text:
Armenia
Armenia (en armèni Հայաստան = Hayastan) es istoricament lo país del pòble armèni e de la lenga armènia al sud de Caucàs. Armenia es tanben un estat independent, plan mai pichon que l'Armenia istorica, que confronta Georgia al nòrd, Azerbaitjan a l'èst e al sud (amb l'exclava de Naxçıvan), Iran al sud e Turquia a l'oèst.
La capitala es Erevan.
Lo gentilici es armèni -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria a la cristianizacion
- 2.2 L'Armenia medievala
- 2.3 Leis invasions turcas
- 2.4 La renaissença armenia
- 2.5 La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias
- 2.6 L'Armenia Sovietica
- 2.7 L'Armenia independenta
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a la cristianizacion[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat Auta[modificar | modificar la font]
La preséncia umana en Armenia data d'au mens 325 000 ans. Lei periòdes liats au Temps de la Pèira son mau coneguts. Pasmens, de recèrcas semblan indicar l'existéncia d'una cultura neolitica, dicha cultura de Kmlo, que mestrejava la fabricacion d'otís d'obsidiana. A la fin dau Neolotic, vèrs 6 000 av. JC, lei culturas d'Aratashen e de Shulaveri-Shomutepe que durèron fins a 4 000 av. JC. Desvolopèron l'usatge de la terralha e la metallurgia dau coire. Vèrs 4 000 av. JC, acomencèt lo Temps dau Bronze ambé la cultura de Transcaucàsia anciana que dominèt Caucàs fins a 2 200 av. JC. Es caracterizada per de terralhas lustradas amb un interior roge e l'aparicion de la cultura dei cerealas. Enfin, foguèt remplaçada per la cultura de Trialeti qu'es marcat per un melhorament dei tecnicas de la cultura precedenta e l'aparicion de tumulús funeraris dichs kurgans.
Dins lo corrent dau sègle IX av. JC, se formèt lo Reiaume d'Urartu a partir de l'union de mai d'un principat de Caucàs. Centrat sus lo lac de Van, venguèt una poissança importanta au nòrd de Mesopotamia. A son apogèu, sei frontieras agantavan lo lac de Sevan, lo lac d'Urmia e Eufrates. Dispareguèt dins de circonstàncias mau conegudas que correspondon a l'invasion de la region per plusors pòbles que li infligiguèron de desfachas duras. Un pòble indoeuropèu, leis Armènis, s'installèron sus son territòri. Foguèron rapidament vassalizats per lei Medes e lei Pèrses de l'Empèri Aquemenida.
Après l'integracion au sen dau domeni aquemenida, l'elèit armenia adoptèt pauc a pauc la cultura iraniana. L'afondrament pèrse en fàcia dei Macedonians d'Alexandre lo Grand permetèt ai satrapas locaus de venir independent. Au començament dau sègle I av. JC, Armenia èra venguda una poissança regionala que deguèt pasmens se sometre ai Romans. Lo reiaume venguèt alora un enjòc dei luchas entre l'Empèri Roman e Pèrsia e passèt alternativament sota l'influéncia d'un dei dos empèris.
La conversion au cristanisme[modificar | modificar la font]
La conversion deis Armènis au cristianisme se debanèt dins lo corrent dau sègle IV ap. JC quand lo rèi Tiridate IV (298-330) l'erigiguèt au reng de religion d'Estat. A l'iniciativa de Gregòri l'Illuminaire, foguèt fondada la Glèisa Apostolitica Armenia que son creator ne'n venguèt lo premier cap (catholicos).
En 390, un acòrd entre l'Empèri Roman e l'Empèri Sassanida organizèt lo partiment d'Armenia entre lei dos estats. Se lo cristianisme foguèt pas menaçat dins la partida romana, lei garrolhas religiosas causèron de tensions importantas entre lo clergat armèni e lei partisans dau concili de Calcedònia que sei tèsis foguèron pas rebutadas en 555. Au contrari, leis Armènis adoptèron lo monofisisme e rompèron ambé la Glèisa Ortodòxa. En Pèrsia, divèrsei conflictes aguèron tanben luòc en causa de la temptativa sassanida d'impausar lo mazdaïsme dins sei territòris armènis. Aquò entraïnèt de revòutas (batalha d'Avarair, 451) e leis autoritats pèrsas foguèron finalament obligadas de laissar la libertat religiosa ais Armènis en 484.
L'Armenia medievala[modificar | modificar la font]
Lo periòde arabi[modificar | modificar la font]
Au començament de l'Edat Mejana, Armenia demorava un enjòc de la rivalitat bizantinosassanida. En particular, de 602 a 628, lei dos empèris se liurèron una guèrra lònga e saunosa que s'acabèt per una victòria bizantina. Pasmens, après aqueu conflicte, lei Bizantins avián plus lei ressorsas necessàrias per protegir sei províncias orientalas e meridionalas còntra leis Arabis. En 653, Armenia venguèt ansin tributari dau califa. Pasmens, gardèt una autonòmia importanta fins a la fin dau sègle VIII.
Aquò cambièt vèrs 700 ambé l'institucions d'una província d'Armenia dotada d'una administracion aràbia dirècta. Maugrat de trèbols locaus, generalament sostenguts per Constantinòble, aquela dominacion demorèt en plaça fins au sègle IX. Pasmens, lo poder musulman s'enfriunèt pauc a pauc a mesura dau declin abbassida.
Lo periòde bagratida[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle IX, en 884, la dinastia bagratida, que fasiá partida de l'aristocracia auta d'Armenia dempuei lo sègle IV, prenguèt lo poder quand son cap se proclamèt rèi sota lo nom d'Achot Ièr (884-890). Aquò èra la consequéncia de revòutas recurrentas en Armenia dempuei leis annadas 850. Gràcias a d'alianças ambé leis autreis ostaus poderós de la noblesa armenia (Ardzruni, Siunia... etc.), capitèt de formar un ensems de reiaumes armènis mai ò mens plaçats sota sa primautat dins l'èst d'Anatolia. Puei, se sei successors foguèron mens capables, l'unitat dau pòble armèni demorèt gràcias a l'autoritat dei catholicos e lo rèine dei Bagratidas foguèt un periòde de desvolopament economic e culturau fins ais invasions turcomanas.
« L'Armenia Menora »[modificar | modificar la font]
En parallèl dei reiaumes dirigits per lei Bagratidas, una partida deis Armènis vivián dins l'Empèri Bizantin que capitèt de reconquistar l'Armenia Occidentala dins lo corrent dau sègle IX. Dicha « Armenia Menora », aquela region, situada a l'oèst d'Eufrates, venguèt un centre demografic important car d'Armènis venguèron s'i installar per fugir lei combats còntra lei musulmans.
Lei Bizantins i recrutèron de soudats e dètz emperaires foguèron d'origina armenia entre lei sègles IX e XI, especialament Basili Ièr lo Macedonian (867-886). Aquelei relacions bònas durèron fins ais annadas 1020 après l'ataca dau reiaume armèni de Vaspurakan per Basili II lo Bulgaroctòn (976-1025). De miliers d'Armènis foguèron alora desportats en Cilícia e dins de províncias occidentalas de l'Empèri.
Leis invasions turcas[modificar | modificar la font]
Leis invasions d'Armenia e lo Reiaume Armèni de Cilícia[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle X, divèrsei pòbles turcs menats per lei Seldjokides arribèron en Orient Mejan. En 1071, infligiguèron una desfacha grèva ai Bizantins e ais Armènis a Manzikert. Aquò causèt l'afondrament dei reiaumes armènis e de l'Anatolia Bizantina. Armenia foguèt ravatjada per leis incursions turcas e l'agricultura declinèt en causa dau mòde de vida nomada deis envasseïres. Aquò, e leis invasions ulterioras dei Mongòls, dei Turcomans (Moton Blanc, Moton Negre) e dei Timuridas, accelerèt l'emigracion en direccion de Cilícia.
Dins aquela region, lo redreiçament crestian iniciat per lei Crosadas e lei còntra-atacas bizantinas e la preséncia d'un nombre important de soudats d'origina armenia entraïnèron la fondacion dau Reiaume Armèni de Cilícia en 1080. De còp vassalizat per lei Bizantins, aqueu reiaume se mantenguèt fins a 1375 e sa conquista per lei Mamelocs. Assostèt lo catholicos e una partida importanta de l'elèit armenia. Diplomaticament pròche dei Crosats, adoptèt una partida dei mors de la cavalariá franca. De mai, dins lo corrent dau sègle XIII, la Glèisa Armenia acceptèt de reconóisser la primautat romana. Pasmens, aquò subrevisquèt pas a la disparicion dau reiaume.
Entre Otomans e Sefevidas[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XV, l'Empèri Otoman ocupèt pauc a pauc l'Anatolia Orientala onte s'opausèt a la preséncia safavida. Lei combats entre lei doas poissanças causèron de destruccions importantas en Armenia. En 1555, la màger part dau país foguèt conquistada per lei Turcs mai Pèrsia capitèt de reconquistar lei províncias orientalas en 1603. Per s'assegurar son contraròtle, lo poder safavida ordonèt la desportacion de miliers d'Armènis. Dins leis annadas 1720-1730, aprofichant una guèrra novèla e l'isolament dei montanhas, quauquei princes armènis de Karabakh venguèron autonòms.
Dins lo corrent d'aqueu periòde, lo clergat foguèt lo factor principau d'unitat dau pòble armèni. En Armenia, èra dominat per lo catholicos, installat a Edjmiadzin dempuei 1441. En mai de son ròtle religiós, aviá tanben un ròtle administratiu car l'autoritat otomana sus la region regardava subretot leis afaires militars. Dins lo rèsta de l'Empèri Otoman, onte se trobava la màger part de la diaspòra, leis Armènis formavan un millet plaçat sota l'autoritat dau patriarcat armèni de Constantinòble.
La renaissença armenia[modificar | modificar la font]
L'influéncia de la diaspòra[modificar | modificar la font]
La renaissença armenia acomencèt ai sègles XV e XVI au sen de la diaspòra que son dinamisme economic li donèt un ròtle important. D'efèct, lei comunautats armenias eissidas dau periòde bizantin (Constantinòble, Tràcia, Anatolia Occidentala... etc.) foguèron renforçadas per l'arribada dei refugiats aguent quitat Armenia après leis invasions turcomanas. Puei, rapidament, se formèron de comunautats novèlas e la diaspòra venguèt un actor economic important en Euròpa e en Orient Mejan. L'etapa decisiva d'aquela renaissença economica foguèt la presa de contraròtle dau comèrci de la seda iraniana. De comunautats marchandas armenias se formèron alora pauc a pauc en Mediterranèa (Venècia, Gènoa, Roma, Marselha... etc.), en Euròpa Centrala (Bulgaria, Lvov...), en Iran e ais Índias.
Au començament dau sègle XIX, aperaquí tres milions d'Armènis au sen de l'Empèri Otoman e de Pèrsia e entre 350 000 e 500 000 èran installats dins d'autrei país. Lo desvolopament economic de la diaspòra aviá entraïnat l'aparicion de diferéncias importantas entre la borgesiá e la massa dei païsans encara installats en Anatolia Orientala. Pasmens, la sauvagàrdia de la lenga e de la religion mantenguèt l'unitat culturala dau pòble armèni. Dins lo corrent dau sègle, anava entraïnar lo retorn en Armenia de centenaus de miliers d'Armènis.
La causa d'aquela evolucion foguèt l'irrupcion de Russia en Caucàs. Una tiera de victòrias còntra lei Pèrses e leis Otomans li permetèt de conquistar una partida d'Armenia onte 150 000 Armènis venguèron s'installar. Aquela emigracion contunièt durant tot lo sègle entraïnant la formacion d'una « Armenia Russa » que seis interès èran diferents d'aquelei de « l'Armenia Otomana ». Au sen de l'Empèri Otoman, aquò entraïnèt una rompedura deis equilibris istorics entre poblaments turcs, curds, armènis e autres. Aquò foguèt agravat per l'installacion de refugiats musulmans venguts dei territòris perduts per Constantinòble en Euròpa. De tensions apareguèron ansin a cha pauc entre Armènis, autoritats otomanas e populacions musulmanas.
L'emergéncia dau nacionalisme armèni[modificar | modificar la font]
Lo nacionalisme armèni emergiguèt dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. Inicialament, apareguèt dins l'encastre dau procès de modernizacion e d'occidentalizacion de la societat otomana. Lo millet armèni foguèt ansin dotat d'una constitucion en 1863. Creèt una assemblada elegida au sufragi masculin e femenin e definiguèt d'un biais precís lei poders dau patriarcat armèni de Constantinòble. Permetèt una politica renfòrçant l'autonòmia dau millet.
