text:
Clima
Lo clima o climat es l'ensems dei fenomèns meteorologics (temperatura, vents, precipitacions...) que caracterizan l'estat mejan de l'atmosfèra dins un luòc donat. Son estudi es una sciéncia, dicha climatologia, qu'es basada sus l'analisi de paramètres empirics (vegetacion...) e d'estatisticas (donadas meteorologicas...).
Somari
- 1 Paramètres principaus a l'origina dau clima
- 2 Classificacion
- 3 Classas diferentas de climas
- 3.1 Climas tropicaus
- 3.2 Climas desertics
- 3.3 Climas semiarids
- 3.4 Climas temperats
- 3.5 Climas continentaus
- 3.6 Climas polars
- 3.7 Clima montanhard
- 4 Variacions localas dau clima
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Paramètres principaus a l'origina dau clima[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas climatics e sei caracteristicas son lo resultat de l'ensems deis interaccions entre l'atmosfèra (vents, altitud...), l'aiga de superficia (preséncia d'estendudas d'aiga, de corrents marins...), la criosfèra (banquisas, glaciers, nèu...), la litosfèra, la biosfèra e lo raionament solar. Segon leis endrechs, aquelei paramètres an una influéncia diferenta mai totei son totjorn liats entre elei. Ansin, per exemple, un cambiament de vegetacion pòu modificar l'absorpcion dau raionament solar per lei ròcas de superficia e cambiar localament lo clima.
Lo raionament solar[modificar | modificar la font]
Lo raionament solar representa la quantitat d'energia solara recebuda. Es probable lo paramètre climatic pus important car a una influéncia sus totei lei paramètres majors. Premier, es liat a la temperatura car lei regions ben expausadas an generalament un clima pus caud que lei regions equivalentas que recebon mens de lutz. Aquò explica la preséncia preferenciala de regions de clima caud a l'entorn de l'eqüator e de sistèmas climatics glaciaus en Antartida e en Artic[1].
Pasmens, aqueu liame entre lo raionament solar e la temperatura a d'implicacions pus importantas car agís sus la circulacion dei massas d'aiga e d'aire. D'efiech, l'aiga, l'aire ò lei ròcas de superficia absorbisson una partida dei rais solars. Òr, son desplaçament es en partida determinat per sa temperatura. L'ensorelhament a donc una influéncia indirècta considerabla car lei circulacions oceanicas e atmosfericas son de paramètres preponderants dei sistèmas climatics.
Localament, l'efiech dau raionament solar pòu èsser modificat per la natura de la superficia terrèstre. Es fòrça important dins lei regions sornas ont la quantitat d'energia solara absorbida es maximala (oceans, sòu sorn, vegetacion sorna...). En revènge, demenís rapidament se lo sòu es clar, especialament dins lei zònas polaras ont la nèu e lo glaç rebaton la màger part dei rais. D'ivèrn, per exemple, aqueu fenomèn explica la preséncia mens importanta de nèu sus lei rotas (sovent de color sorna).
La circulacion oceanica[modificar | modificar la font]
La circulacion oceanica es un paramètre major de la formacion dau clima d'una region car lei corrents marins pòrtan d'aiga cauda vèrs lei pòls e d'aiga freja vèrs lei regions tropicalas. Lòng d'aqueu camin, pòdon cambiar aquela calor ò aqueu freg ambé l'atmosfèra. Puei, lei vents desplaçan lei massas d'aire ansin influenciadas. Un corrent maritim es donc capable de modificar lo clima sus una zòna estenduda. Per exemple, lòng de la còsta de Namibia, lo corrent freg de Benguela favoriza lo mantenement d'un clima desertic dins lei tèrras e la formacion de nèblas litoralas.
La circulacion atmosferica[modificar | modificar la font]
La circulacion atmosferica es un paramètre climatic important car lei vents son susceptibles de portar de massas d'aire umid ò eissuch sus de distàncias lòngas (e donc d'entraïnar ò non de precipitacions) e de demenir la temeperatura per sòu. Dins certanei cas, es responsabla de fenomèns extrèms coma lei ciclòns tropicaus.
Se, localament, pòu semblar caotica ambé de vents cambiadís e irregulars, lo patron de basa dau desplaçament dei massas d'aire es relativament estable. Despend de l'equilibri entre la pression atmosferica e la fòrça de Coriolis liada a la rotacion de la Tèrra. Tres zònas principalas resultan d'aquela interaccion :
- entre l'eqüator e lo 30en parallèl, se tròba la zòna de Hadley. Es dominada per de vents regulars, dichs alisis, que bofan dau nòrd-èst dins l'emisfèri nòrd e dau sud-èst dins l'emisfèri sud.
- entre lei latituds 30° e 60°, lei sistèmas pus frequents son de depressions transitòrias bolegant segon una circulacion d'oèst. Aqueu sector es dich cellula de Ferrel.
- en delà de 60°, s'establís la circulacion polara qu'es caracterizada per una circulacion de superficia generalament d'èst.
Lei limits d'aquelei zònas son marcats per de corrents atmosferics poderós que son dichs jet streams. Situats entre 7 e 16 km d'altitud, lei vents pòdon i agantar una velocitat superiora a 300 km/h.
L'altitud[modificar | modificar la font]
L'altitud es un paramètre que pòu influenciar lo clima de divèrsei biais. Premier, demenís la temperatura, çò que favoriza la formacion de nèu e son mantenement per sòu. Dins leis endrechs pus auts, aquela preséncia pòu venir permanenta e entraïnar l'aparicion de glaciers.
D'autra part, l'altitud es susceptibla d'aumentar ò de demenir la quantitat de precipitacions recebudas per sei pendís e, de còps, per lei zònas vesinas. Lo mecanisme a l'origina d'aqueu fenomèn es simple. Una massa d'aire umid, que se desplaça generalament en causa dau vent, arriba sus un relèu. L'aumentacion d'altitud la refreja entraïnant la formacion de pluejas ò de nèu sus lo pendís expausat. Puei, lo corrent d'aire, vengut eissuch, contunia son camin de l'autre còsta. Pasmens, es desenant un vector de secaressa car a perdut tota son umiditat.
La continentalitat[modificar | modificar la font]
Au nivèu climatic, la continentalitat a d'efiechs sus la temperatura e sus la quantitat de precipitacions. Dins lei dos cas, aquò s'explica per l'alunchament deis oceans que son la premiera fònt d'umiditat e que tènon un ròtle de regulator termic. En consequéncia, lei regions continentalas coneisson generalament d'amplituds termicas fòrça importantas (66°C en Siberia Centrala) e una demenicion significativa dei precipitacions.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Divèrsei classificacions climaticas, desvolopadas dempuei l'Antiquitat, existisson. Son basadas sus l'estudi estatistic dei paramètres mesurables dau clima coma l'umiditat, la velocitat dei vents, l'insolacion, la temperatura. La pus coneguda es aquela de Köppen.
Classificacion de Köppen[modificar | modificar la font]
La classificacion de Köppen es basat sus la vegetacion caracteristica, sus lei precipitacions, sus la temperatura mejana e sus lei varacions termicas[2]. Prepausada per lo premier còp en 1900 per Wladimir Peter Köppen, foguèt modificada en 1961 per Rudolf Geiger. Dicha classificacion de Köppen-Geiger, aquela version es venguda la referéncia principala per depintar lei climas terrèstres[3].
Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e dei variacions de temperatura. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, per una abséncia d'ivèrn e per de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben marcats.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mes sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca ivernenca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca estivenca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus freg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Classificacion de Thornthwaite[modificar | modificar la font]
La classificacion de Thornthwaite es principalament basada sus de paramètres liats au desvolopament de la vegetacion coma l'evapotranspiracion e l'indici d'ariditat. Lei climas i son classats segon sièis categorias principalas que gropan lei climas arids, semiarids, subarids, subumids, umids e iperumids. Per lei completar, son definits un indici d'eficacitat dei precipitacions e un paramètre termic. Lo premier es utilizat per estudiar la vegetacion, leis animaus vivent dins una region e lei transformacions climaticas. Lo segond permet de definir tres regims de temperatura que son :
- lei regims microtermaus ambé de temperaturas feblas, generalament entre 0 e 14 °C, un estiu cort e una evaporacion potenciala entre 140 e 430 mm.
- lei regims mesotermaus que tènon de temperaturas frejas persistentas e una evaporacion potenciala entre 570 e 1 140 mm.
- lei regims megatermaus onte lei temperaturas son autas e lei precipitacions fòrça importantas amb una evaporacion potenciala superiora a 1 140 mm.
Classificacion dei massas d'aire de Bergeron[modificar | modificar la font]
La màger part dei classificacions modèrnas considèran lei movements dei massas d'aire coma un paramètre. La classificacion de Bergeron es la mai utilizada per la meteorologia. Dins aqueu modèl, s'utiliza tres letras per descriure una massa d'aire :
- la premiera designa l'umiditat : "c" per lei massas continentalas e "m" per lei massas marinas.
- la segonda permet de definir la region d'origina de la massa : "T" per una zona tropicala, "P" per lei regions polaras, A per l'Arctic o l'Antarctic, M per la mosson, E per l'eqüator e S per una massa d'aire sec formada per una baissa significativa dau movement de l'atmosfèra.
- la tresena, "w" o "k", designa l'estabilitat de la massa d'aire.
Aqueu sistèma permet de definir plsuors climas diferents que son lo clima polar sec, lo clima temperat sec, lo clima tropicau sec, lo clima tropicau umid e lo clima temperat umid.
Classas diferentas de climas[modificar | modificar la font]
Climas tropicaus[modificar | modificar la font]
Clima eqüatoriau[modificar | modificar la font]
Lo clima eqüatoriau es un clima caud e fòrça umid de la zòna intertropicala. Es generalament associat amb una vegetacion luxurianta (seuva pluviala). Es caracterizat per una temperatura mejana de 28°C, de vents rars e de pressions bassas quasi permanentas. Lo temps es donc relativament constant amb una sason unica qu'es cauda e umida. Lei pluejas son quasi jornadieras e relativament violentas car son generadas per de chavanas. Lo cumul anuau de precipitacions mejan es de 1 780 mm mai pòu passar 12 000 mm.
Diagrama climatic eqüatoriau d'Iquitos en Peró
Seuva pluviala, biòma caracteristic dau clima eqüatoriau
Clima tropicau de monson[modificar | modificar la font]
Lo clima tropicau de monson (ò clima tropicau umid) presenta una sason eissucha e una sason umida. La segonda es marcada per de pluejas fòrça importantas entraïnadas per de vents maritims que pòrtan d'importantei quantitats d'umiditat que precipitan en massa au dessüs dau continent. Pasmens, au contrari dau clima tropicau de savana, la sason eissucha es rarament totalament seca. Au mens 4% dei precipitacions anualas an luòc durant aqueu periòde. La temperatura mejana demòra superiora a 18°C tota l'annada. La vegetacion associada a aquel clima es sovent luxurianta e es formada de seuva pluviala ò de seuvas tropicalas sasonieras (ò seuvas de monson).
Reparticion mondiala dau clima tropicau de monson.
Clima tropicau de savana[modificar | modificar la font]
Lo clima tropicau de savana es un clima tropicau marcat per una alternància clara entre la sason eissucha e la sason umida. Lei precipitacions son ansin concentradas durant un periòde de quauquei mes onte lei nivèus de pluejas pòdon agantar de valors fòrça importantas, especialament dins lei regions tocadas per lei vents de monson. La temperatura mejana demòra au dessüs de 18°C tota l'annada. Segon la quantitat d'aiga recebuda, lo biòma principau es la seuva tropicala sasoniera ò la savana.
Reparticion mondiala dau clima tropicau de savana
Climas desertics[modificar | modificar la font]
Clima desertic caud[modificar | modificar la font]
Lo clima desertic caud s'observa principalament dins la zòna subtropicala dins d'endrechs onte de pressions autas son entretengudas per la preséncia quasi permanenta d'anticiclòns. Lei precipitacions i son donc fòrça feblas ambé mens de 250 mm anuaus. E mai, certanei territòris coneisson una ariditat extrèma e de cumuls de plueja inferiors a 10 mm. Dins aquelei condicions, lo raionament solar es maximom e l'ivèrn dura gaire. L'estiu es en revènge lòng e torrid. La temperatura passa generalament 40°C dins lo corrent de la sason cauda (e pòu passar 50°C) e demòra totjorn superiora a 10°C pendent lo mes pus freg.
Un tau mitan es pauc favorable au desvolopament de la vida. La vegetacion i es donc quasi inexistenta. Lo biòma pus caracteristic dei regions de clima desertic caud es donc lo desèrt.
