text:
Guilhèm de Cabestanh
Guilhèm de Cabestanh (catalan: Guillem de Cabestany) (1162–1212) foguèt un trobador catalan qu'escriviá en occitan. Èra originari de Cabestany dins lo Comtat de Rosselhon. Es fòrça conegut de per sa vida, escrita per un autor anonim, mas que pasmens sembla pas d'aver de realitat istorica.
Vida[modificar | modificar la font]
Extrait[modificar | modificar la font]
"Guillems de Capestaing si fo uns cavalliers de l'encontrada de Rossillon, que confinava com Cataloigna e com Narbones. Molt fo avinenz e prezatz d'armas e de servir e de cortesia. [...] Et avia en la soa encontrada una domna que avia nom ma domna Soremonda, moiller d'En Raimon de Castel Rossillon, qu'era molt rics e gentils e mals e braus e orgoillos. E Guillems de Capestaing si l'amava la domna, per amor e cantava de leis e fazia sas chansos d'ella. E la domna qu'era joves e gentil e bella e plaissenz si.l volia be major que a re del mon. E fon dit a Raimon de Castel Rossillon; et el, com hom iratz e gelos, enqueri lo fait, e saup que vers era, e fez gardar la moiller fort E quant venc un dia, Raimon de Castel Rossillon troba passan Guillem senes gran compaingnia et ausis lo; e trais li lo cor del cors; e fez lo portar a un escudier a son alberc; e fez lo raustir e far peurada e fez lo dar a manjar a la moiller. E quant la domna l'ac manjat lo cor d'En Guillem de Capestaing, En Ramon li dis o que el fo. Et ella quant o auzi perdet lo vezer e l'auzir. E quant ella revenc, si dis: "Seingner, ben m'avetz dat si bon manjar que ja mais no manjarai d'autre" E quant el auzi so qu'ella dis, el coret a sa espeza e volc li dar sus en la testa; et ella s'en anet al balcon e se laisset cazer jos, e fo morta.
Comentari[modificar | modificar la font]
Aquela vida eissida d'un autor anonim transcriu un conte oriental conegut, lo conte del còr manjat, e se basa pas sus una realitat istorica relativa a sos protagonistas. Sabèm que Guilhèm de Cabestanh participèt a la Batalha de Las Navas de Tolosa en 1212 mentre que Raimon De Castèl Rosselhon defuntèt cap a 1210, çò que fa venir impossible lo desnosament de la vida.


