text:
Edat Mejana
L'Edat Mejana es un periòde istoric que s'estend dau sègle V au sègle XV. Generalament definit dins lo cas d'Euròpa, sei limits pus frequents son la casuda de l'Empèri Roman d'Occident en 476 e la presa de Constantinòple per lei Turcs en 1453 o la descubèrta dau continent american per Cristòl Colomb en 1492. Per extension, aquela epòca se pòu tanben definir per leis autrei continents.
Somari
- 1 La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions
- 2 L'edat feodau
- 3 La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
La fin deis empèris antics e lei grandeis invasions[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle V, leis empèris principaus deguèron faciar de crisis militaras grèvas ai frontieras. La mager part foguèt envaïda e unei dispareguèron rapidàment. Pasmens, lei mèstres novèus d'aquelei territòris utilizèron generalament leis institucions dei territòris conquists per assegurar lor poder. Ansin, leis envasidors, mens nombrós que lei populacions autoctònas, foguèron pauc a pauc assimiladas, mai o mens parcialament, per la cultura deis estats antics. Ansin, d'estats novèus apareguèron coma l'Empèri Carolingian en Euròpa Occidentala, lo Califat Omeia o l'Empèri chinés de la dinastia Tang que poguèron revendicar una partida de l'eiretatge de l'Antiquitat. De movements similars se debanèron tanben sus lo continent american per formar leis empèris dominants de la premiera partida de l'Edat Mejana.
La fin de l'Empèri Roman e l'aparicion de l'Occident crestian[modificar | modificar la font]
Dins l'Oèst d'Euròpa, lo sègle V foguèt caracterizat per leis invasions massivas de l'Empèri Roman d'Occident per de populacions germanicas e per lo desvolopament important dau crestianisme que va venir la religion dominanta. D'efèct, en 406, lei frontieras romanas foguèron rompudas e l'Empèri foguèt plus capable de replegar leis envasidors barbars que poguèron s'installar e crear de reiaumes novèus sus d'ancianei províncias romanas. Au contrari, lei Romans acceptèron aqueleis occupacions en cambi de l'ajuda dei pòbles ja intrats dins l'Empèri per defendre lo rèsta dau monde roman occidentau còntra d'invasions novèlas. Aqueu sistèma d'alianças foguèt relativament eficaç per luchar còntra leis atacas dei Huns d'Atila en 451-452 mai mostrèt l'afebliment prefond de l'Empèri. Ansin, l'assassinat d'Aetius, generau venceire d'Atila, marquèt lo començament d'un periòde d'anarquiá dins leis institucions romanas que va s'acabar en 476 per la disparicion finala de l'Empèri Roman d'Occident. Avans la fin dau sègle V, sei darriers vestigis foguèron conquistats per lei Germans que lei reiaumes principaus foguèron aquelei dei Visigòts (Septimània e Peninsula Iberica), dei Burgonds (Borgonha), dei Francs (nòrd de França) e dei Vandals (nòrd d'Africa).
En fàcia d'aquela crisi, lei populacions se repleguèron dins lei luòcs defenduts e protegits, magerament dins lo relarg dei sètis deis autoritats de la Glèisa. Ansin, l'influéncia d'un arquevesque èra sovent un element decisiu dins la fidelitat o non d'una vila e de sa region au cap dau reiaume. De mai, leis estructuras eclesiasticas èran la forma principala d'administracion qu'existiá encara après l'afondrament de l'Empèri Roman. Son sostèn èra donc capitau per legitimar lei rèis barbars novèus. Aquelei darriers adoptèron donc, o avián ja adoptat, lo crestianisme coma religion e encoratjèron son desvolopament. Per exemple, foguèt lo cas dau rèi franc Clovís que venguèt crestian vèrs 496. D'autra part, totjorn per assegurar lor poder, leis envasidors assaièron tanben de gardar leis institucions romanas encara existentas. Aquò entraïnèt donc una assimilacion relativament rapida dei pòbles germans per la cultura romana e permetèt au crestianisme de venir la religion principala d'Euròpa Occidentala.
La formacion de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Mentre que l'Empèri Roman d'Occident s'afondrava en fàcia deis invasions barbaras, l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir e de se transformar per formar un estat novèu que va venir la poissança mediterranèa principala fins au sègle X. Per aquò, l'Empèri d'Orient poguèt aprofichar sa posicion privilegiada (capitala ben defenduda, armada e demografia nombrosas, economia prospèra...) per desviar leis invasions vèrs l'Occident pus feble. Per exemple, de tributs foguèron pagats per obtenir lo retirament d'armadas barbaras intradas dins lei Balcans. Enfin, en fòra de la region de Constantinòple, lei províncias estrategicas de l'Empèri èran Egipte e Siria que foguèron gaire menaçats d'invasion durant aqueu periòde.
Aquò permetèt lo renfòrçament dau poder deis Emperaires d'Orient, inicialament fòrça afeblit per lei luchas intèrnas. De 491 a 518, Anastasi Ièr capitèt de redreiçar lo sistèma financier e l'Empèri s'adaptèt a sa region. Per exemple, lei soudats germanics de seis armadas foguèron remplaçats dins lo corrent dau sègle V per de combatents recrutats dins lei províncias orientalas. Leis annadas entre 518 a 610, especialament lo rèine de Justinian (527-565), marquèt l'apogèu d'aqueu periòde que veguèt la reconquista d'una partida de l'Empèri d'Occident (Itàlia, sud d'Espanha e nòrd d'Africa) e un esfòrç legislatiu important per restaurar lei lèis. Aqueleis annadas marcan donc tanben l'evolucion de l'Empèri d'Orient vèrs l'Empèri Bizantin.
La fin d'aqueu procediment se debanèt durant la premiera mitat dau sègle VII quand l'Empèri perdiguèt sei províncias africanas e deguèt se replegar en Anatòlia. D'efèct, après un conflicte acarnat còntra lei Sassanidas (602-628), lei Bizantins deguèron faciar leis Aràbis musulmans. Vencuts en 636 au fluvi Yarmok, lei Bizantins deguèron abandonar Siria e lo nòrd d'Africa mentre que Constantinòple foguèt menaçat per unei sètges. En 717, Leon III capitèt de tenir Anatòlia e decidiguèt de prendre de mesuras per restaurar la fe crestiana e l'autoritat imperiala per contuniar la lucha. Pasmens, aquò entraïnèt una crisi religiosa grèva (querèla de l'iconoclasme) fins au començament dau sègle IX. Permetèt finalament la restauracion dau poder imperiau mai afebliguèt lòngtemps l'Empèri. Ansin, lei Bizantins poguèron pas empachar la creacion d'un reiaume bulgar sus una partida dau nòrd de l'Empèri.
La restauracion bizantina aguèt luòc au sègle IX. Foguèt caracterizat per la renaissança de la cultura crestiana e la reunificacion de la Glèisa imperiala durant la Patriarcat de Fotios (858-867 puei 877-889). Ansin, leis armadas bizantinas capitèron de reconquistar Grècia, l'Èst d'Anatòlia e contunièron d'avançar en direccion de Siria. En Euròpa, de missionaris bizantins evangelizèron lei populacions eslavas de Crimèa, d'Ongria, de Polonha e de Dalmàcia. A la fin dau sègle X, l'Empèri èra donc tornarmai vengut una poissança importanta capabla de se batre victoriosament còntra leis estats eslaus (Bulgaria en 1018) o turcs fins ais annadas 1060.
L'Empèri Carolingian[modificar | modificar la font]
Après l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident, l'Occident crestian veguèt la formacion d'uneis estats barbars que luchèron entre elei. Lo venceire principau foguèt lo reiaume franc qu'aprofichèt la disparicion dau reiaume visigòt per venir la poissança majora d'Euròpa Occidentala. Aqueu movement foguèt sostengut per la Glèisa de Roma qu'i veguèt lo mejan per impausar sa version de la fe crestiana en Occident. L'Empèri Franc, dirigit per lei dinastias merovingiana puei carolingiana, foguèt donc considerat coma la restauracion de l'Empèri Roman occidentau. Pasmens, l'aumentacion de l'inseguritat sus lo continent entraïnèt un fraccionament de l'autoritat centrala au profiech de relacions pus pròchas e basada sus la proteccion dei personas. Aquò entraïnèt donc finalament la division deis estats francs e lo començament de la feodalitat.
Ansin, la conversion de Clovís au crestianisme vèrs la fin dau sègle V li donèt lo sostèn de la Glèisa. D'efèct, meme se lo crestianisme èra ja fòrça escampat, la màger part dei reiaumes barbars èran convertits a l'arianisme considerat coma una eresia. Clovis ganhèt donc lo sostèn dau clergat europèu dins sei conflictes ambé sei vesins. Aquò li permetèt donc d'unificar rapidàment Gàllia fins a sa mòrt en 511 fondant l'Empèri Merovingian. A la mòrt de son fondator, aquel empèri foguèt devesit entre seis eiretiers segon lei costumas germanicas. Pasmens, leis estats francs demorèron pròches ai nivèus culturaus e politics. En revènge, après lo rèine de Dagobert Ièr (629-639), lo poder dei rèis merovingians demeniguèt au profiech de l'aristocràcia auta. En particular, a partir dau sègle VIII, la familha dei Carolingians prenguèt una posicion dominanta e poguèt rebutar la dinastia merovingiana en 751.
Renforcèron l'òbra merovingiana e, en 800, Carlesmanhe foguèt sacrat emperaire per lo papa. Estendut sus França, Alemanha e lo nòrd d'Itàlia, l'Empèri Carolingian foguèt considerat coma lo successor de l'Empèri Roman d'Occident e lo protector de la Glèisa. Maugrat sa division en 843 entre leis eiretiers de la dinastia, contunièt de tenir aqueu ròtle e sa partida orientala foguèt a l'origina de la fondacion dau Sant Empèri Roman Germanic au començament dau sègle X.
L'expansion e la division de l'Islam[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle VII, apareguèt una religion novèla, l'Islam, dins la Peninsula Aràbia basada sus lei revelacions divinas recepudas per lo profèta Maomet a partir de 611. Après una guèrra civila (622-630) còntra lo govèrn de La Mèca, sèti de la religion poleteïsta aràbia, capitèt d'i prendre lo poder e acomencèt la difusion de l'Islam en fòra d'Aràbia. Fins a la mitat dau sègle VIII, leis armadas musulmanas conquistèron un empèri important dich Califat. Pasmens, aquel estat se devesiguèt rapidàment entre leis eiretiers de la dinastia fondada per Maomet. Ansin, tre lo sègle VIII, de versions novèlas de l'Islam apareguèron e de sobeirans locaus fondèron d'estats rivaus d'un Califat que veguèt sei territòris frontaliers prendre mai e mai d'independéncia a respèct dau govèrn centrau entraïnant la division dau monde islamic entre senhors rivaus.
D'efèct, tre la mòrt de Maomet e de son successor Abu Bakr, lei califas musulmans acomencèron de conquistar lei regions vesinas fòrça afeblida per de conflictes recurents. Tre 636, l'armada bizantina foguèt esquichada a Yarmok e lei musulmans poguèron envaïr l'Orient-Pròche, lo nòrd d'Africa puei lo sud d'Espanha e menaçar Constantinòple. La situacion foguèt similara sus lo frònt pèrsa après la batalha de Qadissiya. Aqueu succès permetèt ai musulmans de covertir de populacions novèlas (Turcs, Pèrs...), d'ocupar Pèrsia e d'avançar en direccion d'Índia e vèrs lo centre d'Asia. Pasmens, aquela progression va s'acabar durant la premiera mitat dau sègle VIII en causa de l'alunchament entre leis armadas musulmanas e sei basas e d'una tièra de reviradas.
Una autra causa de l'aplant de l'expansion musulmuna foguèt la division de son empèri entre estats rivaus e de sa religion entre divèrsei brancas. A partir de la fin deis annadas 650, de problemas de succession a la tèsta dau Califat entraïnèron l'aparicion de doas divisions que foguèron lo kharigisme e lo chiisme. De combats se debanèron entre aquelei grops, especialament en causa dau refús d'acceptar l'autoritat de l'aristocràcia sunita per lei chiistas e lei kharigistas. Lo Califat capitèt de faciar aqueleis oposicions durant lei premierei decennis per formar un estat poderós amb una cultura e una economia florissentas. Dins aquò, la dinastia deis Omeiadas deguèt faciar de revòutas dins lei províncias de l'Empèri. En 750, l'insureccion deis Abassidas entraïnèt una guèrra civila acarnada dins lo centre dau Califat e lo rebutament deis Omeiadas. Leis Abassidas formèron un califat novèu que conoguèt son apogèu au començament dau sègle IX.
Dins aquò, lo Califat abbassida poguèt pas gardar lo contraròtle de tot l'Empèri e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt pauc a pauc. A partir de 820, la màger part de Pèrsia venguèt autonòma e Egipte foguèt conquista per lei Fatimidas. Au sègle X seguent, la dinastia foguèt atacada per sei vassaus ancians e gardèt solament un poder simbolic d'un monde musulman devesit entre un desenau d'estats majors e unei principats mai o mens indepedantas.
La formacion e la fin de l'Empèri Tang[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle III, la dinastia Han e son empèri s'afondrèron e lo país conoguèt una succession de periòdes de division o d'unitat. Doas evolucions aguèron durant aquelei procediments. Lo premier foguèt lo desvolopament de la religion bodista que prenguèt una plaça majora en China. Lo segond foguèt l'emergéncia d'una produccion culturala fòrça importanta, especialament dins lo domeni de la literatura.
L'afondrament definitiu dei Han, ja ben començament en 200, se debanèt en 220 marcant lo començament dau periòde dich dei « Tres Reiaumes ». Una unificacion brèva aguèt luòc entre 280 e 316 sota lo poder de la dinastia dei Jins Occidentaus puei lo país foguèt partejat entre dos reiaumes situats au nòrd e au sud fins a 580. Aquela epòca foguèt tanben caracterizada per d'invasions de populacions vengudas dau nòrd de China. La reünificacion foguèt realizada per lei Sui en 580 que foguèron rebutats per lei Tang en 618. Aquelei darriers tenguèron lo poder fins a 907 quand la dinastia, afeblida dempuei lo sègle VIII, foguèt rebutada. I succediguèt cinc decennis de division fins a 960 quand la dinastia dei Song capitèt d'unir tornarmai la màger part de China sota sa direccion.
Aqueu periòde foguèt tanben aquela de l'aparicion e de l'extension dau Bodisme en China. Sa preséncia venguèt pron importanta pendent lei darriereis annadas dei Han e, vèrs 450, la dinastia dei Wei dau Nòrd adoptèt la religion novèla. Rapidàment rebutada per lei Jins, seis institucions marquèron lo país e lo bodisme contunièt son expansion. Un nombre important de sanctuaris foguèt donc construchs coma aquelei de Yungang o de Luoyang durant tot lo periòde e lo bodisme venguèt un aspèct major de la religion chinesa.
En fòra dau domeni religiós, lo periòde veguèt un desvolopament culturau e scientific, magerament pendent lei sègles d'estabilitat de la dinastia Tang. De trabalhs majors foguèron realizats coma lo cavament dau Grand Canau e lo renfòrçament de la Muralha Granda. Dins lo domeni artistic, la literatura e la pintura poguèron aprofichar leis invencions de l'epòca (estampariá...). Per exemple, la poesia prenguèt una importància novèla sota lei Tang e lei rèis e emperaires protegiguèron un nombre grand d'artistas.
La formacion d'estats dins lo sud e l'èst asiatic[modificar | modificar la font]
Lo sud e l'èst asiatic veguèron la formacion d'uneis estats. Dins lo premier cas, foguèt la consequéncia de la destruccion de l'Empèri Gupta en causa deis invasions dei Huns Blancs. D'estats novèus apareguèron coma aqueu de la dinastia Pallava que sa capitala èra Kanchipuram. Contunièt de s'estendre fins a la fin dau sègle IX mai foguèt vencuda per lei Colas. Aqueu periòde veguèt d'evolucions au nivèu religiós ambé la pèrda d'influéncia dau bodisme au profiech de l'Indoïsme.
Dins lo sud-èst dau continent, la poissança principala foguèt Vietnam. Largament influenciat per lei Chinés, prenguèt la forma d'una monarquiá amb un ret d'institucions governamentalas capablas de modernizar lo país. Puei, en 939, l'aristocràcia aprofichèt l'afebliment chinés causat per la casuda dei Tang per prendre son independéncia e formar un estat novèu au sud de China. Mai au sud, entre lo sègle VI e IX, se desvolopèt au centre e au nòrd-èst de Tailàndia la civilizacion de Dvaravati qu'aprofichèt sa posicion sus lei rotas comercialas de la region.
Enfin, au Japon, apareguèt au sègle VI una unitat relativa dau país que va permetre l'emergéncia dau periòde de Nara (710-794). Lo poder se centralizèt pauc a pauc gràcias a l'aparicion d'una religion fòrta e d'una administracion organizada segon de modèls principalament importats de China. A partir de 700, lei relacions socialas foguèron dirigidas per un còde de tipe feodau a l'origina d'una ierarquiá estricta que lei principaus fondamentaus van demorar fins a la Restauracion Meiji. Lei relacions ambé China èran importantas maugrat lei dificultats dau viatje entre lei dos país e d'ambassadas regularas i foguèron mandadas. Enterin, lei Japonés luchèron còntra leis Aïnos que deguèron pauc a pauc se replegar vèrs lo nòrd de l'illa. Aqueu periòde s'acabèt vèrs la fin dau sègle VIII quand l'aristocràcia venguèt pron poderosa per gardar sei fèus entraïnant la casuda dau govèrn centrau. Japon se devesiguèt adonc entre clans diferents e rivaus.
Leis estats toltècs e maias[modificar | modificar la font]
Lei premiers sègles de l'Edat Mejana veguèron l'aparicion de civilizacions desvolopadas en America, magerament dins la region dau sud de Mexic. Lei doas principalas foguèron aquelei dei pòbles maia e toltèc. La premiera se formèt a partir dau sègle III dins lo sud de Yucatan e de Honduras. Èra formada per un ensems de ciutats-estats situadas au còrs d'un ret comerciau fòrça important. Mestrejavan particularament l'arquitectura massiva (temples, piramidas...) e lo trabalh de la pèira (escultura) o dei metaus (joièus) coma lo mostran lei vestigis coneguts a l'ora d'ara. Pasmens, lei Maias èran tanben relativament avançats dins certanei domenis scientifics coma lei matematicas (realizacion de calendièrs). Au sègle X, la civilizacion maia conoguèt una crisi grèva que sei causas son totjorn mau conengudas. Dins aquò, quina que sigue la rason, un nombre important de ciutats foguèron abandonadas per seis abitants e la superficia ocupada per la civilizacion maia demeniguèt fòrtament.
La segonda civilizacion majora de la region foguèt formada a partir dau sègle VII dins lo centre de Mexic per lo pòble dei Toltècs. A l'origina, èran d'envasidors qu'aprofichèron una crisi militara importanta dins la region per s'i installar. Fondèron la vila de Tula que venguèt lor capitala. Coma lei Maias, desvolopèron una arquitectura massiva basada sus lo trabalh de la pèira e mestrejavan tanben l'escultura e lo trabalh de certanei metaus. Au nivèu culturau e religiós, influencièron fòrtament la region ambé la difusion de dieus coma Quetzalcoatl. L'apogèu dei Toltècs aguèt luòc ai sègles IX e X. Declinèron a partir dau sègle XII e Tula foguèt pilhada per d'envasidors dau nòrd en 1156 o 1168.
Dins lo rèsta dau continent american, d'autrei culturas mens conegudas existiguèron tanben, especialament sus lo territòri estatsunidenc, lo nòrd de Mexic o la Cordilhèira daus Andes. Ansin, vèrs lo sègle VIII, apareguèron un ensems de ciutats a l'entorn de Mississipi.
L'edat feodau[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre lei sègles XI e XIII veguèt de transformacions importantas sus lei continents europèu e asiatic. Sus lo premier, es lo periòde dei Crosadas. Certaneis estats acomencèron de s'afirmar coma de poissanças importantas en Euròpa Occidentala e Orientala. Sus lo segond, lei transformacions foguèron encara mai importantas ambé l'expansion militara mongòla que va entraïnar la formacion de l'Empèri Mongòl au sègle XIII.
L'afirmacion de la papautat e lo periòde dei Crosadas[modificar | modificar la font]
Dependenta dei senhors francs per assegurar sa proteccion, especialament lo cap dau Sant Empèri que capitèt unei còps de nomar o de revocar un papa segon sei besonhs politics, la Glèisa de Roma obtenguèt son independéncia au sègle XI. Puei, lo papa Gregòri VII acomencèt de reformar la fe crestiana e de s'afirmar coma lo cap suprèm dau Crestianisme. Aqueu procediment foguèt sostengut per un sentiment religiós fòrça important dins la societat. Ansin, vèrs la fin dau sègle XI, l'idèa d'una expedicion armada en direccion dei Luòcs Sants, tenguts per lei musulmans dempuei lo sègle VII, venguèt rapidàment fòrça populara e la premiera expedicion partiguèt en 1096 mobilizant de senhors poderós. Aqueleis expedicions venguèron un biais per la papautat o lei senhors europèus d'afirmar, de mostrar lor poder o pus simplament de legitimar una conquista. Van donc prefondament marcar l'evolucion d'Euròpa fins au sègle XIV, magerament au nivèu dei relacions entre estats occidentaus, orientaus e musulmans.
Lei Crosadas principalas foguèron dirigidas còntra lei Luòcs Sants e lei possessions musulmanas situadas dins lo Pròche-Orient. Aprofichant la division entre principats musulmans eissits de l'afebliment dau Califat abbassida, lei Crestians prenguèron lo contraròtle de Jerusalèm en 1099 e fondèron un ensems de marchas militaras dichas « Estats latins ». Mens poblats que lei regions vesinas, aqueleis estats se protegiguèron gràcias a un ret de fortificacions mai deguèron pauc a pauc replegar en fàcia deis armadas musulmanas unidas a partir deis annadas 1160-1170 per Saladin. Jerusalèm foguèt conquista en 1187 e lei Crestians gardèron solament un ensems de pòrts sus la còsta. Maugrat l'arribada d'autrei Crosadas, foguèron pauc a pauc perduts e Sant Joan d'Acre, la darriera vila tenguda per lei Francs, foguèt finalament abandonada en 1291.
Dins lo rèsta d'Euròpa, leis expedicions principalas se debanèron en Espanha per luchar còntra lei musulmans installats dins lo sud de la peninsula, en Occitània còntra "l'eresia catara" e dins l'Èst d'Euròpa còntra lei populacions eslavas. Principalament destinadas a la conquista de territòris novèus, aquelei Crosadas entraïnèron una pèrda d'interés per aqueu genre d'expedicions que dispareguèt pauc a pauc. Lei darrierei Crosadas foguèron dirigidas au sègle XIV còntra leis Otomans e s'acabèron per de reviradas resclantissantas dei Crosats.
L'Euròpa Occidentala[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles X e XII, se desvolopèt en Euròpa Occidentala una societat de tipe feodau caracterizada per l'emergéncia progressiva dau poder reiau e per una expansion militara au profiech dei regions vesinas, principalament lo sud d'Espanha, leis illas britanicas e certanei regions abitadas per d'Eslaus.
D'efèct, per permetre la defensa dau territòri còntra leis invasions (Viking, Aràbis, senhors vesins...), se desvolopèt de rets de proteccion assegurats per de ligams personaus. Aquò va desbocar sus una societat feodala onte lei personas pus feblas devián se plaçar sota la proteccion de senhors pus poderós en cambi de lor fidelitat. Au començament, lo poder dei rèis foguèt donc fòrça limitat per l'influéncia d'aquela aristocràcia. Pasmens, pauc a pauc, capitèron d'utilizar lei rivalitats entre lei familhas grandas per prendre l'avantatge e aumentar lor poder. Lo pus poderós d'aquelei senhors èra lo rèi d'Anglatèrra que teniá tanben un nombre fòrça important de fèus dins lo reiaume francés. De procediments similars aguèron luòc en França.
D'autra part, aprofichant lo periòde dei Crosadas, lei reiaumes crestians espanhòus, ajudats per de combatents venguts dau rèsta dei reiaumes francs, capitèt de replegar lei musulmans vèrs lo sud dau país. La batalha decisiva aguèt luòc en 1212 a Las Navas de Tolosa qu'entraïnèt la casuda deis estats musulmans, levat dau reiaume de Granada au sud de la peninsula. Dins leis illas britanicas, lei senhors francs de Normandia aprofichèron una crisi de succession per conquistar lo reiaume d'Anglatèrra (1066). Aquò foguèt l'origina de la monarquiá poderosa anglesa que lo rèi èra tanben un senhor important dins lo reiaume de França. Enfin, dins l'èst d'Euròpa, Suècia mandèt unei Crosadas que foguèron de campanhas de conquista còntra lei populacions eslavas de la region, magerament dins lei regions baltas. Permetèron l'emergéncia dau reiaume de Suècia e la formacion d'estats dirigits per d'òrdres religiós militars coma lei Chivaliers Teutonics.
L'Euròpa Orientala[modificar | modificar la font]
Coma sei regions occidentalas, la partida orientala dau continent europèu veguèt l'aparicion d'estats novèus mentre que lo declin de l'Empèri Bizantin contunièt, subretot après sa desfacha còntra lei tropas de la Quatrena Crosada (1204) qu'entraïnèt la disparicion provisòria de l'Empèri fins a 1261. Aprofichant lei crisis dau monde musulman au sègle XIII, l'Empèri conoguèt alora una renaissança brèva.
