text:
Surinam
Surinam, oficialament Republica de Surinam, es un estat independent d'America dau Sud qu'es enviroutat per Guyana, Brasil e la Guaiana Francesa. Sa capitala es Paramaribo. Amb una superficia de 165 000 km², es l'estat pus pichon d'America dau Sud. Es tanben lo solet estat de la region que sa lenga oficiala es lo neerlandés.
Si formèt a partir dau sègle XVII gràcias a l'installacion de colons neerlandés e anglés. En 1667, leis Olandés conquistèron tota la region. Autonòm en 1954, Surinam venguèt independent en 1975. Deguèt rapidement faciar un periòde de trebols intèrns de 1975 a 1990 e l'emigracion d'un tèrç de sa populacion vèrs la metropòli anciana. Puei, dempuei leis annadas 1990, dèu faciar de dificultats economicas importantas en causa de la dependéncia de seis exportacions ai prètz dei matèrias premieras.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Institucions
- 4 Economia
- 5 Afaires estrangiers e defensa
- 6 Lengas
- 7 Religion
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Surinam es lo país pus pichon d'America dau Sud ambé 163 000 km². Son territòri sembla a un carrat de 400 km e si situa a l'èst de Guyana, a l'oèst de la Guaiana Francesa a au nòrd de Brasil. La màger part dau territòri (96%) es cubèrta per una selva tropicala. La mitat sud e l'oèst dau país son de tipe montanhós. La cima pus auta de Surinam es lo Julianatop (1 286 m). La zòna litorala es formada de plans.
Lo territòri es organizat en 62 ressorten que son gropats en dètz districtes. En causa de sa posicion geografica pròcha de l'eqüator terrèstre, Surinam a un clima equatoriau caud que sa temperatura mejana anuala si situa entre 29 e 34°C ambé doas sasons secas d'abriu a aost e de novembre a febrier.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2013, la populacion èra estimada a 567 000 abitants (170en reng mondiau) magerament concentrats lòng de l'Ocean Atlantic. Son temps mejan es de 28,2 ans, son esperança de vida es de 71,4 ans e son aumentacion anuala es de 1,15%/an. L'urbanizacion aganta 69%. La capitala an 224 000 abitants e doas autrei vilas, Lelydorp (18 000) e Nieuw Nickerie (13 000), passan 10 000 abitants.
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde avans l'arribada deis Europèus[modificar | modificar la font]
Lo periòde avans l'arribada deis explorators europèus es mau conegut per leis istorians en causa de la manca d'informacions. Lei premiereis populacions serián arribadas vèrs 3 000 avC e aurián constituit una societat de caçaires nomadas organizada segon un sistèma tribau. Lei doas tribús pus importantas èran aquelei deis Arawaks e dei Maronis qu'èran installadas lòng dau litorau. D'autrei tribús (Akurio, Trió, Wayarekule, Warrau e Wayana) s'establiguèron dins la selva pluviala.
Periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Lei premiers Europèus desbarcats dins la region dau Surinam modèrn foguèron de marchands neerlandés que s'installèron en realitat au Guiana. L'i fondèron la coloonia d'Essequibo que foguèt destrucha en 1596 per leis Amerindians e leis Espanhòus. Dirigida per Joost van der Hooge, una segonda temptativa de colonizacion s'installèt sus una illa, dicha "Kyk-over-al", dau riu Mazaruni situada a 25 km de l'ocean. Aquel endrech favorizèt lo comèrci locau ambé leis Amerindians. Puei, Van der Hooge trobèt lei vestigis d'un fòrt portugués onte comencèt la bastida d'un novèu fòrt, dich Fòrt Hoog, per melhorar son contacte ambé l'Ocean Atlantic. Finit en 1621, Fòrt Hood venguèt un dei sètis de la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas. La cultura de cacau, d'indigòt e de coton si desvolopèt e la colonia e Fòrt Hoog foguèron dichs Nòva Zelanda en 1638.
Lei colons neerlandés establiguèron de liames matrimoniaus ambé certanei tribús amerindianas per s'aparar còntra la poissança deis Arawaks. En 1614, un Espanhòu s'inquietèt d'aquelei relacions que permetián ais Indians d'obtenir d'armas europèas. De 1624 a 1632, d'autrei colons arribèron per renfòrçar la colonia e d'autreis installacions foguèron fondadas coma Fòrt Nassau sus lo riu Berbice en 1627. La situacion d'aqueu fòrt a 80 km de l'ocean mostra lei progrès diplomatics deis Olandés ambé lei tribús localas. A partir de 1624, de governadors foguèron nomats per dirigir la colonia e, a la fin deis annadas 1620, lei colons aprofichèron la victòria olandesa de la baia de Matanzas per s'installar dins lei regions meridionalas dau Brasil actuau. Pasmens, maugrat aquelei succès, l'interès per la colonia de Surninam demeniguèt e lo sèti foguèt abandonat en 1657. En 1664, la màger part dei colonias olandesas èran ansin abandonadas ò gaire desvolopadas.
Dins aquò, d'autrei temptativas de colonizacion si debanavan au sud d'Essequibo. De jusieus neerlandés e italians l'i desbarquèron avans 1630 e jonhèron en 1639 la colonia de Torarica fondada vèrs 1630 sus lo riu Surinam. Totjorn en 1630, una autra colonia foguèt fondada per una expedicion anglesa dirigida per lo capitan Marshall. Assaièt sensa succès de cultivar de tabat.
En 1650, la fugida d'Anthony Rowse de l'illa de Barbados amb un centenau de colons e dos mil esclaus per fondar una colonia, dicha fòrt Willoughby ò Willoughbyland[1], lòng dei rius Surinam e Para après negociacions ambé lei caps amerindians[2]. Pasmens, en 1650, la guèrra civila sus lo territòri anglés causèt l'insureccion de la colonia reialista de Barbados que foguèt menaçada per una flòta mandada per lo Parlament. De mai, lei parlementaris anglés anullèron l'installacion de colons britanics que foguèt finalament legalizada en 1661 per lo rèi Carles II. D'aqueu temps, d'autrei jusieus jonhèron la region de Surinam e la populacion blanca agantèt un milièr d'abitants.
En febrier de 1667, una expedicion neerlandesa ataquèt e ocupèt la colonia anglesa[3]. Fòrt Willoughby foguèt renomat Fòrt Zeelandia e l'annexion foguèt acceptada per Londres en 1667 au tractat de Breda en cambi de la cession de la colonía de Nòva York maugrat una reconquista anglesa tre octòbre de 1667[4]. Willoughbyland venguèt alora la Guaiana Neerlandesa. En 1673, la colonia foguèt reconquista per leis Anglés que perdèron Nòva York durant la Tresena Guèrra Angloneerlandesa mai lo tractat de Westminster de 1674 restaurèt lo statu quo.
En 1675, una lèi foguèt adoptada per protegir lei drechs deis Amerindians per pacificar lo territòri. Puei, en 1682, la Companhiá Neerlandesa deis Índias Occidentalas foguèt remplaçada per una societat de Surinam tenguda per la Companhiá, Cornelis Aerssen e la vila d'Amsterdam. A partir, d'aqueu periòde, franc dei conflictes còntra leis esclaus escapats, la vida politica de la colonia foguèt suava[5]. En 1799, la colonia foguèt tornarmai ocupada per lei Britanics après l'invasion francesa dei País Bas. Lei tropas britanicas si retirèron en 1816.
L'esclavatge e son abolicion[modificar | modificar la font]
L'agricultura si desvolopèt durant lo sègle XVIII gràcias a l'esclavatge. Pasmens, lo nombre d'escapats foguèt important e lei condicions geograficas permetèron ais esclaus marrons de s'installar dins la jungla onte fondèron de vilatges regularament en guèrra còntra lei colonias europèas[6]. L'abolicion foguèt prononciada en 1863 per lo govèrn olandés mai la liberacion vertadiera deis esclaus se debanèt solament en 1873. Enterin, lei colons comencèron de far venir d'obriers chinés o indians per remplaçar leis esclaus[7].
Autonòmia e independéncia[modificar | modificar la font]
Surinam venguèt autonòm en 1954 e lo govèrn gardèt solament la contraròtle deis afaires estrangiers e militars. A partir de 1973, de negociacions comencèron per parlar d'independéncia que venguèt oficiala lo 25 de novembre de 1975. Johan Ferrier e Heck Arron venguèron president e premier ministre dau país. Un programa d'ajuda foguèt creat per lei País Bas mai un tèrç de la populacion preferèt emigrar vèrs la metropòli.
Dictatura militara e guèrra civila[modificar | modificar la font]
Lo govèrn Arron foguèt reversat en 1980 per un còp d'estat militar dirigit per Desi Bouterse. Lo president Ferrier assaièt de resistir mai foguèt tanben reversat per un segond còp dei militaris a la fin de l'annada. Henk Chin A Sen foguèt nomat a la tèsta dau país. Aquelei cambiaments foguèron ben acceptadas per la populacion en causa de la corrupcion dau govèrn e dei dificultats economicas[8]. Pasmens, lo regime novèu venguèt rapidament dictatoriau entraïnant la fin de l'ajuda economica neerlandesa après l'execucion d'opausants en 1982.
Lo govèrn deguèt donc se liberalizar e la defensa de formacion d'un partit politic foguèt levada en 1985. Una constitucion novèla foguèt preparada e adoptada. D'eleccions se debanèron en novembre de 1987 e s'acabèron per la victòria d'una coalicion anti-Bouterse. Pasmens, de tensions apareguèron rapidament entre Bouterse e lei deputats. Bouterse organizèt donc un novèu còp d'estat lo 24 de decembre de 1990 mai l'armada repostèt e l'empachèt de tornar prendre lo poder. Un govèrn sostengut per l'armada foguèt format e d'eleccions se debanèron en 1991. Ronald Venetiaan foguèt elegit president e negocièt la fin de la guèrra civila de Surinam.
D'efèct, dempuei 1986, lei regions orientalas dau país èran lo teatre d'un conflicte entre lei fòrças armadas de Surinam e la rebellion dei Jungle Commandos formats per de descendents d'esclaus marrons opausats a la dictatura. Fòrça violenta, la guèrra civila veguèt la destruccion d'unei vilatges marrons per leis autoritats e lei Jungle Commandos foguèron pauc a pauc dispersats. Après la patz de 1991, una partida evolucionèt vèrs d'activitats criminalas liats ai trafecs dins la selva.
Istòria contemporanèa[modificar | modificar la font]
Durant lei darriereis annadas, l'economia de Surinam contunièt de faciar de dificultats importantas causadas per la demenicion dau prètz d'alumini. De programas d'ajustaments estructuraus foguèron adoptats en 1992 e en 1994 per melhorar la situacion mai lei dos plans mau capitèron. De grèvas importantas si debanèron en 1999. Dempuei 2000, lei relacions si melhoran ambé lei País Bas e una ajuda financiera es estada obtenguda per completar lo budget de l'estat e son deute.
Institucions[modificar | modificar la font]
Surinam es una republica parlementària. Lo poder legislatiu es tengut per una assemblada de 51 deputats elegits au sufragi universau per un mandat de cinc annadas segon un sistèma de representacion proporcionala. Aquela assemblada es cargada de l'eleccion dau president e dau vice-president. Lo president tèn lo poder executiu e noma lei ministres. En cas de pèrda de la majoritat dei deputats, existisse pas de possibilitat d'organizar un vòte de maufisança. Enfin, lo poder judiciari es dirigit per una Còrt Suprèma que sei membres son nomats per lo president ambé la collaboracion de l'assemblada, dau Conseu d'Estat e de l'Òrdre Nacionau deis Avocats privats.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Surinam
L'economia de Surinam es basada sus l'indústria miniera, especialament aquelei d'alumini, d'aur e de petròli, que representa 85% deis exportacions e 25% dau budget de l'estat. Lo país es donc vulnerabla ai variacions de prètz dei matèrias premieras. En 2012, lo PIB agantava 6,7 miliards de dolars (124en reng mondiau). L'agricultura ocupava 8% de la populacion activa e representava 10,4% dau PIB, l'indústria 14% e 36,% e lei servicis 78% e 52,9%.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Surinam fa partida deis organizacions internacionalas e regionalas principalas coma l'ONU, l'OAS, lo Movement dei País Non Alinhats, la Comunautat Caribana e lo Mercat Comun e l'Associacion deis Estats Caribans. Es tanben associat a l'Union Europèa per la Convencion de Lome. Enfin, lo país fa tanben partida d'organizacions de desvolopament economic sud-american ò islamic. Revendica una partida de la Guaiana Francesa (entre lei rius Litani e Marouini) e de Guyana (entre lei rius Courantyne e Koetari).
Lei fòrças armadas de Surinam èran en 2012 compausadas de 2 200 òmes organizats en una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça maritima. Son budget representava 0,7% dau PIB. Dempuei l'independéncia dau país, aquelei fòrças participèron a la guèrra còntra lei Jungle Commandos, a la repression d'insureccions amerindianas localas e a divèrsei missions internacionalas a Aïtí. Lei fòrças aeriana e maritima son equipadas leugierament e son subretot destinadas au transpòrt e a la susvelhança. Lei fòrças terrèstras an tanben d'equipaments pus importants coma d'automitralhièras ò de veïculs blindats d'un desenau de tonas.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Surinam es l'olandés qu'es la lenga mairala de 60% de la populacion. Leis autrei lengas dau país an ges d'estatut a l'ora d'ara. Lei pus importantas son l'indi e lo javanés parlats per lei descendents deis obriers asiatics, divèrsei menas de lengas creòlas o marronas, divèrsei lengas amerindianas e divèrsei lengas europèas coma l'anglés, l'espanhòu ò lo portugués. Existisse un debat sus l'importància de donar a aquelei lengas dins la societat de Surinam.
Religion[modificar | modificar la font]
En causa dei diferentei periòdes d'imigracion sus lo territòri de Surinam, existisse unei religions diferentas au sen de la populacion. Lei diferentei menas de crestianisme representan 50% deis abitants (25% de protestants e 23% de catolics), l'indoïsme representa 27%, l'islam 20% e lei religions amerindianas 5%.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site oficiau de la Republica de Surinam : http://www.gov.sr/
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 414.
- ↑ Frank Salomon, Stuart B. Schwartz, Bruce G. Trigger, Wilcomb E. Washburn, Richard E. W. Adams e Murdo J. MacLeod, The Cambridge history of the native peoples of the Americas, Vol. 2 e 3, Cambridge University Press, 1996.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 416.
- ↑ Frank Loewen Salomon e Stuart B. Schwartz, South America, Cambridge University Press, 1999, p. 415-416.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 403.
- ↑ Wim S. M. Hoogbergen, Out of Slavery: A Surinamese Roots History, Edicions LIT Verlag Münster, 2008.
- ↑ P. C. Emmer, Bridget Brereton e B. W. Higman, General history of the Caribbean: The Caribbean in the twentieth century, Vol. 5, UNESCO, 2004, p. 257.
- ↑ Jean-Claude Buhrer, Reprise en main au Surinam, Le Monde Diplomatique, decembre de 1980.