c: text/html

text:
Fons Monetari Internacional
Lo Fons Monetari Internacional o FMI (var. Fons Monetari Internacionau, Hons Monetari Internacionau) es una institucion internacionala multinacionala regropant 186 païses, que son ròtle es de « promòure la cooperacion monetària internacionala, de garantir l'estabilitat financièra, de facilitar los escambis internacionals, de contribuir a un nivèl elevat d'emplec, a l'estabilitat economic e de far recular la pauretat. »[1]
Lo FMI a atal per foncion d'assegurar l'estabilitat del Sistèma Monetari Internacional e la gestion de las crisis monetàrias e financièras. Pr'amor, autreja de crèdits als païses que coneisson de dificultats financièras fins a que meton en perilh l'organizacion governamentala del país, l'estabilitat de son sistèma financièr (bancas, marcats financièrs), o los flux d'escambis del comèrci internacional amb los autres païses.
Pendent una crisi financièra, per evitar qu’un país siá en desrota (es a dire qu'aquel país pòt pas mai remborsar sos creditors, e quitament pas mai pagar sas despensas correntas), lo FMI li prèsta d’argent lo temps que la fisança dels agents economics tòrne. Lo FMI condiciona l'obtencion de prèstes amb l'obligacion de far cèrtas reformas economicas dins un biais general de melhorar la gestion de las finanças publicas e una creissença economica equilibrada de tèrme long.
L'institucion foguèt creada en 1944 e aurà degut al començament garantir l'estabilitat del Sistèma Monetari Internacional, que la falhida al moment de la Crisi economica de 1929 amb sos efèits catastrofics dins l’economia mondiala. Aprèp 1976 e la disparicion d’un sistèma de cambi fixe, lo FMI ereta d’un ròtle nòu fàcia al deute dels païses en desvolopament e a las crisis financièras.
Somari
- 1 Creacion
- 2 Lo FMI dins lo quadre del sistèma de Bretton Woods
- 3 De 1976 fins ara
- 4 Criticas del FMI
- 5 Los dirigents
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Creacion[modificar | modificar la font]
Lo FMI foguèt creat en julhet de 1944 al moment de la Conferéncia de Bretton Woods per ensajar de garantir l'estabilitat del Sistèma Monetari Internacional de l’aprèp Segonda Guèrra Mondiala. L'objectiu essent d'empachar las grandas economias mondialas de se tornar trobar dins la situacion de las annadas 1930, ont las devaluacions de las monedas e las decisions de politica economica unilateralas agravèron las tensions internacionalas.
Lo nòu ordre economic prepausat pel representant american Harry Dexter White foguèt basat sus tres règlas :
- Cada Estat deviá definir sa moneda a respièch del’aur, o del dolar american, el meteis convertible en aur. Atal cada moneda aviá una paritat oficiala en aur o en dolar (sistèma dich d’« escandalh de cambi aur » o « gold exchange standard »).
- la valor de las monedas sul marcat de cambi deviá variar que dins un marge de 1 % a respièch de lor paritat oficiala.
- cada Estat foguèt encargat d'aparar aquela paritat en velhant a equilibrar sa balança dels pagaments.
Lo ròtle del Sistèma Monetari Internacional es doncas de promòure l’ortodoxia monetària per mantenir un contèxte favorable al desvolopament del comèrci mondial, e mai en acordant de prèstes a de païses en dificultats dins lo contèxte de la construccion d’aprèp guèrra. Lo FMI es mai o mens complementari de las autras grandas institucions economicas creadas a la meteissa epòca : la BIRD (Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament, agéncia de la Banca Mondiala) e lo GATT davancièr de la OMC signat gaire de temps apuèi.
Pendent las estipulacions de Bretton Woods, lo representant britanic, l'economista John Maynard Keynes, desirèt la creacion d’una institucion ben mai importanta, una vertadièra Banca Centrala Mondiala destinada a emetre una moneda internacionala, lo « Bancor ». Aquela proposicion foguèt pas acceptada. Auriá implicat pels Estats Unis d'America una pèrda de sobeiranetat cap a una institucion internacionala e los auriá empachats de profeitar de la posicion dominanta del dolar american.
Lo FMI dins lo quadre del sistèma de Bretton Woods[modificar | modificar la font]
Son foncionament[modificar | modificar la font]
Lo ròtle del FMI foguèt de temptar de garantir lo bon foncionament del sistèma monetari de Bretton Woods. Quand d'uns païses se revelèron incapables de mantenir la valor de lor moneda dins lo marge dels 1 % previst pels acòrdis de 1944, podiá provocar de devaluacions o reevaluacions. Se lors ajustaments foguèron superiors a 10 %, deurián alara de per abans obtenir l'acòrdi de l’organizacion.
Per temptar d’evitar aquela situacion, lo FMI a un ròtle d'intermediari financièr entre los Estats membres. Per aquò cada Estat deu pagar a l’organizacion una cèrta soma, nomenada « quotitat » e que son montant se determina par sa poténcia economica, ela meteissa mesurada per son PNB e per l'importància de son comèrci exterior. 25 % d'aquela quotitat devon èsser pagats en aur, lo rèsta en moneda nacionala. En cas de desequilibri de sa balança dels pagaments riscant d'amenaçar l'equilibri monetari sul mercat dels cambis, cada país membre pòt obtenir automaticament 25 % de sa quotitat (« drech de tiratge »), li permetent de sostenir, al comprar, sa moneda nacionala. Se lo FMI jutja aquò necessari, pòt prestar a aquel país fins a 125 % de sa quotitat. Sos prèstes son destinats a permetre a las bancas centralas de defendre lor moneda sul mercat dels cambis.
L’autreg d'aqueles crèdits es somés a de condicions e lo país demandaire se deu engatjar dins una politica d'ajustament conselhada per l’organizacion per remediar a las causas de la despreciacion de sa moneda.
Lo FMI fonciona d'autra banda amb un sistèma d'eleccion a la majoritat, ont los vòtes son ponderats pel montant de la « quotitat ». Atal a sa creacion, Estats Units d'America a 25 % dels vòtes e mai es sòl a dispausar del drech de vèto.
Se pòt remarcar que dins un tal sistèma, unicament los Estats Units d'America an pas besonh de s'ocupar, a priori, del cors de sa moneda perque a lo ròtle d'escandalh. Atal los Estats Units d'America podiá s'autrejar d’importants deficits sens èsser somés a de remarcas del FMI.
Primièras proposicions de reforma[modificar | modificar la font]
Dins lo quadre del sistèma de Bretton Woods, cada banca centrala nacionala deuriá poder cambiar en aur o en dolar tota soma de sa moneda nacionala que li seriá presentada per un deteneire estrangièr (principi de la convertibilitat extèrna). Es a dire qu'una banca nacionala coma la Banca de França deuriá, s'un alemand possessor de francs li o demandava, li cambiar contra de dolars americans o d'aur. A partir de las annadas 1950, los deficits americans faguèron del dolar una moneda abondanta. En 1959, qualques païses demandèron als Estats Units d'America la conversion de lors dolars en aur, çò que provoquèt una primièra crisi del sistèma. Per passar aquela crisi, l’economista bèlga Robert Triffin (L’aur e la crisi del dolar, 1960) proposèt una reforma del FMI. Segon aquel lo sistèma monetari de Bretton Woods foguèt confrontat a un dilèma, uèi nomenat lo dilèma (o paradòxa) de Triffin perque :
- los Estats Units d'America devon fornir al rèsta del monde fòrça quantitat de dolars per permetre lo desvolopament del comèrci mondial, que los reglaments se fan amb aquela moneda ;
- dins lo meteis temps, an de mantenir la valor del dolar a respièch de l’aur, e per aquò devon limitar l'emission monetària.
Pel Robert Triffin, los manlèus autrejats pel FMI son pas sufisents per permetre a las bancas centralas en dificultat de mantenir la paritat oficiala de lor moneda sul mercat dels cambis. Desiran doncas un enforçament del ròtle de l'organizacion en autrejant de prèstes, pas dins la moneda nacionala, mas dins una unitat de compte comuna e pròpria al FMI. Dins un tal sistèma, totes los païses deurián depausar una proporcion unifòrma de lors resèrvas monetàrias. Aqueles depauses se comptabilizarián dins una unitat comuna que seriá pas lo dolar mas que seriá tanben convertibla en aur. Aquela nòva unitat de compte jol contraròtle del FMI permetriá l'estabilitat del Sistèma Monetari Internacional, e resolvriá la contradiccion consequenta del ròtle preponderant del dolar american. Aquela proposicion celèbra foguèt pas acceptada, pr'amor lo diagnostic de Robert Triffin se revelèt vertadièr.
Creacion dels dreches de tiratge especials[modificar | modificar la font]
Una crisi similara a aquela de la fin de las annadas 1950 se produguèt a la fin de las annadas 1960. Los especulators joguèron autre còp contra lo dolar. Los detentors de la moneda americana demandèron sa conversion en aur, çò que provoquèt en març de 1968 la suspension de la convertibilitat extèrna del dolar, mesura visant a limitar la sortida d’aur dels cofrets americans. En 1969, a causa de l'incapacitat del dolar a jogar son ròtle, lo FMI crèet una nòva moneda, totjorn actuala, lo drech de tiratge especial).
Lo drech de tiratge especial es alara una moneda definida per una paritat en aur ; foguèt mai d'un còp autrejada als diferents païses membres, segon lor quotitat, per crear de novèlas liquiditats internacionalas. Ara definit a respièch d'un panièr de monedas (las 5 pus importants), lo Drech de tiratge especial es subretot utilizat per las bancas centralas (e per usatges fòrça pontuals : servís par exemple de moneda de compte als operators telefonics pel reglament de las taxas d'interconnexions internacionalas).
La fin del sistèma de Bretton Woods[modificar | modificar la font]
En genièr de 1976, los membres del FMI signan los acòrds de Jamaica que permeton la fluctuacion de las monedas. Lo ròtle primièr e principal del FMI de garantir l'estabilitat dels tausses de cambi dins un marge de 1 %, tombèt.
De 1976 fins ara[modificar | modificar la font]
Objectius, ara[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1976, le ròtle del FMI consistís en primièr a sostenir los païses coneissent de dificultats financièras. Quand un país es confrontat a una crisi financièra, lo FMI li autreja de prèstes per garantir sa solvabilitat e d’empachar qu'arriba una crisi financièra semblable a la que toquèt los Estats Units d'America en 1929.
L'article I dels estatuts del FMI ne fixa los buts : « Encoratjar la cooperacion monetària internacionala; aisinar l'espandiment e lo creissement armoniós del comèrci mondial; promòure l'estabilitat dels cambis; ajudar a establir un sistèma multilateral dels pagaments; metre temporàriament, mejançant de garantidas puntadas, sas ressorsas generalas a la disposicion dels Estats membres qu'afrontan de dificultats de balança dels pagaments. Pus generalament, e en conformitat amb sos autres buts, lo FMI a per responsabilitat d'assegurar l'estabilitat del sistèma financièr internacional. » Lo FMI es en aquel biais, lo responsable finalament de la liquiditat del sistèma financièr internacional, per evitar lo blocatge dels escambis e la contaminacion a tot lo sistèma (risc sistemic) de problèmas momentanèus de solvabilitat d'un país o d'una banca centrala donada. Es coma la banca centrala de las bancas centralas e tresaurs publics ».
Dins lo quadre dels prèstes qu'autreja, lo FMI deu garantir al prèp de sos contribuidors la bona utilizacion dels fons alogats a un país quin que siá. S’agís pas solament de retardar la crisi per l’autreg d’una ajuda monetària temporària, mas de profeitar del relambi acordat pel prèst per corregir las causas estructuradas de las dificultats economicas. Atal lo FMI exigís dels manlevaires que metan en plaça las politicas economicas que preconiza : las politicas d'ajustament estructural]] ». Fin finala les tres grandas missions del FMI son :
- d'acordar de prèstes auls païses en dificultat financièra
- de conselhar los Estats membres sus lor politica economica
- de portar una assisténcia tecnica e d'ofrir de formacions als Estats membres dins lo besonh.
Foncionament e ressorsas[modificar | modificar la font]
Lo FMI es governat par sos 185 païses membres, cadun avent un vòte ponderat per sa participacion financièra a l'organizacion (sa « quotitat »). Pren fòrça decisions en concertacion amb la Banca Mondiala al sen del « Comitat de Desvolopament ». Sa gestion correnta es fisada a un conselh d'administracion compausat del president de l'organizacion e de 24 administrators representant cadun una nacion. Uèch d'aquelas an un representant permanent (Estats Units d'America, Reialme Unit, França, Alemanha, Japon, Republica Populara de China, Russia e Arabia Saudita), los 16 autres son elegits pels païses membres.
Gaireben totas las decisions se prenon de facto a l'unanimitat. Pasmens, segon las modalitats de presa de decision al sen del FMI, que supausan una majoritat qualificada correspondent a 85 % dels dreches de vòte, los Estats Units d'America, o l'Union Europèa dins son ensemble, dispausan de fach d'un drech de vèto sus las decisions del FMI perque dispausan cadun de mai de 15 % dels dreches de vòte. I a que, los païses de l'UE son pas totjorn coordenats.
Las ressorsas del FMI ligadas a las quotitats son de prèp de 210 miliards de Dreches de tiratge especials (o 300 miliards de dolars americans), a que s'apond la possibilitat pel FMI de recorrir a de manlèus a las grandas poténcias economicas (aqueles crèdits son de prèp de 50 miliards de dolars). pendent lo som del G20 de Londres lo 2 d'abril de 2009 foguèt decidit d'aumentar las ressorsas del FMI cap a 1000 miliards de dolars per reglar melhor la crisi economica mondiala de 2008-2009.
Lo FMI compta prèp de 2700 emplegats.
La sola lenga oficiala del FMI es l'anglés.
Politicas preconizadas[modificar | modificar la font]
Ont interven, lo FMI, amb l’ajuda d’autras organizacions internacionalas autrejan de prèstes (coma la Banca Mondiala), negòcia doncas de plans diches d’Ajustament estructural. Consistisson en general a melhorar las condicions de produccion e d'ofèrta via la promocion dels mecanismes del mercat. Demest las mesuras concrètas sovent exigidas, se tròba la dubertura del país als capitals estrangièrs e al comèrci internacional, la liberalizacion del mercat del trabalh e la reduccion del pes de l'Estat, es a dire la privatizacion de fòrça entrepresas. L’economista american John Williamson regropèt l’ensemble d'aquelas idèas jol tèrme de consensus de Washington, en precisant que son partejadas per gaireben totas las grandas organizacions internacionalas (Fons Monetari Internacional, Banca Mondiala, OMC…) que lor sèti es a Washington.
Aqueles plans preveson pas de baissas d'impòstes, mas en general de baissas de despensas conjugadas a d'auças d'impòstes per restablir l'equilibri bugetari dels estats amb problèma. Par exemple, en Cameron, lo plan d'ajustament provoquèt d'auças de la fiscalitat fins que l'agropament del patronat demandèt una « pausa fiscala » de dos ans per poder pagar los impòstes novèls.
L’encoratjament a la desregulacion del mercat del trabalh[modificar | modificar la font]
La desreglamentacion del mercat del trabalh es una idèa sovent avançada pel FMI per sostenir la creissença economica. Lo FMI utiliza per aquò l'indici de proteccion de l'emplec (creat per l'Organizacion de Cooperacion e de Desvolopament Economics (OCDE)), per cada país, e encoratja sa diminucion[2].
Par exemple, lo FMI estudièt lo cas de França[3],[4] e encoratja lo govèrn a lutar contra las rigiditats sul mercat del trabalh[5]. Encoratgèt lo govèrn a pas revalorizar lo SMIC, e limitar los fenomèns de passatgièr clandestin e coma aquò evitar revenguts d'inactivitat.
Dempuèi las annadas 1980[modificar | modificar la font]
Pels païses en desvolopament, l'analisi dels expèrts del FMI es simpla. Dempuèi la fin de la Segonda Guèrra Mondiala, los païses que causiguèron una creissença introvertida, coma longtemps la Republica Populara de China e Índia, coneguèron pas de reüssida economica, alara que d’autres, coma los « dragons asiatics », aprofeitèron de lors avantatges, una man d'òbra abondanta en particular, per se dubrir al comèrci internacional e prosperar. Lo FMI cèrca doncas generalament d'obligar los païses en desvolopament a se dubrir al comèrci exterior.
Pendent las annadas 1980, lo FMI prenguèt un novèl ròtle fàcia a l'esclatament de la crisi del deute del Tèrç Mond e impausèt sas politicas economicas d’ajustaments estructurals e de luta contra la pauretat a fòrça païses d'Africa e de l'America Latina.
Lo començament de las annadas 1990 es marcat par l'esclatament del blòc sovietic e la necessitat pel FMI d'organizar lo sistèma monetari dels païses de l'Euròpa de l'Èst e de Russia visant una integracion dins lo sistèma financièr mondial e una melhora transicion d'aquelas economias cap a l'economia de mercat.
Los financièrs internacionals tornèron lançar lors prèstes a Mexic dins un contèxte de reforma del mercat visant a liberalizar l'economia. Pasmens a la fin de 1994, los mercats financièrs cambièron sul còp lor apreciacion de la situacion mexicana, per paur d’aver prestat mai que lo país podiá remborsar. La crisi financièra seguent aquela sauta d'umor dels mercats obliguèt una remontada sul còp dels investidors pel FMI e la Resèrva Federala dels Estats Units d'America (Fed). La crisi foguèt lèu susmontada. Per cèrts analistas, la remontada rapida de Mexic es pas causada pel FMI mas al ròtle dels crèdits comercials americans e a l'integracion del país dins la novèla ALENA (Acòrdi de Libre Escambi Nòrd-American).
La crisi financièra asiatica toquèt en primièr Indonesia en 1997 ont lo FMI impausèt una politica d'austeritat monetària e de rigor budgetària, malgrat l'instabilitat sociala e etnica del país. Plusors bancas foguèron tancadas, aquò provoquèt segon qualques analistas un agravament de la crisi. Los païses d'Asia adoptèron de posicions diferentas sus las politicas preconizadas pel Fons Monetari Internacional. Qualques païses coma China evitèron la crisi en adoptant de politicas d'espandiment economic (lo contrari de las recomandacions del FMI). Malàisia seguèt pas los conselhs de l’institucion e prenguèt de mesuras coma lo contraròtle dels movements dels capitals; aquò provoquèt de repròches del FMI. Pasmens d’autres païses coneguèron una remontada rapida en adoptant en partida las mesuras preconizadas pel FMI. Es lo cas de la Corèa del Sud, mas qu'adoptèt pas totas las mesuras prepausadas. Pendent la crisi asiatica qualques païses foguèron d'autra banda fòrça critics sus la gestion de la crisi pel FMI. Japon, fasent pas de criticas dubèrtas sus l'institucion, pasmens prepausèt la creacion d’un Fons Monetari Asiatic que se declarèt prèst a i contribuir per 100 miliards de dolars.
Segon Joseph Stiglitz (Quand lo capitalisme pèrd lo cap), las ajudas acordadas pel Tresaur american e lo FMI contribuiguèron a reünir las condicions d'una crisi en Argentina. Segon aquel, los manlèus concedits a aquel país permetèron als prestadors d’acordar de prèstes sens se preocupar de la condicion economica reala dels manlevaires : pensavan que totjorn serián pagats pel FMI. D'autra banda los manlevaires faguèron un rasonament similar; aquò fin finala destabilizèt la situacion financièra del país en alimentant l'especulacion. Los Estats Units d'America, via lo FMI, tanben impausèron una liberalizacion dels fluxes de capitals e una desreglamentacion del sistèma bancari. Qualques païses de l'America Latina, en particular Argentina e Chile mostrèron coma exemples de la bona aplicacion dels principis del « consensus de Washington ». Se ambedós païses reüssiguèron, fin finala l'economia d'Argentina se desroïguèt en 2001. Aprèp, es al contrari en aplicant pas las recomandacions del FMI que l’economia del país remontèt[6]. Chile continua d'esperel son desvolopament amb un plan bon ritme de creissença.
Dempuèi 2005, los crèdits acordats pel FMI an demenit drasticament, a causa de la bona santat economica del monde e dels païses de l'America Latina en particular[7].
Segon Daniel Cohen, lo FMI que preconizèt pendent un temps un liberalisme fòrça ideologic (pendent las annadas 1990), passèt dempuèi a une situacion de « pragmatisme absolut »[8].
Criticas del FMI[modificar | modificar la font]
Vòte censitari e parcialitat[modificar | modificar la font]
Los Estats Units d'America son lo contribuidor principal del FMI, e possedisson atal 16,79 % dels dreches de vòte[9]. L'Union Europèa possedís 32,1 % dels dreches de vòte. Los 10 primièrs païses, que representan mai de 50 % del PIB mondial, an la majoritat dels dreches de vòte alara que lo FMI compta 185 païses membres. Per aquò dison criticaires del FMI qu'es un instrument al servici dels grands païses, que finançarián lo FMI per impausar las vistas economicas de l'organizacion suls païses que causiguèron d’aver recors als finançaments del FMI. Aquel sistèma de vòte censitari es criticat, subretot pels partisans de la mondializacion democratica.
Segon una règla tacita, lo director del FMI es un europèu (Euròpa causís un candidat capable de reculhir l'aprovacion del conselh d’administracion), alara que lo president de la Banca Mondiala es un american. Uns dirigents dels païses en desvolopament s'insurgisson contra aquela practica, coma lo president de la Comission de l'Union Africana Alpha Oumar Konaré que volriá ne finir definiment amb[10]. Foguèt tanben criticada pel ministre rus de las Finanças, Aleksei Kudrin, qu'estima qu'aquel sistèma de seleccion es tanben injust pels autres grands païses del monde coma Brasil, Índia o China[11].
La reparticion dels dreches de vòte pausa per d'unes la question de l'equitat del FMI : dins La Granda Desillusion, l'economista american Joseph Stiglitz fa per exemple del FMI una institucion al servici de son accionari principal, los Estats Units d'America. Sa critica met regularament en lutz la parcialitat del FMI que risca de provocar lo declin d'aquela institucion : {{cita|se l'analisi dels desequilibris mondials pel FMI es pas equitabla, se lo Fons identifica pas los Estats Units d'America coma lo principal colpable, se concentra pas son atencion sus la necessitat de reduire lo deficit budgetari american per d'impòstes pus elevats pels ciutadans pus rics e de despensas pus flacas en matèria de defensa, la pertinéncia del FMI risca fòrt de declinar pendent lo sègle XXI[12].
Politica considerada marrida pels païses en desvolopament[modificar | modificar la font]
De criticas an per font las organizacions altermondialistas e venon tanben d'economistas reputats liberals (cf. Friedman…) o de la Banca Mondiala. Considèran que las intervencions del FMI, pasmens que permetan una ajuda momentanèa dels païses del Tèrç Monde que los accèptan, agravan la pauretat e los deutes en suprimissent o demenissent la capacitat d'intervencion d'aqueles Estats, aquò los empacharián de reglar melhor lors problèmas. L'argument principal se basa sul fach que lo FMI preconiza las meteissas recomandacions economicas e mai o mens los meteisses plans d'ajustament estructural (privatizacions e duberturas del mercat interior) a tot país demandaire d'ajuda, sens analisar en prigond l'estructura de cadun. Sus la basa del « Consensus de Washington », preconizariá lo pus sovent una pus granda duberturas als capitals, als servicis e bens mondials, la privatizacion de las entrepresas publicas coma l'austeritat budgetària. Se pòt prendre coma exemple Argentina, qu'èra considerada coma un país modèl pel FMI, mas que coneguèt una grava crisi economica en 2001, provocant lo caòs (amb cinc presidents en dètz jorns en 2001).
Sus aquel subjècte, l'american Joseph E. Stiglitz desvolopèt aquelas criticas, subretot per lo periòde 1990-2000, dins son libre La Granda Desillusion (2002). Al subjècte de l'intervencion del FMI dins los païses asiatics, coma Indonesia, l'economista liberal Milton Friedman, tanben declarèt que « sens lo FMI, auriá pas lo problèma d'Asia. Auriá benlèu de cases isolats, coma Tailàndia, mas i auriá pas una tan granda crisi a travèrs Asia ». La direccion de la Banca Mondiala tanben se mostrèt distanta a respièch de la posicion del FMI e renfortiguèt l'impression que los doas institucions parlan pas mai totjorn d'una meteissa votz. M. James Wolfensohn noven president de la Banca Mondiala, dins son discors del 6 d'octobre de 1998, declarèt « que caldriá que los programas de salvament financièr donèsson mai d'importància a las preocupacions socialas (coma lo caumatge) e que lo FMI insistiguèt tròp d'autra banda sus l'estabilizacion de las monedas ».
Dins son libre The Globalisation of Poverty, Michel Chossudovsky imputa al FMI l'esclatament de la Federacion Iogoslava, que « es dirèctament religada al programa de restructuracion macroeconomica impausat al govèrn de Belgrad per sos prestaires de l'exterior. Adoptat en plusors estapas dempuèi 1980, aquel programa contribuiguèt a provocar l'afondrament de l'economia nacionala que menèt cap a la desintegracion del sector industrial e al desmantelament gradual de l'Estat providéncia. Las tendéncias separatistas alimentadas per las divisions socialas e etnicas justament prenguèron vam pendent un periòde d'apauriment brutal de la populacion iogoslava. » [13]
Las populacions pòdon èsser fòrça criticas fàcia a las politicas d'ajustament estructural. Par exemple, la populacion senegalesa comprenguèt pas perqué aquel país deuriá privatizar sos camins de fèrre, que provoquèt la supression de la linha, privatizar l'Ofici Nacional Veterinari, que provoquèt l'auça dels prèses dels produits veterinaris, entraïnant un desvolopament de las epidèmias e dels parasites e condusent a decimar los tropèls, baissar la qualitat sanitària dels animals, e empachant las exportacions del bestial. La situacion en Guinèa e en Ghana[14] es lo meteissa fin finala. En Mauritània, la supression de la proprietat collectiva tradicionala de la tèrra entraïnèt una concentracion de la proprietat fonzièra entre las mans de transnacionalas agroalimentaris.
Lo problèma pòt èsser ligat d'una banda a una marrida coneissença del terren pel FMI, e d'una autra a una marrida comunicacion de sa part.
Fin finala, lo FMI subiguèt un segond revèrs en America Latina, subretot en Argentina, que lo president Néstor Kirchner tornèt escalonar d'esperel lo deute amb prestaires privats, tot en escamotant 75 % d'aquela. Aprèp que tornèt trobar dempuèi 2003 de tausses importants de creissença (prèp de 9 %), finalament decidiguèt en 2005 de remborsar tot son deute d'un biais anticipat previst per 2007, aquò per evitar l'estranglament de son economia pels interèsses, e qu'aviá condusit a la crisi financièra segon Néstor Kirchner. Amb lo remborsament de son deute de 9,6 miliards de dolars al FMI, « Argentina comença de construire son independéncia », diguèt M. Kirchner[15].
Los retiraments de païses[modificar | modificar la font]
- Polonha se retirèt del FMI en 1950 jos pression de l'URSS, e tornèt en 1986.
- Checoslovaquia foguèt forçada de se retirar en 1954, abans de tornar en 1990.
- Cuba se retirèt en 1964.
- Indonesia se retirèt pendent dos ans, de 1965 a 1967.
- Lo 1èr de mai de 2007, lo president de Veneçuèla, Hugo Chávez anoncièt son intencion de retirar son país de la Banca Mondiala e del Fons Monetari Internacional,[16] amb aqueles mots: "Es melhor que nos sortam abans que siam pilhats".E aprèp en 2006 de la totala devolucion del deute extèrne de Veneçuèla, lo 30 de junh de 2007, aquela retirada èra pas efectiva. [17]
Los païses non membres del FMI al 1èr de genièr de 2010 son : Andòrra, la Corèa del Nòrd, Cuba, Liechtenstein, Mónegue, Nauru, Swaziland, e Vatican.
Critica de las condicions dichas d'ajustament estructural[modificar | modificar la font]
Los critics pensan que las condicions negociadas amb lo FMI, entitat supranacionala, jos forma de plans d'ajustament estructural limitan la sobeiranetat de las economias nacionalas en enquadrant cèrts aspèctes de la politica de l'Estat.
Critican tanben l'impacte d'aqueles plans sus l'economia. De lor ponch de vista, l'accion suls salaris demenís tant que lo poder d'aquit nominal, la privatizacion de las entrepresas publicas redusís la capacitat de l'Estat d'intervenir. E mai l'aumentacion de las importacions sovent prejudiciariá las economias localas dels sistèmas de produccion tradicionals.
Los dirigents[modificar | modificar la font]
Dempuèi 1946, foguèron nomenats coma director general del FMI:
- 1946 a 1951 - Camille Gutt,
- 1951 a 1956 - Ivar Rooth,
- 1956 a 1963 - Peter Jacobsson,
- 1963 a 1973 - Pierre-Paul Schweitzer,
- 1973 a 1978 - H. Johannes Witteveen,
- 1978 a 1987 - Jacques de Larosière,
- 1987 a 2000 - Michel Camdessus,
- 2000 a 2004 - Horst Köhler,
- 2004 a 2004 - Anne Krueger,
- 2004 a 2007 - Rodrigo Rato,
- Dempuèi lo 1 èr de novembre de 2007 - Dominique Strauss-Kahn[18]
Remuneracion[modificar | modificar la font]
En 2007, la remuneracion del director general del FMI foguèt de 495 000 $ nets per an[19].
Una pension de 60 000 € es tanben atribuida tres ans aprèp la fin de la presidéncia.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)guide : qu'est-ce que le Fonds monétaire international ?, p. 6, site oficial
- ↑ Bulletin del FMI, Cas d'Alemanha, 30 de genièr de 2006, p. 28
- ↑ França — Consultacions de 2005 al títol de l'article IV Conclusions de la mission
- ↑ bulletin del FMI de febrièr de 2007, cas de França, p. 46
- ↑ Lo FMI aprovèt lo Contrat nouvelle embauche e encoratgèt a generalizar son aplicacion
- ↑ (fr)Lamia Oualalou, On achève bien le FMI !, revista Marianne, n° 550, setmana del 3 al 9 de novembre de 2007, p 56-57
- ↑ bulletin del FMI, 4 de junh de 2007, p. 130
- ↑ (fr)« Pòt DSK salvar lo FMI? », emission amb l'economista Daniel Cohen, sul site del jornal Libération.
- ↑ Cf. liste sul site del FMI.
- ↑ Designacion de Strauss-Kahn al FMI : Konaré « pas d'acòrdi » sus aquela question, AFP, 30 d'agost de 2007
- ↑ (fr)Moscòu crea la suspresa en presentant un candidat al cap del FMI, Le Monde, 23 d'agost de 2007}}
- ↑ Les Échos, 5 de junh de 2006
- ↑ La « terapia de tust » del FMI e la recolonizacion dels Balcans
- ↑ Vejatz lo documentari (fr)Mondializacion, Quand lo FMI fabrica la misèria
- ↑ Le Courrier, 22 de decembre de 2005, [1]
- ↑ (fr)Chavez abandona la Banca Mondiala e lo FMI , Le Soir , 1èr de Mai de 2007
- ↑ Donadas de membres financièrs
- ↑ Lo Francés Dominique Strauss-Kahn es candidat de França puèi de l'Union Europèa ; malgrat una autra candidatura, aquela del Chèc Josef Tosovsky, sostengut per Russia (mas pas per son pròpri país), e malgrat un editorial del quotidian economic britanic Financial Times lo 28 d'agost de 2007 fòrça critic (Not Strauss-Kahn Dominique Strauss-Kahn es oficialament designat coma novèl director de l'institucion per cinc ans
- ↑ FMI: Lo salari de Strauss-Kahn conegut
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Site oficial del FMI
- (fr)Estatut del FMI
- (fr)Banca Mondiala, FMI e desvolopament - article de la documentacion francesa
- (fr)Exemple d'encoratjament a la desreglamentacion del mercat del trabalh dins las diferentas zònas economicas del monde: Perspectives de L'économie mondiale, setembre de 2005, p. 33, 37 ,57 et 90
- (fr)La crisi indonesiana e lo ròtle del FMI, sul siti del Naut Conselh de la Cooperacion Internacionala

