text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Limburg-Weilburg (533)
Liste des communes
Limburg an der Lahn
Ville de Limburg an der Lahn, localité de l'Allemagne de 33 000 habitants.
La mairie de Limburg an der Lahn a une adresse e-mail et un site Internet.
Bad Camberg
Ville de Bad Camberg, localité de l'Allemagne de 14 000 habitants.
La mairie de Bad Camberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Weilbourg
Ville de Weilbourg, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Weilbourg a une adresse e-mail et un site Internet.
Hadamar
Ville de Hadamar, localité de l'Allemagne de 12 000 habitants.
La mairie de Hadamar a une adresse e-mail et un site Internet.
Hünfelden
Ville de Hünfelden, localité de l'Allemagne de 9 800 habitants.
La mairie de Hünfelden a une adresse e-mail et un site Internet.
Runkel
Ville de Runkel, localité de l'Allemagne de 9 500 habitants.
La mairie de Runkel a une adresse e-mail et un site Internet.
Weilmünster
Ville de Weilmünster, localité de l'Allemagne de 9 000 habitants.
La mairie de Weilmünster a une adresse e-mail et un site Internet.
Dornburg
Ville de Dornburg, localité de l'Allemagne de 8 400 habitants.
La mairie de Dornburg a une adresse e-mail et un site Internet.
Selters
Ville de Selters, localité de l'Allemagne de 8 000 habitants.
La mairie de Selters a une adresse e-mail et un site Internet.
Elz
Ville d'Elz, localité de l'Allemagne de 7 900 habitants.
La mairie d'Elz a une adresse e-mail et un site Internet.
Villmar
Ville de Villmar, localité de l'Allemagne de 6 900 habitants.
La mairie de Villmar a une adresse e-mail et un site Internet.
Brechen
Ville de Brechen, localité de l'Allemagne de 6 500 habitants.
La mairie de Brechen a une adresse e-mail et un site Internet.
Mengerskirchen
Ville de Mengerskirchen, localité de l'Allemagne de 5 700 habitants.
La mairie de Mengerskirchen a une adresse e-mail et un site Internet.
Waldbrunn
Ville de Waldbrunn, localité de l'Allemagne de 5 700 habitants.
La mairie de Waldbrunn a une adresse e-mail et un site Internet.
Beselich
Ville de Beselich, localité de l'Allemagne de 5 600 habitants.
La mairie de Beselich a une adresse e-mail et un site Internet.
Weinbach
Ville de Weinbach, localité de l'Allemagne de 4 500 habitants.
La mairie de Weinbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Löhnberg
Ville de Löhnberg, localité de l'Allemagne de 4 200 habitants.
La mairie de Löhnberg a une adresse e-mail et un site Internet.
Merenberg
Ville de Merenberg, localité de l'Allemagne de 3 300 habitants.
La mairie de Merenberg a une adresse e-mail et un site Internet.


c: text/html

text:
Nyctosaurus
Nyctosaurus
Nictosaurus siguec un pterosaure qu'es descurbiguéc pas enquia 1870 en Kansas per O. C. Marsh
Espècias de reng inferior
- N. gracilis (Marsh, 1876 [au començament Pteranodon)
- N. nanus (Marsh, 1881 [au començament Pteranodon)
- N. lamegoi Price, 1953
- N. bonneri? Miller, 1972
Nyctosaurus siguéc un genre de pterosaure dera familha des Nyctosauridae que demoréc en eth cretacèu tardièr en Kansas més tanben en Brasil. Era longada des sues ales éra de 2.9 m.
Quan més material de pterosaure foguéc trapat enes Smoky Hill River, a l'oest de Kansas, en 1870, Othniel Charles Marsh reconeguéc qu'includien trobalhes d'esqueleta d'un aute tipe, més petit que no pas Pteranodon. Es aperéc Nyctosaurus ( reptil nud ). En 1900 van éster descrites diuerses esqueletes per part de S.W. Williston, que tanben va hèr ua prumèra resbatida.
Era longada de Nyctosaurus éra de 2.4-2.9 m, sonque d'un terç d'eth pteranodon. Era sua clusca éra baisha e longa (30 cm) e acabava en un bec long e escanaulit. Nyctosaurus auia pas de dents e auia ua cresta cuerta sus era clusca. Era sua esqueleta éra diuersa d'autes. Per açò se li déc ua familha per si madeish, es Nyctiosauridae. Ua caracteristica d'eth éra qu'eth det de vuòl consistia en tres falanges soletes més que non pas quate coma de costum.
Un humer e ua vertebra dorsal deth lèu cretacèu marin d'Oregon qu'ei semblant au de Nyctosaurus més lèu foguéc descrit coma ua especia més grana, descrita en 1928 per Gilmore coma Pteranodon oregonensis.
Es trobalhes de Pterosaure deth cretacèu tardièr tanben an estat trapades en d'autes luochs de Nòrd-America e benlèu que son pteradontids. Quauques rapòrts rellevants son venguts de Delaware, Georgia, Montana e Alberta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
The illustrated Directory of Dinosaurs and other prehistoric creatures, Greenwich Editions, 2005

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Harprich
Harprich es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, en la distincion de Morhange.
- Vilatge destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, dans la seigneurie de Morhange.
- Village détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Sauxillanges
Sauxillanges (en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe Ròse Aups, ancianament d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sauxillanges (en francés) es atestat en 927, jos la fòrma de Celsinanicas (es benlèu una latinizacion); vendriá d'un nom latin d'òme, *Celsinus, varianta de Celsinius, amb lo sufixe -anica[1]. Sauxillanges z-èra donc probablament una anciana granda proprietat antica que aviá coma mèstre Celsinus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna z-èra canton; z-es avòra del canton de Braçac.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 1210 abitants (49 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 4 août 2009


text:
Cinquena Guèrra Otomanoveneciana
La Cinquena Guèrra Otomanoveneciana o Guèrra de Creta se debanèt de 1645 a 1669. Opausèt la Republica de Venècia, sostengut per uneis estats europencs, a l'Empèri Otoman. Son enjòc èra lo contraròtle de l'illa de Creta, possession venecianas que foguèt atacada per leis Otomans. Après la capitada de son desbarcament sus l'illa, l'armada otomana la conquistèt rapidament franc dau pòrt de Candia onte la garnison veneciana resistiguèt fins a 1669 après 21 annadas de sètge. D'efècte, en causa de sa superioritat navala, Venècia capitèt d'avitalhar la vila. Pasmens, la superioritat terrèstra otomana empachèt lei Venecians de rebutar l'assaut advèrs. De mai, en causa de l'impopularitat de l'autoritat de Venècia en Creta, la populacion de l'illa foguèt pas ostila ais Otomans que poguèron s'avitalhar dirèctament dins la region maugrat son isolament a respèct dau rèsta de l'Empèri. Aquel equilibri explica la longor de la batalha que sa fin marquèt la fin de la guèrra. Creta, levat de quauquei sectors isolats, venguèt una província otomana mai Venècia obtenguèt divèrsei territòris en Dalmàcia.


text:
Guèrra Civila de Rodèsia dau Sud
La Guèrra Civila de Rodèsia dau Sud se debanèt de 1972 a 1979. Opausèt lei fòrças de la Rodèsia dau Sud segregacionista a unei guerilhas (ZAPO e ZIPRA) sostengudas per lo (FRELIMO) (que dirigiguèt Moçambic a partir de 1974) e per lo Congrès Nacionau African en lucha còntra lo regime sudafrican d'apartheid. S'acabèt per la disparicion dau regime d'apartheid de Rodèsia e per la reconoissança internacionala de l'independéncia dau territòri sota lo nom de Zimbabwe.
Lei premiers combats se debanèron en 1966 quand certanei populacions negras comencèron de se revòutar còntra lo regime d'apartheid de Rodèsia dirigit per Ian Smith per la minoritat blanca. Pasmens, aquelei combats demorèron limitats e isolats fins a 1972 quand lei doas guerilhas de la ZAPO e de la ZIPRA anoncièron la creacion d'un comandament unificat. Ben organizada, l'armada de Rodèsia capitèt de resistir a la guerilha. Pasmens, a partir de 1974, la presa dau poder per lo FRELIMO comunista au Moçambic vesin permetèt ai guerilhas d'obtenir un sostèn militar regular dau blòt sovietic, de la China Comunista e de divèrsei país africans coma Libia, Tanzania o Zambia. La creativitat dau comandament militar rodesian permetèt a Rodèsia de resistir ais avançadas dei guerilhas mai lo govèrn blanc perdèt pauc a pauc l'iniciativa. En 1978, la situacion s'agravèt encara quand la guerilha obtenguèt d'armas antiaerianas sovieticas modèrnas. Ansin, en 1979, lo govèrn d'Ian Smith perdèt sei sostèns internacionaus principaus (Estats Units d'America, Sud-Africa, Reiaume Unit) e deguèt acceptar de negociar l'abandon dau poder au profiech de Robert Mugabe, cap principau de la guerilha. Aquò entraïnèt la formacion de Zimbabwe que son independéncia foguèt reconeguda per la comunautat internacionala entre 1979 e 1980.


text:
Kyle XY
Kyle XY es una seria televisada americana que conta l'istòria d'un jovent, Kyle, que se revelha per un bòsc fòra de Seattle, Washington sens brica de sovenirs de sa vida fins alara. La seria sèc Kyle dins sos ensages per comprendre los mistèris de qual es, coma per exemple perqué a pas d'embonilh o perqué se remembra pas de quand èra dròlle.
Lo programa s'estrenèt lo 26 de junh de 2006 sus la ret ABC Family; d'unes episòdis que i a son tanben difusats per ABC e se pòdon trobar sus iTunes Store[1]
Après una primièra sason de 10 episòdis sus ABC Family pendent l'estiu de 2006, un total de 23 episòdis foguèron comandats per la segonda sason. Lo filmatge dobriguèt lo talh lo 11 de junh de 2007 amb de redifusions sus ABC que comencèron lo 15 de junh de 2007.[2]
Somari
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
Kyle es un adolescent de 16 ans que se revelha per un bòsc a la talvera de Seattle, complètament nud e sens cap de remembrança de sa vida passada. Kyle es coma un nenet que ven de nàisser per çò que li mancan los elements basics de la vida en societat. Sap pas res del manjar, del beure o de cossí comunicar amb lo monde. Quand Kyle sòrt del bòsc e comença de caminar pel vesinatge es arrestat per la polícia. Coma capitan pas de l'identificar, lo menan dins un centre juvenil que i descuèrbon qu'a pas d'embonilh. Nicole Trager, una psiquiatra s'interèssa al cas de Kyle. Se tracha que Kyle pòt pas demorar al centre e lo fa sègre a l'ostal mentre que la polícia cerca sa familha. La seria sèc Kyle e la familha Trager dins son evolucion sociala e sa recèrca de responsas sus son passat.
Actors[modificar | modificar la font]
Actors principals[modificar | modificar la font]
- Matt Dallas en Kyle
- Marguerite MacIntyre en Nicole Trager
- Bruce Thomas en Stephen Trager
- April Matson en Lori Trager
- Jean-Luc Bilodeau en Josh Trager
- Chris Olivero en Declan McDunaugh
- Kirsten Prout en Amanda Bloom
- Jaimie Alexander en Jessi XX (Apareguèt pel primièr còp a la fin de la primièra sason)
Ròtles recurrents[modificar | modificar la font]
- Nicholas Lea en Tom Foss
- Leah Cairns en Emily Hollander
- Conrad Coates en Ballantine
- Cory Monteith en Charlie Tanner
- Chelan Simmons en Hillary
- Teryl Rothery en Carol Bloom
- Martin Cumminsen Brian Taylor
- J. Eddie Peck en Adam Baylin
- Sarah-Jane Redmond en Rebecca Thatcher
- Kurt Max Runte en Detective Jason Breen
- Magda Apanowicz en Andy Jensen
- Andrew Jackson en Cyrus Reynolds
- Bill Dow en Professor William Kern
Musica[modificar | modificar la font]
Lo 22 de mai de 2007 una benda sonora de Kyle XY s'estrenèt, lo meteis jorn que l'estrena del DVD de la primièra sason. Aquesta es la lista dels cançons:
- 1. Hide Another Mistake - The 88
- 2. Nevermind the Phonecalls - Earlimart
- 3. Surround - In-Flight Safety
- 4. I'll Write the Song, You Sing For Me - Irving
- 5. Wonderful Day - O.A.R.
- 6. Bug Bear - Climber
- 7. Honestly - Cary Brothers
- 8. So Many Ways - Mates of State
- 9. Middle Of the Night - Sherwood
- 10. Alibis - Mariana's Trench
- 11. It's Only Life - Kate Voegele
- 12. 3 A.M. - Sean Hayes
- 13. Born On the Cusp - American Analog Set
- 14. Will You Remember Me (Lori's Song) - April Matson
Chris Mollere baileja la musica de la seria. Michael Suby escriguèt lo generic, tant coma la màger part de las replicas. Ni lo generic ni las musicas de fons son pas sul CD de la seria.
Forraborra[modificar | modificar la font]
- Dins lo primièr episòdi la television anóncia que se trobèt en riba de mar una dròlla que se perdèt la memòria. Cap de referéncia li es pas facha dempuèi.
- Lo decòr de la seria sembla lo de John Doe, tot ben que foguèt creada, çò dison, abans qu'aquela venguèt una seria. Atanben a Kyle li diguèron John Doe dins l'institucion juvenila del començament de la seria, nom que donan dins los espitals americans a la personas sens identitat. [3]
- Lo nom d'ostal de Declan, McDunaugh, es pas desvelat abans l'episòdi 6 ("Blame It on the Rain"), quand Declan encontra Stephen Trager. (en) The show's website originally mentioned it as being "McMannus" (Declan MacManus is the real name of Elvis Costello), while closed captioning for the show identified it as "McDunaugh". The alternate reality game mistakenly indicated that it was "Tanner," which was actually the last name of Charlie, Amanda's boyfriend.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]


text:
04/03/2016
Questa dimenjada sur Meitat-chen, meitat-pòrc...
Joan-Pau Verdier e Marçau Peironi nos informan que lo convidat de l'emission de diumenc 6 de març a 11 oras sur França Blu Perigòrd sera Emile Coly que fabrica una tropelada de pitits objets, de las miniaturas, mas que foncionan coma de las veraias, sovent en rapòrt emb deus mestiers de chas nos.
Meitat chen , Meitat pòrc , chasque diumenc a 11 oras sur França Blu Perigòrd!
Veiqui lo ligam vers França Blu Perigòrd
e lo ligam vers lo site de Joan-Pau Verdier
Les commentaires sont fermés.