Clima desertic freg[modificar | modificar la font]
Lo clima desertic freg es rar en fòra dei desèrts d'Asia Centrala. D'efiech, lei desèrts fregs se tròban generalament dins de regions d'altitud ò dins de regions temperadas onte lei precipitacions son fòrça demenidas per la preséncia d'una cadena de montanhas. Lo prototip d'aqueu biòma es lo desèrt de Gòbi.
Lo clima desertic freg es sovent pus eissuch que sa varianta cauda en causa deis efiechs de l'altitud sus l'umiditat de l'aire. Leis estius i son cauds mai l'ivèrn es ben marcat ambé de temperaturas negativas. Lo sòu pòu donc èsser cubèrt per un jaç de nèu durant tota la sason freja.
Desèrt freg d'altitud en Paquistan
Clima desertic doç[modificar | modificar la font]
Lo clima desertic doç es un clima rar[4]. Regarda principalement de regions deserticas temperadas situadas a proximitat d'un ocean. La massa d'aiga i a un ròtle regulator e la temperatura demòra moderada durant tota l'annada ambé, de còps, de temperaturas ivernencas negativas. Enfin, a respèct dei desèrts cauds ò fregs, lei nèblas i son frequentas.
Climas semiarids[modificar | modificar la font]
Clima semiarid caud[modificar | modificar la font]
Lo clima semiarid caud s'observa generalament entre lei 20en e 30en parallèls entre lei regions onte lo clima es de tipe tropicau de savana ò subtropicau umid e lei desèrts cauds. Se tròban principalament en Africa, en Asia e en Austràlia. Dins aqueleis endrechs, leis estius son cauds, de còps fòrça cauds, e leis ivèrns son cauds ò doç. Lei precipitacions, entre 200 e 700 mm, son generalament concentradas durant un periòde umid de quauquei mes. Lo rèsta de l'annada es marcat per l'ariditat. Lo biòma caracteristic dau clima semiarid caud es la brossa (Outback, bush...).
Es una savana rasa dau tipe .
Outback australian
Clima semiarid freg[modificar | modificar la font]
Lo clima semiarid freg se tròba principalament a l'entorn dei regions de clima mediterranèu, dei zònas de clima continentau umid e dei desèrts fregs. Es sovent marcat per la continentalitat que limita lei precipitacions. Lei caracteristicas dei sasons evolucionan segon la latitud. Quand aumenta, leis estius vènon pus umids e leis ivèrns pus secs. Dins lei regions d'ivèrns umids, la nèu es la principala fònt de precipitacions. Lo biòma caracteristic d'aqueu clima es l'estèpa.
Diagrama climatic semiarid freg d'Ulan Bator (Mongolia)
Estèpa en Cazacstan
Climas temperats[modificar | modificar la font]
Climas subtropicaus umids[modificar | modificar la font]
Lei regions de clima subtropicau umid son principalament situadas sus una fàcia sud, ò expausada a de vents venent d'aquela direccion, d'un blòt continentau important coma lo sud de China, lo quart sud-èst dau territòri estatsunidenc, Bengala, lo nòrd-oèst d'Argentina, lo sud de Brasil e lo nórd de l'Africa Australa. An d'estius cauds e umids e d'ivèrns doç amb una temperatura mejana positiva tota l'annada e un maximom superior a 22°C. Lei precipitacions son regularas mai pòdon presentar un pic estivenc, especialament dins lei regions influenciadas per la monson.
La vegetacion associada a aquelei climas es variada. Dins leis endrechs, domina generalament la seuva temperada coma en China, en Japon e dins certanei regions estatsunidencas. Dins lei zònas pus caudas e pus umidas, son susceptiblas de se desvolopar de seuvas tropicalas (onte lo bambó es frequent en Asia) e de mangròvas. Enfin, en Argentina e en Tèxas, se tròban de plans de tipe pampa.
Climas oceanics[modificar | modificar la font]
Lei climas oceanics (ò climas maritims) s'observan principalament en Euròpa Occidentala, lòng dau litorau sud-èst d'Austràlia e en Nòva Zelanda. Pasmens, d'illòts exisitisson lòng d'Imalaia, deis Andes e dau Grand Rift African. Son definits per una amplitud termica febla amb una temperatura mejana situada entre 0°C e 22°C durant tota l'annada. Lei precipitacions son pereu regularas ambé mai de 40 mm cada mes. Son entraïnadas per l'intrada de vents oceanics umids dins lei tèrras. Dins certanei regions, pòdon èsser influenciadas per lei fenomèns de monson.
La seuva temperada es lo biòma principau associat amb aquelei climas. Pasmens, lòng dau litorau, especialament dins leis endrechs somés a de vents importants, pòu èsser remplaçada per la landa.
Diagrama climatic oceanic temperat (Cfb) de Merinhac (Occitània).
Climas mediterranèus[modificar | modificar la font]
Lei climas mediterranèus son subretot presents a l'entorn de la Mar Mediterranèa. Pasmens, existís quauquei regions amb un clima similar en Califòrnia, en Anatolia, en Chile, en Sud-Africa e en Austràlia. Son caracterizats per d'estius cauds e eissuchs e per d'ivèrns doç e umids. Un destriament existís entre lo clima mediterranèu d'estiu caud, onte la temperatura mejana dau mes pus caud passa 22°C, e aqueu d'estiu doç onte la temperatura mejana maximala demòra inferiora a 22°C. Dins certanei versions revisadas de la classificacion de Köppen, existís pereu lo clima mediterranèu d'estiu freg que se tròba dins de pichonei zònas d'altitud auta en Califòrnia e en Chile.
Lei precipitacions anualas mejanas son compresas entre 300 e 1 000 mm amb un periòde de secaressa de tres a sièis mes. Lei periòdes eissuchs pus lòng s'observan principalament au sud de la Mar Mediterranèa onte lei pluejas son egalament mens importantas. Lo biòma caracteristic dau clima mediterranèu es lo maquís qu'es de còps remplaçat per la garriga.
Maquís, biòma caracteristic dei regions mediterranèas.
Garriga, autre biòma frequent dins lei regions mediterranèas.
Climas continentaus[modificar | modificar la font]
Climas continentaus umids[modificar | modificar la font]
Lei climas continentaus umids son presents ai latituds mejanas, principalament dins la mitat nòrd deis Estats Units d'America, dins la mitat sud de Canadà, en China Septentrionala e dins una larga zòna que va de l'Euròpa Centrala a la Siberia Centrala. D'illòts isolats se tròban tanben en Anatolia, en Asia Centrala e en China Centrala. La temperatura mejana i es negativa durant lo mes pus freg e superiora a 10°C pendent au mens quatre mes. Lei precipitacions i son regularas e i a ges de sason eissucha.
La vegetacion associada amb aquelei climas es la seuva temperada. Dins aquò, presenta de variacions importantas segon lei regions car la temperatura e lo nivèu de precipitacions pòdon èsser fòrça diferents segon lei tipes de climas continentaus umids. D'efiech, segon la classificacion de Köppen, se pòdon destriar de climas d'estiu caud (amb un mes superior a 22°C de temperatura mejana), d'ivèrn freg (mens de -3°C durant tres a cinc mes) ò marcats per l'influéncia de la Mar Mediterranèa (ò d'una estenduda d'aiga similara) ò de la monson.
Climas subartics[modificar | modificar la font]
Lei climas subartics son un ensems de climas intermediaris entre lo clima temperat e lo clima polar. Dins totei lei classificacions, n'i a plusors que sa definicion despend generalament de l'intensitat de l'ivèrn. Pasmens, totei presentan un estiu cort e freg, ambé de temperaturas mejanas entre 10°C e 22°C dins la classificacion de Köppen, e d'ivèrns fregs ambé de temperaturas mejanas negativas. L'amplitud termic anuala i es sovent fòrça importanta (fins a 105°C enregistrat en 1892 a Verkhoiansk) e lei temperaturas ivernencas pòdon passar en dessota dei -40°C.
Lei precipitacions son fòrça variablas en foncion de l'influéncia de l'ocean ò dei monsons. Certaneis endrechs, coma Verkhoiansk, son fòrça eissuchs ambé mens de 200 mm anuaus. D'autrei, coma Tromsø en Norvègia, son ben umids ambé mai de 1 000 mm. Lo biòma tipic dei regions subarticas es la taiga que cuerb la màger part de la Siberia Septentrionala e dei partidas nòrd dau continent american.
Climas polars[modificar | modificar la font]
Clima de tondra[modificar | modificar la font]
Lei climas de tondra fòrman un ensems de climas que s'observan a l'entorn dei regions polaras (nòrd dei continents american, europèu e asiatic, litorau antartic). En despiech d'una relativa diversitat, son totei gropats au sen d'una meteis appelacion dins la màger part dei classificacions. Son caracterizats per un ivèrn lòng ambé de temperaturas mejanas negativas e un estiu cort amb una temperatura mejana que passa pas 10°C. Lei precipitacions son fòrça variablas segon lo nivèu d'influéncia deis intradas oceanicas. Son sovent inferioras a 250 mm mai pòdon agantar de valors pus autas coma 727 mm dins leis Illas Kerguelen. Lo regime de vents es sovent violent ambé de blizards frequents.
La fauna e la flòra son ben adaptadas a aquelei condicions. La biomassa es subretot concentrada dins lei racinas, çò que permet ai plantas de subreviure au lòng periòde ivernenc. De mai, es generalament rasa per demenir son expausicion ai vents e au freg.
Inlandsis[modificar | modificar la font]
Lo clima d'inlandsis (ò de calòta polara) se tròba dins leis endrechs pus fregs dau glòbe, es a dire dins lei regions polaras e a la cima dei montanhas pus autas. Es un clima eissuch caracterizat per una temperatura mejana totjorn inferiora a 0°C. Pòu agantar de valors pròchas de -90°C a la cima de la calòta polara d'Antartida. Lo sòu es donc sistematicament cubèrt d'un jaç de nèu ò de glaç que pòu mesurar plusors quilomètres d'espessor (4 km en Antartida Orientala). En aquelei condicions, la vegetacion es fòrça rara e limitada a d'espècias capablas de resistir a de condicions extrèmas (liquèns...). Lei precipitacions son tanben fòrça raras e lei regions polaras son lei luòcs pus eissuchs de la planeta.
Diagrama climatic polar de l'Estacion Vostok en Antartida
Glaciers d'Imalaia.
Auga dei nèus (Chlamydomonas nivalis), exemple de fauna capabla de subreviure dins una region polara.
Clima montanhard[modificar | modificar la font]
Lo clima montanhard es un clima particular qu'es pròpri ai regions de montanhas. Fòrça influenciat per l'altitud, a de cicles termics e pluviometrics similars a aquelei dei territòris vesins. Pasmens, lei temperaturas mejanas i son pus feblas e lei precipitacions son pus importantas. D'un biais generau, lo clima montanhard es sovent caracterizat per d'estius fregs e umids e d'ivèrns fregs. En causa d'aquela demenicion de temperatura, la vegetacion subís de transformacions rapidas e evoluciona pauc a pauc vèrs de biòmas adaptats ai condicions frejas.
Variacions localas dau clima[modificar | modificar la font]
Climas regionaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima regionau, ò mesoclima, s'aplica a de regions d'una superficia de plusors miliers de quilomètres carrats somesas a l'influéncia de fenomèns meteorologics particulars (vents, secaressa ò umiditat renfòrçada...). Aquò entraïna de modificacions dau clima que desvolopa de trachs pròpris. Per exemple, en causa d'interaccions particularas entre lei massas d'aire oceanic e lo relèu dei Vosges, lo clima d'Alsàcia es pus eissuch qu'aqueu dei regions vesinas.
Climas locaus[modificar | modificar la font]
La nocion de clima s'aplica a de region d'un desenau de quilomètres carrats. Consistís en una modificacion generau entraïnada per la preséncia d'un element geografic important (montanhas, estenduda d'aiga...) qu'es capabla d'influenciar lo vent, l'umiditat e la temperatura. Per exemple, dins lei vaus aupencas, lo clima pòu aisament variar en foncion de l'orientacion dei pendís a respèct dau Soleu. Per exemple, en Auvèrnhe, es lo cas de Limanha onte de cadenas de montanhas blocan en partida leis intradas de nívols. Ansin, en plaça d'un clima oceanic relativament umid, aqueu parçan a un clima quasi mediterranèu ambé 530 mm de precipitacions.
Microclimas[modificar | modificar la font]
La nocion de microclima pertoca de zònas pauc estendudas, generalament de quauquei centenaus de mètres carrats. Son generalament liats a la preséncia d'un element locau particular dins la topografia ò dins la vegetacion. Per exemple, es lo cas de la preséncia de pèiras capablas de restituir de nuech la calor acumulada durant la jornada, çò que permet d'aumentar lei temperaturas minimalas. Son influéncia pòu de còps modificar d'un biais fòrça important lo clima supausat s'aplicar dins la zòna.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ De segur, dins lei regions eqüatorialas, existís localament d'excepcions onte lo clima pòu èsser freg (cimas de montanha...).
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [1]
- ↑ Aparéis pas dins totei lei classificacions.


