text:
Russia
Russia (nom complèt : Federacion de Russia[1]) es un estat europèu e asiatic qu'es a l'ora d'ara lo país pus estendut de la planeta damb una superficia d'aperaquí 17 milions de quilomètres carrats. Sa populacion èra estimada a 143 milions d'abitants en 2012. Sa capitala es Moscòu e sa lenga oficiala lo rus. Es l'eiretier dau Principat de Moscòu, de l'Empèri Rus e de l'Union Sovietica.
Lo país tèn de ressorsas fòrças importantas ai nivèus miniers e energetics. Pasmens, en causa de sa posicion geografica, tèn tanben un clima fòrça freg e lei comunicacions son relativament malaisadas dins certanei regions. Coma eiretier de l'URSS, la Federacion de Russia a conegut una crisi economica grèva a la fin dau sègle XX.
Dins aquò, una òbra importanta de redreiçament a començat dempuei leis annadas 2000 e lo país es tornarmai una poissança economica importanta. De mai, gràcias ais arsenaus sovietics, Russia tèn tanben una dei premiereis armadas mondialas e lo premièr arsenau nuclear mondiau. Entre 2008 e 2014, comença una novèla expansion territoriala au detriment de Georgia e d’Ucraïna.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 4 Economia
- 5 Diplomacia e defensa
- 6 Arts e cultura
- 7 Religion
- 8 Nòtas e referéncias
- 9 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La premiera civilizacion coneguda sus lo territòri rus, aquela dei corgans, se desvolopèt a partir de 4 000 avC dins lo sud de Russia e en Asia Centrala. Vèrs 2 000 avC, un pòble indoeuropèu, lei Cimeris, ocupèt un ensems important de territòris situats entre Polonha e China orientala. Vèrs 1 000 avC, lei regions entre lei fluvis Dnièstre e Vòlga foguèron ocupadas per un autre autre pòble indoeuropèu dich Escites. Fondèron un ensems d'estats pauc estructurats — leis Escites èran principalament de nomadas — que dispareguèron entre lei sègles III e II avC. Foguèron remplaçats per lo pòble dei Sarmates qu'èran pereu un pòble nomada d'origina eurasiatica.
A partir dau sègle IV, de pòbles germanics s'installèron dins lei regions occidentalas coma lei Gòts en Ucraïna mentre que lei territòris asiatics intrèron dins l'Empèri dei Huns. Aqueu darrier foguèt capable de s'estendre vèrs l'oèst entraïnant la migracion d'unei pòbles germanics vèrs l'Empèri Roman. Pasmens, sa manca d'organizacion e son extension entraïnèt sa disparicion après la mòrt dau rèi Atila en 453. Lei regions occidentalas de Russia foguèron conquistadas per leis Avars au sègle VII. Deguèron rapidament faciar l'arribada dei Kazars e la montada en poissança deis eslaus que s'establiguèron pauc a pauc en Russia Europèa a partir de Bielorussia.
Lo principat de Kiev, o Rus' de Kiev, foguèt lo premier estat vertadier organizat fondat en Russia. Sei fondators èran de Vikings venguts d'Escandinàvia que conquistèron un territòri important en Ucraïna, en Bielorussia e en Russia occidentala dins de regions pobladas per de populacions eslavas. En 988, lei princes de Kiev se convertiguèron au crestianisme que va venir religion d'estat e un element important de l'unitat dau principat. Au sègle seguent, lo principat deguèt faciar d'invasions novèlas a l'èst (pòbles asiatics) e a l'oèst (polonés) e una tièra de crisis intèrnas que van entraïnar sa division entre divèrsei principats independents.
A partir de 1226, lei principats russas deguèron faciar leis invasions mongòlas que van pauc a pauc conquistar la màger part dau continent asiatic e de Russia. Lei senhors rus foguèron desfachs e un nombre important de vilas, coma Kiev o Moscòu, foguèron cremadas. Lei principats foguèron pas dirèctament ocupadas mai venguèron vassalas de l'Empèri Mongòl e deguèron pagar de tributs regulars.
Aqueu sistèma va durar tres sègles fins a l'afondrament dau Khanat de l'Òrda d'Aur. Aguèt una influéncia majora sus lo desvolopament de Russia. De'n premier, au nivèu religiós, l'islamizacion d'una partida importanta dei pòbles rus e l'installacion de pòbles turcs generalament musulmans va entraïnar lo renfòrçament de la Glèisa Ortodòxa dins lei territòris eslaus non o pauc islamizats. Au nivèu militar, lei senhors rus adoptèron l'organizacion mongòla basada sus de comunicacions rapidas, la levada de tropas importantas e l'usatge generalizat de la cavalariá leugiera. Enfin, au nivèu culturau, la lenga russa poguèt s'enriquir de divèrsei mòts d'origina mongòla.
Sota la dominacion mongòla, lei sègles XIII-XVI foguèron caracterizats per lo desvolopament dau principat de Moscòu que va capitar de vencir lei Mongòls e de venir independent. Per se legitimar, sei senhors se presentèron coma lei successors dau principat de Kiev. Aquò li permetèt de fondar un estat poderós que va venir lo centre de Russia. Pasmens, lo procès de renfòrçament dau principat de Moscòu foguèt l'òbra d'una dinastia de senhors politicament abils per esplechar a son profiech lei divisions entre lei principats e lei republicas russas. En 1485, lo prince Ivan III èra sensa rivau e poguèt prendre lo títol de « Sobeiran de tota la Rus' » e se presentar coma lo successor dirècte dei princes de Kiev.
A la fin dau sègle XVI, la disparicion de la dinastia au poder entraïnèt una crisi intèrna que va s'acabar en 1613 quand la dinastia Romanov prenguèt lo contraròtle dau país. Aquela dinastia va modernizar l'estat e fondar l'Empèri Rus gràcias a una politica d'expansion militara e coloniala. Ai sègles XVII e XVIII, Russia venguèt donc una poissança europèa majora. Aquela òbra acomencèt ambé lo rèine de Pèire lo Grand (1682-1715). D'efèct, après una guèrra lònga e acarnada còntra Suècia, Russia i obtenguèt tornarmai un accès a la Mar Baltica que li permetèt de comunicar ambé lo rèsta d'Euròpa. Puei, sota lo rèine de Catarina II de Russia (1762-1796), l'Empèri Rus conquistèt la region au nòrd de la Mar Negra après una victòria còntra l'Empèri Otoman e lo Khanat de Crimèa. Russia participèt tanben ai partiments de Polonha puèi ai guèrras còntra la Revolucion Francesa e l'Empèri de Napoleon Ièr. Maugrat de desfachas importantas (Austerlitz, Friedland), l'armada russa capitèt d'arrestar l'invasion francesa de 1812 e aguèt un ròtle de remarca dins la desfacha finala de Napoleon.
Lei sègles XVII, XVIII e XIX foguèron caracterizats per la perseguida d'una politica d'expansion russa vèrs l'èst que va entraïnar la formacion d'un estat fòrça estendut dins lo nòrd dau continent asiatic. Aquò foguèt permés per divèrsei procès :
- ff6 l'exploracion dei regions asiaticas gaire pobladas en causa de condicions climaticas malaisadas. Permetèt d'installar de colons e donc de revendicar de territòris dins tot lo nòrd d'Asia e en Alaska. Aquela expansion necessitèt de còps un esfòrç militar mai se turtèt pas a d'estats ben organizats. De mai, lei nomadas eurasiatics que representavan un potenciau militar important dins lo corrent de l'Antiquitat e de l'Edat Mejana èran pas equipats per resistir ais armas de fuòc modèrnas.
- la guèrra e l'annexion de territòris o d'estats en Euròpa o dins la region de Caucàs. Leis estats principaus pertocats per aquela expansion foguèron lo Khanat de Crimèa, Polonha, l'Empèri Otoman e leis estats de Caucàs.
Pasmens, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX, l'Empèri Rus declinèt deguèt faciar de crisis economics intèrnas grèvas. De mai, foguèt pas capable de rivalizar ambé lei nivèus economics o tecnologics agantats per lei país d'Euròpa Occidentala. La Premiera Guèrra Mondiala, fòrça saunosa per lei Rus, va accelerar l'afondrament dau regime que dispareguèt en 1917. Una seguida de revòutas dins l'armada e lei vilas principalas entraïnèron l'abdicacion dau tsar Nicolau II e la formacion d'un Govèrn Provisòri.
Après l'afondrament dau regime dei tsars, lo Govèrn Provisòri deguèt tanben faciar rapidament de dificultats importantas e foguèt rebutat per lei Bolchevics que fondèron un regime comunista. Atacats per lei partisans de l'Empèri e dau Govèrn Provisòri, lei Bolchevics capitèron de resistir e foguèron venceires après una tièra de batalhas menadas entre 1918 e 1924. Fondèron alora una federacion a partir dei pòbles presents dins l'Empèri. Dicha Union Sovietica, aquela federacion èra basada sus la dictatura dau proletariat.
Après la mòrt de Lenin, sei successors se bateguèron entre elei per lo poder. Ïosif Stalin venguèt finalament lo cap de l'Union Sovietica e eliminèt rapidàment seis advèrsaris o seis aliats ancians. Establiguèt un regime fòrt e centralizat basat sus lo desvolopament economic e la repression deis oposants. Après una crisi economica grèva causada per la collectivizacion dei tèrras agricòlas au començament deis annadas 1930 (faminas d'Ucraïna), aquela politica permetèt de crear una industria poderosa. En 1939, l'URSS participèt au partiment de Polonha amb Alemanha e un acòrd de non agression foguèt signat ambé Berlin. Lei sovietics ocupèron pereu lei país baltas e ataquèron Finlàndia. Maugrat de dificultats importantas causadas per lei combats ivernencs, capitèron d'obtenir una rectificacion favorabla dei frontieras entre lei dos país.
Pasmens, en 1941, l'Union Sovietica foguèt a son torn atacada per sospresa per leis alemands. Mau preparats e mau comandats, lei Sovietics perdiguèron de milions d'òmes e una quantitat gròssa d'armaments avans d'arrestar l'ofensiva alemanda a la fin de 1941. En 1942, una ofensiva alemanda novèla entraïnèt la pèrda de plusors territòris suplementaris e lo començament de la batalha de Stalingrad. Acabat en febrier de 1943, aqueu combat foguèt lo tornant de la guèrra : una armada alemanda i foguèt enceuclada e anientada. De 1943 a 1945, l'Armada Roja avancèt alora pauc a pauc e l'oèst. En abriu-mai de 1945, lei Sovietics prenguèron Berlin e ocupèron la mitat orientala d'Euròpa i installant de regimes favorables ais interès de Moscòu .
L'aliança militara ambé leis estats occidentaus capitalistas concluda dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala s'acabèt rapidàment e tre leis annadas 1947-1948, dos blòts ostils gropats a l'entorn deis Estats Units e de l'URSS se formèron. Foguèt lo començament de la Guèrra Freja que va durar fins a la fin deis annadas 1980. Lei dos camps desvolopèron d'arsenaus importants, especialament de fòrças nucleras de plusors milièrs d'ogivas, qu'empachèron un conflicte dirèct. La guèrra se debanèt donc sus de teatres periferics onte d'aliats dei dos blòts èran en guèrra. Fins ais annadas 1970, lei Sovietics aguèron l'avantatge gràcias au succès de la descolonizacion e a la revirada estatsunidenca au Vietnam. Dins aquò, au començament deis annadas 1980, l'absència de modernizacion vertadiera de l'economia russa entraïnèt de dificultats economicas mai e mai importantas. A partir deis annadas 1980, lei dificultats economicas de l'URSS e lei problemas militaras causadas per l'invasion d'Afganistan entraïnèt de tensions importantas dins sa societat. Desirós d'un regime pus liure, leis elèits intellectualas obtenguèron pauc a pauc lo sostèn dau rèsta de la societat entraïnant la desagragacion lenta dau poder. Lei país ocupats dins la mitat orientala d'Euròpa conoguèron d'evolucions similaras mai pus rapidas car una partida importanta dei populacions èran fòrça ostila a la preséncia sovietica. A partir de 1988, lei regimes aliats a l'Union Sovietica foguèron rebutats per de revolucions popularas o per de manòbras politicas sostengudas per la màger part de la populacion.
