text:
Joan Francés Blader
Joan Francés Blader (en francés Jean-François Bladé, vadut Jean François Marie Zéphyrin Bladé ; Leitora, lo 15 de noveme de 1827 - París, lo 30 de junh de 1900), magistrat de profession, escrivan occitan e francés, majorau deu felibritge collector folclorista e adobaire de contes tradiconaus gascons cuelhuts auprès de locutors dens los parçans tanhents de Leitora e dinc a l'agenés, l'Armanhac e la vath de Campan, qu'ei l'autor d'ua òbra màger de las letras gascoas e occitanas : los Contes de Gasconha.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Blader, Joan Francés. Contes de Gasconha. Artigas : Institut d'Estudis Occitans, 1978.
- Portal:Gasconha/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Escrivan occitan
- Literatura occitana
- Literatura gascona
- Tradicion orala occitana
- Escrivan gascon
- Majorau dau Felibritge
- Escrivan francés
- Naissença en 1827
- Decès en 1900
- Decès a París
- Joan Francés Blader


c: text/html

text:
Crear una associacion prefigurativa per endralhar lo projècte de dobertura d’una escòla novèla
Se trapar a qualques familhas que partejan lo desir de crear una Calandreta. Aquesta etapa es importanta que lo projècte pòt pas èsser portat per una persona sola e lo nucli inicial se deu d’èsser clar sul projècte.
Se metre en ligason amb la federacion regionala competenta. Es lo biais melhor de conéisser lo projècte Calandreta e de reçaupre los primièrs conselhs respècte al projècte de creacion. Es enfin prene data al prèp del movement e començar de soscar als mejans de sa realizacion.
Totjorn en ligam amb la federacion regionala, far subrondar, conéisser la demanda sociala, saupre se la zòna d’implantacion de l’escòla futura es en creissença demografica. De qu’es de la populacion escolara ? D’escòlas publicas an barrat ? Lo movement occitan es ja representat ? La lenga es encara presenta ?…
La conclusion d’aquesta primièra fasa es la constitucion d’una associacion prefigurativa e la demanda d’agrat Calandreta.
L’associacion prefigurativa rescontra lo conse de la comuna ; se trapa un local per l’escòla
Qué son las condicions per un local d’escòla ? Lo bastiment deu aver pro de plaça (60m2 per classa, dormida, sala de restauracion, pati de recreança, burèu…)
L’associacion prefigurativa cèrca son futur regent amb l’ajuda de la Federacion Regionala e de l’establiment d’ensenhament superior occitan APRENE : qualqu’un de la comuna que parle occitan e qu’aja las condicions de diplòma. Es bravament melhor de trapar un regent de la comuna que conesca mond e que pòsca animar un ret relacional de proximitat per far conéisser la dobertura de l’escòla.
L’associacion a un local, un regent e de calandrons, pòt DECLARAR la dobertura de son escòla.
En França, l’Estat a lo monopòli de l’ensenhament dins lo respècte de la libertat dels ciutadans. Las escòlas publicas son sota son contraròtle dirècte. Las autras son obligadas de se declarar e l’Estat i pòt contrarotlar la seguretat e l’igièna, la moralitat dels regents, e verificar que l’escòla pausa pas de problèma a l’òrdre public. Dempuèi la lei del 18 XII 1998, l’Estat i pòt venir avalorar tanben las competéncias aquesidas pels mainatges

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bruville
Bruville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1817, Bruville, vilatge de l'anciana província del barrois aviá per annèxas lo masatge caseriu de Urcourt e la granja de Butricourt. A aquela epòca i i aviá 309 abitants repartits dins 61 ostals.
En 1817, Bruville, village de l'ancienne province du barrois avait pour annexes le hameau de Urcourt et la ferme de Butricourt. À cette époque il y avait 309 habitants répartis dans 61 maisons.


text:
Flavina mononucleotid
La flavina mononucleotid (FMN), o riboflavina-5'-fosfat, es un derivat de la riboflavina (vitamina B2) qu'agís coma coenzim de divèrsas oxidoreductasas. Pendent lo cicle catalitic se produsís l'interconversion reversibla entre la forma oxidada (FMN), semiquinona (FMNH•) e redusida (FMNH2) del coenzim. La FMN es un agent oxidant mai fòrt que la NAD e es particularament util doncas que pòt tranferir un o dos electrons. Es la principala forma que s'i tròba la riboflavina dins las cellulas e los teissuts. En de tèrmes energetics, es pus "cara" de produsir, mas es pus solubla que la riboflavina.


text:
Arca de Noè
L'arca de Noè, es l'embarcacion que Noè construguèt seguent las instruccions de Dieu per se salvar del deluvi universal segon lo recit de la Bíblia.
Somari
Lo recit biblic[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'arca es trapa dins los capítols 6-9 del Genèsi. Dieu vòl destruire l'umanitat corrompuda amb un grand deluvi e causís Noè per salvar l'espècia perque èra un òme juste.
Noè construguèt una arca ont placèt la seuna familha e un parelh de cada espècia per que morisca pas la Creacion divina. Lo deluvi dura quaranta jorns e quaranta nuèchs (lo quaranta es lo simbòl de multitud dins la cultura ebraïca) fins a inondar lo mond sincèr.
L'arca navega sus las aigas dos e cents jorns fins que s'encale sul mont Ararat. Noè deciguèt d'enviar diverses aucèls per veire se ja podavan desbarcar (se ja avián baissat lo nivèl de l'aiga). Lo tresen ensag, una colomba pòrta una branca d'olivièr indicant qu'exitís de tèrra seca a l'entorn e la familha de Noè comença una nòva vida merejant Dieu.
Lo recit mèscla doas fonts diferentas, cossí se passa per tot lo capítol de la Genèsi, atal se remarca contradiccions e reperacions.
La tradicion rabinica[modificar | modificar la font]
En mai dels debats sus la veracitat literala del recit, abandonats gaireben totes ara, alara qu'es acceptat que la lectura de la Bíblia de biais metaforic, demòran los debats dins la tradicion rabinica.
Un d'aqueles es la passivitat de Noè que prevenguèt pas los seus compatriòtas, èra un òme juste qui dassariá morir l'umanitat? Per salvar la vertut del personatge, la tradicion se fixèt suls fachs que faguèt d'avertiments en construsent l'arca e suls cèdres que, se supausa, plantèt (sembla que la fusta de l'arca èra de cèdre) coma simbòl e que los umans ignoravan los avertiments.
De recits posteriors afirmisson que los quites animals venguèron a l'arca e que foguèron admeses sèt parelhs de cada espècia pura e sonque una per las impuras.
La tradicion cristiana[modificar | modificar la font]
Agustin d'Ipòna faguèt un dels primièrs a prepausar una lectura allegorica de l'arca, e, dins la ciutat de Dieu estudièt literalament las quitas proporcions, dictadas per Dieu, e ne concluguèt que son a l'escala del còs uman, qu'es l'ecala del Crist, qu'es a l'escala de la Glèisa.[1]
La tradicion musulmana[modificar | modificar la font]
Noè tanben aparéis dins l'Alcoran coma profèta. Lo récit de Noè dins la version coranica es simple e desctiu una inondacion que se salvan qualques òmes e vagament de cada parelh (de bèstias), en arabi: من كل زوج اثنان. L'inondacion es provocada per Allah en responsa a las preguièras de Noè contra son pòble adorant de pèiras quilhadas, sa generacion corrompuda dèu èsser destrusida. la tradicion musulmana amplifiquèt lo recit coranic al contacte de las populacions conqueridas (subretot judeocrestianas), e seguent l'imaginari popular[2]
La recerca de l'arca[modificar | modificar la font]
Lo fach que lo recit de situa l'arca dins un luòc precís, lo mont Ararat, se debanan las recercas dempuèi de sègles. Se créi que foguèt Faust de Bizanci, al sègle IV, que lo primièr donèt una localizacion de la montanha mitica .
Dins lo pòble armenian, que demorava sus las tèrra supausadas ont i a Ararat, circulan de legendas que contan que Dieu apara l'arca e empacha que pas degun ne s'apropie las seunas rèstas.
Se trobèt d'estranhas formacions rocasudas qu'alimentèron la polemica per saber se l'arca es enterrada o nom. E mai, se manifestèron d'autres candidats per èsser li site del mont Ararat, sovent per de questions políticas.
L'istòria de l'Arca segon la fonts documentadas[modificar | modificar la font]
L'istòria de l'Arca explicada dins Genèsi es basada sus doas fonts a l'origina gaireben independentas, e prenguèt la forma presenta fins al sègle V AbC. L'ipòtesi de la fonts documentadas sosten que lo procès de composicion se passant pendent fòrça sègles ajuda a explicar l'aparenta confusion e repeticion dins lo tèxte. Al contrari, fòrça josieus ortodòxes e crestians tradicionals refusan aquela analisi, e afirmisson que l'istòria de l'Arca es vertadièra, qu'a un autor unic (Noè), e que las errors percebudas pòdan s'explicar de biais racional.
L'istòria de l'Arca a de parallels amb lo mite sumerian d'Utnapishtim, que narra cossí un ancian rei foguèt avertit pel seu dieu personal que construga una embarcacion per escapar a un deluvi enviat pel conselh superior dels dieus.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Augustin d'ipòna, la Ciutat de Dieu, XV, 26
- ↑ (fr)Sidersky David, "Les origines des légendes musulmanes dans le Coran". París, P. Geuthner, 1933, p. 56.


text:
Gara de Narbona
La Gara de Narbona es una gara ferroviària situada dins la comuna de Narbona.
Somari
Situacion ferroviària[modificar | modificar la font]
Gara caireforc, es situada al punt quilometric 406,117[1] de la linha Bordèu Sant Joan - Seta Vila. Es tanben l'origina de la linha Narbona - Portbou e de la Linha Narbona - Bisa unicament pel servici de merças.
Son altitud es de 11 m[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Las òbras de construccion de la gara de Narbona remontan a l'annada 1856[3] e foguèt inaugurada e dubèrta lo 22 d'abril de 1857.
Lèu foguèt electrificada en 1935[4].
La gara[modificar | modificar la font]
Es la gara ferroviara mai granda del departament d'Aude.
Per rapòrt a la vila, es excentrada de prèp d'un quilomètre per rapòrt al centre vila ancian (Canal de la Robina, Catedrala de Sant Just, Via Domícia).
Caractéristiques techniques[modificar | modificar la font]
Narbona possedís 6 vias e 3 cais e de vias de servici. À noter que la via H es una via terminala situada a l'oèst de la gara, e servissent solament als trens anant e venent de Tolosa o de Perpinhan.
Servici dels viatjaires[modificar | modificar la font]
Perpinhan-Lilla/Brussèlas Miègjorn arribant en gara.
- TGV
- Ligason París Gara de Lion – Gara de Figueres Vilafant
- Ligason Gara de Lilla Euròpa - Gara de Perpinhan / Gara de Tolosa Matabuòu
- Ligason Gara de Brussèlas-Miègjorn - Perpinhan / Gara de Tolosa Matabuòu
- Ligason Gara de Dijon Vila - Gara de Bordèu Sant Joan
- Ligason Gara de Bordèu Sant Joan - Gara de Tolosa Matabuòu - Gara de Marselha Sant Carles - Gara de Niça vila
- Tren iDTGV
- Ligason París - Gara de Perpinhan (qualques trens fan pas arrèst a Narbona)
- Tren Corail Téoz
- Ligason Gara de Bordèu Sant Joan - Tolosa - Marselha - Niça
- Ligason París - Cervera de la Marenda
- Tren Corail Lunéa
- Ligason Gara de París Austerlitz - Cervera de la Marenda /Portbou
- Ligason Luxemborg - Mètz - Nancí - Montpelhièr - Cervera de la Marenda/Portbou (dimenjadas e periòde estival)
- Ligason Estrasborg - Besançon - Montpelhièr - Cervera de la Marenda/Portbou (dimenjadas e periòde estival)
- TER
- Ligason Marselha - Montpelhièr - Tolosa
- Ligason Avinhon / Nimes - Montpelhièr - Perpinhan - Cervera de la Marenda / Portbou
- Ligason Tolosa - Narbona - Perpinhan - Cervera de la Marenda
- Ligason Montpelhièr - Besièrs - Perpinhan - Cervera de la Marenda / Portbou
- Ligason Narbona - Carcassonna - Tolosa
- Tren Talgo
- Ligason Montpelhièr-Barcelona / Cartagena / Madrid
Servici de merças[modificar | modificar la font]
Aquela gara es dubèrta al trafec de merças[5].
Nòtas e Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Livre : Nouvelle géographie ferroviaire de la France, par Gérard Blier, tome 2, planche n° 51
- ↑ Fiche IGN.
- ↑ Estatua descobèrta pendent la construccion de la gara segon l'Ifremer
- ↑ Linha de Tolosa a Narbona
- ↑ (fr)Site Fret SNCF :en gara de Narbona.


