text:
1984 (libre)
1984 (en anglés Nineteen Eighty-Four) es lo roman mai celèbre de George Orwell, publicat en 1949.
1984 es mai sovent considerat coma una referéncia del roman d'anticipacion, de la distopia, veire de la sciéncia ficcion en general. La principala figura del roman, lo Grand Fraire, venguèt una figura metaforica del regim policièr e totalitari, de la societat de la susvelhança, coma de la reduccion de las libertats.
Descriu una Grand Bretanha trenta ans après une guèrra nucleara entre l'Èst e l'Ouèst que se seriá passada dans las annadas 1950 e que se seriá instaurat un regim de tipe totalitari fortament inspirat a l'encòp de l'estalinisme e de qualques elements del nazisme. La libertat d'expression existís pas mai. Totas las pensadas son minuciosament susvelhadas, e d’immensas afichas son placardadas per las carrièras, indicant a totes que « Lo Grand Fraire vos gaita » ((en) Big Brother is watching you).
Somari
- 1 Resumit
- 2 Contèxte
- 3 Tèmas e personatges
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Resumit[modificar | modificar la font]
Lo mond segon 1984[modificar | modificar la font]
L’istòria se passa a Londres en 1984, coma l'indica lo títol del roman. Lo mond, dempuèi las grandas guèrras nuclearas dels ans 1950, es divisat en tres grands « blòts » : l’Oceania (Americas, illas d'Atlantic (comprenent las illas Anglocèltas), Oceania e Africa Australa), l’Eurasia (Euròpa e URSS) e l’Èstasia (China e las seunas contradas miègjornalas, illas de Japon, e una partida importanta mas variabla de la Mongolia, la Manchoria e del Tibet[2]) que son en guèrra de contunh los uns contra los autres. Aquelas tres grandas poténcias son dirigidas per diferents regims totalitaris revendicats atal, e s'apiejan sus d'idéologias nomenadas diferentament mas fondamentalament similaras: l’Angsoc (o « socialisme anglés ») per l'Oceania, lo « neobolchevisme » per l'Eurasia e lo « culte de la mòrt » (o « escafadura del ieu ») per l'Èstasia. Totes aqueles partits son presentats coma comunistas abans que pujèron al poder, fins a que venguèron de regims totalitaris e releguèron los proletaris que pretendavan defendre a la basa de la piramida sociala.
Al costat d'aqueles tres blòts demòra una mena de « Quart mond », que territòri sembla a airal avent per sucs Tànger, Brazzaville, Darwin e Hong Kong. Es lo contraròtle d'aquel territòri, e tanben aquel d'Antartida, que justifica oficialament la guèrra de contunh entre los tres blòts.
Winston Smith[modificar | modificar la font]
Winston Smith, 39 ans, abitant de Londres en Oceania, es un emplegat del Partit Exterior, es a dire un membre de la « casta » intermediária del regim oceanian, l'Angsoc (mòt nòvaparla per « Socialisme Anglés »). Winston oficia al Minivert, Ministèri de la Vertat. Son trabalh consistís a retocar los archius istorics per far correspondre lo passat a la version oficiala del Partit. Atal, quand Oceania declara la guèrra a l'Èstasia alara qu'èra en patz dos jorns abans amb aquel Estat, los autres membres del Ministèri de la Vertat, e subretot aqueles del comissariat dels archius (« Comarch » en nòvaparla), ont trabalha Winston, deuran s'assegurar que pas mai de traça escricha existís de l'anciana aliança amb Èstasia.
Pasmens, al contrari de la máger partida de la populacion, Winston capita pas a practicar aquela amnesia selectiva e pòt pas alara aderir a las mentiras del partit. Prenguèt alara consciéncia qu'existís gaire de pensadas tant ortodòxas que deuriá n'aver als uèi del Partit. Susceptible d'èsser tracat per la Polícia de la Pensada, una redobtabla organizacion de repression, amaga las seunas opinions contestatárias als uèlhs dels collègas de trabalh. Lo roman se dobrís suls projèctes d'escritura de Winston; desira en efècte gardar una traça esricha e doncas fixa del passat, en oposicion a la propaganda d'Oceania. La primesa de las possibilitats de rebellion aparéis leu; la simpla redaccion del seu jornal es possible a Winston sonque mercé una particularitat del plan del seu apartament que permet d'escapar a l'agach omnipresent del telecran.
Winston Smith utlisará mai tard lo pretèxte del seu roman per expausar la societat totalitária del seu entorn, los òmes qu'i collabòran e los seus ressòrts mai despietadoses. serrán expausadas los seus rencontres la negacion de l'amor e de la sensualitat per l'ensems de la societat - amb l'exemple notable de l'exfemna de Winston - o encara una presentacion de la destruccion de la lenga per un dels artesans entosiastas d'aquela entrepresa. La delacion dins la familha e tanben l'alunhament generalizat dels membres mai fidèls a la societat qu'acaban per prononciar dins lor sòm çò que riscan pas de prononciar la jornada serán abordats dins lo roman.
Rencontre amb Julia[modificar | modificar la font]
Al moment de las Doas Minutas de l'Òdi, moment ritual de la jornada, pendent que la cara de l'« enemic » de l'Angsoc, Emmanuel Goldstein, es difusada sus d'ecrans, Winston crosa Julia, una gojata del comissariat als romans, membre de la liga antisèxe dels joves. Aprèp que creguèt qu'èra una espia de la Polícia de la Pensada e quitament qu'aviá desirat l'assassinar (mai precisament li espotir la clòsca d'una calada), subretot a causa del fach que semblava sovent lo seguir, Winston cambièt d'avís quand ela li confessèt mai tard qu'èra amorosa d'el.
S'enamorèron e s'amorejèron clandestinament dins una mansarda rendada dins lo quartièr dels proletaris. Sabon que serán condamnats, e que tard o d'ora deuran pagar lo prètz de totes aqueles crimes contra lo partit. Sómian pasmens d’un soslèvament, d’una resisténcia; creson al mite d’una Fraternitat qu'existiriá endacòm e uniriá las gents coma eles contra lo Partit. Es per aquó qu'acaban per anar rencontrat O’Brien, personatge intelligent e carismatic, membre del Partit interior que Winston a l’intima conviccion qu’es un partisant de la Fraternitat. O’Brien lor fa pervenir « Lo Libre » de Goldstein, l’enemic del pòble e del Partit, objècte de l'òdi e de la paur mai intensa en Oceania. I es explicat totas las originas e las consequéncias dels sistèmas politics e de las manipulacions psicologicas mesas en plaça en Oceania.
Arrestacion[modificar | modificar la font]
Abans la fin de lor lectura, Winston e Julia son arrestats per la Polícia de la Pensada e menats al Ministèri de l'Amor (M. Charrington, que rendava una cambra a Winston e Julia, i aviá amagat un telecran darrièra un quadre). Winston i trapa lo quite O'Brien, que jamai èra membre de la Fraternitat, tot o contrari, perque precisament èra encargat de tracar los « criminals per la pensada ». O'Brien li apren que Winston èra ja reperat coma gaire fisable plan abans qu'el meteis ne prenga consciéncia (sèt ans d'ora)
Winston será torturat e umiliat pendent de jorns e de setmanas veire de meses (la nocion del temps es pas plan precesada a aquel moment de l'istòria car Winston a pas cap d'instrument que se fisar per mesurar lo temps) fins a que pèrda totas la seunas conviccions moralas e siá prèst a acceptar vertadièrament quina que siá vertat, tan contradictòria que siá (2 e 2 fan 5, Winston existís pas en realitat…), del moment qu'emana del Partit.
La reeducacion s'acaba quand confrontat a sa terror mai fòrta (dels rats), traís Julia e la renega.
En efècte, la tòca del Partit es d'epurar totas las pensadas que li son geinantas abans d'executar aqueles que los an emisas per eliminar çò que Winston nomena « la natura umana ». La leialtat de Winston per Julia èra la darrièra causa qu'anava contra las idèas del Partit, èra doncas l'etapa finala logica de sa « reeducacion ».
Aprenèm fin finala que lo « Libre » de Goldstein es en realitat una creacion del Partit Interior, qu'es a l'origina del regim de l'Oceania, e qu'Emmanuel Goldstein es una figura allegorica al mèsme títol que lo Grand Fraire; çò qu'i es escrich ne demòra pel mens vertadièr segon las paraulas d'O'Brien, donnant una dimension esglasianta d'aquel mond.
Escac de Winston[modificar | modificar la font]
Relargat, Winston es pas mai qu'una epava voida de sentiments e de dignitat, passant sa vida a l'estanquet. Par hazard torna veire Julia, qu'ela tanben o reneguèt jos la tortura e aquela traïson mutuala trenca lor afeccion.
Pendent la guèrra necessária e de contunh qu'opausa los tres blòts totalitaris, la propaganda pretend qu'una « novèla brilhanta victòria » auriá afavorit magistralament una situacion qu'èra compromesa. Ven alara un admirator beat del Grand Fraire. Morrís benlèu executat d'una bala dins la nuca, tan que son totes los criminals de la pensada un còp lor « foliá » espurgada.
Contèxte[modificar | modificar la font]
1984 s'inspira d'un obratge de l'escrivan rus Ievgueni Zamiatine intitulat Nosautres e sortit en 1920. El tanben dona la descripcion d'una distopia totalitara. Emprunta tanben fòrça a La Kallocaïne, distopia de la suèca Karin Boye, publicat en 1940, que pausa lo problèma de la fisança, de la delacion e de la traïson dels pròches dins un regim totalitari.
Parabòla del despotisme modèrne, conte filosofic sul pièger del sègle XX, lo totalitarisme orwellien es de segur inspirat del sistèma sovietic, amb lo Partit unic, lo cap tutelar objècte d'un culte de la personalitat, lo regim d'assemblada, la confusion dels poders, los plans de produccions trienals, lo militarisme de patronatge, las paradas e manifestacions « espontanèas », las filas d'espèras, los eslogans, los camps de reeducacion, las confessions publicas « a la moscovita » e las afichas giantas. Se pòt veire tanben de manlèu al nazisme, al fascisme e a l'stalinisme.
Orwell èra e demorèt un òme d'esquèrra d'una absoluda sinceritat. Abans 1984, aviá per exemple publicat suls fogals obrièrs miserablas dins lo Yorkshire et los caumaires de Middlesbrough (Lo Cai de Wigan). Tanben aviá aderit al Partit trabalhista independant, partit « socialista d'esquèrra » e èra pròche dels marxistas (combatèt dins las milicias comunistas del POUM pendent la guèrra civila espanhòla). Mas èra un socialista « de terren ». Se la drecha conservatritz èran plan segur son adversari politic, èra fòrt exigent contre l'esquèrra. Atal se trufèt de biais crudèl dins un dels seus primièrs romans (E òsca l'aspidistra !, amb lo personatge ridicul de Ravelston) d'una partida de l'« esquèrra » plan alunhada de la realitat sociala e materiala del mond obrièr. Crenhava tant l'« esquèrra morala » satisfacha, que sopçonava de far lo lièch del totalitarisme (mejans lo conferencièr « anti-Hitler » ridicul d' Un pauc d'aire fresc) en 1938. Fin finala, odiava los comunistas, a fortiori « de salon », e mespresava per exemple Jean-Paul Sartre[3]. La misèria materiala demorava per el la misèria materiala, que lo « Partit » siá al poder o que siá los « capitalistas ». I a cap dobte doncas, al contrari de çò que se crei a vegadas, sus sas conviccions socialistas fòrça prigondament antiautoritárias[4], e Orwell acceptava mal d'èsser recuperat per la drecha, çò que foguèt subretot lo fach de l'accuèlh nordamerican de 1984.
D'autras particularitats de la descopa del Mond dins 1984 son tanben un rebat de las inquietuds d'Orwell. Atal dins lo roman, los Estats Units d'America son censat far partit d'Oceania (que regropa en fach los païses anglosaxons - veire mapa). Orwell vesiá dins los Estats Units d'America, un pauc al biais dels Temps modèrnes de Chaplin, la quintesséncia del mond modèrne tecnomaniac qu'es tanben l'un dels avertisments de 1984.
Fin finala la tèsi qu'Orwell expausa mejan lo manifèste del « traïdor » Emmanuel Goldstein (Del collectivisme oligarquic) supausa que lo poder pòt emplegar la misèria per de fins politicas: Goldstein atribuís las penurias regnant jos l'« angsoc » a una estrategia exprèssa del poder puslèu qu'a un escac economic.
