text:
Moissac (Carcin)
Moissac [1][2] (Moissac en francés) es una comuna carcinòla, situada dins lo departament de Tarn e Garona dins la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Geografia
- 4 Istòria
- 5 Administracion
- 6 Demografia
- 7 Economia
- 8 Cultura e patrimòni
- 9 Embessonatge
- 10 Vejatz tanben
- 11 Nòtas
- 12 Luòcs e monuments
- 13 Personalitats ligadas amb la comuna
- 14 Véser tanben
- 15 Ligams extèrnes
- 16 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada al jonhent de Garona e del Tarn sul canal lateral a Garona e la RN 113 entre Los Sarrasins e Valença d'Agen.
Accès SNCF per la gara de Moissac sus la linha Bordèu - Seta.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1622, pendent una novèla guèrra de religion, la vila foguèt presa per Loís XIII[3].
Moissac foguèt una vila mai dometjada per l'inondacion de març de 1930. L'istorian Max Lagarrigue la qualifiquèt d'inondacion del sègle.[4] Aquel afirma que « se denombra, a Moissac, 120 mòrts, 1400 ostals destruits e 5896 sens abrics. »[5].
La comuna es coneguda tanben coma la « vila del Chasselàs » (del nom del rasim de taula originari del vilatge de Chasselàs, (Sòna e Léger, 71), classat en AOC), cultivat a l'entorn pels expleitants agricòlas del canton. Foguèt pendent la Segonda Guèrra Mondiala, un refugi per una importanta comunautat dels esclairaires israelitas de França (EIF). Aqueles - refugiats al Molin de Moissac - vaqui demorèron pendent tota o en partida de l'ocupacion mercé, entre autres, a la complasença de las autoritats municipalas e de la populacion; los pus pichons foguèron refugiats a l'Ostal dels enfants de Moissac.
A la prima de 1944, una partida de la 2a division SS Das Reich i aviá son sèti, abans d’èsser enviada en Normandia e de far fòrça chaples sul camin, coma a Orador de Glana.
En mai de 1968, los obrièrs de l'usina de Targa faguèron cauma a partir del 22 coma aqueles de l'usina de Péchiney al Sarrasins (a partir del 21). De manifestacions païsanas n'organisèron tanben, amb Paul Ardouin[6].
.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Lo sector fruchièr demòra desvolopat amb subretot la preséncia de grands negociants coma lo grope Boyer S.A. o Blue Whale, mas amb fòrça dificultats. Lo Chasselàs de Moissac daurat: lo moissac; produccion : mai de 18 000 tonas, demòra pasmens la mai granda produccion francesa de rasim de taula. Aquel fruch benefícia de l'AOC. La produccion subís, fa ara mai de dètz ans, una baissa a causa del accidents climatics (granissadas e geladas, 2007-2008), una diminucion de l'airal cultivat e en consequéncia una baissa del tonatge[7].
Cultura e patrimòni[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Pèire, anciana glèisa abadiala amb lo portal (1130), un dels caps d'òbra de l'escultura romanica. De l'edifici del sègle XI demòra sonque lo massís campanar porge, coma un donjon amb camin de ronda, bastit defensiu mas que son darrièr estatge foguèt bastit a la fin del gotic.
- Clastras (fin del sègle XI), una dels mielhs conservadas de l'Occident crestian.
Coma estapa del Camin de Compostela, l'abadiá de Sant Pèire e las clastras foguèron inscrichas en 1998 al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO[8].
Long de 356 m, a l’èst de Moissac, permet al Canal lateral a Garona a Garona de passar Tarn.
- Lo Musèu Moissagués
Es installat dins l'anciana demorança dels abats, impausant bastit flancat d'una torre de bricas del sègle XIII.
- Lo merat, plaça dels Recolets
- Lo pont de Napoleon
Decidit per Napoleon Ièr e acabat per Napoleon III, dempuèi se pòt veire los cais e lo pont de Sant Jacme: eretièr d'un obratge medieval, benlèu roman.
Lo Pelegrinatge de Compostèla[modificar | modificar la font]
Los romiaires[modificar | modificar la font]
- L’acuèlh
I avià de plaças a l'ostalariá o a la maladrariá de l'abadiá, situada prèp de la glèisa de Sant Martin, o dins d'autres espitals totes de Sant Jacme.
Ara, un centre internacional d'albergament aculhís mai de 5000 romiaires cada an. Es lo Carmel, bastiment istoric en naut de la vila, tot restaurat e la vila lo fisèt a la gestion del Club Alpin Francés. Se trapan de cambras comunas o independentas, de salas de repaus e de reünion, de servicis (bugada), una cosina comuna. I a tanben Lo Gite Ultreia, dins un ostal del sègle XVIII, al bòrd del camin, lo GR65.
- La glèisa de Sant Jacme
Sol demòra lo nom. L'edifici actual, del sègle XIX, es un musèu de l'artesanat.
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Ernest Rupin, L'Abbaye et les cloîtres de Moissac, Paris, 1897, réédité en 1981 (réédition)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site de la vila
- (fr)Site de l'Ofici de torisme
- (fr)Portal del país de Moissac e del Sarrasin
- (fr)Site del Centre d'Art Romanic de Moissac
- (fr)Fòtos e analisi del timpan de Moissac per Pascale Arizmendi
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ (fr)Gérard Folio. La citadelle et la place de Saint-Jean-Pied-de-Port, de la Renaissance à l’Époque Contemporaine, in Cahier du Centre d’études d’histoire de la défense n° 25 Histoire de la fortification, 2005 ISBN 2-11-094732-2, [1]
- ↑ (fr)Max Lagarrigue,L’inondation du siècle, mars 1930, in Les Caprices du Temps, revue Arkheia, n°21, Montauban, 2009.
- ↑ Max Lagarrigue,L’inondation du siècle, mars 1930,op. cit.
- ↑ (fr)Max Lagarrigue, Castelsarrasin-Moissac: "Ce sont les lycéens qui ont lancé 68", in La Dépêche du Midi, 20/5/2008.
- ↑ (fr)Max Lagarrigue, Bilan mitigé pour les chasselatiers moissagais, La Dépêche du Midi, 11 avril 2009.
- ↑ (fr)Fiche UNESCO des Chemins de Saint-Jacques-de-Compostelle en France


c: text/html

text:
Martin Niemöller
Martin Niemöller (14 de genièr de 1892 - 6 de març de 1984) foguèt un pastor e teologian alemand. S'opausèt al regim nazi.
Li atribuisson lo poèma seguent:
Quand los nazis venguèron quèrre los comunistas
Diguèri pas res, qu'èri pas comunista..
Quand venguèron quèrre los socialdemocratas
Diguèri pas res, qu'èri pas socialdemocrata.
Quand venguèron quèrre los sindicalistas
Diguèri pas res, qu'èri pas sindicalista.
Quand venguèron quèrre los josieus
Diguèri pas res, qu'èri pas josieu.
Puèi me venguèron quèrre
E i aviá pus degun per protestar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Illas Marquesas
Las illas Marquesas (îles Marquises en francés) forman un dels cinc archipèlas de la Polinesia Francesa.
Foguèron nomenadas atal per l'espanhòl Álvaro de Mendaña de Neira que las aprochèt en 1595. Lor donèt aquel nom en onor de son protector García Hurtado de Mendoza, marqués de Cañete, qu'èra tanben vicerei de Peró. Mendaña en primièr visitèt Fatu Hiva puèi Tahuata abans d'anar a las illas Salamon.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Las Marquesas èran abitadas per de Polinesians dempuèi lo sègle III AbC, Las observacions etnologicas e los ligams de parentat lingüistica daissan pensar que venián de Samoa.
Cada val èra lo territòri d’una tribú amb un sistèma social pròpri, una aristocracia e un clergat. D’interminablas guèrras tribalas opausavan los Marquesians que praticavan lo canibalisme ritual amb los presonièrs de guèrra.
Lo primièr Europèu que los descobriguèt foguèt l'espanhòl Álvaro de Mendaña de Neira en 1595. Pendent son viatge de Peró a las illas Salamon, encontrèt las illas del sud: Magdalena (Fatu Hiva), Dominica (Hiva Oa), Santa Cristina (Tahuata) e San Pedro (Moho Tani). Dos sègles passèron abans qu’un autre Europèu, James Cook, i tornèsse e demorèsse mai d’un mes per se repausar de son exploracion de l’Antartic.
En 1791, l’American Joseph Ingraham descobriguèt las illas del grop nòrd: Federal (Ua Huka), Washington (Nuku Hiva) e Adams (Ua Pou). Las nomenèt « las illas Washington ».[2] Dos meses mai tard, foguèt lo torn del francés Étienne Marchand. Prenguèt l’archipèla al nom de França e lo nomenèt « illas de la Revolucion ». Las illas foguèron nomenadas de son nom e d'aquel de sos segonds: Marchand (Ua Pou), Masse (Eiao) e Chanal (Hatutu), de sos comanditaris Baux (Nuku Hiva) e d'una particularitat geomorfologica, Deux Frères (Dos Fraires) (Motu Iti).
En 1813, pendent la guèrra angloamericana, l’American David Porter establiguèt una basa navala sus las illas Madison. Mas aprèp la guèrra, los Estats Units d'America ratifiquèron pas aquela possession.
En 1842, lo Francés Aubert Du Petit-Thouars prenguèt l’archipèla e èra partida dels Establiments Franceses d'Oceania. Dempuèi aquela epòca, Du Petit-Thouars e Guizot, desirèron de far de las illas Marquesas un luòc de deportacion, una pena prevista pels crimes politics mas pas encara aplicada. La lei del 8 de junh de 1850 definiguèt las illas Marquesas coma luòc de deportacion.
Las illas Marquesas son incorporadas al territòri d'otramar de la Polinesia Francesa en 1958, aprèp la victòria de l'« òc » al referendum.
Geografia[modificar | modificar la font]
Illas[modificar | modificar la font]
D'una superficia totala de 997 km2, son d'entre los archipèlas pus vastes de la Polinesia Francesa.
Se situan entre 600 e 1 000 km de l'Eqüator a gaireben 1 600 km de Tahiti. Son repartidas en dos grops:
- lo grop septentrional, centrat a l'entorn de la granda illa de Nuku Hiva, las doas mai pichonas illas d’Ua Pou al sud, e Ua Huka a l’èst, e al nòrd las pichonas illas situadas sul meteis massís corallin d'Eiao, Hatutaa e Motu One ;
- lo grop meridional, centrat a l'entorn de l’illa principala d'Hiva Oa, e las pus pichonas illas fòrça prèp de Tahuata e Moho Tani (o Molopu), e mai al sud l’illa de Fatu Hiva e lo ròc de Motu Nao.
Geologia[modificar | modificar la font]
Totas las illas de las Marquesas son d’origina volcanica, levat Motu One. An un relèu escarpat e son pas aparadas per un escuèlh de coralh (levat Fatu Hiva e qualques vals coma Anaho a Nuku-Hiva). Los sucs se pòdon auçar cap a 1100 mètres de naut. Los bauces davalan cap a la mar fins al fons marins e son usats de contunh pels corrents del Pacific Sud. Las còstas semblan una muralha copada de prigondas fendas e de qualques plajas. Qualques vals prigondas e isoladas barran las sèrras.
Los païsatges volcanics son a l’origina de fòrça noms de luòcs: Hiva Oa, La Granda Cresta ; Nuku Hiva, La Cresta dels Bauces ; Fatu Hiva, Las Nòu Ròcas o la Novena Illa ; Fatu Huku, Tròç de Pèira ; Ua Pou, Los Dos Pilars sens oblidar la susprenenta « Baia de las Vèrgas » que los missionaris cambièron en « Baia de las Verges ».
Clima, fauna e vegetacion[modificar | modificar la font]
Las pluèjas son fòrça variablas d’una illa a l’autra e d’un an a l’autre. La temperatura es moderada pels alisis. Las còstas sul vent son fòrça mai asagadas que las còstas jol vent, pus secas e mens espitalièras.
La granda distància que separa las illas del continent es a l’origina de las caracteristicas principalas de l’ecosistèma. Aquel patiguèt de las activitats umanas e de l’introduccion d’espècias estrangièras. La fauna marina es rica, la fauna terrèstra es plan mai paura: aucèls, insèctes (parpalhòl, aranhas, milapatas). L’òme tanben introduguèt de cans, de cavals, de cabras, d'ovins coma las ratas, los moissals e los escorpions. La flòra es variada e originala. Se cultiva l’arbre de pan, lo cocotièr, lo tabat, la vanilha e lo coton.
Demografia[modificar | modificar la font]
L'encontra dels explorators amb los Marquesians expausèt aqueles darrièrs a de malautiás que n'avián pas d'immunitat. Aquò provoquèt una fòrta casuda de la populacion. Al sègle XVI, la populacion seriá estada de 100 000 abitants, al començament del sègle XX seriá sonque de 2000 Marquesians. Uèi son 8712.
Economia[modificar | modificar la font]
Transpòrts e communicacions[modificar | modificar la font]
- Avion: I a quatre aeropòrts a las Marquesas. Son sus las illas de Nuku Hiva, Ua Pu, Ua Huka, e Hiva Oa. Son desservidas per la companhia Air Tahiti.
- Naus : naus de la companhiá Aranui, naus comunalas, speed boat,...
- Taxis.
- Cavals
Cultura[modificar | modificar la font]
Las illas Marquesas èran abans un centre important de la civilizacion polinesiana orientala (las Hawaii foguèron plan segur pobladas a partir de las Marquesas, coma o mòstra la parentat de la lenga amb lo marquesian).
Lenga[modificar | modificar la font]
Lo marquesian es oficialament reconegut coma Lenga regionala de França. Se devesís en dos dialèctes que correspondon als dos grops d'illas (qualques lingüistas considèran que son doas lengas distintas). Lo marquesian es defendut per l'Acadèmia Marquesiana, creada en 2000 per l'Assemblada de la Polinesia Francesa.
Tatoatge[modificar | modificar la font]
Alara que la practica del tatoatge es presenta per tota Polinesia, aquel art atenguèt son trescòl a las Marquesas. Los òmes se tatoavan totalament de la tèsta als pès, subretot dins una tòca guerrièra. Los motius tipics marquesians son uèi utilizats dins lo monde entièr.
Arts e letras[modificar | modificar la font]
- Las Marquesas inspirèron lo romancièr american Herman Melville, que sas experiéncias dins las Marquesas son la basa de las novèlas Taïpi e Omoo.
- Lo cercaire e aventurièr Thor Heyerdahl escriguèt son libre Fatu Hiva aprèp una demorança d’un an e punt de despart de sas recèrcas sus las migracions marinas preïstoricas.
- Lo cantaire Jacques Brel i demorèt a partir de 1974.
- Lo pintre Paul Gauguin i demorèt a partir de 1901 e defendèt los dreches dels indigènas. Influenciat pel mitan tropical e la cultura polinesiana, realizèt d'esculturas de fusta e fòrça quadres. Es enterrat a d'Atuona. La tomba de Jacques Brel es a costat de la seuna.
- Uèi la cultura marquesiana es una mescla de cultura originala, tahitiana e francesa.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La bandièra de l'archipèla de las Marquesas, sus (fr) Les Marquises - Blog LeMonde.fr
- ↑ http://www.wdl.org/fr/item/436/
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Marquesian
- Jacques Brel
- Paul Gauguin
- Georges de Caunes
- Herman Melville
- caval de las Marquesas
- Victor Segalen