c: text/html

text:
1620
Aquesta pagina concernís l'an 1620 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- Promulgacion de l'Edicte d'Integracion de Bearn dens França deu rei de França Loís XIII.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra còntra Polonha-Lituània après la revirada de negociacions regardant la question deis incursions regularas menadas per de tropas otomans ò polonesas còntra lo territòri vesin. Pasmens, lei dos camps comencèron la guèrra sensa preparacion e leis operacions se limitèron a la batalha de Cecora (17 de setembre - 7 d'octòbre) averada per leis Otomans.
Polonha-Lituània[modificar | modificar la font]
Començament d'una guèrra còntra l'Empèri Otoman après la revirada de negociacions regardant la question deis incursions regularas menadas per de tropas otomans ò polonesas còntra lo territòri vesin. Pasmens, lei dos camps comencèron la guèrra sensa preparacion e leis operacions se limitèron a la batalha de Cecora (17 de setembre - 7 d'octòbre) averada per leis Otomans.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mielina
La mielina es una substància constituida principalament de lipids (sfingomielina) que las sisas alternan amb de sisas de protids. D'un biais general, la mielina servís per isolar e protegir las fibras nerviosas, coma o fa lo plastic a l'entorn d'un fial electric.
Aquela substància se trapa dins d'unas cellulas del sistèma nerviós : las cellulas de Schwann, situadas dins lo sistèma nerviós periferic (los nèrvis), e dins los oligodendrocits, situats dins lo sistèma nerviós central (encefala e mesolha espinala) dels gnatostomats (los vertebrats amb maissa).
Les cellulas de Schwann enròdan los axòns de las fibras nerviosas del sistèma nerviós periferic. Al nivèl de nombrosas fibras (mas pas totas), aquelas cellulas son espotidas e sas membranas plasmicas son enrodadas a l'entorn dels axòns. Las cellulas de Schwann forman alavetz un long forrèl discontinú dich la « gaina de mielina », que pòt presentar entrò a 300 sisas de membrana. La gaina de mielina permet d'aumentar la velocitat de propagacion de l'inflús nerviós al long d'aquelas fibras nerviosas, que se pòt alavetz propagar de 10 a 75 m.s−1 : d'efièch entre cada part mielinizada de l'axòn se trapa una part "nusa" de l'axòn que, ela, es conductritz. Aquel endrèch se ditz un nos de Ranvier. Aital, l' inflús sauta d'un nos de Ranvier a l'autre al long de l'axòn, çò que li permet de percorir le meteis camin en un temps mendre. Es aquò que se ditz la « conduccion saltatòria ». Dins lo còs uman, aqueste mòde de conduccion es utilizat ont la velocitat d'inflús a d'èsser rapida. Los nèrvis que se dirigisson cap als muscles esqueletics, per exemple, son fach de fibras mielinizadas de conduccion saltatòrias.


text:
Sala capitulara
La sala capitulara, o sala dau capítol, es lo luòc onte s'acampa la comunautat religiosa d'un monastèri (e mai d'una catedrala o d'una collegiada) [1]. Ambé lo refectòri e lo dormitòri, es un dei «luòcs regulars» d'un monastèri.
En generau, es de plan carrat e atenenta ai clastras d'onte se i accedís per una pòrta dubèrta dins la galariá orientala, flancada de dos alandaments; aquestei permetián en cèrteis ocasions ai convèrs (qu'i èran pas admés) d'assistir d'en defòra ais acamps.
A l'opausat de l'intrada, lo sèti de l'abat èra adorsat a la paret orientala en son mitan, e lei monges s'assetavan subre de bancaus que fasián tot lo torn de la sala.
Cada matin, après l'ofici de Prima, se teniá lo capítol liturgic, tanben sonat simplament capítol. Se pregava, se legissiá lo martirològi (l'anonci dei sants de l'endeman) e mai un capítol de la règla comentat per l'abat (d'aquí vèn lo nom de sala capitulara).
Un o dos còps la setmana se teniá lo capítol de colpas, onte lei monges confessavan publicament sei fautas còntra la règla, e recebián una sancion proporcionada a la gravitat dau mancament.
Es dins la sala capitulara que l'abat assabentava la comunautat deis afaires importants. Tanben es ailà que se debanava l'eleccion d'un novèl abat per la comunautat e que s'aculhiá lei visitaires de marca.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Per extension, lo tèrme de capítol tanben designa la comunautat acampada.


text:
Bienne/Biel
Bienne (alemand : Biel), es la novena vila de Soïssa. Situada dins lo canton de Bèrna, es lo capluec de l'arrondiment dau meme nom. La comuna de Bienne compta 51 991 abitants en 2010.
Situada sus la frontiera lingüistica entre lei regions francofònas e germanofònas, es la vila bilingüa de Soïssa mai granda. Lo bilingüisme administratiu de la vila si compausa de :
- 60% de germanofòns (addicion dei 55,4% d'Alemanics ambé lei Romanchs, lei Turcs e lei ciutadans de l'ex-Iogoslavia), e de
- 40% de francofòns (addicion dei 28,1% d'Arpitans embé totei lei ressortissents Italians, Portugués, Espanhòus, Albanés, etc).
Bienne si tròba au pè dau flanc sud de la cadena de Jura e parteja ambé la vila de Nidau la baia dau lac au quau donèt son nom, lo lac de Bienne (Bielersee).
La vila de Bienne es embessonada a la vila alemanda d'Iserlohn despuei 1959.
Siguèt ambé Neuchâtel, Yverdon-les-Bains e Morat (Murten), una dei vilas organizatritz d'Expo.02. A Bienne, quasi totei lei bastiments construchs per l'exposicion siguèron destruchs a la fin d'aquesta. D'unei siguèron desplaçats : lo bastiment de "Territòri imaginari" siguèt desmainatjat a la carriera Alexander-Schöni, e venguèt una sala de congrès e d'espectacles que fa concurréncia au Palais dei Congrès, situat just a quauquei mètres.


text:
Breizh en òc
Breizh en Òc ("Bretanha en Occitània") es una associacion segon la lei de 1901 fondada lo 28 de mai de 2001 per de sòcis de l'Amicala dels Bretons de Tolosa que volián metre en davant e far viure las musicas e las danças dins la region de Tolosa. Son sèti social es a Tolosa.
La tòca de l'associacion es de far conéisser e apreciar la cultura tradicionala bretona en general e las musicas e danças en particular, e aquò a travèrs de corses setmanièrs de danças, de musica o de cant, de l'organizacion d'estagis d'iniciacion o de perfeccionament en dança o instruments tradicionals, l'organizacion de balètis tradicionals bretons (festoù-noz) e occitans, etc.
Breizh en Òc prepausa sos corses de musica, de dança, escambis de coneissenças (tradicions, lenga, cosina, istòria, etc.). Son dubèrts a totes, del simple començant a l'amator confirmat, del Breton al curiós interessat.
L'associacion participa al Forom de las Lengas e a la Capitada organizat pel Caireforc Naut Bernat e al Festenal Occitània organizat per l'IEO 31.


text:
Vèspa
Las vèspas son d'insèctes de l'òrdre de Hymenopteras sos classa de pterygotas, grop de neopteras). Las vèspas mesuran abitualament entre 10 e 19 mm, e an una morfologia de basa pròcha de las abelhas amb un cap dotat de mandibulas e d'un parelh de banetas, d'un parelh d'uèlhs compausats, un torax ont son fixadas sièis patas e quatre alas membranosas, e un abdomèn de colors vivas amb a l'extremitat un fisson religat a una glandola de verin. Contrariament a l'abelha que son fisson es en forma de croquet, la vèspa pòt fissar mai d'un còp pr'amor de la forma del seu fisson qu'es fòrça ponchut.


