text:
Vasadés
Vasadés es un parçan d'Occitània[1] situat en Gasconha .
La soa vila principala es Vasats.
Somari
- 1 Las especificitats de la region
- 1.1 Delimitacion istorica
- 1.2 Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras
- 1.3 Lenga tradicionala
- 1.4 Caracteristicas socioculturalas
- 1.5 Cultura vasadesa
- 1.6 Occitan anuit
- 2 Nòtas
- 3 Ligas extèrnas
Las especificitats de la region[modificar | modificar la font]
Delimitacion istorica[modificar | modificar la font]
Vasadés pòt èster considerat coma lo territòri de l'anciana diocèsi de Vasats, devath lo Regim Ancian. En gròs, la Gironda actuala èra devesida en diocèsi de Bordèu e diocèsi de Vasats. La termièra passèva entre Boridèirs e Sent Sefrian, entre Tolena e Lengon, e traversèva lo canton de Sent Macari e l'oèst dau canton de Sauvatèrra. Cernés, Sauternés, las Gravas, la Hauta Lana girondina se trobèvan donc en Bordalés ; la partida orientala de l'Entre Duas Mars èra en Vasadés.
Lista de las parròpias e deus archiprestats en 1585[modificar | modificar la font]
- Archiprestat de Bernòs : l'Artiga, Artigavielha (comuna de Cudòs), Belin, Bernòs, Birac, Boridèirs, Calens, Capsiuts, Casalís, Concas, Cudòs, l'Èrm, Escaudas, Gajac, Giscòs, Gualada, Insòs (comuna de Preishac), Lavasan, Licpostèir, Linhan, Lucbans, Lucmau, Lugòu, Lucsèir, Malhàs, Marimbaut, Marions, Mons, Mostèir, Muret (Saunhac e Muret), Musset (l'Èrm e Musset), Pissòs, Pompejac, Preishac, Saunhac, Sauviac, St Miquèu de Mèsmas o de Castèthnau, Talaison, Tontolon, Trasits (comuna de Gajac), Vasats, Viganon. Compren lo sud deu Vasadés (es a díser que la Lana vasadesa i es inclusida), la region de Granhòus e de Capsiuts.
- Archiprestat de Culheron : Aubiac, Auròs, Bassana, Bertés, Bijós (comuna de Birac), Blanhac, Branens, Broqueiran, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Culheron (comuna d'Aubiac), Flodés, Guans, Guirons, Hontet, Ladòs, Lengon, Masèras dens Ladòs, Masèras en Ròcatalhada, Montfelix (comuna de Pontdaurat), Pontdaurat, Possinhac (comuna de Vasats), Puibarban, Ravalhan, St Còrme, St Ipolite, St Lobèrs de Colhac o de Castèth, St Miquèu de la Prada (comuna de Vasats), St Pèir d'Aurilhac, St Pèir de Lengon o de Mons, St Perdon de Concas o de las Jaubèrtas, St Vincent de Capbosits o de Vasats, Savinhac d'Auròs, Usèsta. Compren lo nòrd deu Vasadés, la region de Lengon e d'Auròs (vath de Garona).
- Archiprestat de Jugasan : Bèrafont, Blasimon, Bossugan, Brana, Brunhac (comuna de Bossugan), Buish, Cabarà, Casaverd (comuna de Blasimon), Castèthvielh, Cessac, Civrac, Coirac, Corpiac, Daubèsa, Frontenac, Gornac, Jugasan, Luganhac, Lugasson, Martras, Mauriac, Merinhàs, Moliets, Naujan, Pins (comuna de Blasimon), Postiac (Naujan e Postiac), Puish (comuna de Sauvatèrra), Pujòls, Rausan, Romanha, Ruish, Salabrunau (comuna de Frontenac), St Andriu dau Bòi, St Aubin de Blanhac, St Brice, Sta Florença, St Genís dau Bòi, St Jan de Blanhac, St Lugèir de la Vinhaga (comuna de Sauvatèrra), St Marçau, St Pèir de Castèth, Sta Presentina (comuna de Frontenac), St Roman de la Vinhaga (comuna de Sauvatèrra), St Sulpici de Pomèirs, St Vincent de Pertinhàs, Sauvatèrra, Todenac (comuna de Blasimon), la Veiria (comuna de Blasimon), Vilamartin (Moliets e Vilamartin). Compren principalament la region de Sauvatèrra e de Pujòls.
- Archiprestat de Julhac : Anzàs, Auriòlas, Balaissagas, Bofiagas, Casaugitat, Claribés, Cobairac, Doleson, Esclòtas, Flaujagas, Genàs (comuna de Pelagrua, Gensac, Julhac, Listrac de Durèsa, Massugàs, Pelagrua, Pessac de Gensac, Polhac, Pui de Tors (comuna de Casaugitat), la Rèira (comuna de Pelagrua), St Antòni de Cairet, Sta Colomba de Duràs, St Laurens de Servòlas (comuna de Pelagrua), St Martin de Servòlas (comuna de Massugàs), Sta Radegonda, Sossac, Vinhòlas (comuna de Pelagrua). Compren lo nòrd-èst de l'Entre Duas Mars, precisament lo virat de Pelagrua e de Pujòls, mèi una partida d'Òlt e Garona.
- Archiprestat de Montsegur : Andraut (comuna de Montsegur), Artús, Balaissac (Forsés e Balaissac), Bèlpui, Castèlnau de Gupia, Civert, Cors, Coturas, Diulivòl, Forsés, Graspiron, Gupia, Mauvesin, Montgausí, Montinhac, Montsegur, Neujon, Paulac, Pui, Ròcabruna, St Albert, Sta Crotz de Levinhac, St Fèrme, Sta Gema, St Geraud daus Bòis, St Ilari de la Navalha, St Martin de Sèrras (comuna de la Mòta Landerron), St Miquèu la Pujada, St Sulpici de Guilharagas, St Vivian de Boisson, Talhacavath, Tibràs. Compren la region de Montsegur e l'èst deu Reulés, mèi una partida d'Òlt e Garona.
- Archiprestat de Rimons : Auribús, Bagàs, Baria, Camiran, Cassulh, Castèthmauron d'Albret, Caudròt, Caumont, Clairac, Fontcauda, Landerroet, Lobens, Maurisèth, Mèsterriu, Naufonts o Torinhac, Rimons, las Sentas, St Anhan, St Exupèri, Sta Fe la Longa, St Felix de Pomèirs, St Ilari dau Bòi, St Laurens dau Bòi, St Laurens dau Plan, St Martin de l'Èrm, St Martin de Sescàs, St Martin dau Pui, St Miquèu de la Rèula, Sta Petronilha (comuna de Gironda de Dròt). Compren los costaus de la riba dreita de Garona, es a díser, entre auts, l'oèst deu Reulés.
- Archiprestat de Sadirac : N.D. de Moishac deu Grand Alhàs o Alhàs lo Grand, Alhàs lo Vielh, Anglòs, Antanhac, Argenton, Baishac, Bausiac, Berlin, Bèthlòc, Boglon, Boglon lo Vielh, Boishet, Bordèlas, Briolet, Campin (comuna de Granhòus), Campòt (comuna de Granhòus), Castèthgelós, Cauvinhac, Cocumont, Cors, Coturas, Esquèrdas, Flaujac (comuna de Granhòus), Gaujac, Glairós, Higuèirs, Hulhés, Hontet, Hura, Jusics, Lobens, Marcelús, Maseròlas, Maseròu, Masselhas, Melhan, Montclarís, Montpolhan, Navalhac, Possinhac, Romestanh, Rufiac, Sadirac (comuna de Granhòus), Samadet, Samasan, Sendets, Sigalens, Silhàs, St Andriu de Cotura, St Andriu dau Garn (comuna de Montgausí), St Gervasi, St Lobèrs de Lotranja (comuna de Granhòus), St Martin de Curton, St Sauvur de Melhan, St Sève, St Silvèstre, Tersac, Tilh (comuna de Masselhas), Tren. Compren l'extrème levant deu Vasadés, damb una brava partida d'Òlt e Garona.
Comunas actualas deu Vasadés riba gausha (Vasadés a pròpament parlar), tenent compte de la termièra istorica[modificar | modificar la font]
Alhàs, l'Artiga, Aubiac, Auròs, l'Avescau, Baria, Bassana, Bernòs-Baulac, Bertés, Birac, Biujac, Blanhac, Boridèirs, Branens, Broqueiran, Capsiuts, Casalís, Casats, Castèth Andòrta, Castilhon de Castèth, Cauvinhac, Coimèras, Cors, Cudòs, l'Èrm e Musset, Escaudas, Flodés, Gajac, Giscòs, Granhòus, Gualada, Guans, Hontet, Hura, Ladòs, Lavasan, Lengon, Linhan de Vasats, Lopiac de la Rèula, Lucmau, Marimbaut, Marions, Masèras, Masselhas, Navalhac, lo Nisan, Pompejac, Pontdaurat, Preishac, Puibarban, Ravalhan, Sauviac, Savinhac, Sendets, Sigalens, Silhas, St Còrme, St Lobèrs, St Miquèu de Castèthnau, St Pèir (de Mons), St Perdon de Concas, Usèsta, Vasats.
Delimitacion actuala e caracteristicas paisatgèiras[modificar | modificar la font]
Actualament, Vasadés au sens estricte poiré èster delimitat per la termièra de Gironda, de Garona au nòrd, e de Ciron a l'oèst. Sauternés i seré donc inclusit.
Pòden tanben definir lo Vasadés d'un punt de vista administratiu, en lo considerant coma un país reünissent los cantons de Vasats, Capsiuts, Auròs, Granhòus, Lengon e Vilandraut.
Vasadés es caracterizat, per çò deu paisatge, per una disparicion deu vinhau au profèit de la policultura e de l'eslevatge, damb bòscs de casses e castanhèirs, e lo pinhadar deçà delà ; aquera modificacion paisatgèira se vei au nivèu de Casats o au sud de Hargas. Es interessant de notar que, se los casses son fòrt presents de cada bòrn de Garona, los carpes dominan sus la riba dreita quòra son los castanhèirs e los pins que son mèi frequents sus la riba esquèrra.
Pòdem tanben notar que l'Entre Duas Mars, mèi subtilament benlèu, es tanben subjècte ad aquera transicion: en Haut Entre Duas Mars (èst dau país de Sauvatèrra, nòrd de Reulés), los prats vènen regde mèi presents per rapòrt a la vinha.
Enfin, lo passatge au pinhadar, per tant que lo pusquin establir completament au nivèu de Ciron, a Baulac per exemple, se hèi progressivament, pusque tròban dejà quauques pinhadars en Sauternés.
Lenga tradicionala[modificar | modificar la font]
Caracteristicas linguisticas[modificar | modificar la font]
Lo paròlis tradicionau de Vasadés s'inscriu dens un ensemble restacat puslèu au centre de Gasconha que non pas a Bordalés. La termièra nòrd deu gascon centrau es, segon certans autors, en correlacion damb lo limit nòrd de Vasadés[2]. Sas caracteristicas son:
- Prononciacion [w] deu -v- intervocalic
- Utilizacion deu que enonciatiu (pas totjorn)
- Preséncia deu a- prostetic
- Conjugasons centralas (pas totjorn)
- Subjontiu e preterit en -o-
- Non-prononciacion deu -i- de la terminason -èra (donc abséncia de la forma -èira)
- -s- intervocalic au lòc de -d- (caracteristica de la Gasconha orientala). Lo limit -d- (oèst) / -s- (èst) passa per Sent Sefrian e travèrsa Podensaqués.
Remens, fau botar a part la valada de Garona dens lo dialècte vasadés. En efèit, certans especialistas[3] an demontrat que lo gascon urban de Lengon èra mèi pròche deu bordalés que non pas deu vasadés, per tant que Lengon hasussi partida deu Vasadés istoric e geografic; aquò s'explica simplament per ce que Lengon èra un pòrt e una vila comerciala, donc una vila d'escambis. De mèi, l'Atlàs linguistic de Gasconha mustra que lo paròlis de Pujòus e de Blanhac diferís deu paròlis deu Vasadés centrau. I a donc una dicotomia entre Vasadés landés e Vasadés garonés. Lo parlar garonés es d'alhurs aparentament lo mesme qu'en país macarian (Gabarnac es encara en zòna garonesa) e en nòrd Reulés (hòra Petita Gavacheria). Aquò's en correlacion, probable, damb la continuitat deu Vasadés istoric.
Literatura tradicionala[modificar | modificar la font]
Coma dens frem de lòcs de Gasconha, la literatura populara es fertila. Una de las istòrias mèi coneishudas deus vielhs, quò's la dishuda deu curat d'Artigavielha, un curat dont tots maudisen, mès un curat gascon, donc regde malin, tan bien que lo quite archavesque li perdona suu còp [4]. L'Armanac Garonés, dit Lo Garonés  , que pareishèva au mitan deu sègle XX, dirigit per Fernand MASSON dit ''Florimond'' de Caudròt, a publicat tot un pilòt d'aqueras istòrias dròllas lo mèi sovent, ironicas, pebradas, trendas a còps; la lenga es garonesa. D'un aut costat, Bazas Art Culture Tradition, damb son talhèir gascon, au torn (entre auts) de Sénhers Dulau, Despujols, Bibes, Martin, a reculhit un talh d'escriuts en gascon vasadés, publicats dens las Cronicas Vasadesas e dens Paraulas d'aciu ; certans tèxtes se retròban suu site web de la Vath de Ciron (Vallée du Ciron). Guiu Dulau, Fernanda Bordes, Jausèth Rémaut, Gabrièl Martet, e d'auts, esturen remercables autors populars. Mants diccionaris an estat publicats o reïmprimits, dont lo deu Dr. Vigneau (1879).
Caracteristicas socioculturalas[modificar | modificar la font]
D'un punt de vista socioculturau, actualament (au sègle XXI), Vasadés es eterogenèu. Damb lo transferiment de la sosprefectura a Lengon en 1926, la disparicion deu camin de hèr Lengon-lo Mont e de la gara de Vasats au profèit de la gara de Lengon, la construccion de l'autoestrada A62, la barradura deu tribunau e de la maternitat de Vasats, l'abséncia d'urgéncias a l'espitau de Vasats, an contribuit, a la fin deu sègle XX, a ralentir lo desvolopament economic e sociau de la ciutat millenària. En efèit, los Vasadés son obligats de se rénder a Lengon per anar au centre comerciau, a l'espitau, a la gara, au peatge (dinc a 2011)...
Una rivalitat es neishuda entre Lengonés e Vasadés, principalament — es interessant d'ec observar — en çò deus joens, entre 15 e 30-40 ans pus o mens. Los Lengonés, d'un bòrn, an tots los mejans de comunicacion, los servicis, la modernitat, las animacions culturalas, lavetz que los Vasadés tenen fermament a lur patrimòni, tant bastit coma immateriau. Dens la cultura populara modèrna, los Lengonés son considerats coma pècs preus Vasadés (los disedèirs chic flataires son espandits), quòra los Vasadés son considerats coma picabosics per lurs vesins. Çò d'amusant es que la tradicionala rivalitat Lengon-Sent Macari — existenta dempui l'Edat Mejana e encara presenta dens la memòria deus ancians, dont l'origina ven de polhadas a perpaus deus privilègis sus la venda de vin (privilègis per Sent Macari, qu'èra en Bordalés) — s'es reportada sus una rivalitat a l'interior deu quite Vasadés; e, en medís temps, Lengon e Sent Macari marchan adara la man dens la man, hòrtas d'una "cultura de ribèira" mès sustot en acòrd politic.
En efèit, d'un punt de vista politic, los cantons de Vasats e de Granhòus son damorats a dreta (UMP), lavetz que Capsiuts, Vilandraut e Auròs son fièus deu PS, e que lo canton de Lengon es entre las mans deu PCF, tot coma Sent Macari. Las diferéncias son redde mercadas au nivèu de las manifestacions culturalas. Los cantons PS/PCF organizan manifestacions mèi viradas cap a las culturas deu monde, au desvolopament duradèir (Hèsta deu Colac e deu Vin, Hestejada de las Arts, las Nuèits Atipicas); los cantons de dreta organizan manifestacions regde mèi tradicionalas, mèi viradas cap au monde paisan, coma van véser dens lo cas de Vasats.
Cultura vasadesa[modificar | modificar la font]
Lo Vasadés entèir, coma d'auts virats occitans, pren sas vacanças en octòbre, au moment de la caça de la paloma. Tota la via d'aquesta region vira autorn d'aquò en auton. Una Hèsta de la Paloma es organizada, damb una messa (vaquí una constanta de la cultura vasadesa, au contrari deu país de Lengon/Sent Macari) e l'intronizacion de personalitats dens la confrairia de la paloma, en preséncia de membres de nombrosas confrairias tradicionalas. L'auta activitat emblematica es lo rugbi. Mèi de cap a Capsiuts (la partida completament landesa), s'interèssan tanben a la tauromaquia.
Fòrt de Vasadés, se ne'n an pas hèit partida un jorn, aumens coneishen lo grop folcloric Los de Vasats  , reputat en particular per sons chancaires. Lo folclòre vasadés de la lana, quasiment lo mesme que lo de la Lana Gran e deu quite Marensin, es fòrt diferent, aquí encara, deu folclòre de ribèira (Lengon, la Rèula, Bordèu), per çò deus costums e de la presentacion. Car per çò de las danças, dens tot lo sud Gironda (e mèi dens las Lanas), retròban un barrejalh de danças landesas tradicionalas (biga-bigueta, rondèu, saut de lapin) e de danças importadas o de marinèirs (congò, maristingò, pòlcas, escotishas). Una dança pro remercabla es lo "cap d'alh", on los dançaires s'agroan e se relèvan a un ritme sostingut.
La Hèsta deus Bueus Gras, en heurèir, es fòrt importanta en Vasadés. Los bueus defilan, acompanhats per una ripataulèra, e son menats au tuadèir. D'auts còps, las gents assistèvan en musica au quite abatatge, çò qu'es interdit anuit. Lo bueu a tanben sa plaça per la hèsta de Sent Joan, en junh. Lo maire e sos adjunts, vestits e jurats a la mòda anciana, renden aumatge au bueu, totjorn en musica e danças folcloricas; las tradicionalas halhas de Sent Joan son alucadas davant la catedrala. Egau, Sent Joan a Vasats es adara, sustot, la fèria sud-girondina per excelléncia, donc una aucasion per se godalhar, a còps tròp. Los Vasadés an, malurosament, coma reputacion d'èster de famós chapaires e sustot pintaires.
Enfin, un aut huc es alucat, en decembre aqueste còp, quò's la Halha de Nadau, hòra lo rituau tradicionau. S'agís d'un simple mercat de Nadau.
Occitan anuit[modificar | modificar la font]
Quauquas associacions occitanas son anuit en Vasadés :
- Lo Cercle Occitan de Sud-Gironda, a Pompejac.
- Los Bohons au Tòp  , tropa de teatre en gascon.
- Los mèi que famós Caps Negues que cantan en "patoàs vasadés"
- La Companhia Lubat a Usèsta (Bernard Lubat a cantat en gascon).
En periferia, Gric de Prat es a Prenhac, la Calandreta de Siron a Barsac, Bruc e Brana a Guilhòs, las Manufacturas Verbalas a Lendiràs... Cors d'occitan son balhats au licèu e au collègi de Lengon, au collègi de Sent Sefrian ; cors per adultes a Granhòus, Lengon.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.
- ↑ Halip Lartiga, Las veas de la lenga gascona
- ↑ David Escarpit
- ↑ Jacme Boisgontier / Jacques Boisgontier, Contes de Garona, Letras d'Òc
Ligas extèrnas[modificar | modificar la font]
- [1] LO SARMONÈIR / LE JHACASSOUS, jornau electronic en gascon e en sentongés.


