text:
Acid nucleïc
Un acid nucleïc qu'ei ua macromolecula polimèrica, qu'ei a díser compausada d'unitats de basa (monomèrs) aperadas nucleotids. L'acide nucleïc mei famós qu'ei de segur l'acid desoxiribonucleïc (ADN) on b'ei codificada e transmesa l'informacion genetica de las cellulas (e donc deus organismes compausats de cellulas). Totun, l'ADN n'ei pas lo sol acid nucleïc ; los acids ribonucleïcs qu'existeishen tanben : l'acid ribonucleïc messatgèr (ARNm) qui ei ua copia de l'ADN qui ei lejuda per l'acid ribonucleïc de transferiment (ARNt) qui transpòrta los aminoacids utilizats per la sintèsi de las proteïnas en ligats enter eths dens un organit aperat ribosòma e constituit d'un assemblatge d'acid ribonucleïc ribosomiau (d'ARNr) e de proteïnas. Que vedem que los acids nucleïcs que son a las basa de la vita e qu'an ua possibilitat teorica d'autonomia puish que son a l'origina de la loas pròpia reproduccion, çò qui dar aus bioquistas tot lo leser d'especular suber las originas molecularas de la vita.
Estructura[modificar | modificar la font]
Un acid nucleïc qu'ei compausat de nucleotids. Un nucleotid, eth, que's compausa d'un acid fosforic (H3PO4), d'un glucid de cinc carbònis (pentòsa), sia la ribòsa (per l'ARN, en estant l'encausa de la "R"), sia la desoxiribòsa (com son nom l'indica, qu'ei una ribòsa dab un atòm d'oxigèn en mens, e, de segur, qu'ei l'encausa de la "D").
Acid ribonucleïc (ARN)[modificar | modificar la font]
Los acids ribonucleïcs que son cadenas (polimèrs) simplas de nucleotids (los lor monomèrs). Lo lor glucid pentòsa qu'ei ua ribòsa e que condan quate menas de nucleotids : adenina (abreujat A), timina (T), citosina (C) e uracila (U) ; aqueth darrèr n'ei pas present dens l'ADN qui, enlòc, e utiliza la guanina. Los ARN be son de tres escantilhs :
- Acid ribonucleïc messatgèr (ARNm) : qu'ei ua copia (sintetizada au cap d'un procès aperat transcripcion de l'ADN) deu còde marcat suber l'ADN. L'ARNm qu'ei apuish lejut peus ribosòmas e peus ARNr (l'ARN seguent dens aquesta lista) qui, mercés au còde marcat per l'encadenament deus sons nucleotids, b'ebrocan los diferents aminoacids.
- Acid ribonucleïc de transferiment : qu'ei ua molecula d'ARN plagada capabla, au còp, de reconéisher un codon (un ensemble de tres nucleotids qui codan, mercés au còde genetic, pas sonque per un aminoacid particular de la futura proteïna) de l'ARNm e de reconéisher e carrejar l'aminoacid qui'u corresponeish.
- Acid ribonucleïc ribosomic (ARNr) : qu'ei un ARN qui s'associa dab proteïnas entà formar las sosunitats deus ribosòmas (las usias on la cellula e harga las soas proteïnas en tot ligar los aminoacids au mejan de ligams peptidics)
Acid desoxiribonucleïc (ADN)[modificar | modificar la font]
L'ADN qu'ei la macromolecula qui contien l'informacion genetica (qui ua partida b'ei transcrivuda suber l'ARNm). Aquesta informacion que permet de sintetizar las proteïnas mes tanben de regular la loas sintesi (entà que cada cellula e sintetize pas sonque certas menas de proteïnas, dens ua certa quantitat e/o pas sonque a un moment precís). L'ADN qu'ei hèra mei gran que los ARN (qui non son pas sonque la copia d'ua hèra petita partida de l'ADN), que possedeish desoxiribòsas (en lòc de las ribòsas deus ARN), los sons nucleotids que son los medishs deus deus ARN a despart de la guanina ( qui remplaça l'uracil, absenta de l'ADN) ; fin finala l'ADN qu'ei ua dobla cadena de nucleotids mentre qui l'ARN b'ei pas sonque ua simpla cadena.


c: text/html

text:
Sucre
Lo sucre, que sa formula quimica es C12H22O11, es denominacion comuna del disacarid sacaròsa, un compausat organic de la familha dels glucids, que sòl èsser lo mai comun dels glucids. Aqueste nom sucre s'emplega d'unes còps que i a per extension a l'ensems dels glucids o idrats de carbòni.
S'emplega lo sucre mai que mai dins l'alimentacion. Es un aliment de bon assimilar per l'organisme e pòrta una granda riquesa calorica amb gaireben 17 J (4 calorias) per grama. Actualament s'obten a partir de la bledaraba de sucre e de la cana de sucre.
Lo sucre blanc refinat durant la digestion consoma una part de las vitaminas e de las sals mineralas presentas dins lo còs uman. Es estat provat que la consomacion excessiva de sucre blanc pòt crear una dependéncia semblabla a la de las drògas duras.
La paraula "sucre" ven del mot sanscrit sarkara (Let. sabbia), adaptat puèi en sakcharon o saccharum pels autors grècs e romans. Es aqueste quite mot la basa de l'etimologia del mot "sacarina".
Somari
L'istòria del sucre: sa difusion en Euròpa[modificar | modificar la font]
L'aparicion primièra del sucre qu'es atestada dins los documents es la del sucre obtengut a partir de cana de sucre, que demorèt sègles e sègles lo solet tipe de sucre possible. Se ditz que foguèt portat pels abitants de las islas polinesianas en China e en Índia. Qui los pèrsas de Dàrius trobèron, en 510 abans Crist, de culturas d'un vegetal que se ne trasiá un siròp dens e plan doç. Un còp assecat dins de fuèlhas bèlas donava de cristals que duravan un bon temps, amb de spiccate proprietats energeticas. Los pèrsas emportèron las plantas amb eles e n'espandiguèron la cultura dins l'Orient Mejan.
En 325 a.C. Alexandre lo Grand portèt la nòva que dins las tèrras d'Orient existissiá una "mèl qu'aviá pas besonh d'abelhas". Foguèron los arabis pasmens, que dins son país èra ja emplegat al sègle VI abans Crist, que n'espandiguèron la cultura dins sos territòris.
Los genoveses e los venecians, durant lo sègle X, presero a importar de modèstas quantitats de çò que se sonava "la sal aràbia" que las crosadas espandiguèron encara mai. Federic II del Sant Empèri Roman Germanic capitèt a far cultivar la cana de sucre en Sicília, mas lo sucre demorèt un bèl temps una espécia rara e preciosa, venduda per los speziali e pels apotecaris a un prètz fòrça car coma medecina d'emplec pels siròps, impacchi e enteroclismi.
Sonque los rics se podián permetre de l'emplegar coma dulcificant a mai se son rival mai ancian, la mèl, de segur non èra producha en quantitats talas per poder sortir sus las taulas del pòble coma un adocissent de cada jorn.
A partir de la descobèrta de l'America los espanhòls introdusiguèron la cultura de la cana de sucre a Cuba e a Mexic, los portugueses en Brasil, los angleses e franceses dins las Antilhas, dins aqueles territòris de l'America Centrala e Meridionala que encara uèi son demest los productors mai importants. Vist que lo sucre de las Americas èra melhor e mens costós, las culturas espanhòlas e italianas desapareguèron, coma tanben los trafics amb los territòris arabis.
Nasquèt un trafic d'importacion florissent que faguèt aqueste produch, qu'èra de luxe a l'origina, plan mai abitual. Aqueste donèt una spinta notabla a l'art culinària, en permetre la naissença de la pastissariá europèa coma art autonòma subretot gràcias a la barreja de sucre amb lo cacao, lo lach o amb lo cafè.
En 1575 l'agronòm francés O. de Serres faguèt una observacion inusuala, que fòrça annadas mai tard cambiarà una part de l'istòria d'Euròpa. Constatèt que la bledaraba (beta vulgaris), una ortalissa plan comuna e grandament cultivada, dusca ara utilizada coma pastura, un pauc de pertot e que un còp cuèch produsís un siròp semblable a lo de la cana de sucre, un siròp fòrça doç. Aquela observacion demorèt, pasmens, letra mòrta tanben pr'amor de la fòrta oposicion de diferents grops d'importadors e cultivadors de cana de sucre, que ostacolarono in tutti los biaisses possibles las recercas sus d'eventualas alternativas a son produch. Gràcias anche a sas pressions, talvolta sfociate in sabotaggi anche violents, lo succre de canna rimase lo solet disponible encara pendent molto temps. En l'espaci d'un sègle, entre 1640 e 1750, la consomacion de la substància se tripliquèt, en provocar lo fenomèn tragic del negòci dels esclaus d'Africa qu'èran sistematicament capturats e deportats per trabalhar dins las plantacions.
Amb l'ascension al poder de Napoleon s'intensifiquèron los contrastes comercials entre França e Anglatèrra, que portèron a un blocatge delle importacions anglesas (decret de Berlino, 1806). Lo sucre de cana, qu'arribava en Euròpa per la mar, desapareguèt una corta passa dels scaffali dei negozi, vist que los angleses reagiguèron al blocatge sequestrando a loro volta las navi dirette a pòrts franceses o de sos aligats aderenti al blòc (dins un segond temps se "limitèron" a costringere queste navi a passar da porti angleses e a pagar una forta taxa sus la carga). Sulla spinta de la necessitat los europèus s'adobèron per trobar una alternativa. En 1747 lo quimista alemand Sigmund Andreas Marggraf capitèt l'extraccion de saccarosio de la barbabietole e qualques decadas mai tard son discípol F.K. Achard perfeccionèt lo procès en lo far economicament viable. Es a el que se deu la primièra sucrariá industriala, sorto in Slesia en 1802. Per volontat exprèssa de Napoleon, la produccion de sucre de bieta foguèt encoratjada dins totes los territòris jos son contraròtle e foguèron dobèrts d'autres stabilimenti en França. Aprèp lo Congrès de Viena lo sucre de cana tornèt circular, mas l'expansion d'aquel de bledaraba èra venguda irreversibla. Son còst inferior lo faguèt disponible lèu lèu a de parts mai amplas de la populacion, en cambiar considerablament las abituds alimentàrias d'Euròpa.[1]Alcuni storici ritengono que la maggior disponibilitat de sucre abbia contribuït a melhorar sensiblament las condicions de santat de la populacion e sa potencialitat de concentracion, contribuendo al desvolopament intellectual de la societat.
Produccion e comèrci[modificar | modificar la font]
Segon las donadas de 2005 del Ministèri de l'Agricultura dels Estats Units, los principals productors son:
- pel sucre de bledaraba: Euròpa a 25 (21,6 milion de tonas), los Estats Units (4.0), Russia (2,5) e Ucraïna (1,85);
- pel sucre de cana: Brasil (27,1 milion de tonas), Índia (20,3), China (8,7), Mexic (5,6), Austràlia (5,3), Tailàndia (4,8).
Significativo l'exploit de Brasil, qu'es passat da un tasso mejan annual d'aumentacion de la produccion de 2,23% (1960-1990) fins a 8,1% (1990-2006); Euròpa produsís pas que 288 migliaia de tonas de sucre de cana, los Estats Units 2,8 milions de tonas.
Lo comèrci internacional es puslèu desvolopat: lo total de las importacions e exportacions es leugièrament inferior a 65% de la produccion. Los exportadors principals son Brasil (17 milions de tonas), Euròpa (7,2), Austràlia (4,3) e Tailàndia (2,9). Los Estats Units, qu'importan 2,8 milions de tonas, sonque expòrtan 159.000 tonas.
En 2002 s'es dobèrta una vertenza internacionala sul sucre. Austràlia, Brasil e Tailandia an contestato presso l'Organizacion Mondiala del Comèrci il sostegno acordat per Euròpa als productors nacionals, que lor consentís de vendre a de prèses inferiors als còstes de produccion. L'OMC ha riconosciuto la fondatezza de las acusacions ([1]), mas las trattative per addivenire a una solucion son encara en cors.
Contraindicacions[modificar | modificar la font]
La consomacion de sucre a salito dai 2 kg pro/capite per an, a una mejana de 80 kg. La consomacion excessiva de sucre es considerada demest las causas probablas de
Segon las indicacions dieteticas, la consomacion de calorias que derivan dels sucres simples deu èsser limitada a 15% dels besonhs jornalièrs. Existisson qualques malautiás raras que fan que lo sucre siá indigerible
Alternative[modificar | modificar la font]
Vi sono diverse alternative allo zucchero sia naturali che di sintesi. Il principale è senz'altro il miele, utilizzato almeno dalla preistoria, nonché sciroppi ricavati da alberi come l'acero o da cereali e frutta, il fruttosio. Esistono molti dolcificanti di sintesi, come lo xilitolo,il ciclammato, la saccarina e l'aspartame. Esiste, inoltre, una pianta chiamata Stevia che ha proprietà dolcificanti maggiori dello zucchero: il potere dolcificante dello stevioside è circa 300 volte superiore a quello dello zucchero. Tuttavia negli USA e dal 2000 nell'Unione Europea è proibito il commercio di questa pianta a fini commestibili, anche se in molti paesi, tra cui il Giappone, viene usata come dolcificante.
Curiosità[modificar | modificar la font]
Anticamente, in Russia, lo zucchero veniva adoperato soprattutto in occasione dei banchetti funebri. La Stevia negli Usa non è vietata, semplicemente deve essere definita integratore alimetnare e non dolcificante. con questa definizione viene venduta ovunque.
Voci correlate[modificar | modificar la font]
Altri progetti[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La difusion del sucre de bieta non foguèt pas pr'aquò immediata. Lo blocco s'acabèt aprèp a penas un pauc mai de sèt annadas de son institucion, e aital sos efièches, ma nel contempo non si erano pogut crear molti stabilimenti ne aumentar molto las superfici coltivate a bieta. Lo "retorn" del sucre de cana provoquèt, coma se podiá preveire, una davalada dels prèses e la produccion del sucre de la bieta aviá pas encara pogut aténher de nivèls quantitatius tales per ne far tombar lo prètz a la portada de totas las tasche. Lo procès de cultura de la bledaraba e d'extracion industriala del sucre subì un arresto, stante la minor remuneratività de l'investiment in stabilimenti e in coltivazioni. Pasmens lo procès "sostitutivo" sul mercat europèu foguèt lent mas imparable e lo sucre de bledaraba comencèt de far concurréncia al de cana a partir de la segonda mitat dell'ottocento

