text:
Felis silvestris catus
Lo gat (var. cat, chat), de nom scientific Felis silvestris catus, es un pichon mamifèr carnivòr amb un morre cort e rebon. Caçaire crepuscular que se noirís principalament de rosigaires, d'aucèus, de conius e d'insèctes, foguèt probablament domesticat tre l'aparicion de l'agricultura en Orient Mejan per protegir lei resèrvas de gran còntra lei rats o lei mirgas. Relativament intelligent e sociable, es tanben vengut un animau de companhiá fòrça apreciat.
Originari d'Egipte, d'Anatolia ò de Mesopotamia, lo gat s'es pauc a pauc difusat dins lo mond entier. Capable de s'adaptar a d'environaments climatics variats e de caçar mai d'un milier d'espècias, a colonizat la quasi totalitat dei tèrras emergidas. Ansin, en 2008, sa populacion èra estimada entre 200 e 600 milions d'individüs.
Somari
- 1 Taxonomia
- 2 Ecologia e reparticion
- 3 Descripcion
- 4 Mòde de vida e reproduccion
- 5 Santat
- 6 Istòria
- 7 Cultura
- 8 Economia
- 9 Liames intèrnes
- 10 Bibliografia
- 11 Nòtas e referéncias
Taxonomia[modificar | modificar la font]
Lo gat domestic porta lo nom scientific de Felis silvestris catus. Es un mamifèr carnivòr de la familha dei Felidae, de la sosfamilha dei Felinae, dau genre Felis e una sosespècia de Felis silvestris. Pasmens, divèrsei felins de talha pichona e de morfologia similara a aquela dau gat domestic son tanben correntament dichs « gat » coma lo gat dei paluns, lo gat deis arenas ò lo gat deis Andes. De mai, existís l'expression « gat fèr » que designa l'ensems dei gats de l'espècia Felis silvestris.
Ecologia e reparticion[modificar | modificar la font]
Lo gat es una espècia capabla de s'adaptar a de mitans fòrça variats (desèrt, montanha, seuva, tondra... etc.) que se difusèt dins lo mond ambé l'expansion dei societats umanas sedentàrias. Se troba donc sus totei lei continents, franc d'Antartida, e sus la màger part deis ensems insulars, compres d'illas que son plus abitadas per l'èsser uman. Dins mai d'una region, especialament en Oceania, lo gat es donc una espècia invasiu qu'es a l'origina de problemas per la subrevida d'espècias localas en causa de la caça (disparicion dei predas), dei malautiás ò de l'ibridacion ambé d'espècias localas de felins.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Aspèct exterior[modificar | modificar la font]
Un gat pesa generalament entre 2,5 e 4,5 kg e mesura entre 46 e 51 cm sensa la coa (entre 20 e 25 cm). Dins aquò, divèrseis excepcions existisson que certanei raças pòdon passar 10 kg. Lei gats fèrs son generalament pus pichons que lei gats domesticats car an un accès pus limitat ai fònts de norridura.
Lo pelatge cuerb tot lo còrs e assegura l'isolacion termica de l'animau. Es format de tres jaç principaus compausats de peus lòngs que donan son aspèct au pelatge, de peus corts e de peus foletins[1]. Lo jaç pus exterior pòu presentar mai d'una color (blanc, negre, brun, ros, gris... etc.) formant de còps de motius (tacas, raiaduras, pigalhas... etc.). Pasmens, per de rasons geneticas, lo pelatge dei mascles es generalament limitat a una ò doas colors diferentas.
Esquelèta e musculatura[modificar | modificar la font]
L'esquelèta dau gat es compausat de 250 òs. Sa caracteristica principala es la soplesa que li conferís la preséncia vertèbras cortas, l'atrofia dei claviculas permetent un movement independent de cada espatla e una colona vertebrala plegativa. Presenta tanben d'adaptacions au mòde de vida carnivòr de l'espècia coma d'arpas retractilas, una maissèla poderosa ò una dentadura de 30 ò 32 dents ambé de cròcs lòngs e fòrts e de carnassièras.
La musculatura es fina e poderosa. Lei patas anterioras an cinc dets (quatre que tocan lo sòu e un poce que demora en despart) e lei posterioras quatre. An de coissinets soples e elastics permetent una marcha silenciosa. Aquò dona a l'animau una soplesa importanta e una destenda ampla. Per exemple, pòu sautar a una autor cinc còps pus granda que sa talha. Pòu agantar una velocitat de 40 km/h mai son endurança es febla. Enfin, au contrari d'una idèa espandida, lo gat es un bòn nadaire.
Sens e percepcion[modificar | modificar la font]
Coma per l'esquelèta e la musculatura, lei sens dau gat son adaptats a la caça e son superiors a aquelei de l'èsser uman. Son odorat es ansin fòrça pus desvolopat e es sensible ai substàncias azotadas. Son gost es egalament relativament precís e capable de destriar entre diferenteis aliments.
Sa vista es excellenta. Li permet de mesurar precisament lei distàncias e d'observar una zòna larga amb un camp visuau de 280° (solament 200° dins l'òme). Lo gat es capable de distinguir lei colors (franc dau roge probablament). Sa retina a un nombre fòrça important de bastonets, de cellulas sensiblas a la lutz, çò que li conferís una vision nocturna e crepusculara remarcabla (fòrça superiora a aquela de l'èsser uman). De mai, l'uelh es dotat d'un jaç reflector (dich tapetum lucidum) que fonciona coma un mirau e que permet d'aumentar la quantitat de lutz passant per la retina. En revènge, sa vista es mens eficaça de jorn (e probablament inferiora a la vision umana).
Son audicion cuerb una plaja de frequéncia que va de 55 a 79 000 Hz. Un ensems de 27 muscles li permet d'orientar lo pavalhon de son aurelha per estimar l'origina e la distància de la fònt d'un bruch. De mai, sei mostachas reagisson au mendre contact. Enfin, lo gat a un sens de l'equilibri de remarca.
Sistèma digestiu[modificar | modificar la font]
Lo gat a un sistèma digestiu relativament cort qu'es pauc adaptat a la diversitat alimentària (diarrèas e vòmits frequents). Lo procès de digestion comença generalament dins l'estomac car lo gat mastega pas (ò gaire). L'estomac a un volume feble (aperaquí 300 mL) e un pH fòrça acid qu'a un ròtle primordiau dins la prevencion deis infeccions digestivas. Lo budèu prim a una longor mejana d'aperaquí un mètre e lo budèu gròs de 20 a 40 centimètres. Lo transit es donc rapide (entre 12 e 14 oras) e lo gat dèu manjar sovent (entre 10 e 16 repàs quotidians) de quantitats pichonas.
Raças[modificar | modificar la font]
Se totei lei gats domestics son de Felis silvestris catus, existís plusors raças depintadas per d'estandards precís establits diferenteis associacions (FIFé, LOOF... etc.). Una raça donada recampa totei leis individüs amb una conformacion fisica identica, amb una origina comuna e una inscripcion sus lei registres de pedigree. Certanei son ancianas e naturalas coma lo siamés mai la màger part son relativament recentas e aparegudas après un trabalh de seleccion menat per l'òme[2]. Dins aquò, maugrat la multiplicacion dei raças de gat dins lo corrent dau sègle XX[2], lei gats de raça son fòrça minoritaris au sen de la populacion felina (aperaquí 5% en França).
Mòde de vida e reproduccion[modificar | modificar la font]
Comportament sociau e comunicacion[modificar | modificar la font]
Lo gat es generalament un animau fòrça independent en despiech d'excepcions que despendan de la raça e de l'educacion. Es un animau rituau, casanier e territòriau que presa lei situacions recurrentas. La sauvagarda de son luòc de vida es donc un aspèct fondamentau de seis interaccions ambé leis autreis individüs. Pasmens, es pas estrictament solitari e, segon l'espaci e lei ressorsas alimentàrias disponiblas, de grops ò de colonias de gats pòdon se formar.
Lei gats comunican principalament entre elei ambé de feromònas ò de posicions corporalas. D'efèct, a mai d'una glanda odorosa que son situats a l'entorn de l'anus, de la coa, de la boca, dins lei gautas, entre lei coissinets e dins lo sistèma urinari. Son a l'origina de feromònas duradissas que pòdon èsser depausadas d'un biais volontari (marcatge dau territòri, contactes sociaus... etc.) ò non (marcatge dei gatons per la maire, feromònas sexualas... etc.). Leis expressions corporalas son basadas sus la posicion generala dau còrs, lei movements de la coa, lei mimicas facialas, la posicion deis aurelhas e l'aspèct deis uelhs.
En revènge, lo miaular, crit caracteristic dau gat, es rarament utilizat levat dei comunicacions entre la maire e sei gatons. Pasmens, lo miaular se desvolopa au contacte de l'èsser uman. Lo gat sembla alora utilizar un registre especific qu'es probablament aquistat durant sa vida. Segon leis individüs, aqueu registre es compausat d'un desenau a plusors centenaus de sòns diferents.
Alimentacion e caça[modificar | modificar la font]
Lo gat es un mammifèr unicament carnivòr. Son metabolisme a besonh de taurina, derivat d'acid aminat present dins la carn, que son organisme pòu pas produrre d'un biais sufisent. Una caréncia entraïna dei trèbols oculars, cardiacs, un afebliment dei defensas immunitàrias e dei problemas de reproduccion.
La caça es donc una activitat importanta dau gat. Sei predas principalas son lei rosigaires de talha pichona, leis aucèus de talha pichona, lei lagramusas, leis insèctes, lei conius e, pus rarament, lei granolhas, leis esquiròus ò leis eiriçons. Utiliza doas estrategias de caça : la caça a l'apròchi que necessita de se raprochar de la preda avans l'ataca e la caça a l'espèra que comporta una fasa atentiva e immobila avans l'ataca. Lei metòdes utilizats semblan pas especifics a l'espècia caçada. La preda es generalament tuada amb una mordedura au cotet que li romp la colona vertebrala.
L'instint de caça es solidament ancorat en lo gat. Ansin, lei jòcs de caça son una activitat fòrça importanta per la sociabilizacion dei gatons. De mai, un gat adult, « corrèctament domesticat » e ben norrit, contunia de caçar e de tuar de predas.
Sòm[modificar | modificar la font]
Lo gat a besonh d'entre 12 e 16 oras de sòm jornadier. Pasmens, en generau, dormís mai, siá entre 15 e 18 oras cada jorn. A respèct de la màger part deis espècias de mamifèrs, son sòm se caracteriza per una proporcion relativament important de fasas de sòm paradoxau (entre 180 e 200 mn). Aquelei fasas son fòrça importantas per la santa mentala dau gat. Consistisson en una activitat electrica dau cervèu qu'es similara a un estat revelhat e en una atonia musculària causada per l'inibicion dei centres motors[3]. Correspond probablament a un periòde de seleccions deis informacions memorizadas per lo sistèma nerviós ò d'evocacion de percepcions ancianas.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
La maduretat sexuala se situa entre cinc e sièis mes per lo mascle e entre sèt e dètz mes per la femèla. Lei calors an luòc de la prima a l'autona. La gata pòu s'acoblar ambé diferents gats e lei gatons d'una meteissa portanha pòdon aver de paires diferents. D'idridacions entre lei gats domestics (Felis silvestris catus) e d'autreis espècias de felins son possiblas. Una ventrada compta generalament entre quatre e cinc gatons amb un nombre maximau de uech.
La gestacion dura 63 a 65 jorns. A partir dau 35en jorn, lei mamèlas grossisson e rosejan. Vèrs sèt setmanas, la gata acomença de cercar un endrech suau e convenent per gatonar. La gaton lava immediatament sei pichons per estimular sa respiracion. Puei, manja lo placentà, qu'es fòrça nutritiu, e copa lo cordon ombilicau.
Educacion dei gatons[modificar | modificar la font]
A sa naissença, un gaton pesa entre 100 e 110 gramas e es bòrni e sord. Son pelatge porta tanben de raiaduras fantaumas que dispareisson ambé la possada dei pèus lòngs. Leis uelhs se duerbon entre lo 8en e lo 12en jorn. Son de color blau e prenon son aspèct definitiu vèrs lo segond mes. La gata apren a sei pichons de se lavar, de se norrir, de tuar de predas e de caçar. L'emancipacion a luòc entre uech e dotze setmanas e la separacion familiala entre sièis e uech mes.
Au sen dei colonias de gats, i a sovent una sincronizacion dei calors entre lei femèlas dau grop. Aquò permet una educacion comunitària e, dins lo cas de disparicion d'un dei maires, lei gatons orfanèus son elevats per d'autrei femèlas (ò per de gats esterilizats).
Esterilizacion[modificar | modificar la font]
L'esterilizacion es una operacion cirurgicau frequenta destinada a empachar la reproduccion de l'animau. En lo mascle, es dicha castracion e consistís en l'ablacion dei testiculs. Dins la femèla, consistís en l'ablacion deis ovaris. En fòra de l'aplant de la reproduccion, l'esterilizacion modifica lo comportament e la fisiologia de l'animau. En particular, aquò demenís lo comportament territòriau (urina, arpadas... etc.) e aumenta de còps l'estocatge dei matèrias graissosas.
En fòra de la cirurgia, de pilulas ò d'injeccions contraceptivas existisson. Permèton de blocar lo cicle de reproduccion e lei calors. Pasmens, son incompatibles amb un estat de gestacion e fau leis administrar avans lei periòdes de calors, sota pena d'infeccions. De mai, son benlèu a l'origina d'efècts segondaris comportamentaus e cancerigèns.
Santat[modificar | modificar la font]
Lo gat domestic a una longevitat qu'aganta regularament 12 a 18 annadas[4]. Pasmens, pòu èsser victima de divèrsei parasitas e malautiás. Entre lei parasitas pus frequents, se pòu citar de nieras (Ctenocephalides felis), d'acarians, de protozoaris (Toxoplasma gondii) ò de vèrmes que s'installan dins lo sistèma digestiu. Certanei son a l'origina de malautiás grèvas.