La premiera caracteristica dau periòde per la region foguèt l'expansion dau crestianisme entre lei populacions d'Euròpa Orientala, principalament a l'iniciativa dei Bizantins. Lei succès principaus aguèron luòc en Bulgaria e en Russia onte de reiaumes poderós se formèron. Pasmens, apareguèron tanben d'autreis estats coma Ongria a la fin dau sègle X, Polonha ai sègles X e XI e Boèmia a la fin dau sègle XII.
De son caire, l'Empèri Bizantin, vengut tornarmai una poissança importanta dins lo corrent dau sègle X, deguèt faciar l'arribada dei Turcs Seldjokids sus sa frontiera orientala. Enterin, la Glèisa de Constantinòple e aquela de Roma conoguèron una crisi grèva s'acabant per la division dau Crestianisme entre Ortodòxs e Catolics en 1054. Aquelei dos problemas van causar lo declin important de l'Empèri a partir de la fin dau sègle XI. D'en premier, en 1076, l'armada bizantina foguèt esquichada per lei Turcs a Manzikert causant una crisi de succession grèva a Constantinòple e la pèrda d'Anatòlia. Aquelei menaças sus l'Empèri Bizantin participèron a l'entraïnament dei Crosadas dempuei leis estats crestians occidentaus. Pasmens, apareguèt rapidàment de diferéncias, puei un sentiment d'ostilitat, entre Crestians occidentaus e orientaus.
Ansin, l'Empèri Bizantin aprofichèt pauc lei Crosadas per reconquistar lei territòris pres per lei Turcs. Lei Francs preferiguèron crear una tièra d'estats latins independents per defendre lei Luòcs Sants e lo centre d'Anatòlia demorèt sota lo contraròtle dei Seldjokides. Au contrari, lei relacions ambé lei Crosats venguèron mai e mai marridas. En 1204, la Quatrena Crosada foguèt desviada de son camin per lei Venecians. Lei Crosats prenguèron Constantinòple e pilhèron la vila que venguèt la capitala d'un estat latin. Lo rèsta de l'Empèri foguèt partejat entre lei Crestians o entre de princes bizantins. Lei Turcs, atacats per lei Mongòls, poguèron pas s'opausar a aqueu partiment. A partir de 1241, lo prince de Nicèa capitèt pauc a pauc de reconquistar l'Empèri Bizantin e conquistèt sa capitala en 1261 permetent sa restauracion. Pasmens, l'Empèri restaurat èra d'ara endavant una poissança segondària.
L'Edat classica asiatica[modificar | modificar la font]
Lei sègles XI e XII veguèron lo desvolopament d'unei civilizacions importantas sus lo continent asiatic a partir deis estats presents dins la region durant lei sègles precedentas dins lo Sud-Èst asiatic, en China e dins l'archipèu de Japon.
Dins lo Sud-Èst asiatic, tres reiaumes principaus se partejèron la region. Lo premier foguèt Birmania que se formèt a partir de la reünion d'unei vilatges en una confederacin unica vèrs la mitat dau sègle IX. Au sègle XI, aquel estat prenguèt una importància novèla après sa conquista dei reiaumes vesins. De trabalhs importants foguèron realizats per sostenir l'agricultura e assegurar lo contraròtle militar dau reiaume. Pasmens, Birmania foguèt pas capable de resistir ais invasions mongòlas e lo país foguèt devesit entre un desenau d'estats rivaus fins a la fin dau sègle XIII. Lo segond estat major dau sud-est foguèt l'Empèri Khmer fondat a partir de 900 per lo rèi Yasovarnam. Fòrça religiós, aquel estat deguèt faciar l'ostilitat dau Reiaume de Champa fins a la fin dau sègle XII. Enfin, lo darrier reiaume major de la region foguèt lo Vietaam de la dinastia Ly. Aquela darriera unifiquèt lo país entre 1010 e 1225 e luchèt victoriosament còntra l'influéncia chinesa e còntra lei populacions situadas mai au sud d'Indochina. Au sègle XIII, la dinastia Ly foguèt rebutada e una familha novèla prenguèt lo poder. S'ocupèt de modernizar lo reiaume, especialament au nivèu administratiu, e de resistir ais atacas mongòlas.
De son caire, China foguèt dominada per l'Empèri Song fins au sègle XII e l'aparicion de l'Empèri Mongòl. Lei Song reformèron l'administracion e la justiciá e capitèron de restaurar l'economia chinesa gràcias ai progrès scientifics e tecnologics realizats per lei sabents dau país e la creacion d'un ret de transpòrts fòrça eficaç. L'epòca foguèt tanben marcada per la proteccion deis artistas e un nivèu culturau aut. Dins aquò, la dinastia deguèt faciar de dificultats militaras importantas, magerament dins lei regions nòrd. En 1126, la capitala de l'Empèri foguèt conquista per d'envasidors venguts de Manchoria e l'Emperaire deguèt se replegar mai au sud. Puei, a partir dau sègle XIII, foguèt lo torn dei Mongòls d'atacar lei territòris Song que foguèron totalament ocupats en 1279.
Enfin, dins lei regions japonesas, la feodalitat eissida dei reformas dau sègle VIII contunièt. Pasmens, se basèt mai e mai sus de ligams personaus. Tre lo sègle IX, la familha dei Fujiwara obtenguèt la màger part dau poder. Conoguèron lor apogèu au sègle X mai abandonèron pauc a pauc l'exercici dau poder per leis afaires religiosas. Permetèron l'aparicion d'una societat au nivèu culturau important, especialament dins lei domenis de la literatura e de l'arquitectura, e l'expansion dau bodisme. Aque periòde s'acabèt a la fin dau sègle XII quand lei clans Taira e Minamoto acomencèron una guèrra per lo contraròtle dau país. Finalament venceires en 1185, lei Minamoto prenguèron lo poder e creèron lo bakufu dirigit per un shogun. Pasmens, la linha dei Minamoto perdiguèt lo poder tre 1199 au profiech de la familha Hojo que dirigiguèt lo shogunat fins a 1333 mentre que lei Fujiwara èran definitivament eliminats dau poder centrau. Maugrat lei menaças d'invasions mongòlas e lei divisions intèrnas causadas per lei clans o lei partisans d'un poder dirigit per l'Emperaire, lo periòde Hojo donèt una estabilitat novèla au Japon.
L'Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
La formacion fòrça rapida de l'Empèri Mongòl foguèt lo fenomèn pus important dau sègle XIII. D'efèct, eissit d'un ensems de tribús situats unificadas per Genghis Khan entre 1189 e 1206, va s'estendre en quauqueis annadas sus una superficia egala a 33 000 000 km². Lei conquistas principalas foguèron realizadas en Asia Centrala, en China, en Pèrsia e dins lei regions occidentalas d'Asia. D'expedicions foguèron egalament mandadas ambé succès còntra leis estats dau Sud-Èst asiatic e còntra aquelei d'Euròpa Orientala.
D'efèct, vèrs la fin dau sègle XII, lo pòble mongòl èra devesit entre cinc ensems principaus de tribús e enviroutant d'estats relativament poderós coma aqueu de la dinastia Jin. Son unificacion foguèt un procediment lòng, acomençat en 1189 quand Genghis Khan unifiquèt tornarmai la confederacion Khamag, que s'acabèt après una guèrra acarnada entre 1203 e 1206. Après aqueu succès, Genghis Khan reinèt fins a sa mòrt en 1227. Reorganizant la lèi de son estat e sei fòrças armadas, mandèt una tièra de campanhas militaras victoriosas per conquistar lei regions vesinas. En fòra de son organizacion militaras, sa politica basada sus la libertat religiosa, la non-discriminacion entre Mongòls e non-Mongòls e lo desvolopament dei cambis comerciaus e culturaus, li permetèt de tenir pus aisament sei conquistas. A sa mòrt, lo centre d'Asia e lo nòrd de China èra sota son contraròtle.
Son successor Ogedei (1227-1241) contunièt aquela òbra en reforçant leis institucions de l'Empèri creant, per exemple, una capitala novèla a Karakorum. Au nivèu militar, se perseguèt la politica de conquistas ambé d'atacas còntra l'èst d'Euròpa, lo rèsta de China e lo nòrd d'India. Pasmens, la mòrt d'Ogedei arrestèt aquelei progrès e l'Empèri conguèt una crisi de succession entre 1241 e 1251. Fin finala, Mongke venguèt khan en 1251. Assaièt de restaurar la poissança de l'Empèri mai deguèt egalament lo partejar ambé seis aliats durant la crisi de succession marcant lo començament de la division dau territòri mongòl après sa mòrt en 1259. En revènge, lei guèrras de conquista poguèron tornarmai acomençar : lo Califat Abbassida foguèt destruch en 1258 e Tibet reconoguèt la senhoriá mongòla. En revènge, la dinastia chinesa Song capitèt de resistir dins lo sud de China fins a 1279.
La formacion de França[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIII, l'Euròpa Occidentala foguèt marcada per la formacion e l'emergéncia d'un reiaume poderós sota la direccion dei rèis de França. De Loís VIII a Felipe IV, una tièra de rèis capitèron de prendre l'avantatge sus lei senhors feodaus dau reiaume, d'establir la superiotat de lor poder e de centralizar l'administracion de l'estat per aumentar son eficacitat.
Lo premier ponch d'aquela politica foguèt l'eliminacion, o la limitacion, dau poder de l'aristocràcia feodala, especialament aquelei dau rèi anglés que tenián un nombre fòrça important de fèus en França e dei senhors occitans dau sud conquistat o somes pendent la Crosada dels Albigeses. Aquò permetèt au rèi de França d'integrar dins son domeni pròpri una partida importanta dau sud e de l'oèst dau país (Tolosa, Normàndia...). Après aquelei succès, lei rèis francés deguèron principalament faciar de revòutas de senhors locaus que foguèron pas capables de menaçar seriosament lo govèrn centrau.
En fòra deis afaires militars, la monarquia francesa s'ocupèt tanben d'enfòrçar son poder dins lei domenis economics, administratius e intellectuaus. D'efèct, la region de Flandra venguèt una crosiera comerciala majora en Euròpa e lei sobeirans francés capitèron de crear una tièra de fieras dins lo nòrd dau país. Permetèron de cambis fòrça importants entre lei marchands dau nòrd e dau sud d'Euròpa. Au nivèu administratiu, de reformas importantas de l'administracion foguèron realizadas a partir dau rèine de Loís IX per la modernizar e aumentar son eficacitat. Leis oficiers reiaus foguèron tanben regularament susvelhats. La justícia foguèt prefondament transformada ambé lo desvolopament dei parlaments, sota l'autoritat dau rèi, que permetèron pauc a pauc de limitar l'influéncia de la justícia dei senhors feodaus sus leis afaires pus importants. Enfin, aquelei transformacions foguèron ajudadas per un melhorament dei mejans de formacion gràcias au desvolopament progressiu d'institucions mai o mens religiosas (Universitats, monastèris...) onte la reflexion prenguèt una plaça importanta.
A partir de la fin dau sègle XIII, Felipe IV de França èra donc pron poderós per intervenir dins leis afaires europèus e afirmar son independéncia coma en 1302 còntra la papautat. En 1307, serà tanben capable d'eliminar l'Òrdre religiós dau Temple vengut dempuei lei Crosadas una dei poissanças financieras pus importantas dau continent. Aqueu rèine marquèt la fin de la feodalitat en França e lo passatge vèrs lo Regim Ancian.
La fin de l'Edat Mejana e l'emergéncia d'estats novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau sègle XIV, un ensems de transformacions importantas entrraïnèt de cambiaments prefonds dins l'equilibri politic entre estats. Lei pus importants foguèron la disparicion de l'Empèri Mongòl devesits entre leis eiretiers e lei vassaus dau darrier Grand Khan, l'epidemia de pèsta deis annadas 1340 que va decimar lei populacions europèas e asiaticas puei causar una mutacion importanta de la societat europèa e l'expansion novèla deis estats musulmans sota la direccion dei Turcs Otomans.
Lei mutacions europèas dei sègles XIV e XV[modificar | modificar la font]
Entre lei sègles XIV e XV, lo continent europèu deguèt faciar de dificultats fòrça importanta que lei principalas foguèron leis epidemias de pèsta de la fin deis annadas 1340 e la persisténcia de conflictes entre estats (Guèrra de Cent Ans, revòutas de païsans...). Lei consequéncias foguèron l'entraïnament d'una crisi dei vilas que deguèron luchar còntra l'autoritat dei senhors assaiant de limitar lor autonòmia e faciar lo desvolopament de l'artesanat dins lei zonas ruralas. La Glèisa de Roma foguèt tanben tocada per una crisi grèva en causa de pèrdas umanas ligadas ais epidemias. En 1377, la mòrt dau papa Grègori X foguèt la fònt d'un conflicte politic e religiós entre lo reiaume de França e lei ciutats italianas per assostar lo sèti oficiau de la papautat. Cada camp elegiguèt son candidat e la Crestianitat Occidentala foguèt devesit entre dos camps fins a 1417. Enterin, lo contraròtle de la Glèisa sus sei fidèus demeniguèt e d'eresias novèlas apareguèron a partir de la mitat dau sègle XV.
Aquelei dificultats aguèron de consequéncias importantas sus la societat medievala ambé l'emergéncia de sentiments novèus. Leis elèits militaras, magerament l'aristocràcia, se donèt d'ideaus novèus dins lei domenis religiós, politics e moraus marcats per la creacion d'òrdres de prestigi coma l'Aus d'Aur de Borgonha. De son caire, leis espròvas faciadas per la borgesiá permetèron l'aparicion d'una identitat comuna e un començament de sentiment de classa. Enfin, la pèrda d'influéncia de la ierarquia catolica entraïnèt l'individualizacion de la practica religiosa e de la reflexion intellectuala.
D'autra part, aqueu periòde foguèt tanben caracterizat per lo progrès tecnic e scientific dau continent que lei sabents realizèron unei descubèrtas importantas (estampariá, arma de fuòc...). Aquò permetèt lo desvolopament dei premiereis industrias dins lei domenis de la metallurgia o de l'agricultura e l'expansion d'idèas novèlas. Enfin, de sobeirans, coma lo rèi de Portugal, encoratgèron lei viatges d'exploracion per descubrir de territòris e de fònts de cambis comerciaus novèus.
La Guèrra de Cent Ans[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Cent Ans se debanèt de 1337 a 1453 entre França e Anglatèrra. Entraïnada per una tièra d'incidents regardant lei fèus dau rèi anglés dins lo reiaume de França, foguèt en realitat la contuniacion d'un ensems pus important de conflictes entre lei dos reiaumes. Son començament foguèt a l'avantatge deis Anglés que capitèron d'ocupar la partida oèst de França après la desfacha francesa de Peitieus en 1356 e la captura dau rèi francés Joan II. Puei, maugrat lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles V, la màger part de França foguèt ocupada. En 1420, lo tractat de Troyes consacrèt l'adopcion dau rèi anglés Enric V coma eiretier dau rèi francés Carles VI, vengut fòl quauqueis annadas après lo començament de son rèine.
Pasmens, leis annadas 1420 veguèron tanben l'emergéncia d'un sentiment nacionau dins lei dos reiaumes, especialament en França, e una partida de la noblesa e de la populacion refusèt l'arribada d'un rèi estrangier a la tèsta dau país. Lo redreiçament definitiu dei fòrças francesas se debanèt en 1429 quand Joana d'Arc capitèt d'empachar la presa d'Orleans per leis Anglés e d'assegurar la legitimitat de Carles VII sacrat rèi a Rems. De mai, leis Anglés perdiguèron l'aliança ambé Borgonha e deguèron d'ara endavant faciar solets una armada francesa modernizada e reorganizada. Entre 1450 e 1453, foguèron totalament desfachs e perdèron tot lor territòri continentau levat de la vila de Calais. Aqueu conflicte, fòrça lòng, entraïnèt l'emergéncia dei nacions francesa e anglesa car permetèt de renfòrçar l'administracion centrala dei reiaumes e de melhorar fòrtament leis armadas reialas en fàcia dei tropas dei noblesas localas.
L'emergéncia dei nacions europèas[modificar | modificar la font]
En fòra dau conflicte entre França e Anglatèrra, lei sègles XIV e XV venguèron l'emergéncia d'uneis estats novèus en Euròpa. Dins lei regions de l'oèst, la peninsula iberica veguèt la formacion de Portugal durant la Reconquista, e dei reiaumes de Castilha e d'Aragon. Pauc a pauc, Castelha estendigut sa dominacion sus la region. En Itàlia, la peninsula se devesiguèt entre ciutat-estats rivaus (Milan, Venècia, Florença, Estats de la papautat...) e lo Ducat de Savoià que deguèt rapidàment faciar la pression francesa sus sei frontieras occidentalas.
Pasmens, lei nacions novèlas aparegudas ai sègles XIV e XV foguèron principalament situadas dins lei regions centralas e orientalas dau continent :
- Polonha-Lituània se desvolopèt sota l'influéncia d'una dinastia catolica, lei Jagellons, e s'estendiguèt pauc a pauc a l'entorn de Cracòvia. En 1410, la batalha de Grunwald marquèt l'afondrament de l'Òrdre dei Chivaliers Teutonics, que vendriá finalament vassau dau rèi polonés en 1466, e lo començament de l'expansion polonesa. A la fin dau sègle XV, lo reiaume èra vengut la poissança principala de l'Euròpa de l'Èst.
- Danemarc capitèt per una politica mesclant guèrras de conquista e alianças matrimonialas d'unificar lei país d'Escandinàvia en 1397.
- Moscovia que venguèt lo centre de l'unificacion d'unei principats vassalas dei Mongòls. En 1380, la batalha de Kolikovo marquèt l'afondrament de la poissança mongòla dins la region e Moscòu venguèt independanta vèrs la fin dau sègle XV.
- lo Sant Empèri Roman Germanic que seis institucions foguèron definidas en 1356. Aparegut vèrs lo sègle XI, aquel estat foguèt la poissança dominanta d'Euròpa Centrala. Pasmens, l'autonòmia totjorn creissenta de sei membres va pauc a pauc entraïnar son afebliment.
L'expansion novèla de l'Islam e la fin de l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
La fin de l'Edat Mejana veguèt lo començament d'un periòde d'expansion novèu per l'Islam e leis estats musulmans. Dos estats ne'n foguèron la basa. Lo premier foguèt Mali que conoguèt son apogèu durant lo rèine de Kankan Mossa pendent la premiera mitat dau sègle XIV. Dirigit per un sistèma ierarquizat organizat e poderós, sa societat foguèt caracterizat per una tolerància religiosa granda entre musulmans e animistas. Lo prestigi obtengut per Kankan Mossa pendent son romavatge a La Mèca li permetèt d'estendre son territòri sus leis estats modèrnes de Senegal, de Mali, de Gambia, de Guinèa e de Niger. Dins aquò, aquel empèri subrevisquèt pas a la mòrt de son fondator e se devesiguèt tre leis annadas 1340 en causa d'atacas enemigas sus sei frontieras e de crisis de successions a sa tèsta.
Lo segond estat musulman en expansion fòrta durant aquela epòca foguèt lo Sultanat Otoman que vendriá lo Califa Otoman après sa victòria sus lei Mamelocs en 1517. Après sa disparicion en fàcia deis armadas mongòlas de Tamerlan en 1402, lo sultanat foguèt restaurat tre 1513. Dins leis annadas 1420, aviá ja reconquist Anatòlia qu'èra lo centre de sa poissança. Puei, contunièt son expansion en direccion d'Euròpa. Obtenguèt unei succès dins lei Balcans (Varna, 1444) e s'installèt durablament en Euròpa. I vendriá la poissança majora durant lei sègles seguents. En 1453, ataquèt lei rèstas de l'Empèri Bizantin que sa capitala foguèt presa. Aquò foguèt un eveniment fòrça important per l'epòca marcant la fin oficiala de l'Empèri Roman e, subretot, causant la partença d'un nombre important de sabents orientaus vèrs Euròpa Occidentala. Constantinòple venguèt alora la capitala dau Sultanat Otoman fins a sa disparicion.
L'esclatament de l'Empèri Mongòl e la formacion d'estats asiatics novèus[modificar | modificar la font]
Après sa formacion rapidà, l'Empèri Mongòl conoguèt de successions malaisadas après la mòrt de Genghis Khan e de son premier successor. Quatre estats principaus li succediguèron après la mòrt de Mongke : la China de la dinastia Yuan, l'Ilkhanat, lo Khanat de Djaghataï e lo Khanat de l'Òrda d'Aur. Aqueleis estats conoguèron rapidàment de dificultats intèrnas importantas e foguèron fòrça afeblits tre la mitat dau sègle XIV. La region de Djaghataï conoguèt una restauracion brèva de la poissança mongòla au començament dau sègle XV sota lo rèine de Tamerlan mai sa mòrt entraïnèt la disparicion de son empèri.
La division e lo declin rapide de l'Empèri Mongòl permetèron la formacion o la restauracion d'estats novèus sus lo continent asiatic. D'en premier, foguèt lo cas de China que prenguèt tornarmai son independéncia sota la dinastia Ming a partir de 1368. De trabalhs fòrça importants foguèron realizats e la capitala Nankin foguèt modernizada. Coma en Euròpa, d'expedicions d'exploracions foguèron mandadas per la flòta chinesa. Aquela expansion navala permetèt d'establir la senhoriá chinesa sus la peninsula coreana. Pasmens, au sègle XV, lo govèrn decidiguèt de cambiar de politica e d'adoptar una doctrina isolacionista, principalament per luchar còntra lei piratas japonés. De mai, l'influéncia deis eunucs sus lei decisions de la Cort va entraïnar l'afebliment progressiu de la dinastia.
Au Japon, se debanèt unei guèrras civilas e leis emperaires se succediguèron rapidament. En 1336, lo shogunat foguèt conquist per la familha Ashikaga mai lei trebols contunièron. Entre 1467 e 1477, una guèrra civila fòrça importanta entraïnèt la casuda dau govèrn centrau. Lo poder foguèt devesit entre divèrsei clans.
Dins lo sud-èst asiatic, lo sègle XV veguèt l'emergéncia d'un reiaume thaï poderós a partir d'un ensemble de principats fondadas après lei trebols causats per l'invasion mongòla. Aprofichèt l'afebliment relatiu de Viet Nam entre 1400 e 1430 en causa d'una crisi de succession que permetèt ai Chinés d'ocupar una partida dau país entre 1418 e 1428. Pasmens, una revòuta dirigida per Le Loi li donèt tornarmai son independéncia.
L'America precolombiana[modificar | modificar la font]
Tres estats principaus dominèron l'America precolombiana durant la fin de l'Edat Mejana. Foguèron l'estat astèc situat dins lo centre de Mexic, l'Empèri Inca situat de lòng de la Cordilhiera deis Andes e l'ensems de ciutat-estats maias de la peninsula de Yucatan.
L'Empèri Astèca èra basada sus una aliança entre tres ciutats dau centre de Mexic (Tenochtitlan, Texcoco e Tlacopan). Foguèt fondat après la casuda de la civiizacion toltèca vèrs la fin dau sègle XII. En 1430, aquela aliança establiguèt sa dominacion sus la region e acomencèt una politica d'expansion progressiva. Adoptant una religion similara ai civilicions precedentas de la region, leis Astècs desvolopèron una civilizacion brilhanta caracterizada per una religion basada sus de sacrificis umans e per un sistèma fòrça important de cambis comerciaus ambé lo rèsta de la region.
De lor caire, leis Incas se desvolopèron a partir de la vallada de Cuzco. Au començament dau sègle XV, acomencèron d'unificar la màger dei regions de la Cordilhiera deis Andes gràcias a una administracion ben organizada, un ret de rotas ben desvolopats e l'utilizacion de quechua coma lenga comuna. Aquò permetèt l'expansion militara de l'Empèri sota lei rèines de Pachacútec (1438-1471) e de son fiu Túpac Yupanqui (1471-1493).
Enfin, dins lo Yucatan, lei ciutat-estats maias veguèron l'aparicion d'influéncias novèlas coma aquela dei populacions « toltècas » vengudas de Mexic après lo sègle XIII. A partir dau sègle XV, se devesiguèron entre alianças rivalas que formèron de blòts ben protegits per de rets de fortificacions e mai o mens ostils entre elei.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Zagazig
Zagazig (الزقازيق en arabi) qu'ei ua vila de Baisha Egipte situada dens lo dèlta deu Nil a uns 80 km deu Caire, au ras de l'antica ciutat de Per Bastet (egaument coneguda com Bubastis en grèc o Tell basta en arabi) o e's venerava la divessa deu cap de gat Bastet.
Zagazig qu'acessa ua branca de la prestigiosa universitat islamica Al-Azhar.
En 1999 la soa populacion qu'èra de 279 000 abitants.
Qu'ei la capitala deu Governorat de Sharqia.
Qu'ei la ciutat nadau deu coronèu Ahmed Orabi qui gavidè ua rebellion contra l'ocupant britanic e peus drets deus ciutadans egipcians.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Marèa
La marèa designa lo fenomèn de modificacion de la nautor de las mars e oceans causada per l'interferéncia de la luna e del solelh sul camp gravitacional de la Tèrra.
Quand aquel nivèl es maximal se ditz "marèa nauta" o "plena", e quand es minimal se ditz "marèa bassa" .
Doas marèas nautas successivas son desseparadas per un periòde de temps de dotze oras e mièja, de manièra qu'entre una plena mar e una bassa mar passan sièis oras e quart. Dins las mars tancadas o pichonas (com la Mediterranèa) las marèas son gaireben imperceptiblas, mas dins los oceans o mars dobèrtas, i pòt aver de diferéncias de qualques mètres entre la bassa mar e la plena mar.
L'influéncia gravitacionala solara pòt aumentar o demesir l'intensitat de les marèas. Pòt provocar de "marèas vivas" si lo solelh e la luna son alinhats (dos còps almens, en luna nòva e en luna plena), e "marèas mòrtas" (quand la luna es en quart creissent e en darrièr quarton).
La pression atmosferica tanben influís, fins a 15 cm. Aquelas marèas se sonan "marèas meteorologicas".


