text:
Vitruvi
Marcus Vitruvius Pollio, conegut sol nom de Vitruvi, es un Arquitècte roman que visquèt al sègle I (s'evalua la naissença vèrs 90 AvC e la mòrt vèrs 20 AvC[1]).
Somari
- 1 Biografia
- 2 Vitruvi arquitècte
- 3 De architectura
- 4 L’apòrt de Vitruvi dins nòstra coneissença de la tecnologia de l’Empèri Roman
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Nòtas e referéncias
Biografia[modificar | modificar la font]
Los sols fachs coneguts de sa vida son extrachs de son sol obratge, De architectura, que nos parvenguèt. Sembla pasmens que foguèt conegut de Plini lo Vièlh que ne parla dins sa descripcion de la construccion de mosaïcas dins Naturalis Historia sens pasmens lo nomenar explicitament. Frontin se refèris a « l’Arquitècte Vitruvi » dins son tractat de la fin del sègle I, Dels aqüeductes. Aprèp que foguèt soldat en Gàllia, en Espanha e en Grècia, constructor de maquinas de guèrras[2], Vitruvi venguèt Arquitècte a Roma. El meteis nos ditz qu'èra pas naut, e se planh de l'ànsia de l’edat[3]. Sa prosa, a l'encòp tecnica e imatjada, se constituís de frasa brèvas, e son vocabulari pareis aver èsser aquel dels menestrals. Vitruvi foguèt a l'encòp vulgarizador e compilador.
Vitruvi arquitècte[modificar | modificar la font]
Subretot conegut per sos escrichs, Vitruvi èra d'esperel arquitècte. Dins l’Antiquitat romana l’arquitectura èra un vast domeni que compreniá la gestion de la construccion, l'engenhariá civila, l'engenhariá quimica, la construccion, l'engenhariá dels materials, l'engenhariá mécanica, l'engenhariá militara e la planificacion urbana. Frontin menciona Vitruvi dins l'encastre de l'estandardizacion de la talha de las tudèlas.
Lo sol bastiment que pasmens sabèm èsser atribuit a Vitruvi es una basilica acabada en 19 AbC. Foguèt bastida a Fanum Fortunae, uèi Fano. La basilica de Fano desapareguèt completament, e mai lo site es pas encara identificat malgrat mai d'una temptativas de localizacion. La practica crestiana de conversion de las basilicas romanas (alara bastiments publics) en luòc de culte suggerís que la basilica seriá estada integrada a l’actuala catedrala de Fano. Leonardo da Vinci ne faguèt una òbra d'aquel arquitècte, perque per el aquò meritava d'èsser expausat e non pas ignorat.
De architectura[modificar | modificar la font]
Vitruvi es l’autor d’un tractat famós nomenat De architectura, escrich a la fin de sa vida e que dedica a l’emperaire August. Dins lo prefaci del libre I, Vitruvi dona per tòca a sos escrichs d’expausar sa coneissença personala de la qualitat dels bastiments a l'emperaire. Vitruvi evòca la campanha de reparacions e de melhoracions dels bastiments publics efectuada jos Marcus Agrippa. De architectura es lo sol libre major que demòra sus l’arquitectura de l’Antiquitat classica.
Aquel tèxte « influencièt prigondament, dempuèi la Renaissença, artistas, pensaires e arquitèctes, que Leon Battista Alberti (1404-72), Leonardo da Vinci (1452-1519), e Miquèl Àngel (1475-1564) » segon Petri Liukkonen (2008). Levat lo De architectura, lo libre major sus l’arquitectura mai ancian que dispausam es la nòva formulacion per Alberti dels Dètz Libres en 1452.
Vitruvi demorèt famós per aver soslinhat dins son De architectura qu’una estructura deuriá presentar las tres qualitats de firmitas, utilitas, e venustas — es a dire fòrta (o perenna), utila e bèla. Segon Vitruvi, l’arquitectura es una mimesis (imitacion) de la natura. Es çò que se nomenarà pus tard la concepcion classica de l’arquitectura.
En perfeccionant aquel art de la construccion, la Grècia antica inventèt los òrdres arquitecturals: doric, ionic e corintian. Donèt un sens de las proporcions, culminant dins la compreneson de las proporcions del còs uman. Aquò menèt Vitruvi a sa definicion de l’òme de Vitruvi, que tornèt èsser mai tard actualizat per Leonardo da Vinci e son celèbre dessenh: lo còs uman inscrich dins lo cercle e lo carrat.
L’apòrt de Vitruvi dins nòstra coneissença de la tecnologia de l’Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Los libres VIII, IX e X del De architectura forman la basa d'una granda partida de çò que sabèm sus la tecnologia romana. Aquela coneissença es uèi completada per l'estudi arqueologic dels rèstas, coma las molinas de Barbegal (Fòntvièlha en Provença).
Maquinas[modificar | modificar la font]
Lo trabalh de Vitruvi pren una granda importància per la descripcion de las diferentas maquinas utilizadas pels obratges d'art (coma palancs, gruas e carrèlas) e mai de las maquinas de guèrra (catapultas, balistas, maquinas de sèti). Vitruvi parlava de son experiéncia personala d'engenhaire e faguèt pas que raportar o comentar lo trabalh de sos davancièrs. Descriguèt tanben la construccion de las mòstras de solelh e dels relòtges d'aiga, e tanben l'utilizacion d'un eolipil (la primièra maquina de vapor) dins una experiéncia avent per tòca de demostrar la natura dels movements de l'aire atmosferic (vent).
Aqüeductes[modificar | modificar la font]
Sa descripcion de la construccion d'aqüeducte compren lo biais que son mantenguts, coma la causida atentiva dels materials necessaris. Frontin, un sègle pus tard, dona fòrça mai detalhs suls problèmas practics ligats a lor construccion e lor manteniment. Lo trabalh de Vitruvi data del sègle I, es a dire lo periòde qu'un grand nombre dels mai grands aqüeductes romans èran bastits (e demòran fins a uèi) coma l’aqüeducte de Segòvia e lo Pònt de Gard. L'utilizacion del sifon inversat es descrit en detalh, e mai lo problèma pausat per las nautas pressions desvolopadas dins la tudèla a la basa del sifon, problèma practic que Vitruvi semblava de plan conéisser. De architectura seriá estat ja considerat coma un obratge de referéncia per Frontin, un general nomenat a la fin del sègle I per governar los aqüeductes de Roma. Es a l’origina de la descobèrta de la diferéncia entre l'apòrt e la fornitura d'aiga causada per de tudèlas illegalas inseridas dins los besals per destornar l'aiga.
Materials[modificar | modificar la font]
Vitruvi descriguèt fòrça materials de construccion utilizats per una granda varietat d'estructuras diferentas. Tanben faguèt una descripcion detalhada de la pintura sus estuc. Es subretot interessat al beton e a la calç que se consacra dins de grands passatges de son òbra. Explica en particular l'interès de la pozzolana pel beton idrolic que pren jos l'aiga. La longevitat de fòrça bastiments de l’epòca romana es uèi encara lo testimòni de la granda mestreja pels Romans dels materials de construccion e lor utilizacion.
Vitruvi es plan conegut e sovent citat coma una de las primièras fonts qu'indiquèt que lo plomb se deuriá pas utilizar per transportar l'aiga potabla. Promoguèt las tudèlas de tèrra e los besals de maçonariá. Concluguèt dins lo libre VIII del De Architectura aprèp observacion empirica d’obrièrs malauts dins las fondariás de plomb. Vitruvi nos conta l'istòria celèbra d'Arquimèdes detectant d'aur farlabicat per un aliatge dins una corona reiala. Arquimèdes se mainèt que lo volum de la corona poiriá èsser mesurat exactament pel desplaçament creat dins un banh d'aiga. Aquela descobèrta li permetèt de comparar la densitat de la corona amb aquela de l’aur pur, e atal de mostrar que la corona èra compausada d’un aliatge d’aur et d’argent.
Maquinas d'assecament e d'asagatge[modificar | modificar la font]
Vitruvi descriguèt la construccion d'una vitz d'Arquimèdes al capítol X del De architectura. Pasmens i menciona pas lo nom d’Arquimèdes.
S'agissiá a l’epòca d’un dispositiu ja plan utilizat per levar l’aiga per asagar los camps e per assecar las minas. S'entre las autras maquinas de levatge que descriu.
De rèstas de ròda d'aiga se trapèron dins de minas anticas, coma aquela del Rio Tinto en Espanha e Dolaucothi dins l’oèst del País de Galas.
Instruments d'arpentatge[modificar | modificar la font]
Vitruvi demostrèt sa mestretja de l’arpentatge dins sas descripcions dels instruments d’arpentatge, en particular lo nivèl d'aiga qu'aima mai a la groma, un dispositiu utilizant un fial de plomb. Aqueles instruments son essencials dins totas las operacions de construccion, e subretot dins la construccion d’aqüeductes, qu'assegurar l’uniformitat del penjal èra primordial per fornir de contunh las aigas sens damatjar la paret d'un besal. Tanben desvolopèt l'un dels tot primièrs odomètres, constituit d'una ròda de circonferéncia coneguda que daissa caser una pèira dins una aisina a cada torn.
Caufatge central[modificar | modificar la font]
Vitruvi dona d'instruccions explicitas sul biais de concebre de tals bastiments per optimizar l’eficacitat energetica, conselhèt d’utilizar de reguladors per contrarotlar la calor dins las pèças caudas. S'agís d'un disque de bronze, installat dins una dobertura circulara facha dins lo teulat, e que podiá èsser levat o baissat per una carrèla per ajustar la ventilacion.
Trabalhs maritims[modificar | modificar la font]
Vitruvi descriu tres metòdes de construccion de las peiradas, de las levadas e cais :
- En aiga protegida e s'un mortièr de pozzolana es disponible en abondància, un cofratge constituit de pals e pòsts de fusta o de pals ajustats per far una palancada puèi l’interior serà emplit de beton idrolic colat in-situ, aprèp curatge del fons per ne far una bona fondacion.
- En aiga mai agitada o se la pozzolana es pas disponibla, lo cofratge serà remplaçat per una estacada pus solida, puèi lo dedins serà secat per i bastir la levada a sec (perque la manca de pozzolana empacha la preparacion d’un beton idraulic que pren dins l’aiga).
- Quand la mar es somesa a las marèas (pauc corrent pels romans), l'estructura serà bastida dempuèi la còsta cap al larg sus un massís sablós que se daissarà apuèi partir jos l’accion de las ondas e atal l'estructura s’enfonsa progressivament[4].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Estudis sus Vitruvi[modificar | modificar la font]
- (fr)Vitruve, Les dix livres d’architecture, Traduction intégrale de Claude Perrault, 1673, revue et corrigée sur les textes latins et présentée par André Dalmas, ed:Balland, isbn 2.71.58.0211.0}
- (fr) J. Caye, Empire et décor. Le vitruvianisme et la question de la technique à l’âge humaniste et classique, avec 6 dessins de Didier Laroque, Paris, J. Vrin, 1999.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Vitruvius. Architecture, ou Art de bien bastir traduit en français par Jean Martin, Paris, Jacques Gazeau 1547]
- (fr) Vitruve et ses dix livres d’architecture, résumé de l’ouvrage
- (fr) La BNF et Google Books ont mis en ligne trois traductions du de architectura de Vitruve : celle de Jean Martin (1547), chez Jean Baptiste Coignard, avec notes ; celle de Perrault (1673), et enfin celle de Ch. L. Maufras, avec texte latin (1847)
- (fr) Base Architectura du Centre d’études supérieures de la Renaissance (éditions de 1511, 1521 et traductions françaises de 1547, 1572... Voir aussi les pages "Faventinus" [1], "Cesariano"[2] et "Perrault"Architectura : Livres d’architecture, Architecture, textes et images des XVIe – XIIe siècles.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vitruvi dans la basa Gallica de la BNF.
- ↑ « Itaque cum M. Aurelio et P. Minidio et Cn. Cornelio ad apparationem balistárum et scorpionum reliquórumque tormentórum refectionem fui præsto... ». De architectura, libre I, Preambúl.
- ↑ « Mihi autem… staturam non tribuit natura, faciem deformavit ætas, valetudo detraxit vires. », De architectura, libre II, Preambul
- ↑ Per las analisis contemporanèas vejatz (en) Prof. Leopoldo Franco, Ancient Mediterranean harbours: a heritage to preserve. Ocean & Coastal Management, Vol 30, N° 2 & 3, (1996)


c: text/html

text:
en lo 2018
Festejerà lu sieus 10 ans
dimars 26 de junh dau 2018, da,
Dètz ans d’existença ja, avèm pas vist lo temps passar. Pura li chifras parlan da soleti. Dau bòn, fagueriam petar lo “boita-ofici” ! Embé 407 tèxtos inedits prepauats per 124 escritors diferents, avèm capitat d’interessar 51 780 lectors sus lo malhum, sensa comptar sus lu lectors dei libres Ribon-Ribanha e Ribon-Ribanha lo retorn. De mai, recevèm mantu pairinatges d’autors occitans de renom tanben coma de professors desirós de far conóisser la cronica ai escolans.
Avèm l’esper d’anar encà mai luenh ensems, de passar lu confins regionaus, durbent li nòstri colònas a toti li variantas de l’Occitan e, perseguent lo nòstre pantais perqué non, a toti li lengas dialectali de França !
Ribon-Ribanha si va arrestar dau temps dei vacanças per tornar au principi de setembre se lo volètz ben. Aquò depende de vautres toi amics e sòcis de l’IEO-06. Sensa de vautres la crònica vau ren.
Aquestu dètz ans de creacion de lònga an pas, de cen que sabèm, de parier. Alora si pensam de celebrar la lenga occitana e lu tèxtes vòstres de bèla maniera. De que ne’n pensatz ?
Vi remembratz que Ribon-Ribanha naissèt en lo 2008 dau temps dei castanhas, au mes de novembre.
Premier aremerciam mai que mai Anna-Maria MILARDI que siguèt a l’iniciativa d’aquesta crònica e que faguèt espelir Ribon-Ribanha.
Volèm pi festejar aquest anniversari en la vòstra companhia, vautres que dau principi e de lònga vi fagueriatz lu chantres de la cronica, en qualitat d’escritors, comentators, lectors, correctors, difusors, illustrators e mai lo resta…
Ne’n sauprèm de mai a la rentrada de setembre e vi direm quora e coma farem fèsta per lu dètz ans de Ribon-Ribanha.
D’aquí en là passatz un bòn estiu, denembratz pas d’escriure en lenga per lo vòstre grand plaser e lo nòstre.
Òsca en toi e viva Ribon-Ribanha !
Ribon-Ribanha, LO RETORN, 194 paginas 12 € + 4,20€ de pòrt)
Illustracion de cuberta : Verònica CHAMPOLLION