text:
Beaufort-sur-Doron
Bôfôrt en arpitan (Beaufort en francés) es una comuna arpitana de Savòia administrada per lo departament de Savòia de la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat portava lo nom de Luce, Lucia Modèl:S- del nom d'una villa romaine. De contunh #prene lo nom de la parròquia a Modèl:La s-, Santa-Maxime. La municipalitat pren lo nom de Belfòrt en 1225. De contunh, evoluciona en Villa Sti Maximi vallis Lucie e Apud Sanctum Maximal, en 1308, Castellania Bellifortis en 1334, Sant Maxime de Beaufort en 1738[1].
Lo contraròtle del castèl es a l'origina de tensions dintre Amédée VI de Savoie e las Comte de Genève e del Dauphiné. Lo conflicte pren final amb lo tractat de París de 1355 ont Beaufort e lo Beaufortain tòrnan al comte Amédée VIN.
Lo Beaufortain a erigit en baronnie en 1667.
A la cœur del pòble, existís encara la bastissa de la gendarmerie imperiala e, a la sortida (direccion Arêches) i a una forja ; ancian #forn# de pan imperial es ara un talhièr de ferronnerie.
La commune portait le nom de Luce, Lucia Modèl:S- du nom d'une villa romaine. Puis elle prit le nom de la paroisse au Modèl:S-, Sainte-Maxime. La commune prend le nom de Belfort en 1225. Ensuite, il évolue en Villa Sti Maximi vallis Lucie et Apud Sanctum Maximum, en 1308, Castellania Bellifortis en 1334, Saint Maxime de Beaufort en 1738[2].
Le contrôle du château est à l'origine de tensions entre Amédée VI de Savoie et les Comte de Genève et du Dauphiné. Le conflit prend fin avec le traité de Paris de 1355 où Beaufort et le Beaufortain reviennent au comte Amédée VI.
Le Beaufortain est érigée en baronnie en 1667.
Au cœur du village, existe encore le bâtiment de la gendarmerie impériale et, à la sortie (direction Arêches) il y a une forge ; ancienne boulangerie impériale elle est maintenant un atelier de ferronnerie.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Diccionari de Amboise. País de Savoie. Edicions Amboise. 1989. Modèl:2e edicion, pàg.88 e sustot lo Luòc dels Noms de luòcs de Soïssa romande, Savoie e d'environs
- ↑ Dictionnaire d'Amboise. Pays de Savoie. Éditions Amboise. 1989. Modèl:2e édition, p.88 et surtout le Site des Noms de lieux de Suisse romande, Savoie et environs


text:
Poce (unitat)
Lo poce es una unitat de mesura de longor datant del l'Edat Mejana.
Sa valor dimencionala varièt seguent las epòcas, las regions e los païses. A l'ora d'ara, lo poce anglés – eissit d’un compromís anglosaxon de 1959 e dich « poce tecnic internacional » – val 2,54 cm exactament (un dotzen de pé). Per de rasons istoricas d’autras definicions del poce son encora en vigor dins d'autres domènis.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
La longor dels escandalhs varièt seguent las epòcas e los païses, o las regions d’un meteis país.
Dins l’Antiquitat, pels Egipcians, Grècs et Romans per exemple, lo poce èra siá seconegut o ignorat per preferir lo det, es a dire lo pé divisat en setze partidas egalas (quatre dets fan una man, quatre mans fan un pé; la man correspond a la distança transversala anant del costat exterior del Det pichon al costat exterior de l’indèx).
Al començament de l'Edat Mejana se comencèt a divisar lo pe par dotze. L’unitat de mesura que ne resultèt foguèt nomenada « poce ».
En França, Quebèc e Nòu Brunswick[modificar | modificar la font]
Lo poce del Rei de França valiá exactament 750⁄27 706 mètre (~27.069 95|mm) perque la lei del 19 frimaire de l’an VIII (10 de decembre de 1799) dispausava que lo mètre èra egal a 443,296 linhas del Rei. Ara aquela mesura es pas mai utilizada en França.
Lo poce quebequés, qu'es pas mai en vigor, èra supausat lo meteis, mas sa definicion legala canadiana (Lei suls peses e mesuras, L.R. 1985) [1].
Lo sol poce encara en usatge informal al Quebèc e Nòu Brunswick es lo poce anglosaxon de 25,4 mm oficialament remplaçat pel centimètre lo 1èr d'agost de 1974[2].
Dins los païses anglosaxons[modificar | modificar la font]
Dins las illas britanicas, un sistèma d’unitats se desvelopèt. A causa de l’importança de l'espandiment politic o economic britanic puèi dels Estats Units d'America, aquel sistèma foguèt utilizat o conegut dins fòrça païses anglofòns. En 1824 aquel sistèma foguèt codificat jol nom de sistèma imperial d’unitats.
Puèi, Suècia imaginèt un mejan de dintrar dins lo mond metric. En 1855–1863, lo poce en foncion foguèt convertit en poce decimal que valiá 1⁄10 de pé a la plaça de 1⁄12. Aquel poce decimal valiá doncas prèp de 3 cm. Pasmens aver doas grandors de poce diferentas foguèt fòrça tròp complicat de gerir. Dins los ans 1878–1889 la decision foguèt presa d’utilizar lo sistèma metric.
Fins a 1959, los poces american, canadian e anglés diferèron fòrça leugièrament. En 1959, amb l’accòrdi dels Estats Units d'America e de las nacions del Commonwealth, lo poce tecnic internacional foguèt definit coma valent exactament 2,54 cm. Aquela valor del poce es encara en vigor.
Unitat de debit[modificar | modificar la font]
Lo poce fontanièr èra una unitat de debit de l'Ancian Regima en França.
Unitat de pression[modificar | modificar la font]
Lo poce de mercuri (InHg) mesura la pression. Aquela unitat encara en vigor dins lo domèni aeronautic als Estats Units d'America, per indicar la pression atmosferica, dins los altimètres.
Notacions[modificar | modificar la font]
En francés canadian, lo poce anglés a per abreviacion po[3]. En anglés, poce se dich inch/inches (plur) e son abreviacion es in, o ″ (doble prima).
Lo poce francés (de valor leugièrament diferenta) a per simbòl p.
Lo poce èra tradicionalament divisada en 12 linhas, puèis en 144 punts. Las divisions usualas modèrnas del poce son exprimidas en fraccions de mièg, quart, ochen o mai: ¼, ½, ¾, eca.
Un poce equival a 2,54 cm. I a dotze poces dins un pé. Un pé val doncas: 12 × 2,54 = 30,48 cm exactament.
Per exemple: 10′ 6¾″ significat 10 pés e 6,75 poces, çò que dona 126,75 poces o encara 321,945 cm.
Lo simbòl prim ′ e lo doble prime ″ simbolizant tanben la minuta e la segonde d’arc; çò que pòt, crear de confusions.
A l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los païses queutilizavan lo poce an ara adoptat lo sistèma internacional d’unitats. Lo poce es encara una unitat de longor del sistèma d’unitats de fòrça païses que, subretot, lo Reialme Unit e los Estats Units d'America. Dins los faches, quitament se gairebne totes los païses eissits de las colonias britanicas, e lo quita Reialme Unit, decidèron d’adoptar lo sistèma metric, se constata en 2004 que la transicion es efectiva sonque dins los mejans scientifics.
Lo poce demòra utilizat per qualques usatges corrents e per d'objèctes de talha pichona.:
- las talhas dels vestits ;
- las dimensions estandards de las fuèlhas de papièr U.S., Mexic e Canadá (letra : 8½×11″ ; legal : 8½×14″) ;
- las viças e los bolons en utilizant de fraccions del poce (1⁄16, 1⁄8, 3⁄16, eca.) ;
- lo domèni de la plombariá (aiga e gae);
- lo diamètra de las pèls de bateria ;
- la talha d'una persona ;
- los calibres de qualques municions ;
- las talhas de las ròdas e dels Pneumatics de veïculs ;
- las talhas de plancas de surf;
- los materials de construccion dels ostals, e en consequéncia los plans ;
- las talhas dels compausants en electronica;
- las talhas de las presas e filarges electrics e acostics.
L'usarge torna, tanben dins los païses de sistèma metric, mejans los escandalhs informatics d’origina estatsunians:
- dimension dels ecrans ;
- resolution de las empresoras e escàner de document exprimida en PPP Punt Per Poce dots per inch = DPI, en anglés) ;
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ dona 1 po = 27,070 05 mm exactament
- ↑ (fr)Mesure de la longueur et de la superficie au Québec, du Régime français à aujourd’hui – site del MRNF.
- ↑ (fr)Prefixes utilizats dins lo SI e curiositats su las unitats de mesura – per Pierre Bouchard, site de l’UQAM.