c: text/html

text:
1057
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1057 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra civila entre Macbeth e Malcolm III ambé la victòria definitiva de Malcolm lo 15 d'aost. Macbeth foguèt tuat e Malcolm III restaurèt l'unitat dau reiaume d'Escòcia. Pasmens, deguèt luchar còntra Lulach qu'èra lo fiu de Macbeth e que foguèt proclamat rèi per sei partisans.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Chuisnes es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Aquela pichona municipalitat situar a aperaquí 110Km de París, en la region centri es jumelée a una pettite vila anglesa.
Cette petite commune situer à environ 110Km de Paris, dans la région centre est jumelée à une pettite ville anglaise.
Chuisnes
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Modèl:Portal Jacky Jaulneau


text:
Racionalisme
Lo racionalisme es un corrent de pensada, una actitud filosofica que considèra que se pòt conéisser la vertat unicament per la rason, perque los èimes son insufisents a fins a èsser enganaires. L'ideal d'aquela doctrina èra de convertir la filosofia en una sciéncia exacta coma las matematicas. Defend l'innat e la coneissença a priori e l'evidéncia coma critèri unic de la Coneissença vertadièra. S'opausa a l'empirisme e a la cresença cèga dins l'autoritat. Per qualques eretièrs de l'escolastica foguèt un tèrme pejoratiu per parlar d'aqueles pensadors que pretendon -inutilament- d'arribar cap a la vertat solament amb la rason.
Es çò que Descartes prepausèt.
Lo racionalisme apareguèt de diferents biaisses dempuèi las primièras estapas de la filosofia occidentala


text:
Priorat de Graville
Lo Priorat de Graville, tanben aperat Abadia de Santa Onorina, qu'estó fondat au sègle XIau. Que's tròba au Havre, dens lo departament de Sèina Maritima e la region de l'Auta Normandia. Que vadó « monument istoric » en 1875.
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa qu'ei dedicada a Santa Onorina, de qui non sabem pas quasi arren. Lo son còs sacrat que l'aurén transferit de la soa purmèra sepultura dens la diocèsi de Bayeux au sit de Graville. Ua istòria deu sègle XIIau que relata la translacion de las soas relíquias de Graville a Conflans, dens la region parisenca, per un grop de refugiats huegent la miaça deus vikings.[1],[2],[3] Los bastiments conventuaus qu'eston construsits enter la fin deu sègle XIIau e lo començament deu sègle XIIIau, deus quaus e subsisteish mantun traç dens la sala capitulara.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Istòria literària de França: obratge començat per uns religiós benedictins de la Congregacion de Sant Maur, e contunhat per uns membres de l'Institut (Acadèmia de las Inscripcions e Bèras Letras) (fr)
- ↑ La translacion de las relíquias de Santa Onorina, Conflans-Sainte-Honorine (fr)
- ↑ Santa Onorina, enter Bayeux, Graville e Conflans (fr)


text:
1705
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1705 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Jean-Baptiste Charles Bouvet de Lozier, explorator francés (m. 1786)
- 20 de febrièr - Nicolas Chédeville, compositor barròc francés (m. 1782)


text:
Portèth de Garona
Portèth de Garona (Portet-sur-Garonne en francés) es ua vila d'Occitània, en Gasconha, dens lo parçan de Comenge[1], e hèra près de la grana vila lengadociana de Tolosa que hè partida deu son airau urban. Se situeish dens lo departament de la Nauta Garona e la region administrativa de Mièidia-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Totun, lo geograf Frederic Zégierman restaca Portèth au parçan de Tolosan.
- Portau de Gasconha
- o Lengadòc
[[Categoria:Comuna de Gasconha}} o {{Lengadòc]]