Qualques intellectuals qu'avián conegut lo regim estalinian, coma l'ancian dissident Alexandre Zinoviev, s'acòrdan per saludar l'estonanta intuicion orwelliana dels mecanismes politics e psicologics del totalitarisme, quitament se Zinoviev fa de resèrvas sus l'obratge, que tròba a vegadas un pauc « simplista »[5]).
Tèmas e personatges[modificar | modificar la font]
Los personatges e los concèptes inventats per Orwell (Big Brother, Doblapensada, nòvaparla, O'Brien…) venguèron d'arquetips, que pòdon influénciar las sciéncias politicas coma:
Trucatge de l’Istòria e propaganda[modificar | modificar la font]
Lo Partit a la mainmesa sus l'archiu e fa acceptar la seuna pròpia vertat istorica ne la farlabicant; practica la desinformacion e lo lavatge de cervèl per assetar sa dominacion. Fa tanben desapareisser de personas que venon tròp encombrantas e modifica lor passat, o los tornan, fals testimònis dels interessats per supòrt, pels traïdors, d'espions o de sabotaires. Es lo principi de la « mutabilitat del passat » car « que deten lo passat deten l’avenir ».
Una posicion vertadièrament filosofica sosten l'accion del Partit: la teoria del Partit es que lo passat existís pas d'esperel. Es pas qu'un sovenir dins los esperits umans. Lo mond existís sonque mejan la pensada umana e a gaire de realitat absoluda. Atal, se Winston es l'unic òme a se remembrar qu'Oceania èra una setmana mai d'ora en guèrra contra l'Eurasia e non pas contre l'Èstasia, es el lo fòl e non pas los autres. Quitament se lo fach es objectivament vertadièr, existís (dins lo sens qu'a de consequéncias) sonque dins la memòria de Winston. Lo Partit impausa una gimnastica de l'esperit als òmes (nomenat « doblepensada » en nòvaparla): cal assimilar totes los faches que lo Partit lor lança, e subretot obliar qu'èra autrament. E mai, cal obliar lo fach d'aver obliar.
Grand Fraire e telecrans[modificar | modificar la font]
Al domicili e suls luòcs de trabalh dels membres del Partit, e tanben dins los luòcs publics, son dispausats de « telecrans », sistèma de videosusvelhança e simultanèament de television, que difusa de contunh de messatges del Partit. Los telecrans permeton a la polícia de la Pensada d’entendre e de veire çò que se fa dins cada pèça ont qualcun es present. Sols los membres del partit interior pòdon arestar lo telecran que se tròba a çò d'el pendent un cort periòde. Se pòt comparar lo telecran dels ecrans gigants de television interactiva que tapissant los murs dels ostal dins Fahrenheit 451 de Ray Bradbury (1953). Alucats en permanéncia, abestisson la populacion amb d'emissions en favor del partit (informacion, cants…). Los pompièrs piromans son encargats de cremar los libres anant contra las idèas del partit e de percaçar los asocials.
Orwell manifestament integrèt al seu recit un novelum que fasiá debat a l'epòca: la television, que lo quite nom èra tot un programa. La confusion entre receptor e camerà èra, en mai, una inquietud frequenta als començaments de la television, de raras personas equipadas se cresent susvelhadas par l'aparelh. Una traça d'aquela angoissa se vei dins Los Temps modèrnes de Charlie Chaplin : Charlot es reprimendat per l'ecran gigant ont apareis son patron, que lo « vei » mejans aquel e que lo seguís dels uèlhs. Se pòt encara veire un rebat d'aquela idèa dins 2001 : una Odissèa de l'espaci, de Stanley Kubrick, que l'ordinator Hal 9000 susvelha de contunh la nau espatiala e los passatgièrs pels seus innombrables e inquietants objectius de camerà rogencs. E plan segur los abitants de l'esglasianta vila sosterranha de THX 1138, de George Lucas, son susvelhat en permanéncia dins lors mendres faches e actes.
Ironicament, lo país de George Orwell, la Grand Bretanha, es ara lo país mai densament equipat en malhums de telesusvelhança: comptam una camerà per 15 abitants.
En mai, per proder exercir un contraròtle continual al sen de las quita familhas, los enfants son endoctrinats fòrça joves. Son encoratjats a denonciar lors parents al mendre simptòma de manca a l'ortodoxia.
Aquel comportament fa pensar a aquel dels enfants jol regim faissista italian, dins las Jovensas hitlerianas, o dins lo sistèma sovietic, que recompensava los joves que denonciavan lors parents e aviá fondat un vertadièr culte nacional amb lo delator presumit Pavel Morozov.
Boc emissari e mòstras d'òdi collectiu[modificar | modificar la font]
L’ensems dels mals que tòcan la societat es atribuit a un oposant, lo « Traïdor Emmanuel Goldstein », que lo nom e la descripcion fisica semblant fòrça a Lev Davidovitch Bronstein aliàs Trotski. Aquel traïdor es l'objècte de sessilha d'isteria collectiva obligatòria, las « doas minutas d'òdi » que son organizadas jornalament.
Aquel Goldstein pòt tanben èsser considerat, coma lo Grand Fraire, coma una allegoria imortala. dins aquel cas una personificacion del mal, del desviament al respècte del partit. Pensam evitamment a l'« Enemic del Pòble » que se servissiá Stalin, que lo regim totalitari inspirèt fòrça lo roman tot entièr.
Dins lo roman, es tanben considerat coma l'autor d'un libre subversiu que los oposants al regim se passan entre eles. Winston Smith capita a obtenir lo libre, mas apren quand es arrestat que s'agís pas que d'un tèxte redigit pel regim d'esperel.
Destruccion de la lenga e de la logica[modificar | modificar la font]
En mai de l'anglés classic, lenga oficiala d'Oceania, l'Angsoc creèt una lenga, la nòvaparla (newspeak en anglés). Aquela lenga es constituida subretot de montatge de mots e es somesa a una politica de reduccion del vocabulari. Lo nombre de mots en nòvaparla merma de contunh.
Al començament del roman, un membre del Partit Exterior revèla que la version finala del diccionari nòvaparla èra en preparacion per eliminar tot autre mena de pensada e idèa eretica. De mai, los mots nòvaparlas compòrtan pauc de sillabas per se prononciar mai rapidament, son concebuts per èsser prononciats sens reflexion e per anientar l'afècte e la coneissénça intuitiva dels mots e tanben de rendre impossible l’expression e la formulacion de pensadas subversivas. Pr'amor que siá totjorn possible de dire que las decisions del Partit son marrida, será impossible d'argumentar sus aquó. A l’epòca que se passa lo roman, la nòvaparla constituís encara una noveltat, que coexistissiá mai omens amb l’anglés classic. Lo lengatge n'es reduit a una foncion informativa.
La nòvaparla fa l’objècte d’apauriments planificats que la tòca es d'abestiar lo pòble pels contraròtlar melhor.
En mai, lo quite « sens logic » dels assubjectits al regim es alterat. En nòvaparla, per exemple, un mèsme mot coma « canalenga » pòt aver un sens laudatiu s’es aplicat a un membre del partit o pejoratiu s’es aplicat a un enemic del Partit. Ven doncas impossible de l'utilizar per dire de mal d'un membre du Partit. La populacion es aclapada d'eslogans coma:
- « La guèrra, es la patz. »
- « La libertat, es l’esclavatge. »
- « L'ignorància, c'est la fòrça. »
Angsoc[modificar | modificar la font]
L’Angsoc, regim d’Oceania, divisís lo pòble en tres classas socialas: lo « Partit Interior », classa dirigenta al poder partejat, lo « Partit Exterior », trabalhadors mejans, e los « proletaris », sosclassa s’amassant dins los quartièrs lords. Lo cap suprèma del Partit es lo Grand Fraire, visatge imortal e adulat placardat suls murs de la vila. Totes los membres del Partit son de contunh susvelhats per la Polícia de la Pensada e cada acte, mot o agach es analisat mejans de « telecrans » (bastit de dos mots coma aqueles en nòvaparla) qu'exploran los mendres luòcs. Winston Smith, membre del Partit exterior, ocupa un pòste de rectificacion d’informacion al comissariat a l'archivu, dins lo Ministèri de la Vertat (Minivert en nòvaparla). Son trabalh consistís a suprimir totas las traças istoricas que correspondon pas a l'Istòria Oficiala, que deu totjorn correspondre a çò que predís lo Grand Fraire.
La mòrt de Winston Smith[modificar | modificar la font]
Aprèp que foguèt torturat per O'Brien e aver renegat Julia, Winston Smith venguèt un fervorós admirator del sistèma totalitari.
Pasmens, dins la darrièra pagina del libre, aprenèm que será executat per la Polícia de la pensada. Porque aquela darrièra suprimariá un òme qu'es totalament favorable al regime en plaça?
La responsa ven de la quita natura del regim totalitari; la mòrt de Smith significa:
- d'un costat, que lo sistèma tua non tant los oposants, coma dins los regims dictorials « classics », mas tanben los seus mai feveroses partisants: coma dins lo fenomèn de las Grandas purgas estalinianas dels ans 1930, degun es aparat, e lo fach d'èsser un partisant del regim en plaça garantís gaire que la vida será salvada; dins aquel sistèma la vida umana val res e a cap de significacion;
- d'autre costat, se lo regim vòl anientar tot biais de libertat constrenhent la libertat d'anar e tornar, los còrs, lo langatge, la sexualitat, la pensada politica e la pensada privada, vòl, d'una mena, « empachar tot escap »: non tant los amics del regim pòdon èsser executats, mas los enemics son d'en primièr convertits abans de subir lo mèsme sòrt. Atal, qué que fasem, qué que pensam, qué que disèm, lo Partit, de tota eternitat e per sempre, es « lo mai fòrt », anientant tota traça presenta, passada e futura d'oposicion, absoludament res e degun podent li risistir. La mòrt de Smith pòt voler dire: « De tota mena, tot lo mond será executat un jorn o l'autre ».
Elements vertadièrs dins lo roman[modificar | modificar la font]
La correspondéncia d’Orwell indica que son projècte èra de lançar un avertiment contra los totalitarismes, subretot a una esquèrra britanica (que n'èra) que sopçona de complasença en favor de Stalin, subretot de la part d'intellectuals coma George Bernard Shaw o H. G. Wells. Es possible que son roman siá una critica del movement de la Fabian Society qu'aqueles darrièrs apartenián, e que poiriá correspondre a l’angsoc (ingsoc en anglés : progressive socialism)[6], movement que lo quite Orwell auriá appartengut, introdusit per Aldous Huxley[7].
Fòrça elements son posats dins la realitat de la fin dels ans 1940 qu'inspirèt Orwell de biais flagrant: la descripcion d'un Londres descrepit, amb de cratèris duguts a de « bombas fusadas », sas filas d'espèra devant las boticas, ostals victorians en roïna, las privacions de totas menas. Tot aquó evòca fortament lo Londres de l'imediat postguèrra e las penurias (los tiquets de racionament demorèron una realitat fins a 1953) sens comptar los efèctes encora visibles dels bombardaments alemands. Lo bastiment qu'aurián inspirat lo « ministèri de la Vertat » seriá aquel del ministèri de l'Informacion dins lo quartièr Bloomsbury, Senate House, ara proprietat de l'universitat de Londres.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La descripcion del libre es pas tan destalhada. La mapa se fonda doncas sus qualques especulacions. En mai, a la fin del libre, l'Oceania conduerís tota l'Africa, al mens se cresen la propaganda del Partit
- ↑ Cal pas oblidar qu'Orwell s'inspira de la situacion geopolitica mondiala de 1948
- ↑ « Pensi que Sartre es una bofiga e vau lui donner un copas de pé. » (Letra non publicada per David Astor, citat dins George Orwell, Une Vie", de Francis Crick, p.|467)
- ↑ Conviccions qu'exprimèt dètz ans abans la redaccion de 1984 dins son obratge Omenatge a Catalònha
- ↑ Vejatz Confessions d'un homme en trop, Alexandre Zinoviev
- ↑ Orwell's 1984: the future is here
- ↑ THE EVIL THAT IS FABIANS….BROWN THE ACTOR- FABIAN TO HIS BONES..
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia, estudis[modificar | modificar la font]
- Anthony Burgess, 1984-85, ed Robert Laffont, Paris, 1977
- Hannah Arendt, Les Origines du totalitarisme
- François Brune, Sous le soleil de Big Brother, Précis sur "1984" à l'usage des années 2000, Éditions L'Harmattan, 2000.
- Frédéric Regard commente 1984, Folio, París, 1994
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Nòvaparla (en anglés newspeak)
- Grand Fraire (en anglés Big Brother)
- Distopia
- Brazil, film de Terry Gilliam (1985)