c: text/html

text:
Per menar la fuèlha de rota 2015-2019 de desvolopament numeric de l'occitan, èra indispensable de dispausar de donadas estandardizadas que se posquèsson escambiar entre los qu'i trabalhan. Fasián tanben mestièr de ressorsas lingüisticas dins un format que las maquinas posquèsson legir. Aquela estandardizacion, d'efièch, permet de desvolopar de novèlas ressorsas (basas lexicalas, còrpus) necessàrias a la creacion d'otisses coma de traductors automatics, un corrector ortografic, un calvièr predictiu...
Pauc a pauc, lo Congrès es a convertir totas sas ressorsas al format TEI (Text encoding initiative). Aqueste es un soslengatge del XML (Extensible Markup Language) que permet, mercés a de balisas, d'indicar la natura de cada element d'un tèxte (mot, frasa, morfèma...). Es pensat per far los tèxtes legibles per las maquinas, en particular dins los domenis de la lingüistica e de las sciéncias umanas e socialas.
Un tèxte analisable per las maquinas pòt èsser aisidament modificat, trocejat e/o transformat per èsser utilizat per un otís informatic. Mercés al passatge al format TEI de las donadas del Congrès, serà fòrça mai rapide de crear de novèlas aplicacions. A mai, permetrà de crear d'aisinas que serián pas estadas realizablas amb de donadas a un format brut.
Se volètz comprene melhor çò qu'es lo format TEI, saber perqué es estat causit e descobrir las possibilitats de desvolopament qu'ofrís, trobaretz dins la vidèo çai-jos las explicacions d'Aura Séguier, webmèstra e desvolopaira TAL pel Congrès :
Per adaptar lo format TEI a sas donadas, lo Congrès a fach mantuna causida de balisatge especificas dels diccionaris occitans tractats. Las trobaretz dins l'explicatiu seguent :
Mercés al TEI, lo Congrès a ja realizat dos diccionaris especials :
Per ne saber mai sul format TEI en general :

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aunat
Aunat (en occitan e oficialament en francés) es una comuna occitana de Lengadòc situada dins lo departament d'Aude e la region d'Occitània, ancianament de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Aunat (atestacion Honacum, en 1313) vendriá segon Dauzat del nom gallés d'òme Aunus, ambe'l sufixe -acum [2], latinizacion del sufixe gallés -*aco(n). Aunat èra donc, dins l'idèa de Dauzat, una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre Aunus. Mès l'atestacion de 1313 fariá puslèu pensar a un nom en O- e se cal virar cap a l'opinion de Delamarre, qu'i vei *onnācon, un compausat de onno-, « fraisse » ambe -āko-. Lo vilatge se seriá fondat sus l'emplaçament d'un bòsc de fraisses [3]. L'aglutinacion de la preposicion a explicariá l'iniciala de la fòrma modèrna : a *Onac ----> *Aunac. Per la finala consonantica e lo passatge de -ac a -at, i a plan de cases semblables en Arièja. Se pòt supausar que coma dins l'oèst occitan (Gasconha, Agenés, Lemosin, Marcha), i aviá de gentilicis sense sufixe, donc dins lo cas present *Onac/*Aunac ------> les *onacs/*aunacs [-ats] (los abitants), e fin finala lo nom del vilatge o de la parròquia riscava de se tornar interpretar *Onat/Aunat, e sembla qu'aicí se faguèt atal.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Bèlcaire; es ara del canton de Haute-Vallée de l'Aude (en francés), donc de La Nauta Val d'Aude.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://archive.org/stream/revuededialectol03sociuoft#page/n154/mode/1up
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 37
- ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la Langue gauloise, ed. Errance, 2na edicion, 2003, p. 241


text:
San Diego
San Diego es una vila situada a l'extrèm sud-oèst de l'estat de Califòrnia, e a l'extrèm sud-oèst continental dels Estats Units. Se localiza al Comtat de San Diego—que n'es la sedença—, lo que tèrmia amb Tijuana, Mexic.
Es la segonda vila mai granda de Califòrnia e l'ochena del país; al cens de 2014 aviá una populacion totala de 1.381.069 abitants.[1] San Diego acuèlh divèrsas basas militaras, en i comprenent de pòrts de l'armada nòrd-americana e basas d'infantariá de marina.
Referéncia[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) « One Million Milestone », United States Census (consultat en 24 d'octòbre de 2015)


text:
Cocaïna
La cocaïna (de nom quimic 2B-carbometioxi-3B-benzoxitropan, ecgonin metil ester benzoat) es un alcaloïde que s'extrai de la planta nomenada Erythroxylum coca, un arbust originari de Peró e Bolívia.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Existís de pròvas que permeton d'afirmar que la planta s'utilizava ja dempuèi lo Millenni III abC. En 1862 los laboratòris alemands Merck purifiquèron los primièrs gramas d'aquel alcaloïde. Al sègle XIX venguèt un producte fondamental en fòrça medecinas d'ostal e pendent d'ans foguèt un compausant de la bevenda populara Coca-Cola fins a çò que al començament del sègle XX foguèsse retirat de la formula seguent las leis qu'enbiguèron la venda e l'usatge de la cocaïna.[1]
Extraccion[modificar | modificar la font]
Las etapas que se seguisson pendent l'extraccion de la cocaïna son:
Addiccion[modificar | modificar la font]
La cocaïna es una substància que provòca una addiccion fòrta. Atal, qualques consomadors de cocaïna pòdon venir incapables de contrarotlar l'usatge d'aquela substància e arriban a prendre de quantitats plan superioras a çò qu'avián previst o degalhar d'enormas quantitats d'argent per comprar la cocaïna.
Coma las autras drògas, l'usatge de contunh de cocaïna compòrta un processus de tolerància que fa que cada còp cal prene de dosis pus enauçadas per esprovar los meteisses efèctes.
Forma d'usatge[modificar | modificar la font]
Normalament se consoma per inalacion, sens produire de dependéncia fisica mas se pòdon observar de cambiaments de l'umor:
- insomnia
- depression
- irritabilitat
- fatiga
Per via orala, es pauc activa.
Per via intravenosa pòt provocar la dependencia fisica.
Una autra forma d'usatge es lo crack que se consoma per inalacion e necessita sonque 10 segondas per arribar al cervèl. Los efèctes maximals son de 30 segondas e descreisson fòrça rapidament.
Efèctes immediats[modificar | modificar la font]
La cocaïna es un estimulant del sistèma nerviós central. Entrava lo processus de reabsorcion dins los circuits neuronals dopaminergics, atal las vias nerviosas d'aquel circuit neuronal se tròban excitadas de contunh.
Los efèctes fisiologics immediats de la consomacion de cocaïna son:
- dilatacion de las pupilhas.
- aument de la pression sanguina e del ritme respiratòri.
- aument de la temperatura del còs.
- euforia.
- reduccion de la fatiga.
- accentuacion de las percepcions.
Pupilhas dilatadas, iritacion del nas, gòrja seca: dificultat per manjar e granda set, perda d'apetís e del sòm. Sensacion d'euforia, assegurança, energia, suprimís la sensacion de fatiga per un temps, puèi los efèctes passan. Locacitat, paraula desliurada. Nervis en tension, desirs de se mòure. Pèrda del contraròtle de se. Tendéncia a se disputar e se pelejar pel mendre motiu. Ànsia. Una sola presa sufís per aver un fòrt desir de se tornar drogar e repetir los remembres de l'euforia.
La durada dels efèctes depend del temps d'absorcion. Pus rapida es l'absorcion, mens lo efèctes duran.
Efèctes a long tèrme[modificar | modificar la font]
L'usatge de cocaïna provòca una addiccion psiquica importanta. Efèctes de l'usatge abitual:
- fòrtas paranoïas, fins arribar a un encastre psicotic grèu.
- Lo sistèma nerviós se deteriora.
Fisicament, los efèctes se manifestan sul sistèma cardiovascular e lo sistèma respiratòri:
- taquicardia.
- ipertension.
- respiracion irregulara.
- arrèst respiratòri.