text:
Trompeta
La trompeta qu'ei un instrument de la familha deus aerofòns e tanben instruments de coire, constituit per una embocadura ligada a un tube corbat qui ei acabat per un pavalhon.
La trompeta qu'ei un instrument qui coneish ua grana quantitat de variantas. Los modèls los mei emplegats que son las trompetas de pistons en Ut (la loa nòtas la mei grava produsida shens prémer cap piston qu'i ei lo do) e en Sib (un ton mei baish que la precedenta).
Somari
- 1 Partidas e entertien de la trompeta
- 2 Principi
- 3 Acordatge
- 4 Istòria
- 5 Diferentas menas de trompetas
- 6 Sordinas
- 7 Extensions tecnicas
- 8 Trompetistas famós
- 9 La trompeta per Joan de Cabanas
- 10 Repertòri de la trompeta
Partidas e entertien de la trompeta[modificar | modificar la font]
La trompeta que's compausa d'ua embocadura on lo musician e produseish lo son dab los sons pòts e qui transmet la colomna d'aire dens lo canèr principau.
L'embocadura de la trompeta, coma la deu trombon, qu'a una perforacion interiora en forma de copa en U, çò que contribueish a bastir una sonoritat mei vibranta que la d'autes instruments, coma per exemple la trompa.
Lo tube de la trompeta, que pot estar de diferents aliatges (com per exemple de coire) e, levat de la partida deu pavalhon qui ei conica, qu'ei constituit per un tube cilindric, çò que balha a l'instrument son timbre e sa poténcia sonora caracteristica.
Los pistons en posicion quilhada que deishan passar directament l'aire dens lo canèr qui mia entau pavalhon e, se son baishats, que'u hèn seguir un camin un pauc mei long dens la loa colissa. La colissa deu tresau piston e egaument la colissa deu canèr principau que son provesits d'ua clau d'aiga qui's pòt aubrir entà vueitar la shaliva qui, autament, e s'apiela e deforma lo son en bèth empachar lo libre passatge de la colomna d'aiga.
Las divèrsas colissas que son greishadas entà poder estar mudadas ; deu lor costat, los pistons que son untats d'òli regularament entà eslissà's mei aisidament (autament, que poderèn tardar a quilhà's o resistir ad abaishà's çò qui genarè lo jòc). La colissa pricipau que permet d'acordar la trompeta en la bèth possar o tirar.
Certas trompetas que pòden passar d'un acòrd en Ut a un aute en Sib en tot cambiar las loas colissas que possedeishen donc en doble jòc (un jòc entà adobar la trompeta en Ut e un aute entau Sib).
Principi[modificar | modificar la font]
Lo son dens un instrument d'embocadura qu'ei produsit per l'aire qui obreish e barra successivaments los pòts. La frequència d'obertura e de barradura que depen de la vitessa (e donc de la pression) de l'aire.
Lo son atau produsit que trauca tota la longor deu tube de metau dinc au pavalhon. Totun, ua certa longor de pavalhon non permet pas de har sonar sonque un son grave d'ua frequéncia precisa e las soas armonicas mei agudas. Qu'ei lo principi de la trompeta naturau barròca, deu claron, de la trompeta de cavaleria qui non joga pas sonque nòtas d'ua medisha seria armonica e qui non poden pas jogar cap melodia complexe e sustot non poden pas realizar cap gama cromatica.
L'istòria de la trompeta qu'ei donc estada marcada per mantuns ensages d'adobar aquesta limitacion armonica de l'instrument. La trompeta modèrna, dab los sons pistons, qu'ei la resulta d'aquesta recèrca. Cada piston, quan ei abaishat, que mia l'aire a seguir un camin mei long e qu'aibaisha atau un pauc la frequècias deu son, en produsent atau ua nòta mei baisha. Tres pistons que son pro entà alavetz poder superpausar las diferentas serias armonicas prodisidas per las diferentas longors de tube obtiengudas en los combinant e en bèth podúser atau totas las nòtas de la gaams cromaticas.
Dens ua trompeta modèrna los pistons (o las paletas) que son numerotats de 1 a 3 (lo 1 qu'ei lo mei pròche de l'embocadura). Quan òm non prem pas nat, la trompeta que produseish un deus sons sons naturaus (un Do s'ei acodrada en Ut, un Sib, s'ei en Sib, un Re s'ei en Re eca). En bèth prémer lo purmèr piston o paleta òm baisha la nòta naturau d'un ton ; en prémer lo dusau, òm baisah d'un miei ton ; en prémer lo tresau òm baisha d'un ton e un miei ton (e donc en prémer lo 1 e lo 3 òm baisha de dus ton e un miei ton). Lo 4au pinston hornit dens un gran nombre de trompetas piccolo que baisha lo son d'ua quarta (sia de 5 miei tons) en bèth autrejar atau la possibilitat de baishar dens un registre pròche tanben de la trompeta en Ut.
Acordatge[modificar | modificar la font]
La trompeta qu'ei un instrument sosmés a mantuns factors fisics (e mei que mei la temperatura qui dilata o contracta los metaus) e uman qui pòden har variar lo son acòrd. Per aquesta rason, la cau acodar cada còps qui se joga ; per aquò har, que's hè variar la longor deu tube en bèth tirar o possar la colissa principau e màger coneguda per aquesta rason dab lo nom de colissa d'acordatge).
Istòria[modificar | modificar la font]
Trompetas que hon trobadas dens lo tombèu deu faraon Totankhamòn. Que sabem tanben que lo romans qu'emplegavan ua mena de trompeta aperada tuba. A l'Atge Mejan las trompetas qu'èran utilizadas dens l'armada entà comunicar. La tecnica que vadó cada còp mei complexe dinc au temps barròc per'mor que lo trompetistas que pujavan mei anar mei haut dens las nòtas agudas (mauaisidas de prodúser). La rason d'aquesta evolucion b'èra que la armonicas de l'instrument naturau (qu'ei a díser hèit d'un simple tube de metau shens cap aute mecanisme destinat e melhorar la soas possibilitats armonicas) be son mei pròchas dens los aguts, permetent atau de jogar melodia dab mei nòtas diferentas. Qu'ei atau que Johann Sebastian Bach qu'escrivó ua particion hèra aguda per la trompeta dens lo son segond concerto brandeborgés. Uei lo dia los concertos de l'èra barròca que son tostemps hèra mauaisits d'interpretar (e mei que mei dab ua trompeta naturau barròca) e que son generaument jogats sus ua trompeta piccolo, mei petita e mei practica entà prodúser nòtas suber agudas (a maugrat qu'aqueth instrument e sia reservat aus trompetistas d'un nivèu hèra avançat e mestresant las trompetas en Ut e en Sib).
Au sègle XVIII los factors de trompeta qu'avón l'idea de horadar l'instrument e de'u hornir claus qui permetèvan de tapoar lo horat qui volosse (un mecanisme pròche deu de la clarineta o deu saxofòn). La resulta que ho l'invencion de la trompeta de claus qui podèva jogar totas las nòtas mes au prètz d'ua perta importanta de la qualitat deu son. L'instrument que ho abandonat mes que permetó totun aus compositors d'escríver òbras mei elaboradas a la tessitura de la trompeta modèrna. L'exemple lo mei famós qu'ei lo concerto per trompeta de Joseph Haydn.
Fin finala, l'invencion, de cap a 1830, de la trompeta de pistons qu'acabè d'avalir totas las limitacions armonicas de l'instrument. Ua auta solucion, tanhenta deu piston que ho desenvolopada e qu'ei enqüera emplegada uei lo dia : la paleta qui, en lòc de pujar e de baishar com ac hè lo piston, be vira orizontaument.
Diferentas menas de trompetas[modificar | modificar la font]
En Occident, las purmèras trompetas qu'èran trompetas naturaus e tanben de colissa, estant la colissa lo purmèrs ensags de compessar los limits de la trompeta naturau. Qu'ei atau que hon desvolopadas las trompetas barròcas, enqüèra emplegadas uei lo dia per interpretar mei autenticament la musica barròca o la musica sinfonica classica. La version modèrna de la trompeta naturau qu'ei la trompeta de cavaleria.
Enter la trompeta barròca e la trompeta modèrna ua temptativa a l'epòca classica que ho ensajada de prodúser un instrument capable de ralizar gama cromatica : que ho la trompeta de claus. Malurosament, per aquò har l'instrument qu'ei horadat çò qui'u hè pérder casi ton la brilhança deu son.
La trompeta mei emplegada (en jazz mei que mei) uei lo dia qu'ei la trompeta en Sib, qui ei un instrument de transposicion (çò qui significa que quan lo musician e legeish un Do sus la soa particion en clau de Do, qu'interpreta en vertat un Sib, çò qui l'obliga a léger ua particion transcripta hens ua auta tonalitat se vòu jogar dab un pianista o un violonista). La dusau trompeta mei emplegada qu'ei la trompeta en Ut (e sustot en musica classica, a maugrat que la trompeta en Sib be sia tanben emplegada). Aquesta trompeta, acordada un ton au dessus de la trompeta en Sib, qu'interpreta efectivament un Do quan lo musician legeish un Do sus la clau d'Ut. B'ei donc pas un instrument de transposicion.
Lo musician classic que pòt tanben utilizar trompetas en Re, en Mib e auta acòrd mei rar segond la comoditat de l'interpretacion deu repertòri mes dab un risque de confusion (puish qu'interpretar ua particion d'ua trompeta a ua auta que demanda un esfòrç de transposicion e de jogar d'ua aute biais entà interpretar la medisha melodia sus la medisha tonalitat).
Se las trompetas de piston e son las mei espandidas, òm tròba los lors equivalents dab paletas.
Ua trompeta baisha qu'existeish (qu'ei generaument jogada per un trombonista e dab ua embocadura de trombon e tanben ua trompeta de colissa modèrna (hèra pròcha donc deu trombon soprano).
Òm troba tanben trompetas de pòcha en Sib qui son arreplegadas entà estar mei cortas mes dab la medisha longor de canèr (que's pòden donc jogar com ua trompeta en Sib).
Au contre de la trompeta de pòcha la trompeta heraudica qu'ei tanben lo medish instrument mes desplegat per estar dreta e deu son mei estiglant e evocar romanticament la musica de cort. Qu'ei ua trompeta de ceremonia.
Fin finau, lo repertòri suber agut qu'ei unterpretat sus ua trompeta piccolo. Lo son jòc qu'ei destinat a un musician classic qui mestresa las trompetas en Sib e en Do (per'mor lo jòc agut e net qu'ei mens aisit que lo jòc medium).
Mei anecdoticament, lo compositor Giuseppe Verdi qu'estreè ua trompeta dreta de l'ebocardur dinc au pavalhon provesida d'un sol piston (adar que son genarument hèitas dab 3)entau son opera Aïda e, per'mor de la tematica egipciana deu livret aquesta trompeta qu'ei aperada trompeta egipciana. Aquesta qu'ei pròcha de la trompeta heraudica qui lo son canèr e vira lèu au ras de l'embocadura entà s'acabar per un long pavalhon dret.
Sordinas[modificar | modificar la font]
Com tots los instruments de coires, lo trompetista que pòt tapoar lo pavalhon de l'instrument dab ua sordina. Aquò que's pòt har sia entà limitar l'intesitat deu son entà durant la practica sia entà prodúser ua mena particulara de son (çò qui ei sovent lo cas dens la musica contemporanèa, populara e dens lo jazz). Las sordinas oau-oau que son la mei emplegadas dens aqueste dusau cas ; que son provedidas era medishas d'un lor pavalhon de lo musician e pòt tapoar e destapoar dab la man en bèth prodúser ua son qui sembla a l'onomatopea oau-oau.
Lo medish principi que's pòt aplicar au quita pavalhon de la trompeta dab ua mena de sordina qui marcha com un capèth qu'òm obreish e qu'òm barra dab la man en bèth negar e liberar successivament lo son de l'instrument.
Entà la practica ua trompeta qui tapoa simplament l'instrument qu'ei desconselhada per'mor que deforma lo son en bèth estujar las imperfeccions de l'eslhève ; en mei d'aquò, en encoratjar a jogar mei hòrt, qu'ei en contradiccion dab l'enjòc màger de l'estudi de la tecnica de la trompeta : la recèrca d'ua subtila facilitat dens l'emission d'un son doç shens non pas forçar dab los pòt en dens l'intesitat deu son.
Entà la practica e entau eslhèves, Yamaha qu'a donc desvolopat ua sordina aperada Silent Brass ("coire silenciós") hèra potenta qui nega lo son exteriorament mes qui'u restitueish au mejan d'un micro dens un casque audio qui'u torna a las aurelhas de l'eslhève.
Extensions tecnicas[modificar | modificar la font]
Lo musician que pòt articular sons particulars au mejan deus pòts e de la lenga. La lenga que permet de copar lo briu de l'aire e, atau, d'articular atacas en bèth marcar lo medish moviment qui produseish un son "Ta" dens lo lengatge articulat. Aquò que s'apèra un còp de lenga. Entà poder marcar ua succession mei rapida d'atacas, lo musician que pòt emplegar un doble còp de lenga en bèth prononciar ua seria de "Ta-Ka, Ta-Ka". Entà anar enqüèra mei lèu, que's pòt passar au triple còp de lenga : lo "Ta-Ta-ka, Ta-Ta-Ka".
Ua auta mena de son que pòt estar produsida en bèth rollar ua R (com lo son de la doble "r" de l'occitan occidentau).
Nòtas mei baishas que lo registre de l'instrument que pòden estar produsidas dab los pòts e l'aire. Qu'an un timbre estranh emplegat a còps dens la musica contemporanèa (e dens lo metòde de James Stamp qui preten encoratjar l'eslhève ad anar cercà's l'aisença tecnica en "bohant baish"). Aquestas nòtas que son aperadas nòtas pedalas.
L'articulacion deu son que deisha ua marge entà la microtonalitat (lo trompetista que pòt variar dens ua petita mesura la frequéncia d'ua medisha nòta - e quitament la jogar un pauc faussa ! -). Aquesta variacion que permet tanben de prodúser un vibrato.
Un aute ehèit particular que pòt estar produsit en tot prémer parciaument los pistons.
Los trilhs que son produsits au mejan deus pistons. Totun, las trompetas naturaus (e donc las trompetas barròcas) non pòden pas prodúser sonque trilhs labiau dab los pòts. Dens aqueste cas lo trilh qu'ei produsit pas sonque au mejan de l'aire e deus pòts en bèth alternar duas nòtas d'ua medisha seria armonica.
Trompetistas famós[modificar | modificar la font]
- Entà designar lo musician amator e popular qui jòga la trompeta que's pòt emplegar la paraula trompetaire (mes despectivament trompetejaire) mes entau musician seriós, professionau e academic que's ditz trompetista. Enter los trompetistas mei famós que's pòden mentàver lo seguents :
Trompetistas barròcs e classics (interpretes de trompetas barròcas e/o de claus)[modificar | modificar la font]
Cesare Bendinelli, Johann Christoph Pezel, Gottfried Reiche, Anton Weidinger
Trompetistas e cornetistas modèrnes[modificar | modificar la font]
Jean-Baptiste Arban, Maurici André, Bernard Soustrot, Eric Aubier, Håkan Hardenberger, Guy Touvron, Wynton Marsalis, Louis Armstrong, Miles Davis, Dizzy Gillespie, Arturo Sandoval, Alison Balsom
La trompeta per Joan de Cabanas[modificar | modificar la font]
Enter los sons enigmas, l'escrivan provençau Joan de Cabana que presenta la trompeta dab l'ambigüetat seguenta :
Boca sus boca e lenga que fretilha
senti mon instint que petilha
e que vòu possar en avant
causa qu'anima còrs uman
Quand parli n'articuli ren
cependent mei vassaus m'entendon
e quand leis apeli m'entendon
per faire ce que lei conven.
Repertòri de la trompeta[modificar | modificar la font]
- Te Deum de Marc-Antoine Charpentier
- Concerto per duas trompetas d'Antonio Vivaldi
- Concerto brandeborgés numèro 2 e la cantata Jesus jòia deus òmis de Johann Sebastian Bach
- Music for the Royal Fireworks de Georg Friedrich Händel
- Trumpet volontary de Jeremiah Clarke
- Concerto per trompeta en Re major de Leopold Mozart
- Concerto per trompeta en Mib major de Joseph Haydn
- Concerto per trompeta de Michael Haydn
- Concerto per trompeta en Mib major de Johann Nepomuk Hummel
- Marcha trionfala de Aïda de Giuseppe Verdi (teoricament compausat entà trompetas egipcianas).
- Tema e variacion sus lo Carnavau de Venècia de Jean-Baptiste Arban
- Concerto per trompeta d'Alexandre Arotonian
- La strada de Nino Rota


text:
Johann Elert Bode
Johann Elert Bode (19 de genier de 1747, Amborg - 23 de novembre de 1826, Berlin) foguèt un astronòm alemand qu'aguèt un ròtle important dins lo desvolopament de l'astronomia europèa a la fin dau sègle XVIII e au començament dau sègle XIX.
Disciple de Johann Georg Büsch, venguèt director de l'observatòri de Berlin en 1786 e lo demorèt fins a sa retirada en 1825. I publiquèt un obratge (Uranographia) en 1801 destinat a catalogar lei posicions deis estelas e deis objècts celèsts coneguts. En parallèl, prepausèt de cartas ambé d'interpretacions artisticas dei constellacions. Publiquèt tanben un obratge pus cort (Vorstellung der Gestirne) destinat ais astronòms amators e un libre d'introduccion ai constellacions e a sei legendas que conoguèt mai de dètz edicions diferentas. Venguèt sòci de la Royal Society en 1789.
Regardant l'astronomia dau periòde, popularizèt la lèi de Titius-Bode que foguèt a l'origina de la descubèrta deis asteroïdes. Après la descubèrta d'Uranus, participèt a l'estudi e au calcul de son orbita. Foguèt un dei premiers que pensèt que lo còrs foguèsse una planeta desconegut dau Sistèma Solar e non una cometa. Descurbiguèt egalament la galaxia M 81 qu'es tanben dicha galaxia de Bode en son onor.