Lei malautiás pròprias au gat son relativament comunas mai lo risc de lei contractar pòu èsser demenit per la vaccinacion ò l'esterilizacion. Una partida es liada a la domesticacion coma l'obesitat ò lo diabète. D'autrei son transmissiblas a l'èsser uman, coma la ràbia, la tuberculòsi, diferenteis epatitas viralas ò la brucellòsi. Lei pus grèvas son l'objècte de programas de susvelhança e d'una legislacion especifica (vaccinacion obligatòria, lucha còntra lei populacions de gats errants... etc.). Enfin, se fau citar tres malautiás (la leucemia felina, lo sindròm de l'immunodeficiéncia felina e la peritonita infecciosa felina) que son relativament frequentas au sen dei populacions felinas (30% dei gats portan lo virüs de la leucemia). Normalament benignas ò necessitant de duradas lòngas per menaçar la santat dau gat (entre 5 e 10 ans per lo SIDA felin), pòdon se transformar en malautiás cronicas tocant lei sistèmas immunitaris ò digestiu que s'acaban ambé la mòrt de l'animau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Leis originas de la domesticacion dau gat son fòrça conegudas. D'indicis arqueologics escampilhats indican una origina anciana, benlèu vèrs 7 500 av. JC, en Mesopotamia ò en Mar Mediterranèa Orientala. Seriá una consequéncia dau desvolopament de l'agricultura e de la sedentarizacion car lei gats serián venguts s'installar dins lei vilatges umans per i caçar lei rosigaires atrachs per lei resèrvas de gran.
L'òme auriá donc pas agut de ròtle dirècte dins la domesticacion dau gat. Pasmens, l'animau foguèt rapidament adoptat coma l'indica la descubèrta d'un òme enterrat amb un gat dins una tomba de Chipre vèrs 7 000 av. JC. Leis etapas d'aqueu raprochament son desconegudas mai sembla subretot regardar lo gat fèr d'Africa (Felis silvestris lybica) que seriá a l'origina dau gat domestic actuau, probablament gràcias a un caractèr mens ferotge que leis espècias de gat fèr.
Egipte Antica[modificar | modificar la font]
Se lei premiereis etapas de la domesticacion dau gat son mau conegudas, l'istòria e l'arqueologia mòstran qu'èra acabada quand emergiguèt la civilizacion egipciana anciana. Lo gat i aquistèt un estatut d'animau sacrat, personificat per la divessa Bastet e protectritz dau fogau, divessa de la feconditat. Lei gats mòrts èran donc momificadas e enterrats dins de cementèris de gats coma la necropòli de Bubastis (centre dau culte de Bastet).
La difusion dau gat dins lo mond[modificar | modificar la font]
A partir de la Mediterranèa Orientala, lo gat domestic se difusèt pauc a pau dins lo rèsta dau mond car èra sovent embarcat sus lei naviris dei marchands egipcians e fenicians per protegir lei cargaments. En Mediterranèa, son succès foguèt important en Euròpa durant lo periòde roman. Vèrs l'èst, se propaguèt ais Índias, en China (vèrs 1000 av. JC) e, finalament, dins leis illas japonesas (vèrs l'an 1000). Puei, au començament de la Renaissença, foguèt introduch en America per de colons europèus.
Son imatge èra alora variabla segon lei regions. En China, èra considerat coma un simbòl de patz e èra fòrça respectat per son ròtle de caçaire de rosigaires. En Japon, aguèt un estatut similar e de lèis de proteccion dei gats foguèron adoptadas au sègle XVIII (enebiment de son comèrci, defensa de l'embarrar). Dins l'Escandinàvia pagana dei Vikings, èra associat a Freyja, divessa de la beutat, de l'amor e de la feconditat. Per lei musulmans, podiá èsser l'incarnacion de creaturas maleficas coma lei jinns. Pasmens, gardèt generalament un imatge positiu au sen dau mond musulman en causa de l'afeccion de Maomet per son gat.
En revènge, per l'Inquisicion Catolica, èra associat au Diable e ai mascas en causa de sa vida nuechenca. Ansin, lo gat, especialament lei gats negres, foguèt condamnat per leis autoritats ecclesiasticas. L'idèa d'una transformacion dei mascas en gats venguèt relativament frequenta e foguèt evocada dins mai d'un afaire de mascariá fins ai sègles XVI e XVII[5]. Pasmens, demorèt un animau frequent en Euròpa, compres dins lei monastèris, per protegir lei resèrvas de gran. La resurgéncia deis epidemias de pèsta dins lo corrent dau sègle XIV melhorèt la vision occidentala de l'animau. Dins aquò, la reabilitacion foguèt lenta e durèt fins au sègle XIX[6].
Cultura[modificar | modificar la font]
Pintura e escultura[modificar | modificar la font]
Lo gat foguèt frequentament representat dins l'art estatuari e picturau de l'Egipte Antica e de l'Empèri Roman. Pasmens, après la crestianizacion de Roma e la disparicion de l'Empèri d'Occident, dispareguèt dei representacions artisticas fins a la Renaissença tardiva. En revènge, apareguèt dins l'art asiatic, especialament a partir dau periòde Song. En Japon, la popularitat de l'animau li permetèt d'èsser regularament representat en pintura, compres per d'artistas importantas coma Hiroshige (1797-1858) ò Utagawa Kuniyoshi (1797-1861).
En Euròpa, lo gat reapareguèt a partir dau sègle XVII en França, en Anglatèrra, en Flandra e en Itàlia. Pasmens, demorèt un element dau decòr fins au sègle XVIII e son introduccion au premier plan (coma personatge segondari) per Jean-Baptiste Perronneau. Lo retorn dau gat coma personatge important deis òbras artisticas aguèt luòc au sègle XIX e lei representacions de gats son d'ara endavant relativament banalas (Delacroix, Manet, Renoir, Toulouse-Lautrec, Franz Marc, Raoul Dufy, Théophile Steinlen, Paul Klee, Balthus, Léon Huber, Louis Wain... etc.) e fòrça variadas (element dau decòr, personatge segondari, personatge principau, gats « normaus » ò antropomorfizats... etc.).
-
-
-
Gats dins lo Jardin, pintura chinesa dau sègle XII.
-
Pintura francesa de Jean-Baptiste Perronneau (sègle XVIII).
-
-
Pintura de gat de Pierre-Auguste Renoir (1862).
-
Pintura de Louis Wain (entre 1925 e 1939).
Musica[modificar | modificar la font]
Lo gat foguèt introduch dins la musica au començament dau sègle XVII ambé leis òbras d'Adriano Banchieri (Contrapunto bestiale), de Carlo Farina (Capriccio stravagante, Il gatto) e d'Hans Werner Henze (La gata anglesa). Per la seguida, coma en literatura, l'adopcion de gats coma animau de companhiá per un nombre creissent de musicians entraïnèt una multiplicacion deis ocurréncias dau felin dins leis òbras musicalas. Ansin, au sègle XX, mai d'un artista (Brassens, Nougaro, Freddie Mercury, Renaud... etc.) ò d'un grop important (The Cure, Telephone... etc.) compausèron de cançons centradas sus de gats.
Literatura[modificar | modificar la font]
La preséncia dau gat dins la literatura demorèt lòngtemps discrèta, especialament dins l'Euròpa Medievala. Au sègle IX, Hildegard de Bingen ne'n faguèt un retrach relativament negatiu dins son Libre dei subtilitats dei creaturas divinas : « lo gat demora sec e freg. Lo gat rèsta pas volentiers ambé l'òme, levat d'aqueu que lo noirís ». Totjorn durant l'Edat Mejana, Tibert, lo gat dau Roman de Renart, apareis coma un personatge fin e ipocrita. La reabilitacion acomencèt a partir de la Renaissença e lo gat venguèt l'animau de companhiá de mai d'un autor famós (Petrarca, Joachim Du Bellay...). Puei, au sègle XIX, foguèt l'animau simbòl deis escrivans romantics qu'introduguèron de gats dins sei racòntas. Enfin, dempuei lo sègle XX, se son multiplicadas leis òbras amb un gat coma personatge important.
Aquela evolucion es fòrça visibla dins lei fablas e la poèsia. Ansin, dins leis òbras de Rabelais ò de La Fontaine, lei gats son sovent considerats coma de caçaires de ratas fins, maliciós e profechaires. Puei, au sègle XIX, mai d'un artista coma Victor Hugo ò Champfleury, autor d'un libre famós dich Lei Gats : istòria, mors, observacions, anecdòtas (1869), donèron una gròssa importància au gat.
Dins lei còntes, lo gat garda generalament un imatge pus misteriós intermediari entre lo personatge medievau trébol e lo gat reabilitat per lei poètas dau sègle XIX. Dins lo Gat Calçat, es un eiretatge benurós que dona la richessa a son mèstre per engana. Autre exemple, dins Leis Aventuras d'Alícia au País dei Meravilhas, lo gat de Cheshire es un personatge nihilista, dotat per lei discussions filosoficas, qu'apareis ò dispareis segon sa volontat d'un biais misteriós.
Aquel aspèct misteriós s'observa tanben dins lei romans. Lo Gat negre, roman fantastic d'Edgar Allan Poe depinta dos gats negres que son a l'origina de la foliá dau personatge principau. Pasmens, la diversificacion deis estiles romanescs entraïnèt una diversificacion dei ròtles donats ai gats, especialament dins lo corrent dau sègle XX. Ansin, de gats son venguts lei personatges principaus e certaneis òbras depintan de societats entierament compausadas de gats. Aquela tendància s'observa tanben dins la benda dessenhada ambé de serias coma Garfield.
-
Illustracion dau Gat Calçat per Gustave Doré.
-
Illustracion de John Tenniel representant lo gat de Cheshire.
-
Cinèma[modificar | modificar la font]
Aparegut a la fin dau sègle XIX, lo cinèma utilizèt rapidament de gats coma actor de film ò personatge de seria animada. Coma per leis autrei formas d'arts dei sègles XX e XXI, lo gat pòu tenir de ròtles variats que van d'aparicions brèvas coma element dau decòr a personatge principau. Plusors gats de ficcion son venguts fòrça famós, especialament Tom dei dessenhs animats Tom e Jerry.
Supersticions[modificar | modificar la font]
Lo gat es l'objècte de mai d'una supersticion, especialament en Asia e en Euròpa. En Japon, s'utiliza d'amulets dichs maneki-neko que representan un gat amb una pata darrier l'aurelha. Segon divèrsei legendas, serà capables de preveire lo temps. En Tailàndia, la benvolença dau dieu Indra es demandada amb un rituau que consistís a aspergir d'aiga un gat embarrat dins una gàbia.
En Euròpa, lo gat èra dins lo corrent de l'Edat Mejana lo representant de Satan. Aquò aguèt per consequéncia d'entraïnar l'aparicion de mai d'una legenda regardant lei gats negres. Per exemple, dins plusors regions Occitània (Gasconha, Lengadòc e subretot Provença), la legenda dau matagòt depinta un gat negre magic ofèrt a un masc per lo Demòni en cambi de son arma. En França, lei gats negres son supausats portar lo malastre e foguèron lòngtemps tuats a la naissença. En revènge, dins leis Illas Britanicas, son au contrari considerats coma d'amulets.
Economia[modificar | modificar la font]
Lei gats son a l'origina d'una importanta activitat economica liada ai besonhs dei gats domestics ò a son utilizacion coma norridura ò pelissa. D'efèct, la populacion mondiala de gats domestics, estimada entre 200 e 600 milions, a entraïnat la creacion d'un mercat especializat d'alimentacion (35 miliards de dolars en 2003) e d'un sector dedicat de suenhs veterinaris (18,5 miliards de dolars en 2006). En causa de la creissença dei populacions felinas dins lei país desvolopats (+11% en França entre 2012 e 2014[7]), aquelei dos mercats son fòrça dinamicas e dominats per de grandei companhiás multinacionalas coma Nestlé ò Colgate-Palmolive.
En fòra d'aquelei sectors, existís d'autreis activitats economicas liadas ai gats domestics. Son generalament pus localas e l'estimacion de son importància economica es pus malaisada. Gropan leis activitats de norrigatge, de netejatge, de dreiçatge, de garda e de pension. Dins certanei país, de servicis coma d'asseguranças acomençan d'aparéisser per finançar lei despensas de santat deis animaus.
Pasmens, dins mai d'un país, lo gat es pas unicament un animau de companhiá. D'efèct, en China, en Asia dau Sud-Èst e dins certanei regions africanas (Lesotho... etc.), la carn de gat es regularament consumada[8] e se vend sus lei mercats. La pelissa de gat es tanben l'objècte d'una demanda de l'industria de la mòda. Pasmens, en causa de la generalizacion progressiva dau mòde de vida occidentau au rèsta dau mond, aquelei practicas regressan lentament. Per exemple, l'exportacion e l'importacion de pelissas de gat es enebida en Euròpa en 2009[9]. Lo comèrci de la carn de gat i es tanben enebit.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Lista de gats famós.
- Lista de gats de ficcion.
- Lista dei raças de gats.
- Lista deis associacions felinas.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Laurence Bobis, Une histoire du chat. De l'Antiquité à nos jours, Fayard (2000).
- (fr) Bruce Fogle, Le Monde fascinant du chat, Gründ (1998).
- (fr) Fernand Méry, Le Guide des chats, Le Livre de poche (1973).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La raça esfinx es un cas particular qu'a un pelatge format d'un unic jaç de peus foletins.
- ↑ 2,0 2,1 Lo nombre de raças de gat reconegudas varia segon leis associacions felinas que s'ocupan de la definicion deis estandards. Pasmens, d'un biais generau, i aviá 8 raças de gat en 1900 còntra mai d'un centenau un sègle pus tard.
- ↑ Aquela atonia empacha pas quauquei movements coma de subresauts dei patas ò un eiriçament dei peus.
- ↑ Lo recòrd es tengut per Creme Puff (3 d'aost de 1967 - 6 d'aost de 2005) que moriguèt a 38 ans e 3 jorns.
- ↑ Per exemple, d'acusats lo reconoguèron en 1566 durant un procès organizat a Vernon. Citat per Pierre Ripert, Dictionnaire du diable, des démons et sorciers, Maxi-poche, coll. « Références » (2003), p. 64
- ↑ Per exemple, dins lei fablas de Jean de La Fontaine, escrichas dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei gats son sovent de personatges ambigüs tant graciós e avisats que fins e crudèus.
- ↑ (fr) Estudi 2014 de la FACCO (Chambra Sindicala dei Fabricants d'Aliments Preparats per Chins, Gats, Aucèus, e autreis Animaus Familhars), [1].
- ↑ Èra tanben lo cas en Euròpa dins lo cas de l'Edat Mejana.
- ↑ (fr) La vente de fourrure de chien et de chat interdite, Rafaële Rivais, Le Monde, 17 de junh de 2007.


