text:
Salvador Dalí
Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, marqués de Dalí de Púbols (Figueres, 11 de mai de 1904 - Figueres, 23 de genièr de 1989) foguèt un important pintre e escultor mas tot parièr dessenhaire e escrivan espanhòl ( de Catalonha... que n'escriguèt tanben - mai que tot dins sa joventut - dins la lenga d'en Joan Miró o'n Joan Salvat-Papasseit!!! ) del movement surrealista figuerenc, catalan, espanhòl e universal... inter... gala... ctic... sideral !!!
Faguèt amistat amb l'istorian e scientific n' Alexandre Deulofeu, tanben empordanés coma el. Dalí foguèt un personatge ambigú dins mantun aspècte coma lo financièr que son interès per la moneda li valguèt l'escais tirat d'una anagrama d'"Avida Dollars" e subretot per sa relacion de complicitat amb lo regim franquista.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Salvador Dalí nasquèt en 1904 a Figueres, la capitala del Naut Empordan, dins una familha de notables de la vila. Son paire, Salvador Dalí i Cusí, èra un notari e avocat originari de Cadaqués, sa maire Felipa Domènech i Ferrés èra sortida d'un mitan comerciant, son paire èra librari e sa grand teniá una botiga d'artesanat tradicional. Lo jove Dalí estudièt a l'Institut Ramon Muntaner de Figueres, ont participèt a l'elaboracion de la revista Studium. Foguèt ailà que recebèt sa primièra formacion artistica amb lo professor Juan Núñez. En 1916 descobriguèt la pintura modèrna del temps d'un sojorn estivenc a Cadaqués amb la familha de Ramon Pichot, un artista local que viatjava sovent a París. En 1919, Dalí expausèt pel primièr còp dins l'encastre d'una exposicion collectiva publica al Teatre Municipal de Figueres.
Òbra[modificar | modificar la font]
Òbras màgers[modificar | modificar la font]
Pintura[modificar | modificar la font]
Escultura[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
-
- (...) es curiós, a ieu me n'interèssa fòrça mai parlar o èsser en contacte amb la gent que pensa çò contrari d'ailò que ieu pensi, que non pas d'aqueles que pensan çò meteis que ne pensi ieu.
- Las sagnosas osmòsis del sòmi e de l'amor se n'ocupan del tot la vida de l'òme.
- Te n'ocupes ges d'esser modèrne. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, o te poiràs pas jamai defugir.
- M'emplegui los mots que m'as ensenhat. Se significan pas res, ensenha-me-ne d'autres. O daissa-me que me cale.
- Qual sap degustar ne beu jamai pus de vin mas se tasta un secret.
- Los bals melhor capitats son los dels que se ne parla mai sens pas cap lai èsser anats.
- Dormir es un biais de morir o d'almens morir a la realitat, e melhor encara es la mòrt de la realitat.
- Cada matin, tot bèl just davant me levar, sentissi un plaser extrèm: lo d'èsser Salvador Dalí.
- La gelosiá dels autres pintors n'es sempre estat lo termomètre de mos succèsses.
- Lo secret del miu prestigi ne demorarà un secret.
- Lo dessenh es la sinceritat dins l'art. I a pas cap possibilitat de lo s'enganar. O es bèl o lag qu'es.
- Crentetz pas de vos abastar Perfeccion, pas jamai o capitaretz.
- Me ne penhi pas jamai un retrach que semble lo modèl, es puslèu lo modèl que deuriá semblar lo retrach.
- La lei morala deu aver d'originas divinas, vist qu'abans las Taulas d'en Moses ja ne cabissián dins las espiralas geneticas.
- Es pas una molecula d'ADN garantida d'immortalitat? N'es ela - çò li'n disiá a Descartes un pauc abans de morir - la cellula monarquica per excelléncia. Cadascuna de sas doas mitats n'es exactament unida a l'autra mitat, de la meteissa manièra que Gala e ieu... Tot se dubrís e se tampa e s'entrerelaciona amb precision.L'eiretatge depen d'un mecanisme sobeiran e la vida es lo produch del poder absolut de l'acid desoxiribonucleïc.
- Picasso es pintor.Ieu tanben. Picasso es espanhòl. Ieu tanben. Picasso es comunista. Ieu tanpauc.
- L'unica causa que lo mond n'aurà pas jamai pro es l'exageracion.
- Val melhor petar per tuar lo temps que non pas malparlar, far de panflets o de vèrses marridasses.
- Lo que uèi vòl far carrièra deu èsser un pauc canibal.
- Lo que ne vòl interessar los autres los se deu sempre provocar.
- Cresi que ne soi melhor escrivan que pintor. Per aquò soi coma mon paire. Çò important dins mon escritura es pas cap l'estil ni la sintaxi ni los recorses discursius: çò important dins mon escritura es simplament çò que disi, e aquò s'escairà lo jorn que serà acceptat.
- Lo canibalisme es una de las manifestacions mai evidentas de la tendresa.
- Lo mal gost es creatiu.Es lo senhorejar d'aquò biologic subre ailò de l'intelligéncia.
- Aquela tragedia grandiosa que li ne disèm art modèrne.
- Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar de scènas extraordinàrias en pel mièg d'un desèrt vuejàs.
- Lo pintor vertadièr es lo qu'es capable de pintar pacientosament una pera entornejat pels revolums de l'istòria.
- Uèi lo dia lo gost pel defaut es tal que solas ne semblan geniosas las imperfeccions e subretot laidetat. Quand una Vènus reverta un grapald, los semblaestètas contemporanèus se n'exclaman: Es fòrt, uman qu'es!
- Es evident qu'existisson d'autres monds, d'aquò segur; mas, e coma ja o diguèri mantun còp, aqueles autres monds son dintre lo nòstre, se n'estan sus tèrra e precisament en dil centre de la copola del Musèu Dalí, ont es tot lo novèl mond insospiechat e allucinant del surrealisme.
- Als mius sièis ans ne voliái èsser cosinièr. Als sèt voliái èsser Napoleon. Mon ambicion n'a puèi fach marrés que créisser, ara ne vòli èsser sonque Salvador Dalí e res pus. D'un autre band es plan dificil aquò, n'estant que, a mesura que me ne vau sarrant de Salvador Dalí se ne va el alunhant de ieu.
- Per se comprar mos quadres cal èsser criminalament ric coma los nòrdamericans.
- De cap biais ne tornarai ieu a Mexic. O me suporti ges èsser dins un país mai surrealista que mas pinturas.
- La Revolucion Russa es la Revolucion Francesa qu'arriba tard, per colpa del freg.
- L'anóncia de Watson e Crick subre l'ADN es per ieu la pròva reala de l'existéncia de Dieu.
- La geologia a una tristor espantosa que pas jamai se ne poirà ela desfar. Aquela tristor ne proven de l'idèa que lo temps trabalha contra se-meteis.
- Me ne consideri amor coma l'unica actitud digna de la vida de l'òme.
- Crengatz pas jamai de vos abastar perfeccion, pas jamai o capitaretz.
- Te n'ocupes pas d'èsser modèrne o n'èsser pas. Es l'unica causa que per malastre e qué que faguèsses, te ne poiràs pas jamai defugir d'èsser.
- Çò important es que parlen de tu, e mai ne siaga de ben.
- L'esnobisme çò ne consistís a se ne poder sempre engulhar dins los endreches que los autres los se pòdon pas jamai abastar.
- Las errors an sempre un caractèr sagrat. Ensagetz pas jamai de las corregir.
- La critica es quicòm sublim.Es digna sonque dels gènis.
- La desgràcia màger de la joventut actuala es de çò ne far tu pus cap partida d'ela.
- Las doas astradas que ne pòt aver un pintor son d'èsser espanhòl e de se ne dire en Dalí. Ambedoas astradas aquelas aguèri.
- Lo temps es una de las paucas causas importantas que nos sòbran.
- Entre los cinc senses n'es l'odorat, l'olfacte, lo que pus absoludament te ne dona maita idèa d'immortalitat.
- Moltas personas se n'abastan pas cap los ochanta ans per çò que n'assajan tostemps de se demorar als quaranta.
- Çò mendre que li ne podèm demandar a una escultura es que se bolegue cap.
- Serai un gèni e me n 'admiraràn lo mond. Benlèu serai mespresat e incomprés mas serai un gèni, un grand gèni, per çò que ne soi segur d'aquò. [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Catalòg rasonat de las òbras[modificar | modificar la font]
Òbras literàrias d'en Salvador Dalí[modificar | modificar la font]
-
-
- Òbras complètas editadas per las edicions Destino e la Fondacion Gala-Salvador Dalí:
-
A l'entorn de l'artista e de l'òbra[modificar | modificar la font]
- Ignacio Gomez de Llano: Dali... Albin Michel 1983 (en francés)
- Robert Descharnes: Dali.L'oeuvre et l'homme... Edita sa - Éditions des Trois Continents Lausana Soïssa 1984 (idem)
- Robert Descharnes & Gilles Néret: Salvador Dalí 1904-1989... ed. Taschen 1998, 2004, 2006... (id)
- Gilles Néret: Dali... Taschen 2000 (id)
- Robert Descharnes & Gilles Néret: Dali: l'oeuvre peint Coffret 2 volumes Tome 1: 1904-1946. Tome 2: 1946-1989... ed. Taschen 2001, 2004... (id)
- Robert Descharnes: Dali.L'héritage infernal... 2002 (id)
- Robert Descharnes & Nicolas Descharnes: Dali.Le dur et le mou.Sortilège et magie des formes Sculptures et Objets... Eccart 2003 (id)
- Amanda Lear: Mon Dali... éd. Michel Lafon 2004 (id)
- Michel Nuridsany: Dali... éd. Flammarion 2004 (id)
- Jean-Christophe Argillet:Le Siècle de Dalí... éd. Timée 2004 (id)
- Catherine Millet: Dali et moi... 2005 (id)
- Jordi Puig & Sebastià Roig: Dali, le triangle de l'Ampourdan... Triangle Postals 2004 (id)
- Mark Planellas-Witzsch: Dalí Silenciat DUX Barcelona 2005 (en catalan)
- Jean-Gabriel Jonin: Jours intimes chez Dali... Rafael de Surtis-Editinter 2006 (en francés)
- Astrid Ruffa, Philippe Kaenel & Danielle Chaperon: Salvador Dali à la croisée des savoirs... Éditions Desjonquères París 2007 (idem)
- Jean-Pierre Thiollet: Carré d'Art (Salvador Dali)... Annagramme Ed. 2008 (idem) ISBN 2-35035-189-6
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca) (es) (en) (fr) Lo Musèu de Salvador Dalí a Figueres
- (en) (fr) (nl) Lo Musèu Salvador Dalí de Brojas Belgica
- (en) Lo Musèu Salvador Dalí de Sant Petersburg Florida EUA
- (fr) Entrevistas amb en Salvador Dalí subre la television francesa
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 11 500 documents subre en Salvador Dalí en picar coma clau Salvador Dali
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]

{{DEFAULTSORT:Dalí, Salvador]]
- ↑ o (?!!?) L'unica diferéncia entre un fòl e ieu, es que lo fòl crei que n'es pas cap, mentre ieu o me sabi plan que ne soi.
- ↑ Escrich als sius 15 ans...
- ↑ Quand los de París lo s'expulsèron d'al movement surrealista...


