text:
Evolucion (biologia)
En biologia, l’evolucion es la transformacion de las espècias viventas que se manifèsta per de cambiaments de lors caractèrs genetics pendent de generacions. Aqueles cambiaments successius pòdon abotir, a partir d'una sola espècia, a la formacion de novèlas « espècias-filhas » . Lo fenomèn d'evolucion permet d'explicar l'origina de la biodiversitat sus Tèrra. L'istòria de las espècias se pòt alara pensar e representar jos la forma d’un arbre filogenetic[2].
De filosòfs de l’Antiquitat (Lucrèci, 98-54 AbC, per exemple) aprochèron lo fenomèn de l’evolucion, mas es sonque a partir del sègle XIX que de teorias prepausan d'explicacions scientificas, es a dire refutablas o demostrablas. Lo modèl del transformisme de Lamarck dubriguèt la dralha. Puèi, a partir de 1859 amb la publicacion de De l'origina de las espècias per Charles Darwin[3], lo modèl darwinien de l’evolucion s’impausèt progressivament dins la comunautat scientifica coma aquel explicant un maxim de fachs observables amb un minim de postulats (principi de parcimonia). Darwin illustra, amb d'observacions detalhadas, la tèsi que las espècias viventas son pas des categorias fixas, mas se diversifican amb lo temps, veire desapareisson[4]. Coma cause dels cambiaments que se produison pauc a pauc al sen d’una populacion, prepausa l’idèa de la seleccion naturala, equivalent natural e espontanèu de la seleccion artificiala practicada pels elevaires d’animals domestics. Las espècias son prigondament condicionadas per lor mitan natural, ara nomenat ecosistèma. Pasmens, Charles Darwin, al contrari de cresença comuna, quitament a l'universitat, rebutava pas los mecanismes lamarckians d'abituacion e de transmission dels caractèrs acquerits; faguèt pas qu'apondre las variacions espontanèas e la seleccion naturala. Foguèt sonque un an après la mòrt de Darwin, en 1883, qu'August Weismann provèt la separacion de las linhadas germinala e somatica, e l'impossibilitat de la transmission dels caractèrs acquerits. Demorariá donc, dins l’òbra de Darwin pas que lo mécanisme variacions-selection coma versemblant.
Amb la descobèrta de la genetica per Mendel, los modèls de l’evolucion se son pauc a pauc precisat[5]. Atal, dempuèi los ans 1930, la teoria sintetica de l'evolucion fa l’objècte d’un larg consens scientific[6]. Las recercas actualas contunhan l’estudi dels mecanismes que permeton d’explicar los fenomèns evolutius[7]. De procediment descobèrts après 1950, coma aqueles dels gèns arquitèctes, de la coevolucion e de l’endosimbiòsi, permeton de comprene melhor los mecanismes genetics en accion, de comprene l’evolucion de las espècias las unas al respècte dels autres o de descriure mai precisament los diferents ritmes de l’evolucion.
- « L'évolucion biologica es mai sonqu'un cas particular de l'universala evolucion, car pas res es estable: nebulosas, estelas, continents e mars, climas, sociatats, mòrs, religions, tot es en perpetuala transformacion »[8]
- « L'évolucion significa mai que lo cambiament: implica tanben l'idèa de continuitat, coma aquela de l'unitat fondamentala de l'Univèrs. Alara qu'una coneissença superficiala del mond tend a lo partir en un mosaïc d'objèctes destriats e eterogèns, l'òbra de sciéncia tornèt de contunh a diversitat a una unitat non pas d'estructura mas de filiacion ».
Las logicas evolutivas son utilizadas e estudiadas dins de domènis plan diferents coma l'agricultura, l'antropologia, la biologia de la conservacion, l'ecologia, la medecina, la paleontologia, la filosofia, e la psicologia.
Somari
- 1 Istòria de la teoria de l'evolucion
- 2 Principis generals
- 3 Arguments mostrant l'evolucion
- 4 Metòdes d'estudi de l'evolucion
- 5 Mecanismes de l'evolucion
- 5.1 Evolucion de las populacions
- 5.2 Consequéncias evolutivas
- 5.3 Controvèrsias suls mecanismes de l'evolucion
- 6 Evolucion e societats umanas
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Istòria de la teoria de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Los òmes cercavan l'origina de la diversitat del vivent dempuèi lo periòde antic. L'idèa d'evolucion es ja presenta pels filosòfs grècs e romans[9] (Empèdocles, Democrit, Epicur, Lucrèci). Pasmens, Aristòtel, coma fòrça autres, avián una concepcion fixista del vivent. Aquela vision demorèt dins la pensada occidentala fins al sègle XVIII. Las religions monoteïstas difusavan l'idèa fixista. Los racontes biblics, coma la Genèsi, afirmisson que totas las espècias viventas foguèron creada coma tal per Dieu. Mai, aquelas religions balhan a l'òme una plaça de tria dins lo vivent: seriá a l'imatge de Dieu e moralament superior a totas las autras espècias.
Pendent l'Edat Mejana, los debats filosofics en Euròpa occidentala son limitats per la dominança del dogmatisme crestian [10]. Las autoritats religiosas condamnan fòrça tota idèa contradisent los escrichs biblics. Dins lo mond musulman, l'idèa d'evolucion torna per passadas. Al sègle IX, Al-Jahiz defend l'idèa que las espècias evoluan amb lo temps, e prepausa mai tanben una primièra teoria cercant a explicar aquela evolucion[11]. Al sègle XIII, lo filosòf Nasir ad-Din at-Tusi sosten la seleccion dels melhors e l'adaptacion de las espècias a lor mitan[12]. Aqueles escrichs butan al dògma de la genèsi e foguèron obliats pendent de sègles.
A la Renaissença de sabents coma Girolamo Cardano[13], Giordano Bruno[14] e Giulio Cesare Vanini[15] contradison lo dogmatisme religiós, pausan la question de l'origina de la vida, defendon de teorias poligenicas, veire l'idèa d'un aujòl comun als umans e als monins. Fàcia a l'Inquisicion, d'unes o paguèron de lor vida[16].
Al sègle XVIII, la paleontologia e la descobèrta de fossils d'esquelèts pareissent a pas cap d'esquelèt d'animals vivents[17] fasent trantalhar las idèas fixistas. Des sebents tornan descobrir l'idèa d'evolucion coma Pierre Louis Moreau de Maupertuis amb son interés per l'ereditat e Georges Louis Leclerc, comte de Buffon, naturalista. Per conciliar aquelas descobèrtas amb los tèxtes biblics, Georges Cuvier expausa sa teoria catastrofista que se seriá fach una succession de creacons divinas trencadas per d'atudaments subtes dins los temps geologics[18]. Atal admet que las espècias terrèstras foguèron pas sempre coma se las pòdon observar uèi, sens pasmens acceptar l'evolucion de las espècias, e que los 6 000 ans estimats fins alara per l'edat de la Tèrra son tròp corts per i integrar aquelas extinccions successivas[19].
La primièra teoria vertadièrament scientifica d'una evolucion de las espècias viventas es avcançada pel naturalista Jean-Baptiste Lamarck. Après un long trabalh de classificacion de las espècias e sus la basa d'una teoria fisica dels èssers vivents, Lamarck desvolopa la teoria transformista. Considèra que las espècias se pòdon transformar segon dos principis:
- La diversificacion, o especializacion, dels èssers vivents dins de multiplas espècias, segon las escasenças variadas que son confrontats dins de mitans variats e que s'adaptan modificant lor comportament o lors organs per respondre a lors besonhs, mai sovent nomena per « l'usatge e lo non-usatge » ;
- la complexificacion creissenta de l'organizacion dels èssers vivents seguent la quita dinamica intèrna de lor metabolisme.
La publicacion, en 1809, dins Philosophie zoologique, sa teorie transformista provòva de vius debats a l'Acadèmia de las sciéncias dintra en contradiccion amb las idèas en vigor a l'epòca coma lo fixisme. Al contrari d'una idèa comuna, Lamarck dona pas de teoria de la transmission dels caractèrs acquerits (çò que faguèrt per contra Darwin en 1868), sonque desvolopa las idèas admesa al subjècte dempuèi Aristòtel. Malgrat las criticas de Cuvier, que ven son principal opausant, las idèas transformistas recebon una adesion creissenta a partir de 1825 e fasent los naturalistas mai receptius a las teorias evolucionistas[20].
Charles Darwin publica en 1859 son libre L'origina de las espècias[21] ont expausa una seguida d'observacions fòrça detalhadas e presenta lo mecanisme de la seleccion naturala per explicar aquelas observacions. Aquela teoria, que provòca çò que nomena « la descendéncia amb modificacion » de diferentas espècias, considèra que, donat que totes los individús d'una espècia diferent al mens leugièrament, et que nais mai d'individús que lo mitan ne poiriá noirir, sols los descendents dels individús melhors adaptats a la « luta per la vida », es a dire a la competicion per prene de fonts raras, vendrán a engendrar una descendéncia. Los individús atal seleccionats transmeton lors caractèrs als descedents, las espècias s'adaptna de contunh a lor mitan. Nomena seleccion naturala aquela seleccion dels individús melhors adaptats en oposicion a la seleccion artificiala que practican los agricultors, ortalans e elevaires; aquela darrièra essent li sòcle experimental empiric que Darwin s'apièja per desvelopar sa teoria.
Darwin prepausa dins son obrtage de 1868, una « ipotèsi de la pangenèsi » qu'explica la transmission dels caractèrs acquerits, mas será enseguida contradicha per diferents estudis sus l'ereditat. August Weismann, a la fin del sègle XIX, teorisa la separacion estricta entre las cellulas germinalas (germèn) e las cellulas corporalas (soma), çò qu'interdís la transmission dels caractèrs acquerits. Quand se torna descobrir las leis de Mendel a la fin del sègle XIX e lo començament del XX es trebolada la compreneson dels mecanismes de l'ereditat e fa naícer la genetica. Es a l'origina de metòdes novèls dins l'estudi de l'evolucion, coma la genetica de las populacions.
Dins los ans 1940, la Teoria sintetica de l'evolucion, fondada entre autres per Theodosius Dobzhansky e Ernst Mayr, nais de l'articulacion entre la teoria de la seleccion naturala Darwiniana e de la genetica de Mendel. La descoubèrta de l'ADN e la biologia moleculaira venon acabar aquel edifici scientific. Dempuèi la biologia de l'evolucion es integrada a totas las disciplinas de la biologia e, en parallèl de son desvelopament, contribuís a remontar l'istòria evolutiva del vivent, e tanben a trobar de remèdis a las malautiás mai complèxas coma lo SIDA o lo càncer. Mai recentament, l'estudi de l'evolucion profiècha del desvelopament de l'informatica e del progrèses de la biologia moleculara, coama lo sequenciatge del genòma que permet lo desvelopament de la filogenia al respècte fòrça important de donadas.
Principis generals[modificar | modificar la font]
