text:
Tèrra
La Tèrra es la tresena planeta del Sistèma Solar per çò qu'es de sa proximitat al Solelh e la cinquena per son diamètre. Fa partida de las planetas terrèstras o telluricas e es lo solet còrs celèst ont es confirmada la preséncia de vida. Vira a l'entorn del Solelh long d'una orbita pas gaire excentrica (una ellipsa que sembla una circonferéncia) a una distància mejana de 149 600 000 km (1 UA) e a una velocitat de 29,8 km/s. Vira sus se e a un periòde de rotacion de 23 h 56 min 3,5 s, movement que determina lo jorn e la nuèch. Son diamètre eqüatorial es de 12 756 km. A sonque un satellit natural, la Luna.
Somari
- 1 Caracteristicas fisicas
- 1.1 Composicion
- 1.2 Estructura intèrna
- 1.3 L'idrosfèra
- 1.4 Geologia de la superficia
- 1.5 Geografia
- 1.6 Atmosfèra
- 1.7 Camp magnetic e magnetosfèra
- 2 Orbita e rotacion
- 3 Satellits
- 4 Formacion
- 5 Existéncia de la vida
- 6 Provèrbis
- 7 Referéncias
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
La Tèrra fa partida dei quatre planetas rocassosas dau Sistèma Solar ambé Mercuri, Vènus e Mart coma o indica sa densitat importanta egala a 5,515. Es la pus granda de categoria e tèn egalament la densitat la pus auta deis planetas dau Sistèma Solar. Sa massa es egala a 5,9736·1024 kg e a una forma quasi esferica.
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion de la Tèrra es en massa:
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
La Tèrra se compausa de jaces divèrses qu'an de composicions quimicas e un compòrtament geologic diferents:
- escòrça: es lo jaç superficial. A una prigondor que varia entre 12 km, dins los oceans, fins a 80 km dins los cratons (las porcions pus ancianas dels nuclèus continentals). Se compausa de basalte dins las concas oceanicas e de granit dins los continents.
- mantèl: es un jaç intermediari entre l'escòrça e lo nuclèu. Arriba fins a una prigondor de 2900 km. Se compausa de peridotita.
- litosfèra: es la partida superficiala qu'a un foncionar elastic. A una espessor de 250 km e compren l'escòrça e la porcion superiora del mantèl.
- astenosfèra: es la porcion del mantèl que se compòrta d'un biais fluid.
- nuclèu: es lo jaç mai fonzut de la planeta e a una espessor de 3475 km. Se compausa d'un aliatge de fèrre e de niquèl e es dins aquesta partida qu'es generat lo camp magnetic terrèstre. Lo nuclèu se sosdevesís el tanben en nuclèu intèrne, qu'es solid, e nuclèu extèrne, qu'es liquid.
Cal saber a mai que l'escòrça e una partida del mantèl superior forman la litosfèra.
L'idrosfèra[modificar | modificar la font]
La Tèrra es la sola planeta del Sistèma Solar nòstre qu'a una superfícia liquida. L'aiga cobrís aperaquí 71% de la superfícia de la Tèrra (que 97% n'es d'aiga de mar e 3% d'aiga doça). Forma cinc oceans e sèt continents.
La Tèrra es realament a la distància del Solelh adeqüada per aver d'aiga liquida a sa superfícia. Pasmens, sens l'efièch de sèrra, l'aiga se gelariá sus Tèrra. Al començament lo Solelh emetiá mens de radiacion que ara, mas los oceans se gelèron pas perque l'atmosfèra primitiva de la Tèrra aviá fòrça mai de CO2 e per consequent un efècte de sèrra pus important. Dins d'autras planetas, coma Vènus, l'aiga desapareguèt perque la radiacion solara ultravioleta copa la molecula e l'ion idrogèn, qu'es leugièr, s'escapa de l'atmosfèra. Aqueste efècte es lent, mas inexorable. Aquò es una ipotèsi qu'explica perqué Vènus a pas d'aiga. Dins l'atmosfèra de la Tèrra, un jaç tèune d'ozòn dins l'estratosfèra absorbís la màger part de la radiacion ultravioleta en redusent l'efècte. L'ozòn apara la bioesfèra de l'efècte perniciós de la radiacion ultravioleta. La magnetosfèra tanben es un escut que nos apara del vent solar.
La massa totala de l'idrosfèra es aperaquí de 1,4 × 1021 kg.
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
Activitat tectonica[modificar | modificar la font]
La Tèrra a una activitat tectonica importanta causada per lo movement de partidas de la litosfèra dichas placas. Aquelei movements son liats ambé lei movements de conveccion dau mantèu terrèstre mai an luòc de maniera divèrsa per lei diferentei placas[1]. En consequéncia, tres tipes d'interaccions existisson ai frontieras de placas :
- lei zonas de convergéncia o de subduccion onte doas placas se rintran dedins. Generalament, un placa passa en dessota de l'autra e cabussa dins lo mantèu terrèstre.
- lei zonas de divergéncia onte doas placas s'alunchan. I a generalament un apòrt de matèria entre lei doas placas.
- lei zonas transformantas onte doas placas esquilhan lateralament.
La velocitat mejana dei movements tectonics principaus varia segon lei placas entre 9,5 mm/an per la placa Eurasia e 75 mm/an per la placa dei Cocos[2]. De mai, l'activitat tectonica es la fònt de la màger part dau volcanisme terrèstre, dei tèrratrems, de la formacion dei montanhas o dei fòssas oceanicas[3].
L'activitat tectonica de la Tèrra permet lo renovelament constant de la crosta oceanica. D'efèct, la crosta oceanica es facha de materiaus venent dei dorsalas oceanicas que dispareisson tornarmai dins lo mantèu au nivèu dei zonas de subduccion. Ansin, lo periòde de la crosta oceanica es generalament inferior a 100 milions d'annadas e lo pus ancian es d'environ 200 milions d'annadas[4] [5]. En revenge, lo renovelament de la crosta dei continents es pus lent e son periòde pòu montar a 4,03 miliards d'annadas[6].
Continents e oceans[modificar | modificar la font]
Environ 70,8% de la superficia de la Tèrra es recubèrta per d'oceans d'aiga. Lo rèsta de la superficia forma lei continents que son lei relèus pus auts de la planeta. Dos tipes de crosta existisson entre lei zonas oceanicas e continentalas. D'efèct, la crosta oceanica es principalament facha de basalte, una ròca densa, e a una espessor mejana de sièis quilomètres. De son caire, la crosta continentala es pus espessa, entre 30 e 50 quilomètres, mai compausada de materiaus pus leugiers coma lo granite.
Lei relèus oceanics principaus son lei dorsalas, lei fòssas, lei plans abissaus e lei ribas continentaus. Lei dorsalas son de zonas de divergéncia entre doas placas. Tènon un volcanisme actiu que crea de partidas novèlas de crosta oceanica. A l'invèrs, lei fòssas son situadas dins lei regions de subduccion ont una placa dispareis dins lo mantèu. Son lei ponchs pus bas de la planeta. Lei plans abissaus son lei regions relativament platas au fons deis oceans. Enfin, lei ribas continentaus forman la basa immergida dei continents.
Sus lei continents, lei relèus principaus son lei plans, lei platèus e lei cadenas de montanhas. Lei plans son de regions relativament platnests e situadas a una altitud febla. Lei planestèus son tanben de regions platas mai lor altitud es generalament pus auta. Son generalament la transicion entre lei plans e lei montanhas. Aquelei son lei ponchs pus auts de la planeta.
Circulacion d'aiga e erosion[modificar | modificar la font]
Una caracteristica importanta e unica de la Tèrra dins lo Sistèma Solar es l'existéncia d'aiga sus leis estats gasós, liquid e solid. Ansin, tota la superficia terrèstra es somesa a una erosion importanta entraïnada per la circulacion d'aiga liquid. Aqueu fenomèn d'erosion, egalament renforçat per lo vent, causa la formacion de ròcas sedimentàrias que cuerbon la màger part dei superficias oceanicas e continentalas. 97,5% de l'aiga es salada amb una valor mejana egala a 35 g.L-1 [7].
La circulacion d'aiga forma un circuit dich cicle de l'aiga entre lei quatre sèrvas terrèstres que son :
- leis oceans e lei mars.
- lei fluvis, lei rius e lei lacs.
- lei glacièrs e lei calòtas polaras.
- l'aiga atmosfèrica.
La descripcion simplificada d'aqueu cicle pòu acomençar ambé l'evaporacion de l'aiga deis oceans caufada per lo raionament ultraviolet dau Soleu. Puei, aquela evaporacion causa la formacion de nívols e, après, de precipitacions. Enfin, l'aiga dei precipitacions regola a la superficia fins ais oceans.
Montanhas[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn divèrsei cadenas de montanhas. Lor formacion es generalament entraïnada per l'activitat tectonica a l'entorn d'una zona de subduccion entre doas placas coma per l'Imalaia. Dins aquò, la formacion es possibla a l'entorn dei frontieras entre lei placas dins lei zonas transformantas o de divergéncia. Enfin, lo volcanisme pòu egalament formar de montanhas importantas coma lo Mauna Kea.
Volcans[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn un volcanisme actiu que pren de formas diferentas segon lei mitans oceanics e continentaus. Lo volcanisme pus actiu es aqueu dau mitan oceanic, especialament a l'entorn dei dorsalas sota-marina. 75% dei materiaus volcanics son emés per lei dorsalas. Lor lava es fluida. Existís tanben de volcans sota-marins au dessús d'un ponch caud coma lo Loihi. Enfin, lo rèsta dei volcans sota-marins son de volcans de zona de subduccion coma lo Kick-'em-Jenny.
Lei volcans terrèstres son mens nombrós e lei proporcions entre lei volcans de zonas de divergéncia, de zonas de subduccion e de ponchs cauds son diferents. D'efèct, lei volcans de zonas de divergéncia son pus rars et principalament situats dins lei regions onte una dorsala es presenta au dessús deis oceans. Per exemple, es lo cas en Islàndia. Lo volcanisme de ponch caud es egalament relativament visible ambé d'erupcions importantas dins lei regions continentaus (Deccan) e d'illas dins leis oceans coma leis illas Kerguelen. Un nombre fòrça important dei volcans terrèstres son de volcans de zonas de subduccion, especialament a l'entorn de l'ocean Pacific. Certanei volcans dei zonas de subduccion an d'erupcions explosiva importanta acompanhadas per de plumachos de cendres e d'autrei manifestacions coma de lahars. Enfin, existís una categoria de volcans particulars e mau coneguts que son dichs super-volcans. Aquelei son de caldeiras o de volcans fòrça importanta coma lo Yellowstone o lo Cantal que pòdon entraïnar d'erupcions colossalas amb un periòde d'unei miliers d'annadas.
