text:
Fiona Apple
Fiona Apple McAfee Maggart (Nòva York, 13 de setembre de 1977) es una cantautora e pianista americana. Foguèt revelada tre son primièr album Tidal en 1996. D'aquel disc, la cançon "Criminal" li valguèt un Prèmi Grammy coma melhora performància feminina coma vocalista rock. La votz de Fiona Apple es classificada dins los contraltos e sa musica barreja d'elements de jazz e de rock alternatiu.
Biografia[modificar | modificar la font]
Fiona Apple nasquèt en Nòva York dins una familha d'artistas. Son paire es l'actor Brandon Maggart e sa maire, la cantaira Diane McAfee mentre que sos grands del costat mairal èran la dançaira Millicent Green e lo vocalista de big band Johnny McAfee. Sa sòrre es cantaira de cabaret jol nom de Maude Maggart, e a un mièg-fraire, Garett Maggart, qu'es actor. Quand aviá 12 ans foguèt victima d'un viòl, evocat dins la cançon "Sullen girl", çò que li portèt divèrses problèmas psicologics. Apple comencèt a dintrar dins l'industria musicala en 1994, aprèp que faguèt arribar un enregistrament amb qualques cançons coma "Never Is a Promise", "Not One of Those Times" e "He Takes a Taxi" a Sony Music.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Tidal (1996)
- When the Pawn... (1999)
- Extraordinary Machine (2005)
- The Idler Wheel... (2012)


c: text/html

text:
Chamonix-Mont-Blanc
Chamônix en arpitan (Chamonix-Mont-Blanc en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La istòria del vilatge de Chamonix s'es bastit a l'entorn d'una part de la siá situacion géographique excepcionala e d'autra part del domeni #que #exercir pendent divèrses sègles la Ostal de Savoie sus aquel territòri. Aquela seccion relata los periòdes e los faches istorics los mai marquants de la comuna.
L'histoire du village de Chamonix s'est construite autour d'une part de sa situation géographique exceptionnelle et d'autre part de la domination qu'exerça durant plusieurs siècles la Maison de Savoie sur ce territoire. Cette section relate les périodes et les faits historiques les plus marquants de la commune.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Drechs civics
Lei drechs civics designan lei proteccions e privilègis de libertat individuala que la lèi acòrda a toei lei ciutadans còntra toei lei discriminacions.
Lo concèpte actuau es avant tot d'inspiracion americana (civil rights), mai s'esbossèt ambé la Declaracion dei Drechs de l'Òme e dau Ciutadan de 1789, e si legitimèt especialament per lo movement dei drechs civics deis ans 1960.
Lei drechs civics son distints dei Drechs de l'Òme o dau drech naturau. D'efèct lei drechs civics s'acòrdan per una nacion a aquelei que vivon sota sei lèis, mentre que lei Drechs de l'Òme e lo drech naturau son universaus.
Ensin lo filosòf John Locke afiermèt que lei drechs naturaus coma la vida, la libertat e la proprietat si deurián convertir en drechs civics e s'aparar per l'Estat sobeiran dins lo quadre d'un contract sociau.
D'autres i vién istoricament de drechs inalienables que s'acòrdan a toei leis individús per una deïtat o per la natura avans l'aparicion dei govèrns.
En França, si parla de "drechs civics, civius e de familha" que son interdiccion si pòu prononciar per una juridiccion. L'interdiccion, totala o parciala, es una pena que sa durada pòu en ges de cas excedir dètz ans.
Au nivèu mondiau, la Convencion Europèa dei Drechs de l'Òme s'adoptèt en 1951 per la proteccion legala de la Declaracion Universala dei Drechs de l'Òme, puei la Pacha Internacionala Relativa ai Drechs Civius e Politics s'adoptèt tanben per l'ONU sota l'influéncia de la Convencion Europèa.


text:
Liberalisme economic
Lo liberalisme economic es una teoria politica e d'economia desvolopada a l'epòca de las Luses (sègle XVIII) e formulada per Adam Smith segon que l'economia s'autoregula sens cap d'intervencion de la part de l'Estat e que demanda doncas qu'aquela intervencion siá minima o fins a nulla. Segon aquela idèa, la libertat economica conduiriá a una societat pus armoniosa e egalitària, en mai d'un aument progressiu e infinit de la prosperitat[1]. Se produiriá un òrdre espontanèu governat per la man invisibla que provòca que los individús seguisson lo seu egoïsme personal e que règla, per exemple, los prèses justes de cada servici o produch, e tanben los salaris e la societat en general.
Lo liberalisme economic se basa sus la proprietat privada e los rapòrts individuals. Las primièras teorias liberalas de basavan sul paradigma que las accions economicas dels individús son subretot basadas dins lor interès pròpri, e que, en permetent d'agir sens restriccion auràn un comportament pareissent a la seleccion naturala que menariá als resultats melhors.
Es lo modèl economic qu'an los partits politics de drecha, alara qu'aqueles d'esquèrra, que lo considèran coma "la lei de la selva", preferisson la participacion de l'Estat per garantir las necessitats basicas per totes e per aparar los flacs en fàcia als mai fòrts. Aquela diferéncia dins lo biais de tractar l'economia d'un pòble, que compòrta fòrça posicions intermediàrias, pus moderadas o radicalas d'un costat o l'autre, es en principi una de las diferéncias fondamentalas en que se basan la majoritat dels partits politics de las democracias actualas. Alara, los Estats decidisson en general una politica mai o mens liberala, atal, dins los païses mai liberals economicament parlant, coma lo Reialme Unit o los Estats Units d'America, se paga pauc d'Impòsts mas i a de grandas inegalitats socialas, alara que dins d'autres mens liberals, coma Alemanha o França, se'n paga mai mas totes an drech a l'educacion, la santat, la retirada, eca.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Capitalisme
- Drecha politica
- Estat del benestar, un objectiu politic alternatiu al liberalisme
- Keynesianisme, l'aparicion de l'economia modèrna
- Desvolopament sostenible, l'economia contemporanèa fa la relacion entre la societat e l'environament. Uèi n'i a que son partesans de la descreissença en fàcia de creissença infinida.


text:
Total Festum
Total Festum, es una fèsta populara qu'a per objectiu de promòure las lengas e culturas occitanas e catalanas. Pendent qualques jorns i a de gropes de musica, de tropas de teatre e d'escrivans occitans dins las vilas occitanas.
Istòric[modificar | modificar la font]
- Après la "Consulta regionala" (programa en favor de la cultura regionala) del conselh de Lengadòc-Rosselhon, la primièra edicion comencèt lo 21 d’octòbre de 2006 sus l'Esplanada de la Comèdia de Montpelhièr.
- La segonda edicion s'organizèt del 22 al 24 de junh de 2007 a Montpelhièr e dins los departaments de la region de Lengadòc-Rosselhon. Dins Aude: a Limós, Massac, Sant Joan de Berron, Vilardonèl ; dins Gard: a La Grand Comba, Nimes, Sant Ipolit del Fòrt; dins Erau: a Capestanh, Frontinhan, Montpelhièr, Pesenàs, Sant Ponç de Tomièiras; dins los Pirenèus Orientals: a Alenyà, Argelers de la Marenda, Cotlliure, Toluges, Vernet; en Losera a Chanac.
- La tresena edition foguèt entre lo 14 e lo 21 de junh de 2008.
- La quatrena edition s'es debanada entre lo 6 e lo 27 de junh de 2009.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Fessenheim en alemannisch (Fessenheim-le-Bas en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Aquela municipalitat a #èsser bastida près d'una anciana via romaine disposicion d'Estrasburg a Saverne.
Cette commune a été construite à proximité d'une ancienne voie romaine allant de Strasbourg à Saverne.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Kata
Kata (型, 形 significa: "la forma") es un mot japonés que s'utiliza dins qualques arts marcialas. Dins lo karate, aqueste mot descriu una simulacion detalhada de combat - la succession de movements - qu'es practicada individualament o en còla. Abans de l'executar, lo practicant deu ensajar la practica de la tecnica fondamentala - kihon.
Aquesta simulacion representa una succession de movements, l'ataca e la defensa en un combat imaginari. Cada ataca deu èsser realizada coma si i aviá un adversari davant lo karateka, per l'aténher, e cada defensa deu èsser realizada coma si l'adversari atacava dins una situacion vertadièra de perilh. Cada movement ten una interpretacion. Lo karateka deu respectar lo seu temps e la seuna aplicacion.
L'objectiu del kata es d'ajudar al devolopament de las qualitats e las abiletats psicologicas e fisicas que fan mestièr pel combat vertadièr.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Scarlett Johansson a la Convencion Internacional dels Comics en 2013 a San Diego
Scarlett Marie Johansson (Nòva York, 22 de decembre de 1984) es una actritz americana. Venguèt famosa internacionalament per son ròtle dins Lost in Translation de Sofia Coppola. Es un dels sex symbols mai importants d'Hollywood contemporanèament, e foguèt causida coma la femna mai sexy del mond per la revista Esquire en 2006 e 2013.
Viu actualament, e dempuèi 2014, a París amb un publicista francés.


text:
Bessaràbia
Bessaràbia (Basarabia en romanés, Бeccapaбия/Bessarabia en rus) es un airau geografic dau sud-èst d'Euròpa que si delimita per la ribiera Prot a ponent, lo fluvi Dnièstre a levant e la mar Negra au sud.
Lo nom de Bessaràbia designèt successivament :
- lo Principat de Valàquia au començament dau sègle XIV, dau nom de la dinastia fondatritz, lei Basarabi (nom que vèn sieche de basar-ata, "paire sevèr" en turc ancian - ipotèsi de Mihnea Berindei - sieche de Besarion-ban, "duc Besarion" - ipotèsi de Pierre Nasturel). Lei Basarabi emergissèron coma bans (ducs vassaus de la corona d'Ongria) avans de s'emancipar en 1330 e de cochar lei Tatars dei bocas de Danubi en mai d'una campanha entre 1328 e 1342 ;
- la faissa de tèrra lo lòng de Danubi e de la mar Negra, entre la confluéncia de Prot e la boca de Dnièstre, que lei Basarabi liberèron dei Tatars en mai d'una campanha entre 1328 e 1342, que la cedissèron en 1418 a Moldàvia, que la perdèt en 1484 (pòrts maritims e de Danubi) e en 1536 (ciutadèla de Tighina) au profiech de l'Empèri Otoman, onte la region si nomava Bodjak (Bucak en turc) ;
- la partida orientala dau Principat de Moldàvia, ambé lo Bodjak, que lei Rus annexèron en 1812, que si restaquèt a Romania de 1918 a 1940 e de 1941 a 1944, e a l'URSS de 1940 a 1941 e de 1944 a 1991.
Ucraïna e la Republica de Moldàvia si partejan la region despuei 1991.


text:
Cromatina
La cromatina qu'ei la forma presentada per l'ADN dens las cellulas eucariòtas ; dit autament, qu'ei formada per l'ADN enrotlat autorn de proteïnas deu nuclèu aperadas istònas. Que's troba dens lo nuclèu a l'interfasa (lo moment qui lo nuclèu e existeish) e qu'ei la matèria qui compausa los cromosòmas. L'ADN de la cromatina que pòt estar debanat entà estar lejut (dens aqueth cas la cromatina qu'ei aperada eucromatina) o plegat e tornat plegar per'mor d'ostender sequéncias d'ADN qui non son pas lejudas (e aquesta forma compactada de cromatina qu'ei aperada eterocromatina).