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Scepticisme
Lo scepticisme (del grèc skeptikos, « qu'examina ») èra un corrent filosofic iniciat per Pirron d'Elis (360 AbC-270 AbC). La primièra forma de scepticisme tradicionalament admesa foguèt lo pirronisme. Los primièrs sceptics, en mai dels sceptics o pirronians, avián tanben abitualament per nom zetics; aquel darrièr tèrme significa "cercaires que cercan sens trobar res".
E mai qu'existisca de posturas scepticas dins fòrça periòdes de l'istòria (dempuèi la primièra sofistica fins a la postura radicalament critica de Nietzsche, e encara mai endavant), lo movement conegut popularament coma scepticisme es format principalament per son fondador Pirron, per son disciple Timon, pels platonicians Arcesilas e Carneades e de sègles mai tard, per Enesidèma e per Sext Empiric (e d'autres membres segondaris de l'escòla).
Los sceptics se mesfisavan de la capacitat de la rason a descobrir la veritat, perque las sensacions per las qualas se percep la realitat mòstran sonque l'aparéncia de las causas.
Las idèas centralas del scepticisme son:
- Se pòt pas saber cossí son las causas en se meteis (al maximum, se'n pòdon coneisser "las aparéncias" que se'n veson), e lo mai prudent es de s'abstenir de formular cap de jutjament, perque res es fals nimai vertadièr.
- Se pòt pas fisar a la rason perque sas coneissenças son fondadas sus las sensacions.
- Voler arribar a de coneissenças absoludas es una font d'inquietud. L'abstencion de jutjament (es a dire, d'opinion e de critica) es l'etapa abans lo bonaür e l'ataraxiá.
- L'unica causa qu'importa dins la vida, coma o diguèrem, es de capitar a aténher la tranquillitat d'esperit o ataraxiá. Sus aquel subjècte, lo scepticisme a de punts de contacte amb l'epicurisme e, dins una mesura encara mendra, amb l'estoïcisme.
- Tot çò exterior a l'òme es indiferent.
- Considerant que se deu viure dins un monde d'aparéncias, totjorn caldrá se concentrar cap al mai probable. (Sus aquel subjècte, lo sceptic Carneades faguèt una taula de las coneissenças probablas, que i voliá donar son opinion sus quals faches an una mai granda probabilitat, e quals an una probabilitat menora.).
Cal dire, pasmens, que lo scepticisme dels primièrs sceptics a pauc o fòrça pauc a veire amb lo scepticisme modèrne, o amb lo scepticisme que prediquèron de pensaires individualistas (coma Hume). Tanben i a de pensaires que practican un scepticisme moderat, o alara un scepticisme que servís de portal a d'autres coneissenças dogmaticas; per exemple, Descartes o Kant.
Brèu esquèma istoric del scepticisme.[modificar | modificar la font]
- Primièrs pensaires de caractèr sceptic e relativista: qualques sofistas, los megarics, Democrit.
- Primièrs pensaires oficialament descrichs coma sceptics: Pirron e lo pirronisme, Timon. Lo scepticisme original mòstra gaireben de similituds amb l'epicurisme, e, dins una mesura encara mendra amb l'estoïcisme.
- Academia nòva, qu'adopta qualques aspèctes de l'escepticisme: Arcelisas, Carneades.
- Darrièrs pensaires sceptics antics: Enesidem e Sext Empiric.
- Pensaires modèrnes qu'adoptan lo scepticisme coma metòde e coma teoria, pel mens parcialament: Hume e Nietzsche, entre d'autres.
- Pensaires modèrnes qu'adoptan l'escepticisme coma un camin per arribar a una postura dogmatica: Descartes e Kant, entre d'autres.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Dossièr sul scepticisme en Grècia, amb tèxtos de Ramon Alcoberro


