text:
Lunas galilèas
Las lunas galilèas son los quatre mai grands dels satellits naturals de Jupitèr descobèrt per Galilèo : Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto.
Somari
Caracteristias[modificar | modificar la font]
Dimensions[modificar | modificar la font]
Los quatre satellits galileans son los mai grands satellits del sistèm jovian: la 5a mai granda luna del sistèma, Amaltèa, fa sonque 250 km dins dimencion mai larga, alara qu'Euròpa, la mai pichona de las lunas galilèas, mesura prèp de 3 100 km de diamètre. Son doncas los sols satellits de Jupitèr que presentan un aspècte esferic e non irregular.
Per comparar, Ganimèdes, lo mai grand de totes los satellits naturals coneguts, es fòrça mai grand que Mercuri e mesura prèp dels tres quarts del diamètre de Mart. Dins tot lo sistème solar, sols Titan, Triton e la Luna an de dimensions comparablas a las lunas galilèas.
Lo tablèu seguent mòstre las caracteristicas fisicas principalas de las lunas galilèas, classificadas per talha descreissenta:
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Las donadas reculhida per las sondas Voyager e Galileo, sus la densitat de las lunas galilèas e la natura de lor rusca, permetèt d'elaborar de modèls per l'interior de caduna d'elas.
Io, Euròpa e Ganimèdes possedisson una estructura diferenciada, amb un nuclèu de rocas densas (possiblament metallic dins lo cas de Ganimèdes). Callisto, al contrari, possedariá un interior pro indiferenciat constituit subretot de glaç d'aiga e de rocas, amb benlèu un pichon nuclèu.
Orbita[modificar | modificar la font]
Las lunas galilèas son plaçadas sus d'orbitas leugièrament excentricas (mens de 0,009) e pauc clinada al respècte de l'equator de Jupitèr (mens de 0,74°). Io, la mai pròcha, es situada a 421 800 km de Jupitèr, o un pauc mens de 6 còp le rai de la planeta. Callisto, la mai alunhada, possedís un mièg grand axe egal e 1 882 700 km, o 26 rais jovians.
Las orbitas d'Io, Euròpa e Ganimèdes, las tres lunas mai intèrnas, presentant un tipe de resonança orbitala particular, dicha resonança de Laplace: lors periòds orbitals son dins un rapòrt 1:2:4, es a dire qu'Euròpa pren dos còp mai de temps qu'Io a percorrir son orbita e Ganimèdes quatre còp. Lors fasas orbitalas son tanben ligats e empachan una triple conjonction de se produire.
Callisto, mai alunhada, es benlèu pas en resonança amb las autras lunes[2].
Lo tablèu seguent mòstra los elements orbitals de las lunas galilèas:
Detalhs[modificar | modificar la font]
Io[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Ganymède[modificar | modificar la font]
Callisto[modificar | modificar la font]
Observacion[modificar | modificar la font]
Las quatre lunas galilèas serián pro brilhantas per se veire a l'uèlh nu s'èran mai alunhadas de Jupitèr. Quand Jupitèr es en oposicion, lor magnitud aparenta es comprés entre 4,6 e 5,6, una unitat de magnitud de mens quand Jupitèr es en conjonccion.
La principala dificultat per las observar es deguda que son situadas fòrça prèp de Jupitèr e doncas negadas dins sa luminositat. Lor separacion angulara maximala de Jupitèr es compresa entre 2 e 10 minutas d'arc, prèp de la limita de la vision umana.
Las lunas son plan vesiblas amb un paire de gemèlas de pauc grossiment.
Istoric[modificar | modificar la font]
Descobèrta[modificar | modificar la font]
L'astronòm italian Galileo Galilei descobriguèt las lunas, que mai tard portarán lo seu nom, en genièr de 1610, amb una luneta astronomica[4]. Lo 7 de genièr de 1610, escriguèt una letra meninant aqueles objèctes pel primièr còp. Ne n'aviá observat sonque tres pel moment e pensava que s'agissiá d'estelas fixas. Pendent las observacions entre lo 8 de genièr e lo 2 de març, decobriguèt un 4n e remarquèt que los coses èran pas fixes, mas orbitavan a l'entorn de Jupitèr[4]. Foguèron los primièrs objèctes celèstes descobèrts amb d'instruments obtics autres que l'uèilh nu.
La descobèrta de Galilèu provèt l'importéncia de la lunèta coma instrument astronomic. E mai la descobèrta d'objèctes celèstes orbitant a l'entorn d'un autre astre que la Tèrra trucava lo modèl geocentric. Se l'obratge de Galilèu, Sidereus Nuncius (« lo Messatgièr estelar »), que son publicadas las descobèrtas, fa gaire mencion del mdèl eliocentric desvolopat per Nicolau Copernic per paur de la Glèisa, Galilèu n'essent un feverós partisan[4].
L'anterioritat dela descobèrtafoguèt contestada en 1614 per l'astronòm alemand Simon Marius dins un obratge titul Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici (Lo mond jovian descobèrt en 1609 mercé al telecòpi bèlga)[5], que pretendava aver observat los quatres satellits de Jupitèr en novembre de 1609[6] e mèsme abans; e mai los nomenèt Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto. Pasmens, Marius aviá pas publicat sas observacions abans 1614, foguèt pas creditat per la descobèrta. E mai, la mai anciana observacion de Jupitèr mencionada per Marius data de decenbre de 1610 e los exemples que dona son dins l'obratge de 1613.
Segon l'istorian de l'astronomia chinesa Xi Zezong, l'astronòm chines Gan De auriá bservat las lunas galilienas -362, prèp de dos milènies abans Galilèu[7].
Noms[modificar | modificar la font]
Los quatre còs celèstes foguèron d'en primièr nomenats per Galilèu « Cosmica Sidera », en l'onor de Cosimo II de Medicis (1590-1621), grand duc de Toscana a partir de 1609, e que Galilèu cercava lo patronatge. Galilèu los nomenèt los Medicea Sidera (« estelas Medicèas »), en l'onor dels quatre fraires de l'ostal Medicis (Cosimo, Francesco, Carlo e Lorenzo). La desobèrta foguèt anonciada dins Sidereus Nuncius (« Messager stellaire »), publicada a Venècia en març de 1610, mens de dos meses aprèp las observacions[4].
D'entre los autres noms prepausats, i a Principharus, Victipharus, Cosmipharus e Ferdinandipharus, en l'nor dels quatre fraires Medicis, noms que Hodierna utilisèt. Johannes Hevelius los nomena Circulatores Jovis o Jovis Comites, e Ozanam Gardians o Satellitas (del latin satelles, satellitis : « escòrta »). Peiresc lor dona los noms de: Cosme lo Jòve, Cosme lo Vièlh, Maria e Catarina per, respectivament, J-I, J-II, J-III e J-IV.
Fguèron los noms prepausats per Simon Marius que s'imposèron: Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, publicats dins lo Mundus Jovialis de l'autor en 1614[5].
Galilèu refusava d'utilizar los noms prepausat per Marius e inventèt alara un sistèma de numerotacion qu'es encara utilizat ara en parallèl dels noms de Marius. La numerotacion comença per la luna mai pròcha de Jupitèr: I per Io, II per Euròpa, III per Ganimèdes e IV per Callisto.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Planetary Satellite Physical Parameters; ed: Jet Propulsion Laboratory
- ↑ Musotto, Susanna; Varadi, Ferenc; Moore, William; Schubert, Gerald; Numerical Simulations of the Orbits of the Galilean Satellites; revista: Icarus n°2 vol 159 p 500–504 10/2002
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Guide for the satellites of Jupiter; ed:Natural Satellites Data Center
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Galileo Galilei; març 1610Sidereus Nuncius
- ↑ 5,0 5,1 Mundus Iovialis anno M.DC.IX Detectus Ope Perspicilli Belgici; Simon Marius; 1614
- ↑ Simon Marius; ed: The Galileo Project
- ↑ The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan De 2000 years Before Galileo; Xi, Z. Z.; revista: Acta Astrophysica Sinica; 1981
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Observation des lunes de Jupiter, Mars 1613 (animacion de las observacions de Galilèu); ed:Parcours étranges