Pasmens, la situacion armenia evolucionèt a l'eissida de la Guèrra Russo-otomana de 1877-1878 ambé la cession a Russia dei territòris de Kars, d'Ardahan e de Batum. Conjugadas ambé l'introduccion dins lo tractat de patz de clausas de proteccion dei populacions armenias otomanas còntra lei populacions musulmanas, aquelei conquistas permetèron ai Rus de se presentar coma lei protectors deis Armènis. La Question Armenia foguèt alora considerada coma una menaça per lei Turcs e lei relacions entre Constantinòble e leis Armènis se desgradèron mai.
La formacion dei premiers partits nacionalistas e revolucionaris armènis melhorèt pas la situacion. En particular, lo partit Hentchak, fondat en 1887 e d'inspiracion socialista, suscitèt d'insureccions en Anatolia Orientala dins lo corrent deis annadas 1890. D'autra part, un autre partit revolucionari, lo Dachnak fondat en 1890, organizèt una ataca en 1896 una ataca, dirèctament dins la capitala, còntra la Banca Otomana.
Per reprimir aquelei trèbols, lo sultan Abdul Hamid II (1876-1909) mandèt de fòrças militaras còntra leis insurgents e suspendiguèt la constitucion dau millet armèni. De 1894 a 1896, divèrseis operacions militaras entraïnèron lei premiers chaples d'Armènis (entre 80 000 e 300 000 mòrts), la destruccion de centenaus de vilas e de vilatges e l'emigracion de 100 000 personas en Russia.
La radicalizacion armenia[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, la societat armenia èra devesida entre una borgesiá totjorn fòrça dinamica e de partits politics revolucionaris en cors de radicalizacion. D'efèct, la borgesiá armenia èra estada pas tocada per lei chaples de la fin dau sègle precedent. Gardèt ansin son poder economic e s'interessèt a d'activitats novèlas coma l'esplecha dei jaciments petroliers d'Azerbaitjan ò la creacion d'industrias entraïnant la formacion d'un proletariat obrier armèni.
De son caire, lei partits politics revolucionaris e nacionalistas acomencèron de generalizar la lucha independentista. Ansin, en 1905-1906, lo Dachnak foguèt a l'iniciativa de combats entre Armènis e Azèris en Russia. La situacion s'amaisèt pas avans 1908. Aquela radicalizacion inquietava tanben leis autoritats otomanas. En 1909, de rumors d'insureccions en Cilícia entraïnèron lo chaple d'aperaquí 30 000 Armènis.
La Premiera Guèrra Mondiala e sei consequéncias[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala e lo genocidi[modificar | modificar la font]
Per l'Empèri Otoman, la Premiera Guèrra Mondiala acomencèt lo 29 d'octòbre de 1914 quand Constantinòble jonhèt lo camp deis Empèris Centraus. Caucàs venguèt una linha de frònt entre Otomans e Rus qu'assaièron de suscitar de revòutas au sen dei populacions crestianas ò musulmanas de la region.
En abriu de 1915, una revòuta armenia en Van entraïnèt l'arrestacion deis elèits armenias de Constantinòble e la desportacion dei populacions installadas en Anatolia Orientala. Puei, rapidament, plusors captaus foguèron executats e de centenaus de miliers de personas moriguèron en causa dei condicions espaventablas dei desplaçaments e en causa de chaples. Dins lo corrent de l'estiu, leis Armènis de Cilícia foguèron a son torn desportats aumentant lo nombre de victimas dau genocidi.
Lo nombre totau de mòrts es desconegut mai es generalament estimat a 1,25 milions de personas sus una populacion d'aperaquí 1,7 milions d'Armènis otomans en 1914. Sei consequéncias demograficas foguèron importantas ambé la liquidacion de plusors fogaus istorics de poblament armènis maugrat lo retorn de subrevivents, refugiats en Russia, après la conquista per lei Rus d'una partida de l'Anatolia Occidentala en 1916-1917.
Lo projècte de Transcaucàsia e sa revirada[modificar | modificar la font]
Après l'acomençament de la Revolucion Russa en març de 1917, Armenia faguèt partida de Transcaucàsia, federacion autonòma dei pòbles de Caucàs. Aperaquí 150 000 èran rintrats dins la region de Van e una fòrça militara armenia foguèt creada per assegurar sa proteccion. En decembre de 1917, quand leis autoritats de Transcaucàsia signèron un armistici ambé l'Empèri Otoman, leis Armènis avián lo contraròtle d'una region anant dau Lac de Van a Erzincan. Pasmens, lo projècte de Transcaucàsia durèt gaire.
D'efèct, en genier de 1918, una assemblada constituenta foguèt elegida ambé 33 Armènis sus 112 deputats. Pasmens, l'assemblada mau capitèt de definir una posicion comuna en fàcia a l'Empèri Otoman. Fòrça ostils ai Turcs, leis Armènis s'opausèron ais Azèris que li èran favorables e ai Georgians que volián la fin dei combats. En març, lo problema foguèt reglat amb una represa dei combats entre Transcaucàsia e l'Empèri Otoman marcats per d'avançadas turcas fins a Van e Kars. Puei, en mai, Georgians entraïnèt la fragmentacion de Transcaucàsia e Armenia foguèt obligada de proclamar son independéncia.
L'independéncia e la guèrra còntra lei Turcs[modificar | modificar la font]
La proclamacion de l'independéncia reglava pas lei problemas immediats e Armenia conoguèt mai d'una dificultat durant leis annadas 1918-1920 avans d'èsser integrada au sen de l'Union Sovietica. Lo premier ponch foguèt la perseguida de la guèrra còntra l'Empèri Otoman. La batalha de Sardarabad permetèt de blocar l'avançada turca mai leis Armènis deguèron acceptar de concessions importantas per obtenir la signatura d'un tractat de patz a Batum. En particular, deguèron permetre lo passatge dei tropas turcas en direccion d'Azerbaitjan.
La preséncia turca en Azerbaitjan entraïnèt l'aparicion de la question de Karabagh, region armenia enclavada au sen de territòris azèris. En aost de 1918, una assemblada de captaus armènis refusèt lo restacament a Azerbaitjan mai foguèt rapidament obligada d'acceptar. Pasmens, la desfacha otomana e l'armistici de Mudros (29 d'octòbre de 1918) entraïnèt lo retirament dei soudats turcs e un conflicte generau entre totei lei pòbles de Caucàs.
Au nòrd, Armenia e Georgia se disputèron divèrsei territòris frontaliers fins a una mediacion britanica en abriu de 1919. Permetèt de fixar lo limit — totjorn en vigor — entre lei dos país e entraïnèt l'installacion d'Armènis georgians en Armenia. A l'oèst, la situacion èra pus malaisada car lei musulmans de Kars avián proclamat un govèrn provisòri. Lei Britanics intervenguèron per restablir la preséncia armenia mai ren èra reglat d'un biais definitiu. Enfin, a l'èst, Londres intervenguèt tanben per resòuvre lei questions de Karabagh e de Nakhitchevan (territòri azèri enclavat entre Armenia e Pèrsia). Lo premier foguèt donat a Azerbaitjan e lo segond a Armenia.
Armenia èra alora fòrça instabla en causa de l'afondrament de l'economia, dau nombre important de refugiats (un tèrç de la populacion) e de l'ostilitat dei populacions musulmanas. En mai d'aquò, lo país aviá ges d'institucion. A la conferéncia de Versalhas, foguèt ansin representat per doas delegacions eissidas deis Armènis de l'Empèri Otoman e deis Armènis independents. Sei demandas (accès a la Mar Negra, cession dei territòris fins a Cilícia... etc.) foguèron jutjadas excessivas e refusadas. Pasmens, un drech sus l'Anatolia Orientala, sensa mai de precisions, li foguèt reconegut.
Aquela manca de precision entraïnèt un conflicte novèu còntra lei Turcs qu'èran a restaurar sa poissança en Anatolia sota la direccion de Mustafa Kemal. En aost de 1920, leis Armènis avián perdut la quasi totalitat dei regions contestadas e lo còr dau país èra menaçat. En octòbre, lei Turcs prenguèron Kars e Armenia deguèt negociar una ajuda sovietica. Lo 29 de novembre de 1920, foguèt ansin proclamat una Republica Socialista Sovietica d'Armenia permetent de plaçar sota la proteccion de Moscòu lei territòris encara tenguts per lei tropas armenias.
L'Armenia Sovietica[modificar | modificar la font]
La question dei frontieras[modificar | modificar la font]
L'integracion d'Armenia au sen de l'Union Sovietica necessitèt de reglar la question dei frontieras dau país pendenta dempuei la fin de la Premiera Guèrra Mondiala. Signats per l'URSS, Turquia e la RSS d'Armenia, lo tractat de Kars (13 d'octòbre de 1921) permetèt de reglar la situacion fins ais annadas 1980. Armenia i perdiguèt la region de Kars e lo territòri d'Igdir atribuits ai Turcs e Karabagh e Nakhitchevan donats ais Azèris. Regardant Karabagh, la pèrda foguèt en partida equilibrada ambé la creacion d'una region autonòma, dicha Aut Karabagh, per leis Armènis de la RSS d'Azerbaitjan. Enfin, una clausa enebiguèt la cession de Nakhitchevan a un autre país per leis autoritats azèris.
Lo periòde estalinian[modificar | modificar la font]
Après la fin de la guèrra, Armenia conoguèt un periòde de renaissença culturala dins lo corrent deis annadas 1920. Pasmens, aquò s'acabèt ambé la presa dau poder per Estalin qu'ordonèt de luchar còntra lo nacionalisme armèni. En 1938, lo catholicos Khoren Ièr foguèt ansin assassinat per d'agents dau NKVD. Lo regime de terror durèt fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Après la guèrra, Estalin mobilizèt lei revendicacions nacionalistas armenias per demandar la cession dau territòri de Kars. Aquela idèa mau capitèt en causa dau refús dau govèrn turc sostengut per leis Estatsunidencs. Pasmens, permetèt a Armenia d'obtenir de mesuras en sa favor coma l'eleccion d'un novèu catholicos en 1945 e un sostèn oficiau au retorn de la diaspòra. 100 000 Armènis venguèron s'installar au país. I subiguèron una desillusion importanta e plusors quitèron lo país après la fin dau periòde estalinian en 1956.
Lo desvolopament armèni au sen de l'URSS[modificar | modificar la font]
Entre la fin deis annadas 1950 e lo començament deis annadas 1980, Armenia conoguèt un periòde de desvolopament marcat per una importanta creissença demografica, una aumentacion rapida de la populacion urbana e una industrializacion accelerada dau país. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent per absorbir lei diplomats produchs per un sistèma educatiu relativament eficaç. Aquò entraïnèt una emigracion armenia dins lei regions pus dinamicas de l'URSS que foguèt simbolizada per lei fraires Artem Mikoyan, fondator dau burèu d'estudi aeronautic Mikoyan-Gurevich (MiG), e Anastas Mikoyan, president dau Praesidium dau Soviet Suprèm en 1964-1965.
En parallèl, una politica activa de renaissença cultura foguèt menada per leis autoritats. Pasmens, entraïnèt una resurgéncia d'un nacionalisme violent e independentista. A partir de la fin deis annadas 1960, leis autoritats sovieticas venguèron donc prudentas a respèct de son sostèn a la cultura armenia.
L'Armenia independenta[modificar | modificar la font]
La fin dau periòde sovietic e lo retorn de la question frontaliera[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1980, lo poder centrau sovietic, qu'aviá estofat lei tensions etnicas en Caucàs dempuei leis annadas 1920, poguèt plus i empachar la resurgéncia dei conflictes. En 1988, de manifestacions violentas aguèron luòc en Armenia e en Azerbaitjan. En julhet, lo soviet d'Aut Karabakh votèt son restacament a Armenia mai se turtèt au refús de Moscòu. En decembre, un grèu tèrratrem en Armenia (benlèu 100 000 mòrts) permetèt ais autoritats URSS de mandar de tropas dins la region e d'organizar l'arrestacion de mai d'un cap nacionalista.
Pasmens, la tension demorèt viva entre Armènis e Azèris e de violéncias se debanèron tornarmai en genier de 1990 amb un seissantenau de victimas a Bakó. L'armada sovietica intervenguèt alora per restablir l'òrdre dins la capitala azèri. Pasmens, ambé l'afondrament de l'URSS, poguèron pas empachar l'independéncia dei republicas de Caucàs. Ansin, Armenia restaurèt sa sobeiranetat dins lo corrent de l'estiu de 1990 e proclamèt son independéncia lo 23 de setembre de l'annada seguenta. Levon Ter Petrossian (Movement Nacionau Panarmèni), un nacionalista d'Aut Karabakh ne'n venguèt lo cap de l'Estat.