text:
Òsca
Òsca (en aragonés SLA/GO Uesca, en castelhan Huesca) es una vila dau nòrd d'Aragon e es la capitala de la província d'Òsca (o Aut Aragon).
Situada au centre d'una depression nommada Plana d'Òsca aviá, en 2006, 49 312 abitants dins una superfícia de 161 km2 a 488 m. Es a 70 km de la vila vesina de Saragossa. Lo clima d'Òsca es mediterranèu amb de matís continentaus e lei precipitacions son a l'entorn de 550 mm annuaus.
Somari
Galariá[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dins l'Edat Antica, leis ibèrs (en concret leis ilergèts) ocupavan la region avans l'arribada dei romans. La vila en aquela epòca se sonava Bolskan, e ja batiá moneda au sègle II avC.
L'Òsca dei romans (en latin Osca), au sègle I avC ja èra una ciutat romanizada de fresc. Foguèt capitala de l'Ispània solevada de Sertòri còntra la Republica, e s'enaucèt a la categoria de municipi amb August en 30 avC.
Après l'estapa dei visigòts, puei l'invasion aràbia, Òsca foguèt contrarotlada per lei musulmans, que la sonèron en arabi Wasqa. Transformada en frontiera en fàcia dei reiaumes crestians au nòrd, deguèt afrontar pron d'assauts, çò que l'obliguèt de venir una plaça militara de primier òrdre.
En 1094 lo rei crestian Sanç Remíriz d'Aragon assagèt de conquistar la ciutat en construsent lo castèu de Montearagón. Lo rei Sanç Remíriz moriguèt en se fasent tocar per una sageta mentre que reconoissiá la muralha. A la prima de 1096, l'armada crestiana, amb lo rei Pèire I d'Aragon endavant, assautèron Òsca pendent sieis mes. La vila foguèt liurada au rei Sanç, venceire a la batalha dei Plans d'Alcoraz, segon un acòrd entre musulmans e crestians.
Fèstas[modificar | modificar la font]
Lei fèstas de Sant Laurenç, dau 9 au 15 d'aost, e la Setmana Santa d'Òsca son estadas declaradas "fèstas d'interès toristic". Lo 22 de genier se celèbra la fèsta de Sant Vincenç. Leis abitants d'Òsca gausan encendre de fogaus, rostir de [tartifles???] e se lei manjar.
Luòcs d'interès[modificar | modificar la font]
Monuments religiós[modificar | modificar la font]
- La Seu de Uesca (Ses d'Òsca). Construcha entre lei sègles XII e XIV
- Basilica de Sant Laurenç. Barròca.
Monuments civils[modificar | modificar la font]
- Comuna.
- Muralhas.
Demografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es)Comuna d'Òsca
- (es)Torisme, Comuna d'Òsca
- (es)Òsca e l'Aut Aragon
- (es)Intinerari fotografic de la vila
- (es)Radio Huesca
- (es)Diario de l'Alto Aragón (Jornau de l'Aut Aragon)
- (es)Deputacion d'Òsca


text:
Gaston Maspero
Gaston Maspero (París, 23 de junh de 1846 – París]], 30 de junh de 1916) ho un egiptològ francés d’origina lombarda, e professor au Collègi de França.
Biografia[modificar | modificar la font]
Maspero qu’avó la soa voacion de mainatge e qu’aprengó hèra com autodidacte. Que hasó los estudis a l’Escòla Normau e, en 1867 que conegó l’egiptològ Auguste Mariette qui’u balhè dus tèxtes ieroglifics mauaisits d’arrevirar, çò que Maspero hasó suu pic en los bèth publicar e en començar atau de bastir la soa reputacion (ad aquera epòca la filologia egipciana que n'èra encara a la soa joenessa e arrevirar que podèva estar, encara mei que uei lo dia, ua vertadèra aventura scientifica). Que tribalhè un temps en America deu Sud, puish tornat en França, que ho nommat repetitor d’egipcian ancian a l’Escòla Practica de Hauts Estudis abans de préner la cadièra de Joan Francés Champolion au Collègi de França. A partir de 1880 que comencè los sons recèrcs en Egipte en amassant e copiant tèxtes e en lutant contra lo trafec d’antiquitats egipcianas (un mau hèra espandit per’mor deus colleccionaires europèus e americans). Qu’ei atau qui hasó arrestar los hrairs Abd al-Russul qui avoèn on e’strabavan las tombas que pilhavan. Enter 1886 e 1899 que s’estó en França abans de tornar en Egipte tà sonhar las roïnas de Karnak alebadas per un terratrem. Mercés a las soas reponsabilitats, qu’avó loparat de recomendar lo joen egiptològ Howard Carter au son futur mecènas Lord Carnavon. Que’s morí a París en 1916 e que ho sepelit au Cemitèri Montparnasse.


text:
Isques
Isques es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Perque lo nom Sòrtas a una cèrta proximitat amb la paraula Itius, qualques istorians an avalorat[1] que lo pòrt « Portus Itius », luòc de embarquement de Jules César per la siá primièra temptativa de conquista de la Bretanha (Angleterre) a pogudas èsser situat a Sòrtas ; ipotèsi #qu'a totjorn #èsser controvertida. Modèl:Loupe
Parce que le nom Isques a une certaine proximité avec le mot Itius, quelques historiens ont supputé[2] que le port « Portus Itius », lieu d'embarquement de Jules César pour sa première tentative de conquête de la Bretagne (Angleterre) a pu être situé à Isques ; hypothèse qui a toujours été controversée. Modèl:Loupe
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ex : Albert Graèr, Dos pòrts romains del Passatge-de-Calava, Portus Itius e Portus Aepatiacus de Comptes-retuts de las sessions de l'Academia de las Inscripcions e Polidas-Cartas, 1944, Panatòri 88, n°3, pp. 372-386 ; veire pagina 373
- ↑ Ex : Albert Grenier, Deux ports romains du Pas-de-Calais, Portus Itius et Portus Aepatiacus Comptes-rendus des séances de l'Académie des Inscriptions et Belles-Lettres, 1944, Vol 88, n°3, pp. 372-386 ; voir page 373


text:
Analema
L'analema es la corba que descriu las posicions successivas del Solelh dins una meteissa ora pendent un an observada dempuèi una meteissa posicion. Se cada jorn de l'an, a miègjorn, marcam la posicion del Solelh, pendent un an aurem obtengut una corba, qu'a una forma aproximativa de uèit.
La posicion del Solelh observada càmbia cada jorn a causa de l'inclinacion de l'axe de la Tèrra e a causa de l'excentricitat de l'orbita terrèstra. La compausanta axiala de l'analema mòstra la declinason del Solelh mentre que la compausanta transversala ofrís una informacion sus l'equacion del temps, la diferéncia entre lo temps solar aparent e lo temps solar mejan.


text:
Golf Persic
Lo golf Persic (latin Persicus Sinus, grèc Πepσιkός Kόλπoς Persikos kolpos, persan خلیج فارس, Khalij-e-Fars; arabi خليج فارس, Khalīje fars, vulgar Bahr Faris) es un grand golf format per una partida de la mar de Pèrsia, situat entre la peninsula Aràbia e Iran. Sa superfícia es de 233 000 km2 e sa longor de 989 km. L'estrech d'Ormuz n'es la part mai estrecha (fa 56 km de larg) e s'escampa dins lo golf d'Oman. Las aigas i son pauc prigondas, amb un maximum de 102 mètres, e una mejana de 50 mètres.
Sus la còsta nòrd del golf i a Iran e la còsta sud se dividís entre divèrses territòris: Musandam, jos la sobeiranetat d'Oman; la partida occidentala de l'emirat de Ras al-Khaimah, l'emirat d'Umm al-Qaiwain, la partida principala de l'emirat de Sharjah, la partida principala de l'emirat d'Ajman, l'emirat de Dubai e l'emirat d'Abu Dhabi, coneguts ensems coma los Emirats Arabis Units; l'emirat de Qatar, lo reialme de Bahrayn, la còsta d'Al-Hasa (Arabia Saudita), l'emirat de Kowait e una pichona zona de sobeiranetat d'Iraq, ont i a las illas de Warba e Bubiyan, qu'apartenián a Kowait mas que los regims iraquians reclamèron fins a l'ocupacion americana. Al mitan del golf i a divèrsas illas, qu'una de las pus importantas es l'illa iraniana de Qeshm. Qualques illas an lor sobeiranetat disputada coma las illas Tonb, que la reclaman Ras al-Khaimah e Iran (que las ocupavan), o Abu Musa (ocupada per Iran mas qu'aperteniá abans a Sharjah). Las autras illas son Banu Yas e Sirri.
A l'extremitat occidentala se tròba lo dèlta del Shatt al-fars, que recep las aigas d'Eufrates e de Tigre.
La plataforma petrolièra mai importanta del monde, Al-Safaniya, es dins aquel golf.
Istòria[modificar | modificar la font]
L’istòria del golf Persic foguèt dempuèi totjorn animada de fòrça conflictes, que demeniguèron son influéncia dins los ligams entre Orient e Occident, e faguèt de la mar Roja, mai a l’oèst, la via de relacion privilegiada.
Las populacions del littoral s'afrontèron reguliarament, entre tribús, clans, territòris.
Las populations de l'interior de las tèrras cerquèron sovent a profeitar de las bòcas maritimas.
Al sègle XIII, los Mongòls i establiguèron lor influéncia. Una rota maritima, utilizada par Marco Polo, lo religava a la China. Al sègle XVI, lo golf Persic èra contraròtlat per Portugal, que n'es fòragetat per l'Iran dels Sefevidas. Al sègle XIX, los Britanics s'i establiguèron amb per pretèxte lo combat contra la piratariá. Ne gardèron lo contraròtle fins a la Segonda Guèrra Mondiala, e la creacion dels Emirats Arabis Units.
Pus recentament, lo golf Persic encara foguèt agitat de conflictes:
- guèrra Iran-Iraq (1980 - 1988)
- guèrra del Golf (1990-1991) en 1990 e intervencion d’una coalicion internacionala per sa liberacion en 1991.
- guèrra d'Iraq (2003), invasion d’Iraq pels Estats Units d'America en 2003
L'estrech d’Ormuz es uèi contrarotlat ensems per Iran e lo sultanat d'Oman.
Economia[modificar | modificar la font]
La font economica gaireben unica del golf Persic es lo petròli. Los païses mai grands del golf Persic son regropats dins l’Organizacion dels Païses Exportadors de Petròli (OPEP) e contraròtlan lo camin mercé a de petrolièrs gigants, o per d'oleoductes en ligam cap a Mediterranèa e mar Roja, atal evitant lo passatge per l'estrech d’Ormuz e lo canal de Suèz. Aquò provòca una granda pollucion, dempuèi 2000 se seriá escampat 1,14 million de tonas de petròli cada an largat per 40 % dels 6000 petrolièrs que travèrsan cada an l'estrech d'Ormuz.
Lo Conselh de Cooperacion del Golf foguèt creat lo 25 de mai de 1985 a Abu Dhabi, als Emirats Arabis Units. Sièis Estats arabis del golf Persic ne son membres:
Los reialmes de Marròc e de Jordania son eles en cors d'adesion. Le Conselh a per objectiu de favorizar la cooperacion e la coordinacion entre los Estats membres dins de domenis coma l'economia, las finanças, lo comèrci, las doanas, lo torisme e la recèrca.
Salinitat[modificar | modificar la font]
Long d'un milièr de quilomètres, larg de 200 a 300 km, lo golf Persic es gaireben una mar tancada que sa prigondor mejana es sonque de 50 mètres. Recep mens d'aiga dels flums d'Iran e d'Iraq que ne pèrd amb l'evaporacion. Aquò explica sa salinitat, que pòt montar de 45 a 100 gramas per litre. De còps qu'i a va al delà dels 100 gramas per litre, se pòt alara se formar de « sebhas » o paluns salagats naturals. Lo nivèl se manten mercé al corrent venent de l'ocean Indian per l'estrech d'Ormuz, que vira dins lo sens invèrs de las agulhas del relòtge.


text:
1563
Aquesta pagina concernís l'an 1563 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Dins lo nòrd, lo negus Menas (1559-1563) mau capitèt de vencre l'insureccion menada per lo governador de Tigre, Yeshaq, dempuei 1560 ambé l'ajuda deis Otomans. Au contrari, sei tropas foguèron desfachas e Menas moriguèt de malautiá dins lo corrent de la retirada. Son fiu Sarsa Dengel (1563-1597) li succediguèt. Yeshaq aprofichèt lo cambiament de sobeiran per negociar favorablament sa somission. Pasmens, aquò permetèt de restablir la patz dins lo nòrd. En revènge, dins lo corrent de l'annada, lo negus novèu deguèt reprimir l'insureccion d'un de sei cosins.