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lac Superior
Lo lac Superior (Lake Superior en anglés) es lo mai grand dels cinc Grands Lacs d'America del Nòrd. Fa limita al nòrd amb la província canadenca d'Ontàrio e amb l'estat american de Minnesòta, e al sud amb los estats americans de Wisconsin e Michigan. Es lo lac d'aiga doça mai grand del mond en superfícia e lo tercer mai grand en volum.[1] Ocupa una superfícia totala de 80.800 km², amb un bacin de 209.000 km².[2] La prigondor mejana es de 143 m, e lo maxima es de 406 m.[3] Dos terces de l'aira del lac son part del territòri nòrd-american, la resta aperten al territòri canadenc.
E mai que lo lac se gela pas jamai durant l'ivèrn, s'i forman de sisas de glaç per las ribas, rason per la quala ne cal tancar los pòrts de decembre a abrial.[3] Los pòrts mai importants del lac son Thunder Bay, Michipicoten Harbour, Marquette, Copper Harbor, Ashland, Superior, Wisconsin-Duluth, Two Harbors e Taconite Harbor.[3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Superior Pursuit: Facts About the Greatest Great Lake - Minnesota Sea Grant University of Minnesota. [Consulta: 9 d'agost de 2007].
- ↑ Llac Superior. L'Enciclopèdia Catalana. [Consulta: 10 d'agost de 2009]
- ↑ 3,0 3,1 3,2 Lake Superior. MSN Encarta. [Consulta: 10 d'agost de 2009]


text:
Flixecourt
Flichcourt en picard ( Flixecourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a ieu camin entre Abbeville e Amians sus la RN1 (actuala RD 1001), Flixecourt es una vila-carrièra édifiée suls dos coteaux de la Nièvre, afluent de la Soma.
Située à mi chemin entre Abbeville et Amiens sur la RN1 (actuelle RD 1001), Flixecourt est une ville-rue édifiée sur les deux coteaux de la Nièvre, affluent de la Somme.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Flixecourt #èsser Modèl:Al XIIe sègle un fief de la châtellenie de Amians. En 1205, una maladrerie a dobèrt a Flixecourt per permetre als lépreux, en rota per la hospice dels Fraires del Val, de passar la nuèch. Per alliance, lo fief de Flixecourt #èsser de contunh partejat entre la familha de Louvencourt, de contunh (1276) la familha de Fieffes. Aqueles darrièrs i #far bastir un prieuré, #que #confiar la gestion, coma n'èra d'usatge, al vidame de Picquigny
Lo vilatge #que s'establís a aquel endroit comptava 140 fuòcs al alba de la guèrra de #Cent Ans, mas aquela chifra èra pas mai que de 40 en 1548. En 1545, Charles de Ailly obten del rei la creacion d'un mercat setmanièr ; privilègi recondusit al benefici de lo sieu successor, Louis de Ailly, en 1567. S'es trobat los vestigis d'un castèl près de la localizacion actuala de la glèisa : lo fach #qu'en 1603, un grèu incendi i aja pogudas destruir la mitat del vilatge dona a pensar que los ostals lor caliá èsser mitoyennes e estrechas al dedins de las fortificacions. Aquel castèl a mencionat en un acte notarial de 1618, que # lo senhor, Philibert-Emmanuel de Ailly, concedís per el la bastissa en vitalici a un cèrt Louis de la Massonière, a carga per lududes de finançar los apariaments. La glèisa, #que se pòt veire uèi, a #èsser édifiée en 1721. A la vespra de la Revolucion, lo castèl aperten als Croquoison del tribunal de Fieffes.
Cap a aquela epòca, una proto-indústria existís : s'espeta la tourbe, e se trabalha al peignage de la carda. D'en un autre luòc, en 1815, se dénombre dos molins a aiga e doas molins a vent.
Mas es la descobèrta d'una fibra nòva, lo jute, #que càmbia lo destin de la vila e contra delà, de tota la region. Cap a 1840, lo Sant, négociants en tela de embalatge establits a Roan, descobrisson aquela tela importada de las Indes, e procedisson a pròvas de tissage mecanica (1855-56). La maquina, unas fes pondudas al ponch, a installat a Flixecourt, e los patrons fan venir d'obrièrs escocesses per démarrer l'espleitacion. En qualques decenis, lo nombre d'emplegats, de qualques desenas al començament, espeta.
La fabrica es électrifiée dempuèi 1907. La vila aperten en los faches a la familha Santa, #qu'organiza l'abitat dels emplegats (primièrs lotissements cap a 1870), installa l'aiga correnta, prepausa l'electricitat als abitants, e met ne partís de comèrcis cooperatius (La Prévoyance), una « escòla industriala » e dels servicis socials (farmacia, presèp en 1935, maternité en 1938). Las fabricas coneisseràn de divèrses movements socials, particularament al moment de la crisi de 1934-36, mas conservan una compétitivité fins en 1952. Ongan-ailà, la tela industriala coneis una crisi de débouchés amb lo desvolopament dels embalatges en polymère, #que fa se effondrer en qualques ans la demanda a Euròpa. Lo Sant meton a se vendre los lotjaments obrièrs. Las primas de compensations octroyées pel govèrn successiu permetràn pas pas una reconversion dels trabalhs, e de revendes (aquesiment per la familha Willot en 1969, rescat de nòu per Boussac-Sants Fraires en 1982) en depauses de balanç (falhida de Agache-Willot en junh 1981), l'indústria prossegueix lo sieu déclin fins en 2004, data #que li debuta a el la produccion de la fabrica DEFIAL (uèi BIGARD) de Flixecourt, #que fabrica de produchs elaborats a basa de pasta (steak picat, carn jos void, tomates emplidas) e trabalh en 2008 près de 250 personas.
La seigneurie de Flixecourt fut au Sègle XII un fief de la châtellenie d'Amiens. En 1205, une maladrerie est ouverte à Flixecourt pour permettre aux lépreux, en route pour l'hospice des Frères du Val, de passer la nuit. Par alliance, le fief de Flixecourt fut ensuite partagé entre la famille de Louvencourt, puis (1276) la famille de Fieffes. Ces derniers y firent construire un prieuré, dont il confièrent la gestion, comme il était d'usage, au vidame de Picquigny
Le village qui s'établit à cet endroit comptait 140 feux à l'aube de la guerre de Cent Ans, mais ce chiffre n'était plus que de 40 en 1548. En 1545, Charles d'Ailly obtient du roi la création d'un marché hebdomadaire ; privilège reconduit au bénéfice de son successeur, Louis d'Ailly, en 1567. On a retrouvé les vestiges d'un château près de l'emplacement actuel de l'église : le fait qu'en 1603, un grave incendie ait pu détruire la moitié du village donne à penser que les maisons devaient être mitoyennes et serrées à l'intérieur des fortifications. Ce château est mentionné dans un acte notarial de 1618, par lequel le seigneur, Philibert-Emmanuel d'Ailly, accorde l'édifice en viager à un certain Louis de la Massonière, à charge pour lui de financer les réparations. L'église, que l'on peut voir aujourd'hui, a été édifiée en 1721. À la veille de la Révolution, le château appartient aux Croquoison de la cour de Fieffes.
Vers cette époque, une proto-industrie existe : on exploite la tourbe, et on travaille au peignage de la laine. D'ailleurs, en 1815, on dénombre deux moulins à eau et deux moulins à vent.
Mais c'est la découverte d'une fibre nouvelle, le jute, qui change le destin de la ville et par delà, de toute la région. Vers 1840, les Saint, négociants en toile d'emballage établis à Rouen, découvrent cette toile importée des Indes, et procèdent à des essais de tissage mécanique (1855-56). La machine, une fois mise au point, est installée à Flixecourt, et les patrons font venir des ouvriers écossais pour démarrer l'exploitation. En quelques décennies, le nombre d'employés, de quelques dizaines au début, explose.
L'usine est électrifiée dès 1907. La ville appartient dans les faits à la famille Saint, qui organise l'habitat des employés (premiers lotissements vers 1870), installe l'eau courante, propose l'électricité aux habitants, et met en place des commerces coopératifs (La Prévoyance), une « école industrielle » et des services sociaux (pharmacie, crèche en 1935, maternité en 1938). Les usines connaîtront divers mouvements sociaux, particulièrement au moment de la crise de 1934-36, mais conservent une compétitivité jusqu'en 1952. Cette année-là, la toile industrielle connaît une crise de débouchés avec le développement des emballages en polymère, qui fait s'effondrer en quelques années la demande en Europe. Les Saint mettent en vente les logements ouvriers. Les primes de compensations octroyées par les gouvernement successifs ne permettront pas une reconversion des emplois, et de reventes (acquisition par la famille Willot en 1969, rachat de nouveau par Boussac-Saint Frères en 1982) en dépôts de bilan (banqueroute d'Agache-Willot en juin 1981), l'industrie poursuit son déclin jusqu'en 2004, date à laquelle débute la production de l'usine DEFIAL (aujourd'hui BIGARD) de Flixecourt, qui fabrique des produits élaborés à base de viande (steak haché, viande sous vide, tomates farcies) et emploi en 2008 près de 250 personnes.


text:
L'origina de las espècias
L'origina de las espècias (títol original en anglés : On the Origin of Species) es un libre de Charles Darwin publicat lo 24 de novembre de 1859, considerat coma un dels trabalhs precursors de la literatura scientifica e lo fondament de la teoria de la biologia evolutiva.
Lo títol complèt de la primièra edicion foguèt On the Origin of Species by Means of Naturala Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life (L'origina de las espècias mejançant la seleccion naturala, o la preservacion de las raças favorizadas dins la lucha per la vida). En la siá sesena edicion de 1872, lo títol foguèt modificat en The Origin of Species (L'origina de las espècias).
Amb aquesta òbra Charles Darwin (1809-1882) prepausèt lo mecanisme de la seleccion naturala coma explicacion de l'origina de las espècias. En fasent un paralelisme amb la seleccion artificiala realizada per l'èsser uman per las plantas o lo bestial, Darwin creèt lo concèpte de seleccion naturala, es a dire que la natura selecciona las populacions melhoras per la subrevivença dins un mitan determinat e n'escarta las mens bonas.


