text:
Plotin
Plotin (205 - 270 Ap. C.) foguèt un filosòf roman de l'Antiquitat tardièra. Foguèt lo fondator d'un corrent filosofic nomenat lo « neoplatonisme », qu'influencièt prigondament la filosofia occidentala. Installèt son escòla a Roma, en 246, e son primièr disciple foguèt Amelius. Son biais de legir los dialògs de Platon foguèt una font d'inspiracion importanta per la pensada crestiana, en plena formacion a l'epòca. L'integralitat de sos escrits foguèt publicada per un autre disciple fidèl, Porfiri de Tir, dins las Ennèadas.
La pensada de Plotin es originala perque aprigondís la reflexion de Platon e d'Aristòtel sus la natura de l'intelligéncia. Per Plotin, l'univèrs es compausat de tres realitats fondamentalas: l'Un, l'Intelligéncia e l'Arma. L'òme que fa partida del monde sensible deu, per l'introspeccion, remontar de l'Arma cap a l'Intelligéncia, puèi de l'Intelligéncia cap a l'Un e complir atal una union mistica amb lo dieu per excelléncia.
Somari
- 1 Biografia
- 2 L'influéncia de Platon
- 3 Doctrina
- 4 Lo lengatge de Plotin
- 5 Lo Plotin arabi
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
Se sap pauc de la vida de Plotin. Gaireben totas las coneissenças a son subjècte son raportadas per Porfiri dins la biografia que consacrèt a son mèstre[1], en introduccion a son edition de las Ennèadas entre 300 e 301[2][3]. La pauretat de las informacions sus Plotin se pòt explicar pel pauc de plaça que dona, dins sa filosofia, a l'individualitat de la persona umana[4]. En efèit, aquela es considerada coma un obstacle major dins lo camin del filosòf cap a la saviesa, dins l'identificacion de l'òme amb l'Un, primièr principi a l'origina del monde.
Benlèu plan, Plotin nasquèt en 205, a Licopolis[5] (Egipte), vila qu'aparteniá alara a l'Empèri Roman, benlèu al sen d'una familha de nauts foncionaris romans. Es a l'edat de 28 ans que Plotin partiguèt estudiar la filosofia a Alexàndria, prèp d'Ammonios Saccas, que venguèt son mèstre pendent onze ans, de 232 a 243[6].
A 39 ans, en 244, son interès per las filosofias orientalas e indianas lo pòrta a jónher l'armada de Gordian III que marchava contra Pèrsia[7]. Mas aquela armada foguèt vencida, e Gordian tuat en 244, çò que faguèt que Plotin deguèt, e foguèt pas facíl, se refugiar un temps dins la vila d'Antiòquia[8].
Aprèp Plotin anèt a Rome, ont fondèt una escòla filosofica, l'escòla neoplatoniciana de Roma (246)[9], jol reialme de l'emperaire Felip l'Arabi. Aquela escòla èra pas una institucion, mas puslèu una associacion informala de personas[10]. Ensenhava dins l'ostal de Gemina, la femna del futur emperaire Trebonian, e èra aparat per l'emperaire Gallian. Son ensenhament foguèt subretot oral. Aviá per disciples Porfiri de Tir, Amelius[11], Paulinius de Scitopolis, Eustocius d'Alexàndria, Zoticus e Zetus. En mai d'aqueles qualques disciples, Plotin comptava tanben dins sos auditors qualques òmes influents, coma Longin, o los senators Castricius Firmus, Marcellus Orontius, Sabinillus e Rogatianus. Calguèt esperar 254 per que comence de redigir de tèxtes que formaràn, mai tard, son òbra fondamentala: las Ennèadas.
L'an 268 marquèt lo començament de la solitud de Plotin. Aquel alunhèt fòra d'el e de l'atmosfèra de Roma, son disciple Porfiri tormentat per de pensadas suicidàrias[12]. Esperava qu'auriá pogut trobar repaus e patz en Lilibèa (Sicília). En 269, es Amelius que lo quitèt[13]; aquel partiguèt a Apamèa per jónher l'escòla neoplatoniciana animada per Numenios d'Apamèa. Aprèp l'assassinat de Gallian, Plotin, fòrça amic de l'ancian emperaire, deguèt quitar Roma. Aclapat per la malautiá, foguèt aculhit en Campània, dins las proprietats de son disciple Zetus[14]. Moriguèt a Nàpols, en 270, de malautiá[15] (benlèu de tuberculòsi[16]) acompanhat pel Eustocius, darrièr disciple demorant fins a la fin.
Pendent las doas darrièras annadas de sa vida, Plotin contunhava d'escriure e enviar de tractats, en Sicília, a Porfiri per qu'aquel los corregisca e los edite per aprèp. Porfiri o faguèt ne publicant las Ennèadas entre 300 e 301[17], completadas en introduccion per una pichona biografia de Plotin. En realitat, Porfiri se contenta pas de compilar las òbras de Plotin, las separa o las fusiona per las classar dins un òrdre particular.
A la fin de sa Vida de Plotin, Porfiri confisèt que son mèstre aviá capitat a aténher quatre còps l'union mistica amb Dieu[18].
L'influéncia de Platon[modificar | modificar la font]
Plotin coneissiá plan sos davancièrs filosòfs. Dins sos tractats se trapan fòrça allusions (explicitas o non) a Aristòtel, als peripateticians, a l'estoïcisme, a l'epicurisme o encara als gnostics amb quines èra opausat. Mas Platon es de luènh aquel que reten mai l'atencion de Plotin. Se la filosofia de Plotin foguèt nomenada lo neoplatonisme, es plan segur qu'aquel aviá per referéncia majora l'òbra de Platon.
Las tèsis de Plotin posan en efèit lors fonts dins los tèxtes de Platon. Plotin torna cercar de Platon de tèmas importants: la transcendéncia de l'Un coma primièr principi (Lo Parmenides), lo problèma de l'un e del multiple, la Teoria de las Fòrmas (La Republica), los genres de l'èsser (Lo Sofista), o l'interès per l'amor (Lo Banquet). Se presenta coma un exegèta de l'ensenhament de Platon :
- « La Causa essent l'Intelligéncia, Platon nomena Paire lo Ben absolut, lo Principi superior a l'Intelligéncia e a l'Esséncia. Dins divèrses passatges, nomena Idèa l'Èsser e l'Intelligéncia. Ensenha doncas que del Ben nais l'Intelligéncia; e de l'Intelligéncia, l'Arma. Aquela doctrina es pas novèla: foguèt ensenhada dempuèi temps pels mai ancians, mas sens èsser desvolopada explicitament; volem èsser aquí solament los interprèts dels primièrs savis e mostrar pel testimòni, quitament de Platon, qu'avián los meteisses dògmas que nosautres. Plotin, Ennèadas V,1 [10] »
Mas en tornant cap al platonisme, Plotin lo modifica fins que se pòt dire que foguèt pas vertadièrament fidèl a Platon[19]. De fach, Plotin interprèta las teorias de Platon per que li vengan favorablas, e aprofechar de son autoritat. Sa lectura de Platon foguèt talament importanta qu'influencièt, fòrça longtemps, la compreneson del platonisme original, subretot en subreauçant la plaça de la contemplacion dins l'òbra de Platon.
Doctrina[modificar | modificar la font]
Las tres ipostasis[modificar | modificar la font]
Plotin es conegut abans tot per sa compreneson del monde que fa intervenir tres « ipostasis »[20] :
- L'Un (ἐv, en grèc)
- L'Intelligéncia (l'Intellècte, vouϛ, en grèc)
- L'Arma (ψuxn, en grèc)
En realitat, lo tèrme « ipostasi » foguèt introduch pus tard per Porfiri[21] (dins lo titre de Ennèade V, 1 [10] : Sus las tres ipostasis qu'an reng de principis) per designar aqueles tres principis fondamentals a l'origina del monde. Se Plotin emplega lo tèrme, pasmens jamai l'utiliza pas dins un sens diferent de son accepcion correnta a l'epòca, significant « existéncia ». L'Un, l'Intelligéncia e l'Arma son los tres principis d'ont resulta lo monde sensible, e foncionan coma tres nivèls de realitat diferents.
L'Un es lo principi suprèm per Plotin: çò que significa que conten en el meteis sa pròpria rason d'èsser, qu'a pas besonh de cap d'autre principi d'òrdre superior per « existir ». Es absoludament transcendent, fins que siá pas possible de dire çò qu'es. Se daissa pas determinar per cap de categoria existissenta; quita d'eperel es pas. Aquel Un que conten pas l'èsser es pur non-èsser, non pas per manca, mas per eminéncia. Es assimilat al Ben, per Plotin que torna prendre, per explicar sa foncion, l'imatge del Solelh dins la Republica de Platon. L'Un precedís totes los existissents, es lor condicion de possibilitat, es lor font. Conten, en el, cap de multiplicitat, cap d'alteritat, cap de division e es pas subjècte al cambi; es entièrament Un.
L'Intelligéncia, ela, deriva de l'Un qu'es son principi. Conten en ela tot lo pensable, es a dire l'ensemble de las idèas o dels intelligibles. Per aquò, l'Intelligéncia es lo luòc per excelléncia de la realitat e de la vertat[22]. Es l'èsser vertadièr. Conten en ela la multiplicitat de las idèas.
L'Arma, fin finala, a son principi dins l'Intelligéncia e es, d'esperela, principi del monde sensible. Pauc a pauc que s'alunham de l'Un, le monde compta en el una partida tojorn mai granda de diversitat, pèrd doncas en unitat e en perfeccion. L'Arma se declina en consequéncia a de grases diferents: l'Arma del monde es pus perfiècha, alara que cada arma a son pròpri gra de perfeccion. L'Arma desplega dins lo temps lo contengut de l'Intelligéncia[23]. Es fòrça prèpa del monde sensible et de la matèria qu'anima.
L'emanacion de l'univèrs[modificar | modificar la font]
En mai d'èsser constituit per tres principis fondamentals, coma tres jaces geologics superpausats, lo monde, l'ensemble de çò qu'existís, segon Plotin, obeís a una logica fòrça especifica. Lo monde, dins son entieritat, emana de l'Un dins un movement que se nomena la « procession ». La natura de l'Un, qu'es lo primièr principi segon Plotin, es tala que d'aquel emana necessàriament la rèsta del monde.
Aquò significa doas causas. D'una part, l'emanacion explica que l'Un engendra l'Intelligéncia. Aprèp, l'Intelligéncia, d'esperela subjècta a la procession, engendra una realitat inferiora a ela, l'Arma e, fin finala, l'Arma produtz a son torn lo monde sensible que el es mai lo principi de pas res. D'autra part, la teoria de l'emanacion mòstra que la procession es un procèssus logic que depend pas de la volontat d'un Creator. Aquela actitud a respècte de l'origina del monde constituís una diferéncia capitala entre lo neoplatonisme pagan (de Plotin) e lo neoplatonisme crestian d'un sant Agustin. En efèit, aicí al contrari dels pensadors josieus e dels Primièrs crestians, i a cap d'« acte » creator a l'origina del monde[24], i a cap de volontat divina en òbra dins la creacion. L'Un dona naissença a tot, sens que calga i veire l'accion de sa volontat, estrictament.
L'Un es immudable e immobil, i a pas d'esperit, pas de volontat. Es transcendent en absolut e, per aquò, seriá fals de pensar que lo movement de procession d'ont nais l'Intelligéncia lo pertòca de quin biais que siá. L'Un i pèrd pas res, se dividís pas mai, tanplan se morsèla en una multitud d'èssers inferiors. Demòra entièr mas « regorga » d'un biais cap als nivèls de la realitat que domina e sosten. L'Un se compòrta a respècte del real un pauc coma lo Solelh que, per sos rais, dona als objèctes la possibilitat d'èsser vistes, sens per tal que l'intensitat de sa lutz ne pèrd ges.
L'Un es transcendent en absolut, mas es tanben immanent en tot. Es pas enluòc, mas es pertot. Tot a veire, a de grases divèrs, amb l'Un, qu'es la mesura de totas causas[25]. Perque tot n'es eissit, dirèctament (dins lo cas de l'Intelligéncia) o indirèctament, perque i a pas de separacion entre l'Un e lo monde coma entre Dieu e sa creacion, tot es tanben ligat amb el. Es doncas possible de tornar trobar en cada èsser la traça de sos principis superiors. Aquel movement de retorn cap a sos pròpris principis es nomenat la « conversion », e prendrà un ròtle primordial dins la mistica de Plotin.
La question del bonaür e del mal[modificar | modificar la font]
Plotin afirma d'entrada que « lo bonaür se trapa dins la vida »[26], mas cal plan se gardar de pensar que Plotin encoratja atal un certan edonisme. Cal comprendre la vida dins un sens plan particular: s'agís aisís de la vida confòrma a l'Intelligéncia. Aquel biais de viure es sol a poder ofrir un real plaser per l'òme. L'òme, per èsser aurós, deu utilizar sa volontat per anar cap al ben fins a s'identificar a aquel: se deu doncas virar non pas cap als elements del monde sensible qu'an un gra fòrça limitat de bontat, mas cap a l'Intelligéncia qu'es dirèctament eissida de l'Un (o del Ben).
Lo bonaür a pas res de comun amb lo còrs, lo monde sensible, o la matèria, ont es present lo mal. Pasmens, al contrari dels gnostics, Plotin pensa pas que lo mal siá una poténcia activa e reala. Lo mal es simplament per el çò qu'es mai privat de perfeccion; es una manca del ben. Los eveniments doloroses, la sofrença destornan pas fòrçament lo savi de sa quista del bonaür, e son pas mai un indici de l'abséncia de Dieu. Lo savi sap que lo mal a sa plaça dins l'univèrs e que resulta necessàriament del procèssus d'emanacion que mena de l'Un cap al monde sensible.
- « D'un biais general, cal pausar que lo mal es una manca de ben. Cal que se manifèste aiçaval una manca de ben, perque lo ben se trapa alara dins autre causa[27]Plotin Ennéades III, 2 [47] »
L'estatut ambigú del còrs[modificar | modificar la font]
Pierre Hadot metèt en relèu la plaça ambigua del còrs dins la filosofia de Plotin. En primièr, lo còrs pareis jamai èsser, per Plotin, autra causa que la preson de l'arma. En efèit, la matèria, lo monde sensible en general, es lo darrièr gra de desvolopament de l'Un. Es associada al mal e a la necessitat[28]. Lo monde sensible es incontestablament alunhat de la perfeccion divina, es la realitat que manca mai de ben e qu'es tot entièra multipla e caotica. Per aténher la saviesa, l'òme deu per alhors prestar a son arma tota l'atencion, quitament al prejudici de son còps. Se deu virar cap a la rason e evitar de totas fòrma de se daissar perturbar per son environament exterior que fa solament que de lo destornar de çò qu'a en el de pròpriament uman.
Mas aquela aparenta superficialitat del còrs resistís dificilament a una analisi pus prigonda. En despassant la primièra lectura, cal se demandar se Plotin encoratja vertadièrament l'òme a se desbarrassar de son còrs. En efèit, Plotin salva Porfiri del suicidi, e indica dins son apologia de l'amor qu'es possible d'amar los còrs aiçaval, sens clinar cap al mal, a partir del moment ont la beutat dels còrs es compresa coma la marca del Bèl dins lo monde sensible[29]. Atal l'Un e l'Intelligéncia son pas perduts dins la matèria, i son totjorn fòrça plan presents, mas a un gra mendre.
Per Pierre Hadot, es pas lo còrs d'esperel que Plotin forageta, al contrari sonhava lo seu còrs[30], mas las afeccions que poirián venir perturbar l'arma dins aquel còrs:
- « Es doncas pas per òdi e per desgost del còrs que caldrà se destacar de las causas sensiblas. Aquelas son pas marridas d'esperelas. Mas lo langui que nos causan nos empacha de far atencion a la vida esperitala que viviam inconscientament[31]. »
La mistica[modificar | modificar la font]
La filosofia de Plotin es generalament descricha coma una filosofia de la contemplacion. La tòca de l'òme sus Tèrra es de tornar rencontrar sa natura vertadièra. Se deu doncas destornar del monde sensible, de las passions, per se concentrar en primièr sus la rason, sus la vida de l'intelligéncia qu'es çò que i a de singularament uman en el. Mas en volant èsser se-meteis, en se tornant cap a la partida mai nauta de son arma, l'òme sortís de sa condicion e pèrd al meteis temps son identitat. Ganha en unitat e se rapròcha del divin, del Ben.
Per aténher la saviesa e lo bonaür, l'òme deu contunhar aquel movement introspectiu, la conversion, fins a captiar trobar en el l'Intelligéncia e l'Un que es eissit. Aquel ideal del bonaür (que Plotin preis aver atengut quatre còps[32]) es una union mistica amb Dieu, la contemplacion de Dieu dins l'extasi. André Bord rapròcha atal la filosofia de Plotin de las visions extaticas de sant Joan de la Crotz[33], dins la mesura ont prefigura la concepcion crestiana de l'arma encarnada podent anar cap a Dieu, per mejan de l'introspeccion[34].
Lo lengatge de Plotin[modificar | modificar la font]
Plotin es pas un autor aisit de legir; pasmens se sos tractats son corts, lo lengatge qu'utiliza es totjorn fòrça dens e resistís plan sovent a una compreneson dirècta o immediata. Cadun de sos tractats, se tempta de respondre a una question particulara, pren en compte tot lo sistèma plotinian. Cal doncas sovent far referéncia a de coneissenças exterioras (comentaris o autres tractats) per comprendre tot çò que vòl dire Plotin.
Lo Plotin arabi[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèri Roman d'Occident, un tèxte se difusa dins lo monde arabi, jol nom de Teologia d'Aristòtel. Aquel tèxte longtemps foguèt atribuit, a tòrt, a Aristòtel e influencièt de pensadors arabis coma Al-Kindi, Al-Farabi e Avicena[35].
Aquel tèxte pareis en realitat èsser una preparacion de la traduccion aràbia de las Ennèadas de Plotin, a partir del grèc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Porfiri, Sus la vida de Plotin e sus l'òrdre de sos tractats.
- ↑ id "date"
- ↑ (fr)Luc Brisson, « Plotin : une biographie », in Luc Brisson, Jean-Louis Cherlonneix, e au., Porphyre. La Vie de Plotin, t. II, Paris, Vrin, 1992, p. 2-29.
- ↑ (fr)Pierre Hadot, Plotin ou la simplicité du regard, Paris, Gallimard, 1997, pp. 13-22.
- ↑ id "data"
- ↑ id "date"
- ↑ id "date"
- ↑ id "data"
- ↑ id "data"
- ↑ (fr)Luc Brisson, « Plotin : une biographie », in Luc Brisson, Jean-Louis Cherlonneix, e au., Porphyre. La Vie de Plotin, t. II, Paris, Vrin, 1992, p. 10.
- ↑ (fr)Luc Brisson, « Amélius ». Sa vie, son œuvre, sa doctrine, son style", Aufstieg und Niedergang der Römischen Welt, Teil II: Band 36.2, 1987, pp. 793-860.
- ↑ id "date"
- ↑ id "date"
- ↑ (fr)Luc Brisson, « Plotin : une biographie », in Luc Brisson, Jean-Louis Cherlonneix, et al., Porphyre. La Vie de Plotin, t. II, Paris, Vrin, 1992, p. 20.
- ↑ id "data"
- ↑ (fr)Mirko Grmek, « Les maladies et la mort de Plotin », in Luc Brisson, Jean-Louis Cherlonneix, e au., Porphyre. La Vie de Plotin, t. II, Paris, Vrin, 1992, pp. 335-353.
- ↑ id "date"
- ↑ "union" Porphyre, Vie de Plotin, 23.
- ↑ (fr)Lambros Couloubaritsis, Aux origines de la philosophie européenne, Bruxelles, De Boeck, 2005, pp. 660-663.
- ↑ Plotin, Ennèadas, V, 1, 8. "Lo Parmenides de Platon distinguís lo Primièr Un, qu'es l'Un au sens eminent; lo segond, que nomena Un-Multiple; lo tresen, Un e Multiple. Atal doncas, el meteis, es en acòrdi amb la teoria de las tres naturas."
- ↑ (fr)Plotin, Traités 38-41, traduction sous la direction de L. Brisson et J.-F. Pradeau, Paris, GF-Flammarion, 2007, pp. 285-286 (Note 194 de Ennéade VI, 8 [39]).
- ↑ (fr)Jean Trouillard, La procession plotinienne, Paris, PUF, 1955, p.39-40.
- ↑ Plotin, Ennèadas III, 7 [45], 12, 19-25.
- ↑ (fr)Georgios Lekkas, « Le concept positif de la nécessité et la production des êtres chez Plotin », Les études philosophiques, 2004, p. 560.
- ↑ (fr)Lambros Couloubaritsis, Aux origines de la philosophie européenne, Bruxelles, De Boeck, 2005, p. 662.
- ↑ Ennèade I, 4 [46], 3, 2
- ↑ (fr)Plotin, Ennéades III, 2 [47], 5, 25-30 (traduction par Richard Dufour, sous la direction de Luc Brisson et Jean-François Pradeau).
- ↑ (fr)Plotin, Ennéades III, 2 [47], 2, 32-35.
- ↑ (fr)Plotin, Ennéades III, 5 [50], 1, 56-65.
- ↑ (fr)Pierre Hadot, Plotin ou la simplicité du regard, Paris, Gallimard, 1997, p. 135.
- ↑ (fr)Pierre Hadot, Plotin ou la simplicité du regard, Paris, Gallimard, 1997, p. 37.
- ↑ id"union"
- ↑ (fr)André Bord, Plotin et Jean de la Croix, Paris, Beauchesne, 1996.
- ↑ {{}}Jean-Chrysostome Kanyororo, « Les richesses intérieures de l’âme selon Plotin », in Laval théologique et philosophique, vol. 59, Modèl:Numéro2, 2003, pp. 235-256.
- ↑ (fr)Dominic O'Meara, Plotin. Une introduction aux Ennéades, Cerf, 1992.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Las Ennèadas
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Richard Dufour, Plotinus : A Bibliography 1950-2000, Leiden, Brill, 2002. (Pour la bibliographie après 2000, voir son site Internet : Bibliographie plotinienne)
- (fr)Bibliografia del centre Jean Pépin (CNRS), per Pierre Thillet
Fonts sus Plotin[modificar | modificar la font]
- Porfiri, Vida de Plotin
- Porfiri, Contra los crestiens
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Vie de Plotin, par Porphyre de Tyr, site de P. Remacle
- (fr)Vie des sophistes, par Eunape de Sardes, site de P. Remacle


c: text/html

text:
Cròcha (solfegi)
En solfegi, ua cròcha qu'ei ua nòta qui la soa durada qu'ei la meitat d'ua pulsacion dens ua mesura de 4/4. Que vau donc la meitat d'ua negra. Qu'ei representada dab un punt provesit d'ua barra orietada sia en haut sia en baish e dab un gahin.
Quan duas o mei cròchas e's segueishen, los lors gahins que's pòden ligar.
En bèth hornir un aute gahin, òm marca ua dobla cròcha qui la soa durada b'ei la meitat de la cròcha. Dab 3 gahins, que son triplas cròcha qui valen la meitat de las doblas e lo quart de las cròchas. Dab 4 gahins, que son quadruplas cròchas d'ua valor de la meitat de las triplas.
Lo silenci de durada equivalenta qu'ei lo miei sospieit.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
VIau dinastia egipciana
La VIau dinastia egipciana que marca la fin deu periòde conegut convencionaument com l'Ancian Empèri egipcian.
A despart deu hèit que la division de l'istòria egipciana e l'encadenament de la disnastias b'ei mei que mei convencionau (quitament ontologic) e shens cap relacion dab la vision qu'avón los egipcians antics sus la loa istòria (en mei deu hèit que la recèrcas e mòstran ua continuitat administrativa enter l'Ancian Empèri e la tempsada seguenta aperada Ièr Periòde Intermediari egipcian), que's cred que la VIau dinastia qu'arribè au som d'ua purmèra Etat d'Aur en parallèle dab ua creishuda deu poder deus dignitaris e deus senhors locaus qui aflaquèn lo poder deu faraon.


text:
Jooble vous permet d'accéder en 1 clic à toutes les offres d'emploi en France.en savoir plus
Emploi Canton de Baugé, Job Canton de Baugé
Les offres d'emploi populaires en Canton de Baugé
agent administratif Canton de Baugé
agent comptoir Canton de Baugé
aide comptable Canton de Baugé
assistant commercial Canton de Baugé
commis cuisine Canton de Baugé
cuisinier collectivite Canton de Baugé
electromecanicien Canton de Baugé
electrotechnicien Canton de Baugé
garde d'enfant Canton de Baugé
mécanicien automobile Canton de Baugé
ressources humaines Canton de Baugé
technicien maintenance Canton de Baugé
Recherche d'emploi par ville Canton de Baugé
emploi Saint-Martin-d'Arcé, 31360


text:
Hexactinellida
Las Espongas exactinellidas o Espongas siliçosas o encara Espongas de veire son d'organismes apartenent al grop dels Metazoaris (animals) d’organizacion fòrça simpla: presentan pas que dos fulhets cellulars (endodèrma e ectodèrma), son doncas qualificadas de diploblastics.
Somari
Estructura[modificar | modificar la font]
L'esqueleta de las Espongas exactinellidas se compausa d'espiculas siliçosa amb sièis ponchas seguent tres axes: las exactinas. Cèrtas espiculas son grandas (las megasclèras), d’autres son pus pichonas (las microsclèras). Las megasclèras s’agençan en una ret siliçosa complèxa, sens matritz proteïca. Lo teissut d’Espongas exactinellidas es parcialament sincicial : Atal existís pas de pinacodèrma (una siza cellulara extèrna), ni de choanodèrma (constituit normalament per una siza de choanocites). Aqueste darrièr es remplaçat per un choanosyncytium que borrona d'estructuras semblablas a de choanocites.
Abitat[modificar | modificar la font]
Aquestes espongas vivon preferencialament dins las aigas marinas pregondas (a mai de 200 m) e mai dins las aigas polaras.
Etologia[modificar | modificar la font]
Euplectella es una espècia abritant un cople de cambaròtas entrant dins l’esponga quand son pichonas. En creissent, se tròban empresonadas dins aquesta e i demòran tota lor vida. En Japon, aquesta associacion constituís un present a l'ocasion d'un maridatge tradicional.
Lista d’espècias d’espongas exactinellidas demest las 1000 conegudas (per òrdre alfabetic del nom scientific)[modificar | modificar la font]
- Aphrocallistes vastus
- Asconema setubalense
- Euplectella aspergillum = Euplactella = Esponga de cambaròtas
- Hyalonema schmidti
- Oopsaca minuta
- Protospongia (fossil conegut mai ancian; -540 MA; Cambrian de Burgess)
- Staurocalyptus solidus
De legir[modificar | modificar la font]
Classificacion filogenetica del vivent per Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader a las edicions Belin


text:
Catalanisme
Eth catalanisme o nacionalisme catalan ei ua correnta sociau estructurada tant culturau coma politicaments que presèrve e promò era reconeishença dera personalitat politica, lingüistica e culturau de Catalonha o deth conjunt de tèrres de parlar catalan, es nomentadi Païsi Catalans. Segons Joan Fuster I a "catalanistes" pr'amor que i a "espanholistes", e de hèt eth catalanisme s'estructure sègles dempús dera eliminacion des drets catalans. Aguesta pèrta des drets se produsís progressivaments pendent eth sègle XVIII, prumèr ena Catalonha Nòrd damb era proïbicion deth catalan er an 1700 enes territòris afectadi peth Tractat des Pirenèus e posterioraments en Principat damb era aplicacion des Decrèts de Naua Planta aprovadi per Felip V de Castelha er an 1714. Era repression contra era lengua, era cultura e es institucions catalanes contunharie tanben pendent grana part deth sègle XX damb es dictadures de Primo de Rivera e de Francisco Franco. Istoricaments eth catalanisme s'estructure en prumèr lòc coma un movement culturau pendent era Reneishença, ua epòca a on se sage recuperar eth prestigi sociau dera lengua e cultura catalana dempús de sègles de diglòssia damb iniciatiues coma era restauracion des Jòcs Floraus. Posterioraments eth catalanisme s'estructure tanben coma un movement politic, aguest hèt se produsís er an 1892 quan se presenten es nomentades Bases de Manresa qu'optauen pera restauracion des Constitucions catalanes ancianes, ues nòrmes aprovades pes Corts Catalanes e qu'autregèren un grad anautit de sobeiranetat en Catalonha enquia 1714. Actuauments es partits o individus que se declaren catalanistes considèren que Catalonha, o es Païsi Catalans, son ua nacion e qu'en conseqüéncia meriten un grad anautit d'autogovèrn. Es alternatiues, totun, apareishen ena decision deth marc a on Catalonha li cau exercir es sòns drets istorics. Atau mentre ua part òpte entà arribar ena quita sobeiranetat deth pòble catalan a trauès deth autodeterminacion de de autes òpten per un ampliament der autogovèrn laguens deth marc autonomica actuau o plan se decanten pera creacion d'un marc federau nau.
Somari
- 1 Origines e evolucion deth catalanisme politic
- 2 Tractat des Pirenèus
- 3 Guèrra de Succession
- 4 Eth Memorial de Grèuges
- 5 Era Reneishença
- 6 Eth catalanisme e es classes sociaus
- 7 Eth federalisme
- 8 Valentí Almirall e eth Congrès Catalanista
- 9 Eth Republicanisme
- 10 Mancomunitat De Catalonha
- 11 Francesc Macià e eth nacionalisme radicau
- 12 Era Dictadura de Primo de Rivera
- 13 Dusau Republica Espanhòla
- 14 Franquisme
Origines e evolucion deth catalanisme politic[modificar | modificar la font]
Per compréner era aparicion deth catalanisme politic cau remontar-se sègles enreire. Òm ac apoiridie hèr, per exemple a quan eth çò sègle XIV es nòbles e religiosi catalans a trauès dera Deputacion deth Generau e çò Conselh de Cent sigueren un partit d'ua guèrra civiu er era quau declarauen qu'eth sòn cap d'Estat li calie èster causit pes catalans. Dempús dera vision istorica catalanista, Catalonha ère un estat independent, confederat damb eth reiaume de Valéncia e eth de Aragon ne la Corona d'Aragon. Posterioraments, aguesta federacion s'agranic. Eth junher-se damb Castelha es membres dera Corona d'Aragon dauen per hèt que passaue a hèr part d'aguesta grana confederacion deth temps qu'es castelhans ac vederen mès coma ua soma de territòris junhudi. Era diferéncia de concepcions entre era natura d'aguesta union dèc ath long des sègles a fòrça tibantors damb hons catalanista.
Tractat des Pirenèus[modificar | modificar la font]
Er acabar era Guèrra des Trenta Ans, se signèc pes representants de Felip IV de Castelha e es de Loís XIV de França, çò Tractat des Pirenèus, ua des conseqüéncies que ne siguec era cession a França des territòris deth comtat deth Rosselhon e de part deth dera Cerdanha. Es territòris dera Catalonha deth Nòrd annexionats en França peth tractat (çò Rosselhon, çò Conflent, çò Valespir, eth Nauta Cerdanha e çò Capcir) an contunhat jos domeni francés dempús d'alavetz. Eth Tractat includie conservar en vigor es institucions catalanes ath nòrd des Pirenèus, mès aguesta part non siguec respectada peth rei de França Loís XIV. Un an dempús deth Tractat sigueren dissolvudes es institucions catalanes maugrat qu'eth madeish tractat prevedie de conservar-les. Eth reiau decrèt francés deth 2 d'abriu deth 1700 proïbic er usatge dera lengua catalana es es actes oficiaus de quin tipe que sigue. Dempús d'alavetz, eth francés contunhe d'èster era unica lengua oficiau, e era unica que s'utilize er eth ensenhament public. Recentaments, er Estat francés a modificat era sua Constitucion en tot ahíger ath sòn “la langue de la République est le français” ("era lengua dera republica ei eth francés"). Aguest article s'utilize soent entà negar subvencions a movements culturaus o civics eth catalan, o entà refusar era preséncia deth catalan era era administracion. Aguest hèt ei vist coma eth prumèr acte d'anticatalanisme ara Catalonha deth Nòrd (dempús dera non reüssida annexion francesa deth sègle XV).
Guèrra de Succession[modificar | modificar la font]
Dempús dera mòrt de Carles II de Castelha sense descendència se produsic era Guèrra de Succession. Er aguesta guèrra Catalonha, en tot integrar dera Corona d'Aragon, se placèc amassa damb Anglatèrra en favor deth candidat austrohongarès, eth arxiduc Carles. Per contra, Castelha e França se placèren en favor de Felip de Borbó. Fin finau un hèt decisiu decantèc aguesta guèrra eth favor deth partit borbònic. Quan Carles III va heretar era corone imperiau, Anglatèrra e es auti estats dera aliança decidiren abandonar era guèrra e quitar d'apiejar eth partit austracista deuant era possibilitat de que eth nau emperaire puguera amassar un autre viatge es vasti territòris qu'auien constituit eth empèri de Carles V. Anglatèrra donques cambièc radicauments d'actitud: abandonèc a Carles III en escambi des territòris de Gibartar e Menòrca. Er an 1711 Carles III siguec coronat emperaire deth Sacre Empèri Romanogermànic e renoncièc ara corona espanhòla n'era signatura deth Tractat d'Utrecht. A cambiament eth sòn reiaume artenhec es Païsi Baishi, çò Milanesat, çò reiaume de Nàpols e Sardenha. Felip V de Castelha s'asseguraue eth tròn de Espanha e es anglesi artenhien auer preséncia ara Mediterranèa Occidentau. A causa d'aguest tractat es partidaris der arxiduc Carles en Principat e as Baleares perderen supòrt er era sua resisténcia a Barcelona. Era ciutat queiguec a mans des tropes filipistes era 11 de seteme deth 1714 dempús d'auer estat asetjada mès era guèrra non finalizarie fins era 11 de junhsèga deth 1715 damb era desbranda de Malhòrca. Fin finau, damb era aplicacion des Decrèts de Naua Planta es quites institucions siguessen abolides e es reiaumes qu'integrèren era Corona d'Aragon passèren a èster regidi segons es leis e es costums de Castelha, que passaven a èster es de tot er estat espanhòu a excepcion de Navarra e çò País Basc. Era desbranda, ath delà, inicièc ua etapa de negacion ara personalitat catalana e de fòrta repression ath que representaue. Es opausants mès destacadi ath monarca les calec anar tad exili o patir represàlies qu'anauen der empresonament e era confiscació des quites bens ara pena de mòrt. Un des pilars d'aguesta repression ère era persecucion deth catalan, eth prumèr lòc en tot proïbir-lo era era Administracion de justícia, o quitament es conselhs adreçadi as corregidors de Catalonha a on se les sollicitaue dirèctaments a introdusir eth castelhan. Instruccion secrèta redigida per Abad de Vivanco, secretari deth Conselh de Castelha, adreçada as corregidors de Catalonha: "Pondrá çò mayor cuidado er introducir era lengua castelhana, a cuyo fin dará las providencias mas templadas, y disimuladas pare que se consiga er efecto sin que se nòti eth cuidado". Se pòt trobar a "Instrucciones deth fiscau José Rodrigo Villalpando a los corregidores de Cataluña eth 29 d'enero de 1716", arrecuelhut a FERRANDO., A e NICOLÀS, M.: Panorama d'istòria dera lengua. Valéncia. Tandèm, 1997. Se pòt consultar era linha ara pagina 72 de GARCÍA, M.J. Era gramática española y su enseñanza ne la seguna mitad deth siglo XVIII y principios deth XIX (1768-1815) Valéncia. Universitat de Valéncia. 2005 (tèsi doctorau)Modèl:Pro Aguesta politica anticatalana suscitèc oposicions e resisténcies: guerrilhèrs armadi, mès tanben resisténcia passiva coma era apellacion a tractadi internacionaus e era volontat clandestina de hèr subervíuer era lengua. Ne son ua mòstra era opuscle Via dehòra es endormidi de 1734 e çò Arrebrembe dera Aliança hèta eth Sereníssim Jordi Augusto Rey dera Gran Bretanha de 1736.
Eth Memorial de Grèuges[modificar | modificar la font]
Çò 1885, er arrebrembe des libertats perdudes contunhaue plan viu. Uns deputats designadi coma representants des ancians reiaumes dera Corona d'Aragon se dirigiren a Alfons XII en tot demanar eth retorn ara situacion anteriora as Decrèts de Naua Planta e en tot reivindicar es libertats perdudes. Ei un document plan significatiu, entre d'auti motius, peth hèt d'auer estat redigit pendent era epòca de major esplendor dera monarquia borbònica per part des personatges qu'eth principi èren partidari d'aguesta dinastia monàrquica. Ei eth document que se coneish coma Memorial de Grèuges, redigit peth Centre Catalan,çò 18 de març de 1885. == Diferéncies pera economia == Catalonha contunhaue de diferenciar-se dera rèsta der Estat. Dempús deth punt d'enguarda economic, era borgesia catalana diferia dera oligarquia qu'auie eth poder ara major part dera rèsta der Estat, donques qu'ère defensora de préner mesures proteccionistes que fomentèssen era adopcion d'aranzels que grauèssen era entrada de merces estrangères entà per'mor de deféner era produccion industriau dera sua proprietat e protegir-la dera competéncia estrangèra. Açò picaue damb es interèssi des partidaris lliurecanvistes, que temien trobar barrères duaneres coma contrapartida enes auti païsi. Mès enlà d'ua mèra disputa economica, se méter eth jòc eth modèl economic der Estat: per ua banda er Estat basat er eth agricultura, era mineria e es mans d'ua oligarquia proprietari que defenie çò lliurecanvisme; e der aute çò de basat er era indústria e eth creishement dera importància dera borgesia industriau, que defenie eth proteccionisme. Fin finau s'adoptèc ua politica proteccionista mès es escasences se prenien mesures lliurecanvistes. Aguest hèt ajudèc era borgesia catalana a préner consciéncia dera personalitat diferenciau. Pendent eth \sègle XIX s'afrontèren es sectors liberaus e conservadori dera societat espanhòla n'ua sèria de \guèrres civius nomentades guèrres carlines, er es qué es caps carlins, que sigueren successivaments derrotadi aufrien era restitucion des furs.
Era Reneishença[modificar | modificar la font]
A mejans sègle XIX, dempús de sègles de decadéncia coma lengua literària e de cultura, eth catalan experimentaue un procès de recuperacion coneishuda coma era Reneishença. Joaquim Rubió e Aurs, un escrivan dera epòca, metec un prefaci er un libre de poesia qu'ei considerat eth vertadèr manifèst dera Reneishença. A compdar dera sua crida se comencèren a celebrar es Jòcs Floraus de 1859 que son er inici dera recuperacion deth catalan coma lengua literària, era ua epòca de fòrta diglòssia ne la qué fòrça catalans considerauen era sua lengua segondària. Antoni de Campmany escriuec era sua grana òbre eth castelhan en tot justificar-se eth qué eth catalan ère “un antiguo idiòma provinciau muerto hoy pare era republica de las letras”. Dempús deth punt d'enguarda politic, eth fenomèn dera Reneishença representèc un impuls cap ara recuperacion dera consciéncia nacionau collectiva, eth catalanisme.
Eth catalanisme e es classes sociaus[modificar | modificar la font]
Soent s'a afirmat qu'eth catalanisme ère un concèpte unicaments burgès mès era realitat ei un fenomèn popular qu'arribe en totes es classes sociaus en tot includir-i era borgesia. Ja dempús des sòns inicis se distinguissen dus corrent catalanista: ua de progressista, e ua auta mès conservadora e tradicionalista. Son es nomentadi popularaments coma catalanisme de quèrres e de dretes. Cèrti movements sociaus an ajudat a hèr créisher eth patriotisme catalan; entre aguesti i trobam les centres excursionistas e eth cant corau. Es activitats excursionistas, que se damb es melhores des vies de comunicacion, ajuden a potenciar eth sentiment patriòtic cap a Catalonha damb es sues excursions. Es excursions aumenten era informacion sus er auviatge, eth folclòre, era arquitectura, es costums e es dialèctes deth país en tot provocar major coneishença e, era definitiva, ua major implicacion ne la defen des simbèus e monuments deth territòri. Un dusau exemple ei eth cant corau damb creacions coma es Còrs de Clavé e d'autes iniciatiues que fomentèren era difusion dera cançon tradicionau catalana, claraments patriota. "Eth cant dera senyera", de Joan Maragall, siguec escrita justaments per ua des institucions de cant corau mès importantes, era Orfeon Catalan.
Eth federalisme[modificar | modificar la font]
Parallèlaments ath broton deth catalanisme, arreu der Estat sorgís ua naua manèra de compréner er Estat Espanhòu: eth federalisme. Francesc Pi e Margall, un catalan installat en Madrid e un des presidents dera Prumèra Republica Espanhòla siguec eth gran ideòleg deth federalisme en Estat Espanhòu, que definie que sonque eth pacte federau liuraments establit entre es diuèrses regions espanhòles podie garantir eth respècte totau ara realitat plurau der Estat. En Catalonha, peth contrari, eth federalisme siguec ua des cares qu'adoptèc eth catalanisme politic. Ua ideologia populista e interclassista, qu'ère estretament restacada damb es inicis deth movement obrèr. Eth federalisme catalan viuec ua epòca gloriosa: eth Sexenni Revolucionari. Pendent aguest periòde se produsic ua division entre federalistes, es moderadi e es radicaus. Ambdús èren partidaris dera federacion, mès es radicaus exigien coma pas prealable ara igualtat era independéncia, entà per'mor de poder decidir liuraments era federacion posteriora. Es moderadi preferien un federalisme impulsat dempús deth govèrn centrau. Eth 1873, ras dera proclamacion dera Prumèra Republica Espanhòla, un grop de federaus intransigents sagèren, dempús dera Deputacion de Barcelona, proclamar er Estat Catalan.
Valentí Almirall e eth Congrès Catalanista[modificar | modificar la font]
Er aguesta etapa iniciau deth catalanisme politic, era personalitat mès notòria ei Valentí Almirall, qui participèc actiuaments era era vida politica ath costat des federaus intransigents o radicaus en tot opausar-se ath centralisme, er oligarquia e era especulacion. Almirall Pretenie regenerar Catalonha de sòrta que repercutisse ara rèsta der Estat, qu'imaginaue coma ua associacion de pòbles a manèra dera Corona d'Aragon. Almirall Sagèc júnher es dretes e es quèrres catalanistes, mès non ac artenhec pr'amor qu'existien massa divergéncies entre es dus corrents. Impulsèc eth Prumèr Congrès Catalanista, que se celebrèc eth 1880, eth çò que se conjuntaren es diferenti grops catalanistes: eth federalisme republican e eth corrent apolitic, eth literari, eth propulsor des Jòcs Floraus e dera revista Era Renaixensa [sic], mès es tendéncies esquerranes d'Almirall hec qu'eth grop de Era Renaixensa abandonèsse eth Congrès e trinquèsse era comprenuda. Totun, eth Congrès prenec tres acòrds principaus: crear ua entitat aglutinadora deth catalanisme – çò Centre Catalan -, eth començament de gestions entà constituir era Acadèmia dera Lengua Catalana – qu'aurà ua cuerta vida -, e era redaccion d'un document ne defen deth catalan. Posterioraments, Valentí Almirall impulsèc çò Dusau Congrès Catalanista, que se declarèc partidari dera cooficialitat deth catalan en Catalonha, proclamèc era existéncia de Catalonha coma realitat per dessús divisions administratives e condemnèc era militància de catalanistes a partits d'encastre estatau. Aguest darrèr hèt impulsèc era creacion de partits d'encastre unicaments catalan, inexistentes fins eth moment. Era epòca gloriosa deth Centre Catalan e d'Almirall culminèc damb eth Memorial de Grèuges e era publicacion de Lo Catalanisme. Eth 1887, dempús d'èster derrotat as eleccions ara Amassa Directiva eth Centre Catalan, eth sector mès conservador se va escindir e, amassa damb un grop d'universitaris nomentat Centratz Escórrer Catalanista creèren era Liga de Catalonha, es dirigents era quau, mès tard s'integrèren er un aute partit politic catalan, era Liga Regionalista. En tot partir dera sua iniciatiua se creèc era Union Catalanista, qu'englobaue diuèrses entitats junhudes peth catalanisme, divididi era dues tendéncies: era gent de ‘Era Renaixensa', mès culturalista e apolitica; e era Liga de Catalonha, mès partidària de participar era era vida politica. Es catalanistes de quèrres, Almirall e es federalistes, non ne hègen part. Era Union Catalanista convoquèc ua assemblada a Manresa eth 1892, a on s'i va congregar bona part dera borgesia catalana conservadora. Er aguesta assemblada s'aprovèren es ‘Bases entara Constitucion Regionau Catalana' , mès coneishudes coma ‘Bases de Manresa'. Aguestes bases mercauen es pautes a seguir per ua futura ‘Constitucion regionau catalana', ei a díder, un Estatut. Aguestes bases exprimissen es plantejaments deth regionalisme conservador e tradicionalista opausat ath sistèma parlamentari basat eth çò sufragi universau. Era posteriora accion dera Liga Regionalista se fondamente er aguestes bases. == Era Liga Regionalista{unknownModèl:^*main Eth 1901 se creèc era Liga Regionalista, un partit politic a trauès deth qué era borgesia catalana auec un poder egemonic es prumèrs decènnis deth sègle XX. Era liga ère un partit d'evident caractèr conservador de tendéncia catalanista que compdèc damb eth supòrt dera borgesia industriau, des comerçants e professionaus e eth deth Glèisa Catolica. Es sòns dirigents mès destacadi sigueren Enric Prat der Arribatge, Francesc Cambó, Josep Puig e Cadafalch. Eth partit artenhec ua destacada victòria as eleccions legislatiues deth 1901.
Enric Prat der Arribatge, futur president dera Deputacion de Barcelona damb era Liga Regionalista, publiquèc çò 1906 era òbra Era nacionalitat catalana, a on arrecuelh es sues tèsis sus eth catalanisme nacionalista. Er aguesta òbra distinguís claraments entre nacion e Estat. Eth Estat ei ua creacion artificiau, ua organizacion politica. Peth contrari, ua nacion ei ua entitat naturau, damb istòria, cultura, lengua, art e dret pròpri; ei un hèt naturau qu'existís tant s'a reconeishença legau coma se non. Prat der Arribatge, conseqüentment, afirme que “Catalonha ei ua nacion”. Un tresau punt principau dera òbra ei era reflexion que Prat der Arribatge hè sus era relacion nacion – estada. Per Prat der Arribatge, era situacion normau ei que cada nacion age eth sòn Estat e qu'en cada Estat i correspone ua nacion. Segons eth, eth hèt qu'ua nacion sigue sometuda en un Estat alièn ei pròpri d'ua “anormalitat morbosa”. Maugrat aguesti plantejaments, Prat der Arribatge non ei independentista. Hè entrar eth jòc un nau element, era unitat politica d'Espanha, era integracion de Catalonha en Estat Espanhòu. Sage harmonitzar aguestes dues realitats, “era convivéncia seculara de diuèrsi pòbles”. Per Prat der Arribatge, era solucion ei era Estada compausat, era federacion espanhòla. Eth 1906 impulsèc eth movement Solidaritat Catalana, coalicion de catalanistes ras d'agressions ath catalanisme per part deth govèrn centrau. Aguesta candidatura obtenguec un succès aclaparador, mès se dissolvec ar incorporar fòrces massa dispars. Era madeisha Liga promoiguec era realizacion dera Mancomunitat de Catalonha, que mejançant era union des quate deputacions provinciaus signifiquèc ua petita quòta d'autogovèrn, maugrat que plea de limitacions politiques e economiques. Tanben promoiguec ua campanha pera autonomia, que reivindicaue era plea sobeiranetat de Catalonha es ahèrs d'orde intèrne. Obtengueren eth supòrt de totes es fòrces politiques catalanes, quitament des lerrouxistes, damb era unica excepcion de Francesc Macià, que dempús deth nacionalisme mès radicau, ac consideraue insufisent. Aguestes bases a on se demanaue aguesta autonomia s'autregèren en Madrid, mès era incomprensió des politics espanhòus envèrs eth problèma e era realitat catalana empediren, un còp mès, eth succès dera campanha. Era Liga sajaue presentar-se coma partit interclassista, açò explique qu'er es prumèrs ans eth partit englobèsse elements de clara significació liberau, d'ideologia republicana e d'orientacion cap ara quèrra. Açò supausèc un conflicte entre membres deth partit, quan eth 1904 Alfons XIII visitèc Barcelona. Era Liga decidic qu'es sòns còssos non assistissen ara visita, mès un grop dirigit per Francesc Cambó non acomplic er acòrd. Cambó Profitèc entà hèr un discors deuant eth rei ne defen des reivindicacions catalanes. Aguesti hèts van detonar era crisi e er abandon deth sector mès progressista deth partit. Neishie çò Centre Nacionalista Republican (1906), damb er objectiu dera obtencion dera autonomia de Catalonha laguens er Estat Espanhòu e era propagacion des ideaus dera democracia republicana. Totun, aueren un pes politic fòrça feble.
Eth Republicanisme[modificar | modificar la font]
Ua auta part des republicans, eth partit federau catalan, accentuaue es tendéncies autonomistes per rapòrt ara rèsta deth partit estatau. Eth 1833 redigic un projècte de Constitucion der Estat Catalan laguens era Federacion Espanhòla. Es republicans non federaus s'acorropauen, en Catalonha, ath torn dera Union Republicana, impulsada per expresident dera Prumèra Republica, Nicolás Salmerón, eth quau se mostrèc receptiu as reivindicacions catalanes e quitament participèc ath movement Solidaritat Catalana. Aguest darrèr hèt provoquèc ua scission laguens eth partit, liderada per Alejandro Lerroux, çò Partit Republican Radicau, basat era era demagogia, eth populisme e er anticatalanisme, que consideraue borgés. Eth hèt qu'es quèrres catalanistes siguessen dividides se tradusie era feblesa electorau, e entà arténher mès fòrça se considerèc imprescindibla ua politica d'union. as eleccions municipaus deth 1909, es federaus, era Union Republicana e çò Centre Nacionalista Republican heren ua aliança electorau, nomentada Quèrra Catalana. Aguest procès d'aproximacion acabèc eth 1910 era era formacion d'un nau partit, era Union Federau Nacionalista Republicana.
Mancomunitat De Catalonha[modificar | modificar la font]
Era volontat de bastiment d’un tramat institucionau politicocultural pròpri fructifica er era prumèra concrecion institucionau de caire politic damb era Mancomunitat de Catalonha (1914-1923), institucion qu'acorropèc es quate deputacions catalanes e siguec presidida per Enric Prat der Arribatge (1914 - 1917) e dempús per Josep Puig e Cadafalch (1917 - 1925), toti dus dera Liga Regionalista. Maugrat que li calie auer foncions puraments administratives, amièc a tèrme un important prètzhèt de creacion d'infrastructures de camins e pòrts, òbres idrauliques, camins de hèr, telefòns, beneficència o sanitat. Tanben emprenec iniciatiues entà aumentar es rendiments agricòles e forestaus en tot introdusir melhores tecnologiques, de servicis e educatives e potencièc es ensenhaments tecnologics de besonh entara indústria catalana. Era Union Federau Republicana non artenhec trincar era hegemonia dera Liga. Deuant açò sagèren ua aliança electorau damb es radicaus entà plantar cara ara Liga Regionalista as eleccions deth 1914. Mès ne es bases ne er electorat aprovaue eth pacte, i auec un nau fracàs electorau. Eth \1917 se constituie çò Partit Republican Catalan, damb Francesc Layret e Lluís Companys coma principaus dirigents. Defenie ua ideologia republicana federau e sagèc ua sintèsi entre catalanisme e obrerisme, mès tanpòc artenhec ua bona implantacion per diferenti factors: Lerroux e es radicaus, coma element distorsionador deth panorama politic catalan; era manca de generacion d'alternatiues e de dirigentes carismàtics; e per darrèr, era grana difusion qu'era anarcosindicalisme auec entre eth proletariat catalan, hèt que per privaue era quèrra catalanista deth sòn electorat naturau. Tanpòc siguec fructífer er assag hèt per un grop de membres escindits dera Federacion Catalana deth PSOE, que çò 1923 fondèren era Union Socialista de Catalonha.
Francesc Macià e eth nacionalisme radicau[modificar | modificar la font]
Era aportacion de Francesc Macià siguec principau entara quèrra catalanista. Er abandonar era armada, Macià participèc er eth movement Solidaritat Catalana e ne gessec elegit deputat. Eth 1919 fondaue era Federacion Democratica Nacionalista, que sometie era confederacion des pòbles iberics e un seguit de reformes politiques e sociaus de caractèr progressista. Eth 1922, fondèc un nau partit: Estat Català. Aguest partit, influït pera luta politica a Irlanda contra era aucupacion britanica, adoptèc plantejaments secessionistes e formulèc eth besonh dera independéncia era relacion damb Espanha. Venguec eth prumèr nuclèu independentista, e tanben prevedie era luta armada coma mejan. Entre es sòns dirigents i auie Ventura Gassol e Daniel Cardona e Civit.
Era Dictadura de Primo de Rivera[modificar | modificar la font]
Eth procès de normalizacion culturau e politica mancomunitari se vedec interromput damb er adveniment dera prumèra dictadura militara espanhòla deth sègle, era deth generau Primo de Rivera (1923-1930), atengut qu'era Mancomunitat ère vista coma un perilh que calie reprimir e sagèc des·hèir era sua òbra. Era Dictadura radicalizèc era situacion, Estat Català passèc a èster un partit clandestin e Francesc Macià se li exiliar. Dempús der exili, organizèc es hèti de Prats de Molló, un assag d'invasion de Catalonha manu militari dempús deth pòble de Prats de Molló, ara Catalonha Nòrd. Aguesta conspiracion siguec frustrada pera Gendarmeria francesa, mès eth sòn jutjament li dèc ua grana popularitat en Catalonha. Era opcion independentista auie fòrça incidéncia entre es nuclèus catalans en America hèt que comportèc qu'eth 1928, eth celebrar-se era Assemblada Constituenta deth Separatisme Català, a era Havanesa, se redigisse ua Constitucion entà ua Catalonha independentaConstitucion provisionau dera republica catalana (Cuba, 1928) [1]. Era repercussion de tot açò en Catalonha siguec minim.
Dusau Republica Espanhòla[modificar | modificar la font]
Çò 1931, era creacion de Quèrra Republicana de Catalonha unificaue toti es corrents dispersos deth catalanisme de quèrres e artenhec superar era hegemonia dera Liga, donques es eleccions deth 14 d'abriu dèren ua victòria aclaparadora ath cap de Quèrra Republicana de Catalonha, Francesc Macià, que proclamèc «era Republica catalana coma Estat dera Federacion Iberica» pòques ores abans qu'en Madrid se procedisse a proclamar era Dusau Republica Espanhòla. Dempús de tibades reünions damb representantes deth govèrn der Estat Espanhòu, er autogovèrn de Catalonha ère nomentat Generalitat de Catalonha, en tot recuperar er ancian nòm medievau. Eth 9 de seteme de 1932 es Corts aprovèren dempús de fòrtes retalhades era Estatut d'autonomia, e ath cap de pòques setmanes, se celebrauen eleccions ath Parlament de Catalonha, eth quau se constituie çò 6 de deseme, damb Lluís Companys coma prumèr President dera cramba legislatiua. Damb era mòrt subta, eth 25 de deseme de 1934 deth president Macià, ei prepausat Lluís Companys entà succedir-lo coma president dera Generalitat. Era votacion extraordinària deth Parlament, siguec elegit eth 1 de gèr de 1934 per 56 vòtes en favor e 6 eth blanc, damb era abstencion dera Liga Catalana. En Catalonha, era opcion secessionista ère representada per diuèrsi partits e associacions, coma eth Partit Català Proletari, qu'eth 1936 s'integraue ath Partit Socialista Unificat de Catalonha, e sustot, era Agropacion Nacionalista Nosati Soleis, que trège eth nòm deth Sinn Fein irlandés, era quau auie un programa claraments separatista e ua organizacion paramilitara. Cau díder qu'era implantacion electorau d'aguestes agropacions siguec escassa e sigueren sectors fòrça minoritaris. Eth 1936, mès, s'inície ua insurreccion militara contra era Republica Espanhòla que se convertís eth Guèrra civiu espanhòla
Franquisme[modificar | modificar la font]
Era victòria militara çò 1939 inície aguesta etapa, qu'a part dera proïbicion des libertats democratiques, reprimic duraments tota expression deth caractèr nacionau de Catalonha. Eth catalanisme passèc a èster clandestin o ar exili, basicaments fondamentat era Quèrra Republicana de Catalonha, e, posterioraments, en tot crear d'auti partits coma eth Partit Socialista de Desliurança Nacionau, cap a fins deth franquisme. Un exemple dera repression franquista siguec era afusellament Lluís Companys e Jover, 123au President dera Generalitat, çò 15 de hereuèr de 1940 ath Castèth de Montjuïc dempús d'un Conselh de Guèrra illegau a causa dera fauta de gatges processals.Es conselhs de guèrra realizada se basauen era era aplicacion deth Còde Militar per sublevació contra toti es que s'i opausèssen ara sublevació. Açò significaue qu'es vertadèrs rebèls contra era autoritat legau condemnauen peth delicte de rebelión, adhesión o auxílii ara rebelión es qu'auien estat fidèles en govèrn legau. Eth madeish Ramón Serrano Suñer ac arreconeishie ans dempús er afirmar que tota era basa juridica sus es hèts dera guèrra civiu se fondamentauen er ua "justícia ath revèrs", e concludie: Fue, pues, un error configurar delitos de rebelión y sedición pare atribuirlos a los defensores deth Gobierno republicano, dado qu'aguesta - juridica y hasta metafísicamente - ère imposible que los cometieran. Josep M. Solé e Sabaté, Conselh de guèrra e condemne a mòrt de Lluís Companys. Ed.Generalitat de Catalonha-1999 ISBN 84-393-4927-0 A nivèu associatiu tanben se pòden trobar hèts destacables coma la clausure dera entitat Òmnium Culturau eth çò de madeish an dera sua fondacion, hèt que la obliguèc a trabalhar clandestinament enquiara fin dera dictadura.
Era Generalitat de Catalonha ar exili[modificar | modificar la font]
Ar acabar era guèrra civiu espanhòla, era majoria de deputats e politics s'exílien. Se cree en París çò Conselh Nacionau de Catalonha, que se transpòrte a Londres dempús dera aucupacion nazi pendent era Dusau Guèrra Mondiau. Dempús der afusellament çò 1940 de Lluís Companys dempús d'èster capturat pera Gestapo e èster sometut a un jutjament sumaríssim, Josep Irla, eth darrèr president deth Parlament de Catalonha assumic era presidéncia dera Generalitat, tau coma establie er Estatut de Regim Intèrne de Catalonha, elaborat eth 1933, e en tot organizar eth govèrn ar exili. Josep Irla demissionèc eth 1954 per motius d'edat, e Josep Tarradellas, de ERC, qu'auie estat eth sòn Prumèr Conselhèr va pendre eth relèu coma President, un còp guanhat era votacion peth cargue efectuat ar embaixada dera Republica Espanhòla a Mexic, a Manuel Serra e Moret, de USC, quala auie estat ministre sense cartèra deth govèrn dera Republica ar exili.


text:
Le Passage
Le Passage en arpitan (Le Passage en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Prèp de lo Torn del Pi e Los Abrets, al encreuament de Lion, Chambéry e Grenòble. Lo vilatge a situat a las pòrtas de las Alpes.
Proche de la Tour du Pin et Les Abrets, au carrefour de Lyon, Chambéry et Grenoble. Le village est situé aux portes des Alpes.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[ref. necessària]. Es en partida per aquela rason que lo vilatge i aguèt nomenat Lo Passatge.
[ref. necessària]. C'est en partie pour cette raison que le village fut nommé Le Passage.


text:
1914
Aquesta pagina concernís l'an 1914 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Dins la màger part d'Occitània, la mobilizacion generala de l'armada francesa se debanèt sensa dificultat e lei soudats de la region participèron ai combats tre lo començament de la guèrra. En particular, lei soudats provençaus dau XVen còrs d'armada participèron a una tiera d'atacas catastroficas en Lorena e foguèron obligats de se retirar (12 000 soudats neutralizats entre lo 10 e lo 22). Lo 24, lo senator Gervais denoncièt una manca de combativitat dei soudats d'aquela unitat entraïnant l'acomençament de l'Afaire dau XVen còrs. En despiech de la reaccion viva de certanei deputats dau sud de França, lo XV(en) còrs d'armada foguèt accusat de coardiá fins a la fin dau conflicte e mandat dins leis endrechs pus durs dau frònt coma punicion. Leis etnotipes parisencs regardant leis abitants de Provença (impressionabilitat, fenhantitge, necessitat d'un enquadrament estricte... etc.) aguèron un ròtle major dins aquel afaire.
França[modificar | modificar la font]
Après l'assassinat dau prince eiretier d'Àustria-Ongria, França chausiguèt de sostenir la posicion russa dins la crisi internacionala entraïnada per l'ultimatum austrian mandat ai Sèrbes. Au començament d'aost, aquò entraïnèt l'acomençament de la guèrra còntra Alemanha (3 d'aost) e Àustria-Ongria (11 d'aost). La mobilizacion generala se debanèt sensa dificultat vertadiera mai l'armada francesa èra mau comandada per resistir au plan d'invasion alemand. Dins lo corrent dau mes d'aost, perdiguèt mai d'una batalha e deguèt se retirar sus son territòri. Pasmens, entre lo 5 e lo 12 de setembre, l'armada francesa capitèt de rebutar leis Alemands a la premiera batalha de Marna. Puei, lei dos camps assaièron d'agantar lo litorau de la Mar dau Nòrd (Corsa a la Mar) per atacar lo flanc de son adversari. Aquò entraïnèt la formacion d'un frònt continú gardat per de mejans militars sensa precedent dins l'Istòria umana (aperaquí 8 milions d'òmes) que venguèt lo teatre principau de la Premiera Guèrra Mondiala. Per faciar l'avitalhament de fòrças tant importantas, acomencèt a cha pauc la mobilizacion de l'industria francesa e la guèrra se transformèt pauc a pauc en « guèrra totala ».
Euròpa[modificar | modificar la font]
Alemanha[modificar | modificar la font]
Après l'assassinat dau prince eiretier d'Àustria-Ongria, Alemanha decidèt d'aprofichar la situacion per umiliar França e Russia e renfòrçar sa posicion dominanta sus lo continent. L'Estat-Major aviá fisança dins sei plans d'atacas e encoratjèt a la guèrra que foguèt declarada ai Rus tre lo 1èr d'aost e ai Francés lo 3. Gràcias a una mobilizacion generala rapida, Alemanha poguèt reünir una armada importanta. Son objectiu èra d'eliminar rapidament l'armada francesa per concentrar per la seguida la totalitat de sei fòrças còntra lei Rus numericament pus importants.
L'invasion de França acomencèt d'un biais favorable gràcias a l'invasion de Belgica. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra britanica mai Londres èra pas encara capable de mandar una fòrça terrèstra importanta sus lo continent. Lo nòrd-èst dau territòri francés foguèt donc ocupat mai l'armada francesa capitèt de rebutar l'ofensiva alemanda a la premiera batalha de Marna (5-12 de setembre). Après la Corsa a la Mar, lo frònt s'estabilizèt e mobilizèt de mejans militars fòrça importants (mai de 8 milions d'òmes) que necessitèron la mobilizacion de l'industria dau país per assegurar l'avitalhament de l'armada.
Sus lo frònt rus, leis Alemands capitèron d'infligir de desfachas duras ai Rus a batalha de Tanneberg e ai Lacs Mazures (7-15 de setembre). Pasmens, mau capitèron de rompre l'armada russa que resistèt en Polonha dins de combats ivernencs saunós per lei dos camps. En mai d'aquò, Alemanha deguèt ajudar Àustria-Ongria que son armada aviá subit de pèrdas grèvas en fàcia dei Sèrbes e dei Rus. Per resòuvre l'incapacitat deis Austrians de menar una guèrra modèrna, lo comandament de l'armada austriana foguèt ansin fisat a l'Estat-Major alemand.
Àustria-Ongria[modificar | modificar la font]
A la fin de la prima e au començament de l'estiu, de manòbras militaras foguèron organizadas per l'armada austriana en Bòsnia per impressionar Serbia qu'èra a afirmar seis ambicions regionalas après sei victòrias de 1913 còntra lei Turcs e lei Bulgars. Pasmens, a la fin d'aqueleis operacions, lo 28 de junh, lo prince eiretier Francés Ferrand d'Àustria foguèt assassinat a Sarajevo per un estudiant nacionalista sèrbe. Aquò entraïnèt una repòsta austriana, sostenguda per Alemanha, per sometre e umiliar Serbia. Un ultimatum demandant l'arrestacion dei responsables de l'atemptat e la participacion de la polícia austriana a l'enquista foguèt mandat a Belgrad, sostengut per Russia, qu'acceptèt en partida lei demandas de Viena mai refusèt de laissar leis Austrians menar una enquista dirècta sus lo sieu territòri. Lo 28 de julhet, Viena declarèt alora la guèrra a Serbia entraïnant l'acomençament de la Premiera Guèrra Mondiala car lo conflicte se generalizèt rapidament a l'ensems dau continent europèu en causa dau jòc d'alianças liant lei diferentei poissanças entre elei. Ansin, lo 6 d'aost, Àustria-Ongria declarèt la guèrra a l'Empèri Rus e recebèt la declaracion de guèrra francesa lo 11.
Sus lo teatre d'operacions, l'armada d'Àustria-Ongria conoguèt de dificultats importantas. Còntra Serbia, mau capitèt de rompre lei defensas dau país en despiech de tres ofensivas majoras. Au contrari, lei Sèrbes capitèron de reconquistar Belgrad abandonada au començament dau conflicte en causa de sa posicion tròp pròcha de la frontiera. En decembre, la batalha de Kolubara s'acabèt per una desfacha dura e la pèrda d'aperaquí 230 000 soudats (còntra solament 130 000 dins lo camp sèrbe). Pasmens, lei desfachas pus grèvas aguèron luòc sus lo frònt rus onte l'armada austriana demostrèt son incapacitat de menar una guèrra modèrna. La batalha de Lemberg (26 d'aost - 11 de setembre) s'acabèt per una catastrofa ambé la pèrda de 430 000 òmes (còntra solament 255 000 per lei Rus) e una ajuda alemanda importanta foguèt necessària per arrestar l'invasion russa. En mai d'aquò, fins a la fin de la guèrra, lo comandament suprèm de l'armada austriana foguèt d'ara endavant dirigit per de generaus alemands.
Belgica[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la crisi internacionala entraïnada per l'assassinat dau prince eiretier austrian a Belgrad, Belgica assaièt de gardar sa neutralitat. Pasmens, en causa de sa posicion estrategica, foguèt atacat per Alemanha tre lo començament de la guèrra. Lo país jonhèt alora lo camp de l'Entenduda e recebèt l'ajuda de França e dau Reiaume Unit. Aquò empachèt pas l'invasion de la màger part dau país maugrat una resisténcia desesperada a l'entorn dei fortalesas de Lièja (5-16 d'aost) e d'Anvèrs (28 de setembre - 10 d'octòbre). Au mens, la defensa d'aquelei vilas permetèt ai Francés de se reorganizar per arrestar l'invasion alemanda dau sieu territòri. Puei, lei rèstas de l'armada belga se retirèron dins lo sud-oèst dau país e lo nòrd de França onte contunièron lo combat fins a la fin de la guèrra gràcias a l'ajuda deis Aliats.
Danemarc[modificar | modificar la font]
Menaçat d'una invasion alemanda ò britanica dins lo camp d'una participacion a la Premiera Guèrra Mondiala, Danemarc decidèt de demorar neutre. Pasmens, aquò foguèt malaisat car lei dos camps demandèron de condicions de neutralitat favorablas a seis interès. Ansin, en parallèl d'aquelei negociacions, lo país aumentèt sei defensas militaras per defugir una ataca còntra son territòri.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Decidit d'aprofichar la Premiera Guèrra Mondiala per restaurar l'independéncia e la poissança dau país menaçadas per la tutèla francobritanica sus lei finanças turcas e leis ambicions russas sus leis Estrechs, l'Empèri Otoman intrèt en guèrra dins lo camp deis Empèris Centraus. Ataquèt lei Rus dins lei montanhas de Caucàs mai lei condicions climaticas e la manca de preparacion de sei tropas li causèron mai d'una dificultat logistica. Ansin, lei combats frontaliers se debanèron generalament a l'avantatge dei fòrças russas que tenián un equipament melhor.
Montenegro[modificar | modificar la font]
Après l'assassinat dau prince eiretier d'Àustria-Ongria, Montenegro chausiguèt de mantenir sa linha politica favorabla au nacionalisme eslau defendut per Belgrad. Lo principat mobilizèt ansin sei fòrças per sostenir l'armada sèrba e participèt victoriosament a la defensa dau territòri de son vesin còntra leis ofensivas austro-ongresas.
Reiaume Unit[modificar | modificar la font]
Après l'assassinat dau prince eiretier austrian a Sarajevo, Londres assaièt de demorar neutre e de limitar l'amplor de la guèrra mai sei temptativas mau capitèron rapidament. D'efèct, après l'invasion de Belgica per leis Alemands e la generalizacion dau conflicte ai principalei poissanças continentalas, lo Reiaume Unit foguèt obligat d'intrar en guèrra dins lo camp francorus. Pasmens, en causa de la manca d'una armada terrèstra importanta, la participacion britanica se limitèt inicialament au mandadís en França d'un pichon còrs expedicionari de soudats professionaus que participèt ambé succès a la revirada de l'invasion alemanda. Sus lei mars, la flòta britanica dominèt aisament la situacion gràcias a sa superioritat numerica, renfòrçada de son aliança ambé França.
Russia[modificar | modificar la font]
Après l'assassinat dau prince eiretier d'Àustria-Ongria, lei Rus sostenguèron lo govèrn sèrbe dins son refús de laissar la polícia austriana enquistar liurament sus lo sieu territòri. Aquò entraïnèt la Premiera Guèrra Mondiala quand Russia sostenguèt militarament Serbia après la declaracion de guèrra austriana lo 28 de julhet. Alemanha (1èr d'aost) e Àustria-Ongria (5 d'aost) li declarèron la guèrra mai París e Londres respectèron lei tractats signats e intrèron tanben en guèrra còntra Berlin e Viena.
Gràcias a sa superioritat numerica, l'armada russa ataquèt lei posicions austrianas e alemandas. Còntra Àustria-Ongria, lei combats se debanèron a son avantatge a la batalha de Lemberg (26 d'aost - 11 de setembre) onte l'armada austriana subiguèt de pèrdas catastroficas. Aquò permetèt ai Rus de conquistar una gròssa partida de Galícia e leis Austrians perdiguèron mai de soudats per arrestar l'invasion de son territòri. En revènge, còntra Alemanha, leis operacions s'acabèron per de reviradas saunós après quauquei succès iniciaus. D'efèct, l'ofensiva alemanda còntra Prússia foguèt arrestada a la batalha de Tanneberg onte l'armada dau tsar perdiguèt aperaquí 180 000 òmes còntra solament 15 000 per leis Alemands. Puei, la situacion russa s'agravèt après una desfacha suplementària ai Lacs Mazures (7-15 de setembre). Dins aquò, lei Rus èran pas romputs e capitèron d'arrestar l'avançada alemanda en Polonha (29 de setembre - 31 d'octòbre). Enfin, de combats ivernencs durs dins la region de Lodz donèron ges de resultat (11 de novembre - 6 de decembre) mai entraïnèron de pèrdas importantas dins lei dos camps.
A partir dau 1èr de novembre, un frònt novèu se formèt a la frontiera ambé l'Empèri Otoman que jonhèt la guèrra dins lo camp deis Empèris Centraus. De combats frontaliers acomencèron, globalament a l'avantatge rus, fins a l'acomençament d'una ofensiva turca d'amplor lo 22 de decembre (batalha de Sarikamis).
Serbia[modificar | modificar la font]
Lo 28 de junh, l'assassinat dau prince eiretier Àustria-Ongria per un nacionalista sèrbe entraïnèt una crisi internacionala grèva. Sostenguda per Alemanha, Àustria-Ongria mandèt un ultimatum demandant una enquista còntra leis autors de l'assassinat e la participacion dirècta de la polícia austriana. Gràcias au sostèn de Russia, Belgrad refusèt de donar lei plens poders a la polícia austriana sus lo sieu territòri. Aquò entraïnèt una declaracion de guèrra austriana lo 28 de julhet e, en causa dau sistèma d'alianças europèu, l'acomençament de la Premiera Guèrra Mondiala car lo conflicte se generalizèt rapidament entre lei diferentei poissanças continentalas.
Après sa mobilizacion generala, l'armada sèrba foguèt obligada d'abandonar Belgrad que sa posicion lòng de la frontiera èra tròp malaisat de defendre mai capitèt de resistir ai tres ofensivas austrianas majoras organizadas dins lo corrent de 1914. Puei, gràcias a l'avitalhament francés, una còntra-ofensiva foguèt organizada (batalha de Kolubara dau 16 de novembre au 16 de decembre) que permetèt la reconquista totala dau territòri sèrbe. Causèt tanben de pèrdas importants dins l'armada austriana. Pasmens, lei pèrdas sèrbas èran tanben importantas e una epidemia de tifus causèt egalament un nombre important de victimas dins lei populacions civilas. Ansin, lo frònt s'estabilizèt fins a la declaracion de guèrra bulgara en 1915.
America[modificar | modificar la font]
Mexic[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols grèus liats a la Revolucion Mexicana. D'efècte, maugrat la presa dau poder per lo generau Victoriano Huerta en 1913, la màger part dei províncias èra sota lo contraròtle d'insureccions rivalas e opausadas au govèrn centrau. Huerta decidèt d'atacar lei fòrças d'Emiliano Zapata situadas dins lo nòrd. Pasmens, après unei desfachas, leis insurgents se reorganizèron au sen d'una « armada constitucionala » dirigidas per Venustiano Carranza, governador de Coahuila, Pablo Gonzalez, Pancho Vila e Álvaro Obregón. En parallèl, de combats opausèron lei païsans paures, ajudats per lei tropas de Zapata, ai fòrças dei grands proprietaris, çò qu'aumentèt lo caòs generau e generalizèt la guèrra civila dins tot lo país.
De mai, la diplomacia estatsunidenca agravèt la situacion car Washington sostenguèt per torn lei diferentei faccions per assaiar d'estabilizar la situacion. Ansin, en abriu de 1914, lo president Woodrow Wilson mandèt un còrs expedicionari que desbarquèt dins lo pòrt de Veracruz e bombardèt la vila. Aquò destabilizèt Huerta e permetèt a seis adversaris d'avançar en direccion de la capitala. En julhet, sei tropas foguèron desfachas entraïnant sa desmission e son exili.
Pasmens, lei venceires mau capitèron de s'unir e la guèrra contunièt. En octòbre de 1914, Pancho Villa reüniguèt una convencion que permetèt a Zapata d'obtenir l'aprovacion de son programa. Lo mes seguent, Carranza e Obregón s'alièron per formar un govèrn provisòri installat en Veracruz. Lei combats contunièron alora entre lei constitucionalistas e lei tropas de Villa e de Zapata.
Panamà[modificar | modificar la font]
Inauguracion del Canal de Panamà (15 d'aost).
Asia[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre de la crisi europèa de junh-julhet e l'acomençament de la Premiera Guèrra Mondiala, lo govèrn japonés dau còmte Okuma Shigenobu e de son ministre deis afaires estrangiers Kato Takaaki decidèt d'aprofichar la situacion per renfòrçar la posicion de l'Empèri en Asia, especialament en China. Après d'esitacions, chausiguèt de sostenir lo Reiaume Unit, oficialament aliat ai Japonés dempuei 1902 e capable de menar de represelhas navalas còntra lo país. Japon intrèt donc en guèrra lo 23 d'aost e acomencèt l'ataca dei colonias alemandas de l'Ocean Pacific. Aquò foguèt relativament aisat en causa dei garnisons feblas que gardavan aquelei posessions aluchandas de sa metropòli. L'unica batalha vertadiera aguèt luòc a Tsingtao que capitulèt après un sètge anglojaponés (31 d'octòbre - 7 de novembre).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de febrièr - Alan Lloyd Hodgkin, scientific britanic, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1998)
- 5 de febrièr - William S. Burroughs, escrivan american (m. 1997)
- 22 de febrièr - Renato Dulbecco, virologista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 2012)
- 17 de març - Juan Carlos Onganía, president d'Argentina (m. 1995)
- 21 de març - Paul Tortelier, violoncelista francés (m. 1990)
- 25 de març - Norman Borlaug, scientific american, Prèmi Nobel de la Patz (m. 2009)
- 31 de març - Octavio Paz, escrivan e diplomata mexican, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1998)
- 2 d'abril - Alec Guinness, actor britanic (m. 2001)
- 4 d'abril - Marguerite Duras, escrivan francesa (m. 1998)
- 9 d'abril - Nouhak Phoumsavanh, president de Laos (m. 2008)
- 12 d'abril - Adriaan Blaauw, astronòm neerlandés (m. 2010)
- 30 d'abril - Dorival Caymmi, compositor brasilièr (m. 2008)
- 3 de mai - Martí de Riquer, escrivan e filològ catalan
- 5 de mai - Tyrone Power, actor american (m. 1958)
- 13 de mai - Joe Louis, boxaire american (m. 1981)
- 19 de mai - Max Perutz, biologista molecular american, Prèmi Nobel de Quimia (m. 2002)
- 15 de junh - Iurii Andropov, dirigent de l'Union Sovietica (m. 1984)
- 21 de junh - William Vickrey, economista canadian, Prèmi Nobel d'Economia (m. 1996)
- 30 de junh - Francisco da Costa Gomes, president de Portugal (m. 2001)
- 1 de julhet - Ahmed Hasan al-Bakr, president d'Iraq (m. 1982)
- 9 de julhet - Willi Stoph, president e primièr ministre d'Alemanha Orientala (m. 1999)
- 11 de julhet - Anibal Troilo, musician argentin (m. 1975)
- 31 de julhet - Louis de Funès, actor francés (m. 1983)
- 14 d'agost - Poul Hartling, primièr ministre de Danemarc (m. 2000)
- 26 d'agost - Julio Cortázar, escrivan argentin (m. 1984)
- 14 de setembre - Lída Baarová, escrivana chèca (m. 2000)
- 15 de setembre - Adolfo Bioy Casares, escrivan argentin (m. 1999)
- 15 de setembre - Jens Otto Krag, primièr ministre de Danemarc (m. 1978)
- 16 de setembre - Lupicínio Rodrigues, compositor brasilièr (m. 1974)
- 6 d'octobre - Thor Heyerdahl, explorator norvegian (m. 2002)
- 14 d'octobre - Raymond Davis Jr, fisician american, Prèmi Nobel de Fisica (m. 2006)
- 15 d'octobre - Rei Mohammed Zaher Chah (m. 2007)
- 28 d'octobre - Jonas Salk, scientific e mètge american (m. 1995)
- 28 d'octobre - Richard Laurence Millington Synge, quimista anglés, Prèmi Nobel de Quimia (m. 1994)
- 20 de novembre - Charles Berlitz, escrivan american (m. 2003)
- 7 de decembre - Alberto Castillo, actor e cantaire argentin (m. 2002)
- 14 de decembre - Karl Carstens, president d'Alemanha Occidentala (m. 1992)
- Tito Okello, president d'Oganda (m. 1996)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- ? Ambrose Bierce, escrivan american (n. 1842)
- 14 de març - Charles Albert Gobat, òme politic soís, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1843)
- 25 de març - Frederic Mistral, escrivan occitan, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1830)
- 2 d'abril - Paul von Heyse, escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (n. 1830)
- 21 de junh - Bertha Felicitas Sophie von Suttner, escrivana austriana, Prèmi Nobel de la Patz (n. 1843)
- 28 de junh - Archiduc Francés Ferrand d'Àustria-Ongria (n. 1863)
- 18 de julhet - Sílvio Romero, poèta e òme politic brasilièr (n. 1851)
- 31 de julhet - Joan Jaurés, òme politic occitan (n. 1853)
- 9 d'agost - Roque Sáenz Peña, president d'Argentina (n. 1851)
- 20 d'agost - Papa Piu X (n. 1835)
- 3 de setembre - Albéric Magnard, compositor francés (n. 1865)
- 19 d'octobre - Julio Argentino Roca, president d'Argentina (n. 1843)
- 23 d'octobre - José Evaristo de Uriburu, president d'Argentina (n. 1831)
- Dimitrie Sturdza, primièr ministre de Romania (n. 1833)


text:
Organizacion de las Nacions Unidas
L'Organizacion de las Nacions Unidas (ÒNU, ONU [ˈɔny]), o encara las Nacions Unidas, es una organizacion internacionala fondada en 1945 per resòlver los problèmas internacionals. Succedís a la Societat de las Nacions (SdN). Dispausa pas de fòrça militara mas pòt demandar als Estats membres de fornir de contingents per metre sus pè de fòrças d'interposicion (los Cascos Blaus).
Somari
Objectius[modificar | modificar la font]
En vertut de sa carta, l'ONU s'esfòrça doncas d'èsser un luòc ont se bastís un avenidor melhor per totes, e aquò a travèrs 4 objectius :
- Manténer la patz e la seguretat dins lo mond
- Desvolopar las relacions amicalas entre las nacions
- Realizar la cooperacion internacionala sus totes los subjèctes ont pòt èsser utila
- Èsser un centre ont s'armonizan los esfòrces de las nacions dins d'objectius comuns.
L'ONU es pas un govèrn mondial e legifèra pas. Ça que la, sas resolucions donan una legitimitat a las intervencions dels Estats e son de mai en mai aplicadas dins lo drech nacional e internacional.
Estats membres[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'adesion de Montenegro en 2006, l'ONU inclutz d'ara enlà la quasi totalitat dels Estats del mond, siá 192 suls 195 que reconeis - los sols Estats que son pas membres son lo Vatican (qu'a çaquelà un estatut d'observator), las illas Cook e Nioé.
D'autres païses son pas representats a l'ONU ; or, cèrts d'entre eles forman de Nacions (l'Autoritat Palestiniana, per exemple). Atal, contràriament a sa denominacion, i a pas de Nacion dins l'Organizacion, mas unicament d'Estats.
L'utilizacion d'aqueste tèrme de Nacions al luòc d'Estats s'explica per la preconcepcion que totes los Estats son d'Estats-Nacions, çò qu'es fals en practica (existís d'Estats sens Nacion, d'Estats amb mantuna Nacion e de Nacions sens Estat).
Localizacion[modificar | modificar la font]
Lo sèti de l'ONU, a la demanda dels parlamentaris americans, foguèt construch a Nòva York lo long de l'East River sus un terren aquesit gràcias a una donacion de John Davison Rockefeller Junior. Foguèt inaugurat lo 9 de genièr de 1951. Lo sèti de las Nacions Unidas gaudís de cèrts privilègis diplomatics. Proprietat de l’Organizacion de las Nacions Unidas, lo sit del Sèti es territòri internacional. Es a dire que, per exemple, cap de membre de la seguretat americana i pòt pas dintrar sens la permission del Secretari General.
Cinc dels sièis organs principals de l'ONU i son localizats. Sola la Cort Internacionala de Justícia, de creacion pus recenta, a son sèti a L'Aia als Païses Basses. D'agéncias importantas de las Nacions Unidas (OMS, OMM, OMPI, OIT, UIT, HCR, HCDH) an lor sèti a Genèva (Soïssa), sèti europèu de l'ONU e ancian sèti de la SdN, ont se debanan totjorn dos tèrces de las activitats del sistèma de las Nacions Unidas, o encara a Viena coma l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica (AIEA). E d'autres endacòm mai dins lo mond, coma l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura a París en França o la de l'Organizacion de l'Aviacion Civila Internacionala (OACI) a Montreal en Canadà.
Foncionament[modificar | modificar la font]
L'Organizacion de las Nacions Unidas compren sièis organs principals:
- L'Assemblada Generala ;
- Lo Secretariat, encargat del bon foncionament de l'ONU ;
- Lo Conselh de Tutèla, encargat de susvelhar los territòris plaçats jos tutèla ;
- Lo Conselh Economic e Social ;
- Lo Conselh de Seguretat ;
- La Cort Internacionala de Justícia, encargada de reglar los litigis entre los Estats.
Mentre que la SdN èra pas qu'un espaci de dialòg ont los diplomatas se podián rescontrar per establir de consensus, l'ONU pòt, amb lo Conselh de Seguretat, prendre de decisions concrètas. Aquestas pòdon desbocar, per exemple, sus l'autorizacion d'emplegar una fòrça armada per manténer o restablir la patz.
En mai dels sièis organs principals, l'ONU a creat al fil del temps de nombrosas agéncias especializadas (coma l'Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) per la santat, o l'Organizacion de las Nacions Unidas per l'Educacion, la Sciéncia e la Cultura (UNESCO) per la proteccion del Patrimòni Mondial de l'Umanitat).
Totes los trabalhs e debats son retranscriches dins las sièis lengas oficialas de l'ONU : arabi, anglés, chinés, espanhòl, francés, rus, mas l'anglés e lo francés son las solas lengas de trabalh de l'ONU.
Lo Secretariat de l'ONU emplega aperaquí 7500 foncionaris. L'ONU e sos programas e institucions especializadas, comprés la Banca Mondiala e lo FMI, emplega en tot aperaquí 61 000 personas dins lo mond.
Finançament[modificar | modificar la font]
Lo finançament de l'Organizacion de las Nacions Unidas e de sas agéncias especializadas es assegurat per las contribucions obligatòrias dels païses membres e per de contribucions volontàrias de totas organizacions, entrepresas o encara particulars (Ted Turner a per exemple fach un don d'un miliard de dolars US).
Lo budget ordinari de las Nacions Unidas (~ 2 miliards de dolars en 2005), establit cada dos ans, es basat sus las contribucions obligatòrias fixadas per l'Assemblada Generala. Per de rasons d'independéncia, lo nivèl maximum de contribucion es estat fixat a 22 % (lo lindal minimal es de 0,01% del budget global).
A títol d'exemple, en 2001 los contributors principals èran los Estats Units (22%), Japon (19,63%), Alemanha (9,82%), França (6,5%), Reiaume Unit (5,57%), Itàlia (5,09%), Canadà (2,57%), Espanha (2,53%) e Brasil (2,39%).
En 2005, la composicion èra la seguenta : Estats Units (22%), Japon (19,5%), Alemanha (8,6%), França (6,5%), Reialme Unit (6,1%), Itàlia (4,9%), Canadà (2,8%), Espanha (2,5%), la Republica Populara de China (2%), la Corèa del Sud (1,8%).
Es important de soslinhar que las contribucions obligatòrias son pas totjorn pagadas pels Estats membres (Estats Units particularament). L'ONU es de mai en mai sovent engatjada dins d'operacions de manten de la patz dins lo mond (objectius qu'èran pas formalament prevists dins sa Carta) ; aquò a un impacte important sus son budget en rason del cost elevat d'aquestas intervencions. Lo resultat es que las Nacions Unidas an un deute de mai de 2,5 miliards de dolars americans. Per resòlvre aqueste problèma recurrent, fòrça Estats vòlon una reforma en pregondor de las Nacions Unidas de biais a reglar la pesantor burocratica de l'ONU, çò que poiriá reglar una partida del problèma.
Istòria[modificar | modificar la font]
Precursor de l'ONU, la Societat de las Nacions foguèt introducha en 1919, en seguida del Tractat de Versalhas, per fin de conservar la patz. Malaürosament, joguèt pas plenament aquel ròtle.
Las primièras basas de las Nacions Unidas foguèron pausadas quand s'elaborèt la Declaracion de las Nacions Unidas, que foguèt signada lo 1èr de genièr de 1942 a Washington DC. L'expression de Nacions Unidas es deguda al president dels Estats Units, Franklin D. Roosevelt ; aviá per tòca de significar que d'Estats avián decidit de s'acampar per prevenir los conflictes armats per que de guèrras coma la Primièra e la Segonda Guèrra Mondiala se reproduguèsson pas jamai, en avent a l'esperit qu'aquestas guèrras se produguèron dos còps en « l'espaci d'una vida » coma o ditz la Carta de las Nacions Unidas. Mas es amb la Conferéncia de Dumbarton Oaks a Washington DC e sustot la Conferéncia de San Francisco en 1945 que foguèron definits exactament la tòca e lo foncionament de l'ONU.
Lo tèxt fondator de l'ONU es la Carta de las Nacions Unidas, que foguèt signada a la fin de la Conferéncia de San Francisco pels representants dels 50 Estats fondators lo 26 de junh de 1945. Es de notar que Polonha, qu'èra pas estada representada a la Conferéncia de San Francisco, la signèt pus tard, mas fa çaquelà partida dels 51 Estats membres originals, perque son govèrn en exili aviá precedentament signat la Declaracion de las Nacions Unidas.
Es lo 24 d'octobre de 1945, a l'ocasion de la ratificacion per la majoritat dels païses signataris, que l'ONU nasquèt oficialament. Dempuèi, la Jornada de las Nacions Unidas es celebrada lo 24 d'octobre de cada annada.
Guèrra Freja[modificar | modificar la font]
L'ONU es demorada pendent fòrt longtemps paralizada durant la Guèrra Freja. Las doas superpoténcias, los Estats Units e l'URSS essent de membres permanents del Conselh de Seguretat, paralizèron l'Organizacion de las Nacions Unidas en abusant de lor drech de vèto (s'utilizèt 242 còps en 45 ans).
Dempuèi la fin de la Guèrra Freja, l'ONU se retròba de mai en mai sul davant de la scèna per prevenir o reglar los diferents conflictes, gràcias a l'ajuda dels cascos blaus.
Las accions de l'ONU[modificar | modificar la font]
- Las competéncias operacionalas de l'ONU
- La prevencion dels conflictes
- Lo desarmament
- Los Dreches de l'Òme
- La cooperacion internacionala a travèrs las conferéncias internacionalas.
Totas aquestas accions se perennizan al travèrs de la signatura de tractats entre las nacions.
Avenidor de l'ONU[modificar | modificar la font]
L'avenidor de l'ONU passa de mai en mai per una reforma en pregondor de son foncionament. Fins ara, foguèt remandada, mas lo problèma del budget (son deute) e lo del foncionament del Conselh de Seguretat (l'arribada de membres permanents novèls e l'extension de son domeni de competéncia) venon de mai en mai cochoses.
Durant son mandat, l'ancian Secretari General, Kofi Annan, a comandat d'estudis nombroses sus las vias de seguir per reformar l'Organizacion. Mas, per manca de consensus al sen dels membres permanents del Conselh de Seguretat, son pel moment demoradas letra mòrta. En particular, John R. Bolton, representant permanent dels Estats Units en agost de 2005, sosten una posicion que fa pas l'unanimitat e gèla atal las possibilitats de reforma.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Secretari General de l'ONU
- Lista dels Estats membres de l'ONU
- Siglas e acronims de l'ONU (listas de las siglas & dels acronims amb ligams intèrnes e extèrnes)
- Los organs de l'ONU
- Lista de las resolucions del Conselh de Seguretat de las Nacions Unidas
- COCOVINU
- Fòrça de proteccion de l'ONU (Forpronu, Unprofor)


text:
Evanston (Illinois)
Evanston es una vila situada en ribas dau Lac Michigan, dins la banlèga nòrd de Chicago, en Illinois, ais Estats Units. Parteja sei frontieras municipalas ambé Chicago (Howard Street).
Marcas istoricas[modificar | modificar la font]
La vila siguèt fondada en 1836, e sa populacion èra 74 239 abitants en 2000.
Après que siguèt chausida per aculhir l'Universitat Northwestern, la vila siguèt nomada Evanston après la mòrt dau governador John Evans.
Uèi, la vila acuelhe encara l'universitat, mai acuelhe egalament d'autreis organismes coma lo sèti dau Rotary International e de mai que d'una agéncia de la Glèisa Metodista ("United Methodist Church"). Es tanben lo sèti per exemple de la "Woman's Christian Temperance Union", e de la "National Merit Scolarship Corporation".


text:
Comtat Venaicin
Lo Comtat Venaicin o la Comtat (sinonims arcaïcs: Venaicin, Venissa, Venisse) es un parçan d'Occitània[1] situat en Provença.
Sa vila principala es Avinhon (a passat temps, Avinhon èra pas inclús administrativament dins la Comtat, mai n'es estat totjorn la capitala de fach).
Lo gentilici es comtadin -a.
-
-
La vila de Carpentràs
-
La vila de Vauriàs es lo centre de l'enclava de Vauriàs o enclava dei Papas, una zona de la Comtat enclavada dins lo Daufinat
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon la classificacion de Frederic Zégierman.


text:
759
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 759 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En represalhas de l'ataca bulgara de 756, ofensiva bizantina còntra leis Eslaus e lei Bulgars. Permetèt ai fòrças de Constantin V d'ocupar la màger part de la Macedònia actuala.


text:
Astronotus ocellatus
L'Òscar (Astronotus ocellatus) es un peis de la familha dels ciclids. Es originari d'America del Sud, del Peró al Brasil e es popular dins los aqüaris.
Somari
Abitat[modificar | modificar la font]
Aqueste peis pòbla principalament las aigas de feble corrent, al mitan de las brancas e dels troncs d'arbres tombats.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Es un gròs peis que pòt aténher fins a 30 cm a l'atge adulte (e quitament un pauc mai). Lo distinguissèm en particular per son enòrma boca e son ocèla sul pedoncul caudal, es aquela qu'es a l'origina del nom ocellatus. A l'estat natural, sos flancs son lo mai sovent de brun a negre, aureolats de zònas roge iranjat. Pasmens, las fòrmas d'elevatge an generalament aquelas zònas que s'espandisson de còps uniformadament sus gaireben tot lo còs. Amai, existisson de fòrmas albinas, d'un blanc evòri e amb los flancs son coirats.
L'esperança de vida depassa los dètz ans dins de bonas condicions.
Mantenença[modificar | modificar la font]
Aqueste peis, de granda talha, necessita logicament un aqüari consequent. La mantenença de 5-6 subjèctes deu aver luòc dins un aqüari de 600 litres environ. Es desconselhat de manténer los òscars en cobles. En efièch, un dels dos peisses prendriá lo dessús e l'òscar dominat auriá una vida miserabla. Malgrat tot, se causissètz d'associar mantun òscar, fasètz plan atencion a lors talhas que devon èsser rigorosament las meteissas : se un escart de longor entre òscars excedissiá los 5 cm los mai pichons serián tuats per lors congenèrs.
L'aqüari deu èsser amainatjat de raices e de pèiras. Tot aquò deu èsser solidament fixat e plan agençat, perque l'òscar se pòt revelar un vertadièr bulldozer. Es per aquò que las plantas, tròp fragilas, seràn lo pus sovent malmenadas, e quitament arrancadas.
Coma aqueste peis es relativament resistent, los paramètres fisicoquimics de l'aiga an pas gaire d'importància. Malgrat sa talha, aqueste ciclid es puslèu calme e tranquille Son alimentacion serà a basa de peisses magres, cambaròts, muscles, etc., tot aquò en granda quantitat.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
Un coble armoniós per la reproduccion pòt èsser mantengut dins un aqüari de 300 litres environ. L'òscar es un pondeire sus substrat descobèrt (mantun centenats d'uòus), e los dos parents suenharàn e gardaràn los pichons amassa. Los joves an una rauba negra e argentada e se noiriràn dels meteisses aliments que los parents, del moment que son pro pichons per èsser engolits.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias taxinomicas[modificar | modificar la font]
- Astronotus ocellatus dins www.aquabase.org (fr)
- Astronotus ocellatus dans Aquaportail.com (fr)
- Referéncia FishBase : espècia Astronotus ocellatus (Agassiz, 1831) (en) (+traduccion (fr))
- Referéncia ITIS : TSN 169772 Astronotus ocellatus (Agassiz, 1831) (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Astronotus ocellatus (en)
- Referéncia Vetofish : espècia Astronotus ocellatus (fr)
Autres ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) [vidèo] Òscar en captivitat
- (en) [vidèo] Un Òscar e sa progenitura


text:
10/09/2016
Raibe negre 32 per Gilbert Borgés
Trepador. Ploia. Pòrta-fuelha voide. Me 'reste a la tireusa far lo plen. Dos-cent-cinquanta euros. Quò vai larjament far lo mes. Mai benleu lo d'aprep. Sarre lo pòrta-fuelha dins la pòcha de dedins de mon bloson de coire. Pas estre tròp tardier. Me fau me despeschar.
Eschafaudatge sus lo trepador. Un tipe dins un bloson d'esquai rosseu davant. Sietat dins un fautuelh rotlant. Espiá en l'aer. Me 'reste. Fau parier. Sus l'eschafaudatge, un tipe. De la feralha sus l'espatla. Meitat doblat en arier. Cinc metres dau sòu. Vòu pas laschar mas sembla blocat.
- Podriatz montar l'aidar ? me damanda lo tipe dau bloson rosseu. Quo es entau que me sei esbolhat l'eschina. Pòde pus montar, aura.
Lo tipe, denaut, ditz ren. Quò se veu qu'es en dificultat.
Espie autorn. Pausa mon bloson tot nuòu sus una fenestra e m'enquilhe las eschelas. Dos niveus. Tire la feralha en la joslevar un pauc. Lo tipe tòrna trobar son aplomb.
- I seriá 'ribat tot solet, çò-ditz en me virar l'eschina.
Davale. Debas, i a lo fautuelh rotlant. Degun dedins. Mon coire a disparegut tanben. A la plaça, un bloson d'esquai rosseu. M'enquilhe lo bloson. Me 'siete dins lo fautuelh rotlant. Espie en l'aer. Espere.
Gilbert Borgés
09:05 Publié dans Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)
Les commentaires sont fermés.


text:
Ajuda:Ligam interlenga
Wikipèdia es un projècte multilingüe ; cada lenga a son wiki pròpri, distint dels autres (vejatz Wikipèdia:Coordinacion multilingüa per la lista). Un ligam interlenga es un ligam que mena d'una pagina dins una lenga a una pagina dins una autra lenga. La majoritat dels ligams interlengas servís a listar dins un quadre a esquèrra de la pagina totas las lengas qu'an una pagina sul meteis subjècte.
Somari
Ligams interlengas a esquèrra de la pagina[modificar | modificar la font]
A esquèrra de cada pagina de Wikipèdia pòt aparéisser un quadre Autras lengas qu'ofrís una lista de ligams sus d'autras lengas. Aqueste sistèma permet d'establir una abondància de ligams entre las diferentas lengas de Wikipèdia. Lo visitaire que legís mai d'una lenga vei atal immediatament se lo subjècte que l'interèssa es tanben tractat dins d'autras lengas, e i accedís aisidament.
En mai dels articles, se liga las categorias, las paginas d'ajuda, las paginas de règlas, las paginas d'utilizaire, etc. Se liga tanben los modèls, mas se cal avisar de particularitats tecnicas dels modèls (vejatz capítol çaijós).
Sintaxi[modificar | modificar la font]
Per far aparéisser un ligam interlenga dins lo quadre a esquèrra de la pagina, cal inserir un ligam de la forma
[[còde de lenga:títol estrangièr de la pagina]]. Lo còde de lenga es estandardizat per l'ISO 639-1 :
oc per l'occitan,
de per l'alemand,
en per l'anglés,
nap pel napolitan, etc. Qualques lengas an dos còdes, per exemple lo chinés simplificat e lo chinés tradicional. Los còdes dels wikis que correspondon pas a una lenga son documentats dins Ajuda:Ligam interwiki.
Atal, aquesta pagina conten los ligams interlengas seguents :
[[ar:مساعدة:حلقات اللغات]] [[de:Hilfe:Internacionalisierung]] [[hu:Segítség:Nyelvközi hivatkozások]] [[yi:הילף:אינטערוויקי לינק]]
Particularitat dels ligams interlengas dels modèls[modificar | modificar la font]
Se un modèl conten un ligam interlenga, alara aqueste ligam es inclús dins totas las paginas qu'utilizan lo modèl, generalament aquò es pas lo resultat volgut. Per afichar de ligams interlenga sens qu'aparescan dins totas las paginas ont s'utiliza lo modèl, cal metre los ligams interlenga entre las balisas
e
.
Exemple[modificar | modificar la font]
- (demòra de còde afichat pel modèl)
- [[Categoria:Modèl]]
- [[en:Template:Imdb name]]
- [[de:Template:Imdb name]]
-
Plaçar aqueste còde que conten los interwikis (e las categorias eventualas) a la fin de vòstres modèls, sens sautar de linha ni inserir cap de blanc entre la fin del còde del modèl e la balisa  . Metre los ligams interwikis e las categorias dels modèls sus de linhas separadas.
Convencions[modificar | modificar la font]
La presa de decision suls ligams interlengas e las categorias estipula que los ligams interlengas son escriches en fin d'article, aprèp las categorias de las qualas son separats d'una linha blanca, cadun sus una linha, per òrdre alfabetic dels còdes.
Se crèa solament de ligams interlengas cap a d'articles qu'existisson dins las autras lengas.
Mantenença automatica[modificar | modificar la font]
Amb la multiplicacion de las lengas disponiblas, los ligams interlengas son pas de bon manténer a jorn. Aqueste prètzfach es generalament complit per de bòts, se los ligams son coerents.
Çaquelà, cal una amòrça al bòt. Prengam un exemple. Partissèm de la suposicion que l'article Victor Hugo aja pas encara cap de ligam interlenga. Vos cal alara apondre un ligam cap a, per exemple, lo meteis article en anglés (amb
[[en:Victor Hugo]]) e dins l'article en anglés, fasètz çò meteis mas cap a l'article en occitan (amb
[[oc:Victor Hugo]]). D’aqueste biais, se tot lo mond procedís atal, totes los articles equivalents seràn estacats al minimum a l'article anglés. Alara demorarà pas pus al bòt que de seguir aquestes diferents ligams e de los apondre dins l'article Victor Hugo sus la Wikipèdia en occitan, sus la Wikipèdia en alemand, etc.
Qualques autres espleches que los bòts son o son estats utilizats. Atal l'Interwiki-Link-Checker es un esplech que s'utilizèt per trobar las paginas del meteis títol disponiblas dins mantuna lenga mas pas religadas.
Ligams interlengas dins la pagina[modificar | modificar la font]
Per inserir un remandadís cap a un article de Wikipèdia dins una autra lenga, cal far precedir lo còde de lenga del caractèr
:.
[[:en:Victor Hugo]]balha : en:Victor Hugo
[[:en:Victor Hugo|Victor Hugo]]o
[[:en:Victor Hugo|]]balhan : Victor Hugo
Aqueles remandadisses s'utilizan rarament e son puslèu desconselhats quand l'article existís pas en occitan mas existís dins una autra lenga. Val mai d'utilizar lo modèl {{ligam}}. Permetrà:
- de senhalar la pagina coma inexistenta en occitan, çò que constituís una « crida » a la crear
- de remandar cap a la pagina existenta dins una autra lenga.
Se mentretant la pagina en occitan es creada, lo ligam redirigirà dirèctament cap a aquesta pagina.
Exemples :
{{Ligam| Al Gore | lang=en}}balha Al Gore
. La pagina en occitan existís, lo ligam renvia cap a ela.
{{Ligam| Marie Ragghianti | lang=en}}balha Marie Ragghianti (en)
. La pagina en occitan existís pas, doncas ligams doble.