text:
Catalanisme
Eth catalanisme o nacionalisme catalan ei ua correnta sociau estructurada tant culturau coma politicaments que presèrve e promò era reconeishença dera personalitat politica, lingüistica e culturau de Catalonha o deth conjunt de tèrres de parlar catalan, es nomentadi Païsi Catalans. Segons Joan Fuster I a "catalanistes" pr'amor que i a "espanholistes", e de hèt eth catalanisme s'estructure sègles dempús dera eliminacion des drets catalans. Aguesta pèrta des drets se produsís progressivaments pendent eth sègle XVIII, prumèr ena Catalonha Nòrd damb era proïbicion deth catalan er an 1700 enes territòris afectadi peth Tractat des Pirenèus e posterioraments en Principat damb era aplicacion des Decrèts de Naua Planta aprovadi per Felip V de Castelha er an 1714. Era repression contra era lengua, era cultura e es institucions catalanes contunharie tanben pendent grana part deth sègle XX damb es dictadures de Primo de Rivera e de Francisco Franco. Istoricaments eth catalanisme s'estructure en prumèr lòc coma un movement culturau pendent era Reneishença, ua epòca a on se sage recuperar eth prestigi sociau dera lengua e cultura catalana dempús de sègles de diglòssia damb iniciatiues coma era restauracion des Jòcs Floraus. Posterioraments eth catalanisme s'estructure tanben coma un movement politic, aguest hèt se produsís er an 1892 quan se presenten es nomentades Bases de Manresa qu'optauen pera restauracion des Constitucions catalanes ancianes, ues nòrmes aprovades pes Corts Catalanes e qu'autregèren un grad anautit de sobeiranetat en Catalonha enquia 1714. Actuauments es partits o individus que se declaren catalanistes considèren que Catalonha, o es Païsi Catalans, son ua nacion e qu'en conseqüéncia meriten un grad anautit d'autogovèrn. Es alternatiues, totun, apareishen ena decision deth marc a on Catalonha li cau exercir es sòns drets istorics. Atau mentre ua part òpte entà arribar ena quita sobeiranetat deth pòble catalan a trauès deth autodeterminacion de de autes òpten per un ampliament der autogovèrn laguens deth marc autonomica actuau o plan se decanten pera creacion d'un marc federau nau.
Somari
- 1 Origines e evolucion deth catalanisme politic
- 2 Tractat des Pirenèus
- 3 Guèrra de Succession
- 4 Eth Memorial de Grèuges
- 5 Era Reneishença
- 6 Eth catalanisme e es classes sociaus
- 7 Eth federalisme
- 8 Valentí Almirall e eth Congrès Catalanista
- 9 Eth Republicanisme
- 10 Mancomunitat De Catalonha
- 11 Francesc Macià e eth nacionalisme radicau
- 12 Era Dictadura de Primo de Rivera
- 13 Dusau Republica Espanhòla
- 14 Franquisme
Origines e evolucion deth catalanisme politic[modificar | modificar la font]
Per compréner era aparicion deth catalanisme politic cau remontar-se sègles enreire. Òm ac apoiridie hèr, per exemple a quan eth çò sègle XIV es nòbles e religiosi catalans a trauès dera Deputacion deth Generau e çò Conselh de Cent sigueren un partit d'ua guèrra civiu er era quau declarauen qu'eth sòn cap d'Estat li calie èster causit pes catalans. Dempús dera vision istorica catalanista, Catalonha ère un estat independent, confederat damb eth reiaume de Valéncia e eth de Aragon ne la Corona d'Aragon. Posterioraments, aguesta federacion s'agranic. Eth junher-se damb Castelha es membres dera Corona d'Aragon dauen per hèt que passaue a hèr part d'aguesta grana confederacion deth temps qu'es castelhans ac vederen mès coma ua soma de territòris junhudi. Era diferéncia de concepcions entre era natura d'aguesta union dèc ath long des sègles a fòrça tibantors damb hons catalanista.
Tractat des Pirenèus[modificar | modificar la font]
Er acabar era Guèrra des Trenta Ans, se signèc pes representants de Felip IV de Castelha e es de Loís XIV de França, çò Tractat des Pirenèus, ua des conseqüéncies que ne siguec era cession a França des territòris deth comtat deth Rosselhon e de part deth dera Cerdanha. Es territòris dera Catalonha deth Nòrd annexionats en França peth tractat (çò Rosselhon, çò Conflent, çò Valespir, eth Nauta Cerdanha e çò Capcir) an contunhat jos domeni francés dempús d'alavetz. Eth Tractat includie conservar en vigor es institucions catalanes ath nòrd des Pirenèus, mès aguesta part non siguec respectada peth rei de França Loís XIV. Un an dempús deth Tractat sigueren dissolvudes es institucions catalanes maugrat qu'eth madeish tractat prevedie de conservar-les. Eth reiau decrèt francés deth 2 d'abriu deth 1700 proïbic er usatge dera lengua catalana es es actes oficiaus de quin tipe que sigue. Dempús d'alavetz, eth francés contunhe d'èster era unica lengua oficiau, e era unica que s'utilize er eth ensenhament public. Recentaments, er Estat francés a modificat era sua Constitucion en tot ahíger ath sòn “la langue de la République est le français” ("era lengua dera republica ei eth francés"). Aguest article s'utilize soent entà negar subvencions a movements culturaus o civics eth catalan, o entà refusar era preséncia deth catalan era era administracion. Aguest hèt ei vist coma eth prumèr acte d'anticatalanisme ara Catalonha deth Nòrd (dempús dera non reüssida annexion francesa deth sègle XV).
Guèrra de Succession[modificar | modificar la font]
Dempús dera mòrt de Carles II de Castelha sense descendència se produsic era Guèrra de Succession. Er aguesta guèrra Catalonha, en tot integrar dera Corona d'Aragon, se placèc amassa damb Anglatèrra en favor deth candidat austrohongarès, eth arxiduc Carles. Per contra, Castelha e França se placèren en favor de Felip de Borbó. Fin finau un hèt decisiu decantèc aguesta guèrra eth favor deth partit borbònic. Quan Carles III va heretar era corone imperiau, Anglatèrra e es auti estats dera aliança decidiren abandonar era guèrra e quitar d'apiejar eth partit austracista deuant era possibilitat de que eth nau emperaire puguera amassar un autre viatge es vasti territòris qu'auien constituit eth empèri de Carles V. Anglatèrra donques cambièc radicauments d'actitud: abandonèc a Carles III en escambi des territòris de Gibartar e Menòrca. Er an 1711 Carles III siguec coronat emperaire deth Sacre Empèri Romanogermànic e renoncièc ara corona espanhòla n'era signatura deth Tractat d'Utrecht. A cambiament eth sòn reiaume artenhec es Païsi Baishi, çò Milanesat, çò reiaume de Nàpols e Sardenha. Felip V de Castelha s'asseguraue eth tròn de Espanha e es anglesi artenhien auer preséncia ara Mediterranèa Occidentau. A causa d'aguest tractat es partidaris der arxiduc Carles en Principat e as Baleares perderen supòrt er era sua resisténcia a Barcelona. Era ciutat queiguec a mans des tropes filipistes era 11 de seteme deth 1714 dempús d'auer estat asetjada mès era guèrra non finalizarie fins era 11 de junhsèga deth 1715 damb era desbranda de Malhòrca. Fin finau, damb era aplicacion des Decrèts de Naua Planta es quites institucions siguessen abolides e es reiaumes qu'integrèren era Corona d'Aragon passèren a èster regidi segons es leis e es costums de Castelha, que passaven a èster es de tot er estat espanhòu a excepcion de Navarra e çò País Basc. Era desbranda, ath delà, inicièc ua etapa de negacion ara personalitat catalana e de fòrta repression ath que representaue. Es opausants mès destacadi ath monarca les calec anar tad exili o patir represàlies qu'anauen der empresonament e era confiscació des quites bens ara pena de mòrt. Un des pilars d'aguesta repression ère era persecucion deth catalan, eth prumèr lòc en tot proïbir-lo era era Administracion de justícia, o quitament es conselhs adreçadi as corregidors de Catalonha a on se les sollicitaue dirèctaments a introdusir eth castelhan. Instruccion secrèta redigida per Abad de Vivanco, secretari deth Conselh de Castelha, adreçada as corregidors de Catalonha: "Pondrá çò mayor cuidado er introducir era lengua castelhana, a cuyo fin dará las providencias mas templadas, y disimuladas pare que se consiga er efecto sin que se nòti eth cuidado". Se pòt trobar a "Instrucciones deth fiscau José Rodrigo Villalpando a los corregidores de Cataluña eth 29 d'enero de 1716", arrecuelhut a FERRANDO., A e NICOLÀS, M.: Panorama d'istòria dera lengua. Valéncia. Tandèm, 1997. Se pòt consultar era linha ara pagina 72 de GARCÍA, M.J. Era gramática española y su enseñanza ne la seguna mitad deth siglo XVIII y principios deth XIX (1768-1815) Valéncia. Universitat de Valéncia. 2005 (tèsi doctorau)Modèl:Pro Aguesta politica anticatalana suscitèc oposicions e resisténcies: guerrilhèrs armadi, mès tanben resisténcia passiva coma era apellacion a tractadi internacionaus e era volontat clandestina de hèr subervíuer era lengua. Ne son ua mòstra era opuscle Via dehòra es endormidi de 1734 e çò Arrebrembe dera Aliança hèta eth Sereníssim Jordi Augusto Rey dera Gran Bretanha de 1736.
Eth Memorial de Grèuges[modificar | modificar la font]
Çò 1885, er arrebrembe des libertats perdudes contunhaue plan viu. Uns deputats designadi coma representants des ancians reiaumes dera Corona d'Aragon se dirigiren a Alfons XII en tot demanar eth retorn ara situacion anteriora as Decrèts de Naua Planta e en tot reivindicar es libertats perdudes. Ei un document plan significatiu, entre d'auti motius, peth hèt d'auer estat redigit pendent era epòca de major esplendor dera monarquia borbònica per part des personatges qu'eth principi èren partidari d'aguesta dinastia monàrquica. Ei eth document que se coneish coma Memorial de Grèuges, redigit peth Centre Catalan,çò 18 de març de 1885. == Diferéncies pera economia == Catalonha contunhaue de diferenciar-se dera rèsta der Estat. Dempús deth punt d'enguarda economic, era borgesia catalana diferia dera oligarquia qu'auie eth poder ara major part dera rèsta der Estat, donques qu'ère defensora de préner mesures proteccionistes que fomentèssen era adopcion d'aranzels que grauèssen era entrada de merces estrangères entà per'mor de deféner era produccion industriau dera sua proprietat e protegir-la dera competéncia estrangèra. Açò picaue damb es interèssi des partidaris lliurecanvistes, que temien trobar barrères duaneres coma contrapartida enes auti païsi. Mès enlà d'ua mèra disputa economica, se méter eth jòc eth modèl economic der Estat: per ua banda er Estat basat er eth agricultura, era mineria e es mans d'ua oligarquia proprietari que defenie çò lliurecanvisme; e der aute çò de basat er era indústria e eth creishement dera importància dera borgesia industriau, que defenie eth proteccionisme. Fin finau s'adoptèc ua politica proteccionista mès es escasences se prenien mesures lliurecanvistes. Aguest hèt ajudèc era borgesia catalana a préner consciéncia dera personalitat diferenciau. Pendent eth \sègle XIX s'afrontèren es sectors liberaus e conservadori dera societat espanhòla n'ua sèria de \guèrres civius nomentades guèrres carlines, er es qué es caps carlins, que sigueren successivaments derrotadi aufrien era restitucion des furs.
Era Reneishença[modificar | modificar la font]
A mejans sègle XIX, dempús de sègles de decadéncia coma lengua literària e de cultura, eth catalan experimentaue un procès de recuperacion coneishuda coma era Reneishença. Joaquim Rubió e Aurs, un escrivan dera epòca, metec un prefaci er un libre de poesia qu'ei considerat eth vertadèr manifèst dera Reneishença. A compdar dera sua crida se comencèren a celebrar es Jòcs Floraus de 1859 que son er inici dera recuperacion deth catalan coma lengua literària, era ua epòca de fòrta diglòssia ne la qué fòrça catalans considerauen era sua lengua segondària. Antoni de Campmany escriuec era sua grana òbre eth castelhan en tot justificar-se eth qué eth catalan ère “un antiguo idiòma provinciau muerto hoy pare era republica de las letras”. Dempús deth punt d'enguarda politic, eth fenomèn dera Reneishença representèc un impuls cap ara recuperacion dera consciéncia nacionau collectiva, eth catalanisme.
Eth catalanisme e es classes sociaus[modificar | modificar la font]
Soent s'a afirmat qu'eth catalanisme ère un concèpte unicaments burgès mès era realitat ei un fenomèn popular qu'arribe en totes es classes sociaus en tot includir-i era borgesia. Ja dempús des sòns inicis se distinguissen dus corrent catalanista: ua de progressista, e ua auta mès conservadora e tradicionalista. Son es nomentadi popularaments coma catalanisme de quèrres e de dretes. Cèrti movements sociaus an ajudat a hèr créisher eth patriotisme catalan; entre aguesti i trobam les centres excursionistas e eth cant corau. Es activitats excursionistas, que se damb es melhores des vies de comunicacion, ajuden a potenciar eth sentiment patriòtic cap a Catalonha damb es sues excursions. Es excursions aumenten era informacion sus er auviatge, eth folclòre, era arquitectura, es costums e es dialèctes deth país en tot provocar major coneishença e, era definitiva, ua major implicacion ne la defen des simbèus e monuments deth territòri. Un dusau exemple ei eth cant corau damb creacions coma es Còrs de Clavé e d'autes iniciatiues que fomentèren era difusion dera cançon tradicionau catalana, claraments patriota. "Eth cant dera senyera", de Joan Maragall, siguec escrita justaments per ua des institucions de cant corau mès importantes, era Orfeon Catalan.
Eth federalisme[modificar | modificar la font]
Parallèlaments ath broton deth catalanisme, arreu der Estat sorgís ua naua manèra de compréner er Estat Espanhòu: eth federalisme. Francesc Pi e Margall, un catalan installat en Madrid e un des presidents dera Prumèra Republica Espanhòla siguec eth gran ideòleg deth federalisme en Estat Espanhòu, que definie que sonque eth pacte federau liuraments establit entre es diuèrses regions espanhòles podie garantir eth respècte totau ara realitat plurau der Estat. En Catalonha, peth contrari, eth federalisme siguec ua des cares qu'adoptèc eth catalanisme politic. Ua ideologia populista e interclassista, qu'ère estretament restacada damb es inicis deth movement obrèr. Eth federalisme catalan viuec ua epòca gloriosa: eth Sexenni Revolucionari. Pendent aguest periòde se produsic ua division entre federalistes, es moderadi e es radicaus. Ambdús èren partidaris dera federacion, mès es radicaus exigien coma pas prealable ara igualtat era independéncia, entà per'mor de poder decidir liuraments era federacion posteriora. Es moderadi preferien un federalisme impulsat dempús deth govèrn centrau. Eth 1873, ras dera proclamacion dera Prumèra Republica Espanhòla, un grop de federaus intransigents sagèren, dempús dera Deputacion de Barcelona, proclamar er Estat Catalan.
Valentí Almirall e eth Congrès Catalanista[modificar | modificar la font]