c: text/html

text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dijous, 11 de juliol de 2013
Doble sens e engèni gascon.
Un cas plan conegut qu'ei lo vèrbe pensar qui pòt voler díser suenhar (cuidar en catalan) e imaginar, saunejar...perpensar, qué! (pensar en catalan). Lo vèrbe perpensar qu'ei un gasconisme qui permet de sortir de l'ambigüitat semantica de pensar. En gascon, un pensaire qu'ei un suenhaire, un infermèr, que non un perpensaire (cf. Lespy, Palay). L'emplec de pensaire tà diser perpensaire o pensador qu'ei un "onguesisme" (occitanisme non gascon). En catalan tanben, l'ambigüitat qu'ei estada resolguda. Lo significat de suenhar deu vèrbe pensar qu'ei cadut en desús, totun qu'existiva plan hens la lenga antica (cf. Alcover-Moll). Pensar dab lo significat de suenhar qu'ei estat remplaçat per cuidar (deu latin cogitare). Atau, en catalan contemporanèu, (un) pensament qu'ei tostemps sinonim de (una) pensada. En francés, l'ambigüitat semantica deu mot penser, eretada deu vèrbe latin pensare, n'ei pas estada lhevada sonqu'a l'escríver, mercés ad ua reformeta ortografica (penser vadut panser).
Un aute cas plan conegut d'ambigüitat en gascon qu'ei lo deu doble vèrbe horar. Un que vien deu latin fullare (catalan follar, leng. folar, fr. fouler), l'aute deu latin forare (leng. forar, fr. forer, prt. furar). Lo gascon que s'a resolgut lo problèma de l'ambigüitat semantica gràcias a dus gasconismes (o aumens un gasconisme e dilhèu un manlhèu). Lo prumèr qu'ei pèhorar ("horar dab los pès"), derivat de horar (fullare). Lo segon qu'ei horadar, qui ei ua reconstrucion a partir de horat qui arretrobam hens las lengas latinas meridionaus en contacte dab lo gascon (esp. horadar, cat. e arag. foradar) e qui lo gascon s'estima mei d'emplegar quan los occitans non gascons e dísen forar. La forma corta horar sinonima de horadar qu'ei caduda en desús, probablament victima de la soa omofonia dab l'aute vèrbe horar. Aquera forma demora fossilizada hens la toponomia (Pèirahorada) . On aquera forma longa apareishó prumèr? En gascon tà evitar la confusion dab l'aute horar?
Un tresau cas qu'ei lo deus omonims gat (cat. gat, leng. cat, gat) e gath (cat. gall, leng. gal), qui's va resòlver per l'extincion quasi generau d'aqueth darrèr mot au profieit d'ua seria de sinonims incluant-i lo biarnesisme hasan au costat de poth e deus meridionalismes galh, galhe, galho..., etc.
Totun, que i a quauques cas qui los gascons i pòden emplegar un solet mot o ua medisha expression tà díser ua causa e lo son contrari, d'ua manèra qui non mancarà pas de suspréner lo qui n'ei pas gascon. Un exemple qu'ei coma (var. comba) (deu mot latin popular d'origina celtica cumba) qui pòt designar ua depression geologica (significat etimologic) e...un tuc, un pujòu. Unha ambigüitat semblanta caracteriza lo medish mot "coma" en catalan on, a mei de la dita depression, lo mot e pòt designar ua pradèra situada au som d'un tuc. Totun, que cau senhalar lo gasconisme baticomba (var. baricomba, de vallis + cumba) qui permet de designar especificament la depression. Un aute exemple qu'ei lo vèrb chautar (o shautar): las locucions que me'n chauti e me'n chauti pas que pòden estar completament sinonimas enter si en gascon. En realitat, la significacion de chautar que depen, aquiu tanben, deu parlar. N'i a qui emplegan que me'n chauti tà diser quaucòm com que me'n foti, mentre, tà d'autes, que serà tà exprimir lo contrari. Un tresau exemple que serà trigà's, qui pòt voler diser pèrder temps, hicà's en retard, autanplan amanejà's, esdeburà's o sia... destrigà's, qué! Aquerò tanben que marca l'engèni deu gascon.
NB Edit (27 d'agost de 2013). Lo diccionari etimologic de la lenga espanhòla (J. Coromines) que ns'ensenha horadar qu'ei atestat en espanhòu despuish lo sègle 12, mentre que foradar en catalan remonta au sègle 14. Qu'ei donc probable que tant en catalan com en gascon, lo mot qu'ei estat manlhevat de l'espanhòu. Alavetz, horadar, com galho, que son meridionalismes qui an remplaçat horar e gath, en perméter atau d'evitar la confusion dab los omonimes horar (pè-horar) e gat.
.
6 comentaris:
-
-
E en gascon pirenenc orientau, trigà's que vòu tanben díguer arrestà's.
- 13 de juliol de 2013 a les 10:53
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
JPF Gran mercés peu comentari! Ailàs, lo gascon sud-orientau qu'ei plan mau arrepresentat hens los diccionaris de gascon modèrn(e).
Que seré intéressant qu'un dia ne sortisca un pro complet especiaument dedicat au(s) gascon(s) d' Aran, Coserans, Comenge, Varossa...
- 16 de juliol de 2013 a les 7:01
- Octavià Alexandre ha dit...
-
El llatí *fullāre 'batanar' és una forma reconstruida a partir dels seus descendents (i, per tant, porta asterisc), ja que no es troba al llatí clàssic, on hi ha fullō 'bataner'.
A partir de l'occità folar tenim el derivat regressiu fòla 'batan', manllevat pel basc septentrional (baix navarrès, suletí) bol(h)a. En aquests dialectes tenim també el verb ol(h)atu 'colpejar amb violéncia' (que suposo derivat de *fullāre), el derivat regressiu del qual és ol(h)a 'farga', estès per la major part del domini lingüístic basc.
- 23 d’agost de 2013 a les 13:32
- Octavià Alexandre ha dit...
-
A jo que'm sembla en efèit possible e quitament probable que horadar e sia un gasconisme qui viatgè en Espanha dab los tribalhadors immigrats gascons. Los catalans, los aragonés e los castelhans n'an pas nada arrason tà inventar aqueth mot, mentre los gascons que n'an ua de las bonas.
Amb això no puc estar més que en desacord. El fet que unes llengües neollatines hagin derivat el seu verb directament del llatí forāre, mentre que d'altres hagin encunyat un verb *foratāre a partir de forātu- no té res d'estrany, i de casos semblants n'hi ha per llogar-hi cadires, com diem en català.
Per altra banda, la paraula 'forat' en gallec i portugués (buraco, burato), ni tan sols prové del llatí, sinó que és prellatina.
- 23 d’agost de 2013 a les 13:47
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
Allò que escrius a propòsit de foradar / horadar no explica gens per què de tot l’occitan, sols el gasco té horadar mentre que la resta de l’occitan té forar, per què el català i l’espanyol tenen foradar/ horadar formant un continuum amb el gascó, quan el portuguès té furar (eu foro tu foras etc) com la resta de totes les llengües romàniques..
Nota que el portuguès té els dos mots furo (s.m.) i furado (adj.).
Clar que això de buraco pixa fora de test, això dit amb respecte .
- 24 d’agost de 2013 a les 19:04
- Octavià Alexandre ha dit...
-
És que la Romània no és uniforme, i si estudiem l'àrea de difusió d'altres mosts, aquest no és el primer ni l'últim cop que el gascó s'alinea al costat de les llengües neollatines hispàniques. Per això no calen explicacions ad hoc.
- 26 d’agost de 2013 a les 14:50

