text:
Opiacèu
Los opiacèus son de substéncias derivadas (al sens larg) de l'òpi e agissent suls receptors opiacèus. Los compausats essent pas quimicament aparentats a l'òpi (es a dire non derivats o sintetizats a partir de compausats naturalament present dins l'òpi) mas avent una accion similara als opiacèus suls receptors opiacèus son designats jol tèrme opioíds.
La morfina e d'autres opiacèus son utilizats en medecina per lor poderoses accion analgesica.
Los opiacèus provòcan una fòrta dependéncia fisica e psicologica, levat lo loperamid que passa pas la barrièra ematoencefalica.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Los opiacèus naturals se destria en dos grops d'alcaloïdes: los derivats del fenantrèn e aqueles de l’isoquinoleïna
Drivats del fenantrèn[modificar | modificar la font]
- Naturalament presents dins l'òpi: morfina, codeïna, tebaïna.
- Dervats artisanals: decoccions coma lo rachacha, laudanum.
- Derivats miègsintetics: diidrocodeïna, eroïna, idromorfòna, oximorfòna, idrocodòna, oxicodòna.
- Sintetics: metadòna, tilidina, tramadòl
Derivats de l’isoquinoleïna[modificar | modificar la font]
- Naturalament presents dins l'òpi: papaverina, noscapina (o narcotina), nacreïna.
Vejats tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Immunosupressor
- Narcotics Anonimes
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Thomas de Quincey Confessions d'un opiomane anglais.
- Jean Cocteau Opium.


c: text/html

text:
1941
Aquesta pagina concernís l'an 1941 del calendièr gregorian.
Somari
EvenimentsModificar
OccitàniaModificar
FrançaModificar
EuròpaModificar
- 22 de junh - Començament de l'invasion de l'Union Sovietica per las tropas nazistas pendent la Segonda Guèrra Mondiala.
AlemanhaModificar
Regardant la politica antisemita dau govèrn nazi, la segonda mitat de l'annada marquèt una evolucion importanta car lo regime decidèt de començar l'eliminacion fisica sistematica de la comunautat josieva. Ansin, l'emigracion dei Josieus vèrs lei país estrangiers, encoratjada per la violéncia dempuei 1937-1938, foguèt enebida lo 23 d'octòbre e lei premierei desportacions generalas acomencèron lo 28 de novembre. La conferéncia de Wannsee organizada au començament de l'annada seguenta confirmèt e organizèt lei premiereis execucions dins lei camps d'exterminacion coma Auschwitz II que foguèt dubert lo 8 d'octòbre.
Union SovieticaModificar
Invasion de l'URSS per l'armada alemanda lo 22 de junh. Mobilizant de fòrças fòrça importanta (3,8 milions de soudats, 4 300 carris e 4 400 avions), leis Alemands intrèron aisament sus lo territòri sovietic car l'Armada Roja mau capitèt d'organizar una repòsta ò una retirada organizada. En plaça, laissèt de milions d'òmes enceuclats dins lei regions de Bialystok-Minsk (22 de junh - 9 de julhet), Smolensk (8 de julhet - 5 d'aost) e de Kiev (7 d'aost - 26 de setembre). Per faciar aquela situacion grèva, lo govèrn ordonèt una tiera de mesuras d'urgéncia coma lo desplaçament deis usinas vèrs l'èst ò la destruccion deis infrastructuras e dei recòltas (tactica de la tèrra cremada).
Au començament d'octòbre, après aquelei desfachas e lei pèrdas suplementàrias de Viazma e d'Orel, lei Sovietics deguèron faciar una ataca en direccion de Moscòu. Lo 1èr de novembre, leis Alemands èran a 90 km de la capitala. Pasmens, l'Estat-Major sovietic capitèt de rassemblar de fòrças importantas e ben equipadas a l'entorn de la vila. Sota la direccion dei generaus Gueorgui Júkov e Aleksandr Vassilevski, una tiera de còntra-ofensivas permetèt de blocar l'avançada alemanda a 22 km de Moscòu lo 5 de decembre. Victimas dei condicions climaticas marridas e de la resisténcia acarnada dei Sovietics que perdiguèron entre 500 000 e 1 200 000 òmes dins lo corrent de la batalha, l'armada alemanda deguèt finalament se retirar dins de condicions malaisadas e perdiguèt a son torn de centenaus de milièrs d'òmes (entre 250 000 e 750 000 segon leis estimacions).
AmericaModificar
Estats Units d'AmericaModificar
Lo 7 de decembre, bombardament per suspresa de la basa de Pearl Harbor per Japon. Lo bilanç foguèt de 2 403 soudats ò marins tuats, 2 cuirassats destruchs, 6 cuirassats endomatjats, 5 autrei naviris mens importants endomatjats, 188 avions destruchs e 155 endomatjats. Aquò marquèt l'intrada deis Estats Units dins la Segonda Guèrra Mondiala e la generalizacion dau conflicte a tota la planeta car lo 9, lei Britanics declarèron la guèrra ai Japonés e lo 11, Washington recebèt la declaracion de guèrra d'Alemanha e d'Itàlia.
Dins l'Ocean Pacific, tre lo 8 de decembre, divèrsei posicions estatsunidencas foguèron atacadas coma l'illa de Wake, que foguèt conquistada lo 23 de decembre après una resisténcia acarnada de sa garnison, e Filipinas.
AsiaModificar
ChinaModificar
Coma leis annadas precedentas, lei Chinés – principalament lei nacionalistas e lei senhors de guèrra aliats – menèron divèrsei batalhas defensivas còntra l'armada imperiala japonesa. Dins lo nòrd dau país, aquò comencèt mau amb una desfacha dins lo sud de Shanxi (7 - 27 de mai) que permetèt ai Japonés de prendre lo contraròtle de plusors aisses de comunicacion dins la mitat septentrionala dau país. Pasmens, dins lei fachs, lei Nipons podián solament tenir lei vilas e lei rotas pus importantas e avián pas lei capacitats sufisentas per tenir d'un biais eficaç lei regions ruralas onte se turtavan a la guerilha acarnada menada per lei comunistas e lei païsans. La repression saunosa e violenta empachava pas aquela resisténcia.
Dins aquelei condicions, leis autreis ofensivas japonesas s'acabèron ambé de desfachas dins lo sud de Henan (30 de genier - 1èr de març), a Shanggao (14 de març - 9 d'abriu) e per lo segond còp de la guèrra a Changsha (6 de setembre - 8 d'octòbre). pasmens, dins aqueu darrier sector, lei Japonés comencèron una tresena ataca a partir dau 24 de decembre (→ 1942).
En revènge, en despiech d'aquelei succès, lei Chinés podián pas s'opausar a l'aviacion japonesa que bombardava sei vilas. En particular, 4 000 abitants moriguèron lo 5 de junh a Chongqing.
IranModificar
Ocupacion dau país lo 25 d'aost per lei Britanics e lei Sovietics per melhorar lei comunicacions entre lei dos aliats e empachar leis Alemands d'estendre son influéncia dins aquela region.
ArtsModificar
Sciéncias e tecnicasModificar
EconomiaModificar
NaissençasModificar
- 1 de genièr - Martin John Evans, scientific britanic, Prèmi Nobel
- 7 de genièr - John Ernest Walker, quimista anglés, Prèmi Nobel de Quimia
- 9 de genièr - Joan Baez, cantaira nòrd-americana
- 13 de genièr - Pasqual Maragall i Mira, president de la Generalitat de Catalonha
- 14 de genièr - Faye Dunaway, actritz nòrd-americana
- 14 de genièr - Milan Kučan, president d'Eslovènia
- 21 de genièr - Plácido Domingo, cantaire (tenor) espanhòl
- 23 de genièr - João Ubaldo Ribeiro, escrivan brasilièr (m. 2014)
- 24 de genièr - Neil Diamond, cantaire american
- 24 de genièr - Aaron Neville, cantaire american
- 24 de genièr - Daniel Shechtman, engenhaire e professor american, Prèmi Nobel de Quimia
- 24 de genièr - Marielle Nordmann, arpista lengadociana
- 8 de febrièr - Nick Nolte, actor american
- 12 de febrièr - Dominguinhos, musician, cantaire e compositor brasilièr (m. 2013)
- 19 de febrièr - David Gross, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica
- 3 de març - Yaqub Mammadov, president d'Azerbaitjan
- 16 de març - Robert Guéï, dictator de la Còsta d'Evòri (m. 2002)
- 16 de març - Bernardo Bertolucci, realizator italian
- 26 de març - Richard Dawkins, biologista e etologista britanic
- 29 de març - Joseph Hooton Taylor Jr., astrofisician american, Prèmi Nobel de Fisica
- 30 de març - Wasim Sajjad, president de Paquistan
- 7 d'abril - ʻAkilisi Pohiva, primièr ministre de Tònga
- 13 d'abril - Michael Stuart Brown, genetician american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 19 d'abril - Roberto Carlos Braga, cantaire e compositor brasilièr
- 23 d'abril - Paavo Lipponen, primièr ministre de Finlàndia
- 28 d'abril - Karl Barry Sharpless, quimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 2 de mai - Jules Wijdenbosch, president de Surinam
- 13 de mai - Ritchie Valens, cantaire veneçolan (m. 1959)
- 20 de mai - Goh Chok Tong, primièr ministre de Singapor
- 21 de mai - Joan Ganhaire, escrivan lemosin
- 24 de mai - Bob Dylan, cantaire, musician e compositor nòrd-american, Prèmi Nobel de Literatura
- 31 de mai - Louis J. Ignarro, farmacològ american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 2 de junh – Charlie Watts, musician del grop The Rolling Stones
- 12 de junh - Chick Corea, musician de jazz american.
- 19 de junh - Václav Klaus, president de la Republica Chèca
- 27 de junh - Krzysztof Kieślowski, cineasta polonés (m. 1996)
- 28 de junh - David Johnston, governador general de Canadà
- 30 de junh - Otto Sander, actor alemand (m. 2013)
- 1 de julhet - Myron Scholes, economista american, Prèmi Nobel d'Economia
- 1 de julhet - Alfred G. Gilman, scientific american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina
- 3 de julhet - Liamine Zéroual, president d'Argeria
- 4 de julhet - Tomaž Šalamun, poèta eslovèn (m. 2014)
- 5 de julhet - Epeli Nailatikau, president de Fiji
- 6 de julhet - Fuad Guliyev, primièr ministre d'Azerbaitjan
- 13 de julhet - Luis Alberto Lacalle, president d'Uruguai
- 16 de julhet - Desmond Dekker, cantaire jamaican (m. 2006)
- 21 de julhet - Diogo Freitas do Amaral, primièr ministre de Portugal
- 22 de julhet - George Clinton, musician american
- 23 de julhet - Sergio Mattarella, president d'Itàlia
- 29 de julhet - Masoud Kimiai, realizator iranian
- 30 de julhet - Paul Anka, cantaire canadian
- 2 d'agost - Jules A. Hoffmann, biològ francés, Prèmi Nobel
- 3 d'agost - Hage Geingob, primièr ministre de Namibia
- 18 d'agost - Mohamed Ghannouchi, politician tunisian
- 20 d'agost - Slobodan Milošević, president de Serbia (m. 2006)
- 27 d'agost - Cesária Évora, cantaira capverdiana (m. 2011)
- 8 de setembre - Bernie Sanders, senator american
- 9 de setembre - Otis Redding, musician american (m. 1967)
- 10 de setembre - Stephen Jay Gould, biologista e paleontològ american (m. 2002)
- 13 de setembre - Ahmet Necdet Sezer, president de Turquia
- 15 de setembre - Viktor Zubkov, primièr ministre de Russia
- 19 de setembre - Mama Cass, cantaira americana (The Mamas & the Papas) (m. 1974)
- 4 d'octobre - Anne Rice, escrivana americana
- 5 d'octobre - Eduardo Duhalde, èx-president d'Argentina
- 9 d'octobre - Chucho Valdés, musician e compositor cuban
- 13 d'octobre - Paul Simon, musician e compositor american
- 30 d'octobre - Theodor Wolfgang Hänsch, fisician alemand, Prèmi Nobel de Fisica
- 5 de novembre - Art Garfunkel, cantaire nòrd-american
- 23 de novembre - Franco Nero, actor italian
- 19 de decembre - Maurice White, cantaire, compositor e musician american (Earth, Wind & Fire) (m. 2016)
- 19 de decembre - Lee Myung Bak, president de la Corèa del Sud
- Carmen Vera, escrivana extremenca
DecèssesModificar
- 4 de genièr - Henri Bergson, escrivan francés, prèmi Nobel de Literatura (n. 1859)
- 8 de genièr - Robert Baden-Powell, fondator dels Boy Scouts (n. 1847)
- 13 de genièr - James Joyce, escrivan irlandés (n. 1882)
- 29 de genièr - Ioannis Metaxas, dictator de Grècia (n. 1871)
- 21 de febrièr - Frederick Banting, mètge canadian, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1891)
- 28 de febrièr - Rei Anfós XIII d'Espanha (n. 1886)
- 4 de març - Ludwig Quidde, pacifista alemand, Prèmi Nobel (n. 1858)
- 28 de març - Virginia Woolf, escrivana britanica (n.1882)
- 3 d'abril - Pál Teleki, primièr ministre d'Ongria (n. 1879)
- 21 de mai - Alberto Guerrero Martínez, president d'Eqüator (n. 1884)
- 4 de junh - Emperaire Guilhèm II d'Alemanha (n. 1859)
- 18 de junh - Cecilio Báez, president de Paraguai (n. 1862)
- junh (possiblement) - Aleksander Prystor, primièr ministre de Polonha (n. 1874)
- 29 de junh - Ignacy Jan Paderewski, pianista, compositor e tresen primièr ministre de Polonha (n. 1860)
- 26 de julhet - Benjamin Lee Whorf, lingüista american (n. 1897)
- 26 de julhet - Kazimierz Bartel, primièr ministre de Polonha (n. 1882)
- 4 d'agost - Mihály Babits, poèta, escrivan e tradutor ongrés (n. 1881)
- 7 d'agost - Rabindranath Tagore, escrivan indian, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1861)
- 14 d'agost - Pau Sabatièr, quimista occitan, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1854)
- 12 de setembre - Hans Spemann, embriologista alemand, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (n. 1869)
- 24 d'octobre - Louis Renault, fondator de Renault (n. 1877)
- 29 d'octobre - Károly Huszár, primièr ministre d'Ongria (n. 1882)
- 18 de novembre - Walther Hermann Nernst, quimista alemand, Prèmi Nobel de Quimia (n. 1864)
- 18 de novembre - Chris Watson, primièr ministre d'Austràlia (n. 1867)
Prèmi NobelModificar
- Prèmi Nobel de Fisica : non atribuit
- Prèmi Nobel de Quimia : non atribuit
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : non atribuit
- Prèmi Nobel de Literatura : non atribuit
- Prèmi Nobel de la Patz : non atribuit