text:
Metatèsi (lingüistica)
Una metatèsi (del grèc ancian: uetάθeσις) es una modificacion fonetica qu'aparten a la familha dels metaplasmas. Consistís en l'escambi entre dos fonèmas vesins. ex. bloca, bocla.
Lo fenomèn afècta sovent la r.
La metatèsi en occitan es anciana, foguèt ja tractada dins las Leis d'Amor del gramatician tolosan del sègle XIV, Guilhèm Molinièr. Diguèt aital dins son tractat de gramatica:
- "Methatezit son cant una letra o una sillaba es translatada d'un loc en autre; quar adoncs es aqui una figura appelada metathezis que transporta sillaba o letra d'un loc ad autre en diverses lox de la dictio, coma palaura per paraula, craba per cabra, cramba per cambra, atersi per atresi, et enayssi d'autres granre."
Somari
La metatèsi en occitan[modificar | modificar la font]
En lingüistica istorica la metatèsi concernís de nombroses mots, e a jogat un ròtle essencial dins l'evolucion fonetica del latin a l'occitan.
Aicí qualques mots que coneguèron un cambiament entre lo latin classic e lo latin vulgar, cambiament qu'a agut una influéncia sus la formacion dels tèrmes en occitan modèrn.
CROCODILLVS > *COCODRILVS > cocodril
COMPARARE > comprar > crompar
Las metatèsis son mai frequentas a l'oèst del domeni occitan, a partir del narbonés afècta ja de mots coma cabra e cambra que venon craba e cramba. Son mai abitualas encara en gascon que pòt arribar a formar de grops consonantics pro estranhs coma *srende per cendre.
Dins l'occitan occidental qualques mots coma dobrir o cobrir pòdon conéisser mai d'una metatèsi coma dorbir/durbir o drobir/drubir e corbir/curbir o crobir/crubir.
De còps que i a, las metatèsis apareisson d'un biais periferic, coma dins lo cas d'*adujar per ajudar (present dins lo nimesenc e còsta Tolosa), çò que laissa pensar que se produsiguèt una correccion que foguèt pas completa.
Lo provençal coneis radièr per darrièr ja present dins los tèxtes ancians[1], e qu'a son equivalent en catalan *radere.
Dins la lenga medievala se tròba sovent *pressona en luòga de persona, *denejar per netejar e mai *plubic per public.
La metatèsi en catalan[modificar | modificar la font]
Lo fenomèn sembla pro espandit dins lo balear popular que s'i pòt trobar de formas coma *probe per pobre o *Grabiel per Gabriel demest mantuna autra. La metatèsi es pro espandida tanben en alguerés.
La metatèsi en francés[modificar | modificar la font]
La metatèsi es pas gaire frequenta dins l'evolucion del latin cap al francés actual manca dins qualques mots coma brebis (< VERVEX) o fromage (< FORMATICU).
Pasmens, es presenta subretot en francés popular, dins la produccion orala de gents qu'an agut una instruccion pro basica. Concernís subretot de mots amb de grops complèxes o una succession de vocalas coma aéroport, infarctus o obnubiler que venon *aréoport, *infractus e *omnibuler.
La metatèsi de sillabas es tanben estada utilizada volontàriament per crear la varietat lingüistica sonada verlan (ex: l'envers > verlan o femme > meuf).
Figura d'estil[modificar | modificar la font]
La metatèsi es tanben emplegada en retorica per insistir o se trufar.


text:
Acós
Acós (Accous en francés) qu'ei ua comuna bearnesa dera Vath d'Aspa. Qu'ei traucada peth gave d'Aspa. Qu'ei ligada ath sovier de l'escrivan bearnés deth sègle XVIII Ciprian Desporrins.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta que la municipalitat comptava una abbaye laica, vassale de la vicomté de Bearn.
En 1385, s'i comptava 74 fuòcs. Accous Èra çò cap de-luòc de la vallée de Aspe.
Paul Raymond[1] note que la commune comptait une abbaye laïque, vassale de la vicomté de Béarn. En 1385, on y comptait 74 feux. Accous était le chef-lieu de la vallée d'Aspe.
Comunas tanhentas[modificar | modificar la font]
Bedós, Aidius, Leas e Atàs, Cèta e Eigun, Bòrça e Laruns.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Acós qu'ei ua vila agricòla e pastorala on òm produseish hromatges deus Pirenèus. Ua usia Toyal qu'i ei establida e qu'i ei ua hont de revienguts dab lo pagament de la taxa profecionau ; la soa mudança en Bearn mes mei capvath que ho l'encausa d'ua grèva de hami deu deputat Joan Lassala au cap de la quaua l'empresa japonesa e s'engatgè a non pas partir.
Galeria[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
Assemblada Nacionala Catalana
L'Assemblada Nacionala Catalana (en catalan: Assemblea Nacional Catalana), tanben sonada ANC, es una organizacion dels Païses Catalans qu'a per tòca de recuperar l'independéncia politica de Catalonha. L'entitat, fondada oficialament lo 10 de març de 2012, qu'a sa sedença a Barcelona e que compta mai de 27.000 membres, se definís coma populara, unitària, plurala e democratica. Es actualament presidida per Carme Forcadell.
L'Assemblada foguèt l'organizadora principala de la Via Catalana, eveniment istoric dins l'evolucion politica de Catalonha que se debanèt l'11 de setembre de 2013 dins tot lo país e amassèt mai d'1,6 milion de personas.