L'evolucion es la teoria scientifica que tracta de las espècias e explica los mecanismes de lor apareisson a partir d'espècias existentas o passadas. L'espècia, concèpte mai que realitat tangibla, es lo taxon de basa de la sistematica, pasmens se se pòt parlar de sosespècias. La realitat biologica es qu'une espècia es constituida de populacions que los individús pòdon se reproduire e engendrar una descendéncia viabla e fertila.
L'evolucion del vivent comença amb l'origina de la vida fa al mens 3,8 miliards d'annadas. Las primièras estapas, que son pas conegudas precisament, mena a l'apareisson dels tres grands grops d'organismes actuals coneguts, las bactèris, las arcaèas e los eucariòts. L'istòria de las espècias se pòt tanben pensar e presentar jos la forma d'un arbre filogenetic.
L'evolucion es constatada:
- per la preséncia de variacions entre los traches ereditaris, coma la color del plumatge, d'una populacion d'individús pendent las fasas de reproduccions amb l'apareisson a vegadas de mutacion
- per l'existéncia de diferents mecanismes que van modificar la frequéncia d'unes traches ereditaris al sen de la populacion. D'entre aqueles mecanismes, la seleccion naturala designa la diferéncia de propagacion entre los traches ereditaris causada per lor efièch sus la subrevida e la reproduccion dels individús: se un cert trachs ereditari favoriza las escasenças de subrevida o la reproduccion, seguís mecanicament que la frequéncia d'aque trach augmenta d'una generacion a l'autra. Dins una populacion de talha finida, un trach pòt tanben èsser propagat o eliminat pel fach de fluctuacions aleatòria (deriva genetica).
A l'escala dels temps geologics, l'evolucion mena a de cambiaments morfologics, anatomics, fisiologics e comportementals de las espècias. Charles Darwin imaginèt las basas de çò que venguèt la Teoria de l'Evolucion per exemple observant las ressemblanças e las diferéncias entre las diferentas espècias de pecics de las diferentas illas dels Galápagos pendent son vitge al bòrd del HMS Beagle. L'istòria evolutiva dels lemurifòrmes sus l'illa de Madagascar es un exemple pertocant illustrant la teoria de l'evolucion sus un ecosistèma precís.
A una escala de temps mai pròche d'aquela que pòt observar un uman, l'evolucion se manifesta mai sovent sonque al sen de las espècias: apareisson de populacions de bacterias resistentas als antibiotics, de populacions d'insèctes resistentas als insecticids, etc. A vegada pasmens, naisson rapidament de novèlas espècias, coma per exemple de segur la Pirala del milh (Ostrinia nubilalis), apareguda en Euròpa après l'introduccion pòstcolombiana d'aquela cultura d'origina mesoamericana possiblament per evolucion a partir d'una espècia locala, Ostrinia scapularis[22].
Arguments mostrant l'evolucion[modificar | modificar la font]
Estrategia de rasonament[modificar | modificar la font]
Quand se pòt establir un ligam de parentat entre doas espècias diferentas, alara significa qu'una espècia ancestrala se transformèt en, al mens, una d'aquelas doas espècias. I a aguèt plan evolucion.
Un ligam de parentat entre espècias fossils o actualas pòt se mostrar pel partatge d'al mens un caractèr omològ, es a dire vennt d'un aujòl. Aqueles indicis de parentat son decelables al nivèl de la morfologia, al nivèl molecular e quitament a vegada, per d'espècias fòrça pròches, al nivèl dem comportament.
- Utilizacion dels fossils
Es mai sovent impossible d'afirmar qu'una espècia fossila es l'aujòl d'una espècia actuala, que jamai serà garantit que l'espècia actuala se diferencièt pas a partir d'una autra espècia pròche, mas que seriá pas estat descobèrta. En efièch, la conservacion de rèstes d'espècias atudadas es un eveniment relativament improbable subretot pels periòdes mai ancians. Se pòt sonque estimar los ligams de parentat, amb las autras espècias ja conegudas, actualas o fossilas. Per exemple lo fossil de flor mai ancian foguèt datat de 140 milions d'annadas. Aquel organ dons apareguèt sus Tèrra, fa al mens 140 milions d'annadas. Mas d'autras espècias pròches, amb de flors, existissián tanben de segur a aquel epòca. Pas degun es capable d'afirmar quina d'aquela espècias es l'aujòl de las plantas de flor actualas. Se cerca alara pas que las relacions de parentat, las relacions d'aujòl a descendent podent jamai èsser reconstituidas.
L'edat d'una espècia fossila, pasmens, indica l'edat minim d'apareisson dels caractèrs que ten. Es alara possible de tornar bastir l'istòria de l'evolucion, plaçant sus una escala dels temps l'apareisson dels diferents caractèrs. Los fossils nos indican que l'òrdre d'apareisson dels novelums evolutius esplan en acòrdi amb l'idèa d'una evolucion, que dins un esquèma general, va d'estructuras simplas cap a d'estructuras mai complèxas. Es tanben en acòrdi amb una origina aquatica dels èssers vivents, que las espècias fossilas mai ancianas vivián dins l'aiga
Indicis morfologics[modificar | modificar la font]
- Las balenas, animals adaptats a la vida aquatica, gardan un rèste de lors aujòls quadrupèds per la preséncia d'òsses vestigials correspondent ala maluc (cencha pelviana) ;
- I i de rèstes de patas per unas sèrps (boas)[24] ;
- Observant l'ala d'un ausèl o d'una ratapenada, se trapa aisidament l'estructura ossosa del membre anterior de tut tetrapòd;
- Les defensas de creisença de contunh dels elefants son de fach omològs de las incisivas dels autres mamifèrs, coma l'uman;
- Los apendicis masticatòris dels artropòds son a l'origina dels apendicis locomotors reduch (es lo meteis pels Onicofòs) ;
- Los membres dels tetrapòds venon de las aletas dels peisses ;
- Pels eucariòts, la preséncia d'una dobla membrana a l'entorn de las mitocondrias e la preséncia d'un ADN circular a l'interior d'aquelas mòstran una origina endosimbiotica procariòta. Del meteis, dins lo mond vegetal, la preséncia d'una dobla membrana a l'entorn dels cloroplasts e la preséncia d'un ADN circular fa supausar l'origina cianobacteriana d'aqueles darrièrs. Mai, de cloroplasts amb quatre membranas (plasts de las cromofitas), son los testimònis d'uns endosimbiòsi secondària[25].
Indicis moleculars[modificar | modificar la font]
- Lo supòrt de l'informacion ereditari es sempre l'ADN per l'ensemble del vivent;
- Lo còde genetic, còde de correspondéncia entre l'ADN e las proteïnas es gaireben lo meteis per totes los èssers vivents;
- Lo sequenciatge de l'ADN mòstra fòrça regions estrachament pròches, donc aparentadas (gèns omològs: paralògs o ortològs) que codifican de proteïnas amb foncions o estructuras diferentas mas pro pròches (exemple: los gèns que codifican las emoglobinas, mioglobinas, etc.).
Indicis comportementals[modificar | modificar la font]
Per unas espècias de Lacertids americans del genre Cnemidophorus, o lusèrp de coa en foet, existís pas mai que de femèlas. Aquelas espècias practican donc una reproduccion asexuada. Pasmens de simulacres d'acoblaments demoran: per se reproduire une femèla monta sus una autra dins un comportament similar a aquel d'espècias sexuadas. Aquel comportament d'origina ormonale se lo cal d'una origina recenta d'aquelas espècias partenogeneticas[26].
Exemple d'evolucion a escala de temps umana: Podarcis siculus[modificar | modificar la font]
Introduch en 1971 per l'equipa del professor Eviatar Nevo sus l'illa dalmata de Prod Mrcaru en mar Adriatica, la cernalha de las ruïnas (Podarcis siculus) i foguèt abandonat solet pendnet mai de tres decennias, l'accès a l'illa essent interdit per las autoritats iogoslavas, puèi pels conflictes ligats al partiment d'aquel país. En 2004, una equipa scientifica dirigida per Duncan Irschick e Anthony Herrel podèt tornar sus l'illa descobriguèt que Podarcis siculus aviá evolu,at en 36 ans, o gaireben trente generacions, de biais plan significatiu. La cernalha grandiguèt, sa maissa venguèt mai poderosa, e subretot cambièt de regim alimentari: d'insectivòr venguèt erbivòr, e de valvas cecalas apareguèron al nivèl dels intestins, çò que li permet de digerir las èrbas... Aquela descobèrta confirma, s'encara o caliá, que l'evolucion es pas una teoria d'entra las autras, mas un fenomèn biologic concrètament observable, e pas sonque pels virus, las bacterias o las espècias domesticadas[27]. Cal pasmens notar qu'i aguèt pas cap modificacion de l'ADN de la cernalha pendent son sejorn sus l'illa, çò que vòl dire que l'informacion genetica èra sufisenta per s'adaptar a aquelas novèlas condicions de vida. Cal tanben notar que gaireben 1 % de la populacion de las cernalhas de las roïnas possedisson de valvas alara que lor regime alimentari demorèt insectivòr. Aquel exemple significa pas per tant una evolucion au sens de l'apareisson d'una novèla espècia. I a una adaptacion evidenta de la quita cernalha a son novèl environament.
Metòdes d'estudi de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Sistematica[modificar | modificar la font]
Quand se vòl transcriure los concèptes en sistematica, cal considerar la teoria cladistica, que los grades evolutius son pas mai pres en compte, en favor dels clads[28].
Paleobiologia[modificar | modificar la font]
La paleobiologia, estudi de la vida dels temps passats, permet de reconstituir l'istòria dels èssers vivents. Aquela istòria dona tanben d'indicis suls mecanismes evolutius en jòc dins l'evolucion de lzs espècizs. La paleontologia s'ocupa dels rèstes fossils dels èssers vivents. La paleogenetica, sciéncia recenta, estudia lo material genetic avent subreviscut fins ara[29]. Aqueles dos vejaires son limitats a causa de domatge del material biologic amb lo temps. Atal, las informacions venent dels rèstes son tant mai rares que l'èsser vivent concernat es ancian. Mai, de condicions son mai propiças que d'autras a la conservacion del material biologic. Alara, los mitans anoxics o fòrça fregs empachan la degradacion dels rèstes. Los rèstes vivents son donc rares e son fòrça sovent insufisents per tornar far l'istòria evolutiva del vivent.
Analisi comparatiu dels caractèrs[modificar | modificar la font]
Totes los èssers vivents actuals essent eissits d'un meteis aujòl comun, partejan de caracteristicas eritadas d'aquel aujòl. L'analisi de las semblenças entre èssers vivents dona fòrça nombrosas informacions sus lors relacions de parentat, e permet de contar l'istòria evolutiva de las espècias. La filogenia es la disciplina scientifica que cerca establir las relacions entre èssers vivents actuals e fossils a partir de l'analisi comparativa dels caractèrs morfologics, fisiologics o molecularas. L'analisi comparativa permet de contar l'istòria evolutiva dels diferents caractèrs dins las linhadas del vivent. L'evolucion dels caractèrs seguís pas obligatòriament aquelas de las espècias, de caractèrs (dichs convergéncia) podent èsser apareguts mantun còp de biais independan dins diferentas linhadas.