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Destriada en 2011 en Lozèra per de membres de l’associacion ''Contes et Rencontres'', Malika Verlaguet es apreciada per sei talents, sa jovença e son energia contagiosa.
De son accent deliciós, ont se pòu detectar totei leis especificitats dau roergat, chala un public bilingüe, se que non coneissaire, d'istòrias tant fòlas que poëticas.
Ges de morala, mai una lutz. Ges de lectura, mai dau tiatre.
Quasiment cade mòt es sostengut per de gèsts, de mimicas.
Una mesa en scèna un pauc dramatisada, au sen d'un espaci restrench, que pòrta sus eu lo dinamisme e l'entosiasme.
Un varam (une aura) particulier reinha. Lo public, eu, ris regulierament, respònd ai questions, participa. Una interactivetat dins quala se convida la musica, trobant eisament sa plaça dins aquel espectacle bilingüe.


text:
Camin de vida
Alas rompudas, paraulas mudas, aucèls chaplats dins son valat, ...............ramon que crida per la vida e'l seu poder escartairat. i a una flor de pèira seca. ....de sèrps que fintan las cavècas ...de la rosal al gost de sang. Astrada... Parladura... ... qualques mots... .... suls pòts dins lo potz !
lo fial de vida , perdut que mena d'un viòl l'enfant dusca a l'arena al sen flac e dur de barena, dels escalpraires de tota mena, .... Pffftt....loisa , blau, blanc, e roge . Chemin des Dames, quin abeluc, quin benastrucs e quin malastre ! roge, blanc, blau , roge, blanc, blau. Ten dos traucs roges al costat drech... lo vin, blanc, lo rosat de fragosta la tencha roja d'aquel reboge ufla de dòl , lo mal es mòrt . la ròda vira al vent , dins l'òrt Dins la carral, la blanda ritz jauna o negra dins l'aire tebés. Un rainal nhafrat se rabala , dins la sanha d'un valat poirit, de sos uèlhs mascanhats de fèbre suplica per la


text:
566
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 566 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Avars[modificar | modificar la font]
Lòng d'Elba, leis Avars infligiguèt una desfacha au rèi franc Sigebert Ièr (535-575). En cambi d'un acòrd de patz que contentava lei dos camps, lo khan Bayan demandèt de viures per s'installar en Panònia. Aquela region, ambé son clima similar an aqueu de l'estèpa, anava venir sa basa per menar d'incursions còntra lei territòris dei sedentaris vesins (→ 567).
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la politica de redreiçament fiscau iniciat per l'emperaire Justin II (565-578). Per aquò, creèt d'impòsts novèus – per exemple, sus leis importacions de vin – e limitèt lei despensas de l'Empèri. En particular, en matèria sociala, lei distribucions imperialas de pan foguèron d'ara endavant somesas au pagament de 4 solidi. En revènge, en fàcia de la situacion administrativa pauc clara de la fin dau rèine de Justinian (527-565), contunièt de renonciar au pagament de certaneis impòsts per leis ans 560-565.
Regardant la vida de la societat bizantina, l'emperaire se preocupèt tanben dau maridatge e restabliguèt lo drech de divòrci qu'èra estat limitat per Justinian en 542.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Arguel
Arguel es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat a aperaquí 6 km de Besançon e es accessible per la rota nacionala 83 e la RD 473.
Le village est situé à environ 6 km de Besançon et il est accessible par la route nationale 83 et la RD 473.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es a la s-|XII|e}} que los senhors de Arguel fan la siá aparicion. An lo sieu sépulture en la catedrala Santa-Étienne de Besançon. Lo un d'eles, Guillaume de Arguel, es archevêque de la metròpoli comtoise de 1109 a 1117. Guillaume, sire de Arguel, primièr del nom #èsser testimòni de la donation de la glèisa de Sants-Texans per Étienne Doyen,maire Perrenelle l'an 1178. Los sieus mainats #èsser Pierre e Guillaume.
C'est au Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle que les seigneurs d'Arguel font leur apparition. Ils ont leur sépulture en la cathédrale Saint-Étienne de Besançon. L'un d'eux, Guillaume d'Arguel, est archevêque de la métropole comtoise de 1109 à 1117. Guillaume, sire d'Arguel, premier du nom fut témoin de la donation de l'église de Saint-Jean par Étienne Doyen,mère Perrenelle en 1178. Ses enfants furent Pierre et Guillaume.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
La Calandreta « Lo Casalòt d’Aussau »
Un còp èra, un vilatjòt calorós, nomat Lis, qui com un cèrt vilatjòt gaulés resistiva… Mercès a la perseverança e au vam deus uns e deus autes, de Lis purmèr, e deus autes, vienguts deus vilatges adarron (Bruges, Lovièr de Baish, Capbis, Senta Coloma, …), la nosta escòla Calandreta que vadó en 2002. Mercès a l’implantacion de Calandreta, lo vilatge que guarda ua cèrta vita au centre deu vilatge. La Calandreta qu’ensaja de’s hóner dens la vita, lo paisatge, l’istòria deu son vilatge.
En 2002, qu’aubrim las pòrtas de la Calandreta lissesa dab cinc mainats. Uei lo dia, qu’arcuelhem entre 20 e 30 eslhèves de la Tota Petita Seccion au Cors Mejan 2.
La Calandreta au Lis qu’ei gerida per duas associacions : « Lo Casalòt d’Aussau » entà la partida escolara e « Comptines et Galopins » entà la partida periscolara. Duas associacions qui hican en plaça ua dinamica associativa dab projèctes e hèstas numerosas au Lis o aulhors : concèrts, bals, vueit-graèrs, repeishs, Carnaval, … Qu’ensajam d’estar iniciator de l’originalitat !
La Calandreta que hica en òbra projèctes pedagogics simpatics e originaus qui amian los mainats sus las rotas, a pè, a velò, en trin a la descobèrta deu noste patrimòni naturau, istoric e viu. Ua escòla ubèrta suu son vilatge e virada suu monde qui l’adarron.
L’equipa pedagogica que’s tien presta lo mei qui’s posca tà arcuélher los parents, amuishar e explicar lo tribalh pedagogic, partatjar ad arron l’escolaritat de cada eslhève dab los sons parents, partatjar tanben cap aus projèctes.
Qu’ei mercès a la comuna, aus poblants, aus associatius de Lis qui acompanhan los calandrons* suu camin de la vita e qui’us hèn partatjar la lor passion, que podem díser que i hè bon vàder gran au Lis !
Los oraris escolars que son de 9.00 a 12.00 lo matin e de 1.30 a 4.30 lo vrèspe.
La cantina qu’ei assegurada de mieidia a l’ua òra.
Calandreta deu Lis
16, Camin deu Borg
64260 LIS
Tel : 05.59.05.72.21
Le site de l’école est en construction, en attendant voici la page facebook de notre école : http://www.facebook.com/calandreta.lis
* nom donné aux élèves de Calandreta


text:
998
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 998 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Represa dei combats còntra lei Fatimidas dins la region d'Antiòquia que son duc foguèt tuat lo 19 de julhet. Coma en 994-995, Basil II ordonèt lo transferiment de fòrças dempuei Bulgaria per menar una còntra-ofensiva.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]


text:
Timpan (arquitectura)
En arquitectura, un timpan es la superfícia remplissent l'espaci triangular o gable entre un lindal e las arquivòutas. Abitualament correspond a la partida nauta d'un portal.
Etimologicament, lo tèrme (latin tympanum, grèc tumpanum) designa un tambor, una membrana tibat sus una dubertura, dins lo cas la membrana es de pèira, de veiral o de fusta, tibada en travèrs de l'arca.
En l'arquitectura classica e neoclassica, subretot los temples grècs coma lo Partenon de l'Acròpoli d'Atenas, es la zona decorada d'esculturas qu'es dins de lo fronton.
A l'Edat Mejana, ven un espaci mièg circular dins la partida superiora d'un portal romanic o gotica, e sosten la decoracion esculturala.
Pendent la Renaissença e lo Barròc la decoracion escutlturala desapareis.
Timpans de type classic[modificar | modificar la font]
Lo panteon de Roma amb un timpan simple
Timpans romanics[modificar | modificar la font]
Glèisa de Sant Restitut]] : portal a l'antica (Provença) - L'art romanic provençal empruntèt fòrça caracteristicas estilisticas a l'arquitectura de l'antiquitat grecoromana.
Lo Jutjament darrièt: arquivòuta e timpan del portal de la catedrala de Bamberg (Alemanha).
Abadiá de Santa Fe de Concas - Lo timpan romanic representant lo jutjament darrièr (vèrs 1050).
Lo Tetramòrf, segon l'Apocalipsi, simbòl dels quatre Evangelistas e de las quatre estapas de la vida de Jèsus: portal romanic de l'Anciana Catedrala de Sant Trefume d'Arle (Arle) representant los quatre evangistas (vèrs 1180).
Timpans de tipe arabi[modificar | modificar la font]
Timpan en arquitectura: partida superiora d'una pòrta ricament escultada de la Granda Mesquita de Kairuan (en Tunisia); lo timpan es escultat d'un vase estilizat qu'a partir d'el surgisson d'enlaçaments vegetals
Timpans gotics[modificar | modificar la font]
Timpan gotic, Nòtra Dama de París.
Timpan de veiral de la Catedrala de Toul (Lorena).


text:
Chimpanzé
Lo chimpanzé es lo nom comun de doas espècias existissent de monin de genre Pan, ont lo fluvi Còngo forma lo limit entre l'abitat natiu d'ambedoas espècias.[1]
- Chimpanzé comun, Pan troglodytes: lo chimpanzé pus conegut vivent subretot en Africa Occidentala e Centrala.
- Bonobo, Pan paniscus: tanben conegut coma lo "chimpanzé Pigmèu", aquela espècia se tròba dins los bosques de la Republica Democratica de Còngo.
Lo chimpanzés son membres de la familha Hominidae, coma los Gorillas, Umans e Orangotans. Òm pensa que los chimpanzés se dividiguèron de l'evolucion umana fa prèp de 6 milions d'ans e atal las doas espècias de chimpanzés son los pus pròches parents en vida dels umans. Los chimpanzés son los unics membres coneguts de la sostribú Panina. Las doas espècias de Pan se divisèron fa solament un milion d'ans. Mai de 99% de las sequéncias de l'ADN uman e chimpanzés son las meteissas.
Somari
- 1 Istòria de l'evolucion
- 2 Anatomia e fisiologia
- 3 Comportament
- 4 Interaccion amb umans
- 5 Vejatz tanben
- 6 Referéncias
Istòria de l'evolucion[modificar | modificar la font]
Relacions dins evolucion[modificar | modificar la font]
Se considèra ara que lo genre Pan fa part de la sosfamilha Hominidae a que los umans tanben apartenon. Aquelas doas espècias son los parents dins l'evolucion en vida pus prèp dels umans. Lo umans partejavan un ancessor comun amb los chimpanzés fa sièis milions d'ans .[2] La recerca innovanta facha per Mary-Claire King en 1973 trobèt un ADN identic a 99% entre èssers umans e chimpanzés,[3] encara que la recerca dempuèi modifiquèt aquela descobèrta a 94% [4] de semblança, amb almens qualques diferéncias sus l'ADN pas encodat. S'es prepausat quitament que los troglodites e paniscus anen amb los sapiens dins lo genre Homo, puslèu qu'en lo Pan . Un argument en favor d'aiçò es qu'unas autras espècias se tornèron classificada per aperténer al meteis genre sus la basa de mens similitud genetica qu'aquela que i a entre umans e chimpanzés.
Fossils[modificar | modificar la font]
Se trobèt fòrça fossils umans, mas los fossils de chimpanzés se descriguèron pas abans 2005. Las populacions de chimpanzés existissent en Occident e Africa Central se superpausan pas amb los sites essencials de fossils umans en Africa Orientala. Pasmens, ara se sap suls fossils de chimpanzés de Kenya. Aquò indicariá que tant los umans coma los membres de la classa dels Pan foguèron presents dins la Val del Rift pendent la mitan del Pleïstocèn.[5]
Anatomia e fisiologia[modificar | modificar la font]
Lo chimpanzé comun mascle a es grand de 1,7 m quilhat e pesa aperaquí 70 kg; la femèla es un pauc mai pichona. Los braces del chimpanzé comun, quand son estenduts, son la mitat pus longs la nautor del còs e son pus longs que las cambas. Lo bonobo es un pauc pus pichon e pus prim que lo chimpanzé comun mas a de membres pus longs. Las doas espècias utilizan sos braces longs e fòrts per pujar als arbres. Sus la tèrra, los chimpanzés normalament van de quatre patas utilizant coma supòrt sos artelhs per supòrt amb sas mans tancadas. Los pès del chimpanzé son melhors per caminar qu'aqueles de l'orangotan perque las solas del chimpanzé son pus largas e los dets mai corts. Ambedoas espècias pòdon caminar quilhats sus doas cambas quand carrejan d'objèctes amb sas mans e sos braces. Lo pelatge es escur; la cara, los dets, las palmes de las mans e las sòlas dels pès son sens pel; e lo chimpanzé a pas cap de coa. Una massa d'òs en dessús los uèlhs dona a la tèsta un biais retractat e lo nas es plan. Malgrat que las mandibulas sián salhentas, los pòts salhon solament quand un chimpanzé fa morros. Lo cervèl d'un chimpanzé es la mitat de la dimension d'un cervèl uman.[6]
Los chimpanzés rarament vivon aprèp l'edat de 40 en vida salvatja, mas pòdon arribar a l'edat de mai de 60 ans en captivitat. Cheeta, l'eroïna de Tarzan, foguèt que encara viva en 2009 a l'edat de 79 ans,[7] que ne fariá lo chimpanzé pus vièlh del monde. Pasmens, aquela declaracion es contestada.[8]
Comportament[modificar | modificar la font]
Las diferéncias anatomicas entre lo chimpanzé Comun e lo Bonobo son leugièras, mas lo comportament sexual e social son fòrt diferents. Lo chimpanzé Comun a un regim omnivòr, una cultura de caça en gropa baisada amb de mascles beta dirigit per un mascle alfa e de relacions socialas extrèmament complèxes.
Lo Bonobo, d'autra banda, a un regim subretot frugivòr e un comportament egalitari, pas violent, matriarcala e sexualament receptiu. [9] De cara glabra, anant de color ròsa a fòrt escura segon las espècias, mas es generalament pus clara pels individús pus joves, s'escursissent mentre se fan vièlh. Lo Bonobo a los membres superiors mao longs e capitan anar quilhats pus sovent que lo Chimpanzé Comun. Una Universitat d'estudi del Centre Medical de Chicago trobèt de diferéncias geneticas significativas entre las populacions de chimpanzés.[10]. De gropes diferents de chimpanzés an de comportaments culturals diferents amb de preferéncias pels diferents tipes d'esplech.[11]
Lo chimpanzé Comun mòstra de nivèls d'agression mai nauts que lo Bonobo.[12]
Intelligéncia[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés fan d'espleches e los utilizan per obtenir de noiriduras e per de demostracions socialas; an d'estrategias de caça sofisticadas qu'exigisson cooperacion, influéncia e posturas; son conscients dels estatuts, capables de manipulacion e de decepcion; pòdon aprendre a utilizar simbòls e comprendre aspèctes de la lenga umana e tanben qualques aspèctes de sintaxi e concèptes del nombre e sequéncia numerica;[13] e son capable de planejar volontàriament un estat futur o un eveniment.[14]
Utilizacion d'espleches[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés modèrnes utilizan espleches e la recèrca recenta indica que l'utilizacion d'espleches de pèira comencèt fa 4300 ans.[15] Un estudi recent revela que l'utilizacion de tals espleches avançats coma lanças, que los Chimpanzés Comuns de Senegal afilavan amb sas dents, s'utilizan per caçar lo Galago senegalensis.[16][17] Abans de la descobèrta de l'usatge d'espleches pels chimpanzés, se pensava que los umans foguèron l'unica espècia que fasián e utilizavan d'espleches, mas encara mai d'autras espècias utilizant espleches son ara conegudas.[18][19]
Empatia[modificar | modificar la font]
Los estudis recents an mostrat que los chimpanzés s'implican dins de comportaments aparentament altruistas.[20][21]
Las pròvas en favor de l'"espiritualitat dels chimpanzés" son demostracion de dòl, "naissance d'amor romantic", "Dança de la pluèja", apreciacion de belesa naturala coma l'observacion de la cloca del solelh sus un lac, curiositat e respècte cap a fauna qu'es pas una amenaça o una font alimentària pels chimpanzés, empatia cap a d'autras espècias (en alimentant tartugas) e "animisme" o "joc pretenduts" breçant e penchenant pèiras o bastons.[22].
De scientifics escoceses descobriguèron que la relacion dels chimpanzés amb la mòrt es pas plan diferenta de la percepcion umana. Un estudi estudièt lo comportament dels primats davant la mòrt d'una femèla de mai de cinquanta ans nomenada Pansy, qu'avian una malautiá terminala. Quand dintrèt en coma, los scientifics observèron que los autres membres de la comunitat foguèron pus calmes que d'abitud e careçavan la femèla moribonda pendent las nuèches. Aprèp sa mòrt, sa filha demorèt al costat de son còs. La rèsta del grop evitava de passar pel luòc ont èra mòrta. Un autre estudi, realizat a Oxford, confirma l'existéncia de fòrts ligams entre las maires e sos enfants e que demòran, aprèp la mort dels filhs.[23]
Comunicacion[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés comunican d'un biais similar a comunicacion non verbala umana, utilizant vocalizacions, accion de man e expressions facialas. Estudis dels cervèl del chimpanzés revelèron que la comunicacion del chimpanzé activa un airal del cervèl del chimpanzé qu'es en la meteissa posicion que l'airal de Broca, lo centre del lengatge del cervèl uman.[24]
Lengatge[modificar | modificar la font]
Los scientifics foguèron fascinats longemps amb los estudis del lengatge, considerant qu'es una activitat cognitiva umana unica. Per provar aquela ipotèsi, los scientifics temptèron aprendre lo lengatge a qualques espècias d'grands monins. Una primièra temptativa per Allen e Beatrice Gardner pendent los ans 1960 en passant 51 meses aprendent Lenga dels signes americana a un chimpanzé nomenat Washoe. Washoe aprenguèt 151 signes e volontàriament los ensenhèt d'autres.[25] Pendant un periòde de temps pus long, Washoe aprenguèt prèp de 800 signes.[26] Dempuèi, fòrça autres estudis, notablament amb un chimpanzé nomenat Nim Chimpsky, foguèron dirigits amb divèrses nivèls de succès. I a debas en còs entre qualques scientifics, notablament Noam Chomsky e David Premack, sus la possibilitat dels grands monins pas umans per aprene lo lengatge .
Memòria[modificar | modificar la font]
Un estudi d'i a 30 ans a l'Institut de Recèrca dels Primats de l'Universitat de Kyoto mostrèt que los chimpanzés pòdon aprendre a reconóisser los numèros 1-9 e sas valors. Los chimpanzés mòstran una aptitud per la memòria fotografica, demostrèt en experiéncias ont distinguisson 1-9 sus un ecran d'ordinator en mens d'un quart de segonda, e mai lo chimpanzé Ayumu foguèt capable de ensenhar corrècta e lèu las posicions ont apareissent en ordre ascendent. La meteissa experiéncias foguèt temptada pel campion de la memòria mondial Ben Pridmore.[27]
Los monins rison[modificar | modificar la font]
Lo rire poiriá pas se limitar o èsser unic dels umans. Las diferéncias entre lo rire chimpanzé e uman pòdon èsser lo resultat d'adaptacions que l'evolucion permetèt al umana de parlar. L'autoconsciéncia se mòstra amb la pròva del miralh, o l'abiletat per s'identificar per rapòrt als autres, per aquò an las condicions prealablas per rire, atal los animals pòdon rire del meteis biais qu'o fan los umans.
Los chimpanzés, los Gorillas e los Orangotans fan de vocalizacions emblant lo rire en responsa al contacte fisic, dins los jocs de luta e de corsejada, o fasent gratilhs, tan pels chimpanzés salvatges coma captius. Lo rire del chimpanzé comun es pas immediatament reconeissable pels umans, perqué se fa d'inalacions e exalacions alternativas que sonan mai coma respirar e expirar. I a d'exemples que mostrèron que los primats pas umans exprimiguèron jòia. Un estudi analisèt e enregistrèt de sons faches per de pichons umans e Bonobos quand òm lor fan gratilhs. Trobèr, que encara que lo rire del Bonobo foguèt d'una frequéncia pus nauta, lo rire seguís un modèl similar pels enfants umans e amb d'expressions facialas similaras. Los umans e los chimpanzés se gratilhan las meteissas zònas del còs coma las aissèlas e lo ventre. Lo plaser dels gratilhs pels chimpanzés demenís pas amb l'edat.[28]
Agressivitat[modificar | modificar la font]
Los chimpanzés son fòrt territorials e se provèt que s'ajudan los uns als autres.[29] En febrièr de 2009, a causa d'un accident fòrt escas que un chimpanzé domestic nomenat Travis ataquèt una femna a Stamford (Connecticut), lo Congrès dels Estats Units d'America aprovèt l'interdiccion d'aver de primats coma animals de companhiá als Estats Units d'America.[30]
Interaccion amb umans[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los africans an contactes amb chimpanzés dempuèi millenaris. Los chimpanzés foguèron animals de companhiá pendent sègles per qualques africans, especialament al Còngo. Lo primièr contacte enregistrat d'europèus amb chimpanzés es a l'Angòla actual pendent los ans 1600. Lo jornal de l'explorator portugués Duarte Pacheco Pereira (1506), conservat a l'Archius Nacional Portugués (Torre do Tombo), es probablament lo primièr document europèu mostrant que los chimpanzés fabricavan los seus pròpris espleches rudimentaris.
La primièra utilizacion del nom "chimpanzé" es pasmens atestada fins a 1738. Lo nom s'obten d'un tèrme de la lenga Tshiluba, "kivili-chimpenze", qu'es e lo nom local de l'animal. Los biologistas explican Pan coma lo nom de genre de l'animal. Los chimpanzés, atal coma d'autres monins tanben semblan d'èsser estats coneguts pels escrivans occidentals en tempses ancians, mas principalament per mejan de mites e legendas, principalament a travèrs de comptes fragmentats e incomplèts d'aventuraires europèus. Los monins son mencionats entre autres per Aristòtel, o la Bíblia, ont los monins e baboïns se descrivon coma èsser estats reculhits pel rei Salamon (libre primièr del reis).
Quand los primièrs chimpanzés foguèron transportats al continent europèu, los scientifics europèus notèron l'inexactitud de las descripcions ancianas, que disián sovent que los chimpanzés avián banas e batas. Los primièrs chimpanzés transcontinentals venguèron d'Angòla e foguèron ofèrts a Frederick Henry, Prince d'Orange en 1640. Los scientifics qu'examinèron aqueles especimèns rars daissèron perplèxes e los descriguèron lo primièrs chimpanzés coma "Pigmèus" e notèron las similituds claras dels animals amb los umans. Las doas decennias venentas un certan nombre d'especimèns foguèron importats cap a Euròpa, subretot comprats per divèrses pargues zoologics coma divertiment pels visitants.
La teoria de Darwin de seleccion biologica (publicada el 1859) e dins lo vam de la biologia suscitèron l'interès scientific pels chimpanzés, que menèt finalament a d'estudis nombrós dels animals salvatges e en captivitat. Los observators de chimpanzés a l'epòca foguèron subretot interessats pel comportament e de mai que teniá a veire amb aquel dels umans. Aquò se faguèt dins un sens mens scientific estricte e desinteressat de que poiriá sonar, s'agissiá de determinar fin finala se òc o non los animals avián de traches que de poirián considerar coma 'bons'; l'intelligéncia dels chimpanzés foguèt sovent exagerada significativament, amb l'exemple de l'"Affe mit Schädel" (monin amb crani) de Hugo Rheinhold (vejatz l'imatge), ont un chimpanzé aparentament cultivat contempla un crani. Arribèt a i aver fins a un programa redigit per domesticar chimpanzés per lor far far divèrses prètzfaches domestics . (p.ex. trabalh dins la fabrica). A la fin dels ans 1800 los chimpanzés demoravan coma un mistèri pels umans, amb una informacion scientifica fòrça pauc objectiva disponible.
Lo sègle XX foguèt una edat nova de recerca scientifica dins lo comportament dels chimpanzés. Abans de 1960, gaireben se sabiá pas res sul comportament dels chimpanzés dins son abitat natural. En julhet d'aquel an, Jane Goodall comencèt dins lo bosque Gombe de Tanzania a viure entre los chimpanzés, ont subretot estudièt los membres de la Comunitat del chimpanzés Kasakela. Sa descobèrta que los chimpanzés fasián e utilizavan d'espleches foguèt novèla, alara que se considerava abans que los umans èran l'unica espècia que podián far aquò. Los primièrs estudis mai progressius suls chimpanzés foguèron dirigits subretot per Wolfgang Köhler e Robert Yerkes, los dos èran de psicològs celèbres. Aqueles òmes coma lors collègas establiguèron que los estudis de laboratòri suls chimpanzés se centravan especificament a aprendre sus las abiletats intellectualas del chimpanzés, mai que mai la solucion de problèmas. Aquò plan segur implicava de pròvas basicas, practicas de laboratòri, qu'exigissián una capacitat intellectuala fòrça nauta (coma resòlvre lo problèma d'obténer una banana defòra de portada). Notablament, Yerkes tanben faguèt fòrça observacions de chimpanzés salvatges qu'enriquiguèron fòrça la compreneson scientifica dels chimpanzés e son comportament. Yerkes estudièt los chimpanzés fins a la Segonda Guèrra Mondiala, mentretant Köhler aprèp cinc ans d'estudi publiquèt sa celèbra Mentalitat dels Monins en 1925, finalament conclusent que {{cita|los chimpanzés manifèstan un comportament intelligent del tipe general familiar pels èssers umans... un tipe de comportament que passa per èsser especificament uman" (1925). [31]
En agost de 2008 l'exemplar del Jornal American de Primatologia comuniquèt los resultats d'un estudi d'un an al Pargue Nacional de Mahale Mountains de Tanzania que metèt en evidéncia que los chimpanzés se tròban malauts de malautiás viralas contagiosas que contractèt probablament los umans. Las recèrcas molecularas, microscopicas e epidemiologicas demostrèron que los chimpanzés que vivon dins lo Pargue Nacional de Mahale Mountains trapèron una malautiá respiratòria qu'es probablament provocada per un variant d'un paramixovirus uman.[32]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ [1] ADW:Pan troglodytes:information de Animal Diversity Web (University of Michigan Museum of Zoology)
- ↑ [2] Chimps and Humans Very Similar at the DNA Level
- ↑ Mary-Claire King, Protein polymorphisms in chimpanzee and human evolution, University of California, Berkeley (1973).
- ↑ [3] |Humans and Chimps: Close But Not That Close; ed: Scientific American
- ↑ First fossil chimpanzee, McBrearty e N. G. Jablonski, jornal Nature
- ↑ "Chimpanzee," Microsoft® Encarta® Online Encyclopedia 2008 [4] © 1997-2008 Microsoft Corporation. All Rights Reserved.
- ↑ [url = http://www.latimes.com/features/printedition/magazine/la-tm-cheeta16apr22,0,3519768.story?page=1&coll=la-home-magazine] Cheeta speaks, Moehringer, J.R. Los Angeles Times
- ↑ [5] Lie of the Jungle, Rosen, R.D.Washington Post
- ↑ [6]Bonobo social spacing, Courtney Laird, Davidson College}}
- ↑ {{Gene study shows three distinct groups of chimpanzees [7] EurekAlert
- ↑ [8] Chimp Behavior, Jane Goodall Institute
- ↑ [9] Our Inner Ape, Frans de Waal, ed: Riverhead Books, Nova York, ISBN 1594481962, 2006
- ↑ [10] Chimpanzee intelligence, Indiana University]
- ↑ Spontaneous planning for future stone throwing by a male chimpanzee Mathias Osvath dind Current Biology, ed: Elsevier
- ↑ 4300-year-old Chimpanzee Sites and the Origins of Percussive Stone, Technology,Julio Mercader, Huw Barton, Jason Gillespie, Jack Harris, Steven Kuhn, Robert Tyler, Christophe Boesch, jornal PNAS, 2007
- ↑ [11] Hunting chimps may change view of human evolution, M Fox
- ↑ [12] ISU anthropologist's study is first to report chimps hunting with tools, Iowa State University News Service
- ↑ [13] Chimps Learned Tool Use Long Ago Without Human Help, Heather Whipps, ed:LiveScience
- ↑ [14] Tool Use, ed: Jane Goodall Institute
- ↑ [url=http://www.sciencedaily.com/releases/2007/06/070625085134.htm] Human-like Altruism Shown In Chimpanzees, Science Daily
- ↑ Levels of Selection, Altruism, and Primate Behavior, Brenda Bradley jornal: The Quarterly Review of , 1999
- ↑ Appendices for chimpanzee spirituality by James Harrod
- ↑ Los chimpanzés an una relacion amb la mòrt similara a aquela dels umans El Periódico, 27 d'abril de 2010
- ↑ seria Evolve (TV series), Communication, sason 1 episòdi 7
- ↑ Teaching Sign Language to a Chimpanzee, Gardner, R. A., Gardner, B. T., Jornal: Science,1969 vol: 165 p. 664–672
- ↑ Speaking of Apes: A Critical Anthology of Two-Way Communication with Man, Comparative psychology and language acquisition, Allen, G. R., Gardner, B. T., 1980, ed: Thomas A. Sebok and Jean-Umiker-Sebok, p. 287–329
- ↑ The study was presented in a five documentary called "The Memory Chimp", part of the channel's Extraordinary Animals series.
- ↑ Emotions and the Brain |journal=Discover Magazine, Steven Johnson [15]Scholar search
- ↑ [16]
- ↑ Urban, Peter, STAFF WRITER, The Advocate. 2009. House approves primate pet ban. [17]
- ↑ The Chimpanzees of Gombe: Patterns of Behavior, Jane Goodall, ed: Belknap Press of Harvard University
- ↑ Newswise: Researchers Find Human Virus in Chimpanzees


