text:
Valmestroff
Valmestroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Las primièras traces de Valmestroff remontan a l'epòca neolític, s'anòta sustot las descobèrtas de despunten de fletxes de poteries (rubané ancian) d'una herminette e de forns. Almens dos villae gallo-romaines existissián sus la municipalitat en mai de laenòrma camp romainreferéncia desirada #que dominava lo pòble. Li caliá egalament existir un vilatge al luòc dich « Bopert » sus la municipalitat vesina de Inglange e a caval sus la municipalitat de Valmestroff a aquela meteissa epòca. Mas lo primièr vilatge de Valmestroff Modèl:Dubtós #que data d'una epòca alunhada e i aviá situat près de l'ancian pòble neolític. Modèl:Quoi.
Valmestroff dépendait Del LuxemborgModèl:Quand, en la distincion de Ham.
Les premières traces de Valmestroff remontent à l'époque néolithique, on note notamment les découvertes de pointent de flèches de poteries (rubané ancien) d’une herminette et de fours. Au moins deux villae gallo-romaines existaient sur la commune en plus de l’Modèl:Référence souhaitée qui dominait le village. Il devait également exister un village au lieu dit « Bopert » sur la commune voisine d'Inglange et à cheval sur la commune de Valmestroff à cette même époque. Mais le premier village de Valmestroff Modèl:Douteux qui date d’une époque reculée et était située à proximité de l'ancien village néolithique. Modèl:Quoi.
Valmestroff dépendait du LuxembourgModèl:Quand, dans la seigneurie de Ham.


c: text/html

text:
Vitamina B2
La riboflavina o vitamina B2 es una vitamina idrosolubla, que permet la respiracion cellulara. Coma la majoritat de las vitaminas, l'ingestion necessària es febla (1,5-2 mg/24 h), mas sa caréncia pòt provocar de lesions de la pèl e de problèmas visuals. Lo lach, lo formatge, e d'autres produches lactics en mai de qualques vegetals verds, e lo fetge son de bonas fonts de vitamina B2, mas l'exposicion a la lutz destrusís la rivoflavina d'aquelas fonts naturalas. Las formas activas de la riboflavina son la flavina adenina dinucleotid (FAD) e la flavina mononucleotid (FMN), dos coenzims clau del metabolisme energetic de las cellulas doncas qu'intervenon dins de reaccions d'oxidacion-reduccion tot en transferint d'electrons e de protons.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Aumetz
Aumetz es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aumetz Se situa al extremitat Es del scenari del País-Anautit, a una altitud compresa entre 350 e mai d'unitat|400|mètres {{}}. La municipalitat revestís dempuèi qualques ans ara una cèrta importància, del fach de la proximitat del Luxemborg, situat a unitat|10|km {{}} d'ailà. Aital, partís d'ans 1990 #qu'un flux massiu e totjorn mai important de trabalhadors termierèrs passa al jornal per Aumetz. La pichona vila a situat sus un ais incontournable pels milièrs de termierèrs s'urgent cap al eldorado economic luxembourgeois, en venent de Meuse e del nòrd meurthe-e-mosellan. Dempuèi pauc, una desviació a #èsser mesa en servici per dissòlvre los embussem oras de puntas. Mas aquela preséncia del Luxemborg a tanben facha figura d'un autentic sauvetage per la vila. Sinistrada Dempuèi gaireben una trentena d'an per las clausuras successivas de las minas de fèrre (#que fasián alavetz respirar tota una region) e per una sidérurgie #que se morís, Aumetz a trobat un nòu astre mercés al richissime Grand-Duché del Luxemborg. Per pròva, lo prètz dels loyers en constante aument. Perque uèi, per fòrça Lorrains, venir viure près del Luxemborg constituissi la seguretat del trabalh e de las intradas elevadas… Consequéncia, l'installacion de nombroses comèrcis (supermarchés…), un maillage viari #que se refortilha e una vila #qu'a atengut a survivre brillamment a l'après-mina.
Aumetz se situe à l’extrémité Est du plateau des Pays-Haut, à une altitude comprise entre 350 et plus de 400 mètres. La commune revêt depuis quelques années maintenant une certaine importance, du fait de la proximité du Luxembourg, situé à 10 km de là. Ainsi, c’est à partir des années 1990 qu’un flux massif et toujours plus important de travailleurs frontaliers passe au quotidien par Aumetz. La petite ville est située sur un axe incontournable pour les milliers de frontaliers se pressant vers l’eldorado économique luxembourgeois, venant de Meuse et du nord meurthe-et-mosellan. Depuis peu, une déviation a été mise en service pour dissoudre les bouchons des heures de pointes. Mais cette présence du Luxembourg a aussi fait figure d’un véritable sauvetage pour la ville. Sinistrée depuis presque une trentaine d’année par les fermetures successives des mines de fer (qui faisaient alors respirer toute une région) et par une sidérurgie qui se meurt, Aumetz a retrouvé une nouvelle chance grâce au richissime Grand-Duché du Luxembourg. Pour preuve, le prix des loyers en constante augmentation. Car aujourd’hui, pour beaucoup de Lorrains, venir habiter près du Luxembourg constitue la sécurité de l’emploi et des revenus élevés… Conséquence, l’installation de nombreux commerces (supermarchés…), un maillage routier qui se renforce et une ville qui a réussi à survivre brillamment à l’après-mine.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De l'anciana província del Barrois, possession de la abbaye de Gorze. Parròquia de la archevêché de Trèves. En 1817, Aumetz, vilatge de l'anciana província del barrois. A aquela epòca i i aviá 634 abitants repartits dins 115 ostals.
En 1871, Adolphe Thiers desirava donar de l'espaci al luòc-fòrt de Belfòrt, #que li caliá demorar francesa. Los Alemands, #qu'ignoravan pas pas la granda valor minaire del jos-sòl, #acceptar a condicion de récupérer a lo sieu profit de las municipalitats en desplaçant cap a l'oèst la frontièra previst en lo moment dels preliminars de pases signadas a Versailles lo 26 de febrièr de 1871. Las municipalitats de Rédange, Thil, Villerupt, Aumetz, Boulange, Lommerange, Sant-Ostal-a los-Roures, Vionville venián doncas alemandas. Mas Villerupt e Thil #demorar de francesas mercés al normand Augustin Pouyer-Quertier, ministre de las finanças del govèrn Thiers. La municipalitat vesina, Crusnes, #demorar francesa mercés al capitani Aimat Laussedat, cargat de la délimitation de la nòva frontièra[1].
Fin finala, Aumetz a annexat al Empèri alemand de 1871 a 1918. Lo periòde es mai lèu prospère pels abitants de Aumetz, comuna ligada al Landkreis Diedenhofen-West. Quand la Primièra Guèrra mondiala esclata, las Mosellans se baton naturalament per la Empèri alemand. Fòrça joves gents #quèir al camp d'onor jos l'uniforme alemand, sul Tèsta de l'Èst, mas tanben al Oèst, en particular a França e en los Flandres. Afars leiales del Emperaire, los Mosellans acuèlhon totun amb jòia la fin dels hostilités e la patz, fin finala trobada. Aumetz redevient Francesa l'an 1919, après lo Tractat de Versailles.
La Segonda Guèrra mondiala e lo drama del Annexion marcaràn longtemps los esperits. Fòrça joves gents incorporadas de fòrça en las armadas alemandas pas #tornar jamai. La municipalitat serà pas pas estalviada per las bombardements aliats. La glèisa, en particulara, #èsser desgraciadament partiellement destruida per un bombardement american. Aumetz redevient Francesa lo 13 de setembre de 1944[2].
Dépendait de l’ancienne province du Barrois, possession de l’abbaye de Gorze. Paroisse de l’archevêché de Trèves. En 1817, Aumetz, village de l’ancienne province du barrois. À cette époque il y avait 634 abitants répartis dans 115 maisons.
En 1871, Adolphe Thiers souhaitait donner de l'espace à la place-forte de Belfort, qui devait rester française. Les Allemands, qui n'ignoraient pas la grande valeur minière du sous-sol, acceptèrent à condition de récupérer à leur profit des communes en déplaçant vers l'ouest la frontière prévue lors des préliminaires de paix signés à Versailles le 26 février 1871. Les communes de Rédange, Thil, Villerupt, Aumetz, Boulange, Lommerange, Sainte-Marie-aux-Chênes, Vionville devenaient donc allemandes. Mais Villerupt et Thil restèrent françaises grâce au normand Augustin Pouyer-Quertier, ministre des finances du gouvernement Thiers. La commune voisine, Crusnes, resta française grâce au capitaine Aimé Laussedat, chargé de la délimitation de la nouvelle frontière[3].
Finalement, Aumetz est annexée à l’Empire allemand de 1871 à 1918. La période est plutôt prospère pour les abitants d'Aumetz, commune rattachée au Landkreis Diedenhofen-West. Lorsque la Première Guerre mondiale éclate, les Mosellans se battent naturellement pour l’Empire allemand. Beaucoup de jeunes gens tombèrent au champ d'honneur sous l’uniforme allemand, sur le Front de l’Est, mais aussi à l’Ouest, en particulier en France et dans les Flandres. Sujets loyaux de l'Empereur, les Mosellans accueillent cependant avec joie la fin des hostilités et la paix, enfin retrouvée. Aumetz redevient française en 1919, après le Traité de Versailles.
La Seconde Guerre mondiale et le drame de l'Annexion marqueront longtemps les esprits. Beaucoup de jeunes gens incorporés de force dans les armées allemandes ne revinrent jamais. La commune ne sera pas épargnée par les bombardements alliés. L'église, en particulier, fut malheureusement partiellement détruite par un bombardement américain. Aumetz redevient française le 13 septembre 1944[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aimat Laussedat: La délimitation de la frontièra franco-alemanda, edicions Delagrave, París, 1902.
- ↑ 1944-1945: Los ans liberats, Lo republican Lorrain, 1994 (pàg.14: Recensement préfectoral sus las datas de desliurança)
- ↑ Aimé Laussedat: La délimitation de la frontière franco-allemande, éditions Delagrave, Paris, 1902.
- ↑ 1944-1945: Les années liberté, Le républicain Lorrain, 1994 (p.14: Recensement préfectoral sur les dates de libération)


text:
Categoria:Compositor romantic
Recensa los compositors de musica romantica — al « sens larg », es a dire, los compositors del sègle XIX.
- Mercé de vos assegurar que vòstre classament es confòrme a lo de la lista alfabetica de la paleta musica classica çai-contra — o de modificar la lista en conseqüéncia s'es necessari.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa pas que de la soscategoria seguenta.
*
- Hector Berlioz (1 C, 1 P)
Articles dins la categoria « Compositor romantic »
Aquesta categoria conten los 13 articles seguents.


text:
Allemant (Aisne)
Allemant es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 17 de junh 1944, un V1 alemand lançat dempuèi Vignacourt en la Soma desvia de la siá trajectòria e s'abat sul territòri de la municipalitat a 4h30 del matin.[ref. necessària] Hitler, arribat la vespra dins lo sieu quartièr-general de Margival, lo Wolfsschlucht II situat a 3 km d'ailà (la siá sòla e unica visita dins aquel quartièr-general fortificat e la siá darrièra sortida del Reich) per un far un ponch amb los maréchaux Rommel e Von Rundstedt sus la situacion de la tèsta de Normandie, se prendrà de la desencusa per dintrar precipitadament a Alemanha e pas retre's coma initialement previst a la Ròca-Guyon dins lo quartièr-general de Rommel, coma aquel darrièr i aviá atengut a o convéncer.
Le 17 juin 1944, un V1 allemand lancé depuis Vignacourt dans la Somme dévie de sa trajectoire et s'abat sur le territoire de la commune à 4h30 du matin.[ref. necessària] Hitler, arrivé la veille à son quartier-général de Margival, le Wolfsschlucht II situé à 3 km de là (sa seule et unique visite dans ce quartier-général fortifié et sa dernière sortie du Reich) pour un faire un point avec les maréchaux Rommel et Von Rundstedt sur la situation du front de Normandie, se saisira du prétexte pour rentrer précipitamment en Allemagne et ne pas se rendre comme initialement prévu à la Roche-Guyon au quartier-général de Rommel, comme ce dernier avait réussi à le convaincre.


