text:
Jorge Luis Borges
Jorge Francisco Isidoro Luis Borges (nascut lo 24 d'agost de 1899 a Buenos Aires - mòrt a Genèva (Soïssa) lo 14 de junh de 1986) èra un escrivan argentin e una de las glòrias de las letras latinoamericanas, una figura literària del sègle XX. Es conegut particularament per sos contes, sos ensages e son òbra poetica.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joventut[modificar | modificar la font]
Lo paire de Borges, Jorge Guillermo Borges, èra avocat e professor de psicologia, pr'aquò aviá a mai d'aspiracions literàrias ("ensagèt de venir escrivan e manquèt sa temptativa", diguèt un còp Borges. Segon Borges son paire "compausèt qualques sonets plan bons"). Sa maire, Leonor Acevedo Suárez, uruguaiana, aprenguèt anglesa de son marit e revirèt fòrça òbras de l'anglés a l'espanhòl. La familha de son paire aviá d'originas espanhòlas, portuguesas e anglesas; la de sa maire espanhòlas e possiblament portuguesas. En cò sieu se parlava en espanhòl e anglés. En consequéncia tre son enfància Borges èra bilingüe, e aital aprenguèt a legir l'anglés abans l'espanhòl. Cresquèt dins lo barri porteño de Palermo -en aquel moment gaireben un parçan (arrabal)-, dins un ostal grand amb una bibliotèca granda qu'aparteniá a son paire.
Estudièt d'en primièr en Argentina e, pendent sa joventut, en Soïssa. Jorge Guillermo Borges se vegèt obligat a abandonar su profession d'avocat per encausa de la meteissa ceguera progressiva ereditària que, de decadas mai tard, afectariá tanben son filh. La familha faguèt un viatge en Euròpa; quand esclatèt la Primièra Guèrra Mondiala en 1914 la familha se mudèt a Ginebra, ont lo paire de Borges foguèt tractat per un oftalmològ de la vila, mentre que Borges e sa sòrre Norah (nascuda en 1902) asistissián a l'escòla, ont Borges aprenguèt francés e latín. Pendent aquelas annadas, Borges tanben s'aprenguèt tanben solet l'alemand.
Aprèp la Primièra Guèrra Mondiala la familha Borges passèt tres annadas en Lugano, Barcelona, Malhòrca, Sevilha e Madrid. Pendent son estància en Soïssa dintrèt en contacte amb los expressionistas alemands. En Espanha frequentèt los poètas ultraïstas, que influiguèron poderosament dins sa primièra òbra lirica. Sa primièra poesia, "Himno al mar", escricha amb l'estil de Walt Whitman, foguèt publicada dins la revista Grecia.
Debutas de sa carrièra literària[modificar | modificar la font]
Lo 24 de genièr de 1921 apareguèt lo primièr numèro de la revista literària espanhòla Ultra, que -coma o laissa devinhar son quite nom- èra l'organ de difusion del movement ultraïsta. Demest los collaboraires mai notables se tròban lo quite Borges, Rafael Cansinos-Assens, Ramón Gómez de la Serna e Guillermo de Torre; aqueste darrièr se maridariá mai tard amb Norah Borges. Lo 4 de març de 1921, los Borges —la grand paternala, Frances Haslam, que los aviá unido a Ginebra en 1916, los parents, Leonor Acevedo e Jorge Guillermo Borges e la sòrre Norah Borges— s'embarquèron al pòrt de Barcelona sul batèu "Reina Victoria Eugenia" que los tornariá menar a Buenos Aires. Sul pòrt los esperava Macedonio Fernández que son amistat amb Borges èra un eiretatge de son paire. Arribat a Buenos Aires publica dins la revista Cosmópolis (una revista espanhòla), fondèt la revista murala Prisma (que se ne publiquèt sonque dos numèros), e publiquèt tanben dins Nosotros, dirigida per Alfredo Bianchi. Pendent aquel temps coneguèt Concepción Guerrero, una jove de setze ans de qui s'enamora. En 1922 visita Leopoldo Lugones amb Eduardo Gonález Lanuza; o faguèt per li balhar lo segond (e darrièr) numèro de Prisma. En agost de 1924 fonda Proa amb Ricardo Güiraldes, autor de Don Segundo Sombra; Alfredo Brandán Caraffa e Pablo Rojas Paz. En 1931 se publiquèt lo primièr numèro de Sur, dirigida prr Victoria Ocampo; dins aquel primièr numèro Borges collaborèt amb un article consacrat al Coronèl Ascasubi. Tanben i escriguèron: Victoria Ocampo, Waldo Frank, Alfonso Reyes, Jules Supervielle, Ernest Ansermet, Walter Gropius, Ricardo Güiraldes e Pierre Drieu la Rochelle. En 1923, abans un segond viatge en Soïssa, Borges publiquèt son primièr libre de poesía, Fervor de Buenos Aires, que s'i prefigura, segon las paraulas del quite Borges, tota son òbra posteriora. Foguèt una edicion preparada a la lèsta e s'i amaguèron qualques errors e que a mai ten pas de prològ. Per la tapa sa sòrre Norah realizèt una gravadura. Ne foguèron editats aperaquí tres cents exemplars; los paucs que se conservan son considerats coma de tresaurs pels bibliofils e en qualques se veson correccions manuscrichas realizadas per Borges meteis. Lamentablement lo solet exemplar que teniá la Bibliotèca Nacionala Argentina foguèt raubat amassa amb d'autras primièras edicions de Borges l'an 2000. Mai tard escriguèt, demest d'autras publicacions, dins Martín Fierro, una de las revistas clau de l'istòria de la literatura argentina de la primièra mitat del sègle XX. Malgrat sa formacion europeista reivindiquèt tematicament sas rasics argentinas, e en particular portenhas, dins de poemaris coma Fervor de Buenos Aires (1923), Luna de enfrente (1925) e Cuaderno de San Martín (1929). Compausèt las paraulas de tangos e milongas, a mai se defugiguèt «la sensiblería del inconsolable tango-canción y el manejo sistemático del lunfardo, que infunde un aire artificioso a las sencillas coplas». Dins sas letras e qualques racontes son narradas las dubtosas aventuras dels "cuchilleros e compadres", que los mòstra dins tota sa brutalitat nusa encara que dins un clima tragic se non gaireben epic.
Encara que la poesia foguèt un dels pilars de sa fasenda literària, l'ensag e la narrativa foguèron los genres que li portèron reconeissença universala. Possessor d'una cultura colossala, elaborèt una òbra de granda soliditat intellectuala sus l'ossamenta d'una pròsa precisa e austèra, a travèrs de la qual manifestèt una distanciacion ironica de las causas e son lirisme delicat. Sas estructuras narrativas alteran las formas convencionalas del temps e de l'espaci pr'amor de bastir de monds alternatius amb un grand contengut simbolic, creats a partir de reflexes, d'inversions e de parallelismes. Prenon los racontes de Borges la forma de devinalhas, o de metafòras potentas amb un reirefons metafisic.
Demest las amistats siás mai importantas d'aquel temps cal remarcar José Bianco, Adolfo Bioy Casares, Estela Canto e d'autres, subretot, los prèp del cercle de la revista Sur.
Maturitat[modificar | modificar la font]
En 1946 Juan Domingo Perón foguèt elegit president, en véncer aital l'Unión Democrática. Borges, qu'aviá sostengut aqueste darrièr partit, se manifestava clarament contra lo govèrn novèl, çò que lo menèt a abandonar sa foncion de bibliotecari, e se neguèt a acceptar la carga d'"inspector d'aucèls e conilhs". Borges se manifestèt del biais seguent cap al novèl govèrn: "Las dictaduras fomentan la opresión, las dictaduras fomentan el servilismo, las dictaduras fomentan la crueldad; más abominable es el hecho de que fomenten la idiotez. Botones que balbucean imperativos, efigies de caudillos, vivas y mueras prefijados, ceremonias unánimes, la mera disciplina usurpando el lugar de la lucidez... Combatir estas tristes monotonías es uno de los muchos deberes del escritor ¿Habré de recordar a los lectores del Martín Fierro e de Don Segundo Sombra que l'individualisme es de las viejas virtudes argentinas?"
Per aqueste motiu, li calguèt doncas superar sa timiditat, e far de conferéncias. En 1948 sa sòrre Norah Borges e sa maire foguèron arrestadas, acusadas d'escandal sus la via publica. Foguèron embarradas Norah Borges e son amiga Adela Grondona pendent qualques jorns a la preson del Buen Pastor (una preson de femnas), e dins lo cas de Leonor Acevedo foguèt decretat una arrestacion domiciliària per encausa de son edat.
En 1950 foguèt elegit coma president de la SADE e l'an seguent sortiguèt editat a Mexic Antiguas Literaturas Germánicas, qu'aviá escrich en collaboracion amb Delia Ingenieros.
Aprèp la Revolucion Libertadora que faguèt tombar Perón, foguèt causit coma director de la Biblioteca Nacional, carga que vestiguèt dempuèi 1955 fins a sa demission en 1973, consequéncia de la represa del poder per Juan Domingo Perón. Foguèt puèi causit coma membre de l'Acadèmia Argentina de las Letras. En 1956 faguèt de professor de literatura anglesa a l'Universitat de Buenos Aires e president de l'Asociación de Escritores Argentinos. Recebèt fòrça criticas per son adesion al govèrn novèl, entre d'autres, per Ernesto Sábato e Ezequiel Martínez Estrada. Sábato e Borges cultivèron son enemistat fins a 1975.
Lo 21 de setembre de 1967, pel primièr còp Borges se maridèt. Aquel maridatge amb Elsa Astete Millán deviá perdurar pas gaire (fins a octobre de 1970).
Qualques uns de los prèmis mai importants que Borges culhiguèt foguèron lo Prèmi Nacional de Literatura, en 1957; lo Prèmi Internacional de Editores, en 1961; lo Formentor, partejat amb l'absurdista Samuel Beckett, en 1969; lo Prèmi Cervantes, recompensa literària màger en lenga espanhòla, amassa amb Gerardo Diego, en 1979; e lo Balzán, en 1980. Tres ans mai tard, lo govèrn espanhòl li balhèt la Gran Cruz de la Orden de Alfonso X el Sabio. Malgrat son prestigi intellectual e la reconeissença universala enòrmes que pòrta son òbra, recebèt pas lo Prèmi Nobel de Literatura. Se pensa que foguèt acantonat de la possibilitat de l'obtenir per rason del prèmi que li foguèt decernit per la presidéncia del dictador Augusto Pinochet.
Sas darrièras annadas[modificar | modificar la font]
