text:
Quimia
La quimia es la sciéncia qu'estúdia la composicion e lei reaccions de la matèria.
Existís pas de frontièra clarament definida entre la fisica e la quimia, mai son considerats generalament coma dependents de la quimia lei fenomèns provocats per lei reaccions entre lei constituents de la matèria qu'entraïnan una modificacion dei ligasons entre los atòms. Segon la natura d'aquestas ligasons, aquestes fenomèns implican entre los atòms d'escambis o mesas en comun d'electrons, o de las fòrças electrostaticas.
Lei nivèus d'energia més en òbra dins lei fenomèns quimics fan que solament leis electrons periferics son concernits. En delà, se dintra dins la fisica dels plasmas, e mai dins la fisica nucleara ambé l'implicacion dau nuclèu atomic.
Ais escalas inferioras a la de l'atòm, l'estudi dei particulas elementàrias e de sei interaccions es una part de la fisica de las particulas.
Lei disciplinas principalas de la quimia son :
- la quimia fisica (o quimia generala), que son objècte es l'estudi de las leis fisicas dels sistèmas e procediments quimics ; sos principals domenis d'estudi comprenon : la termoquimia, la cinetica quimica (o mecanica quimica), l'electroquimia, la radioquimia ;
- la quimia analitica, que son objècte es l'analisi dels materials per determinar e comprendre lor composicion quimica e lor estructura ;
- la quimia organica, pertocant la descripcion e l'estudi del carbòni e dels compausats organics ;
- la quimia minerala, pertocant la descripcion e l'estudi dels elements quimics e dels compausats inorganics.
Somari
- 1 Etimologia e evolucion dau sens dau mòt
- 2 Istòria
- 3 Concèptes principaus
- 3.1 Estructura de la matèria
- 3.2 Quimia reaccionala
- 3.3 Quimia organica
- 4 Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas
- 5 Vejatz tanben
- 6 Ligams extèrnes
- 7 Referéncias e nòtas
- 8 Bibliografia
Etimologia e evolucion dau sens dau mòt[modificar | modificar la font]
Tres etimologias son frequentament prepausadas que son relativament similaras e pòdon èstre liadas :
- una origina egipcina « kemi » significant la tèrra. L'art de la kemi gropa divèrsei disciplinas mai o mens legalas coma l'estudi dei poisons mineraus.
- una origina grèga « xuueίa » (khumeia) significant mescla de liquid. Existiá tanben una disciplina dicha « xeueίa » (khemeia) qu'èra una forma de mascariá.
- una origina aràbia « الكيمياء » (al kemi) significant literalament quimia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preistòria[modificar | modificar la font]
Lei premiereis aplicacions « quimicas » foguèron utilizadas per certaneis espècias dau genre Homo a partir de la descubèrta dau fuòc. Aquò permetèt de coire, e donc de transformar, lo manjar, de produrre de pigments o encara de produrre de terralhas. De mai, certanei mineraus acomencèron d'atraire l'atencion deis òmes en causa d'un aspèct colorat e de proprietats utilas per la metallurgia o la construccion coma l'òcra o lo bitume.
Antiquitat[modificar | modificar la font]
L'Antiquitat veguèt lo desvolopament important de la metallurgia, es a dire l'extraccion per l'òme de metaus a partir de mineraus presents dins la natura, generalament sota la forma de metaus natius, de saus o de sulfurs. D'aliatges coma l'electrum, lo bronze o lo loton foguèron tanben descubèrts e utilizats per la fabricacion d'objèctes coma de pèças de moneda, d'otís o d'armas. En fòra de la metallurgia, se descurbiguèt d'aplicacions novèlas ja coneguts coma lo bitume d'ara endavant utilizat dins la construccion navala e de procediments per produrre de materiaus novèus coma lo veire o la porcelana.
De teorias foguèron tanben creats per explicar aquelei fenomèns. Una dei principalas èra aquela d'Empèdocles que va gardar una influéncia importanta durant l'Edat Mejana europèa e aràbia. Es la teoria dei quatre elements de basa de l'Univèrs : aiga, èr, fuòc e tèrra. Platon contunièt aquela teoria e associèt cada element a un ensems d'objèctes geometrics coma lo tetraèdre per lo fuòc o lo cube per la tèrra. Lei proprietas d'aquelei figuras permeton de depintar certanei proprietats de l'element associat coma l'estabilitat dau cube per marcar aquela de la Tèrra.
L'alquimia e l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'alquimia èra una disciplina assaiant de cambiar certanei metaus en aur o de descubrir de compausats ai proprietats extraordinàrias gràcias a una combinason de recèrcas scientificas, filosoficas e teologicas. Apareguèt au sègle IX en Egipte e se desvolopèt rapidàment dins lei mitans intellectuaus arabis. Foguèt introducha en Euròpa a partir dei traduccions de tractats scientifics o filosofics. Se l'alquimia èra pas una disciplina scientifica au sens contemporanèu dau mòt, i apareguèt mai d'un otís de laboratòri (melhorament dei tecnicas de destillacion...), d'unei descubèrtas de compausats quimics novèus (acid sulfuric, acid nitric, arsenic...) e subretot lei premierei reflexions per crear un metòde eficaç d'experimentacion (trabalhs de Roger Bacon, de Robert Grosseteste...).
La Renaissança e lo declin de l'alquimia[modificar | modificar la font]
Lo renovelament intellectuau de la Renaissença va veire l'aparicion vertadiera, mai progressiva, de la quimia a partir d'una separacion ambé l'alquimia. La definicion pus precisa de la metallurgia foguèt l'element decisiu d'aquela evolucion. D'efèct, lei guèrras de l'epòca an vist un renfòrçament de la tecnologia dins l'armamet dei soudats ambé la generalizacion d'armas de fuòc. Lei besonhs militars en metaus van donc permetre de crear lei condicions favorablas au desvolopament de l'engenheriá liada a la produccion metallic. Aquela engenheriá foguèt lo domeni precursor dins l'adopcion d'un metòde d'experimentacion scientic e va permetre l'acquisicion de conoissanças experimentalas importantas. Aquò necessitèt d'utilizar de metòdes de quantificacion. Leis aparelhs inventats per leis alquimistas e lo calcul matematic aparegut dempuei lo sègle XV ne'n venguèron lei supòrts privilegiats.
Lei noms principaus associats a l'aparicion de la quimia son Andreas Libavius qu'èra encara alquimista mai que publiquèt lo premier obratge de quimia sistèmatica, Paracèlse per son desvolopament dau metòde experimentau, Bernard Palissy per sei descubèrtas sus la fabricacion de porcelana, Vannoccio Biringuccio per sei descubèrtas sus la metallurgia e la pirotecnia e enfin Agricola que fondèt definitivament la quimia metallurgica.
Lei sègles XVII-XVIII e l'aparicion de la quimia modèrna[modificar | modificar la font]
Lo sègle XVII foguèt la contuniacion dau periòde de la Renaissença. L'artesanat e l'industriá (tintura, metallurgia, armament...) èran totjorn lo centre dei progrès tecnologics dins lei domenis pertocant la quimia. Pasmens, maugrat un melhorament d'aqueleis aplicacions, ges de descubèrtas majoras i foguèron realizadas. En revènge, lo sègle XVIII veguèt un desvolopament important de la quimia amb una multiplicacion de laboratòris e de publicacions scientificas. De tematicas d'estudis novèlas apareguèron coma l'estudi de la combustion, la calcinacion o la reduccion de mineraus. A partir deis annadas 1750, la quimia venguèt una sciéncia vertadiera e de descubèrtas fòrça importantas, basas de la quimia modèrna, foguèron realizats vèrs la fin dau sègle.
Lei progrès principaus dau periòde foguèron :
- la descubèrta e lo desvolopament de l'estudi dei gas après l'observacion e la caracterizacion de dioxid de carbòni au sègle XVII. Aqueleis experiéncias foguèron completadas au sègle seguent e veguèron en particular la sintèsi de dioxigèn en 1774 per Joseph Priestley.
- la mesa en forma progressiva dau concèpte d'acids e de basas. Un nombre gròs d'acids variats foguèron descubèrts a partir deis annadas 1760 e certaneis aplicacions foguèron desvolopadas per d'autrei brancas de l'industriá coma la destillacion.
- la descubèrta de metaus novèus (cobalt, niquèl, manganès...). De metallurgias novèlas coma aquela de zinc apareguèron tanben e permetèron de melhorar lei tecnicas d'extraccion, lei conoissanças teoricas e leis aliatges.
- l'industrializacion de certanei procediments quimics coma aqueu de la fabricacion d'acid sulfuric.
- la descubèrta, majora, dau principi de conservacion de la massa e l'òbra de Lavoisier per l'espandre dins lo rèsta de la communautat scientifica. Lavoisier participèt tanben ai premiers trabalhs de nomenclatura.
Lo sègle XIX e lo desvolopament de la quimia[modificar | modificar la font]
Après lei progrès dau sègle XIX, la quimia venguèt una sciéncia majora e conoguèt unei desvolopaments teorics importants coma la teoria atomica de Dalton, lei premierei lèis sus lei gas, l'ipotèsi d'Avogadro, lo calcul dei massas atomicas, la naissança de la quimia organica, lo desvolopament de l'electroquimia, la teoria de valéncia, l'aparicion de la quimia estructurala e lo classament deis elements per Mendeleiev. A la fin dau sègle, la fisica e la quimia permetèron de descubrir la radioactivitat.
Lei trabalhs de Lavoisier e la formulacion de la teoria atomica de Dalton permetèt de suscitar un debat important a prepaus de l'existéncia deis atòms. Sostenguda pauc a pauc per lei quimistas principaus dau sègle, aquela idèa foguèt finalament adoptada d'un biais definitiu au començament dau sègle seguent après lei trabalhs d'Albert Einstein e leis experiéncias de Jean Perrin. Pasmens, lo concèpte èra ja una basa de trabalh de mai d'un sabent e permetèt de desvolopar l'electroquimia e la nocion d'ion. Permetèt tanben la premiera classificacion deis elements quimics per Mendeleiev en 1869. Aqueu trabalh permetèt de classar per lo premier còp leis elements en foncion de lor proprietats de predire l'existéncia e lei proprietats d'elements encara desconeguts. Aquela classificacion es la basa de la classificacion periodica modèrna.
La descubèrta e la formulacion de l'ipotèsi de concèptes novèus permetèron tanben de crear de disciplinas novèlas (quimia organica, electroquimia...) e d'eliminar definitivament la concuréncia entre quimia e alquimia. D'efèct, après un declin lòng, aquela darriera aviá aprofichat lei progrès de la sciéncia quimica dau sègle XVIII per conóisser una darriera renaissença magerament basada sus d'aspècts espectaculars e comerciaus.
Periòdes contemporanèus[modificar | modificar la font]
Au sègle XX, lo melhorament e lo desvolopament dei mesuras fisicas an facilitat la caracterizacion dei compausats gràcias a l'aparicion dei tecnicas de cromatografia, d'espectroscopias electronica, de massa, de resonància magnetica, electromagnetica e lo rèsta dei tecnicas d'analisis per estudi de la difraccion de raionament X o de difusion de particulas. Lei consequéncias d'aquelei progrès an permés d'avançadas fòrça importantas, l'estudi d'edificis quimics mai e mai complèxs o de reaccions fòrça variadas. En particular, lei ligams entre la quimia e la biologia son venguts fòrça importants.
La quimia recebiguèt sa definicion « classica » coma la sciéncia estudiant la natura de la matèria e sei transformacions. Se sa matematizacion èra pus febla qu'aquela de la fisica, l'aparicion de la mecanica quantica e son aplicacion a l'atòm d'idrogèn en 1926 entraïnèt l'aparicion de la quimia quantica que va permetre d'explicar e de predire un nombre grand de fenomèns liats a la reactivitat dei moleculas e ai nivèus d'energia moleculars o atomics. La frontiera entre quimia e fisica venguèt tanben mens clara e certanei disciplinas eissidas de la quimia quantica necessitan d'ara endavant l'utilizacion d'otís matematics e informatics poderós coma per la fisica.
A partir de la mitat dau sègle XX, la descubèrta de l'estructura dei teissuts organics (descubèrta de l'estructura de l'ADN en 1953). Lo meme decenni veguèt l'estudi de moleculas organicas coma lei proteinas o leis acids aminats. En 1983, se capitèt de trobar un metòde d'amplificacion in vitro de l'ADN. Aqueu desvolopament de la bioquimia a entraïnat una dificultat novèla per definir la quimia e permés l'emergéncia d'unei disciplinas fòrças dinamicas. Ansin, una proporcion gròssa de Prèmis Nobel de Quimia son d'ara endavant atribuits per de trabalhs regardant la bioquimia.
Enfin, l'industria quimica, ja apareguda dins lo corrent dau sègle XIX dins certanei país, es venguda una industria majora de l'economia modèrna. En 2009, lo sector e seis installacions representavan aperaquí 3 800 miliards de dolars e lei companhiás especialazadas dins la petroquimia fan partida dei pus poderosas a l'ora d'ara. En causa dei dificultats de transpòrts dei produchs quimics (riscs, quantitats importantas...), aquela industria tèn de centres diferents a l'entorn d'Euròpa, d'America dau Nòrd e d'Asia. En causa d'aquela division, lei companhiás pòdon aver de talhas relativament feblas e èstre fòrça ben implantadas sus un continent e totalament desconegudas dins lo rèsta dau monde[1]. La quimia industriala es devesida entre tres domenis principaus que son :
- la quimia de basa (o quimia pesuca) qu'es cargada de la produccion de produchs de basa d'una valor febla en quantitats fòrça importanta. Lei matèrias de basa d'aquela industria son generalament de compausats naturaus coma lo petròli o lei mineraus.
