text:
Ciceron
Ciceron (en latin Marcus Tullius Cicero), nascut lo 3 de genièr 106 ab. C., a Arpino en Itàlia e mòrt lo 7 de decembre de 43 ab. C. a Formia, es un òme d’Estat roman e un autor latin.
Ciceron es conegut coma un dels esperits pus versadís de la Roma antica. Foguèt aquel que presentèt als Romans las escòlas de la filosofia grèga e desvolopèt un vocabulari filosofic en latin, se distinguissent coma un lingüista, traductor, e filosòf. Un orador remirable e un avocat de primièra, Ciceron pensava probablament que sa carrièra politica èra sa realizacion majora. Uèi, es apreciat dempuèi per son umanisme e sos trabalhs filosofics e politics. Sa correspondéncia abondanta, subretot adreiçada al seu amic Titus Pomponius Atticus, aguèt fòrça influéncia, e foguèt a l'origina de l'art epistolar rafinat dins la cultura Europèa. Cornelius Nepos, lo biograf de Titus Pomponius Atticus al sègle I ab.C., comentèt que las letras de Ciceron contenguèron tant de riquesa e de detalhs "sus las inclinasons dels òmes importants, las flaquesas dels generals, e las revolucions dins lo govèrn"[1] qu'assabentavan son lector subre l'istòria del periòde.
Pendent la segonda mitat bassacada del sègle I ab.C., marcada per las guèrras civilas e per la dictatura de Juli Cesar, Ciceron sostenguèt un retorn al govèrn republican tradicional. Pasmens, sa carrièra coma òme d'Estat foguèt marcada per d'inconsisténcias e una tendéncia a cambiar de posicion en responsa a las mudanças del clima politic. Son indecision se pòt atribuir a sa personalitat sensibla e impressionabla: tenhiá aclinament a reagir d'un biais exagerat quand aviá mudanças politicas e privadas. "Pro que poda aumentar la seuna prosperitat amb mai d'autocontraròtle e la seuna adversitat amb mai d'afirmacion!" escriguèt Caio Asinio Polio, un òme d'Estat e istorian roman son contemporanèu[2][3].
Somari
Vida privada[modificar | modificar la font]
Primièrs ans[modificar | modificar la font]
Ciceron nasquèt e 106 ab.C. a Arpino, una vila sus una colina, a cent quilomètres al sud de Roma. Per aquò, pr'aquò foguèsse un grand mèstre de retorica e composicion latina, Ciceron foguèt pas "Roman" dins lo sens tradicional, e totjorn se sentiguèt envergonhat pendent tota sa vida.
Durant aquel periòde de l'istòria romana, s'òm voliá èsser considerat coma una persona de cultura, èra necessari de parlar grèc e latin. La nauta classa romana atal preferissiá utilizar la lenga grèga dins la correspondéncia privada, sabent que tendèt expressions pus rafinadas e precisas, pus subtil, e en partida per causa de la granda varietat de mots abstraches. Ciceron, coma la majoritat de sos contemporanèus, foguèt educat amb los ensenhaments dels antics filosòfs, poètas e istorians grècs. Los professors pus eminents de l'art oratòri dins la nauta classa tanben foguèron Grècs[4]. Ciceron utilizèt sa coneissença de la lenga grèga per traduire fòrça concèptes teorics de la filosofia grèga en latin, presentant aqueles atal a una granda audiéncia. Foguèt la seuna educacion que lo liguèt amb l'elèit roman tradicional[5].
Lo seu paire foguèt un ric Equites (cavalièr roman) amb bons contactes a Roma. Mas aguèt de problèmas de santat que li permetèron pas de dintrar dins la vida publica; per aquò estudièt fòrça. Se sap pauc sus la seuna maire, Hélvia, foguèt una molhèr coma las autras femnas d'importants ciutadans romans responsabla de l'ostal. Lo seu fraire, Quinto, escriguèt una letra per dire que foguèt una femna d'ostal prudenta[6].
L'escais-nom: Ciceron, en latin, significa « céser ». Los Romans tenguèron costuma causir escais-noms vertadièrs. Plutarc expliquèt que lo nom foguèt originalament donat a un del seu aujòl perque tenguèt uma croseta sus la punta del nas que semblèt un céser. Plutarc diguèt tanben que se prepausèt a Ciceron de cambiar aquel nom pejoratiu quand decidiguèt de dintrar en politica, mas refusèt, disent que el, Ciceron serà pus gloriós que Marc Aurèli Escauro ("amb cavilhas cofladas") e Caius Valerius Catullus ("Canhòt")[7].
Segon Plutarc, Ciceron foguèt un estudiant fòrt talentò, que formacion atraguèt l'atencion de tota Roma[8], aquò li donèt l'oportunitat d'estudiar la lei Romana jos Quinto Mucio Cevola[9]. D'autres estudiants foguèron Servius Sulpicius Rufus (que venguèt avocat, un dels rars que Ciceron considerava èsser superiors a el meteis dins lo domeni legal), e Tito Pomponio Atico. Venguèron amics de Ciceron per la vida, e Pomponio (que pus tard recebèt lo nom d'"Atico" per causa de son amor per la cultura ellenica) venguèt lo principal conselhièr e sosten emocional de Ciceron.
Ciceron volguèt seguir una carrièra al servici public civil passant los Cursus honorum. En 90 ab.C.–88 ab.C., Ciceron serviguèt Gnaeus Pompeius Strabo e Lucius Cornelius Sulla durant la Guèrra Sociala (91–88 a.C.), semblèt aver pas gaire d'interès per la vida militar. Ciceron foguèt, abans tot, un intellectual. Ciceron debutèt sa carrièra d'avocat vèrs 83-81 ab.C.. Son primièr plaid important conegut en 80 a.C., foguèt la defensa de Sexto Roscio, acusat de parricidi[10]. D'acceptar aquel plaid foguèt un acte coratjós: lo parricidi èra considerat coma un crime orrible, e las personas acusadas pe]] e las personas acusadas per Ciceron, foguèron favorits del dictator Sula. La defensa de Ciceron foguèt un acte desfisança indirècte al dictator, e lo seu plaid foguèt fòrt o sufisent per que siá absolgut Roscio.
En 79 ab.C., Ciceron partiguèt en Grècia, Anatolia e Ròdes, benlèu per fugir la colèra de Sula[11]. Ciceron viatgèt a Atenas, ont tornèt encontrar Tito Pomponio Atico, qu'èra vengut ciutadan onorari d'Atenas e presentèt Ciceron a d'Atenencs importants. A Atenas, Ciceron visitèt los luòcs sagrats dels filosòfs. Lo seu major ensenhant en retorica foguèt Apolonio Molon de Ròdes. Ensenhèt a Ciceron una forma d'oratòria pus extensa e mens intensa que vendrà caracterizar l'estil individual de Ciceron.
A la fin dels ans 90 e lo començament dels 80 ab.C., Ciceron se passionèt per la filosofia, çò qu'aguèt una granda importància dins sa vida. Introduguèt la filosofia grèga a çò dels romans e desvolopèt un vocabulari filosofic latin. En 87 ab.C., lo cap de l'Acadèmia fondada per Platon a Atenas tres cents ans abans, arribèt a Roma. Ciceron "inspirat per un extraordinari zèl per la filosofia"[12], s'assetèt entosiasta a sos pès e beguèt la filosofia de Platon, arribant a dire que Platon èra son dieu. Admirava subretot lo seriós moral e politic de Platon, mas tanben respectava son imaginacion. Pr'amor, Ciceron refusèt la teoria de las Idèas d'aquel.
La seuna familha[modificar | modificar la font]
Ciceron se maridèt benlèu amb Teréncia a 27 ans, en 79 ab.C. Segon las costumas de la nauta classa de l'epòca, foguèt un maridatge de convenéncia, mas perdurèt armoniosament aperaquí trenta ans. La familha de Teréncia èra rica, pr'amor aguèsse origina nòbla, aviá de ligams familials amb la plebs, los Terenti Varrones, e correspondent a las ambicions politicas de Ciceron tan sul plan economic coma social. Teréncia aviá una mièja sòrre (o benlèu cosina) nomenada Fabia, que venguèt Verge Vestal, çò que foguèt un grand onor. Teréncia foguèt una femna independenta e (citant Plutarc) "tenguèt mas interès dins la carrièra politica de son espós al punt que daissèt los afars de l'ostal"[13]. Foguèt una femna piosa e benlèu amb pès sus tèrra.
Dins los ans 40 ab.C., las letras de Ciceron a Teréncia venguèron pus cortas e frejas. Se planguèt a sos amics que Teréncia lo aguèt traït, mas expliquèt pas en quin sens. Benlèu lo maridatge simplament podèt pas s'arrengar amb la pression del tumulte politic de Roma. Se divorcièron en 45 ab.C. A la fin de 46 ab.C., Ciceron se maridèt amb una jove patriciana, Publilia. Se ditz que Ciceron aviá besonh del sieu argent, especialament puèi tornar pagar la dòt de Teréncia[14]. Aquel maridatge durèt fòrça pauc temps.
Pasmens son maridatge amb Teréncia siá de convenéncia, Ciceron aguèt una granda afeccion per la seuna filha Tulia[15]. Quand s'amalautiguèt subran en febrièr de 45 a.C. e moriguèt, Ciceron demorèt abatut. "Perdèri la unica causa que me ligava a la vida" escriguèt a Ático[16]. Ático lo propausèt de venga lo visitar las primièras setmanas dempuèi aquel eveniment, per que lo consòle. Dins la granda bibliotèca d'Atico, Ciceron legiguèt tot çò que los filosofs grècs avián escrit sobre per vencre la tristesa, "mas la meuna dolor desrota tot consolament"[17]. Juli Cesar, Brutus e Servius Sulpicius Rufus li envièron letras de condolenças[18][19].
Cicero esperava que lo seu filh Marcus Tullius Cicero Minor venguèsse filosòf coma el, mas Marcus volguèt èsser militar. Rejuntèt l'armada de Pompèu em 49 ab.C. e dempuèi la desrota de Pompèu a Farsalia em 48 ab.C., foguèt perdonat per Juli Cesar. Ciceron l'envièt cap a Atenas per estudiar coma un discípol del filosòf peripatetician Cratipus en 48 ab.C., mas lo jove aprofechèt l'abséncia "de l'uèlh vigilant de lo seu paire" per "manjar, beure e èsser astruc"[20].
Òbras[modificar | modificar la font]
Ciceron foguèt declarat un pagan juste per la Glèisa Catolica, e per aquò fòrça de sas òbras foguèron preservadas. Sant Agustin e d'autres faguèron de citacions de "La republica" e "Las Leis", e li devèm que podèm recrear fòrça de sos trabalhs. Ciceron tanben creèt un concèpte abstrach de dreches, se basant sus la lei antica e costuma. Dels libres de Ciceron, sièis sus la retorica demòran, tanben, en partida, uèit libres sus la filosofia. De sos discorses, oitanta uèit foguèron transcriches, mas a pena cinquanta uèit sobrevisquèron.
Carrièra publica[modificar | modificar la font]
Questor[modificar | modificar la font]
Sa primièra carga foguèt aquela de Questor, un trabalh d'administracion publica dins diferents domenis. Ciceron serviguèt coma questor en Sicília Ocidentala en 75 ab.C. e mostrèt una granda onestat e integritat. Amb resultat, los benaüroses Sicilians demandèron a Ciceron que procedisca contra Verres, un governador de Sicília, que pilhèt l'illa. L'acusacion contra Verres foguèt un grand succès juridic per Ciceron. Dempuèi lo procès, Ciceron venguèt a la plaça de Hortensius, avocat de Verres, lo melhor orador de Roma. Son art oratòri foguèt considerat un grand art dins la Roma antica, e una esplech important per espalhar la coneissença e se far conéisser, perque aviá fòrça pauc de mejans de comunicacion regulars dins la nauta.
Ciceron se formèt dins un temps de confusion civil e de guèrra. La victòria de Sula (primièra de fòrça guèrras civilas) donèt luòc a uma enfraestructura constitucionala que sabotèt la libertat, o la valor fondamentala de la Republica Romana. Las reformas de Sula esforcèron la posicion dels Equites, aquò argumentèt lo poder politic d'aquela classa. Ciceron foguèt un eques Italian e un novus homo, mas subretot foguèt un constitucionalista roman. Mas lo optimates jamai lo acceptèron realamente, portèron tort a sos esfòrces per reformar a la Republica al meteis temps que preservèt la constituicion. Foguèt pasmens capable de reüssir lo cursus honorum, ocupant cadun postes exactament a l'atge pus jove possible: Questor en 75 ab.C. (31 ans), Edil en 69 ab.C. (37 ans), e Praetor en 66 ab.C. (40 ans), ont serviguèt coma president del Tribunal de las Reclamacions. Foguèt dempuèi elegit Cònsol a 43 ans.
Ciceron e Pompèu[modificar | modificar la font]
Cònsol[modificar | modificar la font]
Ciceron foguèt elegit Cònsol en 63 ab.C. Son cocònsol aquela annada, Caius Antonius Hibrida, aguèt un ròtle minor. Desjoguèt una conspiracion per tombar la Republica, capitada per Catilina. Lo Senat balhèt a Ciceron lo drech d'utilizar lo Senatus Consultum Ultimum (declaracion de lei marciala), e faguèt per l'ocasion faguèt quatre discors (las famosas Catilinárias), que fin a uèi son exemples de primièra do son estil retoric.
Catilina fugit e daissèt en plaça d'autres conspirators per empurar la revolucion de dedins, al meteis temps que Catilina auriá atacat la vila amb una armada de "descaigut e fanatics onèstes"[21].
Puèi lo Senat decidiguèt lo castig de los conspirators. Coma lo país estava jos la lei marciala, e aviá paur que las opcions normalas (assignacion a domicili o exili), foguèron pas sufisentas per reprovar la menaça contra l'Estat. La majoritat dels Senators volèron la "pena extrèma", mas fòrça foguèron dissuadits per Juli Cesar. Marcus Porcius Cato Uticensis (Caton lo jove) defendèt la pena de mòrt e tot lo Senat d'acòrdi. Ciceron ordenèt que los conspirators foguèsson empreisonats a Tullianum, ont foguèron estranglats. Ciceron el meteis acompanhèt l'ancian cònsol Publius Cornelius Lentulus Sura, un dels conspirators, a Tullianum. Ciceron recebèt lo titre onorific "Pater Patriae" per aver reprimit la conspiracion, mas dempuèi visquèt amb la paur d'èsser jutjat o exiliat per aver condemnat ciutadans Romans a mòrt sens jutjament.
Exili e retorn[modificar | modificar la font]
En 60 ab.C., Juli Cesar convincèt Ciceron per èsser membre del grop format per el meteis, Pompèu e Crassus, çò que pus tard foguèt nomenat lo Primièr Trionvirat. Ciceron refusèt perque suspectava qu'aquò aguèt nogut la Republica[22].
En 58 ab.C., Publius Clodius Pulcher, tribun dels plebèus, introduguèt una lei (Leges Clodiae) que amenacèt d'exili a qual que faguèt executat un ciutadan Roman sens jutjament. Ciceron, qu'executèt membres de la conspiracion de Catilina sens un jutjament, e que atraguèt la colèra de Clódius per avar desjogat son alibí dins un procès, tombèt jos la nòva lei. E foguèt exiliat. Arribèt a Tessalonica, en Grècia, lo 23 de Mai de 58 ab.C[23][24][25]. L'exili lo faguèt caire en depression, coma se pòt veire dins una letra a Aticus que pensava se suicidar[26]. Dempuèi lo nòu Tribun Titus Anius Papianus Milan votèt en favor del retorn de Ciceron. Tornèt en Itàlia lo 5 d'agost de 57 ab.C., a Brundisium[27]. Foguèt acolhit per una multitud e per la seuna querida filha Tulia[28].
Ciceron tornèt integrar la politica, mas perdèt dins una ataca contra una lei de Cesar. La conferéncia en Luca, en 56 ab.C., forcèt Ciceron a cambiar la seuna posicion e a suportar lo Trionvirat. Amb aquò, Ciceron tornèt a sos trabalhs literaris e daissèt la politica pels ans seguents [29].
La Guèrra Civila de Juli Cesar[modificar | modificar la font]
La luta entre Pompèu e Juli Cesar venguèt pus intensa en 50 ab.C. Ciceron causiguèt lo costat de Pompèu. Quand Cesar invasiguèt Itàlia en 49 ab.C., Ciceron fugiguèt de Roma. Cesar temptèt d'atraire la favor de Ciceron, mas aquel sortiguèt d'Itàlia e viatgèt a (Dyrrachium), na Illíria ont Pompèu estava[30]. Ciceron dempuèi viatgèt com las fòrças de Pompèu fins a Farsalia en 48 ab.C.[31]. Perdèt a fe dins la competéncia e intencions del grop de Pompèu. Aprèp la victòria de Cesar a Farsalia, Ciceron tornèt a Roma, mas amb prudéncia. Cesar perdonèt e Ciceron temptèt de mantenir son trabalh politic, esperant que Cesar ressusite la Republica e sas institucions.
Dins una letra a Varrus lo 20 d'abril de 46 ab.C., Ciceron empurèt una estrategia jos la dictatura de Cesar. Pasmens, foguèt completament susprés per l'accion dels Liberatores, qu'assassinèron Cesar en 44 ab.C.. Ciceron foguèt pas dins la conspiracion, mas los conspirators foguèron certan que auriá simpatizat amb eles. Marcus Junius Brutus nomenèt Ciceron e li demandèt que restaure la Republica quand levèt lo punhal ensangnosit aprèp l'assassinat[32]. Dins una letra escrita en febrièr de 43 ab.C. a Trebonium, un dels conspirators, Ciceron, diguèt que desegèt aver èsser convidat a "aquel gloriós branquet de las Ides de Març"[33]! Ciceron venguèt un cap popular pendent lo periòde d'instabilitat aprèp l'assassinat. Aviá pas gaire de respècte per Marc Antòni, que se voliá vengar dels assassins de Cesar. En cambi de l'amnistia dels assassins, Ciceron faguèt que lo Senat que considère pas César coma un tiran.
Oposicion amb Marc Antòni, e mòrt[modificar | modificar la font]
Ciceron e Marc Antòni venguèron dos òmes pus importants de Roma: Ciceron foguèt lo pòrtavotz del Senat, e Marc Antòni lo cònsol, cap de la faccion Cesariana, e executor oficial del testament de Cesar. Los dos òmes jamai foguèron en amistat. Quand Octavian, l'eretièr e filh adoptiu de Cesar, arribèt en Itàlia en abril, Ciceron empurèt un plan contra Marc Antònia. En setembre, Ciceron comencèt a atacar Marc Antònio dins una seria de discors nomenat Filipicas[34].
Ciceron apuièt Decimus Junius Brutus Albinus per èsser governador de la Gàllia Cisalpina e influencièt lo Senat per que declare Marc Antòni coma un enemic de l'Estat. Mas lo plan de Ciceron manquèt. Marco Antòni e Octavianus se reconcilièron e venguèron aliats, amb Lepidus, formant lo Segond Triunvirat dempuèi las batalhas del Forum Gallorum e de Mutina[35].
Ciceron foguèt atacat en justícia viciosament. Se sorprenguèt lo 7 de decembre de 43 ab.C. Abandonant sa vila, Formias dins una litièra anant sus còsta, ont esperava de s'embarcar cap a Macedònia [36], quand los assassins, Herenius (un centurion) e Popilium (un tribun), arribèron[36].
Aprèp que foguèt descobèrt, los darrièrs mots de Ciceron serián estats: "I a pas res que dega èsser mal fat, soldat, mas tempta de me tuar corrèctament." Faguèt la colada la tèsta fòra de la litièra mostrant que voliá pas resistir. Segon Plutarc, Herenius lo matèt primièr, e puèi li copèt la tèsta. Segon los òrdres de Marc Antòni, las mans, qu'escriguèron las Filipicas, foguèron tanben cortadas e nemadas amb la tèsta al Forum Roman[37]
Lèg[modificar | modificar la font]
Ciceron foguèt un escrivan talentós e energic, amb un interès dins una granda varietat de tèmas en acòrdi amb las tradicions filosoficas e ellenisticas. La qualitat e accessibilitat de sus tèxtes favorizèron la grand distribucion e inclusion dins los programes escolars. Son trabalhs es pus influent de la cultura Europèa, e fins a uèi constituisson un còrpus pus importants del material primari per escriure e revisar l'istòria romana.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Saylor, Steven. Sangue romano. Roman istoric sus lo quotidian e lo trabalh de Ciceron, quand èra avogat, al comença de sa carrièra.
- Caldwell, Taylor. Um pilar de ferro. 5.ed., Rio de Janeiro: Record, 2006. ISBN 85-01-01661-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Portal de la literatura
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Cornelius Nepos, Atticus 16, trans. John Selby Watson
- ↑ Haskell, H.J.:"This was Cicero" (1964) p.296
- ↑ Castren and Pietilä-Castren: "Antiikin käsikirja" /"Handbook of antiquity" (2000) p. 237
- ↑ Rawson, E.:"Cicero, a portrait" (1975) p.8
- ↑ Everitt, A.:"Cicero: The Life and Times of Rome's Greatest Politician" (2001) p.35
- ↑ Rawson, E.: Cicero, a portrait (1975) p.5-6; Cicero, Ad Familiares 16.26.2 (Quintus to Cicero)
- ↑ Plutarco, Cicero 1.3–5
- ↑ Plutarch, Cicero 2.2
- ↑ Plutarco, Cicero 3.2
- ↑ Rawson, E.: "Cicero, a portrait" (1975) p.22
- ↑ Haskell, H.J.: "This was Cicero" (1940) p.83
- ↑ Rawson:"Cicero, a portrait" (1975) p. 18
- ↑ Rawson, E.: "Cicero, a portrait" (1975) p.25
- ↑ Rawson, E.: Cicero p.225
- ↑ Haskell H.J.: This was Cicero, p.95
- ↑ Haskell, H.J.:"This was Cicero" (1964) p.249
- ↑ Cicero, letras a Ático, 12.14. Rawson, E.: Cicero p. 225
- ↑ Rawson, E.:Cicero p. 226
- ↑ Cicero, Samtliga brev/Collected letters
- ↑ Haskell, H.J.: This was Cicero (1964) p.103- 104
- ↑ Cicero, In Catilinam 3.2; Sallust, Bellum Catilinae 40-45; Plutarch, Cicero 18.4
- ↑ Rawson, E.: Cicero, 1984 106
- ↑ Haskell, H.J.: This was Cicero, 1964 200
- ↑ Haskell, H.J.: This was Cicero, 1964 p. 201
- ↑ Plutarch. Cicero 32
- ↑ Haskell, H.J.: "This was Cicero" (1964) p. 201
- ↑ Cicero, Samtliga brev/Collected letters (in a Swedish translation)
- ↑ Haskell. H.J.: This was Cicero, p. 204
- ↑ Grant, M: "Cicero: Selected Works", p67
- ↑ Everitt, Anthony: Cicero pp. 215.
- ↑ Plutarch, Cicero 38.1
- ↑ Cicero, Second Philippic Against Antony
- ↑ Cicero, Ad Familiares 10.28
- ↑ Appian, Civil Wars 4.19
- ↑ Plutarch, Cicero 46.3–5
- ↑ 36,0 36,1 Haskell, H.J.: This was Cicero (1964) p.293
- ↑ Dião Cássio, Roman History 47.8.4