L'evolucion dels caractèrs e de las linhadas pòt èsser associada a d'eveniments geologics o biologics marcant l'istòria de la Tèrra, çò que permet de prepausar d'ipotèsis suls mecanismes a l'origina de l'evolucion de las espècias.
La natura dels caractèrs podent èsser analizadas es fòrça diversificada, e se pòt agir dels caractèrs morfologics (talha, forma o volum de diferentas estructuras), anatomics (estructura, organizacion dels organs), teissuts, cellular o moleculara (sequéncias proteïnica o nucleïdica). Aquelas diferents caractèrs donan d'informacions divèrsas e sovent complementària. Ara, los caractèrs moleculairs (subretot las sequéncias d'ADN) son privilegiadas, del fach de lor universalitat, de lor fiabilitat e del fèble cost de las tecnologias associadas. Pòdon pasmens pas èsser utilizats pendent l'estudi de fossils per quals sols los caractèrs morfologics son mai sovent informatius.
Genetica de las populacions[modificar | modificar la font]
Modelizacion[modificar | modificar la font]
La modelizacion en biologia de l'evolutcion se basa suls mecanismes de l'evolucion mes en evidéncia per pausar de modèls teorics. Aqueles modèls pòdon produire de resultats que dependon de las ipotèsis de partença d'aquel modèl, aqueles resultats podent èsser comparats a de donadas vertadièrament observadas. Se pòt tanben testar la capacitat del modèla per rebatre la realitat, e, dins un biais, la validitat de la teoria sosjacenta a aquel modèl. Los modèls dependon sovent de paramètres, que pòdon pas sempre èsser dzterminats a priori. La modelizacion permet de comparar los resultats del modèl e aqueles de la realitat per fòrça valors diferentas d'aqueles paramètres, e tanben determinar quinas son las combinasons de paramètres que permeton al modèl de descriure al mitan la realitat. Aqueles paramètres correspondon sovent a de paramètres biologics, e se pòt tanben estimar a partir del modèl de paramètres biologics dificils de mesurar. La justesa de l'estimacion d'aqueles paramètres depend pasmens de la validitat del modèl, la quala es a vegada dificil de testar. La modelizacion permet fin finala de predire d'evolucions por venir, utilisant las donadas actualas coma donadas de partença del modèl.
Experimentacion[modificar | modificar la font]
L'evolucion experimentala es la branca de la biologia qu'estudia l'evolucion per de vertadièras experiéncias, al contrari de l'estudi comparativa dels caractèrs, que fa pas que gaitar l'estat actual dels èssers vivents. Las experiéncias realizant mai sovent l'isolament d'una o mai espècias dins un mitan biologic contrarotlat. Se daissa alara aquelas espècias evoluar pendent un cert temps, aplicant eventualament de cambiaments contrarotlats de condicions environamentalas. Se compara fin finala de caracteristicas de las espècias abans e après lo periòde d'evolution. L'evolucion experimentala permet d'observar l'evolucion en cors, e tanben de verificar de prediccions enonciadas dins l'encastre de la teoria de l'evolucion, e testar l'importança relativa de diferents mecanismes evolutius. L'evolucion experimentala pòt estudiar sonque de caractèrs evoluent rapidament, e se limita donc a d'organismes se reprodusent rapidament, coma los virus o los unicellulars, mas tanben d'organismes de generacion mai longa coma la drosofila o de rosegaires.
Un exemple : l'experiéncia de Luria e Delbrück.
Mecanismes de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Evolucion de las populacions[modificar | modificar la font]
Perque los individús d'una populacion possedisson de caractèrs eritables diferents, e que sola una partida d'aqueles individús accedisson a la reproduccion, los caractèrs mai adaptats a l'environament son puslèu conservadas per la seleccion naturala. Mai, l'azard de la reproduccion sexuada fa parcialament aleatòris los caractèrs que serán transmeses, per efièch deriva genetica. Atal, la proporcion dels diferents caractèrs d'una populacion varia d'una generacion a l'autra, menant a l'evolucion de las populacions.
Apareisson dels caractèrs novèls[modificar | modificar la font]
Aquò se produch per mutacion e recombinason genetica, o remanejament cromosomic. Mas aquò ne se debana sonque dins un individú, pas dins l'espècia entièra. Cal, per qu'aquel novèl caractèr s'espanda, l'efièch de la seleccion naturala e/o de la deriva genetica.
De caractèrs novèls apareisson tanben per simbiòsi pendent l'endosimbiòsi. La fusion dels partenaris inicials pòt menar a l’emergéncia d’una novèla entitat[30].
Variabilitat dels individús al sen de las populacions[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los individús d'una espècia son unics e diferents los uns dels autres[31]. Aquelas diferéncias son observablas a quina que siá escala, a aquela de la morfologia fins a la moleculara. Aquela diversitat de las populacions a doas originas principalas: los individús son dissemblables que possedisson pas la meteissa informacion genetica e que subiguèron d'influéncias environamentalas diferentas.
La diversitat genetica se manifèsta per de variacions localas de la sequéncia d'ADN, formant diferents variants de la meteissa sequècia nomenats allèl. Aquela variabilitat a diferentas originas. D'allèls se pòdon formar espontaneament per mutacion de la sequéncia d'ADN. Mai, la reproduccion sexuada contribuís a la diversitat genetica de las populacions de dos bais: d'un costat, la recombinason genetica permet de diversificar las combinasons d'allèls reünidas sus un meteic cromosòma. D'un autre costat, una partida del genòma de cada parent es seleccionat aleatoriament per formar un novèl individú, coma lo genòma es en consequéncia unic.
La diversitat eissida de l'environament s'aquerís tot lo long de l'istòria de l'individú, dempuèi la formacion de las gamètas fins a sa mòrt. L'environament essent unic per cada luòc e cada moment, provòca d'efièchs unics sus cada individú, e a totas las escalas, de la morfologia fina a la biologia moleculara. Atal, dos individús possedissent la meteissa informacion genetica qon tanben diferents. Pòdon per exemple aver una organizacion e una expression diferenta de l'informacion genetica.
Ereditat[modificar | modificar la font]
Los èssers vivents son capables de se reproduire, transmetent tanben una partida de lors caractèr fenetopic a lors descendants. Se detria la reproduccion asexuada, fasent intervenir pas qu'un individú, de la reproduccion sexuada pendent que dos individús metent en comun una partida de lor material genetic, formant atal un individú geneticament unic.
Los caractèrs genetics, es a dire l'ensemble de las sequéncias d'acid nucleïc d'un individú, son pas totes transmese del meteis biais pendent de la reproduccion asexuada, qu'es una reproduction clonale, l'ensemble des séquences nucléiques est copié et l'information génétique contenue chez les deux descendants est alors identique. En revanche, lors de la reproduccion sexuada, se fa sovent que sonque una partida del material genetic siá transmesa. Pels metazoaris, los cromosòmas son sovent associats per parelhs, e sol un cromosòma de cada parelh e de cada parent es transmés a l'enfant. Mai, se los parents provesisson ambedos la mitat del contengut nuclear, lo material citoplasmic es sovent donat per un sol dels dos parents (la maire pels mamifèrs). Atal, lo material genetic contengut dins las organitas mièjautonòmas, coma los cloroplasts e las mitocondrias, es transmés sonque per una partida dels individús de l'espècia (las femèlas pels mamifèrs).
Transmission dels caractèrs aqurits, una ipotèsi non totalament rebutada[modificar | modificar la font]
La teoria sintetica de l'evolucion, paradigme dominant actual, se fonda sus un determinisme genetic integral e escarta donc tota transmission ereditària de caractèrs aquerits pendnet la vida de l'individú. Pasmens tojorn mai d'òbras scientificas tornan sus aquel sistèma e retablisson per partida l'idèa d'una transmission ereditària de caractèrs aquerits que defendava lo lamarckisme[32].
D'en primièr, de caractèrs dichs epigenetics al subjècte de l'estructura e l'organizacion dels genòmas son transneses pels parents al meteis temps sonque las quita moleculas d'acid nucleïc. Mai, la maire provesís l'environament citoplasmic de la cellula uòu del descendent, e transmés ainsi fòrça caracteristicas cellulaàrias a l'enfant. De modificacions epigeneticas conservadas dins la linhada germinala son ara descrich per fòrça espècias. Per las plantas existís une correlacion entre lo nivèl d'expression d'un gèn e sa metilacion. D'el meteis, pels mamifèrs fasèm lo testimòni de la metilacion d'una sequéncia transposabla qu'es inserida près d'un gèn particular. Lo gra de metilacion d'un transposon podent fin finala modular l'expression del gèn ont s'inserèt[33]. L'estudi de l'epigenetica, longtemps abandonada, coneis un grand vam dempuèi la fin del sequenciatge de fòrça genòmas, coma aquel de l'òme.
Atal, un estudi de 2009 del MIT afirma provar una ereditat de cert caractèrs aquerits pels rosegaires[34]. Mais, l’obesitat seriá pas sonque un efièch dirècte tocant los quitas individús tocats mas tanben un efièch transgeneracional. De donadas per l'òme e l'animal semblan mostrar que los efièchs d'una sosalimentacion subida per d'individús poirián en efièch èsser transmeses als descendents.
Deriva genetica[modificar | modificar la font]
Seleccion naturala[modificar | modificar la font]
Consequéncias evolutivas[modificar | modificar la font]
Adaptacion de las espècias[modificar | modificar la font]
Apareisson e disparicion de las espècias[modificar | modificar la font]
Controvèrsias suls mecanismes de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Evolucion e societats umanas[modificar | modificar la font]
Evolucion e informatica[modificar | modificar la font]
Eugenisme[modificar | modificar la font]
Psicologia evolucionista[modificar | modificar la font]
Evolucion e cultura[modificar | modificar la font]
Evolucion e religions[modificar | modificar la font]
Aspèctes politics e judiciaris[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Évolution. De l'origine de la vie aux origines de l'homme, dossier SagaScience du CNRS (France).
- Sélection de sites web sur la systématique et l’évolution dans le répertoire encyclopédique : Les Signets de la Bibliothèque nationale de France
- Effervesciences (CINAPS Télévision) : Darwin aujourd'hui (avec Guillaume Lecointre)
- André Pichot, Sur la notion d'évolution en biologie, 2007.
- (en) L'évolution résumée en 60 secondes
url » mancante paramètre «
titre » mancant.
titre mancant
titre mancant
titre mancant
titre mancant
url » mancante paramètre «
titre » mancant.
titre mancant.