- la quimia d'especialitat qu'es cargada de produrre de compausats o de principis actius a partir de produchs realizats per l'industria de basa. Lei produccions son generalament limitadas e la valor importanta.
- la quimia farmaceutica qu'es cargada de la produccion de medicaments. Sei produccions son fòrça limitadas en causa de la complexitat dei reaccions e tènon donc una valor fòrça importanta.
Concèptes principaus[modificar | modificar la font]
Lei concèptes principaus de la quimia modèrna gropan un ensems de definicion d'entitats o de fenomèns pertocant magerament la matèria e son estructura d'un caire e lei fenomèns de reaccion d'autre caire. Se fau tanben notar l'influéncia de la quimia organica, a l'origina una branca de la quimia, que tèn d'ara endavant una autonòmia fòrça importanta e forma un ensems d'aplicacions quimistas major.
Estructura de la matèria[modificar | modificar la font]
Element[modificar | modificar la font]
Un element es una entitat immateriala desprovida de proprietats fisicas o quimicas. Es un parèu format per un simbòl definit d'un biais arbitrari e un numerò atomic Z que caracteriza leis atòms, lei moleculas, leis ions e leis isotòps d'una espècia quimica donada. Lo numerò atomic es definit per lo nombre de protons dins lo nuclèu atomic. Aqueleis elements son classats dins la taula periodica per òrdre de numerò atomic. A l'ora d'ara, n'existís 94 elements que se pòdon observar dins la natura e 24 que son artificialas siá 118 elements coneguts. De recèrcas son en cors per descubrir d'elements novèus e se debana regularament de descubèrtas novèlas. Per exemple, l'element 116 foguèt observat per lo premier còp en 2000 e l'element 117 en 2010.
Atòm[modificar | modificar la font]
Un atòm d'una espècia quimica donanda es una entitat materiala formada per un nuclèu atomic enviroutat per un ensems d'electrons. Lo nuclèu atomic es format d'un nombre A de nucleons devesits entre un nombre Z, egau au numerò atomic de l'atòm, de protons e d'un nombre variable de neutrons. Lei protons tènon una carga electrica positiva, lei neutrons an una carga electrica nulla e leis electrons una carga electrica negativa. Lo nuclèu atomic es donc una entitat cargada positivament que sa carga es compensada per un nombre Z d'electrons. La talha generala d'un atóm es d'aparequí 10-10 m (siá 0,1 nanomètre). Aquela dau nuclèu atomic es pus pichona de l'òrdre de 10-15 m. Lo rai d'un atòm, son estructura atomic e sei proprietats quimicas son espeficas e caracterizadas per lo cortegi electronic.
Leis atòms forman l'unitat de basa de la quimia. Compausavan la matèria e lei moleculas per lo partiment d'electrons e pòdon evolucionar per formar d'ions. D'un biais generau, se fau notar qu'un atòm subís pas de modificacions importantas durant una reaccion quimica levat dei cambis pertocant leis electrons periferics.
Dos atòms tenent un nombre Z identic mai un nombre A diferents son dichs isotòps atomics. Un exemple famós pertoca l'atòm d'urani que tèn doas composicions principalas. La premiera ambé 92 protons e 143 neutrons (urani 235) e la segonda ambé 92 protons e 146 neutrons (urani 238). Cada composicion diferenta definida per un nombre donat de neutrons e de protons es dicha isotòp atomic. Dos isotòps atomics tènon de proprietats quimicas identicas.
Molecula[modificar | modificar la font]
Una molecula es un assemblatge precís d'atòms definit e estructurats dins l'espaci e lo temps per de liasons quimicas fòrtas. Lei moleculas monoatomicas son fòrça raras e una molecula tèn donc generalament mai d'un atòm. Una molecula es una entitat que tèn de proprietats pròprias e diferentas deis atòmes que la forman. La carga electrica dei moleculas pus pichonas es generalament neutra mai aquò es pas necessàriament lo cas per lei moleculas grandas.
Liason quimica[modificar | modificar la font]
La liason quimica necessita la preséncia d'electrons liats a un o mai d'un nuclèu atomic. Permet d'assegurar l'estabilitat dei moleculas e la coesion deis atòms entre elei que sigue gràcias au partiment de quauqueis electrons periferics dins lei liasons covalentas, d'un nombre fòrça grand d'electrons dins lei liasons metalicas o per la creacion de cargas electricas localas fòrtas.
Còrs pur e compausat quimic[modificar | modificar la font]
Un còrs pur es un còrs generalament macroscopica compausat au nivèu molecular d'una espècia quimica unica. Sa composicion quimica, son organizacion sota forma de gas, de liquid, de solids e sei proprietats fisicas pòdon èstre defenidas d'un biais precís. Per exemple, l'aiga pura tèn un ponch d'ebulicion a 100°C sota la pression d'una atmosfèra. Se distinguís lei còrs purs simples compausats d'un tipe d'atòm unic (diament compausat solament de carbòni) e lei còrs purs compausats d'atòms de tipe diferent.
Un compausat quimic es una apelacion frequenta, mai impròria, que designa una substància quimica pura (molecula, compausat ionic...). Es caracterizat per la formula quimica, escricha a partir de la notacion simbolica deis atòmes, de sa compausicion quimica.
Fasas[modificar | modificar la font]
Una fasa es un partida omogenèa d'un sistèma eterogenèa. Es una nocion fòrtament utilizada en termodinamica que tèn tanben una importància granda en quimia car se pòu constituir d'un nombre variable de compausats quimics diferents. De mai, un sistèma quimic pòu tanben tenir mai d'una fasa.
Ion[modificar | modificar la font]
Un ion es un atòm qu'a pardut o ganhat un o unei electrons. Sa carga electrica es donc plus neutra. Es dich cation se sa carga es positiva dins lo cas de la pèrda d'electrons e anion se sa carga es negativa dins lo cas dau ganh d'electrons. Leis anions e lei cations formats a partir de moleculas poliatomicas son dichs ions complèxs.
Complèx[modificar | modificar la font]
Un complèx es un edifici poliatomic compausat d'un o d'unei cations, generalament metallics, enviroutats d'un o d'unei moleculas, dichs ligands, que son d'ions o de moleculas grandas capablas de deslocalizar una partida de lor densitat electronica sus lo cation entraïnant la formacion de liasons quimicas.
Quimia reaccionala[modificar | modificar la font]
Reaccion quimica e equilibi quimic[modificar | modificar la font]
Una reaccion quimica es la transformacion d'un o uneis espècias quimicas en d'autreis espècias quimicas. Implica l'aparicion o la disparicion d'au mens una liason quimica o d'un cambi d'electrons. Una reaccion que tèn de caracteristicas termicas necessita o entraïna l'aparicion de diferentei formas d'energia liadas a l'energia de la liason quimica.
Dins una reaccion quimica, un equilibri quimic es un estat onte lei concentracions dei reactius e dei produchs de la reaccion s'estabilizan. Generalament, aquel estat s'obtèn quand lei dos sens de la reaccion quimica an agantat una velocitat de reaccion similara. Un equilibri quimic es donc pas una causa estatica. Es la rason qu'es dich equilibri dinamic.
Acid e basa[modificar | modificar la font]
Lei reaccions deis acides e dei basas en solucion son basadas sus de parèus d'espècias quimicas. L'aciditat e la basicitat pòdon se calcular o se mesurar gràcias a la concentracion deis espècias quimicas en solucion sota la forma d'acid o de basa. Un acid es una espècia quimica qu'es capabla de liberar d'ions idronium H+. La concentracion en ion idronium d'una solucion indica donc son aciditat. Una extension d'aqueu concèpte foguèt menada per lo quimista estatsunidenc Gilbert Newton Lewis.
Oxidoreduccion e electroquimia[modificar | modificar la font]
Una reaccion d'oxidoreduccion implica una pèrda o un ganh d'electrons entre diferents parèus d'espècias quimicas. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de ganhar d'electrons a d'autrei còrs quimics es dicha oxidanta. Una espècia d'un còrs quimic tenent la capacitat de perdre d'electrons au profiech d'autrei còrs quimics es dicha reductritz. L'electroquimia es un domeni important de la quimia qu'es basat sus l'oxidoreduccion e qu'estudia lei relacions entre quimia e electricitat.
Solucion e emulsion[modificar | modificar la font]
Una solucion es una mescla omogenèa formada per un solvant en proporcion majoritària e d'un o mai d'un solutats. La solubilitat es la capacitat d'un còrs de formar una solucion dins un mitan donat. Per exemple, un sau coma lo clorur de sòdi NaCl tèn una limitat de solubilitat dins l'aiga : 357 g/kg d'aiga a 0°C e 391 a 100°C. Aquò significa qu'a partir d'aqueu limit, i a separacion de fasa car lo sau va precipitar e formar un depaus solid.
La miscibilitat es la capacitat d'un còrs de se mesclar amb un autre per formar una fasa unica. Per exemple, lo gas amoniac se mescla aisament ambé l'aiga per formar una solucion aquosa dicha amoniaca.
Una emulsion es una dipersion d'una fasa liquida a l'estat de gotas microscopicas dins una autra fasa liquida non miscibla. Una suspension es una dispersion d'una fasa solida dins una fasa liquida. Una emulsion pòu s'estabilizar per de moleculas amfipaticas capablas d'empachar l'aglomeracion dei gotas microscopicas.
Quimia organica[modificar | modificar la font]
La quimia organica es una branca de la quimia pertocada per l'estudi de la transformacion de moleculas d'origina petrolièra o viventa compausadas magerament de carbòni, d'idrogèn, d'oxigèn e d'azòt. Aquelei compausats pòdon tenir d'atòms d'autreis elements quimics coma d'alogèns, de bòr, de silici, de fosfòr, de sofre e pus rarament, de liti o de metaus. Aquela branca tèn una importància granda en causa de seis aplicacions ai nivèus industriaus (petroquimia, polimèrs...) e biologics.
Metòde scientific e disciplinas de recèrca principalas[modificar | modificar la font]
Metòde scientific[modificar | modificar la font]
Lei quimistas utilizan un metòde scientific per experimentar e validar una teoria. Aquelei teorias son generalament caracterizadas per l'utilizacion de l'otís matematic per lo desvolopament de modèls complèxs capables de depintar lei fenomèns observats pendent leis experiéncias. Pasmens, lo nivèu de complexitat d'aquelei modèls son generalament pas tant qu'aqueu dei modèls utilizats per lei fisicians.
Disciplinas principalas[modificar | modificar la font]
La recèrca e l'ensenhament de la quimia son organizats en disciplinas diferentas que son generalamanet autonòmas e tènon de ligams fòrça feblas entre elei :
- la bioquimia qu'estudia lei reaccions quimicas dins lei mitans biologics coma lei cellulas o ambé d'objèctes biologics coma d'enzims.
- la quimia analatica qu'estudia lei metòdes d'analisis qualitavas o quantitativas que permeton de determinar la composicion d'una mòstra donada.
- la quimia dei materiaus qu'es la preparacion e l'estudi de substàncias tenent una aplicacion coma materiau.
- la quimia inorganica o quimia minerala pertoca l'estudi e la descripcion deis elements quimics e dei compausats sensa estrucutura basada sus d'atòms de carbòni.
- la quimia organica qu'es la descripcion e l'estudi dei compausats magerament compausats de carbòni e d'idrogèn.
- la quimia fisica qu'estudia lei lèis fisicas dei sistèmas e procediments quimics.
- la quimia teorica qu'estudia la quimia gràcias a un rasonament teoric fondamentau basat sus lei matematicas e la fisica, especialament la mecanica quantica.
Relacions ambé leis autrei domenis intellectuaus[modificar | modificar la font]
En fòra dei disciplinas principalas de la quimia, existís un nombre fòrça de domenis quimics especializats o a l'interfàcia ambé d'autrei brancas scientificas coma l'agroquimia, l'astroquimia, la quimia atmosfèrica, la quimia dei sucres, la petroquimia... etc. Aqueleis interfàcias an de frontieras mobilas e lei limits exacts de la quimia son donc malaisats de definir :
- ambé la fisica : lo limit es pas clarament definit. Lei fenomèns pertocant lei fenomèns de reaccion entre compausats de la matèria e entraïnant de modificacions entre lei ligams atomics son gropats dins la quimia. Au nivèu energetic, la quimia regarda solament lei modificacions deis electrons periferics de l'atòm. Es la fisica qu'estudia lei modificacions observadas ais escalas inferioras.
- ambé la biologia : lo limit es tanben pas definit, especialament dins lei cas de la bioquimia e de la biologia moleculara qu'estudian de procediments biologics.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Bioquimia
- Estereoquimia
- Quimia doça
- Quimia supramoleculara
- Gèni quimic
- Geoquimia
- Lista dels compausats quimics
- Lista dels produches quimics
- Mineralogia
- Elements quimics, Nomenclatura quimica
- Petroquimia
- Prèmi Nobel de Quimia
- Representacion de las moleculas
- Sciéncia dels materials
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Es lo cas de mai d'un companhiá chinesa que pòdon presentar una poissança financiera importanta gràcias a la talha dau marcat interior chinés mai èstre encara gaire desvolopadas en fòra de China.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Jacques Angenault (1995). Edicions Dunod: La chimie, dictionnaire encyclopédique, 2° édition (en francés). ISBN 978-2-10-002497-1.
Robert Luft (1997). Edicions Association Cultures et Techniques: Dictionnaire des corps purs simples de la chimie (en francés). ISBN 978-2-9510168-3-5.
Paul Rigny (dir.) (1994). Edicions Image de la recherche, CNRS: De la matière au vivant, les systèmes moléculaires organisés (en francés). ISBN 978-2-271-05186-8.