text:
Brain-sur-Allonnes
Brain-sur-Allonnes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Maine e Léger e la region dels Païses de Léger .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna angevine se situa en lo Baugeois, en limit de la vallée de la Loire e del Saumurois.
La municipalitat a traversat pel Authion.
Cette commune angevine se situe dans le Baugeois, en limite de la vallée de la Loire et du Saumurois.
La commune est traversée par l'Authion.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna i aguèt bastit e viscuda per Jules Leboeuf frere de la comédienne e courtisane marguerite Bellanger
La mairie fut construite et habitée par Jules Leboeuf frere de la comédienne et courtisane marguerite Bellanger


text:
Gradište
Gradište est un toponyme qui peut désigner :
- en Croatie
- Gradište, un village et une municipalité située dans le Comitat de Vukovar-Syrmie ;
- Gradište, une localité située dans la municipalité de Kutjevo, comitat de Požega-Slavonie ;
- en Moldavie
- en Serbie
- Gradište, un village situé dans la municipalité de Bela Palanka, district de Pirot ;
- Gradište, un village situé dans la municipalité de Knjaževac, district de Zaječar ;
- Gradište, un village situé dans la municipalité de Merošina, district de Nišava ;
- Gradište, un village situé dans la municipalité de Pirot, district de Pirot ;
- Gradište, un village situé dans la municipalité de Vlasotince, district de Jablanica.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Compostèla o Sant Jaume de Compostèla (var. Sant Jacme de Compostèla - en galèc e castelhan Santiago de Compostela) es la capitala de Galícia. Còmpta 92 298 abitants segon l'enquista de 2004.
Lo nuclèu ancian de Compostèla es una part dau Patrimòni de l'Umanitat per l'
UNESCO dempuei 1985. Certanei monuments importants son la Catedrala, l'Hostal dos Reis Católicos, lo Paço de Raxoi, lo Musèu de Bonaval e la glèisa de San Martinho Pinário. Es lo sèti dau govèrn autonòm galèc (Junta de Galícia). Tanben es un centre important de romavatge crestian, après Jerusalèm e Roma, en essent la destinacion dau famós Camin de Sant Jaume.
Portau de l'Espanha
Pargue Nacional de Doñana • Pargue Nacional de Garajonay • Pargue Nacional de Teide • Alhambra, Generalife e Albayzín, Granada • Art mudejar, Aragon • Art rupèstre del Bacin Mediterranèu de la Peninsula Iberica • Catedrala de Santa Maria de Burgos • Centre istoric de Còrdoa • Pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla • Glèisas romanicas catalanas de la Val de Boí • Ensemble arqueologic de Mérida • Ensemble arqueologic de Tarragona • Ensembles monumentals de la Renaissença d' Úbeda e de Baeza • Bauma d'Altamira e art rupèstre paleolitic del nòrd d'Espanha • La Catedrala de Nòstra Dama del Sèti, Alcazar e Archius Generals de las Índias de Sevilha • La Lòtja de la Seda de València • Las Médulas, Leon • Monastèri de Poblet • Monastèri e site de l' Escurial ( Madrid) • Monastèri Reial de Santa Maria de Guadalupe • Monastèri de San Millán de la Cogolla, La Rioja • Monuments d’ Oviedo e Glèisas del reialme d'Astúrias • Òbras d' Antoni Gaudí: Pargue Güell, palais Güell, Casa Milà, Casa Batlló, Casa Vicens, cripta e faciada de la nativitat de la Sagrada Familha, Cripta de la Colonia Güell a Barcelona • Palais de la Musica Catalana e espital de Sant Pau, Barcelona • Elx, la Palmièra • Païsatge cultural d' Aranjuez • Pont de Biscaia • Barris romans de Lugo • San Cristóbal de La Laguna • Site arqueologic d' Atapuerca • Sites d'art rupèstre preïstoric de la val de Côa e de Siega Verde (site transfrontalièr amb Portugal) • Torre d'Ercules, a La Coronha • Universitat e quartièr istoric d' Alcalá de Henares • Ávila, centre istoric • Cáceres, centre istoric • Compostèla, centre istoric • Salamanca, centre istoric • Segòvia, centre istoric e son aqüeducte • Toledo, centre istoric • Cuenca, centre istoric • Eivissa, biodiversitat e cultura • Mont Perdut, site transfrontalièr dins los Pirenèus


text:
Laurasiatheria
Los Laurasiatheria fòrman un clad de mamifèrs placentaris que d'analisis filogeneticas relativament recentas an fach descobrir. Es fondat a partir d'analisis ADN sus la preséncia de marcadors Retrotransposon.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Segon NCBI:
- òrdre Carnivora
- sosòrdre Caniformia - carnivòr de forma de cans
- sosòrdre Feliformia - carnivòr de forma de gats
- Cetartiodactyla
- òrdre Cetacea - balenas
- sosòrdre Mysticeti - balenas de fanons
- sosòrdre Odontoceti - balenas de dents
- familha Hippopotamidae
- sosòrdre Ruminantia - romiants
- sosòrdre Suina
- sosòrdre Tylopoda - camèls
- òrdre Cetacea - balenas
- òrdre Chiroptera - ratapenadas
- sosòrdre Megachiroptera
- sosòrdre Microchiroptera
- òrdre Insectivora - insectivòrs
- òrdre Perissodactyla
- òrdre Pholidota
L'òrdre Insectivora correspond per d'autres autors als òrdres Soricomorpha, Erinaceomorpha e Afrosoricida.
Segon d'autras fonts
- Erinaceomorpha
- Soricomorpha
- Chiroptera
- Cetartiodactyla
- Perissodactyla
- Ferae:
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia The Paleobiology database : Laurasiatheria Waddell et al. 1999 (en)
- Referéncia NCBI : Laurasiatheria (en)


text:
-539
Aquesta pagina concernís l'an -539 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Inauguracion dau sanctuari restaurat de Sin dins la vila siriana de Harran. Pasmens, Nabonide deguèt rapidament rintrar dins sa capitala per ne'n preparar la defensa còntra lei Pèrsas de Cir II qu'atacavan lo Reiaume Caldèu per de rasons mau conegudas. Lei fòrças babilonianas foguèron anientadas e la vila resistiguèt gaire en causa dau sostèn dau clergat de Marduk, fòrça ostil a Nabonide, ais envaïsseires. Lo rèi babilonian e son fiu foguèron executats (ò exilat dins lo cas de Nabonide) e Cambis II, fiu de Cir II, foguèt acceptat coma rèi de la vila ambé lo sostèn dei prèires dau dieu protector de Babilònia. Aquò marquèt la fin de l'independéncia politica de la ciutat mesopotamiana que demorèt un centre demografic, economic e religiós important fins au periòde part.


text:
Guillaume Briçonnet
Guillaume Briçonnet (ca 1472 - lo 24 de genèr de 1534) que ho un eclesiastic umanista francés qui ho bisbe de Lodeva (Lengadòc) e Meaux (Isla de França). Pròche deu rei de Francés Ièr de França e de la regina Margarida de Navarra que's dediquè a reformar la Glèisa Catolica en se consacrant mei que mei aus problèmas de residéncia deus eclesiastics e a la loa formacion espirituau e intellectuau. Qu'amassè autorn d'eth òmis qui partajavan las soas idèas en bèth formar lo Cénacle de Meaux qui integrava Josse van Clichtove, Guilhem Farel, Jacques Lefèvre d'Étaples, Martial Mazurier, Gérard Rousse e François Vatable.
A maugrat de las soas idèas reformatritz que demorè tostemps catolic e que condamnè las idèas de Martin Luther.


text:
Espectroscopia
L'espectroscopia es l'estudi experimentau de l'espectre d'un fenomèn fisic, es a dire l'estudi de sa descomposicion sus una escala d'energia ò tota grandor liada a una energia (frequéncia, longor d'onda...). Aqueu principi a divèrseis aplicacions experimentalas tecnicas diferentas dins de domenis variats de la fisica (astronomia, biofisica, fisica nucleara, fisica atomica...) ò de la quimia. Permet tanben l'estudi de tipes diferents de raionaments electromagnetics (lutz vesedora, infraroge...) ò d'ondas coma leis ondas sismicas ò sonòras.


text:
Cretacèu
Eth cretacèu ei un periòde dera escala de temps geologic que va deth finau deth periòde jurassic, hè 146 milions d'ans, enquiath principi deth periòde paleocèn, hè 65,6 milions d'ans. Era fin deth cretacèu merca tanben eth limit enter es eres deth mesozoïc e deth cenozoïc.
Somari
Nomenclatura e datacion[modificar | modificar la font]
Coma damb periòdes geologics més vielhs, es capes malhocóses que definíssen eth cretacèu son ben identificades més es donades exactes deth principi e final deth periòde son incertes per quauques milions d'ans. Eth cretacèu e eth jurassic non poden éster desseparats per cap d'escandiment o creishuda dera diuersitat. Totun, era fin deth periòde qu'ei plan marcada, essent limitada per ua capa rica en iridi trapada en tot eth Yucatan e eth golf de Mexic. Aguesta capa ei estat datada a hè 65 milions d'ans. Aguesta patacada meteorica ei probaubament era causa deth eveniment d'escandiment cretacèu-terciari. Eth cretacèu recebéc eth son nom (dera paraula latina creta, que vole díder gis ) pes sues extensives capes de gis que se trapen en eth cretacèu superior dera Grand Bretanha e era Euròpa continentau pròche.
Divisions[modificar | modificar la font]
Eth cretacèu ei divisat en cretacèu inferior e cretaceu superior. es estadis faunaus, deth més nau ath més ancian, son:
Cretacèu superior[modificar | modificar la font]
- Maastrichtian (70,6+/-0,6 -65,5 +/- 0,3 milions d'ans )
- Campanian (83,5 +/-0,7- 70,6 +/- 0,6 milions d'ans)
- Santonian (85,8 +/-0,7- 83,5+/ -0,7 milions d'ans )
- Coniacian (89,3+/-1,0 - 85,8 +/-0,7 milions d'ans )
- Turonian (93,5+/- 0,8 -89,3 +/-1,0 milions d'ans)
- Cenomanian (99,6+/-0,9 - 93,5 +/-0,8 milions d'ans)
Cretacèu inferior[modificar | modificar la font]
- Albian (112,0+/-1,0 - 99,6+/-0,9 milions d'ans)
- Aptian (125,0+/-1,0 -112,0+/-1,0 milions d'ans)
- Barremian (130,0+/-1,5 -125,0+/-1,0 milions d'ans)
- Hauterivian (136,4+/-2,0 -136,4+/-2,0 milions d'ans)
- Valanginian (140,2+/-3,0 -136,4+/-2,0 milions d'ans)
- Berriasian (145,5+/-4,0 -140,2 +/-3,0 milions d'ans)
Paleografia[modificar | modificar la font]
Pendent eth cretacèu, eth supercontinent dera Pangèa acabec de trincar-se enes continents actuaus, maugrat que lors posicions eren plan diferenti aths actuaus. Ena medida qu'eth Ocean Atlantic s'espandia e era Sud America deriuava tath oèst, Gondwana se trincaua e medida qu'era Antartida e Austràlia se dessepararen d'Africa, maugrat qu'era Índia e Madagascar demorauen adherits. Aguestes divisions crearen longes sèrres sosmarines que levauen eth nivèu dera mar, eth mar de Tetis, que contunhèc estrechant-se. I a de floriments importants deth cretacèu en Nòrd-America, Euròpa e era China. Ena Índia actuau, ues capes massisses de lava nomerades es trappes dau Decan foguèren depausades ena fin deth cretacèu e principis deth paleocèn. Es climes eren cauds a ne tan sols es regions polars non auien glaç de forma permanenta.
Flora[modificar | modificar la font]
Apareisheren es Angiospèrmes totun qu'arribèren pas a èsser dominanti enquiath fin deth periòde. Era lor evolucion damb era ajuda dera aparicion des abelhes ei ua bona mostra d'era evolucion amassa. Es prumèrs agenti des arbres moderni, includent-i es figuières, platanièrs e tolipièrs qu'apareisheren en eth cretacèu. Ath medeish temps, quaques gimnospèrmes deth Mesozoic, coma adara es pinhierats, contunharen de benanar maugrat qu'autes taissons coma adara es bennettitales s'escandiren abantes dera fin deu periòde.
Fauna[modificar | modificar la font]
Bèsties terrestri[modificar | modificar la font]
En Terra ferma, es mamifers eren enqüera ua petita part e menor dera fauna. Aguesta era dominada peths reptils aracosaurians, especiaument peths dinosaures, qu'auien arribat a lor zenit. Es pterosaures eren comuns a principis e miejans deth cretacèu més a medida qu'eth cretacèu avancèt aueren de lutar contra era competencia creishent dera radiacion adaptativa des audèths e en final del periòde ja sonque existien dus familhes, autament especialades. Es jadiments de Liaoning, ena formacion Chaomidianzi ena China, da ua enludida mostra dera vida a principis deth cretacèu, ja qu'a restes meravelhosament conservades qu s'i trapen e representen quauques tipus deth grop maniraptor que marca era transicion dinosaure-audèth e destaquen pera preséncia de plumes parières a peth. Pendent eth cretacèu, es insectes començaren a diversificar-se e es hormigues, es termies e es parpalholes més vielhes apareisheren. Es afiats, es llagostes e cynipidae tanben apareishen. Un aute insecte important qu'evolucionéc foguèt era abelha ensocial, provocada pera ecologia e era evolucion des plantes damb flors.
Bèsties marini[modificar | modificar la font]
En es mars, i auien raias, lamies moderni e es teleosti comuns. Es reptils marini includien es qu'arribaren a ésser ictiosaures en principis e miejans deth cretacèu, plesiosaures pendent tot eth periòde e, fin-finau, es mosasaures. Es baculids, ua forma damb casquelh plan long d'amonitas, benanauen en eth mar. Es hesperornithiformes eren audèts marini cabussaires sense capacitat de vòl que nadaven coma es gaviformes. Es foraminifers tanben benanaven. Eth cretacèu tanben vedéc era aparicion des diatomees en es oceans (es d'aiga fresca qu'apareishen pas enquiath Miocè).
Escandiment[modificar | modificar la font]
En eth escandiment massièr que definís era fin deth cretacèu, un nombral significatiu d'especies (+/-50%) e de familhes coneishudes (+/-25%) desapareisheren. Es plantes demoraren practicament sense tocar e en tot es organismes marini receberen eth patac més hort. Açò include un gran nombral (+/-95%) de foraminífers planctonics (exceptat es globigerinids), e un nombral enqüera més gran de cocolitofors, ath delà d'ammonits, cefalopodes, belemnites, rudistes e toti es reptils marini exceptat des cocodrils e tartugues. Es dinosaures son era victima més important der escandiment deth cretacèu. Dinosaures que sonque demoraren en eth final deth periòde (coma eth tiranosaure, eth triceratops e eth anquilosaure) s'escandiren. Eth darrièr des pterosaures e era grana marjoria deths audèths tanben s'escandiren.