c: text/html

text:
Temps de trabalh
Lo temps de trabalh qualifica e mesura la durada pendent que una persona trabalha al sen d'una societat. Aquel paramètre es un dels factors màger per determinar la remuneracion dins fòrça professions e categorias socioprofessionalas. La limitacion del temps de trabalh es afirmada per l'article 24 de la Declaracion universala dels drechs de l'òme e l'article 7 del Pacte internacional relatiu als dreches economics, socials e culturals coma lo drech al trabalh.
Somari
- 1 Mesura e definicion
- 2 Comparason de las duradas efectivas du trabalh
- 3 Istòria del temps de trabalh
- 4 Impacte del temps de trabalh
- 5 Una estabilizacion del temps de trabalh?
- 6 Lo temps parcial
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Annèxes
Mesura e definicion[modificar | modificar la font]
Per èsser mesurat, apreciat e aisidament comparat, lo « temps de trabalh » se deu estimar dins un periòde de referéncia:
- Raportat a la setmana, s'exprimís sovent e istoricament en oras e minutas o en oras e centièmas d'oras.
- Raportat a l'annada, es mesurat en oras trabalhadas annalas o, dins l'encastre de forfachs jornadièrs, mesurat en nombre de jorns trabalhats dins l'annada.
- Raportat a l'ensemble de la vida activa d'una persona, lo comol del temps trabalhat « tot lo long del parcors professional » pòt comptar per determinar - ensemble amb d'autres critèris- lo drech a d'unes avantatges (retirada, formacion de contunh, reconversion, dedomatjaments diverses.)
Temps de trabalh efectiu[modificar | modificar la font]
En França, segon l'article L.3121-1 del Còdi de trabalh, lo temps de trabalh efectiu es lo temps pendent que lo salariat es a la disposicion de l'emplegaire e deuse conformar a ses directivas sens poder vacar liurament a d'occupacions personalas.
Lo temps de trabalh efectiu mejan -calculat per una populacion donada- varia segon lo trabalh a temps parcial, de las oras suplementàrias o encara de la durada de trabalh dels entreprenaires e de las professions liberalas que - a la diferéncia d'aquela dels salariats- es sovent non constrencha.
Durada legala de trabalh[modificar | modificar la font]
La « duréada legala de trabalh » es una nocion pròpria a cada país: pòt èsser impausada de biais legislatiu per l'Estat (lei sus las 35 oras en França, per exemple). L'Estat pòt tanben limitar legalament lo temps de trabalh efectiu, en restrenhent las contingents d’oras suplementàrias en dejós de que los emplegaires son libres d’ordonar d'oras suplementàrias, e al delà dels quals devon demandar l’autorizacion[1].
D'autres païses daissan los emplegats e lo emplegaires negociar entre eles lo temps de trabalh setmanièr. Per poder comparar, cal donc puslèu observar lo temps de trabalh efectiu mejan puslèu que lo temps de trabalh obligatòri.
Comparason de las duradas efectivas du trabalh[modificar | modificar la font]
Trabalh salariat[modificar | modificar la font]
La tendéncia dins l'ensemble dels païses de l'OCDE es de diminuir lo temps de trabalh. En 2013, los païses avent lo nombre d'oras trabalhadas mai fèble èran los Païses Basses (1380 h), l'Alemanha (1388 h), la Norvègi (1408 h), lo Danemarc (1411 h) e la França (1489 h). A l'opausat los païses avent lo nombre d'oras de trabalhadas mai naut son lo Mexic (2237 h), la Corèa del Sud (2163 h), la Grècia (2037 h), lo Chile (2015 h), la Russia (1980 h). En mejana lo temps de trabalh dins los païses de l'OCDE èra de 1770 h.
Aquelas mejanas globalas amagan de disparitats entre las personas trabalhant a temps plen o a temps parcial. Eurostat prepausa d'estatisticas pel nombre d'oras traalhadas per setmanas de temps parcial e de temps plen [2],[3]. Aquelas estatisticas son pas dirèctament comparables amb las precedentas. L'OCDE compta le nombre d'oras de trabalh annal, alara qu'Eurostat lo fach sus una basa setmanala. Lo nombre de setmanas trabalhadas podent èsser diferent segon los païses, es pas aisit de passar dirèctament de l'un a l'autre. Aquelas estatisticas permeton de constatar de grandas diferéncias segon los païses. Per un temps de trabalh comparable de temps plen, l'Alemanha e la Romania an un temps de trabalh de temps parcial fòrça diferent (17,9 oras per l'Alemanha, 24,4 oras per la Romania). Dins l'autre sens, la Norvègia e la Turquia an un temps de trabalh de temps parcial similar (respectivament 19,5 oras e 20 oras) mas lo temps de trabalh de temps complet es de 39,2 oras en Norvègia contre 53,6 oras en Turquia.
Trabalh non salariat[modificar | modificar la font]
Los trabalhadors non salariats francés de temps plen trabalhan puslèu mai (2 453 oras) que lors omològs dels autres païses de l'UE.
Istòria del temps de trabalh[modificar | modificar la font]
Abant l'èra industriala[modificar | modificar la font]
Lo temps de trabalh al sen de l'èra preindustriala es una donada difficila d'apreciar. Las personas non esclavas trabalhavan generalament mens d'oras per an qu'o fan uèi, mas sus un cicle moens regular: lor temps de trabalh passava las nòrmas modèrnas pendent la nauta sason quandun demai de trabalh èra util, mas èra mendre pendent las autras sasons. Atal los païsans de l'epòca medievala avián mai de vacanças que los emplegats actuals. Lors vacanças podavan s'espandre de 8 setmanas fins a la mitat de l'an[4].
Dempuèi l'èra industriala[modificar | modificar la font]
Amb la revolucion industriala se dubrís la possibilitat de trabalhar mai longtemps dins la jornada mercé a l'esclairatge artificial e tot lo long de l'annada, que lo trabalhl es mai sasonièr.
Abant las negociacions collectivas e las leis de proteccion dels trabalhadors, i a pas de fren a la productivitat del capital de las entrepresas — que volon rentabilizar al maxim dels equipaments costoses — malgrat de condicions de trabalh fòrça duras impausadas a una man d'òbras bon mercat. Los registres indican que las cadéncias pòdon aténher 12 a 16 oras per jorn, sovent siès jorns per setmanas. Las avançadas tecnicas del començament del capitalisme e los estimulants colonials coma lo cafè, le tè e lo sucre faguèron possible un trabalh de 70 oras per setmanas e pear persona.
Quand se desvopa lo movement obrièr amb los sindicats los trabalhadors revendican — sovent per la cauma — de salaris melhors, de condicions melhoras e doras de trabalh mendre.
La reglamentacion del temps de trabalh dels enfants[modificar | modificar la font]
La primièra reglamentacion concernís lo temps de trabalh dels enfants. Après los rapòrts del doctor René Villermé, la lei del 22 de març 1841 en França interdís lo trabalh dels enfants de mens de 8 ans e le limita a 8 oras per aqueles entre 8 e 12 ans d'edat. D'autres limitacions foguèron edictadas en 1892.
En Grand Bretanha, en 1842, Lord Ashley faguèt interdire lo trabalh de las femnas e dels enfants de mens de detz ans al fond de las minas.
En responsa a la sola evocacion del « drech al trabalh » de 1848, lo socialista francés Paul Lafargue — gendre de Marx — redigís en 1880 son pamflet Lo Drech a la paresa per tornar introduire e justificar coma objectiu dins las revendicacions la bassa substanciala del temps de trabalh (1880, , version numrica disponibla sus wikisource ; novèla edicion, 1883, sus wikisource).
La luta per la jornada de 8 oras[modificar | modificar la font]
La jornada internacionala dels trabalhadors, celebrada mondialament e festejada lo 1èr de mai (en França p. ex.) remembra los mòrts ligats a una cauma en 1889 a Chicago per trabalharr 8 oras per jorn. A son congrès de 1904, la CGT revendica de la jornada de 8 oras. Lança la primièra cauma nacionala per l'obténer en mai de 1906. Malgrat fòrça arrèsts de trabalh, la revendicacion es pas satisfacha, mas ven populara.
En plena guèrra, lo 3 de julhet de 1916, l'Estat francés dona unas restriccions:
- interdiccion del trabalh de nuèch de las femnas de mens de 18 ans;
- limitacion a 10 oras de la jornada de trabalh de las femnas de 18 a 21 ans d'edat.
Après la Primièra Guèrra mondiala, novèlas avançadas: lo 17 d'abril de 1919, la lei sus la jornada de 8 oras es votada par l'Assemblada nacionala puèi, lo 23 d'abri pel Senat.
En 1936, lo Front Popular vòta los 40 oras setmanièras. Lo temps de trabalh dins gaireben totes los païses industrializats a per estandard los 40 oras après la Segonda Guèrra mondiala. Pasmens foguèt pas qu'en 1978 que le temps de trabalh setmanièr efectiu dels obrièrs atenguèt aquel nivèl.
Impacte del temps de trabalh[modificar | modificar la font]
Sus l'economia[modificar | modificar la font]
Lo « temps de trabalh » es una quantitat que se pòt mesurar per un individú, o de biais agregat per una societat. Alara, una durada legala de trabalh de 40 oras per setmana implica que los individús salariats dins la societat serán empachats o fortament descortjat de trabalhar mai que 40 òras per setmana. Per exemple, las oras suplementàrias deurán èsser pagadas fòrça mai per descoratja los emplegaires d'autorizar a trabalhar los emplegats mai que la durada legala. Unes Estats daissanr liures los individús de causir eles meteisses lor temps de trabalh. Aquò pòt menar a des temps oraris fòrça importants, que pòdon significar que l'emplegar es simplament entosiast per son trabalh, s'agís pas d'una causa collectiva. L'important demora que lo temps de trabalh realizat siá volontari, e non impausat. Atal, un temps de trabalh subit tròp important representa una bassa dels lésers e pòt tanben representar un problèma de santat publica.
Gaireben totes los païses industrializats an un temps de trabalh mejan situat entre 30 e 40 oras per setmana, fòra dels periòdes de vacanças, que duran mai sovent entre 3 e 5 setmanas pagadas. Las societats diferisson dins lor capacitat a realizar aquel objectiu: per exemple, als Estats Units d'America e al Canadà, sola doas setmanas de conjats pagats son obligatòri mais se'n pren mai que son pas pagadas. En contrapartida, los salaris annals son pas minorats del nombre de setmanas de conjats obligatòris, coma dins los autres païses.
La cresença dins una demanda de trabalh fixe es coneguda jol nom de mite d'una quantitat fixe de trabalh.
De païses, coma la França amb la lei sus las 35 oras, impausèron de limitas mai o mens restrictivas al temps de trabalh, entre autres per combatre lo caumatge. L'eficacitat d'aquelas mesuras permetèt de crear gaireben 350000 emplecs, uèi contrariat per la diminucion dels còsts de las oras suplementàrias[5],[6].
Al reialme Unit, d'economistas prepausan de baissar la durada del trabalh a 20 oras per setmanas[7]. En França, lo collectiu Roosevelt 2012 arguís d'una productivitat 23 % supriora en França al respècte de la mejana de la zona Èuro[8] e d'una productivitat orària multiplicada per 2,7 dempuèi 1970[9] prepausa una bassa sensibla del temps de trabalh[10]. Pierre Larrouturou, un dels iniciators del collectiu, milita activament per la setmana de 4 jorns (o 32 oras)[11].
Sus la santat[modificar | modificar la font]
Un temps de trabalh tròp naut pòt èsser la causa dels problèmas de santat ligats a la fatiga, a l'estrès. Un rapòrt american del NIOSH (Centres pels contraròtle e la prevencion de las malautiás) faguèt la revista d'un nombre d'estudis suls efièchs de trabalh sus la santat. Nòta un aument del risc de nafras, de malautiás e de la mortalitat dins gaireben totes los estudis, en cas d'oras suplementaris[12]. Un autre estudi mòstra qu'un temps de trabalh naut a d'impactes negatius sus las foncions cognitivas (vocabulari o rasonament)[13].
Una estabilizacion del temps de trabalh?[modificar | modificar la font]
Dempuèi los ans 1950, lo temps de trabalh baissat als Estats Units d'America: passèt de 2 010 oras annualas a 1 785 oras annalas en 2007, es a dire mai qu'en Corèa del Sud e tant qu'al Japon[14]. A la fin dels ans 1990, alara qu'i aviá pas de restriccion al subjècte de la durada legala de trabalh setmanièra, lo temps de trabalh mejan èra de 40 oras. Pasmens, fòrça trabalhadors fasián mai d'ora que lo temps de trabalh setmanièr, jos forma d'oras suplementàrias. Per exemple, dins de sectors coma la distribucion, un minim d'oras suplementària demandada (quatre oras mai pels managers de Walgreens).
L'evolucion a la bassa del temps de trabalh es generalisada a l'ensemble dels païses de l'OCDE[15]. En mejana, dins los païses de l'OCDE, lo trabalh representava mai de 2 000 oras per an en 1970 contra un pauc mens de 1 750 oras en 2010. Aquò representa una bassa de gaireben cinc oras per setmanas, sens comptar las setmanas de conjat o los jorns feriats, variables segon los païses. Aquela mejana amaga de grandas diferéncias, tanben al seen d'una meteissa zona economica: lo temps de trabalh mejan èra inferior a 1 500 oras per an en 2010 en Alemanha contra mai de 2 000 oras en Grècia.
Lo temps parcial[modificar | modificar la font]
Lo trabalh a temps parcial designa las personas que trabalhan en dejós de la durada legala o aquela que definís dins las convencions collectivas[16]. La definicion de temps parcial pòt donc variar coma l'illustran diferentas entrepresas als EUA 2001: Mc Donald's considerava lo temps parcial coma comançant en dejós de 28 oras per stmanas, Gap en dejós de 30 oras, Starbucks en dejós de 20 oras etWal-Mart en dejós de 28 oras[17].
Dins l'Union Europèa, en 2011, lo trabalh de temps parcial tocava 18,8 % de totes los emplegats e subretot las femnas que la proporcion puja a 31,6 % per elas[18]. Los Païses Basses utilizan fòrça lo temps pacial d'aquel país es gaireben la mitat (48,5 %) dels emplegat que son a temps parcials.
Lo recors al temps parcial pòt èsser una causida de l'emplegat per consacrar son temps a d'autras activitats. Lo cas contrari pòt tanben se presentar e dins aquel cas l'emplegat agradariá trabalhar mai mas ten pas la possibilitat. Se dich alara que lo temps parcial es subit. En França en 2010, èra 6 % dels actius, o 1,5 milion de personas que, essent a temps parcial, lor auriá agradat de trabalhar mai[19]. 70 % de las femnas son tocadas pels temps parcial subit en França e 72 % en Alemanha[20].
Per aqueles que causisson de trabalhar mens, en França, 31 % de las personas de temps parcials o fan per s'ocupar dels enfants. L'imensa majoritat d'aquelas personnas son de femnas (91 %)[21]. La distinccion entre òmes e femnas se pòt far a partir del recrutament que 41 % de las femnas recrutadas en CDD o son de temps parcial, 16 % pels òmes; las proporcion baissan espectivament a 31 % e 6 % pel recrutament en CDI[22].
Aquel temps reduch de trabalh, subretot quand es subit, permet pas de segur d'aténher un revengut sufisent. Es la causa que 39 % dels trabalhadors de temps parcial tota l'an recebèron un revengut inferior al lindal de pauretat[23]. Pasmens se cal nuanciar que los revenguts del fogal, se mai d'una personas trabalhan, pòdon permetre de passar lo lindal de pauretat. Comptant los revenguts del fogal, i a 11 % de trabalhadors paures de temps parcial, contra 5 % de temps complèt.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jérôme Pélisse, « L’enterrement des 35 heures ?
- ↑ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00071
- ↑ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/table.do?tab=table&init=1&plugin=1&language=en&pcode=tps00070
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant
- ↑
- ↑
- ↑ http://www.guardian.co.uk/society/2012/jan/08/cut-working-week-urges-thinktank
- ↑ http://epp.eurostat.ec.europa.eu/tgm/refreshTableAction.do?tab=table&plugin=0&pcode=tsdec310&language=en
- ↑ http://www.insee.fr/fr/themes/comptes-nationaux/tableau.asp?sous_theme=5.2.2&xml=t_6215
- ↑ http://www.roosevelt2012.fr/propdetails?propid=13
- ↑ http://www.lemonde.fr/societe/chat/2007/03/05/pierre-larrouturou-la-semaine-de-4-jours-creerait-1-6-million-d-emplois_878877_3224.html
- ↑ (en) Overtime and Extended Work Shifts: Recent Findings on Illnesses, Injuries, and Health Behaviors - US Department of Health and Human Services, avril 2004 [PDF]
- ↑ (DOI:10.1093/aje/kwn382)
- ↑ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
url» mancante paramètre «
titre» mancant
- ↑ http://stats.oecd.org/Index.aspx?
- ↑ http://travail-emploi.gouv.fr/informations-pratiques,89/fiches-pratiques,91/duree-du-travail,129/le-travail-a-temps-partiel,1016.html
- ↑ Naomi Klein, No Logo, 2001, p. 554
- ↑ http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?ref_id=CMPTEF03204®_id=98
- ↑ http://www.inegalites.fr/spip.php?article410
- ↑ http://www.mediapart.fr/journal/international/160812/temps-partiel-et-precarite-7-millions-dallemands-veulent-travailler-plu
- ↑ http://travail-emploi.gouv.fr/IMG/pdf/2007.09-39.4.pdf
- ↑ http://travail-emploi.gouv.fr/etudes-recherche-statistiques-de,76/etudes-et-recherche,77/publications-dares,98/dares-analyses-dares-indicateurs,102/2009-31-3-hommes-et-femmes,10182.html
- ↑ http://travail-emploi.gouv.fr/IMG/pdf/Ponthieux-Raynaud.pdf
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Rapport de la Commission présidée par Jean Boissonnat : «Le Travail dans 20 ans» (1995), Commissariat Général du Plan, La Documentation française, publié aux Ed. Odile Jacob (télécharger au format PDF)
- Aznar G. : « Travailler moins pour travailler tous», Paris, Syros 1993
- Blanc C., Breton T. : « Le Lièvre et la tortue : les atouts inattendus des Français » Paris, Plon 1994.
- Boulin JY., Cette G., Dominique Taddei : « Le temps de travail », Paris, Syros-Futuribles , 1993.
- Didier M. : « Scénarios pour l'emploi», Paris, Economica 1995
- Jean Gadrey : « L'économie des services », La Découverte, Repères, 1992
- André Gorz : « Métamorphoses du travail », Paris Galilée, 1988.
- Paul Lafargue : « Le Droit à la paresse », Paris Climats, 1994.
- Marchand O., Thélot C. : « Deux siècles de travail en France », Paris, Insee 1991.
- Dominique Méda : « Le travail, une valeur en voie de disparition », Paris, Aubier 1995.
- Perrot A. : « Les nouvelles théories du marché du travail », Paris, La Découverte, Repères, 1992.
- Bertrand Schwartz : « Moderniser sans exclure », Paris, La Découverte 1994.
- William McGaughey shorterworkweek.com Raviver un argument économique au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Temps de travail et allocation universelle
- livre manuscrit, http://www.shorterworkweek.com/SWW1980sb.html A Workweek Shorter dans les années 1980, multilingue, avec 50 tableaux statistiques