text:
El túnel
El túnel qu'ei ua nava de l'escrivan argentin Ernesto Sábato ; influenciada per l'existencialisme, que ho publicada en 1948 e que dè ua renomada internacionau au son autor dab, enter autas, criticas elogiosas de Thomas Mann e Albert Camus.
Aquesta nava que pren las apariéncias d'un roman policièr on l'assassin, Juan Pablo Castel, conda la complexitat de circonstáncias e de las motivacions qui'u mièn a aucíder María Iribarne. Aqueth raconte qu'ei untat d'ironia, de sarcasme, de pessimisme hred qui pòt raperar l'estetica etica de cèrtas paraulas de tango e qui, en tot cas, hèn partida de la dialectica urbana de Buenos Aires
Somari
Resumit[modificar | modificar la font]
Juan Pablo Castel, narrator e protagonista, que'ns conda las circontàncias e lo contèxte psicologic qui'u mièn ad aucíder María Iribarne.
Castel qu'ei un pintre arreconegut e famós, presat peus critics d'arts (que mespresa a maugrat deus lors elògis). A l'escadença d'ua exposicion soa, qu'arremarca ua gojata qui espia un detalh d'ua de las soas òbras.
Los dias seguents, Juan Pablo que's demanda quin la tornar trobar e l'abordar en bèth imaginar divèrsas escadenças dab mantuas possibilitats de dialògs. Fin finala l'escadença que's presenta, e, mei endavant hèit de çò qui's credèva, que la ditz qu'a pas acabat de pensar ad era ; era que'u ditz qu'ei parièr mes totun, que huegeish.
Quauques dias après que la torna troba e qu'ei la debuta d'ua relacion passionau e quitament isterica enter los dus.
Un dia, María que demanda a Castel de cossirar dens lo son ostau deu quartièr nòrd (lo zòna oligarquica de Bueno Aires) mes, en vertat, sonque lo son marit, un cèc nomat Allende, qu'i ei present per'mor Maria qu'ei anada a Los Umbúes, la proprietat Hunter (lo cosin deu son marit), au ras de Mar del Plata. Qu'a deishat totun un messatge entà Juan Pablo qui'uei balhat peu quite marit (qui, òrb, no'u pòt pas véder).
Au son retorn la Juan Pablo e María que tornan establir la loa relacion dab un gelosèr creishent. Castel que l'insulta mantuns còps e se bèth excusar après ; deu son costat María qu'ei hèra hosca sus la natura de la soa relacions dab los tres òmis.
María qu'envita quitament Juan Pablo dens la proprietat de Hunter ; quan i arriba, que he tanben la coneishença d'ua cosia. Gelós, Juan Pablo que huegeish a Buenos Aires. Qu'escriu ua letra agressiva a María abans de l'aperar, a la debuta entà desencuà's, on fin finala qu'ei mei agressiu. que la torna aperar entà la díser que se tua se no'u vien pas véder a Buenos Aires. María que hè lo viatge mes que se'n torna a Mar del Plata abans de'u véder.
Furiós, Juan Pablo qu'ensaja per un amic comun nomat Lartigue, de saber se María e Hunter e son amants. la soa manca de responsa qu'ei interpretada per Juan Pablo com ua afirmativa e, en bèth manlevar l'auto de cèrte Mapelli (dab lo prtèxte que deu anar véder lo son pair malaut) qu'arrecoteish entà la proprietat de Hunter a Mar del Plata. Sus la rota, Castel, gelós e amar, que pensa qu'ei tostemps demorat embarrat dehens lo tunel (qui da lo son títol a l'òbra) de la soa vita e de la soa soletat mentre que María èra libra e vivèva dens lo monde en lo bèth cossirar de quan en quan per frinestòtas deu son tunèl.
Que'i aucideish María dab un ganivet abans de tornar a Buenos Aires e d'anonciar lo murtre a Allende qui, a las rasons de Juan Pablo (la credença que Hunter e èra lo son aimador) e crit "incensat".
Fin finala que's liura a la polícia, qu'ei jutajat e internat. Allende que s'ei suicidat, e Castel que's troba enqüèra mei sol au monde, shens la sola persona qui aja compresa la soa pintrura.
Extrèits[modificar | modificar la font]
Rescontre enter María e Juan Pablo (capítol III)[modificar | modificar la font]
Todos saben que maté a María Iribarne Hunter. Pero nadie sabe cómo la conocí, qué relaciones hubo exactamente entre nosostros y cómo fui haciéndome a la idea de matarla. Trataré de relatar todo imparcialmente porque, aunque sufrí mucho por su culpa, no tengo la necia pretención de ser perfecto.
En el salón de Primavera de 1946 presenté un cuadro llamado Maternidad. Era por el estilo de muchos otros anteriores: como dicen los críticos en su insoportable dialecto, era sólido, estaba bien arquitecturado. Tenía, en fin, los atributos que esos charlatanes encontraban siempre en mis telas, incluyendo "cierta cosa profundamente intelectual". Pero arriba, a la izquierda, a través de una ventanina, se veía una escena pequeña y remota: una playa solitaria y una mujer que miraba el mar. Era una mujer que miraba el mar. Era una mujer que miraba como esperando algo, quizá algún llamado apagado y distante. La escena sugería, en mi opinión, una soledad ansiosa y absoluta.
Nadie se fijó en esta escena: pasaban la mirada por encima, como por algo secundario, probablemente decorativo. Con exepción de una sola persona, nadie pareció comprender que esa escena constituía algo esencial. Una muchacha desconocida estuvo mucho tiempo delante de mi cuadro sin dar importancia, en apariencia, a la gran mujer en primer plano, la mujer que miraba jugar al niño. En cambio, miró fijamente la escena de la ventana y mientras lo hacía tuve la seguridad de que estaba aislada del mundo entero: no vio ni oyó a la gente que pasaba o se detenía frente a mi tela.
"Tots que saben qu'aucí María Iribarne Hunter. Peró negun sap pas quin la coneishèi, quina mena de relacion i agó exactament enter nosautes e quin e'm hoi hèit chic a chic a l'idea de la matar. Qu'ensajaréi de condar tot imparciaument per'mor, a maugrat qui pateishéi hèra per la soa fauta, b'ei pas la pèga pretencion d'estar perhèit.
Au salon de la primavera de 1946 que presentèi un tablèu aperat Maternidad. Qu'èra dens l'estil de mantuns autes anteriors: com ac disen los critics dens lo lors insuportable dialecte, qu'èra solide, qu'èra plan arquitecturat. Qu'avèva, fin finau, los atributs qu'aqueths charlatans e tròban tostemps dehens las meas telas, en bèth incluir "ua cèrta causa pregondament intellectuau". Mes en haut, a man esquèrra, a travèrs un frinestòt, que's vedèva ua scena petita e luenhèca: ua plaja soleta e ua hemna qui espiava la amr. Qu'èra ua hemna qui espiava la mar. Qu'èra ua hemna qui espiava com s'esperasse quauquarren, dilhèu un aperet estupat e distant. La scena que sugeriva, a la mea idea, una soletat anxiosa e absoluda.
Arrés non s'avisè pas d'aquesta scena: que passavan e que l'espiava en devath, com se hosse ua causa segondària, de segur decoratiu. Dab l'exepcion d'ua sola persona, degun semblè pas compréner qu'aquesta scena constituiva çò d'essenciau. Ua gojata desconeguda que demorè ua pausa de cap au men tablèu shens prestar interès, en aparéncia,a la hemna deu purmèr plan, la hemna qui espiava lo chin a jogar. Per contre, qu'espiè fixament la frinèsta e, mentre qu'ac hasèva qu'agói la conviccion que demorava isolada deu monde sancèr: non vedó e n'audí pas lo monde qui passava o qui s'estancava de cap a la mea tela."
Lo "tunèl" (capítol XXXVI)[modificar | modificar la font]
[...] en todo caso había un solo túnel, oscuro y solitario: el mío, el túnel en que había transcurrido mi infancia, mi juventud, toda mi vida. Y en uno de esos trozos transparentes del muro de piedra yo había visto a esta muchacha y había creído ingenuamente que venía por otro túnel paralelo al mío, cuando en realidad pertenecía al ancho mundo, al mundo sin límites de los que no viven en túneles; [...]
"[...] en tot cas que i avèva pas sonque un sol tunèl, escur e solitari: lo men, lo tunèl on s'èra escaduda la mean infància, la mea joentut, tota la mea vita. E per quauques uns d'aqueths tròç transparents de la murralha de pèira qu'avèvi vista aquesta gojata e qu'avèvi credut simpletament que vienèva per un aute tunèl parallèl au men, quan en vertat qu'èra deu monde vast, deu monde shens nada termièra deu qui non viven pas dehens nat tunèl; [...]"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Sabato, Ernesto. El túnel. Cátedra : Madrid, 1977.
Adaptacions cinematograficas[modificar | modificar la font]
- El Túnel (1952). Realizator : León Klimovsky. Adaptacion d'Ernesto Sabato'
- El Túnel (1977). Realizator : José Luis Cuerda (filme entà la television)
- El Túnel (1987). Realizator : Antonio Drove


text:
Gerhard Domagk
Gerhard Johannes Paul Domagk (n. en 1895, m. en 1964) foguèt un bacteriologista e patologista alemand. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina en 1939.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 30 d'octòbre de 1895 dins la vila de Lagow, situada a l'ocasion dins l'estat alemand de Brandeborg, e actualament fa partida de Polonha. Estudièt medecina a l'Universitat de Kiel mas vegèt interromputs los sieus estudis per participar coma volontari en la Primièra Guèrra Mondiala, ont foguèt ferit en decembre de 1914, en trabalhant la rèsta de la guèrra coma mètge. Finalizèt los sieus estudis après la guèrra e trabalhèt a l'Universitat de Greifswald, ont se consacrèt a estudiar las infeccions causadas pels bacterias. Lo 1925 seguiguèt a lo sieu professor Walter Gross a Münster, e comencèt après a trabalhar als laboratòris de la IG Farben a Wuppertal, ont l'an 1927 foguèt nomenat cap del departament de patologia experimental e lo 1929 cap de bacteriologia a Elberfeld.
Moriguèt lo 14 d'abril de 1964 dins la vila de Burgberg, situada a Baden-Württemberg.


text:
Un dels problèmas essencials qu'avèm totjorn agut, los occitans, es la granda dificultat de nos connectar entre nosautres. Occitània es un país plan grand, amb una populacion fòrça dispersada e amb pro vilas importantas. Tot aquò a provocat que los occitans ajam pas una concepcion radiala del país nòstre. Occitània s’es vertebrada en malhum amb fòrça centres politics, culturals, economics e administratius que nos an dividit mai. S'a aqueste problèma general i apondèm la division de la lenga en dialèctes e varietats, pot arribar que los occitans ajam pauques ponches de contacte e de connexion. Demoram dins de realitats diferentas, l’esquina virada los unes als autres. “Divide et impera”, çò disián los romans, e avián rason.
Es un isolament de fòrça sègles, e sèm arribats a un tal ponch que i a d'occitans de Niça que pensan que vivon dins un país complètament diferent del país occitan de Pau. E vice versa. La manca de canals estables de comunicacion a tanben destrusit la consciéncia nacionala. Mas aquò pòt cambiar aicí e ara. L'encastre numeric esquiva totes los problèmas perque sus Internet, i a pas de frontièras, pas de divisions, pas de murs, e i s’aplica quitament pas l’article 2 de la Constitucion Francesa.
Es per aquò que lo ponch d'amassada de la comunitat occitana deu èsser l'encastre numeric. Seriá quicòm de bon se los occitans ne prenguèssem consciéncia e conquistèssem aquel espaci infinit que nos es estat dobèrt. Dins aquel sens, cal que los occitanofòns dobriscam de comptes sus Facebook, sus Twitter, fagam de webs en occitan sus las nòstras associacions o grops. L'encastre numeric es benlèu lo solet endrech ont la nòstra lenga a pas de barrièras ni de trucs, e ont pòt s'exprimir e se desvolopar en tota libertat e amb dignitat. Aprofechem-o. Daissar passar aquesta escasença seriá una error imperdonabla.jornalet.com, 29 d'abriu 2012
Dernière édition par Òmi le Mar 1 Mai - 21:48, édité 2 fois


text:
Lo Portable Document Format (Format de Document Portatil o PDF en anglés) es un format de fichièr per gardar de documents en un ordinator. Adobe lo creèc en 1993 per facilitar l'escambi de documents.[1] PDF s'usa amb frequéncia per far de documents escarrabilhats per estampar. Los documents PDF pòdon d'aver tèxt estilizat e imatges en eles.
Lo document s'emmagazina de tala forma que lo contengut càmbia pas la forma en que se vei en desparièrs ecrans, ordinators e estampadoiras, coma pòt succedir amb d'autres formats de fichièrs.[2]
PDF es un estandard dobèrt que foguèt publicat oficialament lo 1 de julhet de 2008 per l'ISO.[3]
Se requerís un logiciau lector de PDF per liéger de documents PDF.[4]Qualques exemples son Adobe Acrobat, Adobe Reader, Okular e Foxit Reader.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Welcome, AIIM. Consultat lo 30 de setembre de 2012
- ↑ PDF Reference, Sixth edition, version 1.23, Nov. 2006, Adobe Systems Incorporated. Consultat lo 30 de setembre de 2012
- ↑ PDF Reference, ISO 32000 U.S. Committee. Consultat lo 30 de setembre de 2012
- ↑ Adobe Reader X, Adobe. Consultat lo 30 de setembre de 2012
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- EPUB.


