text:
S'acaba de publicar en 2015 un diccionari d'Arvé Cassinhac, plan conegut per sa lenga occitana un pauc artificiala e sovent fosca, mas farlabica sul tèma, un grand plaser operatiu e lingüistic : se cal elonhar al maxímum del francés, la maissanta lenga. Donc se publiquèt un diccionari Cassinhac per èstre lo pont entre lo francés e l'occitan e al revèrs. Primièr, ai pas crompat aquel diccionari, mas la lenga cassinhaguenca exista sovent dins la boca d'animators de ràdios qu'an pas agut léser o far crompar diccionaris de bon nivèl tal aquel que prepara l'Acadèmia Occitana, o que cumula lo Congrès, mas i a un fum d'autres diccionaris disponibles ; quitament se son criticables car lo despart es sempre la semantica emplegada per Frederic Mistral e fauta d'actualitat, de semantica viscuda dins aquel monde del XXIen sègle, los professors que los fan son un resumit de la societat occitanista, un pauc redusida en diversitat professionala, e del viscut de cada jorn ; donc lo diccionari de Cassinhac auriá benlèu un interès sus aquel terrenh, e o a pas brica (vist en fuelhetar).
La revista plan istorica, plan vièlha e plan tolzana Lo Gai Saber publica sovent presentacion de libres novèls ; son sempre documents de granda qualitat : esperavi donc l'arribada del novèl numèro per legir la descripcion de libre Cassinhaguenc.
Soi estat pas decebut, Lo Gai Saber es alara devengut una revista d'umor de letrats de grand nivèl ; cal mercejar en Jacme Taupiac per aquel tèxte sublime.
Quí melhor qu'en Jacme Taupiac per descriure un diccionari, el qu'es a la basa de l'elementari diccionari occitan que nos ajuda a passar a l'esperanto, e al francés, en praticar una lenga occitana basica ? S'espèra lo volapuc...
Quí melhor qu'en Jacme Taupiac per descriure un diccionari umoristic e semiologic, el qu'es estat tanben un dels grands actors de la nòrma aranesa de l'occitan, de l'occitan gascon pirinenc qu'a Solan son pas fotut d'escriure (Solan e endacòm mai dins los Pirinèus) ?
Quí melhor qu'en Jacme Taupiac, professor d'ensenhament professional e tanben professor militant d'ivèrn e d'estiu pels militants de las annadas 1970/80/90, el qu'es estat un grand del desvolopament d'un occitan simple, «clar e de bon compréner» ?
Donc cal felicitar lo cap-redactor de Lo Gai Saber d'aver causit lo tèxte d'en Jacme Taupiac per illustrar aquela sortida, non podiá donar qu'un grand tèxte per entendre lo «bon compréner» de l'umor occitan en matièra de semantica : la causa èra pas aisida ; dona alara un grand tèxte.
Mercés a Arve Cassinhac d'aver sortit aquel diccionari, lo tèxte del Gai Saber que lo descriu, gai e sapient, es d'una grand nivèl literari, e l'article sublime auriá jamai existat sense la lenga cassinhaguenca.


c: text/html

text:
Dins la manifestacion de dissabte passat, los Bretons(istas) an portat a la prefectura la signaletica monolingüa a la prefectura.
La bandièra francesa explicita clarament que la protestacion èra per castigar las autoritats francesas en Bretanha.
Mas concretament quí installa la signaletica ?
1 / las comunas – pensi que an aquel nivèla lo panèu d’entrada de las comunas occitanas es luènh d’èstre sufisent. Soi segur que l’IGN es jà preste per saber ajudar los elegits a trabalhar coma cal sobre d’espaci comunal ; de qué ? los elegits del Partit Occitan li an pas encara pensat ? Malgrat tot, l’institut universitari de geografia de Perpinyà a jà fait un trabalh dempuèi mantunas annadas sul tèma. Un collòqui sense cap resson mediatic es estat prepausat al Conselh Regional de Tolosa sul tèma ; quí n’a los arquius ?
2 / las aglomeracions – alara la primièra signatura de l’aglomeracion de Tolosa prepausa una novèla via, e benlèu enfin una visibilitat de l’occitan sobre la signaletica que cal, es de dire tota la signaletica, podèm esperar… causa concreta e veire l’occitan present a Tolosa, pertot, e malgrat los elegits patoisejaires de l’UMP.
3 / los departaments – a cada cambiament de vièlhs panèus, còsta res de mai de pensar a l’occitan, de l’ortografiar e d’o plaçar a costat del francés ; e aiçò es possible dempuèi mai de vint annadas, e zo esperèm en Nauta-Garona (e tantes autres departamnt que fan la gestion de la signaletica), coma dins los autres departaments bretons (perqué causa possibla en Bretanha o seriá pas en Occitània ?) ; aquela signaletica bretona que desagrada fòrça a Marine Le Pen.
4 / las regions – a cada iniciativa d’ajuda dels Conselhs Regionals, perqué l’occitan, parier que l’ecologia, seriá pas valorizada, per un còst mendre ? Parier lo còst de l’emplec de l’occitan es simplament marginal s’es pensat abans de practicar la comunicacion, la signaletica o tot escrich qu’es adreiçat al grand public.
Quantes panèus caldrà desraiçigar per aver aquesta signaletica occitana en Occitània ?
Perqué cal pas simplament demandar la signatura de la Carta, cal agir sul terrenh per la visibilitat de la lenga, dins la signaletica coma endacòm mai.
S’espèra l’occitan suls panèus de Nauta-Garona per l’occitan… es de competéncias –pauc cara- del Conselh General ! La signatura de la Carta, 56 prepausicions sobre 60, sufís pas.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Corses al dintre de l’IEO
Entre los cercles locals, las seccion departamentalas, las seccions regionalas mai las prestacions per d’autras estructuras, son 148 corses regulars e estagis que son donats al dintre de l’IEO.
Mai d’una mena de corses, talhièrs de lenga es possibla, corses animats per de benevòls, de professionals de la lenga, corses que dintran dins lo quasèrn de las cargas del labèl PARLESC. A l’entorn de 1700 personas seguisson cada aqueles corses e estagis dispensats per l’IEO.
Contactatz las seccions IEO per conéisser los oraris dels corses los mai pròches d’en cò vòstre. Seccions regionalas.
Seccions departamentalas.
O rendètz vos sul site aprenem l’occitan per conéisser totes los corses d’occitan per adultes.
Article de referéncia Aprenem l’occitan.


text:
Le Pecq
Le Pecq es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat del Pecq se situa en una sivella de la Seine, a 19 km a l'oèst de París, al pè del castèl de Sant-Germain-en-Laye.
Lo sieu territòri se repartís suls dos marges del fleuve e engloba una pichona isla, la isla Corbière. Es fòrtament urbanisé a l'excepcion de l'isla Corbière, protegida partiellement coma zòna de nidification d'ausèls migratoris. A totara de la segonda Guèrra mondiala, un establiment de bains foncionava sus aquela isla. Dos unes autres establiments ligats a l'aiga #èsser celèbras al Pecq : un spa en espetant las nombrosas fonts del tuc de St-Germain e una piscina n'aiga naturala de 100 m de longitud amb plajas de sable !
La municipalitat del Pecq es limitrophe de las municipalitats del Mesnil-lo-Rei (quartièr de Carrièras-jos-Bòsques) al nòrd, de Montesson al nòrd-es, del Vésinet a l'èst, de Croissy-sus-Seine al sud-es, del Pòrt-Marly al sud, de Marly-lo-Rei al sud-sud-es, de Mareil-Marly al sud-oèst e de Sant-Germain-en-Laye a l'oèst.
Las comunicacions an assegurat principalament per la expedís départementale 186 #que permet, sul marge esquèrre, de prene la rota nacionala 13 e la rota nacionala 186 al Pòrt-Marly e #que, en direccion de l'èst, del Vésinet e de Chatou, afranquís la Seine al pont del Pecq. Aquel pont bastit en 1963, a constituit d'arcs en acièr surbaissées en pausant sus doas pilas centralas en béton. Del costat oèst los culées an adornat d'estatuas en representant la Oise e la Seine. Aquelas estatuas an #èsser realizadas per René Letourneur #qu'a tanben sculpté de las œuvres pel licèu Jeanne de Albret de Sant-Germain-en-Laye.
Las autras vias de comunicacion importanta de la municipalitat son la expedís départementale 190 #que comença al pont del Pecq e permet d'accedir a Sant-Germain-en-Laye cap a l'oèst aital coma la expedís départementale 159 cap a Lo Mesnil-lo-Rei al nòrd e la expedís départementale 7 cap a Marly-lo-Rei al sud.
Al plànol ferroviaire, la municipalitat es desservie pel RER A a la estacion del Vésinet - Lo Pecq, los abitants de la part del Pecq, prèp de Marly-lo-Rei, pòdon retre's tanben a la parca d'aquela comuna.
La commune du Pecq se situe dans une boucle de la Seine, à 19 km à l'ouest de Paris, au pied du château de Saint-Germain-en-Laye.
Son territoire se répartit sur les deux rives du fleuve et englobe une petite île, l'île Corbière. Il est fortement urbanisé à l'exception de l'île Corbière, protégée partiellement comme zone de nidification d'oiseaux migrateurs. Jusqu'après la seconde Guerre mondiale, un établissement de bains fonctionnait sur cette île. Deux autres établissements liés à l'eau furent célèbres au Pecq : un spa exploitant les nombreuses sources de la colline de St-Germain et une piscine en eau naturelle de 100 m de long avec plages de sable !