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1/38
- Créée le
- Dimanche 26 Mai 2013
- Mots-clés
- 360, Aneto, Arbizon, Ariege, Cap de Bouirex, Couserans, Gran Bachimala, Grand Quayrat, Le Puech, Mail de Bulard, Mail Printat, Maladeta, Mont Perdu, Mont Valier, Montlude, Panorama, Pic d'Aret, Pic d'Arraing, Pic de Bacanere, Pic de Barlonguere, Pic de Batoua, Pic de Boum, Pic de Burat, Pic de Cagire, Pic de Campbieil, Pic de Canejan, Pic de Crabere, Pic de l'Alba, Pic de l'Escalette, Pic de l'Har, Pic de la Calabasse, Pic de la Hage, Pic de la Montagnette, Pic de Lampau, Pic de Lustou, Pic de Mauberme, Pic de Maupas, Pic de Montaigu, Pic de Nede, Pic de Neouvielle, Pic de Paloumere, Pic de Paumade, Pic de Pomebrunet, Pic de Sauvegarde, Pic de Serau, Pic de Serre Haute, Pic de Tartereau, Pic des Gourgs Blancs, Pic des Spijeoles, Pic des Trois Comtes, Pic des Trois Seigneurs, Pic du Courbayran, Pic du Gar, Pic du Midi de Bigorre, Pic du Midi de Bordes, Pic Lezat, Pic Perdiguere, Pic Russel, Pic Schrader, Pico de Culfreda, Pirineos, Pirineus, Pyrenees, Sommet de Cournudere, Sommet de Pique Poque, Soum des Salettes, Tourroc, Tuc d'Eychelle, Tuc de l'Etang, Tuc de la Laque, Tuc de la Messe, Tuc de Molieres, Tuc de Tucol, Tuc deth Plan der Ome, Tuc du Plan de la Serre, Tuca de Salbaguardia
- Visites
- 609
- Location
- Voir dans OpenStreetMap
- Score
- pas de note
- Notez cette photo
-


text:
Brueissariá
La brueissariá (var. broisheria) o la mascariá designa un ensems de practicas tradicionalas de magia que la sieuna fin es de dire o de getar de sòrts, de sortilègis o de maleficis.
La persona que l'exercís se considèra coma investida de poders subrenaturaus e se sòna brueis -ssa (var. bruèis -ssa, broish -a), belin -a (o embelinaire -a), fachilhier -iera, fachinier -iera (var. -ièr -ièra, -èir -èira, haitilhèr -a), masc -a (o emmascaire -a), poisoniera (var. posoèr -a), sorcier -a (var. -ièr -ièra, -èir -èira).[1]
Aquel art foguèt considerat coma suspècte per quauquei culturas. Lei religions monoteïstas, fondadas caduna sus una revelacion divina, la condemnèron sovent coma erètja (pasmens, la glèisa catolica declarèt lo catarisme coupable a l'encòp d'eretgia e de brueissariá). A l'Edat Mejana, demest lei catolics e lei protestants, foguèt assimilada a una forma de « culte dau Diable ». En 1484, Innocenci VIII promulguèt la bulla « Summis desiderantes affectibus »[2] autorizant l'Inquisicion a agir en matèria de brueissariá.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ TDF: Cf. l'entrada "sourciero".
- ↑ « En desirant ambé fervor suprèma ».


text:
Dimars, 13 de mai de 2014, 03h00 Espòrt
Lesinhan ensagèt, mas poguèt pas arrestar los tolzans
Lo doblat per Tolosa
Lo temps èra propici al jòc de rugbi de XIII aqueste dissabte de vèspre a Perpinhan. 7500 espectators seguiguèron las doas partidas de la vesprada. En juniors, los limosencs se mostrèron plan valents mas pleguèron a dètz minutas del tèrme: 24-20 pels tolzans que fan lo doblat Copa Nitard-Campionat.
Lo temps per Vilanuèva de ganhar lo Torneg de Rugbi de 7 contra Palau e las esquipas de Tolosa e Lesinhan dintravan sul terrenc per jogar la finala del campionat d’Elèit 1. Tre la segonda minuta, los audencs perdián lo segonda linha Dustin Cooper, nafrat a la camba. Tolosa ensacava una penalitat. Al cap d’un quart d’ora, l’arrièr tolzan Marc Keirallah començava sa quista d’ensages de la vesprada. Benausse passava una penalitat mas Quintilla ajustava un segond ensag pels tolzans; l’arbitre refusava sens demandar la vidèo un ensag als lesinhaneses per un despart fòra jòc gaire evident. Los tolzans dintravan al vestiari amb un avantatge bèl de 14 a 2. A la 47a minuta, Keirallah tornava vistalhar l’enbut audenc.
Los lesinhaneses se lançavan d’un biais un pauc desordonat a l’assaut d’una defensa tolzana rigorosa. Se fasián contrar per dos novèls ensages dels Blaus: Wood (63a) e Moliner (66a). La partida èra jogada, Tolosa daissèt un pauc de còrda; alara los Verds e Blancs ramosèron las darrièras fòrças per marcar dos còps pel mesclanha Carrère (69a) e pel pilar Ancely (73a). Coma un simbòl, la còrna restontiguèt sus una traucada de Keirallah que s’acabèt darrèr la linha dels Verds e Blancs; amb las 5 transformacions passadas per l’arrièr tolzan, lo planchòt final balha un 38-12 pels campions novèls, autors del doblat Copa-Campionat coma lor esquipa junior. Ara, lo sòrt tolzan se va jogar del costat de Londres amb la decision avenidoira d’aicí la fin del mes de l’acceptacion de la candidatura del club per la Superliga 2, l’an que ven, amb l’objectiu d’èsser en Superliga en 2016. Sòmi o realitat, that’s the question!
Aqueste dimenge 18 de mai, Baó e Albi se disputaràn lo trofèu d’Elèit 2 a Tonens, l’una de las plaças fòrtas del XIII en Aquitània. Dimenge tanben, a Toluges, la Copa Déjean serà en jòc entre Vilagalhenc-Argon e Sant-Llorenç de Salanca mentre que Vilanuèva de Menerbés ensajarà de servar lo bloquièr de Nacionala 3.
Los Dracs son catastrofics!
La setmana passada, metiam coma titol a aquesta cronica: “Los Dracs son diabolics”. Divendres de ser, a Warrington, los Dracs tornèron a lors barrutlages de debuta de sason amb una esquipa sens èime sus la pelena, sens menaire de jòc e agent daissat lo nhac tampat a clau dins una sala secreta del Castellet (esperam que n’an pas perduda la clau!). Resulta sens pietat: los Lops se faguèron un chapàs bèl: 42-10!
Cal tornar en Anglatèrra aqueste dissabte per dobrir la Dimenjada Magica, a una ora e mièja del vèspre. En fàcia: los London Broncos qu’an pas encara ganhada una partida. Seriá plan que los Dracs foguèsson pas las primièras victimas de l’an dels londinencs. De notar que Be In Sport assegurarà la difusion dels sèt rescontres de la dimenjada. Acabarem en saludant la novèla victòria obtenguda per l’esquipa de França de XIII cadieral suls angleses divendres de ser, sus la marca neta de 64-46 al Kindarena de Roan.
Alan Roch


text:
Bulletin d'informacion · 03.05.2017
Dempuish mantas setmanas, los occitans se devesissen dens debats esterils a l’entorn d’ua eleccion presidenciala francesa sens gaire d’enjòcs a respècte de la defensa deus interès occitans.
Aquesta realitat es a l’imatge deu territòri de l’Occitània Granda que se parteja globalament entre departaments aquists a un candidat, Emmanuel Macron, que lo son discors fetichista a la glòria de la lenga francesa unica e a la soa expansion mòstra qu’es pas un amic de l’occitan, e aqueths qu’an votat majoritàriament entà ua auta candidata, Marine Le Pen, qu’es encara sordeis vist qu’apara un nacionalisme expansionista francés encara mei radicau, en manifestant dobèrtament lo son òdi devèrs las lengas regionalas e la soa volontat de retorn au centralisme parisenc extrèm, dab la supression de las regions e de la collectivitat territoriala de Corsega.
Degun entre l’ensemble deus candidats iniciaus non a pas prepausat, dens los sons programas, engatjaments o declaracions anant dens lo sens de las nòstas revendicacions; qu’entre eras figuran especialament:
La realitat es que nat candidat e nada eleccion, de quina que siá natura, non portaràn pas jamei cambiaments favorables a la causa occitana; perque d’en primèr, lo sistèma electorau francés establís ua mena de monarquia electiva republicana —eiretatge bonapartista unic en Euròpa— en hisant tots los poders a ua soleta persona inatacabla; e d’en segond perque lo païsatge politic de l’estat francés es monopolizat per la pensada nacionalista francesa de natura parisenquista, centralista, expansionista, unitarista, retrograda, autoritària, seguretària, discriminanta e minada peus ahars de corrupcion. Per consequent, l’ANÒC non se sent pas concernida per l’eleccion presidenciala francesa.
Fàcia au nacionalisme francés que denèga l’existéncia deu sentiment nacionau occitan e qu’es vector d’òdi entre totas las comunautats que viven en Occitània, l’ANÒC promòu entau pòble occitan un mòde de pensada alternatiu: l’alternacionalisme occitan, d’esperit dobèrt e progressista, a l’opausat deu nacionalisme francés!
— Lo nacionalisme francés se vòu expansionista en promovent l’imperialisme lingüistic (la francofonia) e l’universalisme neocolonialista (DÒM-TÒM, Françafrica); l’alternacionalisme occitan es entà la pluralitat e l’oficialitat de las lengas e culturas deu Mond e l’emancipacion deus pòbles en luta.
— La mentalitat aristocratica deu nacionalisme francés se caracteriza per lo culte de la grandor e deu prestigi e la cresença en un poder hòrt e un òme providenciau; l’alternacionalisme occitan promòu un poder democratic participatiu, federau, parlamentari, segon los modèls soís e escandinaus.
— Lo nacionalisme francés apara la vision d’un estat-providéncia hòrt e centralista; l’alternacionalisme occitan preconiza ua gestion autonòma e completament descentralizada.
— Lo nacionalisme francés vei lo sobeiranisme de l’estat francés coma ua parada contra l’imperialisme american; l’alternacionalisme occitan vei l’estat francés coma un imperialisme identic a aqueth deus angloamericans, chinés, rus o autres.
— Lo nacionalisme francés hè de l’energia nucleara (que totun emplega centralas de carbon estrangèras) ua fiertat nacionala; l’alternacionalisme occitan se vòu ecologic e preconiza las energias renovelablas, descentralizadas e localas.
— Lo nacionalisme francés es vector d’òdis, de visions estereotipadas, d’exclusion sociala e de discriminacions de tota mena (masclisme, xenofobia, omofobia); l’alternacionalisme occitan se vòu feminista, solidari dab los estrangèrs e las victimas de la precaritat, e entà l’egalitat totala de dreits de las minoritats sexualas.
— Lo nacionalisme francés vei lo catolicisme coma basa de la soa identitat (França hilha ainada de la Glèisa); l’alternacionalisme occitan revendica lo dreit de créser o de non pas créser en çò que volèm e rapèra qu’Occitània es totjorn demorada ua tèrra d’eretgias e de contestacion.
— Lo nacionalisme francés entretien lo mite raciau deus aujòus gallés que vòu generalizar a tots; l’alternacionalisme occitan assumís l’eiretatge culturau latin e ellenic deishat peus romans, la pluralitat deus sons aujòus (ligurs, ibèrs, aquitans, romans, visigòts, araboberbèrs) e lo hèit que lo pòble d’Occitània resulta d’un mestissatge culturau realizat au hiu deus sègles.
— Lo nacionalisme francés basa la soa fiertat istorica sus conquistas militaras e colonialas e glorifica las guèrras de Napoleon e de 14-18; l’alternacionalisme occitan vei aqueras coma catastròfas resultant de l’aventurisme de l’imperialisme francés e basa la soa fiertat istorica puslèu sus l’atge d’aur culturau de la civilizacion deus trobadors, cavalèrs-poètas que cantavan l’amor.
— Lo nacionalisme francés s’enorgulhís que França siá lo país de las Lutz e de la Revolucion, simbòl de progrès e d’emancipacions; l’alternacionalisme occitan rapèra qu’èran a l’origina de l’egemonisme culturau francés e de la repression contra las lengas regionalas, e que las valors progressistas de libertat e d’egalitat èran promogudas, mants sègles abans, per la civilizacion deus trobadors dens Occitània tota.
Per l’ANÒC, la vida e l’aviéner deus ciutadans d’Occitània tota depend non pas de las eleccions mes de la capacitat deu pòble occitan de se mobilizar entà considerar un aviéner aute qu’aqueth prepausat peu sistèma centralista e supremacista francés.
***
Units per Occitània
***
ASSEMBLADA NACIONALA OCCITANA
Residéncia Bèla Auròra - 18 bis Carriera Santa Estela
13090 AIS DE PROVENÇA
Sit: www.assemblada.org
E-mail: info@assemblada.org
Telefòn: +33 6 46 62 74 93
L'Assemblada Nacionala Occitana es una associacion qu'a per tòca d'amassar totas
las fòrças vivas de la societat occitana per restaurar la dignitat nacionala occitana.
Residéncia Bèla Auròra
18 bis Carriera Santa Estela
13090 AIS DE PROVENÇA
Sit: www.assemblada.org
E-mail: info@assemblada.org
Telefòn: +33 6 46 62 74 93