text:
Christopher Clavius
Christopher Clavius (25 de març de 1538 - 6 de febrièr de 1612), èra un jesuista aleman, matematician, astronòm e un grand gnomonicista. Se pòt considerar coma un dels primièrs promotors del Calendièr gregorian. A la fin de sa vida èra l'astronòm fòrça respectat en Euròpa e los seus libres de tèxte foguèron difusat per las universitats dins lo monde pendent de temps, que d'unes son considerats coma d'autenticas enciclopedias del saber. Clavius foguèt nomenat de còps qu'i a coma l'Euclides del sègle XVI .
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Clavius nasquèt a Bamberg lo 25 de març de 1538. Se sap pauc sus son enfança, per exemple la data exacta de naissença es gaire segura seriá entre 1537 o 1538. Lo seu nom vertadièr es tanpauc pas conegut e l'origina es degut a que los seus collègas de l'epòca lo nomenavan Christoph Clau o Klau e segon la prononciacion dins l'Alemanha de l'epòca poiriá sonar coma "Clavius", mas tanben poiriá èsser lo mot "Schlüssel" (mot alemand per a "clau") e latinizat (prenent lo mot latin "clavis"). Pasmens la paraula clau indica qu'èra pres per una persona intelligenta capabla d'obrir e resòlvre los problèmas mai ocults.
Clavius integrèt dins l'òrde dels Jesuistas en 1555. Foguèt escolan a l'Universitat de Coïmbra al Portugal ont aguèt lo clèbre matematician portugués Pedro Nunes (Petrus Nonius) coma professor. Aprèp s'anèt en Itàlia i estudiar la teologia al Collegio Romano (ara Pontificia Universitat Gregoriana), institucion pedagogica fondada pels jesuistas a Roma. Demorèt al Collegio Romano e alá donèt de classas de matematicas.
Se pòt dire que levat los periòdes que vitjèt a Nàpols, en 1596, e la visita que faguèt en Espanha en 1597, Clavius demorèt professor de matematicas al Collegio Romano pendent lo resta de sa vida. En 1579 foguèt dessignat pel Vatican per calcular las basas de la reforma del calendièr amb l'objècte de donar una solucion al constant desplaçament de las fèstas religiosas cristianas lo long dels ans. Bastiguèt una solucion que fin finala foguèt adoptat en 1582 dins lo païses catolics per òrdre del papa Gregòri XIII e qu'ara encara es utilizat dins la majoritat del mond, lo conegut Calendièr gregorian.
La prepausa de Clavius èra que lo dimècres 4 d'octobre de 1582 (Calendièr julian) seriá seguit pel dijòus 15 d'octubre de 1582 (Calendièr gregorian). Prepausant en mai que los ans bisèsts sián los ans divisibles per quatre, levat d'aqueles que lor chifra sont acabats per 00 e que sián divisibles per 400. Aquela règla foguèt aprovada e ara encara se contunha de l'aplicar, nos donent atal un calendièr estable per milanta ans.
L'idea de Clavius foguèt pas sostenguda sul còp, de matematicians coma Viète mostrèron una grand oposicion e se disputèt amb lo matematicians del Papa Gregóri, indicant en tot moment que aquel cambi de calendièr èra pas qu'una granda conspiracion papala per raubar 11 jorns al calendièr. La disputa arribèt a de nivèls personals fins a vegadas cap a l'insult personal, a Clavius li cridèt Vièlha bota Alemanda allusion a la seuna corpuléncia. Contra aquela resisténcia Clavius escriguèt sa celèbra letra Novi Calendarii romani apologia (1595) que justificava l'usatge d'aquel nòu calendièr se defendent atal dels atacs.
Al subjècte de l'astronomia èra clar per el que la Tèrra èra al centre de l'univèrs, foguèt un defensor afogat de la teoria geocentrica, s'opausant a tot moment als nòus corrents que defendavan la Teoria eliocentrica sostenguda pel seu contemporanèu Galileo Galilei.
Quand Galileu començava amb las seunas observacions astronomicas mejans lo seu telescòpi Clavius ja èra pro edat, mas encara en activitat. Vesiá pas mal çò que mòstrava Galileu dins las seuna observacions, mas estava pas d'acòrdi amb las interpretacions que fasián. Per exemple, Estava ges d'acòrd amb l'interpretacion que las tacas que Galileu vesiá sus la Luna èran de muntanhas e vals. Lo paradoxal es que alara que cresiá pas en eles, ara un dels cratèrs de la Luna pòrta son nom.
Daissèt fòrça libres (que foguèron publicats en d'edicions fòrça espandidas e ara encara se pòt adquirir de las seunas òbras originalas) e tanben faguèt de dissipòls coma Matteo Ricci que donèt una traduccion de las seunas òbras en Chinés, donant una escasença a la China de coneisser de tèxts d'Euclides. L'influéncia de Clavius es evidenta encara vesent l'importenta correspondéncia epistolara encara preservada dins diferents fichièrs de l'Universitat Gregoriana a Roma. Se compta 291 letras (que d'unas pòdon èsser de vertadièrs tractats).
Quand Clavius atenguèt 73 ans la seuna santat l'obliguèt a abandonar los seu trabalhs e moriguèt pauc aprèp lo 12 de febrièr de 1612.
Òbras astronomicas, matematicas e gnomonicas[modificar | modificar la font]
- In Sphaeram Ioannis de Sacro Bosco commentarivs (Roma 1570): es un comentari de l'òbra d'astronomia de Sacrobosco, foguèt publicat pel primièr còp en 1570. Es un dels libres mai influents de Clavius dins l'airal de l'astronomia. D'aquel libre se faguèt d'edicions nòva en 1581, 1585, 1593, 1607, e 1611. Lo libre conten grand quantitat de referéncies a son estudi prealabla sus elements d'Euclides. Aquel libre foguèt fòrça important dins las Universitats de l'epòca per tota Euròpa e tornèt èsser estampat aprèp la mòrt de Clavius en 1612. Se pòt considerar del punt de vista astronomic coma una presentacion d'una vision de la cosmologia Ptolemaïca.
- Evclidis elementorvm libri XV. Accessit XVI (Roma, apud Vicentium Accoltum 1574)
- Gnomonices Libris VIII (Roma, apud Franciscum Zanettum 1581): se pòt considerar una òbra enciclopedica (mai de 800 paginas amb fòrça illustracions, editada mai d'un còp) se descriu e se mòstra geometricament cada una de las possibilitats de bastir un Relòtge de solelh e cita los principis per la mesura del temps. Per qualques savents aquel llibre és una de les explicacions més extenses de la Gnomònica i per a altres es tracta d'un larg e complèxe ensems de demostracions dificil de legir. Jean-Étienne Montucla diguèt dins lo se clèbre libre de l'istòria de la matematica, qu'es preferible d'inventar la gnomonica que seguir las demostracions de Clavius). Lo fach es que tracta totes los problèmes plantat a l'epòca e conta lo biais de los resòlvre mejans la geometria.
- Epitome Arithmeticae practicae (Roma, apud Dominici Basae 1583)
- Theodosii Tripolitae Sphaericorum libri III (Roma, apud Dominici Basae 1586)
- Fabrica et usus instrumenti ad horologiorum descriptionem peropportuni (Roma, apud Bartholomaeum Grassum 1586)
- Novi Calendarii romani apologia , (Roma, apud Sanctius 1588)
- Astrolabium, (Roma, apud Bartholomaei Grassi 1593)
- Elenchus et castigatio calendarii Gregoriani, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1595)
- Computus ecclesiasticus per digitorum articulos, & tabulas traditus, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1603)
- Romani calendarii a Gregorio XIII. P. M. restituti explicatio, (Roma, apud Aloysium Zanettum 1603)
- Geometria practica , (Roma, apud Aloysii Zanetti 1604)
- Tabulae Astronomicae, (Roma, apud Aloysii Zanetti 1605)
- Tabulae Sinuum, Tangentium et Secantium, (Maguncia, apud Ioannis Albini 1607)
- Algebra, (excudebat Stephanus Gamonetus 1609)
- Opera Mathematica (Roma, apud Antonii Hierat 1611)
Curiositat[modificar | modificar la font]
Dins lo filme 2001, una odissèa de l'espaci de Stanley Kubrick (scenari d'Arthur C. Clarke), la base de la Luna ont se tròba lo celèbre monolit, pòrta lo nom de Basa Clavius.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en)Gregorian reform of the calendar: proceedings of the Vatican Conference to commemorate its 400th anniversary, 1582-1982 [1], ed: G. V. Coyne, Michael A. Hoskin, Olaf Pedersen (eds.), Pontificia Academia Scientiarum, Roma
Lo libre descriu amb detalh l'apòrt de Clavius de la reforma Gregoriana.
- (fr) Eberhard Knobloch, Sur la vie et l'œuvre de Christophore Clavius (1538-1612) [2], pub: Revue d'histoire des sciences, Vol. 41, Num. 3-4, 1988, p:331-356, issn 1969-6582, doi 10.3406/rhs.1988.4100
- (en)James M. Lattis, Between Copernicus and Galileo: Christopher Clavius and the collapse of Ptolemaic Astronomy [3], 1994, ed:The University of Chicago Press, Chicago,isbn 0-226-46929-8
Se tracta d'una font pro complèta de tèxts tradusits en anglés.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Enciclopèdia Catòlica
- (en)James M. Lattis. Clavius, Christoph. Complete Dictionary of Scientific Biography. 2008. Encyclopedia.com.


text:
Moammar al-Gaddafi
Moammar al-Gaddafi[1] (en arabi معمر القذافي, Muʿammar Al-Qadhāfy[2]), nascut lo 19 de junh 1942 a Qasr Abo Hadi e mòrt lo 20 d'octòbre de 2011 a Sirte, comunament apelat Colonel Gaddafi o Fraire Guida, èra un militar e politican libian.
Biografìa[modificar | modificar la font]
Moammar al-Gaddafi es lo pus jove enfant d'una familha de bedoïns del clan de Ghous, un clan de la tribú de Kadhafa. En 1962 estudièt lo dret e l'istòria a l'Universitat de Libia, mas la daissèt per far una educacion militara a Benghazi e tanben al Reialme Unit per tal d'acabar son entraïnament oficial.
Lo 1èr de setembre de 1969, Gaddafi faguèt un còp d'estat contra lo rei Idris Sanossi, qu'èra alara en Turquia per un tractament medical. Son nebot prince Hassan Reda foguèt enviat en preson. Entre 1969 e 2011 Gaddafi foguèt lo cap de l'estat libian. D'aquel temps escriguèt Lo libre Verd, que i explica sas idèas politicas. Conten d'elements socialistas e panarabismes, un movement nacionalista arabi. Mentre son regne, Gaddafi sostenguèt divèrsas organizacions terroristas, coma la RAF, l'IRA o l'ETA, çò qu'isolèt Libia diplomaticament dins lo mond. En 1986 las fòrças de l'intelligéncia libiana botèron una bomba dins la discotèca La Belle a Berlin, dos soldats americans e una femna moriguèron. En 1988 un ataca terrorista contra un avion de linha american (Pan-Am Flight 103) dessubre Lockerbie en Escòcia tuèt 270 personas. Après aqueste atemptat, los Estats Units bombardèron Tripoli e Benghazi.
Entre 1990 e 2000 Gaddafi restabliguèt las relacions diplomaticas amb los païses occidentals. En 2002 Gaddafi formèt l'Union Africana, successora de l'Organizacion de l'Unitat Africana. En 2008 Libia e Soïssa aguèron una disputa politica quand Hannibal al-Gaddafi foguèt arrestat, acusat de maltractança dels servents dins una ostalariá de Genèva. En responsa, Gaddafi mantenguèt dos comerçants soïsses coma ostatges.
En 2011 lo pòble libian se revòltèt contra lo regim dictatorial de Gaddafi. Après la guèrra civila, Gaddafi foguèt retrobat a Sirte. Lo 20 d'octòbre de 2011 foguèt tuat dins de condicions mal conegudas.
Familha[modificar | modificar la font]
Gaddafi es estat maridat dos còps. Aguèt un filh amb sa primièra molher e sèt enfants amb sa segonda Safaja Farkash.
- Mohammad al-Gaddafi (1970): Es lo filh ainat de Moammar al-Gaddafi.
- Saïf al-Islam al-Gaddafi (1972): Es lo filh qu'aviá mai d'influéncia politica.
- Al-Saadi al-Gaddafi (1973 - 2011): fotbolaire professional en Libia e Itàlia.
- Motasim-Billah al-Gaddafi (1975 - 2011): Es mòrt amb son paire en Sirte.
- Hannibal al-Gaddafi (1977): Son Arrestacion foguèt la rason de las disputas politicas entre Libia e Soissa.
- Saïf al-Arab al-Gaddafi (1982 - 2011): Moriguèt dins un bombardament a Tripoli en Abril de 2011.
- Xamis al-Gaddafi (1983 - 2011): 7ra lo commandant d'una brigada elitari.
- Aïsha al-Gaddafi (1976): èra avocat al procès de Saddam Hossain.
- Hana al-Gaddafi (1985), adoptat.