text:
Sa populacion èra estimada a 327 913 abitants en 2011, en essent la 19ena vila d'Alemanha, un pòrt fluvial al Ren e es sieu universitària dempuèi lo 1818, an que s'i fondèt sa universitat, Rheinische Friedrich Willhelms Universität, qu'ocupa lo luòc de l'ancian palai dels electors de Colonha.
Lo 1949 se creèt un quartièr administratiu al sud de la vila. Las ambaissadas e las residéncias dels foncionaris son a la vesina Bad Godesberg.
Es pòrt fluvial al Ren e a un aeropòrt prèp partejat amb Colonha.
Los sieus monuments mai destacats son lo Münster (una collegiada romanica dels sègles XI-XIII), l'ostal de la vila (sègle XVIII); e la Beethovenhalle (1957-1959). Lo Rheinisches Landesmusum a d'importantas colleccions d'art.


text:
Revòuta dei Cipaies
La Revòuta dei Cipaies foguèt una insureccion indiana còntra la Companha Anglesa deis Índias Orientalas que dominava Índia dempuei lo començament dau sègle XIX. Foguèt entraïnada per lo maucontentament de la populacion e dei soudats indians originaris de la region d'Aoudh après l'annexion d'aquel estat princier indian en 1856. Aqueu maucontentament foguèt renfòrçat au sen de l'armada per l'introduccion d'un fusiu novèu ambé de cartochas lubrificadas per de graissas animalas impuras tant per lei musulmans que per lei indós. Maugrat una modificacion dei cartochas, la fisança entre militars indians e britanics declinèt. De mai, la tension foguèt egalament renfòrçada per l'agitacion de la populacion, especialament de l'aristocràcia anciana que s'estimava menaçada per leis annexions de la Companhiá dins lo rèsta de la peninsula. A l'acomençaça dau conflicte, lei revòutats ocupèron Delhi e una partida de la Vau de Ganges. L'Empèri Mogòl i foguèt oficialament restablit. Pasmens, lei Britanics obtenguèron lo sostèn dei Sikhs e de la màger part dei senhors indians per reprimir l'insureccion e tornar conquistar Delhi en setembre de 1857. Puei, lo centre principau de la revòuta, d'ara situat en Aoudh onte lo conflicte se transformèt en guèrra d'independéncia, foguèt atacat e vencut dins lo corrent de 1858 e de combats se debanèron fins a 1859 dins certaneis endrechs. Marcada per d'atrocitats dins lei dos camps, aquela guèrra entraïnèt la disparicion de l'Empèri Mogòl e la fin de l'administracion de la peninsula per la Companhiá deis Índias. En vertut de l'India Act de 1858, lo govèrn de Londres s'ocupèt d'ara endavant de dirigir espereu lei possessions britanicas d'Índia.


text:
Hockey sus glaça
L'hockey sus glaça, var.hockey sus glaç (si ditz mai sovent hockey) es un espòrt d'equipa que sa competicion si debana sus una patinadoira especiala. L'objectiu es de marcar de tòcas en mandant un disc de cauchó vulcanizat, nomat rondèla, au dedins de la gàbia de l'adversari. La gàbia de cada equipa si situa dins lo camp sieu, a una extremitat de la patinadoira. L'equipa, que compren un para-tòca e cinc jogaires de camp, si desplaça ambé de patins e manipula la rondèla amb una cròça.
L'hockey es originari de Canadà e si desvelopèt a la fin dau sègle XIX en America dau Nòrd. Espòrt de vitessa, es sovent subrenomat "l'espòrt collectiu pus rapide dau monde".


text:
Primièra Guèrra Punica
La Primièra Guèrra Punica o Guèrra de Sicília foguèt la primièra de las tres guèrras qu'opausèron Roma e Cartage, doas poténcias majoras de Mediterranèa occidentala pendent l'antiquitat. L’adjectiu punic ven del nom Poenici que los romans donavan a sos adversaris, assimilats als fenicians (Phoenici). Aqueste conflit, engajat per lo contraròtle de Sicília durèt 23 ans entre -264 abans JC e -241 abans JC, e foguèt un dels pus longs menats per Roma. Son debanament es conegut pels autos grècs e latins, principalament Polibi.


text:
Universitat occitana d’estiu de La Guépia (82), 13-18 de julhet 2015 incluses
Los corses de lenga per totes los nivèls, de l’iniciacion al perfeccionament, se faràn amb los intervenents de l’an passat (F. Vialada, R. Carrièr, M. Vernhièiras, S. Gairal, R. Jurièr).
L’obrador de revirada (S. Carles, C. Sicre) — que part d’una escota de l’experiéncia lengatgièra dels participants per entraïnar tot lo monde cap a una reflexion linguistica e literària al còp aprigondida e a la portada de totes — se contunharà amb l’obrador de literatura de Roland Pecot.
Cada jorn, de conferéncias o de taulas redondas en occitan e en francés tractaràn d’un tèma particular (istòria, literatura, present e avenir de l’accion occitanista, ecologia…)
Manu Théron, Anaïs Vaillant et Flore Sicre seràn aquí tota la setmana pels obradors de cant, de musica, d’aprendissatge d’instruments e de dança.
Projeccions de filmes, concèrts, seradas amb d’abitants, fèsta de la lenga del dissabte amb lo concors de racontes e burlas seràn al rendètz-vos coma l’annada passada.
Lo programa detalhat amb las modalitats d’inscripcion serà lèu difusat e se poirà telecargar sul site.
Organisators : Lenga viva, Carrefour Culturel Arnaud-Bernard, Escambiar
Partenaris : associacions CITRUS, Lez’Art Festival.
Entresenhas : Renaud Savy 06 42 50 34 84
Corrièl Lenga Viva : renaud.lengaviva@gmail.com


text:
Eqüator (país)
L'Eqüator (tanben se pòt escriure Equator) (Ecuador en espanhòl) es un estat d'America del Sud. Confronta Colómbia al nòrd e Peró a l'èst e al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Pacific.
Sa capitala es Quito.
Lo gentilici es eqüatorian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri del que se coneis uèi coma l'Equator foguèt abitat per divèrsas culturas dempuèi unes 15.000 ans aJC, e benlèu quitament dempuèi unes 30.000 ans. Lo periòde preistoric (anterior a l'arribada dels conquistadors espanhòls) s'acostuma a dividir en quatre grandas estapas: lo periòde paleoindian (fins unes 3.500 ans aJC), lo periòde formatiu (del 4500 al 300 aJC), lo periòde de desvolopament regional (300 aJC - 800 d.C.) E lo periòde d'integracion (800 - 1534). Entre las culturas mai importantas de l'epòca preistorica podèm destacar la cultura Valdivia (3500 - 1500 aJC), la cultura Chorrera (900 - 300 aJC), la cultura de la Tolita (600 aJC - 400 d.C.) E la cultura Cañari (400 -1532), entre autras.
Pauc abans de la conquista inca se formèron de grandas confederacions de pòbles, coma la quitu o caranqui (coneguda posteriorament amb l'equivòc nom de "Reialme de Quito") o la cañari. Pels environs de 1450, l'inca Túpac Yupanqui comencèt la conquista del territòri eqüatorian, completada unes 30 ans après. La dominacion incaica acaba amb l'arribada dels espanhòls, que sus l'ancian territòri del "Reialme de Quito" creèron la Reiala Audiéncia de Quito, dins del Vicereialme del Peró.
Lo movement d'independéncia s'inicièt ja a la fin del sègle XVIII, amb los escrits de Eugenio Espejo e d'autras illustrats. Lo primièr crit d'independéncia se produsiguèt lo 10 d'agost de 1809 a Quito, mas foguèt pas fins lo 24 de mai de 1822, après la batalha del Pichincha, quand demorèt establida l'independéncia formala de la nòva republica. Entre ongan e 1830 l'Equator demorèt integrat a la Grand Colómbia. La nòva republica independenta visquèt unes primièrs ans força inestables, jol govèrn del general Juan José Flores e los sieus successors. Los darrièrs ans del sègle XIX son dominats per las grandas figuras antagonicas de Gabriel García Moreno, conservador, e Eloy Alfaro, progressista.
Lo sègle XX se caracteriza per una cèrta inestabilitat politica (57 presidents dempuèi lo 1900) e per guèrras periodicas amb lo Peró (1941, 1981 e 1995) a causa dels dreches sus grands airals de territòri amazonic e de limits termierèrs, sageradas amb lo tractat de patz de 1998 signat pels presidents Alberto Fujimori e Jamil Mahuad. Los ans 1970 e 1980 veson una cèrta estabilitat e prosperitat economica mercés a las primièras grandas espleitacions petrolièras de la sèuva amazonica. Lo 1978, après la dictatura de Guillermo Rodríguez Lara (Lo bombita) s'inícia lo periòde democratic pus long qu'a viscut lo país e que dura (se plan de forma inestable en fòrça cases) fins a l'actualitat.
La fin dels ans 1970 e de principis de 1980 lo país es dirigit per politics capables e dinamics, coma Jaime Roldós o Osvaldo Hurtado, mas de divèrses conflictes e de divisions politicas trincan aquela tendéncia. Lo darrièr periòde es marcat per la crisi dels ans 1990, qu'a donat luòc al fenomèn migratori mai important del país, e a la dolarizacion de l'economia l'an 2000, que s'a plan aténher controlar l'inflacion, a abocat una part de la populacion a la praubesa.
Politica[modificar | modificar la font]
L'Eqüator es una republica presidenciala. Lo cap d'Estat e cap de govèrn es lo president, elegit per un periòde de quatre ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'Eqüator continental ten 3 regions geograficas :
- La zona del litoral (La Costa) a l'oèst, bordada per l'Ocean Pacific
- La region andina (La Sierra), esperlongada de nòrd al sud, e
- La region orientala (El Oriente), cobèrta principalament per la selva amazoniana. Es abitada solament per 5% de la populacion del país.
Tanben administra las Illas Galapagos, dins l'Ocean Pacific, situadas a 1000 km de la còsta d'America del Sud.
Subdivisions administrativas[modificar | modificar la font]
L'Eqüator es divisit en 4 regions, 24 províncias, 200 cantons e de parròquias urbanas e ruralas[1].
Zonas non delimitadas[modificar | modificar la font]
1419 km² de l'Eqüator son pas inclús dins cap de província. En 2006, aqueles territòris avián 85 265 abitants.[2] Aquelas zonas son :
- Las Golondrinas : Entre los rius d'Agua Clara e de Guayllabamba, disputada entre las províncias d'Esmeraldas e Imbabura. Limit al sud amb Pichincha.
- La Manga del Cura : Disputada entre las províncias de Guayas, Manabí, Los Ríos e Santo Domingo de los Tsáchilas. Amb una part del barratge Daule-Peripa. 50 000 abitants.[3]
- El Piedrero : Airal entre los cantons d'El Triunfo (Guayas) e La Troncal (Cañar).[4]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia de l'Eqüator.
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ División Político Administrativa del Ecuador, http://www.inec.gov.ec/web/guest/ecu_est/territorio/div_pol_adm
- ↑ Zonas no delimitadas El Comercio
- ↑ La Manga del Cura se fracciona por comicios El Universo
- ↑ El Piedrero incluido en dos proyectos de parroquialización El Universo
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Presidencia de la República, Site Oficial de la Presidéncia de la Republica
- [1], Institut Eqüatorian d'Estadisticas e Recensaments
- Portal del Ministèri del Torisme d'Eqüator - http://www.vivecuador.com
- Radio Mundial - http://www.radio-mundial.com


text:
Armada
Una armada es una organizacion autorizat per un estat d'utilizar la fòrça armada per defendre son territòri. Segon lei país, l'armada pòu tanben tenir d'autrei foncions coma la direccion dau govèrn (junta...), lo sostèn a l'economia nacionala (expansion imperialista, investiment dins lo capitau d'una companhiá...) o lo contraròtle de la populacion (polícia d'estatut militara...). De mai, certanei còrs de l'estat o organizacions pòdon tenir una organizacion de tipe militar sensa faire oficialament partida dei fòrças armadas.
Lei cavaments menadas per leis arqueològs an mostrat l'existéncia d'infrastucturas militaras, coma de barris, avans l'aparicion de l'escritura e es fòrça possible que leis armas de caça de la Preïstòria poguèsson tanben servir d'armas de guèrra. Per exemple, la mòmia d'Ötzi, mòrt vèrs 2500 avC, presentèt una bleçadura causada per una sagita. Ansin, la necessitat de formar d'armadas, au mens non permanentas, foguèt probablament una caracteristica precòça dei societats umanas.


text:
Dolores Ibárruri
Dolores Ibárruri, chafrada la Pasionaria, que ho ua hemna politica basca e espanhòla membre deu Partit Comunista d'Espanha.
Que vadó en Biscaia dens ua familha de minors carlistas e, a maugrat de las soas originas modestas, qu'arrecebó ua educacion pro avançada, e que comença estudis de magisterio.
Que militè dens la Joentut Socialista puish dens lo Partit Comunista Espanhòu (en bèth participar a la scission deu PSOE) qui vadore lo Partit Comunista d'Espanha.
E participè a la Grana grèva generau de 1917 e que comencè a emplegar lo chafre de Pasionaria en bèth signar un article dens lo jornau militant El minero vizcaíno, en 1918.
En 1933 que fondè l'Union de las Hemnas Antifascistas; en 1936 que ho elegida deputada en Asturias e que vadó presidenta de las Cortes republicanas en 1937.
Personalitat activa e destacada durant la Guèrra Civila Espanhòla contra l'insurreccion anticonstitucionau de membres de l'armada, qu'ei era qui prononciè la famosa frasa "¡No pasarán!».
Arron de la guèrra qu'avó d'exilià's en Union Sovietica, acerà que gavidè lo Partit Comunista d'Espanha enter 1942 e 1960 ; lo son unic hilh (qu'avó tanben seis hilhas) que's morí en bèth pelejar per Stalingrad contre las òsts alemanas nazi.
A maugrat de la soa fidelitat de cap a l'Union Sovietica, que critiquè publicament l'invasion de Checoslovaquia en 1968.
La mort deu dictator galèc d'Espanha Francisco Franco que la dè lo parat de tornar hens lo son país e de crubar lo son sèti de deputada asturiana.
Que's morí en 1989.