text:
Momia
Una momia (del latin medieval mummia, « substància liquida extracha dels còsses embaumats utiliszada coma dròga medicinala », lel meteis venet de l’arab مومياء, mūmyāʾ, « mescla de pega e de quitran, substància que los ancians Egiptcians utilizavan per embaumar lors mòrts », derivat del persan موم, mūm, « cera »[1]) es un cadavre qu'es preservat de la destruccion e de la putrefaccion per de rasons naturalas o per de tecnicas umanas.
Mai sovent, s'agís d'una intensa dessicacion e d'una desinfeccion (per evitar la proliferacion dels micròbis que provòca la putrefaccion del cadavre). Es dessicacion naturala dins una cauna sepulcrala qu'es a l'origina de la momia mai anciana atestada: la momia de Fallon. Descobèrta en 1940 dins la Cauna de l'Esperit, sa datacion en 1996 al carbòni 14 creèt una surpresa imensa, son adat d'en primièr donat a 2 000 ans s'alunhèt fins a 9 415 ans (mai o mens 25 ans).
De per abans lo recòrd èra tengut per la tèsta momificada de « Chulina »[2], datada de 6 000 ans al carbòni 14. Trobada, en 1936, dins un abric de la quebrada de Chulin.
Somari
Egipte antica[modificar | modificar la font]
Segon los tèxtes dels sarcofags, los Egipcians de l'Antiquitat que cresián que la preservacion del cadavre dels faraons (puèi dels notables e quitament d'animals coma los cats; d'animals momificats foguèron trobats per milièrs dins los sites sagrats de l'Egipte antica) li asseguravan una vida eternala dins l'al delà, utilizavan un ensemble complèxe de tecnicas coma lo retrache de las viscèras e del cervèl, lo lavatge al natrum, l'emplissatge del còs amb de quitrans, de bitumes e de plantas, la proteccion extèrna de la momia essent completada per un embalatge dins un ret de fòrça vetas.
En realitat, alara que la veraia momificacion destinadas als privilegiats aparéis a la IVa dinastia egipciana amb la foncion d'embaumaires titolats, de tecnicas de preservacion dels còsses (per exemple l'inumacion per la quita larena cauda que secava los còsses) existissiá a partir de -4500 alara que de tecnicas de momificacion mai simplas s'espandiguèron a partir del millenni I abC e practicadas per totas las jaças de societat[3]. De momias parcialas (mandibulas o mans momificadas de femnas a Ieracompolis) foguèron trobadas a partir de 3600 abC[4].
Tanben i a de momias crestianas en Egipte antica. L'adopcion progressiva del cristianisme per la populacion egipciana acabèt pas subte amb la practica de la momificacion. Es a partir del sègle II que s'encontra de marca de cristianizacion, per exemple a Alexàndria, puèi pauc a pauc endacòm mai. La practica de la momificacion jamai foguèt enebida pels tèxtes canonics crestians. Mai lo fach que los crestians creson a la resurreccion dels mòrts s'acòrda plan amb la volontat de preservacuon dels còsses. Pasmens la tecnica es diferenta. Se nota pas cap de marca d'evisceracion abdominala, alara que l'extraccion de las viscèras èra un gest primordial dins la momificacion. Lo natrum èra tanben utilizat. Mas los defunts èran pas embaumats del meteis biais.
Una etiqueta de fusta inscritcha ligada a la momia, a l'epòca romana, servissiá a identificar lo còs d'entre las desenas amolonats pendent las inumacions collectivas.
La medecina araba utiliza sovent de mummia (en) Catégorie:Article contenant un appel à traduction en anglais , polvera eissida d'aquelas momias egipcianas qu'èran supausadas aver lo don de garrir contre fòrça malautiás (cefalèas, nausèas, paralisia, mals de gòrja, fracturas, tuberculòsi, eca.), èsser un bon engrais. Aquela medecina foguèt introducha en Euròpa al retorn de las crosadas. Aquela polvera venguèt tant al vam (mai la mummia bianca veniá de cadavres de drolletas mòrtas verges, que la mummia nera eissida de momias empegadas de bitum[5]) que se desvolopèt al sègle XV un comèrci de momias egipcianas mas tanben d'escrocariás, per exemple prenent de còsses panats sus las forcas[6]. Se desvolopèron tanben lo baume de momia, la licor de momia amb de supausadas vertuts curatriças[7]. Al sègle XVI, le brun momia èra utilizada en alquimia, coma tintura e coma pigment per las pinturas d'òli. Al sègle XVIII, des sessions publicas de destrocelament de momias se debanan dins los cabinets de curiositats. Fins al sègle, de millièrs de momias umanas e animalas son importacas d'Egipte per servir de papièr d'embalatge, de fusta de caufatge, de combustible per las maquinas de vapor o d'engrais[8]. En 1888, las momias de 300 000 cats son descobèrtas dins una necropòli egipciana. Trissadas, 19 tonas son mandadas per servir d'engrais a d'agricultors d'Angletèrra[9].
China[modificar | modificar la font]
Dempuèi los ans 1970, se trobèt en China de còsses embaumats dins un estat de conservacion excepcional. La soplesa dels membres, la conservacion de totas las partidas del còs es tan excepcionala, que los cercairess chineses los nomenan « còs fresc », qu'an pas res dels còsses desecats de las momias egipcianas.
Las descobèrtas de las momias[modificar | modificar la font]
Una momia chinesa foguèt descobèrta en 1972 per l'arqueològ Paul Fabre e son filh Francois-Maurice Fabre: es lo còs d'una femna, descobèrta in situ, que los membres gardèron tota lor souplesa.
Lo meteis an, uèit còsses momificats son descobèrts a Qilakitsoq, al Groenlàndia.
En 1974, a Mawangdui a 300 km al nòrd de Jingzhou, una momia foguèt descobèrta, presentent de caracteristicas de conservacion tanben excepcionalas. Sa sang foguèt analizada (grop AB). Lo personatge atal embaumat se nomenava Su-Hi, e èra magistrat, mòrt en -167[10].
En 2002, a Lianyungang, sus la còsta, una autra momia (d'una femna) semblabla foguèt descobèrta, dins lo meteis tombèl que tres autres ataücs contenent pas que des ossaments. Malaurosament la calor ambianta e lo pauc de coneissença dels arqueològs de la region dins lo domèni an rapidament damtjat lo còs a la descobèrta. Zhou Yangchen, un especialista de Shanghai, possedissent de momias similaras, coma la momia del militar Yan Fuzheng, dins de cambras frejas los ajudèt a limitar los degalhs.
Una femna[modificar | modificar la font]
Mas lo còs conservat al melhor es de segur aquel de Xin Zhui, descobèrt en 1972 près de la vila de Changsha en Hunan e autopsiat per Peng Longxiang. Lo còs foguèt conservat pendent 2 150 ans.
L’estat de conservacion èra excepcional, coma los autres momias chinesas, aviá las particularitats seguentas:
- los membres èran demorats soples;
- totas las viscèras èra demoradas en plaça, perfeitament conservadas;
- lo quita cervèl èra perfeitament intacte, avent simplament mermat de volum.
Aquela femna èra de l’aristocracia: èra l’esposa del marqués de Daï, mòrte vèrs -160. Son pes, 75 kg, coma lo mòbles trobats dins lo tombèl, indican qu’èra bona viventa, veire golarda. Èrat enterrada dins un tombèl de 6 m × 6 m, amb un millièr d’objèctes, que los dos tèrç devián servir per taulejar dins la vida eternela. Il aviá entre autre de panièrs contenent menas de vitalhas: fruch confits, viandas, uòu de parrats, cicne, eca. I aviá tanben lo servici de taula mai complet jamai trobat dins una tomba.
De momias dins un estat de conservacion analòg tanben foguèron trobats al Vietnam.
Desèrt de Gòbi[modificar | modificar la font]
Fa 500 ans, nuòu membres d'una meteissa famillha foguèron escanat dins lo desèrt de Gòbi. Los assassins abandonèron los còsses, las còrdas encara ligada a lors còls trencats. De pastres los descobriguèron en 1974, momificats per l'aire del desèrt. Las victimas, de joves enfants e un òme quadragenari, ajudan ara los scientifics per tornar escriure la vida rufa (e la mòrt) dels nomads al començament de la dinastia Ming. L'analisi complèta durèt d'ans, mas l'ADN e los resultats d'autres tèsts luran ja d'indicis. Seriá un castig e non pas un crime, avança Bruno Frohlich, antropològ legista a la Smithsonian Institution, qu'estudia las momias dempuèi 2004. Una fauta comesa per un individú podèt aver provocat la punicion de tota sa familha.
Autras civilizacions[modificar | modificar la font]
En 1983, 96 cadavres fòrça plan conservats de Chinchorros son trobats jos un massís al centre de la vila d'Arica a Chile. En 1995, la momia incà chafrada Juanita foguèt descobèrta al Peró, près d'Arequipa, per l'antropològ e andinista Johan Reinhard. Èra a gaireben 6 300 mètres d'altitud, sul volcan Ampato, e foguèt descobèrta a cauda de la fonda de cinquante mètres de glaç provocada per l'erupcion d'un volcan vesin. Lo còs de drolla, vièlh de mai de 500 ans, es remarcablament conservat (d'en primièr pel glaç, ara artificialament) e es expausada al musèu Santuarios Andinos d'Arequipa.
Fòrça autras civilizacions son conegudas per aver practicat l'embaumament dels còsses a mai o mens granda escala:
- Los Astècs;
- Los Tibetans, que ne fasián l'onor als lamas avent capitat un nivèl naut de saviesa;
- Lis Incas, e de pòbles preinca coma los Chachapoyas;
- Al Japon, de monges: los sokushinbutsu èran momificats.
- Los Guanches de Tenerife (Espanha) tanben momifiquèron lors mòrts (Momias guanches).
Momificacion naturala[modificar | modificar la font]
A vegadas se trobèt de còsses naturalament momificats, coma:
- un caçaire del Neolitic momificat (liofilizacion naturala) dins los Alps austrians;
- fòrça exemples d'òmes de las torbièras, per l'Euròpa del Nòrd :
- lo còs naturalament momificat, dins una torbièra al Danemarc, de l'òme de Tollund,
- l'òme de Lindow (mitat de sègle I AbC) (descobèrt en agost de 1984 dins lo Cheshire, en Angletèrra, benlèu victima d'un sacrifici). Visible al British Museum ;
- los còsses dels Nazcas, inumats dins lo desèrt, se son momificats naturalament;
- près d'una vintena de còs Incas foguèron trobats dins los monts, servats pel glaç. Serián d'enfants sovent nòbles sacrificats per apasimar los dieus, pendent las erupcions volcanicas, de tèrratrèm o quand l'Inca èra grevament malaut.
- los còsses de Tokhariens, dins lo bacin de Tarim (desèrt de l'Oèst de la China);
- d'animals coma los mamots preservats dins lo glaç de Siberia;
- los cadavres de Pompei;
- lo cavalièr Christian Friedrich von Kahlbutz (1651 - 1702), dins un doble atahuc dins una cripta, a Kampehl, Brandeborg, Alemanha;
- Ata, umanoíd de quinze centimètres descobèrt en 2003 dins lo desèrt d'Atacama.
La momia, substància medicamentosa[modificar | modificar la font]
Al sègle XVI, le mot « momia » designava siis substéncias diferentas:
- la momia egipciana (mumia vera aegyptica) ;
- un cadavre secat a la chalor del desèrt;
- un bitum (pissasphaltos): se nomena « momia » la substància bituminosa utilizada per l'embaumament dels cadavres ;
- un cadavre d'òme negat, penjat o mòrt de violença, venent de l'Euròpa occidentala o centrala, raubat dins un cimentèri o dins un espital;
- un remèdi de la medecina populara, preparat amb de substàncias liquidas que gotan a l'exterior d'una momia o una preparacion medicamentosa amb bitum e pèga. Dempuèi lo sègle I AbC e fins a 1983 nous avèm de tesimònis oficials al subjècte de la difusion, en Euròpa, de momias egipcianas, de preparacions a basa de momia e de succedanèus de momia: cadavres umans o animals trobats dins de paluns, còs de criminals exumats e panats. Distribuits per de marcands e de medecinaires, las « momias » passavan per èsser un remèdi excellent. Dins son Opera medica, Michael Ettmüller[11] dich que la mumia designa lo còs embaumat d'nes reis e princes orientals. Pasmens, a son epòca, èra considerada coma aquel fluid gotant a l'exterior dels cadavres (liquamen quod effluit ex cadaveribus) e arenjat amb d'aloè, de mirra e de bitum. Cita tanben la mumia sine mumia [momia sens momia] o lo còs embaumat, desecat e endurcit. Mas i a tanben una mumia artificiala, dicha mumia patibuli [momia sensibla] que Paracelse foguèt l primièr inventor[12].
Notas[modificar | modificar la font]
- ↑ Georges A. Bertrand, Dictionnaire étymologique des mots français venant de l'arabe, du turc et du persan, L'Harmattan, , p. 114
- ↑ Chulina, la abuela andina de ötzi
- ↑ Thierry Appelboom, Christine Bluard, L'art de guérir: images de la pensée médicale à travers les temps, FACEM, , p. 38
- ↑ (en) Kasia Maria Szpakowska, Daily life in ancient Egypt, Blackwell Pub, , p. 182
- ↑ (it) Françoise Dunand, Christiane Zivie-Coche, Dei e uomini nell'Egitto antico (3000 a.
- ↑ Philippe Charlier, Médecin des morts.
- ↑ David Le Breton, La saveur du monde.
- ↑ Frédéric Mathieu, Une brève histoire de mondes : crises et complexités, de Copernic aux univers multiples, C/A, , p. 587
- ↑ Marc Annouchi, L'encyclopédie de l'inutile, Bouquineo, , p. 57
- ↑ Mais le (?) était trop poreux pour résister à l'épreuve du temps.
- ↑ 1696, p. 790
- ↑ Roberto Poma, Magie et guérison.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Momias en Egipte antica
- Françoise Dunand, Roger Lichtenberg, Les Momies. Un voyage dans l'éternité, Gallimard, coll. « Découvertes », (réimpr. 2007) (ISBN 978-2-07-034650-9)
- Renate Germer, Momies. La vie après la mort dans l'ancienne Égypte, Flammarion, (ISBN 2-08-010298-2)
- Christine el Mahdy, Momies. Mythe et magie, Casterman, coll. « Dossiers archives du temps », (ISBN 2-203-23302-8)
- collectif, Les momies et leurs fascinants secrets, Éditions Atlas, coll. « Passion de l'Égypte », (ISBN 2-7312-2615-3)
- Théophile Gautier, Le Roman de la Momie, Librio, (réimpr. 2003)
- collectif, Quatre momies et demie, Somogy éditions d'art,
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Momias de China en carn e òs video
- (fr) Las momias de Tarim
- Recerca austriana sus la momia dels glaces : Ötzi
- Fotografia d'una momia inca