c: text/html

text:
Ais de Provença
Ais de Provença, o pus brèu Ais (Aix-en-Provence en francés)[1], es una vila d'Occitània, en Provença, e es la capitala de l'ancian comtat de Provença. Es lo centre dau parçan dau País d'Ais e de la comunautat d'aglomeracion dau País d'Ais. Segond la definicion INSEE, Ais compausa amb Marselha la promiera aglomeracion d'Occitània e la segonda de França. Se situa dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Ais a recebut per escais L'Atenas dau Miegjorn (TDF) perque es un grand centre d'activitats intellectualas e culturalas en Occitània.
Ais se pronóncia [ˈajs, ˈzaj]. Per dire a Ais [aˈajs], se ditz correntament as Ais [aˈzaj][2].
Lo gentilici es sextian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Administracion
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Ensenhament superior
- 7 Monuments e luecs toristics
- 8 Imatges
- 9 Luòcs e monuments
- 10 Personalitats ligadas amb la comuna
- 11 Véser tanben
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Ais es situat a 15 km a l'oèst dau Mont Venturi e a 30 km au nòrd de Marselha dins una cònca formada per Lar e la Tòrsa. Constituís amb la Ciutat Focèa una vasta aglomeracion de mai d'1,5 milion d'abitants.
La comuna, una dei pus vastas d'Occitània (e de França), englòba de vilatges dins lo territòri, coma Lei Milas, Loina, Puegricard o Coteron.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ais de Provença es la capitala istorica de Provença.
Au sègle IV avC., la Bassa Provença foguèt ocupada per la tribú celtoligura dei Salis o Saluvis. La capitala foguèt l'opidum d'Entremont, situat au nòrd d'Ais. En 123 avC., après la crida a l'ajuda dei grècs de Massàlia (Marselha), lo cònsol Sèxtius prenguèt e destruguèt aquela vila-opidum, puèi assetgèt, decòsta deis aiganaissents termalas, un camp apelat Aquae Sextiae («leis aigas de Sèxtius») a fin d'assegurar la seguretat dei transpòrts comerciaus entre Roma e la ciutat focèa de Massàlia.
En 102 avC., pendent la batalha d’Aquae Sextiae, Màrius arrestèt e vencèt lei Teutons e leis Ambrons, au pè dau Mont Venturi.
A l'Edat Mejana, lei còmtes de Provença s'aisèron as Ais au sègle XII. Au sègle XV, sota lo règne de Rainier d'Anjau, sonat lo "Rei Rainier", còmte de Provença e rei de Sicília, la vila prenguèt son enauratge. Rainier transformèt la vila en un centre culturau e universitari important (1409).
En 1481, Provença foguèt annexada juridicament au reiaume de França e Ais venguèt ansin una capitala regionala de segonda categoria, subordenada au prestigi de París. En 1501, Loís XII establiguèt lo Parlament de Provença que demorèt fins a la Revolucion Francesa.
Ais es ben segur la vila que veguèt nàisser e morir Pau Cesana (1839-1906). Es au collègi Borbon d'Ais que nasquèt la granda amistat entre Pau Cesana e Émile Zola.
L'11 de junh 1909, de vilatges au nòrd d'Ais son picats per un tèrratrem de magnitud avalorada a 6,2 sus l'escala de Richter que provòca la mòrt de 46 personas e de degalhs nombrós.
Ais es uei una vila que mescla passat istoric e avenidor tecnologic amb lo pregit ITER a Cadaracha (comunitat dau País d'Ais), la gara d'Ais-TGV, lei tecnopòles de l'Arbois e de Rosset, leis universitats e escòlas...
Ais a festat dinhament lo centenari de la mòrt de Cesana amb en particular l'exposicion internacionala au Musèu Granet : "Cézanne en Provence" dau 9 de junh au 17 de setembre de 2006 que assemblava près de 120 òbras dau mèstre sus lo tèma de sa "Provença".
Visitant lo centre de la vila, podretz caminar "sus lei pas de Zola" : l'escrivan s'es inspirat d'Ais per descriure la celèbra vila de Plassans dins lei Rougon-Macquart.
Administracion[modificar | modificar la font]
Cònsols d'Ais de Provença[modificar | modificar la font]
La consolessa actuala d'Ais de Provença es Marisa Joissains-Masini, despuei lo 18 de març de 2001.
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
Ais de Provença es devesit en tres cantons :
Un descopatge cantonau novèu, en febrier de 2003, devesiguèt la vila en quatre cantons, mai foguèt anullat per la decision dau Conseu d'Estat de genier de 2004.
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Industria electronica, mercats, artisanats, torisme, Festenau de Musica Lirica.
Especialitats: calissons d'Ais, confiments, pichons pans sextians, sopa amb lo pisto, dòba provençala.
Ensenhament superior[modificar | modificar la font]
- Universitat Ais-Marselha I o Universitat de Provença (Letras e sciéncias umanas, sciéncias)
- Universitat Ais-Marselha II (Sciéncias e santat)
- Universitat Ais-Marselha III o Universitat Pau Cesana (Drech e economia)
- ...e son annèxe: l'Institut d'Estudis Politics d'Ais de Provença
- Institut Universitari de Formacion dei Mèstres (IUFM)
- Escòla Nacionala deis Arts e Mestiers
Monuments e luecs toristics[modificar | modificar la font]
Ais de Provença es classat vila d'art e d'istòria. La vila istorica es fòrça rica en ostaus particulars dei sègles XVII e XVIII, en fònts e en glèisas.
Luecs e bastiments publics[modificar | modificar la font]
- la Comuna, anciana bibliotèca Mejanas
- la Plaça d'Aubertàs
- lo cors Mirabèu
- lo Pònt de Sant Ponç
- lo Pònt dei Tres Sautets
- l'Opidum d'Entremont
- lo Mausolèu de Jòsep Sec
- lei Tèrmas Sextius
- lei nombrosei fònts coma:
- la fònt de la Rotonda
- la fònt dei Quatre Daufins
- la fònt dei Tanaires
- la fònt dau Rei Rainier
- la fònt d'Aiga Cauda
- la fònt dei Nòu Canons
- lei ostaus particulars nombrós coma:
- lo Pavalhon de Vendòma e son jardin francés
- l'ostau d'Estève de Sant Joan
- l'ostau de Fonscolombe
- l'ostau de Boisgelin, onte nasquèt Folco de Baroncelli-Javon
- l'ostau de Caumont, devengut lo conservatòri Dàrius Milhaud de musica e de dança
Bastiments religiós[modificar | modificar la font]
- la Catedrala de Sant Sauvaire
- la Glèisa de Sant Joan de Malta
- la glèisa de Nòstra Dòna de la Seds
- la glèisa dau Sant Esperit
- la glèisa de la Magdalena
- lo Palais de l'Archevescat
Bastiments culturaus[modificar | modificar la font]
- lo Musèu Granet
- lo Musèu dau Vièlh Ais, dins l'ostau d'Estève de Sant Joan
- lo Musèu dei Tapissariás
- lo Museum d'Istòria Naturala
- lo Musèu d'Arbaud
- l'Ostau de Provença
- l'Institut d'Estudis Politics
- la Fondacion Vasarely
- la Ciutat dau Libre (Bibliotèca Mejanas)
- lo Pavalhon negre, Centre Coregrafic Nacionau dau Balèti Preljocaj
- lo Grand Teatre de Provença
Imatges[modificar | modificar la font]
Lei carrieras[modificar | modificar la font]
-
-
-
-
-
Lo cors Mirabèu
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Edificis[modificar | modificar la font]
-
Fondation Vasarely, Aix-en-Provence (2006-10-14).jpg
Fondacion Vasarely
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Ais de Prouvènço en nòrma mistralenca, Aics en occitan medievau.
- ↑ Vejatz tanben Aups e Albi.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Georgia (Caucàs)
Georgia (en georgian საქართველო Sak'art'velo) es un país dau sud-èst d'Euròpa, au sud-oèst de Caucàs e ai confinhas d'Asia. Es la pàtria dau pòble georgian. Forma un estat qu'es limitròf amb Turquia e Armenia au sud, Azerbaitjan a l'èst, Russia au nòrd e qu'es en riba de la mar Negra a l'oèst. Sa superfícia es de 69 700 km2 e sa populacion es de 4 677 401 estatjants (2005). Sa capitala es Tbilissi (ò Tiflis).
Lo gentilici es georgian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Bibliografia
- 7 Vejatz tanben
- 8 Ligams extèrnes
- 9 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Georgia es magerament situada dins la region montanhosa de Caucàs. Dins lo nòrd dau país, si troba la cadena dau Caucàs Grand que sèrve de frontiera entre Georgia e Russia. De cimas l’i passan 5 000 mètres d’altitud coma lo mont Chkhara (5058 m) e lo mont Kazbek (5047 m). Dins lo sud dau territòri georgian, si situa la cadena de Caucàs Pichon que certanei cimas pòdon passar 3000 mètres coma lo mont Abouli (3300 m). Un nombre non negligible de vilatges ò de pichonei vilas son donc d’accès malaisats d’ivèrn.
L’i a un nombre important de rius sus lo territòri georgian. Lei pus importants son lo fluvi Mtkvari (longor : 1515 km), lo fluvi Rioni (327 km) e lo riu Alazni (351 km). Traversan la vau entre lei doas cadenas de Caucàs. Mtkvari vèn de Turquia, passa per la capitala Tbilissi e intra en Azerbaitjan fins a sa boca dins la Mar Caspiana. Alazni es un riu dau centre de Georgia que jonh Mtkvari. Rioni passa dins l’oèst de Georgia fins a sa boca dins la Mar Negra.
Clima[modificar | modificar la font]
Tres zònas climaticas principalas existisson en Georgia. La premiera es de tipe subtropicau e si situa dins l’oèst dau país. La segonda es de tipe mediterranèu e si situa dins l’èst. Dos paramètres (altitud, distància de la mar) entraïnan dei variacions climaticas au sen d’aquelei zònas. La tresena si situa dins lei regions d’altitud que lo clima es de tipe alpin a partir de 2100 m. Dins la mitat occidentala, lei precipitacions anualas son importantas entre 1000 e 2500 mm. Son pus feblas dins la mitat orientala ambé 500-800 mm. Aumentan ambé l’altitud. La temperatura anuala varia entre 2-4°C d’ivèrn e 20-24°C d’estiu.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
En 2011, la populacion de Georgia, levat d’Abcazia (240 000 abitants en 2011) e de l’Ossetia dau Sud (70 000 en 2007), èra de 4,585 milions d’abitants. En causa dei guèrras, de l’emigracion de certanei minoritats e de la crisi economica, es en demenicion regulara dempuei son maximom de 1992 après l’independéncia (5,5 milions). Lei Georgians representan la màger part d’aquela populacion (83,7% en 2002). Lei principalei minoritats etnicas son d’Azèris (6,5%), d’Armenians (5,7%) e de Rus (1,5%).
En Abcazia, lei populacions son fòrça mescladas e leis Abcazs representavan en 2003 solament 44% de la populacion. Tres grops l’i representavan de minoritats de remarca : Georgians (21,3%), Armenians (20,8%) e Rus (10,9%). Lei donadas en Ossetia dau Sud son fòrça ancianas e datan de 1989. Dempuei la guèrra de 2008, s’estima una reparticion entre aperaquí 75% d’Ossetians e 25% de Georgians.
La vila pus importanta de Georgia es la capitala Tbilissi amb una populacion egala a 1,172 milions d’abitants en 2012. Tres autrei vilas passavan 100 000 abitants en 2012 : Kutaisi (197 000), Batom (126 000) e Rustavi (122 500). D’autrei vilas de remarca son Zugdidi (76 000), Gori (55 000) e Poti (48 000).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Georgia es lo georgian qu’es la lenga principala de 71% de la populacion. Leis autrei lengas importantas son lo rus (9% de la populacion), l’armenian (7%) e l’azèri (6%). Dins la republica de facto independenta d’Abcazia, l’abcaz es tanben reconeguda coma lenga oficiala.
Religions[modificar | modificar la font]
En 2002, la màger part de la populacion de Georgia èra crestiana ortodòxa (83,9%). D’efècte, la Glèisa Ortodòxa de Georgia si formèt a partir dau sègle IV e aguèt un ròtle important dins l’unificacion dau reiaume d’Ibèria a l’origina de l’estat modèrne de Georgia. Abolida après l’annexion per l’Empèri Rus, foguèt restaurada en 1917. Lo Concordat de 2002 reconoisse aqueu ròtle dins l’istòria dau país e sa posicion au sen de la societat georgiana es reconeguda oficialament per la constitucion.
Tres minoritats religiosas de remarca existission en Georgia. La pus importanta es constituida per lei musulmans sunitas (9,9% en 2002). Leis autrei son compausadas d’autrei cultes crestians, magerament armenian (3,8% en 2002) e catolic (0,8% en 2002). Existiá una minoritat josieva importanta durant lo periòde sovietic qu’a emigrat en direccion d’Israèl dempuei la fin de l’Union Sovietica.
Istòria[modificar | modificar la font]
Perïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Lo pòblament preistoric de Georgia es mau conegut. Lei vestigis umans (Homo erectus) pus ancians descubèrt sus son territòri datan de 1,8 milion d’annadas. Lo Paleolitic s’acabèt entre 10000 e 8000 avC. Lei signes premiers d’aparicion d’una cultura neolitica e d’una transicion entre una societat basada sus la caça e una societat basada sus l’agricultura datan de 3000 avC. Aquela cultura es dicha cultura Kura-Araxes ò premiera cultura transcaucasiana.
Dins lo corrent dau milleni I avC, la region de Caucàs foguèt conquistada e ocupada per unei pòbles nomadas (Escites, Medes…). Lo territòri de la Georgia actuala èra alora en marge deis estats mesopotamians coma l’Urartu e l’Empèri Assirian. Après la disparicion de l’estat assirian en 609 avC, la region passèt sota la dominacion dei Medes e rapidament sota aquela de l’Empèri Aquemenida unificat per Cir II après lo reversament d’Astíages. L’i demorèt fins a son afondrament en fàcia de l’invasion grèga d’Alexandre lo Grand. Pasmens, au contrari de la màger part dei possessions pèrsas, la region de Caucàs passèt pas sota l’autoritat dei Macedonians e venguèt independenta.
L’unitat de la region èra febla e si formèt rapidament unei reiaumes independents. Dins la mitat occidentala dau territòri georgian actuau, apareguèt lo reiaume de Còlchida tre lo sègle VI a partir dei vestigis d’un estat locau (format probablement au milleni II avC) annexat per lei Medes. Conoguèt una influéncia grèga fòrça importanta. Dins la mitat orientala, si formèt pauc a pauc lo reiaume d’Ibèria a partir de 300 avC. Vassalizèt lo reiaume de Còlchida e d’autrei reiaumes vesins gràcias a una tièra de campanhas militaras victoriosas durant lo rèine de Parnabaz Ièr (302-237 avC).
A sa mòrt, Ibèria èra un reiaume poderós de la region. Pasmens, sei successors abandèron pauc a pauc lei conquistas dau sud per si concentrar sus la region dei Portaus de Caucàs. Aquò afebliquèt la dinastia que foguèt reversada en 189 avC per una dinastia armeniana. Au sègle I avC, aquela relacion amb Armenia entraïnèt una invasion romana en 65 avC. Còlchida venguèt una província romana e Ibèria un protectorat fins au sègle III.
La fondacion de l’Empèri Sassanida en 224 entraïnèt un cambiament politic important per Ibèria que venguèt un enjòc de la rivalitat entre Roma e Ctesifont. Passèt sota l’influéncia sassanida fins a 298. Puei, la conversion dau país au crestianisme vèrs 317 dau rèi Mirian III renforcèt lo liame ambé lei Bizantins fins a 363 que Constantinòple reconoguèt l’influéncia sassanida sus la mitat orientala de la Georgia actuala. Fins a l’abolicion de la monarquia en 580 per lei Sassanidas, Ibèria alternèt de periòdes d’independéncia e de vassalitat. Lei Bizantins foguèron pas capables de lo reconquistar totalament mai ocupèron pauc a pauc la província anciana de Còlchida. Dins lo corrent d’aqueu periòde, la vila de Tiflis foguèt fondada e la Glèisa georgiana estendèt son influéncia au sen de la populacion maugrat lo sostèn pèrsa a la religion zoroastriana.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Au començament de l’Edat Mejana, la region de Caucàs foguèt l’objectiu d’una invasion aràbia menada dins l’encastre de la conquista de l’Empèri Sassanida. Tiflis foguèt conquistada en 645 e mai que d’un senhor locau acceptèt la senhoriá maugrat de revòutas localas. Tiflis venguèt lo sèti d’un emirat que dominava dirèctament ò indirèctament la màger part de Caucàs.
La dominacion aràbia comencèt de declinar a partir de la mitat dau sègle IX. L’emirat de Tiflis foguèt reduch a la region a l’entorn de la vila e la màger part de Caucàs foguèt devesit entre de principats locaus. En particular, la dinastia Bagratida formèt una tièra de principats centrats sus Armenia. A la fin dau sègle X, un senhor d’aquel ostau, Achot Ièr, capitèt d’unificar Georgia (levat de la region de Tiflis) sota sa direccion. Pasmens, lo reiaume foguèt pilhat mai d’un còp dins lo corrent dau sègle XI per de pòbles turcs (en particular, lei Seldjokides) ò turcomans.
Lo rèine de David IV (1089-1125) marquèt la restauracion dau reiaume. Per començar, capitèt d’impausar son autoritat a la noblesa e a la Glèisa. Puei, creèt una administracion e una armada permanentas que li permetèron de conquistar Tiflis en 1122 e la region de Chirvan. Sei successors contunièron sa politica e dominèron tota la Transcaucàsia dins lo corrent dau sègle XII. Resistèron tanben ai temptativas d’invasion dei Seldjokides de Rüm.
Pasmens, au sègle seguent, lo reiaume de Georgia foguèt conquistat e pilhat per lei Mongòls. Georgia perdèt unei territòris e deguèt acceptar la dominacion mongòla a partir de 1238. Venguèt una region periferica de l’Ilkhanat e, au sègle XIV, poguèt aprofichar lo declin rapide dau poder mongòl per restaurar son independéncia durant lo rèine de Jòrge V (1314-1346).
Dins aquò, sei successors conoguèron de dificultats importantas, en particular la Pèsta Negra en 1347-1348. Puei, a partir de 1387, lo reiaume foguèt atacat per leis armadas de Tamburlan puei per aquelei dei Turcomans dau Moton Negre. Refusant de si sometre (maugrat lo pagament fòrça irregular de tribúts), lo reiaume foguèt pilhat mai d’un còp durant la fin dau sègle XIV e la premiera mitat dau sègle XV.
A partir d’aqueu periòde, una tièra de problemas de succession entraïnèt la division dau reiaume que perdèt son unitat dins leis annadas 1460. Foguèt remplaçat per 3 reiaumes e 8 principats totalement enceucladas per d’estats musulmans après la disparicion dei darriers estats bizantins d’Anatolia entre 1453 e 1461.
Lo partiment entre leis Empèris Otoman e Pèrsa[modificar | modificar la font]
La feblessa e la division deis estats eissits de la scission dau reiaume de Georgia foguèron rapidament aprofichadas per leis Empèris Otoman e Safavida qu’èran lei doas poissanças majoras de la region. Maugrat una resisténcia feròça, lei caps georgians deguèron reconóisser la senhoriá otomana ò safavida e lo partiment de Georgia (e pus generalament de Caucàs), venguèt un enjòc de la rivalitat entre lei dos empèris.