La commune du Pecq est limitrophe des communes du Mesnil-le-Roi (quartier de Carrières-sous-Bois) au nord, de Montesson au nord-est, du Vésinet à l'est, de Croissy-sur-Seine au sud-est, du Port-Marly au sud, de Marly-le-Roi au sud-sud-est, de Mareil-Marly au sud-ouest et de Saint-Germain-en-Laye à l'ouest.
Les communications sont assurées principalement par la route départementale 186 qui permet, sur la rive gauche, de rejoindre la route nationale 13 et la route nationale 186 au Port-Marly et qui, en direction de l'est, du Vésinet et de Chatou, franchit la Seine au pont du Pecq. Ce pont construit en 1963, est constitué d'arches en acier surbaissées reposant sur deux piles centrales en béton. Du côté ouest les culées sont ornées de statues représentant l'Oise et la Seine. Ces statues ont été réalisées par René Letourneur qui a aussi sculpté des œuvres pour le lycée Jeanne d'Albret de Saint-Germain-en-Laye.
Les autres voies de communication importantes de la commune sont la route départementale 190 qui commence au pont du Pecq et permet d'accéder à Saint-Germain-en-Laye vers l'ouest ainsi que la route départementale 159 vers Le Mesnil-le-Roi au nord et la route départementale 7 vers Marly-le-Roi au sud.
Au plan ferroviaire, la commune est desservie par le RER A à la gare du Vésinet - Le Pecq, les habitants de la partie du Pecq, proche de Marly-le-Roi, peuvent se rendre aussi à la gare de cette commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es al Mièja Edat #qu'apareis l'existéncia del masatge caseriu de Aupec. Lo Pecq, tèrra de vignobles réputés, a mencionat per las primièras fes en una charte de Childebert III, rei de França, en 704.
En 1595, las autoritats de Henri IV ordonnèrent als abitants del Pecq de cedir al rei 18 a 20 arpents de tèrra, necessàrias pel bastiment dels jardins del Castèl Nòu de Sant-Germain. En compensation, #exemptar los Alpicois de la talha e de divèrsas taxas, privilègi #que #conservar fins a la Revolucion. Jos l'Ancian Regim, lo vilatge #conéisser qualques jorns de fèsta coma aqueles ont Louis XIII, de contunh Louis XIV, #escuélher de venir del Louvre a Sant-Germain per la Seine en manlevant la nef reiala.
En 1837, la primièra linha de camin de fèrre per viatgèr i aguèt inaugurat entre París e Lo Pecq : s'agís de la Linha Apòstas - Sant-Germain-en-Laye. A l'epòca, lo terminus de la linha se situa al pòrt del Pecq, sul marge drech de la Seine. Los locomotoras son n'efièch inhàbils d'afrontar la rampa necessària a la ascension del serral de Sant-Germain, #que domina lo fleuve de divèrsas desenas de mètres.
Louis XIV #nàisser al castèl de Sant-Germain-en-Laye. Es tan aicí coma se #refugiar lo rei Charles II de Angleterre quand #èsser exilé de lo sieu país. Lo Pecq, vilatge al amont de Sant-Germain-en-Laye èra doncas un passatge oligé pels nòbles, mas tanben per lo sieu continuament. Lo pòble #conéisser aital un essor comercial e los alpicois fasián fòrça la fèsta. Es en aquel meteis esperit que Lo Pecq #organizar, en 2005, una manifestacion festive en l'onor dels 1300 ans de la vila.
Pendent la Segonda Guèrra mondiala, lo Data|3|de
, Lo Pecq es durement tocat per un bombardement de la Royal Aire Força #qu'apuntava las fabricas Renault de Boulogne-Billancourt e #que #far 47 mòrts[1]. Lo odonyme « carrièra del 3-Mart-1942 » commémore aquel eveniment.
C'est au Moyen Âge qu'apparaît l'existence du hameau d'Aupec. Le Pecq, terre de vignobles réputés, est mentionné pour la première fois dans une charte de Childebert III, roi de France, en 704.
En 1595, les autorités de Henri IV ordonnèrent aux habitants du Pecq de céder au roi 18 à 20 arpents de terre, nécessaires pour la construction des jardins du Château Neuf de Saint-Germain. En compensation, il exempta les Alpicois de la taille et de diverses taxes, privilège qu'ils conservèrent jusqu'à la Révolution. Sous l'Ancien Régime, le village connut quelques jours de fête comme ceux où Louis XIII, puis Louis XIV, choisirent de venir du Louvre à Saint-Germain par la Seine en empruntant la nef royale.
En 1837, la première ligne de chemin de fer pour voyageur fut inaugurée entre Paris et Le Pecq : il s'agit de la Ligne Paris - Saint-Germain-en-Laye. À l'époque, le terminus de la ligne se situe au port du Pecq, sur la rive droite de la Seine. Les locomotives sont en effet incapables d'affronter la rampe nécessaire à l'ascension du coteau de Saint-Germain, qui domine le fleuve de plusieurs dizaines de mètres.
Louis XIV naquit au château de Saint-Germain-en-Laye. C'est aussi ici que se réfugia le roi Charles II d'Angleterre lorsqu'il fut exilé de son pays. Le Pecq, village à l'amont de Saint-Germain-en-Laye était donc un passage oligé pour les nobles, mais aussi pour leur suite. Le village connut ainsi un essor commercial et les alpicois faisaient beaucoup la fête. C'est dans ce même esprit que Le Pecq organisa, en 2005, une manifestation festive en l'honneur des 1300 ans de la ville.
Pendant la Seconde Guerre mondiale, le Mes invalid (mars), Le Pecq est durement touché par un bombardement de la Royal Air Force qui visait les usines Renault de Boulogne-Billancourt et qui fit 47 morts[2]. L'odonyme « rue du 3-Mars-1942 » commémore cet événement.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ las-victimas-de detlos-quartièrs-bombardas-02-03-2002-2002860206.php Www.leparisien.fr Lo Pecq-sus-Seine : Aumenatge a las victimas dels quartièrs bombardats.
- ↑ www.leparisien.fr Le Pecq-sur-Seine : Hommage aux victimes des quartiers bombardés.
- Paginas utilizant d'arguments duplicats dins los apèls de modèl
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Ortografia de verificar
- Paginas amb ligams de fichièrs copats
- Pagina utilizant lo modèl data amb una sintaxi erronèa
- Portal:Comunas/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Comuna de Alain Gournac
- Comuna d'Yvelines


text:
Villard-Sallet
Villard-Sallet en arpitan (Villard-Sallet en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, banc de la distincion de las Montmayeur.
Sul territòri de la municipalitat se levava, en mai del castèl de Montmayeur, la ostal fòrt del Bornel, possession del comte de Montmayeur.
Au Moyen Âge, siège de la seigneurie des Montmayeur.
Sur le territoire de la commune se dressait, outre le château de Montmayeur, la maison forte du Bornel, possession du comte de Montmayeur.


text:
Dimars, 6.2.2018 03h00
Après longas rubricas e longs articles on passavi l’usclada suus franchimands, vau ara estar positiu per un còp (lo vielhum, benlèu). Sense d’estar un especialista de la justícia, me sembla que dens l’Estat francés los drets deus justiciables son plan assegurats. Cadun a dret a un avocat, cadun a dret a un procès “normau” e avant d’estar condemnat, cada acusat es considerat com innocent. En teoria, mes es lo dret.
Los avocats an lo dret de s’exprimir dens los mèdias e m’a gaireben tostemps semblat que los ahars penaus que segotisson l’actualitat son estats haut o baish plan tractats peus mèdias. Solide, i deu aver exemples contraris, mes dens l’ensems, los especialistas “justícia” deus jornaus televizats an un haut nivèu de professionalisme, plan mès que non pas los autes especialistas jornalistics.
Los ahars judiciaris mediatizats son sovent fòrça complicats e las purmèras mesuras de prénguer son d’expausar pas un acusat a la condemnacion publica, de cedir pas a comunicar una emocion que poderé miar lo pensar deu monde e de cercar pas a emblanquir quauqu’un avant que sia jutjat.
Se cau sovent tornar brembar l’ahar d’Outreau, la denóncia telefonica de Patrick Dils (quinze ans en preson), l’entrevista d’un Patrick Henry que demandava davant la camèra la pena de mòrt ende l’assassin deu petit Philippe qu’avèva fin finala tuat eth, e, mès recentament, de la caminada blanca ende sosténguer la familha de la prauba Alexia Daval, deus quaus son marit, que la tuèc eth medish.
E doncas la setmana qu’acaba de passar, estoi susprés per un eveniment que’m semblèc pauc costumèr.
Lavetz que, en seguida sense de dobte deu movement de denóncia de las agressions sexualas, uns òmes coneishuts son acusats de forçament, lo jornau televizat de France 2 a difusada l’entrevista d’una hemna que’s acusaira dens un d’aquestes ahars. Aquesta entrevista estoc tornada difusar uns dias mès tard.
Aquestes imatges, filmats dens l’intimitat d’una hemna de la quala la cara plenha lo telon, son evidentament d’una portada emocionala de las fòrtas. Dens aquesta mena d’ahar, sia lo tipe a forçada la hemna e cau que sia condemnat segon la lei, sia la hemna mentís e cau pas balhar un imatge negatiu de la persona incriminada que’u poderé núser. I a pas qu’una pròva materiala seguida d’una avoada que pòdon acabar lo questionament.