text:
N’i a de causas que se son passadas dempuèi nòstra partença !
Partiguèrem lo 3 de setembre 2017 davant lo Café Vélo d’Agen, un gran mercés als coratjós que se levèron per nos encoratjar! Una polida jornada, las baterias plenas e enmai de ciclistas que volián nos acompanhar suls primièrs quilomètres…tan d’energias unidas per començar aqueste periple! 🙂 Sentiguèrem çaquelà la lassièra dels darrièrs jorns de preparacion, que caliá ésser prèstes per se n’anar! Grandmercejam los amics que nos recebèron fòrça plan aqueste primièr jorn e que nos ajudèron a nos pausar per contuhnar d’avançar.
Passèrem lo 4 de setembre a Vilanèva d’Òlt per encontrar l’Espace Info Energie qu’es un sosten pedagogic sus la tematica de l’energia per nosautres. Foguèt l’escasença de lor mostrar nòstre tandèm e d’explicar cossí fonciona perque l’avián pas encara vist. Lo mond que passava pr’aquí s’arrestava tanben per curiositat e passèrem un brave moment a parlar d’energia, de mejans de transpòrt, d’autonomia e de ritme de vida…:)
Puèi anèrem cap a Dordonha ont d’amics nos esperavan. Mas a la sortida de Vilanèva d’Òlt, una veitura nos atrapèt : de mond que voliá tanben discutir amb nosautres, veire de mai prèp lo tandèm e compréner çò que fasèm.
Pauc de temps aprèp, la cadena de darrièr desralhèt e comprenguèrem qu’aviam perdut una escrova (a còp segur era pas pro sarrada). I botèrem un tròç de ficèla e demandèrem a un garatge sus la rota de nos despanar e aqueste còp la sarrèrem plan.
La Dordonha, coma lo sabètz benlèu puja fòrça! Mas lo solelh es aquí e sem plan contents de profeitar de polits paisatges (passèrem davant lo castel de Biron) e d’encontres plan agraduis! Totjorn fòrça questions sul nòstre projècte, sul velò e de reflexions sus l’avenidor de las nòstras sorgas d’energia… mercé a totas e a totes per lo vòstre acuèlh. 🙂
Dimècres 6, nos encaminèrem per Nantes! L’idèia era d’anar al davant de la còla de l’Energy Observer, un batèu plan modern qu’avança mercés a mantunas energias renovelables (solara, eoliana, idroliana e idrogèn) e que fasiá una pausa a Nantes alentorn del 10 de setembre. Nos caliá doncas avançar plan per arribar a Nantes en una setmana. Alavetz, pedalèrem mai de 100 quilomètres mantunas jornadas amb enmai un desnivèl pro fòrt e un marrit temps… Deguèrem çaquelà adaptar nòstre ritme e nòstra vitessa a la nòstra capacitat a produsir d’energia, e prenguèrem un pauc mai de temps per avançar.
De tot biais, es totjorn un plasèr de s’aturar per contentar la curiositat del mond que pren lo temps de s’arrestar : “Son de panels solars? I a pas besonh de pedalar alavetz!?” (E si, cal pedalar!) “Cossí fonciona? Es un prototipe? D’ont venetz? Ont anatz?” I a totjorn una bona escasença per enregar una convèrsa e nos encoratge d’encontrar d’autres que son sensibles a las problematicas que nos interèssan.
Passam mai que mai per pichons camins, per pistas ciclablas quora es possible mas de còps lo GPS nos mena fins a camins de tèrra. Ensajèrem un còp d’i anar mas era tròp fangós…quina cagada! Lo tandèm era tròp pesuc per passar, la fanga se botèt dins lo parafanga que se desgafèt e que faguèt dins un res de temps un torn amb la ròda. Urosament era pas copat e lo bel temps nos daissèt lo petaçar tranquillament a la rasa del camin.
Fin finala arribèrem a Nantes lo 11 de setembre aprèp 560 quilomètres dempuèi Agen, prèstes per veire l’Energy Observer. La còla del batèu foguèt plan interessada pel nòstre tandèm qu’utiliza l’energia solara e mai que mai nòstra energia pròpria per avançar. Nos recebèron fòrça plan e nos faguèron quitament visitar lor batèu per nos explicar cossí fonciona. Eles utilizan mantunas energias renovelables per èsser mens dependent de la meteo : i a un fum de panels solars dessus (concebuts a partir de doas tecnologias diferentas), i a tanben doas eolianas verticalas e i aurà una vela de kite. Dins la còca del batèu i a 2 bèlas baterias e 2 botelhas per gardar l’idrogèn : son de resèrvas d’energia. Un vertadièr batèu del futur! Foguèt un polit encontre amb aquesta còla plan motivada per far cambiar las causas e los nòstres biaisses de produsir d’energia.
Contunhèrem fins a Saint Nazaire e passèrem una jornada estranha. Lo matin pedalèrem pel campèstre e lo palun de Brièra, dins un ambient plan seren. Lo vèspre bordejèrem la rafinaria de Donges tot de long, era pas tròp agradiu d’èsser al mitat d’un siti tan industrial, mas nos remembra que lo mond a plan besonh d’energia. Fin finala, arribèrem a Vannes en Bretanha lo 13 de setembre aprèp una jornada de las mai plojosas! Mas lo solelh tornèt lo lendeman per cargar nòstras baterias e aquò marcha plan. Capitèrem a avançar a energia positiva sul primièr tròç de camin!
Bilanç tecnic del velò : los sètis son plan confortables e lo tech nos apara plan del solelh e de la pluèja, lo pneu de davant a l’esquèrra completament usat pr’amor d’un frenatge desequilibrat enmai del pes del tandèm, qualques desralhaments pas tròp maissants, un viravent que fa plan son trabalh quitament se fa un pauc tròp de bruch, pro d’energia produsida per avançar e cargar tots los aparelhs utils (telefòns, gps, lutz, etc.)… e los ciclistas aguèron qualquas corbaduras a la debuta mas era pas grand causa, aquò rotla!
Mercejam tot lo mond que nos aculhiguèt a braç alargats pendent lo viatge, foguèt un vertadièr plaser de discutir amb vosautres, mercejam los que nos saludan en camin o que s’aturan per charrar, los que nos mandan messatges, los que nos acompanhan de prèp o de luènh…plan mercé a vosautres per vòstres encoratjaments!
A lèu,
La còla SolaR’hythm


text:
Ajuda:Darrièrs cambiaments
La pagina dels Darrièrs cambiaments (dicha tanben RC ou recent changes) permet d'obténer una lista de las contribucions pus recentas sus Wikipèdia. Aquesta pagina es presenta dins cada projècte utilizant MediaWiki, lo logicial que gerís los projèctes Wikimedia.
Tòcas[modificar | modificar la font]
Aquesta pagina permet de :
- verificar lo trabalh dels autres ;
- detectar los vandalismes ;
- identificar los contributors novèls, e lor desirar la benvenguda ;
Un ligam vèrs los darrièrs cambiaments es disponible a esquèrra dins l'interfàcia. Se pòt tanben crear un ligam vèrs la pagina Special:Recentchanges.
Comprendre los darrièrs cambiaments[modificar | modificar la font]
Amb las preferéncias per defaut, la pagina aficha las 50 darrièras modificacions que son pas estadas fachas per de robòts. Un extrach d'una lista sembla aquò :
- (dif) (ist) . . RC4; 13:18 . . 81.123.321.55 (Discutir)
- (dif) (ist) . . m Lac de Sant Joan; 13:15 . . Iznogood (Discutir) (Ashuapmushuan)
- (dif) (ist) . . Temps messianics; 13:15 . . Michel Louis Lévy (Discuter) (lei aleujada)
- (dif) (ist) . . N Tavèrna (informatica); 13:12 . . Dake (Discutir) (creacion de l'article)
- (dif) (ist) . . m Wikipèdia:vandalisme; 13:12 . . Lol (Discutir) (vandalisme)
S'i vei cinc modificacions distintas :
- la primièra per un utilizaire non enregistrat, identificat per son adreça IP ;
- la segonda es una modificacion menora (marcada d'una m) per l'utilizaire Iznogood sus l'article Lac Sant Joan ;
- la tresena, una modificacion normala, per l'utilizaire Michel Louis Lévy sus un autre article ;
- la quatrena correspond a la creacion d'un article novèl (marcat d'una N) ;
- la cinquena es una modificacion sus una pagina de l'espaci de nom Wikipèdia per un utilizaire inscrich mas qu'a pas encara recebut de messatge de benvenguda o a pas encara emplenat sa pagina personala/pagina de discussion.
D'esquèrra a drecha :
- (dif) permet de visualizar las diferéncias entre las doas darrièras versions de la pagina. Cal notar qu'un dif es absent en cas de creacion d'un article (quatrena modificacion çai-sus)
- (ist) correspond a l'istoric de la pagina. Permet d'obténer una lista de las modificacions de l'article.
- Una m indica que la modificacion es menora. Sols los utilizaires enregistrats pòdon atribuir lo label menor a lor modificacion.
- Una N indica la creacion d'una pagina novèla.
- Un ligam vèrs la version de l'article aprèp la modificacion indicada.
- L'ora de la modificacion ; es possible de modificar lo fus orari dins las preferéncias de l'utilizaire.
- Un ligam vèrs la pagina de l'utilizaire s'existís. Pels utilizaires non inscriches, lo ligam puncha vèrs la lista de las contribucions. Es la meteissa causa per la pagina de discussion.
- Pels renomenatges, un ligam es balhat vèrs lo títol ancian e lo títol novèl.
- Un resumit de la modificacion picat per son autor.