text:
Arc de trionf
Un arc de trionf es un obratge d'art celebrant una victòria o una seria de victòrias.
Se compausa d'un o mai d'un passatge dins un massís de maçonariá, subremontats d'un entaulament e d'un atic. Aqueleis obratges foguèron inaugurats dins la Roma antica.
Lista d'arcs de trionf[modificar | modificar la font]
- Pòrta d'Ais - Marselha
- Pòrta dau Peiron - Montpelhièr
- Arc de Trionf da Rua Augusta - Lisbona
- Arc de Trionf d'Aurenja
- Arc de Trionf de Barcelona
- Arc de Constantin - Roma
- Arc de Septimi Sevèr - Roma
- Arc de Titus - Roma
- Glanum près de Sant Romieg de Provença
- Arc de Trionf de l'Étoile - París
- Arc dau Carossèl - París


text:
Califòrnia
Califòrnia (en anglés e espanhòl California) es l'estat mai poblat dels Estats Units d'America amb mai de 36 400 000 abitants en 2006. Es situada sus la còsta oèst del país.
Sa capitala politica es Sacramento mas la vila mai poblada es Los Angeles.
Lo gentilici es californian -a.
Sa populacion es fòrça divèrsa e son economia dinamica es potenta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Califòrnia foguèt descobèrta al sègle XVI pels exploradors europèus João Rodrigues Cabrilho, en 1542, e Francis Drake en 1579; mas èra alavetz ja ocupada dempuei mai de 13 000 ans per de pòbles amerindians, coma los Chumash, Pomo o Salinan.
Foguèt colonizada pels espanhòls en 1765 sos l'ambicion de Carles III d'Espanha.
Après l'independéncia de Mexic en 1821, Califòrnia venguèt un estat mexican. Mas los Estats Units annexèron l'estat après la Guèrra Americanomexicana en 1847.
La febre de l'aur traguèt mai de 200 000 colons dins lo territòri nòu en tot aflaquir las populacions indianas. En 1850, Califòrnia venguèt lo 31en estat de l'union. Se jonhèt als nordistas durant la Guèrra Civila.
La descobèrta del petròli, l'arribada de l'industria cinematografica a Hollywood, la nauta tecnologia, lo clima aculhent traguèron d'abitants novèls entre 1900 e 1970, Califòrnia passèt d'1 milion a 20 milions d'abitants e l'estat foguèt reconegut en 1980 coma l'ochena economia del mond per òrdre d'importància.
Geografia[modificar | modificar la font]
Tresen pus grand estat dels Estats Units, Califòrnia cobrís 410 000 km², siá 4,4% de la superfícia dels Estats Units.
Es bordada a l'oèst per l'ocean Pacific, al nòrd per Oregon, a l'èst per Nevada e Arizòna e al sud per l'estat mexican de Bassa Califòrnia. Ten de païsatges fòrça contrastats, amb de vals fòrça drudas, de nautas montanhas.
A l'extrèm èst, la Val de la Mòrt atenh d'altituds negativas, fins a 86 mètres jol nivèl mejan de la mar. La Sierra Nevada ocupa la Califòrnia orientala amb una orientacion meridiana : es cobèrta de selvas de conifèrs e de sequoias (coma per exemple al Yosemite e al Sequoia & Kings Canyon National Park). Son trescòl n'es lo mont Whitney amb 4420 mètres d'altitud.
Economia[modificar | modificar la font]
Califòrnia representa 14% del produch nacional brut dels Estats Units. Foguèsse independenta, seriá la seisena poténcia economica mondiala.
Califòrnia es mondialament coneguda per d'un latz sas entrepresas informaticas de la Silicon Valley (Apple e Hewlett Packard), e endacòm-mai pels famoses estudiòs de cinèma d'Hollywood.


text:
Veretâbla Égllése de Jèsus
La Veretâbla Égllése de Jèsus (en ch·inouès : 真耶穌教會) est una Égllése endèpendenta qu’at/est étâ enstalâ(ye) a Pèquin en Ch·ina en 1917. El sè place coment una division ch·inouèsa de la branche protèstanta du cristianismo qu’at aparua dens los ans 1900.
Lo prèsident d’ora de cela Égllése est Yung-Ji Lin que sè revendique prèdicator. Il at/est étâ èlu per l’assemblâ entèrnacionâla de la veretâbla Égllése de Jèsus. L’Égllése revendique 1,5 milyons de membros a travèrs lo mondo. L’Égllése crêt a la tèolog·ia pentecoutista, una doctrina basâ(ye) sur lo don de l’Èsprit-Sant.
Les diéx doctrines principâles[changiér | modifier le wikitexte]
- Lo Sant-Èsprit
- Lo Bâptèmo
- Lo sacrament du lavâjo de pieds
- La Santa Comunion
- Lo jorn de Sabat
- Jèsus-Crist
- La Bibla
- Lo Sôvament
- L’Égllése
- L’avènement du Sègnor


text:
Hombourg-Budange
Hombourg-Budange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa en lo luòc inscrich de la vallée de la Canner[1].
La commune se situe dans le site inscrit de la vallée de la Canner[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de las Tres-Evêchés.
- Existissiá un castèl a Modèl:La s #qu'aperteniá als senhors de Manjan ; destruccion per una tropa al servici del rei de França en 1552 quand Wyrich de Créhange se #trobar amb Charles Quint davant Mètz ; #passar a Modèl:La s a las Lenoncourt, Brisacier, Mallortie, Hunolstein, Mortemart.
- Lo vilatge de Budange i aguèt ligat a Hombourg en 1790.
- Dépendait de l'ancienne province des Trois-Evêchés.
- Il existait un château au Sègle XIII qui appartenait aux seigneurs de Mengen ; destruction par une troupe au service du roi de France en 1552 quand Wyrich de Créhange se trouva avec Charles Quint devant Metz ; passa au Sègle XVII aux Lenoncourt, Brisacier, Mallortie, Hunolstein, Mortemart.
- Le village de Budange fut rattaché à Hombourg en 1790.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Donada natura e païsatge en Lorraine, Hombourg-Budange, Carmen Diren Lorraine
- ↑ (fr) Données nature et paysage en Lorraine, Hombourg-Budange, Carmen Diren Lorraine


text:
565
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 565 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'emperaire Justinian Ièr lo 14 de novembre. Foguèt remplaçat per Justin II.
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de K'an Joy Chitam Ièr lo 8 de febrier. Foguèt remplaçat per Ahkal Mo' Naab' II lo 4 de mai.


text:
Zohar
Lo Zohar (ספר הזוהר Sefer haZohar « libre de l'esplendor » en lenga ebrieva) es una deis òbras màgers de la Cabala, que n'es lo segond trabalh explicatiu.
Contengut[modificar | modificar la font]
Es compausat d'exegèsis (Midrashim) biblicas, organizadas segon la partida setmanala de lectura de la Torà (parshiot). Es estat nomenat justament la « Bíblia » dei cabalistas. Foguèt escrich en aramèu per lo Rabin Shimon Bar Yokhai, que visquèt en Galilèa a l'epòca romana. Sa partida principala adòpta la forma d'un comentari sus la Torà segon sa division pus modèrna en 52 leiçons setmanalas. Son títol Zohar (lutz, resplendor) ven dei mots dau libre de la Genèsi 1:3 (« Que i aja lutz »). L'òbra se dividís en divèrs tractats e analiza lei tèxtes biblics per n'extraire la significacion oculta. L'univèrs se despartís entre leis empèris de la lutz e dei tenèbras, cadun d'elei compausat de dètz esfèras.


text:
Joan-Claudi Peiròt
Joan-Claudi Peiròt (Jean-Claude Peyrot en francés) tanben nomenat Claudi Peiròt (Claude Peyrot en francés) (Milhau, 3 de setembre de 1709 - Palhàs, 3 d'abril de 1795[1]) foguèt un prèire e escrivan occitan qu'aviá per escais Lo prior de Pradinas. Escriguèt tanben de poesias en francés.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut dins una familha borgesa, filh de Claudi Peiròt e de Claudina Materon[2], Joan-Claudi Peiròt faguèt d'estudis en çò dels Carmes a Milhau e puèi a Tolosa en cò dels jesuitas. Puèi aprenguèt lo drech fins al nivèl de la licéncia. Dintrèt en seguida al seminari e foguèt ordenat prèire lo 22 de decembre de 1736 e obtenguèt puèi una prebenda a la Basilica de Sant Sarnin a Tolosa. Lo 24 d'agost de 1748, foguèt nomenat prior de Pradinas en Roergue. Donava als pageses de leiçons de musica e apreniá d'eles fòrça elements d'agricultura. Demorèt a Pradinas fins al 22 de decembre de 1765, quand foguèt remplaçat per son fraire Alexandre. Tornèt alara dins sa vila natala, Milhau, ont foguèt aculhit qualques meses aprèp, lo 12 d'abril de 1766, dins la comunautat de prèires obituaris fins a la Revolucion Francesa. En 1790, s'installèt a Palhàs en çò de son amic François Hugla.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Poésies diverses, patoises et françaises, publicat en 1774 en Roergue
- Les quatre Saisons, publicat en 1781 a Vilafranca
- Œuvres diverses, publicat en 1788 a Vilafranca
- Œuvres patoises et françaises, 3e édition, publicat en 1810 o 1811 a Milhau[3]
- Œuvres patoises complètes, 4e édition, publicat en 1823 a Milhau
- Œuvres patoises complètes, 5e édition, publicat en 1855 a Milhau
- Œuvres patoises complètes, publicat en 1886 a Milhau
- Les Quatre Saisons, publicat en 1906 a Rodés
- Poésies Rouergates & Françaises, publicat en 1909 a Milhau
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Claude Peyrot - Poésies Rouergates & Françaises, Milhau, 1909
- ↑ En francés Claude Peyrot, Claudine Matheron.
- ↑ 1811 segon La France littéraire, ou Dictionnaire bibliographique des savants, historiens et gens de lettres de la France: ainsi que des littérateurs étrangers qui ont écrit en français, plus particulièrement pendant les XVIIIe et XIXe siècles ; 1810 segon lo libre Poésies Rouergates & Françaises de 1909
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Lemoviç
Los Lemoviç - latin Lemovices - eran un pòble gallés originari d'Euròpa Centrala (los qui son restat en Germania, s'apelan Lemovii per far la diferéncia emb los de Gàllia). Lor nom ven de lemo « olme » e vices « qui vencen », quò vòl donc dire « vencedors emb l'olme ». L'olme fai benleu referéncia au bòsc de lors lanças[1]. An laissat lor nom a Limòtges e a Lemosin.
Lo territòri daus Lemoviç era sus los departaments de la Nauta Vinhana (87), Cruesa (23), Corresa (19), e sus 'na partida daus departaments de Charanta (16), de Dordonha (24) e d'Indre (36).
Lor "capitala" au moment de la conquesta romana era situada sus lo vilatjon de Vilajobert, sus la comuna de Sent Deunis.
Quauquas vilas conegudas : Acitodunum (23-Aiun), Argentate (19-Argentat), Blatomagus (87-Blom), Briva Curretia (19-Briva), Cassinomagus (16-Chassanom), Carovicus (87-Chasteu Chervic), Roncomagus (87-Rancom), Excingidiacum (19-Eissandon) e Uxellum (19-Ussèl).
A Sent Gençan era benleu Durotincon (en gallés, latinizat en Durotincum), 'na aglomeracion comerçanta.
Après la conquesta romana, la capitala devendrà ''Augustoritum'' (87-Limòtges).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Xavier Delamarre, Dictionnaire de la langue gauloise, Éditions Errance, Paris, 2003.


text:
Periòde de rotacion
En astronomia, lo periòde de rotacion es lo temps qu'un còrs celèst met per complir una revolucion subre el meteis (al torn de son pròpri axe). Pels objèctes solids, coma las planetas rocosas e los asteroïdes, lo periòde de rotacion a una valor unica. Mas pels còrses gasoses o fluids coma las estelas e las planetas gigantas gasosas lo periòde de rotacion vària entre l'eqüator terrèstre e los pòls. Aqueste fenomèn s'apèla rotacion diferenciala. Tipicament, lo periòde de rotacion per una giganta gasosa (per exemple, Jupitèr) es lo periòde de rotacion intèrne, determinat per la rotacion de son camp magnetic. Ça que la, la primièra referéncia presa per l'òme foguèt lo Solelh, que son movement aparent, originat dins la rotacion de la Tèrra, determina lo jorn e la nuèch, en donant l'impression que lo cèl vira al torn de la planeta. Lo mot de jorn s'utiliza colloquialament per designar aqueste fenomèn, apelat jorn solar en astronomia, que correspond al temps solar. L'axe terrèstre forma un angle de 23,5 grases amb la normala a l'ecliptica, fenomèn apelat obliqüitat de l'ecliptica. Aquesta inclinason produtz los meses longs de lutz e d'escuresina dins las regions polaras, al delà d'èsser la causa de las sasons de l'an degut al cambiament de l'angle de la radiacion solara.
Periòdes de rotacion del Solelh e de las planetas del Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
Çai jos son los periòdes de rotacion d'aqueles astres, al torn de lors axes. Lo periòde de las planetas es ligat a las estelas fixas (e non pas al Solelh). Per aquò, s'apèla periòde sideral de rotacion o jorn sideral, qu'es un pauc mai cort que lo jorn solar. Per exemple, lo de la Tèrra es de 23 h 56 min 4 s (e non pas de 24 h 0 min 0 s).
Nota: los periòdes negatius indican que lo sens de rotacion es contrari al de la Tèrra.