c: text/html

text:
Baruch Spinoza
Benedictus de Spinoza (24 de novembre de 1632 - 21 de febrièr de 1677), tanben nomenat Baruch Spinoza nasquèt a Amsterdam d'una familha josieva d'origena portuguesa. Educat per èsser rabin, acabèt expulsat de la comunitat josieva a causa de son actitud critica.
A causa de sa pensada se destornèt de totes los establiments socials e religioses: josieus, catolics e protestants.
Somari
Pensada de Spinoza[modificar | modificar la font]
La realitat[modificar | modificar la font]
Coma totes los racionalistas, compren la realitat coma una substància (quicòm que demanda pas cap d'autra causa per existir) mas la pòrta fins sas darrièras consequéncias: i cap mai realitat o substància que Dieu. Aquò significa que las substàncias creadas pòdon pas existir. Mas, alara, qu'es la natura?
Per Spinoza i a una sola responsa possibla: Dieu es la natura (Deus sive natura). Dieu es la causa immanenta e non transcendenta de l'Univèrs (concepcion panteïsta de la realitat), idèa exprimida de per abans per Pierre Charron.
De l'unica substància existissenta, quicòm que la compreneson ne sasís coma essencial son los atributs. Dieu o la natura a un nombre d'atributs infinit dels quals nosautres solament coneissèm la pensada e l'espandida.
D'un autre costat, cadun d'aqueles atributs se concrèta en modes que son los èssers particulars. Aquò vòl dire que las causas son solament concretizacion limitadas de la substància.
La natura umana[modificar | modificar la font]
Còrs e arma umans son de mòdes de l'unica substància qu'existís. L'arma es una partida de la coneissença divina e lo còrs de espandida divin. E coma en Dieu i a un estricte parallelisme entre l'òrdre de las idèas e aquel de las causas, aqueste tanben existís en l'èsser uman. D'aquest biais, lo problèma de la comunicacion entre las substàncias desapareis.
Coneissença umana[modificar | modificar la font]
Coma l'èsser uman es pas Dieu, del meteis biais que la partida es pas lo tot, pas totas nòstras coneissenças son adaptadas. Spinoza prepausa tres nivèls de coneissença:
- Sensible: coneissença imprecisa de la realitat.
- Racional: apòrta vertats universalas e necessàrias.
- Intuitiú: coneissença de las idèas innadas e del son fondament comun: Dieu.
Bibliografia atribuida a Spinoza[modificar | modificar la font]
- Principis de filosofia de Decartes (1663).
- Tractat teologico-politic (1670).
- Etica demostrada segon l'ordre geometric.
- Tractat politic.
- Tractat de la reforma de l'entendement.
- Brèu tractat.
De totes los libres de Spinoza, solament los dos primièrs d'aquela lista foguèron publicats de la vida del filosòf (los autres postums). Pasmens, la pensada de Spinoza foguèt famosa per tota Euròpa, avent sos admiradors (Leibniz) e pro detractors. Plan segur la pensada de Spinoza foguèt mal vista per de grands sectors de la religion catolica, protestant e josieva. Pasmens, es plan car que la pensada de Spinoza foguèt importanta per l'evolucion de la pensada de Kant, e mai encara de Hegel.
L'Etica[modificar | modificar la font]
L'Etica demostrada segon l'ordre geometric o simplament Etica, es considerada generalament coma l'òbra mai important de Spinoza. Es una publicacion postuma de 1677, qualques meses aprèp la mort de Spinoza lo meteis an.
Compta 5 capítols:
- De Dieu.
- De la natura e origina de l'arma.
- De l'origena e natura de las passions.
- De la servitud umana, o de la fòrça de las passions.
- Del poder de l'entendement o de la libertat umana.
Bibliografia e referéncias[modificar | modificar la font]
― (es)Augusto, Roberto (2009): «La crítica de Schelling a la filosofía de Spinoza», dins: Estudios Filosóficos, Instituto Superior de Filosofía de Valladolid, vol. LVIII, n.º 168, pp. 293-311.
― (es)Beltrán, Miquel (1998): Un espejo extraviado. Spinoza y la filosofía hispano-judía. Riopiedras. Barcelona.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Bouvante
Bouvante (Bouvante en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bouvante es situat a 40 km a l'èst de Romans-sus-Isère e a 8 km al sud de Sant-Jean-en-Royans.
Bouvante est situé à 40 km à l'est de Romans-sur-Isère et à 8 km au sud de Saint-Jean-en-Royans.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 30 de julhet de 1978, en lo moment d'un puncha-nique en familha, un policièr descobrís al bòrd del lac una pèira de 8,3 kg. Aquela météorite i aurà identificat pel géologue François Kraut.
Le 30 juillet 1978, lors d'un pique-nique en famille, un policier découvre au bord du lac une pierre de 8,3 kg. Cette météorite sera identifiée par le géologue François Kraut.