text:
Professeure des écoles béarnaise de 33 ans, elle estime que la demande d’occitan augmente dans le public scolaire. Pour elle, il faut une manifestation unitaire à Paris pour réclamer les moyens d’y répondre.
Eve, en mai d’èstre regenta, de que fas ?
Se siáu regenta en occitan, siáu tanben autora e dessinatritz.
Quant de temps siás-ti venguda manifestar per la lenga ?
Es pas lo promier còp, que siáu ja venguda a Carcassona (2005) e Besièrs (2007), mai a Tolosa (2012) n’i siáu pas anada. Pasmens, ara vesi que i a pas fòrça monde, sai pas perqué, e mai se sabe que i a agut de problèmas entre leis orgarnizators potenciaus.
Es que faire una autra manifestacion dins dos o tres ans sariá mai eficaç ?
Çò que sariá eficaç es de faire quaucaren de centrau, a París, ont i a tot lo monde. Es una possibletat per importar la causa en estent nombrós e amassa, en luòc que cadun siá dins son costat. D'efèch, volèm la mema causa que que siegue la region de França d'onte venèm. Se non assajam pas, podrem pas saber, fau adonc contunhar d'assajar mai de biais diferents, e subretot, amassa. Car senon aquò podrà pas marchar.
Segon tu, coma es l'endevenir de l'occitan ?
Es verd, ieu demòre positiva. Siáu tornada ensinhar en Biarn, perqué manca de regents ailabàs mentre que i a una fòrta demanda per ensinhar l'occitan. Donc me dise que lo monde son en demanda. D'efèch, i a plen d'escòlas que vòudrián aver d'occitan e que n'an pas, per çò que n' i a pas pron de regents. Adonc i a una volontat dei comunas, dei territòris, per l'ensinhament de la lenga, que son conscients de la lenga e de la cultura d'Òc. E aquò es pas passat tot sol.


text:
Ena prumèra mietat, ja podiem auer sentenciat eth partit; en minut 15 clar penalti, que Felipe marcaue eth 1-0. Dempús, clara ocasion d’Ignasi que xutèc dehòra. Ena minuta 35 clar penalti sus Ignasi, mès aguest viatge Felipe xutaue en garròt e era pilota anaue dehòra. Lèu deth minut 45 gol anulat a Pèir per dehòra de joc molt justet. Tamb 1-0 s’arrivaue ath descans. Ena dusaua mietat, en minut 60 Moha en jogada personau marcaue eth 2-0 que serie eth resultat definitiu. Tanben s’anulèc un gol a Adrian per dehòra de joc. Eth Labarthe sonque xutèc un viatge en tot eth partit tamb bona parada per part de Roger. En resum, partit fàcil e 3 punts mès entà continuar líders. Cau díder que St. Gaudens tanben guanhèc eth sòn partit en Isle en Dodon per 1-2. Ara ,es dus equips auem 42 pts, seguís tresau eth Luchon tamb 32 pts. Sonque manquen 3 partits entà decidir eth campionat.
Aguesta dimenjada non n´i a partit de campionat ; se joguen es ½ finals dera Copa de Comminges tamb es enfrentaments: Isle en Dodon - Labarthe de Riviere e MontespanFigarol – SaliesMane ; es quate equipes dera nòsta categoría.
Huelha deth partit:
U.E. Bossòst 2 – Labarthe-Inard 0
U.E. Bossòst : Roger, Borja (45’ Eric) , Chapo , Viló , Felipe, Liaño, Jon, Moha, Ignasi , Tito (45’ Adrian), Pèir (70’ Alex).
Trainer : Jordi
Labarthe-Inard : Pellegrin, Sense, Chaks, Cayuela, Caperan, Heuillet, Boitel, Raccx, Boulasquer I, Boulasquer II, Essaoui. Remplaçant : Cadiegues.
Arbitre : Duplan David
Gols : 1-0 Felipe (p.15’), 2-0 Moha (60’)
Tarjeta auriòla:
Tarjeta vermelha:


text:
Es una vila màger d’Occitania ont la reconeissénça de l’occitan es mai bèla que dins cap d’autras. Aquò fa somiar - dins nòstra misèria, cal relativizar !-, s’i tròba un ostal d’Occitania que recampa qualque setanta associacions, i a lo metro bilingüe, las placas de carrièras (gaireben totas fautivas, mas aquò rai !), que sabi ieu… Una simpatia manifèsta de las autoritats que fan de declaracions magnificas e vòtan de mocions per la lenga. Que demandar mai ?
E ben, i a quicòm que truca. Figuratz-vos que quand los quadres municipals, directors o caps de servicis, se’n van, en mutacion o en retirada, dins quin domeni que siá, son remplaçats quasi sistematicament per de francimands. Cossí aquò ? Res que de parlaponchuts e que non son gaire d’occitans reformatats (aquò dit sense voler far de racisme anti-blanc !). Non aviam vist aquò despuèi l’invasion franca ! Aquela reflexion, la fau davant una anciana nauta autoritat administrativa de la vila que rencontri per carrièra, e me fa grevament aquesta canda responsa : « - Pensan que los d’aicí son incompetents ». E dins un cacalàs : « - Ieu tanben veniái del nòrd ». E se lança sus sa bicicleta amb un salut gaujós.
J.P.


text:
1881
Aquesta pagina concernís l'an 1881 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
En causa de la crisi financiera de l'Empèri començada en 1876, lei finanças e lei doanas turcas foguèron plaçadas sota tutèla internacionala en decembre.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Per equilibrar la poissança dau prince Menelik de Choa, lo negus Yohannes IV donèt 8 000 fusius modèrnes e 12 canons au prince Adal Tessemma. L'encoratjèt tanben a conquistar la region de Keffa. Pasmens, Menelik demorèt ostila a l'expansion de son rivau dins una region pròcha dei sieus fèus.
En Sodan, l'acomençament dau movement madista menacèt lo govèrn egipcian e l'influéncia britanica dins la region. Entraïnèt tanben de tensions frontalieras grèvas. Pasmens, permetèt tanben lo raprochament ambé Londres e lo reglament de la guèrra de 1875-1876 còntra Egipte.
Reiaume Merina[modificar | modificar la font]
Dubertura de negociacions ambé França regardant lei bens e lei tèrras revendicadas per París dins l'illa en novembre (→ 1882).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 de setembre - James Abram Garfield, president dels Estats Units (n.1831).
- Henri Sainte-Claire Deville, quimista francés.


text:
1831
Aquesta pagina concernís l'an 1831 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé la batalha de Debre Abbay (14 de febrier) entre lei fòrças de Tigre dau ras Sabagadis e deis Oròmos dau ras Marye, protector principau dau negus Gigar. En despiech de sa superioritat tecnologica (utilizacion d'uneis unitats equipadas d'armas de fuòc), Sabagadis foguèt batut e son territòri pilhat per lei venceires. Pasmens, lo ras Marye foguèt tuat dins la batalha. Son fraire Dori li succediguèt e remplacèt immediatament lo negus Gigar per Iyasu IV jutjat pus docil. Dins aquò, Dori moriguèt a son torn e foguèt remplaçat per Ali II que venguèt lo cap vertadier d'Etiopia fins ais annadas 1840 gràcias a l'influéncia diplomatica de sa maire Menen e au sostèn dei faccions oròmos.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Creacion dau jornau The Liberator (1èr de genier) de Boston per William Lloyd Garrison. Son projècte èra de luchar còntra l'eslavatge mai transformèt rapidament son movement en crosada[1]. Se sa declaracion foguèt pas remarcada en 1831, anava pauc a pauc radicalizar dau debat regardant l'eslavatge e participar a l'entraïnament de la Guèrra Civila una generacion pus tard. En parallèl, aquela radicalizacion foguèt favorizada dins leis estats sudistas per una revòuta d'esclaus dirigida per Nat Turner qu'aguèt luòc en Virgínia (21-22 d'aost). Aperaquí 60 Blancs foguèron tuats per leis insurgents (aperaquí 70 òmes) que foguèron finalament obligats de se dispersar après dos jorns de combat. Nat Turner foguèt arrestat lo 30 d'octòbre e executat lo 11 de novembre e son cadabre mutilat. Aquò entraïnèt una radicalizacion dei mesuras destinadas a empachar una revòuta novèla e a mantenir lei Negres dins una posicion d'inferioritat (enebiment de l'ensenhament de la lectura ò de l'escritura ais esclaus, patrolhas contraroltlant lei desplaçaments d'esclaus, censuras dei tèxtes abolicionistas, persecucion dei Blancs sospichats de pas sostenir « l'institucion particulara »... etc.).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera observacion documentada de la Granda Taca Roja de Jupitèr.
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion d'un motor electric pendular per lo fisician estatsunidenc Joseph Henry (1797-1878) que trobèt d'aplicacions importantas dins la concepcion e la produccion de relòtges.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) André Kaspi, Les Américains. Tome 1 : Naissance et essor des Etats-Units 1607-1945, Seuil, 1986, p. 148.


text:
Dimars, 6 de decembre de 2016, 03h00 Espòrt
Partida de rugbi-piscina aqueste dimenge al Molin entre FCL e ASC
Rugbi-piscina al Molin
Suspresa bèla dissabte a Sant-Estève en campionat d’Elèit 1 amb la victòria dels vesitaires: Sent Gaudenç suls Dragonets 20-10. Mai logica, la victòria de Vilanòva sus Tolosa: 32-6 .
Dimenge, Limós se deu emplegar per mestrejar Albi 32-22 e Avinhon fa pas de detalh dins sa recepcion de Palau: 46-10 e ne profeita per presentar lo libre de son centenari.
A Lesinhan, lo terren teniá per endreits l’aspècte d’una piscina. La pluèja tombèt per intermiténcia e Singlars de Corbièras e Canaris de Ciutat ensagèron de s’adaptar a aquestas condicions climaticas en privilegiant los desplaçaments al pè e los còps de pè a seguir. A aquel jòc, Carcassona menava a la pausa 14-10. Dins lo segond temps, Lesinhan marquèt un ensag transformat que sufiguèt per faire la diferéncia: 16-14. Lo FCL confòrta atal sa primièra plaça.
Pel compte de la novena jornada, doas partidas atiran l’atencion: Dragonets-Limós e Carcassona-Avinhon que se jogaràn dissabte 10 coma Tolosa-Albi. Dimenge 11 de decembre, Sent Gaudenç/Lesinhan e Palau/Vilanòva d’Òlt completaràn las oposicions.
Lo rebomb de la pauma
Croniqueta occitana del n° de novembre de 2016 de XIII-Magazine)
Soi un balon (una palma) de rugbi de 13. Soi mens pesuc que lo papeta de cuèr, que se conflava quand banhava e que caliá plan doas mans per lo téner (ieu, me sarran dins una sola patassa). Mas el, èra tot solet per ocupar los jogaires. Ieu, me trapi amb quatre o cinc collègas e, quand sortissèm de l’airal, de pichons jògan amb nosautres (o nos cèrcan) e me cal esperar un moment per tornar a l’òbra.
M’arregali de passar de mans en mans, mas me demandi perqué lo dobertura me fot de còps de pè e me fa montar dins lo cèl a descrocar la Luna, o alara un pichon còp de pè que me fa redolar pel sòl d’un costat de l’autre.
E quand arribi darrièr la rega blanca, n’i a totjorn un per me quichar sul ventre e m’aplatussar l’esquina sul terren (mas coma soi oval sabi pas brica ont se trapa mon ventre e ont se trapa mon esquina). E lo tustaire me pausa a son biais sus la besonha per me mandar entre los pals. M’arregali de jogar amb lo vent per decidir d’i passar o pas: de còps, vau potonejar un pal!
Entre tenguts e mesclanhas, soi un grand coneisseire dels talons dels jogaires. De còps, me trapi sens res a faire quand l’arbitre demanda a son assistent o al vidèo se l’ensag es valable: es un afar plan complicat. Alara, d’unes me vòlon faire venir bionic amb una piuse o una camèra dins ma punta per balhar mon punt de vista o per prene ieu la decision!
Mas me podètz faire tot çò que voldretz, ieu, contunharai de rebombar a mon idèa!
Alan Roch