c: text/html

text:
Antigòna filha d'Edip
Dins la Mitologia grèga, Antigòna (ἈvtιYόvn) èra la filha d'Edip e de Jocasta. Aviá dos fraires Eteocles e Polinices, e una sòrre, Ismèna. Acompanhèt son paire Edip (rei de Tebas) a l’exili e, quand aquel moriguèt, tornèt a la ciutat.
Dins lo mite, los dos fraires mascles d’Antigòna èran en luta de contunh pel tròn de Tebas, a causa d'una malediccion que son paire aviá lançat contra eles. Se pensa qu'Eteocles e Polinices montavan sul tròn alternativament, mai, un còp, Eteocles decidiguèt de demorar al poder aprèp son torn, çò que provoquèt una guèrra; ofensat, Polinices cerquèt ajuda dins una ciutat vesina, reüniguèt una armada e tornèt a la ciutat per reclamar çò seu.
La guèrra s'acabèt amb la mòrt dels dos fraires pendent la batalha, un de la man de l’autre, coma o disiá la profecia. Alara Creont venguèt rei de Tebas e dictèt que, per aver traït la patria, Polinices seriá pas enterrat dignament e se lo daissariá fòra de la ciutat. Las onors funèbras èran fòrça importantas pels grècs, doncas l’arma d’un còs qu'èra pas enterrat èra condemnada a vagar per la tèrra eternalament. Atal Antigòna decidiguèt de rebondre son fraire e de far sul còs los rituals que se devián, se rebellant contra Creont, son oncle e sògre (perque èra la promesa d'Emon, filh d’aquel).
La desobeissença significava per Antigòna sa pròpria mòrt: condemnada a èsser enterrada viva, i escapèt en se penjant. Emon, vesent mòrta sa promesa, ensagèt de tuar lo paire, puèi se suïcidèt dins los braces d'Antigòna; alara, Euridice, esposa de Creont e maire d’Emon, se suïcidèt en aprene la mòrt de son filh. Las mòrts d’Emon e d'Euridice provoquèron una prigonda dolor per Creont, que fin finala comprenguèt son error.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1961
Aquesta pagina concernís l'an 1961 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 31 de mai - 2 de junh - Visita en França del president John F. Kennedy.
- 8 de setembre - Atemptat contra Charles de Gaulle a Pont-sur-Seine.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 15 de mai - Enciclica Mater et Magistra del papa Joan XXIII sur las questions socialas.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
- 9 d'agost - Harold Macmillan demanda l'adesion del Reialme Unit a la Comunautat Economica Europèa.
Bechuanaland[1][modificar | modificar la font]
Adopcion d'una constitucion que marquèt una etapa importanta vèrs l'independéncia.
Mond[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Ruptura de las relacions diplomaticas entre los Estats Units d'America e Cuba.
- 20 de genièr - John F. Kennedy ven lo 35en President dels Estats Units.
- 31 de genièr - Jânio Quadros deven lo president de Brasil.
- 3 de març - Hassan II es coronat rei de Marròc.
- 27 d'abril - Independéncia de Sierra Leone.
- 25 d'agost - Renoncia de Jânio Quadros a la presidéncia de Brasil.
- 2 de decembre - Guèrra Freja: dins un discors televisat, lo lidèr de Cuba, Fidel Castro declara qu'es marxista-leninista, e que Cuba va adoptar lo comunisme.
- 11 de decembre La guèrra de Vietnam comença oficialament, amb lo mandadís dels primièrs elicoptèrs americans a Saigon acompanhats de 400 militars.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Capitada dau premier vòl espaciau abitat (Vostok 1) dau cosmonauta sovietic Iurii Gagarin lo 12 d'abriu. Lo 5 de mai, leis Estats Units d'America capitèron tanben un vòl espaciau abitat (Freedom 7) amb Alan Shepard.
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la scintigrafia, tecnica basada sus l'injeccion d'una substància radioactiva que se fixa sus un organ d'estudiar.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 16 de febrièr - Andy Taylor, musician britanic (Duran Duran)
- 17 de febrièr - Andrei Korotaiev, antropològ, economista, istorian, e sociològ rus
- 21 de març - Lothar Matthäus, fotbolaire alemand
- 3 d'abril - Eddie Murphy, actor american
- 12 d’abril – Yuri Buenaventura, cantaire colombian
- 27 d'abril - Moana Pozzi, actritz porno italiana (m. 1994)
- 6 de mai - George Clooney, actor american
- 17 de mai - Enya, (Eithne Patricia Ní Bhraonáin), cantaira irlandesa
- 29 de mai – Melissa Etheridge, cantaira americana
- 9 de junh - Michael J. Fox, actor american
- 14 de junh - Boy George, cantaire britanic (Culture Club)
- 1 de julhet - Carl Lewis, atlèta american
- 1 de julhet – Princessa Diana de Galas (m. 1997)
- 23 de julhet - Martin Gore, compositor e musician britanic (Depeche Mode)
- 30 de julhet - Laurence Fishburne, actor american
- 4 d'agost - Barack Obama, senator american
- 2 de setembre - Carlos Valderrama, fotbolaire colombian
- 6 de setembre - Scott Travis, musician american (Judas Priest)
- 13 de setembre - Dave Mustaine, musician american (Metallica, Megadeth)
- 25 de setembre - Heather Locklear, actritz americana
- 18 d'octobre - Wynton Marsalis, musician american
- 29 d'octobre - Randy Jackson, musician american
- 2 de novembre - K.D. Lang, cantaira canadiana
- 4 de novembre - Ralph Macchio, actor american
- 19 de novembre - Meg Ryan, actritz americana
- 19 de decembre - Eric Allin Cornell, fisician american, Prèmi Nobel
- 24 de decembre - İlham Əliyev, president d'Azerbaitjan
- 25 de decembre - Íngrid Betancourt, femna politica colombiana
- 30 de decembre - Ben Johnson, atlèta canadian
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Erwin Schrödinger, fisician austriac, Prèmi Nobel (n. 1887)
- 9 de genièr - Emily Greene Balch, escrivan e pacifista americana, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1867)
- 21 de genièr - Blaise Cendrars, pintor soís (n. 1887)
- 9 de febrièr - Carlos Luz, president de Brasil (n. 1894)
- 26 de febrièr - Rei Mohammed V de Marròc (n. 1909)
- 3 de març - Paul Wittgenstein, pianista austriac (n. 1887)
- 6 d'abril - Jules Bordet, microbiologista bèlga, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1870)
- 9 d'abril – Rei Zog I d'Albania (n. 1895)
- 13 de mai - Gary Cooper, actor american (n. 1901)
- 30 de mai - Rafael Leónidas Trujillo, dictator de la Republica Dominicana (n. 1891)
- 2 de junh - George S. Kaufman, autor de teatre american (n. 1889)
- 6 de junh - Carl Gustav Jung, psiquiatre austriac (n. 1875)
- 30 de junh - Lee DeForest, inventor american (n. 1873)
- 2 de julhet - Ernest Hemingway, escrivan american, Prèmi Nobel (n. 1899)
- 20 d'agost - Percy Williams Bridgman, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1882)
- 17 de setembre, Adnan Menderes, primièr ministre de Turquia (n. 1899)
- 18 de setembre - Dag Hammarskjöld, Secretari General de las Nacions Unidas, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1905)
- 11 d'octobre, Chico Marx, actor american (n. 1887)
- 20 de decembre - Earle Page, primièr ministre d'Austràlia (n. 1880)
- 25 de decembre - Otto Loewi, farmacològ alemand, Prèmi Nobel (n. 1873)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Robert Hofstadter, Rudolf Mößbauer
- Prèmi Nobel de Quimia : Melvin Calvin
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Georg von Békésy
- Prèmi Nobel de Literatura : Ivo Andrić
- Prèmi Nobel de la Patz : Dag Hammarskjöld
- ↑ Protectorat britanic establit en 1885. Es a l'origina dau Botswana modèrne.


text:
La Palú de Verdon
La Palú de Verdon (La Palud-sur-Verdon en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge touristique, a unitat|935|m {{}} d'altitud[1], a conegut per la siá rota de las Crêtes e las siás belvédères sus las gargamèlas del Verdon. La Dent d'Airal es 800 m a lo-dessus del riu.
Lo Baou travèrsa la municipalitat e pres lo Verdon (riu). Lo massís del Montdenier s'estend sus la part nòrd de la comuna.
Le village touristique, à 935 m d’altitude[1], est connu pour sa route des Crêtes et ses belvédères sur les gorges du Verdon. La Dent d'Aire est 800 m au-dessus de la rivière.
Le Baou traverse la commune et rejoint le Verdon (rivière). Le massif du Montdenier s’étend sur la partie nord de la commune.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La_Torre.


text:
Golf de Bengala
Lo golf de Bengala (en Bengalin: বঙ্গোপসাগর, Purba Samudra) es una mar que forma la partida del nòrd-èst de l'Ocean Indian. En forma de triangle, es enquadrada a l'èst per la peninsula indochinesa, e a l'oèst pel soscontinent indian. Al nòrd del golf, se tròba l'Estat indian del Bengala Occidental e de Bangladèsh, d'ont li ven son nom. A sas extremitats meridionalas, se tròba l'Illa de Sri Lanka a l'oèst, e lo territòri indian de las Illas Andaman e Nicobar a l'èst.
Una granda partida dels flumes principals d'Índia s'escampan dins lo golf de Bengala: al nòrd, Ganges (o Ganga), Meghna e Brahmapotra, e dins lo sud Mahanadi, Godavari, Krishna (Kistna) e Kaveri.
Los Sundarbans son una mangròva qu'ocupa lo dèlta de Ganges, de Brahmapotra e de Meghna. Iraoadi, flume de Birmania s'escampa tanben dins la baia de Bengala.
Los principals pòrts indians sul golf son : Chennai (anciana Madras), Visakhapatnam, Calcuta e Pondicheri.


text:
Montastruc (Lomanha)
Montastruc[1][2][3][4] (Montestruc-sur-Gers en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en Lomagne, Montestruc a #èsser erigit sul flanc Sud d'un tuc en dominant çò Gers.
Montestruc Voldriá dire siá mont aigüe o pointu, siatz en derivant de "pujat astruco",mont étoilé.
Lo bourg a #èsser fòrça experimentat per las inondacions catastrophique de l'estiu 1977.Dorénavant,Lo vilatge se desvolòpa sus la reünion del scenari sul luòc del anciana citadelle, defòra d'arribada a crusses del Gers.
A Montestruc,se pòt veire voregis (del gascon : #vorejar (prononciar lairi), #çò que ven de la paraula germanique boärd (planche) #qu'a donat l'anglés board e designa las granjas e las siás granjas recobertes a l'origina d'un bardage de bòsc en lo Gers). Correspondon a una tradicion francesa de l'espleitacion de las tèrras per un mitger trucat "bordier".Lo mitger e la siá familha lloguen una tèrra, lo sieu cheptel,los sieus esturments e a cambiament, partejan las récoltes e los produchs de la ramaderia amb lo proprietari. La voreja s'inscriu en un plànol fòrça simple : al centre l'abitacion precedida d'un pichon hangar o emban;una travée orientala per l'establit e una travée occidentala per la grange o lo chai mai o mens vast segon l'importància del vignoble. La familha viviá en una pèça unica, la sòla provesida d'una caminada en servint a la cosina e en protegint un forn a pan.
Commune de Gascogne située en Lomagne, Montestruc a été érigé sur le flanc Sud d'une colline dominant le Gers.
Montestruc voudrait dire soit mont aigüe ou pointu, soit en dérivant de "monté astruco",mont étoilé.
Le bourg a été très éprouvé par les inondations catastrophique de l'été 1977.Dorénavant,le village se développe sur le sommet du plateau sur le site de l'ancienne citadelle, hors d'atteinte des crus du Gers.
A Montestruc,on peut voir des bordes (du gascon : borda (prononcer bordo), ce qui vient du mot germanique boärd (planche) qui a donné l'anglais board et désigne les fermes et leurs granges recouvertes à l'origine d'un bardage de bois dans le Gers). Elles correspondent à une tradition française de l'exploitation des terres par un métayer appelé "bordier".Le métayer et sa famille louent une terre, son cheptel,ses outils et en échange, ils partagent les récoltes et les produits de l'élevage avec le propriétaire. La borde s'inscrit dans un plan très simple : au centre l'habitation précédée d'un petit hangar ou emban;une travée orientale pour l'établi et une travée occidentale pour la grange ou le chai plus ou moins vaste selon l'importance du vignoble. La famille vivait dans une pièce unique, la seule pourvue d'une cheminée servant pour la cuisine et abritant un four à pain.
Istòria[modificar | modificar la font]
Inondacions de 1977 en Gascogne
Inondations de 1977 en Gascogne
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Montastruc (Lomanha)
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Sant Joan Ligora
Sant Joan Ligora, localament Sent Joan Ligora (se desconselha lo francisme Sant/Sent Jan* Ligora; en francés Saint-Jean-Ligoure) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Lemosin.
Sos abitants s'apelan los santjoans (sentjoans).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Peiròt de Fontans, rotèr dau partit anglés, fuguèt Capitani de Chalusset, de 1381 a 1393[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Demografia[modificar | modificar la font]
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Edmond René Labande ; Histoire du Poitou, du Limousin et des pays charentais: Vendée, Aunis ... 1976 ; Page 207.