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mario Beccaria
Mario Beccaria (nascut en 1920 a Sant'Àngel, mort en 2003) foguèt un òme politic italian del partit Democrazia Cristiana. Foguèt primièr cònsol de Sant'Àngel e membre de la Cambra dels deputats italiana.[2]
Sa vida[modificar | modificar la font]
Nascut a Sant'Àngel lo 18 de junh de 1920, foguèt membre del conselh d’administracion de l'associacion de benfasença Amundis, qu'aviá per tòca de valorizar los cantaires e musicians locals, e venguèt primièr cònsol de 1960 a 1964.
Foguèt puèi deputat de 1968 a 1972 e de 1972 a 1976. L'administracion municipala de Sant'Àngel l'a onorat d'una carrièra amb son nom.[3];[4]
Referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
.


text:
30/10/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission dau diumenc 30 d'octòbre 2016 a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Yann Lespoux, president de la FELCO ( Federacion dels Ensenhaires de Cultura e de Lenga Occitana) per parlar dau congrés de la FLAREP ( fédération des enseignants de langues régionales de l’enseignement public) que se tenguet a Montpelhier los 22 , 23 e 24 d'octòbre 2016.
Per ne'n saber mai, de veire lo site de la FELCO: http://felco-creo.org/
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
09:55 Publié dans Actualitats, Musica e chançon, Onte aprener, parlar, escriure la lenga | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Bos taurus
Vaca bruna soïssa o Bruna
dels Alps (Bos taurus)
La vaca (var. vacha) es un mamifèr domestic romiaire, generalament portaire de banas sul front, apartenent a l'espècia Bos taurus de la familha dels bovids. Es la femèla del taur(e). Una jurga es una vaca qu'a pas vedelat.
L'espècia en general e lo mascle se pòdon dire buòu (var. bò(u), bueu). Lo mascle adulte (mens d'un an) sens castrar, taur(e) o brau, e castrat buòu. Quand encara es pas adulte, recep lo nom de vedèl (var. vedèu, vedèth, vèl, vèu).
L'espècia Bos taurus se tròba lo mai en India, puèi al Brazil, en China, als Estats_Units, e en Euròpa.


text:
Gustave Eiffel
Alexandre Gustave Eiffel nascut Bönickhausen (Dijon, 15 de decembre de 1832-París, 27 de decembre de 1923) foguèt un engenhaire e arquitècte francés, especialista de las estructuras metallicas. Son nom demòra gravat universalament gràcias a son òbra màger la Torre Eiffel. Eiffel realizèt tanben l'Estatua de la Libertat que domina l'asuèlh de Nòva York.
Biografia[modificar | modificar la font]
Gustave Eiffel nasquèt a Dijon en 1832 dins una familha amonedada que son paire, Alexandre Eiffel, un oficièr qu'aviá participat a las guèrras napoleonianas tre 1811, trabalhava coma secretari de l'intendéncia militara de Dijon e sa maire, Catherine Moneuse, èra una femna d'afars. Aquela aviá investit dins lo negòci de fusta e de carbon e aviá amassat aital una fortuna personala pro consequenta. En 1843, Gustave Eiffel dintrèt al collègi Sainte-Barbe abans d'èsser admissible a l'Escòla politecnica de París, mas subretot admés en 1852 a l'Escòla Centrala de las Arts e Manufacturas de la capitala francesa. I efectuèt sos estudis d'engenheire e obtenguèt son diplòma en 18559. Gustave Eiffel, demorèt a Clichy dins lo departament de Hauts-de-Seine a partir de 1856. Aprèp d'èsser estat emplegat qualques meses dins la polveriá de Châtillon-sur-Seine e puèi a la Companhiá dels camins de fèrre de l'Oèst, Eiffel rescontrèt, en 1856, Charles Nepveu, un entrepreneire que s'èra especializat dins la construccion metallica que, gràcias al progrès de la metallurgia, coneissiá en aquel temps una bèla difusion. Aqueste material, resistent, leugièr e de bon manipular, èra preferit fòrça sovent a la pèira per tal de far d'estalvis.
Lo jove engenhaire demostrèt pro lèu sos talents, la sia primièra realizacion d'importància foguèt la passarèla Eiffel facha a Bordèu en 1858 en collaboracion amb Paul Régnauld, e n'assumiguèt, a l'edat de 26 ans, la direccion. Gustave Eiffel utilizèt alara la tecnica de fondacion amb aire comprimit durant l'execucion de las pilas tubularas.
En 1862, quand aviá 30 ans, se maridèt amb Marguerite Gaudelet, plan mai jove qu'el qu'aviá pas que 18 ans. Amassa aguèron cinc enfants, tres filhas e dos dròlles entre 1863 e 1873. Sa femna se moriguèt en 1877 quand aviá pas que 32 ans


text:
Uei lo dimarç 28 d’octòbre 2014 duerbe de novèu sei pòrtas au monde l’Ecomusèu de la Crau. Après un reviscolament complet, lo vièlh bastiment (dubert despuei 1987) farà premier veire de mòstras amé totei lei mejans modèrns, en particulier multimedias.
Lo visitaire podrà seguir un percors de melhora coneissénça de la Crau en sièis actes : de la naissénça d’aqueu mitan particulier au ventalh de sa biodiversitat. Vidèòs, animaciens, maquetas, diaporamas…ne’n faràn veire mai que mai sus la sola estepa francesa, enviròutada de dangiers d’agençaments.
A l’ora d’ara, li a tanben una mòstra de bèstias en papier-mastegat, que prepausa l’artista Anne Lise Koelher. Se podràn veire fin qu’au 31 de març.
Un draiòu dins la resèrva de Crau e la visita dau Musèu pòdon costar au visitaire fin qu’a 6€. Es dubert dau dimarç au dissabte de 9 a 17 oras.
Lo museu es bailèjat per una associacien màger de gestien de la natura, lo Conservatòri d’Espacis Naturaus de Provença.
A l’ora d’ara lo public li veira ren en provençau. « Manca de temps e manca de gaubi
»
que ditz la còla, qu’avem questionat. « Mai ne’n parlam am’una associacien locala, Li Coudelet dansaire, e se farà qu’amé leis elegits de Sant-Martin »
, la comuna onte lo musèu a plantat cavilha
, fa un quart de sègle. Maison de la Crau, Ecomusée de la Crau , 2 place Léon Michaud , 13310 Saint-Martin-de-Crau
Tél. 04 90 47 02 01


text:
Dijòus, 10 de decembre de 2015, 03h00 Politica,Internacional
Las doas principalas listas electoralas nacionalistas còrsas an anonciat que s’unisson fàcia al segond torn de las eleccions territorialas, que serà dimenge 13. Femu a Corsica (Fagam Corsega) e Corsica Libera (Corsega Liura) faguèron dimars passat un comunicat e una conferéncia de premsa en anonciant la decision e la creacion d’una nòva aliança: Pè a Corsica (Per Corsega).
Dins lo primièr torn, dimenge passat, Femu a Corsica, la lista nacionalista non independentista, atenguèt lo 17,62% dels vòtes. Demorèt segonda, solament a un milièr de vòtes de la candidatura de centresquèrra de Paul Giacobbi, lo president del Conselh Executiu (lo govèrn de Corsega). De son costat, Corsica Libera, la lista dels independentistas, obtenguèt lo 7,72% dels vòtes.
Pel segond torn, Corsica Libera a acceptat que la nòva candidatura demande pas dirèctament l’independéncia mas que se presente coma l’oportunitat del sobeiranisme e per un govèrn que pòsca gerir l’illa.
En Corsega, la candidatura arribada en tèsta es pas una lista PS mai una lista DVG ; son cap, Paul Giacobi, es mai ò mens liat au PRG (subretot mens a l'ora d'ara). La lista PS es eliminada.
perqué lo vòta FN es insignificant en Corsega ? an aquela question que li responderiatz pas au jornalet per faire lume, ieu, Savonarole, l'ira de Dieu emplegarai doas formulas-choc que resumisson doas opinions que lo ciutadan que s'esconde sota aquel escais-nom partaja pas :" la lucha armada dau pòble corse per son independéncia" e lo "caractère xenofòb e islamofòb dau pòble de l'illa de bèutat" en d'autres tèrmes, lei radicaus maugrabens islamistas o pas, se tenon à carrèu perqué... Legir mai
#1
Un còp de mai lo Partit de la Nacion Occitana avian plan rason de se voler pas embarcar dab Onesta e los ultrà nacionalistas franceses del Parti d'gôôôch'.
http://lo.lugarn-pno.over-blog.org/2015/12/regionales-deuxieme-tour-le-p-n-o-ne-donne-pas-de-consignes-de-vote.html
Lo Partit Occitan se son fach colhonar e se lo son plan cercat ... que se vengan pas plànher.
Per las departamentalas de març de 2015, los del POC assassinèron la dinamica Bastir.
Son passats de l'estrategia Bast... Legir mai
be oc, ne vam sustot pas parlar de las eleccions en occitània. deus enjòcs, de las fòrças, de las competéncias, deus candidats... son pas subjèctes intéressants ende conscientizar los occitans que som una nacion, o au mensh que podem aver un futur amassa. milhor parlar de la còrsa.
A maugrat de nòstas demandas, la causida de Dauna Delga de cap au nom de la region es pas clara. Guy David disèva que la candidata "volèva pas un nom geografic", çò qu'es curiós per una entitat geografica. Mantuns an paur d'un "Nòste Sud".
Es possible que la causida deu nom de region se hasca en dehòra deu vòt deu public de véser lo mot "Occitània", associat o pas a un aute mot. Quites non-occitanistas tròban lo nom polit e identificader aisidament. Aquò seré, solide, una negacion... Legir mai


text:
Ramadan
Ramadan o Ramadam (en arabi رَمَضَان, ramadan, ramaḍān) es lo noven mes del calendièr musulman qu'a 30 jorns. S'utiliza indiferentament lo mot de ramadam per designar aquel mes e, per metonimia, lo june especial (sawm) que se passa pendent aquel periòde, e que constituís un dels cinc pilars de l'islam. Lo mot de ramadan ja èra lo nom del noven mes dins la cultura aràbia anteriora a l'arribada de l'islam; la paraula deriva de la raiç aràbia rmḍ, que fa referéncia a « calor intensa » e « secada ».
Pendent tota sa durada, los musulmans (salvat los malauts, las femnas emprenhadas o que alachan, los enfants pichons, los vièlhs o tot autra persona per la quala aquel june estricte poiriá amenaçar la santat) devon ingerir o introduire pas res dins son còrs dempuèi l'alba fins al crepuscul, es a dire pas manjar ni beure pas res, e a mai s'absténer de fumar, de se perfumar e d'aver de relacions sexualas, durant las oras del jorn. Cada vèspre, la rompedura del june quotidian a un caractèr festiu, ocasion de reünions de familha, de lecturas partejadas de l'Alcoran o de far caritat pels paures. Lo mes pren fin amb l'Id al-fitr, la fèsta de la rompedura del june, que comença lo primièr jorn del mes seguent, xawwal, e qu'es ocasion de grandas festivitats.
Pendent lo mes del ramadan se celèbra la Nuèit del Destin (Làylat al-Qadr). Segon la tradicion, seriá durant aquela nuèit que lo Coran seriá estat revelat per l'àngel Gabrièl al profèta Maomet.
Datas de senhalar[modificar | modificar la font]
- 02 de ramadan, revelacion de la Torà a Moïses (tradicion del chiisme).
- 10 de ramadan, mòrt de Khadija, la primièra esposa de Maomet.
- 12 de ramadan, revelacion evangelica a Jèsus (tradicion del chiisme).
- 15 de ramadan, naissença de l'imam al-Hàssan ibn Alí.
- 17 de ramadan, victòria dels musulmans a la batalha de Badr.
- 18 de ramadan, revelacion del Libre dels Salmes a Dàvid (tradicion del chiisme).
- 21 de ramadan, mòrt del califa Alí ibn Abi-Tàlib.
- 23 de ramadan, revelacion del Coran a Maomet (tradicion del chiisme)
- Nuèit del 26 al 27 de ramadan, Nuèit del Destin quand, segon la tradicion sunnita majoritària, la revelacion del Coran a Moamet.