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Empèri Bizantin
L'Empèri Bizantin (en grèc : BuZavtιvή autokpatopίa / Bizandiní aftokratoría) o Empèri Roman d'Orient (en grèc Baσιλeίa Ῥwuaίwv / Basileía Rhômaíôn), es lo nom de la mitat orientala de l'Empèri Roman. D'efèct, vèrs la fin dau sègle III, l'Empèri Roman foguèt devesit en doas partidas quand moriguèt l'emperaire Teodòsi Ièr. Au contrari de l'Empèri Roman d'Occident que desapareguèt en 476 en causa dei Grandeis Invasions barbaras, l'Empèri d'Orient capitèt de durar fins a 1453 e la presa de Constantinòble, sa capitala, per lei Turcs Otomans.
Lo mot « bizantin » ven de Bizanci, l'ancian nom de la capitala imperiala Constantinòble. Pasmens, l'Empèri e seis abitants se designèron pas ambé lo nom « bizantin ». Ansin, durant tota son existéncia, l'Empèri èra roman e seis abitants se nomèron tanben romans. Aquelei designacions foguèron presas per leis estats orientalas mai pas per leis Occidentaus que parlèron d'Empèri Grèc car lo latin foguèt abandonat coma lenga oficiala de l'Empèri au profiech dau grèc.
Pendent sos mila ans d'existéncia, nombrosas leis e costumas foguèron servadas pels Romans, e mai divèrses aspèctes cultuals o tecnics coma l'arquitectura. La desaparicion de la part occidentala de l'Empèri Roman e de las legions romanas, las menaças permanentas sus sas frontièras menèron los Bizantins a téner una armada poderosa, e la tactica militara bizantina evoluiguèt per s'elaborar de manièra autonòma vèrs lo sègle VI. L'Empèri Bizantin es tanben un empèri crestian. La Glèisa oficiala es la Glèisa Crestiana Universala fins al scisma de la Glèisa Romana de 1054, puèi aquela part de la Glèisa, que servèt la teologia e lo drech canon del primièr millenari (Glèisa dels sèt concilis), prendrà lo nom de Glèisa Ortodòxa..
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Leis originas de l'Empèri Bizantin provènon dau declin lent de l'Empèri Roman a partir dei sègles III e IV. Ansin, a partir dau rèine de l'emperaire Dioclecian (284-305), dos sobeirans èran necessaris per assegurar un govèrn eficaç de l'empèri e afrontar leis assauts dei pòples frontalièrs. Aquela separacion venguèt pauc a pauc permanenta. D'efèct, se l'empèri èra encara unificat pendent lo rèine de Teodòsi Ier (379-395), sa mòrt foguèt l'ocasion per sei fius de partejar l'empèri per miejas : Arcadi venguèt emperaire dei regions oèst e Onori emperaire dei regions èst. Aquela darrièra partida venguèt l'Empèri Roman d'Orient ambé Constantinòble per capitala.
L'Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Entre 395 e 518, l'empèri es la continuacion de l'Empèri Roman. Pasmens, especialament en causa dei grandeis invasions dau sègle V, l'empèri venguèt pauc a pauc un estat distint e pron unificat e poderós per resistir ai menaças estrangieras. Son govèrn foguèt magement capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras.
D'efèct, inicialament, l'Empèri Roman d'Orient s'estend sus lei Balcans, Grècia, Anatolia, una partida importanta de l'Orient Mejan e Egipte. Aquelei territòris an de culturas ellenizadas relativament similaras e son aquistadas au cristianisme. Ansin, maugrat la preséncia de pòples diferents, leis abitants de l'empèri an un sentiment d'unitat important. De mai, la populacion e lei fòrças militaras dei regions orientalas son pus importantas qu'aquelei de l'Empèri d'Occident. Pasmens, lei relacions entre lei dos empèris demòran bònas. Per exemple, lei lèis en vigor èran identicas e generalament promulgadas en meme temps per lei dos emperaires.
Vèrs la fin dau sègle IV, l'empèri foguèt atacat per lei pòples « barbars ». En 378, es desfacha per una revòuta dei Visigòts federats a la batalha d'Adrianopòlis. Lei venceires obtenguèron un tractat novèu e un territòri au sud de Danubi en 382. Puei, au sègle V, l'empèri deguèt afrontar lei menaças causadas per lei Huns, lei pòples germanics e lei tropas de l'Empèri Sassanida enterin que l'Empèri d'Occident èra egalament atacat per lei Germans. Dins aquò, maugrat de dificultats — l'empèri paguèt divèrsei tributs per crompar lo retirament d'armadas enemigas de son territòri — l'Empèri d'Orient resistiguèt e subrevisquèt quasi intacte durant tot lo periòde dei grandeis invasions au contrari de l'Empèri Occidentau destruch en 476.
D'autra part, la situacion economica e financiera de l'Empèri se melhorèt durant lo sègle V. Ansin, leis emperaires romans d'Orient poguèron pagar lei tributs necessaris mai egalament realizar de trabalhs importants coma la construccion d'un barri novèu a l'entorn de Constantinòble per Teodòsi II. De mai, lo govèrn imperiau poguèt pauc a pauc remplaçar lei soudats germanics de son armada per de combatents venent dei regions orientalas. Ansin, en 480, lei Germans reconeguèron lo poder de l'emperaire Zenon (476-491). Aquel esfòrç de melhorament dei finanças foguèt contuniat per l'emperaire Anastasi Ièr entre 491 e 518. Ansin, a sa mòrt, lo tesaur dei sobeirans de Constantinòble tèn mai de 145 tonas d'aur, siá doas annadas de recèptas fiscalas[1].
Lo periòde de Justinian[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre leis annadas 518 e 610 es marcat per la restauracion de la poissança de l'Empèri d'Orient e lo rèine de l'emperaire Justinian Ièr que pervenguèt de reconquistar divèrsei províncias dau defunt Empèri Roman, especialament Roma. De construccions importantas foguèron egalament realizadas. Pasmens, lei menaças exterioras foguèron pas destruchas e la politica d'expansion vugèt lo tesaur imperiau, entraïnant una crisi importanta agravada per de problèmas de succession.
Lo rèine de l'emperaire Justinian Ièr acomencèt en 527. Ambé l'ajuda dei resèrvas financieras dau tesaur d'Anastasi Ièr e de generaus coma Belisari o Narsès[2], capitèt la reconquista de divèrsei territòris ancians de l'Empèri Roman coma l'Africa dau Nòrd (533-534), Itàlia (535-540, 552-555) e lo sud d'Espanha (552). D'autra part, Justinian realizèt una òbra juridica importanta ambé la redaccion d'una sintèsi e d'una modernizacion de la jurisprudéncia imperiala. Un manuau d'aprendissatge dau drech e un ensems de lèis novèlas foguèron tanben realizats[3]. Enfin, lo rèine de Justinian veguèt la darriera granda construccion de l'Antiquitat ambé la catedrala de Santa Sofia de Constantinòble.
A la mòrt de Justinian, sei successors deguèron far fàcia a de problèmas importants entraïnats per l'extension de l'empèri e l'abséncia de finanças après lei campanhas dau rèine precedent. De mai, leis enemics de l'Empèri èran totjorn nombrós e poderós. Ansin, leis armadas de l'Empèri foguèron desfachas per Pèrsia en 571-573 puei per leis Eslaus e lei Lombards qu'ocupèron la màger part d'Itàlia e dei Balcans a partir de 580. L'emperaire Maurici Ièr assaièt de restablir la situacion. Capitèt de rebutar leis Eslaus après unei campanhas e d'obtenir una patz avantatjosa ambé Pèrsia. De mai, organizèt lei possessions imperialas de l'oèst sota la forma de govèrns militars a Cartage e Ravena. Dins aquò, foguèt reversat e tuat per l'armada en 602. Sei fius foguèron egalament decapitats causant la fin de la dinastia e una crisi politica grèva enterin que lei províncias dau sud de l'Empèri (Egipte, Siria) èran envaïdas per lei Sassanidas e ocupadas fins a 619.
Lo passatge de l'Empèri d'Orient a l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre leis annadas 610 e 867 es una epòca fòrça agitada per l'Empèri. D'efèct, maugrat lei reformas importantas dau rèine de l'emperaire Heracli (610-641), totei lei periferias de l'Empèri foguèron envaïdas e perdudas en solament un sègle, redusent sei territòris a Grècia e Anatolia. Pasmens, aqueu periòde es tanben caracterizat per la fin de la mutacion de l'Empèri d'Orient : l'ellenizacion deven complèta e l'organizacion dei territòris o de la Glèisa orientala es prefondament cambiada. Ansin, l'Empèri adoptèt definitivament son caractèr bizantin.
D'efèct, lo rèine d'Heracli comencèt per una seria de reformas importantas e de victòrias militaras coma en 626 e 627 còntra lei Sassanidas[4]. Dins aquò, a partir de 634, lo sud de l'Empèri foguèt atacat per leis armadas aràbias. Entre 636 e 642, lei províncias sirianas e egipcianas son perdudas après la desfacha de Yarmuth. Puei, maugrat una resisténcia acarnada, lo rèsta dei territòris imperiaus d'Africa foguèron conquists per leis Arabis après lo sètge e la presa de Cartage en 698. En Mediterranèa, leis illas de Creta e Sicília foguèron egalament ocupadas en 826 e 829. D'autra part, leis autrei frontieras e sei defensas de l'Empèri foguèron tanben desbordadas : lo nòrd d'Itàlia es envaït en 752 e un reiaume bulgar fòrça poderós capitèt de se formar sus la màger part dei regions balcanicas de l'Empèri. Enfin, Constantinòble esperela foguèt assetjada cinc còps, sensa succès, per leis Arabis (674-678 e 717-718), leis Eslaus (821-823), lei Bulgars (813) e lei Rus (860). Ansin, l'Empèri foguèt reduch ai territòris de Grècia e de la partida occidentala d'Anatolia.
Maugrat aquelei pèrdas grèvas — Cartage e Egipte èran lei regions agricòlas principalas de l'Empèri — l'Empèri acabèt sa mutacion entre lei mondes antic e medievau ai nivèus militar, religiós e economic. D'efèct, l'armada foguèt reorganizada ambé lo sistèma de « themes ». Aquelei « themes » èran de divisions administrativas e militaras. Au combat, lei soudats d'un meme « theme » formavan una mema unitat. Aqueu sistèma permetiá la mobilizacion rapida de còrs importants e relativament soudats. Permetèt donc la subrevida de l'Empèri durant lei sègles seguents fàcia a de dificultats creissentas. De mai, lo procès d'ellenizacion deis institucions s'acabèt e lo grèc venguèt la lenga oficiala de l'estat bizantin durant lo rèine d'Heracli.
Au nivèu religiós, lo periòde es marcat per la garrolha deis imatges acomençada vèrs 730 per l'emperaire Leon III. Aquel emperaire e sei successors, renforçats per de victòrias còntra leis Arabis, assaièron de suprimir leis icònas utilizadas per la Glèisa orientala. Foguèt lo començament d'un ponch important de la politica de l'Empèri durant 110 ans ambé, de còps, de guèrras civilas. Pasmens, lei partisans deis icònas capitèron de s'impausar après una crisi de succession entre 802 e 820 e l'abandon d'aquela politica per l'emperaire Michèu III (842-867).
Enfin, la mutacion de l'Empèri es egalament realizada au nivèu economic. La vida urbana, levat de la capitala, declinèt au profiech de la ruralitat. Ansin, un desvolopament important de l'agricultura aguèt luòc per compensar la pèrda dei províncias meridionalas de l'Empèri. En revenge, maugrat una diminucion granda causada per leis invasions aràbias, lo comèrci bizantin, especialament per Constantinòble, demorèt important.
La restauracion e l'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo començament de la dinastia macedonia en 867 marca un redreiçament de la poissança bizantina e l'apogèu de l'Empèri. Ansin, s'estend tornarmai en Itàlia e en Anatolia. De mai, son raionament foguèt maximau sus lei plans economic e artistic. Pasmens, lei mutacions economics d'aqueu periòde entraïnèron un declin net dau grop dei païsans proprietaris que formava la màger part dei tropas imperialas. Ansin, après 1050, l'Empèri deguèt encara far fàcia en de dificultats novèlas e grèvas.
D'efèct, lo periòde veguèt lei Bizantins mandar d'ofensivas per reconquistar sei territòris ancians. Ansin, maugrat la pèrda de Sicília en 902, Tarent foguèt represa en 880 seguida de Creta en 960. Puei, durant lo rèine de Basili II (976-1025), leis armadas imperialas ataquèron leis Arabis en Anatolia e lei Bulgars dins lei Balcans. A sa mòrt e après divèrsei victòrias, Anatolia èra reconquistada e l'Empèri Bulgar èra destruch e annexat. L'Empèri agantèt donc tornarmai lo Danubi e lei montanhas de Caucàs coma frontieras. Capitèt egalament d'estendre brèvament son influéncia sus Palestina e Siria.
Après aquelei conquistas, Constantinòble venguèt donc la premiera poténcia europèa aprofechant la division e lei guèrras deis estats musulmans entre Arabis e Turcs. La capitala, que sa populacion es estimada entre 500 000 e 800 000 abitants, èra alora lo centre economic dau continent fins a 1204. D'autra part, l'art bizantin conoguèt egalament un periòde de raionament ambé la construccion de glèisas novèlas decoradas de mosaïcas. Sus lo plan diplomatic, l'Empèri obtenguèt de succès importants ambé la conversion d'unei pòples eslaus au cristianisme.
Aquela epòca es considerada coma l'apogèu de l'Empèri. Pasmens, la segonda mitat dau sègle XI veguèt un retorn dei tensions ai nivèus religiós e militar. D'efèct, la garrolha religiosa entre Roma e Constantinòble s'agravèt e venguèt permanenta après leis excomunicacions mutualas dau papa e dau patriarca. Aquela rompedura jogarà un ròtle important dins lei relacions entre lei crestians de l'èst e de l'oèst pendent lo periòde dei Crosadas puei durant leis annadas de declin de l'Empèri. De mai, lo desvolopament de l'aristocracia agricòla causèt lo declin dei païsans soudats qu'èran la basa dau sistèma de « themes ». Lei fòrças armadas deguèron donc utilizar de mercenaris, cars e mens eficaç au combat. Ansin, la defensa de l'Empèri foguèt mai febla e lei tropas bizantinas foguèron severament desfachas a la batalha de Manzikert en 1071. L'Empèri perdèt d'un còp quasi la mitat d'Anatolia e cabussèt dins la division e la guèrra civila fins a 1081.
Lo periòde dei Crosadas e lo declin[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre 1081 e 1261 es marcat per lei Crosadas deis estats occidentaus per reconquistar lei luòcs sants. Aqueleis ofensivas dei crestians catolics ajudèron la defensa de l'Empèri maugrat de tensions fòrça importantas ambé lei Bizantins fins a 1204. D'efèct, aquela annada, la Quatrena Crosada foguèt desviada còntra Constantinòble per Venècia. La vila foguèt presa e pilhada. De mai, lei venceires formèron un Estat latin ambé Constantinòble per capitala. L'Empèri foguèt devesit entre divèrsei regions dirigidas per de princes bizantins. En 1261, la capitala foguèt reconquista e l'Empèri restaurat. Pasmens, son declin es d'ara endavant fòrça avançat e l'Empèri venguèt solament una poissança regionala.
Ansin, la desfacha de Manzikert en 1071 entraïnèt la pèrda de la màger part d'Anatolia còntra lei Turcs Seldjokidas. La crida a l'ajuda de l'emperaire Alèxis Comnèn causèt indirèctament l'expedicion militara de la Premiera Crosada per conquistar Jerusalèm. Lei relacions entre lei Crosats e lei Bizantins venguèron rapidament marridas en causa dau refús de l'emperaire de mandar son armada ambé la Crosada en Palestina e en causa de l'aliança entre lei Bizantins e lei sobeirans musulmans d'Egipte. La màger part dei territòris pres per lei soudats de la Crosada foguèron donc pas renduts a l'Empèri mai conservats per lei Crosats. Formèron un ensems d'Estats latins destinats a la defensa dei luòcs sants còntra lei musulmans. Aqueleis incidents aumentèron tanben lo valat entre crestians catolics e ortodòxes.
D'autra part, l'Empèri deguèt pagar un pretz important per obtenir l'ajuda de certaneis estats coma Venècia. En 1082, l'emperaire deguèt acceptar de concessions comercialas fòrça grandas en cambi d'un sostèn de la flòta veneciana. A partir dau sègle XII, lei republicas marchandas, magement Venècia, venguèron un perilh per l'integritat de l'Empèri. Ansin, lo poder bizantin assaièt de reprendre lei drechs dei marchands italians. Lei marchands italians foguèron arrestats e, de còp, massacrats coma en 1185. Enterin, la pression militaras dei Turcs aumenta. Maugrat de succès bizantins, la batalha, e la desfacha bizantina, de Myriokephalon en 1176 mostrèron que l'armada bizantina èra plus capabla d'assegurar soleta la reconquista d'Anatolia. En plaça, lei Seldjokidas capitèron de s'emparar pauc a pauc dei províncias imperialas dins lo centre de la region.
La mòrt de l'emperaire Manuèl Ièr en 1180 entraïnèt una seria de rèines brèus e una crisi de succession. En 1203, l'emperaire Alèxis IV mandèt l'ajuda de la Quatrena Crosada per defendre son tròne. Sostengut per leis abitants de la capitala, un còp d'estat aguèt luòc còntra Alèxis IV dirigit per Alèxis V en 1204. Puei, lo govèrn novèu ataquèt lei Crosats. Dins aquò, lei combatents occidentaus, mai entraïnats, ganhèron la batalha e pilhèron Constantinòble durant tres jorns. Lei Crosats prenguèron lo poder dins la vila e installèron un estat latin dirigit per un cap crosat, Baudoïn de Flandes.
Fins a 1261, la region foguèt devesida entre divèrseis estats formats per lei Crosats o per de princes bizantins :
- Empèri latin de Constantinòble que tèn quatre reiaumes pichons coma vassaus.
- Empèri de Nicèa dirigit per la familha Laskaris.
- Despotat d'Epir dirigit per la familha Doukas.
- Empèri de Trebizonda dirigit per la familha Comnèn, ja en secession avans lo pilhatge de Constantinòble.
Pasmens, lo poder de l'Empèri latin èra gaire estable en causa de l'ostilitat de la populacion grèga e deis estats vesins. Ajudats per lei dificultats turcas e bulgaras còntra leis invasions mongòlas, l'Empèri de Nicèa poguèt atacar lei Crosats. En 1241, capitèron de reprendre Tessalonica e obtenguèron una aliança ambé lo Despotat d'Epir en 1254. L'Epir foguèt finalament batuda en 1259 durant la batalha de Pelagonia e deguèt abandonar l'objectiu de reconquistar la capitala imperiala. Enfin, l'Empèri Bizantin foguèt restaurat per la presa de Constantinòble en 1261 e la fugida dau darrier emperaire latin.
La fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la restauracion de l'Empèri, son extension es limitada a Grècia e ai regions oèst d'Anatolia. De mai, lo poder deis emperaires es d'ara endavant fortàment menaçat per lei luchas intèrnas entre lei pretendents au tròne e leis intervencions estrangieras per lei sostenir. D'autra part, leis emperaires poguèron pas realizar una aliança ambé leis estats crestians catolics. L'Empèri foguèt desfach per lei Turcs e destruch en 1453.
Fins a 1336-1337, l'Empèri mandèt d'ofensivas contra leis autreis estats latins o bizantins de Grècia per finalament lei conquistar. Aquelei victòrias permetèron d'assegurar la defensa dei frontieras occidentalas de l'Empèri. Pasmens, lei frontieras orientalas demorèron gaire establas fàcia ais atacas turcas. De mai, divèrsei guèrras civilas aguèron luòc per l'ascension au tròne entre 1341-1347 e 1353-1354. En causa d'aquelei conflictes, l'influéncia dei Sèrbes dins l'Empèri aumentèt e lei Turcs capitèron d'envaïr sei regions europèas dins leis annadas 1360. Ansin, en 1373, l'Empèri Bizantin deguèt venir un vassau deis Otomans.
Aqueu periòde durèt fins a 1394 quand l'emperaire refusèt l'installacion d'una colonia turca dins la capitala imperiala. Enterin, lei Sèrbes èran estats desfachs per lei Turcs après la batalha de Kosovo en 1389. Un premier sètge de Constantinòble aguèt donc luòc a partir de 1394 fins a 1402. Per assaiar d'ajudar l'Empèri, un esforç foguèt fach entre la Glèisa Catolica e l'emperaire per reünir tornarmai leis estats crestians mai aqueleis acòrds foguèron fòrça limitats en causa de l'ostilitat deis abitants de l'Empèri contra leis Occidentaus. Pasmens, una Crosada foguèt mandada en 1396 per sauvar la capitala. Foguèt una revirada saunosa après la batalha de Nicopolis e la darriera expedicion dau genre.
Lo sauvament provisòri de l'Empèri aguèt luòc en 1402 ambé l'invasion mongòla dei territòris turcs d'Anatolia. D'efèct, après sa desfacha d'Ankara contra l'armada de Tamerlan, lo sultanat otoman conoguèt un periòde de trébols. Pasmens, l'Empèri Bizantin foguèt pas capable d'aprofichar la situacion per melhorar sa defensa o realizar una aliança ambé leis autreis estats crestians. Ansin, Constantinòble foguèt tornarmai menaçada per lei Turcs a partir de la restauracion dau poder otoman dins leis annadas 1420. Un premier sètge mau capitèt en causa de la resisténcia bizantina en 1422 mai l'Empèri foguèt reduch ai regions a l'entorn de la capitala e de Grècia. Per exemple, Tessalonica foguèt presa en 1423.
Dins leis annadas 1440, una aliança d'estats crestians o musulmans (Polonha, Ongria, Turcs de Karaman...) foguèt desfacha pendent la batalha de Varna (1444) puei durant la segonda batalha de Kosovo (1448). Ansin, l'Empèri Bizantin perdeguèt sei darriers sostèns contra lei Turcs. En 1453, una ofensiva dau sultan Mehmet II entraïnèt lo sètge puei la presa de Constantinòble lo 29 de mai de 1453. L'emperaire bizantin foguèt tuat pendent l'invasion de la vila que venguèt la capitala novèla de l'Empèri Otoman. Foguèt la fin de l'Empèri Bizantin.
Pasmens, quauquei territòris foguèron encara dirigits per de senhors bizantins en Grècia e Anatolia fins a 1461. Lo premier èra l'Empèri de Trebizonda, independent dempuei la Quatrena Crosada, au nòrd d'Anatolia e lo segond èra lo Desporat de Morea au sud de Grècia. Aqueu darrier foguèt envaït e conquist entre 1458 e 1460. Puei, l'Empèri de Trebizonda, maugrat una resisténcia victoriosa en 1456, foguèt tanben pres per leis Otomans marcant la fin dau poder bizantin.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ P. Brown, The world of late antiquity, Edicions W.W. Norton and Co. (1971), p. 147.
- ↑ R.Browning, Justinian and Theodora (1971), p. 193.
- ↑ H. Grotius, Le droit de la guerre et de la paix, Edicions Puf ; 2005.
- ↑ Walter Emil Kaegi, Heraclius: emperor of Byzantium, Cambridge University Press (2003), p. 158.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Georg Ostrogorsky, Histoire de l'État byzantin, Paris, Payot, 1956, « Bibliothèque histoire ».
- (fr) Jean-Michel Cantacuzène, Mille ans dans les Balkans Éd. Christian, Paris (1992) (ISBN 2-86486-054-0)
- (fr) Charles Diehl, Histoire de l'Empire byzantin (1919), Paris, Éditions du Trident, 2007
- (fr) Alain Ducellier, Les Byzantins (1963), Paris, Le Seuil, collection « Points histoire ». (ISBN 2020099195)
- (fr) Alain Ducellier (dir.), Byzance et le monde orthodoxe, Paris, Armand Colin, "U", 2en édition, 1996. (ISBN 2200346999)
- (fr) Bertrand Lançon, L’Antiquité tardive, PUF, coll. « Que sais-je ? » (Modèl:Numéro1455), Paris, 1997 (ISBN 2130481256)
- (fr) Paul Lemerle, Histoire de Byzance, Paris, PUF, collection « Que sais-je ? », 1956. (ISBN 213045545×)
- (fr) Louis Bréhier, Vie et mort de Byzance [pdf] version numérisée de l'ouvrage paru dans la Collection l’Évolution de l’Humanité, Éd. Albin Michel, 1946 et 1969, Paris, 596 pages. (ISBN 2226171029)
- (fr) Cécile Morrisson (dir.), Laurent Albaret, Jean-Claude Cheynet, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 1: L’Empire romain d’Orient (330-641), coll. « Nouvelle Clio », PUF, Paris, 200*. (ISBN 2130520065)
- (fr) Jean-Claude Cheynet, Byzance, l'Empire romain d'Orient, Paris, A. Collin, 2001, « Cursus-Histoire ». (ISBN 2200346891)
- (fr) Jean-Claude Cheynet (dir), Laurent Albaret, Angeliki Laiou, Cécile Morrisson, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 2: Le Moyen Âge byzantin (641-1204), coll. « Nouvelle Clio », PUF, Paris, 2007. (ISBN 2130520073)
- (fr) Angeliki Laiou (dir), Laurent Albaret, Jean-Claude Cheynet, Cécile Morrisson, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 3: Le déclin de l'Empire (1204-1453), coll. Nouvelle Clio, PUF, Paris, attendu pour 2009
- (fr) Paul Tannery, Mémoires scientifiques, tome IV: Sciences exactes chez les Byzantins, Jacques Gabay, Paris, (ISBN 978-2-87647-186-3)
- (fr) Rice David Talbot, L'Art de l'empire byzantin, coll. l'univers de l'art, éd. Thames & Hudson (ISBN 2878110951).
- (fr) E. Limousin, Le monde byzantin du milieu du VIIIème siècle à 1204, Paris, éd. Breal, 2006 (ISBN 2749506328 ).
- (fr) E. Limousin, 100 fiches d'Histoire du Moyen Âge, Byzance et le monde musulman, Paris, Bréal, 2005.
- (en) Alexander Kazhdan (dir.), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, 1991 (ISBN 978-0-19-504652-6).
- (en) Efi Ragia, « The Geography of the Provincial Administration of the Byzantine Empire (ca 600-1200): I.1. The Apothekai of Asia Minor (7th-8th c.) », dans BYZANTINA EYMMEIKTA, 19 (2009).
- (en) John F. Haldon, Warfare, state and society in the Byzantine world, 565-1204, Routledge, 1999 (ISBN 1-85728-494-1).
- (en) John F. Haldon, The Palgrave Atlas of Byzantine History, Basingstoke, 2005.
- (en) Warren T. Treadgold, Byzantium and Its Army, 284-1081, Stanford University Press, 1998 (ISBN 9780804724203).
- (fr) Michel Balard, La Méditerranée médiévale, espaces, itinéraires, comptoirs, Paris, Picard, 2006, « Les médiévistes français », 6. (ISBN 2708407732).
- (fr) Gilbert Dagron, Constantinople imaginaire, Études sur le recueil des « Patria », Paris, PUF, 1984, « Bibliothèque byzantine ».(ISBN 2130385818)
- (fr) Gilbert Dagron, P. Riche, A. Vauchez, Histoire du christianisme des origines à nos jours, Paris, Desclée-Fayard, 2004, t. 4 et 5.
- (fr) Olivier Delouis, Le monde byzantin, du milieu du VIII en s. à 1204 : économie et société, Paris Hachette, 2006, « Hachette supérieur-Recueils pour les concours ».(ISBN 2011457572)
- (fr) V. Kravarei, J. Lefort et C. Morrisson (éd), Hommes et richesses dans l'Empire byzantin, t. II, VIII en- XV en s., Paris, Lethielleux, 1991, « Réalités byzantines », 3.
- (fr) Jean-Pierre Arrignon, Byzance, Économie et société VII en- XII en s., éd. Ellipses, Paris, 2007, coll. Le monde : une histoire. (ISBN 9782729830120).
- (fr) Paul Lemerle, Le premier humanisme byzantin, Paris, CNRS éd., 1971, « Le monde byzantin ».
- (fr) Jacqueline Lafontaine-Dosogne, Histoire de l'art byzantin et chrétien d'Orient, Louvain-La-Neuve, Publication de l'Institut d'études médiévales. Textes, études et congrès, 7, 1995.
- (fr) A. Cutler et J.-M. Spieser, Byzance médiévale,700-1204, Paris, Gallimard-NRF, 1996, « Univers des Formes ».(ISBN 2070113124)
- (fr) Élisabeth Malamut, Alexis Ier Comnène, Paris, Ellipses, 2007.(ISBN 2729833102)
- (fr) Pierre Maraval, Théodose le Grand (379-395) : Le pouvoir et la foi, Fayard, 2009.(ISBN 221364263X)
- (fr) Pierre Maraval, La véritable histoire de Constantin, Belles Lettres, 2010.(ISBN 2251040064)
- (fr) Pierre Maraval, Le christianisme de Constantin à la conquête arabe, Presses Universitaires de France - PUF; Édition : 3e édition, 2005.(ISBN 2130548830)
- (fr) Bernard Flusin, La civilisation byzantine, PUF, 2006.(ISBN 213055850X)


text:
Nos los arpitans - Pathos et Epos [2]
Dês los comencement les chouses vant pas bien a noutron consul Appius Claudius.
Surtot por lo fllanc Vâldoten la vâl est très ètrêta et en g·ènèral la conformacion du tèrren est pas favorâbla u rangement des formidâbles lègions. Avouéc les popolacions locales o fôt rèalisar una politica des petiôds pâs : menaces et fllateries se succèdont dens lo téâtro habituèl et consolidâ de la conquéta romana. La tactica : temporisar jusqu'u moment du crèp [côp
] final. A la fin o lui fôdrat quâsi un sièclo a la pouessience romana por domptar los montagnârds.
Aulus Terentius Varro (sobrequèt : murena
. Tot dét : per los romans la murèna ére considèrâye un pêsson venimox
. ]) lo 25 devant JC, consigne a Roma caput mundi
los Salasses (popolacion de la Vâl d'Aoûta) sometus ; los anales romans parlont d'una victouère afrosa, milyér d'èscllâvos prês et vendus, totes rèsistences chavonâyes. - Mas verément les chouses seront-o alâyes pariér ? -
Por cen que nos nen savens les chouses aléront un pou mielx du lât de Susa. Les ch·èfs locals, Donno et pués son fily Cotsio suront trètar avouéc los romans en nen devenent aliês, evitent d'ense pèrtes de sang et èscllavâjo.
- ... a continuar -