text:
Conselh de Securitat de las Nacions Unidas
Lo Conselh de Securitat de las Nacions Unidas es l'organ executiu de l'Organizacion de las Nacions Unidas (ONU). A « la responsabilitat principala del manten de la patz e de la securitat internacionala » segon la Carta de las Nacions Unidas e dispausa per aquò de podères especifics coma lo manten de la patz, l'establiment de sancions internacionalas e l'intervencion militara. Qualques decisions, nomenadas resolucions, del Conselh de Securitat an fòrça executòria e « los Membres de l'Organizacion convenon d'acceptar e d'aplicar las decisions del Conselh de Securitat ».
Se reünís al sèti de las Nacions Unidas a Nòva York aprèp o aver fach dins diferentas capitalas, coma París o Addis Abeba. Los membres i devon èsser presents en permanéncia, perque lo Conselh se pòt reünir a tot moment, subretot en cas de crisi excepcionala.
Lo Conselh de Securitat se compausa de quinze membres: cinc permanents amb drech de vèto (China, Estats Units d'America, França, Reialme Unit, Russia) e dètz elegits per una durada de dos ans (renovelabla per mitat cada an).
Somari
- 1 Istòria
- 2 Elements claus
- 3 Problèmas e disfoncionaments
- 4 Proposicions de reforma del Conselh de Securitat
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra session del Conselh de Securitat se tenguèt, lo 17 de genièr de 1946, dins lo bastiment Church House, a Londres.
Foguèt, tre l'origina, compausat de cinc membres permanents, los Estats Units d'America, l'Union Sovietica, lo Reialme Unit, França e la Republica de China (Taiwan), a l'encòp, perque son los principals vencidors de la Segonda Guèrra Mondiala, e perque representant a l'epòca la majoritat de la populacion mondiala (en comptant los empèris colonials), cadun gaireben a egalitat.
A l'adopcion de la carta, èran tanben prevists sièis membres non permanents, nombre portat a dètz per un emendament adoptat lo 17 de decembre de 1963. La resolucion d'aquel emendament fixèt tanben, dins son article 3, lo nombre de representants per zona geografica.
La composicion permanenta del Conselh de Securitat foguèt solament modificada un còp en 1971, quand l'Assemblada Generala votèt per cambiar los representants de la Republica de China (uèi Taiwan) al profèit d'aqueles de la Republica Populara de China.
Aprèp la dissolucion de l'URSS, lo president Boris Eltsine informèt per lettra le secretari general de l’ONU, lo 24 de decembre de 1991, que la Federacion de Russia aviá succedit a l’Union sovietica al Conselh de Securitat, decision enterinada pel Conselh en genièr de 1992.
Elements claus[modificar | modificar la font]
Ròtle[modificar | modificar la font]
L'article 24 de la Carta lo definís atal: « Per assegurar l'accion rapida e eficaça de l'Organizacion, sos Membres conferisson al Conselh de Securitat la responsabilitat principala del manten de la patz e de la securitat internacionala. » Las atribucions exactas e las modalitats d'accion del Conselh son precisadas dins lo capítol V (Conselh de Securitat), article 26, dins los capítols VI (Reglament pacific de las contèstas) e VII (Accion en cas de menaça contra la patz, de rompedura de la patz e d'acte d'agression), e dins qualques articles del capítol VIII (Acòrdis regionals).
Composicion[modificar | modificar la font]
En mai dels cinc membres permanents, lo Conselh de Securitat es compausat de 10 membres non permanents, sens drech de vèto. La resolucion 1991[1] de l'Assemblada Generala de las Nacions Unidas (votada lo 17 de decembre de 1963) fixèt lor reparticion atal:
-
- cinc Estats membres d'Africa e d'Asia (en general, tres d'Africa e dos d'Asia) ;
- un Estat membre d'Euròpa Orientala ;
- dos Estats membres d'America Latina ;
- dos Estats membres del grope dels Estats d’Euròpa Occidentala e autres Estats.
Los membres non permanents an un mandat de dos ans; cada an son renovelats per mitat per un vòte de la majoritat dels dos tèrces de l'Assemblada Generala; los membres sortissent son pas immediatament reeligibles.
Los membres non permanents son:
Foncionament[modificar | modificar la font]
- La presidéncia del Conselh de Securitat es assegurada pendent un mes per cada membre segon lo principi de la Presidéncia viradoira, segon l'ordre alfabetic anglés del nom de país.
- Lo Secretariat General de las Nacions Unidas assistís a totas las sesilhas del Conselh e i pòt intervenir, mas vòta pas.
- Quand un Estat membre fasent pas partida del Conselh es en causa dins una question disputada, pòt assistir a aquela sesilha e intervenir, mas vòta pas.
- Quand un Estat membre fasent partida del Conselh es en causa dins una question disputada, s'absten de votar.
Estructura[modificar | modificar la font]
Organs subsidiaris[modificar | modificar la font]
- Comission de Consolidacion de la Patz de las Nacions Unidas: concentra los esfòrces de manten de la patz dins los païses sortissent d'un conflicte per la mobilizacion dels actors (ONG), de fonts e de recomandacions estrategicas al respècte del desvolopament.
- Comitat de las Sancions: pòt prendre de « mesuras coercitivas per mantenir o restablir la patz e la securitat internacionalas », podent anar de la sancion economica a l'intervencion militara.
- Comitat contra lo Terrorisme : « òbra per renfortir la capacitat dels Estats membres a empachar los actes de terrorisme sus lor sòl coma al delà. »
- Comitat 1540: encargat d'examinar la mesa en òbra pels païses membres de la resolucion 1540 relativa a la non proliferacion de las armas de destruccion massissa. Somet de rapòrts periodics e, se cal, de recomandacions al Conselh de Securitat.
- Conselh dels Dreches de l'Òme de l'ONU: examina la question dels dreches de l'òme dins totes los païses membres a cadun son torn amb de documents fornits pels diches païses e d'organizacions independentas per tòca de ne melhorar lo respècte.
- Fons d'Indemnizacion de las Nacions Unidas: examina las demandas d'indemnizacion e paga las indemnizacions a las victimas per exemple kowaitiana de l'envasion e ocupacion iraquiana pendent la Primièra Guèrra del Golfe.
- Fòrça de Manten de la Patz de las Nacions Unidas (Casques blaus): armada temporària compausada de militars eissits de diferents païses membres, avent per ròtle {{cita|lo manten o restabliment de la patz e de la securitat internacionalas".
- Tribunal Penal Internacional per l'èx-Iogoslavia : situat a L'Aia, es encargat de las perseguidas e jutjaments contra de presumits responsables de violaments graves dels dreches de l'Òme pendent las guèrras en Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Kosovo.
- Tribunal Penal Internacional per Rwanda: tenent sesilha a Arusha, es encargat de perseguidas e jutjaments contra los responsables de violament de drech internacional (genocidis) en Rwanda e dins los Estats vesins en 1994.
- Comission de Contraròtle, de Verificacion e d'Inspeccion de las Nacions Unidas: encargada del desarmament d'Iraq de sas armas de destruccion massissa e del contraròtle fach sus aquel país tocant a l'empachar de se tornar procurar aquelas meteissas armas.
- Comitat 1267: conegut coma lo Comitat de las Sancions contra al-Qaida e los talibans.
Comitats permanents[modificar | modificar la font]
Son uèi al nombre de tres. Totes los païses del Conselh de Securitat i participan, çò qu'indusís un cambiament regular dels representants, en causa del renovèlament annal de la mitat dels membres non permanents.
- Comitat d'expèrts encargat del reglament interior
- Comitat d'admission dels novèls membres
- Comitat del Conselh de Securitat per las reünions fòra del Sèti del Conselh
Comitats especials[modificar | modificar la font]
Gropes de trabalh[modificar | modificar la font]
Proceduras[modificar | modificar la font]
Totas las decisions del Conselh de Securitat devon èsser promulgadas per un tèxte votat segon un qüorum precís; aqueles tèxtes votats se nomenan resolucions. Cadun dels membres del Conselh de Securitat dispausa d'un vòte.
Existís dos tipes de resolucions, aquelas portant sus de « questions de procedura », e las autras. Caduna an un qüorum diferent :
- « Las decisions [...] sus de questions de procedura son presas par un vòte afirmatiu de nòu membres » (article 27, alinèa 2);
- « Las decisions del Conselh de Securitat sus totas las autras questions son presas per un vòte afirmatiu de nòu de sos membres ont son compreses los vòtes de totes los membres permanents, èssent entendut [qu']una partida a un desacòrdi s'absten de votar » (article 27, alineà 3).
La condicion del segond cas sul « vòte afirmatiu [...] de totes los membres permanents » es çò que nomenam abusivament lo «drech de vèto», tèrme que s'aplica pas estrictament aicí: lo drech de vèto es un drech actiu e a posteriori, aquel d'invalidar un tèxte adoptat. Se deuriá pus justament nomenar aquò «drech de blocatge», perque es lo mecanisme, passiu, que permet d'empachar a priori l'adopcion d'un tèxte.
Las resolucions del Conselh de Securitat son de decisions de portada obligatòria: l'article 25 de la Carta precisa atal[2]: « Los Membres de l'Organizacion convenon d'acceptar e d'aplicar las decisions del Conselh de Securitat en conformitat a la presenta Carta. »
Contra poders ?[modificar | modificar la font]
Un debat actual concernís l'espandida de la somission del Conselh de Securitat a l'Estat de drech (o rule of law) e la possibilitat d'examinar la legalitat de sas decisions. Actualament, las decisions del Conselh son limitadas a travèrs tres biaisses principals [3]:
- l'usatge del drech de vèto per un dels membres del Conselh;
- lo vòte d'una mocion de censura per l'Assemblada Generala (art. 10 de la Carta);
- la possibilitat de far d'una question prejudiciala a la Cort Internacionala de Justícia per l'Assemblada Generala.
Aquel problèma foguèt levat per qualques tribunals, subreot dins l'afar Tadic pel Tribunal Penal Internacional per l'èx-Iogoslavia (1997), l'afar de l'attentat de Lockerbie per la Cort Internacionala de Justícia (abril de 2002), e l'arrèst Kadi de 2008 de la Cort de Justícia de las Comunautats Europèas [4]. Fin finala, la credibilitat meteissa del Conselh al respècte dels Estats es invocada coma limit de facto a son poder [5].
Vèto[modificar | modificar la font]
Fins al 13 de julhet de 2006, lo vèto foguèt utilizat 258 còps amb, per òrdre d'importància: 122 còps per l'URSS/Russia, 81 còps pels Estats Units d'America, 32 còps pel Reialme Unit, 18 còps per França e 5 còps per la China/Taiwan[6].
Per mai de la mitat, aqueles vètos se faguèron dins los primièrs dètz ans aprèp la creacion de l'ONU e dins la decenia 1976-1985: 83 e 60 respectivament, o 143 al total. Pendent los ans 1996-2006 foguèt utilizat solament 13 còps.
D'entre aqueles vètos, fòrça (59) foguèron los refús d'admission de membres novèls, subretot dins las doas primièras decennias e surbretot per l'URSS.
Problèmas e disfoncionaments[modificar | modificar la font]
Sus los membres del Conselh[modificar | modificar la font]
Membres permanents[modificar | modificar la font]
- Non representativitat
Las descolonizacions, de la fin dels ans 1940 a 1960, la progression demografica d'Asia, d'Africa e de l'America Latina, e dins lo meteis temps l'estagnacion de l'Union Sovietica (e de la CEI) e son esclatament, l'estagnacion de França e del Reialme Unit, fan que uèi, quitament amb 1,3 miliard de Chineses, aqueles membres permanents representavan solament en 2006 30% de la populacion mondiala, que 20% per la sola China, contra mai de 50% en 1945, que mens de 15% per China.
Aquela situacion explica perque una granda partida dels Estats membres, dempuèi los ans 1970 subretot, contèsta, pasmens l'existéncia meteissa dels membres permanents, mais almens la causida d'aqueles actuals o lo nombre de membres permanents, e mai de non permanents. Atal de païses coma l'Africa del Sud, Alemanha, Brasil, Egipte, Índia, Indonesia, Japon, Nigèria o Itàlia vòlon venir membres permanents.
- vèto
Una autra font de problèma es la clausa sul « vòte afirmatiu [...] de totes los membres permanents », qu'empacha regularament d'adoptar de resolucions pasmens respondent als critèris expausats dins los capítols VI e VII, per qu'un o mai membres permanents desiran, per de rasons divèrsas, que las questions pausadas sián pas regladas au nivèl del Conselh de Securitat, subretot quand aquelas resolucions prepausan de mecanismes coercitius (retengudas, blocatge) o d'intervencions dirèctas de fòrças jol mandat de l'ONU.
Membres non permanents[modificar | modificar la font]
- Non representativitat
La question de la representativitat dels membres non permanents e de lor nombre es recurrenta dempuèi los ans 1960. L'emendament a la Carta de decembre de 1963 tocava justament a corregir aquò en fasent passar lor nombre de sièis a dètz e en fixant de quòtas per zonas. Mas dempuèi, lo cambi demografic e los cambis geopolitics fan que qualques regions son sosrepresentadas. Lo grope «Asia Africa», per exemple, representa 65% de la populacion, mai los membres permanents, per 50% dels sètis, alara que l'America Latina representa 10% de la populacion e 20% dels membres.
- Blocatge de las eleccions
Autre problèma recurrent, la concurréncia pels sètis non permanents qu'entraïna a vegadas de blocatges sevèrs. Per exemple, en 1979, calguèt 155 torns de vòte sens parvenir a causir entre Cuba, sostengut pel Blòc de l'Èst e Colómbia sostenguda per l'Occident. Fin finala foguèt elegit Mexic, pus "neutre".
En 2006 foguèt lo meteis problèma, aquel còp entre un candidat reputat «mondialista» (Guatemala) contra un candidat reputat «altermondialista» (Veneçuèla). Aprèp 47 torns de vòte, au 2 novembre 2006, cap de dos Guatemala o Veneçuèla capitèt a obtenir los 128 vòtes demandats. Fin finala Panama foguèt elgit amb 164 vòtes al 48(en) torn.
Al subjècte de las resolucions[modificar | modificar la font]
L'activitat del Conselh de Securitat a aumentat fòrça dempuèi la fin de la Guèrra Freja. En efèit, se reüniguèt 2903 còps entre 1946 e 1989, adoptant 646 resolucions, o mens de quinze per an, alara que pel periòde 1990-2000, se reüniguèt 1183 còps, adoptant 638 resolucions, o mai de 60 per an [7].
E mai, pendent sos 44 primièrs ans lo Conselh adoptèt 24 resolucions jol capítol VII de la Carta; en 1993, n'adoptèt aitant cada an[8].
Adopcion[modificar | modificar la font]
- Resolucions inadaptadas
Lo principal problèma es ligat a la situacion dels membres permanents. Lo fach qu'un sol pòt empachar l'adopcion d'una resolucion, quitament dins lo cas ont los 14 autres membres i son favorables, indusís tres fenomèns qu'entravan lo bon foncionament del Conselh de Securitat:
- Lo blocatge complet d'una resolucion (vèto), que foguèt fòrça emplegat pendent las primièras decennias de l'ONU, alara en plana Guèrra Freja;
- Las negociacions infinidas que retardan l'adopcion d'una resolucion, abotisson sovent a de tèxtes fòrça mens constrenhents qu'o demandariá la situacion e arriban sovent aprèp lo mai grèu de la crisi disputada (Rwanda en 1994, Darfor en 2006);
- Las resolucions comminatòrias amb data de fin, que son pas seguidas d'una resolucion executòria aprèp aquela data.
- Resolucions non aplicadas o despassadas
Totjorn ligat a l'estatut dels membres permanents, mas tanben a la manca de volontat, de l'ensemble o d'una majoritat dels membres del Conselh de Securitat o de l'Assemblada Generala, arriba plan sovent que de resolucions demòren pendentas sus una durada importanta.
Execucion[modificar | modificar la font]
En mai que qualques resolucions comminatòrias resultan pas d'una resolucion executòria, fòrças resolucions d'aquel tipe son de fach inexecutadas, o incompletament executadas, a causa que los Estats membres refusan de prestar los mejans umans, materials e financièrs sufisents per lor execucion, a causa que la situacion foguèt mal evaluada e que la mission entrepresa demorèt interrompuda abans que los objectius sián tocats.
Proposicions de reforma del Conselh de Securitat[modificar | modificar la font]
Reforma de la composicion[modificar | modificar la font]
Un grope de trabalh creat en 1993, prepausèt en 1996 d’apondre cinc membres permanents, que Alemanha e Japon, tres del Tèrç Monde, e quatre nòus sètis de membres non permanents, per melhorar la representativitat del Conselh; lo president francés Jacques Chirac se declarèt favorable[9].
En 1997, los Estats Units d'America prepausèron cinc nòus sètis permanents amb un sistèma de rotacion, mas refusèron que le Conselh passe a mai de vint membres, per demorar eficaç.
Las poténcias mejanas (Itàlia, Paquistan, ...) prepausan d’aumentar lo nombre de membres non permanents.
Semblariá que se dirigissèm puslèu cap a l'apond de sièis nòus membres permanents : Japon, Índia, Alemanha, Brasil e dos païses africans plan segur l'Africa del Sud (país mai prospèr del continent) e Egipte (que representariá tanben los païses musulmans e lo monde arabi). Auriá doncas atal 21 membres que 11 permanents representant l'ensemble dels continents e de las religions. Mas aquel principi, portat subretot per Kofi Annan buta contra las reticéncias paquistanesas (contra Índia), italianas (Itàlia vòl pas èsser l'unic grand país de l'Union Europèa a dispausar pas d'un sèti permanent), chinesas e coreanas (contra Japon), Mexicanas e argentinas (contra Brasil) o los païses africans francofòns (Nigèria espèra obtenir un sèti permanent).
Reforme del drech de vèto[modificar | modificar la font]
L’ancian ministre francés de la defensa Paul Quilès prepausèt en 2000 de restrénher lo vèto a las questions de recors a la fòrça, e d’obligar a motivar sa mesa en òbra per remediar a l’immobilisme.
Reforma d'un regim de sancions economicas[modificar | modificar la font]
Aquelas son limitadas dins lo temps dempuèi 2000; passam atal d’una logica de puniment a una logica d'incitacion.
D'importants obstacles demòran per una reforma prigonda del Conselh de Securitat. La procedura per revisar la Carta es en efèit fòrça constrenhenta: es prevista per l'article 109 de la Carta. Un vòte a la majoritat dels dos tèrces de l’Assemblada Generala de las Nacions Unidas es demandat per reünir una Conferéncia generala dels membres de las Nacions Unidas. La conferéncia recomanda de modificacions de la Carta que dintraràn en vigor quand 2/3 dels Estats membres los auràn ratificadas, segon lor drech intèrne, los cinc membres permanents compreses.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Question d'une représentation équitable au Conseil de sécurité et au Conseil économique et social [pdf]
- ↑ (fr)Avis consultatiu [pdf] de la Cort Internacionala de Justícia del 21 de junh de 1971 sus la Namibia, p. 113:« Sosteniam que l'article 25 s'aplica solament a las mesuras coercitivas presas en vertut del capítol VII de la Carta. Res dins la Carta ven pas apevar aquela idèa. L'article 25 se limita pas a la decisions concernissent de mesuras coercitivas mas s'aplica a las «decisions del Conselh de Securitat» adoptadas en conformitat a la Carta. E encara aquel article es plaçat non pas al capítol VII mas immediatament aprèp l'article 24, dins la partida de la Carta que tracta de las foncions e poders del Conselh de Securitat. Se l'article 25 tocava solament las decisions del Conselh de Securitat relativas a de mesuras coercitivas presas en vertut dels articles 41 e 42 de la Carta, autrement dich se solas aquelas decisions avián un efèit obligatòri, l'article 25 seriá superflú perque aquel efèit resulta dels articles 48 e 49 de la Carta. »
- ↑ RapAut (en)The UN Security Council and the Rule of Law. Final Report and Recommendations from the Austrian Initiative, 2004-2008, 2008
- ↑ id RapAut
- ↑ id RapAut
- ↑ (en)Subjects of UN Security Council vetos et Changing Patterns in the Use of the veto in the Security Council
- ↑ Autriche (en)The UN Security Council and the Rule of Law. Final Report and Recommendations from the Austrian Initiative, 2004-2008, 2008, p.11 sur 36
- ↑ id Autriche
- ↑ Le Monde del 22 de setembre de 1996
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)[1] site de l'ONU
- (fr) [2] site sus la Carta 5 de l'ONU
- (fr) Los diferents projèctes de reforma du Conselh (2006)
- (fr) Organs subsidiàris referenciats sul site de l'ONU


text:
222
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 222 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Assassinat d'Elagàbal, vengut fòrça impopular, per sa garda pretoriana lo 11 de març. Sever Alexandre i succediguèt.