text:
Telefòn roge
Lo telefòn roge es una linha de comunicacion dirècta establida lo 30 d'aost de 1963 entre leis Estats Units d'America e l'Union Sovietica après la crisi de Cuba que menacèt d'entraïnar un conflicte mondiau en 1962. Son objectiu èra de permetre una comunicacion entre lei caps dei dos blòts de la Guèrra Freja dins lo cas d'una crisi grèva menaçant de se transformar en guèrra nucleara. Maugrat son nom, la linha èra en realitat magerament constituida d'un telescriptor que foguèt pauc a pauc modernizat en foncion dei progrès de la tecnologia informatica. D'autrei linhas son estadas apondudas dempuei 1963 entrei d'autrei poissanças nuclearas coma França e URSS, Paquistan e Índia ò Estats Units e China.


text:
Buztintze-Hiriberri
Buztintze-Hiriberri (basco), Bustince-Iriberry (francés), qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra, administrada peu departament deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània.
Los gentilicis que son buztintziar e hiribertar.
Qu'ei traucada per la Via Podiensis deu Camin de Sant Jaume.
L'arriu d'Arzubi que passa per la comuna e que's geta dens lo de Lauribar a Sent Joan lo Vielh.
Las comunas tòcatocantas que son Aniça-Montgelós au nòrd, Jatsu Garazi au nòrd-èst, Lakarra a l'èst, Bussunarits-Sarrasqueta au sud-èst e Sent Joan lo Vielh au sud-oèst.
L'union de Buztintze e de Hiriberri entà har la comuna actuau que data de la Revolucion Francesa.
L'agricultura qu'ei l'activitat economica principau. Que s'i coltiva arradim e que s'i produtz vin d'Irulegi. Au nòrd de la comuna que i a ua peirèra.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De véder[modificar | modificar la font]
Que i a estèlas discoïdaus dens los dus cemitèris:
- Buztintze
- Hiriberri


text:
Endò Shusaku
Endò Shusaku es un escrivan japonés (Tòquio, 1923 — Tòquio, 1996). Batejat tanleu l’atge d’onze ans, exprimís dins tota son òbra, influenciada per sa coneissença de Bernanos, Mauriac e Claudel, la problematica de la fe crestiana en Japon, país fòrça alonhat de l’ideia del monoteïsme. Sis estudis literaris a Lion, de 1950 a 1953, li fornisson l’enquastre de son primier roman, l’Òme blanc (1955), pel quau obten lo Premi Akutagawa. Fa part de son experiéncia occidentala dins Estudis en tèrra estrangiera (1965). Li temas del mau e del pechat ambe la responsabilitat se retròban dins la Mar e la Poison (1957; traduch en francés en 1979), qu'evòca leis experiéncias scientificas que menèron de metges japonés sobre de presoniers de guèrra americans. Puei, son òbra sec dos encaminaments parallels. Dins de racontes istorics, despinta lo destin di crestians japonés del segle XVII dins Silenci (1966), onde s’interròga sobre lo sens del martiri, e ambe lo Samorai (1980), que barra aquel diptic sobre la fe e lo sacrifici. Utiliza tanben la ficcion contemporanèa, amb umor, coma dins Un neci remirable (1959; traduch en francés en 1981), s’afana de decelar dinc la societat la coardesa e la paur de l’amor. Son escritura sòbria mescla ficcion e confession intima en tot se demefiant del patetic, coma dins Escande (1986), que faguèt tot bel just escande en Japon. Amai s’es non-conformista, Endo fa partida de l’establiment literari. Es membre de l’Acadèmia dis Arts, foguèt president del Pen‑Club de 1985 a 1989 etc… Son darrier libre, lo Flume sagrat (1994), es una quista religiosa sobre lo fons d’un viatge en Índia. Pareguèt en França en 1996, l’annada de sa mòrt.


text:
-506
Aquesta pagina concernís l'an -506 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau rèi Cleòmenes Ièr, reünion d'una armada gropant la màger part dei ciutats de Peloponès. Pasmens, lo rèi Demarat e lei tropas de Corint refusèron de contuniar l'expedicion quand Cleòmenes Ièr declarèt Atenas coma buta de l'expedicion que mau capitèt. Aquò entraïnèt una crisi dins lo Peloponès e leis Espartencs deguèron reünir un congrès dei ciutats de la region l'annada seguenta.


text:
Carcassona
Carcassona ( Carcassonne en francés) es una vila occitana de Lengadòc, situada dins lo departament francés d'Aude e la region administrativa de Lengadòc-Rosselhon. La vila compta una populacion de 47 419 abitants, e l'aira urbana 96 420 abitants(2009)[1]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Carcassona es situada en Lengadòc a 80 quilomètres a l'èst de Tolosa. La vila se trapa dins un corredor entre la Montanha Negra al nòrd e las Corbièras a l'èst, la plana de Lauragués a l'oèst e la val d'Aude al sud. Es lo parçan de Carcassés.
Istòria[modificar | modificar la font]
Abans l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A Carcassona se crosan dos grands axes de circulacion, que foguèron utilizats dempuèi l'Antiquitat : de la Mar Mediterranèa a l'Ocean Atlantic, e del Massís Central a la Peninsula Iberica.
La vila se compausa de doas parts plan diferentas. Ciutat se quilha sus un planòl sus la riba dreita d'Aude. La Bastida de Sant Loís s'espandís sus la riba esquèrra. Las traças umanas mai ancianas se trapan sul puèg de Ciutat, e datan del sègle VI abans JC.
En 300 abans JC, los Cèltas s'impausan coma los mèstres de la region, mas al sègle II abans JC, los romans conquistan Provença e Lengadòc. Arriban a Carcassona e fortifican l'oppidum que pren lo nom de Carcasso. Los Romans ocupan la region fins al sègle V.
Los visigòts son alara los novèls envasidors e s'installan dins la Peninsula Iberica e en Lengadòc. Carcassona demorarà entre lors mans de 460 a 725. A la prima de 725, son los Sarrasins que venon e que s'apoderan de Ciutat. Carcassona se ditz alara Karkashuna. Mas los Sarrasins son fòrabandits de Lengadòc pro rapidament, los francs prenon la seguida en 759.
A l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Aprèp lo periòde de la Renaissença Carolingiana, quand los mèstres novèls del país prenon per lor compte l'eiretatge roman, l'Empèri esclatèt, çò que donèt naissença a l'epòca feudala.
Foguèt amb la dinastia dels Trencavèls (de 1082 a 1209) que la vila s'afirmèt coma centre politic e cultural excepcional. Aquel periòde ric vegèt lo desvolopament del catarisme. Los vescomtes tolerèron, emai protegiguèron l'eretgia sus lors tèrras. Aquesta actitud de tolerància aguèt per consequéncia la fin de la dinastia e la pèrda de l'independéncia occitana.
La Crosada contra los Catars lançada pel Papa virèt lèu-lèu a una guèrra de conquista. En agost de 1209, aprèp un sètge que duèt 15 jorns, lo jove vescomte de Carcassona foguèt pres pels franceses. L'independéncia occitana s'acabèt alara: los Trencavèls foguèron despoderats e lors tèrras foguèron donadas a Simon de Montfòrt en recompensa de sos actes militars, puèi passèron al rei de França en 1226.
A partir de son annexion al reialme de França, lo destin de Carcassona prenguèt una autra direccion.
Jols règnes successius dels monarcas franceses, Loís IX, Felip III e Felip IV, la vila prenguèt sa fisionomia actuala. Aprèp la temptativa de reconquista dels Occitans que faguèt mèuca en 1240, los barris de Ciutat foguèrin derroits. Un borg novèl nasquèt en 1262 sus la riba esquèrra d'Aude: la Bastida de Sant Loís. Foguèt incendiada en 1355 pel Prince Negre, e reconstruida sulcòp, amb de fortificacions pus solidas.
Jol reialme de França[modificar | modificar la font]
La Bastida se desvolopèt plan rapidament e ven un centre comercial de primièra importància, particularament gràcias a l'industria textila. Carcassona expòrta sos draps fins al Levant.
Ciutat s'afirmèt d'aquel temps coma fortalesa reiala mas l'utilizacion de tecnicas novèlas de guèrra, e subretot lo desplaçament de la frontièra francoespanhòla en 1659 amb lo Tractat dels Pirenèus provoquèron pauc a cha pauc son abandon.
Al sègle XVIII, Ciutat venguèt pas mai qu'un quartièr miserable de la vila ont se bastiguèron de fortunas immensas. Ne testimònian encara uèi los ostals particulars que se trapan dins la Bastida.
En 1682, l'obertura del Canal del Miègjorn accentuèt encara lo fenomèn. La Ciutat que s'arroïnava foguèt salvada de la destruccion totala per Joan Pèire Cròs Mairevièlha, un erudit carcassonés, Prosper Mérimée, e lo famós arquitècte Eugène Viollet-le-Duc, que restaurèron la fortalesa al sègle XIX.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Ermessenda de Carcassona (?-1058) ;
- Pau Sabatièr (1854-1941) : quimista nascut a Carcassona ;
- Eugèni Py (1859-1924) : realizator nascut a Carcassona ;
- Renat Nelli (1906-1982) : òme de letras nascut a Carcassona ;
- Ramon Gogaud (1928-1996) : escrivan e activista occitan nascut a Carcassona ;
- Albert Fert (1938-) : fisician nascut a Carcassona
- Claudi Martí (1940-) : nascut a Carcassona ;
- Mans de Breish (1949-) : nascut a Carcassona.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- (oc) http://mescladis.free.fr/oc_istoria.htm Istòria de Carcassona


text:
Colesteròl
Lo colesteròl (var. colesteròu), es un lipid, mai precisament un esteròl (una combinason d'esteroïde e d'alcòl), que se trapa dins las membranas cellularas de tots los teissuts del còs uman, e qu'es carrejat dins lo plasma sanguin de tots los animals.
Lo nom de colesteròl ven del grèc ancian chole (bila) e de stereos (solid), d'efièch, es excretat per la bila e foguèt descobèrt jos forma solida dins de calculs biliars en 1769 per François Poulletier de la Salle.
A çò dels eucariòtas, lo colesteròl es un element constitutiu fondamental de las membranas cellularas que ne'n assegura la rigiditat en s'intercalar entre las cadenas de fosfolipids. Es present dins lo fetge d'ont es transportat per la sang fins a las cellulas mai que mai per las LDL (Low Density Lipoproteines). Las fraccions inutilizadas que venon de la degradacion de las cellulas tornan al fetge amb las HDL (High Density Lipoproteines).
Es lo precursor de la màger part de las ormonas esteroïdianas. Lo colesteròl en excès se pòt depausar dins los teissuts, sus las parets de las artèrias e provocar l'ateroescleròsi.


text:
Marcel Proust
Marcel Proust (Auteuil, lo 10 de julhet de 1871 - París, lo 18 de noveme de 1922) que ho un escrivan francés d'origina normanda e judiva. Es considerat com un deus escrivans màgers de frança e de la soa epòca modernista au viraplèc enter los sègle XIX e XX. Que ho tanben ensagista e critic.
Qu'ei mei que mei brembat peu sons romans qui constitueishen En recerca deu temps perdut, ua mena d'autobiografia on Proust e torna suus sons sovièr de mainatge d'un biais arquelogics, que lo son personatge adulte ensaja de tornar sus aquesta impression qui'u harguèn adulte, mes aqueth còp dab la consciéncia d'un adulte acabat. Aqueth ensaj qu'ei materializat dehens lo tèxte per la fomas escana de la magdalena de proust on lo gost d'aquesta petita còca hè tornar las impression d'autes còp qui degustè d'autes magdalenas.
Atau, los romans d'En recerca deu temps perdut qu'aubrín ua navera perspectiva dens aqueth genre dab ua progression qui n'ei pas autan marcada per l'encadenament deus eveniments mes meilèu per l'acabament de la reconstitucion psicologica deus personatges.
Com ensagista, Marcel Proust qu'ei tanben famós per lo son Contre Sainte-Beuve.