Cratèr d'impacte[modificar | modificar la font]
Lo nombre de cratèrs d'impacte importants sus la Tèrra es relativament feble en causa de l'erosion, dau renovelament de la superficia per lo volcanisme, de la vida especialament la vegetacion qu'escond lei traças d'impactes e de la preséncia d'aiga per amportir lo tuert sus 71% de la superficia de la planeta. Lo nombre de cratèrs de talha pichona es egalament limitat per la preséncia d'una atmosfèra espessa. La màger part dei cratèrs foguèron descubèrts dempuei l'invencion dei satellits. D'efèct, pòdon senhalar pus facilament lei vestigis d'un cratèr. Lo pus important e pus ancian es lo cratèr de Vredefort qu'a una estructura en anèus multiples d'un diamètre de 300 quilomètres e un periòde superior a 2 miliards d'annadas.
Geografia[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn sièis continents e quatre oceans principaus. Lo continent pus important es Eurasia dins l'emisfèri nòrd. Africa se situa au sud-oèst d'aqueu continent e Oceania au sud-èst. L'Antartida es localizat a l'entorn dau pòl sud de la planeta. Enfin, leis autreis continets son l'America del Nòrd e l'America del Sud. Entre lei continents, leis oceans son l'ocean Atlantic entre Eurasia, Africa e America, l'ocean Pacific entre America, Eurasia e Oceania, l'Ocean Indian au sud d'Eurasia entre Africa e Oceania e l'ocean Arctic a l'entorn dau pòl nòrd.
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Composicion[modificar | modificar la font]
La composicion de l’atmosfèra tèn principalament tres gas que son l’azòt (78,1 %), l’oxigèn (20,9 %) e l’argon (0,93 %). I a de traças de dioxid de carbòni (386 ppm), de neon (18,2 ppm), d’èli (5,2 ppm), de metan (1,7 ppm) e de cripton (1,1 ppm). La proporcion d’aiga pòu variar considerablament mai es generalament situada entre 1 e 4 %.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'estructura de l'atmosfèra terrèstra tèn cinc jaç principaus que son[8] :
- la troposfèra entre la superficia e una altitud egala a 8-15 quilomètres.
- l'estratosfèra entre 8-15 e 50 quilomètres d'altitud.
- la mesosfèra entre 50 e 80 km.
- la termosfèra entre 80 e 350-800 km.
- l'exosfèra fins a 50 000 km.
De mai, tèn egalament una ionosfèra.
Troposfèra[modificar | modificar la font]
La troposfèra es la region bassa de l'atmosfèra. Son espessor varia entre 8 km ai pòls e 15 km dins lei regions equätorialas[9]. Tèn 80 a 90% de la massa dei gas atmosferics e quasi la totalitat dei vapors d'aiga. Sa temperatura mejana varia de 20 °C a la superficia fins a -50 °C. la pression demenís egalament ambé l'altitud. Enterin, la pression mejana passa de 101 325 Pa a 22 632 Pa. La frontiera entre l'estratosfèra e la troposfèra es dicha tropopausa.
Estratosfèra[modificar | modificar la font]
L'estratosfèra es lo jaç situat entre la troposfèra e la mesosfèra. Sei frontieras son donc entre 8-15 km per lei regions bassas e 40-60 km per lei regions autas. Aqueleis altituds varian principalament ambé la latitud. La temperatura de l'estratosfèra varia de -50 °C au limit ambé la troposfèra a quasi 0 °C vèrs lo començament de la mesosfèra. La pression es environ egala a 5 474,9 Pa a 20 000 mètres d'altitud e 868,02 Pa a 32 000 mètres. De movements de gas e de reaccions quimicas an luòc de maniera importanta dins l'estratosfèra.
Jaç d'ozòn[modificar | modificar la font]
Lo jaç d'ozòn fa partida de l'estratosfèra mai es generalament considerada coma un jaç especiau. D'efèct, sa composicion quimica es diferenta d'aqula dau rèsta de l'estratosfèra car assosta lei reaccions de sintèsi de l'ozòn. Aquela molecula es importanta per la vida terrèstra car apara la superficia de la màger part dei rais ultraviolets dau Soleu[10].
Mesosfèra[modificar | modificar la font]
La mesosfèra es lo jaç situat entre 50 e 80 km a respèct de la superficia de la Tèrra. Tèn la temperatura pus freja de la Tèrra amb una valor egala a -100 °C e una valor mejana de -85 °C [11]. Es tanben la region onte lei meteorits son generalement brutlats e destruchs per lei fretaments atmosferics.
Termosfèra[modificar | modificar la font]
La termosfèra es lo jaç pus bas de l'atmosfèra exteriora onte la composicion es plus unifòrma. Acomença vèrs 90-100 km d'altitud mai son espessor varia dins lo temps. L'activitat solara a generalament una influéncia sus l'evolucion d'aquela espessor. La temperatura varia entre 300 e 1 600 °C. L'origina d'aquelei temperaturas depend de l'absorcion de radiacions ultravioletas de longors d'onda situadas entre 100 e 200 nm. Ansin, lei moleculas de dioxigèn son rompudas. L'oxigèn atomic es donc lo compausat principau de la termosfèra.
Ionosfèra[modificar | modificar la font]
L'ionosfèra es la region atmosferica ionizada per lei radiacions solaras. Se situa entre 50 e 1 000 km d'altitud, d'escambarlons sus la termosfèra e l'exosfèra. Es tanben la partida inferiora de la magnetosfèra. Sa composicion varia entre lo jorn e la nuech. Lei principaus jaç son :
- lo jaç D, entre 60 e 90 km, existís solament de jorn. Sa ionizacion es relativament febla e principalament causada per l'accion dei radiacions ultravioletas de 121,5 nm sus lei moleculas d'oxid d'azòt NO.
- lo jaç E, entre 90 e 120 km, a una ionizacion febla dei moleculas de dioxigèn entraïnada per lei radiacions X e ultravioletas entre lei longors d'onda 1-10 nm. Aqueu jaç existís de nuech e de jorn.
- lo jaç F, entre 200 e 500 km, tèn una ionizacion importanta deis atòms d'oxigèn sus l'accion dei radiacions ultravioletas entre 10 e 100 nm. L'estructura dau jaç F evoluciona ambé l'esclairatge solar. D'efèct, tèn un jaç principau de nuech e dos de jorn dichs F1 e F2.
Exosfèra[modificar | modificar la font]
L'exosfèra es lo jaç superior de l'atmosfèra onte lei collisions entre lei particulas son raras e negligiblas. Es la transicion entre l'atmosfèra e lo mitan interplanetari. S'estend fins a 50 000 km de la superficia.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima terrèstre varia segon lei regions. La classificacion principala es dicha classificacion de Köppen[12]. Tèn tres nivèus per descriure lei climas diferents en foncion de la temperatura mejana, de la pluviositat e de variacions de temperatura[13]. Ansin, per la temperatura mejana, existís cinc categorias principalas :
- A per lei climas tropicaus. Son caracterizats per una temperatura mejana egala a 18 °C cada mes, l'abséncia d'ivèrn e de precipitacions fòrça importantas e superioras a l'evaporacion naturala.
- B per lei climas secs. Son caracterizats per l'abséncia de corrents d'aiga permanents e per una evaporacion naturala pus importanta que lei precipitacions.
- C per lei climas subtropicaus. Son caracterizats per una temperatura situada entre -3 °C e 18 °C per lei tres mes pus fregs, una temperatura mejana superiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- D per lei climas temperats. Son caracterizats per una temperatura mejana pus bassa que -3 °C que lo mes pus freg, una temperatura pus auta que 10 °C per lo mes pus caud e d'ivèrns e d'estius ben definits.
- E per lei climas polars. Son caracterizats per una temperatura mejana inferiora a 10 °C per lo mes pus caud e d'estius quasi absents.
La pluviositat es devesida entre nòu nivèus :
- S per lei climas d'estèpas ambé de precipitacions entre 380 e 760 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- W per lei climas desertics ambé de precipitacions inferioras a 250 mm. S'aplica unicament ai climas dau tipe B.
- f per lei climas umids ambé de precipitacions cada mese sensa sason seca. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- w per lei climas amb una sason seca d'ivèrn. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- s per lei climas amb una sason seca d'estiu. S'aplica ai climas dei tipes A, C e D.
- m per lei climas de monson ambé de precipitacions annualas pus importantas que 1 500 mm e superioras a 60 mm per lo mes pus sec. S'aplica unicament ai climas dau tipe A.
- T per lei climas amb una temperatura mejana entre 0 °C e 10 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- F per lei climas amb una temperatura mejana inferiora a 0 °C per lo mes pus caud. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
- M per lei climas ambé de precipitacions importantas e una temperatura mejana dau mes pus greg superiora a -10 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe E.
Enfin, sièis nivèus depintan lei variacions de temperatura :
- a per lei climas amb un estiu caud, es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es superiora a 22 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- b per lei climas amb un estiu temperat. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus caud es inferiora a 22 °C mai que quatre mes an de mejanas superioras a 10 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- c per lei climas amb un estiu cort e freg. Es similara au tipe b aqueu clima tèn mens de quatre mes amb una temperatura superiora a 10 °C e lo mes pus freg amb una mejana pus auta que -38 °C. S'aplica ai climas dei tipes C e D.
- d per lei climas amb un ivèrn fòrça freg. Es a dire que la temperatura mejana dau mes pus freg es pus bassa que -38 °C. S'aplica unicament ai climas dau tipe D.
- h per lei climas secs e cauds amb una temperatura mejana annuala pus auta que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
- k per lei climas secs e fregs amb una temperatura mejana annuala pus bassa que 18 °C. S'aplica ai climas dau tipe D.
Camp magnetic e magnetosfèra[modificar | modificar la font]
