei ren qu'una semblança permetent una valorizacion scientifica de la disciplina.
Lei matematicas dins l'Istòria[modificar | modificar la font]
L’origina istorica dei matematicas es liada a sei premiereis aplicacions concrètas: lo comèrci, la mesura dei superfícias, la prediccion deis eveniments astronomics.
Inicialament viradas vèrs la mesura (geometria) e lo comptatge (aritmetica), lei matematicas se viran lèu vèrs l'abstraccion. Lei matematicians grècs amb Euclides e seis Elements li aduson sei premiereis estructuras axiomaticas, puei son passatge en cò dei matematicians de lenga aràbia permete la fusion amb lei coneissenças orientalas e la creacion dau sistèma d'escritura numerica aràbia.
Dins lo corrent dei sègles XVI e XVII, es en Euròpa que se desvolopa un aspècte novèu dei matematicas. La creacion d'un lengatge simbolic (Viète e Descartes) permete lo desvolopament dau calcul algebric, mentre que Newton e Leibniz, metent en plaça lo calcul infinitesimau, fornisson leis instruments necessaris au desvolopament de l'analisi.
Au sègle XIX, lei matematicians son portats a explicitar d'estructuras algebricas: grops (Évariste Galois), anèus (Richard Dedekind), còrs, espacis vectoriaus (Giuseppe Peano), espacis projectius... Es lo desvolopament d'una branca novèla dei matematicas: l'algèbra generala.
Lo sègle XIX vei amb Georg Cantor e David Hilbert lo desvolopament d'una teoria axiomatica de totei leis objèctes estudiats, que mena au problèma dei fondaments dei matematicas. Aqueu desvolopament de l'axiomatica menarà au sègle XX a cercar de definir totei lei matematicas per mejan d'un lengatge: la logica.
Dins lo corrent dau sègle XX, lo desvolopament de l'instrument informatic fa enregar una draia novèla ai matematicas: aquela de la modelizacion e de la numerizacion.
Dins lo corrent dei dos mila ans passats, lei matematicas an cercat, d'una part de fornir d'instruments utilizables per leis autrei sciéncias (fisica, geografia; astronomia...) e d'autra part de resòuvre de problèmas nascuts en son dintre coma la qüadratura dau ceucle, lei nombres constructibles, la conjectura de Fermat, l'ipotèsi de Riemann, la conjectura de Poincaré, lei proposicions indecidiblas, lei problèmas NP-complèts...
Fondaments, rigor e logica[modificar | modificar la font]
Lei fondaments dei matematicas[modificar | modificar la font]
Lei teorias deis ensembles, desvolopadas inicialament a la fin dau sègle XIX, son de teorias fòrça generalas que donan un quadre onte de matematicians esperèron de poder formular e provar totei lei coneissenças matematicas. Espèr condemnat fin finala a pas capitar: vejatz logica matematica. Citem un exemple de matematicas usualas, e que se reduson pas en la teoria deis ensembles: la teoria dei categorias.
Logica e matematicas[modificar | modificar la font]
La logica enóncia lei règlas, o principis, que fau respectar per faire de deduccions corrèctas. Coma tota sciéncia exacta, la matematica se fonda sus lo principi dau tèrç exclús: tota proposicion (senada) es siá veraia siá faussa. Una deduccion consistís a partir de premissas per arribar an una conclusion en procedissent per etapas logicas.
En matematicas, l’estudi de la forma dau rasonament, independentament de seis objèctes, a una importància cruciala. Mostrem-o sus un exemple. Lei meteis axiòmas, aquelei deis espacis vectoriaus, se pòdon utilizar au còp per estudiar d'espacis geometrics, coma l’espaci euclidian, e per estudiar l’ensemble dei solucions d’una eqüacion diferenciala lineara. Lei teorèmas sus leis espacis vectoriaus son donc valables au còp per la geometria euclidiana e per leis eqüacions diferencialas linearas. La teoria abstracha deis espacis vectoriaus consistís a estudiar lei formas de deduccions que parton dei meteis axiòmas, independentament dau contèxte, valent a dire deis objèctes particulars que li son aplicadas aquelei deduccions.