text:
1878
Aquesta pagina concernís l'an 1878 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Adopcion de la lèi sus lo telegraf de 1878 e dau Plan Freycinet. La lèi entraïnèt la disparicion dau monopòli de l'Estat sus lei liasons telegraficas e èra destinada a resòuvre lei problemas creats en França per un ret pas pron desvolopat. Lo plan èra un ensems de projècte de grands trabalhs (principalament de construccions de camin de fèrre, de canaus e d'infrastructuras portuàrias). Aqueu plan foguèt perseguida fins au començament de la Premiera Guèrra Mondiala e foguèt una etapa importanta dins la creacion dau ret de camin de fèrre francés.
Regardant leis afaires internacionaus, França participèt au Congrès de Berlin. Capitèt d'i ganhar lo sostèn diplomatic dau Reiaume Unit qu'abandonèt sa posicion d'oposicion a l'installacion dei Francés en Tunisia. Ansin, en despiech dau maucontentament d'Itàlia, París poguèt i contuniar sa politica de penetracion. Totjorn pertocant lo continent african, la colonizacion contunièt :
- en Africa de l'Oèst, lei Francés acomencèron d'intrar sus lo territòri dau Mali actuau. Lo 22 de setembre, ataquèron la capitala dau Reiaume de Logo, Saboucire. Lei fòrças dau luòctenent-coronèu Reybaud se turtèron a una gròssa resisténcia mai ganhèron finalament la batalha. Lo rèi de Logo, Niamodi Sissoko, moriguèt sus lo prat batalhier.
- dins l'illa de Madagascar, lei tensions entre lei Francés e la rèina Ranavalona II entraïnèron la sasida dei bens francés dins lo Reiaume Merina e la sasida dei bens malgashs dins lei protectorats francés. Puei, après la revirada de negociacions per amaisar la situacion, de naviris francés bombardèron lei pòrts de Tamatave e de Majunga (27 de decembre).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra Russia e seis aliats que menacèron la capitala en genier. Aquò obliguèt lo govèrn britanic de mandar una flòta dins leis Estrechs per sostenir leis Otomans e menaçar lei Rus dins lo cas d'una ataca còntra lo sector. Un armistici foguèt donc signat lo 31 de genier e un tractat de patz lo 3 de març. Marquèt una desfacha clara deis Otomans :
- creacion d'una Bulgaria independenta gropant la màger part dei regions parlant aquela lenga. Teoricament, lo país demorèt sota la senhoriá otomana mai son cap èra chausit per lei Rus.
- reconóissança de l'independéncia de Serbia, de Montenegro e de Romania. Pèrda de la mitat nòrd de Dobrodja au profiech de Romania.
- pèrda au profiech de Russia dei regions d'Ardahan, d'Artvin, de Batomi, de Kars, d'Oltu e de Bayazet dins lei montanhas de Caucàs.
- obligacion per lo sultan d'assegurar la proteccion de sei subjèctes crestians.
Dins lo corrent de l'annada, lo tractat de Berlin modifiquèt certanei decisions d'aqueu tractat dins un sens favorable ais Otomans. En particular, Constantinòple gardèt Albania e Tracia dins la region balcanica sota sa sobeiranetat totala e reprenguèt possession d'una partida dei regions de lenga bulgara sota un regime d'autonòmia larga. A l'èst, reprenguèt tanben lo contraròtle de Bayazet.
Après aquelei desfachas, lo sultan decidiguèt d'arrestar lo periòde de reformas. En particular, suspendiguèt la constitucion adoptada en 1876 e restaurèt son autotitat absoluda.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Invasion de Choa destinada a sometre la darriera region etiopiana que refusava d'acceptar la senhoriá de Yohannes IV. Après una tiera d'escaramochas e de negociacions malaisadas, lo prince Menelik acceptèt de se sometre en cambi dau mantenement d'una autonòmia larga. Aquò marquèt la fin de la reünificacion d'Etiopia après sa division dins lo corrent de la fin dau rèine de Tewodros II. Dins la region estrategica de Wello, acomençament de la conversion de massa — mai ò mens fòrçada — de la populacion musulmana au cristianisme. L'objectiu èra de renfòrçar lo poder imperiau dins la zòna e l'operacion foguèt pas estenduda dins leis autrei províncias de l'Empèri.
Madagascar[modificar | modificar la font]
Perseguida dei tensions ambé lei Francés qu'èran a penetrar a cha pauc lo territòri malgash. Dins lo corrent de l'annada, la sasida dei bens francés dins lo Reiaume Merina e la sasida dei bens malgashs dins lei protectorats francés foguèron decididas per lei dos camps. Après la revirada de negociacions per amaisar la situacion, lei Francés decidèron finalament de repòstar militarament e de bombardar lei pòrts de Tamatave e de Majunga (27 de decembre).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera bala camisada per l'oficièr soís Éduard Rubin. Aquò èra vengut necessari car lo desvolopament de la pouvera sensa fum aviá entraïnat una aumentacion importanta de la poissança deis armas de fuòc que podián plus utilizar de projectiles de plomb.
Medecina[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau generau-mètge francés Charles-Emmanuel Sédillot (1804-1883), adopcion dau mòt micròbi per designar leis agents microscopics de transmission dei malautiás.


text:
Massa molara
La massa molara d'una substància es la massa d'un mòl d'aquela substància. Vist que lo nombre d'Avogadro es lo nombre de particulas en un gas, la massa molara se pòt calcular a partir de la massa d'una particula de la substància e en la multiplicant pel nombre d'Avogadro, o en dividint plan la massa m de la substància pel nombre de mòls n. La massa molara d'un compausat se pòt trobar en somant las massas molaras de sos compausants.
Per exemple, en sabent que las massas molaras de l'idrogèn, lo sofre e l'oxigèn son 1 g/mol, 32 g/mol e 16 g/mol, respectivament, la massa molara de l'acid sulfuric H2SO4 serà:
M = 2·1 g/mol + 1·32 g/mol + 4·16 g/mol = 98 g/mol


text:
Vòrs e Bar
Vòrs e Bar[1] (Bor-et-Bar en francés, Bors en 1793, Bors et Bars en 1801[2]) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans la Revolucion, i aviá doas comunautats, Vòrs e Bar. Sembla que venguèron totas doas comunas, mas tre 1794 s'èran jonchas dins una sola comuna.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitat[modificar | modificar la font]
- L’escrivan Ferran Delèris es nascut a Vòrs e Bar e i es enterrat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Najac, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2001
- ↑ Ficha sul site Cassini


text:
Comunas de las Lanas
Per las autras comunas, vejatz Listas de las comunas de França.
Lista de las 331 comunas deu departament de las Lanas per òrdre alfabetic, amb lor còde INSEE e lor còde postau principau. Vejatz tanben la lista dels cantons e la lista de las ancianas comunas.
Somari
Fonts[modificar | modificar la font]
Grafias d'après lo sit de l'Institut Occitan[1].
De verificar[modificar | modificar la font]
Las grafias de las comunas seguentas son pas las de l'Institut Occitan :
- Casteths o Castèths
- Clèdas o Cledas
- D'Acs o Dacs
- L'Abatut o Labatut
- La Boèira o La Bohèira
- Linsa o Linça
- Sèrralots e Arribans o Sèrraslós e Arribans
- Vic d'Aubirat o Vic d'Auribat


text:
Morala
La morala es una disciplina umana que determina la drechura del comportament uman, segon unas nòrmas qu'exprimisson l'existéncia de devers e obligacions. A travèrs d'aqueles principis morals decidissèm las categorias de bon-mal, just-injust, adaptat-inadaptat a travèrs dels jutjaments morals. Etimologia: la paraula latina "mos, moriscas", abit
Diferéncias entre l'etica e la morala: la morala decidís la bontat o marridesa d'una accion, l'etica es una reflexion de caractèr filosòfic sus la creacion dels jutjaments morals, e se considèra per aquò plenament integrada coma una branca fondamentala de la Filosofia. Se pòt per aquò definir l'etica coma la Filosofia Morala, mas sens identificar l'etica plenament amb la morala.
La creacion del jutjament moral es un procès individual en cada persona, basat en las nòstras cresenças, en lo nòstre nivèl de desvolopament (coma afirma Lawrence Kohlberg),en foncion de los nòstres sentiments (coma considèra l’emotivisme morala) o en foncion de las nòstras cresenças o conviccions. Malgrat aiçò, lo jutjament moral se tròba totjorn (parcialament o radicalament) jos a las cresenças eticas, socialas, politicas e religiosas de la comunitat ont se tròba inserrat l'individú.


text:
Arfa Karim
Arfa Abdul Karim Randhawa (en ordo: ارفع کریم رندهاوا, Ram Dewali, 2 de febrièr de 1995 – Lahore, 14 de genièr de 2012) foguèt un estudianta e gèni informatic paquistanesa. En 2004, quand aviá pas que 9 ans venguèt la professionala mai jove de Microsoft (MCP). Representèt Paquistan a mantun forum internacional coma per exemple la Conferéncia de Desvolopaires TechEd. Recebèt lo President’s Award for Pride of Performance. Moriguèt tragicament en genièr de 2012 a l'edat de 16 ans aprèp una crisi cardiaca. Un parc scientific de Lahore, l'Arfa Software Technology Park, recebèt son nom per l'omenatjar.


text:
Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri
Arnaud Vidal de Castèlnòu d'Arri es un escrivan occitan que visquèt al sègle XIV.
Vida[modificar | modificar la font]
E mai foguèsse probablament diplomat en drech, se consacrèt mai que mai a la literatura e a la religion. Es un dels membres fondadors del Consistòri del Gai Saber en 1323. Foguèt tanben lo primièr laureat amb un poèma a la Verge.
Un escrivan de roman de cavalariá[modificar | modificar la font]
Levat sa participacion al Consistòri, es conegut per un roman en vèrses (5344 octosillabs), Guilhèm de la Barra. Se tracha d'un roman de cavalariá exotic dins un país imaginari. Victima d'acusacion de la part de la reina, encanhada qu'el aguèsse refusat sas avanças (istòria similara a la de la femna de Potifar e Josèp), l'eròi deu fugir e coneis d'aventuras pendent un vintenat d'annadas. Per çò qu'es de l'istòria literària, lo roman marca los limits del genre del roman de cavalariá que comença de s'aflaquir.
Lo roman es disponible sus archive.org en lectura en linha o telecargament: Guilhèm de la Barra


text:
Estadi (bastiment)
Un estadi es un òbra urbanistica que sa tòça es d'aculir d'espòrts.
Istòria[modificar | modificar la font]
Sota l'Antiquitat grèca, s'agis bèu promier d'una pista de córrer basada sus la mesura omonima.
Encuei, es mai que mai un ròdol que reçaup d'eveniments dedicats ais espòrts totes, individuaus coma collectius.
Estadis en Occitània[modificar | modificar la font]
Au còntra d'una idèia espandida, l'espòrt lo mai popular en Occitània tota es lo fotbòl, que lei quatres premiers estadis màgers dins lo país son d'estadis dedicats bèu premier au fotbòl amb un capacitat totala de 161000 plaças, emai pòscon reçaupre un parèu de còps l'an de partidas de rugbi. Emai a Tolosa, capitala mondiala dau rugbi de club, lo Tolosa FC capita d'aguer a l'encòp un estadi que fa quasi lo doble de l'equip de rugbi e una mejana d'espectators de mai de 20 000 personas[1], superiora a n'aquela de l'Estadi Tolosenc que recampa aperaquí 19000 personas a la partida[2], ben luench dei 50000 personas de mejana per partida au Velodròme de Marselha.
Tièra per capacitat deis estadis en Occitània :
- Estadi-Velodròme, de Marselha. 67 000 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl de l'Olimpic amb quauquei partidas de rugbi dau RC Tolon dins l'annada.
- Allianz Riviera, de Niça. 36 000 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl de l'OGC Niça amb quauquei partidas de rugbi dau RC Tolon dins l'annada.
- Stadium de Tolosa, 35 000 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl dau Tolosa FC amb quauquei partidas de rugbi de l'Estadi Tolosenc dins l'annada.
- Estadi Jacques Chaban-Delmas, de Bordèu, popularament conoissut coma Lescura. 34 000 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl dei Girondins amb quauquei partidas de rugbi de l'Union Bèglas-Bordèu dins l'annada.
- Estadi de la Mosson, de Montpelhier. 32 500 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl dau Montpelhier HSC amb quauquei partidas de rugbi dau Montpelhier RC dins l'annada.
- Estadi Guy Boniface, dau Mònt. 22 000 plaças, reçaup lei partidas de rugbi l'Estadi Montés.
- Estadi Ernest Wallon, a Tolosa. 19 500 plaças e dedicat ai partidas de rugbi de l'Estadi Tolosenc
- Estadi de la Mediterranèa, a Besièrs. 18 500 plaças e dedicat ai partidas de rugbi de l'AS Besièrs
- Estadi dei Costièras, a Nimes. 18 800 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl dau Nimes Olimpic.
- Estadi Loís-II, a Mónegue. 18 500 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl de l'AS Mónegue.
- Estadi Marcel-Michelin, a Clarmont. 18 000 plaças e dedicat ai partidas de rugbi de l'ASM Clarmont..
- Estadi dau Ralh, a Niça. 17 500 plaças.
- Pargue deis Espòrts, a Avinhon. 17 500 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl de l'AC Arles-Avinhon.
- Estadi Parsemain, a Fòs. 17 000 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl dau FC Istres.
- Estadi Jean Dauger, a Baiona. 17 000 plaças e dedicat ai partidas de rugbi de l'Aviron Baionés.
- Pargue deis Espòrts d'Aguilera, a Biàrritz. 15 000 plaças e dedicat ai partidas de rugbi dau Biàrritz Olimpic.
- Estadi Yves du Manoir, a Montpelhier. 15 000 plaças e dedicat ai partidas de rugbi dau CA Briva.
- Estadi Amédée Domenech, a Briva. 15 000 plaças e dedicat ai partidas de rugbi dau Montpelhier RC.
- Estadi Maurice Trelut, a Tarbas. 15 000 plaças e dedicat ai partidas de rugbi dau Tarbas Pirinèus RC.
- Estadi dau Amèu, a Pau. 13 900 plaças e dedicat ai partidas de rugbi de la Seccion Palesa ai partidas de fotbòl dau Pau FC.
- Estadi Malhòu, a Tolon. 13 500 plaças e dedicat ai partidas de rugbi dau RC Tolon, amb quauquei partidas de l'Sporting Tolon en fotbòl
- Estadi Pierre de Coubertin, a Canas. 12 800 plaças e dedicat ai partidas de fotbòl de l'AS Canas.