La Tèrra tèn un camp magnetic causat per lei movements de conveccion dau nuclèu. A l'ora d'ara, lei pòls d'aqueu camp son situats pròches dei pòls geografics. Dins aquò, la localizacion dei pòls magnetics pòu variar car lei movements de conveccion dau nuclèu son generalament caotics. Ansin, lei pòls magnetics pòdon s'inversar unei còps per milion d'annadas[14] [15]. L'intensitat dau camp es actualament egala a 30 µT en America del Sud e de 60 µT dins certanei regions de Canadà vesinas dau pòl magnetic nòrd.
L'interaccion entre lo vent solar e lo camp magnetic terrèstre entraïna la formacion d'una magnetosfèra a l'entorn de la planeta que para la Tèrra contra lei particulas solaras. Un arc de tuert se situa entre la Tèrra e lo Soleu puei lo vent solar estira la magnetosfèra. De mai, lo vent solar a una influéncia preponderanta sus la densitat e l'orientacion de la magnetosfèra terrèstra. Enfin, aquela es responsabla de la formacion d'auròras polaras[16].
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Rotacion[modificar | modificar la font]
Lo periòde de rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe a respèct dau Soleu es quasi 86 400 segondas[17]. Sa durada aumenta progressivament en causa dei fòrças de marèia. En consequéncia, lei segondas calculadas sus la rotacion terrèstra son fòrça leugierament pus longas que lei segondas dau sistèma SI. A respèct deis estèlas fixas dins lo cèu, la rotacion de la Tèrra, dicha jorn estellar, es egala a quasi 86 164 segondas.
Aqueu movement de rotacion es visible per l'observacion dei meteorits dins l'atmosfèra, per lei satellits en orbita bassa e subretot per lo movement aparent, de nuech, deis estèlas. Sa velocitat es d'environ 15°/h.
Orbita[modificar | modificar la font]
La Tèrra orbita a l'entorn dau Soleu a una distància mejana de quasi 150 milions de quilomètres amb un periòde de 365,2564 jorns. Sa velocitat orbita es environ 30 km/h. La zona d'influéncia gravitacionala de la Tèrra a un rai de 1,5 milions de quilomètres[18].
Axe de rotacion e sasons[modificar | modificar la font]
L'enclinason de l'axe de rotacion de la Tèrra es egala a 23,44°. Aquela enclinason entraïna l'aparicion de sasons marcadas per una partida importanta dei regions terrèstras. Aquelei sasons son definidas per lei solsticis e leis equinòccis :
- equinòcci de prima lo 21 de març.
- solstici d'estiu lo 21 de junh.
- equinòcci d'autona lo 21 de setembre.
- solstici d'ivèrn lo 21 de decembre.
L'enclinason es relativament constanta mai existís un movement de variacions feblas amb un periòde de 18,6 annadas.
Satellits[modificar | modificar la font]
La Tèrra a un satellit naturau qu'es la Luna. Aqueu satellit es un còrs dau tipe terrèstre amb un diamètre mejan de 3 475 quilomètres. A respèct de sa planeta, es lo pus grand satellit dau Sistèma Solar. Orbita a l'entorn de la Tèrra en 27 jorns 7 oras e 43,7 minutas a una distància mejana de 384 400 quilomètres. Existisson de fòrças de marèia importantas entre lei dos còrs e la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son axe es alentida per l'influéncia lunara. Ansin, fa 410 milions d'annadas, lo jorn terrèstre durava solament 21,8 oras e l'annada durava 400 jorns[19].
La Tèrra tèn egalament dos satellits coorbitaus, dichs 3753 Cruithne e 2002 AA29, e dos quasi-satellits 2001 GO2 et (164207) 2004 GU9. Entre 2006 e 2007, la Tèrra tenguèt un segond satellit naturau provisòri dich 2006 RH120.
Formacion[modificar | modificar la font]
Lo periòde dau Sistèma Solar es estimat a 4,5672 miliards d'annadas e aqueu de la formacion dei planetas a 4,54 miliards[20] [21] [22]. La premiera fasa de la formacion de la Tèrra foguèt la fasa d'accrecion que durèt probablament 10 e 20 milions d'annadas. Lei materiaus formant la Tèrra foguèron inicialament en fusion. Puei, i a 4,53 miliards d'annadas, la Luna se formèt probablament après un impacte fòrça important sus la Tèrra[23] [24]. Lei desgatjaments volcanics entraïnèron la formacion de l'atmosfèra primitiva. L'aiga dei gas volcanics foguèt adonc probablament completada per lei quantitats portadas per lei cometas e leis asteroïdes per formar lei premiers oceans[25]. Lei gas a efèct de sèrra e l'activitat solara empachèron l'aiga de gelar[26]. Enfin, lo camp magnetic terrèstre se metèt en plaça fa 3,5 miliards d'annadas.
Existéncia de la vida[modificar | modificar la font]
Una planeta onte la vida existís es dicha abitabla. Ansin, la Tèrra es l'unica planeta coneguda que tèn lei condicions necessàrias per permetre lo desvolopament de moleculas organicas complèxas e fornir l'energia requesida per lo foncionament dau metabolisme[27]. La distància a respèct dau Solelh, l'excentricitat de l'orbita, la velocitat de rotacion, l'enclinason de l'axe de rotacion, una atmosfèra permanenta e un camp magnetic sufisent per parar la planeta dau vent solar fan partida dei condicions supausadas d'existéncia de la vida terrèstra[28].
Leis espècias viventas de la planeta forman la biosfèra. Son periòde seriá d'environ 3,5 miliards d'annadas. Es devesida entre de biòmas diferents abitats per d'espècias similaras. Lei biòmas son generalament definits per sei condicions d'umiditat, sa latitud e son altitud. Quasi totei lei regions terrèstras tènon de formas de vida. La màger part es situada dins lei regions eqüatorialas umidas[29]. Dins aquò, d'organismes vivents son estats detectats prefondament dins la crosta terrèstra o, a l'invèrs, dins lei jaç bas de l'estratosfèra[30] [31].
Provèrbis[modificar | modificar la font]
- « Tèrra negra fa bon blat, tèrra blanca lo fa gamat ».
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Seligman, Courtney (2008). "The Structure of the Terrestrial Planets". Online Astronomy eText Table of Contents.
- ↑ Meschede, M.; Udo Barckhausen, U. (2000-11-20). "Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center". Proceedings of the Ocean Drilling Program. Texas A&M University. [1]
- ↑ Kious, W. J.; Tilling, R. I. (1999-05-05). "Understanding plate motions". USGS. [2]
- ↑ Duennebier, Fred (1999-08-12). "Pacific Plate Motion". University of Hawaii. [3]
- ↑ Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G. (2007-03-07). "Age of the Ocean Floor Poster". NOAA. [4]
- ↑ Bowring, Samuel A.; Williams, Ian S. (1999). "Priscoan (4.00–4.03 Ga) orthogneisses from northwestern Canada". Contributions to Mineralogy and Petrology 134: 3. doi:10.1007/s004100050465
- ↑ DOE (1994). "5". In A.G. Dickson & C. Goyet. Handbook of methods for the analysis of the various parameters of the carbon dioxide system in sea water. 2. ORNL/CDIAC-74. http://cdiac.esd.ornl.gov/ftp/cdiac74/chapter5.pdf.
- ↑ Staff (8 d'octòvre de 2003). "Earth's Atmosphere". NASA. [5]
- ↑ Geerts, B.; Linacre, E. (November 1997). "The height of the tropopause". Resources in Atmospheric Sciences. University of Wyoming. [6]
- ↑ The ozone lauyser, NASA, [7]
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Berger, Wolfgang H. (2002). "The Earth's Climate System". University of California, San Diego. [8]
- ↑ McKnight, Tom L; Hess, Darrel (2000). "Climate Zones and Types: The Köppen System". Physical Geography: A Landscape Appreciation. Upper Saddle River, NJ: Prentice Hall. pp. 200–1. ISBN 0-13-020263-0.
- ↑ Campbell, Wallace Hall (2003). Introduction to Geomagnetic Fields. New York: Cambridge University Press. p. 57. ISBN 0-521-82206-8.
- ↑ Fitzpatrick, Richard (16 de febrier de 2006). "MHD dynamo theory". NASA WMAP. [9]
- ↑ Stern, David P. (8 de julhet de 2005). "Exploration of the Earth's Magnetosphere". NASA. [10]
- ↑ McCarthy, Dennis D.; Hackman, Christine; Nelson, Robert A. (November 2008). "The Physical Basis of the Leap Second". The Astronomical Journal 136 (5): 1906–1908. doi:10.1088/0004-6256/136/5/1906
- ↑ Vázquez, M.; Montañés Rodríguez, P.; Palle, E. (2006). "The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets" (PDF). Instituto de Astrofísica de Canarias. [11]
- ↑ Poropudas, Hannu K. J. (1991-12-16). "Using Coral as a Clock". Skeptic Tank. [12]
- ↑ Bowring, S.; Housh, T. (1995). "The Earth's early evolution". Science 269 (5230): 1535. doi:10.1126/science.7667634
- ↑ Dalrymple, G.B. (1991). The Age of the Earth. California: Stanford University Press. ISBN 0-8047-1569-6.
- ↑ Dalrymple, G. Brent (2001). "The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved". Geological Society, London, Special Publications 190: 205–221. doi:10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14
- ↑ Canup, R.; Asphaug, E. (2001). "Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation". Nature 412 (6848): 708–712. doi:10.1038/35089010
- ↑ Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). "An impact origin of the Earth-Moon system". Abstract #U51A-02
- ↑ Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. (2000). "Source regions and time scales for the delivery of water to Earth". Meteoritics & Planetary Science 35 (6): 1309–1320. doi:10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x
- ↑ Guinan, E. F.; Ribas, I. "Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate". In Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez and Edward F. Guinan. ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments. San Francisco: Astronomical Society of the Pacific. ISBN 1-58381-109-5. [13]
- ↑ Staff (September 2003). "Astrobiology Roadmap". NASA, Lockheed Martin. [14]
- ↑ Dole, Stephen H. (1970). Habitable Planets for Man (2nd ed.). American Elsevier Publishing Co. ISBN 0-444-00092-5. [15]
- ↑ Hillebrand, Helmut (2004). "On the Generality of the Latitudinal Gradient". American Naturalist 163 (2): 192–211. doi:10.1086/381004
- ↑ States, Robert J.; Gardner, Chester S. (January 2000), "Thermal Structure of the Mesopause Region (80–105 km) at 40°N Latitude. Part I: Seasonal Variations", Journal of the Atmospheric Sciences 2000 57: 66–77.
- ↑ Thomas Alerstam, David A. Christie, Astrid Ulfstrand. Bird Migration (1990). Page 276.


