text:
Cencha d'asteroïdes
La cencha d'asteroïdes es la region del Sistèma Solar que se tròba aperaquí entre las orbitas dels planetas Mart e Jupitèr. Es ocupat per nombroses còsses de forma irregulara nomenats asteroïdes o planetas menoras. La region de la cencha d'asteroïdes se ditz tanben cencha principala , amor que i a d'autres asteroïdes dins lo sistèma solar coma los asteroïdes pròche de la Tèrra e los asteroïdes troians.
Mai de la mitat de la massa de la cencha principala ven dels quatre objèctes mai grans: Ceres, 4 Vesta, 2 Pallas e 10 Igea. 4 Vesta, 2 Pallas e 10 Igea an de diamètres mejans de mai de 400 km, mentre que Ceres fa 950 km de diamètre. La rèsta dels còsses pòdon arribar a aver las dimensions d'una particula de polsa. Lo material d'asteroïdes es distribuit tan pauc densament que diverses sondas los an traversats sens problèmas. Pasmens, se pòdon produire de collisions entre asteroïdes grands, e pòdon formar de familhas d'asteroïdes, que sos membres partejan de caracteristicas orbitalas e de composicion. Las collisions crean tanben una polsa fina, que forma principalament la lutz zodiacala. Los asteroïdes individuals de la cencha principala se categorizan pel seu espèctre, se devesent principalament en tres grops: de carbòni (tipe C), silicats (tipe S) e rics en metals (tipe M).
La cencha d'asteroïdes se formèt dins la nebulosa protosolara amb la rèsta del sistèma solar. Los fragments de material contengut dins la region de la cencha aurián pogut formar una planeta, mas las perturbacions gravitacionalas de Jupitèr, la planeta mai massiva, faguèron qu'aquestes fragments se truquèron a de grandas velocitats e poguèron pas s'agropar, ne resultant lo residú rocós que s'obsèrva actualament. Una consequéncia d'aquestas perturbacions son las lacunas de Kirkwood; de zònas ont se tròban pas d'asteroïdes a causa de resonàncias orbitalas amb Jupitèr. Se qualque asteroïde arriba dins aquesta zòna es expulsat dins la majoritat dels cases fòra del sistèma solar, e dins d'unas d'escasenças pòt èsser enviat cap a qualque planeta interiora, coma la Tèrra, e dintrar en collision amb ela.
Somari
- 1 Vestigis del passat
- 2 Istòria de son observacion
- 3 Origina
- 4 Caracteristicas
- 5 Orbitas
- 6 Objèctes principals
- 7 Localizacion
- 8 Colisions
- 9 Exploracion
- 10 Vejatz tanben
- 11 Referéncias
- 12 Bibliografia addicionala
Vestigis del passat[modificar | modificar la font]
Entre Mart e Jupitèr se tròba çò que los astronòms apèlan la cencha d'asteroïdes. Se tracta d'una espècia d'anèl format d'un grand nombre de pichonas planetas. Lo mai grand, Ceres, es una esfèra inegala de 952,4 quilomètres de diamètre, e los mai pichons son de rèstes de contorns irregulars, de la talha de balas o de còdols.
Lo tèrme anèl, emplegat aicí per descriure la cencha d'asteroïdes, deu pas nos far creire que se tracta d'un mitan fòrça dens ont las ròcas de l'espaci dintran sovent en collision. En mejana, cada asteroïde important es separat de son vesin per una distància de cinc milions de quilomètres. E quitament se produsisson collisions, aquestas se produsisson (per los asteroïdes importants) cada 100 000 ans.
La cencha d'asteroïdes correspond a una zòna del sistèma solar situada entre 2 e 4 UA, ont se poguèt pas formar cap planeta a causa de las perturbacions causadas per Jupitèr. Per aqueste rason, los astronòms pensan que bona part d'aquestes còsses datan dels primièrs tempses del sistèma solar, es a dire, d'una epòca que las planetas existissián pas encara. Fa mai de 4500 milions d'ans sols viravan a l'entorn del Solelh de pichons blòcs. A mai de 3 unitats astronomicas, aquestes còsses èran faches de ròca mas sustot de glaça, que l'existéncia èra possibla mercés a de temperaturas pro bassas. A mens de 3 unitats astronomicas, la glaça podiá pas demorar e unicament los silicats s'amassèron per crear de pichons planetoïdes. Nasquèron aital los asteroïdes. La majoritat, foguèron traches per de còsses de massa màger: las planetas en formacion. Aquestas exerciguèron lo ròtle de gigantesques aspiradors que netejèron l'espaci dels asteroïdes, levat Mart e Jupitèr. Per aquesta rason, una partida d'aquestas ròcas espacialas constituisson de vestigis capables de testimoniar de las condicions regnantas als alentorns del Solelh fa 4500 milions d'ans.
Pr'aquò, totes los asteroïdes son pas de còsses tant primitius. Los astronòms an detectat de diferéncias dins sa composicion. A l'entorn de 6 dels 10 del tipe C, datan probablament de la genèsi del sistèma solar, los autres son rocoses (tipe S) o metallics (tipe M) e son lo resultat de la fragmentacion d'objèctes mai grands, que lo diamètre passariá los 200 quilomètres. Aqueste es la talha minimala per que la calor interiora generada per la gravetat pròpria de l'objècte baste per que se produga una diferenciacion: dins lo magma, los elements pesucs coma los metals limpan cap al centre per constituir lo nuclèu, del temps que los elements leugièrs, coma las pèiras, flotan per formar lo mantèt. Quora, coma consequéncia d'una collision l'astre se fragmenta, los tròces del nuclèu produsisson d'asteroïdes de tipe M e los del mantèl donan d'asteroïdes de tipe S. Qualqu'uns d'aquestas pichonas planetas seguisson son camin pròpri, en s'aluenhant dels autres fora de la cencha d'asteroïdes.
Desviats per las principalas planetas, qualqu'uns crosan de còps que i a la Tèrra, coma (433) Eros, lo mai grand, en forma de balon de rugbi de 14×14×40 quilomètres, o (2101) Adonis, famós per aver fregat —dins la ficcion— la fusada de Tintin. Fobos E Deimos, los dos satellits de Mart, son d'asteroïdes capturats pendent son escapada de la centura principala. Çò mesme per Amaltea, un dels pichons satellits de Jupitèr.
Istòria de son observacion[modificar | modificar la font]
Lei de Titius-Bode[modificar | modificar la font]
En 1766, Johann Daniel Titius descobriguèt un modèl per tal de calcular la distància de las planetas al Solelh. Observèt que si a la sequéncia numerica: 0, 3, 6, 12, 24, 48... (En començant per 0, seguit per 3 e en doblant cada còp la quantitat anteriora) se li apond quatre a cada chifra e se devesís per 10, ne resulta una bona aproximacion de las distàncias de las diferentas planetas al solelh en unitats astronomicas (UA): 0,4, 0,7, 1,0, 1,6, 2,8, 5,2. Mas la lei de Titius-Bode predisiá una planeta desconeguda: a 2.8 unitats astronomicas. Giuseppe Piazzi comencèt la recèrca de la dicha planeta, e la trobèt en l'an nòu de 1801. Mas Ceres, amb solament 950 km de diamètre, èra un pauc pichona. Pejor encara, sa descobèrta foguèt rapidament seguida per la de Palas en 1802; de Juno en 1804; e de Vesta en 1807, e una granda quantitat de planetas mendres o planetoïdes. De l'euforia se passèt a la decepcion. Ceres (planeta nana) foguèt classificada d'en primièr coma asteroïde puèi coma planeta, enfin en planeta nana en 2006.
En 1768, l'astronòm Johann Elert Bode faguèt referéncia a aqueste raconte dins un dels sieus escrits, mas o acreditèt pas a Titius abans 1784, e doncas fòrça autors i faguèron referéncia coma la "lei de Bode" mases es coneguda uèi coma lei de Titius-Bode. Aqueste modèl empiric predisiá lo semiaxe major de las sièis planetas conegudas a aquesta epòca (Mercuri, Vènus, Tèrra, Mart, Jupitèr e Saturn), amb l'excepcion d'una planeta a una distància de 2,8 UA del Solelh, situada dins una zòna entre las orbitas de Mart e de Jupitèr. Titius Declarèt: "Mas auriá daissat lo Creador aqueste espaci vuèg? non pas dins l'absolut".[1]
Quand William Herschel descobriguèt Uranus en 1781, la posicion de la planeta coïncidiguèt gaireben perfièchament amb la predicha per la lei de Titius-Bode (se trobava a 19,2 UA, per 19,6 UA predichas per la lei); aquò menèt los astronòms a conclure que podiá existir una planeta entre las orbitas de Mart e Jupitèr. La taula seguenta mòstra la distància reala de las planetas al Solelh en UA en comparason amb la predicha per la lei de Titius-Bode, per las planetas conegudas a l'epòca.
Ceres e la polícia celestiala[modificar | modificar la font]
L'astronòm Franz Xaver von Zach comencèt en 1787 de cercar la planeta predita per la lei de Titius-Bode. Pr'aquò, s'avisèt que per o aténher auriá de besonh de l'ajuda d'autres astronòms, e en setembre de 1800 von Zach amassèt un grop de 24 observaires, los quals se repartiguèron la banda del zodiaco en 24 parts, çò que correspondiá a 15° cadun. Aqueste grop se fasiá cridar la policia celestiala (Himmels polizei), e entre sos membres se trobavan d'astronòms tan prestigioses coma William Herschel, Charles Messier, Johann Elert Bode, Barnaba Oriani e Heinrich Olbers.
La polícia celestiala mandèt una invitacion a l'italian Giuseppe Piazzi, mas abans de que li arribèsse l'invitacion, Piazzi descobriguèt la "planeta" cercada lo 1 de genièr de 1801, que diguèt Ceres en onor a la divessa romana de l'agricultura e patrona de Sicília. Piazzi, qu'èra pas assabentat dels plans del grop d'astronòms, ensajava de realizar d'observacions per completar son catalòg d'estelas, quand localizèt dins la constellacion de Taur un pichon ponch luminós que figurava pas sul catalòg. L'italian o observèt a la nuèch seguenta e remarquèt que s'èra desplaçat sul fons d'estelas. Los jorns d'après contunhèt d'observar aquel minúscul ponch de lutz, e comprenguuèt lèu qu'aquò èra un nòu objècte del sistèma solar. D'en primièr, Piazzi creguèt que se tractava d'un cometa, mas l'abséncia de cabeladura e son movement lent e uniforme o convenquèron que poiriá se tractar d'una nòva planeta. Ceres Se trobava a 2,77 UA, gaireben exactament la posicion predicha per la lei de Titius-Bode de 2,8 UA.[2]
Palas e lo concèpte d'asteroïde[modificar | modificar la font]
Quinze meses après, lo 28 de març de 1802, Heinrich Olbers descobriguèt un segond objècte dins la meteissa region, que diguèt Palas. Son semiaxe màger coïncidissiá tanben amb la lei de Titius-Bode, a l'ora d'ara estimat a 2,78 UA, mas son excentricitat e inclinason èran fòrça distintas a las de Ceres. Los astronòms demorèron desconcertats; Ceres e Pallas s'ajustavan perfièchament a las prediccions de la lei de Titius-Bode, mas aquesta lei permetiá pas de situar dos objèctes de la meteissa region.
Per pas contradire la lei de Titius-Bode, los astronòms comencèron de creire que los dos de còsses qu'avián descobèrt èran en realitat de fragments d'una planeta mai granda qu'aviá espetat o que s'èra abocinat a causa de dels impactes successius de cometas. Lo 6 de mai de 1802, e après aver estudiar la natura e lo talha d'aquestes dos de nòus objèctes, William Herschel prepausèt de nomenar "asteroïdes" Ceres e Palas, per sa semblança amb las estelas a l'observacion.
Aital, Herschel esperava los englobar dins una nòva classa d'objèctes del sistèma solar, per tal de respectar la lei de Titius-Bode per las planetas. La definicion es ambigüa intencionadament, segon los pròpris mots de Herschel, «pro ampla per permetre de descobèrtas futuras».[3][4]
Malgrat aiçò, e malgrat los esfòrces de Herschel, pendent mantun decennis los astronòms contunhèron d'enclaure aquestes objèctes dins las planetas. Ceres foguèt considerada coma una planeta fins al decenni de 1860, quora se decidiguèt qu'èra un asteroïde, mas aqueste classificacion perdurèt fins a 2006, e actualament fa partit de las planetas nanas amb Pluton e qualques autres.[5]
Cencha d'asteroïdes[modificar | modificar la font]
En de paucs ans, los astronòms descobriguèron dos nòus objèctes mai, que maridavan amb lo concèpte de Herschel. Lo 1 de setembre, Karl Harding trobèt Juno, e lo 29 de març de 1807 Heinrich Olbers descobriguèt Vesta.[12] Malgrat aiçò, se descobriguèt pas un nòu objècte d'aquesta natura fins a 1845, amb la trobalha de Astrea per Karl Hencke lo 8 de decembre de dich an.[13] A comptar d'alavetz, comencèron a se descobrir multitud d'aquestes objèctes a mesura que los telescòpis se fasián mai potentes, fins a tal ponch qu'a de començaments del decènni de 1850 s'èran ja descobèrts mai d'una desena d'eles, per çò que lo concèpte de "asteroïdes" foguèt gradualmente en substituint al de planetas per classificar a aquestes objèctes.[6]
Amb la descobèrta de la planeta Neptun en 1846, la lei de Titus-Bode comencèt a pèrdre fòrça entre la comunitat de astronòms, doncas qu'aquesta planeta la complissiá pas. En fach, a l'ora d'ara dicha lei se pren per un mèr edart sens cap justificacion teorica, e mai se qualques trabalhs mòstran que las leis de Kepler poirián aver cèrta correlación amb la lei de Titus-Bode.[7]