text:
Sarre-Union
Saarunion en alemannisch (Sarre-Union en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Sarre-Union se situa en la region naturala de la Alsace Bossue.
La ville de Sarre-Union se situe dans la région naturelle de l'Alsace Bossue.
Istòria[modificar | modificar la font]
- La comuna es la reünion en 1794 de doas ancianes comunas, Bouquenom (Bockenheim) e Vila-Nòva de Sarrewerden (Nèu-Saarwerden), de part e d'autra de la Sarre ; lo periòde revolucionari de la Convencion nacionala lududes a valgut lo sieu nom de Saar-Union. Saar-Union a #èsser francisé en Sarre Union après la primièra guèrra mondiala.
- En lo moment de la mòrt del darrièr comte de Sarrewerden, Bouquenom i aguèt donat en fief al comte de Moers, de contunh al comte de Nassau-Sarrebruck (1554-1559) partidari del luthéranisme e #que #introdusir la Reforma.
- En 1629, lo pòrti François II de Lorraine pren possession de la vila e i restablís la religion catolica.
La guèrra de trenta ans, provòca de épouvantables estralls e los contunhs passatges de tropas dévastent tota la region. Lo castèl de Sarre-Union a destruit. En 1697, Bouquenom e Sarrewerden an ligat dirèctament a la Lorraine, las Nassau decidisson doncas de la reconstruction d'una notícia capital Neusarrewerden (La Vila Nòva). Bouquenom Ven francesa l'an 1766 a la mòrt del darrièr pòrti de Lorraine : Stanislas. dins lo comtat lo prince Louis de Nassau Sarrebruck succedís en 1768 a lo sieu paire Guillaume-Henri. Los sieus maladresses #contribuir al rattachement del comtat e de Neusarrewerden a la França. Per rasons confessionnelles, la region i aguèt ligat al Bas-Rhin per decrèt del 14 de febrièr de 1793.
- La commune est la réunion en 1794 de deux anciennes communes, Bouquenom (Bockenheim) et Ville-Neuve de Sarrewerden (Neu-Saarwerden), de part et d'autre de la Sarre ; la période révolutionnaire de la Convention nationale lui a valu son nom de Saar-Union. Saar-Union a été francisé en Sarre Union après la première guerre mondiale.
Elle fut chef-lieu de district de 1790 à 1795.
- Lors de la mort du dernier comte de Sarrewerden, Bouquenom fut donnée en fief au comte de Moers, puis au comte de Nassau-Sarrebruck (1554-1559) partisan du luthéranisme et qui introduisit la Réforme.
- En 1629, le duc François II de Lorraine prend possession de la ville et y rétablit la religion catholique.
La guerre de trente ans, provoque d'épouvantables ravages et les continuels passages de troupes dévastent toute la région. Le château de Sarre-Union est détruit. En 1697, Bouquenom et Sarrewerden sont rattachées directement à la Lorraine, les Nassau décident donc de la reconstruction d'une nouvelle capitale Neusarrewerden (La Ville Neuve). Bouquenom devient française en 1766 à la mort du dernier duc de Lorraine : Stanislas. Dans le comté le prince Louis de Nassau Sarrebruck succède en 1768 à son père Guillaume-Henri. Ses maladresses contribuèrent au rattachement du comté et de Neusarrewerden à la France. Pour des raisons confessionnelles, la région fut rattachée au Bas-Rhin par décret du 14 février 1793.