L'independéncia e la guèrra còntra Azerbaitjan[modificar | modificar la font]
A partir de 1992, la question d'Aut Karabakh, que sa populacion se considerava coma armenia, s'agravèt e se transformèt en guèrra vertadiera. Aquò comencèt ambé la supression de l'estatut autonòm de la region per lo govèrn azèri e lei premiers combats importants aguèron luòc tre la fin de l'ivèrn. Mens nombrós mai fòrça motivats, leis Armènis d'Aut Karabakh proclamèron son independéncia, sostenguts per l'armada armenia regulara, e capitèron de durbir un passatge permetent d'establir de comunicacions dirèctas amb Armenia. Puei, de còntra-ofensivas azèris mau capitèron de rompre la resisténcia armenia entraïnant una crisi politica en Azerbaitjan. Minada per aquelei tensions, l'armada azèri foguèt alora pauc a pauc rebutada e perdiguèt lo contraròtle de la quasi totalitat d'Aut Karabakh en 1993-1994.
Una alta-au-fuòc foguèt finalament concluda lo 16 de mai de 1994 après la revirada saunosa dei darriereis ofensivas azèri. Divèrsei temptativas de negociacions, menadas a partir de novembre de 1995, mau capitèron. En 1997, Levon Ter-Petrossian deguèt laissar lo poder en causa de posicions jutjadas tròp conciliatritz.
Armenia dempuei 1998[modificar | modificar la font]
En 1998, Robert Kotcharian (independent) foguèt elegit president de la Republica. Capitèt d'estabilizar la situacion dau país e se raprochèt de Russia entraïnant la formacion progressiva en Caucàs d'un axe diplomatic Russia-Armenia-Iran que s'opausa a l'axe Turquia-Georgia-Azerbaitjan sostengut per leis Estats Units. Per rompre son isolament, lo govèrn armèni assaia tanben de se raprochar d'Euròpa e de renfòrçar sei liames ambé la diaspòra que son ajuda financiera es importanta per l'economia armenia.
En 2008, Serzh Sarsyan (Partit Republican d'Armenia) foguèt elegit president maugrat lei contestacions de l'oposicion que l'acusèt de fraudas electoralas. Un an pus tard, acomencèt un raprochament malaisat ambé Turquia qu'es menaçat per lo rearmament azèri e la resurgéncia d'un discors bellicista a Bakó. En 2013, Sarsyan foguèt tornat elegir a la presidéncia.


c: text/html

text:
Barack Obama
Barack Hussein Obama Jr. (nascut lo 4 d'agost de 1961 a Honolulu, Hawaii) es lo president dels Estats Units d'America, membre del Partit Democrata. Foguèt lo senador d'Illinois al Congrès dels Estats Units (2005-2009).
Barack significa « benesit » en ebrieu, arabi e swahili. Obama significa « lança abrandada » en swahili. Son paire, Barack Hussein Obama Sr. (1936-1982) èra kenyan. Sa maire èra Shirley Ann Duham (1942-1995). Sa femna es Michelle Obama. An dos mainatges : Malia Ann e Natasha (Sasha).
Lo 10 de febrièr de 2007, a oficialament declarat sa candidatura a l'investitura democrata per l'eleccion presidenciala americana de 2008. Lo 3 de junh, sap qu'es lo candidat pel Partit Democrata per l'eleccion presidenciala americana de 2008 (contra John Mc Cain). Lo 4 de novembre de 2008, es elegit 44en president dels Estats Units. Dempuèi lo 20 de genièr de 2009 es lo President dels Estats Units d'America.
Lo 9 d'octobre de 2009, reçaup lo Prèmi Nobel de la Patz.
- Pagina semiprotegida
- Portal:Politica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Laureat del Prèmi Nobel de la Patz
- Prèmi Nobel american
- Personalitat del Partit Democrata dels Estats Units
- President dels Estats Units d'America
- Candidat a la presidéncia dels Estats Units designat pel Partit Democrata
- Naissença en 1961
- Ancian estudiant de l'universitat Harvard
- Avocat american
- Barack Obama
- Eleccion presidenciala americana de 2008
- Naissença a Hawaii
- Personalitat de Chicago
- Personalitat politica d'Illinois
- Personalitat politica afroamericana
- Personalitat americana d'origina britanica
- Personalitat americana d'origina irlandesa
- Senador d'Illinois
- Universitari american

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Ongria
Ongria (en ongrés Magyarország) es un país d'Euròpa Centrala, enrodat per Àustria, Eslovaquia, Ucraïna, Romania, Serbia, Croàcia e Eslovènia.
Sa capitala es Budapèst.
Lo gentilici es ongrés -esa o pus rarament magiar -a.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia
- 1.2 Lo Reiaume d'Ongria
- 1.3 Lo periòde de division
- 1.4 De la patz de Szatmár a l'independéncia
- 1.5 L'Ongria modèrna
- 2 Politica
- 3 Geografia
- 4 Subdivisions
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Liames intèrnes
- 8 Bibliografia
- 9 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat e installacion deis Ongrés en Panònia[modificar | modificar la font]
Extension pus occidentala de l'estèpa eurasiatica, lo territòri ongrés, dich Panònia durant l'Antiquitat, èra fòrça propici a l'installacion de pòbles nomadas. Ansin, vèrs 350 av. JC, lo bacin de Panònia èra poblat per d'Illirians, de Tracians, d'Escites e de Cèltas. A partir de la fin dau sègle I av. JC, la region acomencèt d'interessar lei Romans que conquistèron la riba occidentala de Danubi. I fondèron de fortificacions frontalieras (Budapèst èra a l'origina un fòrt roman) per protegir son territòri. I demorèron fins a l'afondrament de l'Empèri d'Occident.
Lei Gepides s'i installèron en 409 avans d'èsser remplaçats per lei Huns dins lo corrent dau sègle V. Foguèron a son torn remplaçats per de pòbles germanics puei per leis Avars d'origina turco-mongòla. Vencuts per lei Carolingians au començament dau sègle IX, leis Avars foguèron pauc a pauc absorbits per lei pòbles vesins. A la fin dau sègle, la region èra alora lo territòri de populacions eslavas sedentarizadas vivent dins l'esfèra de la Granda Moràvia.
Pasmens, una onda novèla de nomadas arribèt en Euròpa e, en 895, leis Ongrés, un pòble fino-ogrian probablament originari de Siberia Occidentala, acomencèron de s'installar en Panònia sota la direccion d'Arpad. Utilizèron la region coma basa per organizar d'incursions còntra leis estats europèus sedentarizats entraïnant la disparicion de la Granda Moràvia. Afeblidas, lei victimas d'aqueleis expedicions aguèron de dificultats per opausar un front militar comun fins au rèine de l'emperaire Oton Ièr. En 955, Oton Ièr capitèt d'infligir una desfacha importanta ais Ongrés a la batalha de Lechfeld que li permetèt d'arrestar definitivament leis incursions magiaras. Aquò entraïnèt tanben l'acomençament de la sedentarizacion deis Ongrés e la formacion dau Reiaume d'Ongria.
Lo Reiaume d'Ongria[modificar | modificar la font]
L'evangelizacion e la formacion dau Reiaume[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin dau sègle X, un fiu d'Arpad dich Geza (972-997) concluguèt la patz ambé lo Sant Empèri Roman Germanic e sostenguèt l'evangelizacion de son pòble. Son fiu Estève contunièt activament aquela politica. En 1001, foguèt reconegut rèi per l'emperaire e per la Glèisa e organizèt leis institucions dau Reiaume. I formèt un Senat gropant de magnats e leis arquevesques d'Esztergom e de Kalocsa e devesiguèt lo territòri en comtats. Ansin, quauquei sègles après sa creacion per de guerriers nomadas de l'estèpa, Ongria se transformèt rapidament per venir lo barri principau de l'Euròpa Catolica còntra leis incursions deis autrei nomadas pagans venguts de l'estèpa coma lei Petchenegues e lei Cumans.
En parallèl, leis Ongrés estendèron lo Reiaume vèrs lo sud ambé la conquista dau nòrd de Croàcia per Ladislau Ièr en 1091 e dau rèsta de la region per Kalman en 1102. Una union personala foguèt alora creada permetent au rèi ongrés de dirigir Ongria e Croàcia (que gardèt una autonòmia larga dins la gestion de seis afaires intèrnes). Aqueu regime demorèt en plaça fins a 1918. Aquelei conquistas entraïnèron l'annexion de plusors regions pobladas d'Eslaus ò de Germans e lo Reiaume gropèt tre son origina divèrseis etnias fòrça variadas. Aquela tendància foguèt de mai renfòrçada per l'emigracion d'Alemands e d'Italians que s'installèron dins lei vilas pus importantas.
De l'invasion mongòla a Mathias Corvin[modificar | modificar la font]
En 1241, lei Mongòls passèron lei Carpates en direccion d'Ongria e de Polonha. Una campanha rapida li permetèt d'anientar la màger part dei fòrças polonesas e ongresas e de pilhar la mitat dau Reiaume. Bela IV (1235-1270) deguèt s'enfugir vèrs lo sud e esperar la retirada deis envaïsseires a la fin de l'annada. Per tornar bastir lo país, lo rèi deguèt alora donar de privilègis importants a la noblesa que son influéncia anava aumentar fins a tenir un ròtle decisiu après la fin de la dinastia d'Arpad en 1301.
Ansin, après un periòde de trèbols de 1301 a 1308, l'aristocracia se ralièt a Carles Robèrt d'Anjau que foguèt proclamat rèi d'Ongria. Fòrça competent, lo rèi novèu capitèt de restaurar l'autoritat reiala en fàcia dei magnats e formèt d'alianças solidas ambé Polonha e Boèmia. Son fiu Loís Ièr lo Grand (1342-1382) capitèt de protegir Dalmàcia còntra leis ambicions de Venècia. Venguèt tanben rèi de Polonha de 1370-1382 gràcias a una union personala. Sa filha ainada Maria li succediguèt e se maridèt ambé Sigismond de Luxemborg en 1385. Pasmens, Sigismond mau capitèt d'impausar son autoritat a la noblesa e de se defendre còntra leis ambicions de Venècia. De mai, en 1396, organizèt ambé de chivaliers francés una crosada còntra leis Otomans que s'acabèt per la desfacha saunosa de Nicopòlis. La situacion acomencèt de se melhorar a partir de 1404 e Sigismond venguèt emperaire en 1411 e rèi de Boèmia en 1419. Pasmens, son successor Albèrt de Habsborg moriguèt après solament doas annadas de rèine laissant coma eiretier un enfant fòrça jove.
En 1440, l'aristocracia chausiguèt donc lo rèi polonés Ladislau III coma sobeiran. Ambé l'ajuda de János Hunyadi, organizèt una crosada novèla que foguèt desfacha per leis Otomans a la batalha de Varna en 1444. Ladislau III i foguèt tuat e János Hunyadi venguèt lo regent d'Ongria durant la minoritat de Ladislau V. Contunièt la lucha còntra lei Turcs que ganhèron la segonda batalha de Kosòva en 1444 mai perdiguèron en 1456 lo sètge de Belgrad. Après sa mòrt, sei fius foguèron executats ò estremats per Ladislau V en 1457. Pasmens, lo rèi moriguèt tanben dins lo corrent de l'annada.
De Mathias Corvin au desastre de Mohács[modificar | modificar la font]
En 1458, Mathias Hunyadi (1458-1490), fiu de János, foguèt elegit rèi per l'aristocracia ongresa. Sobeiran energic, son rèine es generalament considerat coma l'apogèu dau Reiaume. D'efèct, en 1464, capitèt de blocar l'avançada deis Otomans dins lei Balcans. Puei, intervenguèt dins leis afaires d'Euròpa Centrala ambé l'organizacion d'una crosada còntra leis Ussitas, una guèrra victoriosa còntra Boèmia que li permetèt de conquistar Moràvia, Silèsia e Lusàcia e la presa de Viena en 1485. Pereu, favorizèt la difusion de la cultura italiana e fondèt una universitat en Buda. Pasmens, per finançar sei guèrras, foguèt obligat d'aumentar la fiscalitat e seis operacions de conquista dins lei Balcans entraïnèron la disparicion deis estats tampons que representavan aperavans una proteccion entre Ongria e l'Empèri Otoman.