De memòria, es lo purmèr còp que vesi aquò e’n soi a’m demandar s’es la debuta d’una tendéncia o pas sonque una petita “error” d’un jornalista sollicitat. La seguida nos ac diserà.
Una question de mès demòra, es de saber pr’amor l’acusaira d’un ministra sus un ahar fòrça comparable es pas, era, entrevistada au finestron.
End’acabar, tornarèi escríver los mots deu Roger Gicquel, presentator deu jornau televizat de 20h sus TF1, mots qu’estón sovent destornats, desformats e sortits deu contèxte:
“França a paur” es la part que demòra coneishuda, mes la seguida es clara: “… es un sentit que’ns cau combàter, cresi, pr’amor que vesèm plan que desboca sus envejas fòlas de justícia avanciva, de venjança immediata e dirècta.”
L'informacion evita l'enterrament dels affars tocant de personas importantas, mès sens pre-judjament...
Segon çò qu'èi lejut, una auta acusaira estoc entrevistada sus BFM-TV on a condat son agression. Pauc de temps mès tard un alibí seré arribat ende infirmar aqueste testimoniatge.
Tot aquò se deveré pas debanar suus mèdias avant que lo procès se tenga, normalament.


text:
Africa
Africa es un continent que representa 6% de la superficia terrèstra e 20,3% dei tèrras continentalas amb una superficia de 30 415 873 km². Si situa au sud d'Euròpa e au sud-oèst d'Asia e es enviroutada per la Mar Mediterranèa au nòrd, la Mar Roja au nòrd-èst, l'Ocean Atlantic a l'oèst e l'Ocean Indian a l'èst. En 2013, sa populacion èra de 1,110 miliards d'abitants, ço que representava mai de 15% de la populacion mondiala. Es compausat de 54 estats internacionalament reconeguts.
Somari
GeografiaModificar
Geografia fisicaModificar
GeneralitatsModificar
Aperaquí sèt regions principalas compausan lo continent african. Aqueu nombre es de còps contestat segon lei definicions utilizadas ò lei consideracions politicas. Pasmens, aquela division es la pus frequenta e sei principalei regions son :
- l'Africa dau Nòrd gropa la region de Magrèb e de l'Atlàs.
- lo desèrt de Sahara.
- la Bana d'Africa que gropa Etiopia e lei regions vesinas.
- la region de Sodan (inicialament « Bled es Souden » en arabi, « País dei Negres » en lenga nòstra) qu'es la region situada au sud dau desèrt de Sahara. La region de Sahèl ne'n fa partida. Aquela region es diferenta de l'estat de Sodan.
- l'Africa eqüatoriala.
- l'Africa australa.
- l'illa de Madagascar.
Plan d'altitud e montanhasModificar
Lei relèus pus frequents sus lo continent african son lei plans d'altitud e lei montanhas. Lo sud e l'èst d'Africa son ansin dominats per de plans que l'altitud mejana es egala a 1 000 m e es rarament inferiora a 600 m. Dins certanei regions, en particular dins lo sud dau continent, la transicion entre aqueu plan e l'ocean es fòrça rapida e forma de còps de bauç d'una autor superiora a 1 000 m. Dins la partida orientala dau continent, aqueu plan fa partida de la region dau Rift African qu'es una dorsala continentala que va d'Eritrèa a Moçambic. Sa region centrala, dicha region dei Grands Lacs, es ocupada per una tièra de lacs d'una talha importanta. Lei principaus son lo lac Victòria, lo lac Malawi, lo Lac Tanganyika, lo lac Kivu, lo lac Albèrt e lo lac Aidoard. Au nòrd d'aquelei lacs, la region etiopiana dau plan d'altitud african presenta l'altitud mejana pus auta dau continent ambé de zònas rarament en dessota de 1 500 m. Existisse tanben de lacs permanents dins aquela region dau plan mai son pus pichons que lei Grands Lacs centraus. La region dau Rift es caracterizada per un volcanisme actiu generalament de tipe efusiu.
Existisse divèrsei regions de montanhas. Lei pus importantas son generalament d'origina volcanica mai d'excepcions existisson coma l'Atlàs. La cima pus auta dau continent es lo mont Kilimanjaro (5 892 m) qu'es un volcan amorçat. Franc dei montanhas de l'Atlàs e dau mont Cameron, lei montanhas d'una altitud superioras a 4 000 m si situan lòng dau Rift, en particular a l'entorn dei Grands Lacs e sus lo plan etiopian. Pasmens, entre lei massís montanhós african, si fau tanben nòtar l'existéncia de montanhas de 3 000 m d'altitud en Sud-Africa e dins lo Sahara. De mai, la region dau Golf de Guinèa a unei regions montanhosas que l'altitud maximala varia entre 1 800 e 2 400 m.
-
Mont Kilimanjaro (5 892 m), cima pus auta d'Africa
-
-
-
-
-
-
Plans e idrografiaModificar
Lei plans africans son situats lòng dau litorau, dins lo desèrt de Sahara e dins certanei bacins idrografics, magerament au nòrd e a l'oèst dau continent. L'idrografia africana es dominada per quatre fluvis majors que son Nil, Nigèr, Còngo, Zambèzi e per l'influéncia de Sahara que limitèt la preséncia de rius importants (levat Nil) dins la màger part dau nòrd dau continent. Lo bacin de Nil s'estend sus lo nòrd-èst dau continent e va d'Egipte a una partida de la region dei Grands Lacs e dau plan etiopian. La longor totala de Nil es estimada entre 6 400 e 6 700 km e es donc lo fluvi pus lòng amb Amazonas. Lo bacin de Nigèr si situa dins l'oèst de Sodan. Constituisse un plan agricòla fòrça important dins la region dau Golf de Guinèa. Lo bacin de Còngo si situa en Africa Centrala dins una region eqütoriala a l'oèst dei Grands Lacs. Ansin, es fòrça similar a l'Amazonas e son debit es lo segond pus important mesurat per lei rius terrèstres. Enfin, lo bacin de Zambèzi si situa au sud-oèst dau continent. L'i format un plan litorau dins la region de Moçambic.
En fòra d'aquelei bacins majors, existisse tanben dos bacins de remarca a l'entorn dau lac Chad, situat au sud de Sahara, e dins la region dau dèlta de l'Okavango, situat au centre dau plan d'altitud sud. Aquelei bacins son de bacins interiors que son pas liats a l'ocean (ò fòrça pauc per l'Okavango).
ClimaModificar
Lo clima sus lo continent african es magerament determinat per tres factors principaus que son la temperatura mejana, lo nivèu mejan dei precipitacions e lo regime dei vents. Coma Africa si situa quasi totalament dins la zòna intertropicala, lei variacions de temperatura son generalament limitadas, compres netre lei sasons pus caudas e pus frejas. Se pòu donc destriar unei faissas caracterizadas per sa temperatura :
- la faissa dau desèrt de Sahara presenta lei temperaturas pus importantas, generalament superiora a 25°C.
- la faissa eqüatoriala presenta de temperaturas autas, entre 22 e 27°C, que son pasmens sovent inferioras ai temperaturas enregistradas dins lo Sahara.
- una faissa situada au sud de la region eqüatoriala onte la temperatura si situa generalament entre 18 e 25°C sus lo mitat sud dau plan continentau d'altitud.
- doas faissas situadas ai ponchas nòrd e sud amb una temperatura mejana inferiora a 22°C.
Lei variacions de precipitacions entre lei regions son fòrça importantas e representan lo factor climatic principau bòrd que la temperatura evoluciona pauc dins lo corrent de l'annada. Doas regions (Sahara e Kalahari) si caracterizan per la quasi abséncia de precipitacions e son donc deserticas. Dins la region tropicala, lei precipitacions son pus importantas lòng dau litorau de l'Ocean Atlantic e lo maximom es enregistrat dins la region dau mont Cameron ambé 9 991 mm. La ò lei sasons umidas varian segon l'endrech. Lòng de l'eqüator, i a sovent doas sasons umidas e doas sasons secas. Se pòu tanben trobar una sason fòrça umida. Pasmens, dins la màger part de la zòna, lei precipitacions son concentradas dins lo corrent de l'estiu qu'es la sason umida.
Enfin, lei vents an una importància gròssa dins lei regions deserticas ò vesinas e dins lei regions lòng de l'Ocean Indian. Dins lei premierei, de vents d'ivèrn son la fònt d'un desplaçament important de poussa dempuei lo desèrt. Aquela poussa pòu viatjar en direccion de regions fòrça alunchadas coma va mòstra l'exemple de Siròc que va dau Sahara fins au sud d'Euròpa. Sus lei costats sud-èst e èst, lei vents son a l'origina dau fenomèn de mosson e de l'arribada de ciclons tropicaus.
Environa naturalaModificar
L'environa naturala african presenta d'evolucions similaras ai variacions climaticas. Se pòu donc definir una tièra de faissas que s'estendon d'èst en oèst e presentan un tipe definit d'environa :
- lei regions situadas lòng de l'eqüator presentan subretot una vegetacion importanta de tipe selva pluviala.
- lei regions tropicalas presentan una vegetacion de savana compausada de plantas bassas e d'aubres dispersats.
- lei regions subtropicalas presentan una vegetacion bassa de tipe estèpa. En causa de la preséncia dei desèrts de Sahara e de Kalahari, son tanben sovent de regions secas.
- lei regions deserticas an ges de vegetacions franc dei zònas d'oasi e lòng de Nil que son aiga a per consequéncia de formar un oasi gigant dins la region orientala de Sahara.
- lei faissas au nòrd e au sud dau continent an una vegetacion de tipe mediterranèu.