En 1973, en vista d'una novèla victòria del peronisme, Borges insistiguèt a recordar al primièr govèrn de Perón coma "los años de oprobio". En 1975 se moriguèt sa maire, quand teniá nonanta-nòu ans. Tre aquel moment Borges fariá sos viatges amb una ex-escolana, que venguèt puèi sa secretària e -fin finala, dins lo vielhum de Borges- sa segonda esposa María Kodama.
En 1980 signèt una Solicitada por los desaparecidos dins lo jornal Clarín. Borges diguèt en aquela ocasion: "una tarde vinieron a casa las Abuelas y Madres de Plaza de Mayo a contarme lo que pasaba. Algunas serían histriónicas, pero yo sentí que muchas venían llorando sinceramente porque uno siente la veracidad. Pobres mujeres tan desdichadas. Esto no quiere decir que sus hijos fueran invariablemente inocentes pero no importa. Todo acusado tiene derecho, al menos, a un fiscal para no hablar de un abogado defensor. Todo acusado tiene derecho a ser juzgado. Cuando me enteré de todo este asunto de los desaparecidos me sentí terriblemente mal. Me dijeron que un general había comentado que si entre cien personas secuestradas, cinco eran culpables, estaba justificada la matanza de las noventa y cinco restantes. ¡Debió ofrecerse él para ser secuestrado, torturado y muerto para probar esa teoría, para dar validez a su argumento!"
En 1982 condemnèt l'invasion argentina de las Illas Malvinas, e avalorèt d'un biais positiu las consequéncias de la desfacha: "...si se hubiesen reconquistado las Malvinas, posiblemente los militares se hubiesen perpetuado en el poder y tendríamos un régimen de aniversarios, de estatuas ecuestres, de falta de libertad total. Además, yo creo que la guerra se hizo para eso, ¿no?".
Lo jorn que Jorge Luis Borges assistiguèt a la sala ont èran jutjadas las Juntas Militaras argentinas, escriguèt una cronica per l'agéncia de premsa espanhòla EFE. Cargava lo títol: “Lunes, 22 de julio de 1985”.
Defuntèt lo 14 de junh de 1986, pauc aprèp que se maridèsse amb María Kodama dins la vila de Ginebra (que Borges aviá designat coma "una de mis patrias" e que causiguèt, segon un comentari ironic, per tal que se vegèsse plan a la debuta de las enciclopèdias postumas), victima d'un cancèr epatic. Per tal de seguir sas darrièras volontats sas restas s'enterrèron dins lo cementèri de Plainpalais (dins la partida sud d'aquela vila) jos una lausa que nos ditz bravament sus son biais de pensar, perque plan de vegadas afirmèt èsser pas espaurugat per la mòrt. Borges es enterrat dins la tomba 735, localizacion D-6, a la drecha d'un ciprés. [1] La lausa es d'una pèira blanca e aspra e dins la partida superiora s'i pòt legir "Jorge Luis Borges"; en jos es escrich en anglés ancian "And ne forhtedon na" que significa "Y que no temieran", al costat d'una gravadura circular amb sèt guerrièrs qu'an metut sos escuts e amb una espasa copada se dirigisson cap al combat -e a la mòrt-, una crotz pichona de Galas e "1899/1986". Al dòrs de la lausa se repetís dos vèrses de la Völsunga Saga (XIII), "El tomó su espada, Gram, y colocó el metal desnudo entre los dos", dejós una nau vikinga e sota "De Ulrica a Javier Otalora". [2]
Òbras[modificar | modificar la font]
Borges, al delà de sos contes escriguèt tanben de poesia, d'ensages e una quantitat bèla de critica literària e de prològs. Editèt de nombrosas antologias e foguèt un traductor d'anglés, francés e d'alemand de granda qualitat (revirèt tanben d'òbras a partir de l'anglés ancian [1] y del escandinavo antiguo [2] ) Sa cecitat, que se desvolopèt coma la qu'aguèt son paire durant sa vida d'adult, influencièt en bèla part son escritura posteriora.
Demest sos interèsses intellectuals se pòdon soslinhar la mitologia, las matematicas, la teologia, la filosofia e, coma integracion d'aquestas, lo sens borgian de la literatura coma divertiment — totes aquestes tèmas son tractats qualques pics coma un jòc e d'autres còps amb una seriositat considerabla. Borges visquèt la màger part del sègle XX, por lo que vivió el periòde modernista de la cultura e la literatura, particularament lo simbolisme. Sa ficcion es prigondament erudita e totjorn concisa.
Coma son contemporanèu Vladimir Nabokov e James Joyce qu'èra un brin mai vièlh, Borges combinava l'interès cap a la tèrra nadiva amb d'interèsses plan mai amples. Aviá tanben en comun son multilingüisme e son gost a jogar amb lo lengatge, pasmens contràriament a Nabokov e Joyce, que amb l'anar del temps se dirigiguèron cap a la creacion d'òbras mai grandas, Borges de longa foguèt un miniaturista; per exemple, realizèt pas jamai un roman. Tanben en contrast amb Joyce e Nabokov lo trabalh de Borges anèt en s'alunhar de çò qu'el sonava "el barroco".
La part bèla de sas istòrias mai popularas abunda dins la natura del temps, l'infinit, los miralhs, los laberints, la realitat e l'identitat; mentre que d'autras se centran sus de tematicas fantasticas. Lo quite Borges conta d'istòrias mai o mens realas de la vida sudamericana; d'istòrias d'eròis populars, de soldats, de gauchos, detectius e figuras istoricas, en barrejar la realitat amb la fantasiá e los faches amb la ficcion.
Al margen de la ficcion, son òbra es abondosa e de granda qualitat, incluida la aguda critica literària e de cine, biografías cortas e ensages filosofics. Explorèt a mai, dempuèi un ponch de vista empiric o racional los tèmas de sas òbras de ficcion. Dins d'articles coma "La historia del tango" e "Los traductores de Las mil y una noches" escriguèt lucidament a prepaus de faches e d'elements segurament autobiografics.
Trayendo a colación Las mil y una noches (Arabian Nights dins sa version anglesa), existís una anecdòta que bota en evidéncia l'ironia subtila e aguda que Borges manejava. En cierta ocasion brindó una conferéncia a l'Universitat de Harvard acerca del libro susodicho. Al finalizar un universitario se le acercó y, con una gran dosis de ingenuidad e ignorancia al respecto, le preguntó, si, para informarse más al respecto de la obra en cuestión, debía inscribirse en el curso acerca de la cultura árabe. A lo que Borges respondió: "No, debe inscribirse en el de noches".
Traduccions[modificar | modificar la font]
Quand teniá 10 ans, revirèt Oscar Wilde en espanhòl. Borges cresiá que la revirada podiá superar l'original e que l'alternativa e potencialamenta contradictòria revision de l'original podiá èsser tanben válida, más aún, que l'original o la traduccion literala aviá pas de rason d'èsser fidèla a la traduccion. Long de sa vida, revirèt, en las modificar subtilament, d'òbras de, entre d'autres, Edgar Allan Poe, Franz Kafka, Hermann Hesse, Rudyard Kipling, Herman Melville, André Gide, William Faulkner, Walt Whitman, Virginia Woolf e G.K. Chesterton.
Discípols contemporanèus[modificar | modificar la font]
E mai se Borges aguèt pas jamai de "discípols" dirèctes -qu'aquò supausariá una estetica e una escòla previsiblas de las que él mismo descreía- hay autores contemporáneos que, de acuerdo con sus críticos, han recibido su influencia de modo directo. El hecho de que hubieran conocido a Borges personalmente y hayan leído su obra en español, puede haber influido en las obras de Josyanne Sauvigneau, Daniel Herrendorf, Carlos Fuentes y Umberto Eco.
Citacions[modificar | modificar la font]
- "Democracia: es una superstición muy difundida, un abuso de la estadística."
- "Vida y muerte le han faltado a mi vida. De esa indigencia, mi laborioso amor por estas minucias." Buenos Aires, 1932.
- "Hay un concepto que es el corruptor y el desatinador de los otros. No hablo del Mal cuyo limitado imperio es la ética; hablo del infinito." Avatares de la Tortuga.
- "Quienes argumentan que el arte no debe propagar doctrinas, se refieren a doctrinas contrarias a las suyas"
- "Los peronistas no son buenos ni malos, simplemente son incorregibles"
- "La buena amistad soporta la infrecuentación"
- "No nos une el amor sino el espanto; será por eso que la quiero tanto" (Buenos Aires y El otro, el mismo)
- "Estoy medio desorientado -manifiesta-. Se me acercó una mujer vociferando: ¡Inculto! ¡Ignorante!"
- "La Argentina e Inglaterra parecen dos pelados peleándose por un peine, las islas habría que regalárselas a Bolivia para que tenga salida al mar" (sobre las Malvinas).
- "Dicen que la lengua francesa es tan perfecta que no necesita escritores. A la inversa, dicen que el castellano es una lengua que se desespera de su propia debilidad y necesita producir cada tanto un Góngora, un Quevedo, un Cervantes."
Colleccions[modificar | modificar la font]
- Inquisiciones (1925).
- Discusión (1932).
- Poemas (1943).
- Ficciones (1944).
- El Aleph (1949).
- El hacedor (1960)
- El informe de Brodie (1970).
- El oro de los tigres (1972)
- El libro de arena (1975).
- Libro de sueños (1976).
- Nueva antología personal (1980).
Contes[modificar | modificar la font]
- "Tlön, Uqbar, Orbis Tertius" (1940). Incluido en Ficciones
- "La biblioteca de Babel" (1941). Incluido en Ficciones
- "El Zahir" (1949). Incluido en El Aleph
- "El libro de arena" (1975). Incluido en El libro de arena
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Centre Borges a l'Universitat d'Iowa
- Internetaleph. Portal dedicat a Jorge Luis Borges. Ligams, novèlas e bibliografia.
- The Borgesian Cyclopedia o Enciclopedia borgesiana. "Referència virtuala al mond de Borges".
- www.literatura.org
- Article en HENCICLOPEDIA
- omenatges a la memòria del creador de laberints
- Poetica de la brevetat dins l'òbra Jorge Luis Borges
- El haiku y el imperio A prepaus dels haikus de Borges.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Borges, Jorge Luis. Breve Antología Anglosajona. Santiago, Chile, Ediciones la Ciudad, 1978.
- ↑ Borges, Jorge Luis. La Alucinación de Gylfi (Traducción de fragmentos de la Edda Menor de Snorri Sturluson). Buenos Aires, Alianza Editorial, 1984.