A sa mòrt sensa eiretier legitim, lei nobles elegiguèron Vladislau II (1490-1516) coma rèi. Sobeiran feble, laissèt l'aristocracia estendre son influéncia e sei privilègis, especialament au detriment dei païsans que se revoutèron sensa succès en 1514. Son fiu Loís II (1516-1526) li succediguèt mai l'aurtoritat reiala demorèt febla. Dins leis annadas 1520, lo Reiaume afeblit deguèt alora faciar tornarmai la menaça otomana. Lo 29 d'aost de 1526, leis Ongrés foguèron durament batuts a Mohács onte Loís II moriguèt entraïnant l'afondrament e la division dau Reiaume.
Lo periòde de division[modificar | modificar la font]
L'afondrament e la division dau Reiaume[modificar | modificar la font]
Après la batalha de Mohács, doas Dietas rivalas, respectivament reünidas a Székesfehérvr e a Pozsony, elegiguèron rèi Joan Szapolyai e Ferrand Ièr de Habsborg. Lo premier foguèt sostengut per lo sultan Soliman e venguèt lo vassau de facto de l'Empèri Otoman. Lo segond, senhor d'Àustria, menèt divèrsei campanhas còntra lei fidèus de Szapolyai e lei Turcs. En 1541, assetjèt Buda, çò qu'entraïnèt una repòsta fòrta de Soliman qu'ocupèt la vila e i installèt un governador otoman. En 1556, Szapolyai, totjorn sostengut per Soliman, foguèt proclamat prince de Transilvània. Après la signatura d'una trèva generala en 1562, Ongria èra devesida entre una Ongria "Reiala" tenguda per leis Austrians, una Ongria Turca integrada au sen dau territòri otoman e lo principat de Transilvània, vassau fòrça autonòm dei Turcs. Aquela situacion anava demorar en plaça fins a la fin dau sègle XVII.
Pasmens, leis operacions militaras contunièron. Ansin, lo successor de Ferrand Ièr de Habsborg, Maximilian II (1564-1576) rompèt la trèva tre lo començament de son rèine. Marcada per la mòrt de Soliman en 1566, aquela guèrra s'acabèt en 1568 per la signatura d'un tractat de patz que definiguèt lo traçat de la frontiera entre Àustria e l'Empèri Otoman. De fortificacions importantas i foguèron bastidas. Puei, de 1591 a 1606, un conflicte novèu (Guèrra de Quinze Ans) se debanèt sensa resultat. Dins aquò, entraïnèt de destruccions importantas sus lo territòri ongrés.
Leis estats ongrés ai sègles XVI e XVII[modificar | modificar la font]
L'Ongria Reiala[modificar | modificar la font]
Lei Habsborg capitèron de gardar la region pus poblada e pus rica dau Reiaume d'Ongria. Respectèron oficialament leis institucions localas e s'apielèron sus un ret de nobles favorables per assegurar son autoritat. En particular, lei Habsborg financèron la màger part (90%) dei despensas militaras necessàrias au mantenement dei fortificacions e dei garnisons frontalieras. La Reforma i aguèt un succès important mai, au contrari deis autrei regions ongresas, la Còntra-Reforma poguèt i intervenir (a partir de 1608). La màger part de l'aristocracia revenguèt alora catolica.
Dins lo corrent de la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648), de tendàncias bellicistas apareguèron au sen de la societat ongresa desirosa d'un conflicte novèu ambé leis Otomans. Pasmens, la guèrra acomencèt pas avans leis annadas 1660 e, en despiech de la victòria austriana de Sant Gothard, la patz signada en 1666 restaurèt lo statu quo ante. Aquò entraïnèt l'organizacion d'un complòt còntra lei Habsborg de part de la noblesa ongresa en 1667. L'operacion mau capitèt e lo regime austrian en Ongria venguèt alora pus autoritari. En 1678, una segonda insureccion foguèt organizada per Imre Thököly que se ralièt ais Otomans. Aquò entraïnèt una novèla guèrra majora entre Otomans e Austrians. En 1683, Viena èra assetjada mai l'intervencion de Polonha-Lituània obliguèt lei Turcs d'abandonar la capitala austriana ambé de pèrdas importantas. Lo conflicte se generalizèt e leis Austrians conquistèron Buda (1686) e Belgrad (1688). Pasmens, en 1689, una còntra-ofensiva otomana permetèt ai Turcs de reconquistar la màger dei territòris perduts au sud de Danubi. Lei combats contunièron alora fins a 1697 e la batalha de Zenta que veguèt la victòria finala d'Àustria e de seis aliats. En 1699, leis Otomans abandonèron la màger part de l'Ongria Turca ais Austrians ambé lo tractat de Karlowitz.
Dins aquò, aquela victòria permetèt pas d'amaisar lei relacions entre Ongrés e Austrians. Tre 1703, Ferenc Rákóczi II prenguèt la direccion d'una insureccion iniciada per lei païsans. Conquistèt la màger part dau territòri ongrés. Gràcias a aqueu succès, proclamèt la fin dau poder dei Habsborg sus Ongria. Pasmens, foguèt vencut en 1708. En 1711, la patz de Szatmár permetèt d'arrestar lei combats.
L'Ongria Turca[modificar | modificar la font]
L'Ongria Turca èra considerada coma un territòri militar e demorèt lòngtemps la premiera defensa de l'Empèri Otoman còntra Àustria. L'objectiu principau de l'administracion turca èra donc d'i obtenir lo maximom de revenguts sensa entraïnar d'insureccions. Ansin, lo governador podiá acceptar divèrsei relambis regardant lo pagament deis impòsts, i aguèt pas de campanhas d'islamizacion fòrçada e una partida importanta dei senhors ongrés demorèron en plaça. Pasmens, lo desplaçament regular de tropas dins la region entraïnava de destruccions e de pilhatges importants e la populacion demeniguèt, especialament dins lo sud.
Lo principat de Transilvània[modificar | modificar la font]
País etnicament variat ambé la preséncia de pòbles germanics, eslaus ò ongrés, Transilvània èra vassala e tributària dau sultan mai gardèt una autonòmia fòrça larga a condicion de respectar leis interès turcs. En 1568, la libertat religiosa i foguèt proclamada per defugir de combats entre calvinistas, luterians, unitarians e ortodòxs. En 1570, lei relacions diplomaticas foguèron normalizadas amb Àustria. Dins lo corrent de la Guèrra de Quinze Ans, Transilvània assaièt de s'aliar ambé leis Austrians mai foguèt vencuda en 1596 per leis Otomans. En 1598, foguèt ocupada per leis Austrians fins a una insureccion generala victoriosa en 1604 de la populacion lassada dei pilhatges. En 1606, István Bosckai, cap de la revòuta, foguèt elegit prince e obtenguèt la reconeissença de l'independéncia de Transilvània per Viena. Sa mòrt tre 1607 entraïnèt un periòde novèu de caòs de sièis annadas.
En 1613, sota la pression otomana, Gábor Bethlen (1613-1629) foguèt elegit prince. Instaurèt un govèrn energic que capitèt de redreiçar l'economia dau principat. Son successor Györgi Rákóczi Ièr (1630-1648) gardèt una atitud prudenta e refusèt de s'engatjar d'un biais important dins la Guèrra de Trenta Ans (1618-1648). En revènge, son fiu Györgi Rákóczi II (1648-1660) sostenguèt l'ataca suedesa còntra Polonha-Lituània. Pasmens, sei fòrças foguèron desfachas e, en 1658, leis Otomans intrèron tornarmai en Transilvània per impausar lo prince Mihály Apafi (1661-1690) sus lo tròne.
La Reforma Protestanta[modificar | modificar la font]
A l'acomençaça dau sègle XVI, la Reforma conoguèt un succès important sus lo territòri ongrés e s'i difusèt rapidament. D'efèct, tre leis annadas 1520, lo luterianisme se desvolopèt au sen dei vilas e dei regions, especialament Transilvània, pobladas per de comunautats alemandas. Puei, dins lo corrent deis annadas 1540, arribèt lo calvinisme que foguèt largament adoptat dins totei lei classas socialas de la societat ongresa. Plusors factors favorizèron la difusion dau protestantisme. Premier, l'invasion otomana après la batalha de Mohács (1526) causèt de pèrdas importantas au sen dau clergat de la Glèisa Catolica que foguèron mau remplaçadas. Puei, l'oposicion d'una partida de l'aristocracia ongresa a l'Ostau dei Habsborg favorizèt la conversion de nobles que foguèron imitats per sei subjèctes. Enfin, au contrari deis autoritats catolicas, lo poder turc musulman èra pas regardat per lei conflictes religiós intèrnes au cristianisme. Ansin, prenguèt ges de mesura per empachar ò limitar lei progrès protestants dins lei territòris sota son contraròtle ò son influéncia.
Dins lei regions plaçadas sota la dominacion austriana, la situacion cambièt dins lo corrent dei premiereis annadas dau sègle XVII e lo catolicisme foguèt pauc a pauc restaurat. D'efèct, lei jesuistas, especialament Péter Pázmány, nomat primat d'Ongria en 1616, i sostenguèron activament la Còntra-Reforma. Pauc a pauc, la màger part dei nobles ongrés abandonèron lo protestantisme que sa preséncia demeniguèt tanben lentament au sen de la populacion de l'Ongria Reiala.
De la patz de Szatmár a l'independéncia[modificar | modificar la font]
L'integracion d'Ongria au sen deis estats Habsborg[modificar | modificar la font]
En 1718, lo tractat de Passarowitz entraïnèt l'annexion per Àustria dei darrierei regions ongresas encara tengudas per lei Turcs. Puei, en 1739, s'acabèt una guèrra novèla que son reglament permetèt de fixar lo traçat de la frontiera meridionala d'Ongria fins a 1918. Après d'annadas de guèrra, aquela estabilizacion permetèt tornarmai un desvolopament important dau país que son poblament venguèt una question importanta per Viena. Ansin, leis Austrians adoptèron una politica religiosa complasenta e mantenguèron la libertat religiosa. Conjugat ambé lei migracions de populacions, aquò foguèt a l'origina de la diversitat etnica importanta que s'observa a l'ora d'ara en Euròpa Centrala.
D'autra part, en fòra dau repoblament de la region e de son desvolopament economic, se reglèt la situacion politica. D'efèct, en 1711, la patz de Szatmár reconoguèt la senhoriá de l'emperaire Carles VI qu'acceptèt en cambi de dirigir lo país segon lei lèis ongresas. Lo poder austrian respectèt donc lei poders de la Dieta Ongresa ò lei privilègis judiciaris e fiscaus de l'aristocracia. Aquò li permetèt d'obtenir lo sostèn de la Dieta en 1722 per ratificar la Pragmatica Sancion permetent a sa filha Maria Teresa de li succedir. En 1741, leis Ongrés la sostenguèron ansin activament còntra Prússia ambé la mobilizacion de 60 000 òmes.
Sota lo rèine de sei successors, aquelei relacions bònas entre la Dieta e lo sobeiran austrian se desgradèron. Dins aquò, Ongria contunièt de sostenir l'Ostau dei Habsborg e de participar ai guèrras de la monarquia austriana. En particular, aguèt un ròtle important dins lo corrent dei guèrras revolucionàrias e napoleonencas que causèron de pèrdas importantas au sen de l'armada austriana.
La renaissença de la cultura ongresa[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XVIII e dau començament dau sègle XIX, la cultura ongresa conoguèt un periòde de renaissença qu'anava venir la basa dau nacionalisme ongrés. Aquò acomencèt dins lo domeni de la literatura ambé l'òbra de Ferenc Kazinczy (1759-1831) que reformèt la lenga per l'adaptar au mond modèrne. Puei, li succediguèt una generacion d'escrivans e de poetas coma Mihály Vörösmarty (1800-1855) que fasián partida dau movement romantic europèu. Fondèron lei premierei basas d'un movement nacionalista que se desvolopèt rapidament. D'efèct, plusors personalitats prepausèron ò realizèron de plans de desvolopament economic d'Ongria. Per exemple, foguèt lo cas dau còmte liberau István Széchenyi (1791-1860) que fondèt l'Acadèmia dei Sciéncias Ongresa, encoratjèt lo transpòrt maritim lòng de Danubi e bastiguèt d'infrastructuras permetent de melhorar lei comunicacions. Enfin, la conjugason entre la renaissença de la cultura e la creissença economica favorizèt l'emergéncia d'un nacionalisme pus vigorós que foguèt a l'origina de la Revolucion de 1848-1849.
La Revolucion de 1848-1849[modificar | modificar la font]
La Revolucion Ongresa de 1848-1849 foguèt la premiera temptativa de restaurar l'independéncia dau país dempuei lo començament dau sègle XIX. S'acabèt per una revirada mai permetèt per la seguida la negociacion dau compromés de 1867. Acomencèt dins lo corrent de març de 1848 après l'insureccion de Viena. Leis abitants de Pèst demandèron alora lo vòte de reformas radicalas de la societat ongresa. Lo nacionalista Lajos Kossuth capitèt de convéncre la Dieta d'acceptar totei lei revendicacions dei manifestents (creacion d'un regime parlamentari, adopcion dau sufragi universau, abolicion dau servatge... etc). En dificultat sus lo sieu territòri, Àustria acceptèt e laissèt un govèrn ongrés s'installar a Pèst.