Enfin, la vegetacion dei regions de montanhas evoluciona segon la localizacion de la montanha. Dins lei regions deserticas, l'i a ges de vegetacions. En revènge, dins leis autreis endrechs, se pòu rescòntrar de vegetacions que van evolucionar ambé l'altitud per formar de zònas vegetalas especifas e diferentas de l'environa dau plan a la basa de la montanha.
-
-
-
Vegetacion rara dins la massís de Hoggar dins lo desèrt de Sahara
-
-
-
-
-
-
DemografiaModificar
La demografia african es un element major de son desvolopament actuau en causa de son aumentacion rapida. De 230 milions d'abitants en 1950 (9,1% de la populacion mondiala), lo continent agantèt 1,110 miliards en 2013 (15,2% de la populacion mondiala) e podriá aver 4 miliards d'abitants a la fin dau sègle XXI (38% de la populacion mondiala supausada). Aquela creissença es sostenguda per un taus de feconditat fòrça importanta que demenisse d'un biais lent. Èra egau a 5,1 en 2004 e a 4,7 en 2012. En revènge, l'esperança de vida es fòrça febla ambé solament 57 ans. La consequéncia d'aquelei fenomèns es donc la formacion d'una populacion africa qu'es fòrça jova amb un temps median egau a 20 ans.
En causa d'aqueleis evolucions, la densitat de populacion a donc fòrça aumentat dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XX evolucionant de 8 ab/km² en 1950 a 34 en 2010. Pasmens, aquela valor demorèt encara relativament febla en comparason d'aquela de l'Union Europèa (113 ab/km²). Es tanben inferiora, mai d'un biais mens important, a la densitat mejana mondiala (47 ab/ km²). Sa reparticion es fòrça inegala e lei densitats pus importantas son situadas lòng dei litoraus de Magrèb d'Agadir a Tunis, lòng de la Vau de Nil de la Mediterranèa a Assoan, sus lo plan etiopian, en Africa de l'Oèst au sud d'una linha Dakar-Bamako-Ouagadougou-Abuja e lòng dau litorau de l'Africa Australa entre Lo Cap e Maputo.
Aquela aumentacion de populacion renforcèt tanben l'urbanisme e la talha dei vilas africanas. Per exemple, en 1960, solament doas vilas (Lo Cairo e Johannesburg) passan un milion d'abitant còntra 57 en 2009. Lei cinc vilas pus importantas en 2010 èran Kinshasa (13,9 milions d'abitants), Lo Cairo (12,5), Lagos (10,8), Khartoum (5,2) e Luanda (4,8). Lei país pus poblat en 2013 èran Nigèria (177 milions d'abitants), Etiopia (86,5), Egipte (84,6), Republica Democratica de Còngo (74,6) e Sud-Africa (53,0).
LengasModificar
Lo nombre de lengas africanas es estimat entre 2 100 e 3 000. Son gropadas entre sièis familhas principalas que son :
- lei lengas afroasiaticas que son parladas per 300 milions de personas dins lo nòrd dau continent, dins la Bana Africana e dins certaneis endrechs de Sahel. D'exemples d'aquelei lengas son l'arabi ò lo berbèr.
- lei lengas nilosaharianas que son parladas per 100 milions de personas dins de regions de Chad e de Sodan. Un exemple d'aquelei lengas es lo songhai.
- lei lengas nigèrokordofanianas que son parladas per 450 milions de personas sus la màger part dau continent au sud de Sahel. D'exemples son lei lengas kordofanianas (kadugli, rere...) e lei lengas nigèrocongolesas (dongo, swahili...).
- lei lengas khoisan que son parladas per 200 000 personas dins lei regions dau sud-oèst dau continent.
- lei lengas austronesianas que son parladas per 16 milions de personas sus l'illa de Madagascar.
- lei lengas indoeuropèas que son pas originàrias d'Africa mai foguèron importadas per la colonizacion. Venguts lengas dau poder e de l'administracion, aquelei lengas, en particular l'anglés (130 milions de locutors) e lo francés (115 milions de locutors), an gardat un ròtle important dins la màger part deis estats africans coma lenga oficiala, lenga administrativa, lenga d'ensenhament, lenga veïculara, lenga deis afaires comerciaus... etc. Comença tanben de si formar de grops d'Africans natius que la lenga maternala es una lenga europèa. Per exemple, tres milions d'abitants de la Republica Democratica de Còngo an lo francés coma premiera lenga.
ReligionsModificar
Existisse tres zònas principalas de reparticion dei religions sus lo continent. Cada zòna es dominada per l'islam au nòrd, lo cristianisme au sud ò per de religions animistas originàrias d'Africa dins certanei regions centralas. Pasmens, l'islam e lo cristianisme son generalament influenciats per de rites locaus e forman donc de sincretismes mai ò mens « africanizats ».
Lo cristianisme apareguèt en Africa au sègle I durant lei regions mediterranèas de l'Empèri Roman. S'estendèt en fòra de l'Empèri a partir dau sègle IV en direccion de l'Africa de l'Èst, especialament sus lei territòris dau Sodan e de l'Etiopia modèrnes. Après una pausa lònga, l'expansion dau cristianisme tornèt començat au sègle XV gràcias ai premiereis installacions e missions de colons europèus. Dins certanei cas coma lo reiuame de Kongo, la conversion foguèt volontària e pacifica. Pasmens, dins la màger part, lei tropas militaras e lei missionaris europèus avancèron d'un biais simultanèu. A la fin dau sègle XIX, la colonizacion quasi totala d'Africa entraïnèt donc l'aparicion dau cristianisme dins totei lei regions dau continent. Si l'islam resistèt au nòrd, lei regions e orientalas son a l'ora d'ara magerament cristianas. Dins aquò, en causa de l'origina diferenta dei poissanças imperialas europèas, divèrsei menas de cristianisme existisson en Africa e lo catolicisme es la religion de solament 22% de la populacion còntra 36% en favor dau protestantisme e 4% per leis autrei glèisas.
L'islam apareguèt en Africa au sègle VII gràcias ai marchands arabis que venguèron dins lo nòrd dau continent après sa conquista militara. Coma lo cristanisme, sa difusion foguèt militara ò volontària. En particular, l'influéncia dei marchands musulmans dau Sahara foguèt fòrça importanta per difusar l'islam dins leis estats africans situats au sud dau desèrt a partir dau sègle VIII. Aquela difusion resistèt a la dominacion coloniala deis Europèus cristians e, a l'ora d'ara, l'islam (subretot sunita) es la religion de 30% de la populacion.
Lei religions tradicionalas africanas foguèron generalament absorbidas au sen dau cristianisme e de l'islam per formar de sincretismes dominats per lei doas religions monoteïstas. La repression per leis autoritats musulmanas ò cristianas de practicas e de rites religiós considerats coma de la mascariá ò dau paganisme agravèt aquela disparicion. Pasmens, certanei regions resistèron a aquelei tendàncias e an totjorn a l'ora d'ara una religion originària dau continent. Aquelei regions son magerament situadas en Africa Centrala e lòng dau Golf de Guinèa. Representan 9% de la populacion.
IstòriaModificar
AntiquitatModificar
D'estats organizats apareguèron en Africa tre l'Antiquitat Auta dins la valada de Nil, en Africa dau Nòrd e dins la region dei montanhas etiopianas. Egipte capitèt de resistir a mai d'una invasion (Pòbles de la Mar, Assirians...) mai Egipte foguèt finalament conquistada en -332 per lei Grècs d'Alexandre lo Grand. L'i fondèron la dinastia ptolemaïca que demorèt independenta fins a la conquista romana en -30. En Africa dau Nòrd, l'estat pus important de la region foguèt aqueu de Cartage fondat vèrs la fin dau sègle IX avC per de Fenicians[1]. Dominèt la Mar Mediterranèa Occidentala fins ai guèrras punicas còntra Roma que si finiguèron per la conquista romana de la vila e sa destruccion en -146. Ansin, l'Empèri Roman s'estendèt lòng dei ribas mediterranèas d'Africa fins a son afondrament. Dins lei regions bizantinas, aquela possession demorèt fins a la conquista aràbia au sègle VII. Lei preséncias romanas e bizantinas aguèron per consequéncia importanta de permetre l'expansion de la religion crestiana dins lei vilas au sègle II puei dins lei zònas ruralas ai sègles III-IV.
En fòra de l'Egipte antica, d'autreis estats si desvolopèron dins la valada de Nil sus lo territòri dau Sodan contemporanèu. Ansin, divèrseis estats si succediguèron en Nubia que lo pus famós es lo reiaume de Meroe. Enfin, en Etiopia, lei plans d'altitud permetèron la formacion d'uneis estats a partir de la fin dau milleni II avC. Formèron de principats pichons fins a l'unificacion de la màger part de la region per lo reiaume d'Axom a partir dau sègle I. Au sègle IV, lo comèrci dins la Mar Roja l'i permetèt l'introduccion dau cristianisme.