text:
Tèxte de la grépia occitana de Sent Fèrme 2016
Vachí coma se realisèt la profecia qu’anoncièva la vinguda de Jesús sus la tèrra :
I avèva a Nasarèt, vila de Galilèia, una goiata aperada Maria, fiançada en d’un òme nomat Jausèth, de la familha de David. L’ange Gabrièu li estut mandat per Diu. Entrèt dens son ostau e li dishut :
- Adishatz plenha de gràcia, lo Sénher es demb vos, sètz benesida entre totas les famas.
Maria estut capvirada per aqueras paraulas e se damandèt çò que volèva díser aquera salutacion. L’ange li dishut :
- Crànhitz pas Maria, qu’atz trobat gràcia davant Diu. Auratz un hilh, l’aperaratz Jesús.
Maria damandèt a l’ange :
- Coma aquò se harà ?
L’ange respondut :
- L’Esprit Sent vendrà en vos e la vertut deu Tot-Puishent vos caperarà de son ombra. Aquò’s pr’aquò que lo sent mainatge que neisherà de vos s’aperarà Hilh de Diu.
Lavetz Maria dishut :
- Sui la serventa deu Sénher, que tot aquò èsti hèit d’après vòsta paraula.
Un decret de l’emperur Auguste ordonèt a totas les personas de l’Empire roman de s’hèser inscríver dens lur país d’origina. Maria e Jausèth deishèren donc Nasarèt per anar a Betleèm, país d’origina de lur familha. A lur arribada, trobèren pas d’auberjament dens una ostelaria e se refugièren dens un parc de beus. ‘Quò’s aquí que se passèt la neishença deu drollet Jesús.
Maria – Jausèth, mon shèr e fidèle espós, tot en jo me rapèra un sent evenement : sènti lo fruit d’una via que, d’una senta enveja, vòu aparéisher a nòsta via.
Jausèth – Nos vachiu arribats, ma shèra esposa ; aqueste lòc nos servirà d’abric per la vinguda de nòste ninòt.
1èir tablèu
Som a Betleèm de Judèia. Escotatz, brave monde, l’istòria deu tot prumèir Nadau. Dens un recunh d’una prauba establa, un ninòt nud e miserable es neishut per nòste salut. Sos parents, Maria e Jausèth, n’avèvan pas d’argent ni mèi d’ostau per aculhir lo penhin qu’èra sus lo punt de nèisher. Antau l’enfant Jesús espelit dens una grépia, a l’òra que pertot, dens los cròs coma sus los tarrèirs, sonèvan los dotze còps de mijanuit.
Vaquí que deu cèu estelat una estela daurada e alugrejanta vingut s’apausar sus l’ostau ont vinèva de nèisher lo Sauvador. Còp sec, una voètz trenit deu pus haut de la montanha. ‘Quò’ra l’ange deu Senhor.
- Crànhitz pas, mos amics, vos pòrti una granda novèra, anuit vos es neishut un Sauvador, son nom es Jesús. Diu nos salva, Diu nos aima !
Anatz a Betleèm, preishatz-vos per saludar lo rei deu Cèu !
Lavetz, dens les pradas se levèren d’aulhèirs qu’èran aquí a gardar los tropèths. Amassa, s’en anguren entà la cròta dens los roquèirs e viren dens lo hons, esclairat per un rai de lua, lo petit ninòt pausat sus un lèit de palha fresca. De cada part, un beu romièva pensiu deu temps qu’un ase gris quilhèva les aurelhas.
Pròishe d’aquí, un june aulhèir dromilhèva tot solet dens sa cabana.
- Fau anar lo revelhar, ce dishuren tots, qu’aquera novèra es bona pr’eth tabé.
La novèra s’esbarja dens tota la campanha e dens tota la vila. Los aulhèirs d’alentorn vènen aufrir de cadèus au drollet. Cadun disha son ostau per véser la mervelha e, lèu, vènen pausar sus lo pas de la pòrta de qué norrir e de qué vestir lo hilh de Diu tot arganic. Li aufren los anheròts que braman doçament, los mainatges li pòrtan de joguets per l’amusar, los papès e les mamès li hèsen de broishats per l’escaurrar. Nosauts tabé l’estela vèn nos quèrre. Per lo novèth millenari, se quilha dens lo cèu de nòsta umanitat e nos ensenha un camin d’amistat. Per Nadau cadun hèi la patz e cadun samia lo bonur.
2d tablèu
Lèu, tot lo monde parlèva sonque d’aquò e vinèva de la quita capitala per véser çò que se passèva. Un matin, vingut un messatgèir, hòra d’alent tant avèva corrut.
- Ai vist passar una caravana ! Son tres reis ambe lor equipatge de dromadaris e d’elefants, an traversat Jerusalèm e son anats al castèl del rei Eròdes. Demandan pertot ont es lo rei d’Israèl que vèn de nàisser ! [jogat per ]
Eròdes n’en estut tot capvirat. Còp sec amassèt son conselh e hasut venir de monde de son pòple.
- Vòli saber la veritat. Qué disen dens la vila ? Tu, achí, qui sès ? Qué hèses ?
- Io, vau au mercat a Pelagrua, a Montsegur, a La Rèula ! Pertot se ditz que va venir lo Messia ! E que va tot cambiar ! [jogat per ]
- Creses qu’harà milhor que jo ? Tu, lo bolangèir, qué n’en pensas ?
- Fabriqui e vendi dau pan dins mon fornilh. Disen que vèn de nàisser a Betleèm lo rei dau cièl, lo rei que vendrá establir lo rènhe de Diu sus la tèrra. Les paures van minjar lo bon pan de la torta pausada sus la taula. [jogat per Yves Sauvestre]
- Taisa-te pegàs ! Creses que vai tot shanjar aqueth messia ? Qu’en dises, tu, lo vinhairon de Bordèu ?
- La tèrra florirà e balharà son fruit, los sherments seràn cargats e de les gaspas sarcidas pisharà lo vin novèth dens les barricas !
- Pòdes totjorn saunejar. E qué mèi ?
- De las espasas faràn d’araires e de falces. N’acabaràn de se far la guèrra e de se trucar dessús ! [jogat per ]
- Vam véser los palomaires, que saben bien de causas.
- Èi gueitat naut, vesi arré. Onte son passadas ‘ques palomas ? [jogat per Jean-Pierre Bugeade]
- Ò, belèu son totas partidas a Betleèm ! [jogat per Jacques Gaye]
- Mès non xxxxxxxxxxxxx Tiberiada xxxx [jogat per Daniel Testet] (achí sabi pas mèi !)
- xxxxxxxxxxx (tapauc)
- N’i’n a prampó ! Tot aquò’s impossible ! Qu’en dises, tu, lo mòine de Sent Fèrme ?
- Diu vèn a nòste per partatjar nòsta misèria. Diu se hèi òme per fin que l’òme vèni Diu, nos dubre lo camin deu Cèu.
- Sabes pas çò que dises, repapilhas praube òme ! Qué n’en pensas, tu, lo factur ?
- Passi per las bòrdas per portar las letras. Una granda jòia se vei sus totas las caras, dins totas las familhas fan la fèsta e cantan Nadal. [jogat per ]
- Res a hèser ! Digun m’escota ! Tu, lo sabent que lugisses lo Libre de la Lei, qué te sembla ?
- Tot aquò es escrich ; los profètas vièlhs ne parlan de pertot. Vaquí çò que ditz Esaia : [jogat per ]
- Aubora-te Jerusalèm ! E trelusís, car aquí ton lum : la glòria del Senhor subre tu s’es levada. Agacha : l’escuresina acapta la tèrra, las tenèbras cobrisson los pòbles, mas subre tu se lèva lo Senhor, e sa glòria subre tu resplendís. Las nacions van marchar cap a ton lum, los reis van s’encaminar cap a la clartat de ton auròra. Lèva los uèlhs a l’entorn e espia : totes s’acampan e s’agandisson. Tos enfants t’arriban de luènh e tas filhas te son portadas sus los braces. Vas veire, seràs raionanta, auràs lo còr que farà tifa-tafa… tifa-tafa… tifa-tafa… e que s’espompirà ! Los tresaurs de delà las mars afluïràn cap a tu amb las riquesas de las nacions. De molonadas de camèls t’envasiràn, emai de dromadaris de Madian e d’Efa. Vendràn totes dusca de Saba, adusent d’aur e d’encens, proclamant las lausenjas del Senhor ! [jogat per Alain Pierre]
Deu temps qu’Eròdes ropiaguèva dens son castèth, pus lunh, dens la montanha, los Mages s’en anèvan sus lo camin de Betleèm. L’estela losi ensenhèva l’endret ont èra neishut lo rei deu Cèu.
Entrèren dens l’ostau e trobèren lo ninòt demb Maria e Jausèth. Lavetz s’aclatèren davant eth, s’agenolhèren e li dubriren lurs caissetas. En present li aufriren :
> l’òr, per aunorar lo rei deu monde ;
> l’encens, per hestejar lo vrai Diu ;
> la mirra, per garir lo còs de l’òme.
Rentrèren dens lur país shens tornar véser Eròdes. S’entornèren shas eths e esbargèren la novèra per la tèrra empenada.
- Vènem de rencontrar nòste Sauvador lo hilh de l’òme, lo rei deu Cèu. Tornam cadun dens son país per preishar la bona novèra a nòstes frairs e a nòstas sòrs.
Qu’antau siqui.
Alleluia !


text:
Celacant
Los celacants (Coelacanthimorpha) son de peisses sarcopterigians que se cresián desapareguts dempuèi lo periòde cretacèu fins que en 1938, un exemplar viu foguèt capturat sus la còsta orientala de Sudafrica. D'autras espécias se localizèron puèi en Celebas (Indonesia) en 1998.
Amassa amb los peisses pulmonats, son los èssers vius mai prèps dels vertebrats terrèstres. Apareguèron durant lo periòde Devonian (fa 400 milions d'ans), e mai se la màger quantitat de rèstas fossilizadas apertenon al periòde Carbonifèr (fa 350 milions d'ans).