Pasmens, la formacion d'aqueu govèrn unicament ongrés foguèt mau acuelhit per lei diferentei minoritats etnicas de la region. Aquelei crenhenças foguèron rapidament agravadas per l'intransigéncia de Kossuth regardant Croàcia. D'efèct, lo país èra autonòm e dirigit per un governador nomat per l'emperaire mai fasiá partida d'Ongria dempuei l'Edat Mejana. Lo refús deis autoritats localas de reconóisser lo govèrn de Pèst entraïnèt una guèrra civila e una reaccion austriana quand la Dieta ordonèt la formacion d'una armada de 20 000 òmes per sometre Croàcia. Premier, l'armada croata ataquèt Ongria per defugir un conflicte sus son territòri mai foguèt pauc a pauc rebutada. Puei, Kossuth e sei fòrças assaièron de conquistar Viena mai lo projècte mau capitèt en causa de la resisténcia austriana.
A la fin de 1848, la revirada dau movement revolucionari austrian permetèt a Viena de mobilizar de fòrças pus importantas sus lo front ongrés. Budapèst foguèt ansin ocupada e lo govèrn de Kossuth se retirèt a Debrecen. I resistiguèt victoriosament ais ofensivas austrianas. Pasmens, en julhet, l'Empèri Rus, campion dau conservatisme europèu, mandèt una armada per ajudar lei Habsborg de restablir son poder. Atacats en Galícia per lei Rus e a l'oèst per leis Austrians, leis insurgents foguèron alora aisament vencuts e deguèron capitular lo 13 d'aost marcant la fin de la Revolucion. Kossuth s'exilèt e moriguèt en Turin en 1894.
Lo compromés de 1867[modificar | modificar la font]
Après la desfacha de l'insureccion, una repression d'amplor assaièt d'eliminar lo movement revolucionari ongrés. Dich "sistèma Bach", una politica burocratica e policiera s'ocupèt d'eliminar l'oposicion politica e acomencèt una campanha de germanizacion de la societat ongresa. Pasmens, tre la fin deis annadas 1850, la monarquia austriana mostrèt tornarmai de feblessas. Per exemple, en 1859, sei tropas foguèron desfachas en Itàlia per lei Francés a la batalha de Solferino. Lei Habsborg perdiguèron alora la màger part de sei possessions d'Itàlia franc dei regions dau nòrd-èst de la peninsula. Puei, en 1866, l'armada austriana foguèt vencuda per Prússia e Viena deguèt abandonar son ròtle au sen deis afaires alemands. Aqueu declin permetèt de negociar un compromés regardant lo partiment dau poder au sen de l'Empèri.
Adoptat en 1867, aqueu compromés partejèt l'Empèri entre dos estats dirigits per un sobeiran comun. Ongria venguèt lo centre de Transleithanie e Àustria de Cisleithanie. Un govèrn ongrés s'installèt en Budapèst. Èra liure de s'ocupar de totei leis afaires de Transleithanie franc de la diplomacia e dei fòrças armadas que demoravan la competéncia dau govèrn centrau. En 1868, la question de Croàcia foguèt reglada per un compromés similar establit au sen de Transleithanie.
De 1867 a la Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Lo compromés de 1867 foguèt ben acceptat per la màger part de la populacion ongresa. Seis autors fondèron lo Partit liberau que dominèt la vida politica fins a la fin dau sègle XIX. L'adopcion dau sufragi censitari masculin favorizèt la borgesiá, l'aristocracia e leis idèas moderadas. Dins aquò, lo liberalisme declinèt pauc a pauc au profiech dau nacionalisme ongrés vèrs la fin dau sègle. La question dei drechs dei minoritats venguèt alora centrala e entraïnèt de tensions. D'efèct, en despiech de l'importància numerica dei pòbles non ongrés, Budapèst assaièt d'assimilar lei minoritats, principalament en renfòrçant lo ròtle de la lenga ongresa. Per exemple, una lèi de 1907 establiguèt l'ensenhament primari gratís mai i donèt un ròtle primordiau au ongrés. Aquela politica èra en oposicion ambé lei principis de liberacion dei pòbles qu'èran apareguts dempuei la Revolucion Francesa e plusors minoritats, coma lei diferenteis etnias eslavas, acomencèron donc de s'agitar. En 1918, foguèron ansin a l'origina dau desmembrament d'Àustria-Ongria.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala veguèt la mobilizacion de 3,8 milions de soudats ongrés que participèron principalament ais operacions en Russia e en Itàlia. Lei pèrdas foguèron importantas ambé 661 000 tuats e 700 000 bleçats. Lo 3 de novembre de 1918, Àustria-Ongria èra vencuda e signèt un armistici ambé leis Aliats. Deguèt dissòuvre sei fòrças armadas. L'union entre Àustria e Ongria foguèt tanben rompuda e plusors pòbles de l'Empèri proclamèron son independéncia. En mai d'aquò, lo govèrn ongrés de Mihály Károlyi deguèt negociar la definicion dei zònas d'ocupacion aliada en Ongria. Leis estats vesins (Iogoslavia, Romania, Checoslovaquia) aprofichèron la situacion per annexar divèrsei territòris, especialament Transilvània entraïnant una crisi grèva en Ongria. En març de 1919, una demanda d'extension d'aquelei zònas foguèt donc refusada per pas perdre mai de territòris poblats d'Ongrés. En plaça, Károlyi preferiguèt abandonar lo poder e lo fisar ai comunistas dirigits per Béla Kun.
Partisan deis idèas de Lenine, Kun organizèt una Republica dei conseus basada sus lo principi de la dictatura dau proletariat. Ordonèt la nacionalizacion d'un nombre fòrça important d'industrias e d'infrastructuras mai deguèt rapidament faciar una situacion economica marrida. Lo regime venguèt alora autoritari e acomencèt una guèrra civila e de temptativas d'invasion de part dei país vesins. Après una victòria defensiva còntra Checoslovaquia, l'Armada Roja foguèt vencuda per Romania que conquistèt Budapèst e l'ocupèt entre lo 3 d'aost e lo 15 de novembre. Lei soudats romanés i foguèron a l'origina d'atrocitats e de pilhatges que venguèron una fònt majora d'ostilitat entre lei dos país. L'endemans dau retirament de Romania, l'armada còntra-revolucionària de l'amirau Miklós Horthy intrèt dins la capitala. La repression còntra lei comunistas e seis aliats i foguèt saunosa[1]. Puei, dins lo corrent de març de 1920, Hórthy foguèt elegit regent dau reiaume. Gardèt finalament lo poder fins a sa casuda en 1944 car leis Aliats refusèron la restauracion de Carles de Habsborg.
Après aquelei trèbols grèus, Ongria deguèt encara negociar la patz ambé lei venceires de la guèrra. Signat lo 4 de junh de 1920, lo tractat de Trianon foguèt considerat coma una catastròfa suplementària. D'efèct, per contentar seis aliats regionaus, França e lo Reiaume Unit acceptèron divèrseis annexions de territòris de l'ancian Reiaume d'Ongria, compres au sen dei regions ongresas. Ansin, Ongria passèt de 283 000 km² avans la guèrra a 92 000 km². Perdiguèt lo nòrd de Danubi au profiech de Checoslovaquia, lo sud dei rius Batchka e Baranya au profiech de Iogoslavia e plusors vilas orientalas lòng de la frontiera romanesa annexadas per Bucarèst. La consequéncia foguèt la formacion de minoritats ongresas importantas dins aquelei país (1 500 000 en Romania, 750 000 en Checoslovaquia e 500 000 en Iogoslavia).
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Après 1920, Ongria fasiá naturalament partida deis adversaris dau sistèma de Versalhas e se raprochèt dei país revisionistas. Sota la direccion dau regent, tres govèrns dirigits per István Bethlen (1921-1931), Gyula Gömbös (1932-1938) e Pál Teleki (1938-1941) dominèron aqueu periòde. Restaurèron l'economia, impausèron un regime mai e mai autoritari e intrèron pauc a pauc dins l'esfèra d'influéncia alemanda.
D'efèct, a partir de 1938, la diplomacia aggressiva d'Adolf Hitler donèt una tiera d'ocasions permetent ais Ongrés de reconquistar lei regions pobladas per de populacions ongresas. En novembre de 1938, Budapèst participèt ansin au premier partiment de Checoslovaquia e annexèt lei regions meridionalas d'aqueu país. Puei, en març de 1939, aprofichèt lo segond partiment per annexar Rutènia (subretot poblada per d'Ucraïnés). Après, en aost de 1940, un arbitratge alemand li permetèt d'annexar lo nòrd-oèst de Romania. Enfin, en abriu de 1941, l'invasion de Iogoslavia s'acabèt per la reconquista dau districte situat au sud de Batchka e de Baranya.
Venguda una aliada pròcha d'Alemanha, Ongria participèt a la guèrra còntra l'Union Sovietica. I perdiguèt de desenaus de milièrs d'òmes, especialament dins la region de Voronej en 1943. Lo cap dau govèrn Miklós Kállay assaièt sensa succès de negociar un armistici ambé leis Aliats. En març de 1944, Hitler obtenguèt son remplaçament per Döme Sztójay e ordonèt l'ocupacion dau país per de tropas alemandas. La situacion se desgradèt alora rapidament e Horthy demandèt a son torn la dubertura de negociacions ambé Moscòu. Aquò entraïnèt son arrestacion e leis Alemands fisèron lo poder a Ferenc Szálasi, faissista convencut, qu'ordonèt la perseguida de la guèrra e autorizèt la desportacion dei josieus ongrés. Acomençat tardivament, lo genocidi d'aquela populacion foguèt rapide e fòrça violent ambé mai de 520 000 mòrts sus una populacion estimada a 700 000 personas avans la guèrra.
Pasmens, d'aqueu temps, l'armada sovietica avançava en Euròpa Orientala e intrèt en Ongria a la fin de 1944. Un govèrn provisòri foguèt installat a Debrecen en decembre e una batalha saunosa opausèt Sovietics, Alemands e Ongrés fins a febrier de 1945 per lo contraròtle de Budapèst. Dins lo corrent d'abriu, la totalitat dau territòri ongrés foguèt ocupat per l'Armada Roja. Lei frontieras de 1938 foguèron restablidas, çò que confirmèt lo tractat de París en 1947. Ongria intrèt alora au sen dau blòt sovietic.
L'Ongria modèrna[modificar | modificar la font]
La formacion dau regime comunista[modificar | modificar la font]
Un govèrn provisòri prosovietic foguèt establit tre la premiera mitat de 1945. Ordonèt una reforma agrariana e installèt sei partisans ai pòstas importants de l'administracion. Pasmens, leis eleccions de novembre de 1945 se debanèron liurament. Lo Partit dei pichons proprietaris independents ne'n foguèt lo venceire (57%) mai deguèt s'aliar ambé lei comunistas (17%) sota la pression dau manescau sovietic Kliment Vorochilov. En mai d'aquò, foguèt obligat de laissar lo ministèri de l'interior a un comunista.
Lei Sovietics e lei comunistas ongrés adoptèron alora la « tecnica dau salami » per eliminar a cha un leis autrei partits. Premier, lei formacions sospichadas d'aver sostengut l'ancian regime foguèron eliminats dins l'enquastre de la repression dau faissisme. Puei, leis autrei partits foguèron eliminats en causa d'oposicion au govèrn ò obligats de fusionar ambé lo Partit Comunista (PC). Tre l'estiu de 1947, totei lei movements politics ongrés, franc dau PC, èran incapables de menar una campanha politica.
Lo periòde comunista[modificar | modificar la font]
Lo Partit Comunista dirigiguèt solet lo país a partir de març de 1948 fins a l'afondrament dau blòt de l'Èst. Fins a 1956, lo regime foguèt dominat per d'estalinians qu'apliquèron una politica inspirada per lo modèl sovietic. Suscitèron l'ostilitat de la populacion que se revoutèt en 1956 entraïnant una intervencion dirècta de l'armada sovietica. Puei, fins a la fin de la Guèrra Freja, lo comunisme ongrés foguèt marcat per la personalitat de János Kádár que capitèt d'establir un equilibri entre demandas sovieticas e demandas intèrnas.
D'efèct, inicialament dirigit per Mátyás Rákosi, secretari generau dau Partit, lo regime comunista adoptèt una politica brutala de collectivizacion accelerada de l'agricultura, de purgas intèrnas (eliminacion dau ministre de l'interior László Rajk, arrestacion de János Kádár), d'arrestacions d'opausants politics e d'atacas còntra lo clergat. Pasmens, après la mòrt d'Estalin, Rákosi e sei partisans perdiguèron una partida de son poder e leis annadas 1953-1956 foguèron marcadas per una lucha entre lei tendàncias estaliniana e liberala dau Partit.
Nomat Premier Ministre, Imre Nagy venguèt lo cap dei liberaus ambé la liberacion de presoniers politics, l'aplant de la collectivizacion ò la presa d'una amnistia generala mai foguèt obligat de desmissionar en 1955 a la demanda de Moscòu. Pasmens, aqueu succès de Rákosi li alienèt la màger part deis elèits ongresas, compres aquelei dau Partit. En julhet de 1956, foguèt ansin a son torn obligat d'abandonar lo poder sota la pression sovietica. Foguèt remplaçat per Ernö Gerö, un de sei pròches, que mau capitèt d'amaisar lei trèbols entraïnats en Ongria per lei manifestacions d'octòbre de 1956 en Polonha (retorn dau liberau Gomulka lo 19 d'octòbre). Au contrari, defensor d'una linha dura, entraïnèt una insureccion generala que comencèt dins la capitala lo 23 d'octòbre.
En fàcia d'aquela situacion, Gerö perdiguèt rapidament lo poder e foguèt remplaçat per János Kádár coma secretari generau dau Partit e Imre Nagy coma cap dau govèrn. Après quauquei jorns d'esitacion, Nagy chausiguèt de sostenir l'insureccion (28 d'octòbre) e anoncièt la dissolucion de la polícia politica, la restauracion dau multipartisme, lo retirament ongrés dau Pacte de Varsòvia e la neutralitat dau país. Òr, aquò èra pas acceptable per l'URSS que formèt lo 4 de novembre un còntra-govèrn, fisat a Kádár, e intervenguèt militarament en Ongria. Lo 11 de novembre, lei fòrças sovieticas avián reprimit l'insureccion e Nagy foguèt arrestat lo 22 (e executat en 1958).
János Kádár gardèt lo poder e menèt una repression dura fins a 1963 e la proclamacion d'una amnistia generala. Puei, adoptèt una politica d'equilibri entre leis exigéncias sovieticas (que mantenguèron 200 000 soudats dins lo país a la demanda de Kádár), lo mantenement de l'autoritat politica dau Partit e lei demandas ongresas de liberalizacion. Dich kadarisme, aqueu sistèma assegurèt una estabilitat e una prosperitat certana a Ongria, especialament gràcias a la limitacion dei despensas militaras ongresas.
Pasmens, a la fin deis annadas 1980, lo regime comunista resistiguèt gaire a l'afebliment sovietic. Fatigat, János Kádár perdiguèt lo poder en 1988 e moriguèt l'annada seguenta. Totjorn en 1989, la reabilitacion d'Imre Nagy entraïnèt d'importantei manifestacions anticomunistas e lo Partit acceptèt d'abandonar son ròtle dirigent. Enfin, lo 23 d'octòbre de 1989, foguèt oficialamament proclamada la fin de la Republica Populara.
Ongria dempuei 1989[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament dau regime comunista, Ongria adoptèt lo sistèma capitalista ambé d'institucions democraticas. En mai d'aquò, lo país intrèt au sen de l'OTAN en 1999 e de l'Union Europèa en 2004. Lei premiereis eleccions liuras se debanèron en 1990 e veguèron la victòria de la drecha menada per József Antall, Premier Ministre de 1990 a 1993. Dins lo corrent deis annadas 1990, de dificultats economicas entraïnèron d'alternàncias politicas entre senèstra e drecha a cada eleccion (1994, 1998 e 2002). Lei doas questions pus importantas d'aqueu periòde regardèron la liberalizacion de l'economia que se turtèt a l'ostilitat dei sindicats e lei minoritats ongresas vivent dins lei país vesins. La segonda question en particular pausèt inicialament de dificultats diplomaticas en causa dei crenhenças de revendicacions territòrialas de part de Budapèst. La signatura de tractats de cooperacion amb Eslovaquia e Romania, respectivament en 1995 e en 1996, foguèt una etapa importanta dau reglament d'aquela question.
En 2006, aguèt luòc un escandòl politic grèu ambé la difusion d'un discors secrèt dau Premier Ministre socialista Ferenc Gyurcsány. D'efèct, après sa victòria electorala ai legislativas de 2006, lo cap dau govèrn reconoguèt aver mentit a sei conciutadans per ganhar l'escrutinh. Aquò entraïnèt un afondrament e una marginalizacion dei partits politics progressista au profiech de la drecha conservatritz e nacionalista. Ansin, lo país es dirigit dempuei 2010 per Viktor Orbán, ja Premier Ministre entre 1998 e 2002. Sa politica es de tipe nacionala conservatritz amb una afirmacion de la sobeiranetat ongresa còntra lo FMI, una ostilitat a la mondializacion, de mesuras còntra lei beneficiaris dei programas d'ajuda sociala, de mesuras còntra lei Roms, de demenicions d'impòsts ò l'adopcion d'una constitucion pus autoritària.
Politica[modificar | modificar la font]
La constitucion ongresa en vigor foguèt adoptada en abrial de 2011, e es dintrada en foncion lo primièr de genièr de 2012.
Dins los faches, establís un regim autoritari del partit unenc, lo Fidesz.
Geografia[modificar | modificar la font]
Ongria ocupa la conca mejana del riu de Danubi, tèrra plana formada de las alluvions d'aqueste riu e del sieu afluent Tisza qu'es coneguda coma plana ongresa e que s'estend tanben pel nòrd de Serbia, sud d'Eslovaquia e oèst de Romania. A l'oèst destaca lo lac Balaton.
Lo clima es continental, amb d'ivèrns freds, d'estius cauds e de precipitacions mejanas. A Budapèst la mejana de genièr es -1,0 °C, la de julhet 21,9 °C e las precipitacions annalas de 498 mm.
Subdivisions[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia d'Ongria.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Solipsisme
Lo solipsisme (del latin solus, sol e ipse, esper se) consistís a pensar que solament existís lo ieu e que tot lo rèsta, inclusent lo monde exterior o lo sensible, son d'emanacions mentalas d'aquel ieu. Es una manifestacion extrèma de l'idealisme e afirma que, en podent pas èsser segur de la realitat del que l'entorna, la persona solament se pòt fisar a sa pròpria pensada (coma lo cogito ergo sum de Descartes). Pel principi del Rasor d'Occam, l'explicacion pus simpla es aquela que evita de multiplicar los concèptes sens necessitat es la mai valida e alara se unicament es fisabla la pròpria existéncia, cal pas pensar que i aja res d'extèrne, tot es una pura projeccion del cervèl, coma un miratge o un sòmi (contunhant atal lo subjècte barròc). Los autres, lo còrs, tot aquò qu'es en relacion amb l'espaci e lo temps son puras pensadas que lo subjècte considèra, quand lo recep, coma reals.
I a pas cap de filosofia que se fonda sul solipsisme estricte, totes los pensadors admeton un minimum de realitat exteriora, que supausa l'objècte de la reflexion.


text:
Tailàndia
Lo Reialme de Tailàndia (ราชอาณาจักรไทย en tai) es un estat del sud èst d'Asia. Confronta a l'èst Laos e Cambòtja, al sud lo Golf de Tailàndia e Malàisia, e a l'oèst la Mar d'Andaman e Myanmar.
La capitala e pus granda vila es Bangkòk.
Lo gentilici es tai[1] (o tailandés -esa).
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 De la Preïstòria au reiaume de Sukhotai
- 2.2 Lo reiaume de Siam fins au periòde coloniau
- 2.3 La sauvagàrdia de l'independéncia
- 2.4 La Tailàndia modèrna
- 3 Cultura
- 4 Bibliografia
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria au reiaume de Sukhotai[modificar | modificar la font]
Lei vestigis umans pus ancians descubèrts sus lo territòri tailandés datan d'aperaquí 700 000 ans e son atribuits a Homo erectus. La cultura coneguda pus anciana i data dau Temps dau Bronze (vèrs 4 000-2 500 av. JC). Apareguda dins la region de Ban Chiang, desvolopèt la metallurgia de bronze, la cultura de ris e aviá lo mestritge de la terralha. Aquò indica l'existéncia d'una societat organizada mai lo pòble que ne'n foguèt a l'origina es totalament desconegut.
Per la seguida, l'Istòria de la region es mau coneguda fins au sègle III e la formacion dau reiaume de Funan. Èra una poissança maritima, probablament d'origina mon, que dominèt a son apogèu lo centre de la Tailàndia actuala e lo sud d'Indochina. Son centre economica èra la region d'Oc Eo dins lo sud dau Vietnam modèrne. A la fin dau sègle V, foguèt remplaçat per lo reiaume de Chenla, lo precursor de Cambòtja, que se formèt a partir dei províncias meridionalas dau Laos actuau.
Dau sègle VI au sègle IX, lo centre dau territòri tai foguèt dominat per la civilizacion de Dvaravati. Fondada per lei Mons, aquela civilizacion sembla relativament prospèra gràcias a sa participacion au comèrci dau sud-èst asiatic. Lo declin de la civilizacion de Dvaravati, politicament fragmentadas entre plusors reiaumes, se debanèt au sègle IX ambé la formacion de l'Empèri Khmer qu'impausèt sa dominacion ai Mons. Aqueu periòde veguèt tanben l'arribada dei premierei populacions tais, en provenença dau sud de China. S'installèron premier au nòrd dei Monts Dangrek onte venguèron majoritaris dins lo corrent dei sègles XI e XII.
Lo reiaume de Siam fins au periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La formacion de Siam[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion, lei caps de clan tais s'afranquiguèron de la senhoriá khmer en 1238 e elegiguèron un rèi. Lo declin de la poissança khmer e la destruccion dau reiaume de Nanzhao per lei Mongòls en 1253 accelerèron lei migracions tais vèrs lo sud. En 1238, foguèron ansin fondat lo reaiume de Sukhotai en 1238 e lo reiaume de Lanna a la fin dau sègle XIII. Rama Khambeng (1283-1317) donèt de basas solidas a l'estat de Sukhotai ambé la somission dei Mons dau bacin de Menam e una expansion territòriala vèrs l'èst e lo sud au detriment de l'Empèri Khmer. A mesura que sei tropas avancèron, son reiaume adoptèt lo modèl politic khmer e la cultura dei Mons, en particular lo bodisme theravada. Puei, dins lo corrent dei sègles seguents, lei Khmers e lei Mons d'aquelei regions foguèron assimilats per lei populacions tais.
En 1350, una capitala novèla, Ayuthia, foguèt fondada per un prince que se proclamèt rèi sota lo nom de Ramathibodi Ièr (1350-1369). Aquò foguèt l'acte de creacion de Siam (que prenguèt per la seguida lo nom de Tailàndia en 1939). Lei fòrças d'Ayuthia annexèron lo reaiume de Sukhotai dins lo corrent deis annadas 1430 e conquistèron Angkor en 1431. En revènge, mau capitèron de conquistar Lanna e deguèron conclure la patz ambé lo Sultanat de Malacca, poissança comerciala dominanta dins la Peninsula Malaia, dins lo corrent deis annadas 1450. Durant lo rèine de Trailok (1448-1488), lo reiaume se dotèt d'una administracion centralizada que venguèt un factor important d'estabilitat intèrna.
Au sègle seguent, lei Siamés deguèron se defendre còntra leis ambicions dei Birmans qu'èran venguts una poissança importanta a l'oèst. Dins lo corrent deis annadas 1560, agantèron Ayuthia ont installèron un principat vassau. Pasmens, foguèron rebutats a partir de 1584 per lo prince puei rèi Naresuen (1590-1605). Aqueu darrier capitèt tanben d'infligir una desfahca ai Khmers qu'avián restaurat una partida de sa poissança anciana. En particular, en 1594, conquistèt Lovek, capitala de l'Empèri Khmer dempuei la casuda d'Angkor, e impausèt sa senhoriá sus lo país. En 1595, impausèt tanben sa senhoriá au reiaume de Lanna. Fòrça importantas, aquelei victòrias marquèron l'acomençament d'un lòng periòde de patz que durèt fins au sègle XVIII.