text:
Dachstein
Dachstein en alemannisch (Dachstein en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Dachstein A situat a : 2,2 km de Wolxheim – 4 km de Soultz-los-Bains – 2,5 km de Avolsheim - 4 km de Ernolsheim-sus-Bruche - 4 km de Molsheim - 22 km de Estrasburg.
Fa una densitat de 170 abitants/km².
Dachstein est située à : 2,2 km de Wolxheim – 4 km de Soultz-les-Bains – 2,5 km d'Avolsheim - 4 km d'Ernolsheim-sur-Bruche - 4 km de Molsheim - 22 km de Strasbourg.
Elle fait une densité de 170 habitants/km².
Istòria[modificar | modificar la font]
A. W. Strobel En lo sieu Geschichte dels Elsasses (1851) cita o massacre dels abitants de Dagostein pels Hongrois lo an 917, se pòt pensar amb rason #que se agís de Dachstein. La forma la jamai anciana de aquel nom a aquel jorn conegut se Dabechenstein lo an 1017, se tròba la meteissa evolucion amb Dagsburg en Dabo. Dagostein : Lo sojorn De Dago(bert)(?) Cossí Per Herrinstein (Erstein): lo sojorn de la abbesse.
Lo luòc De Dachstein se risi particularament en vestigis archéologiques doncas qu'a #èsser ocupat dempuèi lo neolític. Pendent lo Mièja Edat, las avesques d'Estrasburg #èsser sedusits pel luòc, #que forma una granda isla environada de la Bruche e crèan aital lo pòble. Dachstein Èra antany Una pichona vila fortificada e protegida per un castèl bastit en pèiras de talha totas d'un espessor de sièis a uèch pès. Lo castèl, aital coma las fortificacions aguèron Elevat lo an 1244 pel avesque Henri II, #qu'en #far lo sieu principal luòc de guèrra. Aquel darrièr #èsser De contunh incendiat pels strasbourgeois en guèrra amb lo avesque Walther de Geroldseck en 1262 pauc aprés la batalha de Hausbergen.
A. W. Strobel dans son Geschichte des Elsasses (1851) cite le massacre des habitants de Dagostein par les Hongrois en 917, on peut penser avec raison qu'il s'agit de Dachstein. La forme la plus ancienne de ce nom à ce jour connu est Dabechenstein en 1017, on retrouve la même évolution avec Dagsburg en Dabo. Dagostein : la demeure de Dago(bert)(?) comme pour Herrinstein (Erstein): la demeure de l'abbesse.
Le site de Dachstein est particulièrement riche en vestiges archéologiques puisqu'il a été occupé depuis le néolithique. Pendant le Moyen Âge, les évêques de Strasbourg furent séduits par le site, qui forme une grande île entourée par la Bruche et créent ainsi le village. Dachstein était autrefois une petite ville fortifiée et protégée par un château construit en pierres de taille toutes d'une épaisseur de six à huit pieds. Le château, ainsi que les fortifications furent élevés en 1244 par l'évêque Henri II, qui en fit sa principale place de guerre. Ce dernier fut ensuite incendié par les strasbourgeois en guerre avec l'évêque Walther de Geroldseck en 1262 peu après la bataille de Hausbergen.


text:
Dimitris Christoulas
Dimitris Christoulas (nascut en 1935) èra un farmacian retirat grèc que se suicidèt sus la plaça del parlament d'Atenas lo 4 d'abril de 2012 per protestar contra l'apauriment del sieu pòble organizat pel govèrn grèc e l'Union europèa.
Christoulas èra un farmacian retirat qu'èra malaut d'un cancer. Èra maridat e aviá una filha. Aviá venduda la farmacia en 1994 per prene la retirada qu'aviá pagada sens ajuda de l'estat. Lo 4 d'abril de 2012 se suicidèt sus la plaça Syntagma, en fàcia del parlament, en daissar una letra que compara lo govèrn grèc a lo del collaborator Tsolakoglou e apèla a l'insurreccion.
Sa mòrt foguèt seguida d'un reviscòl de las protèstas en Grècia.


text:
Las Majofas
Las Majofas (Smultronstället del siu títol original suedés) es un filme del cineasta suèc n'Ingmar Bergman. Se ne recacèt un molon de prèmis e guerdons e se ne pòt afortir que foguèt de verai l'òbra aquela la primièra que se n'abastèt un tal nivèl de fama e renommada del siu autor en pel mond entièr.
N'es, a de mai, un filme pro clar pel siu contengut e pel sieu lengatge, e pas cap austèr, ermetic o dificil, coma ne poiràn èsser estats (ne seràn...) dequ'unes autres que i aguèt dins la filmografia d'en Bergman.
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Lo filme nos relata l'istòria e los sentiments de n'Isak Borg, un vièlh e egrègi professor mentre ne deu el anar dins la vila de Lund, al sud extrèm del país, per lai recaçar un prestigiós prèmi academic.
Se va trachar dins aicestre filme d'una viatjada tant dins l'espaci coma dins los sòmis, al brivent del siu debanar amai dels rescontres que fa son eròi.
Tot comença per una cachavièlha que lai lo podem veire sol dins una vila inconeguda amb relòtges sens agulhas.Un òme cai per sòl en tot se desconflar coma baudufla e un carri de mòrts ne batega contra un lampadari en tot se ne far tombar aital l'ataüc.
Una man s'agafa lo professor en lo se tirar cap a el que sobte ne reconeis coma èssent lo sieu lo caratge del mòrt.
Al sieu revelh, decidís de far lo viatge en veitura e pas cap en avion coma mai normal ne seriá, vista l'urgéncia amai la distància per far.
Decidís de se far acompanhar per la siá nòra Marianne, que la quita ela se ne prepausèt lo se menar ailaluènh.
Durant la viatjada, Marianna lo se va recastenar per la siá avarécia rapòrt al sieu filh mètge n'Evald.
Un desviament dins l'itinerari los se va menar cap a l'ostal onte l'Isak passèt vint ans amb los sieus nòu fraires e sòrres, que ne va lèu-lèu cabussar lo vielhet dils sieus sòmis.
entremièg sòmi e realitat[modificar | modificar la font]
Se torna veire la cosina Sara, qu'un tempsòt se n'enamorèt, a culir de majofas per l'oncle Aron. A taula doas sorretas bessonas çò ne contan d'aver vist lo cosin Sigfrid se potonejar la Sara que ploricosa se ne va.
Una autostopaira, que se reverta fòrça la Sara (na Bibi Andersson s'interprèta ambedós ròtles...) , li demanda passatge per ela e sos dos amics. O accèpta e se'n tornan partir mas al cap d'una estona, se n'encrosan amb una autra veitura que totun ne sortisson sens cap mal los dos passatgièrs, un parelh. Montan dins la veitura de Marianne mas a dich de tant se carpinhar li ne demandan que davalen lo vièlh professor e sa nòra.
d'encara mai luènh cap en rèire[modificar | modificar la font]
Sul sieu camin, se trapa l'ostal de la maire de n'Isak.
Après aver manjat e fach lo plen de l'auto, que los joves çò ne charrèron de l'existéncia o l'inexisténcia de Dieu, se n'estipulan l'Isak e Marianne d'anar veire la nonagenària.
Que li fa veire joguets e fòtos vièlhas en tot se ne plànher de la siá solesa malgrat lo nombre incresible de felens e rèirefelens qu'ela aguèt,e a.
Passada aquela visita pro brèva, còp e quilha se n' encaminan e l'Isak se ne torna acossomir... per cabussar dins una novèla cachavièlha onte Sara, jovenòta, li ne ditz qu'agache el lo siu caratge ja vièlhàs e que pro d'aviada ne va aver Isak de morir.
Chic après çò li'n ditz que s'esposarà lo Sigfrid.
L'Isak truca a la pòrta mas lo que ven per obrir es un vièlh professoràs que lo mena dins una sala onte lo s'interrèoga en tot contestar las siás responsas e li ne dire d' incompetent.Lo s'acusa puèi d'egoïsme e li n'infligís coma càstig la soletat.
Quand se ne desperta lo vièlh professor, çò li ne ditz a Marianne: Mòrt ne soi quitament se vivi encara.Na Marianne çò li'n torna que sas relacions amb lo marit son plan malaisidas e que ne vòl ges ela li donar lo filh qu'aiceste òc-ben-òc voldriá.
Se n'acaba enfins lo viatge qu'arriban a l'ostal d'Evald.
Es l'ora aprèp de la ceremonia de remesa del prèmi amb trompas e campanas amai un discors en latin...
Mentretant, ne va pensarnt Isak que va escriure l'experiéncia d'aicesta jornada, en tot sentir que quicòm dintre el ne cambièt.
Durant la serada, va ensajar de petaçar la nòra amb son filh.
Plan gentet amb la siá sirventa qu'arribèt a Lund en avion, se va acossomir coma un neninon en tot recordar los moments aüroses de l'enfantesa amb davant los uèlhs l'imatge dels sieus dos parents.
Generic[modificar | modificar la font]
còla tecnica[modificar | modificar la font]
- maquilhatge: Nils Nittel
Interprèts e personatges[modificar | modificar la font]
- Victor Sjöström : professor Isak Borg
- Ingrid Thulin : Marianne Borg
- Bibi Andersson: Sara
- Gunnar Björnstrand: Evald Borg
- Per Sjöstrand: Sigfrid Borg
- Gunnar Sjöberg: Alman
- Max von Sydow: Henrik Åkerman
- Lena Bergman: Kristina Borg, bessona de Birgitta Borg
- Julian Kindahl: Agda
- Folke Sundquist: Anders
- Björn Bjelfvenstam: Viktor
- Naima Wifstrand: la dòna Borg, maire de n'Isak
- Gertrud Fridh: Karin Borg, molhèr de n'Isak
- Sif Ruud: tanta Olga
- Gunnar Sjöberg: Sten Alman, l'examinator
- Åke Fridell: fringaire de Karin
- Yngve Nordwall: oncle Aron
- Gio Petré: Sigbritt Borg
- Gunnel Lindblom: Charlotta Borg
- Maud Hansson: Angelica Borg
- Ann-Marie Woiman: Eva Åkerman
- Eva Norée: Anna Borg
- Monica Ehrling: Brigitta Borg, bessona de Kristina Borg
...
Analisi[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
victòrias[modificar | modificar la font]
- 1958: Os d'aur a la Berlinale
- 1958: Prèmi FIPRESCI a la Berlinale per en Victor Sjöström (carrièra & interpretacion)
- 1958: Prèmi de la critica a la Mòstra de Venècia del melhor filme
- 1959: Prèmi del Festival Internacional de Mar del Plata - Argentina a n' Ingmar Bergman
- 1959: Prèmi del Festival Internacional de Mar del Plata - Argentina al melhor actor per en Victor Sjöström
- 1959: Prèmi National Board of Review - Nòva York del melhor filme estrangièr
- 1959: Prèmi National Board of Review - Nòva York del melhor actor per en Victor Sjöström
- 1959: Prèmi Bodil - Danemarc del melhor filme europèu
- 1960: Riban d'argent del melhor filme estrangièr [1]
- 1963: Prèmi Kinema Jumpo del melhor filme estrangièr
nominacion[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ ... idem Nastro d'argento del Sindacato Nazionale Critici Cinematografici Italiani...