text:
Aikido
L'Aikido es un art marcial orientat sus la defensa, amb una prigonda basa filosofica (subretot lo non usatge d'arma quina que siá...), que lo defensor redirigís los movements e l'energia dels atacs al sieu quite antagonista. Es practicat per òmes e femnas sens ges dependre de las siás talhas, pes o estats. Se considèra lo mangi una de las arts marcialas mai malaisidas a ensenhar e assimilar e qualques ans de practica son necessaris abans de se ne poder vertadièrament defendre, perque las siás tecnicas semblan fòrça unas autras arts marcialas.
L'aikido tradicional refusa quin tipe que siá de competicion. Afirma lo desvolopament de l'esperit e del còs fins a aténher la completa armonia.
Las leiçons consistisson a observar la demostracion de tecnicas qu'executa un mèstre e de seguida cal aprèp trabalhar - amb un o divèrses sòcis - en ensajant de repetir los movements, en melhorant la tecnica en consequéncia d'aiçò e en atenhent una pus granda compreneson de l'aikido. La mobilitat, la posicion, la precision e la coordinacion son d'elements importants per executar las tecnicas que los estudiants aprenon de realizar de manièra flexibla e adaptativa.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom ne ven del japonés "ai-ki-do", literalament "jónher-fòrça-camin", e significa qu'en practicant aquel art, lo combatent a de besonh usar la fòrça de l'antagonista contra l'antagonista meteis.


text:
Violoncèl
Lo violoncèl qu'ei un instrument de musica de còrdas hregadas de la familha deu vriulon e jogat au mejan d'un arquet mei brac e mei hòrt que lo deu vriulon. Que's jòga totun en posicion verticau com los instruments de la familha de la viòla de gamba, mes, au contra d'aqueth, lo violoncèl que tòca lo sòu a mejan de la soa pica (dab l'excepcion deu violoncèl barròc, desprovesit de nada pica e portat com la viòla de gamba. La soa forma qu'ei pròcha de las deu vriulon au maugrat qui quauques las proporcions sian diferentas enter los dus instruments (lo violoncèl, per exemple, qu'ei proporcionaument hèra mei espés que lo vriulon).
Lo violoncèl qu'ei acordat ua octava en devath deu vriulon alto, qu'ei a díser (de la còrda mei grava dinc a la mei aguda) : Do, Sol, Re e La. La ssoas particions que son marcadas en clau de Fa.
Lo musician qui ne jòga qu'ei aperat « violoncelista ».
Somari
- 1 Nom
- 2 Partidas e equipament deu violoncèl
- 3 Elements de tecnica
- 4 Violoncèl barròc
- 5 Violoncèls famós
- 6 Violoncelistas famós
- 7 Repertòri
Nom[modificar | modificar la font]
Lo nom violoncèl que vien de l'italian violoncello qui vòu díser "petit violone" ; violone (literaument gran vriulon) qu'èra un nom entà designar un instrument grave de còrdas hregadas pròche de la contrabassa. Violoncello qu'ei donc au còp un aumentatiu e un diminutiu.
Partidas e equipament deu violoncèl[modificar | modificar la font]
Arquet e colofònia[modificar | modificar la font]
Com tots los instruments de còrdas hregadas, lo violoncèl que's jòga au mejan d'un arquet (a maugrat qui's pòsca tanben puntejar las còrdas en bèth emplegar la tecnica deu pizzicato. l'arquet qu'ei ua bagueta de tradicionaument husta (husta de pernamboc o d'amoreta entaus miélhers mes tanben d'aute materiau com la fibra de carbòni) on son tienuts crins de chivau (l'arquet que deu estar tienut au moment de jogar puish destienut a la fin au mejan d'ua vitz). La crin qu'ei lissa e lo son contacte dab ua còrda lissa non produseish pas nat son. Entà har vibrar las còrdas en la hregant que cau hregar e untar lo crin dab ua resina (generaument de pin) aperada colofònia. Aquò que's hè generaument cada còp abans de jogar. la colofònia entau violoncèl b'ei pas la medisha que non pas la colofònia hregada suus arquets de vriulons e de vriulons altos : qu'ei mes espessa.
Còrdas, pontet e amna[modificar | modificar la font]
Las còrdas que son de metau (sustot d'acièr) sus un violoncèl modèrne ; sus un violoncèl barròc (equivalent entau violoncèl deu vriulon barròc) que son de tripas d'aulhas (e pas jamei de gat com ac ditz ua vielha legenda mentidora - que seré tecnicament impossible - ). Las 4 còrdas que son tienudas suu pontet per la cavilhas e lo cordièr (eth medish arrapat a la pica - o au boton sus un instrument barròc - ).
Lo pontet que transmet las vibracions de la còrdas a la taula d'armonia. En devath deu pè deu pontet e deu costat de la còrda de Do ua barra d'armonia pegada a la taula au dehens de l'instrument que transmet la vibracion au long de la taula. Deu costat de la còrda de La, l'aute pè deu pontet que transmet la vibracion a la taula puish a l'amna deu violoncèl qui, era, e transmet directament la vibracion au hons de l'instrument.
Sordina[modificar | modificar la font]
Com tots los inetrument de còrdas hregadas, lo violoncèl que pòt estar provesit d'ua sordina. Aquesta que's hica suu pontet, que s'i arrapa e atau, qu'estofa ua partida de l'intensitat de la vibracion. Las sordinas que pòden estar de caocho o de metau. Que pòden estar de las beras e mossecar tota la longor deu pontet (que's tracta alavetz de sordinas deu tipe "pienti", entà l'estudi) o petita e arrondas (aquestas que son las sordinas d'orquèstra).
Partidas deu violoncèl[modificar | modificar la font]
Au som lo violoncèl qu'ostendeish ua voluta (qui pòt representar tanben un cap d'òmi o de bèstia, generaumen un leon). En devath de la voluta òm tròba un horat, lo cavilhèr, qui forma ua mena de caisha e on las còrdas e s'enrollan autorn de las cavilhas.
En devath òm tròba lo manjo on e s'eslissa la man deu musician e la tòca (generaument d'ebena) on los dits e premen las còrdas.
Lo còs de l'instrument que forma la caisha de resonància e qu'ei constituit de la taula d'armonia (dab dus horats entà deishar sortir lo son), deu costat e deu hons. La taula qu'ei de pin mentre que los costats e lo hons e son d'aseròu. Los costats que son assemblat sus un mòtle durant la construccion e pegats sus arrims (6 en tots : dus au cap juson e sobiron e 4 dens las puntas de las C formats peus costats de l'instrument) ; 12 contra arrims que vienen renforçar las pèças deus costats en haut e en baish.
Las còrdas que son enrolladas autorn de las cavilhas (qui permeten d'acordar l'instrument en tienent mei o mens las còrdas) puish que son tienudas contra ua petita pèça au cap de la tòca aperada lo silhet. Que correishen au long de la tòca dinc au pontet on e s'apujan (la longor enter lo silhet e lo pontet qu'ei aperat la « còrda vibranta »). Fin finala las còrdas que s'arrapan au cordièr (a còps au mejan d'un tienedor qui permet d'acordar mei precisament e mei aisidament) e, eth medish, que d'arrapa a la pica (o au bonton dens los cas d'un violoncèl barròc).
La pica que's pòt desplegar e que permet de pausar l'instrument suu sòu e lo bèth mantiéner a ua hautor satishasenta. Generaument los musicians qu'estancan la pica au sòu au mejan d'ua cinta o de quauquarren similar estacat a un pè de la loa cadièra.
Elements de tecnica[modificar | modificar la font]
Posicion[modificar | modificar la font]
Lo violoncèl que's jòga generaument assedut. L'instrument qu'ei pausat sus ua pica qui la soa hautor b'ei reglada entà que la cavilha deu Do (la mei baisha) e sia haut o baish a la medisha hautor que las aurelhas deu musician. L'instrument que plaçat enter las duas camas deu musician. Teoricament, l'instrument qu'ei jogat deu medish biais que lo musician e sia dretèr o esquerrèr.
La man dreta que gaha l'arquet ; la gaucha que s'eslissa au long deu manjo entà poder prémer las còrdas dab los dits.
Man esquèrra[modificar | modificar la font]
Las puntas deus dits de la man esquèrra que prémen las còrdas contra la tòca. Lo dit poç que demòra darrèr en contacte dab lo manjo (manca dens las posicion mei agudat quan la man devara hèra baish dinc au cap de la tòca). Los dit que deben demorar arcats au moment de prémer la còrda. Un dit que pòt prémer duas còrdas au medish temps e, alavetz, qu'ei pausat mei plat.
En bèth prémer la còrda lo dit que pòt demorar immobile o marcar oscillacions qui marcan lo son d'un vibrato considerat com ua marca de sensibilitat.
Man dreta[modificar | modificar la font]
La man dreta que gaha l'arquet. Que pòt possar o tirar l'arquet, balhant atau ua respiracion au jòc (com se tirar o possar e hosse un alet).
La man dreta qu'eslissa l'arquet orizontaument.
Sul ponticello e sul tasto[modificar | modificar la font]
Que's pòt har variar lo lòc on e s'elissa l'arquet : qu'ei generaument au miei enter lo cap de la tòca e lo pontet ; totun un son agressiu e quitament desagradiu, espaventant, que pòt estar produsit en bèth jogar au ras deu pontet (que's dit alavetz que's jòga sul ponticello) ; lo contra qu'ei jogar sul tasto (au ras deu cap de la tòca), çò qui produseish un son mei sord.
Legato e staccato[modificar | modificar la font]
Dens un medish còp d'arquet (sia un possat o un tirat) las nòtas que pòden estar jogada dens ua medisha impulsion ; que son alavetz ligadas e lo musician qu'executa atau un legato. Se, au contra, lo musician las dessepara en marcant un estanquet enter cada nòta jogada dens un medish còp d'arquet que's tracta d'un staccato.
Spiccato[modificar | modificar la font]
Ua succession rapida e leugèra de possats e tirats qu'ei aperada un spiccato.
Pizzicato[modificar | modificar la font]
Lo musician que pòt puntejar las còrdas dab los dits (com dab ua guitarra) enlòc de la hregar dab l'arquet. Aquò que s'apera un pizzicato.
Col legno[modificar | modificar la font]
Que jòga col legno quan, enlòc de hregar la còrda dab la crin de l'arquet, aqueth qu'ei capvirat e la còrda qu'ei alavetz hregada dab la husta de l'arquet (qu'ei donc desconselhat d'emplegar lo géncer arquert deu musician, s'aquò e's pòt evitar !).
Violoncèl barròc[modificar | modificar la font]
Com per un vriulon barròc, un violoncèl qu'ei dit barròc se presenta las caracteristicas originaus d'un instrument creat ad aquesta epòca Que pòt donc tractà's sia d'un instrument ancian plan conservat, sia d'ua imitacion modèrna supausada hidèu. Las caracteristicas que pòden variar, mes generaument qu'implican ua mena de pontet diferenta deus pontets modèrnes, còrdas de tripas d'aulhas, un cordièr hèra simple, mens o cap d'ebena (ua simpla marqueteria pegada sus la tòca a còps) e ua tòca de forma despariera.
Un violoncèl barròc qu'ei desprovesit de nada pica ; a la soa plaça qu'ostendeish un simple boton (com lo vriulon). L'instrument b'ei alavetz pas pausat suu sòu mes gahat enter las camas.
Jogar dab un violoncèl barròc qu'implaca tanben de gahar un arquet barròc ; aqueth qu'ei mei leugèr, mei cort e mei arcat.
A despart de las modificacions fisicas com la forma de la tòca o l'angle deu manjo (qui son segondàrias entau son) un violoncèl modèrne que pòt estar montat a la mòda barròca. Qu'ei atau com lo violoncelista Yo-Yo Ma b'a hèit tornar montar lo stradivarius de Davidov (creat barròc mes modernizat arron).
Violoncèls famós[modificar | modificar la font]
- Stradivarius de Davidov
- Stradivarius de Servais
- Stradivarius de Duport
- Stradivarius de Bonjour
- Stradivarius de Piatti
Violoncelistas famós[modificar | modificar la font]
- Luigi Boccherini
- Pèir de Jeliòt
- Joseph Franz Weigl
- Antonín Kraft
- Adrien-François Servais
- Karl Davidov
- Carlo Alfredo Piatti
- Hanuš Wihan
- Pau Casals
- Pierre Fournier
- André Navarra
- Carlos Prieto
- Mstislav Rostropovich
- Jacqueline du Pré
- Julian Lloyd Webber
- Yo-Yo Ma
- Gautier Capuçon
Repertòri[modificar | modificar la font]
Lo violoncèl que s'intègra dehens orquestras e ensemble de crampa (quintet, quatuor e trio de còrdas generaument). Dens las orquèstras de plèctres qu'ei remplaçat sia per guitarras sia peu son equivalent de plèctre dens la familha de la mandolina : lo mandoloncèl. Com solista, las soas òbras mei famosas que son:
- Las Suites de Bach
- Los concertos No. 1 e No. 2 per violoncèl de Joseph Haydn
- Las sonatas de Ludwig van Beethoven
- Lo concerto per violoncèl de Robert Schumann
- Lo Concerto per violoncèl d'Antonín Dvořák