text:
Mar d'Aral
31° 30′ N 35° 30′ E / 31.5, 35.5
La mar d'Aral es lo nom d'una mar interiora endoreïca d'Asia Centrala, situada entre 43° e 46° de latitud nòrd e entre 58° e 62° de longitud èst. Se parteja entre Cazacstan al nòrd e Ozbequistan al sud. En 1960, cobrissiá 68 000 km² e èra la quatrena superfícia d'aiga salada interiora del mond. En 2000, aquela superfícia foguèt devesida per dos. Aquel assecament, causat pel desviament dels dos principals flumes, es una de las catastròfas environamentalas mai importantas del sègle XX.
Somari
- 1 Assecament
- 2 Consequéncias biologicas e biomedicalas
- 3 Temptativas de salvament
- 4 Desinstallacion d'una basa de fabricacion d'armas biologicas sus l'illa de Vozrozhdeniya
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
Assecament[modificar | modificar la font]
A la debuta de las annadas 1960, los economistas sovietics decidiguèron d'intensificar la cultura del coton en Ozbequistan e en Cazacstan. Los flumes d'Amodarià e Sirdarià foguèron desviats per irrigar las culturas. Aital en 1960 entre 20 e 60 km³ d'aiga doça son destornats. La manca d'apòrt en aiga asseca pauc a pauc la mar que son nivèl baissa de 20 a 60 cm cada an. Perdèt 50 % de sa superfícia dempuèi 1960, 14 m de prigondor e 60 % de son volum en març de 2009, çò qu'aumentèt la salinitat de l'aiga e tuèt gaireben tota forma de vida.
La separacion entre Pichona mar al nòrd e Granda mar al sud data de 1989. L'evolucion daissava presagiar la disparicion totala de la Granda mar cap a 2025, abans que d'òbras d'agençament foguèsson efectuadas. En 2007, se constata que lo nivèl de la pichona mar d'Aral (nòrd) remonta espectaclosament, pus lèu qu'o esperavan los expèrts encargats del dorsièr[1].
Consequéncias biologicas e biomedicalas[modificar | modificar la font]
Uèi, las 24 espècias endemicas de la mar d’Aral son desaparegudas. Solament subsistís una espècia de clavelada importada, e seleccionada per subreviure a de tals taus de salinitat. Sa subrevida a tèrme long es pas assegurada, e mai dins la pichona mar. Dempuèi 2003, la mar d’Aral perdèt gaireben 75% de sa superfícia e 90% de son volum. Las quantitats gigantescas de pesticidas e d’insecticidas que, a l'epòca, foguèron carrejats pels dos flumes fin a la mar se depausèron e tornan montar ara a l'aire liure dins la sal amb l'evaporacion, provocant lo taus de mortalitat infantila mai elevat del mond; los tausses de càncers e d’anèmias dirèctament ligats a l'exposicion a de produits quimics foguèron confirmats per l’OMS.
Temptativas de salvament[modificar | modificar la font]
Per empachar aquel assecament total, divèrses projèctes foguèron evocats, en particular lo cavament d'un canal dempuèi la mar Caspiana o lo desviament de flumes de Siberia.
Construccion d'una primièra levada[modificar | modificar la font]
Per ara, una sola temptativa a capitat, es la construccion d'una levada al sud de la boca de Sirdarià, per tancar un estrech entre la Pichona mar (Maloïé), anciana mar bordièra al nòrd de l'anciana mar d'Aral, e la Granda mar (Bolchoïé, çò que rèsta del sud de la mar). Lo cònsol de la vila d'Aralsk, Alachibaï Baïmirzaev, faguèt construire en 1995 una levada de vint-e-dos quilomètres de long amb sabla e canavèra. Acabada en 1996, permetèt sulcòp d'evitar que las aigas del flume se perdèsson dins lo dèlta entre Pichona e Granda mar e de far remontar lo nivèl de la Pichona mar. Un semblant de vida renasquèt a l'entorn de la mar, qu'avança de mai d'uns quilomètres : canavèras, aucèls, rosegaires e rainals, e tanben unes peisses. Una tempèsta destruiguèt aquela levada en 1999, e lo nivèl de la mar tornèt pèrdre en part çò qu'aviá ganhat.
Restanca de Kokaral[modificar | modificar la font]
La Banca Mondiala decidiguèt de finançar la construccion d'una restanca de beton amb una seria de peiradas per far sortir lo tròp de sal mercé a d'escampadors e de far tornar montar lo nivèl de l’aiga. Aquel projècte discutit que las òbras començaràn en 2003 deuriá permetre a la Pichona mar de tornar ganhar prèp de 500 km², mas risca al meteis temps de condemnar la Granda mar a un assecament encara mai rapid, encara qu'una vana situada en dessús del barratge prevei de versar lo tròp plen d’aiga dins la Granda Aral, situada per màger part en Ozbequistan.
Aital la restanca que permet a la vida de tornar dins la Pichona mar es una « poma de discòrdia » entre Cazacstan qu'aprofecha e Ozbequistan que sa gestion desastrosa d'Amodarià destruiguèt tota la vida dins la Granda mar.
En Cazacstan, un espèr torna nàisser amb los projèctes del president Noursoultan Nazarbaïev. Es possible d'enauçar lo nivèl de la pichona mar de sièis mètres, çò qu'autorizariá a l'industria de la pesca de tornar nàisser, e a la vila d'Aralsk de tornar èsser un pòrt. Aquel projècte estimat a 120 milions de dolars seriá finançat principalament per la renda del petròli de Cazacstan. Aquel projècte prevei tanben lo cavament d’un canal de joncion entre las doas concas e la construccion d'estructuras novèlas per esplechar l’energia idroelectrica.
Dempuèi la debuta de las òbras, la prigondor mejana de la Pichona Aral es passada de 30 m a 38 m, lo nivèl de viabilitat essent estimat a 42 m. Los especialistas de la Banca Mondiala avián previst que l’aiga remontariá pas abans tres ans – d’autres idrològs afirmavan qu'èra perduda –, mas la Pichona mar ja reganhèt 30 % de la seuna superfícia, que representa mai de 10 miliards de mètres cubics d’aiga. Pr'aquò, per d'unes responsables cazacs, i a pas de que se regaudir tròp lèu que caldrà probablament de decennis per resòlvre los problèmas.
Dempuèi la fin de la construccion de la restanca en 2005, òm constatèt en 2009 que lo nivèl de la part nòrd de la mar d'Aral remontèt de sièis mètres.[2].
Desinstallacion d'una basa de fabricacion d'armas biologicas sus l'illa de Vozrozhdeniya[modificar | modificar la font]
En 1948, un laboratòri d'armas biologicas top-secret foguèt establit sus l'illa de Vozrozhdeniya situada al centre de la mar d'Aral qu'es ara disputada entre Cazacstan e Ozbequistan. L'istòria exacta, las foncions e l'estatut actual d'aquel centre son pas estats divulgats. La basa foguèt abandonada après la casuda de l'URSS. Las expedicions scientificas provèron qu'aquò èra estat un site de produccion, d'ensag e, pus tard, de fabricacion d'armas patogènas. En 2002, a travèrs un projècte organizat pels Estats Units e amb l'assisténcia d'Ozbequistan, dètz sites d'aclapament d'antrax foguèron descontaminats. En acòrdi amb lo Kazakh Scientific Center for Quarantine and Zoonotic Infections, totes los sites d'aclapament foguèron descontaminats[3].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Philip Micklin e Nikolay Aladin, Le sauvetage de la mer d'Aral, Pour la Science, 374 (déc. 2008) 78-84
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Lo punt de vista de l'UNESCO
- (en) The Eurasia21 Project
- (en) LakeNet Database
- (fr) Reportatge fòto sul nòrd d'Aral, estiu e ivèrn
- (fr) Bilan idrologic de la Granda Mar e ròtle de l'aiga sosterranha (resumit en linha)


text:
Blies-Guersviller
Blies-Guersviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de l'anciana província de Lorraine, châtellenie de Sarreguemines, possession de la abbaye de las prémontrés de Wadgasse (Sarre).
- L'ancian vilatge de Blieschweyen, #que dépendait de la distincion de Blieskastel de contunh de la baronnie de Welferding, #èsser totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Village de l'ancienne province de Lorraine, châtellenie de Sarreguemines, possession de l'abbaye des prémontrés de Wadgasse (Sarre).
- L'ancien village de Blieschweyen, qui dépendait de la seigneurie de Blieskastel puis de la baronnie de Welferding, fut entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Voltaire
François-Marie Arouet (París, lo 21 de noveme de 1694 - París, lo 30 de mai de 1778), conegut dab lo son anagrama Voltaire, que ho un escrivan e filosòf francés de las lutz (admés a l'Academia Francesa en 1746) e considerat, amassa dab lo son enemic Jean-Jacques Rousseau, com un precursor de la Revolucion Francesa.
Durant la soa vita que ho mei que mei presat e laudat com autor liric e dramatic a maugrat qui uei be sia mei que mei lejut per las soas òbras filosoficas (las Lettres Philosophiques e los sons contes filosofics, com Zadig, Candide, Micromegas, L'Ingénu o Menon, ).
Vita[modificar | modificar la font]
Voltaire que vadó a París en çò d'ua familha borgesa. Que ho de d'òra orfanin de mair. Lo son pair que'u he estudiar au Licèu Louis-le-Grand, alavetz gavidat peus Jesuitas.
Que comencè a ecríver joen e, per aquesta rason e tanben peu son biais de víver libertin be conegó la preson (on e començore de redigir La Henriade, ua celebracion de la figura - liberau au son gost - deu Noste Enric) per brèvas pausas e un exili en Anglatèrra qui'u dè lo gost deu regim politic britanic.
En 1750 que comencè la soa relacion d'amistat dab Frederic II de Prússia en bèth establí's hens la soa cort de Berlin dinc a 1753 ; qu'i escrivore Lo sègle de Loís XIV.
En 1755 que s'installè en Soïssa, puish, a partir de 1758 qu'establí la soa proprietat deu domeni de Ferney, sus la termièra enter França e Soïssa.
En 1778, chic abans de morir que tornè a París on e ho arcuelhut dab hèra d'entosiasme e que's he francmaçon en tot entrar dehens la lòtja de las Nau Sòrs.
[
- 1000 articles fondamentals
- Naissença a París
- Dramaturg francés del sègle XVIII
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Polemista
- Umanista del sègle XVIII
- Enciclopedista
- Critica de las religions
- Adversari de la pena de mòrt
- Escrivan genevés
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Acadèmia dels Jòcs Florals
- Acadèmia de Berlin
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Nom de pluma
- Persona inumada al Panteon de París
- Naissença en 1694
- Decès en 1778
- Filosòf de las Luses
- Escrivan francés del sègle XVIII


text:
São Paulo (estat)
São Paulo es lo pus grand estat de Brasil en populacion totala (40 404 010 abitants en mai de 2006). Sa populacion es aperaquí similara a aquela de Polonha o d'Espanha. Sa superfícia totala es de 248 808,8 km², similara a aquela del Reialme Unit.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
L'estat presenta una altitud considerabla, pr'amor que 85% de sa superfícia possedís una altitud de 300 a 900 m. Lo clima es tropical dins la màger partida del territòri, e subtropical al sud. Lo tuc mai naut es la Pedra da Mina, amb 2798,98 m d'altitud.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de l'estat sofrís de l'influéncia de l'altitud: dins la ciutat de Campos do Jordão per exemple, situada a 1600 m sobre lo nivèl de la mar, dins la sèrra de la Mantiqueira, las temperaturas pòdon davalar jos los 0 ºC dins los jorns pus freds d'ivèrns rigoroses, e mai qu'al dintre de l'estat (Ribeirão Preto, São José do Rio Preto, etc), las temperaturas pòdon superar aisidament los 33 °C pendent l'estiu.
Vilas principalas[modificar | modificar la font]
- amb mai d'un milion d'abitants
- entre 500 000 e 1 milion d'abitants
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de l'estat es la pus importanta de Brasil, e representa 32% del produch interior brut (PIB) brasilièr. L'estat a coma basa principala de son economia l'industria (metallurgia, mecanica, automobilas, equipaments mecanics, electronics, telecomunicacions, productes quimics, plastics, alcòl, aliments...), puèi los servicis (inclusent lo sector financièr) e lo comèrci. Mas tanben son agricultura e l'elevatge son fòrça importants e modèrnes.
Las industrias se concentran dins la megalopòli formada per las regions metropolitanas de São Paulo, Campinas e Baixada Santista), dins la region de Sorocaba, dins las vilas de São Carlos, Ribeirão Preto e dins la val del riu Paraíba do Sul (principalament dins las vilas de São José dos Campos, Taubaté, Jacareí, Pindamonhangaba e Guaratinguetá).
L'estat constituís lo principal centre financièr de l'America del Sud: dins la region metropolitana de sa capitala (la ciutat de São Paulo) i a los sètis d'importantas bancas brasilièras e tanben estrangièras amb filialas en Brasil. L'Avenguda Paulista, dins la capitala de l'estat, concentra los sètis de bancas coma Itaú, Santander e Citibank, e mai del sèti de la poderosa Federacion de las Industrias de l'Estat de São Paulo (FIESP), que representa los interèsses de las grandas industrias installadas dins l'estat. La BOVESPA (Borsa de Valors de l'Estat de São Paulo) es tanben la pus importanta d'America del Sud.
La sieuna agricultura produtz iranges e chuc d'irange pels mercats intèrnes e extèrnes, e cana de sucre, cafè e coton pel mercat intèrne. La cana de sucre es principalament plantada per la produccion d'alcòl, (etanòl) utilizat dins Brasil tot coma biocombustible. L'elevatge patiguèt d'una petita diminucion dins los darrièrs ans amb la creissença de las plantacions de cana, mas es encara important e los sieus ramats de bestial son demest los melhors del país.
Lo pòrt de Santos situat 75 km al sud de la vila de São Paulo, es lo principal pòrt de Brasil, lo pus grand d'America Latina e lo 39en del mond. Lo pòrt de São Sebastião, situat dins la vila de São Sebastião (150 km al nòrd de Santos), tanben es una important alternativa per lo comèrci exterior.
Torisme[modificar | modificar la font]
L'estat possedís tanben de locals toristics e una bona infraestructura per recebre de visitaires, encara que siagan pas totas tan famosas coma a Rio de Janeiro, dins las ciutats del litoral (São Sebastião, Ubatuba, Bertioga, Santos, São Vicente, Peruíbe), las vilas de montanha (Campos do Jordão), estacions d'aigas mineralas (coma Serra Negra, Águas da Prata, São Pedro, Águas de São Pedro, Lindóia, Águas de Lindóia) e unas autras. La ciutat de São Paulo tanben recep de visitaires de l'interior de l'estat e d'autres estats, que visitan los sieus quartièrs e carrièras de comèrçi especializadas (coma Brás, Bom Retiro e la carrièra 25 de Março, especializada en raubas e teissuts), las exposicions dins los sieus musèus, e ara d'eveniments periodics, coma lo Grand Prèmi de Brasil de Formula 1 que se ten cada an dins lo Circuit d'Interlagos.