Aquela definicion convèn ben ai matematicas aplicadas. Fòrça teorias abstrachas (lei nombres entiers, lei nombres reaus, lei foncions realas de variablas realas e leis eqüacions diferencialas, leis espacis vectoriaus, lei grops, lo calcul dei probabilitats,...) an una utilitat generala per totei lei sciéncias, perque se pòdon aplicar en d'objèctes nombrós. L'òbra dei matematicas aplicadas consistís a desvolopar de teorias, que sa valor es universala, en vista d’ajudar ais autrei sciéncias.
Rigor e practica dei matematicas[modificar | modificar la font]
Coma activitat umana, practicada per d'umans, lei matematicas s'aluenhan pasmens dau modèl d'una construccion, segon lei lèis de la logica, e independenta dau reau. Citem un fach e un fenomèn per illustrar aiçò. D'en premier, ges de demostracion matematica siègue formalament lei lèis de la logica, simplament perque la traduccion d'enonciats matematics complèxes en lengatge totalament formalizat es umanament impossibla (e, probable, sens interès).
L'acceptacion de la veracitat d'una demostracion se fonda donc in fine sus un consensus d'especialistas. Ansin, la fisança de la comunautat matematica dins un de sei membres prepausant un resultat novèu es capitala dins la recepcion d'aqueu resultat, d'aitant mai s'es imprevist o que modifica lo biais de veire lei causas. Se pòt prendre per exemple istoric lei controvèrsias sus lei geometrias non euclidianas au sègle XIX, onte leis òbras de Lobatchevsky foguèron largament ignoradas; o ben, dins un autre domeni, la non recepcion per Cauchy, captau monarquista, deis òbras dau jove republican Galois au començament dau meteis sègle. Se poiriá multiplicar de taus exemples amb totei lei variacions desiradas (plaça dei fremas, nacionalisme, nepotisme...)
Filosofias dei matematicas[modificar | modificar la font]
L'universalitat manifèsta dei matematicas e son eficacitat son, aumens dempuei l'Antiquitat grèca, la fònt de questions filosoficas e metafisicas. L'Istòria deis Idèas es intimament liada a la reflexion sus la natura dei matematicas. Se pòt destriar tres grandei questions:
- Quin es lo mòde d'existéncia deis objèctes matematics? Son reaus? tombant lo cas, de quina realitat se tracta? Es ren qu'una produccion de la pensada?
- Perqué lei matematicas semblan universalas?
- Perqué lei matematicas, creacion de l'esperit, permeton de comprendre un aspècte de l'univèrs?
Lo platonisme[modificar | modificar la font]
« Degun intre aicí se non es geomètra », èra gravat sus lo portau de l'Escòla de Platon. Per aqueu filosòf, lei matematicas son un intermediari per accedir au reiaume deis Idèas.
L'aristotelisme[modificar | modificar la font]
En çò que pertòca lei matematicas, Aristòtel es encara fòrça emprench de platonisme. L'univèrs en delà de la Luna, leis estèlas e lei planetas, pòdon èsser comprés per lei matematicas, car s'ordenan segon de lèis etèrnas e perfiechas. En revenge, per Aristòtel, lo monde sublunar es cambiadís e movedís, e la fisica pòt de ges de biais pretendre aquerir la rigor e l'universalitat dei matematicas.
Lo logicisme[modificar | modificar la font]
Lo logicisme considèra que lei matematicas son entierament inclusas dins l'ensemble dei connexions logicas elementàrias, teoricament explicitablas, que compausan una demostracion.
L'intuicionisme[modificar | modificar la font]
« La simpla possibilitat de la sciéncia matematica sembla una contradiccion insolubla. S'aquela sciéncia es deductiva ren qu'en aparéncia, d'onte li vèn aquela rigor perfiecha que degun pensa de metre en dobte? Se, au contrari, totei lei proposicions qu'enóncia se pòdon tirar leis unei deis autrei per lei règlas de la logica formala, coma va que la matematica se redugue pas an una tautologia immensa? Lo sillogisme nos pòt ren aprendre d'essencialament novèu e, se tot deviá sortir dau principi d'identitat, tot deuriá tanben se i poder reduire. », Henri Poincaré, La Sciéncia e l'ipotèsi.
Lo constructivisme[modificar | modificar la font]
Lei constructivistas admeton que lei matematicas construchas. Pus tecnicament, accèptan dins lei demostracions que leis inferéncias finidas. Per exemple, se refusa lo rasonament per recurréncia e mai l'axiòma de la chausida. Lei demostracions per reduccion a l'absurd son tanben refusadas, puei que menan a l'existéncia de l'èsser matematic solament per l'impossibilitat de son non-èsser, e non pas per l'explicitacion dirècta de son existéncia.