text:
1922
Aquesta pagina concernís l'an 1922 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Benito Mussolini que vad dictator (duce) d'Itàlia
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Contuniant sei reformas economicas inspiradas per lei principis de la NEP, lo govèrn adoptèt dins lo corrent de mai un Còde agrari permetent de trobar un compromés ambé lei païsans. Totei lei tenements èran oficialament nacionalizats mai lei païsans avián lo drech de'n contuniar l'esplecha ò de la transmetre en eiretatge coma un ben privat. Criticats coma una desfacha novèla de la Revolucion, aquelei mesuras permetèron de redreiçar rapidament la produccion agricòla e renforcèron lo prestigi de Lenine ja afeblit per la malautiá. Puei, dins lo corrent de l'annada, la NEP foguèt estenduda a l'industria onte la restauracion de la produccion foguèt mens rapida. Dins totei lei cas, aquelei mesuras de retorn parciau vèrs lo capitalisme empachèron la perseguida de la socializacion dau país ambé la creacion de tenements collectius (kolkhores) e estatics (sovkhozes) ò de la planificacion (Gosplan).
Regardant leis afaires estrangiers, signatura dau tractat de Rapallo amb Alemanha que permetèt ai dos país de contornejar certanei restriccions impausats per lo tractat de Versalhas.
A la fin de l'annada, lo govèrn proclamèt oficialament la formacion de l'Union Sovietica ambé la reünion de Russia, de Bielorussia, d'Ucraïna e de Transcaucàsia. Cada republica aviá la sieuna constitucion e de drechs egaus. En particular, podiá faire secession (drech utilizat en 1991 pendent l'afondrament de l'URSS).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Començament de cavaments menats per Leonard Woolley dins lei vestigis de la ciutat d'Ur.
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion de l'estructura dei polimèrs a l'origina dei matèrias plasticas per lo quimista alemand Hermann Staudinger (1881-1965). Aquò li permetèt de recebre lo Prèmi Nobel de Quimia 1953.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Jean-Pierre Rampal, musician francés (m. 2000)
- 9 de genièr - Har Gobind Khorana, bioquimista indian, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 9 de genièr - Ahmed Sékou Touré, president de Guinèa (m. 1984)
- 17 de genièr - Luis Echeverría Álvarez, president de Mexic
- 22 de genièr - Leonel Brizola, òme politic brasilièr (m. 1996)
- 28 de genièr - Robert W. Holley, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 10 de febrièr - Árpád Göncz, president d'Ongria
- 12 de febrièr - Tun Hussein Onn, primièr ministre di Malàisia (m. 1990)
- 1 de març - Yitzhak Rabin, primièr ministre d'Israèl (m. 1995)
- 5 de març - Pier Paolo Pasolini, realizator italian (m. 1975)
- 11 de març - Tun Abdul Razak, primièr ministre de Malàisia (m. 1976)
- 12 de març - Jack Kerouac, escrivan american (m. 1969)
- 7 d'abril - Mongo Santamaría, musician cuban (m. 2003)
- 13 d'abril - Julius Nyerere, primièr president de Tanzania (m. 1999)
- 21 d'abril - Alistair MacLean, escrivan escocés (m. 1987)
- 22 d'abril - Charles Mingus, musician de jazz american (m. 1979)
- 14 de mai - Franjo Tuđman, president croata (m. 1999)
- 10 de junh - Judy Garland, actritz e cantaira americana (m. 1969)
- 19 de junh - Aage Niels Bohr, fisician danés, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 13 de julhet - Anker Jørgensen, primièr ministre de Danemarc
- 15 de julhet - Leon Max Lederman, fisician american, Prèmi Nobel
- 19 de julhet - Tuanku Jaafar ibni Almarhum Tuanku Abdul Rahman, rei de Malàisia (m. 2008)
- 22 de julhet - Pierre Thibaud, trompetista occitan (m. 2004)
- 23 de julhet - Ferran Delèris, escrivan roergàs d'expression occitana e francesa (m. 2009)
- 27 d'agost - Sosuke Uno, primièr ministre de Japon (m. 1998)
- 1 de setembre - Vittorio Gassman, actor e realizator italian (m. 2000)
- 4 de setembre - Per Olof Sundman, escrivan suedés (m. 1992)
- 9 de setembre - Hans Georg Dehmelt,fisician alemand, Prèmi Nobel
- 17 de setembre - Agostinho Neto, president d'Angola (m. 1979)
- 22 de setembre - Chen Ning Yang, fisician chinés, Prèmi Nobel
- 25 de setembre - Hammer DeRoburt, president de Nauru (m. 1992)
- 31 d'octobre - Norodom Sihanouk, rejulo di Kambodja (m. 2012)
- 8 de novembre - Aldemir Martins, pintor brasilièr (m. 2006)
- 14 de novembre - Boutros Boutros-Ghali, secretari-general de las Nacions Unidas
- 16 de novembre - José Saramago, escrivan portutués, Prèmi Nobel (m. 2010)
- 17 de novembre - Stanley Cohen, neurològ american, Prèmi Nobel
- 23 de novembre - Joan Fuster, escrivan valencian (m. 1992)
- 25 de novembre - Gloria Lasso, cantaira espanhòla (m. 2005)
- 14 de decembre - Nikolai Genadiyevich Basov, fisician sovietic, Prèmi Nobel (m. 2001)
- 24 de decembre - Ava Gardner, actritz americana (m. 1990)
- 25 de decembre - Félix Loustau, jogaire de fotbòl argentin (m. 2003)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Ernest Shackleton, explorator irlandés/britanic (n. 1874)
- 10 de genièr - Shigenobu Okuma, primièr ministre de Japon (n. 1838)
- 22 de genièr - Papa Beneset XV (n. 1854)
- 10 d'abril - Jiří František Chaloupecký, escrivan chèc (n. 1890)
- 28 d'abril - Paul Deschanel, president de la França (n. 1855)
- 18 de mai - Charles Louis Alphonse Laveran, mètge francés, Prèmi Nobel (n. 1845)
- 2 d'agost - Alexander Graham Bell, scientific e inventor escocés (n. 1847)
- 21 d'agost - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (n. 1848)
- 18 de novembre - Marcel Proust, escrivan francés (n. 1871)
- 16 de decembre - Gabriel Narutowicz, president de Polonha (n. 1865)


text:
Méharicourt
Maricourt (Canton d'Rousière) en picard ( Méharicourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Méharicourt A situat en una de las parts los mens accidentadas del Santerre. Lo sieu territòri a situat sus un scenari #que lo ponch en culminant n'es a 87m. Al centre se tròba una leugièra depression ocupada en partida pel vilatge e #que contunha cap a l'Oèst per un vallon gaireben totjorn a shut, #qu'es la continuation de la vallée superiora de la Luce. Lo ponch çò de mès de bas d'aquel vallon es a 78 m d'altitud. Superficie : 701 a
Méharicourt est situé dans une des parties les moins accidentées du Santerre. Son territoire est situé sur un plateau dont le point culminant est à 87m. Au centre se trouve une légère dépression occupée en partie par le village et qui continue vers l'Ouest par un vallon presque toujours à sec, qui est la continuation de la vallée supérieure de la Luce. Le point le plus bas de ce vallon est à 78 m d'altitude. Superficie : 701 ha
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Méharicourt remonta a temps fòrça ancians perque s'es trobat entre lo vilatge e Lithons dels cercueils romains. Li caliá i aver probablament un camp romain sul scenari nòrd-es de la comuna. En los tempses un pauc mens aluenhats, la legenda ditz que las Huns son venguts jusuqe Méharicourt mas, de #encobrir, demòra pas cap de traça. Lo pòble a segurament sofèrt de la guèrra de 100 ans, #qu'a patit los estralls dels Angleses e dels Bourguignons, sustot a Modèl:La s-. A Modèl:La s2-, es la guèrra de la Liga e las invasions espanhòlas #que tòcan Méharicourt. Méharicourt Es un ancian luòc de pelegrinatge de Sant Candide e Sant Flamidien, martirs de la légion Thébaine. Los sieus reliques aguèron informat de Roma pel comte de Marcellus en 1688 #que los #donar al Sr. De Blicourt, comte de Tincourt #que lududes-quitament en #far presenta a la glèisa Sant Martin de Méharicourt. Aqueles reliques aguèron amagat pendent la revolucion. La Modèl:S- es una epòca de prospérité e dempuèi 1719, los abitants an autorizat a trabalhar la lana. En 1790, Méharicourt #èsser cap de-luòc de la region mas #pèrdre aquel títol en benefici de Rosières. La Modèl:S- debuta per l'invasion de las cosaques l'an 1814-1815. 1840 es un an de grand disette mas es a aquela data #qu'aguèron elaborat las carrièras del pòble al mejan d'una souscription de 3000 F en favor dels obrièrs sens trabalh. A aquela meteissa epòca, la Eglise a restaurat, èra fins alavetz compausada de desparièrs bastiments anautitas successivament e sens armonia, segon lo besonh progressiu de la populacion. En 1842, lo campanal, #que i aviá #èsser bastit l'an 1607, es reconstruit. En 1863, una escòla de filhas e una sala de asile an establit de manièra definitiva a Méharicourt.
A la fin de la Modèl:S mini-, i i aviá de pas bòsc ni de friche perque cada pichon extrèm de tèrra i aviá conreat. Lo gibier èra pauc abondiu. Lo pòble èra sustot industrial e aviá l'aspècte d'un pichon bourg. I i aviá de pas cors d'aiga, se comptava tot al mai qualques maires #qu'èran plan sovent a shut del temps que las aigas sauvatjas (pluèja, nèu) se fluïen cap a Vrely per un pichon ravin, parlador sustot una inondacion l'an 1856.
En 1899, Méharicourt comptava 3 fabricas a vapor per confeccionar lo tissage de la lana. Ocupavan 500 obrièrs e produsissián basses, dels michons e dels justets de caça.
Méharicourt I aurà tocat per la Primièra Guèrra mondiala e la siá glèisa i aurà restaurat a nòu.
En lo moment de la Segonda Guèrra mondiala, Méharicourt aurà sus lo sieu territòri un terren de aviation militar alemand #que las fondacions n'an #èsser fachas amb las briques e las pèiras de l'otèl de vila de Rosières, desmontat pels alemands.
L'histoire de Méharicourt remonte à des temps très anciens car on a trouvé entre le village et Lithons des cercueils romains. Il devait probablement y avoir un camp romain sur le plateau nord-est de la commune. Dans les temps un peu moins éloignés, la légende dit que les Huns sont venus jusuqe Méharicourt mais, de cela, il ne reste aucune trace. Le village a sûrement souffert de la guerre de 100 ans, qui a subi les ravages des Anglais et des Bourguignons, surtout au Modèl:S-. Aux Modèl:S2-, c'est la guerre de la Ligue et les invasions espagnoles qui touchent Méharicourt. Méharicourt est un ancien lieu de pèlerinage de Saint Candide et Saint Flamidien, martyrs de la légion Thébaine. Leurs reliques furent rapportées de Rome par le comte de Marcellus en 1688 qui les donna à M. de Blicourt, comte de Tincourt qui lui-même en fit présent à l'église Saint Martin de Méharicourt. Ces reliques furent cachées pendant la révolution. Le Modèl:S- est une époque de prospérité et dès 1719, les habitants sont autorisés à travailler la laine. En 1790, Méharicourt fut chef-lieu de la région mais il perdit ce titre au profit de Rosières. Le Modèl:S- débute par l'invasion des cosaques en 1814-1815. 1840 est une année de grande disette mais c'est à cette date que furent élaborées les rues du village au moyen d'une souscription de 3000 F en faveur des ouvriers sans travail. A cette même époque, l'Eglise est restaurée, elle était jusqu'alors composée de différentes constructions élevées successivement et sans harmonie, selon le besoin progressif de la population. En 1842, le clocher, qui avait été bâti en 1607, est reconstruit. En 1863, une école de filles et une salle d'asile sont établies de façon définitive à Méharicourt.
À la fin du Modèl:S mini-, il n'y avait pas de bois ni de friche car chaque petit bout de terre était cultivé. Le gibier était peu abondant. Le village était surtout industriel et avait l'aspect d'un petit bourg. Il n'y avait pas de cours d'eau, on comptait tout au plus quelques mares qui étaient bien souvent à sec tandis que les eaux sauvages (pluie, neige) s'écoulaient vers Vrely par un petit ravin, causant notamment une inondation en 1856.
En 1899, Méharicourt comptait 3 usines à vapeur pour confectionner le tissage de la laine. Elles occupaient 500 ouvriers et produisaient des bas, des chaussettes et des gilets de chasse.
Méharicourt sera touché par la Première Guerre mondiale et son église sera restaurée à nouveau.
Lors de la Seconde Guerre mondiale, Méharicourt aura sur son territoire un terrain d'aviation militaire allemand dont les fondations ont été faites avec les briques et les pierres de l'hôtel de ville de Rosières, démonté par les allemands.