text:
Es causa sabuda als Estats Units, mas benlèu encara pas pro coneguda en Occitània. La fondacion de Fòrt Pontchartrain en 1701 – çò qu’aprés seriá la vila de Detroit – aguèt coma principal protagonista un occitan, lo gascon Antoni Laumet, tanben conegut coma Antoni de Lamota Cadilhac, sénher d’Acàdia e una de las figuras mai polemicas del Canadà de l’epòca.
Aital, Lamota Cadilhac es estat tractat coma un eròi als Estats Units fins que foguèt facha una revision istorica de la sieuna biografia pendent las annadas 1950. Enauçat pels franceses e atanben pels angleses – per causa de la sieuna lucha contra los jesuitas – es uèi una figura plan polemica amb d’istorians que parlan d’el coma un “dels pejors personatges qu’arribèron jamai en Nòva França”.
Totun, qu’a laissat un legat important en totes los luòcs qu’explorèt. Mercés a Lamota Cadilhac – e maugrat los sieus intereses comercials personals – se fondèt la vila de Nòva Orleans (que ne foguèt governador del territòri entre 1710 e 1716) e la fondacion personala de la futura vila estatsunitenca de Detroit.
Un gascon qu’èra pas nòble
Antoni Laumet nasquèt en la comuna carcinòla de Sent Micolau de la Grava en 1658 – uèi dins lo Departament de Tarn e Garona e la region d’Occitanie -, de paire avocat al parlament tolosan, que laissèt aprés d’estudiar amb los jesuitas lo vielh continent amb solament 25 annadas e arribèt a Acadia en 1683. Un còp ailà ja aguèt de problèmas amb las autoritats localas pr’amor que trabalhèt coma caçaire e comerciant d’alcoòl.
Totun, qu’aguèt lo bon sens de crear una origina nòble e cambièt lo sieu nom per lo d’Antoni de Lamota Cadilhac, sénher d’Acàdia. Aquò e lo sieu esperit aventurièr e coneissença coma explorador li donèron l’escasença d’èsser lèu nomentat coma capitan en l’armada francesa situada dins Fòrt Michilimackinac, a l’epòca lo fòrt mai occidental que la corona francesa aviá dins lo Canadà.
Pendent l’epòca que demorèt en Port-Royal, Acàdia, foguèt un contrabandièr celèbre e aquò permetèt conéisser plan las còstas de Nòva Anglatèrra. Aquò comportèt la simpatia del govèrn canadian pr’amor que l’idèa d’una invasion de Nòva York e Boston èra factible e caliá aver totas las mapas e documents cartografics de la region possibles. E Cadilhac aviá aquela coneissença.
Maugrat aquò, ja en aquela epòca lo governador d’Acàdia lo descriguèt coma “la persona mai pauc solidària de tota la planeta e un òme amb pauc cervèl fugit de França per se sap pas quales crimes”.
Los rapòrts sus la sieuna persona influiguèron gaire lo governador canadian de l’epòca, Frontenac, que lo nomentèt oficial dins l’armada regulara e l’envièt a far mai de viatges topografics sus la geografia de la region. En 1693 ja èra capitan e comandant d’un fòrt clau, Michilimackinac, a la fin del Lac Huron e la naissença del Lac Michigan.
La nòva posicion èra de plan nauta responsabilitat. A l’epòca los canadians encara èran en guèrra amb los iroqueses e caliá escartar las tribús indianas de la region lonh d’aqueles per poder contunhar la guèrra contra la tribú de las Cinc Nacions. Totun, un rapòrt de Charles de Monseignet en 1697, secretari de Frontenac, critiquèt plan lo sieu govèrn de Fòrt Michilimackinac: “ Fa çò de contrari a çò que ditz. A empedit pas l’intercambi d’ambaissadors entre los iroqueses e los hurons – aliats dels franceses -, a podut pas preservar l’armonia entre las tribús de l’oèst e a pas agut succès en atacar los iroqueses amb l’ajuda dels indians de la region. Los sieus afars son doncas plan confuses”.
Mas, se benlèu comandant marrit, l’occitan Cadilhac aguèt fòrça succés coma comerçant de pèls. En 1694 aviá un total de 1080 liuras annadièras. En 1697 ja aviá enviat a Occitània un capital de mai de 28.000 liuras. Tot aquò èran de beneficis per la venda de brandy als natius americans, una practica que provoquèt fòrça discussions amb los jesuitas – pr’amor qu’èra una practica totalament enebida per la corona -. A mai, fasiá chantatge als caçaires e paucs l’avián denonciat pr’amor que ja disiá qu’èra un protegit del quite Frontenac.
Un nòu rapòrt, fach per Loís Tantouin de la Toche, comissari de l’armada reiala, afirmèt de Cadilhac que “jamai es existit un òme amb tan benefici en tan pauc temps e causat tan dan als òmes que trabalhan en aquela region”.
En 1696 quora un edicte reial ordenava lo barrament dels fòrts franceses mai alonhats per ensajar d’abolir lo comèrci illegal de pèls, Lamota Cadilhac arribèt a Quebèc amb una pichona flòta de canoas e mai de 176.000 liuras de pèls de vibre. Quan li diguèron de tornar a la frontièra oèst del Canadà ja sabiá que podiá pas mai comercar amb pèls. E declinèt. Mas ja aviá en ment un nòu prètzfach: la colonisacion de Detroit (ont arribava pas l’enebiment del comèrci illegal de pèls).
Tornèt a França e expliquèt la sieuna idèa a la corona: seriá pas un fòrt de l’armada mas una vertadièra colonia que balhariá de beneficis. Aquò ajudariá l’espandiment economic, cultural e moral dels franceses e arrestariá la preséncia dels angleses dins la region. A mai, seriá una posicion estrategica clau per atacar los iroqueses e atanplan arrestariá la preséncia dels correires de bòsc dins la region – e lo comèrci illegal de pèls tombariá, un fach cercat per la corona – al temps que s’aliarián mai tribús contra los angleses. Lo ministre de la marina, Pontchartrain li comprèt l’idèa e en 1700 Antoni de Lamota Cadilhac arribèt a la region amb 100 òmes per fondar çò que seriá la vila de Detroit.
La fondacion de Detroit
Aprés fondar Fòrt Pontchartrain en 1701 los problèmas tornèron lèu a la region e atanben amb lo govèrn reial. Lèu foguèt vist que Cadilhac voliá aver, a mai del govèrn personal de la region, la desseparacion del meteis pr’amor que voliá tornar al tradicional comèrci de pèl personal. En 1703 arribèt un nòu governador a Quebèc, Felip de Rigaud de Vaudreil, que decidiguèt lèu que Cadillac èra mai un problèma que non una solucion: se los plans de l’occitan capitavan, tot lo Canadà seriá una roïna.
Las acusacions e las denóncias dels caçaires èran mai e mai comunas. En 1703 lo fòrt patiguèt un incendi – e tota la documentacion escricha que i aviá dins desapareguèt – e pauc aprés tota la region tombèt gaireben en guèrra. En efièch, divèrsas tribús avián arribat prèp de Fòrt Pontchartrain pèr i viure e comerçar. Entre aquelas los hurons, los ottawas e los miamis. Totes demoravan al torn del fòrt. Mas en 1706 – en çò que puèi seriá mai conegut coma l’afar Le Pesant – dintrèron en guèrra entre elas pendent tot aquel an e tanben l’an 1707. Tot l’oèst èra prèp d’una guèrra generala. Lo ròtle de Cadilhac èra escur. Fin finala e maugrat que la patz tornèt, una enquèsta foguèt iniciada per esclarcir quala èra la participacion de Cadilhac en aquela far.
Una enquèsta catastrofica per Cadillac
L’enquèsta realizada per Clairambault d’Aigremont en 1707, nomentat directament pel governador del Canadà, acusava Cadilhac de comèrci illegal e doncas de corrupcion a mai de lo situar coma una vertadièra menaça pel contraròtle canadian de las tèrras de l’interior. La colonia èra pas lo paradís, coma disiá Cadillac: un fòrt militar e divèrses centenats d’indians e solament 62 franceses que trabalhavan 1400 quilomètres cairats de tèrra. A mai, lo gascon practicava una tirania per guanhar d’argent qu’aviá provocat l’union de blancs e natius americans dins una soleta causa comuna: l’òdi al governador de Detroit.
Los solets beneficiaris de la fondacion del fòrt èran estats los iroqueses, enemics de la corona e aliats dels angleses pr’amor que comerçavan amb las tribús indianas aliadas de Cadilhac e las laissavan marchar fins Albany per far de comèrci illegal de pèls. L’enquèsta èra clara. Mas lo ministèri de la marina podiá pas reconéisser qu’èra s’èra enganat. Aital nomentèt Cadilhac governador de la Loisiana. E amb aquò l’occitan finiriá aqueles escurs afars per totjorn.
La situacion de Loisiana en 1710 èra mai paure encara. Amb una populacion d’entre 300 e 400 colons malauts. Cadilhac tornèt lèu lèu a París e convenquèt lo comerçan occitan Crozat de li donar pro argent per desvolopar la nòva colonia. I arribèt en 1713 e tornèt far çò qu’aviá sabut totjorn far: contrabanda. Se en Detroit aviá comerçat amb los angleses ara caliá o far amb los espanhòls. Envièt una expedicion a Mexic per bastir d’alianças comercialas mas los espanhòls volguèron pas, lo membres de l’expedicion foguèron arrestats e Cadilhac poguèt pas comerçar amb aquela colònia espanhòla.
Caliá, totun, cercar d’autres beneficis e inspeccionèt personalament amb lo sieu filh lo comtat d’Illinois, ont descobriguèt una mina de coure. Tornarmai tornèt la polemica. Cadilhac creèt divèrses problèmas entre las desparièras tribús indianas de la Loisiana e las relacions amb los natius americans tombèron lèu. Un nòu intendent – Joan Batista du Bois Duclos – arribèt e confirmèt que Cadilhac es “la persona mai problematica, mens tranquilla e lo messorguièr mai grand qu’aviá jamai conegut”. Lo rapòrt arribèt fins Crozat que denoncièt Cadilhac davant la corona: la colonia demorava mai e mai paura e aquò aviá solament una causa: Antoni de Lamota Cadilhac.
L’occitan decidiguèt tornar a París. Tota la familha ( la femna, sièis filhas e set filhs) i arribèron en setembre de 1717 a París per s’explicar. Ja totes sabián qual èra lo sieu modus operandi. Aprés arribar, el e son filh foguèron arrestats e enviats a La Bastilha. Totun, volián pas lo punir d’una manièra grèva. En 1718 sortiguèt de preson e aguèt una paga per tot lo trabalh fach. Maugrat que demandèt poder tornar a Detroit li foguèt pas concedit e fin finala, venguèt totas las sieunas tèrras a un canadian. En 1723 comprèt lo govèrn de Los Sarrasins – a 19 quilomètres de Montalban – ont demorèt en patz fins la sieuna mòrt, en 1730.
Los angleses faguèron de Lamota Cadilhac, aprés, un eròi pr’amor la sieuna lucha contra los jesuitas, quan foguèt governador de Detroit – qué aviá patit quan èra a l’escòla per los asirar aital ? -. Puèi, los estatsunitencs celebrèron la fondacion de Detroit per aquel eròi e l’entrepresa Cadilhac donèt lo sieu nom a una de las veituras mai celèbras del mond. En 1950 l’istorian Henri R Casgrain donèt una nòva vision mai critica de la sieuna figura.
Uèi l’occitan Antoni Maulet, sénher d’Acàdia e fondador de Detroit es un personatge mai uman, mai contradictòri: explorador o raubaire ? comerçant o contranbandièr? Tiran o bon politician ? Visionari o malcomprés per totes ? L’istòria totjorn finís per reconéisser la vertat. E maugrat la vida e reputacion de Lamota Cadilhac atanben demora un fach indiscutible: Detroit, foguèt fondat en 1701 per un occitan de Sant Miquèu de La Grava. Pas mai, pas mens.
Christian Andreu*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
18/12/2016
Daus òmes que tomban, episòde 21, per Joan Ganhaire
Au Ferret, quo es la rotina. Un paubre Lord Cavendish, seconda o tresiema fortuna dau Reiaume Unit, maridat a la novela patrona dau Miramar, meschanta chasuda dins la gabia d’ascensador, lady Cavendish, recenta veusa purairitz, vend lo Miramar per chaptar lo Jòrgi V a Biarritz . Som aura en quatre vint sieis. La comença de se far pus tota jòuna, nòstra Natalena…
Au Geòrge V, son aimables quo es pas per dire. Te fan lo morre e t’espien de naut tan que a pas fait lusir. Mas Mossur lo Comte sap i far, e a la riba de dietz minutas e aprep una espiada a la lonja veitura negra, som reçabuts per lo Director en persona. Nos fan esperar an second niveu, la Terrassa, z’apelen, brava vuda per mon arma, l’ocean pertot, lo Rochier de la Vierja a portada de man, Endaia e la còsta d’Espanha a man mança. Pas grand monde a queu niveu, un coble d’amorós que an mielhs afar que espiar la mar, una paubra vielha dins un charreton, que, gòrja badanta, a pus grand chausa a espiar. Mossur lo Comte, si voletz plan me segre… Tot en corbacelas, lo pitit bonicon daus tres piaus bien penchenats en travers de la clòsca. S’espera benleu a çò que mossur lo Comte daus Ombradors li lòge la bela seguida d’aparat per eu e sas gent. Lady Cavendish ! A, Mossur lo Comte, quala femna ! Io era nonmas ‘ribat quante la chaptet lo Jòrgi V, quala man de fer, l’adrecet los afars, que per bien dire, eran pas famosas, chamjament de personau, noveu decòr, noveu chefe, noveu orchestre, leu, lo brave monde que aviá quauque pauc deslaissat l’establiment comencet de tornar, especialament los Britanics, que pas mai avián conegut Lòrd Cavendish. Un temps aviam ‘gut l’impression que Lòrd Carnavon ‘viá las favors de Lady Cavendish, puei, l’amor a de quilhs misteris,’la s’amoretet d’un dich Pablò Ramirez, professor de tangò, mostacha fina e piaus negres penchenats en arrier, que veniá sovent a l’ostelariá per far dançar las damas au tè de cinc oras. Ilhs se marideren quauque temps pus tard, quò faguet un pauc clampetar que aviá quinze ans de mens que ela, e que era conegut per èsser bra’ment fumelaire, mas vei… De tot biais, quò duret gaire, que quauques temps pus tard, ‘la faguet una meschanta chasuda dins los eschaliers, se tuet pas, mas se’n fauguet de gaire, tres mes de comà, auriá mielhs vaugut que ‘la ne’n surtes pas, la paubra, quo es ren pus, paralisada, babòia, d’alhors l’avetz plan aperçaubuda, quo es ela a la terrassa…( de segre)
Joan Ganhaire
10:22 Publié dans Cultura e literatura en òc, Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban | Lien permanent | Commentaires (0)
09/12/2016
Daus òmes que tomban, episòde 20, per Joan Ganhaire
Quò començava bra’ment a li pudir, quel afar, a Caüsac. Començava de ne’n aver son fais de galopar aprep quela veusa sanhosa que semblava ren mielhs aimar que de donar una pita butida a de riches òmes per los aidar davalar los uns l’eschalier, l’autre d’un cirier, un autre aura de quauque mirador. E degun aviá fait lo raprochament entre la veusa Fleury, la veusa de Gueranda, la veusa Meracadier e la veusa Langevin darriera en data. Aviá faugut lo deliri tardivós d’un paubre foligaud per que lo nas de Gaëtan Caüsac tòrne trobar la dralha de quela Barba Blueia fumela, que Galichet aviá fotrament bien fait de laissar tombar dins sa jòunessa. E nos eram nonmas en quatrevint ;i ‘viá vint ans a tornar trapar, e diu sap comben de tipes balançats per las fenestras, dins los eschaliers o de tota autra plaça un pauc en nautor. Ne’n eram a quelas tristas consideracions au cafe daus Quatre Sergents davant un te bruslant per Gaëtan tot confit dins sa crubertas e fasent crasenar las dents en cadença sus quauque concertò per violon de Bartòk. Lo sentiá a dos dets de tot laissar tombar, si un pòt entau dire, de tornar credar Galichet per li dire que si volià tornar veire sa bien aimada, aviá nonmas a segre la dralha que veniam de drubir, mas de bien far ‘tencion de pas li virar l’eschina au palier dau tresieme niveu o de pas tròp se doblar per la fenestra per ‘mor de barrar los contrevents. Per contrapinca, era de mai en mai pivelat per quela femna e io sentiá que si eram pas enquera tornats aus Ombradors era ben perque voliá veire en faciá queu géni dau crime que aviá franchit vint ans e quatre murtres sens que pagun se’n esmaja. Demai, i ‘viá quela misteriosa dròlla que semblava nos segre, mas que de ser, semblava aver perdut nòstra pirca. D’un lanç, Franciscò bomba a la pòrta, esversant chadiera, taula e quite beure que an quí, que apelen Pineu, e d’ente era sietat, lo vese espiar d’un costat de l’autre, far mina de partir a la galòpa, levar los dos braç en signe d’impotença, e tornar testa bassa, quo era ela, ne’n sei segur, la femna de la rua Madama. Sap pas çò que ne’n penset Bartòk, mas lo crasenament de dents de Caüsac venguet mai redde, mai bruchent si quo era possible. Lo temps de massar taula, chadiera, e de comandar una autre Pineu, Franciscò petonava aprep quela dròlla lesta coma un escuriòu, viva coma ‘na lebre, que semblava de talha a segre ‘na dralha sens se far veire, e a dispareisser aprep s’èsser bien montrada, dau genre, o,o, sei quí, trapatz me si podetz. Me veiqui bien montada coma quilhs dos tipes de meschanta umor.( de segre)