En URSS, la politica de Mikhaïl Gorbachov per liberalizar la societat sovietica entraïnèt lo revelh de fòrças centrifugas coma lo nacionalisme de divèrsei pòbles menaçant l'unitat de la federacion (estats baltics, Ucraïna...) o la posicion de partit unic dau Partit Comunista de l'Union Sovietica. A la fin de 1991, un còp d'estat mancat menada per lei caps conservadors e lei partisans d'una URSS unificada entraïnèt la dissolucion deis institucions principalas dau poder sovietic puei dirèctament aquela de l'Union.
Russia, sota lo nom de Federacion de Russia, venguèt donc oficialament independenta de l'Union Sovietica en decembre de 1991. Dins lei fachs, coma lo país èra la basa de l'Union, foguèt considerat coma l'eiretier de l'URSS e obtenguèt la posicion d'aquela darriera dins leis institucions internacionalas. Pasmens, la transicion entre leis economias comunistas e capitalistas, lo nivèu tecnologic feble e una corupcion fòrça importanta entraïnèt un afebliment dau país dins leis annadas 1990. La desfacha militara pendent la premiera guèrra de Chechenia marquèt aqueu afebliment. Russia deguèt donc abandonar lo ròtle de poissança mondiala de l'URSS. Lo redreiçament acomencèt a partir dau començament dau sègle XXI sota la direccion de Vladimir Poutin vengut president en 1999. Marcat per un regime presidenciau fòrt, la politica d'aqueu darrier es caracterizada per una creissença economica importanta basada sus leis exportacions d'idrocarburs e de matèrias premieras, un renfòrçament de l'autoritat dau govèrn centrau, la repression deis oligarcs opausats a la politica novèla e la restauracion de ligams amb una partida deis aliats ancians de l'URSS.
Geografia[modificar | modificar la font]
Localizacion e frontieras[modificar | modificar la font]
Lo territòri rus se situa en Euròpa orientala e dins lo nòrd dau continent asiatic. Es compausat d'un blòt continentau principau completat per lo territòri de Kaliningrad situat au nòrd de Polonha e per divèrseis illas situats au nòrd o au nord-èst d'Asia. Va dei Mars Balticas e Negras a l'oèst, a l'Ocean Artic au nòrd e a l'Ocean Pacific a l'èst. Russia tèn de frontieras terrèstras ambé seize país que son Norvègia (196 km), Finlàndia (1 313 km), Estonia (290 km), Letònia (292 km), Bielorussia (959 km), Lituania (227 km), Polonha (432 km), Ucraïna (1576 km), Georgia (723 km), Azerbaitjan (284 km), Cazacstan (6 846 km), China (3 645 km), Mongolia (3 441 km) e Corèa dau Nòrd (19 km). Tèn tanben doas frontieras ambé leis estats separatistas d'Abcazia e d'Ossetia dau Sud.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Russia es magerament compausat de plans dominats per d'estèpas au sud, de forèsts au nòrd e de tondras de lòng dei ribas de l'Ocean Artic. Leis ensems montanhós principaus son lo Caucàs au sud-oèst, lei monts de l'Altaï au sud, lei monts de Verkhoiansk a l'èst, la cadena volcanica de Kamtchatka egalament a l'èst e l'Oral au centre.
Mai de 100 000 rius e fluvis son situats sus lo territòri rus. Certanei fan partida dei rius terrèstres pus importants coma la Volga, l'Ienissei, l'Ob, la Lena e l'Amor. Son caracterizats per d'aumentacions gròssas de lor debit au començament de l'estiu. Existís tanben de lacs continentaus grands coma lo lac Baical, lo lac Ladoga o lo lac Onega.
Clima[modificar | modificar la font]
La màger part dau país se situa au nòrd de la latitud 60° e lei montanhas dei frontieras sud (Altai, Caucàs...) limitan lo desplaçament dei massas d'èr dempuei lo sud. En revènge, lei plans dau nòrd permeton ai massas d'èr polaras d'intrar prefondament dins lei regions continentalas. La temperatura mejana de Russia es donc negativa (-5,5°C) ambé de variacions importantas entre l'ivèrn e l'estiu.
Ansin, lo clima rus es caracterizat per l'existéncia de doas sasons principalas, l'ivèrn e l'estiu, e per de primas e d'automnes fòrça corts. La transicion entre temperaturas autas e frejas es donc fòrça rapida. Lei mes pus fregs son genier per lei regions continentalas e febrier per lei regions maritimas. La temperatura minimila demenís d'oèst en èst ambé l'altitud. Per una latitud similara, va de -8°C a Sant Petersborg fins a -43°C a Iakotsk. La temperatura istorica pus freja foguèt mesurada a Verkhoiansk (-70°C). Lo sòu de certanei regions nordicas tèn una temperatura negativa permanenta. Lo mes pus caud es generalament julhèt e la temperatura mejana de l'estiu es de 20°C. Pasmens, pòu agantar mai de 38°C dins lei regions continentalas sud.
Lei precipitacions son limitats per l'aspèct continentau dau clima. A l'oèst, se pòu mesurar 600 mm dins lei regions balticas e 525 mm a Moscòu. A l'èst, se pòu mesurar 425 mm a Novossibirsk.
[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'organizacion de l'estat rus es dirigida per la Constitucion de 1993 que definís Russia coma una republica presidenciala. Elegit au sufragi universau dirèct per sièis annadas, lo President es lo cap de l'Estat e de la Nacion e tèn una influéncia gròssa sus lo rèsta deis institucions. Lo poder executiu es dirigida per lo Premier Ministre qu'es lo cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lei doas chambras de l'Assemblada federala de la Federacion de Russia. Aquela darrier es compausada de la Doma d'Estat (450 deputats elegits au sufragi universau dirèct) e dau Consèu de la Federacion (166 representants dei regions de la Federacion). Enfin, lo poder judiciari es devesit entre tres brancas regardadas per leis afaires constitucionaus, penaus e comerciaus. La Constitucion russa assegura l'egalitat dei ciutadans en fàcia de la lèi, l'independéncia dei jutges e lo drech deis acusats de se defendre. Pasmens, l'aplicacion d'aquelei drechs dèu regularament faciar l'influéncia dau poder executiu.
Au nivèu federau, divèrsei regions tènon d'autonòmia mai o mens importantas ambé d'institucions pròprias. Aquelei regions son generalament centrats a l'entorn d'un pòble particular. La coabicion entre Rus e pòbles locaus es generalament paci 1000 fica mai pòu de còps èstre fòrça malaisadas o ostilas (Chechenia...). Pasmens, dempuei lo començament deis annadas 2000, lo poder centrau assaia de limitar leis autonomias localas.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
Lei simbòls principaus de la Federacion de Russia son son drapèu, seis armoriaus e son imne. Lo drapèu es lo simbòl de la sobeiranetat nacionala e sa descripcion es donada per la lèi. Leis armoriaus son lo simbòl oficiau de l'Estat. Enfin, l'imne marca l'unitat de l'Estat rus. Es eissit de l'imne sovietic.
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Russia es una federacion constituida de 83 "subjèctes federals" mai o mens autonòms. Cada subjècte manda dos representants au Consèu de la Federacion. La preséncia d'un nombre fòrça important de pòbles sus lo territòri rus e l'eiretatge istoric an entraïnat la formacion de divèrseis ensems d'estatuts e de foncionaments diferents:
- 21 republicas centradas a l'entorn d'una etnia que tènon una autonòmia fòrça importanta.
- 46 oblasts (regions) e 9 krais formats de regions abitats per de populacions russas.
- 4 ocrogs (districts autonòms) formats su 1000 s una basa etnica amb una autonòmia limitada. Son liats a una autra region.
- 2 vilas federalas que son Moscòu e Sant Petersborg.
Lo territòri de Birobidjan tèn un estatut especiau decidit per Stalin coma tèrra d'acuèlh per lei Jusieus d'URSS. Cada subjècte de la Federacion garda 40% de sei ressorsas fiscalas per sei despensas de foncionament e d'investiment.
La Crimèa ocupada constituís una vila federala (Sebastòple) e una republica (rèsta de la peninsula).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de la Federacion es lo rus. Coma mai de 80% de la populacion per lo pòble rus, aquela lenga es la principala de la Federacion e de seis institucions. Pasmens, totei lei republicas federalas an lo drech de definir sei lengas oficialas e un drech similar es autorizat de facto per lo rèsta dei subjèctes de la Federacion. Ansin, 27 autrei lengas an un estatut oficiau au nivèu locau e mai d'un centenau de lengas son regularament utilizadas per certanei minoritats etnicas. Certanei son menaçadas de disparicion.
Educacion[modificar | modificar la font]
Lo taus d'alfabetisacion de Russia es quasi egau a 100% e lei populacions non russas son generalament bilingas. Entre 2003 e 2008, lei taus d'escolarizacion èran superiors a 90% e 85% deis enfants agantan l'escòla secondària. Lei diferéncias d'escolarizacion entre populacions masculinas e femeninas son feblas. L'ensenhament es devesit entre una escòla generala e una escòla d'especializacion.
Economia[modificar | modificar la font]
Russia fa partida deis economias pus desvolopadas de la planeta (8en reng en 2007 per son PIB) gràcias a de ressorsas geologicas fòrça importantas, una populacion importanta e un nivèu tecnologic relativament avançat. Cinc elements caracterizan aquela economia :
- l'eiretatge sovietic e la transicion entre lo sistèma sovietic e un sistèma capitalista.
- l'importància dei revenguts eissits de l'esplecha de ressorsas naturalas coma leis idrocarburs.
- de dificultats causadas per lo vielhiment de la populacion.
- lo ròtle fòrça important de l'Estat dins leis afaires economics.
- lo ròtle important de la corrupcion.
La reparticion dau PIB es fòrça inegala. La region de Moscòu representa en 2006 22% dau PIB rus e lo rèsta èra magerament concentrat a Sant Petersborg e dins certanei regions tenent d'indústrias rendablas coma la produccion d'idrocarburs.
Demografia[modificar | modificar la font]
Après la Segonda Guèrra Mondiala e de pèrdas sovieticas d'aperaquí 27 milions de personas, la populacion agantèt tornarmai son nivèu d'avans la guèrra (aperaquí 111 milions d'abitants) en 1955. En 1992, agantèt son maximum ambé 148,7 milions. Pasmens, après l'afondrament de l'URSS, divèrsei factors, coma la demenicion de la feconditat o de l'esperança de vida, an modificat e cambiat aquela dinamica demografica. Ansin, dempuei 1992, la populacion a demenit per agantar 143,0 milions d'abitants en 2012. Lo deficit naturau de naissanças es limitat per de movements d'imigracion dempuei d'ancians país sovietics.
Au nivèu etnic, en 2002, lei Rus representavan 80% de la populacion totala. Sièis autreis etnias tenián mai d'un milion d'abitants : lei Tatats (3,8%), leis Ucraïnians (2,0%), lei Bachkirs (1,1%), lei Chouvaches (1,1%), lei Chechèns (0,9%) e leis Armenians (0,8%).
La densitat de populacion es egala a 8 ab/km3 mai la reparticion de la populacion es fòrça inegala. Se situa magerament dins lei regions europèas. En 2002, dotze vilas tenián mai d'un milion d'abitants. Aquelei vilas se situan dins lei regions occidentalas e centralas. Lei principalei son Moscòu (11,7 milions d'abitants), Sant Petersborg (4,6 milions), Novossibirsk (1,4 milion), Nijni Novgorod (1,3 milion) e Iekaterinbourg (1,3 milion).
Agricultura e ressorsas minieras[modificar | modificar la font]
En 2004, l'agricultura representava 7 milions d'emplechs siá 9% de la populacion activa e 5% dau PIB rus. En causa dei condicions climaticas malaisadas, solament 10% dau territòri èra cultivat e existís una especializacion diferenta entre lo sud (cerealas) e lo nòrd (norrigatge). Dempuei la fin de l'URSS e la disparicion de l'ajuda de l'estat, l'agricultura russa a conegut un declin important e lo país dèu importar una partida importanta de sa norridura. Lo nivèu tecnologic es tanben limitat e lei rendements son donc mens importants que dins lei país d'Euròpa Occidentala. Pasmens, maugrat aquelei dificultats, Russia es un actor important per certanei produccions coma l'òrdi (1èr reng mondiau), lo séguel (1èr), la civada (1èr), lo vira-soleu (1èr), la tartifla (2en), lo caulet (3en), lo blat (4en), lo lach (5en), la galinhala (5en) e lei bovins (5en).