text:
Escala de Kinsey
L'escala de Kinsey vòl mesurar de l'orientacion sexuala anant de 0 (exclusivament eterosexual(a)) a 6 (exclusivament omosexual(a)). Foguèt publicada en primier dins « Sexual Behavior in the Human Male » (1948) d'Alfred Kinsey, e foguèt important dins lo trabalh complementari titolat « Sexual Behavior in the Human Female » (1953).
Per descriure l'escala, Kinsey afirma:
- « Los mascles representan pas doas populacions separadas d'omosexuals e eterosexuals. Tot coma lo mode es pas dividit entre fedum e cabrum. Es doncas fondamental per la taxonomia lo fach que la Natura rarament se descriu amb de grops marcats separats... Lo monde natural es continú en totes e cadun de sos aspèctes.
- Tot en insistissent sus las nuanças existissent entre los antecedents omosexual e eterosexual exclusius, semblèt apropriat lo desvolopament d'una classificacion que se basa sus la quantitat d'experiéncias omosexualas e eterosexualas de cada istoric... Cada individú seriá assignat a una posicion sus aquela escala, per cada periòde de sa vida.... Una escala amb set punts indicant d'un biais fisable las multiplas gradacions qu'existisson vertadièrament. » (Kinsey, e col. (1948))
Somari
L'escala Kinsey es atal[modificar | modificar la font]
Recerca[modificar | modificar la font]
Rapòts Kinsey[modificar | modificar la font]
- Òmes: 11.6% dels òmes blancs d'entre 20 e 35 van èsser dins lo 3n gras dins aquel periòde de lor vidas.[1]
- Donas: 7% de las donas non maridadas entre 20 e 35 e 4% de las donas maridadas entre 20 e 35 va èsser dins lo 3n gras dins aquel periòde de lor vidas.[2] un 2 a 6% de las donas, entre 20 e 35, van èsser dins lo 5n gras [3] e 1 a 3% de las donas non maridadas entre 20 e 35 van èsser dins lo 6n gras.[4]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Kinsey, e coll. 1948. Sexual Behavior in the Human Male, Table 147, p. 651
- ↑ Kinsey, e coll. 1953. Sexual Behavior in the Human Female, Table 142, p. 499
- ↑ Ibid, p. 488
- ↑ Ibid, Table 142, p. 499, and p. 474


text:
Gustavo Adolfo Bécquer
Neishec en Sevilha, hilh deth pintor José Domínguez Insausti. Era sua mair siguec Joaquina Bastida de Vargas. Peth costat patern descenie d'ua nòbla familha de comerçants d'origina flamenc, es Becker o Bécquer, establida er eth caplòc andalós n'eth sègle XVI; deth sòn prestigi da testimòni eth hèt que possediren capèla e sepultura er era madeisha catedrala dempús de 1622. Era sua casa natau ja non existís. Siguec cristianat er era parròquia de Sant Laurenç Martira. Es sòns ancessors dirèctes, en tot començar peth sòn madeish pair, José Domínguez Bécquer, sigueren pintors de costums andaloses, e tant Gustavo Adolfo coma eth sòn frair Valeriano sigueren fòrça dotadi entath diboish. Valeriano, De hèt, s'inclinèc pera pentura. Eth pair moric eth 26 de gèr de 1841, quan eth poèta auie cinc ans d'edat. Er an 1846, damb dètz ans, Gustavo Adolfo entrèc er eth Collègi de Nàutica de Sant Elm, en Sevilha, a on li dèc classes un discipol deth gran poèta Alberto Lista, Francisco Rodríguez Zapata, e coneishec eth sòn gran amic e companh d'afans literaris Narciso Campillo. Mès es frairs Bécquer demorèren òrfenes tanben de mair er an següent, eth 27 de hereuèr de 1847, e sigueren adoptadi alavetz pera sua tia María Bastida. Valeriano E Gustavo sigueren fòrça junhut, e de hèt empreneren fòrça trabalhs e viatges amassa.


text:
Relacion d'òrdre
En matematicas, una relacion d’òrdre dins un ensemble E es una relacion binària dins E que permet de comparar seis elements a cha dos d'un biais coerent (vejatz infra). Un ensemble provesit d’una relacion d’òrdre es un ensemble ordenat.
Somari
- 1 Definitions e exemples
- 2 Òrdre totau, òrdre parciau
- 3 Elements particulars d'un ensemble ordenat
- 4 Ensemble ben ordenat
- 5 Compatibilitat amb una lèi de composicion intèrna
- 6 Vejatz tanben
Definitions e exemples[modificar | modificar la font]
Relacion d'òrdre[modificar | modificar la font]
Una relacion d'òrdre (o : un òrdre) dins un ensemble E es una relacion binària dins E reflexiva, transitiva e antisimetrica :
-
- reflexiva, se tot element es en relacion amb eu, çò es :
- antisimetrica, se d'elements distints son jamai en relacion mutuala, çò es :
- transitiva, se dos elements son en relacion per l'intermediari d'un tresen, çò es :
Es de bòn veire que se es una relacion d'òrdre dins E, alora la relacion binària invèrsa , definida per
- se e solament se
es tanben una relacion d'òrdre dins E. En tota relacion d'òrdre es donc associada una relacion d'òrdre dicha invèrsa (pus pichon / pus grand, inferior / superior, divisor / multiple, etc.)
Se nòta sovent « ≤ » una relacion d'òrdre dins un ensemble E ; lo pareu (E, ≤) es sonat ensemble ordenat ; en aqueu cas, l'òrdre invèrs es notat « ≥ » ; per tot pareu (x, y) d'elements de E :
- .
Exemples e còntraexemples[modificar | modificar la font]
- Dins tot ensemble, l'egalitat es una relacion d'òrdre.
- Siá E un deis ensembles seguents :
l'ensemble deis entiers naturaus, l'ensemble deis entiers, l'ensemble dei racionaus, o l'ensemble dei reaus.
- Dins l'ensemble E, la relacion binària « es inferior o egau a » es una relacion d'òrdre. Se definís ansin :
onte
- Dins lo meteis ensemble E, la relacion binària « es estrictament inferior a » es pas una relacion d'òrdre car es pas reflexiva.
- Dins l'ensemble E, la relacion binària « es inferior o egau a » es una relacion d'òrdre. Se definís ansin :
- La relacion binària definida dins l'ensemble dei nombres complèxes per
es una relacion d'òrdre.
- Dins l'ensemble deis entiers naturaus non nuls, la relacion binària « es divisor de » es una relacion d'òrdre. Se definís ansin :
- Dins lo meteis ensemble , la relacion binària « es multiple de » es una relacion d'òrdre, invèrsa de la precedenta.
- Dins l'ensemble deis entiers non nuls, la relacion binària « es divisor de » es pas una relacion d'òrdre car es pas antisimetrica : 3 es divisor de −3 e −3 es divisor de 3, mai 3 es diferent de −3.
- Dins l'ensemble dei partidas d'un ensemble . la relacion binària « es inclús dins » es una relacion d'òrdre (vejatz lo diagrama çai sus, onte l'inclusion d'una partida dins una autra es representada per una sageta).
Relacion d'òrdre estricte[modificar | modificar la font]
A una relacion d'òrdre dins E notada « ≤ » s'associa naturalament sa restriccion, notada « < », ai pareus d'elements distints de E ». Per definicion :
- (x < y) se e solament se (x ≤ y) e (x ≠ y)
Per oposicion a la nocion de relacion d'òrdre estricte (qu'es pas reflexiva), se ditz sovent qu'una relacion d'òrdre (au sens definit precedentament) es una relacion d'òrdre larg.
Òrdre totau, òrdre parciau[modificar | modificar la font]
Definicions[modificar | modificar la font]
- Estent una relacion d'òrdre (larg) « ≤ » dins un ensemble E, se ditz que dos elements x e y de E son comparables se (x ≤ y) o (y ≤ x) .
- Una relacion d’òrdre (larg) es totala se per tot pareu (x, y) d'elements de E, x e y de E son comparables. Un ensemble provesit d’una relacion d’òrdre totau es sonat ensemble totalament ordenat.
- Una relacion d’òrdre es parciala s'es pas totala, valent a dire qu'existís dos elements de E que son pas comparables. Un ensemble provesit d’una relacion d’òrdre parciau es sonat ensemble parcialament ordenat.
Exemples[modificar | modificar la font]
- Dins un ensemble qu'a mai d'un element, l'egalitat es un òrdre parciau (dos elements diferents son jamai comparables).
- Cadun deis ensembles , , , , provesit de l'òrdre usuau , es totalament ordenat.
- L'ensemble , provesit de la relacion de divisibilitat, es parcialament ordenat ; per exemple, 2 e 3 son pas comparables per divisibilitat (2 es pas divisor de 3, e 3 es pas divisor de 2).
- L'ensemble dei partidas d'un ensemble , provesit de la relacion d'inclusion, es parcialament ordenat dins lo cas que a aumens dos elements (se a, b son dins dos elements diferents, lei dos ensembles , son pas comparables per inclusion).
Elements particulars d'un ensemble ordenat[modificar | modificar la font]
Siá un ensemble ordenat (E, ≤).
Minimum, maximum[modificar | modificar la font]
- Minimum, maximum de E
- S'existís un element a de E tau que per tot element x de E, a ≤ x, se ditz que a es lo minimum de E.
- S'existís un element b de E tau que per tot element x de E, x ≤ b, se ditz que b es lo maximum de E.
- Minimum, maximum d'un sosensemble de E
Se generaliza lei definicions precedentas a una partida non vueja F de E
- S'existís un element a de F tau que per tot element x de F, a ≤ x, se ditz que a es lo minimum de F.
- S'existís un element b de F tau que per tot element x de F, x ≤ b, se ditz que b es lo maximum de F
Se pòt qu'existigue pas de minimum (o de maximum), mai se n'i a un, es unic (en causa de l'antisimetria).
Nota : s'utiliza lo mot extremum per designar un minimum o un maximum.
Exemples[modificar | modificar la font]
- Ordenat per l'òrdre usuau, a un minimum (0) e pas de maximum ; leis ensembles , , an ges d'extremum.
- Ordenat per la relacion de divisibilitat, l'ensemble a un minimum (1) e pas de maximum.
- Ordenat per la relacion d'inclusion, a un minimum (l'ensemble vuege ) e un maximum ().
Element minimau, element maximau[modificar | modificar la font]
- S'existís un element a de E tau que , se ditz que a es un element minimau de E (autrament dich, l'unic element x de E tau que x ≤ a es a).
- S'existís un element b de E tau que , se ditz que a es un element maximau de E (autrament dich, l'unic element x de E tau que x ≥ b es b)
S'existís dins E un minimum (respectivament un maximum), es lo solet element minimau (resp. maximau) de E. Dins lo cas d'un ensemble totalament ordenat, lei nocions de minimum e d'element minimau (resp. de maximum e d'element maximau) coïncidisson. Un ensemble parcialament ordenat pòt aver mai d'un element minimau e/o mai d'un element maximau.
Exemples[modificar | modificar la font]
- Ordenat per la relacion de divisibilitat, l'ensemble a per elements minimaus lei nombres premiers.
- Ordenat per la relacion d'inclusion, l'ensemble dei partidas non vuejas d'un ensemble (non vuege) a per elements minimaus lei singletons, çò es lei sosensembles qu'an ren qu'un element.
Minorant, majorant[modificar | modificar la font]
Siá F un sosensemble non vuege de E.
- S'existís un element a de E tau que a ≤ x per tot element x de F, se ditz que a es un minorant de F. Lo sosensemble F es dich minorat (valent a dire qu'a aumens un minorant).
- S'existís un element b de E tau que x ≤ b per tot element x de F, se ditz que b es un majorant de F. Lo sosensemble F es dich majorat (valent a dire qu'a aumens un majorant).
- Se ditz que F es boinat (o bornat, bolat) s'es au còp minorat e majorat.
Boina inferiora, boina superiora[modificar | modificar la font]
Siá F un sosensemble non vuege de E.
- Se F es minorat, e se l'ensemble de sei minorants a un maximum, aquest es sonat boina inferiora (o bòrna inferiora, bòla ...) de E e es notat : .
- Se F es majorat, e se l'ensemble de sei majorants a un minimum, aquest es sonat boina superiora (o bòrna superiora, bòla ...) de E e es notat : .
Se F a un minimum (resp. un maximum) alora a una boina inferiora (resp. una boina superiora) que coïncidís amb eu. Mai, reciprocament, l'existéncia d'una boina inferiora (resp. d'una boina superiora) implica pas l'existéncia d'un minimum (resp. d'un maximum).
Una proprietat remarcabla de l'ensemble dei reaus, provesit de l'òrdre usuau, es que tota partida non vueja e minorada (resp. majorada) a una boina inferiora (resp. una boina superiora).
Exemple[modificar | modificar la font]
- Dins l'ensemble , provesit de l'òrdre usuau, l'interval a una boina inferiora (0) mai pas de minimum, e una boina superiora (1) qu'es tanben son maximum.
Ensemble ben ordenat[modificar | modificar la font]
Se ditz qu'una relacion d’òrdre dins un ensemble E es un bòn òrdre se tota partida non vueja d'aquel ensemble admet un element minimum (un pus pichon element). Un ensemble provesit d'un bòn òrdre es sonat ensemble ben ordenat.
Un bòn òrdre es necessariament un òrdre totau, mai la recipròca es faussa (vejatz infra). L'axiòma de Zermelo, equivalent a l'axiòma de la chausida, afierma que tot ensemble pòt èsser ben ordenat.
Exemples e còntraexemples[modificar | modificar la font]
- Tot òrdre totau dins un ensemble finit es un bòn òrdre.
- L'òrdre totau usuau dins l'ensemble deis entiers naturaus es un bòn òrdre.
- L'òrdre totau usuau dins l'ensemble dei reaus es pas un bòn òrdre ; per exemple, l'interval a pas d'element minimum.
Compatibilitat amb una lèi de composicion intèrna[modificar | modificar la font]
Se ditz qu'una relacion d’òrdre « ≤ » dins un ensemble E provesit d’una lèi de composicion intèrna « » es compatibla amb aquela lèi se :
- quins que sián x, y, z elements de E, (x ≤ y) implica (x z ≤ y z) e (z x ≤ z y)
En aqueu cas :
- quins que sián x, y, z, w elements de E, (x ≤ y) e (z ≤ w) implica (x z ≤ y w)
Per exemple :
- L'òrdre totau usuau dins l'ensemble dei reaus es compatible amb l'addicion mai pas amb la multiplicacion.
- L'òrdre totau usuau dins l'ensemble dei reaus positius es compatible amb la multiplicacion.