text:
analisis de la distribucion
espacia vzlana:relacion superficie-poblacion:inverso:pocasuperficie y mucha poblacion y viceversa causas de la distribucion
la pocision geografica de la region andina costera
: acceso directo al mar clima poca variacion de temperatura,humedad etc de la region
andina-costera buenos suelos para la agricultura de la zona andina costera construccion de la mayoria de vias de comunicacion que existen en la region andina costera
establecimiento de grandes centros industriales explotacion de yacimiento


text:
Luzinay
Luzinay es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Luzinay a installat sus la vallée de la Sévenne. Los plateaux #qu'enquadran aquela al nòrd e al sud apertenon a un vast amassa regional meses en marcha a l'epòca miocène. Los sédiments miocènes an #èsser recoberts pels moraines dels glacièrs quaternaires, e aquelas constituisson una importanta part del sòl communal. A lo sieu torn, las moraines an #èsser velhadas, mai recentament, per depauses eolianes de loess #que crèan un sòl fòrça fèrtil. Coma aqueles depauses son particularament estenduts a Luzinay, donan a la municipalitat de grandas possibilitats agricòlas. La largeur estonanta de la vallée de la Sévenne e lo sieu encaissement an la meteissa origina #qu'a Septème o Estrablin, i a agut creusement per las poderosas aigas de fonte dels glacièrs, déblaiement facilitat per la natura tendra de las moraines e de las sédiments miocènes. Lo jos-sòl de la vallée a engreishat d'aiga #que sòrt en filets, retent las immeditaeses del riu fòrça humides. Aquela topographie explica la reparticion de l'abitat. La plana es vuèja, perque inundable, los òmes se son installats siá suls plateaux, en un abitat fòrça disséminé, siá sustot al pè del scenari septentrional. Son nascuts ailà e se son desvolopats las tres aglomeracions umanas de Illins, Luzinay e de Monds.
La commune de Luzinay est installée sur la vallée de la Sévenne. Les plateaux qui encadrent celle-ci au nord et au sud appartiennent à un vaste ensemble régional mis en place à l'époque miocène. Les sédiments miocènes ont été recouverts par les moraines des glaciers quaternaires, et celles-ci constituent une importante partie du sol communal. A leur tour, les moraines ont été voilées, plus récemment, par des dépôts éoliens de loess qui créent un sol très fertile. Comme ces dépôts sont particulièrement étendus à Luzinay, ils donnent à la commune de grande possibilités agricoles. La largeur étonnante de la vallée de la Sévenne et son encaissement ont la même origine qu'à Septème ou Estrablin, il y a eu creusement par les puissantes eaux de fonte des glaciers, déblaiement facilité par la nature tendre des moraines et des sédiments miocènes. Le sous-sol de la vallée est gorgé d'eau qui ressort en filets, rendant les abords de la rivière très humides. Cette topographie explique la répartition de l'habitat. La plaine est vide, car inondable, les hommes se sont installés soit sur les plateaux, en un habitat très disséminé, soit surtout au pied du plateau septentrional. Là sont nées et se sont développées les trois agglomérations humaines d'Illins, Luzinay et Mons.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Luzinay A en principi portat lo nom de "Illins, Monds e fin finala Luzinay" coma lo revèla çò de mès d'ancian registre de deliberacions del conselh municipal (an VIII - 1800) e lo cadastre de 1825. Es en 1833 o, al mai tard en 1834, que lo nom de Luzinay, sol, i aguèt adoptat oficialament per designar la comuna. Lo toponyme a tirat del nom d'un grand proprietari gallo-romain, Lucenus, #qu'a donat Luceniacum d'ont derivan tanben plan lo nom de Luzinay que de Luzenac, pichon vilatge del Ariège. Una autra version dona Lusiniacum #que vòl dire rossignol. Los abitants de Luzinay an trucat respectivament Luzinaisards, de contunh Luzinois, e a l'ora d'ara, a nòu Luzinaisards. Luzinay A un passat considerable, mas #cridar ! Força mal conegut, e mai se lo sieu archiu municipal sián abondiu. Lo sieu territòri #aperténer a la Mièja Edat al poderós senhor de Illins #que las rèstas del castèl, acampats a la reünion d'una butte en dominant la vallée de la Sévenne, ne son uèi lo territòri de Villette-de-Viena. Lo castèl i aguèt destruit coma tant d'autras, per òrdre de Richelieu en 1633. En 1740, la distincion de Illins èra a las mans del celèbre financièr Claude Apòstes de la Montanha, de contunh de la familha languedocienne de las Portalès, en la persona de Louis-Hèrcules de Portalès, #que #crompar Serpaize e Illins a las Escomesas en 1750, e los #conservar fins a la revolucion. Un autre castèl existissiá a Luzinay, de mendre importància, aquel de Monds. I i aviá encara lo castèl de Nève, a cèrt dire ostal fòrt solament, bastida al començament de la Modèl:S- per la familha Musino #que li an a el dètz egalament aquel autre ostal fòrta #qu'es la Blanchonnière a Chuzelles. Abans la revolucion, la futura municipalitat de Luzinay i aviá partejat essencialament entre tres parròquias : Luzinay, Illins e de Monds. I aviá doncas tres glèisas, tres presbytères, tres cementèris e tres guariguèsse. Ça que la, la populacion èra flaca : 721 abitants. En lo moment de la réorganisation religiosa de la França en 1802, una sòla succursale i aguèt daissat per l'ensems de Illins, Monds e Luzinay, installada dins lo pòble, es-a dire a Luzinay. La glèisa de Luzinay i aviá sofèrt d'una mantenença insufisenta pendent la revolucion, e en mai, la se jutjava tròp pichona. Es perque, en la siá session del 28 d'Agost 1820, lo conselh municipal #decidir de bastir una nòva glèisa. I aguèt acabat n'en octòbre 1823. Mai près de nosautres, un évènement notable a marcat la vida de Luzinay : en 1926, #caler cedir un triangle de tèrra, lo canton sud-oèst de la municipalitat, siatz una superficie d'aperaquí 300 ectaras amb lo castèl de Nève, a Serpaize #qu'accedissiá a la dignitat communale.
Luzinay a d'abord porté le nom de "Illins, Mons et enfin Luzinay" comme le révèle le plus ancien registre de délibérations du conseil municipal (an VIII - 1800) et le cadastre de 1825. C'est en 1833 ou, au plus tard en 1834, que le nom de Luzinay, seul, fut adopté officiellement pour désigner la commune. Le toponyme est tiré du nom d'un grand propriétaire gallo-romain, Lucenus, qui a donné Luceniacum d'où dérivent aussi bien le nom de Luzinay que de Luzenac, petit village de l'Ariège. Une autre version nous donne Lusiniacum qui veut dire rossignol. Les habitants de Luzinay sont appelés respectivement Luzinaisards, puis Luzinois, et actuellement, à nouveau Luzinaisards. Luzinay a un passé considérable, mais hélas ! fort mal connu, bien que ses archives municipales soient abondantes. Son territoire appartint au Moyen Âge au puissant seigneur d'Illins dont les restes du château, campés au sommet d'une butte dominant la vallée de la Sévenne, sont aujourd'hui le territoire de Villette-de-Vienne. Le château fut détruit comme tant d'autres, par ordre de Richelieu en 1633. En 1740, la seigneurie d'Illins était aux mains du célèbre financier Claude Paris de la Montagne, puis de la famille languedocienne des Portalès, en la personne de Louis-Hercule de Portalès, qui acheta Serpaize et Illins aux Paris en 1750, et les conserva jusqu'à la révolution. Un autre château existait à Luzinay, de moindre importance, celui de Mons. Il y avait encore le château de Nève, à vrai dire maison forte seulement, construite au début du Modèl:S- par la famille Musino à laquelle ont doit également cette autre maison forte qu'est la Blanchonnière à Chuzelles. Avant la révolution, la future commune de Luzinay était partagée essentiellement entre trois paroisses : Luzinay, Illins et Mons. Il y avait donc trois églises, trois presbytères, trois cimetières et trois curés. Or, la population était faible : 721 habitants. Lors de la réorganisation religieuse de la France en 1802, une seule succursale fut laissée pour l'ensemble d'Illins, Mons et Luzinay, installée au village, c'est-à-dire à Luzinay. La glèisa de Luzinay avait souffert d'un entretien insuffisant pendant la révolution, et en plus, on la jugeait trop petite. C'est pourquoi, dans sa séance du 28 Août 1820, le conseil municipal décida de construire une nouvelle église. Elle fut achevée en octobre 1823. Plus près de nous, un évènement notable a marqué la vie de Luzinay : en 1926, il fallut céder un triangle de terre, le coin sud-ouest de la commune, soit une superficie d'environ 300 hectares avec le château de Nève, à Serpaize qui accédait à la dignité communale.