c: text/html

text:
-486
Aquesta pagina concernís l'an -486 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Roma[modificar | modificar la font]
Après lo tractat signat en 493 avC, signatura d'un acòrd suplementari ambé lei Hernics que permetèt de renfòrçar l'autonòmia de Roma.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Revòuta d'Egipte qu'empachèt l'organizacion d'una expedicion novèla còntra Grècia (→ -490). Lo rèi Darius Ièr se dirigiguèt còntra la region rebèla mai moriguèt de malautiá en novembre. Son fiu Xerxès Ièr lo remplaçèt. En fòra d'Egipte, deguèt faciar divèrsei revòutas au sen de l'Empèri, especialament en Mesopomatia (→ -484, -482).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Darius Ièr, rèi aquemenida.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Gaucelm Faidit
Gaucelm Faidit (1172 - vèrs 1203) es un dels trobadors mai feconds de son temps.
Nasquèt dins una familha de pichons borgeses de la region de Lemosin. Prenguèt per femna una prostituida del nom de Guilhelma Monja, que l'acompanhèt dins sas peregrinacions. D'aise tant plan en occitan coma en lenga d'oïl, trevèt las pus grandas corts d'Euròpa, en particular la de Ricard Còr de Leon a Peitieus e la de Jaufré Plantagenèst en Bretanha.
Auriá pres part a la Quatrena Crosada (1202 - 1204) abans de tornar dins son Lemosin natal per i morir vèrs 1203. Demòra d'el 65 cançons e mai una desena d'autras composicions d'atribucion mens segura.


text:
-362
Aquesta pagina concernís l'an -362 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Partença d'una expedicion d'un milièr d'òmes dirigits per lo rèi Agesilaus II per sostenir Egipte dins sa guèrra còntra Pèrsia (→ -361). Pasmens, l'eveniment major de l'annada foguèt l'acomençament d'una guèrra civila au sen de la Liga Arcadiana. Mantinèa demandèt e obtenguèt l'ajuda d'Esparta per luchar còntra una coalicion de ciutats sostengudas per Tebas entraïnant tornarmai una guèrra generala en Grècia. Atenas, aliada de Lacedemònia dempuei l'emergéncia de Tebas coma poissança principala, mandèt de tropas.
La batalha decisiva se debanèt a Mantinèa. Leis Espartencs e seis aliats foguèron militarament vencuts. Pasmens, lei Tebans perdiguèron lo generau Epaminondas e avián ges d'oficièr capable de lo remplaçar. De mai, cada camp aviá subit de pèrdas importantas. Ansin, una patz generala foguèt concluda. Marquèt la fin de la dominacion tebana mai èra una revirada per Lacedemònia que retrobèt pas sa poissança anciana ni sei pèrdas territòrialas dau decenni.


text:
1786
Aquesta pagina concernís l'an 1786 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic II que foguèt remplaçat per Frederic Guilhèm II.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
L'annada foguèt marcada per una insureccion de Formosa après la descubèrta e la repression d'un complòt anti-Qing per lo governador de l'illa. Pasmens, la societat secrèta a l'origina dau complòt aviá gardat de fòrças importantas e poguèt organizar una revòuta que prenguèt lo contraròtle dau sud de l'illa. En reaccion, lo govèrn mandèt una fòrça de 10 000 òmes per restablir l'òrdre.
Japon[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Granda Famina de Tenmei que tuèt entre 200 000 e 900 000 abitants de 1782 a 1787. En parallèl, mòrt dau shogun Tokugawa Ieharu (17 de setembre) que foguèt remplaçat per Tokugawa Ienari (1786-1837).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de març - Giovanni Battista Amici, astronòm italian (m. 1863)
- 27 d'agost - José Joaquín Prieto Vial, president de Chile (m. 1854)
- 29 de setembre - Guadalupe Victoria, president de Mexic (m. 1843)
- 26 de novembre - José María Queipo de Llano, primièr ministre d'Espanha (m. 1843)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - Moses Mendelssohn, filosòf judiu alemand (n. 1729)
- 21 de mai - Carl Wilhelm Scheele, quimista suedés (n. 1742)
- 25 de mai - Rei Pèire III de Portugal (n. 1717)


text:
Escorreguda
L'escorreguda pedèstra (var. rondalei) es una varietat d'espòrt recreatiu consistent a seguir un itinerari a pè dins los environs naturals (bòsc, montanha...).
S'òm prevei percórrer de terrens abruptes, s'aconselha de seguir las dralhas senhaladas, de prene pas d'acorchis e de traucar pas de nevièrs, d'estendudas glaçadas o de zonas umidas ; en cas d'auratge, cal evitar las crestas o las eminéncias salhentas expausadas als eslhauces ; convèn de preparar en detalh las excursions en tot portar d'aiga, un equipament de montanha apropriat, de lunetas de solelh e de crèma amb factor de proteccion solara indicadas, en mai de vestiments d'ivèrn en prevencion dels cambiaments brusques de temperatura; òm recomanda d'anar pas sols e de prevéser del temps necessari pel retorn; çò de caminar al ran dels balces, de i observar amb bessonas, de i filmar en vidèo o de fotografiar de lors bòrds pòt comportar de perilh; es egalament riscat de s'afonzar dins de caunas, de cavitats o de cròsas e de caminar sens lutz del Solelh o amb nèu, amb auratge, amb temperaturas bassas o se fa de vent.


text:
Batalha de Bzura
La batalha de Bzura se debanèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala dau 9 au 19 de setembre de 1939. Opausèt lei fòrças polonesas ai tropas alemandas. S'acabèt per una victòria importanta deis Alemands que poguèron destrurre un còrs important de l'armada polonesa que mau capitèt de jónher lo sector de Varsòvia per renfòrçar lei defensas de la capitala dau país.
Contèxte[modificar | modificar la font]
Après lo començament de l'invasion alemanda, lei linhas defensivas polonesas foguèron rapidament rompudas. Au nòrd, lei Polonés se retirèron sus lo riu Bug e a l'oèst sus lo fluvi Vistula. Pasmens, lo IIen còrs d'armada polonés i foguèt destruch laissant a l'armada polonesa solament doas fòrças importantas sus lo sector dau riu Bzura. Una còntraofensiva i foguèt donc organizada per ajudar l'ofensiva supausada deis aliats francobritanics de Polonha. Leis atacas esperavan tanben aprofichar lei dificultats logisticas alemandas causadas per l'avançada rapida de sei fòrças e demenir la pression còntra Varsòvia.
Debanament[modificar | modificar la font]
L'ataca polonesa comencèt lo 9 de setembre de 1939 còntra lo flanc de la Xen armada alemanda. Sosprenguèt leis Alemands que perdiguèron un sector important au nòrd d'Ozorków. Pasmens, gràcias a sa superiotat numerica, ataquèron l'arrier dei fòrças polonesas que deguèron modificar la direccion de son ataca. Lo 14, passèron Bzura e conquistèron Lowicz puei assaièron de se dirigir en direccion de Varsòvia onte lo sètge de la vila aviá ja començat. Leis Alemands organizèron una ofensiva saunosa per conquistar de posicions d'artilhariá fòrça favorablas sus la riba opausada de Vistula, blocar aqueu movement e enceuclar la totalitat dei fòrças polonesas que deguèron capitular lo 19 en causa de la manca de municions.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
En despiech de pèrdas importantas (8 000 mòrts e 50 carris destruchs), leis Alemands capitèron de destrurre lei darrierei fòrças polonesas importantas. Aquò li permetèt de concentrar de fòrças importantas còntra lo sector de Varsòvia e de Modlin que capitulèron respectivament lo 28 e lo 29 de setembre de 1939. Puei, poguèron s'ocupar dei darriereis unitats e fortalesas de l'armada polonesa que cessèt lo combat lo 6.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Liberats a la fin de la batalha.


text:
Jarville-la-Malgrange
Jarville-la-Malgrange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Jarville Se situa al nòrd-es de la França, al sud de Nancy. Las siás municipalitats limitrophes son las seguentas : Heillecourt, Laneuveville-davant-Nancy, Tomblaine, Vandœuvre-lès-Nancy e Nancy.
Fa partida de la Comunitat urbana del Grand Nancy als costats de 19 autras comunas.
La vila a retalhat dins divèrses quartièrs principals:
- La Califòrnia
- Montaigu
- La Malgrange
- Republica
- Lo Sancy
Jarville se situe au nord-est de la France, au sud de Nancy. Ses communes limitrophes sont les suivantes : Heillecourt, Laneuveville-devant-Nancy, Tomblaine, Vandœuvre-lès-Nancy et Nancy.
Elle fait partie de la Communauté urbaine du Grand Nancy aux côtés de 19 autres communes.
La ville est découpée en plusieurs quartiers principaux:
- La Californie
- Montaigu
- La Malgrange
- République
- Le Sancy
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièra mencion de "Jarcivilla" en 1314. La batalha dicha de Nancy #que #opausar en 1477 las armadas del pòrti de Lorraine e de Charles lo Téméraire se #desenrotllar en partida sus la comuna. Fondacion l'an 1787 d'una manufacture per tinturar lo coton. Lo rei Stanislas Leszczyńesquí #residir sovent a la Malgrange entre 1736 e 1766.
- Première mention de "Jarcivilla" en 1314.
- La bataille dite de Nancy qui opposa en 1477 les armées du duc de Lorraine et de Charles le Téméraire se déroula en partie sur la commune.
- Fondation en 1787 d'une manufacture pour teindre le coton.
- Le roi Stanislas Leszczyński résida souvent à la Malgrange entre 1736 et 1766.