text:
Benfeld
Benfeld en alemannisch (Benfeld en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Benfeld, Situada al sud de Estrasburg, es una de las « Pòrtas del Ried », zòna humide a la riquesa ecologica de primièr plànol. Lo bourg centre del costat de Benfeld s'es desvolopat a l'oèst del Ill.
Benfeld, située au sud de Strasbourg, est une des « Portes du Ried », zone humide à la richesse écologique de premier plan. Le bourg centre du canton de Benfeld s'est développé à l'ouest de l'Ill.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Benfeld Proven de l'installacion de colònias romaines en trobant pas mai de luòc al dedins de l'acampada romain de Ellelum o Helvetum (Ehl) #que i aguèt destruit per las Vandales en genièr 407. La vila gallo-romaine serà pas pas reconstruite e mai tard, se'n réutilisa las pèiras per bastir lo vilatge de Benaveldim[1].
Benfeld A mencionat en una charte de l'avesque Eddin del diocèse d'Estrasburg, en 769, la en trucant "villa Benveltin". Un autre avesque #far bastir una enceinte fortificada e l'emperaire Albrecht E lududes #conferir lo títol de vila l'an 1306. En 1349, Benfeld es lo luòc d'amassada de las dètz vilas liuras de Alsace, la Décapole, de la vila d'Estrasburg e de las Distincions per deliberar mesuras a prene continuament a l'epidèmia de peste. En 1394, la vila a donat en penyora dins la vila d'Estrasburg continuament a las despensas inconsidérées de l'avesque Guillaume de Diest per un periòde de 10 ans. Fauta de remboursement lo pacte #èsser recondusit e aquel es pas que 115 ans mai tard que l'avesque Guillaume de Hohnstein atenh a récupérer los bens del bailliage. Benfelden, Fortalesa tòrna en 1537 als Princes-Evêques d'Estrasburg e en 1580 ven çò cap de-luòc del bailliage episcopal précédemment situat a Bernstein [2].
- Al cors de la guèrra de Trenta Ans, Benfeld defenduda per los sieus abitants e Louis Zorn von Bulach, resistís pendent unitat|66|jorns}} al banc establit pels Suedeses #que i aviá debutat lo 16 de setembre de 1632.
- Après la rendicion de la vila, los Suedeses #ocupar Benfeld #que serà lo Quartièr General de l'Armada suedesa del 9 de novembre de 1632, fins en 1650 continuament a la signatura del Tractat de Westphalie. Las fortificacions an destruit segon los tèrmes del Tractat jos l'òrdre del coronèl Moser e Benfeld celèbra la siá desliurança lo 20 de setembre de 1650.
Existís encara a l'ora d'ara doas carrièras en remembrant las ancianas fortificacions, la carrièra de Pichon-Rempart e la carrièra del Grand-Rempart.
- #Èsser cap de-luòc de district de 1790 a 1795.
- Al cors de la batalha de Alsace, Benfeld a #èsser liberat lo 1er en decembre 1944 pels Spahis de la 2en Division Blindée.
Mas lo data|7|de
, los Alemands #qu'avián desencadenat una enèrgica ofensiva sus Estrasburg (Operacion Nordwind) reprenián una part del terren perdut e, en arribant al Ill, arribavan a las pòrtas de la localité. Davant aquela sérieuse menaça, tota la populacion li calguèt èsser deslotjada e Benfeld patís, fins al 20 de genièr, lo violent fuòc del artillerie alemanda.
- Benfeld provient de l'installation de colonies romaines ne trouvant plus de place à l'intérieur du campement romain d'Ellelum ou Helvetum (Ehl) qui fut détruit par les Vandales en janvier 407. La ville gallo-romaine ne sera pas reconstruite et plus tard, on en réutilisa les pierres pour construire le village de Benaveldim[3].
Benfeld est mentionné dans une charte de l'évêque Eddin du diocèse de Strasbourg, en 769, l'appelant "villa Benveltin". Un autre évêque fit construire une enceinte fortifiée et l'empereur Albrecht I lui conféra le titre de ville en 1306. En 1349, Benfeld est le lieu de rencontre des dix villes libres d'Alsace, la Décapole, de la ville de Strasbourg et des Seigneuries pour délibérer des mesures à prendre suite à l'épidémie de peste. En 1394, la cité est donnée en gage à la ville de Strasbourg suite aux dépenses inconsidérées de l'évêque Guillaume de Diest pour une période de 10 ans. Faute de remboursement le pacte fut reconduit et ce n'est que 115 ans plus tard que l'évêque Guillaume de Hohnstein réussit à récupérer les biens du bailliage. Benfelden, forteresse revient en 1537 aux Princes-Evêques de Strasbourg et en 1580 devient le chef-lieu du bailliage épiscopal précédemment situé à Bernstein [4].
- Au cours de la guerre de Trente Ans, Benfeld défendue par ses habitants et Louis Zorn von Bulach, résiste pendant 66 jours au siège établi par les Suédois qui avait débuté le 16 septembre 1632.
- Après la reddition de la ville, les Suédois occupèrent Benfeld qui sera le Quartier Général de l'Armée suédoise du 9 novembre 1632, jusqu'en 1650 suite à la signature du Traité de Westphalie. Les fortifications sont détruites selon les termes du Traité sous les ordre du colonel Moser et Benfeld fête sa libération le 20 septembre 1650.
Il existe actuellement encore deux rues rappelant les anciennes fortifications, la rue de Petit-Rempart et la rue du Grand-Rempart.
- Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.
- Au cours de la bataille d'Alsace, Benfeld a été libéré le 1er décembre 1944 par les Spahis de la 2en Division Blindée.
Mais le Mois invalide (janvier)M, les Allemands qui avaient déclenché une énergique offensive sur Strasbourg (Opération Nordwind) reprenaient une partie du terrain perdu et, atteignant l'Ill, arrivaient aux portes de la localité. Devant cette sérieuse menace, toute la population dut être évacuée et Benfeld subit, jusqu'au 20 janvier, le violent feu de l'artillerie allemande.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La vila de Benfeld de 1592 a 1632: d'Istòrias e anecdotes, Emile Woerth
- ↑ Benfeld a travèrs de l'istòria, Pierre Andlauer
- ↑ La ville de Benfeld de 1592 à 1632: Histoires et anecdotes, Emile Woerth
- ↑ Benfeld à travers l'histoire, Pierre Andlauer


text:
Balena
Una balena es quin cetacèu que siá del sosòrdre dels mysticeti (balenas amb barba).
Segon la definicion anteriora las balenas apartenon als genres Balaena (Balenas pròpriament dichas) e Balaenoptera (Rorquals). La famosa “balena blava” es en realitat un rorqual “Balaenoptera musculus”. Amb mai de 30 mètres de longor e un pes de 140 tonas es l’animal mai grand qu'aja pas jamai existit. Jos l'apelacion balena tanben se designa frequentament totes los grands cetacèus, e s'inclutz doncas los odontocets (cetacèus dentuts): cachalòt, òrca (la dicha "balena assassina") etc.


text:
Oximoron
L'oximoron (del grèc ὀEύuwpov, oxymoron) es, en retorica, una figura literària logica; consistís en armonizar dos concèptes opausats dins una sola expression, en formant atal un tresen concèpte que dependrà de l'interpretacion del lector. Ja que lo sens literal d'un oximoron (per exemple, un instant etèrne) es absurde, se fa que lo lector a cerque un sens metaforic (dins aqueste cas: un instant que, per l'intensitat de çò viscut, fa pèrdre lo sens del temps). Lo recors a aquesta figura retorica es fòrça frequent dins la poesia mistica e dins la poesia amorosa, e perque se considèra que l'experiéncia de Dieu o de l'amor supèra las antinomias mondanas totas.


text:
Vilamanda
Vilamanda (forma derivada del nom ancian Vilamagna; Villeveyrac en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada administrativament dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon. Lo país de Vilamanda conten la famosa abadiá de Valmagna.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras atestacions d'abitacion dins l'airal son del sègle X. Un vilatge situat a l'entorn del domeni de Veirac es ja citat en 990 dins lo testament del vescomte de Besièrs e Agde, Guilhèm II. Lo vilatge actual, dependent de l'abadiá de Valmagna, foguèt aparentament fondat per de monges.
A l'entorn de 1873, del temps del foratge d'un tunèl per far passar los trens, se descobriguèron de jaces de baucita dins mantes terrenhs de la comuna. Dapasset l'explotacion se desvolopèt e contribusiguèt al creis de l'airal. Per tal de facilitar lo transpòrt de la baucita se bastiguèt lo viaducte de Ròcamala cap a la fin del sègle XIX.


text:
Província de San Luis (Argentina)
La Província de San Luis que's tròba en Argentina dens ua region conegu devath lo nom de region de Cuyo e entornejada au nòrd per la Província de La Rioja e la Província de San Juan, a l'est per le Província de Mendoza, au sud per la Província de La Pampa e a l'oest per la Província de Córdoba.
Istòria[modificar | modificar la font]
La ciutat de San Luis que ho fondada lo 25 d'agost de 1594 e bèth petànher au Corregimiento de Cuyo qui la soa capitala èra Mendoza.
la ciutat que ho abandonada puish tornada fondar dab lo nom de San Luis de Loyola Nueva Medina de Río Seco en 1596, puish desplaçada enqüèra en 1543 abans d'estar definitivament installada en 1689
En 1776 la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata que ho creada en bèth inclúser la region de San Luis.
En 1810 San Luis qu'arreconegó lo govèrn de Buenos Aires e que mandè un representant a la Junta Grana.
Los 9 departaments[modificar | modificar la font]
San Luis qu'ei divisada en 9 departaments qui son (dab los lors caplòcs enter parentèsis) :
- Departamento Ayacucho (San Francisco del Monte de Oro)
- Departamento Belgrano (Villa General Roca)
- Departamento Chacabuco (Concarán)
- Departamento Coronel Pringles (La Toma)
- Departamento General Pedernera (Villa Mercedes)
- Departamento Gobernador Dupuy (Buena Esperanza)
- Departamento Junín (Santa Rosa de Conlara)
- Departamento de La Capital (San Luis)
- Departamento Libertador General San Martín (San Martín)


text:
Richard Rorty
Fifosòf e professor universitari american (1931- 2007). Comencèt de publicar après 1979. Es plan celèbre per sa vision postmodernista de la teoria de la representacion e sa volontat de renovelar la filosofia amb la deconstruccion.
Principalas òbras e lors epistemologias[modificar | modificar la font]
Philosophy and the Mirror of Nature (1979)[modificar | modificar la font]
Dins aquel ensag (La Filosofia e lo miralh de la natura), Richard Rorty mòstra que la filosofia occidentala foguèt un "tribunal de pura rason" (tribunal of pure reason) qu'eliminèt o deneguèt tot drech a las autras compausantas de la cultura. Es tanben a aquela epòca que la volontat de representacion èra mai estimada, atal coma la nocion de vertat.
Pasmens al sègle 20, de filosòfes coma Ludwig Wittgenstein, Martin Heidegger, John Dewey questionèron l'orientacion de la filosofia e cerquèron de dralhas novèlas per porgir una apròcha mai fondacionala. Pensèron atal que caliá abandonar la nocion d'una teoria generala de la representacion. Rorty parla quitament de "deconstrusir l'imatge del Miralh de la Natura" (deconstruct the image of the Mirror of Nature).


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1992
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1992 (Jòcs de la 18ena Olimpiada) se debanèron a Albertville França ( 8 - 23 de febrièr de 1992 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
1800 atlètas de 64 païses prenguèron part a aicestes tresens jòcs alpencs savoiards.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui acrobatic[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic (Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Patinatge de pista corta[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 601 documents subre Albertville 1992 en picar coma clau Winter Olympic Games 1992