text:
Jurisprudéncia
S'entend per jurisprudéncia las interpretacions reïteradas que fan los tribunals dins las resolucions de las normas juridicas, e pòt constituir una de las Fonts del Drech, segon lo país. Tanben se pòt considerar l'ensems de decision de justícia fèrmas e uniformas dictadas pels organs jurisdiccionals de l'Estat. Aquò significa que per conéisser lo flux contunh de las nòrmas existissentas se deu considerar coma essent aplicada sistematicament.
L'estudi de las variacions de la jurisprudéncia dins lo temps es lo melhor biais per conéisser las evolucions dins l'aplicacion de las leis, pòt èsser mai precisa que lo simple examen de las diferentas reformas del Drech positiu perque dins qualques cases las nòrmas capitan pas a s'aplicar vertadièrament malgrat la promulgacion oficiala.
Dins lo Drech anglosaxon es una font de primièr òrdre, a causa del fach que los jutges devon motivar los decisions o senténcias mejans un estudi minuciós dels precedents.
Dins lo Drech continental, la jurisprudéncia es tanben una font formala, pasmens varia substancialament en valor e la fòrça constrenhenta en acòrdi amb las legislacions localas de cada país. Atal, las senténcias de certans tipes de tribunals superiors son d'aplicacion obligatòria pels cases equivalents dins los tribunals inferiors; dins d'autres, las decisions d'instancias jurisdiccionalas similaras son pas una règla constrenhenta pels jutges inferiors, levat lo cas de certanas circumstancias especificas quand s'agís d'unificar de critèris d'interpretacion uniforma sus de questions determinadas de drech (coma es lo cas de las senténcias plenarias dins lo drech argentin). Fin finala, e coma alternativa mai espandida dels Estats que mantenon aqueles sistèmas juridics, es possible que las decisions de nivèl superior jamai son obligatòrias pels autres tribunals, pasmens pretendon aver plan sovent una importanta fòrça dogmatica quand i a de preveire las futuras decisions e establir los fondaments d'una demanda determinada facha pels tribunals inferiors.
En tot cas, l'estudi de las senténcias nos dona la mesura exacta de la realitat del Drech perque sovent, e per divèrsas rasons, las senténcias son pas complidas o aplicadas.
Es lo cas especialament quand lo poder judiciari dintra en collision amb los autres poders de l'Estat, coma lo executiu e lo legislatiu, e fòrça engatjat dins lo principi de la separacion dels poders, es un fenomèn que se pòt pas ignorar completament per elaborar una teoria del Drech, quita a se qu'aparesca totalament separada de la realitat juridica e sociala.


text:
Felibritge
Lo Felibritge es un movement dedicat a la lenga e la cultura occitanas, amb de connexions fins dins lei País Catalans. Son accion se situa especialament dins lo domeni literari.
Sa vocacion es de favorizar e d'organizar la sauvagarda e la promocion de la lenga occitana e de tot çò que constituís la cultura especifica dei país de lenga d'òc.
Lei membres d'aqueu movement son lei felibres e lei felibressas. Çò relatiu o pertanhent au Felibritge receu l'adjectiu felibrenc -a.
Somari
La creacion dau Felibritge[modificar | modificar la font]
Lo Felibritge se fondèt lo 21 de mai de 1854, jorn de Santa Estela, au castèu de Fòntsegunha, proprietat de Giera a Castèunòu de Gadanha (Provença). Sei sèt fondadors (lei primadiers), segon la version oficiala, son Frederic Mistral, Teodòr Aubanèu, Josèp Romanilha, Joan Brunet, Ansèume Matieu, Pau Giera e Anfós Tavan.
Santa Estela es la patrona dau Felibritge e lo congrès annuau de l'associacion se fa cada an a una data pròcha de la fèsta de santa Estela.
Lo desvolopament[modificar | modificar la font]
Estructura dau Felibritge[modificar | modificar la font]
Lo Felibritge a una estructura ben particulara. Es devesit en sèt mantenenças (seccions regionalas) de Provença, d'Auvèrnha, de Guiana-Peiregòrd, de Lemosin, de Lengadòc, de Gasconha e de Catalonha, qu'an caduna a son cap un sindic e un vicesindic. Au cap dau movement se tròba lo consistòri compausat de cinquanta majoraus qu'elegisson lo capolier (president), que serà ajudat per lo clavaire e lo baile.
L'associacion se recampa un còp l'an, a cada còp dins una vila diferenta, a una data pròcha de Santa Estela, a l'encòp per festejar e per definir la politica de l'organizacion per l'annada. La reünion se ditz Santa Estèla.
Felibritge e occitanisme[modificar | modificar la font]
Lei principis fondadors dau Felibritge, dempuei 1854, an totjorn defendut l'ensems de la lenga occitana e dau país d'Occitània. Lo Felibritge es donc una part integranta e istorica de l'"occitanisme" dins son sens larg e originau (l'occitanisme es tot çò que fa la promocion deis interès d'Occitània, segon Jòrdi Kremnitz[1]).
Lo Felibritge, dins sei tèxts istorics, nomena la lenga occitana en utilizant lei tèrmes de "lenga d'òc", "provençau", "lenga provençala" e tanben "occitan", "lenga occitana". Per Occitània utiliza lei tèrmes de "País d'Òc", "Miegjorn" e tanben "Occitània". En particular, leis estatuts dau Felibritge de 1911 utilizan lei tèrmes d'"occitan" e d'"Occitània".
Lei capoliers[modificar | modificar la font]
- Frederic Mistral de 1876 a 1888
- Josèp Romanilha de 1888 au 24 de mai de 1891
- Fèlix Gras de 1891 a 1901
- Pèire Devoluy del 21 de mai de 1901 a 1909
- Valèri Bernard de 1909 a 1919
- Josèp Fallen de 1919 a 1922
- Mari Jouveau de 1922 a 1941
- Frederic Mistral (nebot) de 1941 a 1956
- Carles Rostaing de 1956 a 1963
- Elias Bachas de 1962 a 1971
- Rainier Jouveau de 1971 a 1982
- Pau Roux de 1982 a 1989
- Pau Pons de 1989 a 1992
- Pèire Fabre de 1992 a 2006.
- Jaume Mouttet dempuèi 2006
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ KREMNITZ Jòrdi (1974) = KREMNITZ Georg, Versuche zur Kodifizierung des Okzitanischen seit dem 19. Jh. und ihre Annahme durch die Sprecher, coll. Tübinger Beiträge zur Linguistik, Tübingen: Narr