c: text/html

text:
Categoria:Alimentacion
Aquesta categoria abòrda la noiridura d'un punt cultural e de sos produches. Pels aspèctes biologics e medicals, consultar la categoria nutricion.
La noiridura es normalament manjada o beguda pels organismes vivents. Los termes de noiridura o alimentacion incluson tanben los aliments liquids e bevendas. Consultatz las soscategorias aliment pels diferents tipes de produches alimentaris, ingredients, aròmas e espècias, o la conservacion dels produches alimentaris.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
A
- Aliment (12 C, 4 P)
B
- Bevenda (5 C, 4 P)
D
- Dietetica (3 C)
G
- Gastronomia (9 C, 6 P)
N
- Nutricion (7 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Alimentacion »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Challenger 1
Lo carri FV4030 Challenger 1 es un carri de combat principau de tresena generacion britanic desvolopat de 1979 a 1981. Destinat au remplaçament dau Chieftain, intrèt en servici en 1983 au sen de l'armada britanica e foguèt remplaçat dins leis annadas 1990 per lo Challenger 2. Foguèt tanben adoptat per Jordania. 420 unitats foguèron produchs.
Participèt a la Guèrra de Kuwait (1990-1991) ont obtenguèt de resultats fòrça satisfasents còntra lei T-55, lei T-62 e lei T-72 iraquians ambé 300 carris enemics destruchs sensa pèrda. Participèt tanben ais intervencions de l'OTAN en ex-Iogoslavia.


text:
Canberra
Canberra es la capitala d'Austràlia. Amb una populacion estimada a 360 000 abitants, es l'ochena vila d'Austràlia. Sa superfícia totala es 805,6 km². La vila es situada a l'extèm nòrd del territòri de la capitala australiana (ACT), a 280km al sud-oèst de Sydney, e 660km al nòrd-èst de Melbourne.
Lo site de Canberra foguèt causit per i bastir la capitala australiana en 1908 coma un compromés entre sas rivalas Sydney e Melbourne, las doas pus grandas vilas d'Austràlia. Es la sola vila d'Austràlia qu'aperten a cap estat, similara al Districte federal american de Columbia. Sa bastison comencèt en 1913 après un concors internacional remportat per lo parelh d'arquitèctes americans Walter Burley Griffin e Marion Mahony Griffin. La concepcion de la vila foguèt fortament influenciada par l'idèa de vila verda ; aital Canberra presenta de vastas zonas de vegetacion naturala que li vaguèron l'escais de "capitala del bush". Emai que la creissença de la vila siá estada fortament alentida per las doas guèrras mondialas e la crisi economica de 1929, Canberra faguèt flòri après la Segonda Guèrra Mondiala quora lo primièr ministre Robert Menzies encoratjèt son desvolopament e creèt la National Capital Development Commission (Commission pel desvolopament de la capitala nacionala) en li balhant de poders executius. Aquesta commission foguèt supprimida en 1988 e remplaçada per la National Capital Authority (l'Autoritat de la capitala nacionala) qui permet a l'Estat de servar una certa influéncia sul territòri , e mai que siá vengut ara autonòm.
Sèti del govèrn australian, Canberra assosta tanben lo Parlament e la Nauta Cor e nombroses ministèris e direccions nacionalas mas es tanben lo sèti de fòrças institucions socialas e culturalas coma la Galariá nacionala, lo National Museum, lo Memorial de guèrra, l'Universitat nacionala australiana, l'Institut dels Espòrts e la Bibliotèca nacionala.
Embessonatges[modificar | modificar la font]
- Versalhas (França)
- Nara (Japon)
- Atlanta (Estats Units d'America)
- Pequin (Republica Populara de China)
- Dili (Timòr Èst)


text:
SPIP 3.1.1
(10 de març de 2016)
Un còp descargat lo fichièr zip çai contra a vòstre ordenador, lo cal descomprimir, e puèi encargar totes los fichièrs a vòstre sit web per transferiment FTP.
Installacion automatica
Descargatz lo fichièr
spip_loader.php (çai contra) copiatz-lo al repertòri ont anatz installar SPIP (al raiç de vòstre sit Web per exemple) .
Dobrissètz puèi aquel fichièr amb lo navigador Web, e esperatz qu’acabe de se cargar.
S’aquò fonciona pas, vos caldrà emplegar l’installacion manuala amb lo paquet çai subre.
Version de desvolopament
Nòu! Dempuèi lo 21 d’agost de 2005, SPIP es desvolopat sota SVN. La version en cors de desvolopament pòt, segon lo moment, corregir un bug recent o èsser completament inutilisabla.
L’SVN se pòt tanben consultar al Web a l’adreiça http://core.spip.org/projects/spip/..., e s’accedís amb la comanda seguenta :
svn checkout svn://trac.rezo.net/spip/spip
Archius
Aquí s’encontran las versions anterioras d’SPIP.


text:
Clarac
Clarac puet estar:
- Clarac (Alta Garona), una comuna occitana en o departamento francés d'Alta Garona, districto de Sent Gaudenç, cantón de Montrejau y rechión de Meyodía-Pireneus.
- Clarac (Altos Pireneus), una comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Tarba, cantón de Tornai y rechión de Meyodía-Pireneus.
- Clarac (Nay), una antiga comuna occitana en o departamento francés d'Altos Pireneus, districto de Pau, y rechión de Meyodía-Pireneus, que hue fa parte d'a comuna de Nai.
- Clarac (Pireneus Atlanticos), una comuna occitana en o departamento francés de Pireneus Atlanticos, districto de Pau, cantón de Tèsa y rechión d'Aquitania. O suyo nombre en francés y oficialment ye Claracq.


text:
Analgesic
Un analgesic o antalgic es un medicament que permet d'obténer l'analgesia, es a dire d'avalir las sensacions dolorosas sens entraïnar una pèrda de consciéncia. Las drògas analgesicas agisson de diferents biais sul sistèma nerviós periferic o central; incluson lo paracetamòl (paraacetilaminofenòl, conegut als EUA jol nom d'acetaminophen), los antiinflamatòris non esteroïdians coma los salicilats, e los opioïdes coma la morfina e l'òpi. Son de substàncias diferentas dels anestesics, qu'avalisson reversiblament las sensacions.


text:
Filae
Filae qu'ei ua vila deu purmèr nòme de Hauta Egipte. Qu'ei famosa per lo son temple d'Isis sus la soa Isla au ras d'Assoan. Aqueth temple, hèra tardiu puish que ho bastit per los faraons lagides d'origina grèga, que segueish los ancians critèris estetics egipcians e que ho, mercès a la soa posicion meridionau e estremada deu costat de la Nubia, lo darrèr lòc de culte egipcian barrat per l'autoritat crestiana. Que ho barrat en 550e que vadè glèisa, devath Justinian. Aqueth temple qu'ei, uei lo dia, de segur uns deus géncers e deu miélhers conservat d'Egipte. Que ho desplaçat sus a l'escadença deu sauvetatge deus monuments egipcians per l'UNESCO en 1979 per'mor de la bastida de l'estanca d'Assoan.
Lo temple[modificar | modificar la font]
La mei vielha de las construccions de Filae qu'ei deu temps d'un deus darrèrs faraons d'origina egipciana : Nectanebo I
Lo temple d'Isis qu'ei ua contruccion deus lagides. Isis que ho ua divinitat venerada mei enlà d'Egipte sia capvath (com, per exemple en lo son temple de Pompeia) o capsus, en Nubia. Certas tribuas nubianas que practicavan lo romiatge e lo culte d'Isis a Filae e qu'avón de pelejà's dab l'Emperi Roman d'orient per'mor d'aquò. La mei famosa qu'èran los Blemis. Las autoritats crestianas qu'avón, a la debuta, de pactejar dab eths ua libertat de culte minimum. Totun, Justinian que barrè definitivament lo temple qui, vadut glèisa, que patí degradacions suber las representacions divinas, on lo crestian e curèn las loas crotz còptas.
En 1894, entà rentabilizar la cultura comerciau deu coton, los anglés que bastín ua purmèra estanca qui negava lo temple e l'isla pendent detz mes de l'annada. L'escrivan francés Pierre Loti qu'at denonciè dab vigor. La vesita toristica que's hasèva alavetz en batèu. En 1979, la bastida d'ua segonda estanca que representè ua miaça mei grana enqüera. L'UNESCO, dab la supervision de l'egiptològa francesa Christiane Desroches Noblecourt que mudè los temples suber l'isla tanhenta de Aguilkià. Aquesta operacion, la meisha realitzada peus temples d'Assoan, que ho hèra complèxa per'mor que caló dessecar l'isla en la bèth desseparar de las aigas, trencar las pèiras deu bastiment, carrejar las, e las tornar hicar com cau mercès a mesuras e fotografias tridimensionaus hèra precisas.
Filae qu'ei tanben famosa peu son arc de Trajan.


text:
Valença d'Agen
Valença o Valença d'Agen (nom oficial en francés Valence) es una comuna de la Guiana lengadociana, situada dins lo departament francés de Tarn e Garona (82) e la region francesa de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1806, la comuna èra dobla[1]:
- Valença Colcant (Valence Couchant)
- Valença Levant (Valence Levant)
En 1808, Valença e son canton son tirats d'Òlt e Garona e integrats al novèl departament de Tarn e Garona.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Claude Motte, Isabelle Séguy, Christine Théré, Communes d'hier, communes d'aujourd'hui: les communes de la France métropolitaine, 1801-2001 : dictionnaire d'histoire administrative, INED, 2003


text:
Categoria:Genealogia princièra
Lista los articles ligats a las genealogias reialas, als descendents dels sobeirans e a las grandas familhas e ostals d'Euròpa.
- Las jos categorias reprenon los membres de las Dinastias o Ostals.
- Los articles tractan de las Familhas, lors genealogias, lors istòrias e faches marcants.
[modificar | modificar la font]
Vejatz : Wikipèdia:Utilizacion dels modèls dinastics
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 3 soscategorias, sus un total de 3.
C
- Dinastia chinesa (2 C, 5 P)
E
- Dinastia egipciana (1 C, 7 P)
O
- Ostal princièr d'Euròpa (18 C, 2 P)
Articles dins la categoria « Genealogia princièra »
Aquesta categoria conten l'article seguent.