text:
Entropia (termodinamica)
L'entropia es una foncion d'estat de la termodinamica. Foguèt introducha en 1865 per lo fisician alemand Rudolf Clausius (1822-1888) dins l'enquadre dau segond principi de la termodinamica a partir dei trabalhs de Sadi Carnot (1796-1832). Per la seguida, la termodinamica estatistica a desvolopat lo concèpte qu'es interpretat coma una mesura dau desòrdre d'un sistèma au nivèu macroscopic. Ansin, au mai la valor de l'entropia es auta, au mai lo desòrdre dau sistèma es important.


text:
Turcmenistan
Turcmenistan (Türkmenistan en turcmèn) es un país d'Asia qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Cazacstan e Ozbequistan al nòrd, Afganistan a l'èst, Iran al sud e la mar Caspiana a l'oèst. Sa capitala es Ashgabat.
Lo gentilici es turcmèn -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Turcmenistan es estat poblat dempuèi l'antiquitat. Las tribús turcmènas consacradas a la creacion de cavals arribèron al territòri en temps remòts, possiblament originàrias de las montanhas d'Altai, e s'establiguèron als entorns del desèrt de Karakum, en arribant fins a Pèrsia, Siria e Anatolia.
L'armada russa faguèt la siá intrada dins lo territòri entre los decènnis de 1860 e 1870. En 1869, se creèt lo pòrt de Krasnovodsk, e ja en 1874 se consolidèt la preséncia russa amb la creacion del districte militar de Transcàspia. Foguèt annexèt per l'empèri Rus entre 1865 e 1885; en 1890 lo contraròtle rus sus Turcmenistan èra complet.
En 1917 arribèron d'aires de revolucion, e durant la guèrra civila (1918-1920) Turcmenistan foguèt tanben en las tèstas de batalha. Un còp establida l'Union Sovietica, lo territòri de Transcàspia (reorganizat dempuèi 1921 coma Turquestan) s'establiguèt coma una republica autonòma, per passar aquel meteis an a èsser una de las republicas constituentas de l'Union.
A aquela epòca, se fixèron las frontièras de la Republica Sovietica, e se desvolopèron de projèctes ambicioses per aprofechar los sieus recorses naturals pel benefici de l'Union Sovietica. Se creèron tanben de sistèmas d'irrigacion e pauc a pauc la produccion de coton e petròli venguèt una de las activitats economicas principalas.
Après la dissolucion de l'Union Sovietica, Turcmenistan venguèt un estat independent. Lo controvertit president Saparmurat Niyazov a dominat la vida politica del país dempuèi alavetz.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Turcmenistan a una superfícia de 488 100 km², que 90% ne son cobèrts pel desèrt del Karakum.
Los rius principals son Amodarià, Atrek e Murgab. En lo que tanh a la còsta turcmèna que possedís sus la mar Caspiana, es plana a la mitat septentrionala e escarpada al centre e al sud. A la part septentrionala i a la baia de Türkmenbaşy, la peninsula del meteis nom e lo gòlf de Garabogazköl, ocupat per una granda palun d'aiga salada. Entre aquel gòlf e lo mar d'Aral se tròba lo lac Sariqamish, apertenent al Turcmenistan e Ozbequistan.
Lo clima es subtropical desertic, amb pauca pluèja. Los vents i son cauds e secs, e la màger part de la precipitacion se concentra entre genièr e mai. La pluèja annala en Turcmenistan es inferiora als 200 mm. Existisson de menudas zònas de bòsc dins las tèrras nautas del SO e SE.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La populacion, d'aperaquí 4,5 milions d'abitants, se dividís en 77% de turcmèns, 9,2% d'ozbècs e 6,7% de russes, del temps que los tatars, los alemands e d'autras comptan amb 5%. La lenga oficiala e tanben majoritària es lo turcmèn, qu'es parlat per 72% de la populacion, seguida pel rus, principalament dins las vilas, amb 12%, e l'ozbèc, qu'es la lenga de 9%. Existís tanben una diversitat de religions, doncas que se plan 89% son musulman e 9% son de membres de la Glèisa Ortodòxa Russa, la rèsta apertenon a de minoritats pichonas, e qualques unas d'elas, coma los Testimònis de Jehovà, patisson la manca de libertat religiosa.


text:
Atena
Atena (en grèc ancian: Aθnvά, transliterat Athēnā o Aθnvaίa, Athēnaia; tanben sonada Palas Atena (Πaλλάς Aθnvά) es dins la mitologia grèga, la divessa de la guèrra, de la civilizacion, de la saviesa, de l'estrategia, de las arts, e de la justícia. Coma una de las principalas divinitats del panteon grèc e un dels dotze Dieus olimpans, Atena recebèt un culte dins tota la Grècia Antica e dins tota son aira d'influéncia, dempuèi las colonias grègas d'Asia menora entrò las de la Peninsula Iberica e lo nòrd d'Africa. Sa preséncia es atestada entrò a proximitat d'Índia. Per aquesta rason son culte pren diferentas formas, de sa figura sola entrò a un sincretisme amb divèrsas autras divinitats eissidas de totas las regions a l'entorn de la Mar Mediterranèa, en alargar aital la varietat de las formas de culte.


text:
Economia de França
Amb un PIB de 2 113 miliards de èuros, França es la 9ena economia del mond, cossent a la mesura del PIB en tèrmes de la paritat de poder adquisitiu, e presenta la taxa mai bassa de praubesa del mond (6%)[1]. Segon lo Fons Monetari Internacional, es la segonda economia d'Euròpa, après Alemanha. Conten d'abondius recorses agricòlas, un fondament industrial solid, una fòrça laborala fòrça capacitada. Lo sector dels servicis representa 72% de l'economia del país. Comparat amb d'autras economias desvolopadas, la creissença del PIB francés es robusta, mas pas tan accelerat coma lo dels Estats Units] (2% entre 1994-1998). La taxa de caumatge es establa, mas lo deficit comercial en compte corrent a caracterizat lo comèrci francés dels darrièrs ans. Coma estat de l'Union Europèa s'es aculhit a l'èuro coma moneda (qu'a remplaçat lo franc).
França passa per una transicion, d'una economia modèrna e desvolopada ont la preséncia del govèrn en l'economia èra fòrça importanta, cap a una economia ont lo mercat es liure. Lo govèrn a privatizat fòrça grandas entrepresas, bancas e entrepresas de segur, e a concedit de parts d'entrepresas caps coma Air France, France Télécom, Renault, e Thales. Manten encara una fòrta preséncia en qualques sectors, particularament l'energia, lo transpòrt public, la defensa e l'industria[1].
Amb 75 milions de visitants estrangièrs, França es lo país pus visitat e a la tresena pus granda renda originària del torisme del mond[1].


text:
Premiera batalha de Kosova
La premiera batalha de Kosova ò batalha dau Camp dei Mèrles se debanèt lo 15 de junh de 1389. Opausèt lei fòrças otomanas a una coalicion d'estats balcanics crestians formada de Serbia, de Bòsnia e d'Albania renfòrçada d'autrei contingents venguts dei Balcans e d'Ongria. S'acabèt per una victòria saunosa otomana mai la mòrt dau sultan empachèt l'esplecha d'aqueu succès car una guèrra de succession acomencèt entre seis enfants. Pasmens, la batalha permetèt de renfòrçar la preséncia otomana dins la region e d'eliminar la menaça deis estats balcanicas car, au contrari deis Otomans, poguèron pas remplaçar rapidament sei pèrdas.


text:
Tractat de Verdun
Lo Tractat de Verdun que ho establit en 843 enter los tres hilhs de Loís lo Pietadós (egaument arrèr-hilhs de Carlesmanhe) entà partajà's lo territòri de l'Empèri Carolingian (l'empèri de Carlesmanhe).
Lotari, Loís lo Germanic e Carles lo Cap-pelat que's s'autregèn respectivament los reiaumes de Frància Mejana (o Lotaríngia), de Frància Orientau e de Frància Occidentau.
A l'origina, Lotari qu'ensagè d'eretar sol de l'empèri en bèth pelejar contre los sons dus hrairs (qui s'èran aligats dab lo Jurament d'Estrasborg, 842). Fin finala, qu'avó d'acceptar lo Tractat de Verdun en bèth acabar atau la guèrra de succecion.


text:
Genre
Lo genre pòt essèr:
1. una distincion de la gramatica que classifica las paraulas variablas. Se destria, segon las lengas, tres genres: masculin, femenin e neutre.
Lo genre es una caracteristica dels noms substantius e dels adjectius.
En occitan lo genre s'es reduch a dos (masculin e femenin) e s'es perdut lo neutre que i aviá en latin (a l'excepcion de qualques pronoms).
2. une classificacion dels èssers vius. Vejatz: Genre (biologia)
3. segon la logica d'Aristòtel, una de las manièras de devesir los objèctes e èssers, en genres e espècias, es lo genre qu'acampa las caracteristicas comunas de las causas classificadas. Per exemple, dins lo genre "mòbles" auriam l'espècia "cadièra". Vejatz: Genre (arts)