c: text/html

text:
Vera (Riu)
La Vera es un riu d'Occitània que raja entre Roergue e Carcin. Es un afluent d'Avairon en riba esquèrra, doncas un sosafluent de Garona mejans Avairon, puèi Tarn.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La font de Vera es a Tais, suls penjals entre Albi e Carmauç prèp de las anciana minas de carbon de Carmauç. S'escampa dins Avairon a Borniquèl (Carcin) al començament de las Gòrjas de l'Avairon.
Departaments e comunas traversats[modificar | modificar la font]
Idrologia[modificar | modificar la font]
A contrari de fòrça rius del bacin de Tarn, la Vera es un riu pauc abondant. Son debit foguèt observat pendent un periòde de 38 ans (1971-2008), a Borniquèl, a la confluéncia amb l'Avairon [1]. L'aigavèrs del riu es de 311 km2 siá gaireben en totalitat d'aquel.
Lo debit del riu a Borniquèl es de 2,14 m3/s.
La Vera presenta de fluctuacions saisonièras pron marcadas, amb un periode de nautas aigas en ivèrn e al printemps (debit mensual mejan entre 3,08 e 4,88 m3/s, de decembre a abril inclusit (amb un maxi en febrièr). Dempuèi lo mes de mai, lo debit merma aviadament e la aigas bassas van de julhet a setembre, (debit mensual mjan anant fins a 0,244 m3 en agost).
Lo cors d'aiga pòt se trobar gaireben a sèc.
Las aigadas pòdon èsser importantas en proporcion à la talha de l'aigavèrs.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Perros-Guirec
Perroz-Gireg en breton ( Perros-Guirec en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Sentier dels douaniers, sul luòc protegit dels landes de Ploumanac'h, voreja la celèbra còsta de granit ròsa, érodée dempuèi près de 300 milions d'ans, #qu'ofrís un païsatge surnaturel de chaos granitiques a las formas insolitas, en s'estendent sus près d'unitat|9|km {{}}.
La vila compren tres plajas principalas. Aquela de Trestraou es ensoleillée. S'i tròban lo casino e lo Palai dels congrèsses, ont an sovent luòc de las exposicions. Es d'aquela plaja #que s'embarca per visitar las Sèt-Islas #que la environnent, que # « l'Isla als Ausèls » (l'isla Rouzig), inhabitée, mas ont residisson entre el goélands e fòls de Bassan. La plaja de Trestrignel es mai batuda pels vents. Pro sauvatge, #çò que fa lo sieu encant, es cossí dintrada al bas d'una còsta, e a vorejat per la punta del Castèl, promontori rocós de la nautor #que se'n pòt aprofechar d'una vista panoramique sus las islas, sustot sus l' isla Tomé (#que fa pas pas partida Sèt-Islas). La plaja de Sant-Guirec se situa per çò qu'es d'ela en lo bourg de Ploumanac'h, la longitud del sentier dels douaniers ; es doncas una halte facila per tot randonneur l'estiu. Cara siá sus una pichona isla se lèva lo Castell de Costaérès.
Lo pòrt de la vila a dotat d'una conca a ondada e acuèlh tanben plan los marines pescadors que los plaisanciers. Una conca de rétention d'aiga jouxtant la conca a ondada, lo Linkin, anciennement conca de caça[1], a #èsser transformat n'airal d'activitats nàutiques (escolara o touristique, segon l'estacion).
Le Sentier des douaniers, sur le site protégé des landes de Ploumanac'h, borde la célèbre côte de granit rose, érodée depuis près de 300 millions d'années, qui offre un paysage surnaturel de chaos granitiques aux formes insolites, s'étendant sur près de 9 km.
La ville comprend trois plages principales. Celle de Trestraou est ensoleillée. S'y trouvent le casino et le Palais des congrès, où ont souvent lieu des expositions. C'est de cette plage qu'on embarque pour visiter les Sept-Îles qui l'environnent, parmi lesquelles « l'Île aux Oiseaux » (l'île Rouzig), inhabitée, mais où résident goélands et fous de Bassan. La plage de Trestrignel est davantage battue par les vents. Assez sauvage, ce qui fait son charme, elle est comme encaissée au bas d'une côte, et est bordée par la pointe du Château, promontoire rocheux du haut duquel on peut profiter d'une vue panoramique sur les îles, notamment sur l'île Tomé (qui ne fait pas partie des Sept-Îles). La plage de Saint-Guirec se situe quant à elle dans le bourg de Ploumanac'h, le long du sentier des douaniers ; elle est donc une halte facile pour tout randonneur l'été. Face à elle sur une petite île se dresse le Château de Costaérès.
Le port de la ville est doté d'un bassin à flot et accueille aussi bien les marins pêcheurs que les plaisanciers. Un bassin de rétention d'eau jouxtant le bassin à flot, le Linkin, anciennement bassin de chasse[2], a été transformé en aire d'activités nautiques (scolaire ou touristique, selon la saison).
Istòria[modificar | modificar la font]
Perros-Guirec Fa partida del Trégor, mas fins a la Revolucion francesa la parròquia de Perros-Guirec, enclavée en la évêché de Tréguier fasiá partida del doyenné de Lannion en levant del évêché de Dòl e coneguda jol vocable de Jacques lo Minèr (veire la glèisa Santa-Jacques, principala glèisa de la vila).
Entre la Mois invalide (d'agost)M e lo Data|15|d'abril|1949 {{}}, la vila es desservie pel tren a via métrique de las Camins de fèrre de las Còstas-de detlo-Nòrd, de la linha linha de Lannion a Perros-Guirec. Aquela linha preniá la linha Tréguier - Perros-Guirec a l'estacion de « Pichon Camp »[3]. En Perros, l'estacion i aviá situat al nivèl del pòrt del Linkin.
Perros-Guirec fait partie du Trégor, mais jusqu'à la Révolution française la paroisse de Perros-Guirec, enclavée dans l'évêché de Tréguier faisait partie du doyenné de Lannion relevant de l'évêché de Dol et connue sous le vocable de Jacques le Mineur (voir l'église Saint-Jacques, principale église de la ville).
Entre le Mois invalide (août)M et le Mois invalide (avril)M, la ville est desservie par le train à voie métrique des Chemins de fer des Côtes-du-Nord, de la ligne ligne de Lannion à Perros-Guirec. Cette ligne rejoignait la ligne Tréguier - Perros-Guirec à la gare de « Petit Camp »[3]. Dans Perros, la gare était située au niveau du port du Linkin.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Conca en amont del pòrt, #que lo lâcher d'aiga ne permetiá de caçar lo sable amuntegant-se en lo fons del pòrt
- ↑ Bassin en amont du port, dont le lâcher d'eau permettait de chasser le sable s'entassant dans le fond du port
- ↑ 3,0 3,1 Laurent Goulhen, « Lannion la vila a tres oras estacions », Revista d'istòria del Musèu del Pichon Tren de las Còstas-de detlo-Nòrd, no 17, en abril 2000, pàg. 14-22


text:
José de San Martín
Lo generau José de San Martín (Yapeyú, Entre Ríos, Argentina, lo 25 de heurèr de 1778 - Bolònha de Mar, França, lo 17 d'agost de 1850 ; tanben aprerat lo Liberator José de San Martín o, simplament lo liberator - el Libertador en castelhan) que ho, dab lo generau Simón Bolívar au Veneçuela, ua de las personalitats màgers de las guèrras d'independéncia dens las colonias espanhòlas d'America deu Sud. Qu'ei considerat com lo liberator d'Argentina, de Chile e de Peró : lo purmèr país que l'autreja lo títol de Pair de Patria, lo dusau de capitani generau de la soa armada e, fin finala, lo tresau de Liberator.
Somari
Temps de mainatge[modificar | modificar la font]
Hilh d'un oficièr espanhòu e vadut dens l'actuau província argentina d'Entre Ríos, San Martín que vadó dens la Gobernacion de las Missions Guaranís. Lo son pair, Juan de San Martín qu'èra en carga d'aquesta gobernacion de Yapeyú qui èra estada administrat peus jesuitas abans la los expulsion. qu'ostentava atau lo grad de "lòctenent governador". qu'èra vadut en Espanha dens la vila de Cervatos de la Cueza, dens la Província de Paléncia, Castelha e Leon. la mair deu Libertador, Gregoria Matorras, qu'èra tanben de Castelha e Leon e qu'èra vaduda a Paredes de Navas ; qu'èra la neboda d'un haut foncionari espanhòu en Argentina, governador de Tucumán. San Martín qu'avó cinc grans hrairs e sòr : María Elena, Manuel Tadeo, Juan Fermín Rafael e Justo Rufino.
La familha que'abandonè Yapeyú entà Buenos Aires en 1881 per'mor d'un conflicte enter Juan de San Martín dab los indians de la soa gobernacion. En 1783 que tornè en Espanha entà installà's a Malaga.
Educacion e carrièra militara[modificar | modificar la font]
San Martín qu'arrecebó ua educacion suenhada en Espanha a partir de 1783. Que comencè la soa carrièra militara aus 11 ans com capdet dens lo Regiment de Murcia dab ua batejada deu huec au 13 en Argeria en bèth dehéner la hortalessa espanhòla d'Oran qui hore venuda fin finala peu rei Carles IV d'Espanha. Après, San Martín que lutè dens los Pirenèus contra las tropas francesa en 1793 puish au costat de França a partir de l'aligança enter Espanha e Napoleon. San Martín qu'avó atau lo parat de rescontrar l'emperaire francés en persona a Tolon. La nau de San Martín que ho presa peus anglés e eth que ho presoèr abans d'estar liberat.
Après l'invasion francesa d'Espanha e lo coroament de Jausèp Bonaparte com rei d'Espanha, San Martín qu'avó de combàter las òsts francesas qui ocupavan Espanha e que combató atau au ras deus anglés e en particular dab William Carr Bereshford qui avèva invadit la soa tèrra nadau chic de temps abans a l'escadença de las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata. San Martín que en participè d'un biais decisiu a la victòria espanhòla de la batalha de Bailén (batalha decisiva de la Guèrra d'Independéncia d'Espanha - la Guèrra Peninsulara -).
El Libertador[modificar | modificar la font]
A Cadis (lòc on e s'èra refugida la cort espanhòla hidèu a Ferrand VII d'Espanha), San Martín qu'entrè dens la lòtja maçonica deus Cavèrs Racionaus (qui amassava d'autes argentins com Carlos María de Alvear - l'aute gran creòle de l'armada espanhòla qui tornè dens l'Arriu de la Plata enta'u liberar - e José Matías Zapiola) qui obrava entà la liberacion de las colonias americanas ; San Martí que demandè alavetz la retirada de l'armada ; un còp aquesta autrejada, qu'acabè la soa carrièra espanhòla.
Lo Libertador que viatgè en Anglatèrra on s'associè e tractè dab sons hrairs francmaçons latinoamericans (com Francisco de Miranda e Andrés Bello entà adobar los plans de liberacion deu poder coloniau (plans començats peu veneçolan Francisco de Miranda, eth tanben francmaçon).
Tornat en Argentina - tostemps dab Carlos Alvear - lo govèrn deu triumvirat que'u hidè la mission de crear e d'entrainar lo regiment de granadèrs a chivau (còrs d'armada qui existeish enqüèra au dia de uei) dab lo quau e obtiengó la batejada deu huec e la famosa victòria de San Lorenzo (3 de heurèr de 1813). La granadèrs a Chivau gavidats per San Martín que capvirèn lo govèrn de Bernardino Rivadavia ; aquesta accion que ho en vertat ua decision collectiva de la Lòtja deus Cavèrs Racionaus per'mor de l'ostilitat de Rivadavia de cap l'estrategia politica deus maçons ; lo Libertador que declarè alavetz "No siempre están las tropas para sosterner gobiernos tiránicos" ("Las tropas non s'estàn pas tostemps entà emparar govèrns tiranics").
Suu plan personau, a Buenos Aires que conegó e qu'esposè a 34 ans la joena Remedio de Escalada, ua gojata de 14 ans de la hauta societat qui's morire quauques annadas après e qui hore la mair de la hilha deu Libertador.
Ua de las purmèras mission hidadas aus granadèrs a chivau après la victòri de San Lorenzo que ho de renforçar l'Armada deu Nòrd gavidada per Manuel Belgrano, un avocat revolucionari qui èra estat decretat generau shens nada formacion e qui après estiglantas victòria qui l'avèvan miat dinc a la ciutat de Potosí, e èra en des.hèita.
Après, aver tornada organizar l'armada deu nòrd, San Martín que considerè que non seré pas la miélher estartegia d'ensajar d'atacar las autoritats coloniaus peu nòrd e enlòc de liberar Chile e après Peró per la mar ; entàd aquò, qu'estabilizè lo front deu nòrd e que hidè la proteccion septentrionau d'Argentina au generau Martín Miguel de Güemes dab la soa armada de gauchos e la loa tactica de trigossar l'enemic pròcha de la guerrilla modèrna ; après, lo Libertador que trauquè la cordilhèra deus Andes, dab los generaus Bernardo O'Higgins e Juan Gregorio de Las Heras dens condicions extrèmas entà poder gahar e véncer l'armada espanhòla per suspresa e atau liberar Chile (definitivament liberat mercés a la batalha de Maipú) e Peró.
Guayaquil e la retirada de la vita publica[modificar | modificar la font]
La soa armada que's juntè dab l'armada gavidada per Simón Bolívar dens la ciutat de Guayaquil (uei en Eqüator) on San Martín b'abandonè lo combat en tot deishar Bolívar sol capdau de la fasa finau de guèrra.
Au son tornar a Buenos Aires, Argentina qu'entrava dens ua etapa de guèrra civila e lo Liberator que partí de cap a l'exili en França ; que's morí a Bolònha de Mar. Lo son còs que demorè mantuas annadas dens la cripta de la catedrau d'aquesta ciutat abans d'estar sepelit dens la Catedrau Metropolitana de Buenos Aires on ei susvelhat peus sons granadièrs.