text:
Lista de las lengas oficialas
Aquesta pagina recensa las 77 lengas oficialas dins los païses del mond. Los asterisques (*) indican las lengas que son oficialas solament dins una partida del territòri (Estats, cantons, províncias...). Índia dispausa, en mai de l'anglés e l'indi, de vint-e-doas autras lengas oficialas, que figuran pas dins la lista ; cal consultar l'article sus las lengas d'Índia.
Somari
- 1 Occitan
- 2 Lengas qu'an un estatut al prèp de l'ONU
- 3 Lengas parladas dins almens dos païses
- 4 Lengas parladas dins un sol país
- 4.1 Afrikaans
- 4.2 Amharic
- 4.3 Armèni
- 4.4 Azèri
- 4.5 Bahasa indonesia
- 4.6 Bulgar
- 4.7 Creòl
- 4.8 Danés
- 4.9 Dari
- 4.10 Dzong-kha
- 4.11 Finés
- 4.12 Gilbertin
- 4.13 Ebrieu
- 4.14 Ongrés
- 4.15 Irlandés
- 4.16 Islandés
- 4.17 Japonés
- 4.18 Cazac
- 4.19 Khmer
- 4.20 Lao
- 4.21 Latin
- 4.22 Leton
- 4.23 Lituanian
- 4.24 Luxemborgés
- 4.25 Maltés
- 4.26 Maòri
- 4.27 Maòri de las Illas Cook
- 4.28 Nauruan
- 4.29 Nepalés
- 4.30 Norvegian
- 4.31 Pachton
- 4.32 Pilipin
- 4.33 Polonés
- 4.34 Singalés
- 4.35 Eslovac
- 4.36 Eslovèn
- 4.37 Chèc
- 4.38 Tai
- 4.39 Turc
- 4.40 Ucraïnian
- 4.41 Vietnamian
- 5 Lengas oficialas de vocacion regionala
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
Occitan[modificar | modificar la font]
L'occitan* es una lenga oficiala "regionala" en :
- Espanha (cooficiala dins la Val d'Aran amb lo catalan e lo castelhan e pus largament, en teoria, dins tota la Generalitat de Catalonha).
Lengas qu'an un estatut al prèp de l'ONU[modificar | modificar la font]
Anglés[modificar | modificar la font]
L'anglés es lenga oficiala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, lo ndebele*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
- Austràlia
- las Bahamas
- Botswana (mas la lenga nacionala es lo setswana)
- Cameron (amb lo francés)
- Canadà (amb lo francés)
- Chipre (amb lo grèc)
- la Dominica
- los Estats Units (lo govèrn a pas de lenga oficiala ; l'anglés es la primièra lenga per tradicion, pas per la lei). L'anglés es lenga oficiala dins los Estats seguents :
- Alabama
- Arizòna
- Arkansas
- Califòrnia
- Carolina del Nòrd
- Carolina del Sud
- Colorado
- Dakota del Nòrd
- Dakota del Sud
- Florida
- Georgia
- Hawaii (amb l'hawaian)
- Illinois
- Indiana
- Kentucky
- Loïsiana
- Mississipí
- Montana
- Nebraska
- New Hampshire
- Nòu Mexic (amb lo castelhan)
- Puerto Rico (amb lo castelhan)
- Tennessee
- Virgínia
- Wyoming
- Fiji (mas la lenga nacionala es lo fijian)
- Gàmbia
- Ghana
- Hong Kong (amb lo chinés)
- Índia (amb l'indi e 32 lengas oficialas regionalas)
- Irlanda (oficiala mas segondària, amb l'irlandés)
- Jamaica
- Kenya (amb lo swahili)
- Kiribati (amb lo gilbertin)
- Libèria
- Malawi
- Nauru (amb lo nauruan)
- Nigèria
- Nòva Zelanda (lenga oficiala per tradicion ; l'autra reconeguda per la lei es lo maòri)
- Oganda
- Papoa-Nòva Guinèa (amb lo tok pisin e l'hiri motu)
- Paquistan
- las Filipinas (amb lo tagalòg)
- Sierra Leone
- Singapor (amb lo malai, lo tamol e lo mandarin)
- Zimbabwe (amb lo shona e lo sindiabele)
Arabi[modificar | modificar la font]
L'arabi es lenga oficiala de :
- Argeria
- l'Arabia Saudita
- Bahrayn
- las Comòras
- Jiboti
- Egipte
- los Emirats Arabis Units
- Iraq (amb lo curd*)
- Israèl (amb l'ebrieu)
- Jordania
- Kowait
- Liban
- Libia
- Marròc (amb lo berbèr)
- Mauritània
- Oman
- Palestina
- Qatar
- lo Sahara Occidental (dependéncia contestada del Marròc)
- Somalia
- Sodan
- Siria
- Chad
- Tunisia
- Iemèn
Chinés[modificar | modificar la font]
Lo chinés, de còps que i a nomenat pus exactament mandarin, es la lenga oficiala de :
Castelhan[modificar | modificar la font]
Lo castelhan es la lenga oficiala de :
- Argentina
- Bolívia (amb l'aimara e lo quíchoa)
- Chile
- Colómbia
- Còsta Rica
- la Republica Dominicana
- Eqüator
- Espanha (amb l'occitan*, lo basc*, lo catalan* e lo galèc*)
- los Estats Units (cooficial amb l'anglés al Nòu Mexic e a Puerto Rico)
- Guatemala
- la Guinèa Eqüatoriala (amb lo francés)
- Honduras
- Mexic
- Nicaragua
- Panamà
- Paraguai (amb lo guaraní)
- Peró (amb lo quíchoa)
- Lo Salvador
- Veneçuèla
- Uruguai
Francés[modificar | modificar la font]
Lo francés es lenga oficiala de :
- Belgica (amb lo neerlandés* e l'alemand*)
- Benin
- Canadà (amb l'anglés)
- Burkina Faso
- Burundi (amb lo kirundi)
- Cameron (amb l'anglés)
- Centrafrica
- Comòras (amb l'arabi e lo shikomor)
- la Republica de Còngo
- la Republica Democratica de Còngo
- la Còsta d'Evòri
- Jiboti
- França (dins la constitucion dempuèi 1992)
- Gabon
- Guinèa
- Guinèa Eqüatoriala (amb lo castelhan)
- Haití (amb lo creòl haitian)
- Itàlia (dins la Val d'Aosta, amb l'italian)
- Madagascar (amb lo malgash)
- Mali
- Maurici (amb l'anglés)
- Mónegue
- Soïssa (amb l'alemand, l'italian e lo romanch)
- Senegal
- Chad
- Tògo amb l'ewe e lo kabiye
- Rwanda (amb lo kinyarwanda e l'anglés)
Rus[modificar | modificar la font]
Lo rus es lenga oficiala de :
- Bielorussia (amb lo bielorús)
- Cazacstan (amb lo cazac)
- Russia
- Ucraïna (en Republica autonòma de Crimèa)
Lengas parladas dins almens dos païses[modificar | modificar la font]
Albanés[modificar | modificar la font]
L'albanés es lenga oficiala de :
Alemand[modificar | modificar la font]
L'alemand es lenga oficiala de :
- Alemanha
- Àustria
- Belgica (amb lo neerlandés* e lo francés*)
- Itàlia (dins la província de Bolzano, amb l'italian)
- Liechtenstein
- Luxemborg (aprèp lo luxemborgés, lenga nacionala, e lo francés)
- Soïssa (amb lo francés, l'italian e lo romanche*)
- 17 dels 26 cantons soïsses (sol)
- Grisons (amb l'italian e lo romanche*)
- Bèrna, Friborg, Valés (amb lo francés)
Bengalin[modificar | modificar la font]
Lo bengalin es la lenga oficiala de :
- Bangladèsh
- Índia (lenga constitucionala e una de las 32 lengas regionalas oficialas, oficiala dins los Estats seguents :)
- Bengala Occidental
- Tripura (amb lo tripuri*)
Catalan[modificar | modificar la font]
Lo catalan es la lenga oficiala de :
- Andòrra
- Espanha (cooficiala dins las illas Balearas, en Catalonha e a Valéncia (ont l'apèlan valencian) amb lo castelhan)
Corean[modificar | modificar la font]
Lo corean es la lenga oficiala de la :
Grèc[modificar | modificar la font]
Lo grèc es la lenga oficiala de :
Italian[modificar | modificar la font]
L'italian es la lenga oficiala de :
- Itàlia (amb l'alemand*, lo francés*, lo ladin* e lo sarde* dins certanas regions)
- Soïssa (amb l'alemand, lo francés e lo romanche*)
- Sant Marin
- Vatican (amb lo latin)
- Eslovènia (amb l’eslovèn, en Istria)
- Croàcia (amb lo croat, en Istria)
Malai[modificar | modificar la font]
Lo malai (o [malai-indonesian]) es la lenga oficiala de :
Neerlandés[modificar | modificar la font]
Lo neerlandés es la lenga oficiala de :
- Belgica (amb l'alemand* e lo francés*)
- Païses Basses
- Surinam
Ordo[modificar | modificar la font]
L'ordo es una lenga oficiala de :
Romanés[modificar | modificar la font]
Lo romanés (appelé tanben daco-romanés) es la lenga oficiala de :
Sèrbe[modificar | modificar la font]
Lo sèrbe es lenga oficiala de :
- Serbia e Montenegro
- Kosovo (amb l'albanés)
- Croàcia (amb lo croat)
- Bòsnia e Ercegovina (amb lo croat)
Portugués[modificar | modificar la font]
Lo portugués es la lenga oficiala de :
Suedés[modificar | modificar la font]
Lo suedés es una lenga oficiala de :
- Suècia
- Finlàndia (amb lo finnés)
- Åland (una província autonòma exclusivament suedofòna jos sobeiranetat finlandesa)
Tamol[modificar | modificar la font]
Lo tamol es una lenga oficiala de :
- Singapor (amb l'anglés, lo malai e lo chinés)
- Índia (regionalament, amb l'anglés e l'indi)
- Sri Lanka (amb lo cingalés)
Lengas parladas dins un sol país[modificar | modificar la font]
Afrikaans[modificar | modificar la font]
L'afrikaans es una lenga oficiala en :
- Sud-Africa (amb l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Amharic[modificar | modificar la font]
L'amharic es lenga oficiala de:
Armèni[modificar | modificar la font]
L'armèni es la lenga oficiala de:
Azèri[modificar | modificar la font]
L'azèri es la lenga oficiala de :
Bahasa indonesia[modificar | modificar la font]
Lo bahasa indonesia (o malai-indonesian) es la lenga oficiala de :
Bulgar[modificar | modificar la font]
Lo bulgar es la lenga oficiala de :
- la Bulgaria
Creòl[modificar | modificar la font]
Lo creòl haitian es la lenga oficiala de :
- Haití (amb lo francés)
Danés[modificar | modificar la font]
Lo danés es la lenga oficiala de :
- Danemarc
- Illas Feròe (amb lo feroés)
- Groenlàndia (a egalitat amb l'inuit groenlandés)
Dari[modificar | modificar la font]
Lo dari es la lenga oficiala de :
- Afganistan (amb lo pachto)
Dzong-kha[modificar | modificar la font]
Lo Dzong-kha es la lenga oficiala de :
Finés[modificar | modificar la font]
Lo finés es la lenga oficiala de :
- Finlàndia (amb lo suedés)
Gilbertin[modificar | modificar la font]
Lo gilbertin es la lenga oficiala de :
Ebrieu[modificar | modificar la font]
L'Ebrieu es lenga oficiala de :
- Israèl (amb l'arabi)
Ongrés[modificar | modificar la font]
L'ongrés es la lenga oficiala de :
- Ongria
- Se tròba tanben de minoritats ongresas beneficiant de dreches reconeguts per las autoritats localas en Romania, en Eslovaquia, en Serbia (Voivodina).
Irlandés[modificar | modificar la font]
L'irlandés es la primièra lenga oficiala de :
- Irlanda (amb l'anglés coma segonda lenga oficiala)
Islandés[modificar | modificar la font]
L'islandés es la lenga oficiala de :
Japonés[modificar | modificar la font]
Lo japonés es la lenga oficiala de :
Cazac[modificar | modificar la font]
Lo cazac es la lenga oficiala de :
Khmer[modificar | modificar la font]
Lo khmer es la lenga oficiala de :
Lao[modificar | modificar la font]
Lo lao es la lenga oficiala de :
Latin[modificar | modificar la font]
Lo latin es la lenga oficiala del :
- Vatican (Sant Sèti)
Leton[modificar | modificar la font]
Lo leton es la lenga oficiala de :
Lituanian[modificar | modificar la font]
Lo lituanian es la lenga oficiala de :
Luxemborgés[modificar | modificar la font]
Lo luxemborgés es dempuèi 1984 lenga oficiala de:
- Luxemborg (mas lo francés e l'alemand i an gardat lor plaça oficiala)
Maltés[modificar | modificar la font]
Lo maltés es la lenga oficiala de :
- Malta (amb l'anglés)
Maòri[modificar | modificar la font]
Lo maòri es lenga oficiala de :
- Nòva Zelanda (amb l'anglés)
Maòri de las Illas Cook[modificar | modificar la font]
Lo maòri de las Illas Cook es una lenga oficiala de las :
- Illas Cook (amb l'anglés)
Nauruan[modificar | modificar la font]
Lo nauruan es la lenga oficiala de :
- Nauru (amb l'anglés)
Nepalés[modificar | modificar la font]
Lo nepalés es la lenga oficiala de :
Norvegian[modificar | modificar la font]
Lo norvegian es la lenga oficial de:
Pachton[modificar | modificar la font]
Lo pachton es lenga oficiala de :
- Afganistan (amb lo dari)
Pilipin[modificar | modificar la font]
Lo pilipin (tagalòg) es la lenga oficiala de las :
- Filipinas (amb l'anglés)
Polonés[modificar | modificar la font]
Lo polonés es una lenga oficiala de :
Singalés[modificar | modificar la font]
Lo singalés es la lenga oficiala de :
- Sri Lanka (amb lo tamol)
Eslovac[modificar | modificar la font]
L'eslovac es una lenga oficiala de:
Eslovèn[modificar | modificar la font]
L'eslovèn es una lenga oficiala de :
Chèc[modificar | modificar la font]
Lo chèc es una lenga oficiala de la:
Tai[modificar | modificar la font]
Lo Tai es la lenga oficiala de :
Turc[modificar | modificar la font]
Lo turc es la lenga oficiala de :
- Turquia
- Republica turca de Chipre nòrd (non reconeguda internacionalament)
Ucraïnian[modificar | modificar la font]
L'ucraïnian es lenga oficiala de:
Vietnamian[modificar | modificar la font]
Lo vietnamian es la lenga oficiala de :
Lengas oficialas de vocacion regionala[modificar | modificar la font]
Occitan[modificar | modificar la font]
L'occitan* es una lenga oficiala "regionala" en :
- Espanha (cooficiala dins la Generalitat de Catalonha amb lo catalan e lo castelhan).
Basc[modificar | modificar la font]
Lo basc es una lenga oficiala regionala de :
Galèc[modificar | modificar la font]
Lo galèc es una lenga oficiala regionala de :
Galés[modificar | modificar la font]
Lo galés es una lenga oficiala del :
- País de Galas (amb l'anglés)
Hawaiian[modificar | modificar la font]
L'hawaiian es una lenga oficiala regionala dels :
- Estats Units :
- Hawaii (amb l'anglés)
Curd[modificar | modificar la font]
Lo curd es una lenga oficiala regionala de :
- Iraq (solament dins las regions curdas, amb l'arabi)
Ladin[modificar | modificar la font]
Lo ladin es una lenga oficiala regionala de :
Ndébélé[modificar | modificar la font]
Lo ndébélé es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Romanche[modificar | modificar la font]
Lo romanche es lenga nacionala dempuèi 1938, lenga oficiala regionala de :
Sarde[modificar | modificar la font]
Los parlars sardes son lengas oficialas regionalas (pas de nòrma unica) de :
Sepedi[modificar | modificar la font]
Lo sepedi (sotho del Nòrd) es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Sesotho[modificar | modificar la font]
Lo sesotho (sotho del Sud) es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Shona[modificar | modificar la font]
Lo shona es una lenga oficiala de :
- Zimbabwe (amb l'anglés e lo síndiabele)
Síndiabele[modificar | modificar la font]
Lo síndiabele es una lenga oficiala de :
- Zimbabwe (amb l'anglés e lo shona)
Swahili[modificar | modificar la font]
Lo swahili es una lenga oficiala de :
- Kenya (amb l'anglés)
Swati[modificar | modificar la font]
Lo swati es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Tsonga[modificar | modificar la font]
Lo tsonga es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tswana*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Tswana[modificar | modificar la font]
Lo tswana es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo venda*, lo xhosa* e lo zolo*)
Venda[modificar | modificar la font]
Lo venda es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo xhosa* e lo zolo*)
Xhosa[modificar | modificar la font]
Lo xhosa es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda* e lo zolo*)
Zolo[modificar | modificar la font]
Lo zolo es una lenga oficiala regionala de :
- Sud-Africa (amb l'afrikaans, l'anglés, lo ndébélé*, lo sepedi*, lo sesotho*, lo swati*, lo tsonga*, lo tswana*, lo venda* e lo xhosa*)


text:
Malaincourt
Malaincourt es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc a freqüentat dempuèi temps immémoriaux. S'i es descobèrt de vestigis préhistoriques e ancians. La preséncia romaine a testificat per un autar, una statuette e dels bronzes.
Jos l'Ancian Regim, Malaincourt dépendait de la baronnie de Beaufremont e del bailliage de Neufchâteau. La siá glèisa, dédiée a sant Laurent, èra annèxa de Médonville. Lo curé requectava un tèrç dels #dire ; lo abbé de Sant-Èvre, los dos unes autres tèrces. Lo patrocini de la glèisa i aviá confiat al senhor del luòc.
Una enclave de Aingeville, lo Bòsc-de-Sicherey, a #èsser ligada a la municipalitat de Malaincourt en 1837.
Le lieu est fréquenté depuis des temps immémoriaux. On y a découvert des vestiges préhistoriques et antiques. La présence romaine est attestée par un autel, une statuette et des bronzes.
Sous l'Ancien Régime, Malaincourt dépendait de la baronnie de Beaufremont et du bailliage de Neufchâteau. Son église, dédiée à saint Laurent, était annexe de Médonville. Le curé percevait un tiers des dîmes ; l’abbé de Saint-Èvre, les deux autres tiers. Le patronage de l’église était confié au seigneur du lieu.
Une enclave d’Aingeville, le Bois-de-Sicherey, a été rattachée à la commune de Malaincourt en 1837.


text:
Punts de suspension
Los punts de suspension (var. ponches de suspension, ponchs de suspension, punts de suspension; tanben nomenats punts/ponches/ponchs suspensius) es un signe de pontuacion que se plaça al tèrme de la frasa quand se vòl pas i donar de fin, per exemple dins una enumeracion de que sonque qualques elements son mencionats o dins un dialòg quand l'emetor vòl que l'interlocutor complete mentalament lo sens del messatge. S'utiza coma eufemisme non lexical, per evitar de prononciar de mots non adequats al contèxte e tanben quand es pas necessari d'acabar la frasa perque l'informacion que conten es sufisent per inferir lo rèsta del contengut. Se plaçan tanben quand l'entonacion daissa en suspens l'enonciat o quand i a una interrupcion de la conversacion.
Los punts de suspension (tres) son un substitut de l'eca. (etcetèra) dins las frasas inacabadas quand l'informacion es pas necessària, non dins los autres cases.
Un usatge especial es quand se palçan entre parentèsis, alara significa que se suprimiguèt conscientament un passatge del discors o que la font conten un vuèit, per exemple dins los documents ancians deteriorats o enregistraments incomprensibles.
En matematica son utilizats per aleujar o acorchir las notacions. Se pòdon plaçar orizontalament, verticalament o de biais. Notan pas una abséncia o una manca, mas al contrari una enumeracion d'objèctes entièrament determinats per l'ensems dels simbòls que los encastran. Lo lector avertit es capable sens dificultat de comprendre cossí construire, sens risc d'error, los elements meses en ellipsa, a partir de lor contèxte.


text:
Abcaz
L’abcaz (Aҧcya бызшәa [apʰswa bɨzʃʷa] en abcaz) es una lenga caucasiana parlada en Abcazia e dins la diaspora abcaza, dins la rèsta del Caucàs e en Turquia.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Se classifica dins la familha de lengas del Nord-Oèst de Caucàs, dins lo grop abazgui que forma amb l’abaza.
Escritura[modificar | modificar la font]
S’escriu amb un alfabet cirillic espandit.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
Coneis tres dialèctes:
- l’abzhywa, parlat dins lo Caucàs
- lo bzyb, parlat dins lo Caucàs e en Turquia
- lo sadz, parlat sonque en Turquia uèi
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura orala epica dicha nartica es presenta en abcaz. Los autors mai coneguts son lo poèta Bagrat Shinkuba (mòrt en 2004) e lo prosator Fazil Iskander (qu’escriguèt sustot en rus, çaquelà).


text:
1511
Aquesta pagina concernís l'an 1511 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Portugal[modificar | modificar la font]
Conquista de Malacca dins la peninsula indiana.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 30 de julhet - Giorgio Vasari, pintor, arquitècte e escrivan italian (m. 1574)
- Andrea Amati, laütièr lombard (m. 1580)
- Francisco de Orellana, explorator espanhòl (m. 1546)
- Miguel Servet, mètge e teologian espanhòu.


text:
Courteilles
Courteilles en normand (Courteilles en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Courteilles Se situa al sud del departament de l'Eure, mas egalament de la siá region (l'Anautita-Normandie). Aquela municipalitat es prèpa de la nacionala 12, e a aperaquí 100 quilomètres de París.
Courteilles se situe au sud du département de l'Eure, mais également de sa région (la Haute-Normandie). Cette commune est proche de la nationale 12, et à environ 100 kilomètres de Paris.


text:
Ducat de Varsòvia
Lo Grand Ducat de Varsòvia (en polonés : Księstwo Warszawskie) èra l'estat polonés creat per Napoleon Bonaparte en 1807 a partir de territòris conquistats sus lo Reaiume de Prussia. Son cap oficiau foguèt Frederic August de Saxònia qu'èra un aliat de Napoleon. Pasmens, Napoleon creèt tanben un sistèma per donar lo contraròtle de la politica dau Ducat a un grop de ministres polonés sota la direccion d'un Resident francés e lo comandament de l'armada (120 000 òmes en 1812) ais oficièrs generaus polonés de l'armada francesa. Lo Ducat dispareguèt ambé l'afondrament de l'Empèri francés e son territòri foguèt tornarmai partejat en 1815.


text:
Étricourt-Manancourt (Somme)
Étricourt-Monancourt en picard ( Étricourt-Manancourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièra Guèrra mondiala : La municipalitat - divèrsa fes situadas un temps sus la linha de tèsta - a patit pendent aquel conflicte los affres de violentes combats #que n'a longtemps conservat sequèlas.
Lo 24 de març 1918 (fòto aicí-contra), de las tropas alemandas travèrsan a Etricourt (vengut Étricourt-Manancourt), amb important intendance çò canal del nòrd via dos ponts provisòris. Aquel movement fa partida de la « operacion Michael » preparada dempuèi 1917 per Ludendorff, e #qu'a debutat lo matin del 21 de març de 1918 en Picardie, per un bombardement de artillerie cuert, mas d'una extrèmament violéncia, e incluant de las armas chimiques (documents+WHERE+documents.Themes+LIKE+%27_+Premiere+Guèrra+mondiala_%27+ORDER+BY+DateAffichage%3B&infoRequeteInitiale=Premiere+Guèrra+mondiala&typeRequeteInitiale=sql&modeAffichage=fresque&documentZoom=InaEdu04514&documentVisionneuse=InaEdu04514&Nautor=1016 Veire Vidèo Ina sus aquela ofensiva). L'operacion Michael acaba totun per se enliser e l'armada alemanda per retrocedir.
En novembre 1918 (armistice), demorava pas gaireben mai res del pòble. Aquel darrièr - après una fasa de « désobusage » (enlèvement e destruccion, neutralisation o exportacion de las munitions pas-espetadas) - e après un classament en zòna roja en rason de la gravitat dels sequèlas daissadas per la guèrra, a fach l'objècte d'una longa reconstruction.
Première Guerre mondiale : La commune - plusieurs fois située un temps sur la ligne de front - a subi durant ce conflit les affres de violents combats dont elle a longtemps conservé des séquelles.
Le 24 mars 1918 (photo ci-contre), des troupes allemandes traversent à Etricourt (devenu Étricourt-Manancourt), avec importante intendance le canal du nord via deux ponts provisoires. Ce mouvement fait partie de l'« opération Michael » préparée depuis 1917 par Ludendorff, et qui a débuté le matin du 21 mars 1918 en Picardie, par un bombardement d'artillerie court, mais d'une extrêmement violence, et incluant des armes chimiques (Voir Vidéo Ina sur cette offensive). L'opération Michael finit toutefois par s'enliser et l'armée allemande par reculer.
En novembre 1918 (armistice), il ne restait presque plus rien du village. Ce dernier - après une phase de « désobusage » (enlèvement et destruction, neutralisation ou exportation des munitions non-explosées) - et après un classement en zone rouge en raison de la gravité des séquelles laissées par la guerre, a fait l'objet d'une longue reconstruction.


text:
Dinastia Almoravid
Los Almoravids (berbèr: Imṛabḍen, arabi: المرابطونAl-Murābiṭūn) èra una dinastia berbèra de Marròc, que formèt un empèri al sègle XI s'estendent sus l'oèst de Magrèb e Al Andalús. Sa capitala èra Marraquèsh, una vila que fondèron en 1062. La dinastia es originària de las tribús Lamtuna e Gudala, tribús berbèras nomadas de Sahara que vivián entre lo sud de Marròc, lo fluvi Nigèr e lo fluvi Senegal.[1]
Los almoravids evitèron la casuda precipitada d'Al Andalús mercé a una victòria decisiva contre la coalicion dels reialmes crestians de Castelha e d'Aragon a la batalha de Sagrajas. Aquò lor permetèt de contrarotlar un empèri que s'estendiá subre 3000 km del nòrd al sud. Pasmens, lo poder de la dinastia foguèt relativament de corta durada; los almoravids caiguèron -al som de son poder- quora capitèron pas d'apasimar la rebellion Masmuda iniciada per Ibn Tumart. Ne resultèt la mòrt de son darrièr rei, Ishaq ibn Ali, tuat pels almohads a Marraquèsh en Abrial de 1147.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme "almoravid" ven de l'arabi "al-Murabitun" (arabi: المرابطون) qu'es lo plural de "al-Murabit" literalament "lo que liga" mas al sens figurat "lo qu'es prèst a se batre a la fortalesa". Lo tèrme es ligat a la nocion de Ribat, una mena de mostièr-fortalesa, a travèrs la rasic r-b-t (arabi: ربط "Rabat": ligar o arabi: رابط "Raabat": campar).[2][3]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Trach de l' Encyclopedia Universalis on Almoravids
- ↑ Nehemia levtzion, "Abd Allah b. Yasin and the Almoravids", in: John Ralph Willis, Studies in West African Islamic History, p. 54
- ↑ P.F. de Moraes Farias, "The Almoravids: Some Questions Concerning the Character of the Movement", Bulletin de l’IFAN, series B, 29:3-4 (794-878), 1967


text:
Per i tornar, vene de me far una setmana de recherchas sus un ipotetic vocabulari grossier/argotic/familier en occitan. Ai trobat de las chausas interessantas (ai mai que mai recopat çò que se pausa desjà coma sintesi, donc lo libre de Gelu, lo de Vernet, una publicacion de Lemouzi, quauques diccionaris, lo Mistral evidentament, etc...), mas sei sceptic sus la capacitat a editar un diccionari entau. Desjà per çò que la nocion de registre de lenga es mens clara que en frances (ex : "colhon" es en ren una insurta en occitan... o alara depen de l'accentuacion e dau contexte, e aquò...malaisat de rendre per escrich...), e puei a causa dau manque de sorças. Vos dobtatz plan que se i a una causa que deu demorar, quo serà pas en prioritat lo vocabulari sexuau, o los termes agotics especifics a un mestier desaparegut.
E puei sabe pas qui seriá capable de far aquò, qui auriá las capcitats linguisticas/istoricas/sociologicas per far un diccionari entau. Los mots son daus uns còps tròp locaus (quò pòt quitament ribar que vuelhen pas dire dau tot la mesma chausa d'un endrech l'autre), o daus uns còps avem un mot que sabem pas mai d'ente ven, çò que vòu dire, n'avem nonmas una ideia vaga...
Los autres tipes de vocabulari pausen pas tant de problemes...
Me tròbe donc emb un detzenat de paginas emb de las reviradas de mots coma Mec, Putain, Abruti, Fric, Bordel, Chialer, Couilles...
E sabe pas que n'en far...
Me garde ma lista en esperar, que n'ai besonh. Se quò interessa quauqu'un de far de las recherchas mai apregondidas, lo vòle bien ajudar, mas coma ai dich, quo es luenh d'esser aisat...


text:
Guèrra Sinovietnamiana
La Guèrra Sinovietnamiana se debanèt dau 17 de febrier au 16 de març de 1979 entre China e Vietnam. Foguèt causada per la volontat chinesa d'ajudar son aliat cambotjan envaït per Vietnam. Pasmens, après un mes de combat, lei fòrças chinesas foguèron blocats dins lo nòrd de Vietnam per lei milícias frontalieras vietnamianas sostengudas per d'unitats de l'armada regulara. En fàcia d'aquela revirada e de la resisténcia vietnamiana, lei tropas chinesas foguèron retiradas en març de 1979.


text:
Samarcanda
Samarcanda (ozbèc: Samarqand; tatgic: CaMapқaHд; persan: سمرقند; del sogdian: "Vila de Pèira") es la segonda pus granda vila d'Ozbequistan e la capitala de la Província de Samarcanda. La vila es subretot coneguda per sa position centrala subre la Rota de la Seda entre China e l'Oèst, e per èsser un centre d'estudis islamic. Al sègle XIV venguèt la capitala de l'empèri de Timur (Tamerlan) e lo site de son mausolèu (lo Gur-e Amir). La Mosqueta de Bibi-Khanym demòra un dels monuments pus remarcable de la vila. Lo Registan èra lo centre ancian de la ciutat.
En 2001, UNESCO apondèt la vila a la tièra del Patrimòni Mondial de l'Umanitat.


text:
Marèa
La marèa designa lo fenomèn de modificacion de la nautor de las mars e oceans causada per l'interferéncia de la luna e del solelh sul camp gravitacional de la Tèrra.
Quand aquel nivèl es maximal se ditz "marèa nauta" o "plena", e quand es minimal se ditz "marèa bassa" .
Doas marèas nautas successivas son desseparadas per un periòde de temps de dotze oras e mièja, de manièra qu'entre una plena mar e una bassa mar passan sièis oras e quart. Dins las mars tancadas o pichonas (com la Mediterranèa) las marèas son gaireben imperceptiblas, mas dins los oceans o mars dobèrtas, i pòt aver de diferéncias de qualques mètres entre la bassa mar e la plena mar.
L'influéncia gravitacionala solara pòt aumentar o demesir l'intensitat de les marèas. Pòt provocar de "marèas vivas" si lo solelh e la luna son alinhats (dos còps almens, en luna nòva e en luna plena), e "marèas mòrtas" (quand la luna es en quart creissent e en darrièr quarton).
La pression atmosferica tanben influís, fins a 15 cm. Aquelas marèas se sonan "marèas meteorologicas".


text:
47
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 47 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Organizacion dei Jòcs Seculars destinats a celebrar lo 800en anniversari de la fondacion de Roma segon lo calendièr establit per l'escriban Varron.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Aprofichant la mòrt dau khan dei Xiongnus e un conflicte regardant sa succession, l'emperaire Guang Wudi e sa diplomacia (25-57) capitèron d'entraïnar una guèrra civila au sen dei nomadas de l'estèpa. Aquò permetèt d'ocupar lei cavaliers arquiers entre elei e d'afeblir grèvament la confederacion xiongnu qu'èra una menaça permanenta per China dempuei lo sègle III av. JC.
Empèri Part[modificar | modificar la font]
Assassinat de l'emperaire Vardanès Ièr dins lo corrent d'una partida de caça. Èra alora a preparar una expedicion còntra lei Romans en Armenia. Gotarzès II, qu'èra belèu son fraire, li succediguèt.


text:
Vous n'êtes pas connecté. Connectez-vous ou enregistrez-vous
Adieu-siatz a totis!
Adieu-siatz a totis!
Qualqu'un mai
Guelha de bonda
Sujets similaires
Godolin a écrit:Fa ja un parelh de meses que me passejavi sul vòstre siti mas aviái pas encara agut l'escasença de me far marcar. Ambe un escais atal, vos pensatz ben que vivi a Tolosa, ciutat ont soi nascut. Sens ne díser de tròp, èi entre 20 e 30 ans e soi professor d'occitan. Tenètz-vos fièrs!!
Un mondin de mai, interessant, benleu sem estat companhs de cufèla ? (veirai se nos balhas mai d'indicacions sus tu ) de tot biais la planvenguda a tu
Amistats
Cedric
e planviengut !
joan_cavalier a écrit:Un mondin de mai, interessant, benleu sem estat companhs de cufèla ? (veirai se nos balhas mai d'indicacions sus tu ) de tot biais la planvenguda a tu
Amistats
Cedric
Solide que nos coneissèm "Nòstre Sénher"! Me fasquères quitament la tecnica de l'emission de ràdio que de tot biais contunharèi de far a la dintrada! M'as reconegut, me pensi ?
Plan mercé a totis pel vòstre acuèlh. Arf, me pòdes apelar "Pèire" (subretot solide ambe l'escais que me soi causit) e tanben pr'amor qu'es lo mieu tresen pichon nom!
Plan mercé a totis pel vòstre acuèlh. Arf, me pòdes apelar "Pèire" (subretot solide ambe l'escais que me soi causit) e tanben pr'amor qu'es lo mieu tresen pichon nom! [/quoteTomba plan me cal te contactar leu per montar sus Tolosa una seccion d'Anirem a Blanhac, e per te parlar del tu trabalh (que coneissi de mai en mai, te contarai)
Amistat e....al plazer
Cedric
Amistats.
Ten-te fièr!
Permission de ce forum:
Vous ne pouvez pas répondre aux sujets dans ce forum


text:
Uhart de Micse
Uhartehiri / Uhart-Mixe
Uhart de Micse (Uhartehiri en basco, Uhart-Mixe en francés) qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, situada dens lo País de Micse. Qu'ei administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Idrografia[modificar | modificar la font]
L'arriu de Bidosa que trauca la vila.
Comunas tòcatocantas[modificar | modificar la font]
- Sent Palai au nòrd
- Lohitzüne-Oihergi en Sola e Larribarre-Sorhapürü a l'èst
- Ostankoa e Òstavath-Asme a l'oèst
- Arhantsusi e Pagòla au sud


text:
Felip l'Arabi
Felipe l'Arabi (vèrs 204, Shahba - 249, Verona) foguèt un emperaire roman que reinèt dau 2 de febrier de 244 a 249. Son fiu Felip II foguèt associat a son rèine coma coemperaire a partir de 247. Succediguèt a Gordian III e foguèt remplaçat per Deci.
Foguèt elegit emperaire per l'armada après la mòrt de Gordian III durant una campanha còntra lei Sassanidas en 244. Negocièt la patz e la liberacion dei presoniers romans còntra lo pagament d'una indemnitat. S'installèt alora a Antiòquia per reorganizar l'armada, especialament de lòng de Danubi. En 248, organizèt lei Jòcs Seculars a Roma per celebrar lo milleni de la fondacion de la vila. Pasmens, a partir d'aqueu periòde, lo maucontentament aumentèt en causa de la politica fiscala de l'emperaire e divèrsei generaus foguèron proclamats emperaire per lei legions. Una guèrra civila novèla acomencèt per lo contraròtle de l'Empèri e Felip foguèt tuat durant la batalha de Verona còntra lei tropas de Deci que venguèt emperaire.


text:
961
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 961 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de l'expedicion de Creta onte Candia capitulèt. Lei darrierei temptativas de temptativas foguèron batudas dins lo corrent de l'annada e un trionf foguèt organizat a Constantinòple per Nicèfor Focas.


text:
Ventor o pus rarament lo Mont Ventor (mount Ventour segon la nòrma mistralenca; Vinturi en latin, d'una basa prelatina Vĭn-t-ŭru; Mont Ventoux en francés) es una montanha d'Occitània, en Provença, dins lo departament de Vauclusa. Lo mont a per escais lo Gigant de Provença.
Es lo ponch culminant dau massís dei Baroniás amb 1912 m a la cima.
Son vielh nom de Ventor vèn dei racinas prelatinas Vĭn-t-ŭru, de sens mau conegut[2]; es associat dins l'imaginacion populara a l'idèa de « ventós ». Es verai que lo mistrau i bofa sovent a mai de 100 km/h, e de còps fins a 300 km/h. Lo Mont Ventor deten d'alhors un dei recòrds de granda rapiditat de vent recordat en França metropolitana amb un vent avent bofat a 320 km/h lo 19 de novembre de 1967. D'efiech, lo mont s'estira perpendicularament au vent, donc s'i congrèa un efiech Venturi abrivant lo flux d'aire, coma sus l'extradòs d'una ala d'avion.
La cima es ocupada per un observatòri de la Meteorologia Nacionala despuei 1882 e un emetor de television bastit dins leis annadas 1960.
Frederic Mistral en 1859 faguèt l’expedicion de nuech per assistir au levar dau soleu a son som. Relatèt aquel eveniment en aquelei mots: « Vegueriam lo soleu sorgir, tau qu'un supèrbe rei de glòria, d'entre lei cimas esbleugissentas e nevosas deis Aups » (Memòrias e Racòntes).


text:
Village People
Los Village People es un grop de musica estatsunians de disco produch per dos Franceses: Jacques Morali e Henri Belolo.
Le nom del grop es una referéncia dirècta a Greenwich Village, luòc que lo grop foguèt fondat, e que compòrta tanben una granda comunautat gai. Los tèmas de las cançons e l'estil, subretot vestimentari, del grop faguèt dels Village People un simbòl du movement gai. Vendèron mai de 65 milions de discs.
Somari
Membres del grop[modificar | modificar la font]
- Victor Willis puèi Ray Simpson e Pablo Vidal (en 2008) : lo motard de la polícia
- Felipe Rose : l'indian
- Alex Briley : lo soldat
- Randy Jones puèi Jeff Olson : lo cowboy
- David Hodo : l'obrièr del bastiment
- Glenn Hughes puèi Eric Anzalone (en 1995) e Chris K. (en 2007) : lo "cuèr", puèi lo motard
Biografia[modificar | modificar la font]
L'idèa de fondar lo grop ven de Jacques Morali, un Francés qu'encontra a Greenwich Village (Nòva York) Felipe Rose en 1977, un dançaire de carrièra dins un costum d'Indian. Felipe aguèt l'idèa de montar un grop reünissent los clichés del macho fòça apreciats dins lo mond gai e s'inspirant de l'òbra de Tom of Finland, una fòrta icòna gai de l'epòca.
Peu après, Morali rencontre Victor Willis à Broadway, qui ramène Alex Briley. Avec son associé Henri Belolo, Morali engage des auditions pour compléter le groupe.
Los Village People faguèron fòrça succeses pendent lo periòde disco: YMCA, Macho Man, Go West, Can't Stop the Music, San Francisco, In the Navy…
L'US Navy utilizèt la cançon In the Navy coma aisina de promocion. E permetèt al grop d'utilizar un destroyer, d'avions e des centanas de Marines sus una nau pel filmatge de la video a San Diego. A la sortida d'aquela, pariada a una campanha publicitària de l'US Navy, fòrça journals americans protestèron contra l'utilizacion dels fons publics e la mobilizacion dels mejans per la realizacion d'una video. L'escandal aumentèt la popularitat de la cançon.
Los Village People faguèron lo lor film en 1980: Can't Stop the Music, un escas que lp grop es curiosament censat èsser credible sens cap de referéncia a la comunautat gai.
Lo grop faguèt una pausa en 1986, avant de fondar son pròpria ostal de produccion per realizar de viradas.
Glenn Hughes — lo motard de la primièra ora—, de 1977 a 1995) moriguèt lo 15 de març de 2001, a l'edat de 50 ans. En mai d'èsser un dels cantaires del grop, Glenn Hugues èra al cap de la Company Village People que vitjava per America amb un espectacle disco de la nautor dels espectacles de Broadway. Malaut dempuèi d'ans, lo cantaire aviá quitat lo grop en 1995, e foguèt remplaçat sus scèna per Éric Anzalone.
En 1981, Randy Jones — lo cowboy — quitèt lo grop per se consacrar a sa carrièra en solo daissant atal la plaça a Jeff Olson, entre autres.
Discografia[modificar | modificar la font]
- YMCA (1977)
- Macho Man (1978)
- Cruisin' (1978)
- Go West (1979)
- Live and Sleazy (1979)
- In the Navy (1979)
- Can't Stop The Music (1980)
- Renaissance (1981)
- Fox On The Box (1982) / In The Street (1983)
- Sex Over The Phone (1985)
- Greatest Hits (1988)
- Greatest Hits '89 Remixes (1989)
- The Best Of Village People (1994)
- The Very Best Of (1998)
- 20th Century Masters, The Millennium Collection...The Best Of Village People (2001)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Article connèxe[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Site oficial
- (fr) Entrevista de Jacques Morali sus un site dedicat als Village People
- (fr) FHM de genièr de 2001 (PDF)


text:
Behren-lès-Forbach
Behren-lès-Forbach es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, distincion de Forbach.
Behren-lès-Forbach Es una anciana vila minaire #qu'un document ne menciona ja l'existéncia al començament de la XIVen sègle jol orthographe de « Berne ». A aquela epòca, lo vilatge aperten, dintre d'autras, a la distincion de Forbach de contunh a la Chatellerie de Sarreguemines. Behren Fa torn a torn partit del duché de Lorraine o del comtat de Nassau-Sarrebruck.
A la XVIIen sègle, la guèrra de Trenta Ans (1618-1648) va pas pas estalviar #çò qu'es pas encara #qu'un vilatge amb la siá aucupacion per l'armada suedesa. Al cors d'aquela triste periòde, los castèls vesins de Forbach e de Sarreguemines an destruit sus l'òrdre del cardinal de Richelieu.
Lo desastre de la guèrra de 1870 obliga la França a cedir la Alsace e la Moselle al Alemanha. Lo pòble de Kerbach-Behren ven doncas alemand. A aquela meteissa epòca, la region ven una importanta conca industriala gràcia sustot a las siás minas de carbon. Pendent la Primièra Guèrra mondiala, los òmes de Behren combaton en l'armada alemanda, la majoritat sus la tèsta russa. Lo pòble redevient francés amb lo tractat de Versailles l'an 1919.
En 1927, Behren es definitivament separat de Kerbach mercés als esfòrces de lo sieu primièr cònsol, Jean Weyland, e pòrta d'ara endavant lo nom de Behren-lès-Forbach.
Lo 1er en setembre 1939, lo pòble a deslotjat per òrdre de l'autoritat militar (zòna roja de la linha Maginot). A pè, a bicicleta, en veitura, en carreta, tota la populacion pren la rota de Gaubiving @dénommer uèi per aquela rason Carrièra del 1er en setembre 1939. dins Castell-Salins totes prenon lo tren a destination del departament de la Charanta, levat de las familhas dels minèrs #qu'an dirigit sus las desparièras concas houillers franceses (-Calavan ; Saône-e-Loire). Los avants-plaças francesas se tròban sus las nautors del Kelsberg (près del castèl d'aiga de la vila) e del Wingertsknopf. Lo 12 de mai de 1940, a 4 h del matin, los Alemands adaigan Behren per un fuòc en rodant de artillerie. A 4 h 30, Behren cremason. A 5 h 30, los Alemands atacan e lo pòble a ocupat a 8 h 30. Lo 17 de febrièr de 1945, la localité es fin finala liberada, mas a pagat un pesat tribut : sinistrada a 80 %, a tanben perdut quatre de los sieus fils.
A l'endeman de la Desliurança, la vida #reprene lo sieu cors e los òmes #tornar a la mina. En 1956, Behren-lès-Forbach ven una granda vila-dortoir, proprietat de las Houillères de la Conca de Lorraine (H.B.L). Als primo arrivants succedissián d'unes autres arrivants. Lo pichon pòble de 700 abitants se mudava dins vila champignon per arribar a formatnum:12512 {{}} Behrinois en 1968.
- Dépendait de l’ancienne province de Lorraine, seigneurie de Forbach.
Behren-lès-Forbach est une ancienne cité minière dont un document mentionne déjà l’existence au début du XIVen siècle sous l’orthographe de « Berne ». À cette époque, le village appartient, entre autres, à la seigneurie de Forbach puis à la Chatellerie de Sarreguemines. Behren fait tour à tour partie du duché de Lorraine ou du comté de Nassau-Sarrebruck.
Au XVIIen siècle, la guerre de Trente Ans (1618-1648) ne va pas épargner ce qui n’est encore qu’un village avec son occupation par l’armée suédoise. Au cours de cette triste période, les châteaux voisins de Forbach et de Sarreguemines sont détruits sur l’ordre du cardinal de Richelieu.
Le désastre de la guerre de 1870 oblige la France à céder l’Alsace et la Moselle à l’Allemagne. Le village de Kerbach-Behren devient donc allemand. À cette même époque, la région devient un important bassin industriel grâce notamment à ses mines de charbon. Durant la Première Guerre mondiale, les hommes de Behren combattent dans l’armée allemande, la plupart sur le front russe. Le village redevient français avec le traité de Versailles en 1919.
En 1927, Behren est définitivement séparé de Kerbach grâce aux efforts de son premier maire, Jean Weyland, et porte désormais le nom de Behren-lès-Forbach.
Le 1er septembre 1939, le village est évacué par ordre de l’autorité militaire (zone rouge de la ligne Maginot). À pied, à bicyclette, en voiture, en charrette, toute la population prend la route de Gaubiving dénommée aujourd’hui pour cette raison Rue du 1er septembre 1939. À Château-Salins tout le monde prend le train à destination du département de la Charente, sauf les familles des mineurs qui sont dirigées sur les différents bassins houillers français (Pas-de-Calais ; Saône-et-Loire). Les avants-postes français se trouvent sur les hauteurs du Kelsberg (près du château d’eau de la cité) et du Wingertsknopf. Le 12 mai 1940, à 4 h du matin, les Allemands arrosent Behren par un feu roulant d’artillerie. À 4 h 30, Behren brûle. À 5 h 30, les Allemands attaquent et le village est occupé à 8 h 30. Le 17 février 1945, la localité est enfin libérée, mais a payé un lourd tribut : sinistrée à 80 %, elle a aussi perdu quatre de ses fils.
Au lendemain de la Libération, la vie reprit son cours et les hommes retournèrent à la mine. En 1956, Behren-lès-Forbach devient une grande cité-dortoir, propriété des Houillères du Bassin de Lorraine (H.B.L). Aux primo arrivants succédaient d’autres arrivants. Le petit village de 700 habitants se muait en ville champignon pour atteindre 12 512 Behrinois en 1968.


text:
Cairon (vilatge)
Cairon es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Cairon se situa en Bassa-Normandie, en lo Calvados, a Unitat|5|km {{}} al nòrd-oèst de Can.
Lo riu la Moguda e lo sieu afluent lo Vey travèrsan lo pòble.
La commune de Cairon se situe en Basse-Normandie, dans le Calvados, à 5 km au nord-ouest de Caen.
La rivière la Mue et son affluent le Vey traversent le village.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En lo moment de la batalha de Normandie, Cairon a liberat lo 11 en junh 1944 pel Pas. 46 (Royal Marina) Commando (en)
.
Lors de la bataille de Normandie, Cairon est libéré le 11 juin 1944 par le Modèl:Lien.


text:
Batalha de Peitieus (732)
La batalha de Peitieus, tanben dicha batalha de Tors o batalha de la Calada dei Martirs, se debanèt lo 25 d'òctobre de 732 entre lei vilas de Peitieus e de Tors. Opausèt una coalicion franca gropant lo Reiaume Franc dei Merovingians e lo Ducat d'Aquitània, dirigida per Carles Martèl e Audon d'Aquitània, au Califat Omeia que sei fòrças èran comandadas per Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí, governador d'Al Andalús. S'acabèt per una victòria franca importanta, la mòrt d'Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí e una retirada malaisada per l'armada aràbia.
Lo debanament e lei rasons de la batalha son mau coneguts. D'efèct, lei descripcions dau combat foguèron escrichs a partir dau sègle IX, siá dos cents après leis eveniments. De mai, lei motivacions de l'ofensiva aràbia (pilhatge o invasion ?) son tanben mau conegudas. Dins totei lei cas, aquela operacion marquèt la fin de l'expansion aràbia en Euròpa Occidentala e venguèt la fònt dau prestigi important de la familha carolingiana au sègle VIII. D'autra part, marquèt tanben lo començament de la fin de l'independéncia dau Ducat d'Aquitània car lei Francs aprofichèron lo mantenement de la preséncia musulmana dins lo sud de Gàllia per intervenir dins leis afaires de la region. En causa d'aquelei consequéncias, la batalha de Peitieus es venguda un eveniment major dins la formacion e l'istòria de França.


text:
Louis Agassiz
Jean Louis Rodolphe Agassiz (28 de Mai de 1807- 14 de decembre de 1873) foguèt un zoològ, glaciològ, e geològ american nascut en Soïssa. Foguèt lo marit de l'educatritz Elizabeth Cabot Cary Agassiz, e un dels primièrs scientifics americans de fama mondiala.
Es el que lo primièr que prepausèt l'existéncia d'edat glaciària dins lo passat de la tèrra. Foguèt un dels darrièrs grands zoològs d'acceptar pas la teoria de Charles Darwin sus l'evolucion, una atitud que cambièt pas fins a sa mòrt.


text:
Cantal (montanha)
Lo Cantal o Cantau o Chantal o Chantau, nommat tanben los monts de Cantal, z-es un massís volcanic d'Auvèrnha e forman un parçan d'Occitània[1]. Son punt culminant z-es a 1858 mètres, z-es lo Plom dau Cantal. Coma l'ensemble dau Massís Central, lo Cantal z-es marcat per l'erosion.
Sa vila principala es Riòm de las Montanhas.
Lo Cantal es bordat de plans dau tipe planesas.
Aqueste massís a balhat son nom au departament dau Cantal.
Geografia[modificar | modificar la font]
Situation[modificar | modificar la font]
Los monts de Cantal, una de las cinc regions naturalas compausant lo parc natural regional daus volcans d'Auvèrnhe, ocupan d'un biais central la pus granda part dau departement dau Cantal, dins la region Auvèrnhe, au centre dau Massís Central.
Confrontan los parçans seguents :
- Aubrac au sud-èst ;
- la Planesa de Sant Flor a l'èst ;
- Sejalèir au nòrd-èst ;
- Artensa au nòrd ;
- Mauriagués a l'oèst ;
- lo Castanhau au sud-oèst.
Geomorfologia[modificar | modificar la font]
Z-es l'estratovolcan pus estendut d'Euròpa, de forma a pauc près circulària per un diamètre de 50 à 70 km, que culmina dins sa part centrala au Plom dau Cantal a 1 855 m. Foguèt considerablament modelat per l'erosion daus ancians glacièrs (vau en U, linhas de crèstas descopadas). De manièra gaireben geometrica, un vintenat de vaus s'estiran coma de rais vèrs la periferia, entrecopant los plans basaltics (o planesas) en forma de triangles, territòris pastoraus de tria.
Topografia[modificar | modificar la font]
Principalas cimas[modificar | modificar la font]
Los monts dau Cantal se compausan de mai d'una cimas, que las pus conegudas son :
- lo puèi Marin (1 787 m);
- lo Plom dau Cantal (1 855 m), punt culminant dau departament potencialament accessible dempuèi Super Lioran en teleferic ;
- lo puèi Grion, naut de 1 690 m, dòma de fonolita ;
- lo puèi Chavaròcha, naut de 1 739 m, situat au sud-oèst dau puèi Marin ;
- lo puèi de Pèira Arsa, que culmina a 1 806 m, amb un magnific panorama sobre las vaus glaciàrias de Santoira e Impradina ;
- lo puèi de Seichosa (1 650 m), amb un panorama sobre lo circ glaciari de Santoira e la vau d'Alanhon
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
Ippolito Rosellini
Ippolito Rosellini (Pisa, lo 13 d'agost de 1800-Pisa, lo 4 de junh de 1843) egiptològ italian, fondator de l'egiptologia italiana, amic e pròche collaborator deu gran egiptològ occitan Joan Francés Champolion.
Vadut dens ua familha de marcaders, qu'estudiè la teologia (donc l'ebrieu) a l'Universitat de Pisa on obtiengore la cadièra de Lengas e Culturas Orientaus. Enter 1828-1829 que participè, en collaboracion dab lo son amic Joan Francés Champolion a la famosa expedicion francotoscana en Egipte e Nubia, financiada per lo Rei de França Charles X e lo Granduc de Toscana Leopòld II (qui's partagèn las descobèrtas respectivament per los Musèus deu Lovre e de Florença).
Que publiquè Monumenti dell'Egitto e della Nubia en conclusion d'aquestas descobèrtas.


text:
APORLÒC
L'Associacion Prefigurativa de l'Organisme de Regulacion de Lenga d'Òc (APORLÒC) es una entitat que foguèt ideada en 2008 a la Val d'Aran a partir d'una amassada ont i participavan associacions e regions occitanas. Son president actual, dempuèi lo 23 de març de 2011, es Gilabèrt Mercadièr.
L'APORLÒC s'es dissolguda per donar naissença al Congrès Permanent de la Lenga Occitana, lo 16 de decembre de 2011.
Objectiu[modificar | modificar la font]
L'APORLÒC es una entitat de transicion qu'a per tòca d'estudiar divèrsas entitats existentas per porgir al cap de dètz meses (de mai de 2010 a febrièr de 2011) un rapòrt per determinar l'estructuracion del futur organisme que deu gerir los afars lingüistics de l'occitan. Aqueste deu èsser una sintèsi d'observacions establidas a partir de visitas a divèrsas institucions coma l'Institut d'Estudis Catalans, de la Fryske Akademy e l'Euskaltzaindia e de conselhs a prepaus del futur organisme. Segon çò que se ditz dins la presentacion la futura "estructura qu'aurà de poder har recomandacions arron questions de neologia, de nòrma ortografica e gramaticau, de toponimia, en tot avisar-se'n de la collegialitat de las decisions e deu respècte de las variantas de l'occitan".
Istòria[modificar | modificar la font]
L'idèa d'un organisme d'aquesta mena, que foncionariá coma una acadèmia de la lenga, nasquèt a l'entorn de 2002 a partir dels problèmas qu'èran apareguts dins lo foncionar del Conselh de la Lenga Occitana (CLO). En 2003 l'IEO convidèt de membres del CLO e de divèrses organismes a Nimes per pensar a la creacion d'aquesta entitat pasmens l'encontre permetèt pas de far res de concret. De 2004 a 2006, lo president de l'IEO David Grosclaude, Sèrgi Carles (de la FELCO) e Patric Sauzet (del CLO) elaborèron un tèxt comun que fixava los grands principis d'un futur organisme de regulacion lingüistica.
L'APORLÒC se creèt en gropar mantun actor de la vida occitana: l'Institut d'Estudis Occitans, la FELCO, la Confederacion de Calandretas, la Chambra d'Òc, Lo Cirdòc, l'Institut Occitan e lo CROM pr'amor de bastir una "autoritat morala e scientifica independanta representativa dels locutors e dels usancièrs de la lenga d'òc" reconeguda pels poders publics dels tres estats ont s'i parla occitan. Se faguèt puèi una primièra amassada a Rodés lo 23 de julhet de 2008 que definiguèt lo foncionament de l'Associacion. En 2009 contunhèron las gestions per configurar l'entitat, l'inscriure a la prefectura e causir un encargat de mission. Aqueste, Benaset Dazeàs, foguèt causit finalament en abril de 2010.
Constitucion[modificar | modificar la font]
Lo Conselh d'Administracion es compausat d'un representant de l'Institut d'Estudis Aranesi, de l'Institut d'Estudis Occitans, de l'Associacion Internacionala d'Estudis Occitans, de l'InÒc, del Cirdòc, de la Chambra d'Òc, de la Confederacion Occitana d'Escòlas Laïcas Calandretas, de la Federacion dels Ensenhaires de Lenga e Cultura d'Òc, del Centre de Ressorsas Occitanas e Meridionau e d'un representant dels ensenhaires de la Val d'Aran.
L'encargat de mission es Benaset Dazeàs.
Rapòrt final e projècte[modificar | modificar la font]
En auton de 2011, l'APORLÒC difusèt un rapòrt final e anoncièt, en seguida d'aquel rapòrt, la creacion d'una autoritat de regulacion apelada «Congrès Permanent de la Lenga Occitana».
L'APORLÒC se dissolguèt lo 9 de decembre de 2011 per laissar plaça a la creacion del Congrès Permanent de la Lenga Occitana, que l'inaugurèron lo 16 de decembre de 2011 a Bordèu.
Criticas[modificar | modificar la font]
Lo 24 de novembre de 2011, certans lingüistas mandèron una letra dobèrta a l'APORLÒC per exprimir de preocupacions sus lo rapòrt final e lo projècte de «Congrès Permanent de la Lenga Occitana». Aqueles lingüistas presentan los arguments seguents:
- L'APORLÒC garentís pas la continuitat amb la nòrma classica de l'occitan, ja codificada per Loís Alibèrt (Gramatica occitana de 1935) e per lo Conselh de la Lenga Occitana (preconizacions sintetizadas en 2007).
- L'APORLÒC exclutz o relèga certans lingüistas; en particular, marginaliza pro de lingüistas del Conselh de la Lenga Occitana e del Grop de Lingüistica Occitana.
- Certans objectius de l'APORLÒC son irrealistas (diccionaris gròsses, listas exaustivas de toponims e de neologismes) perque preveson pas la metodologia ni las estapas tecnicas indispensablas per i arribar. Per exemple, i a pas de preocupacion per la lexicografia (metòde scientific per fabricar los diccionaris).
- Lo nom de «Congrès Permanent de la Lenga Occitana» es pesuc e manca de sobrietat.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- qualques articles del sit de l'APORLÒC, que existís pas mai, sus archive.today.
- Sit oficial del Congrès Permanent de la lenga occitana.
- Letra dobèrta: «De lingüistas professionals parlan a l'APORLÒC a prepaus del projècte de “Congrès Permanent de la Lenga Occitana”»


text:
Vocala dobèrta anteriora non arredondida
La vocala dobèrta anteriora non arredondida es una vocala emplagada per mantunas lengas parladas. Son simbòu dins l'alfabet fonetic internacionau es ⟨a⟩. Aqueste simbòu representa tanben una vocala dobèrta centrala non arredondida. Pasmens, s'i a de besonh de diferenciar los dos sòns, la vocala dobèrta centrala non arredondida se pòt representar per ä. Las lengas qu'emplegan l'alfabet latin representan generalament aqueste sòn amb una "a".
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
- Son degràs d'apertura es dobèrt, es a dire que la lenga es plaçada tan luònh dau paladar coma possible
- Son ponch d'articulacion es:
- anterior [a], es a dire que la lenga es plaçada tan luònh en avant de la boca
- Son caractèr redondetat non arredondida, çò que significa que las labras son pas arredondidas.
En Occitan[modificar | modificar la font]
En occitan existís dins totes los dialèctes. Es representada per una "a". Pasmens, la a finala atòna se pronóncia [ɔ] (mas tanplan [ə], [a], [u], o se pronóncia pas). En auvernhat e lemosin la a atòna non finala se pronóncia [ɒ] (levat "as" finala o avant una vocala). Dins mantuns dialèctes "au" atòna fa [ɔw]. La [a] se pòt escriure d'autres biais dins cèrts dialèctes dins un drigrama.
Segon los dialèctes, se fa siá [a] (anteriora) siá [ä] (centrala).
Dins las autras lengas[modificar | modificar la font]
- Alemand ratte ['ʀätə] « rat »
- Espanhòl : rata [ˈrätä] « rat »
- Francés : la [la] « la »
- Igbò : ákụ́ [ákú̙] « clòsc »
- Italian : padre [ˈpadre] « paire »
- Japonés : 蚊 [kä] « moissal »
- Neerlandés : zaal [zäːl] « sala »
- Romanés : cal [käl] « caval »
- Suedés : bank [baŋk], « banca »
- Occitan (vivaroaupenc): chavau [tʃaˈvaw]


text:
Alfabet fonetic internacionau
L'alfabet fonetic internacionau (var. -al) o AFI [ˈafi] (en anglés International Phonetic Alphabet, IPA) es un sistèma estandardizat de notacion fonetica (sòns) e fonologica (fonèmas) per representar scientificament lo lengatge parlat. Dins lo Mond, l'AFI es lo sistèma majoritari de notacion fonetica e fonologica. Se basa sus l'alfabet latin e es gerit per l'Associacion Fonetica Internacionala. Aquelei qu'utilizan l'AFI son de lingüistas (inclús de lexicografs), de terapèutas que suenhan lei patologias dau lengatge, de professors de lengas, de cantadors e de traductors.
Somari
- 1 Principis
- 2 Letras
- 3 Signes diacritics
- 4 Signes suprasegmentaus
- 5 L'AFI en informatica
- 6 AFI estendut
- 7 Istòria
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas
Principis[modificar | modificar la font]
Lei principis tecnics de l'AFI son aquestei:
- Lei signes son valables e identics per notar totei lei lengas dau Mond. Una utilizacion rigorosa de l'AFI garentís una transcripcion immediatament comprensibla per totei lei legeires dau Mond e ajuda la circulacion de l'informacion scientifica. Malaürosament certaneis autors fan pas encara un usatge rigorós de l'AFI.
- Cada sòn correspònd a una letra, cada letra correspònd a un sòn. Se pòt ajustar un signe diacritic per precisar un sòn. Se pòt ajustar un signe suprasegmentau (per notar la prosodia, l'accent tonic, l'intonacion generala, lo ton, etc). Dins l'estat actuau de l'AFI dempuei 2005, i a 107 letras distintas e 56 signes diacritics o suprasegmentaus. De còps que i a, l'Associacion Fonetica Internacionala apond, lèva o adòba de simbòls.
- I a ges de distincion entre minusculas e majusculas.
- Lei sòns (notacion fonetica) s'escrivon entre parentèsis cairadas: fonetica = [funeˈtikɔ]. S'admet de gras diferents d'exactitud:
- La transcripcion larga, pus usuala, pòt economizar lei signes e se limitar ais informacions essencialas: fonetica = [funeˈtikɔ].
- La transcripcion sarrada pòt èstre pus precisa e notar de fenomèns segondaris: fonetica = [fu̹.ne̝.ˈtʲiˑ.kɔ̽].
- Lei fonèmas (notacion fonologica) s'escrivon entre barras oblicas: fonologia = /funuluˈd͡ʒiɔ/.
Letras[modificar | modificar la font]
L'AFI dividís sei simbòls de letras en tres categorias: vocalas, consonantas pulmonicas e consonantas non plumonicas[1].
Vocalas[modificar | modificar la font]
L'AFI definís una vocala coma un sòn que se tròba au centre d'una sillaba[2]. Çai sota lo tablèu representa lei vocalas de l'AFI, en foncion de la posicion de la lenga e dei labras.
- L'ais verticau dau tablèu representa l'autor dei vocalas. Lei vocalas dobèrtas, prononciadas en abaissant la lenga, son avau. Lei vocalas barradas, prononciadas en auçant la lenga, son amont.
- Parierament, l'ais orizontau dau tablèu representa l'anterioritat dei vocalas. Lei vocalas anterioras, que se pronóncian en botant la lenga enavans dins la boca, son a man senèstra. Lei vocalas posterioras, que se pronóncian en botant la lenga enrèire dins la boca, son a man drecha.
- Quand i un pareu de vocalas separadas per un ponch (•), aquela de drecha representa una vocala arredondida (se pronóncia en arredondissent lei labras) mentre qu'aquela de senèstra es sa correspondenta non arredondida.
- Nòtas
- [a] representa oficialament una vocala anteriora, mai se fai gaire de distincion entre una vocala dobèrta anteriora e una vocala dobèrta posteriora, donc [a] es sovent presentat coma una vocala dobèrta centrala.
- [ʊ] e [ɪ] s'escrivián respectivament   e   dins de versions ancianas de l'AFI.
Consonantas (pulmonicas)[modificar | modificar la font]
Una consonanta pulmonica obstrutz la glòti (l'espaci entre lei còrdas vocalas) o la cavitat orala (la boca) e laissa sortir l'aire dei paumons. La granda majoritat dei consonantas son pulmonicas. Totei lei consonantas occitanas o son.
Aqueste tablèu es arrengat:
- en renguieras que designan lo mòde d'articulacion, valent a dire de quin biais se produtz lei consonantas,
- en colomnas que designan lo ponch d'articulation, valent a dire ont se produtz lei consonantas dins lo conduch vocau. Lo ponch d'articulacion que se tròba enavans dins la boca es a man senèstra. Lo ponch d'articulacion que se tròba enrèire dins la boca es a man drecha.
Quand lei consonantas son en pareu dins una casa, aquela de senèstra es una consonanta sorda o non vosada (se pronóncia sensa far vibrar lei còrdas vocalas), aquela de drecha es una consonanta sonòra o vosada (se pronóncia en fasent vibrar lei còrdas vocalas).
- Nòtas
- Per leis r apicalas (dichas "rotladas"), quand i cau destriar la version brèva e la version lònga, i a dos usatges contradictòris dins la notacion:
- Leis asteriscs (*) marcan de sòns qu'an pas (encara) de simbòl oficiau AFI.
- Lei crotz (†) marcan lei simbòls AFI qu'an pas encara de supòrt oficiau en cò d'Unicòde. Es lo cas de la batuda labiodentala: . A sa plaça utilizam aicí lo simbòl v^ (v amb accent circonflèxe a drecha).
- Lei casas ombradas son de consonantas qu'es impossible de lei prononciar.
- Es subretot la forma de la lenga puslèu que sa posicion que destria lei pareus de fricativas [ʃ ʒ], [ɕ ʑ] (çai sota) e [ʂ ʐ].
Coarticulacion[modificar | modificar la font]
Una consonanta coarticulada implica dos ponchs d'articulacion simultanèus.
- Nòta
- [ɧ] se descriu coma "simultaneament [ʃ] e [x]".
Africadas e articulacion dobla[modificar | modificar la font]
Una consonanta africada e una consonanta doblament articulada son de grops de doas oclusivas representadas per un trach de liadura subre (o sota) lei simbòls (o ben per dos simbòls soudats, pasmens l'AFI a abandonat oficialament lei simbòls soudats).
Es admés, dins la practica, de levar lo trach de liadura, quand i a ges de confusion possibla.
- Nòtas
- La liadura per un trach deu aparéisser subre lei dos caractèrs a l'encòp. Un bug fa que sovent lo trach apareis solament sus lo segond caractèr (especialament amb lei navegadors qu'utilizan la polissa Arial Unicode MS).
- Es una error frequenta de confondre lei simbòls deis oclusivas palatalas [c ɟ] amb aquelei deis africadas [t͡ʃ d͡ʒ].
Consonantas (non pulmonicas)[modificar | modificar la font]
Lei consonantas non pulmonicas son de sòns que se fan sens lei paumons. Incluson lei clics (tipics dei lengas khoisan d'Africa Australa) e lei consonantas implosivas (tipicas de certanei lengas coma lo swahili) e lei consonantas ejectivas.
- Nòta
- L'AFI utiliza pus lei simbòls per lei sordas implosivas [ƥ, ƭ, ƈ, ƙ, ʠ]. En luòc d'aquò l'AFI utiliza l'equivalent sonòr amb un signe diacritic de sorda: [ɓ̥, ʛ̥], etc.
Signes diacritics[modificar | modificar la font]
Lei signes diacritics (o lei diacritics) son de marcas pichonas a l'entorn dei letras de l'AFI per indicar quauque alteracion o una descripcion pus especifica de la prononciacion de la letra [3]. Lei diacritics que se plaçan normalament dessota una letra se pòdon plaçar dessús quand lo dessenh de la letra s'espandís ja sota la linha, per exemple: ŋ̊.[3]
L'i sens ponch, [ı], s'utiliza quand lo ponch risca d'interferir amb lo diacritic.
D'autrei simbòls de l'AFI pòdon aparéisser coma diacritics per representar un detalh fonetic: [tˢ] (realizacion fricativa), [bʱ] (murmur), [ˀa] (ataca glotala d'una sillaba), [ᵊ] (schwa epentetic).
L'estat de la glòti se pòt transcriure finament amb lei diacritics. Vaicí una seria d'oclusivas alveolaras que s'escalonan d'una fonacion amb glòti dobèrta a una fonacion amb glòti barrada:
Signes suprasegmentaus[modificar | modificar la font]
Aquestei simbòls descrivon lei trachs dau lengatge que despassan lo nivèu dei consonantas solas o dei vocalas solas, coma la prosodia, lo ton, la longor e l'accent tonic. Agisson subre de sillabas, de mots o de sintagmas, çò es: d'elements coma l'intensitat, l'autor, la geminacion (alongament) dei sòns, lo ritme e l'intonacion dau discors.
- Nòta
- Dins la practica, lo signe de longor s'utiliza mai que mai per indicar una vocala lònga: [eː]. Una consonanta lònga se nòta pus sovent dobla, [tt], puslèu qu'amb un signe de longor, [tː], e mai se la segonda notacion es teoricament pus rigorosa e pus oficiala.
L'AFI en informatica[modificar | modificar la font]
Polissas e claviers[modificar | modificar la font]
Lei signes de l'AFI son de mai en mai disponibles dins leis aisinas de tractament de tèxt, aumens amb certanei polissas, e son ben integrats dins lo sistèma Unicòde. Existisson de polissas accessiblas e (sovent) gratuitas que tenon lei signes AFI. Tanben i a de claviers adaptats a l'AFI.
- La polissa Lucida Sans Unicode, que compren lei simbòls de l'AFI, es preïnstallada dins Microsoft Windows.
- Leis utilizaires de Mac OS X pòdon consultar: Polissas e claviers per l'AFI amb lo sistèma operatiu Mac OS X (en anglés).
- Lei polissas dau SIL venon d'un organisme scientificament contestable, mai son gratuitas e telecargablas: Gentium (quasi completa), Charis SIL (pron completa mai s'aficha mal amb Linux), Doulos SIL (pron completa), SIL93 (pron completa).
- I a de claviers en linha per l'Internet, coma aqueu d'aquí.
- Leis acorchas de clavier, per picar lei caractèrs AFI, son de bòn configurar dins Microsoft Word e dins leis ordenadors MacIntosh. Per còntra son de mau configurar amb Linux e OpenOffice perque demandan de faire de macros.
Adaptacion ai signes ASCII[modificar | modificar la font]
Bòrd que l'AFI utiliza de simbòls que son inconeguts dins lei caractèrs de basa de la majoritat deis ordenadors (caractèrs ASCII), s'es desvolopat de sistèmas per representar lei signes fonetics amb lei caractèrs de basa ASCII. Lei pus coneguts son l'X-SAMPA, lo SAMPA e lo Kirschenbaum. Son practics, en particular, per lei messatges electronics.
Pasmens, dempuei l'integracion de l'AFI dins lo sistèma Unicòde, e dempuei la generalizacion d'Unicòde, lei simbòls fonetics ASCII son de mens en mens necessaris. Ara certanei tipes de messatges electronics pòdon integrar de caractèrs AFI gràcias a Unicòde.
L'AFI en LaTeX[modificar | modificar la font]
Existís un modul (extension) dau logiciau LaTeX sonat TIPA (TeX International Phonetic Alphabet), que permet d'i utilizar lei signes de l'AFI.
Lo modul TIPA a per autor lo lingüista japonés Rei Fukui. Es constituit de macros, de familhas de polissas, de sei fichiers de definicion, e d'un fichier d'encodatge. Es inclús dins lei distribucions correntas de LaTeX coma texlive.
AFI estendut[modificar | modificar la font]
L'AFI estendut (en anglés Extended IPA, extIPA) es un grop de simbòls suplementaris de l'AFI que sèrvon per transcriure exactament lei trebols de lengatge. Apareguèt a l'iniciativa d'un grop de lingüistas durant la Convencion de l'AFI de Kiel, en 1989. Sa publicacion oficiala definitiva se faguèt en 1994 dins lo Journal of the International Phonetic Association[4]
En mai de la notacion dei trebols de lengatge, l'AFI estendut s'utiliza pereu per notar de sòns particulars dins la comunicacion correnta, coma lo "chut" per far silenci, lei dents que cruississon o lei labras que petan. Tanben l'AFI estendut pòt notar lei particularitats de la votz d'un individú, coma lo nasilhament.
En mai de l'AFI estendut, un autre grop de simbòls es prepausat dempuei 1995 per indicar la qualitat de la votz (voice quality symbols, VoQS), coma lo chuchotejatge.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1886, una còla de professors de lengas de França e dau Reiaume Unit , menats per lo lingüista francés Paul Passy, formèt lo grop que prenguèt de 1897 enlà lo nom d'Associacion Fonetica Internacionala[5]. L'alfabet d'origina se basava sus un projècte de reforma ortografica per l'anglés, l'alfabet Romic, mai per fin de lo rendre utilizable dins d'autrei lengas, permetèron que lei valors dei simbòls varièsson d'una lenga a l'autra[6]. Per exemple, lo sòn [ʃ] (sh dins Arcaishon) se representava a l'origina per c en anglés, mai per x en francés.
Pasmens, en 1888, revisèron l'alfabet per lo rendre unifòrme e identic dins totei lei lengas. Aqueu principi foguèt tanben la basa dei revisions ulterioras.
Dempuei la creacion de l'AFI, l'organizacion dei vocalas e dei consonantas es restada largament la meteissa. Totun l'alfabet a recebut quauquei revisions gaire nombrosas. La Convencion de l'AFI de Kiel de 1989 faguèt pron de cambiaments a respècte de la version precedenta de 1932. Doas revisions menoras se faguèron encara en 1993 e en 2005. Tanben de cambiaments pichons an consistit a renommar lei simbòls e lei categorias (en foncion dei progrès scientifics en fonetica) e a modificar un pauqueton lo dessenh dei caractèrs.
L'AFI estendut se creèt en 1989-1990 e se publiquèt oficialament en 1994[7]. Tanben, lei simbòls de qualitat de la votz (voice quality symbols, VoQS) son prepausats dempuei 1995.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)Sit de l'Associacion Fonetica Internacionala
- (en)Tablèu oficiau dei signes AFI, segon l'Associacion Fonetica Internacionala
- (en)L'AFI subre lo sit d'Omniglot
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, p. 6.
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, p. 10.
- ↑ 3,0 3,1 International Phonetic Association, Handbook, p. 14-15.
- ↑ "Extensions to the IPA: An ExtIPA Chart" in International Phonetic Association, Handbook, pp 186-187.
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, pp 194–196
- ↑ "Originally, the aim was to make available a set of phonetic symbols which would be given different articulatory values, if necessary, in different languages." (International Phonetic Association, Handbook, pp 195–196)
- ↑ International Phonetic Association, Handbook, p. 186


text:
Angòla
Angòla es un país d'Africa que confronta a nòrd la Republica Democratica de Còngo, a l'èst Zambia e al sud Namibia. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Luanda.
L'exclava de Cabinda (7283 km2) confronta la Republica de Còngo al nòrd e la Republica Democratica de Còngo a l'èst e al sud. A l'oèst es bordada per l'Atlantic.
Lo gentilici es angolés -esa.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Lo periòde precoloniau
- 2.2 Lo periòde coloniau
- 2.3 L'Angòla independent
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Liames extèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
De la Preïstòria a l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'istòria d'Angòla es mau coneguda avans l'arribada dei Portugués en 1482 en causa de la manca de documents escrichs. Segon lei descubèrtas realizadas per lei paleontològs, la Preïstòria i veguèt l'aparicion de culturas liticas que foguèron a l'origina dei pòbles khoisan installats dins la region durant l'Antiquitat. Dins lo corrent dau millenari I ap. JC, de Bantos comencèron de migrar dins la region. Sa penetracion foguèt fòrça progressiva e prenguèt l'aspèct de migracions successivas : d'un biais regular, leis abitants d'un vilatge lo quitavan per ne bastir un novèu pus luench. Mai organizats e tecnologicament pus avançats, lei Bantos dominèron lentament la region e assimilèron la màger part dei pòbles khoisan dins de circonstàncias desconegudas.
L'installacion dei Portugués[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XV, lo rèi portugués Joan II lo Perfèct (1481-1495) mandèt una expedicion per establir de relacions ambé lo Reiaume de Ndongo e per i trobar de minas — inexistentas — d'argent. Situat au sud de Kongò, onte lei Portugués èran ja ben presents, aquel estat èra dirigit per un sobeiran dich ngola que son títol foguèt a l'origina dau mòt « Angòla ». Après aver ocupat l'illa de Loanda, lei Portugués s'installèron en 1575 sus lo continent onte fondèron un fòrt a l'origina de la vila de Luanda. Puei, conquistèron la region entre lei rius Bengo e Cuanza.
Lo comèrci negrier venguèt pauc a pauc l'activitat principala dei comptadors portugués. Per aquò, obtenguèron l'ajuda d'aventuriers europèus ò mestís (lei pombeiros) que menèron d'incursions còntra Ndongo. Dins lo corrent deis annadas 1620, la rèina Nzinga (1626-1663[1]) concluguèt una aliança ambé leis Olandés per expulsar lei Portugués dau continent. En 1641, ajudèt leis Olandés de conquistar Luanda e infligiguèt una desfacha ai Portugués tres ans pus tard a Ngoleme. Pasmens, mau capitèt d'empachar lo retorn dei Portugués e dei negriers. En revènge, son accion permetèt ai reiaumes locaus de mantenir son independéncia.
Lo desvolopament de la tracha negriera[modificar | modificar la font]
Se lei reiaumes de Ndongo e de Matamba dirigits per Nzinga blocavan la progression portuguesa vèrs l'èst, leis estats situats lòng de Cuanza resistiguèron mens. Après la fondacion de Benguela (1617), lei Portugués poguèron ansin formar un pichon territòri centrat sus lei tres vilas de Luanda, de Benguela e de Massangano. Ansin, a partir de la fin dau sègle XVII, la tracha negriera conoguèt un desvolopament important dins la region.
Afeblit per de conflictes intèrnes, Ndongo poguèt plus s'opausar ai trafegs d'esclaus. Despoplat per leis atacas deis esclavagistas, perdiguèt son independéncia en 1671. Puei, leis expedicions negrieras s'estendèron a tot lo país. Agantèron rapidament l'Empèri Lunda que venguèt la premiera poissança de la mitat nòrd de l'Angòla actuau gràcias a la tracha e a seis exportacions d'evòri, de coire e de sau.
Lei mutacions dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau sègle XIX, Angòla conoguèt de mutacions economicas importantas que destabilizèron l'equilibri de la region. D'efèct, après l'aplant dau comèrci negrier, l'evòri venguèt lo còr dau comèrci regionau avans d'èsser remplaçat per lo cauchó durant leis annadas 1870. En causa de sa manca de mejans militars, Portugau deguèt laissar d'aventuriers crear de rets comerciaus privats per esplechar lei regions interioras. Se preocupant pas de la subrevida dei societats africanas, aqueleis aventuriers foguèron a l'origina d'un descadenament de violéncias liat a la caça deis elefants e la creacion de plantacions privadas. En particular, entraïnèron una resurgéncia de la tracha d'esclaus per provesir la man d'òbra necessàrias ai plantacions.
Aqueleis evolucions entraïnèron l'afondrament deis estats negriers ancians (Kasange, Matamba...). En revènge, renforcèron lo ròtle deis estats interiors que participavan au comèrci d'evòri e au transpòrt dei marchandisas. Lei beneficiaris principaus dau periòde foguèron leis Ovimbundu, pòble marchand de la region de Benguela, e lei Chokwe, pòble caçaire d'elefants dau nòrd-èst. Lei premiers capitèron de formar d'importants rets comerciaus (fins a la vau de Zambèzi) e demorèron un actor major de la vida economica de l'Africa Australa fins ais annadas 1890. Lei segonds venguèron d'especialistas de la caça d'elefants e capitèron d'obtenir un nombre important d'armas de fuòc modèrnas. Ansin, dins lo corrent deis annadas 1860, impausèron son primat ai Lunda.
Lei rets marchands angolés deguèron pasmens faciar una concurréncia viva a partir deis annadas 1870 quand de marchands swahilis comencèron de s'installar dins la region. Originaris de l'èst d'Africa (e generalament liats au Sultanat de Zanzibar), desvolopèron de rets comerciaus importants au sen dei pòbles pauc organizats. Aquò agravèt lo declin economic dei reiaumes organizats de la region coma Kazembe que foguèt durament desfach per lei tropas de Msiri, rèi marchand de Katanga, en 1869.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
La conquista dei regions interioras[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1850, leis autoritats portuguesas comencèron la somission dei regions interioras d'Angòla ambé l'objectiu de realizar la joncion entre Angòla e Moçambic. Pasmens, en causa de la manca de mejans, lo projècte avancèt gaire fins ais annadas 1870 e l'acceleracion dau partiment coloniau dau continent african. Leis operacions de pacificacion foguèron donc lòngas e durèron fins ais annadas 1920. Lei principalas regardèron la somission deis Ovimbundu (1890-1904) e dei Lunda (1894-1926). En mai d'aquò, Kongò se revoutèt en 1913-1915. Consequéncia d'aquela progression malaisada, la joncion ambé Moçambic poguèt pas èsser realizada e lei Portugués deguèron reconóisser la preséncia britanica en Rodèsia en 1890.
L'imigracion portuguesa e l'esplecha de la colonia[modificar | modificar la font]
En despiech dei progrès militars, Angòla interessava pauc la populacion portuguesa e lo nombre de Blancs i èra fòrça limitada au començament dau sègle XX (9 000 personas en 1900). L'arribada au poder de Salazar transformèt la situacion : Angòla venguèt una colonia de poblament que son esplecha deviá provesir d'importantei ressorsas naturalas (diamants, cafè...) a sa metropòli. Leis Africans foguèron somes a un estatut d'indigenat inspirat dau servatge medievau e venguèron una resèrva de man d'òbra fòrçada. Aquela politica assegurèt lo desvolopament economic de la colonia e lo nombre de colons agantava 172 000 en 1960.
La Guèrra d'Independéncia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1950, la violéncia de l'esplecha coloniala entraïnèt la formacion de movements independentistas. Mario de Andrade e Agostinho Neto fondèron lo Movement Populara de Liberacion d'Angòla (MPLA) en 1956. D'inspiracion marxista, èra sostengut per lei populacions urbanas dau litorau, lei Mbundu de la region de Luanda e lei mestís (que provesiguèron la màger part de sei quadres). Un an pus tard, Robert Holberto fondèt lo Frònt Nacionau de Liberacion d'Angòla (FNLA) que trobèt sei sostèns au sen dei Kongò. Enfin, en 1966, Jonas Savimbi fondèt l'Union Nacionala per l'Independéncia Totala d'Angòla (UNITA) après una scission dau FNLA. Son movement foguèt rapidament sostengut per leis Ovimbundu e lei pòbles dei regions interioras.
La Guèrra d'Independéncia d'Angòla comencèt en febrier de 1961. Pasmens, lei tres movements menacèron gaire l'armada portuguesa car mau capitèron de formar un frònt unit. Ansin, au començament deis annadas 1970, la temptativa dau MPLA se secutar lei soudats portugués gràcias a d'unitats mobilas equipadas de mortiers foguèt aisament arrestada e [[Agostinho Neto[Neto]] deguèt s'enfugir en Congò. Dins aquò, après la Revolucion dei Garòfles que reversèt la dictatura portuguesa en 1974, Lisbona negocièt la fin de la guèrra. En genier de 1975, un acòrd foguèt ansin conclut que fixava l'independéncia angolesa au mes de novembre de 1975. Aqueu tractat entraïnèt la partença de la màger part dei colons.
L'Angòla independent[modificar | modificar la font]
La presa dau poder per lo MPLA e lo començament de la guèrra civila[modificar | modificar la font]
En julhet de 1975, lo MPLA, sostengut per Portugau, expulsèt lo FNLA e l'UNITA de Luanda e proclamèt la formacion de la Republica Populara d'Angòla. Agostinho Neto ne venguèt president e una lònga guèrra civila comencèt. Opausèt lo MPLA sostengut per un còrs expedicionari cuban e per lo blòt sovietic a l'UNITA e a divèrsei guerilhas anticomunistas sostengudas per leis Estats Units e per l'Africa dau Sud. En mai d'aquò, lo país deguèt faciar una situacion economica e administrativa malaisada car la partença dei colons lo privèt de la quasi totalitat de sei quadres.
Après l'eliminacion dau FNLA en 1978, la guèrra opausèt principalament lo govèrn dau MPLA e l'UNITA. Après la mòrt de Neto en 1979, remplaçat per José Eduardo dos Santos, lo conflicte se generalizèt dins l'encastre dei guèrras multiplas que menavan lo regime sud-african d'apartheid per eliminar seis adversaris en Africa Australa. Ansin, Angòla sostenguèt la Organizacion dei Pòbles dau Sud-Oèst African (SWAPO) que luchava per son independéncia còntra Pretoria. De son caire, l'Africa dau Sud engatjèt sei tropas dins lo sud d'Angòla. Aquò permetèt a l'UNITA de dispausar d'una basa solida dins lei regions sud e de prendre lo contraròtle dei minas de diamants dau nòrd-èst qu'alimentèron son esfòrç de guèrra.
En 1987-1988, de combats fòrça violents opausèron lei dos camps dins lo sud-èst dau país, especialament a l'entorn de Cuito Cuanavale. Indecís, entraïnèron de negociacions que preveguèron l'independéncia de Namibia e lo retirament dei tropas estrangieras d'Angòla. Puei, en 1991, un segond acòrd permetèt de conclure una alta-au-fuòc entre lo MPLA e l'UNITA.
La represa e la fin de la guèrra civila[modificar | modificar la font]
Leis acòrds de 1991 instaurèron lo multipartisme e l'UNITA acceptèt d'intrar dins lo jòc politic angolés. Pasmens, durant l'eleccion presidenciala de setembre de 1992, l'UNITA accusèt lo MPLA de fraudas. Après una crisi politica de dos mes, Dos Santos ordonèt d'atacar lei militants de l'UNITA de Luanda, çò qu'entraïnèt una represa de la guèrra civila.
Gràcias au sostèn de Zaire, l'UNITA aguèt inicialament l'avantatge e ocupèt 70% dau país en 1993. Pasmens, lo govèrn de Luanda, sostengut per la comunautat internacionala, capitèt de tornar conquistar divèrsei territòris a partir de 1994. En 1995, lei Nacions Unidas assaièron d'impausar de negociacions entre lei dos camps e mandèron una fòrça internacionala (la MONUA) per arrestar lei combats. Dins aquò, de 1996 a 1997, totei lei temptativas de formar un govèrn d'union nacionala mau capitèron e Savimbi reprenguèt la guèrra en 1999. Dins aquò, aviá perdut la màger part de sei sostèns e foguèt finalament tuat en febrier de 2002. L'UNITA arrestèt alora lei combats e se transformèt en partit politic classic.
De 1975 a 2002, aperaquí 500 000 combatents èran estats tuats. Lei pèrdas civilas son desconegudas mai estimadas a plusors centenaus de miliers de personas au minimom. Enfin, la guèrra aviá causat lo desplaçament de 4,3 milions d'abitants (dins un país de 14 milions d'abitants en 2002).
Angòla dempuei 2003[modificar | modificar la font]
Dempuei 2003, Angòla es totjorn dirigit per José Eduardo dos Santos e per lo MPLA que ganhèron leis eleccions de 2008 e de 2012. L'UNITA, maugrat la denonciacion de fraudas, acceptèt cada còp de participar au jòc politic e reprenguèt pas la guèrra. Ansin, franc dau territòri de Cabinda ont una guerilha contunia de combatre per l'independéncia, la patz demòra en Angòla. Aquò a permes de començar la reconstruccion qu'es menada gràcias a l'esplecha dei ressorsas naturalas angolesas (petròli principalament) e ai ajudas de la comunautat internacionala. Pasmens, l'aumentacion de la corrupcion e deis inegalitats menaçan aqueu procès.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- Republica d'Angòla (portal oficial)
- Parlament d'Angòla
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo començament de son rèine es malaisat de fixar car Nzinga aguèt una influéncia fòrça importanta sus la politica dau reiaume tre la fin deis annadas 1610 e n'assegurèt la regéncia oficialament la regéncia entre 1624 e 1626.