text:
Comunicat d’Anaram Au Patac.
Bordèu, lo 28 de Març de 2008.
Aquera dimenjada milanta kurdes e kurdas que participèn a las festivitats de la hèsta tradicionau kurda lo Newroz (cap d’an kurde), hestejada dens los quate parçans deu Kurdistan.
Pendent las festivitats las fòrças de l’òrdi turcas e sirianas qu’an un còp de mei muishar la lor intolerància e la lor ostilitat de cap au pòble kurde en har colar la sang...
Las fòrças sirianas aqueth 21 de març qu'agredín los kurdas hestejant lo Newroz dens la vila de Qamislo e que tuèn tres joens kurdes, cinc autes que son grèument herits. De mei, que semblaré que mantuns kurdes estossin en guarda a vista. En l’estat turc tanpauc los kurdes n’an pas
podut hestejar lo Newroz e açò a maugrat de l’assegurament balhat peu ministri de l’interior turc. Lo 22 de març, las fòrças especiaus turcas qu'endulhèn las festivitats organizadas dens las vilas de Van, Siirt e Hakkari. A Van un òmi de 35 qu'estó tuat, a Hakkari qu'estó un joen de 20 ans e mantuas personas qu'estón heridas. De mei, la polícia turca que procedí a mei de 600
interpellacions qui uas e son enqüèra embarradas.
Anaram Au Patac que's vòu portar tot lo sosten e la solidaritat au pòble kurde e dens aqueth sens que sentenciam fèrmament la politica crudèla deus 4 estats qui mestrejan lo Kurdistan. Aqueths estats que deven estancar de tira la violéncia de cap au pòble kurde e l'enténer lo messatge de libertat !
KURDISTAN E
LIBERTAT !!


text:
Alberto Ginastera
Alberto Ginastera (Buenos Aires, lo 11 d'abriu de 1916 – Genèva, lo 25 de junh de 1983). que ho un compositor argentin de musica academica, considerat com un deus màgers compositors latinoamericans deu sègle XX.
Après aver arrecevuda la soa educacion musicau en Argentina, qu'estudiè aus Estats Units dab lo compositor Aaron Copland dens las annadas 40. Tornat en Argentina, que fondè la Liga Argentina de Compositores e la Facultat de Musica de l'Universitat Catolica Argentina qui ne ho lo son purmèr decan. En 1968 que tornè aus Estats Units abans de s'installar en 1970 en Euròpa.


text:
Discussion Annèxa:Prononciacion
Adieu Jiròni (e los autres legeires eventuals), Excusa-me de tornar sul tèma mas bon o tòrni dire, pensi que la descripcion ò de -a finala atòna es inexacta per pas dire incorrècta (pòdes ensajar amb lo mot pòrta per veire se fas las doas vocalas parièr, ieu me sembla francament dissonant e inabitual... per pas dire mai...). Benlèu, se te sembla plan (vòli pas impausar res... i a ja pro de problèmas aital), cresi que seriá melhor de far passar en primièr la descripcion tradicionala (la dels atlasses, de Bèc e d'autres...) e d'indicar del biais que voldràs (parentèsis o amb un remandament o...) la transcripcion qu'es a s'espandir actualament, malastrosament, d'una ò dobèrta sus Internet e endacòm mai... Capsot 12 de març 2008 a 09:35 (UTC)
- Cap de problèma, veni de corregir tot aquò. A lèu .Jiròni 12 de març 2008 a 12:05 (UTC)


text:
Dijòus, 27 de setembre de 2018, 03h00
Joan-Francés Tisnèr es un multi-instrumentista pron implantat dins lo mitan musicau occitan (e mai). A l'escasença d'un sejorn a' Gen, avèm rescontrat Joan-Francés Tisnèr e Francés Dumeaux. Nos parlan de sa darrièra creacion, EBTè ! , un espectacle conceptuau que jòga sus lei sòns, lei mòts, lei bruchs, ambé d'univèrs aluenchats que se son mesclats lo temps d'un balèti. Descubrètz lei sòrgas d'inspiracion e leis imatges deis experimentacions d'un projècte originau, innovant, estonant e estrambordant. Un reportatge d'Amada Cròs.


text:
Sent Astier (Òlt e Garona)
Sent Astier [1] o Sent Astier de Duràs [2] (oficialament en francés Saint-Astier) es una comuna occitana d'Agenés situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son prior de Sanc Chastier, en 1326, r. Sancti Asterii et Sti Leudegarii, en latin, en 1499, r. Sancti Asterii, en latin, en 1515, prior et rector Sancti Asterii, en latin, en 1520. La fòrma de 1326 representa [saŋtʃ-], que s'explicariá entau : [saŋktu], puèi vocalizacion en [j] de [k] e palatalizacion de [t] per [j] > [tʃ] (avant iniciala vocalica). La finala -ièr se pronóncia emb [e] barrat dins los parlars brageiragués [3] (e tanben bordalés, nòrd-vasadés...). I a mai d'un sent deu nom d'Asterius, dont un metropolitan d'Amàsia au sègle V [4], mes lo patron de la glèisa seriá, segon lo canonge Durengues, un confessor deu Ier sègle [5].
Sus la plancarta a l'entrada deu borg (glèisa), lo nom es escrit St Astier de Duras. L'usatge (larg) popularizat seriá Sent Astier de Duràs, maugrat la fòrma oficiala sense determinant.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Puèg-Agut es un ancian castèu, desrocat a la fin de la Guèrra de Cent Ans, dins la comuna de Sent Astier, sus una tuca de calcari blanc de l'Agenés, plaçada en avant de la sèrra de meteis calcari que va de Lobés a Somençac; se vei plan dempuèi la RD 19 e enquèra milhor en anant a Lobés. Lo nom de Puèg-Agut es transparent : « puèg ponchut » e correspond plan au paisatge. Aquela castelaniá èra un captalat segon certanas fonts [6].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Duràs; es adara deu canton de Les Coteaux de Guyenne (en francés).
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas emb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana
- ↑ Lo nom a l'entrada deu borg (glèisa) es escrit St Astier de Duras
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 221
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 587
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 221
- ↑ http://www.valleedudropt.com/fiches/duras/stastier/stastier.htm


text:
Equitacion
L’equitacion es la tecnica de conducha d'un chivau sota l'accion de l'òme. Aguèt istoricament un ròtle utilitari que permetiá de facilitar lei desplaçaments umans e un ròtle militar ambé l'aparicion de còrs de cavalariá. Ambé la generalizacion de la motorizacion, s'orienta principalament vèrs l'espòrt e lei lesers. Lei disciplinas d'equitacion modèrnas son fòrça variadas. Lo concors complèt d'equitacion fa partida dau programa dei Jòcs Olimpics.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Chivau.
- Concors complèt d'equitacion (concors de saut d'obstacles e dreiçatge)
- Corsa de cavaus.
- Rodeo.


text:
Odobenus rosmarus
especimen de la sosespècia tipe,
bacin de Foxe, Canadà
La mòrsa (Odobenus rosmarus) es un grand e placid mamifèr vivent dins lo nòrd de l'Atlantic e del Pacific (mar de Bering). Las mòrsas vivon dins las mars articas sus d'icebergs e d'illas.
Las defensas de la mòrsa se compausan d'evòri e fòrman una arma fòrça dissuasiva. Lor servisson tant plan de pic de glaç coma de pigassa.
Las mòrsas se noirisson sustot de peissum, de molluscs e d'autres invertebrats marins.
Somari
Descripcion fisica[modificar | modificar la font]
Pes[modificar | modificar la font]
Talha de las defensas de la mòrsa[modificar | modificar la font]
- Lo mascle : 1 m.
- La femèla : 50 cm.
Talha[modificar | modificar la font]
- Lo mascle mesura entre 2,90 e 3,20 m.
- La femèla mesura entre 2,50 e 2,70 m.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los mascles dominants constituisson d'arèms constituits de mantuna femèla, que susvelhan gelosament. Lo mascle es alara fòrt territorial. Tota temptativa d'un autre mascle de penetrar sus son territòri entrainarà un combat, de còps que i a violentàs.
Los acoblaments e las jacinas an luòc sus la tèrra fèrma o sus una banquisa. Lo periòde de gestacion es de 15 meses çò la mòrsa e la sason de reproduccion va de decembre a març.
Las mòrsas atenhon lor maturitat sexuala vèrs l'edat de sièis ans. A partir d'aquesta edat, la femèla dona generalament naissença a un pichon cada tres ans. Las naissenças an luòc a la prima.
Los pichons pesan en mejana 55 kg a la naissença, e mesuran 1,2 m. Son gris argentat, mas prenon rapidament lor color bruna definitiva.
Noiridura[modificar | modificar la font]
Las mòrsas se noirisson sustot de peisses, de mollusques e autres invertebrats marins. Excepcionalament, de mòrsas son estadas vistas tuant e manjant de fòcas[1]. Dins l'estomac de certanas, s'es retrobat las rèstas de congenères pus pichons[2].
La preferéncia de las mòrsas pels invertebrats explica qu'abiten sustot d'aigas costièras pauc pregondas. La mòrsa es a aqueste títol plan mens pelagica que d'autras espècias de pinnipèdes, coma l'elefant de mar, per exemple.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Filmat dins un documentari alemand de Sigurd Tesche, produch en 2005.
- ↑ D'aprèp un documentari alemand de Sigurd Tesche, produch en 2005.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Odobenus rosmarus dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Odobenus rosmarus (en)
- Referéncia NCBI : Odobenus rosmarus (en)
- Referéncia UICN : espècia Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (en)
- Referéncia CITES : espècia Odobenus rosmarus (Linnaeus, 1758) (+ répartition) (sul site de l’UNEP-WCMC) (fr+en)


text:
Idroxil
L'idroxil es un grop foncional compausat d'oxigèn e d'idrogèn: O-H
Es caracteristic dels alcòls. A una carga (nombre d'oxidacion) de –1 unitat. S'utiliza lo tèrme de grop idroxil quand lo grop foncional -OH se compta coma un substitut d'un compausat organic. Las moleculas organicas que contenon lo grop idroxil son conegudas coma d'alcòls.
L'idroxid, lo nom utilizat per far referéncia a l'anion idroxil OH-, es un dels ions poliatomics mai simples e mai importants. Tanben, idroxid es un tèrme general per quina sal que siá que contenga de quantitats estequiometricas d'aqueste ion. Aquestas sals son generalament d'alcalis o de basas, es a dire, presentan pH superiora a 7 en d'aiga.


text:
545
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 545 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Reiaume Ostrogòt[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra dei Gòts ambé la perseguida dau sètge de Roma per l'armada dau rèi Totila.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Sassanida[modificar | modificar la font]
Après cinc ans de guèrra, Constantinòble e Ctesifont concluguèron una trèva de cinc ans. Dins aquò, l'alta-au-fuòc èra fòrça fragila car lei causas de conflicte, especialament en Caucàs, avián pas disparegut.


text:
Abrawayaomys ruschii
Abrawayaomys
Cunha & Cruz, 1979
Abrawayaomys ruschii
Cunha & Cruz, 1979
244px
LC : Preocupacion menora
Lo genre Abrawayaomys compòrta pas qu'una sola espècia, un rosegaire de la familha dels murids :
Abrawayaomys ruschii. Es una espècia terrèstra d'America del Sud, coneguda solament dins dos estats de Brasil e en Argentina dins los bòsques tropicals e subtropicals [1].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Abrawayaomys ruschii dins Mammal Species of the World (MSW) (en) e Referéncia UICN : espècia Abrawayaomys ruschii Cunha e Cruz, 1979 (en)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (port.) article amb fòto
- Abrawayaomys ruschii dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : Abrawayaomys ruschii Cunha and Cruz, 1979 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia Animal Diversity Web : Abrawayaomys ruschii (en)
- Referéncia UICN : espècia Abrawayaomys ruschii Cunha et Cruz, 1979 (en) (consultat lo 31 mars 2015)


text:
Jean Baptiste Alfred Gibaudan nasquèt a Càsols de Besièrs lo 29 d'agost de 1873.
Filh de Louise Gibaudan, espós de Françoise Julie Laget, èra clerc d'uissièr, felibre e publicista. Cap redactor de La Lanterne biterroise (1912-1913), collaborèt a La Campana de Magalouna, revista occitana lengadociana que publiquèt en 1927 lo primièr tèxte de Max Roqueta.
Alfred Gibaudan foguèt mobilizat coma Caporal al 96en regiment d'infantariá. Moriguèt pendent la Primièra Guèrra Mondiala lo 8 de març de 1918, a Besièrs, victima d'una bronquitis gripala contractada en servici. Aviá 44 ans.
Dins son recuèlh, Alfred Gibaudan, enfant del país, liura amb malícia e amusament un tablèu saborós de las costumas lengadocianas.
Aquela exposicion propausa un agach complèt sus los diferents aspèctes de la vida e de l’òbra de Jòrgi Gròs. Es construcha a l’entorn dels quatre axes principals qu’an marcat son percors : lo trabalh a l’entorn de la pedagogia Freinet, l’accion militanta ocitanista ancorada dins lo territòri nimesenc e l’òbra d’escriveire occitan, marcada a l’encòp per lo biais del romancièr e lo del contaire.
Aqueste film negre e blanc mut realizat per Michel Cans a Tesan de Besièrs (Erau) se dubrís sus d'imatges de l'escòla Louis Prunet flame nòva. Es doncas pas anterior a 1955, annada de l'inauguracion d'aquesta escòla.
Aprèp la visita de l'escòla, plaça a la sortida dels escolans puèi a una sortida de glèisa. Aprèp de scènas per carrièra (pasants, taulièrs de peisses, una femna que mena una carreta) se ve la venda dels Bleuets, apausats a las botonièras, puèi un desfilat d'ancians combatents acompanhats per la fanfara, e enfin una ceremonia del sovenir al monument als mòrts amb lo depaus d'una garba.
Aqueste film negre e blanc mut seguís las activitats d'un drollet filmat pendent de periòdes diferents : aprèp de sequéncias que mòstran de jòcs de defòra (jòc de bala, veitureta a pedalas...), se retrobam plonjats, a sa seguida, dins las carrièras vengudas pistas d'esquí d'una Besièrs embelinada per una nevada. Enfin, los darrièrs imatges mòstran l'enfant que fa vespralhon dedins.