text:
Saint-Jean-de-Monts
Saint-Jean-de-Monts es una comuna peitavina, situada dins lo departament de Vendèa e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat a l'Oèst del departament de la Vendée dintre La nòstra-Madama-de-Monts e Sant-Hilaire-de-Risètz, al començament de la Còsta de Lum. A separat en dos per un cordon dunaire plantat de pins en s'estendent del Nòrd al Sud e longeant la còsta, constituenta una part de la Bòsc dels Païses de Monts, configuracion #que s'estend aital sens discontinuer sus Nombre|25|km {{}} del nòrd al sud, de La Barra-de-Monts a Sant-Hilaire. La cœur del bourg se situa a l'èst del cordon dunaire del temps que la tèsta de mar constituissi un segond amassa en vivent mai en èsser a l'oèst d'aquel cordon #que constituissi aital una « Fluïda verda » d'almens Modèl:Nombre de largeur, las doas parts en essent connectadas entre elas per divèrsas avengudas boisées.
La plaja es lo grand atractiu de Sants-Texans-de-Monts e a fach la siá reputacion. Ofrís d'amples espacis perque mesura mai de 8 quilomètres de longitud. Es accessible a totes e rarament bandejada en #èsser mercés a una pendenta sableuse fòrça doç al fons de l'aiga. Las ondas son pauc importantas e la nautor d'aiga rèsta flaca sus divèrses centenats de mètres. En lo moment de las grandas marées, la superfícia de plaja es fòrça granda e ofrís un terren de jòcs ideales als pescadors a pè e als esportius en tot genre.
La ville est située à l'Ouest du département de la Vendée entre Notre-Dame-de-Monts et Saint-Hilaire-de-Riez, au début de la Côte de Lumière. Elle est séparée en deux par un cordon dunaire planté de pins s'étendant du Nord au Sud et longeant la côte, constituant une partie de la Forêt des Pays de Monts, configuration qui s'étend ainsi sans discontinuer sur Modèl:Nombre du nord au sud, de La Barre-de-Monts à Saint-Hilaire. Le cœur du bourg se situe à l'est du cordon dunaire tandis que le front de mer constitue un deuxième ensemble plus vivant en été à l'ouest de ce cordon qui constitue ainsi une « Coulée verte » d'au minimum Modèl:Nombre de largeur, les deux parties étant reliées entre elles par plusieurs avenues boisées.
La plage est le grand attrait de Saint-Jean-de-Monts et a fait sa renommée. Elle offre de larges espaces car elle mesure plus de 8 kilomètres de long. Elle est accessible à tous et rarement agitée en été grâce à une pente sableuse très douce au fond de l'eau. Les vagues sont peu importantes et la hauteur d'eau reste faible sur plusieurs centaines de mètres. Lors des grandes marées, la surface de plage est très grande et offre un terrain de jeux idéal aux pêcheurs à pied et aux sportifs en tout genre.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Sant-Jean existís dempuèi la Modèl:S-, la glèisa #que data en granda part d'aquela epòca es çò de mès d'ancian monument del bourg.
Abans la Revolucion, Sants-Texans a mes jol domeni dels senhors de Bòsques Masson. De contunh, a la sortida de las guèrras de Vendée, lo bourg se lèva de las siás ruïnes e Napoleon Eer i installa un primièr collègi. Aquel i aurà suprimit a l'extrèm de 10 ans perque jutjat pas viable e serà doncas transferit a Borbó-Vendée (uèi La Ròca-sus-Yon). Los sieus locales serviràn alavetz de presbytère e de comuna.
Qualques trabalhs en avent per objectiu de estabilitzar los sables e d'empedir #qu'ocupan pas lo posterior país an emprés jol Segond Empèri. En 1862, la fixacion de las montilhas e la siá gestion, an confiat al servici de las aigas e bòsques, en prenent lo continuament del servici dels Ponts e Cauçadas.
Dempuèi 1867, los baigneurs venon sus las plajas de Sants-Texans-de-Monts. Dempuèi 1892, de las generacions d'artistas se'n son inspirats. Un pichon otèl aital coma una vintena de villas seràn édifiés rapidament. A la fin del Sègle XIX, Sants-Texans-de-Monts compta ja 4 500 abitants.
De contunh lo quartièr de la plaja se transforma, d'unes autres otèls an bastit, aital coma un lotissement privat de 6 ectaras. Abans la Primièra Guèrra mondiala, se compta un centenat de chalets. La populacion i arriba pas a pas lo milièr de personas.
En 1923, lo camin de fèrre a via métrique Linha Bourgneuf - Los Sables-de Olonne facilita encara l'arribada de las estivants. Los ans 1920 veson de Sants-Texans-de-Monts prene lo sieu essor. La vulgarisation de l'automobila, lo pichon tren litoral e lo fach que lo gost del bain de mar ganha de nòus mièges sociala ne son la causa. Una desena d'otèls se llauren successivament, per la majoritat dins lo quartièr de la plaja. Dels magasins fan la siá aparicion e lo nombre de villas pas cessa d'aumentar. Dos nòus lotissements an creat dins la zòna littorale.
Lo dintratz doas guèrras e la creacion de las congés pagats veson aparéisser/aparéisser tanben la mòda de las colònias de vacanças e del camping.
A la vespra de la Segonda Guèrra mondiala, Sants-Texans-de-Monts es ja una station pro importanta per l'epòca : 400 residéncias secondaires i an implantat. Lo nombre dels estivants a aimat fins a formatnum:5000 {{}}.
Malgrat la clausura de la linha ferroviaire en 1947, Sants-Texans-de-Monts encoratja lo sieu desvolopament touristique. Un vast programa de disposicion de la tèsta de mar a emprés dempuèi los ans 1950 amb lo bastiment del remblai e del Palai dels Congrèsses.
La paroisse de Saint-Jean existe depuis le Modèl:S-, l'église qui date en grande partie de cette époque est le plus ancien monument du bourg.
Avant la Révolution, Saint-Jean est placé sous la domination des seigneurs de Bois Masson. Puis, à l'issue des guerres de Vendée, le bourg se relève de ses ruines et Napoléon Ier y installe un premier collège. Celui-ci sera supprimé au bout de 10 ans car jugé non viable et sera donc transféré à Bourbon-Vendée (aujourd'hui La Roche-sur-Yon). ses locaux serviront alors de presbytère et de mairie.
Des travaux ayant pour but de stabiliser les sables et d'empêcher qu'ils n'envahissent l'arrière pays sont entrepris sous le Second Empire. En 1862, la fixation des dunes et leur gestion, sont confiés au service des eaux et forêts, prenant la suite du service des Ponts et Chaussées.
Dès 1867, les baigneurs viennent sur les plages de Saint-Jean-de-Monts. Depuis 1892, des générations d'artistes s'en sont inspirées. Un petit hôtel ainsi qu'une vingtaine de villas seront édifiés rapidement. À la fin du Sègle XIX, Saint-Jean-de-Monts compte déjà 4 500 habitants.
Puis le quartier de la plage se transforme, d'autres hôtels sont construits, ainsi qu'un lotissement privé de 6 hectares. Avant la Première Guerre mondiale, on compte une centaine de chalets. La population n'y atteint pas le millier de personnes.
En 1923, le chemin de fer à voie métrique Ligne Bourgneuf - Les Sables-d'Olonne facilite encore l'arrivée des estivants. Les années 1920 voient Saint-Jean-de-Monts prendre son essor. La vulgarisation de l'automobile, le petit train côtier et le fait que le goût du bain de mer gagne de nouveaux milieux sociaux en sont la cause. Une dizaine d'hôtels s'ouvrent successivement, pour la plupart dans le quartier de la plage. Des magasins font leur apparition et le nombre de villas ne cesse d'augmenter. Deux nouveaux lotissements sont créés dans la zone littorale.
L'entre deux guerres et la création des congés payés voient apparaître aussi la mode des colonies de vacances et du camping.
À la veille de la Seconde Guerre mondiale, Saint-Jean-de-Monts est déjà une station assez importante pour l'époque : 400 résidences secondaires y sont implantées. Le nombre des estivants est estimé jusqu'à 5 000.
Malgré la fermeture de la ligne ferroviaire en 1947, Saint-Jean-de-Monts encourage son développement touristique. Un vaste programme d'aménagement du front de mer est entrepris dès les années 1950 avec la construction du remblai et du Palais des Congrès.


text:
Potz Sainte-Marie
Lo potz Sainte-Marie es un dels carbonatges principals de las houillères de Ronchamp. Es situat dins la region francesa de Franca Comtat. Lo potz, que foguèt cavat en 1864, foncionèt d'un biais irregular de 1866 a 1958. Lo "chevalement" de beton armat es de 1924. Dempuèi lo 29 de març de 2001, lo cavalament, darrièr testimoniatge arquitectural servat de las minas de carbon de Ronchamp, es estat inscrich demest los monuments istorics franceses e obtenguèt lo labèl "Patrimòni del sègle XX".


text:
Ecran tactil
Un ecran tactil es un periferic informatic que combina las foncions d'afichatge d'un ecran (monitor) e aquelas d'un dispositiu de puntatge, o coma la mirga o lo malon tactil mas tanben amb un estilet optic.
Aquel element permet de mermar lo nombre de periferics sus una de menas de sistèmas e de realizar amb de logicials ergonomics fòrça plan adaptats de foncions precisas. Los ecrans tactils son utilizats, per exemple, pels PDA, los GPS, de lectors MP3, los smartphones, las tauletas, de consòlas de jòc portablas, los bilhetarias automaticas, los distributor automatic de bilhets, las caissas sans caissièra e los ordenadors.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tecnologias
- 3 Notas e referéncias
- 4 Bibliografia
- 5 Annèxes
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1953, un musician inventèt lo primier sintetizador electronic equipat de pichons captaires tactils capacitius, per contraròtlar lo timbre e lo volum de son instrument. Aquel contraròtle se fa amb la man esquerra, cada det accionnant una comanda distincta, sensibla a la pression[1].
En 1972, IBM lancèt lo PLATO IV, un ordinator equipat d'un dispositiu optic de reconneissença del tocar de l'ecran integrant, a l'entorn d'un ecran classic, un sistèma de deteccion de preséncia d'un objècte (un det puslèu qu'un estilet) mercé a de LEDs infrarojas situadas a l'entorn de l’ecran. aquel sistèma permet de separar pro aisidament fins a doze zonas sus un ecran de 15 cm X 20 cm.
En 1983, Hewlett-Packard lancèt un ordenador personal amb ecran tactil, l'HP-150, es lo primièr ecran tactil comercializat al public. La foncion d'ecran tactil consistissiá en una seria de faissals de lutz infraroja (verticala e orizontala) que quadrilhavan l'ecran per detectar la posicion d'un det[2].
En 1986, Casio lancèt lo primièr PDA amb ecran tactil, amb un estiet l'IF-8000. Coma fòrça d'aqueles ara encara, foncionant amb d'ecrans tactils resistius e s'utilizant amb, o sens, estilets de plastic.
En 1987, lo Linus Write Top foguèt un primièr ordenador portable amb ecran tactil sens clavièr, amb un estilet.
A partir de 1989, Samsung lancèt GRIDPad la primièra tauleta tactila, amb l'estilet que marquèt los aparelhs de productivitat mobils dels ans 1990.
En març de 1993, lo fabricant d'electronica anglés Amstrad lancèt un blòt de notas numeric equipat d'un ecran tactil. En agost de 1993 l'entrepresa americana Apple sortiguèt l'Apple Newton, assistent personal amb ecran tactil sens clavièr e amb un logicial de reconeissença de l'escritura manuscrita. Dotat d'un ecran monocròm pilotat amb un estilet, foncionava amb un sistèma operatiu dedicat (NewtonOS).
En 1994, IBM comercializèt l'IBM Simon lo premièr smartphone e mobil tactil. Dispausava d'un servici de messatgeria, de fax, PDA, lo tractament de tèxte, imèl e videjòcs...
En fin de 2004, Nintendo comercializèt sa consòla portabla, la Nintendo DS.
En 2007, Apple tornèt l'ecran tactil al vam amb l'arribada de l'iPhone equipat d'un ecran tactil multi-touch (capacitiu).
Tecnologias[modificar | modificar la font]
Existís mai d'un tipes de mesa en òbra pels ecrans tactils, cadun amb sos avantatges e inconvenients. La causida de l'una o de l'autra d'aquelas tecnologias se fa en foncion dels critèris de pretz, de resisténcias als tusts, de precision o de talha [3].
Tecnologia d'ondas de superficía[modificar | modificar la font]
La tecnologia de las ondas de superfícia utiliza d'ondas ultrasonicas circulant a la surperfícia de l'ecran. Aquelas ondas creant una figura d'interferéncia qu'es modificada quand se tòca l'ecran. Aquel cambi dins la figura d'inteferéncia, un còp detectada, es tractat per un contrarotlaire per definir una coordonada (a,b).
L'inconvenient máger d'aquela tecnologia es que que la mendre raiadura (o quitament un posca) sus la surfícia modifica la figura d'interferéncia de basa e donca damatja la justessa de la deteccion a l'ecran.
Tecnologia resistiva analogica[modificar | modificar la font]
Los sistèmas resistius[3] son constituits d’una placa de veire que la superfícia es conductritz (resistiva: ITO). Aquela es cobèrta d'un filme plastic que jos la fácia es conductritz (resistiva: ITO). Ambedoas sisas son escartadas per de microscopicas còtas d’espaiçament; en mai, es aponduda en superfícia una capa de plastic per evitar las grafinhadas (per exemple, per las puntas dels estilets).
Un corent electric es induch dins ambendoas fàcias conductriças pendent l’operacion. Quand l’utilizator tòca amb la punta d'un estillet (o d'un det), la pression exercida crea un contacta entre ambedoas fácias electrificadas. La variacion dins los camps electrics d'aquelas fácias conductriças permet de determinar las coordonadas del punt de contacte. Un còp las coordonadas determinadas, lo tractament logicial pel sistèma s'establís.
La conductivitat electrica d'ambendoas fácias s'usa un pauc quand a cada contacte entre elas (a causa de las descargas electricas: micro lhauces). E atal la precision de la detection de las coordonadas del punt tocat merma ambt l'usage. Aquela tecnologia obliga l'utilizator a calibrar de nòu lo malon tactil. Aquel calibratge consistís a amagar l'usadura del tactil repartissent, sus tota sa superfícia las decas de las regions tactilas mai usadas.
Tipes de periferics utilizant aquel sistèma: ordinator portable amb malon tactil jos Windows 7, los ancians PDA de l'entreprisa PALM, qualques smartphones (HTC Tattoo, HTC Tytn II, LG Viewty…)
Tecnologia capacitiva[modificar | modificar la font]
Dins los sistèmas capacitius[3], un sisa que cumula las cargas, amb per basa l'indi, metal totjorn mai escaç, es plaça sus la placa de veire del monitor. Quand l’utilizator tòca la placa amb son det, de cargas li son transferidas. Las cargas que daissant la placa capacitiva crean una manca quantificable. Amb un captaire dins cada canton de la placa, es possible tottemps de mesurar e de determinar las coordonadas del contacte. Lo tractament d'aquela informacion es la meteissa que pels circuits resistius.
Un avantatge máger dels sistèmas capacitius, al respècte dels resistius, es lor capacitat de daissar lo pas a la lutz amb un rendament melhor. En efècte, fins 90 % de la lutz passa per une superfícia capacitiva al respècte d'un maxi de 75 % pels sistèmas resistius, çò que balha una clartat d’imatge superiora pels sistèmas capacitius.
Mas aqueles sistèmas son gaire extensibles pels ecrans máger qu'un vintenat de poces. Son al contrari fòrça competitius per las talhas pichonas e atal aquipan fòrça smartphones e tauletas de bassa (escaç), mejans e nauta de gama.
Tecnologia d'infraroge[modificar | modificar la font]
Un ecran tactil de tecnologia infraroge se presenta jos doas formas pro diferentas:
- la primièra utiliza une superfícia termoresistiva. Es reprochat sovent a aquel metòde d'èsser lenta e demanda d'aver de mans caudas (l'utilizacion de l'estilet es doncas ineficaç).
- la segonda prend la forma d'un malhum de captaires de rais infraroges, orizontals es vertical. La déteccion de contacte se fa a l'interrupcion d'un d'aqueles faissels de lutz infraroja[3] modulada (de biais a evitar las interferéncias entre detectors).
Los ecrans tactils d'infraroge son los mai resistants e alara son sovent utilizats per las aplications militaras.
Tecnologia optica dels ecrans interactius[modificar | modificar la font]
Es una tecnologia gaireben recenta que doas o mai camèras son plaçadas a l'entorn dels bòrds de l'ecran (subretot los cantons). Cada camèra es susmontada d'una dioda infraroja e l'ecran a un relaisset leugièr a l'entorn (qualques millimètres) rebèrt de retro-reflectors. La lutz emisa per las diodas es rebatida pels reflectors e un det (o un puntejaire) apareis tal qu'una ombra sus caduna delas camèras. Una simpla triangulacion permet de trobar la posicion e la talha del puntejaire.
Tecnologia FTIR[modificar | modificar la font]
Lo rebat total es a la basa de la tecnologia FTIR (frustrated total internal reflection). L'angle d'incidéncia dels rais infraroges deu èsser mai pichon que l'angle critic poer que se faga rebat. S'es superior a l'angle critic se vei pas mai de rais rebatuts e tota la lutz es rebatuda. Es lo fenomèn de rebat total.
Aquel rebat total se fa dins tota la superfícia tactila. De diodas plaçadas sul bòrd d'una placa de plexiglas emet de contunh dins l'infraroge. La placa de plexiglas joga alara lo ròtle de guida d'ondea e los rais infraroges son emises amb un angle leugièrament superior a l'angle critic. Aquel angle mena los rais a se rebatre totalament lo long de la placa.
Quand lo det ven se pausar sur la placa, difusa lo rai cap a totas las direccions. Qualques rais desviats pel det van doncas arribar fins la superfícia inferiora de la placa amb un angle inferior a l'angle critic, e doncas poder ne sortir. Aqueles rais forman un punt luminós infraroge sus la superfícia inferiora de la placa. Aqueles son vists per una camèra especiala situada en dejós del dispositiu.
Un ecran tactil FTIR es compausat dels elements seguents:
- Una placa de plexiglas;
- De DEL infraroue, que son encargats d'emettre l'irradiacion;
- De resisténcias per provesir las DELs;
- Un ecran de projeccion, que reculhís l'imatge del projector;
- Un projector;
- De la silicòna, que sevís de pont entre la placa e lo det;
- Una camèra infraroge, especificament concebuda per captar los rais;
- Un filtre de lutz vesible, especificament concebut per daissar passar qu'una longor d'onda definida;
- Un ordinator, que tracta l'imatge enviat per la camèra.
Tehnologia NFI (Near Field Imaging)[modificar | modificar la font]
La tecnologia capacitiva NFI es resistanta, adaptada a d'especificacions tecnologicas sevèras: detècta lo contacte mejans de gants, o de superfícias lordas, grassa, pinturas, eca.
Lo principi consistís a intercalar una sisa conductritz entre doas placas de veire (principi identic als principis capacitiu e resistiu). Un camp electrostatic de bassa intensitat es creat de contunh sus la fácia extèrna de la placa de veire qu'es en contacte amb l'utilisaire.
Una originalita d'aquela tecnologia residís al fach que la coordonada Z pòt tanben èsser calculada. Aquel tipe de mesa en òbra permet d'obtenir d'ecrans de luminositat nauta. Resistís fòrça plan dins un mitan ostil (vandalisme, mitan industrial).
Tecnologia de las galgas de contrencha[modificar | modificar la font]
Quatre galagas de contrenchas son installadas dins los quatre cantons de l'ecran e son utilizadas per determinar la deflexion qu'induch la pression d'un det o d'un estile sus l'ecran. Aquela tecnologia pòt tanben determinar lo desplaçament qu'induch la pression suq l'ecran. L'utilizacion de las galgas de contrencha permet entre autras d'aplicacions tactilas sus de bornas de reservacion de bilhets, aquelas essent fortament expausadas al vandalisme.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Las tecnologias tactilas: Istoric - L'origina dels temps - Institut d'electronica e d'informatica Gaspard-Monge (IGM)
- ↑ (en) HP-150 Touchscreen - HP Computer Museum
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 (fr)descripcion de las technologias, sul le site linternaute
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Joseph Kane e Morton Sternheim,  Physique : Cours, QCM, exemples et exercices corrigés, Dunod, París, 2Modèl:Ed., 875Modèl:Nb p. (ISBN 2-10-007169-6), p. 596
- {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Yvonne Verbist-Scieur, Alain Bribosia, Luc Nachtergaele, Michel Vanderperren e Emmanuel Walckers,  Physique 6e : Sciences générales, de Boeck, Brussèlas, 320Modèl:Nb p. (ISBN 2-8041-4832-7), p. 115


text:
167
Fernand Moucadeau countaire.
La Floro de Vaucluso
Tradicioun de Calèndo
Armana
Arle de Miquèu Bonnefoy
Plueio d’Estello
Conte e danso de Prouvènço
La museto
167
L’aubre que voulié voula!
Ensignadou
Nòstis emissioun
Prouvèrbi
Made in France
Editouriau
Bono annado 2012
L’atualita en image.
L’Evenamen
Priéureta i marcat loucau
De voues se soun amoussado
Sabino Barnicaud, Janeto Guieu,
Reinié Auberge, Marìo Mourier
Estage de prouvençau
Li chaine-pougnènt
La Floro de Vaucluso
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren.
Federacioun Parlaren en Vaucluso
Parlaren Lou Tor
Parlaren Païs de Seloun
Parlaren Gardano
Parlaren Mountèu
Tradicioun de Calèndo
Armana
Pantai d’un Nouvè dóu futur
Musico Tradiciounalo
Genevivo Pinet-Roux.
Arle de Miquèu Bonnefoy
Marsiho 2013
Printèms prouvençau
Councours di Jouine 2012
Prouvèrbi toucant lou bestiàri
Plueio d’Estello
Pastouralo
Manifestacioun prouvençalo.
Darniero minuto
La plumo es à nòsti legèire.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Nemausus : vesito de Nime la roumano
La «Vièio» de l’Estang dóu Pounènt
Lis ourtoulan
Francés Jouve
Ma titèi
Sant Gènt patroun de la Prouvènço
Vièi Avignoun : Guingueto e cabanoun
Lou cantoun d’Estève dóu Mas de Grichaud
Conte e danso de Prouvènço
La museto
Made in France
Coume lou sabès, sian intra en campagno eleitouralo pèr l’eleicioun presidencialo. E vaqui pas que li candidat descuerbon que i’a forço desloucalisacioun de fabrico, trop d’impourtacioun de proudu dóu fourestié que councurrènçon desleialamen nòsti prouducioun, adounc trop de chaumo, e que, vesès un pau! faudrié proudurre francés...
Un eisèmple simple, autant councrèt que la fabricacioun di veituro franceso en foro de Franço, pòu d’aise moustra ounte n’en sian arriba. Dins uno vilo coume Avignoun, i’a pus ges de papetarié-librarié de quartié. Pèr se prouvesi en fournituro amenistrativo de touto meno, avèn plus que dos gròssis estruturo qu’an elimina lis entre-presso loucalo e mounoupoulisa lou marcat. Fau prene la veituro, vo lou bus, pèr i’ana faire si croumpo.
L’autre jour, un de nòsti coumpan avié besoun, entre àutri fournituro, d’uno bouito de troumbone. Cerco que cercaras, troubavo rèn! Fin finalo, demandè à-n-uno emplegado que passavo dins li travado de fournituro, ounte poudien bèn èstre li troumbone.
E aquelo d’aqui de ié fisa :
- Es pas acò que vous fau cerca, mai li paper clips!
Li troubè, acoumpagna de tout un ensourtimen de ribons etc. La counclusioun èi simplo : sian pus meme foutu de fabrica de troumbone, li fau impourta.
Alor vous leissan chifra pèr lou rèsto.
Tourna proudurre francés es un chantié talamen vaste que faudrié un grand cambiamen culturau, ecounoumi e pouliti pèr i’arriba.
1117521


text:
Her-Aha
Her-Aha (en egipcian ieroglific "Her lo combatent") que ho un faraon de la Ièra dinastia egipciana, durant lo periòde tinita de l'istòria de l'Egipte antica.
Per la Pèira de Palèrme b'ei lo purmèr faraon. Aquesta mencion que pausa la question de la soa relacion dab lo rei Meni considerat com lo conquestaire de la Baisha Egipte e com l'unificador de la Hauta e de la Baisha Egipte (Her-Aha poderé estar lo son hilh, successor o quitament la medisha persona dab dus noms).
Dens la Lista Reiau d'Abidòs qu'ei mentavut après Meni e abans Iti (aute nom de Djer) e dab lo nom de Teti :
De tot biais, la question de l'unificacion d'Egipte sembla tostemps d'actualitat durant lo regnat de Her-Aha puish que lo nom de la soa esposa qu'èra Nethetep ("Net qu'ei en patz", Neith estant ua de la màger divessas deu Dèlta, en Baisha Egipte). Qu'esposè tanben las reinas Benerib e Khenthap, aquesta darrèra que serè la mair deu son hilh e eretèr Djer.
Nicolas Grimal que situa lo son regnat enter -3125 e -3100 e que soslinha que seré estat un regnat de pacificacion interiora mes dab campanhas contre los pòbles vesins de Libia (a l'oest) e de Nubia (au sud).
Com tots los rei de la Ièra dinastia, que ho sepelit dens la necropòli d'Abidòs (suu lòc actuau de Umm el-Qa'ab - Tinis, au ras d'Abidòs, qu'èra la soa capitala - ).
Meni
Her-Aha
Djer
Honts[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Istòria de Joan-l’an-pres
L'Istòria de Joan-l’an-pres (Histoira dé Jean l'an prés, dins la grafia originala) es un roman occitan de l'escrivan lengadocian Joan Baptista Fabre. Foguèt redigit una primièra vegada en 1756 puòi en 1765 l'autor lo tornèt adobar. Es una mena de roman picaresc e filosofic qui conta la vida e las aventuras de son protagonista eponim.
Es una de las òbras majoras de la literatura occitana e una de las mas estudiadas. Foguèt en particular analizada e editada peu critic e erudit occitan Felip Gardy. Emmanuel Le Roy Ladurie ne'n faguèt una lònga analisi sociologica acompanhada d'una transcricion de Gardy e tot aquò foguèt puei virat a l'anglés.
D'un ponch de vista iconografic, l'òbra foguèt illustrada al sègle XIX pel dessenhaire lengadocian Edoard Antòni Marsal e al sègle XX se faguèt una adaptacion en benda dessenhada.
Somari
Resumit e extraches[modificar | modificar la font]
Encastre narratiu[modificar | modificar la font]
Lo roman es obèrt per un narrator omniscient parlaoccitan dau biais seguent :
"Un senhor de la Vaunatge, en se retirant un jorn a son castèl, ausiguèt a dos cents passes davant el, un òme que s'escanava en cantant, e en repetant a tot moment, "la bòna aventura, ò gué ! la bòna aventura". [...]
_ L'ami, i diguèt en l'acostant, le refrain que vous chantez ne cadre guère avec l'équipage où je vous vois. Me ferez-vous le plaisir de me dire le mot de l'énigme ?"
A partir d'aquel moment, es la votz de Joan, raportada per la votz narrativa, qui seguís la narracion en estil dirècte, mentre que los dos personatges, lo baron sus son caval e Joan a pè, seguisson lor camin. Lo discors de Joan es clafit d'umor e d'ironia :
"Vos dirai, monsur, que soi nascut a Solòrgues, non pas d'una grand, grand familha, se volètz, mas pro passabla per l'endrech.
Margòt e Truqueta[modificar | modificar la font]
Lo paire de Joan, Truqueta s'installa a Solòrgues onte sedusís una jove sonada Margòt, que viu ambe sa grand e qui passa los jorns dins la botiga de truqueta per i faire sofrar las brosquetas fachas per sa grand. De tan n'es amorosa, e malgrat la paciéncia aus autres pretendents, sortís a la finèstra sonque quand es Truqueta qui passa, siá en siblant, siá en estornudant o quitament quand lachèt pas qu'una gròssa ventada."
Fin finala Margòt e Truqueta se maridan :
"Mès, Monsur, jamai, s'es vist, ni se veirà dins Solòrgues, una nòça despensièra coma seguèt aquela. [...] Jujatz, Monsur, se los qu'èran convidats deguèron patir : dison que partiguèt a taula doas grandas olas de farinetas, doas bèlas merluças cuòchas sus lo grilh, una plena gauda de granolhas, un cat de mar que pesava nòu liura, mièja-dotzena d'agaças ; un bon parelh de corpatasses, que viravan a la bròcha ambe un rainard que lo caçaire de la boissièra i aviá pas mens vendut de dotze sòus sens la pèl ; es verai qu'èra una bèla pèça e un fin morcèl."
Tan car foguèt que Truqueta deu vendre las pelhas de sa femna per poder crompar de qué manjar. Quand aquela se'n maina, una violenta disputa comença onte (dins la redaccion de 1765) Margòt crida son racisme antigavach :
"_Tas nipas ? li respondèt el [...] tot aquò si trobará'
Ma maire estonada de sa mina, e de l'entendre parlar gavach contra sa costuma:
_De que dises tu, si trobarà ? li repliquèt, cossí me parlas aquí ? Si trobarà ben donc...
_O ! que si fará, se Dieu plait, ajustèt mon paire.
_Si fará ! si trobará ! li cridèt ela, en lo contrafasent, maudit gavòt, carravirat que tu siás ! Sabes ben que tot se trobarà se m'o rendes..."
La disputa es seguida pels abitants dau vilatge qui prenon partit siá per l'un, siá per l'autre e, tot d'un còp :
"La maire d'un garçon [...] lo tirèt per la mancha e i diguèt : _ Vèni baug ! Pardí, vau ben la penada se tant escaufar per de mòrts de fam [...]
Ma grand, qu'ausiguèt aquel compliment, ven sus la pòrta, dins l'acotratge que sabètz, e se met a dire fierament a la mandra qu'aviá parlat ambe tant d'insoléncia :
_Aprenètz, conilha, que de mòrts de fam coma nautres son de milòrds per de pesolhoses de vòtra espèça [...]
E las doas d'escambiar politessas e reverenças ironicas e grotescas que fan rire lo monde e acaba la disputa generala.
L'endoman, vesent que son rueinats, la grand que sostien lo devís seguent, vertadièra teorisacion dau capitalisme naissent :
"Enfants, i diguèt, las grandas despènsas qu'avètz fach a vòstre maridatge, an malament desrenjat vòstra fortuna, e lo produit dau mestièr que fasètz seriá pas sufisent per vos faire anar segon vòstre estat. Vos conselhe, entrement que sètz joines, de faire un fons de çò qu'avètz, e de donar dins lo comèrce. Avètz pas enlòc de melhora pompa per suçar l'argent dau public ; ambe aquela, per pauc qu'òm la sacha manejar, l'òm pesca de camps, d'ostaus, de castèls, de baroniás, coma l'òm pren las anguilas dins un vertolet. L'òm comença, tot prumièr, per pauc causa ; l'òm se fai mercièr, quincalhièr, mosselinaire ; l'òm cròmpa a bòn mercat, e l'òm revend lo pus car qu'òm pòt. Ambe quauque sòus avètz la marchandisa ; empochatz lo profit, e una bancarrota paga lo rèsta, se la prumièra vos remonta pas, d'aquela passatz a una autre ; d'aquela a l'autra, d'aquela a l'autra, jusqu'a temps que passatz per d'onètas gens e que digun n'ausa pas vos reprochar la mendra macula."
Truqueta seguís lo conselh e, en fasent d'afars malonèstas ambe tres associats (un d'entre eles sonat Quicarlòt) fa fortuna abans que lo cònsol e la polícia los descobrin, los prenguin e los faga desparéisser ; e quand demandan, après, al protagonista ont es son paire, lo pichon respond totjorn "l'an près", en se fargant antau son nom. Margòt, de son costat, laissa son pichon a sa maire e se'n va ambe un ancian aimador amolaire.
Lo garda vinha[modificar | modificar la font]
Pichon Joan es educat per sa grand ambe de principis que li son pròpris (enter autes, d'evitar la cortesia e l'umilitat per se poder impausar). Ela vòl que Joan anga a l'escòla mes el se causís una autra dralha en s'entrainant a lançar de pèiras ambe precision, o a lançar de barròts dins las cambas de las lèbres. Coma i a pas pro de lèbres per s'entrainar, ensaja sus son ase que cad de dolor e que demòra al sòl una estona. Quand se maina de çò qu'a fach, Joan ensaja de lo consolar e la bèstia se venja en i botant los sabòts sul ventre e sus la gauta.
Dins lo contèxte d'aquel aprentissatge, Joan explica al baron que :
"Un talent que nautres paisans neglijam pas gaire, e que, se non fai onor, ten profit, es de conóisser onte son los muscats d'un tel, las figas d'una tela, las pechas, las auberjas de l'un e de l'autre, e de saupre surtot las oras onte poètz anar faire la tartalassa per los mases."
Per plan faire, Joan se provesís d'un siblet de garda vinha per se poder faire passar un d'eles e veire se i reponon o pas quand sibla. Mas un còp qu'es a raubar persecs dins l'òrt de Monsur Sestièr es près e estacat per un garda vinha qui se'n va cercar son mèstre en tot laissar Joan jos l'agach de son pichon filh. Aquel aima fòrça lo siblet. Joan ne profita per i perpausar de i donar s'acceptar de se daissar estacar a sa plaça. O fan antau e alara Joan i daissar siblar e sibla el meteis çò qui fa arriba encara mai lèu Monsur Sestièr e lo garda vinha. Arribat lo premièr e prenent lo mainatge per lo panaire, Monsur Sestièr se botar a lo corregir. En vesent aquò, son paire ataca Sestièr e es lèu ajudat per un autre garda vinha. Assoman lor mèstre e fuejon e Joan passa de raubaire a temoenh e obtien quitament le plaça de garda vinha, e sons beneficis.
Monsur Sestièr e Garolha[modificar | modificar la font]
Es alara que morís la grand de Joan : "Ma grand èra deganauda ; son enterrament me costet pas que quauques còps de picon dins un valat, e ieu seguèt l'enterraire, lo clrec e lo capelan."
En tornant a l'ostau e en cercant de que manjar, Joan tròbe un còfre onte sa grand aviá rescondut un tresòr fach ambe tròces dels "afars" de Truqueta. Joan lo torna rescondre e viu normalament per pas esvelhar cap de sopçon. Amorós de Babèu, la filha de Sestièr Joan la demanda a son paire. Aquel, qui de la simpatia per el, i ditz que caldriá qu'aguèsse ua pichòta fortuna e i laissa tres ans. Es alara qu'òm apren que Garolha, una filha fòrça laida, es gròssa e, en mai d'aquò, ela declara que lo paire n'es Joan. Tres òmes l'agantan e lo s'empòrtan e, un còp luènh dau vilatge, un se presenta coma essent Quincarlòt, lo vielh amic de Truqueta. Explica a Joan que lo paire en veritat es Sestièr que, sus son conselh, a promesa una dòta de mila escuts a Judit Garolha per se declarar en favor d'un autre, Joan dins aquel cas. Aqueste es furiós mas Quincarlòt i explica que Garolha non poderà pas subreviure a l'acochament. En efèit, ela e lo pichon morisson sul còp e Joan, ric, s'apresta a esposar Babèu (qu'es gròssa a son torn çò qu'empacha Sestièr de se la denegar). Es per aquò que Joan cantava a la debuta de la narracion.
Lo roman se clava amb una leiçon de morala dau marqués : "[...] tu m'as raconté la vie de cretaines gens et la tienne d'une manière assez amusante [...] je t'ai pourtant obligation d'avoir éclairci bien des doutes que j'avois sur le cartactère des paisans de ton espèce. Les malotrus ! qui diroit que sous les dehors de la simplicité la moins suspecte se cache , ils cachassent des moeurs aussi suspectes [...]"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Fabre, Jean-Baptiste. Obras patoèzas de M. Frabre, priou-curat dé Cèlanova. Montpelhier : Virenque, 1839.Edicion en linha
- Fabre, Jean-Baptiste. Histoire de Jean-l'ont-pris. París : Liseux, 1877. Traduccion en françés, disponibla en linha.
- Fabre, Jean-Baptiste. Oeuvres complètes, Languedociennes et françaises. Montpelhier : Coulet, 1878.
- Favre, Jean Baptiste. Obras lengadoucianas. Mount-Pelié : Marsal, 1878.
- Fabre, Joan Batista. Istòria de Joan-l'an-près. Montpelhier : Lo Libre Occitan, 1967. Redaccion de 1765.
- Le Roy ladurie, Emmanuel. L'argent, l'amour et la mort en pays d'oc. París : Seuil, 1980. Amb la redaccion de 1756
- Le Roy Ladurie, Emmanuel. Love, death, and money in the Pays d'oc. Nava York : Braziller, 1982. Inclut la traduccion de l'òbra en anglés.
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Eivissa
Eivissa es la mai granda de las Illas Pitiüses e la pus occidentala de las illas de l'archipèla Balear, al centre oèst de la Mediterranèa occidentala.
Lo gentilici es eivissenc -a.
Amb una longor de còsta de 210 km, ont altèrnan pichonas rancaredas e calancas de sable, las dimensions maximalas de l'illa son de 41 quilomètres del nòrd al sud e de 15 quilomètres de l'èst a l'oèst, i a una morfologia fòrça irregulara, formada per una multitud de pichons puèges, que lo pus naut es sa Talaia (Sant Josep de sa Talaia) amb 475 mètres d'altitud. Amb un naut gra d'urbanizacion (sovent incontraròtlada), consèrva qualques zònas de nauta valor naturala coma son lo Pargue Natural de ses Salines, Cala d'Hort o los paluns de ses Feixes. Son economia depend majoritàriament del sector toristic, l'activitat que se concentra en la sason d'estiu.
En 1999 foguèt inscricha al Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Coma per las autras Illas Balearas levat Menòrca, l'illa d'Eivissa es lo resultat del plegament de materials dispausats dins la mar al segondari, que se passèt pendent lo plegament alpin, al terciari. Es una continuacion de las serradas Beticas. Es formada per dos ensembles, un al sud-oèst, format per las montanhas de Sant Josèp (on i a Sa Talaia) e al nòrd-èst l'ensemble format per es Amunts e los puèges de Santa Eulària. Entre eles demòran doas baias, la baia de Portmany e aquela d'Eivissa. Unas pichonas elevacions a l'extrèm sud de l'illa a per consequéncia l'aparicion d'un autre plan sedimentari pas colomat que fa una zòna de paluns transformats per l'òme en Salinas e qu'es en contacte amb lo Pla de Vila per la zòna de Platja d'en Bossa.
Lo relèu resultant d'aquela origina es traversut. Es una illa de relèu montanhós, e mai los penjals sián doces. Aquò obliguèt l'òme a construire en laissas. La còsta es tanben traversuda, alternant rancaredas e calancas de sable e mai i a de grandas plajas dins las zònas que tòcan los plans o las salinas.
Los monts eivissencs son formats a la basa per de ròca calcària, que dòtan l'illa d'aqüifèrs importants, uèi subrexpleitats. L'illa compòrta l'unic riu de las Balearas, lo riu de Santa Eulària, mas de cors intermediari que corrís solament aprèp la pluèja. Fins al mitan del sègle XX lo riu corriá tot l'an, s'alimentant amb las aigas sosterranhas.
La vegetacion de l'illa es aquela de la selva mediterranèa. Es formada gaireben exclusivament per de pins blancs; lo sotabòsc es espés, format de plantas arbustivas de boisseda coma lo bruc, lo romanin o la garrolha. Per la fauna, se trapa conilhs, rats e eriçons qu'an coma predators lo falcon, lo chòt e gaireben desapareguda janeta. I a fòrça aucèls. Dins la mar, se tròba posidonia oceanica, actualament menaçada per la pollucion e presenta una granda biodiversitat.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 654 ab. C., los fenicians fondèron un pòrt dins aquela illa de l'archipèla de las Balearas, que nomenèron Ibossim, per las necessitats del comèrci del vin, del marbre e del plomb. Aquel nom venguèt Ebusus pels Romans[1]. De Grècs s'installèron tanben a Eivissa, a la meteissa epòca que los fenicians; nomenèron Pityûssai - (cobèrtas de pins) - las illas del sud de l'archipèla, Eivissa e Formentera. Aprèp la casuda de la metropòli feniciana, vencida pels Assirians, Eivissa passèt jos la dependéncia de Cartage, mai granda coloniala feniciana de la Mediterranèa.
Aprèp un periòde de dominacion pels vandals Justinian conqueriguèt las Balearas a la mitat del sègle VI.
Las illas foguèron aprèp envasidas pels musulmans a la fin del sègle VIII. Daissèron qualques traças arquitecturalas uèi vesiblas[2]. L'illa d'Eivisssa designada pels Romans coma Ebusus foguèt nomenada pels arabis jos la forma derivada Yebisah[3]
Aprèp tres sègles de dominacion musulmana pendent que las balearas dependián del califat de Còrdoa puèi de la Taïfa de Denia abans de venir un emirat independent, Eivissa, Formentera e Menòrca foguèron envasidas pel rei de Norvègia Sigurd Ier de Norvègia dich lo crosat a la prima de 1110 sul camin de sa crosada cap a Jerusalèm, aprèp que liberèt Sintra, Lisbona e Alcácer do Sal e las placèron jos la dominacion crestiana.
La reconquista crestiana foguèt aprèp menada per Jaume lo Conquistaire, rei d'Aragon, que s'emparèt de Palma de Malhòrca en 1229 e organizèt la presa d'Eivissa en 1235. En 1343, las illas foguèron unidas a la corona d'Aragon.
Al sègle seguent, alara que Palma de Malhòrca foguèt quasi anantida pels Turcs, la vila d'Eivissa bastiguèt una cencha fortificada. De nombrosas torres de gaita foguèron bastidas per aparar l'archipèla. Jamai foguèron armadas. Foguèron desmilitarizadas a l'entorn del sègle XIX.
Las glèisas foguèron edificadas amb un tipe defensiu per aparar los païsans (glèisa de Santa Eulàlia o de Sant Carles). L'abitat es dispersat e sovent alunhat de las còstas.
En 1715, victoriosa aprèp la Guèrra de Succession d'Espanha, la dinastia dels Borbons s'emparèt de Malhòrca e Eivissa, que foguèron aliadas als Habsborg. La dominacion britanica durèt fins a 1802.
Las Balearas sortiguèron d'un marasme cronic amb l'arribada del torisme, dins los ans 1950. Constituisson una de las dètz-e-sèt comunautats autonòmas espanhòlas instituidas en 1978.
Los ans 1970 lo movement hippie pren la plaça del torisme de massa e Eivissa vegèt un cambi substancial, e foguèt la fin del biais de viure tradicional per la majoritat dels eivissencs. Aquel cambi arribèt amb los ans 1970. E mai, se produguèt un vam migratòri. En pauc temps fòrça gents venguèron del sud d'Espanha e d'Euròpa per viure a Eivissa, fasent que lo eivissencs son actualament minoritaris dins l'illa.
Torisme[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XX e al començament del sègle XXI Eivissa es reputada per sas fèstas d'estiu amb la musica electronica, aprèp èsser estada lo naut luòc de la cultura hippies e underground dels ans 1960 als ans 1980.
Municipis d'Eivissa[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Michael Dietler, Carolina Lopez-Ruiz,Colonial Encounters in Ancient Iberia: Phoenician, Greek, and Indigenous relations, University Of Chicago Press, 2009, page 80 : The Phoenician town of Ibosim, later to become Roman Ebusus and modern Ibiza (or Eivissa), was founded by 600 BC.
- ↑ http://www.illesbalears.es/fra/ilesbalears/histoire-archeologie2.jsp?SEC=HIS&id=00000138&lang=0003
- ↑ These are the names: studies in Jewish onomastics, Bar-Ilan University Press, 1997, page 81, Eivissa(Catalan and used alongside today's Castilian version);Ibosim (Carthage-Phenician);Ebisos(Greek);Yebisah(Arab, Ibiza town known at this period as Madina Iabisa), ISBN 9652261920


text:
Fotografia d'Antoni Carné
Ara òc! Ara fin, eth Parlament de Catalonha a aprovat de forma definitiva era lei der aranés, era lei que desplegue era oficialitat der “occitan, aranés en Aran” en ensem de Catalonha. Aguesta lei ère d’un besonh imperiós tà Aran e tà tota Occitània, per’mor dera grèu situacion en qué se tròbe era nòsta lengua. Ua lengua vielha, digna e damb era quau, pendent sègles, era poesia e eth saber enlumenèren bona part d’Euròpa.
Eth Parlament a mostrat ara Euròpa mès intoleranta que, justament, eth món sonque se pòt bastir des deth respècte ara diversitat e des dera generositat des fòrts damb es fèbles. Tanben cau reconéisher especiaument era apòsta e era volentat fèrma deth Govèrn de Catalonha tà aprovar e reconéisher era lengua d’un pòble que la vò seguir aportant ara umanitat coma eth sòn mielhor tresaur. E volh tornar a arregraïr a toti es que trabalhen pera lengua era sua discrecion e tenacitat.
Ei vertat qu’era discussion sus eth títol dera lei non a estat pas un ahèr menor. Tot çò de contrari, aguest a estat un ahèr qu’a monopolizat es debats enes compareishences dera ponéncia. Mès pensi que, de forma rasoada, era lei respon as demanes des que volien sonque ua lei der occitan e era des qu’auem defenut era lei der aranés, atau coma demòstre eth manifèst qu’ua trentia d’entitats, associacions, institucions, escòles e toti es partits politics, a excepcion de CiU, signèrem en favor dera lengua.
Me cau plànher d’auer demorat 30 ans de democràcia tà qu’aguesta Lei arribe e arribe en un moment en qu’era situacion dera nòsta lengua ei d’ua grana precarietat, donques ei miaçada per factors diuèrsi, mès sustot pr’amor que se tròbe en un espaci sociau fòrça redusit. Ei mès, aguesta lei, en bon sens, aurie auut d’arribar parelha dera prumèra Lei de politica lingüistica aprovada en 1983. Mès non a estat atau, e ei ara, en an 2010, que venguem d’aprovar-la.
Aguesta norma complís tres objectius principaus: eth prumèr, adequar eth marc juridic ath nau Estatut aprovat en an 2006. Eth dusau ei complir damb es compromisi dera Carta europèa des lengues minoritàries. En tresau lòc, dar coeréncia ath regim juridic der aranés aué dispèrs en diuèrses normatives.
Era Lei definís eth concèpte de lengua pròpria e es lengües oficiaus en Aran. Definís es drets lingüistics e remèrque eth compromís damb era unitat dera lengua occitana. Tanben definís er aranés com lengua veïculara en ensenhament e es obligacions dera Corporacion Catalana de Mieis Audiovisuaus e des auti mieis de radiodifusion. Era Lei concrète es accions tath foment e difusion e es mesures qu’an de garantir era sua perviuença. Ua sintèsi que mòstre era concrecion dera lei com un marc juridic ben estructurat tà arténher es objectius plantejadi. Objectius entre es quaus cau soslinhar eth que tanh ath significat fòrt dera lengua tà un pòble: un significat junhut ara sua esséncia, ara sua identitat, ath sòn sentit de país.
Ara ben, non cau obviar que cap lengua non a cap possibilitat de supervíuer sense un podèr politic que la defene. Ei per’mor d’aguesta conviccion que cau reclamar eth dret deth Conselh Generau d’Aran a gestionar aqueri ahèrs que son vinculadi ara lengua e, en conseqüéncia, a reclamar generositat as institucions catalanes ara ora d’interpretar es precèptes dera Lei.
E cau compréner qu’aguesta lei, en tot èster der occitan, ei ua lei adreçada, en esséncia, a protegir e fomentar er aranés. Non calerie repetir er argument reiterat qu’er aranés ei era varianta pròpria der occitan en Aran e, per extension, en Catalonha. Mès enlà des plantejaments “estandarizants”, impère eth besonh de sauvar eth binòmi irrepetible d’un pòble e era sua lengua. Per aguest motiu, è defenut tostemp qu’aguest ahèr non ei unicament scientific. Ei un ahèr vitau ath torn d’ua realitat culturau e politica que conviu damb Catalonha e que se ditz Aran.
Cau tanben eth compromís des instituciuons catalanes tà ajudar a Aran e a Occitània a superar er estigma istoric qu’a portat er occitan ath cant dera sua aniquilacion. E aquerò vò dider compromís e recorsi tà arténher un grad de normalitat qu’aué mos manque. Aran trabalhe contracorrent tà pr’amor qu’era expression genuïna dera sua identitat non se pèrde en desbrembe. Mos cau conviccion e capacitat tà transméter a toti es que viuen e trebalhen en nòste país qu’eth mielhor patriotisme ath servici d’Aran ei respectar e normalizar era sua lengua.


text:
Sendai
Sendai (en japonés: 仙台市, Sendai-shi) es la capitala de la prefectura de Miyagi, Japon e la vila mai granda de la region nord-oèst de Tōhoku. La vila foguèt fondada en 1600 per Date Masamume, e es tanben coneguda jos l'escais de la "Vila dels Arbres" (杜の都, Mori no Miyako).
Situada a aperaquí 300 km al nòrd èst de Tòquio, sus l'illa de Honshū, Sendai es una de las onze vilas pus importantas de Japon. Es bordada de montanhas a l'oèst e per la còsta pacifica a l'èst.
Son economia es dinamica, 50 000 entrepresas emplegan aperaquí 500 000 personas, dins de sectors divèrses : bastison electrica, textil, cauchó, seda, laca, ceramica, etc. Sendai assosta tanben un pòl de recèrca (medecina, engenhariá, tecnicas de punta, una quinzena d'universitats, entre las qualas l'Universitat de Tōhoku, e una orquèstra filarmonica.
L'11 de març de 2011, la vila foguèt tocada per un seisme seguit d'un tsunami, que son epicentre se trapava a 130 km a l'èst, al larg de las còstas. Es benlèu lo pus violent de l'istòria de Japon, e un dels pus poderoses seismes murtrièrs jamai enregistrat subre lo planeta dempuèi 1900.


text:
Alfred de Wessex
Alfred de Wessex (entre 846 e 849 - 26 d'octòbre de 899), dich Alfred lo Grand, foguèt rèi de Wessex de 871 a sa mòrt e rèi de totei leis Anglosaxons de 878 a sa mòrt. Durant son rèine, organizèt la defensa deis estats saxons còntra leis invasions vikingas organizadas a partir de Danelaw. Venceire en 878 a Ethandun, capitèt d'impausar en 886 la signatura d'un tractat organizant lo partiment d'Anglatèrra entre Saxons e Vikings. Organizèt tanben l'administracion de son estat e assaièt de melhorar l'educacion e la justícia.
Es considerat coma un sant per la Glèisa Catolica Romana.


text:
Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1984
Los Jòcs Olimpics d'ivèrn de 1984 (Jòcs de la 16ena Olimpiada) se debanèron a Sarajevo Iogoslavia ( 8 - 19 de febrièr de 1984 ).
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
1255 atlètas representant 49 equipas participèron a aicestes jòcs iogoslaus.
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Biatlon[modificar | modificar la font]
Bobsleigh[modificar | modificar la font]
Esqui alpenc[modificar | modificar la font]
Esqui nordic ( Combinat nordic / Esqui de fons / Saut amb esquis )[modificar | modificar la font]
Lièja[modificar | modificar la font]
Oquei gèl[modificar | modificar la font]
Patinatge artistic[modificar | modificar la font]
Patinatge de velocitat[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 464 documents subre Sarajevo 1984 en picar coma clau Winter Olympic Games 1984


text:
991
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 991 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 29 de març, l'evesque de Laon capturèt per sospressa Carles de Lotaríngia qu'ocupava la vila dempuei mai de 988. Foguèt liurat au rèi e moriguèt dins un croton d'Orleans per la seguida. Aquò marquèt la fin de la guèrra entre aqueu pretendent au tròne e Uc Capet. Puei, en causa de l'abséncia de reaccion dau papa Joan XV fàcia a la traïson d'Arnoul de Reims, un concili foguèt reünit per lo rèi per condamnar l'archevesque rebèl.
A la fin de l'annada, crisi a l'entorn de Melun conquistada per Eudes de Chartres. En fàcia d'aquela menaça, Uc Capet reüniguèt una coalicion gropant lo còmte d'Anjau Foulques Nerra e lo senhor normand Richard de Rouen. Eudes deguèt abandonar la vila que foguèt renduda a son senhor iniciau Bouchard de Vendôme.


text:
Demotic
Tresau (e cronologicament darrèra) mena d'escritura de l'Egipte antica au costat deus ieroglifs e deu ieratic. Etimologicament los ieroglifs que son los signes talhats sus la pèira, lo ieratic lo signes "deus prèstes" (adonc emplegats peus textes religiós e com ua forma graficament mei aisida de formar) mentre que lo demotic (forma simplificada deu ieratic) be son los signes deu "pòble" (emplegat peu comèrci).
Que comencèn deus emplegar autorn de 660 a.C. A la debuta du sègle IVau lo grèc qu'impausè la soa escritura dens los tèxtes oficiaus; en 451 qu'èran encara emplegats sus las parets deu temple d'Isis a Filae (lo darrèr temple egipcian clavat peu crestianisme).
Que i avó donc ua correspondéncia deu mei complèxe au mei simple anant deus ieroglifs aus ieroglifs linears, au ieratic e, fin finala au demotic.


text:
Sosmarin
Un sosmarin (var. sotamarin)[1] es un veïcul maritim qu'es capable de navigar sota la superfícia de l'aiga.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Principis de foncionament
- 3 Tipes de sosmarins
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei premiers assais de sosmarins[modificar | modificar la font]
L'idèa d'un naviri sosmarin apareguèt per lo premier còp durant l'Antiquitat au sègle IV avC. en Grècia puei au sègle II avC. en China. L'objectiu èra de crear un naviri leugier capable de missions d'observacions. Puei, s'abandonèt l'idèa fins au periòde de la Renaissança europèa quand foguèt tornarmai prepausada per l'Anglés William Bourne. Lo premier assai capitat se debanèt en 1620 gràcias a l'Olandés Cornelius Jacobszoon Drebbel. L'interès militar dau sosmarin foguèt rapidament comprés e lei País Bas assaièron de crear un premier modèl en 1653 que foguèt una revirada.
Lei premiers sosmarins militars[modificar | modificar la font]
Lei premiers assais de sosmarins militars aguèron luòc a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX. En 1776, un naviri britanic foguèt atacat sensa succès per lo sosmarin estatsunidenc Turtle. Aqueu darrier foguèt lo premier sosmarin vertadier capable de se desplaçar d'un biais autonòm gràcias a una eliç de propulsion. Entre 1800 e 1804, l'armada francesa assaièt un prototipe dich Nautilus qu'èra esquipat de minas per destruir lei naviris enemics. Maugrat la destruccion de dos naviris durant leis assais, lo prototipe foguèt finalament pas adoptat. Puei, en 1812, pendent la guèrra entre Anglatèrra e leis Estats Units, una temptativa novèla d'utilizacion d'un sosmarin s'acabèt per una revirada e la mòrt de son pilòt.
Lei progrès contunhèron durant lo començament dau sègle XIX e certanei flòtas militaras acomencèron de recèrcas seriosas sus lo subjècte. La guèrra de Secession (1861-1865) foguèt l'ocasion per lei dos camps d'assaiar de veïculs novèus coma l'Alligator, que foguèt lo premier sosmarin de l'US Navy, e lo CSS Hunley per lei Confederats. Aqueu darrier venguèt lo premier sosmarin que capitèt d'aprefondar un naviri enemic lo 18 de febrier de 1864. Pasmens, subrevisquèt pas a l'ataca.
Durant aqueu periòde, lei recèrcas regardèron egalament lo sistèma de propulsion dau sosmarin per abandonar lei sistèmas d'eliç accionats per la fòrça umana de l'esquipatge. Lo premier assai foguèt realizat en 1863 per la Marina Francesa amb un motor utilizant d'èr comprimit. En 1864, Narcís Monturiol prepausèt un prototipe utilizant una maquina de vapor a la superfícia de l'aiga e un motor quimic en sotada. Dins leis annadas 1860-1880, certanei flòtas militaras acomencèron de s'esquipar de sosmarins. Aquela evolucion foguèt confirmada au començament dau sègle XX per l'aparicion de motors electrics puei diesel-electrics, permetent d'aumentar l'autonomia.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
La Premiera Guèrra Mondiala foguèt lo premier conflicte que veguèt lei sosmarins tenir un ròtle important. Dominada per lei flòtas aliadas, la marina alemanda construguèt un nombre grand de sosmarins. Foguèron utilizats per atacar lei linhas d'avitalhament deis Aliats, mai que mai aquelei de l'Empèri Britanic. permetèron d'aprefondar {{formatnum:5000} naviris aliats o nèutres dins l'Ocean Atlantic entre 1914 e 1918. Pasmens, maugrat aquelei succès, poguèron pas empachar l'avitalhament deis Illas Britanicas puei l'arribada dei fòrças estatsunidencas sus lo frònt francés a partir de 1917.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, lei sosmarins foguèron totjorn utilizats per l'ataca dei linhas d'avitalhament enemigas, magerament per leis Alemands, lei Japonés e leis Estatsunidencs. Poguèron aprofichar de tecnologias novèlas coma lo schnorchel per aumentar lor autonòmia o assaiar de concèptes novèus de sosmarins coma lo crosaire sosmarin (Surcouf francés) o de tacticas d'atacas novèlas (chinaredas formadas per lei sosmarins U-boot alemands). Dins aquò, deguèron tanben faciar d'armaments novèus especialament concebuts per la detection (sonar, radar...) o la destruccion de sosmarins (granadas sosmarinas, torpilhas...).
La Guèrra Freja e lei sosmarins modèrnes[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala, la concepcion dei sosmarins veguèt l'introduccion de l'energia nucleara per la propulsion, lo desvolopament d'una classa novèu de naviris equipats de missils nuclears e la realizacion de progrès importants per melhorar la furtivitat. Lo premier ponch permetèt d'aumentar fortàment l'autonòmia dei sosmarins qu'es d'ara endavant principalament limitada per l'endurança deis equipatges. L'aparicion d'unitats equipats de missils, generalament nuclears, regarda lo ròtle novèu dei sosmarins après 1945 de venir la basa de la dissuasion nucleara. D'efèct, capables de demorar esconduts pendent de periòdes importants, aquelei sosmarins son capables d'escapar una ataca nucleara còntra lor país d'origina e de repostar. Enfin, lei progrès au nivèu de la furtivitat son necessàris per assegurar una proteccion melhora dau sosmarin, especialament per empachar l'enemic de descubrir l'endrech ont es situat un sosmarin cargat de missils nuclears.
Principis de foncionament[modificar | modificar la font]
Lo desplaçament e l'estabilitat d'un sosmarin son dependents de dos principis fisics principaus. Lo premier es lo principi d'Arquimèdes e lo segond lo principi de Pascal.
Lo principi d'Arquimèdes[modificar | modificar la font]
Lo principi d'Arquimèdes regarda la fòrça verticala recepuda per lo sosmarin de la part de l'aiga. Ansin, per un naviri de superficia, se lo pes dau naviri es inferior au pes dau volume d'aiga de la partida immergida, lo naviri floteja. Au contrari, se lo pes dau naviri deven pus important que lo pes de la partida immergida, lo naviri s'aprefonda. En sotada, lo sosmarin emplís donc sei ballasts d'aiga per montar o descendre. D'efèct, en fonccion de la densitat de l'aiga e de la massa dau sosmarin, lo taus d'empliment dei ballasts permet de faire evolucionar la massa totala dau sosmarin e donc finalament sa prefondor d'evolucion.
Lo principi de Pascal[modificar | modificar la font]
Lo principi de Pascal regarda la fòrça de l'aiga sus la còca dau sosmarin. Es una fòrça de pression qu'aumenta ambé la prefondor e tend a esquichar lo naviri. Lei còcas dei sosmarins son donc generalament construchas ambé d'acièrs fòrça resistents e elastics per assegurar una proteccion còntra la pression e permetre au naviri de reprendre sa forma iniciala quand la pression demenís. D'un biais aproximatiu, fau aumentar l'espessor de la còca d'aperaquí 10 mm per aumentar la prefondor maximala de sotada de 100 m.
Tipes de sosmarins[modificar | modificar la font]
La classicacion dei sosmarins es generalament realizadas segon son utilizacion (civila o militara) e son sistèma de produccion d'energia e de propulsion. D'efèct, aquelei dos paramètres an una influéncia fòrça importanta sus la concepcion generala dau naviri.
Utilizacions civilas[modificar | modificar la font]
Leis utilizacions civilas dei sosmarins son limitadas e relativament raras. Lei principalas son lo transpòrt maritim, la recèrca scientifica, lo sauvament e l'utilizacion coma naviri de servici dins certaneis industriás.
Lo transpòrt maritim foguèt utilizats principalament durant lei dos conflictes mondiaus per luchar còntra un blocus maritim o avitalhar de naviris ja situats en mar. Dempuei leis annadas 2000, de sosmarins son tanben utilizats per lo transpòrt de matèrias ilegalas coma dròga. Pasmens, durant lei periòdes de patz o per lo comèrci legau, lei naviris de superficia son fòrça superiors ai sosmarins per lo transpòrt maritim, especialament au nivèu de la quantitat de produchs embarcats.
Per la recèrca, s'utiliza de sosmarins pichons fòrça resistents e capables d'anar a de prefondors d'unei quilomètres. Son utilizats per l'observacion dirècte, la presa de mòstra e l'exploracion. Dempuei leis annadas 1950, aperaquí 60 sosmarins d'aqueu tipe foguèron bastits. Se pòdon tanben utilizar per lo sauvament militar. Enfin, dempuei quauqueis annadas, l'industriá de la petroquimia a desvolopat de sosmarins pichons per assegurar divèrsei missions de servicis coma l'observacion, la sauvament, l'installacion de cable o lo desplegament de sotaire a de prefondors importantas. Aqueu tipe de sosmarins es encara relativament rar.
Utilizacions militaras[modificar | modificar la font]
Leis utilizacions militaras dei sosmarins son lei pus escampadas. Inicialament, èran destinats a l'ataca de naviris de superficia, subretot lei naviris de comèrci o de transpòrt, au desplegament de minas marinas e a l'interdiccion d'un accès maritim, principalament d'accès d'un pòrt o un destrech. Pauc a pauc, veguèron lor nombre d'utilizacions aumentar e lei sosmarins modèrnes pòdon realizar de missions de lucha còntra lei naviris de superficia, la lucha còntra lei sosmarins enemics, l'infiltracion de fòrças especialas, l'ataca d'objectius terrèstres, la proteccion de grops de combat, l'entresenha, la dissuasion nucleara e leis operacions de sauvament.
Per aquò, lei sosmarins modèrnes se devesisson entre quatre classas principalas que son :
- lei sosmarins d'ataca que pòdon utilizar una propulsion nucleara o classica. Lor mission principala es la destruccion de naviris de superficia o de sosmarins enemics. Certanei son equipats de missils per l'ataca de butas terrèstras.
- lei sosmarins lançaires d'engenhs balistics que la mission principala es la dissuasion nucleara. Per aquò, toei lei modèls existents a l'ora d'ara tènon una propulsion nucleara e de capacitats de furtivitat avançadas.
- lei sosmarins lançaires de missils de crosiera que equipats de missils anti-naviris o de missils de crosiera.
- lei sosmarins de sauvament que son destinats a la recuperacion d'equipatge de sosmarins en perdicion.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La forma occitana pus tradicionala sembla d'èsser sosmarin  , ja atestada coma adjectiu per lo TDF de Frederic Mistral. Certaneis autors an utilizat la forma sotamarin. Lo prefixe sos- se tròba dins totei lei dialèctes; lo prefixe sota- es mens espandit.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Alexandre Sheldon-Duplaix, Les sous-marins : Fantômes des profondeurs, Editions Gallimard, 2006 (ISBN 2070314693).
- (fr) Jean-Marie Mathey, Sous-marins en opérations, Altipresse, 2005 (ISBN 2911218345).
- (fr) Christopher Drew, Guerre froide sous les mers : L'histoire méconnue des sous-marins espions américains, Marines Editions, 2004 (ISBN 2915379157).
- (fr) Jean-Marie Mathey, Alexandre Sheldon-Duplaix, Histoire des sous-marins des origines à nos jours, E.T.A.I., 2002 (ISBN 2726885446).
- (fr) Jean-Louis Maurette, Les Gardiens du silence, épaves de sous-marins à travers le monde, éditions Keltia Graphic, 2006 (ISBN 2-35313-003-8).