text:
Acid desoxiribonucleïc
L'acid desoxiribonucleïc, abreujat ADN en occitan (e DNA en anglés), qu'ei un acid nucleïc (un polimèr de nucleotids) on lo glucid de cinc carbònis (ua pentòsa) qu'ei ua desoxiribòsa e qui possedeish duas cadenas de nucleotids enrotladas en eliç dobla. Aquera estructura que permet d'explicar duas proprietats de l'ADN : contiéner l'information genetica e perméter la soa copia. Çò qui permet a la molecula d'ADN de conservar l'informacion genetica qu'ei lo còde genetic escrivut au mejan de la succession de quate basas azotadas qui son l'adenina, la timina, la citosina e la guanina (respectivament abreujadas A,T,C,G). L'ADN que pòt tanben transméter, en la copiar, aquesta informacion (autament dit, que's pòt copiar eth medish) mercés a la complementaritat de las soas duas cadenas. Aquò que s'escad au moment de la replicacion (qu'ei lo nom la reproduccion de l'ADN) qui l'eliç dobla d'ADN e s'obreish e cadua de las soas cadenas be torna fabricar ua copia de la soa cadena complementària. L'ADN que's tròba dens lo nuclèu de las cellulas eucariòtas, lo citoplasma deus bactèris, la matritz de las mitocondrias, dens los cloroplasts, e dens los virus on ei associat dab proteïnas. Dens lo nuclèu cellular, l'ADN qu'ei lo principau constituent deus cromosòmas (qui son longas cadenas d'ADN estabilizadas dab proteïnas). L'ADN que contien sequéncias de nucleotids qui codifican la fabricacion de proteïnas (en dar l'òrdi d'encadenament deus aminoacids dens tau o tau proteïna). D'autas sequéncias de l'ADN que serveishen a regular la sintèsi d'aquestas proteïnas (entà ne fabricar pas qu'ua certa quantitat, o sonque a un moment precís). Fin finala, ua grana partida de l'ADN que contien sequéncias de mau compréner per la sciéncia moderna.
Somari
Estructura[modificar | modificar la font]
La macromolecula d'ADN qu'ei un polimèr, aquò que vòu díser qu'ei ua cadena bastida per l'encadenament e la repeticion d'unitats quimicas mei petitas aperadas monomèrs ; aquí los monomèrs que son los nucleotids.
Los nucleotids[modificar | modificar la font]
Un nucleotid qu'ei compausat d'un acid fosforic (H3PO4) d'un sucre pentòsa (la desoxiribòsa) e d'ua basa, enter quate possiblas :
- Duas purinas (qui la soa estructura quimica e muisha dus nuclèus formats, un dab cinc atòms l'aute dab sheis) : adenina (abrevida A), guanina (G).
- Duas primidinas (qui la soa estructura quimica e muisha un nuclèu format dab sheis atòms) : timina (T), citosina (C).
Complementaritat de las basas[modificar | modificar la font]
Dens ua cadena d'ADN, las basas qu'estableishen ligams idrogèns enter eras. Aqueth ligams que segueishen ua regla de complementaritat : l'adenina que s'apareish dab la timina mentre qui lo parion de guanina qu'ei la citosina.
Aqueth apariment que permet confrontar duas cadenas complementàrias. Se se desseparan o se ua es rota, l'auta que la pòt tornar bastir.
Orientacion de la molecula[modificar | modificar la font]
Los fosfats que's ligan a las ribòsas (qui compta cinc carbònis) sia per lor carbòni numerotat 3', sia peu carbòni numerotat 5'. La cadena de nucleotids qu'ei donc orientada dab un estrem 3' e un aute 5'. De mei, la molecula d'ADN qu'ei antiparallela, qu'ei a díser las soas duas cadenas que son orientadas dens direccions opausadas. Que cau donc, dens ua representacion de l'ADN, mentàver l'orientacion de las cadenas. Aquò qu'ei important tanben per'mor que los utís enzimatics de las cellulas non tribalhan pas deus medish biais (per rason geometricas) dens las direccion 3'→5' e dens 5'→3'.
Enrotlament[modificar | modificar la font]
Las duas cadenas d'ADN que s'enrotlan en bèth formar ua eliç (aperada la dobla eliç). Aquesta eliç que he un torn sancèr cada 10,4 cople de basas. Las pressions que la molecula e pòt patir que poden har variar la forma de l'eliç : aquò qu'ei l'iperenrotlament. Las cellulas que possedeishen enzims (aperats topoisomerases) responsables de har variar la forma de l'enrotlament, e quitament de desenrotlar la molecula (entà la poder aubrir per la copiar o la léger).
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1869 Friedrich Miescher qu'isolè l'ADN e l'apelant nucleïna per'mor que's trobava dens lo nuclèu cellular. en 1929 Phoebus Levene qu'identifiquè los nucleotids e la loa composicion (fosfat, basa e sucre). Que'n dedusí que formavan ua cadena ligada peu fosfatas mes en créder que formavan tròç deus bracs. Las purmèras fotografias aus arrais-X de William Astbury, en 1937, que muishèn que l'ADN qu'avèva ua estructura irregulara. En 1943, Oswald Theodore Avery, que muishè que la caracteristica "smooth" (lissa) de las bacterias pneumocòcus que podèva estar transmesa aus pneumocòcus "rought" ("rugós") en la bèth mesclant dab "smooth" mortas. Qu'identifiquè l'ADN com estant lo "factor transformaire". L'annada clau que ho de segur 1953 quan, mercés a las fotografias radiologicas de Rosalind Franklin, James D. Watson et Francis Crick que perpausèn l'estructura coneguda uei lo dia de l'ADN e qui explica au còp la capacitat de l'ADN de conservar l'informacion genetica (dab un còde de quate letras, los quate nucleotids) e de la transméter (mercés a la complementaritat de las basas qui he que cada cadena que pòt servir de matritz per copiar la soa cadena complementària). Watson e Crick qu'arrecebèn lo Premi Nòbel en 1962 (Franklin n'ac podó pas obtiéner per'mor que's morí abans).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Berry, Andrew e Watson, James D (2003). Edicions Alfred A. Knopf: DNA: the secret of life (en anglés). ISBN 0-375-41546-7.
Calladine, Chris R.; Drew, Horace R.; Luisi, Ben F. e Travers, Andrew A. (2003). Edicions Elsevier Academic Press: Understanding DNA: the molecule & how it works (en anglés). ISBN 0-12-155089-3.
Olby, Robert C. (1994). Edicions Dover Publications: The path to the double helix: the discovery of DNA (en anglés). ISBN 0-486-68117-3.