text:
837
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 837 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Rompedura de la patz bizantinoaràbia de 834 amb una incursion massiva (70 000 òmes) dei Bizantins en Anatolia. Conquistèron e pilhèron Melitèn, Arsamosata e Zapetra (luòc de naissença possible dau califa Al Mutasim). Totalament desfachs, leis Arabis preparèron una repòsta per 838.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la campanha dau generau Afshin còntra l'insureccion azèri de Babak Khorramdin. Après sei dificultats de l'annada precedenta, lo generau abbassida obtenguèt de renfòrç importants que li permetèt d'atacar lei centres principaus deis Azèris. En particular, conquistèt lo Castèu Babak en aost que foguèt destruch. Babak Khorramdin, qu'aviá refusat d'ofèrtas d'amnistia de part dau califa, foguèt taben capturat.
En Anatolia, represa dau conflicte còntra lei Bizantins que pilhèron una partida dei possessions aràbias de la region.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Alissas (Alissas en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Alissas es situat a Unitat|30|km}} de Montélimar e 5 km de #Privar. Los abitants son los Alissains (engonals).
Alissas est situé à 30 km de Montélimar et 5 km de Privas. Les abitants sont les Alissains (aines).
Alissas
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
L'Absie
L'Absie es una comuna peitavina, situada dins lo departament de las Doas Sèvras e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de la Oèst dels Dos-Sèvres situada a la encreuament dels aisses Niòrt-Cholet e La Ròca-sus-Yon-Peitieus, al centre d'un triangle format de las 3 vilas de Parthenay a Unitat|28|km {{}}, Bressuire a Unitat|25|km {{}} e Fontenay-lo-Comte a Unitat|26|km {{}}.
Commune de l'Ouest des Deux-Sèvres située au croisement des axes Niort-Cholet et La Roche-sur-Yon-Poitiers, au centre d'un triangle formé par les 3 villes de Parthenay à 28 km, Bressuire à 25 km et Fontenay-le-Comte à 26 km.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es un luòc de passatge de 2 vias romaines.
Lo abbaye a #èsser fondada per sant Giraud de Salas per privilègi de Aliénor de Aquitaine, cap a 1120. S'agissiá d'una abbaye bénédictine. Per endavant, Pèira de Bunt i i aviá installat un ermitage.
Al començament de la Modèl:S-, los fraires del Absie an participat al assèchement del Marais Poitevin. Lo abbaye a fòrça sofèrt de la guèrra de #Cent ans. A Modèl:La s-, las abbés de Appelvoisin an reconstruit la abbatiale.
De la Modèl:S mini- a Modèl:La s-, la abbaye a dépendu de la évêché de Maillezais de contunh d'aquel de la Rochelle a partir de la Modèl:S-. La glèisa abbatiale, classificat monument istoric l'an 1932, protegís de pinturas murales.
Antany Mens important que la Capèla Sèguen, La Absie es vengut çò cap de-luòc de la municipalitat lo 14 de julhet de 1836, sus ordonnance del rei Louis-Philippe.
C'est un lieu de passage de 2 voies romaines.
L'abbaye a été fondée par saint Giraud de Salles par privilège d’Aliénor d'Aquitaine, vers 1120. Il s'agissait d'une abbaye bénédictine. Auparavant, Pierre de Bunt y avait installé un ermitage.
Au début du Modèl:S-, les moines de L'Absie ont participé à l'assèchement du Marais Poitevin. L'abbaye a beaucoup souffert de la guerre de Cent ans. Au Modèl:S-, les abbés d'Appelvoisin ont reconstruit l'abbatiale.
Du Modèl:S mini- au Modèl:S-, l'abbaye a dépendu de l'évêché de Maillezais puis de celui de La Rochelle à partir du Modèl:S-. La glèisa abbatiale, classée monument historique en 1932, abrite des peintures murales.
Autrefois moins importante que La Chapelle Seguin, L'Absie est devenue le chef-lieu de la commune le 14 juillet 1836, sur ordonnance du roi Louis-Philippe.


text:
Offwiller
Offweiler en alemannisch (Offwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge es una possession del pòrti de Lorraine, de contunh del avesque d'Estrasburg, inféodé als Lichtenberg e als sieus successors, del Sègle XIV fins a la Revolucion.
Lo vilatge es lo banc d'una commanderie de las chevaliers teutoniques de Dahn, fondada al Sègle XIII e sécularisée al Sègle XVII.
Le village est une possession du duc de Lorraine, puis de l'évêque de Strasbourg, inféodé aux Lichtenberg et à leurs successeurs, du Sègle XIV jusqu'à la Révolution.
Le village est le siège d'une commanderie des chevaliers teutoniques de Dahn, fondée au Sègle XIII et sécularisée au Sègle XVII.


text:
Le Thil-Riberpré
Le Thil-Riberpré es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo patrocini de la glèisa del Thil e aquel de la siá succursale Riberpré dépendait de la abbaye de Bellozanne. Lo abbaye fa reconstruire la glèisa del Thil l'an 1245. En 1480, Jean Leclerc, prieur-curé del Thil, ven abbé de Bellozanne[1].
Le patronage de l'église du Thil et celui de sa succursale Riberpré dépendait de l'abbaye de Bellozanne. L'abbaye fait reconstruire l'église du Thil en 1245. En 1480, Jean Leclerc, prieur-curé du Thil, devient abbé de Bellozanne[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ J. Fournée, O. Lo Bertre-Turban, Lo abbaye de Bellozanne, Associacion de l'An dels abbayes normandes, Roan, 1979.
- ↑ J. Fournée, O. Le Bertre-Turban, L'abbaye de Bellozanne, Association de l'Année des abbayes normandes, Rouen, 1979.


text:
Categoria:Alimentacion
Aquesta categoria abòrda la noiridura d'un punt cultural e de sos produches. Pels aspèctes biologics e medicals, consultar la categoria nutricion.
La noiridura es normalament manjada o beguda pels organismes vivents. Los termes de noiridura o alimentacion incluson tanben los aliments liquids e bevendas. Consultatz las soscategorias aliment pels diferents tipes de produches alimentaris, ingredients, aròmas e espècias, o la conservacion dels produches alimentaris.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- Aliment (12 C, 4 P)
B
- Bevenda (5 C, 3 P)
D
- Dietetica (3 C)
G
- Gastronomia (9 C, 6 P)
N
- Nutricion (7 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Alimentacion »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Myxinidae
La mixina es anguilhifòrma. A pas de caisses mas un parelh d'estructuras orizontalas amb de dents enrodadas de 4 barbilhs bucals e 4 barbilhs altorn de l'orifici nasal. La longor del mascle es de 25 a 30 cm, la de la femèla de 30 a 40 cm per un pès de 0,5 a 1 kg.
S'enròtla en nos. Sa pèl es desprovesida d'escatas. Devorís los peisses de l'interior e especialament los que son preses dins las rets dels pescaires.
Quand es atacada, la mixina libèra de 150 pòres 5 gramas de fibres secas que s'idratan e conflan mai lèu que cap de substància coneguda per formar 20 litres d'una substància viscosa e fòrça solida.
Veire tanben Myxinoïdes


text:
Inchy-en-Artois
Inchy-en-Artois es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Inchy-En-Artés a situat près de l'ais Cambrai - Arras, a Unitat|17.08|km {{}} de Cambrai e 27,74 km de Arras.
Inchy-en-Artois est située près de l'axe Cambrai - Arras, à 17,08 km de Cambrai et 27,74 km d'Arras.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Guèrra 14-18
Inchy-En-Artés es un vilatge #que patís los bombardements pendent la Primièra Guèrra mondiala per la artillerie francesa en tirant per batariás entièras dempuèi détection De la posicion de las artilleurs alemands.
Segon los testimoniatges dels soldats alemands isolats dins aquel vilatge en lo moment d'aquela epòca : « ploviá alavetz littéralement de las pompas, e los camarades de pèça se fasián déchiqueter e qualques talhar en doas per las explosions de las pompas.»
Per qualqu'uns d'aqueles artilleurs alemands #que consideravan lo canon francés de 75 coma mai précis que lor los sèses après aqueles terribles pilonnages, èra incomprensible d'èsser sobrevivent del temps que totes los autres servants avián perit. Un réflexe de córrer drech a salvat davant lo un de dintratz eles #que #immergir se coucher en lo fossé davant lo cementèri de l'epòca per se protegir de las estèlas de obus en esperant la fin dels tirs enemics. Es del temps que #sentir lo canon del pistolet sus la siá templa, agut pel un dels officiers alemands, a caval, per se veire repatriar a pè aital a la siá pèça de artillerie, coma un jos-òme. Es aital coma avián tractat los soldats alemands per los sieus officiers...
Guerre 14-18
Inchy-en-Artois est un village qui subit les bombardements durant la Première Guerre mondiale par l'artillerie française tirant par batteries entières dès détection De la position des artilleurs allemands.
Selon les témoignages des soldats allemands cantonnés dans ce village lors de cette époque : « il pleuvait alors littéralement des bombes, et les camarades de pièce se faisaient déchiqueter et certains couper en deux par les explosions des bombes.»
Pour certains de ces artilleurs allemands qui considéraient le canon français de 75 comme plus précis que les leurs après ces terribles pilonnages, il était incompréhensible d'être survivant alors que tous les autres servants avaient péri. Un réflexe de courir droit devant a sauvé l'un d'entre eux qui plongea se coucher dans le fossé devant le cimetière de l'époque pour s'abriter des éclats d'obus en attendant la fin des tirs ennemis. C'est alors qu'il sentit le canon du pistolet sur sa tempe, tenu par l'un des officiers allemands, à cheval, pour se voir rapatrier à pied ainsi à leur pièce d'artillerie, comme un sous-homme. C'est ainsi qu'étaient traités les soldats allemands par leurs officiers...


text:
Torfou (Maine e Léger)
Torfou es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Torfou fa partida Mauges. N'efièch, se tròba a 20 km a l'oèst de Cholet, e a 25 km nòrd/oèst dels Herbiers e a aperaquí 40 km de la vila de Nantas.
Torfou Es egalament al limit de tres de las ancianes províncias : lo Anjau (Maine-e-Loire), lo Peitau (Vendée), e la Bretanha (Loire-Atlantica).
Las municipalitats limitrophes de Torfou son las municipalitats de Montfaucon-Montigné, Roussay, La Romagne, e Lo Trauessèr, en Maine-e-Loire; de Tiffauges, e La Bruffiere en Vendée; e fin finala Boussay en Loire-Atlantic.
La commune de Torfou fait partie des Mauges. En effet, elle se trouve à 20 km à l'ouest de Cholet, et à 25 km nord/ouest des Herbiers et à environ 40 km de la ville de Nantes.
Torfou est également à la limite de trois des anciennes provinces : l'Anjou (Maine-et-Loire), le Poitou (Vendée), et la Bretagne (Loire-Atlantique).
Les communes limitrophes de Torfou sont les communes de Montfaucon-Montigné, Roussay, La Romagne, et Le Longeron, en Maine-et-Loire; de Tiffauges, et La Bruffiere en Vendée; et enfin Boussay en Loire-Atlantique.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo data|19|de
, la batalha de Torfou[1], tanben coneguda jol nom de batalha de Tiffauges, viu la victòria de las tropas vendéennes contra los Republicans de Kléber. Aquela victòria #èsser commémorée per l´edificacion d'una colomna anautita cap a 1828, pels suenhs del marques de la Bretesche.
Le Mois invalide (septembre)M, la bataille de Torfou[2], aussi connue sous le nom de bataille de Tiffauges, vit la victoire des troupes vendéennes contre les Républicains de Kléber. Cette victoire fut commémorée par l´édification d'une colonne élevée vers 1828, par les soins du marquis de la Bretesche.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo Correspondent - La batalha de Torfou, 1849, Modèl:Pàg.658
- ↑ Le Correspondant - La bataille de Torfou, 1849, p. 658


text:
Arribèra
L'arribèra (var. ribièira, ribièra) o plana alluviau (var. plana alluviala) qu'ei lo terren deu relhèu planèr situat au bòrd d'un cors d'aiga. Que's caracteriza per ua superfícia topografica plana dab penents febles, sustot au ras deus lièits màger e minor. Que's situa tostemps a baisha altitud e qu'ei donc dominada peus relhèus deu son bacin idrografic. Qu'ei constituida per alluvions (sediments en generau ancians, inclusent diferentas brigalhas e materiaus) depausadas durant los aigats. Qu'apartien teoricament a la zona inondabla d'un cors d'aiga mes las arribas hèitas per l'òmi qu'arredusen sovent las possibilitats d'inondacion. Los arrius que i son en generau sinuós e rics en meandres, dab ecotons importants. Los lors sòus que son generaument rics e ben adaigats e donc biologicament hèra productius; qu'an atirat nombrosas populacions de neuridors e d'agricultors e que son l'emplaçament d'un sarròt de vilas a maugrat lo risc d'inondacion.