text:
Diwan
Diwan ("grelh" en breton) es un grop d'escòlas associativas, laïcas, gratuïtas e dobèrtas a totes, creadas en 1977, que fan son ensenhament amb un sistèma d'immersion lingüistica en breton.
Las escòlas Diwan forman, amassa amb la Calandreta, la Bressola, las Seaska e las escòlas ABCM-Zweisprachigkeit, una confederacion d'escòlas bilingas dins l'estat francés.
Somari
Origina e reconeissença[modificar | modificar la font]
En 1977 se dobriguèron las doas primièras escòlas Diwan a Kemper e Bro Leon, amb sèt enfants, en s'inspirar de las ikastolak bascas e de las ysgolion meithrin galesas, amb l'ensenhament totalment en breton e de caire alternatiu. L'abril del 1979 ja hi havia 11 escolas amb 100 infants, i el 1980 s'obriren les primeres escoles primàries; la primera escola pública es va obrir a Saint Rivoal el 1982 i la primera catòlica a Gwened el 1990. D'aquesta manera, el 1983 Diwan dispausava de 19 escòla mairalas, de 4 escòlas primàrias, amb mai de 300 escolans. Se calculava que 21 centres de mai èran bloquejades a tota Bretanha amb d'excusas de caire administratiu e economic. En 1991 èran ja 822 escolans dins 22 escòlas.
En 1988 foguèt creat a Brest un institut trilingue de bachelierat. Puèi cap a 1983 las diwan foguèron reconegudas pel Ministeri d'Educacion francés e integradas tre 1985 dins lo sistèma educatiu public, e a l'encòp recebèron qualques subvencions oficialas dels organismes regionals. Pr'aquò, lo 5 de mai de 1990 los professors de Diwan faguèron una manifestacion a Roazhon perquè sonque una quarta part d'eles èra pagada pel ministèri. En julh del meteis an capitèron que els alara 51 mèstres diwan foguèssen remunerats per l'Estat francés, però no els considera foncionaris ni se pren en carga la formacion.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Cap a 1994 Diwan, dirigit en aquel temps per J.P. Couteller, dispausava dins totes cinc departaments bretons de 24 centres que tenián 175 ensenhaires e 1.100 escolans. D'aquestes centres 23 son d'escòlas mairalas e primària e sonque un es una escòla segondària (d'11 a 15 ans) a Brest. Se forman entre 7 e 8 ensenhaires cada an, e se'ls requereix la titulació oficial de magisteri e mai doas annadas de formacion en breton. Son d'escòlas laïcas e dobèrtas a totes. S'i emplega lo sistèma quebequés d'immersion lingüistica e existisson de contactes amb d'autras entitats educativas del País de Galas, del País Basc, de Quebèc e de Catalonha.
Diwan e las lengas[modificar | modificar la font]
Quand los enfants arriban als sèt ans se fa l'introduccion del francés coma lenga segonda, e als 11 apareis l'anglés coma tresena lenga e finalament quand fan 13 ans s'intègra una quatrena lenga, generalament l'(alemand o l'espanhòl). Las escòlas recebon qualques subvencions dels departaments, del Conselh Regional de Bretanha, e mai de la Comission Europèa. Se calcula que cada an lo nombre d'inscriches aumenta d'entre 15 e 16 %, e doncas en 1997 i aviá 26 centres que comptavan 752 escolans en mairala, 651 en primària, 268 en collègi e 56 en licèu, valent a dire un total de 1753 escolans.
Situacion geografica[modificar | modificar la font]
Las escòlas Diwan èran situadas dins las localitats seguentas:
- Bro Leon, a Brest (2), Porzhall, Lanniliz (2), Lesneven, Ar Releg, Kastell-Paol;
- Bro Dreger, a Lannuon, Gwengamp e Pempoull;
- Bro Kernev, a Kemper (2), a Bannaleg, Tregon;
- Bro Gwened, An Oriant e Gwened (2);
- Bro Sant Brieg, a Sant Brieg;
- Bro-Roazhon: una a Roazhon e una autra a Dinan
- Bro-Naoned: a Naoned, Sant-Nazer (Saint Nazaire) i Gwenrann (Guérande).


text:
Santa Filomena
Santa Filomena qu'ei venerada com verge martir dens la Glèisa Catolica Romana, a perpaus de la quau existeishen incertituds nombrosas. Qu'ei celebrada lo 10 o l'11 d'aost.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 24 de mai de 1802, au cors de la recèrca de sepulturas de martirs romans dens las Catacombas de Priscilla que's descrobí ua tomba, qui seria aubèrta a l'endedia.
Tres lavassas de terralha situadas devant de la tomba que portavan inscripcions pintradas en arroi dens l'òrdi seguent : LUMENA - PAXTE - CUM FI, en mei de mantun emblèma tanben pintrat en arroi: ua ancora (simbèu d'esperança e de martiri), ua pauma (simbèu deu trionf deus martirs), duas sagetas, orientadas de cap au haut e au baish, en mei d'ua lança e un liri (simbèu de puretat).


text:
Illa de Moçambic
L'illa de Moçambic, en portugués Ilha de Moçambique, es una illa de Moçambic situada dins lo canal de Moçambic.
Geografia[modificar | modificar la font]
L'illa de Moçambic es situada dins lo Nòrd de Moçambic, dins lo canal de Moçambic. Es situada prèp de la còsta amb qu'es ligada per un pont rotièr. Tota la superfícia de l'illa es ocupada par la vila del meteis nom.
Istòria[modificar | modificar la font]
La vila fortificada de l'illa de Moçambic es un ancian establiment de comèrci fondat a la fin del sègle XV pels Portugueses sus la rota de las Índias. La vila presenta una granda unitat arquitecturala, amb fòrta influéncia portuguesa.
Proteccion[modificar | modificar la font]
L'illa e la vila son marcadas sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO dempuèi 1991.


text:
Mausolèu d'Alicarnàs
Lo Mausolèu d'Alicarnàs o la Tomba del rei Mausòl a Alicarnàs foguèt un edifici sepulcral considerat coma una de las sèt Meravilhas del Monde antic, construit entre los ans 353 e 350 abC a Alicarnàs (uèi Bodrum, en Turquia) per Mausòl, un satrapa de Cariá dins l'Emperi Persan. Foguèt bastit per Artemisia II de Cariá pel seu marit e fraire Mausòl, mòrt en 353 abC. La construccion foguèt confiada a de grands artistas en arquitectura e escultura de las escòlas ionicas e atica. La reina volèt que lo monument subrepasse tot autre que jamai se vegèt. Los arquitèctes èran Fileu (o Fiteu) e Satir (aruitècte); aquel escriguèt una descripcion de l'òbra e de las decoracions esculturalas, fachas pels artistas de l'escòla atica Escopas, Briaxis, Leocarès, e benlèu Timotèu e Praxitelès segon Vitruvi. Los artistas competiguèron entre eles e cadun faguèt una faciada; a la mòrt d'Artemisia, que sobrevisquèt al seu marit dos ans, l'òbra contunhèt cap a la fin. Plini lo Vièlh nomena tanben un artista de nom Pitis que faguèt una quadriga a la cima del monument amb las estatuas dels dos monarcas.
Los autors que parlan del Mausolèu donan pauc detalhs de la construccion; alara que qualques monedas ne donan una representacion son de creacions tardièras e la realitat se pòt estabir; tanpauc se sap pas si d'esculturas qu'aviá se conservèt vertadièrament. Lo sol que ne fa una descripcion complèta es Plini lo Vièlh, mas sa descripcion es complicada. Ditz que mesurava 19 mètres de nòrd al sud, e èra mai cort als frontals; son perimètre èra de prèp de 125 mètres e lo naut de 11 mètres; estava entornejada per 36 colomnas, zona nomenada Pteron, adornada amb esculturas de relèu fachas per Escopes sus la partida orientala, Briaxis sus la partida nòrd, Timotèu sus la partida sud e Leocarès a l'oèst; sus aquel Pteron i aviá una piramida de meteis nautor diminuida en 24 passes a la cima ont èra la quadriga de Pitis. Lo naut total inclusent l'ornament èra de 46 mètres. L'edifici estava format per una partida quadrangular (pteron) entornejada d'un peristíl de colomnas (segurament ionicas) e elevat per una basa.
L'edifici existissiá encara al sègle IV e benlèu sobreviure fins al sègle X. Qualques marbres trobats sus las muralhas de Bodrum foguèron portada a Anglatèrra per l'ambaissador britanic Sir Strafford Canning en febrièr de 1846 e son ara al Musèu Britanic, essent coneguts coma "Marbres de Budrum"; representan batalhas dels grècs amb las Amazonas.
Lo mot mausolèu es usat dempuèi aquels temps per designar tota tomba granda, perque "Mausolm—eion" originalament significava "dedicat a Mausòl".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Bodream, Jean-Pierre Thiollet, Anagramme Ed. (Paris), 2010, ISBN 978-2-35035-279-4.


text:
Olocèn
L'Olocèn es un periòde geologic que s'estend dempuèi 10 000 ans abans lo present. Lo nom ven dels mots grècs holos « complèt » e ceno « novèl ». L'Olocèn comença a la fin de la reculada dels glacièrs del Pleistocèn. L'Olocèn es la quatrena e darrièra epòca del periòde Neogen (segonda epòca de la subèra non oficiala Quaternari).
Los paleontològs an pas definit cap d'estadi faunal pel Pleistocèn ni per l'Olocèn.
Lo començament de l'Olocèn es marcat pel periòde fred de Dryas recent, cap a la fin del periòde Pleistocèn. La fin del Dryas recent es estada datada cap a 9600 aC, encara que i a pas de pròvas del Dryas recent que a l'emisferi nòrd.
Geologia[modificar | modificar la font]
La fin del Dryas recent provoquèt una elevacion de 35 m del nivèl de la mar al començament de l'Olocèn per causa del desglaç polar. Pendent lo Pleistocèn fòrça airals pus enlà de 40 grases de latitud èran estats pressionats pels glacièrs del Pleistocèn e s'èran elevats fins a 180 m. Lo recul dels glacièrs, l'elevacion del nivèl de la mar e la depression terrèstra temporala permetèron d'incursions temporalas d'animals marins dins de zonas son uèi luènh de la mar. I a de fossils marins de l'Olocèn en Vermont, Quebèc, Ontàrio o Michigan. En mai de las incursions d'animals marins dins de latituds nautas, ligadas amb la depression glaciària, los fossils de l'Olocèn se trapan principalament dins de lacs, plans inondables, caunas...
Clima[modificar | modificar la font]
Benlèu l'escalfament pendent l'Olocèn siá un autre periòde interglaciari que represente pas una fin permanenta de la glaciacion del Pleistocèn. Mercé al cambiament climatic, las zonas abitablas s'espandiguèron cap al nòrd. De grandas zonas de latitud mejana coma Sahara, qu'abans èran productivas venguèron de desèrts. La vida animala e vegetala evolucionèt pas pendent l'Olocèn, mas i aguèt de cambiaments grands dins la distribucion de las plantas e dels animals. Lo mamot e lo mastodont, los tigres de dents de sabre, lo Smilodon e l'Homotherium, e los orses peressoses gigants despareguèron al començament de l'Olocèn, especialament en America del Nòrd, que los cavals e los camèls que n'èran originaris s'*extinguigueron.
Desvolopament uman[modificar | modificar la font]
Lo començament de l'Olocèn correspond amb lo començament del Mesolitic dins la màger part d'Euròpa, mas per l'Orient Mejan o Anatolia, qu'i comencèt lo Neolitic, se preferís de parlar d'Epipaleolitic.


text:
17
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 17 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
En Africa, lo cap numide Tacfarinas, ancian soudat dins lei tropas auxiliàrias de l'armada romana, capitèt de reünir sota sa direccion unei tribüs dei regions occidentalas de Sahara. Organizèt alora d'incursions còntra lei territòris romans d'Africa entraïnant una repòsta dau procònsol d'Africa Marcus Furius Camillus. Tacfarinas e sei combatents foguèron vencuts mai organizèron d'atacas novèlas tre l'annada seguenta.