text:
Marronièr d'Índia
Lo marronièr d'Índia (Aesculus hippocastanum) es un arbre de talha granda que coma son nom o indica, es originari d'Índia, e tanben d'Iran, Asia Menora e Balcans, encara qu'actualament s'es aclimatat dins los païses de clima temperat del glòbe. Lo nom latin hippocastanum significa « marron de caval », pr'amor que son fruch, l'amaron, s'utilizava ancianament per noirir lo bestial domestic.
Biografia[modificar | modificar la font]
- L. Michelena e H. Polge (1971): Les appelations basques et gasconnes du marron d'Inde. Fontes Linguae Vasconum.


text:
Emirats Arabis Units
Los Emirats Arabis Units son una federacion d'emirats situats dins l'èst de la Peninsula Arabica.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 2 de decembre de 1971, sièis emirats atenguèron l'independéncia del Reialme Unit, en se jonhent per formar los Emirats Arabis Units. Lo darrièr, Ras al-Khaimah, se jonhèt a eles en 1972.
Politica[modificar | modificar la font]
Los Emirats Arabis Units son una republica. Lo cap d'Estat es un emir elegit per los autres per un periòde de cinc ans. Actualament es Khalifa bin Zayed Al Nahyan. Lo cap de govèrn es lo primièr ministre, actualament Mohammed bin Rashid Al Maktoum.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo desèrt d'Arabia (Rub al Khali) cobrís l'oèst e lo sud del país.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia dels Emirats Arabis Units.


text:
Compausat quimic
Los compausats quimics son substàncias formadas per ligason de mantun elements quimic diferents dens proporcions fixas. Se forman dens ua reaccion quimica dintre atòms, ions o moleculas que son ligats per ligams quimics que pòdon estar de diferents tipes.
-
Gotas d'aiga. L'aiga es un compausat inorganic, covalent, de formula H2O
-
-
Lo nitrat de Chile (nitrat de sodi, NaNO3), es un adob natural
-
Los pneumatics son fabricats amb cauchó natural e sintetic
-
Gants fabricats amb neoprèn, un polimèr sintetic
-
Paracetamol, un medicament
Somari
- 1 Formacion de compausats quimics
- 2 Classificacions
- 3 Descripcion dels principals grops de compausats organics
- 4 Descripcion dels principals grups de compausats inorganics
- 5 Veder tanben
- 6 Legislacion
- 7 Ligams externes
Formacion de compausats quimics[modificar | modificar la font]
Classificacions[modificar | modificar la font]
Classificacion segon lo tipe de ligam[modificar | modificar la font]
I a mantun tipes de ligams que son a l'origina de la formacion de compausats quimics. Son botadas en tres categorias principalas :
- Ligams ionics : son tipes de ligams quimics ont dos atòms partejan un parelh d'electrons o mai.
- Ligams covalents : son tipes de ligams quimics ont dos ions de signe opausat son ligats per atraccion electrostatica e es totjorn format d'un metal (cation) e d'un non metal (anion).
Classificacion generica[modificar | modificar la font]
- Compausats organics :
- Compausats chimiques amb carbòni exceptat CO, CO2, CO32- e CN-.
- Compausats inorganics :
- Totes los compausats que son pas organics.
Classificacion per origina dels compausats organics[modificar | modificar la font]
Coma consequéncia de la concepcion originala de la quimia organica, los compausats organics son sovent classats per origina :
- Compausats naturals : que se pòt trobar dens la natura.
- Compausats artificials : que son sintetisats.
Classificacion per estructurAs dels compausats organics[modificar | modificar la font]
-
Un compausat alifàtic, l'hexafluoropropilèn
-
Un compausat alicíclic, lo ciclobutèn
-
Un compausat aromàtic, l'1-metilnaftalèn
-
Un compausat heterociclic, la timina
-
Un compausat organometallic, lo pentacarbonil de ferro
-
Una macromolècula petita, l'endotelina umana, una hormona
Classificacion per grops foncionals dels compausats organics[modificar | modificar la font]
Los distints grops foncionals donan a los compausats que le contenan proprietats fisicas e quimicas, ço que cau justificar una Classificacion dels compausats organics segon aquest critèri.
Existís Alcans, Alquèns, Alquins, derivats halogenats, Anidrids, Alcòls, etc.
Descripcion dels principals grops de compausats organics[modificar | modificar la font]
Idrocarburs[modificar | modificar la font]
Los idrocarburs
Alcòls[modificar | modificar la font]
Los alcòls
Etèrs[modificar | modificar la font]
Los Etèrs
Aldehids[modificar | modificar la font]
Los aldehids
Cetonas[modificar | modificar la font]
Las cetonas
Acids carboxilics[modificar | modificar la font]
Los acids carboxilics
Estèrs[modificar | modificar la font]
Los estèrs
Amides[modificar | modificar la font]
Les amides
Amines[modificar | modificar la font]
Les amines
Descripcion dels principals grups de compausats inorganics[modificar | modificar la font]
Idrurs[modificar | modificar la font]
Oxids[modificar | modificar la font]
Los oxids
Acids[modificar | modificar la font]
Idròxids[modificar | modificar la font]
Los idròxids
Sals[modificar | modificar la font]
Complèxas[modificar | modificar la font]
>
Organometallics[modificar | modificar la font]
Veder tanben[modificar | modificar la font]
- Lista de compausats quimics
- Lista de compausats inorganics
- Lista de compausats organics
- Grop foncional
- Taula periodica
Legislacion[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- G. Chabot, J.-L. Riendeau et coll. (Zumdahl, S. S. and S. A.), Chimie Générale 3ème édition (Chemistry 7th édition ), Éditions CEC Quebecor Media (Houghton Mifflin Company), publié à Québec et imprimé au Canada, 2007
- G. Chabot, J.-L. Riendeau et coll. (Zumdahl, S. S. and S. A.), Chimie des solutions 3ème édition (Chemistry 7th édition ), Éditions CEC Quebecor Media (Houghton Mifflin Company), publié à Québec et imprimé au Canada, 2007
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams externes[modificar | modificar la font]
- Publicacions ONU sus los produits quimics
- [1]. Lo registre CAS conten mes de 50 milions de compausats.
- Chemfinder
- R&D Chemicals
- ChemIDplus
- PubChem
- Material Data Safety Sheets


text:
Constitucion
Una Constitucion es la norma fondamentala, escricha o non, d'un país o territòri, que definís:
- los dreches e libertats fondamentals dels ciutadans, e
- los poders de l'Estat (amb la division dels poders, en general en tres: Executiu, Legislatiu e Judiciari) e las institucions de l'organizacion politica.
Somari
Classificacion de las constitucions[modificar | modificar la font]
Constitucions escrichas X Constitucions non escrichas[modificar | modificar la font]
Quand se parla de constitucion non escricha dins un país, vòl pas dire qu'existiscan pas de leis dins aquel país que son contengut siá matèria constitucionala (es a dire, leis sus los dreits e libertats dels ciutadans, e sus la distribucion dels poders e institucions de l'Estat), mas pòt voler dire qu'aquestas leis son pas en un tèxte unic, elaborat d'un sol còp. L'exemple classic de constitucion non escricha es la Constitucion d'Anglatèrra, que pòt èsser considerada la soma de leis coma la Magna Carta de 1215 e d'autras leis posterioras, que forman un ensemble de dreches e de garantidas fondamentalas dels ciutadans britanics e definisson l'estructura dels poders al Reialme Unit. Actualament las constitucions de la majoritat dels païses (per exemple: França, Estats Units, Brasil, Índia, Alemanha, etc.) s'exprimisson en un sol tèxte.
Constitucions rigidas X Constitucions flexiblas[modificar | modificar la font]
Una Constitucion rigida es aquela que per èsser modificada necessita una procedura legislativa especiala, diferenta d'una lei comuna. Vòl pas dire que la constitucion siá pas modificabla, mas qu'es pus dificil de modificar son tèxte que las autras leis del país. Pòt èsser necessària mai d'una votacion, o una quantitat de vòtes dels representants del pòble (deputats, senators) pus importanta qu'aqueles de las leis comunas, segon çò que determina lo tèxte de la meteissa constitucion.
Una Constitucion flexibla es aquela que se modifica segon las meteissas proceduras que las autras leis del país. Aquò vòl dire que la constitucion, o los tèxtes que la compausan, son leis comunas.
Constitucions sinteticas (cortas) X Constitucions detalhadas[modificar | modificar la font]
I a de constitucions amb paucs articles, limitats a l'enumeracion dels dreches e libertats fondamentals dels ciutadans, los poders de l'Estat e las institucions de l'organizacion politica. L'exemple mai conegut es la constitucion dels Estats Units d'America.
Mas i a de constitucions que detalhan tanben d'autras nòrmas, dins los domenis del Drech Civil (drech de la familha e de las successions, etc.), del Drech Tributaire (amb las nòrmas generalas d'institucion dels impòsts), del Drech dels Trabalhadors, etc, que tornan la constitucion mai extensa. Per exemple, la constitucion de Brasil, amb mai de 200 articles e 70 disposicions provisòrias.


text:
Molecula
En quimia, la molecula es la part mai petita d'un compausat pur que manten las proprietats quimicas e fisicas caracteristicas d'aquel compausat. Una molecula es formada per dos atòms o mai units per un ligam quimic - i a de substàncias que son pas formadas per de moleculas, coma per exemple los metaus o los gases nòbles-.
Una proprietat importanta de tota molecula es la siá formula moleculara, que nos ditz quant d'atòms de cada element i a, dins lo cas d'un compausat o simplament lo total d'atòms dins lo cas d'un element. Per exemple, l'aiga (H2O), es formada per 2 atòms d'idrogèn (H) e un d'oxigèn (O). Las moleculas d'oxigèn atmosferic son formadas per dos atòms d'oxigèn (O).
Encara que lo concèpte de la molecula foguèsse introdusit en 1811 per Avogadro, l'existéncia de moleculas foguèt discutida per la comunautat scientifica fins al trabalh de Perrin en 1911.
Tipes de ligams dins las moleculas[modificar | modificar la font]
Dins las moleculas, se pòt imaginar que los parelhs electronics partejats mantenon units los atòms entre els. Aqueste ligam lo nomenam ligam covalent. En dependre de la diferéncia d'electronegativitat entre los atòms, lo ligam serà purament covalent, o presentarà una cèrta polaritat o contribucion ionica.
Las moleculas rarament se trapan sens interaccion entre elas, exceptats los gases rars. Aital, se pòdon trapar en filats cristallins, coma lo cas de las moleculas de H2O dins lo glaç o amb d'interaccions intensas mas que càmbian rapidament de direccion, coma dins l'aiga liquida. L'estudi de las interaccions especificas entre las moleculas, en inclusent la reconeissença moleculara es lo camp d'estudi de la quimia supramoleculara. Aquestas fòrças son fondamentalas per de proprietats coma la solubilitat o lo ponch d'ebullicion. Qualques unas d'entre elas, per òrdre descreissent d'intensitat, son:


text:
Romanés
Lo romanés (limba română en romanés) es una lenga romanica parlada per 26 milions de personas dins lo mond. La màger part, unes 20 milions, se concentran en Romania e mai de 2 milions e mièg en Moldàvia, encara qu'ailà la lenga se nomena sovent "moldau". Lo romanés a 77% de semblança amb l'italian.
Oficialament s'escriu amb l'alfabet latin, tant en Moldàvia coma en Romania. Mas durant l'ocupacion sovietica de Moldàvia, fins en 1989, lo poder sovietic i impausèt l'alfabet cirillic e pretendèt que lo "moldau" èra una lenga distinta del romanés. Los lingüistas estiman qu'aquel secessionisme lingüistic a pas cap de validitat scientifica. Uèi lo poder autoproclamat de Transnístria torna impausar l'alfabet cirillic al romanés, que lo nomena "moldau" e que pretend de nòu que seriá una lenga distinta del romanés .
A causa de son isolament geografic envèrs las autras lengas romanicas (se tròba enrodat de lengas eslavas, de lengas finoogricas e de lengas turquesas), lo romanés es una de las lengas romanicas mai desconegudas e diferentas dintre lo grop de las lengas romanicas, amb d'influéncias eslavas, del turc e de l'ongrés. Pasmens es una lenga fòrça establa e conservatritz del punt de vista evolutiu, que ten d'unas traças del latin qu'existisson pas pus dins las autras lengas romanicas.
Qualques caracteristicas lingüisticas[modificar | modificar la font]
Los noms e adjectius romaneses an tres genres (masculin, femenin e nèutre) e una flexion de cas. Los articles definits son enclitics envèrs lo nom (s'empegan après lo nom en formant amb el un sol blòc, coma los pronoms atòns e lo vèrb en italian e espanhòl), caracteristica unica demest las lengas romanicas. La conjugason verbala es pus complèxa que la de certanas autras lengas romanicas, amb a mai cinc mòdes diferents e una ampla varietat de formas impersonalas.
Es l'unica lenga romanica qu'a lo fonèma /h/, amb l'occitan gascon e qualques varietats de castelhan. L'ortografia es fòrça simpla. En çò que concernís lo lexic, 75% es d'origina latina, entre 10% e 20% es eslau e la rèsta ven d'autras lengas, entre las qualas sobretot lo turc, l'italian e las rèstas del traci o del daci.