text:
Edmund Halley
Edmond (o Edmund) Halley (lo 29 d'octobre de 1656, Haggerston, borough de Hackney a Londres – lo 14 de genièr de 1742, Greenwich)[1] es un astronòm e engenhaire britanic.
Engenhaire e scientific multidisciplinari, es subretot conegut per aver determinat lo primièr la periodicitat de la cometa de 1682, que fixèt per calcul a 76 ans gaireben. Al retorn d'aquela cometa en 1758, foguèt batejada de son nom.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
La data de sa naissença es pas certana : Halley pensava el que foguèt lo 29 d'octobre de 1656. Nasquèt dins lo vilatge de Hackney, pichon vilatge prèp de Londres, ara absorbida per la capitala. De la seuna maire coneissèm solament lo nom, Ana Halley, nascuda Robinson. Lo seu paire, de son pichon nom tanben Edmond, foguèt un ric sabonièr e marcant de sals que bastiguèt sa fortuna sus las orrors de la darrièra pèsta bubonica, que donèt als londonians lo gost de l’igièna corporala. Aquel òme consacrèt tot l’argent necessari a l’educacion de son filh, que venguèt lèu curiós e amb d’interès per la sciéncia.
« Dempuèi mos pus joves ans, me donèri a l’estudi de l’astronomia », escriguèt dins sas memòrias. « [Me balhava] un plaser tan grand qu'es pas possible d'o explicar a qui faguèt pas aquela experiéncia. »
Sens aver de pròva dirècta, es pasmens probable qu'Edmund Halley, annadit de pas mai de dètz ans, s’interessèt a l’astronomia – e pus particularament a las cometas – aprèp l’aparicion espectaclosa dins lo cèl de Londres de las doas grandas cometas de 1664 e de 1665, que la supersticion populara donèt per responsablas, per la primièra, de la granda pèsta de Londres, e per la segonda, del grand encendi que ravagèt la capitala.
Pus tard, Edmund Halley, totjorn gràcias a son paire, dintrèt a l’escòla de Sant Pau, una de las melhoras de tota Anglatèrra, ont lo jove òme se faguèt remarcar par sas aptituds brilhantas. En 1672, dintrèt al Queen’s College de l'Oxford – ont se faguèt tanben remarcar -, mas ont aprenguèt la mòrt de sa maire lo 24 d'octobre de 1672, pauc abans son seisen aniversari.
Lo 10 de març de 1675, Edmond Halley aguèt l'audàcia d’escriure a l’Astronomer Royal d’Anglatèrra, John Flamsteed, per li mostrar las errors dins las taulas oficialas de las posicions de Jupitèr e de Saturne. Impressionat per las capacitats e subretot per l’entosiasme del jove òme – que sos calculs se revelèron justes, mas que mostrèt tan lo respècte degut a sos ainats e l’entosiasme de sa jovença -, John Flamsteed l’ajudèt a publicar, a dètz-e-nòu ans, son primièr article scientific in Philosophical Transactions, revista de la Royal Society de Londres.
Astronòm, scientific, engenhaire[modificar | modificar la font]
Fòrt de la reconeissença de la comunautat scientifica, Halley decidiguèt de quitar Oxford sens passar son diplòma, e s’embarcar per l’illa Santa Elena, per dessenhar sa primièra mapa del cèl austral. Obtenguèt lo supòrt de la Royal Society, e tanben del rei Charles II. Foguèt novembre 1676 aviá vint-e-un ans. I demorèt dètz-e-uèit meses.
D'aqueles longs meses d'observacion, Halley raportèt en Anglatèrra la mapa pus precisa que jamai foguèt traçada, mas tanben d'observacions ricas d’ensenhaments, per exemple l'influéncia de la latitud sul periòde dels relòtges de balancièrs (a causa d'una diferéncia infima de la fòrça centrifuga al nivèl de l’eqüator), e un inventari de nebulosas encara jamai observadas pels europèus. Aprèp l'observacion d'un transit de Mercuri davant lo Solelh, publiquèt un expausat sul metòde a utilizar per determinar la distància Tèrra Solelh dins un transit de Vènus, mas sens i procedir de son viu.
Halley marin e oceanològ[modificar | modificar la font]
En 1676 foguèt sus l'illa Santa Elena estudiar la cosmografia australa, e publiquèt en 1679 son « Catalogus stellarum australium ».
En 1690, realizèt una campana de sotada, alimentada en aire amb de barrils lestats, e capitèt de demorar jos l'aiga amb cinc autres companhons, mai d'una ora e mièja.
« Mercé a aquel mejan, daissèri tres òmes pendent una ora e tres quarts jos dètz braças d’aigas, sens lo mendre desavantatge per aqueles, e dins una libertat d’agir tan perfèita coma se foguèsson estats a l’aire libre. »
Perfeccionèt sa campana, que volguèt utilizar per explorar los varatges, e arribèt de prolongar la durada del sejorn jos marin fins a quatre oras, mas la pesantor e la grandor del dispositiu lo fasiá pauc practic, li mancava las tecnicas e los materials modèrnes, en particular per compressar fòrtament l'aire.
En 1698, obten dels sobeirans britanics, Maria II e Guilhèm III, lo comandament d'una nau, lo Paramore de 52 pès de long, e la direccion de çò que seriá la primièra mission oceanografica. Partiguèt en 1698, mas Halley deguèt interrompre son viatge, e tornar sèt meses pus tard : los oficièrs refusavan d'obesir un civil.
Tornèt partir en setembre de 1699 coma capitani temporari e reüniguèt fòrça observacions scientificas, en particular sus las variacions de compàs. Reconeguèt l'illa de Georgia del Sud mas sens ne prendre possession : es James Cook que o fariá en genièr de 1775.
Fòrt bon marin, estudièt, dins sos viatges al bòrd del Paramore, la circulacion atmosferica (l'alisèu, qu'atribuiguèt a l'escaufament de l'aire jos l'eqüator), los corrents oceanics, e establiguèt una mapa detalhada de la declinason magnetica. Dessenhèt tanben la primièra mapa meteorologica. Passionat per la mar, estudièt las mors de fòrça creaturas aqüaticas, que la sépia e l’esturion. Concebèt un metòde per conservar vius los larbas, per los poder vendre en ivèrn.
Halley engèni universal[modificar | modificar la font]
Al contacte d'Isaac Newton, Halley se demandèt se l’atraccion d’una cometa passant tròp prèp de la Tèrra poiriá desplaçar los oceans fins a inondar de regions continentalas : amb aquela ipotèsi, foguèt tanben un dels primièrs qu'ensagèt d’explicar racionalament lo deluvi biblic. Foguèt tanben lo primièr a l'interrogar sus las consequéncias quand una cometa truca la Tèrra.
Temptèt de mesurar la grandor de l’atòm, mas sens succès. Esperit curiós de tot, estudièt tanben l’istòria romana e los mecanismes de relotjariá. Coma avoèt el meteis, Halley fumava plan regularament l’òpi.
Traductor[modificar | modificar la font]
Halley traduguèt de l'arabi lo seten libre de la Colleccion matematica de Pappus d'Alexàndria e los dos libres del tractat d'Apollonius de Perge Sus la seccion de rapòrt, que pensavam perdut. Sus la basa del seten libre de Pappus, prepausèt una reconstitucion del libre perdut d'Apollonius intitulat Sus la seccion d'arial[2].
Lo desfís del sabent[modificar | modificar la font]
La primièra observacion « oficiala » d’una cometa par Halley es la que faguèt en 1680 - aquela meteissa qu'inspirèt a Pierre Bayle sas pensadas sus la cometa - dins la nau que passèt la Marga cap a França. Foguèt Giovanni Domenico Cassini, descobreire de la division dels anèls de Saturne, que l'aculhiguèt calorosament a l’Observatòri Reial de París, e que li faguèt pensar a l’ipotèsi d’un retorn periodic de las cometas :
« Lo senhor Cassini me faguèt la favor de me fisar sos relevats de la cometa quand me preparèt a quitar la vila ; en mai de las observacions qu'efectuèt lo 18 de març [1681], me sometèt una teoria sus son movement, a saber que la cometa es aquela meteissa qu'apareguèt a Tico en l’an de 1577, que sa revolucion descriu un grand cercle dins aquel es compresa la Tèrra. »
Cassini aviá en efièit remarcat que tres cometas venián de la meteissa partida del cèl amb de velocitats identicas : se la paternitat de l’ipotèsi d’un retorn periodic de las cometas es aquela de Cassini, es Halley que prenguèt lo subjècte sufisentament a còr per temptar de la validar scientificament.
En 1682, observèt la cometa pauc espectaclosa que pus tard portarà lo seu nom, mas demòra pas gaire de nòtas dins son quasernet d'observacions. Son encontre amb Isaac Newton, en agost de 1684, sembla de reviscolar l’ardor scientifica aprèp que ne foguèt destornat per son amoreta e maridatge amb Mary Tooke.
Halley e Newton son dins una amistat prigonda, e es amassa que s'apassionan per las cometas. Atal, tornant prendre punt per punt las observacions ja fachas, e s’apujant sus los trabalhs de Newton de la lei de la gravitacion, demostrèron que las cometas deurián aver las meteissas orbitas que las planetas. Quand pareguèt l’òbra majora de Newton en 1687, Philosophiae Naturalis Principia Mathematica - sens dobte una de las òbras scientificas pus remarcablas del sègle XVII - Halley redigiguèt dins son prefaci un grand omenatge a l'engèni de Newton.
Es doncas a l’edat de trenta nòu ans que Halley s’ataquèt al problèma que pus tard li balhèt son pus grand títol de glòria. Comencèt per recensar totes los passatges cometaires dins lo passat recent o alunhat. Foguèt ajudat pel sòrt que dins son sègle i aguèt fòrça mai de cometas que los precedents. Per son enquesta remontèt fins als testimònis de Plini lo Vièlh o de Senèca. Tornèt calcular las orbitas de 24 cometas qu'efectuèron un passatge al perièli entre 1337 e 1698, un trabalh de titan, meticulós e de long alen. Capitèt aprèp fòrça d'ans a isolar tres passatges en 1531, 1607 e 1682.
Malgrat que la correspondéncia semblèsse perfèita entre aquelas donadas, Halley s’inquietèt de las pichonas diferéncias que podiá pas solament s'explicar per manca de precisions de mesura. Encara, l’interval varièt de mai d’un an. Halley formulèt l’ipotèsi qu’una fòrça qual que siá, pas encara explicada, foguèsse responsabla de tals escarts, mas arribèt pas de se ne persuadir, per manca d'explicacion scientifica rigorosa. Se parlar amb Newton, aquel li suggeriguèt de calcular las perturbacions gravitacionalas eventualas entre sa cometa e d’autras cometas. Los calculs li mostrèron la falsetat d'aquela ipotèsi, mas aquò li calfèt sufisentament l’esperit per que calculèsse las perturbacions provocadas per Jupitèr e per Saturne (alara darrièra planeta coneguda del Sistèma Solar). Los calculs mostrèron alara una correlacion gaireben perfèita entre sa teoria e los passatges observats.
Amb aqueles resultats, publiquèt en 1705 son trabalh dins una òbra intitulada Sinòpsi de l’astronomia de las cometas, e ont faguèt la profecia – entièrament scientifica – del retorn de sa cometa per Nadal de 1758. Halley sabèt, d'escriure aquel estudi, que jamai veiriá de son viu la confirmacion dels seus calculs, lo passatge venent se realizèt l'annada de sos cent dos ans.
Aquela òbra menciona tanben, a mièg mots, la possibilitat d'una « sèrva de cometas », que serà dos sègles pus tard teorizat formalament per Jan Oort.
« Avèm de rasons de pensar qu'existís un nombre fòrça superior de cometas que, per causa de lor grand alunhament del solelh, lor escuritat e lor abséncia de coa, poiriá fòrça ben escapar a la nòstra observacion. »
Moriguèt lo 14 de genièr de 1742, quatre ans aprèp sa femna, la meteissa annada de la mòrt de son filh.
Trionf postum[modificar | modificar la font]
Quand Halley prediguèt lo retorn de la cometa en 1758, sa profecia, que passarà mai d’un mièg sègle dins l’avenidor, levèt gaire lo vam. E quand Halley moriguèt en 1742, las necrologias insistiguèron longament sus sas expedicions maritimas, sas descobèrtas e sus la clòca de sotada qu'inventèt, e amagan sa prevision cometaira, que foguèron oblidadas.
Pr'amor, en 1757, un matematician francés, Alexis Clairaut, tornèt prendre los calculs de Halley per, en melhorant la precision dels calculs, predire pus finament la data de retorn de la cometa. Las sostas foguèron cortas un pauc mai d’un an, los calculs d’interaccion gravitacionala de la cometa amb Tèrra, Jupitèr e Saturne foguèron. Demandèt ajuda a Lalanda, e a la matematiciana Lepaute.
Aprèp de meses de calculs, los tres anoncièron en novembre de 1758 que la cometa passariá al perièli lo 13 d'abril de 1759. La comunautat astronomica mondiala – qu'una partida dobtava d’aquela prediccion de Halley, de veire pas res venir per Nadal de 1758 – tornèt escrutar lo cèl. Lo 25 de decembre de 1758, la cometa foguèt observada exactament ont o aviá predich Halley per un observator prèp de Drèsda, e atenguèt son perièli lo 13 de març de 1759, exactament un mes abans la data fixada per Lepaute, Lalande e Clairaut.
Tres ans abans sa mòrt, E. Halley enonciava : « Se lo retorn qu'avèm previst per l'an 1758 se realiza, l'imparciala posteritat se refusarà pas a reconéisser que foguèt un Anglés que l'anoncièt pel primièr còp. » Aquel vòt foguèt fòrça plan enausit, perque la comunautat dels astronòms decidiguèt de balhar lo nom de Halley a aquela cometa.
Drives[modificar | modificar la font]
- L'asteroïde (2688) Halley foguèt nomenat en son onor.
- L'asteroïde (7720) Lepaute onora la memòria de la senhora Lepaute.
- L'asteroïde (9592) Clairaut foguèt batejat en onor de Clairaut.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Le tour de France d’Edmond Halley. Revista l’Astronomie, febrièr de 2004, pp. 78-80, per Jean-Michel Faidit.
- (fr) Le retour de la comète de Halley, 1984, ISBN 2-904184-26-0, Londreys (Paris), per P. Moore et J. Mason
- (fr) Mémoire d'une comète, Plon, 1985, ISBN 2-259-01403-8, per Albert Ducrocq
- (fr) Comète, Calmann-Lévy, 1985, ISBN 2-7021-1433-4, per Carl Sagan, amb la collaboracion d'Ann Druyan
- (fr) Halley, le roman d'un comète, Denoël, 1985, ISBN 2-207-23160-7, per A.C. Levasseur-Regourd e Ph. de La Cotardière
- (fr) Les comètes, mythes et réalités, 1985, Flammarion, ISBN 2-08-064805-5, per M. Festou, Ph. Veron e J-C. Ribes
- (fr) Le retour de la comète, Imago, 1985, ISBN 2-902702-27-2, per Jean-Marie Homet
- (fr) Asimov's Guide to Halley's Comet, Walker and C° (Nòva York), 1985, per Isaac Asimov
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ aquelas datas correspondon al calendièr julian, utilizat en Grand Bretanha fins a 1752. Dins lo calendièr gregorian, aquelas datas correspondon al 8 de novembre de 1656 e al 25 genièr de 1743.
- ↑ (fr) Cf. Paul ver Eecke, préface à la Collection mathématique de Pappus d'Alexandrie (1982), éd. Albert Blanchard, Paris, p. CXXIV.


text:
Salias (Bearn)
Salias[1] (Saliese en basco, Salies-de-Béarn en francés) qu'ei ua comuna septentrionau de Bearn situada enter los gaves de Pau e d'Auloron ; qu'ei administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Salias, com lo son nom ac ditz, que possedeish honts saladas qui hon expleitadas desempuish l'Edat Mejana. Deu sègle XIX enlà, que vadó vila termau.
La legenda que vòu las honts saladas que hossen descobèrtas per un caçaire qui auré trobat au bòsc on Salias e s'estar uèi un singlar mort, salat e, atau, beròi conservat. Qu'ei per aquesta rason que la hont deu center de la ciutat e representa un singlar dab la mencion, en bearnés: "Si jo non i èri mort, arrés n'i viveré" (  en grafia originau).