Leis arts e lei matematicas[modificar | modificar la font]
De naturas fòrça diferentas, l'art e lei matematicas an pasmens totjorn agut de relacions fruchosas.
Armonia e musica[modificar | modificar la font]
Lei simetrias[modificar | modificar la font]
Es una constatacion comuna que s'atribuís una cèrta beutat ai figuras simetricas. Una simetria d'una figura geometrica es, informalament, l'existéncia d'un motiu de la figura que se reprodutz segon una règla precisa. Matematicament, se ditz qu'una figura es simetrica s'es globalament invarianta per una accion non triviala d'un grop. Autrament dich, l'intuicion de la règla se realiza matematicament per lo fach qu'es un grop qu'agís sus la figura, e lo sentiment qu'una règla riège la simetria es precisament degut a l'estructura d'aqueu grop.
Per exemple, la simetria dau mirau es liada au grop multiplicatiu . Un parpalhon es una figura invarianta per aquela simetria, e pus generalament lo còrs deis animaus (aumens tau coma se vei exteriorament). Quand se dessenha la superfícia de la mar, l'ensemble deis ondas possedís una simetria per translacion: de desplaçar nòstre regard de la longor separant doas crestas d'ondas càmbia pas la vista qu'avèm de la mar. Un autre cas de simetria, aquest còp non isometrica, es aqueu que se tròba dins lei fractalas: un motiu donat se reprodutz a totei leis escalas de vision.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Carl Boyer (1991). Edicions Wiley: A History of Mathematics (2a edicion) (en anglés). ISBN 0-471-54397-7.
Jean-Pierre Kahane et al. (2002). Edicions Odile Jacob: L’enseignement des sciences mathématiques : Commission de réflexion sur l’enseignement des mathématiques (en francés). ISBN 2-7381-1138-6.
Annaliese Maier (1982). Edicions University of Pennsylvania Press: At the Threshold of Exact Science: Selected Writings of Annaliese Maier on Late Medieval Natural Philosophy (en anglés).
[modificar | modificar la font]
Per accedir ais articles de matematicas, vejatz
- Categoria:Matematicas e totei sei soscategorias
- Portau:matematicas
- Lista deis articles de matematicas
- Lista dei teorèmas
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Listas de liames[modificar | modificar la font]
- Maths linker Un indèx de ressorsas matematicas sus lo web
- Liames de matematicas dau superior Autra lista de liames
- Yakeo Bòn portau de liames per lei matematicas
Matematicas[modificar | modificar la font]
- (en) http://planetmath.org/: enciclopèdia collaborativa, libra (GFDL) sus lei matematicas.
- (fr) Chronomath: una cronologia dei matematicas fòrça rica.
- (en) [2] : la pus complèta dei ressorsas en matematicas
- Repertòri de matematicas dmoz.org
Logiciaus libres[modificar | modificar la font]
- Maxima, lo logiciau libre (GPL) pus sofisticat per leis operacions algebricas.
- PARI/GP, un logiciau libre fòrça utilizat en teoria dei nombres.


text:
Eugèni Trutat
Eugèni Trutat (nascut Charles Louis Eugène Trutat; Vernon, Eure, 25 d'agost de 1840 - Fois, Lengadòc, 6 d'agost de 1910) foguèt un fotograf, pireneïsta, geològ e naturalista occitan. Foguèt director del Musèu d’Istòria Naturala de Tolosa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Eugèni nasquèt a Vernon (Eure) ont son paire èra afectat coma oficièr d'artilhariá. Aqueste foguèt mandat puèi a Tolosa ont lo jove Eugèni faguèt d'estudis al Collègi dels Jesuitas. S'apassionèt per las sciéncias naturalas e entamenèt en seguida d'estudis de medecina que decidiguèt de contunhar a París, en 1856, a la Facultat de medecina e al Musèu d'istòria naturala. Tornèt a la vila mondina en 1860 per tal d'i acabar los estudis. Participèt alara a la creacion del Musèu d'istòria naturala de la vila e foguèt membre de mantuna societat sabenta, coma per exemple la Societat de Fotografia de Tolosa que ne foguèt fondador.
Tanben participèt activament a l’exploracion dels Pirenèus, subretot a l'entorn de Luishon e del país d'Arièja. Realizèt d'estudis suls glacièrs, en mesurar lor progression, amb Maurice Gourdon (Aneto e Maladeta). En 1876, amb Charles Fabre, fondèt la seccion Pirenèus centrals del Club Alpin Francés.
Comencèt a s'avodar a la fotografia en 1859 e publiquèt regularament d'òbras tecnicas sus aqueste sicut. Es autor de gaireben 15 000 fotografias, que d'unas son d'autocròms (fotografias de color). Foguèt president de la Societat Fotografica de Tolosa e mai membre de la comission dels monuments istorics de Tolosa.
En 1890, venguèt lo successor de Joan Baptista Nolet al cap del Musèu de Tolosa, fins a sa demission en 1901[1].
Son cosin Félix Trutat (1824-1848) foguèt un pintor francés reconegut de l'escòla de Dijon. Foguèt l'amic de mantun occitanista d'aquel temps coma Antonin Perbòsc que ne farà divèrsas fotografias amb sa familha.
Òbra[modificar | modificar la font]
La bibliotèca de Tolosa a servat un fons de 5000 fotografias sus placas de veire, que foguèron presas entre 1870 e 1910, e qu'an per tematica los Pirenèus. Lo Musèu de Tolosa ten 15 000 placas, d'entre 1875 e 1910, que i a d'autocròms e las solas fotografias qu'existiscan suls aigats de 1875 a Tolosa. Sas fotografias cubrisson un ventalh ample de representacions e an bastit una font de documentacion unica suls Pirenèus de la fin del sègle XIX: païsatges, sits, vida quotidiana, ascensions e excursions, e sos amics los pireneistas e las guidas: Maurice Gourdon, Émile Belloc, Henri Beraldi, etc. Beraldi que çò ne ditz d'el:[2]
- Trutat ne foguèt l'apòstol, lo vulgarizator de la conferéncia pireneïsta; conferencièr sòbre e elegant, professor amb una longa experiéncia de çò qu'es un cors davant un auditòri cochat (al Museum de Tolosa), es el pr'aquò que ne considerèt lo principi vertadièr aquel de la conferéncia amb projeccions: paucas paraulas e subretot gessas consideracions preliminàrias, que ne petna d'impaciéncia lo public: la lanterna magica sul pic! e garatz-aicí çò qu'es la conferéncia amb projeccions, qu'es la projeccion amb çò mens que possible de conferéncia.Es un divertiment dintrat dins las mors.[3]
Publicacions[modificar | modificar la font]
- La Photographie appliquée à l’archéologie, París, Gauthier-Villars, 1879
- Traité élémentaire du microscope, París, Gauthier-Villars, 1883
- La Photographie appliquée à l’histoire naturelle, 1884
- Les Papiers photographiques par développement,
- Une excursion à Montpellier-le-Vieux (Aveyron), Tolosa, imp. Durand, 1885
- Le Midi pittoresque, la Vallée de la Garonne, Lemòtges, Marc Barbou et Cie, 1894
- Les Pyrénées, París, librariá J.-B. Baillière, 1896
- La Photographie animée, 1899
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Le Muséum de Toulouse et l'invention de la préhistoire, 2010 (ISBN 978-2-906702-18-9)
- ↑ Henri Beraldi, Cent ans aux Pyrénées, p. 152
- ↑ Trutat a été l'apôtre, le vulgarisateur de la conférence pyrénéiste ; conférencier sobre et élégant, comme un professeur qui a la longue expérience d'un cours devant un auditoire empressé (au Muséum de Toulouse), c'est lui cependant qui a tenu pour le vrai principe de la conférence à projections : peu de paroles, et surtout pas de considérations préliminaires, le public en piaffe d'impatience : la lanterne magique tout de suite ! Et voilà ce qu'est la conférence à projections, c'est la projection avec le moins de conférence possible. C'est un divertissement entré dans les mœurs.


text:
Liverieg
Liverieg en breton ( Liffré en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Liffré A situat a 17 km de Roazhon, a 28 km de Fougères, a 20 km de l'estacion TGV de Roazhon, e a 30 km de l'aeropòrt de Roazhon. Una connexion de transpòrt en comun per beguts a assegurat totes los jorns en direccion de Roazhon e de Fougères. La municipalitat a traversat pel autoroute dels Estuaires A84 (échangeurs 26 Liffré-centre e 27 Liffré-Beaugé).
La municipalitat s'estend sus 6 686 a, #que 3 985 li cal de bòsques (bòsc domaniale de Roazhon e bòsc domaniale de Liffré). Del punt d'enguarda de la riquesa de la flore, Liffré fa de partidas municipalitats del departament en possedint en los sieus desparièrs biotopes un nombre important de taxons (espècias), siatz 510 per una mejana communale de 348 taxem e un total départemental de 1 373 taxem (118 familhas). Mai qu'aquel nombre, cal considerar 48 taxem a fòrta valor patrimoniala (totala de 207) ; 18 taxem protegits e 36 apertenent a la lista roja del Massís armoricain (total départemental de 237) [1].
La municipalitat compòrta 2 431 lotjaments #que 147 en immeubles collectius e 219 lotjaments locatifs socials.
Liffré est située à 17 km de Rennes, à 28 km de Felger, à 20 km de la gare TGV de Rennes, et à 30 km de l'aéroport de Rennes. Une liaison de transport en commun par bus est assurée tous les jours en direction de Rennes et de Fougères. La commune est traversée par l'autoroute des Estuaires A84 (échangeurs 26 Liffré-centre et 27 Liffré-Beaugé).
La commune s'étend sur 6 686 ha, dont 3 985 ha de forêts (forêt domaniale de Rennes et forêt domaniale de Liffré). Du point de vue de la richesse de la flore, Liffré fait partie des communes du département possédant dans leurs différents biotopes un nombre important de taxons (espèces), soit 510 pour une moyenne communale de 348 taxons et un total départemental de 1 373 taxons (118 familles). Plus que ce nombre, il faut considérer 48 taxons à forte valeur patrimoniale (total de 207) ; 18 taxons protégés et 36 appartenant à la liste rouge du Massif armoricain (total départemental de 237) [2].
La commune comporte 2 431 logements dont 147 en immeubles collectifs et 219 logements locatifs sociaux.
Istòria[modificar | modificar la font]
La descobèrta de pèças de monedas ancianas sul territòri testifica de l'aucupacion gallo-romaine. La parròquia ne nais al continuament de la ponduda en valor del bòsc de Roazhon. Coma La Bouëxière e Sant-Sulpice-lo-Bòsc al Modèl:XIIe sègle, Liffré, Sérigné e Sant-Aubin-de detlo-Cormier se son constituits mercés als défrichements del Modèl:XIIIe sègle. Terren de caça de predileccion dels comtes de Roazhon e dels ducs de Bretanha, la parròquia se situa sus lo sieu domeni ducal. La parròquia de Sérigné es rapidament ligada al territòri de Liffré ; divèrses prieurés s'i installan jos la proteccion dels ducs. En beneficiant d'una situacion privilegiada sus l'ais de comunicacion Roazhon - Fougères, lo sieu desvolopament apareis lent mas contunh. Liffré A ocupat, coma lo abbaye de Sant-Sulpice, per las tropas francesas #que menaçan Roazhon en 1491, per obligar la duchesse Anne al matrimòni amb lo rei de França. A la Revolucion, Liffré ven çò cap de-luòc de costat e lo sieu desvolopament se prossegueix, sustot mercés a l'espleitacion de las forges de Sérigné, de las carrièras de pèira e a la populacion obrièra del bòsc.
En 1691, lo recteur de Liffré, Thomas Constance, #retre confession al rei per nòu molzuts de dîme #qu'el jouissait en la siá parròquia, saber : lo Bourg, lo Breil, Launay, la Martouais, Colleray, Mordrée, la Plardaye, Fouillard e Champgiron. Lo sieu successor, lo Sr. Bazin, #Declarar que los sieus #dire ne valián 1 590 libres de renda e #qu'el jouissait en mai de la chapellenie de la Benazerie, en valent 80 libres[3].
La populacion de la municipalitat es favorabla als cambiaments aportats per la Revolucion francesa, sustot après la fin de la Terror. La principala celèbra revolucionària es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[4].
En 1794, pendent la guèrra de Vendée, lo compte Joseph de Puisaye alavetz en clandestinité continuament a la Revolucion, es en rota per Vitré e la Gravelle e #arribar al bourg de Liffré al cap de 6 a 700 royalistes. Aquela tropa royaliste i aguèt desfach lo 5 de junh de 1794 a Liffré per las companhiás republicanas, Puisaye se #escapar a caval[5],[6].
Al XIXena sègle, los transpòrts ferroviaires secondaires aparescan ; Liffré coneis pas #qu'un fòrça leugièr fléchissement de la siá populacion al en virant del sègle. A partir d'ans 1970, la municipalitat coneis una explosion démographique importanta amb l'estenduda de l'aglomeracion de Roazhon sus la primièra corona.
Lo masatge caseriu de Fouillard dépendait antany de la parròquia de Liffré. Mas dempuèi 1866, los abitants del caseriu demandan lo sieu rattachement a Thorigné, #çò que los a concedits per decrèt de la Mois invalide (de decembre)M. La municipalitat pren alavetz lo nom de Thorigné-Fouillard.
Lo nom de la vila vendriá del nom germanique Liutfred.
La découverte de pièces de monnaies anciennes sur le territoire témoigne de l'occupation gallo-romaine. La paroisse naît à la suite de la mise en valeur de la forêt de Rennes. Comme La Bouëxière et Saint-Sulpice-la-Forêt au Modèl:XIIe siècle, Liffré, Sérigné et Saint-Aubin-du-Cormier se sont constituées grâce aux défrichements du Modèl:XIIIe siècle. Terrain de chasse de prédilection des comtes de Rennes et des ducs de Bretagne, la paroisse se situe sur leur domaine ducal. La paroisse de Sérigné est rapidement rattachée au territoire de Liffré ; plusieurs prieurés s'y installent sous la protection des ducs. Bénéficiant d'une situation privilégiée sur l'axe de communication Rennes - Fougères, son développement paraît lent mais continu. Liffré est occupé, comme l'abbaye de Saint-Sulpice, par les troupes françaises qui menacent Rennes en 1491, pour obliger la duchesse Anne au mariage avec le roi de France. À la Révolution, Liffré devient le chef-lieu de canton et son développement se poursuit, notamment grâce à l'exploitation des forges de Sérigné, des carrières de pierre et à la population ouvrière de la forêt.
En 1691, le recteur de Liffré, Thomas Constance, rendit aveu au roi pour neuf traits de dîme dont il jouissait en sa paroisse, savoir : le Bourg, le Breil, Launay, la Martouais, Colleray, Mordrée, la Plardaye, Fouillard et Champgiron. Son successeur, M. Bazin, déclara que ses dîmes valaient 1 590 livres de rente et qu'il jouissait en plus de la chapellenie de la Benazerie, valant 80 livres[7].
La population de la commune est favorable aux changements apportés par la Révolution française, surtout après la fin de la Terreur. La principale fête révolutionnaire est celle célébrant l'anniversaire de l'exécution de Louis XVI, accompagnée d'un serment de haine à la royauté et à l'anarchie, fêtée à partir de 1795[8].
En 1794, pendant la guerre de Vendée, le compte Joseph de Puisaye alors en clandestinité suite à la Révolution, est en route pour Vitré et la Gravelle et arriva au bourg de Liffré à la tête de 6 à 700 royalistes. Cette troupe royaliste fut défaite le 5 juin 1794 à Liffré par les compagnies républicaines, Puisaye s'échappa à cheval[9],[10].
Au XIXena siècle, les transports ferroviaires secondaires apparaissent ; Liffré ne connaît qu'un très léger fléchissement de sa population au tournant du siècle. À partir des années 1970, la commune connaît une explosion démographique importante avec l'extension de l'agglomération de Rennes sur la première couronne.
Le hameau de Fouillard dépendait autrefois de la paroisse de Liffré. Mais dès 1866, les habitants du hameau demandent leur rattachement à Thorigné, ce qui leur est accordé par décret du Mois invalide (décembre)M. La commune prend alors le nom de Thorigné-Fouillard.
Le nom de la ville viendrait du nom germanique Liutfred.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Diard, La flore de Ille-e-Vilaine, Atlàs floristique de Bretanha, Roazhon, Siloë, 2005, mapa pàg. 170.
- ↑ Louis Diard, La flore d'Ille-et-Vilaine, Atlas floristique de Bretagne, Rennes, Siloë, 2005, carte p. 170.
- ↑ Archiu départementales de Ille-e-Vilaine e de la Loire-Inferiora.