-
-
-
-
-
-
-
-
Arc de triomf roman a Leptis Magna bastit au sègle II
Edat Mejana AutaModificar
L'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident a partir de 406 entraïnèt la disparicion de la dominacion romana sus lei ribas dau nòrd-oèst d'Africa. En plaça, si formèt de principats berbèrs e lo reiaume dei Vandals que sa capitala èra Cartage[2]. En 533-534, lei Bizantins ataquèron aqueu reiaume e va conquistèron permetent de restablir la dominacion romana dins la region[3]. Pasmens, lei províncias africanas de l'Empèri Bizantin venguèron la buta deis invasions aràbias a partir de la fin deis annadas 630. Leis envaïsseires progressèron lòng dei ribas mediterranèas per ocupar lo litorau fins a l'Ocean Atlantic a la fin dau sègle VII. Lei Bizantins perdèron lo contraròtle de la region. Lei tribús berbèras s'islamizèron mai refusèron l'autoritat aràbia e si revoutèron regularament. Pasmens, ai sègles VII-VIII, lei califas omeias puei abbassidas èran pron poderós per reprimir d'insureccions ò s'assegurar de la fidelitat dei caps locaus.
Dins la valada mejana de Nil, tres estats (Nobatia, Makuria e Alodia[4]) succediguèron au reiaume de Meroe disparegut per de rasons mau conegudas ai sègles III-IV[5]. Lo crestianisme l'i arribèt au sègle VI dempuei l'Empèri Bizantin[6] e , a la fin dau sègle VII, Makuria e Nobatia fusionèron per formar lo reiaume de Nubia[7]. En Etiopia, lo reiaume d'Axom perdèt sei posicions comercialas dins la Mar Roja après una desfacha còntra leis Arabis. Leis ambicions etiopianas si dirigèron alora vèrs lo sud onte lo reiaume s'estendèt pauc a pauc.
Enfin, si formèt lei premiereis estats de l'Africa Occidentala ambé l'aparicion de Ghana vèrs 700 e aquela de Takrur vèrs 800 entre lei rius Nigèr e Senegal. Aquela formacion foguèt probablament favorizada per l'aumentacion dau comèrci, fòrça vièlh, a travèrs lo Sahara Occidentau e per l'existéncia de societats localas desvolopadas mestrejant l'utilizacion de fèrre dempuei lo sègle IV avC[8] [9].
Edat MejanaModificar
L'unitat dau monde musulman resistèt solament quauquei generacions ai distàncias importantas dau Califat e ais ambicions de dinastias localas. A la fin dau sègle IX, sa division èra ja avançada après la fondacion d'unei dinastias independentas dins la region de Magrèb. Puei, au sègle X, lei Fatimidas prenguèron lo poder en Egipte e au sègle XI, leis Almoravides ataquèron Ghana e conquistèron una partida dau nòrd-oèst d'Africa. Totjorn au sègle XI, una tribú aràbia nomada, lei Beni Hilal, s'installèron dins lo Magrèb Orientau e l'i fondèron unei principats.
Durant aqueu periòde, l'islam, d'ara endavant ben implantat lòng dei regions mediterranèas, aprofichèt lo desvolopament dei cambis comerciaus entre lo nòrd e lo centre d'Africa per s'estendre vèrs lo sud. En particular, lei rèis dau Reiaume de Kanem, estat centrat sus lo lac Chad, adoptèron l'islam au sègle XI. De mai, si desvolopèt tanben de cambis comerciaus lòng dei ribas d'Africa Orientala a l'iniciativa de marchands musulmans que fondèron de vilas marchandas maritimas coma Sofala ò Zanzibar.
Au començament dau sègle XII, si formèt a partir de tribús berbèras lo movement religiós deis Almohades que capitèt d'eliminar leis Almoravides e conquistèt tanben lei regions musulmanas de la Peninsula Iberica. Pasmens, aquel empèri èra fragil e lei desfachas militaras còntra lei crestians entraïnèron sa dislocacion e son remplaçament per lei dinastias marinida, zianida e hafsida au sègle XIII. En Egipte, lei Fatimidas en declin foguèron plaçats sota la proteccion de la dinastia zenguida e rapidament eliminats. A la mòrt de Nur al-Din, a region passèt sota lo contraròtle de Saladin e de la dinastia aiobida.
Durant aqueu periòde, lo centre d'Africa foguèt dominat per l'Empèri de Mali, format au sègle XIII, que dominava la region gràcias a son contraròtle sus lei cambis comerciaus ambé lo nòrd dau continent. Pasmens, aquel empèri èra pas l'unic estat de la region car lo Reiaume de Kanem contunièt son existéncia a l'entorn dau lac Chad. De mai, apareguèron lei ciutats-estats haoussas entre lo riu Nigèr e lo lac Chad. Au sud, lei civilizacions yoruba e igbo-ukwu fondèron d'estats poderós que son totjorn mau coneguts.
En Africa Orientala, la disparicion dau reiaume d'Axom au sègle XI entraïnèt l'emergéncia d'Etiopia que foguèt unificada de 1130 a 1270 per la dinastia dei Zagüe. Estat crestian, Etiopia foguèt en lucha ambé leis estats musulmans de la region coma lo reiaume d'Adel. Enfin, lo comèrci maritim lòng de la costat orientala renforcèt la poissança dei vilas marchandas de la region e favorizèt la formacion de reiaumes interiors importants coma aqueu de Grand Zimbabwe fondat gràcias ai revenguts dau comèrci d'aur.
Fin de l'Edat MejanaModificar
Leis estats africans pus poderós dau periòde medievau conoguèron de crisis importantas a partir de la fin dau sègle XV. Dins la partida occidentala dau continent, l'Empèri Malian declinèt e, a partir de 1493, l'Empèri Songai venguèt la poissança dominanta de la region. Lei jaciments d'aur e lo comèrci dins lo desèrt de Sahara demorèron la fònt de sa prosperitat. Menaçat d'invasion vèrs 1395, lo reiaume de Kanem conoguèt tanben un periòde d'agitacion e de declin. Una partida de son aristocràcia creèt lo reiaume de Borno a l'oèst dau lac Chad. Capitèt de conquistar la region de Kanem au sègle XVI entraïnant la fondacion dau reiaume de Kanem Borno. Enfin, entre lo riu Nigèr e l'Ocean Atlantic, divèrseis estats apareguèron ò si renforcèron a l'entorn dei vilas d'Oyo, d'Ife e de Benin.
En Egipte, lo Sultanat Mameloc declinèt tanben au sègle XV e foguèt finalament destruchs per l'Empèri Otoman en 1517. Leis armadas otomanas conquistèron e annexèron Egipte. Au sud d'aquela region, la vau mejana de Nil foguèt ocupada per lo Reiaume Funj fondat en 1504 que remplacèt lo reiaume d'Alodia disparegut dins de circonstàncias mau conegudas vèrs la fin dau sègle XV. La dinastia au poder venguèt musulmana en 1523 e l'estat s'islamizèt e s'arabizèt pauc a pauc. Enfin, dins la mitat sud dau continent, l'estat dau Grand Zimbabwe foguèt remplaçat per aqueu de Mutapa durant la premiera mitat dau sègle XV.
En fòra d'aqueleis evolucions intèrnas, acomencèt tanben lei premiereis installacions europèas au nòrd dau continent, dins lo golf de Guinèa e lòng dei costats orientalas. Leis Espanhòus si limitèron a d'invasions de pòrts de Magrèb coma Oran. En revènge, lei Portugués conquistèron ò creèron de pòrts e de fòrts lòng de la rota maritima vèrs lo continent asiatic.
Començament dau Periòde modèrnModificar
Leis estats africans de la fin de l’Edat Mejana conoguèron de transformacions importantas au començament dau periòde modèrn en causa dau declin d’estats ancians, de l’extension deis invasions europèus e de l’expansion dau comèrci d’esclaus a l’iniciativa dei marchands europèus.
La region de Magrèb foguèt la fònt de cambiaments importants dins lo nòrd e l’èst dau continent. D’efèct, au sègle XVI, s’impausèt au Marròc una dinastia novèla, aquela dei Saadians, que foguèt remplaçada au sègle XVII per la dinastia actuala deis Alaoitas. Totjorn au sègle XVI, una expedicion millitara organizada per Marròc entraïnèt la disparicion de l’Empèri Songai en 1591. Leis autrei regions dau nòrd d’Africa foguèron ocupadas per l’Empèri Otoman e organizada segon tres regéncias basadas a Argièr, Tunis e Tripòl.
Lo centre d’Africa, en particular lei ciutats haossas e lo reiaume de Borno, aprofichèt la disparicion de l’Empèri Songai per renfòrçar son influéncia sus lo comèrci ambé lei regions mediterranèas. Si formèron tanben dos estats novèus : Oaddaï e Darfor.
Dins lo sud dau continent, la situacion èra variada. Lei reiaumes pròches l’ocean intrèron en declin e foguèron somes a l’influéncia dei Portugués coma lo reiaume de Congo e mai d’una ciutat marchanda lòng de la costat indiana. Pasmens, a l’interior dau continent, apareguèron divèrsei reiaumes dins la region dei Grands Lacs e tanben lòng dau riu Còngo.
Portugal èra lo país pus actiu per conquistar de territòris e fondar de fòrts per establir de liames comerciaus ambé d’estats africans ò en direccion d’Asia. Vèrs 1700, ocupavan de vilas en Marròc, dins lo Golf de Guinèa e lòng de la costat orientala dau continent (Sofala, Moçambic, Kilwa, Zanzibar, Mombasa). Pasmens, perdèron Zanzibar e Mombasa vèrs la fin dau sègle au profiech dau sultanat d’Oman. En fòra dei Portugués, leis Olandés, lei Francés e leis Anglés participèron a la conquista e a la fondacion de vilas lòng dei costats. En particular, lei Francés s’installèron au Senegal e leis Olandés en Africa dau Sud ont foguèt fondada la colonia dau Cap.