text:
1929
Aquesta pagina concernís l'an 1929 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 11 de febrièr - L'Itàlia faissista e lo Sant Sèti signan lo Tractat de Latran
- 19 de mai - Exposicion Universala a Barcelona
- 28 de julhet - Signatura de la Convencion de Genèva per 48 païses, acerca dels presonièrs de guèrra.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
- 15 de genièr - Primièra publicacion dels « Annals » d'istòria economica e sociala de Marc Bloch e Lucien Febvre.
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera teoria permetent de descriure lo foncionament d'un semiconductor publicada per lo fisician soís Félix Bloch (1905-1983).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Sergio Leone , director italian de cinèma (m. 1989)
- 6 de genièr - Babrak Karmal, president d'Afganistan (m. 1996)
- 15 de genièr - Martin Luther King Jr., activista politic american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1968)
- 23 de genièr - John Charles Polanyi, quimista canadian, Prèmi Nobel de Quimia
- 31 de genièr - Rudolf Mössbauer, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica
- 2 de febrièr - Carlos Alberto Lacoste, president d'Argentina (m. 2004)
- 9 de març - Desmond Hoyte, president e primièr ministre de Guyana (m. 2002)
- 29 de març - Lennart Meri, president d'Estònia (m. 2006)
- 1 d'abril - Milan Kundera, escrivan chèc
- 3 d'abril - Poul Holmskov Schlüter, primièr ministre de Danemarc
- 5 d'abril - Ivar Giaever, fisician norvegian, Prèmi Nobel
- 6 d'abril - Keijo Liinamaa, primièr ministre de Finlàndia (m. 1980)
- 10 d'abril - Max von Sydow, actor suedés
- 4 de mai - Audrey Hepburn, actritz americana (m. 1993)
- 6 de mai - Paul Lauterbur, quimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 3 de junh - Werner Arber, microbiologista soís, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 4 de junh - Karolos Papoulias, president de Grècia
- 18 de junh - Jürgen Habermas, filosòf alemand
- 1 de julhet - Gerald Edelman, biologista american, Prèmi Nobel
- 2 de julhet - Imelda Marcos, femna de Ferdinand Marcos
- 9 de julhet - Rei Hassan II de Marròc (m. 1999)
- 28 de julhet - Jacqueline Kennedy Onassis, femna de John Fitzgerald Kennedy (m. 1994)
- 1 d'agost - Hafizullah Amin, president d'Afganistan (m. 1979)
- 24 d'agost - Yasser Arafat, líder palestin, Prèmi Nobel de la Patz (m. 2004)
- 27 d'agost - Ira Levin, escrivan american (m. 2007)
- 9 de setembre - Claudi Nogaròu, cantaire francés d'origina occitana (m. 2004)
- 15 de setembre - Murray Gell-Mann, fisician american, Prèmi Nobel
- 8 d'octobre - Manuel García Ferré, dessenhaire de benda dessenhada espanhòl
- 16 d'octobre - Fernanda Montenegro, actritz brasilièra
- 18 d'octobre - Violeta Chamorro, presidenta de Nicaragua
- 2 de novembre - Richard E. Taylor, fisician american, Prèmi Nobel
- 2 de novembre - Muhammad Rafiq Tarar, president de Paquistan
- 7 de novembre - Eric R. Kandel, neuroscientific austrian, Prèmi Nobel
- 9 de novembre - Imre Kertész, escrivan ongrés, Prèmi Nobel de Literatura
- 1 de decembre - Alfred Moisiu, president d'Albania
- 9 de decembre - Bob Hawke, primièr ministre d'Austràlia
- 9 de decembre - John Cassavetes, actor american
- 13 de decembre - Christopher Plummer, actor canadian
- 23 de decembre - Chet Baker, musician american (m. 1988)
- Adam Fortunate Eagle, activista amerindian american
- Francés Fontan, nacionalista occitan de Gasconha (m. 1979)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 d'abril - Karl Benz, pionièr alemand dins la construccion d'automobilas (n. 1844)
- 21 de mai - Archibald Primrose, 5en Comte de Rosebery, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1847)
- 27 de julhet - Pau Gossac, critic literari, istorian, e bibliotecari occitan-argentin (n. 1848)
- 23 de setembre - Richard Adolf Zsigmondy, quimista austrian, Prèmi Nobel (n. 1865)
- 29 de setembre - Tanaka Giichi, primièr ministre de Japon (n. 1863)
- 3 d'octobre - Gustav Stresemann, cancelièr d'Alemanha, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1878)
- 28 d'octobre - Bernhard von Bülow, cancelièr d'Alemanha (n. 1849)
- 6 de novembre - Maximiliano de Baden, cancelièr d'Alemanha (n. 1867)
- 17 de novembre - Herman Hollerith, inventor american (n. 1860)
- 24 de novembre - Georges Clemenceau, primièr ministre de França (n. 1841)
- 20 de decembre - Émile Loubet, president de França (n. 1838)
- 29 de decembre - Wilhelm Maybach, dessenhaire d'automobilas alemand (n. 1846)


text:
Khasekhem
Khasekhem (après Khasekhemoi - dab l'emplec deu duau egipcian - ) que ho lo darrèr faraon de la IIau dinastia.
Qu'aurè reünificat Egipte après la ua temptativa de secession ; los sons predecessors que semblen aver perduda ua partida de la la autoritat au punt que Peribsen escambiè suu son nom lo títol de hilh deu diu Her per hilh deu diu Seth (lo son rivau mitologic e geografic). Après aver tornat unificar Egipte Khasekhem qu'orstendè peu purmèr còp dens l'istòria egpciana ambs dius (simbolizats peu can entà Seth e peu haucon entà Her) au som deu son serekh. Dilhèu per las medishas rasons que passè d'un nom singular a un nom duau : Khasekhemoi (l'egipcian antic que coneish aqueth nombre de 2 a despart deu singular e deu plurau) e atau muisha que ambs dius que regnavan amassas sus un sol país.
Que ho sepelit dens la necropòli reiau d'Umm el-Qa'ab (tombèu V).
La division de l'istòria egipciana en dinastia qu'ei a còps convencionau e ereta de l'istorian Maneton e non refleta sovent pas nada realitat genealogica. Dens lo cas de Khasekhem aquò qu'ei particularament vertadèr puish qu'aqueth b'ei l'ajòu deus faraons seguents tanhents de la IIIau dinastia.
Noms[modificar | modificar la font]
- Dens la Lista Reiau d'Abidòs lo son nom de Nisot-Biti qu'ei Djadjai :
- Dens la Lista Reiau de Saqqara lo son nom de Nisot-Biti qu'ei bebi :
Peribsen
Khasekhem
Nebka
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
LGBT
LGBT es lo sigle de « Lesbian, Gay, Bisexual and Transgendered people » que s'adaptariá en occitan per « Lesbianas, gais, bisexuals e transgenres ». Es avegada completat per la letra I per intersexuats, e/o, encara mai rarament, par la letra Q per queer .
Permet per un tèrme mai inclusiu qu'omosexual, de designar un gropa mai larg d'institucions, d'organizacions e d'individus fòrça divèrses, obrant dins lo meteis sens.
Somari
Significacion de cada tèrme[modificar | modificar la font]
Cada letra del sigle es emplegada per se raportar a un grop e a la comunautat culturala qui l'entorna. Cal pas comprendre « comunautat » dins lo sens de « grop avent una vida sociala semblabla », mas simplament dins le sens de « grop d'individus subissent une pression sociala similara ».
Lesbianisme[modificar | modificar la font]
Lo lesbianisme se referís a des femnas afectivament e sexualament atiradas per de femnas.
Gai[modificar | modificar la font]
Gai se referís als òmes exclusivament atirats afectivament e sexualament per d'autres òmes, e doncas mai generalament a la comunautat omosexuala masculina.
Dins l'utilizacion corenta del tèrme, pòt tanben qualificar las femnas atiradas afectivament e sexualament per d'autras femas.
Bisexual[modificar | modificar la font]
Bisexual se referís a las personas que son atiradas afectivament e/o sexualament per las femnas e pels òmes.
Transgenre[modificar | modificar la font]
Lo préfixe Trans- es generalament emplegat coma tèrme generic per designar las « gents qu'estiman que lo genre que foguèron assignats (abitualament a la naissença) es una descripcion falsa o inacabada d'eles meteisses ».
Dins aquela definicion se tròban nombra de soscategorias coma los transsexual(a)s, los transgenres e a vegada los genderqueers (veire tanben travestiment).
Tanben, quitament se l'identitat de nombre de personas intersexuadas correspond pas als estereotipes tradicionals en matèria de sèxe e de genre, fòrça personas intersexuadas rebutan fòrça tota assimilacion de lor forma d'identitat a la forma « trans »..
Istòria[modificar | modificar la font]
fins a que se debane la revolucion sexuala dels ans 1960, i aviá cap tèrme largt conegut per descriure las personas d'aqueles grops mai que los tèrmes derogatòris emplegats per la comunautat eterosexuala.
Alara que los movements començavan a s'organizar per los dreches dels omosexuals, lo besonh se faguet sentir d'encontrar un tèrme mai positiu e d'autodesignacion per se liberar de las normas eterosexualas.
Alara que las femnas omosexulas se fabreguèron lor pròpia identitat a l'entorn del tèrme « lesbianas », los omosexuals masculins volgavan se destacar d'aquela apellacion que l'imatge èra negativa e medicala e lo remplacèron doncas per « gai » (subretot dins los païses anglosaxons e dins lo rèsta d'Euròpa pendent la segonda mitat dels ans 1990).
Los tèrmes « gais » e « lesbianas » avent agut alara una influéncia per la reconeissença d'aquelas categorias, volguèronne profeitat los transsexuals e los bisexuals. Mas fòrça omosexuals (òmes e femnas) rebutèron los transexuals e bisexuals, accusant los primièrs de desjogar los estereotips e los segonds d'èsser d'omosexuals tròp espaurits per far lor sortida.
Se parlèt de « comunautat Lesbiana, Gai, Bi e Trans » unificada sonque dins los an 1990, un còp trobada lo respècte mutual entre las comunautats.
Lo tèrme « LGBT » venguèt alara mai en mai comun e foguèt adoptat per la majoritat dels grops lesbiens, gais, bisexuals, e transexuals, mas tanben pels mejans de comunicacion e qualquess institucions.


text:
1742
Aquesta pagina concernís l'an 1742 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Pèrda de l'illa de Tabarka que sa fortalessa foguèt conquistada per lo bei de Tunis.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Trabalhs importants d'ornamentacion realizats a l'interior dau Sanctuari d'Al-Hussayn ibn Ali a l'iniciativa de Nader Chah.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de decembre - Carl Wilhelm Scheele, quimista suedés (m. 1786)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 12 de julhet - Evaristo Felice Dall'Abaco, compositor italian (n. 1675)
- Matteo Goffriller, laütièr venecian (n. 1659)


text:
Palais de la Cultura e de la Sciéncia
Lo Palais de la Cultura e de la Sciéncia, en polonés Pałac Kultury i Nauki, es un gratacèu de Varsòvia bastit entre 1952 e 1955. Sa construccion foguèt decidica per Ïosif Stalin coma dona dau pòble sovietic au pòble polonés. Ansin, l'arquitectura d'inspiracion estaliniana dessenhada per l'arquitècte rus Lev Roudnev integrèt quauqueis elements de l'arquitectura polonesa de la Renaissença e lo còst de la bastida foguèt finançat unicament per l'Union Sovietica.
Tre sa construccion, l'aspèct generau dau bastiment causèt — e causa totjorn — de contestacions importantas au sen de la populacion de la capitala polonesa. Pasmens, lo Palais evolucionèt pauc a pauc de l'estatut de simbòl de la dominacion sovietica sus Polonha vèrs aqueu de simbòl de Varsòvia. Ansin, en 1989, après la casuda dau regime comunista, leis autoritats novèlas decidiguèron de pas destrurre lo bastiment qu'es a l'ora d'ara lo sèti d'unei musèus, salas de concèrt de congrès e cinèma, de dos teatres e d'un restaurant panoramic.


text:
Ernest Shackleton
Sir Ernest Henry Shackleton (1874-1922) foguèt un explorador polar angloirlandés, principala figura de l'Edat d'Aur de l'Exploracion Antartida. Recebèt l'Òrde Reial de Victòria e l'Òrde de l'Empèri Britanic per sas contribucions.
Shackleton es conegut per aver dirigit l'infructuosa Expedicion Endurance, entre 1914 e 1916. Emai que Shackleton capitèsse pas son objectiu de traversar a pè lo continent Antartida, demostrèt sas qualitats per lo comandament quora lo vaissèl Endurance se retrobèt prés per la glaça.
Shackleton, dit pels sieus contemporanèus "lo Cap", menèt sos òmes se refugiar a l'illa Elephant abans de traversarar 1.300 km de l'ocean Antartic dins una barca amb cinc òmes entrò arribar en Georgia del Sud. En arribar a l'illa alunhada, Shackleton i dos dels seus òmes traversèron un terrenh montanhós fòrça complicat, fins arribar a una estacion balenièra per demandar el rescat dels sieus òmes abandonats a l'illa Elephant. Totes los membres d'equipatge de l'Endurance subrevisquèron a un calvari de 22 meses en Antartida. Pasmens, tres òmes del vaissèl de supòrt, lo Ross Sea Party, perdèron la vida.
Shackleton foguèt una figura clau de l'edat eroïca de l'exploracion de l'Antartida al costat de Roald Amundsen, Douglas Mawson e Robert Falcon Scott, cadun d'eles famós per de proesas que captèron l'atencion publica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Ernest Shackleton nasquèt lo 15 de febrièr de 1874, a Kilkea, prèp d'Athy, (comtat de Kildare, Irlanda), a 50 km de Dublin. Lo paire d'Ernest, Henry, e la maire, Henrietta Letitia Sophia Gavan, èran d'origina angloirlandesa.[1][2] Ernest era lo segond dels sieus detz mainatges e lo primièr dels dos filhs.[3] Enfant, foguèt descrit coma "brilhant, aimable... e de fisança".[4] En 1880, a sièis ans, Ernest desbagatjèt a Dublin amb son paire, qu'èra estudiant en medecina.[3] Quatre ans pus tard, la familha partiguèt per Londres; o faguèron per cercar de revenguts melhors e perqué lor ascendéncia angloirlandesa lor fasiá témer per sa seguretat aprés de l'assassinat de Lord Frederick Cavendish a las mans dels nacionalistes irlandeses. Ernest serà educat per una institutritz fins a 11 ans, dintrarà a la Fir Lodge Preparatory School, a West Hill, per èsser puèi educat entre 13 e 16 ans al Dulwich College, una escòla publica per dròlle.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ernest Shackleton, ' ' BBC, Figures Històriques
- ↑ James A. Goodlad, Escòcia i l'Antàrtic, Secció 3: Scott, Shackleton i Amundsen. Royal Scottish Geographical Society. ISBN 0-904049-04-3
- ↑ 3,0 3,1 Johnson, pàg. 9–12
- ↑ Huntford, pàg. 7–11