text:
Washington, DC
Washington o mens correntament Washington DC (Washington, DC) o lo Districte de Colúmbia (en anglés Washington; Washington, D.C.; District of Columbia) es la capitala dels Estats Units d'America. Sa populacion èra estimada a 646 449 abitants en 2013. Sa superfícia totala es de 177 km². Es l'unic districte federal dels Estats Units d'America. Se tròba situada als bòrds del riu Potomac, entre los estats de Virgínia e Maryland.
Projècte de l'arquitècte francés Pierre Charles L'Enfant a la fin del sègle XVIII, foguèt la primièra vila del mond creada per èsser un centre de govèrn. I se troban l'Ostal Blanc e lo Capitòli federal.
Lo districte de Colúmbia, fondat lo 16 de julhet de 1790, es un districte federal, coma especifica la Constitucion dels Estats Units. Fa pas partit de nul estat dels Estats Units, mas s'airalèt dins de partits ancians dels estats de Virgínia e Maryland. I a un govèrn municipal, mas lo Congrès estatunidenc ten l'autoritat maxima sul districte.
Istòria[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]


text:
Alessandro Manzoni
Alessandro Francesco Tommaso Antonio Manzoni (Milan, 7 de març de 1785 - Milan, 23 de mai de 1873) foguèt un poèta, dramaturg e escrivan lombard. Aquesta figura màger del romantisme es considerat coma un dels autors mai importants de la literatura italiana.
Son roman I promessi sposi es generalament vist coma una de las òbras principalas de las letras italianas, e tanben coma lo libre mai representatiu del Risorgimento e del romantisme italian, e aguèt a mai una influéncia capitala sus la definicion d'una lenga nacionala italiana.
Foguèt tanben un personatge eminentament politic e a l'encòp un intellectual engatjat, coma senador del Reialme de Sardenha tre 1860, en plen Risorgimento, fins a 1861 quand se creèt lo Reialme d'Itàlia aprèp l'Unificacion d'Itàlia.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Inni sacri (1812-1822)
- Il conte di Carmagnola (1816), tragedia
- Osservazioni sulla morale cattolica (1819)
- Il cinque Maggio (1821)
- Adelchi (1822), tragedia
- I promessi sposi (1827)
- La colonna infame (1842)


text:
Toscana
Toscana es una region de l'oèst d'Itàlia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Durant l'Empèri Roman foguèron fondadas las ciutats de Luca, Pisa, Siena e Florença. L'esfondrament de la civilizacion ocurrit al sègle V amb l'invasion de pòbles gotics. Al sègle VI, los lombards cambièron la capitala de la region per la ciutat de Luca.
Geografia[modificar | modificar la font]
Divisions administrativas[modificar | modificar la font]
La Region de Toscana es devesida en 10 províncias :
- Província d'Arezzo,
- Província de Florença (Firenze),
- Província de Grosseto,
- Província de Ligorna (Livorno),
- Província de Luca (Lucca),
- Província de Massa-Carrara,
- Província de Pisa (Pisa),
- Província de Pistòia,
- Província de Prato,
- Província de Siena (Siena)
Economia[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina oficiala del torisme en Toscana en francés e autras lengas.


text:
Dorsala (geologia)
Una dorsala, o zòna de divergéncia, es un fenomèn geologic caracterizat per doas placas que s'escartan pauc a pauc. Aquò amenusa l'espessor de la litosfèra e causa una remontada de magma entre lei doas placas. Aquela demenicion d'espessor entraïna tanben una baissa de la pression que permet la fusion parciala dei materiaus dau mantèu e la formacion de magma. Puei, aqueu magma en fusion pòu contuniar son camin en direccion de la superficia gràcias ai falhas causadas per la divergéncia dei dòas placas.
Lei dorsalas pòdon se formar dins lei regions oceanicas o continentalas. Pasmens, son pus frequentas au fons deis oceans onte l'espessor de la crosta terrèstra es pus febla. Ansin, existisson 64 000 quilomètres de dorsalas oceanicas activas còntra solament 6 000 situadas sus un continent. Lei principalei son situadas au fons de l'Ocean Atlantic, au fons de l'Ocean Pacific, au fons de l'Ocean Indian e dins lei regions orientalas d'Africa.
Lo volcanisme dei zònas de divergéncia es generalament de tipe efusiu.


text:
Turcmenistan
Turcmenistan (Türkmenistan en turcmèn) es un país d'Asia qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Cazacstan e Ozbequistan al nòrd, Afganistan a l'èst, Iran al sud e la mar Caspiana a l'oèst. Sa capitala es Ashgabat.
Lo gentilici es turcmèn -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Turcmenistan es estat poblat dempuèi l'antiquitat. Las tribús turcmènas consacradas a la creacion de cavals arribèron al territòri en temps remòts, possiblament originàrias de las montanhas d'Altai, e s'establiguèron als entorns del desèrt de Karakum, en arribant fins a Pèrsia, Siria e Anatolia.
L'armada russa faguèt la siá intrada dins lo territòri entre los decènnis de 1860 e 1870. En 1869, se creèt lo pòrt de Krasnovodsk, e ja en 1874 se consolidèt la preséncia russa amb la creacion del districte militar de Transcàspia. Foguèt annexèt per l'empèri Rus entre 1865 e 1885; en 1890 lo contraròtle rus sus Turcmenistan èra complet.
En 1917 arribèron d'aires de revolucion, e durant la guèrra civila (1918-1920) Turcmenistan foguèt tanben en las tèstas de batalha. Un còp establida l'Union Sovietica, lo territòri de Transcàspia (reorganizat dempuèi 1921 coma Turquestan) s'establiguèt coma una republica autonòma, per passar aquel meteis an a èsser una de las republicas constituentas de l'Union.
A aquela epòca, se fixèron las frontièras de la Republica Sovietica, e se desvolopèron de projèctes ambicioses per aprofechar los sieus recorses naturals pel benefici de l'Union Sovietica. Se creèron tanben de sistèmas d'irrigacion e pauc a pauc la produccion de coton e petròli venguèt una de las activitats economicas principalas.
Après la dissolucion de l'Union Sovietica, Turcmenistan venguèt un estat independent. Lo controvertit president Saparmurat Niyazov a dominat la vida politica del país dempuèi alavetz.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Turcmenistan a una superfícia de 488 100 km², que 90% ne son cobèrts pel desèrt del Karakum.
Los rius principals son Amodarià, Atrek e Murgab. En lo que tanh a la còsta turcmèna que possedís sus la mar Caspiana, es plana a la mitat septentrionala e escarpada al centre e al sud. A la part septentrionala i a la baia de Türkmenbaşy, la peninsula del meteis nom e lo gòlf de Garabogazköl, ocupat per una granda palun d'aiga salada. Entre aquel gòlf e lo mar d'Aral se tròba lo lac Sariqamish, apertenent al Turcmenistan e Ozbequistan.
Lo clima es subtropical desertic, amb pauca pluèja. Los vents i son cauds e secs, e la màger part de la precipitacion se concentra entre genièr e mai. La pluèja annala en Turcmenistan es inferiora als 200 mm. Existisson de menudas zònas de bòsc dins las tèrras nautas del SO e SE.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La populacion, d'aperaquí 4,5 milions d'abitants, se dividís en 77% de turcmèns, 9,2% d'ozbècs e 6,7% de russes, del temps que los tatars, los alemands e d'autras comptan amb 5%. La lenga oficiala e tanben majoritària es lo turcmèn, qu'es parlat per 72% de la populacion, seguida pel rus, principalament dins las vilas, amb 12%, e l'ozbèc, qu'es la lenga de 9%. Existís tanben una diversitat de religions, doncas que se plan 89% son musulman e 9% son de membres de la Glèisa Ortodòxa Russa, la rèsta apertenon a de minoritats pichonas, e qualques unas d'elas, coma los Testimònis de Jehovà, patisson la manca de libertat religiosa.


text:
Tractat de Verdun
Lo Tractat de Verdun que ho establit en 843 enter los tres hilhs de Loís lo Pietadós (egaument arrèr-hilhs de Carlesmanhe) entà partajà's lo territòri de l'Empèri Carolingian (l'empèri de Carlesmanhe).
Lotari, Loís lo Germanic e Carles lo Cap-pelat que's s'autregèn respectivament los reiaumes de Frància Mejana (o Lotaríngia), de Frància Orientau e de Frància Occidentau.
A l'origina, Lotari qu'ensagè d'eretar sol de l'empèri en bèth pelejar contre los sons dus hrairs (qui s'èran aligats dab lo Jurament d'Estrasborg, 842). Fin finala, qu'avó d'acceptar lo Tractat de Verdun en bèth acabar atau la guèrra de succecion.


text:
-422
Aquesta pagina concernís l'an -422 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès totjorn centrada sus leis operacions en Tràcia còntra l'armada dau generau espartenc Brasidas. Après la fin de l'armistici signat en 423 avC — que foguèt ja parcialament respectat — e d'un renfòrç atenenc dirigit per Cleon (40 naviris, 1 200 oplitas, 300 cavaliers e l'infantariá leugiera d'acompanhament), lei combats acomencèron tornarmai. Leis Atenencs reconquistèron Torone e Scione. Pasmens, foguèron vencuts a Amfipòlis. Cleon e 600 soudats atenencs foguèron tuats còntra 7 Espartencs, compres Brasidas. Aquela desfacha èra grèva per Atenas car la region èra un centre minier important e una fònt d'avitalhament per leis arsenaus navaus de la vila qu'utilizan la fusta de Tràcia per la construccion dei naviris. Pasmens, lei mòrts de Cleon e de Brasidas, caps importants dei faccions bellicistas d'Atenas e d'Esparta, permetèron de durbir de negociacions entre lei dos camps.
Esparta[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Peloponès còntra Atenas e seis aliats. Après l'arribada d'un renfòrç atenenc dirigit per Cleon en Tràcia, lei combats acomencèron tornarmai a l'entorn d'Amfipòlis. Après unei desfachas, leis Espartencs capitèron de tuar Cleon e 600 soudats atenencs mai Brasidas foguèt tanben tuat dins la batalha. Amfipòlis demorèt ocupada per leis Espartencs e de negociacions acomencèron tornarmai entre lei doas ciutats.


text:
Plegeneg
Plegeneg en breton ( Pleugueneuc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Pleugueneuc a ligat a Guéhénoc, o Guéhéneuc, fraire soldat, druide o cap de guèrra venguda de Grand Bretanha a Modèl:La s-.
La parròquia de Pleugueneuc fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Étienne.
L'origine de Pleugueneuc est liée à Guéhénoc, ou Guéhéneuc, moine soldat, druide ou chef de guerre venu de Grande-Bretagne au Modèl:S-.
La paroisse de Pleugueneuc faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Étienne.


text:
Província de Tèrra deu Huec, Antartida e Islas de l'Atlantic Sud
La Província de Tèrra deu Huec, Antartida e Islas de l'Atlantic Sud (var. Província de Tèrra del Fuòc, Antartida e Illas de l'Atlantic Sud) qu'ei la província mei recenta e mei austrau d'Argentina.
La Republica Argentina que i exerceish un contaròlle exclusiu e efectiu pas sonque suber la Tèrra deu Huec, estant que las islas e son devath lo contaròlle efectiu deu Reiaume Unit e que la porcion d'Antartida revindicada per Argentina qu'ei sancerament revindicada peu Reiaume Unit e parciaument revindicada per Chile.
Las Islas Malvinas que hèn partida de las islas oficiaument administradas per aquesta província a maugrat que lo lor darrèr governador argentin, Luis Vernet, e n'aja estat horabandit per l'invasion britanica de 1833.
Tà çò qui ei deus territòris antartics, Argentina (com un sarròt d'autas nacions) qu'i possedeish basas militaras e scientificas mes las negociacions de sobeiranetat que son geladas per un tractat internacionau per mantuas annadas.


text:
Lo Poget
Lo Poget (. en francés) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquesta comuna es situada a l'èst de Clarmont d'Erau prèp del riu Erau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La pèira levada
- Lo vilatge redond medieval
- La font de Sant Aman
- La glèisa romanica de Sant Jaume
- La glèisa gotica de Santa Catarina
- Lo castèl de l'Estanh


text:
Resina (vegetala)
Las resinas vegetalas son de substanças naturalas secretadas per de vegetals. An l'aspècte d'un liquid pegant que sèca mai o mens rapidament al contacte de l'aire. Son sovent plan odorantas.
Lo tèrme de « resinós » es sovent utilizat per designar los conifèrs perque gaireben totes aqueles, coma los avets, los pins o los cipreses produson en abondància de resinas. D'unas, coma lo pinastre, fan l'objècte d'una expleitacion economica.
Mas totes los conifèrs ne produson pas de resinas e existís fòra dels conifère, fòrça vegetals donant de resinas: coma los Dracaena donan de resinas rojas autrescòs utilizadas coma colorants, las Burseraceae donant de resinas d'encens o de mirra, lo canabis dona una resina utilizada coma droga psicotròpa, eca.
Las resinas sortisson de cellulas vegetalas dons de canals resinifèrs o dedins de la planta. Se distrian del latèx que demòran dins las parets cellulàris e que ne s'escapan sonque en cas de ferrida.
Las resinas pòdon fossilizar e donar de matièrias coma l'ambra.
Las resinas son comptabilizadas per la FAO e las ecocertificacions forestièras coma « produchs forestièrs autres que la fusta ».
Somari
Presentacion[modificar | modificar la font]
La resina pòt èsser solida o miègfluida, es insolubla dins l'aiga e dins l'etèr de petròli. Los conifèrs resinoses produson de colofana. La resina vegetala es utilizada dins la fabricacion de las resinas industrialas dins l'industria del plastic.
La resina del pinaster[modificar | modificar la font]
Lo gema s'extrai dos principals composants per l'industria chimica: l'esséncia de terebentina (~ 20 %) e la colofana (~ 80 %).
La resina conten una mescla d’acids resinics que la natura e las proporcions varian seguent l’espècia e la provenéncia geografica.
Usatge per l'Òme[modificar | modificar la font]
La resina sembla aver èsser utilizada dempuèi la Preistòria coma pèga (puntas de flèchas o de lança) o pour estancar los canoès pels Amerindians d'America del Nòrd. En Euròpa, foguèt trapada, subretot dins las Lanas en Occitània pel gematge. Se n'extrai d'òlis essencialas e foguèt utilzada per perfumar lo sucre e ne far de bonbons.
Usatge per la fauna satvatge[modificar | modificar la font]
Los estudis fachs en Jura soïs, en 2003, l’Universitat de Lausana mostrèt que la formiga (Formica paralugubris) profitariá de la proprietats antisepticas de la resina de conifèr (Picea). Alara que la vida sociala e lor biotòp expausan particularament l'espècia a las malautiás, los cercaires concluson en 2007 qu’en culhant aquela resina e en l'espandissent dins la formiguièra, se defendan melhor contra las bacterias e fungis patogèns.
En laboratòri, la resina arrestèt lo desvolopament de dos patogèns ubiquists e corrents dins lo mitan: la bacteria Pseudomonas fluorescens e lo fungi Metarhizium anisopliae. Serián los composats volatils (que de terpèns) e mai composats oleics que son en causa[1]. Las formiga dels boscs son consideradas coma plan utilas dins l'ecosistèma forestièr, mas es encara tròp leu per saber s'existís una simbiosi entre resinó e formigas.
Dans les années 1980, on avait déjà noté que certains oiseaux incluaient dans les matériaux de leur nid des végétaux émettant des substances volatiles à effets antiparasitaires.
La « propolis », autre forma de resina, es extracha per las abelhas de borrons e de ruscas d'arbres poiriá aver de foncions similàrias.
Voir aussi[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Font: Communicat de premsa del Fons nacional Soïs de la Recerca scientifica, 21 de junh de 2007 (fr)en linha, Accès a l'article (pagant)


text:
Corbara
Corbara es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Acorbaissèsse es una municipalitat del littoral balanin. Fasiá partida de la piève de Aregnu venguda pieve de Sant'Angelo[1] fins a la Revolucion. Es la una dels sièis comunas del costat de l'Isla-Rousse o conca de vida de l'Isla-Rousse #que compren los autres comunas de L'Isla-Rousse, Acorbaissèsse, Monticello, Pigna, e Santa-Reparata-di-Balagna.
Corbara est une commune du littoral balanin. Elle faisait partie de la piève d'Aregnu devenue pieve de Sant'Angelo[1] jusqu'à la Révolution. Elle est l'une des six communes du canton de L'Île-Rousse ou bassin de vie de L'Île-Rousse qui comprend les autres communes de L'Île-Rousse, Corbara, Monticello, Pigna, et Santa-Reparata-di-Balagna.
Acorbaissèsse a #èsser fondat en 816 per Guido de Sabellis.
Guido De Sabellis es lo un dels 4 princes romains exilés en las armadas de Charlemagne pel pape Léon III e que lo sieu successor, lo pape Etienne IV #enviar al cap d'un còrs expéditionnaire per liberar lo reialme de Corsega alavetz jol joug dels Sarrasins. Vencedor, la província de Balagne lududes i aguèt ofrit en recompensa. Guido De Sabellis #far bastir a la reünion d'un mont #que prendrà lo nom de mont de Guido, un castel en dominant la mar. Mai tard, los sieus fils Jacopino édifia lo Puja Dessús Sant'Angelo vesin un autre castel #que las ruïnes ne son totjorn visiblas a lo-dessus del coan d'Acorbaissèsse. A Modèl:La s- sègle un autre castel i aguèt bastit pel comte Manonne, descendent de la familha de Guido de Sabellis, al luòc-dich U Fòrta ont se tròba l'actuala capèla La nòstra-Madama dels Sèt Dolors. Lo endroit es encara trucada U Fo. En se metent jos la proteccion del senhor, de las gents #venir s'establir sus las pendentas del Mont de Guido, al luòc-dich Di a curbaghja aital @dénommer per la preséncia de corbs. Aquela appellation seriá a l'origina del nom d'Acorbaissèsse #qu'a considerat, per #çò que precedís, èsser la capitala istorica de la Balagne.
Corbara a été fondé en 816 par Guido de Sabellis.
Guido de Sabellis est l'un des 4 princes romains exilés dans les armées de Charlemagne par le pape Léon III et que son successeur, le pape Etienne IV envoya à la tête d'un corps expéditionnaire pour libérer le royaume de Corse alors sous le joug des Sarrasins. Vainqueur, la province de Balagne lui fut offerte en récompense. Guido de Sabellis fit construire au sommet d'un mont qui prendra le nom de mont de Guido, un castel dominant la mer. Plus tard, son fils Jacopino édifia sur le Monte Sant'Angelo voisin un autre castel dont les ruines sont toujours visibles au-dessus du couvent de Corbara. Au Modèl:S- siècle un autre castel fut construit par le comte Manonne, descendant de la famille de Guido de Sabellis, au lieu-dit U Forte où se trouve l'actuelle chapelle Notre-Dame des Sept Douleurs. L'endroit est encore appelé U Fo. Se mettant sous la protection du seigneur, des gens vinrent s'établir sur les pentes du Mont de Guido, au lieu-dit Di a curbaghja ainsi dénommé par la présence de corbeaux. Cette appellation serait à l'origine du nom de Corbara qui est considéré, par ce qui précède, être la capitale historique de la Balagne.


text:
Geronimo
Geronimo (mescalero-chiricahua Goyaałé, AFI:kòjàːɬɛ́, "lo que badalha"; junh de 1829 – 17 de febrièr de 1909) foguèt un cap important dels apaches bedonkohe que luchèt contra Mexic e Tèxas e son extension a la tèrras tribalas apachas diverses decennis durant las guèrras apachas. "Geronimo" èra lo nom que li donèron durant una batalha los soldats mexicans. Lo nom chiricahua de Geronimo es conegut en anglés coma Goyathlay o Goyahkla.[1][2]
Après d'una ataca mexicana de sa tribú, ont los soldats tuèron sa maire, sa molher Alope e sos tres filhs en 1851, Geronimo va far una seria d'atacas de venjança contra los mexicans.[3]
En 1886, après d'una longa perseguida, Geronimo se va liurar a las autoritats oficiosas texanas coma presonièr de guèrra. Ja vièlh, va venir una celebritat, apareissent dins las fieiras[4] mas jamai li foguèt pas possible de tornar a sas tèrras nadalas. Geronimo moriguèt en 1909 de complicacions d'una pneumonia a Fort Sill, Oklahoma.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Edicions Behind the Name: Meaning, Origin and History of the Name Geronimo.
- ↑ Geronimo.
- ↑ Edicions S.M. Barrett: Geronimo's story of his life.
- ↑ Edicions S.M. Barrett: Geronimo's story of his life.


text:
Estats Generaus (França)
Leis Estats Generaus èran d'assembladas excepcionalas convocadas per lo rèi de França per tractar dei questions pus sensiblas deis afaires dau país coma una crisi politica grèva, generalament una guèrra o un problema diplomatic important, o coma la decision de crear o d'aplicar una ajuda militara o financiera au rèi.
Foguèron creats en 1302 per lo rèi Felip IV. Fins a 1484, existiá dos estats generaus diferents per lei regions de lenga d'oïl e aquelei de lenga d'òc. En declin a partir dau rèine de Lóis XIII e lo començament de l'absolutisme francés, aquela institucion foguèt tornarmai activada per lo rèi Lóis XVI en 1789. Son ròtle foguèt primordiau dins lo començament de la Revolucion Francesa e foguèt a l'origina de l'Assemblada Nacionala modèrna de la Republica francesa.


text:
Berstheim
Berstheim en alemannisch (Berstheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat ne nautor entre la vallée de la Zorn e aquela de la Moder a 25 quilomètres al nòrd de Estrasburg. Sus la rota en connectant Berstheim a Wintershouse, se distinguís fòrça clarament la catedrala d'Estrasburg per temps dégagé.
Le village est situé en hauteur entre la vallée de la Zorn et celle de la Moder à 25 kilomètres au nord de Strasbourg. Sur la route reliant Berstheim à Wintershouse, on distingue très nettement la cathédrale de Strasbourg par temps dégagé.


text:
1182
Aquesta pagina concernís l'an 1182 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Totjorn maucontent d'èsser mantengut en fòra de la gestion deis afaires dau reiaume, Enric lo Jove demandèt a son paire lei revenguts dau Ducat de Normandia. Son paire refusèt mai prepausèt d'aumentar la pension de son fiu. En respònsa, Enric lo Jove se revoutèt tornarmai a partir de sei fèus d'Aquitània.


text:
Guillaucourt
Djoucourt en picard ( Guillaucourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural picard del Santerre, facilament accessible pel anciana RN29 (RD 1029) e las autoroutes A29 e A1.
Amians a situat a 24 km al nòrd-oèst de Guillaucaurt
Village rural picard du Santerre, aisément accessible par l'ancienne RN29 (RD 1029) et les autoroutes A29 et A1.
Amiens est situé à 24 km au nord-ouest de Guillaucaurt


text:
Carlsberg
Carlsberg es una compania de bièrra danesa. Es una dei mai importantas dau monde, e es presenta dins mai de 50 país. Lo sèti sociau es a Valby, Copenaga. La principala bièrra de la compania es la Carlsberg, mai lo grop braça tanben la Tuborg, ensi que de nombrosas bièrras localas. La compania èra fondada en 1847 per Jacob Christian Jacobsen e a comptat son fiu, lo mecènas Carl Jacobsen dins son conseu d'administracion.
En absorbant lo grop norvegian Orkla ASA en genier 2001, Carlsberg es devengut lo cinquen brassor mondiau, e emplega ara pròche de 31000 personas. En 2003 Carlsberg pren possession dau brassor soïsse Feldschlösschen Boissons SA.
Ligams


text:
Uffholtz
Uffholz en alemannisch ( Uffholtz en francés) qu'ei ua comuna francesa deu departament deu Haut Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Uffholtz Fa partida del costat de Cernay e de la arrondissement de Thann. Una de las municipalitats #que constituissi la comunitat de municipalitats amb Cernay (1,5 km), Steinbach e Wattwiller. Uffholtz Es una sortida de la "rota de las Crêtes", la D 431, a traversat per la "rota dels Vins" de Alsace, la D 5, la rota départementale 83 (anciana RN 83) e per un camin balisé cap a St Jacques de Compostelle, encara a 2180 km. Lo vilatge a situat a una altitud d'Unitat|310|mètres {{}}. La municipalitat fa partida del ressort del Mestièr de torisme de Cernay e de la region del Vièlh-Armand.
Uffholtz fait partie du canton de Cernay et de l'arrondissement de Thann. Une des communes qui constitue la communauté de communes avec Cernay (1,5 km), Steinbach et Wattwiller. Uffholtz est un départ de la "route des Crêtes", la D 431, est traversé par la "route des Vins" d'Alsace, la D 5, la route départementale 83 (ancienne RN 83) et par un chemin balisé vers St Jacques de Compostelle, encore à 2180 km. Le village est situé à une altitude de 310 mètres. La commune fait partie du ressort de l'Office de tourisme de Cernay et de la région du Vieil-Armand.
Istòria[modificar | modificar la font]
Uffholtz A citat per las primièras fes en 823 en fasent partida de la abbaye de Murbach. En 1252, Ulric de Ferrette e lo abbé de Murbach son en guèrra en çò que tanh a la advocatie e dels dreches sul pòble. A partir del 1347, lo vilatge fa partida del bailliage de Watwiller après lo defalhiment de la veusa del darrièr comte. Dintratz Uffholtz e Wattwiller, se vei las rèstas del castèl de Herrenfluh. Aquel castèl i aguèt bastit per Jean de Sant-Amaren, sobrenomenat Nortwind, amb l'autorizacion de la abbé Conrad, #que lududes octroya en 1312 la montanha a títol de fief. Lo recueil dels fiefs de Murbach al Sègle XIV apren #que Hermelin de Nortwind e lo sieu fraire Bourcard an #èsser investits pel abbé del castèl Herflu. Dempuèi aquela epòca, lo se viu pas mai figurar en cap de charte. En 1739 se produsisson émeutes antijuives amb lo pillage de divèrses ostals e de la sinagoga dins lo pòble. A Modèl:La s mini- e Modèl:S-, Uffholtz es lo banc d'un rabbinat. Al cors de la Revolucion, lo pòble a ocupat per revolucionaris de Sant-Amaren #que saquegen los ostals josieus e lo tribunal dimière. Al cors de la Primièra Guèrra mondiala, lo pòble situat al pè del Hartmannswillerkopf dicha tanben Vièlh Armand, a destruit totalament. La municipalitat a decòr de la Crotz de guèrra.
Uffholtz est cité pour la première fois en 823 faisant partie de l'abbaye de Murbach. En 1252, Ulric de Ferrette et l'abbé de Murbach sont en guerre au sujet de l'advocatie et des droits sur le village. À partir du 1347, le village fait partie du bailliage de Watwiller après le décès de la veuve du dernier comte. Entre Uffholtz et Wattwiller, on voit les restes du château de Herrenfluh. Ce château fut construit par Jean de Saint-Amarin, surnommé Nortwind, avec l'autorisation de l'abbé Conrad, qui lui octroya en 1312 la montagne à titre de fief. Le recueil des fiefs de Murbach au Sègle XIV nous apprend qu'Hermelin de Nortwind et son frère Bourcard ont été investis par l'abbé du château Herflu. Depuis cette époque, on ne le vit plus figurer dans aucune charte. En 1739 se produisent des émeutes antijuives avec le pillage de plusieurs maisons et de la synagogue dans le village. Aux Modèl:S mini- et Modèl:S-, Uffholtz est le siège d'un rabbinat. Au cours de la Révolution, le village est envahi par des révolutionnaires de Saint-Amarin qui pillent les maisons juives et la cour dimière. Au cours de la Première Guerre mondiale, le village situé au pied du Hartmannswillerkopf dit aussi Vieil Armand, est détruit entièrement. La commune est décorée de la Croix de guerre.


text:
Fotografia
La fotografia es tres causas a l'encòp :
- una tecnica que permet d'obtenir d'imatges gràcias a l'accion de la lutz.
- un imatge obtengut amb aquela tecnica
- pus largament, la branca de las arts graficas qu'utiliza aquela tecnica
Lo mot es format de doas rasics grègas :
- foto- (φwtoς, photos : lutz, clartat) : que ven de la lutz, qu'utiliza la lutz
- -grafia (Ypaφeιv, graphein : pintrar, dessenhar, escriure): qu'escriu, que mena a un imatge
Las gents qu'utilizan aquela tecnica dins la fasa de presa de vista se dison los fotografs. Mas los qu'intervenon a una autra fasa (dins lo desvolopament per exemple) pòrtan d'autres noms.
Ligams[modificar | modificar la font]


text:
Le Breuil
Le Breuil en arpitan (Le Breuil en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Cap de traça d'aucupacion a pas testificat pendent lo periòde romaine, tant al nivèl archéologique que bibliographique. Totun, una villa de Broalias a mencionat dempuèi lo Sègle X en lo cartulaire de Clunhic[1].
Levat a l'Archiu del Rhône F°38 E supplément 162 GG 3 (187 feuillets) periòde 1732–1762
« Aquel jourd’huy 26 de setembre 1739 a #èsser bénitte una campana apertenenta a la parròquia del Breuil per Messire Bayard archiprêtre del Arbresle e curé de Bully acompanhat guariguèsse de Bagnols, vicari dudit Breuil e Messire Jean-Baptiste Champagny sacerdòt d'aquel dioceze.
La ceremònia s'es facha dins la glèisa dudit Bagnols. An nomenat ladite campana Messire Louis Hector de Cholier chevalier comte de Cibeins baron de Albigny senhor de Bully … e Madama Jeanne Marguerite PUPIL veusa del Sr. Joseph Barthélémy Hesseler baron de Bagnols e de Marzé senhor del Bòsc de Oingt … e unes autres luòcs. »
N.B. : Lo eurtografe de l'epòca a #èsser respectada !
Veire lo luòc de l'associacion CGM (Cercle de généalogie de Mions) (69780) #qu'a estudiat la généalogie ascendent e descendent de la familha PUPIL * Cercle de généalogie de Mions
Aucune trace d'occupation n'est attestée pendant la période romaine, tant au niveau archéologique que bibliographique. Toutefois, une villa de Broalias est mentionnée dès le Sègle X dans le cartulaire de Cluny[2].
Relevé aux Archives du Rhône F°38 E supplément 162 GG 3 (187 feuillets) période 1732–1762
« Ce jourd’huy 26 septembre 1739 a été bénitte une cloche appartenante à la paroisse du Breuil par Messire Bayard archiprêtre de l’Arbresle et curé de Bully accompagné des curés de Bagnols, vicaire dudit Breuil et Messire Jean-Baptiste Champagny prêtre de ce dioceze.
La cérémonie s’est faite dans l’église dudit Bagnols. Ont nommé ladite cloche Messire Louis Hector de Cholier chevalier comte de Cibeins baron d’Albigny seigneur de Bully … et Dame Jeanne Marguerite PUPIL veuve de M. Joseph Barthélémy Hesseler baron de Bagnols et de Marzé seigneur du Bois d’Oingt … et autres lieux. »
N.B. : l’eurtografe de l’époque a été respectée !
Voir le site de l'association CGM (Cercle de généalogie de Mions) (69780) qui a étudié la généalogie ascendante et descendante de la famille PUPIL * Cercle de généalogie de Mions
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Odile Faure-Brac, Mapa archéologique de la Gaule - Lo Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), pàg. 169
- ↑ Odile Faure-Brac, Carte archéologique de la Gaule - Le Rhône, 69/1, (ISBN 2-87754-096-0), p. 169


text:
Palhars Jusan
Lo Palhars Jusan (en catalan:Pallars Jussà), es una comarca pirenenca que compren granda part de la plana de la conca del Ritz Noguera Pallaresa, Flamisell e la plana de la Conca Dellà. Limita amb las comarcas de la Noguera, lo Palhars Sobeiran, l'Auta Ribagòrça, l'Aut Urgèl e Ribagòrça a l'Aragon. Es un dels dos fragments en que demorèt subdividit lo territòri istoric del Palhars. En fach, lo Palhars Jusan es format de quatre unitats geograficas: la Conca Deçà o Conca de Tremp, a l'entorn del cap de comarca, la Conca Dellà, a l'entorn de la vila de Isona, la Conca de Dalt, a l'entorn de la Pòbla de Segur, malgrat que recep aquel nom la municipalitat de el Pont de Claverol, e l'ensems format de la Vall Fosca, amb la Torre de Cabdella coma centre, e lo tèrme parallèl de Sarroca de Bellera.
Encara, un cinquen territòri s'es apondut administrativament al Palhars Jusan, malgrat que geogràficament aperten a l'Auta Ribagòrça: se tracta de la mitat orientala de la Terreta, amb los ancians tèrmes municipals de Espluga de Serra e Sapeira, totes dos a l'ora d'ara englobats en la granda municipalitat de Tremp.


text:
Edoard III d'Anglatèrra
Edoard III (13 de novembre de 1312 – 21 de junh de 1377) foguèt rei d'Anglatèrra de 1327 entrò sa mòrt. Remportèt nombroses succès militars e adobèt l'autoritat reiala après lo regne desastrós de son paire, Edoard II, Edoard III transformèt lo Reialme d'Anglatèrra en lo pus formidable poder militar d'Euròpa. Son règne vegèt d'importants desvolopaments en legislacion e governament, en particular l'evolucion del Parlament anglés, mas tanben los degalhs de la Pèsta Negra. Demòra un dels sièis monarcas que regnèron en Anglatèrra pendent pus de cinquanta ans.


text:
Saint-Léger (Pas de Calais)
Saint-Léger es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat situada en lo costat de Croisilles, se truca tanben Sant-Leugièr-los-Croisilles, en lo club de las municipalitats amb Sant-Leugièr[1].
La commune située dans le canton de Croisilles, s'appelle aussi Saint-Léger-les-Croisilles, dans le club des communes avec Saint-Léger[2].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Teatre d'operacion de la Batalha de Bapaume (1871) pendent la guèrra franco-prussienne de 1870-71.
- Preséncia de pistas de aviation alemandas pendent la Segonda Guèrra mondiala. 350 òmes de las fòrças de la Luftwaffe ocupavan lo vilatge a aquela epòca.
- Théâtre d'opération de la Bataille de Bapaume (1871) durant la guerre franco-prussienne de 1870-71.
- Présence de pistes d'aviation allemandes durant la Seconde Guerre mondiale. 350 hommes des forces de la Luftwaffe occupaient le village à cette époque.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comuna de St Leugièr jos Cholet, « {{{Títol}}} ». Consultat lo 6 de decembre de 2008
- ↑ Mairie de St Léger sous Cholet, « L'assocation Saint-Léger de France et d'ailleurs ». Consultat lo 6 décembre 2008


text:
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Etudes Comtadines.
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Ensignadou.
Prouvèrbi pèr l’estiéu qu’es en camin.
La Coumèdi Umano!.
Editouriau
Ounte vai la Crau?.
L’atualita en image.
L’Evenimen
Avèn pèr aro, qu’uno Terro....
Dis Aup i Pirenèu.
Alès, porto de Prouvènço
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren
Roumié Marcengo - Estage.
De voues se soun amoussado - Courrié.
L’erbo de Sant-Jan.
Sant-Jan e li Barbentanen
Vivo Sant-Jan!
Is areno.
35en Festenau Prouvençau.
Carreto, Cavaucado.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Targo Prouvençalo.
Mialet : Anniversàri dóu Museon dóu Desert.
L’oppidum d’Ambrussum.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Lou jardin à la primo : di flour au fru.
Un tresor nostre : la rabasso?.
Li Gorgo dóu Regaloun
Jan-Pèire Tennevin.
Contro-verso
Etudes Comtadines.
Gabriela Mistral Pres Nobel de Literaturo 1945.
Petrarco, de Flourènço à-n-Avignoun.
Sus li piado d’Annibau.
Lou cantoun d’Estève
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun.
Un tresor nostre : la rabasso
Li Francés ié dison truffe. En prouvençau, i’a tambèn lou mot trufo que pòu agué lou meme sèns, mai que sara pulèu emplega pèr designa un tartifle. Lou mot noble, pèr noste champignoun, la trufo negro, lou que i’es preferi, es bèn segur la rabasso (1).
Trufo vèn dóu latin tuber, vengu tufer, que significo bosso, escreissènço. Rabasso vèn dóu bas-latin rabacia, que designavo nosto perlo negro. Lou francés n’a pas vougu, li lengo d’O souleto an garda lou mot.
Gèmo negro de Prouvènço, diamant negre, boussignolo divino, perlo negro de la Coumtat, pepito redoulènto, bello tenebrouso, quouro venès en Vaucluso e subre-tout dins l’Enclavo di Papo, sarié pecat d’ignoura la melanò, la rabasso, en latin di saberu, tuber melanosporum, es de dire la boussignolo dis esporo negro. Sa renoumado es universalo, lou Vaucluso n’es lou proumié proudutour au mounde e i’avèn, emé Richarencho, sa capitalo moundialo.
Mai avans que d’ana mai liuen, nous fau d’abord coumprendre dequ’es uno rabasso.
Uno vido de rabasso
Fau saupre, d’en proumié, qu’uno rabasso es un champignoun que viéu souto terro e que coumenço sa vido en fielachoun microuscoupi neissu d’esporo, que se dison micelium. Aquésti fielachoun van se desvouloupa, emé li plueio e la calour revengudo de la primo, pèr s’entre-mescla e s’acrouca i racineto d’ùnis aubre, pèr ansin viéure ensèn. Acò se dis simbiòsi. Chascun ajudo l’autre. L’aubre douno à la rabasso uno part de soun nourrimen e la rabasso ajudo l’aubre trouva d’ùnis elemen minerau que ié fan mestié. Aqueste maridage micelium/racineto fai un ensèmble qu’a pèr noum mycorhize.
I mes d’Abriéu e de Mai, lou micelium que s’escapo di mycorhize vai se despatouia pèr reüssi uno reprouducioun seissuado. Acò douno de pichòti bouleto, meno de grano de rabassouneto, que, dins lou mes de Mai, van se dessepara dóu micelium e coupa si liame emé lou mycorhize pèr veni independènto. Groussiran pièi à coumta de la mita d’Avoust e s’amaduraran pèr douna entre Nouvèmbre e Mars, subre-tout en Janvié- Febrié, 1 à 15 cm souto terro, li rabasso que faran lou bonur di cavaire.
Soun pes se tendra en mejano entre 20 e 100 g, de-fes mai, enjusquo 300 e mai. En Desèmbre de 2008, uno rabasso de Charento touquè li 1,4 kg. Mai, avèn mai, uno enfourmacioun ignourado de Google : se troubè en 1852, au pèd de Ventour, uno trufo negro de 10 kg!!
Se la rabasso isto en terro, se degaiara pèr libera d’asco, pichot saquetoun que ié caupon lis esporo qu’à soun tour saran deliéurado e que n’espelira lou micelium que tourna-mai anara se marida i racineto dis aubre.
Pèr uno bono recordo, fau de plueio en Abriéu e au mes d’Avoust. Lis aubre oste, lis aubre rabassié, soun lou mai souvènt, dins nòsti regioun, lis avaus, lis éuse e li blacas. Podon l’èstre tambèn lou pin blanc, l’avelanié, lou castagnié, e de-fes lou tihòu, l’óulivié, l’amelié, lou pesseguié, lou sourbié. La rabasso pòu viéure encaro emé d’ùni planto, coume la farigoulo, la lavando, lou roumaniéu, l’agoulencié, lou cade, lou genebrié, l’agrenas, la massugo.
La rabasso a pièi uno particularita, la de proudurre un antibiouti que tuo lis erbo à l’entour de l’aubre rabassié. Acò douno un round de terro esterlo que se dis cramiero, brula, round de masco.
Fau saupre enfin que la rabasso a tambèn sis enemi o.. sis amatour. I’a pas que l’Ome, i’a d’insèite, de mousco, de limaço, de milo-pato, e encaro lou rat-court, lou rat-dourmèire, l’esquiròu, lou reinard, lou cabròu e subre-tout lou porcsenglié.
Uno famiho que i’an pas tóuti la memo valour
De rabasso, n’i’a mai que d’uno, la famiho es grando e soun pas tóuti de memo valour. Pèr li counèisse, fau passa pèr li noum latin. Avèn :
Lou cavage
Aro que sabèn ço qu’es uno rabasso, fau l’ana cerca, fau ana cava, bord que viéu souto terro. Lou rabassié o cavaire, pèr trouva, adounc a besoun d’ajudo, uno bèstio que sachèsse nifla e situï lou champignoun. Lou porc fuguè proumié emplega, vuei es pulèu lou chin, mai eisa de traspourta e de mestreja, e que, demai, au contro dóu porc, es pas un manjaire de rabasso, que ié preferis la recoumpènso que ié pourgis lou mèstre. Tóuti li raço soun bono (2) se lou chin es bèn dreissa. Em’ acò, lou rabassié pourra cerca li brula o la grosso mousco di rabasso, que vèn poundre sis iòu is endré mounte i’a lou champignoun, pèr que si babo pousquèsson se n’en nourri.
La bèstio aguènt fa soun mestié, fau cava pèr sourti la rabasso. Lis óutis emplega pèr acò soun de touto meno. I’a lou fougnet o fouget, uno barro de ferre en formo de cano, pounchudo à soun bout, lou picouloun o picoun, uno meno de pi, dóu bè alounga, lou trufié, autro meno de pi, lou luchet, pichoto fourco courto di dos dènt, lou cavet. Se podon encaro utilisa uno fourqueto recourbado en àrpio e meme un tourno-vis, óutis pulèu di raubaire.
La rabasso sourtido, fau toujour rebarra em’ un pau de fueio e de terro.
La prouducioun
La rabasso es couneigudo dempièi la mai nauto Antiqueta. Se Pourfire la dis enfant di diéu e Pline un miracle de la Naturo, sara pièi, tre Plutarque e Diocomide e jusquo lou siècle 17en, regardado pèr malastrouso e diaboulico. Li brula se disien round de masco vo fiò de Satan. Coume èro manjado pèr li porc, poudié èstre qu’un nourrimen pèr li porc e lis ome que ié sèmblon. Li cresènço la disien, e la dison toujour, afroudisiaco.
Acò empachè pas, pamens, de la trouva sus la taulo di papo d’Avignoun e dóu rèi Francés 1ié. Enfin, es qu’au siècle 19en que trachira vertadieramen, ajudado dóu desvouloupamen de la gastrounoumìo e dóu filoussera (vers 1863), que la plantacioun de rabassiero seguiguè lou derrabage dóu vignarés.
Lou proumié de planta uno rabassiero artificialo en Vaucluso e en Franço fuguè Jóusè Talon, de Sant-Savournin, proche Ate. Disié : Se voulès de rabasso, plantas d’aglan.
Fuguè pièi segui d’Aguste Rousseau, de Carpentras, que plantè sèt eitaro d’éuse rabassié. Pèr cava, utilisavo de porc. En 1832, sa soucieta poudié metre 9 touno de rabasso sus lou marcat. Mandè en 1855 à l’Espausado Universalo de Paris, un escapouloun que ié vauguè uno medaio d’or de proumiero classo.
En 1866, l’Oustau Rousseau metié 54 touno dins lou negòci e d’àutris Oustau fasien tambèn si freto. En 1880, la Franço dounavo 1320 touno de melanò, que 785 (60%) venien dóu Sud-Est (Vaucluso, Droumo, Bàssis-Aup, subre-tout), 445 dóu Sud-Ouest (Olt e Dourdougno) e lou rèsto de Charento. La guerro de 14-18 aplantè pièi lou trachimen. Vuei, la prouducioun a bèn toumba que, segound lis annado, n’avèn plus que 20 à 50 touno l’an. 80% vènon dóu Sud-Est, principalamen de Vaucluso (que n’en pourgis di tres part dos), Droumo, Bàssis-Aup e un pau dóu Var, d’Ardècho, Gard (Uzège), Lausero, Bouco-de-Rose. E lougicamen li pres an mounta.
Aquelo cabussado s’apren en mai que d’uno causo : lou retour de la vigno, l’avalimen di troupèu de fedo, que sa presènci ajudavo veni li rabasso, de rabassiero mens entre-tengudo e mai en mai degaiado pèr li raubaire.
L’apelacioun trufo negro (rabasso) dóu Tricastin voudrié recurbi lou nord de Vaucluso e lou miejour de Droumo, mai es toujour pas óuficialisado.
Enfin, perqué es-ti encaro, nosto rabasso, couneigudo souto lou noum de Trufo (rabasso) dóu Peirigord? Acò vèn dóu siècle 19en e de la debuto dóu 20en, que li fabrico de tratamen de la rabasso èron pulèu d’aqueste coustat, e que i’èro assouciado au fege gras, desvouloupa dempièi la messo en culturo dóu blad de barbarié. La regioun èro alor tant couneigudo que lou noum de Peirigord, emplega meme pèr li rabasso vauclusenco, fasié mai vèndre.
Lou marcat de Richarencho
Richarencho, dins l’Enclavo di papo, s’es prouclamado capitalo moundialo de la rabasso. Se l’amerito, qu’a sachu veni lou marcat lou mai impourtant d’Éuropo. Vèi passa, dóu mitan de Nouvèmbre enjusquo lou mitan de Mars, mai de 50% di rabasso presentado sus li marcat dóu Sud-Est e 30% de la prouducioun naciounalo. Aquéu marcat, dins la pountannado, se fai tóuti li dissate matin dempièi 1924. A leva de cassolo lou de Mount-Segur, en Droumo, que se fasié lou dijòu. Chascun d’aquésti dissate, se chabis à Richarencho de 200 à 800 kg de rabasso.
La religioun de la viloto pèr la melanò noun s’arrèsto i marcat. Dempièi 2008, la tempourado coumenço emé la crido di rabasso lou dissate que seguis lou 15 de Nouvèmbre. Avèn pièi, tóuti li dissate à miejour, entre lou mitan de Desèmbre e lou de Febrié, la troucho i rabasso. Enfin, lou tresen dimenche de Janvié, pèr la Sant-Antòni, patroun di rabassié, vaqui la messo di rabasso emé soun sermoun en prouvençau. A la quisto, en-liogo di peceto, se douno de rabasso dins la banasto. Saran vendudo à l’encant à la sourtido. Vèn pièi lou repas i rabasso, alesti pèr la Counfrarié dóu diamant negre e de la gastrounoumìo.
Sant Antòni, noun fau l’óublida, es lou patroun di car-saladié e di rabassié. Perqué? Es que lou bestiàri que l’acoumpagno es un porc. La legèndo dis qu’Antòni fuguè mena dins lou desert pèr un loup e pèr un faune di pèd fourcu e de la co en tiro-tap. Lou faune, que noun s’endevenié plus emé li mour crestiano, venguè pièi porc-senglié e porc enfin, vers lou siècle 15en. Poudié alor plus qu’èstre chausi d nòsti car-saladié e rabassié.
Lis àutri marcat
Autre marcat proun couneigu, lou de Carpentras, tóuti li divèndre de matin, dempièi, pèr li rabasso, lou divèndre avans la Sant-Sifren (27 de Nouvèmbre) enjusquo la fin de Mars. Li vendèire e si pratico se recampon sus la terrasso de l’Oustalarié de l’Univers, e pas aiours. Aquéu marcat dóu divèndre es l’un di mai ancian, qu’es esta crea (mai pas pèr li rabasso, à l’epoco) en 1155, pèr privilège de Ramoun V, comte de Toulouso.
Vèi veni li cavaire de 8 despartamen e fai la referènci pèr li pres de la rabasso. Pèr la sesoun 2010/2011, aquésti pres an varia de 200 € lou kg, pèr li proumiero, enjusquo 800 pèr li mai bono. Lou pres mejan touquè 1200 € en 2003, mai soulamen 390 € en 2002. Es segound l’annado e la recordo. Lou mai naut couneigu es uno Tuber magnatum (Piemount), qu’a touca, à l’encant, 15.000 € lou kg. Aquesto magnatum se vènd, en generau, quatre à cinq cop mai que la melanò. Es à Carpentras que segnourejo la Counfrarié de la rabasso dóu Mount Ventour e de la Coumtat de Venisso.
D’àutri marcat se podon enca nouma, coume :
Enfin, fau pas óublida de fèsto noumbrouso de la rabasso dins mai que d’uno coumuno de nosto regioun.
Diren qu’en Franço, 70% di rabasso chabido pèr li courratié, negouciant e counservaire vènon di marcat de Vaucluso.
Alor, es pas bello la vido pèr nòsti rabasso? Anarai pas pièi vous parla de l’art de li croumpa, de li counserva e de li cousina, nimai de gastrounoumìo e di vin que se podon béure em’éli. Es pas moun doumaine e i’a de gènt mai saberu que iéu sus aqueste sujèt. Vous li laisse descurbi. Mai aurés coumprés que la rabasso es un tresor vertadié e qu’adounc fai lingueto. Ansin, trouvarés à coustat tout un mounde de bracounié, de raubaire de rabasso e de raubaire de chin rabassié, emé, tèms en tèms, de cop de fusiéu e de dramo, coume n’avèn agu i’a pas tant liuen qu’acò. E s’anas croumpa, mèfi lis engano! B. D.
27452