L'afar de la nomenclatura comencèt a èsser un problèma pels astronòms. Cada còp que se descobrissiá òm d'aquestes objèctes, se li donava generalament lo nom de qualque divessa o eroïna de la mitologia e se li designava amb un simbòl per o abracar, coma arriba amb las planetas. Malgrat aiçò, la multitud d'asteroïdes descobèrts provoquèt qu'aquestes simbòls foguèsson de mai en mai complèxes, fins a tal ponch que caliá aver cèrta abiletat artistica per los diboishar. Per aqueste motiu, fin finala en 1867 s'acordèt una nòva nomenclatura per aquestes objèctes, era quau consistissiá en lo nom de l'asteroïde precedit per un nombre entre parentèsi, e en òrdre de descobèrta: (1) Ceres, (2) de Palas, (3) Juno, (4) Vesta, eca. Se sòlen a l'ora d'ara representar de la meteissa manièra, en inclusent o sustrayendo los parentèsis.[6]
Lo tèrme "cencha d'asteroïdes" comencèt a s'utilizar a de començaments del decènni de 1850, e mai se s'ignòra quién foguèt lo primièr en far referéncia al meteis. En l'an 1868 se coneissiá ja un centenat d'asteroïdes e en 1891 l'emplec de la astrofotografía, iniciat per Max Wolf, accelerèt lo ritme de descobèrtas encara mai.[17] En 1923 lo nombre d'asteroïdes depassava los 1000, en 1981 los 10 000, en 2000 los 100 000[8] e en 2012 lo nombre d'asteroïdes ronda los 600 000.[9][10][8]
Origina[modificar | modificar la font]
Formacion[modificar | modificar la font]
En 1802, pauc après la descobèrta de (2) de Palas, Heinrich Olbers suggeriguèt a William Herschel que Ceres e (2) de Palas poirián se tractar de fragments d'una planeta fòrça mai granda qu'en lo passat poiriá aver orbitado en aquela region entre Mart e Jupitèr. Segontes aquesta ipotèsi, la planeta se descompuso fa de milions d'ans a causa d'una explosion intèrna o a d'impactes de cometa.[9] Malgrat aiçò, la granda quantitat d'energia que foguèsse estat de besonh per que tal eveniment arribès, en combinason amb l'escassa massa totala de la cencha d'asteroïdes (sonque un 4 % la massa de la Luna), ponon de manifèst qu'aquesta ipotèsi pòt pas èsser valida. En mai, las diferéncias en composicion quimica entre los asteroïdes de la centura son fòrça malaisidas d'explicar en lo cas qu'anèsson originats dins la meteissa planeta.[11] Per tant, actualament la majoritat de scientifics accèpta que los asteroïdes faguèron partida jamai d'una planeta.
En general, se crei que lo sistèma solar se formèt tre una nebulosa primitiva, compausada per gas e povàs, que saturèt jos influéncia gravitatòria en formant un disc de material en rotacion. Del temps qu'en lo centre, a on se formariá lo Solelh, la densitat aumentava amb rapiditat, en las regions extèrnas del disc se formèron granos solids de pichon talha que, amb lo temps, foguèron en s'agropant mejançant de procèsses de acreción e collision per formar las planetas.[21]
Los planetesimals que se trobavan en la region a on se tròba a l'ora d'ara la centura foguèron perturbats gravitacionalmente per Jupitèr. La planeta provoquèt qu'una determinada part dels planetesimals aqueriguèsse excentricitats e inclinasons fòrça anautitas, en s'accelerant a de nautas velocitats, çò que causèt que collisionaran entre eles, e per tant alloc de s'agropar per formar una planeta se disgregaron en multitud de residus rocosos; los asteroïdes.[22] Una granda part foguèron eyectados foguèsse del sistèma solar, en subrevivent sonque mens del 1 % dels asteroïdes iniciales.[12]
Evolucion[modificar | modificar la font]
Dempuèi la siá formacion en la nebulosa primitiva que donèt origina al sistèma solar, los asteroïdes an sofèrt de divèrses cambiaments. Entre aquestes se tròban la calor intèrna pendent los primièrs milions d'ans, lo derretimiento de la siá superfícia a causa de de impactes, la erosión espaciala a causa de la radiación e lo vent solar, e lo bombardament de micrometeoritos.[13][14][15] Qualques scientifics se fan referéncia als asteroïdes coma los planetesimals residuales, del temps qu'unes autres los considèran distintos a causa d'aquestes procèsses.[16]
Se crei que la cencha d'asteroïdes actuala conten pas qu'una fraccion de la massa de la centura primitiva. Las simulacions per ordenador suggerisson que la cencha d'asteroïdes originala poiriá aver contengut una massa equiparable a la de la Tèrra. Degut principalament a de perturbacions gravitatòrias, la majoritat del material foguèt expelido de la centura pendent los primièrs milions d'ans de formacion, en daissant pas qu'un 0,1 % de la massa originala.[12] Se crei que partís del material expulsat poiriá se trobar en lo bromalh de Oort, en los confines del sistèma solar.[28] Dempuèi la siá formacion, lo talha tipic dels asteroïdes es demorat relativament estable; a pas agut d'aumentacions o de disminucions significativas.[17]
La resonancia orbital 4:1 amb Jupitèr, plaçada en torni a 2,06 UA del Solelh, pòt se considerar lo limit interior de la centura principala. Las perturbacions causadas per Jupitèr envièren los asteroïdes que se trobavan ailà cap a d'orbitas inestables, en creant una zòna desèrta a dicha distància. La majoritat dels còsses que se trobavan a mendre distància foguèron lançats cap a Mart (cuyo afelio es de 1,67 UA) o eyectados per de perturbacions gravitacionales en los primièrs episòdis de la formacion del sistèma solar.[18] Los asteroïdes que conforman la familha Hungaria se tròban mai prèps al Solelh que la zòna mencionada anteriorament, mas possedisson d'orbitas establas a causa de la siá anautita inclinason orbital.[19]
Quand la cencha d'asteroïdes èra encara dins formacion, a una distància de 2,7 UA del Solelh se trobava la linha de separacion de temperaturas del ponch de condensación de l'aiga. Als planetesimals que se trobavan a una distància màger lor foguèt possibla acumular gèl.[20] En 2006 se postuló qu'una populacion de cometas plaçats mai ailà del limit de dicha separacion poguèt aver contribuit a la formacion dels oceans de la Tèrra.[21]
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Contràriament a çò que se sòl pensar, la cencha d'asteroïdes es dins la siá màger part vuèg. Los asteroïdes son diseminados dins un volum tan grand que seriá fòrça malaisit traversar la centura e se trobar amb òm d'eles sens o preténer. Pas obstante, e e mai se se coneisson a l'ora d'ara cientos de miles d'aquestes còsses celèstes, se calcula que la centura alberga de divèrses milions d'asteroïdes.
Dimensions[modificar | modificar la font]
La massa totala de la cencha d'asteroïdes s'aima entre 3,0×1021 e 3,6×1021 kg, çò cual supausa pas qu'un 4 % de la massa de la Luna, o çò qu'es çò de meteis, un 0,06 % de la massa terrèstre. Los objèctes celèstes mai grandes de la centura son, per tant, fòrça mendres e mens massius que la Luna. Los quatre de còsses principales soman la mitat de la massa totala de la centura, e Ceres, lo mai grand d'eles, representa un tèrç de la massa totala. Ceres Possedís una ràdio d'unes 475 km, qu'equival a un tèrç de la ràdio lunar, e una massa de 1021 kg, que representa pas qu'un 1,3 % de la massa de la Luna. Lo segond objècte mai grand de la centura, (4) Vesta, a la mitat del talha de Ceres. Se coneisson en torni a 1000 asteroïdes cuyo ràdio es màger que 15 km, e s'aima que la centura poiriá albergar près de mièg milion d'asteroïdes amb de ràdios màgers que 1,6 km.[34]
Los talhas dels asteroïdes pòdon se determinar de divèrsas manièras, en sabent la siá distància. Òm dels metòdes es en observant lo sieu transit aparent davant una estela, que succedís a causa de la rotacion terrèstre. Quand aquò arriba, l'estela es amagada darrièr de l'asteroïde, e en mesurant lo temps que s'esperlonga dicha ocultación es possibla trobar lo diamètre de l'asteroïde. Amb aqueste metòde s'es determinat amb bona precision los talhas dels asteroïdes mai grandes de la centura, coma Ceres o (2) de Palas.[34]
Autre metòde per aimar los sieus talhas es mesurar la siá ludentor aparenta. Cuanto Mai grand siatz un asteroïde, mai lum solar rebatrà a causa de la siá màger superfícia. Malgrat aiçò, la ludentor aparenta depend tanben del albedo caracteristic de l'asteroïde, e aqueste ven determinat per la composicion del meteis. A manièra d'exemple, (4) Vesta apareis qualquarren mai brilhant en lo cèl que Ceres, doncas lo albedo dels primièrs son quatre còps superiors. Pas obstante, lo albedo dels asteroïdes pòt se determinar, doncas que cuanto mendre albedo possedís un còs, mai radiación absorbe e per tant se calfa mai; aquesta calor emet radiación en lo infrarrojo, e en comparant la radiación infraroja e la visibla qu'arriba a superfícia terrèstre pòt se determinar lo albedo, e per tant calcular lo sieu talha. Amb aqueste metòde se pòt quitament endonviar las irregularitats que presenta un determinat asteroïde en lo cas que se tròbe en rotacion. En aqueste cas, las irregularitats fan que la superfícia que s'obsèrva càmbie, en modificant tanben la siá ludentor aparenta de forma periodica.[35]
Composicion[modificar | modificar la font]
La majoritat dels asteroïdes de la centura se tròban classificats, segontes la siá composicion, en tres categorias: asteroïdes carbonáceos o tipe-C, asteroïdes de silicatos o tipe-S, e asteroïdes metallics o tipe-M.[36] Existisson d'autres tipes d'asteroïdes, mas la siá populacion es fòrça escassa.
Existís una correlación importanta entre la composicion dels asteroïdes e la siá distància al Solelh. Los asteroïdes mai prèps sòlen èsser rocosos, compausats per silicatos e exentos d'aiga, del temps que los mai aluenhats son en la siá majoritat carbonáceos, compausats per minerales arcillosos e amb preséncia d'aiga. Per tant, los asteroïdes mai aluenhats son tanben los mai escures, e los mai prèps rebaton màger quantitat de radiación. Se crei qu'aqueste fach es consequéncia de las caracteristicas de la nebulosa primitiva que donèt origina al sistèma solar. En las regions mai aluenhadas la temperatura èra fòrça mendre, e per tant l'aiga se podiá condensar en los asteroïdes; tot çò de contrari qu'en las regions interioras, a on a l'aver màger temperatura l'aiga probablament se vaporizaría.[36]
Los asteroïdes tipe-C o carbonáceos son los mai abondius en la centura, doncas que compausan lo 75 % del total. Rebaton fòrça pauc lum (albedo entre 0,03 e 0,09[37]) e per son tant fòrça escures, e sòlen presentar un tono leugièrament azulado. Aquestes asteroïdes absorben pro radiación infraroja a causa de la preséncia d'aiga retenuda en la siá estructura. Per çò de general se tròban en las regions exterioras de la centura. L'asteroïde de màger talha qu'aperten inequívocamente al tipe-C es (10) Higia.[36]
Los asteroïdes tipe-S, compausats per silicatos, representan en torni al 15 % del total. Son plaçats en la part de la centura mai prèpa al Solelh. Exibisson una color leugièrament rojizo e an un albedo relativament anautit (entre 0,10 e 0,22[37]). (3) Juno constituís un bon exemple d'aqueste tipe.[36]
Los asteroïdes tipe-M, o metallics, possedisson de quantitats importantas de fèrre e níquel. Conforman aperaquí lo 10 % del total d'asteroïdes, e possedisson un albedo similar als de tipe-S (0,10-0,18[37]). Aquestes objèctes pòdon èsser los nuclèus metallics d'objèctes anteriors de màger talha, es quaus acabèron en se fragmentant a causa de collisiones. Se tròban plaçats a mitat de la cencha d'asteroïdes, en torni a 2,7 UA del Solelh.[36] E mai se es pas comun, s'es enregistrat asteroïdes, coma es lo cas de (22) Kalliope, que presentan de densitats fòrça bassas per èsser de tipe-M, çò cual implica que son pas compausats principalament per de metals e presentan nautas porosidades.[22] Dins aqueste tipe s'engloban asteroïdes que s'ajustan pas als tipes C e S, doncas pas totes los asteroïdes tipe-M son compausats per de materials similars ni an lo meteis albedo.[23]
Òm de las incognitas de la cencha d'asteroïdes es la relativa escasez d'asteroïdes basálticos, o de tipe-V. Las teorias de formacion d'asteroïdes predicen que los objèctes del talha de (4) Vesta o màgers aurián de formar pèl e saile, es quaus serián compausats principalament per ròca basáltica.[24] Las evidéncias mòstran, malgrat aiçò, que lo 99 % del material basáltico predicho s'obsèrva pas. Fins a l'an 2001 se cresiá que la màger part dels objèctes basálticos descobèrts en la centura s'èra originat tre (4) Vesta. Malgrat aiçò, la descobèrta de (1459) Magnya revelèt una composicion quimica desparièra als asteroïdes basálticos coneguts anteriorament, çò cual suggerís que s'originèt de forma distinta.[25] Aquesta ipotèsi se refortilhèt amb la descobèrta en 2007 de dos asteroïdes en la region exteriora de la centura. Se tracta de (7472) Kumakiri e (10537) 1991 RY16, es quaus presentan de composicions basálticas desparièras. Aquestes dos asteroïdes son los unics de tipe-V descobèrts fins a la data en la region exteriora de la centura.[24]
Orbitas[modificar | modificar la font]
Los asteroïdes orbitan en lo meteis sens que las planetas, amb de periòdes orbitales dempuèi 3,5 fins a 6 ans, generalament. La excentricitat mièja dels asteroïdes se plaça envolopa 0,15, e mai se qualques coma (1862) Apolo e (944) Hidalgo possedisson excentricitats fòrça anautitas (en torni a 0,6). Unes paucs asteroïdes possedisson inclinasons orbitales superiors a 25°, entre eles l'asteroïde (945) Barcelona, descobèrt per José Manges e Solá en 1921, cuya inclinason es de 32,8°. L'asteroïde amb l'orbita mai inclinada es (1580) Betulia, amb 52°.[42]