text:
Aragonés
L'aragonés, sonat de còps la fabla (noms autoctòns: aragonés, luenga aragonesa), es una lenga romanica (ye una luenga romanz...) parlada dins lo nòrd d'Aragon (Espanha), al pè dels Pirenèus (pendís sud). Coma lo catalan, lo castelhan o lo portugués, s'espandiguèt cap al sud mercé a la reconquista, mas recuolèt davant lo castelhan tre la fin de l'Edat Mejana. De còps se parla d'"aragonés" pel castelhan d'Aragon amb substrat aragonés.
La classificacion de l'aragonés es un objècte de debat. La lingüistica romanica tradicionala lo considèra coma un dialècte de l'espanhòl mas d'estudis mai recents afirman qu'es una lenga independenta. Ça que la, totes los especialistas son consents per dire que l'aragonés ten d'afinitats a l'encòp amb l'espanhòl, l'occitan (gascon) e lo catalan. La revendicacion culturala, en tot cas, presenta sempre l'aragonés coma una lenga a part entièra.
Somari
- 1 Dinamica
- 2 Istòria
- 3 Estructura de la lenga
- 4 Codificacion
- 5 Dialèctes
- 6 Ligams
- 7 Nòtas
Dinamica[modificar | modificar la font]
L'estimacion mai correnta considèra que 10 000 personas parlan l'aragonés. Existisson tanben de neolocutors de la fabla dins las ciutats màgers d'Aragon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'aragonés es una lenga derivada del latin. Cal notar que sul territòri d'origina de la lenga, se parlèron fins a la fin del sègle X de parlars bascos que coexistissián amb de parlars romanics que passavan del latin a l'aragonés. Aquel fach pòt explicar en partida cèrtas afinitats que ten l'aragonés amb los parlars gascons pirenencs, que tanben an un substrat basco important.
L'aragonés —o pus exactament lo navarroaragonés— nasquèt a l'entorn del sègle VIII coma un dels dialèctes nombroses del latin desvolopats dins los Pirenèus centrals. Son domeni inicial èra al nòrd e a l'èst de la val d'Èbre, dins certanas regions de la Rioja, al sud e a l'èst de Navarra e en Aut Aragon.
Espandiment[modificar | modificar la font]
Dins la lenta Reconquista crestiana contra los sarrasins, durant l'Edat Mejana, la repopulacion crestiana del centre de la Val d'Èbre e d'una part de la Peninsula Iberica, per los navarreses e aragoneses, faguèt que lor lenga lai s'estendèsse. Aquel fenomèn foguèt favorizat pel fach que se parlava dins aquelas zonas reconquistadas un idiòma romanic anterior, lo mossarabi, qu'èra la lenga dels crestians e dels musulmans autoctòns: amb pauques cambiaments, foguèt facil de l'aragonesizar. Lo mossarabi a laissat de traças en aragonés.
L'expansion de l'aragonés, probable, faguèt començar l'influéncia d'autras lengas romanicas parladas per certans reconquistaires crestians presents en Aragon: l'occitan, lo castelhan e pus tard lo catalan. Lo navarroaragonés que se parlava dins la Rioja e dins la region de Soria, a l'oèst d'Aragon, comencèt de desparéisser a aquela epòca per laissar la plaça al castelhan.
Al sègle XII, l'union del Reialme d'Aragon amb Catalonha (centrada sul comtat de Barcelona), sota lo meteis rei, signifiquèt l'union d'un grand territòri lingüisticament eterogenèu, que l'aragonés se i parlava a l'oèst e lo catalan a l'èst. A aquela epòca apareguèron los primièrs tèxtes amb de formas romanicas majoritàrias, en aragonés sovent, mas tanben en occitan e en catalan (abans s'escriviá sonque en latin amb de traças de las lengas romanicas). Dins la reconquista que se faguèt a partir de l'union dinastica, l'aragonés s'espandiguèt mens que lo catalan: nonmàs dins d'airals del Sistèma Iberic al sud del sector central de la Val d'Èbre, en arribant al sud de manièra compacta fins a las comarcas churras actualas del nòrd-oèst del País Valencian. I aguèt tanben d'enclavas aragonesofònas encara mai luènh al sud, especialament dins lo reialme de Múrcia, mas durèron pas gaire entre las zonas vesinas que parlavan catalan, arabi e castelhan.
Reculada[modificar | modificar la font]
L'espandiment del castelhan o espanhòl, coma lenga comuna de la Peninsula, signifiquèt la recession de l'aragonés e un procès de castelhanizacion. Un dels moments clau de l'istòria de l'aragonés se produguèt quand un rei d'origina castelhana foguèt coronat al sègle XV: Ferrand I d'Aragon (conegut tanben coma Ferrand d'Antequera). Amb sa dinastia castelhana dels Trastamaras implantada en Aragon, lo castelhan foguèt favorizat un periòde de diglossia comencèt, que dura fins a uei. Aquela union dinastica d'Aragon amb Castelha, puèi la suspension progressiva de tota capacitat d'autogovèrn al sègle XVIII, impliquèron la reduccion de l'aragonés, qu'encara se parlava largament, a un parlar rural e popular, mentre que la noblesa causiguèt de parlar lo castelhan coma simbòl de poder. Lo domeni geografic de l'aragonés reculèt entre los sègles XV e XIX per se restrénher ara al pè dels Pirenèus.
La violéncia contra l'aragonés foguèt maximala sota lo regim del dictator Franco al sègle XX. Los magistres tustavan los escolans qu'emplegavan l'aragonés a l'escòla e la legislacion enebiguèt l'usatge public de tota lenga que foguèsse pas l'espanhòl.
Renaissentisme[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Franco en 1975, la democracia constitucionala espanhòla, que lo pòble votèt en 1978, a permés una aumentacion del nombre d'òbras sus la literatura e la lenga aragonesas. La situacion actuala es critica, ja que poiriá semblar qu'es tròp tard per salvar una lenga que se parla pas que dins de grops escarses e freules. Pasmens lo movement de recuperacion e de revendicacion per l'aragonés a engenerat de locutors novèls que foncionan en ret, pas solament en Aut Aragon, mas tanben dins las zonas castelhanizadas de la rèsta d'Aragon (per exemple se'n tròba dins de grandas vilas castelhanizadas coma Saragossa, Òsca e Teròl).
Estructura de la lenga[modificar | modificar la font]
Fonologia[modificar | modificar la font]
Evolucion diacronica de la fonologia[modificar | modificar la font]
De caracteristicas pròprias de la fonetica aragonesa dins son evolucion dempuèi lo latin son:
- Las O,E dobèrtas del protoromanic resultan sistematicament dins los diftongs [we],[je]:
- PONTE > puent (esp. puente; cat. pont; occ. pont/pònt)
- FERRU > fierro (esp. hierro; cat. ferro; occ. fèrre/hèr)
- E tanben diftonga en [ja] dins bèls parlars centrals (puande, fiarro) o dins bèls mots generals (balluaca). Lo diftong [ue] tanben diftongava ocasionalament en [uo]: (luogo).
- Diftongason davant iòd d'aquestas O, E dobèrtas:
- FOLIA > fuella (esp. hoja; cat. fulla; occ. fuèlha/huelha)
- SPEC'LU > espiello (esp. espejo; cat. espill/mirall; occ. espelh)
- Pèrda de l'-E finala non accentuada:
- GRANDE > gran (esp. grande; cat. gran; occ. grand/gran)
- FRONTE > frent (esp. frente; cat. front; occ. front/frònt)
- A la diferéncia de las autras lengas romanicas subre substrat basco, l'espanhòl e l'occitan gascon, l'aragonés presèrva l'F- romanica iniciala:
- FILIU > fillo (esp. hijo; cat. fill; occ. filh/hilh; gal.-port. filho)
- Lo iòd romanic (GE-,GI-,I-) deven una africada palatala sorda ch [tʃ]:
- IUVEN > choven (esp. joven; cat. jove; occ. jove)
- GELARE > chelar (esp. helar; cat. gelar; occ. gelar)
- Coma dins una part de l'occitan e coma en galègoportugués, los grops cultes romanics -ULT-, -CT- venon [jt]:
- FACTU > feito (esp. hecho; cat. fet; occ. fach/fait/hèit; gal.-port. feito)
- MULTU > muito (esp. mucho; cat. molt; occ. mo[l]t; gal.-port. muito)
- NOCTE > nueit (esp. noche; cat. nit; occ. nuèch/nuèit; gal-port. noite)
- Existís la reduccion dins bèlas varietats, coma la belsetana (feto, muto, nuet), e d'ibridacions amb la forma castelhana (fecho).
- Los grops romanics -X-, -PS-, SCj- venon una fricativa palatala sorda ix [ʃ]:
- COXU > coixo (esp. cojo; cat. coix; COXA > occ. cuèissa/cueisha)
- Coma dins la majoritat de las lengas romanicas occidentalas e a la diferéncia de l'espanhòl, los grops romanics -Lj-, -C'L-, -T'L- venon una laterala palatala ll [ʎ]:
- MULIERE > muller (esp. mujer; cat. muller; occ. molhèr; gal.-port. mulher)
- ACUT'LA > agulla (esp. aguja; cat. agulla; occ. agulha; gal.-port. agulha)
- De còps que i a, mai que mai en aragonés ancian, las solucions èran -T- o -CH-: mandiata, vetiecho (en fàcia de la forma majoritària vetiello), etc.
- Coma en espanhòl, en catalan (parcialament), en occitan (parcialament) e en galèc, V evoluciona vèrs /b/:
- VALORE > valor [b-] (Esp. valor [b-]; Cat. valor [b-/v-]; Occ. valor [b-/v-]; Galèc valor [b])
Morfosintaxi[modificar | modificar la font]
Determinants[modificar | modificar la font]
Possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius an la foncion determinanta quand son precedits de l'article definit. Lo substantiu determinat se pòt trobar dins la mitat de la combinason:
- O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc. (lo mieu camp; la miá casa; la casa miá).
De còps, cal pas l'article:
- Casa nuestra ye cerqueta d'aquí (la casa nòstra es pròcha d'aquí).
Amb bèls substantius referents a de parents pròches, s'emplega tanben la forma corta del possessiu, que s'acompanha pas de l'article:
- Mi pai; tu mai (mon paire; ta maire).
Pronoms[modificar | modificar la font]
Particulas pronominalas[modificar | modificar la font]
L'aragonés, coma fòrça lengas romanicas (mas a la diferéncia de las iberorromanicas), sèrva las formas latinas ENDE e IBI dins las particulas pronominalas: en/ne (en occitan: ne) e bi/i/ie (en occitan: i).
Combinasons de formas pronominalas[modificar | modificar la font]
La combinason comuna en aragonés dels pronoms personals de la tresena persona del complement dirècte e indirècte distinguís pas solament lo nombre de l'indirècte (li/le; lis/les) mas los dos genres e nombres s'assòcian en una sola forma (en).
- Li'n / Le'n
- Lis ne / Les ne
La forma es pro particulara se se compara amb las lengas vesinas, dins las qualas, o ben i a diferéncia de nombre e genre dins l'indirècte (en espanhòl), o ben i a diferéncia de nombre e genre dins lo dirècte (en catalan):
- As mazanas, ta Chusepa, li'n daban siempre que en quereba.
- (espanhòl: Las manzanas, a Josefa, se las daban siempre que quería.)
- (catalan: Les pomes, a Josepa, les hi/li les donaven sempre que en volia.)
Se cal avisar qu'existisson de formas en qualques variedats aragonesas que daissan clar lo genre e nombre del complement dirècte. Ansin aquò se passa dins las formas ribagorçanas aragonesas lo i, la i, los i, las i; o dins las formas belsetanas le'l/le lo, le la, le's/le los, le las, comparablas amb las formas del catalan classic li'l, li la, etc., encara vivas dins una bona part del País Valencian.
- Las mazanas, ta Chusepa, las i daban siempre que en queriba.
- Las mazanas, ta Chusepa, le las daban siempre que en quereba.
Evolucion gramaticala diacronica[modificar | modificar la font]
- A la diferéncia de l'espanhòl, la -B- latina laissa una traça dins las terminasons de l'imperfach de l'indicatiu dins las conjugasons 2a e 3a: teniba (occ. teniá/tienèva, esp. tenía, cat. tenia, gal.-port. tinha)
Codificacion[modificar | modificar la font]
Ortografia[modificar | modificar la font]
L'aragonés coneissiá tres ortografias concurrentas:
- La grafia d'Òsca (grafía de Uesca) o del 87. Foguèt majoritària dins l'usatge, mas pas completament generalizada. Se fixèt en 1987 amb una Convencion que se tenguèt a Òsca. Es sostenguda per lo Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA, Conselh de la Lenga Aragonesa). Son principi es de notar los fonèmas de manièra quasi unifòrma, sens téner compte de l'etimologia. Per exemple, v e b son uniformizats en b; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son uniformizats en ch... Certanas solucions calcan l'espanhòl (ñ, accents grafics).
- La grafia SLA es apareguda en 2004 amb la fondacion de la Sociedat de Lingüistica Aragonesa (SLA, Societat de Lingüistica Aragonesa). Es minoritària dins l'usatge. Son ambicion es de remplaçar la grafia d'Òsca, que l'estiman tròp espanholizada, per fin de rendre a l'aragonés sas tradicions graficas medievalas e per lo sarrar del catalan e de l'occitan. Per exemple, coma en aragonés medieval, v e b son distints; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son distints; s'escriu ny en luòc de ñ. Los accents grafics foncionan un pauc coma en catalan e en occitan.
La manca de generalizacion completa de la grafia d'Òsca e sa contestacion per l'SLA an engenerat la creacion de l'Academia de l'Aragonés (Acadèmia de l'Aragonés) en 2005. Aquel organisme novèl a recebut lo sosten d'institucions nombrosas per trobar una ortografia pus consensuala e per elaborar tanben una varietat estandard d'aragonés: son trabalh es en cors e publicà en 2010 la Propuesta Ortografica de l'Academia de l'Aragonés: una nòrma novèla[1].
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Una varietat estandard de l'aragonés es en cors d'elaboracion mas acipa sus divèrsas concepcions divergentas.
- Los partisans de la grafia d'Òsca (en particular lo Consello d'a Fabla Aragonesa) elabòran pichon a pichon una varietat estandard dicha aragonés comun o aragonés estandard, que selecciona mai los traches occidentals qu'orientals. Mas certans ponches son pas encara completament fixats. Cal preferir los participis passats en -ato -ata o ben en -au -ada? Cal admetre la forma ro/ra per l'article definit, al costat de las formas pus espandidas o/a e lo/la?
- Los partisans de la grafia SLA (en particular la Sociedat de Lingüistica Aragonesa) estiman que lo modèl precedent de l'aragonés comun, que lo sonan pejorativament "neoaragonés", s'es fixat amb fòrça imprudéncia, amb una desconeissença dels dialèctes reals e amb de causidas fòrça artificialas. Segon l'SLA, aquò provocariá una desconnexion grèva entre los locutors naturals e un estandard ineficaç. L'SLA preconiza de faire un estudi pus aprefondit dels dialèctes e de crear d'estandards dialectals, que servirián de basa, eventualament, a una varietat estandard pus generala e ulteriora, mas connectada amb la coneissença reala dels dialèctes. Tanben l'SLA insistís sus lo fach que lo benasqués es intermediari entre l'aragonés e lo catalan e doncas a de recebre un estandard adaptat.
Finalament l'aparicion de l'Acadèmia de l'aragonés e de son ortografia en 2010 se fa amb de proposicions de normalizacion.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
L'aragonés es fòrça dialectalizat e lo territòri de la lenga manca de continuitat. Los dialectes orientals son mai vius que non pas los occidentals.
- Dialèctes occidentals : l'ansotan e lo cheso.
- Dialèctes centrals : lo tensin, lo belsetan e lo semontanés
- Dialèctes orientals : lo benasqués, lo gistavin e lo ribagorçan. Se discutís l'atribucion del parlar benasqués a l'aragonés o al catalan. Tanben cal ben distinguir dos "ribagorçans": 1º un primièr "ribagorçan" coma varietat de l'aragonés e 2º un autre "ribagorçan", mai a l'èst, qu'es el una varietat del catalan.
Ligams[modificar | modificar la font]
- Mapa precisa de las lengas d'Aragon
- Consello d'a Fabla Aragonesa
- Chuntos por l'Aragonés
- Sociedat de Lingüistica Aragonesa
- Ligallo de Fablans de l'Aragonés
- Asoziazión Cultural Nogará
- Asoziazión Cultural Finestra Batalera
- Lai de Luengas d'Aragón - borrador
- Rosetta Project
- Academia de l'Aragonés
- Arredol - Diario digital en aragonés
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés
- ↑ Se dona pas los detalhs ortografics permetent de notar certans parlars locals.