text:
1567
Aquesta pagina concernís l'an 1567 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 15 de mai - Claudio Monteverdi, compositor italian (m.1643)
- Samuel de Champlain, explorator francés, fondator de la vila de Quebèc (m.1635)


text:
Ciconia
Ciconia es un genre d'aucèls escassièrs migrators de la familha dels Ciconiidèus e totes nomenats cigonhas. Existís mai d'una espècias, las dos mai conegudas essent la Cigonha blanca (Ciconia ciconia), e dins una mendre mesura la Cigonha negra (Ciconia nigra).
Somari
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Las espècias d'aquel genre se caracterizan per los seus bècs dreches e punchats e lo plumatge subretot negre e blanc[1]. Son de grands escassièrs, de prèp d'un mètre de naut e 1,80 m d'envergura amb un bèc. Los joves son de color mai bruna e discrèta que los adults[2]. Las cigonhas an pas de muscle traqueobronquial e pòdon pas cantar nimai cridar, e comunican entre elas en clacant del bèc[3].
Ecologia e comportament[modificar | modificar la font]
Las cigonhas son d'aucèl gregaris que se reproduson en colonias. Los parelhs monogamas son formada per la vida. Bastisson sovent des nis de brancas dins los arbres, sola la Cigonha maguari nisa al sol alara que las tres autras espècias al mens installan lors nises sus las abitations o mai construccions umanas. La Cigonha blanca (Ciconia ciconia) es la mai coneguda e fòrça de legendas e de folklore son associat a aquel visitor familièr de l'Euròpa[4].
Aqueles esassièrs se noirisson de granhòtas, d'aucèls pichons, de cernalhas, de rosegaires pichons, d'escaravissaa, eca.
Reparticion e abitats[modificar | modificar la font]
Sièis espècias sur sèt son de cigonhas del Mond Ancian, sola la Cigonha maguari (Ciconia maguari) se trapa en America del Sud. Los estudis fossils suggerisson pasmens que las cigonhas èran mai presentas en America tropicala pendent la Preïstòria[5].
Migracions[modificar | modificar la font]
Las espècias migratriças coma la Cigonha blanca e la Cigonha negra volan en planant, ailas espandidas e imobilas, utilizant los corrents cauds aerians per los mantenir sus de longas distàncias. Los aucèls atal devon passar la Mediterranèa per ses corredors mai estreches coma lo font los rapaces. De fach es donca aisit d'observar aqueles aucèls dins la migracion al nivèl del l'Estrech de Gibartar o du Bosfòr.
Taxinomia[modificar | modificar la font]
Espècias existentas[modificar | modificar la font]
Segon la classificacion de referéncia (version 2.2, 2009) del Congrès ornitologic internacional (òrdre filogenic) :
- Ciconia nigra (Linnaeus, 1758) – Cigonha negra
- Ciconia abdimii (Lichtenstein, 1823) – Cigonha d'Abdim
- Ciconia episcopus (Boddaert, 1783) – Cigonha episcopala
- Ciconia stormi (Blasius, 1896) – Cigonha de Storm
- Ciconia maguari (J. F. Gmelin, 1789) – Cigonha maguari
- Ciconia ciconia (Linnaeus, 1758) – Cigonha blanca
- Ciconia boyciana (Swinhoe, 1873) – Cigonha orientala
Espècias fossilas[modificar | modificar la font]
Los fossils répertoriats dins aquel genre incluson[6]:
- ? Ciconia minor (Miocèn inferior, Rusinga Island, Kenya)
- ? Ciconia sarmantica (Miocèn superior - Credinţa, Romania)
- ? Ciconia gaudryi (Miocèn superior/Pliocèn inferior - Pikermi, Grècia)
- Ciconia sp. 1 (Miocèn superior/Pliocèn inférieur - Lee Creek Mine, Estats Units d'America)
- Ciconia sp. 2 (Miocèn superior/Pliocèn inferior - Lee Creek Mine, Estats Units d'America)
- ? Ciconia kahli (Pliocène inférieur - Africa del Sud)
- Ciconia lucida (Pliocèn mejan - Mongolia)
- Ciconia maltha (Pliocèn superior - Estats Units d'America e Cuba)
- Ciconia stehlini (Pliocèn superior - Pleistocèn inferior - Ongria) - benlèu identica a une espècia actuala
- Ciconia nana (Pliocèn superior - Austràlia) - abans Xenorhynchus
- Ciconia sp. (Pleistocèn superior/Olocèn inferior - Las Breas de San Felipe, Cuba)[7]
Un radius del Pleïstocèn superior conservat a Mexico poiriá apartenir al genre Mycteria. Es mai pichon qu'aquel de las cigonhas americanas duel genre Ciconia[8]. Le genre fossil Prociconia de Brasil, tanben del Pleïstocèn superior, poiriá èsser un sinonime anterior del genre Ciconia ou Jabiru. Un os de Ciconia trobat dins un abric jos ròcas a La Reünion èra benlèu aquel d'un aisèl menada aquí coma noiridura pels abitants primitius peque i a cap de mencion de la preséncia de cigonhas a las Mascarenhas[9].
Annèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Kahl1987"
- ↑ en
- ↑ (en) Fauna of British India (birds); Eugene William Oates, William Thomas Blanford; ed: Taylor and Francis; 1898 en linha]
- ↑ en
- ↑ en
- ↑ en= aticle Ciconia e anglés
- ↑ (en)Suarez, William & Olson, Storrs L. (2003): New Records of Storks (Ciconiidae) from Quaternary Asphalt Deposits in Cuba. Revista The Condor Vol 105, febrièr de 2003. pp. 150–154 en ligne
- ↑ (en) Steadman et al., 1994 New Information on the Late Pleistocene Birds from San Josecito Cave, Nuevo Leon, Mexico. Revue The Condor volume 96, n°3 agost de 1994. document pdf
- ↑ en
- ↑ "Kahl1987" An Overview of the Storks of the World; M. Philip Kahl; periodic: Colonial Waterbirds; 1987 |pages=131–134
- ↑ "Tolweb" (en) Harvars Tolweb}}


text:
Saint-Sulpice-de-Grimbouville
Saint-Sulpice-de-Grimbouville en normand (Saint-Sulpice-de-Grimbouville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en l'espaci natural de la vallée de la Risle maritima. Los marais de Sant-Sulpice fan partida del parc natural regional de las Sivelles de la Seine normande
La commune est dans l'espace naturel de la vallée de la Risle maritime. Les marais de Saint-Sulpice font partie du parc naturel régional des Boucles de la Seine normande


text:
Caçolet
Lo caçolet es una especialitat culinària de Lengadòc que conten principalement de mongetas e de carns.
Una legenda raconta que l'origina del caçolet remonta a la Guèrra de Cent Ans: quand los angleses èran en Lengadòc, los pageses de Castèlnòu d'Arri avián pas que qualques mongetas e un pauc de salsissa per manjar e aguèron l'idèa de getar aquela noiridura dins un plat de tèrra cuècha. Aquel plat s'apèla la caçòla.
Tres vilas, Castèlnòu d'Arri, Tolosa e Carcassona, se disputan l'origina del caçolet. Caduna de las vilas a una recèpta pròpria amb d'ingredients diferents.
Segon Prospèr Montanhièr (Prosper Montagné), un famós cosinièr lengadocian : Lo caçolet, es lo Dieu de la cosina occitana; Dieu lo Paire, es lo caçolet de Castèlnòu d'Arri, Dieu lo filh es lo de Carcassona e lo Sant Esperit lo de Tolosa.


text:
Estoril
Estoril es una freguesia (parròquia civila) de la vila de Cascais, al districte de Lisbona. La còsta de Estoril es près de Lisbona, la capitala de Portugal. Comença a 15 km d'aquela vila, a Carcavelos e arriba fins a la plaja de Guincho.
La vila aculhiguèt divèrses expatriats famoses, coma Joan de Borbon e la siá familha o lo regent d'Ongria, Miklós Horthy.
Espòrts[modificar | modificar la font]
Estoril es famosa per lo sieu autodròm, que i se disputèron de corsas de Formula 1 fins l'an 1997. Aculhís actualament d' espròvas del campionat de motociclisme (mòto GP) e d'autras competicions motorizadas.
Es tanben famosa per lo sieu casinò e pel sieu Festival de Jazz, que comencèt en l'an 1971.
S'i debana tanben una competicion de tennis, la Estoril Open, que fa partida de la virada europèa de prima sus tèrra batuda.


text:
Guèrra de la Tresena Coalicion
La Guèrra de la Tresena Coalicion foguèt un conflicte napoleonenc major que se debanèt en 1805. Opausèt l'Empèri Francés e seis aliats (Espanha, Bavièra, Wurtemberg, Bade) e seis estats satellits (Republica Batava, Reiaume d'Itàlia, Reiaume d'Etruria) a una coalicion gropant l'Empèri d'Àustria, l'Empèri Rus, lo Reiaume Unit, Suècia e lo Reiaume dei Doas Sicíias. Sus lo continent, s'acabèt per una victòria francesa après lei batalhas d'Ulm e d'Austerlitz que causèt l'abandon de la guèrra per l'Empèri d'Àustria. Sus l'ocean, s'acabèt per una victòria britanica après la destruccion de la màger part dei flòtas francesas e espanhòlas a Trafalgar. En 1806, aqueu conflicte foguèt seguit per la Guèrra de la Quatrena Coalicion formada per lo Reiaume Unit, Prússia e l'Empèri Rus.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Guèrra de la Premiera Coalicion.
- Guèrra de la Segonda Coalicion.
- Guèrra de la Quatrena Coalicion.
- Guèrra de la Cinquena Coalicion.
- Guèrra de la Seisena Coalicion.
- Guèrra de la Setena Coalicion.


text:
Èrba
En botanica, una èrba es una planta que presenta pas d'organs decididament lenhosas. Los tallas de las èrbas son verdas e morissen generalament a l'acabar la bona estacion, en essent substituits per d'autres nòus se l'èrba es vivaz.
Fòrça èrbas son annalas, en naissent de grana al començament de l'estacion favorabla e en daissant pas a l'acabar aquesta mas de nòvas granas en lo solèr. Existisson tanben d'èrbas vivaces, que dempuèi tallas sosterranhes o plaçats a ras de solèr. Los organs sosterranhes implicats son rizomas (tallas orizontales) e bulbs. Fòrça èrbas biennalas forman una roseta de fuèlhas tustadas al solèr en lo sieu primièr an, que se reprodusisson en el pas, e un talhi naut, l'escapi floral, en lo sieu segond an.
Se sona megaforbias (d'èrbas gigantas) a de plantas qu'en respondent formalament al concèpte anterior, atenhon un pòrte considerable, quitament de divèrses mètres. Aqueste es lo cas, per exemple, de las divèrsas espècias de bananas (genre Musa).
En lo lengatge comun èrba es tanben quina planta que siá que possedís valor culinària o medicinal, amb ignorància de lo sieu caractèr herbacièa o arborèa, quand la part de la planta que s'usa son las fuèlhas o tallos tendres. Pel contrari, las especias son las granas, baias, de pèls, de raïses o d'autras parts de la planta.
"Èrba" o "l'èrba" es tanben un tèrme de l'argot per aperar lo canabàs.


text:
Mesura (solfegi)
Ua mesura, en solfegi, qu'ei un ensemble ciclic deus temps d'ua pèça de musica, amassats arron d'un temps dit "hòrt" e seguit de temps dit "flacs". La mesura que compta un nombre precís de temps. S'aqueste nombre b'ei par òm parla d'ua mesura binària (òm parla totun tanben de mesura quaternària se la soma deus sons temps be son multipla de 4) ; se la soma deus temps b'ei multipla de 3 la mesura qu'ei dita ternària ; dens los autes cas la mesura qu'ei dita irregulara.
Suu pentagrama, las mesuras que son desseparadas dab barras verticaus.