L’arribada deis Europèus sus lo continent african entraïnèt un desvolopament fòrça important dau comèrci d’esclaus negres a partir de la segonda mitat dau sègle XV. Aquela mena d’esclavatgisme èra ja conegut sus lo continent african dempuei l’introduccion dau crestianisme mai demorèt limitada dins lo corrent de l’existéncia de l’Empèri Roman. Conoguèt un premier vam après l’introduccion de l’islam dins lo nòrd d’Africa ai sègles VIII-IX. D’estats, coma lo Califat Fatimida, formèron d’unitats militaras d’elèit formada solament de soudats esclaus negres. Dins aquò, lei besonhs europèus de man d’òbra dins lei colonias americanas modifiquèron prefondament aquelei cambis en causa de l’importància novèla dau nombre d’esclaus necessaris. Ansin, aquò entraïnèt una division economica novèla au sen dau continent entre estats au contact dei marchands europèus per li vendre de presoniers coma esclaus e estats interiors que venguèron la buta d’expedicions militaras per capturer d’esclaus supplementaris per avitalhar lei mercats de la costat. Aquò entraïnèt tanben lo declin d’estats opausats au comèrci negrier coma lo reiaume de Còngo. Lo comèrci europèu dins l’Ocean Atlantic èra lo comèrci pus important (au mens 12 milions d’esclaus) mai d’itineraris en direccion d’estats arabis d’Orient Mejan (2 milions ?) ò en direccion de territòris asiatics dominats per d’Europèus (0,5 milions d’esclaus) existèron egalament.
La fin dau Periòde modèrnModificar
Quatre zònas principalas conoguèron d’evolucions importantas dins lo corrent dau sègle XVIII. Premier, l’Empèri Otoman declinèt pauc a pauc e lei tres regéncias d’Argier, de Tunis e de Tripòl venguèron independentas en causa de l’alunchament ambé lo govèrn centrau.
Entre lei rius Nigèr e Senegal e lo Golf de Guinèa, una tièra d’estats novèus si formèron. Lei principaus foguèron lei reiaumes Kaarta, Segou, Ashanti e Mossi. Lo reiaume d’Oyo, principat pus ancian de la region, comencèt de declinar e foguèt pas capable de defugir l’aparicion dau reiaume de Dahomey sus sa frontiera orientala. Totei leis estats novèus d’aqueu periòde adoptèron pas l’islam coma religion oficiala entraïnant de tensions importantas dins certaneis endrechs entre musulmans e non musulmans.
Au sud-èst de Sahara, lei reiaumes dau sègle XVI contunièron d’existir e la poissança dau Sultanat de Darfor agantèt son apogèu. En revènge, après una revòuta de l’aristocràcia, Etiopia conoguèt un afebliment important de l’autoritat centrala au profiech de la noblesa locala. Enfin, lo sud èra d’ara endavant prefondament transformat per lo comèrci d’esclaus. Aquò permetèt l’emergéncia d’estats novèus coma Lozi ò Butua en relacion ambé lei Portugués.
Enfin, leis Europèus e leis Omanés contunièron seis activitats lòng dei costats. Pasmens, en causa de la dei guèrras revolucionàrias, lei Britanics conquistèron la colonia olandesa dau Cap e lei colonias francesas dei Seichèlas e de Maurici.
La fin dau comèrci negrier e lo començament de la colonizacionModificar
Après lei guèrras revolucionàrias, leis Europèus comencèron d’enebir lo comèrci negrier e s’interessèron d’ara endavant a la conquista de colonias en Africa. En parallèl, l’aumentacion dau comèrci e dau nivèu tecnologic sus lo continent entraïnèt l’aparicion d’uneis estats novèus. Durant aqueu periòde, si pòu devesir lo continent entre sièis zònas geograficas diferentas.
Au nòrd, lo declin otoman si confirmèt dins lo corrent dau sègle XIX. Aquò permetèt la formacion d’un estat egiptosodanés lòng de Nil après la revòuta de Mehemet Ali còntra lo califa de Constantinòble. Puei, sei successors conquistèron unei territòris en direccion dau sud. Au limit d’aqueu domeni, l’autoritat dau govèrn centrau etiopian foguèt restaurada vèrs 1850. Aqueu declin de la poissança otomana – e franc d’Egipte, deis estats successors – foguèt aprofichat per França que conquistèt la regéncia d’Argièr dins leis annadas 1830-1840 (rediccion d’Abd el Kader en 1847).
Dins la region de Senegal e de Nigèr, la costat èra d’ara endavant ben tenguts per leis Europèus, magerament Francés, Portugués e Britanics, mai d’estats africans poderós si formèron lòng dei rius. Lei pus importants èran l’Empèri Tocolor lòng de la vau superiora de Nigèr, lei reiaumes Mossi, lo reiaume Ashanti au nòrd dau territòri britanic de la Costat de l’Aur e lo reiaume de Dahomey. Si fau tanben notar la creacion de Liberia, estat destinat a d’esclaus estatsunidenc liberats, fondat a l’iniciativa deis Estats Units d’America en 1847.
Au centre d’Africa, l’abséncia deis Europèus permetèt l’emergéncia dau Califat de Sokoto format a partir dei ciutats estats haoussas. Aquel estat menacèt lo reiaume de Borno dins la region sud-oèst dau lac Chad.
Dins la region dei Grands Lacs, si formèt una tièra d’estats independents a l’entorn dau lac Victòria. Fòrça pichons, aqueleis estats demorèron pron estables. D’estats pus importants si formèron vèrs lo riu Congo e lo lac Tanganyika mai dispareguèron rapidament.
Lòng dei costats de l’Ocean Indian, leis Omanés renforcèron sei preséncias dins lei ciutats swahili au començament dau sègle. Pasmens, après una scission, lo sultanat de Zanzibar venguèt independent en 1861. Èra inicialament pron poderós per resistir ais Europèus mai declinèt rapidament. Lei Portugués estendèron la colonia de Moçambic. Sus l’illa de Madagascar, lei sobeirans merinas capitèron d’estendre son reiaume dins lo centre e lo nòrd de l’illa.
Enfin, dins lo sud dau continent, d’evolucions importantas foguèron creadas per la rivalitat entre Britanics e Afrikaners. Premier, leis ancians colons olandés, minoritaris en fàcia dei colons britanics, quitèron la colonia dau Cap per fondar dos estats afrikaners dins lo nòrd de l’Africa dau Sud actuala. Puei, Britanics e Afrikaners, d’ara endavant dichs Boers, acomencèron de si disputir lo contraròtle dei tèrras vesinas pobladas per d’Africans. Si turtèron ansin au reiaume Zolo que foguèt destruch en 1879 per lei Britanics.
-
-
-
Construccion dau canal de Suèz
La colonizacion e lo partiment d’AfricaModificar
Dins lo corrent de la fin dau sègle XIX, lei poissanças europèas comencèron la colonizacion sistematica d’Africa. Militarament inferiors, leis estats africans foguèron esquichats per leis armadas europèas levat Etiopia que capitèt de demorar independenta après sa victòria d’Adoa sus l’armada italiana.
Segonda poissança coloniala mondiala, França conquistèt l’empèri europèu african pus important magerament a partir d’Argièr, de Senegal, de Porto Novo e dau Congo Francés. Ocupèt lei vaus de Senegal e de Nigèr e lei regions occidentalas e centralas de Sahara après la destruccion de l’Empèri de Samory, de l’Empèri de Rabah e dau reiaume d’Oaddaï. En 1895, aquò foguèt completat per la conquista de Madagascar. En 1899, un acòrd de partiment foguèt conclut ambé lei Britanics per demenir lei tensions ambé Londres.
D’efèct, l’Empèri Britanic, premiera poissança coloniala mondiala, èra pas demorada inactiu. Au contrari, conquistèt tanben un empèri coloniau african important dins la mitat orientala dau continent. A partir d’Egipte, conquistèt la region de Sodan onte l’estat madista foguèt destruch en 1899. Ocupèt tanben lo nòrd dau lac Victòria a partir de sa colonia de Kenya. A partir d’Africa dau Sud, fondèt divèrsei colonias fins au Còngo Bèlga. Puei, de 1899 a 1902, una guèrra saunosa li permetèt de conquistar leis estats boers e de fondar l’Union Sud-Africana que venguèt un dominion. Lei colonias de Golf de Guinèa foguèron tanben aumentadas après lei destruccions dau reiaume Ashanti e dau Califat de Sokoto de 1900 a 1905.
Leis autrei poissanças europèas foguèron pas capablas de rivalizar ambé París e Londres. Lei Portugués s’avancèron dins lo continent a partir dei colonias d’Angòla e de Moçambic. Lei Bèlgas, a l’iniciativa dau rèi Leopold II conquistèron un empèri fòrça important dins lo bacin de Còngo. Leis Alemands s’installèron dins la region de Cameron, dau Sud-Oèst African e d’Africa Orientala Alemanda (uei Tanzania). Trobèron un acòrd de partiment dau sultanat de Zanzibar ambé lei Britanics. Leis Italians conquistèron Libia en 1911 après una guèrra victoriosa còntra leis Otomans e una partida de Somalia. En revènge, foguèron desfachs per leis Etiopians e l’ambicion italiana de fondar una Africa Orientala Italiana mau capitèt fins a 1935-1936. Enfin, Espanha participèt au partiment de Marròc ambé França. Conquistèt tanben lo Sahara Occidentau.