text:
Lengadocian
Lo lengadocian es lo dialècte occitan parlat sus una granda part del Lengadòc istoric (fòra Velai, lo nòrd de Vivarés e la region de Nimes), una part de Guiana (Roergue, Carcin e qualques parçans d'Agenés e de Peiregòrd) e dins lo sud-oèst d'Auvèrnha. Lo nimesenc, generalament considerat coma una varietat del provençal rodanenc, es en realitat una varietat ibrida, lengadociana a l'origina, que fa de transicion amb l'ensems provençal.
Sas caracteristicas màgers son, se se pren pas en compte mantun parlar periferic:
- lo manten de las oclusivas finalas: cantat [kanˈtat] (en provençal: [kãnˈta])
- lo manten de la -s finala: los òmes [luˈzɔmes] (en provençal: [lejˈzɔme])
- la casuda de la -n finala dins los noms (pas sistematica en morfologia verbala): occitan [utsiˈta] (en provençal: [usiˈtãn])
- la non-palatalizacion dels grops CA e GA: cantar, gal (en auvernhat: chantar, jal)
- lo manten de la -l finala non vocalizada: provençal (en provençal: provençau)
Aquelas caracteristicas son pas jamai exclusivas e son partejadas amb un o mantun dialècte, çò que ne fa un dialècte a l'encòp central e conservador. Es per aquò que d'unes vòlon far l'estandardizacion de l'occitan (occitan larg) a partir d'aqueste dialècte.
Domergue Sumien, dins sa tèsi de novembre 2004, prepausa una estandardizacion pluricentrica per que concernisca pas mai que lo lengadocian e respècte los divèrses centres de l'espaci occitan.
Somari
- 1 Los sosdialèctes del lengadocian
- 2 Fonologia del lengadocian
- 3 Conjugason regulara
- 4 Ligams extèrnes
- 5 Vejatz tanben
Los sosdialèctes del lengadocian[modificar | modificar la font]
Aquesta classificacion dels sosdialèctes del lengadocian es la de Loís Alibèrt amb d'ajustaments (bas-vivarés e sarladés). D'autras classificacions son possiblas.
Las varietats meridionalas e l'agenés forman, amb lo gascon, lo diasistèma aquitano-pirenenc.
Sosdialèctes meridionals[modificar | modificar la font]
(article suls parlars d'un possible dialècte ariegés)
Sosdialèctes orientals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes septentrionals[modificar | modificar la font]
Sosdialèctes occidentals[modificar | modificar la font]
Fonologia del lengadocian[modificar | modificar la font]
En seguida avètz una descripcion detalhada de la fonologia del lengadocian en general, e mai regionalament.
Vocalas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- La vocala u se pronóncia generalament [y], mas dins un grop de parlars de la còsta mediterranèa (e mai dins qualques endreches dels parlars continentals coma a Saurat per exemple) dempuèi lo narbonés fins al país d'Arle se pronóncia [œ]. Dins d'autras localitats a ras del litoral provençal (coma a Marselha) pòt existir un polimorfisme [y]/[œ] en foncion dels mots.
- La vocala á se pronóncia [ɔ] en general; pasmens dins una part bèla del lengadocian oriental (tre l'èst de Mesa), se pronóncia [ɛ].
- La vocala a finala e abans lo -ment dels adjectius se pronóncia [ɔ], màs dins los airals de Montpelhièr, Nimes e Seta, la vocala a se pronóncia totjorn [a] (Ex: vaca ['baka] en luòc de ['bakɔ], parlament [parla'men] en luòc de [parlɔ'men]).
- La sequéncia ieu se pronóncia [jew], mas en lengadocian septentrional se pronóncia [ju] (adieu [a'd̪jew] mas [a'dju] dins los parlars septentrionals).
Alternança vocalica[modificar | modificar la font]
- En posicion atòna, existís una reduccion del nombre de vocalas e en general es pas abitual d'aver una vocala dobèrta dins aquesta posicion:
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɛ] (è) la vocala correspondenta en posicion atòna es [e] (e). Per exemple (solinham l'accent tonic): tèrra [ˈt̪ɛrɔ] > terrassa [t̪eˈrasɔ].
- Dins los mots qu'an una vocala tonica [ɔ] (ò) correspond en posicion atòna la vocala atòna [u] (o). Per exemple (solinham l'accent tonic): còde [ˈkɔðe] > codificar [kuðifiˈka].
- Dins certans parlars locals del lengadocian de Guiana, la vocala tonica [a] (a) pòt correspondre en posicion atòna a la vocala [ɔ](a). Per exemple (solinham l'accent tonic): bala [ˈbalɔ] > balon [bɔˈlu].
- En Guiana, la vocala a, quand es tonica, se pronóncia [ɔ] al contacte d'una consonanta nasala coma [n, m, ɲ] (n, m, nh) o d'una -n finala venguda muda: montanha, pan [mun̪ˈt̪ɔɲɔ, ˈpɔ] (en luòc de [mun̪ˈt̪aɲɔ, ˈpa]).
- Dins qualques vèrbs qu'an una "o" [u] pretonica existís una alternància vocalica amb "ò" [ɔ], o en "uè" [ɥe] quand aquesta "o" se tròba en posicion tonica. Per exemple (solinhant l'accent tonic) "trobar" [t̪ɾo'Ba], màs "tròbi" ['t̪ɾɔBi]. "Sonhar" [su'ɲa], màs "suènhi" ['sɥɛɲi]
- Qualques verbes qu'an una "e" pretonica, an aquesta "e" [e] coneisson una alternància vocalica en "è" [ɛ] en posicion tonica. Per exemple: "levar" [le'Ba], mas "lèvi" ['lɛBi].
Remarcas:
- Las "e/é" plaçadas abans una consonanta se pronóncian [e̞].
- La vocala a es prononciada [ä] (centrala).
Consonantas[modificar | modificar la font]
Remarcas:
- Las consonantas sonòras finalas venon sordas (Ex: b [b] ven [p], z [z] ven [s]).
- Lo g final se pronóncia [k] se ven del son [g], mas se pronóncia [tʃ] se ven del son [dʒ] (g+i/e o j).
- Las consonantas [d̪], [b] e [g]/[gʷ], quand son entre doas vocalas o al contacte dels sons [l], [ɾ]/[r] e [z], venon [ð], [B] e [ɣ]/[ɣʷ]. Mas al contacte d'una nasala, [d̪], [b] e [g]/[gʷ] venon pas jamai de fricativas.
- La consonanta s finala se pronóncia [s] se lo mot seguent comença per una consonanta sorda o en fin de frasa, mas se pronóncia [z] se lo mot seguent comença per una vocala o per una consonanta sonòras e que la s es après una vocala.
- Los grops consonantics bl e gl se pronóncian [Bl] e [ɣl], mas entre doas vocalas a l'interior d'un mot o a la fin d'un mot se pronóncian [pl] e [kl].
- Las sequéncias -ps, -ts e -cs convergisson e se pronóncian [ʦ] (Ex: los còps [lus ˈkɔʦ], los baobabs [luz BauˈBaʦ], la sinòpsi [la siˈnɔʦi], los amics [luz aˈmiʦ], occitan [uʦiˈta], bòxa [ˈbɔʦɔ], fax [ˈfaʦ]).
Assimilacion consonantica[modificar | modificar la font]
En lengadocian, se fa pro sovent una assimilacion consonantica. Aquesta assimilacion consonantica seguís las règlas seguentas:
- Se doas consonantas oclusivas sont en contacte e se son dins lo meteis mot, alara la primièra pren la pronóncia de la segonda (Ex:captar [ka't̪:a], acte [ˈat̪:e], subjècte [sy'd:ʒɛtte], fotbòl [fu'b:ɔl])
- Las letras t e d plaçadas davant una laterala (l, lh) o una nasala (n, m, nh) prenon la pronóncia de la laterala (Ex: aumetlièr [awme'l:jɛ], setmana [se'm:anɔ],…)
- Las nasalas m e n prenon lo ponch d'articulacion de la consonanta seguenta s'es una oclusiva o una nasala e se son dins lo meteis mot(Ex: anterior [an̪t̪e'rju], encara [eŋ'karɔ], Montpelhièr [mumpe'ʎjɛ]. Mas dins Montpelhièr [din.mumpe'ʎjɛ])
- Dins qualques mots coma pas, pus, res, dins (ont la s se pronóncia pas avant una consonanta) an la s final que pren la pronóncia de la consonanta seguenta s'es una oclusiva, una laterala o una nasala.
- La sequéncia gd se pronóncia [t̪].
- Se las doas letras fòrman un digrama, l'assimilacion consonantica s'emplega pas.
Conjugason regulara[modificar | modificar la font]
Modèls: Parlar, Finir, Batre
Present de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Imperfach de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Preterit definit de l'indicatiu[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- occitan
- dialectologia
- fonetica
- fonologia
- morfologia
- lingüistica
- Lengadòc
- Occitània
- diccionari de las lengas
- lengas per familha
- lengas indoeuropèas
- lengas romanicas


text:
Juan Lavalle
Juan Lavalle (Buenos Aires, lo 20 d'octobre de 1797 – San Salvador de Jujuy, 1841) que ho un militar e un òmi politic argentin ; d'origina aristocratica espanhòla, que s'illustrè dens la Guèrra d'Independéncia dens l'armada argentina.
Arron, que pelegè au cors de la Guèrra Civila Argentina enter unitaris e federaus dens lo purmèr partit entau quau e vençó e he fusilhar lo general Manuel Dorrego. Des.hèit ua purmèra vegada peus federaus que's retirè dens la Benda Orientau de l'Arriu de la Plata (província argentina qui vadore Uruguai) abans d'estar des.hèit un segond còp peu cap d'Estat federau argentin Juan Manuel de Rosas.
Los partisans de Lavalle qu'avón de huèger de cap a Bolívia dab lo còs en putrefaccion deu lor generau de paur a qui hosse pres peus federaus. Que horen tornats en Argentina en 1861 e sepelits dens lo Cemitèri de la Recoleta a Buenos Aires.


text:
L'hiragana (平仮名, ひらがな o ヒラガナ) es un sillabarijaponés, un dels compausants del sistèma d'escritura japonés, amb los katakanas, los kanjis, e l'alfabet latin (Rōmaji.) Hiragana e katakana son ambedós de sistèmas kana, que cada simbòl i representa una mora. Cada kana pòt èsser una vocala coma "a" (あ); una consonanta seguida d'una vocala coma "ka" (か); o "n" (ん): una consonanta nasala.
Tot mot japonés se pòt escriure en hiraganas. Dins la practica, los hiraganas s'utilizan pels mots pels quals existís pas cap kanji, e per las particulas japonesas coma kara から "de", e los sufixes coma ~san さん "En, Na." e tanben per precisar la prononciacion dels kanjis pauc coneguts (los apèlan alara furigana).


text:
La Bastia Vielha
La Bastia Vielha[1] (La Bâtie-Vieille en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La Bastida-Vièlha a situat a Unitat|5|km}} de La Bastida-Nòva, 8 km de Gap, 11 km de Chorges e a Unitat|21|km {{}} de Tallard.
D'una superficie de 905 a, la municipalitat a situat dins zòna de mièja montanha, en lo sector rural périphérique a l'aglomeracion de Gap. Altituds #que vàrian de 798 m al nivèl de la Luye, en mai de 1152 m. La màger part de las tèrras de la municipalitat se situa dins zòna de scenari, entre 850 e 1 000 m. Los sòls son de qualitat fòrça mièja. La vegetacion es de tipe " montagnard-mediterranèu ". Mai de la mitat de la superficie communale a ocupat per una agricultura tradicionala extensive (polyculture-ramaderia) modèrna. Aperaquí 40 % de la superficie communale a cobèrt per bòsc e bòsques. Aqueles bòsques jòguen un papièr de proteccion contra la érosion, protegisson de vents, donan una qualitat paysagère[2].
La Bastia Vielha Bâtie-Vieille est située à 5 km de La Bâtie-Neuve, 8 km de Gap, 11 km de Chorges et à 21 km de Tallard.
D’une superficie de 905 ha, la commune est située en zone de moyenne montagne, dans le secteur rural périphérique à l'agglomération de Gap. Altitudes qui varient de 798 m au niveau de la Luye, à plus de 1152 m. La majeure partie des terres de la commune se situe en zone de plateau, entre 850 et 1 000 m. Les sols sont de qualité très moyenne. La végétation est de type " montagnard-méditerranéen ". Plus de la moitié de la superficie communale est occupée par une agriculture traditionnelle extensive (polyculture-élevage) moderne. Environ 40 % de la superficie communale est couverte par des bois et forêts. Ces forêts jouent un rôle de protection contre l'érosion, protègent des vents, donnent une qualité paysagère[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77
- ↑ Comunitat de Municipalitat de la Vallée de l'Avançada
- ↑ Communauté de Commune de la Vallée de l'Avance


text:
Bernat Desclot
Bernat Desclot foguèt un istorian catalan que visquèt durant la segonda mitat del sègle XIII. Se pensa qu'èra probablement originari del Vescomtat de Castellnou. Es un personatge famós dins l'istòria medievala catalana qu'escriguèt la part mai anciana de las quatre grandas Cronicas: Llibre del rei en Pere d'Aragó e dels seus antecessors passats que se coneis jol nom de Cronica de Bernat Desclot.
Las donadas a prepaus de Bernat Desclot son plan escassas. Se supausa que Desclot era un foncionari reial, ja qu'emplega mantun document dels archius de la corona d'Aragon e que se ne servís amb un grand discerniment. Mas curiosament, aqueste nom de Desclot se pòt pas trobar enlòc dins los documents del temps del rei Pèire lo Grand, çò qu'es plan inabitual que dins aquel material s'i pòdon trobar de referéncias e los noms de personatges e servidors del rei, e mai d'unes plan umils.
Aquesta manca de referéncias faguèt pensar a divèrses cercaires que Desclot podiá aver un autre nom d'ostal e que podiá èsser Bernat Escrivà, un foncionari reial que ocupèt l'escrivaniá de la Cort Comtala de Gandia en 1282 e que foguèt nomenat l'an seguent tesaurièr reial, fins a la mòrt del rei en 1287, e que contunhèt a la cort, amb Anfós II lo Liberal, amb la carga de cambrièr reial e se moriguèt en 1288.