text:
Manuel Dorrego
Manuel Dorrego (Buenos Aires, l'11 de junh de 1787 - Navarro, lo 13 de deceme de 1828) que ho un militar e un òmi politic argentin. Que participè a la Guèrra d'Independència e que ho governador de Buenos Aires.
La soa execucion autrejada a la responsabilitat deu generau unitari Juan Lavalle que marquè la debuta de la longa guèrra civila argentina enter Unitaris e Federaus.
En referéncia a l'illegalitat de la soa execucion e en prevision de la seguida deus eveniments la darrèra frasa domentada de Dorrego que seré estada : "Que's hasca dab jo atau com s'ac volha, mes avisatz las consequéncias !".


text:
Patrick Blackett
Patrick Maynard Stuart Blackett ( Londres, Anglatèrra 1897 - íd. 1974 ) foguèt un fisician anglés. Recebèt lo Prèmi Nobel de Fisica en 1948.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 18 de novembre de 1897 a Londres. Se graduèt a l'Universitat de Cambridge en 1921 en passant a trabalhar mai tard pendent dètz ans al Laboratòri Cavendish. En 1933 entrèt a l'Universitat de Londres e après a la de Manchester.
Entre 1965 e 1970 foguèt president de la Royal Society britanica. Blackett moriguèt lo 13 de julhet de 1974 a Londres.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Interessat dempuèi plan jove sus los rais cosmics poguèt, gràcias a l'utilizacion de la cambra de Wilson, confirmar l'existéncia del positron e descobrir la produccion de torns opausats entre lo positron e lo electron. Aqueste trabalh, e mai lo realizat dins l'aniquilacion de la radiacion, ne faguèron lo primièr investigador de l'antimatèria.
Pendent la Segonda Guèrra Mondiala foguèt un dels propulsors principals de la fondacion del camp d'estudi conegut com Investigacion d'operacions, que melhorèt las probabilitats matematicas. Pendent la Guèrra discutiguèt fòrtament contra las tacticas del bombardament estrategic, en usant l'"investigacion d'operacions" per demostrar qu'aviá pas los efièches que los comandants de militars pensavan, es a dire, que "trinquèron pas la volontat" de l'enemic ni empachèt perceptiblament las siás capacitats de produccion. Aquesta opinion lo metèt en contra de l'autoritat militara existenta e foguèt expulsat de divèrses cercles de comunicacions. Après la Guèrra l'estudi sus lo bombardament estrategic aliat provèt que Blackett aviá rason.
En 1947 introdusiguèt una teoria per explicar lo camp magnetic de la Tèrra en foncion de la siá rotacion, amb l'esperança qu'unificariá la fòrça electromagnetica e la fòrça de la gravitat. Passèt qualques ans en desvolopant de magnetomètres de nauta qualitat per provar la siá teoria, en la refusant fin finala. Lo sieu trabalh sus lo tèma, malgrat aiçò, condusiguèt Blackett dins lo domeni de la geofisica, ont ajudèt a tractar de donadas relativas al paleomagnetisme e ajudèt casualament a porgir la evidéncia fòrta per a la idèa de la Deriva continentala.
Ideologia politica[modificar | modificar la font]
A la fin dels ans 40 Blackett arribèt a èsser conegut per las siás opinions politicas radicalas, qu'incluguèron la credença que lo Reialme Unit èra pas en condicion de desvolopar las armas atomicas e que lo país aviá una obligacion de melhorar las situacions scientificas e tecnologicas en las siás colònias anterioras, especialament Índia.


text:
1083
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1083 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Provença[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Ceselha de Provença e Bernat Aton IV Trencavel, vescòmte de Carcassona, de Besièrs e d'Agde.
Ostau de Trencavèl (Vescomtats de Carcassona, de Besièrs e d'Agde)[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Ceselha de Provença e Bernat Aton IV Trencavel, vescòmte de Carcassona, de Besièrs e d'Agde.


text:
Lido
Lo Lido (plurial ; lidi) es lo nom donat a la formacion geologica arenenca fòrça alongada que tanca la lòna de Venècia; per extension lo mot s'emplec per tot litoral tancant una lòna.
Tanben en Itàlia, lo tèrme lido indica tanben una plaja d'arena mai sovent equipada d'establiments balnearis[1] . Associat a una frazione o a un quartièr, ven un toponim coma lo Lido d'Òstia, lo Lido de Camaiore o los Lidi di Comacchio.
Lo Lido, en Serbia, designa una plaja situada sul Danubi, dins la municipalitat de Zemun e sul territòri de la vila de Belgrad.
Autres[modificar | modificar la font]
- Lo Lido es un cabaret celèbre de París.
- Lo Lido es una escòla de circ de Tolosa.
- Lo Lido es un mercat de libres a Fès.
- La Gara del Lido es gara dels TER Corseg, situada sus la comuna de Calvi.


text:
Guèrra de las Doas Ròsas
La Guèrra dei Doas Ròsas foguèt una guèrra dinastica per lo tròne d'Anglatèrra que se debanèt de 1455 a 1485. Opausèt doas brancas rivalas de l'Ostau de Plantagênet que tenián una ròsa coma emblèma — blanca per l'Ostau de York e roja per l'Ostau de Lancastre — e que donèt son nom au conflicte. La guèrra foguèt devesida entre periòdes de combat e de trèva. S'acabèt per la presa dau poder per Enric Tudor (1485-1509), membre alunchat de l'Ostau de Lancastre, e per l'afebliment dei dos Ostaus.


text:
VIau dinastia egipciana
La VIau dinastia egipciana que marca la fin deu periòde conegut convencionaument com l'Ancian Empèri egipcian.
A despart deu hèit que la division de l'istòria egipciana e l'encadenament de la disnastias b'ei mei que mei convencionau (quitament ontologic) e shens cap relacion dab la vision qu'avón los egipcians antics sus la loa istòria (en mei deu hèit que la recèrcas e mòstran ua continuitat administrativa enter l'Ancian Empèri e la tempsada seguenta aperada Ièr Periòde Intermediari egipcian), que's cred que la VIau dinastia qu'arribè au som d'ua purmèra Etat d'Aur en parallèle dab ua creishuda deu poder deus dignitaris e deus senhors locaus qui aflaquèn lo poder deu faraon.


text:
1521
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1521 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Après l'aplant de la còntra-ofensiva astèca l'annada passada a Otumba (7 de julhet de 1520), Cortés capitèt de reünir una armada novèla formada de soudats espanhòus e d'Americans eissidas dei ciutats ostilas ais Astècas. En abriu, comencèt lo sètge de Tenochtitlan que s'acabèt per la rediccion de la vila lo 13 d'aost qu'aviá perdut de desenaus de milièrs d'abitants en causa de la manca de viures, dei combats e dei malautiás. Cuauhtemoc foguèt capturat e Tenochtitlan annexat au territòri espanhòu.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Arribada d'una ambaissada espanhòla dins la capitala Tzintzuntzan. De cambis de presents aguèron luòc e lei Tarascs donèron de mòstras d'aur ais Espanhòus. Aquò entraïnèt l'organizacion d'una expedicion militara per Hernán Cortés per l'annada seguenta. D'autra part, la preséncia deis Espanhòus entraïnèt una epidemia de senepion que causèt de milièrs de victimas suplementàrias après l'arribada de la vairòla en 1520.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 d'abril - Ferrand Magellan, explorator portugués (n. 1480)
- 27 d'agost - Josquin des Prez, compositor flamenc (n. c. 1450)


text:
Batalha de Peitieus (732)
La batalha de Peitieus, tanben dicha batalha de Tors o batalha de la Calada dei Martirs, se debanèt lo 25 d'òctobre de 732 entre lei vilas de Peitieus e de Tors. Opausèt una coalicion franca gropant lo Reiaume Franc dei Merovingians e lo Ducat d'Aquitània, dirigida per Carles Martèl e Audon d'Aquitània, au Califat Omeia que sei fòrças èran comandadas per Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí, governador d'Al Andalús. S'acabèt per una victòria franca importanta, la mòrt d'Abd-ar-Rahman ibn Abd-Allah al-Ghafiqí e una retirada malaisada per l'armada aràbia.
Lo debanament e lei rasons de la batalha son mau coneguts. D'efèct, lei descripcions dau combat foguèron escrichs a partir dau sègle IX, siá dos cents après leis eveniments. De mai, lei motivacions de l'ofensiva aràbia (pilhatge o invasion ?) son tanben mau conegudas. Dins totei lei cas, aquela operacion marquèt la fin de l'expansion aràbia en Euròpa Occidentala e venguèt la fònt dau prestigi important de la familha carolingiana au sègle VIII. D'autra part, marquèt tanben lo començament de la fin de l'independéncia dau Ducat d'Aquitània car lei Francs aprofichèron lo mantenement de la preséncia musulmana dins lo sud de Gàllia per intervenir dins leis afaires de la region. En causa d'aquelei consequéncias, la batalha de Peitieus es venguda un eveniment major dins la formacion e l'istòria de França.