text:
Francis Bacon
Francis Bacon (Londres, 22 de genièr de 1561 – Highgate, Londres, 9 d'abril de 1626) èra un filosòf, òme d'Estat, francmaçon e ensagista anglés. Foguèt ordenat cavalièr en 1603, nomenat Baron Verulam en 1618, e nomenat 1èr Viscomte de Sant Albans en 1621, s'estenguèron aqueles dos títols mobiliaris a sa mòrt. Francis Bacon es considerat per qualques analistas coma davancièr del Movement Filosofic de l'Empirisme Britanic.
Somari
Vida[modificar | modificar la font]
En 1573, a 13 ans, dintrèt al Trinity College de Cambridge, ont estudièt fins a 1576, en companhiá de son grand fraire, Anthony.
Comencèt sa vida professionala coma avocat, mas venguèt celèbre per son ròtle coma filosòf e defensor de la revolucion scientifica. Son trabalh establís e torna popular una meteorologia inductiva per a la recerca scientifica.
Pensada[modificar | modificar la font]
Francis Bacon prepausèt de tornar organizar lo Metòde scientific. Atirat pel sentiment de cambi e de progrès de son epòca prepausèt un tipe de sciéncia practic e util. Bacon volguèt dirigir la sciéncia de la coneissença cap a quicòm qu'es observable e utilizable, la natura reala del biais que la coneissèm, en totas sas manifestacions. Aquel tipe d'apròchi de la realitat èra pas especificament abordat pel metòde aristotelician, dominant de l'epòca, que pretendiá conéisser e definir las esséncias dels objèctes.
Son òbra Novum Organum influiguèt fòrça dins l'acceptacion de la sciéncia amb un procèssus d'observacion e experimentacion precís. En aquela òbra pretend que cal abandonar totes los prejutjats e actituds preconcebuts de la realitat que nomena en grèc eidola o idolas e las classifica en quatre gropes:
- Idolas de la Tribú (Comunas a totes los umans, son las errors degudas a las enclinasons naturalas).
- Idolas de la Cavèrna (Propias a cada individú, son las errors degudas a l'educacion recebuda o al caractèr individual).
- Idolas del Forum (Son las errors degudas a las limitacions del lengatge).
- Idolas del Teatre (Son las errors degudas quand s'accepta los sistèmas filosofics anteriors).
La filosofia de Bacon comencèt amb l'idèa de que la vertat es pas derivada de l'autoritat e que la coneissença es fruch de l'experiéncia. Bacon considerava que la tradicion culturala contemporanèa èra esterila perque aviá perdut lo contacte amb l'experiéncia e que la tradicion artesanala, que basava sa coneissença dins l'experiéncia, mancava dels metòdes dins un registre apropriat[1]. Bacon prepausa lo metòde experimental inductiu.
Son metòde inductiu a per objectiu d'extraire coneissença del monde natural per mejan l'experimentacion, l'observacion e l'examèn d'ipotèsis. L'induccion pretend d'arribar a la coneissença dels faches generals a partir dels particulars e se fa a travèrs de las taulas seguentas:
- Taula de la Preséncia (Analisem quand apareis lo fenomèn estudiat).
- Taula de l'Abséncia (Analisem quand apareis pas lo fenomèn estudiat).
- Taula dels Graus (Analisem quina gradacion a lo fenomèn estudiat).
- Taula de l'excluson (Separem las qualitats essencialas d'aquelas que son accidentalas).
Segon Bacon es solament amb l'eliminacion de tota nocion preconcebuda del monde que se poiriá estudiar l'òme e son entorn per mejan d'observacions detalhadas e contrarotladas, realizant lo minimum possible de generalizacions. Totas las tèsis scientificas an lo poder d'èsser validadas per las observacions. Per Bacon un scientific deu èsser, de per abans tot, sceptic e acceptar ges las explicacions que pòt pas demostrar per mejan de l'experiéncia sensibla (Empirisme). De fach, los principis que prepausa dins son òbra venguèron d'importància vitala pel desvolopament seguent de l'empirisme.
Controvèrsias[modificar | modificar la font]
Bacon e Shakespeare[modificar | modificar la font]
Dempuèi lo sègle XIX, Bacon foguèt sovent considerat coma lo vertadièr autor de las òbras atribuidas a Shakespeare. Per contra, aqueles que refusan aquesta tèsi, afirman que la poesia atribuida a Bacon es plan diferenta d'aquela de Shakespeare tal que ambedoas poirián pas èsser escrichas per la meteissa persona.
Teorias sus ocultisme[modificar | modificar la font]
Lo supausat ligam entre Bacon los Rosacroses e la Francmaçonariá foguèt largament comentat dins fòrça libres per diferents autors e estudis[2]. D'un autre costat, d'autres estudis coma Daphne du Maurier sostenon qu'existís pas cap de pròva vertadièra que justifica la teoria de sa relacion amb los Rosacroses[3].
Òbras[modificar | modificar la font]
Entre las òbras pus remarcablas de Bacon i a
- Novum Organum (1620),
- New Atlantis (Nòva Atlantida) (1626),
- Essays (Ensags) (1597),
- The Colours of Good and Evil (Las Colors del Ben e del Mal) (1597),
- Meditationes Sacrae. Dins aquel darrièr s'i tròba son aforisme conegut: « la coneissença es poder ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (es)Manson, Stephen F. Historia de las ciencias, Madrid: Alianza Editorial, 2005
- ↑ (en)Bryan Bevan, The Real Francis Bacon, England: Centaur Press, 1960
- ↑ (en)Daphne du Maurier, The Winding Stair, Biography of Bacon 1976.


text:
1453
Aquesta pagina concernís l'an 1453 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Batalha de Castilhon lo 17 de julhet. Se debanèt après una revòuta de Gasconha mau contendada de sa situacion economica après sa conquista per França en 1452. La batalha s'acabèt per la destruccion quasi totala de l'armada anglesa e l'esquichament de la revòuta après lei capitulacions de Bordèu e de Baïona. Aquò marquèt la fin de la Guèrra de Cent Ans e de la preséncia anglesa en Occitània e, franc Calais, la fin de la preséncia anglesa sus lo territòri de la França actuala.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Après mens de dos mes de sètge, la capitala bizantina foguèt conquistada per leis Otomans. Lei pèrdas foguèron importantas dins lei dos camps. L'emperaire Constantin XI Paleòleg, leis oficièrs principaus cargats de la defensa dei barris (Giovanni Giustiniani, Lucas Notaras) e 4 000 soudats de la garnison foguèron tuats dins lei combats. La populacion foguèt capturada e desportada en fòra de la vila que venguèt la capitala novèla deis Otomans. Aquò marquèt la fin de l'Empèri Bizantin e de l'Empèri Roman. Pasmens, certanei senhors d'origina bizantina mantenguèron son independéncia fins ais annadas 1460-1470.
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Conquista de Constantinòple lo 29 de mai après un sètge d'aperaquí dos mes. La vila foguèt pilhada e lei subrevivents dei combats desportats. Puei, Constantinòple venguèt lo sèti de la capitala novèla de la dinastia otomana.


text:
Leptictidium
Leptictidium es un genre de pichòts mamifèrs sautaires preïstorics. Apareguèron durant lo Cretacèu e subrevisquèron a l'extincion K-T fins a l'Eocèn. Foguèron comuns en Euròpa, mas desapareguèron fa 35 milions d'annadas aperaquí sens daissar de descendéncia.
Los leptictidiums tenián de pichòtas patas davant e de grandas patas darrièr, coma de pichòts cangorós.
Espècias :
- Leptictidium auderiense
- Leptictidium ginsburgi
- Leptictidium nasutum
- Leptictidium sigei
- Leptictidium tobieni


text:
Beaumont-en-Auge
Beaumont-en-Auge es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo prieuré de Beaumont a fondat en 1060 pel vicomte Robert Bertran de Roncheville. En dependent del abbaye Sant-Ouen de Roan, el prospèrera pendent tot la Mièja Edat, mas pas survivra pas a la Revolucion. La glèisa paroissiale Sant-Salvadora es l'anciana glèisa priorale e lo tribunal del prieuré es uèi dubèrta als visitants.
A la creacion de las costats, Beaumont siás cap de-luòc de costat. Aquel costat a suprimit en lo moment del redécoupage cantonal del an IX (1801)[3].
Le prieuré de Beaumont est fondé en 1060 par le vicomte Robert Bertran de Roncheville. Dépendant de l'abbaye Saint-Ouen de Rouen, il prospèrera pendant tout le Moyen Âge, mais ne survivra pas à la Révolution. La glèisa paroissiale Saint-Sauveur est l'ancienne église priorale et la cour du prieuré est aujourd'hui ouverte aux visiteurs.
À la création des cantons, Beaumont est capluòc de canton. Ce canton est supprimé lors du redécoupage cantonal de l'an IX (1801)[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 14 de novembre 2011
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Beaumont-en-Auge », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 14 novembre 2011


text:
Guèrra Israeloaràbia de 1948
La Guèrra Israeloaràbia de 1948, tanben dicha Premiera Guèrra Israeloaràbia, se debanèt dau 15 de mai de 1948 au 10 de març de 1949 entre Israèl e una coalicion d'estats arabis. Foguèt entraïnada per la proclamacion de l'estat d'Israèl e lo refús arabis de lo reconóisser. Inicialament en dificultat en fàcia de fòrças pus nombrosas, Israèl capitèt de mobilizar una armada importanta e ben equipada e prenguèt l'avantatge a partir de julhèt de 1948. Fins a la fin de la guèrra, va conquistar divèrsei territòris au nòrd e, subretot, au sud de Palestina. De febrier a mai de 1949, una tièra d'acòrds d'alta-au-fuòc entre Israèl e lei país arabis vesins marquèt la fin de la guèrra e permetèt de definir un partiment novèu de Palestina que va venir lei limits novèus d'Israèl[1].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Coma l'annexion dei conquistas de 1967 es pas reconeguda per la comunautat internacionala, lei frontieras de 1949 son totjorn lei limits internacionalament acceptadas per l'estat d'Israèl.


text:
Sainte-Geneviève (Sèina Maritima)
Sainte-Geneviève es una comuna francesa administrada per lo departament de la Sèina Maritima de la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Santa-Geneviève se tròba en lo país de Bray.
Lo bourg a situat a 10 km de Neufchâtel-en-Bray, a 11 de Forges-las-Aigas e de Buchy, a 13 de Sant-Saëns e a 15 de Argueil.
Santa-Geneviève es distant de 3 km de la parca de Sommery mas la parca de Serqueux, a 9 km, es plan melhor desservie.
Sainte-Geneviève se trouve dans le pays de Bray.
Le bourg est situé à 10 km de Neufchâtel-en-Bray, à 11 de Forges-les-Eaux et de Buchy, à 13 de Saint-Saëns et à 15 d'Argueil.
Sainte-Geneviève est distante de 3 km de la gare de Sommery mais la gare de Serqueux, à 9 km, est bien mieux desservie.


text:
Africa del Nòrd
L'Africa del Nòrd es una region del continent african qu'abitualament inclutz los estats e territòris seguents:
- Argeria
- Egipte
- Libia
- Marròc
- Mauritània
- Sahara Occidental (ocupat per Marròc)
- Sodan
- Tunisia
Las illas Açòres, Canàrias e Madèira e las vilas espanhòlas de Ceuta e Melilla tanben en son partida, e a vegadas s'inclutz Etiopia e Eritrèa, que puslèu apartenon a l'Africa Orientala.
Magrèb es la partida de l'Africa del Nòrd que compren Marròc, lo Sahara Occidental, Argeria, Tunisia, Libia e Mauritània (es a dire, fins a la valada de Nil). L'usatge abitual –e subretot en francés– restrenh aquel tèrme als tres primièrs païses. En arabi, se pòt referir solament a Marròc.
Qualques estats al nòrd d'Africa, en particular Egipte e Libia, sovent s'incluson dins l'Orient Mejan, malgrat que qualques aspèctes los liguen mai a l'Asia occidentala qu'a Magrèb. Malgrat que la peninsula de Sinai, apartenent a Egipte, geograficament faga partida d'Asia, aquò fa de l'estat egipcian un país transcontinental, coma Russia e Turquia, per exemple.
Populacion e cultura[modificar | modificar la font]
La populacion de l'Africa del Nòrd se diferéncia abitualament en tres grands gropes: los berbèrs del Magrèb, los toarègs a d'autras etnias associadas, d'origina los berbèrs negres, e los pòbles nilotics, o negres de la valada de Nil. Aqueles gropes de populacion ocupan tres grandas regions culturalas: Magrèb, Sahara e la valada de Nil.
La cultura de Magrèb e de Sahara combina d'elements autoctòns berbèrs amb d'elements arabis. La majora partida dels maugrabins e saharians an de racinas berbèras e aràbias e, a vegadas, de l'Africa negra. Parlan arabi o tamazight (la lenga dels berbèrs), e practican l'islam; los dialèctes arabis e berbèrs de Sahara son, en general, pus conservadors qu'aqueles de la còsta. Aquelas doas lengas an de punts comuns, perque son de familha lingüistica afroasiatica. Aqueles pòbles foguèron influenciats per d'autras culturas coma los: nubians, grècs, fenicians, egipcians, romans, Vandals, arabis e, finalament, europèus. Dins lo desèrt de Sahara, i a una distincion fòrt evidenta entre los abitants sedentaris dels oasis e los bedoïns e toarègs nomadas.
La valada de Nil, amb un patrimòni cultural que remonta al temps dels faraons, pus tard serà abitada pels pòbles de lenga aràbia, en majoritat musulmana, malgrat que qualques –los còptes– foguèsson crestians. En Nubia, país a caval entre Egipte e Sodan, un percentatge significatiu de la populacion parla de lengas nubianas. Pus aval per Nil, al Sodan meridional comença lo monde cultural totalament diferent dels pòbles nilotics e nobas, majoritàriament non musulmans.
L'Africa del Nòrd aviá una importanta populacion josieva, qu'una granda partida migrèt en França o en Israèl quand los païses de la region obtenguèron l'independéncia. Abans l'establiment modèrne de l'estat d'Israèl, dins la region nòrd-africana i aviá entre 600 000 e 700 000 josieus, tant Sefardas (expulsats de la Peninsula Iberica al sègle XV]]) coma autoctòns, nomenats mizrāḥîm. Uèi, dins la region ne demòran mens de 15 000, e la majoritat aperten a l'elèit urban francofòn.
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'origina, la màger part de Sahara foguèt abitada per de negres africans autoctòns de la region, coma en Egipte, coma se pòt veire dins l'art rupèstre del desèrt saharian. La region èra dominada per las lengas afroasiaticas.
Après l'epòca medievala, la region passèt jos lo contraròtle de l'Empèri Otoman, levat Marròc. Fins a la fin del sègle XIX, comencèt d'èsser colonizada per França, la Grand Bretanha, Espanha e Itàlia. Pendent los decennis de 1950 e de 1960, totes los territòris nòrd-africans venguèron d'estats independents, levat las ancianas ciutats colonialas espanhòlas de Ceuta e Melilla, sus la còsta nòrd de Marròc e lo Sahara Occidental, qu'un còp abandonat per l'administracion espanhòla passèt jos lo contraròtle efectiu de Marròc, en un contenciós que encara dura e qu'es jos l'arbitratge de las Nacions Unidas.