L'expulsion deis Europèus[modificar | modificar la font]
Periòde de patz dins lo país, lo sègle XVII foguèt marcat per una dubertura economica de Siam e de contactes ambé d'Europèus qu'èran arribats dins la region dempuei lo sègle XVI. Fòrça dinamics, leis Olandés aquistèron rapidament una plaça importanta dins lo comèrci siamés, çò que suscitèt certanei crenhenças au sen dau govèrn tai. Ansin, leis autoritats encoratjèron l'installacion de Francés coma lo missionari Pierre Lambert de Lamothe. Una ambaissador foguèt mandat per Loís XIV e un acòrd francosiamés signat en 1685. Pasmens, lei relacions se desgradèron en causa dei campanhas de conversion au catolicisme menadas per lei missions. Ansin, en 1688, lei Francés foguèron expulsats e la maufisança venguèt la nòrma a respèct deis estrangiers e subretot deis Europèus.
Lei luchas còntra Birmania e Vietnam[modificar | modificar la font]
Lo periòde de patz dubèrt per lei victòrias militaras de Naresuen s'acabèt dins lo corrent deis annadas 1750 quand lei Birmans venguèron tornarmai una poissança militara importanta dins la region. En 1759, ataquèron sensa succès Ayuthia mai capitèron de la destrurre en 1767. La resisténcia foguèt animada per lo generau Taksin que se proclamèt rèi. Combateguèt victoriosament còntra lei Khmers e lei Birmans mai venguèt finalament fòl. Foguèron remplaçat per lo generau Chakri que se proclamèt rèi sota lo nom de Rama Ièr (1782-1809). Capitèt de reconquistar mai d'un territòri en Laos (Viengchan en 1778) en Cambòtja (províncias de Battambang e de Siem Reap en 1795) e installèt la capitala a Bangkòk — Ayuthia foguèt jamai tornada bastir.
Au sègle XIX, la menaça birmana dispareguèt pauc a pauc car lei Birmans deguèron mobilizar sei fòrças còntra lei Britanics. Pasmens, lei Siamés deguèron faciar leis ambicions vietnamianas, unificat en 1802, en Laos e en Cambòtja. Aquò entraïnèt mai d'una revòuta dins la region e lei Siamés destruguèron Viengchan en 1730 avans de menar una guèrra per lo contraròtle de Cambòtja de 1741 a 1745. Equilibrat, aqueu conflicte s'acabèt per l'establiment d'un protectorat comun sus lo país.
La sauvagàrdia de l'independéncia[modificar | modificar la font]
Lei rèines de Mongkut e Chulalongkorn[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, Siam deguèt faciar lei premiereis ambicions dei poissanças colonialas francesa e britanica que s'interessavan au sud-èst d'Asia. Dos rèis cultivats e partisans de la dubertura dau país, Mongkut (1851-1868) e son fiu Chulalongkorn (1868-1910) capitèron de limitar lei pèrdas e lei concessions per mantenir l'independéncia siamesa.
Mongkut èra a l'origina un monge bodista qu'aviá apres l'anglés ambé de missionaris. Sa politica favorizèt la dubertura dau país e lo mantenement dei tradicions. Durant son rèine, deguèt faciar l'arribada de França en Cochinchina. Favorizèron una revòuta de Cambòtja que se placèt sota protectorat francés. Siam foguèt obligat de reconóisser aquela situacion en 1867 e foguèt protegit deis ambicions francesas fins ais annadas 1880 car París s'interessèt puslèu a la conquista de Vietnam. De mai, Mongkut assaièt d'utilizar lei rivalitats entre Francés e Britanics. Ansin, signèt en 1855 un tractat d'amistat ambé Londres. Aqueu tractat èra « inegau » car donava d'avantatges importants ai Britanics mai permetèt de leis implicar en Siam. Puei, de tractats similars foguèron signats ambé França e leis Estats Units d'America.
Chulalongkorn conoguèt un rèine pus malaisat car la pression dei poissanças colonialas venguèt pus importanta. Capitèt de modernizar l'educacion, lei finanças publicas e la justicía ambé l'ajuda de conselhiers estrangiers. En revènge, modifiquèt pas lo modèl politic que laissava lo poder a l'aristocracia. Regardant leis afaires estrangiers, perdiguèt tota la riba senèstra de Mekong en 1893 que foguèt plaçada sota protectorat francés après de trèbols encoratjats per París. Pasmens, aquò suscitèt l'inquietud dau Reiaume Unit e un acòrd foguèt signat en 1896 entre lei doas poissanças europèas. Fòrça dur, entraïnava la creacion d'una zòna d'influéncia francesa dins lei províncias orientalas de Siam mai lo bacin de Menam foguèt declarat neutre, çò que permetèt de sauvar l'independéncia. Dins aquò, empachèt pas quauquei rosegatges suplementaris de la periferia dau territòri siamés en 1902-1904 per lei Francés lòng de la riba drecha de Mekong e en 1907 per lei Reiaume Unit dins la Peninsula Malaia.
Lei rèines de Rama VI e Rama VII[modificar | modificar la font]
Lei rèines de Rama VI (1910-1925) e de Rama VII (1925-1935) confirmèron leis aquists dau periòde precedent e permetèron pauc a pauc de restaurar la plena sobeiranetat de Siam. Rama VI èra un incompetent e un excentric e deguèt laissar la màger part dau poder a son oncle Devawongse Varopakarn qu'èra ministre deis afaires estrangiers. Sota sa direccion, lo país jonhèt lo camp deis Aliats en 1917 e faguèt partida dei venceires de la Premiera Guèrra Mondiala. Aquò li permetèt de venir membre de la Societat dei Nacions e d'obtenir a partir de 1922 la fin dei clausas « inegalas ».
Sota Rama VII, se contunièt la modernizacion de l'estat mai lo poder demorèt concentrat entre lei mans de l'aristocracia. Pasmens, lei progrès realizats dempuei lo sègle XIX avián entraïnants l'emergéncia de dos grops, d'un caire lei marchands, d'autre caire lei foncionaris e lei militars, que volián tenir un ròtle politic pus important. Òr, la crisi economica de 1929 causèt una grèva demenicion deis exportacions e dei revenguts de l'Estat. Lo govèrn assaièt de resòuvre la crisi amb una demenicion dei despensas mai agravèt la situacion. En 1932, entraïnèt un còp d'estat pacific organizat per lei foncionaris e lei militars.
La Tailàndia modèrna[modificar | modificar la font]
L'aliança ambé Japon e la Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Leis autors dau còp d'estat de 1932 volián principalament contuniar e accelerar la modernizacion dau país. Lo prefessor de drech, reformator, Pridi Phanamyong e lo coronèu Phibun Songkhram, nacionalista, n'èran lei doas personalitats principalas. Mantenguèron la monarquia mai limitèron lei poders dau rèi e Rama VII foguèt obligat d'abdicar en 1935. Puei, en 1939, Tailàndia remplacèt Siam coma apelacion oficiala dau país.
Enterin, una constitucion, fòrça autoritari, èra estada adoptada en 1932. Gaire estable, lo regime foguèt pontuat per divèrsei còps d'estat. En 1938, Phibun Songkhram venguèt Premier Ministre e se raprochèt de Japon. En 1940, aprofichèt lo sostèn de Tòquio per reclamar a França lei territòris cedits en 1902-1904. En despiech d'una desfacha militara, obtenguèt contentament en març de 1941 a l'eissida de la Guèrra Francotailandesa. Aqueu succès favorizèt un raprochament suplementari ambé Japon e Tailàndia declarèt la guèrra ais Estats Units d'America e au Reiaume Unit en 1942. Aquò permetèt la reconquista dei territòris malais laissats ai Britanics. Dins aquò, Bangkòk deguèt laissar ai Japonés lo drech d'utilizar lo territòri tailandés coma basa d'operacions. Lei soudats nipons i foguèron responsable d'abüs fòrça importants que suscitèron l'ostilitat de la populacion.
Pasmens, en secrèt, lo regent Pridi Banomyong organizèt un ret de resisténcia favorable ais Aliats. Après la demission de Phibun Songkhram en julhet de 1944, Pridi Banomyong venguèt lo cap vertadier dau país e capitèt de negociar la patz. Tailàndia deguèt solament restituir sei conquistas de la guèrra e tornar prendre lo nom de Siam fins a 1948.
Lo regime militar[modificar | modificar la font]
Après la guèrra, una constitucion democratica foguèt adoptada en 1946 mai lo regime manquèt d'estabilitat en causa d'una instabilitat fòrta ministeriala e d'una corrupcion importanta. En 1947, Pridi Banomyong foguèt obligat de s'exilar après lo decès violent de Rama VIII. Puei, en 1948, lei militars e Phibun Songkhram reprenguèron lo poder. Instaurèron un regime autoritari dirigit per Phibun Songkhram reversat en 1957 per Sarit Thanarat. Lo cap novèu moriguèt en 1963 e foguèt remplaçat per lo manescau Thanom Kittikachorn.
Lei militars mantenguèron un regime democratic de façada per obtenir lo sostèn deis Estats Units d'America e venir un bastion de l'anticomunisme en Asia dau Sud-Èst. Ansin, Tailàndia s'alièt ambé Washington de l'Organizacion dau Tractat de l'Asia dau Sud-Èst (OTASE). Bangkòk participèt a la lucha còntra leis insureccions comunistas d'Indochina. En reaccion, China e Vietnam sostenguèron de guerilhas dins lo nòrd dau país.
La lònga transicion vèrs un regime civiu[modificar | modificar la font]
En mai de la lucha militara còntra lo comunisme dins l'encastre de la Guèrra Freja, lo regime militar deguèt pauc a pauc se preocupar dei revendicacions intèrnas d'una elèit novèla subretot interessada per lei questions economicas. En octòbre de 1973, de grandei manifestacions d'estudiants se debanèron dins la capitala. Foguèron durament reprimidas mai lo rèi refusèt de sostenir l'accion de l'armada e Thanom Kittikachorn foguèt constrench a l'exili.
En 1975, una constitucion democratica foguèt restablida mai ges de majoritat clara emergiguèt deis eleccions. Un govèrn centrista prenguèt la direccion de Tailàndia mai foguèt rapidament menaçat per de manifestacions d'estudiants de senèstra e per un durciment dei partits politics de drecha. D'eleccions novèlas en 1976, marcadas per de violéncias grèvas, s'acabèron per una victòria de la drecha. Pasmens, aquò amaisèt pas la situacion ambé leis estudiants e lei militars proclamèron una constitucion pus autoritària en octòbre de 1976. Puei, exerciguèron de facto la realitat dau poder ambé l'ajuda de la drecha. Ansin, lo generau Prem Tinsulanonda foguèt Premier Ministre de 1980 a 1988.
A partir de 1991, de tensions apareguèron entre l'armada e lei mitans d'afaires. Après un còp d'estat militar suplementari en 1991, leis eleccions de març de 1992 permetèron ai partits promilitars de ganhar una majoritat parlamentària e de nomar lo generau Suchnda Krapayoon coma cap dau govèrn. Aquò entraïnèt d'importantei manifestacions. La repression foguèt saunosa e causèt una intervencion dirècta dau rèi per restablir l'òrdre. D'eleccions novèlas aguèron luòc e lo conservator Chuan Leekpai venguèt Premier Ministre. Sota sa direccion, Tailàndia conoguèt un desvolopament economic important en despiech de violacions dei drechs de l'Òme e d'una corrupcion importanta.
La crisi dei camisas rojas e jaunas[modificar | modificar la font]
Dempuei 2001, Tailàndia es tocada per de tensions intèrnas grèvas entre dos movements politics dichs « camisas rojas » e « camisas jaunas ». Aquò acomencèt en 2001 ambé la victòria ais eleccions legislativas de Thaksin Shinawatra, un òme d'afaires acusat de populisme. Adoptèt una politica de reformas en favor dei classas popularas e dei regions ruralas orientalas que son sa basa electorala. Pasmens, foguèt reversat per un còp d'estat militar en 2006 en causa d'accusasions de corrupcion. Lo generau Sonthi Boonyaratglin proclamèt la lèi marciala e prenguèt lo poder.
La junta laissèt rapidament lo poder mai lei trèbols contunièron entre « camisas rojas », partisans de Thaksin Shinawatra, e « camisas jaunas », adversaris de l'èx-Premier Ministre. En 2010, lo camp roge organizèt de manifestacions que bloquèron una partida de Bangkòk e entraïnèron l'intervencion dei militars. Un an pus tard, Yingluck Shinawatra, sòrre de Thaksin Shinawatra, venguèt a son torn cap dau govèrn mai se turtèt a l'ostilitat dei Jaunes. En 2013, deguèt faciar de manifestacions jaunas dins la capitala e lo refús de l'armada de prendre posicion. Decidèt finalament d'organizar d'eleccions novèlas en febrier de 2014 que li permetèron de se mantenir a la tèsta dau país. Pasmens, aquelei resultats foguèron pas acceptats per l'armada e un còp d'estat novèu aguèt luòc en mai de 2014. Lo generau Prayuth Chan-ocha proclamèt tornarmai la lèi marciala. Elegit president de l'Assemblada Nacionala ambé lo sostèn dau rèi Rama IX, adoptèt rapidament de mesuras per redurre l'influéncia dei « camisas rojas ».