text:
Germana Cosin
Modèl:Plantilla:Sant Germana Cosin (Frosins, Lengadòc, 1579 - Pibrac, 15 de junh de 1601) foguèt una laica occitana, venerada uèi coma santa per la Glèisa Catolica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt a Frosins, un vilatge prèp de Tolosa, dins una familha modèsta; èra la filha de Laurenç Cosin e de Maria Laròca. Aviá una deformacion congenitala sul braç drech e quand èra pichoneta patiguèt d'escrofula, çò que cosa li laissèt la cara deformada. Perdèt sa maire pas gaire de temps aprèp que nasquèt e son paire se tornèt maridar. Sa mairastra li faguèt patir de maltractaments e la gardèt luènh del demai de la familha. Anèt pas a l'escòla, e foguèt ela quitament que demandèt a son paire que la mandèsse gardar las fedas per passar la màger part de sas nuèches al campèstre. Del temps qu'èra per pradas, consagrava fòrça temps a pregar e a recitar lo catechisme.
Anava plan sovent la glèisa e èra plan devòta, anava a la messa e recitava lo rosari cada jorn. Los abitants se trufavan d'ela. Malgrat tot aquò, s'esperforcèt per tal que sos companhs mai paures, de pastres com ela, anèssen a la parròquia estudiar lo catechisme e recebre una educacion minimala: lor contava tot çò que s'i apreniá e lor portava de bocins de pan per los far sortir de sa fam.
Moriguèt soleta, quand aviá vint-e-dos ans, mentre qu'èra a dormir dins un estable, lo 15 de junh de 1601. Foguèt enterrada dins la glèisa de Pibrac.
Veneracion[modificar | modificar la font]
Segon la tradicion, 40 ans aprèp sa mòrt son còs foguèt trobat intacte. Pro lèu qualques vesins parlèron e diguèron qu'èran estats garits de malautiás gràcias a ela, e se comencèt alara a la venerar. Son taüt foguèt depausat dins la sagristia, e en 1661, lo vicari general de Tolosa l'obriguèt e trobèt un còp mai lo còs inalterat. Lo vicari demandèt de dobrir d'autras tombas qu'èran dins lo meteis endrech ont èra estada enterrada Germana, e dins totas trobèron de còsses descompausats o d'esquelets. Se considerèt doncas qu'èra estat un miracle e lo vicari botèt en plaça lo procès per demandar la canonizacion de la pastora en 1700. Durant la Revolucion Francesa, lo taüt foguèt dobèrt e se lancèt de cauç viva sul cadabre; pasmens las parts que foguèron pas tocadas per la cauç contunhèron intactas.
Lo procès de canonizacion se reinicièt cap a 1850. Beatificada en 29 de mai de 1854 per Piu IX, foguèt canonizada lo 29 de junh de 1867 pel meteis papa. Es la patrona dels pastres e dels joves en perilh, dins son país. A Pibrac, foguèt bastida una basilica per l'onorar, e l'ostal nadiu de la santa es estat preservat a dos quilomètres del vilatge.


text:
M26 Pershing
Lo carri M26 Pershing es un carri pesuc estatsunidenc desvolopat a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala. L'objectiu èra de produrre un carri capable de luchar còntra lei carris alemands de la fin de la guèrra qu'èran fòrça superiors au M4 Sherman. Intrèt en servici en 1945 e demorèt utilizat per l'armada estatsunidenca fins ais annadas 1950. Après la guèrra, foguèt tanben adoptat per França, per Belgica e per Itàlia.
Participèt a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala e a la Guèrra de Corèa. Còntra lei blindats alemands, èra capable de rivalizar amb un Tigre I o un Panther mai demorèt totjorn inferior au Tigre II. En Corèa, èra superior ai carris d'origina sovietica T-34 qu'aguèron de dificultats per pertusar son blindatge. Pasmens, a partir de 1950, lei combats entre carris venguèron rars e lo carri venguèt mau adaptat au teatre dau conflicte en causa dau relèu malaisat de Corèa e de sa velocitat febla. Per aquela rason, foguèt pauc a pauc remplaçat per lo M46 Patton.


text:
Supernòva
Una supernòva es una explosion estelara que desliura un quantitat energia superiora a la d'una nòva. Correspond a la darrièra etapa de l'evolucion d'unas estelas (estelas binàrias, e estelas massisas). Durant aquesta etapa, la luminositat de l'estela pòt aumentar dins un factor de 108.
Les supernòvas dònan luòc a d'emissions de radiacions electromagneticas intensas que pòdon durar maites meses. Se caracterizan per una rapida aumentacion d'intensitat fins a aténher un pic, e aprés descreisson en luminositat d'un biais mai o mens suau fins a desaparéisser completament. L'explosion de radiacions extemament luminosa, embandís fòrça material estellar a una velocitat de mai de 30000km/s (10% de la velocitat de la lutz), en provocar una onda de tust[1] dins lo mitan interstellar a l'entorn. Aquela onda de tust espandís una granda quantitat de matèria jos forma de de gas e de posca nomenat un remanent de supernòva. Las Supernòvas constituisson d'importantas fonts galacticas potencialas d'ondas gravitacionalas.[2] Una granda proporcion dels rais cosmics primaris ven de las supernòvas.[3]
Las supernòvas pòdon èsser generadas de doas faiçons: siá per un subte realucatge de la fusion nucleara dins una estela degenerada; o per esboldrament gravitacional del còr d'una estela massisa. Dins lo primièr cas, una nana blanca degenerada pòt aver acomolat pro de material d'una estela sòrre, siá per acrecion, siá per fusion, per aumentacion la temperatura de son còr, aviant l'ignicion de la fusion del carbòni, que provocarà la fusion nucleara, desorganizant completament l'estela. Dins segond cas, lo còr de l'estela massisa pòt subte subir un esboldrament gravitacional, desliurant una energia potenciala gravitacionala capable de crear una explosion de supernòva. La darrièra supernòva fintada directament dins la Via Lactèa foguèt l'estela de Kepler de 1604 (SN 1604); fòra la Via Lactèa, los remanants de doas supernòvas pus recentas foguèron agachats dempuèi.[4] Las observacions d'autras galaxias indican que las supernòvas apareisson en mejana aperaquí tres còps lo sègle dins la Via Lactèa.[5] Las supernòvas tenon un ròtle significatiu en enrequesir lo mitan interstellar en elements quimics.[6] En mai la propagacion de las ondas de tust eissidas de las explosions de supernòvas pòdon contribuir a la formacion d'estelas nòvas.[7]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (2008) Supernova Shock Breakout from a Red Supergiant 321, 223–226. DOI:10.1126/science.1160456.
- ↑ (2012) Core-Collapse Supernovae, Neutrinos, and Gravitational Waves 235, 381. DOI:10.1016/j.nuclphysbps.2013.04.036.
- ↑ (2013) Detection of the Characteristic Pion-Decay Signature in Supernova Remnants 339, 807–11. DOI:10.1126/science.1231160.
- ↑ (2008) The Youngest Galactic Supernova Remnant: G1.9+0.3 680, L41–L44. DOI:10.1086/589570.
- ↑ (2013) Observing the Next Galactic Supernova 778, 164. DOI:10.1088/0004-637X/778/2/164.
- ↑ Whittet, Doug C. B. (2003). Dust in the Galactic Environment. CRC Press, 45–46. ISBN 0-7503-0624-6.
- ↑ Boss, A. P. (2008). Simultaneous Triggered Collapse of the Presolar Dense Cloud Core and Injection of Short-Lived Radioisotopes by a Supernova Shock Wave 686, L119–L122. DOI:10.1086/593057.


text:
Lo Sais
Lo Sais[1] (Le Saix en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A unitat|10|km {{}} de Veynes (cap de-luòc de costat), al pè del lac de Peyssier, dins una zòna arboricole als atractius multiplas e variats, lo Saix, vilatge de caractèr prevalgut en lo moment dels concorses pel fleurissement de la França, a visitat per los sieus ostals fleuries en pèiras, lo sieu marc de fons de vallée, e a conegut per lo sieu ambiance e las siás animacions. La municipalitat del Saix a inscrich en lo perimètre del parc regional dels Baronnies.
Comunas vesinas :
- Sant-Auban-de Oze 4 km
- Oze 4 km
- Chabestan 4 km
- Châteauneuf-de Oze 6 km
- Veynes 7 km
- Savournon 7 km
- La Bastida-Montsaléon 8 km
- Furmeyer 9 km
- Esparron 9 km
- Aspres-sus-Buëch 10 km
- Lo Bersac 11 km
- Aspremont 11 km
- Barcillonnette 11 km
- Montmaur 12 km
- Sant-Gènis 12 km
La municipalitat la mai aluenhada del Saix es Ouessant (944,2 km a panatòri d'ausèl).
La montanha de Aujour surplombe la municipalitat del Saix. Aquel massís en dominant la vallée de la Durance e la vallée del Buëch es al encreuament dels aisses Sisteron – Grenòble – Valéncia – Gap en lo sud del departament de las Anautitas-Alpes, en levant de païses del Buëch. La montanha de Aujour es la darrièra reünion plan individualitzat del Bochaine meridional : mai al sud la corniche tithonique forma pas mai gaire que dels crêts a pena indentés, sens ponch en culminant plan desligat. Las lòsas de tithonique plan visiblas dempuèi la vallée immergisson cap a la vallée de la Maraize, afluent del Buëch.
Lo vilatge del Saix Modèl:Promocional
Cocon douillet pel centenat d'abitants #que s'i protegisson, blotti al fons de l'anautita vallée de Maraize, lo Saix estrenha los sieus ostals de pèiras, bastidas entre la Modèl:S mini- e la Modèl:S-, a l'entorn de la siá vièlha citadelle. Titular de doas flors al concors nacional dels pòbles fleuris, en pretenent al títol d'un dels mai polits pòbles de França, lo Saix sedusís en efièch per la siá implantacion, lo sieu caractèr, lo sieu entorn grandiose. Mas es sustot conegut per lo sieu ambiance, la jòia de viure de los sieus abitants e lo accueil #que sabon reservar al visitant. "Lo Saix es pas pas un pòble, es una tribu", en essent-se en los environs. Lo pòble a sabut, per lo sieu ambiance extraordinari, animar festivités estivals excepcionales, #que lududes an donat una reputacion en tot lo departament. Los sieus espectacles pyro-mélodiques, totalament concebuts e realizats pels abitants, an atrach fins a 8000 personas en un deliri d'emocion. Dels chantiers de joves internacionales se desenrotllen cada an dins lo pòble, en avent lo sieu banc en la comuna. Un centre internacional (al Faï, a un quilomètre del pòble) acollidor aqueles chantiers, a creat de gigantescs enganas #que fan "cantar la montanha", e servisson de luòc musical experimental. Los vestigis del abbaye de Clausonne (Chalaisienne, Modèl:S-) atragan los enamorats de las vièlhas pèiras. Fin finala dels sentiers de randonnées cap a la cresta de la montanha de Aujour fan descobrir totas las Alpes e la Provence d'un sol còp de œel...
Totun mai enlà d'aquel entorn excepcional, e de las badinadas #que fusent de bon gra en lo cas del nom del pòble, #çò que caracteriza sens dobte çò de mès aquel canton de paradís a un nom : l'amistat...
À 10 km de Veynes (chef-lieu de canton), au pied du lac de Peyssier, dans une zone arboricole aux attraits multiples et variés, le Saix, village de caractère primé lors des concours pour le fleurissement de la France, est visité pour ses maisons fleuries en pierres, son cadre de fond de vallée, et est connu pour son ambiance et ses animations. La commune du Saix est inscrite dans le périmètre du parc régional des Baronnies.
Communes voisines :
- Saint-Auban-d'Oze ~ 4 km
- Oze ~ 4 km
- Chabestan ~ 4 km
- Châteauneuf-d'Oze ~ 6 km
- Veynes ~ 7 km
- Savournon ~ 7 km
- La Bâtie-Montsaléon ~ 8 km
- Furmeyer ~ 9 km
- Esparron ~ 9 km
- Aspres-sur-Buëch ~ 10 km
- Le Bersac ~ 11 km
- Aspremont ~ 11 km
- Barcillonnette ~ 11 km
- Montmaur ~ 12 km
- Saint-Genis ~ 12 km
La commune la plus éloignée du Saix est Ouessant (944,2 km à vol d'oiseau).
La montagne d’Aujour surplombe la commune du Saix. Ce massif dominant la vallée de la Durance et la vallée du Buëch est au carrefour des axes Sisteron – Grenoble – Valence – Gap dans le sud du département des Hautes-Alpes, relevant des pays du Buëch. La montagne d'Aujour est le dernier sommet bien individualisé du Bochaine méridional : plus au sud la corniche tithonique ne forme plus guère que des crêts tout juste indentés, sans point culminant bien détaché. Les dalles de tithonique bien visibles depuis la vallée plongent vers la vallée de la Maraize, affluent du Buëch.
Le village du Saix Modèl:Promotionnel
Cocon douillet pour la centaine d'habitants qui s'y abritent, blotti au fond de la haute vallée de Maraize, le Saix serre ses maisons de pierres, construites entre le Modèl:S mini- et le Modèl:S-, autour de sa vieille citadelle. Titulaire de deux fleurs au concours national des villages fleuris, prétendant au titre d'un des plus beaux villages de France, le Saix séduit certes par son implantation, son caractère, son environnement grandiose. Mais il est surtout connu pour son ambiance, la joie de vivre de ses habitants et l'accueil qu'ils savent réserver au visiteur. "Le Saix n'est pas un village, c'est une tribu", entend-on dans les environs. Le village a su, par son ambiance extraordinaire, animer des festivités estivales exceptionnelles, qui lui ont donné une réputation dans tout le département. Ses spectacles pyro-mélodiques, entièrement conçus et réalisés par les habitants, ont attiré jusqu'à 8000 personnes dans un délire d'émotion. Des chantiers de jeunes internationaux se déroulent chaque année dans le village, ayant leur siège dans la commune. Un centre international (au Faï, à un kilomètre du village) accueillant ces chantiers, a créé de gigantesques trompes qui font "chanter la montagne", et servent de lieu musical expérimental. Les vestiges de l'abbaye de Clausonne (Chalaisienne, Modèl:S-) attirent les amoureux des vieilles pierres. Enfin des sentiers de randonnées vers la cime de la montagne d'Aujour font découvrir toutes les Alpes et la Provence d'un seul coup d'œil...
Mais au-delà de cet environnement exceptionnel, et des plaisanteries qui fusent volontiers à propos du nom du village, ce qui caractérise sans doute le plus ce coin de paradis a un nom : l'amitié...
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77