text:
1556
Aquesta pagina concernís l'an 1556 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Chinés[modificar | modificar la font]
Lo 23 de genier, se debanèt lo tèrratrem de Shaanxi que tuèt entre 820 000 e 830 000 personas (aperaquí 60% deis abitants de la region). La quasi totalitat dei vilas e dei vilatges de la província de Shaanxi foguèron destruchs. A l'ora d'ara, es encara lo tèrratrem pus murtrier de l'istòria umana.
Khanat d'Àstrakhan[modificar | modificar la font]
Après sa victòria de l'annada precedenta, lei Rus placèron Dervish Ali Astrakhani a la tèsta dau Khanat. Fins a sa disparicion l'annada seguenta, lo Khanat demorèt vassau dau sobeiran rus.
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Mòrt de Humayun, son fiu Akbar foguèt impausat per lo generau Bairam Khan coma successor.


text:
Egocentrisme
L'egocentrisme (del latin ego, "ièu", e "centre") es una actitud psicologica que l'individú se considèra al centre de l'univèrs e dona valor a las causas per tant que li son d'utilitat pròpria; tanben, es incapable de se plaçar al luòc de l'autre per considerar la realitat dempuèi alà. Dins un sens mai larg, es egocentric aquel que considèra que son punt de vista e sos interèsses son pus importants qu'aqueles dels autres.
Psicologia[modificar | modificar la font]
Aquel concèpte foguèt utilizat pel psicològ soís Jean Piaget per senhalar l'incapacitat dels enfants de diferenciar lo seu pròpri punt de vista d'aquel dels autres. A la diferéncia del lengatge de comunicacion basat sus la dualitat question/responsa, sus la critica, sus la demanda, la menaça o sus totes los elements interaccionals, lo lengatge egocentric representa prèp dels tres quarts dins lo lengatge infantil pendent lo periòde d'edat comprés entre tres e sièis ans, acompanhat d'activitats solitàrias e de jòcs simbolics ont los mainatges fan de monològs o imitan las frasas realizadas per el meteis o pels autres.
Un altre aspècte de l'egocentrisme se vei amb la frequéncia elevada del mot "ièu" dins lo lengatge infantil, que se trapa mai dins las conversacions entre los mainatges que dins las conversacions entre los enfants e los adultes.
Lo lengatge egocentric se pòt trobar tanben dins la fasa adulta, quand òm se deu d'afrontar una situacion particularament dificila, o completament inesperada o dins de circonstàncias euforizantas.
Distincion[modificar | modificar la font]
L'egocentrisme se rapròcha de la megalomania e del narcissisme. L'egocentric s'ocupa en primièr de sa persona e pensa qu'es la premièra ocupacion dels autres. Al contrari de l'amor pròpri, l'egocentric s'ama pas coma es mas coma pareis èsser cap als autres, pensa qu'es l'unica causa del bonaür o del malur dels autres. L'egocentric se pòt veire coma salvador, tiran o martir d'aqueles que lo rodejan.
Atal l'egocentrisme diferís de l'egoïsme que paradoxalament, l'egocentric se preocupa fòrça dels autres (pasmens que los aime) perque s'estima segon la gaita e lo jutjament dels autres.
A l'opausat, l'allocentrisme es la tendéncia de far d'autrú lo centre de l'univèrs.


text:
Dolomitas
Las Dolomitas (Ladin: Dolomites; italian: Dolomiti; alemand: Dolomiten; venèt: Dołomiti; friolan: Dolomitis) son una cadena de montanha situada dins lo nòrd èst d'Itàlia. Son una part dels Prealps orientals meridionals e s'estendon del riu Adige a l'oèst entrò a la val de Piave a l'èst. Las termièras nòrd e sud son definidas per la val Pustera e la val Sugana. Las Dolomitas son gaireben egalament despartidas entre las províncias de Belluno, Sud-Tiròl e Trent. Constituisson un grop de montanhas de meteissa estructura geologica, es a dire una ròca calcària d'origina marina.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom "Dolomitas" deriva del nom del famós mineralogista Déodat Gratet de Dolomieu que foguèt lo primièr de descriure la ròca, la dolomita, un tipe de ròca carbonatada responsabla de la formas e colors caracteristicas d'aquelas montanhas; abans èran dichas las "montanhas palas," e foguèt pas qu'al sègle XIX que lo nom foguèt gallicizat.


text:
Sesam
Lo sesam (Sesamum indicum) es una planta de la familha de las Pedaliacèas e un produch agricòla cultivat en granda partida per sas granas.
Lo sesam es en fòrt desvolopament dins los païses subsaharians perque es de bon cultivar e amb un còst mendre. La produccion de varietats de color blanca e blanc crèma conéis un fòrt taus de creissença a causa de lor emplec tradicional en Asia e de la creissença de la populacion dins aqueles païses, en mai de l'utilizacion totjorn mai importanta en Euròpa en pastissariá e pels pans especials.
En Índia, las granas de sesam sont consideradas coma un simbòl d'immortalitat.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
La pichona grana de color blanca, blanc crèma cap a bruna o negra (Vietnam, China, Corèa) es utilizada en cosina per sa sabor doça que sembla a aquela de las avelanas aprèp torrefaccion. Las granas de sesam permeton la produccion de l'òli de sesam qu'es subretot utilizada dins las saladas o plats freds, coma per exemple al centre de China o en Corèa, mas tanben dins de sopas, fondudas o d'autres plats cauds. Son tanben utilizadas dins de pastissariás en Vietnam, mena de nogats mols mesclant sucre, cacauètas e granas de sesams.
Son tanben utilizadas aprèp espelofatge en pastissariá (pan e crocants de sesam) e per la fabricacion de la pasta de sesam. Aquela pasta, nomenada tahine en Sirian e libanés o zhima jiang (芝麻酱, « Sauça sesam ») en China, se fa per trissatge amb la mòla e utilizada en Asia, del Mejan, a l'Extrèm Orient. Aquela pasta dintra dins la recèta dels tradicionals tehina (crèma salgada de sesam amb òli d'oliva) e halva, pastissariá compacta de sesam e de sucre. Es tanben utilizada dins de fondudas de Sichuan o dans los reganmian (热干面 pastas caudas e secas)d'Hubei.
Proprietats alimentàrias[modificar | modificar la font]
La grana de sesam es subretot rica en calci, amb un taus podent aténher 1 grama per 100 gramas de granas[1].


text:
Tubulina
Las tubulinas que son proteïnas globularas. Las mei conegudas que son las tubulinas a, B (constituents deus microtubuls) e Y.
Tubulina a e tubulina B[modificar | modificar la font]
Aquestas duas tubulinas, resultas de l'expression de dus gèns, que son chic diferentas (pas sonque de quauques aminoacids) ; la loa massa qu'ei haut o baish de 50 kDa. Que s'amassan entà formar dimèrs. Aqueths dimèrs que's ligan dab ua molecula de guanosina trifosfat (GTP)e l'ensemble que s'apiela suber l'extremitat (+) d'un microtubul. Apuish, lo GTP que s'idroliza en GDP (guanosina difosfat) e lo dimèr que hè partida deu microtubul.
Un microtubul qu'ei ua microfibrilla formada per l'associacion de protofibrillas qui son polimèrs de dimèrs de tubulina a e B. Los microtubuls que son polarizats dab ua extremitat (-) (mermanta) e ua (+) (creishenta).
Tubulina Y[modificar | modificar la font]
La tubulina Y que's troba dens lo centre organizator deus microtubuls (MTOC en anglés) joga un ròtle dens lo blocatge de l'extremitat (-) (l'extremita mermanta) e dens la nucleacion (la vaduda e la creishença deus microtubuls navèths).
Tubulina δ e tubulina e[modificar | modificar la font]
Que son presentas dens los centriòls.


text:
INSTITUT BEARNAIS & GASCON » Non classé » GNÌRGOU-GNÀRGOU
GNÌRGOU-GNÀRGOU
Le Conseil Régional d’Aquitaine présente dans son dernier magazine la naissance du dernier organisme institutionnel pour: « la régulation de la langue occitane ». Le texte qui est le type même du verbiage administratif, préfigure peut-être le nouveau volapük régional ou le nouvel espéranto panoccitan…
AQUITÀNIA AJUDA A LA RECONEISSENÇA DE LA LENGA OCCITANA
Emb sos milierats de locutors, actius coma passius, e d’enfants que l’aprenen a l’escòla l’occitan demòra auei l’una de las mai belas minoritats linguisticas d’Euròpa. Màs lo desvelopament de l’ensenhament, lacreacion literària coma artistica e l’investissament de mai en mai fòrt de las collectivitats localas dins lo bilinguisme institucionau necessitan la creacion d’un organisme que siá una referença per l’ensemble dau territòri. Qu’es per quò qui qu’en 2009 las regions Aquitània, Miegjorn Pireneus, Lengadòc-Rosselhon, Ròse-Aups e lo sindic de Val d’Aran coma de las associacions representativas botèren en plàça l’APORLOC, l’associacion prefigurativa de l’organisme de regulacion de la lenga occitana. La tòca n’era de crear un organisme de regulacion de la lenga perfin de respondre ad una demanda en frotjada demest los usatgiers e los institucionaus. Tres ans aprèp, son totjorns quelas collectivitats que donan una legitimitat oficiala a la creacion de la «Conferença permanenta de la lenga occitana». Ad ela, aura, de farjar los utils linguistics dont lo public a mestier. Son trabalh scientific en tot valorisar l’unitat de la lenga se farà dins lo respect de la pluridialectalitat. E per çò qu’es de son fonccionament, se vòu flexiu, pragmatic e federatiu. Luenh de voler bastir un occitan estandard, l’organisme noveu favorisarà la pratica populària dins sa representacion geografica la mai larja. Dempuei aura los chantiers son nombrós. Lo prumier trabalh vai èsser la creacion d’un diccionari francés-occitan de referencia disponibla en linha. Vendràn aprep d’autres utils per ajudar la lenga a ganharen difusion e en coeréncia. D’aici pauc, la Conferença devrà venir un interlocutor privilegiat daus organismes oficiaus e economics coma daus usatgers per totçò que toca a la lenga d’òc.
Magazine du Conseil Régional Aquitaine n° 44 – Hiver 2012- p15- occitan.
http://aquitaine.fr/le-journal-regional/
Classé dans : Non classé


text:
Guèrras Napoleonencas
Las Guèrras Napoleonencas qu'estón la seria de guèrras qui avón lòc en Euròpa durant lo Purmèr Empèri de Napoleon Bonaparte en França. Que son en part lo resultat de las guèrras engendradas per la Revolucion Francesa de 1789. N'existís pas de consensus suu lor punt de partença. Mei d'un que considèra que comencèn quand lo generau Bonaparte pren lo poder, en noveme de 1799. D'autes que prolongan las guèrras de la Revolucion Francesa dinc a 1802, e qu'estiman que la declaracion de guèrra enter França e lo Reiaume Unit en 1803, après lo cort periòde de patz qui seguís lo Tractat d'Amians (1802), qu'ei lo punt de partença de las Guèrras Napoleonencas. Que s'acaban lo 20 de noveme de 1815, après la des·hèita de Napoleon a Waterloo e dab lo Dusau Tractat de París.
-
Napoleon Bonaparte retratat per Jacques-Louis David en 1801.
-
-
Batalha de Trafalgar (1806)
-
-
-
Empèri Napoleonenc au començament de 1811
-
-
Retirada de l'Armada Grana de Russia (1813)
-
Napoleon e Józef Poniatowski, cap de las fòrças polonesas dens la Batalha de Leipzig (1813)
-
L'armada russa entra a París (30 de març de 1814)
-
Batalha de Waterloo (18 de junh de 1815), darrèra batalha de Napoleon e la soa des·hèita definitiva
-
L'Emperaire Napoleon, òbra de Jean Auguste Dominique Ingres