Un premier partiment foguèt conclut en 1555 (tractat d’Amasya) laissant la mitat occidentala de Georgia sota la dominacion otomana e la mitat orientala sota la dominacion safavida. Pasmens, a partir de 1578, una guèrra novèla si debanèt entre lei dos empèris. La totalitat de Georgia foguèt conquistada per leis Otomans fins a un retorn ofensiu dei Pèrsas en 1603. Puei, de 1614 a 1616, una repression saunosa permetèt au govèrn safavida de restaurar son autoritat sus lo país. Aquò causèt un declin economic important dins lo corrent dau sègle. Pasmens, lei Safavidas deguèron acceptar de fisar sa direccion a un vicerèi georgian (e musulman).
Au començament dau sègle XVIII, la revòuta afgana entraïnèt l’afondrament de la dinastia safavida. Leis Otomans aprofichèron lei guèrras civilas intèrnas de Pèrsia per atacar unei regions frontalieras, compres la Georgia safavida en 1723. Pasmens, Nadir Chah, qu’unifiquèt tornarmai Pèrsia fins a son assassinat en 1747, capitèt de lei repossar dins leis annadas 1730 ambé l’ajuda dei Georgians. Dins aquò, la region foguèt destrucha per la guèrra. Per assaiar de reglar lo problema de l’agitacion regulara dei populacions georgianas, Nadir Chah ne restaurèt la monarquia e la fisèt a un Bagratida que venguèt Heraclius II.
La Georgia russa e l’emergéncia dau nacionalisme georgian[modificar | modificar la font]
En causa dei dificultats intèrnas de Pèrsia dins lo corrent dau sègle XVIII, l’autonòmia de Heraclius II aumentèt e lo rèi georgian poguèt desvolopar una politica estrangiera diferenta de Pèrsia. En particular, si raprochèt de l’Empèri Rus e un protectorat foguèt signat en 1783.
Agha Mohammad Chah, fondator de la dinastia Qajara e cap novèu de Pèrsia après sa victòria de 1796 còntra sei rivaus, decidèt de tornar contraròtlar Georgia. Ordonèt l’abandon de l’aliança russa e la reconaissança de son autoritat. Pasmens, en causa de sei metòdes fòrça violents dins lo corrent dei guèrras civilas pèrsas, aquela decision entraïnèt au contrari un renovelament de la demanda de proteccion de Heraclius II au govèrn rus, renfòrçada per la destruccion de Tiflis en 1795.
Dins aquò, lei projèctes rus èran diferents deis esperanças georgianas. D’efècte, après la mòrt de Heraclius II en 1798 e de son successor en 1800, lei tsars Paul Ièr e Alexandre Ièr annexèron Georgia, desportèron leis eiretiers potenciaus e placèron la Glèisa Georgiana sota l’autoritat de la Glèisa Russa. De 1800 a 1830, tres guèrras victoriosas còntra lei Pèrsas (1804-1813 e 1826-1828) e leis Otomans (1828-1829) permetèron de conquistar la quasi totalitat de Georgia. D’aqueu temps, una tièra de campanhas intèrnas someteguèron lo país (levat de Svanètia que resistèt fins a 1858) au govèrn dau tsar.
Après aquelei conflictes, Georgia conoguèt un periòde de desvolopament economic important. L’aristocràcia georgiana foguèt integrada a l’elèit de l’Empèri Rus. Mai d’un estudiant georgian poguèt tanben estudiar dins leis universitats russas. Pasmens, a la fin dau sègle XIX, l’autoritarisme dau govèrn rus causèt l’emergéncia d’un sentiment nacionalista en Georgia. Prenguèt la forma d’un sostèn politic fòrça important au menchevisme, tendància reformista dei sociaus democrats rus, que venguèt majoritari.
La Guèrra Civila Russa e la Republica Democratica de Georgia[modificar | modificar la font]
Durant la Premiera Guèrra Mondiala, Georgia demorèt alunchada dau prat batalhier de Caucàs entre l’Empèri Rus e l’Empèri Otoman mai la majoritat politica dei Menchevics dins la region l’i causèt una agitacion revolucionària importanta. Tre març de 1917 e lo començament de la Revolucion Russa, un Comitat Especiau per Transcaucàsia foguèt format a Tiflis. Gropèt lei revolucionaris de Caucàs e venguèt rapidament autonòm en causa dei luchas intèrnas per lo contraròtle de l’autoritat centrala de Russia. En novembre, refusèt d’acceptar la presa dau poder centrau per lei Bolchevics e acampèt la sieuna assemblada constituenta en febrier a Tiflis.
Una tièra de negociacions comencèt entre lei poissanças centralas e d’un caire, lo govèrn sovietic, e d’autre caire, l’assemblada constituenta de Transcaucàsia. Lo tractat de Brèst-Litovsk (3 de març de 1918) signat per lei Bolcheviks acceptèt la pèrda de Batom, Ardahan e Kars au profiech de l’Empèri Otoman. En Transcaucàsia, lei deputats si devesiguèron entre partisans de la patz (Georgians) e de la contuniacion de la guèrra (Armenians). Aquò causèt la revirada e la separacion de l’assemblada lo 26 de mai de 1918. Georgia signèt un alta-au-fuec ambé leis Otomans, proclamèt son independéncia e si placèt sota la proteccion de l’Empèri Alemand.
Après la desfacha alemanda en novembre de 1918, de tropas britanicas arribèron dins la region. Sostenguèron lei revendicacions territòrialas georgianas còntra l’Empèri Otoman. Lo país obtenguèron lei vilas de Batom, Ardahan e Akhatsikhe. Pasmens, un conflicte si debanèt amb Armenia per la possession d’Akhatsikhe. S’acabèt per una mediacion britanica mai portèt tòrt ai relacions entre Armenians e Georgians.
Lei fòrças britanicas quitèron Tiflis en setembre de 1919. Dins lo corrent de la guèrra civila, Georgia foguèt dirigida per un govèrn menchevic estable que capitèt de redreiçar l’economia dau país. Dins aquò, la revirada de l’ofensiva de l’armada blanca de Denikine a la fin de 1919 permetèt ai Bolchevics d’intrar dins la region de Caucàs e de conquistar Bako en abriu de 1920. Maugrat la reconoissança de l’independéncia de Georgia per leis Aliats, lo país poguèt pas resistir a la pression militara simultanèa dei Turcs e dei Bolchevics. Començada lo 16 de genier, l’ataca còntra Georgia s’acabèt per una victòria rapida.
La Georgia sovietica[modificar | modificar la font]
Après la desfacha en fàcia de l’invasion turcobolchevica, Georgia foguèt partejada entre lei venceires lo 13 d’octòbre de 1921. Kars tornèt venir turca e un estatut autonòm foguèt previst (au sen de l’URSS en formacion) per la region musulmana de Batom. La partida sovietica formèt una republica de l’Union Sovietica. La presa de contraròtle sovietica foguèt per Grigol Orjonikidze. En 1924, reprimèt una insureccion, dicha Insureccion d’Aost, e formèt l’aparelh sovietica dins la region. En 1931, foguèt remplaçat per Lavrenti Beria que dirigiguèt uneis operacions de repression dins lo país, especialament còntra leis elèits georgianas, dins l’encastre de la politica generala de Stalin.
Après la fin de l’èra estaliniana, una revòuta si debanèt a Tiflis lo 9 de març de 1956. Foguèt aisament reprimida per l’Armada Roja La restauracion de l’òrdre sovietic foguèt fisada a Vassil Mjavanadze que deguèt, per calmar l’agitacion, demenir la pression dau contraròtle dau govèrn sus l’economia. Aquò capitèt mai entraïnèt tanben lo desvolopament rapide d’una corrupcion endemica fòrça importanta. En 1972, causèt lo remplaçament de Mjavanadze per Edoard Shevardnadze que venguèt popular après lo succès de son oposicion a un projècte que son objectiu èra de suprimir l’estatut oficiau de la lenga georgiana. En 1985, foguèt nomat ministre deis afaires estrangiers de l’Union Sovietica.
Dins aquò, la politica de Shevardnadze poguèt pas evitar l’emergéncia novèla dau nacionalisme dau pòble georgian e dei minoritats etnicas de la republica. Après sa partença, leis autoritats perdèron pauc a pauc lo contraròtle de la situacion e unei manifestacions nacionalistas (subretot georgianas e abcazas) si debanèron. En abriu de 1989, leis autoritats localas demandèron l’intervencion de l’Armada Roja per reprimir una grèva majora que paralizava Tiflis. Pasmens, Shevardnadze sostenguèt lei caps de la grèva e demetèt lei responsables sovietics locaus entraïnant lo començament dau procediment d’independéncia.
L’independéncia e la Republica de Georgia[modificar | modificar la font]
Après l’eliminacion dei caps sovietics georgians sostenguda per Shevardnadze, lo parlament georgian votèt l’illegalitat dei tractats signats durant la Guèrra Civila Russa que fondava l’integracion de Georgia au sen de l’URSS. En aost, lo multipartisme foguèt autorizat e d’eleccions organizadas a la fin de l’annada. Foguèron averadas per lei nacionalistas e un referendum proclamèt l’independéncia de Georgia lo 9 d’abriu de 1991.
En mai de 1991, Zviad Gamsakhourdia foguèt elegit president de la republica. Establiguèt rapidament un regime fòrça autoritari que causèt una guèrra civila entre sei partisans e seis adversaris a la fin de l’annada. Deguèt finalament quitar lo país en genier de 1992 e Shevardnadze prenguèt lo poder en març.
D’aqueu temps, l’afebliment dau govèrn de Tiflis permetèt ai republicas autonòmas d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud de si proclamar independentas a la fin de 1990. Aquò foguèt refusat per Georgia e lo parlament agravèt la situacion en votant la supression de l'autonòmias locala d’Ossetia. Aquò entraïnèt lo començament de doas guèrras e l’armada georgiana ataquèt Abcazia e l’Ossetia dau Sud. Pasmens, sostenguda per Russia, lei doas republicas resistèron fins a la signatura d’ acòrds d’alta-au-fuec en 1992 e en 1993. Reglèt pas la situacion e permetèt ai territòris secessionistas de venir de facto independents. Au sud-oèst, la region d’Adjaria venguèt tanben de facto independenta en 1991 sensa combat. Lo demorèt fins a 2004 e l’afondrament dau govèrn locau en fàcia dau maucontentament de la populacion.
Après aquelei reviradas militaras, lo govèrn de Shevardnadze deguèt faciar una crisi economica lònga que va far tòrt a sa popularitat. Assaièt sensa succès de dubrir Georgia a l’influéncia occidentala e foguèt finalament reversat per una revòuta populara en novembre de 2003. Foguèt remplaçat per lo nacionalista pro-occidentau Mikheil Saakachvili. Demandèt son intrada au sen de l’OTAN e signèt divèrseis acòrds ambé de país europèus e arabis per redreiçar la situacion economica de Georgia. Pasmens, venguèt rapidament impopular e foguèt accusat d’autoritarisme. En 2008, assaièt de reglar per fòrça la question dei doas republicas separatistas. Pasmens, l’ataca georgiana dei fòrças russas e sud-ossetianas lo 7 d’aost de 2008 entraïnèt una repòsta rapida de Moscòu. Lo 16 d’aost, l’armada georgiana èra destrucha e lei vilas de Gori, de Poti e de Senaki conquistadas per lei tropas russas. En parallèl, lei tropas georgianas foguèron totalament expulsadas d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud que l’independéncia foguèt reconeguda per Russia.
Après aquela guèrra, lei tensions demorèron importantas ambé Moscòu e lei projèctes d’adesion a l’OTAN totalament arrestats. Lo govèrn venguèt fòrça impopular e, en 2012, Saakachvili perdèt leis eleccions legislativas. Reconoguèt sa desfacha que venguèt la premiera transicion democratica dau país dempuei son independéncia.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu georgian actuau foguèt adoptat après la Revolucion de 2004 per remplaçar lo drapèu de la Republica Democratica de Georgia (1918-1921) tornat adoptat en 1991. Es inspirat dau drapèu supausat dau reiaume d’Ibèria. L’armoriau dau país foguèt tanben adoptat en 2004. Es inspirat per lei legendas de l’istòria georgiana, especialament dau ròtle de proteccion ocupat per Sant Jòrge. L’imne nacionau es dich « Tavisoupleba » (en occitan : La Libertat) e la devisa es « La fòrça es dins l’unitat ».
-
-
-
-
-
Blason ancian de la Dinastia Bagratida.
-
-
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Georgia es una republica semipresidenciala multipartista. Lo poder executiu es dirigit per lo govèrn. Lo poder legislatiu es assegurat per lo Parlament e tanben per lo govèrn. Lo poder judiciari es independent es dirigit per una Cort Suprèma. Pasmens, aqueleis institucions foguèron sovent dominadas per lo poder executiu permetent l’installacion d’un regime autoritari. Lei dos premiers presidents, Zviad Gamsakhourdia e Edoard Shevardnadze, foguèron ansin reversats per de revolucions e lo tresen, Mikheil Saakachvili, es regularament accusat d’autoritarisme. La democracia s’installa lentament dempuei lo començament dau sègle XXI e si debanèt en 2012 la premiera transicion democratica dau poder de l’istòria georgiana.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per lo president de la Republica e per lo cap dau govèrn. Lo president es elegit au sufragi universau per un mandat de cinc annadas. Pasmens, en fòra de la nominacion dau Premier Ministre, lei poders presidenciaus son limitats e lo cap dau govèrn es donc lo cap vertadier de l’executiu.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu es tengut per lo govèrn e per lo Parlament format d’una assemblada unica de 150 deputats elegits per quatre annadas segon un sistèma proporcionau. En 2011, s’installèt dins la vila de Kutaisi.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es independent e dirigit per una Cort Suprèma que sei jutges son elegits per lo Parlament. Es cargat deis affaires regardant l’aplicacion de la lei. Per lei questions de drech constitucionau, existisse una Cort Constitucionala especializada.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L’organizacion territòriala actuala de Georgia, adoptada entre 1994 e 1996, es considerada provisòria en causa dei crisis d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud. Es compausada de doas regions autonòmas (Abcazia e Adjaria), de nòu regions e dau territòri de la capitala. Pasmens, si fau nòtar l’independéncia de facto d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud dempuei leis annadas 1990. Lo sistèma es fòrça centralizada e lei regions son dirigidas per un comissari nomats per lo president de la republica.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Questions territòrialas[modificar | modificar la font]
Georgia es lo centre d’unei questions territòrialas internacionalas majoras eissidas de l’afondrament de l’Union Sovietica entre 1988 e 1991. D’efècte, doas regions (Abcazia e Ossetia dau Sud) son desirosas de venir independentas dempuei lo començament deis annadas 1990. Après doas guèrras còntra Georgia entre 1991 e 1993, lei doas regions capitèron de venir de facto independentas gràcias a un sostèn rus. En 2008, après sa desfacha consecutiva a la Segonda guèrra d'Ossetia, Tbilissi perdèt la possession dei darrierei zònas dei regions separatistas encara sota lo contraròtle de son armada. Aqueu còp, l’independéncia d’Abcazia e de l’Ossetia dau Sud foguèt recogenuda per Russia (e sièis autrei país internacionalament reconeguts en 2013) mai Georgia revendica totjorn aquelei regions e lei tensions militaras l’i son totjorn importantas.
Existisse un conflicte frontalier d’importància mendra entre Georgia e Azerbaitjan a prepaus de la zòna dau monastèri de David Garedja qu’es revendicat per Bakó. Enfin, una partida de la minoritat armeniana dau sud dau país (Samtskhe-Djavakheti) es tanben desirosas d’obtenir un estatut d’autonòmia.
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Georgia fa partida deis organizacions internacionalas ò europèas principalas coma l’ONU, lo Conseu d’Euròpa ò l’OSCE. En causa de sa posicion estrategica a l’èst de la Mar Negra entre Turquia e Russia e sus lo passatge d’un oleoducte important, fa partida dei zònas d’influéncia estatsunidenca e russa. Dempuei son independéncia, Georgia es desirosa de si durbir ai país occidentaus (temptativa d’adesion a l’OTAN, acòrds ambé l’UE…). En particular, Tbilissi si presenta coma un aliat e un sostèn deis Estats Units d’America e participèt a la guèrra d’Iraq ò a la Segonda Guèrra d'Afganistan. Pasmens, dèu totjorn prendre en còmpte leis interès rus dins la region, especialament per assaiar de contenter sei revendicacions sus Abcazia ò l’Ossetia dau Sud. Dempuei 2008, Georgia refusèt de mantenir de relacions dirèctas ambé lei país aguent acceptat de reconóisser l’independéncia dei doas regions seccessionistas.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Dempuei l’independéncia, l’armada georgiana participèt a unei conflictes amb un succès fòrça limitat. De 1991 a 1993, foguèt pas capabla de tornar conquistar lei regions d’Abcazia e d’Ossetia dau Sud maugrat una superioritat numerica. Puei, en 2008, ataquèt lei fòrças ossetianas e russas de Tskhinvali. Pasmens, maugrat quauquei succès iniciaus, foguèt esquichada per lei Rus après solament cinc jorns de guèrra.
En 2013, lei fòrças armadas georgianas son devesidas entre una armada terrèstra e una armada aeriana. Dempuei 2011, la marina militara es plaçada sota l’autoritat dau Ministèri de l’Interior e integrada au sen dei gardacòstas. En 2013, gropavan 37000 militars amb un budget representant 1,2% dau PIB. Dempuei sa quasi destruccion còntra lei fòrças russas en 2008, l’armada s’equipa d’armas modernizadas magerament compradas a Ucraïna, Israèl ò Turquia. Leis Estats Units asseguran una partida importanta de l’entraïnament dei tropas.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Georgia
L’economia de Georgia es una economia en transicion vèrs un modèl liberau amb una demenicion fòrça importanta dei formalitats administrativas e de l’importància dau contraròtle de l’Estat. Per exemple, 1800 companhiás foguèron privatizadas de 2004 a 2008. En 2012, son PIB èra de 27,2 miliards de dolars amb una creissança mejana de 6% entre 2010 e 2012.
Lei ressorsas naturalas dau país son fòrça feblas e limitats a l’agricultura que representava 7,8% dau PIB en 2012 e 55% deis emplechs. L’industria representava 23% dau PIB e 8,9% de la populacion activa. Enfin, lei services representavan 69,2% dau PIB e 35,5% deis emplechs.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Sit oficial del governement de Georgia
- (en) Parlament georgian
- Full information about (country) Georgia (anglés, alemand, rus, georgian)