text:
vendredi, 22 décembre 2017
BORDEU / CONVENCION PER L'ENSENHAMENT DE L'OCCITAN .
L'Ofici Public per la Lenga Occitana comunica :
Signatura de la convencion academica per desvolopar l’ensenhament de l’occitan dins l’acadèmia de Bordèu
M. Olivier DUGRIP, Rector de l’acadèmia de Bordèu, M. Alain Rousset, President de la Region Novèla-Aquitània, Mma Charline CLAVEAU-ABBADIE, Presidenta de l’Ofici public de la lenga occitana, atau coma Mma Régine ANGLARD, Vice-Presidenta deu Conselh departamentau de la Dordonha, Mma Danielle LACOSTE, M. Marcel CALMETTE, Mma Monique SÉMAVOINE, respectivament Conselhèrs departamentaus de la Gironda, d’Òlt-e-Garona e deus Pirenèus-Atlantics, an signat aqueth diluns, lo 11 de deceme, a l’Ostau de Region a Bordèu, en preséncia de M. Patric ROUX, representant la Region Occitània, una convencion territoriala per desvolopar e estructurar l’ensenhament de l’occitan dins l’acadèmia de Bordèu.
Aquera convencion, que fixa d’objectius mèi que mèi en tèrme d’ubertura de novèlas escòlas bilingüas francés – occitan (ubertura d’una escòla per an e per departament), installa tot parièr los utisses de concertacion entre los servicis de l’Estat, las collectivitats territorialas signatàrias, l’Ofici public de la lenga occitana e las associacions-operators entà escambiar sus la planificacion en tèrmes d’ubertura de novèlas filièras.
Bota egaument en plaça un dispositiu d’abilitacion-formacion deus professors que desirarián integrar d’occitan a lors ensenhaments, apiejat a un dispositiu d’ajuda financèra individuala (borsas Ensenhar).
Aquera convencion academica declina la convencion nacionala signada peu ministèri de l’Educacion nacionala, las Regions Novèla-Aquitània e Occitània e de l’Ofici public de la lenga occitana lo 26 de genèr passat e qu’installava, per las acadèmias de Bordèu, Limòtges, Montpelhièr, Peitius e Tolosa, de modalitats d’ensenhament armonizadas, la continuitat deus cursusses d’ensenhament peus escolans, la possibilitat d’experimentar l’ensenhament immersiu dins l’ensenhament public, l’ahortiment deus utisses de concertacion e d’evaluacion de las accions.
Mèi de 20 sitis bilingües publics francés-occitan son estats ubèrts dins l’acadèmia de Bordèu aqueras cinc darrèras annadas. A la dintrada 2017, dins lo primari, son 1957 escolans dins l’ensenhament bilingüe public, 540 dins l’ensenhament bilingüe calandreta e 28 dins l’ensenhament bilingüe confecionau. Dins lo segond gra, los efectius bilingües despassan los 120 escolans (ensenhament public e privat associatiu) ; amb una progression a venir ligada au desvolopament de las filièras deu primièr gra. Per l’ensenhament opcionau, son mèi de 2200 escolans que hèn d’occitan dins l’ensenhament public (collègi e licèu) e mèi de 350 dins l’ensenhament privat confecionau.
Mèi generaument en Novèla-Aquitània e en Occitània, son mèi de 35 000 escolans que siègon un ensenhament de l’occitan dins lo primièr gra, e mèi de 12 000 dins lo segond gra (collègi e licèu). Pròche de 10 000 escolans siègon un ensenhament bilingüe francés-occitan.
09:42 Publié dans Actions, Actualités, Associations, Blog, Bons plans, Coup de coeur/Coup de griffe, La Lettre de Pais Nostre, Loisirs/Culture, Politique, solidaritat, Soutien | Lien permanent | Commentaires (0) | Facebook
Les commentaires sont fermés.


text:
LA PARLA SÜZARESA
Dins la comarca de Süzèra, dins la província italiana de Màntoa, se parla una varianta de la lenga galloitalica (nomenada “padan” en qualques cercles), que fa partida de la branca emiliana: lo Süzarés.
Malastrosament, aquel parlar acumula totes los problèmas que pòt patir una lenga, e en aquel article los analisam, aital coma qualqu’uns de los sieus traches mai significatius.
Cossí passa amb fòrça lengas e parlars minoritaris, lo süzarés (e tot lo galloitalic) dispausa pas de reconeissença oficiala, malgrat que l’an 1999 lo Senat italian reconeguèt qualques lengas territorialas existentas al territòri de la Republica Italiana.
Fòrça filològs, amb error, reconeisson pas l’existéncia del galloitalic, fòrça sovent amb teorias amb claras connotacions politicas, e considèran la lenga galloitalica simplament coma un ensems de dialèctes del nòrd del domeni lingüistic de la lenga italiana, en ignorant las evidentas diferéncias gramaticalas, foneticas e lexicalas qu’a amb l’italiana. Es abitual trobar listats de las lengas romanicas ont apareis pas mencionada. Qualqu’uns de los sieus pròpris parlants li negan tanben lo caractèr de lenga e asseguran utilizar una sòrta de parlar sens consideracion culta.
Lo territòri de la lenga galloitalica se tròba repartit basicament entre quatre regions italianas: lo Piemúnt, la Lumbardia (ont trobam lo süzarés), , la Ligüria e l’Emilia-Rumagna, mas se i a tanben pichons fragments a las regions de Marche e de la Toscana e en autres endrechs.
Aquela situacion a provocat tanben una fòrta fragmentacion, e qualques filològs considèran pas totes los parlars galloitalics coma una lenga comuna, mas coma divèrsas lengas.
Aquela fragmentacion dialectala a provocat que lo galloitalic dispause pas d’una nòrma ortografica e gramaticala comuna, e los divèrses assages de crear una lenga estandard o an pas atengut per paur a unificar aquelas nòrmas a un sol parlar.
Lo prestigi cultural e literari atengut pels escrivans toscans amb lo sieu parlar de Florença a comptar del sègle XIV eclipsèt las autras lengas e parlars de la Peninsula Italiana. Posteriorament, l’unificacion atenguda a comptar de 1861, establiguèt tanben la version toscana coma lenga oficiala d’Itàlia amb lo nom de lenga italiana, del temps que las autras lengas e parlars restavan associadas a l’ignorància e l’endarrieratge.
Malgrat que d’autras variantas de la lenga galloitalica dispausan d’una timida literatura e de qualques activitats culturalas en la quita lenga, malastrosament lo süzarés dispausa pas de produccions literàrias abitualas, amb l’excepcion de qualque recuèlh puntual de literatura populara tradicionala (contes, poesias…).
Egalament, malgrat qu’en autres territòris galloitalics s’a produsit per iniciativa municipal o provincial qualques timidas mesuras de normalizacion lingüistica (teatre, qualque retolacion bilinga…), en lo cas del süzarés s’a pas efectuat e la preséncia sociala (administracions, ensenhament, mejans de comunicacion…) es nulla o testimoniala.
A nivèl parlat, lo suzarés a retrocedit en los darrièrs decènnis. Malgrat qu’a mitats del sègle XX, la majoritat de la populacion parlava la lenga, la seguenta generacion èra ja bilinga e mantenguèt pas en fòrça familhas lo relèu d’ensenhament de la lenga als sieus filhs, de sòrta que nos trobam ara amb unas nòvas generacions qu’utilizan mai la lenga italiana, e qualques joves desconeisson la quita lenga.
A l’ora d’ara, lo süzarés es utilizat abitualament a la municipalitat de Süzèra e als barris desseparats de Brüsatàs, Sailét, Riwa, Al Tablàn e San Prosp.
Se parla tanben süzarés a Lüsèra, Gunzaga, Pigugnaga, La Moja e Munticiana e una version gaireben identica a San Banadét e Arzöl. Dins aqueles pòbles a la lenga li dison pas süzarés, mas amb lo gentilici municipal (“gunzagués”, “pigugnagués”…).
CARACTERISTICAS FONETICAS
Las caracteristicas mai destacablas de lo sieu sistèma vocalic son las seguentas:
L’O atòna se pronóncia U. Per exemple, GIÓT(fòrça plé) ven INGIUTÍ (emplir fòrça, tròp).
La E atòna se pronóncia A. Per exemple, VENT (E tonica) ven – VANTÀS (E atòna).
La Ö se pronóncia coma –EU en francés, en mots coma FÖC o BRÖT.
La Ü se pronóncia coma l’U francesa, en mots coma CARSÜ (crescut).
CONJUGASONS VERBALAS
Lo süzarés dispausa de quatre conjugasons normales e una especial, en foncion de la fin de lo sieu infinitiu:
Primièra: de Vèrbs acabats amb –À. ZÜGÀ (jogar) o SÜGÀ(secar).
Segonda: de Vèrbs acabats amb –É. VRÉ (voler) o PUDÉ(poder).
Tresena: de Vèrbs acabats en –AR. MÖWAR (mòure) o VÉGNAR(venir).
Quatrena: de Vèrbs acabats en –Í. GNÍ (venir) o ZLIZÍ (allisar).
Conjugason Especial solament pel vèrb TÖ (prene).
Un vèrb coma CANTÀ (cantar) se conjugariá en la Presenta d’Indicatiu de la seguenta manièra:
ME A CANTI (Ieu canti).
TE AT CANTI (Tu cantas).
LÖ AL CANTA / LE LA CANTA (El canta / Ela canta).
GNUÀTAR A CANTÓM (Nosautres cantem).
WUÀTAR A CANTÈ (Vosautres cantatz).
LUR I CANTA (Eles cantas).
Entre lo subjècte e lo vèrb s’introdusís una “particula de conjugason”, qu’en cas d’una question, se situa darrièr del vèrb separat amb un junhent:
ME CANTI-A? (Ieu canti?)
Una forma abitual e semblabla al francés se la qu’exprimís l’accion presenta:
L’È DRÉ STÜDIÀ (estúdia). En francés “Il est en train d’étudier”
QUALQUES EXPRESSIONS QUOTIDIANAS
CIAU (Utilizat tanben per saludar coma per se donar comjat).
BUN GIÚRAN (Bon jorn) – BUNA SIRA (Bona serada) – BUNA NÒT (Bona nuèch).
AM CIAMI GIUÀN (Me soni Joan).
CÚA WÖ-T? (Qué desira? / Literalament que vòles ?).
CHE UR’È? (Quina ora es?)
INDU’È-LA LA VIA AD LA STASIÚN? (Me pòt indicar ont es la carrièra de l’estacion?)
E qualques expressions fòrça tipicas del Süzarés:
FÜMANA (bruma espessa, fòrça abitual dins la comarca).
A VÉ N’ACQUA CA DIU LA MANDA (literalament: ven fòrça aiga comandad per Dieu; metàfora: plòu fòrça).
L’È SIMPATIC ACMÉ LI ZBERLI A L’ORBA (literalment: es simpatic coma unes bohets a la foscor; metàfora: es pas brica simpatic).
Lo continent europèu es fòrça ric en lengas. Totes auriam d’èsser conscients que fan partida de lo nòstre patrimòni cultural, e nos cal far totas las accions possiblas per salvar aquel tresaur.
Consacrat a Andrea F.
Un article de Francesc Sangar*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
l’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiaye l’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiayel’archevêque de Dakar, Monseigneur Benjamin Ndiaye
La célébration de la fête de Toussaint a été une occasion pour l’Archevêque de Dakar de reposer une veille doléance. Monseigneur Benjamin NDIAYE qui indique avoir déjà fait la demande est revenu ce mercredi à la charge.
« Je voudrai renouveler la demande déjà formulée l’année dernière au cimetière de Bel Air, d’aider les fidèles chrétiens de banlieue de Dakar notamment ceux de Guédiawaye et de Keur Massar de pouvoir bénéficier effectivement d’un cimetière de proximité », a déclaré Mgr Ndiaye, lors de la cérémonie officielle tenue au cimetière catholique Saint-Lazare.
Ne s’arrêtant pas en si bon chemin, le chef de l’église catholique de renchérir : « Notre comité de gestion des cimetières Catholiques s’y emploie mais rencontre beaucoup de difficultés sur son chemin. Alors je voudrai que nous tenions d’avantage compte des besoins des fidèles chrétiens ceux de la banlieue en l’occurrence ».
In the Spotlight
by Babacar Diop in SOCIETE / FAITS DIVERS
Encore un cas d’homicide dans la banlieue dakaroise. Mame Cheikh Diouf, un boucher âgé de 21 ans a donné plusieurs coups de couteau à Ibrahima Baldé âgé de 27 ans. Ce dernier a rendu l’âme
[...]


text:
Sant'Andréa-di-Bozio
Sant' Andria di Boziu en còrs (Sant'Andréa-di-Bozio en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant'Andréa-di-Bozio es una municipalitat del Boziu, anciana pieve als marges de la part sud-occidental de la Castagniccia, en lo territòri de vida del « Centru di Corsica » del Parc natural regional de Corsega #que n'es adherent. Es la una dels 24 comunas del costat de Bustanico, la segonda per la siá superficie d'unitat|2403|ectaras {{}}.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Aquila chrysaetos
L'Agla reiala (o aigla reiala) es un dels aucèls de preda mai coneguts dins l'emisfèri nòrd. Coma totas las aglas, aperten a la familha Accipitridae.
I a sièis sosespècias d'agla reiala que diferisson per la talha e la pluma. Se pòdon trapar dins diferentas partidas del mond:
- A.c.chrysaetos, Eurasia levat la Peninsula Iberica, de l'èst a l'oèst de Siberia.
- A.c.canadensis, America del Nòrd.
- A.c.homeryi, Peninsula Iberica e Africa del Nòrd, Turquia e Iran.
- A.c.japonica, Japon e Corèa.
- A.c.daphnea, Cazacstan, Manchória, sud-oèst de China e Paquistan.
- A.c.kamtschatica, Siberia de l'èst, d'Altai a la peninsula de Kamchatka.