Er aguesta etapa iniciau deth catalanisme politic, era personalitat mès notòria ei Valentí Almirall, qui participèc actiuaments era era vida politica ath costat des federaus intransigents o radicaus en tot opausar-se ath centralisme, er oligarquia e era especulacion. Almirall Pretenie regenerar Catalonha de sòrta que repercutisse ara rèsta der Estat, qu'imaginaue coma ua associacion de pòbles a manèra dera Corona d'Aragon. Almirall Sagèc júnher es dretes e es quèrres catalanistes, mès non ac artenhec pr'amor qu'existien massa divergéncies entre es dus corrents. Impulsèc eth Prumèr Congrès Catalanista, que se celebrèc eth 1880, eth çò que se conjuntaren es diferenti grops catalanistes: eth federalisme republican e eth corrent apolitic, eth literari, eth propulsor des Jòcs Floraus e dera revista Era Renaixensa [sic], mès es tendéncies esquerranes d'Almirall hec qu'eth grop de Era Renaixensa abandonèsse eth Congrès e trinquèsse era comprenuda. Totun, eth Congrès prenec tres acòrds principaus: crear ua entitat aglutinadora deth catalanisme – çò Centre Catalan -, eth començament de gestions entà constituir era Acadèmia dera Lengua Catalana – qu'aurà ua cuerta vida -, e era redaccion d'un document ne defen deth catalan. Posterioraments, Valentí Almirall impulsèc çò Dusau Congrès Catalanista, que se declarèc partidari dera cooficialitat deth catalan en Catalonha, proclamèc era existéncia de Catalonha coma realitat per dessús divisions administratives e condemnèc era militància de catalanistes a partits d'encastre estatau. Aguest darrèr hèt impulsèc era creacion de partits d'encastre unicaments catalan, inexistentes fins eth moment. Era epòca gloriosa deth Centre Catalan e d'Almirall culminèc damb eth Memorial de Grèuges e era publicacion de Lo Catalanisme. Eth 1887, dempús d'èster derrotat as eleccions ara Amassa Directiva eth Centre Catalan, eth sector mès conservador se va escindir e, amassa damb un grop d'universitaris nomentat Centratz Escórrer Catalanista creèren era Liga de Catalonha, es dirigents era quau, mès tard s'integrèren er un aute partit politic catalan, era Liga Regionalista. En tot partir dera sua iniciatiua se creèc era Union Catalanista, qu'englobaue diuèrses entitats junhudes peth catalanisme, divididi era dues tendéncies: era gent de ‘Era Renaixensa', mès culturalista e apolitica; e era Liga de Catalonha, mès partidària de participar era era vida politica. Es catalanistes de quèrres, Almirall e es federalistes, non ne hègen part. Era Union Catalanista convoquèc ua assemblada a Manresa eth 1892, a on s'i va congregar bona part dera borgesia catalana conservadora. Er aguesta assemblada s'aprovèren es ‘Bases entara Constitucion Regionau Catalana' , mès coneishudes coma ‘Bases de Manresa'. Aguestes bases mercauen es pautes a seguir per ua futura ‘Constitucion regionau catalana', ei a díder, un Estatut. Aguestes bases exprimissen es plantejaments deth regionalisme conservador e tradicionalista opausat ath sistèma parlamentari basat eth çò sufragi universau. Era posteriora accion dera Liga Regionalista se fondamente er aguestes bases. == Era Liga Regionalista{unknownModèl:^*main Eth 1901 se creèc era Liga Regionalista, un partit politic a trauès deth qué era borgesia catalana auec un poder egemonic es prumèrs decènnis deth sègle XX. Era liga ère un partit d'evident caractèr conservador de tendéncia catalanista que compdèc damb eth supòrt dera borgesia industriau, des comerçants e professionaus e eth deth Glèisa Catolica. Es sòns dirigents mès destacadi sigueren Enric Prat der Arribatge, Francesc Cambó, Josep Puig e Cadafalch. Eth partit artenhec ua destacada victòria as eleccions legislatiues deth 1901.
Enric Prat der Arribatge, futur president dera Deputacion de Barcelona damb era Liga Regionalista, publiquèc çò 1906 era òbra Era nacionalitat catalana, a on arrecuelh es sues tèsis sus eth catalanisme nacionalista. Er aguesta òbra distinguís claraments entre nacion e Estat. Eth Estat ei ua creacion artificiau, ua organizacion politica. Peth contrari, ua nacion ei ua entitat naturau, damb istòria, cultura, lengua, art e dret pròpri; ei un hèt naturau qu'existís tant s'a reconeishença legau coma se non. Prat der Arribatge, conseqüentment, afirme que “Catalonha ei ua nacion”. Un tresau punt principau dera òbra ei era reflexion que Prat der Arribatge hè sus era relacion nacion – estada. Per Prat der Arribatge, era situacion normau ei que cada nacion age eth sòn Estat e qu'en cada Estat i correspone ua nacion. Segons eth, eth hèt qu'ua nacion sigue sometuda en un Estat alièn ei pròpri d'ua “anormalitat morbosa”. Maugrat aguesti plantejaments, Prat der Arribatge non ei independentista. Hè entrar eth jòc un nau element, era unitat politica d'Espanha, era integracion de Catalonha en Estat Espanhòu. Sage harmonitzar aguestes dues realitats, “era convivéncia seculara de diuèrsi pòbles”. Per Prat der Arribatge, era solucion ei era Estada compausat, era federacion espanhòla. Eth 1906 impulsèc eth movement Solidaritat Catalana, coalicion de catalanistes ras d'agressions ath catalanisme per part deth govèrn centrau. Aguesta candidatura obtenguec un succès aclaparador, mès se dissolvec ar incorporar fòrces massa dispars. Era madeisha Liga promoiguec era realizacion dera Mancomunitat de Catalonha, que mejançant era union des quate deputacions provinciaus signifiquèc ua petita quòta d'autogovèrn, maugrat que plea de limitacions politiques e economiques. Tanben promoiguec ua campanha pera autonomia, que reivindicaue era plea sobeiranetat de Catalonha es ahèrs d'orde intèrne. Obtengueren eth supòrt de totes es fòrces politiques catalanes, quitament des lerrouxistes, damb era unica excepcion de Francesc Macià, que dempús deth nacionalisme mès radicau, ac consideraue insufisent. Aguestes bases a on se demanaue aguesta autonomia s'autregèren en Madrid, mès era incomprensió des politics espanhòus envèrs eth problèma e era realitat catalana empediren, un còp mès, eth succès dera campanha. Era Liga sajaue presentar-se coma partit interclassista, açò explique qu'er es prumèrs ans eth partit englobèsse elements de clara significació liberau, d'ideologia republicana e d'orientacion cap ara quèrra. Açò supausèc un conflicte entre membres deth partit, quan eth 1904 Alfons XIII visitèc Barcelona. Era Liga decidic qu'es sòns còssos non assistissen ara visita, mès un grop dirigit per Francesc Cambó non acomplic er acòrd. Cambó Profitèc entà hèr un discors deuant eth rei ne defen des reivindicacions catalanes. Aguesti hèts van detonar era crisi e er abandon deth sector mès progressista deth partit. Neishie çò Centre Nacionalista Republican (1906), damb er objectiu dera obtencion dera autonomia de Catalonha laguens er Estat Espanhòu e era propagacion des ideaus dera democracia republicana. Totun, aueren un pes politic fòrça feble.
Eth Republicanisme[modificar | modificar la font]
Ua auta part des republicans, eth partit federau catalan, accentuaue es tendéncies autonomistes per rapòrt ara rèsta deth partit estatau. Eth 1833 redigic un projècte de Constitucion der Estat Catalan laguens era Federacion Espanhòla. Es republicans non federaus s'acorropauen, en Catalonha, ath torn dera Union Republicana, impulsada per expresident dera Prumèra Republica, Nicolás Salmerón, eth quau se mostrèc receptiu as reivindicacions catalanes e quitament participèc ath movement Solidaritat Catalana. Aguest darrèr hèt provoquèc ua scission laguens eth partit, liderada per Alejandro Lerroux, çò Partit Republican Radicau, basat era era demagogia, eth populisme e er anticatalanisme, que consideraue borgés. Eth hèt qu'es quèrres catalanistes siguessen dividides se tradusie era feblesa electorau, e entà arténher mès fòrça se considerèc imprescindibla ua politica d'union. as eleccions municipaus deth 1909, es federaus, era Union Republicana e çò Centre Nacionalista Republican heren ua aliança electorau, nomentada Quèrra Catalana. Aguest procès d'aproximacion acabèc eth 1910 era era formacion d'un nau partit, era Union Federau Nacionalista Republicana.
Mancomunitat De Catalonha[modificar | modificar la font]
Era volontat de bastiment d’un tramat institucionau politicocultural pròpri fructifica er era prumèra concrecion institucionau de caire politic damb era Mancomunitat de Catalonha (1914-1923), institucion qu'acorropèc es quate deputacions catalanes e siguec presidida per Enric Prat der Arribatge (1914 - 1917) e dempús per Josep Puig e Cadafalch (1917 - 1925), toti dus dera Liga Regionalista. Maugrat que li calie auer foncions puraments administratives, amièc a tèrme un important prètzhèt de creacion d'infrastructures de camins e pòrts, òbres idrauliques, camins de hèr, telefòns, beneficència o sanitat. Tanben emprenec iniciatiues entà aumentar es rendiments agricòles e forestaus en tot introdusir melhores tecnologiques, de servicis e educatives e potencièc es ensenhaments tecnologics de besonh entara indústria catalana. Era Union Federau Republicana non artenhec trincar era hegemonia dera Liga. Deuant açò sagèren ua aliança electorau damb es radicaus entà plantar cara ara Liga Regionalista as eleccions deth 1914. Mès ne es bases ne er electorat aprovaue eth pacte, i auec un nau fracàs electorau. Eth \1917 se constituie çò Partit Republican Catalan, damb Francesc Layret e Lluís Companys coma principaus dirigents. Defenie ua ideologia republicana federau e sagèc ua sintèsi entre catalanisme e obrerisme, mès tanpòc artenhec ua bona implantacion per diferenti factors: Lerroux e es radicaus, coma element distorsionador deth panorama politic catalan; era manca de generacion d'alternatiues e de dirigentes carismàtics; e per darrèr, era grana difusion qu'era anarcosindicalisme auec entre eth proletariat catalan, hèt que per privaue era quèrra catalanista deth sòn electorat naturau. Tanpòc siguec fructífer er assag hèt per un grop de membres escindits dera Federacion Catalana deth PSOE, que çò 1923 fondèren era Union Socialista de Catalonha.
Francesc Macià e eth nacionalisme radicau[modificar | modificar la font]
Era aportacion de Francesc Macià siguec principau entara quèrra catalanista. Er abandonar era armada, Macià participèc er eth movement Solidaritat Catalana e ne gessec elegit deputat. Eth 1919 fondaue era Federacion Democratica Nacionalista, que sometie era confederacion des pòbles iberics e un seguit de reformes politiques e sociaus de caractèr progressista. Eth 1922, fondèc un nau partit: Estat Català. Aguest partit, influït pera luta politica a Irlanda contra era aucupacion britanica, adoptèc plantejaments secessionistes e formulèc eth besonh dera independéncia era relacion damb Espanha. Venguec eth prumèr nuclèu independentista, e tanben prevedie era luta armada coma mejan. Entre es sòns dirigents i auie Ventura Gassol e Daniel Cardona e Civit.
Era Dictadura de Primo de Rivera[modificar | modificar la font]
Eth procès de normalizacion culturau e politica mancomunitari se vedec interromput damb er adveniment dera prumèra dictadura militara espanhòla deth sègle, era deth generau Primo de Rivera (1923-1930), atengut qu'era Mancomunitat ère vista coma un perilh que calie reprimir e sagèc des·hèir era sua òbra. Era Dictadura radicalizèc era situacion, Estat Català passèc a èster un partit clandestin e Francesc Macià se li exiliar. Dempús der exili, organizèc es hèti de Prats de Molló, un assag d'invasion de Catalonha manu militari dempús deth pòble de Prats de Molló, ara Catalonha Nòrd. Aguesta conspiracion siguec frustrada pera Gendarmeria francesa, mès eth sòn jutjament li dèc ua grana popularitat en Catalonha. Era opcion independentista auie fòrça incidéncia entre es nuclèus catalans en America hèt que comportèc qu'eth 1928, eth celebrar-se era Assemblada Constituenta deth Separatisme Català, a era Havanesa, se redigisse ua Constitucion entà ua Catalonha independentaConstitucion provisionau dera republica catalana (Cuba, 1928) [1]. Era repercussion de tot açò en Catalonha siguec minim.
Dusau Republica Espanhòla[modificar | modificar la font]
Çò 1931, era creacion de Quèrra Republicana de Catalonha unificaue toti es corrents dispersos deth catalanisme de quèrres e artenhec superar era hegemonia dera Liga, donques es eleccions deth 14 d'abriu dèren ua victòria aclaparadora ath cap de Quèrra Republicana de Catalonha, Francesc Macià, que proclamèc «era Republica catalana coma Estat dera Federacion Iberica» pòques ores abans qu'en Madrid se procedisse a proclamar era Dusau Republica Espanhòla. Dempús de tibades reünions damb representantes deth govèrn der Estat Espanhòu, er autogovèrn de Catalonha ère nomentat Generalitat de Catalonha, en tot recuperar er ancian nòm medievau. Eth 9 de seteme de 1932 es Corts aprovèren dempús de fòrtes retalhades era Estatut d'autonomia, e ath cap de pòques setmanes, se celebrauen eleccions ath Parlament de Catalonha, eth quau se constituie çò 6 de deseme, damb Lluís Companys coma prumèr President dera cramba legislatiua. Damb era mòrt subta, eth 25 de deseme de 1934 deth president Macià, ei prepausat Lluís Companys entà succedir-lo coma president dera Generalitat. Era votacion extraordinària deth Parlament, siguec elegit eth 1 de gèr de 1934 per 56 vòtes en favor e 6 eth blanc, damb era abstencion dera Liga Catalana. En Catalonha, era opcion secessionista ère representada per diuèrsi partits e associacions, coma eth Partit Català Proletari, qu'eth 1936 s'integraue ath Partit Socialista Unificat de Catalonha, e sustot, era Agropacion Nacionalista Nosati Soleis, que trège eth nòm deth Sinn Fein irlandés, era quau auie un programa claraments separatista e ua organizacion paramilitara. Cau díder qu'era implantacion electorau d'aguestes agropacions siguec escassa e sigueren sectors fòrça minoritaris. Eth 1936, mès, s'inície ua insurreccion militara contra era Republica Espanhòla que se convertís eth Guèrra civiu espanhòla
Franquisme[modificar | modificar la font]
Era victòria militara çò 1939 inície aguesta etapa, qu'a part dera proïbicion des libertats democratiques, reprimic duraments tota expression deth caractèr nacionau de Catalonha. Eth catalanisme passèc a èster clandestin o ar exili, basicaments fondamentat era Quèrra Republicana de Catalonha, e, posterioraments, en tot crear d'auti partits coma eth Partit Socialista de Desliurança Nacionau, cap a fins deth franquisme. Un exemple dera repression franquista siguec era afusellament Lluís Companys e Jover, 123au President dera Generalitat, çò 15 de hereuèr de 1940 ath Castèth de Montjuïc dempús d'un Conselh de Guèrra illegau a causa dera fauta de gatges processals.Es conselhs de guèrra realizada se basauen era era aplicacion deth Còde Militar per sublevació contra toti es que s'i opausèssen ara sublevació. Açò significaue qu'es vertadèrs rebèls contra era autoritat legau condemnauen peth delicte de rebelión, adhesión o auxílii ara rebelión es qu'auien estat fidèles en govèrn legau. Eth madeish Ramón Serrano Suñer ac arreconeishie ans dempús er afirmar que tota era basa juridica sus es hèts dera guèrra civiu se fondamentauen er ua "justícia ath revèrs", e concludie: Fue, pues, un error configurar delitos de rebelión y sedición pare atribuirlos a los defensores deth Gobierno republicano, dado qu'aguesta - juridica y hasta metafísicamente - ère imposible que los cometieran. Josep M. Solé e Sabaté, Conselh de guèrra e condemne a mòrt de Lluís Companys. Ed.Generalitat de Catalonha-1999 ISBN 84-393-4927-0 A nivèu associatiu tanben se pòden trobar hèts destacables coma la clausure dera entitat Òmnium Culturau eth çò de madeish an dera sua fondacion, hèt que la obliguèc a trabalhar clandestinament enquiara fin dera dictadura.
Era Generalitat de Catalonha ar exili[modificar | modificar la font]
Ar acabar era guèrra civiu espanhòla, era majoria de deputats e politics s'exílien. Se cree en París çò Conselh Nacionau de Catalonha, que se transpòrte a Londres dempús dera aucupacion nazi pendent era Dusau Guèrra Mondiau. Dempús der afusellament çò 1940 de Lluís Companys dempús d'èster capturat pera Gestapo e èster sometut a un jutjament sumaríssim, Josep Irla, eth darrèr president deth Parlament de Catalonha assumic era presidéncia dera Generalitat, tau coma establie er Estatut de Regim Intèrne de Catalonha, elaborat eth 1933, e en tot organizar eth govèrn ar exili. Josep Irla demissionèc eth 1954 per motius d'edat, e Josep Tarradellas, de ERC, qu'auie estat eth sòn Prumèr Conselhèr va pendre eth relèu coma President, un còp guanhat era votacion peth cargue efectuat ar embaixada dera Republica Espanhòla a Mexic, a Manuel Serra e Moret, de USC, quala auie estat ministre sense cartèra deth govèrn dera Republica ar exili.