text:
Saint-Germain-la-Blanche-Herbe
Saint-Germain-la-Blanche-Herbe en normand ( Saint-Germain-la-Blanche-Herbe en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Germain-la-Blanca-Èrba es una municipalitat limitrophe del nòrd-oèst de Can, formada de tres parts : lo Bourg al sud-es, limitrophe del quartièr caennais de La Maladrerie, lo quartièr de Ardenne adossat al masatge caseriu de Cussy al nòrd, e lo caseriu de Franqueville a l'oèst. #Cent ectaras de la municipalitat an classificat a l'entorn del abbaye de Ardenne e forman lo parc périurbain gerit per Can la Mar.
Saint-Germain-la-Blanche-Herbe est une commune limitrophe du nord-ouest de Caen, formée de trois parties : le Bourg au sud-est, limitrophe du quartier caennais de La Maladrerie, le quartier d'Ardenne adossé au hameau de Cussy au nord, et le hameau de Franqueville à l'ouest. Cent hectares de la commune sont classés autour de l'abbaye d'Ardenne et forment le parc périurbain géré par Caen la Mer.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de la municipalitat presa en la siá màger part aquela del caseriu de la Maladrerie, situat sul territòri de la siá granda vesina, Can, e aquela de la abbaye de Ardenne, situada al nòrd del bourg.
Pendent l'Aucupacion, lo cònsol de la municipalitat, Roland Vico, fabrica amb l'ajuda d'un sacerdòt de manqui de papièrs pels rebèls del STO o dels josieus. Victima d'un piège l'an 1943, es déporté a Mauthausen e liberat per las tropas aliadas al començament del mes de mai 1945. La municipalitat es practicament destruida en lo moment de la batalha de Can en de junh-Mois invalide (en julhet)M. La modernité relativa de las bastissas dins lo quartièr de la comuna o relòtge cèrtament. Pendent aqueles bombardements, la glèisa de Sant-Germain a tocat ; un obus s'esclafa sus la nef, en provocant lo sieu effondrement. Sonque de vestigis de la glèisa d'alavetz, lo campanal despunta totjorn los sieus arcades e la siá fletxa classicas, e la campana, amassada en las décombres, a suspenut al mur de la comuna. La Mois invalide (de julhet)M, lasModèl:2 e e 3en de batariás del SS.Flak.Abteilung.12, aital coma la Divisionsbegleitkompanie (companhiá de escorta divisionnaire), abandonan Sant-Germain-la-Blanca-Èrba per replegar-se a Vaucelles. Los sapeurs canadiens venon netejar lo sector de Sant-Germain infesté de minas. L'operacion se desenrotlla jol fuòc enemic e los carris canadiens replican llaurant lo fuòc suls ostals ont son retranchés los darrièrs SS #que fujon alavetz cap a la Maladrerie. Los Canadiens pòdon de contunh dintrar dins la vila de Can per liberar lo marge esquèrre del Adorna.
L'histoire de la commune rejoint dans sa majeure partie celle du hameau de la Maladrerie, situé sur le territoire de sa grande voisine, Caen, et celle de l'abbaye d'Ardenne, située au nord du bourg.
Pendant l'Occupation, le maire de la commune, Roland Vico, fabrique avec l'aide d'un prêtre de faux papiers pour les réfractaires du STO ou des juifs. Victime d'un piège en 1943, il est déporté à Mauthausen et libéré par les troupes alliées au début du mois de mai 1945. La commune est quasiment détruite lors de la bataille de Caen en juin-Mois invalide (juillet)M. La modernité relative des bâtiments dans le quartier de la mairie le montre tout à fait. Durant ces bombardements, l'église de Saint-Germain est touchée ; un obus s'écrase sur la nef, provoquant son effondrement. Seuls vestiges de l'église d'alors, le clocher pointe toujours ses arcades et sa flèche classiques, et la cloche, retrouvée dans les décombres, est suspendue au mur de la mairie. Le Mois invalide (juillet)M, les 2en et 3en batteries du SS.Flak.Abteilung.12, ainsi que la Divisionsbegleitkompanie (compagnie d’escorte divisionnaire), abandonnent Saint-Germain-la-Blanche-Herbe pour se replier à Vaucelles. Les sapeurs canadiens viennent nettoyer le secteur de Saint-Germain infesté de mines. L'opération se déroule sous le feu ennemi et les chars canadiens répliquent en ouvrant le feu sur les maisons où sont retranchés les derniers SS qui fuient alors vers la Maladrerie. Les Canadiens peuvent ensuite entrer dans la ville de Caen pour libérer la rive gauche de l'Orne.


text:
Poètas/Ensagistas/Novelistas
SECCION
DE LENGA D’OC
DEL
PEN-CLUB
INTERNACIONAL
Lo PEN internacional es estat fondat en 1921
e s’es sempre fach conóisser per sas posicions cotatjosas contra las
injustícias e l’escanament de las culturas minoritàrias o oprimidas.
La literatura de lenga d’òc es una
importanta literatura europèa, aquò se sap dins lo mond entièr, ni qu’en
França aquò demorèsse ocultat. La reconoissença de l’importància de
nòstra literatura nos a valgut d’èsser reïntegrats a l’unanimitat coma
una de las 140 seccions del P.E.N. internacional, qu’es la granda fraternitat
dels escrivans del mond, engatjada per la patz e la libertat d’expression.
Los escrivans occitans del PEN, usatgièrs
jornadièrs e exigents de la lenga d’òc, considèran qu’aicesta es un
instrument d’expression d’una riquesa e d’una poténcia espectaclosas, que
posa dins un passat prestigiós d’immensas potencialitats per se projetar dins
la vida culturala del sègle XXI. La literatura es un luòc ont nòstra lenga
viu intensament e batèga, e pòt far grelhar d’usatges novèls d’expression
e de pensada, contribuissent a luchar contra lo perilh d’una lenga unica,
portaira d’una pensada unica e d’un estequiment de la cultura umana.
Nòstre combat es un combat pacific mas
pinhastre per l’umanisme e la civilizacion, au travèrs de l’aparament de l’expression
escricha e orala en lenga occitana.
Quebèc
13-16 d'Octòbre: 81en congrès mondial del PEN
A Quebec: los occitans a la vicepresidéncia del
Comitat de PEN per los Dreches linguistics e la traduccion; lo centre
oficialament rebatejat "Occitan PEN" ... e una resolucion sus la lenga
occitana en frança adaptada a l'unanimitat en assemblada generala lo 16
d'Octobre!
80en
CONGRES INTERNATIONAL DEL PEN, Bishkek, Kirghiztan,
9-12 de Setembre de 2013
Acamp
d'Octòbre 2014 amb lo PEN Esperanto a Málaga
Acamp de la
Chaux de Fond (PEN occitan e PEN Esperanto) Agost 2014
Acamp del
Comitat PEN per la Patz, Bled, 2014
Omenatge del
PEN a Mistral 2014
Prèmi Ostana
2014: Marcèl Cortiada e Danièla Jullien
JORNADA INTERNACIONALA DE LA
LENGA
MAIRE 2014
Acamp
de Montpelhièr Novembre 2013
Congrès internacional
del PEN Reykjavik del 9 al 12 de setembre de 2013
Manifèst
dels Escrivans per la Patz (manifèst de Bled)
Nòstras
publicacions en linha
Publicar
largament sens entravas...
IMPORTANT!!! Mocion revistas
Joan Claudi Foret nos escriviá:
"L'escrivan occitan e las revistas. Las revistas son essencialas a la
creacion literària. Es un luòc ont los autors novèls se pòdon far conéisser
e reconéisser. Es un luòc d'escambi. Es una veirina de nòstre creativitat
literària. Òr, per de rasons divèrsas, las revistas occitans son totas en
crisi, per una al mens d'aquelas quatre rasons que se pòdon cumular : manca
d'argent (de subvencions per exemple), manca d'abonats, manca de matèria, manca
d'organizacion eficaça. Un prètzfach urgent e indefugible del PEN es d'ajudar
las revistas, d'en primièr las qu'an una vocacion panoccitana : Reclams, OC,
Gai Saber. Aquela ajuda comença per un engatjament personal de cada autor
aderent al PEN : s'abonar al mens a doas d'aquelas revistas, lor porgir de tèxtes
(valent a dire las alimentar doblament en dardenas e en matèria). Nos podèm
felicitar que lo president del PEN aja agut e contunhe d'aver una activitat e
una experiéncia dins la revista OC, sens exclusion de las autras, ont a ja
participar. Seriá donc plan que l'AG sosque al biais de sosténer las revistas
occitanas."
L'assemblada
decidís de publicar aquela mocion:
"Los
escrivans del PEN club de lenga d'òc recampats a z'Ais tenon a afortir amb una
insisténcia particulara qu'acòrdan a las tres revistas literàrias
panoccitanas, OC, Reclams, Gai Saber, una importancia màger. E que las considèran
coma un element essencial de la vida de la literatura d'òc e un element de nòstre
patrimòni cultural que nos lo cal aparar amb totas nòstras fòrças.
Sens
ges d'intencion de comandar als escrivans çò que deurián far, e qu'es del domèni
de lor libertat e de lor consciéncia personala, pensam adonc que deurián, dins
la mesura qu'o pòdon, far aquelas tres
causas per materializar aquel sosten:
- s'abonar a al mens doas de las
tres revistas;
- lor mandar de tèxtes literaris,
documentaris o critics, (que los cap-redactors nos indican que ne volrián reçaupre
mai, subretot tocant la pròsa)
- las far conóisser e encoratjar
lo mond a son entorn a las legir e a s'i abonar
Rementam
aquí las adreiças e tarifas d'abonament de caduna:
OC
(fondada en 1923) 25 euròs de l'an (sosten>60) : Frederic Fijac 625 La
Permenade 47300 Bias
RECLAMS
(fondada en 1897) 25 euròs de l'an (sosten>40) de
mandar a Maurici Romieu 13 rue du hameau de la Cavette 64230 Lescar
LO
GAI SABER (fondada en 1918) 25 euròs
de l'an de mandar a Felip Carbonne, Les Dames, 31320 Aureville
Ajustam
uèi una mençon de sosten particulara per "Reclams", que s'es ara
impausada dins l'asuèlh de nostra cultura coma revista totalament panoccitana
sens renonciar a son enraiçament bearnés, e que patís subran de reduccions
marcadas de sosten institucional aquest an. E que de segur volontam mòrt e fòl
que contunhèsse son pretzfach.
Sèm
tanben atentius a la perspectiva de desvolopament de formas mai modèrnas de
publicacion utilizant las tecnicas informaticas e electronicas, que dobrisson d'autras
possibilitats sens remplaçar lo tradicional format estampat, e encoratjam las
tres revistas a contunhar son evolucion en tirant profièch d'aquelas
possibilitats novèlas qu'alargaràn sas possibilitats d'audiéncia.
Fach a
z'Ais de Provença los 20-22 de Febrièr de 2010
per
lo PEN-club de Lenga d'Oc
Joan-Frederic
Brun, president; Teiriç Offre, clavaire »