Joan Ganhaire
04/12/2016
Daus òmes que tomban, episòde 19, per Joan Ganhaire
Isla de Re… I ‘viá jamai ‘nat, pas coma un meu grand pair o grand oncle, sap pus, que i ‘viá passat quauques temps dins las gabias d’un fòrt, ‘vancès de s’embarcar per Caiena. Caüsac aviá passat las cinc oras, envertolhat dins sas cubertas en se ninar de quauqua musica que podiam pas auvir. Aviá plan eissaiat d’entredrubir la fenestra que io crebava de chaud, io quí dedins, mas una badada de las bonas aviá copat redde quela temptativa. Bon, aura, cherchavam una Veusa Mercadier, ‘ribada dins l’isla dins las annadas seissanta dietz e que deviá s’ aver trobat un gitre a la nautor de sa fortuna e de sas ambicions que avián segurament frojat dempuei la pita maison de Nogent de Leira en passar per los Tamaris e lo 24 de la rua Madama.
Filh de loira, ne’n i a de las agéncias imobilieras dins l’isla, ‘na bona dotzena, mas paguna aviá sovenança de la venda de quauqua bela maison que quò siá dins las annadas seissanta dietz, deuriatz veire a La Rochela, o benleu chas los notaris… ‘Vancès de se lançar dins la cordelada d’agéncias de La Rochela, que quò a l’aer de bien marchar, lor comerci, avem eissaiat los notaris. Bona ideia… Mestre Borreu, de Sent Martin de Re, se remembrava d’una venda istorica dins l’isla en seissanta e onze, los Embrums, un domani de raibe a Sent Clemens de las Balenas, que son pretz aviá empaischat de vendre dietz ans de temps. E puei s’era dich qu’una femna era ‘ribada de Paris, aviá pas barguinhat, en dietz jorns, la venda era facha. Deuriatz veire Mestre Gaboriau a La Rochela, quo es son pair que s’ocupet de l’afar…
Mestre Gaboriau nos reçaubet febrilament. Lo pitit òme bureu de las belas clucas de miòpe aviá cregut que voliam ‘chaptar los Embruns que era enquera de vendre. Un còp sa decepcion passada, vouguet plan nos contar çò que era demorat lo còp lo melhor de la lonja carriera de son defunt pair. Los Embruns ! Maison maudicha ! Lo prumier proprietari s’era perdut en mer, lo second s’era pinjat, lo tresieme s’era tuat dins un accident d’avion. Ne’n aviá faugut pas mai per donar meschanta reputacion a quela bela e brava bastissa. La femna que ‘ribet de Paris, la veusa daus laboratòris Mercadier, sabetz, los de la pilula que fai ‘nar, ne’n faguet pas de cas, e la sinhet la balheta sens quitament visitar lo domani. Dos ans de temps, la menet granda vita, se maridet coma un industriau dau nòrd que fasiá dins lo sucre. La malediccion semblava conjurada, e puei, en seissanta e dietz set, mossur Langevin, quò i es lo nom me tòrna, faguet ‘na chasuda mortala d’en naut dau mirador de la poncha dau Groin. La veusa laisset lo domani, e sieis mes pus tard, lo tornet a la venta, e, Mestre Gaboriau levet los braç au ceu, degun ne’n jamai pus vougut de quela basticòla ! Sap pas si avetz remarcat, mas lo francès me tòrna, que ai qua’iment tot comprès çò que se disián Caüsac e Gaboriau… Aprenguerem que la darriera adreça coneguda de la genta veusa era Ostelariá Miramar au Cap Ferret. L’aimava lo bòrd de mer nòstra Natalena, Quò nos tornava un pauc chas nos…(de segre)
Joan Ganhaire
25/11/2016
Daus òmes que tomban, episòde 18, per Joan Ganhaire
Tornats rua Madama, plen de chausas a veire au còp, Au cuenh de la rua de Vaugirard, nòstra veitura, lonja e negra es environada de brigons. Quò i es, Franciscò se’s fait massar a fare Diu sap qualas coquinarias, e an conegut l’empagalhaire de l’autòrota, ai, ai, som bon per tornar de pè a la maison e laissar Franciscò en gabia a Paris… Mas non. Sap pas ente lo bogre a trobat ‘na cocarda blueia, blancha, roja, quo es las colors d’emperaqui e una brava casqueta qu’un paubre menaire de veitura oficiala deu trobar en dire. La policia es quí nonmas per lo protegir e desvirar la circulacion que la brava limosina en plen mitan de la rua geina quauque pauc.Te li fot un estufladís d’urgença, lo que nos fasiá fugir redde, en laissar daus uns còps una partida de nòstre raubadís sus plaça, perque, de la coa de l’uelh, vene de veire quauquaren mai : una jòuna femna, nas en l’aer, un papelon a la man, sembla cherchar quauqua adreça… Se planta davant lo 24… Mas ‘la visa Caüsac, demorat sol coma ‘na babòia, tornat a sos auvidors, vira los talons e pren la galòpa. Franciscò es desjà quí , los brigons enquera au garda-a-vos a l’autra riba de la rua, dos estuflets breus, fonça, trissa, bomba, la dròlla a desjà près de l’avança, Franciscò la sec dau mielhs que pòt, e vos promete que quo es quauquaren, quela lonja veitura negra que ziga-zaga dins la rua de Fleurus, en sens interdich, mas rai ! monta sus los trepadors, fai sautar en l’aer los paubres pietons, se garar tan bien que mau las veituras d’en faciá. Dau cuenh ente sei demorat, que pòde pas laissar Caüsac tot sol, vese dispareisser mon monde dins una rua a mança, puei ren pus. (de segre)
Joan Ganhaire.
19:25 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (1)
20/11/2016
Daus òmes que tomban, episòde 17, per Joan Ganhaire
Las ruas Joan Bart e de Fleurus se druberen coma la mar davant l’autre profete. Quo es una minharda chambariera que respond a l’eschinlada au 24 rua Madama, brava basticòla, per asard, quatre niveus, portau esculptat, e tot e tot. L’assabentem dau perque de nòstra vesita. A, fau veire Madama Angela, ‘la era desjà quí quante ‘ribet lo malor. Madama Angela, rauba negra, piaus blancs bien tirats, pas tròp rison, velha sus çò que demòra de la familha Mercadier, la mair vielha coma chamin, lo frair Ernest, un pauc babòia, e un filh, lo paubre pitit, trisòmic, Jiròni, vai leu quí dire bonjorn a quilhs mossurs. ‘Fectivament, l’eireitier de las pilulas Mercadier… Angela e io l’empaischem de rachar los auvidors de Gaëtan, que sembla ne’n trobar de gost la musica que se’n eschapa , pertant, Chabrier… Vai veire la memet, anetz, vai veire la memet, e Tonton Clemens, eu vai jugar coma tu… Quo es curiós coma comprene Angela… L’es de chas nos, gaire mens, tot simplament. Montada a Paris coma chambariera dins las annadas cin quanta, ‘la siervit la familha Mercadier tot queu temps, e ‘la ne’n veguet… La naissança dau paubre Jiròni, la malaudia e la mòrt de la prumiera madama Mercadet, ‘na senta femna, per aquò, la ‘ribada de madama Natalena, quò i es, avem tornat trobar la pirca vese Caüsac ne’n frijolar, un ange, brava coma tot, totjorn plasenta, aimabla, que s’ocupava de Jiròni coma una mair, que suportava en risolant las avanças d’ Ernest… Tres ans de bonur, e puei… Angela obludariá jamai lo bruch d’un còrs que davala dau tresieme niveu, lo unlament de la paubra Natalena. Mòrt de plan còp. Madama Natalena poguet pas demorar que lo arcelament de mossur Ernest venguet guissable. Tanleu dobats los afars chas Mestre Gobineau, ‘la se’n anet per la mer, l’isla de Re, a çò que ‘la disset, mas donet jamai pus de sas novelas. Lo paubre mossur Mercadier aviá bien fait las chausas : la majer part de las accions dau laboratòri a sa veuva, la maison de la rua Madama era a Jiròni, e Mestre Gobineau ne’n era lo curator, coma d’ Ernest, d’alhors. Angela deviá demorar tot lor temps de vita, mai lo de la memet. I ‘viá nonmas las pitas chambarieras que faliá ne’n chamjar sovent… Non degun era passat per queu genre de rensenhaments…(de segre)
Joan Ganhaire.
11/11/2016
Daus òmes que tomban, episòde 16, per Joan Ganhaire
L’engiletat se dobla d’umilitat, Monsieur lo Comte… Deuriam prener de las leiçons, Franciscò e io. S’en sec una lonja discutida ente comprene que lo Baron a levat las sòcas, mas quòqui zo sabiam desjà, un terrible accident, monsieur le Comte, que madama la Barona a pus vougut demorar dins queu chasteu e resta aurà dins son apartament de l’avenida Fòch, confida dins lo dòu, lo degreu e lo maucòr. Mossur Gaëtan, coma vos, mossur lo Comte, a, a, ven de temps en temps drubir lo chasteu per lo temps d’una chaça, revire per far cort. Mas pas de Natalena en vuda, pas de jounessa que seriá venguda distraire mossur lo Baron, oh, vous n’y pensez pas Monsieur le Comte ! Bon e ben, quo es pas aqui que vam trobar la dralha de nòstra veusa a repeticion. Marceu, quo es son nom, nos acompanha a la grilha d’entrada emb fòrça corbacelas. Una frasa, una sola, e Caüsac se tòrna a la nuech. Ce fut un plaisir, Monsieur le Comte, pas comme cette jeune femme que vint m’importuner hier soir… Ne’n faguet qua’iment cornabudeu, Monsieur le Comte, entau quela garça fai pas solament nos segre, ‘la nos copa avança, e d’una brava lonjor, demai. ‘La benleu eschapat lo papelon que m’es ‘ribat dins las pautas, mas a pas obludat de l’aprener fiau per ‘gulha, la pita loira. Vas veire que ‘la sera passada chas tot nòstre monde e que’la ne’n saura mai que nautres…
Una ideia li venguet, a Caüsac. La dròlla a l’aer de far coma nautres, la prend la lista a la debuta, e vai la segre cinrc’a la fin, laidonc , vam la prener a rebors, quela lista, lo quau qu’es lo darrier ? Mercadier, lo de las pilulas per far ‘nar, menaire, au Luxemborg ! Quo es un pauc viste dich, que los francès i an quauquaren, lai, coma un parlament, e que semblan reçaubre quauque rei d’Africa que las ruas son plenas de policiers, de gardas a chavau tots emplumassats Lo quite Franciscò es coinçat. Rua de Vaugirard, tu pensas ! Nos veiqui desvirats sus lo Baloard Sent Micheu jurcinc’au Baloard dau Montparnassa, rua de Rennes, rua de Vau… Merda, quo es enquera barrat… E quo es entau que los curiós que esperavan lo rei negre agueren drech a l’espectacle suplementari d’un pitit tipe subretot ocupat a empaischar lo monde de massar los grands còps de cana blancha qu’un grand avugle esborissat, sos auvidors sus las aurelhas, donava de drecha e de mança. (de segre)
Joan Ganhaire.
19:41 Publié dans Joan Ganhaire, Daus òmes que tomban, La Vita en òc ( archivas DL papier) | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Lo 14 de julhet de l’an 1789 la borgesiá de Paris, impacienta ab lo rei Loís XVI e sa còrt, sasiguet l’oportunitat ofrida per l’assaut sus la Bastilha – coma aviá tanben sasida l’oportunitat ofrida per l’assemblada dels Estats Generals pel rei en 1788 – d’exigir sos “dreches.” Pendent los ans que seguissiàn, òm assajet d’establir, sens de succès, una monarquia borgesa constitucionala que reflectissiriá l’acòrdi britanic.
Los chaples pasmens de parisians e l’assag per la familha reiala d’escapar e de se jonhar a las armadas contrarevolucionarias, marquèron lo rei e la reina per la mòrt. Tre 1792 una republica foguèt proclamada jos las faccions politicas rivalas que representavan las faccions de la borgesiá. Elas, mens radicalas, foguèron remplaçadas per las mai radicalas, com aquela dels jacobins, e son mai famos membre, l’avocat Maximilian Robespierre.
Lo marxista Plekhanov e plan d’autres imaginavan los jacobins franceses come los amics de la classa obrièra. D’efièch, èran sos enemics mortals. 80% d’eles guilhotinats jos la Terror robespierrista de 1793-4 foguèron manobrièrs; solament 6% foguèron aristocratas; la rèsta d’artisans, clergat menor, d’òmes e de femnas de letras, liures-pensadors, e mendicants, d’artistas, e membres del “bas pòble.”
Ab lor patriotisme e apels a “la nacion”, los jacobins se mòstran representatius de la borgesiá – de rangs divèrses, ansin qu’eles d’autres faccions – e pionièrs del fascisme. Danton, responsable pels chaples dels presonièrs e dels malauts incarcerats, de septembre 1792, es sens dobte lo mai infamós. Rèsta uèi un eròi de l’estat capitalisae, e aquò es ges sospresant!
De jacobins, pionièrs del fascisme
Lo jacobinisme francés deu pas d’èsser confusat ab lo “jacobinisme” anglés a l’epòca. Simpatics ab la revolucion en França, qu’imaginavan (ab tòrt) lo movement dels obrièrs, dels paures, e dels reprimits, los amics angleses de la revolucion francesa prenián lo nom “jacobin” e foguèron atal depintats per lor enemic, l’estat britanic. Mas coma avèm ja vist, la borgesiá britanica aviá ja aguda sa revolucion e era ja ben establida en possession de la tèrra, de l’industria, de l’economia – possession dels mejans de produccion. Èra pas lo cas en França, en tren d’acomplir la sieuna revolucion borgesa.
Escrasats pel govèrn jacobin francés serián los pionièrs del socialisme e de l’anarquisme, coma Jacques Roux, vertadièr amic de la classa obrièra, qu’abitava ab son melhor e solet amic – son canh – una cambra modèsta. Resolgut de pas esser guilhotinat, se suicidèt davant lo tribunal de la Terror. (Veire Kropotkin, “La Granda Revolucion francesa”, onte los vertadièrs amics dels paures e dels obrièrs son presentats al legeire).
Quand la “Terror blaua” aviá acomplida la destruccion d’eles com Roux e Clootz, e tanben Hebert – un persecutor se meteis del paure Roux! – la nauta borgesiá aviá pus e besonh de Robespierre e sos “pichots borgeses”, e foguèt començada lavetz la “Terror blanca.” Salvadas foguèron mantas vidas d’innocents, mas tanben mantas foguèron tuadas. Seguissián las annadas de consolidacion borgesa – e tot foguèt acomplit dedins una decenia!
Anthony Walker*
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Lo medòc de boca a aurelhas de Patrick Lavaud (Les éditions de l'entre-deux-mers, 2011, 30 èuros, 208 paginas).
Presentacion – Lo Medòc de boca a aurelha comprend la transcripcion e la revirada d'enregistraments en occitan realizats en Medòc de 1983 a 1989.
Nascut en 1958, Patric Lavaud a collectat aqueles testimoniatges dins lo quadre d'enquèstas etnograficas sus la societat rurala, la tradicion orala e la lenga occitana. Patric Lavaud es lo director artistic de las Nueits Atipicas de Lengon.
L'obratge es illustrat de cartas postalas ancianas e acompanhat de tres discs.
Quatrena de cobèrta : « Coneishut dens lo mond per sos vins prestigiós, lo Medòc es enracinat dens una tradicion orau que s'es exprimida pendent pausa dens una lenga anueit milenària : l'occitan. Pendent mantunas annadas, Patric Lavaud a percorrut lo Medòc a la recerca d'aquera oralitat occitana e enregistrèt numerós testimoniatges que nos hèit partatjar gràcia as tres discs qu'acompanhan aqueth libe. L'autor nos mena a la descobèrta d'un Medòc dispareishut : lo das olhèirs, rosinèirs, vinheirons, païsans, casalèirs e traïnaires dau bòrn de la mar ; lo de la paraula rituau occitana que se transmetèva, de boca a aurelha, de generacion en generacion : contes e legendas, comptinas e cançons, provèrbis e dovinetas. »
Extrach del prefaci de Loís Bergès, director dels Archius departementals de Gironda – « Veraia entrepresa de sauvagarda de la paraula occitana de Gironda que consista a sasir la votz, lo sovenir, l'experiéncia de mantuns ancians de nòste departament. [...] Lo prèt-hèit de publicacion menada per Patric Lavaud correspond de verai a lo qu'una collectivitat pòt desirar en tèrmi de produit pedagogic : resituar, restituïr, explicar. »