c: text/html

text:
La Chauma
La Chauma [1](La Chaulme en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ [1]: Chaumo (la) dins Frederic Mistral, TDF , (C) pagina 539

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
932
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 932 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Repression de doas revòutas intèrnas dins lo nòrd-oèst d'Anatolia.
Ongria[modificar | modificar la font]
Fin de la trèva de nòu ans ambé Francia Orientala (→ 922). Una ambaissada ongresa foguèt donc mandada au rèi Enric Ièr per exigir lo pagament d'un tribut. En fàcia de son refús, lo rèi Zolta ordonèt la represa deis incursions còntra lei territòris germanics (→ 933).
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
En causa d'una querèla ambé lo califa, l'emir Munis al-Muzaffar, qu'èra lo sostèn principau d'Al-Muqtadir, quitèt Bagdad. Munis supausava que foguèsse l'objècte d'una menaça d'assassinat per Al-Muqtadir. Ansin, lei relacions entre lei dos òmes se desgradèron tornarmai e Munis prenguèt la tèsta de seis adversaris. Lei fòrças dau califa foguèron desfachas dins lo relarg de Bagdad e Al-Muqtadir foguèt tuat sus lo prat batalhier. Lei venceires chausiguèron Al-Qahir, fraire d'Al-Muqtadir, coma califa novèu. Pasmens, Al-Qahir venguèt rapidament un cap tiranic.


text:
Allenay
Alnay en picard ( Allenay en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel son pas pas las armas de la municipalitat de Allenay. La municipalitat de Allenay pòrta, dempuèi 1975 : Partit: al 1er d'aur al aulne têtard arrancada de sinople , a la 2e de caras a la écusson del camp vorejat de sòus. A pas jamai levat las armas de las Truffier, mostrats en illustration. Amistats. Jacques Dulphy
familha d'Allen==Héraldique==
Ce ne sont pas les armes de la commune d'Allenay. La commune d'Allenay porte, depuis 1975 : Parti: au 1er d'or à l'aulne têtard arraché de sinople , au 2e de gueules à l'écusson du champ bordé d'argent. Elle n'a jamais relevé les armes des Truffier, montrés en illustration. Amitiés. Jacques Dulphy
famille d'Allen==Héraldique==


text:
1635
Aquesta pagina concernís l'an 1635 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra lei Safavidas a l'avantatge de l'armada otomana que capitèt de conquistar Erevan.
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Per renfòrçar lo poder dau govèrn centrau, lo shogun Tokugawa Iemitsu decidèt de limitar lei competéncias militaras dei clans e d'instaurar un sistèma de sejorn obligatòri a la cort d'Edo per lei dàimios, sa frema e seis enfants. L'objectiu èra de dispausar en permanéncia d'ostatges per limitar lo risc de rebellions. Tokugawa Iemitsu renforcèt tanben sa politica isolacionista e enebiguèt lei viatges a l'estrangier per lei Japonés.
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Succès militar dins lo sud de la peninsula còntra lo sultanat de Golconde que deguèt pagar un tribút important.
Empèri Safavida[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra leis Otomans a l'avantatge de l'armada otomana que capitèt de conquistar Erevan.


text:
Rimbés e Baudiet
Rimbés e Baudiet[1] (en francés: Rimbez-et-Baudiets) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion donada per Bénédicte Boyrie-Fénié qu'ei ['rimbes e bɔw'djets]. NB. ['rimbes] e non pas [rim'bes]; que supausarè ua grafia Rimbes (l'ahar qu'ei a esclarir).
Rimbés
Atestacions medievalas : Arimbels, Arrumbes (1274), Arimbez, Arimbes (1289), Rimbosio (1297, en latin), Rimbes (sense data), Rimbesio (1405, en latin). L'ipotèsi de Bénédicte Boyrie-Fénié qu'ei lo nom germanic Arimbert, au cas subjècte e utilizat solet.
Baudiets
La sola atestacion anciana qu'ei Baudret en 1293, ua probabla cacografia. Per B. Boyrie-Fénié, Baudiets qu'ei un diminutiu de la parròpia vesía de Baudinhan : *Baudinha(n)et > *Baudinhet > [*baw'djet] (lo vilatge qu'ei près de l'Armanhac on -n- palatala [ɲ] que passa a iòd)[2].
Pas trop luenh deu Vasadés, qui coneish plan sovent lo fenomèn, qu'ei pas estonable qu'ua -s finala marque la confusion énter lo gentilici (sense sufixe, donc *los baudiets) e lo nom ancian deu vilatge, *Baudiet[3]. La grafia Baudiets qu'ei adara la sola grafia corrècta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.institutoccitan.com/index.php?option=com_content&task=view&id=167&Itemid=0
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes Landes et Bas-Adour, ed. CAIRN, Pau, 2005, p.193
- ↑ Miquèu Audoièr, Ua solucion unica a un problèma doble : lo grop -ts, fonetica istorica e toponimia, País Gascons n°269, pp. 8-9, Ortès, Noveme-Deceme 2013.


text:
154
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 154 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Dins lo nòrd deis Illas Britanicas, revòuta novèla dei Brigantes (→ 142) que causèron de degalhs importants dins lei tèrras bassas de l'Escòcia actuala. L'amplor de l'insureccion foguèt pron grèva per entraïnar lo mandadís de renfòrç legionaris dempuei Germania[1] (→ 155).