text:
Dinastia Almoravid
Los Almoravids (berbèr: Imṛabḍen, arabi: المرابطونAl-Murābiṭūn) èra una dinastia berbèra de Marròc, que formèt un empèri al sègle XI s'estendent sus l'oèst de Magrèb e Al Andalús. Sa capitala èra Marraquèsh, una vila que fondèron en 1062. La dinastia es originària de las tribús Lamtuna e Gudala, tribús berbèras nomadas de Sahara que vivián entre lo sud de Marròc, lo fluvi Nigèr e lo fluvi Senegal.[1]
Los almoravids evitèron la casuda precipitada d'Al Andalús mercé a una victòria decisiva contre la coalicion dels reialmes crestians de Castelha e d'Aragon a la batalha de Sagrajas. Aquò lor permetèt de contrarotlar un empèri que s'estendiá subre 3000 km del nòrd al sud. Pasmens, lo poder de la dinastia foguèt relativament de corta durada; los almoravids caiguèron -al som de son poder- quora capitèron pas d'apasimar la rebellion Masmuda iniciada per Ibn Tumart. Ne resultèt la mòrt de son darrièr rei, Ishaq ibn Ali, tuat pels almohads a Marraquèsh en Abrial de 1147.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "almoravid" ven de l'arabi "al-Murabitun" (arabi: المرابطون) qu'es lo plural de "al-Murabit" literalament "lo que liga" mas al sens figurat "lo qu'es prèst a se batre a la fortalesa". Lo tèrme es ligat a la nocion de Ribat, una mena de mostièr-fortalesa, a travèrs la rasic r-b-t (arabi: ربط "Rabat": ligar o arabi: رابط "Raabat": campar).[2][3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Trach de l' Encyclopedia Universalis on Almoravids
- ↑ Nehemia levtzion, "Abd Allah b. Yasin and the Almoravids", in: John Ralph Willis, Studies in West African Islamic History, p. 54
- ↑ P.F. de Moraes Farias, "The Almoravids: Some Questions Concerning the Character of the Movement", Bulletin de l’IFAN, series B, 29:3-4 (794-878), 1967


text:
Translacion de la Tèrra
La translacion es un movement de la Tèrra al torn del Solelh. La causa d'aqueste movement es l'accion de la gravitat, en s'originant de cambiaments que, coma lo jorn, permeton lo mesurament del temps. Se se pren per referéncia lo temps passat entre un començament de la prima e lo seguent, quand lo Solelh se trapa al punt vernal, l'an tropic dura 365 d 5 h 48 min 46 s. Aqueste es l'an utilizat per realizar los calendaris. L'orbita descricha per la Tèrra es una trajectòria elliptica de 930 000 000 km a una distància mejana del Solelh de practicament 150 000 000 km o 1 UA (pus precisament 149 675 000 km). Se'n dedutz que la planeta se desplaça amb una velocitat mejana de 106 000 km/h o 29,5 km/s. Lo Solelh ocupa un dels fòcus de l'ellipsa e, per aquesta excentricitat, la distància entre lo Solelh e la Tèrra vària tot lo long de l'an. Al començament de genièr s'atenh la proximitat maximala al Solelh, apelada perièli, ont la distància es de 147 500 000 km, mentre que al començament de julhet s'atenh l'alunhament maximal, apelat afèli, ont la distància es de 152 600 000 km.