text:
APORLÒC
L'Associacion Prefigurativa de l'Organisme de Regulacion de Lenga d'Òc (APORLÒC) es una entitat que foguèt ideada en 2008 a la Val d'Aran a partir d'una amassada ont i participavan associacions e regions occitanas. Son president actual, dempuèi lo 23 de març de 2011, es Gilabèrt Mercadièr.
L'APORLÒC s'es dissolguda per donar naissença al Congrès Permanent de la Lenga Occitana, lo 16 de decembre de 2011.
Objectiu[modificar | modificar la font]
L'APORLÒC es una entitat de transicion qu'a per tòca d'estudiar divèrsas entitats existentas per porgir al cap de dètz meses (de mai de 2010 a febrièr de 2011) un rapòrt per determinar l'estructuracion del futur organisme que deu gerir los afars lingüistics de l'occitan. Aqueste deu èsser una sintèsi d'observacions establidas a partir de visitas a divèrsas institucions coma l'Institut d'Estudis Catalans, de la Fryske Akademy e l'Euskaltzaindia e de conselhs a prepaus del futur organisme. Segon çò que se ditz dins la presentacion la futura "estructura qu'aurà de poder har recomandacions arron questions de neologia, de nòrma ortografica e gramaticau, de toponimia, en tot avisar-se'n de la collegialitat de las decisions e deu respècte de las variantas de l'occitan".
Istòria[modificar | modificar la font]
L'idèa d'un organisme d'aquesta mena, que foncionariá coma una acadèmia de la lenga, nasquèt a l'entorn de 2002 a partir dels problèmas qu'èran apareguts dins lo foncionar del Conselh de la Lenga Occitana (CLO). En 2003 l'IEO convidèt de membres del CLO e de divèrses organismes a Nimes per pensar a la creacion d'aquesta entitat pasmens l'encontre permetèt pas de far res de concret. De 2004 a 2006, lo president de l'IEO David Grosclaude, Sèrgi Carles (de la FELCO) e Patric Sauzet (del CLO) elaborèron un tèxt comun que fixava los grands principis d'un futur organisme de regulacion lingüistica.
L'APORLÒC se creèt en gropar mantun actor de la vida occitana: l'Institut d'Estudis Occitans, la FELCO, la Confederacion de Calandretas, la Chambra d'Òc, Lo Cirdòc, l'Institut Occitan e lo CROM pr'amor de bastir una "autoritat morala e scientifica independanta representativa dels locutors e dels usancièrs de la lenga d'òc" reconeguda pels poders publics dels tres estats ont s'i parla occitan. Se faguèt puèi una primièra amassada a Rodés lo 23 de julhet de 2008 que definiguèt lo foncionament de l'Associacion. En 2009 contunhèron las gestions per configurar l'entitat, l'inscriure a la prefectura e causir un encargat de mission. Aqueste, Benaset Dazeàs, foguèt causit finalament en abril de 2010.
Constitucion[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'Administracion es compausat d'un representant de l'Institut d'Estudis Aranesi, de l'Institut d'Estudis Occitans, de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans, de l'InÒc, del Cirdòc, de la Chambra d'Òc, de la Confederacion Occitana d'Escòlas Laïcas Calandretas, de la Federacion dels Ensenhaires de Lenga e Cultura d'Òc, del Centre de Ressorsas Occitanas e Meridionau e d'un representant dels ensenhaires de la Val d'Aran.
L'encargat de mission es Benaset Dazeàs.
Rapòrt final e projècte[modificar | modificar la font]
En auton de 2011, l'APORLÒC difusèt un rapòrt final e anoncièt, en seguida d'aquel rapòrt, la creacion d'una autoritat de regulacion apelada «Congrès Permanent de la Lenga Occitana».
L'APORLÒC se dissolguèt lo 9 de decembre de 2011 per laissar plaça a la creacion del Congrès Permanent de la Lenga Occitana, que l'inaugurèron lo 16 de decembre de 2011 a Bordèu.
Criticas[modificar | modificar la font]
Lo 24 de novembre de 2011, certans lingüistas mandèron una letra dobèrta a l'APORLÒC per exprimir de preocupacions sus lo rapòrt final e lo projècte de «Congrès Permanent de la Lenga Occitana». Aqueles lingüistas presentan los arguments seguents:
- L'APORLÒC garentís pas la continuitat amb la nòrma classica de l'occitan, ja codificada per Loís Alibèrt (Gramatica occitana de 1935) e per lo Conselh de la Lenga Occitana (preconizacions sintetizadas en 2007).
- L'APORLÒC exclutz o relèga certans lingüistas; en particular, marginaliza pro de lingüistas del Conselh de la Lenga Occitana e del Grop de Lingüistica Occitana.
- Certans objectius de l'APORLÒC son irrealistas (diccionaris gròsses, listas exaustivas de toponims e de neologismes) perque preveson pas la metodologia ni las estapas tecnicas indispensablas per i arribar. Per exemple, i a pas de preocupacion per la lexicografia (metòde scientific per fabricar los diccionaris).
- Lo nom de «Congrès Permanent de la Lenga Occitana» es pesuc e manca de sobrietat.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- qualques articles del sit de l'APORLÒC, que existís pas mai, sus archive.today.
- Sit oficial del Congrès Permanent de la lenga occitana.
- Letra dobèrta: «De lingüistas professionals parlan a l'APORLÒC a prepaus del projècte de “Congrès Permanent de la Lenga Occitana”»


text:
Illas Crozet
Leis illas de Crozet son un grop d'illas francesas situat dins lo sud-oèst d'Ocean Indian que son un districte dei Tèrras Australas e Antarticas Francesas. D'origina volcanica, aquel grop a una superficia de 352 km² e es compausat per cinc illas principalas que son l'illa de l'Èst, l'illa de la Possession, l'illa deis Apòstols, l'illa dei Pòrcs e l'illa dei Pingoïns. L'illa de la Possession assosta una basa de recèrca scientifica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis illas son descobèrtas e revindicadas per França lo 24 de genoièr de 1772 per Marc-Joseph Marion du Fresne.
Lo decrèt dau 21 de novèmbre de 1924 afortís son restacament administratiu a Madagascar. En 1939, França torna afirmar sa possession deis illas. En 1955, son restacadas ai Tèrras australas e antarticas francesas e ne venon un districte.
En 1960, sota la pression de l'Organizacion meteorologica mondiala e de l'Organizacion de l'aviacion civila internacionala, França se decidís a establir una basa permanenta sus l'archipèla. Una primièra mission es menada per Alfred Faure en 1961, sus l'illa de la Possession (site de Pòrt Alfred). La basa permanenta es construcha sus lo plan a partir de decembre de 1963 e obèrta au promièr ivernatge en 1964. En 1969 reçaup lo nom d'Alfred Faure, mòrt en 1968 a 43 ans.
Un quinzenat de personas ivèrnan regularament dempuèi 1964.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Passation de fonctions entre chefs de district", Blog officiel du district de Crozet - TAAF, 1èr de setembre de 2014


text:
Acari
Los acarians (Acari o Acarina) son un taxon d'aracnids.
Son de talha generalament minuscula : d'unes son microscopics, e mesuran pas que qualques desenats de micromètres, los mai grands depassan pas 2 cm (levat las langastas gavadas de sang que dins las espècias tropicoeqüatorialas pòdon aténher la talha d'una « bèla » cerièsa).
Lo còs es particularament compacte per un artropòde acausa de la fusion del prosòmi (l'equivalent del cefalotorax d'autres artropòdes) e de l'opistosòmi (o abdomèn) en una massa unida e de la quasidesaparicion de las traças de segmentacion.
Existisson prèp de 50 000 espècias repertoriadas, mas la diversitat vertadièra del grop es probablament superiora al milion d'espècias[1]. La varietat de lors mòdes de vida (abitat, nicha ecologica, mòde d'alimentacion…) es sens egala en çò dels Aracnids.
N'i a fòrça que vivon liurament dins lo sòl o l'aiga, mas los acarians an tanben desvolopat una granda diversitat de relacions amb d'autres èssers vivents — animals o vegetals —, que van de la forèsia a l'endoparasitisme. Existís en particular un grand nombre d'espècias parasitas, eventualament patogènas per las plantas, los animals o l'òme.
Demest los mai coneguts, figurana las langastas, lo sarcòpte responsable de la gala, lo varroa parasit de las abelhas, los acarians de las poscas (Dermatophagoides pteronyssinus per exemple) susceptibles de provocar d'allergias a certainas personas, o encara los rogets.
Somari
- 1 Morfologia
- 2 Reproduccion
- 3 Mòdes de vida
- 4 Taxonomia
- 5 Metòde de contraròtle de las populacions
- 6 Galariá
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Morfologia[modificar | modificar la font]
A causa de la fusion de las diferentas regions del còs, la morfologia dels acarians es unica. Las solas traças visiblas de la segmentacion d'origina son los apendicis, pèças bucalas e patas. Las pèças bucalas, quelicèras e pedipalpas, son sovent fòrtament modificadas en relacion amb l'alimentacion correspondenta. Constituisson un ensemble que per las langastas pren lo nom de capitulum (del latin « cap ») separat de la rèsta del còs per un silhon. La rèsta del còs es nomenada idiosòme per las langastas.
De cada costat del còs se tròba un estigmat que servís d'orifici respiratòri.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Los acarians son essencialament, siquenon exclusivament ovipars. Coma pels insèctas, als uòus succedisson una larva, puèi baba e enfin l'adulte. Certans autors nuançan pels acarians la nocion d'estadi e la de estasi, e fan la diferéncia, al dintre de l'estasi nimfal, entre diferents estadis, cadun separats per una muda, mas de fòrt febla amplitud, plan diferenta de la que transfòrma la larva en baba, e aquela en l'adulte.
Mòdes de vida[modificar | modificar la font]
Segon las espècias, l'abitat e lo comportament son extrèmament variats.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Los regims alimentaris dels acarians son fòrça variats segon las espècias o los gropes : fitofags, predators, ematofags e linfofags, etc. La noiridura pòt èsser predigerida abans l'ingestion, per inoculacion de saliva. D'unes acarians consoman d'aliments solids (animals e vegetals) en los esquichant gràcias a lors quelicèrs en forma de pinça. Puèi, las substàncias solidas son digeridas a l'exterior del còs gràcias a d'enzims secretats per las glandas salivàrias. D'autres acarians son de chucaires de sang o de saba. L'epitèli de l'intestin mejan capta los aliments per fagocitòsi.
Las espècias liuras[modificar | modificar la font]
Pòdon èsser marinas, dulçaqüicòlas, terrèstras. Pòdon èsser carnivòras, vegetarianas o detritivòras. Certanas provòcan de galas suls vegetals. D'autras vivon sus las denadas alimentàrias (Ex : Tyrolichus casei pels fromatges de pasta mai mofla o Acarus siro autrescòps apelat Tyroglyphus farinae, dich ciron que produssís las crostas de fromatges durs tals coma la Mimoleta). D'autras vivon dins las denadas entrepausadas coma lo blat o la farina. Un desenat d'espècias es responsable d'allergias per l'Òme (Dermatophagoides, Acarus siro, Pidoglyphus destructor).
- Los idracarians son comuns dins las aigas doças,
- Los alacarians (marins) se pòdon rencontrar fins a 4 000 mètres de prigondor.
- Los oribats son un grop d'acarians sustot abondents dins lo sòl. Consoman de degalhs vegetals que fragmentan en pichons elements e facilitant atal lo ròtle dels bactèris dins la formacion de l'humus.
Las espècias parasitas[modificar | modificar la font]
N'existís una granda quantitat e son pas encara totas conegudas.
A títol d'exemple, los sarcòptes (Sarcoptes scabiei) curan de galariás dins l'epidèrme dels mamifèrs e causan la gala (inclús per l'Òme).
Los ixòdes o langastas se fixan suls mamifèrs e los ausèls e chucan lor sang. Las langastas pòdon èsser de vectors de virús, de bactèris (espiroquèts) e protozoaris patogèns. Los ixòdes pòdon transmetre Brucella, l'agent de la brucellòsi. Ornithodoros moubata es una langasta africana que transmet a l'Òme Spirochaeta duttoni (agent de fèbra recurrenta). En America del Nòrd, las langastas del genre Dermacentor transmeton l'agent de la fèbre porpra de las montanhas rocosas.
Trombicula autumnalis, o rogets, parasita los animals de sang cauda (inclús l'Òme) a l'estat larvari.
Mantuna espècia de demodex vivon en parasit o en simbiòta (en tant que netejant los pòrs d'un excès de sebum) de mamifèrs, dont l'Òme Demodex folliculorum que viu dins las glandas sebacèas de l'Òme e Demodex brevis que viu dins lo follicul pilós uman.
Lo tetranic teissièr (Tetranychus urticae) viu sus las fuèlhas de las plantas ont teis de telas de seda, l'acarian roge dels pomacèas (Panonychus ulmi) es patogèn de la vinha e dels arbres fruchoses. Eriophyes vitis provòca l'eriniòsa de la vinha (desformacion de las fuèlhas).
La familha dels Podapolipidae parasita comunament los abelhards[2].
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Classificacion[3][modificar | modificar la font]
Los acarològs considèran los acarians coma una sosclassa devesida en dos Superòrdres, mentre que los autres aracnològs lors conservan lo reng d'òrdre.
- Superòrdre Parasitifòrmes (Anactinotrichida) quatre òrdres
- Òrdre Opilioacarida una familha
- Opilioacaridae With, 1902
- Òrdre Holothyrida tres familhas
- Allothyridae van der Hammen, 1972
- Holothyridae Thorell, 1882
- Neothyridae Lehtinen, 1981
- Òrdre Ixodida tres familhas
- Argasidae C.L.Koch, 1844
- Ixodidae C.L.Koch, 1844
- Nuttalliellidae Schulze, 1935
- Òrdre Mesostigmata
- SosÒrdre Sejida (Sejoidea)
- SosÒrdre Trigynaspida
- Coòrta Cercomegistina (Cercomegistoidea)
- Coòrta Antennophorina (Antennophoroidea, Celaenopsoidea, Fedrizzioidea, Megisthanoidea, Parantennuloidea e Aenictequoidea)
- SosÒrdre Monogynaspida
- Coòrta Microgyniina (Microgynioidea)
- Coòrta Heatherellina (Heatherelloidea)
- Coòrta Uropodina
- SosCoòrta Uropodiae (Thinozerconoidea, Polyaspidoidea, Uropodoidea e Trachyuropodoidea)
- SosCoòrta Diarthrophalliae (Diarthrophalloidea)
- Coòrta Gamasina
- SosCoòrta Epicriiae (Epicrioidea e Zerconoidea)
- SosCoòrta Arctacariae (Arctacaroidea)
- SosCoòrta Parasitiae (Parasitoidea)
- SosCoòrta Dermanyssiae (Veigaioidea, Rhodacaroidea, Eviphidoidea, Ascoidea, Phytoseioidea e Dermanyssoidea)
- Òrdre Opilioacarida una familha
- Superòrdre Acariformes (Actinotrichida) dos òrdres
- Òrdre Trombidiformes
- SosÒrdre Sphaerolichida
- SosÒrdre Prostigmata
- SuperCoòrta Labidostommatides (Labidostommatoidea)
- SuperCoòrta Eupodides (Bdelloidea, Halacaroidea, Eupodoidea, Tydeoidea e Eriophyoidea)
- SuperCoòrta Anystides
- Coòrta Anystina (Caeculoidea, Anystoidea e Paratydeoidea)
- Coòrta Parasitengonina
- SosCoòrta Trombidiae (Calyptostomatoidea, Erythraeoidea e Trombidioidea)
- SosCoòrta Hydrachnidiae (Hydryphantoidea, Eylaoidea, Hydrovolzioidea, Hydrachnoidea, Lebertioidea, Hygrobatoidea e Arrenuroidea)
- SuperCoòrta Eleutherengonides
- Òrdre Sarcoptiformes
- SosÒrdre Endeostigmata
- Coòrta Bimichaeliina (Bimichaeloidea)
- Coòrta Nematalycina (Nematalycoidea)
- Coòrta Terpnacarina (Oehserchestoidea e Terpnacaroidea)
- Coòrta Alicorhagiina (Alicrhagioidea)
- SosÒrdre Oribatida
- SuperCoòrta Palaeosomatides (Archeonothroidea, Palaeacaroidea e Ctenacaroidea)
- SuperCoòrta Enarthronotides (Hypochthonioidea, Prothoplophoroidea, Brachychthonoidea e Atopochthonioidea)
- SuperCoòrta Parhyposomatides (Parhypochthonioidea)
- SuperCoòrta Mixonomatides (Phthiracaroidea, Euphthiracaroidea, Lohmannioidea e Eulohmannioidea)
- SuperCoòrta Desmonomatides
- Coòrta Nothrina (Crotonioidea, Malaconothroidea, Nanhermannioidea e Hermannioidea)
- Coòrta Brachypylina
- Coòrta Astigmatina
- SosÒrdre Endeostigmata
- Òrdre Trombidiformes
Classificacion filogenetica[modificar | modificar la font]
Qualques familhas[modificar | modificar la font]
Acaridae, Analgidae, Anystidae, Argasidae, Ascouracaridae, Atopomelidae, Bdellidae, Carpoglyphidae, Cheyletidae, Demodicidae, Dermanyssidae, Dermationidae, Epidermoptidae, Eriophyidae, Glycyphagidae, Halarachnidae, Ixodidae, Knemidokoptidae, Kytoditidae, Laelapidae, Laminosioptidae, Leeuwenhoekiidae, Listrophoridae, Macrochelidae, Macronyssidae, Microdispidae, Penthaleidae, Phytoptidae, Phytoseiidae, Psorergatidae, Psoroptidae, Pyemotidae, Pyroglyphidae, Rhinonyssidae, Rhynchaphytoptidae, Sarcoptidae, Sitercoptidae, Tarsonemidae, Tenuipalpidae, Tetranychidae, Trombiculidae.
Metòde de contraròtle de las populacions[modificar | modificar la font]
- Lucha quimica
Los acaricids
- Lucha biologica
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
-
-
Tetranychidae (aranha roja)
-
-
-
-
Imatge SEM d'un acarian
-
Varroa (Varroa destructor)
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Walter, D.E. and Proctor, H.C. 1999. Mites: Ecology, Evolution and Behaviour, CAB International.
- ↑ Page sur les Podapolipidae (en)
- ↑ A Manual of Acarology 3rd Edition. Krantz e de Walter
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Acari dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Acari (en)
- Referéncia ITIS : TSN 733321 Acari (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Acari (en)
- Referéncia NCBI : Acari (en)
- Classificacion de Hallan
- Acari.be, site d'informacion generala
- Ficha practica suls acarians per rapòrt a las allergias
- Estudi biologic interessanta suls acarians dins la vida vidanta