text:
Los bolegaires d’octobre de 2000-N°5
25 juillet 2004 00:32 0 messages
SOMARI
Dab Marisa, a la mairala
La classa de cicle 2 de Caròla
la hèsta peus parents
Observacion de causas dab Aldjia
Burdigala
En classe avec Elodie
La pagina deu bricolatge
a la mairau
Dab Aldjia que tribalham plan !
per la mejana seccion
En sciéncias qu’am vist las castanhas, las huelhas, los picans.
Qu’am botat huelhas dens papèr jornau per pegar sus l’erbièr cuan son secas.
THEO : un erbièr qu’es aquò ?
L’esbièr qu’es cuan pegam huelhas dab escòtch dens un jornau.
Un còp, qu’am gostat las castanhas e que las cau har còser.
Qu’ eran bonas mès lo Timothy n’aima pas lo blanc dehens.
Un còp qu’am espiat lo chêne-casse e los aglans.
Un còp , qu’am pintrat arrasims e qu’eus am tastats.
Qu’ eran tot verd e que’n i avè tanben de negres.
Filatelia dab Marisa
Lo diluns e lo dimars, la GS e los CP/CE1 que hèn filatelia dab Marisa.
Un filatelista qu’ei un mossur qui hè la colleccion deus timbres qui vienen de pertot dens lo monde !
Los CP/CE1 que son en trin d’inventar dessenhs tà hicar sus los timbres.
La GS que dessenha un timbre d’Astérix e Obélix.
visita a la sorça de las Abatilhas
La classa de GS/CP/CE1 qu’ei anada tà visitar la source des Abatilles a Arcachon lo dijaus 5 d’octobre.
Los calandrons qu’an pres lo bus dab los grans. Que i avè Elodie, Ania, Aldjia, Veronica (la mamà d’Ophélie et Jérome) e Caròla.
Un mossur que ns’a amuishat com se hèn las botelhas d’aiga. Que cau préner totas petitas botelhas, que las cau hicar dens ua grana maquina qui s’apèra un motle e que cauha hèra, puish que cau bohar tà balhar la fòrma de las granas botelhas.
Après, que hican papèr a l’entorn de las botelhas tà que lo monde e las podossen portar shens se har mau.
A la fin, un camion que vien tà cercar los paquets de botelhas e que las va portar dens un endret on i a hèra hèra de botelhas !
Abans de partir, lo mossur qu’a getat ua botelha d’aiga per tèrra e ne s’ei pas copada ! Lo plastic qu’ei hèra solide e lo mossur qu’a dit tanben que los grans e podèn jogar au fot dab ua botelha d’aiga shens la copar, mes Annia n’estò pas briga d’accòrd ni contenta !
Lo mossur qu’a balhat ua botelha d’aiga a cada mainat e qu’èm tornats a l’escòla a mieijorn.
la mea setmana a l’escòla - grana seccion
Divés lo 6 d’octobre
Qu’èm anats tà la gim, qu’avem hèit un camin mei dur.
Qu’avem hèit exercicis sus la barra dab Veronica.
Qu’èm anats tà véder la sorça de las Abatilhas dab los grans d’Ania.
Qu’avem vist un mossur que’ns a balhat botelhas d’aiga e qu’a dit que podèm jogar au fot ! ! !
Qu’avem vist quin cau har tà plear las botelhas d’aiga.
Qu’avem hèit copa caps.
Qu’avem hèit pintrura.
Qu’avem hèit lo dessenh contat
Divés lo 13 d’octobre
Qu’avem jogat dens la cort, e qu’avem trobat veituras dens lo sable.
Qu’avem jogat aus bohons.
Qu’èm anats a la gim : qu’avem marchat en davans e en darrèr sus la potra qui èra hèra hauta.
Qu’avem après a escríver las chifras de 6 a 10 e hèit lectura dab Aldjia.
Qu’avem lejut libes e condat l’istòria a Ania.
Qu’avem hèit sciéncias e tanben un tribalh d’escritura, los petits ponts, e qu’èra hèra dur.
Divés lo 20 d’octobre
Qu’èm anats tà la gim. Qu’avem sautat dens la moça e per dessus lo banc.
Qu’avem escotat ua istòria en francés dab Francesa, on lo nénè embestiava lo son papà e que l’i panava lo son libe.
Qu’avem començat ua grana fresca on avem dessenhat batèus qui èran las escòlas Calandretas.
En sciéncias, qu’avem espiat camparòus : que i avè giròlas e ceps. Qu’avem semiat granas de mongetas dens la moça.
Qu’avem hèit las chifras en pasta de modelar.
Divés, lo 27 d’octobre
Qu’èm anats tà la gim.
Que i a la mamà de Maxime qu’es vienuda dens la nòsta classa tà explicar lo mestèir d’infirmièra.
Qu’avem acabat lo tèxte de lectura de Lois, e a la rentrada que vam començar lo de Joana.
En sciéncias qu’avem espiat un insècte negre que Tòni avè amiat e après qu’avem vist un libe suus insèctes.
escritura au CP
programa de la hèsta
La mairala de Marisa
- Lo marcat
- Los dits
En çò de Caròla
- Pussy Cat
- dab Cristina a la guitarra, Mamadou
- La hont hadeta
- Las huelhas de l’abòr
- La hada de l’estiu
Comptines en GS-CP
- Un petit bonhomme
- La puce
- Zozo le souriceau
- L’oiseau de paradis
- A, voilà le chat
Poèmes en CE1-CE2-CM1- CM2
- Le canard
- Les papas
- Les souriceaux
dab Cristina a la guitarra
- Le capitaine
- Qu’as-tu appris à l’école mon fils ?
Los Gasconets Testuts
- Gimnastica, de J-L Baradat
- Lo gahus, de Jòrdi Lamarlère
- Elefantí, elefantòt, de J. Lamarlère
- La mar, de Los de Nadau
La Tèrra
lo bohon
la vinha
Pomas
Aldjia a portat pomas e que las am observadas. Que n’i a qui èran minjadas per los vermis e d’autras non, e qu’am minjat totas las pomas e que s’em regalats.
EMIE
La sason deus camparòus
EDOUARD : Dab Marisa, qu’em anats dens la seuva e qu’am trobat colemèlas.
La bibliotèca de sciéncias
La bibliotèca de sciéncias es super "cola" e Noëlien a portat dus paus d’averanhèrs.
Dens la bibliotèca, que i a Diabolo, Blaireau, Larousse, Coulicou, e en fin mantuns documents, e un gran nombre de magasinas que podem pas imaginar.
A la bibliotèca que i a documents extraordinaris, que i a libes d’expériencias e bé, venetz véder la nòsta bibliotèca !
Jonatan
una vertèbra de balèna
BURDIGALA
9 òras. 13 mainats dab lors parents sus lo cai de la gara de La Tèsta a aténder la dusau regenta ... e lo tren. Digun a pensat a compostar lo bilhet.
Pendent lo viatge-anar, matematicas e lectura de panèus o de paisatge : sonque quate s’i escaden a trobar lo numerò de la lora plaça e Le Teich pausa enquëra un problèma d’ortografia au Tibò ; lo Castera de Lamothe : Ania nos conta istòrias gasconas d’un còp èra o deu pinhadar landés.
10 òras. Gara de Bordèu e sos passatges sosterrans dab aficas de las beròjas, e una grana fresca de la Garona au sègle 19 : vaishèts a vela per anar a la Mar Grana tà vénder lo vin aus anglés e barcas a rama peu comèrce locau sus lo fluvi.
10 e miei, bonjorn la Francesa e sas duas amigas ! distribucion de bilhets de bus. BUS N° 7, tranquillòts, bien protegits per las vitras e la nautor deu bus, en tot espiar lo monde de l’arrua, dinc a la Plaça Gambetta.
Acerà, la horrèra ! las veirinas ! los bruts ! fau avançar ! fau s’estancar ! se fau mefí de pertot ! bvof ! ! !
Arrua deu Palais Gallien, mei calma, questions de las regentas sus las mantuas aficas en breton, en espanhòu, en arab, en anglés ! Victor ganha a cada còp.
11:15, la ploja a l’arrivada au moment on èm a legir en letras dauradas l’istòria deu palais, escriuta en latin sus los gradèrs d’una petita plaça.
Arrua deu Coliseum, au hons, LO M-O-N-U-M-E-N-T, sas arcadas peu passatge deus cars romans e deus animaus, sas gròssas parets en petitas pèiras regularas dab 3 lhèits de bricas rotjas e ciment de sable.
Lectura de las cartas e deus documents portats per Francesa, istòria de las nau vilas de Bordèu e puish ivam ! a la recerca de las muralhas de 4 metres d’espessor deu castrum e de sas 55 tors.
Mes avans, petita emocion quan una veitura puja suu trepader e perd un tròç d’arròda que contunh de rotlar tot sol. Puish pausòta chocolatina dens una panisseria on la nòsta lenga es bien arcuelhida « Es com lo nòste patoes, lo vòste gascon ! ».
Dusau pausòta dens un restaurant marròcan on èm invitats a visitar la sala e sa decoracion tipica.
Mieijorn , cors de l’Intendencia dinc au Gran Teatre : veirinas, panèus. Bom, badabom ! un camion perd sos cartons sus la cauçada, dusau esglàs.
Un Quick nos balha una leçon de lectura dab l’afica d’ Halloween .
12 :30, lo sorelh sus la Fèria e la grana arròda — qui marchan pas, es jorn de classa ! ! ! Estanquet chich-kebab e fritas a costat de la « Hont deus chivaus de mar ».
dans la classe d’Elodie
Salvador Paradise au Carnot
En sirotant une petite grenadine offerte par Jacky, nous avons eu l’occasion d’admirer des tableaux et de discuter avec l’artiste Salvador Paradise.
Jolie fille, discrète, aussi énigmatique que ses tableaux :
tissu, photo, sable...
jeu du noir et blanc et de la couleur,
opposition entre passé et présent.
L’artiste a été inspirée par The Misfits (film tourné en 1961 par John Huston) et on retrouve dans ses tableaux des acteurs comme Marylin Monroe.
Cet art contemporain provoque un peu, mais pousse surtout à réfléchir.
Nous avons été ravis de rencontrer l’artiste qui nous a fait rêver et nous sommes repartis avec des autographes. Nous espérons la revoir à l’occasion d’une prochaine grenadine (ou d’une menthe).
LES CM2
NDLR : En avant-première sur l’exposition de fin d’année, à laquelle Jacky nous a proposé de participer, vous pouvez venir regarder les œuvres réalisées par les élèves de CE2, CM1 et CM2 à partir de tableaux choisis dans le catalogue.
Ils écrivent des BD, par les CM1
le livre du mois : la belle lisse poire du prince de Motordu
Le prince de Motordu, comme son nom l’indique, tord tous les mots.
Un mouton devient un bouton,
un crapaud un drapeau,
une voiture, une toiture, etc...
C’est quand même une belle histoire d’amour ...délirante !
Prenez-le à la BCD et accrochez-vous !
LISA
La lettre du mois : aux amis d’Ihan, par Tony et Romuald
Nous avons écrit ou allons écrire à Paul et Rémi, à Ilhan, à Marc Cantin, à Anna d’Auloron, à Bernard Eyquem le zingueur, Françoise notre conteuse, Saly le batteur, à la mère d’Elodie pour les coussins, à Fabienne pour tous les panneaux qui embellissent notre classe, Jacky du Carnot, Mr Jouguet pour l’espagnol (qu’on aimerait bien apprendre), Jean-Luc pour l’électricité, à Jòrdi de pour les chansons en béarnais, Karina pour qu’elle revienne nous faire dessiner le jeudi, Margot, la caserne des pompiers, la chocolaterie, l’AAAG pour la belle maison en bois restaurée, Hugues de Gujan-Mestras.
Nous avons un carnet d’adresse, des enveloppes, il ne manque plus que les timbres.
Menu d’Halloween, par Lisa
Cocktail de bave d’escargot
Grenouilles râpées
ou
Soupe de vermisseaux
Tranches de couleuvre grillée
Purée d’asticots
Glace de citrouille
Halloween, Was ist das ?
Autrefois, il y a longtemps, le 1er novembre, c’était la nouvelle année, juste après les récoltes. Aujourd’hui, c’est la fête des morts. Le soir d’Halloween tout le monde se mélange : lutins, fantômes, sorcières, diables, vampires. Les lanternes les aident à trouver leur chemin sans s’énerver.
Aux Etats Unis, on s’est mis à utiliser la citrouille comme lanterne. Aujourd’hui, les enfants déguisés vont frapper aux portes pour avoir des bonbons.
Lisa, Emie, Edouard
Choisis ta sorcière
Nous participons au concours d’Halloween de la ville de la Teste. On nous a proposé de dessiner une sorcière.
Il y en a trois au choix : Flora déguisée en princesse avec sa vilaine bouche et ses vilains yeux, Mirana en chat avec son nez crochu, et Barbara en Perroquet avec son vieux chapeau.
Les dessins seront ensuite affichés dans les vitrines du centre ville.
la pagina deu bricolatge, per los A1 de Besièrs
Materiau :
- un carton,
- 2 cordetas,
- 8 pòts de iaort,
- un rotlèu de sopalin
- e pèga
tira lo hons e lo cubertís deu carton,
decora lo carton dab pintrura o pega-solets,
estaca las cordetas de davant cap au darrèr dens 4 horats simetrics hèits dab la punta deu compas,
fabrica las lutz dab los pòts
e lo pòt d’escapament dab lo rotlèu ;
e cric e crac, la veitura es acabada !
Anna e Sonia nos an portan un còp de mei lo jornau mesadièr de la còla deus estagiarians de purmèra annada.
Am hèit los jòcs de la darrèra pagina, los mots crotzats en lengadocian (!) e la veitura de carton, am cantat la comptina e vam pensar a la « davalada ».
Am hèit un prototipa de veitura tots amassa dab quauques cambiaments ; puish los calandrons de grana seccion an essajat de passar las cordetas, shens saber qu’èra una veitura ! ! ! N’i a que pensavan qu’èra una pelha.
Dans la même rubrique
1er août 2004 – Los Bolegaires de Nadau de 2000-N°7
31 juillet 2004 – Los Bolegaires de noveme de 2000-N°6
24 juillet 2004 – Los bolegaires de la dintrada de 2000-N°4
23 juillet 2004 – Los Bolegaires de junh de 2000-N°3
22 juillet 2004 – Los bolegaires d’abriu de 2000-N°1


text:
La Mòta e Capdevila
La Mòta e Capdevila[1],[2],[3] (oficialament en francés Lamothe-Capdeville) es una comuna carcinòla d'Occitània, situada dins lo departament de Tarn e Garona e la region Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo borg es Ardús (La Mòta es pas una aglomeracion e Capdevila es un vilatjòt sense importància).
Toponimia[modificar | modificar la font]
La comuna es sovent apelada del nom d'Ardús, que correspond al borg o caplòc de la comuna.
Mòta vendriá d'un nom *mutta, d'origina pre-latina, conservat coma apellatiu a l'Edat mejana, al sens de "tap subremontat d'un castèl". Capdevila designa sovent un ostal situat en la partida nauta d'un vilatge, mès aprèp pòt venir un nom de persona (deu èsser lo cas aicí, puèi que i a pas de vertadièr vilatge).
Entre las nombrosas fòrmas ancianas de Ardús, se pòt citar Podio Doderamino en 841 (la referéncia a Doderaminus dispareis aprèp), Arduno (en latin, 926, 955, 961, 1096), Ardu (sègle XII, 1236, 1271), Ardun (1526). Puèi Ardus apareis tanlèu 1290.
Ardús s'explica per dos mots galleses : are (davant, prèp de) e dunon (interpretat en latin coma dunum) qu'a lo sens de fortalesa[4]. L' s finala sembla d'aver la valor d'un collectiu : los Ardús = los abitants del vilatge d'Ardú (sense sufixe), puèi se faguèt la confusion entre lo nom dels abitants e lo del vilatge o de la parròquia. En Tarn e Garòna se pòt tanben citar Los Sarrasins a partir de Castèlsarrasin (aquí i agèt una simplicacion del nom, Castèl- passant per malha, e la conservacion de l'article).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referèncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Paul Burgan e André Lafon, Toponymie du Tarn-et-Garonne, Associacion Antonin Perbosc, 2006.


text:
Mòde major
Lo mòde major qu'ei un un mòde musicau gessit deu mòde ionian ; aquò que vòu díser qu'ei ua seria de set nòtas diferentas dab ua ueitau qui tornar prodúser la purmèra ua octava mei haut qui ostendeish los intervaus seguents : T-T-M-T-T-T-M (on las T e son tons e la M miei tons.
Qu'ei lo mòde fondamentau de la musica occidentau (amassa dab lo mòde menor) e qu'ei suu modèl de la gama de Do en mòde major que s'ealternan e s'encadenan las tòcas blancas e negras deus clavièrs deu piano.
Au contre deu mòde menor qui semble seriós e/o triste, lo mòde major qu'ei considerat dens la cultura occidentau com gaujós.
Que's pòt nòta interpretar ua gama major a partir de quina nòta qui sia, dab la condicion d'arrespectar los intervaus deu mòde major.
Signatura tonica de las gama majoras[modificar | modificar la font]
Signatura tonica a partir d'ua dièsi[modificar | modificar la font]
Dens ua particion las dièsi que pòden estar dab un nombre maximum de 7 e que son mentavudas dens l'òrdi seguent : Fa, Do, Sol, Re, La, Mi, Si. Entà saber quina ei la tonalitat d'ua particion en mòde major que cau espiar la nòta de la darrèra dièsi : la nòta tonica de tonalitat majora qu'ei la nòta seguenta dens la gama de Do M (Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si, Do). Per exemple, ua particion en mòde major escrivuda dab sonque ua diesi qu'ostendeish donc un Fa# com darrèra diesi ; dens la gama de Do M, la nòta qui segueish lo Fa qu'ei sol ; dab ua dièsi que signa donc la tonalitat de Sol Major (notada Sol M).
- Do M - O dièsi
- Sol M - 1 dièsi
- Re M - 2 dièsis
- La M - 3 dièsis
- Mi M - 4 dièsis
- Si M - 5 dièsis
- Fa# M - 6 dièsis
- Do# M - 7 dièsis
Signatura tonica a partir d'un bemòl[modificar | modificar la font]
Dens ua particion, l'òrdi deus bemòl qu'ei : Si, Mi, La, Re, Sol, Do, Fa. Dab donque un bemòl, la gama majora qu'ei la de Fa M. Dens tots los autes cas la gama majora qu'ei indicada per l'avant darrèr bemòl. Per exemple, dab 4 bemòls, l'avant darrèr qu'ei un Lab : qu'ei la gama de Lab M.


text:
20 ans de trabalh e investigacion, an permés ad aguest grop de dances araneses mostrar er art e eth sentiment aranés mejantçant eth vestiari e era musica.
Es Fradins de Vielha auem sajat d’enténer era dança coma un veïcul culturau entà difóner eth messatge deth sentiment aranés. Lengua, cultura e tradicions configuren era nosta esséncia.
Es Fradins de Vielha auem sajat d’enténer era dança coma un veïcul culturau entà difóner eth messatge deth sentiment aranés. Lengua, cultura e tradicions configuren era nosta esséncia.


text:
Diluns, 7 de novembre de 2016, 03h00
Lo Telhan (Medoc) ven de recuperar son nom amb l’inauguracion, aqueste dimenge, dels panèls d’intrada dins la vila bilingües. Amb aquela iniciativa, Lo Telhan es venguda la primièra ... +
Divendres, 10 d'octòbre de 2014, 03h00
Philippe Poutou a renonciat d’èsser lo cap del Nòu Partit Anticapitalista (NPA). Lo sindicalista occitan a informat sos camaradas amb una letra entitolada Ma demission, en lor disent ... +
Dimenge, 13 de julhet de 2014, 03h00
Los país d’òc que van dinc a la Mar Grana. La peninsula de Medòc es coneishuda pr’amor deus sons vins famós e benlèu pr’amor de quauquas estacions balneàrias ... +
Dijòus, 11 d'octòbre de 2012, 03h00
Dempuish la setmana passada, la tension puja entre un grop d’un centenat de tribalhadors espanhòus d’origina sahariana e los paulhaqués d’origina marroquina. Nuits de batsarras ... +
Dissabte, 29 de setembre de 2012, 03h00
Patric Lavaud per estar creator-director deu hestenau musicau “Nuits atypiques” de Lengon, ne n’ei pas mensh collector de longa man. Que l’entervistèm au parat de ... +
Dimècres, 5 de setembre de 2012, 03h00
Una brega entre doas familhas se debanèt al près de l’escòla Joan Jaurés a Parampuira (Medoc). Los altercats arribèron quitament dins la cort de l’escòla ... +
Dijòus, 16 d'agost de 2012, 20h00
Segon informacions del jornal Sud Ouest un incendi s’es declarat a 12h40 a La Canau (Medoc) per una rason encara indeterminada.... +
Dissabte, 7 d'abril de 2012, 03h00
Coneishut pr’amor deus sons celèbres vitatges, la peninsula deu Medòc en tèrra girondina es despartida entre pinhadars, plajas blondas de la Mar Grana, dunas, estanhs o palus ... +
Dijòus, 5 d'abril de 2012, 03h30
Situacion complicada peus emplecs deu sit industriau de Ford, uei aperat First Aquitaine Industries (FAI). La societat alemanda que lo comprèt a Ford getèt l'esponja, Ford l'a ... +


text:
1666
Aquesta pagina concernís l'an 1666 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 de junh - Loís Armand de Lom d'Arce, baron de Lahontan, explorator bearnés (m. abans 1716)
- 6 de setembre - Tsar Ivan V de Russia (m. 1696)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 20 de genièr - Ana d'Àustria, infanta d'Espanha (n. 1601)
- 23 de genier - François Mansart, arquitècte francés.