text:
Vila
Una vila o ciutat es una unitat urbana espandida e fòrtament poblada (per oposicion als vilatges) onte se concentran la màger part de las activitats umanas : abitat, comèrci, industria, educacion, politica, cultura. En França, l'INSEE delimita la ciutat segon la continuitat de l'abitat. Los principis que govèrnan l'estructura e l'organizacion de la ciutat son estudiats en arquitectura e en urbanisme.
Somari
L'aparicion de las ciutats[modificar | modificar la font]
Las ciutats apareisson entre 3500 e 1500 abans J-C dins las regions fertilas de Siria, de Mesopotamia, de la val de Jordan, de la Val d'Indus e de Yangzijiang. Segon la tradicion biblica, la mai anciana seriá Jericho. Se situan alara dins de planas grandas alluvialas e fertilas. L'aparicion de las ciutats coïncidís amb l'emergéncia de l'agricultura durant lo periòde del neolitic. A aquesta epòca, la ciutat se caracteriza per 3 elements :
- lo mur d'emprenhada monumental,
- la superficia (la ciutat mesopotamiana d'Uruk s'espandís sus 400 ha),
- la populacion (la populacion de Xi'an es estimada a un milion d'abitants 1000 ans abans l'èra crestiana).
Las rasons de l'aparicion de las ciutats son probablament ligadas a las riquesas de las civilizacions ruralas capable de desgatjar de demais de produccion. Las culturas relativament intensivas favorizan l'especializacion de las personas dins d'autres domenis que l'agricultura, e tot particularament dins las foncions religiosas, artisanalas puèi administrativas e militaras. Los edificis religioses son erigits al còr de las ciutats.
Las definicions de la ciutat[modificar | modificar la font]
La dificultat de la definicion de la ciutat ten a sas caracteristicas pròprias : una talha, mas tanben de foncions divèrsas. Per Pierre Georges (geograf), la ciutat « es un acampament de populacions aglomeradas definit per un efectiu de populacion e per una forma d'organizacion economica e sociala ».
Se fa tanben sovent la distincion entre ciutat e vilatge unicament per rapòrt a las activitats dominantas, sens tener en compte la populacion : la ciutat a pas una activitat essencialament agricòla, contràriament al vilatge. Amb aquesta definicion, una ciutat pòt èsser mendre qu'un grand vilatge.
Origina istorica de la distincion administrativa[modificar | modificar la font]
La diferéncia entre ciutat e vilatge es pas un problèma de talha o de geografia, mas renvia a l'organizacion administrativa tradicionala, fixada vèrs l'Edat Mejana. En aquela epoca, un vilatge correspond en gròs a una senhoriá, ont lo senhor local anima personalament e dirèctament l'administracion locala; e los abitants locals son de manants (sens dreches particulars). Çaquelà, las ciutats (borgs) son d'organizacions pus complèxas, ont los borgeses an de dreches, sovent defenduts per de cartas municipalas, de representants, de còps un Ostal de ciutat per l'administracion locala. Autrament dich, lo senhor d'una ciutat es son sobeiran mas l'administra pas, alara que per un vilatge, lo senhor es dirèctament responsable de l'administracion. De mai, lo senhor d'una ciutat es tipicament sobeiran de tota la region (ducat, comtat,...) e doncas deu tanben administrar sos rapòrts amb los senhors locals, simples sénhers. La pèira de toca es sovent a l'epoca qu'una ciutat a una carta municipala, que li acòrda de franquisas (essencialament, lo privilègi d'una administracion autonòma). En practica, naturalament, las ciutats son d'aglomeracions gròssas per l'epòca amb una activitat comerciala importanta, amb de vias de comunicacion (e sovent fluvialas), mentre que lo vilatge es lo luòc de vida que tot lo monde coneis solament gràcias a sa proximitat. Aquesta distincion administrativa a pas subreviscut a las reformas del sègle XVIII, ont totas las aglomeracions son estadas unifòrmament dotadas d'un ostal de comuna, amb de responsabilitats unifòrmas.
Definicion pel critèri del minimum de populacion[modificar | modificar la font]
Lo lindal es un indicator de la concepcion de la ciutat e pausa la question de las representacions de la ciutat segon los païses.
Aqueste critèri varia fòrça segon los païses. Las estatisticas de las Nacions Unidas sus aquesta question mòstran las diferéncias de lindal entre los instituts nacionals d'estatisticas (n'existisson aperaquí 200 a travèrs del monde).
En França, lo lindal es de 2000 abitants aglomerats, en Espanha de 10 000, en Danemarc de 250, als Estats Units de 2500, en Islàndia de 300, en Canadà de 1000, en Japon de 30 000 a 50 000... Las Nacions unidas se referisson elas, al lindal de 20 000 abitants.
Notem encara qu'una definicion estatistica internacionala de la populacion urbana es estada determinada a l'ocasion de la Conferéncia de Praga en 1966).
Varietats de ciutats[modificar | modificar la font]
Existisson de ciutats sus totes los continents e dempuèi fòrt longtemps. Al fial dels sègles las ciutats èran pas construchas del meteis biais; aquò dependiá tanben de l'endrech ont se trobavan.
Las primièras ciutats datan de fòrt longtemps abans l'èra crestiana. Èran autrescòps un recampament de personas. Foguèron de vilatjòts que se poblèron a l'entorn d'un endrech cultivable. Lo pus sovent un flume o la mar èran los melhors endreches per abitar.
En America del Nòrd, las ciutats avián fòrt pauc d'abitants al començament. La densitat èra flaca, se construguèt atal un ostal per cada familha. Puèi pauc a pauc aquestas ciutats comencèron de s'industrializar en se poblant d'immòbles modèrnes.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Aglomeracion | Capitala | Megalopòli | Megapòli | Vilatge | Masatge
- Ciutats del monde
- Ciutats las mai caras
- Ciutats pus espandidas del monde
- Ciutat sosterranha
- Ciutat a l'Edat Mejana
- Lista de las megapòlis
- Populacion urbana
- Grandas vilas d'Occitània
- Vilas d'Occitània
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Las pus grandas ciutats del monde
- (fr) Annuari mondial de las ciutats
- (fr) Las ciutats de França e d'otramer


text:
Cromosòma
Un cromosòma qu'ei ua forma compacta de cromatina qui ei era medisha formada d'ADN associat e enrotlat autorn de proteïnas aperadas istònas.
Los cromòsomas que son los supòrts e los veïculs de l'informacion genetica (egaument aperat genòma). Durant l'interfasa cellulara qu'alternan tròç desplegats de cromatina qui s'expriman e tròç arreplegats per'mor de's carar.
Lo cromosòmas que son vededer a l'escadença de las divisions cellularas (mitòsi e meiòsi) quan la cromatina b'ei sancerament arreplegada entà qui los cromosòmas e pòscan migrar e se desseparar entà partajà's enter las duas cellulas hilhas. Que's pòt alavetz préner ua fotografia deus cromosòmas entaus alinhar e entaus contar e atau realitzar un cariotip.
Un cromosòma que possedeish duc caps aperats telomèr e un mitan aperat centromèr. Dens ua cellula diploïda los cromosòmas que son associats en pars de cromosòmas dits omològs (un eretat deu pair e l'aute de la mair). Òm dessepara generaument los cromosòmas sexuaus deus autes (aperats autosòmas).