Lei doas guèrras mondialasModificar
La Premiera Guèrra Mondiala si debanèt tanben en Africa entre lei colonias de l’Entenduda e aquelei deis Empèris Centraus. Pasmens, en causa de la superiotat numerica francobritanica, lei colonias alemandas foguèron rapidament ocupadas. Pasmens, lei fòrças alemandas de la colonia d’Africa Orientala Alemanda capitèron de s’escapar e menèron una guèrra de secutament dins tota la region fins a la fin de la guèrra.
Après la desfacha d’Alemanha, son empèri coloniau foguèt devesit entre lei venceires : França obtenguèt Cameron e la mitat orientala de Tògo, lo Reiaume Unit obtenguèt l’Africa Orientala Alemanda e la mitat occidentala de Tògo, Belgica aguèt la region nòrd-oèst de l’Africa Orientala Alemanda fins au lac Victòria e l’Africa dau Sud prenguèt lo contraròtle dau Sud-Oèst African. Aquelei territòris èran de mandats de la SDN mai, en realitat foguèron administrats coma de colonias. Puei, en 1935-1936, Itàlia conquistèt Etiopia e, en 1936, Egipte venguèt oficialament independenta maugrat lo mantenement d’una influéncia britanica fòrça importanta.
La Segonda Guèrra Mondiala si debanèt tanben a partir de 1939 sus lo continent african. Etiopia foguèt rapidament liberada per leis Aliats e lo país èra tornarmai independent en 1941. L’Empèri Francés foguèt la fònt de rivalitat entre lo regim de Vichy e la França Liura. Pasmens, lo frònt principau si situèt lòng de la costat nòrd entre lei fòrças de l’Empèri Britanic e lei tropas de l’Axe.
Après la guèrra, l’afebliment dei poissanças colonialas e la desfacha francesa en Indochina marquèron lo començament de la descolonizacion. Franc dei colonias portuguesas, dei colonias francesas d’Argiera e de Cameron e dau mandat sud-african de Namibia, lo movement foguèt relativament pacific. Leis estats arabis venguèron independents dins lo corrent deis annadas 1950 e leis estats d’Africa Negra dins lo corrent deis annadas 1960. Demorèron quauqueis excepcions que venguèron pauc a pauc independentas dins leis annadas 1970 ò 1980. Lei guèrras colonialas opausèron de guerilhas generalament sostengudas per de país dau blòt sovietic a d’armadas europèas modèrnas que foguèron gaire menaçadas. Pasmens, la durada lònga d’aquelei conflictes entraïnèt de tensions politicas e economicas importantas au sen deis estats coloniaus que deguèron finalament acceptar l’independéncia (en 1962 per Argeria, en 1974 per lei colonias portuguesas).
-
-
-
Panèu dau periòde dau regime d'apartheid en Sud-Africa
-
Caps dau FLN au començament de la Guèrra d'Argeria
-
Soudats portugués durant la Guèrra d'Independéncia d'Angòla
La Guèrra Freja e lo periòde actuauModificar
Après la fin dei doas premiereis ondas d’independéncia, leis estats africans venguèron un enjòc de la Guèrra Freja (conflictes d’Angòla, de Moçambic...). Deguèron tanben faciar la dificultat d’unificar de pòbles diferents au sen de país novèus car lo mantenement dei frontieras colonialas venguèt un principi fondamentau de la diplomàcia africana fins au començament dau sègle XXI ambé l’independéncia dau Sodan dau Sud. De mai, la màger part deis estats novèus deguèron tanben faciar la dificultat de trobar de personaus competents per formar d’administracions estatics ò aquela de la manca de vida politica activa avans l’independéncia.
S’impausèt donc sovent de modèls de partits unics, supausats favorizar la fusion d’elèits d’origina diferenta, que si transformèron mai ò mens rapidament en regime autoritari. D’aqueu periòde, si desvolopèt tanben una corrupcion importanta. Conjugada ambé de conflictes regulars còntra l’autoritat centrala, entraïnèt lo declin de divèrseis estats d’Africa Centrala que sa sobeiranetat es a l’ora d’ara menaçada per de movements de revòuta intèrna ò l’influéncia d’actors estrangiers (país, companhiá…). Dins lo sud dau continent, s’impausèt tanben de modèls racistas basats sus l’apartheid sud-african. Maugrat l’adopcion de sancions internacionalas, lo caractèr anticomunista d’aqueleis estats, especialament Africa dau Sud, li permetèt de contornejar aquelei dificultats gràcias au sostèn d’estats occidentaus. Pasmens, après l’afondrament de l’URSS, la disparicion d’aqueleis ajudas entraïnèron l’abandon progressiu dei sistèmas d’apartheid.
Au començament dau sègle XXI, la manca d'estabilitat e lei problemas de desvolopament son de problemas majors per la màger part dei país africans. L'aumentacion rapida de la populacion e l'aparicion d'una agricultura destinat a l'exportacion contunian tanben d'aumentar lei tensions agricòlas e sociaus. Aquela situacion constituisse donc una zòna fòrça favorabla ai conflictes etnics, especialament quand lo partiment dei revenguts d'un país es fòrça mau partejat ò quand una ressorsa interessa divèrsei companhiás ò país estrangiers lèsts a destabilizar una region per s'assegurar lo contraròtle de sei ressorsas. L'autoritat de mai d'un estat african, coma Somalia ò la Republica Democratica de Còngo dins lei cas pus extrèms, demenisse sus de partidas importantas de son territòri e certanei regions son d'ara endavant independentas ò dirigidas per de senhors de guèrra.
-
Monument marcat lo raprochament entre Etiopia e l'URSS durant la Guèrra Freja
-
-
-
-
-
Nòtas & referénciasModificar
- ↑ Serge Lancel, Carthage, Fayard, 1992, Capitól I L'expansion phénicienne en Occident et la fondation de Carthage.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 268.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, pp. 289-291.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 239.
- ↑ Youri Zavadovskij, Le Meroitique, L'Harmattan, 2010, p. 27.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 245.
- ↑ Dominique Arnauld, Histoire du christianisme en Afrique : les sept premiers siècles, KARTHALA, 2001, p. 241.
- ↑ Henry Gravrand, La civilisation Sereer, Cosaan : les origines, Nouvelles Éditions africaines, 1983, pp 75-76.
- ↑ Existisse d'autrei datas per la fondacion de Ghana medievau que van dau sègle IV avC au sègle VIII. Lo sègle VIII corresponde a l'expulsion dei Berbèrs de la region e a l'unificacion de divèrsei principats soninkes de la region per lo rèi (legendari) Kaya Magan Cissé


text:
Totes espèran un bilhet sus L'Estivada, la fèsta occitaniana de Rodés ; lo local ganha a èstre promòugut. Donc, ai agut d'aurelha numerica ailà e digun per enregistrar la cagada, coma sempre las cagadas politicas son jamai enregistrada pels mèdias que devon pensar coma fau ; donc vaquí una illustracion per Rodés L'Estivada 2016, una fèsta devenguda locala (los jacobins an ganhat).
Per l'inauguracion, totes los que recebon subvencions i èran per escotar las cagadas politicas, perdon los discorses. Es una question de standing segur.
Al final se cerca qual es lo #pokemonGO qu'èra dins lo cap del personatge occitanianianian que donèt lo discors d'inauguracion (pareis que sap jogar la fótbol, se vei que los neurònes son dins los pès) ; dins los ans passats, ai agut de fotografia Rodés, es qu'i traparai solucions ?
O benlèu que la cultura se limita a las subvencions comunalas ? Donar subvencions clientelistas dona de cultura a l'occitanianianian Christian Teyssèdre ? Benlèu, dins lo discors s'entend melhor aital ; e de tot biais, val pas lo desplaçament.
Per las carrièras l'occitan es encara pas la nòrma, l'occitan e l'Estivada fan sempre, sempre dins una politica de faciada per amagar la mediocritat culturala de Rodés.
E per desolat que soi, aquel bilhet l'auriái escrit tanben per la dreita RIVENQua, tanben. La talvera es la riba per la dreita RIVENQua.


text:
divendres, 4 de gener de 2013
Passejada en imatges
Per ieu, caminar a Barcelona es faire una escorreguda demest leis melhors imatges de l'art contemporanèu. Evidentament, d'en promier, pòs t'arrestar dins lei galariás d'art nombrosas que te porgisson un agach nòu sus l'urbanitat.
Aquesta passa la Villa del Arte Galleries Serge Mendjisky mòstra "La ville au cœur". N-Y descopada en bendas e reinventada ambé sei buildings, aquò vau lo còp.
Non, a Barcelona son pas lei galariás que mancan e es important d'intrar dins caduna d'elei per posquer discutir e confrontar leis agachs.
Es impossible, pasmens, de mancar pas lei meravilhas visualas dau Centre de Cultura Contemporania de Barcelona. Sempre d'une qualitat bela e d'escenografias que vos copan lo buf. Dins la sala bassa, amics cinefius, escrachatz vos dins lei cadieràs mofles dau cineclub XCentric que prepausa de filmonets d'arts e d'assag ai montatges audaciós. Dins lo catalòg pòs causir ta seleccion de films mercés a un ordenardor que bailejas, a ta dispausicion. De notar: quauquei belòias d'Andy Wharrol.
Lo promier estanci, pessimista, nègre, mai necessari presenta la colleccion World Press Photo. De fòtos d'actualitats. L'abans e l'après revolucions de l'ivern passat. Ambé una soscadissa pregonda sus l'influéncia dei blògs e dei diaristas modèrns (gramaci per leis explicas placardadas que son d'una precision granda e la presa de paraula dei pensaires per lo biais de l'informatic.) Quicha-clau de la mòstra : l'escrich bolega lo mond un còp de mai dins lo racònte de l'univers e dins son istòria.