text:
Dimars, 1 d'abril de 2014, 03h00 Espòrt
Wakegfield-Sant Helens, l'un dels caps d'aficha de la dimenjada de Cup
Los Dracs catalans an tornat prene de colors aprèp la victòria fàcia als Gigants d’Huddersfield. Plan valents, divendres, prenguèron la rota de Wigan e marquèron d’entrada per Morgan Escarré al tèrme d’una brava ataca e Pomeroy ajustava un segond ensag (10a minuta). Abans la pausa, l’arrièr Bowen redusissiá la marca pels locals: 10-4. A la represa, Escarré marcava son segond ensag e los Dracs menavan 16-4. Èra tròp bèl! Los Dracs se metèron a tombar de paumas, faguèron de fautas e a la 68a minuta, los jogaires de Wigan tornavan a 16-16. Los catalans defendián l’egalitat, mas a la darrièra minuta, l’arrièr Bowen recuperava un còp de pè catalan dins sos 20 mètres e, mercé a un doble desmarratge, daissava sus plaça de Dracs suspreses e malcorats de veire l’arrièr local s’amorrar entre los pals e balhar un gost amar pel camin del retorn cap a Perpinhan amb aquela desfacha sul fial: 22-16. Aqueste divendres, plaça a la Cup amb la recepcion dels London Broncos a Brutus (20h): pronostic en favor dels Dracs.
D’autras esquipas de Superliga desapareisseràn tre lor primièra aparicion dins la competicion vist que lo tiratge al sòrt met tanben a las presas Hull FC e Salford, Huddersfield e Saint Helens, Wakefielfd e Leeds, Hull KR e Warrington.
De regretar qu’ongan cap d’esquipa d’Elèit siague estada convidada a la competicion anglesa. Un elèit que n’acabava aquesta dimenjada amb la dobla fasa de classament. Los jòcs èran faits per las plaças abans la debuta de las partidas.
Dins la pola bèla, tre dissabte, lo Tolosa Olimpic confirmava sa primièra plaça amb una victòria un còp de mai contra los Dragonets, 38-18, mentre que dimenge, al Molin, al tèrme d’una partida plasenta, Lesinhan demorava mèstre a l’ostal fàcia a Limós: 20-16. Los limosencs, caps de fila de la primièra part, clavan aquesta segonda fasa sus una tièra de sièis desfachas en sièis partidas! Dins la pola B, Vilanuèva batiá sens dificultat Realmont 64-16 e Palau preniá lo revenge de l’anar amb una victòria a Baó: 30-14. En pola C, dissabte, l’AS Carcassona venç Albi, 66-10, mentre qu’Avinhon va ganhar a Lion: 58-8.
L’òrdre de las partidas de la fasa finala es establit: Tolosa e Lesinhan son dirèctament en mièja finala (dissabte 26 d’abril a Tolosa). Los Dragonets e Limós espèran los venceires del primièr torn de barratge: Carcassona o Palau pels catalans (partida ASC-Palau dimenge de vèspre a Domèc), Vilanuèva o Avinhon pels audencs.
— Reservacion de las plaças per la finala de la Copa Carcassona-Tolosa (dimenge 13 d’abril, a Carcassona) .
Alan Roch