text:
Fiefs
Fiefs es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fiefs Se situa a unitat|20|km}} de Sant-Pol-sus-Ternoise, 32 km de Arras aperaquí e a un centenat de quilomètres de la còsta.
Fiefs se situe à 20 km de Saint-Pol-sur-Ternoise, 32 km d'Arras environ et à une centaine de kilomètres de la côte.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los fiefs èra las tèrras #que se donava a un futur rei perque governa una part del país al començament de lo sieu regna.
Les fiefs était les terres que l'on donnait à un futur roi pour qu'il gouverne une partie du pays au début de son règne.


text:
Fès
Fès ( فـاس [Fās] en arabi) es la tresena vila mai gran de Marròc, aprèp Casablanca e Rabat, amb una populacion de 1 968 150 abitants.
Se tròba dis la region de Fès-Boleman. Es una de las quatre vilas nomenadas imperialas, amb Marraquèsh, Meknès e Rabat. Es plan sovent considerada coma lo centre esperital de Marròc. L'universitat mai ancina del monde dubriguèt dins la ciutat en 859.
Fès gaudís d'un clima mai sovent continental, amb d'ivèrns plan fregs e secs, a causa de la proximitat de las montanhas del Rif e de l'Atlas Mejan.
Fondada al sègle IX per Idris II, Fès aculhís la Medina mai anciana de Marròc e una de las mai grandas de tot el Magrèb, declarada Patrimòni Mondial de l'Umanitat dempuèi 1981. La vila, divisada en tres zonas plan diferenciadas, consèrva de tradicions perdudas dins lo monde occidental coma lo tanatge artesanal de las pèls.
En realitat, Fès son tres vilas en una. La vila nòva, fondada pels franceses en 1920, Fès-el-Bali (Fès la Vièlha), la medina mai antica de la ciutat, e Fès-el-Jedid (Fès la Nòva), un agrandiment de la metropòli anteriora, realizada jol la dinastia dels benimerins al sègle XIII. Fès-el-Bali es un laberint medieval amb mai de 9400 carrièras. Los diferents còs professionals que coexistisson se distribuisson en diferents quartièrs, existís lo quartièr dels artesans, aquel dels terralhièrs, fabres, sastres... del monde arabi contemporanèu sonque los socs del Caire e Damasc despassan aquel de Fès-el-Bali.
En mai de venir en una veirina toristica de la vila, lo quartièr dels tanaires prepara la matèria primièra pels classics articles de marroquineria que fa la celebritat internacionala d'aquel país. Es una de las zonas mai celèbras e visitadas de Fès. Pel Marròc sonque i a doas vilas (Fès i Tetoan) que practican aquelas tecnicas de tantge e tintan las pèls mas aquel de la Medina de Fès es lo mai conegut.
La tanaria d'Al-Chauara es la mai importanta de la vila. A l'entorn d'un pati central onte se tròba fòça fòssas de brica, se situan los talhèrs de prapracion de las pèls. Los tanaires s'introduscan dins las fòssas de diversas colors per trampar, lavar e ruscar las pèls.
Istòria[modificar | modificar la font]
Article principal: Istòria de Fès
La medina de Fès es lo luòc que Molay Idris II va arribèt a la fin de sègle VIII per acabar l'òbra del seu paire: la creacion del Reialme Marrocan. La medina de Fès es un mitan natural ric e diversificat, amb de rius e fonts d'aigua abondants, amb abundància d'argila, de calcari e de gip, de bòscs de cèdres e casses de l'Atlàs Mejan, de tèrras fertilas e generosas, amb un clima sèc. Per resumir, lo necessari per bastir una ciutat coma Fès. Mas, calián d'òmes per çò far, los primièrs èran aqueles qu'avian recebut Molay Idris: los berbèrs.
Luòcs d'interés[modificar | modificar la font]
- Tombas marinidas
- Palai reial
- Quartièr josieu
- Casba Cherarda
- Fondouk el-Nejjarine
- Quartièr dels tanaires
- Borj Nòrd
- Madrassa Bo Inania
- Madrassa Attarin
- Mesquita Quaraoyina
- Zaoía de Mulay Idris
- Musèu Dar Bahta


text:
Maconcourt
Maconcourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural en avent conservat lo sieu aspècte tradicional, Maconcourt a situat als limits dels departaments dels Vòges e de Meurthe-e-Moselle, a Unitat|50|km {{}} de Nancy e 45 km de Épinal en una region trucada lo Anautit-Saintois.
Village rural ayant conservé son aspect traditionnel, Maconcourt est situé aux limites des départements des Vosges et de Meurthe-et-Moselle, à 50 km de Nancy et 45 km d'Épinal dans une région appelée le Haut-Saintois.


text:
Lengas minorizadas
Una lenga minorizada es una lenga practicada dins un territòri administrat per un Estat e qu'es pas la lenga oficiala principala de l'Estat. Una lenga minorizada pòt èsser non oficiala o ben pòt èsser una lenga oficiala segondària e regionalizada, mens reconeguda que la lenga oficiala principala de l'estat.
Las lengas minorizadas son de còps reconegudas e protegidas per l'administracion regionala o per l'Estat, mas de còps l'Estat reconeis pas que la lenga oficiala de l'Estat (es lo cas de las lengas minorizadas de França).
Demest los Estats europèus que reconeisson de lengas minorizadas, se pòt citar Belgica, lo Reialme Unit, Espanha e Alemanha (vejatz Carta Europèa de las Lengas Regionalas o Minoritàrias).
Una lenga minoritària es pas forçadament territorializada. Per exemple, la lenga aràbia en França es minoritària sens èstre identificada amb un territòri.
De lengas transfrontalièras son de còps reconegudas dels dos costats de la frontièra que separa los locutors.