Voids de Kirkwood[modificar | modificar la font]
Al representar en una grafica la distància dels asteroïdes al Solelh, pòdon s'observar de regions vuèjas a on i a pas cap. Aquestes voids coincidisson amb las orbitas a on existís resonancia orbital amb Jupitèr, es dire, a on lo periòde de l'orbita es ligat mejançant una fraccion simpla amb lo periòde de Jupitèr. Per exemple, quinsevolhe asteroïde plaçat a una distància de 3,28 UA, auriá una resonancia 2:1 amb Jupitèr; quand l'asteroïde complèta dos torns a l'entorn del Solelh, Jupitèr complèta òm. Autras resonancias importantas son las correspondentas a 3:1, 5:2 e 7:3, a unas distàncias de 2,5 UA, 2,82 UA e 2,96 UA, respectivament.[28] Existisson tanben d'autras resonancias segondàrias, que se tròban pas vuèjas mas que lo nombre d'asteroïdes es mendre, coma la resonancia 8:3 (semieje màger de 2,71 UA). La centura principala se pòt dividir alavetz dins tres zònas diferenciadas separadas per aquestes voids: Zòna I (2,06-2,5 UA), Zòna II (2,5-2,82 UA) e Zòna III (2,82-3,28 UA).[26]
Aquestes voids recebon lo nom de son descubridor, Daniel Kirkwood, qui los descobriguèt en l'an 1886. Quinsevolhe asteroïde plaçat en aquestas posicions seriá accelerat per Jupitèr e la siá orbita s'alongariá (aumenta la excentricidad), per çò que lo perihelio de la siá orbita poiriá s'apropar a l'orbita de qualque planeta e collisionar amb el o amb lo Solelh, o èsser eyectado foguèsse del sistèma solar. Al contrari que succedís amb los voids en los anèls de Saturn, los voids de Kirkwood pòdon pas èsser observats dirèctament, doncas que los asteroïdes possedisson excentricitats fòrça variadas e per son tant en crosant continualament a travèrs d'eles.[28]
Dempuèi la formacion del sistèma solar, las planetas an sofèrt de variacions en la siá orbita, e en concrèt an modificat lentament la siá distància al Solelh. La modificacion de l'orbita de Jupitèr, e per tant l'alteracion amb lo temps de la posicion dels voids de Kirkwood, poiriá explicar l'escàs nombre d'asteroïdes que albergan de determinadas regions de la centura.[27]
Cambiaments dins las orbitas[modificar | modificar la font]
E mai se las resonancias orbitales de las planetas son la manièra mai efectiva de modificar las orbitas dels asteroïdes, existisson d'autres mejans qu'aquò succedís per el. Qualques evidéncias, coma lo nombre de NEA o meteoritos près de la Tèrra, suggerisson que las resonancias son pas capaças per se solas de las produsir.[45]
En un primièr moment se postuló que las collisiones aleatorias entre asteroïdes poirián provocar que queiguessen dins los voids de Kirkwood, e per tant èsser eyectados per las perturbacions de las planetas. Malgrat aiçò, los modèls computacionales an mostrat que los efèctes qu'aquò produsís se tròban de divèrses òrdres de magnitud per jos çò d'observat. Per tant, an d'èsser mai importants d'autres efèctes.[45]
I. O. Yarkovsky Prepausèt a de fins del sègle XIX que lo lum solar poiriá provocar d'alteracions en las orbitas dels asteroïdes. Aqueste efècte se coneis coma efècte Yarkovsky, e es possible a causa de que lo lum transpòrta moment lineal. Lo lum solar dirècta qu'arriba al asteroïde modifica pas la siá orbita, doncas que lo lum li arriba en la meteissa direccion que la fòrça d'atraccion gravitatòria del Solelh, e a d'efèctes practics es coma se foguèsse atrach per un objècte leugièrament mens massiu que lo Solelh. L'idèa clau de Yarkovsky es qu'un asteroïde possedís de temperaturas desparièras en la siá superfícia segontes la siá orientacion al Solelh. Los còsses emeton radiación infraroja, tant màger cuanto a mai temperatura se tròben, e aquestes fotones emeses li estampan al asteroïde una quantitat de movement en de sens contrari de cap a a on foguèron radiados. D'aquesta manièra, aurà una emission asimetrica de fotones e l'asteroïde se mourà. Aqueste efècte es màger s'existisson de diferéncias de temperatura entre lo afelio e lo perihelio de l'asteroïde.[45] Mejançant l'efècte Yarkovsky se pòdon determinar las siás densitats, e se pòdon explicar determinadas caracteristicas orbitales e morfologicas que possedisson qualques familhas d'asteroïdes.[28][29]
Qualques scientifics desvolopèron una variacion dels trabalhs de Yarkovsky, aperat efècte YORP. Aqueste efècte predice de cambiaments en las rotacions e de velocitats dels asteroïdes a causa de l'efècte Yarkovsky, e fins ara las observacions realizadas concòrdan plenament amb las prediccions.[45]
Objèctes principals[modificar | modificar la font]
Ceres[modificar | modificar la font]
Ceres Es lo còs celeste mai grand de la centura e l'unic classificat coma planeta enano, dempuèi la redefinicion de planeta de 2006.[5] Aqueste classament s'a d'a que la siá gravetat o a moldeado amb una forma gaireben esférica (amb un diamètre de 940 km aprox.) E, per tant, se ditz que possedís equilibri hidrostático. Amb anterioritat a 2006 èra considerat l'asteroïde mai grand, mas es actualament la planeta enano mai pichon, doncas que los autres objèctes que partejan aqueste meteis classament, coma Pluton o Eris, son màgers.
La siá magnitud absoluta es de 3,32, màger que la de quin autre còs que siá de la centura.[30] Malgrat aiçò, daissa pas d'èsser un còs fòrça escur, doncas que lo sieu albedo es de tan sol un 5 %. La siá estructura intèrna es formada d'un nuclèu compausat de silicatos e una capa d'aiga en forma de gèl entornejat per òm defunta pèl. Una part fòrça pichona del gèl se convertís en vapor d'aiga a causa de la radiación solara, çò que li conferís una tenue atmosfèra. La siá massa es gaireben un tèrç de la del total de centura.[31] Orbita A una distància d'entre 2,5 e 3 UA, e la siá excentricitat es de sol 0,08, per çò que la siá orbita es pro circulara.
Vesta[modificar | modificar la font]
(4) Vesta, descobèrt per Olbers en 1807, es lo segond asteroïde de màger massa, lo tresen en talha, e lo mai brilhant de totes. Aquò es a causa de que possedís un albedo del 42 %, màger quitament que lo albedo de la Tèrra (37 %). Constituís lo 9 % de la massa totala de la centura, e la siá diamètre mièg es de 530 km. Orbita A una distància del Solelh fòrça similar a la de Ceres. Vesta Possedís un nuclèu metallic pro dens (de fèrre e níquel), un saile compausat de olivino, e una pèl defunta fòrça d'a pena unes quilomètres de grosor.
Vesta Recebèt l'impacte de de autre asteroïde, en daissant un enòrme cráter sobratz la siá superfícia e en enviant a la centura multitud de fragments correspondents al 1 % de la massa de l'asteroïde. D'aquesta manièra se formèt la familha Vesta, de tipe-V (basálticos), mas a l'ora d'ara sonque una pichona part d'aquestes fragments contunha orbitando la centura, doncas se crei que lo rèste foguèt disipado a l'aténher la resonancia 3:1 amb Jupitèr, en òm dels voids de Kirkwood. Qualques meteoritos queigudi sobre la Tèrra an la siá origina en aquesta collision.
Palas[modificar | modificar la font]
(2) de Palas son lo segond objècte de màger talha de la centura, e mai se (4) Vesta es mai massiu. Representa un 7 % de la massa de la centura e la siá albedo es del 12 %, doncas qu'es de tipe-C. Possedís l'orbita mai excéntrica dels quatre, amb una valor de 0,23, çò cual fa que la siá distància mai prèpa al Solelh (2,1 UA) donères fòrça de la mai aluenhada (3,4 UA). Tanben lo sieu inclinason orbital es superior, amb 34° (las dels autres tres son mendres que 10°). Se crei qu'un impacte sobratz la siá superfícia formèt la familha de Palas, e mai se lo nombre de membres es escàs.
En 1803, un an après la siá descobèrta e a causa de la siá repercussion, William Hyde Wollaston cristianèt a un nòu element amb lo nom de paladio.
Higia[modificar | modificar la font]
(10) Higia es la cambra màger objècte de la cencha d'asteroïdes, amb un diamètre mièg de 431 km, e mai se presenta una forma pro alongada, e constituís un 3 % de la massa totala de la centura. Foguèt descobèrt per Annibale de Gasparis en 1849. En çò que tanh a la siá composicion, es un asteroïde carbonáceo (tipe-C) amb un albedo del 7 %. Es lo membre principal de la familha omonima que li dona a el nom. Se tracta, dels quatre, de l'asteroïde mai extèrne, cuyo afelio atenh las 3,5 UA, e triga 5,5 ans en completar la siá orbita.
Juno[modificar | modificar la font]
(3) Juno foguèt lo tresen asteroïde en èsser descobèrt e es òm dels mai grandes de la centura principala d'asteroïdes, en essent lo segond mai pesat dins los de tipe S. Foguèt descobèrt lo 1 de setembre de 1804 pel astronòm alemand Karl Ludwig Harding e cristianat amb aqueste nom en aunor a la divessa Juno. Foguèt a la debuta considerat una planeta, coma Ceres, de Palas, e Vesta. Foguèt classificat de nòu coma asteroïde, amassa amb los autres tres, quand fòrça asteroïdes foguèron mai descobèrts. Lo pichon talha de Juno e la siá forma irregulara o excluguèron d'èsser estat considerada planeta enano conforme al classament de l'Union Astronómica Internacionala.
Localizacion[modificar | modificar la font]
E mai se la màger part dels asteroïdes se tròban en la centura principala, existisson tanben d'autres grops d'asteroïdes. Se pòdon diferenciar tres regions d'asteroïdes, segontes la siá distància al Solelh:[50]
- Centura principala: se tròba plaçat entre 2,06 e 3,65[51] UA, en una region entre Mart e Jupitèr. A lo sieu còp pòdon se classificar de familhas d'asteroïdes, coma Hungaria, Hilda, Eos, Themis, Cibeles, Koronis, entre d'autras.[32]
- Asteroïdes Prèps dins la Tèrra (o NEA, de l'anglés Near-Earth Asteroïd): son asteroïdes fòrça prèps a l'orbita terrèstre, plaçats a mens de 1,3 UA del Solelh. Se pòdon subdividir en tres grops:
- Asteroïdes Atón: Possedisson semiejes màgers mendres que 1 UA, e afelios màgers que 0,983 UA.
- Asteroïdes Apolo: Possedisson semiejes màgers mai distantes que 1 UA, e perihelios mendres que 1,017 UA.
- Asteroïdes Amor: possedisson perihelios entre 1,017 UA e 1,3 UA. L'asteroïde (1036) Ganymed es lo NEA descobèrt de màger talha.
- Troyanos: Se tròban plaçats près dels ponchs de Lagrange de Jupitèr (plaçats a 60° de la linha que jonh lo Solelh e Jupitèr). Se coneisson a l'entorn de 4000.[33] En d'escasenças se classifican tanben dins aqueste grop qualques asteroïdes plaçats en los ponchs de Lagrange de Neptun o Mart, coma es lo cas de (5261) Eureka. Recebon aqueste nom a causa del primièr asteroïde d'aqueste grop descobèrt, (588) Aquiles, eròi de la guèrra de Troya.[54]
Familhas d'asteroïdes[modificar | modificar la font]
Quand lo nombre d'asteroïdes descobèrts comencèt a èsser anautit, los astronòms observèron que qualqu'uns d'eles partejavan cèrtas caracteristicas, coma la excentricitat o la inclinason orbital. Foguèt aital coma lo japonés Kiyotsugu Hirayama prepausèt en 1918 l'existéncia de cinc familhas d'asteroïdes, lista qu'amb lo pas del temps s'es anat dilatando.[45]
Aperaquí un tèrç dels asteroïdes de la centura fa partida d'una familha. Las familhas possedisson d'elements orbitales e d'espèctres similars, çò cual indica qu'an la siá origina en la fragmentacion d'un objècte mai grand. Existisson 20-30 associacions qu'amb certitud pòdon se considerar de familhas d'asteroïdes, e mai se i a fòrça autras cuya denominacion de familha es pas tan clara. Las associacions amb mens membras que las familhas s'apèran cúmulos d'asteroïdes.[34]
Qualques unas de las familhas mai importantas son (en òrdre de distància): Flòra, Eunoma, Koronis, Eos e Themis.[35] La familha Flòra, una de las mai nombrosas, poiriá aver la siá origina en una collision venuda fa mens de mil milions d'ans.[36] L'asteroïde mai grand que fa partida d'una familha es (4) Vesta. Se crei que la familha Vesta s'originèt a causa d'una collision sofèrta sobratz la siá superfícia. Coma resultat de la meteissa collision se formèron tanben los cridats meteoritos HED.[37]
S'es trobat tres bandas de povàs dins la centura principala. Es possible que sián associadas a las familhas Eos, Koronis e Themis, a causa de que las siás orbitas son similaras a las d'aquestas bandas.[38]
Periferia[modificar | modificar la font]
Bordeando Lo limit interior de la cencha d'asteroïdes se tròba la familha d'asteroïdes Hungaria, entre 1,78 e 2,0 UA, e amb semiejes màgers en torni a 1,9 UA. L'asteroïde que dona nom a aquesta familha compausada per 52 asteroïdes coneguts es (434) Hungaria. Aquesta agropacion d'asteroïdes se tròba separada de la centura principala pel void de Kirkwood correspondent a la resonancia 4:1, e las siás membras possedisson inclinasons fòrça anautitas. Qualqu'uns crosan l'orbita de Mart, cuyas de perturbacions gravitacionales son probablament la causa mai notabla en la reduccion de la populacion d'aqueste grop.[19]