text:
Senat francés
Lo Senat constituís la cambra nauta del Parlament francés segon lo sistèma del bicamerisme. A lo poder legislatiu amb l'Assemblada Nacionala. Segon l'Article 24 de la Constitucion de la Cinquena Republica francesa, es lo representant de las collectivitats territorialas e, amb l'Assemblada nacionala, dels franceses establits fòra de França. Ten sesilha al palais del Luxemborg.
Lo Senat, que compta 348 senadors dempuèi lo renovelament de 2011, lo mòde d'eleccion evoluèt mai d'un còp. Dempuèi 2003, los senadors son elegits per 150 000 grands electors al sufragi universal indirècte, proporcional (52 %), o uninominal amb dos torns (48 %), per un mandat de sièis ans, renouvelable per mitat totes los tres ans dempuèi 2011[1].
La cambra nauta èra dominada per la drecha e del centre dempuèi lo commençament de la de la Cinquena Republica fins a 2011 que, pel primièr còp, l'esquèrra ganhèt la majoritat absoluda. Dempuèi lo 2 d'octobre de 2014, lo president del Senat francés es Gérard Larcher.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Sèti del Senat
- 3 Foncions
- 4 Eleccions
- 5 Organizacion fonccionala
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de França donèt de noms diferents a la Segonda Cambra (o Cambra nauta) :
- Jos la Constitution de l'an III (1795-1799) èra lo Conselh dels Ancians.
- Jol Consulat (1799 -1804) e lo Primièr Empèri venguèt lo Còs legislatiu,, lo Senat conservator avent de prerogativas constitucionalas (periòde 1799-1814).
- Jos la puis Restauracion e monarquia de Julhet èra la Cambra dels pars.
- Jol Second Empèri tornèt lo Senat.
- la Tresena Republica francesa instituiguèt lo Senat (1875-1940).
Lo 10 de julhet de 1940, los senators presents a Vichèi votèron los plans poders per Philippe Pétain (235 votants, 212 per, 23 contra).
- en 1946, jos la Quatrena Republica francesa, venguèt lo « Conselh de la Republica » fins a 1958 (aveniment de la Cinquena Republica francesa).
A l'origina, la lei del 14 de febrièr de 1875, que creèt lo Senat de la Tresena Republica, prescriviá que seriá compausat de 300 membres, que 225 elegits pels departaments e las colonias e 75 elegits a vida per l'Assemblada nacionala, lo Senators inamobles.
Sèti del Senat[modificar | modificar la font]
Lo Sénat ten sesilha al palais del Luxemborg, dins lo 6n arrondiment de París. La gàrdia republicana assegura la vigiléncia dels luòcs, qu'incluson los jardins publics situats en fàcia (jardin del Luxemborg) e lo musèu del Luxemborg.
Foncions[modificar | modificar la font]
Adoptar lo budgèt e las leis[modificar | modificar la font]
Lo Senat vòta lo budgèt e las leis: projèctes de lei presentats pel govèrn o proposicions de lei presentada par un parlementari. Un o mai senadors pòdon pausar una proposicion de lei al burèl del Senat, mas an cap de poder sus l'executiu, al contrari de l'Assemblada nacionale. E mai jos condicions, lo govèrn pòt s'opausar a une proposicion de lei.
Dempuèi 1958, lo mandat de senador es incompatible amb une foncion ministeriala. A sa nominacion al govèrn, l'elegit dispausa d'un delai d'un mes per causir entre lo mandat e la foncion. La meteissa règla s'aplica a un ministre elegit a un sèti de senador. Entretemps, lo ministre pòt pas participar als vòtes del Senat.
Interim de la presidéncia de la Republica[modificar | modificar la font]
La Constitucion francesa de 1958 autreja al president del Senat la carga d'assegurar l'interim de la presidéncia de la Republica dins lo cas que le Conselh Constitucional n'auriá constatat la vacança temporària o definitiva: decès, malautiá, demission, o d'autres cases.
Lo President del Senat Alain Poher venguèt per dos còps al palais de l'Elisèu per assegurar aquel interim: en 1969, aprèp la demission de Charles de Gaulle, puèi en 1974, aprèp la mòrt de Jòrdi Pompidor.
Revision constitucionala[modificar | modificar la font]
La Constitucion de 1958 prevei, dins learticle 89, l'adopcion de revisions constitucionalas de dos biais:
- per las doas cambras del Parlament (Assemblada Nacionala e Senat), que lo vòte de la proposicion (venent del Parlament) o del projècte (venent del govèrn) de revision constitucionala deu se far en biais identics. La revision es definitiva aprèp que lo pòble l'aprovèt per referendum.
- pel Parlament reünit en Congrès sus la decision del President de la Republica, que lo projècte de revision deu obtenir 3/5n dels vòtes exprimits.
Sola la primièra revision de l'article 6 en 1962, sul biais d'eleccion del President de la Republica passant d'un vòte per un collègi electoral de 80 000 grands electors, al sufragi universal dirècte seguèt pas la via tradicionala. Le general de Gaulle, savent lo Senat encontra, utilizèt l'Article 11 de la Constitucion definissent le referendum. Pasmens, aquel biais de revision èra pas previst per la Constitucion francesa e lo Conselh Constitucional siá sasit. Mas se declarèt pas incompetent a jutjar la conformitat de la lei referendària a la Constitucion, estimant que lo pòble, detenaire de la sobeiranetat, s'èra exprimit.
Las autras revisions de la Constitucion seguèron la procedura de l'article 89, coma aquela pel cinquenat, aprobat per via referendària en 2000.
Especificitats[modificar | modificar la font]
En applicacion de l'article 26 de la Constitucion, lo senador, coma lo deputat, beneficia d'un regim d'immunitat parlementària.
« Lo Senat assegura la representacion de las collectivitats territorialas de la Republica » (article 24).
Lo Senat francés patroniza lo Prèmi del Senat del libre d'istòria.
Las reladions entre l'executiu e los Senadors[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, los ministres son èissits mai de l'Assemblada nacionala que del Senat. Aquò pòt explicar que lo mandat de senador es mens expausat mediaticament qu'aquel del deputat.
Eleccions[modificar | modificar la font]
Composicion dels collègis electorals[modificar | modificar la font]
Los senadors son elegits pels grands electors, reünits dins cada departament dins un collègi electoral que se compausa atal:
- de representants dels conselhs municipals. Representan 95 % del collègi electoral.
- dels conselhièrs generals, de las conselhièrs regionals e dels deputats. Representon 5 % del collègi electoral.
Los senadors son doncas d'elegits d'elegits, perque designats pel sufragi universal indirècte, a saber pels grands electors, qu'els meteisses foguèron elegits al sufragi dirècte. Lo collègi electoral compren prèp de 150 000 personas:
- 577 deputats;
- 1 870 conselhèrs regionals;
- 4 000 conselhèrs generaux;
- 142 000 delegats dels conselhs municipals.
Mòde d'eleccion[modificar | modificar la font]
Dempuèi la mesa en aplicacion de la lei n°2003-697 del 30 de julhet de 2003 :
- 180 senadors (o 52 %) son elegits a la proporcionala dins los 30 departaments elisent 4 senadors o mai. Los senadors representant los franceses establits fòra de França son tanben elegits per aquel mòde d'escrutenh. Cada lista electorala deu comportar dos noms de mai qu’i a de sètis a provesir e èsser compausat alternativament d’un candidat de cada sèxe.
- 168 senadors (o 48 %) son elegits per escrutinh uninominal majoritari amb dos torns dins los 70 departaments elisent 3 senadors o mens e tanben Nòva Caledònia e las quatre collectivitats d’otramar.
Critèris de candidatura e durada del mandat[modificar | modificar la font]
Dempuèi 2011, cal aver 24 ans revoluts per èsser candidat[2]. De 2004 a 2011, la limita èra de 30 ans minimum e 35 ans abans de 2004.
Fins a 2004, los senadors èran elegits per nòu ans e renovelats per tèrç totes los tres ans (serias A, B e C, segon le classament alfabetic dels departaments).
Dempuèi lo renovelament de setembre de 2004, la durada del mandat es progressivament redusida a sièis ans, lo renovelament se ferá en doas serias cada tres ans. Una partida dels senadors elegits en 2004 lo foguèron per 7 ans, l'autre, per 9 ans.
Senador onorari[modificar | modificar la font]
Aprèp 18 ans de mandat, lo senador sortent a drech al títol de « senador onorari ».
Organizacion fonccionala[modificar | modificar la font]
Efectiu e origina geografica dels elegits[modificar | modificar la font]
Nomenat tanben Nauta assemblada, lo Senat se compausa de 348 senadors elegits. La reparticion dels sètis dels senadors par departament foguèron modificats per rebalar las evolucions de la populacion francesa.
Presidéncia del Senat[modificar | modificar la font]
A cada renovelament parcial lo Senat elegit son burèl, e son president.
Lo president del Senat en 2014 es Gérard Larcher, elegit lo 2 d'octobre de 2014 aprèp la victòria de la drecha a las senatorialas, succedís a Jean-Pierre Bel.
Lo ròtle del president es de representar lo Senat e de dirigir los debats de l'assemblada. Deu èsser consultat pel president de la Republica quand aquel darrièr vòl dissòlvre l'Assemblada nacionala o exercir los poders excepcionals autrejat per l'article 16 de la Constitucion. Lo president del Senat assegura l'interim en cas de vacança de la Presidéncia de la Republica (mas sens lo drech de recorir al referendum, de dissòlvre l'Assemblada nacionala o de demandar una revision de la Constitucion). Aquò arribèt dos còps, aprèp la demission du general de Gaulle (1969) e aprèp la mòrt de Jòrdi Pompidor (1974), Ambedos còps l'interim foguèt assegurat per Alain Poher.
Dins l’òrdre de presesilha definit pel decret del 13 de septembre de 1989[4], lo president del Senat ven en tresena posicion (aprèp le President de la Republica e lo Primièr ministre). Es doncas lo tresen personatge de l’Estat.
Lo president del Senat designa tres dels nòus membres del Conselh constitucional e l'una de las tres personalitats qualificadas al Consemlh superior de la magistratura mas tanben de membres d'autras autoritats de regulacion: dos dels membres de l'Autoritat de regulacion de las comunicacions electronicas e de las pòstas, l'una de las tres personnalitats qualificadas de l'Autoritat dels mercats financièrs e tres dels membres del Conselh superior de l'audiovisual.
Lo president del Senat dispausa dempuèi 1825 del Pichon Luxemborg, òstal tocant lo palais del Luxemborg.
Los presidents del Senat jos la Cinquena Republica[modificar | modificar la font]
Jos la Cinquena Republica, lo Senat cenguèt sièis presidents :
- Gaston Monnerville (1958-1968)
- Alain Poher (8 mandats de tres ans, 1968-1992)
- René Monory (1992-1998)
- Christian Poncelet (1998-2008)
- Gérard Larcher (2008-2011)
- Jean-Pierre Bel (2011-2014)
- Gérard Larcher (2014-)
Burèl del Senat[modificar | modificar la font]
Lo burèl del Senat se compausa de 22 membres: lo president, 6 vicepresidents, 3 questaires e 12 secretaris. Renovelat cada tres ans. Totes los grops politics i son obligatòriament representats. Lo president, los vicepresidents e los questaires son elegits per escrutinh secret, a la tribuna del Senat. Mas los secretaris son designats pel president sus proposicion consensuala dels presidents dels grops parlamentaris.
Le burèl a totes los poderes per presidar a las deliberacions e organizar e dirigir totes los servicis d'aquela assemblada[5].
Commissions[modificar | modificar la font]
Budgèt e remuneracion dels senadors[modificar | modificar la font]
Lo budgèt del Senat es de 321 900 000 € en 2007, que 11 400 000 € pel manteniment del Jardin del Luxemborg e 1 200 000 € pel Musèu del Luxemborg[6].
Los senadors percevon, al 1èr de genièr de 2011, una indemnitat mensuala de 7 100,15 €[7] bruts, calculada segon lo tractament dels fonccionaris ocupant los emplecs mai naut de l'Estat. S'apond l'indemnitat representativa de còsts del mandat de 6 412 € per la locacion d'un luòcs de permanéncia per exemple, eca. Lo senador pòt s'adjundre de 1 a 3 collaborators salariats pel Senat. Dispausa per aquò de 7 548 € per mes. Les atacats parlamentaris an un salari minimum brut de 2 500 € per un temps plan[8]. La règla vòl qu'un senador pòt emplegar pas qu'un sol membre de sa familha. S'es son esposa, lo salari deu pas depassar 2 500 € e de 3 800 € per un autre membre. Los senadors an deavantatges en natura equivalents a aqueles dels deputats[9].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) [1] tipe d'escrutenh del Senat francés
- ↑ Lei organica n° 2011-410 del 14 d'abril de 2011 relativa a l'election dels deputats e senadors, (fr)[2]
- ↑ Cada departament dispausas d'al mens un senador
- ↑ (fr)Décret n°89-655 du 13 septembre 1989 relatif aux cérémonies publiques, préséances, honneurs civils et militaires
- ↑ Lo burèl del Senat.
- ↑ "rapport_senat_p12"(fr) {[3] Rapport d'information de la commission spéciale chargée de vérifier et d'apurer les comptes du Sénat de l'exercice 2007; Marc Massion; 21 de mai de 2008; ed. Sénat français
- ↑ www.senat.fr
- ↑ "statut_senateurs" (fr) [4] Le statut des sénateurs et de l'exercice du mandat; 2008; ed. Sénat français
- ↑ "statut_senateurs"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Yvan Stefanovitch, Enquête sur les super-privilégiés de la République, amb Robert Colonna d'Istria, Éditions du Rocher, 2008, 294 p.
- (fr)Jean Garrigues (dir), Histoire du Parlement, de 1789 à nos jours, Armand Colin, 2007, 515 p.
- (fr)Presses Universitaires de France; Que sais-je ?; Jacques Baguenard; Le Sénat; París; 1997
- (fr)Le Sénat dans la société française; Jean Cluzel; Economica; París
- (fr)Le Parlement de la Ve République; Pascal Jan; Ellipses Marketing; 1999
- (fr)Le président des assemblées parlementaires sous la Ve République; LGDJ; Arnaud Martin; París; 1996
- (fr)Le Parlement sous le Ve République; Didier Maus; Presses Universitaires de France; Que sais-je ?; París
- (de) Das politische System Frankreichs; Hans J. Tümmer; ed. C. H. Beck; Munic
- (en) Senates: Bicameralism in the Contemporary World; Samuel C. Patterson, Anthony Mughan; ed. Ohio State University; 1999
- (en) Bicameral Negotiations: The Navette System in France; George Tsebelis, Jeanette Money; ed. British Journal of Political
- Lo site internet del Senat conten tanben una biblografia.