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin e femenin


text:
L'Aia
L'Aia, en neerlandés Den Haag o tanben s-Gravenhage, es la tresena vila dels Païses Basses après Amsterdam e Rotterdam, amb una population de 475 580 abitants en genièr de 2006 (populacion de l'aglomeracion tota: 600 000) e una superfícia d'aperaquí 100 km².
Es localizada a l'oèst del país, dins la província de l'Olanda Meridionala, que n'es tanben la capitala. L'Aia es coma Amsterdam, Rotterdam e Utrecht, una partida del conglomerat metropolitan nomenat Randstad, e qu'amassa una populacion de 6 659 300 abitants.
L'Aia es lo sèti actual del govèrn, mas pas la capitala dels Païses Basses, ròtle balhat per la constitucion a Amsterdam
Importància institucionala[modificar | modificar la font]
L'Aia aculhís Erste Kamer (Senaat) e la Tweede Kamer, respectivament Cambras auta e bassa, que forman lo Parlament neerlandés, e tanben totes los ministeris e lo tribunal suprèm. Es tanben la ciutat de residéncia de la Regina Beatritz. Totas las ambassadas estrangièras se tròban a l'Aia.
L'Aia es lo sèti de divèrsas institucions internacionalas :
- Lo Tribunal Internacional de Justícia, situat al Vredespaleis (ONU).
- Lo Tribunal Penal Internacional (ONU)
- L'Organizacion per l'Enebiment de las Armas Quimicas (ONU)
- L'Europòl
- L'Acadèmia Internacionala de Lei de l'Aia
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina de la comuna (nl)(en)
- Portal del torisme a l'Aia (nl)(de)(en)(fr)(es)(it)
- Airal metropolitan de l'Aia (nl)(en)


text:
Alevisme
L'alevisme es una branca religiosa eterodòxa de l'islam apareguda dins lo corrent dau sègle XIII. Se formèt au sen dei populacions turcas a partir dau chiisme duodeciman mai i mesclèt unei trachs religiós turcs e, de còps, bizantins ò armènis. Ansin, es classat au sen dei tradicions dau sofisme e presenta de diferéncias importantas a respèct dei corrents islamics ortodòxs coma lo sunisme ò lo chiisme. Au començament dau sègle XXI, es principalament implantat dins lei regions orientalas d'Anatolia tendriá una comunautat d'aperaquí 15 milions de fidèus.
L'alevisme tèn pas de dògmas constrenhents e es devesit entre unei tendàncias diferentas que son pas totjorn clarament definidas. La tradicion e la transmission oralas i an un ròtle important. En fòrça dei tèxtes sacrats comuns ambé leis autrei musulmans coma l'Alcoran, leis escrichs de basa principaus de l'alevisme son lei Buyruks que son una compilacion de versets coranics, de citacions de Maomet, dei dotze imams, de dialògs, d'imnes e de racòntes afirmant lei principis alevis. Lei principis que son comuns ai divèrsei brancas de l'alevisme son :
- la trinitat formada d'Allah, Maomet e Ali. Maomet e Ali i son considerats coma de representacions de l'energia divina.
- lei Tretze Imams. Cada imam representa un aspèct diferent de l'Univèrs e es considerat coma una reflexion d'Ali. Lo darrier imam es escondut e representa lo Periòde Messianic.
- la pluralitat que definís dos sistèmas de creacion. Lo premier va dau centre espirituau vèrs la pluralitat de la natura e lo segond fa lo camin opausat. Aquò entraïna una separacion entre la consciéncia e la fònt de poder divin.
- l'èsser uman perfèct es un èsser uman format unicament d'una consciéncia pura. Es tanben definida per sa conducha morala, son tractament egau de totei leis òmes e sa mesa au servici deis autreis èssers umans. L'objectiu d'un èsser uman es agantar aqueu nivèu de consciéncia dins son còrs materiau.
L'alevisme tèn un sistèma d'iniciacion dich Dört kapı kırk makam (Quatre portaus, quatre etapas en occitan) format de divèrsei reglas basadas sus l'Alcoran permetent d'agantar lo nivèu de l'òme perfèct :
- Şeriat ò charia es lo premier nivèu format dau drech e de la lèi religiosa que permet de destiar lo Mau, lo Ben, lo licit e l'illicit.
- Tarikat es lo segond nivèu. Estudia la nocion de comunautat e lo camin e l'inversion vèrs la via de la rectituda.
- Hakikat es lo tresen nivèu. Estudia la Vertat ultima (divina) e estudia lei qualitats (modestia, saviesa, umilitat) necessàrias per prendre conoissença de la realitat de Dieu.
- Marifet es lo quatren nivèu format de la conoissença ò gnòsi. Permet d'accedir a la conoissença mistica de Dieu a partir d'un comportament basat sus la fisança, la paciéncia, la generositat, la conoissença de se e la majestuositat.
Per agantar aquelei nivèus, leis alevis donan a l'Alcoran un sens aparent e de sens esconduts, especialament ai versets regardant lei condicions de vida ò lei limits tecnologics dei sègles ancians. Ansin, l'alevisme dona una importància gròssa a l'estudi e a la lectura. Aquò a entraïnat l'aparicion de diferéncias importantas a respèct dei brancas ortodòxas de l'islam coma l'abséncia d'obligacion de cumplir lei cinc preguieras quotidianas ò lo romavatge a La Mèca. De romavatges sus lei tombas dei sants ò dins certanei luòcs sants naturaus son considerats coma pus importants. De mai, lo luòc de reünion religiós deis Alevis es pas la mosqueta mai lo cemevi. Lei rites i son magerament centrats sus la remembrança de Dieu segon de practicas eissidas dau sofisme.
Un autre rite important au sen de la communautat alevi es lo musâhip. Es un liame religiós entre dos òmes (e tanben entre sei fremas après sei maridatges) qu'implica una solidaritat fòrça importanta entre elei. Aquelei liames son establits d'un bias estrict entre personas parlant la mema lenga, d'un temps similar, de la mema religion, dau meme endrech e de la mema condicion sociala.
Enfin, lei comunautats alevis son dirigidas per de caps religiós dichs dede (ò baba dins certanei regions). Son origina varia segon lei comunautats. Dins certanei, dèu èsser un descendent de Maomet, dins d'autrei, es elegit per lei fidèus. Son ròtle es de faire aplicar lo drech religiós, de dirigir lei ceremònias e de predicar. Pasmens, aqueu ròtle es limitat car es pas considerat coma lo representent de Dieu mai solament coma un guida.


text:
1877
Aquesta pagina concernís l'an 1877 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
La guèrra que menaçava dempuei la repression saunosa de l'insureccion de Bulgaria en 1876 comencèt après un periòde de preparacion diplomatic que permetèt ai Rus de formar una coalicion gropant lei principats crestians ò esclaus dei Balcans. Àustria acceptèt de demorar neutra en cambi de Bòsnia e Ercegovina. Solament Grècia, sostengut per Londres, refusèt de participar. Lo conflicte comencèt en junh e lei fòrças otomanas foguèron rapidament vencudas.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Regardant leis afaires religiós dau país, Diáz reglèt lo conflicte ambé lei catolics que refusavan de reconóisser lo govèrn e anoncièt la fin dei persecucions còntra la Glèisa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Premierei liquefaccions d'oxigèn realizadas d'un biais independent per lei Francés Louis-Paul Cailletet (1832-1913) e Raoul Pictet (1846-1929).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Juan Manuel de Rosas, cap d'Estat argentin.


text:
889
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 889 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Après sei dos coronaments de 888, lo rèi Audoïn acomencèt una campanha en direccion d'Aquitània per sometre lo còmte Ramnulf II de Peitieus que sosteniá lei pretencions de Carles qu'èra l'eiretier legitim dei Carolingians. Pasmens, i aguèt ges de batalha importanta car lei dos òmes negocièron un acòrd. En cambi de l'aplant de l'ofensiva d'Audoïn, Ramnulf II acceptèt un jurament de fidelitat fòrça vague. Dins lei fachs, contunièt de sostenir Carles qu'èra son pupille e organizèt un movement poderós per l'ajudar.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Amb una armada de partisans, Donald II, qu'èra l'eiretier legitim dau rèi Aed assassinat en 878, capitèt de conquistar lo poder. Lei dos rèis usurpators Giric e Eochaid foguèron exilats e moriguèron dins de circonstàncias desconegudas probablament avans la fin dau sègle.
America[modificar | modificar la font]
Calakmul[modificar | modificar la font]
Inauguracion d'unei monuments dins la vila. Mostrèt la preséncia novèla d'una dinastia locala. Demorèt en plaça fins ais annadas 900.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Signatura d'una trèva ambé lei Saffaridas per lo visir Al-Muwaffaq qu'èra inquiet dei menaças egipciana e bizantina sus a frontiera occidentala dau Califat. De mai, lo visir èra d'ara endavant fòrça malaut e son fiu Al-Mutadid, lo futur califa entre 892] e 902, acomencèt de lo remplaçar a cha pauc.


text:
Oton Ier (emperaire roman germanic)
Oton Ièr (23 de novembre de 912 - 7 de mai de 973) foguèt un rèi de Francia Orientala qu'es considerat coma lo fondator dau Sant Empèri Roman Germanic. Reinèt de 936 a 973 e èra lo successor d'Enric Ièr (919-936). Foguèt remplaçat per Oton II (967-983) coemperaire dempuei 967.
Son rèine acomencèt lo 2 de julhet de 936 e Oton capitèt pauc a pauc de renfòrçar lo raionament e lo prestigi de la corona germanica. Gràcias a son maridatge en 951 ambé la rèine Adelaïda, veusa dau rèi Lotari, capitèt de venir rèi de la peninsula e d'intervenir dins leis afaires intèrns d'Itàlia. Venguèt lo protector dau papa Joan XII còntra lei pretencions de l'ancian rèi italian Berenger II que se revoutèt en 960. Per aquò, lo papa acceptèt de lo reconóisser coma lo successor de Carlesmanhe e, en 962, Oton foguèt coronat « Emperaire dei Romans ». Durant la fin de son rèine, s'ocupèt d'organizar son estat a l'entorn d'un govèrn descentralizat e d'una administracion tenguda per la Glèisa.


text:
Alh Òli a écrit:Emé ce que prèni lo trin mi geinaria pas de posquer jonher Tolosa a Marsilha en 2 oras sonque, pluslèu que lei 4 oras e mièja que mèti attualament... Quand viéu ce qu'an fach justament a Marsilha per l'i far passar lei trins (tant coma ai pòrtas de Paris), mi demandi si serve de si mobillisar per empachar lei cavas de si far.
I creses un pauc tròp. Io ai pas vist une sol argument en favor de la linha per lo moment, vist de nòstra plaça d'individus non-parisencs que pòden enventualament aver besonh d'un tren per anar trabalhar.
En gròs :
-aquò poluis (los camions que menen los remblais a la linha, la pòuvera de las òbras, las escobilhas nuclearas a causa que quelas bestias minjen de l'electricitat coma 4...)
-aquò destrusis lo paisatge (daus grands corredors tots drechs, tot destrusit sus 600 metres a l'entorn de la linha...)
Sabe que vas enquera dire que l'ecologia t'en fotes, mai lo monde que se veiran expropriar per veire bastir una via dins lur jardin quo es pas ton afar. 'Laidonc passe rapidament sus quilhs arguments per veire los que t'interessen :
-Las pitas garas seràn pas desservidas. En gròs, se demoras pas en vila, podes oblidar... bon, tu demòras dins Tolosa suspause donc t'en fotes, un còp de metrò per anar a Matabiau e fai tirar. Mas se jamai un jorn te pren l'ideia de t'anar botar au vert, seràs bien embestiat...
-se me sovene ben dau calcul, la linha LGV ganhava una miseria niveu temps sus una TGV classica (me sembla 10 minutas sus Bordèu-Baiona, L'Òmi e Capbreton pòden benleu confimar). Sabe pas se 'quò serà parier sus la de Marselha.
-Lo public visat per quelas linhas de tota faiçon, en defòra de las marchandisas, quo es los jòunes cadres dinamiques virats vers l'Euròpa. Alara tu, en tant que jornalista d'una escura radiò de provinça, s'en foten bien. Desjà, benleu que faudrà aver de que se lo paiar lo bilhet. Ben òc, fau ben remborsar lo pretz d'òbras faraonicas...