text:
Tennis
Lo tennis es un espòrt de raqueta qu'opausa dos jogaires dins lo cas d'un simple o quatre jogaires que forman doas equipas de dos jogaires dins lo cas d'un doble. L'objectiu dau jòc es de picar la bala per empachar l'advèrsari de la remandar corrèctament. Fa partida deis espòrts de raqueta pus popular de la planeta.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Règlas
- 3 Popularitat dins lo monde e competicion
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Leis originias dau tennis[modificar | modificar la font]
L'ancessor dau tennis será un varianta provençala dau jòc de paume dicha tenes. Aqueu nom, que va pauc a pauc donar lo tèrme tennis dins lei país de lenga anglesa, vèn de l'avertiment orau prononciat au començament dau jòc. La mesa en jòc i èra realizada a quinze pas per lo premier còp puei trenta e quaranta pas. Aqueu biais especiau d'engatjar la partida es l'origina dau descompte dei ponchs dins lo tennis modèrn. Vengut fòrça popular dins lo reiaume de França sota lo nom de tenez, aqueu jòc apareguèt en Anglatèrra après la batalha d'Azincourt (1415) quand certanei presoniers francés coma lo duc d'Orléans i joguèron regularament.
En França, lo jòc de pauma èra tant popular que leis autoritats de la vila de París assaièron sensa succès de limitar sa practica au dimenge. Au sègle XVI, lo rèi Francés Ièr autorizèt la professionalizacion dei jogaires e, en 1596, l'Italian Francesco d’Ierni estimèt lo nombre de terrens dins la capitala a 250. Es tanben dins lo corrent d'aqueu sègle que son recensats lei premierei mencions de l'utilizacion d'una raqueta.
La fixacion dei règlas[modificar | modificar la font]
Lo tennis modèrn nasquèt en Anglatèrra entre 1858 e 1870 siá mai de quatre sègles après l'introduccion dau jòc de pauma dins lo país. D'efèct, en 1858, lo major Harry Gem dessenhèt subre la tepa de sa demorança lo premier terren semblant un terren de tennis modèrn. Vèrs 1863, lo major Walter Clopton Wingfield practiquèt una forma de jòc de pauma pròcha dau tennis a Londres. Sièis annadas après, Harry Gem e son amic espanhòu Augurio Perera experimentèron una version novèla dau jòc dicha pelota puei lawn rackets. La descubèrta dau cauchó que permetèt de produrre de balas bombant sus lo germ foguèt l'etapa decisiva e lo premier club foguèt fondat a Leamington per Gem, Perera, Frederic Haynes e Arthur Tomkin. Lo tennis èra alora dich Lawn Tennis (tennis subre tepa) e lo jòc de pauma Real Tennis.
L'aparicion dau tennis modèrn[modificar | modificar la font]
Après la fixacion dei reglas e la fondacion dei premiers clubs, lo premier torneg oficiau se debanèt en aost de 1876 dins la proprietat de William Appleton dins lo Massachusetts. Dau 9 au 16 d'aost de 1877, foguèt lo torn dau torneg de Wimbledon que seis organisators venguèron pendent un decenni l'autoritat suprèma en matèria de reglas dau tennis. D'autrei tornegs apareguèron rapidàment coma aqueu organizat au Marylebone Cricket Club e lei premiers campionats amators d'Escòcia (1878) puei d'Irlàndia (1879). Enterin, lo jòc s'espandiguèt dins d'autrei país coma França onte un club foguèt fondat tre 1878 a Dinard en Bretanha e Austràlia.
Lòngtemps amators, lei tornegs principaus acomencèron de s'estructurar au començament dau sègle XX. En 1900, foguèt creada la copa Davis, torneg internacionau per equipa, que va venir la competicion majora d'aqueu periòde e donar una importància novèla au Campionats Nacionaus organizats per lei quatre premiers venceires de la competicion (Reiaume Unit, Austràlia, Estats Units e França) que van formar lo Grand Chelèm modèrn[1]. Excluchs d'aquelei competicions, lei jogaires professionaus demorèron rars e formèron de ligas independantas. Aqueu modèle intrèt en crisi a partir deis annadas 1950 e 1960. A partir de 1968, l'inscripcion de professionaus foguèt autorizada per certaneis organizators marcant lo començament dau tennis modèrn.
L'èra Open[modificar | modificar la font]
L'annada 1968 e l'abandon progressiu de l'amatorisme per la màger part dei tornegs marca la naissança dau tennis modèrn. Fins a 1972, lei jogaires van s'organizar per defendre seis interés. En 1972, foguèt donc creat un sindicat dich Association of Tennis Professionals (ATP) que son ambicion èra d'organizar lo calendièr dei competicions en collaboracion ambé lei Federacions. En aost de 1972, lo circuit ATP Tour foguèt creat e lo premier classament dei jogaires professionaus foguèron publicat lo 23 d'aost de 1973. Lo circuit conoguèt una evolucion similara ambé la creacion de la Women's Tennis Association (WTA) en 1973.
La professionalizacion dau tennis va entraïnar d'evolucions majoras dins la practica d'aquel espòrt. D'en premier, lei tecnicas de preparacion e d'entraïnament dei jogaires evolucionèron. Per exemple, Martina Navrátilová que comencèt sa carriera en 1973 utilizèt de tecnicas de preparacions fisicas e psicologicas novèlas. A l'ora d'ara, aquelei metòdes son completats per l'utilizacion dau trabalh video e informatic per estudiar lo jòc advèrs o lo biais de melhorar son jòc pròpri. D'autra part, la practica mondiala dau tennis, alora generalament reservada ais elèits economicas e socialas, se desvolopèt dins totei lei classas dei societats desvolopadas. Ansin, la Federacion Francesa de Tennis veguèt son nombre de licenciats aumentar de 167 110 en 1970 a 1 134 571 en 2010.
Règlas[modificar | modificar la font]
Equipament[modificar | modificar la font]
La raqueta[modificar | modificar la font]
La raqueta foguèt inventada au començament dau sègle XVI per practicar lo jòc de pauma. Es facha de tres partidas principalas que son :
- lo cordatge que permet de mandar la bala e d'i donar un efiech.
- lo quadre que permet de mantenir lo cordatge en plaça.
- lo manche que permet au jogaire de tenir la raqueta.
Lei quadres e lei manchas foguèron inicialament fachs de fusta. En 1963, foguèt inventada la raqueta d'acièr que permetiá de còps pus poderós e mestrejats. Puei, l'acièr foguèt a son torn remplaçat per de materiaus composits pus leugiers e resistents. De desenaus de raquetas diferentas existisson a l'ora d'ara en foncion dau tipe de jòc practicat.
De son caire, lei cordatges son fachs de budèu de buòus o de materiaus composits. Lei premiers foguèron inventats en 1875 e son totjorn superiors ai materiaus composits. Pasmens, aquelei darriers son entre quatre e uech còps mens cars. Ansin, lei cordatges de budèu son principalament utilizats per una minoritariá de jogaires confirmats. La superficia e la tension dau cordatge dependon dau tipe de jòc. D'un biais generau, una superficia febla e una tension auta favorizan la precision mentre qu'una superficia auta e una tension febla favorizan la poissança.
Lei balas[modificar | modificar la font]
Lei balas son d'esfèra de cauchó emplidas d'èr. Son cubèrtas de feutre. Tènon un diamètre situat entre 6,350 e 6,668 cm e una massa situada entre 56,7 e 58,5 g[2]. Largadas d'una autor de 254 cm subre una basa de betum, tènon una autor de rebomba situada entre 134,62 e 147,32 cm[2]. A l'origina, lei balas èran de color blanca. Dins leis annadas 1970, ambé la professionalizacion e lo besonh de s'assegurar un public nombrós, lei balas venguèron jaunas per melhorar la visibilitat magerament au nivèu dei linhas. Pasmens, la color blanca es totjorn autorizada a l'ora d'ara.
La tenguda[modificar | modificar la font]
Au començament dau sègle XX, lo tennis evolucionèt pus rapidament que la mòde dei vestits e lei jogaires venián alora ambé sei gravatas o sei flanèlas. Dins lo corrent dau sègle, lei tenguras de tennis evolucionèron pauc a pauc per venir mai leugieras e confortablas : shorts, camisas, polo e meme raubas o per lei fremas. Rapidàment, certanei jogaires e jogairitz rivalizèron per s'afichar ambé de vestits mai e mai elegants. Per exemple, dins leis annadas 1920, la Francesa Suzanne Lenglen venguèt una icòna de la mòde e foguèt la premiera celebritat femenina internacionala dau tennis. Ambé l'arribada de la publicitat, de reglas foguèron creadas per la talha dei lògos. La color dei tengudas foguèt lòngtemps blanca e lo torneg de Wimbledon contunièt d'impausar l'utilizacion de tengudas blancas. Pasmens, la màger part deis autrei tornegs autorizan l'utilizacion de vestits acolorits que son venguts majoritàrias entre lei jogaires professionaus dempuei leis annadas 1990
Terren[modificar | modificar la font]
Lei dimensions[modificar | modificar la font]
Lo cort de tennis es la zona de jòc. Sei dimensions son fòrça precisas car lei mesuras originalas èran defenidas segon lo sistèma d'unitats tradicionalas britanic. La longor es de 23,77 m siá 26 yards per una largor de 8,23 m siá 9 yards. Lei corredors lateraus son utilizats solament per lo doble e an una espessor de 1,37 m. Existís cinc linhas principalas que dèvon obligatòriament èsser dessenhadas de pintura blanca per melhorar lor visibilitat :
- lei linhas de fons que se situan a cada bot.
- lei linhas de servici, que definission de limits dau carrat de servici, son plaças a 6,40 m (7 yards) dau fielat.
- la mediatritz dau fielat perpendiculara ai linhas de servici que definís tanben lo carrat de servici.
- lei linhas de costat utilizadas en simple.
- lei linhas de costat utilizadas en doble.
Existission tanben de dimensions obligatòriament per leis espacis entre la fin de la zona de jòc e la fin dau cort per permetre ai jogaires de se desplaçar corrèctament. Per exemple, la Federacion francesa impausa un espaci de 5,50 entre la linha de fons e la fin dau terren e 3,05 m per lei linhas de costat.
Lo fielat[modificar | modificar la font]
Coma per lei dimensions dau terren, lei caracteristicas dau fielat son estrictament definidas. Sa autor ais extremitats dèu agantar 1,07 m e sa autor centrala 0,914 m. Sa color dèu èsser sorna e sa cima es marcada per una benda blanca que son objectiu es de melhorar la visibilitat dau fielat. Es tengut per doas bigas de seccion carrada d'una largor maximala de 10 cm.
Tocar lo fielat ambé lo còrs o la raqueta es defendut per lei jogaires e entraïna la pèrda dau ponch en cors.
Lei superficias de jòc[modificar | modificar la font]
Lei superficias de jòc, e sei caracteristicas, son relativament variadas. Se distinguís quatre tipes principaus que son :
- lei superficias duras ((Rebound Ace, Decoturf, betum o quick) que representan la màger dei terrens. Son de superficia de jòc rapida que la qualitat dau rebomba es fòrça variabla. Necessitan una entretenença febla mai son fòrça exigenta au nivèu fisic.
- la tèrra batuda qu'es compausada per una mèscla de calcari e de brica trissada. Es una superficia de jòc lenta que favorizan lei cambis lòngs entre lei jogaires. Pasmens, leis articulacions dei jogaires son mens sollicitadas.
- la tepa qu'es venguda una superficia fòrça rara en causa dei dificultats e dau còst important de son entretenença. Es una superficia fòrça rapida ambé de rebombas fòrça bas favorizant leis estils de jòc ofensius.
- lei superficias sinteticas (Gerflor, Taraflex, Greenset...) utilizadas per lei terrens en sala. Son de superficias fòrça rapidas que sei caracteristicas son pròchas dei superficias duras. Pasmens, en causa d'un còst d'entretenença aut, son relativament raras.
Deis annadas 1880 ais annadas 1950, lo postam èra una superficia relativament frequenta que sei caracteristicas èran un rebomba bas e un estil de jòc fòrça rapid.
Debanament de la partida[modificar | modificar la font]
Nombre de manchas[modificar | modificar la font]
Una partida de tennis pòu se jogar au melhor dei tres manchas o au melhor dei cinc manchas. Dins lo premier, lo jogaire o l'equipa dèu ganhar doas manchas per averar la partida e tres dins lo segond. Aqueu darrier tipe es vengut relativament rar e es principalament present dins lei rescòntres masculinas de simple dei tornegs dau Grand Chelem, de Copa Davis e per lei finalas deis autrei tornegs. En doble, existís solament per lo torneg masculin de Wimbledon.
La mancha[modificar | modificar la font]
Existís dos sistèmas principaus per lo descòmpte dei ponchs d'una mancha :
- lo sistèma dich « a l'avantatge » : lo gasanh d'una mancha necessita de ganhar sièis jòcs e d'aver au mens dos jòcs d'avança sus son advèrsari. S'es necessari, la mancha se continua fins a obtenir aquela avança de dos jòcs.
- lo sistèma dich de « jòc decisiu » : lo gasanh d'una mancha necessita totjorn de ganhar sièis jòcs e d'aver au mens dos jòcs d'avança sus son advèrsari. Pasmens, se lo resultat agantat sièis-sièis, se debana un jòc decisiu per definir lo venceire de la mancha.
Lo premier sistèma es generalament utilizat per la darriera mancha d'una partida mentre que lo segond es utilizat per totei leis autrei manchas.
Lo jòc[modificar | modificar la font]
Existís dos tipes de jòc que son lo jòc normau e lo jòc decisiu.
Jòc normau[modificar | modificar la font]
Lo descòmpte dei ponchs d'un jòc normau es realizat dau biais seguent :
- Ges de ponchs : 0.
- Premier ponch : 15.
- Segond ponch : 30.
- Tresen ponch : 40.
- Quatren ponch : gasanh dau jòc.
Pasmens, se lei dos jogaires agantan 40, son alora en situacion d'« egalitat ». Lo venceire dau ponch seguent obtèn alora un « Avantatge ». Puei, se ganha tanben lo ponch seguent, obtèn lo gasanh dau jòc. Dins lo cas contrari, lei jogaires son tornarmai en situacion d'egalitat.
Dins lo corrent d'un jòc normau, lo servici es totjorn realizat per lo meme jogaires alternativament dempuei la mitat drecha dau terren e dempuei la mitat senèstra. La bala dèu alora agantar dirèctament lo carrat de servici advèrs situat en diagonala. Per exemple, un servici realizat dempuei la mitat senèstra dau jogaire au servici dèu arribar dins lo carrat de servici senèstre de l'advèrsari. Per realizar un servici, lo jogaire dèu mandar la bala en l'èr e la picar ambé sa raqueta avans que la bala arribe au sòu.
Jòc decisiu[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dau jòc decisiu, lei ponchs son comptats 0, 1, 2, 3... etc. Lo gasanh dau jòc necessita d'obtenir sept ponchs amb au mens dos ponchs d'avança subre son advèrsari. Au nivèu dau servici, cada jogaire dèu servir dos còps de reng.
Lei còps legaus[modificar | modificar la font]
Per èstre considerada coma legau, un còp dèu mandar la bala rebombar dins la partida advèrsa dau terren. Se la rebomba se debana en fòra, la bala es dicha « fauta » e l'advèrsari avera lo ponch. Una bala mandada dins lo fielat entraïna tanben la pèrda dau ponch. D'un biais generau, per ganhar lo ponch, es necessari de mandar la bala dins un endrech onte l'advèrsari será pas capable de la remandar corrèctament. Una bala que tomba subre una linha es considerat dins lo cort que la linha marca lo limit. Es tanben possible de remandar la bala a son advèrsari avans la rebomba.
Popularitat dins lo monde e competicion[modificar | modificar la font]
Practica[modificar | modificar la font]
Lo tennis es principalament practicat en Euròpa, en America e Oceania. Se desvolopa a l'ora d'ara en Asia mai lo continent african demora en defòra d'aqueu movement en causa de la manca d'infrastructuras. Fa partida deis espòrts pus mediatizats de la planeta.
Competicion[modificar | modificar la font]
La competicion professionala de tennis un espòrt fòrça mediatizat qu'es dirigit e organizat per l'ATP per leis òmes e la WTA per lei fremas. Es tanben un espòrt que foguèt olimpic de 1896 a 1924 e que l'es tornarmai dempuei 1988. Lei tornegs principaus son aquelei dau Grand Chelèm (Melbourne, Roland Garros, Wimbledon, US Open) e la Copa Davis. Pasmens, lo calendièr professionau tèn uneis autrei tornegs professionaus que son gropats en foncion de lor importància (Masters, ATP 250 e 500...).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La nocion de Grand Chelèm es apareguda dins leis annadas 1930 mai lo nom foguèt definitivament adoptat dins leis annadas 1950.
- ↑ 2,0 2,1 (fr) [1] Caracteristicas d'una bala de tennis.