text:
Tempèsta
Una tempèsta es una perturbacion atmosferica violenta amb un vent d'intensitat granda acompanhat sovent de pluèja, de nèu o de granissa, e amb formacion de cumulonimbus gròs e dens. Los vents violents pòdon carrejar de materials divèrs, s'agís alavetz per exemple de tempèsta de sabla, tempèsta de nèu, tempèsta de posca.
Al sens meteorologic del tèrme, una tempèsta se definís per un vent d'una fòrça 10 o superiora sus l'Escala de Beaufort, çò que significa una velocitat de vent d'almens 90 km/h.


text:
Elsa Morante
Elsa Morante (nascuda a Roma lo 18 d'agost de 1912 - mòrta lo 25 de novembre de 1985) foguèt una escrivana de narrativa italiana e dels romancièrs mai importants de la pòstguèrra. Son libre mai famós es probablament La storia.
Èra maridada amb l'escrivan Alberto Moravia.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascuda a Roma, Elsa Morante passèt son enfància dins lo quartièr popular de Testaccio. Filha illegitima d'una mèstra jusieva e d'un emplegat de la pòsta, foguèt reconeguda tre sa naissença per Augusto Morante, susvelhaire dins un institut de correccion de joves. Comencèt a escriure plan jovenèla de filastròcas e de fablas pels mainatges, de poesias e racontes brèus, qu'a partir de 1933, fins a la debuta de la Segonda Guèrra Mondiala, foguèron publicats lèu dins mantuna revista de divèrsa natura (que se ne remembra Il Corriere dei Piccoli, Il Meridiano di Roma, I Diritti della Scuola, Oggi). Son primièr libre foguèt de fach un recuèlh d'unas de sas istòrias de joventut, Il Gioco Segreto, publicat en 1941 que foguèt seguit, en 1942, d'un libro per mainatges, de títol Le Bellissime Avventure di Caterì dalla Trecciolina (reescrich puèi en 1959 jol títol Le Straordinarie Avventure di Caterina).
En 1936 coneguèt l'escrivan Alberto Moravia que esposèt en 1941; amassa incontrèron e frequentèron los escrivans e intellectuals italians mai prestigioses del temps, e particularament Pier Paolo Pasolini, que foguèt un car amic de totes dos.
Cap a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, per fugir de las represalhas dels nazis, Moravia e sa femna abandonèron Roma qu'èra estada ocupada e se refugièron a Fondi, un vilatge dels entorns de Cassino. Aquesta partida de l'Italia Meridionala apareis frequentament dins las òbras narrativas successivas dels dos escrivans; Elsa Morante ne parla mai que mai dins lo roman La Storia. Pendent aqueste periòde comencèt a revirar lo jornal de Katherine Mansfield; sas òbras successivas mòstran qualques influéncias de Mansfield. Aprèp la fin de la guèrra, Morante e Moravia rescontrèron lo traductor american William Weaver, que los ajudèt a tocar lo public american. Lo primièr roman qu'Elsa Morante publiquèt foguèt Menzogna e sortilegio, sortit en Itàlia en 1948 que se ganhèt lo Premio Viareggio. Lo roman foguèt puèi publicat als Estats Units jol títol House of Liars en 1951.
Son roman seguent, L'isola di Arturo, sortiguèt en Itàlia en 1957. Aquesta òbra coneguèt una granda capitada e obtenguèt lo Premio Strega. A mai ne foguèt tirat un filme omonim, dirigit per Damiano Damiani. Durant las annadas seissanta Elsa Morante refletté longament sus sa narrativa, e destrusiguèt fòrça de çò qu'aviá escrich entretemps, a l'excepcion de qualques causetas, coma la poesia, L'Avventura. En 1963 publiquèt una segonda tièra de sos racontes: Lo scialle andaluso. L'òbra seguenta, Il mondo salvato dai ragazzini qu'es una barreja de poesia, de cançons e una comedia, apareguèt en 1968.
Morante e Moravia se disseparèron en 1961, pasmens ela contunhèt a escriure, a mai se o faguèt sonque d'un biais esporadic. Trabalhèt aqueles ans sus un roman que vegèt pas jamai lum: Senza i conforti della religione. La Storia, una istòria situada a Roma pendent la Segonda Guèrra Mondiala, espeliguèt en 1974 e coneguèt una capitada internacionala, mas recebèt tanben d'atacas sens pietat dels critics. Luigi Comencini ne traguèt una seria TV interpretat per Claudia Cardinale. Lo darrièr roman d'Elsa Morante foguèt Aracoeli, publicat en 1982. Venguèt malauta en seguida d'una fractura del femur e ensagèt de cometre un suicidi en 1983. En 1984 recebèt lo Prix Médicis per Aracoeli. Moriguèt en 1985 en seguida d'un infart pendent una segonda operacion cirurgicala.
Bibliografia non exaustiva[modificar | modificar la font]
- Il gioco segreto (1941)
- La bellissime avventure di Caterì Dalla Trecciolina (1942)
- Menzogna e sortilegio (1948)
- L'isola di Arturo (1957)
- Alibi, poesias (1958)
- Le straordinarie avventure di Caterina
- Lo scialle andaluso (1963)
- Il mondo salvato dai ragazzini (1968)
- La Storia (1974)
- Aracoeli (1982)
- Pro o contro la bomba atomica e altri scritti, ensages
- Diario 1938 (1989)
- Racconti dimenticati


text:
Albucassis
Albucassis qu'ei la version occitanizada de Abu'l Qasim Khalaf ibn Abbas, (en arabi: أبو القاسم بن خلف بن العباس الزهراوي), que ho un mètge arabi qui viscó aus sègles X e XI de l'era crestiana a Còrdoa. Albucassis que ho l'autor d'una sòrta d'enciclopèdia medicau en trenta libes titolada Kitab Al-Tasrif: (Lo Metòde de medecina), e qu'ei considerat com lo pair de la çurgeria modèrna. Lo trentau volum d'aquera òbra qu'ei un tractat çurgicau (La çurgeria d'Albucassis) que ho arrevirat en occitan per iniciativa de Gaston III de Foish-Bearn (Gaston Fèbus) e qui demora, uei lo dia, un manescrit en la bibliotèca de l'Universitat de Montpelhièr[1].
Albucassis que vadó a Madinat az Zahara, près Còrdoa en lo Califat de Còrdoa, a sègle IV de l'Egira e X de l'era crestiana. La soa òbra que ho en purmèr arrevirada a Toledo en latin per Girard de Cremona. L'escrivan e erudit occitan Robèrt Lafont que soslinha qu'aqueth tractat qu'ei mentavut dens las edicions venecianas de la Cyrurgia Parva (fin deu XVau sègle) deu mètge clapassièr Gui de Chaulhac e dens la Chirurgia de Pietro d'Argellata. Lafont que tornè editar lo texte occitan febusian (en lo qualicar de "pirenenc") dab las soa rica iconografia. L'origina dialectala e febusenca (lo manuscrit de Montpelhièr que porta las armas e la devisa de Fèbus) que he pensar a Lafont qu'aqueth texte non pòt pas estar d'origina clapassièra a maugrat qui lo son tèma qu'èra de grana actualitat per l'Universitat de Montpelhièr en ua tempora de desenvolopament de la çurgeria, mei que mei dens lo lo tribalh de Gui de Chaulhac e deu mètge reiau d'origina normanda Henri de Mondeville.
Extracts[modificar | modificar la font]
L'òbra que s'obreish atau:
YSSI COMENSAN LAS PARAULAS DE ALBUCASSIM O fil, pus yeu he a vos complit aquest libre, lequal es le derier de la sciencia de medicina, per le compliment de lu so consequit la fe en lu, e per las exposicion de lu, e per las declaracios de lu, es a mi vist que yeu complesca aquela a vos am aquest tractat, lequal es partida de la operacio am ma, so es cyrurgia. Quar la operacio am ma es prostrada en nostre religio e en nostre temps de tot privada, entro que fort leu peric la sciencia de lu, e le vistigi de lu es ostat ; e no romasero de lu sino alcunas petitas descripcios en les libres dels Anics, lesquals mudero las mas, e endevenc ad aquels error e heyssitacios entro que son clausas las entencios de lu e es elonguada la forsa de lu e l'art. E es vist a mi que yeu vivifique aquela am ordenacio de aquest tractat en aquela segon la via de eposicio e de declaracio e de abreviacio e per que venga am las formas dels ferramentz de cautheri e dels autres instrumentz de la obra cum sia per addicio de la declaracio, e per preparacio de lu, laqual causa es necessaria. [...]
Mei luenh que podem léger:
COMENSA LA SEGONDA PARTIDA. DE INSCIZIO E PERFORACIO E VENTOZAS E DE FLEUBOTOMIA E DE PLAGUA E DE LOR SMBLANTZ. AQUESTAS SON PARAULAS DE ALBUCAZIS: Ja havem dit en le primier capitol tota malautia en laqual cauteri am foc es convenient e am medicina comburent e las occasios e las causas de lu e les instrumentz en aquels necessaris, am las formas dels cauteris, e he ordenatz les capitols de la subiranitat del cap entro als pes. E yeu procesire en aquest capitol per aquela meteysa guisa, per que sia alliviat lo querent aquo, lahoras sobre aquo que aura demandat. E denant que ieu comense aquo, cove, fils, que aprenguatz que en aquest capitol es per terror aquo que es en le capitol primier de cauterizacio, e per aquo cove que sia en lu gran cautela, quar en la operacio laqual es en aquest capitol motas veguadas catz evacuacio laqual es am sanc a lequal esta la vida deves las aspersio de la vena o inscisio sobre l'apostema o aspercio de exsitura o puracio de la plagua o extraccio de sageta o incisio de peyra e a lor semblant.
Edicion modèrna[modificar | modificar la font]
- Lafont, Robèrt. La chirurgie d'Albucassis. Montpelhièr : Centre d'Études Occitanes, 1985.


text:
Nos (ligam)
Un nos o nosèl es l'enlaçament o l'entrecrosament serrat d'un o mai objèctes plegadisses en forma de fil coma riban, seda, fil o còrda. Pòt aver los usatges seguents:
- Abotar de cordatges entre eles
- Amarrar un cordatge a un objècte
- Ligar dos objèctes entre eles
- Donar de novèlas foncions a un cordatge (aumentacion del diamètre, aspècte estetic...)
Lo nos tendon mercé al fregadís de la còrda que provòca los entrelaçaments del nos.
- Marcar de distàncias precisas coma la còrda de tretze noses, esplech dels bastidors de catedralas.
La teoria dels noses, branca de la topologia, estúdia e classifica matematicament los noses.
Sa concepcion permet:
- Que venga sovent dificil a desfar, se se ressarre sus el meteis amb la traccion,
- Que se desfaga facilament en tirant un de sos elements.
Los noses pus simples se son totjorn utilizats dins divèrses domenis mas l'art dels noses se desvolopèt principalament dins la marina.
D'autras activitats (escalada, espeleologia, pesca, etc.) utilizan de noses de marina e desvolopèron d'autres utilizats fins finala dins la marina.
D'esquipaments especializats de substitucion existisson uèi, mas la coneissença del noses demòra indispensabla dins las situacions inabitualas o d'urgéncia.