text:
Psilophyta
L'embrancament dels Psilofites es una division dels vegetals vasculars que compren pas uèi que de plantas erbacèas. Reduch a dos genres, de còps, es uèi acampada als Ofioglossales al sen dels Filicofites.
Los Psilofites son restacats a de formas fossilas del genre Rhynia (e plantas vesinas) de l'èra primària que lo genre Psilotum actual parteja amb elas un cèrt nombre de caractèrs arcaïcs.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot Psilophyta ven del grèc psilos ("nut, denudat") (ψιλός [1]) que fa allusion a las tijas pareissent deprovesidas de fuèlhas.
Classificacion classica[modificar | modificar la font]
Los Psilofites comprenon una sola familha, las Psilotacèas. Se ne rencontra pas qu'un desenat d'espècias dins lo mond e una sola en Euròpa, Psilotum nudum.
- classa Psilopsida
- òrdre Psilotales
- familha Psilotaceae
- genre Psilotum Sw.
- Psilotum complanatum Sw.
- Psilotum X intermedium W.H. Wagner
- Psilotum nudum (L.) Beauv.
- genre Tmesipteris
- genre Psilotum Sw.
- familha Psilotaceae
- òrdre Psilotales
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Psilophyta (=Psilotophyta)[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 564825 Psilophyta (en)
- Referéncia ITIS : TSN 17002 Psilotophyta (en)
- Referéncia NCBI : Psilotophyta (en)
Psilopsida (=Psilotopsida)[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 500010 Psilopsida (en)
- Referéncia ITIS : TSN 17003 Psilotopsida (en)
- Referéncia NCBI : Psilotopsida (en)
Psilotales[modificar | modificar la font]
- Psilotales dins Stevens, P.F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 7, May 2006 (continuously updated since). (en)
- Referéncia ITIS : TSN 17004 Psilotales (en)
- Referéncia NCBI : Psilotales (en)
Psilotaceae[modificar | modificar la font]
- Psilotaceae dins Flora of North America (en)
- Psilotaceae dins Madagascar Catalogue (en)
- Psilotaceae dins Stevens, P.F. (2001 onwards). Angiosperm Phylogeny Website. Version 7, May 2006 (continuously updated since). (en)
- Psilotaceae dins Florabase (Austràlia Oèst) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 17005 Psilotaceae (en)
- Referéncia NCBI : Psilotaceae (en)
- Referéncia GRIN : familha Psilotaceae Kanitz (en)


text:
Antimatèria
S'admet generalament que l'antimatèria se compausa de particulas de la meteissa massa e espin qu'una particula de matèria, mai amb una carga opausada (simetria C, de carga).
Somari
Ais originas, l'equacion de Dirac[modificar | modificar la font]
L'equacion de Dirac, una equacion de mecanica quantica relativista, foguèt descubèrta per Paul Dirac en 1928. Aquesta equacion descriu lei particulas d'espin 1/2, coma l'electron. Compatibla entierament amb la mecanica quantica, e largament compatibla amb la teoria de la relativitat especiala presenta de solucions per la natura de l'espin dei particulas, e per l'existéncia d'antiparticulas. Encara que originariament foguèt formulada per l'electron, aquesta equacion se pòt aplicar tanben en d'autrei particulas d'espin 1/2, coma lo neutrin, lo proton e lo neutron. Dirac utilizèt la vertadiera forma de l'equacion:
E = mc2
Doncas:
E2 = p2c2+m2c4
Aquesta equacion a doas solucions: una correspondenta a l'energia positiva, e una autra a la negativa. La solucion d'energia negativa, l'antiparticula, es soventei fes interpretada coma un trauc dins una mar de Fermi, valent a dire l'abséncia d'una particula. En teoria quantica dei camps es tanben interpretada coma una particula que va a l'envèrs dins lo temps, ja que lo formalisme matematic fa vertadierament pas la diferéncia entre aquelei doas possibilitats.
Pròvas experimentalas[modificar | modificar la font]
Aquesta teoria es entierament compatibla amb çò que s'es observat en laboratòri, en fach lo positron foguèt descubèrt experimentalament per Carl Anderson en 1932. En 1996 au CERN capitèron a formar un antiatòm d'antidrogèn de vida fòrça corta compausat d'un antiproton e d'un positron, experiment melhorat en 2010 embé una vida d'aperaquí un desen de segonda.
L'avenidor de l'antimatèria[modificar | modificar la font]
Un domeni onte l'estudi de l'antimatèria a un avenidor particularament interessant es la cosmologia. En efèt vesèm dins nòstre univèrs un desequilibri entre matèria e antimatèria : l'antimatèria es esquasi absenta, mentre que se lei quantitats de matèria e d'antimatèria èran identicas, se serián desintegradas una ambé l'autra.
Dau vejaire dei fisicians dei particulas, aquesta question es ligada a la violacion de simetria CP per l'interaccion forta, determinada per lei coeficients de la matritz CKM e/o per una nòva fisica, tanben dicha fisica enlai dau modèl estandard (BSM physics).


text:
Manòsca
Manòsca (Manosque en francés)[1] es una comuna d'Occitània, en Provença dins lo departament deis Aups d'Auta Provença. Lo gentilici es manosquin -a.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Manòsca es situada au sud-oèst dau departament deis Aups d'Auta Provença, dins lo Pargue Regionau de Leberon. Lo centre es au pè d'una còla, que li dison lo Mont d'Aur, a la riba drecha de Durença.
Devisa[modificar | modificar la font]
Omnia in manu Dei sunt (Tot es dins lei mans de Dieu)
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitat de Manòsca[modificar | modificar la font]
- Lazarina de Manòsca, (1948-1899), originàriament Lazarina Negre, escrivana en lenga occitana.
- Joan Giono (1895-1970), escrivan de lenga francesa.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Manosco en nòrma mistralenca, Manoasca en occitan ancian.


text:
Niniva
Niniva (en arabi نينوى Ninawa) èra una ciutat de Mesopotamia sus la riba de Tigre, al jonhent amb Khosr (Khawsar), dins la region actuala de Mossol.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Son eròi eponim fondator es Ninus. Niniva èra una ciutat estat mencionada a partir de 1800 AbC coma un luòc ont s'adorava Ishtar. Passèt jos la dominacion de Babilònia avant 1750 AbC. Aprèp 1500 AbC èra jos l'influéncia de Mitanni. L'estatua de la divessa Ishtar de Niniva foguèt enviada dins la primièra mitat del sègle XIV AbC pel rei de Mitanni (alara sobeiran d'Assiria e Niniva) al faraon d'Egipte Amenòfis III.
Jos dominacion assiriana[modificar | modificar la font]
Dempuèi la mitat del sègle XIV AbC Niniva demorèt jos la dominacion Assiriana. Pendent lo periòde neoassirian e especialament jos Assurbanipal foguèt la principala ciutat del país e lo luòc de residéncia dels reis. Jos Sennaquerib, vèrs 700 abC, las nòvas construccions apondidas a aquelas que s'èran fachas lo sègle enrè ne donèt una ciutat esplendida, subretot lo palais, abrigant sus 7 km² prèp de cent cinquanta mila abitants.
Destruccion[modificar | modificar la font]
A partir de 633 AbC Assiria dintrèt en decadéncia e amb l'empèri tanben sa capitala. Foguèt destruida en 612 AbC per la coalicion dels medas amb los Babilonians. Los abitants que poguèron pas fugir cap a l'oèst foguèron tuats o deportats. Los arqueològs trobèron de còrses umans nombroses qu'èran pas estats enterrats. Lo luòc demorèt inocupat pendent de sègles.
Dominacion aràbia[modificar | modificar la font]
En 627 se passèt al rededor, la batalha de Niniva entre l'Empèri Bizantin e l'Empèri Sassanida. Aprèp la conquèsta aràbia, la ciutat de Mossol, sul l'autra riba de Tigre, ocupèt lo luòc.
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Los rèstas de Niniva se tròban a Koyunjik [1] e Nabi Yunus, mas sonque se poguèt excavar dins la primièra perque dins l'autre i a una capèla musulmana (la tomba de Yunus, lo profèta Jonàs) la pus venerada de l'Iraq septentrional. Las primièras excavacions se faguèron jol cònsol francés a Mossol, Botta, en 1843, e que trobèt lo palais reial de Sargon II. Las roïnas foguèron exploradas pel britanic Sir Austen Henry Layard de 1845 a 1851 e en 1847 trobèt lo palau de Sennaquerib e la libreria d'Assurbanipal amb 22 000 tauletas gravadas que foguèron enviadas a Londres.
Los autres explorators foguèron George Smith e Hormuzd Rassam entre autres. Vèrs 1921, lo Musèu Britanic (equipa dirigida per L.W. King) faguèt de novèlas excavacions dins la zona del temple de Habu. En 1927 i trabalhèt Campbell Thompson; e dempuèi 1981 foguèt David Stronach de l'Universitat de Berkeley. Tanben se faguèt divèrsas excavacions pels arqueològs iraquians. S'estima que las roïnas ocupan un airal de 730 ectaras (7 300 000 m²)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ancian poblament yazidi que sos abitants foguèron massacrats en 1836; èra conegut tanben coma al-Kala, la Ciutadèla
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)R. Campbell Thompson i R. W. Hutchinson, A century of exploration at Niniveh, Londres, 1929.


text:
Glutèn
Lo glutèn es una proteïna ergastica amòrfa que se trapa dins la semença de fòrça grans combinada amb l'amidon. Representa 80% de las proteïnas del blat e se compausa de gliadina e glutenina. Lo glutèn es responsable de l'elasticitat de la massa de farina, çò que permet sa fermentacion e la consisténcia elastica e espongosa dels pans e de las massas enfornadas.
Obtencion[modificar | modificar la font]
Lo glutèn se pòt obténer a partir de la farina de blat e de mantun gran, en lavant l'amidon. Per aquò se forma una massa de farina e aiga, que se lava puèi amb d'aiga, fins a que l'aiga sorta neta. Pels emplecs quimics (non alimentaris) es preferible d'utilizar una solucion salina. Lo produch resultant aurà una textura pegosa e fibrosa, parièra a la de la pasta mastegoma.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Après coseson, lo glutèn aquerís una consisténcia fèrma e pren de sabor del bolhon que i es cuèch. Aquela proprietat fa que siá apreciat coma remplaçant de la carn dins las codinas vegetarianas e bodista. En fornat, lo glutèn es lo responsable que los gases de la fermentacion sián gardats a l'interior de la massa, en fasent qu'aquela puège. Après la coseson, la coagulacion del glutèn es la responsabla que lo pan se desfole pas après codut.
Malautiás ligadas al glutèn[modificar | modificar la font]
L'intolerància al glutèn, apelada celiaquia o malautiá celiaca, necessita de far de dietas liuras de glutèn, que dana la mocosa de l'intestin prim e empacha una digestion normala. Après suprimir lo glutèn de la dieta l'intestin fonciona tornarmai normalament. Las personas celiacas an una predisposicion genetica, eretada, a l'intolerància al glutèn, mas desvolopan pas necessàriament la malautiá. Se recomanda que la noiridura dels nens abans los sièis meses contenga pas de glutèn, pr'amor qu'una administracion primairenca podriá desencadenar l'intolerància. Quand se manifèsta la malautiá celiaca pòt venir sivèr acompanhada d'una intolerància temporària a la lactòsa. Los autistas pòdon èsser sensibles al glutèn e a la caseïna (la proteïna del lach), substàncias que i semblan d'interferir lor neurotransmetors opiacis. D'autras malautiás que se tractan tanben amb una dieta liura de glutèn son la dermatiti erpetifòrma, l'artriti reumatoïda e l'esquizofrenia.
Grans[modificar | modificar la font]
Lo glutèn se tròba dins los grans de blat, d'òrdi, de blat, d'espelta, de kamut e de triticale.
Los autres grans son liures de glutèn; per exemple:
- Ris (dins totas sas varietats).
- Milh
- Civada (pòt aver de glutèn per contaminacion crosada amb d'òrdi e de blat, per exemple, se creisson pròches).
Evidentament, la soia, lo blat negre (Fagopyrum esculentum) o las semenças de virasolelh son liures de glutèn.


text:
Universitat
L'universitat (dau latin universitas, -atis) es un bastiment o ensems d'unitats educativas consacradas a l'ensenhament superior e la recèrca. L'universitat decernís de gras academics e de títols professionaus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Se crean a l'Edat Mejana europèa. La premiera institucion d'aquest tipe es l'Universitat de Bolonha, que servirà pus tard de modèl ais autrei centres educatius pariers, encara que dins l'Antiquitat i aguèt tanben de centres superiors d'ensenhament e de reflexion.
Inicialament evoluiguèron dempuei lo modèl dei corporacions artesanalas e coma gaireben tot a l'Edat Mejana, èran fòrça ligadas a la Glèisa. Inicialament, lei disciplinas prepausadas s'inspiravan dei sèt arts liberaus (lo trivium e lo quadrivium):
- Lo Trivium: gramatica, logica e retorica.
- Lo Quadrivium: aritmetica e geometria, astronomia e musica.
D'aquí venon lei divisions actualas entre lei disciplinas literàrias e lei scientificas.
Organizacion[modificar | modificar la font]
Internament, una universitat se dividís generalament en de campus situats dins de luòcs diferents. Cada campus a de facultats e d'escòlas universitàrias (majoritariament consagradas a l'ensenhament), e tanben de laboratòris, departaments e instituts de recèrca, que pòdon partejar una seria d'infraestructuras (bibliotèca, salas d'estudi, gimnasi...). Cada facultat o escòla es liada a un o mantun estudis universitaris qu'i s'aprenon.
Lo representant superior d'una universitat es lo rector, que dirigís l'universitat amb l'ajuda de l'equipa de vicerectors e d'autreis organs: lo conseu de govèrn, lo conseu sociau...
Societat de la coneissença[modificar | modificar la font]
L'universitat es lo motor vertadier dau desvolopament economic, pr'amor que compartís la coneissença, fa de recèrcas d'una maniera analitica, projècta a tèrme lòng; sa tòca es de publicar lei recèrcas e genèra de coneissença pr'amor qu'es impulsada per la curiositat.
Au contrari l'entrepresa es un èsser oportunista que protegís o escond la coneissença a la concurréncia, resòuv de problèmas, projècta a tèrme cort, e a per tòca l'obtencion de beneficis economics.


text:
Santas
Santas (Saintes en francés, Sénte en santongés) es una comuna francesa situada dins lo departament de Charanta Maritima e la region de Peitau-Charantas.
La vila, capitala de la província istorica de Santonge, es situada sus lo flume de Charanta.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Geograficament, la vila es situada a 60 km de La Rochèla, 100 km de Bordèu, 34 km de Roian e 37 km de Rochefort.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Santas es ligat a Roian per la rota RN 150, a Bordèu e París per l'autorota A10.
Dau costat ferroviari, la vila a de las ligasons TER amb Bordèu, Engolesme, Roian, Rochefort, París.
Bastiments religioses[modificar | modificar la font]
- La catedrala de Sant Pèire
- La basilica de Sant Eutròpi (classada per l'UNESCO au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat)
- L'abadiá de Santa Maria
Bastiments e luòcs publics remarcables[modificar | modificar la font]
- Anfiteatre roman
- Arc de Trionf de Germanicus
- Palais de Justícia
Personas celèbras nascudas a Santas[modificar | modificar la font]
- Joseph-Ignace Guillotin (promotor de la guilhotina)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Modèl:Portal Charanta Maritima


text:
Nadine Gordimer
Nadine Gordimer (Springs, Africa del Sud, 20 de novembre de 1923 - Johannesburg, 14 de julh de 2014) foguèt una escrivana e activista politica sud-africana. Aquesta autora en lenga anglesa, que se situèt demest los escrivans sud-africans mai prestigioses internacionalament, recebèt lo Prèmi Nobel de Literatura en 1991.
Los escriches de Gordimer se focalizèron mai que mai sus las questions moralas e las politicas racistas. Foguèt una de las figuras màgers dins la lucha contra l'apartheid e èra membre del Congrès Nacional African, çò que li valguèt la censura de sas òbras Burger's Daughter e July's People del temps del regim segregacionista. Posteriorament participèt tanben activament a la causa de las victimas de la SIDA.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Enfància[modificar | modificar la font]
Nadine Gordimer nasquèt en 1923 al costat de Springs, Gauteng, una vila minièra del Rand oriental, còsta Johannesburg, dins una familha de classa mejana. Son paire, Isidore Gordimer, un immigrant lituanian de confession jusieva vengut de Žagarė, èra relotgièr, e sa maire, Hannah "Nan", nascuda Myers veniá d'Anglatèrra, sortida d'una familha d'origina jusieva non practicanta de Londres. La futura escrivana cresquèt dins un ambient laïc.
L'implicacion de Nadine Gordimer dins los problèmas etnics e economics d'Africa del Sud se vegèron ligats en part a l'istòria personala de la familha, a la vida de son paire qu'aviá fugit la repression de la Russia tsarista, encara qu'aqueste manifestèt pas jamai de simpatia per las marridas condicions de vida de las populacions autoctònas, e subretot a l'activisme de sa maire que luchava contra la pauretat e la discriminacion e creèt per exemple una grèpia pels mainatges negres. Foguèt marcada tanben durant son adolescéncia per la repression brutala del govèrn quand la polícia venguèt espepissar l'ostal de la familha per i cercar de letras e jornals dels servicials e los confiscar.
Estudièt en part dins una escòla conventuala catolica mas foguèt subretot en çò sieu que foguèt educada que sa maire, aparentament, pensava qu'aviá un còr fragil e qu'èra en risca a l'escòla. Per encausa d'aquesta isolacion e solitud, Nadine Gordimer s'avodèt a l'escritura d'ora e aital publiquèt sas primièras istòrias quand aviá tot bèl just 15 ans.
Los primièrs escriches[modificar | modificar la font]
D'en primièr foguèt publicat en 1937 un raconte per enfants, "The Quest for Seen Gold," dins lo Children's Sunday Express e puèi, un pauc mai tard durant la meteissa annada, un autre raconte "Come Again Tomorrow" que sortiguèt dins Forum. L'an seguent, quand aviá tot escàs 16 ans, vegèt sa primièra òbra de ficcion per adults editada. Sos estudis universitaris foguèron brèus, demorèt pas qu'un an a l'Universitat de Witwatersrand, temps que li permetèt pasmens de conéisser d'autres escrivans e de s'implicar dins la renaissença de Sophiatown. Tre 1948 se n'anèt viure a Johannesburg, ont contunhèt d'escriure. Publiquèt qualques tèxtes dins de revistas localas del país del temps que seguissiá de corses. La màger part de sos racontes d'aquel temps foguèron amassats e publicats puèi dins Face to Face, en 1949.
Òbras[modificar | modificar la font]
Romans[modificar | modificar la font]
- The Lying Days (1953)
- A World of Strangers (1958)
- Occasion for Loving (1963)
- The Late Bourgeois World (1966)
- A Guest of Honour (1970)
- The Conservationist (1974)
- Burger's Daughter, (1979)
- July's People (1981)
- A Sport of Nature (1987)
- My Son's Story (1990)
- None to Accompany Me (1994)
- The House Gun (1998)
- The Pickup (2001)
- Get a Life (2005)
- No Time Like the Present (2012)
Recuèihs de racontes[modificar | modificar la font]
- Face to Face (1949)
- The Soft Voice Of The Serpent (1952)
- Six Feet of the Country (1956)
- Friday's Footprint (1960)
- Not for Publication (1965)
- Livingstone's Companions (1971)
- Some Monday for Sure (1976)
- A Soldier's Embrace (1980)
- Town and Country Lovers (1980)
- Something Out There (1984)
- Correspondance Course (1984)
- Once upon a time (1989)
- Jump (1991)
- Loot (2003)
- Beethoven Was One-Sixteenth Black (2007)
Ensages[modificar | modificar la font]
- The Black Interpreters (1973)
- The Essential Gesture (1988)
- Writing and Being (1995)
Autres[modificar | modificar la font]
- Telling Tales (2004)
- Telling times. Writing and Living, 1954-2008 (2010)


text:
Àustria-Ongria
L'Empèri Austro-ongrés o simplament Àustria-Ongria (en alemand Österreich-Ungarn, en ongrés Osztrák-Magyar Monarchia) foguèt un estat dual existent en Euròpa entre los ans 1867 e 1918 fruit de l'union del Reialme d'Ongria e de l'Empèri d'Àustria, jos la dominacion de la dinastia dels Habsburg, que foguèron emperadors d'Àustria e reis d'Ongria. Aquesta monarquia se nomenava oficialament Los Reialmes e Territòris representats al Conselh Imperial e los Territòris de la Corona de Sant Esteve. Èra coneguda tanben com la Monarquia Duala o Monarquia Imperiala e Reiala.
Aviá una extension de 420.000 km² e en 1910 comptava 52.000.000 abitants. La capitala, Viena, passèt de 440.000 abitans en l'an 1840 a 2.200.000 pauc abans de l'esclatament de la Granda Guèrra, essent la quatrena vila pus granda d'Euròpa. Èra amb Budapèst, lo sèti del parlament.
Àustria-Ongria se creèt en 1867 d'un compromés entre la noblesa d'Ongria e l'emperador Francés Josèp I d'Àustria per tal de mantenir l'ancian Empèri d'Àustria, establit en 1806, aprés de l'abolicion del Sant Empèri Roman Germanic per Napoleon. Del temps dels sieus cinquanta ans d'existéncia, l'Emperi va viure una època de rapid creissement economic e de modernizacion, e tanben de reformas politicas liberalas. Lo principal problèma foguèt las reivindicacions nacionalas dels pòbles que lo formavan.
Los emperadors austroongreses foguèron:
L'Empèri Austroongrés desapareguèt amb la Primièra Guèrra Mondiala, e actualament es repartit entre los estats europèus seguents: Àustria, Ongria, Chequia, Eslovaquia, Eslovènia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina, Serbia e Montenegro; e las regions: Bànat, Trentino (Itàlia) e Alto Adige/Tirol del Sud (Itàlia), Transilvània (Romania), Galítzia (Polonha) e Rutènia (Ucraïna).


text:
Principat d'Acaia
Lo Principat d'Acaia es un estat latin fondat après la Quatrena Crosada per Guilhèm de Champlitte entre 1205 e 1206 dins lo nòrd de Peloponés. La capitala foguèt installada a Andravida de 1205 a 1249 puei a Mistra fins a 1261. Lei senhors francs assaièron de compausar ambé la religion ortodòxa de lor populacion. En 1259, la desfacha de Pelagonia entraïnèt lo declin de la principat que gardèt son independéncia còntra lei Bizantins après una temptativa d'invasion entre 1263 e 1264. Puei, la principat passèt dins lo domeni de l'Ostau d'Angers après la disparicion dau darrier senhor d'Acaia. Pasmens, lo territòri foguèt rapidàment afeblit per de guèrras feodalas intèrnas e, en 1417, lei Bizantins aprofichèron la situacion per ne'n ocupar la màger part. Lo rèsta foguèt annexat per l'Empèri Otoman en 1460.


text:
Economia
L'economia es la sciéncia umana qu'estúdia l'allocacion de las ressorsas raras amb de finalitats alternativas. Autrament dich, segon Raymond Barre, un economista liberal, «La sciéncia economica es la sciéncia de l'administracion de las ressorsas raras. Estudia las formas que pren lo compòrtament uman dins l'amainatjament d'aquestas ressorsas; analisa e explica las modalitats segon las qualas un individú o una societat afècta de mejans limitats a la satisfaccion de besonhs nombroses e illimitats».
En realitat, existís pas una sola definicion de l'economia, mas mai d'una.
Enjòcs de la definicion[modificar | modificar la font]
A l'origina, le tèrme economic ven del grèc oikos (ostal) e nomos (administrar) que signica "l'art d'administrar plan un ostal, d'administrar los bens d'un particular o de l'Estat". Se pòt alara definir coma un art de viure amb sos pròches e son environament.
De veire[modificar | modificar la font]
- Microeconomia
- Macroeconomia
- Produch interior brut
- Caumatge
- Inflacion
- Moneda
- Liberalisme
- Socialisme
- Adam Smith
- David Ricardo
- Karl Marx
- John Maynard Keynes