text:
Montaut (Gers)
Montaut[1][2][3][4] (Montaut-les-Créneaux en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Montaut, vilatge del airal urban d'Aush, aporat sus un tuc a 8 km au nòrd-est d'Aush, domina la vath de l'Arçon e deu Gers.
Las municipalitats limitrofas son Mirapeish, Crastas, Nogarolet, Lo Bolin, Aush e Prenhan.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1821, Montaut a absorbit la màger part de l'anciana parròquia de Biane, situada au nòrd-est, au limit de la municipalitat de Mirapeish a laquau èra ligada. Ne'n subsisteish pas mai que la glèisa de Santa-Catalina e un pijonèr, que fasiá partida deu castèth uèi arruïnat.
Lo meteis an estó tanben ligat a Montaut lo vilatge deu Malartic, situat al sud-est en direccion d'Aush. Se pòt encara i veire la glèisa, e lo castèth (privat) qui data del sègle XVIII.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Montastruc (VDP)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Montaut es un castelnau e qu'i damora une grana part de las murralhas, notadament la tor-pòrta oest, recentament restaurada.
Laglèisa de Saint-Miquèu data deus sègles XIIau e XIIIau, le cloquièr date deu XIXau.
Las maisons, que mantuas an colanas, dens l'arrua centrau qui passa en devath de l'anciana hala (mercat cobèrt), que son estadas tanben bròi restauradas.
Le castèth, qui espia suu penent nòrd, qu'es privat e ne'se visita pas. Qu'es la soa tor màger carrada, dab sons merlets qui a balhat lo qualificatiu au nom francés de la comuna (Montaut-les-Créneaux), en 1917, tà'u destriar de l'aut Montaut de Gers, batiat lavetz Montaut d'Astarac.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Jean Thore, medecin e botanista, vadut lo 13 d'octobre de 1762 a Montaut.
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Montaut (Gers)
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Categoria:Òbra musicala
Una òbra musicala es lo projècte d'una realizacion musicala particulara. Al començament, aqueste concèpte s'opausa doncas a lo de musica improvisada, e supausa l'existéncia d'un sistèma de notacion quin que siá (per exemple, lo solfègi) : l'òbra musicala es per esséncia, reproductibla. Çaquelà, dempuèi lo sègle XX, los sistèmas de reproduccion sonòra permeton d'alargar lo concèpte d'òbra musicala als divèrses tipes d'enregistraments musicals (d'en primièr analogics, puèi numerics) que la musica notada i es sovent concurrenciada per la musica improvisada.
Per consequent, los articles d'aquesta categoria deurián per l'essencial, remandar solament a de títols d'òbras musicalas, particions o enregistraments.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 6 soscategorias, sus un total de 6.
A
- Album de musica (4 C)
B
- Balet (1 C)
C
- Cançon (9 C, 9 P)
I
- Imne nacional (1 C, 33 P)
Ò
- Òbra de musica classica (3 C)


text:
Esfèra de Dyson
Una esfèra de Dyson es una mega-estructura ipotetica que fuguèt imaginada en 1960 per lo fisician e matematician american Freeman Dyson, dins un article cort publicat dins la revista Science sota lo títol Search for Artificial Stellar Sources of Infrared Radiation (« Recèrca sus lei sorgas estellàrias artificialas de radiacion infraroja »). Aquesta estructura d'astro-engenheria consistís en una esfèra de matèria, artificiala e caunuda, situïda a l'entorn d'una estela e concebuda per n'agantar la quasi totalitat de l'energia emetuda, per una utilisacion industriala.
Lei proprietats d'aquesta esfèra son estadas descrichas per Dyson emai d'autres autors, fisicians coma de sciéncia-ficcion. Dins son article, Dyson explica qu'aquesta esfèra es lo mejan ideau per una civilizacion fòrça avançada per acarar un fòrt creis demografic. Es descricha coma un cruvèu que caupe son estela per sonsir sei radiacions solaras. Acaba per recomandar d'observar la galaxia dins l'infraroge per posquer avisar de taleis esfèras dins ela.


text:
-332
Aquesta pagina concernís l'an -332 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Macedònia. Darius III assaièt d'obtenir la dubertura de negociacion après sa desfacha de l'annada precedenta (cession de la mitat occidentala de l'Empèri per exemple) mai se turtèt a un refús d'Alexandre. Ansin, lei combats contunièron e lei fòrças pèrsas e seis aliats dei províncias occidentalas subiguèron una tiera de desfachas. Premier, Tir foguèt conquistada après un sètge malaisat e sa populacion chaplada ò reducha a l'esclavatge. Puei, la temptativa de defendre Egipte mau capitèt en despiech d'una resisténcia acarnada d'un còrs aquemenida a Gaza. D'efèct, tre l'intrada dei Macedonians sus son territòri, lo satrapa Mazaces prepausèt sa capitulacion e son ajuda a Alexandre.


text:
La Bèstia dau Vacarés
La bèstia dau Vacarés (La bèstio dóu Vacarés en nòrma mistralenca) es un roman de l'escrivan provençau de lenga occitana e tanben gardian Josèp d'Arbaud e son òbra mai famosa.
Sinòpsi[modificar | modificar la font]
D'Arbaud d'inclús dedins la narracion au començament : [...] vers 1904, aviáu per baile gardian, en tèsta de ma manada, sus lo terraire de Caban, ailalín dau Grand Ròse, Pèire Recolin, dich lo Lòng Tòni[1]. Aqueu Lòng Tòni, sens ges d'instruccion, possedís un manescrich que lega a d'Arbaud a sa mòrt en 1912. Es un testimoniatge contat a la premiera persona per Jaume Robaud, un gardian dau sègle XV, qu'a agut l'escasença de reçaupre una bòna educacion. E son testimoniatge subre son aventura estrània : lo rescòntre amb un èstre fantastic au fisic de satire que comença per prendre per un diable mai que lèu explica èstre en vertat un mieg dieu de l'antiquitat forçat de venir acabar sa fugida dins lei paluns dau Vacarés. Lo roman se centra subre aqueu rescòntre entre antiquitat e crestiantat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- d'Arbaud, Joseph. La Bête du Vaccarès. París : Grasset, 1985. Edicion bilinga, francés-provençau (en grafia mistralenca).
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ dins la grafia mistralenca originala : vers 1904, aviéu pèr baile-gardian, en tèsto de ma manado, sus lou terraire de Caban, eilalin long dóu Grand-Rose, Pèire Antòni Recoulin, di lou Long-Tòni.


text:
Lista dels reis de Navarra
Aqueste article fa la lista cronologica dels sobeirans del Reialme de Navarra.
Somari
- 1 Reis de Pampalona
- 2 Dinastia de Navarra
- 3 Dinastia de Champanha
- 4 Dinastia capeciana
- 5 Ostal d'Évreux (capecian)
- 6 Dinastia d'Aragon
- 7 Ostal de Fois
- 8 Ostal de Labrit
- 9 Ostal de Borbon (capecian)
- 10 Bassa Navarra e Nauta Navarra
- 11 Pretendents eventuals pas salics al tròn de Navarra
Reis de Pampalona[modificar | modificar la font]
Familha Inigués[modificar | modificar la font]
Aqueles sobeirans portavan lo títol de rei de Pampalona. Sembla que Garci Shimenés e Ennec Garcés èran d'una autra familha.
- 824 a 851 : Ennec de Navarra (Eneko Arista), tanben sonat Íñigo Íñiguez Arista. Èra filh d'Ennec Shimenés Arista (mòrt en 781).
- 851-882 : Garci Ièr Inigués. Èra filh del precedent e d'Onega Velasquez de Pampalona.
- 858-???: Garci Shimenés.
- 882-905: Fortún Garcés, tanben sonat lo Bòrnhe, Fortún el Tuerto e Fortún el Monje. Filh de Garci Ièr e d'Urraca Sánchez de Gasconha. Esposèt una princessa musulmana.
Familha Shimenés[modificar | modificar la font]
- 905-925: Sanç Ièr Garcés, tanben sonat Sancho Ièr Garcés. Èra filh de Garci Shimenés d'Aragon, rei de Pampalona, e de Dadilda de Palhares.
- 925-931 : Ennec Garcés , fraire del precedent.
- 931-970 : Garci II Sánchez. Èra filh de Sanç Ièr Garcés e de Toda Asnarez de Larraun.
- 931-934: Regéncia de Toda Asnarez de Larraun.
[modificar | modificar la font]
- 970-994: Sanç II de Navarra, tanben sonat Sancho II Garcés Abarca. Èra filh del rei precedent e d'Endregoto d'Aragon, comtessa d'Aragon. Cambièt son títol de rei de Pampalona per lo de rei de Navarra. Tanben foguèt comte d'Aragon de 972 a 994.
- 994-1001: Garci III de Navarra, Tanben sonat Garci lo Tremblant e García III Sánchez II el Temblón. Èra filh del precedent e d'Urraca de Castelha (†1007). Èra tanben comte d'Aragon.
- 1001-1035: Sanç III de Navarra, tanben sonat Sancho III Garcés, Sanç lo Grand e Sancho III el Mayor. Èra filh del precedent e de Ximena Fernandez de León (mòrta vèrs 1035). Foguèt comte d'Aragon de 1028 a 1029 e emperaire de las Espanhas a una data indeterminada. A sa mòrt, sas possessions foguèron partejadas entre sos quatre filhs : Ferrand Ièr de Castelha, Ramir Ièr d'Aragon, Gonzalve Ièr de Sobrarba e Ribagòrça e Garci IV de Navarra.
- 1000-1004: Regéncia de Sancho Ramírez de Viguera.
- 1035-1054: Garci IV de Navarra, tanben sonat Garci IV Sánchez III e Garci de Nájera. Èra filh del rei precedent e de Gaya de Gasconha.
- 1054-1076: Sanç IV de Navarra, tanben sonat Sancho IV Garcés e Sancho de Peñalen. Èra filh del precedent e d'Esteveta de Bigòrra. A sa mòrt, son filh Ramir foguèt escartat de la succession perque èra tròp jove. Son cosin Sanç Ramirez d'Aragon foguèt apelat al tròn e sos dos filhs regnèron aprèp ele. Es sonque en 1134 que lo filh de Ramir Sanchez, Garcia Ramirez, poguèt accedir al tròn a son torn.
- 1076-1094: Sanç Ièr d'Aragon , tanben sonat Sancho Ramírez. Èra filh de Ramir Ièr, rei d'Aragon, e de Gilbèrga de Bigòrrq. Tanben foguèt rei d'Aragon de 1063 a 1094 (jol nom de Sanç Ièr d'Aragon). Lo tròn de Navarra li foguèt ofert per la populacion locala a causa de sa pròcha parentat amb lo rei precedent.
- 1094-1104: Pèire Ièr d'Aragon, tanben sonat Pedro Sánchez. Tanben foguèt rei d'Aragon.
- 1104-1134: Anfós Ièr d'Aragon, tanben sonat Alfonso Sánchez e Anfós lo Batalhaire. Èra fraire del precedent. Tanben foguèt rei d'Aragon. Èra filh de Sanç Ièr d'Aragon e de Felicia de Montdaidièr, dama de Ramerup (vèrs 1050-1086). Mòrt sens posteritat.
- 1134-1150: Garci V de Navarra, tanben sonat Garci Ramirés e Garci lo Restauraire. Èra filh de Ramir Sanchés de Navarra, senhor de Monzón (mòrt vèrs 1115) e de Cristina Díaz de Bivar (filha del Cid Campeador), ele meteis filh del rei Sanç IV. Lo tròn de Navarra li foguèt ofert per la populacion locala a causa de son ascendéncia.
- 1150-1194: Sanç VI de Navarra, Tanben somat Sancho Garcés, Sanç lo Savi e Sanç lo Sabent. Èra filh del precedent e de Margarida de l'Agla (vèrs 1104-1141).
- 1194-1234: Sanç VII de Navarra, tanben sonat Sanç lo Fòrt. Èra filh del precedent e de Sancha de Castelha, de còps sonada Beatritz de Castelha († 1179).
Dinastia de Champanha[modificar | modificar la font]
- 1234-1253: Tibaut Ièr lo Cançonièr. Filh del comte Tibaut III de Champanha e de Blanca de Navarra, sòrre del rei Sanç VII. Foguèt tanben comte de Champanha (Tibaut IV).
- 1253-1270: Tibaut II lo Jove. Èra filh del precedent e de Margarida de Borbon (mòrta vèrs 1257). Tanben foguèt comte de Champanha (Tibaut V).
- A partir de 1253 (durada indeterminada): Regéncia de Margarida de Borbon.
- 1270-1274: Enric Ièr lo Gròs. Èra fraire del precedent. Tanben foguèt comte de Champanha (Enric III).
- 1274-1305: Joana Ièra. Èra filha del precedent e de Blanca d'Artés (vèrs 1248-1302). Tanben foguèt comtessa de Champanha. Esposèt lo rei Felip lo Bèl de França en 1284.
- 1274-1284: Regéncia de Blanca d'Artés.
Dinastia capeciana[modificar | modificar la font]
- 1285-1305: Felip Ièr lo Bèl, tanben rei de França jol nom de Felip IV lo Bèl. Èra l'espós de la reina precedenta e lo filh de Felip III le Hardi, rei de França, e d'Isabèl d'Aragon. Tanben foguèt rei de França e comte de Champanha.
- 1305-1316: Loís Ièr l'Utin, tanben rei de França jol nom de Loís X l'Utin. Èra filh del precedent e de la reina Joana Ièra de Navarra.
- 1316: Joan Ièr lo Postum. Tanben rei de França, sa maire Clamença d'Ongria (1293-1328) lo metèt al mond aprèp la mòrt de son paire lo rei Loís l'Utin. A la mòrt d'aquel nenet s'invoquèt la lei salica per escartar l'ereitièra legitima, sa sòrre Joana, del tròn.
- 1316-1322: Felip II le Long, tanben rei de França jol nom de Felip V lo Long. Filh de Felip IV lo Bèl e de la reina Joana Ièra de Navarra.
- 1322-1328: Carles Ièr lo Bèl, tanben rei de França jol nom de Carles IV lo Bèl. Èra fraire del precedent. A sa mòrt, un acòrd intervenguèt entre son successor Felip VI, rei de França, e Felip d'Évreux, espós de l'eiretièra Joana, pert qu'aquela darrièra posquèsse recuperar lo reialme de Navarra.
- 1328-1349: Joana II. Èra filha de Loís X de França, rei de França e de Navarra, e de Margarida de Borgonha (1290-1315). Escartada del tròn en 1316, i accediguèt a la mòrt de sos oncles, los "reis maudiches".
Ostal d'Évreux (capecian)[modificar | modificar la font]
- 1328-1343: Felip III lo Bon, tanben sonat Felip d'Évreux. Èra filh de Loís d'Évreux (1276-1319), fraire ainat de Felip IV lo Bèl, e de Margarida d'Artés. Èra a l'encòp lo cosin de Loís Ièr l'Utin e l'espós de sa filha Joana II. Tanben foguèt comte d'Évreux.
- 1349-1387: Carles II lo Marrit. Èra filh del precedent e de la reina Joana II. Tanben foguèt comte d'Évreux.
- 1356-1357: Regéncia de Loís d'Évreux.
- 1387-1425: Carles III lo Nòble. Èra filh del precedent e de Joana de França (1343-1373). Tanben foguèt comte d'Évreux de 1387 a 1400.
- 1425-1441: Blanca Ièra. Èra filha del precedent e d'Alienòr de Castelha (nascuda aprèp 1363, mòrta en 1416).
Dinastia d'Aragon[modificar | modificar la font]
- 1425-1479: Joan II d'Aragon. Esposèt la precedenta e èra filh de Ferrand Ièr, rei d'Aragon, e d'Alienòr de Castelha. Tanben foguèt duc de Peñafiel a partir de 1412 e rei d'Aragon e de Sicília de 1458 a 1479. Usurpèt la corona de Navarra en 1441 al detriment dels enfants qu'aguèt amb la reina Blanca Ièra :
- 1441-1461: Carles IV d'Aragon, rei titular, prince de Viana.
- 1461-1464: Blanca II d'Aragon, reina titulara.
- 1464-1479: Alienòr Ièra de Navarra, reina titulara, venguèt reina a part entièra a la mòrt de son paire (1479).
- 1479: Alienòr Ièra de Navarra. Èra filha del rei precedent e de la reina Blanca Ièra de Navarra. Esposèt en 1436 Gaston IV (1425-1472), comte de Fois.
Ostal de Fois[modificar | modificar la font]
- 1479-1483: Francés Fèbus. Èra felen de la precedenta per son paire Gaston V, comte de Fois. Sa maire èra Magdalena de França (1443-1495).
- 1479-1483: Regéncia de Magdalena de França.
- 1483-1517: Catarina Ièra de Navarra. Èra sòrre del rei precedent. La Nauta Navarra foguèt confiscada en 1512 pel reialme de Castelha.
- 1483-1494: Regéncia de Magdalena de França.
Ostal de Labrit[modificar | modificar la font]
- 1484-1516: Joan III, Tanben sonat Joan de Labrit. Esposèt en 1484 la reina precedenta (aprèp un noviatge avortat amb Anna de Bretanha puèi sa sòrre Isabèl de Bretanha). Èra filh d'Alan de Labrit (vèrs 1440-1522), comte de Gravas, e de Francesa de Bles-Bretanha (mòrta en 1481), comtessa de Peiregòrd. Tanben foguèt comte de Peiregòrd de 1481 a 1516, vescomte de Limòtges a partir de 1481 e vescomte de Tartàs a una data indeterminada.
- 1516-1555: Enric II, tanben sonat Enric de Labrit. Èra filh del precedent e de la reina Catarina Ièra de Navarra. Tanben foguèt senhor de Labrit de 1522 a 1550, puèi duc de Labrit de 1550 a 1555 e vescomte de Limòtges en 1555.
- 1555-1572: Joana III, tanben sonada Joana de Labrit. Èra filha del precedent e de Margarida de França (1492-1549). Tanben foguèt duquessa de Labrit a partir de 1556 e vescomtessa de Limòtges.
Ostal de Borbon (capecian)[modificar | modificar la font]
- 1555-1562: Antòni Ièr de Navarra, tanben sonat Antòni de Borbon. Esposèt la precedenta en 1548 e èra filh de Carles de Borbon (1489-1537, duc de Vendôme, e de Francesa d'Alençon. Tanben foguèt duc de Borbon, duc de Vendôme de 1537 a 1562, duc de Beaumont de 1550 a 1562 e duc de Labrit de 1556 a 1562.
- 1572-1607: Enric III de Borbon (Enric IV coma rei de França).
[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
La Bassa Navarra s'uniguèt a la corona de França a partir de 1607.
- 1610-1643: Loís II, rei de França jol nom de Loís XIII
- 1643-1715: Loís III, rei de França jol nom de Loís XIV
- 1715-1774: Loís IV, rei de França jol nom de Loís XV
- 1774-1789: Loís V, rei de França jol nom de Loís XVI
Lo reialme de Navarra dispareguèt en 1789 amb la reorganizacion administrativa de França d'ara enlà devesida en departaments. La Bassa Navarra, ultim reliquat del reialme de Navarra, foguèt integrada al departament francés dels Pirenèus Basses (uèi Pirenèus Atlantics). Lo títol de rei de Navarra desapareguèt tanben mentre que lo de rei de França èra remplaçat per rei dels Franceses. Lo títol tradicional de rei de Navarra, mas non pas lo reialme, foguèt restablit al moment de la Restauracion en 1814 puèi en 1815.
- 1814-1824: Loís VI, rei de França jol nom de Loís XVIII
- 1824-1830: Carles V, rei de França jol nom de Carles X
Lo títol de rei de Navarra desapareguèt definitivament en seguida de la revolucion de 1830, Loís Felip Ièr prenguèt lo títol de rei dels franceses.
[modificar | modificar la font]
Al moment de l'annexion de Nauta Navarra en 1512, Ferrand, rei d'Aragon, foguèt proclamat rei de Navarra; en 1516, aportèt lo reialme a sa filha Joana la Fòla, reina de Castelha. Lo reialme de Navarra demorèt tre alara, del punt de vista espanhòl, ligat al reialme de Castelha, lo monarca espanhòl portèt tre aquel moment lo títol de rei de Navarra. Es encara portat uèi pel rei Felip VI.
[modificar | modificar la font]
D'unes, doblidant que la corona de Navarra es estada unida a la corona de França en 1620 per Loís XIII, discutisson tot çò que seguís la mòrt de Loís XVI e afirman que los « reis titulars de Navarra » serián apuèi (sens tenir pas compte d'una pretenduda « lei salica » que « seriá pas pertinenta » per Navarra, en despièch de l'acte de 1620) :
- 1793-1795 : Loís de França, filh de Loís XVI.
- 1795-1851 : Maria Terèsa de França, tanben sonada Madame Royale, sòrre del precedent. Maridada amb son cosin german Loís Antòni d'Artés, duc d'Engoleime (« Loís XIX »), que seriá « rei consòrt de Navarra » (« Loís VII »).
- 1851-1883 : Enric d'Artés, « comte de Chambord », cosin e nebot de la precedenta. Foguèt, jol nom d'« Enric V », fictivament « rei de França » pendent qualques oras en agost de 1830, entre l'abdicacion de son grand paire (Carles X) contrasignada per son oncle (« Loís XIX ») e la proclamacion de son cosin Loís Felip Ièr. Es lo darrièr representant dels Borbons eissits de Loís XV.
- 1883-1907 : Robèrt Ièr, duc de Parma, nebot del precedent.
- 1907-1939 : Enric de Borbon, « duc de Parma », filh del precedent.
- 1939-1950 : Josèp de Borbon, « duc de Parma », fraire del precedent.
- 1950-1959 : Èli de Borbon, « duc de Parma », fraire dels precedents.
- 1959-1974 : Robèrt de Borbon, « duc de Parma », filh del precedent.
- 1974-1983 : Elisabèt de Borbon, sòrre del precedent.
- 1983-1994 : Maria Francesa de Borbon, sòrre dels precedents.
- 1994- : Alícia de Borbon (nascuda en 1917), sòrre dels precedents. Es veusa d'Anfós de Borbon (1901-1964), pretendent al tròn de las Doas Sicílias.


text:
Ernèst Malric
Ernèst Malric (en francés Ernest Malric; Rabastens, 23 de decembre de 1883 - Rabastens, 6 de mai de 1966) foguèt un politician del país d'Albigés, deputat de Tarn entre 1932 e 1942 e cònsol de Rabastens.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ernèst Malric èra lo filh d'un trabalhador viticultor de Rabastens. Aprèp que faguèt de bons estudis dirigiguèt amb son fraire una fabrica de mòbles. A l'encòp s'impliquèt d'ora dins los afars publics del país. Tre 1919, foguèt elegit conselhièr municipal e adjonch del cònsol de Rabastens. En 1925, venguèt cònsol de la vila e i demorèt fins a 1944. Aquel an, capitèt a mai de venir conselhièr general del canton de Rabastens. Tanben foguèt secretari general de l'assemblada departamentala en 1929, 1930 e 1931.
L'ascension politica[modificar | modificar la font]
En 1932 contunhèt d'un biais mai consequent son ascension politica que la federacion radicala, radicala-socialista e republicana socialista de Tarn li demandèt de la representar per las eleccions legislativas dins la circonscripcion de Galhac. Lo 8 de mai de 1932, a la fin del segond torn, Ernèst Malric foguèt elegit deputat de Tarn amb 7.415 vòtes d'un total de 15.404 inscriches e 13.057 votaires. Dins sa declaracion de candidat s'èra presentat del biais seguent: "Filh d'obrièr, ieu tanben obrièr, mon passat es per vosautres una garantida de mon avenidor. Soi dispausat a estalviar pas cap d'esfòrç per tal d'assegurar utilament la defensa dels interèsses de nòstre car arrondiment que ne coneissi per experiéncia los besonhs e las aspiracions". En primièra plaça dins son programa i aviá marcat la defensa dels interèsses dels agricultors.
Durant son mandat, Ernèst Malric demorèt fisèl a aquesta preocupacion. A mai se participèt a un bèl nombre de commissions pro divèrsas (comission del reglament, comission del trabalh o commission de las begudas), la dominanta dins sas interventions foguèt fondamentalament agricòla. Aital depausèt una proposicion de resolucion que invitava lo govèrn a ajudar los proprietaris del departament de Tarn qu'èran estats victimas de geladas los 23, 24 e 25 d'abril de 1933. L'an seguent, demandèt tanben al govèrn d'aplicar, segon la volontat del legislador, la lei del 24 de decembre de 1934 suls vins en çò qu'es de la distillacion obligatòria e l'abatement a la basa de 200 ectolitres per viticultor.
Las catastròfas agricòlas lo fasián intervenir plan activament, per exemple depausèt un amendament a la lei de finanças de 1936 amb tòca de crear una caissa d'assegurança per tot l'estat francés, e de compensacions, pr'amor d'ajudar los proprietaris qu'èran estat victimas de calamitats agricòlas.
Quand arribèron las eleccions legislativas de 1936, Ernèst Malric se tornèt presentar. Foguèt reelegit lo 3 de mai de 1936, al segond torn, amb 6.194 vòtes per 13.218 votaires. Fins a 1940 intervenguèt amb los deputats membres du partit radical-socialista. Durant son mandat sas preocupacions l'alunhèron pas ges de la defensa dels interèsses de l'arrondiment de Galhac. Venguèt membre de la comission del trabalh e puèi de las pensions.
Tre 1936, depausèt una proposicion de lei qu'aviá per tòca d'assegurar als productors de blat la venda de lor produccion a un prètz normal.
L'an seguent, son atencion se dirigiguèt cap als trabalhadors de la tèrra e als petits proprietaris qu'èran estat victimas del mal tempèri. En 1938, foguèt l'autor d'una proposicion de lei que voliá estendre a tot l'estat francés lo benefici del transpòrt gratuit dels vins, dels cidres e poirés necessaris a la consomacion de la familha dels recoltaires. Tanpauc negligiguèt pas los agricultors de Tarn qu'avián patit divèrsas calamitats agricòlas e depausèt un amendament a la lei de finanças de 1938 pr'amor de portar ajuda a los qu'èran estat afectats per las catastròfas dels 10 d'abril e 17 de mai de 1937.
Un dels darrièrs actes de la vida parlamentària d'Ernèst Malric foguèt en 1939, aprèp que foguèsse estada declarada la guèrra, son avís suplementari a prepaus de la proposicion de resolucion d'Edouard Barthe e de mantun de sos collègas, per incitar lo govèrn a organizar de distribucions reglamentàrias de vin caud a las gents de tropa durant los periòdes de grand freg.
La davalada[modificar | modificar la font]
Lo 10 de julh de 1940, Ernèst Malric figurava demest los parlamentaris que votèron la delegacion de poders demandada pel marescal Pétain. Sa vida politica sul plan nacional s'acabèt sulpic.
A mai se servèt sas foncions de cònsol de Rabastens durant l'ocupacion alemanda, Ernèst Malric s'esperforcèt de defendre çò melhor possible los interèsses dels abitants de la comuna e se refusèt de far passar a las autoritats una lista dels militants e simpatizaires comunistas de Rabastens.
Condamnat a cinc ans de degradacion nacionala per la Cambra civica de Tarn, sa pena li foguèt annulada cinc meses mai tard, amb un decrèt del general de Gaulle en data del 27 d'agost de 1945. Durant las eleccions municipalas que seguiguèron la Liberacion, son fraire, Marius, venguèt cònsol de Rabastens. Ernèst Malric èra titular de la crotz de guèrra 1914-1918 e de la medalha d'onor departamentala e comunala.
Retirat de la vida politica, Ernèst Malric s'avodèt a la gestion de sa fabrica de mòbles fins a sa mòrt en 1966.


text:
Neodimi
Lo neodimi es un element quimic de la taula periodica, de simbòl Nd e de nombre atomic 60. Es un metal gris argentat de la familha dels lantanids. Lo neodimi foguèt descobèrt en 1885 pel quimist austriac Carl Auer von Welsbach. Es present en quantitats significativas dins los minerals coma la monazita e la bastnasita. Lo neodimi se tròba pas a l'estat natural sos forma pura metallica non mesclat als autres lantanids, e generalament deu èsser rafinat. E mai que lo neodimi siá classat dins las tèrras raras, es un element fòrça comun, pas pus rar que lo cobalt, lo niquèl, o lo coire, e es largament espandit dins la crosta terrèstra. La majoritat del neodimi mondial ven de minas chinesas.


text:
Secretari General de las Nacions Unidas
Lo Secretari General de las Nacions Unidas (abreviat en anglés: UNSG) es lo president del Secretariat de l'Organizacion de las Nacions Unidas (ONU). Foncionari mai important d'aquesta entitat, deu generalament saber parlar correntament las doas lengas oficialas de trabalh de l'ONU, l'anglés e lo francés.
Lo Secretari General actual d'aquesta organizacion es lo sud-corean Ban Ki-moon qu'ocupa aquesta foncion dempuèi l'1 de genièr de 2007 e foguèt reelegit en 2011.


text: Finnegans Wake (Work in Progress, 1923-1938 ; Finnegans Wake, 1939) es un roman en pròsa umoristica de l'escrivan irlandésJames Joyce, publicat en 1939 a Londres per Faber & Faber. Aqueste libre, la darrièra òbra de l'autor, que son elaboracion durèt mai de 17 ans, foguèt escrich amb un estil experimental que fa que siá sovent considerat coma una de las òbras de ficcion de mai mal legir de la literatura en lenga anglesa[1][2]. Una de las rasons d'aquesta accessibilitat malaisida es l'emplec d'un lengatge particular, amb una barreja de lenga estandard, de neologismes e d'umor plurilingue, çò que fa que mantun critic del tèxt consideran que Joyce volguèt recrear dins son òbra l'experiéncia del sòm e dels sòmis.


text:
-412
Aquesta pagina concernís l'an -412 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Començament dau tresen e darrier periòde de la Guèrra de Peloponès còntra Esparta e seis aliats, sostenguts per l'Empèri Aquemenida desirós d'abatre la poissança atenenca per reconquistar lei vilas d'Ionia. De son caire, après lei pèrdas fòrça importantas de l'expedicion de Sicília, Atenas deviá tornar bastir una flòta e tenir son empèri onte lei revòutas se multipliquèron rapidament còntra sa dominacion.
Esparta[modificar | modificar la font]
Raprochament entre Lacedemònia e l'Empèri Aquemenida desirós d'abatre la poissança atenenca per reconquistar lei vilas d'Ionia. Aquò permetèt ais Espartencs d'obtenir de ressorsas importantas e sufisentas per atacar l'Empèri Atenenc — onte lei revòutas se multiplicavan dempuei lo desastre de Sicília — e entretenir una flòta capabla de s'opausar ais escadras atenencas.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Lo rèi Darius II decidèt d'aprofichar la Guèrra de Peloponès per afeblir Atenas. Per aquò, se raprochèt de Lacedemònia. En cambi d'una ajuda financiera per entretenir una flòta capabla de rivalizar amb aquela deis Atenencs, obtenguèt lo contraròtle dei ciutats grègas d'Ionia.


text:
L'Abescau
Labescau (nom francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Las atestacions ancianas son : Labescal (1273), Levescal (1279) e Lavescab (1279). Se tracta donc d'un derivat del mot evesque, avesque, varianta de bisbe (supausada d'origina francesa pr'amor de l'evolucion en -v- deu -p- de l'etime grèc episcopos), damb lo sufixe latin -ale. Lo sens es "propietat de l'avesque de Vasats"[1]. Labescau es donc un doblet de Lo Bisbal (Roergue) e de La Bisbal d'Empordà (Catalonha). Las atestacions Labescal e Levescal son influenciadas per lo lengadocian, estant qu'en gascon -l dens aquera posicion èra vocalizat en -u dempuèi pausa au sègle XIII.
L'interpretacion de Bénédicte Boyrie-Fénié es globalament en acòrd damb las de Dauzat e Rostaing ("episcopalis"), Ernèst Negre e Jacques Astor. Tots supausan que lo nom es motivat per un domeni, un camp o un ostau qu'apartenè a l'avescat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes Landes et Bas-Adour, ed. CAIRN, Pau, 2005, p.38


text:
Savinhac (Gironda)
Savinhac (en francés: Savignac) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Savinhac deriva regularament deu nom latin Sabinius damb lo sufixe d'origina celtica -acos, latinizat en -acum[1]. L'origina es semblabla a la deus nombrós Savinhac, Sevinhac (noms occitans), Savigneux (noms arpitans), Savigny, Sévigny o Sévigné (noms francés).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Meilhaud
Meilhaud (en francés) z-es 'na comuna occitana dau departament dau Puèi Domat e la region de la region d'Auvèrnhe..
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Segon Dauzat e Rostaing, que citan una atestacion de 1340, Melhan, lo nom vendriá del nom d'òme latin Æmilius o del nom d'òme gallés Mellius (presentat jos una fòrma latinizada) e del sufixe -anum[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 8 janvier 2008
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984.
- ↑ Site de la préfecture du Puy-de-Dôme, consulté le 8 janvier 2008


text:
Rainer Werner Fassbinder
Rainer Werner Fassbinder es un realizaire alemand, nascut lo 31 de mai de 1945 à Bad Wörishofen (Bavièra) e mòrt lo 10 de junh de 1982 a Munic. Èra un dels representants majors del nòu cinèma alemand dels ans 1960-1970. Foguèt tanben actor, autor e scenograf de teatre.
Somari
Vida e òbra[modificar | modificar la font]
Filh d’un mètge, Hellmuth Fassbinder, e d’una traductritz, Liselotte Eder, nascuda Pempeit (dicha tanben Lilo Pempeit) (1922–1993), èra un enfant unic, al desesper dels seus parents, qui divorièron en 1951 quand aviá sièis ans. La maire se tronèt maridar en 1959 amb lo jornalista Wolff Eder.
De jove s’interessèt al cinèma, arrestant pas de regardar de filmes. Pasmens realizèt pas lo seu desir de far una escòle de cinèma (foguèt pas admés a l'escòla de cinèma de Berlin), e acabèt l'escòla Steiner sens obtenir lo bachelierat. Faguèt fòrça mestièrs. Foguèt per exemple jornalista al Süddeutsche Zeitung.
Realizèt en 1965, un primièr cort metratge (This Night) que seriá perdut. En 1966, realizèt Der Stadtstreicher (lo clocavestit), un omenatge al film d’Éric Rohmer, Le Signe du lion; puèi acabèt per collaborar amb de tropas de teatre experimental. Aprèp una experiença mancada, fondèt la seuna tropa: l’Antiteater, per que escriguèt la majoritat de las pèças de 1968 a 1971. Hanna Schygulla, trabalhava ja amb el. Joguèt dins Der Bräutigam, die Komödiantin und der Zuhälter, (Lo Promés, la Comediana e lo Macarèl) de Jean-Marie Straub e Danièle Huillet en 1968, que faguèt omenatge dins son primièr long metratge en 1969.
Influenciat per les melodramas de Douglas Sirk — autor qu’encontrèt en 1971 —, en pauca mesura per Jean-Luc Godard, e tanben pels filmes policièrs dels grands realizators hollywoodians coma John Huston, Raoul Walsh o Howard Hawks, comencèt lo seu primièr projècte cinematografic amb la seuna tropa.
Atal, sortiguèron en 1969, Liebe ist kälter als der Tod (L'amor es mai freg que la mòrt) e Katzelmacher (Lo boc). Distria pas las tecnicas teatralas d'aquelas del seten art; de fach, entre 1969 e 1971, faguèt fòrça pèças de teatre tot en produsent leu fach de filmes alternatius. La vida e lo trabalh de la tropa se mesclavan, çò qu'explica en partida la feconditat de Fassbinder que, en tretze ans, realizèt quarante films.
Escriquèt e metèt en scèna des pèças de teatre (Preparadise Sorry Now, eca.) fins a 1976 que la seuna pèça Las Bordilhas, la Vila e la Mòrt, injustament acusada d’antisemitisme, es adaptada al cinèma per Daniel Schmid dans Schatten der Engel (L’Ombra dels àngels).
Alara que maridat amb Ingrid Caven de 1970 a 1972 per qu'aguèt mai d'una cançon: Alles aus Leder, Freitag im Hotel, Nietzsche, Die Straßen stinken, èra bisexual. Faguèt jogar los seus amants successius, Günther Kauffmann, El Hedi ben Salem e Armin Meier, dins fòrça filmes. Faguèt un omenatge a aquel darrièr — que s'èra suicidat — dins In einem Jahr mit 13 Monden (L'annada de las 13 lunas) e a El Hedi ben Salem — que s'èra suicidat en prison qualques semanas avant la seuna mòrt — dins Soog (Querèla). De 1978 a 1982, visquèt amb Juliane Lorenz, venguèda dempuèi presidenta de la fondacion Fassbinder. Fassbinder faguèt tanben participar la maire, Liselotte Eder (Lilo Pempeit) a detz e set dels seus films, li confisent de pichons ròtles.
A partir de 1972 los seus filmrs evoluèron: venguèron mai professionals e enriquits. Foguèt ara acclamat per la critica als festenals de Berlin successius mas ignorat pels jurats d’alara. Foguèt sonque en 1982 amb son avant darrièr filme, Die Sehnsucht der Veronika Voss (Le Secret de Veronika Voss) que foguèt primat per l’Ors d'aur.
Dins los anadas 1970, creèt de personatges feminins d'importança del cinèma de la pòstguèrra e que los filmes eponimes son passats a la posteritat: Maria Braun e Lili Marleen, incarnadas per Hanna Schygulla, mas tanben Lola, jogada per Barbara Sukowa.
En 1980, escriguèt per la television la seriá d'importança Berlin Alexanderplatz segon Alfred Döblin, copada dins une introduccion, dotze episòdis e un epilòg. La seriá foguèt mai tard projetada dins de cinèma per una durada mai de quinze oras.
Fassbinder trabalhèt de contunh dins un ritme descabestrats. Moriguèt a Munic lo 10 de junh de 1982 d’una rompadura d’aneurisme (se dich que la suna mòrt seriá la consequéncia d'una mèscla de cocaïna e de benzodiazepina e que se seriá suicidat) a solament trente e set ans, alara que trabalhava al montatge del seu darrièr filmz Querèla adaptat d’un roman de Jean Genet (1946), e que preparava un filme sur Rosa Luxembourg, fin finala realizat en 1987 per Margarethe von Trotta.
Es enterrat au cimentèri de Bogenhausen, a Munic.
Filmografia[modificar | modificar la font]
Realizator au cinèma[modificar | modificar la font]
Quand joga un ròtle dins los seuss filmes, aquel es precizat aprèp lo titre del filme.
- 1966 : Der Stadtstreicher (lo clocavestit) (cort metratge): jove òme au jacquèta de cuèr
- 1966 : Das kleine Chaos (Lo Pichon Caòs) (cort metratge): Franz
- 1969 : Liebe ist kälter als der Tod (L'amor es mai freg que la mòrt): Franz
- 1969 : Katzelmacher (Lo Boc): Jorgos
- 1970 : Götter der Pest (Los Dieus de la pèsta): compraire de porno
- 1970 : Warum läuft Herr R. Amok? (Perque monsen R. patís de folia murtrièra ?) corealizat amb Michael Fengler
- 1970 : Der amerikanische Soldat (Lo Soldat american): Franz Walsch
- 1971 : Whity : Cow-boy al cafè
- 1971 : Warnung vor einer heiligen Nutte (Gachatz la santa putana) : Sascha, lo regidor
- 1972 : Händler der vier Jahreszeiten (Lo Marcand d'ortalécias) : Zucker
- 1972 : Die Bitteren Tränen der Petra von Kant (Las Larmas amargas de Petra von Kant)
- 1974 : Angst essen Seele auf (La Paur corromp l'arma): Eugen
- 1974 : Effi Briest (Fontane - Effi Briest oder: Viele, die eine Ahnung haben von ihren Möglichkeiten und Bedürfnissen und dennoch das herrschende System in ihrem Kopf akzeptieren durch ihre Taten und es somit festigen und durchaus bestätigen) : R. W. Fassbinder es lo contaire
- 1975 : Faustrecht der Freiheit: Franz Biberkopf
- 1975 : Mutter Küsters’ Fahrt zum Himmel (Mamà Küsters se ne va al cèl)
- 1976 : Satansbraten (Lo Rosti de Satan)
- 1976 : Chinesisches Roulette (La rotleta chinesa)
- 1978 : Deutschland im Herbst (Alemanha en automne) : R. W. Fassbinder, d'esperel
- 1978 : Despair
- 1978 : In einem Jahr mit 13 Monden (L'Ananda de las trerze lunas)
- 1979 : Die Ehe der Maria Braun (Lo Maridatge de Maria Braun'): traficant de marquet negre
- 1979 : Die Dritte Generation (La Tresena Generacion')
- 1981 : Lili Marleen : Günther Weisenborn
- 1981 : Theater in Trance (documentari)
- 1981 : Lola
- 198] : Die Sehnsucht der Veronika Voss (Lo Secret de Veronika Voss): l’òme al cinèma
- 1982 : Querèla
Realizator per la television[modificar | modificar la font]
Quand joga un ròtle dins los seuss filmes, aquel es precizat aprèp lo titre del filme.
- 1970 : Das Kaffeehaus (Lo Cafè)
- 1970 : Die Niklashauser Fart (Lo Viatge a Niklashausen) corealizat amb Michael Fengler: Monge negre
- 1971 : Rio das Mortes : Dança amb Hanna Schygulla
- 1971 : Pioniere in Ingolstadt (Pionièrs a Ingolstadt)
- 1972 : Bremer Freiheit (Libertat a Brèma): Rumpf
- 1972 : Acht Stunden sind kein Tag (Uèit oras fan pas un jorn) en cine episòdis
- 1973 : Wildwechsel (Ferum de passa)
- 1973 : Welt am Draht (Lo Mond sul fial)
- 1974 : Nora Helmer
- 1974 : Martha
- 1975 : Wie ein Vogel auf dem Draht (Coma un aucel sul fial), programa de divertiment en cançons
- 1975 : Angst vor der Angst (Paur de la paur)
- 1976 : Ich will doch nur, daß ihr mich liebt (Sonque çò que vòli, es qu'amèssem)
- 1977 : Frauen in New York (Femnas a Nòva York)
- 1977 : Bolwieser
- 1980 : Berlin Alexanderplatz: el meteis dins l’epilòg
Actor (en mai dels seus filmes)[modificar | modificar la font]
- 1976 : Schatten der Engel (L'Ombra dels àngels de Daniel Schmid: Raoul
- 1982 : Kamikaze de Wolf Gremm : luòctenent de polícia Jansen
Lo teatre de Fassbinder[modificar | modificar la font]
- 1965- 1966: Tropfen auf heiße Steine (Gotas d’aiga sus pèiras brutlantas), montada per Klaus Weiße. TheaterFestival, Munic, 1985
- 1966 : Nur eine Scheibe Brot (Pas qu'una lesca de pan), montée par Georg Schuchter, Volkstheater Wien/Bregenzer Festspiele, 1995
- 1966 : Axel Caesar Haarmann, montada par l’autor e l’Action-Theater, Munic
- 1968 : Katzelmacher (Lo Boc), montada per Peer Raben e l’autor, Action-Theater, Munic
- 1968 : Chung, montada per l’autor e l’Action-Theater, Munic
- 1968 : Orgie Ubuh, de Rainer Werner Fassbinder e Peer Raben, segon la pèça Ubu Roi d’Alfred Jarry, montada per l’autor, Antiteater, Munic
- 1968 : Iphigenie auf Tauris (Ifigenia en Taurid) segon la pèça de Goethe, montada per l’autor, Antiteater, Munic
- 1968 : Ajax, de Rainer Werner Fassbinder, segon la pèça de Sofocles, montée par l’auteur, Antiteater, Munic
- 1968 : Der amerikanische Soldat (Lo Soldat american), montada per l’autor e Peer Raben, Antiteater, Munic
- 1969 : Die Bettleroper (L'Opèra dels bramafam), segon John Gay, montada per l’autor, Antiteater, Munic
- 1969 : Preparadise Sorry Now, montada per Peer Raben, Antiteater, Munic
- 1969 : Anarchie in Bayern (Anarquia en Bavièra), montada per l’autor e Peer Raben, Antiteater al Werkraumtheater dels Kammerspiele, Munic
- 1969 : Gewidmet Rosa von Praunheim, montada per l’autor, Antiteater, Munic
- 1969 : Das Kaffeehaus (Lo Cafè), segon Carlo Goldoni, montada per l’autor e Peer Raben, Theater der Freien Hansestadt Bremen
- 1969 : Werwolf (Lop garon), de Rainer Werner Fassbinder e Harry Baer, montada par Rainer Werner Fassbinder, Antiteater al Berliner Forum Theater
- 1970 : Das brennende Dorf (Lo Viltage en flamas), segon Lope de Vega, montada per Peer Raben, Theater der Freien Hansestadt Bremen
- 1971 : Blut am Hals der Katze (De sang sul còl del cat), de Rainer Werner Fassbinder, montada per Rainer Werner Fassbinder e Peer Raben, Antiteater als Städtischen Bühnen Nürnberg
- 1971 : Les Larmes amères de Petra von Kant (Die bitteren Tränen der Petra von Kant), montée par Peer Raben, Landestheater Darmstadt
- 1971 : Bremer Freiheit (Libertat a Brèma), montada per l’autor, Theater Bremen, Concordia
- 1973 : Bibi, montada per l’autor, segon Heinrich Mann, Theater Bochum
- 1976 : Der Müll, die Stadt und der Tod (La bordilha, la vila e la mòrt), postuma, montada en 1987 a Nòva York per Nick Fracaro ; e al cinèma per Daniel Schmid.
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Fassbinder par lui-même, ed establida e presentada par Robert Fischer, G3J éditeur, 2010, ISBN: 978-2-9527983-3-4
- Collectiu, Fassbinder, París, Rivages cinéma, 1986, 2006
- Robert Katz, L’amour est plus froid que la mort. Une vie de Rainer Werner Fassbinder, París, Presses de la Renaissance, 1988
- Yann Lardeau, Rainer Werner Fassbinder, París, ed. de l’Étoile/Cahiers du cinéma, 1990
- Thomas Elsaesser, Rainer Werner Fassbinder. Un cinéaste d’Allemagne, Centre Pompidor, 2005
- Terrorisme, mythes et représentations. La RAF de Fassbinder aux T-shirts Prada-Meinhof, ensag de Thomas Elsaesser amb lo DVD del filme L’Allemagne en automne (1977-1978) , filme collectiu d’Alexander Kluge, Rainer Werner Fassbinder, Volker Schlöndorff, eda., ed. Tausend Augen, 2005
- Alban Lefranc, Attaques sur le chemin, le soir, dans la neige, Marselha / Montreal, Le Quartanier, 2005 (biografia fictiva de Fassbinder)
- Fassbinder l'explosif, dirigit per Denitza Bantcheva, CinémAction, Corlet ed. Diffusion, Arte éditions, 2005
- Fassbinder: retour sur le cinéaste allemand Axelle Ropert, ed: La bibliothèque du film 7 de març de 2012]


text:
Via Lactèa
La Via Lactèa (del latin Via Lactea), dicha popularament lo Camin de Sant Jaume (var. Chamin de Sant Jaume)[1], es la galaxia ont se tròba, en particular, nòstre Sistèma Solar amb la Tèrra. Quand se vei dempuei la superfícia de la Tèrra, la Via Lactèa sembla un camin d'estelas dins lo cèu, çò qu'explica sei noms.
Observacion dempuèi la Tèrra[modificar | modificar la font]
En observar la Via Lactèa dempuèi la Tèrra, planeta que se tròba a un de sos braces d'espirala, aquela apareis dins lo cèl nocturne coma una faissa clara de lutz blanca que percor transversalament la vòuta celèsta entièra, ont se concentra un nombre d'estelas mai important que dins las autras parts del cèl e qu'apareis amb un aspècte leugièrament diferent en foncion de l'emisfèri dempuèi ont es contemplada[2]. Nombroses interrupcions dins sa continuitat son causadas per la preséncia dins d'unes endreches de las nebulosas escuras e de posca interstellara qu'enfosquisson la lutz de las estelas mai alunhadas. Lo trach mai luminós tomba entre las constellacions d'Ofiuc, Escorpion e Sagitari, valent a dire en direccion del centre galactic; mantun autre ponch brilhant se dispausan al nòrd e al sud del centre, particularament la zòna constituïda pel Braç del Cicne, dins la constellacion de meteis nom, e dempuèi lo Braç de la Carena-Sagitari, dins la constellacion de la Carena[3].
Relativament a l'equator celèst, la Via Lactèa passa a son extremitat nòrd dins la constellacion de Cassiopèa e a son extremitat sud per la costellacion del la Crotz del Sud. Aquela disposicion estranha es deguda a la granda inclinacion relativa entre lo plan orbital de la Tèrra (l'eclictica, ovvero lo plan fondamental del Sistèma Solar) e lo plan equatorial de la Galaxia. En realitat, a causa del fenomèn de la precession dels equinòccis, aquesta inclinacion de la Via Lactèa varia sensiblament en foncion de l'epòca, aumenta o demesís se l'axe de rotacion terrèstre se sarra o s'alunha del quite selhatge de la Via Lactèa; a nòstra epòca, son inclinacion es en lenta mas constanta progression. Durant l'epòca precessionala opausada a la nòstra (aperaquí 13 000 ans, o mai de 13 000 ans enrè), l'inclinason de la Via Lactèa demesís[4][5].
Per encausa de la diversa distribucion de las nebulosas escuras dins nòstra Galaxia, sa forma vista dempuèi la Terra apareis coma se foguèsse plan irregulara e descopada: la zòna dins lo nòrd del centre galactic, que penja dins l'emisfèri boreal, apareis laurada per un long selhatge fosc, que percor la faissa centrala del selhatge luminós de mai d'una quarantena de gras: s'agís d'un complèxe nebulós que se coneis jol nom de Fendedura del Cicne, e es una caracteristica tipica de la Via Lactèa del cèl boreal; vista de l'emisfèri austral, dins sa branca al sud del centre galactic, apareis mens enfosquida per la part boreala: l'unica nebulosa escura del relèu es la Nebulosa del Sac de Carbon, que se presenta coma una zona escura que se superpausa a la granda claror de la Via Lactèa dels cèls del sud. En direccion opausada al centre galactic per contra, demest las constellacions de l'Auriga e dels Bessons[6], sa claror apareis un pauc mens espessa e mens brilhanta.
Lo fach que la Via Lactèa devesisca lo cèl nocturne terrèstre en dos emisfèris mai o mens egals indica que lo Sistèma Solar se tròba prèp del plan galactic. La luminositat superficiala relativament bassa de la Via Lactèa li permet pas pasmens de poder èsser gaitada per las mai grandas airas urbanas o suburbanas pr'amor de la pollucion luminosa[7].
Galariá fotografica[modificar | modificar la font]
-
-
La Via Lactèa vista dempuèi la Val de la Mòrt durant l'estiu de 2007, presa en utilizar un grand angle.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ O eventualament: ...de Sant Jacme, forma mens estenduda en occitan.
- ↑ Aquò se deu a un efièch de visibilitat: dempuèi l'emisfèri nòrd se pòdon veire d'airals divèrses respècte a los que son observables dins l'emisfèri sud.
- ↑ Modèl:Cita libre
- ↑ La precession
- ↑ Corso di astronomia teorica - La precession
- ↑ L'anticentre galactic, valent a dire lo ponch que dempuèi la Tèrra apareis en oposicion al centre galactic, possedís de coordenadas celèstas opausadas a las del centre; en oposicion a la constellacion del Sagitari se tròba la constellacion dels Bessons.
- ↑ Inquinamento luminoso


text:
Joan Francés de La Peirosa
Joan Francés de la Peirosa (Jean François de Galaup, comte de La Pérouse en francés) (lo 23 d'agost de 1741 -1788 ?), nascut en Albigés al castelet del Ga a doas lègas d'Albi, es un oficièr de marina e un explorador francés. L'expedicion maritima a l'entorn del mond, que comandèt, desapareguèt còrses e bens a Vanikoro, illas Salamon, en 1788.
Balhèt lo seu nom a un luòc de la banlèga de Sydney prèp d'ont abordèt en 1788 (La Perouse).
Somari
- 1 Biografia
- 2 Recèrca de las traças de l'expedicion
- 3 Centenari de la mòrt de La Peirosa
- 4 Òbras de La Peirosa
- 5 Nòtas e referéncias
- 6 Vesètz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
Joan Francés de Galaup, eissit d'una familha albigesa que sa noblesa remonta a 1558, dintrèt als Gardes-marine a 15 ans, lo 19 de novembre de 1756, apondèt al seu lo nom de La Peirosa, aquel d'una tèrra recebuda de son paire. Foguèt encoratjat per un de sos parents, lo marqués Clamenç de Tafanèl de la Jonquièra. Pendent sos estudis a Brèst, s'engatgèt a l'edat de 17 ans dins los conflictes maritims de la Guèrra de Sèt Ans contra la Grand Bretanha al larg de l'America del Nòrd, en particular a Tèrra Nòva e sus Sant Laurenç amb son cosin Clément puèi amb lo cavalièr de Ternay, que vendrà lo seu vertadièr tutor.
La Marina[modificar | modificar la font]
A 15 ans, dintrèt dins la marina. A 18 ans, foguèt ferit e presonièr pendent la batalha dels Cardinals, prèp de Quiberon, entre lo marescal Hubert de Brienne de Conflans e l'amiral Edward Hawke. En setembre de 1763, Bidé de Chézac prenguèt amb el qualques gardas de la marina, entre los quals La Peirosa, per menar de Lorient a Brèst lo vaissèl nòu Les Six Corps
Foguèt encargat de dos viatges a las Índias coma comandant de la Seine. A l'illa de França, encontrèt la seuna futura femna, Eléonore Broudou, filha d'un armador nantés, devengut administrator de la marina.
Entremièg catòrze ans de patz, de 1764 a 1778, naviguèt dins l'Atlantic e dins l'ocean Indian, primièr en qualitat de simple oficièr, puèi coma comandant de mai d'una nau del rei.
La Guèrra d'Independéncia Americana[modificar | modificar la font]
Dintrat en França en 1777, foguèt nomenat lòctenent de vaissèl e obtenguèt la crotz de Sant Loís pr'amor que salvèt Mahé dels assaliors indians.
A la represa de las ostilitats (en 1778), recebèt lo comandament de la fregata l'Amazone, e se distinguèt dins l'escadra del comte d'Estanh per la presa d'una fregata britanica, l'Ariel.
Participèt dempuèi a la Guèrra d'Independéncia dels Estats Units d'America e als combats contra los Britanics de las Antilhas fins a Labrador, ont demostrèt sa valor maritima e militara en capturant dos fòrts britanics. En 1779, venguèt francmaçon[1].
La Baia d'Hudson[modificar | modificar la font]
Aquela expedicion faguèt pas dins lo temps una granda sensacion, a causa de son pauc d'importància ; mas desvolopèt los talents de la Peirosa, e lo faguèt conéisser coma oficièr capable de capitar una campanha de descobèrtas. Veniá de percórrer d'encontradas pauc conegudas, aviá agut de subremontar, dins un espaci fòrça restrench, gaireben totes los dangièrs que la navigacion pòt encontrar dins tota l'estenduda del glòbe.
Nomenat capitani de vaissèl a 39 ans, se maridèt religiosament amb Eléonore Broudou en 1783, contra l'avís del paire, e l'installèt as Albi.
L'expedicion[modificar | modificar la font]
Aprèp lo Tractat de París (1783), foguèt causit per lo marqués de Castries, ministre de la Marina e per Loís XVI de França per dirigir una expedicion a l'entorn del mond per completar las descobèrtas de James Cook dins l'ocean Pacific.[2] Aprèp un long viatge fins a Austràlia, l'expedicion maritima desapareguèt còrs e bens a Vanikoro, illas Salamon, en 1788.
En 1844, la vila d'Albi, patria de l'illustre e desfortunat navigador, elevèt una estatua de bronze en omenatge a la Peirosa.
Recèrca de las traças de l'expedicion[modificar | modificar la font]
D'Entrecasteaux[modificar | modificar la font]
Una expedicion partiguèt a sa recèrca en setembre de 1791. Dirigida per l'amiral d'Entrecasteaux, partiguèt de Brèst lo 28 de setembre amb doas fregatas, La Recherche e L'Espérance. Atenguèt l'illa dels Pins lo 16 de junh de 1792 ; puèi lo 19 de mai de 1793, l'expedicion descobriguèt una illa novèla que d'Entrecasteaux bategèt l'illa de La Recèrca. Mas foguèt sus aquela illa (tanben nomenada Vanikoro) que los subrevivents de l'expedicion La Peirosa trobèron refugi. E l'expedicion perseguiguèt sa rota cap a Surabaya sens jamai arribar.
De bruches[modificar | modificar la font]
De temps a autres, de bruches alucavan lusors d'espèr, e una de las declaracions qu'aguèt lo mai de restontiment foguèt aquela que faguèt, en 1793, lo Britanic George Bowen, capitani de la nau l'Albemarle, davant las autoritats de Morlaix. Aquel oficièr pretendèt d'aver vist, dins la nuèch del 30 de decembre de 1791, sus la còsta de la Georgia Austràla, de tròces de vaissèl, de filats de man d'òbra europèa.
D'autres bruches coma aquel se succediguèron gaireben d'annada en annada, mas foguèron tròp pauc fondats per meritar l'atencion.
Dumont d'Urville[modificar | modificar la font]
Enfin, a la fin de 1825, un oficièr britanic espandiguèt dins lo public las particularitats seguentas. Segon un capitani american auriá descobèrt un grop d'illas ben pobladas e entornadas d'estèus, comuniquèt amb eles, e aviá vist entre las lors mans una crotz de Sant Loís e de medalhas coma las de la Peirosa.
D'Urville partiguèt de Tolon le 25 d'abril.
Dumont d'Urville reconeguèt aprèp l'explorator britanic Peter Dillon, dins l'illa de Vanikoro lo luòc possible del naufragi e de la mòrt de Joan Francés de La Peirosa. Retirèt dels coralhs ancoras, de peirièrs qu'avián apartengut a l'Astrolabe mai totjorn pas de traça de la Boussole.
Peter Dillon[modificar | modificar la font]
En 1826-1827 Peter Dillon descobriguèt las rèstas del naufragi Vanikoro, Illas Santa Cruz (Illas Salamon), al nòrd de Vanuatu. Descobriguèt la campana de l'Astrolabe (la segonda nau comandada per Fleuriot de Langle) e peirièrs de bronze conservats pels abitants. Mas de la Boussole pas gaire de traça. Aprenguèt sus l'illa de Vanikoro « coma doas grandas naus s'encalèron per una nuèch de granda tempèsta : una auriá enfonzat, l'autra se seriá encalada e los subrevivents aurián pogut demorar sus un ponch de Vanikoro, nomenat Paiou. Cinc o sièis meses aprèp, de subrevivents serián tornats a bòrd d'un pichon batèl fabricat amb los tròces del grand. D'unes demorèron a Vanikoro, se mesclaràn pus tard als afrontaments dels indigènas. Lo darrièr dels subrevivents seriá mòrt pauc abans la venguda de Peter Dillon. »
Dins las annadas seguentas, dos autres exploradors franceses passèron per Vanikoro : Legoarant de Tromelin trobèt las ancoras e los canons que son depausats, dempuèi 1884, al pè del monument de La Peirosa as Albi.
Centenari de la mòrt de La Peirosa[modificar | modificar la font]
Las annadas 1960[modificar | modificar la font]
En junh de 1962, un cabussaire neozelandés fixat a Pòrt Vila acompanhèt Pierre Anthonioz dins son expedicion. Reece Dicombe prospectèt l'estèu a l'entorn del jaciment de l'Astrolabe e localizèt rapidament, per 15 mètres de fons, de formas d'ancoras e de canons preses dins lo coralh. Remontèt un salmon de plomb que pensa èsser de La Boussole.
En 1964, Reece Discombe tornèt e remontèt peirièrs, una carrèla de bronze e d'autres objèctes qu'una partida es expausada al Musèu d'Albi.
Las recèrcas de l'associacion Salamon[modificar | modificar la font]
L'Associacion Salomon es estada creada per levar lo mistèri sus la fin tragica de l'expedicion de La Peirosa. I aguèt sièis campanhas d'escavament: 1981, 1986, 1990, 2003 e 2005.
- 1981
Tres cents pèças sortiguèron de las aigas: de vaissèla, de moneda mas se sap pas se provenon de la Boussole o de l'Astrolabe.
- 1986
Identificacion de las doas epavas. L'Astrolabe s'encalèt sus un ròc prèp de la Boussole que s'esquincèt sus los estèus de Vanikoro.
- 1990
D'arqueològs temptèron de trobar a tèrra las traças d'un campament francés. Mas sens succès.
- 1999 e la mediatizacion
Campanha filmada per France 3 per l'emission Thalassa Le mystère de Vanikoro (lo 12 de genièr de 2001. Jean-Christophe Galipaud, arqueològ de l'IRD trobèt de pròvas de l'existéncia d'un camp dels subrevivents a tèrra sus la riba drecha del riu Lauwrence. En mar, se remontèt d'objèctes nombroses.
- 2003
Descobèrta de l'esqueleta d'un companhon de La Peirosa.
- 2005
Descobèrta d'un sextant portant lo nom del fabricant «Mercier»; aquò confirma amb d'autres elements que lo comte de La Peirosa aviá naufragat en lo site de « La Faille » e aviá pas abordat dins l'illa...
- 2008
Expedicion entre lo 15 de setembre e lo 15 d'octobre.
Naus de La Peirosa[modificar | modificar la font]
Òbras de La Peirosa[modificar | modificar la font]
- Jean-François de La Pérouse, Voyage autour du monde sur l’Astrolabe et la Boussole, Paris : La Découverte / Poche, 2005. (ISBN 2-70712-782-5)
- (en) Voyage Round the World; Performed in the Years 1785, 1786, 1787, and 1788, by the Boussole and Astrolabe chapitres VI à XII - Volume 2 chapitre XVI
- Carte D'Une Partie Du Grand Océan à l'E et S.E. de la Nouvelle Guinée pour l'intelligence du Voyage de la Frégate Espagnole la Princesa commandée par D. Francisco Antonio Maurelle en 1781 Paris 1789
- Carte du Grand Océan ou Mer du Sud dressée pour la relation du voyage de decouvertes faites par les frégates françaises la Boussole et l'Astrolabe dans les années 1785, 86, 87 et 88
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Franc-maçons célèbres.
- ↑ Robert J. King, "William Bolts and the Austrian Origins of the Lapérouse Expedition", Terrae Incognitae, vol.40, 2008, pp.1-28.
Vesètz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sa généalogie sur le site geneanet samlap
- Le nouveau site de l'association Lapérouse Albi-France
- Détails sur l'expédition et l'équipage
- Site des amis du musée Lapérouse
- Maouna, 11 décembre 1787, la mort de Robert de Lamanon
- Opération Lapérouse 2005
- Opération Vanikoro 2008 - Blog d'actualités sur le navigateur Lapérouse