text:
Economia de Liban
L'economia de Liban, plan aital la siá qualitat de vida, foguèt ja de las mai prospèras de tot l'Orient Mejan. Malgrat aiçò amb la guèrra civila libanesa entre 1975 e 1990, tota l'economia del país foguèt afectada, la produccion nacionala foguèt talhada per la mitat e lo país quitèt de figurar coma centre financièr regional.[1]
Amb lo tèrme del conflicte intèrne e la recuperacion de l'estabilitat politica, lo país se mobilizèt en la reconstruccion. Per la realizar, Liban recebèt immediatament près de 15 miliards de dolars de païses coma França e Alemanha e, a l'ora d'ara, tanben dels Estats Units. Amb l'infrastructura rebastida, l'economia tornèt créisser amb una de las mai nautas taxas del mond, en se fasent un pòl de creissença a la region. La capitala, Beirot (cridada de "París de l'Orient") tornèt ganhar destaque en lo scenari regional, en aculhent divèrses eveniments.
Lo país tornèt èsser cridat de "Soïssa de l'Orient" a causa de las activitats financièras ailà realizadas. La reconstruccion de monuments e infrastructura a atrach lo torisme que creis cada an.
A l'ora d'ara, Liban tornèt aver un dels mai anautits patrons de vida d'Orient Mejan. Son economia es basada en lo liure mercat e i a pas de restriccions del govèrn a las inversions estrangièras. Malgrat aiçò, lo clima de las inversions sofrís amb suborns, corrupcion, decisions arbitràrias de concessions de licéncias, nauts impòsts e taxas, legislacion ultrapassada e pauca proteccion als dreches de proprietat intellectuala[1]. Los servicis, principalament las bancas e lo torisme, son d'importantas fonts de riquesa[1].
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 The World Factbook. Consultat lo 3 de mai 2011


text:
Caniformia
Los canifòrmes (caniformia) son un sosòrdre de l'òrdre dels carnivòrs (carnivora). Aqueste sosòrdre compren las familhas seguentas:
- los canids (can...)
- los mefitids (mofetas) ancianament, genre inclús dins los mustelidats (mephitinae)
- los mustelids (loira, fura...)
- los otarids (otarias...)
- los odobenids (mòrses...)
- los focids (fòcas...)
- los procionids (raton lavaire...)
- los ursids (ors...)
Aqueste grop de mamifèrs compren pas que de carnivòrs (o piscivòrs).
Anatomicament, lo bulbe timpanic dels canifòrmes es format d'una cambra unica o es devesit per un pseudoseprum, per oposicion als felifòrmes que lor bulbe timpanic es devesit per un septum vertadièr.


text:
Not
Not qu'ei la divessa egipciana deu cèu. Lo son còs caperat d'estelas que forma la vòuta celèsta que plega au dessús deu son òmi, lo diu Geb (egaument lo son hrair) de qui b'ei desseparada per Sho, lo diu de l'aire.
Hilha deu dia só Ra qu'ei la mair de 4 dius màgers : Osiris, Isis,Neftis e Seth. Com Ra be avèva maudit lo maridatge enter Not e Geb, aqueth dus qu'èran castigat d'infertilitat. Lo diu Djehoti que he alavetz aus dats deb Khonso, lo diu de la lua e que l'obliguè atau a hornir de 5 dias l'annada (los dias epagomèns) on la malediccion be serè shens cap ehèit. Los hilhs de Not e Geb que vadón durant aquestes jorns.


text:
Tiberiàs
Tiberiàs (en ebrieu: טבריה Tverya; en arabi: طبرية Ṭabariyyah) es una ciutat d'Israèl, anciana capitala de Galilèa. Es situada sus la riba sud-oèst del Lac de Tiberiàs. Uèi ten 39 900 habitants.
L’anciana ciutat teniá un palais reial e un estadi. Foguèt construïda per Eròdes Antipas en onor de l'emperaire Tibèri, que li donèt lo nom. Entre lo regne d'Eròdes Antipas e lo d'Agripa II foguèt la capitala politica, e foguèt probablament una de las quatre ciutats que Neron apondèt al reialme d'Agripa. Coma principala ciutat de Galilèa (amb Seforis) estava fortificada; los abitants vivián de la pesca. Après la destruccion de Jerusalèm la ciutat aurà una acadèmia rabinica. Pròche de la ciutat i aviá los banhs d'Emmaus.
En 637 foguèt conquestada pels arabis. En 1099 los crosats l'ocupèron. Passèt jol poder dels otomans amb la resta de Palestina en 1566, lo soldat Soliman la liurèt a Iosef Hannassi en 1567, e foguèt lo sèti d’una comunitat josieva. En 1837 foguèt destrucha per un terratremol. En 1918 passèt als britanics que ne'n recebèron lo mandat e en 1948 es integrada dins las frontièras d'Israèl.
La vila modèrna es pròcha de las roïnas de l’antica ciutat.


text:
Psicodrama
Lo psicodrama (creat a partir del grèc ancian: ψuxn "esperit" e δpάua "drama") es una aisina de desvolopament personal qu'utliza la teatralizacion dramatica al mejan de scenari improvisats. A l'ora d'ara es utilizat en terapia de grop, en terapia familhala o en terapia individuala. Permet la mesa en scèna de neuròsis e d'autres processus psiquics.
Definicion[modificar | modificar la font]
Segons lo Diccionari Internacional de la psicoanalisi jos la direccion d'Alain de Mijolla, Calmann-Lévy, 2002, se tracta d'un « metòde d'investigacion dels processus psiquics utilizant la mesa en òbra d'una dramatizacion mejans de scenari improvisats mes en scena e jutjats per un grop de participants. »
Origina e istòria[modificar | modificar la font]
Inventat per Jacob Levy Moreno, psiquiatre e psicològ american d'origina romanés, dins lo ans 1930-1932.
Lo primièr davancièr del psicodrama es lo "teatre espontanèu", que Moreno explorèt dempuèi 1921. Se tracta de la forma mai primitiva de teatre terapeutic. Segons Laurent Schachmann, un dels rares psicoterapeuts a l'utilizar al sègle XXI, « lo teatre espontanèu presenta l'avantatge de permetre un trabalh completament desconnectat del mental ». Mas insistís dins l'importància del feedback que lo terapeuta facilita, « sens que lo teatre espontanèu seriá pas mai qu'un amabla divertiment ».
Moreno visquèt longtemps a Viena qu'encontrèt Freud, mas que mai aderiguèt a las tèsis psicoanaliticas. Totjorn reprochèt a Freud d'executar las seunas analisis més sonque d'empuèi lo seu burèu, al contrari de que lo quita Moreno prediquèt tota la seuna vida; lo far dins lo mitan ambient a l'entorn del pacient. Pel Dr J.L. Moreno, los mots sufison pas. Freud dich: "Que se passèt? Contatz me." Moreno dich: "Cossí aquò se passèt. Mostratz me." Lo seu metòde, fondamentalament umanista, se desvelopèt dins le monde entièr. L'aspècte tecnic, el, foguèt parcialament utilizats pels psicanalistas dins l'encastre de çò que se nomena «lo psicodrama analitic».
Moreno prepausa de metre en accion la complexitat d'une situacion vertadièra, semifictiva o imaginària puslèu que de ne parlar, e comencèt a desvolopar una teoria de l'èsser uman e de la santat, del desvolopament de la personalitat e de la construccion dels ròtles, una teoria que conten tanben los quita fondaments de las apròchas gropalas, sistemicas e interactivas.
Aquela apròcha pòt èsser utilizada dins mai d'una occasions: terapias de grop, terapias familhalas, mas tanben terapias individualas. Cal notar qu'en psicodrama classic, umanista, las sessilhas individuals an per encastre un pacient, un psicodramatista, alara qu'en psicodrama analitic individual, un grop es constituit pel pacient e los sonhants.
Diferents tipes de psicodrama[modificar | modificar la font]
Lo tèrme de psicodrama recòbra de tecnicas pron diferentas:
- Lo psicodrama de Moreno (descritz mai naut)
- Lo psicodrama analitic individual
- Lo psicodrama analitic de grop
òbras[modificar | modificar la font]
- (fr)Le psychodrame, par Anne Ancelin Schützenberger, Editions Petite Bibliothèque Payot, novembre de 2003.


text:
1945
Aquesta pagina concernís l'an 1945 del calendièr gregorian.
Somari
- 1 Eveniments
- 1.1 Occitània
- 1.2 França
- 1.3 Euròpa
- 1.4 Mond
- 1.5 Arts
- 1.6 Sciéncias e tecnicas
- 1.7 Economia
- 2 Naissenças
- 3 Decèsses
- 4 Prèmi Nobel
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
- 16 d'octobre - Inauguracion del grand barratge sus Dordonha.
França[modificar | modificar la font]
- 1èr de genièr - La Wehrmacht lança l'Operacion Nordwind dins lo nòrd d'Alsàcia e Lorena.
- 2 de genièr - Charles de Gaulle refusa l'òrdre american d'evacuar Estrasborg.
- 25 de genièr - Procès e condemnacion a la preson perpetuala de Charles Maurras.
- 27 de genièr - Fin oficiala de la Batalha de las Ardenas.
- 6 de febrièr - Execucion de l'escrivan Robert Brasillach, per collaboracion amb los nazis.
- 30 de març - Liberacion definitiva d'Alsàcia.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Albania[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'estiu, acomençament d'una reforma agricòla ambé la nacionalizacion dei bens de la Glèisa e dei grands proprietaris ruraus e una redistribucion au profiech deis obriers agricòlas. Puei, a la fin de l'annada (2 de decembre), lo govèrn comunista organizèt una eleccion que li permetèt de legitimar son poder ambé 93,2% dei sufragis. Enfin, totjorn a la fin de l'annada, Hoxha e Xoxe acomencèron d'organizar una tièra de purgas intèrnas còntra lei moderats dau partit comunista.
Alemanha[modificar | modificar la font]
Afondrament definitiu dau Tresen Reich Alemand dins lo corrent de la premiera mitat de l'annada. D'efèct, a partir dau 12 de genier, l'armada sovietica acomencèt una novèla ofensiva majora sus lo frònt orientau (Ofensiva Vistula-Oder) permetent la conquista de Varsòvia (17 de genier) e lo passatge d'Oder (31 de genier). Acomencèron alora d'ofensivas segondàrias per liberar lo rèsta de Polonha e ocupar Prússia, especialament Konigsberg que deguèt capitular lo 9 d'abriu. En parallèl d'aqueleis ofensivas, lei Sovietics expulsèron leis Alemands dei territòris orientaus dau Reich que devián èsser annexats per l'URSS ò la Polonha novèla. Enfin, a partir d'abriu, comencèt l'ataca dirècta còntra Berlin que capitulèt lo 2 de mai. Adolf Hitler se suicidèt lo 30 d'abriu per defugir la captura e Joseph Goebbels l'imitèt lo 1èr de mai. De son caire, leis armadas aliadas agantèron Ren dins lo corrent de febrier. I foguèron blocadas fins au 7 de març e la defensa alemanda sus lo frònt occidentau s'afondrèt rapidament après lo passatge dau fluvi en causa de la prioritat donada per Hitler au frònt sovietic. Lei 7 e 8 de mai, lo Tresen Reich acceptèt finalament de capitular sensa condicion.
Lo territòri alemand foguèt alora ocupat per leis Aliats e devesit entre quatre zònas d'ocupacion (URSS, Estats Units, Reiaume Unit e França). Unei territòris orientaus foguèron annexats per Polonha e l'Union Sovietica. De mai, après l'arrestacion dau govèrn nazi per leis Aliats, de purgas per desnazificar lo país acomencèron e l'organizacion d'un procès còntra lei caps nazis foguèt decidida per jutjar lei crimes alemands, especialament lo genocidi còntra lei Josieus.
Àustria[modificar | modificar la font]
Restauracion de l'independéncia dau país per lei venceires de la guèrra. Pasmens, en causa dau ròtle de la populacion austriana au sen dau Tresen Reich, lo territòri austrian foguèt ocupat per lei venceires puei devesit entre quatre zonas d'ocupacion (URSS, Estats Units, Reiaume Unit e França). Una politica de desnazificacion i acomencèt mai se turtèt rapidament a un problema en fàcia dau nombre important de nazis ancians (aperaquí 600 000 personas s'enregistrèron coma èx-nazis).
Bulgaria[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra leis Alemands dins lo camp sovietic. Bulgaria mobilizèt fins a 500 000 òmes qu'avancèron dins lei Balcans onte participèron a la liberacion de Iogoslavia e a la conquista d'Ongria. Puei, lo 8 de mai, s'arrestèron en Àustria après establiment d'un contacte ambé lei tropas britanicas a Klagenfurt. En parallèl d'aqueleis avançadas, lei partits agrarian e comunista acomencèron una tièra de purgas còntra lei partisans de l'ancian regime.
Checoslovaquia[modificar | modificar la font]
Liberacion dau país per lei fòrças sovieticas e polonesas que menèron de combats malaisats per conquistar Praga a la fin de la guèrra. L'independéncia dau país foguèt alora restaurada e un govèrn d'union nacionala foguèt format per Edvard Beneš e dominat per lei partits d'inspiracion comunista e socialista. Adoptèt un programa comun que nacionalizèt d'industrias e de bancas importantas e qu'expulsèt lei minoritats alemandas.
Danemarc[modificar | modificar la font]
Liberacion dau país en mai per lei tropas britanicas (per la màger part dau país) e per lei Sovietics (per l'illa de Bornholm a l'èst). Lo 9 de mai, lo parlament poguèt se reünir dins la capitala per oficializar la liberacion en preséncia dau rèi Cristian X. La participacion danesa au pacte antikomintern foguèt oficalament anullada e lo país demandèt d'intrar au sen dei Nacions Unidas.
Espanha[modificar | modificar la font]
Après lei combats de l'annada precedenta dins la Val d'Aran, lo govèrn franquista renforcèt sei fòrças armadas. Pasmens, sa posicion diplomatica coma ancian estat pròche de l'Axe, demorèt febla en Euròpa. Dins lo nòrd dau país, l'armada deguèt luchar còntra unei guerilhas comunistas que se mantenguèron fins a 1948 mai menacèron finalament gaire lo regime.
Itàlia[modificar | modificar la font]
Afondrament dei fòrças alemandas e de l'estat fantòche de Benito Mussolini après la capitada d'una ofensiva aliada en abriu. Entraïnèt la retirada generala ò la capitulacion deis Alemands e d'insureccions dins lei vilas dau nòrd abandonadas per lei fòrças d'ocupacion. Lo 28 d'abriu, Mussolini e sa frema Clara Petacci foguèron capturats per de partisans italians e executats. Puei, lo 2 de mai, totei lei tropas alemandas d'Itàlia capitulèron. D'insureccions comunistas aguèron luòc dins tot lo país mai son cap Palmiro Togliatti acceptèt de participar au govèrn italian, çò que permetèt pauc a pauc d'amaisar la situacion. Dins aquò, dins lo nòrd, lei partisans comunistas ocupèron e prenguèron possession d'unei companhiás e industrias. Aquò entraïnèt de negociacions lòngas entre lei partits italians principaus que se gropèron finalament au sen d'un govèrn d'union dirigit per lo democrata-crestian Alcide De Gasperi.
Norvègia[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, perseguida de la retirada alemanda dins lo nòrd dau país en causa deis incursions sovieticas e britanicas. Leis Alemands i apliquèron la tactica de la tèrra cremada per empachar seis adversaris d'organizar d'ofensivas vèrs lo sud. En mai, lei fòrças alemandas de Norvègia capitulèron permetent lo retorn dau prince Olav dins la capitala lo 8 de mai. La pena de mòrt foguèt restablida per jutjar lei collaborators coma Vidkun Quisling que foguèt executat lo 24 d'octòbre.
Ongria[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, perseguida de la batalha de Budapest que s'acabèt lo 13 de febrier après una resisténcia acarnada dei tropas alemandas e de seis aliats ongrés. Puei, au començament d'abriu, tot lo territòri ongrés foguèt ocupat per lei Sovietics qu'organizèron d'eleccions a la fin de l'annada. Pasmens, au contrari deis esperanças sovieticas, lo partit comunista obtenguèt solament 17% dei sufragis. Lo cap dau partit agrarian Zoltán Tildy formèt una govèrn d'union sota sa direccion. Gràcias a la pression sovietica, lei comunistas i obtenguèron unei ministèris importants qu'anavan permetre l'instauracion d'un regime d'inspiracion sovietica dins lo corrent deis annadas seguentas.
Polonha[modificar | modificar la font]
Liberacion de la màger part dau país per l'armada sovietica e l'armada polonesa de l'Èst (Varsòvia conquistada lo 17 de genier). Lei Sovietics acomencèron alora un ensems de movements importants de populacion per expulsar lei populacions germanicas dau futur territòri polonés e i installar de Polonés. Dins lei regions orientalas dau territòri polonés de 1939, expulsèron tanben lei Polonés en direccion dei frontieras novèlas de l'estat polonés. Aquò favorizèt la formacion d'un estat fòrça omogenèu per lo premier còp de l'Istòria de Polonha entraïnant la disparicion de la question dei minoritats etnicas car lei Josieus polonés — installats dempuei lo sègle XIV mai jamai totalament integrats au sen de la societat — èran estats exterminats per leis Alemands dins lo corrent de la guèrra e leis autrei minoritats eslavas d'ara situadas en Union Sovietica. En parallèl d'aquò, lei Sovietics acomencèron de formar una Polonha favorabla a seis interès ambé la repression dei movements non comunistas de la resisténcia polonesa sota divèrseis accusacions fantasistas coma aquela de faissisme. Aquelei purgas foguèron pas totjorn aisadas mai rompèron pauc a pauc l'oposicion polonesa au comunisme. Enfin, un govèrn dirigit per Wladyslaw Gomulka foguèt format gropant oficialament unei partits antifaissistas mai dominat en realitat per lei comunistas. En despiech dei protestacions dei Polonés de l'Oèst, leis Aliats acceptèron la dominacion sovietica sus Polonha mai un govèrn polonés en exil demorèt en plaça a l'Oèst fins a la fin de la Guèrra Freja.
Portugal[modificar | modificar la font]
Sota la pression dei poissanças occidentalas e dau maucontentament de la populacion, lo regime adoptèt quauquei mesuras liberalas per assegurar sa subrevida. Ansin, certanei movements politics foguèron autorizats mai lo govèrn capitèt aisament de'n limitar l'influéncia. L'oposicion refusèt finalament de participar ais eleccions organizadas dins lo corrent de l'annada.
En Asia, Lisbona capitèt de reprendre lo contraròtle dau Timòr Orientau ocupat per lei Japonés pendent la guèrra.
Turquia[modificar | modificar la font]
Au començament de l'annada, raprochament d'Ankara ambé leis estats aliats. D'efèct, per participar a la conferéncia de San Francisco, Turquia declarèt formalament la guèrra a Alemanha. Aquò permetèt tanben au país d'obtenir lei sostèns britanic e estatsunidenc a la fin de l'annada per s'opausar ais ambicions sovieticas sus la region deis Estrechs e de Caucàs.
Mond[modificar | modificar la font]
- 6 d'agost - Explosion de la bomba atomica a Hiroshima.
- 9 d'agost - Explosion de la bomba atomica a Nagasaki.
- 2 de setembre - Independéncia de Vietnam.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la Segonda Guèrra Mondiala e de la recèrca d'armaments novèus, de progrès importants foguèron realizats dins lo corrent de l'annada :
- desvolopament (16 de julhet) e premiera utilizacion (6 e 9 d'aost) de la bomba A còntra Japon per leis Estats Units d'America.
- utilizacion — limitada — dau premier míssil anticarri per l'armada alemanda.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 10 de genièr - Rod Stewart, cantaire britanic
- 26 de genièr - Jacqueline du Pré, violoncelista britanica (m. 1987)
- 30 de març - Eric Clapton, guitarrista britanic
- 25 d'abril - Björn Ulvaeus, compositor suedés (ABBA)
- 26 d'abril - Jorge Antonio Serrano Elías, president de Guatemala
- 1 de mai - Rita Coolidge, cantaira americana
- 14 de mai - Yochanan Vollach, jogaire de fotbòl israelian, president d'Maccabi Haifa.
- 19 de mai - Pete Townshend, compositor e musician anglés (The Who)
- 31 de mai - Rainer Werner Fassbinder, director alemand de cinèma (m. 1982)
- 31 de mai - Laurent Gbagbo, president de Còsta d'Evòri.
- 19 de junh - Aung San Suu Kyi, poèta e activista politica birmana, Prèmi Nobel de la Patz
- 25 de junh - Carly Simon, cantaira americana
- 1 de julhet - Debbie Harry, cantaira americana
- 1 d'agost - Douglas D. Osheroff, fisician american, Prèmi Nobel
- 26 de setembre - Gal Costa, cantaira brasilièra
- 15 de novembre - Anni-Frid Lyngstad, cantaira suedesa (ABBA)
- 18 de novembre - Mahinda Rajapaksa, president de Sri Lanka
- 5 de decembre - Moshe Katsav, president d'Israèl
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 28 d'abril - Benito Mussolini, dictator italian (executat) (n. 1883)
- 30 d'abril - Adolf Hitler, dictator alemand (suicidi) (n. 1889)


text:
1592
Aquesta pagina concernís l'an 1592 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Fabricacion d'un dei premiers termoscòpis per lo sabent italian Galileo Galilei (1564-1642). Otís precursor dau termomètre, permetiá de mesurar de diferéncias de temperatura.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
1592 - Miquèl Eiquèm de Montanha, pensaire e òme politic de la Renaissença (n.1533)


text:
Luigi Boccherini
Luigi Boccherini (Luca, Toscana, lo 19 de heurèr de 1743 - Madrid, lo 28 de mai de 1805) que ho un compositor e un violoncelista italian d'estil classic. Que he ua grana partida de la soa carrièra en Espanha on gaudí de la proteccion deu hrair deu rei puish deus Ducs d'Osuna. Qu'ei justament acerà on compausore los sos famós quintets pregondament marcats per la musica populara espanhòu.
A despart de la soa virtuositat com violoncelista qu'ei mei que mei conegut per lo menuet deu son quintet per còrdas en mi, Op. 11, No. 5 (catalogat dab lo numèro G 275).


text:
Poce (unitat)
Lo poce es una unitat de mesura de longor datant del l'Edat Mejana.
Sa valor dimencionala varièt seguent las epòcas, las regions e los païses. A l'ora d'ara, lo poce anglés – eissit d’un compromís anglosaxon de 1959 e dich « poce tecnic internacional » – val 2,54 cm exactament (un dotzen de pé). Per de rasons istoricas d’autras definicions del poce son encora en vigor dins d'autres domènis.
Somari
Istoric[modificar | modificar la font]
La longor dels escandalhs varièt seguent las epòcas e los païses, o las regions d’un meteis país.
Dins l’Antiquitat, pels Egipcians, Grècs et Romans per exemple, lo poce èra siá seconegut o ignorat per preferir lo det, es a dire lo pé divisat en setze partidas egalas (quatre dets fan una man, quatre mans fan un pé; la man correspond a la distança transversala anant del costat exterior del Det pichon al costat exterior de l’indèx).
Al començament de l'Edat Mejana se comencèt a divisar lo pe par dotze. L’unitat de mesura que ne resultèt foguèt nomenada « poce ».
En França, Quebèc e Nòu Brunswick[modificar | modificar la font]
Lo poce del Rei de França valiá exactament 750⁄27 706 mètre (~27.069 95|mm) perque la lei del 19 frimaire de l’an VIII (10 de decembre de 1799) dispausava que lo mètre èra egal a 443,296 linhas del Rei. Ara aquela mesura es pas mai utilizada en França.
Lo poce quebequés, qu'es pas mai en vigor, èra supausat lo meteis, mas sa definicion legala canadiana (Lei suls peses e mesuras, L.R. 1985) [1].
Lo sol poce encara en usatge informal al Quebèc e Nòu Brunswick es lo poce anglosaxon de 25,4 mm oficialament remplaçat pel centimètre lo 1èr d'agost de 1974[2].
Dins los païses anglosaxons[modificar | modificar la font]
Dins las illas britanicas, un sistèma d’unitats se desvelopèt. A causa de l’importança de l'espandiment politic o economic britanic puèi dels Estats Units d'America, aquel sistèma foguèt utilizat o conegut dins fòrça païses anglofòns. En 1824 aquel sistèma foguèt codificat jol nom de sistèma imperial d’unitats.
Puèi, Suècia imaginèt un mejan de dintrar dins lo mond metric. En 1855–1863, lo poce en foncion foguèt convertit en poce decimal que valiá 1⁄10 de pé a la plaça de 1⁄12. Aquel poce decimal valiá doncas prèp de 3 cm. Pasmens aver doas grandors de poce diferentas foguèt fòrça tròp complicat de gerir. Dins los ans 1878–1889 la decision foguèt presa d’utilizar lo sistèma metric.
Fins a 1959, los poces american, canadian e anglés diferèron fòrça leugièrament. En 1959, amb l’accòrdi dels Estats Units d'America e de las nacions del Commonwealth, lo poce tecnic internacional foguèt definit coma valent exactament 2,54 cm. Aquela valor del poce es encara en vigor.
Unitat de debit[modificar | modificar la font]
Lo poce fontanièr èra una unitat de debit de l'Ancian Regima en França.
Unitat de pression[modificar | modificar la font]
Lo poce de mercuri (InHg) mesura la pression. Aquela unitat encara en vigor dins lo domèni aeronautic als Estats Units d'America, per indicar la pression atmosferica, dins los altimètres.
Notacions[modificar | modificar la font]
En francés canadian, lo poce anglés a per abreviacion po[3]. En anglés, poce se dich inch/inches (plur) e son abreviacion es in, o ″ (doble prima).
Lo poce francés (de valor leugièrament diferenta) a per simbòl p.
Lo poce èra tradicionalament divisada en 12 linhas, puèis en 144 punts. Las divisions usualas modèrnas del poce son exprimidas en fraccions de mièg, quart, ochen o mai: ¼, ½, ¾, eca.
Un poce equival a 2,54 cm. I a dotze poces dins un pé. Un pé val doncas: 12 × 2,54 = 30,48 cm exactament.
Per exemple: 10′ 6¾″ significat 10 pés e 6,75 poces, çò que dona 126,75 poces o encara 321,945 cm.
Lo simbòl prim ′ e lo doble prime ″ simbolizant tanben la minuta e la segonde d’arc; çò que pòt, crear de confusions.
A l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los païses queutilizavan lo poce an ara adoptat lo sistèma internacional d’unitats. Lo poce es encara una unitat de longor del sistèma d’unitats de fòrça païses que, subretot, lo Reialme Unit e los Estats Units d'America. Dins los faches, quitament se gairebne totes los païses eissits de las colonias britanicas, e lo quita Reialme Unit, decidèron d’adoptar lo sistèma metric, se constata en 2004 que la transicion es efectiva sonque dins los mejans scientifics.
Lo poce demòra utilizat per qualques usatges corrents e per d'objèctes de talha pichona.:
- las talhas dels vestits ;
- las dimensions estandards de las fuèlhas de papièr U.S., Mexic e Canadá (letra : 8½×11″ ; legal : 8½×14″) ;
- las viças e los bolons en utilizant de fraccions del poce (1⁄16, 1⁄8, 3⁄16, eca.) ;
- lo domèni de la plombariá (aiga e gae);
- lo diamètra de las pèls de bateria ;
- la talha d'una persona ;
- los calibres de qualques municions ;
- las talhas de las ròdas e dels Pneumatics de veïculs ;
- las talhas de plancas de surf;
- los materials de construccion dels ostals, e en consequéncia los plans ;
- las talhas dels compausants en electronica;
- las talhas de las presas e filarges electrics e acostics.
L'usarge torna, tanben dins los païses de sistèma metric, mejans los escandalhs informatics d’origina estatsunians:
- dimension dels ecrans ;
- resolution de las empresoras e escàner de document exprimida en PPP Punt Per Poce dots per inch = DPI, en anglés) ;
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ dona 1 po = 27,070 05 mm exactament
- ↑ (fr)Mesure de la longueur et de la superficie au Québec, du Régime français à aujourd’hui – site del MRNF.
- ↑ (fr)Prefixes utilizats dins lo SI e curiositats su las unitats de mesura – per Pierre Bouchard, site de l’UQAM.


text:
Erich Honecker
Erich Honecker (Neunkirchen, 25 d'aost de 1912 - Santiago de Chile, 29 de mai de 1994) foguèt un òme politic de la Republica Democratica Alemanda. Coma secretari generau dau Partit Socialista Unificat d'Alemanha (SED) e president dau Conseu d'Estat de la RDA, dirigiguèt l'Alemanha de l'Èst de 1976 a 1989. Adoptèt una economia de « consomacion socialista » e aguèt un ròtle important dins lo raprochament entre la RFA e la RDA. Pasmens, deguèt pauc a pauc faciar de dificultats economicas en causa de la manca de modernizacion de l'economia dau país e refusèt de sostenir la politica de dubertura iniciada per Mikhaïl Gorbachov. Per aquò, foguèt reversat per la direccion dau partit en 1989. En 1991, foguèt arrestat per son ròtle dins la repression estatica menada per leis autoritats de la RDA e rapidament liberat en causa de la malautiá. S'exilèt au Chile onte moriguèt.