text:
Idrologia
L'idrologia es la sciéncia de la tèrra que s'interèssa al cicle de l'aiga, valent a dire los escambis entre l'atmosfèra, la superficia terrèstra e lo sossòl.
L'idrologia de superficia estúdia lo regolament, los fenomèns d'erosion, los escorriments dels corses d'aiga e las aigadas.
L'idrologia de subsuperficia o idropedologia estúdia lo regolament ipodermic e, d'un biais general, lo comportament de la zona non saturada (o zona vadosa), interfàcia entre las aigas de superficia e las del dejós.
L'idrologia sosterranha o idrogeologia se maina de las ressorsas del dejós, lor captatge, lor proteccion e lor renovèlament.
L'idrologia urbana, "jos" cicle de l'aiga ligat a l'activitat umana se maina de la produccion e distribucion de l'aiga potabla, de la collècta e de l'epuracion de las aigas usadas e pluvialas.


text:
Nosautes los umans que’ns pensam sovent au pinacle de l’evolucion. La nosta dominacion suu planeta que’ns hè pensar a tòrt que n’i averé pas sus aqueth nada especia qui’ns poderé davantejar en qué qu’estossi. Aquera faussa idea qu’ei ligada plan segur a la nosta quita concepcion de l’evolucion : un fenomèn complèxe racionalizat per la sola pensada umana au sègle dètz-e-nauau.
Mes que i a, a còps, ua descobèrta qui bremba a l’umanitat la soa plaça sus l’escala de la perfeccion evolutiva. Aquera n’ei pas navèra. En efèit, los purmèrs especimèns qu’estón observats en 1773, peu zoologista alemand Johann August Ephraim Goeze. Que parlam, plan segur, d’aqueth animau extraordinari aperat Tardigrade (deu latin tardus/lent e gradus/caminaire) o Orson d’aiga (peu monde anglo-saxon).
Caracteristicas hòra de nòrma :
Aquera creatura qui viu suu cinc continents qu’ei omnipresenta (sustot dens las zònas on i a mossa e liquèn, las soas principaus honts de neuritud) : que la podetz trobar au campèstre, en vila, aus hons deus oceans e despuish que l’uman e l’i enviè, dens l’espaci tanben. Se ne l’avetz pas jamei vista qu’ei pr’amor qu’ei microscopica. En efèit, la màger part de las 1200 espècias que compta lo grop deus tardigrades, ne passan pas lo 1,5 millimètre (los mei petits que pòden har 0,1 millimètre).
Aqueth condensat de l’evolucion que pòt sofrir condicions de las tarriblas e víver peus enviroaments mei ostiles (de -272 dinc a +150°C e dab pressions dinc a 6 000 atm). Que pòt susvíver tanben en un enviroament dit anidric (shens nada molecula d’aiga H2O), expausat au arrais x o ultravriulets, e mercés a la mission FOTON-M3, que sabem adara que pòt susvíver dens lo vueit espaciau e a las radiacions solaras tanben.
Aquera invulnerabilitat de paréisher que s’explica principaument per la capacitat d’adaptacion d’aqueth animau qui sembla d’aver ua solucion entà cada problematica qui modifica lo son enviroament. En efèit, lo son metabolisme qu’ei en capacitat d’entrar en mantun estat qui’u permeten de susvíver a mantua situacion qui’ns serén fataus.
Aqueth fenomèn metabolic que s’apèra criptobiòsi com ns’ac explica lo Doctor Kazuharu Arakaxa de l’Universitat de Keio au Japon : «L’aiga qu’ei essenciau au desvolopament de tots los organismes, mes que’us vad vulnerables tanben. La calor, la pression o las radiacions que l’afèctan, çò comença. Un còp desidratat, lo tardigrade ne cranh pas mei las condicions estremas, n’ei pas sonque matèria. Çò qu’ei fascinant, qu’ei la soa capacitat de tornar a la vita en se tornar idratar.»
L’invulnerabilitat deu tardigrade que s’explica donc per la soa capacitat de’s passar d’aiga pendent un moment pro long, de’s desidratar shens ne morir. La criptobiòsi (l’estat de desidratacion deu tardigrade) mei longa observada dinc en 2015 que durè 9 ans, mes en 2016, scientifics japonés que passèn aqueth recòrd en publicar l’anóncia que dab dus tardigrades, un ueu qu’estón reviscolats après 30,5 ans passats en criptobiòsi a -20°C.
Fin finau lo recòrd de la criptobiòsi mei longa qu’estó establit peus tardigrades trobats dens las estratas de la banquisa deu Groenlàndia, descobèrts peu naturalista Alain Couté, qui tornèn tranquillament a la vita après 2000 ans passats dens lo glaç. Un cluc deus beròis !
L’immortalitat a man ?
Per estar quasi invulnerable, lo tardigrade n’ei pas briga immortau. En realitat, las capacitats de resisténcia a las situacions estremas que son diferentas d’ua espècia a l’auta (que’vs brembam que n’i a mei de 1200) e qu’ei rar qu’ua espècia e las ac possedeish totas. Per exemple, Ramazzotius varieornatus que pòt susvíver a ua dessicacion rapida quan Hipsibius dujardini ne la sofreish pas (entad aqueste, la dessicacion qu’a a estar progressiva).
Lo tardigrade, en mei de la soa grana disparitat au nivèu resisténcia/espècia, qu’a ua esperança de vita pro braca (enlà de las fasis de criptobiòsi). En efèit, un tardigrade que pòt víver, segon las espècias, enter 12 e 30 mes. A la soa mòrt, ailàs entaus scientifics, lo tardigrade ne dèisha pas arren quasi.
Aqueth degradacion quasi totau que s’explica principaument pr’amor de la lor talha e deu hèit que n’an pas nat organe mineralizat. Qu’existeish totun quauques fossiles de tardigrade, lo mei ancian qu’a enter 80 e 90 milions d’annadas. Qu’estó descobèrt dens lo lac Manitoba (Canadà) gahat dens l’ambre.
E las aplicacions :
Aqueth animau extraordinari que lhèva mantua question, sus la soa natura, suu son biaish de reproduccion, suus sons limites tanben. Mes que n’i a ua qui interessarà shens que los scientifics. Quinas serén las aplicacions potenciaus tà l’uman ? Quin poderem har profieit de las soas capacitats hòra de nòrma ? E’vs digóssim qu’i avó dejà ensais sus las cellulas umanas e’ns crederetz ? Responóssitz òc qu’averetz rason.
En efèit, mantun ensai qu’estón hèits e mantun que son prevists enqüèra. Que pertòcan sustot lo maine medicau peu moment. En 2017, l’Universitat de Kiotò au Japon que s’i escadón a sequenciar ua proteïna deu tardigrade qui permeteré de protegir l’ADN umana deus arrais x.
«çò de mau pensar, ç’expliquè Takekazu Kunieda de l’Universitat de Kiotò, qu’ei la proteïna qui balha au tardigrade aquera resisténcia e pòt estar transferida a d’autas cellulas animaus. Se la tolerància a la dessicacion e pòt vàder transferibla, çò qu’espèri, que va partvirar lo noste biaish de conservar los materiaus biologics (las cellulas, las culturas, las carns, los peishs…), mes ne pensi pas qu’aparirà lèu, çò concludí.»
Que podem compréner adaise las retienudas de Takekazu Kunieda. Las questions que lhèvan aqueras aplicacions potenciaus que son mei eticas que non pas practicas. La manipulacion genetica que demora ua question de societat a la quau n’avem pas enqüèra responut e lo debat que s’anóncia agitat… L’unica question a la quau e podem respóner qu’ei la seguenta : lo tardigrade e revelè tots los sons secrets ? E la responsa qu’ei clarament non. Un dossièr a seguir!
Remesi Boy
*Dempuèi uèi trobarètz una pichona biografia dels redactors de Sapiéncia en la seccion Qui sèm.


text:
Nostalgia
La nostalgia es lo sentiment de pena e malenconia que sent una persona que perdèt una causa (que siá fisica o mentala) o qu'es alunhada dels seus ligams familhars, nacionals o afectius. Sovent la nostalgia s'acompanha de l'idealizacion de çò que se voldriá recuperar. Aquel sentiment ven amb lo temps, los viatges e migracions (nomenada alara Sindròm d'Ulisses) e pòt èsser acompanhat de simptòmas fisics coma insomnia, lagremas, trobles obsessius e malautiás psicosomaticas.
La nostalgia ligada a la patria a de noms especifics dins qualques lengas, coma la saudade portuguesa o la morriña galèga. Es a l'origina de tèmas literaris coma l'Ubi sunt? o tot art enrelacions amb una edat d'aur perduda e mitica.


text:
02/09/2014
L'invité, lo convidat de Meitat-chen, meitat-pòrc dau diumenc 07 de setembre
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que los convidats de l'emission du diumenc 7 de setembre sera lo grope Djé Baleti
De veire lo site internet : http://www.dje-baleti.com/ .
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
21:36 Publié dans Actualitats, actualité, Espectacles, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
68-Plumalhon
20 mai 2004 16:09 0 messages
p.3 : questionari sus la meteò
p.4-5 : Quin temps e harà ?
p.8-9 : lo bèc-esclòp
p.10-13 : los forçats de Caièna
p.16-17 : l’arrat-dromilhós
p.18-22 : la nuèit deus quate temps, d’aprèp JF. Bladèr
p.24 BD : un match istoric
jòcs
los bessons motons
lo laberint dens lo castèth
questionari sus la meteò
lavirosca, nublassa d’auratge, pluviomètre, eslambrecs, arcolan, tron, tumada de nublas, lo hodre
Quin temps e harà ?
préveder lo temps : movements de l’atmosfèra, cambiaments de temperatura, arremolins d’aire
tribalh deus meteorològues : fotografias per satellits, grafismes e calculs dab ordinators,
instruments de mesura : termomètre, pluviomètre, anemomètre, baromètre
detz familhas de nublas : cumulonimbus, cirrocumulus, cirrus, cirrostratus, altostratus, altocumulus, nimbostratus, cumulus, stratocumulus, stratus
auratges : agitacion deus cristaus de glaça qui electriza las nublas
arcolan : los arrais solars descompausan lo prisme de cada gota de ploja ; lo roi suu cantèr de haut e lo vriulet suu cantèr de baish
jòcs
religapunt : lo paraploja
nombres qui mancan : grasilha dab endicas
mots mesclats : aiga, arcolan, auratge, bruma, cèu, electricitat, estiu, ivèrn, meteorologia, prevision, termomètre, temperatura, tempèsta, vapor, vent
lo bèc-esclòp
chafrat atau en 1850 a causa de son peruc
maresc de las arribèras deu Nil e deus Lacs Grans
minjan carronhas, graulhas, tortugas
representats dens tombas de l’Egipte ancian e au Zimbawe
los forçats de Caièna
au sègle 18au, presonèrs politics en Guiana : climat equatoriau hòrt dur
lo banh : preson de Constantinòple
vestit especiau : chapèu de palha, pantalon e vèsta rajats de roi
1856 : hemnas tanben
1894 : Alfred Dreyfus, militar acusat d’espionatge
1938 : decision de barrar lo bagne
jòcs
ombras deu pairbon suu banc
religapunts dinc a 50
un pauc de calcul
l’arrat-dromilhós
aurelha fina, viu de nueits, cridassèr (piula, ronha, crida), urpas longas
s’apora en estiu (cagalets a l’entorn d’un horat d’arbre), ivèrna acoconat en grop après aver minjat hòrt
s’acoplan en mai, petits en junh
alimentacion : insèctes, cagolhas, limacs e en autòna castanhas, esquilhòts, averans
lo conte de la nueit deus Quate Temps
d’aprèp Bladèr 1895
jòcs
la clau esconuda per la piga
las ombras deu monstre
BD de la vop
un match istoric
discriminacion
Dans la même rubrique
19 août 2008 – Plumalhon-126
4 février 2008 – Plumalhon-121
21 décembre 2007 – 120-Plumalhon
26 novembre 2007 – 119-Plumalhon
6 novembre 2007 – 113-Plumalhon