text:
Divendres, 5.10.2018 03h00
PeerTube es un logicial liure, descentralizat e federat que permet de crear una plataforma d’albergament de vidèo. A la prima l’associacion francesa Framasoft lancèt un finançament participatiu per dire de pagar un de sos membres pel desvolopament d’aquela aisina. Amb l’ajuda de 1381 contribuidors amassèron 53100€ del 20000 que lor caliá per sortir la primièra version. La possibilitat d’aver un logicial multilingüe èra una de las foncionalitats de la v1. Avián previst un segond nivèl a 45 000€ amb de melhoraments mai tecnics e pauc visibles del “public màger” coma un mecanisme de rebondància de la carga ret e un sistèma d’abonament a las cadenas vidèo. Coma los logicials que vos presentèri, utiliza lo fedivers qu’es una mena de protocòl de malhum social que las diferentas aplicacions pòdon emplegar per comunicar. Un exemple:
Se partejatz lo ligam d’una vidèo albergada sus una instància PeerTube dins un estatut sus Mastodon, lo monde que comentan de Mastodon estant, auràn tanben lor comentari visible dirèctament sus la plataforma de vidèo. S’an de responsas, auràn una notificacion sus Mastodon, sens aver d’anar sus PeerTube.
Cadun pòt montar son instància amb sas condicions, lo contengut que vòl, lo monde marcat que desira. PeerTube utiliza la tecnologia WebTorrent, quand agachatz una vidèo recebètz de tròces de donadas del servidor mas tanben mandatz los tròces qu’avètz ja recebuts als autres qu’agachan la meteissa vidèo. Aquò empacha de subrecargar la ligason Internet del servidor.
Un administrator d’instància pòt decidir se d’abonar a una autra instància, aital lo contengut d’aquela serà visible a partir de son instància. Aquò es l’aspècte federat, estant que las vidèo son pas recampadas en un unic lòc, per las trobar facilament cal una sindicacion del contengut.
La version 1 sortirà al mes d’octòbre. Dempuèi l’estiu 208 la lenga occitana es disponibla. Manca unas traduccions per abséncia de resorgas. Doncas se sabètz dire:
Dhivehi, Kashmiri, Khmer, Malayalam, Ossetian, Twi, Tsonga, Saudi Arabian Sign Language, Pakistan Sign Language
en occitan nos podètz ajudar! Per aquò far, cal se marcar aquí, se botar al grop “occitan” aicí e traduire enlai.
Per acabar una vidèo pichona de presentacion:
Aquí una alternativa vertadèira de YouTube que vau sègre de près... Un gramacé per l'aver partatjada !➔ https://www.youtube.com/watch?v=f0T6FwLTPlQ
Un quicomet :
vos conselhi l'instància de #Datagueule, una emission coneguda dels franceses sus France 4.
Botan totas las emissions, en particular lo documentari DÉMOCRATRIE(S) ? :
ensajatz : https://peertube.datagueule.tv/videos/watch/0b04f13d-1e18-4f1d-814e-4979aa7c9c44


text:
Desèrt d'Atacama
Lo desèrt d'Atacama (en espanhòl Desierto de Atacama) es lo desèrt mai arid del mond, que s'espandís del nòrd de Chile. Amb una espandida superiora a 180 000 km², es situat mai o mens sul Tropic del Capricòrne, coma lo desèrt de Kalahari o lo Grand Desèrt Australian.
L'ariditat, determinada per la latitud, es accentuada a causa de l'efièch barrièra de la serrada dels Andes, que bloca l'umitat venent de l'ocean Atlantic mejans lo bacin amazonian. Al desèrt d'Atacama foguèron enregistradas de periòdes fins a 40 ans sense pluèjas al sector central, delimitat per las ciutats d'Antofagasta, Calama, Iquique e Arica, essent l'unic luòc de la planeta ont se mesurèt 0% d'umitat relativa de l'aire.
Lo desèrt èra poblat dempuèi lo començament de la colonizacion americana pels indigènas, coma per de tribús tala los atacameños, alara que sul litoral vivian los changos. Dominat per l'Impèri Inca, los espanhòls lo nomenèron lo "despoblado de Atacama". Après l'independéncia, Bolívia ocupèt la part màger de la region, los precioses jaces de sal inclusits, que provoquèron la Guèrra del Pacific (1879-1883). A la fin d'aquel conflicte, Chile anexèt la region, ont se desenvolupèt una intensa activitat minièra amb expleitacion carrierenca de coire, liti (la resèrva màger del mond amb 40%) e d'autres metals.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Braudel, Fernand, The Perspective of the World, vol. III of Civilization and Capitalism 1984 (en) (in French 1979).
- Sagaris, Lake. Bone and dream : into the world's driest desert. 1st ed. -- Toronto : A.A. Knopf Canada, c2000. ISBN 0-676-97223-3 (en)
- SanPedrodeAtacama.Net & Org (es) (en) (fr)


text:
Fam
La fam designe lo talent, apareissent après un cert temps sens manjar, que mena un èsser vivant a cercar de noiridura. Metaforicament, lo talent o la fam pòdon s'aplicar a la recerca d'un autre objècte, coma dins l'expression: aver fam o talent de cultura.
Somari
- 1 Descripcion
- 2 Fam dolorosa
- 3 Sacietat
- 4 Malnutricion, famina, inanicion
- 5 Fam dins lo mond
- 6 Causas de la fam dins lo mond
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Annèxes
Descripcion[modificar | modificar la font]
La fam respond pas sonque a de critèris fisiologics (besonhs energetics en calorias). Lo talent es en efièch un fach complèxe somés a d'influéncias d'origina intèrna (taus de glucids e d'ormonas dins lo sang, coma aquel de la ghrelina, taus de lipids e massa adiposa etc.) mas tanben extèrnes (signals sensorials coma la vision, l'odorat) e a una cèrta forma de condicionament (estat depressiu, influéncia emocionala).
Lo talent es una sensacion que se revèla per exemple quand lo nivèl de glicogèn dins lo fetge cai jos un cert nivèl, precedant abitualament lo desir de manjar. Aquela sensacion ven de cellulas sensiblas a una plan fèbla casuda de la glicemia (una bassa de 5% del taus de glucòsi dins lo sang provòca una ipoglicemia), localizada dins l'ipotalam[1], puèi es liberada per de receptors dins lo fetge. Un mecanisme alternatiu prepausat es que quand l'organisme detècta la reduccion dels lipids dins los adipocits, l'ipotalam desencadena de sensacions de fam (reson ancestral de la tendéncia adaptativa de l'òme, en temps de famina ciclica, a servar de la matèra grassa)[2].
Pasmens se un èsser uman poiriá subreviure de setmanas sens manjar[3], la sensacion de talent comença mai sovent après unas oras sens manjar.
Fam dolorosa[modificar | modificar la font]
Quand las contraccions ligadas a la fam començan dins l'estomac, lo subjècte sentís a vegada de dolors dins lo cròs de l'estomac, fenomèn nomenat « fam dolorosa »[4], que comença pas abant 12 a 24 oras seguent la darrièra absorpcion de noiridura. Una contraccion deguda a la fam dura gaireben 30 segondas, e las dolors contunhan pendent 30 a 45 minutas, puèi la fam demoran pendent 30 a 150 minutas[5]. Las contraccions individualas son d'en primièr clarament separadas, mas venon gaireben de contunh après un cèrt temps. L'estat emocional de la persona pòt far variar o prevenir las contraccions. L'intensitat de la fam depend tanben de la glicemia e ven mau fòrta pels diabetics. La fam atenh son intensitat mai granda après tres a quatre jorns mas pòt diminuir los jorns seguents[6], sens pasmens desapreisser[7]. Las contraccions son mai intenses pels subjèctes joves, en bona santat e amb un fòrt taus de tonús gastrointestinal. Los intervals entre las contraccions aumentant amb l'edat.
Sacietat[modificar | modificar la font]
La sacietat es una sensacion que se sentís quand temèm pas mai fam, après manjar; es tanben condicionada per l'ipotalam.
Aquela sensacion es entre autre comandada per una ormona: la colecistoquinina, identificada pel primèr còp en 2002 per una equipa britanica de l'Imperial College de Londres, e confirmada per d'equipas de recerca als EUA (dins l'Oregon) e en Austràlia.
L'ormona est secretada per las cellulas intestinalas. Lo taus de l'ormona poja dins lo sang après aver manjar e demora naut entre los repais, çò que redusís l'enveja de manjar del subjècte. Quand lo taus de l'ormona diminuís, lo cervèl l'interprèta coma un senhal de començament de fam. La leptina aumenta tanben amb la sacietat, alara que la ghrelina aumenta quand l'estomac es vuèg.
D'autres factors son tanben responsables de la sacietat. Los influses venent de l'estomac via lo nèrvi vague permetent a l'encefal d'evaluar la quantitat d'aliments ingerits. L'intensitat e la frequéncia dels influses determinent tanben la natura dels nutriments. Per exemple, per una meteissa quantitat, la responsa nerviosa es de 30 a 40 % mai fòrta per de proteïnas que per de glucòsi. Aquò ensenha l'encefal sus la quantitat d'unes nutriments especifics ingerits[8].
Mas, la concentracion de glucagon e d'insulina presents dins lo sang jòga tanben un ròtle important tot coma la leptina venent dels adipocits (cellulas adiposas).
De factors psicologics e las abitudas influisson tanben sus la sacietat. Cal notar entre aqueles l'enforçament e la punicion que pòdon èsser atribuits als gosts dels aliments per exemple.
Mai, una diminucion de temperatura pòt donar la fam que 60 % de l'energia convertida pendent la transformacion dels nutriments es liberada jos forma de calor, çò que permet d'aumentar la temperatura corporala.
D'autres factors dintran en compte mas encara a l'ora d'ara la sacietat es pas totalament compresa.
Malnutricion, famina, inanicion[modificar | modificar la font]
- la malnutricion es une patologia podent èsser causada per un manque d'unes nutriments, mas tanben per de trèbles psicologics e/o un regim alimentari inadaptat. Las mancas pòdon menar fòrça simptòmas, coma lo kwashiorkor en cas de mancas en proteïnas.
- la sosnutricion ten mai del domèni quantitatiu e descriu un apòrt alimentari insufisent, de contunh. La sosnutricion pòt menar a de greus consequéncias tant fisiologics que psicologics veire economics.
- una famina descriu una situacion ont la sosnutricion es espandida a la populacion d'una zona geografica donada. Las faminas pòdon aver de causas climaticas (catastròfas naturalas), a una guèrra, o a de problèmas conjoncturals e per exemple economics.
- Fin finala, l’inanicion descriu un « estat d'agotament de l'organisme causat per la manca de noiritura »[9]; aquel estat pòt precedir la mòrt.
Enfant en estat de sosnutricion en Índia.
Drolleta spatissent del kwashiorkor au Nigeria.
Lizzie van Zyl, en inanitcion dins le camp de concentracion de Bloemfontein.
Fam dins lo mond[modificar | modificar la font]
La FAO estimava en 2006 que 854 milions de personas patissián de la fam dins lo mond[10]. Per comparason, aquel chifre èra gaireben doble en 1950[11].
Segon Jean Ziegler (raportaire especial pel drech a l'alimentacion del Conselh dels dreches de l’òme de l’Organizacion de las Nacions unidas de 2000 a març de 2008), la mortalitat deguda a la sosalimentacion representava 58 % de la mortalitat totala en 2006: "Dins lo mond, gaireben 62 milions de personas, totas causas de decès confondudas, morissont cada annada. En 2006, mai de 36 milions son mòrtas de fam o de malautiás dugudas a las mancas en micronutriments"[12].
La luta contre la fam dins lo mond es l'un dels 8 Objectius del Millenari pel Desvelopament defintis en 2000 per l'ONU. S'agís d'un objectiu dificil a aténher, en rason de la auça del prètz de las matèrias primièras e agricòlas, de las subvencions a las agriculturas dels país desvolopats, de l'utilizacion de las pèças de tèrra per la produccion d'agrocarburants mas demora pasmens realisable quand se sap que cada annada l'òme produch en valor calorica de que noirir 12 miliards d'individús[13]. D'entre la causas principalas de la fam dins lo mond, se pòt citar:
- l'expropriacion de las tèrras dels bordièrs per de grands expleitants (per exemple al Brasil dins le Mato Grosso) que se pòt classificar a una mai granda escala semantica e geografica amb d'inegalitats dins las reparticions de las riquesas.
- las subvencions dels païses desvelopats qu'atenhon fins a 380 miliards d'èuros per an en 2007 çò qu'a per consequéncia la diminucion del pretz de las matèrias primièras (milh, blat,...) donc la necessitat d'aumentar las pèças de tèrra dels agricultors per contunhar a ganhar de l'argent. Pasmens la consomacion de cerealas na pas aumentat dins las meteissas proporcions que las ajudas en Euròpas o als EUA e los demai son revenduts dins los païses en via de desvelopament avent per consequéncia de crear una concurréncia desleial al vejaire de l'agricultura locala. Aquò s'illustrava en 2006 al mercat de Sandaga a Dakar al Senegal per un prètz del blat europèu tres còps mens car qu'aquel produch localament.
- los cambiaments climatics creant de secadas importantas, la desertificacion o de monsons tròp fòrtas.
- lo degalhatge que dins los païses desvolopats poiriá permetre d'arrestar de faminas. Se sap par exemple que la quantitat de pan jetada cada jorn en Soïssa poirriá permetre de noirir la populacion de la vila de Basilèa.
Causas de la fam dins lo mond[modificar | modificar la font]
Las causas de la fam dins lo mond son multiples e interdependantas. De biais pragmatic, se pòdon gropar en dos tipes d’inaccessibilitat a l’alimentacion: l’inaccessibilitat economica, quand la noiritura es disponible mas tròp cara per que la populacion pòsca la crompar e l’inaccessibilitat fisica o geografica, quand la noiritura es simplament pas disponible[14]. Aqueles dos tipes d’inaccessibilitats trapan lors causas dins diferents factors.
Inaccessibilitat economica[modificar | modificar la font]
Dins un sistèma de liure mercat, los preses son definits per l’ofèrta e la demanda. Quand los preses de las denadas alimentàrias pojan, las populacions dels païses mai paures, que passan près de 70 % de lor budget dins l'alimenta ion[15], pèrdon l'accès a la noiritura.
Demanda alimentària[modificar | modificar la font]
La creissença demografica e la creissença dels nivèls de vida dins los païses en desvelopament fan imancablament pression sus la demanda alimentària. La creissença dels nivèls de vida en China o en Índia permet a aqueles que la vivon d’en primièr de manjar a lor fam puèi de passar a un regime mai carnivòr e l’elevatge es una activitat fòrça consomatritz de cerealas[16]. Segon las fonts, caldriá fins a 17 kg de cerealas per produire un quilograma de vianda de buòu[17]. Dos factors suplementaris participan a la pression sus la demanda alimentària: la demanda en biocombustibles e l'especulacion. Amb l’aument dels preses del petròli, la produccion de biocombustibles ganha en rendabilitat e ven mai atractiva pels investissors. Per se desvolopar, a besonh de matèras primièras vegetalas que tròba tanben sul mercat alimentari[18]. Un darrièr factor se deu de segur considerar quand se tracta de la demanda alimentària. es lo desgalhatge. En efièch, provòca pas un aument de la demanda dins le temps, la fa pasmens pojar e donc fa pression suls preses. Segon lo Programa de las Nacions unias per l'environament[19], la mitat de la produccion alimentària mondiala es pas consomida.
Ofèrta alimentària[modificar | modificar la font]
L’evolucion del prètz del petròli influéncia l'ofèrta alimentària. En efièch, dins un sistèma d’agricultura industriala, aquel aument provòca aquel dels còsts de productcon mejans lo còst dels engrais e dels pesticids. Fin finala, dins un sistèma mondializat, a tanben un impacte sul còst del transpòrt[20]. L’ofèrta alimentària e lo liure mercat son tanben falsats per la concurréncia deleiala que se liuran los diferents Estats[21]: Las subvencions, coma aquelas donadas dins l'encastre de la Politica agricòla comuna, ne son un exemple, permeton als agricultors que ne profeiton de practicar lo dumping suls mercats exteriors. D’autres mejans existisson per falsar la concurréncia: quota, drechde doana o règlas sanitàrias…
Inaccessibilitat fisica[modificar | modificar la font]
L’inaccessibilitat fisica (o geografica) se deu en partida al fenomèn d’urbanizacion vecut pels païses del Sud fa unas decenniá. La FAO nòta mai que las populacions ruralas patisson globalament mens de la fam quand an encara accès a un terren per produire l’essencial de lor alimentacion[22]. Aquela urbanizacion se deu a la pauretat dels camps mas es tanben a vegada provocada per las politicas d’expropriacion menadas per unes Estats per tòca de tornar vendre las tèrras de grands grops industrials o a des fons especulatius (Hedge funds)[23]. L’inaccessibilitat fisica se deu tanben a la manca de rendement agricòl e a las marridas infrastructuras del Sud. De capacitats de sèrva defalhentas provòcan un degalh de las culhidas. Las vias de transpòrts insuffisantas fan dificils lo provesiment e l'espandiemnt de l’ajuda d’urgéncia en cas de famina. Mai, los retards d’irrigacion dins los païses paures, fan lors produccions agricòlas dependantas a 95 % de las pluèjas[24]. Los espleches rudimentaris de las populacions ruralas pèsa sus lors culhidas al nivèl local mas a tanben un impact sus l’ofèrta agricòla mondiala.
La guèrra e los problèmas climatics[modificar | modificar la font]
La guèrra e las guèrras civilas coma los problèmas climatics (secadas, aigadas…) an una influéncia sus la sosalimentcion dins fòrça nivèls. Los conflictes provòcan sovent la deportacion de las populacions. Empacha donc la cultura dels camps mas tanben l’utilizacion de las culhidas. Se destruison pas las infrastructuras, l'empachan, fasent dangierosa, lor utilizacion. Ne va del meteis pels problèmas climatics.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Richard Daniel, et al.
- ↑ Jeffrey S. Nevid, Spencer Rathus, Beverly Greene, Psychopathologie, Pearson Education France, , p. 219.
- ↑ Kate Ravilious, How long can someone survive without water?, The Guardian, 3 décembre 2005 Modèl:Lire en ligne.
- ↑ Encyclopédie Vulgaris Médical : Estomac
- ↑ A. J. Carlson (1931) Hunger The Scientific Monthly 33: 77-79.
- ↑ http://www.unige.ch/cyberdocuments/theses2000/DeshussesEpellyF/these_body.html
- ↑ A. J. Carlson; F. Hoelzel (1952) The Alleged Disappearance of Hunger during Starvation Science 115 : 526-527.
- ↑ Anatomie et physiologie humaines, 3e édition, Élaine N. Marieb, ERPI
- ↑ Définition du TLFi.
- ↑ Rapport annuel de la FAO (30/10/2006) cité dans Alain Faujas, « 854 millions d'affamés dans un monde plus riche » dans Le Monde du 30/10/2006, Modèl:Lire en ligne
- ↑ Entre 1950 et 2000, la population mondiale a été multipliée par 2,4 tandis que la production agricole l’a été par 2,6.
- ↑ Jean Ziegler, L'Empire de la honte, Fayard, 2005 (ISBN 2-213-62399-6) réedition poche (ISBN 978-2-253-12115-2) p.130.
- ↑ rapport FAO de l'Organisation des Nations unies pour l'alimentation et l'agriculture, voir également le documentaire We feed the world
- ↑ AllWeWish.org, les causes de la faim dans le monde, consulté le 22/09/2011
- ↑ "Price Volatility in agricultural Markets", Policy Brief, FAO, december 2010, disponible en ligne
- ↑ "Perspectives du marché de la viande en Chine 2011-2015", Ministère canadien de l'agriculture, Service d'exportation agroalimentaire, Juillet 2010
- ↑ "Frères humains, devenez végétariens", Doan Bui, Le Nouvel Observateur, 05/2008
- ↑ "Production de biocarburants", Agricultural Outlook, OCDE, consulté le 01/09/2011
- ↑ "Une révolution verte pour nourrir le monde", Programme des Nations Unies pour l'Environnement, 17/02/2009
- ↑ "La Hausse des Prix Alimentaires, Causes et conséquences", OCDE
- ↑ « Les causes de la faim: Examen des crises alimentaires qui secouent l’Afrique », Document d’information Oxfam, Juillet 2006
- ↑ Site de la FAO, consulté le 01/09/2011
- ↑ "En pleine famine, l’Éthiopie vend ses terres fertiles à des multinationales", PIAB, RTBF, 31/07/2011
- ↑ "L’eau pour l’alimentation.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Malnutricion e sosalimentacion
- Famina
- June (cauma de la fam)
- Set
- Securitat alimentària
- Kwashiorkor
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- site de l' Organisation des Nations unies pour l'alimentation et l'agriculture (FAO) :
- "Des OGM pour nourrir le monde ? Une mauvaise réponse technique à un problème politique", brochure éditée par Inf'OGM / Rés'OGM info, novembre 2009 http://www.infogm.org/spip.php?article4227
- Objectifs du millénaire- blog de suivi de l'actualité des Objectifs du millénaire
- L'Arme de la Faim - Émission TSR, 1975


text:
Diccionari
Un diccionari es una lista de mots generalament classificats alfabeticament amb sas definicions, o una lista de paraulas amb las que son sas correspondentas dins d'autres lengas. Fòrça diccionaris contenon d'informacion suplementària, coma per exemple: d'informacion sus la prononciacion, les derivacions dels mots, d'exemples d'utilizacion, l'etimologia, d'illustracions, d'informacion sus l'utilizacion d'aquelas paraulas...
Lo metòde scientific per elaborar un diccionari se sona la lexicografia: es una branca de la lingüistica. Una persona que fa un diccionari en respectar aquel metòde es un lexicograf.
Se pòt distinguir un diccionari d'una enciclopèdia essencialament pel fach que lo diccionari se centra sul significat e l'emplec dels mots, mentre qu'una enciclopèdia ensaja de recopilar e d'organizar las coneissenças sus de tèmas plan variats. Per exemple, las enciclopèdias generalas an sovent d'articles suls toponims (païses, vilas, accidents geografics,...) e las biografias de personatges istorics.
Menas de diccionaris[modificar | modificar la font]
- Segon lo modèl de lenga:
- Los normatius: En general son faches per d'institucions que s'encargan de l'ortografia e la normativa d'una lenga. Aquestes diccionaris, doncas, sonque recampan çò "corrècte" e representan un modèl d'emplec de la lenga. O son, per exemple, lo Diccionari de l'Institut d'Estudis Catalans, lo Duden en Alemanha o lo de la Real Academia Española etc.
- Descriptius: Se limitan a descriure l'emplec real que fan de la lenga los usancièrs, independentament de se aqueste es corrècte o pas, e an pas per tòca d'establir cap de modèl de lenga. Son avantatge es que, per contra, tenon fòrça mai d'expressions e de paraulas que los diccionaris normatius. Son per exemple lo Diccionari català-valencià-balear per la lenga catalana o lo Diccionari de María Moliner per l'espanhòl.


text:
Accueil > Autour du livre > Benvenguda sul Aiga Marina - Sit de Marineta Mazoyer
Benvenguda sul Aiga Marina - Sit de Marineta Mazoyer
mardi 20 novembre 2012, par
L’occitan es un aucèl, de los que cantan plen galet, mas que nos parlan tanben.
Te l’an volgut engabiar, mas teneva pas de cantar, de parlar, mai de contar...
Un borrenc foguèt getat : l’Occitan èra amagat, mas pas ges emmoralhat.
La gàbia estropada, los curiós o amorats d’el, an lèu pallevat lo vel.
An ausit dins son canton, cantar tot lo manne dau jorn, l’Occitan, vièlh companhon.
A força de tiralhar, lo petaç s’es estracejat : luènh, lo cant a ressonat...
Es tot pròche d’arribar, lo temps que nòstres escolans, la gàbia, desbarran.
Non sens cruissiment de dents, ja la cadaula limparà : l’occitan s’espandirà.
Dirà en virolejar qu’el, coma nos que l’escotam, sèm de liures occitans !