Autre grop d'asteroïdes amb d'orbitas inclinadas en la part interiora de la centura es la familha Focea. La granda majoritat de las siás membras son de tipe-S, a diferéncia de la familha Hungaria possedís qualqu'uns de tipe-E (amb de superfícias de enstatita). La familha Focea orbita entre 2,25 UA e 2,5 UA del Solelh.[39]
En lo limit exterior de la centura se tròba la familha Cibeles, orbitando entre 3,3 e 3,5 UA, en la resonancia 7:4 amb Jupitèr. La familha Hilda orbita entre 3,5 e 4,2 UA, amb d'orbitas pro de circularas e establas en la resonancia 3:2 de Jupitèr. Mai ailà de 4,2 UA se tròban fòrça paucs asteroïdes, fins a l'orbita de Jupitèr (5,2 UA), a on se tròban los asteroïdes troyanos. Los troyanos pòdon se dividir en dos grops, segontes lo ponch de Lagrange de Jupitèr qu'ocupen: es quaus se tròban en lo ponch L4 e es quaus se plaçan en lo costat contrari L5.[40] Se desconeis la rason que lo ponch L4 se tròbe fòrça mai poblat.[54]
Nòvas familhas[modificar | modificar la font]
Qualques familhas se son formadas recentament, en de tempses astronomics. Lo cúmulo Karin se formèt fa 5,8 milions d'ans coma consequéncia d'una collision sofèrta per un asteroïde de 16 km de ràdio.[41] La familha Veritas se formèt fa 8,7 milions d'ans; entre las evidéncias s'inclutz povàs interplanetario apletat dels sedimentos océanicos.[42][43]
Fòrça mai recenta es lo cúmulo Datura que se formèt fa 450 000 ans tre un asteroïde de la centura principala. L'estimacion de la siá antiquitat es basada en la probabilitat estatistica que las siás membras ajan las orbitas actualas, e pas en evidéncias fisicas solidas. Se crei que lo cúmulo Datura poiriá èsser estat una font de povàs e material zodiacal.[44] Autras formacions recentas, coma lo cúmulo Iannini (fa circa 5 milions d'ans) o lo cúmulo Seinäjoki, poirián tanben aver contribuit a la formacion d'aqueste povàs.[45]
Colisions[modificar | modificar la font]
A causa de l'anautita populacion de la centura principala las collisiones entre asteroïdes succedisson de manièra frequenta, en d'escalas de temps astronomicas. S'aima que cada 10 de milions d'ans se produsís una collision entre asteroïdes cuyos de ràdios excedisson dels 10 km.[46] Las collisiones en d'escasenças provòcan la fragmentacion de l'asteroïde en d'objèctes mai pichones, en formant una nòva familha d'asteroïdes. Pòt tanben arribar que dos asteroïdes collisionen a de velocitats fòrça bassas, en cuyo cas demòran jonhuts. A causa d'aquestes procèsses de collision, los objèctes que formèron la cencha d'asteroïdes primitiu gardan a pena relacion amb los actuales.
En mai d'asteroïdes, la centura conten tanben de bandas de povàs format de partículas amb de ràdios d'unes paucs cientos de micrómetros. Aqueste material se produsís, almens en partida, per collisiones entre asteroïdes, e per l'impacte de micrometeoritos en los asteroïdes. En mai, l'efècte Poynting-Robertson provòca qu'a causa de la radiación solara aqueste povàs viratz lentament en espirala cap a del Solelh.[47]
La combinason d'aqueste povàs amb lo material eyectado de los cometas produsís lo lum zodiacal. La ludentor que produsís, e mai se flaca, pòt s'observar per la nuèch en direccion cap al Solelh al cors de la eclíptica. Las partículas que produsisson lo lum zodiacal visible presentan, en promiei, de ràdios de 40 micrómetros. Lo temps de vida caracteristica d'aquestas partículas es de l'òrdre de 700 000 ans. Doncas, per manténer las bandas de povàs an de se crear nòvas partículas a un ritme constant en la cencha d'asteroïdes.[47]
Meteorits[modificar | modificar la font]
Los escombros que s'originan en las collisiones pòdon formar meteoroides qu'atengan fin finala l'atmosfèra terrèstre. Un percentatge màger que lo 99,8 % dels 30 000 meteoritos trobats fins a la data dins la Tèrra se crei que s'es originat en la cencha d'asteroïdes. En setembre de 2007 se publiquèt un estudi que suggerissiá que l'asteroïde (298) Baptistina sofriguèt una collision que provoquèt l'enviament d'una quantitat considerabla de fragments a l'interior del sistèma solar. Se crei que los impactes d'aquestes fragments creèren los cráteres Tycho e Chicxulub, plaçats en la Luna e en Mexic respectivament, e aqueste darrièr poguèt provocar l'escandilhament dels dinosaurios fa 65 milions d'ans.[48]
Exploracion[modificar | modificar la font]
La primièra nau espaciala que traversèt la cencha d'asteroïdes foguèt la Pioneer 10, lo 16 de julhet de 1972. Per aquel existissiá alavetz cèrta preocupacion sobratz se los escombros qu'aviá ailà supausarián un perilh per la nau, mas an traversat fins ara la centura sens d'incidents una desena de naus distintas. Las sondas Pioneer 11, Voyager 1 e 2 e Ulysses, passèron per la centura sens prene d'images. La mission Galileu prenguèt d'images de (951) Gaspra en 1991 e de (243) Anada (e lo sieu satellit Dactyl) en 1993, NEAR Shoemaker de (253) Matilde en 1997 e (433) Eros en 2000, Cassini-Huygens de (2685) Masursky en 2000, Stardust de (5535) Annefrank en 2002 e New Horizons de (132524) APL en 2006.[49]
La mission Hayabusa, que retornèt dins la Tèrra en junh de 2010, fotografièc e aterrèt sobre la superfícia de (25143) Itokawa en 2005, pendent dos meses.[50] La mission Dawn foguèt lançada en 2007, lo jorn 18 de julhet de 2011 se confirmèt que la sonda entrèt dins l'orbita de Vesta, e lo 6 de març de 2015 entrèt dins orbita a l'entorn de Ceres. La mission WISE foguèt lançada lo 14 de decembre de 2009 e cercarà mejançant deteccion de radiación infraroja totes los asteroïdes cuyo diamètre siá màger a 3 km. Lo lançament d'autra mission, OSIRIS-REx, es previst qu'aja luòc en 2016, e portarà dins la Tèrra mòstras de material de la superfícia d'un asteroide.[49]
La majoritat de las fotografias presas dels asteroïdes foguèron realizadas pendent lo breve pas per la centura de las sondas espacialas que se dirigissián cap a d'autres objectius, a excepcion del NEAR e de la sonda Hayabusa, qu'explorèron determinats asteroïdes prèps (NEA). Sonque la mission Dawn a coma objectiu primari l'estudi d'objèctes de la centura principala d'asteroïdes, e s'aquestes se complisson amb capitada es possibla que se desvolòpe una extension de la mission que permeta exploraciones addicionalas.[51]
Font futura de ressorças[modificar | modificar la font]
Los asteroïdes son los còsses mai accessibles del sistèma solar. S'es suggerit qu'en un futur lo material dels asteroïdes prèps dins la Tèrra (NEA) poiriá èsser aprovechable. Los materials mai importants son economicament l'aiga (la possedisson los asteroïdes tipe-C, generalament en forma de gèl) e de divèrses metals, coma fèrre, níquel, cobalto o platino (asteroïdes de tipes S e M). S'a ja especulado amb los metòdes possibles per o far e los còstes economics implicats, e se crei que per cada tona de material terrèstre utilizat pel bastiment de naus poiràn s'obténer fins a mil tonas de material en los asteroïdes. Aquò desencaririá lo còst dels materials en afar, e poirián s'utilizar pel bastiment d'estructuras de besonh en futuras exploraciones espacialas.[73][74]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Escarrabilhada d'asteroïdes
- Centura de Kuiper
- Disc escampilhi
- Bromalh de Oort
Referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, Space Physics Center: UCLA.
- ↑ Foderà Serio, G.; Manara, A.; Sicoli, P. (2002).
- ↑ Herschel, William (1802).
- ↑ Gropp, Harald.
- ↑ 5,0 et 5,1 IAU, http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/questions_answers/ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ 6,0 et 6,1 Hilton, James L., http://aa.usno.navy.mil/faq/docs/minorplanets.php modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ Pankovic, V. y Radakovic, A. M. (2009).
- ↑ 8,0 et 8,1 MPC Archive Statistics
- ↑ 9,0 et 9,1 Hughes, David W., http://www.open.edu/openlearn/history-the-arts/history/history-science-technology-and-medicine/history-science/brief-history-asteroid-spotting modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, BBC
- ↑ Asteroid Discovery From 1980 - 2010
- ↑ Chaisson, E.; McMillan, S. (1997).
- ↑ 12,0 et 12,1 Petit, Jean-Marc; Morbidelli, A.; Chambers, J. (2001).
- ↑ Keil, K. (2000).
- ↑ Clark, B. E.; Hapke, B.; Pieters, C.; Britt, D. (2002).
- ↑ Baragiola, R. A.; Duke, C. A.; Loeffler, M.; McFadden, L. A.; Sheffield, J. (2003).
- ↑ Kracher, A. (2005).
- ↑ Stiles, Lori, http://uanews.org/node/11641 modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, University of Arizona
- ↑ Alfvén, H.; Arrhenius, G., http://history.nasa.gov/SP-345/ch4.htm modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, NASA
- ↑ 19,0 et 19,1 Spratt, Christopher E. (1990).
- ↑ Lecar, M.; Podolak, M.; Sasselov, D.; Chiang, E. (2006).
- ↑ Lakdawalla, Emily, http://www.planetary.org/blog/article/00000551/ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ Margot, J. L.; Brown, M. E. (2003).
- ↑ Mueller, M.; Harris, A. W.; Delbo, M.; MIRSI Team (2005). «21 Lutetia and other M-types: Their sizes, albedos, and thermal properties from new IRTF measurements».
- ↑ 24,0 et 24,1 Duffard, R. D.; Roig, F. (2008).
- ↑ Than, Ker, http://www.space.com/scienceastronomy/070821_basalt_asteroid.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, Space.com
- ↑ Klacka, Jozef (1992).
- ↑ Liou, Jer-Chyi; Malhotra, Renu (1997).
- ↑ Chesley, Steven R. (2003).
- ↑ Bottke, William T. et al. (2001).
- ↑ Parker, J. W. et al. (2002).
- ↑ Norton, O. Richard; Chitwood, Lawrence A. (2008).
- ↑ Di Sisto, Romina Paula (2004).
- ↑ International Astronomical Union (IAU), http://www.cfa.harvard.edu/iau/lists/Trojans.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ Lemaitre, Anne (2004).
- ↑ Lang, Kenneth R., http://ase.tufts.edu/cosmos/print_images.asp?id=15 modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, NASA's Cosmos
- ↑ Martel, Linda M.V., http://www.psrd.hawaii.edu/Mar04/fossilMeteorites.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, Planetary Science Research Discoveries
- ↑ Drake, Michael J. (2001).
- ↑ Love, Stanley G.; Brownlee, Donald E. (1992).
- ↑ Carvano, J. M. et al. (2001).
- ↑ Sheppard, Scott, http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/trojan.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, Carniege Institution (Department of Terrestrial Magnetism)
- ↑ Nesvorny, David et al. (2006).
- ↑ Tsiganis, K.; Knežević, Z.; Varvoglis, H. (2007).
- ↑ Farley, K. A. (2009).
- ↑ Nesvorný, D.; Vokrouhlický, D.; Bottke, W.F. (2006).
- ↑ Nesvorný, D.; Bottke, W.F.; Levison, H.F.; Dones, L. (2003).
- ↑ Backman, D. E., http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/zodiac/backman/IIIb.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, NASA
- ↑ 47,0 et 47,1 Reach, William T. (1992).
- ↑ Southwest Research Institute, http://www.physorg.com/news108218928.html modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant, Physorg.com
- ↑ 49,0 et 49,1 NASA, http://solarsystem.nasa.gov/missions/profile.cfm?Sort=Target&Target=Asteroids&Era=Past modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ JAXA, http://www.isas.jaxa.jp/e/enterp/missions/hayabusa/today.shtml modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
- ↑ JPL-NASA, http://dawn.jpl.nasa.gov/ modèl {{Ligam web}} : paramètre «
titre» mancant
Bibliografia utilizada[modificar | modificar la font]
- Blair, Edward C. (2002). Asteroïds: overview, abstracts, and bibliography (En anglés).[1] Nova Publishers. ISBN 978-1590334829.
- Britt, Daniel T.; Colsolmagno, Guy; Lebofsky, Larry (2007). «Main-Belt Asteroids». En McFadden, L. A.; Weissman, P. R.; Johnson, T. V. Encyclopedia of the Solar system (en anglés) (2ª edicion). Academic Press. ISBN 978-0120885893. Consultat lo 7 de decembre de 2009.
- Kovács, József (2004). «The discovery of the first minor planets». En Balázs, L. G. et A lo.. The European scientist: symposium on the Èra and work of Franz Xaver von Zach (1754-1832) (en anglés). 24, Acta Historica Astronomiae.[2] Harri Deutsch Verlag. ISBN 978-3817117482.
- Lang, Kenneth R. (2003). «13. Asteroids and meteorits». The Cambridge Guide to the Solar System (en anglés). Cambridge University Press. ISBN 978-0521813068.
- Lewis, John S. (2004). «Meteorites and Asteroids». Physics and chemistry of the Solar system (en anglés) (2ª edicion). Academic Press. ISBN 978-0124467446.
- Martínez, V.J.; Miralles, J.A.; Marc, E.; Galadí-Enríquez, D. (2005). Astronomia fondamentala (1ª edicion). Universitat De Valéncia. ISBN 978-84-370-6104-7.
- Marvin, Ursula B. (2006). «Meteorites in history: an overview from the Renaissance to the 20th century». En McCall, G. J. H.; Bowden, A. J.; Howarth, Richard John. The history of meteoritics and key meteorite collections: fireballs, falls and finds (En anglés).[3] Geological Society. ISBN 978-1862391949.
Bibliografia addicionala[modificar | modificar la font]
- Gibilisco, Stan (1991). Cometas, meteoros e asteroides: cossí afèctan dins la Tèrra (1ª edicion). McGraw-Hill / Interamericana D'Espanha, S. A. ISBN 978-84-7615-727-5.


c: text/html

text:
Essonne (91)
superficie : 1 804 km² communes : 196 chef lieu : Évry
Château de Dourdan |Château d’Ardenay |Château d’Athis |Château de Bandeville |Château de Baville |Château de Beauvoir |Château du Bois-Courtin |Château de Brunehaut |Château de Chamarande |Château de Courances |Château de Courson |Château de Dommerville |Château de Farcheville |Château de la Fontaine |Château de Frémigny |Château du Maréchal de Saxe |Château d’Etampes |Château de Janvry |Château de Jeurre |Château du Marais |Château de Méréville |Château de Mesnil-Voisin |Château de Milly-la-Forêt |Château de Montlhéry |Château de Morsang |Château des Roches (Bièvres) |Château du Saussay |Temple de la Gloire |Château de Vilgénis |Château de Villebon-sur-Yvette |Château de Villeconin |Château de Villiers |Château de Villiers-le-Bâcle |Parc naturel régional du Gâtinais |Cathédrale d’Evry |Musée Delta |Atout Branches |Elevage La Doudou |Musée volant Salis |Dundee Parc |Domaine de Chamarande |Domaine de Saint-Jean-de-Beauregard |

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Per Patric
Ieu ause amont lo gau que canta sus lo teume
Adieu patron Sigaud, lo brande de Sant Eume,
Lo gau vò non lo gau fasem coma se l'èra
Lanlira, lanlèra e vòga la galèra.
Ieu ause lo siblet dau mèstre d'equipage
Adieu lo risolet dei filhas dau rivatge
Siblet vò non siblet...
Ieu vese Garlaban amb la Santa Bauma
Fau metre pé sus banc, la magdalèna embauma,
S'aquò's pas Garlaban...
Ieu ause lo trinhon de Santa Reparada
De Napl'en Avinhon n'avem qu'una estirada,
Trinhin vò non trinhon...
Ieu vese un grand portau que cuerb tota la rota,
Marsilha e seis ostaus i passarien dessobta
Portau vò non portau...
Ieu vese au mirador Roson tota esmoguda
Qu'amb son mocador nos fai la benvenguda
S'es pas un mirador...
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text: forum destiné aux échanges entre généalogistes effectuant des recherches sur:forum destiné aux échanges entre généalogistes effectuant des recherches sur:- Canton de Cambrai-Est, qui groupe 14 communes : Awoingt, Cagnoncles, Cambrai, Cauroir, Escaudœuvres, Estrun, Eswars, Iwuy, Naves, Niergnies, Ramillies, Séranvillers-Forenville, Thun-l'Évêque et Thun-Saint-Martin- Canton de Cambrai-Ouest, qui groupe 17 communes : Abancourt, Aubencheul-au-Bac, Bantigny, Blécourt, Cambrai, Cuvillers, Fontaine-Notre-Dame, Fressies, Haynecourt, Hem-Lenglet, Neuville-Saint-Rémy, Paillencourt, Proville, Raillencourt-Sainte-Olle, Sailly-lez-Cambrai, Sancourt et Tilloy-lez-Cambrai- Canton de Carnières, qui groupe 15 communes : Avesnes-les-Aubert, Beauvois-en-Cambrésis, Béthencourt, Bévillers, Boussières-en-Cambrésis, Carnières, Cattenières, Estourmel, Fontaine-au-Pire, Quiévy, Rieux-en-Cambrésis, Saint-Aubert, Saint-Hilaire-lez-Cambrai, Villers-en-Cauchies et Wambaix- Canton du Cateau-Cambrésis, qui groupe 18 communes : Bazuel, Beaumont-en-Cambrésis, Catillon-sur-Sambre, Honnechy, Inchy, La Groise, Le Cateau-Cambrésis, Maurois, Mazinghien, Montay, Neuvilly, Ors, Pommereuil, Rejet-de-Beaulieu, Reumont, Saint-Benin, Saint-Souplet et Troisvilles- Canton de Clary, qui groupe 15 communes : Bertry, Busigny, Caudry, Caullery, Clary, Dehéries, Élincourt, Esnes, Haucourt-en-Cambrésis, Ligny-en-Cambrésis, Malincourt, Maretz, Montigny-en-Cambrésis, Villers-Outréaux et Walincourt-Selvigny- Canton de Marcoing, qui groupe 21 communes : Anneux, Banteux, Bantouzelle, Boursies, Cantaing-sur-Escaut, Crèvecœur-sur-l'Escaut, Doignies, Flesquières, Gonnelieu, Gouzeaucourt, Honnecourt-sur-Escaut, Les Rues-des-Vignes, Lesdain, Marcoing, Masnières, Mœuvres, Noyelles-sur-Escaut, Ribecourt-la-Tour, Rumilly-en-Cambrésis, Villers-Guislain et Villers-Plouich- Canton de Solesmes, qui groupe 17 communes : Beaurain, Bermerain, Briastre, Capelle, Escarmain, Haussy, Montrecourt, Romeries, Saint-Martin-sur-Écaillon, Saint-Python, Saint-Vaast-en-Cambrésis, Saulzoir, Solesmes, Sommaing, Vendegies-sur-Écaillon, Vertain et Vieslymerci de signaler les erreurs si il y a...


text:
Chèc (lenga)
Lo chèc es una lenga eslava del gròp occidental, amb l'eslovac, lo polonés, lo sorab e lo cashob, e es oficiala dins la Republica Chèca.
L'ortografia utilizada uèi, basada sus l'alfabet latin, foguèt creada per Jan Hus.
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Lenga SVO
- Lenga accentuala
- Bon article en bavarés
- Bon article en bielorús
- Bon article dins una autra lenga
- Bon article en anglés
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Lenga oficiala
- Lenga de la Republica Chèca
- Lenga chèca
- Lenga oficiala de l'Union Europèa
- Lenga d'Àustria
- Lenga eslava


text:
Duns Scotus
Duns Scotus (vèrs 1266 - 1308) foguèt un teologian e un filosòf escocés franciscan. Aguèt una influéncia importanta sus Guilhèm d'Occam e fondèt l'escòla escolastica scotista qu'anava per la seguida s'opausar regularament a l'escòla tomista desvolopada a partir de l'òbra de Tomàs d'Aquin.
Sa doctrina es basada sus lo concèpte d'essent que se dís dau meme biais per totei lei causas que son, compres Dieu. La diferéncia entre Dieu e lei creaturas es donc pas una diferéncia d'èsser coma per Tomàs d'Aquin ò Mèstre Eckhart. Es definida per lo fach que Dieu sigue infinit e la creatura finida, sus un meme plan ontologic. Sa teoria etica donèt una importància particulara a la volontat personala e a la caritat.


text:
Montluçon
Montluçon (oficialament en francés Montluçon) es una vila d'Occitània, dins la region istorica de Borbonés, lo departament d'Alèir e la region administrativa d'Auvèrnhe Ròse Aups.
.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Montluçon es situada dins lo Massís Central, au nòrd-oèst de la region d'Auvèrnhe e a l'oèst dau departament d'Alèir. Es la comuna principala de l'aira urbana de Montluçon que concentrava 78 167 abitants en 2007 e 32 comunas[1]. Istoricament, aperten a la província de Borbonés. Son Uniat urbana amassa las comunas de Désertines, Domairat, Lavault-Sainte-Anne, Montluçon, Prémilhat, Quinssaines e Saint-Victor[2]. Montluçon es situat a 59 km de Garait, 61 km de Molins, 72 km de Clarmont-Ferrand, 84 km de Borges, 87 km de Châteauroux e 281 km de París[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ « Recensement 2007 : Aire urbaine 1999 : Montluçon (100) », site de l'INSEE (consultat en 30 août 2010)
- ↑ « Composition communale de l'agglomération : 03502-Montluçon », site de l'INSEE (consultat lo 22 decembre 2009)
- ↑ « Distance orthodromique entre Montluçon et ... », www.lion1906.com (consultat lo 22 decembre 2009)
- ↑ Modèl:Géoportail


text:
Dinastia Zhou
La dinastia Zhou (周) foguèt la tresena dinastia istorica chinesa e la mai longa de totas las dinastias. Lo darrièr governant de la dinastia Shang Zi Zhou Tsin foguèt desrocat pel prince de Pin (a Wei dins la província de Shansi, Uòu (Wu Wang) lo paire que n'èra estat empresoat. Wu Foguèt proclamat sobeiran, en fondant la dinastia Zhou (Chou) amb capital a Hao près de Xi'an (après Chang'an). Wu Wang Èra un guerrer de frontièra mas progressivament la siá dinastia adoptèt la civilizacion chinesa que per lo meteis temps s'estendèt fins al Iang-Tsé (Chang Jiang). Foguèt la dinastia chinesa pus longa: durèt de vèrs lo 1025 aC al 225 aC. En aquel periòde s'establiguèt la doctrina del mandat del cèl (tianming) e del governant coma filh del cèl que governava per drech divin. Lo sistèma descentralizat Zhou a de semblanças amb l'Euròpa medievala amb un domeni reial relativament pichon (las comarcas amb las vilas de Hao e Mièg Feng e cap a l'èst la comarca de Lo-e), e amb de comarcas concedidas a la familha reiala e de comarcas concedidas a d'autras familhas, en totes los cases ereditàriament. Après aqueles senhors feudals que governavan la vila e una comarca (que començava als murs de la vila) venián los guerrièrs, seguits pels campanhards e los esclaus domestics. Amb lo temps los fèus venguèron semiindependents dels sobeirans Zhou. Los fèus principals foguèron:
De la familha reiala:
- Yen
- Hsing
- Chin
- Hung Chao
- Han
- Hsun
- Chia
- Jui
- Wei
- Chun
- Lu
- Kuan
- Ying
- Ts'ai
- Hsi
- Sui
- Teng
Lo mes grand èran los de Yen, Hsing, Chun e Chin; Lu e An èran mejans e la rèsta pichona.
D'autras familhas:
- Yung
- Kue'i
- Ch'u (2 comarques)
- Ku
- Lo
- Chou
- Chun
- Yang-Yüeh
- Yun
- Huang
- Hsien
- Huan
- Tung
- Shu
- Hsu
- Ch'en
- Fao
- Tao
- Shen
- Teng
- Yen
- Tan
- Chi
- Chu
- Tsou
- Liang
- Chiao
- Ch'in
- Pao
Lo sistèma inicial se basava dins las vilas-estats e lo contraròtle dependiá mai dels ligams familiales que dels ligams feudales. Los elements feudales amendriguèron amb lo temps e lo govèrn aumentèt lo sieu contraròtle; las vilas estadas venguèron mai centralitzades e establiguèron un sistèma economic impersonal, qu'èra mai facilament taxat pel govèrn central, qu'al meteis temps aviá mai contraròtle sus las vilas; aiçò venguèt a la darrièra part del periòde Zhou occidental.
Lo 771 aC la cort reiala foguèt saquejada e lo rei assassinat per invasors barbars aliats a de senhors rebèls. La capitala se transportèt mes a l'èst cap Lo-Yang (Lo-e), dins la província de Henan. Fins aicí la dinastia foguèt nomenada Zhou occidentala (1025-771 aC) e dempuèi lo traslat en endavant Zhou oriental (770-221 aC).
A partir d'aicí los territòris delegats als senhors se faguèron independents en fach (un centenat d'estats foguèron independents) pero se mantenguèt la ficcion de la reconeissença del sobiran per drech divin. Un grand creissement economic se produsiguèt pendent aquel temps en çò que China dintrèt a l'edat del fèrre que permetèt desvolopar de tecnicianas d'irrigació e bastir nòvas arades melhoras e mai productivas; s'aumentèt tanben la populacion e comencèron d'aparéisser los comerçants e negociants de tota sòrta; la siá existéncia fasiá necessària lo melhorament dels camins, qu'èran transitats ara principalament per de cavals. Aiçò permetèt als senhors d'estendre lo sieu territòri (los territòris termierèrs). Apareguèt la cavalleria militara. Lo poder de la dinastia s'anèt en redusint e la fragmentacion s'accelerèt.
La dinastia orientala se dividís en dos subperiòdes: Periòde de Prima-Tardor (770-476 aC) tala coma la nomena una cronica istorica de lo sieu temps; e periòde dels Estats guerrièrs (475-221 aC).
Dins lo primièr periòde apareguèron una seria d'estats que formavan d'alianças jos detla egemonia d'un dels reis:
- Zhou (La rèsta de los sieus domenis en torn a Lo-Yang)
- Cheng (Capital Yen-Ling) a l'èst
- Wei (al nòrd-èst de l'anterior)
- Ts'ao (al sud-èst de l'anterior)
- Sung (a l'èst e sud de l'anterior)
- Teng (al nòrd-èst de l'anterior)
- Lu (al nòrd de Teng, Sung e Ts'ao)
- Tan (al sud-èst de Lu)
- Ch'en (a l'èst de Cheng e sud de Sung)
- Hsu (al sud de Cheng)
- Ts'ai (al sud-oèst de Ch'en)
- Chin (a l'oèst, nòrd, e nòrd-èst de Zhou)
- Ch'in (al sud-oèst de Chin)
- Yen (al nòrd-èst de Chin)
- Ch'e (al sud-èst de Yen e èst de Chin)
- Ch'u (al sud de Chin, Zhou, Cheng, Hsu, Ts'ai, Ch'en e Sung)
- Wu (a l'èst de Chu)
En lo segond periòde se desvolopèt la filosofia en la China. Destaca per dessús tota la figura de Confuci, en representant de la classa emergenta d'administradors e conselhièrs. Sorgiguèt tanben l'escòla taoista explicada al libre Tao-te-Ching "lo camin classic a la vertut" supausadament escricha per Laozi. Una tresena escòla de filosofia foguèt lo legalisme. Sèt estats o hegemonies aqueriguèron un poder per lo dessús de de autras (van subsistir Zhou e Lu como dins d'estats de cèrta importància) e lutèron pel poder fins que Qin desroquèt a la dinastia e va conquista dins los autres estats:
- Ch'in
- Ch'u
- Ch'i
- Yen
- Chao (abans Chin)
- Wei
- Sung
Lista de sobirans[modificar | modificar la font]
- Wen Wang (Ji Xiouli) vèrs 1050-1025 aC
- Wu Wang (Ji Fa) vèrs 1025-1015 aC
- Cheng Wang (Ji Song) vèrs 1015-1005 aC
- Kang Wang (Ji Zhao) vèrs 1005-978 aC
- Zhao Wang (Ji Xia) vèrs 978-956 aC
- Mu Wang (Ji Man) vèrs 956-c. 918 aC
- Gong Wang (Ji Yi) vèrs 918-c. 903 aC
- Yi Wang (Ji Jian) vèrs 903-873 aC
- Xiao Wang (Ji Bi Fang) 872-868 aC
- Yi Wang (Ji Xie) vèrs 867-860 aC
- Li Wang (Ji Hu) vèrs 859-828 aC
- Xuan (Ji Jing) 827-781 aC
- You Wang (Ji Gong Nie) 781-771 aC
- Ping Wang (Ji Yi Jiu) 770-719 aC
- Xi Wang 770-760 aC
- Huan Wang (Ji Lin) 719-696 aC
- Xiang Wang 696-681 aC
- Xi Wang (Ji Qi) 681-676 aC
- Tui Wang 676-673 aC
- Hui Wang (Ji Lang) 676-651 aC
- Xiang Wang (Ji Zheng) 651-618 aC
- Shu Dai Wang 636-635 aC
- Qing Wang (Ji Ren Chen) 618-612 aC
- Kuang Wang (Ji Ban) 612-606 aC
- Ding Wang (Ji Yu) 606-585 aC
- Jian Wang (Ji Yi) 585-571 aC
- Ling Wang (Ji Xie Xin) 571-544 aC
- Jing Wang (Ji Gui) 544-520 aC
- Dao Wang (Ji Meng) 520 aC
- Jing Wang (Ji Gai) 519-475 aC
- Yuan Wang (Ji Ren) 475-468 aC
- Zhen Ding Wang (Ji Jie) 468-441 aC
- Kao Wang (Ji Wei) 440-425 aC
- Ai Wang (Ji Qu Ji) 440 aC
- Si Wang (Ji Di Shu) 440 aC
- Wei Lie Wang (Ji Wu) 425-401 aC
- An Wang (Ji Jiao) 401-375 aC
- Lie Wang (Ji Xi) 375-368 aC
- Xian Wang (Ji Jiong) 368-320 aC
- Shen Jing Wang (Ji Ding) 320-314 aC
- Nan Wang (Ji Yan) 314-256 aC
- Hui Wang 256-225 aC


text:
Mistèri a l'estadi, sortit en 2013 es lo darrièr dels tres pichons romans policièrs d'Aimat Tastaire après Lo secret del Mas Grand (2007) e Ombras criminalas sus l'estivada (2010).
Los tres son estats editats pel Grelh Roergàs.
Aimat Tastaire aquí coma pels autres de sos romans s'amusa, d'accion en accion, de descobèrta en descobèrta, pèrd pas temps, aviat abança dins la naracion e lo lector es pres. Son escritura es simpla, se focaliza sul debanar de l'accion.
Comba Granda I e II - Leopòld Durand
Vent Terral - dos tòmes (1987 e 1991)
Presentacion :
Primièr tòme - De la guèrra de 1970 cap a 1914, dins una bòria de montanha mejana, un libre d’oras dels biaisses de far e de viure. E un roman vertadièr. De tèrra, d’argent e d’amor desparaulat, dins una lenga que deu pas res als diccionaris.
Contes de Sibòt - Ricon de Laurens (Henri Fournier)
Lo Grelh Roergàs - reedicion de 1984 - 144 paginas
Aquí la presentacion que ne balha l'autor pagina 3 :
Tot escrivan que se respècta demanda a qualqu'un de plan plaçat de li far un prefaci.
Mas ieu, soi pas un escrivan. S'ai fargat de contes, es mai que mai per amusar los que legisson lo Roergàs.
Lo libre Nadals d'Occitània que sortiguèt en 2008 presenta la tradicion dels nadalets totjorn plan viva en Occitània. Es fòrt anciana que ja al sègle XII, se cantava de Nadals en lenga d'òc.
Lo recuèlh recampa a l'entorn de 100 cants collectats en Albigés, Carcin, Roergue o Lengadòc bas.
Racontes Apecilhats de Maria Riucròs.
Presentacion de l'editor : « Maria partiguèt un jorn, amb los sieus, de la bòria de Riucròs. Daissavan aquí l'istòria de tres generacions, çò qu'èra estat la vida dins aquel recanton perdut d'Avairon.
« Demorèt dètz e uèit ans sens i tornar. Entre temps, la bòria s'èra venduda mai d'un còp, los camps e los prats èran venguts en bosiga, lo riu s'èra curat un pauc mai.
La bataille de Muret - Joseph Anglade - Privat - 2002
99 paginas - 24 x 15,5 x 1,1 cm - ISBN-13 : 978-2708958098
Quatrena de cobèrta - Sèt cent ans après la batalha de Muret, siá en 1913, Joseph Anglade, professor de lenga e litteratura meridionalas a l'universitat de Tolosa, escrivèt per las edicions Privat, Une bataille de Muret, que coneguèt un grand succès mas que se tròba, dempuèi un bèl brieu, agotada.
Membrança de la vida ordinària de Max Roqueta augmentat d'un tèxt de Philippe Gardy : L'origine d'un monde (Atlantica, 2000, 14cm x 19 cm).
Aquel obratge es una edicion comentada de doas nòvas de Max Roqueta Lo gazogèn e La ròsa e las espinhas, seguidas de L'origine d'un monde de Philippe Gardy : una reflexion sul trabalh e sul mond de Max Roqueta, que nos balhèt amb Vèrd Paradís una de las òbras mai originala de la literatura occitana contemporanèa.
Auda - Claudi Assemat - IEO Edicion
2004 - 88 pages - 10 € - ISBN : 2859103430
Lo roman conta l'istòria d'Auda. Dins un vilatjòt de la Montanha Negra balajat pel vent d’autan, coneis una enfança aürosa. Mas lèu lo malastre dintra dins l’ostal amb la mòrt de sa maire e son amor naissent e secrèt es bresat per la guèrra d’Argèria...
En 2016 lo jornal Centre Presse presentava lo libre de Zefir Bòsc Memòrias d'un vailet de bòria. Extrach de l'article :
Zefir Bòsc : lo temps dels vailets
Mièg sègle après, Zefir Bòsc a furgat sos tiradors e trobat de tròces d'escritura e de nòtas escrichas a una epòca ont començava a prene consciéncia de sa lenga mairala (l'occitan plan segur).
Mémoires de pauvres - Autobiografias occitanas en vèrs del sègle XIX. Jos la direccion de Philippe Gardy e Philippe Martel (Garae, 2010, 576 paginas , illustrat, 15 x 22 cm, bilingüe francés/occitan).
Nasquèron entre Ròse e Garona, entre lo primièr e lo segond Empèri.
Son partits de pas res, levat l'Agenés Jasmin consacrat, el, grand poèta per París. Son pas arribats plan naut.
Un article de Joan-Claudi Dugros dins la revista Lou Felibrige novembre/decembre de 2010.
Un novèl visatge d'Eugène Le Roy, un dels fondators de l'escòla felibrenca Lo Bornat dau Perigòrd
Falguèt que l'istoriana Anne Brenon restabliguèsse, contra pas mal d'idèas bufècas, « Le Vrai visage du Catharisme » per que, uèi, lo monde ajan un vertadièr imatge dels Bons Òmes qu'anavan de borg en castèl, de vila en desèrt clandestin, en far tindar lo baston, lo vertadièr imatge de las cresentas que entrainavan las qu'aimavan dins lor aventura e dins lor fe.
Lo roman Nhòcas e bachòcas de Pèire Pessamessa, publicat pel primièr còp en 1957 e reeditat dins la colleccion A Tot de l'IEO en 1981, presenta lo quotidian d'un jovent provençal al sortir de la segonda guèrra mondiala.
Lo ritme es viu, sostengut. Se sentís una vertadièra ambicion romanèsca dins l'estil desvolopat aquí per Passamessa. La vida afectiva d'aquel jovent, son rapòrt al trabalh, sas relacions conflictualas amb los sieus parents : tot aquò balha a l'autor lo cadre d'una ficcion simple e plan mestrejada.
La conferéncia Lengas e poders del 16 de novembre de 2016, presentada per Eric Fraj, s'interessava al libre de Philippe Blanchet, Discriminations : combattre la glottophobie.
Joan-Pèire Cavalièr, sul blòg dedicat a l'eveniment, fa lo compte rendut dels escambis, remarcas e autres comentaris que la presentacion d'Eric Fraj amenèt.
Laissarem degun - Roland Pécout - Libre + CD
Ostau dau país marselhés - 2008 - 15 €
Presentacion de l'editor :
Lo poèta qu'a decidit d'aver rason... Roland Pécout (1951) tira sa règa dins lo monde deis escriveires occitans. L'òme, barrula-camin, bastís son òbra entre lo viatge e son país de garriga, entre Provença e Lengadòc.
Las edicions Letras d'Òc propausan una ofèrta especiala de tres libres illustrats + CD.
Los tres libres son : Lo Capaironet roge de Ch. Perrault, Lo Rei dels Corbasses de J.-F. Bladé e L’Ostal dels lops d’A. Lagarda.
Las illustracions son de S. Vissière, los enregistraments son de Sèrgi Carles.
Huit siècles de littérature occitane en Auvergne et Velay.
Morceaux choisis. Tèxtes acampats per Jean Ros. Prefaci de Gustau Aliròl e Belkacem Lounès (EMCC, 2015, francés/occitan, 218 paginas, 16,5 x 11 cm, 10,00 €)
ISBN 978-2-357405-09-7
Lo libre es una antologia regionala. Porgís pel primièr còp un panorama de l’ensemble de la literatura escricha en Auvèrnhe e Velai. Permet a lector de se far, enfin, un imatge clar d’aquel patrimòni gaireben desconegut de las antologias de la literatura occitana que sortiguèron dusca uèi !
Divendres o la vida salvatja - Michel Tournier
Revirat per Sèrgi Carles, cobèrta illustrada per Muriel Selleron (Letras d'òc, 2016, 15 x 21 cm, 144 paginas, 15 €).
L'editor Letras d'òc presenta (novembre de 2016) la revirada occitana de Vendredi ou la vie sauvage de Michel Tournier.
Lo cambiament - Gui Vialà
La vida a Castras al temps de la Revolucion
IEO del Tarn - 2002 - 240 paginas - 15 x 21 cm - 18 €
ISBN : 2951939701
Lo cambiament es un roman istoric de Gui Vialà. Conta l'istòria de dos amics que tot deuriá opausar.
Cap a China - P. Loti, C. Cabayé, O. Wynd
Traduccions de Miquèla Cabayé-Ramòs
Edition des regionalisme - 15 x 21 cm - 11 € - 2015 - 114 paginas
Presentacion - Cap a China es un libre de viatge. Lo temps d’una traversada aquò’s, revirats e presentats en lenga nòstra per l’escrivana Miquèla Cabayé-Ramòs, los racontes de tres viatges cap a una meteissa destinacion geografica : China.
Teodòr Aubanèl (1829-1886) es, amb Roumanille e Mistral, un dels cepons del Felibrige. La Miugrana entre-dubèrta es son recuèlh de poèmes lo mai conegut.
IEO Edicion en 2017 torna editar aquela òbra essenciala. Lo tèxt es en grafia classica, una introduccion de Claude Liprandi completa lo volum.
Page 2 of 9


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimecres, 13 de juliol de 2011
Senhaletica monolingüe
La municipalitat de Tolosa qu'amuisha l'exemple, per solidaritat dab Magalona. N'an botat un pialat de panèus com aqueth tà marcar l'entrada de la vila a las sortidas deu perif.
Lo Peiroton n'ei ufanós e content.
dimarts, 12 de juliol de 2011
La Setmana que hè la confusion enter alamanic e alemand.
Que tròbi au còp significatiu e inquietant que l'article de la wikipédia occitana consacrat a l'alamanic sia estat censurat. Per la wikipédia occitana, l'alamanic n'existeish pas, qu'ei un patués. Enqüèra un còp deus lingüistas-caçaires-de-cigonhas! Lamentable e vergonhós. Los catalans e los aragonés, eths, non son pas tan cretins e intolerants: ensajatz e comparatz los ligams catalan, aragonés e occitan de la pagina alamanica consacrada a la lor lengua. Quina vergonha per nosautes!
divendres, 8 de juliol de 2011
Que's cau mauhidar deus lingüistas
Le gascon n'est pas une langue, c'est un patois, ce'm disèva lo pair qui credèva aus lingüistas.
Los lingüistas qu'an trigat mantuns sègles tà compréner que lo normand ei la lengua pròpia deus normands e lo picard la lengua pròpia deus picards. Qu'afirmavan lo francés qu'èra l'encarnacion sus tèrra de "la lengua d'òil", ua sòrta de lengua celestau qui degun avè pas jamès audit e qui Diu, dens sa gran bondat, avè transformat en francés tà'n hèr present au son arrepresentant escuelhut: l'arrei de França.
E los lingüistas que decidin que totas las autas lenguas deu reiaume èran dialèctes deu francés o en tot cas patois e pas arren de lengua, puishqu'atau èra la volontat de Diu.
E se'n tròban enqüèra, uei lo dia au sègle 21, tà pensar que los gascons n'an pas de lengua pròpia, que lo gascon n'ei pas ua lengua.
Lingüistas e caçaires de cigonhas qu'an hèra en comun, jo que tròbi. De botar dens ua medisha tireta, un medish calaish.
dimecres, 6 de juliol de 2011
O mon país
E òc, que soi fan de polifonias gasconas (e cantabras).
E qué díser? Aquera canta que m'esmau hèra, anatz saber perqué. Per inexplicable e colhon que pogosse paréisher, atau qu'ei.
O mon país (paraulas: G. Sanchette musica: J.C. Coudouy)
O mon país que t'an tots quitat!
Qu'an preferat la vila
Aqueths garçons tant envejats!
-Qu'avem trobat richessa
Ça-i donc tanben, princessa.
-Nani mossur, qu'aurèi gran degrèu
De deishar mas aulhetas
Tant que viverèi, las guarderèi!
-De montanha* enqüèra
No'n se hè pas mei, bergèra.
-Que harèi jo shens mon cujalar
Tot crobit de verdura?
Si èi d'a partir, lèu vòi morir
-Tant pis per tu, la bèla
Demora- t'i fidèla!
*Post-Scriptum: que'm pensi que caleré corregir montanha per montanhar: de montanhar no'n se hè pas mei, enqüèra que los cantaires e pronóncian montanha.
dimarts, 5 de juliol de 2011
Que i a shens que lo rondèu dens la vita...
Tè, lo congò e la boha qu'an viatjat, la Civilizacion qu'avança!
Aus Italians, que'us agrada lo congò, visiblament.
E aus d'Ais tanben, que'us agrada lo congò qui, quan ei cantat peu Joan Francés, n'a pas la boha de besonh !
Vam! Un darrèr, e que serà tot puishque non i a chic qui n'abonde,
ni hèra qui non s'acabe!
dilluns, 4 de juliol de 2011
Rondèus en picard
Cantèssen en picard, aquerò non haré pas nada diferéncia per jo. Fin finala, qu'ei meslèu normau, non? La relacion enter lo lengadocian e lo gascon que non deu èster fòrça diferenta de la qu'existeish enter - digam- picard e francés. Que podem compréner quauques mots de temps en quan mès lo detalh, pas guaire. Tè, tà'vs hèr sentir la mea destressa linguistica, que vs'èi botat un rondèu compausat en picard per Emmanuel Bourgeois, un cançonaire vadut a Vers sur Seine en 1826. L'interpretacion qu'ei deu grop Amuséon (Amuséon qu'ei la Talvera deus Picards, o quaucòm pròishe).
Ben jo, qui soi francofòne de "neishença", non compreni pas tot (qu'ei un eufemisme) de las paraulas d'aqueth rondèu picard. Picard o lengadocian, qu'ei tot un medish destret per jo.
Totun, avetz remarcat lo punt comun enter lo rondèu de la Talvera e lo rondèu picard d'Amuséon ? Non, non, non voi pas parlar un còp mes de las meas dificultats linguisticas. Que m'aucuparèi de las suenhar, e pro. Non, que voi parlar deu son doç e rassegurant de... la boha, plan segur. Vam, cap de panic, la Civilizacion n'ei pas luenh!!!
PS. Lo tròç picard qu'ei tirat deu CD Bal Picard d'Amuséon, qui's pòt comandar en contactà'us suu son sit.


text:
Celestin III
Celestin III (Roma, 1106 - † Roma, 8 de genièr de 1198) foguèt Papa de la Glèisa Catolica del 1191 al 1198.
De son nom Giacinto Bobone, nasquèt al se de la familha Orsini, una familha nòbla romana e pendent 47 ans serviguèt a la glèisa en qualitat de Cardenal Diaca fins qu'en 1191, a l'edat de 85 ans, pugèt al soli pel que li calguèt prene las ordes sacerdotals lo jorn abans de la siá consagració.
L'endeman, coronèt l'emperaire Enric VI en una ceremònia que simbolizèt la supremacia absoluta de l'emperaire que se botarà en evidéncia en las futuras relacions entre ambedós. Aital, quand Enric VI ordenèt assassinar l'avesque de Lièja, Alberto di Lovanio, lo papa gausèt pas o recriminar quitament pas; e quand mantenguèt presoèr al rei cuiques Ricard Còr de Leon, que per òrdre siá aviá capturat lo pòrti d'Àustria Leopold V mentre tornava de la Tresena Crosada, s'ausèt solament a excomunicar aquel, e Ricard recuperèt solament la libertat après lo pagament d'un abondiu rescat a Enric.
Tanben dins del domeni politic confirmèt, en 1192, de forma definitiva los estatuts del Orde dels Cavalièrs Teutons.
Pauc abans de morir, lo 8 de genièr de 1198, exprimiguèt la siá intencion de abdicar en nomenant un successor, mas los cardenals o li permetèron pas.
Foguèt enterrat a la Basilica de Sant Joan del Laterà.
Las profecias de Sant Malaquies se fan referéncia a aquel papa coma De rure bovensi (De camp de buòus), que fa referéncia tant a la siá familha, los Bovis (buòus), e qu'èra originari de la campanha romana.


text:
Manaset a rescontrat una jova de 23 ans que ven de signar un CDI directament a la sortida de sa licéncia d’occitan.
Naïa desmontra plan que la precaritat tòca pas tant qu’aquò lo mond diplomat e que se pòt trapar un emplec fixe tre la sortida de la facultat. Una tòca d’optimisme dins un mond del trabalh plan negre :
Manaset : Nos podetz contar vòstre parcors ?
Naïa : Aprep lo licèu me pausavi de questions. Veniái de passar tres ans en filièra literària opcion economia. Aimavi lo contacte amb lo mond, ajudar a la mendra escasença e lo mond de l’entrepresa. Me soi virada cap a la conselhièra d’orentacion, avem charrat pendent d’oradas e me diguèt fin finala d’anar a l’universitat seguir la licéncia d’occitan. M’agradèt fòrça, qu’es una licéncia fòrça completa e poguèri rescontrar fòrça monde que la facultat a las pòrtas de mai en mai dubèrtas. Ai decidit de passar mon master puèi a la sortida comencèri directament a trabalhar.
Manaset : Justament, nos pòdes dire en de que consistis lo vòstre emplec ?
Naïa : Soi consultanta per una multinacionala que ne pòdi pas dire lo nom. Trabalhi en tota objectivitat per ajudar l’entrepresa. Balhi de conselhs de gestion, d’estrategia, de manajament e tanben tòqui al domèni de las ressorgas umanas. Es un emplec complet, es per aquò que trantalhèri pas de signar mon CDI tre la sortida de mos estudis.
Manaset : Cossi vos ajudèt vòstre percors per arribar fins aquí ?
Naïa : Lo master es un astre, es un diplòma plan reconeissut e valorisat, aquí aviái ja una longor d’avança. L’occitan foguèt un atot, me permetèt de tastar mas riquesas d’una lenga de cultura nauta, de comprener los enjòcs contemporanèus de la diversitat. Coneissi ara las fondacions culturalas de las valors de l’ora d’ara e me soi dubèrta a la diversitat culturala de l’espaci mediterranenc, ai pas paur d’anar trabalhar amb los païses africans tant coma asiatics o americans. Ai tornat nosar lo dialog amb mos ainats e pòdi trasmetre mas coneissenças als mai joves, soi dubèrta a totas las generacions. Pòdi tanben compréner e apréner totas las lengas romanicas. Me pensi qu’es tot aquò qu’es atractiu per las entrepresas. Son a la recèrca de mond aital e nos sentissèm esperats a la sortida de la facultat.
Manaset : Fa plaser de sentir la joinessa trabalhadoira, avètz de conselhs per la generacion qu’arriba sul mercat del trabalh ?
Naïa : Dirai que cal simplament plan estudiar dins la filièra ont nos plaçan e que lo trabalh espèra los motivats e… Me desencusi qu’ai lo 4*4 en dobla fila e que devi tornar a l’ostal preparar lo repais de mon òme que va dintrar.


text:
Chaspaires de maneta, picanhaires de botons, balhaires de jòia a stick e esportius de canapè, adiussiatz !
La vida es estranha. Es un camin tot drech que, pasmens, s’amusarà de còps a tornar sus sos passes. La vida es estranha. Es una fosca nèbla de la quala sorgisson, de temps en temps, d’instantanèus d’una clartat agusada. La vida es estranha. Es un manètge, un monta-davala que bombís entre lo sucre e l’amarum. La vida es estranha. Es un libre de causidas fachas a la lèsta, sens saber res del passat e encara mens de l’avenidor, en esperant, sonque esperant, i veire un pauc mai clar. La vida es estranha. Fila, fila, sens voler i tocar, e, sens que jamai se passe res, se passan tant de causas. La vida es estranha.
Me perdonaretz aquesta introduccion volontàriament mon-cuol-la-pralinesca, mas es que soi encara tot esmòugut per Life is Strange, en occitan « La vida es estranha » doncas. OVNI videò-ludic d’aquesta debuta d’annada, capitèt d’estonar las quitas personas que l’avián sentit venir. Pertant, a de que tenir, vist qu’es devolopat per lo pichon estudiò Dontnod, que, malgrat son nom e lo fach que lo jòc es en anglés jos-titolat, es un estudiò plan francés, ajudat e sostengut per l’ocasion per Square Enix, editor màger del sector. Dontnod aviá ja susprés amb Remember Me, un primièr jòc situat dins un París futurista, amb per jos-tèxt una refleccion sus la memòria e un scenariò pondut per l’escrivan Alain Damasio. Malastrosament, lo jòc foguèt freinat per son ambicion e foguèt solament un succès critic e pas public. Amb Life is Strange, Dontnod tòrna per una pòrta mai pichona del punt de vista del gameplay, mas grandiòsa per son scenariò e son ambient.
Es l’autona a Arcadia Bay, pichòta vila costièra d’Oregon. Max Caulfield, après una escolaritat a Seattle, tòrna dins aquesta vilòta, sa vilòta, per far d’estudis de fotografia. Es frèula, geek, timidòta, un pauc en defòra de son temps vist que lo passa a far de selfies amb un vièlh Polaroïd quora sos camaradas an totes de Reflex. E lo temps es fòrça important per ela : festeja sos 18 ans, dins aquesta vila ont naissèt e que quitèt fa 5 ans, en daissant darrièr ela sos amics e sos sovenirs que, pauc a pauc, se tornaràn impausar a ela. E lo temps es important tanben perque, pichòt element fantastic, se descobrís lo poder de lo remontar, de qualquas minutas, après aver fach un sòmi iper-realista en cors. D’aquí, tot s’encadena, comença per empachar un crimi, puèi per botar son nas, pauc a pauc, dins las istòrias del campus, ela que fugissiá un pauc tot aquò : las istòrias de cuol, de dròga, las blagas mai que limita entre estudiants, lo secutament escolar, los clubs elitistas per dròlles argentats, amb totjorn en trama de fons la disparicion misteriosa d’una estudianta carismatica. Escapada, suicidi, murtre ? Mistèri.
I a un pauc de Virgin Suicides aquí dedins, un pauc de Jason Reitman, de teen-movies independents americans. Jamai se passa grand-causa, concrètament las accions de l’eroina consistisson a gaitar lo paisatge, far de fòtos, parlar al monde e far recuolar 3 o 4 còps lo temps. Pertant, avèm l’impression que se passa un fum d’afars tant l’immersion e l’empatia son totalas, e tant i a de causas e de tèmas suggerits, coma dins un bon film d’autor, sus la violéncia de l’adolescéncia, lo temps que passa e que res arrèsta, los grands canjaments dins la vita, lo pès e las consequéncias de las causidas, l’efièch parpalhon, lo poder de l’imatge…
Vòli insistir per acabar sus l’atmosfèra sonòra, menimosament cofinada, de Life is Strange. E mai s’es en anglés, lo doblatge es de bona factura, apreciam d’aver las pensadas, de còps amusentas, de Max en votz off tanlèu que fa o vei quauquarren, e, sustot, d’ausir una banda originala pop-folk impressionenta, facha de boclas de guitarra sèca, que vènon afortir lo sentiment general, mesclat de malenconia.
D’alhors, vos vau daissar sus aquò, e m’anar brancar al YouTube, per me passar l’integrala de la BO, amb de monde coma Syd Matters o Mogwai, espèri que me podrà far pacientar abans la sortida dels episòdis seguents de Life is Strange. E òc, i a pas que lo primièr d’espelit, e aquò’s una bona rason d’èstre malenconic !


text:
Arpajon
Arpajon (prononciat localament: /ɔlpɔˈtsu/) (Arpajon e dempuèi 1921, oficialament en francés Arpajon-sur-Cère) z-es 'na comuna auvernhata, situada dins lo departament del Cantal e la region d'Auvèrnhe-Ròse-Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las fòrmas ancianas son Vicaria Arpajonensis, en latin, en 923, Arpaio, en 1269, Le Paio, en 1297, Arpaghone, al sègle XV, Le Pagou, Le Pago, en 1465, Arpayon, en 1480, Arppaio, en 1503, Le Pajou, en 1545, Arpaghon, en 1548, Arpaioye, en 1561, Arpaghoniou, en 1588, Arpajou, en 1606, Arpauze, en 1621, Arpahion, en 1622, Alpaion, en 1622, Arpaghou, en 1628, Arpaion, en 1629, Arpasion, en 1630, Arpagion, en 1630, Arpagon, en 1631, Arpaioun, en 1636, Le Paion, en 1643, Arpageon, en 1668, Arpazon, en 1668, Arpazou, (sense data), Le Paiou, en 1669, Arpason, en 1683, Arpajon, en 1744, Arpaghoux, en 1784 [1]. Dauzat explica Arpajon per un nom d'òme gallés, *Arepaius, inatestat, amb lo sufixe -ōnem [2], mas lo nom latin Harpagius, totjorn amb -ōnem explica lo nom fòrt plan [3]. Arpajon èra donc probablament una anciana granda proprietat antica qu'aviá per mèstre, puslèu Harpagius qu'un autre.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- A la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna, qu'èra del canton d'Arpajon (capluòc), i demorèt e ne venguèt lo burèu centralizator.
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://archives.cantal.fr/ark:/16075/a011351496854ObtHxA
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 28
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p.155


text:
ARREPIC, taus escolans de cicle 1
Illustracions sonòras, jòcs de lenga e de sons, creacion d’un moment sensible, on l’imaginari e las comptinas crean ua passejada poetica e musicau.
Un espectacle viu de Tomàs Baudoin qui vienerà a l’encontra de cadun dens l’escòla.
Supòrt de tribalh : lo recuelh de comptinas editat peu Cap’òc
Projècte en creacion – Virada prevista aus mes de deceme 2017 e genèr 2018
Tèxtes de las comptinas. Que son en majoritat tiradas deu recuelh COMPTINAS editat peu Cap’òc
Instruments : tamborin, trincanetas, shruty box, bòls tibetans
Pistas pedagogicas
Calendari


text:
Castelnòu e La Capèla
Castelnòu e La Capèla [1],[2] o Castèlnau e la Capèla (Castelnaud-la-Chapelle en francés) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Peiregòrd, administrada pel departament de Dordonha e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Castèlnòu. Las atestacions ancianas son las del castèl o las del vilatge : Castellum nomine Castrum novum, en 1124, Castelnou (pel vilatge, sense data), Castelnau-sur-Dordogne e Castelnau-des-Berbières (Berbiguièras probablament), al sègle XVI, e Castelnau-des-Mirandes (auèi en francés Les Milandes), en 1625 [3]. Emb castèl, mot vengut del latin castellum (e abans de castrum), nòu, de novum, e sas fòrmas pus evolucionadas nau e nuèu, es l'adjectiu que se tròba pus sovent en toponimia [4]. Mas la formacion castelnau a un sens autre que çò que marca l'evidéncia : dins l'oèst occitan, se referís a de pichonas aglomeracions aparadas per un castèl, de borgs castrals medievals (sègles XI a XIII) [5] estudiats per exemple per Benoît Cursente[6], sens qu'es pas contradictòri emb lo sens literal.
- La Capèla. Lo mot capèla agèt los sens successius de « partida de la glèisa de Tors que gardava lo mantèl, la cappa, de Sent Martin, de « partida de glèisa emb un autar segondari » (sens encara conservat), puèi de « pichona glèisa » [7]. A moment donat, La Capèla Puèg-aut èra benlèu una annèxa d'una autra parròquia.
- Fairac. Las atestacions ancianas son Afayrac al sègle XIII, Feyracum (latinizacion que fai veire que -ai- pretonic s'èra dejà afeblit en [ej]). Chantal Tanet e Tristan Hordé explican lo mot per un nom germanic de persona, *Fara, de la familha de fahren, « viatjar» seguit del sufixe acum [8]. Mas fariá *Farac. Cal donc supausar lo sufixe -iacum (derivat de -acum), o una autra etimologia, çò que suggerís la primièra atestacion, sense donar de solucion (un derivat del latin Afer ?). Dauzat dona a fara lo sens, plan diferent, de « familha » [9]
- Les Milandes (nom francés) èra abans Las Mirandas [10], nom evident per un castèl, que mira lo paisatge per veire ont son los enemics; una miranda es un tor de gach [11]. Lo passatge a Milandes (nom francés), foneticament aisit, es degut a la pèrda de la compreension del mot e a l'atraccion de landa.
Istòria[modificar | modificar la font]
La comuna se formèt per la fusion en 1973 de Castèlnòu e Fairac e de La Capèla Puèg-aut (noms deduits dels etimes e de las atestacions medievalas). En 1827, Castèlnòu aviá dejà fusionat emb Fairac [12]. La Capèla Puèg-aut demòra comuna associada e elegís un cònsol delegat.
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Doma; es ara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc de Val Dordonha.
Demografia[modificar | modificar la font]
Demografia de Fairac[modificar | modificar la font]
Per la demografia de La Capèla Puèg-aut, anar a l'article.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Castèlnòu
- Castèl de Fairac
- Castèl des Milandes (ancianament Las Mirandas [13])
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/domme/CASTELNAUD-LA-CHAPELLE.htm
- ↑ http://toponimiaoc.webs.com/24dordonha.htm
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 86
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 154
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Jean-Jacques Fénié, Toponymie des Pays Occitans, edicions Sud-Ouest, 2007, p. 226
- ↑ http://www.persee.fr/doc/ccmed_0007-9731_1984_num_27_105_2261_t1_0166_0000_3
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 143
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 86
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 282, a La Fare
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 85
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 458
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=7117
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, p. 85


text:
Saint-Jure
Saint-Jure es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Primièra mencion l'an 1310 : "Sant Jaire".
- Dépendait Del País messin (Saulnois).
- Fief Del évêché agut per las nòblas familhas messines.
- Rattachement En 1813 de las municipalitats de Ressaincourt (Lorraine) e de Alemont (de païses messin, citat l'an 1194).
- Première mention en 1310 : "Saint Jeure".
- Dépendait du Pays messin (Saulnois).
- Fief de l'évêché tenu par les nobles familles messines.
- Rattachement en 1813 des communes de Ressaincourt (Lorraine) et d'Alemont (pays messin, cité en 1194).


text:
« Se quauqu’un crèi qu’es possible de se traire d’un país de l’Union Europenca, sensa qu’aquò provòque de grèvei consequéncias politicas e economicas, ni que ren se debane, s’engana lordament ».
En visita a Madrid au començament d’avost, Manuel Valls aviá declarat aquò au destapat d’un rescòntre amé lo president dau govèrn espanhòu, Mariano Rajoy.
Lo premier ministre francés, d’origina catalana d’Espanha, n’aviá pasmens jutjat que l’UE es « un projècte istoric que pòu rompre la creissença dau populisme e dau nacionalisme ». S’agisse segur de saupre de quau nacionalisme parla l’Euròpa : aqueu deis Estats, o dei nacionalitats.
Un referendom, considerat par leis autoritats espanhòlas coma illegau, deu permetre ai Catalans de s’exprimir sus l’autodeterminacion lo dimenge 9 de novembre venent.
Aqueu portariá sus doás questions : « Es que volètz que Catalonha vengue un Estat ? », puei, se la responsa es majoritariament afirmativa, la segonda seriá : « es que volètz qu’aquel Estat siegue independent ? ».


text:
5 mai 2014
La fèsta de la musica perimada se tendrà al teatre de la Cuitat de Carcassona lo 22 de junh de 2014.
L’associacion Quiqueriqui le Shan du Gal torna organizar la fèsta de la musica perimada. Coma de costuma, aquela fèsta fa la promocion dels cantaires e duòs perimats, en direccion d’un public vièlh. Aquela fèsta se fa amb lo sosten del Festenal de Carcassona, Bastide Matériel Médical, La Tisanière e Audika. A la fin de l’espectacle, un tè dançant serà ofèrt per la municipalitat.
(suite…)
6 avril 2014
Lo malhum nacional dels cercles occitans s’es felicitat quand « Aprenem l’Occitan » li a transmés la novèla : a la debuta d’abrial s’es dobèrt lo 1000en cors de lenga pel tresen atge.
Se debana a Sant Gèli, dins Gard, cada dimars de 10 oras a 11 oras del matin. « Aqueste orari permet de destriar lèu lo public », explica Enric Valalièr, president del cercle occitan local. « Normalament, fòra los retirats, pas degun es disponible a aquela ora. Solide, i a totjorn la risca qu’un estudiant siá liure lo dimars de matin, mes las tematicas causidas e la pedagogia aplicada lo deurián dissuadir pro lèu ».
(suite…)
23 mars 2014
Lo grop besierenc de musica engatjada prepara un disque a destinacion d’un public novèl : lo tresen atge.
Lo procediment es original e ambiciós : un album a destinacion d’un public « tròp sovent doblidat », lo dels ancians. Vòl abordar las questions que pertòcan aquela populacion per ne far mai préner consciéncia al monde. Avèm rencontrat Bob, lo cantaire dels Motlagas :
(suite…)


text:
Letra d’informacion n° 3 - Junh de 2010
Vaquí la tresena letra d’informacion de l’IEO.
Pèire Brechet, novèl President de l’IEO. Del temps de l’amassada generala de l’IEO del 8 e 9 de mai a Limòtges, lo Conselh d’Administracion de l’Institut d’Estudis Occitans votèt a l’unanimitat l’arrivada a la presidéncia de Pèire Brechet aprèp l’anóncia de la demission de David Grosclaude, que presidava l’associacion dempuèi 2001. La letra d’accession al pòste del President.
Lo compte rendut de l’amassada generala 2010 de Limòtges ven de paréisser. A saupre que la version completa se pòt obténer sus demanda al prèp de l’IEO federal o de las seccions departamentalas o regionalas. Lo compte rendut sintetic.
Lo rapòrt d’activitat de l’IEO per 2009. Presentat a l’AG de 2010, i trapam los projèctes e accions menadas dins l’annada passada. De legir aicí.
Anem Òc dins un libre de francés. L’aficha de 2007 d’Anem Òc se trapa sus un libre de francés per la classa de tresena (J. Girardet, Méthode de français 3, Clé international, Echo, 2009). L’imatge es integrat dins un article que tracta de l’engatjament associatiu per una tòca. Doas paginas de legit aicí e aquí.
EuroTalk Eurotalk es un metòd interactiu per aprene la lenga, que l’IEO d’Arièja trabalhèt a sa version occitana sus dos CD-Roms : lo Vocabulary builder occitan, pels dròlles de 4 a 12 ans, e lo Talk now ! occitan pel monde que començan. L’IEO 09 publiquèt tanben metòdes pel monde que ja parlan occitan e que se voldrián iniciar a d’autras lengas : Parlatz breton, Parlatz basc, Parlatz catalan, Parlatz esperanto e Parlatz anglés. www.eurotalk.com o IEO Arièja.
Prèmi Jaufré Rudel. L’Ostau Occitan, IEO33, la Mantenença Guiaina-Peiregòrd e l’Escòla Jaufré Rudel organizan lo Prèmi Jaufré Rudel 2010. Lo prèmi (de 1500€) es obèrt a totas las òbras escriutas en occitan en pròsa o en poesia, editadas despuish lo 1/ 01/ 2006. Los libes dejà presentats e non premiats las annadas passadas per aqueth prèmi, pòden estar tornats presentar. Las òbras deven estar enviadas avant lo 31 de julhet de 2010 en 8 exemplaris a l’Ostau Occitan. La remisa deu prèmi se debanarà a l’automne de 2010 a Bordèu. Mai d’infos.