text:
L’espectacle de Pèir Petit que ns’a hèra agradat.
Qu’avèvam lejut l’istòria en classa.
L’espectacle qu’èra ua pèça de teatre : que vòu díser que son comedians qui hèn la comedia.
Jogar la comedia, qu’ei har semblants.
Que i avè tanben videòs : qu’èran imatges vertadièras de la 1èra guèrra mondiau e tanben de la 2au guèrra mondiau.
Un decorator qu’a fabricat tot lo decòr : lo manètge, la guirlanda, l’establit…
Un marionetista qu’a hèit lo personatge de Pèir Petit.
Los musicians qu’an imaginat la musica.
Qu’avem vist un presentator, un mossur de la securitat.
Dens la regia tecnica, que i avè un tecnician qui s’aucupava deu son e de las lutz.


text:
La centrala biomassa de Gardana, autorisada despuei 2012 per lo prefèct dei Bocas-dau-Ròse, podriá finalament èstre enebida de cremar sei bòscs per lo Tribunau Administratiu de Marselha.
Lo 26 d’abriu passat lo raportaire public, es a dire la vòtz de l’Estat, a afiermat que l’enquista publica, menada a l’autona 2014, siguèt pas estada pron larga. L’enquista s’èra interessada ais impacts d’aquela centrala bailejada per l’energetician Eon a cinc comunas pas mai a tres kms alentorn d’aquela usina que deu cremar quauquei 800 000 t de bòscs pèr an, que la mitat vènon d’Espanha.
Lo Tribunau pòu segur jutjar còntra lo raportaire public e sa decisien serà renduda dins quauquei setmanas. Mai lei quatorge requerènts siguèron escotats per lo raportaire, qu’a conclut que l’estudi d’impact èra « insufisent per ce qu’es de seis efècts negatius, indirects e permanents dau projèct sus leis espacis forestiers dau relarg
».
Lo plan de provesiment dei bòscs es de 400 km e, se a l’ora d’ara
lo prefèct a limitat la copa dei bòscs regionaus a 83 000 t/an, Uniper, la filiala d’Eon que mena la centrala, tabla sus un provesiment totau en bòscs francés a l’orizont 2026.
Aquela usina de produccien electrica desveloparà una poténcia
de 150 megawatt. Eon aviá emportat un apèu a projèct de l’Estat, e entre leis ajudas directas e lo pretz de crompa avantatjós de l’electricitat pèr EDF, l’ajuda publica avesina lei 600 miliens d’€uròs. 80 personas l’i deurián trabalhar. Lei contestaires dison que l’eficacitat energetica es minimala e que la biodiversitat forestiera deuriá patir dei copas francas e massivas. De legir tanben


text:
Cecila Chapduelh : Crear per transmetre
Ensenhaira, poèta o encara comediana de doblatge, la peiregordina jura pas mai que per la creacion.
Èra la velha d’un jorn d’examèn del Diplòma de Competéncia en Lenga (DCL) a Tolosa. Cecila Chapduelh o fa passar cada an a de personas desirosas d’atestar de lor nivèl d’occitan a de miras professionalas (La Setmana n° 1000). Fa partida de sas missions, coma ensenhaira d’occitan dins lo segond gra entre tres establiments publics situats a La Barta de Lesa (Garona-nauta), Maseras e Pàmias (Arièja). Originària del país de Sarlat (Peirigòrd) ont nasquèt en 1980, la trentenària a banhat dins un univèrs lingüistic, cultural e militant particular tre l’enfància. Clarament, cresquèt dins un environament occitanista. « Sèm una comunautat, una familha pro granda, çò pensa, entre monde occitanista i a una comunicacion que se fa mai aisidament quitament se nos coneissèm pas. La cultura nòstra es un denominator comun qu’es pro fòrt... mai qu’entre de sòcis d’un club de salsà per exemple ! » Pasmens, coma mantuns autres, o regetarà tot en blòc a l’adolescéncia. Per Cecila, èra pas de bon aver una part de la « cultura de massa » a la quala cada adolescent aderís per far coma los amics e s’integrar dins un grop. « Escotar Subèr Albèrt es plan, çò ditz, individualament t’agrada mas per te socializar dins un collègi nòu e que coneisses pas Goldman... Es un pauc pesuc ! (rire) As besonh d’una identitat de massa quand siás adolescent. Es plan de cultivar la diferéncia mas aquí n’avián tròp, de diferéncias ! ».
- Publicat dens Portraits


text:
Sent Joan e Sent Paul
Sant Joan e Sant Pau[1] o Sent Joan e Sent Paul[2] (oficialament en francés Saint-Jean-et-Saint-Paul) es una comuna occitana compausada de 2 vilatges : Sent Joan d'Alcàs e Sent Paul[3] (o Sent Pau). La comuna es situada dins lo departament d'Avairon e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1806, la comuna es recensada amb una autra, probablament Sant Faliç de Sòrgas
- 2013 : 268 abitants (7,1 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Répertòri toponimic de las Comunas de la Region Miègjorn-Pirenèus, ed. Loubatières, Portèth de Garona, 2009
- ↑ http://toponimiaoc.webs.com/12avairon.htm
- ↑ Cornus, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1997


text:
Aguest pròplèu dimars, Vielha acuelh era 8au Mòstra de Cinèma Etnogràfic “Pirinèu Recuperat”
Ena Sala d’actes Era Audiovisuau se poderàn veir dus documentaus damb imatges lèu inedites: Diari d’una Transhumància (1988) e Primer Concurs d’Esquí del Pallars-Espot (1954)
Aguest pròplèu dimars 16 d’octobre, era Sala d’actes Era Audiovisuau de Vielha acuelherà era 8au Mòstra de Cinèma Etnogràfic “Pirinèu Recuperat”. Aguesta activitat consistís ena projeccion de documentaus filmics damb imatges lèu inedites, antigues e de gran valor documentau deth Parc Nacionau d’Aigüestòrtes e Estanh de Sant Maurici corresponentes ath sègle XX.
Es documentaus escuelhudi son: “Diari d’una transhumància”, d’Antoni Martí. Un documentau de 31 menutes, filmat en an 1988. Eth dusau documentau ei “Primer concurs d’esquí del Pallars-Espot, de Josep Camp. Un film de 12 menutes der an 1954.
Segontes Maria Vergés, dusau tinent d’alcalde de Vielha e Mijaran, “aguesta Mòstra de Cinèma Etnogràfic mos permet recuperar, e en fòrça casi descorbir, imatges inedites e istoriques sus eth passat dera nòsta societat”. E hig qu’”ei era melhor manèra de gaudir, en aguest cas, damb imatges sus era pagesia e er esquí des ans 50 e 80 deth sègle XX”.
Damb era projeccion d’aguesti dus documentaus filmics, Vielha barre era edicion d’enguan dera Mòstra de Cinèma Etnografic, en tot èster eth dusau viatge que Vielha e Mijaran participe en aguesta activitat. Es projeccions començaràn entàs 19:00 e era entrada ei gratuïta.
13/10/2018


text:
Saud bin ʿAbd al-ʿAzīz ʾĀl Saʿūd
Saud bin ʿAbd al-ʿAzīz ʾĀl Saʿūd (Covait, 15 de genièr de 1902-Atenas, 23 de febrièr de 1969) foguèt lo rei d'Arabia Saudita de 1953 a 1964.
Segond filh del rei Abdalaziz, nasquèt lo dins la ciutat de Covait, filh de la reina Wadhah.
En 1933, ven prince eiretièr.
En 1953, succedís lo paire Abdalaziz coma rei d'Arabia Saudita.
Lo 4 de març de 1964, nomma regent lo fraire Faiçal. Abdica en novembre de la meteissa annada. succedís lo fraire Saud après l'abdicacion d'aqueste en novembre. Lo 25 de març de 1975, es assassinat pel nebot Faiçal bin Mossaid.


text: Lo saut d'esquí es una de las espròvas mai espectacularas dels espòrts d'ivèrn, e es fòrça atractiu quitament per aqueste que son gaires afogats d'aqueste espòrt.Es una espròva qu'a una granda dificultat tecnica e requerís per aquò fòrça preparacion, que l'esquiaire deu en mai sautar lo mès luènh possible, e tanben aterrir sens contratemps. Un accident en mai de damatjar lo resultat pòt aver de consequéncias fòrça grèvas per l'esportiu. En mai d'anar mai luènh possible, se deu far lo vòl amb armonia e estetica, que la jurada pren en compte la distància e l'estil.


text:
Sus una illa deserta, m’empòrti … DRAC – Artús
Estossis sus ua isla desèrta, dab lo dret de portar sonqu’un disc en lenga occitana sortit dens la decennia darrèra, lo quau e causirés ? Lo Diari que t’aida a respóner ad aquera question màger de l’existéncia : l’album Drac, d’Artús, sortit en 2010 suu labèl Pagans. S’as paur au ròck radicau de Gasconha, atau quauques arguments entà’t convéncer d’i (tornar) dar ua aurelha. Hè possar lo pioneer a hons, que va soar !
En 2010, los Artús que s’apèran enqüèra Familha Artús. Que son Romain Colautti a la guitarra bariton, Romain Baudoin a la sonsaina, Matèu Baudoin au cant, au vriulon, au tamborin de còrdas e flabuta, Tomàs Baudoin au cant, a la boha, a las percussions, e Nicolas Godin a la bateria. Ua equipa de musicaires autant bons e virtuós los uns com los auts. Dejà, que’s definivan la musica coma radicau de Gasconha : « l’expression d’ua cultura minorizada ne pòt pas estar moderada. La familha Artús que genera ua musica radicau, enrasigada, tribau e etnica. » Dab Drac, que van enqüèra mei ençà, en posicionà’s contre lo movement de çò qu’apèran la « world-showbiz-music acculturante ». Laboratòri d’experimentacion, Artús que presteish la mestior musicau d’esséncia patrimoniau en hant encontrar-la dab las musicas actuaus ròck, noise, electro-acostica… « Que jogam çò qu’èm ». Tot un programa.
Tà la creacion grafica, que tornan préner lo simbèu quasi rupèstre d’un ausèth lanusquet estilizat a cleca de punk, qui figura ja en cobèrta de l’album Òrb, sortit en 2007. Vadut drac de Gasconha a mitat uman mitat reptile, creatura estranha e mistica, l’ausèth qu’a adara un còs de hembla, au vente gròs juste près tà amainadar, dab las popas prèstas a neurir a la calor d’un ostau on lo monde deu dahòra e s’espia per la fernèsta. Dab paciéncia, que coa. Lo drac aqueste que’s vòu « sauvatge, insosmetut, militant, utopista ».
Lavetz, perqué botà’u hens la toa valisa de Robinson Crusoè ?
– Pr’amor qu’ei indometjable. Entà amistosà’t dab lo sauvatgèr de la temporada qui t’aten, deishudar lo drac qui ei en tu, e lhèu balhà’t quauquas escadenças de subervíver sus l’isla.
– Per las vutz. Poderosas, enganairas, traficadas, projectadas, dab causidas de repertòri e tèxtes qui passan deu sacrat au triviau. Cantem en allegressa o enqüèra Dehens la vila de Bordèu, on lo còp de pericle e cad, ròck, juste, cargat de plenitud.
– Preus ritmes. Tribaus e ahiscants, que’s desplegan en sonsainas ipnoticas. Escota’t donc La gala o Capitèni Salias, suberrealista e virtuós.
– Per l’anti « radio-edit ». Pr’amor qu’as vagar d’escotar e de grasir de formats desformatats. A grop hòra-nòrmas, formats hòra-nòrmas. Qu’i trobaràs paisatges sonòrs, codas qui’s perlongan e estiran lo son enti’au medoth lo mei gostós.
Ès sceptic enqüèra ? Lo hit Jo vos u vòi díser ua cançon que’t deveré convéncer. As ua platina sus l’isla ? Drac qu’ei dispò en viníl. A comandar suu site de Pagans (pagansmusica.net). Poja lo son e daisha anar !


text:
Alcolisme
L'alcolisme es una malautiá cronica caracterizada per l'addiccion fisica e psiquica a l'alcòl etilic. L'alcolisme es tanben un problèma social pr'amor que damatja la santat psiquica e fisica e provoca de problèmas grèus dins totes los domenis de l'activitat umana. L'alcòl es una de las drògas mai ancianas e mai correntament utilizadas per l'umanitat. L'abús d'alcòl e d'autras drògas pòt indicar una depression grèva. Dins la natura mantun fruches ensucrats experimentan una fermentacion que fa d'alcòl de manièra espontanèa. Aqueste es lo cas dels fruches d'arboç que pòdon embriagar se se manjan. La majoritat de las civilizacions an elaborat de bevendas alcolicas, principalament amb fruches o grans, que son vengudas de referéncias culturalas. L'alcòl, a diferéncia d'autras drògas, es legal e de disponibilitat e de consomacion aisidas, ligat a la socialitat. Per tot aquò, l'alcolic, reabilitat o non, a de facilitats per persistir o tornar a l'addiccion alcolica.


text:
Lançac (Gironda)
Lançac [1] (oficialament en francés Lansac) es una comuna bordalesa d'Occitània [2], en Gasconha lingüistica, administrada per lo departament de Gironda de la region de Novèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son parrochia de Lansac, en 1360, Guillelmi de Lansaco, latinizacion de 1361, Lansac et Belagarda, en 1361 [3]. La finala deu nom correspond au sufixe gallés -ācon (latinizat en acum). Lo nom deu mèste de la propietat antica es Lantius o Lancius (Dauzat, Jacques Astor), Lancius (Negre, Bénédicte Boyrie-Fénié), Lancios, equivalent non latinizat de Lancius (Delamarre). Dauzat indica que Lantius o Lancius son latins, Astor que son gallés, Negre s'engatja pas (nom roman-ic), Bénédicte Boyrie-Fénié precisa que Lancius es un nomen o un cognomen, Delamarre considèra que Lancios es gallés e, a prepaus daus diferents Lançons, que pòt tanben estar un teonime (nom de diu) [4],[5],[6].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Borg; es adara deu canton de L'Estuaire (en francés), donc de l'Estuari.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 184
- ↑ https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/a7/Tourtoulon.jpg
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 183
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 383, a Lancé
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Gironde, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2008, p. 183
- ↑ Xavier Delamarre, Noms de lieux celtiques de l'Europe ancienne, ed. Errance, 2012, p. 171, 299 e 352