text:
Enric Pascal de Ròcaguda
Enric Pascal de Ròcaguda, marqués de Ròcaguda (Henri Pascal de Rochegude en francés), nascut lo 18 de decembre de 1741 e mòrt lo 16 de març de 1834 a Albi, dins Tarn, foguèt oficièr de la marina francesa, òme politic, lexicograf, òme de literatura, filològ e bibliofil.
Somari
Familha[modificar | modificar la font]
Lo grand pairal, Francés, representava la branca cabdeta dels "Paschal de Saint-Juéry" dins Roergue. Vivent dins la diocèsi de Besièrs, prenguèt lo titre de "Seigneur de Rochegude"[1]. La familha a pas de ligam amb los "Barjac de Rochegude" de la diocèsi d'Usès,ni amb las familhas "de Rochegude" de Droma o d'Auvèrnha. Lo grand s'establiguèt a Albi ont foguèt consul tres còps. Aquí, lo paire d'Enric maridèt una neboda de l'istorian Dom Vaissète. Enric se maridèt pas. Per assegurar sa posteritat, adoptèt son pichon cosin "Emmanuel Paschal de Saint-Juéry" en 1819 mas aquel jove moriguèt en 1822. En 1826, Enric faguèt un testament en favor de la vila d'Albi, daissant l'usufruit a sa pichona cosina " Célestine de Paschal de Saint-Juéry" ; la vila venguèt proprietària de l'ostal e de la bibliotèca sonque a la fin de 1884[2].
Lo marin[modificar | modificar la font]
Garda de la marina tre 1757, coneguèt la desfacha fàcia a l'Anglatèrra. En 1768-1769, foguèt encargat de mission en Índia. En 1773-1774, participèt a la descobèrta de las tèrras australas ; una peninsula e un lac de las islas Kerguelen pòrtan son nom. Pendent la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units, patrolhava sus la Mar Granda per assegurar la securitat de la flòta reiala. Membre de l'Acadèmia reiala de la marina, propausèt divèrsas reformas. De 1785 a 1787, assegurèt una mission de contraròtle a Sant Domenge abans de se retirar a Albi[3].
L'òme politic[modificar | modificar la font]
Lo 11 de febrièr de 1789, prononcèt un discors fòrt contra l'administracion de l'Ancian Regim. Estrambordat per la Revolucion Francesa, foguèt elegit deputat a la Constituenta e tornar elegit a la Convencion Nacionala e al Conselh dels Cinc Cents jol Directòri. Èra un revolucionari moderat dins la seguida dels escriches de las Lums : Montesquieu, Voltaire...Comissari als pòrts, verifiquèt lor capacitat de resisténcia, de Lorient a Dunkerque[4]. Foguèt nommat contra-amiral en 1793. Las luchas entre revolucionaris lo portèron a daissar lo mond politic per trabalhar suls manuscrits de la Bibliotèca nacionala.
L'especialista dels trobadors[modificar | modificar la font]
Foguèt un dels primièrs especialistas dels trobadors e demostrèt la continuitat entre la lenga d'aqueles e la lenga occitana modèrna. Per falta d'argent, son "Parnasse occitanien" prèste tre 1797, poguèt pas paréisser qu'en 1819. La mediatèca d'Albi sèrva los manuscrits de trabalh e dos manuscrits fondamentals, prèstes per èsser estampats. Lo Ms.1, datat de l'An V, conten 580 paginas d'un grand format e presenta las òbras de 145 trobadors. L'edicion de 1819 n'a daissat un cinquantenat de caire e a demesit lo nombre dels poèmas presentats. Lo prefaci èra dejà gaire ben complèt ; Ròcaguda i presenta sa concepcion de l'origina de la poesia trobadorenca e de sa disparicion. I critica vivament los predecessors qu'an cometut d'errors per manca de conéisser l'occitan. Lo manuscrit 1 bis , 350 paginas dins lo meteis format, porgís d'autres autors e d'autres tèxtes. Per facilitar l'utilizacion dels dos obratges, conten una taula dels trobadors citats, una autra de las pèças, una taula dels noms de personatges e un vocabulari dels noms de païses e de vilas[5]. Un trabalh d'una brava modernitat !
Lo lexicograf[modificar | modificar la font]
La segonda partida del Ms.1 bis es dedicada al "Glossaire occitanien" : prefaci e lista de noms amb traduccion en francés e, de còps, en latin coma se pòt legir dins lo libre estampat en 1819, el tanben sens indicacion del nom de l'autor. Òm pòt consultar a Albi los manuscrits copiats per Ròcaguda per poder compausar aquel glossari : Jaufre e Brunesens, La Vida de Sant Onorat, Girard de Rosselhon, Filomena, la darrièira partida del Breviari d'amor, un Novèl Testament del sègle XIV, los Psalmes en catalan... e los 9600 vèrses de La Canso. Indica l'importància d'aquel poèma e critica la version anteriora de Sainte-Palaye que coneissiá pas la lenga occitana. Dins lo prefaci, explica la formacion de las lengas romanas a partir del latin parlat pel pòble. Afirma, contràriament a d'autres sabents de son epòca, que l'occitan es pas una lenga maire. Comença de formular de règlas per l'evolucion de las lengas[6]. Es un precursor.
Autras lengas[modificar | modificar la font]
Ròcaguda a copiat divèrses manuscrits en lenga d'oïl, pròsa e poesia. Lor volum es quitament tant important coma lo dels tèxtes en occitan dels sègles XII e XIII. A compausat un cançonièr de 1453 "chansons de trouvères" prèste per l'estampariá ; dins lo prefaci indica qu'aquela produccion merita atencion amai se los imitadors dels trobadors son pas al nivèl de sos mèstres. A tanben copiat de tèxtes en italian, en castelhan e dins d'autras lengas del monde. Parlava occitan, francés, italian, espanhòl, anglés e legissiá lo grèc, lo latin, lo portugués, lo catalan, l'alemand. Ditz que la coneissença de las lengas romanas l'a ajudat dins son trabalh : Ròcaguda pòt èsser considerat coma lo primièr romanista[7].
Relacions entre sabents[modificar | modificar la font]
Tre 1815, a la demanda de Raynouard, a correspondut amb el. Los eiretièrs an trobat 37 letras recebudas duscas en 1830. Lo secretari perpetual de l'Acadèmia francesa voliá aprofechar de sos conselhs, coordonar sos trabalhs amb el ; insistissiá per que publiquèsse son òbra ; li fasiá de suggestions per las notacions, pr'aquò sembla pas que Ròcaguda agèsse enveja de tornar prene son trabalh. En 1823, trabalhèt fòrça per Raynouard, dètz oras per jorn, li portant ajuda per la realizacion del "Lexique roman". Ròcaguda foguèt elegit Mèstre dels Jòcs Florals lo 9 de julhet de 1819 e Raynouard lo mes seguent[8].
L'occitan de son temps[modificar | modificar la font]
Après 1800, Ròcaguda a portat divèrsas contribucions a sa lenga mairala. A començat un vocbulari lengadocian-francés, inacabat ; a notat 435 biaisses de dire que Christian Laux a presentats dins la "Revue du Tarn" en 1989-90 ; a compausat un diccionari de rimas lengadocianas que conten al torn de 13000 dintradas ; a balhat una lista de noms de plantas en lenga nòstra... A sustot copiat un recuèlh de 222 pèças de l'epòca, de cançons d'amor, de nadalets, de cançons calhòlas o politicas e d'autres tèxtes. Per d'unas, òm ne tròba de versions diferentas en Gasconha, a Besièrs e mai que mai a Montpelhièr amb los fraires Rigaud, F.-R.Martin, A. Tandon. Dins sa bibliotèca figuran de libres d'aqueles autors e tanben de P. de Garros, Godolin, C. Peyrot, J.-B. Fabre, Daubian, L. Aubanel...[9]
Daissèt son ostalariá e sa bibliotèca a la vila d'Albi. Lo fons Ròcaguda constituís aital la basa del fons ancian de la bibliotèca municipala d'Albi.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Louis de la Roque, Armorial de la Noblesse de Languedoc.
- ↑ Centre Occitan Rochegude, Enric Pascal de Ròcaguda Òme d'Òc e ciutadan del monde.
- ↑ Catherine et Henri Floch, Un homme des Lumières L'amiral de Rochegude.
- ↑ Centre Occital Rochegude, Òme d'Òc e ciutadan del monde.
- ↑ Centre Occitan Rochegude, Òme d'Òc e ciutadan del monde.
- ↑ Revue du Tarn 231.
- ↑ Revue du Tarn 231.
- ↑ Centre Occitan Rochegude, Òme d'Òc e ciutadan del monde.
- ↑ Centre Occitan Rochegude, Òme d'Òc e ciutadan del monde.