text:
Villes et mairies de l'Arrondissement de Frise (455)
Liste des communes
Varel
Ville de Varel, localité de l'Allemagne de 24 000 habitants.
La mairie de Varel a une adresse e-mail et un site Internet.
Schortens
Ville de Schortens, localité de l'Allemagne de 20 000 habitants.
La mairie de Schortens a une adresse e-mail et un site Internet.
Jever
Ville de Jever, localité de l'Allemagne de 13 000 habitants.
La mairie de Jever a une adresse e-mail et un site Internet.
Zetel
Ville de Zetel, localité de l'Allemagne de 11 000 habitants.
La mairie de Zetel a une adresse e-mail et un site Internet.
Wangerland
Ville de Wangerland, localité de l'Allemagne de 10 000 habitants.
La mairie de Wangerland a une adresse e-mail et un site Internet.
Sande
Ville de Sande, localité de l'Allemagne de 9 100 habitants.
La mairie de Sande a une adresse e-mail et un site Internet.
Bockhorn
Ville de Bockhorn, localité de l'Allemagne de 8 600 habitants.
La mairie de Bockhorn a une adresse e-mail et un site Internet.
Wangerooge
Village de Wangerooge, localité de l'Allemagne de -1 000 habitants.
La mairie de Wangerooge a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Lazare Carnot
Lazare Nicolas Marguerite Carnot (13 de mai de 1753 - 2 d'aost de 1823) foguèt un matematician, un fisician, un generau e un òme politic francés de la Revolucion Francesa. Elegit de la Convencion Nacionala, venguèt delegat ais Armadas e organizèt l'armada revolucionària francesa. Opausat a la politica de Maximilien de Robespierre, foguèt menaçat avans e après la Terror. Après quauqueis annadas de retirada, venguèt Ministre de la Guèrra durant lo Consulat mai s'opausèt a la creacion de l'Empèri e conoguèt tornarmai un periòde d'inactivitat politica. Après la campanha de Russia (1812), venguèt ofrir sei servicis a Napoleon Ièr. Foguèt cargat de la defensa dau pòrt d'Anvèrs onte resistiguèt fins a l'abdicacion de l'emperaire en 1814.
Lo 4 d'aost de 1889, sei cendres foguèron transferidas au Panteon. Son fiu Sadi Carnot (1796-1832) es considerat coma lo fondator de la termodinamica.


text:
Combustible fossil
Lei combustibles fossils (o combustibles mineraus) son de combustibles nascuts de la transformacion de matèrias organicas, per descomposicion, compression e/o calor, en un procès long, e conservat generalament en jaç sosterranh. Son la matèria premiera de l'indústria quimica e la fònt d'energia pus utilizada dins lo monde. Lo carbon de tèrra, lo petròli e lo gas natural son lei combustibles fossils principaus.
Somari
- 1 Formacion dei combustibles fossils
- 2 Combustibles fossils principaus
- 3 Utilizacions
- 4 Reservas mondialas
- 5 Pollucions
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Formacion dei combustibles fossils[modificar | modificar la font]
Descomposicion de la biomassa[modificar | modificar la font]
Leis èstres vivents son magerament compausats de carbòni, d'idrogèn e d'oxigèn. Après sa mòrt, aquela matèria organica se descompausada en causa de l'activitat microbiologica. Dins de condicions aeròbias, es a dire que lo dioxigèn pòu circular liurament, tot lo carbòni es transformat en dioxid de carbòni CO2. Se parla alora d'un fenomèn de « mineralizacion complèta ». En revènge, s'aquela matèria se situa dins de condicions anaeròbias, coma un jaç sosmarin per exemple, la mineralizacion complèta s'arrestar quand la quantitat de dioxigèn inicialament presenta es totalament consommat. Ansin, una fraccion relativament febla de la matèria organica va sedimentar e subir de reaccions diferentas que serán a l'origina dei combustibles fossils.
Formacion e pirolisi de querogèn[modificar | modificar la font]
En l'absència de dioxigèn dins lo jaç sedimentari, l'activitat de bacterias anaeròbias es la soleta possibla. Aquelei bacterias retiran alora l'oxigèn e l'azòte qu'an besonh per formar un residú dich querogèn. Aqueu darrier es una mescla de compausats de massa moleculara fòrça granda magerament formats de carbòni e d'idrogèn. Aquela activitat se debana dins la crosta terrèstra fins a de prefondors d'unei milièrs de mètres.
La tectonica dei placas entraïna l'enfonsament dau jaç sedimentari tenent lo querogèn amb una velocitat de quauquei mètres a quauquei desenaus de mètres per milion d'annadas. Dins lo corrent d'aquel enfonsament, lo querogèn es somés a de pressions e de temperaturas mai e mai autas. Quand una prefondor d'unei milièrs de mètres es agantada, la temperatura pòu agantar una valor sufisenta (entre 50 e 120°C) per entraïnar la descomposicion de querogèn. Aquela pirolisi causa magerament la formacion de petròli, de gas natura, de dioxid de carbòni e d'aiga.
Inicialament, lei produccions de petròli e de gas se debanon d'un biais simultanèu. Puei, quand la prefondor aumenta, e donc la temperatura, la formacion de petròli va passar per un maximum entre -2 000 e -3 000 m avans de venir negligibla en comparason d'aquela de gas a partir de -3 500 m.
Formacion de jaciments[modificar | modificar la font]
Lei produchs de la reaccion de pirolisi de querogèn son inicialament presoniers au sen dau jaç sedimentari dich « roca maire ». Pasmens, pòdon èstre expulsats d'aqueu jaç segon de mecanismes mau coneguts a l'ora d'ara. Se pensa que lei microfissuras de la roca en causa de l'aumentacion de la pression intèrna serán en partida a l'origina dau fenomèn. Après aquela expulsion, aquelei produchs montan vèrs la superficia de la Terra. Se rescòntran de rocas porosas, pòdon èstre pres a la leca e formar un jaciment en prefondor. Dins lo cas contrari, van arribar a la superficia. Ansin, lei premiers jaciments de petròli coneguts èran situats pròche de la superficia sota la forma d'afloraments.
Combustibles fossils principaus[modificar | modificar la font]
Carbon[modificar | modificar la font]
Lo carbon es una forma especiala de querogèn formada a partir de matèria organica venent de vegetaus superiors coma d'aubres o de feuses. Sa pirolisi va entraïnar la formacion de compausats que la concentracion de carbòni será mai e mai auta :
- la torba que tèn una concentracion situada entre 50 e 55%.
- lo lignit que tèn una concentracion situada entre 55 e 75%.
- l'olha que tèn una concentracion situada entre 75 e 90%.
- l'antracita que tèn una concentracion superiora a 90%.
La pirolisi d'aquela forma de querogèn forma tanben dau petròli e dau gas naturau. Aqueu darrier es lo responsable dei « còps de griso » que se debanan de còps dins lei minas de carbon.
Petròli[modificar | modificar la font]
Cada jaciment de petròli tèn una composicion unica que despend de son origina biologica e geologica. Lo petròli es donc compausat de milièrs de moleculas diferentas que son magerament d'idrocarbur. En foncion de sa composicion, lei petròlis son classats entre tres categorias principalas :
- parafinica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa d'alcans.
- naftenica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa de moleculas ciclicas o policiclicas.
- aromatica quand lo petròli tèn una quantitat gròssa de moleculas aromaticas.
Lo petròli brut, es a dire avans son rafinatge, tèn tanben un nombre grand d'elements diferents de carbòni e d'idrogèn. Lei principaus son lo sofre (de 0,1 a 5,0%), l'azòte e l'oxigèn (de 0 a 1,0 %) e de metaus coma vanadi o niquèl.
Gas naturau[modificar | modificar la font]
Quand la prefondor aumenta, leis idrocarburs formats per pirolisi pòdon èstre cracinats per la temperatura e formar d'alcans mai e mai leugiers fins au metan CH4 que lo compausat principau de gas naturau. Dins aquò, coma per lo petròli, d'un jaciment a un autre, se pòu trobar de quantitats diferentas d'alcans tenent dos a uech atòms de carbòni, de sulfur d'idrogèn, de diazòte o de dioxid de carbòni.
Idrocarburs non convencionaus[modificar | modificar la font]
Leis idrocarburs non convencionaus son de combustibles fossils diferents de petròli, de carbon e de gas naturau. De còps, l'apelacion es tanben atribuida ai jaciments d'aquelei tres produchs que son situats dins d'endrechs malaisats d'agantar coma un jaç fòrça prefond au fons d'un ocean. Seis utilizacions son recentas, o en cors d'estudi, e permesas per la demanda creissenta de petròli e l'aumentacion consecutiva de son pretz. Lei principaus son :
- leis arenas bituminós.
- lei pissarras bituminosas.
- leis idrats de metan.
- lo gas de pissara.
- leis òlis de pissara.
- lo gas d'olha.
L'esplecha de certaneis idrocarburs non convencionaus a ja començat especialament au Canadà qu'es vengut d'aqueu biais un productor important de petròli e ais Estats Units. En Euròpa, es encara relativament limitada en causa dei pollucions fòrça importanta causadas per aquelei tecnicas.
Utilizacions[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lei formas solidas coma lo carbon e subretot liquida coma leis idrocarburs derivats de petròli (essència, gazole, querosèn...) son aisadas de transportar e sei combustions permeton d'obtenir una quantitat gròssa d'energia. Ansin, lei combustibles fossils son la fònt d'energia principala dins lo domeni dei transpòrts terrèstres, aerians o maritims dempuei lo començament de la Revolucion Industriala e leis invencions dei maquinas de vapor e de motors de combustion. Lei transpòrts representan donc l'utilizacion premier dei combustibles fossils. Per exemple, ais Estats Units, un baril de petròli es utilizat a 81% per produrre d'essència, de querosèn e de gazole.
Produccion d'electricitat[modificar | modificar la font]
Per de rasons similaras au domeni dei transpòrts, lei combustibles fossils, magerament carbòni e gas naturau, son tanben fòrça utilizats per la produccion d'electricitat dins de centralas termicas. En 1999, 40% de l'electricitat mondiala èra producha gràcias au carbon, 17% gràcias au gas naturau e 6% gràcias au petròli.
Indústria quimica[modificar | modificar la font]
L'indústria quimica es un utilaire important de combustibles fossils, magerament d'idrocarburs simples, que son utilizats per produrre de moleculas pus complèxas coma lei plastics, d'engrais o de cieras.
Materiaus de construccion[modificar | modificar la font]
Leis idrocarburs que tènon lei massas molecularas pus pesantas an de formas solidas dins lei condicions normalas de pression e de temperatura. Se pòdon donc utilizar coma materiau de construccion magerament sota la forma d'asfalt o de quitran per lo revestiment dei rotas.
Reservas mondialas[modificar | modificar la font]
En causa dau temps lòng necessari per transformar la matèria organica en combustibles fossils, aquelei darriers son de ressorsas non renovablas e lei ressorsas disponiblas son una question importanta per la societat umana contemporanèa.
En 2006, lei resèrvas conegudas de carbon èran estimadas a aperaquí 997 miliards de tonas, aquelei de petròli a 1,3 miliards de barils e aquelei de gas naturau a aperaquí 6 000 000 miliards de mètres cube. En foncion de la produccion actuala d'aquelei ressorsas, aquò representava :
- 148 annadas de produccion de carbon.
- 43 annadas de produccion de petròli.
- 61 annadas de produccion de gas naturau.
Dins aquò, l'existéncia de jaciments desconeguts de carbon e de gas naturau es fòrtament sospichats per lei scientifics e leis industriaus. En revènge, lei ressorsas de petròli semblan demenir pauc a pauc e lei descubèrtas de jaciments novèus son vengudas mai malaisadas entraïnant la recèrca de fònts d'energia alternativa o l'esplecha de jaciments dichs non convencionaus.
La reparticion d'aquelei reservas es relativament pauc uniforma. Per lo carbon, se situan principalament ais Estats Units, en China, en Russia, en Austràlia, en Índia e en Alemanha. Per lo gas naturau, se situan en Russia, en Iran, au Turcmenistan e au Qatar. Enfin, per lo petròli, son situadas au Pròche-Orient, au Venezuela, au Canadà, ais Estats Units, au Nigeria e en Russia. Son un enjòc estrategic major e pòdon faire l'objècte de conflictes armats entre estats o entre grops de populacion.
Pollucions[modificar | modificar la font]
L'utilizacion dei combustibles fossils es una fònt de pollucion atmosferica importanta en causa de l'emission de gas (CO2, SO2, NOx...) favorizant l'efièch de sèrra e donc l'escaufament globau au nivèu mondiau. Au nivèu locau, pòdon causar de pollucions de l'atmosfèra dei vilas e entraïnar l'aparicion de malautiás respiratòrias.
Leis emissions dirèctas d'idrocarburs dins lo mitan naturau representa tanben una fònt de pollucion grèva, especialament per lei mitans aquatics, car aquelei produchs son generalament relativament persistents e cancerigèns. Leis accidents dins lo domeni dau transpòrt d'idrocarburs entraïnan generalament de pollucions espectaclosas. Dins aquò, leis emissions volontàrias coma aquelei realizadas per lei petrolièrs dins leis oceans son un problema pus grèu per l'environament en causa de sei frequéncias superioras.
Enfin, se fau notar que l'esplecha novèla dei jaciments dichs non convencionaus necessita l'utilizacion de tecnicas fòrça polluissenta e consomant fòrça d'aiga[1]. D'accidents a tanben agut luòc durant d'operacions de foratge en direccion de jaciments situats en prefondor coma dins lo Gòf de Mexic en 2010[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) Emmanuel Raoul, Sous les sables bitumineux de l’Alberta, Le Monde Diplomatique, abriu de 2010. [1]
- ↑ (fr) Emmanuel Raoul, Sommet UE-Canada : les sables bitumineux en accusation, Le Monde Diplomatique, 5 de mai de 2010. [2]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Ball, Max W.; Douglas Ball, Daniel S. Turner (1965). Edicions Bobbs-Merrill: This Fascinating Oil Business (en anglés).


text:
Mainvillers
Mainvillers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Mainvillers Es una municipalitat #que se situa al nòrd-es de la França, mai justament en lo departament de Moselle (57) en Lorraine.
Mainvillers est une commune qui se situe au nord-est de la France, plus précisément dans le département de Moselle (57) en Lorraine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine.


text:
Virming
Virming es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Dependéncia de l'anciana distincion de Lorraine.
- Totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans e repeuplé en 1656.
- Vilatge sinistrat a 80 % l'an 1944 e reconstruit en 1950.
- Dépendance de l'ancienne seigneurie de Lorraine.
- Entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans et repeuplé en 1656.
- Village sinistré à 80 % en 1944 et reconstruit en 1950.


text:
joan_cavalier a écrit:Aprep dirai que lo fach que las paraulas siaguesson estada causidas sus mantunes endreits de l'alfabet, me far pensar a qualqu'un de Mtpl amb la qual agueri una discutida sus Panoc far pas gaire (e que se dich comunista e que çaquelà coma Estaliniana, se pausa pas mau)....
Ai pas agut cap de discussion amb qual que sia sus panoc
doncas... pensi que t'enganas de persona
en tot cas, ieu me soi pas jamai pretenduda comunista
vesi pas ço que i a d'estaliniana a anar querre d'exemple un pauc pertot dins lo diccionari de panoccitan
- se metes solament un o dos exemple, te dison de marrida fè e gaire coneissença
- se ne metes un fum ... sès estaliniana (???? m'explicaràs perqué ????)
mas avèm desviat del subjècte inicial
aqui es lo luoc per me desirar la benvenguda,
non pas per s'enchiprar los unes amb los autres


text:
Écoles maternelles et écoles élémentaires publiques et privées de Saint Denis lès Bourg dans le département (01)
Nombre d'écoles à Saint Denis lès Bourg
Il y a 2 écoles maternelles à Saint Denis lès Bourg et 1 école élémentaire. Le nombre total d'écoles est de 3.
Répartition des types d'écoles :
La ville de Saint Denis lès Bourg ne propose aucune maternelle privée.
Saint Denis lès Bourg a 2 maternelles publiques, 2 ont une cantine et une école maternelle publique classée en zone d'éducation prioritaire.
Saint Denis lès Bourg possède 1 école élémentaire publique, 1 école publique a une cantine.
Liste des écoles de Saint Denis lès Bourg
École Maternelle
ECOLE MATERNELLE LES VAVRES, enseignement Public située 71 chemin des lazaristes.
École Primaire
ECOLE PRIMAIRE VILLAGE, enseignement Public située Rue des ecoles.
Liste des écoles les plus proches de Saint Denis lès Bourg
Écoles Maternelles les plus proches
ECOLE MATERNELLE BROU, enseignement Public à BOURG EN BRESSE qui est à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE JANINE CHABIN, enseignement Public à PERONNAS qui est à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE LES ARBELLES, enseignement Public à BOURG EN BRESSE qui est à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE CHARLES ROBIN, enseignement Public à BOURG EN BRESSE qui est à environ 4 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE LES DîMES, enseignement Public à BOURG EN BRESSE qui est à environ 5 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE, enseignement Public à VIRIAT qui est à environ 8 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE, enseignement Public à POLLIAT qui est à environ 10 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE, enseignement Public à CEYZERIAT qui est à environ 12 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE, enseignement Public à ST ETIENNE DU BOIS qui est à environ 16 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE MATERNELLE, enseignement Public à MEZERIAT qui est à environ 16 km de Saint Denis lès Bourg
Écoles Primaires à proximité
ECOLE éLéMENTAIRE LES LILAS, enseignement Public sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 1 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE PRIVéE SAINTE MARIE, enseignement Privé sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 2 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE ALPHONSE BAUDIN, enseignement Public sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 2 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE PRIVéE JEANNE D'ARC, enseignement Privé sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 2 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE CHARLES JARRIN, enseignement Public sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 2 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE PRIVéE SAINT LOUIS-SAINT VINCENT, enseignement Privé sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE PRIVéE NOTRE-DAME, enseignement Privé sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE PRIMAIRE LOUIS PARANT, enseignement Public sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE éLéMENTAIRE DE BROU, enseignement Public sur la commune de BOURG EN BRESSE à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
ECOLE éLéMENTAIRE LES ERABLES, enseignement Public sur la commune de PERONNAS à environ 3 km de Saint Denis lès Bourg
*distances indicatives à vol d'oiseau


text:
A prumèrs der ostiu qu’acabe mos deishaue Robert Lafont (1923-2009), lingüista, escrivan, istoriador e occitanista peth dessús de tot. Ua pèrta irremplaçabla entath mon occitan e de ben segur entath conjunt dera umanitat.
Ath delà, en mes d’agost se celebraue eth 56au aniversari dera mòrt de Simone Weil, coneishuda en sòn temps coma “intelectuau de quèrres”.
Andús personatges, e per rasons diuèrses, èren plan grani coneishedors d’Occitània, deth sòn passat e dera sua realitat.
Weil siguec ua defensora des valors dera civilizacion occitana e, a trauèrs des sòns escrits, mos ajude a descurbir-ne er anma e er esperit e era importància e valor qu’auec entà Euròpa. En tot parlar dera “Crotzada des albigesi” didie: “Euròpa non a tornat a trapar jamès en madeish grad era libertat espirituau perduda pr’amor d’aguesta guèrra […] Mès es armes estrangères impausèren era repression, e era concepcion de libertat espirituau qu’en aqueth moment moric e ja non ressucitèc jamès”.
En un article fòrça interessant de Feliciano Fidalgo, publicat en diari El País, eth 9/09/1979 “El despertar cultural de Occitania”, Lafont hè ua radiografia fòrça encertada dera situacion lingüistica e sociau dera realitat occitana dera epòca, situacion fòrça similara ara actuau.
Ena epòca dera publicacion d’aguest article se parlaue dejà qu’era reconquèsta dera unitat dera lengua ère un punt de partida clau entath resorgiment deth movement occitanista. Totun, e malurosament, vint ans dempús aguesta unitat ei encara fòrça luenh d’artenher-se pr’amor dera complexitat sociau e economica d’Occitània, despartida en tres estats diferents qu’an diferents nivèus de reconeishement dera lengua (França non a signat era Carta des Lengües Minoritàries).
Ei en Aran a on er occitan a artenhut era maxima consideracion legau e institucionau e gràcies ara aprovacion der Estatut d’Autonomia de Catalonha de 2006 ei tanben oficiau en Catalonha. Era logica e era sensatesa amien a pensar qu’aguesta oficialitat e nau estatus dera lengua en Catalonha hè referéncia ara lengua pròpria d’Aran, o occitan d’Aran o aranés (tant ei, eth nòm non hè era causa), pr’amor qu’aguest ei er unic territòri de Catalonha a on er occitan i é present a trauèrs der aranés. Totun resulte preocupant constatar era existéncia de veus que discrèpen sus aguest ahèr en tot interpretar de manèra interessada eth tèxte estatutari.
Atau donc assistim ath neishement de naui messies qu’an prenut coma estandart era idèa d’amiar a Occitània entà un futur esplendorós en tot emplegar era unitat dera lengua occitana coma dògma de fe. Ua unitat tristament inexistenta actuaument qu’a d’arribar a trauèrs deth consens de toti es utilizadors dera lengua e qu’a de nèisher dera pròpria Occitània, damb toti aqueri supòrts que siguen de besonh e que plan segur seràn ben recebudi, e on Aran pensi qu’a un papèr destacat.
Aran a d’esdevier era clau de vòuta qu’ajude a vertebrar ua lengua e ua cultura que tanben li son pròpries, e que dempús d’auer demorat pendent sègles perdudes en desbrembe, son emplegades ara coma desencusa entà desvolopar ua faussa militància qu'arren a que veir damb era qué prebotjauen es grani pensaires coma Lafont.
Recuperar er esperit deth qué parle Weil ei de ben segur trabalh des occitans, mès tanben dera pròpria Catalonha e d’Euròpa, qu’an d’ajudar-mos a seguir eth camin, mès non pas mercar-lo.


text:
Sceaux (Nauts de Sèina)
Sceaux es una comuna francesa del departament de Nauts de Sèina e de la region d'Illa de França situada dins lo sud de París.
Somari
Luòcs d'interès[modificar | modificar la font]
- Lo Jardin dels Felibres
- Pargue de Sceaux
- Coulée verte du sud parisien
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Educacion[modificar | modificar la font]
- licèu Marie Curie
- licèu Lakanal
- licèu Florian
Personalitats ligadas à la comuna[modificar | modificar la font]
- Colbert, ministre del sègle XVII.
- Joan Peire Claris de Florian, escrivan e poèta del sègle XVIII, autor de "la cançon d'Estelle".
.


text:
Aunhats
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Aunhats[1][2] o Aunhatz [3] (Augnax en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna de Aunhats a situat sus la Orbe al nòrd-es de Auch près de Sant-Sauvy.
Las municipalitats limitrophes son Puycasquier, Sant-Antonin, Sant-Sauvy e Crastes.
La commune d'Aunhats est située sur l'Orbe au nord-est d'Auch près de Saint-Sauvy.
Les communes limitrophes sont Puycasquier, Saint-Antonin, Saint-Sauvy et Crastes.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
De tradusir
- Castèth deu Sègle VIII
- Retable en bois doré, situat dens la glèisa de 1874, restaurée récemment.
- Fontaine de dévotion Sent Exupèri
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon


text:
Arnaut de Maruèlh
Arnaut de Maruèlh[1] foguèt un trobador de la fin del sègle XII, que compausava de poesias liricas en occitan. Vint e cinc, benlèu vint e nòu, de sas cançons, son demoradas, sièis amb musica.
Son nom indica que veniá de Maruèlh en Peirigòrd. Sembla que foguèsse clergue eissit d'un familha paura e qu'aprèp venguèsse joglar; foguèt present a las corts de Tolosa puèi de Besièrs. Aparentament èra amorós de la comtessa Azalaís, filha de Raimon V de Tolosa, maridada a Rogièr II Trencavel, e los poemas que son demorats d'Arnaut se pòdon veire coma un cicle liric que conta son amor. Anfós II d'Aragon èra son rival respècte a Azalaís, e segon la razó d'un dels poemas d'Arnaut, la gelosiá del rei la persuadiguèt de rompre son amistat amb Arnaut. Partiguèt a Montpelhièr, ont trapèt un protector dins lo comte Guilhèm VIII.
Arnaut de Maruèlh es mens conegut que son contemporanèu Arnaut Daniel, mas s'es dich que lo subrepassava per sa simplicitat eleganta e la delicadesa dels sentiments. Son cantaire e joglar èra Pistoleta.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Biographies des troubadours, ed. J. Boutière, A.-H. Schutz. Paris: Nizet, 1964. pp. 32-38.
- Gaunt, Simon, and Kay, Sarah (edd.) The Troubadours: An Introduction. Cambridge: Cambridge University Press, 1999. ISBN 0 521 574730.
- Johnston, R. C. Les poèsies lyriques du troubadour Arnaut de Mareuil. Paris, 1935.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Son nom aguèt mai d'una varianta: Marueuil, Marolh, Marol, Maroill, Maruoill, o Meruoill.


text:
Estònia
Estònia (en estonian Eesti) o oficialament la Republica d'Estònia es un Estat de l'Euròpa del Nòrd, bordat per la mar Baltica a l'oèst e pel golf de Finlàndia al nòrd, que parteja sa frontièra amb sa vesina baltica, Letònia al sud, e amb Russia a l'èst.
La capitala es Tallinn. Lo gentilici es estonian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Se supausa que los primièrs pòbles qu'abitèron lo territòri actual d'Estònia foguèron los Aesti, nomadas d'origina finés que vivián en tribús semiorganizadas, mas sens unitat entre elas. Al sègle XIII, la Glèisa Catolica organizèt mejançant lo Rei Valdemar II de Danemarc, una crosada per cristianizar las tribús paganas de la mar Baltica La lucha durèt gaireben 20 ans, en delimitant lo territòri estonian al nòrd amb Danemarc e al sud, dividit entre divèrses avescats e l'Òrdre dels Livonians, un poderós òrdre crestian que sometèt totas las tribús localas e dominèt la màger part del territòri.
En 1248, Tallinn (Reval) adoptèt un govèrn autonòm basat en la lei de Lübeck e d'ans aguèt après la siá intrada a la Liga Anseatica, en fasent de la region un centre comercial important e en soslinhant la pèrda del domeni danés a la region. Après divèrses tractats amb los lituans e los rus, Danemarc poguèt pas conténer l'aument del poder militar dels vassals influenciats per Vestfàlia e d'autres per Livònia, fins que, en 1343, los estonians, fins a alavetz subjugats e aguts solament coma sèrfs dels nòbles, organizèron la Revòlta de la Nuèch de Sant Jordi, renoncièron al cristianisme e lutèron contra la servitud. L'Òrdre Teutonic, que controtlava Livònia, acabèt amb la revòlta dos ans après e crompèt lo territòri de Danemarc. Aital, començava lo periòde del domeni dels teutons sus Estònia.
Domeni suedés[modificar | modificar la font]
Dos sègles après lo territòri d'Estònia tornèt aver d'importància. Lo recent format Empèri Rus, en la siá idèia d'imperialisme e favorit per la debilitat de l'Òrdre Teutonic, a causa del litigi amb l'Union Lituanopolonesa al sud, ocupèt la Livònia, en la considerant tèrra dels sieus ancestres. Mentres Que, Danemarc, Suècia e Polonha, qu'aprovavan pas l'avançada russa sus de tèrras tan vesinas dels sieus domenis, formèron una aliança militara per conténer l'avançada russa a la region. Aguèt inici alavetz, en 1559, la Guèrra de Livònia, que lutèron daneses, suedeses e poloneses, per obténer lo territòri de la Livònia e conténer l'avançada russa, qu'aviá ja conquistat l'avescat de Dorpat. Quand los suedeses dominèron la region nòrd, los poloneses la region sud, e los daneses las illas del avescat de Ösel-Wiek, comencèt una autra guèrra, la Guèrra Nordica dels Sèt Ans(1563-1570). Se consolidèt aicí l'avançada e lo subseguent domeni suedés de la region, derrotats los russes a Narva, e conquistadas lo 1629 las tèrras de Livònia, fins a alavetz contarotladas pels poloneses.
Alavetz, lo 1645, après la nòva desbranda de Danemarc, los suedeses foguèron la tresena nacion a dominar lo territòri d'Estònia, mas lo fach que portèt mai beneficis dins lo pòble estonian, antigament solament aguda coma serf dels nòbles que dominavan la region. Foguèt en aquela epòca, que sorgiguèron las primièras escòlas a las vilas estonianas, qu'èran capablas d'ensenhar lo pòble a legir qualques ensenhaments religioses. Foguèt dobèrta tanben, pel Rei Gustau II Adolf, a Tartu, la primièra universitat en Estònia. D'ans après, après la Guèrra dels Trenta Ans, de mèstres alemands venguèron a l'academia de Tallinn, en dirigint de salas coma las academias alemandas, en aumentant l'influéncia que los alemands aguèron totjorn en Estònia.
Empèri Rus[modificar | modificar la font]
Après una guèrra amb lo prince de Brandeborg, Suècia faguèt una refòrma[1] dins las tèrras dels nòbles a Estònia, en generant un malcontentament e en favorizant lo retorn d'autras nacions al territòri estonian. Se generèt alavetz, en febrièr de 1700, la granda Guèrra del Nòrd, amb en participant encara un còp Danemarc, Polonha, Russia e Saxònia contra los suedeses. Après fòrça batalhas e reviravòltas, coma la batalha de Poltava, los russes capitèron de batre las tropas personalas del Rei Carles XII e conquistar Tallinn, en dominant fin finala Estònia e Livònia, fach requerit dempuèi l'epòca del Tzar Ivan IV.
Al sègle XVIII, la creacion de las universitats en Estònia favorizèt un fòrt creissement cultural de la populacion, amb la màger utilizacion de l'idiòma pròpri e de la mesa en valor de la cultura estoniana. Foguèt lo primièr còp que los estonians se volquèron coma un pòble e los intellectuals cercavan la creacion d'una nacion. En aprofechant l'inevitabla casuda de l'Empèri Rus, e ja malcontents de qualques mesuras de l'Empèri, se revoltèron amassa pendent la Revolucion de 1905 e foguèron fòrtament reprimits per l'armada russa. Mas aquel foguèt lo primièr passatge real per l'independéncia que seriá obtenguda après la Revolucion de 1917, que donariá pel primièr còp una tèrra independenta als estonians, la Republica d'Estònia, amb la bandièra que significava lo blau dels lacs e del cèl, lo negre del sòl de la tèrra natala e lo blanc la felicitat del pòble.[2]
Estònia independenta[modificar | modificar la font]
Durant los primièrs 22 ans d'independéncia (1918-1940), Estònia passèt per una trebolada vida politica amb la dissolucion d'unes partits e lo primièr president foguèt pas elegit abans 1938. Mas en l'aspècte cultural, foguèt un periòde fòrça fòrt, amb la creacion de fòrça escòlas qu'ensenhavan en estonian e lo gatge de l'autonomia culturala de las minoritats, compausada per josieus, russes ortodòxes e descendents de tribús ancianas estonianas. Unica en tota l'Euròpa de l'Èst. Mas a causa d'aquela politica de neutralitat, Estònia foguèt amira de l'ocupacion pendent la Segonda Guèrra Mondiala. A causa d'una engana sovietica,[3] Estònia foguèt ocupada en 1940 per l'URSS. Lo 1942, los alemands ocupèron l'Union Sovietica e comencèron per ocupar Estònia. En un primièr moment, los estonians foguèron contents, a causa de l'anciana proximitat culturala amb los alemands e tanben per somiar al retorn d'una Estònia independenta, fach que foguèt immediatament escartat pel govèrn de Hitler. Quand l'Invasion alemanda de l'URSS fracassèt e que los alemands partiguèron d'Estònia, la nòva invasion sovietica se mostrèt inevitabla, a causa de l'usura del país per la guèrra. S'establiguèt aital la Republica Socialista Sovietica d'Estònia.
Ans recents[modificar | modificar la font]
Entre 1940 e 1991 Estònia foguèt una republica sovietica, jol nom de Republica Socialista Sovietica d'Estònia, lo 20 d'agost de 1991 recobrèt son anciana independéncia (1918-1940). Desempuèi a refortit los ligams amb los païses occidentals, e en 2004 entrèt dins l'OTAN e l'Union Europèa.
Politica[modificar | modificar la font]
Estònia es una republica parlamentària.
Geografia[modificar | modificar la font]
Estònia es un país fòrça planièr, amb una altitud mejana de solament 50 m, e 318 m d'altitud maximala, a la montanha Suur Munamägi, situada a l'extrèm sud-oriental. Los bòsques cobrisson 47% de la superfícia totala. S'i tròban gaireben 1400 lacs e estanhs (qualques uns fòrça pichons, e d'autres pus grands, lo lac Peipsi, a la frontièra amb Russia, fa 3555 km²). A 3794 km de litoral maritim accidentat e un grand nombre de golfes e estreches. Lo nombre d'illas e illòts es de 1500, amb doas que son pro gròssas per formar sos pròpris comtats : Saaremaa e Hiiumaa.
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia d'Estònia.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Riigikogu
- Vabariigi President
- Valitsus
- eRT - Riigi Teataja võrguväljaanne
- Eesti Vabariigi põhiseadus
- Riigiportaal
- Vabariigi Valimiskomisjon
- Välisministeerium
- Site officiel d’information touristique
- Estonian Journal of Archaeology
- Overview of Neolithic sites on Narva River in Estonia
- Oxford Reference: Kunda Culture, oxfordreference.com
- About Estonian e-residency
- La France en Estonie - Ambassade de France à Tallinn
- Soomaa rahvuspark
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Lectura addicionala: Lo Reialme suedés en las Nacions Bálticas
- ↑ La bandièra d'Estònia (en anglés)
- ↑ veire Pacte Ribbentrop-Molotov


text:
Aguest ei eth títol dera miscelanèa en aumenatge a Melquíades Calzado que presentèrem ager. Ua òbra magnifica que recuelh un bon numèro d'articles scientifics en diuèrses disciplines (art, istòria, lingüistica, sciéncies naturaus...) escriti per persones plan destacades en toti aguesti àmbits, e ua òbra de referéncia escrita ena nòsta lengua.
Un libre qu'a estat prebotjat per Institut d'Estudis Aranesi e qu'a compdat damb eth supòrt de nombroses institucions, entre eres eth Conselh Generau d'Aran, e que vò èster un aumenatge ara figura deth senhor Calzado, persona de referéncia ena istòria recenta d'Aran, gran coneishedor deth nòste país e qu'a artenhut, damb eth temps, a recopilar ua grana quantitat de documenst sus Aran qu'an dat lòc ar Archiu Calzado, en Les.
Siguec un acte entranhable que compdèc damb fòrça assistents. Jo voleria destacar es paraules dera Mgfca. sra Pilar Busquet, ex sindica d'Aran, que soslinhèc era importància dera istòria, dera cultura e dera lengua (tèma d'actualitat) ena constroccion dera nòsta identitat coma pòble, e sense es quaus era nòsta reivindicacion de país non serie pas possible. Quauquun n'aurie de préner nòta.


text:
La Cobertoirada
La Cobertoirada[1][2][3] (La Couvertoirade en francés) es una comuna roergata de Guiana situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat materializa una fraction sud del Massís Central. S'estend en lo Pargue Natural Regional dels Grands Causses sus una part del Causse de Larzac.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Coertoirada apareis dempuèi lo Sègle XI al moment de la délimitation dels territòris apertenents a l'Abadiá de Gellona, a Sant Guilhèm dau Desèrt (Erau) uèi.
Dempuèi lo Sègle XII, los Templiers se son installat sul Larzac e a la Cobertoirada. La siá implantacion es deguda d'una part a la proximitat de rotas permetent de davalar cap a la còsta mediterranèa per s'embarcar cap a l'Orient e la Tèrra Santa, d'autra part a de donacions.
La Cobertoirada constituís dempuèi l'origina pels Templièrs un centre d'espleitacion agricòla. Sus aquelas tèrras, fan cultivar als païsans de cerealas, elevar de cavals (per la guèrra) e de fedas (per la carn, las pèls, lo lach). Un borg se desvolòpa a l'entorn del castèl, encara vesedor uèi.
En 1312, l'òrdre del Temple foguèt dissolgut L'ensems dels sieus bens tòrnèt als Espitalièrs que venguèron los nòus mèstres de la Cobertoirada. La borgada comptava alavetz 135 fuòcs en 1328, siá aperaquí 800 personas.
Al mièg del Sègle XIV, los rotièrs (companhiás de mercenaris vivent en bandas mai o mens organizadas e sovent pauc disciplinadas) bassaquèron Larzac. Per paur d'aquelas bandas armadas, los abitants acabèronan per far fortificar lo borg entre 1439 e 1445. Es Déodat Alaux, mèstre maçon de Sent Bausèli , que foguèt encargat d'executar aqueles trabalhs. Malurosament, lo territòri èra ja fòrtament despoblat.
Lo sègle seguent vegèt repoblament e reconstruccion coma l'atestan encara nombroses ostals qu'an servats d'elements de la fin del sègle XV al començament del XVIen.
En 1562, al començament de las guèrras de religion, los Uganauds temptèron de prene la vila — de badas. En 1702 los abitants s'armèron e restaurèron las pòrtas per paur dels Camisards, mas lo borg serà pas mai jamai atacat.
Malgrat las epidemias e las disetas s'instaurarà una certa prosperitat. En 1768 lo vilatge ven una comandariá independenta, autrejada al cavalièr Riquetti, baron de Mirabeau, ja comandaire de Santa Aulària. La Revolucion confiscarà totas las possessions espitalièras que tornaràn als païsans. Al sègle XIX, la municipalitat es tocada per l'exòde rural mas manten la siá activitat economica agricòla. Puèi, a partir darrièrs decenis del Sègle XX, la municipalitat va espleitar lo sieu passat templier a de fins toristicas.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Imatges[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Nant, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1994
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Valéry Giscard d'Estaing
Valéry Giscard d'Estaing (Valèri Giscard d'Estanh en occitan), engenhaire e òme politic occitan e francés, foguèt president de la Republica Francesa entre 1974 e 1981.
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Auvèrnhe/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- President de la Republica Francesa
- Naissença en 1926
- Personalitat de la Cinquena Republica
- Ancian ministre de la Cinquena Republica
- Valèri Giscard d'Estanh
- Inspector de las finanças
- Ministre francés de las Finanças
- Personalitat del Centre Nacional dels Independents e Païsans
- Personalitat dels Republicans Independents
- President de l'Union per la Democracia Francesa
- Ancian deputat dau Puèi Domat
- Ancian cònsol dau Puèi Domat
- Eurodeputat 1989-1994
- Membre del Conselh Constitucional francés
- Grand crotz de la Legion d'Onor
- Titular de la Crotz de guèrra 1939-1945
- Ancian escolan de l'Escòla Politecnica (França)
- Ancian escolan de l'Escòla Nacionala d'Administracion (França)
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Familha Giscard d'Estanh
- Personalitat politica d'Auvèrnhe
- Naissença en Renània-Palatinat
- Grand crotz de l'Òrdre Nacional del Merit


text:
Inesperadaments, dempús d’ua setmana de pònt en dimarts e dijaus –lo que generaue mès oportunitats entà captar toristes–, es otèls dera Val d’Aran e deth Pirineu de Lleida somen es pitjors numeròs d’ocupacion en molti ans. Damb ua mieja deth 30% de pernoctacions, es establiments d’ostalaria s’an minjat un patac de crambes en stock e n?’an regalat moltes d’autes baishant-ne eth prètz.
Estam començant a pagar era factura d’un desvolupament torístic basat en sòs facils e era urbanizacion en massa de pòbles deth Naut Aran. Hèr pòur passejar per molti d’eri per s’apareish un hantauma en mièi de tanti chalets. Tanben ei ua vergonha tot çò que s’a bastit en Val de Ruda ath long des darrèrs ans. Ua ginhauetada a toti es otèls e restaurants de Mièi e Baish Aran gestionadi per vesins aranesi que sonque poden hèr que guardar coma es grans companhies deth sector les panen es clients.
Torisme sostenible? Non gràcies açò ei era Val e volem viuer tostemp de Ba-Be –atau ei coma es rics de dehòra diden Baqueira-Beret, s’ac diguessen tot seguit se les poirie espatracar eth cervèth–. A guairi des empresaris locaus les auesse agradat qu’aguest passat pònt hi auesse agut ua alternatiua fòrta ath torisme de nhèu centrat en esquí?
Era mashina de hèr sòs s’a estropiat ara demora des prumères nheuades dera sason tà que s’aparie per era soleta. Aguest ei, malastrosaments, er òr blanc aranés.


text:
-144
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -144 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Revision novèla dei lèis sus lei punicions corporalas. Ja reformadas en 167 e en 156 av. JC, foguèron tornarmai reformadas amb una demenicion dau nombre de còps de foit, totjorn per redurre lo risc de bleçaduras tròp grèvas.