text:
Montferrer i Castellbò
Montferrer i Castellbò es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo caplòc es lo vilatge de Montferrer. Compren l'entitat municipala descentralizada de Vila i Vall de Castellbò, que compreniá l'anciana vila de Castellbò, amb lo sieu tèrme.
En 1989 se cambièt, sens cap de justificacion filologica, l'accent del nom de Montferrer i Castellbó.
La municipalitat de Montferrer e Castellbò es lo resultat de l'annexion a l'ancian tèrme d'Aravell de tres autres ancians tèrmes municipals. En 1970 òm annexèt a Aravell l'anciana municipalitat de Castellbò. La nòva entitat municipala, amb caplòc a Montferrer de Segre, foguèt nomenada oficialament Montferrer i Castellbò. A aquela nòva entitat foguèron annexadas, en 1972, las municipalitats de Pallerols del Cantó e Guils del Cantó.
Situacion[modificar | modificar la font]
Lo tèrme municipal de Montferrer i Castellbò afronta per tot lo sector nòrd-oriental amb la municipalitat de Anserall. A orient o fa amb la municipalitat de la Seu d'Urgèl, al sud e sud-èst amb lo Pla de Sants Tirs (Ribera d'Urgellet) e al sud-oèst amb lo de Noves de Segre (Les Valls d'Aguilar). A ponent termeneja amb Soriguera e Llavorsí, e al nòrd amb Farrera, totes eles del Palhars Sobeiran.
Demografia[modificar | modificar la font]
Lo primièr cens es de 1970 après la fusion de Vila i Vall de Castellbò (creat en 1920 per fusion de Castellbò e Vall de Castellbò), Guils del Cantó, Pallarols del Cantó e Aravell. Las donadas anterioras son la soma de las ancianas municipalitats.


text:
Sodòma e Gomòrra
Sodòma (Eόδoua) e Gomòrra (Γόuoppa) èran doas ciutats de Canaan al sud-èst de la mar Mòrta. Sodòma poiriá èsser la capitala d'una pentapolis cananèa que regropava Sodòma, Gomòrra, Admah, Zeboiim e Bèla (que venguèt Zòar), caduna amb son pròpri rei, mas confederadas.
Aqueles reis foguèron vencits pels israelitas a la val de Siddim, e aprèp seriá estada cobèrta per las aigas de la mar Mòrta. Las primèras doas ciutats son gaireben totjorn citadas ensemble.
Legenda[modificar | modificar la font]
Segon lo libre de la Genèsi, Sodòma e Gomòrra èran doas ciutats corrompudas que lo Dieu de la Bíblia destruiguèt amb una pluèja de fuòc e sofre, en castig pel comportament dels seus abitants («vici contra natura»), que cometián la pièger de las fautas.
Un còp Lòt, un abitant de Sodòma, recebèt la visita de dos àngels, segon la legenda se passèt atal: « Èran encara pas retirats per se pausar [los àngels], que los òmes de la populacion, las gents de Sodòma, dels joves als vièlhs, tot lo pòble sens excepcion, assetgèron l'ostal. Apelèron Lòt e li diguèron: «Ont son los òmes que venguèron aquel vèspre a ton ostal? Mena-los-nos perque n'abusem ». Lòt sortiguèt los trapar a la dintrada e, tancant la pòrta darrièr èl, los diguèt: « Per favor, mos fraires, fasètz pas aquela mala accion! Escotatz: ai doas filhas que encara jamai coneguèron un òme. Vos las aduirai per que fagatz çò que vos sembla; mas fagatz pas res a aqueles òmes »(Genèsi 19,4-9) La Bíblia menciona tanben de relacions incestuosas de Lòt amb las sieunas filhas, provocadas per elas meteissas, que l'aurián bandat.
Aprèp las suplicas d'Abraam, lo Dieu solament acceptèt de salvar los abitants de Sodòma aqueles que considerèt coma purs d'esperit: Lòt, nebot d'Abraam, sa femna e sas filhas. Los àngels los ordenèron que fugiguèsson sens jamai regardar enrèire en cap moment, pendent la destruccion. Pasmens, la femna de Lòt resistiguèt pas e regardèt atrás, e se cambièt a l'instant en una estatua de sal. De luenh, Abraam foguèt conscient de la destruccion quora vegèt que s'auçava una colomna de fum.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Dins l'istòria crestiana se considerava tradicionalament que lo pecat comés per la populacion de las ciutats damnadas èra l'omosexualitat e, a partir d'aquel tèxte e d'autres fragments biblics descontextualitzats, aquela opcion sexuala foguèt alara considerada coma una abominacion que calrà purificar pel fuòc e lo sofre per evitar a la societat lo meteis astra que las ciutats biblicas. Lo concèpte d'un esperit pur, salvat de las flamas divinas per causa de sa puretat, pòt susprendre s'analisam lo comportament de Lòt, que volguèt liurar sas filhas verges, e tanben qu'aquelas meteissas bandèron lor paire per obtenir de relacions incestuosas. Qualques autors pensan que, contra la interpretacion tradicionala (tardièra), la fauta comesa pels sodomitas foguèt lo refús de l'espitalitat als visitants, que per las concepcions de l'epòca e del luòc èra causa considerada coma una fauta fòrça grèva.[1]
Pasmens, l'interpretacion tradicionala impregnèt la cultura e las lengas d'Occident. Per aquò:
- sodomia: designa la practica del coït anal e, per extension, l'omosexualitat masculina
- sodomita: designa la persona que practica la sodomia; anticament, lo mot s'utilizava tanben per designar los omosexualitat.
- sodomizar: es practicar la sodomia.


text:
Menòrca
Menòrca (Menorca en catalan), es una illa de la Mar Mediterranèa, la mai septentrionala de las illas Balearas. Son nom ven de las expressions latinas Balearis Minor e Minorica, del biais que la nomenavan los romans pel fach que l'illa es la mai pichona d'entre las doas illas Balearas (respècte a Malhòrca)
Las vilas principalas ne son Maon (la capitala), Ciutadella de Menòrca, e Alaior.
Lo gentilici es menorquin, -a.
Geografia e istòria naturala[modificar | modificar la font]
Menòrca, amb una extension de 701 km², se situa al bèl mitan de la Mar Mediterranèa occidentala (40º N 4º È), gaireben equidistanta de las tèrras africanas, italianas e ibericas, es la pus septentrionala de las Balearas. L'illa e los illòts que l'enròdan constituisson un resumit de la Mediterranèa occidentala, ont se pòdon trobar la majora part dels ecosistèmas caracteristics d'aquesta region, excepte los fluvials e los montanhencs. Mas a l'encòp, Menòrca conten de nombrosas espècias endemicas o tirrenicas, es a dire, exclusivas d'aquesta illa o ben compartidas solament amb d'autras tèrras prèpas coma Malhòrca, Corsega e Sardenha. Aquesta barreja de generalitats e singularitats fa especialament atractiu lo patrimoni natural d'aqueste territòri, a l'encòp fortament umanizat dempuèi fa 4000 ans.


text:
Luishonés
Luishonés es una region naturala francesa e un parçan d'Occitània situada dins los Pirenèus Centrals a l'extrème sud de Nauta Garona a l'entorn de la vila de Luishon entre Espanha (Val d'Aran e Aragon) e la Barossa dins lo departament deus Nauts Pirenèus
Geografia[modificar | modificar la font]
Luishonés es constituit principalament dels somets (Pic de las Crabiolas - Puncha de Literòla - Pic Lezat - Pic de Maupàs - Pic de Perdiguèra - Pic de Royo - Pic de las Espijòlas - Pic de Cairat - Pic de Salvagarda) e mai dels bacins de las Nestas (Nesta d'Oelh e Nesta d'Òu), de la Pica, de la val del Lis, de la val de Larbost e dels lacs (Lac d'Òu, Lac d'Espinga, Lac del Portilhon...)


text:
Échallat
Échallat es una comuna francesa, situada dins lo departament de Charanta e la region de Peitau-Charantas.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Échallat Èra sus l' anciana rota de la Plaça abans la Modèl:S-[1].
Échallat était sur l'ancienne route de la Poste avant le Modèl:S-[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Atlàs de Trudaine - 1745 ; généralité de la Rochelle - panatòri. II, basa Mistral, Ministèri de la Cultura
- ↑ Atlas de Trudaine - 1745 ; généralité de La Rochelle - vol. II, base Mistral, Ministère de la Culture


text:
Josep Pla i Casadevall
Josep Pla i Casadevall, (nascut a Palafrugell lo 8 de març de 1897 - mòrt a Llofriu lo 23 d'abril de 1981) es un dels escrivans mai importants de la literatura catalana. Foguèt tanben jornalista.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josep Pla, filh de modèstes proprietaris rurals, estudièt lo batxillerat a l'institut de Girona e comencèt d'estudis de medecina, a l'Universitat de Barcelona que abandonèt per seguir d'estudis de drech. Un còp acabats los estudis se consacrèt professionalament al jornalisme e collaborèt, d'un biais especial, a Las Noticias, La Publicitat e La Veu de Catalunya. Sulpic se revelèt coma un jornalista de granda valor e coma un escrivan amb d'excepcionals dons d'observacion. Pendent fòrça annadas foguèt correspondent a l'estrangièr, çò que li porgiguèt l'escasença de viatjar e de conéisser Euròpa d'un biais prigond.
Militant de la Lliga Regionalista, en 1921 foguèt elegit deputat provincial per la Bisbal. En 1936 passèt en França e en Itàlia e puèi tornèt dins l'Espanha franquista (tornèt en Catalonha en 1939). Venguèt lo director efemèr de La Vanguardia. Tre que foguèt com possible de tornar escriure en catalan, Josep Pla comencèt una tasca admirabla e exemplara, en contunhar a porgir de paginas de sa pròsa de granda qualitat e en permetre de recuperar un nombre important de lectors que s'èran alunhats de la lectura en catalan.
Biografia[modificar | modificar la font]
- Coses vistes (1925)
- Rússia (1925)
- Llanterna màgica (1926)
- Relacions (1927)
- Vida de Manolo (1928)
- Cartes de lluny (1928)
- Cartes meridionals (1929)
- Madrid (Un dietari) (1929)
- Francesc Cambó (1928-1930)
- Vint-i-cinc anys de política catalanista (1931)
- Madrid (L'adveniment de la República) (1931)
- Viatge a Catalunya (1934)
- Cadaqués (1947)
- Bodegó amb peixos (1950)
- L'illa dels castanyers (1951)
- Pa i raïm (1951)
- Un senyor Barcelona (1951)
- El carrer estret (1952)
- Llagosta i pollastre (1952)
- El vent garbí (1952)
- Girona (1952)
- Els pagesos (1952)
- Nocturn de primavera (1953)
- Els anys (1953)
- Les hores (1953)
- Contraban (1954)
- Peix fregit (1954)
- L'Empordanet (1954)
- Cartes d'Itàlia (1955)
- Santiago Rusiñol i el seu temps (1955)
- Els moments (1955)
- Week-end d'estiu a Nova York (1955)
- De l'Empordanet a Barcelona (1956).
A partir d'aquel an (1956) entamenèt la primièra seria d'Obres Completes a l'Editorial Selecta, que arribèt fins a vint-e-nòu volums e dins los que comencèt a publicar sos extraordinaris retraches titolats Homenots. La mòrt de l'editor de Selecta, Josep Maria Cruzet, interrompèt lo projècte de publicacion en 1962. A partir de 1966, las Edicions Destino inicièron tornarmai la publicacion de l'Obra Completa definitiva.
Pendent lo temps de interdicccion totala d'escritura en catalan dins l'estat espanhòl publiquèt en espanhòl: Guía de la Costa Brava (1941), Las ciudades del mar (1992), Viaje en autobús (1942), Rusiñol y su tiempo (1942), El pintor Joaquín Mir (1944), Un señor de Barcelona (1945) e La huida del tiempo (1945).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Biografia de Josep Pla Oficial
- Pàgina Oficial de la Fundació Josep Pla
- Pàgina monogràfica
- Auca de Josep Pla


text:
Cereala
Las cerealas (del nom de la divessa romana de la grana; Cerès) son de plantas que se n'utiliza la grana per la consomacion, que botanicament se nomena cariopsi, e conten d'amidon que se pòt transformar en farina, basa de divèrsas preparacions alimentàrias (pan, pastas, pastís, etc.) e son la matèria primièra per la fabricacion de begudas alcolicas (bièrra, whisky, sake); tanben lo gèrme se pòt utilizar dins lo regimens e per alimentacion animala, se'n trai d'òli, especialament del milh.
Al sens estricte, las cerealas son de graminèas (Poaceae) mas tanben se considèran coma cerealas las granas de qualques autras familhas cultivadas pel consum uman o animal.
Actualament las cerealas fornisson la màger part (45%) de las calorias alimentàrias de l'umanitat.[1]
En tèrmes botanics, las cerealas apartenon a la familha poacea (o gramacèas). D'autras grandas familhas botanicas s'assimilan a vegadas a las cerealas: la grana del blat negre (poligonacea), la quinoa (quenopodiacea) e lo sesam (pedaliacea).
Somari
L'influéncia de las cerealas dins l'istòria de l'umanitat[modificar | modificar la font]
Las cerealas, amb las Fabaceae (leguminosas), foguèron las primièras familhas de plantas a èsser cultivadas al neolitic. Inicialament se plantava de varietats salvatjas, mas amb la seleccion se produguèt la domesticacion d'aquelas espècias, e en seguent, la transformacion en varietats domesticas pus rendablas, las plantas venguèron pus grandas (aumentant atal la productivitat) e que tombèron pas l'espiga (ne facilitant la culhida).[2]
Se considèra que la cultura de las cerealas permetèt lo desvolopament de las grandas civilizacions. En efèit, en donant una nutricion regulara e abondanta al pòble, las cerealas permetèron l'organizacion de societats pus densas e pus complèxas. Atal prenent en compte que los rendements de las cerealas resultèron elevats e la conservacion foguèt pro facila, permetèt de constituir d'excedents que en mai rendèron possible lo comèrci.[3]
Las cerealas de basa sus las qualas se bastiguèron las civilizacions, foguèron divèrsas. En Orient Mejan e Euròpa foguèt lo blat, en Orient Extrèm de las condicions umidas foguèt lo ris; los pòbles d'America modifiquèron las plantas salvatjas e creèron fòrça varietats de milh. Finalament las civilizacions en Africa saheliana e subsahariana cultivèron lo milh menut, una planta capabla de s'adaptar a una sason umida corta.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Alimentacion umana[modificar | modificar la font]
En alimentacion umana s'utiliza lo blat e lo ris, las divèrsas varietats de milh menut e milhòca, e lo blat negre.
L'òrdi s'utiliza per far lo malt, basa de la bièrra.
De cerealas segondàrias se tornan utilizar en quantitats creissentas amb implantacion de l'agricultura biologica, coma l'espèuta, lo segal o la civada.
D'autras plantas coma la quinoa, cultivada tradicionalament en America del Sud, se desvolopan, tanben gràcias al sector de l'agricultura ecologica.
- Principalas formas de consum de cerealas :
- En grana: totas, especialament lo ris, lo milh, lo milh menut, lo blat negre e l'òrdi, mas tanben lo blat dur (sovent precosit), l'espèuta, la civada, la quinoa.
- En farina: blat, segal, blat negre, espèuta per la fornariá (pan, galetas e la pastissariá).
- semola: blat dur (coscós, bolgor, pastas alimentàrias), milh (polenta), milh menut.
- En farinetas o cremas: civada (gruau o porridge).
- En flocons: civada
- En pastas alimentàrias : blat dur, segal, espèuta, ris, milh menut, blat negre.
Alimentacion animala[modificar | modificar la font]
Una granda partida de la produccion mondiala es destinada a l'alimentacion dels animals domestics: dins los païses desvolopats, 56% del consum de cerealas servís a alimentar lo bestial, e dins los païses en via de desvolopament es de solament de 23 %.[4] 37% de la produccion de cerealas del monde se destina alimentacion dels animals d'elevatge.[5]
Dins l'alimentacion animala practicament s'utiliza totes los tipes de cerealas, subretot lo blat tradicionalament reservat al consum uman, jos divèrsas formas :
- granas entièras ;
- granas trissadas ;
- plantas entièras cortadas abans sa maduretat, jos forma d'ensilatge: blat e milhòca.
Aprèp la culhida los rèstas se pòdon utilizar coma palha per la jaça
Utilizacions industrialas[modificar | modificar la font]
- Produccion d'alcòl etilic e de begudas alcolicas per fermentacion e destillacion : aquavit, bièrra, sake, vodka, whisky…
- Derivats de l'amidon: siròps, dextròsa, dextrina subretot del milh, e utilizats dins l'industria agroalimentària, la papetariá, la farmacia e mai.
- La palha, utilitzada dins la construccion tradicionala e, recentament, dins l'ecologica.
Caracteristicas nutritivas[modificar | modificar la font]
Las granas de las cerealas contenon generalament :
- Fòrça glucids, a l'entorn de 70 % a 80 %, jos la forma de midon ;
- proteïna (fins a 15 % dins lo blat dur) ;
- lipids en bassa proporcion (mens del 5 %), venent del gèrme ; d'ont se n'extrai d'òli dins certanas cerealas ;
- sals minerals.
La grana es envolopada per una cuticula essencialament facha de cellulòsa.
Las cerealas son subretot interessantas per son apòrt energetic, jos forma de sucres lents. Tanben son una font de vitaminas e de fibras. Sas proteïnas mancan de divèrses aminoacids essencials coma la lisina o lo triptofan. Qualques cerealas contenon una proteïna particulara, lo glutèn, que permet de far de pan, las cerealas panificablas: son lo blat, l'espèuta e lo segal).
Lo consum de ris descorticat (ris blanc) pòt provocar un manca de vitamina B1 o tiamina, causa, sens complements alimentaris, lo beriberi. Lo consum excessiu de milh, que seguèt pas lo procèssus de nixtamalizacion, pòt conduire a una manca de vitamina PP, causa de la pellagra. Per certanas personas predispausadas, lo glutèn pòt provocar la malautiá celiaca, que produsís una atrofia de la mucosa intestinala.
Importància economica[modificar | modificar la font]
La colhida mondiala de cerealas atenh 2,07 miliards de tonas (an 2003). Atal representa una mejana bruta de 345 kg per abitant e per an (per 6 miliards d'abitants en tot), mejana de 155 kg per las cerealas destinadas a l'alimentacion umana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)Donadas de la FAO, 2001-2003 [pdf]
- ↑ (es)FULLOLA, J.M., NADAL, J. Introducción a la prehistoria. Barcelona, 2005. Editorial UOC.
- ↑ (fr) De l'inégalité parmi les sociétés, Jared Diamond, Gallimard
- ↑ (en) World Resources Institute, Earth trends, Agriculture & food, Table data base , [1] o [2]
- ↑ (en) Lester Brown, Lo plan B, per un pacte ecologic, capítol 9, disponible en línia en anglés


text:
SPIP 3.0.17
(13 d’agost de 2014)
Un còp descargat lo fichièr zip çai contra a vòstre ordenador, lo cal descomprimir, e puèi encargar totes los fichièrs a vòstre sit web per transferiment FTP.
Installacion automatica
Descargatz lo fichièr
spip_loader.php (çai contra) copiatz-lo al repertòri ont anatz installar SPIP (al raiç de vòstre sit Web per exemple) .
Dobrissètz puèi aquel fichièr amb lo navigador Web, e esperatz qu’acabe de se cargar.
S’aquò fonciona pas, vos caldrà emplegar l’installacion manuala amb lo paquet çai subre.
Version de desvolopament
Nòu! Dempuèi lo 21 d’agost de 2005, SPIP es desvolopat sota SVN. La version en cors de desvolopament pòt, segon lo moment, corregir un bug recent o èsser completament inutilisabla.
L’SVN se pòt tanben consultar al Web a l’adreiça http://core.spip.org/projects/spip/..., e s’accedís amb la comanda seguenta :
svn checkout svn://trac.rezo.net/spip/spip
Archius
Aquí s’encontran las versions anterioras d’SPIP.


text:
Loís XIII de França
Loís XIII (Fontainebleau, lo 27 de seteme de 1601 - Saint-Germain-en-Laye, lo 14 de mai 1643) que ho rei de França e de Navarra, hilh deu Noste Enric e de Maria de Medici e qu'ei donc segond rei de la dinastia deus Borbons. Qu'ei lo pair deu rei Loís XIV qu'avò dab Ana d'Àustria.
Lo son regnat que ho marcat per la grana influéncia deu Cardinau de Richelieu, lo son ministre, per la luta intèrna contra los protestants e per la luta extèrna contra los Habsborgs.
Durant lo son regnat Bearn que ho integrat dens lo reiaume de França a travèrs de l'Edicte d'Integracion dab l'engatjament d'arrespectar los sons fòrs.


text:
Chaudèl
Lo chaudèl (en francés, échaudé) es un pastisson triangular d'anís originari de Roergue (Avairon). Lo nom ven d'escaudar (passar per d'aiga calda), que fa referéncia a la siá coseson dobla. La pasta se fa còser dos còps -coma un biscuit- la primièra d'elas escaudada en aiga. Son faches amb de farina, d'anís o de fenolh, d'aiga e de sal. Existisson tanben de variantas amb de mèl, de sucre o d'uòus.[1] Los chaudèls se pòdon manjar amb de causas doças (glacet, confitura, etc), o amb de causas saladas (formatge Rocafòrt o de cabra). Es tipic los trempar amb de vin doç e los manjar plan freg.
S'agís d'una recèpta anciana, ja citada sus un escrich de l'an 1202 que disiá: "panes qui dicuntur eschaudati" (pans apelats escaudats=chaudèls).[2] Una tradicion orala ditz qu'un fornièr d'Albi apelat Joanot foguèt qui aguèt l'idèa d'apondre d'anís als pastissons qu'ofrissiá al rei.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Les chaudèls sus "gateau-aveyron.com" (fr)
- ↑ Histoire de la vie privée des François, Volume 2 pp. 294-295, par Pierre J. B. Le Grand d'Aussy, Laurent-Beaupré 1815. (fr)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Recèpta dels chaudèls de Roergue(fr)
- Vidéo "L'Echaudé, un biscuit au pliage ancestral". TF1, J.P. Pernaut, Le 13 heures du 7 octobre 2010., videos.tf1.fr. Consultat lo 10 mai 2014 (fr)


text:
Religions
La Religion es l'amassada de cresenças (sul monde e la persona) e d'actituds (morala) pròprias d'una persona o d'una comunautat umana. Especialament se referís al concèpte de sagrat, entendut coma quicòm de digne de reveréncia, de respècte o d'obediéncia.
Las religions se classifican en quatre grops principals :
Conceptualament e istoricament, la primièra religion es l'animisme, qu'es la nocion consubstanciala de l'arma umana que segon ela tota la resta d'objèctes de la natura an tanben una arma omologabla a aquesta.
La cresença dins las "fòrças de la natura", pròpria de l'animisme, cristalliza en la divinizacion d'aquestas, valent a dire dins lo teïsme, qu'utiliza lo concèpte de Dieu, que siá al plural (politeïsme) o al singular (monoteïsme).
D'un autre costat, l'ensemble de la teoria e de la practica de l'animisme a evolucionat fins a donar luòc a de cresenças plan mai estructuradas, coma es lo cas del chintoïsme japonés, o de las religions-filosofias, que se'n destacan l'indoïsme e lo bodisme.
Lo darrièr pas dins l'evolucion de la pensada religiosa es justament la negacion de la possibilitat de demostrar tant l'existéncia d'una realitat subrenaturala coma son inexisténcia : l'agnosticisme. O ben sa negacion absoluda : l'ateïsme.
- Judaïsme
- Cristianisme
- Islam
- Bodisme
- PL Kyodan
- Jaïnisme
- Indoïsme
- Bahá'í
- Taoïsme


text:
Enkheduanna
Filha del rei Sargon d'Akkad, gràcias a sa condicion de princesa, Enkheduanna (Babilònia, c. la fin del sègle XXIV aC) se poguèt consagrar a l'Astronomia coma granda sacerdotessa de Nanna, la divessa-Luna sumeriana, una de las divinitats màgers del panteon mesopotamian, en dirigissent l'extensa ret de temples que servissián tanben d'observatòris d'astronomia a Ur. Es la poetessa pus anciana que son nom e mai sas òbras nos sián arribats.
La mai celèbra de sas òbras es un imne dedicat a Inanna (de còps que i a nomenat Exaltacion d'Inanna), e cinc autres poèmas li son egalament atribuits. Lors tèmas son religioses: imnes al dieu Nanna e a son temple d'Ur, mas tanben a la divessa Inanna, protectritz de la dinastia d'Akkad.
D'autras filhas dels reis que dominèron puèi Mesopotamia ocupèron aquela foncion de granda sacerdotessa (dempuèi Enmenanna, filha de Naram-Sin d'Akkad, fins a la filha de Nabonid, rei de Babilònia al sègle VII aC).


text:
Germolles-sur-Grosne
Germolles-sur-Grosne es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sòna e Léger e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ancian castèl de Germolles, trach a Charles VII pels Armagnacs en 1423, #èsser lo meteis an preses, incendiat de contunh destruit per William de la Pole, comte de Suffolk e los angleses.
L'ancien château de Germolles, enlevé à Charles VII par les Armagnacs en 1423, fut la même année pris, incendié puis détruit par William de la Pole, comte de Suffolk et les anglais.


text:
Resèrva Africana de Sijan
La resèrva africana de Sijan es un parc tematic situat prèp de la vila de Sijan e a 15 km de Narbona, en Occitània, ont, en situacion de semilibertat, vivon mai de tres mila animals, majoritariament d'origina africana.
Zònas[modificar | modificar la font]
La dintrada dins la resèrva se fa en veitura per la zòna 1 e lo long del percors òm pòt visitar los mitans seguent amb las espècias d'animals respectivas :
- Zòna 1: òm pòt veire antilòps, buòus o bufles africans e zèbras.
- Zòna 2: òm pòt observar estrucis e antilòps de divèrsas espècias.
- Zòna 3: se vei ases salvatges de Pèrsia, estrucis e girafas.
- Zòna 4: ocupada pels orses de Tibet.
- Zòna 5: demòran los dos leons e una seisena de leonas.
- Zònas 6 e 7: zòna dicha de savana, amb de rinocerosses blancs, marabós, blesboks e sitatungas.
La rèsta del percors se fa a pè e s'i pòt veire Elefants, Camèls, Leopards, Cangorós, Chimpanzés, zèbras, sèrps, alligotòrs, tartugas, Pòrcs de Vietnam, girafas, ibís, pòrcs espins, vibres e divèrses aucèls, que se destacan per lor espectaclós los flamencs ròses e los Pelicans, que vivon a l'estanh de l'Uèlh de Can.
Per ne far la visita cal entre tres e quatre oras, encara que s'i pòt demorar tot lo jorn se se vòl.


text:
Pòl Sud
Lo pòl Sud es lo punt pus al sud de la superfícia de la Tèrra, diametralament opausat al pòl Nòrd. Se situa sul continent Antartida.
Lo pòl Sud es a vegadas designat coma pòl Nòrd geografic per lo distinguir del pòl Sud magnetic. Se totes dos son situats en Antartica, los dos punts correspondon pas perque l'emplaçament del pòl Sud magnetic seguís las variacions del camp magnetic terrèstre.
Somari
Exploracion[modificar | modificar la font]
Los primièrs umans a aténher lo pòl Sud geografic foguèron los membres de l'expedicion norvegiana conduita per Roald Amundsen, lo 14 de decembre de 1911. Lors concurrents dins la corsa al pòl Sud ; cinc membres de l'expedicion britanica Terra Nova conduita par l'oficièr de la Royal Navy Robert Falcon Scott, atenguèron lo pòl un mes pus tard, lo 12 de genièr de 1912 ; e moriguèron totes de fred e de talent dins lo trajècte de retorn. Lor autre concurrent, lo japonés Shirase Nobu, oficièr de la Marina Imperiala japonesa, descobriguèt solament una partida de la Tèrra del Rei Edoard VII lo 16 de genièr de 1912.[1].
En 1914, l'explorador britanic Ernest Shackleton, condusent l'expedicion Endurance, aviá per projècte la traversada del continent en passant pel pòl Sud, mas sa nau, l'Endurance, foguèt presa per la banquisa e s'enfonzèt onze meses pus tard dins la mar de Weddell.
Lo 29 de novembre de 1929, Bernt Balchen, acompanhat per Richard Byrd, Harold June e Ashley McKinley, pilotèt lo primièr avion sul pòl Sud. Cap pausèt pas lo pè sus aquel abans lo 31 d'octobre de 1956, quand una equipa conduita par l'amiral american George J. Dufek i aterriguèt. L'estacion Amundsen-Scott foguèt bastida entre 1956 et 1957 per l'Annada Geofisica Internacionala, sos elements foguèron menats per aires ; dempuèi sa construccion, es ocupada en permanéncia par de personal de recèrca e d'assisténcia[2].
Aprèp Amunsen e Scott, las primièras personas a aténher lo pòl Sud a pè, sens supòrt aerian, foguèron los membres de las equipas conduitas par Edmund Hillary (lo 4 de genièr de 1958) e Vivian Fuchs (lo 19 de genièr de 1958), pendent l'expédicion Fuchs-Hillary. D'autras expedicions pus tard atenguèron lo pòl a pè. Lo 30 de decembre de 1989}}, Arved Fuchs e Reinhold Messner foguèron los primièrs a aténher lo pòl Sud sens animals o ajuda motorizada, simplament a esquí e amb l'ajuda del vent. La traversada pus rapida del continent, entre l'ocean e lo pòl, a pè e sens assisténcia, foguèt realizada en 2009 pels Canadians Ray Zahab, Richard Weber et Kevin Vallely ; en 33 jorns, batent lo recòrd precedent, establit un mes abans per l'American Todd Carmichael en 39 jorns[3].
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pòl Sud geografic se definís coma un dels dos punts ont l'axe de rotacion de la Tèrra copa sa superfícia (l'autre es lo pòl Nòrd). Pasmens, aquela definicion es pas totalament precisa perque l'axe de rotacion es subjècte de pichonas variacions e la posicion exacta d'aquela interseccion vària de qualques mètres al cors del temps ; aquel movement polar es constituit de doas componentas gaireben periodicas de qualques centenas de jorns (l'oscillacion de Chandler) e d'una leugièra deriva graduada, principalament cap a l'Èst.
Del punt de vista de las coordenadas geograficas, lo pòl Sud se pòt definir simplament coma lo punt situat per 90° de latitud sud, sa longitud es indeterminada e sens pertinéncia. Al pòl Sud, totas las direccions van cap al nòrd.
Lo pòl Sud geografic se situa sul continent Antartida, sus un plan glaçat sens caracteristicas particularas a una nautor de 2 835 m, a 1 300 km de la mar pus prèpa, a l'estrech de McMurdo. La calòta glacièra seriá espessa de 2 700 m al pòl Sud : la superfícia terrèstra jos lo glaç i es doncas prèpa del nivèl de la mar[2].
La calòta glacièra polar se desplaça de gaireben dètz mètres cap a 37° a 40° Oèst[4], en direccion de la mar de Weddell. La posicion relativa de l'estacion Amundsen Scott a respièch del pòl Sud evoluciona al cors del temps.
L'emplaçament del pòl Sud geografic es indicat per un pichon panèl e un pal dins la glaç, reposicionat cada an a l'an novèl per compensar la deriva glacièra. Lo panèl pòrta marcadas las datas d'arribada al pòl de Roald Amundsen e Robert Scott, e tanben la nautor de 2 835 m[5]. Prèp d'ela i a una zòna nomenada l pòl Sud de ceremonia, creada per respondre als besonhs fotografics. Consistís en una esfèra metallica placada sus un sòcle e a l'entorn de drapèls dels païses signataris del Tractat sus l'Antartida. Aquel monument es desplaçat totes los dos o tres ans per conservar una distància de marcha minimala amb lo pòl Sud geografic.
Installacions[modificar | modificar la font]
La zòna del pòl Sud ten las installacions umanas, que :
- l'estacion americana Amundsen Scott ;
- una pista d'aterriment ;
- las installacions dels projèctes AMANDA e IceCube.
Clima[modificar | modificar la font]
Dins l'ivèrn austral, lo pòl Sud es plonjat dins la nuèit polara. D'estiu, lo Solelh (e mai que siá de longa en dessús de l'orizont) es totjorn bas dins lo cèl. E mai, la majora partida de la lutz qu'arriba a la superfícia es reflectida per la nèu. Aquela abséncia de calor balhada pel Solelh combinada amb l'altitud del luòc (mai de 2 800 m en dessús del nivèl de la mar) fan que lo pòl Sud es un luòc dels pus freds sus Tèrra (fa pasmens pus fred dins l'emisfèri sud : de regions de l'Antartica situadas a una altitud superiora e a pus granda distància de l'ocean, coma la Basa antarctica Vostok, an un clima encara pus fred).
Al mitan de l'estiu austral, fin de decembre e començament de genièr, quand lo solelh atenh sa nautor maximala de 23,5°, la temperatura mejana del pòl Sud es de gaireben -25 °C. Al moment ont le Solelh passa en dessús de l'orizont (fin de març) o en dejós (fin de setembre), la mejana es de -45 °C. Al mitan de l'ivèrn, la temperatura demòra prèpa de -65 °C. Lo recòrd de calor, mesurat a la basa Amundsen Scott, es -13 °C (lo 27 de decembre de 1978), lo recòrd de fred es -82,8 °C (lo 23 de junh de 1982)[6].
Lo clima del pòl Sud es desertic e lo luòc recep gaireben pas de precipitacion. L'umiditat de l'aire es gaireben nulla. Mas, los vents violents pòdon transportar de nèu sus tota la region e son acumulacion atenh prèp de 20 cm par an[7].
Fusèl orari[modificar | modificar la font]
Al pòl Sud, lo Solelh sortís fin de setembre e demòra totjorn dins lo cèl fins a fin de mars ; la nuèit dura sièis meses. Es doncas pas possible de sincronizar l'ora locala amb la posicion aparenta del Solelh. I a pas de rason de privilegiar un fusèl orari sus un autre al pòl Sud, l'estacion Amundsen Scott utiliza l'ora de la Nòva Zelanda per de rasons practicas.
Flòra e fauna[modificar | modificar la font]
A causa del clima excepcionalament dificil, al pòl Sud s'atròba pas gaire de plantas o d'animals natius.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Paul Tréguer, Trois marins pour un pôle, Edition Quae, 2010.
- ↑ 2,0 2,1 http://www.nsf.gov/od/opp/support/southp.jsp
- ↑ http://www.thestar.com/News/Canada/article/563312
- ↑ http://www.southpolestation.com/pole/survey.html
- ↑ http://www.trekearth.com/gallery/photo284509.htm
- ↑ http://quest.nasa.gov/antarctica/background/NSF/sp-stay.html
- ↑ http://www.nsf.gov/pubs/stis1993/opp93103/opp93103.txt
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ernest Shackleton (1994). Edicions Phébus: Au cœur de l'Antarctique, Vers le pôle Sud (en francés).
Marie Foucart (2005). Edicions GNGL-DMI (2a edicion): Terres Australes, péninsule Antarctique et Terre de Feu (en francés).
Yves de Chazournes (2010). Edicions Place des Victoires: L'Aventure des Pôles (en francés).


text:
Sent Estève de Baigòrri
Baigorri/ Saint-Étienne-de-Baïgorry
Sent Estève de Baigòrri (Baigorri en basco, Saint-Étienne-de-Baïgorry en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Qu'ei traversada per Niva de las Aldudas, afluent de Niva.
Los sons quartièrs que son Bastida, Haritzalde, Landagaraia, Eraun alde, Etzaun alde, Germieta, Otikoren, Okoze, Doneztebe, Leizpartz (Lehitzpartz en 1366), Urdoze, Eiheralde, Belexi, Iparragere, Auzo ttipi, Izpegi, Karrika e Plaza xoko.
Las comunas tòcatocantas que son Bidarrai au nòrd, Sent Martin d'Arròsa au nòrd-èst, Irulegi a l'èst, Anhauze au sud-èst, Banka au sud e, en bordant lo còth d'Izpegi, Erratzu (Baztan) en Hauta Navarra a l'oèst.
Somari
Demografia[modificar | modificar la font]
Hèstas[modificar | modificar la font]
- La Jornada de Navarra.
- Las hèstas patronaus que's celèbran la purmèra fin de setmana d'agost.
Bastiments principaus[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Estève: los sons vestigis mei ancians que datan deu sègle XIIau. Lo retaule qu'ei deu sègle XVII e lo cloquièr de 1790.
- Pont d'estil roman (1661) suber l'arriu d'Aldude, davant lo castèth d'Etxauze.
- Castèth d'Etxauze, d'origina medievau, tornar bastit en 1555 après la soa destruccion peus protestants. Qu'estó reabilitat au sègle XVIII e a la fin deu sègle XX.
-
-
-
-
Castèth d'Etxauze (sègle XVIII)
-
-
Pont d'estil roman suber Niva de las Aldudas (1661).
-
Jornada de Navarra (2007).
.


text:
Alain Vidalies
Alain Vidalies, (17 de març de 1951 a Granada d'Ador), es un òme politic francés. Es dempuèi lo 16 de mai de 2012 ministre delegat encargat de las Relacions amb lo Parlament dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Aprèp sos étudis de drech a Pau e Bordèu, Alain Vidalies venguèt avocat, especializat dins lo drech del trabalh. Son engatjament politic comencèt pendent sos ans a la Facultat de Pau qu'anima lo collectiu dels estudiants socialistas.
1979: vicepresident del conselh general a l'accion sociala,
1988: deputat de la primièra circonscripcion de las Lanas
1èr adjunt al cònsol del Mont pendent 13 ans.
A l'Assemblada Nacionala, membre de la comission de las Leis (melhorament de las condicions de trabalh dels salariats).
Raportaire de leis socialas importantas.
1997: Reelegit s'engatgèt dins lo debat sur las 35 oras e drech de la familha.
Raportaire de la mission sur l'esclavatge modèrne.
2002 e 2007: Reelegit deputat, ten sesilha al Burèu Nacional del Partit socialista.
16 de mai de 2012: ministre delegat encargat de las relacions amb lo Parlament prèp de Primièr ministre del govèrn Jean-Marc Ayrault