text:
Economia d'Itàlia
L'economia d'Itàlia es la 11ena del mond[1], e la 4ena de l'Union Europèa per òrdre d'importància. Es una economia industriala divèrsa, amb practicament lo meteis produch per abitant que França e lo Reialme Unit. Aquesta economia capitalista se manten devesida en un nòrd industrial, dominat per las entrepresas privadas, e un sud agricòla, amb 20% de caumatge. En comparason amb de païses europèus vesins, a un grand nombre d'entrepresas pichonas e mejanas (PME).
La màger part de las matèrias primièras utilizadas per l'industria e mai de 75% de l'energia son importadas. Durant lo decenni passat Itàlia a perseguit una politica fiscala estricta que li permetèt d'arribar a complir sos objectius economics. Dempuèi son adesion a l'Union Europèa, Itàlia a beneficiat largament de l'interès e de l'inflacion basses de l'èuro.
Lo rendement economic d'Itàlia s'es mantengut fàcia a sos companhs de l'Union Europèa e lo govèrn de Prodi a mes en accion de reformas nombrosas destinadas a melhorar la competitivitat e la creissença. S'a mogut lentament, d'autra part, en la mesa en òbra de reformas estructuralas indispensablas, coma aleujar los impòstes e reïmplantar lo rigid mercat italian del trabalh e lo sistèma de pensions.
Aprèp l'escandal comptable de Parmalat en 2003, qualques personas an mes en dobte lo sistèma de contraròtle financièr del país.
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 The World Factbook. Consultat lo 1èr de decembre de 2012


text:
Vath d'Aussau
La vath d'Aussau (var. non locala la vau d'Aussau, la val d'Aussau) que's tròba en Bearn. Qu'ei ua de las tres vaths bearnesas ; las duas autas que son la vath d'Aspa e la vath de Varetons. Los sons abitants que son los aussalés.
Geografia[modificar | modificar la font]
La vath d'Aussau que's tròba dens lo sud de Bearn : lo Haut Bearn. Qu'ei traucat peu gave d'Aussau qui's barreja dens lo gave d'Auloron. Qu'ei la vath mei orientau de Bearn e lo son Pic de Mieidia d'Aussau qu'ei un deus simbèus de Bearn e de la famosa equipa de rugbi de Pau : la Seccion Paulina. La vath d'Aussau que comunica dab Aragon peu Portalet.
Uei lo dia, d'un punt de vista administratiu, la vath d'Aussau que hè partida deu departament deus Pirenèus Atlantics de la region francesa d'Aquitània.
Administracion[modificar | modificar la font]
Son 18 comunas presentas dens la vath: Arudi, Asta Beon, Beòst, Bescat, Vièla, Vilhèras, Busin, Castèth, Aigas Bonas, Gèra Belesten, Isesta, Laruns, Lovia Juson, Lovia Sobiron, Lis, Revenac, Santa Coloma e Sevinhac Meirac.
Aquestas comunas son membres de la communitat de comunas de la Vath d'Aussau que hoc creada en gèr de 2009 e qu'ei presidida per Francis Coroau. Hen part deu País d'Auloron e deu Haut Bearn au costat de las comunitats de comunas deu piemont auloronés, de Josvath, de la vath d'Aspe e de la vath de Baretons.
Patrimòni[modificar | modificar la font]
- Pic de Mieidia d'Aussau
- Vila de Larunts e lo son folclòre aussalés
- Arròc deus vutres a Asta-Beon
- Parc Nacionau deus Pirenèus
- Còth deu Portalet
- Lacs d'Aussau
- Lo trinòt d'Artosta
- Lo Castèth de Beon
Arreproèrs e imatges[modificar | modificar la font]
- Taths pleits nada gent vau com era d'Aussau.
- Peu plaser de pleitejar, que's veneré tot çò qui a.
- A Aussau que pluman las aucas (çò qui's ditz, segon Vastin Lespin, en ivèrn vist de la plana, quan la nèu e cad suber Aussau).
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lespy, Vastin ; Raimond, Pau. Diccionnaire béarnais ancien & moderne. Genèva : Slatkine Reprints, 1970, 1887.