text:
Infornats
Infornats[1] (Les Infournas en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
1853
Aquesta pagina concernís l'an 1853 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
A partir de junh, Russia ocupèt lei principats de Valaquia e de Moldavia — vassalas de l'Empèri — sota pretèxte de s'assegurar de gatges dins l'encastre dei negociacions sus la proteccion dei Luòcs Sants començada en 1846 après un afrontament entre romieus francés e rus. Pasmens, leis autrei poissanças europèas considerèron aquela ocupacion coma una volontat expansionista russas. En particular, França e lo Reiaume decidiguèron de sostenir l'Empèri que refusèt de faire de concessions sus l'estatut dei romieus e demandèt l'evacuacion dei dos principats. D'escaramochas comencèron dins la region entre fòrças otomanas e russas.
Enterin, de negociacions suplementàrias comencèron a l'iniciativa de França, Àustria, Prússia e dau Reiaume Unit. Lei prepausicions dei quatre poissanças foguèron refusadas per Russia e lo 4 d'octòbre, leis Otomans declarèron la guèrra ai Rus. Lo 30 de novembre, una flòta otomana foguèt destrucha a Sinope entraïnant un ultimatum francobritanic demandant ai Rus d'arrestar seis operacions còntra lei Turcs.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Conclusion de la Crompa Gadsden ambé Mexic. Permetèt l'annexion d'un territòri d'aperaquí 77 000 km² dau nòrd mexican en cambi de 10 milions de dolars. Aquò deviá permetre de bastir un camin de fèrre transcontinentau mai lo projècte mau capitèt. Lo territòri novèu foguèt integrat au sen de Nòu Mexic (après la Guèrra de Secession, una partida foguèt cedida a Arizòna).
Mexic[modificar | modificar la font]
Conclusion de la Crompa Gadsden e cession ais Estats Units d'America d'una zòna d'aperaquí 77 000 km² dau nòrd mexican. En despiech de l'isolament d'aquela region e de son importància economica limitada, aquela pèrda territòriala novèla après la desfacha de 1848 suscitèt una oposicion importanta de la populacion e afebliguèt mai lo poder de Santa Anna.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Progrès de la Revòuta Taiping après lei reviradas de l'annada passada après la conquista de Nanquin (19 de març) que venguèt la capitala de l'insureccion. En revènge, una ofensiva en direccion de Pequin mau capitèt a la fin de l'annada maugrat l'ocupacion de Tianjin (30 d'octòbre).
Arts[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Fin de la bastida dau Palais de Dolmabahçe a Istambul. Mesclèt divèrseis estiles d'origina europèa (barròc, rococò e neoclassic) ambé de trachs islamics e venguèt lo centre administratiu principau de l'Empèri Otoman fins a 1922.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - Juan Bautista Quirós Segura, president de Costa Rica (m. 1934)
- 28 de genièr José Martí, revolucionari cuban (m. 1895)
- 30 de març - Vincent van Gogh, pintre neerlandés (m. 1890)
- 2 de mai - Antonio Maura y Montaner, president del govèrn espanhòl (m. 1925)
- 3 de junh - William Matthew Flinders Petrie, egiptològ anglés (m. 1942)
- 5 de julhet - Cecil Rhodes, entrepreneire (m. 1902)
- 18 de julhet - Hendrik Antoon Lorentz, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1928)
- 28 d'agost - Prince Francés Ièr de Liechtenstein (m. 1938)
- 2 de setembre - Wilhelm Ostwald, fisician alemand, Prèmi Nobel (m. 1932)
- 16 de setembre - Albrecht Kossel, mètge alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1927)
- 21 de setembre - Heike Kamerlingh Onnes, fisician neerlandés, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1926)
- 16 d'octobre - Emilio Aceval, president de Paraguai (m. 1931)
- 1 de novembre - José Santos Zelaya, president de Nicarágua (m. 1919)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de julhet - German Encòntra, escrivan e òme politic occitan (n. 1809)
- 30 de setembre - Augustin de Saint-Hilaire, naturalista e explorator francés (n. 1799)
- 3 de novembre - Juan Álvarez Mendizábal, president del govèrn espanhol (n. 1790)
- 15 de novembre - Reina Maria II de Portugal (n. 1819)