text:
Cairon (vilatge)
Cairon es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Cairon se situa en Bassa-Normandie, en lo Calvados, a Unitat|5|km {{}} al nòrd-oèst de Can.
Lo riu la Moguda e lo sieu afluent lo Vey travèrsan lo pòble.
La commune de Cairon se situe en Basse-Normandie, dans le Calvados, à 5 km au nord-ouest de Caen.
La rivière la Mue et son affluent le Vey traversent le village.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de la batalha de Normandie, Cairon a liberat lo 11 en junh 1944 pel Pas. 46 (Royal Marina) Commando (en)
.
Lors de la bataille de Normandie, Cairon est libéré le 11 juin 1944 par le Modèl:Lien.


text:
Parasit
Un parasit es un organisme que passa una granda partida de sa vida dins los teissits d'un autre organisme, e que i causa un damatge mas sens arribar a l'aucir dirèctament. Lo parasitisme existís dins totes los tipes d'èssers vius e dins totes los ecosistèmas. L'espècia que comença lo procèssus se nomena « parasit » e l'espècia parasitada se nomena « òste ». Lo parasitisme se produtz dins totes los tipes d'èssers vius e dins totes los ecosistèmas. Los damnatges causats pels parasits pòdon préne de formas variadas, dempuèi de patologias dirèctas fins a d'efèctes pus subtils coma de cambiaments de compòrtament de l'òste. Per exemple, las Cuculidae (cucus) meton lors uòus dins de nis d'autras espècias de manièra que lors creaturas siagan noiridas per d'autres parents; las creaturas de las Cuculidae (cucus) creisson pus rapidament que las autras, e fins finala las van fòrabandir del nis. L'interaccion biologica entre l'òste e lo parasit pòt arribar a se convertir en simbiòsi se lo parasit alluòc de noire a l'òste li pòrta de benefici. Se distinguís dos tipes de parasitisme, lo necrofag e lo biotrofic. Los necrofags son de parasits qu'utilizan l'òste fins a çò que l'aucisson; per contra los biotrofics mantenon viu l'òste. Atanben se classifica en « ectoparasitisme », en cas de parasits que demòran a l'exterior de l'òste e « endoparasitisme », en cas de parasits que demòran a l'interior de l'òste. Evolutivament, lo parasitisme biotrofic es un sistèma de vida fòrça capitat. Se s'usa una definicion larga, fins a la mitat de las espècias animalas an mantuna fasa de sa vida coma forma parasita, e lèu la totalitat dels animals salvatges albèrgan mantun parasit.


text:
Micheu Chapduelh
Micheu Chapduelh (prononciar: [sa'dyɛj]) es un escrivan e chançonier occitan nascut lo 7 de genièr de 1947 a Agonac en Dordonha ente demòra enquera. Es un daus prumiers escrivans occitans-lemosins a aver utilizat la grafia classica. Participa a la revusda Lo Leberaubre consacrada a la literatura fantastica emb Jan dau Melhau. Son òbra es un boiradís d'umor negre e de fantastic. Escrivet de nombrosas chançons, coma per Joan-Pau Verdier. Presidet longtemps Novelum, la seccion peirigòrda de l'IEO. Es membre del conselh lingüistic del Congrès Permanent de la Lenga Occitana.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lo còr e las dents (poèmas, Traces, 1969)
- La formation des mots dans le dialecte nord-occitan du Périgord (Universitat de Bordèu, 1969)
- L'Òme, pas mai (poèmas, Lemouzi 1970)
- L'emplumat (poèmas, Chas l'autor, 1971)
- Lo chen en Lemosin (Estudi, Escòla Occitana d'Estiu, 1978)
- Quand las bèstias parlan... (Estudi bilingüe sus los mimologismes, amb disc, Novelum-IEO 24, 1978)
- De temps en temps (roman, Novelum IEO-pròsa, 1973, A Tots, 1981)
- La segonda luna (roman, A Tots, 1980)
- L'Arquibaunobiliconofatz (en collaboracion, Novelum, amb caisseta, A Tots, 1983)
- Beure e minjar lo país (ensag en francés Novelum IEO 24, 1987)
- Cuisine paysanne en Périgord (Recèptas, L'Ostal del Libre, Orlhac, Colleccion Escapades, 1994)
- Grizzly-John e autres contes (contes modèrnes, A Tots, 1997)
- Coleras (Cronicas, IEO, colleccion Ensages, 1997)
- Chançons (enregistradas per Joan-Pau Verdier, Gui Broglia, Didier Duponteix, Joan Francés Latornaria, Peiraguda, Perlinpinpin fòlc ...)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Literatura occitana
- Sciéncia-ficcion occitana
- Escrivan occitan del sègle XX
- Escrivan occitan contemporanèu
- Literatura lemosina
- Escrivan lemosin
- Escrivan peiregòrd
- Tradicion orala occitana
- Musica occitana
- Personalitat de Dordonha
- Naissença en 1947
- Naissença en Dordonha


text:
Auson
Auson[1] (Auson en francés) z-es una comuna occitana, situada dins lo departament del Naut Léger e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo Brivadois, dobèrt sul sud, al caractèr meridional, es demorat ligat a las valors romaines que las grandas invasions atenheràn pas pas entièrament a gommer. Encara al moment dels grands chantiers de la Sègle XII, l'art e l'arquitectura lèvan aquela influéncia. Aquela relacion a l'ancian es aicí encara soslinhada pel réemploi d'un element gallo-romain conservat darrièr d'un contrefort del glèisa Santa-Laurent. Aquel blòc de pèira a grauat d'una granda inscripcion en cartas latinas, desgraciadament fragmentaire e datada tres primièrs sègles après J.-C. La siá preséncia isolada en lo mur de la bastissa e los qualqu'uns elements de mobilier archéologique son tant d'indicis d'un procès de romanizacion e interrògue sus l' evolucion d'aquel mièg dempuèi l'Antiquitat.
La vila dètz sens dobte la siá naissença a la siá posicion privilegiada, mesa la camina dessús del Livradois en contacte amb la plana e la montanha. Aquel tuc domina lo marge drech de l'Aliar, près d'un espaci relativament poblat e jouit de preciosas basas : qualques recorses minaires, dels produchs forestales, una posicion estrategica ligada al contraròtle del riu. Seriá totun va de voler explicar lo desvolopament de la vila per aqueles sols postièrs.
Le Brivadois, ouvert sur le sud, au caractère méridional, est resté attaché aux valeurs romaines que les grandes invasions ne réussiront pas complètement à gommer. Encore au moment des grands chantiers du Sègle XII, l’art et l'architecture relèvent cette influence. Cette relation à l’antique est ici encore soulignée par le réemploi d'un élément gallo-romain conservé derrière un contrefort de l'église Saint-Laurent. Ce bloc de pierre est gravé d'une grande inscription en lettres latines, malheureusement fragmentaire et datée des trois premiers siècles après J.-C. Sa présence isolée dans le mur de l’édifice et les quelques éléments de mobilier archéologique sont autant d'indices d'un processus de romanisation et interroge sur l'évolution de ce milieu depuis l'Antiquité.
La ville doit sans doute sa naissance à sa position privilégiée, placée sur la marche du Livradois en contact avec la plaine et la montagne. Cette colline domine la rive droite de l'Allier, près d'un espace relativement peuplé et jouit de précieux atouts : des ressources minières, des produits forestiers, une position stratégique liée au contrôle de la rivière. Il serait cependant vain de vouloir expliquer le développement de la cité par ces seuls facteurs.


text:
Pèire Pau Riquet
Pèire Pau Riquet (29 de junh de 1609 1èr d'octobre de 1680), baron de Bonrepaus, comte de Caraman, foguèt un engenhaire e bastidor francés que permetèt la realizacion del Canal de las Doas Mars en Lengadòc entre Garona e la mar Mediterranèa.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Benlèu nasquèt lo 29 de junh de 1609 a Besièrs[1], dins una familha de notables e de comerciants. Las fonts diferisson sus sa data de naissença, daissant un dobte entre 1604, 1608 ou 1609[2]. Menava una carrièra prospèra dins l'administracion de la gabèla, la percepcion de l'impòst sul sal. Se maridèt amb Catarina de Milhau entre 1637 e 1638[3]. Son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt un òme d'afars qu'acumulèt una granda fortuna que la leguèt a son filh[4]. En 1651, balhèt lo Castèl de Bonrepaus prèp de Vrudfuèlh al nòrd-èst de Tolosa constituit d'un parc de 150 ectaras, un castèl de la Renaissença.
La legenda ditz que son paire, Francés Guilhem Riquet, foguèt opausat al començament del sègle a la construccion d'un canal religant l'Atlantic a la Mediterranèa. Los estudis, coma fòrça d'autras abans, arribèron pas de resòlvre lo problèma del provesiment del canal en aiga. Riquet capitèt mercé a sa coneissença de la Montanha Negra a l'entorn. Remarquèt que lo pas de Naurosa èra situat sus l'aigavèrs (linha de partiment entre bacins idrografics; aicí, las aigas van d'un costat cap a l’ocean Atlantic, e de l'autre cap a la Mediterranèa). Aplicant las teorias d'Adam de Crapona, Riquet aquí placèt lo trescòl del canal, a 48 mètres en dessús del nivèl de Garona.
Lo 16 de novembre de 1662, Pèire Pau Riquet prepausèt son projècte a Colbert. Qualques meses pus tard, lo ministre nomenèt de comissaris encargats d'estudiar la possibilitat de l'obratge. Aprèp qu'una regòla d'ensag entre lo lac de Sant Ferriòl e lo pas de Naurosa foguèt realizada amb succès, una primièra partida de las òbras foguèt balhada a l'engenhaire lo 14 d'octobre de 1666. Pendent tota la durada dels trabalhs, e profeitant de sa foncion al burèus de la gabèla, Riquet investiguèt amb los seus fons dos milions de liuras, per un projècte estimat a quinze milions. En contrapartida, recebèt los dreches de peatge del canal.
-
-
-
Estatua de Pèire Pau Riquet sus la passejada que pòrta son nom a Besièrs
Quand se metèt en dobte son obratge, Riquet se revelèt fòrça tenaç, anant fins a desobesir als òrdres de Colbert. Atal, faguèt traucar lo tunèl de Malpàs malgrat los òrdres reials, destornant d'obrièrs. Son audàcia foguèt pas solament tecnica: l'engenhaire foguèt tanben lo primièr a instituir la mensualizacion dels pagaments e la securitat sociala pels obrièrs.
Pèire Pau Riquet moriguèt a Tolosa lo primièr d'octobre de 1680, dins lo quartièr dels Poses clauses, sens que lo canal foguèsse acabat. Son ostal se pòt encara veire sus la plaça Salengro. Foguèron sos dos filhs qu'acabèron l'obratge, inaugurat un an pus tard. Son estatua se tròba en naut de las anadas Joan Jaurès, a qualques mètres del canal, e virant l'esquina a aquel. Realizada per Bernard Griffoul-Dorval al sègle XIX, tornèt trobar aquela plaça d'onor quand se dobriguèt la linha A de mètro, lo 26 de junh de 1993. Una autra estatua, òbra de David d'Angers, inaugurada en 1838, se tròba al mitan de la passejada Pau Riquet de Besièrs.
Maridatge e enfants[modificar | modificar la font]
Esposèt en 1638 Catarina de Milhau que :
- Joan Matiàs (1638-1714)
- Pèire Pau (1644-1730)
- Marta (1648-1736)
- Guilhèm (1652-1652)
- Catarina (1652-1719)
- Anna Maria (1653-1653)
- Anna (1659-1720)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Pierre Paul Riquet sur le Site du Canal du Midi
- ↑ (fr)Michel Cotte, Canal du Midi, merveille de l'Europe, édition Belin Herscher, 2003, ISBN|2-7011-2933-8, page 22
- ↑ id michel_cotte
- ↑ (fr)René Gast, Le Canal du Midi et les voies navigables de l'Atlantique à la Méditerranée, éditions Ouest-France, 2000, ISBN 2-7373-2475-0, page 14