text:
Empèri Bizantin
L'Empèri Bizantin (en grèc : BuZavtιvή autokpatopίa / Bizandiní aftokratoría) o Empèri Roman d'Orient (en grèc Baσιλeίa Ῥwuaίwv / Basileía Rhômaíôn), es lo nom de la mitat orientala de l'Empèri Roman. D'efèct, vèrs la fin dau sègle III, l'Empèri Roman foguèt devesit en doas partidas quand moriguèt l'emperaire Teodòsi Ièr. Au contrari de l'Empèri Roman d'Occident que desapareguèt en 476 en causa dei Grandeis Invasions barbaras, l'Empèri d'Orient capitèt de durar fins a 1453 e la presa de Constantinòble, sa capitala, per lei Turcs Otomans.
Lo mot « bizantin » ven de Bizanci, l'ancian nom de la capitala imperiala Constantinòble. Pasmens, l'Empèri e seis abitants se designèron pas ambé lo nom « bizantin ». Ansin, durant tota son existéncia, l'Empèri èra roman e seis abitants se nomèron tanben romans. Aquelei designacions foguèron presas per leis estats orientalas mai pas per leis Occidentaus que parlèron d'Empèri Grèc car lo latin foguèt abandonat coma lenga oficiala de l'Empèri au profiech dau grèc.
Pendent sos mila ans d'existéncia, nombrosas leis e costumas foguèron servadas pels Romans, e mai divèrses aspèctes cultuals o tecnics coma l'arquitectura. La desaparicion de la part occidentala de l'Empèri Roman e de las legions romanas, las menaças permanentas sus sas frontièras menèron los Bizantins a téner una armada poderosa, e la tactica militara bizantina evoluiguèt per s'elaborar de manièra autonòma vèrs lo sègle VI. L'Empèri Bizantin es tanben un empèri crestian. La Glèisa oficiala es la Glèisa Crestiana Universala fins al scisma de la Glèisa Romana de 1054, puèi aquela part de la Glèisa, que servèt la teologia e lo drech canon del primièr millenari (Glèisa dels sèt concilis), prendrà lo nom de Glèisa Ortodòxa..
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Leis originas de l'Empèri Bizantin provènon dau declin lent de l'Empèri Roman a partir dei sègles III e IV. Ansin, a partir dau rèine de l'emperaire Dioclecian (284-305), dos sobeirans èran necessaris per assegurar un govèrn eficaç de l'empèri e afrontar leis assauts dei pòples frontalièrs. Aquela separacion venguèt pauc a pauc permanenta. D'efèct, se l'empèri èra encara unificat pendent lo rèine de Teodòsi Ier (379-395), sa mòrt foguèt l'ocasion per sei fius de partejar l'empèri per miejas : Arcadi venguèt emperaire dei regions oèst e Onori emperaire dei regions èst. Aquela darrièra partida venguèt l'Empèri Roman d'Orient ambé Constantinòble per capitala.
L'Empèri Roman d'Orient[modificar | modificar la font]
Entre 395 e 518, l'empèri es la continuacion de l'Empèri Roman. Pasmens, especialament en causa dei grandeis invasions dau sègle V, l'empèri venguèt pauc a pauc un estat distint e pron unificat e poderós per resistir ai menaças estrangieras. Son govèrn foguèt magement capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras.
D'efèct, inicialament, l'Empèri Roman d'Orient s'estend sus lei Balcans, Grècia, Anatolia, una partida importanta de l'Orient Mejan e Egipte. Aquelei territòris an de culturas ellenizadas relativament similaras e son aquistadas au cristianisme. Ansin, maugrat la preséncia de pòples diferents, leis abitants de l'empèri an un sentiment d'unitat important. De mai, la populacion e lei fòrças militaras dei regions orientalas son pus importantas qu'aquelei de l'Empèri d'Occident. Pasmens, lei relacions entre lei dos empèris demòran bònas. Per exemple, lei lèis en vigor èran identicas e generalament promulgadas en meme temps per lei dos emperaires.
Vèrs la fin dau sègle IV, l'empèri foguèt atacat per lei pòples « barbars ». En 378, es desfacha per una revòuta dei Visigòts federats a la batalha d'Adrianopòlis. Lei venceires obtenguèron un tractat novèu e un territòri au sud de Danubi en 382. Puei, au sègle V, l'empèri deguèt afrontar lei menaças causadas per lei Huns, lei pòples germanics e lei tropas de l'Empèri Sassanida enterin que l'Empèri d'Occident èra egalament atacat per lei Germans. Dins aquò, maugrat de dificultats — l'empèri paguèt divèrsei tributs per crompar lo retirament d'armadas enemigas de son territòri — l'Empèri d'Orient resistiguèt e subrevisquèt quasi intacte durant tot lo periòde dei grandeis invasions au contrari de l'Empèri Occidentau destruch en 476.
D'autra part, la situacion economica e financiera de l'Empèri se melhorèt durant lo sègle V. Ansin, leis emperaires romans d'Orient poguèron pagar lei tributs necessaris mai egalament realizar de trabalhs importants coma la construccion d'un barri novèu a l'entorn de Constantinòble per Teodòsi II. De mai, lo govèrn imperiau poguèt pauc a pauc remplaçar lei soudats germanics de son armada per de combatents venent dei regions orientalas. Ansin, en 480, lei Germans reconeguèron lo poder de l'emperaire Zenon (476-491). Aquel esfòrç de melhorament dei finanças foguèt contuniat per l'emperaire Anastasi Ièr entre 491 e 518. Ansin, a sa mòrt, lo tesaur dei sobeirans de Constantinòble tèn mai de 145 tonas d'aur, siá doas annadas de recèptas fiscalas[1].
Lo periòde de Justinian[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre leis annadas 518 e 610 es marcat per la restauracion de la poissança de l'Empèri d'Orient e lo rèine de l'emperaire Justinian Ièr que pervenguèt de reconquistar divèrsei províncias dau defunt Empèri Roman, especialament Roma. De construccions importantas foguèron egalament realizadas. Pasmens, lei menaças exterioras foguèron pas destruchas e la politica d'expansion vugèt lo tesaur imperiau, entraïnant una crisi importanta agravada per de problèmas de succession.
Lo rèine de l'emperaire Justinian Ièr acomencèt en 527. Ambé l'ajuda dei resèrvas financieras dau tesaur d'Anastasi Ièr e de generaus coma Belisari o Narsès[2], capitèt la reconquista de divèrsei territòris ancians de l'Empèri Roman coma l'Africa dau Nòrd (533-534), Itàlia (535-540, 552-555) e lo sud d'Espanha (552). D'autra part, Justinian realizèt una òbra juridica importanta ambé la redaccion d'una sintèsi e d'una modernizacion de la jurisprudéncia imperiala. Un manuau d'aprendissatge dau drech e un ensems de lèis novèlas foguèron tanben realizats[3]. Enfin, lo rèine de Justinian veguèt la darriera granda construccion de l'Antiquitat ambé la catedrala de Santa Sofia de Constantinòble.
A la mòrt de Justinian, sei successors deguèron far fàcia a de problèmas importants entraïnats per l'extension de l'empèri e l'abséncia de finanças après lei campanhas dau rèine precedent. De mai, leis enemics de l'Empèri èran totjorn nombrós e poderós. Ansin, leis armadas de l'Empèri foguèron desfachas per Pèrsia en 571-573 puei per leis Eslaus e lei Lombards qu'ocupèron la màger part d'Itàlia e dei Balcans a partir de 580. L'emperaire Maurici Ièr assaièt de restablir la situacion. Capitèt de rebutar leis Eslaus après unei campanhas e d'obtenir una patz avantatjosa ambé Pèrsia. De mai, organizèt lei possessions imperialas de l'oèst sota la forma de govèrns militars a Cartage e Ravena. Dins aquò, foguèt reversat e tuat per l'armada en 602. Sei fius foguèron egalament decapitats causant la fin de la dinastia e una crisi politica grèva enterin que lei províncias dau sud de l'Empèri (Egipte, Siria) èran envaïdas per lei Sassanidas e ocupadas fins a 619.
Lo passatge de l'Empèri d'Orient a l'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre leis annadas 610 e 867 es una epòca fòrça agitada per l'Empèri. D'efèct, maugrat lei reformas importantas dau rèine de l'emperaire Heracli (610-641), totei lei periferias de l'Empèri foguèron envaïdas e perdudas en solament un sègle, redusent sei territòris a Grècia e Anatolia. Pasmens, aqueu periòde es tanben caracterizat per la fin de la mutacion de l'Empèri d'Orient : l'ellenizacion deven complèta e l'organizacion dei territòris o de la Glèisa orientala es prefondament cambiada. Ansin, l'Empèri adoptèt definitivament son caractèr bizantin.
D'efèct, lo rèine d'Heracli comencèt per una seria de reformas importantas e de victòrias militaras coma en 626 e 627 còntra lei Sassanidas[4]. Dins aquò, a partir de 634, lo sud de l'Empèri foguèt atacat per leis armadas aràbias. Entre 636 e 642, lei províncias sirianas e egipcianas son perdudas après la desfacha de Yarmuth. Puei, maugrat una resisténcia acarnada, lo rèsta dei territòris imperiaus d'Africa foguèron conquists per leis Arabis après lo sètge e la presa de Cartage en 698. En Mediterranèa, leis illas de Creta e Sicília foguèron egalament ocupadas en 826 e 829. D'autra part, leis autrei frontieras e sei defensas de l'Empèri foguèron tanben desbordadas : lo nòrd d'Itàlia es envaït en 752 e un reiaume bulgar fòrça poderós capitèt de se formar sus la màger part dei regions balcanicas de l'Empèri. Enfin, Constantinòble esperela foguèt assetjada cinc còps, sensa succès, per leis Arabis (674-678 e 717-718), leis Eslaus (821-823), lei Bulgars (813) e lei Rus (860). Ansin, l'Empèri foguèt reduch ai territòris de Grècia e de la partida occidentala d'Anatolia.
Maugrat aquelei pèrdas grèvas — Cartage e Egipte èran lei regions agricòlas principalas de l'Empèri — l'Empèri acabèt sa mutacion entre lei mondes antic e medievau ai nivèus militar, religiós e economic. D'efèct, l'armada foguèt reorganizada ambé lo sistèma de « themes ». Aquelei « themes » èran de divisions administrativas e militaras. Au combat, lei soudats d'un meme « theme » formavan una mema unitat. Aqueu sistèma permetiá la mobilizacion rapida de còrs importants e relativament soudats. Permetèt donc la subrevida de l'Empèri durant lei sègles seguents fàcia a de dificultats creissentas. De mai, lo procès d'ellenizacion deis institucions s'acabèt e lo grèc venguèt la lenga oficiala de l'estat bizantin durant lo rèine d'Heracli.
Au nivèu religiós, lo periòde es marcat per la garrolha deis imatges acomençada vèrs 730 per l'emperaire Leon III. Aquel emperaire e sei successors, renforçats per de victòrias còntra leis Arabis, assaièron de suprimir leis icònas utilizadas per la Glèisa orientala. Foguèt lo començament d'un ponch important de la politica de l'Empèri durant 110 ans ambé, de còps, de guèrras civilas. Pasmens, lei partisans deis icònas capitèron de s'impausar après una crisi de succession entre 802 e 820 e l'abandon d'aquela politica per l'emperaire Michèu III (842-867).
Enfin, la mutacion de l'Empèri es egalament realizada au nivèu economic. La vida urbana, levat de la capitala, declinèt au profiech de la ruralitat. Ansin, un desvolopament important de l'agricultura aguèt luòc per compensar la pèrda dei províncias meridionalas de l'Empèri. En revenge, maugrat una diminucion granda causada per leis invasions aràbias, lo comèrci bizantin, especialament per Constantinòble, demorèt important.
La restauracion e l'apogèu de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Lo començament de la dinastia macedonia en 867 marca un redreiçament de la poissança bizantina e l'apogèu de l'Empèri. Ansin, s'estend tornarmai en Itàlia e en Anatolia. De mai, son raionament foguèt maximau sus lei plans economic e artistic. Pasmens, lei mutacions economics d'aqueu periòde entraïnèron un declin net dau grop dei païsans proprietaris que formava la màger part dei tropas imperialas. Ansin, après 1050, l'Empèri deguèt encara far fàcia en de dificultats novèlas e grèvas.
D'efèct, lo periòde veguèt lei Bizantins mandar d'ofensivas per reconquistar sei territòris ancians. Ansin, maugrat la pèrda de Sicília en 902, Tarent foguèt represa en 880 seguida de Creta en 960. Puei, durant lo rèine de Basili II (976-1025), leis armadas imperialas ataquèron leis Arabis en Anatolia e lei Bulgars dins lei Balcans. A sa mòrt e après divèrsei victòrias, Anatolia foguèt reconquistada e l'Empèri Bulgar foguèt destruch e annexat. L'Empèri agantèt donc tornarmai lo Danubi e lei montanhas de Caucàs coma frontieras. Capitèt egalament d'estendre brèvament son influéncia sus Palestina e Siria.
Après aquelei conquistas, Constantinòble venguèt donc la premiera poténcia europèa aprofechant la division e lei guèrras deis estats musulmans entre Arabis e Turcs. La capitala, que sa populacion es estimada entre 500 000 e 800 000 abitants, èra alora lo centre economic dau continent fins a 1204. D'autra part, l'art bizantin conoguèt egalament un periòde de raionament ambé la construccion de glèisas novèlas decoradas de mosaïcas. Sus lo plan diplomatic, l'Empèri obtenguèt de succès importants ambé la conversion d'unei pòples eslaus au cristianisme.
Aquela epòca es considerada coma l'apogèu de l'Empèri. Pasmens, la segonda mitat dau sègle XI veguèt un retorn dei tensions ai nivèus religiós e militar. D'efèct, la garrolha religiosa entre Roma e Constantinòble s'agravèt e venguèt permanenta après leis excomunicacions mutualas dau papa e dau patriarca. Aquela rompedura jogarà un ròtle important dins lei relacions entre lei crestians de l'èst e de l'oèst pendent lo periòde dei Crosadas puei durant leis annadas de declin de l'Empèri. De mai, lo desvolopament de l'aristocracia agricòla causèt lo declin dei païsans soudats qu'èran la basa dau sistèma de « themes ». Lei fòrças armadas deguèron donc utilizar de mercenaris, cars e mens eficaç au combat. Ansin, la defensa de l'Empèri foguèt mai febla e lei tropas bizantinas foguèron severament desfachas a la batalha de Manzikert en 1071. L'Empèri perdèt d'un còp quasi la mitat d'Anatolia e cabussèt dins la division e la guèrra civila fins a 1081.
Lo periòde dei Crosadas e lo declin[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre 1081 e 1261 es marcat per lei Crosadas deis estats occidentaus per reconquistar lei luòcs sants. Aqueleis ofensivas dei crestians catolics ajudèron la defensa de l'Empèri maugrat de tensions fòrça importantas ambé lei Bizantins fins a 1204. D'efèct, aquela annada, la Quatrena Crosada foguèt desviada còntra Constantinòble per Venècia. La vila foguèt presa e pilhada. De mai, lei venceires formèron un Estat latin ambé Constantinòble per capitala. L'Empèri foguèt devesit entre divèrsei regions dirigidas per de princes bizantins. En 1261, la capitala foguèt reconquista e l'Empèri restaurat. Pasmens, son declin es d'ara endavant fòrça avançat e l'Empèri venguèt solament una poissança regionala.
Ansin, la desfacha de Manzikert en 1071 entraïnèt la pèrda de la màger part d'Anatolia còntra lei Turcs Seldjokidas. La crida a l'ajuda de l'emperaire Alèxis Comnèn causèt indirèctament l'expedicion militara de la Premiera Crosada per conquistar Jerusalèm. Lei relacions entre lei Crosats e lei Bizantins venguèron rapidament marridas en causa dau refús de l'emperaire de mandar son armada ambé la Crosada en Palestina e en causa de l'aliança entre lei Bizantins e lei sobeirans musulmans d'Egipte. La màger part dei territòris pres per lei soudats de la Crosada foguèron donc pas renduts a l'Empèri mai conservats per lei Crosats. Formèron un ensems d'Estats latins destinats a la defensa dei luòcs sants còntra lei musulmans. Aqueleis incidents aumentèron tanben lo valat entre crestians catolics e ortodòxes.
D'autra part, l'Empèri deguèt pagar un pretz important per obtenir l'ajuda de certaneis estats coma Venècia. En 1082, l'emperaire deguèt acceptar de concessions comercialas fòrça grandas en cambi d'un sostèn de la flòta veneciana. A partir dau sègle XII, lei republicas marchandas, magement Venècia, venguèron un perilh per l'integritat de l'Empèri. Ansin, lo poder bizantin assaièt de reprendre lei drechs dei marchands italians. Lei marchands italians foguèron arrestats e, de còp, massacrats coma en 1185. Enterin, la pression militaras dei Turcs aumenta. Maugrat de succès bizantins, la batalha, e la desfacha bizantina, de Myriokephalon en 1176 mostrèron que l'armada bizantina èra plus capabla d'assegurar soleta la reconquista d'Anatolia. En plaça, lei Seldjokidas capitèron de s'emparar pauc a pauc dei províncias imperialas dins lo centre de la region.
La mòrt de l'emperaire Manuèl Ièr en 1180 entraïnèt una seria de rèines brèus e una crisi de succession. En 1203, l'emperaire Alèxis IV mandèt l'ajuda de la Quatrena Crosada per defendre son tròne. Sostengut per leis abitants de la capitala, un còp d'estat aguèt luòc còntra Alèxis IV dirigit per Alèxis V en 1204. Puei, lo govèrn novèu ataquèt lei Crosats. Dins aquò, lei combatents occidentaus, mai entraïnats, ganhèron la batalha e pilhèron Constantinòble durant tres jorns. Lei Crosats prenguèron lo poder dins la vila e installèron un estat latin dirigit per un cap crosat, Baudoïn de Flandes.
Fins a 1261, la region foguèt devesida entre divèrseis estats formats per lei Crosats o per de princes bizantins :
- Empèri latin de Constantinòble que tèn quatre reiaumes pichons coma vassaus.
- Empèri de Nicèa dirigit per la familha Laskaris.
- Despotat d'Epir dirigit per la familha Doukas.
- Empèri de Trebizonda dirigit per la familha Comnèn, ja en secession avans lo pilhatge de Constantinòble.
Pasmens, lo poder de l'Empèri latin èra gaire estable en causa de l'ostilitat de la populacion grèga e deis estats vesins. Ajudats per lei dificultats turcas e bulgaras còntra leis invasions mongòlas, l'Empèri de Nicèa poguèt atacar lei Crosats. En 1241, capitèron de reprendre Tessalonica e obtenguèron una aliança ambé lo Despotat d'Epir en 1254. L'Epir foguèt finalament batuda en 1259 durant la batalha de Pelagonia e deguèt abandonar l'objectiu de reconquistar la capitala imperiala. Enfin, l'Empèri Bizantin foguèt restaurat per la presa de Constantinòble en 1261 e la fugida dau darrier emperaire latin.
La fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après la restauracion de l'Empèri, son extension es limitada a Grècia e ai regions oèst d'Anatolia. De mai, lo poder deis emperaires es d'ara endavant fortàment menaçat per lei luchas intèrnas entre lei pretendents au tròne e leis intervencions estrangieras per lei sostenir. D'autra part, leis emperaires poguèron pas realizar una aliança ambé leis estats crestians catolics. L'Empèri foguèt desfach per lei Turcs e destruch en 1453.
Fins a 1336-1337, l'Empèri mandèt d'ofensivas contra leis autreis estats latins o bizantins de Grècia per finalament lei conquistar. Aquelei victòrias permetèron d'assegurar la defensa dei frontieras occidentalas de l'Empèri. Pasmens, lei frontieras orientalas demorèron gaire establas fàcia ais atacas turcas. De mai, divèrsei guèrras civilas aguèron luòc per l'ascension au tròne entre 1341-1347 e 1353-1354. En causa d'aquelei conflictes, l'influéncia dei Sèrbes dins l'Empèri aumentèt e lei Turcs capitèron d'envaïr sei regions europèas dins leis annadas 1360. Ansin, en 1373, l'Empèri Bizantin deguèt venir un vassau deis Otomans.
Aqueu periòde durèt fins a 1394 quand l'emperaire refusèt l'installacion d'una colonia turca dins la capitala imperiala. Enterin, lei Sèrbes èran estats desfachs per lei Turcs après la batalha de Kosovo en 1389. Un premier sètge de Constantinòble aguèt donc luòc a partir de 1394 fins a 1402. Per assaiar d'ajudar l'Empèri, un esforç foguèt fach entre la Glèisa Catolica e l'emperaire per reünir tornarmai leis estats crestians mai aqueleis acòrds foguèron fòrça limitats en causa de l'ostilitat deis abitants de l'Empèri contra leis Occidentaus. Pasmens, una Crosada foguèt mandada en 1396 per sauvar la capitala. Foguèt una revirada saunosa après la batalha de Nicopolis e la darriera expedicion dau genre.
Lo sauvament provisòri de l'Empèri aguèt luòc en 1402 ambé l'invasion mongòla dei territòris turcs d'Anatolia. D'efèct, après sa desfacha d'Ankara contra l'armada de Tamerlan, lo sultanat otoman conoguèt un periòde de trébols. Pasmens, l'Empèri Bizantin foguèt pas capable d'aprofichar la situacion per melhorar sa defensa o realizar una aliança ambé leis autreis estats crestians. Ansin, Constantinòble foguèt tornarmai menaçada per lei Turcs a partir de la restauracion dau poder otoman dins leis annadas 1420. Un premier sètge mau capitèt en causa de la resisténcia bizantina en 1422 mai l'Empèri foguèt reduch ai regions a l'entorn de la capitala e de Grècia. Per exemple, Tessalonica foguèt presa en 1423.
Dins leis annadas 1440, una aliança d'estats crestians o musulmans (Polonha, Ongria, Turcs de Karaman...) foguèt desfacha pendent la batalha de Varna (1444) puei durant la segonda batalha de Kosovo (1448). Ansin, l'Empèri Bizantin perdeguèt sei darriers sostèns contra lei Turcs. En 1453, una ofensiva dau sultan Mehmet II entraïnèt lo sètge puei la presa de Constantinòble lo 29 de mai de 1453. L'emperaire bizantin foguèt tuat pendent l'invasion de la vila que venguèt la capitala novèla de l'Empèri Otoman. Foguèt la fin de l'Empèri Bizantin.
Pasmens, quauquei territòris foguèron encara dirigits per de senhors bizantins en Grècia e Anatolia fins a 1461. Lo premier èra l'Empèri de Trebizonda, independent dempuei la Quatrena Crosada, au nòrd d'Anatolia e lo segond èra lo Desporat de Morea au sud de Grècia. Aqueu darrier foguèt envaït e conquist entre 1458 e 1460. Puei, l'Empèri de Trebizonda, maugrat una resisténcia victoriosa en 1456, foguèt tanben pres per leis Otomans marcant la fin dau poder bizantin.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ P. Brown, The world of late antiquity, Edicions W.W. Norton and Co. (1971), p. 147.
- ↑ R.Browning, Justinian and Theodora (1971), p. 193.
- ↑ H. Grotius, Le droit de la guerre et de la paix, Edicions Puf ; 2005.
- ↑ Walter Emil Kaegi, Heraclius: emperor of Byzantium, Cambridge University Press (2003), p. 158.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Georg Ostrogorsky, Histoire de l'État byzantin, Paris, Payot, 1956, « Bibliothèque histoire ».
- (fr) Jean-Michel Cantacuzène, Mille ans dans les Balkans Éd. Christian, Paris (1992) (ISBN 2-86486-054-0)
- (fr) Charles Diehl, Histoire de l'Empire byzantin (1919), Paris, Éditions du Trident, 2007
- (fr) Alain Ducellier, Les Byzantins (1963), Paris, Le Seuil, collection « Points histoire ». (ISBN 2020099195)
- (fr) Alain Ducellier (dir.), Byzance et le monde orthodoxe, Paris, Armand Colin, "U", 2en édition, 1996. (ISBN 2200346999)
- (fr) Bertrand Lançon, L’Antiquité tardive, PUF, coll. « Que sais-je ? » (Modèl:Numéro1455), Paris, 1997 (ISBN 2130481256)
- (fr) Paul Lemerle, Histoire de Byzance, Paris, PUF, collection « Que sais-je ? », 1956. (ISBN 213045545×)
- (fr) Louis Bréhier, Vie et mort de Byzance [pdf] version numérisée de l'ouvrage paru dans la Collection l’Évolution de l’Humanité, Éd. Albin Michel, 1946 et 1969, Paris, 596 pages. (ISBN 2226171029)
- (fr) Cécile Morrisson (dir.), Laurent Albaret, Jean-Claude Cheynet, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 1: L’Empire romain d’Orient (330-641), coll. « Nouvelle Clio », PUF, Paris, 200*. (ISBN 2130520065)
- (fr) Jean-Claude Cheynet, Byzance, l'Empire romain d'Orient, Paris, A. Collin, 2001, « Cursus-Histoire ». (ISBN 2200346891)
- (fr) Jean-Claude Cheynet (dir), Laurent Albaret, Angeliki Laiou, Cécile Morrisson, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 2: Le Moyen Âge byzantin (641-1204), coll. « Nouvelle Clio », PUF, Paris, 2007. (ISBN 2130520073)
- (fr) Angeliki Laiou (dir), Laurent Albaret, Jean-Claude Cheynet, Cécile Morrisson, Constantin Zuckerman, Le Monde byzantin, tome 3: Le déclin de l'Empire (1204-1453), coll. Nouvelle Clio, PUF, Paris, attendu pour 2009
- (fr) Paul Tannery, Mémoires scientifiques, tome IV: Sciences exactes chez les Byzantins, Jacques Gabay, Paris, (ISBN 978-2-87647-186-3)
- (fr) Rice David Talbot, L'Art de l'empire byzantin, coll. l'univers de l'art, éd. Thames & Hudson (ISBN 2878110951).
- (fr) E. Limousin, Le monde byzantin du milieu du VIIIème siècle à 1204, Paris, éd. Breal, 2006 (ISBN 2749506328 ).
- (fr) E. Limousin, 100 fiches d'Histoire du Moyen Âge, Byzance et le monde musulman, Paris, Bréal, 2005.
- (en) Alexander Kazhdan (dir.), Oxford Dictionary of Byzantium, Oxford University Press, 1991 (ISBN 978-0-19-504652-6).
- (en) Efi Ragia, « The Geography of the Provincial Administration of the Byzantine Empire (ca 600-1200): I.1. The Apothekai of Asia Minor (7th-8th c.) », dans BYZANTINA EYMMEIKTA, 19 (2009).
- (en) John F. Haldon, Warfare, state and society in the Byzantine world, 565-1204, Routledge, 1999 (ISBN 1-85728-494-1).
- (en) John F. Haldon, The Palgrave Atlas of Byzantine History, Basingstoke, 2005.
- (en) Warren T. Treadgold, Byzantium and Its Army, 284-1081, Stanford University Press, 1998 (ISBN 9780804724203).
- (fr) Michel Balard, La Méditerranée médiévale, espaces, itinéraires, comptoirs, Paris, Picard, 2006, « Les médiévistes français », 6. (ISBN 2708407732).
- (fr) Gilbert Dagron, Constantinople imaginaire, Études sur le recueil des « Patria », Paris, PUF, 1984, « Bibliothèque byzantine ».(ISBN 2130385818)
- (fr) Gilbert Dagron, P. Riche, A. Vauchez, Histoire du christianisme des origines à nos jours, Paris, Desclée-Fayard, 2004, t. 4 et 5.
- (fr) Olivier Delouis, Le monde byzantin, du milieu du VIII en s. à 1204 : économie et société, Paris Hachette, 2006, « Hachette supérieur-Recueils pour les concours ».(ISBN 2011457572)
- (fr) V. Kravarei, J. Lefort et C. Morrisson (éd), Hommes et richesses dans l'Empire byzantin, t. II, VIII en- XV en s., Paris, Lethielleux, 1991, « Réalités byzantines », 3.
- (fr) Jean-Pierre Arrignon, Byzance, Économie et société VII en- XII en s., éd. Ellipses, Paris, 2007, coll. Le monde : une histoire. (ISBN 9782729830120).
- (fr) Paul Lemerle, Le premier humanisme byzantin, Paris, CNRS éd., 1971, « Le monde byzantin ».
- (fr) Jacqueline Lafontaine-Dosogne, Histoire de l'art byzantin et chrétien d'Orient, Louvain-La-Neuve, Publication de l'Institut d'études médiévales. Textes, études et congrès, 7, 1995.
- (fr) A. Cutler et J.-M. Spieser, Byzance médiévale,700-1204, Paris, Gallimard-NRF, 1996, « Univers des Formes ».(ISBN 2070113124)
- (fr) Élisabeth Malamut, Alexis Ier Comnène, Paris, Ellipses, 2007.(ISBN 2729833102)
- (fr) Pierre Maraval, Théodose le Grand (379-395) : Le pouvoir et la foi, Fayard, 2009.(ISBN 221364263X)
- (fr) Pierre Maraval, La véritable histoire de Constantin, Belles Lettres, 2010.(ISBN 2251040064)
- (fr) Pierre Maraval, Le christianisme de Constantin à la conquête arabe, Presses Universitaires de France - PUF; Édition : 3e édition, 2005.(ISBN 2130548830)
- (fr) Bernard Flusin, La civilisation byzantine, PUF, 2006.(ISBN 213055850X)