text:
Dempuèi las annadas 1980, la construccion de las linhas a grandas velocitat (LGV) es una de las prioritats de la SNCF, en redusint los temps de trajèctes entre las regions e las vilas, e meme a travèrs Euròpa.
La LGV Bretanha-País del Leire s'inscriu dins lo perlongament de la LGV País-Le Mans mesa en servici en 1989 cap a Rennes e Nantes. Dempuèi lo 2 de julhet de 2017, 182 km de linha novèla ligan l'èst del Mans a Rennes.
La LGV Sud-Euròpa-Atlantic facilita las ligasons entre Tours e Bordèu dempuèi lo 2 de julhet de 2017.
Los elegits de la Region Occitània/Pirenèus-Mediterranèa defendràn uèi los projèctes de LGV Bordèu-tolosa e Montpelhièr-Perpinhan davant Philippe Duron, lo president del Conselh d'Orientacion de las Infrastructuras de Transpòrts. Aquel conselh deu contribuir a l'elaboracion de la lei de programacion sus las infrastructuras e deurà far de proposicions d'investiments dins las infrastructuras de transpòrts sus 10 ans. Carole Delga, presidenta de la Region Occitània/Pirenèus-Mediterranèa, Jean-Luc Moudenc, cònse de Tolosa e president de la Metropòli e Jean-Louis Chauzy, president del CESER e Jean-Marc Pujol, cònse de Perpinhan e president de Perpinhan Mediterranèa Metropòli s'amassaràn uèi a París per defendre los projèctes.
Pel president de la Region Novèla-Aquitània, Alain Rousset, l'abandon del projècte de prolongament de la LGV cap a Tolosa e Dacs en partença de Bordèu es « impensable ». « Quora de temps ai mes amb totes los collègas per avançar la ligason Tours-Bordèu ? Mai de 10 ans. Cal a un moment donat, quand avètz de conviccions, quand avètz de valors, contunhar de se batre. E aquelas valors, es lo rapòrt modal, es la lucha contra lo rescalfament climatic, e aquerò passa pel desvolopament del fèrre », çò declarèt a la premsa dijòus passat. E lo president de Region de contunhar : « Sens la LGV, sortirem jamai los camions de la rota. 9 300 camions travèrsan cada jorn lo sud d'Aquitània, es la partida mai polluida de la region. Un tren regèta 70 % de gas a efècte de sarra de mens qu'un camion. E jo, vau sortir los camions de la rota ».
Del son costat, la SNCF a anonciat un bilanç de 2017 puslèu positiu dins la Region Novèla-Aquitània. Parla dins son comunicat d'una aumentacion de 10 % de passatgièrs suplementaris sus sas linhas TER en 2017 e totas las linhas serián concernidas de Baiona a Peitius en passant per Sarlat. La SNCF mes en avant la melhora regularitat de sons trens amb 89 % dels TER qui partisson e qui arriban a l'ora…
Totun, la SNCF met pas tote lo mond d'acòrd. Al moment de la presentacion de son bilanç 2017 a Bordèu ièr, un grop d'elegits e de representants del patronat charentés es vengut manifestar davant lo sèti regional. Repròchan a la SNCF d'aver suprimit de dessèrtas de la gara d'Engolesma sus la linha de TGV.


text:
Sofia Rotaru
Sofia Rotaru (en ucraïnian: Coфiя MиxaйлiBHa PoTapy) es una de las cantairas mai famosas d'Ucraïna). Nasquèt a Marshyntsi, Chernivtsi Oblast, lo 7 d'agost de 1947) es d'origina moldava. A cantat fòrça cançons en ucraïnian, mas tanben en rus e en Lenga moldava. Foguèt una de las cantairas mai famosas de l'anciana URSS amb de cançons coma ЧepBoHa pyTa ("ruda roja" en ucraïnian) o "PoMaHTиkэ" (Romantică) (en moldau).
Sas cançons son vengudas las cançons classicas de l'èra sovietica e pòstsovietica. Sofia participèt a sèt filmes musicals e comencèt en 1971 dins "ЧepBoHa pyTa". Joguèt lo ròtle principal dins de filmes coma "Гдe Tы, любoBb?" (Ont sès, amor?, 1980) e "Дyшa" ("arma" en 1981). A fach de viradas dins lo mond entièr amb de concèrts als Estats Units, en Asia, enEuròpa e en Austràlia. Sofia a recebut de dotzenas de prèmis, recompensas de tota mena e tanben de medalhas.
En 1986, foguèt la primièra cantaira de musica pòp que li foguèt autrejat lo títol prestigiós d'"Artista del Pòble de l'URSS". Lo qu'èra President d' Ucraïna Leonid Kuchma e lo President de Russia Vladimir Putin recompensèron Sofia Rotaru en agost de 2002 (quand fasiá 55 ans), bestowing upon her the high rank of the Hero of Ukraine for her "outstanding personal merits in the sphere of art", and the Russian order "For merits before the Nation", respectively.
Creatz (exemple detalhat) la sospagina qu'assegurarà lo seguiment del processús de traduccion en clicant sus Projècte:Traduccion/Sofia Rotaru.
While Sofia Rotaru commonly goes by this last name, son nom oficial es Yevdokymenko-Rotaru (en ucraïnian: ЄBдokиMeHko-PoTapy. Lo nom Yevdokymenko èra lo nom de son marit defuntat. Following several meses de mourning, Rotaru resumed her feverish concert and recording activity and again topped the Russian e Ukrainian charts.


text:
Es donades dubèrtes (open data en anglés) son conjunts de donades produsides o arrecuelhudes per organismes publics qu’es administracions publiques meten a disposicion dera ciutadania pr’amor que les poguen utilizar liuraments de manèra simpla e comòda.
Es donades dubèrtes an ua grana valor potenciau e son essenciaus entara transparéncia des administracions publiques, era eficiéncia e era igualtat d’oportunitats ara ora de crear riquesa.
Eth principau objectiu dera dubertura de donades ei méter a disposicion dera societat e hèr publiques es donades que gerís era Administracion, de sòrta que quina persona que sigue o organizacion pogue utilizar-les. Damb aguest servici, es administracions aumenten era transparéncia, donques qu’eth ciutadan accedís a ua vision reau dera prestacion de servicis. Ath delà, era reutilizacion de donades dubèrtes per part d’enterpreses, entitats, associacions e ciutadania en generau permet era elaboracion de naui productes e servicis qu’apòrten valor, innovacion, coneishença e oportunitats de negòci.
Es licéncies e es tèrmes d’usatge des donades dubèrtes son sometudes as leis de reutilizacion dera informacion deth sector public, e eth bèi uns casi pòden auer licéncies de proprietat intellectuau, maugrat que se tend a daurir-les sense condicions, cada viatge que se mantenguen sense manipular e damb era citacion obligatòria dera hònt e dera sua darrèra actualizacion. Entà mès informacion, podetz consultar er apartat Termes d’usatge, licéncies e responsabilitats.
Pr’amor qu’es donades dubèrtes complisquen era sua fin les cau èster:
1. Publiques: les cau non èster subjèctes a cap tipe de privadança, seguretat o quin aute tipe que sigue de restriccion, a excepcion des que, per lei, siguen subjèctes a restriccions.
2. Detalhades: les cau èster es madeishes donades primàries e originaus, sense tractar (çò que se coneish coma donades en brut). Cau informar de com s’a obtengut era informacion e a on se tròben es documents primaris; d’aguesta manèra era persona usatgèra pòt verificar qu’ei un procès transparent e qu’es donades non s’an manipulat.
3. Actualizades: les cau èster a disposicion dera ciutadania damb era frequéncia de besonh pr’amor que non pèrden era sua valor e siguen tostemp precises e actuaus. Cau dar prioritat ad aqueres donades era utilitat des quaus depen deth factor temps.
4. Accessibles: les cau èster accessibles entath nombre d’usatgèrs mès grani possible, de sòrta que non i age restriccions pera intencion d’usatge ne barrères, coma eth besonh de sollicitar formaument era informacion ne hèr quin aute tramit que sigue.
5. De foncionament automatic: les cau èster disponibles en formats electronics d’usatge generalisat e estructurat pr’amor que poguen èster tractades automàticament en quinsevolhe ordenador.
6. Sense registre: les cau èster daurides entà toti, sense eth besonh d’auer d’enregistrar-se prèviament entà poder consultar-les.
7. Format dubèrt: non pòden auer proprietari ne depéner d’ua enterpresa determinada e les cau èster liures de restriccions d’usatge legau e economic.
8. Liures: er usatge des donades non li cau èster sometut a cap tipe de regulacion que ne restringisque era reutilizacion. Atau donques, es donades les cau èster liures de drets, brevets, copyright e non èster subjèctes a drets de privadança ne de seguretat o nòrmes.
Damb eth desvolopament dera societat dera informacion, es donades dubèrtes son un estrument d’informacion fòrça preciosa que proporcione avantatges tant entara ciutadania e es enterpreses coma entara madeisha Administracion, que pòt melhorar era sua eficiéncia mercés a ua capacitat mès grana d’interoperabilitat.
Aufrir donades dubèrtes ei un exercici de transparéncia informativa que permet qu’era ciutadania age informacion sus es accions e servicis dera Administracion e sus era gestion que se hè des recorsi publics.
Beneficis entara ciutadania: informacion
Establís un dialòg actiu, participatiu e de dues direccions entre Govèrn e ciutadans, principi fonamentau deth Govèrn dubèrt.
Òbri era possibilitat de crear naui servicis sociaus que melhoren era vida dera ciutadania.
Promò ua participacion democratica dera ciutadania.
Beneficis entàs enterpreses: generar riquesa
Hè possible era creacion de valor economica, donques que genère naui servicis e aplicacions web a compdar des donades liures.
Hè possible era dubertura d’un nau mercat basat en contenguts digitaus.
Hè possible era obtencion de beneficis damb informacion publica.
Beneficis entàs administracions: transparéncia
Promò un usatge intelligent e eficaç des recorsi.
Genère un Govèrn transparent qu’apòrte un grad mès naut de confidança.
Facilite era interoperabilitat entre es diferentes administracions.
Eth tèrme dataset, procedent der anglés, se referís a un conjunt de donades, abituaument estructurades, que s’an utilizat entà bastir ua informacion publicada enes catalògs de donades o se mòstren d’ua manèra independenta.
Es donades en brut s’organizen en datasets entà poder èster ordenades en indèxi e localizades mès facilament; a fin d’arténher açò, s’utilizen diferenti camps que definissen eth grop de donades coma era descripcion, era frequéncia d’actualizacion, eth format o era licéncia d’usatge, entre autes.
Actuaument, eth Portau de donades dubèrtes dera Generalitat de Catalonha intègre datasets organizadi en diuèrsi formats, categories e hònts de donades que permeten disposar d’un gran ventalh de donades diferentes ara ciutadania. Se pòden utilizar donades fòrça diuèrses des diferenti organismes dera Generalitat: donades geografiques, meteorologiques, estadistiques, economiques, administratives, toristiques, juridiques, de mobilitat, entre autes.
Un format reutilizable ei un format estructurat, daurit e que non a proprietaris, per exemple, un CSV o XML. Son formats de donades dessenhades pr’amor qu’auti programes o aplicacions ne poguen hèr usatge, per exemple, entà analisar-les, crotzar-les damb autes hònts de donades, o crear-ne visualizacions en grafics o mapes.
Ath contrari d’aguesti, i a formats de donades coma eth PDF, dessenhadi entara consulta de donades e informacion, mès que non ne permeten era reutilizacion de manèra simpla.
Era Llei 19/2014, del 29 de desembre, de transparència, accés a la informació pública i bon govern , establís que tota era informacion deth sector public se li cau liurar d’ua manèra clara, estructurada e en format reutilizable, a fin de perméter era interoperabilitat, melhorar era transparéncia e era simplificacion documentau.
La estableix que tota la informació del sector públic s’ha de lliurar d’una manera clara, estructurada i en format reutilitzable, per tal de permetre la interoperabilitat, millorar la transparència i la simplificació documental.
Es datasets disponibles ena plataforma de donades dubèrtes se pòden exportar en multiples formats. De contunh se detalhen brèvament:
En cas de datasets que contien donades geografiques, de manèra addicionau as formats mencionadi anteriorament, tanben se pòden exportar enes formats especifics següents entara representacion de donades geografiques:
Es donades dubèrtes se pòden utilizar entà quin tipe que sigue de fin: per exemple, faciliten consultar informacion sus diferentes tematiques e bastir aplicacions, en especiau logiciau e formes de visualizacion, qu’utilizen era informacion liura coma hònt.
Entre d’auti usatges, se pòden realizar estudis estadistics socioeconomics, qu’a posteriòri seràn utilizadi per fòrça enterpreses damb intencions d’analisi de mercats e avaloracion de risc comerciau, marqueting e ventes.
Es jornalistes de donades utilizen es donades dubèrtes coma matèria prima alloc d’autes hònts d’informacion, e trabalhen ena analisi critica dera informacion, damb er objectiu d’aufrir representacions dera informacion comprensibla e fòrça intuitives.
En Portau de donades dubèrtes se pòden trobar datasets d’un gran ventalh d’encastres tematics e tipologies de format.
A fin de classificar es conjunts de donades per encastres tematics, s’an identificat un seguit de categories. Es categories son uniques per cada conjunt de donades e s’an elaborat a compdar des categories determinades ena Nòrma Tecnica d’Interoperabilitat de Reutilizacion de recorsi dera informacion (https://www.boe.es/boe/dias/2013/03/04/pdfs/BOE-A-2013-2380.pdf), d’encastre estatau. Se tracte de categories abituaument emplegades en multiples portaus de referéncia coma 060, EUGO, INE, EUROSTAT, WORLD BANK o OECD. Era Nòrma Tecnica d’Interoperabilitat de Reutilizacion de recorsi dera informacion preve es categories següentes:
De manèra addicionau, s’ahigec era categoria «Memòria» entà includir-i toti aqueri conjunts de donades que hèn referéncia ara memòria istorica deth país.
De manèra complementària, es conjunts de donades an assignades etiquetes o paraules claus. Es etiquetes son mès nombroses qu’es categories e normaument cada conjunt de donades a mès d’ua etiqueta assignada, a fin de facilitar es opcions de cèrca.
D’autra banda, es conjunts de donades publicades en Portau se pòden trobar es diuèrses classes de format, o tipe de vista. En cercar conjunts de donades en catalòg, eth tipe de vista permet filtrar segons es tipologies de formats enes quaus se tròben es conjunts de donades. Cau tier en compde qu’eth tipe de vista non arrespon a formats concrèts mès a tipologies de format (ligams, archius en taules, archius damb informacion geoespaciau, etc.), qu’ath sòn torn, pòden trobar-se en diferenti formats. De contunh se descriu en qué consistís cada tipe de vista: