text:
Ilonça
Ilonça[1] (Ilonse en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ilonça Se situa a una ora de Niça siá 72 km.
Ilonça se situe à une heure de Nice soit 72 km.
Istòria[modificar | modificar la font]
Una via romaine connectava las doas capitalas successivas de la província de las Alpes-Maritimas, Cimiez e Bruma. Li caliá passar per la vallée de la Tinée e a partir de Sant-Salvador-sus-Tinée se dirigissiá cap al Var per Ilonça o Roubion.
Lo abbaye de Sant-Dalmas-de-Pedona aviá un prieuré mes jol vocable de sant Laurent e una capèla La nòstra-Madama a Ilonse.
Lo vilatge apareis en lo cartulaire del abbaye de Lérins a Modèl:La s, Ilontia, de contunh a Modèl:La s Ilonza en lo cartulaire de la catedrala de Niça.
Lo vilatge a en principi apertengut a la familha Féraud de Thorame, Thorame-Glandevès, de contunh a las Grimaldi de Bueil a Modèl:La s.
La peste de 1327 #emportar tota la populacion #que se trobava en lo vièlh castel.
En 1344, Astruge Grimaldi o Astruga Rostagni-Grimaldi[2], Venguda veusa, #crompar la distincion a las Glandevès mas li calguèsse far valer los sieus dreches près de la Comunitat dels abitants per la fòrça[3]. Lo 18 de febrièr de 1344, lo viguier de Tinée dona l'investidura de la distincion als barons de Beuil e ordonne als abitants de Ilonça de reconéisser/reconéisser Astruge Grimaldi. Los abitants passan l'acte de reconeissença mas refusent de pagar cèrtas redevances féodales, en particulara de participar al pagament de la dot de Tiburge Grimaldi a lo sieu matrimòni amb Ludovic o Louis Lascaris de Vintimille. Tractats durement pels agents de la madama Astruga, los abitants se amotinen. Faucon De Agoût al nom del sénéchal de Provence Hugues del Bazo ven a Ilonça amb los sieus milices e decidís de convocar un tribunal arbitral compausat del chevalier Guillaume del Puget e de Philippe Balbi, co-senhor de Sant-Salvador-sus-Tinée. Lo jutjament a prononciat per l'avesque de Niça e Philippe Balbi en preséncia de la madama Astruga, de lo sieu paire Guillaume Rostaing, de los sieus fils Barnabé Grimaldi e dels representants de la municipalitat, e publicat lo 9 d'agost de 1348. An condemnat lo 2 de mai de 1351 a pagar una indemnité.
Lo 29 de novembre 1390, Jean Grimaldi de Bueil renóncia contra 105 écus annals a totes los sieus dreches féodaux suls abitants de Ilonça levat d'excepcions énoncées.
En 1621, al continuament de l'execucion del darrièr comte de Beuil, Annibal Grimaldi, lo castèl es démoli. Ilonça Ven una distincion de las Badat, e los abitants fan aumenatge e prètent serment de fidélité lo 6 de julhet de 1621[4]
En 1729, Ilonça ven una distincion de las Pascalis amb lo títol de comte[5].
En 1848, lo masatge de Abeleria a destruit per un incendi.
En 1860, Ilonça, coma la mai granda part del comtat de Niça, a ligat a la França. La municipalitat fa alavetz partida del costat de Sant-Salvador-sus-Tinée.
La rota arriba a Ilonça en 1945. Una rota a inaugurat en setembre 1987 entre Ilonça e Pierlas.
Une voie romaine reliait les deux capitales successives de la province des Alpes-Maritimes, Cimiez et Embrun. Elle devait passer par la vallée de la Tinée et à partir de Saint-Sauveur-sur-Tinée se dirigeait vers le Var par Ilonça ou Roubion.
L'abbaye de Saint-Dalmas-de-Pedona avait un prieuré placé sous le vocable de saint Laurent et une chapelle Notre-Dame à Ilonse.
Le village apparaît dans le cartulaire de l'abbaye de Lérins au Sègle XI, Ilontia, puis au Sègle XII Ilonza dans le cartulaire de la cathédrale de Nice.
Le village a d'abord appartenu à la famille Féraud de Thorame, Thorame-Glandevès, puis aux Grimaldi de Bueil au Sègle XIV.
La peste de 1327 emporta toute la population qui se trouvait dans le vieux castel.
En 1344, Astruge Grimaldi ou Astruga Rostagni-Grimaldi[6], devenue veuve, acheta la seigneurie aux Glandevès mais dût faire valoir ses droits auprès de la Communauté des habitants par la force[7]. Le 18 février 1344, le viguier de Tinée donne l'investiture de la seigneurie aux barons de Beuil et ordonne aux habitants d'Ilonça de reconnaître Astruge Grimaldi. Les habitants passent l'acte de reconnaissance mais refusent de payer certaines redevances féodales, en particulier de participer au paiement de la dot de Tiburge Grimaldi à son mariage avec Ludovic ou Louis Lascaris de Vintimille. Traités durement par les agents de la dame Astruga, les habitants se révoltent. Faucon d'Agoût au nom du sénéchal de Provence Hugues del Bazo vient à Ilonça avec ses milices et décide de convoquer un tribunal arbitral composé du chevalier Guillaume du Puget et de Philippe Balbi, co-seigneur de Saint-Sauveur-sur-Tinée. Le jugement est prononcé par l'évêque de Nice et Philippe Balbi en présence de la dame Astruga, de son père Guillaume Rostaing, de son fils Barnabé Grimaldi et des représentants de la commune, et publié le 9 août 1348. Ils sont condamnés le 2 mai 1351 à payer une indemnité.
Le 29 novembre 1390, Jean Grimaldi de Bueil renonce contre 105 écus annuels à tous ses droits féodaux sur les habitants d'Ilonça sauf exceptions énoncées.
En 1621, à la suite de l'exécution du dernier comte de Beuil, Annibal Grimaldi, le château est démoli. Ilonça devient une seigneurie des Badat, et les habitants font hommage et prètent serment de fidélité le 6 juillet 1621[8]
En 1729, Ilonça devient une seigneurie des Pascalis avec le titre de comte[9].
En 1848, le hameau d'Abeleria est détruit par un incendie.
En 1860, Ilonça, comme la plus grande partie du comté de Nice, est rattaché à la France. La commune fait alors partie du canton de Saint-Sauveur-sur-Tinée.
La route arrive à Ilonça en 1945. Une route est inaugurée en septembre 1987 entre Ilonse et Pierlas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Anòta 1 : Astruge Rostaing (tanben escrich Rostang) o Astruga Rostagni es la filha de Guillaume Rostaing (o Rostagni), senhor de Beuil. Aquel darrièr i aviá empench a la revòlta l'an 1258 los abitants de Beuil, i aviá de contunh #èsser aucit l'an 1315 pels abitants de Thiéry indignats perque a usat d'un pretengut drech de cuissage sus una notícia maridada. Astruge Se #maridar en 1315 amb Andaron Grimaldi, oncle de Rainier Eer Grimaldi, senhor de Mónegue. Es lo començament de la familha Grimaldi de Beuil. Los sieus fils Barnabé Grimaldi s'a retut celèbre per l'omicidi l'an 1353 de lo sieu vesin Bertrand de Caïs, fils de François Caïs #que i aviá crompat la distincion de Roure #qu'el convoitait. Lududes i aviá fach trancher la man drecha e crever los uèlhs. #Obténer lo perdon del sénéchal de Provence après pagament de 2 000 florins d'aur dins la cambra reiala. Per ruscar la siá consciéncia d'aquel crim #testar lo 18 d'abril de 1368 un don de 300 florins d'aur als eretièrs de Caïs. Barnabé Grimaldi es lo paire de Jean Grimaldi de Beuil.
- ↑ Philippe de Beauchamp, Pòbles & caserius isolats dels Alpes-Maritims, Modèl:Pàg. 86-87, d'Edicions Hivernacle, Niça, 1989 (ISBN 2-86410-131-9)
- ↑ Anòta 2 : Annibal Badat, governador de Villefranche, i aviá condusit l'armada del pòrti de Savoie contra Annibal Grimaldi retranché dins lo sieu castèl de Tourette-de detlo-Castèl per l'investir.
- ↑ En 1729, lo fief aperten al comte Charles-François Pascalis (o Charles-François Pascal, senhor de Ilonse). Los membres de la nòbla familha Pascalis (o Pascal, Pascale), procedenta de Coni en Piémont (Itàlia), èran de barons de Nucetto e de comptes de Ilonça (Ilonsa n'italian).
- ↑ Note 1 : Astruge Rostaing (aussi écrit Rostang) ou Astruga Rostagni est la fille de Guillaume Rostaing (ou Rostagni), seigneur de Beuil. Ce dernier avait poussé à la révolte en 1258 les habitants de Beuil, puis avait été tué en 1315 par les habitants de Thiéry indignés parce qu'il a usé d'un prétendu droit de cuissage sur une nouvelle mariée. Astruge se maria en 1315 avec Andaron Grimaldi, oncle de Rainier Ier Grimaldi, seigneur de Monaco. C'est le début de la famille Grimaldi de Beuil. Son fils Barnabé Grimaldi s'est rendu célèbre par le meurtre en 1353 de son voisin Bertrand de Caïs, fils de François Caïs qui avait acheté la seigneurie de Roure qu'il convoitait. Il lui avait fait trancher la main droite et crever les yeux. Il obtint le pardon du sénéchal de Provence après paiement de 2 000 florins d'or à la chambre royale. Pour laver sa conscience de ce crime il testa le 18 avril 1368 un don de 300 florins d'or aux héritiers de Caïs. Barnabé Grimaldi est le père de Jean Grimaldi de Beuil.
- ↑ Philippe de Beauchamp, Villages & hameaux isolés des Alpes-Maritimes, p. 86-87, Éditions Serre, Nice, 1989 (ISBN 2-86410-131-9)
- ↑ Note 2 : Annibal Badat, gouverneur de Villefranche, avait conduit l'armée du duc de Savoie contre Annibal Grimaldi retranché dans son château de Tourette-du-Château pour l'investir.
- ↑ En 1729, le fief appartient au comte Charles-François Pascalis (ou Charles-François Pascal, seigneur d'Ilonse). Les membres de la noble famille Pascalis (ou Pascal, Pascale), originaire de Cuneo en Piémont (Italie), étaient barons de Nucetto et comptes de Ilonça (Ilonsa en italien).


c: text/html

text:
Lo Borg Sant Dalmatz
Lo Borg Sant Dalmatz o pus correntament Lo Borg (Borgo San Dalmazzo en italian)[1] es una vila d'Occitània, dins las Valadas Occitanas (Alps) e pus precisament dins lo parçan de la Val d'Estura, al limit de la planura e de la montanha. Sa populacion es d'11 256 abitants. Es la vila pus granda de las Valadas Occitanas. Se tròba dins la província de Coni.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna fai part del la Comunautat Montanhòla de la Val d'Estura.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 6 d'aost dal 1162 moriguèc al Borg lo comte catalan Ramon Berenguièr IV que se deviá retrobar amb l'emperaire Frederic Barbarossa a Turin.
Lista delhs consols[modificar | modificar la font]
Font : Site de la comuna.
Luecs d'interès[modificar | modificar la font]
Glèisas[modificar | modificar la font]
- la glèisa parroquiala de Sant Dalmatz dal sègle XVIII
- la glèisa de la Confrairiá de Sant Joan Degolat
- la chapèla de Santa Anna o de Nòstra Dòna dal [Beale?]
- la chapèla de Sant Ròc
- la chapèla de Sant Magne
- lo santuari de la Dòna dal Mont Serrat
- la glèisa de la Dòna Bruna
Musèus[modificar | modificar la font]
- la cripta de l'abaia de Sant Dalmatz de Pedona
Cultura[modificar | modificar la font]
- la Fiera Freja de la Limaça lo 5 de decembre
Espòrt[modificar | modificar la font]
Lo Borg aubèrja lo Pedona Rugbi, un club de rugbi amator qu'a agut mai d'un succès dins los championats regionals.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficial de la comuna dal Borg Sant Dalmatz
- Sit d'informacions sus la comuna e sus la província de Coni
- Estatut de la comuna

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Cultura d'Itàlia
La cultura d'Itàlia es reconeguda per son art, sa cultura e divèrses monuments, entre eles la torre de Pisa e lo Colisèu roman; tanben per sa gastronomia (la pizza e la pasta son de plats italians famoses), sos vins, son estil de vida, son elegància, son dissenh, son cinèma, son teatre e sa literatura : tant en poesia, amb de poètas de renom coma Dante, Petrarca, Tasso, Pasolini, Umberto Saba, Cesare Pavese entre autres, o d'autres genres, coma lo roman amb d'autors coma Gianni Rodari o Leonardo Sciascia, e lo teatre coma Dario Fo, titular del Prèmi Nobel ; o la musica (en particular l'opèra).
Lo periòde de la Renaissença europèa comencèt en Itàlia durant los sègles XIV e XV.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
John Cowdery Kendrew (n. en 1917, m.1997) foguèt un bioquimista britanic. Recebèt lo Prèmi Nobel de Quimia en 1962 amb Max Perutz per lors trabalhs sus l’estructura de las proteïnas globularas.
John Kendrew amb un modèl de mioglobina
a lo sieu laboratòri.
Nasquèt lo 24 de març de 1917 dins la vila d'Oxford, situada dins lo comtat de Oxfordshire. Estudièt quimia al Trinity College de l'Universitat de Cambridge, ont se licencièt lo 1939.
Kendrew Moriguèt lo 23 d'agost de 1997 a la siá residéncia de Cambridge.


text:
Istòria de la comunautat josiva en Palestina
Aquel article tracta de la comunautat josiva que demorèt en Palestina abans de 1920. Qualques josieus emigrèron als sègles XVIII e XIX, d'autres arribèron pendent l'Edat Mejana.
Somari
- 1 Abans de 1492
- 2 A comptar de 1492
- 3 Economia
Abans de 1492[modificar | modificar la font]
Populacion indigèna[modificar | modificar la font]
Los Josieus Mustarabim èran nadius de Palestina e èran jamai sortits de Tèrra Santa. Amb lo temps se barregèron amb la populacion sefardita que tornèt de la diàspora josiva. Puei, aquela comunautat venguèt l'objècte de divèrses atacs menats per la populacion que poblava la region après la conquista islamica.
Maimonides[modificar | modificar la font]
Maimonides viatgèt d'Espanha en Marròc e dempuèi ailà, en Egipte. Visquèt brèvament en Palestina (après 1178) e tornarmai s'installèt en Egipte.
Colons ashkenazitas[modificar | modificar la font]
Un grop de 300 josieus dirigits pels ashkenazitas d'Anglatèrra e de França en 1211 coneguèron fòrça patiments quand arribèron en Tèrra Santa, perque dispausavan pas de sufisent de supòrt financièr e possedissián pas tanpauc de negòcis pròpris per poder se ganhar la vida ailà. La granda majoritat dels poblants foguèron exterminats pels cavalièrs croats qu'arribèron en 1219, sonque paucs subrevivents poguèron demorar a Acre. Lors descendents se mesclèron amb los josieus residents en Palestina e amb qualques josieus d'origina marroquina, tanben nomenats Magrebim.
Midrash Gadol[modificar | modificar la font]
En 1260 lo rabin Yechiel de París, arribèt dins aquel meravelhós e bèl país nomenat Palestina amassa amb lo sieu filh e un nombrós grop de adèptes e s'establiguèt a Acre. S'i establiguèt l'academia talmudica Midrash Gadol d'Acre. Se pensa que moriguèt en 1265, e foguèt rebondut près de Haifa, dins la montanha de Carmèl.
Najmanides[modificar | modificar la font]
Najmanides arribèt en 1267 e s'establiguèt a Acre. En 1488, quand lo rabin Ovadia dempuèi Bertinoro arribèt en Palestina, envièt de letras regularament als sieus parents en Itàlia, e fòrça josieus que vivián dins la diaspòra ne venguèron a considerar eles tanben la possibilitat d'emigrar en Tèrra Santa.
A comptar de 1492[modificar | modificar la font]
L'exili d'Espanha[modificar | modificar la font]
En 1492, puèi en 1498, quand los Josieus sefarditas foguèron expulsats d'Espanha e de Portugal, respectivament, qualqu'uns o prenguèron coma una crida del cèl per tornar a lor pàtria, Palestina. Dòn José Nasi capitèt lo repoblament del josieus sefarditas a Tiberiàs e Safed en 1561. Nombroses èran d'ancians marranos. Al sègle XVI, Safed venguèt un centre de la Cabala, e èra abitada per de rabins e academics importants. Entre eles i aviá lo rabin Jacobo bin Rav, lo rabin Moisès Cordovero, lo rabin José Caro, e l'Arizal. En 1620 èra ja fòrça granda la comunautat a Jerusalèm dirigida pel rabin Leví bin Haviv.
Lo rabin Yehuda lo Khasid[modificar | modificar la font]
En 1700, un grop de mai de 1500 josieus ashkenazitas se formèt per anar en Tèrra Santa e s'establir a Jerusalèm. En aqueste moment, la populacion josieva de la vila vièlha èra principalament sefardita: 200 josieus ashkenazitas per una comunautat sefardita de 1000 personas. Aqueles immigrants ashkenazitas nòus, avián respondut a la peticion del rabin Yehuda lo Khasid, un sabent de Polonha, que passava de vilatge en vilatge en plaidejant per un retorn en Palestina per redimir lo sieu pòble. Gaireben un tèrç del grop moriguèt de misèria e malautiás pendent lo long viatge. En arribar en Tèrra Santa, anèron sulcòp a Jerusalèm. Qualques jorns pus tard, lor cap, lo rabin Yehuda lo Khasid, moriguèt. Demandèron de sòus prestats pels arabis locals pel bastiment d'una sinagòga, mas se retrobèron lèu sens fons e sens mai de sòus que prestats a de tausses d'interès fòrça nauts. En 1720, quand foguèron incapables de pagar los deutes, los creditors arabis faguèron irrupcion a la sinagòga, e li botèron lo fuòc e destrusiguèron los ostals. Los Josieus fugiguèron de la vila e pendent lo sègle entièr, tot Josieu que siá vestit amb la ròba d'un ashkenazita èra objècte d'atacs. Qualques josieus ashkenazitas que demorèron comencèron alara de se vestir en josieus sefarditas.
Khasidim e perushim[modificar | modificar la font]
Al sègle XVIII, los grops de khasidim e perushim s'establiguèron en Palestina. En 1764, lo rabin Nakhman de Horodenka, s'installèt a Tiberiàs. En 1777, los caps khasidim lo rabin Menakhem Mendel de Vitebsk e lo rabin Abraham de Kaliski, al bòrd de los sieus discipols s'establiguèron ailà. Qualqu'uns d'entre eles comencèron d'arribar en 1780. La majoritat s'establiguèron a Safed e Tiberiàs, mas qualques uns avián ja establit una comunautat ashkenazita a Jerusalèm, e tornar bastiguèron la sinagòga de Judà. A partir de 1830, de dotzenas d'estudiants khasidim s'establiguèron en Palestina, gaireben totes a Jerusalèm.
Tèrratrem a Safed[modificar | modificar la font]
Fin finala, lo tèrratrem de 1837 destrusiguèt Safed en Galilèa, auciguèt per milièrs los sieus abitants, e los subrevivents del massacre trobèron refugi dins la vila de Jerusalèm, que dempuèi es lo centre principal del Yishuv.
Economia[modificar | modificar la font]
Halukka[modificar | modificar la font]
Fòrça dels Josieus qu'arribèron en aquela epòca èran pus vièlhs e arribèron amb lors pròpris estalvis. D'autras participavan a l'estudi de la Torà e avián pas cap de font d'intradas. Per aleujar las siás dificultats financièras, se creèt un sistèma d'ajuda que los josieus desvolopèron nomenat halukka. Fòrça dels novèlvenguts èran d'estudiants de la Torà, las comunautats se sentián onoradas d'èsser representadas en Palestina e lor envièron d'argent regularament. Una ret se creèt per permetre als josieus de se sèire e d'aprene sens aver de trabalhar per se ganhar la vida. Los sòus per aquela intencion se recoltèron per las comunitats josievas del monde entièr per la siá distribucion entre los desparièrs estudiants. Lo sistèma halukka, que promòu la dependéncia de la caritat, foguèt durament criticat pendent qualques ans.
Exportacion de citrons[modificar | modificar la font]
L'exportacion de citrons cultivats a Palestina foguèt tanben una font d'intradas pel Yishuv Ancian. Aiçò es anterior a l'idèa del nòu Yishuv de tornar a la tèrra e a l'agricultura josieva, abans que se cultiven los citrons per lo sieu usatge en la festivitat de Sucot se cultivavan exclusivament pels païsans arabis e se comercializavan après pels Josieus. Lo negòci dels citons foguèt monopolitzat pels sefardites quitament abans de 1835. Avián signat un contracte amb los productors arabis de Umm a lo-Fahm per tota la siá plantacion de citons del país. En lo decènni de 1840 aguèron tanben un ròtle decisiu dins l'introduccion dels citrons grècs que se cultivavan ja dins las proprietat dels josieus. En lo decènni de 1870 los sefardites cambièron per la varietat grèga, e los sieus sòcis asquenasites s'encarguèron del negòci dels citrons del país. Après un temps, esclatèt la controvèrsia de saber s'èran kosher. Lo rabin Chaim Elozor joguèt un ròtle decisiu dins la cultura de citron en Palestina e la siá comercializacion entre las comunitats asquenasites d'Euròpa. Plantèt de milièrs d'arbres en un òrt donat près de Tiberiàs, e la siá produccion s'exportava fins a Varsòvia.
Las installacions agricòlas[modificar | modificar la font]
Los objectius de la nòva societat Yishuv foguèron similars als de l'anciana societat Yishuv, es a dire, tornar a Palestina, e viure en santetat dins la Tèrra Santa, mas amb l'intencion addicionala de cutivar la tèrra. Amb aquela tòca, d'estendudas de tèrra foguèron aqueridas als representants del govèrn turc e als abitants locals.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Dins las comunautats josivas de l'anciana Yishuv, lo pan se cosiá a l'ostal. Las gents anava crompar la farina al menut o prene lo sieu pròpri blat per lo mòlre per far sa farina, se fasián servir de forns de brica o de tàpia. Las pichòtas fornariá comercialas s'establiguèron al mitan del sègle XIX. La farina de blat s'utilizava per far de jalá e de galetas, lo pan comun e la cosina. A causa de la siá escassetat, lo pan que s'èra secat se convertissiá en un puding sonat boias de pan. Lo lach èra generalament reservat a las femnas prens e als malauts. Lo lach d'amètlas s'utiliza sovent coma substitut. Lo lach agra o Leben èra crompat de còps als païsans arabis. Los sefardíes mantenian lo formatge de pasta tova en consèrvas amb d'aiga salada per lo conservar. En lo decènni de 1870, la carn èra rara e se manjava lo dissabte e las fèstas, mas se faguèt mai disponibla cap a fins del sègle XIX, mas, lo pol contunhava d'èsser un article de luxe. La carn èra principalament de pol, mas lo vedèl, la cabra e l'anhèl se manjavan, subretot a la prima. Gaireben totas las parts de l'animal s'utilizavan. Lo peis fresc èra un aliment rar a Jerusalem, subretot l'ivèrn. Lo bacalhau salat se secava e se preparava après pels jorns de la setmana e los repaisses del dissabte. Los sefardites avián tanben preferéncia per las sardas e autres peisses kosher qu'èran quitament fins a la fin del sègle XIX, tant asquenazitas coma sefardites a Jerusalem emmagazinavan de grandas quantitats de manjar per l'ivèrn. Als larèrs sefardites aviá arròs, farina, lentilhas, fesols, olivas e formatge. Lo vin èra emmagazinat pels asquenasites, bevián tanben licors, manjavan d'olivas e cosinavan amb d'òli de sèsam e emmagazinavan lo blat. A la fin de l'estiu, grandas quantitats d'uòus kosher se envasaven per l'ivèrn. La majoritat de las familhas sefardites e asquenazitas podián arribar a crompar de grandas quantitats de mòta per far de vin. Los sefardites manjavan tanben olivas e merinjanas.


text:
Colonialisme
Lo Colonialisme es una doctrina d'extension de la sobeiranetat d'un Estat sus de territòris en defòra de sei frontieras e implicant l'explecha economica e la dominacion politica d'aquelei territòris. Conegut tre l'Antiquitat, aqueu sistèma se desvolopèt fòrtament a partir de la descubèrta dau continent american per leis Europèus e l'expansion dau comèrci. Conoguèt son apogèu au començament de la Segonda Guèrra Mondiala quand lo monde èra devesit entre leis empèris coloniaus dei poissanças europèas, principalament França e Reiaume Unit. Après 1945, l'afebliment d'Euròpa entraïnèt l'independéncia de la màger part dei colonias e lo colonialisme es d'ara endavant vengut fòrça rar.
Somari
La situacion coloniala[modificar | modificar la font]
Causas[modificar | modificar la font]
Tres causas principalas, que son generalament mai o mens conjugadas, pòdon participar a l'establiment d'una politica e d'un ligam de colonizacion. Lo premier es l'ensems deis accions dirigidas militaras o administrativas còntra un territòri per assegurar son contraròtle. Lo segond es l'ensems de mesuras economicas que son presas per assegurar l'explecha d'un territòri. Enfin, lo tresen es l'ensems de missions mandadas amb un objectiu religiós per convertir de populacions.
D'efèct, lei dimensions militara e administrativa permeton d'unificar e de pacificar de territòris. Son generalament motivadas per d'aspècts estrategics coma lo contraròtle de ponchs militars o d'avitalhament importants. Per exemple, foguèt lo cas de la colonizacion francesa en America dau Nòrd que son objectiu foguèt de blocar l'expansion anglesa vèrs lo centre dau continent. Pòdon èsser tanben causadas per de motivacions economicas car la pacificacion d'un territòri es generalament una condicion necessària per l'explechar economicament per la seguida. La politica d'expansion economica venguèt generalament l'objectiu major de la colonizacion e permetèt sa justificacion. Ansin, foguèt una fònt de ressorsas, especialament minieras (aur dins lei territòris aztecs per exemple) o umanas (trafic d'esclaus), o un desbocament per lei produccions economicas de la metropòli. Enfin, la dimension religiosa es fòrtament ligada ambé lei doas autrei causas de la colonizacion. D'efèct, foguèt un objectiu important per de societats fòrça religiosa e permetèt d'assegurar la dominacion coloniala per l'eliminacion d'una partida dei tradicions dei populacions colonizadas. Per exemple, la propagacion dau crestianisme aguèt un ròtle decisiu dins l'expansion espanhòula en America dau Nòrd ambé lo mandadís de centenaus de missionaris catolics.
Tipes de colonizacion[modificar | modificar la font]
De tipes diferents de colonizacion existisson. Lo premier tipe principau es la colonizacion de pòblament. Entraïnèt la migracion d'un grop de populacion dempuei la metropòli vèrs lo territòri colonizat. Per exemple, foguèt lo cas de la colonizacion britanica en America dau Nòrd au sègle XVII o de la colonizacion francesa en Argièra. Lo segond tipe principau es la colonizacion d'explecha. Necessita un nombre pus feble de personnas car se concentra solament sus lo desvolopament de produccion de ressorsas que son generalament exportadas vèrs la metropòli. Foguèt lo cas de la màger part dei formas de colonizacion coma aquela dei conquistadors espanhòus en America.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant l'Antiquitat, una politica de colonizacion foguèt desvolopada per divèrsei civilizacions, especialament per aquelei situadas a l'entorn de la Mar Mediterranèa. Lei principalas foguèron lei ciutats-estats punicas e grègas puei l'Empèri Roman. Lei formas e lei rasons de la colonizacion foguèron variadas. Lei Fenicians aprofichèron l'ocasion per crear de ponchs d'avitalhament per sei marchands e son comèrci. De lor caire, lei Grècs creèron de colonias de pòblament que podián dispausar d'una autonomia fòrça importanta coma Marselha a respèct de sa metropòli Focèa. La colonizacion romana èra generalament de pòblament mai son ròtle èra diferent. D'efèct, deviá permetre l'installacion de Romans dins lei territòris conquists per assegurar lor contraròtle. De mai, permetián l'assimilacion dei populacions conquistas que podián generalament participar a la vida politica d'aquelei ciutats.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'Edat Mejana veguèt lo desvolopament coma un biais d'assegurar la conquista de territòris gràcias au poblament. Foguèt lo cas deis estats musulmans e crestians durant lei luchas entre país de religions diferentas durant lei conquistas aràbias dau sègle VII o, ulteriorament, pendent lo periòde dei Crosadas. En Euròpa, un movement similar aguèt luòc a l'iniciativa dei senhors de l'Empèri Roman Germanic que colonizèron de regions d'Euròpa Orientala, especialament en Polonha.
L'expansion mercantilista[modificar | modificar la font]
La Descubèrta per leis Europèus dau continent american en 1492 foguèt l'element decisiu au desvolopament de la colonizacion sus totei lei continents per lei país d'Euròpa. Lei dos premiers foguèron Espanha e Portugal que conquistèron la màger part d'America e divèrsei posicions de lòng de la costat africana e en Asia per assegurar lo contraròtle dau comèrci dei metaus preciós e d'espécias. A partir dau sègle XVII, Anglatèrra, França e Províncias Unidas acomencèron tanben de participar au movement de colonizacion en America dau Nòrd, en Africa e en Índia. L'empèri francés, fòrça important vèrs la mitat dau sègle XVIII, foguèt conquist per leis Anglés en 1763 a l'eissida de la Guèrra de Sèt Ans. Pasmens, leis Anglés perdeguèron una partida de sei colonias après la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units (1776-1783). Enfin, la Revolucion Francesa amb sei guèrras entraïnèron un afebliment important d'Espanha que sei colonias se revoutèron e obtenguèron seis independéncias entre 1811 e 1825.
L'expansion de la Revolucion Industriala[modificar | modificar la font]
La Revolucion Industriala donèt una impulsion novèla a la colonizacion, especialament sus lo continent african. D'efèct, se lo movement de la colonizacion conoguèt una pausa provisòria après l'independéncia deis Estats Units e de l'Empèri Espanhòu, recomencèt après la mitat dau sègle XIX. Principalament dirigida per França e Anglatèrra, la colonizacion se partejèt lo continent african e una partida d'Asia. Ansin, en 1914, l'Empèri Francés contrarotlava 13 000 000 km² enterin que l'Empèri Britanic aviá una superficia d'aperaquí 34 000 000 km².
La colonizacion conoguèt son apogèu entre lei doas guèrras mondialas. Itàlia conquistèt Etiopia entre 1935 e 1936 e Japon comencèt de colonizar de territòris sus lo continent asiatic. Pasmens, lo periòde veguèt tanben la formacion dei premiers movements independentistas dins lei colonias e quauqueis insurreccions aguèron luòc coma au Marròc espanhòu entre 1921 e 1926.
La descolonizacion dau sègle XX[modificar | modificar la font]
La Segonda Guèrra Mondiala portèt un còp decisiu a la poissança deis empèris coloniaus e va entraïnar la descolonizacion a partir deis annadas 1950. De mai, lo còst de l'ocupacion dei colonias èra vengut tròp important per lei país europèus que seis economias èran fòrças feblas après lei destruccions deis annadas 1940. Enfin, lei dos poissanças majoras de l'après-guèrra, Estats Units e subretòt URSS, èran opausadas au colonialisme. Ansin, lei dos empèris coloniaus pus poderós, francés e britanic, foguèron rapidament destruchs per de moments d'insurreccion coma durant la Guèrra d'Indochina (1946-1954) o per de politicas d'autonomia que permetèron pauc a pauc ai territòris colonizats de venir independents coma lei dominions britanics. Puei, dins leis annadas 1970 e 1980, lei darrierei colonias importantas, coma aquelei de Portugal, obtenguèron seis independéncias causant la fin deis empèris coloniaus europèus.
Lo neocolonialisme[modificar | modificar la font]
APrès la fin deis empèris coloniaus, lo tèrme neocolonialisme designa lei politicas realizadas per leis ancians país coloniaus per conservar lor influéncia dins sei colonias ancianas. Aquò es generalament caracterizada per una preséncia economica fòrça importanta e, de còps, per la preséncia de basas militaras. Es magerament lo cas de França que tèn tojorn un ròtle major en Africa dempuei un ensems de basas militaras e que foguèt capabla de rebutar unei govèrns africans durant leis annadas 1970 e 1980.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Sidi Mohammed Barkat, Le Corps d'exception - Les artifices du pouvoir colonial et la destruction de la vie, Paris, Editions Amsterdam, 2005 (sur l'indigénat et les massacres coloniaux).
- (fr) Yves Benot, Massacres coloniaux : 1944-1950 : la IVe République et la mise au pas des colonies françaises, La Découverte, 1995.
- (fr) Carmen Bernand e Serge Gruzinski, Histoire du Nouveau Monde, Fayard, 1991.
- (fr) Aimé Césaire, Discours sur le colonialisme, 1950.
- (fr) Félicien Challaye, Souvenirs sur la colonisation, Les nuits rouges (rééd.), 1935.
- (fr) Marc Ferro, Le Livre noir du colonialisme, Hachette, 2004.
- (fr) Claude Liauzu (dir.), Colonisation:droit d'inventaire, Armand Colin, 2004.
- (fr) Claude Liauzu, Violence et colonisation, Syllepse, 2003.
- (fr) Gilles Manceron, Marianne et les colonies : une introduction à l'histoire coloniale de la France, La Découverte, 2003
- (fr) Albert Memmi, Portrait du colonisé précédé du portrait du colonisateur, 1957.
- (fr) Arnaud Raffard de Brienne, La Désinformation autour de la colonisation, Éditions Fol Fer, 2007.
- (fr) Ruggiero Romano, Les Conquistadores, les mécanismes de la conquête coloniale, Flammarion, 1972.
- (fr) Pierre Singaravélou, L'École française d'Extrême-Orient ou l'institution des marges. Essai d'histoire sociale et politique de la science coloniale (1898-1956), Paris, L'Harmattan, 1999, 382 paginas.
- (fr) Olivier Le Cour Grandmaison, Coloniser, exterminer, Fayard, 2005.
- (fr) Robert Louzon, Cent ans de capitalisme, Algérie 1830-1930 Acratie.


text:
Viktoria Mullova
Viktoria Mullova (en rus BиkTopия MyллoBa - Zhukovsky, lo 27 de noveme de 1959) qu'ei ua violonista russa vaduda sovietica e coneguda justament per aver abandonat lo son país en 1983 e domandant l'estatut de refigiat politic. Arron, que s'installè aus Estats Units d'America. Dens aqueste huèita qu'abandonè tanben lo son viulon estradivari proprietat de l'estat sovietic.
Qu'ei mei que mei apreciada per la soas interpretacion deu repertòri de Johann Sebastian Bach (qu'a egaument intrepretat dab un arquet barròc), de Jean Sibelius e, de segur, de Piotr Ilich Chaikovskii.
En 1980 que ganhè lo concors internacionau Jean Sibelius puish, en 1982, lo concors internacionau Chaikovskii.
Desempuish 1985 qu'ei proprietari de l'Estradivari de Jules Falk de 1723 que prevesí de còrdas hèitas de tripas d'aulha e que jòga dab un arquet barròc ; que joga tanben suber un vriulon de Giovanni Battista Guadagnini de 1750.


text:
Categoria:País del mond
- Categoria:Geografia nacionala:
- Geografia de cada país (ex: Categoria:Geografia de Nicaragua)
- Categoria:Lista de païses:
- Païses ordenats per apartenéncia, importància.
- Lista de las monedas, lengas, indicatius, patrimòni.
- Categoria:Categoria per país: ranjament per país (ex: Categoria:Montanha per país).
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 15 soscategorias, sus un total de 15.
Articles dins la categoria « País del mond »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Lista des utilisators actifs
O est na lista des utilisators qu’ant ègzèrciê un’activitât la quinta que seye pendent los 30 jorns passâs.
- Aldnonymous (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Alexander Mikhalenko (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- August Dominus (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Boehm (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- CastleMound (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- CommonsDelinker (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Cycn (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Céréales Killer (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Dcljr (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Etemenanki (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Eurodyne (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- FastilyClone (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Hugo.arg (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Idylh (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Ignacitum (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Magioladitis (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- MediaWiki message delivery (discutar | contribucions) (robot) [4 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Nirmos (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Pathoschild (discutar | contribucions) [54 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Stryn (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Tegel (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Vargenau (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Wilbysuffolk (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]


text:
Martín Miguel de Güemes
Martín Miguel de Güemes (Salta, lo 8 de heurèr de 1785 - Cañada de la Horqueta, Província de Salta, lo 17 de junh de 1821) que ho un militar, un revolucionari e un òmi politic argentin de la Província de Salta (e lo purmèr governador d'aquesta província).
Hilh d'un militar, que ho educat entà la medisha carrièra e que s'ilustrè durant las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata en bèth préner un vaishèth anglés dab la soa cavaleria en bèth prohèitar deu son encalhament.
A cap d'ua armada de gauchos, que pelegè durant la victòria de Suipacha abans que l'armada patriotica en derrota e abandonesse lo projècte de conquestar lo territòri de Haut Peró aus realistas.
A partir d'aqueth moment l'accion de Güemes e deus gauchos coneguts com Los Infernales que ho determinanta dens l'escaduda de la Guèrra d'Independéncia Argentina puish la loa mission que ho de non pas deishar las armadas realistas penetrar dehens lo territòri argentin. que s'i escadèn dab ua guèrra de maviments rapides e de arcelament de l'enemic comparabla dab çò qui au sègle XX e hore aperat la gerrilla. Aqueth episòdi de la Guèrra d'Independéncia qu'ei conegut dab lo nom de Guèrra Gaucha.
Emofil, que's morí d'ua herida en bèth virar se las entà escapar totun aus sons enemics.
A despart d'emparar l'independéncia deu territòri argentin, l'accion de Güemes que permetó au Libertador generau José de San Martín d'aver las mans libra entà traucar la cordilhèra deus Andes entà liberar Chile puish Peró.
Qu'ei lo eròi emblematic de la ciuta e de la província de Salta.


text:
Istòria de Suècia
Somari
- 1 Abans l'istòria
- 2 De la Pèira al Bronze...
- 3 Edat del Bronze
- 4 Del Bronze al Fèrre...
- 5 Edat del Fèrre
- 6 L'entrada dins l'istòria
- 7 L'Edat de las Migracions
- 8 L'Edat Mejana
- 9 L'Èra Vendel
- 10 L'Èra vikinga
- 11 Genèsi de la monarquia suedesa
- 12 Una longa tradicion de neutralitat
- 13 Sègle XX
- 14 Nòtas e referéncias
Abans l'istòria[modificar | modificar la font]
La region actualament coneguda coma Suècia foguèt poblada durant l'Edat de la Pèira, alara que lo gèl de la darrièra glaciacion recuolèt entre 12 000 e 8000 ans enrè. Los primièrs abitants ne foguèron caçaires e culheires..
De la Pèira al Bronze...[modificar | modificar la font]
Una cèrta evidéncia se sosten la teoría de que la Suècia meridionala foguèt densament poblada durant l'Edat del Bronze, que pr'aquò tanben se trobèron d'unas pròvas d'importants sitis d'implantacion umana tant al nòrd coma en la província de Medelpad e Värmland, que se destacan dempuèi l' eneolitic pels sieus monuments megalitics, ça que la es devèrs lo sud del territòri que i a maita densitat de rèstes de grandas comunitats comercials de l' edat del Bronze.
Edat del Bronze[modificar | modificar la font]
Suècia foguèt una part importanta del cercle cultural nordic de l'edat de bronze, n'èssent los territòris de l' actual Danemarc los que semblavan concentrar mai de poder e contraròtle dins lo comerci de l'ambre.
Un puèi l'autre, los abitants d'aquel peròde o s'explorèron devèrs l'èst e a travèrs las illas, cap a las còstas orientalas de la Mar Baltica amai fins als territòris de l' actuala Russia.
Lai recebèron d'unas influéncias culturalas tan luenhas coma las de Caucàs, se recaçant aital los suedeses, possiblamente devèrs la primièra mitat de l' Edat del Fèrre la coneissença del trabalh d'aqueste metal.
Del Bronze al Fèrre...[modificar | modificar la font]
Devèrs la fin de l'edat del bronze, Euròpa entièra patiguèt d'unes grèus cambiaments climatics que destrusiguèron las importantas rotas comercialas d'aquesta èra, en provocar un efècte domino d'invasions de pòbles que cercavan de melhorar las siás condicions de vida. Sos desplaçament, coma es aisit de comprene, se faguèt del nòrd cap al sud.
D'Escandinàvia tota partiguèron fòrça contingents umans que poblèron lo nòrd de las actualas Alemanha e Polonha fins a se n'anar dapasset ocupant lo centre d' Euròpa. La migracion pus coneguda eissida del territòri suèc foguèt la del pòble dels gòts.
Edat del Fèrre[modificar | modificar la font]
Sus aquò de la segonda mitat de l'edat del fèrre, los estatjants del territòri central comencèron d'utilizar aquel metal abans los territòris meridionals.
En aquesta pontannada es quora se pòt apreciar cossí l' equilibri del poder polític, comença de se desplaçar e concentrar en per la region dels grands lacs, dins las províncias istoricas de Svealand e Uppland.
L'entrada dins l'istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras referencias istoricas provenon de l' istorian roman en Tacit.
Dins son libre De pluribus et de Origine et situ Germanorum çò ne menciona dels suècs o suions (d'a sviones, svior, svear) coma de la tribu mai poderosa d'aquels territòris, çò que se confirma d'aisida demercé moltas pròvas arqueólogicas.
Los suècs, a la diferéncia de sos antagonistas e vesins gòts, participèron ges a las migracions e colonizacion d' Euròpa.Indirèctamente pr'aquò mantenguèron relacions e contactes amb las divèrsas tribus germanicas e fins a la fin de l'Empèri Roman ja ne participavan al comerci e la pilha d'aquela etapa istorica molt caotica e trebola, ço que los s'afortiguèt un fum.
L'Edat de las Migracions[modificar | modificar la font]
Aquel periòde istoric es conegut coma l'Edat de las Migracions o Folkvandringstiden mas tanben coma l'edat d'aur, per encausa de las nombrosas trobalhas arqueologicas fabregadas amb aquel metal.
D'aquela epòca tanben ne son las magnificas naus de la Turba de Nydam, descubèrtas en 1859 a Danemarc, que segon d'unes istorians e arqueològs e d'investigacions recentas, foguèron elaboradas amb la fusta d'arbres del sud-èst de Suécia. Dins aquela palun se trapèt tanben una nau construída dins una fusta que se n'obten sonque en per la Suècia centro-orientala.
L'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Lo periòde seguent revela una etapa conflictiva e gaireben mitica, situada dins la rèireglorificada guèrra entre los suedeses e los gòts, que lo siu resson se ne pòt trobar dins d'unes tèxtes tan luenhans coma lo poèma anglosaxon de Beowulf, e dins las diferentas descripcions de la mitica batalha de Bravalla, principalamente en la Gesta Danicorum de l'istorian medieval danés en Saxo Grammaticus, dins laquala los suedeses capitèron de sometre los sieus vesins e rivals de sempre, sens poder escafar son passat.
Tot parièr aquel periòde çò ne ten de moltas e susprenentas pròvas arqueologicas tant per l'estil coma pel contèxte, como los cavalièrs guerrejaires d'Uppland e los sieus batèls funeraris d'a Vendel, que lo nom se n'utiliza per designar lo periòde aquel id est Èra Vendel, just abans l'explosion vikinga.
L'Èra Vendel[modificar | modificar la font]
L'art Vendel, que revela una tecnica refinada, amb d'unas reminiscéncias de las arts celta e romana, mas de preclar caracter nordic, çò ne mòstra d' una societat ierarquizada, amb de caps guerrièrs estacats a sos cavals e sas naus, que lo lor estil s'influencièt la posteriora Èra vikinga e los sieus contemporanèus angleses, coma çò ne testimònia la tomba de Sutton Hoo en Anglia orientala.
En aquel periòde, que n'es encara plan mal conegut, se pòt apreciar una fòrta influéncia escandinava en per las illas britanicas, anteriora a las invasions vikingas, dins l'art e la literatura, coma es lo cas del poèma de l'eròi gòt que ja mencionèrem.
L'Èra vikinga[modificar | modificar la font]
Durant los sègles VIII e XII se desvolopèt en Suècia la cultura vikinga, en negòci e comerci, amb l' invasion e la colonización d'un sarròt de territòris, en avançar principalamente cap a l'èst, devèrs las redoladas dels actuals païses balts, Russia e la Mar Negra.
Genèsi de la monarquia suedesa[modificar | modificar la font]
Entre los sègles XI e XIV se va anar escasent l'aparición mai la consolidación del Reialme de Suècia.
En 1389 Norvègia, Danemarc e Suecia foguèron units jos un sol monarca. L'Union de Kalmar foguèt percebuda coma una union personala e ges politica, e durant lo sègle XV Suècia se neguèt a centralizar lo poder en lo sol rei danés, fins a n'arribar a susmautas e revòltas armadas.
Suècia abandonèt l'Union en 1521, quand en Gustav Eriksson Vasa, conegut coma lo rei Gustau I de Suècia en 1523, tornèt instaurar la separacion de la corona suedesa.
Lo sègle XVII foguèt testimòni de l'ascension de Suècia fins a se ne convertir en una de las grandas poténcias de Euròpa, gràcias a sa participacion victoriosa, iniciada pel rei Gustau II Adòlf, a la Guèrra de Trenta Ans.
La pontannada d'aur ne serà lo regne de la reina Cristina (1626-1689)......
Aquesta posicion s'avalirà al sègle XVIII quand la Russia Imperiala se prenguèt las retnas de l'Euròpa septentrionala dins la dicha Granda Guèrra del Nòrd, en tot se ne desseparar la mitat orientala de Suècia en 1809, amb la creacion del Grand Ducat de Finlàndia.
L' istòria recenta de Suècia es estada pacifica, n'èssent la siá ultima guèrra la campanha militara del rei Carles XII contra Norvègia en 1814, qu'apuèi las doas nacions establiguèron una union, que fin finala foguèt dissòlta en 1905, de manièra pacifica e malgrat dequ'unes conflictes.
Una longa tradicion de neutralitat[modificar | modificar la font]
Suècia demorèt neutra durant las doas guèrras mondialas (amb la corta excepcion de la dicha Guèrra d'Ivèrn) e contunhèt amb aicesta politica durant la Guèrra Freja, en participar solament a d'unes entraïnaments militars de l' OTAN.
Sa participacion coma sòci de las Nacions Unidas impliquèt lo desenvolopament d'un ròtle de mediator dins dequ'unes conflictes internacionals coma la Guèrra Araboisraeliana de 1948 e la Crisi de Còngo, amb de fatalas consequéncias pels enviats en Folke Bernadotte e'n Dag Hammarskjöld respectivament.
Tanben n'a participat en aportar personal e equipament militars dins d'unes conflictes internacionals como la ja evocada Crisi de Còngo e darrièrament a Kosovo (KFOR) e en Afganistan en tot far part de la Fòrça Internacionala d' Assisténcia per la Seguretat (ISAF).
Sègle XX[modificar | modificar la font]
Durant e après la Primièra Guèrra Mondiala, en se n'aprofiechar del sieu estatut de país neutre, Suècia ne beneficièt de la demanda mondiala pel sieu acièr, amai coissinets, pulpa de fusta e fosfòrs. La prosperitat d'apuèi-guèrra li semondèt las fondamentas de las politicas de benestar social caracteristicas de la Suècia modèrna.
La politica estrangièra de las annadas 1930 se preocupèt doncas mai que tot de resistir als expansionismes germanic e sovietic, que se n'estimulèron los esfòrces de defensa nordica. Suècia seguiguèt una política de neutralitat armada durant la Segonda Guèrra Mondiala e ne contunha actualament d'èsser país non alinhat. Suècia venguèt sòcia de l' Union Europèa en 1995.


text:
Aumetz
Aumetz es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aumetz Se situa al extremitat Es del scenari del País-Anautit, a una altitud compresa entre 350 e mai d'unitat|400|mètres {{}}. La municipalitat revestís dempuèi qualques ans ara una cèrta importància, del fach de la proximitat del Luxemborg, situat a unitat|10|km {{}} d'ailà. Aital, partís d'ans 1990 #qu'un flux massiu e totjorn mai important de trabalhadors termierèrs passa al jornal per Aumetz. La pichona vila a situat sus un ais incontournable pels milièrs de termierèrs s'urgent cap al eldorado economic luxembourgeois, en venent de Meuse e del nòrd meurthe-e-mosellan. Dempuèi pauc, una desviació a #èsser mesa en servici per dissòlvre los embussem oras de puntas. Mas aquela preséncia del Luxemborg a tanben facha figura d'un autentic sauvetage per la vila. Sinistrada Dempuèi gaireben una trentena d'an per las clausuras successivas de las minas de fèrre (#que fasián alavetz respirar tota una region) e per una sidérurgie #que se morís, Aumetz a trobat un nòu astre mercés al richissime Grand-Duché del Luxemborg. Per pròva, lo prètz dels loyers en constante aument. Perque uèi, per fòrça Lorrains, venir viure près del Luxemborg constituissi la seguretat del trabalh e de las intradas elevadas… Consequéncia, l'installacion de nombroses comèrcis (supermarchés…), un maillage viari #que se refortilha e una vila #qu'a atengut a survivre brillamment a l'après-mina.
Aumetz se situe à l’extrémité Est du plateau des Pays-Haut, à une altitude comprise entre 350 et plus de 400 mètres. La commune revêt depuis quelques années maintenant une certaine importance, du fait de la proximité du Luxembourg, situé à 10 km de là. Ainsi, c’est à partir des années 1990 qu’un flux massif et toujours plus important de travailleurs frontaliers passe au quotidien par Aumetz. La petite ville est située sur un axe incontournable pour les milliers de frontaliers se pressant vers l’eldorado économique luxembourgeois, venant de Meuse et du nord meurthe-et-mosellan. Depuis peu, une déviation a été mise en service pour dissoudre les bouchons des heures de pointes. Mais cette présence du Luxembourg a aussi fait figure d’un véritable sauvetage pour la ville. Sinistrée depuis presque une trentaine d’année par les fermetures successives des mines de fer (qui faisaient alors respirer toute une région) et par une sidérurgie qui se meurt, Aumetz a retrouvé une nouvelle chance grâce au richissime Grand-Duché du Luxembourg. Pour preuve, le prix des loyers en constante augmentation. Car aujourd’hui, pour beaucoup de Lorrains, venir habiter près du Luxembourg constitue la sécurité de l’emploi et des revenus élevés… Conséquence, l’installation de nombreux commerces (supermarchés…), un maillage routier qui se renforce et une ville qui a réussi à survivre brillamment à l’après-mine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De l'anciana província del Barrois, possession de la abbaye de Gorze. Parròquia de la archevêché de Trèves. En 1817, Aumetz, vilatge de l'anciana província del barrois. A aquela epòca i i aviá 634 abitants repartits dins 115 ostals.
En 1871, Adolphe Thiers desirava donar de l'espaci al luòc-fòrt de Belfòrt, #que li caliá demorar francesa. Los Alemands, #qu'ignoravan pas pas la granda valor minaire del jos-sòl, #acceptar a condicion de récupérer a lo sieu profit de las municipalitats en desplaçant cap a l'oèst la frontièra previst en lo moment dels preliminars de pases signadas a Versailles lo 26 de febrièr de 1871. Las municipalitats de Rédange, Thil, Villerupt, Aumetz, Boulange, Lommerange, Sant-Ostal-a los-Roures, Vionville venián doncas alemandas. Mas Villerupt e Thil #demorar de francesas mercés al normand Augustin Pouyer-Quertier, ministre de las finanças del govèrn Thiers. La municipalitat vesina, Crusnes, #demorar francesa mercés al capitani Aimat Laussedat, cargat de la délimitation de la nòva frontièra[1].
Fin finala, Aumetz a annexat al Empèri alemand de 1871 a 1918. Lo periòde es mai lèu prospère pels abitants de Aumetz, comuna ligada al Landkreis Diedenhofen-West. Quand la Primièra Guèrra mondiala esclata, las Mosellans se baton naturalament per la Empèri alemand. Fòrça joves gents #quèir al camp d'onor jos l'uniforme alemand, sul Tèsta de l'Èst, mas tanben al Oèst, en particular a França e en los Flandres. Afars leiales del Emperaire, los Mosellans acuèlhon totun amb jòia la fin dels hostilités e la patz, fin finala trobada. Aumetz redevient Francesa l'an 1919, après lo Tractat de Versailles.
La Segonda Guèrra mondiala e lo drama del Annexion marcaràn longtemps los esperits. Fòrça joves gents incorporadas de fòrça en las armadas alemandas pas #tornar jamai. La municipalitat serà pas pas estalviada per las bombardements aliats. La glèisa, en particulara, #èsser desgraciadament partiellement destruida per un bombardement american. Aumetz redevient Francesa lo 13 de setembre de 1944[2].
Dépendait de l’ancienne province du Barrois, possession de l’abbaye de Gorze. Paroisse de l’archevêché de Trèves. En 1817, Aumetz, village de l’ancienne province du barrois. À cette époque il y avait 634 abitants répartis dans 115 maisons.
En 1871, Adolphe Thiers souhaitait donner de l'espace à la place-forte de Belfort, qui devait rester française. Les Allemands, qui n'ignoraient pas la grande valeur minière du sous-sol, acceptèrent à condition de récupérer à leur profit des communes en déplaçant vers l'ouest la frontière prévue lors des préliminaires de paix signés à Versailles le 26 février 1871. Les communes de Rédange, Thil, Villerupt, Aumetz, Boulange, Lommerange, Sainte-Marie-aux-Chênes, Vionville devenaient donc allemandes. Mais Villerupt et Thil restèrent françaises grâce au normand Augustin Pouyer-Quertier, ministre des finances du gouvernement Thiers. La commune voisine, Crusnes, resta française grâce au capitaine Aimé Laussedat, chargé de la délimitation de la nouvelle frontière[3].
Finalement, Aumetz est annexée à l’Empire allemand de 1871 à 1918. La période est plutôt prospère pour les abitants d'Aumetz, commune rattachée au Landkreis Diedenhofen-West. Lorsque la Première Guerre mondiale éclate, les Mosellans se battent naturellement pour l’Empire allemand. Beaucoup de jeunes gens tombèrent au champ d'honneur sous l’uniforme allemand, sur le Front de l’Est, mais aussi à l’Ouest, en particulier en France et dans les Flandres. Sujets loyaux de l'Empereur, les Mosellans accueillent cependant avec joie la fin des hostilités et la paix, enfin retrouvée. Aumetz redevient française en 1919, après le Traité de Versailles.
La Seconde Guerre mondiale et le drame de l'Annexion marqueront longtemps les esprits. Beaucoup de jeunes gens incorporés de force dans les armées allemandes ne revinrent jamais. La commune ne sera pas épargnée par les bombardements alliés. L'église, en particulier, fut malheureusement partiellement détruite par un bombardement américain. Aumetz redevient française le 13 septembre 1944[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aimat Laussedat: La délimitation de la frontièra franco-alemanda, edicions Delagrave, París, 1902.
- ↑ 1944-1945: Los ans liberats, Lo republican Lorrain, 1994 (pàg.14: Recensement préfectoral sus las datas de desliurança)
- ↑ Aimé Laussedat: La délimitation de la frontière franco-allemande, éditions Delagrave, Paris, 1902.
- ↑ 1944-1945: Les années liberté, Le républicain Lorrain, 1994 (p.14: Recensement préfectoral sur les dates de libération)


text:
Quarré-les-Tombes
Quarré-les-Tombes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yonne e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Es un pichon vilatge typique del Morvan situat entre los vallées de la Curació e del Trinquelin. A situat sus un tuc granitique elevada de 450 mètres, #çò qu'expausa lo vilatge als vents del Nòrd . « La temperatura i es freda e dura. »[1]
Lo pòble a situat a un encreuament de rotas:
- de Avallon a Sant-Brisson,
- de Rouvray (Yonne) a Lormes,
- de Quarré a Cussy-los-Forges,
- de Quarré a Châtel-Censoir.
La superficie de la municipalitat es de 4605 ectaras e lo bourg compte 37 caserius.
C'est un petit village typique du Morvan situé entre les vallées de la Cure et du Trinquelin. Il est situé sur une colline granitique haute de 450 mètres, ce qui expose le village aux vents du Nord . « La température y est froide et dure. »[2]
Le village est situé à un carrefour de routes:
- d'Avallon à Saint-Brisson,
- de Rouvray (Yonne) à Lormes,
- de Quarré à Cussy-les-Forges,
- de Quarré à Châtel-Censoir.
La superficie de la commune est de 4605 hectares et le bourg compte 37 hameaux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo subernòm del pòble proven del grand nombre de cavòts vuèges, en pèira, mesas en lo cementèri en environant la glèisa. Aqueles cercueils, al nombre de dos mil antany, an #èsser meses a jorn a l'escasença de la creacion d'un cementèri extra-muros e provendrián de la carrièra de Camp-Rotard près de Dissangis.
Quarré, anciennement Careacum, Aperteniá a Corbon, senhor de Corbigny. Los sieus fils lo #legar en 706 al abbaye de Flavigny.
Al Sègle XI, lo pòble #passar jos la dependéncia de las sires de Chastellux, Barons de Quarré. Lo castèl i aviá bastit a lo-dessous del étang actual. La motte i aguèt anivelat en 1863.
Al Sègle XVIII, Sant-Georges-lez-Cairat-los-Cavòts fa partida del Bailliage de Avalon e compte 34 fuòcs l'an 1763.
La revòlta dels Mainats de Vermiraux #provocar en 1910 la clausura de la orphelinat e un procès #que se #aver ad a Avallon en 1911. En metent n'evidéncia l'espleitacion abusiva dels mainats e los carences de l'administracion en la gestion de la tuberculose endémique, en evocant n'indigne abuses sexuales possibles[3], Lo procès i aguèt una ressonància nacionala #que #metre en parlar las insuffisances o las complaisances de ministres de la III Republica cara als partits ligats a las institucions catolicas. La question a marcat l'istòria de la Assisténcia Publica e a fach en 2011 l'objècte de commémorations[4].
Le surnom du village provient du grand nombre de tombes vides, en pierre, placées dans le cimetière entourant l'église. Ces cercueils, au nombre de deux mille autrefois, ont été mis au jour à l'occasion de la création d'un cimetière extra-muros et proviendraient de la carrière de Champ-Rotard près de Dissangis.
Quarré, anciennement Careacum, appartenait à Corbon, seigneur de Corbigny. Son fils le légua en 706 à l'abbaye de Flavigny.
Au Sègle XI, le village passa sous la dépendance des sires de Chastellux, Barons de Quarré. Le château était construit au-dessous de l'étang actuel. La motte fut nivelée en 1863.
Au Sègle XVIII, Saint-Georges-lez-Carré-les-Tombes fait partie du Bailliage d'Avalon et compte 34 feux en 1763.
La révolte des Enfants de Vermiraux provoqua en 1910 la fermeture de l'orphelinat et un procès qui se tint à à Avallon en 1911. En mettant en évidence l'exploitation abusive des enfants et les carences de l'administration dans la gestion de la tuberculose endémique, en évoquant en outre des abus sexuels possibles[5], le procès eut un retentissement national qui mis en cause les insuffisances ou les complaisances de ministres de la IIIème République face au partis attachés aux institutions catholiques. L'affaire a marqué l'histoire de l'Assistance Publique et a fait en 2011 l'objet de commémorations[6].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Victor Pichon : Descripcion de las vilas e campanhas del departament del Yonne
- ↑ Victor Petit : Description des villes et campagnes du département de l'Yonne
- ↑ Periodic de Mathieu Tanet, 15 de març 1911 sul luòc consagrat al director de l'epòca e futur cònsol de Avallon [lhttp://www.mathieu-tamet.com/1.html].
- ↑ Programa dels manisfestations commérotives de la Question dels Mainats de Vermiraux.
- ↑ Journal de Mathieu Tanet, 15 mars 1911 sur le site consacré au directeur de l'époque et futur maire d'Avallon [lhttp://www.mathieu-tamet.com/1.html].
- ↑ Programme des manisfestations commérotives de l'Affaire des Enfants de Vermiraux.


text:
Dotze trabalhs d'Eracles
Los Dotze trabalhs d'Eracles es lo nom del castig que foguèt impausat a l'èroi e mièg-dieu Eracles, pr'amor d'èsser perdonat per aver assassinat sos enfants durant una crisi de baugiá causada per la divessa Èra. Aguèt de seguir los òrdres del rei Euristèu de Micènas, que li comandèt de tascas quasiment impossiblas de realizar. Aqueles dotze trabalhs èran de tuar lo leon de Nemèa, l Idra de Lèrna, de batre a la corsa la cèrvia de Cerinia, de capturar lo singlar d'Erimanta, de netejar las écuries d'Augiàs, de tuar los aucèls del lac Estinfal, de dondar lo taur cretenc de Minos, de capturar las ègas manjairas d'òmes de Diomède, de portar la cintura de la reina de las amazonas Ipolita, de véncer lo gegant Gerion e raubar son tropèl de buòus, de portar de pomas d'aur del jardin de las Esperidas e de davalar a l'infèrn e i encadenar lo gos Cerbèr.
Somari
Lo leon de Nemèa[modificar | modificar la font]
La primièra de las espròvas d'Eracles foguèt de tuar lo leon de Nemèa, un animal monstruós que terrorizava las gents del país. La pèl de la bèstia èra tant espessa qu'èra impossible de lo nafrar amb d'armas. Quand l'eròi se n'avisèt, escampèt son espasa e escanèt lo leo amb sos quites braces. Pasmens la tasca èra pas acabada, lo mièg-dieu deviá portar la pèl de l'animal a Euristèu, e li èra impossible de la copar que cap instrument ne podiá pas penetrar la pèl. Atèna venguèt ajudar Eracles e l'assabentèt que las arpas del leon podián traversar la pèl. Aital, Eracles poguèt finalament escorjar la bèstia e se vestir aprèp amb la pèl del leon.
L'idra de Lèrna[modificar | modificar la font]
L'idra de Lèrna èra un mostràs que demorava dins un airal plen d'estanhs que se sonava Lèrna. Possedissiá divèrses caps òrres en forma de sèrps, amb de dents plan ponchudas. Un dels problèmas màgers que fasiá de mal véncer l'animal es qu'en cas que se talhèsse un de sos caps n'espelissián dos autres novèls. Eracles s'afanèt a copar amb l'espasa los caps de la bèstia mas vegèt lèu en observar la creissença d'autres caps qu'aquò èra pas la solucion. Demandèt a son nebot Iolau que l'ajudèsse amb una tòrcha per cauterizar las nafras fachas a flor e mesura qu'Eracles copava un cap. Amassa capitèron de tuar lo mostre e l'eròi utilizèt la sang de l'idra per ne cobrir las ponchas de sas flèchas per las far venir mai potentas e verinosas.
La cèrvia de Cerinèa[modificar | modificar la font]
La cérvia de Cerinèa qu'aviá de batas d'aram èra l'animal mai rapid que se coneguèsse; èra estada capabla d'escapar a mai a las temptativas de la divessa Artèmis per la capturar. Lo tresen trabalh d'Eracles consistissiá a l'agantar e la portar viva a Micenas. L'eròi acorseguèt la bèstia durant fòrça jorns fins que finalament s'arrestèt un brieu per s'abeurar. Alara Eracles la nafrèt a un tendon gràcias a una flècha e aprèp la poguèt capturar.
Lo singlar d'Erimant[modificar | modificar la font]
Aquel singlar èra un bestiassa que destrusissiá lo campèstre de la montanha de l'Erimant e que n'espaurugava las gents. Lo quatren trabalh d'Eracles foguèt de lo capturar. Abans de poder arribar a Erimant l'eròi passèt pel pais del centaures ont demorèt un brieu amb Quiron, que li aviá ensenhat de rudiments de medecina. Per celebrar la venguda d'Eracles Quiron sortiguèt de vin dels centaures, mas aqueles, embriagats per l'òlga del vin, venguèron agressius, e comencèron a escampar de pèiras. Eracles respondèt en tirar sas flèchas enverinadas mas una d'aquelas se plantèt dins lo genolh de Quiron, çò que li causèt una nafra mortala. Eracles demorèt amb el fins que moriguèt e aprèp se n'anèt cap a Erimant. Aprèp aver luchat bèlament contra l'animal dins la nèu, Eracles capitèt de l'encadenar e de lo portar a Micènas. Lo rei Euristèu foguèt talament espantat quand vegèt la bèstia que s'amaguèt dins lo sosterranh del palais, dins una gèrla de vin.
Los estables d'Augias[modificar | modificar la font]
Augias, rei d'Elide, aviá de tropèls qu'èran los mai nombroses e fertils del mond. Mas èra vengut famós tanben pr'amor qu'aviá pas jamai fach netejar sos estables, çò que fasiá qu'una pudesina se propagava dins tot Peloponés e qu'i viure veniá cada còp mai intolerable. Lo cinquena prètzfach d'Eracles foguèt doncas de netejar aqueles estables del rei en un sol jorn. Per o poder far derroquèt doas de las quatre parets dels estables e desvièt lo cors dels flums vesins Alfèu e Penèu. Las aigas emportèron tota la ronha cap a la mar e aital l'endrech e tota l'environa venguèron nets.


text:
Gui de Chaulhac
Gui de Chaulhac nascut a Chaulhac (Losera) en 1298, mòrt prép d'Avinhon en 1368, foguèt un dels paires de la cirurgia ; son òbra màger, Chirugia Magna foguèt una referéncia medicala.
Sa vida[modificar | modificar la font]
Nascut en Marjarida dins lo vilatge de Chaulhac, aprenguèt lo latin amb lo prèire de la parròquia, puèi partiguèt estudiar la medecina dins las facultats de Tolosa puèi Montpelhièr. Vengut Magister de medecina, se n'anirà tanben dins las universitats de Bolonha e París. A aquesta epòca descobriguèt los trabalhs d'anatomia dels mètges grècs, josieus e arabis e perfeccionèt sas coneissenças a Bolonha mercé als metòdes de disseccion de Mondino dei Luzzi. En 1340, lo papa Clamenç VI autorizèt las autopsias publicas a Montpelhièr, çò que permetèt a G. de Chaulhac de far progressar sos trabalhs de disseccions. En 1344 se n'anèt a Lion ont exerciguèt la medecina coma canonge al monastèri de Sant Just. En 1348 es lo començament de l'epidemia de pèsta en Euròpa. G. de Chaulhac venguèt a Avinhon per tractar la populacion e èsser lo mètge del papa Clamenç VI. Escaparà a la malautiá e la podrà descriure pro precisament. A la mòrt de Clamenç VI, vendrà lo mètge dels papas Innocenci VI puèi Urban V.


text:
Bertran de Bòrn
Bertran de Bòrn (v.1140 - v.1215), senhor d'Autafòrt, als confinhs de Lemosin e Perigòrd, foguèt un daus trobadors mai coneguts. Se ditz d'el que celebrèt tan plan l'amor coma la guèrra. Foguèt ficat dins las luchas daus filhs d'Enric II Plantagenest, e prenguèt partit contra Ricard per Enric lo Jove. A la mòrt d'aqueste, se reconcilièt amb Ricard, que sostenguèt a son torn contra lo rei de França Felip-August.
Bertran de Bòrn passa per èsser estat lo mestre daus sirventés, que sas poesias pus bravas an un accent satiric plan marcat, e que son de plaçar demest las òbras majoras de la literatura occitana.
Sa vida nos ensenha que luchet fòrça temps, per l'avent dau chasteu d'Autafòrt, contra son frair Constantin, qu'aviá lo sosten dau rei Enric Plantagenest. Alaidonc, excitet de contunha los filhs d'Enric contra lor pair; se pensa que considerava qu'ilhs nonmàs aviá lo sang aquitan trasmés per lor mair Alienòr d'Aquitània. Fin finala, son voler d'independéncia per Aquitània es au còr de sa poesia, qu'evòca mai que mai de las questions politicas.
L'un daus libres pus complets sus la vida e l'òbra de Bertran de Bòrn es benleu lo de Gérard Gouiran (L'Amour et la Guerre), publicat a l'Universitat de Provença.
Veiquí un extrach d'un de sos sirventés:
Be'm platz lo gai temps de Pascor / Que fai folhas e flors venir / E platz me quant auv la baudor / Dels ausels que fan retentir
Lor chant per lo boscatge / E platz me quand vei per los prats / Tendas e pavalhons fermats
E ai grand alegratge / Quand vei per campanhas rengats / Cavaliers e cavals armats
E platz me quand li corredors / Fan las gens e l’aver fugir / E platz me quand vei après lor / Granren d’armats corren venir
E platz me mon coratge / Quand vei fòrts chastels assetjats / E-ls barris rots e-d'esfondrats
E vei l’òst e'l ribatge / Qu’es tot entorn claus de fossats / Ab lissas de fòrts pals serrats
E-us dic que tan non m’a sabor / Manjar ni beure ni dormir / Com' a quant auv cridar : « a lor ! » / D’ambas las parts e-d'auv bruir
Cavals votz per l’ombratge / E-d'auv cridar : « aidatz, aidatz ! » / E vei chaser per los fossats
Paucs e grands per l’erbatge / E vei los mòrts que pel-s costats / An los tronçons ab los cendatz
Barons metetz en gatge / Castèls e vilas e ciutats / Enans qu’usquecs no-us guerreiatz


text:
Linha 2 del Mètro de Barcelona
La Linha 2 o linha lila del Mètro de Barcelona es la darrièra linha de mètro que s'apondèt a la ret de mètro se se pren pas en compte la linha 11. Malgrat que s'inaugurèt en 1995, la siá istòria remonta a 1959.
Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha, los talhièrs e los garatges se tròban al Triangle ferroviari, près de l'estacion de la Pau. A de mai de ligams de servici a Paral·lel amb la linha 3 e a La Pau amb la linha 4. Circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 2100 e 9000.
La L2 a pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 2002: Paral·lel a Pep Ventura. S'agrandís fins a Badalona Centre e Morera (Badalona) e es previst que se amplïi per l'autra banda dempuèi Sant Antoni, en passant per Poble Sec a Fira 2 - Pedrosa ont dintrariá dins lo tunèl de la linha 9 e arribariá fins a l'Aeropòrt del Prat. Amb aquel darrièr ampliament l'estacion de Paral·lel quitariá de donar servici a aquela linha e se convertiriá en coa de manòbras.
La linha 2 e la linha 11 son las unicas linhas qu'an totas las estacions adaptadas per gents amb problèmas de mobilitat.


text:
Tordesillas
Tordesillas es un municipi de la província espanhòla de Valhadolid, a 28 km al sud-oèst de la capitala provinciale. Es situada a 704 m d'altidut compta 9186 abitants (INE 2012). [1]
Somari
Origena e Etimologia[modificar | modificar la font]
Prèp de la vila s'escavèt de rèstres de preséncia datan de la segonda Edat del Fèrre. Benlèu dins los bauces s'installèron de tribús ibèras e celtas als sègle V e III AbC
L'etimologia de Tordesillas es discutada. A l'epòca romana es mencionat un procònsol Quinto Cecilio Metelo posible fundator de la vila en 83 AbC. e qu'auriá fach bastir una torre en onor al dictator Lucio Cornelio Sila. Una autra version evòca l'epòca de la dominacion araba e la Thor Shilah, es a dire, fortalessa dels Shilanes, tribús arabas aquí presentas al sègle VIII. Mas la version al vam es aquela d'Oter de Sillas o Oter de Cillas, que lo mòt clau es Otero que significa luòcs naut, vertat que Tordesillas se situa sus un puèch. Lo mòt Sillas vendría del mirador de pèiras en forma de sillas [2].situat a la virada de riu o alara de Cilla dins lo sens d'espeluga, vertat que dins los bauces prèp del riu son fòrça.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'origina èra un naut escarpament fortificat que servissiá per gaitar los èrms de l'Extremadura castelhana a l'exemple de Zamora, Toro e Simancas.
Al sègle IX, García, filh ainat d'Alfons III dins un vam de repoblament d'aquelas tèrras ocupèt l'Otero que mai tard vendrá Tordesillas.
A l'arrivada d'Almanzor la vila reconeguèt un declin e pèrda de populacion fins a qu'al sègle XI. Al sègle XII aparteniá a l'evescal de Palencia que tenía de palais dins las muralhas d'aquela plaça fòrta.
Pendent l'Edat Mejana foguèt integrada a la Merindad del Infantazgo de Valladolid .
En 1494, foguèt establit dins aquela ciutat lo Tractat que pòrta lo seu nom
Juana I de Castilla, conocida como Juana la Loca, fue recluida en Tordesillas en 1509, permaneciendo allí hasta su muerte en 1555.
Monuments[modificar | modificar la font]
Existisson de rèstes de barris de pèira e brica a l'entorn de ciutat. I a un punt medieval, de pèira de talha amb dètz arcs en ogiva e rompents als pilars que teniá a l'origina castèl defensiu construido a un tercio de la entrada. Lo malhum urban s'organiza a partir de doas carrièras perpendicularas que dona sus la plaça major seguent l'esquema roman.
- Plaza Mayor: data del sègle XVII. Es un cuadrat perfècte que dintran las quatres carrièras. Es rodejada d'arcadas amd de boticas, los estats an de grandas finèstras e balcons ont se podián assisstir a las fèstas.
- Lo pont: Son estructura indica l'origina medievala es una òbra de pèira de talha de dètz arcs en ogiva amb de rompents triangulars als pès dels pilars seriá estat restaurat al sègle XV e foguèt consolidat als sègles XVI e XVIII. La vila e lo seu pont èran un pas obligat dels camins qu'unissián lo nòrd-èste de la Peninsula amb lo centre.
- Los barris': Enrodava tota la vila èran bastits de pèira e brica. Demòra pas que la partida occidentala, una torre nomenada "Torre de Sila". Los rèstes a l'èst e a l'oèst tornèron èsser bastit en totalitat. I aviá quatre pòrtas pricipalas. Al sud, la Pòrta del Pont, a l'èst, la pòrta de Valoh dolid o de la Vila, al nòrd, la Pòrta del Mercat, e a l'oèst la Pòrta Nòva.
- Monastèrio de Santa Clara. Foguèt edificat sus l'ancian palais mudejar lo «Pelea de Benimerín» (que foguèt edificat sus autre arab), en 1340 sus òrdre d'Alfons XI de Castelha aprèp que triumfèt a la Batalha del Salado.
- Glèisa de Sant Antònin. Edificada al sègle XVI e XVII.
- Glèisa de Santa Maria. D'estructura gotica foguèt restaurada amb un estil classic a l'imatge l'Escorial.
- Glèisa de San Pedro. Glèisa gotica del sègle XVI.
- Glèisa de Santiago
- Los ostals del Tractat. Son dos palais units, que la tradicion situa las negociacions entre Castelha e XVIIPortugal, menent al Tractat de Tordesillas lo 7 de junh de 1494. Lo planpè es de pèiras de talha e los estatges superiors son de corondats. L'ostal mai vièlh es de la fin del sègle XV ont se faguèron las negociacions del Tractat de Tordesillas. Sus la pòrta i a l'escut reial dels Reis Catolics, e los escuts eraldics dels propietaris, Alfonso González de Tordesillas e Leonor de Ulloa. L'autre ostal es de la segonda mitad del sègle XVII.
- Palais Reial (desaparegut). Èra lo sèti temporal de las cortes itinerantas de las monarquias castelhanas.
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tamben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Escut de Tordesillas.
- ↑ Caduna de las pèiras talhada en forma de paralelebipède rectangle, que fa partit d'una construccion de sillería
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (es)Martín González, Juan José. Provincia de Valladolid. Editorial ARIES, 1968
- (es)Zalama, Miguel Ángel. Por tierras de Valladolid. Editorial Lancia, León 1994. ISBN 84-86205-91-3


text:
Harbonnières
Harbounière en picard ( Harbonnières en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Harbonnières Es un bourg picard del Santerre.
Es facilament accessible pel anciana rota nacionala 29 (actuala RD 1029) e es a flaca distància de las autoroutes A1 e A29.
Harbonnières est un bourg picard du Santerre.
Il est aisément accessible par l'ancienne route nationale 29 (actuelle RD 1029) et est à faible distance des autoroutes A1 et A29.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Los vestigis de tres villas gallo-romaines an #èsser d'amassadas.
- Lo luòc i aguèt erigit en parròquia abans lo Sègle XII, e en comuna l'an 1104.
- Harbonnières #Èsser lo banc de doas fièras annalas dempuèi lo Mièja Edat, e Charles IX en #apondre doas l'an 1567.
- Les vestiges de trois villas gallo-romaines ont été retrouvées.
- Le lieu fut érigé en paroisse avant le Sègle XII, et en commune en 1104.
- Harbonnières fut le siège de deux foires annuelles dès le Moyen Âge, et Charles IX en ajouta deux en 1567.


text:
Françoise Barré-Sinoussi
Françoise Barré-Sinoussi (n. 1947) es una metgessa francesa premiada amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 2008 per los sieus trabalhs sul lo virus del SIDA.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 30 de julhet de 1947 dins la vila de París, ont estudièt las sciéncias biomedicalas a la Facultat de Sciéncias de La Sorbona. Se doctorèt l'an 1974 en aquel meteis centre e en 1975 dintrèt a l'Institut Nacional de la Santat e la Recèrca Medica de la capitala francesa (INSERM).
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Comencèt la siá recèrca scientifica a l'INSERM e posteriorament a l'Institut Pasteur, ont lèu la siá investigacion se centrèt sus un grop particular de virus, los retrovirus. Las siás coneissenças en aquel camp la portèron a descobrir lo VIU, que condusís a la SIDA, l'an 1983 amassa amb lo sieu collèga Luc Montagnier. Aquela descobèrta botèt en evidéncia lo besonh urgent de pròvas de diagnostic per controtlar la malautiá. Contunhèt la siá recèrca a l'entorn de l'impacte de las defensas innatas de l'aculhida en lo contraròtle de VIU / SIDA e mai en la transmission d'aquela malautiá per la via maternoinfantila.


text:
Giovanni Pierluigi da Palestrina
Giovanni Pierluigi da Palestrina (Palestrina, lo 4 de març de 1525 - Roma, lo 2 de heurèr de 1594) que ho un compositor italian de la Reneishença de hèra grana influéncia dens l'istòria de la musica occidentau mei que mei per la musica polifonica e religiosa (qu'ei l'autor de nombrosas messas), lo contrapunt e peus sons libes de madrigals.
Que comencè la soa carrièra a Roma com mèste de còr. La proximitat deu Papa e lo contèxte de la Contrareforma e deu Concili de Trent que marquèn la soa musica. En ehèit, dens aqueste contèxte que revolucionè la musica religiosa en tot recercar la composicion d'ua musica mei atractiva e mei clara que non pas la complexitat deu cant polifonic.


text:
Woignarue
Woignarue es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Station balnéaire picarde Situada entre la desbocadura de la Bresle e la Baia de Soma, #que lo bourg n'es a 3 km de la riba de la Mange.
Station balnéaire picarde située entre l'embouchure de la Bresle et la Baie de Somme, dont le bourg est à 3 km du rivage de la Manche.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De nombrosas traces gallo-romaines an #èsser d'amassadas sul territòri communal.
De nombreuses traces gallo-romaines ont été retrouvées sur le territoire communal.


text:
Region
La region es una division administrativa, generalament de primièr nivèl.
En França, las regions foguèron creadas per un decrèt en 1960[1], coma division administrativas sonque. Recebèron mai de poders e venguèron de collectivitats territorialas a partir de la lei de descentralizacion de 1982.
En Itàlia, 4 regions d'estatut especial (Val d'Aosta, Sicília, Sardenha e Trentin-Aut Adige) foguèron creadas entre 1946 e 1948, e una cinquena, Friol-Venècia Júlia, en 1963. La division de la rèsta de l'Estat en regions data de 1972. La darrièra lei de descentralizacion, en 2001, espandiguèt los poders de las regions. Cal notar que dempuèi 1971, las doas províncias de la region Trentin-Aut Adige son complètament autonòmas e an los quites poders d'una region.
En Espanha, las regions istoricas de l'epòca franquista (Castelha la Vielha, Castelha la Nòva...) avián pas cap de foncion adminitrativa e foguèron remplaçadas per las Comunautats autonòmas.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Decrèt n°60-516 del 2 de junh de 1960, publicat sul Journal officiel del 3 de junh, pagina 5007


text:
Bettborn (Mosèla)
Bettborn es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Se nomenava Bedebur en 1316 de contunh Betteburn al XVe sègle.
Vilatge de la distincion de Fénétrange-Schwanhals, destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
Se nommait Bedebur en 1316 puis Betteburn au XVe siècle.
Village de la seigneurie de Fénétrange-Schwanhals, détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Frederick Chapman Robbins
Frederick Chapman Robbins (n. 25 d'agost de 1916 - m. 4 d'agost de 2003) foguèt un bacteriologista nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1954.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 25 d'agost de 1916 dins la vila de Aubur, populacion situada a l'estat nòrd-american de Alabama. Estudièt medecina a l'universitat de Missorí, ont se graduèt lo 1938. Inicièt los sieus trabalhs dins l'Espital Infantil de Boston e trabalhèt posteriorament coma director del departament de pediatria e de malautiás infecciosas del City Hospital de Cleveland, vila ont moriguèt lo 4 d'agost de 2003.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Durant lo sieu sojorn dins l'Espital Infantil de Boson trabalhèt amb John Franklin Enders e Thomas Huckle Weller sus la virologia e bacteriologia de la poliomielitis. Per aqueles trabalhs los tres scientifics foguèron premiats amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1954. Los trabalhs de Weller, Enders e Robbins melhorèron las tecnicianas de cultiu de virus en teissuts vius, en permetent donar un grand passatge en lo maneig d'aqueles microorganismes, en se produsint una avançada en la lucha de malautiás d'etiologia víral e que permetèron posteriorament la descobèrta de la primièra vacuna contra la poliomielitis de la part de l'equipa de Jonas Salk.


text:
Parsec
Lo parsec (simbòl pc) es una unitat de longor utilizada en astronomia. Son nom ven d'una contraccion amb l'expression « parallaxi d'una segonda d'arc ».
Aquela unitat resulta de l’utilizacion d’un metòde trigonometric dich « metòde de la parallaxi », servent a determinar la distància separant un observator d’un objècte alunhat quin que siá, a la mesura de la distància dels objèctes celèstes.
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo parsec se definís coma la distància ont una unitat astronomica (ua) sosten un angle d’una segonda d'arc. Se la parallaxi d’una estela es mesurada en segondas d’arc, alara la distància entre aquela estela e lo Solelh, exprimida en parsecs, es egala a l’invèrs d'aquela valor.
Coma o mòstra lo calcul en dejós, un parsec val 3,085 677×1016 m, o prèp de 206 265 unitats astronomicas o 3,2616 annadas lutz.
Per de rasons practicas, los astronòms exprimisson sovent las distàncias dels objèctes astronomics en parsecs puslèu qu’en annadas lutz.
Las primièras mesuras de distància interestellara (l’estela 61 Cygni per Friedrich Wilhelm Bessel en 1838) s'efectuèron en utilizant la largor de l’orbita terrèstra per referéncia. Lo parsec deriva d'aquel metòde. La determinacion de las distàncias dels còrs celèstes es l'objècte principal de l’astrometria.
L’estela pus prèpa del Solelh, a Cen C (Proxima Centauri), se tròba a 1,316 parsec (4,28 annadas lutz). Las distàncias dels autres objèctes celèstes qu'apartenon pas al Sistèma Solar son fòrça mai grandas e se mesuran correntament en quiloparsecs (simbòl kpc) o megaparsecs (simbòl Mpc).
Las parallaxis an de valors flacas : 0,76″ per Proxima Centauri ; aital, lo metòde parallaxistic permet pas gaire de determinar de distàncias estellaras superioras a 100 parsecs, çò que correspond a de mesuras de parallaxi inferioras a 10 millisegondas d’arc.
Entre 1989 e 1993, lo satellit Hipparcos, lançat per l’Agéncia Espaciala Europèa, mesurèt la parallaxi d'aperaquí 100 000 estelas amb una precision superiora a la millisegonda d’arc, çò que permetèt de determinar la distància d’estelas alunhadas de nosautres de mai d’un quiloparsec.
Calcul de la valor d'un parsec[modificar | modificar la font]
Sus l'esquèma çai contra, S es lo Solelh, T la Tèrra e P un objècte situat a un parsec del Solelh : per definicion, l’angle es egal a una segonda d'arc (1″) e la distància val una unitat astronomica (1 UA). Gràcias a aquelas règlas de trigonometria, se pòt calcular :
Coma
s'obten
e
Aproximacions utilas[modificar | modificar la font]
Sus l'esquèma en dessús, l'angle que deuriá èsser d'una segonda a una valor fòrt superiora, e per conseguent l'ipotenusa es clarament pus longa que lo costat adjacent. En realitat, per un angle tan pichon, la diferéncia de longor entre las doas es fòrça flaca en valor relativa, e finalament l'ipotenusa val solament un pauc mai qu'un parsec (autrament dich, un parsec es tan la distància del Solelh a l'estela alunhada coma la de la Tèrra a l'estela alunhada).
Se cal tanben sovenir que per fòrça valors d'angles flacas, se pòt far l'aproximacion (e parièrament , d'ont l'afirmacion seguenta que lo costat adjacent e l'ipotenusa son quasiment egals), donat l'angle exprimit en radians, que val aquí ; l'error relativa facha essent (en radians) de l'ordre de , doncas aquí, per de longors de l'òrdre d'un parsec, se fa (en utilizant aquelas formulas) una error de l'òrdre de la distància Tèrra-Luna, çò que pòt semblar important, mas es evidentament negligible per las escalas astronomicas consideradas.


text:
Leuc'han
Leuc'han en breton ( Leuhan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a conegut per faches ligats a la Revòlta de las Casquetas Rojas l'an 1675 e a la Chouannerie. Lo vicomte Théodore Hersart de la Villemarqué i i auriá reculhit las mai polidas pèças de lo sieu recueil de cants populars.
Cette commune est connue pour des faits liés à la Révolte des Bonnets Rouges en 1675 et à la Chouannerie. Le vicomte Théodore Hersart de La Villemarqué y aurait recueilli les plus belles pièces de son recueil de chants populaires.


text:
Puttelange-lès-Thionville
Puttelange-lès-Thionville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat al nòrd-es de la vila de Diedenhofen e a l'èst de Rodemack. La municipalitat a #èsser réputée per la siá carrièra de « Gries ». A partir d'aquela un panorama en direccion de la frontièra luxembourgeoise a Mondorff (França) respectivament Mondorf-las-Bains (Luxemborg) permet de distinguir un campanal a bulbe.
Le village est situé au nord-est de la ville de Thionville et à l'est de Rodemack. La commune a été réputée pour sa carrière de « Gries ». À partir de celle-ci un panorama en direction de la frontière luxembourgeoise à Mondorff (France) respectivement Mondorf-les-Bains (Luxembourg) permet de distinguer un clocher à bulbe.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los prospections archéologiques portadas sus las bans de Puttelange-Halling-Himeling an permeses d'estudiar d'importantas stations préhistoriques, polissoirs neolítics, e de vestigis gallo-romains.
La municipalitat de Puttelange los Diedenhofen, la distincion Luxembourgeoise aperteniá a la s-|XIV|e}} a Thilman de Rodemack, a Modèl:La s- a las Larochette, en 1749 a las Haen de Bourg Esch e en1778 al Marques de Dampont #que #èsser guillotiné a Mètz en 1794. Los Barons de Huart, lo #succedir.
A Puttelange se tròba un pichon castèl #qu'a #èsser bastit l'an 1653 per Thomas Ryaville. I arribava antany una via romaine #qu'environava lo castèl environat de fossés. Lo cònsol #donar l'òrdre l'an 1779 d'i bastir un molin. Aquel polit castèl situat en un vallon al nòrd de la municipalitat e un pauc a la separacion del vilatge e #que la familha fondatritz i n'aviá aliat a la familha dels senhors de Rodemack. Compren en la siá filiation lo musician e compositeur austrian Jean Vesque de Puttelange Johann Vesque von Püttlingen (de Puttelange), dicha Hoven (pseudonyme).
La glèisa baroque Sant-Rémi de Puttelange i aguèt bastit l'an 1754, l'autar e la chaire a Modèl:La s-. Possedís una colleccion d'estatuas polychromes realizadas en un talhièr de Mondorf dins lo sègle darrièr.
Sus la municipalitat se tròban de nombrós calvaires de la Modèl:S mini- e Modèl:S mini-, lo principal es la ponduda al cavòt de 1688.
Aquela municipalitat possedís tèrras abondiuas e generosas aital coma dels bòsques. Puttelange Produsissiá del vin l'an 1841 e possedissiá d'un forn a chaux. L'activitat de la viticulture a cedit lo passatge progressivament a la fin de la Modèl:S- jos l'efièch de la competéncia dels vins del miègjorn encaminats facilament per la ret ferroviaire.
Mas la siá activitat economica principala a #èsser centrada sus la carrièra de gries #que se preniá per un pichon camin de fèrre @dénommer la Jangelschoen. En un vallon ont circula las ondadas de la Dollbach afluent del ruisseau de Gendren. Los pavés extraches de la carrièra e lo sable #que s'i extrasiá an servit en o bastiment de las rotas, la aprovisionament dels anautits foguets e quand l'escasença s'es presentada en lo bastiment de las fortificacions de la linha Maginot distant d'una desena de quilomètres (labor de la Immerhof a Hettange e la granda linha de fòrts installat en los bòsques de Cattenom). Los grès de Puttelange tanben réputés qu'aqueles de la carrièra de Hettange-Granda an una notoriété importanta a Modèl:La s- e an servit al desvolopament urban de desparièras vilas de Moselle e sustot de la vila de Mètz.
Puttelange Possedís un molin : lo molin Hoffmann #qu'a servit fins en los ans 1970 per de nombrosas produccions (seigle, blat). Lo molin Hoffmann a dirigit per aquela familha de meuniers procedentas del Luxemborg dempuèi lo començament del sègle. Lo molin de Puttelange es lo solelh de la region a aver-i conservat #intacte los sieus mecanismes e lo proprietari del molin contunha a far foncionar la turbine per los sieus besonhs personals, a destination de l'alimentacion animal. Es en aquel cas e après una còsta de 8 mètres una turbine de pichona talha. La provenguda de fabricacion es totun recenta, perque la familha meunière i aviá remplaçat progressivament las vièlhas ròdas dentées per un sistèma de concassage per la ròda anglesa. Lo dispositiu actual permet de convertir la fòrça del ruisseau n'energia, perque lo riu e lo bief son pro plan mantenguts: malgrat que totun presenciam un empobriment del dèbit de l'aiga en lo sector.
La resèrva naturala del Grund constituissi una restitution a la natura de la vièlha carrièra de gries. Es segon las paraulas de Jean-Marie Pelt, botaniste e natiu de Rodemack, #que sèm en la part la mai orientala del regna d'una variété en via de desaparicion d'una orchidée. Mas lo luòc traversat per un fòrça maco sentier e dobèrt sus vistas panoramiques interessantas, es de mai en mai ocupada pel bòsc a l'excepcion de las pelouses calcaires. Es lo conservatoire dels luòcs lorrains e una associacion del sector #qu'an cargat de la mantenença d'aquela resèrva[1]
La resèrva géologique de Hettange-Granda a cargat d'estudiar los desparièrs luòcs carriers del sector (carrièras de Hettange, Boust, Puttelange). Aquelas desparièras carrièras apertenon al stratotype del Hettangien, #que correspond a una ère del jurassique. Remembram en visitant aital aquela ret de carrièras #que i a 250 milions d'ans la mar de Thétys recobrava l'ensems del sector près dels marges del gòlf del Luxemborg.
Les prospections archéologiques menées sur les bans de Puttelange-Halling-Himeling ont permis d'étudier d'importantes stations préhistoriques, polissoirs néolithiques, et vestiges gallo-romains.
La commune de Puttelange les Thionville, la seigneurie Luxembourgeoise appartenait au Modèl:S- à Thilman de Rodemack, au Modèl:S- aux Larochette, en 1749 aux Haen de Bourg Esch et en1778 au Marquis de Dampont qui fut guillotiné à Metz en 1794. Les Barons d'Huart, le succédèrent.
À Puttelange se trouve un petit château qui a été construit en 1653 par Thomas Ryaville. Il y passait jadis une voie romaine qui contournait le château entouré de fossés. Le maire donna l'ordre en 1779 d'y construire un moulin. Ce beau château situé dans un vallon au nord de la commune et un peu à l'écart du village et dont la famille fondatrice était alliée à la famille des seigneurs de Rodemack. Elle comprend dans sa filiation le musicien et compositeur autrichien Jean Vesque de Puttelange Johann Vesque von Püttlingen (de Puttelange), dit Hoven (pseudonyme).
La glèisa baroque Saint-Rémi de Puttelange fut construite en 1754, l'autel et la chaire au Modèl:S-. Elle possède une collection de statues polychromes réalisées dans un atelier de Mondorf au siècle dernier.
Sur la commune se trouvent de nombreux calvaires du Modèl:S mini- et Modèl:S mini-, le principal est la mise au tombeau de 1688.
Cette commune possède des terres abondantes et généreuses ainsi que des bois. Puttelange produisait du vin en 1841 et possédait d'un four à chaux. L'activité de la viticulture a cédé le pas progressivement à la fin du Modèl:S- sous l'effet de la concurrence des vins du midi acheminés facilement par le réseau ferroviaire.
Mais son activité économique principale a été centrée sur la carrière de gries que l'on rejoignait par un petit chemin de fer dénommé la Jangelschoen. Dans un vallon où circule les flots de la Dollbach affluent du ruisseau de Gendren. Les pavés extraits de la carrière et la sable qu'on y extrayait ont servi dans le construction des routes, l'approvisionnement des hauts fourneaux et lorsque l'occasion s'est présentée dans la construction des fortifications de la ligne Maginot distante d'une dizaine de kilomètres (ouvrage de l'Immerhof à Hettange et la grande ligne de forts installé dans les bois de Cattenom). Les grès de Puttelange aussi réputés que ceux de la carrière de Hettange-Grande ont une notoriété importante au Modèl:S- et ont servi au développement urbain de différentes villes de Moselle et notamment de la ville de Metz.
Puttelange possède un moulin : le moulin Hoffmann qui a servi jusque dans les années 1970 pour de nombreuses productions (seigle, froment). Le moulin Hoffmann est dirigé par cette famille de meuniers originaires du Luxembourg depuis le début du siècle. Le moulin de Puttelange est le seul de la région à avoir conservé intacts ses mécanismes et le propriétaire du moulin continue à faire fonctionner la turbine pour ses besoins personnels, à destination de l'alimentation animale. C'est dans ce cas et après une côte de 8 mètres une turbine de petite taille. Le procédé de fabrication est cependant récent, car la famille meunière avait remplacé progressivement les vieilles roues dentées par un système de concassage par la roue anglaise. Le dispositif actuel permet de convertir la force du ruisseau en énergie, parce que la rivière et le bief sont assez bien entretenus: même si toutefois nous assistons à un appauvrissement du débit de l'eau dans le secteur.
La réserve naturelle du Grund constitue une restitution à la nature de la vieille carrière de gries. C'est selon les mots de Jean-Marie Pelt, botaniste et natif de Rodemack, que nous sommes dans la partie la plus orientale du règne d'une variété en voie de disparition d'une orchidée. Mais le site traversé par un très joli sentier et ouvert sur des vues panoramiques intéressantes, est de plus en plus envahie par la forêt à l'exception des pelouses calcaires. C'est le conservatoire des sites lorrains et une association du secteur qui sont chargés de l'entretien de cette réserve[2]
La réserve géologique de Hettange-Grande est chargée d'étudier les différents sites carriers du secteur (carrières de Hettange, Boust, Puttelange). Ces différentes carrières appartiennent au stratotype de l'Hettangien, qui correspond à une ère du jurassique. Nous rappelons ainsi en visitant ce réseau de carrières qu'il y a 250 millions d'années la mer de Thétys recouvrait l'ensemble du secteur à proximité des rives du golfe du Luxembourg.