text:
Orschwiller
Orschweiler en alemannisch (Orschwiller en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo pòble a traversat del nòrd al sud per la Rota dels Vins e a situat a un centenat de mètres aperaquí de la frontièra entre lo Nautor-Rhin e lo Bas-Rhin. Lo pòble de Orschwiller a situat entre las municipalitats de Kintzheim e de Sant-Hippolyte. Se tròba sus una anciana rota del pè dels Vòges ja freqüentada a l'epòca de las Cèltas e réutilisée de contunh condicionada per las Romains. Uèi, aquela rota se tròba pas mai cèrtament al meteis endroit, doncas qu'a #èsser desplaçada un pauc mai al nòrd, pas luènh dels tucs cobèrts de vinhas. Del costat del Bas-Rhin la rota a cristianat départementale 35, e a qualques unas pas mai al sud, en lo departament de la nautor-Rhin, pòrta lo nom de D 1 bis. Orschwiller Es en qualque sòrta la pòrta del Bas-Rhin, tot coma lo sieu grand vesin, Sant-Hippolyte pòt se targuer d'èsser la pòrta del Nautor-Rhin. La primièra vista que lo visitant i aurà del pòble, quand arriba de luènh, es la imponent siloeta del castèl de la Nautor-Kœnigsbourg #qu'a mencionat en las chartes lorraines en roman jol nom de Estuphin. Lo pòble a pas malgrat aiçò cap de connexion viària amb lo castèl. Los centenats de toristas #que cada an pujan dins lo castèl, passan per Kintzheim o Sant-Hippolyte. Malgrat aiçò los promeneurs, o enamorats de la natura pòdon retre's dins lo castèl dempuèi Orschwiller, mercés a sentiers plan balisés pel Club vosgien. Lo ban de Orschwiller possedís 296 li cal de bòsques dins montanha e 10 a en la plana del Ried. Lo bòsc #que se tròba sul flanc de las montanhas compren doas parts : lo bòsc abans la Nautor-Kœnigsbourg, telefonada "Köpfel", e lo bòsc darrièr, telefonada "Hinterwald" o "Saarbachwald". Lo Hinterwald a fach l'objècte de nombrosas contestations entre las municipalitats de Bergheim, Sant-Hippolyte e Lièpvre. A l'origina, aquel bòsc fasiá partida del domeni del prieuré de Lièpvre, #que Charlemagne aviá desligada lo 14 de setembre 774 del fisc reial de Kintzheim. Sembla que lo Hinterwald #èsser definitivament perdut per Lièpvre dempuèi lo Sègle XII al moment ont los Hohenstaufen se #installar en Alsace per i bastir de las fortificacions. Se #apoderar sustot del Staufenberg que los fraires de Lièpvre #trucar lo Castrum Estuphin e #que fasiá part partiellement del patrimòni de la poderosa abbaye de Sant-Denis dempuèi lo defalhiment en 784 del abbé Fulrad.
Le village est traversé du nord au sud par la Route des Vins et est situé à une centaine de mètres environ de la frontière entre le Haut-Rhin et le Bas-Rhin. Le village d'Orschwiller est situé entre les communes de Kintzheim et de Saint-Hippolyte. Il se trouve sur une antique route du pied des Vosges déjà fréquentée à l'époque des Celtes et réutilisée puis aménagée par les Romains. Aujourd'hui, cette route ne se trouve plus tout à fait au même endroit, puisqu'elle a été déplacée un peu plus au nord, non loin des collines couvertes de vignes. Du côté du Bas-Rhin la route est baptisée départementale 35, et à quelques pas plus au sud, dans le département du haut-Rhin, elle porte le nom de D 1 bis. Orschwiller est en quelque sorte la porte du Bas-Rhin, tout comme son grand voisin, Saint-Hippolyte peut se targuer d'être la porte du Haut-Rhin. La première vue que le visiteur aura du village, quand il arrive de loin, est l'imposante silhouette du château du Haut-Kœnigsbourg qui est mentionné dans les chartes lorraines en roman sous le nom d'Estuphin. Le village n'a cependant aucune liaison routière avec le château. Les centaines de touristes qui chaque année montent au château, passent par Kintzheim ou Saint-Hippolyte. Cependant les promeneurs, ou amoureux de la nature peuvent se rendre au château depuis Orschwiller, grâce à des sentiers bien balisés par le Club vosgien. Le ban d'Orschwiller possède 296 ha de forêts en montagne et 10 ha dans la plaine du Ried. La forêt qui se trouve sur le flanc des montagnes comprend deux parties : la forêt avant le Haut-Kœnigsbourg, appelée "Köpfel", et la forêt derrière, appelée "Hinterwald" ou "Saarbachwald". Le Hinterwald a fait l'objet de nombreuses contestations entre les communes de Bergheim, Saint-Hippolyte et Lièpvre. À l'origine, cette forêt faisait partie du domaine du prieuré de Lièpvre, que Charlemagne avait détachée le 14 septembre 774 du fisc royal de Kintzheim. Il semble que le Hinterwald fut définitivement perdu pour Lièpvre dès le Sègle XII au moment où les Hohenstaufen s'installèrent en Alsace pour y construire des fortifications. Ils s'emparèrent notamment du Staufenberg que les moines de Lièpvre appelèrent le Castrum Estuphin et qui faisait partie partiellement du patrimoine de la puissante abbaye de Saint-Denis depuis le décès en 784 de l'abbé Fulrad.