text:
Filogenia
La filogenia es l'estudi de la formacion e de l'evolucion dels organismes vivents en vista d'establir lor parentat. La filogenèsi es lo tèrme mai utilizat per descriure la genealogia d'una espècia, d'un grop d'espècias mas tanben, a un nivèl intraspecific, la genealogia entre populacions o entre individús.
Se representa correntament una filogenia per un arbre filogenetic. La proximitat de las brancas d'aqueste arbre representa lo gra de parentat entre los taxons, los noses dels ancèstres comuns als taxons. Dins un arbre elaborat per fenetica, la longor de las brancas representa la distància genetica entre taxons; dins un arbre elaborat per cladistica (cladograma), se plaça sus las brancas los eveniments evolutius (caractèrs derivats) qu'an agut luòc dins cada linhada.
Somari
Presentacion[modificar | modificar la font]
La sistematica, l'estudi de la diversitat biologica en vista de sa classificacion filogenetica, se concentra, a la lutz de las descobèrtas recentas, sus una classificacion filogenetica remplaçant a present la classificacion classica. La classificacion classica establís de gropes o taxons en foncion d'un simple critèri de semblança globala. Una classificacion filogenetica supausa que se recampe los èssers vivents en foncion de lors ligams de parentat. Tot grop sistematic (o « taxon ») conten doncas d'èssers vivents pròches entre eles geneticament (çò qu'es pas totjorn correlat a una semblança fenotipica globala). Los ligams de parentat entre dos membres d'un taxon son totjorn pus estreches que los ligams de parentat entre un membre qué que siá del grop e un èsser vivent exterior al grop (arriba qu'aqueste membre exterior siá çaquelà fòrt semblant en rason del fenomèn de convergéncia evolutiva). Per reconstituir los ligams de parentat entre èssers vivents, la filogenia procedís segon doas tecnicas : la fenetica e la cladistica.
La fenetica[modificar | modificar la font]
La fenetica repausa sul postulat de basa que lo gra de semblança es correlat al gra de parentat. Supausa doncas de quantificar la semblança entre los èssers vivents de classar.
Aqueste metòde se revèla pauc pertinent quand s'aplica als caractèrs morfologics en rason de las analogias : cèrtas semblanças entre èssers vivents o taxons pòdon pas en efièch èsser atribuidas a una ascendéncia comuna. Se parla alara d'analogia. Lo principi utilizat per explicar aqueste fenomèn es la convergéncia evolutiva : dos taxons diferents vivon dins de ròdols ecologics semblables o suls quals la seleccion naturala a agut un impacte semblable poiràn aver de caractèrs analògs. Las alas dels ausèls e de las ratapenadas son de caractèrs analògs coma alas, perque aquestas doas alas son pas eiretadas d'un ancèstre comun alat. E mai es fòrt dificil de quantificar numericament de semblanças morfologicas.
En revenge, la fenetica deven pertinenta tre que se compara un fòrt grand nombre (al sens estatistic) de caractèrs perque lo nombre de caractèrs analògs deven negligible demest totes los caractèrs que lor semblança es efectivament deguda a la parentat. Atal, aquesta tecnica es fòrt poderosa quand s'aplica al nivèl molecular. Los sistematicians an doncas de mai en mai recors a de metòdes moleculars per comparar los taxons e reconstruire los filogenias. Per aquò far, comparan diferents constituents moleculars del vivent coma l'ADN, l'ARN o las proteïnas. En efièch, ADN, ARN e proteïnas son de moleculas polimèras. Cada residú de la molecula (nucleotida per l'ADN e l'ARN o acid aminat per la proteïna) pòt èsser considerat coma un caractèr. Es doncas possible de comparar los sequéncias çò de mantun èsser vivent e de quantificar lor semblança per un simple percentatge que s'assimila a la distància genetica entre los dos taxons als quals apartenon los dos èssers vivents. Los resultats son representats dins un arbre filogenetic, que se poiriá nomenar fenograma, ont la longor de las brancas depend de la distància genetica e representa doncas lo gra de parentat entre los taxons estudiats.
La cladistica[modificar | modificar la font]
La cladistica iniciada per Hennig ierarquiza los caractèrs comparats. En fach, son pas recampats dins un meteis taxon pas que los èssers vivents que partejan de caractèrs omològs : quand una semblança entre dos taxons pòt èsser atribuida a una ascendéncia comuna, se parle d'omologia. Los membres anteriors de totes los tetrapòdes, que sián braces o alas, son omològs.
Atal, l'ala de la ratapenada e de l'ausèl son omològs en tant que membres anteriors, e non pas en tant qu'alas. L'ancèstre comun de l'ausèl e de la ratapenada possedissiá en efièch ja quatre patas mas sos membres anteriors èran pas d'alas. Aqueste ancèstre comun tanben es en efièch lo dels lausèrts, dels crocodilians. Lo membre anterior « ala » es aparegut mai tard independentament dins las doas linhadas quiroptèrs e ausèls...
Las omologias son en fach vistas coma d'innovacions evolutivas partejadas (sinapomorfias) : se un meteis caractèr omològ es partejat per dos taxons es que los dos taxons l'an ereitat de lor ancèstre comun. Aqueste caractèr omològ est doncas aparegut dins la linhada menant a aqueste ancèstre comun. Tot èsser vivent possedissent aqueste caractèr omològ descend doncas d'aqueste ancèstre comun. Tot èsser vivent possedissent pas aqueste caractèr omològ descend pas d'aqueste ancèstre comun e es doncas aluenhat geneticament.
La cladistica repausa doncas sus l'identificacion (sovent dificila) de l'omologia dels caractèrs. Es pertinenta al nivèl morfologic (e es doncas lo sol mejan de classar las espècias fossilas que l'ADN es rarament conservat) coma al nivèl molecular. Los resultats son representats dins un arbre filogenetic o cladograma dins lo qual cada nos representa un ancèstre comun e ont las sinapomorfias son representadas sus las brancas que la longor es arbitrària. Dos taxons son d'autant mai aparentats que partejan un ancèstre comun pròche dins l'arbre. Aicí tanben, doncas, los taxons se retroban recampats en foncion de lors ligams de parentat.
Utilizacion conjunta de la fenetica e de la cladistica[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps de discussions de còps violentas an opausat tenents d'una o de l'autra tecnica. Uèi, la fenetica e la cladistica son sovent utilizadas conjuntament coma essent dos metòdes independents. Quand lors resultats son convergents, s'obten de filogenias fòrt solidas.
L'utilizacion conjunta d'aquestes dos metòdes a revelat l'existéncia dins la Classificacion classica de gropes nombroses non fondats suls ligams de parentat e que son doncas considerats coma non legitims e devon pas mai èssers utilizats en taxonomia. L'utilizacion de la fenetica moleculara e de la cladistica e mai la confrontacion dels arbres obtenguts es estada largament permesa pels metòdes modèrnes que son l'amplificacion per PCR e lo sequençatge, aligats a d'espleches de calcul poderoses que permeton d'automatizar aquestes metòdes.
Exemple de cambiaments dins l'arbre filogenetic deguts a l'utilizacion d'aquestas tecnicas :
- lo grop dels reptils. Èran recampats al sen del dels crocodilians (en fach geneticament pròches dels ausèls) e los lausèrts, sèrps e tortugas (aluenhadas geneticament dels ausèls).
Exemple de l'utilizacion del gèn 16s pels estudis de filogenia dels procariòtas.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Renhes del vivent
- Filogeografia
- L'arbre filogenetic del vivent
- Filogenèsi


text:
Pèira de Palèrme
La Pèire de Palèrme qu'ei ua placa monumentau de basalte on son marcats (sus la duas caras) los noms deus purmèrs sobeirans (mitologicss o reaus) de l'Egipte antica en bèth mentàver los noms deus monarcas desempuish la Ièra dinc a la Vau dinastia.
Qu'ei datada per aquesta rason de la Vau dinastia egipciana.
Que ho aquesida en 1877 peu Musèu de Palèrme e, au cors deu sègle XX mantuns autes tròç que hon descobèrts ; la loa apartenença a la Pèira de Palèrme qu'ei sovent discutida, com ac ei tanben lo contiengut informatiu d'aqueth document oficiau e de propaganda. Que demòra de tot biais ua hont d'informacion suber un periòde ancian e mauconegut de l'istòria egipciana qui's pòt confrontar dab d'autes honts de dats.
Segon Nicolas Grimal, la lista deus sobeirans reaus qu'i ei aubèrta dab lo rei Her-Aha.