text:
Minieg-Begerel
Minieg-Begerel en breton ( Miniac-sous-Bécherel en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La preséncia de doas menhirs diches « las Ròcas del Diable » testifica d'una preséncia umana almens dempuèi lo Neolític sul territòri de Miniac. La glèisa St Pèira de Miniac poiriá d'après Erwan Vallerie, portar lo nom d'un fundus gallo-romain. La municipalitat de Miniac a traversat per la via romaine Roazhon-Dinan, al niveu del luòc-dich la Echaussée. La parroise de Miniac apareis per las primièras fes l'an 1122 e levava de la Abbaye St Melaine de Roazhon. Pendent las guèrras de succession de Bretanha, los environs de Bécherel avián ocupat pels Angleses #que lo luòc fòrt de Bécherel. Aquela aucupacion #donar luòc a de nombroses afrontaments. Lo periòde seguent mes jos la dynastie de las Montforts #portar la patz e dels escambis comerciales #que ne favorisson lo bastiment de nombroses solares per familhas roturières nouvellement enriquidas e ennoblides coma aquela de Jehan Laevin en 1431, Georget Mysenz, e Jouban Nysenz l'an 1441. Residís sul territòri de Miniac de nombroses solares en un païsatge bocage : solares de St Baud, de la Crotz-Cuerta, de Lessart e del Frêne. Lo solar de Montifault de los nòstres jorns destruits, èra lo banc de la juridiction de Miniac e dépendait encara a la baronnie de Bécherel en 1770. En 1448, lo solar aperteniá a Jean Pè-de-Vaca, passa de contunh a la familha Urvoy l'an 1661 e mai tard a las Lanjamet. Del Modèl:Sp-, lo país de Bécherel èra renommé mercés a la siá prospérité ligada a l'indústria toilière coma lo testifiquen los nombroses ostals de vendeires toiliers e solares, #que #èsser de contunh descatalogats en granjas. Una carta brevet de Jean V de 1535, confirma l'aguda de fièras a Miniac. En 1590, pendent la Liga, las tropas del Pòrti de Mercoeur assiègent la vila. Mai tard pendent la Revolucion, la chouannerie pas #estalviar pas la region. Lo déclin de l'indústria toilière, a la fin de la Modèl:S-, #portar la populacion a se virar cap a las activitats agricòlas e artesanalas.
La présence de deux menhirs dits « les Roches du Diable » atteste d’une présence humaine au moins depuis le Néolithique sur le territoire de Miniac. L’église St Pierre de Miniac pourrait d’après Erwan Vallerie, porter le nom d’un fundus gallo-romain. La commune de Miniac est traversée par la voie romaine Rennes-Dinan, au niveu du lieu-dit l’Echaussée. La parroise de Miniac apparaît pour la première fois en 1122 et relevait de l’Abbaye St Melaine de Rennes. Durant les guerres de succession de Bretagne, les environs de Bécherel étaient occupés par les Anglais dont la place forte de Bécherel. Cette occupation donna lieu à de nombreux affrontements. La période suivante placée sous la dynastie des Montforts amena la paix et des échanges commerciaux qui favorisent la construction de nombreux manoirs par des familles roturières nouvellement enrichies et anoblies comme celle de Jehan Laevin en 1431, Georget Mysenz, et Jouban Nysenz en 1441. Il réside sur le territoire de Miniac de nombreux manoirs dans un paysage bocage : manoirs de St Baud, de la Croix-Courte, de Lessart et du Frêne. Le manoir de Montifault de nos jours détruit, était le siège de la juridiction de Miniac et dépendait encore à la baronnie de Bécherel en 1770. En 1448, le manoir appartenait à Jean Pied-de-Vache, ensuite passe à la famille Urvoy en 1661 et plus tard aux Lanjamet. Du Modèl:Sp-, le pays de Bécherel était renommé grâce à sa prospérité liée à l’industrie toilière comme le témoignent les nombreuse maisons de marchands toiliers et manoirs, qui furent ensuite déclassés en fermes. Une lettre patente de Jean V de 1535, confirme la tenue de foires à Miniac. En 1590, durant la Ligue, les troupes du Duc de Mercoeur assiègent la ville. Plus tard durant la Révolution, la chouannerie n’épargna pas la région. Le déclin de l’industrie toilière, à la fin du Modèl:S-, amena la population à se tourner vers les activités agricoles et artisanales.