Puei, vesèm, au fiu de la mòstra, d'autrei malurs: lo retrach d'una malauta d'alzheimer seguida en fòtos, jorn après jorn. Manja dins sei 80 ans. Urosament, son òme la garda a l'ostau. Un comentari nos pertoca, qu'explica que lei doas minutas per jorn quora la pren dins sei bracs, e ben, son lei doas minutas que tornarà son esperit. Lo tendrum de l'autre fa remèdi.
Me diretz: "es de la fòto veritat, pas cò que nos agrada lo mai en art..." mai vos respondrai que lo cliché jornalistic nos interroga e a lo meriti de partejar sei visions dau mond.
Segond estanci: cambiament d'ambient. Un omenatge a "El Paral-lel, 1894-1939". Aqueste grand barri barcelonés participa a l'evolucion urbana (li tornam) dau mond contemporanèu e europenc. La mòstra, aquò es magic, comenca per un grand panoramic cinematografic en tres D. Se passejam ambé lo pòble catalan. Casquetas. Canotiers. Trepadors. Tramways. Tabat. Terrassa dei cafés. Espantanta escenografia!
Puei ven lo temps deis estanquets, dei cabarets, dei bordèus (tot un ensems es reservat au sex a la papà, preservatius en gomas, prostituidas d'a passa-temps, vaselinas e prostituits, ostaus coquins.) Un pianolà te jòga de cancons popularias: operetas catalanas, vaudevilas... La mòstra se politiza. "En Barcelona hay un café de revolucionarios, y le llaman La tranquillidad" titola lo jornau "l'Estampa" de 1934. Crisis dins lo barri. La dròga se fa dura. Lei revistas presentan la mort que se parteja ai taulas dei polidei joventas assetadas. "Ensumant la mort". La mai famosa d'aquelei caricaturas sembla: "L'auca de la mort" de Ricard Opisso dins lo jornau "L'Esquella de la Torratxa". Dessenh nègre nègre. Sabèm pas s'es de la prevencion o de la caricatura... Enrique Mistral (de la familha de?..) signa en 1925, dins "Los Bajos Fondos de Barcelona" un article que se ditz: "las drogas malditas".
Pinturas de Roig, Canals, Picasso, Urgell sus leis estanquets ai cambas leugieras. Ven puei la mòda de la pantomina dins lo barri (me fa pensar a l'òbra bela de l'amic Barsotti sus lo cabaret occitan, cabaret occitan que va influénciar Catalonha). Ambé l'intrada en jòc, justament, dei Marsilhés de la tropa Els Onofris: "el seu repertori, basat en el melodrama de fulleto i d'ambientacio historica, tambe incloida classics catalans".
De que se congostar. Per totei leis amorós de la vila.
Lo dise, tornamai:
Barcelona, la traversas a pes. Barcelona, se traversa ambé leis uelhs.
Bibliografia:
Collectiu, El Paral-lel 1894, 1939, cccb, Barcelona, 2012.
Barsotti glaudi, Le Music-hall marseillais de 1815 a 1950, Mesclum, Marseille, 1984.
Onte manjar a Barcelona?
Una cantina pas cara que m'agrada. Cosina ostau. Pastas au forn, fricòt, bistèc, costaletas au forn e caramèu...a lo gost de ta grand.
Bar restaurant: Elisabets. Carrer Elisabets. Barcelona.
Nuit barcelonaise
Bestiari, lo saquet
Publié par Tam à l'adresse 9:50:00 a. m. Cap comentari:
Bestiari independent
A Barcelona, lo malhum dei librarias independentas se ditz BESTIARI.
Publié par Tam à l'adresse 9:26:00 a. m. Cap comentari:
dimecres, 2 de gener de 2013
Lo gau de vaho.ws
A Barcelona, i a una botiga que m'agrada. Es la de vaho.ws onte crompe de sacas d'esports o de portas-fuelhas fachs ambe de telas reciucladas.
Article e fotografia fachs de mon i-pad. De la cambra de l'apartament barcelones. Pegatge papier ambe lo sac dau magasin, fotografia recadrada a despart de l'i-pad sus mon quasern de jorn calligraphe, 140 paginas, 70 gr, pega uhu estic.
Article e fotografia fachs de mon i-pad. De la cambra de l'apartament barcelones. Pegatge papier ambe lo sac dau magasin, fotografia recadrada a despart de l'i-pad sus mon quasern de jorn calligraphe, 140 paginas, 70 gr, pega uhu estic.
Publié par Tam à l'adresse 6:37:00 p. m. Cap comentari:
dimarts, 1 de gener de 2013
Bona tamnada 2013
Bona samtat, mai que mai!
Subscriure's a: Missatges (Atom)


text:
1 de set. 2011
En Ondas de Domenja Lekuona lo dimèrcs 31 d'aost a 21h, dijaus 1 a 14h e dimenge 4 de seteme a 11h.
L'estar tanguero en companhia d'Eduardo Makaroff un deus compositors e realizators de Gotan project dab Philippe Cohen Solel e Cristoph Müller. Emission en difusion tornar en castelhan e occitan.
By permission of Ràdio Occitània e mercés au tribalh deus sons productors Santiago Pérez Lloret e Veronica Rey per Occitango. Que sian mercejat "Mil millones" especiaument Cedric Rousseu de Ràdio Occitània
Publicat per LEKUONA Domenja a l'adreça 1.9.11
Libellats : Domenja Lekuona, En Ondas, Gotan projèct, Radio Occitania
Subscriure's a: Comentaris del missatge (Atom)


text:
Eth mistèri dera mòrt n’ei eth dera vida, pr’amor que tan important de saber se com ei possible morir, n’ei autant se com ei possible víuer. Dam era vida per evidenta, e era mòrt l’acorneram ena ignorància; e dilhèu ei vertat que, segontes era coneishuda dita de Montaigne, pensar, filosofar qu’ei apréner a morir, pr’amor que sonque er uman ei conscient dera sua limitacion essenciau, qu’ei era mòrt, qu’ei, per tant, víuer era pleitud d’ua vida qu’artenh eth sòn sens un còp la traspasses (“ara que morisqui, comenci a dar-me compde / de que viui”, son es darrères paraules deth Claudi de Hugo von Hofmannstahl). Tanben damb era mòrt aufrissen consòl es religions. Cristianament, era mòrt ei sonque un transit de cap tà ua vida naua, plea de lum e benaürança. Acaben de publicar-se ues leçons exegetiques deth teològ Dietrich Bonhoeffer, victima deth nazisme, mòrt de mòrts, e autor de tèxtes exquisits e inspiradors, coma aguesti comentaris a on explique que “era vida der òme constitusís un virament sense fin sus eth sòn pròpri centre vitau, sense que jamès arribe a possedir-le deth tot”, ja qu’era vida li a estat dada d’ua forma especiau, non pas coma ua qualitat o un estat mès, senon que la viu de Diu e dauant de Diu, ena sua obediéncia, innocéncia, nesciéncia, mès en sa libertat, coma creatura liura. Totun, “es limits der uman se tròben en centre deth sòn èster”, dera sua realitat e existéncia pura, pr’amor que aquiu a on ei eth limit, i é tanben era vida, coma responsabilitat e projècte. Era mòrt mos pòt semblar injusta, sustot quan arribe abantes d’ora, o tanben solatjada quan acabe damb eth dolor o eth desgast dera vida, ara demora tostemp de quauquarren que mos suberpasse, de cap tà un arren uet, segontes uns, o enes mans d’un Diu amorós, segontes uns auti.
(DIARI SEGRE, 20-8-2016)


text:
La Chapèla Laurenç
La Chapèla Laurenç (oficialament en francés La Chapelle-Laurent) z-es 'na comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Capella del Laurenc, en 1250, Capella de Laurenco , -Laurens, al sègle XIVLo mot chapèla agèt los sens successius de « partida de la gleisa de Tors que gardava lo mantèl, la cappa, de Sant Martin, de « partida de gleisa amb un autar segondari », pueis de « petita gleisa ». Lo determinant, Laurenç, èra benleu, coma sovent, lo nom d'un senhor (la gleisa es pas dedicada a Sant Laurenç).[1],[2] Sovent, lo nom de chapèla marca l'anciana preséncia d'una gleisa qu'èra una annèxa d'una gleisa parochala. Lo borg es a un crosament de rotas e se desvolopèt benleu a l'origina en defòra de tota paròcha anciana (notem pr'aquò que la gleisa es romanica e del sègle XIII).
- Loubaresse. Lo nom es format de lupus, « lop » e del sufixe -aricia e designa un luòc que los lops frequentavan [3](o benleu supausadament). La fòrma grafica occitana seriá logicament Lobareça, mas coma Alibèrt escriu -issa lo resultat d'un autre sufixe, -icia (exemple : plegadís, plegadissa), benleu que chal escriure Lobaressa.
- Loubarcet. Lo vialatge es sus un puèg, a pauca distància de Lobaressa. Logicament, es un dimintiu del precedent, amb lo sufixe -et (del latin -ittus) : *Lobarecet- (l'accent tonic es sus -et) > Lobar'cet- (l'avant-darrèira sillaba, pretonica, es fragila). Lo c etimologic es conservat quitament en francés.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Maciac; es ara del canton de Sant Flor-1
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 143
- ↑ IEO Cantal, Communes Cantal.xls.pdf
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 380, a Laloubère
- ↑ https://www.annuaire-mairie.fr/mairie-la-chapelle-laurent.html