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Alphonse Beauchamp, Istòria de la guèrra de Vendée e de las Chouans, Tome tresena, París, Giguet e Michaud, 1806, pàg. 70. [1]
- ↑ França militar, Istòria de las armadas francesas de tèrra e de mar de 1792 a 1837, Tome segonda, París, Delloye, 1838, pàg. 2, [2].
- ↑ Archives départementales d'Ille-et-Vilaine et de la Loire-Inférieure.
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399
- ↑ Alphonse Beauchamp, Histoire de la guerre de Vendée et des Chouans, Tome troisième, Paris, Giguet et Michaud, 1806, p. 70. [3]
- ↑ France militaire, Histoire des armées françaises de terre et de mer de 1792 à 1837, Tome deuxième, Paris, Delloye, 1838, p. 2, [4].


text:
Aberracion cromatica
Una aberracion cromatica es una aberracion optica que dona un imatge fosc e de contorns irizats. Resulta de la descomposicion de la lutz blanca en bendas de colors.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Mesa en evidéncia
- 3 Consequéncia en fotografia
- 4 Causa de l'aberracion cromatica
- 5 Reduccion de l'aberracion cromatica amb los mejans optics
- 6 Reduccion de l'aberracion cromatica en fotografia numerica
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Las aberracions cromaticas foguèron constatadas dempuèi las primièras lunetas astronomicas e consideradas coma geinantas. Isaac Newton, que creèt lo seu telescòpi provesit d'un miralh e doncas sens aberracions d'aquel tipe, afirma, dins un primièr temps, l'impossibilitat fisic de la correccion d'aquelas. Leonhard Euler postula, per contrar aquela afirmacion, lo caractèr sens aberracions cromaticas de l'uèlh uman, fach que lo caractèr erronèu será desmontrar sonque mai tard.
La fabricacion de las primièras lunetas corrigent aquelas aberracions o faguèt Chester Moore Hall, barrister e optician amator, que realizèt lo primièr prototipe dempuèi 1733[1],[2]. Utiliza per aquó de veires especials, amb de plomb e nomena son prototipe Flint-glass.
Mas Hall preferèt gardar lo secret de son invencion e faguèt fabricar las doas lentilhas necessária, una de veire flint e una de veire crown per dos opticians diferents, Edward Scarlett e James Mann[3],[4],[5]. Per un singular azard, aqueles opticians sostractèron lo trabalh al mèsme fabricant George Bass. Bass comprenguèt l'interés d'aquela tecnica mas tanpauc el fa pas de brevet sur l'invencion. A la fin dels ans 1750, ne revelèt l'existéncia a John Dollond. Aquel devinèt lo potencial d'aquelas lentilhas e capitèt a las reproduire puèi a ls brevetar en 1758[6], çò que li balhèt de dreches dels autres opticians suls dreches de fabricacion e de comercializacion. Se deu considerar que Dollond popularizèt las lentilhas acromaticas puslèu que los inventèt. En seguida, son filh, Peter Dollond, inventèt los triplets apocromatics.
Mesa en evidéncia[modificar | modificar la font]
Lo fenomèn foguèt mes aisidament en evidénca amb un veire de fòrta correccion:
Consequéncia en fotografia[modificar | modificar la font]
En fotografia, la consequéncia es la degradacion de la qualitat de l'imatge, al mens quand l'efècte « artistic » (vejatz Lomografia) es pas cercat. Dins l'exemple en dejós, lo fenomèn foguèt volontáriament amplificat n'apondent un objectiu fotografic grand angulari sul meteis Apparelh fotografic abans la segonda presa de vista. S'obsèrve entre autre una listra blava sul costat drech del teulat del bastit:
Causa de l'aberracion cromatica[modificar | modificar la font]
Es mai sovent degut a la variacion de l'indici de rebat del materal compausant las lentilhas en foncion de la longor d'onda de la lutz que passa. Ne resulta una distància focala variabla, de biais que la mesa al pòt gaire se fa simultanèament per totas las colors de l'espectre. Se, per exemple, la mesa al punt es efectuada pel roge, lo blau es alara flosc: l'imatge d'un objècte blanc presenta alara suls bòrds una irizacion blavenca.
L'aberracion cromatica pòt èsser a l'encòp longitudinala, quand las colors son focalizadas a de distàncias diferentas; e transversala o laterala, quand las colors son focalizadas cap a diferentas posicions dins lo plan focal (perque lo grandiment d'una lentilha varia tanben amb la longor d'onda).