text:
Rio Grande del Sud
Lo Rio Grande del Sud es un estat de la Region Sud de Brasil. Confronta Santa Catarina al nòrd, Argentina a l'oèst, e Uruguai al sud. A l'èst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa superfícia totala es similara a la d'Eqüator.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1627, de jesuistas espanhòls fondèron de missions pròchas del riu Uruguai, mas foguèron expulsats de la region en 1680, quand los portugueses fondèron la Colonia del Sacramento. Los jesuistas portugueses fondèron, en 1687 los Sèt Pòbles de las Missions (en portugués, Sete Povos das Missões) e tanben foguèron expulsats, en 1737.
Sent la regió punt estrategic per l'ocupacion portuguesa dins lo sud de Brasil, foguèt fondada en 1742 la vila de Porto dos Casais ("Pòrt dels Casals"), actuala ciutat de Porto Alegre, amb l'ajuda de colons venguts dels Açòres. Las luchas pel domini de la region cessèron en 1801, quand los gaúchos ocupèron los Sèt Pòbles de las Missions, incorporant lor territòri. El 1807, lo Rio Grande del Sud foguèt elevat a la condició de Capitania.
Après l'independéncia de Brasil, la llavors capitania es va tornar província. En 1824 arribèron los primièrs colons alemands dins la zona de l'actual municipi de São Leopoldo. El 1835 comencèt una rebel·lió contra lo govèrn de la regéncia de l'Emperi de Brasil, que durèt fins a 1845 i es va tornar coneguda com la Guèrra dels Farrapos. Aquesta rebel·lió foguèt lo pus long conflicte militar intèrne de Brasil. Puèi, en 1865, la província foguèt envasida per de tropas del dictador Francisco Solano López, durant la Guerra del Paraguai.
En 1875 arribèron los primièrs immigrants italians, que fondèron de vilas coma Caxias do Sul, Bento Gonçalves e Garibaldi. Amb la proclamacion de la republica el 1889, lo Rio Grande del Sud ven un estat.
Geografia[modificar | modificar la font]
Las vilas principalas del Rio Grande del Sud son Porto Alegre, Pelotas, Caxias do Sul, Canoas, Rio Grande e Santa Maria. Lo relèu se caracteriza per la preséncia d'una extensa plana, dominada al nòrd per l'altiplan de la Serra Gaúcha. Lo punt culminant de l'estat es la montanha Pico do Monte Negro, amb 1410 m d'altitud, dins la region de la Serra Geral.
Economia[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Lo torisme es destaque en la region de la Serra Gaúcha (nomenament en las vilas de Caxias do Sul, Garibaldi e Bento Gonçalves, de poblament italian, e las vilas de Gramado, Canela e Nova Petrópolis, de poblament alemand). Lo païsatge natural de la region tanben es una atraccion, per exemple la Cascada do Caracol, a Canela.
I a tanben de vilas de plaja, coma Torres, Capão da Canoa e Tramandaí.


text:
Motor de combustion
Un motor de combustion es un mecanisme que produtz una fòrça motritz per la transformacion de l'energia d'un combustible.
Somari
Tipes de motors de combustion[modificar | modificar la font]
Totes los motors se compausan d'una maquinariá e d'un fluid de trabalh. Lo fluid de trabalh, normalament un gas, es el que transpòrta la calor del foguièr caud al foguièr freg de tal biais qu'obtenèm un trabalh. En particular, los motors de combustion utilizan coma foguièr caud una reaccion quimica exotermica o combustion. Segon cossí utilizam aqueste fluid de trabalh, podèm classificar los motors.
Segon lo cicle[modificar | modificar la font]
De cicle tancat[modificar | modificar la font]
Lo fluid de trabalh se recicla entre lo foguièr freg e lo foguièr caud, sempre es lo meteis gas. Aital se pòt utilizar un fluid "de dessenh", CFC's, sòdi liquid, mercuri, CO2 etc.. mas lo problèma es que devèm refregir lo fluid dins un foguièr freg.
De cicle dobèrt[modificar | modificar la font]
Lo fluid de trabalh ven de l'exterior, es caud, passa al foguièr freg e se libèra dins l'atmosfèra. Dins cada cicle, lo fluid de trabalh es renovelat. Lo fluid de trabalh sempre serà l'aire de l'atmosfèra devèm trabalhar amb las proprietats d'aqueste, l'avantatge es que nos devèm pas preocupar del foguièr freg.
Segon la combustion[modificar | modificar la font]
De combustion extèrna[modificar | modificar la font]
Los gases resultants de la combustion dintran pas dins lo motor. Servisson per escalfar lo fluid de trabalh al mejan d'un intercambiaire de calor. Exemples: (cicle dobèrt) maquina de vapor, (cicle tancat) Motor Stirling, turbinas de vapor.
De combustion intèrna[modificar | modificar la font]
Los gases resultants de la combustion forman una part del fluid de trabalh del motor. Exemples: motors Otto, Dièsel, turbinas de gas (reactors). Totes aquels de cicle dobèrt.
Exemples[modificar | modificar la font]
Dins los trins de vapor, utilizan un forn per escalfar una caudièra plena d'aiga. Es la vapor generada que dintra dins los pistons e efectua lo trabalh, pas lo fum de la combustion. A mai es de cicle dobèrt per que un còp utilizada la vapor, se bandit al exterior, cal tornar metre mai d'aiga per generar mai de vapor.
D'unes reactors nuclears utilizan lo sòdi coma fluid de trabalh. S'escalfa dins lo reactor se vaporiza e s'injècta directament dins las turbinas. Solide, se daissa pas escapar dins l'atmosfèra, mas es refregit amb d'intercambiaire de calor e amb d'aiga de mar, la vapor se condensa e se torna a utilizar. Mas es pas un motor de combustion, es de cicle tancat.
Motors de combustion intèrna[modificar | modificar la font]
Dins lo cas de las automobilas lo piston es unit a una bièla e aquesta fa de palanca sus un virabiquí qu'es un ais que convertís lo movement linear en un movement continú de rotacion.
Motors de quatre temps[modificar | modificar la font]
- Fasa d'admission per chucadís d'aire e combustible
- Fasa de compression amb la valvula tancada
- Fasa d'explosion o combustion quand s'arriba a la relacion maximala de compression
- Fasa d'expulsion de gases
Motors de dos temps[modificar | modificar la font]
Fòrça similars als de 4 temps. Dins la fasa d'expulsion dels gases, tanben se fa l'admission de combustible, aital, las fasas 4 e 1 se fan al meteis temps. Normalament, lo cap del piston e la cambra de combustion tenon una forma conica per evitar que los gases de dintrada e de sortida se barregen. Pasmens, sempre demòran de residús de la combustion e s'escapa une part de combustible sens cremar. An una relacion pes/poténcia fòrça bona, mas son pauc eficients.


text:
Millenni I abC
Sègle X abC · Sègle IX abC · Sègle VIII abC · Sègle VII abC · Sègle VI abC
Sègle V abC · Sègle IV abC · Sègle III abC · Sègle II abC · Sègle I abC
Eveniments[modificar | modificar la font]
- 970 : mort de Dàvid, rei d'Israèl,
- 814 : fondacion de Cartage per de colons fenicians de Tir,
- 753 : data de la fondacion de Roma, segon l'istorian roman Titus-Livi, qui's fonda suu raconte legendari de Romul e Rème,
- 630 : mort de l'emperaire assirian Assurbanipal,
- 606 : fin de l'Empèri Assirian,
- 598 : presa de Jerusalèm per Nabucodonosòr,
- 587 : deportacion deus judius a Babilònia,
- 539 : presa de Babilònia peu rei pèrsa Cirus,
- 537 : retorn deus judius de Babilònia en Palestina,
- 525 : conquista d'Egipte peus pèrsas,
- 524 : prumèr concors tragic en Grècia,
- 509 : expulsion deu darrèr rei de Roma e començament de la Republica Romana,
- 500 : fondacion de Marselha per marins grècs vienuts de Focèa, en Asia Menor,
- 490 : los atenencs que vencen los pèrsas a la batalha de Maraton,
- 480 : après que los esparciatas se son hèits massacrar peus pèrsas a las Termopilas, los atenencs que tornan véncer aquestes a la batalha navau de Salamina,
- 479 : mort de Confuci,
- 472 : representacion de la tragedia Los pèrsas d'Esquil,
- 431 : començament de la Guèrra deu Peloponès,
- 415 : expedicion d'Alcibiades en Sicília,
- 404 : fin de la Guèrra deu Peloponès,
- 371 : victòria deus beocians gavidats per Epaminondas sus l'armada d'Esparta,
- 338 : la batalha de Queronèa que marca la fin de l'independéncia de las ciutats grègas,
- 323 : mort d'Alexandre lo Gran,
- 322 : mort d'Aristòtel, filosòf, sapient, preceptor d'Alexandre,
- 301 : des·hèita d'Antigòn lo Bòrni a la batalha d'Ipsos,
- 272 : dab la presa de Tarent, Roma que contaròtla l'ensemble d'Italia,
- 241 : fin de la Prumèra Guèrra Punica enter Roma e Cartage, victòria deus romans,
- 240 : Eratostènes director de la grana Bibliotèca d'Alexàndria,
- 220 : en China, principi de la dinastia Qin,
- 202 : la batalha de Zama ganhada per Scipion l'African que marca la fin de la Segonda Guèrra Punica qui s'acaba per la victòria de Roma,
- 146 :
- victòria romana a la Tresau Guèrra Punica e destruccion de Cartage,
- victòria romana en Grècia e destruccion de Corint,
- 122 : fondacion peus romans d' Aquae Sextiae, Ais de Provença,
- 118 : creacion peus romans de la Província de Narbonesa,
- 56 : des·hèita deus aquitans gavidats per Adcantuan davant las legions de Crassus a Sòs, los romans que hèn la conquista d'Aquitània,
- 44 : assassinat de Juli Cesar en plen Senat,
- 31 : batalha d'Actium, l'armada d'Octavi que venç la de Marc Antòni e Cleopatra,
- 30 : suicidi de Marc Antòni e de Cleopatra,
- 27 : Octavi que receu lo nom d'August deu Senat, qu'ei la data causida peus istorians entau començament de l'Empèri Roman


text:
979
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 979 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revòuta dau generau Skleros que foguèt finalament vencuda gràcias a l'intervencion de l'armada dau generau Bardas Focas. Lo generau vencut foguèt exilat per l'emperaire.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Nominacion de Yaqub ibn Killis coma visir. Sota sa direccion, l'economia d'Egipte foguèt redreiçada e lo Califat venguèt una poissança economica importanta.


text:
Economia de Moldàvia
L'economia de Moldàvia, tradicionalament agricòla, comencèt, cossent damb la rèsta de territòris del Union Sovietica, un accelerat procès de industrializacion, mai que mai alimentària (vin e sucre refinat). La produccion de refrigerators, confeccion, materialas de bastiment e maquinària agricòla es tanben significativa. Lo país es un dels pus paures d'Euròpa.
L'agricultura, en essent encara un important motor economic, perdèt pes ras de l'accelerada industrializacion. Malgrat aiçò, a atengut florir de nòu davant la crisi de lo sieu sector industrial. A l'ora d'ara, mai de la mitat de la populacion activa de la Republica de Moldàvia se consacra a l'agricultura.
La produccion agricòla moldava es variada: virasolelh, tabac, granatges, vinha, ortalécias, bledaraba sucrera e trufa. La ramaderia es pauc significativa, e es principalament bovids e pòrcs, e tanben la cria d'ausèls de corral.
- Mineracion: Sal e petròli.
- Indústria: alimentària, texila, mecanica, del cauçat, d'aparelhs de precision.


text:
Economia d'Oganda
L'economia d' Oganda a un grand potencial. Possedís de quantitats importantas de ressorsas naturalas, coma tèrras fèrtilas, pluèjas regularas e de depauses de coire, aur e d'autres minerals, en mai de la descobèrta recenta de petròli. S'es pas encara fach un inventari complet dels depauses minièrs del país[1].
L'agricultura es lo principal sector economic del país, e emplega mai de 80% de la fòrça de trabalh. Lo cafè es lo principal produch exportat[1].
Après lo govèrn de Idi Amin Dada, en 1981 lo país comencèt un programa amb l'intencion de recuperar l'economia domestica, que recebèt per aquò una considerabla assisténcia de l'estrangièr. Cap a intervenguts de 1984, malgrat aiçò, tròpas politicas d'expansion fiscala e monetària e un nòu esclatament de guèrra civila condusiguèt a problèmas novèls dins lo desvolopament economic.
Dempuèi l'ascension al poder de Yoweri Museweni, al començament de 1986, lo govèrn a fach de grands passes cap a la reabilitacion economica. L'infrastructura del país (mai que mai los sistèmas de transpòrt e comunicacions, qu'èran estats destruits per la guèrra e l'abandon) es estat rebastida. En reconeissent lo besonh de l'aument de l'ajuda extèrna, Oganda negocièt en 1987 amb lo FMI e la Banca Mondiala. Comencèt posteriorament a botar en plaça d'unas politicas economicas destinadas a restaurar l'estabilitat dels prèses e la sostenibilitat de la balança de pagaments, en melhorant la capacitat installada, en reabilitant l'infrastructura, en restaurant los incentius pels productors a travèrs de politicas de prèses e en melhorant la mobilizacion e la localizacion de recorses dins lo sector public. Aquelas politicas produsiguèron de resultats positius. L'inflacion, qu'arribèt a 240% en 1987 e a 42% en junh de 1992, foguèt de 5,4% per l'annada fiscala 1995-96 e de 7,3% en 2003.
L'investiment, coma un percentatge del PIB foguèt estimat a 20,9% en 2002, de bon comparar amb los 13,7% de 1997. Los investiments del sector privat, largament finançats per transferéncias privadas dempuèi l'exterior, foguèron de 14,9% del PIB del 2002. Las resèrvas nacionalas brutas, vistas coma un percentatge del PIB, foguèron estimadas en un 5,5 pel 2002. Lo govèrn d'Oganda a trabalhat tanben amb los païses creditors per reprogramar o anullar porcions substanciales del sieu deute extèrne.
D'acòrdi amb las estatisticas del FMI, en 2004, lo PIB per capita d'Oganda atenhiá los 300 dolars, un nivèl fòrça pus naut que dins las annadas ochanta, mas se manteniá encara a la mitat de la mejana de l'Africa subsaariana. Lo PIB total per aquel meteis an atenguèt los uèch miliards de dolars.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 1,2 {{{Títol}}}


text:
Madame de Maintenon
Françoise d’Aubigné, marquesa de Maintenon e mei coneguda com Madame de Maintenon (preson de Niòrt, lo 27 de noveme de 1635 - Saint-Cyr-l'École, 15 d'abriu de 1719), que ho secretament la darrèra esposa deu rei de França e de Navarra Loís XIV.
Temps de mainatge[modificar | modificar la font]
A maugrat d'estar vaduda catolica, qu'èra l'arrèra hillha de l'escrivan protestant Agrippa d’Aubigné. Mainatge que ho educada per la soa tanta uganauta Mme de Vilette e que viscó en Guadalope on lo son pair èra governador. Orfanina, que tornè en França a la mort deu son pair e miada en çò de las Ursulinas per la soa mairina Mme de Neuillant.
Dauna Scarron[modificar | modificar la font]
Aus 16 ans (en 1652) qu'esposè l'escrivan Paul Scarron de 25 ans lo son ainat e qui morere 8 ans arron (en 1660). Vaduda Madame Scarron, qu'avó lo parat de conéisher plan de monde deu mitan literari e de la noblessa e tanben de brilhar dab lo son esperit. Qu'ei atau que conegó la marquesa de Montespan qui la hidè los sons mainatges bastards qu'avèva avut dab lo rei Loís XIV.
Lo rei[modificar | modificar la font]
La veusa Scarron que s'installè a Vaugirard on viscó dab los hilhs de la Marquesa de Montespan e deu rei que conegó atau. En 1675 lo rei que la he marquesa. La caduda en desgràcia de la marquesa de Montespan per'mor de l'ahar deus posons e la mort de la regina Maria Terèsa d'Àustria que den lo parat au rei d'esposar en secret (secret de façada) la marquesa de qui èra vadut amorós la nueit deu 9 au 10 d'octobre de 1683. Qu'avó ua grana influéncia sus las decisions deu rei e mei que mei suu plan de la morau.
A la mort de Loís XIV que s'estremè dens la soa Escòla de Saint-Cyr qu'avèva hèita per las hilhas praubas.


text:
Guèrra Francoalemanda
La Guèrra Francoalemanda es un conflicte dau sègle XIX que se debanèt dau 19 de julhèt de 1870 au 29 de genier de 1871. Opausèt lo Segond Empèri francés (remplaçat en setembre de 1870 per la Tresena Republica) au Reiaume de Prussia e seis aliats (Bavièra, Wurtemburg, Baden...). Foguèt causat per la declaracion de guèrra francesa en respònsa a la provocacion prussiana dau telegrama d'Ems e per la volontat prussiana d'unificar leis estats alemands. Mau preparada, l'armada francesa imperiala foguèt rapidàment esquichada entraïnant lo rebutament de l'Empèri lo 4 de setembre de 1870 enterin que lei Prussians acomencèron lo sètge de París. La Republica assaièt alora de contuniar lei combats per replegar lei Prussians mai sei contra-ofensivas d'ivèrn s'acabèron per de reviradas successivas. En genier de 1871, la capitala deguèt donc capitular marcant la fin de la guèrra, lo començament d'una crisi politica importanta en França que s'acabará per la guèrra civila de la Comuna de París (18 de març - 29 de mai de 1871) e la proclamacion de l'Empèri alemand. La patz foguèt negociada après la fin de la Comuna : leis Alemands obtenguèron lo pagament d'una indemnitat de guèrra importanta e l'annexion dei territòris d'Alsàcia-Lorena.


text:
Castèth de Vincennes
Lo Castèth de Vincennes que ho un castèth reiau francés ; dab la soa tor de 50 m qu'ei la hortalessa la mei hauta d'Euròpa.
A la debuta i avèva un simple pavalhon de caça de Loís VII dens lo bòsc de Vincennes. Felip August e Loís IX que'n hen ua residéncia reiau e ua hortalessa. Dus rei que s'i maridèn (Felip III en 1274 e Felip IV de França en 1284) e tres qu'i morín (Loís X de França en 1316, Felip V en 1322 e Carles IV en 1328).
Felip VI de Valés que comencè de hortificar aquesta residéncia dab la grana tor. Los sons successors qu'amplifièn aquesta hortificacion dab ua encinta. Lo Noste Enric qu'i ho retiengut presoèr durant las guèrras de religions.
Loís XIV que he bastir duas alas navèras (dessenhadas per Louis Le Vau) abans d'abandonar tot aute projècte per Vincennes entà s'ocupar de la bastida deu castèth de Versalhas. Au sègle XVIII que vadó preson d'estat on e hon lo marqués de Sade, Mirabeau e Diderot e hon embarrats.
Devath lo comandament deu generau Pierre Daumesnil (designat per Napoleon) que ho assietjat durant 5 mes per l'armada prussiana en 1815 abans d'estar tornat volotariament sus òrdi deu rei Loís XVIII. Napoleon III que'u he restaurar per Viollet-le-Duc e qu'amenatgè lo son parc. Mata Hari qu'i ho fusilhada lo 15 d'octobre de 1917. En 1944 los ocupants nazis qu'i fusilhèn 30 presoèrs. Lo generau De Gaule qu'avó lo projècte (abandonat) d'i installar la residéncia deu president de la Republica e d'abandonar atau lo palais de l'Elisèu.
Uei lo dia qu'ei proprietat deu Ministèri de la Cultura e deu Ministèri de la Dehensa deu govern francés.


text:
Beauche
Beauche es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Beauche Es un vilatge #que se situa al nòrd-oèst del departament de Eure-e-Loir. Beauche Es lo nom del vilatge mas aquel a compausat de divèrses luòcs-diches : los Usatges, los Clotins, e los Bòsques verdes, Mézian. Los abitants de Beauche se nomenan los Beauchois e Beauchoises. Aquela municipalitat a influit per divèrsas regions : lo Adorna prèp, la Beauce, la Normandie. Aqueles abitants i pòrtan doncas tot aqueles #mólzer de caractèr, après chauvin e arrogant, après chaleureux e acollidor. Una granda tradicion de la exploration de la tèrra e dels bòsques i a ancorat aital coma de las practicas exterioras. En aprofechant d'una posicion particularament profitosa, permet de beneficier de la jòia de la campanha e de la calma tot en essent a qualques quilomètres de comèrci o de vilas mai importantas a la cultura reputacion (verneuil sus avre per exemple, en lo 27 a 7km (parlarem pas de brè)zolles malgrat aiçò vila la mai prèpa en lo departament perque i fa pas bon viure).
Beauche est un village qui se situe au nord-ouest du département d'Eure-et-Loir. Beauche est le nom du village mais celui-ci est composé de plusieurs lieux-dits : les Usages, les Clotins, et les Bois verts, Mézian. Les habitants de Beauche se nomment les Beauchois et Beauchoises. Cette commune est influencée par plusieurs régions : l'Orne proche, la Beauce, la Normandie. Ces habitants y portent donc tout ces trais de caractère, tantôt chauvin et arrogant, tantôt chaleureux et accueillant. Une grande tradition de l’exploration de la terre et des bois y est ancrée ainsi que des pratiques extérieures. Profitant d'une position particulièrement profitable, elle permet de beneficier des joie de la campagne et du calme tout en étant à quelques kilomètres de commerce ou de villes plus importantes à la culture renommée (verneuil sur avre par exemple, dans le 27 a 7km (nous ne parlerons pas de brè)zolles pourtant ville la plus proche dans le département car il n'y fait pas bon vivre).


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Võ Nguyên Giáp (25 d'agost de 1911 – 4 d'octobre de 2013) foguèt un general de l'Armada Populara Vietnamiana e un politician. Giáp foguèt lo comandant principal dins doas guèrras: la Guèrra d'Indochina (1946–1954) e la Guèrra de Vietnam (1960–1975). Giáp èra tanben jornalista, ministre de l'interior del govèrn Việt Minh del president Hồ Chí Minh, comandant militar del Việt Minh, comandant de l'armada populara vietnamiana , e ministre de la defensa. Foguèt membre del Politburo del partit trabalhista vietnamian, que en 1976 venguèt lo Partit Comunista Vietnamian.
Foguèt lo cap militar pus important, aprèp Ho Chi Minh, pendent la guèrra de Vietnam, e èra responsabla de las operacions majoras e leader entrò la fin de la guèrra.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Drucot (Sonme) en picard ( Drucat en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Bourg Del Ponthieu situat en la vallée de la Drucat, jos-afluent de la Soma, situat a 5 km al nòrd-es de Abbeville.
Bourg du Ponthieu situé dans la vallée de la Drucat, sous-affluent de la Somme, situé à 5 km au nord-est d'Abbeville.
Drucat
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !