text:
Civilizacion maia
La civilizacion maia foguèt una civilizacion anciana de Mesoamerica que se formèt au milleni I avC e dispareguèt a la fin dau sègle XVII. En causa de sei conoissenças avançadas en escritura, en art, en arquitectura, en agricultura, en matematicas e en astronomia, fa partida dei civilizacions mesoamericanas pus estudiadas.
Èra situada sus lei territòris dau sud de Mexic, especialament la peninsula de Yucatan, de Belize, de Guatemala, de Honduras e dau Salvador. Seis originas preïstòricas se situan entre lo milleni VII avC e lo milleni III avC ambé la sedentarizacion de populacions de caçaires culheires. A partir dau milleni II avC, la societat maia venguèt pus complèxa ambé l'aparicion de classas socialas diferenciadas. Entre 1000 e 400 avC, la division sociala se desvolopèt e de ciutats-estats comencèron de s'organizar. Lei principalas foguèron Copan, Tikal e Palenque. Conoguèron son apogèu entre lei sègles VI e IX apC mai deguèron faciar una crisi que sei causas son desconegudas. A la fin d'aqueu periòde, aquò entraïnèt l'abandon de la màger part dei centres urbans.
Après lo sègle IX, certanei ciutats-estats contunièron de se desvolopar mai lo declin de la civilizacion maia contunièt. Ansin, la màger part dei sites importants èra abandonada quand lei conquistadors espanhòus arribèron dins la region au sègle XVI. Espanha ne comencèt la conquista après la casuda de l'Empèri Astèc en 1521. Pasmens, maugrat una superiotat tecnologica importanta, se turtèron a una resisténcia acarnada après una premiera campanha aisada còntra lei Maias de Guatemala. Quatre guèrras fogèron necessàrias per rompre aquela resisténcia e lo darrier estat independent capitulèt solament en 1697 après doas guèrras suplementàrias.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Organizacions
- 3 Sciéncias e tecnologias
- 4 Cultura
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Periòde preclassic[modificar | modificar la font]
La data precisa d'aparicion de la civilizacion maia – e, indirèctament, lo començament dau periòde preclassic – es encara l'objècte de debats entre istorians car la transicion entre populacions preïstoricas e maias es mau coneguda. Lo site maia pus ancian qu'es conegut a l'ora d'ara es Cuello que data de 2 600 avC.
Dins lo corrent dei sègles seguents, d'autrei regions conoguèron un procès progressiu d'urbanizacion. En Sonusco, de vilatges apareguèron vèrs 1 800 avC. Leis abitants i avián lo mestritge de l'agricultura e de la terralha. Dins lei tèrras bassas, la premiera vila vertadiera coneguda es Nakbe onte d'infrastructuras importantas foguèron bastidas vèrs 750 avC. Pasmens, d'elements permèton de pensar la preséncia de densitats de populacion fòrça importantas dins aquela region durant lo meteis periòde. Per exemple, la ciutat d'El Mirador i agantèt una superficia d'aperaquí 16 km². Dins lei tèrras autas e la region pacifica, l'emergéncia de vilas foguèt pus lenta mai èra realizada en 400 avC a l'entorn de Kaminaljuyu dins lo premier cas e de Takalik Abaj e Chocolá dins lo segond.
Lo periòde preclassic s'acabèt dins lo corrent dau sègle I apC. Per de rasons desconegudas, lei vilas foguèron abandonadas e la civilizacion maia conoguèt una crisi grèva que durèt fins au sègle III apC.
Periòde classic[modificar | modificar la font]
Desvolopament e apogèu de la civilizacion maia classica[modificar | modificar la font]
Lo periòde classic (sègle III-IX) de la civilizacion maia correspond a una epòca importanta d'urbanizacion e de construccions. La màger part dei vestigis e deis inscripcions maias coneguts a l'ora d'ara data d'aquelei sègles. Sa caracteristica principala foguèt la dominacion dau modèl de la ciutat-estat dirigida per un rèi ò una aristocracia guerriera. Un autre aspèct major dau periòde foguèt la demografia importanta dei regions maias ambé plusors aglomeracions de 50 000 e 120 000 abitants liadas entre elei per de rets relativament dens de rotas.
L'istòria dei Maias classics es relativament ben coneguda gràcias ais estèlas gravadas durant aqueu periòde. Comencèt amb una influéncia marcada de l'ensems dei regions maias per a civilizacion de Teotihuacan (situada dins la vau de Mexic). D'efèct, en despiech de la distància, Teotihuacan capitèt de reversar lo rèi de la ciutat de Tikal e d'i installar una dinastia favorabla a seis interès. Aquò permetèt a Tikal d'obtenir un important sostèn e de venir la principala poissança maia dins lei tèrras bassas. Pasmens, se turtèt a la resisténcia de Calakmul e lei doas ciutats desvolopèron d'importanteis alianças e se liurèron mai d'una guèrra[1].
Dins lo sud-èst, la poissança principala èra Copán que sei senhors, eissits d'una dinastia fondada en 426, establiguèron de liames fòrts ambé Petén – una autra cituat-estat maia importanta – Tikal e Teotihuacan. Agantèt son apogèu durant lo rèine de Uaxaclajuun Ub'aah K'awiil (695-738). Pasmens, la captura d'aqueu darrier per son vassau K'ak' Tiliw Chan Yopaat de Quiriguá marquèt son declin de la ciutat. Enfin, dins leis autrei regions, lei ciutats de remarca foguèron Palenque e Yaxchilan en Usumacinta, Kaminaljuyu dins lei tèrras autas e Coba dins lo nòrd de Yucatan.
Afondrament de la civilizacion classica[modificar | modificar la font]
La civilizacion maia classica conoguèt una grèva crisi dins lo corrent dau sègle IX qu'entraïnèt son afondrament politic e l'abandon de la màger part dei ciutats. Sei causas son totjorn pas clarament identificadas mai plusors elements, sovent liats entre elei, son generalament avançats coma una demenicion de la produccion agricòla, una populacion tròp importanta a respèct dei ressorsas disponiblas e lei consequéncias dei guèrras recurrentas entre vilas. Aquela crisi foguèt pasmens pas unifòrma e lei ciutats dau nòrd de Yucatan, coma Chichen Itza e Uxmal, venguèron de centres poderós durant aqueu periòde e foguèron pas abandonadas.
En revènge, dins lo sud, leis inscripcions venguèron pus raras e mens precisas e lei construccions novèlas de monuments demeniguèron avans de s'arrestar. En particular, dins lo baçin de Petén, lei ciutats pus poderosas, coma Tikal e Calakmul, foguèron totalament abandonadas en 50 a 100 ans e lei rets marchands contornejèron d'ara endavant l'endrech.
Periòde post-classic[modificar | modificar la font]
Lo periòde post-classic durèt dau sègle X au sègle XV. Maugrat son declin, la civilizacion maia se redreiçèt dins lei tèrras bassas dau nòrd de Yucatan, onte de vilas novèlas se formèron, e dins quauqueis endrechs isolats dei tèrras autas dau sud. De migracions toltècas, qu'influencièron fòrça lei Maias post-classics, sostenguèron probable aquela renaissença. Pasmens, la populacion demorèt d'ara endavant concentrada a l'entorn dei fònts e lei tèrras abandonadas foguèron pas tornadas poblar.
Ansin, dau sègle X au començament dau sègle XVI, lei ciutats pus importantas foguèron Chichen Itza (sègles X a XII) e Mayapan (sègles XIII a XV). Se fau egalament nòtar la preséncia, dins lo sud, de Q'umarkaj qu'èra la capitala dei K'iche. De mai, durant aqueu periòde, la civilizacion maia foguèt influenciada per de migracions toltècas a l'origina de plusors dinastias localas.
Dins aquò, lei crisis contunièron e lei vilas importantas foguèron a cha pauc abandonadas. Aqueleis episòdis semblan fòrça similars a la crisi finala dau periòde classic mai an una escala pus reducha. En particular, Mayapan foguèt abandonada en 1448 en causa de problemas politics, environamentaus e sociaus. Aquò marquèt la disparacion de la darriera granda vila maia e entraïnèt una guèrra violenta e generalizada per l'egemonia entre leis estats subrevivents. Dins lo sud, lei K'iche foguèron atacats per lei Kaqchikel que venguèron pauc a pauc la principala poissança maia.
La conquista espanhòla[modificar | modificar la font]
Au contrari de l'Empèri Astèc, la conquista dei territòris maias per leis Espanhòus foguèt lònga e durèt de 1521 a 1697. Premier, comencèt en 1521, après la casuda de Tenochtitlan, quand Hernán Cortés mandèt una armada dirigida per Pedro de Alvarado en direccion de Guatemala. Aquela fòrça enregistrèt de succès importants ambé la presa de Q'umarkaj (1524) e la somission de Kaqchikel (1525). En revènge, lei ciutats maias dau nòrd resistiguèron d'un biais acarnat e enregistrèron mai d'una victòria. Ansin, foguèron pas vencudas avans 1546. Enfin, lo baçin de Petén, vengut una region fòrça isolada, poguèt aprofichar sei junglas per mantenir son independéncia fins a la presa de Tayasal en 1697.
Persisténcia de la cultura maia[modificar | modificar la font]
Se la conquista de Yucatan e dau bacin de Petén entraïnèt la disparicion de la civilizacion maia urbana e d'una partida importanta de sa cultura, plusors vilatges demorèron isolats deis autoritats colonialas. Aquò permetèt lo mantenement de la cultura e dei conoissenças maias, compres dins lo domeni religiós (maugrat leis esfòrç dei missionaris catolics). Ansin, lo calendier rituau de 260 jorns demorèt en usatge e, uei, aperaquí un milion de locutors de lengas maias vivon totjorn en Yucatan.
Organizacions[modificar | modificar la font]
Organizacion politica[modificar | modificar la font]
Au contrari deis Astècs e deis Incas, la zòna culturala maia foguèt jamai politicament unificada. En plaça, i aguèt una multitud de ciutats-estats qu'èran pas totjorn organizadas de la meteissa maniera. Pasmens, d'un biais generau, dins lei vilas majoras, lo rèi èra lo centre dau poder coma cap de l'armada, de l'administracion, de l'economia, de la justícia e de la religion. La justificacion d'un tal poder èra de natura religiosa e de rites religiós frequents permetián de la renfòrçar publicament.
Entre elei, lei ciutats pus poderosas èran liadas per un ret complèx d'alianças destinadas a protegir seis interès sociaus e economics. Lei relacions entre lei vilas principalas e lei ciutats segondàrias èran de tipe feodau. Lo cap d'aquelei vilas podián de còps èsser chausits per lo rèi, siá au sen de sa familha siá entre sei fidèus. Segon leis endrechs, la natura dau poder d'aquelei vassaus sembla variar d'un estatut de sobeiran de drech divin – similar ai caps dei vilas majoras – an aqueu de governador militar.
Religion[modificar | modificar la font]
Coma leis autrei pòbles mesoamericans, lei Maias èran politeïstas e avián un panteon fòrça ric. De mai, lo subrenaturau aviá un ròtle important dins la vida quotidiana de cada abitant e totei leis aspècts de la societat e de la natura èran divinizats. Pasmens, en causa dei destruccions entraïnadas per la conquista, la religion maia es mau coneguda.
Segon lei descubèrtas arqueologicas e istoricas, èra dirigida per un clergat poderós que formava un grop reduch eissit de l'elèit. Menava de rites complèxs, compres de sacrificis umans, e fòrça codificats. De mai, èran en carga dei mesuras astronomicas que permetián de mantenir lei calendiers. Existiá pereu de chamans qu'èran utilizats per la populacion per establir de liames dirècts ambé lei divinitats gràcias a de rites basadas sus la consumacion de plantas allucinogènas. Enfin, i aviá una gròssa importància donada a un culte dei mòrts ò deis ancians que permetiá d'afichar l'estatut de la familha.
La cosmogonia associada ai crèires maias èra fòrça estructurada. Lo mond i èra devesit entre un paradís de 13 nivèus, un mond sosterrenh de 9 nivèus e un endrech intermediari que correspondiá au plan d'existéncia dei mortaus. Cada nivèu aviá quatre ponchs cardinaus, identificats amb un color, qu'èran associats ai principalei divinitats. Fòrça nombrós, lei dieus presentavan, en mai d'aquò, d'aspècts diferents segon lei nivèus e l'ora de la jornada. Lei pus importants èran :
- Itzamna, dieu dau cèu, de la nuech e dau jorn.
- Kinich Ahau, dieu dau Soleu.
- Chaac, dieu de la plueja e dau tròn.
- Bolon Dzacab, dieu de la mòrt violenta.
- Ek Chuah, dieu dei marchands e de la prosperitat.
- Ixchel, dieu dei vengudas deis aigas, de la Tèrra, de la Luna e dei chavanas.
Organizacion economica[modificar | modificar la font]
L'organizacion economica dei Maias es mau coneguda car lei tèxtes ancians ne'n parlan pas. Leis Espanhòus s'interessèron tanben gaire au subjècte e sei rareis observacions son estacadas a un periòde de declin avançat de la civilizacion maia. Pasmens, l'arqueologia an permés de trobar plusors indicis mostrant una activitat economica intensa.
L'agricultura, lo norrigatge (sustot lo can e lo dindon), la caça (cèrvi, pecari, tapir, monina, aucèu...) e la pesca n'èran la basa. Se lei metòdes agricòlas èran avançats (brutladís complèx, bancaus...), lei païsans maias aviá ges d'otís de metau.
De cambis comerciaus importants avián luòc entre ciutats, compres ambé de vilas situats dins d'autrei regions de Mesoamerica. Lo transpòrt èra realizat per d'òmes (sur lei rotas) ò per de naviris leugiers (sus lei cors d'aiga). La ròda èra probablament coneguda mai foguèt pas utilizada per lo transpòrt. De favas de cacau e de campanetas de coire èran utilizadas coma moneda. Lei bens principaus qu'èran cambiats èran de metaus preciós (aur, argent e coire), de cacau, de plumas de quetzal, de gemas (sustot lo jade), de terralhas, de mòbles e divèrseis objèctes de luxe.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Agricultura[modificar | modificar la font]
Per norrir una populacion importanta, lei Maias deguèron desvolopar divèrsei metòdes agricòlas destinadas a maximizar sa produccion. L'usatge dau brutladís n'èra la basa. Per aquò, lei païsans cremavan lei brossalhas d'una parcèla mai i laissavan en plaça leis aubres. Après quauqueis ans d'utilizacion, l'endrech èra laissat en garach e leis aubres ne'n acceleravan la regeneracion.
Lei brutladís foncionavan ben dins lei regions volcanicas e drudas dei Tèrras Autas. Pasmens, dins lei Tèrras Bassas, la fertilitat èra febla e d'autrei tecnicas foguèron necessàrias. Ansin, lei Maias bastiguèron de bancaus per aparar lei tenements còntra l'erosion e de camps subreauçats dins lei regions palunósas. De rets d'aigatge permetián de provesir l'aiga necessària. De mai, la fanja que blocava lei canaus èra utilizada per remplaçar la tèrra perduda dins lei bancaus ò contuniar de subreauçar lei montets.