L'uèlh tanben presentar d'aberracions cromaticas que son detectadas per l'oftalmologista amb un tèst de vision utilizant un ensems filtras colorats. Per verificar la correccion de l'acuitat visuala, se demanda al pacient d'observar d'imatges filtrats en verd o en roge e de citar aquela que li pareis mai neta. Se la correccion es bona, la cornèa, lo cristallin e lo veire prescrich focalizaran las longors d'onda verda e roja just dabans e darrièra la retina, amb la mèsma netetat. Se lo veire corrector es tròp o pas pro divergent, alara una color será focalizada sus la retina, mas l'autra color será netament mai fosca.
Reduccion de l'aberracion cromatica amb los mejans optics[modificar | modificar la font]
En fotografia, microscòpi optic e en astronomia, l'aberracion cromatica es reduisida de diferents biais:
- apond d'un filtre daissant passar una benda espectrala estrecha;
- utilizacion preferenciala de miralhs (telescòpi) que ne presentan pas d'aberracion cromatica (mas una aberracion d'esfericitat o d'aberracions de camp);
- utilizacion de veire optic de granda qualitat, coma aquel contenent de fluorina, per mermar aquela dispersion cromatica.
- utilizacion d'un montatge de lentilhas en doblet, l'acromat.
- utilization d'un objectiu apocromatic, combinant mai de doas lentilhas de diferentas composicions.
Pendent de la presa de vista d'una fotografia, la diminucion de l'obertura permet de limitar l'aberracion cromatica longitudinala. Mas es sens efècte sus l'aberratcon cromatica laterale que deu, se cal, èsser corrijada per d'autras mejans.
Reduccion de l'aberracion cromatica en fotografia numerica[modificar | modificar la font]
La correccion de l'aberracion cromatica venguèt un subjècte de preoccupacion fòrça mai important amb lo desvelopament de la foto numerica, en granda partida amb la possibilitat d'examinar en detalh d'imatges de nauta definicion: de decas qu'èran inapercebudas sus un tiratge foto de talha classic venan evidentas sus un ecran permetent la visualizacion en detalh.
Correccion integrada als aparelhs fotografics[modificar | modificar la font]
Correccion en postractament[modificar | modificar la font]
Aprèp la presa de vista, es possible de mermar aquel tipe d'aberracion amb de logicials de tractament d'imatge, que siá dempuèi d'imatge de format JPEG o d'imatges de format natiu RAW, quitament s'aquel darrièr es preferable:
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Daumas, Maurice, Scientific Instruments of the Seventeenth and Eighteenth Centuries and Their Makers, Portman Books, Londres 1989 ISBN 978-0-7134-0727-3
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Fred Watson,  Stargazer: the life and times of the telescope, Allen & Unwin, Crows Nest, 2007 (ISBN 978-1-74175-383-7) Modèl:OCLC, p. 140–55
- ↑ (fr)Fred Hoyle, Astronomy; A history of man's investigation of the universe, Rathbone Books, 1962, LC 62-14108
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 31 de julhet de 2009 (en)A review of the events of the invention of the achromatic doublet with emphasis on the roles of Hall, Bass, John Dollond and others.
- ↑ {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Terje Dokland e Mary Mah-Lee Ng,  Techniques in microscopy for biomedical applications, World Scientific, New Jersey, 2006, poche (ISBN 978-981-256-434-4), p. 23
- ↑ Kidger, M.J. (2002) Fundamental Optical Design. SPIE Press, Bellingham, WA, pp. 174ff


text:
Valentinian Ier
Valentinian Ièr (vèrs 321 - 17 de novembre de 375) fuguèt un coemperaire roman que reinèt ambé son fraire Valens (364-378) de 364 a 375. Succediguèt a Jovian e fuguèt remplaçat per sei fius Valentinian II (375-392) e Gracian (367-383).
Elegit emperaire après la mòrt de Jovian, carguèt son fraire de protegir lei regions orientalas de l'Empèri e s'installèt a Milan per defendre la mitat occidentala. Capitèt d'eliminar leis Alamans de Gàllia, de restaurar lei fortificacions de Ren e de renfòrçar l'armada de Gàllia. En 367, adoptèt Trèva coma capitala e mandèt de tropas per reconquistar la província de Britania. De 373 a 375, luchèt còntra la temptativa d'usurpacion de Firmus que fuguèt finalament tuat.