text:
Agent immobiliari
L'agent immobiliari (tanben agent d'afars o mèstre d'afars) es l'intervenent que òbra coma intermediari / acordaire entre vendeires e crompaires d'un ben immobiliari. Lo tèrme s'utiliza mai que mai per designar lo detentor d'una carta professionala e/o lo proprietari de l'agéncia immobiliària, per oposicion amb los negociadors immobiliaris, siá emplegats de l'agent, siá agents comercials.
Lo tèrme se pòt referir tanben a l'intermediari entre proprietaris e logataris d'un ben immobiliari, o administrator de ben. Se sovent s'agís del meteis professional, se pòt distinguir entre l'agent immobiliari, que son ròtle es de:
- trobar un logatari
- eventualament, redigir un contracte d'arrendament
E l'administrator de ben (tanben regidor o mèstre d'afars), que son ròtle es de:
- trobar un logatari
- eventualament, redigir un contracte d'arrendament
- establir l'estat dels luòcs
- collectar los loguièrs / la renda
- seguir las òbras per lo proprietari, se mainar del manteniment del ben, verificar las obligacions contractualas e legalas tant del logatari coma del proprietari
- revisar la renda
- donar comjat als logataris
Lo ròtle de l'agent immobiliari als Estats Units[modificar | modificar la font]
Lo marge d'acccion de l'agent immobiliari varia segon los estats, mas son ròtle es mai que mai establit per la relacion dicha en Common Law d'agency. La relacion d'agency determina precisament los devers e obligacions del mandatari (en anglés: agent) envèrs son mandant (en anglés: principal). Aqueles devers an lo nom generic de fiduciary duty o pus simplament fiduciary. Es lo nivèl mai naut de suènh en drech anglosaxon.
Per tal de defugir conflicte d'interès, nocion clau del drech anglosaxon, dins la màger part dels Estats, un agent pòt pas representar a l'encòp lo vendeire e lo crompaire. S'interven, çaquelà, deu informar las doas partidas que representarà, al sens juridic, pas cap d'elas. Se limitarà a la mesa en relacion de las doas partidas.
Comparason entre lo ròtle de l'agent immobiliari en França e als Estats Units[modificar | modificar la font]
Per comparason, en França, la nocion de conflicte d'interès es encara lonh de se far sentir dins la legislacion, emai la profession immobiliària comencèsse de ne percebre la portada, notadament al contacte de la practica estrangièra . La legislacion, coma o rapèlan de decisions recentas de jurisprudéncia, espèra de l'agent immobiliari que represente las doas partidas amb neutralitat. Se pòt comprene de las informacions màgers que se devon comunicar al crompaire (seguretat del bastiment, evolucion del vesinatge, còsts del manteniment, etc.), mas qué dire d'informacions coma lo darrièr prètz del vendeire, son eventual besonh urgent d'argent, etc. Lo sistèma american de representacion, e la reconeissença evidenta del conflicte d'interès entre las partidas, permet al crompaire de se far representar per un professional que negocie al melhor del seus interèsses. L'agent immobiliari es pas un simple intermediari, es un professional de la negociacion, e un practician del cada jorn de la legislacion immobiliària. Se la lei americana defend a l'agent immobiliari de se mainar de drech, doncas de redigir de contractes coma en França) es l'adjuvant inevitable de cada venda o locacion als Estats Units.
Lo punt pus evident ont, per ara, la legislacion francesa ten de se raprochar de las abituds anglosaxonas, consistís en los certificats totjorn mai nombroses (amiant, plomb, energia, catastròfas naturalas, gas, metratge, etc.) que devon èsser produchas per la bona informacion del crompaire. Aquela tendéncia correspond a una de las obligacions fiduciàrias als Estats Units, lo dever de "disclosure" d'unas informacions.


text:
Mar Jauna
La Mar Jauna (en corean: hangeul: 황해 o 서해; hanja: 黄海 o 西海) es lo nom donat a la part nòrd de la Mar de China Orientala, qu'es una mar de la talvèra de l'Ocean Pacific. Se situa entre la China continentala e la Peninsula de Corèa. Lo nom li ven de las particulas de sabla eissidas del Desèrt de Gòbi que los auratges depausan a la superfícia de l'aiga en la far venir jauna daurada. En Corèa del Nòrd e Corèa del Sud, la mar es de còps dita Mar de l'Oèst (서해).
La baia "intèrna" de la Mar Jauna es sonada Mar de Bohai (autrecòps Baia de Pechihli o Baia de Chihli). Recep a l'encòp la aigas del Fluvi Jaune (dins la província de Shandong e sa capitala Jinan) e del Hai He (entre Beijing e Tianjin). Los depaus de sabla e limon d'aquestes dos rius contribuisson a donar una color jaune a la mar.


text:
Castèl
Lo castèl (var. castèu, castèth, chastèl, chastèu, chasteu) (del latin castellum, forma diminutiva de castrum) es una «plaça fòrta, clausurada de muralhas, baloards, dogas e d'autras fortificacions». Existís tota una tièra d'edificis militars que presentan d'analogias amb lo castèl, coma l'alcazar, lo torreón, l'atalàia, lo fòrt, lo palais fortificat, la ciutadèla o l'alcazaba, çò que fa pas de bon afortir se la construccion es vertadièrament o pas un castèl. Se considèra normalament coma tal un ensems format per una encencha emmuralhada qu'embarra un pati d'armas, que a son entorn se situan una tièra de dependéncias e que dispausa d'almens una torre abitabla.
Somari
Evolucion[modificar | modificar la font]
A mai se los castèls espeliguèron en abondància entre los sègles VIII e XVI, son origina es mai anciana e an de precedents dins l'arquitectura militara de la Grècia classica. Pendent la Nauta Edat Mejana s'utilizava coma cerco defensiva una simpla palissada de fusta, mas l'evolucion de l'armament e de las tecnicas militaras faguèron venir obsolèta aquesta mena de defensa. Mai tard, se faguèron servir per sa soliditat las construccions en pèira e de murs nauts dels murs que con este material podía alcanzarse.
Pendent l'Edat Mejana, lo castèl aviá pas sonque de foncions purament defensivas, tanben èra residéncia dels senhors de la noblesa e dels quites reis. Al cap de cèrt temps d'unes castèls venguèron una mena de palaisses fortificats. A mai se podiá èsser enclavado dins los núcleos urbans, çò mai frequent es que se situase dins d'airals estrategics, abitualament quilhats sus de ponches elevats e próximos a un curso de agua para su abastecimiento, desde donde pudiera organizarse la propia defensa y la de las villas que de él dependían.
A partir del sègle XVI, en seguida de la davalada del feudalisme e la consolidacion de las monarquías absolutistas, la noblesa proprietària dels castèls los abandonèt dapasset per anar viure dins de palaisses vesins de la cort reiala. Per aquesta rason, e perque venguèron obsolèts dins sa foncion militara, los castèls perdèron son interès e anèron a se destrantalhar fins a la roïna actuala d'un bon nombre d'eles.
Elements del castèl[modificar | modificar la font]
Dins l'arquitectura castelara se pòdon remarcar los elements seguents essencials e mai caracteristics:
La muralha[modificar | modificar la font]
Tota l'encencha es enrodada d'una muralha nauta e espessa, qu'en general s'i pòt caminar por su adarve, es a dire, per un camin que la recorre sus sa partida superiora. De trecho en trecho, se intercalan dins la muralha de cubos o torreones que permeton de diversificar los angles de tir e de defendre mejor las cortinas. Todos los lienzos suelen estar rematados per d'almenas per la proteccion de los defendeires. Es tanben abitual de disponer de matacanes e de garitas voladas pr'amor de melhorar las condicions de tir sobre los asaltantes. Al pè de la muralha e rodeándola por el exterior se abre a veces un foso para empachar la aproximación dels enemics; se salva con ponts levadisses. Puede haber más de un anillo defensiu emmuralhat.
La torre de l'omenatge[modificar | modificar la font]
Es la torre principala, la que servís de residéncia al senhor e cumple las foncions principalas del castèl, albergando las estancias principalas e, en ocasions, los magazins de viandas. Se encuentra en la posicion mai abrigada en relacion amb un possible ataca exteriora, de tal biais que se tombèsse lo demai de las defensas, aquesta torre poguèsse ofrir un darrièr refugi.
Lo pati de armas[modificar | modificar la font]
Constituís un espaci central que dins qualques cases ramenta las clastras monasticas. A l'entorn de al patio se distribuyen determinadas estancias, coma la capèla (se n'i a una), la sala de recepcions, las naves para acuartelamiento de las tropas, la armería, etc. La dintrada al castèl se fa a través del patio de armas; desde él se pòt accedir al demai de las dependéncias como pasillos de accès a las mazmorras o incluso a pasadisses secrets de fugida, que suelen èsser reservats al senhor.
De castèls d'Occitània[modificar | modificar la font]
- Castèu dei Bauç
- Castèu de Bèucaire
- Ciutat de Carcassona
- Castèl de Castèlnau-Bretenós
- Castèls de Las Tors
- Castèl de Lavardens
- Castèl de Mauvesin
- Castèl de Montespiu
- Castèl de Montsegur
- Castèl de Najac
- Castèl de Pau
- Castèl de Pèirapertusa
- Castèl de Pòrtas
- Castèl de Puèglaurenç
- Castèl de Puègverd
- Castèl de Querbús
- Castèl de Ròcatalhada
- Castèl de Tèrmes d'Armanhac
- Torre d'Albon
Lo castèl en Espanha[modificar | modificar la font]
Los nòu sègles que durèt lo periòde que se sona «Reconquista» (711-1492) menada a cabo pels reialmes de Castelha e d'Aragon mantenguèron la Peninsula Iberica en estat de guèrra permanenta. Si se añaden a ello las tensions intèrnas entre la noblesa e la monarquía, frecuentes durante la baja Edad Media e la Renaissença, que derivan a veces en vertadièra guèrra civila, es de bon comprendre lo ròtle qu'aguèron los castèls e el porqué de su abundancia en España.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
-
The main gatehouse of Harlech Castle, País de Galas
-
Lo castèl Vyborg
-
-
-
-
-
-
La Mota, castèl d'estil mudejar, a Medina del Campo, Espanha. Castelha significa "País dels Castèls"
-
-
Castèl a Gressoney-Saint-Jean, Itàlia
-
Castèl de Vilnius dessenhat a l'entorn de 1530, Lithuania
-
Castèl de Chillon, Soïssa


text:
Estat latin de Constantinòble
L'Estat Latin de Constantinòble èra un estat latin fondat en 1204 après la presa de Constantinòble durant la Quatrena Crosada e desaparegut en 1261 après la reconquista de la capitala bizantina per l'Empèri de Nicèa. L'objectiu dei Crosats d'Occident èra de crear un estat fidèu a la Glèisa Catolica Romana e Venècia gardava e aumentava sei basas comercialas dins la region. Pasmens, l'estat mau capitèt d'installar sa dominacion sus la region e demorèt sota la pression militara dei principats bizantins creats après l'afondrament de l'Empèri Bizantin. A partir de la fin deis annadas 1230, la situacion militara èra fòrça malaisada e lei bizantins reconquistèron finalament Constantinòble en 1261.


text:
Rodolphe Kreutzer
Rodolphe Kreutzer (Versalhes, lo 16 de noveme, 1766 – Genèva, lo 6 de genèr, 1831) que ho un violonista, un compositor e un pedagòg deu vriulon francés.
Hilh d'un violonista de la Capèra Reiau, que començè a apréner lo vriulon dab lo son pair, puish qu'arrecebó leçons d'Anton Stamitz.
Violonista e solista, que ho professor de vriulon au Conservatòri de París desempuish la soa fondacion en 1795 dinc a 1826. Qu'i trabalhè dab Pierre Rode e Pierre Baillot. Que gavidè tanben per ua estona l'Opera de París.
Que conegó Ludwig van Beethoven a Viena (quan acompanhava Joan Baptista Bernadòta) e aqueste que'u vodè la soa Sonata per vriulon No. 9 in A major, Op. 47 (1803).
Kreutzer que compausè concertos per vriulon, operas, estudis e capricis.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] suber lo site deu International Music Score Library Project


text:
Categoria:Unitat de mecanica
Nòta : aquesta categoria inclutz la mecanica newtoniana (mecanica del punt, mecanica del solid, mecanica dels fluids, resisténcia dels materials), la mecanica relativista e la mecanica quantica.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 5 soscategorias, sus un total de 5.
!
- ► Unitat de massa (3 P)
- Unitat de temps (2 C, 8 P)
L
- Unitat de longor (2 C, 7 P)
U
- ► Unitat de superfícia (3 P)
V
- ► Unitat de volum (3 P)
Articles dins la categoria « Unitat de mecanica »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
Sainte-Marguerite-sur-Mer
Sainte-Marguerite-sur-Mer es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia. [[Fichièr:SainteMargueriteSurMerPlage.jpg|thumb|upright=1.5|left|Plage de Sainte-Marguerite-sur-Mer]
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1822 : Blancmesnil a ligat a Santa-Marguerite.
- 19 d'agost 1942 : los òmes de la 4e Commando britanica de Lord Lovat desembarquen sus la Yellow Beach e prenon la Batariá Hess e la siá garnison. Aquel serà lo sol succès del operacion Jubilee.
- 1981 : Santa-Marguerite pren lo nom de Santa-Marguerite-sus-Mar.
- 1822 : Blancmesnil est rattachée à Sainte-Marguerite.
- 19 août 1942 : les hommes du 4e Commando britannique de Lord Lovat débarquent sur la Yellow Beach et prennent la Batterie Hess et sa garnison. Ce sera le seul succès de l'opération Jubilee.
- 1981 : Sainte-Marguerite prend le nom de Sainte-Marguerite-sur-Mer.


text:
Comitat Regional d'Accion Viticòla
Lo Comitat Regional d'Accion Viticòla (CRAV) o Comitat d'Accion Viticòla (CAV) es una organizacion radicala de vinhairons lengadocians. Revendiquèt de nombrosas accions violentas subretot pendent las crisis que toquèron la viticultura (annadas 1970 e 2000).
Lo CRAV menèt fòrças accions contra los vins estrangièrs (importats d'Itàlia o d'Espanha) e contra los supermercats.
Lo 17 de mai de 2007, lo CRAV lancèt un ultimatum a Nicolas Sarkozy e apelèt los vinhairons a passar a l'accion se lo President de la Republica fasiá pas res per la viticultura. [1]


text:
Apollo 11
Apollo 11 foguèt una mission espaciala abitada estatsunidenca mandada en 1969 a partir del Centre espacial John F. Kennedy en Florida, per explorar la Luna. Lo 20 de julhèt de 1969, Neil Armstrong e Edwin "Buzz" Aldrin, Jr, foguèron los primièrs umans d'aterrar sus la superficia lunara, lo tresen òme d'equipatge Michael Collins demorèt dins lo modul de comandament.
Aquesta mission americana es considerada coma un acompliment major dins l'istòria de l'exploracion espaciala. Apollo 11 èra la cinquena mission abitada del programa espacial american Apollo. Per aqueste capitada, l'agéncia espaciala americana, la NASA, realizèt l'objectiu fixat pel president John F. Kennedy en 1961, qu'èra de pausar un equipatge sus la Luna abans la fin dels ans 1960 e demonstrèt sens contestacion possibla la superioritat dels Estats Units subre l'Union Sovietica dins le domeni espacial.


text:
Kick-boxing
Lo tèrme kick-boxing designa un ensems de disciplinas o espòrts de combat qu'utilizan los pès e los ponhs. En particular es una de las disciplinas de bòxa pès-ponhs que desvolopèron primièr los japoneses e après los nordamericans.
A mejans dels ans sesenta lo japonés Kurosaki, practicant de Karate Kiokushinkai, viajèt a Tailàndia descubrient lo Muay-Thai. A su retorn al Japón decidièt mezclar sas tecnicas de Karate amb las del Muay-Thai, suprimient los còps de cod e genolh, así nacièt un nov espòrt denominat kick (patejar) boxing (boxear).
Entre los pas japoneses que mai éxits consiguièron, destacan lo francés Christian Guillaume, qu'en 1969 consiguièt cuatre victòrias e dos nuls; e l'american Benny "The Jet" Urquidez, que'en 1977 ganèt Tatsuyuki Suzuki en cuatre asalts.
Lo 1973 Urquidez e Howard Hanson crearon la W.K.A. (Asociacion Mondial de Karate), cambiant ans après la "K" de karate per la de Kick-Boxing.
Los campeons mai coneguts son Rob Kaman, Benny Urquidez, Dennis Alexio, Marek Piotrowski e Ernesto Hoost.
Reglamento[modificar | modificar la font]
Los còps de ponh e pierna (patada o còp de pè) estan autorizats per sobre de la cintura, los barrids e los low kicks (còps amb la pierna al musl) tanben estan autorizats.
Los combats amateurs se celebran en tres asalts, e los profesionals pasan dels cinc asalts; 10 en campeonats d'Euròpa e 12 dins los campeonats del mond, amb un descans d'un minut entre asalts.
Los còps amb la pierna al musl (low kick) solen marcar la diferéncia dins los combats.
Indumentaria[modificar | modificar la font]
Pantalons (largs o corts), guants e protectors per la boca e los genitals; dins los combats femenins an de portar protector de pech e botins (opcionals dins los profesionals).


text:
Melatonina
La melatonina o N-acetil-5-metoxitriptamina es una ormona amassada en totes los organismes vivents, en concentracions que vàrian segon lo cicle diürne/nocturne. La melatonina se sintetiza a partir del neurotransmetor serotonina. Se produsís, principalament, en la glandula pineala, e participa a una granda varietat de procèsses cellulars, neuroendocrins e neurofisiologics. Una de las caracteristicas mai particularas per çò qu'es de la biosintèsi pineala de melatonina es sa variabilitat al cors del cicle de 24 oras, e sa responsa precisa a cambiaments d'illuminacion. Per aquela rason, la melatonina se considèra una neuroormona amb foncion apertienta en la fisiologia circadiana. Fòrces de sos efièches biologics se devon a son accion suls receptors de la melatonina e d'autras mai a son accion potenta coma antioxidant, que jòga un ròtle fòrça especial en la proteccion de l'ADN nuclear e mitocondrial.


text:
Novempopulània
Novempopulània (egaument aperada Aquitania novempopulana o Aquitània IIIau) qu'èra ua província romana gessida de la division de la província de Gàllia Aquitània en tres (e correspondèva haut o baish a l'anciana Aquitània). La soa capitau qu'èra Eusa (uei en Armanhac - departament de Gers).
Novempopulània que voleva díser "país deus nau pòbles". Aqueths pòbles qu'èran :
- Los Tarbelli (de l'actuau Labord dinc a Shalòssa).
- Los Auscii (de l'actuau Aush, en Armanhac)
- Los Bigerri (de l'actuau Bigòrra).
- Los Convenae (de l'actuau Comenge).
- Los Consorani (de l'actuau Coserans).
- Los Lactorats (de l'actuau Leitora, en Lomanha)
- Los Elusats (de l'actuau Eusa)
- Los Vassei (de l'actuau Gironda)
- Los Boii (deu país de Bug)


text:
Traitesa
La traitesa es una circonstància agravanta de la responsabilitat criminala, generalament observada dins los delictes contra las personas. Se pòt trapar son origina luenchenca dins l'ordenament juridic de mantun país d'Euròpa.
Se considèra per traitesa lo fach de cometre un delicte "a traïson e a còp segur": "Es l'emplec de mejans, de biais o de manièras dins l'execucion del fach que tendon a assegurar lo delicte, sense risc per l'autor, d'accions que provengan de la defensa que pòsca far lo subjècte passiu o un tresen".
Dins los libres de doctrina penala classica, un dels exemples de traitesa es l'assassinat de Juli Cesar de las mans de Brut. Dins l'òbra de William Shakespeare, Juli Cesar, lo dictator pronóncia sas famosas darrièras paraulas a Brut: Tu quoque, Brute, fili mi (Tu tanben, Brut, filh mieu). Brut foguèt un dels principals ideològs e actors de l'assassinat, pr'amor que sabiá que Juli Cesar li confiariá, son filh adoptiu.


text:
Organyà
Organyà es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha).
Omelias d'Organyà[modificar | modificar la font]
L'an 1904 se trobèt a la rectoria de la vila un dels tèxtes en pròsa mai ancians escrichs en catalan. Lo responsable d'aquela trobalha foguèt l'istorian Joaquim Miret i Sans. Lo tèxt, conegut coma las Omelias d'Organyà (les Homilies d'Organyà en catalan), correspond a sièis sermons amb comentaris de divèrses evangèlis e epistòlas. La siá datacion cal la situar entre la fin del sègle XII e lo començament del XIII. A l'ora d'ara lo manuscrit se tròba a la Bibliotèca de Catalonha de Barcelona.


text:
Canariomys
Aqueste genre de rosegaires de la sosfamilha dels Murins compren doas espècias endemicas de las Illas Canàrias, totas doas atudas : * Rat gegant de Tenerife (Canariomys bravoi Crusafont Pairó e Petter, 1964), del Pleistocèn de Tenerife * Rat gegant de la Granda Canaria (Canariomys tamarani Lopez-Martinez and Lopez-Jurado, 1987), de l'Olocèn de la Granda Canaria
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Canariomys dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 584992 Canariomys Crusafont-Pairo and Petter, 1964 (en)


text:
-204
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -204 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Segonda Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Desbarcament d'una flòta romana menada per Scipion l'African en Africa per atacar dirèctament Cartage. Capitèt de s'aliar ambé lo cap numida Massinissa mai sei fòrças mau capitèron de conquistar Utica.
Egipte[modificar | modificar la font]
Mòrt dau faraon Ptolemèu IV entre julhet e aost. Lei rasons d'aquela disparicion son desconegudas. Son fiu Ptolemèu V li succediguèt lo 8 d'aost sota la regéncia de sa maire Arsinoe III. Pasmens, un complòt menat per d'aristocratas (Agathocles, Sosibi) capitèt d'assassinar la regenta en setembre e de prendre lo poder. Aquò entraïnèt un afebliment important dau poder politic dei Lagides que comencèt un declin acomençat dins lo corrent dei darriereis annadas dau rèine de Ptolemèu IV. Lei Seleucids aprofichèron rapidament aquela situacion per atacar lei territòris egipcians asiatics.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra opausant lei Chu ai Han. En dificultat, lei tropas Han deguèron se retirar dins la region de la vila de Xingyang. Pasmens, maugrat una defensa acarnada e ben organizada, foguèron tornarmai batudas e obligadas d'abandonar la ciutat ai fòrças de Xiang Yu. Pasmens, coma leis annadas precedentas, lo venceire mau capitèt d'esplechar sa victòria per rompre la resisténcia de seis adversaris. Au contrari, lei Han capitèron de se reorganizar e de perseguir lo conflicte dins la província de Henan onte prenguèron pauc a pauc l'avantatge sus lei soudats Chu lassats dei combats e secutats per lei populacions localas (→ 203 av. JC).


text:
-294
Aquesta pagina concernís l'an -294 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Temptativa espartenca per empachar la conquista de plusors ciutats de Peloponès per lei Macedonians. Pasmens, l'armada menada per lo rèi Archidamus IV mau capitèt e foguèt vencuda dos còps per son adversari. Pasmens, la Lacedemònia gardèt son independéncia e foguèt pas dirèctament atacada car Demetrius Poliorcetes deguèt anar combatre dins lo nòrd de son Reiaume avans l'afondrament definitiu deis Espartencs.


text:
Viarmes
Viarmes es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Val d'Oise e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Viarmes proven del provençal olm o olme, derivat del latin ulmus, orme, #qu'èra l'arbre sagrat dels Bellovaques, vilatge gaulois del Beauvaisis. Una autra origina evocada es via armorum, rota de las armas, perque Viarmes i aviá situat sus la rota dintre Lutèce e lo camp militar de Jules César situat a Gouvieux. A la fin del Sègle XI, la parròquia a donat per Renaud de Clermond al prieuré de Sant-Martin-de detlos-Camps de París. Distincion de las La Fontaine en 1525, lo vilatge ven la proprietat de Jean-Baptiste Élie Camus de Pontcarré, prévôt dels vendeires de París, en 1758 #que #far reconstruire lo castèl lo meteis an e #que #far perforar en 1763 la carrièra de París a Viarmes. La linha de camin de fèrre Montsoult-Luzarches a inaugurat en 1880, amb una estacion en la comuna.
-
Fila:Viarmes, square Halbout e ranquejar de la glèisa.jpg
Lo square Halbout, redond-ponch sus l' avenguda Georges-Clemenceau, amb lo campanal de la glèisa en posteriora-plànol.
-
Fila:Viarmes, luòc Pierre Salve costat es.jpg
Lo luòc Pierre-Salve (segon l'ancian senador e cònsol de Viarmes), près del castèl e al nòrd de la glèisa. Es aicí #que s'an los mercats setmanièrs.
-
Fila:Viarmes, Mestièr de torisme, carrièra de París.jpg
Lo Burèu del Torisme, carrièra de París, al nòrd del bourg.
-
Fila:Viarmes, encreuament Charles-de-Gaulle.jpg
Lo encreuament Charles-de-Gaulle al nòrd de la vila, ont desbocan sièis carrièras. Las linhas de beguts s'arturan egalament aicí.
-
Le nom de Viarmes provient du provençal olm ou olme, dérivé du latin ulmus, orme, qui était l'arbre sacré des Bellovaques, peuple gaulois du Beauvaisis. Une autre origine évoquée est via armorum, route des armes, car Viarmes était situé sur la route entre Lutèce et le camp militaire de Jules César situé à Gouvieux. À la fin du Sègle XI, la paroisse est donnée par Renaud de Clermond au prieuré de Saint-Martin-des-Champs de Paris. Seigneurie des La Fontaine en 1525, le village devient la propriété de Jean-Baptiste Élie Camus de Pontcarré, prévôt des marchands de Paris, en 1758 qui fit reconstruire le château la même année et qui fit percer en 1763 la rue de Paris à Viarmes. La ligne de chemin de fer Montsoult-Luzarches est inaugurée en 1880, avec une gare dans la commune.


text:
Estats Pontificaus
Leis Estats Pontificaus son un ensems de regions que foguèron sota l'autoritat temporala dau papa. Existiguèron de 752 a 1870 e èran situats en Occitània e en Itàlia. La partida occitana desapareguèt durant la Revolucion Francesa quand Avinhon se revoutèt còntra lo papa e foguèt annexada per França. La partida italiana desapareguèt entre 1860 e 1870 durant lo procès d'unificacion d'Itàlia. Sa desaparicion foguèt oficialament acceptada en 1929 après la signatura deis acòrds de Latran.


text:
Filibustièr
Filibustièr (del francés flibustier, e aqueste de l'anglés freebooter, e aqueste del neerlandés vrijbuiter 'que s'apropia un butin liurament'; atanben podriá venir de l'anglés fly-boat 'tipe de velièr rapid') èra lo nom que recebiá lo pirata qu'al sègle XVII fasiá partida dels grops agissents dins la mar de las Antilhas. Lo darrièr trionf d'aquestes piratas foguèt la presa de Cartagena de Indias en 1697, amb l'ajuda d'una flòta de corsaris franceses. Tre aquel moment son nombre s'es amendrit rapidament, e se trapa pas de referéncias istoricas d'els a comptar del sègle XVIII.
Autra accepcion[modificar | modificar la font]
Lo nom de filibustièr foguèt recuperat al sègle XIX, subretot dins los païses anglosaxons, per designar los aventuraires americans qu'ensagèron de jogar dins aquesta epòca un ròtle politic en Mexic e America Centrala, generalament a l'encontra dels govèrns establits, en utilizant de metòdes pròches de la piratariá. Lo mai conegut foguèt William Walker.


text:
Bernat de Ventadorn
Bernat de Ventadorn èra un trobador lemosin de la mitat del sègle XII. Es famós per son mestritge e mai per la popularizacion de l'estil trobadorenc trobar lèu, e per sas Cansos prolificas, qu'ajudèron a definir lo genre e a establir la forma "classica" de poesia de l'amor cortés, e foguèt imitat e reproduit per fòrça trobadors del meteis sègle[1] .
Segon Uc de Sant Circ, Bernat èra lo filh d'un fornièr del castèl de Ventadorn en Lemosin. Aprenguèt probablament l'art de cantar e d'esciure de son mèstre Eble III de Ventadorn. Malurosament s'amorosèt de la femna d'aqueste darrièr e deguèt alara fugir en Normandia a la cort dels Plantagenèsts ont trobèt gràcia alprèp d'Alienòr d'Aquitània. Protegit per divèrsas dònas, puèi per Raimon V de Tolosa, acabèt sa vida dins un monestièr.
Extrach[modificar | modificar la font]
Lo tems vai e ven e vire
Per jorns, per mes e per ans,
Et eu, las no.n sai que dire,
C'ades es us mos talans.
Ades es us e no.s muda,
C'una.n volh e.n ai volguda,
Don anc non aic jauzimen.
Pois ela no.n pert lo rire,
E me.n ven e dols e dans,
C'a tal joc m'a faih assire
Don ai lo peyor dos tans,
- C'aitals amors es perduda
Qu'es d'una part mantenguda -
Tro que fai acordamen...
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Wilhelm, James J. "Lyrics of the Middle Ages" (46).


text:
Giordano Bruno
Giordano Bruno (Nola, Campània 1548 - Roma 17 de febrièr de 1600) èra un filòsof italian executat per eretgia.
Son nom de naissença èra Filippo, nascut a Nola, prèp de Nàpols, filh del soldat Giovanni Bruno. Prenguèt lo nom de Giordano quand venguèt fraire dominican al monastèri de Sant Domenico prèp de Nàpols. En 1572 foguèt ordenat capelan.
S'interessèt a la filosofia, amb una memòria excepcional, foguèt atirat per las idèas qu'alara se tornèt descobrir d'Ermès Trismegist, e Platon.
En 1576 deguèt partir de Nàpols per evitar la Inquisicion. Fugiguèt Roma pel meteis motiu, e tanben daissèt l'ordre dels dominicans. Viatgèt cap a Gènoa, venguèt calvinista, abans d'èsser excomunicat, e forçat a anar an França, ont demorèt pendent fòrça ans, jos la proteccion de poderoses protectors. En aquela epòca publiquèt vint libres, que Cena de le Ceneri (1584), e De l'Infinito, Universo e Mondi (1584). En aquela darrièra òbra defend las teorias de Copernic.
En 1586, aprèp una violenta disputa sus "un instrument scientific", abandonèt França per anar a Alemanha, e a Helmstadt foguèt excomuniat pels Luterians. En 1591 acceptèt una invitacion a Venècia, ont fogièt arrestat per l'Inquisicion, jutjat, e transportat per un procès a Roma, en 1593, ont demorèt sièis ans abans d'èsser jutjat. Lo procès lo capitèt lo Cardinal Bellarmine. Refusèt de se retractar, e foguèt declarat erètge, e liurat a las autoritats secularas lo 8 de genièr de 1600. Moriguèt cremat lo 17 de febrièr de 1600, al Campo dei Fiori, una plaça popular de Roma, ont una estatua remembra l'eveniment.
Somari
La cosmologia a la mitat del sègle XVI[modificar | modificar la font]
A la mitat del sègle XVI, las teorias de Copernic, se difusavan pas rapidament. Lo primièr filosòf que i aderiguèt foguèt Giordano Bruno, que va obtenir d'aquelas teorias un ensemble de consequéncias que, segon lo punt de vista de la cosmologia del sègle XX, son extrèmament davancièras. Aquelas novetats se podián interpretar coma una contradiccion amb las idèas tradicionalas que consideravan lo cèl coma immudable, incorruptible, e superior a la region terrèstra. Pasmens, l'astronomia de Copernic foguèt solament admesa per fòrça pauc astronòms, que, amb prudéncia, los alemands Michael Maestlin (1550-1631), e Cristoph Rothmann. L'anglés Thomas Digges, autor d'A Perfit Description of the Caelestial Orbes, en que i aderiguèt amb entosiasme. Galilèu (1564-1642) e Kepler (1571-1630) èran tròp joves a l'epòca, e tanpauc Giordano Bruno, èra pas estrictament un astronòm, mas un filosòf, l'unic qu'acceptèt las tèsis copernicianas a la segonda mitat del sègle XVI. Dins sas òbras, publicadas entre los ans 1584 e 1591.
Segon Aristòtel e Platon l'Univèrs èra finit e esferic. Aviá coma darrièr tèrme l'esfèra del primum mobile, subjècte del motor diürne que se transmetiá a l'interior de l'Univèrs, e que li foguèt conferit per una intelligéncia transcendenta e extraterrèstre (Dieu o lo primièr motor immobil). Totes las estelas fixas èran en una esfèra, e totes a la meteissa distància de la Tèrra, immobila, e centrale; Ptolemèu los atierèt, fins a un nombre de 1.022, e las gropava en 48 constellacions. Las Planetas èran dins d'esfèras (o òrbas) solidas, e se mòvon i essent fixadas. Copernic conservava l'idèa de las esfèras solidas de las planetas, mas atribuiguèt a la Tèrra totes los movements estellars, immobilizant las estelas fixas, e lo Solelh ven lo novèl centre immobil. Daissava als filosòfs lo problèma de determinar se la partida superiora de l'estelum es finit o infinit.
Las idèas de Giordano Bruno[modificar | modificar la font]
Bruno sostenguèt l'idèa que se la Tèrra seguís un movement de rotacion, lo movement diürne estellar torna en una illusion, e i a pas mai de motiu de pensar que las estelas demòran eqüidistantas del centre, e que l'estelum siá finit. Thomas Digges ja arribèt a la meteissa concluson en 1576. Mas segon el, l'estelum infinit es lo lar de Dieu, los àngels, e los benaüroses. Digges perseguèt dins l'idèa de las esfèras de las planetas, e mostrava que la Tèrra es l'unic luòc ont se produsiá la naissença e la mòrt; e, per consequéncia, coma un luòc imperfièch al respècte a la immutabilitat dels cèls, e a la beatitud estellara. En 1584 Bruno publiquèt dos importants dialògs filosofics ont elimina las esfèras planetàrias abans que lo faguèsse Cristoph Rothmann, en 1586, e Tycho Brahe, en 1587. Concebèt l'idèa d'un cèl fluid, plen d'una substància (aire pur, etèr, o spiritus) qu'opausa pas de resisténcia al movement dels astres, que se mòvon per sa pròpia impulsion. Abandonèt l'idèa de ierarquia dins l'Univèrs. La Tèrra es un astre pas mai. Dieu pas mai a una relacion especiala amb aquela region, mas la meteissa dins totes las regions, e considerèt l'Univèrs coma infinit , per qualitat pròpia. Bruno afirmèt tanben que l'Univèrs es omogenèu, remplit dels quatre elements (aiga, tèrra, fuòc, e aire), que compausan tanben los astres, e sometèt la matèria a una unica lei universala e necessària. Mas se i a pas de diferéncias entre los astres, e entre la Tèrra e lo cèl, entre lo Solelh e las estelas, aquò implica que lo Solelh es un estela mai, e las estelas son de solelhs. Se l'Univèrs es omogenèu, coma ditz Bruno, los autres estelas tanben an de planetas. Atal l'Univèrs ven omogenèu, e infinit, tant dins l'espaci coma dins lo temps. Atal doncas, aquela concepcion va encontra de la concepcion crestiana. Contradich l'idèa d'un jutjament darrièr, amb un l'Univèrs estable e permenant fin alara. L'idèa de Dieu es immanent dins un Univèrs infinit.
L'ensemble format pel Solelh e las planetas es l'unitat fondamentala de l'Univèrs infinit. Segon Bruno, la poténcia infinida d'un Dieu infinit crèa necessàriament un Univèrs infinit, format per un nombre infinit de sistèmas solars, separats per de vastas regions plenas d'etèr, perque l'espaci vuèit existís pas. Bruno arribèt pas cap al concèpte de galaxia. Las Cometas son una partida del synodus ex mundis, astres, e pas - coma lo sostenon d'autres autors – de creaturas efemèras, instruments divins, qu'anòncian la providéncia. La cometa es un monde, es a dire, un astre permenant, format pels quatre elements. Sa concepcion cosmologica es marcada per l'infinit, l'omogeneïtat, e l'isotropia. L'unitat es lo sistèma planetàri. La matèria es unida a un principi actiu animista, e intelligent, d'estructura discontunha, facha d'atòms. Amb aquela perspectiva materialista e animista, infinidista e atomista, Giordano Bruno anticipèt los tèmas essencials de la cosmologia del sègle XX.
Las idèas de Giordano Bruno, e la Glèisa Catolica[modificar | modificar la font]
Se ditz que foguèt cremat per son Copernicanisme, mas atal es pas segur, perque son pensament teologic èra sufisentament divergissent de la teologia de la Glèisa Catolica, que deuriá èsser, de fach, jutjat per docetisme. Totas sas òbras èran citadas dins l'Index Librorum Prohibitorum, en 1603.
Quatre cents ans pus tard, la Glèisa Catolica jol papat de Joan Pau II, exprimiguèt la reconeissença d'una error quand aviá condemnat Bruno.
En 1600, quand moriguèt cremat per l'Inquisicion, per un afrontament entre questions teologicas e scientificas, las idèas medievalas sortiguèron feridas a mòrt. Quand foguèt anonciada la senténcia, que seriá executat "piosament, sens efusion de sang" (de fach tuat pel fuòc) diguèt: "Ai mai paur per vosautres que venèm de prononciar la senténcia que per ieu ven de l'entendre", significant que la Glèisa Catolica sabiá lo crime contra l'umanitat qu'estava de cometre en creant un martir de la pensada.


text:
Ramadan
Ramadan o Ramadam (en arabi رَمَضَان, ramadan, ramaḍān) es lo noven mes del calendièr musulman qu'a 30 jorns. S'utiliza indiferentament lo mot de ramadam per designar aquel mes e, per metonimia, lo june especial (sawm) que se passa pendent aquel periòde, e que constituís un dels cinc pilars de l'islam. Lo mot de ramadan ja èra lo nom del noven mes dins la cultura aràbia anteriora a l'arribada de l'islam; la paraula deriva de la raiç aràbia rmḍ, que fa referéncia a « calor intensa » e « secada ».
Pendent tota sa durada, los musulmans (salvat los malauts, las femnas emprenhadas o que alachan, los enfants pichons, los vièlhs o tot autra persona per la quala aquel june estricte poiriá amenaçar la santat) devon ingerir o introduire pas res dins son còrs dempuèi l'alba fins al crepuscul, es a dire pas manjar ni beure pas res, e a mai s'absténer de fumar, de se perfumar e d'aver de relacions sexualas, durant las oras del jorn. Cada vèspre, la rompedura del june quotidian a un caractèr festiu, ocasion de reünions de familha, de lecturas partejadas de l'Alcoran o de far caritat pels paures. Lo mes pren fin amb l'Id al-fitr, la fèsta de la rompedura del june, que comença lo primièr jorn del mes seguent, xawwal, e qu'es ocasion de grandas festivitats.
Pendent lo mes del ramadan se celèbra la Nuèit del Destin (Làylat al-Qadr). Segon la tradicion, seriá durant aquela nuèit que lo Coran seriá estat revelat per l'àngel Gabrièl al profèta Maomet.
Datas de senhalar[modificar | modificar la font]
- 02 de ramadan, revelacion de la Torà a Moïses (tradicion del chiisme).
- 10 de ramadan, mòrt de Khadija, la primièra esposa de Maomet.
- 12 de ramadan, revelacion evangelica a Jèsus (tradicion del chiisme).
- 15 de ramadan, naissença de l'imam al-Hàssan ibn Alí.
- 17 de ramadan, victòria dels musulmans a la batalha de Badr.
- 18 de ramadan, revelacion del Libre dels Salms a Dàvid (tradicion del chiisme).
- 21 de ramadan, mòrt del califa Alí ibn Abi-Tàlib.
- 23 de ramadan, revelacion del Coran a Maomet (tradicion del chiisme)
- Nuèit del 26 al 27 de ramadan, Nuèit del Destin quand, segon la tradicion sunnita majoritària, la revelacion del Coran a Moamet.


text:
Josep Carner
Josep Carner i Puigoriol (Pere de Maldar) (Barcelona, 9 de febrièr de 1884 - Brussèlas, Belgica, 4 de junh de 1970), foguèt un poèta, jornalista, autor de teatre e traductor catalan. Es conegut jos l'escais de princi dels poètas catalans e es considerat coma lo representant màger de la poesia del Noucentisme.
Biografia[modificar | modificar la font]
En 1897 Carner dintrèt a l'Universitat de Barcelona, ont descobriguèt lo catalanisme. Obtenguèt sa licéncia de Drech e Filosofia. En aquel temps collaborèt a las revistas Montserrat e L'Atlàntida, demest fòrça d'autras. Dirigiguèt de fet Catalunya2 (1903-1905), Empori (1907-1908) e Catalunya (1913- 1914). En 1911 foguèt designat coma membre de la Seccion Filològica de l'Institut d'Estudis Catalans, e collaborèt amb Pompeu Fabra a la fixacion e a l'enriquiment de la lenga catalana.
A la debuta del sègle XX participèt a La Veu de Catalunya, e i escriguèt fins a 1928. En 1915 se maridèt amb la chilena Carmen de Ossa ( -Liban, 1935), e aguèron amassa dos enfants: Anna Maria e Josep.
Renovador de la poesia, de la lenga e de la pròsa catalana, creèt un estil novèl de jornalisme politic. Amb Prat de la Riba, dins l'encastre de la Mancomunitat, luchèt per la professionalizacion de la literatura catalana, que considerava adolescenta. Aprèp la mòrt d'aqueste, en 1920 Carner se presentèt a Madrid a de concorses per venir membre del cos consular, e en març de 1921, entamenèt una carrera diplomatica. Partiguèt de Catalonha per s'installar a Gènoa amb tota la familha coma vicecònsol d'Espanha. Va exercir càrrecs a Gènoa, San José, le Havre, Hendaia, Beirot, Brussellas e París. Durant la guèrra civila espanhòla foguèt un dels pocs diplomatas que servèt sa fidelitat a la Republica. Per encausa d'aquò e del manten de sas conviccions catalanistas e democraticas fèrmas, en 1939 son alunhament de Catalonha venguèt forçat e i tornèt pas viure jamai.


text:
Categoria:Modèl arts
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria a per vocacion d'amassar totes los modèls relatius a las arts.
Categorizacion[modificar | modificar la font]
Aquesta categoria recampa de messatges qu'an vocacion a demorar ligats a la pagina de modèl (ex: modèl d'esbòs). Mercé de seguir la procedura seguenta per las categorizar.
Copiatz-empegatz aqueste còde en bas de la pagina del modèl en indicant lo nom de classament (en defugissent d'inserir un saut de linha abans):
-
- [[Categoria:Modèl arts|Nom (sens accent) jolqual lo modèl serà classat]]
-
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 6 soscategorias, sus un total de 6.
- Paleta de navigacion arts (1 C, 1 P)
B
- ► Modèl Benda dessenhada (3 P)
C
- ► Modèl cinèma (5 P)
L
- Modèl literatura (1 C, 5 P)
M
- Modèl musica (3 C, 8 P)
P
- Ligam portal art (1 C, 5 P)
Articles dins la categoria « Modèl arts »
Aquesta categoria conten los 2 articles seguents.


text:
Sadi Carnot (fisician)
Nicolas Léonard Sadi Carnot (1èr de junh de 1796 - 24 d'aost de 1832) foguèt un fisician e un engenhaire francés. Fiu dau scientific e revolucionari francés Lazare Carnot (1753-1823), foguèt lo premier qu'estudièt lei transferiments de calor d'una maquina de vapor e lei cicles dau motor au començament dau sègle XIX. Descurbiguèt lo segond principi de la termodinamica (o principi de Carnot) e formulèt son premier enonciat. Per aquò, es considerat coma lo « paire de la termodinamica ». Sei trabalhs foguèron publicats en 1824 dins l'obratge Reflexions sus la poissança motritz dau fuòc (en francés : Réflexions sur la puissance motrice du feu). Èran devesits entre cinc partidas principalas tractant de la calor e la poténcia motritz, dau cicle ideau d'un motor perfèct (d'ara endavant dich cicle de Carnot), de la reversibilitat d'aqueu cicle, deis aplicacions de sei descubèrtas a la fisica dei gas e enfin de la possibilitat de crear un motor d'èr. Pasmens, maugrat una presentacion positiva a l'Academia dei Sciéncias per Pierre-Simon Girard (1765-1835), gaire de scientifics èran capables de comprendre la portada de son òbra.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Los Boston Celtics son una equipa de basquetbòl professional que lo sèti es a Boston, Massachusetts (Estats Units), que jòguen a la Division Atlantica de la Conferéncia Èst de l'NBA. Foguèt fondat l'an 1946 e es, amb 17 títols, l'equipa amb mai campionats de l'NBA.[1] Lo grand domeni dels celtics se produsiguèt pendent lo periòde 1957-1969, ont ganhèron 11 campionats en 13 ans, 8 de consecutius. Lo 17 de junh de 2008, ganhèron lo sieu dètz-e-seten campionat après de véncer per 4-2 a Los Angeles Lakers.
- Boston Arena (1946)
- Boston Garden (1946–1995)
- TD Garden (1995–present)
- ↑ NBA Finals: All-Time Champions nba.com


text:
Cabra
La cabra (var. craba, chabra, chiaura) domestica (Capra aegagrus hircus) es una sosespècia domesticada de la cabra salvatja del sud-oèst d'Asia e d'Euròpa de l'èst. La cabra es un membre de la familha dels bovins, e es una parenta pròcha de las fedas, e totes dos son part del grop de las cabras antilòpas.
Las cabras domesticas son de las espècias mai ancianas domesticadas. Pendent de milierats d'annadas, son estadas emplegadas per sa produccion de lach, de carn, de pel, e a mai per sa pèl dins lo mond entièr.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Semblariá que las cabras foguèssen estadas domesticadas per primièr còp tot bèl just fa 10 000 annadas dins las montanhas Zagros d'Iran. Los pòbles ancians e las tribús comencèron de las gardar per tenir a man de lach, de pel, de carn e de pèls. Las cabras domesticas se gardavan generalament en tropèls que se passejavan pels tucs o d'autres airals erboses, sovent tended pels pastres (o pastors) qu'èran en general los enfants o los adolescents de la familha. Aquel biais de foncionar es encara emplegat uèi.
Istoricament, la pèl de las cabras es estada utilizada per fabricar d'oiras per l'aiga e pel vin a l'encòp per viatjar e per transportar lo vin per lo vendre. S'emplegava a mai per far de pergamins, que la pèl èra lo material mai comun que s'emplegava per escriure en Euròpa fins que s'inventèsse l'impression.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Dins d'unes climas las cabras, coma los umans, son capables de s'apariar en quin moment que siá de l'annada. Dins los climas nordics e demest las raças suïssas, la sason de breeding comença tre que la durada del jorn mèrma, e s'acaba a la debuta de la prima. Las femèlas de totas las espécias son en calor cada 21 jorns entre 2 a 48 oras. Una cabra en calor remena sa coa sovent, se sarra del boc se n'i a un a ras, bèla mai fòrt, e pòt tanben patir una davalada d'apetit e una mermada de sa produccion de lach mentre que dure of the heat.
Los bocs (los mascles pas crestats) de las raças nordicas e suïssa son de cabra per l'auton al meteis moment que las femèlas. Aquela calor se caracteriza per una davalada de l'apetit, un interès obsessiu per las femèlas, una lucha frequenta entre los mascles, un comportament veement, e subretot una odor de musc fòrta. Aquela òlga es particulara del bocs que cèrcan la cabra e es causada pas sonque per las glandas dels sucs dels caps mas mai que mai per sa tendéncia a urinar sus sas barbas e pautas anterioras — la femèla a pas aquela odor a mens qu'un boc se foguèsse fretat a ela o que foguèsse en realitat un cabriboc — e es essenciala per portar una fòrta calor a las cabras.
A mai de to live breeding, l'inseminacion artificiala es venguda plan populara en çò dels elevaires de cabras, que permet de melhoraments rapids per encausa de l'informacion que se ten sus la granda varietat de bloodlines.
La durada de la gestacion es d'aperaquí 150 jorns. Los bessons son lo resultat abitual, amb de naissenças single e triplet que son tanben frequentas. Son mens abitualas pasmens las naissenças de quadruplets o quintuplets, e mens encara de sextuplets.
Produches de las cabras[modificar | modificar la font]
Se ditz que la cabra es a debon utila que siá viva o mòrta, ja que dona de carn e de lach e que sa pèl dona de cuèr.
La carn[modificar | modificar la font]
Lo gost de la carn de cabra es comparable al de la carn de l'anhèl.
Lach e formatge[modificar | modificar la font]
Lo lach de las cabras es de melhor degerir que lo de las vacas pels umans e es recomandat pels mainatges e las personas qu'an de dificultats per assimilar lo lach de vaca. A mai, lo lach de cabra ten mens de lactòsa, çò que vòl dire que genèra pas normalament l'intolerància a la lactòsa qu'existís per d'unes grops umans.
Lo lach de cabra es tanben utilizat dins la fabricacion de formatges coma lo Ròcamador.
La pèl[modificar | modificar la font]
La pèl de cabra es emplegada encara uèi dins la confeccion dels gants, de las bòtas, e d'autres produches que necessitan una pèl leugièra.
Fibra[modificar | modificar la font]
Las cabras de cashmere produsisson una fibra, la lana Cashmere, que es una de las melhoras dins lo mond entièr. La fibra de cashmere es plan fina e leugièra.
Simbolisme[modificar | modificar la font]
La cabra o lo boc ocupan una plaça importanta dins las simbolicas religiosas o paganas. L'imatge de la cabra se tròba dins la figura del capricòrne dins l'oroscòp occidental e es tanben un signe de l'oroscòp chinés. Es un animal sovent associat als sacrificis e un personatge recurrent dins lo mond de la magia o de la mascariá.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) La Chèvre : la revue des éleveurs de chèvres
- Goat breeds
- Goat resources
- Goat care and feeding guide
- Abraham Lincoln's sons kept pet goats inside the White House
- The American Dairy Goat Association Home Page
- Ruminations, The Nigerian Dwarf and Mini Dairy Goat Magazine
- American Goat Society
- Miniature Dairy Goat Association
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Referéncias extèrnas[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Capra aegagrus (en)
- Referéncia ITIS : TSN 180715 Capra hircus L., 1758 (en)
- Referéncia NCBI : Capra hircus (en)
- Referéncia IUCN : espècia Capra aegagrus hircus L., 1758 (en)
- Referéncia GISD : espèce Capra hircus (en)