text:
Escotar l’Occitan
Avèm decidat en Novembre de 2013 (començan juste…) de mettre de faire una PAGINA SON sus lo site del Centre Occitan Ròcaguda e d’i mettre de fiquièrs (audiò o videò) amb los textes quand serà possible per adujar a la compreneson (avec le texte si possible pour faciliter la compréhension).
1- « Un còp parlèron » Problèma tecnic, i trabalham.
2- « Despèi que l’anja nos crida… », Nadalet del Curat de Busca. Cantat. Decembre de 2013. Cliquatz aquì
3- « La grèpia de Magalona », conte de Nadal creat e dit per Lisa Gròs. Decembre de 2013. Cliquatz aquì


text:
Adishatz,
Vos desiram a tots una bona annada 2018, ensolelhada, plena d’energia e de novèls projèctes! Grandmercejam los que nos encoratjan e nos sostenon dins la realizacion d’aqueste projècte, aquò nos pòrta en aquestes temps de fred. 🙂
Una classa d’Orgeval que seguís nòstre periple.
Dempuèi las darrièras novèlas, profitèrem d’una pausa a Orgeval per encontrar mantunas classas e tornèrem préner la rota en direccion de Chartres amb un equipament renovelat per afrontar l’ivèrn.
Animacions dins las classas de l’escòla Pasteur d’Orgeval.
Lo solelh que se colca entre 5 e 6 oras cambia los encontres que fasèm sus la rota. Lo freg mai present sembla absorbir una partida de la calor umana, sens comptar lo monde que nos pren per de fòls que demesís pas. ^^ E tre que lo solelh se colca mai d’ora que l’orari mejan de sortida del trabalh, aquò far una reduccion e una seleccion del monde que podem encontrar! Nos cal anticipar mai nòstras pausas per cada nuèit, a trucas de dormir jos la tenda dins de condicions mai dificilas qu’en estiu… mas aquò se fa. Amb un veïcul solar son tots aqueles pichons detalhs que fan la diferencia! Nòstras baterias se cargan mens viste e ensajam de compensar en sollicitant mai nòstres muscles que son entraïnats ara.
Un tròç de camin sus la Loire en velò plan acompanhats 🙂
Profitam de las polidas jornadas per avançar fòrça d’un còp (80-110 qm) perque al contrari, las marridas jornadas son vertadièrament redibitòrias per la produccion d’energia e preferissèm nos aturar mai sovent (20 qm per la jornada la mai pichona). Aquò cambia tot e modifica nòstre rapòrt als autres : los encontres son mai escasses mas son tanben mai inacostumats e prigonds! Una pensada especiala de cap a Marlène e Julien que nos aculhiguèron una setmana per esperar una melhora meteo e descobriguèrem en çò d’els un pichon recès en construccion, gaireben un autra pagèla talament lo temps sembla i passar a un autre ritme.
D’esquèrra a dreita : un forn a teulas, un jardin de Nadal fach a la man, l’ostal de la Beauce e una decoracion pintrada.
Ensajam çaquelà de contunhar a préner lo temps d’avançar de còps a l’azard de las rotas e i descobrissèm polidas causas, de luòcs que sospeitàvem pas l’existéncia… Nos mainam de la quantitat de causas a costat de las qualas on pòt passar se prenèm pas lo temps d’agachar a l’entorn de se : un luòc associatiu per la cultura e l’educacion, un jardin decorat per un apassionat que bastís sus decòrs d’esper el per que cadun pòsca lo visitar a gràtis, etc. Al campestre mai qu’en vila, lo rapòrt al temps dicta e organiza lo quotidian de cadun, de biaisses plan divèrses de segur. Bastir d’esper el son ostal, acompanhar los dròlles dins un aprentissatge autonòm, se desconnectar dels mails e dels rets socials sus internet, … tant de presas de posicion que sovent exprimisson una volontat de tornar trobar la mestresa de son ritme de vida e de l’adaptar pel melhor a sa convenéncia.
Pausa per sarrar lo bostièr del pedalièr de darrièr… a costat d’un lama 😀
Lo monde que parla de nòstre projècte menèt encara sa part de suspresas pendent aquelas darrièras setmanas de periple, de la pichona anecdòta al cambiament de programa! Es aital que trobèrem un drollet que coneissiam pas gaire a Nevers que nos contèt que sa professora lor mostrèt una fòto de nòstre tandèm en classa. La professora en question èra de fach nòstra òsta del ser e quitament se poguèrem pas anar dins sa classa, anèrem dins l’escòla de son filh. 🙂
Session fòto e maquilhatge en çò de França 3 abans de rodar l’emission.
Es aital tanben que foguèrem contactats per una emission regionala de França 3 Centre-Val de Loire a Orléans e que torcèrem nòstre trajècte per y anar. Nòstra primièra emission de television foguèt una experiéncia pro diferenta de çò que faguèrem fins ara. Tot i es cronometrat, cada rubrica a un temps acordat precís e lo cal pas despassar! Subretot per una emission en dirècte, jos pena de dever copar d’autras rubricas. Tant digam que foguèt pro frustrant de dever respondre per tant pauc de temps e de pas poder aprigondir tot çò que voliam per poder explicar corrèctament los diferents aspèctes de nòstre projècte, mas aquò’s lo jòc e es tanben un exercici necessari e interessant pel trabalh de concision que demanda.
Qualquas reparacions en esperant que la meteo se melhora : 2 soudaduras que prenguèrem pas lo temps d’afortir sufisentament finiguèron que petèron, çò que fragilizava l’estructura del tech.
Es aital qu’aquesta primièra fasa exploratòria de 2500 qm en França nos menèt fin finala dusca a Mâcon a la fin del mes de decembre, just coma cal per las fèstas de fin d’annada! Alavetz, quina analisi far d’aquestes primièrs meses de periple ?
Un bilanç global plan positiu : lo contentament de complir nòstres objectius d’autonomia energetica e de foncionament del prototipe, contra totas las constrentas. Èsser a energia positiva implica d’adaptar nòstre ritme a nòstra capacitat de produccion d’energia e aquò implica tanben de sacrificis per moments. Mas capitèrem plan a cambiar aquelas constrentas en oportunitats per préner lo temps de far d’encontres.
Animacions dins las classas de l’escòla de Paray-le-Monial
De contentament tanben de cap als encontres e a las animacions efectuadas, qu’an ja plan mudat dempuèi la debuta. Çaquelà la possibilitat de progressar es encara consequenta e nòstre caminament es luènh d’èsser evident. Se nòstre mejan de transpòrt complís son ròtle en atirant l’atencion e las discutidas, demòra de còps complicat d’aprigondir aquelas discutidas tant coma lo volriam. Las tematicas que nos interèssan dins aqueste projècte son complèxas e los enjòcs que s’amagan darrièr encara mai. S’adaptar a la sensibilitat de cadun de cap a aquestas tematicas e a lors reflexions sus aquestes subjèctes pòt èsser complicat se an pas enveja de los explorar. Mas nòstre projècte amb sos axes multiples presenta totjorn un subjècte d’escambi e de partatge que n’en mena d’autres. 🙂
Contunham a cercar los mejans d’implicar un maximum de monde dins nòstre caminament, d’entrar en relacion amb un public mai gran e pas necessariament convencut, e de melhorar l’impacte global de nòstre projècte per far avançar las reflexions sus aquestes enjòcs complèxes que nos influencian tots!
Se volètz veire una retrospectiva de nòstre projècte pendent l’annada 2017, podètz agachar la vidèo çai-jos realizada amb l’ajuda de nòstre partenari Faltazi Prod que grandmercejam! Bon visionatge 🙂
Per preservar nòstra implicacion dins nòstras intervencions e lo dret a l’imatge dels escolans, avèm pauc de fòtos e vidèos de las animacions. Esperam qu’aquò vos balhara çaquelà un bon còp d’uèlh de las activitats realizadas dins l’encastre de nòstre projècte!
A lèu!
La còla SolaR’hythm


text:
Maissemy
Maissemy es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat al nivèl del caseriu de Vadancourt pel Omignon, #que pren la siá font a Pontru, e se tira 30 km mai luènh en la Soma a Sant-Crist-Briost.
Lo caseriu de Vadancourt a situat al Nòrd-Oèst de Maissemy.
La commune est traversée au niveau du hameau de Vadancourt par l'Omignon, qui prend sa source à Pontru, et se jette 30 km plus loin dans la Somme à Saint-Christ-Briost.
Le hameau de Vadancourt est situé au Nòrd-Ouest de Maissemy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]


text:
64-Plumalhon
6 juin 2004 00:00 0 messages
jòcs-le circ de V. Grosos
las 7 diferéncias
lo laberint
hè espòrt
los òmis se sont acarats en organizar competicions esportivas
los jòcs olimpics deus grècs
un hèish de competicions
plaça en las mèdias, ahar de moneda
mestièr tà quauques uns, divertiment tà la màger part deu monde
questionari : Olimpia, rugbí, recòrd de vitèssa, corsa ciclista, jogador de fotbòl, la maraton, pista d’un estadi d’atletisme
Tocan e papagai
ua istòria de peruc
har arrepè de quauques milions d’annadas (isla on las creaturas naufragadas evolucionèn en complèta independéncia) entà compréner la concentracion d’espècias d’ausèths en Amazonia : 1300 sus 8600
los dus ausèths emblematics de la seuva amazoniana
suu canopeu
alimentacion deu tocan : fruta e granhas
alimentacion deu papagai : nògas de las duras, se pòt aporar sus ua pata
ortalèrs de prumèra : ròtle en la regeneracion de la suva, en escampilhar granhas
lo volar pachòc deu papagai : plana puish tòrna pujar, en cridassejar
jòcs
los apariatges : animaus e lo lor minjar
mots mesclats : arbitre, atletisme, bicicleta, campionat, competicion, córrer, jòc, jogar, medalha, olimpic, sautar, suportaire
Artús, l’emperaire deus bretons
filmes de cinèma, epòca feudau, l’espada Escalibur e los cavalèrs de la Taula Redonda
atacas deus pictes de Caledonia (Escòcia) e deus piratas irlandés, fin de l’Empèri roman
au sègle Vau, invasions germanicas deus saxons, angles e juts miats peu rei Hengist : lenga, lo saxon vielh
bretons : lenga, lo britonic
batalha de Mont Badon en 495 : la Patz d’Artús, hòrabandir los barbares
La trueita
viu de nueits
se reprodueish en ivèrn sus la gava deus arrius de montanha
coda, nadadera dorsau, gaunha
locomocion : husèth dinc a 10 qm/òra
carnivòra : insèctes, larvas, crustacèus
equilibri dab las nadaderas doblas (empachan lo balanç) e direccion dab las nadaderas simplas (empachan lo tangatge)
escatas qui s’arrecobreishen com las lòsas d’un teit
Los jòcs olimpics deus Indians d’Amazonia
ostaus tradicionaus de palha arreconstituits
vestits tradicionaus dab ondraduras de plumas e pintruras corporaus
seguici de presentacion de cada grop, 31 cacics legen en la lora lenga lo discors d’inauguracion
matiadas peu fotfòl,
vrespe taus espòrts tradicionaus : tir a l’arc, sarbacana, javelina, canoa, luta ( huka-huca) e corsa (en portar un tronc de palmièr, lo buruti)
parat d’un rencontre
- los JO de MB
L’aulhèra e lo ramonaire
conte d’Andersen
le roi et l’oiseau de P. Grimault
BD-la vop a la plaja
concession, plaça paganta
estauviar, pas deishar passar lo parat
Dans la même rubrique
19 août 2008 – Plumalhon-126
4 février 2008 – Plumalhon-121
21 décembre 2007 – 120-Plumalhon
26 novembre 2007 – 119-Plumalhon
6 novembre 2007 – 113-Plumalhon


text:
Occitània (revista)
Occitània foguèt una revista catalanooccitana, creada en genièr de 1905 per l'escrivan catalan Josep Aladern e l'occitan Prospèr Estieu. Perpetua una longa tradicion de relacions entre d'occitans e de catalans (originada per Víctor Balaguer e Frederic Mistral), voliá crear de ligams entre escrivans occitans e catalans aviá coma sostítol: "revista literària e sociala de las tèrras de Lenga d'òc". La revista, que sortissiá cada mes, passèt pas jamai d'aver un tiratge superior a una cinquantena d'exemplaris. S'arrestèt al cap de dètz numèros (en octòbre de 1905).
I collaborèron pel costat catalan l'escrivan Angel Guimerà, l'alguerés Joan Pais, Eugeni d'Aurs, lo malhorquin Miquel Còsta e Llobera e lo valencian Teodor Llorente e pels occitans Antonin Perbòsc e Loís Funèu entre d'autres.