text:
Revienut de solidaritat activa
Lo Revienut de solidaritat activa (o RSA) qu'ei un dispositiu de revienut minimum e d’ajuda sociau francés, a l'òra d'ara en experimentacion dens 34 departaments en França despuish mai de 2007. Lo RSA qu'ei destinat a remplaçar lo revienut minimum d'insercion (RMI), l'allocation de parent isolat (API) e lo prèmi per l'emplec (PPE) entaus allocataris deus minima sociaus, e a lutar contra lo fenomèn deus "tribalhadors praubes".
Qu'ei estat promovut en França per l'Agéncia navèra de las solidaritats activas (ANSA) gavidada per Martin Hirsch, nomat haut comissari a las Solidaritats activas contra lo praubèr au sen deu govèrn Fillon en mai de 2007. La lei TEPA, o "paquet fiscau", votada en agost de 2007 qu'a aviat l'experimentacion deu RSA dens 34 departaments, en prumèras sonqu'entaus beneficiaris deu revienut minimum d'insercion (RMI). L'experimentacion argançada dab l'Agéncia navèra de las Solidaritats activas que tocava alavetz uas 90 000 personas, de las quaus enter 15 % e 20 % e serén "tornadas hicar en emplec".


text:
Jacint Verdaguer
Jacint Verdaguer i Santaló, tanben conegut popularament coma Mossèn Cinto Verdaguer (Folgueroles, Osona, 17 de mai de 1845 - Vallvidrera, Barcelonés, 10 de junh de 1902) foguèt un capelan e poèta catalan. La qualitat de son òbra lo situa a la cima dels escrivans e poètas mai importants per la literatura catalana modèrna, que son ròtle dins la Renaissença de la lenga catalana foguèt preponderant. L'eclesiastic venguèt un dels personatges clau de la Renaissença catalana gràcias a sas òbras màgers l'Atlàntida e lo Canigó. L'avesque catalanista Josep Torras i Bages lo qualifiquèt de "Princi dels poètas catalans".
Biografia[modificar | modificar la font]
Jacint Verdaguer nasquèt en 1845 a Folgueroles, un vilatge al còr de la Plana de Vic dins una familha de classa mejana que comptèt uèch mainatges. Èra lo tresen enfant de Josep Verdaguer i Ordeix, un pagés e mèstre d'òbra, e de Josepa Santaló i Planas que se trachava de l'ostalada. Dels uèch enfants del parelh, sonque ne subrevisquèron tres. Quand Jacint faguèt sos 11 ans dintrèt dins lo Seminari de Vic. Mentre que contunhava sos estudis, e fasiá de professor e de pagés. En 1865 participèt als Jòcs Florals de Barcelona e i ganhèt quatre prèmis. L'annada seguenta tornèt ganhar dos prèmis als meteisses Jòcs Florals.
Lo 24 de setembre de 1870 foguèt ordenat capelan a Vic e lo mes d'octobre d'aquela meteissa annada, diguèt sa primièra messa a l'ermitatge de Sant Jordi. A 28 ans dintrèt de capelan dins la Companhiá Transatlantica que li avián recomandat per sa santat lo climat maritim; l'annada seguenta s'embarcava a Cadis en destinacion a l'Avana. Finalament s'establiguèt a Barcelona, coma capelan de la familha del marqués de Comillas. Quand passèt sas 32 annadas, la jurada dels Jòcs Florals li autregèt lo prèmi extraordinari de la Diputació de Barcelona pel poèma L'Atlàntida. Aqueste eveniment marcava la consacracion de Verdaguer coma poèta.
En 1880, vist que ganhèt tres prèmis als Jòcs Florals, foguèt proclamat Mèstre en Gai Saber. Aquela meteissa annada publiquèt lo libre Montserrat. A 39 ans viatgèt a París, Soïssa, Alemanha e Russia. Lo 21 de març de 1886, a l'edat de 41 ans, l'avesque Morgades lo coronèt Poèta de Catalonha al Monastèri de Ripoll. Publiquèt lo grand poèma Canigó en 1885 e realizèt puèi un viatge de pelegrinatge en Tèrra Santa.
Foguèt aprèp aquel viatge que s'aturèt sa produccion literària, e que comencèt de s'avodar a d'autras activitats pas gaire ortodòxas, coma la practica d'exorcismes. Per encausa d'aqueste e mai d'autres escandals, lo marqués de Comillas trinquèt sas relacions amb el, e a mai en 1895 li foguèt enebit d'exercir coma capelan. Verdaguer ensagèt de se defendre amb una tièra d'articles dins los jornals que se titolavan En defensa pròpia.
En 1898 tornèt far lo capelan, pasmens o faguèt amb un salari miserable e amb un enfrontament permanent a d'unes sectors de la societat fins a sa mòrt. Lo 17 de mai de 1902, quand aviá 57 ans, s'installèt a la carrièra Aragó, dins lo centre de Barcelona ont viviá, a la finca coneguda com a Vil·la Joana, de Vallvidrera (Barcelona), ont espera far una convalescència de tuberculòsi. Lo 10 de junh se moriguèt a Vil·la Joana. Actualament, la proprietat, qu'es venguda un musèu, se pòt visitar.
L'enterrament de Jacint Verdaguer foguèt un dels actes mai multitudinaris que s'èra vist a Barcelona fins a aquel moment. A mai, son eiretatge se manifèsta dins qualques poèmas e cançons dels mai populars de la cultura catalana, coma per exemple L'emigrant o lo Virolai de Montserrat. Un autre exemple de sa popularitat es qu'es una de las personalitats istoricas que balhèt son nom al nombre mai important de carrièras de Catalonha tota.
Òbras[modificar | modificar la font]
- L'Atlàntida (1876)
- Idil·lis i cants místics (1879)
- Montserrat (1889)
- Oda a Barcelona (1883)
- Canigó (1886)
- Montserat (1889)


text:
Economia de Trinitat e Tobago
L'economia de Trinitat e Tobago durant l'an 2002, a experimentat un indèx de creissença del 3.2 %. Aiçò se deu a 9 ans consecutius de vertadièr creissença après 8 ans de recession. Lo govèrn del primièr ministre Patrick Manning a seguit la politica macroeconomica del govèrn anterior, en tractant d'atraire las inversions dins lo país. A long tèrme, sembla que va se produsir un grand creissença, un creissença qu'anarà fòrça ligada al desvolopament dels idrocarburs, la petroquimia e lo sector siderurgic, que supausarà d'auments significatius en las exportacions de Trinitat e Tobago. De mai, lo país seguís los sieus esfòrces en la diversificacion de servicis, lo torisme, l'indústria e l'agricultura.
Lo país ganhèt reputacion de luòc excellent per negòcis internacionales, e a agut una de las mai nautas taxas de creissença d' America Latina.[1] Son vastes los camps de petròli, e lo país compta amb tres plantas de rafinarià e petroquimia en l'oèst; lo petròli es lo principal produch d'exportacion; tanben en l'oèst s'obten gas natural e asfalt; es notable lo lac d'asfalt de 46ha près de La Brea, en lo sud-oèst de l'isla; s'extrai principalament bauxita. Entre las Antilhas menors, Trinitat e l'olandesa Curaçao son las qu'an atengut màger desvolopament industrial, mas en lo cas de Trinitat l'industrializacion es associada a una notabla produccion agricòla, que ne manca Curaçao.


text:
Ciconiiformes
L'òrdre dels ciconiifòrmes compren classicament 5 familhas d'ausèls eissanquièrs, repartidas en 3 sosòrdres :
- Sosòrdre dels Ardeae :
- Sosòrdre dels Scopi :
- Scopidae : ombreta de Senegal (1 espècia)
- Sosòrdre dels Ciconiae :
- Ciconiidae : tantals, bèc-doberts, cigonhas, jabirus, marabots (19 espècias) a las qualas s'apond las 6 espècias de condòrs e urubus, tradicionalament classadas dins la
- Balaenicipitidae : bèc-en-esclòp (1 espècia)
- Threskiornithidae : ibis, espatulas (32 espècias)
- Phoenicopteridae : becarut (6 espècias) autrescòps classada dins l'òrdre dels phoenicopteriformes.
Discussion de la classificacion[modificar | modificar la font]
La classificacion de Sibley et Monroe basada sus de tèsts d'ibridacion de l'ADN rapròcha los Falconifòrmes, los Caradriifòrmes e d'autres òrdres d'ausèls marins, dins un òrdre dels Ciconiifòrmes (sensu lato) largament espandit. Aqueste apròchi fa pas encara l'unanimitat dins los ornitològs, mas servís de basa a las doas principalas referéncias utilizadas dins aquesta enciclopèdia, per la taxinomia dels ausèls (ITIS e la Lista d'Alan P. Peterson). Intègra las familhas seguentas :
- Pteroclididae
- Thinocoridae
- Pedionomidae
- Scolopacidae
- Rostratulidae
- Jacanidae
- Chionididae
- Pluvianellidae
- Burhinidae
- Charadriidae
- Glareolidae
- Laridae
- Accipitridae
- Sagittariidae
- Falconidae
- Podicipedidae
- Phaethontidae
- Sulidae
- Anhingidae
- Phalacrocoracidae
- Ardeidae
- Scopidae
- Phoenicopteridae
- Threskiornithidae
- Pelecanidae
- Ciconiidae
- Fregatidae
- Spheniscidae
- Gaviidae
- Procellariidae
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Aves (classificacion filogenetica), ont l'òrdre es redusit a la familha dels Ciconiidae, segon Ericson (2006) e Hackett et al. (2008).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Ciconiiformes dins la Lista d'Alan P Peterson (en)
- Referéncia Fauna Europaea : Ciconiiformes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 174770 Ciconiiformes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Ciconiiformes (en)
- Referéncia NCBI : Ciconiiformes (en)


text:
Borlesc
Lo borlesc (tanben burlesc) es un registre literari que se desvolopèt bravament en Italia e en França e que faguèt flòri a l'epòca classica e barròca.
Coma registre literari se retròba tanben dins gaireben totas las epòcas dins la literatura occidentala. De consultar tanben: new borlesc, borlesc american, borlesc italian, poesia borlesca.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot ven de l'italian burlesco. Los mots occitans[1] "borla", "borlar" an la meteissa etimologia coma l'adjectiu italian burlesco.
Caracteristicas formalas[modificar | modificar la font]
Dins la literatura occitana del sègle XVII[modificar | modificar la font]
Lo borlesc foguèt un registre plan utilizat pendent aquel sègle. La dimension parodica èra plan presada.
Qualques òbras occitanas borlescas d'aquela epòca:
- Virgili desguisat o l'Eneïda burlesca (Vergèli deguisat o l'Eneïdo burlesco), 1648, de Joan de Valès.
- L'embarràs de la fièra de Bèucaire, en vèrs burlescs vulgars.(L'embarras de la fieiro de Beaucaire, en vers burlesques vulgaris), de Joan Miquèl, 1657.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Mistral, Tresor dou Felibrige pagina 338


text:
Maridatge entre personas del meteis sèxe
Lo maridatge omosexual o matrimòni entre personas del meteis sèxe es la reconeissença sociala, culturala e juridic que regula la relacion e convivéncia de doas personas del meteis sèxe, amb parièrs requisits e efièches que los existents pels matrimònis entre personas de desparièr sèxe.
Coma alternativa a aquela institucion, existisson d'autras institucions civilas, que son desparièrs segon la region o lo país, e amb desparièras denominacions coma "cobles en fach", "unions civilas" o "concubinatge", malgrat que son sovent criticadas pels movements de defensa dels dreches dels omosexuales per èsser insufisentes o discriminatòris.
Malgrat que los Païses Basses foguèsson lo primièr Estat a permetre lo maridatge omosexual, Espanha foguèt lo primièr a ne reconéisser totes los dreches, en i comprenent çò d'adopcion, jols meteisses tèrmes e jos la meteissa lei.


text:
Beneset XVI
Beneset XVI (nascut Joseph Alois Ratzinger a Marktl am Inn, Bavièra, Alemanha lo 16 d'abril de 1927) es estat lo 265en papa de la Glèisa Catolica Romana, e tanben lo sobeiran de Vatican. A causit lo nom de Beneset al moment de son eleccion.
A 78 ans, es lo papa mai vièlh al jorn de sa presa de foncion dempuèi Clamenç XII en 1730. S'agís del primièr papa d’origina germanica dempuèi Victor II (1055-1057), originari de la region de Soaba, e Adrian VI (1522–1523), olandés originari d’Utrecht (Païses Basses espanhòls), que fasián alavetz partida del Sant Empèri Roman Germanic.
L'11 de febrièr de 2013, anóncia sa demission, efectiva lo 28 de febrièr.


text:
Gòrgas de Verdon
Lei Gòrgas de Verdon (lei Gorgo de Verdoun segon la nòrma mistralenca e Gorges du Verdon en francés)
son un ensems de gòrgas cavadas per lo riu de Verdon, en Provença (Occitània), entre lei departaments deis Aups d'Auta Provença e de Var.
Lei gòrgas de Verdon constituisson sus 50 km la frontiera entre lei departaments de Var au Sud e deis Aups d'Auta Provença au Nòrd, de Castelana au lac de Santa Crotz. Se devesisson en tres parts:
- lei Pregòrgas que van de Castelana a Pònt de Solèus ;
- lei Gòrgas que van de Pònt de Solèus a l’Embut ;
- la Clusa que va de l’Embut au Pònt de Galetas.
Lei Gòrgas de Verdon son estrechas e prigondas : de 250 a 700 m de fonsor, per 6 a 100 m de larg au nivèu dau riu de Verdon, e 200 a 1500 m d’un versant a l’autre au som dei gòrgas. Son lei gòrgas pus prigondas d'Euròpa.


text:
Colongas
Colongas[1] (Collongues en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Jol Ancian Regim, la comunitat de Colongas dépendait de la sénéchaussée de Castellane (actualas Alpes-de-Anautita-Provence)[2].
Sous l’Ancien Régime, la communauté de Colongas dépendait de la sénéchaussée de Castellane (actuelles Alpes-de-Haute-Provence)[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
histo_sous-pref.