Lei culturas maias principalas èran lo gròs blat, lo faiòu e la cocorda. Aqueleis aliments permèton d'aver un regime alimentari quasi equilibrat que necessita pauc de complements carnats. Aquò permetiá de limitar l'importància de la caça (practica dins la jungla) e de la pesca (practicada dins lei canaus d'aigatge).
Terralha[modificar | modificar la font]
Installats dins una region rica de mineraus fòrça variats gràcias au volcanisme e a una gròssa diversitat d'argiela, lei Maias desvolopèron un mestritge de remarca de la fabricacion de terralhas. Cinc periòdes principaus de produccion son generalament identificadas per leis arqueològs. Durant lo Preclassic (fins 250 avC) e lo Preclassic Tardiu (250 avC - 250 apC), lei terralhas an unicament una foncion utilitària e una forma de cocorda destinada au transpòrt d'aiga ò de manjar. Aquela forma particulara indica probable l'utilizacion anteriora de cocordas cavadas coma recipient. L'ornamentacion d'aquelei terralhas èra simpla (emprentas de calhau, gravaduras simplas...). Pasmens, vèrs la fin dau Preclassic Tardiu, comencèron d'aparéisser de formas pus complèxs coma de terralhas tetrapòdas de color roja.
Durant lo Classic Aut (250-550), la cultura de Teotihuacan agantèt lei país maias. La policromia apareguèt e lei tecnicas de fabricacion venguèron omogenèas dins tot l'ensems maia – au contrari dei dos periòdes precedents. Certanei terralhas, especialament aquelei ambé plusors colors, venguèron de bens de luxe reservats a l'elèit. Aquela tendància contunièt durant lo periòde seguent (dich Classic) que veguèt tanben una diversificacion dei formas e l'aparicion de scenas figurativas.
Enfin, après la fin de l'èra classica, apareguèron de terralhas en partida inspiradas per lei Toltècs amb una color arange (975-1200) puei roja (1200-1540). L'art maia de la terralha dispareguèt après la conquista espanhòla.
Escritura[modificar | modificar la font]
Utilizada dau sègle III avC au sègle XVII apC, l'escritura maia èra formada de glifs que representavan de mots ò de sillabas. Una sillaba podiá èsser escricha de plusors manieras diferentas e un mot podiá ansin aver plusors representacions : un glif « ideografic », de glifs sillabics ò una combinason de glifs ideografics e sillabics. Una classa d'escribas, que fasiá partida de l'elèit de la societat, aviá lo mestritge d'aqueu sistèma – relativament complèx – e sa comprenença per lo rèsta de la populacion es desconeguda. Permetèt pasmens la creacion d'una literatura rica, largament destrucha per leis Espanhòus.
En despiech dei destruccions de la conquista coloniala, plusors tèxtes maias an subreviscut, especialament gràcias ais estelas gravadas per celebrar d'eveniments importants. De mai, lo monge Diego de Landa (1529-1579), qu'aviá assaiat d'anientar lei vestigis de la civilizacion maia, aviá paradoxalament laissat una mena de sillabari. Son utilizacion foguèt malaisada e la traduccion de l'escritura maia avancèt pas fins ai trabalhs dau Sovietic Yuri Knorozov (1922-1999). Aqueu darrier descubirguèt la natura sillabica dei glifs. Puei, l'Estatsunidenc David Stuart (nascut en 1965) descurbiguèt la natura ideografic de certanei glifs. Amb aperaquí 800 glifs identificats a l'ora d'ara, aquò a permés de tradurre 80% dei tèxtes maias coneguts.
Matematicas e astronòmia[modificar | modificar la font]
Per de rasons probablament religiosas, lei Maias desvolopèron l'estudi dei matematicas e de l'astronomia ambé de resultats relativament impressionants en comparason dau nivèu tecnologics feble de sa civilizacion. Per aquò, utilizèron lo sistèma de basa 20 qu'existiá en Mesoamerica. Dotat d'un element zèro, aqueu sistèma matematic foguèt conjugat ambé de representacions graficas per permetre lo manejament de chifras importants, compres de calculs a l'infinit.
Leis aplicacions pus conegudas d'aquelei conoissenças son astronomicas. En particular, permetèt de mesuras fòrça precisas dei posicions deis astres. Per exemple, lei Maias avián estimat la durada d'un an a 365,2420 jorns còntra 365,2422 per leis astronòms modèrnes (e 365,2425 per lo calendier gregorian). De mai, èran capables d'estudiar e de preveire lo movement de la Luna e dei planetas.
Calendiers[modificar | modificar la font]
Lei Maias utilizavan plusors calendiers basats sus sei calculs astronomics. Lei dos principaus èran lo tzolk'in e lo haab. Lo premier èra utilizat per de questions religiosas e èra fach de combinasons entre 20 jorns e 13 chifras. Lo segond èra un calendier civiu de 365 jorns devesits en 18 mes de 20 jorns e completats per 5 jorns addicionaus.
Pasmens, lo tzolk'in e lo haab permetián pas de datar corrèctament un eveniment car seis ans èran pas numerotats. Per aquò, lei Maias desvolopèron lo còmpte lòng que permetiá d'establir un liame entre lei dos calendiers e d'i posicionar una data istorica. De còps, èra completat per de donadas eissidas de l'observacion dei movements de la Luna.
En mai d'aquò, lei Maias avián d'autrei metòdes per mesurar lo temps. En particular, podián utilizar lei cicles solars (equinocis e solsticis) e lei cicles de Vènus. D'efèct, lei movements d'aquela planeta èran sovent associats ambé lo mau.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
L'arquitectura maia èra inspirada per l'arquitectura mesoamericana e per lei concepcions maias de l'Univèrs. En particular, lei ciutats respectan l'imatge maia dau cosmòs, çò que permetèt ai sobeirans d'afiermar sa legitimitat divina durant lei rites e lei ceremònias religiosas. Sei principis generaus son l'existéncia d'un còr urban format d'un centre ceremoniau, reservat a l'elèit, enviroutat dei quartiers restats per lo pòble.
Lei centres ceremoniaus èran bastits segon d'estiles monumentaus. Seis infrastructuras son pas totjorn aisadas d'identificar en despiech de vestigis sovent importants. Pasmens, entre lei construccions pus frequentas, òm pòu citar :
- lei plataformas qu'èran utilizadas per realizar certanei ceremònias ò coma fondacion per d'autrei bastiments.
- lei palais, sovent fòrça decorats, que semblan sovent a d'acropòlis. Pasmens, aqueu ròtle de fortificacion es pas clar. En revènge, lei palais èran sovent utilizats coma necropòli per l'aristocracia.
- lei « grops E » es una estructura complèxa que se tròba dins lei regions meridionalas e centralas. Son fachs d'una piramida e d'una plataforma. Sa foncion precisa es desconeguda mai l'ipotèsi principala imagina un ròtle d'observatòri astronomic.
- lei « grops triadics » son formats d'un bastiment principau, de dos annèxas lateralas e d'una plataforma. Caracteristica dau Preclassic Tardiu, son ròtle es desconegut.
- lei piramidas amb un temple a sa cima. Reservadas ai dieus pus importants, aquelei construccions devián aver una geometria fòrça precisa per respectar la cosmologia maia. Ansin, certanei piramidas, especialament aquelei dedicadas a Kukulkan, èran probable utilizadas coma observatòris astronomics.
- lei jòcs de bala.
En causa de l'istòria lònga dei Maias e dei particularismes regionaus marcats, l'arquitectura maia presenta d'estiles diferents segon leis epòcas e leis endrechs. Lei materiaus utilizats èran generalament la fusta e la pèira. Pasmens, dins certanei regions, coma Comalcalco, leis abitants utilizèron tanben de bricas d'argiela (benlèu en causa de la manca de pèira). L'abséncia d'otís de fèrre e de mejans de transpòrt animaus èra gaire un problema car lei materiaus de construccion èran fòrça comuns.
Leis ostaus de la populacion generala èran fachs de materiaus passadís coma de ramèus trenats cubèrts d'argiela. La teulissa èra realizada ambé de fuelhas de pauma. De clujadas podián tanben èsser utilizadas. Aqueu tipe d'ostau existís totjorn en Yucatan.
-
Reconstitucion dau palais de Palenque.
-
-
Temple de Palenque situat a la cima d'una piramida.
-
El Castillo, piramida de Chichen Itza.
-
Jòc de bala de Chichen Itza.
Escultura[modificar | modificar la font]
Pèira[modificar | modificar la font]
L'escultura maia, probablament eissida de l'escultura olmèca, èra un art major de la civilizacion maia. Apareguda tre lo Periòde Preclassic, donèt naissença a divèrsei tipes d'objèctes :
- leis estelas son de blòts de ròca escultats e gravats, sovent acompanhadas per d'autars. Principalament bastidas a l'iniciativa dei sobeirans dau Periòde Classic, èran destinadas a celebrar d'eveniments importants. Illustran lo mestritge dei detalhs e de l'observacion dau còrs uman deis artistas maias.
- lei lindaus, lei panèus e lei tauletas plaçats sus lei pòrtas, lei muralhas e lei costats dei plataformas. Permetián sovent la realizacion de bas-relèus depintant de scenas ambé plusors personatges. Per exemple, es lo cas en Palenque, ambé plusors tauletas depintant un palais ò d'esclaus.
- leis escaliers monumentaus qu'èran generalament cubèrts de motius ieroglifics, de tèxtes e de scenas (jòc de bala... etc.).
- d'autars, rebons ò rectangulars, qu'èran fòrça ornats. I aviá pereu d'esculturas zoomòrfas que tenián una foncion similara.
-
Estelas de Copán.
-
Estelas autar de Takalik Abaj.
-
Estela de Calakmul.
-
Panèu escultat en Cancuén.
-
Escaliers de Chichen Itza.
Estuc[modificar | modificar la font]
Lei Maias aprenguèron d'utilizar l'estuc dins lo corrent dau Periòde Preclassic Tardiu. Se'n serviguèron principalament per curbir e protegir sei construccions ò per empegar de panèus de pèira escultada sus una muralha. Pasmens, èran tanben capable de l'adoptar per realizar dirèctament d'esculturas complèxas qu'èran de còps pintadas. Per exemple, foguèt lo cas dins lo temple dau rèi Yax K'uk' Mo' de Copán.
Lei tecnicas de trabalh d'aqueu materiau èran variadas mai, sovent, lei Maias realizavan de serias de panèus qu'èran per la seguida associats per formar una frisa ò un ensems pus complèx. Lo nivèu de detalh agantat per leis artesans trabalhant l'estuc, quasi identic an aqueu deis artistas de l'Empèri Roman, foguèt inegalat en Mesoamerica.
Fusta[modificar | modificar la font]
L'escultura de la fusta èra probablament fòrça frequent mai pauc d'exemples an subreviscut a la conquista espanhòla e ais efècts dau temps. Pasmens, quauqueis esculturas e lei testimònis dei conquistadors permèton d'identificar un usatge comun, compres dins lei palais e lei temples. En particular, una escultura de fusta descubèrta en Tikal mòstra un rèi ambé una figura protectritz. Plusors lintaus de fusta, gravats e ornats, foguèron pereu trobats per leis arqueològs dins aquela ciutat.
Pintura[modificar | modificar la font]
En causa de l'umiditat dau clima, la màger part dei pinturas maias es perduda. Pasmens, lei descubèrtas arqueologicas permèton d'afiermar l'importància d'aquel art au sen de l'elèit de la societat. En particular, lei bastiments importants e leis ensems funeraris èran ornats de pinturas muralas que podián representar de motius geometrics, de scenas de la vida vidanta, de scenas istoricas (sovent accompanhadas de tèxtes) e de scenas mitologicas representant de divinitat.
L'autre aspèct important de la pintura maia qu'es conegut a l'ora d'ara es son utilizacion per la decoracion dei terralhas de luxe qu'èran cambiats per l'aristocracia. D'efèct, aquelei terralhas pòrtan sovent de scenas istoricas ò mitologias, de tèxtes e de motius geometrics realizats amb un suenh extrèm.
-
Pintura murala de Bonampak.
-
Pintura murala de San Bartolo.
-
-
Musica[modificar | modificar la font]
La musica maia es coneguda gràcias a de descripcions realizadas per d'Espanhòus e a de tèxtes datant dau Periòde Classic. Aquò a permés d'identificar mai d'un instrument e de mostrar l'importància de la musica au sen de la societat maia. En revènge, la notacion musicala es totalament perduda.
Leis instruments principaus èran lei trompetas, lei maracas e lei tambors. Segon lei pinturas representant de scenas de musica, lei trompetas èran fòrça utilizadas per anonciar l'arribada dau rèi e per comunicar a la caça ò sus lo prat batalhier. Lei maracas èran a l'origina realizats a partir de cocorda mai leis arqueològs an tanben descubèrt de modèls pus avançats qu'èran fachs de terralha. Enfin, lei tambors avián de formas e de concepcions variadas. La màger part èran de fusta mai d'autrei materiaus, coma de coirassas de tortuga, foguèron de còps adoptats. Seis usatges èran nombrós e leis Espanhòus l'observèron coma mejan de comunicacion durant la conquista de Yucatan.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura maia apareguèt vèrs 300 avC e dispareguèt ambé la conquista espanhòla ai sègles XVI e XVII. Es en partida desconeguda car lei conquistadors e lei prèires espanhòus organzièron sa destruccion sistematica. Pasmens, quatre libres e un nombre important d'estelas e de terralhas escrichas subrevisquèron. Aquò permetèt de comprendre l'importància de la literatura maia que foguèt probablament la pus sofisticada de Mesoamerica.
Lei tèxtes coneguts tractan de religion e d'istòria. Depintan lo mond maia ò d'eveniments importants coma la construccion d'un monument ò la victòria d'un rèi còntra un rivau. En revènge, lei tèxtes scientifics e filosofics son perduts.
-
Paginas dau Codèx de Paris, un dei quatre libres maias coneguts a l'ora d'ara.
-
-
-
Dança[modificar | modificar la font]
La dança èra fòrça importanta dins tota la societat maia (dei sobeirans ai plebeus). Lo glif designant la dança foguèt identificat en 1992 e lei tèxtes parlant de dança illustran l'importància dau subjècte. Pasmens, en causa de la destruccion dei libres maias per leis Espanhòus, la màger part d'aquel art es uei perduda.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Conquista Espanhòla de Yucatan :
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Leis eveniments d'aqueu conflicte son una fònt importanta d'estèlas e d'inscripcions.


c: text/html

text:
Un diplòme d’estat per atestar de sas capacitats en occitan
Lo ministèri francés de l’ensenhament a creat recentament lo DCL (Diplòma de Competéncia en Lenga). Existissiá fins ara per las lengas estrangièras, puèi s’es creat lo DCL breton e darrièrament lo DCL occitan. S’adreça en primièr lòc a totes los que vòlon far valer lor coneissença de l’occitan dins l’encastre professional. Es dobèrt a totes, quines que sián lo nivèl de lenga e d’estudis.
En tant qu’organizacion màger de corses als adultes, L’Institut d’Estudis Occitans a portat sa contribucion dins l’elaboracion d’aquel diplòma. Serà l’escasença de far certificar un vertadièr nivèl de lenga d’un biais interactiu. Totas las competéncias comunicativas son presas en compte : escota, produccion orala, prene part a una convèrsa, legir, comprene e argumentar. Serà doncas per cada aprenent que seguís un cors per adulte o per un ensenhaire un biais oficial de certificar los aquesits.
Cadun podrà aital far reconéisser son nivèl de lenga quitament sens aver fait cap estudi especific. La primièra session oficiala se farà lo dissabte 21 de mai 2011 dins las acadèmias de Bordèu, Tolosa e Montpelhièr e una session experimentala se farà lo 5 de febrièr 2011.
Cossí se debana lo DCL ?
L’examen se passa amb una espròva d’una durada de 2 oras 30, presentada jos la forma d’un jòc de ròtle : lo candidat es cargat d’una mission ont li caldrà far una causida e la justificar. Lo candidat legís, escota, s’entreten amb un interlocutor, tracta l’informacion e escriu un document de sintèsi. L’espròva caup cinc fasas : Presa d’informacions dins de documents escrits, presa d’informacions dins de documents sonòrs, entreten telefonic (presentacion orala a un interlocutor e entreten complementari), redaccion d’un document per explicar e argumentar sa causida.
Aprèp l’espròva, una jurada atèsta lo nivèl obtengut pel candidat. 5 grases son possibles, en referéncia al CECRL (Cadre Europèu Comun de Referéncia per las Lengas) : nivèl A2 / nivèl B1 / nivèl B1+/ nivèl B2 / nivèl C1.
La session experimentala
L’equipa de concepcion vos convida a vos inscriure coma candidat, gratuïtament , a aquela session experimentala. La vòstra preséncia serà plan utila per poder finalizar la concepcion del diplòma. De mai, poiretz recebre una atestacion de vòstre nivèl al cap de l’espròva.
Inscripcion dins la limita de las plaças disponibles al prèp de
Jeanmarie.Sarpoulet@ac-bordeaux.fr per l’acadèmia de Bordèu.
Marie-Jose.Villeneuve@ac-montpellier.fr per l’acadèmia de Montpelhièr.
Didier.Agar@ac-toulouse.fr per l’acadèmia de Tolosa.
Per mai de detalhs sul DCL e lo butletin d’inscripcion.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Villes et mairies du Canton de Châlons-en-Champagne-1
Liste des communes
Fagnières
Ville de Fagnières, commune de France de 4 800 habitants.
La mairie de Fagnières a une adresse e-mail et un site Internet.
Présence d'activités sur la ville.
Compertrix
Village de Compertrix, commune de France de 1 500 habitants.
La mairie de Compertrix a une adresse e-mail et un site Internet.
Coolus
Village de Coolus, commune de France de -500 habitants.
La mairie de Coolus a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Jo soi pas professor, mes vieni d'un familha d'ensenhaire (lo pair, la mair, lo pairbon, l'oncle, las tantas, lo pairin, la mairina, la mairastra ..)
D'alhors, tots que m'an conselhat de pas estar pròf.
Vedi pas quin ei possible, en primari, au collègi au licèu (dens ua escòla franchiamanda) de balhar un ensenhament occitaniste. Concretament vedi pas. Los escolans qu'an un programa pro plan definit e que seràn questionats a la fin de l'annada sus l'istòria franchimanda, pas sus qui ei qui tirè la pèira qui tuè lo Simon de Montfort.


text:
Sistèma nerviós periferic
Lo Sistèma nerviós periferic, o SNP, es format pels nervis e glandas situats fòra del cervèl e de la mesolha espinala. La foncion principala del SNP es de connectar lo sistèma nerviós central (SNC) amb los membres e organs. A la diferéncia del SNC, lo SNP es pas protegit pels òsses de la mesolha espinala e del cran, o per la barrièra ematoencefalica, çò que lo daissa expausat a las toxinas e a las agressions mecanicas. Lo sistèma nerviós periferic es divisit en sistèma nerviós somatic e sistèma nerviós autonòm; d'unas font i incluson tanben lo sistèma sensorial[1].
Los nèrvis cranians apertenon al SNP.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Anthea Maton, Jean Hopkins, Charles William McLaughlin, Susan Johnson, Maryanna Quon Warner, David LaHart, Jill D. Wright, Human Biology and Health, Englewood Cliffs, New Jersey, USA, Prentice Hall, , 132–144 p. (ISBN 0-13-981176-1)


text:
Es la crida que mantunas entrepresas pichonas díson dempuèi mantunes meses, especialament dempuèi l’arribada de l’ignorança al poder parisenc, elonhat de las realitats economicas, autanplan elonhats que son pròches del sistèma de las formacions universitàrias de sciéncias politicas e las derivacions. E las meteissas escòlas economicas tolzanas s’en van far corses en anglés, pel mercat mondial qu’a segurament mestièr de las loras competéncias ; mas competéncias en qué ? Senon en la destruccion de l’economia d’Occitània, un territòri domestiocat e que la populacion sonque protesta dolçetament … en votar sonque per aquela partidocracia que se noirrís d’aquela universitat.
Aquò farà mai o mens 40 ans que l’entrepresa es pus lo problèma del sistèma politic francés en Occitània. Perqué ?
Pendent mai de 20 ans, entre 1960 / 1980, lo finançament dels partits èra simplàs ; un candidat o elegit aviá un projecte de zòna comerciala, i a aviá sistematicament de las futuras multinacionalas del comèrci per emplenar lo voide (emplegar las tèrras agricòlas) per tot parier emplenar las caissas dels partits. La partidocracia francesa (lo bipartisme unicament) se financèt aital pendent 20 ans. mas coma lo sistèma foncionava fòrt plan, l’exageracion es devenguda la nòrma e lo finançament aquel es estat regulat ; mas lo mal «entreprenarial» èra en plaça.
En segond punt, los païsans qu’an vist arribar l’afar, an creat cooperativas que son devengudas lèu las multinacionalas qu’èran supausar contra-rotlar. Son estadas gròssa e crompada pels fons de pension de la borse de Nòva York en partida alimentat per la desfiscalizacion modèl francés, e donc jacobina.
Òr, contrariament a çò qu’explica lo NPA per èstre anticapitalista, cal al mens i aver de capital ! Per bastir una escòla, cal aver de capital per l’autoritat publica que fosquèssen d’Estat (ambe sa banca lo Trésor Public que parla francés) o de las regions (la decentralizacion a pas encara fabricat la banca de las regions, que parlèsse occitan). Lo capital es una necessitat, lo problèma es lo biais de l’emplegar, es catastrofic ambe un sistèma liberal modèl american, sovietic modèl moscovit, o quitament jacobin reial o republican. Es pas la question de las bancas, es la question de la filosofia de l’emplec del capital reculhit pel sistèma politic.
Anuèit, avèm donc una presa de consciéncia dels artesans del comèrci a Tolosa, vila qu’es pas brica vista fins ara coma un problèma de comèrci… e çaquelà, entre las multinacionalas Carrefour (qu’a migrat de la periferia al centre), Casino qu’a minjat l’agenesa pichona Ruche Méridionale per tanben vendre en periferia, o Metro que dona una causida alemanda pel comèrci als barmen qu’an pus enveja de se questionar sus las originas dels produïts, ni sus la vision geografia de las loras consomacions tolzanas ; tot lo comèrci tolzan passa per un sistèma qu’es pas dins las mans diversas del comèrci tolzan, e qu’o vòl pas èstre.
Al meteis moment, lo sistèma financièr foncionava tanben d’aquel biais. Entre 1970 e 1990, la borsa parisenca aguèt d’ajuda fiscala per recaptar la moneda e la gerir al centre, dincal moment qu’es devengut, tot en desfiscalizar (lei d’Estat e non pas regionala a Tolosa), mai aisit de donar l’argent a la borsa de Nòva York… La Borsa de Nòva York veniá plaçar los fons de pension en Euròpa mas pas ambe las condicions del rendament ancian, n’en caliá mai ; pauc a pauc las entrepresas an fait falhida, quincanèla, e la renda es partida en Àsia, per facilitat costumièra. Mas tornam als barmen de Tolosa, èra mai aisit pels rendièrs de donar l’argent a d’especialistas de la defiscalizacion sense li demandar res del tot, lo compte èra regularament alimentat, sense saber realament de qu’èra l’emplec de l’argent. Los barmen son estats a Metro, cadena alemanda de distribucion de begudas !
Puèi dins las annadas 1980, una idèa basca es venguda coma naturala e gaire espandida dins los mèdias, e se l’argent de la renda basca damorava en Iparralde ? HERRIKOA arribèt e la produccion basca a trapat un financièr, per desvolopar las entrepresas implicadas, desvolopar novèls projectes, enfin crear una politica economica coërenta, causa que lo sistèma politic èra incapable de pensar vist que pensava parisenca ; l’IEO a organizat un encontre sul tèma dins las annadas 1990. E se los obrièrs pensavan a crear entrepresas ambe aquela renda ? E se la renda dels foncionaris franceses en Iparralde èra investit al país dels Bascos ? Vesètz lo dangièr ? Mas per quí ? Senon pel mercat-Estat-nacion francés e la partidocracia que ne viu sobre, de regime reial o republican, lo problèma es lo mesme.
Coma HERRIKOA foncionava, e probava l’interès social, es la Bourse de Paris, que, installada sul mercat-Estat-nacion francés, a portat un planh en justícia, sense gaire de succès gràcia a las leis europèas. Puèi, l’idèa geniala es venguda de la Borsa de París de fa parier e de demandar als rendièrs de pensar a l’usança de l’argent e l’implicacion de son emplec geografic. mas los rendièrs son pas totes formats per assegurar una intelligéncia del plaçament. HERRIKOA l’aviá clara, la lenga basca èra un emplec obligatòri ; per Omnium Finance –entrepresa tolzana- lo modèl “Bourse de Paris” èra encara en cap… e ps brica lo modèl autonòme basco.
Aquel modèl d’Omnium Finance es aquel del barman tolzan, un actitud de botiguèr ajudat per las leis centralistas francesas, que se trufa de saber se l’alcòol blanc arriba d’Escòcia via las multinacionalas de Bordèu o se la produccion tolzana exista, o existava !
Se cal recordar que los messatges politics «volèm viure al país» son estats pensats coma una extravagança politica pels regionalistas franceses, los futurs de la decentralizacion, vist que caliá «èstre modèrne» e donc crompar American (!) o a la manièra dels Americans. Ara, son los disigners daneses, franceses de Londres o escandinaus que fan los bars brancats del monde sancièr !!
E lo nacionalisme francés es inquiet … de doás manièras, per non pas damorar dins lo sistèma europèu (supausat èstre lo problèma de tot perqué a l’estrangièr ; l’estrangièr pòrta bona esquina en França), e perqué los «regionalismes» fasquèssen pas coma los Americans lor imposar una autra vision politica federala !
Es la question de la filosofia de l’emplec del capital reculhit pel sistèma. Se cal recordar que lo sistèma reial de las generalitats, zòna fiscala, èra lo sistèma imposat per las bancas italicas, per poder finançar los reialmes imperialistas franceses o catilhans ; lo rei aviá mestièr de moneda, ne demandava a las Generalitat, als amics botat a Aush o Tolosa per recaptar aquesta fiscalitat variabla. Dincal moment que la Generalitat (administracion fiscala a la debuta a Barcelona tanben) a questionat lo poder central –aragonés- per aver dreit de bastir una politica legala qu’acompanha lo fiscal ; lo Parlament de Barcelona tornava a la sorga que nosautres avèm conegut per Navarra, Aquitània, Marselha, Comtea de Nissa, o quitament lo Comtat Venaissin aprèp lo depart de la fabrica de curat papista. Los Occitans son estats pron pècs per contunhar aquel sistèma, la domesticacion politica d’Occitània fasiá òbra sense fe.
L’estrangièr pòrta bona esquina en França ; mas gaire de monde s’es questionat per saber çò qu’autonomia voliá dire : auto = se-mesme, nom es la persona, la persona se prendrà en carga, la fau autonòma. l’objectiu de l’Estat centralista francés es pas d’aver personas liuras o entrepresas autonòmas, mas d’aver bons domestics per poder aplicar sa politica quitament s’es mortuària. Un bon domestic parla la lenga de la casta al poder (francés o anglés), e es mut o vòta dels amics del poder central, per la partidocracia. Mas votar, es clar que finança pas, alara l’Estat central a trapat un tresaur public, las entrepresas que fan lo trabalh de las ancianas Generalitats, tot en damorar muda se lor donava una impèri, una colonia novèla, un mercat novèl. Dincal moment que n’i a pron : manifestacion doman 8 de mai a Tolosa.
La mondializacion arriba jà ambe lo colonialisme, los concurrents son eliminats per la diplomacia o las armadas, los tractats internacionals coma per exemple lo tractat del Pirinèus qu’a dividit en dos los pòbles pirinencs (basco, occitan e catalan), los Aragoneses an degut sonque suportar Castilha per èstre estat sonque de l’autre costat Sud dels Pirinèus e los ancians mèstres del reialme d’Aragon ambe lo seu Parlament de Barcelona que repotegava sempre.
La mondializacion l’avèm suportada, nosautres Occitans, e avèm collaborat al sistèma imperialista francés, o parisenc. Se cal recordar lo «grand» Bugeault qu’a plaça e avenguda a Lemòtges per aver pron chaplat en nom de l’imperialisme novèl francés, entre 1808 e 1830 aurà pron fait de mal a l’umanitat.
Anuèch i son protestacions dels comerçants de Tolosa ; es qu’an consciéncias de tot aquò, ne dobti, vist lo tipe de formacion monopolizada per un sistèma nacionalista francés : l’Estat es sant, dixit l’esquèrra francesa, e l’entrepresa la bona aisina, dixit la dreita, per crubar la talha e emplenar los burèus oficials de foncionaris que parlen francés, la lenga de Villers-Cotterêt.
Lo sistèma politic francés ara, emplega las leis europèas per bastir lo tramvia ambe d’emplegats ambe contractes luxemborgeses per non pagar las «cargas» (que son cotisas per las pensions futuras, e dons futurs problèmas), e donar una bona cara als budgectes tolzans. Al meteis moment, trabalhar e viure al país es abandonat per donar lo nom de Joan Jaurès a una universitat de letras… per un còst de 50.000 € e un cambiament de nom que se farà encara en 2015 ! Lo sistèma politic francés l’interessa pas la vida del país, l’interessa la vida de la caissa del partit nacionalista (expansionista) que ne son los aparatchiks. Lo sistèma politic francés los interessa las multinacionalas perqué son autanplan elonhadas del terrenh que la partidocracia francesa en Occitània.
Lo sistèma politic francés a quitament pas devinar que la sola reforma de las cotisas salarialas a una solucion dedins l’Estat francés, la regionalizacion en Alsàcia-Mossela, lo modèl Bismark per l’assegurança sociala ; fonciona plan mas es benlèu aquò lo problèma, e lo second problèma es perqué passa pas per París e los sants corporatismes sindicals (obrièrs o entreprenarials)… quin programa per las eleccions es portat per un partit francés per aquela refòrma ?
La defensa e promocion de l’occitan deuriá passar per la formacion en occitan e en economia liura dels botiguièrs de Tolosa… e pas sonque ! es luènh d’èstre un sampitèrne problèma de las letras o de literatura.
-°-
Solidaritat


text:
Illas Mariannas del Nòrd
Las illas Mariannas del Nòrd son un archipèla de Micronesia, dins l'Ocean Pacific, e un estat liurament associat als Estats Units.
Lor capitala es lo vilatge de Capital Hill dins la municipalitat de Saipan.
Istòria[modificar | modificar la font]
Dependéncia espanhòla abans 1898, foguèron vendudas a Alemanha que ne faguèt una colonia (illas Marianas). En 1914, foguèron ocupadas per Japon, qu'obtenguèt en 1919 un mandat de la Societat de las Nacions. En 1941, serviguèron de basa als japonés per l'invasion de Guam.
En 1944-1945, foguèron ocupadas pels Estats Units qu'obtenguèron un mandat de las Nacions Unidas. Dins las annadas 1060, votèron l'unificacion amb Guam mas los guamés la rebutèron. En 1986 recebèron un estatut d'estat liurament associat.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las illas Mariannas del Nòrd fan partida de las illas Mariannas, en Micronesia. La sola illa Marianna qu'es pas dins las Mariannas del Nòrd es l'illa de Guam.
Son divididas en quatre municipis:


text:
1818
Aquesta pagina concernís l'an 1818 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau negus Egwale Seyon (1801-1818) que son rèine èra estat marcat per la guèrra civila quasi permanenta entre lei ras Gugsa, Zewde e Wolde Selassie. Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769, aqueu conflicte afebliguèt grèvament lo negus qu'èra generalament un sobeiran fantòche. Per exemple, foguèt lo cas d'Iyoas II que venguèt lo novèu negus sota la « proteccion » dau ras Googsa.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion de l'energia geotermica (en Itàlia).
Quimia[modificar | modificar la font]
Descubèrta de la liquefaccion de gas refrejats e comprimits per Michael Faraday (1791-1867). De son caire, lo quista francés Louis Jacques Thénard (1777-1857) preparèt la premiera mòstra d'aiga oxigenada.


text:
Conselhièrs municipals,
President de l’IEO,
President del Cercle Occitan de Mesa,
Professors d’occitan e de la Calandreta,
Amics occitans e catalans de la Catalonha del Nord e del Sud,
Vòli en primièr mercejar al sènher Conse e a la comuna de Mèsa per la coral aculhença de la nòstra associacion e tanben de l'Orfeon Laudate de Barcelona. Aquestes escambis son plan bons pel sosten de las relacions entre catalans e occitans. Aquò es bon perqué lo sovenir de la paraula de còps se perd, mas la cançón demòra.
Occitans e catalans sèm vesins e cada cop mai proches perqué las comunicacions son mai rapides. A l'autorota, d'un costat, cal ajustar lo trin de granda velocitat que serà lèu una realitat.
Poirèm passar rapidament d'una realitat a una autra realitat plan diferenta.
D'un costat lo catalan e l'occitan son lengas oficialas en Catalonha. De l'autre costat lo catalan e l'occitan son lengas regionalas en perilh d'extincion, mal aculhidas o inexistentas en l'escòla oficiala francesa.
Se volèm fargar una Euròpa democratica amb dreits egals en totes los estats de l'Union Europea cal unificar la legislacion, d'un biais que siaga egal per totes les pòbles en dreits e dignitat. Plan segur per las personas, mas tanben pels pòbles. La patz se salvagarda amb la justícia e amb la reconeissença dels dreits dels pòbles . A Euròpa aquò es plan evident. Totjorn la patz arriba amb la reconeissença dels pòbles.
Lo CAOC es una associacion creada fa 29 ans per promòure las relacions entre catalans e occitans. Sèm testimònis de l'evolucion de las causas en Euròpa. Mas encara i a força reticèncias per cambiar situacions e leis injustas.
Espèri que l'amistat entre los pòbles d'Euròpa farà avançar las causas, especialament la justícia e la libertat.
Visca Occitània
Visca Catalunya
Enric Garriga Trullols
President CAOC


text:
Lo 17 d'octobre, la classa de 4 au qu'anèm visitar los archius de Pau. Que començèm
peu centre de documentacion on podem consultar los documents, puish qu'anèm dens
lo centre de decontaminacion on los documents e son netejats entà enlhevar la prova,
tractats entà evitar d'espandir los eslorits si n'an. Enfin, que'ns presentèn lo centre de
conservacion on son estruçats tots los documents deus archius. Que'ns digón lo centre
qu'èra quasi plen e qu'avèvan començat a construsir un navèth centre. Après quauquas
questions, que hasom pendent ua òra un talhèr dab questions e jòcs sus l'istòria de Gasconha.
Martin N.


text:
06 novembre 2016
Lengas e Poders 2016-2017- sesilha 1, Joèla Ginestet : Te reo Māori. La lenga dels èssers ordinaris (tāngata māori)
Kei Reira Te Hunga Kowao (Ont las causas Salvajas son) libre en Te Reo pels pichons de Maurice Sendak Compte rendut de la 1èra sesilha (2016-2017) del seminari Lengas e Poders, Ostal d’Occitania, Tolosa, lo 12 d’octobre 2016 Joèla Ginestet : Te reo Māori. La lenga dels èssers ordinaris (tāngata māori) ko te reo te tāhuhu o tēnei whare la lenga es lo pilièr de l’ostal Joèla Ginestèt presentèt un expausat fòrça complet sus l’istòria de la Nòva Zelanda, son pòblament per de monde de Polinesia... [Lire la suite]


text:
Insulíndia
Insulíndia o l'Asia del Sud-Èst insulara, ancianament nomenada Malàisia, Archipèla Malai o Archipèla Indian, es un grand archipèla montanhós que s'espand entre Asia e Oceania e que compren los païses e territòris seguents :
- Brunei ;
- Indonesia, levat la Nòva Guinèa Occidentala ;
- las Filipinas ;
- Timòr Èst ;
- la Malàisia orientala (situada sus l'Illa de Bornèo), es a dire los Estats de Sarawak e de Sabah e lo districte federal de Labuan ;
- lo territòri indian d'Andaman e Nicobar.
Aquel archipèla compta atal dos milions de quilomètres carrats, çò que ne fa lo pus espandit de la tèrra. Se pòt dividir en dos ensembles. Al sud, l'arc malai regropa las Illas Andaman e Nicobar e las Illas de la Sonda (Sumatra, Java, Bali, Lombok, Sumbawa e Florès). A l'èst, las Filipinas, Celèbes e las Molucas forman un autre arc. Entre los dos, se tròba l'Illa de Bornèo.
Insulíndia foguèt alara considerada coma una de las tres partidas d'Oceania, amb Melanesia e Polinesia. Uèi, la restacan pus sovent a Asia, pus precisament a l'Asia del Sud-Èst.
Culturalament, se parla d'Asia del Sud-Èst « insulara e peninsulara » per enclure la peninsula de Malaca e tota Malàisia.


text:
La Seuva Majora
La Seuva Majora [1][2](La Sauve nom francés) qu'ei ua comuna d'Occitània, en Gasconha, administrada peu departament de Gironda de la region d'Aquitània.
Somari
Toponimia[modificar | modificar la font]
L'etime es Silva major, "lo grand bòsc" o puslèu "lo bòsc pus ancian". Per l'adjectiu "majora", la a finala es analogica (se porré dire major, coma dens ru(i)a major). Las fòrmas medievalas en latin donan l'eretèir de major, las en gascon se contentan deu producte de silva[3].
Sembla qu'un vilatge existissèva abans que se fondèsse l'abadia au sègle XI. Son nom supausat se tròba dens lo cartulari de La Reula, Alt-Vilar[4].
A data recenta (sègle XX), i a la fòrma locala coneishuda dens l'ALG (Atlas linguistique et ethnographique de la Gascogne, que la comuna ne'n fut un punt d'enquèsta, qu'es La Seuga, una autra, atestada a Julhac (Gironda), 45km, confòrma a l'evolucion fonetica "normala", qu'es La Seuva (grafiat La Séoube), benlèu n'i a mèi.
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.locongres.org/fr/applications/top-oc/topoc-recherche/
- ↑ http://toponimiaoc.webs.com/33gironda.htm
- ↑ {{Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes. Gironde, Institut occitan, Cairn, 2008
- ↑ {{Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire Toponymique des Communes. Gironde, Institut occitan, Cairn, 2008


text:
En verita, s’en garçarian bèn pas mau… poudrié èstre de Patagounìo que dirian encaro que nousàutrei sian d’Auruòu ! L’impourtant es lei malurous qu’an perdu la vido dins aquelo marrido acioun de foundu
particulieramen nèci
.
Mai es de saupre que lei Jardin municipau de Paris an pas pouscu trouba un roure cabelu coumo va voulien, de douge mètre d’aut, en Franço.
Alor te l’an croumpa en Belgico.
Aquelo bijarrarié vèn d’uno particularita fiscalo bèn franceso. Lei plantoulié
devon paga l’impost segound l’age de l’aubre. Chasque an adounc, es un pau mai car. Meme se vende pas lou roure à la touto fin, aura paga lou fisc chasque an. Alor, coumprendras que dins lei pepiniero podes toujour furna, de blacas
e de falabreguié
n’en troubarés que de pichoun. Un cop mai grand, zou ! ei bourdiho…
Aco enriquis lei plantoulié belgo e oulandés, qu’au siéu, l’impost se pago un cop que l’aubre es vendu.
Gramaci ! que dison a l’amenistracioun fiscalo franceso, toujour lèsto pèr se fa veire inteligènto despièi la gabello, una autra bello invencioun d’a passa tèms que nous a fa celebre.


text:
Despuei 2011, amé l’idèa d’Independéncia que créis, la Diada de Catalunya es mai politica qu’aperavans. Lei Catalans festejan aquela data que celebra la desfacha de son país, amé la presa de Barcelona per leis armadas de Felip IV e de Loís XIV, en 1714.
L’onge de setembre 2016, leis organisators de l’Assemblea Catalana avián decidat de decentralizar la manifestacien, d’un latz
per mòstrar que la revendicacien d’independència èra partejada dins tot lo territòri, d’un autre per evitar d’atirar l’atencien de terroristas sus la sola ciutat de Barcelona. Manifestavan adonc a Barcelona, Girona, Lleida, Tarragona e Salt, despuei lo Ponent fins ais illas Balearas. « A punt ! »
(lèst) Un terme de cosina que cridavan 500 000 personas, dins la capitala catalana, onte s’acampèron a l’Arc de Trionfe, l’avenguda Lluis Companys que mena a la mar. S’i escampilhavan
de grops de castellers
, bastissant d’efemèrei piramidas umanas, un exercici que reclama simbolicament lo concors atentiu de totei per l’encapar.
Se la lenga catalana es segur tant dins totei lei bocas coma sus totei lei bandièras, ce qu’interessa lei manifestaires es ben la separacien d’amé l’Espanha. Entendre « bye bye Espanha ! »
am’un sorire e un gèste d’adieu de la man es frequent dins la fola. « Sabètz, basta de pagar per la corrupcien ! »
que ditz una bibliotècaria venguda amé sei doas filhas de Granollers, a cinquanta quilomètres, « per l’alimentar pagam mai de vint per cent d’impòst a l’Espanya, que nos tòrna mens de detz per cent en rotas o espitaus ».


text:
Almeria
Almeria (Almería en castelhan), es una vila d'Espanha, capitala de la província d'Almeria en Andalosia. Pòrt sus la Mar Mediterranèa, compta amb gaireben 189.000 abitants.
Almeria es una vila costièra e portuària, entre Granada e Múrcia. Es delimitada pel mont Gádor (Sierra de Gádor) a l'oèst, al nòrd per la montanha Alhamilla (Sierra Alhamilla), a l'èst per una granda plana que culmina al pic de Cabo de Gata, situat dins lo pargue natural de Cabo de Gata-Níjar, e al sud per l'obertura sus una granda baia. La vila, situada al sud-èst d'Espanha, en riba de la Mar Mediterranèa, es bordada pel fluvi Andarax.
Es la capitala de la còsta d'Almeria que s'espandís sus una largor de 219 km.
A una trentena de quilomètres al nòrd se tròba lo desèrt de Tabernas, mondialament conegut pels filmes (subretot los westerns spaghettis) qu'i son estats rodats. A una trentena de quilomètres a l'oèst, se desplegan 25.000 ha de sèrras plastificadas.
Culturalament, la vila es celèbra per l'Alcazaba, lo Cargadero de Mineral (tanben conegut coma Cable Inglés), la catedrala e lo seu musèu arqueologic. Las culturas dels invernaderos, la construccion e lo torisme son las principalas activitats de la vila. En 2005, aculhiguèt los Jòcs Mediterranèus, dotant aital la vila de polidas e necessàrias installacions esportivas coma l'Estadi de la Mediterranèa o la Vila Mediterranèa d'El Toyo.
La vila ten un aeropòrt internacional.
L'illa d'Alborán aparten administrativament a la municipalitat, e mai precisament al quartièr de Pescadería.
Toponimia[modificar | modificar la font]
La tradicion ditz que lo nom Almeria provendriá de l'arab المرية (Al-Mariyya) : «lo miralh de la mar». Actualament, l'interpretacion mai acceptada es que deriva del tèrme arab مرأى (Al-Mara'ā), que significa « la torre de garda ».
Climat[modificar | modificar la font]
Almeria a un climat subtropical semi-arid de tipe « sirian ». Lo tipe sirian es caracterizat per una sason sèca en sason cauda (los 6 meses mai caudes de l'annada) donc es la degradacion al còp semi-arida e subtropicala del climat mediterranèu, que tanben a sa sason sèca en estiu. Lo climat d'Almeria es subtropical car:
- La mejana annala de las temperaturas (18,7 ºC) es superiora o egala a l'isotèrma, 18 ºC.
- La mejana mesadièra del mes mai fred (12,5 ºC en genièr) es inferiora a 18 ºC.
La temperatura mejana annala es de 18,7 ºC, e la de sas aigas en ivèrn es mai cauda que la de l'aire.
Istòria[modificar | modificar la font]
Las pinturas rupèstras e autres artefactes descobrits en las espugas de Nerja, ara celèbras en lo monde arqueologic jol nom de « catedrala preïstorica », testimonian que la region foguèt abitada dempuèi los primièrs temps neolitics (6000 a.C.)
Una vila sembla aver existit en l'antiquitat, fondada pels cartagineses. Scipion l'African la prenguèt e renomenèt Portus Magnus (Grand Pòrt). La vila foguèt puèi ocupada pels vandals, los visigòts, los bizantins, un còp de mei pels visigòts, puèi pels arabs, que la nomenèron Al-Mariyat (« la torre del gait »). Lo califa omeia Abd al-Rahman III i faguèt construire una ciutadèla, l'Alcazaba, en 955. La vila prosperèt gràcias a son pòrt, important ligam comercial amb Africa.
En 858, la vila pilhada pel cap viking Hasting.


text:
Loís lo Pietós
Loís lo Pietós (de còps que i a nomenat lo Bravàs), nascut en 778 a Chasseneuil près de Peitieus e mòrt lo 20 de junh de 840 a Ingelheim près de Maiança[1], èra lo filh de Carlesmanhe, foguèt rei d'Aquitània entrò a 814 puèi emperaire d'Occident entrò a sa mòrt.
Durant son règne en Aquitània, foguèt encargat de la defensa de la frontièra sud oèst de l'empèri. Conquistèt Barcelona als musulmans en 801 e afirmèt l'autoritat franca subre Pampalona e los bascos al sud dels Pirenèus en 812. Coma emperaire faguèt dintrar sos filhs adults, Lotari, Pepin, e Loís, dins lo govèrn e ensagèt d'establir una division equitabla del reialme entre eles. Lo primièr decenni de son règne foguèt marcat per diferentas tragedias e vergonhas, en particular lo tractament brutal de son nebot Bernat d'Itàlia, que foguèt despossedit del govèrn d'Itàlia e del títol reial al profièch de son filh. Cap a 830 l'empèri foguèt tocat per la guèrra civila entre sos filhs, exacerbada per las temptativas de Loís d'inclure Carles, filh de sa segonda molhèr, dins los plans de succession. E mai que son règne s'acabe sus una nòta positiva, amb la restauracion de l'òrdre dins l'empèri, aquò foguèt seguit per tres ans de guèrra civila. Loís es generalment comparat defavorablament al sieu paire, encara que los problèmas qu'encontrèt foguèssen d'una natura clarament diferenta.


text:
Ei çò que soslinhen diuèrsi estudis scientifics. Eth començament dera setmana laborau – es deluns – pòt arribar a èster ua jornada de tortura. E se era persona a mès de 40 annades encara mès. Son es conclusions deth nau estudi hèt per Institut australian de Melbourne Worker Paper. Segontes açò, çò que serie beneficiós serie un maxim de 25 ores setmanaus.
Atau, era persona que trabalhe pòt desvolopar melhor era sua santat cognitiua. Mès, com explicar ath nòste cap que çò de melhor ei trabalhar solament quate dies ara setmana ? Era melhor responsa que podem dar, çò contunhen es recercaires d’aguest estudi, ei que trabalhar mès (entre 40 e 50 ores setmanaus) provòque stress e cansament e açò torne encara mès lentes es foncions cognitiues des trabalhadors.
Entà demostrar’ac, es scientifics basen eth sòn estudi en ua mòstra de mès de 3000 òmes e 3000 hemnes. De mès, ei demostrat qu’es trabalhadors qu’an ua jornada laborau de solament 25 ores setmanaus an ua melhor coneishença, melhor memòria, e melhors pensaments e coneishements.
Ua edat malaisida
Er estudi tanben demostrèc que, dempús des 40 annades, i a determinades regions deth cervèth que se tornen mès lentes. Aguesta manca de concentracion e cansament cognitiu ei encara mès visible dempús des 50 annades. Totun, contunhen es scientifics, trabalhar d’ua manèra moderada ajude ara santat intellectuau des persones e i a diuèrses manères aué de pode’c hèr. En Olanda bères ues escòles an es professors que solament trabalhen 3 dies e pro pendent era setmana.
“En futur – diden es psicològs dera còla – eth trabalhador poirie redusir era sua jornada de trabalh e contunhar trabalhant. Atau non se pèrd eth know-how des veterani e ath còp eth trabalhador pòt auer un temps de trabalh e un temps de descans. Solament atau melhorarà era sua santat fisica e mentau”.
Tanben pense egau Nekane Rodríguez, directora de Lee Hatch Harrison, ua empresa que contracte trabalhadors qu’an entre 40 e 50 annades. “Cau preparar naui caps en bons ambients de trabalh. Es opcions an d’èster flexibles. An de poder contunhar trabalhant mès d’ua manèra diferent. Cau un acòrd entre es empreses e es trabalhadors entà definir com volen es sues vides laboraus mès tanben privades”.
Eth modèl deth four day week (quate dies setmanaus) prepause a trauèrs de diuèrsi estudis es beneficis psiquics e fisics des trabalhadors mès tanben dera productivitat des empreses. D’auti prepausen encara ua concentracion des dies de trabalh.
Ua solucion serie, diden, trabalhar quate dies e auer 3 dies entara pausa. Tot depen dera empresa e era persona. Damb açò s’acabarie era cultura actuau de mès preséncia en trabalh, un hèt que ja a estat demostrat hè temps que non ajude ara productivitat empresariau. Question de santat donques ?
Era Redaccion
Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita


text:
Manifèst collectiu · 11.02.2018
La deputada aranesa al Parlament de Catalonha, Mirèlha Bòia (Mireia Boya), serà menada davant la justícia espanhòla per “rebellion” pr’amor de sa participacion politica al referendum que se tenguèt lo 1r d’octòbre passat.
Lo jutge del Tribunal Suprèm espanhòl, Pablo Llarena, l’a apelada pel 14 de febrièr.
Bòia serà seguida puèi d’Anna Gabriel, tanben èx-deputada de la CUP e mesa en examen pel meteis “delicte”.
Lo jutge Llarena decidiguèt lo 22 de decembre passat d’alargar l’enseguida contra Mirèlha Bòia, e mai contra d’autras responsablas politicas catalanas coma Anna Gabriel, Marta Pascal o encara Marta Rovira.
Las practicas politicas de l’estat espanhòl nos semblan vengudas d’un autre temps, d’un temps que fòrça gents l’avián cregut passat, e nos remembran las piègers oras de l’istòria en Catalonha tant coma en Espanha: la criminalizacion e la repression judiciària d’una partida de la classa politica catalana per sas opinions politicas, l’empresonament de lidèrs de partits e d’associacions ciutadanas, l’exili d’un president de govèrn... Tot aquò manten un sentiment d’arbitrarietat e d’injustícia, al bèl mièg d’una Union Europèa que se targa d’èsser un modèl de liberalisme e de pluralisme politic dins lo Mond.
Nosautres, ciutadanas e ciutadans de l’Union Europèa, occitanas e occitans, declaram nòstre sosten total a Mirèlha Bòia.
Sostenèm Mirèlha Bòia per aver representat al Parlament catalan, entre 2015 e 2017, amb dignitat istorica, la votz d’Occitània; o faguèt en rendent possible que, pel primièr còp dins l’istòria dels estats modèrnes europèus, la lenga occitana ganhèsse una visibilitat publica e politica, dins lo quadre del procès per lo bastiment de la Republica de Catalonha, çò que representa un fenomèn d’una portada politica incomparabla amb la situacion desastrosa de la lenga d’òc dins son territòri istoric majoritari, dins la Republica Francesa.
Sostenèm Mirèlha Bòia, dont lo quite nom es portaire de tota una esperança per las femnas e los òmes d’òc, fàcia a las practicas policièras e arbitràrias d’un estat dont las garentidas democraticas cada jorn van mai a la deriva.
Entre las primièras organizacions signatàrias:
Tota organizacion e tot individú pòdon signar aqueste manifèst en escrivent a Accion Culturala Occitana (acc.culturoc@gmail.com) o ben als mèdias Jornalet (info@jornalet.com) e Aquò d’Aquí (aquodaqui@aquodaqui.info).
L'Assemblada Nacionala Occitana es una associacion qu'a per tòca d'amassar totas
las fòrças vivas de la societat occitana per restaurar la dignitat nacionala occitana.
Residéncia Bèla Auròra
18 bis Carriera Santa Estela
13090 AIS DE PROVENÇA
Sit: www.assemblada.org
E-mail: info@assemblada.org
Telefòn: +33 6 46 62 74 93


text:
Lo libret que sintetiza tota la riquesa de la cultura occitana.L’Occitan qu’es aquò e lo labèl Òc per l’occitan 2011
L’Institut d’Estudis Occitans e l’Ofici per l’occitan publiquèron lo document gratuit l’Occitan, qu’es aquò ? / Label Òc per l’occitan en 2010. En març de 2012, sortirà una novèla version d’OQA amb un visual tanben novèl.
Escrich lo 04-12-2015 par Thierry
Tot çò qu’avètz totjorn volgut saupre sus l’occitan enfin explicat dins un document agratís destinat a totes los publics. Per faire fàcia a una importanta demanda, l’IEO a publicat en decembre de 2015 tres novèlas versions del document, d’ara enlà disponible en francés, en anglés e en alemand.
Escrich lo 16-04-2012 par Marçau de l’Oliu
A l’escasença de la manifestacion Anem Òc lo 31 de març de 2012, l’Institut d’Estudis Occitans publiquèt la novèla version del document gratuit l’Occitan qu’es aquò.
Escrich lo 16-07-2010 par Valentin
La version 2010 de l’Occitan qu’es aquò sortís oficialament per l’Estivada de Rodés (12), lo 28 de julhet. Lo document comprend l’annuari del labèl Òc per l’occitan, lo labèl dels professionals que valorizan la lenga dins la vida economica.
Escrich lo 09-10-2009 par Valentin
Tot çò qu’avètz totjorn volgut saber sus l’occitan enfin explicat dins un document gratuit per tot public.
Descargatz lo document en pdf aquí


text:
Sent Bertomiu d'Agenés
Sent Bertomiu d'Agenés (oficialament en francés Saint-Barthélemy-d'Agenais) es una comuna occitana d'Agenés situada dins lo departament d'Òut e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Abans 1919 se disiá oficialament Saint Barthélemy e doncas Sent Bertomiu.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo toponim es prononciat localament [seŋbertu'miw daze'ne][1].
Bénédicte Boyrie-Fénié dona quatre atestacions : Sancti Bartholomei (sègle XIII), S. Bartholomeo (homines de ~) (1242-1255), Sanctus Bartholomeus (1307-1317), St Bertoumion (mapa del sègle XVII). La darrièra es especialament interessanta : mòstra que lo grope final -ion se prononciava dejà [-iw] en lengadocian.
L'origina del nom pausa pas cap de problèma : representa l'apòstol Bartholomaeus [2]. Lo determinant que se referís a l'Agenés, dont la parròquia Sent Bertomiu fasiá dejà partida de la diocèsi abans la Revolucion [3], foguèt ajustat al nom de la comuna en 1919. Pendent la Terror (1793-1794), la comuna prenguèt (oficialament) lo nom de Beauvais [4].
- Viraguet, glèisa consacrada a Sent Pèir e dispareissuda dempuèi lo sègle XVI [5] (demòra una capèla). Son nom, grafiat Viraguet o Biraguet (sus la lista de Valeri, en 1520) deu èsser un diminutiu de Virac, situat a quicòm coma 8 km.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Sèishas; es ara del canton de Les Coteaux de Guyenne (en francés).
- L'intercomunalitat es Val de Garonne Agglomération, donc Vau/Vath/Val ? de Garòna Aglomeracion.
Demografia[modificar | modificar la font]
- al recensament de 1793, la municipalitat èra Saint Barthelemy, Armillac, Beffery, Montignac et Toupinerie , donc Sent Bertomiu, Armilhac, Beffery (nom francés), Montinhac, Topinariá
- es interessant de comparar l'evolucion demografica de Sent Bertomiu d'Agenés e de Levinhac, d'una part, e la de Duràs e de Sèishas, d'autra part. Son de comunas de talhas pas tròp diferentas, çò que permet d'eliminar dens una certana mesura l'efècte de l'exòde rural, qu'an mai o mens un aspècte urban (una vila èra sovent petita dins l'Oèst occitan), eretat d'una foncion de centre de servicis per las comunas vesinas, sovent dispareissuda adara. Las que venguèren cantons (capluècs de canton), emb las foncions administrativas associadas a aquel títol, se son en gròs mantengudas dempuèi lo començament del sègle XIX, las autras, en mai d'aquò tròp près de Sèishas o de Duràs respectivament, an patit d'un despòblament marcat e d'una pèrda de lur activitat comerciala.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN, Pau, 2012
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, reedicion Librairie Guénégaud, 1984
- ↑ http://www.valleedudropt.com/cartancin.htm
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN, Pau, 2012
- ↑ https://archive.org/stream/pouillhistoriq00dure#page/548/mode/2up
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/ancien-maire-saint-barthelemy-d-agenais.html


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dilluns, 23 de gener de 2012
D'acadèmias e de lenguas
E l'occitan segon los parlars gascons? A non, aquò n'ei pas ua lengua, non, non! L'occitan gascon, ua lengua! Mancaré pas mei qu'aquò! Arrestatz de perpensar, erètges!!! S'ei gascon, l'occitan qu'ei un dialècte. E qui vòu que l'occitan e sia un dialècte, eh? Doncas, non. La lengua occitana qu'ei lengadociana o n'ac ei pas.
Totun, lo gascon segon los parlars gascons n'ei ua, de lengua. Qu'ac sabem aumensh despuish Garròs, d'Astròs e tots los autes. Qu'ei la lengua gascona. Aquò qu'ei la gran diferéncia enter lo gascon e lo lengadocian. Lo gascon qu'ei ua lengua, mentre l'occitan gascon qu'ei un dialècte. Qu'ei l'invèrse per lo lengadocian. L'occitan lengadocian (dit occitan, occitan larg, occitan generau, occitan patatí-patatà) qu'ei ua lengua mentre lo lengadocian qu'ei un dialècte de l'occitan.
Qu'ac cau plan arreconéisher: lenga lengadociana, aquò non soa pas tròp beròi, b'ei vertat! Mentre que leng(u)a gascona, si.
A despart d'aquò, e mes seriosament, lo lengadocian qu'ei tan bona lengua com ac son lo gascon, lo catalan e lo francés, plan segur.
La bona notícia deu jorn: l'Acadèmia Occitana, dens sa gran largessa, autoriza los gascons a hèr servir lo gascon a l'ostau, e recomanda que n'ac hascan pas en lòcs publics e sustot pas tà parlar de causas seriosas e scientificas, qu'an la lengua occitana tà ac hèr. Ueratz quin mes braves que son, los de l'Acadèmia Occitana! Puishqu'avem la causida - qu'ei la sason de las espelidas de las acadèmias, en aqueth moment- que'm permeteratz de'us preferir l'Academia Gascona sisa a Baiona. Los de Baiona que m'agradan, que defenen le lenco gascona com cau. E sabetz qu'ua classa bilingüa francés-gascon (occitan) ei estada obèrta hens lo parçan de Baiona?
3 comentaris:
- 賈尼 ha dit...
-
A! Ara que as descobèrt l'Acadèmia occitana benlèu qu'arrestaràs de tustar sul CLO!
- 23 de gener de 2012 a les 10:18
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
lol Tusti pas sul CLO, paurets! Disi solament que son nules en matèria de grafia gascona, an pas jamai fach çò que cal en aqueste afar. Nos an daissat dins la mèrda, a nosautres paures emplegaires gascons de la lenga. Es un fach aisidament provat e ne soi pas bric content. Ça que la, lo CLO faguèt un trabalh remirable en d'autres camps, coma lo de la toponimia, per exemple. Los de l'Acadèmia occitana, es una autra causa. An pas fach res. Pel moment, son d'inutiles complets. Me sembla que se son inventats per far cagar lo monde e particularament lo Congrès Permanent de la Lenga Occitana. Lamentable.
- 23 de gener de 2012 a les 17:09
- Mela ha dit...
-
+ 1 per las doas darrièras frasas del darrièr comentari de JdP!!
- 24 de gener de 2012 a les 8:07


text:
Los catalans sèm plan uroses e contents d'èstre aicí al Vigan, convidats per la vòstra comuna e menats pel nòstre grand amic Jòrdi Peladan, que pendent uèit ans nos a preparat unas interessantas visitas per Pentecosta, per veire cada annada las causas mai interessantas d'aquesta bèla part d'Occitània.
La nòstra associacion culturala, lo Comitat d'Afrairament Occitano-Catalan, a unicament per tòca las relacions culturalas occitano-catalanas.
Desempuèi de mai de 21 annadas de trabalh contunhat, amb un fum d'activitats que se fan cada an, cada mes e cada jorn, a ideat un grand Congrés Occitano-Catalan, que se farà l'an 2000 e 2001 amb lo concors de la Fondacion Occitano-Catalana e fòrça associacions diferentas occitanas e catalanas e tanben oficialas.
Après 20 ans, las causas an cambiat fòrça en Euròpa. França, qu'èra en grand retard, tanben sembla qu'a començat de cambiar sa mentalitat jacobina e centralista. La recenta signatura de la Carta de las lengas minoritàrias o regionalas nos balha un novèl esper d'obertura, fòrça pichonet de moment, mas es una novèla dralha que caldrà seguir e aprigondir. Lo combat pels dreits de totas las lengas e las culturas serà fòrt encara dins l'avenidor. Mas l'afortiment de la democracia dins la novèla Euròpa pòt pas ignorar las autras culturas europèas qu'an tanben los dreits de viure a l'interior de lors territoris e tanben de s'espandir, perqué non, en defòra.
Avèm fòrça exemples recents d'aqueste sens de recuperacion nacionala. Per exemple lo retorn de las autonomias a Escòcia e Galas. E l'independéncia d'Estonia, Letonia, Lituania, Eslovenia, Macedònia, Croacia, etc.
Los imperialismes, los centralismes e los jacobinismes destruseires de pòbles, de lengas e de culturas son en trin de passar a l'istòria. L'oposicion a la libertat dels pòbles pòrta a situacions tan terribles coma çò que se passa a Kosovo.
Lo camin de la libertat es la democracia. Los pòbles la demandan e son los estats los que devon renonciar a la fòrça e a l'assimilacion. Quand tot lo monde aurà comprés qu'aqueste es lo sol camin, totes los conflictes seràn evitats o arrengats.
Los catalans avèm una granda confiança amb la novèla Euròpa. Nos agrada pas l'Euròpa dels estats actuals, mas pensam que i a doás possibilitats d'evolucionar. La primièra que los estats actuals se fagan petits e siagan regions d'Euròpa o la segonda que los pòbles sense estat siagan tanben estats novèls dins la novèla Euròpa. Dins una Euròpa plurilingue impòrta pas gaire la preséncia de las lengas nomenadas regionalas. La rason d'eficacitat serà pas en l'Euròpa unida un motiu per suprimir las lengas actualas dels estats. Se la pluralitat lingüistica es possible endefòra, tanben es possible dedins. Aquò es evident.
Los catalans sèm conscients que dins una Euròpa plurilingue cal saber fòrça lengas e per aquò los escolans en Catalonha aprenon lo catalan, lo castilhan, l'anglés e d'autras lengas coma lo francés, alemand, italian, etc.
Mas es evident que la lenga pròpia del territòri cal que siaga la lenga d'ensenhament obligatòria. E aquò se passa amb lo catalan en Catalonha. E en Occitània se deuriá passar atal amb l'occitan.
Cresi qu'es arribat lo moment de trucar fòrt per far cambiar las causas, per poder afrairar catalans e occitans dins unas parièras condicions d'egalitat europèa.
La lenga es la clau, o diguèt Mistral, gardar la lenga e la cultura es gardar l'identitat d'un pòble. E totas las lengas e culturas son patrimòni de la cultura universala e an lo dreit d'èstre protegidas e mai respectadas.
Dins aqueste esperit de tolerància, d'amistat e de frairetat corala, los catalans sèm sempre venguts a Occitània per rescontrar los occitans, que son los nòstres fraires, los nòstres amics e amb los qu'avèm en comun una meteissa cultura e istòria e doás lengas bessonas.
Aquesta parentat encara se mòstra mai evidenta quand los occitans venon a Catalonha.
Lo darrier còp qu'avèm recebut occitans a Barcelona foguèt fa doás setmanas del 7 al 10 de mai.
Éran 50 occitans venguts dels Vans, del Delfinat, de l'associacion occitana La Faraça. An visitat lo palais del govern de la Generalitat de Catalonha e lo guida los parlava sonque en catalan. Un autre guida, per visitar la catedrala, lo barri gotic e la Barcelona moderna e olimpica, los parlava sonque en catalan.
Après visitèron la Rota de l'òli e dins totes los musèus los parlavan en catalan. Visitèron lo grand monastièr de Poblet e sonque se parlèt en catalan, pendent una visita de doás oras. Lo dimenge visitèron lo monastièr de Montserrat e la messa e la recepcion foguèron sonque en catalan. En Collbató visitèron un talhièr d'orguenas e lo monde occitan demandava las causas en occitan e totas las responsas èran faitas en catalan. I aviá pas gaire problèmas de comprension. Après anèron a la glèisa per un concèrt d'orguena e la musica nos faguèt sortir de lagremas d'emocion. Se cantèt Magalí, Se Canta e d'autras cançons popularas. Los catalans e los occitans ploravan amassa de jòia e emocion. Foguèt mai qu'un concèrt. Foguèt una capitada e arribèt lo mai grand estrambord qu'òm auriá poscut imaginar.
Fin finala, una serada e un sopar amb bal tradicional amassèron mai de 120 personas. Las doás lengas de la velhada foguèron lo catalan e l'occitan. E per clavar, Se Canta, totes amassa.
Jòrdi Peladan, que venguèt amb un grop d'occitans de Nimes l'an passat a Catalonha, e qu'ongan nos a menat los de la Faraça, sap plan que se passa atal amb lo CAOC.
Los catalans, d'autra part, aprenon l'occitan cada còp mai, en diferentas Universitats e Licèus catalans.
Aqueste es lo projècte del CAOC qu'a portat a la practica pendent 22 ans e que contunharem ara e sempre.
Grand-mercé de nos recebre, de nos escotar, e vos inviti a totes a trabalhar amassa, en permanéncia, per las nòstras relacions millenàrias.
Visca Occitània.
Visca Catalonha.
Enric Garriga Trullols
Secretari del CAOC


text:
Nomadas - Anna Regord
IEO Edicion - 2008 - 136 paginas
La bona suspresa de 2008 en literatura occitana. Anna Regord vos convida delà la mar, per descobrir, luènh d'un occident destimborlat e fat, un mond plen de vida e d'umanitat.
Extrach p6 : "Un còp èra la sabla, soleta sus la tèrra, e que se languissiá. Un còp èra lo vent que passejava lo mond, a rebalar sa lanha. Los dos quand se trobèron, tanlèu s'agradèron. E los vaquí en fèsta que folastrejan ensem, que se mesclan entre eles. D'aquel bèl revolum, d'enfantons ne nasquèron, que demorèron aquí, se botèron a créisser, caminant dins la sabla, lo cap dins los aires, descauces e liures.
"Aquí cossí venguèron, los enfants del grand èrm..."
Petite Histoire de l’Occitanie de Jean Sagnes. Libre en francés.
L'autor istorian de formacion, autor de nombroses obratges sus l'istòria
del Lengadòc e del Rosselhon presenta aquí una sintèsi sus l'istòria d'Occitània.
Jean Sagne rapela primièr lo sens del mot Occitània : l’ensemble de las regions qu’an per
lenga originala una lenga derivada del latin, la lenga d'òc o occitan. Precisa qu'aquel
grand ensemble geografic deu pas èsser confondut amb la region administrativa
recentament creada e nommada Région Occitanie que recampa pas que 13 departaments.
Lo libre de Miquèu Arnaud, Quora la matèria...,
que sortiguèt en 2017 es una ficcion : descabestrada,
leugièra.
L'autor s'amusa aquí de tot e amusa. Fantasma sus l'occitanisme de deman,
per melhor se trufar de lo de uèi, fantasma sus Euròpa, sus las organizacions
politica de venir, sus las tecnologias futuras (e las siá visions aquí son un
pauc ninòias, lo libre pòt pas èsser calificat de roman d'anticipacion).
En 2013 sul site de l'IEO d'Avairon, Ivon Puech se remembrava de Cantalausa, un
dels actors màger de l'occitanisme roergat.
Tornam editar çai jos lo sieu tèxt que nos esclaira sus l'òme que èra
Cantalausa, sus son rapòrt a la lenga occitana e sul trabalh que faguèt per
la far viure :
Dins los Actes del collòqui de l'AIEO de 2014 Xavi Ferré, professor de las
escòlas Calandreta presenta un article titolat : Elements d'analisi dels ligams
entre la lenga e la cultura dins una classa cooperativa Calandreta. Tornam
aquí publicar la siá conclusion (pagina 416 dels actes del collòqui) ont nos rapèla
çò qu'es al còr d'aquelas escòlas e que ne fa l'unicitat e la valor.
La cultura occitana, coma tota autra d'alhors, es tot çò que nos amassa a l'entorn de
valors comunas, dins las qualas nos reconeissèm, almens en partida, coma subjèctes.
Remembri que, en parlant dels òmes e femnas-pèira, Pierre Soulages escriguèt
endacòm (Soulages 2002) que la vida d'una òbra es facha per los que la veson. Per
quales seriá facha la vida d'una cultura ?
Lo dimars 6 de febrièr de 2018 la societat SpaceX capitèt de mandar dins
l'espaci la primièra fusada Falcon Heavy dempuèi son spacepòrt de Cap Canaveral
en Florida.
Carga utila : lo cabriolet roge cerièisa d'Elon Musk,
fondator de la societat. Direccion : Mars o la cencha d'asteroïdas
del sistèma solar.
Aquela fusada es la mai poderosa mandada en orbit dempuèi las miticas Saturn
del programa american Apollo e l'Energia russa.
Foguèt a la davalada de 2016 que lo programa ERASMUS + « l'Educacion
al Desvolopament Durable dins nòstras lengas » debutèt a l’iniciativa de las conselhièras
pedagogicas d’occitan de l’Acadèmia de Montpelhièr.
Pilotat pel Centre interregional de desvolopament de l’occitan (CIRDÒC),
lo projècte reünís 7 partenaris a travèrs 4 regions europèas (Occitània, Val d’Aran,
Val d’Aosta e Piemont) dins las qualas 6 lengas son parladas :
l’occitan, lo francoprovençal, lo catalan, lo francés, l’espanhòl e l’italian.
Lo conselh general del departament d'Aude comunica :
Lo Departament d'Aude vous balha rendètz-vos per una sesilha d'escambis,
de discutidas e d'emergéncia collectiva lo dissabte 14 d'abril de 2018, de 9h a 14 h
a l'Ostal del Departament, sala Gaston-Deferre, a Carcassona.
L'occitan, aquò's una lenga, unes parlaires, una cultura, femnas e òmes…
L'occitan, es nosaus amassa !
Un manifèst collectiu en sosten a Mireia Boya es estat
publicat en febrièr de 2018. Lo tornam publicar çai jos.
De notar qu'après son entrevista per lo jutge lo 14 de febrièr,
las autoritats l'an daissada en libertat. Lo manifèst :
La deputada aranesa al Parlament de Catalonha, Mireia Boya,
serà menada davant la justícia espanhòla per “rebellion” pr’amor de
sa participacion politica al referendum que se tenguèt lo 1ièr d’octòbre passat.


text:
Josephine Baker
Josephine Baker (n. Freda Josephine McDonald en Saint Louis, Missorí, lo 3 de junh de 1906 - m. en París, lo 12 d'abriu de 1975), cantaira e dançaira afroamericana e, arron, francesa qui he ua grana carrièra en França. Que ho tanben resistenta de la Segonda Guèrra Mondiau, activista deus drets deus afroamericans. Que viscó ua grana partida de la soa vita en Occitània dens lo castèth de Las Milandas en Lemosin on, dab los sons hilhs adoptats de pertot autorn deu monde, en ensaiat atau de realizar los sons ideaus de patz e de frairèra.
Temps de mainatge[modificar | modificar la font]
Josephine Baker qu'èra descendenta d'esclaus de Carolina deu sud e d'indians de las Apalaches. Que creishó dens lo praubèr e, aus seis ans, qu'avó de huéger un pogróm antinegres dab los sons dus canhòts en los sons braç. Mainatge que comencè a dançar en bèth desplegar un gran talent au quau e horní lo son jòc comic (ua de las soas especialitats qu'èra de har virar los sons uelhs com se hossin bilhas).
Carrièra artistica[modificar | modificar la font]
Aus quinze ans que comencè a aver ròtles deus importants e que se'n anè de cap a New York deu temps de la Harlem Renaissance. Acerà, que joguè au Plantation Club e dens lo chorus de las revistas Shuffle Along (1921) e The Chocolate Dandies (1924). Ja plan escaduda que s'aviè de cap a París en 1925. A maugrat deu colonialisme e deu racisme francés d'aqueth temps, la descoberta de París que ho ua experiéncia agradiva per Baker qui, en mei de rescontrar d'autes afroamericans com èra (enter los quaus lo musician Sydney Bechet), peu purmèr còp, que podèva anar pertot sens estar horabandida per'mor de la color de la soa peth. De tira que s'escadè en çò deu "Folies bergères" on dançava quasi nuda dens la Revista Negra. Hèra viste que ho ua de las personalitats las mei famosa de l'espectacle en França e durant aquesta tempora que bastí la soa iconografia (la cinta de babananas, lo son leopar qui acabère fin finala au zoo e las fotografias deus sens nus) e que conegó lo son impresàrio italian Giuseppe Pepito Abatino. D'aqueth temps tanben (en 1931) qu'interpretè la soa famosa cançon: Qu'èi duas amors, lo men país e París.
Que virè dus filmes : Zouzou (1934) e Princesse Tamtam (1935), aqueth darrèr dab Jean Gabin.
Hòrta d'aquesta fama que's decidè (dab lo conselh d'Abatino) d'anar har ua camada aus Estats Units mes aquò que virè mau. Que ho umiliada raciaument (n'avèva pas quitament lo dret de botar pe dens lo Hall de de la grana otalaria on demorava per'mor d'estar negra) e artisticament (lo public american que la shiulè). Esmalida que tornè entà França e en desseparà's d'Abatino. La soa popularitat aciu qu'èra tau qui l'ocupant nazi non la gausè pas tocar de tròp. Era qu'avó de huèger en entrar dens la Resisténcia e en bèth juntar las armadas aliadas. Au despart de la soa activitat artistica de sustien de las òst aliadas (en essaiar, de mei, de lutar contra la segregacion raciau qui's practicava au dehens de l'armada americana e qui èra moraument e estrategicament desastrosa) que prengó risques deus seriós. Après la guèrra França que li balhère lo grad de Chivalier de la Legion d'Aunor. Deu punt de vista personau, durant la guèrra que conegó lo son marit, lo cap d'orquèstra jazz francés Joe Bouillon. Un càncer que he péder tot esper de anc mainadar.
La temporas de l'idealisme[modificar | modificar la font]
Après la guèrra, en 1947 que crompè lo son casteth en Occitània Las Milandas. Que tornè aus Estats Units, aqueth còp dab mei de vam entà pelejà's contra la discriminacion. A Miami qu'obliguè lo teatre a deishar que lo public negre e podosse crompà's plaças autant bonas que non pas los blancs. A New York, que s'esmalí en un restaurant on la volèvan pas servir e, après aver interpelat un famós jornalista de ràdio present, que seguí ua peleja mediatica on los dus perdén (au maugrat qui non se pòsca denegar que Baker avosse har avançar las causas). En 1963, qu'hore au costat de reverent Martin Luther King per la grana Marcha de Wasington.
En Argentina, Juan Domingo Perón que conprengó las similaritats de personalitat enter Baker e Evita (duas mainadas umiliadas creishudas dens lo prauber qui, adultas, e s'èran escadudas dens l'espectacle en emplegar l'admiracion d'òmis poderós e qui avèvan virat la loa set de revancha en combat contra las injustícias sociaus) qu'ensaiè de la har préner la plaça de la defunta "Mair deus tribalhadors". Josephine Baker qu'acceptè e que viscó ua tempora a Buenos Aires mes fin finala, que de comprengó de qu'èra manipulada per un regim populista sus la soa fin e que tornè entà França on adoptè mainatges de tot lo monde sancer entà muishar, que los òmis, d'on que sian, be vaden entà víver amassas. Qu'aperè aquesta familha la "Rainbow tribe" (la tribú de l'arcolin). Aqueth saunei que virè mau quan, escanada per l'idealisme demesurat e peus deutes, que's desseparè de Bouillon, e que perdó la garda deu mainatges e Las Milandas.
Grace Kelly que l'arcuèlhè a Monegue on podó víver. En 1975 que tornè sus l'empont a Bobinò. Qu'èra impressionant de la véder dab un còs e ua agilitat qui semblavan estar los d'ua dançaira joena. Totun, per'mor deu pes deus ans, que's morí quasi si l'empont.


text:
Bocins de "Chaucidas dins los blats"
Veiquí dos bocins de textes tirats de Chaucidas dins los blats. Clicatz aquí ExtrChaucid
Publicacions
Ai pas mes sus lo blòg d’autres documents personaus en occitan ’questes temps, mas quò vòu pas dire que ai ren fait. Veiquí la presentacion daus libres occitans que ai publiats dempuei 2007.
Antan, faguí pareitre un lexic trilingüe occitan-francés-anglés.
Lo darnier libre, Chaucidas dins los blats, ven de surtir a las Edicions dau Chamin de Sent Jaume.
Si voletz ne’n sapcher un pauc mai sus mas publicacions, clicatz sus los liams.
Notre occitan (le dialecte parlé dans le Parc Naturel Périgord-Limousin) pubNotreOccitantract
Vilajalet publicit_Vilajalet3
Lu Chamin de la Font (8 textes en tres lingas : occitan, français, English) pubchaminfont3volets
Lexique trilingue (occitan – français – anglais) Publicit_lexic
Chaucidas dins los blats pubChaucidas
Trobaretz aitot quauques textes de me e daus mots crosats, mots boirats, etc. sus los sites La Vita en Òc e Rubrica en Òc, dins la revuda Paraulas de Novelum, dins lo darnier numero dau Bornat. Lo site Chanson limousine a publiat mon poema Los Òmes que resisteren, versifiat sus lo modèle de la Canso de la crosada, que parla de la Resistença dins lo Nontronés. Es revirat en francés e legit per l’autor en occitan.
Leberons: Responsas
Per veire los mots minjats per los cussons dins lo texte d'Enric Delaja, cliquatz aquí : leberonstestresponsas
Leberons : texte cussonat
Per veire lo texte, clicatz aquí : leberonstest
Aubres boirats aprep la tempesta : Responsas
Per veire ente son los aubres, clicatz aquí : Motsboiratsresponsas
Aprep la tempesta (Juec de mots boirats)
Per veire l'exercici, clicatz aquí: Motsboiratsaubres
Prononciacion daus pluraus
Clicatz aquí prononciaplurau
Per s'entrainar a prononçar las finalas au plurau en occitan lemosin (parlar nontronés)
Mai nautres, eram a Tolosa per defendre nòstra linga!
NOMS DE LUÒCS 2 : Correccion
NOMS de LUÒCS 2 : Exercicis
Clicatz aquí: NOMS_DE_LUÒCS_2


text:
Dimenge, 26 de novembre de 2017, 03h00
Gérard Onesta
Vicepresident de la region Occitània/Pirenèus-Mediterranèa
Perqué una Assemblada dels Territòris?
L’Assemblada dels Territòris de la region foguèt creada lo 4 de novembre de 2016 a Albi segon lo sit web de la region
. La region foguèt compartida en 77 territòris o païses (mapa çai junta) per promòure un desvolopament equilibrat entre los territòris poblats o non, rurals o urbans, de plana o montanhós....
Aquel partiment de la region administrativa Occitània/Pirenèus-Mediterranèa es comparable a la division en païses (tanben nommats parçans o comarcas) prepausada per Jornalet
(mapa tanben çai junta e veire article
). Atal, sèm sul camin per tornar trobar las identitats istoricas, geograficas e umanas que compausan Occitània.
Gérard Onesta aguèt una fòrta experiéncia parlementària quand èra vicepresident del Parlament Europèu. Ara, coma vicepresident de la region Occitània/Pirenèus-Mediterranèa , es cargat de la mesa en plaça de l’Assemblada dels Territòris, tal coma o aviá portat politicament per las eleccions regionalas de decembre de 2015 amb la lista Mond Nòu.
L’Assemblada dels Territòris a vocacion a equilibrar l’assemblada del Conselh Regional que sa composicion es determinada per la demografia, e ont las aglomeracions an un pes dominant subre los territòris rurals. Per exemple, la Nauta Garona designa 37 representants contra un sol per Losera.
Atal, avèm bastit una dobla representacion ont lo plen de l’Assemblada dels Territòris equilibra lo plen del Conselh Regional. Aquela novèla assemblada representa la diversitat de la region mentre que lo plen regional representa son union, que teoricament cada elegit o elegida deu votar segon l’interès de tota la region e non pas de son canton d’origina. L’assemblada dels Territòris favorís l’expression de la diversitat rurala o urbana e de la proximitat locala.
De mai, cada territòri (país) deurà aver la meteissa consideracion de part dels servicis de la Region, quina que siá la lor populacion, los lors avantatges o las lors dificultats.
Cossí foguèron definits los territòris
La carta de cada territòri es la resulta d’una reflexion longa e precisa per crosament de cartas multiplas per faire emergir los territòris que comptan: ”Los territòris de vida realament viscuts per las estatjantas e los estatjants”. La mapa foguèt bastida sus la basa de realitats administrativas actualas e dels bacins de vida definits per l’INSEE (un bacin de vida constituís lo territòri mai petit ont los estatjants accedisson als esquipaments e servicis mai corrents).
En primièr, crosèrem las cartas de las realitats geofisicas: vals, planas, sèrras... En segon los bacins de servicis a las personas: emplec, comèrci, ensenhament, santat, espòrt, léser, cultura, transpòrt. Aqueles bacins de servicis permeton de descriure los espacis feblament poblats. En tresen, la mapa de las intercomunalitats per acabar de restacar una comuna a un país o a un autre.
Insistiguèri per que la realitat dels bacins de vida foguèsse mai important que lo respècte dels limits dels departaments. Atal, Segalar torna reünir Segalar tarnés e avaironés, Cevenas las de Gard e Losera, Aubrac lo d’Avairon e Losera, Lauragués lo de Nauta Garona e Aude ...
E foguèt una suspresa per d’unes que denègan las identitats istoricas dels territòris. Aqueles territòris de vida concòrdan lo mai sovent amb los territòris istorics (païses / comarcas) mentre qu’aquel critèri non foguèt pas pres en compte dins l’estudi inicial. Lauragués, Segalar, Aubrac, Carcin, Roergue, Cevenas, Camarga, Lomanha, Corbièras, Bigòrra, Astarac... apareisson coma de realitats pertinentas. Tot aquò mòstra la fòrça del marcatge cultural e istoricogeografic dins la realitat d’uèi. La mapa de l’Assemblada dels Territòris poirà evolucionar e mai s’es una bona matritz que tradutz las realitats sòcioeconomicas actualas de la region.
Cossí son designats los elegits e elegidas de l’Assemblada dels Territòris?
Un quatren tipe de cartas foguèt utilizat. Caliá un territòri administratiu amb d’elegits que poguèsse designar los representants dels païses qu’aviam fait emergir. Foguèron de territòris administratius de tipes variats que s’adaptèsson a las realitats dels bacins de vida. Segon las particularitats localas, foguèron los Païses definits segon la Lei LOADT de 1995, puèi Voynet de 1999, los Pòls d’Equilibri Territorials e Rurals (PETR), los Grops d’Actors Locals (GAL), los Pargues Naturals Regionals...
Caduna d’aquelas entitats designa de representants amb la paritat femna / òme, demest los elegits e elegidas de son conselh d’administracion, a condicion que non sián pas ja elegits al Conselh Regional. Son dos representants en general, una femna e un òme, 4 per las doas metropòlis, 3 per las autras aglomeracions. E mai, Fenolhedés e la Nauta Arièja que son los dos territòris mai petits an un sol representant perque an mens de 7000 estatjants, siá un barri de Tolosa o Montpelhièr, mas an una particularitat geografica, culturala e de bacin de servici pro especific. E mai per Fenolhedés, es confirmada son especificitat occitana a respècte de las comarcas catalanas del departament dels Pirenèus Orientals.
Quin poder politic?
Lo reglament de l’Assemblada dels Territòris es lo tèxte que regís son activitat . I son descrits sas missions, sos organs, sos mejans e sas modalitats de trabalh. Aquel tèxte foguèt adoptat dins los meteisses tèrmes per l’Assemblada dels Territòris e per l’assemblada del Conselh Regional. E mai, per ne mostrar l’importància, es dempuèi la fin de junh de 2017 en annèxe del reglament del Conselh Regional.
Legalament, l’assemblada novèla es una assemblada consultativa, que las decisions finalas demòran al plen del Conselh Regional. Mas l’executiu regional s’engatgèt a prepausar las deliberacions adoptadas per l’Assemblada dels Territòris al vòte del plen regional. Atal es tanben una assemblada proposicionala. Per exemple, ven de demandar amb succès la modificacion d’una deliberacion en favor dels centres borgs rurals.
Es ara als representats dels païses de faire viure l’Assemblada dels Territòris per s’emparar de l’amainatjament del lor territòri dins l’encastre regional e faire de proposicions al Conselh Regional.
Quinas perspectivas?
Aquela arquitectura amb doas assembladas poiriá servir de trama a una futura reforma territoriala de l’organizacion administrativa francesa, e donc de tota l’Occitània francesa. Cada region poiriá aver una representacion bicamerala amb doas cambras deliberativas elegidas: la de la populacion e la dels territòris que seriá una mena de senat regional.
Amb las grandas regions nòvas, la proximitat de la region amb la populacion se perdèt. E los departaments non an pas totas las competéncias necessàrias. Los Païses son los territòris de proximitat ideal en mitan rural mentre que las intercomunalitats d’aglomeracion e de metropòlis o son en mitan urban.
E mai, la supression dels conselhs departamentals al profièit dels païses e de las intercomunalitats d’aglomeracion d’un costat, e de la region de l’autre permetriá la fusion dels budgets e de las competéncias de las regions e dels departaments per que las regions aguèsson un budget mai eficaç, e mai comparable al de las autras regions d’Euròpa.
Sabi que l’experimentacion territoriala de la region Occitània/Pirenèus-Mediterranèa es observada per d’autres regions e parçans de l’exagòn, e per totes los que vòlon modernizar las institucions francesas malgrat una oposicion centralista pro fòrta.
Una autra reforma importanta per la democracia locala seriá que las assembladas regionalas mas tanben comunalas foguèsson mai independentas de lor executiu, amb una presidéncia distinta entre las assembladas e lor executiu tal coma se fa uèi en Corsega e dins la majoritat de las assembladas elegidas d’Euròpa.
Jean-Charles Valadier
Comentaris
27 de novembre 11.36h
#5 A ! En tornant legir... correccion : "... saguèsson sabracadas."
Valoriza aqueste comentari:
0
0
27 de novembre 11.32h
#4 E ben, escotatz, erosament qu'ai gardat dinc mos archius desmaterializats una còpia d'aquel corrièl. Avái ensajat d'èstre pus complèt possible. Ara, avise a la consulta menimosa quauquas endecas mai, a costat dau ròde Cevenas/Botèiras.
Es a dire que, dinc un espandi comun de comunicacion (precise bien per ce que save mièlhs, es a dire au levant dau Massís Septentrionau), se vos me parlatz en èuros, sembla logica que ieu vos respònde en èuros, non pas en francs ni mai en peceta... Legir mai
Valoriza aqueste comentari:
0
0
26 de novembre 15.00h
#1 Normalament la redaccion de Jornalet respon totes los emails qu'arriban. De còps un pauc tard, car sèm subrecargats de trabalh. Ça que la, qualques còps avèm agut de problèmas e qualques corrèus non recebuts. Vos pregui de tornar nos mandar lo vòstre corrèu, e vos demandi desencusas.
Valoriza aqueste comentari: 3
0
26 de novembre 11.00h
Interessanta iniciativa politica. A veire las realizacions!
Pels retalhatges dels païses (o parçan, o canton, mas es ja pres per quicòm mai, e vesi pas perque introduir un « comarca » tant pauc utilizat al contrari dels dos autres, mas bon…) es l'evidéncia del « bassin de vie » que foguèt retengut, e ne soi plan content.
Tè, una missantesa de ma part… remarqui qu'enfin Conflent, Vallespir, Fenolhedés, Aspras, Alberas, son pas mai confondudas amb Rosselhon. Aquò los deu cambi... Legir mai
Valoriza aqueste comentari: 3
0
26 de novembre 05.31h
Un plan brave trabalh. E, après tantas reculadas, un pas endavant .
Valoriza aqueste comentari: 1
0
26 de novembre 04.27h
Deve dire que lo decopatge d'aquela mapa dals "territoires d'Occitanie" es puslèu bien facha. Felicite queles qu'an travalhat sus una autra organizacion de l'espandida "Occitanie".
Per còntra, e aquò concernís la mapa de las encontradas d'Occitania, fai un an d'aquò, saique mai, mandère a Jornalet un tèste rectificatiu detalhat, argumentat, qu'esplicava las errors per lo caire Cevenas/Botèiras. Aguère pas jamai ni respònsa ni ressòn : quò fai que ne'n save pas mai e las errors don... Legir mai
Valoriza aqueste comentari: 4
0
1
Comenta
Lo comentari es estat mandat corrèctament