text:
Presentacion DVD “Ariuan” espectacle de cançons e dances dera Val d’Aran
Dissabte 6 de Deseme tas 19:00 Ores en Cine de Vielha
Eth dissabte 6 de Deseme presentaram eth DVD enregistrat der espectacle deth passat 5 de Seteme. Mos trobaram en Cine de Vielha a compdar des 18:30 ores e ara seguida visionaram eth DVD.
"ARIUAN" (espectacle de cançons e dances dera Val d’Aran) Diuendres, 5 de seteme de 2008 Sala Polivalenta de Vielha
“Ariuan” ei ua antiga paraula aranesa, qu’encara s’utilize enes pòbles de Canejan e Bausen, damb eth significat de “er an passat” e tanben de “beth temps a” o “antigament”. Ei damb aquest dusau significat que nosati l’auem trigada entà nomentar eth nòste nauèr espectable de dances tradicionaus araneses.
Damb eth, volem celebrar es nòsti 20 ans d’existéncia coma grop dedicat ara recèrca, conservacion e difusion deth patrimoni musicau e coreografic dera Val d’Aran.Er espectable vos prepause un viatge ara Val d’Aran deth sègle XIX, entà descorbir non sonque es dances qu’ alavetz s’i barauen, senon tanben es principaus hèstes qu’en fornien era ocasion.
Atau, seguint eth curs dera annada, auem trigat quate moments entà apropar-vos ara vida-vidanta des aranesi d’aqueth temps: Magràs o Carnaval, ara fin der iuèrn; er amontanhatge deth bestiar, entah mes de junh; eth temps dera sèga, pendent eth mes de juriòl; e, finaument, era hèsta major, que, ena major part des pòbles aranesi, se celebrauen pendent es mesi der ostiu.Es dances son interpretades ath son des esturments tradicionaus deth país, e, tanben, a “son de votz”.
Ath long des diuèrsi quadres que composen er espectable, es vestits des dansaires vos mòstren era diuersitat dera indumentària tradicionau en parçan, condicionada autant pera edat coma pera posicion sociau, eth gust personau, er ofici o eth moment dera annada.“Ariuan” ei frut des 20 ans de trebalh de recerca deth nòste grop suber es dances e tradicions araneses.
Er espectacle traduís er esperit e era manèra particulara de trabalhar deth nòste grop, que, ena mesura deth possible, saje tostemp de conjugar eth mès gran respecte pera tradicion damb eth desir de trapar nauèri camins d’expression e de creacion artistica, e açò damb er objectiu d’apropar milhor tot aqueth patrimoni as nauères generacions.
Prumèra Part: CARNAVAL QU’EI ARRIBAT!
Era matança deth pòrc
Abantes o dempús de Nadau, segons es cases, s’acostumaue a hèr era matança deth pòrc, çò que constituie ua ocasion de trobada de parents, amics e vesins, que, soent, acabauen minjant, beuent, cantant e dançant amassa.
Candelèra, titasèra
Coma assenhale er arreperbèri “Candelèra, titasèra”, eth dia dera Candelèra (2 de hereuèr) acostumauen a començar es tabòles pròpries deth temps de Magràs (Carnaval). Alavetz gessien es prumèri corròps de “titasi” (joeni disfrassadi de hantaumes) qu’anauen casa per casa hènt era quèta, espantant as gojates, e, se non les dauen arren, panant tot çò que podien.
Eth barbacàns
En Canejan, eth passavila dera hèsta de Magràs recebie eth nòm de “barbacàns”. Es joeni que i participauen se disfraçauen damb còrnes e pèts d’animaus e se penjauen grani trucs e esqueres ena centura. D’aquera faiçon, corrien e sautauen pes carrèrs deth pòble.
Pipòt o Carnaval pastèra
Eth simbèu dera hèsta ère un pipòt, hèt damb ròba vielha farcida de palha, que, segontes es pòbles se nomentauen “Pipòt” o “carnaval pastèra”. Fabricat pes fradins qu’organizauen era hèsta, ère passejat pes carrèrs deth pòble e presidie er endret a on s’hège eth balh.
Eth balh de garròts
Ara ocasion de Magràs ère costum dançar eth “balh de garròts”. Entad aquerò metien ua creu hèta damb dus bastons dessús d’un veire de vin, ath torn dera quau hègen era dança. Aqueth qu’artenhie non tirar era creu en tot dançar esdevenguie eth rei o capitan dera hèsta, e dirigie toti es balhs e es tabòles que s’i hègen.
Es Titasi
Era gent se disfraçaue damb çò que trobaue, com ara pèts d’animau, ròba vielha, o perruques de canam, e, soent, se tintauen era cara damb sutja. I auie tanben qui se disfraçaue en corròp, representant vielhs maumaridats o bossuts, mossurs e madames o gitanos.
Eth Balh der Ós
Eth nomentat “balh der ós” ère ua des comparses mès populaers e demorades dera hèsta de Magràs. Un joen se disfraçaue d’os damb pèts e corrie pes carrèrs deth pòble acassat per d’auti joeni que representauen as caçaires. Un còp capturat, lo pasejauen peth balh estacat damb ua còrda, obligant-lo a dançar.
Era Mòrt e er Enterrament de Carnaval
Eth dimèrcles de cendres auie lòc eth judici e era mòrt de Carnaval. Segontes es pòbles, eth pipòt ère afuselhat o penjat, e dempus lo cremauen, acompanhat des crits e plors fingits des assistent que li cantauen “adiu praube carnaval”.
Quarèsma
Damb era arribada dera Quarèsma s’acabauen es hèstes e tabòles, e pendent sèt setmanes calie hèr dejunis e non se podie minjar gras. Arribada era Setmana Santa es campanes enmudien: alavetz es escolans cridauen a Missa damb uns petiti esturments de husta nomentadi “ragues”. En Bossòst e Vielha se hègen professons a on figurauen comparses de joeni vestidi de soldats romans, nomentadi respectiuament “armats” e “labardès”.
Segona Part: ER AMONTANHATGE E ERA SÈGA
Segona Part: ER AMONTANHATGE E ERA SÈGA
Er amontanhatge deth bestiar
Damb era arribada dera primauèra se reprenien es trabalhs deth camp e deth bestiar. Entà Sant Antòni de junh, ère costum tóner es oelhes. Us dies mès tard, entara vesilha de Sant Joan, començaue era pujada des ramats e vegades de vaques e oelhes enquiàs nauti peshius dera montanha, a on demorauen enquiara hèsta de Sant Miquèu de Seteme, tot jus començada era tardor.
Eth balh dera “borrèga”
Eth dus de junhsèga se hège ua des pregaries mès importantes dera annada tath Santuari dera Mare de Die de Montgarri. Ath delà des aranesi, i acostumauen a anar gent des parçans vesins deth Palhars e deth Cosserans. Dempús dera Missa e dera professon, s’i hège balh, e es pastors aranesi e coseranesi acostumauen a dançar amassa “borrègues” e “trauessades”, soent a son de votz.
Era hèsta dera sèga
Damb er estiu arribaue eth temps dera sèga de prats e camps. S’es sues possibilitats ac permetien, es cases logauen còlhes de dalhaires e segaires, que, soent, trabalhauen en tot cantar. Coma en tota era montanha gascona, er acabament dera coelheta ena Val d’Aran constituie tanben ua ocasion de hèsta, tabòla e balh. A mejans det sègle XIX, gigues, pòlques e rondèus, cantades o tocades damb er acordion e et vriolin, constituien eth principau repertòri des dançaires.
Tresaua part: ERA HÈSTA MAJOR
Era net de Sant Joan
Coma rebrembre eth poeta aranés Jusèp Condò e Sambeat en sòn poèma “Era net de Sant Joan”, era vesilha d’aquera hèsta ( eth 23 de junh) ère costum benadir e cremar eth nomentat “haro” o “taro”. Aguest consistie en un tronc d’auet, esberlat per un costat damb cunhes de husta e plantat ath miei dera plaça o ara gessuda deth pòble. Un còp alugat, era gent corrie e dançaue ath sòn torn.
Es passaviles
Ara ocasion dera diada deth sòn sant patron, toti es pòbles celebrauen era hèsta major. Ère costum convidar a parents e amics de d’auti pòbles. En totes es cases se pastauen còques qu’es fradins o coplants remassauen acompanhadi pes musics en un alegre passavila.
Era professon
Era Missa solemmna, presidida pes autoritats, ère seguida pera professon que, portant era imatge deth sant, recorrie es principaus carrèrs deth pòble, mentre es assistents cantauen es sòns “gois”.
Es Aubades
Ara ocasion dera hèsta major, es fradins que l’organizauen (soent es quintos o joeni qu’ aqueth an auien de hèr eth servici militar) logauen un o mès musics. Pr’amor de pagar-les, ère costum dedicar era tarde deth segon dia dera hèsta a dançar “Es Aubades”. Ath son dera musica, es fradins dançaires, capitanejadi per un “capitan” o “fradin major”, virauen ath torn des autoritats, gojates o persones convidades ara dança, setiades en bancs o cagires ath miei dera plaça. En acabar, e a cambi d’aqueth aunor, aguesti acostumauen a pagar quauque sò.
Es balhs
Es balhs se celebrauen en plaça major o ena crasta o casa dera vila, abantes e dempús de dinar e tanben pet ser, ara lum des tedes, e enquià ben entrada era net. En quaqui pòbles, eth balh lo daurie eth fradin major damb era hilha dera casa que mès diners auie pagat entara hèsta. Soent, acostumauen a dançar un “Balhano” o “Balh pla”, ath que, un còp començat, s’i podien híger toti es que volien.
ARIUAN
XXau ANNIVERSARI
Direccion artística
Quique Boya
Documentacion e scenografia
José María Boya
Mèstra de Dança
Cristina Riu
Gestion
Pepita Aunòs, Dolores Rosado
Vestiari
Encarna Faure, Cristina Vivar, Mª José Castet, Marta Castet, Mónica Martinpé
Juan Ramos, Nuria Perramon,
Noelle San Leandro, Claudia Fernández,
Pili Luque, Gloria Martínez
Atrezzo
Joan Anton Moreno e Sisco Maranges
Maquilhatge e Perruqueria
Mª José Nart e Marga Palacin
Lum e Son
Jòse Badia e Jordi Campás
Decorats e Ambientacion
Mª Elvira Riu, Victoria Saurina¸ Aurelia Saurina
Col·laboradors
Fermando Riu, Agustin Calbetó, Estefania Calbetó,
Eduardo López,Manolo Quintero, Mª Cinta Castillo,
Aran Arte, CopiNart, Cavas Beso
Còs de Dança
Fradinets
ARIUAN
XXau ANNIVERSARI
Direccion artística
Quique Boya
Documentacion e scenografia
José María Boya
Mèstra de Dança
Cristina Riu
Gestion
Pepita Aunòs, Dolores Rosado
Vestiari
Encarna Faure, Cristina Vivar, Mª José Castet, Marta Castet, Mónica Martinpé
Juan Ramos, Nuria Perramon,
Noelle San Leandro, Claudia Fernández,
Pili Luque, Gloria Martínez
Atrezzo
Joan Anton Moreno e Sisco Maranges
Maquilhatge e Perruqueria
Mª José Nart e Marga Palacin
Lum e Son
Jòse Badia e Jordi Campás
Decorats e Ambientacion
Mª Elvira Riu, Victoria Saurina¸ Aurelia Saurina
Col·laboradors
Fermando Riu, Agustin Calbetó, Estefania Calbetó,
Eduardo López,Manolo Quintero, Mª Cinta Castillo,
Aran Arte, CopiNart, Cavas Beso
Còs de Dança
Fradinets
Alex Bermudo
Jana Fernández
Ana Fernández
Eric Fitz
Manel Jaumot
Lucia Manero
Clara Paba
Oriol Pomé
Elena Rebelles
Eduardo Varela
Fradinalha
Pablo Arjó
Carla Badia
Mariona Brito
Anna Campás
Judith Campás
Andrea Castet
Pèir Cónsul
Ton Cónsul
Tania Cozar
Luis Domingo
Carla Fernández
Ares Guirado
Lidia Iglesias
María Iglesias
Andrea López
Juan López
Paola Manonelles
Aina Massip
Ona Massip
María Montes
Irene Moreno
David Moreno
Franc Nart
Onditz Pereira
Adrian Pérez
Verónica Pinto
Mª Aran Ros
Jordi Ros
Loreto Sáez
Bárbara Serrano
Pol Tellosa
Jaime Varela
Elia Villacampa
Noa Villacampa
Fradins
Carla Badia
Mariona Brito
Anna Campás
Judith Campás
Andrea Castet
Pèir Cónsul
Ton Cónsul
Tania Cozar
Luis Domingo
Carla Fernández
Ares Guirado
Lidia Iglesias
María Iglesias
Andrea López
Juan López
Paola Manonelles
Aina Massip
Ona Massip
María Montes
Irene Moreno
David Moreno
Franc Nart
Onditz Pereira
Adrian Pérez
Verónica Pinto
Mª Aran Ros
Jordi Ros
Loreto Sáez
Bárbara Serrano
Pol Tellosa
Jaime Varela
Elia Villacampa
Noa Villacampa
Fradins
Mª Aran Arjó
Mónica Asensio
Judith Barrera
Ruth Barrera
Ana Berart
Samuel Bermudo
Ana Cardona
Juanan Caubet
Dani Delaurens
Marta delgado
Alba Díaz
Alberto Escudero
Laura Lobón
Igor Losada
Andrea Maurelos
María Mora
Elena Pena
Quique quintero
Juan Carlos Ramos
Cristina Riu
Jordi Riu
Aran Sanabria
Javi Vidal
Miquel Vidal
Fradins de Tostemp
Mónica Asensio
Judith Barrera
Ruth Barrera
Ana Berart
Samuel Bermudo
Ana Cardona
Juanan Caubet
Dani Delaurens
Marta delgado
Alba Díaz
Alberto Escudero
Laura Lobón
Igor Losada
Andrea Maurelos
María Mora
Elena Pena
Quique quintero
Juan Carlos Ramos
Cristina Riu
Jordi Riu
Aran Sanabria
Javi Vidal
Miquel Vidal
Fradins de Tostemp
Toño Barés
Natalia Batmala
Miriam Casasayas
Laura Gallart
María Quintero
Jorge Rodríguez
Saray Sala
Eva Sanjuán
Iván Tenllado
David Torres
Col·laboracion Especiau coma Fradin Convidat
Maria Masfret
Damb era Col·laboracion de
Ajuntament de Vielha – Mijaran
Conselh Generau d’Aran
Idees i Projectes
Espaci Joen
Fotografies Val Color
Es Armats de Bossòst
Arregraiment Especiau a
El Pont d’Arcalís
E a totes aqueres persones qu’an ajudat e col·laborat entà qu’aguest espectacle sigue posible
A Toti
GRÀCIES de TOT CÒR
Natalia Batmala
Miriam Casasayas
Laura Gallart
María Quintero
Jorge Rodríguez
Saray Sala
Eva Sanjuán
Iván Tenllado
David Torres
Col·laboracion Especiau coma Fradin Convidat
Maria Masfret
Damb era Col·laboracion de
Ajuntament de Vielha – Mijaran
Conselh Generau d’Aran
Idees i Projectes
Espaci Joen
Fotografies Val Color
Es Armats de Bossòst
Arregraiment Especiau a
El Pont d’Arcalís
E a totes aqueres persones qu’an ajudat e col·laborat entà qu’aguest espectacle sigue posible
A Toti
GRÀCIES de TOT CÒR


text:
23 juillet 2018
Mon intérêt pour le franco-provençal (arpitan) - motivations
Cliquez ci-dessous : Mon_int_r_t_pour_le_francoproven_al
22 juillet 2018
René Merle : "Mon itinerari francòprovençau" (Occitans ! IEO)
Mon itinerari francòprovençau - Occitans, revista de l’I.E.O, junh de 1993. Vaquí lei vacanças, e bessai la possibilitat de rescontrar la lenga que, despuèi que la baptejèt l’Ascòli i a mai d’un sègle, lei lingüistas sònan “francoprovençau”. Es per l’escrich qu’auretz tot d’una pròva de sa (misteriosa) existéncia : de cronicas dins lei jornaus, de còps que i a de libres dins lei librariás d’estiu, entre la guida dei passejadas e la cosina regionala. Per l’entendre, es un autre afar ! Ausissèm pas gaire... [Lire la suite]
21 juillet 2018
Arpitan
Cliquez ci-dessous : arpitan


text:
Mossarabi
Lo mossarabi (var. mossarab?) es un ensemble de dialèctes romanics uèi desapareguts qu'èran parlats dins la Peninsula Iberica a l'epòca d'Al Andalús. Lo mossarabi venguèt del latin tardiu e dels primièrs dialèctes romanics parlats entre los sègles V e VIII , e foguèt parlat fins al sègle XIV[1]. Aqueste ensemble de dialèctes se ditz mossarabi, e mai que i aguèsse pas jamai d'estandard comun. (mossarabi ven de l'arabi مستعرب - musta'rab, « arabizat »)
Aprèp la conquista musulmana de la Peninsula Iberica, la populacion ispanovisigotica e ispanoromana de lenga romanica se vegèt somesa a la pression aràbia subre sa lenga e sa religion, e adoptèt fòrça de las costumas e tradicions dels conquistaires mas servèt la religion crestiana. Aquesta populacion presenta mai que mai al sud de la peninsula foguèt nomenada mossarabi. E mai qu'adoptèsson plenament las tradicions aràbias ne'n foguèt pas parièr per la lenga, e la majoritat d'entre els conservèron sos dialèctes romanics anteriors, qu'anavan subir l'influéncia de la lenga aràbia; se pensa que lo dialècte romanic s'utilizava mai dins lo mitan familiar e l'arabi dins los mitans social, comercial e cultural. Aquesta diglossia entre la populacion mossaràbia daissèt sa traça sus las lengas romanicas posterioras de la peninsula jos la forma d'un superstrat arabi fòrça abondant dins lo vocabulari.
Entre aqueles diferents dialèctes romanics i aviá pas d'unitat, e a la diferéncia de las autras lengas romanicas, s'escrivián en alfabet arabi e non pas en alfabet latin. Segon Josep María Solá-Solé,[2] lo mossarabi fasiá « partida del parlar pròpri de las comunitats crestianas que, somesas a l'Islam, contunhavan de viure dins los grands centres urbans de l'ancian reialme visigotic. » Aquesta lenga nos es coneguda principalament per las kharjas (jarŷa) (estròfas finalas de las poesias nomenadas moaxajas) dels poetas andalosins, que dins d'unas ocasions utilizavan de repics romanics amb qualques arabismes e ebraïsmes.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mozarabic language
- ↑ « "Los términos árabes contenidos en nuestras jarchas proceden, por lo común, del fondo de la lengua poética y se relaciona con el mundo del amor, tema primordial de nuestras jarchas."
Josep María Solá-Solé, pg. 35 »


text:
1401
Aquesta pagina concernís l'an 1401 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin dau viatge en Euròpa de l'emperaire Manual II Paleòleg (1391-1425). Pasmens, sei temptativas per formar una aliança ambé França, Anglatèrra, Castelha, Aragon ò lo Sant Empèri mau capitèron totalament. En fach, l'ajuda anava venir de la desfacha totala infligida ais Otomans per Tamerlan l'annada seguenta (→ 1402).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- Jòrgi Phrantzès, istorian bizantin.
- Nicolas de Cues, teologian, filosòf e sabent alemand.
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Una autra mòstra que me pertoquèt èra Hope, une perspective collaborative, mai que mai lo trabalh de Patrick Willocq, un trabalh situat dins un vilatjon de Garona Nauta qu'a vist arribar de refugiats. Las fòtos son de mesas en scènas de las arribadas dels migrants amb lo mond del vilatge e los refugiats que tòrnan far son ròtle : los qu'ajudan, los que vòlon pas, los qu'arriban, los que se sovenon qu'èran de refugiats espanhòls un còp èra.
Dins lo tòp 3, la mòstra de William Wegman ! L'idèa quand te la contan te dises "de qu'es encara aquela conariá?" mas quand siás sus plaça, siás mòrta de rire. Es lo primièr còp que vau a una mòstra e qu'ausissi lo mond s'escacalassar solets... e foguèt mon cas.
Quauques fòtos sus Libe
Puèi anèrem a l'espaci Van Gogh ont i aviá doas mòstras de dos fotografs plan coneguts : Robert Frank e Raymond Depardon. M'agrada fòrça çò que fa Depardon, tant sos films coma sas fotografias (levat benlèu la fòto presidenciala que faguèt! ) e aquí, dins aquela sala de las parets blavas, sas fòtos en negre e blanc èran plan mesas en valor, las cinc grandas al fons, aquò petava!
Puèi aprèp partiguèrem dins de luòcs un pauc estranhs, d'ostals abandonats, d'endreches que la rèsta del temps devon èsser ocupats e qu'aquí meton en servici per poder aculhir de public. E m'o cal plan avoar, aqueles endreches desmargats te fan ressortir las fotografias e las fotografias te valorizan aqueles luòcs. Me regalèri de m'i passejar!
Ne vegèrem plan mai de mòstras mas ne faguèri pas de fòtos ;)
Demorèri bocabada davant la qualitat fotografica, tant estetica coma tecnica, de fotografias a escala granda, que te prenes plen los uèlhs, de presentacions diferentas... mai o mens practicas mas totjorn interessantas e diferentas unas de las autras.
De regretar d'aver pas res vist sul país (mas benlèu l'ai mancat...), d'aver una part de las mòstras que barran abans la fin d'agost çò que t'obliga d'anar en Arle en plena sason (berk!). I tornarem l'an que ven, mas aqueste còp, sus dos o tres jorns, per o poder veire tot, amb lo temps de prene lo temps.


text:
Un fol enseigne bien un sage. A fool has a lot to teach a wise man.
Bel dous companh, tan sui en ric sojornQu'eu no volgra mais fos l'alba ni jorn,Car la gensor que anc nasques de maireTenc et abras, per qu'eu non prezi gaireLo fol gilos ni l'alba.giraut de bornelh
Hope maketh fol man ofte blenkes.
Bel dous companh, tan sui en ric sojorn Qu'eu no volgra mais fos l'alba ni jorn, Car la gensor que anc nasques de maire Tenc et abras, per qu'eu non prezi gaire Lo fol gilos ni l'alba.
Tutes les dames de une tere Vendreit il meuz d'amer requere Quë un fol de sun pan tolir; Kar cil volt an eire ferir.
By continuing, you agree to our Terms of Use and Privacy Policy.


text:
Saint-Girod
Saint-Girod en arpitan (Saint-Girod en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa a l'èst del ruisseau Deysse e dels tucs pré-aupinas en portant a las Bauges.
La commune se situe à l'est du ruisseau Deysse et des collines pré-alpines menant aux Bauges.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de la municipalitat a testificat dempuèi lo Sègle XIII. Lo vilatge èra una possession de la Distincion de Montfalcon.
Le nom de la commune est attesté depuis le Sègle XIII. Le village était une possession de la Seigneurie de Montfalcon.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
Lei bailes de l’associacien an escrich a son malhum
aqueu dimècres 10 de janvier que « nos a pas espantat
la nòva, mai ara siam en perilh de pas poder contunhar nòstra tòca
, e mai benlèu deman de pus existir ».
Un perilh d’una autra natura que lei degalhs e nafradas
fisicas infligidas en octòbre 2016 per una trentena de manifestants, qu’avián, amé violència, investits lo locau
de la carriera Consolat, a Marselha.
Per reagir, Mille Bâbords bandís
una demanda de finançament participatiu
amé la plataforma Hello Asso. « Avem decidits de demandar puslèu ai beneficiaris de nòstrei servicis, que lei sòcis ja son solicitats »
ajusta la còla bailèssa.
Adonc quauquei 2500 personas que recebon la letra setmanièra amé cartabèu
de debats e manifestaciens tiermondistas, anti-racistas o anti-sistèma dau relarg de Marselha e d’Ais, son solicitats per donar quauqueis €uròs e sauvar lo sordat Mille Bâbords.


text:
Ua perspectiva de losats, neri coma eth cremalh, e d’humalèra que s’escampilhe coma bromèra grisa, d’aquera qu’entèle era tèsta der enteniment. Atau se ve en iuèrn era atmosfèra des nòsti pòbles, mentre enguan sòl dominar era lutz d’un solei tot clarentàs. Tanben pòs enténer, aguesti dies, eth bronit d’escopetes e er idòl de caçaires, en hitge deth bòsc, veus que se confonen facilament damb era cançon amiga des esqueres, eth bram de Garona e era votz ronca des coches en carretèra. Qui a dit que i a silènci ena montanha? Mentretant, e a mesura qu’auance eth dia, er hum conquiste mès isendes e regnes familiars. Ja ac ditz aquera romança plan coneishuda dera Sarsuèla: “Por el humo se sabe donde está el fuego”. Non cau èster guaire escarrabilhat tà campar era atmosfèra aranesa d’aué e descurbir qu’eth huec dera sua economia ei sustot era nhèu, plan qu’ac auem comprovat pendent es darrères setmanes, toti pendents d’aqueth cèu ludent e supèrb, era volentat deth quau entà hèr a nheuar met er ai en còr d’aqueri que dirèctament o indirèctament en depenen. Enguan s’i a amassat tanben er hum, espés e trist, dera agonia dera crisi que jamès s’acabe e que se quauquarren entèle qu’ei era pòcha. Encara manquen uns auti huecs tà cauhar era activitat economica e poguen complementar e refortilhar era ofèrta dera nhèu, quan aguesta non i e. Seràn parcs d’aventura, de léser o de natura, mès son de besonh projèctes clars e realizables. Hè quauque temps que s’an metut es brases entà cremar ua auta lenha, ara cau saber-les profitar e non pèrder dejà mès temps abantes qu’era al.hama s’amòrte e sonque i demore er hum efimèr des bones paraules.
(Diari Segre, 31 de deseme de 2011)