c: text/html

text:
1989
Aquesta pagina concernís l'an 1989 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 2 de mai - Madrid (Espanha): lo govèrn ratifica l'Acòrd europèu per la prevencion de la tortura e los tractes deshumans o degradantes.
- 9 d'abril - Tragèdia del 9 d'abril, a Tbilissi, Georgia: Una manifestacion anti-Sovietica es esclafada per l'armada roja.
- 9 de novembre - Berlin (Alemanha): s'òbri al transit ciutadan lo mur que dividissiá la vila en doas parts, la qu'aperteniá a la Republica Federala e la qu'aperteniá a la Republica Democratica, a l'encòp que los meteisses ciutadans lo començan a desrocar.
- 29 de decembre - Checoslovaquia: Comença la Revolucion de Vellot: l'Assemblada Federala, lo parlament comunista, escuelhèt lo dissident Václav Havel coma nòu president. Se forma immediatament un govèrn de coalicion amb l'objectiu de far las reformas economicas liberalas necessàrias per establir una economia de mercat e las reformas legalas per portar la democracia.
Polonha[modificar | modificar la font]
Signatura d'un acòrd de transicion vèrs lo capitalisme entre lo govèrn e l'oposicion. Prevesiá l'eleccion liura dau Senat e de la Dieta. Pasmens, lo POUP obtenguèt un nombre assegurat de deputats a la Dieta que li permetiá encara de tenir un ròtle important. En junh, Solidaritat averèt leis eleccions legislativas. Jaruzelski venguèt president e Tadeusz Mazowiecki, un conselhier de Lech Walesa, foguèt nomat cap dau govèrn. Enfin, a la fin de l'annada, la transicion s'accelerèt e la fin dau ròtle dau POUP dins leis institucions foguèt decidida.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Creacion dau Front Democratic Revolucionari dei Pòbles Etiopians que gropava lo Front de Liberacion dei Pòbles de Tigre, l'Organizacion Democratica dau Pòble Oròmo, lo Movement Nacionau Democratic Amara e lo Movement Democratic dei Pòbles dau Sud d'Etiopia. Lo Front Popular de Liberacion d'Eritrèa sostenguèt aquela coalicion, çò que permetèt de formar un movement larg còntra lo regime dau Derg. En mai d'aquò, la fin de l'ajuda militara sovietica liada au cambiament de politica iniciat per Mikhaïl Gorbachov afebliguèt l'armada etiopiana que foguèt durament desfacha a Afabet (17-20 de març) per leis Eritrèus.
Sodan[modificar | modificar la font]
Capitada d'un còp d'estat organizat per un grop de militars dirigits per lo generau Omar el-Bechir. La causa principala d'aquela revòuta militara foguèt probablament lei temptativas de negociacion menadas per Sadiq al-Madhi ambé la rebellion dau sud. Al-Turabi retrobèt un ròtle important dins lo govèrn qu'adoptèt oficialament un programa islamista.
Asia[modificar | modificar la font]
- Entre lo 15 d'abril e lo 4 de junh - Beijing (Republica Populara de China): Protèstas de la Plaça de Tian'anmen divèrses milièrs d'estudiant universitari seguit unes jorns mai tard per trabalhadors convòcan manifestacions pacificas en demandant la dubertura del regim comunista. Lo 4 de junh Li Peng ordena lo deslotjament de la part de l'armada populara de la China en culminant en la mòrt de divèrses centenats de manifestants, milièrs de ferits e centenats d'arrestats.
Iran[modificar | modificar la font]
Mòrt de Rouhollah Khomeini que foguèt remplaçat coma Guida de la Revolucion per Ali Khamenei.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Passatge de la sonda espaciala estatsunidenca Voyager 2 dins lo sistèma de Neptun. Permetèt de realizar unei fotografias, observacions e mesuras de la planeta, de son satellit principau Triton que sembla presentar una activitat geologica importanta, de confirmar la preséncia d'un sistèma d'anèus e de descubrir cinc pichons satellits suplementaris.
-
-
Fotografia de la Granda Taca Blava per Voyager 2.
-
-
Medecina[modificar | modificar la font]
Publicacion d'una tiera d'estudis, realizats entre 1987 e 1989, regardant lo virüs a l'origina deis « epatitas non A e non B ». Aquò permetèt d'oficializar la descubèrta dau virüs de l'epatita C.
D'autra part, premiera endoscòpia d'una vena.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 21 de febrièr - Corbin Bleu, actor american
- 1èr de març - Daniella Monet, cantaira, actritz e dançaira americana
- 4 de març - Erin Heatherton, modèl americana
- 9 de març - Rasmus Guldhammer Poulsen, ciclista danés
- 11 de març - Orlando Johnson, jogaire de basquetbòl american
- 6 de mai - Dominika Cibulková, tennista eslovaca
- 10 de junh - Alexandra Stan, cantaira romanesa
- 23 de julhet - Daniel Radcliffe, actor anglés de Harry Potter
- 14 d'agost - Malvina Seferi, modèl albanesa-italiana
- 28 d'octobre - Camille Muffat, nataira francesa
- 26 de decembre - Yohan Blake, atlèta jamaican
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Hirohito, emperaire de Japon (n. 1901)
- 11 de genièr - José Luis Bustamante y Rivero, president de Peró (n. 1894)
- 22 de genièr - Sándor Weöres, poèta ongrés (n. 1913)
- 23 de genièr – Salvador Dalí, pintor catalan (n. 1904)
- 24 de genièr - George Cukor, cineasta american (n. 1899)
- 3 de febrièr - John Cassavetes, actor american (n. 1929)
- 4 de febrièr - Thorkild Hansen, escrivan danés (n. 1927)
- 27 de febrièr - Konrad Lorenz, etològ austrian (n. 1903)
- 22 d'abril - Emilio Gino Segrè, fisician italian, Prèmi Nobel (n. 1905)
- 26 d'abril - Lucille Ball, actritz americana (n. 1911)
- 30 d'abril - Sergio Leone, cineasta italian (n. 1929)
- 20 de mai - John Richard Hicks, economista anglés, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 3 de junh - Ruhollah Khomeini, líder espiritual d'Iran (n. 1900)
- 22 de junh - Martti Talvela, cantaire d'opèra finés (n. 1935)
- 30 de junh - Hilmar Baunsgaard, primièr ministre de Danemarc (n. 1920)
- 2 de julhet - Andrei Gromiko, òme politic sovietic (n. 1909)
- 6 de julhet - János Kádár, òme politic ongrés (n. 1912)
- 11 de julhet - Laurence Olivier, actor britanic (n. 1907)
- 16 de julhet - Herbert von Karajan, maèstro austrian (n. 1908)
- 19 de julhet - Kazimierz Sabbat, òme politic polonés (n. 1913)
- 2 d'agost - Luiz Gonzaga, cantaire, compositor e musician brasilièr (n. 1912)
- 12 d'agost - William Bradford Shockley, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1910)
- 13 d'agost - Hugo del Carril, cantaire argentin de tango (n. 1912)
- 21 d'agost - Raul Seixas, cantaire e compositor brasilièr (n. 1945)
- 4 de setembre - Georges Simenon, escrivan belga (n. 1903)
- 22 de setembre - Irving Berlin, compositor american (n. 1888)
- 28 de setembre – Ferdinand Marcos, dictator de las Filipinas (n. 1917)
- 6 d'octobre - Bette Davis, actritz americana (n. 1908)
- 26 d'octobre - Charles John Pedersen, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 3 de novembre - Timoci Bavadra, primièr ministre de Fidji (n. 1934)
- 5 de novembre - Vladimir Horowitz, pianista rus (n. 1903)
- 12 de novembre - Dolores Ibárruri, La Pasionaria, femna politica espanhòla (n. 1895)
- 13 de novembre – Prince [[Frances Josèp II de Liechtenstein (n. 1906)
- 14 de decembre - Andrei Sakharov, fisician e activista politic sovietic, Prèmi Nobel de la Patz (recusat) (n. 1921)
- 26 de novembre - Ahmed Abdallah Abderemane, president de las Comòras (n. 1919)
- 27 de novembre - Carlos Arias Navarro, primièr ministre d'Espanha (n. 1908)
- 30 de novembre - Ahmadou Ahidjo, president del Cameron (n. 1924)
- 3 de decembre - Fernando Martín, jogaire de basquetbòl espanhòl (n. 1962)
- 3 de decembre - Sourou-Migan Apithy, president de Dahome, actual Benin (n. 1913)
- 14 de decembre - Andrei Saharov, fisician e activita politic sovietic, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1921)
- 16 de decembre - Lee Van Cleef, actor american (n. 1925)
- 22 de decembre - Samuel Beckett, escrivan irlandés, Prèmi Nobel (n. 1906)
- 25 de decembre – Nicolae Ceauşescu, dictator de Romania (executat) (n. 1918)
- 29 de decembre - Andrei Tarkovski, cineasta e escrivan rus sovietic (n. 1932)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Norman Foster Ramsey, Jr, Hans Georg Dehmelt, Wolfgang Paul
- Prèmi Nobel de Quimia : Sidney Altman, Thomas Robert Cech
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Michael Bishop, Harold Elliot Varmus
- Prèmi Nobel de Literatura : Camilo José Cela
- Prèmi Nobel de la Patz : Tenzin Gyatso (14en Dalai Lama)
- Prèmi Nobel d'Economia : Trygve Haavelmo

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Celestina
La Celestina qu'ei ua de las òbras màgers de la literatura espanhòla escrita per Fernando de Rojas. Enter las soas originiralitats lo son genre qu'ei l'encausa de disputas per'mor que's tracta d'un dialòg mes tròp long per estar considerat com ua pèça de teatre çò qui hè que's parla sovent d'era com d'ua roman a maugrat qui la soa accion e avançi dab dialògs e indicacions scenicas.
Qu'ei ua òbra escrita en 1499, durant lo regnat deus Reis Catolics, tempsada de transicion enter l'Etat Mejana e los Temps modèrnes. En vertat qu'exiteishen duas versions : la purmèra de 1499, dab lo títol de Comedia de Calisto y Melibea (divisada en 16 actes) e la segonda de 1502 dab lo títol de Tragicomedia de Calisto y Melibea (divisada en 21 actes).
Intriga[modificar | modificar la font]
Calisto, un gentiu, que vad amorós pec de Melibea en la vedent. Com aquesta non vòu pas d'eth, Calisto que'n ei hèra malurós e, alavetz, Sempronio, un son vailet, que'u recomanda de s'anar demandar ajuda ua anciana prostituïda ara retirada e vielha : Celestina. Celestina que gavida un ostau de prostitucion dab duas gojatas : Elicia (l'amorosa de Sempronio) e Areúsa. Sempronio e Celestina que's perpausan de tirar lo mei de diners de Calisto que s'ac poderàn. Pármeno, un aute vailet, qu'ensaja de prevenir Calisto de non pas tractar dab Celestina mes la reaccion deu son mèste qu'ei violenta. Celestina qu'ensaja de convéncer Pármeno de la rejónher dab Sempronio dens lo lor projècte en lo brembant que tribalhè dab la soa molhèr e en tot eth prométer l'amor d'Areúsa. Celestina que s'amaneja, dab un sòrt entà, que Melibea e aimi Calisto qui la merceja en la balhant ua cadena d'òr. Celestina qu'ei assessinada per Sempronio e Pármeno per'mor de non pas voler partatjar lo benefici, e los dus assessins que son executats per aqueste crime. Elicia e Areúsa, eras, qu'ensajan de har assessinar Calisto quan aqueste e's va véder Melibea. Quan enten a cridar Socia e Tristan, dus autes vailets qui l'acompanhan, que devara entà'us ajudar mes que cad e que's moreish e Melibea que's suicida per aquesta rason.


text:
Teatre deu castèth de Drottningholm
Lo Teatre deu castèth de Drottningholm, a Estocòlme, en Suècia, qu'ei un bastiment deu sègle XVIII vodat aus arts de l'espectacles e sustot perheitament conservat dens l'estat de l'epòca que'u vedó a bastí's e, atau, qu'ei un lòc privilegiat entà empontar òbras de las epòcas e deus estils barròcs e classics.
Qu'ei atau qu'Igmar Berman e'u se causí entà realizar la soa version cinematografica de La Flabuta Encantada de Mozart en 1975.
En 1991, amssa dab lo castèth, que ho marcat dehens la lista deu Patrimòni Modiau de l'Umanitat de l'UNESCO.


text:
Christopher Clavius
Christopher Clavius (25 de març de 1538 - 6 de febrièr de 1612), èra un jesuista aleman, matematician, astronòm e un grand gnomonicista. Se pòt considerar coma un dels primièrs promotors del Calendièr gregorian. A la fin de sa vida èra l'astronòm fòrça respectat en Euròpa e los seus libres de tèxte foguèron difusat per las universitats dins lo monde pendent de temps, que d'unes son considerats coma d'autenticas enciclopedias del saber. Clavius foguèt nomenat de còps qu'i a coma l'Euclides del sègle XVI .
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Clavius nasquèt a Bamberg lo 25 de març de 1538. Se sap pauc sus son enfança, per exemple la data exacta de naissença es gaire segura seriá entre 1537 o 1538. Lo seu nom vertadièr es tanpauc pas conegut e l'origina es degut a que los seus collègas de l'epòca lo nomenavan Christoph Clau o Klau e segon la prononciacion dins l'Alemanha de l'epòca poiriá sonar coma "Clavius", mas tanben poiriá èsser lo mot "Schlüssel" (mot alemand per a "clau") e latinizat (prenent lo mot latin "clavis"). Pasmens la paraula clau indica qu'èra pres per una persona intelligenta capabla d'obrir e resòlvre los problèmas mai ocults.
Clavius integrèt dins l'òrde dels Jesuistas en 1555. Foguèt escolan a l'Universitat de Coïmbra al Portugal ont aguèt lo clèbre matematician portugués Pedro Nunes (Petrus Nonius) coma professor. Aprèp s'anèt en Itàlia i estudiar la teologia al Collegio Romano (ara Pontificia Universitat Gregoriana), institucion pedagogica fondada pels jesuistas a Roma. Demorèt al Collegio Romano e alá donèt de classas de matematicas.
Se pòt dire que levat los periòdes que vitjèt a Nàpols, en 1596, e la visita que faguèt en Espanha en 1597, Clavius demorèt professor de matematicas al Collegio Romano pendent lo resta de sa vida. En 1579 foguèt dessignat pel Vatican per calcular las basas de la reforma del calendièr amb l'objècte de donar una solucion al constant desplaçament de las fèstas religiosas cristianas lo long dels ans. Bastiguèt una solucion que fin finala foguèt adoptat en 1582 dins lo païses catolics per òrdre del papa Gregòri XIII e qu'ara encara es utilizat dins la majoritat del mond, lo conegut Calendièr gregorian.
La prepausa de Clavius èra que lo dimècres 4 d'octobre de 1582 (Calendièr julian) seriá seguit pel dijòus 15 d'octubre de 1582 (Calendièr gregorian). Prepausant en mai que los ans bisèsts sián los ans divisibles per quatre, levat d'aqueles que lor chifra sont acabats per 00 e que sián divisibles per 400. Aquela règla foguèt aprovada e ara encara se contunha de l'aplicar, nos donent atal un calendièr estable per milanta ans.
L'idea de Clavius foguèt pas sostenguda sul còp, de matematicians coma Viète mostrèron una grand oposicion e se disputèt amb lo matematicians del Papa Gregóri, indicant en tot moment que aquel cambi de calendièr èra pas qu'una granda conspiracion papala per raubar 11 jorns al calendièr. La disputa arribèt a de nivèls personals fins a vegadas cap a l'insult personal, a Clavius li cridèt Vièlha bota Alemanda allusion a la seuna corpuléncia. Contra aquela resisténcia Clavius escriguèt sa celèbra letra Novi Calendarii romani apologia (1595) que justificava l'usatge d'aquel nòu calendièr se defendent atal dels atacs.
Al subjècte de l'astronomia èra clar per el que la Tèrra èra al centre de l'univèrs, foguèt un defensor afogat de la teoria geocentrica, s'opausant a tot moment als nòus corrents que defendavan la Teoria eliocentrica sostenguda pel seu contemporanèu Galileo Galilei.
Quand Galileu començava amb las seunas observacions astronomicas mejans lo seu telescòpi Clavius ja èra pro edat, mas encara en activitat. Vesiá pas mal çò que mòstrava Galileu dins las seuna observacions, mas estava pas d'acòrdi amb las interpretacions que fasián. Per exemple, Estava ges d'acòrd amb l'interpretacion que las tacas que Galileu vesiá sus la Luna èran de muntanhas e vals. Lo paradoxal es que alara que cresiá pas en eles, ara un dels cratèrs de la Luna pòrta son nom.
Daissèt fòrça libres (que foguèron publicats en d'edicions fòrça espandidas e ara encara se pòt adquirir de las seunas òbras originalas) e tanben faguèt de dissipòls coma Matteo Ricci que donèt una traduccion de las seunas òbras en Chinés, donant una escasença a la China de coneisser de tèxts d'Euclides. L'influéncia de Clavius es evidenta encara vesent l'importenta correspondéncia epistolara encara preservada dins diferents fichièrs de l'Universitat Gregoriana a Roma. Se compta 291 letras (que d'unas pòdon èsser de vertadièrs tractats).
Quand Clavius atenguèt 73 ans la seuna santat l'obliguèt a abandonar los seu trabalhs e moriguèt pauc aprèp lo 12 de febrièr de 1612.
Òbras astronomicas, matematicas e gnomonicas[modificar | modificar la font]
- In Sphaeram Ioannis de Sacro Bosco commentarivs (Roma 1570): es un comentari de l'òbra d'astronomia de Sacrobosco, foguèt publicat pel primièr còp en 1570. Es un dels libres mai influents de Clavius dins l'airal de l'astronomia. D'aquel libre se faguèt d'edicions nòva en 1581, 1585, 1593, 1607, e 1611. Lo libre conten grand quantitat de referéncies a son estudi prealabla sus elements d'Euclides. Aquel libre foguèt fòrça important dins las Universitats de l'epòca per tota Euròpa e tornèt èsser estampat aprèp la mòrt de Clavius en 1612. Se pòt considerar del punt de vista astronomic coma una presentacion d'una vision de la cosmologia Ptolemaïca.
- Evclidis elementorvm libri XV. Accessit XVI (Roma, apud Vicentium Accoltum 1574)
- Gnomonices Libris VIII (Roma, apud Franciscum Zanettum 1581): se pòt considerar una òbra enciclopedica (mai de 800 paginas amb fòrça illustracions, editada mai d'un còp) se descriu e se mòstra geometricament cada una de las possibilitats de bastir un Relòtge de solelh e cita los principis per la mesura del temps. Per qualques savents aquel llibre és una de les explicacions més extenses de la Gnomònica i per a altres es tracta d'un larg e complèxe ensems de demostracions dificil de legir. Jean-Étienne Montucla diguèt dins lo se clèbre libre de l'istòria de la matematica, qu'es preferible d'inventar la gnomonica que seguir las demostracions de Clavius). Lo fach es que tracta totes los problèmes plantat a l'epòca e conta lo biais de los resòlvre mejans la geometria.
- Epitome Arithmeticae practicae (Roma, apud Dominici Basae 1583)
- Theodosii Tripolitae Sphaericorum libri III (Roma, apud Dominici Basae 1586)
- Fabrica et usus instrumenti ad horologiorum descriptionem peropportuni (Roma, apud Bartholomaeum Grassum 1586)
- Novi Calendarii romani apologia , (Roma, apud Sanctius 1588)
- Astrolabium, (Roma, apud Bartholomaei Grassi 1593)
- Elenchus et castigatio calendarii Gregoriani, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1595)
- Computus ecclesiasticus per digitorum articulos, & tabulas traditus, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1603)
- Romani calendarii a Gregorio XIII. P. M. restituti explicatio, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1603)
- Geometria practica , (Roma, apud Aloysii Zanetti 1604)
- Tabulae Astronomicae, (Roma, apud Aloysii Zanetti 1605)
- Tabulae Sinuum, Tangentium et Secantium, (Maguncia, apud Ioannis Albini 1607)
- Algebra, (excudebat Stephanus Gamonetus 1609)
- Opera Mathematica (Roma, apud Antonii Hierat 1611)
Curiositat[modificar | modificar la font]
Dins lo filme 2001, una odissèa de l'espaci de Stanley Kubrick (scenari d'Arthur C. Clarke), la base de la Luna ont se tròba lo celèbre monolit, pòrta lo nom de Basa Clavius.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Gregorian reform of the calendar: proceedings of the Vatican Conference to commemorate its 400th anniversary, 1582-1982 [1], ed: G. V. Coyne, Michael A. Hoskin, Olaf Pedersen (eds.), Pontificia Academia Scientiarum, Roma
Lo libre descriu amb detalh l'apòrt de Clavius de la reforma Gregoriana.
- (fr) Eberhard Knobloch, Sur la vie et l'œuvre de Christophore Clavius (1538-1612) [2], pub: Revue d'histoire des sciences, Vol. 41, Num. 3-4, 1988, p:331-356, issn 1969-6582, doi 10.3406/rhs.1988.4100
- (en)James M. Lattis, Between Copernicus and Galileo: Christopher Clavius and the collapse of Ptolemaic Astronomy [3], 1994, ed:The University of Chicago Press, Chicago,isbn 0-226-46929-8
Se tracta d'una font pro complèta de tèxts tradusits en anglés.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Enciclopèdia Catòlica
- (en)James M. Lattis. Clavius, Christoph. Complete Dictionary of Scientific Biography. 2008. Encyclopedia.com.


text:
Nicaragua
Nicaragua es un Estat d'America Centrala que confronta Honduras al nòrd e la Còsta Rica al sud. A l'oèst es bordat per l'Ocean Pacific e a l'èst es bordat per la Mar Cariba.
La siá capitala es Managua.
Lo gentilici es nicaragüenc -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Cultura
- 4 Liames intèrnes
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo periòde precoloniau[modificar | modificar la font]
Lo territòri nicaragüenc sembla restat per l'èsser uman dempuei 8 000 ans. Veguèt pas lo desvolopament de civilizacions urbanas e ierarquizadas. Au sègle XVI, a l'arribada deis Espanhòus, èra poblat per de tribüs nomadas e agropastoralas :
- lòng dau litorau pacific, lei Niquiranos, lei Chorotegas e lei Maribios.
- dins lei regions centralas, lei Matagalpas, lei Lencas e lei Chontales.
- lòng de l'Ocean Atlantic, lei Mosquitos, lei Sumus e lei Ramas.
Lei grops atlantics èran lingüisticament e culturalament liats ai pòbles dau nòrd de Colómbia. Leis autrei parlavan de lengas pròchas dau nahuatl e partejavan probablament una origina mexicana.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
Nicaragua foguèt descubèrt per Cristòl Colomb en 1502. Sa colonizacion comencèt en 1522 amb una expedicion organizada per lo conquistador Gil González Dávila. Foguèt relativament aisada e la populacion indigèna foguèt rapidament anientada per lei malautiás e l'esclavatge. La colonia foguèt integrada au sen de la Capitanariá Generala de Guatemala. Una capitala administrativa foguèt installada a León. Pasmens, en causa de l'abséncia de metaus preciós ò de ressorsas agricòlas, lo país interessèt gaire lo poder espanhòu. En particular, ges de garnison importanta foguèt desplegada dins la region en despiech d'incursions francesas, anglesas e olandesas lòng de la costat atlantica.
Lo periòde dei Províncias Unidas d'America[modificar | modificar la font]
L'independéncia de Nicaragua foguèt proclamada en 1821 après una insureccion relativament pacifica en causa de l'abséncia de tropas espanhòlas. Brèvament integrat au sen de l'Empèri Mexican de 1822-1823, Nicaragua faguèt partida dei Províncias Unidas d'America ambé leis autrei colonias d'America Centrala vengudas independentas.
Coma leis autrei membres de la federacion, Nicaragua foguèt devesit per lei tensions entre liberaus e conservators. Pasmens, dins lo país, aquela situacion foguèt agravada per lei rivalitats geograficas entre León, centre de l'elèit liberau, e Granada onte viviá la màger part dei proprietaris terrens conservators. Una tiera de guèrras civilas opausèt lei dos camps e lo govèrn federau mandèt de tropas per restablir l'òrdre en 1830-1833. Pasmens, aquò foguèt pas sufisent e lei Províncias Unidas d'America s'afondrèron en 1838-1839.
Lo Nicaragua independent[modificar | modificar la font]
Lo desvolopament de l'influéncia estatsunidenca[modificar | modificar la font]
En causa de sa posicion estrategica entre lei dos oceans, lo Nicaragua independent venguèt sensa tardar un enjòc dei luchas d'influéncia entre poissanças imperialistas. En 1850, un tractat entre lo Reiaume Unit e leis Estats Units d'America laissèt camp liure ai segonds.
En Nicaragua, la capitala foguèt desplaçada en 1852 a Managua per arrestar lei conflictes de primautat entre León e Granada. Pasmens, aquò permetèt pas d'arrestar lei guèrras civilas entre liberaus e conservators. Ansin, en 1855, un aventurier estatsunidenc dich William Walker e un grop de mercenaris prenguèron lo contraròtle dau país. Lei Nicaragüencs se liberèron en 1857. Fins a 1893, Nicaragua foguèt dirigit per de govèrns conservators. Gràcias au sostèn deis Estats Units, desvolopèron la produccion de cafè que venguèt lo còr de l'economia nacionala. En mai d'aquò, aprofichant lo retirament britanic de la region, poguèron annexar lo reiaume dei Mosquitos qu'èra plus protegit per Londres[1].
En 1893, lo generau liberau José Santos Zelaya reversèt lei conservators e prenguèt lo poder. Modernizèt lei plantacions de cafè. Pasmens, venguèt pauc a pauc ostil ais Estats Units quand Panamà foguèt chausit per la construccion dau canau transoceanic. En 1909, aquò entraïnèt lo desbarcament de tropas estatsunidencas que restabliguèron lei conservators.
Pasmens, aqueu retorn foguèt mau acceptada per la populacion e lei trèbols se multipliquèron entraïnant una segonda ocupacion estatsunidenca de 1912 a 1925. Tre sa partença, la guèrra civila prenguèt mai e una tresen periòde d'ocupacion estatsunidenc se debanèt de 1926 a 1933. Lo generau Augusto Sandino menèt una guerilha qu'infligiguèt plusors desfachas ai soudats estatsunidencs. Per limitar sei pèrdas, Washington formèt una armada nicaragüenca fidèla a seis interès. Après lo retirament estatsunidenc, Sandino arrestèt lo combat mai foguèt assassinat en 1934 per la garda nacionala dau generau Anastasio Somoza García.
La dinastia dei Somoza[modificar | modificar la font]
Après l'assassinat de Sandino, Anastasio Somoza García èra vengut lo cap vertadier dau país e prenguèt oficialament lo poder en 1936. Sostengut per leis Estats Units, organizèt una dictatura relativament abila. D'efèct, tolerèt l'existéncia d'una oposicion legala e infiltrèt lei sindicats e lei movements politics advèrs, çò que li permetèt de devesir seis oposants e de gardar aisament lo poder. Aquò li permetèt pereu de prendre lo contraròtle dei richessas dau país e sa familha acampèt una fortuna considerabla fins a son reversament en 1979[2].
Pasmens, lo sistèma Somoza se turtèt pauc a pauc a l'oposicion pus virulenta dei marxistas que capitèron de l'assassinar en 1956. Sei fius Luis Somoza Debayle, president, e Anastasio Somoza Debayle, cap de la garda nacionala e cap vertadier dau regime, lo remplacèron. En 1967, après la mòrt de Luis, Anastasio venguèt oficialament president. Cinc ans pus tard, la capitala foguèt destrucha per un tèrratrem que tuèt 10 000 abitants e laissèt 500 000 personas sensa ostau.
L'amplor de la catastròfa, agravada per lei destornaments de l'ajuda internacionala organizats per lo president, permetèt de renfòrçar l'oposicion marxista incarnada per la guerilha dau Frònt Sandinista de Liberacion Nacionala (FSLN) fondat en 1961 en Cuba. A partir de 1974, la lèi marciala foguèt proclamada e la garda nacionala multipliquèt leis atrocitats còntra lei sandinistas. Pasmens, aquò empachèt lei progrès dau FSLN e privèt lo regime dau sostèn estatsunidenc. Ansin, en julhet de 1979, lei sandinistas capitèron de prendre Managua e Somoza foguèt obligat de s'enfugir.
Lo periòde sandinista[modificar | modificar la font]
Après la victòria còntra Somoza, lei sandinistas assaièron sensa succès d'associar de moderats a sa politica. De mai, sa politica relativament ambiciosa (reforma agrària, melhorament dei sistèmas d'educacion e de santat... etc.) se turtèron a d'interès privats poderós, especialament au sen de la Glèisa. Aquò foguèt agravat en 1981 per la victòria electorala de Ronald Reagan que decidèt d'eliminar aqueu regime comunista.
Washington sostenguèt donc la creacion d'una guerilha antisandinista (la Contra) que menèt d'incursions còntra Nicaragua a partir d'Onduras. Leis Estatsunidencs organizèron tanben un embarg de Nicaragua e minèron certanei pòrts dau país[3]. Lei combats comencèron en 1982. Managua proclamèt l'estat d'urgéncia dins lo corrent de l'annada, establiguèt un servici militar obligatòri e recebèt una ajuda cubana. Aquò li permetèt de resistir militarament. Pasmens, lo president Daniel Ortega, elegit en 1984, poguèt pas empachar l'afondrament progressiu de l'economia nicaragüenca. En 1987, foguèt donc obligat de començar de negociacions ambé la Contra. Puei, en 1990, perdiguèt d'eleccions còntra Violeta Barrios de Chamorro e laissèt lo poder.
Nicaragua après 1990[modificar | modificar la font]
Violeta Barrios de Chamorro dirigiguèt Nicaragua de 1990 a 1997. Capitèt de restablir la patz e de redreiçar la situacion economica gràcias a la fin de l'embarg estatsunidenc. Comencèt pereu de liberalizar l'economia dau país maugrat lei criticas dei sandinistas demorats relativament influents au parlament. Foguèt remplaçada per dos presidents conservators, Arnoldo Alemán (1997-2002) e Enrique Bolaños Geyer (2002-2007), que renforcèron la liberalizacion economica. Pasmens, favorizèron tanben lo desvolopament de la corrupcion e lo premier foguèt condamnat a 20 ans de preson. Autra dificultat, en 1998, lo ciclon Mitch destruguèt la màger part dau territòri (3 800 mòrts, 500 000 a 800 000 sensa ostau).
En 2007, Daniel Ortega foguèt donc tornarmai elegit president. Engatjèt son país au sen de l'Aliança Bolivariana per leis Americas e adoptèt divèrsei reformas socialas. Pasmens, d'un biais paradoxau, foguèt tanben obligat de far vòtar de lèis fòrça regressivas regardant lei drechs dei fremas (enebiment de l'avortament... etc.) per mantenir son aliança amb un partit catolic que fa partida de sa majoritat. En novembre de 2011, foguèt aisament tornat elegir a la presidéncia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo reiaume obtenguèt una autonòmia intèrna que foguèt suprimida en 1894.
- ↑ Lei Somoza èran proprietaris d'un tèrç dei tèrras agricòlas e deis industrias pus importantas de Nicaragua.
- ↑ En 1986, la Cort Internacionala de Justícia reconoguèt lo caractèr illegau deis atacas estatsunidencas còntra Nicaragua e condamnèt Washington a pagar una indemnitat de 17 miliards de dolars. Lo govèrn estatsunidenc refusèt de reconóisser lo jutjament.


text:
Chavanac
Chavanac es una comuna lemosina situada dins lo departament de Corresa e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Chavanac ven dau nom gallés d'òme Cavannus emb lo sufixe -acum [1], latinizacion dau sufixe gallés -aco(n). Chavanac èra donc probablament una anciana granda propietat antica qu'aviá per mèstre Cavannus.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Saurnac; es aura dau canton du Plateau de Millevaches (en francés), donc dau Replanat de Miuvachas.
- L'intercomunalitat es la Communauté de communes Bugeat - Sornac - Millevaches au Cœur (en francés), donc la Comunautat de comunas Bujac - Saurnac - Miuvachas au Còr.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 53 abitants (5,4 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984


text:
Sungacha
L'arriu de Sungacha (CyHraчa en rus, 松阿察河 en chinés; pinyin: Sōngàchá Hé) qu'ei un cors d'aiga deu nòrd-èst de la Republica Populara de China, dens la província de Heilongjiang e deu sud-èst de Russia, dens lo Krai de Primòrie. La longor d'aqueth arriu, afluent esquèr d'Ussuri e sosafluent d'Amur, que vària de 180 a 210 km. Que forma ua part de la termièra enter China e Russia. Qu'ei lo sol emissari deu Lac Xingkai. Lo bacin de Songacha qu'abriga ua fauna e ua flòra hèra rica, en particular lo lotus sacrat (Nelumbo nucifera).


text:
1576
Aquesta pagina concernís l'an 1576 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha victoriosa de l'armada dau negus Sarsa Dengel (1563-1597) dins lo nòrd etiopian còntra lei tropas de Yeshaq, governador de Tigre, qu'èra encara intrat en revòuta còntra lo poder centrau a una data desconeguda. Aquela victòria afebliguèt Yeshaq e l'empachèt de s'aliar ambé lo Sultanat d'Adel.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion coneguda de la fèbre tifoïda. Foguèt realizada per lo matematician e sabent italian Girolamo Cardano (1501-1576).


text:
Villes et mairies du District de Saint-Gall (88)
Liste des communes
Saint-Gall
Ville de Saint-Gall, localité de la Suisse de 70 000 habitants.
La mairie de Saint-Gall a une adresse e-mail et un site Internet.
Gossau
Ville de Gossau, localité de la Suisse de 17 000 habitants.
La mairie de Gossau a une adresse e-mail et un site Internet.
Wittenbach
Ville de Wittenbach, localité de la Suisse de 8 600 habitants.
La mairie de Wittenbach a une adresse e-mail et un site Internet.
Gaiserwald
Ville de Gaiserwald, localité de la Suisse de 7 900 habitants.
La mairie de Gaiserwald a une adresse e-mail et un site Internet.
Waldkirch
Ville de Waldkirch, localité de la Suisse de 3 100 habitants.
La mairie de Waldkirch a une adresse e-mail et un site Internet.
Eggersriet
Ville de Eggersriet, localité de la Suisse de 2 100 habitants.
La mairie de Eggersriet a une adresse e-mail et un site Internet.
Andwil
Village de Andwil, localité de la Suisse de 1 700 habitants.
La mairie de Andwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Häggenschwil
Village de Häggenschwil, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Häggenschwil a une adresse e-mail et un site Internet.
Muolen
Village de Muolen, localité de la Suisse de 1 100 habitants.
La mairie de Muolen a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Feyzin
Feyzin en arpitan (Feyzin en francés) es una comuna arpitana, situada dins lo departament de Ròse e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Gentilé sur le site habitants.fr Consulté le 29/09/2008.


text:
Purmèra Junta
La Purmèra Junta (deu son nom oficiau Junta Provisòria de Govèrn de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata en nom deu Sénher Don Fernando VII, en castelhan :Junta Provisional Gubernativa de las Provincias del Río de la Plata a nombre del Señor Don Fernando VII) que governè Buenos Aires après la Revolucion de Mai de 1810 e la destitucion deu vicerei Baltasar Hidalgo de Cisneros. que ho remplaçada lo 18 de deceme de la medisha annada per la Junta Grana dab la juntada de deputats de l'interior deu país.
La Revolucion e la gessida de la Purmèra Junta que signifiquè de facto la fin deu poder coloniau ; totun, per prudéncia, la Purmèra Junta (com ac muisha lo son nom sancèr) que revindiquè ipocritament la persona deu Rei d'Espanha (sobeiran aflaquit d'un país alavetz ocupat per l'Empèri Francés) en evitant de declara aubèrtament l'independéncia.
Composicion de la Purmèra Junta[modificar | modificar la font]
- President
- Secretaris
- Membres


text:
Francis Fukuyama
Francis Fukuyama, nascut lo 27 d'octobre de 1952, a Chicago, es un filosòf, economista e cercaire en sciéncias politicas estatsunian d'origina japonesa.
Intellectual influent, fòrça conegut per sas tèsis sus la fin de l'istòria, Francis Fukuyama es uèi professor d'economia politica internacionala a l'Universitat de Johns-Hopkins de Washington, DC.
Las idèas politicas de Fukuyama se son alunhadas d'aquelas dels neoconservadors. Participèt activament al Projècte pel novèl sègle american, lançat en 1997. Signèt una peticion demandant al president Bill Clinton de renversar le dictator iraquian Saddam Hussein plan abans que George W. Bush se ne cargue en 2003. Pasmens desaprovèt l'invasion d'Iraq dins son principi e cossí se realizèt, e demandèt la demission de Donald Rumsfeld (secretari de la Defensa). Aquò l'empachèt pas, en 2004, de participar a l'administracion Bush coma membre del Conselh presidencial de bioetica. Demanda uèi dins las relacions internacionalas la promocion de la democracia pel soft power e anoncia lo retorn en fòrça dels realistas aprèp lo despart de George W. Bush.
Somari
La Fin de l'istòria[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de « fin de l'istòria » foguèt d'en primièr elaborat per Hegel, puèi utilizat de biais variat per divèrses filosòfs e criticat per Karl Marx per qui l'umanitat èra pas encora sortida de sa preïstòria. Per Fukuyama coma per Hegel, l'Istòria s'acabarà lo jorn qu'un consensus universal sus la democracia atudarà los conflictes ideologics.
Fukuyama publiquèt un primièr article sul subjècte (The end of History?) pendent l'estiu de 1989 [1]. Desvolpèt sas tèsis dins un libre que fasiá contovèrcia publicat en 1992, La Fin de l'Istòria e lo darrièr òme, que defend l'idèa que la progression de l'istòria umana, envisatjada coma un combat entre las ideologias, s'acabarà amb la fin del consensus sus la democracia liberala e lo capitalisme qu'auriá tendéncia a se far aprèp la fin de la Guèrra Freja.
« La Fin de l'òme »[modificar | modificar la font]
Dins « La Fin de l'òme », Fukuyama exprimís sas paurs fàcia als progrèsses de las biotecnologias e subretot de lors applicacions possiblas sus l'èsser uman. Perque seràn capables de transformar l'òme a un gra non sospechat fins ara, poirián aver de consequéncias fòrça grèvas sul sistèma politic. Es un grand enemic del transumanisme, tòca dels tenents de las evolucions tecnologicas que vòlon modificar l'uman e la societat, subretot dins lo domeni de las biotecnologias.
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- La Fin de l'Histoire et le dernier homme, 1992 (ISBN 2080812904)
- La confiance et la puissance, 1997 (ISBN 2259027113)
- La Fin de l'homme : les Conséquences de la révolution biotechnique, La Table Ronde, 2002 (ISBN 2710325209)
- Le grand bouleversement : la nature humaine et la reconstruction de l'ordre social, La Table Ronde, 2003 (ISBN 2710326302)
- La fin de l'homme, 2004 (ISBN 2070304434)
- State Building : Gouvernance et ordre du monde au sègle XXI, La Table Ronde, 2005 (ISBN 2710327449)
- D'où viennent les néo-conservateurs ?, 2006 (ISBN 2246713714)
- Jours de colère - L’esprit du capitalisme, Descartes et Cie, 2009 (amb Pierre DOCKÈS, Marc GUILLAUME, Peter SLOTERDIJK)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Revista The National Interest


text:
Wikipèdia:Paginas de suprimir
Vòtes[modificar la font]
Setembre de 2009[modificar la font]
3 de setembre de 2009: de suprimir troyes (corregit en "tròias"). Tuc negre (d) 3 setembre de 2009 a 17.06 (UTC)
4 de setembre de 2009: de suprimir dictatura (gramatica e redaccion). Tuc negre (d) 4 setembre de 2009 a 12.03 (UTC)
9 de setembre de 2009: de suprimir las entradas alesbes, artzentales, karrantza, turtzioz, lapoblación, uharte Garazi, erriberri e ainhize-Monjolose (tornar nomenats "villafranca (navarra)", "arcentales", "carranza", "trucios", "la poblacion", "uhart de cisa", "olite" e "aniça-montgelós") e darrèr discors de Manuel Azaña e rapòrt del Comissari als dreches de l'òme del Conselh d'Euròpa sus la Comunautat Autonòma Basca (2001) (articles inconcluses). Tuc negre (d) 9 setembre de 2009 a 16.22 (UTC)
12 de seteme de 2009: de suprimir vergonha (psicologia) (esbós non enciclopedic). Tuc negre (d) 12 setembre de 2009 a 19.04 (UTC)
21 de setembre de 2009: de suprimir las entradas La Bastida-Clarença e Discutir:La Bastida-Clarença (corregit en "La Bastida de Clarença" segon lo nom ancian e un panèu a Baiona) e Urraul Ekialdekoa, Doneztebe e Villafranca (Navarra), (corregits en "Vath Arromançada d'Urraul", "Sent Estève (Hauta Navarra)" e "Vilafranca (Navarra)"). Tuc negre (d) 21 setembre de 2009 a 18.17 (UTC)
25 de setembre de 2009: de suprimir las entradas Aguilar Kodes, Allin, Cascante, Castejón, Deikaztelu, Elo, Gazteluberri, Lerin, Luzaide, Mues, Murchante, Murillo el Cuende, Olite, Piedramillera, Pitillas, Puiu, Ribaforada, San Adrián, San Martin Unx, Uharte, Uharte-Arakil, Urrotz, Urrotz (Malerreka), Valtierra, Villamayor de Monjardín, Zangoza, Zarrakaztelu (articles tornar nomenats) e Vila Màger de Mont Jardín e Villa Màger de Mont Jardín (èrrors). Tuc negre (d) 25 setembre de 2009 a 07.37 (UTC) Mertyl (d) 25 setembre de 2009 a 18.31 (UTC)
30 de setembre de 2009: de suprimir Centre Nacionau d'Entresenha (Espanha) e las paginas de redireccion Centre Nacional d'Entresenha e Centre Nacionau d'Entresenha (non enciclopedic en l'estat, l'article fornissent d'entresenhas non confrontadas). Tuc negre (d) 30 setembre de 2009 a 22.32 (UTC)
Octobre de 2009[modificar la font]
2 d'octobre de 2009: de suprimir Servici d'entresenha (gramatica e redaccion), las paginas de redireccion Rensenhament e Espionatge e la pagina de discussion Discutir:Servici d'entresenha e de suprimir Companhia deu Camin de Hèr de Tudèla a Bilbao (esbòs). Tuc negre (d) 2 octobre de 2009 a 08.30 (UTC)
8 d'octobre de 2009: de suprimir las entradas Sant Sebastian (Guipuscoa), Hondarribia, Cautarès, Discutir:Cautarès, Andosilla, Hiriberri (Aezkoa) e La Guarda de Navarra (èrrors divèrsas) e Còp d'Estat (esbòs non enciclopedic). Tuc negre (d) 8 octobre de 2009 a 19.07 (UTC)
17 d'octobre de 2009: de suprimir Lo comte Lucanor e carnaval (esbòsses), Erronkari, Noain (Elortzibar) (tornar nomenats "Roncal" e "Noain (Vath d'Elortz)"), Sant Joan Pè de Pòrt ("Sent Joan Pè de Pòrt" forma tipica en gascon) e Labord, Baisha Navarra, Bassa Navarra, Sola, La Bastida de Clarença e Sent Sebastian (Guipuscoa) (redaccion: de refar per d'occitanofòns). Tuc negre (d) 17 octobre de 2009 a 19.00 (UTC)
20 d'octobre de 2009: de suprimir los esbòsses sus Patxi Zabaleta, Patxi López, Josu Jon Imaz, Fernando Puras, José Antonio Santano, José Antonio Santano Clavero e Uxue Barkos. Tuc negre (d) 20 octobre de 2009 a 07.20 (UTC)
- fach ! Cedric31 (d) 20 octobre de 2009 a 18.24 (UTC)
- Demandi tamben la supression de las entradas Hont Arràbia e Irun. Tuc negre (d) 20 octobre de 2009 a 18.54 (UTC)
21 d'octobre de 2009: de suprimir l'entrada Ziortza-Bolibar. Tuc negre (d) 21 octobre de 2009 a 15.13 (UTC)
Març de 2010[modificar la font]
1èr de març de 2010: de suprimir, se siatz consents, la pagina "Florença", qu'es venguda una pagina de redireccion. L'explicacion es aicí. Vivarés (d) 1 març de 2010 a 14.48 (UTC)
- Fach. La pagina "Florença" correspònde ara a la vila de Toscana. Grandmercé Mertyl. Vivarés (d) 3 març de 2010 a 22.47 (UTC)
1èr de març de 2010: de suprimir lei categorias vuejas, qu'ai remplaçadas per de rasons de tipografia o de formulacion de son nom (cf. Categoria:Pagina prepausada a la supression). Vivarés (d) 1 març de 2010 a 14.53 (UTC)
- --Jblanc (Joan Francés Blanc) (d) 8 març de 2010 a 08.41 (UTC)
30 de març de 2010: de suprimir los portaus e los modèus de Lemosin e de Perigòrd (paginas d'assag de refar en considerant d'autres punts de vista). Tuc negre (d) 30 març de 2010 a 14.00 (UTC)
- Sembla qu'as cambiat d'idèa. --Jfblanc (Joan Francés Blanc) (d) 31 març de 2010 a 06.58 (UTC)
Agost de 2010[modificar la font]
16 d'agost de 2010, diluns: de suprimir Ertzaña (esbos non enciclopedic; entresenha mancanta). Tuc negre (d) 16 agost de 2010 a 09.18 (UTC)
- Hèit ! --— J. F. B. (me´n parlar) 16 agost de 2010 a 09.29 (UTC)
Març de 2011[modificar la font]
De suprimir, se vos plai, lo modèl:utilizaire Wikipedian del Reialme de Juda, lo modèl:utilizaire Wikipedian Adèpte d'Apollòni de Tiana. Coralament, Tuc negre (d) 15 març de 2011 a 15.53 (UTC)
Mai de 2011[modificar la font]
Demandi de suprimir l'istoric d'utilizaire:tuc negre. Tuc negre (d) 11 mai de 2011 a 09.48 (UTC)
Octobre de 2011[modificar la font]
De suprimir, SVP, garda en mai de las redireccions guarda, gardian, guardian (infraesbòs). ܒܘܪܓܐ (d) 1 novembre de 2011 a 20.23 (UTC)
- Hèit --— Joan Francés B. (me´n parlar) 2 novembre de 2011 a 05.16 (UTC)
Febrièr de 2014[modificar la font]
De suprimir, SVP, Utilizaire:Izkilanttoa, Modèl:Utilizaire Wikipedian apatrida e Modèl:Utilizaire demòra Republica Democratica Espanhòla (errors). Izkilanttoa (d) 27 febrièr de 2014 a 16.19 (UTC)
Març de 2014[modificar la font]
De suprimir, SVP, protobasco, protobasc (l'article es pas logicament estructurat). Izkilanttoa (d) 24 març de 2014 a 11.51 (UTC)
- Hèit! --— Joan Francés B. (me´n parlar) 25 març de 2014 a 07.55 (UTC)
Agost de 2014[modificar la font]
De suprimir, SVP, los esbòsses contenent pas gaire que lo títol e los articles contenent de nombrosas errors d'estil de mal resseguir, listats dins la categoria "pagina prepausada a la supression" e, pus particularament, aqueles senhalats concernissent la preïstòria, l'antiquitat e l'edat mejana: Silurian, Cauna de l'Arago, Cuneïfòrme, Campanifòrme, Cultura dau vas campanifòrme, Cultura del vas campanifòrme, Discutir:Cultura del vas campanifòrme, Cultura deth vas campanifòrme, Discutir:Cultura deth vas campanifòrme, Cultura deu vas campanifòrme, Vas campanifòrme, Espelugas de Gargàs, Fàcies, Machaerus, Peiregordian, Peiregordian Superior, Perigordian Superior, Fonzier, Fonzièr; la literatura: Cançon de mio Cid, Cançon de Mio Cid, Gonzalo de Berceo, Hernando del Pulgar, Pedro López de Ayala; la religion: Possession (antropologia), Ponç Pilat, Apollòni de Tiana, Barrabàs, Discutir:Barrabàs, Simon lo Mague, Sant Torquat (Tricastin), Torquat (Tricastin), Domenge de Silòs, Nestorius, Pau de Tars, Ovadia Yosef, Gilgul haneshamot; lo país basc: Argantzun, Auritz (omonimia), Comtat de Trebiñu, Judimendi, Comunitat Forala de Navarra, Puiu, Portal:Abando, Modèl:Portal d'Abando/Introduccion, Modèl:Portal d'Abando/Lutz sus..., Modèl:Portal d'Abando/Arquitectura religiosa, Modèl:Portal d'Abando/Geografia e natura, Modèl:Portal d'Abando/Arquitectura civila, Modèl:Portal d'Abando/Esculturas, Modèl:Portal Abando, Calada de Bilbao; la seguretat: KGB, Veïcul militar, Minhon, Miquelet, Polícia de la Generalitat de Catalonha, Centre Nacional d'Entresenha d'Espanha, Còs Nacionau de Polícia d'Espanha, Ertzaintza, Garda Civila (Espanha); l'arquitectura: Torre de Don Borja; e la medecina: Moshe Prywes, Òbra de Socors ais Enfants, Memòria, Neuropsicologia, Càncer del palmons, Narcotic, Trebol bipolar, Tresvirament bipolar, Triscaidecafobia. Coralament, Izkilanttoa (d) 18 agost de 2014 a 10.02 (UTC)
- Hèit! --— Joan Francés B. (me´n parlar) 18 agost de 2014 a 10.31 (UTC)
Setembre de 2014[modificar la font]
Demandi la supression, SVP, d'Espeluga d'Antoliña, Espeluga d'Arenaza, Espeluga d'Atxuri, Espeluga de Goikolau, El Rincón, Venta de Laperra, Espeluga d'Altxerri (esbòsses non enciclopedics). Izkilanttoa (d) 18 setembre de 2014 a 11.57 (UTC)
- Fach. --Nicolas Eynaud (d) 18 setembre de 2014 a 21.41 (UTC)
Demandi la supression, SVP, de Malhs de Riglos (l'article presenta de dificultats). Izkilanttoa (d) 23 setembre de 2014 a 11.53 (UTC)
- Fach. --Nicolas Eynaud (d) 23 setembre de 2014 a 15.22 (UTC)
Prepausi la supression, SVP, de Senescauciá d'Angieus, Senescauciá de Baugé, Senescalciá de Beaufort, Seneschauciá de Château-Gontier, Seneschauciá de La Flèche, Seneschauciá de Laudun, Senescaucia de Saumur, Generalitat de Tors, Senescalciá de Besièrs, Senescauciá de Bèucaire, Senescalciá de Montpelhièr, Seneschauciás de Bretanha (ne soi l'unic autor; las errors d'aqueles articles son de mal resseguir). Izkilanttoa (d) 26 setembre de 2014 a 16.34 (UTC)
- Fach. --Nicolas Eynaud (d) 26 setembre de 2014 a 17.04 (UTC)
Octobre de 2014[modificar la font]
Prepausi la supression d'òdi (non enciclopedic). Hegibeltz (d) 4 octobre de 2014 a 22.17 (UTC)
- Soi pas segur que siá (enfin, las versions suprimidas) non enciclopedic. Ai fintat l'article en francés que fa d'allusions a de filosòfs coma Ortega y Gasset. Es un subjècte filosofic de melhorar la redaccion. Se pòdi far una propausicion, es de ne discutir sus la pagina de discussion de l'article (e de'n parlar dins la Tavèrna, se per cas n'i a d'interessats). Coralament, --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 5 octobre de 2014 a 06.50 (UTC)
Novembre de 2014[modificar la font]
Prepausi la supression de François Asselineau: cap de "notorietat nacionala, regionala, provinciala o cantonala" - Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles#Personalitats politicas ("Per evitar que Wikipèdia devenga un mejan d'autopromocion per de personas encara desconegudas dins lor domeni, se conselha de consagrar d’articles solament a las personas respondent almens a un dels critèris seguents : ..." - #Biografias). Vejatz tanben la pagina escafada de wp en francés: "personnage pratiquement inexistant" - LePlusNouvelObs, "illustre inconnu" - Causeur. Oliv0 (d) 3 novembre de 2014 a 11.23 (UTC)
- Mercés per vòstre vejaire, mas sèm pas la wikipèdia en francés aicí! Per contra se volètz crear d'articles aicí sètz benvenguts! Bona setmana, Claudi/Capsot (d) 3 novembre de 2014 a 12.18 (UTC)
- Wikipèdia:Paginas de suprimir/Entèsta#Debanament del vòte e tractament: "Los contributors de Wikipèdia vòtan e donan lors avises respectius sus la proposicion de supression", "S'un consensus clar se desgatja aprèp una setmana, ..." = cal una setmana! (sorry, I understand a lot in Occitan but I am totally unable to write) Oliv0 (d) 3 novembre de 2014 a 13.24 (UTC)
- Adieu, lei critèris citats son solament una recomandacion per Oliv0. An donc una valor limitada. De mai, coma Capsot, siáu d'acòrdi per pas importar aiçí lei practicas de la wikipèdia francesa e restrénher lei supressions d'articles au minimom. --Nicolas Eynaud (d) 3 novembre de 2014 a 21.32 (UTC)
- Adieu, lei critèris citats son lei critèris balhats per la wikipèdia occitana, pas solament per io. (I wanted to check "io" but I did not find an article about grammar?) Oliv0 (d) 4 novembre de 2014 a 06.20 (UTC)
- Adieu, se ditz ieu ([jew] o [ju]) o jo ([ju] o [ʒo]) segond lo dialècte. En provençal es ieu. La fòrma escricha io se tròba dins la lenga vièlha. Coralament, --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 4 novembre de 2014 a 17.34 (UTC)
- [tuˈdʒu ju kanteˈʁaj ... ˈnisa la ˈbɛla] :) Oliv0 (d) 4 novembre de 2014 a 19.47 (UTC)
- Aimi melhor la version de Mauris, "Nissa rebella"... Senon, per informacion i a pas que 7 aeropòrts sus la wikipèdia en occitan: Blanhac, O'Hare e cinc au Vietnam. Es un forcauquierenc qu’a espandit un cèrt nombre de sites faus d'aeropòrts africans (coma lo de Vagadogo, au Borquina) que Le Monde ne ditz: «Ajoutant à la confusion, les pages Wikipedia des aéroports renvoient vers ces sites, personne ne les ayant jusque-là identifiés comme étant des faux.» (http://bigbrowser.blog.lemonde.fr/2014/11/04/le-faux-site-web-de-laeroport-de-ouagadougou-en-cache-dautres/) M’espofidi. --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 4 novembre de 2014 a 23.07 (UTC)
- [tuˈdʒu ju kanteˈʁaj ... ˈnisa la ˈbɛla] :) Oliv0 (d) 4 novembre de 2014 a 19.47 (UTC)
- Adieu, se ditz ieu ([jew] o [ju]) o jo ([ju] o [ʒo]) segond lo dialècte. En provençal es ieu. La fòrma escricha io se tròba dins la lenga vièlha. Coralament, --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 4 novembre de 2014 a 17.34 (UTC)
- Adieu, lei critèris citats son lei critèris balhats per la wikipèdia occitana, pas solament per io. (I wanted to check "io" but I did not find an article about grammar?) Oliv0 (d) 4 novembre de 2014 a 06.20 (UTC)
- Alara lei Wikipèdia:Critèris d'admissibilitat dels articles comptan pas e cal restrénher lei supressions d'articles au minimom? Per ieu es pas important, va plan, vosautres decidètz. Oliv0 (d) 12 novembre de 2014 a 15.33 (UTC)
- Adieu, comptan e comptan pas. Pel moment son solament de reviradas del francés, e caldrà un jorn que la comunautat prenga una decision... Amai, i aguèt pas de votacion per la supression de la pagina. Davant lo comportament dels amics de l'Asselineau, me sembla mai fin d'insistir dins l'article sus sas pauras resultas electoralas... Amistats, --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 12 novembre de 2014 a 18.13 (UTC)
- Adieu, lei critèris citats son solament una recomandacion per Oliv0. An donc una valor limitada. De mai, coma Capsot, siáu d'acòrdi per pas importar aiçí lei practicas de la wikipèdia francesa e restrénher lei supressions d'articles au minimom. --Nicolas Eynaud (d) 3 novembre de 2014 a 21.32 (UTC)
- Wikipèdia:Paginas de suprimir/Entèsta#Debanament del vòte e tractament: "Los contributors de Wikipèdia vòtan e donan lors avises respectius sus la proposicion de supression", "S'un consensus clar se desgatja aprèp una setmana, ..." = cal una setmana! (sorry, I understand a lot in Occitan but I am totally unable to write) Oliv0 (d) 3 novembre de 2014 a 13.24 (UTC)
Abril de 2015[modificar la font]
Demandi de suprimir ipocrisia (redaccion). Hegibeltz (d) 30 abril de 2015 a 18.32 (UTC)
- Fach. --Nicolas Eynaud (d) 30 abril de 2015 a 20.08 (UTC)
Demandi de suprimir Juda Haleví (estil). Hegibeltz (d) 3 mai de 2015 a 11.11 (UTC)
- (contra), Sorry but I can't really understand the reason it has been so deleted.., --Glo (d) 3 mai de 2015 a 12.11 (UTC)
- All right; i am the main author of that article, whose grammar and style were terrible; i have just improved it. Thank you very much, Hegibeltz (d) 3 mai de 2015 a 16.17 (UTC)
-
- Wonderful evidence! I think that my discontent when one article is suppressed, becomes from the eml.wkp fragility, from where I come, and therefore its abolition is always for me the last solution... :-) (forgive my bad English.. :-° Next time I'll write in French ;-p ), --Glo (d) 3 mai de 2015 a 18.51 (UTC)
-
- All right; i am the main author of that article, whose grammar and style were terrible; i have just improved it. Thank you very much, Hegibeltz (d) 3 mai de 2015 a 16.17 (UTC)
Junh de 2015[modificar la font]
Soest (Alemanha) et Soest : Quelle différence? Soest (Alemanha) est inutile. Prepausi la supression de Soest (Alemanha). --Tremonist (d) 9 de junh de de 2015 a 14.34 (UTC)
- Fach, qu'en mai de la semblança, Soest (Alemanha) èra vuege. --Nicolas Eynaud (d) 10 de junh de de 2015 a 13.40 (UTC)
Julhet de 2015[modificar la font]
Demandi de suprimir: Abando, Bakio, Begoña, Bilbao, Deusto e Universitat de Deusto (esbòsses non enciclopedics / errors gramaticalas), Discutir:Bakio e Discutir:Chemtrail. Hegibeltz (d) 10 julhet de 2015 a 09.18 (UTC)
- Hèit! --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 10 julhet de 2015 a 13.31 (UTC)
Demandi de suprimir: Jèsus, Jèsus Crist, Jèsus de Nazaret (esbòs non enciclopedic / errors gramaticalas). Hegibeltz (d) 17 julhet de 2015 a 15.13 (UTC)
28 de julhet de 2015: Demandi de suprimir, svp, un marit sens vocacion e lo caufaire novèl (concernirián a Wikisource) e Enrique Jardiel Poncela (esbòs incomplet). Hegibeltz (d) 28 julhet de 2015 a 13.53 (UTC)
- Hèit! --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 28 julhet de 2015 a 17.13 (UTC)
Demandi de suprimir Pedro Bilbao, Manchokuò (nauc de sabla) e Jèsus (omonimia) (pagina d'omonimia inutila). Hegibeltz (d) 31 julhet de 2015 a 18.23 (UTC)
Octobre de 2015[modificar la font]
De suprimir, SVP, lei redireccions inutilas, leis esbòs contenent pas gaire que lo títol e leis articles comportant de nombroseis errors d'estil de mau resseguir listats dins la categoria "pagina prepausada a la supression" e, pus particularament, aquelei senhalats concernissent la Preïstòria: Forbes' Quarry, Discutir:Forbes' Quarry, Devil's Tower, Discutir:Devil's Tower; la politica: Miguel Ángel Revilla, lo País Basc: Deustua, Govèrn Provisòri deu Bascoat, Institut entà la promocion deus estudis sociaus; la literatura ispanica: cantiga, estar çò qui soi, las segondas de la mia vida, Iker Anasagasti Cerrato; la literatura jusieva e lo judaïsme: Cesarèa, Jardin de l'Edèn, Amnon Yitzhak, apocalipsi grèga de Baruc, apocalipsi siriaca de Baruc, criptojudaïsme, Erodias, Eròdes, Eròdes eth Gran, Eròdes lo Gran, Eròdes lo Grand, Gamaliel, Gamaliel VI, Gaon de Vilna, Hillel Hazaken, istòria dei judieus en Provença e en Lengadòc, Discutir:istòria dei judieus en Provença e en Lengadòc, Discutir:Jèsus Crist, Khad Gadia, Khanuca, Martin Buber, Neturei Karta, Ovadia Yosèf, Perèa, Polsa diNora, Porim, Rabeinu Tam, Revòuta de Bar Kobhka, Simon bar Kokhba, Sinagòga d'Uzhgorod, Ròsh Hashanà, Temple d'Eròdes, Segond Temple de Jerusalèm, Shabat, Zohar, Meretz, Papir d'Oxyrhync 3522, Papir d'Oxyrhync 5101, Papir Oxyrhychus 5101, Rashi; l'entresenha: collaboracion (sègle XXI); e la psicologia: tarridament, òdi. Menqost (d) 11 octobre de 2015 a 15.16 (UTC)
- Fach. --Nicolas Eynaud (d) 11 octobre de 2015 a 15.35 (UTC)
De suprimir, SVP, Cauna Cosquer, Bauma Cosquer, Bauma Chabòt, Bauma Chauvet (corregits en "Bauma de...") e farisèu, farisèus (esbòs non enciclopedic). Menqost (d) 11 octobre de 2015 a 20.19 (UTC)
- Fach. --Nicolas Eynaud (d) 12 octobre de 2015 a 07.35 (UTC)
- Demandi de suprimir Categoria:Vila de Pensilvània, per fauta d'ortografia. Existís ja, amb títol ben ortografiat, Categoria:Vila de Pennsilvània. Mercès Vrac (d) 15 octobre de 2015 a 19.36 (UTC)
- Hèit. --— Joan Francés Blanc (me´n parlar) 15 octobre de 2015 a 21.30 (UTC)
Octobre de 2016[modificar la font]
De suprimir svp Avicebron (redaccion calamitosa e catastrofica). Bedek habait (d) 16 octobre de 2016 a 11.45 (UTC)


text:
Gallus gallus
La galina (Gallus gallus, Gallus gallus domesticus) (var. jalina, garia) es un ausèl domestic (polalha) elevat per sa carn e per sos uòus, e de còps per sas plumas. Los uòus de galina son de luènh los mai consomats demest los divèrses tipes d'uòus meses sul mercat.
Lo mascle de la galina es lo gal. Un polet es un jove de la familha de la galina. Lo capon e la polarda son de polets castrats e elevats per lor carn.
Es l'ausèl mai espandit sus tèrra.
Somari
Biologia e ecologia[modificar | modificar la font]
La galina, maugrat que siá d'origina tropicala, a una reparticion geografica fòrt larga, deguda a l'accion de l'òme. S'adapta a una multitud de mitans, se se fa excepcion de las latituds nautas, al delà del cercle polar, ont los jorns son tròp corts d'ivèrn. Los uèlhs de las galinas lor permeton pas de veire de nuèch (abséncia de bastonets), çò que ne fa un animal diürne exclusivament.
Es omnivòra, son alimentacion naturala se compausant de graminèas, d'invertebrats del sòl e de qualques fuèlhas d'erbacèas.
La galina aparten a l'òrdre dels gallifòrmes, es un animal adaptat a la corsa (tres dets pausats al sòl), mas pauc al vòl. Çaquelà, l'arquetipe salvatge (gal daurat o bankiva), originari d'Asia del Sud-Èst es fòrça mai leugièr que la galina comuna (700 g contra 2,5 kg). Las espècias pròchas - que se pòdon ibridar amb la galina: faisan e catla - son pas de marrits velièrs.
La galina es un animal terrèstre e nidifug. L'edat adulat es atencha en 7-9 meses. Los uòus son ponduts dins de nis grossièrament batits. Son de colors variadas. Los consomators urbans compran cèrtas colors : uòus ròses en Euròpa, blancs als Estats Units, per exemple; aquò procedís d'un prejutjat fòrtament ancorat.
La galina pond a pauc prèp cada jorn, almens quand es jove. Cada annada, la galina demenís sa ponduda de 20 a 30%, fins a agotament dels ovocits (menopausa, vèrs 7-9 ans).
Dins son airal d'origina, pond tota l'annada, las sasons essent gaire marcadas. Dins las zònas temperadas, acaba de pondre quand los jorns s'acorchisson (d'agost a decembre) e tòrna començar quand los jorns s'alòngan, de còps dès genièr, almens dins los climas jos influéncia oceanica.
Un còp que 8 a 12 uòus son depausats dins lo nis, la galina càmbia de compòrtament, se met a clocar e se despluma al nivèl de la paleta, lo tot es determinat per una aumentacion del taus de progesterona. Los uòus son alara incubats : la galina se lèva un còp per jorn per s'alimentar e prendre un banh de tèrra ; vira regularament los uòus (indispensable al desvolopament armoniós del fètus). Al començament, difusa fòrça calor, mas vèrs la fin, calfa mens los uòus, lo metabolisme dels poletons pren la relèva. La clocada arriba a tèrme de biais perfièchament sincròn, e i a comunicacion entre los poletons prèsts d'espelir (cal 19 a 21 jorns, segon las raças e la talha).
Los poletons son elevats pendent 1,5 a 3 meses segon las raças. Los joves s'empluman progressivament. Quand lo taus de progesterona de la maire baissa, e que va recomençar a pondre, rejeta los joves, que vivon alara en tribú fins a l'edat adulta.
Sa longevitat poiriá aténher 18 ans, mas plan sovent la galina vielhís mal e presenta una santat marrida que li fa rarament despassar 12 ans. La menopausa subreven vèrs 7-9 ans, quand los ovocits de l'ovari unic (lo d'esquèrra) son agotats. Una galina menopausada pòt prendre, a causa dels desrèglaments ormonals, lo plumatge d'un gal !
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra domesticacion de la galina aguèt probablament luòc en Nòva Guinèa, se l'òm se basa sul fach que lo mot per designar lo polet domestic — *manuk — aparten a la lenga reconstituida protoaustronesiana. Las galinas, amb los cans e los pòrcs, fasián partida dels animals domestics de la cultura Lapita, la primièra cultura neolitica d'Oceania.
Gràcias al comèrci maritim, arribèron sul continent asiatic, e d'alà s'espandiguèron vèrs l'oèst, en Euròpa e en Asia Occidentala.
Las primièras representacions de galinas en Euròpa se tròban sus las ceramicas corintianas del sègle VII abans J.C.
Dins la Grècia anciana, las galinas èran raras e constituissián una noiridura de luxe. Sembla que Delos foguèsse estat un centre d'elevatge del polet.
Sus l'Illa de Pascas, las galinas foguèron introduchas pels navigadors polinesians pas que vèrs lo sègle XII, e i èran lo sol animal domestic, a l'excepcion probabla del rat polinesian (Rattus exulans). Èran lotjadas dins de galinièrs de pèira particularament solids.
Biais de parlar[modificar | modificar la font]
La galina cascareleja (o cascalha, o cascaleja) quand convèrsa amb sos congenères, cloca quand parla a sos poletons dins l'uòu. Li arriba quitament, rarament, de cantar coma un gal.
L'elevatge de las galinas pondeiras[modificar | modificar la font]
Tradicionalament, se fasiá en polassariá. L'elevatge industrial se fa lo pus sovent en gàbias dispausadas en batariás, mas tanben al sòl dins de galinièrs. Lo legislator a degut intervenir per reglamentar l'espaci vital de las galinas en batariá. En Euròpa, la directiva 1999/74/CE del Conselh impausa que las gàbias amainatjadas ofriscan una superficia minimala de 750 cm² per animal. Per estimular la ponduda, se jòga sus l'esclairatge, que sa durada quotidiana es progressivament aumentada per aténher 16 oras en periòde de ponduda.
Genetica[modificar | modificar la font]
Lo 9 de decembre de 2004, la revista scientifica Nature anoncièt qu'una equipa internacionala de 170 cercaires èra pervenguda a establir lo sequençatge del genòma de la galina. Es lo primièr ausèl dins aqueste cas.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Dins la simbolica occidentala, la galina es associada a la feconditat, la maternitat e l'instint maternal.
L'origina d'aquesta simbolica residís dins lo fach que la galina pòt pondre un uòu per jorn, coa sos uòus per los protegir e los tenir al caud.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- http://fermepedagogique.free.fr elevatge de galinas de raça BRAHMA Perdritz
- Recèptas de polet
- Polet e Gal
- Forum tractant de l'elevatge dels animals de la bòria e de polassariá


text:
Nancí
Nancí (Nancy en francés) es una vila de França, capluòc del departament de Meurthe e Mosèla dins la region de Grand Èst.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
La plaça Stanislas es una celèbra plaça de la capitala de Lorena e de Franca. Es estada bastida entre 1752 a 1755 dins l'estil rococo pel darrièr duc de Lorena Stanislas Leszczynski, vièlh rei de Polonha e paire de la femna del rei Loís XV de França, Marie Leszczynska. Sa grandor, sas famosas grasilhas dauradas amb sa font de Jean Lamour e sos jardins de "La Pépinière" son los joièls d'aquesta vila.


text:
-486
Aquesta pagina concernís l'an -486 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Roma[modificar | modificar la font]
Après lo tractat signat en 493 avC, signatura d'un acòrd suplementari ambé lei Hernics que permetèt de renfòrçar l'autonòmia de Roma.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Revòuta d'Egipte qu'empachèt l'organizacion d'una expedicion novèla còntra Grècia (→ -490). Lo rèi Darius Ièr se dirigiguèt còntra la region rebèla mai moriguèt de malautiá en novembre. Son fiu Xerxès Ièr lo remplaçèt. En fòra d'Egipte, deguèt faciar divèrsei revòutas au sen de l'Empèri, especialament en Mesopomatia (→ -484, -482).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Darius Ièr, rèi aquemenida.


text:
Espòrt
L'espòrt es un ensemble d'exercicis fisics o mentals que se pratican jos forma de jòcs individuals o collectius e que pòdon donar luòc a de competicions. Una autra acepcion, mai larga lo definís coma recreacion, passatemps, léser, o exercici fisic a l'aire liure. La Carta Europèa de l'espòrt lo definís coma: Totas las formas d'activitats fisicas que, mejançant una participacion organizada o non, tenon coma objectiu l'expression o lo melhorament de la condicion fisica e psiquica, lo desvolopament de las relacions socialas o l'obtencion de resultats en competicion de totes los nivèls.[1]


text:
Bandièra basca
L'ikurrinha (o ikurrina en basc, amb una prononciacion coma o indica la grafia occitana) es la bandièra de la Comunautat Autonòma Basca (Espanha) e tanben la que es estat adoptada pel País Basc.
Foguèt creada en 1894 pels fraires Luis e Sabino Arana (lo fondaire del Partit Nacionalista Basc), e a la debuta correspondiá, dins tota la tièra de bandièras que dessenhèron, a la que identificava lo territòri de Biscaia. Mai tard passèt a representar la totalitat del País Basc, o coma se disiá en aquel moment, Euzkadi (las sèt províncias, valent a dire, Alaba, Biscaia, Guipuscoa, Navarra, la Bassa Navarra, Sola e Labord). A partir de la constitucion de la Comunautat Autonòma Basca, o Euskadi, s'adoptèt coma bandièra oficiala d'aquesta entitat.
Coma o explicava Arana (per exemple, en 1895, dich per un personatge biscaïn a La bandera fenicia), en dessenhar la bandièra s'inspirèt de l'escut de Biscaia: A un fons roge, color de la senhoriá de Biscaia e, segon Arana, color de l'ancian fons de l'escut. Sus aqueste fons, se superpausa una aspa verda, simbòl de l'apòstol Sant Andreu, sant patron de Biscaia en aquel temps, presa de las sèt croses de la bordura de l'escut. Se ditz que simboliza l'independéncia biscaïna per èsser arribada lo jorn de Sant Andrieu la victòria d'Arrigoriaga contra los espanhòls.
A la crotz de Sant Andrieu es superpausada una crotz blanca, simbòl de la religion catolica, coma la qu'apareis inserida al roure de l'escut. Aqueste òrdre dins la situacion de las croses significava que la legislacion biscaïna se deviá "supeditar en un tot a las leis religiosas e moralas".
Aqueste ensems ramenta la bandièra britanica, e benlèu aquesta semblança es pas una coïncidéncia vist qu'Arana teniá una admiracion granda cap a Escòcia, que la bandièra d'aqueste país es tanben un aspa de Sant Andrieu, blanca sus un fons blau. Una autra interpretacion afirma que l'aspa verda representa l'Arbre de Gernika e la conjoncion de las linhas orizontalas, verticalas e diagonalas sul fons roge, l'escut de Navarra.
Lo mot ikur'ina es tanben una creacion d'Arana, un neologisme que proven d'ikur (simbòl en basc) que voliá traduire al basc lo mot espanhòl bandera (comparable a mai amb la votz catalana senyera). Dins la practica s'usava només, tant en espanhòl coma en basc, per se referir a aquesta ensenya en concret. Actualament la grafia mai comuna es ikurrin(a) en basc.
Arana dessenhèt d'esbòsses de bandièras per d'autres territòris basques, mas se capitèt pas de las difusar. L'ikurrinha, inicialament lo simbòl de Biscaia per l'entorn jeltzale, venguèt en qualques annadas lo simbòl del País Basc, en fòrabandir de simbòls mai ancians coma lo lauburu o l'arrano beltza (agla negra) del Reialme de Navarra.
S'adoptèt coma ensenya oficiala del País Basc en 1934, pasmens foguèt illegalizada pel govèrn militar sortit del còp d'Estat contra la legalitat republicana en 1936. Pendent la dictatura de Francisco Franco son exibicion èra durament reprimida en Espanha, çò que la faguèt venir un simbòl antifranquista. En part per aquesta rason, anèt en se popularizar mai e mai dins lo País Basc francés.
Pendent lo començament de la transicion espanhòla aprèp la mòrt de Franco, son exibicion contunhava d'èsser castigada en qualques ocasions, mas la pression tombava pauc a cha pauc. Per exemple, lo 5 de decembre de 1976, a la debuta d'una partida de fotbòl entre la Real Sociedad de Sant Sebastian e l'Athletic Club de Bilbao, los capitanis d'ambedoas equipas sortiguèron sul terren en auborar una ikurrinha, sens se far embarrar. Lo 19 de genièr de 1977 se tornèt permetre son emplèc en Espanha, e en 1979 l'estatut de la Comunitat Autonòma Basca la reconeguèt coma bandièra oficiala.
Las proporcions de la bandièra d'Euskadi foguèron reguladas pels Decrets de 19-10-36 modificat per Decret de 24-10-36, qu'establiguèt la proporcion 28:50, essent confirmada per l'acòrd del Conselh general basc de 18-12-78 publicat lo 15-1-79. Dins lo Bulletin Oficial del Pais Basc del 26-10-99 foguèt publicada la nòrma qu'establís las colors e proporcions:
- Roge Pantone 485C
- Verd Pantone 347C
La proporcion definís la nautor de la bandièra coma lo 56% de la seva llargada. La crotz e l'aspa seràn d'una amplada equivalent al 8,6% de la longor.
Es emplegada tanben pels nacionalistas basques en Navarra e al País Basc francés, a mai siá pas oficiala.
[modificar | modificar la font]
Dins la Comunitat Forala Navarra, principalament dins l'airal bascofòn, maitas comunas ensenhavan la ikurrinha sus sas façadas: la de Leiza, per exemple, o fasiá dempuèi la legalizacion de la bandièra en 1977. Aquesta situacion cambièt aprèp de que en 2003 lo Parlament de Navarra aprovèsse la Lei Forala de Simbòls de Navarra. Aquela lei obliga totas las entitats de l'Administracion locala de Navarra a ensenhar la bandièra de Navarra a l'exterior de totas sas seus e edificis de servicis publics, e tanben dins los burèus e salons de plens corporatius e enebís qu' ondegen cap autra bandièra que l'oficiala de cada entitat locala, la bandièra oficiala de Navarra, la d'Espanha, e la de l'Union Europèa, franc per de rasons de protocòl pendent d'actes d'afrairament o de visitas oficialas d'autoritats d'un autre país, comunitat autonòma o entitat locala. En s'apiejar sus aquesta lei, las autoritats foralas denoncièron e demandèron l'inabilitacion d'alcaldes que permetián de metre d'ikurrinhas suls edificis municipals.
Es per aquesta rason que qualques ajuntaments navarreses ne recorrisson a convidar de conselhièrs de la comunitat autonòma del País Basc pendent sas fèstas localas, e aital se pòt penjar d'un biais legal l'ikurrinha sus las façadas de las casas consistorialas. D'autres ajuntaments navarreses plaçan lo drapèl en un luòc public destacat estrangièr al consistòri, coma se fa en divèrses municipis de la Comunitat Autònoma Basca, on si-ben es legal que l'ikurrinha ondege sus la façada, mas sonque quand es situada la bandièra espanhòla a un endrech privilegiat. Fòrça autras comunas navarresas se limitan a far airejar las bandièras oficialas.
L'ikurrinha es tanben un dels elements qu'apareisson sus la bandièra de Sant Pèire e Miquelon (Saint-Pierre-et-Miquelon), collectivitat francesa d'America del Nòrd, representant son eiretatge cultural basc.
La bandièra de l' arrano beltza representa pas los basques mas al contrari la soma dels territòris basques. Se pensa que l'agla negra o arrano beltza foguèt lo simbòl de la dinastia vascona coneguda per Ximena que va governar lo reialme de Navarra e los territòris èuscars durant de sègles fins a l'arribada de la dinastia champanesa. Foguèt prepausada en 1977 coma bandièra per Navarra, en luòga de la bandièra roja de cadenas, mas foguèt pas acceptada.Mas sul pic foguèt prepausada coma bandièra de Navarra (Nauta e Bassa), la Comunautat Autonòma Basca e los territòris de Labord e Sola.