text:
Fotosintèsi
La fotosintèsi qu'ei un procès bioquimic anabolic peu quau un organisme fotoautotròf (qui pòt sintetizar la soa matéria organica a partir d'elements mineraus e de lutz) e qui sintetiza moleculas organicas de glucòsa a partir d'elements mineraus (aiga, H2O e dioxid de carbòni, CO2) e de l'energia provesida per la lutz (deu so o artificiau). Com aqueth procès que demanda un provesiment d'energia entà realizà's, qu'ei qualificat d'endotermic.
La fotosintèsi qu'ei realizada per las plantas, lo fitoplancton, las algas, quauques bacterias e cartes protistas.
La soa eqüacion balanç qu'ei inversa de la respiracion (oxidacion deu glucòsa qui produseish aiga e dioxid de carbòni) mes, deu punt de vista quimic n'ei pas la reaccion inversa puish que l'oxigen liberat per la fotosintèsi que vien de las moleculas d'aigas mentre qui l'oxigen uilizat per la respiracion que's retroba dens las moleculas de dioxid de carbòni.
Deu punt de vista de las cellulas eucariòtas, la fotosintèsi que's realizada dens organites cellulars nommats cloroplasts en tot seguir un procès anabolic conegut com cicle de Calvin (per las cellulas de las plantas vertas) mentre que la respiracion qu'ei realizada dens las mitocondria (tant en çò de las cellulas eucariòtas vegetaus, animaus o fungianas) en seguent un procès catabolic conegut com cicle de Krebs.
Equacion balanç[modificar | modificar la font]
La fotosintèsi que consoma moleculas de dioxid de carbòni (CO2) gasós de l'aire, moleculas d'aiga (H2O) liquida e l'energia aportada peus fotons de la lutz entà liberar ua molecula de glucòsa oxigen e aiga. En terme de molecula d'aiga, totun, lo balanç qu'ei negatiu (e compensat per la respiracion qui ei ua reaction liberatriz d'aiga).
-
6 CO2(gas) + 12 H2O(liquida) + fotons → C6H12O6(aquós) + 6 O2(gasós) + 6 H2O(liquid)
-
dioxid de carbòni + aiga + energia de la lutz → glucòsa + oxigen + aiga


text:
Vinhal
Un vinhal (var. vinhau), es un terren, o n territòri, plantat de vinhas.
Un terren o un territòri plantat de vinhas presentant d'aptituds especificas per la produccion d'un vin tipat (sol, clima, saber-far codificat...). Los vinhals dependon de sistèmas d'apelacions que s'unifican e respèctan de reglamentacions escritas, (vejatz AOC)
Dimension del vinhal[modificar | modificar la font]
La superfícia totala del vinhal mondial representava 7,886 milions d'ectaras en 2000, dont :
- Euròpa : 62,7 % (França 11,6, Itàlia 11,5, Espanha 14,9).
- Asia : 19,2 % (China 3,3)
- America : 11,9 % (Estats Units d'America 5,2, Argentina 2,7, Chile 2,2).
- Africa : 4,3 (Africa del Sud 1,5).
- Oceania : 1,9 % (Austràlia 1,8).
La part d'aquela d'Euròpa demenís (a perdut 4 punts dempuèi 1996) alara qu'aquela dels autres continents aumenta.
Impactes sul mitan[modificar | modificar la font]
Dempuèi qualques decenias, los vinhals son estats o son encara una font importanta de pollucion dels sòls e de l'aiga (superficiala o sosterranha) e de l'ecosistèma pels pesticidas e en particular par l'arseniat de plomb (abans) e pel coire dempuèi qualques decenias, dos produits que son pas biodegradables). D'autres pesticidas (deserbants, fongicidas, insecticidas) pòdon daissar fòrça rèstas e moleculas mai o mens toxicas dins lo sòl, l'aiga o l'aire.
Lo programa MEDALUS mostrèt que dins lo sud de l'UE, en zòna arida, los vinhals contribuissián lo mai a la degradacion e l'erosion dels sòls (las olivedas mièg naturalas l'aparan lo melhor)
Los risques pausats par las experimentacions o projèctes de vinhas transgenicas son encara objècte de polemica.
Vegetacion[modificar | modificar la font]
Se tròba dins lo vinhal qualques espècias patrimonialas o remarcablas que
- Allium vineale L.
- Ornithogalum umbellatum L.
- tulipa salvatge (Tulipa sylvestris L. ssp sylvestris)
- Muscari (Muscari neglectum Guss. ex Ten. & Muscari comosum L.)
- Gagea villosa M. Bieb.
- Calendula arvensis L.
- Physalis alkekengi L.
- Aristolochia clematitis L.


text:
Álvaro de Luna
Álvaro de Luna y Jarana (Cañete, Cuenca, c. 1390 - Valhadolid, lo 2 de junh de 1453) que ho un favorit deu rei Joan II de Castelha ; que ho atau lo purmèr d'ua seria de favorits qui dens l'istòria espanhòla son coneguts com los Validos.
Qu'èra IVau conestable de Castelha, Mèste de l'Òrdi de Santiago, Ièr Comte de San Esteban de Gormaz, Ièr duc de Trujillo, Ièr Marqués de Villena).
D'ua grana influéncia suu son rei, que ho eliminat per Isabel de Portugal, la segonda esposa d'aqueth darrèr, puish escapsat.


text:
Bocanhera
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Bocanhèras[1][2] o Bocanhera[3] (Boucagnères en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en la airal urban de Auch, aquela vila aperten al costat de Auch-Sud-Es-Seissan.
Commune de Gascogne située dans l'aire urbaine d'Auch, cette ville appartient au canton d'Auch-Sud-Est-Seissan.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon


text:
Declinason del latin
La declinason del latin es l'ensemble de las formas que s'i declinan los substantius, adjectius, pronoms e autres categorias de mots en latin. En latin, la declinason d'un mot servís per n'indicar la foncion e lo nombre gramatical.
I a cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son genre gramatical. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo genre gramatical: masculin, femenin o neutre.
Cadun dels sièis cases[1] a una foncion principala e (trach del vocatiu) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la gramatica de las lengas romanicas. D'unas, coma lo romanés, an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis.
Somari
- 1 Cases del latin
- 2 Declinasons
Cases del latin[modificar | modificar la font]
Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del protoindoeuropèu: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu e l'ablatiu. Lo cas locatiu indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes toponims e substantius, coma ara Roma "Roma" (locatiu Romae) o domus "casa" (locatiu domi). D'unas formas adverbialas que s'acaban en -e son de vestigis del cas instrumental.[2]
En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa poeta bonus magnas aves habet,[3] "poeta" e "bonus" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "magnas" e "aves" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason.
Nominatiu[modificar | modificar la font]
Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut.
- Augustus imperator imperii romani fuit ("August foguèt emperaire de l'empèri dels romans")
Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu:
- Urbs Roma caput mundi vocatur ("La ciutat de Roma es nomenada la capitala del mond")
Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (Roma)[4] e un complement predicatiu del subjècte (caput).[5]
Vocatiu[modificar | modificar la font]
Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu.[6] Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça.
Fragment de l'Eneida (29 aC-19 aC), de Virgili (70 aC–19 aC):
Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, lo poeta s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que musa se tròba dins lo cas vocatiu.
Acusatiu[modificar | modificar la font]
L'acusatiu marca, generalament, lo complement dirècte d'un vèrb transitiu, es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.[7]
- Scipionis Africani exercitus incurret hostem ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic")
Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:
- acusatiu de durada: indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb.
- Postea trescentos annos Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt ("Après, los romans dominèron tota la mar Mediterranèa durant tres cents ans")
- acusatiu de direccion: indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions in (movement cap a l'interior d'un luòc) o ad (movement cap a l'entorn d'un luòc).
- Romani Siciliam navigant et terram occupant ("Los romans navegan en Sicília e ocupan la tèrra")
- Legatus in Hispaniam missus est ("Lo legat foguèt enviat en Ispània")
- Milites ad oppidum appropinquant ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa")
- en oracions completivas d'infinitiu: lo subjècte d'una oracion subordinada se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu.
- Dico te priore nocte venisse in M. Laecae domum ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca")
- amb de preposicions determinadas:[8]
- Fretum Gaditanum partem maris inter Hispaniam et Africam est ("L'estrech de Gibartar es la part de la mar entre Ispània e Africa")
- coma complement predicatiu del complement dirècte: van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte.
- Pauperes existimant divites felices ("Los paures consideran los rics uroses")[9]
- en exclamacions:
- Me miseram! ("Paure de ieu!")[10]
Genitiu[modificar | modificar la font]
Lo genitiu marca generalament lo complement del nom d'un substantiu. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas.
- Utilizacion adjectivala
- genitiu possessiu: indica una relacion de possession.
- Caput primum provinciae Africae Utica fuit ("La primièra capitala de la província d'Africa foguèt Utica")
- genitiu subjectiu: indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat.
- Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira Dei descendat ("Dieu luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")[11]
- genitiu objectiu: indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu.
- [...] Metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")[12]
- genitiu partitiu: indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part.
- Tarraco caput fuit prouinciae Tarraconensis, qua maior pars Hispaniae continebatur ("Tarraco foguèt la capitala de la província Tarraconense, que cobriá la majora part d'Ispània")
- genitiu de definicion: definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa:
- [...] decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum virtutis ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")[13]
- genitiu de descripcion: descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat.
- Daedalus, vir magni ingenii, in insula Creta exsulabat ("Dedal, òme de granda intelligéncia, viviá exiliat dins l'illa de Creta")
- genitiu de valor: descriu la valor o lo pretz de quicòm.
- Si quis aquam oletarit, sestertiorum decem milium multa esto ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila sestercis")
- Utilizacions adverbialas
- amb verbs determinats en relacions amb la memòria ("delembrar", "remembrar", etc.).
- Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."[14]
- amb los vèrbs defectius utor, fruor, fungor, potior, vescor e opus est ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament)
- Cleanthes solem dominari et rerum potiri putat ("Cleantes crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")[15]
- amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de « plen ».
- Videte, pueri: his saccus plenus est pirorum ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de peras")
- amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir".
- Taedet me huius quotidiani mundi ("M'aborrís aqueste mond quotidian")
- amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc.
- [...] quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte")
Cas datiu[modificar | modificar la font]
Lo datiu marca, generalament, lo complement indirècte d'un substantiu. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).[16]
- Pater puero librum donat ("Lo paire dona lo libre al mainat")[16]
Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:
- datiu de regim verbal: acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma complement de regim verbal. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar".
- Quam similis soli est, Naevia, noster amor! ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!")
- datiu possessiu: es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu.
- Caesari multi inimici erant ("Cesar" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per Cesar")
- datiu de finalitat: indica la finalitat amb la quala se fa una accion.
- Non omnes milites gloriae pugnant ("totes los soldats lutan pas per la glòria")
- doble datiu: es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat.
- Ipsum bellum est mihi curae ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu")
- datiu d'autor: indica una impression, lo punt de vista de qualqu'un.
- Vir bonus regi videtur ("Aqueste òme li sembla bon al rei")
- datiu de complement agent: s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion.
- Haec nobis agenda sunt ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres")
- datiu comòde: qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme.
- Graecis terras colimus "Cultivan tèrras pels grècs")
- datiu etic: s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva.
- Quid mihi Celsus agit? ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial)
Ablatiu[modificar | modificar la font]
L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de complement circonstancial de temps, de luòc, etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: cum celeritate se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian indoeuropèu: lo separatiu, l'instrumental e lo locatiu.
- ablatiu de luòc: indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'acusatiu per indicar lo luòc cap al qual se produtz l'accion)
- Hannibal, filius Hamilcaris, Carthagine natus est ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a Cartage")
- Ex Graecia ad Italiam navigaverunt ("Naveguèron de Grècia a Itàlia")
- ablatiu de separacion: indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu
- Cicero hostes ab urbe prohibuit ("Ciceron mantenguèt los enemics luenh de la ciutat")
- ablatiu d'instrument: indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme
- Marcus pede vexabat Corneliam quae dormire volebat ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir")
- ablatiu de manièra: indica de quin biais se produtz l'accion.
- Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum magna cura et diligentia suos fines tuentur ("Los Allòbroges, metent de gardas lo long de Ròse, defendon sas frontièras amb vigilància e energia")[17]
- ablatiu de temps: indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion.
- Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore fuissent [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]")
- ablatiu absolut: marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion.
- Urbe capta, Aeneas fugit ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt")
- ablatiu de circonstàncias expectants: parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion.
- Cum magno clamore civium ad urbem perveniunt ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion")
- ablatiu d'acompanhament: l'ablatiu es sempre precedit per la preposicion cum ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion.
- Ego et Iulia cum nostris amicis de amicitia dicebamus ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics")
- ablatiu de separacion: indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion e/ex ("de").
- Centum ex viris mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia")
- ablatiu d'agent: indica l'agent qu'efectua l'accion dins una oracion passiva. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion a/ab ("per")
- Atticus adoptatus est a Caecilio ("Atic foguèt adoptat per Cecili")
- Populus militia atque inopia urgebatur ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria")
- ablatiu de comparason: la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en nominatiu).
- Vilius argentum est auro, virtutibus aurum ("L'argent es mens preciós que l'aur, e l'aur que las vertuts")
- ablatiu de causa: indica la causa que motiva l'accion.
- Clamare gaudio coepit ("Comencèt de cridar de jòia")
- ablatiu de gra de diferéncia: indica lo gra en que difererisson doas causas o mai.
- Puella multo prudentior est puero ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle")
- ablatiu de descripcion: a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu.
- Philosophus magna sapientia ("Un filosòf de granda saviesa")
- ablatiu d'especificacion: dona una informacion pus especifica subre un mot anterior.
- Corpore senex esse poterit, animo numquam erit ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit")
- ablatiu de pretz: de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa.
Cas locatiu[modificar | modificar la font]
Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'indoeuropèu que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'ablatiu amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion.[19] Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu domus ("casa"), qu'a lo locatiu domi.
- Servus Romae erat ("L'esclau èra a Roma")
Tendéncias sincreticas[modificar | modificar la font]
Lo sincretisme, un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors morfosintacticas partejan la meteissa terminason,[20] es abitual en latin.
Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en -a, amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin).
Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de Marcus es Marce e lo vocatiu d'Aeneas es Aenea).[21]
L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de -m, levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai -s, parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons.
Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons.
Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons.
Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural.[22] Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en -i, e los mots neutres de la qatrena declinason.
Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.[19]
Declinasons[modificar | modificar la font]
- Primièra declinason: tema en -a, coma per exemple aqua ("aiga")
- Segonda declinason: tema en -o, coms per exemple amicus ("amic")
- Tresena declinason: tema en consonanta o en -i, coma per exemple praetor ("pretor") o canis ("gos")
- Quatrena declinason: tema en -u, coma per exemple senatus ("senat")
- Cinquena declinason tema en -e, coma per exemple dies ("dia")
Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments fonetics a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, saltus, "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple:
- natio, nationis, ont natio es lo nominatiu e nationis es lo genitiu
- bellum, belli, ont bellum es lo nominatiu e belli es lo genitiu
Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián natio, -onis e bellum, -i.
Primièra declinason (a)[modificar | modificar la font]
Son de noms en general femenins coma la rota (via, viae fem.) o l'aiga (aqua, aquae fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (agricola, agricolae masc.) o marinièr (nauta, nautae masc.).
Segonda declinason (o)[modificar | modificar la font]
La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma equus, equī ("caval") o puer, puerī ("dròlle') e de noms neutres coma castellum, castellī ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de gemas, plantas, arbres, e d'unas vilas e ciutats.
Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'afix -us, amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason -er, mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason -um. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe -ī estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es o.
Tresena declinason (i)[modificar | modificar la font]
La tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en –a,–e, –ī, –ō, –y, –c, –l, –n, –r, –s, –t, or –x . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu variable. La tresena declinason inclutz per exemple flumen, fluminis neut. ("riu"), flos, floris masc. ("flor"), e pax, pacis fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe -is coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en –or (amor). Fòrça noms femenins s'acaban en –īx (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en –us (onus). Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas.
Rasic en -i[modificar | modificar la font]
D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en -i. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents:
- Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en -is. En son d'exemples avis, avis ("aucèl") e amnis, amnis ("torrent d'aiga"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars.
- I a de mots que pèrdon la -i de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la -s fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple Mars, Martis ("Mart"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en -ium.
- Los mots neutres derivats acabats en -al, -ar o -e que derivan de mots acabats en -ali, -ari o -i forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (-Ø). La -i del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en -e en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple animale, animal ("animal"). Pasmens, l'ablatiu se manten en -i.
- Lo mot vis, vis ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en -i, mas al plural se basa sus una rasic en vis transformat en vir per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason -ium dels substantius de rasic en -i.
Exemples de substantius de rasic en -i
Particularitats[modificar | modificar la font]
Dins la tresena declinason, i a quatre noms irregulars.
būbus[24]
būbus[24]
Quatrena declinason (u)[modificar | modificar la font]
La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (fluctus, fluctūs masc.) e 'pòrt' (portus, portūs masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (manus, manūs fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (genu, genūs neut.). Cada nom a un afixe -ūs coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es u.
Dins los plurals datiu e ablatiu, –ibus es de còps que i a remplaçat per –ubus. Aquò sonque per qualques noms, coma artus. La declinason de domus es iregulara:
Cinquena declinason (e)[modificar | modificar la font]
La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (rēs, reī fem.) e 'jorn' (diēs, diēī generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe -ēī o –eī coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular.
Cal notar que los noms acabats en iēs an un ēī long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + ēs an un eī cort dins aquestes cases.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En realitat, lo latin a sèt cases, mas lo locatiu es tant rar qu'en practica se considera que n'i a sièis.
- ↑ Ramat, A. G. & Ramat, P. (1995). Las lenguas indoeuropeas. Cátedra, 313. ISBN 84-376-1348-5.
- ↑ "Lo bon poeta a d'aucèls grands."
- ↑ Un complement de denominacion es un complement indirècte que porgís una informacion accessòria o explicativa del tèrme al qual se referís.
- ↑ Un complement predicatiu del subjècte es un substantiu o adjectiu que se referís al subjècte, completant la signification del vèrb.
- ↑ Entrada "vocatiu"
- ↑ Entrada "acusatiu"
- ↑ Per una lista de las preposicions que pòrtan acusatiu, vejatz Gramàtica llatina: preposicions
- ↑ Angelo Altieri Megale (1988). Gramática Latina. Puebla (Mèxic): Benemérita Universidad Autónoma de Puebla. ISBN 968-863-084-5.
- ↑ Dich per Circe a Odisseu dins l'òbra d'Ovidi Remedium amoris.
- ↑ Iacopo da Varazze, fin del sègle XIII. De Sancto Andrea Apostolo, dins l'òbra Legenda auria.
- ↑ Sal·lusti (segle I). Iugurtha (en català medieval).
- ↑ Adaptat de 2 Macabeus, 6:3
- ↑ Adaptat d'Isaïes, 49:14
- ↑ Bradstreet Greenough, J. & Howard, Albert A. [1896] (2008). Allen And Greenough's Shorter Latin Grammar: For Schools And Academies (1896). Kessinger Publishing, 388 pàgines. ISBN 978-1436989824.
- ↑ 16,0 16,1 Sintaxis de los casos
- ↑ Juli Cesar (58aC-51aC). Comentarii de bello gallico VII. Retrieved on 16-07-2009.
- ↑ Ciceron, Filípiques 7.15
- ↑ 19,0 19,1 The Locative Case
- ↑ Modèl:Cite journal
- ↑ John Grant (1823). Institutes of Latin grammar. G. and W.B. Whittaker, 11.
- ↑ Richard Prior (2008). Latin Demystified. McGraw-Hill, 127. ISBN 978-0071477277.
- ↑ L'arcaïsme aquai apareis dins Virgili, Ciceron, Lucrèci per evocar l'estil dels escrivans ancians.
- ↑ 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 Here ō or ū come from Old Latin ou. Thus bō-/bū- and Iū- before consonant endings are alternate developments of the bov- and Iov- before vowel endings. — The double pp in the preferred form Iu-ppiter "Father Jove" is an alternate way of marking the length of the u in the etymological form Iū-piter. i is weakened from a in pater (Allen and Greenough, sect. 79 b).


text:
Wikipèdia:Steward
- La darrièra version d’aquesta pagina es a m:Stewards/oc.
Sus Wikipèdia, un steward es un utilizaire qu'es estat nomenat per la comunautat internacionala per assegurar la gestion dels estatuts de contributors sus totes los projèctes wiki de la Wikimedia Foundation.
Las requèstas alprèp dels stewards son d'efectuar sus meta. Los stewards satisfàn pas una demanda qu'un buroucrata local la poiriá efectuar. En cas d'urgéncia, los podètz contactar sus IRC, sul canal #wikimedia-stewards sus Freenode.
Qu'es aquò un steward ?[modificar | modificar la font]
Un steward pòt modificar (balhar o levar) l'estatut de tot utilizaire sus l'ensemble dels projèctes Wikimèdia : bòt, administrator, burocrata, oversight, verificator d'adreças IP e steward. Aqueste estatut es estat creat per dissociar lo trabalh de gestion dels estatuts dels utilizaires de lo dels desvolopaires.
- Un steward se deu pas substituir a un burocrata local.
- Un steward càmbia l'estatut d'un utilizaire que, en seguida d'un consensus de la comunautat locala o a la demanda personala d'un utilizaire que desira tornar sos espleches.
- Un steward a pas lo drech d'intervenir sus son projècte d'origina levat sus demanda exprèssa d'un contributor.
Lista dels stewards[modificar | modificar la font]
Stewards actuals[modificar | modificar la font]
Los stewards actuals son estats elegits en 2004, 2005 e 2006. L'estatut de steward es pas ligat a la Wikipèdia occitana, una lista detalhada dels utilizaires qu'an l'estatut de steward es disponibla sus la pagina m:Stewards sus meta.
Los stewards qu'an per lenga mairala lo francés son :
Una lista mesa a jorn automaticament es accessibla a partir de la pagina especiala sus meta m:Special:Listusers/steward.
Ligams utils[modificar | modificar la font]
- Jornal dels cambiaments d'estatut (sus meta)
- Reglament administratiu general de la Wikipèdia occitana


text:
861
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 861 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Francia Occidentala[modificar | modificar la font]
Incursion novèla dei Vikings còntra París. Coma en 856, la vila foguèt cremada e pilhada. Après aqueu desastre, lo rèi Carles lo Calvet ordonèt de restaurar lei fortificacions de la vila.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Organizacion d'un concili per confirmar Foci coma patriarcat de Constantinòple. D'efèct, sa nominacion contrària au drech canonic èra totjorn pas acceptada per una partida importanta de la Glèisa.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Abatatge dau Ciprès de Keshmar, aubre sacrat per lei Zoroastrians, maugrat una demanda dei populacions iranianas d'esparnhar l'aubre en cambi dau pagament d'un tribut important. Lo califa Al-Mutawakkil refusèt e decidiguèt de l'utilizar per la bastida d'un palais novèu dins sa capitala. Pasmens, veguèt pas l'arribada de l'aubre car foguèt assassinat per un soudat turc de sa garda personala lo 11 de decembre. Lo cap dau complòt es desconegut mai son fiu Al-Muntasir que li succediguèt en 861-862 es sovent sospichat per lei cronicaires e leis istorians.
Al-Mutawakkil es considerat coma lo darrier califa poderós de la dinastia abbassida que son declin s'accelerèt après sa mòrt. D'efèct, lei soudats turcs i prenguèron una importància desmesurada entraïnant de tensions grèvas ambé la populacion e l'autoritat dei califas s'afondrèt. Ansin, son assassinat foguèt lo començament d'un periòde de caòs politic dich Anarquia de Samarra que s'acabèt en 870 solament.


text:
Altruisme
L'altruisme es l'attencion portada als autres que mena a se preocupar del ben d'autrú, s'opausa a l'egoïsme. L'altruisme cerca pas lo benefici personal e se basa sus l'empatia: la vision de las necessitats d'autrú, suggerís un sentiment positiu que mena a temptar de los satisfar. Lo tèrme, apareguèt dins las òbras d'Auguste Comte e foguèt utilizat per las principalas lengas modèrnas. L'altruisme existís pas per totòm, de fach poirá èsser un versant de l'egoïsme: la persona fa lo ben per ganhar l'estima dels autres, la salvacion o melhorar la consciença de se en trabalhant en acòrdi amb son etica. Quita pòt èsser degut a una estrategia de calcul, en pensent que l'autre agirá en recipròca o que va melhorar la societat ont viu.
Somari
L'altruisme en filosofia[modificar | modificar la font]
Divèrsas escòlas pausan lo comportaments altruistas coma doctrina etica, es conegut atal coma la règla d'aur de la conducha e atal aparéis als primièrs pensadors grècs e orientals.
L'utilitarisme, per exemple, se basant sus aquel concèpte, quand una persona fa lo ben totjorn maximiza los beneficis cap als autres (predent pas en consideracion se damatja o pas sa pròpia persona).
Dempuèi Platon, se considèra que los politics e governants devon èsser altruistas, perque racionalament cecan lo benestar dels ciutadans que dependon d'eles. Al contrari i a la tirania, que deslegitima lo poder obtengut.
Ayn Rand, de son costat, considèra l'altruisme immoral, perque pòt menar al sacrifici de sa pròpia vida, renonciant a çò que se capitèt de melhor per un ben inferior.[1] Tanben afirma que cercar son pròpi benefici es pas marrit, a condicion que se perjudique pas als autres e nimai se reinvindica de l'egoïsme etic. Nietzsche argumentava sus la mateissa linha, afirmissent que sonque los flacs an besonh de se refugiar dins l'altruisme per limitar las accions dels poderosos, per que pòscan exerçar lor drech a la vida.
L'altruisme biologic[modificar | modificar la font]
En principi l'altruisme sembla contradire las leis naturalas, perque se pòt anar per qualques individús fin a metre en perilh sa vida pels autres e aquò va en contre de l'instint de conservacion basic de la seleccion naturala. Pasmens, se demostrèt que l'altruisme a un caractèr instintiu, per perpetuar sa pròpia espècia e atal transmetre los gèns, coma sosten Richard Dawkins [2] (de biais que los ligams son mai fòrts entre los animals d'un meteis grop o emparentats).
Pels èssers umans aquel instint aparéis vèrs 18 meses, coma pels chimpanzés
L'altruisme dins la religion[modificar | modificar la font]
L'altruisme es a la basa de fòrça principis religioses, inclusent las vias del bodisme cap a l'illuminacion o la soma de las leis eticas de las religions del libre. De fach, sa formulacion positiva e negativa (« fa pas als autres çò que volriás pas que te fagan ») foguèt declarada la basa comuna pel dialòg entre la religions al Parlament Mondial de las Religions en 1993 [3]
Pel bodisme l'altruisme se materializa dins las quatre vertuts essencialas:[4]
- l'equanimitat, renonciant a l'òdi o l'enveja e lo desir de possession que liga la persona al monde terrèstre
- amor, que mena a agir en cercant lo benefici d'autrú
- la compassion, que vòl desliurar los autres de la dolor
- la felicitat que ven quand aqueles a l'entourn son astrucs
Pel cristianisme, l'altruisme es la basa de la morala, perque sostend los presèptes de Jèsus que diguèt abans de morir: « amatz-vos uns al autres coma ièu vos amèri » (Jn 15:9-17). Aquel commendament deuriá se substituir a las vièlhas leis judaïcas, inspiradas en la Lei del Talion e incita a amar fins als enemics. Aquel concèpte aparéis pas dins los escriches catequetics jos aquel mot modèrne, mas se pòt trobar jos de tèrmes coma caritat o propdan.
Divèrses adits islamics lausan l'altruisme. I auriá tres gras d'altruisme: donar als autres çò que necessitam pas coma la caritat, considerar lo propdan al meteis nivèl que se o de lo metre en dessús e se sacrificar pels autres en despièch del tot prejudici.
L'altruisme dins la societat[modificar | modificar la font]
Las entitats sens tòca lucratiu, coma las ONG, se nomenavan abans altruistas perque perseguisson de fins socialas e pas sols economicas, coma l'empresa tradicionala. A la fin del sègle XX naissèron de concèptes coma la responsabilitat sociala entreprenariala o la banca etica, ont las empresas per fidelizar los clients e melhorar son imatge de marca entreprenon d'accions altruistas, coma per exemple participar a de projèctes al Terç Monde. Los beneficis eissits dels investiments sont balençats per la publicitat positiva generada.
L'altruisme es una de las basas que sosten la Declaracion Universala dels Dreches Umans, perque considèra los autres coma egals e en consequéncia amb los meteisses dreches, que se devon èsser atrejat, pasmens que personalament an pas besonh.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Rand, Ayn (1964) The Virtue of Selfishness. Signet Book.
- ↑ (ca)Dawkins (1976/2000) El gen egoísta, Salvat Editores, S.A., 2ª edició, Barcelona
- ↑ (en) Hans Küng, Towards a Global Ethic
- ↑ (fr) Patrul Rimpoché, Le chemin de la Grande Perfection, Editions Padmakara


text:
Província de Luxemborg
La província bèlga de Luxemborg es la pus vasta del país, 4440 km2, mas es la mens poblada, 250 000 abitants. Son mèstre‑luòc es Arlon, e las autras vilas importantas son Bastonha, Bolhon, La Ròcha, Marcha en Famena, Neufchâteau, Sant Ubèrt, e Virton.
Geografia fisica e lingüistica[modificar | modificar la font]
La província de Luxemborg ocupa lo sud‑èst de Belgica e s'estaloira sobre tres regions distintas : la Famena al nòrd‑oèst, l'Ardena al centre, e Lorena al sud.
La Famena es une depression de terrens argilós que bordeja li contrafòrts nòrd‑oèst de l'Ardena; es traversada per l'Orta. Al centre, l'Ardena cobrís li dos tèrç del territòri en un ensems de planesas (planesa de Reconha a 500 m, de Sant Ubèrt a 585 m e de las Talhas a 652 m) cobèrtas de seuvas e de torbièiras e separadas per de valadas encaissadas (Semois, Lessa e Orta). Al sud, lo bas Luxemborg, o Lorena bèlga, s'enguilha entremieg la Lorena francesa e lo Gutland, en una tièira de còstas gresosas e calcàrias, viradas vel nòrd e separadas per de depressions orientadas oèst‑èst. La Lorena belga se compartís en doas partidas: a l'oèst, Gaume, o país de Virton, region de parlar roman; e, a l'èst, lo país d'Arlon onde se parla lo francic, sonat tanben luxemborgés.
Geografia politica[modificar | modificar la font]
- Arrondissement d'Arlon : Arlon (1) · Attert (2) · Aubange (3) · Martelange (26) · Messancy (28)
- Arrondissement de Bastogne : Bastogne (ville) (4) · Bertogne (5) · Fauvillers (13) · Gouvy (15) · Houffalize (19) · Sainte-Ode (35) · Vaux-sur-Sûre (41) · Vielsalm (42)
- Arrondissement de Marche-en-Famenne : Durbuy (10) · Érezée (11) · Hotton (18) · La Roche-en-Ardenne (20) · Manhay (24) · Marche-en-Famenne (25) · Nassogne (30) · Rendeux (33) · Tenneville (39)
- Arrondissement de Neufchâteau : Bertrix (6) · Bouillon (7) · Daverdisse (9) · Herbeumont (17) · Léglise (21) · Libin (22) · Libramont-Chevigny (23) · Neufchâteau (31) · Paliseul (32) · Saint-Hubert (36) · Tellin (38) · Wellin (44)
- Arrondissement de Virton : Chiny (8) · Étalle (12) · Florenville (14) · Habay (16) · Meix-devant-Virton (27) · Musson (29) · Rouvroy (34) · Saint-Léger-en-Gaum (37) · Tintigny (40) · Virton (43)
Istòria[modificar | modificar la font]
La província de Luxemborg es nascuda en 1839 del compartiment (previst en 1831) del grand duchat de Luxemborg entre Belgica e Olanda. Despuèi lo sègle XII, lo Luxemborg « bèlga » (lo que parla valon e qu'escriu en francés) fasia partida del duchat de Luxemborg, devengut província di País Bas borguinhons (1443), espanhòus, puèi austrians. E puèi Estat independent al Congrès de Viena (1815), après son desmantibelament sota lo regim francés (departaments de l'Orta, de Sambra e Mòsa, e dei Seuvas).
Al congrès de Viena (1815), lo Luxemborg es destacat di País Bas, enauçat al reng de grand duchat e donat, a títol personau, al rèi Guilhèm Ier di País Bas. Li Luxemborgés patiraun lo regim olandés coma li Bèlgas e, en 1830, se ralhigaran a lor revolucion. Lo tractat di XVIII articles (Londres, 26 de junh de 1831), que separa Belgica d’Olanda, estipula implicitament que lo novèl Estat independent gardarà lo Luxemborg en son sen.
Lo tractat di XXIV articles (14 d’octòbre de 1831), mens favorable a Belgica, prevei lo compartiment del grand duchat entre li dos protagonistas. Senhat per lo Reiaume Unit, Àustria, Belgica, França, li País Bas e Russia, lo tractat de Londres, lo 19 d’abril de 1839, consagra la naissença oficiala d’un grand duchat de Luxemborg coma Estat independent.
(Guilhèm Ier abdica l'annada seguissenta, mas li Luxemborgés deuràn esperar un niòu tractat de Londres (11 de mai de 1867) per veire lor independéncia e lor neutralitat garantidas per lei grandas poténcias, mas lo rèi di País Bas demòra pasmens grand duc de Luxemborg. En 1842, lo grand duchat dintra dinc la Deutscher Zollverein. A la mòrt de Guilhèm III (1890), lo tròne grand ducau reven a Adòufe de Nassau, passant atau a una auta brancha de la maison de Nassau, la que l'ocupa enquèra d’uèi.)
Curiositats[modificar | modificar la font]
Lo Luxemborg, país de seuvas, foguet cristianizat al sègle VII per sant Remacle e per sant Ubèrt, que son còrs foguet menat, al sègle IX, de Lieja al mostier d'Andaja, lèu tornat batejar « Sant Ubèrt ». Al sègle XVIII, lo darrier abat implantet de fargas dinc un endreit tot pròche sonat d’uèi « fornèl Sant Miquèu » e mudat en musèu de la metallurgia e en musèu a la glòria del pintor Redouté (mòrt en 1840), nascut dinc la vila.
Marcha en Famena, que lo sèti n’es ocupat despuèi la preïstòria, es coneguda despuèi lo sègle XVII per sas dentèlas; lo vilatge vesin de Waha a una glèisa romanica consagrada en 1050. Reire-plaça fòrta medievala, Bastonha deu sa celebritat a sa resisténcia eroïca a la darrièra ofensiva alemanda (decembre de 1944). Bolhon, sobre la Semois, a grandit a l'ombra de sa fortalesa. Entremieg Bolhon e Virton, capitala de Gaume, i a l'abadia d'Orval, reputada d’uèi per sa bièra e son fromatge. Foguet, de sa fondation (sègle Onge) a la Revolucion, una deis abadias cistercenchas mai richas d'Euròpa.
Maissin, dinc l’oèst de la província, de damont de la cresta del Spihou a un calvari breton vengut tot dreit de Brò-Gerne (Cornoalha) e tornat formar pèira a cha pèira. Una Santa Ana en faiença de Kemper vilha a costat sobre d’ossuaris tapissats d’èdra sorna. Aquò’s lo cementèri di Bretons que lai moriguèron en agost de 1914, tant nombrós qu’aun meritat qu’aquel canton de tèrra ardenesa venguèssa un pauc ataben tèrra bretona.


text:
Aurèlh
Aurèlh (Aureil en francés) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits : lo [lu], la [lɔ], los [luː], las [la]
- Prononciacion : Ch /ʧ/ en posicion interna e /ʃ/ en posicion iniciala.