Lei ressorsas minieras russas son fòrças importantas mai generalament d'accès malaisats en causa dau clima e de la distància entre la zona d'extraccion e d'utilizacion. D'en premier, lo sector deis idrocarburs èra lo premier mondiau en 2010 (petròli 1èr reng ; gas 2en reng) e es un element primordiau de la creissença russa. D'autra part, Russia es tanben un productor major de metaus meme s'una partida gròssas dei ressorsas pòdon pas encara èstre esplechas.
Indústria[modificar | modificar la font]
Dins leis annadas 2000, l'indústria representava aperaquí 37% dau PIB de Russia. Lo país tèn una estructura industriala vièlha eissida de l'URSS e quauquei sectors novèus fòrça modèrns. Lei sectors industriaus principaus son :
- lo tractament dei mineraus per la produccion de metaus coma la siderurgia.
- lo sector de la construccion.
- la produccion de veïculs gràcias a la preséncia de companhiás localas coma Lada e l'installacion d'un nombre important de companhiás estrangieras.
- la produccion militara e l'indústria especiala que tènon una reputacion granda e es un sector fortàment exportator. Gropa tanben una partida fòrça importanta de la recèrca russa.
- l'indústria agroalimentara qu'a conegut una crisi important a la fin dau sègle XX mai representa totjorn un nombre important d'emplechs.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lei servicis representavan aperaquí 56% dau PIB rus dins leis annadas 2000. Es un sector en créissença importanta gràcias a l'aparicion de classas mejanas mai e mai importantas. Sei sectors principaus son la distribucion granda e lo domeni dei bancas.
Recèrca[modificar | modificar la fo ff8 nt]
Gràcias a l'Empèri Rus e l'Union Sovietica, Russia a un eiretatge e una tradicion scientifics importants, especialament dins lei domenis militars, aeronautics e espaciaus. Pasmens, la crisi deis annadas 1990 a entraïnat l'emigracion d'un nombre gròs de cercaires e d'engenhaires e una demenicion dei mejans de recèrca. Dempuei 2000, una politica a donc acomençat per desvolopar tornarmai la recèrca russa a l'entorn de cinc tematicas definidas per lo govèrn : l'utilizacion melhora de l'energia, l'informatica, lei tecnologias espacialas, l'energia nucleara e la medecina. Una partida important d'aquel esfòrç es realizada per l'indústria militara que tèn d'estructuras scientificas importantas en causa de son ròtle primordiau dins l'economia sovietica.
Diplomacia e defensa[modificar | modificar la font]
Apartenéncia ais institucions internacionalas[modificar | modificar la font]
La Federacion de Russia es considerat coma l'estat successor de l'Union Sovietica. Es un membre major de l'ONU ambé l'estatut de membre permanent dau Consèu de Seguritat e lo país es donc un dei cinc estats possessors oficiaus de l'arma nucleara. Coma poissança economica importanta, es tanben membre dau G8, dau G20 e tèn de relacions especialas ambé leis autrei poissanças economicas emergentas coma China, Índia e Brasil. En revènge, lo país es pas encara membre de l'OMC.
Au nivèu diplomatic, Russia assaia de gardar de relacions ambé leis ancians país sovietics au sen de la CEI e a desvolopat un partenariat ambé l'OTAN. Pasmens, aqueu darrier evoluciona fortàment en foncion deis interés estatsunidencs o rus e pòu de còps conóisser d'interrupcions mai o mens lòngas. Russia fa tanben partida d'organizacions continentalas coma lo Consèu d'Euròpa, l'OSCE, l'APEC o lo Conseu Arctic.
Politica estrangiera[modificar | modificar la font]
Dempuei lo començament dau sègle XXI, la politica estrangiera russa es caracterizada per l'afirmacion de la poissança novèla au nivèu internacionau, la defensa de seis interés dins leis estats sovietics ancians e dei minoritats russas situats dins de país estrangiers, la defensa d'un equilibri militar ambé leis Estats Units e l'OTAN e d'assais per melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union 1000 Sovietic e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca.
Ansin, Russia garda un uèlh atentiu sus leis afaires e la diplomàcia d'unei país vesins qu'èran membres de l'URSS o qu'assostan de minoritats etnicas russas (Transnístria, Ossetia...). De fòrças militaras son tanben situats dins de país coma Ucraïna o Cazacstan. La defensa dau mantenement d'un equilibri militara ambé leis Estats Units es marcada per la contuniacion de la politica de limitacion deis armaments nuclears e l'oposicion au desvolopament d'armaments novèus dins lo domeni coma lo bloquier antimissils estatsunidencs. Enfin, Russia a acomençat d'assaiar de melhorar sei relacions ambé l'Union Europèa, leis ancians aliats de l'Union Sovietic coma Siria e lei país opausats a l'egemonia estatsunidenca coma Venezuela. Pasmens, au nivèu europèu, aquela politica dèu faciar l'oposicion deis estats dins un temps membre dau blòt sovietic. Ansin, Russia tèn de relacions variadas ambé lei membres de l'UE. Per exemple, son relativament favorablas ambé França e relativament ostilas ambé Polonha. Dins lo rèsta dau monde, l'instauracion de partenariats ambé de país mai o mens ostils a l'òrdre estatsunidenc se turta a l'oposicion estatsunidenca (Venezuela, Cuba...).
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la Federacion de Russia son eissidas de l'Armada Roja de l'URSS. Coma lo rèsta de Russia, conoguèron un periòde de declin important dins leis annadas 1990 puei an acomençat un redreiçament a partir de l'an 2000. En 2008, èran totjorn entre lei fòrças militaras pus poderosas de la planeta gràcias a la possession de l'arma nuclerara, a d'efectius importants, un complèx industriau desvolopat situat au còr de l'economia russa e un nivèu tecnologic corrèct. Aquelei fòrças son a l'ora en cors de reorganizacion per passer d'un modèl d'armada basat sus la conscripcion a un modèl basat sus una armada pus professionalizada. Leis efectius e lo nombre d'unitats son donc en cors de reduccion e de modernizacion importantas.
En 2008, lei fòrças russas èran organizats en sièis brancas principalas sota l'autoritat dau Pr 1000 esident de la Republica :
- lei Tropas dei Missils Estrategics (120 000 òmes) formadas per leis unitats equipats de missils nuclears terrèstres. Èran equipadas de 415 missils intercontinentaus tenent 1 575 ogivas e d'un grop d'aviacion de transpòrt.
- lei Fòrças Terrèstres (360 000 òmes) formadas per lei tropas terrèstras covencionalas. Seis equipaments principaus son compausats èran compausats de 6 700 carris de combats, de 12 400 veïculs blindats, de 13 000 pèças d'artilhariá variadas e de 2 500 sistèmas de missils sòu-èr. Aquelei fòrças tènon tanben una quantitat fòrça granda d'armaments ancians non actius mai gardats en resèrva.
- lei Fòrças Aerianas (160 000 òmes) formadas per lei tropas aerianas. Mai de 4000 aeronaus èran en servici.
- la Flòta (133 000 òmes) devesida entre Flòta dau Nòrd, de la Mar Negra, de la Baltica, dau Pacific e de la Mar Caspiana. Teniá mai de 300 naviris qu'un pòrta-aeronau, 30 naviris de superficia importants e 59 sosmarins. La flòta russa tèn un ròtle important dins la dissuasion nucleara dau país gràcias a sei sosmarins mandaires d'engins.
- lei Fòrças Espacialas (100 000 òmes) cargadas de la lucha còntra lei missils estrategics enemics e l'ensenhament. Èran equipats d'un centenau de satellits.
- lei Fòrças Aeroportadas (35 000 òmes) equipadas de 2 400 veïculs blindats e 320 pèças d'artilhariá.
Arts e cultura[modificar | modificar la font]
La cultura russa designa l'ensems dei produccions artisticas per d'autors nascuts sus lo territòri rus o russofòns. Gràcias a la talha granda dau territòri e de son aparicion tardiva a respèct d'Euròpa Occidentala, es relativament variada e originala. A partir dau sègle XVIII, certaneis òbras an una influéncia internacionala granda e la cultura russa es totjorn a l'ora d'ara un element non negligibla de la cultura mondiala, especialament dins lei domenis de la literatura, de la musica, de la dança e dau cinèma.
La literatura russa prenguèt son essor a Sant Petersborg sota l'impulsion d'Aleksandr Pushkin qu'es considerat coma l'un dei fondators de la literatura russ modèrna e es de còps dich lo « Shakespeare rus ». Entre lei poëtas e escribans rus pus famós son presents Nicolau Gog 1000 ol, Mikhail Lermontov, Fiodor Dostoievski, Leon Tolstoï e Anton Tchekhov. Pasmens, lo periòde sovietic tenguèt tanben un nombre important d'escribans majors coma Boris Pasternak, Alexandre Soljenitsyne, Vladimir Maïakovski, Mikhaïl Cholokhov o lei poëtas Evgueni Evtouchenko e Andreï Voznessenski.
La màger part dei grops etnics vivent sus lo territòri rus an de tradicions fòrça variadas. La musica russa fondada au sègle XIX es caracterizada per dos corrents principaus : aqueu representat per Mikhail Glinka e sei successors, coma lo Grop dei Cinc, a utilizat un nombre important d'elements eissits d'aquelei tradicions e aqueu dirigit per Anton e Nikolai Rubinstein qu'utiliza puslèu la tradicion russa. Lo movement romantic aguèt un succès gròs en Russia (Tchaikovski, Rimski-Korsakov...) e se contunièt fins au sègle XX (Rachmaninov). Per la seguida dau sègle XX, lei compositors rus pus famós son Alexandre Scriabine, Igor Stravinski, Sergueï Prokofiev e Dmitri Chostakovitch. Sota lo regime sovietic, lei musicians èran susvelhats car la musica èra un otís important d'educacion dei massas obrieras mai la musica demorèt un art important per lo govèrn. Coma lei periòdes precedents, leis institucions sovieticas an donc produch un nombre gròs de solistas fòrça talentuós coma David Oïstrakh, Leonid Kogan, Gidon Kremer, Mstislav Rostropovitch, Vladimir Horowitz, Sviatoslav Richter, Emil Guilels o Galina Vichnevskaïa.
La dança es tanben un art important dins la cultura e fòrça famós dempuei leis òbras de Tchaikovski coma lo Lac dei Ciunes. Au començament dau sègle XX, lei ballets rus aguèron una influéncia mondiala sus l'evolucion de la dança e lei ballets sovietics contunièron aquela tradicion gràcias a de dançaires famós coma Maïa Plissetskaïa, Rudolf Noureev o Mikhaïl Barychnikov e de ballets coma aqueu dau Bolchou o dau Mariinsky.
Aparegut au començament dau sègle XX mentre que lo país acomencèt de conóisser de cambiaments politics prefonds, lo cinèma aguèt un ròtle culturau important tre la Revolucion Sovietica. D'efèct, lo govèrn decidiguèt d'utilizar aquel art per l'educacion dei massas e una generacion de realisators tenguèt de mejans importants. Ansin, Sergueï Eisenstein e Andreï Tarkovski marquèron lor epòca. Sota Stalin, la creativitat foguèt limitada per la repression mai lei realisators sovietics capitèron de contuniar de produrre mai d'un film famós. Pasmens, lo cinèma foguèt fòrtament tocat per lo declin de l'URSS e la crisi deis annadas 1990.
Religion[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XXI, lei religions principalas de Russia èran lo crestianisme ortodòx (56,4%), l'islam (8-15%), lo crestianisme protestant (9%), lo bodisme (2%), lo judaïsme (2%) e d'autrei versions dau crestianisme (1,8%). L'ateïsme regardava 10% de la populacion e 7% èran indecís. Lo crestianisme ortodòx es la religion istorica de l'estat rus dempuei lo sègle X e leis ortodòxs son magerament presents dins lei regions occidentalas de Russia. L'islam es la religion tradicionala de populacions turcas o vivent dins lo Caucàs. Lei musulmans rus son donc presents au sud dau país e vèrs lei regions pus pròchas d'Asia Centrala. Enfin, lo bodisme es tanben tradicionau dins certanei regions d'Asia Centrala coma la Republica Tovana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En rus se fa la diferéncia entre "rus" (rosqui, etnia) e "russian" (rossiïsqui, estatjant de l'estat, que se deuriá doncas dire "Federacion Russiana")


c: text/html

collection: archivebot

text:
Sant Petersborg
Sant Petersborg (en rus CaHkT-ПeTepбypr) es la pus granda vila de Russia per la superfícia (1 439 km2) e la segonda vila per lo nombre d'abitants (amb mai de 4,5 milions d'abitants en 2007) aprèp la capitala Moscòu. Es situada al nòrd-oèst del país sul dèlta de Neva, al fons del Golf de Finlàndia dins la mar Baltica. Capitala de l'Empèri Rus de 1712 a 1918, Sant Petersborg consèrva dempuèi un ensemble arquitectural unic que ne fa una de las pus bèlas vilas d'Euròpa. Principal pòrt rus sus la mar Baltica, es un centre major de l'industria, de la recèrca e de l'ensenhament rus e un important centre cultural europèu. Sant Petersborg es la segonda vila d'Euròpa per la superfícia e la cinquena per la populacion.
Sant Petersborg foguèt fondada en 1703 pel tsar Pèire Ièr de Russia dins una region disputada dempuèi de temps al reialme de Suècia. Amb son urbanisme modèrne e son estetica d'origina estrangièra, la novèla vila permetèt a Russia de « dobrir una fenèstra sus Euròpa » e contribuir, coma o voliá Pèire, a auçar Russia al reng de las grandas poténcias europèas. Lo centre vila, bastit segon de directivas dels sobeirans russes, presenta una arquitectura unica que mescla d'estils arquitecturals (barròc, neoclassic) adaptats d'un biais original per d'arquitèctes sovent d'origina italiana. Sa beutat e sos nombroses canals li valguèron lo nom de « Venècia del Nòrd ». La vila es marcada sus la lista del Patrimòni Mondial de l'UNESCO dempuèi 1990.
Dempuèi sa fondacion fins al començament del sègle XX, Sant Petersborg foguèt lo principal centre intellectual, scientific e politic del país. Al sègle XIX, la vila venguèt lo principal pòrt comercial e militar de Russia e lo segond centre industrial del país, aprèp Moscòu. E mai a Sant Petersborg espetèt la Revolucion Russa de 1917 e que los bolchevics trionfèron. La vila coneguèt dempuèi un certan aflaquiment. Al començament de las annadas 1920, aprèp la mudança de la capitala a Moscòu e la guèrra civila, lo nombre d'abitants s'esfondrèt ; e tornèt aténher son nivèl d'abans 1914 solament a la velha de la Segonda Guèrra 1000 Mondiala. Lo sètge de prèp de tres ans pendent aquel conflicte decimèt encara sa populacion. Amb mens d'un milion d'abitants aprèp la guèrra, la vila se tornèt poblar mercé a l'arribada de populacion d'autras regions. Dempuèi aquela epòca, Sant Petersborg pèrd totjorn d'abitants a respièch de Moscòu, fenomèn accelerat dempuèi la liberalizacion del sistèma economic rus.
Sant Petersborg cambièt mai d'un còp de nom : Petrograd (rus: ПeTporpaд), de 1914 a 1924, puèi Leningrad (rus: ЛeHиHrpaд), de 1924 a 1991, abans de tornar prendre son nom d'origina dempuèi lo referendum de 1991. Sant Petersborg es tanben nomenada familiarament Piter (rus: ПиTep) per sos abitants. Pels Russes, es la capitala del Nòrd (rus: ceBepHaя cToлицa, severnaïa stolitsa).
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
-
Poesjkin-standbeeld.jpg
Monument Pushkin sus la Plaça de las Arts
-
-
-
-
-
-
-
-
-

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Forbes
Forbes es una revista publicada als Estats Units qu'es especializada dins la publicacion d'articles a prepaus del mond dels afars e de las finanças. Foguèt fondada en 1917 per B.C Forbes e sa sedença se tròba sus la Cinquena avenguda dins la vila de Nòva York. Son editor principal es Steve Forbes e son director es Mike Perlis.
Cada an publica de listas que generan un grand interès dins l'univèrs financièr coma per exemple Forbes 400, Forbes 500 e Fortune 500. Annualament, dempuèi 1986, la revista publica sa lista de las personalitats mai ricas del mond (en anglés: The World's Richest People). Cal remarcar de que dins la lista 3 personas venon de païses en via de desvolopament coma Mexic, Índia e Arabia Saudita. Forbes a publicat tanben d'autras listas ligadas a la fortuna, coma la de personatges de ficcion milionaris, de listas de companhiás segon sos beneficis, los rics en foncion dels païses o per sector econòmic, entre altras causas.
La proximitat politica dels dirigents de la revista amb lo mitan conservador fa que recebèt divèrsas criticas coma per exemple dins son estimacion de la riquesa de Fidel Castro que se comptabilizèt la moneda de l'estat e mai acusèron lo dictator cuban d'aver de comptes en Suïssa. Per contra sembla que la riquesa de divèrses monarcas coma lo rei del Marròc o la reina d'Anglatèrra sián pas presas en compte. Lo 7 de març de 2013, foguèt lançada una version espanhòla de Forbes.


text:
Republica Socialista Sovietica d'Ozbequistan
La Republica Socialista Sovietica d'Ozbequistan èra una republica constituva de l'Union Sovietica. Proclamada en 1924 e dispareguda en 1991, es a l'origina de la Republica d'Ozbequistan actuala.
Territòri pauc desvolopat en 1917, la RSS d'Ozbequistan s'industrializèt dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala gràcias a l'installacion d'usinas transferidas dei regions menaçadas per la progression alemanda. En parallèl, Estalin ordonèt l'eliminacion deis elements « nacionalistas » e dau clergat musulman. De revòutas musulmanas recurrentas toquèron donc lo país fins ais annadas 1940 e plusors foncionaris ò caps comunistas foguèron executats, compres Fayzulla Khodzhayev qu'èra estat lo premier cap dau govèrn ozbèc. Pasmens, aquò permetèt tanben la disparicion de l'illetrisme dins leis annadas 1950 e una emancipacion certana dei fremas ozbècas.
Après la fin dau periòde estalinian, lo govèrn centrau sovietic preferiguèt favorizar l'especializacion d'Ozbequistan dins la produccion de coton. Aquò entraïnèt lo desviament d'Amodarià e de Sirdarià e l'utilizacion intensiva de produchs quimics que son a l'origina de la catastròfa ecologica de l'assecament de la Mar d'Aral. De ma 1000 i, la pression deis objectius de produccion impausats per Moscòu entraïnèt tanben lo desvolopament de la corupcion au sen dau partit comunista ozbèc (afaire dau coton ozbèc en 1983). Fòrça dependent dei republicas europèas pus industrializadas, Ozbequistan assaièt sensa succès de mantenir l'Union Sovietica en 1991 avans de proclamar son independéncia lo 31 d'aost.


text:
Vladímir Pótin
Vladímir Vladímirovich Pótin (BлaдиMиp BлaдиMиpoBич ПyTиH; Leningrad, 7 d'octobre de 1952) es un politician rus. Es actualament lo President de Russia dempuèi 2012. Foguèt president de captalat de Russia de 1999 a 2000 e 2008 puèi elegit president de Russia de 2000 a 2008.
La gestion de Pótin se caracteriza per un fòrt autoritarisme, eiretat de son temps passat a dirigir lo KGB, que mena sovent a l'eviccion de las personas que pòscan criticar o afeblir son poder. Aital dempuèi son accession al poder se produsiguèron d'eveniments que li foguèron plan favorables; lo politician ucraïnian Víktor Ioshchenko foguèt victima d'una temptativa d'enverinament en 2004, lo financièr Mikhaïl Khodorkòvski se vegèt empresonat en 2005, la jornalista Anna Politkòvskaia moriguèt assassinada en 2006, l'ancian agent del KGB refugiat a Londres, Aleksandr Litvinenko, moriguèt enverinat, e mai recentament las cantairas de Pussy Riot foguèron empresonadas en març de 2012.
Dempuèi son eleccion ensagèt de reconstruire la poténcia e influéncia de l'anciana Union Sovietica en intervenir mai o mens dirèctament dins las politicas dels ancians païses satellits, subretot en Chechenia e mai recentament en Ucraïna, çò que generèt la crisi politica entrainada per las manifestacions proeuropèas sonadas EuroMaidan.
Segon la revista americana Forbes, en 2013 Vladímir Pótin se situava en primièra posicion de las personas mai potentas del mond.


text:
Víktor Ianokòvych
Víktor Fedorovych Ianokòvych (en ucraïnian: BikTop ФeдopoBич ЯHykoBич = Viktor Fedorovych Ianukovych, Ienàkiieve, Província de Donetsk, 9 de julh de 1950) es un engenhaire mecanic e politician ucraïnian, menaire del Partit de las Regions. Foguèt president d'Ucraïna del 25 de febrièr de 2010 fins a sa destitucion lo 22 de febrièr de 2014. Foguèt anteriorament governador de la Província de Donetsk de 1997 a 2002, e primièr ministre d'Ucraïna en dos periòdes dempuèi lo 21 de novembre de 2002 fins al 31 de decembre de 2004, e puèi del 4 d'agost de 2004 al 16 de novembre de 2007, quand renoncièt après las eleccions del 2007.
Foguèt lo segond candidat pus votat quand se faguèron las eleccions presidencialas ucraïnianas de 2004 e lo sieu partit lo mai votat durant las eleccions legislativas de 2006 e 2007.
Aprèp las manifestacions EuroMaidan e la mediacion de politicians de l'Union Europèa qu'enfortiguèron l'oposicion, lo president ucraïnian fugiguèt de Kyiv lo 22 de febrièr de 2014. Mai tard dins la meteissa jornada, foguèt destituit de sa foncion. Dins una entrevista facha probablament dempuèi l'èst d'Ucraïna, lo president fugitiu anoncièt qu'aviá pas l'intencion de demissionar e que s'agissiá d'un còp d'estat en comparar çò que s'èra passat amb lo nazisme. Ensagèt de fugir cap a Russia a partir de Donetsk abans de se refugiar en Crimèa aprèp sa destitucion. Fa actualament, dempuèi lo 24 de febrièr l'objècte d'un mandat d'arrèst emés per las autoritats ucraïnianas.
Aprèp que foguèssen trobats maites documents escampats dins lo lac de sa residéncia presidenciala que provavan de despensas colossalas (per exemple 30 milions d'èuros per de lustres-candelièrs en aur), una corrupcion enòrma e una susvelhança del mond de la premsa, de jornalistas e activistas ucraïnians creèron lo 24 de febrièr un sit sus Internet inspirat de Wikileaks e sonat YanukovychLeaks ont se pòt aver accès public a tota la documentacion recuperada. Es actualament refugiat en Russia, probablament a l'entorn de Rostòv de Dòn, vila del sud del país e pro pròcha de la frontièra ucraïniana, e faguèt divèrsas conferéncias de premsa ailà en clamar l'illegitimat del govèrn actual de Kyiv.


text:
Transnístria
Transnístria (en romanés Transnistria, en rus ПpидHecTpoBbe = Pridnestrove, en ucraïnés ПpидHicTpoB'я = Prydnistrovia) es una region autonòma que forma una franja dins l'extrèm èst de l'estat de Moldàvia, a l'èst de Dnièstre. Sa superfícia es de 4 163 km² e sa populacion estimada seriá de 518 700 abitants.
L'estat de Moldàvia apèla aquela region la Riba Esquèrra de Dnièstre (en romanés Stânga Nistrului / Stînga Nistrului). Lei dirigents locaus transnistrians son en conflicte amb l'estat moldau e autoproclaman Transnístria coma un estat independent, maugrat una abséncia de reconeissença internacionala: revendican per Transnístria lo nom "oficiau" de Republica Moldava de Dnièstre (e dins sa forma corta, revendican lo nom de Pridnestrovie en lenga anglesa, totun en anglés corrent se ditz solament Transnistria).
La capitala es Tiraspol.
Lo gentilici es transnistrian -a.
Geopolitica[modificar | modificar la font]
Lo secessionisme transnistrian s'explica non pas per l'existéncia d'una minoritat etnica tradicionala, mai per una arribada massissa de rus (dau temps de l'Union Sovietica) amassada amb d'ucraïnians qu'i èran ja 1000 benlèu avans, çò qu'a fragilizat la populacion romanesa locala. Lei dirigents de Transnístria, sostenguts per Russia, semblan de voler crear d'empaches a l'adesion de Moldàvia a l'Union Europèa e de frenar son raprochament amb Romania.
Dins de l'URSS finissenta de la Perestroika, la republica sovietica de Moldàvia ja aviá començat de ressarrar sei liames culturaus e lingüistics amb Romania: en 1989 aviá decidit d'abandonar l'alfabet cirillic utilizat en romanés locau (apelat "moldau") per i restaurar l'alfabet latin, coma en romanés de Romania. En oposicion amb aquò, lei dirigents locaus de Transnístria volián mantenir la preeminéncia de la populacion russa e de la lenga russa. Proclamèron en 1990 una Transnístria apelada Republica Socialista Sovietica Moldava de Dnièstre, e la declarèron independenta de la republica sovietica de Moldàvia.
En 1992, quand l'URSS despareguèt e que Moldàvia accediguèt a l'independéncia, lei dirigents de Transnístria faguèron una corta guèrra d'independéncia còntra l'estat moldau novèu. En 2006 organizèron un referendum ont, segon lei resultats proclamats, 97,1% dei votants aurián aprovat que Transnístria venguèsse un estat separat de Moldàvia e associat a Russia.
Pasmens, fòrça observadors internacionaus estiman que lo poder transnistrian respècta pas lei Drechs de l'Òme e que lei consultacions qu'organiza son pas crediblas. Lei violéncias politicas son nombrosas còntra lei movements d'oposicion, e mai lei violéncias en generau son nombrosas e sovent son pas elucidadas.
Tanben lei dirigents transnistrians mantenon una tèsi oficiala de l'epòca sovietiva, que pretend que lo "moldau" (lo romanés de Moldàvia e Transnístria) seriá una lenga distinta dau romanés: contunhan de li voler impausar l'alfabet cirillic en luòc de l'alfabet latin. Lei lingüistas estiman qu'aqueu secessionisme lingüistic a pas cap de validitat scientifica. S'obsèrva una discriminacion còntra l'usatge public de la lenga romanesa e subretot còntra son ensenhament en alfabet latin (que se fa ara dins d'escòlas semiclandestinas).
Lei lengas pretendudas "oficialas" dau poder de Transnístria son doncas lo rus, l'ucraïnés e lo "moldau" (qu'es pas reconegut coma romanés), e dins lei fachs, lo rus es la lenga dominanta de Transnístria.
Galariá[modificar | modificar la font]
-
La vila de Râbniţa, au nòrd
-
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- romanés
- Moldàvia (estat)
- Romania
- Russia
- URSS  Drechs de l'Òme
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Pridnestrovie.net Sit web dau poder secessionista de Transnístria
- (en) Transnistria.md Sit partisan de Moldàvia
- (en) Conflict.md Sit partisan de Moldàvia
- (romanés) La liquidacion deis escòlas romanesas en Transnístria Version romanesa dau sit web la BBC
- (en) U.S. Department of State Rapòrt de 2005 dau Departament d'Estat american subre lei Drechs Umans en Moldàvia e en particular en Transnístria
- transnistria.blogspot.com - The truth about Transnistria


text:
Nava Russia
L’Union de las Republicas Popularas (Coюз HapoдHыx pecпyблиk en rus) (o Estat Federau de Nava Russia, var. Estat Federal de Nòva Russia; ФeдepaTиBHoe rocyдapcTBo HoBopoccия en rus) ei un estat secessionista autoproclamat lo 24 de mai de 2014 dens l'Èst d'Ucraïna.
Agropa dus estats proclamats a la prima de 2014 per secessionistas parlarús d'Ucraïna ajudats per l'armada russa, la Republica Populara de Lohansc e la Republica Populara de Donetsc. Ambiciona d'agropar totas las zonas majoritàriament parlarús d'Ucraïna en inspirà's de las ideologias geopoliticas deu conselhèr politic deu govèrn rus actuau, Aleksandr Dóguin.


text:
Argeria
Argeria o Algeria (en arabi: الجزائر Barr al Jazair), oficialament Republica Argeriana Democratica e Populara, es un dels païses pus importants d'Africa del Nòrd. Confronta Tunisia al nòrd-èst, Libia a l'èst, Nigèr al sud-èst, Mali al sud, Mauritània al sud-oèst e Marròc a l'oèst. Es bordat per la Mar Mediterranèa al nòrd.
Sa capitala es Argièr.
Lo gentilici es argerian -a o algerian -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria[modificar | modificar la font]
Lei cavaments arqueologicas an mostrat que la preséncia de l'èstre uman e de sei ancessors sus lo territòri argerian acomencèt i a dos milions d'annadas. Divèrsei culturas preïstoricas i apareguèron entre -100 000 e -20 000 pendent lo Paleolitic. Aquò contunièt durant lo Neolitic gràcias a un clima pus umid que lo clima contemporanèu ambé la cultura capsiana dins lo nòrd-èst dau país e unei movements similars dins lo sud.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Pendent l'Antiquitat, la region foguèt magerament dominada per lei berbèrs e per la vila de Cartage. Durant lei guèrras punicas, Massinissa formèt l'estat de Numibia dins lo nòrd dau país e s'alièt ambé lei Romans per luchar còntra lo poder de Cartage que foguèt finalament destrucha en 146 avC. Pasmens, a la mòrt de Massinissa en 148 avC, se debanèt una crisi de succession encoratjada per Roma que va entraïnar la division dau reiaume entre sei dos eiretiers. En 112 avC, l'invasion de Numibia orientala e l'execucion d'unei marchands romans per lei Numibians occidentaus de Jugurtu entraïnèt l'intervencion dirècta de l'armada romana que capturèt Jugurta en 104 avC ambé l'ajuda de Mauretània. Numibia es alora devesida entre Mauretània per la mitat occidentala e un rèi vassau de Roma per la partida orientala.
Durant la guèrra civila entre Cesar e Pompèa, la region sostenguèt lo segond e foguèt brèvament ocupada dirèctament per lei Romans après sa desfacha. Un rèi vassau foguèt tornarmai installat en 25 avC mai la realitat dau poder foguèt exercida per un legat roman. Fins a la fin de l'Empèri Roman, la region será sota lo contraròtle d'un representent dirèct de l'emperaire en causa de divèrsei revòutas còntra la dominacion romana.
En 256, lo crestianisme s'espandiguèt dins la region e la màger part de populacion se convertiguèt durant lo sègle IV. Pasmens, en causa dei tensions malaisadas entre la província e lo poder centrau, se desvolopèt l'eresia donastista causant lo mandadís d'un còrs expedicionari roman per la reprimir dins leis annadas 310. Après de tensions novèlas causadas per una secta extremista dei donadonistas, lo movement foguèt declarat eretic per l'emperaire en 409 e exterminat durant la premiera mitat dau sègle V. Pasmens, en 430, lo nòrd d'Africa foguèt envaït per lei Vandals qu'i formèron un estat e i installèt lo crestianisme arian. Vengut una poissança regionala importanta, lo reiaume vandal foguèt conquist e destruch per lei Bizantins en 533-534.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Au sègle VII, la feblesa dau poder centrau bizantin en fàcia de l'expansion musulmana entraïnèt la conquista de la region per leis armadas 82A aràbias. Lei tribús berbèras assaièron de luchar mai foguèron finalament vencudas en 708. Argeria va pauc a pauc s'islamizar. Après lo declin dau poder abbassida, divèrseis estats se formèron dins la region qu'èran vassaus teorics dau Califa de Bagdad o oficialament independents. Una tièra de conflictes se debanèron au sègle XI entre lei tribús berbèras dau sud e leis estats mai urbans dau nòrd. En 1152, aquel ensems foguèt unificat per leis Almohades que dirigiguèron lo Magreb e Al Andalús fins a 1269.
Pasmens, leis Almohades s'afondrèron sota la pression dau movement de la Reconquista. Au sègle XIII, la region foguèt alora devesida entre lo Sultanat d'Abd al-Wadid ocupant lo centre de Magreb e lo Sultanat Hafsida centrat sus la Tunisia e l'èst d'Argeria. Au sègle XVI, deguèron faciar leis atacas europèas d'après la Reconquista e l'invasion deis Otomans. Lei premiers capitèron d'ocupar unei pòrts que foguèron solidament fortificats e lei segonds prenguèron lo contraròtle complet de la region a la fin dau sègle XVI.
Lo periòde de la Regéncia[modificar | modificar la font]
En 1515, foguèt creat la Regéncia d'Argier qu'èra un estat vassau de l'Empèri Otoman que va dominar Argeria fins a 1830. Dins aquò, en causa de la feblesa numerica dau contingent turc ocupant Argeria, lo govèrn d'Argeria deguèt obtenir lo sostèn de tribús localas. Ansin, lo poder centrau demorèt relativament feble e aguèt de dificultats regularas per dominar totei lei caps locaus dins lei montanhas o lo desert. Per exemple, unei reiaumes cabils venguèron independents e lo demorèron fins ai sègles XVIII e XIX. De mai, l'economia dau país foguèt totjorn fragila e en partida dependenta dei profiechs de la piratariá. Ansin, la Regéncia aguèt de relacions tesadas ambé leis autreis estats mediteranèus. En revènge, l'absència d'interés economics importants e la distància a respèct dei centres dau poder otoman permetèron a la Regéncia de venir progressivament independenta[2].
La colonizacion francesa[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XIX, la Regéncia deguèt faciar de dificultats gròssas quand son sostèn a la piratariá entraïnèt de reaccions militaras importantas deis Estats Units e de certaneis estats europèus. Dins leis annadas 1820, lei relacions se degradèron fòrtament ambé França a prepaus dau pagament d'un deute contractat per lo govèrn revolucionari e de la fortificacion d'un entrepaus argerians utilizats per lei marchands francés. En 1827, un incident diplomatic entre un consul francés e lo dey d'Argier foguèt utilizat coma pretèxte per una invasion francesa que son objectiu èra de restaurar l'imatge de França e de sa familha reiala.
En 1830, un còrs expedicionari francés conquistèt Argier e comencèt la conquista dau país que será lònga e murtriera. Leis etapas majoras d'aquela conquista foguèron la guèrra còntra l'emir Abd el-Kader (1839-1847), lo sètge de Zaatcha (1848), la capitulacion dei Beni-M’zab (1852) e l'invasion de Cabilia que se revòutèt sensa succès unei còps fins a 1872. Lo Sahara serà conquistat en 1902.
Après lei victòrias francesas, la region venguèt una colonia de poblament europèu e de departaments i foguèron creats a partir de 1848. De regimes de lèis separadas foguèron adoptadas per lei ciutadans europèus magerament francés e leis abitants indigèns. A partir dau començament dau sègle XX, d'intellectuaus argerians indigèns acomencèron de revendicar l'indepéndia dau país. Inicialament feble, aqueu movement se renforcèt après l'afebliment francés consecutiu a la Segonda Guèrra Mondiala. En 1954, la desfacha francesa còntra lo Vietminh e l'independéncia d'Indochina entraïnèt l'acomençaça de l'insureccion independista sota la direccion dau FLN (Front de Liberacion Nacionala). Fòrça saunosa, s'acabèt en 1962 per una desfacha francesa novèla e la reconoissança de l'independéncia d'Argeria dins sei frontieras contemporanèas.
La Republica d'Argeria democratica e populara[modificar | modificar la font]
Argeria venguèt independenta lo 3 de julhèt de 1962. Pasmens, de tensions e de conflictes apareguèron rapidàment entre lei caps de l'insureccion e entre lo govèrn centrau e certanei minoritat coma lei Cabils. Lo 19 de junh de 1965, lo president Ahmed Ben Bella foguèt rebutat per un còp d'estat dirigit per lo ministre de la Defensa Houari Boumédiène. Decidiguèt de gardar lo sistèma de partit unic de son predecessor e chausiguèt de renfòrçar l'independéncia dau país per la nacionalizacion d'indústrias estrategicas (petròli, gas...) e de s'inspirar dei principis socialistas per desvolopar l'economia. A sa mòrt en 1978, Boumédiène foguèt remplaçat per Chadli Bendjedid que va dirigir lo país fins a 1992. Durant aqueu periòde, la diplomàcia argeriana obtenguèt divèrsei succès coma lo melhorament dei relacions ambé França mai lo caractèr autocratic dau regime entraïnèt una agitacion intèrna que va obligir lo regime d'acceptar una democratizacion e l'organizacion d'eleccions liuras.
Lo 26 de decembre de 1991, la victòria deis islamistas dau FIS au premier torn deis eleccions legislativas entraïnèt la demission dau president Chadli. Un Aut Comitat d'Estat foguèt creat per lo remplaçar e lo procès electorau foguèt arrestat. Aquò marquèt lo començament de la guèrra civila argeriana que va s'acabar en 2002. D'eleccions presidencialas foguèron organizadas en 1994 e veguèron lo succès de Liamine Zeroual maugrat d'accusacions de fraudas massivas puei d'Abdelaziz Bouteflika en 1999 totjorn ambé d'accusacions similaras.
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Argeria es lo país pus grand d'Africa amb una superficia egala a 2 381 741 km² e dau monde aràbi. Lo nòrd es dominat per lei cadenas de montanhas de l'Atlàs e lo sud per lo desert saharian.
Au nòrd, lei montalhas deis Atlas tellenc e saharian, mai au sud, forman dos ensems de relèus quasi parrallèl que se reünisson dins l'èst dau país. Entre lei doas cadenas, se situan de plans e de platèus auts. Lo ponch culminant d'aqueu sistèma montanhós se situa dins sa region orientala au mont Chelia (2 328 m).
La partida sahariana dau sud representa 80% de la superficia d'Argeria. La region nòrd d'aqueu desert es compausada d'ergs que son separats per de platèus rocassós. D'autreis ergs se situan dins lo sud-oèst. Au sud, lo massís montanhós d'Hoggar assosta la cima pus auta dau país au mont Tahat (3 003 m). A l'èst d'Hoggar, se troba lo platèu de Tassili n'Ajjer qu'es un ensems geologic fòrça arid e rocassós amb una altitud mejana d'aperaquí 1 000 m.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima d'Argeria seguís la division fisica dau territòri. Lo nòrd tèn un clima mediterranèu e lo sud tèn un clima desertic amb una amplitud termica importanta. Lei vents son fòrça variables au nòrd e au sud mai sei velocitats agantan rarament mai de 120 km/h. Son relativament presents dins la region de Sahara.
Organizacion politica e forma de l'estat[modificar | modificar la font]
Forma de l'Estat[modificar | modificar la font]
Argeria es una republica caracterizada per un poder presidenciau fòrt que seis institucions son organizadas per una constitucion adoptada lo 10 de setembre de 1963 e revisats tres còps en 1976, 1989 e 1996.
Lo poder executiu es dirigit per lo President de la Republica qu'es tanben lo cap suprèm dei fòrças armadas e lo Ministre de la Defensa. A lo drech de nomar lo cap dau govèrn e sei ministres sus prepausicion dau Premier Ministre. Es elegit au sufragi universau dirèct per cinc annadas. Dempuei 2008, i a plus de limitacion au nombre de mandats presidenciaus successius.
Lo Parlament es compausat de doas chambras que son :
- lo Parlament de la Nacion qu'es l'assemblada auta. Es compausat de 144 membres que lo tèrç son designats per lo President de la Republica e lo rèsta per leis autoritats municipalas e regionalas. La duracion dau mandat es de sièis annadas e la mitat dau Parlament es renovelada cada tres ans.
- l'Assemblada populara nacionala qu'es l'assemblada bassa. Es compausat de 389 membres elegits au sufrafi universau dirèct per cinc annadas.
Lo Parlament contraròtla l'accion dau govèrn. L'iniciativa dei lèis es tenguda per lo cap dau govèrn e per lei deputats.
Dins aquò, se fau notar lo ròtle important dei fòrças armadas dins lei procès de presa de decision. Tènon totjorn un poder important en causa dau mantenement de sei drechs especiaus dins lo quadre de la lucha anti-terrorista còntra lo Grop Salafista per la Predicacion e lo Combat e d'autrei movemens islamistas. De mai, la corrupcion es un problema regular deis institucions argerianas, especialament en causa d'accusacions de frauda pendent leis eleccions. 3FC0 Ansin, l'indici de percepcion de la corrupcion argerian èra egau a 2,9 en 2011[3].
De mai, l'independéncia de la Justicía qu'es dirigida per una Cors Suprèm es relativament recenta car adoptada ambé la revision constitucionala de 1996. Son influéncia es donc encara limitada per lo caractèr recent de son independéncia, per lei drechs de l'armada en matèria de repression dei movements de guerilha armats e per la corrupcion de la societat.
Simbòls de l'estat[modificar | modificar la font]
Lo drapèu modèrn d'Argeria foguèt inicialament lo drapèu oficiau dau FLN. Foguèt adoptat en 1962 e sei caracteristicas defenidas l'annada seguenta. Foguèt format per la mescla d'unei drapèus adoptats per lei movements nacionalistas de la premiera mitat dau sègle XX e una forma fòrça similara foguèt utilizat durant lei chaples de Setif en mai de 1945. Es utilizat sus totei lei bastiments oficiaus militars o civius.
L'imne argerian es dich Kassaman. Foguèt escrich per Moufdi Zakaria en 1955 durant la guèrra d'independéncia. La musica es l'òbra de l'Egipcian Mohamed Fawzi.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Tres nivèus d'unitats territòrialas existisson sus lo territòri argerian que son :
- lei 48 províncias dichas wilayas.
- lei 553 districts dichs daïras.
- lei 1 541 municipalitats dichas baladiyahs.
Segon la Constitucion, lei províncias tènon una autonòmia economica limitada e d'assembladas pròprias elegidas per cinc annadas au sufragi universau dirèct. Cada província tèn tanben un representant dau poder executiu centrau dich wali.
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga nacionala e oficiala d'Argeria es l'aràbi classic. Lo tamazight o berbèr a l'estatut de lenga nacionala dempuei abriu de 2002. Aquelei doas lengas tènon una varietat dialectala importanta. L'aràbi quotidian pus utilizat es un dialècte dich dardja que tèn d'estructuras e de mòts venent dau berbèr, dau francés, dau turc e de l'espanhòu. Lei percentatges de locutors d'aquelei lengas son mau coneguts. S'estima que l'aràbi es parlat per 70 a 85% de la populacion e lo berbèr per 35 a 50%.
En fòra de l'aràbi e dau berbèr, lo francés es relativament present. Ambé 16 milions de locutors francofòns, Argeria será lo segond país francofòn dau monde après França. Ansin, meme se lo govèrn a una politica activa d'arabizacion e es pas membre de l'Organizacion de la Francofònia, aquela lenga demora totjorn utilizada per leis elèits de la societat. Enfin, se fau notar l'existéncia d'una minoritat de locutors espanhòus dins la vila d'Oran que foguèt conquista e ocupada per Espanha de 1509 a 1792.
Economia[modificar | modificar la font]
Dempuei 1962, lo govèrn argerian a desvolopat una economia planificada fòrtament centralizada que seis objectius èra de permetre l'independéncia economica dau país. Per aquò, se debanèt una tièra de nacionalizacions d'entrepresas, magerament estrangieras. Puei, un esfòrç d'industrializacion foguèt acomençada. Dins aquò, a partir de 1986, la demenicion dau pretz de petròli entraïnèt de dificultats financieras per lo govèrn centrau que deguèt acceptar un plan d'ajustament estructurau dau FMI en 1988 e s'engatjar vèrs l'adopcion d'un regime economic mai liberau.
Au començament dau sègle XXI, Argeria es caracterizada per l'importància de l'indústria de petròli e leis exportacions d'idrocarburs son la basa de l'economia representant 46% dau PIB argerian en 2006. Ansin, lo país es lo 4en exportator de gas naturau e lo 9en de petròli. En fòra d'aquelei sectors, existís de jaciments de fèrre importants dins lo sud-oèst e d'aur, de zinc e d'urani dins lo sud. L'agricultura tèn tanben una plaça importanta e representava 8% dau PIB en 2006. Pasmens, aquela produccion es gaire exportada mai magerament destinada au mercat interior argerian.
L'indústria non ligada a l'esplecha d'idrocarburs es un sector limitat de l'economia que representava solament 5% dau PIB en 2006. Lei servicis representavan lo rèsta, siá 41%. Lei domenis principaus son lei servicis marchands e lo sector de la construccion.
Cultura[modificar | modificar la font]
Gràcias a son istòria vièlha e sa riquessa lingüistica, Argeria tèn un patrimòni cultura important e dinamic. D'efèct, lo país assosta un nombre grand de vestigis arqueologics que sept son classats au patrimòni de l'UNESCO[4]. De mai, lo torisme tèn tanben pas de politica de desvolopament pròpria e la manca d'infrasturas adaptadas au torisme internacionau es fòrça importanta, subretot en comparason dei vesins marroquin e tunisian.
Leis autreis aspècts culturaus an una situacion melhora gràcias a la riquessa etnica dau país e sa posicion de crosiera entre leis influéncias europèas, magerament francesa, e africanas. Ansin, Argeria foguèt una fònt d'inspiracion per lei pintors francés tre lo sègle XIX e la pintura es demorada activa après l'independéncia ambé d'artistas coma Mohammed Racim. Lei domenis dau teatre e dau cinèma son tanben relativament dinamics. Pasmens, leis arts pus famós de la cultura argeriana son la literatura e la musica. Lo premier foguèt inicialament fòrtament inspirat per lo besonh d'afirmar l'identitat nacionalau dau país ambé d'autors coma Mohammed Racim o Katem Yacine. Puei, leis escribans foguèron marcats per la guèrra civila dins d'òbras coma Le Serment des Barbares de Boualem Sansal o L’Attentat de Yasmina Khadra. Se fau notar qu'aquela literatura tèn un nombre important d'autors en francés qu'an un succès grand dins aqueu país. De son caire, la musica d'Argeria tèn divèrseis estils fòrça diferents. Lei pus coneguts son la musica classica d'inspiracion arabo-andalosa, lo raï aparegut au començament dau sègle XX e la musica cabila.
Religion[modificar | modificar la font]
S'existís pas de recensament oficiau en matèria de religion, s'estima generalament que 98 a 99% de la populacion es musulmana. Lo sumnisme a l'estatut de religion d'estat e leis afaires religiós son dirigidas e organizadas per un Ministèri deis Afaires Religiós e un Aut Conseu Islamic que son ròtle es definit per la Constitucion. Lo clergat es pagat per lo govèrn.
La practica religiosa es liura per l'islam mai limitada per leis autreis religions. Lei limitacions principalas regardan lo proselitisme qu'es enebit e la necessitat per lei membres dei clergats d'èstre agregats per l'Estat.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Ibn Khaldoun (traduccion de William Mac-Guckin de Slane), Histoire des Berbères, Berti, (ISBN 9961-69-027-7[à vérifier : ISBN invalid])
- (fr) Serge Lancel, L’Algérie antique : De Massinissa à saint Augustin, Mengès, (ISBN 2856204317)
- (fr) Benjamin Stora, Histoire de l’Algérie coloniale : 1830-1954, Découverte (reedicion de 2004), (ISBN 2707144665)
- (fr) Charles-Robert Ageron, Histoire de l’Algérie contemporaine, Presses universitaires de France - PUF, (ISBN 21304215985[à vérifier : ISBN invalid])
- (fr) Charles-André Julien, Histoire de l’Afrique du Nord, Payot et Rivages, (ISBN 2228887897)
- (en) Phillip Chiviges Naylor, Historical Dictionary Of Algeria, Scarecrow Press, Inc., (ISBN 081085340X)
- (fr) Pierre Bourdieu, Sociologie de l’Algérie, PUF 1958 (reedicion de 2001), (ISBN 2-13-052175-4)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Population and HIV/AIDS - 2010 - Nacions Unidas
- ↑ S'es aquela independéncia foguèt jamai formalizada per un tractat, èra venguda una realitat estent qu'en 1830, l'Empèri Otoman se sentiguèt pas regardat per l'invasion francesa.
- ↑ Se fau notar qu'aquel indici es calculat per l'ONG d'origina alemanda Transparency International e non per una institucion oficiala
- ↑ Pasmens, se fau notar que lei sites argerians classats per l'UNESCO o per lei servicis dau patrimòni nacionau son gaire entretenguts e son menaçats per de degradacions nombrosas. Ansin, l'UNESCO a menaçat de suprimir certanei sites argerians de son classament.


text:
2001
Aquesta pagina concernís l'an 2001 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Albania[modificar | modificar la font]
Dins un contèxte regionau trebolat per lei temptacions nacionalistas de formar una « Granda Albania » (Guèrra Civila de Macedònia... etc.), lo govèrn de Tirana se preocupèt sustot d'estabilitat intèrna. Lo govèrn d'Ilir Meta adoptèt donc una posicion de neutralitat dins lo conflicte macedonian e s'assegurèt de la bòna organizacion deis eleccions legislativas de junh. L'escrutinh confirmèt la posicion dei socialistas a la tèsta dau país. Pasmens, maugrat lo mantement de sa majoritat absoluda (73 deputats sus 140), lei socalistas perdiguèron 28 parlamentaris. Lei conservators, en revènge, ne ganhèron 22 per un totau de 46 elegits. Maugrat lo caractèr liure deis eleccions, reconegut per leis institucions internacionalas, refusèron de participar ai debats parlamentaris e demandèron l'organizacion d'eleccions novèlas (→ 2002).
Alemanha[modificar | modificar la font]
Perseguida de la politica de reformas neoliberalas menada per lo govèrn de Gerhard Schröder. En particular, un sistèma de retiradas de capitalizacion foguèt adoptat lo 11 de mai. Pasmens, aquò mau capitèt de redreiçar l'economia alemanda e la situacion demorèt malaisada tota l'annada (aumentacion dau caumatge, inflacion limitant la consumacion, creissença febla... etc.). Ansin, après lo mes de mai, lo govèrn arrestèt provisorament sa politica liberala per preparar leis eleccions legislativas previstas l'annada seguenta (→ 2002).
Après leis atemptats dau 11 de setembre, Alemanha sostenguèt leis Estats Units e autorizèt l'utilizacion de son territòri per l'organizacion de l'ofensiva estatsunidenca còntra Afganistan. Puei, aculhiguèt a Bonn la conferéncia internacionala destinada a organizar l'Afganistan futur. Enfin, votèt lo mandadís d'un còrs armat destinat a sostenir lo còrs expedicionari estatsunidenc en Afganistan (16 de novembre).
Armenia[modificar | modificar la font]
Dètz ans après son independéncia (→ 1991), Armenia deguèt faciar una annada novèla de crisi economica agravada per lo mantement de tensions lòng de la frontiera amb Azerbaitjan e un taus d'emigracion fòrça important.
Àustria[modificar | modificar la font]
Après la fin dei sancions de l'Union Europèa còntra un govèrn austrian gropant conservators dau Partit Crestian Conservator e faissistas dau Partit de la Libertat, lo cancelier Wolfgang Schüssel capitèt de marginalizar son aliat. Pasmens, rompèt pas son aliança ambé Jörg Haider (→ 2005) mai aprofichèt lei divisions dau Partit de la Libertat per impausar son programa (→ 2002).
Azerbaitjan[modificar | modificar la font]
Après una decennia d'independéncia (→ 1991), Azerbaitjan contunièt de conóisser de problemas economics importants. D'efèct, en despiech de resèrvas importantas d'idrocarburs, la manca d'infrastructuras, la corrupcion generalizada e leis ambicions militaras dau president Heydar Aliyev complicavan l'investiment estrangier.
Belgica[modificar | modificar la font]
Renfòrçat per son succès electorau de l'annada precedenta (→ 2000), lo Premier Ministre Guy Verhofstadt conoguèt un periòde fòrça favorable ambé de resultats economics bòns e una premsa nacionala que sostenguèt son accion. Dins lo corrent de la segonda mitat de l'annada, lo país assegurèt la presidéncia de l'Union Europèa e favorizèt l'adopcion de la Convencion sus l'avenir d'Euròpa, preludi au projècte de constitucion de 2005.
Bielorussia[modificar | modificar la font]
Sensa suspresa, lo president Aleksandr Lokashenko foguèt tornat elegir lo 9 de setembre (75,6% dei sufragis exprimits). Pasmens, leis observators notèron ges d'infraccion grèva dins l'organizacion de l'escrutinh en despiech d'un secutament quasi permanent de l'oposicion per l'aparelh d'Estat. Leis Estats Units d'America e seis aliats critiquèron l'eleccion e Russia felicitèt lo venceire.
Bòsnia e Ercegovina[modificar | modificar la font]
Maugrat lo bòn debanament deis eleccions legislativas de la fin de l'annada precedenta (→ 2000), lo país contunièt de conóisser crisis economicas — en despiech d'ajudas europèas importantas — e politicas. D'efèct, dins un contèxte malaisat (caumatge, manca d'investiments... etc.), lei Sèrbes e Croats, protegits per son autonòmia assegurada per leis acòrds de Dayton (→ 1995), refusèron tornarmai de participar a la vida politica nacionala.
Bulgaria[modificar | modificar la font]
En despiech deis avertiments de l'Union Europèa, lei Bulgars chausiguèron de votar en favor de l'èx-rèi Simeon II ais eleccions legislativas dau 17 de junh. Son movement, lo NSDV, ganhèt ansin la mitat de l'assemblada nacionala (120 deputats sus 240) ambé 42,07% dei sufragis exprimits. Lei conservators dei Fòrças democraticas unidas obtenguèron 51 parlamentaris, la Coalicion per Bulgaria (senèstra) 48 e lo Movement dei Drechs e dei Libertats (Turcs e Eslaus musulmans) 21. Un acòrd entre lo NSDV e lo Movement dei Drechs e dei Libertats permetèt la formacion d'un govèrn de tecnocratas e d'òmes politics proeuropèus dirigit per Simeon II lo 24 de julhet.
Africa[modificar | modificar la font]
Angòla[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra Civila d'Angòla opausant lo govèrn de José Eduardo dos Santos (MPLA) e lei rebèls de Jonas Savimbi (Unita). 16 dei 18 províncias dau país foguèron tocats per de combats dins lo corrent de l'annada. Pasmens, per l'Unita, maugrat de demonstracions de fòrça dins lo centre dau país, l'isolament diplomatic e economic contunièt de causar de dificultats. Ansin, en octòbre, lei fòrças governamentalas enregistrèron un succès important ambé la destruccion dei basas de l'Unita d'Epongoloko e de Mufumbo (→ 2002).
Argeria[modificar | modificar la font]
En Argeria, l'annada foguèt marcada per de trèbols sociaus e politics importants, especialament en Cabilia. Una repression policièra dura i faguèt de victimas (20 d'abriu). Aquò entraïnèt una extension dau movement e de manifestacions gigantas se debanèron lo 22 de mai (500 000 personas en Cabilia) e lo 14 de junh (600 000 personas dins la capitala). Lei manifestants demandavan una democratizacion vertadiera d'Argeria, una lucha còntra la corrupcion generalizada de l'elèit e la fin de la repression en Cabilia. Pasmens, la situacion se melhorèt pas e aperaquí 60 personas foguèron tuats fins a la fin dau movement. Fach excepcionau dins lo país, la polícia foguèt oficialament accusada d'èsser responsabla de l'agravament deis esmogudas lo 28 de julhet. A la fin de l'annada, la situacion èra totjorn pas amaisada maugrat de temptativas dau govèrn d'utilizar leis atemptats dau 11 de setembre per justificar sa politica (→ 2002).
En mai d'aquò, de vengudas deis aigas catastroficas destruguèron lo quartier de Bab El-Oued lo 10 de novembre entraïnant la mòrt de 700 abitants.
Benin[modificar | modificar la font]
Reeleccion de Mathieu Kérékou a l'eissida d'un escrutinh opac. Pasmens, aquò permetèt d'estabilizar la situacion politica. En revènge, dins lo domeni economic, maugrat un redreiçament de la creissença, la situacion demorèt marrida en causa de l'aumentacion dei cors de petròli e d'una inflacion importanta.
Bostwana[modificar | modificar la font]
Perseguida de la politica dau govèrn de Festus Mogae que son objectiu principau èra de restancar lei progrès de l'epidemia de SIDA. Pasmens, la malautiá contunièt de progressar maugrat leis atots importants dau país (democracia establa, gestion sana deis afaires publics... etc.).
Burkina Faso[modificar | modificar la font]
Annada mitigada per Burkina Faso amb una situacion economica bòna mai de questions importantas que començavan de menaçar l'estabilitat dau país. Dins lo domeni politic, lo president Blaise Campaoré, qu'a la fisança deis institucions financieras mondialas, venguèt mai e mai impopular en causa de la natura dictatoriala de son regime. Dins lo domeni economic, l'agricultura nacionala comencèt d'èsser menaçada per una demenicion dei precipitacions anualas.
Burundi[modificar | modificar la font]
Annada fòrça trebolada en Burundi en causa dei tensions entraïnadas dins lo país per lei conflictes etnics de la region. Pasmens, maugrat la perseguida dei combats entre Tutsis e Hutus e doas temptativas de còp d'estat, de negociacions contunièron entre lei movements armats principaus. Aquò permetèt la promulgacion d'una constitucion novèla (28 d'octòbre). Lo tèxte organizèt un partiment etnic dau poder amb un cambiament de president e de vice-president segon un cicle de 18 mes. De negociacions regardant lo desarmament generau poguèron donc començar (→ 2002).
Cameron[modificar | modificar la font]
Perseguida de la politica de reduccion de la pauretat de Paul Biya que donèt encara ges de resultat concrèt. En mai d'aquò, lo govèrn se preocupèt dau desvolopament de la criminalitat e i respondèt d'un biais autoritari, çò qu'entraïnèt mai d'un escandòl de violéncia excessiva de part deis autoritats.
Centrafrica[modificar | modificar la font]
Tres ans après la sarradura dei basas francesas (→ 1998), l'afondrament de la Republica Centrafricana contunièt ambé de combats murtriers entre lei partisans dau president Ange-Félix Patassé e divèrsei grops de militars putschistas. Lo camp leialista capitèt finalament de gardar lo poder au sen de la capitala mai lo govèrn centrau restaurat teniá plus lo contraròtle dau rèsta dau país.
Sud-Africa[modificar | modificar la font]
Annada malaisada per Sud-Africa onte lo president novèu, Thabo Mbeki, deguèt faciar un contèxte de dificultats economicas e socialas. D'efèct, l'abséncia de progrès sociaus vertadiers per lei populacions negras, lei progrès de l'epidemia de SIDA, l'aumentacion dau caumatge e la criminalitat fòrça importanta entraïnèron una contestacion creissenta dau poder per la populacion. Pasmens, en abriu, lo govèrn ganhèt un procès important còntra lei companhiás farmaceuticas que volián l'empachar d'utilizar liurament lei medicaments generics susceptibles d'ajudar a restancar l'epidemia de SIDA.
America[modificar | modificar la font]
Argentina[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de l'annada, Argentina conoguèt la crisi economica pus importanta de son istòria dempuei la fin dau regime militar (→ 1983). Lo 21 d'aost, lo president Fernando de la Rúa obtenguèt l'ajuda dau FMI en cambi d'un novèu plan d'austeriat. Pasmens, aquò entraïnèt de trèbols grèus car la populacion èra lassada dei plans successius. L'anóncia dei mesuras novèlas (13% de demenicion dei salaris dei foncionaris, augmentacion generala deis impòsts e demenicion dei retiradas... etc.) entraïnèron d'esmogudas (13-18 de decembre) e s'acabèron per la demission de Fernando de la Rúa (20 de decembre). Foguèt remplaçat per Adolfo Rodríguez Saá que decidèt d'arrestar lei plans d'austeritat e de suspendre lo pagament dau deute nacionau. Pasmens, lei parlamentaris s'opausèron a sa politica e lo president novèu demissionèt tre lo 30 de decembre.
Belize[modificar | modificar la font]
Un an après lo passatge dau ciclòn Keith qu'aviá causat de degalhs fòrça importants estimats a 250 milions de dolars, l'economia de Belize èra totjorn en crisi en causa de l'aplant deis activitats toristicas. En revènge, regardant leis incidents frontaliers ambé Guatemala (→ 2000), lei tensions entre lei dos país demeniguèron ambé la dubertura de negociacions.
Bolívia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la crisi economica, sociala e politica començada l'annada precedenta (→ 2000). Foguèt agravada per la demission dau president Hugo Banzer Suárez, fòrça fatigat[1]. Foguèt remplaçat per son vice-president, Jorge Quiroga Ramírez, que deguèt contuniar de gerir la question malaisada de l'esplecha dau jaciment de gas naturau de Tarija (→ 2003). En parallèl, la question dei privatizacions contunièt d'entraïnar trèbols, manifestacions e blocatge deis axes de comunicacion.
Brasil[modificar | modificar la font]
Après lei crisis de 1998-1999, l'economia brasilièra capitèt de resistir a la crisi sud-americana de 2001. Pasmens, maugrat aquelei resultats favorables, lo president Fernando Henrique Cardoso e son govèrn demorèron fòrça prudents per preparar leis eleccions de 2002. D'efèct, lo mantenement de la politica neoliberala dei govèrns conservators precedents aviá minat la basa electorala dei sociaus-democratas qu'èran fòrça afeblits (→ 2002).
Canadà[modificar | modificar la font]
Venceire deis eleccions de l'annada precedenta (→ 2000) e sostengut per un contèxte economic favorable, lo Premier Ministre Jean Chrétien mantenguèt sa politica neoliberala. Pasmens, après leis atemptats de setembre, la desgradacion l'economia estatsunidenca menacèt rapidament l'estabilitat economica canadenca.
Chile[modificar | modificar la font]
Premier president socialista chilen dempuei lo còp d'estat dau generau Augusto Pinochet (→ 2000), Ricardo Lagos adoptèt una politica fòrça liberala e aprofichèt una situacion economica favorabla per dopar la creissença chilena. Pasmens, en parallèl, assaièt d'adoptar quauquei lèis de progrès sociaus (→ 2002).
Asia[modificar | modificar la font]
Afganistan[modificar | modificar la font]
En Afganistan, l'annada se pòu devesir en dos periòdes fòrça diferents : genier-setembre veguèt lei Taliban perseguir seis avançadas còntra l'Aliança dau Nòrd e octòbre-decembre veguèt lo regime taleb s'afondrar rapidament après l'ataca estatsunidenca consecutiva ais atemptats dau 11 de setembre.
Aquela eissida èra imprevisibla au començament de l'annada. D'efèct, après divèrsei victòrias lei Taliban s'estimavan pron fòrts per destrurre publicament leis estatuas dei Bodas de Bamian (3 de març) consideradas coma de simbòls idolatras. Puei, lo 9 de setembre, un atemptat capitat li permetèt d'eliminar lo comandant Ahmad Shah Massoud que dirigissiá lo principau movement de l'Aliança dau Nòrd. Aquela situacion favorabla cambièt totalament après lo 11 de setembre. Washington exigiguèt lo liurament immediat d'Osama bin Laden, aliat dei Taliban en Afganistan e suspèct principau deis atemptats còntra leis Estats Units d'America. En fàcia de l'abséncia de pròvas, lo govèrn dau mollah Omar refusèt. En plaça, prepausèt d'organizar lo procès de bin Laden en Afganistan. Puei, lo 20 de setembre, una assemblada religiosa afgana demandèt a bin Laden de quitar lo país. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent e l'aliat paquistanés abandonèt lo regime taleb lo 5 d'octòbre. Dos jorns pus tard, leis Estats Units e lo Reiaume Unit començavan una campanha aeriana còntra lei Talibans.
Maugrat sa superioritat numerica, l'armada dei Taliban patiguèt rapidament dei bombardaments estatsunidencs. La campanha terrèstra comencèt lo 2 de novembre quand lei fòrças dau Frònt Unit — movement gropant l'Aliança dau Nòrd e leis autrei movements ostils ai Taliban — ataquèron la region de Mazar-e-Charif. Un ensems d'atacas aerianas e terrèstras i entraïnèt la rompedura dau frònt taleb : aperaquí 15 000 òmes foguèron enceuclats dins Kunduz onte capitulèron lo 23 de novembre e lo rèsta se retirèt vèrs lo sud. Lei vilas dau nòrd foguèron ocupadas sensa combat per lo Frònt Unit : Herat lo 12, Kabol dins la nuech dau 13 au 14, Jalalabad e Ghazny lo 15. En revènge, lei Taliban assaièron de resistir a l'entorn de Kandahar qu'èra lo brèç dau movement. Pasmens, après doas setmanas de combats (23 de novembre - 7 de decembre), deguèron abandonar la ciutat e s'enfugir dins lei zònas ruralas ò montanhosas dau sud e de l'oèst d'Afganistan (→ 2002). Puei, leis Estatsunidencs e lo Frònt Unit se dirigiguèron vèrs Tora Bora per i destrurre lei fòrças d'Al Qaida (12-17 de decembre).
En parallèl, leis Estatsunidencs reüniguèron plusors caps de faccions afganas per organizar un govèrn provisòri capable de remplaçar lo regime taleb. Lo 5 de decembre, quatre faccions signèron ansin leis acòrds de Bonn e Hamid Karzai foguèt designat coma cap d'Estat per una assemblada de captaus presidida per lo rèi Mohammed Zaher Chah. De fòrças occidentalas, sustot estatsunidencas, s'installèron dins lo país per sostenir lo govèrn novèu e assaiar d'arrestar Osama bin Laden e lei caps taliban principaus (→ 2002).
Arabia Saudita[modificar | modificar la font]
Au nivèu economic, l'Arabia Saudita conoguèt una annada fòrça favorabla gràcias a l'aumentacion dei cors de petròli. En revènge, après leis atemptats dau 11 de setembre, la monarquia absoluda dau reiaume petrolièr deguèt faciar lei criticas de seis aliats occidentaus en causa de son sostèn a certanei movements islamistas.
Bahrayn[modificar | modificar la font]
Per Bahrayn, l'annada foguèt marcada per lo reglament d'un lòng desacòrdi frontalier ambé Qatar lo 16 de març. Aquò permetèt de preveire l'organizacion de l'esplacha dei jaciments de petròli dei regions contestadas qu'èra blocada en causa deis incertituds juridics.
Bangladèsh[modificar | modificar la font]
Dins un contèxte economic favorable, l'annada veguèt la victòria de la coalicion de l'oposicion menada per Khaleda Zia (BNP) que ganhèt dos tèrç dei deputats. Aquò permetèt a Khaleda Zia de venir Premier Ministre per lo segond còp amb un programa basat sus lo desvolopament deis infrastructuras e lo melhorament de la competitivitat de la man d'òbra locala.
Birmania[modificar | modificar la font]
Fins a setembre, perseguida de la politica contradictòria de la junta militara mesclant mantenement de la dictatura, liberalizacion de l'economia, presa de contraròtle dei sectors liberalizats per lei generaus e negociacions ambé l'oposicion. Après leis atemptats dau 11 de setembre, classada au sen dei menaças per la seguretat mondiala, la junta aumentèt la repression intèrna mai anoncièt son intencion de durbir de negociacions novèlas ambé l'oposicion.
Brunei[modificar | modificar la font]
Perseguida de la politica de diversificacion de l'economia nacionala jutjada tròp dependenta dei cors de petròli. En particular, lo desvolopament dau torisme foguèt un deis axes majors de la politica annuala dau sultan.
Cambòtja[modificar | modificar la font]
En despiech de l'anóncia d'una importanta politica de reduccion deis inegalitats badantas minant lo país, l'annada 2001 semblèt a l'annada precedenta. D'efèct, maugrat una creissença economica importanta, i aguèt pauc ò ges de redistribucion dei richessas au sen de la societat cambotjana. En revènge, progrès important, l'estabilitat politica permetèt d'adoptar una lèi creant un tribunau per jutjar lei crimes dei Khmers Roges (→ 2003, 2006).
China[modificar | modificar la font]
Annada de succès diplomatics e economics per Pequin qu'obtenguèt l'organizacion dei Jòcs Olimpics de 2008 (13 de julhet) e que venguèt sòci de l'OMC. Totjorn sostenguda per una creissença economica fòrça importanta, lo país conoguèt una crisi diplomatica ambé Washington après un incident aerian qu'entraïnèt la captura d'un avion espion estatsunidenc lo 1èr d'abriu. China contunièt tanben son raprochament ambé Moscòu (tractat sinorus dau 16 de jullhet). Pasmens, après leis atemptats dau 11 de setembre, leis autoritats chinesas sostenguèron leis Estats Units e seis aliats de l'Aliança dau Nòrd còntra lei Taliban.
Oceania[modificar | modificar la font]
Austràlia[modificar | modificar la font]
Coma lo rèsta dau mond occidentau, Austràlia conoguèt una annada economica trebolada agravada per lo refús dau Premier Ministre John Howard de cambiar sa politica conservatritz. Pasmens, lo 11 de novembre, sa coalicion ganhèt tornarmai leis eleccions federalas ambé 68 elegits per lo Partit Liberau d'Austràlia sus 150 (37,40% dei sufragis exprimits) e 14 per seis aliats (5,99%). En fàcia, l'oposicion trabalhista obtenguèt solament 65 parlamentaris (37,84%).
A la fin de l'annada, lo govèrn e leis autoritats de Sydney deguèron faciar una crisi environamentala ambé d'incendis que causèron de degalhs importants dins lo relarg de la vila.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 16 de genièr - Laurent-Désiré Kabila, president de la Republica Democratica de Còngo (n. 1939)
- 19 de genièr - Alberto Gallardo, fotbolaire perovian (n. 1940)
- 22 de genièr - Félix-Marcel Castan, escrivan occitan (n. 1920)
- 4 de febrièr - Iannis Xenakis, compositor grèc (n.1922)
- 9 de febrièr - Herbert Simon, economista american, Prèmi Nobel (n.1916)
- 12 de març - Robert Ludlum, escrivan american (n. 1927)
- 18 de març - John Phillips, membre del grop The Mamas and the Papas (n. 1935)
- 31 de març - Clifford Glenwood Shull, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1915)
- 15 d'abril - Joey Ramone, musician american (The Ramones) (n. 1951)
- 29 d'abril - Barend Biesheuvel, primièr ministre dels Païses Basses (n. 1920)
- 11 de mai - Douglas Adams, escrivan britanic (n. 1952)
- 1 de junh - Rei Birendra de Nepal (n. 1945)
- 1 de junh - Aiswarya, reina de Nepal (n. 1949)
- 3 de junh - Anthony Quinn, actor mexican (n. 1915)
- 7 de junh - Víctor Paz Estenssoro, president de Bolivia (n. 1907)
- 17 de junh - Donald J. Cram, quimista american, Prèmi Nobel ye 1987 (n. 1919)
- 21 de junh - John Lee Hooker, musician american de blues (n. 1917)
- 21 de junh - Carroll O'Connor, actor american (n. 1924)
- 27 de junh - Tove Jansson, escrivan finlandés (n. 1914)
- 27 de junh - Jack Lemmon, actor e director de cinèma (n. 1925)
- 30 de junh - Chet Atkins, musician american (n. 1924)
- 1 de julhet - Nikolai Genadiyevich Basov, fisician rus, Prèmi Nobel (n. 1922)
- 31 de julhet - Francisco da Costa Gomes, president de Portugal (n. 1914)
- 6 d'agost - Jorge Amado, escrivan brasilièr (n. 1912)
- 16 d'agost - Harri Sirola, escrivan finés (n. 1958)
- 29 d'agost - Francisco Rabal, actor espanhòl (n. 1926)
- 22 de setembre - Isaac Stern, musician ucraïnés (n. 1922)
- 9 de novembre - Giovanni Leone, president d'Itàlia (n. 1908)
- 29 de novembre - George Harrison, membre del grop The Beatles (n. 1943)
- 15 de decembre - Rufus Thomas, cantaire american (n. 1917)
- 19 de decembre - Donald J. Cram, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1919)
- 20 de decembre - Léopold Sédar Senghor, president de Senegal (n. 1906)
- 31 de decembre - Jelle Zijlstra, primièr ministre dels Païses Basses (n. 1918)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica :
- Prèmi Nobel de Quimia :
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina :
- Prèmi Nobel de Literatura :
- Prèmi Nobel de la Patz :