text:
e seré pas lo moment e lo lòc perfèctes entà pregondir drin lo desbat sus la nacionalitat (quina pretencion, ma mair!!
)?
lo teorician catalan Antoni Rovira i Virgili que pensa la nacion com lo conjunt de mantuns factors, objectius e subjectius (çò qui's pot tanben exprimir en parlar de factor naturaus e politics). Que classifica per exemple l'existéncia d'ua istòria, d'ua cultura, d'ua lenga, d'ua economia partatgada com los factors objectius/naturaus dens la realitat nacionau; los factors subjectius/politics que son mei mauaisit de percéber, principaument son contienuts dens la volontat deu pòble d'estar ua nacion, d'aver ua linha politica e un aviéner comun.
atau, los factors objectius/naturaus que sembran d'existir dens lo cas d'occitània, enqüèra que non sian pas vertadèrament dens ua pausicion de fòrça o dens ua situacion hèra assegurada (l'istòria comua qu'existeish, mès que demora mesconeguda taus non-occitanistes; la lenga tanben qu'existeish, mès que cad cada jorn mei dens la desbrembança -- desencusa'm occitaneta, segur que s'èri au ton costat, me clapatejarés o au mensh m'escridassarés d'estar tant pessimiste)
çò qui manca lo mei totun a la nacion occitana uèi-lo-dia que son los factors politics : jo tanben que credi a l'ideia d'autodeterminacion, mès cau confessar que l'autodeterminacion, o la volontat comua de viver un futur amassa en tant qu'occitans, n'ei pas sonqu'ua paraula dens la nòsta situacion.
De segur que'ns cau avançar e lutar dincs a qu'aparescan aqueths sentiments e volontats au cap deus occitans, mès au mon vejaire, avant qu'ua partida larga deu pòble d'òc, benlèu pas la majoritat mès au mensh ua fraccion mei significativa que non pas la d'uèi-lo-dia, e s'afirme occitana, parlar d'ua nacion occitana de vertat be seré ua error, ua enganada, qui riscaré de portar tòrt a l'occitanisme sancer en amagà'ns las condicions reaus qui mestrejan la consciéncia occitana.
De tot segur, Occitània que podré, que podrà estar ua nacion, que'n a l'istòria e lo potenciau, mès ne's pot pas arreclamar aqueth estatut uèi-lo-dia; clar qu'ei a vàder aquesta ideia dens cada còp mei d'esperits (i a pas sonque d'espiar las chifras de frequentacion de las manifestacions de Carcassona e de Bésiers entà véder quina evolucion s'ei hèita en 2 ans dens las consciéncias), mès, totjorn au mon vejaire, la nacion occitana n'existeish pas vertadérament uèi-lo-dia, pas com existeishen la nacion basca, la catalana, la corsica, la kurda, de qué sabi ??? e çò que disi n'ei pas un pessimisme arresignat, sonque çò que pensi d'estar lo mei correcte istoricament e objectivament, e de servir lo mielhs la nòsta causa de cap tà l'autodeterminacion....


text:
En Alemanha, “eth lairon mès pèc deth país”, batiat atau pera premsa locau, a estat condemnat peth Tribunau Superior d’Osnabrück a sèt ans de preson dempús deth panatòri a ua sucursau bancaria barrada des de hè dètz-e-sèt ans. Eth lairon qu’anaue armat damb un pistolet de joguet, panèc quate cents èuros a un òme que passejaue apròp der antiga bastissa a on se trapaue eth banc.
Ena nòsta tèrra vam anin-anan. Personatges politics e coneishudi que mos panen ena cara e passen per un judici premanit coma se siguesse era Hoguera de las Vanidades entà hèr eth paper coma qui pane. Molti d’aguesti hèts ja les coneishem: mauversacion de hons economics, concessions a cambi de vestits, inversions o frecs personaus a cargue dera tarjeta VISA dera empresa… o ajuntament. Mès, i a d’autes situacions que les viuem mès d’apròp e arrés ditz arren.
Es licéncies d’abitatge enes bòrdes dera Val d’Aran. Bastisses que antigament servien entà sauvar eth bestiar, ara se transformen en chalets de dues plantes tà que es quate rics deth moment venguen a esquiar. A jo non me semble mau. Mès ei legau? Quan pòrtes cinc ans viuen en ua borda-casa –o mansion, coma se guarde–, era lei non te pòt hèr dehòra dera tua viuenda. Ara, se t’agarren laguens d’aqueth termini, cau pagar ua quantitat de sòs superior ath prètz reau d’un adossat en miei des nòsti bosqui.
Qué harien es alemans ath respècte? Me semble que non hi aurie pro lòcs tà embarrar a toti es pantres que mos enganhen. Tot pes sòs. E aquerò que n’an a cistalhades. Mès coma ena embriagadora novèla de Tom Wolfe, era classe dominanta bèth còp perderà era jòga.


text:
37
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 37 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Tibèri lo 16 de març. De rumors lo diguèron assassinat per lo prefècte dau pretòri Macron mai aquò es contestat per leis istorians modèrnes. De celebracions aguèron luòc espontanèament a Roma en causa de l'impopularitat fòrça importanta de l'emperaire. Caligula li succediguèt. En mens de sièis mes, l'emperaire novèu despensèt la màger deis economias laissadas per Tibèri (2,7 miliards de sestèrcis) e terrorizèt l'elèit romana en causa de son despotisme qu'acceptava ges d'oposicion.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de l'annada precedenta còntra Gongsun Shu qu'èra estat son rivau pus perilhós per son autoritat, l'emperaire Guang Wudi (25-57) creèt una aristocracia novèla per guierdonar sei fidèus. En particular, sei generaus obtenguèron de marchas importantas e l'emperaire considerèt generalament d'un biais favorable sei demandas. En revènge, refusèt de li donar de posicions au sen de son govèrn. Ansin, la fidelitat de son armada li foguèt assegurada fins a sa mòrt en 57.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de març - Tibèri segond Emperaire Roman.


text:
895
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 895 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Conclusion d'una aliança ambé leis Ongrés que permetèt de demenir la pression dei Bulgars lòng de la frontiera bizantina. D'efèct, una ambaissada bizantina revelèt ai Bulgars totei leis atacas terrèstras e navalas previstas per l'armada imperiala. En revènge, gardèron lo secrèt regardant l'ataca ongresa qu'èra en preparacion dins lo nòrd. Ansin, lei fòrças bulgaras mobilizadas dins lo sud e lòng de Danubi foguèron incapablas de s'opausar ais incursions deis Ongrés que pilhèron aisament la màger part dau país. Pasmens, en despiech d'aquela desfacha, leis Bulgars concluguèron una aliança ambé lei Petchenegues qu'infligiguèron a son torn una tiera de desfachas ais Ongrés.
Ongria[modificar | modificar la font]
Ajudada per lei Bizantins que revelèron sei projèctes d'atacas terrèstras e navaus ai Bulgars per escondre mielhs l'ataca ongresa en preparicion, leis Ongrés pilhèron la màger part de Bulgaria sensa trobar de resisténcia importanta. Dins aquò, lei Bulgars formèron una aliança ambé lei Petchenegues qu'ataquèron lo territòri ongrés laissat sensa defensa importanta. Durament tocadas, lei populacions ongresas subreviventas intrèron en Panònia. Aquò marquèt la fin dau procès d'installacion deis Ongrés dins aquela region.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Adopcion d'una reforma fiscala permetent de melhorar la collècta deis impòsts que s'èra reducha ambé lei pèrdas territòrialas successivas dins lo corrent dau sègle IX. Perseguida deis operacions acomençadas dempuei 893 en Mesopotamia Auta per reconquistar lei fortalesas ocupadas per de rebèls dempuei 879-881. S'acabèron victoriosament en 896.


text:
A deux pas de Naturabox... Pont naturel, Ardèche. Partenaire Naturabox à proximité : http://www.naturabox.com/partenaire-hebergement-camping-universal-839.html
Le Pont d'Arc, Gorges de l' Ardèche, France
Gorges De L'ardeche Vallon Pont D'arc 07150
à 3 km du Mas du Plantier à Vallon Pont d'Arc
Pont d'Arc en Ardèche : 15 idées de baignades sauvages en France - Linternaute
Caverne de Vallon Pont d'Arc en Ardèche, France
à 3 km du Mas du Plantier à Vallon Pont d'Arc
vallon pont d'arc ardèche
La grotte Chauvet à Vallon-Pont-d'Arc dans l'Ardèche en Rhône-Alpes © Idé
Vallon pont d'arc 3 jours de canoë dormir sur les berges
049883b56e33c2b9a005a98a4b921cba


text:
Teofil de Bordèu
Teofil de Bordèu (en francés Theophile de Bordeu, Isesta, lo 22 de heurèr de 1722 - Banhèras de Bigòrra, 1776), lo que ho un mètge e un escrivan bearnés de lengas francesa e occitana.
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
Qu'èra hilh d'un aute famós mètge bearnés, Antòni de Bordèu e qu'estudiè la medecina a Montpelhièr, que ho lo mètge deu rei Loís XV e un amic de Denis Diderot ; per aquesta rason que participè a la redaccion de L'Enciclopedia e Diderot que'u mentau dens los son Saunei de Dalembert. Qu'ei conegut per aver encoratjat au desvolopament deu termalisme.
Composicions en occitan[modificar | modificar la font]
Hèra estacat a la soa Vath d'Aussau nadau, que compausè en bearnés ua dedicaça hornida en cap deu son libe : Recherches sur les maladies chroniques. Miquèu de Camelat qu'ac editore au sègle XX.
Son poema Aumatgee qu'ei tanben inclús dehens l'antologia de poesia bearnersa de Vignancour
Recherches sur les maladies chroniques[modificar | modificar la font]
Pro longtemps i a (benaja Diu !) qu'aqueras hautas montinas ombratjan noste val e la brava gen qui l'abita... Crestians non èran aqueths antics montanhars e de la Geantaria bèth drin, si no'm trompi, tienèn : raça vienguda, en quauques sauts, de las planas de Sennaar.
Las ribèras en aqueth temps e las planas, qui ara tan braguen, non èran que mars, pesquèrs e gaves.
Mès quan las mars se hon retiradas e las planas eishucadas, los Ossalés, seguint lo cors de l'aiga a los debrís de las montanhas, descendón abitar lo plat país e mèstes que'n hon junqu'au pont long, qui engüèra tienen.
Atau vivèn de lèit e de bròja de milh nostes pairbons. Las loas molhèr que'us hielavan lan e que'us sabén téisher capas e dehauts e davaths e bragas e porpoèns e berrets. Tela de lin non se'n i caneja que longtemps après...
Aumatge[modificar | modificar la font]
Aumatge[modificar | modificar la font]
Pro b'an cantat, shens dobte, e pro canteran
Lo tendre amor, la guerra e tot çòque de gran
Per lo monde se hè, despuish que, d'ua alenada
Drin de probe en Adam per Diu estó cambiada.
Los membres be 'u me possen, deu cap dinc aus talons,
Com aus arbes se hèn, e brancas e botons;
E son sang que cola, peu miei de sas artèras,
Com l'aigueta qui court capvath las arribèras;
E com los rais deu só se'n van tot escauhant,
La calor que s'esten, hens sas carns en baran.
Que's devèilhe, que's lhève e sons membres qu'agite ;
Sons uelhs e son plantats, cadun dens sa guerita ;
Son nas se'n va sentir; sa man que sap tastar;
Sa lenga dens son clòt, que s'apresta a gostar;
Per l'aurelha qu'enten, quan non l'a pas tròp dura :
Aqueths utís que son los cinc sens de natura.
E malaia la sèrp, dont lo beròi accent,
A l'òmi he sentir qu'avè un aute sens !
Tot lo monde be sap, qu'Eve la vesiada,
Be pergó son aunor dens aquèra vagada,
E que tròp malament he créder a son marit,
Çò qui la sèrp, cap a cap, tantòst l'avè dit.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Claver, Pau. Prosateurs Béarnais. Pau : Per Noste - Marrimpoei, 1980.
- Clavé, Paul. Littérature gasconne: prosateurs béarnais. Orthez : Per Noste, 1980.(edicion sus google book).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vignancour, 1860, pagina VI.
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Velai : Clet
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Nos los arpitans - Pathos et Epos [1]
O est lo 143 devant J.C.
Roma en plêna èxpansion domine la Mèditèrranê, les rives de cela mar sont praticament totes dens ses mans, ou lo seront d'icé a pou d'ans. Lo comèrço pertot est en fllorèson, des grantes rechèce sont en tren de s'acumular. Mas a Roma on se rend compto que ux èpâles des côtes, des litorals, des tèrritouèros face a la mar y at ènormament de tèrra que pôt et dêt étre conqueria avouéc lo bout de sècurisar la circulacion des marchandies et d'acrêtre la pouessience et la rechèce de la citât ètèrnèla.
Por s'emparar de céls tèrritouèros Roma at disposicion ses doves formidâbles ârmes : l'armâ ples organisâye et èficace que jamés homo sur ceta tèrra usse vu, et la fôrce du Gènie Militèro de cela méma armâ, capâblo de construire una rota charrâye en un cllin d'uely.
O fôt pensar, por fére un ègzemplo actuèl, que a cela època contra les populacions des arpes occidentales fut rangiê quârque-chousa come l'entiére armâ Amèriquêna.
O toche donc a un cèrtin consul roman, Appius Claudius, de trovar una nôva via por céls endrêts et povêr pués aprèstar una rota charrâye por les armâs romanes a venir. Stratègie traciêe : se portar ux èpâles des tèrritouèros de la mar, comencéront les opèracions militères.
- ... a continuar -


text:
Bonvillet
Bonvillet es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bonvillet Se situa en l'anautita vallée de la Saône, primièr vilatge en amont de Darney. Lo riu i recep dos pichons afluents e los étangs son nombroses. La Forja-Kaitel es un masatge caseriu excentré sus la rota de Épinal.
Bonvillet se situe dans la haute vallée de la Saône, premier village en amont de Darney. La rivière y reçoit deux petits affluents et les étangs sont nombreux. La Forge-Kaitel est un hameau excentré sur la route d'Épinal.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom del pòble, Boisvillers, a testificat dempuèi 1241. La distincion de Bonvillet dépendait en partida del capítol de Darney e en partida del baron de Vioménil. Après la Revolucion, Bonvillet #far partida del costat de Darney. A l'esperital, Bonvillet dépendait del doyenné de Faverney, diocèse de Besançon.
Le nom du village, Boisvillers, est attesté dès 1241. La seigneurie de Bonvillet dépendait en partie du chapitre de Darney et en partie du baron de Vioménil. Après la Révolution, Bonvillet fit partie du canton de Darney. Au spirituel, Bonvillet dépendait du doyenné de Faverney, diocèse de Besançon.


text:
Carst
Lo carst es un massís calcari dins lo quau l'aiga a trauchat un grand nombre de baumas. Daus fenomèns d'erosion de tipe carstic se manifestan tanben dins de las estructuras « pseudocarsticas » (dins de las ròcas non carbonatadas).
Las estructuras carsticas constituissen aperaquí lo cinquen de la superfícia continentala de la Terra. La màger part daus carsts presentan un paisatge beucòp irregular, un malhum idrografic fondamentalament sosterranh e un sossòu trauchat de cavitats nombrosas: releus


text:
Patrimòni Culturau Immateriau
La Convencion per la proteccion del patrimòni mondial, cultural e natural, adoptada en 1972 per l'Organizacion Educativa, Scientifica e Culturala de las Nacions Unidas (UNESCO) concernissiá solament la preservacion del patrimòni material.
Puèi, apareguèt un interès per salvar las tradicions oralas, qu'es un patrimòni cultural immaterial, per exemple : saber-far artesanal de transmetre, lengas e culturas en dangièr, tradicions de salvagardar.
En 1997, a Marraquèsh, i aguèt una amassada d'expèrts, qu'i foguèt definit lo concèpte de « Patrimòni Oral e Immaterial de l'Umanitat » e decidit d'establir una promocion per la preservacion e la mesa en valor dels Caps d'òbras d'aqueste patrimòni.
Aquesta promocion, sonada « Proclamacion dels Caps d'Òbras del Patrimòni Oral e Immaterial de l'Umanitat », foguèt autrejada lo primièr còp en 2001, après l'estudi d'una tièra de patrimònis prepausats pels Estats. Una lista novèla es creada après 2 ans per una jurada internacionala. Los caps d'òbras proposats devon èstre una espremida culturala viva o en dangièr. Devon tanben èsser l'objècte de programas de preservacion e de promocion, perqué la lista de l'UNESCO garantís pas una proteccion totala.
En 2003, los Estats membres de l'UNESCO adoptèron la Convencion per la Salvagarda del Patrimòni Cultural Immaterial[1]. Foguèt aplicada en abril de 2006, e la primièra Amassada Generala se tenguèt en junh de 2006[2].
L'occitan, Patrimòni Mondial Immaterial[modificar | modificar la font]
La Chambra d'Òc lancèt un ampèl en 2008, annada proclamada annada de las lengas per l'ONU, perque l'occitan venga Patrimòni Immaterial de l'Umanitat[3]. L'apèl foguèt sostengut per Georges Frèche, president de la Region de Lengadòc-Rosselhon, e per la Region de Piemont[4]. Un viatge de 70 jorns a travèrs Occitània foguèt organizat per defendre l'apèl, Occitània a Pè. Aquel projècte contunha en 2009, es sonat Chaminem per òc[5].
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) (fr) (es) Sauvegarde du patrimoine culturel immatériel, sul site de l'UNESCO
- ↑ (en) (fr) (es) Assemblée générale des États parties à la Convention de 2003, sul site de l'UNESCO
- ↑ (oc) (it) Occitània a Pè - Apèl de la Chambra d’Òc - LENGA D'ÒC PATRIMÒNI MONDIAL DE L'UMANITAT
- ↑ Sostenitors de l’apèl de la Chambra d’Òc (41KB) (PDF)
- ↑ (oc) (it) Chaminem per òc, sul site de la Chambra D'Òc


text:
Amiga 500
L'Amiga 500 es un ordinator personau de la familha deis Amiga.
Fuguèt, e de luenh, lo mai popular de totei leis ordinators d'aquela familha, talament que son arquitectura, facha en 1985 servissiá de basa per lei juecs vidèos que sortián en 1995.
D'efiech, l'Amiga OS presentava, avans lei MacIntosh d'Apple e leis IBM PC, un sistèma multitasca, e tres coprocessors (Agnus, Paula e Denise) que fasián que lo processor principau (un Motorola 68000) li demorava que de gestionar lei calculs de basa.


text:
Aimeric de Belenoi
Aimerics de Belenòi èra un poèta occitan dau sègle XIIIau (1216-1242), vadut au castèth de L'Esparra (Medòc, uei Gironda) e mòrt a la cort dau rei Ferdinand III de Castelha, a vint-sheis ans solament. Çò ditz sa vida : « Aimerics de Belenoi si fo de Bordales, d’un castel qui a nom Lesparra, neps de maistre Peire de Corbiac. Clercs fo mas fes se ioglar, e trobet bonas chansos e belas et avinenz d’una dona de Guascuenha que avia nom Gentils de Rius, e per leis estet lonc tems en aquela encontrada. Pueis s’en anet en Cataluenha et estet lai tro qu’el moric. Et aqui son escriutas de las soas chansos. » Es citat - coma d'autes trobaires occitans - per Dante Alighieri dens son obratge De vulgari eloquentia (De l'eloquéncia en lenga vulgara). Clèrc, après augussi joglat en Gasconha, se n'angut obrar en maine francoprovençau, notadament en Savòia, on passèt frem de temps. Servit notadament lo comte Tomàs I de Savòia (1178-1233), meitot son esposa Margarida de Genevés (1180-1236) qu'i dediquèt una cançon :
Dona Na Margarid E vezers, e gens aculhirs Provon que res nos vos sofranh De so que a pro domna tanh
Lo comte Aimon de Savòia (1291-1343) l'apriguèt tanben una passada.
Òbras[modificar | modificar la font]
Aissi quo'l pres que s'en cuja fugir Aissi cum hom pros afortitz Ara'm destrenh Amors Meravilh me cum pot hom apelhar No'm laissa ni'm vol retener Nulhs hom no pot complir adrechamen Per Crist s'ieu crezes Amor Pos Dieus nos a restaurat Puois lo gais temps de pascor Selh que promet a son coral amic S'a midons plazia Ailas per que viu lonjamen ni dura Domna, flor Anc, puois qe giois ni canc Tant es d'Amor honratz sos senhoratges A'l prim pres de'ls breus jorns braus Fins e leials e senes tot engan Ja non creirai q'afanz ni cossirers Nulhs hom en re no falh Pus de Joy mou e de Plazer Can mi perpens ni m'arbire Consiros, cum partitz d'amor
ESTUDIS Maria Dumitrescu : Poésies du troubadour Aimeric de Belenoi, 1935.


text:
Guèrra de Devolucion
La Guèrra de Devolucion se debanèt dau 24 de mai de 1667 au 2 de mai de 1668. Foguèt entraïnada per lei revendicacions de Loís XIV sus plusors províncias espanhòlas au nom de sa frema Maria Terèsa. Espanha recebèt lo sostèn d'Anglatèrra, dei Províncias Unidas e de Suècia mai èra mau preparada a una guèrra, au contrari dei Francés. Lo conflicte s'acabèt donc per una victòria francesa rapida e aisada que permetèt a Loís XIV d'annexar plusors vilas de Flandra, especialament Lilla.
Somari
- 1 Contèxte e causas
- 2 Debanament de la guèrra
- 3 La patz d'Ais d'Alemanha e sei consequéncias
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Contèxte e causas[modificar | modificar la font]
L'afebliment espanhòu e lei pretencions francesas[modificar | modificar la font]
Premiera poissança europèa dins lo corrent dau sègle XVI, Espanha conoguèt un declin important de sa poissança a partir deis annadas 1580 ambé l'independéncia dei Províncias Unidas e sa desfacha militara a l'eissida de la Guèrra de Trenta Ans. Autre problema grèu, la consanguinitat importanta au sen dei Habsborg d'Espanha entraïnava d'incertituds sus la perennitat de la dinastia ambé la naissença d'enfants febles en marrida santat. A la mòrt dau rèi Felipe IV lo 17 de setembre de 1665, son successor, Carles II, èra ansin un enfant de quatre ans raquitic, malautiu e debil. Lei Corts europèas dobtavan pas de sa disparicion rapida. En particular, lo rèi Loís XIV e l'emperaire Leopold Ièr concluguèron entre elei un acòrd secrèt de partiment dei possessions de la corona d'Espanha en genier de 1668.
Pasmens, sensa esperar, Loís XIV decidèt de formular de pretencions, au nom de sa frema l'infanta Maria Terèsa, sus plusors províncias espanhòlas. Per s'aparar còntra aquela menaça, lo Tractat dei Pirenèus e lo contract de maridatge entre Loís XIV e Maria Terèsa avián precisat la renonciacion de sei drechs de part de l'infanta. Pasmens, la clausa de renonciacion dau Tractat dei Pirenèus èra assortida dau pagament d'una dòt de 500 000 escuts d'aur. Òr, Espanha podiá pas pagar aquela sòma en causa de sei dificultats financieras. Ansin, segon una costuma vièlha de Brabant, dicha drech de devolucion que designa leis enfants d'un premier maridatge coma leis eiretiers unics au detriment deis enfants nascuts d'un segond maridatge, Maria Terèsa podiá èsser presentada coma l'eiretiera legitima de la region.
Lei dificultats militaras espanhòlas[modificar | modificar la font]
En 1667, la situacion militara èra fòrça favorabla au reiaume de França en causa dei dificultats militaras espanhòlas e de la manca d'organizacion dei defensas dei País Bas Espanhòus. D'efèct, Espanha èra alora engatjada dins la Guèrra de Restauracion Portuguesa que mobilizava la màger part de sei fòrças. De mai, en Flandra, la defensa dei vilas èra fisada ais vilas elei-memei. I aviá donc ges de coeréncia generala e la màger part dei ciutats èran pas ò mau preparadas a un sètge. Au contrari de son adversari, França podiá comptar ambé la màger part de sei fòrças car lo país participava solament, e d'un biais fòrça limitat, a la guèrra dei Províncias Unidas còntra Anglatèrra. Loís XIV poguèt tanben se fisar d'un govèrn eficaç e aumentar sei fòrças de 50 000 a 80 000 òmes a la prima de 1667.
Debanament de la guèrra[modificar | modificar la font]
La campanha de Flandra[modificar | modificar la font]
La guèrra acomencèt dins lo corrent de mai de 1667 sensa declaracion de guèrra vertadiera[1]. Una mission francesa èra encara en camin per Madrid e Loís XIV èra oficialament en « viatge » e non en campanha. Pasmens, lei preparatius francés èran importants amb aperaquí 51 000 òmes mobilizats entre Mézières e la mar. Èran devesits entre tres còrs dirigits per lo rèi eu-meme e lo vescòmte de Torèna (centre), lo manescau Antoine d'Aumont de Rochebaron (senèstre) e lo luòctenent generau François de Créquy (drecha). En fàcia, coma lei vilas èran mau preparadas a un sètge, lo governador espanhòu Francisco de Castel Rodrigo decidèt d'assaiar de luchar en fòra dei vilas. Per aquò, assemblèt una armada de campanha despariera ambé de soudats regulars eissits dei garnisons dei País Bas Espanhòus e de milicians venguts dei vilas.
Leis operacions acomencèron lo 24 de mai e lei Francés ataquèron Charleroi que tombèt lo 2 de junh maugrat una temptativa de Castel Rodrigo per rompre lo sètge. Après una pausa de dètz jorns, lei fòrças de Torèna contornejèron lei fortificacions de Mons per atacar Ath. Suspres, leis Espanhòus perdiguèron la vila tre lo 16 de junh permetent ai Francés de preparar una ofensiva còntra Lilla. Aquò necessitèt de conquistar una partida dei fortalesas enviroutant la ciutat coma Tournai que capitulèt lo 26 de junh e Douai que foguèt a son torn ocupada lo 7 de julhet. En parallèl d'aquelei victòrias, lo còrs dau manescau d'Aumont prenguèt lei vilas de Bergues (6 de junh), de Furnes (12 de junh) e de Courtrai (18 de julhet). Puei, d'Aumont e Torèna reüniguèron sei tropas per conquistar Oudenaarde (31 de julhet) e Armentières.
Après aqueleis ofensivas, lei principalei fortalesas espanhòlas (Lilla, Mons, Ypres) èran isoladas. Pasmens, aquelei vilas foguèron pas immediatament atacadas car lei Francés assaièron premier de conquistar l'important pòrt d'Anvèrs. Pasmens, se turtèron a una resisténcia acarnada a Termonde qu'entraïnèt la revirada d'aqueu projècte. Dirigida per Vauban, l'armada francesa acomencèt alora lo sètge de Lilla que sa garnison negocièt son retirament de la fortalesa en cambi de sa libertat. Aquò foguèt rapidament acceptat per lei Francés e Lilla foguèt oficialament ocupada lo 17 d'aost.
Pasmens, la novèla d'aquela desfacha arribèt pas immediatament au marqués de Castel Rodrigo que reüniguèt una armada de 12 000 òmes plaçats sota lo comandament dau còmte de Marchin. Lo 31 d'aost, aquela armada ataquèt lo còrs dau marqués de Créquy per solatjar Lilla mai deguèt finalament se retirar. En parallèl, lo vescòmte de Torèna prenguèt Alost (12 de setembre) e finalament Mons (13 de setembre) marcant la fin de la campanha.
La campanha de Franca Comtat[modificar | modificar la font]
La victòria aisada de l'armada francesa en Flandra suscitèt rapidament l'inquietud dei país vesins. Anglatèrra e lei Províncias Unidas èran en particular opausadas a un renfòrçament de la preséncia francesa dins la region. En julhet de 1667, trobèron donc un acòrdi ambé seis enemics (tractat de Breda) e acomencèron de negociacions amb Espanha. En genier de 1668, lei Províncias Unidas e Espanha concluguèron una aliança còntra França. Foguèron jonhadas per Suècia. Leis autoritats de Franca Comtat concluguèron de son caire un acòrdi ambé Confederacion permetent d'i recrutar de tropas per se defendre còntra una ataca francesa.
Pasmens, lei plans d'aquela coalicion foguèron davançats per lo prince de Condé que recebèt lo comandament dei tropas francesas estacionadas lòng de la frontiera de Borgonha lo 8 de decembre de 1667. D'efèct, au contrari dei costumas militaras dau periòde, decidèt d'organizar una campanha d'ivèrn que comencèt lo 4 de febrier de 1668. D'efèct, maugrat lei succès diplomatics d'Espanha, lei defensas de Franca Comtat èran encara tengudas per de tropas dispersadas e pas pron nombrosas. Lei Francés conquistèron donc aisament la region après una brèva campanha de 17 jorns marcats per la presa de Besançon (7 de febrier) e de Dole (14 de febrier).
La patz d'Ais d'Alemanha e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
La fin de la guèrra entre Espanha e Portugal que liberava de tropas espanhòlas, l'acomençament de preparatius de guèrra de part deis aliats d'Espanha e la conquista deis objectius principaus de la guèrra per sei fòrças decidèron Loís XIV a durbir de negociacions. Se debanèron en Ais d'Alemanha e un tractat de patz foguèt signat lo 2 de mai de 1668. França gardèt lei conquistas realizadas en Flandra mai deguèt restituir la Franca Comtat. Pasmens, aqueu tractat èra precari en causa de la volontat de Loís XIV de destrurre lei Províncias Unidas que l'avián obligat de redurre seis ambicions. Espanha èra tanben desirosa de prendre son revenge dei desfachas infligidas per lei Francés dempuei lo Tractat dei Pirenèus.


text:
Cantons dels Alts Alps
Els Cantons dels Alts Alps són 30 i s'agrupen en 2 districtes:
- Districte de Briançon (7 cantons) amb cap a la sotsprefectura de Briançon: cantó d'Agulhas - cantó de L'Argentièra - cantó de Briançon Nord - cantó de Briançon Sud - cantó de La Grava - cantó de Guilhèstra - cantó de Lo Monastièr
- Districte de Gap (23 cantons) amb cap a la prefectura de Gap: cantó d'Aspres de Buèch - cantó de Barciloneta - cantó de La Bastia Nòva - cantó de Chorge - cantó d'Ambrun - Gap Campanha - Gap Centre - Gap Nord-Est - Gap Nord-Oest - Gap Sud-Est - Gap Sud-Oest - cantó de L'Aranha Montaiglin - cantó d'Orsiera - cantó d'Aurpèira - cantó de Ribiers - cantó de Rosan - cantó de Sant Bonet - cantó de Devoluí - cantó de Sant Fermin - cantó de Savina lo Lac - cantó de Sèrres - cantó de Talard - cantó de Vèina


text:
La Croix-Saint-Leufroy
La Croix-Saint-Leufroy en normand (La Croix-Saint-Leufroy en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap a 695, sant Leufroy fonda lo abbaye de la Crotz-Santa-Leufroy. Abbaye bénédictine, Es ponduda en commende al Modèl:XVIIe sègle e suprimida l'an 1751, del temps que la majoritat de las bastissas an destruit.
Vers 695, saint Leufroy fonde l'abbaye de la Croix-Saint-Leufroy. Abbaye bénédictine, elle est mise en commende au Modèl:XVIIe siècle et supprimée en 1751, tandis que la majorité des bâtiments sont détruits.


text:
Minnesòta
Minnesòta es un estat dels Estats Units d'America qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Canadà al nòrd, Wisconsin a l'èst, Iowa al sud e lo Dakota del Nòrd e lo Dakota del Sud a l'oèst.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Minnesòta es l'estat pus septentrional dels Estats Units se comptam pas Alaska ; son Northwest Angle (Caire Nòrd-oèst) es l'unica part dels 48 estats que se plaça al nòrd del Parallèl 49. Es limitat al nòrd per las províncias canadianas de Manitòba e Ontàrio, a l'èst per Wisconsin e pel Lac Superior, al sud per Iowa, e a l'oèst pel Dakota del Nòrd e lo Dakota del Sud. Los sieus 225 365 km² representan 2,25 % de la superfícia dels Estats Units.[1] Minnesota es lo 12nd màger estat en superfícia totala.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Minnesòta s'es transformada dins los 200 darrièrs ans en una economia basada sus las matèrias primièras amb coma basa los produches acabats e la prestacion de servicis. Las primièras activitats economicas foguèron lo comèrci de pèls e l'agricultura. Aquesta darrièra es encara una part importanta de l'economia de l'estat, e mai se uèi sonque ocupa una pichona percentatge de la populacion, a l'entorn de 2 %.


text:
Tolon
Tolon[1] (oficialament en francés Toulon) es una vila d'Occitània, en Provença, en riba de la mar Mediterranèa. Es au fons d'una baia, la Rada de Tolon, e aquela situacion n'a fach un pòrt militar fòrça important.
Es la prefectura dau departament de Var despuei 1973. Tolon a 167 400 estatjants e n'a 478 000 dins l'aglomeracion: es la cinquena aglomeracion occitana (tanben es la dotzena aglomeracion francesa e la quinzena comuna intra muros).
Lo pòrt es lo premier per lo trafic amb Corsega.
Tolon possedís tanben una universitat e acampa quauqueis escòlas d'engenhaires e un conservatòri.
Se destacan tanben l'Estadi Mayol e l'Opèra.
Sa devisa es en latin : Concordia parva crescunt (« amb la concòrdia, creisson lei pichonei causas »).
Lo gentilici es tolonenc -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Barri e quartiers
- 3 Istòria
- 4 Administracion
- 5 Demografia
- 6 Monuments, musèus e luòcs toristics
- 7 Cultura
- 8 Personalitats naissudas o liadas a Tolon
- 9 Espòrt
- 10 Premsa
- 11 Embessonatges
- 12 Galariá
- 13 Luòcs e monuments
- 14 Personalitats ligadas amb la comuna
- 15 Bibliografia
- 16 Véser tanben
- 17 Ligams extèrnes
- 18 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Tolon se situa entre la rada de Tolon e lo Mont Faron. Una partida dau pòrt e de la vila es ocupada per l'arsenau militar. Tolon es lo premier pòrt militar de França.
Tolon es bordada per La Sanha de Mar, Oliulas, Evenós, Lo Revèst leis Aigas, La Valeta, La Garda, Lo Pradet e la mar.
Idrografia[modificar | modificar la font]
I a dos riulets a Tolon : l'Aigotier (tanben sonat Rius deis amoriers, malinterpretat en francés coma lo "riu deis amorós") e lo Las.
Lo Mont Faron[modificar | modificar la font]
Lo Mont Faron es un dei Monts Tolonencs ; domina la vila de Tolon en culminant a sei 514 m d'autor. L'i trobam un ensems de fortificacions, un musèu dau Desbarcament en Provença durant la Segonda Guèrra Mondiala e un Zòo de fèrum. Se pòt percórrer lo Mont Faron siá per una rota de sens unic (monta a l'oèst e devala a l'èst) siá amb lo teleferic urban. S'i pòt tanben practicar l'escalada.
La Rada de Tolon[modificar | modificar la font]
La Rada es separada de la mar dubèrta per la Lenga de Gienh e per la peninsula de Sant Mandrier de Mar.
Barri e quartiers[modificar | modificar la font]
Lo plan de Tolon mòstra encara lei rèstas de doas encenchas de fortificacions : una pichona fortificacion medievala que delimita la vila vièlha (lo barri medievau) e que, vista de la mar semblava un castèu, e una fortificacion modèrna de Vauban que ne demòran que pauc de tròç, mai que mai la Pòrta d'Itàlia. La vila creissèt fòrça au sègle XIX amb de projèctes dau baron Georges Eugène Haussmann que foguèt prefècte a Tolon en 1851.
A l'Edat Mejana la vila comptava donc amb: lo barri uech borg (lei Borc del portalet, Borc del Predicados, Borc de Dona Borgna, Borc de la Lauze, Borc de Sancta Catarina, Borc de Sanct Lazer e Borc de Sanct Michael.
Tolon compta ansin amb:
- Lo centre amb la Vila Bassa (lo centre bastit mai que mai dedins l'ancian barri) e la Vila Auta (la partida haussmanniana bastida subre lei fortificacions de Vauban en defòra).
- A l'est :
- Lo Morrilhon, ancian quartier de palunalhas e d'entrepaus a l'èst amb sei tres fòrts, sei plajas.
- Sant Joan de Var
- La Ròda
- A l'oest :
- Beucaire
- Lo Pont nòu
- Lo Pont de Làs
- l'Escalhon
- Quartièrs residenciaus e banlègas
- Brunet
- Santa Mussa
Istòria[modificar | modificar la font]
- Ocupada tre l'epòca dei Ligurs, Telo Martius (de Telo, la divessa dei fònts — o dau latin tol, bas de còla — e Martius, en onor dau Dieu de la guèrra Mars), es una dei doas tenchurariás de porpra de l'Empèri Roman.
- Après lo restacament de Provença au reiaume de França, Tolon devèn un luòc de construccion navala e la rada es emmerçada per assostar de flòtas militaras.
- 1348 : chaple dei jusieus de la carriera de la jutariá, bocs emissaris dins lo contèxte de l'epidémia de pèsta.
- 1524: bastisson la Torre Reiala. En 1543, per gardar a sa disposicion la flòta otomana de Barbarossa, lo rei Francés I l'autoriza a ivernar a Tolon, vujat de seis abitants. Es un escàndol per l'Euròpa crestiana.
- 1707: Tolon resistís durant l'invasion de Provença per leis emperiaus menats per lo Duc de Savòia e lo Prince Eugèni pendent la Guèrra de Succession d'Espanha.
- 1720: a causa de la pèsta venguda de Marselha, 13 000 personas mòron, valent a dire, aperaquí la mitat de la populacion.
- 1793 : liurada ai Britanics, la vila es considerada coma traïdora a la Revolucion Francesa e pèrd lo títol de prefectura, que lo transferisson a Draguinhan. Napoleon Bonaparte se destria durant lo sètge.
- 1944 : liberacion de Tolon amb l'armada dau generau Jean de Lattre de Tassigny.
- Après 1945 : arribada de fòrça Pès Negres d'Argeria e desvolopament de quartiers novèus e en particular dau Pichon Chicago e rason dau creis de la delinquéncia.
- 1974 : Tolon recupèra la foncion e lo títol de prefectura.
- 1959-1985 : Maurici Arreckx premier cònsol amb una marrida reputacion dins leis afars e la corrupcion.
- 1995-2001 : gestion de la vila per lo Front Nacional, partit francés d'extrèma drecha.
- 2001 : desfacha dau premier cònsol frontista e eleccion de son successor Hubert Falco.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Monuments, musèus e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
.
Edificis religiós[modificar | modificar la font]
Monuments[modificar | modificar la font]
- Pòrta d'Itàlia (traversada per Napoleon en partent per lei campanhas d'Itàlia)
- Anciana Pòrta de l'Arsenau (uei pòrta dau Musèu de la Marina ; foguèt desplaçada subre de ralhs après la Segonda Guèrra Mondiala per èstre botada a son emplaçament actuau).
- Torre Reiala
- Estatua de l'engèni de la navegacion (escaissada Amiral de Cul-vers-ville)
Pargues[modificar | modificar la font]
- Jardin Alexandre Ier
- Pargue deis Aucèus
- Pargue dei Liças
Musèus e luòcs d'espaçament[modificar | modificar la font]
- Estadi Mayol
- Musèu de la Marina
- Musèu dau Vièlh Tolon (dins l'ancian evescat, subre lo Cors Lafaieta, amb l'Escòla de la Targa)
- Musèu deis Arts Asiatics
- Opèra de Tolon
- Plajas dau Morrilhon
- Teatre Liberté
- Teleferic dau Mont Faron
- Zòo dau Mont Faron
Cultura[modificar | modificar la font]
- Escòla de la Targa : mantenença felibrenca de Tolon.
- Ambassade de Provence : acamp culturau subre Provença deseparat de tota question linguistica.
- Centre Dramatic Occitan, fondat per Andrieu Neyton, rèsta dins lo Teatre Méditerranée, Espace Comédia.
- Lo Ceucle Occitan 83 : dins la mesma comunautat d'aglomeracion, mai centrat subre La Sanha de Mar.
.
Cançon[modificar | modificar la font]
Teatre[modificar | modificar la font]
Lo Grolier Bel Esprit, ò Suseta e Tribòr es una pèça de teatre majora dins l'istòria de la literatura occitana, creada a Tolon en 1789 per Estève Pelabon.
Institucion academica a Tolon[modificar | modificar la font]
- Universitat de Tolon : fondada en 1979 amb de sucursalas dins d'autrei vilas varesas.
Personalitats naissudas o liadas a Tolon[modificar | modificar la font]
- Estève Pelabon : escrivan dramatic occitan.
- Barry : violonaire cec e cantaire de lengas occitana e francesa dau pòrt (mençonat per Pèire Letuaire).
- Pèire Letuaire : dessenhaire, professor e illustrator.
- Victor Quintius Toron : escrivan de lenga occitana.
- Vincent Cordoan : un dei majors pintres provençaus e dei subjèctes de Provença.
- Carles Poncy : poèta muraire e autodidacte.
- Joan Aicard : escrivan de lenga francesa.
- Félix Mayol : cantaire e mecènas de l'estadi que pòrta son nom a Tolon.
- Raimu : actor provençau.
- Pèire Fontan : escrivan provençau e Majorau dau Felibritge.
- Enric Espieux : escrivan occitan.
- Gui Denielou : oficier de marina, combatent dins lei fòrças liuras durant la Segonda Guèrra Mondiala e engenhaire, fondator de l'Universitat de Tecnologia de Compenha.
- Gilbert Bécaud, naissut Francés Silly (François Silly), cantaire de varietat qu'evoquèt dins una de sei cançons lo mercat provençau de Tolon.
- Mireille Darc : actritz provençala de lenga francesa.
- Marcèu Rufo : pedopsiquiatre.
- Camelia Jordana : cantaira.
Espòrt[modificar | modificar la font]
Tolon es l'ostau d'una deis equipas majoras de rugbi d'Occitània : lo Rugby Club Tolonenc qu'a son estadi (l'Estadi Mayol) dins lo quartièr que pòrta son nom.
Premsa[modificar | modificar la font]
Lei 2 principaus jornaus de Tolon son Var-Matin (edicion locala de Nice-Matin) e La Marseillaise.
Premsa en occitan provençau[modificar | modificar la font]
- La Targo (la "targa") - sotatitolat Revisto prouvençalo, "revista provençala" - es la publicacion bisannuala de l'Escòla de la Targa e dau Felibritge.
- Lo Cebier / Lou Cebié - sotatitolat La Letra Occitanista - : publicacion politica mensuala ligada amb lo Partit Occitan gavidat per Girard Tautil.
Gastronomia[modificar | modificar la font]
Coma ciutat provençala,Tolon es una tèrra onte se manja d'alhòli, onte se fa de castanhada e onte se manja lei Tretze dessèrts de Calenda. Un plat fòrça tipic de Tolon (e partejat amb la Mediterranèa fins a Gènoa e tanben amb Argentina e Uruguai per l'immigracion) es la cada : se tracta d'una mena de galeta cauda de farina de céser.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- La Spezia Itàlia dempuei lo 25 d'octobre de 1958.
- Mannheim Alemanha dempuei lo 25 d'octobre de 1958.
- Norfolk Estats Units dempuei lo 21 de decembre de 1988.
- Kronstadt Russia dempuei lo 26 de setembre de 1996.
- Khemisset Marròc dempuei 2005.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
-
Lei cariatidas de l'escultor Pèire Puget
-
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Michel Vergé-Franceschi, Toulon – Port Royal (1481–1789). Ed. Tallandier, 2002.
- Aldo Bastié, Histoire de la Provence, Ed. Ouest-France, 2001.
- Cyrille Roumagnac, L'Arsenal de Toulon et la Royale, Ed. Alan Sutton, 2001.
- Jean-Pierre Thiollet, Le Chevallier à découvert, Ed. Laurens, 1998.
- Maurice Arreckx, Vivre sa ville, Ed. La Table ronde, 1982 ; Toulon, ma passion, 1985.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Touloun en nòrma mistralenca.
- Pages with unresolved properties
- Pages using invalid self-closed HTML tags
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Comuna de Var
- Comuna de Provença
- Tolon
- Vila francesa de mai de 100 000 abitants
- Prefectura
- Prefectura maritima
- Vila portuària de França
- Pòrt militar francés
- Vila universitària francesa
- Evescat francés
- Òbra de Vauban


text:
Sant-Pêr-Plewenn
Sant-Pêr-Plewenn en breton ( Saint-Pierre-de-Plesguen en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat es gaireben totalament cench de bòsques e de grands bòsques, e existís encara, al dedins, dels pichons bòsques e dels landes. Totun, las culturas, 55 % aperaquí de la superficie totala, son pro importantas e establidas sus las plateaux e las pendentas granitiques.
Del punt d'enguarda de la riquesa de la flore, Sant-Pierre-de-Plesguen fa de partidas municipalitats del departament en possedint en los sieus desparièrs biotopes çò de mès de taxons, siatz 509 per una mejana communale de 348 taxem e un total départemental de 1373 taxem (118 familhas). Se compta sustot 45 taxem a fòrta valor patrimoniala (totala de 207) ; 14 taxem protegits e 36 apertenent a la lista roja del Massís armoricain (total départemental de 237) [1].
Los bòsques de Coëtquen e del Mesnil ocupen una part del territòri de la comuna.
Le territoire de la commune est presque totalement ceinturé de forêts et de grands bois, et il existe encore, à l'intérieur, des petits bois et des landes. Néanmoins, les cultures, 55 % environ de la superficie totale, sont assez importantes et établies sur les plateaux et les pentes granitiques.
Du point de vue de la richesse de la flore, Saint-Pierre-de-Plesguen fait partie des communes du département possédant dans leurs différents biotopes le plus de taxons, soit 509 pour une moyenne communale de 348 taxons et un total départemental de 1373 taxons (118 familles). On compte notamment 45 taxons à forte valeur patrimoniale (total de 207) ; 14 taxons protégés et 36 appartenant à la liste rouge du Massif armoricain (total départemental de 237) [2].
Les forêts de Coëtquen et du Mesnil occupent une partie du territoire de la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Plesguen fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jols vocables de sant Pierre e de sant Signen.
Plesguen Es sembla un plòu, es-a dire una anciana parròquia primitive. Los primièrs senhors coneguts de la parròquia pòrtan lo nom de Plesguen dempuèi lo Sègle XI. Aquela parròquia trucada al Mièja Edat Pléguen (parròquia blanca), a donat per l'avesque de Dòl a lo sieu Capítol al començament del Sègle XIII. En 1221, lo sire Olivier de Coëtquen, en reconeissent, dona e lègue la totalitat de las siás #dire sus la parròquia a la abbaye del Tronchet, perque los fraires avián crompat lo solar episcopal de Dinan e l'avián cedida per lududes èsser agréable al Jacobines de Dinan[3]
En 1375, Geoffroy de Plesguen, #far lo sieu testament abans de partir en pelegrinatge a Sant-Jacques de Compostelle gratificant lo abbaye del Tronchet de totas las #dire lududes apertenenta sus la parròquia e en designant fraire Jocelin, prieur del Prieuré Sant-Pierre-e-Sant-Paul de Roz-Landrieux, en dependent del Tronchet, coma lo sieu exécuteur testamentaire[4]
Jol Ancian Regim, la parròquia de Plesguen (Sant-Pierre-de-Plesguen) lèva del marquisat de Châteauneuf, de Coetquen e del Abbaye La nòstra-Madama del Tronchet #que jouit sus la parròquia del drech de dîmer. Lo bailliage de la Cocherie depen d'aquela abbaye[5]. Al Sègle XII, la distincion la mai importanta es aquela del Roure. Lo abbaye i possedissiá çò Prieuré Sant-Lunar del Hostellerie
- Prene lo nom de Sant-Pierre-de-Plesguen en referéncia a lo sieu vocable principal e i aguèt erigit en municipalitat l'an 1790, En lo moment de la Revolucion, #qu'es fòrça favorablament aculhida, coma #encobrir se participa en una manifestacion per la participacion a las fèstas revolucionàrias, #que la principala n'es aquela en celebrant l'anniversari del execucion de Louis XVI, acompanhada d'un serment d'òdi a la royauté e a la anarchie, celebrada a partir de 1795[6]. D'unas autras fèstas an celebrat, coma l'anniversari de la fondacion de la Modèl:Ire Republica, la fèsta de la Joenessa, o encara la fèsta de l'Agricultura, malgrat aiçò pauc seguida en lo departament, a celebrat a Sant-Aubin[7].
La paroisse de Plesguen faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous les vocables de saint Pierre et de saint Firmin.
Plesguen est semble-t-il un plou, c’est-à-dire une ancienne paroisse primitive. Les premiers seigneurs connus de la paroisse portent le nom de Plesguen dès le Sègle XI. Cette paroisse appelée au Moyen Âge Pléguen (paroisse blanche), est donnée par l'évêque de Dol à son Chapitre au début du Sègle XIII. En 1221, le sire Olivier de Coëtquen, reconnaissant, donne et lègue la totalité de ses dîmes sur la paroisse à l'abbaye du Tronchet, parce que les moines avaient acheté le manoir épiscopal de Dinan et l'avaient cédé pour lui être agréable au Jacobins de Dinan[8]
En 1375, Geoffroy de Plesguen, fit son testament avant de partir en pèlerinage à Saint-Jacques de Compostelle gratifiant l'abbaye du Tronchet de toutes les dîmes lui appartenant sur la paroisse et désignant frère Jocelin, prieur du Prieuré Saint-Pierre-et-Saint-Paul de Roz-Landrieux, dépendant du Tronchet, comme son exécuteur testamentaire[9]
Sous l'Ancien Régime, la paroisse de Plesguen (Saint-Pierre-de-Plesguen) relève du marquisat de Châteauneuf, de Coetquen et de l'Abbaye Notre-Dame du Tronchet qui jouit sur la paroisse du droit de dîmer. Le bailliage de la Cocherie dépend de cette abbaye[10]. Au Sègle XII, la seigneurie la plus importante est celle du Rouvre. L'abbaye y possédait le Prieuré Saint-Lunaire de l'Hostellerie
Elle prit le nom de Saint-Pierre-de-Plesguen en référence à son vocable principal et fut érigée en commune en 1790, Lors de la Révolution, qui est très favorablement accueillie, comme cela se manifeste par la participation aux fêtes révolutionnaires, dont la principale est celle célébrant l’anniversaire de l’exécution de Louis XVI, accompagnée d’un serment de haine à la royauté et à l’anarchie, fêtée à partir de 1795[11]. D’autres fêtes sont célébrées, comme l’anniversaire de la fondation de la Modèl:Ire République, la fête de la Jeunesse, ou encore la fête de l’Agriculture, pourtant peu suivie dans le département, est fêtée à Saint-Aubin[12].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis Diard, La flore de Ille-e-Vilaine, Atlàs floristique de Bretanha, Roazhon, Siloë, 2005, mapa pàg. 170.
- ↑ Louis Diard, La flore d'Ille-et-Vilaine, Atlas floristique de Bretagne, Rennes, Siloë, 2005, carte p. 170.
- ↑ GdC, Pouillé, VI, pàg. 232, de Barrejas d'istòria e de arqueologia bretonnes, T. E, 1835, pàg.38., Bl-Mx, XLI, 622.
- ↑ Michel Pelé, ops. cit. pàg.8.
- ↑ Declaracions de 1685 & 1790
- ↑ Louis Dubreuil, « Fèstas revolucionàrias en Ille-e-Vilaine », in Anals de Bretanha, volum 21, tome 4, 1905, pàg. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fèstas, pàg. 405
- ↑ GdC, Pouillé, VI, p. 232, Mélanges d'histoire et d'archéologie bretonnes, T. I, 1835, p.38., Bl-Mx, XLI, 622.
- ↑ Michel Pelé, ops. cit. p.8.
- ↑ Déclarations de 1685 & 1790
- ↑ Louis Dubreuil, « Fêtes révolutionnaires en Ille-et-Vilaine », in Annales de Bretagne, volume 21, tome 4, 1905, p. 398-399
- ↑ Dubreuil, Fêtes, p. 405


text:
Gredon
Un gredon ei un utís d'escriptura e dessenh qu'òm guida damb ua man e mèrque un supòrt. Es gredons actuaus que servissen entà escríuer sus papèr o papèr gròs son elaboradi damb un pigment introdusit en un estropatge cilindric. Diferenciam es gredons des plumes estilografiques basicament perque es prumèrs hèn servir pigment solid e es segones tinta liquida. Un auantatge plan caracteristic deth gredon ei que pòt èster escafat damb facilitat, en tot usar entad aquerò ua goma d'escafar.
Somari
Eth nòm gredon[modificar | modificar la font]
Eth nòm gredon en occitan se pronóncie [gɾe'ðu(ŋ)] e en plurau deven [gɾe'ðus]. Quand parlam de gredon mos referim ath gredon que escriu sus eth papièr, pr'amor qu'ei çò mès abituau. Totun, existissen autes caletres de gredons, coma eth gredon de ceramica e eth gredon litografic, adaptadi entà escríuer en supòrts especiaus.
Un sinonim de gredon ei creion, que se pronóncie [kɾe'ju(ŋ)] e en plurau deven [kɾe'jus]. Glaudi Brueis, Jacme Boé e B. Laurenç, des sègles xvii e xviii, son es prumèrs autors occitans que menten aguesta aisina d'escriptura e ac hèn damb era forma creion, recuelhuda en diccionari Lo Tresaur dau Felibritge. Era forma gredon non apareish escrita enquia mès tard. Non sabem s'ei ua evolucion mès tardenca o ben ua forma alavetz minoritària. Ath tot cas, actuaument non i a acòrd sus aguest ahèr. Eth Conselh Generau d'Aran difon er usatge dera forma creion. Quaques seguissen aguesta recomandacion, mentre qu'autes parlants preferissen era forma gredon perque ei mès pròpia.
Se considère que proven deth mot latin creta, que signifique « greda », eth garrotet de gis damb eth qué escriuem en tablèu. Aguesta paraula a derivat tanben tar adjectiu « creiós », sinonim d'« argielós », pr'amor qu'anticament s'auien fabricat gredes d'argiela. Era paraula latina evolucionèc en tot escambiar era [a] per [u]. Era lengua se desplacèc ara partida posteriora dera boca (tara gòrja) e pugèc tà naut. Per influéncia des lengües antiques dera Gàllia, er accent tonic se desplacèc ath finau deth mot, coma ei devengut en citron, per exemple. Alavetz, se cre qu'es paraules creion e gredon èren identiques as inicis dera lengua occitana. Siguec arron que, per un biais, experimentèc ua sonorizacion des oclusives : [k] passèc a [g] e [t] a [ð], e se formèc atau gredon e greda. Per un aute biais, era [t] se transformèc en [j], ua i que diftongue damb era o, per accion d'ua iodizacion, e d'açò resultèc creion.
Autes lengües taben nomenten eth gredon damb un derivat de creta : coma eth francés, crayon, eth piemontés crajon e eth romanés, creion. Mos demanam per qué existís aguest mot en païsi tant aluenhadi e non la trapam pas entremiei. Aguesta arraïtz tanben la trobam en esperanto e er ido, era sua hilha, que l'apèren krajono.
Ena Peninsula Iberica ei diferent. En castelhan trapam era forma lápiz, en galèc lapis, en catalan llapis, en aragonés lapicero, en portugués lápis e en basco arkatz. Aciu auem dues arraïtz. D'un biais arkatz emplegada sonque en basco. Der aute, uns mots derivadi dera paraula latina lapis, que vòu díder « pèira ». Era influéncia deth castelhan en America hec qu'en lengües tant aluenhades d'aguestes coma eth tagalòg, lapis, e er aimara, lapisa, tanben utilizan aguest mot. Atau donques, es mots latins creta e lapis aurien transformat eth sòn significat de « greda » e « pèira », respectivament, entà nomentar eth gredon enes lengües romaniques. En italian mos cau parlar d'un aute mot: matita. Ei ua evolucion dera paraula latina haematita, que vòu díder « ematita », un minerau, compaus d'oxid de hèr que pinte.
En latin se nomente calamus, que proven d'un mot antic, probablement, d'origina indoeuropèa, que persutaue ara cana. Aguesta paraula ipotetica evolucionèc d'un biais tà canna, « cana », e der aute tà calamus, « gredon » o « calam », qu'anticament se hègen damb canes. En aguest sens, i a ua espècia de cana qu'amie eth nòm de calam.
Elaboracion[modificar | modificar la font]
Era constitucion des gredons a variat plan ath long dera istòria. Atau madeish, es gredons fabricadi actuaument son compausadi de dues partides principaus : era mina e er estropatge. Era mina ei un garrotet fin de pigment elaborat normaument a partir d'un minerau, eth grafit, encara que tanben se ne hèn de carbon vegetau, segontes er usatge que se li volgue dar.
En prumèr luòc, cau purificar era matèria prumèra, çò ei eliminar totes es substàncies qu'amia mesclades a fin d'obtier un materiau blos e, per tant, damb totes es sues proprietats originaus. En dusau luòc, òm ac mèscle damb argiela e aigua. Era argiela hè qu'era mina sigue pus dura. De contunh, cau dar-li forma, qu'abituaument ei alongada perque atau era manipulacion ne resulte mès aisida. Com mès gròs siga, mès gròssa, serà era règa. Dempús se còtz cadua d'aguestes pèces ath horn. Es tires se cabussen en òli o cèra honuda, que penètre as horats minusculs deth materiau e li garantize ua escriptura mès lisca.
Òm encapsule era mina en un finet cilindre qu'acostume a èster de husta, encara que tanben pòt èster de cellulòsa o de plastic. Eth plastic proporcione comoditat ath moment d'escríuer e encara mès s'ei mofle. Se hè dera faiçon que seguís. Un taulon de gimbro o cèdre d'encés damb diuerses cròques longues e paralleles se braca en forma de listron, e es mines s'inserissen enes cròques. Un aute taulon acanauat se crochete enssús de biais que, entà fenir, sonque cau bracar-lo en gredons individuaus. Finaument s'envernissen e se pinten. Er estropatge dera mina tanben pòt auer forma de prisma ; ei a díder, non cau que sigue tot arredon, bèths uns an cares. Aguestes formes proporcionen ua mielhor aderéncia ena man. Eth nombre de cares des prismes ei a sicap de cada fabricant, mès çò que deven ei qu'es exagonaus e es octogonaus son es mès comuns. Tanben se n'an vist de triangulars e de quadrats, mès son estranhs. Quauaqui gredons an er estropatge de plastic malleable, de manièra que pòt èster deformat facilament tants viatges coma se volgue. Aguesti estropatges estimulen era creativitat, son comòdes, son ergonomics, son actractius e se pòden sauvar en quinsevolhe luòc.
Era màger part des gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu[1]. Segontes Henry Petroski,[2] aguesta tradicion a lors origines er an 1890 quand era companhia austroongaresa L&C Hardmuth s'embarquèc ena fabricacion de gredons a trauès dera planta Koh-I-Noor. Auien eth cogit de fabricar es gredons mès bons e cars dera planeta. Pintauen er estropatge des gredons de color auriòla entà diferenciar-se des autes entrepreses, que non los pintauen pas. Aguest detalh causaue atraccion as consumidors. En pòc temps, toti es fabricants pintauen dejà lors gredons d'auriòu, de forma qu'es consumidors los associauen damb era mèrca de nauta qualitat. En Alemanha se produsic un fenomèn semblant. Era entrepresa alemanda Faber-Castell fabrique hè dejà fòrça ans gredons de nauta qualitat e los pinte de verd. Actuaument, era majoritat des gredons alemands an er estropatge verd. Bèths uns se pinten damb ralhes negres e auriòles.
Usatge[modificar | modificar la font]
Òm talhe en poncha eth cap deth gredon entà deishar descaperada era extrèma dera mina en forma de pua : aguesta accion se nomente « agudar o aponchar eth gredon ». Se pòt agudar damb un agudagredons, nomentat tanben aponchador, o ben damb un talhader o ua aisina semblanta. Pendent eth sòn usatge era poncha se va arredonint e arribe un moment en quau cau repetir era operacion a fin d'arténher ua mielhor precision ena règa. Entà regar ua linha òm empare era poncha dera mina sus un supòrt, normaument eth papièr, e en gratar doçament, pinte.
Graduacion e classificacion[modificar | modificar la font]
Se fabriquen multitud de tipes de mines disparières: gròsses, magres, dures, doces, escures, clares e tanben de colors. Açò amplifique agudament eth ventalh de possibilitats deth gredon. Tà indicar lors caracteristiques, fòrça gredons son bandeladi per miei d'un sistèma europèu que contemple tres paramètres : era duretat, era escuror, e era finor. S'indique respectivament damb es letres H, B, F. En realitat representen grads de duretat, pr'amor qu'eth mès duro ei tostemps mès clar e eth mès doç ei mès escur. Era F represente un estatge intermiei entre es duros e es doci. Eth gredon estandar entara escriptura ei er HB, d'ua duretat de règa e escuror de pigment equilibradi. Aguest sistèma siguec desvolopat a començaments deth sègle xx e indique eth grad de duretat deth gredon damb ua escala que va de BBB, eth mès doç, enquia HHH, eth mès duro. Com mès letres an, mès duros o doci son. Mens doci que BBB va mercat damb BB, puèi li seguís B, e de contunh vien dejà es duros en tot començar per ua H e aumentar enquia tres. Se volèm hèr dessenh artistic, mos seran de mès utilitat es gredons doci, car permeten pus nuances e mobilitat ena linha. En cambi, se çò que volèm ei hèr dessenh tecnic, un gredon duro mos conferirà mès precision ena règa.
Actuaument, existissen encara mès sòrtes de gredons e a calut amplir era escala de manièra que se'n poguen classificar toti es grads. Atau madeish, en torn de repetir es letres, ara s'i escriuen numèros que van deth nau, eth maxim, enquiar un, eth minim. Er un, totun, s'omèt e se met dirèctament era letra. D'aguesta manièra auram ua escala que va deth 9H, eth pus duro, en tot passar per un H, un F, un HB, er estandar, eth B e eth 9B, que serie dejà eth pus doç. Eth gredon F ei laujuèrament mès duro qu'eth HB. Aguest ei quadre de duretat des gredons :
En revenge, encara i pòden auer mès graduacions. Er ostau Koh-I-noor aufrís vint graduacions de 10H enquia 8B entàs sues 1500 series.[3] Era casa Derwent, peth sòn biais, ne produsís vint entre 9H e 9B e Staedtler ne fabrique dètz-e-nau tipes disparièrs de 9H enquia 8B entàs gredons tipe Mars Lumograph.[4] Es principaus interessadi en ua varietat tant granda de grads son es artistes, pr'amor que perseguissen crear ua gama completa de tons de gris clar e negre. Es engenhaires preferissen gredons mès durs perque reguen linhes mès magres e precises. Aguest hèt se ve reflectit ena faiçon com s'empaqueten es gredons. Per exemple, entà gredons grafics, era companhia Derwent aufrís tres paquets de dotze gredons cada un : Tecnic (graduacion dura de 9H a B), Artistic (graduacion doça de H a 9B) e Dissenh (damb graduacion de 4H a 6B).
I a un aute sistèma de graduacion d'un gredon. Siguec adoptat iniciaument as Estats Units en sègle xix. Eth tablèu següent mòstre es equivaléncies aproximades entre es dus sistèmes.
Encausa dera diuersitat d'auferta de gredons disparièrs, pas totes es mèrques utilizen eth madeish metòde entà indicar era duretat lors gredons, ne tansevolhe se limiten ad aguestes dues escales. Per exemple, Faber-Castell utilize un tablèu diferent d'equivaléncies damb es sòns gredons Grip 2001: 1=2B, 2=B, 2 1/2=HB, 3=H, 4=2H.
Entà es gredons de grafit, es diuersi grads de gredons s'obtien en tot alterar era proporcion de grafit e argiela : coma mès argiela se hèsque servir, mès duro serà eth gredon. Dus gredons de disparièrs fabricants non produsiràn eth madeish ton ne auràn necessàriament era madeisha duretat encara qu'ena caisha n'indica eth madeish grad.
Istòria[modificar | modificar la font]
Eth calam[modificar | modificar la font]
Hè fòrça temps qu'es persones escriuen e, per tant, eth gredon ei un estrument molt antic. Anticament, eth gredon se nomentaue calam, que tanben se considère un auantpassat dera pluma. Consistís en ua barra de husta dotada d'un cap horgat que s'utilize hè dejà mès de tres mila ans entà escríuer sus diuersi supòrts, des dera hanga enquiath papir. Es romans escriuien damb aguest esplech e ara Edat Mieja siguec fòrça emplegat enquiara aparicion dera pluma. Pr'amor qu'es calams encara s'usen en exercicis calligrafics, çò que nomentam pròpriament gredon ei aguest qu'utilize eth grafit coma pigment, un materiau descorbit en sègle xvi.
Descorbida deth depaus de grafit[modificar | modificar la font]
Er an 1564 se trobèc un depaus enorme de grafit en Seathwaite Fell, en Cúmbria (Anglatèrra).[5] Aguest depaus auie era caracteristica qu'eth grafit se trapaue en un estat duro, e ei er unenc depaus damb aguesta proprietat que s'a trobat enquiara actualitat.[6] Es estatjants dera zòna descorbiren qu'eth nau minerau ère fòrça util entà mercar es oelha, e ei a partir d'aciu qu'òm lo comence a utilizar entà escríuer. Aguest depaus contieja un grafit extremadament blos e solid que se podie laminar facilament en forma de garrotets.
Lèu eth grafit d'aguestes mines devenguèc un materiau plan valorat, principalament perque podie servir entà alinhar es motles ena elaboracion de bales de canon. De contunh, s'encuedèren des sues multiples aplicacions e dera sua utilitat en bastiment d'armament bellic, basicament entà diboishar motles. Es mines se metèren ara dispausicion e gàrdia dera corona anglesa. Pasmens, pr'amor des estretes condicions de comerçalizacion qu'establie aquesta institucion, era distribucion s'amiaue endeuant en granda mesura a trauès dera contrabanda. Siguec atau com eth negòci deth grafit coma utís d'escriptura se comencèc a esténer per tot eth mond.
Pr'amor qu'eth grafit ei tant fragil, cau revestir-lo damb quauqua sòrta d'estropatge. Es garrotets de grafit, ath començament, s'estropauen damb cordons o damb cuer d'oelha entà dar-los estabilitat. Era fama dera utilitat d'aguesti gredons de grafit s'estenec e fòrça artistes se dediquèren a dissenhar aguestes pichòtes aisines d'escriptura e, ath madeish temps, era gent les comencèc a utilizar. Maugrat que trobèren depausi de grafit en d'auti luòcs deth mond, eth materiau non possedie pas era madeisha puresa e qualitat qu'eth grafit de Seathwaite Fell, atau qu'Anglatèrra contunhèc gaudint d'un monopòli ena produccion de gredons pendent fòrça temps. En tot trèir es impureses deth grafit obtengut en autes mines, eth materiau demoraue en forma de povàs e non se sabie elaborar gredons a partir deth grafit en aguest estat. Es prumères temptades de rebastir eth grafit esbrigalhat s'amièren endeuant en Nuremberg, Alemanha, er an 1662. Prumèr s'extrèie eth grafit des autes mines e se li eliminauen totes es impureses. Alara se hèja servir ua barreja de grafit, sulfur e antimòni entà rebastir eth grafit en ua sola pèça, e atau fabricauen gredons dehòra d'Anglatèrra. Mès era qualitat non arribaue pas ara des gradons originaus. Dempús 1860 e encara auei, es gredons quadrats distintius anglesi se fabriquen damb garrotets talhats de grafit naturau. Actualament, ara vila de Keswick (Anglatèrra), proplèu ar airau deth trobament originau deth blòt de grafit, se trape eth Musèu deth gradon.
Incorporacion der estropatge[modificar | modificar la font]
Com auem dejà dit, eth grafit ei plan fragil e per açò cau estropar-lo. Ath començament s'utilizauen cordons e brigalhs de cuer. Mès tard, es italians Simonio e Lyndiana Bernacotti siguèren es prumèrs de crear dissenhs de gredons semblants as qu'utilizam ara. Horadauen ua garròt de husta de gimbro e i introdusien eth garrotet de grafit. Pòc dempús mielhorèren era tecnica : bracauen dues meitats de husta en forma alongada e i hègen un fin soquèr en un costat, alavetz i introdusien eth grafit e empegauen es dues mieitats. Configurèren eth gredon lèu coma eth que coneishem ara.
Usatge dera argiela[modificar | modificar la font]
Cap ath 1790 Josef Hardmuth, dera usina Koh-I-Noor, elaborèc gredons de nauta qualitat damb grafit provient de mines d'Àustria. Ac hec en tot barrejar eth grafit esbrigalhat damb argiela e formar ua mescla que dempús se cahuaue ath horn. En tot variar era proporcion de grafit damb argiela podien regular era duresa dera substància resultant. Aguest ei eth metòde que encara s'utilize auei. Auem constància que es gredons anglesi, alemands e austriacs no èren ar avitalh des francesi pendent es Guèrres Napoleoniques. Lèu aguesta situacion cambièc gràcies ar interès d'un oficiau der exercit de Napoleon. Er an 1795 Nicholas Jacques Conté tanben descorbic aguest metòde de fabricacion de gredons de qualitat per miei dera argiela, çò que demòstre qu'en aquera epòca eth mond no èra tant interconnectat coma ara. En revenge, aguest descorbiment ei pus atribuït a Conté perque ei a partir d'eth qu'a arribat a França e ara Peninsula Iberica, e de pas tanben a America.
Eth gredon enes Estats Units[modificar | modificar la font]
As Estats Units eth gredon arribèc damb es colonizadors provients dera Euròpa e non siguèc enquia mès tard qu'arribèc ara America deth Sud. Er an 1729, Benjamin Franklin metie publicitat de gredon ara Gazeta de Pennsylvania entà estimular-ne es ventes. Sabem qu'en aquera epòca se fabricauen gredons fòrça pichòts. Ua mòstra d'aquerò ei que George Washington emplegaue un gredon de sonque tres pòdos pendent era exploracion deth parçan d'Ohio er an 1762.
Ua goma jonhuda ara husta[modificar | modificar la font]
Eth 30 de març de 1858, Hymen Lipman patentèc eth prumèr gredon qu'includís ua goma d'escafar[7] jonhuda ara husta.[8] Quate ans dempús, Lipman ne venec era patenta tà Joseph Reckendorfer per $100.000. Eth crompador los destinèc tà un planh judiciau contra eth fabricant de gredons Faber.[9] Fin finau, eth planh acabèc en 1875 quan eth Tribunau Suprèm des Estats Units emetec ua senténcia contra Reckendorfer, a qui li retirèren era patenta.[10]
Ben que ena Euròpa se fabricauen dejà gredons de husta, enes Estats Units non ac heren enquia mès tard. Delà seguien eth metòde deth filosòf Henry David Thoreau, que consistie en elaborar gredons de qualitat sense hèr servir era husta, en tot simplament emplegar argiela entà caperar eth garrotet de grafit. Sèmble que William Munroe, un ebenista de Concord (Massachusetts), Estats Units, fabriquèc gredons de husta per prumèr viatge ena America. Ça que la, eth sòn metòde de fabricacion ère fòrça lent.[11]
a ideiat per Ebenezer Wood e se convertic en un des mès grani productors de gredons deth mond e encara n'ei auei.
Mès òm pensèc qu'encara se podie esmostar mès eth negòci deth gredon. Joseph Dixon ère un inventor e entrepresari dera segona mieitat deth sègle xix e trabalhaue ena espleita de granit en ua mina de Tantiusques,[12] ara ciutat de Sturbridge, en Massachusetts (EUA). Devanèc tota ua seria de mieis entà produsir gradons de biais massiu. Abans de 1870, era sua entrepresa, Joseph Dixon Crucible Company, ère dejà era distibuidora autorizada e consumidora de grafit pus granda deth mond. Es sòns soms de productivitat son arribats tà nivèus nauts. Actuaument se hè conéisher damb eth nòm Dixon Ticonderoga e fabrique gredons e autri esplechs artistics.[13]
Tipes de gredons[modificar | modificar la font]
- Gredon de grafit
- Aguesta ei era caletra de gredon mès abituau. Son hèts damb ua barreja d'argiela e grafit e lor escuror vàrie de grisa clara tà negra. Lor compausion permèt de hèr règues mès lisques. Eth gredon de grafit mès antic conservat siguec fabricat en Alemanha en sègle xvii e ara demora ena collecion de Faber-Castell.
- Gredon de carbon de lenha
- S'elabòre damb carbon vegetau e proporcione negres mès plens qu'es gredons de grafit, mès tendissen a pigalhar damb facilitat. Es mès comuns son negres, encara que tanben n'i a de blancs e de color sípia. Son optims entà dessenhar.
- Gredon de color
- Servís entà colorir es dessenhs. Se fabriquen de cèra mesclada damb pigment. N'i a de fòrça colors disparières. Bèths uns son hèts soncament damb aguesti dus materiaus e servissen entà pintar linhes fresques e umides. D'autri an er estropatge de husta e ua mina que hè es regues fines e shutes, son coma es deth prumèr grop mès damb color. Autri son un entermiei, son hèts de cèra revestida d'un fin celh de plastic.
- Gredon de grèish
- Tanben coneishudi coma mercadors dera China. Escriuen en quinsevolha superfícia (includit eth veire, eth plastic eth metall e es fotografies).
- Gredon de mina incorporable
- Quauques gredons hèn servir mines de méter e trèir. Aguesti son dotadi de sistèmes mecanics entà possar era mina a traués deth horat enquiara extrèma. Es gomes d'escafar tanben i son incorporables e mutables. Aguest tipe de gredon compde damb er auantatge qu'òm li pòt cambiar eth celh dera règa en quisevolh moment, en tot escambiar era mina e, ath delà, non cau agudar-los.
- Gredon d'aquarella
- Aguesti son pensadi entà dessenhar damb tecniques d'aquarella. Pòden hèr linhes fines o en gras que dempús i a era possibilitat de saturar-les damb aigua e escampilhar-les damb pincèus.
- Gredon de copies
- S'agís de gredons de grafit damb tencha hijuda que hèn ua règa inescafable. S'inventèren a finaus deth sègle XIX entara estampa e era premsa coma substitut practic dera pluma. Lor règa ei, soent, visuaument indistinguible de la des gredons basics de grafit, mès quan s'umidifiquen, era règa se delís entà estampar-se despús en ua naua huelha de papièr. S'utilizèren plan enquia eth començament deth sègle XX, quan er usatge creishent der estilò los remplacèc lentament.
- Gredons non fotocopiables
- Aguesti gredons hèn ues mèrques que es fotocopiadores non mauten ne reproduissen.
- Gredon supercromatic
- Es gredons supercromatics an mines escambiables de diferentes colors laguens un madeish estropatge. An un mecanisme que permèt cambiar de color damb un laujuèr movement de dets.
- Gredon de ceramica
- Un gredon de ceramica ei un garrotet de pastel que servís entà dessenhar sus veire, porcellana e esmalts.
- Gredon litografic
- Un gredon litografic (deth grèc λίθoς, “peira”, e Ypάφw, “escríuer”) ei ua pèça cilindrica fenida en poncha que servís entà dessenhar o escríuer sus peira. Ei hèt de sabon, shugarda, cera e suja.
- Gredon optic
- Eth gredon optic ei un dispausitiu en forma de gredon que pòrte un element fotosensible; ei a díder, que reaccione damb era lum. Aguest element ei ua cellula fotoelectrica dotada d'un sistèma fotomultiplicader. A traués d'un hilat informatic,eth dispausitiu ei connectat a un ecran campador. Quan ua amurada electronica i incidís dirèctament, se genère un impuls que identifica punts especifics der ecran. En tot establir disparièrs punts, òm pòt dessenhar linhes, cèrcles, eca, o ben entrar donades ar ordinator e modificar imatges entre d'autes foncions.
- Gredon farmaceutic
- Un gredon farmaceutic ei un remedi en forma de tube. S'obten en tot hóner eth medicament, emotlar-lo en un cilindre e deishar-lo shecar. Normaument, van protegidi damb un caperader de plastic. Entà emplegar-los se descapèren, s'emparen ar airau corporau afectat e s'apliquen en tot realizar movements doci. Eth garrotet escampilha progresivament era sua substància pera pèth. Se pòt agir, per exemple, d'un reparador de pòts, d'un desinfectant de herides o d'un ungüent entà solatjar era irritacion dera pèth.
- Gredon maquilhador
- Taben nomentats pintapòts, son cosmetics en forma de gredon utilizats entath maquilhatge des cella, es usses, es uelhs, es pòts, eca.
Arremèrques[modificar | modificar la font]
- ↑ 75% des 2,8 milions de gredons fabricadi as Estats Units se pinten d'auriòu (Steve Ritter "Pencils & Pencil Lead", Chemical & Engineering News, Volume 79, Capítol 42 pagina 35, http://pubs.acs.org/cen/whatstuff/stuff/7942sci4.html)
- ↑ Petroski, 1990, pagines 162-163
- ↑ http://www.koh-i-noor.cz/main/main.php?pageid=3211&lang=4&=&filter=&cat=24&position=30 Koh-i-noor Catalòg de gredons
- ↑ http://www.staedtler.com/Mars_Lumograph_gb.Staedtler?ActiveID=2213 Gredons Staedtler Mars Lumograph, 21 d'agost de 2007
- ↑ Grafit dera mina de Plumbago, Borrowdale, Anglatèrra
- ↑ Eth legat minièr de Lakeland
- ↑ Modèl:Format ref http://patft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?patentnumber=19783 Patenta des Estats Units 19783 Jonhuda d'un gredon e ua goma d'escafar idiada per H. Lipman
- ↑ Burèu de Patentes des Estats Units Fichièr deth còsso de patentes, Volume 2, pag.509
- ↑ Petroski, Henry (1990). Eth gredon: ua istòria de dissenh e circumstància. Nòva York: Alfred A. Knopf. ISBN 0-394-57422-2; ISBN 0-679-73415-5, pag. 171
- ↑ Modèl:Format ref http://supreme.justia.com/us/92/347/case.html Reckendorfer v. Faber 92 U.S. 347 (1875)
- ↑ Modèl:Mentar publicacion
- ↑ Mina de grafit de Tantiusques
- ↑ Dixon Ticonderoga Company