text:
Pèire I de Brasil e IV de Portugal
Pèire I de Brasil, aprèp Pèire IV de Portugal e Algarve (nascut Pedro de Alcântara Francisco Antônio João Carlos Xavier de Paula Miguel Rafael Joaquim José Gonzaga Pascoal Cipriano Serafim de Bragança e Bourbon lo 1798 e mòrt lo 1834) foguèt lo primièr emperaire e lo 29en rei de Portugal.
Originas familialas[modificar | modificar la font]
Filh del rei Joan VI de Portugal e la infanta Carlota Joaquina d'Espanha nasquèt a Lisboa al Palais de Queluz lo 12 d'octobre de 1798.
Èra felen de la part de paire dels reis Pèire III de Portugal e Maria I de Portugal del temps que de la part de maire o èra del rei Carles IV d'Espanha e la princessa Maria Loïsa de Borbon-Parma.
Als nòus ans, lo 1807, la familha reiala se transportèt a Brasil per escapar de l'aucupacion Napoleonica en Portugal, e demorèt ailà fins lo 1820. La preséncia de la familha reiala dins lo país convertiguèt la vila de Rio de Janeiro en la capitala del Empèri Portugués e elevèt lo Brasil a un estatut aital coma lo de Portugal dins lo reialme. Lo 1816 foguèt nomenat eretièr del reialme mejançant lo títol de prince de Brasil.
Mariatge e descedents[modificar | modificar la font]
Sa primièr mariatge foguèt amb l'arquiduquessa Maria Leopoldina d'Absborg-Lorena a Rio de Janeiro lo 6 de novembre de 1817. D'aquela union nasquèron:
- l'infanta Maria II de Portugal (1819-1853), Reina de Portugal
- l'enfant Miquèl de Bragança (1820)
- l'enfant Joan Carles de Bragança (1821-1822)
- l'infanta Januaria Maria de Bragança (1822-1901), princessa imperiala de Brasil, maridada lo 1844 amb lo prince Loís Carles de Borbón-Doas Sicilias
- l'infanta Paula Marianna de Bragança (1823-1833)
- l'infanta Francesca Carolina de Bragança (1824-1898), maridada lo 1843 amb lo prince Francesc d'Orleans-Joinville
- l'enfant Pèire II de Brasil (1825-1891), emperaire de Brasil
Sa segond mariatge, per poders, foguèt lo 2 d'agost de 1829 a Munic, e en persona lo 17 d'octòbre del meteis an a Rio de Janeiro, amb Amélia de Leuchtenberg, filha del duc Eugeni de Beauharnais e de la princessa Augusta de Bavièra. D'aquela union nasquèt:
Òbra de Govèrn[modificar | modificar la font]
L'an 1821 la familha reiala portuguesa decidís, après mai de dètz ans d'exili forçat al Brasil, tornar a Portugal. Abans del retorn lo rei Joan VI de Portugal elimina los privilègis autrejats al Brasil e daissa a lo sieu filh, lo prince eretièr Pèire coma administrador de la colònia. Apareisseràn lèu importants malcontentaments entre la populacion mentre cèrts sectors nacionalistas ofriràn la Corona a Pèire qu'acceptarà. Lo supòrt de Pèire a la revòlta de 1820 dins la vila de Porto provocarà la pression de la Cort a lo sieu paire pel retorn al continent del prince eretièr, que causa Pèire se li neguèt a el. Se li retirèt la carga de regent, restant coma un simple representant de la Corona a Brasil. En coneissent la notícia, lo 7 de setembre de 1822, va desenveinar la siá espasa e pel nomenat Crit de Ipiranga: Independéncia o mòrt! proclamèt l'independéncia de Brasil.
Posteriorament lo 12 d'octòbre foguèt proclamat emperaire e lo 1 de decembre foguèt coronat amb lo nom de Pèire Ièr del Brasil.


text:
René Descartes
René Descartes, nascut a La Haye en Touraine (vengut Descartes) lo 31 de març de 1596 e mòrt a Estocòlme (Suècia) lo 11 de febrièr de 1650, foguèt un matematician, fisician e filosòf francés, considerat coma un dels fondators de la filosofia modèrna.
Son metòde, expausat a partir de 1637 dins lo Discors del Metòde, e desvolopat apuèi, mostra una rompedura amb l'escolastica ensenhada fins alara : la soscadissa cartesiana es racionalista. En utilizar la rason sola dins l'estudi dels fenomèns, fondant una nòva metafisica radicalament diferenta de l'anciana, Descartes dorbís especialament la via a Malebranche, Spinoza, e tanben a las religions naturalas de las Luses (deïsme e teïsme).
Descartes, que son projècte filosofic s'inscritz en reaccion al procès de Galilèu (1633), aguèt una influéncia màger sus la pensada scientifica, mai que mai en França. L'impacte d'aquesta pensada foguèt grand que toquèt a de questions teologicas. Se pòt pas pasmens atribuir a Descartes l'entièra paternitat de la filosofia modèrna, pr'amor que jutjava que seriá nociu de ne'n far usatge dins lo domeni politic.


text:
1834
Aquesta pagina concernís l'an 1834 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 15 de julhet- Es abolida l'Inquisicion espanhòla.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Descubèrta dei vestigis de Hattusa, capitala antica deis Ititas, per lo Francés Charles Texier (1802-1871). Pasmens, pensava aver trobat lei vestigis de la vila de Tasion e l'error durèt unei decennis car leis Ititas èran alora quasi desconeguts deis istorians.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de febrièr - Dmitrii Mendeleiev, quimista rus (m. 1907)
- 16 de febrièr - Ernst Haeckel, zoologista e filosòf alemand (m. 1919)
- 17 de març - Gottlieb Daimler, engenhaire e inventor alemand (m. 1900)
- 4 d'abril - Francisco García Calderón Landa, diplomata e òme politic perovian, president del país (m. 1905)
- 19 de julhet - Edgar Degas, pintor francés (m. 1917)
- 10 de novembre - José Hernández, escrivan argentin (m. 1886)
- Rafael Zaldívar, president del Salvador (m. 1903)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 12 de genièr - William Wyndham Grenville, primièr ministre del Reialme Unit (n. 1759)
- 24 de setembre - Emperaire Pèire Ièr de Brasil (n. 1798)
- 23 de decembre - Thomas Malthus, economista britanic (n. 1766)


text:
Libia
Libia (Libiyya en arabi) es un país d'Africa que confronta Egipte a l'èst, Sodan al sud-èst, Chad e Nigèr al sud e Argeria a l'oèst. Al nòrd confronta la mar Mediterranèa.
La capitala n'es Trípol qu'a 1 700 000 estajants. Las autras vilas importantas son Bengazi (est. 650 000 ab.) e Misratah (est. 380 000 ab.).
Lo gentilici es libian -a.
Lo nom de Libia es derivat del tèrme egipcian Libo que fa referéncia a una de las tribús berbèras demorant a l'oèst del flume de Nil. En grèc, aquò devenguèt Libia, que dins l'Antiquitat èra utilizat dins un sens pus larg per designar tota la partida nòrd d'Africa situada a l'oèst d'Egipte; de còps que i a podiá tanben designar lo continent african entièr.
Tradicionalament, lo país es devesit en tres partidas: Tripolitània, Fezzan, e Cirenaïca.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los fenicians foguèron los primièrs qu'establiguèron de comptadors de comèrci dins lo territòri uèi nomenat Libia, quand los mercants de Tir desvolopèron de relacions comèrcialas amb las tribús Berbèras. Vèrs lo sègle V abans JC, Cartage la mai bèla colonia feniciana aviá espandida son egemonia a una granda partida d'Africa del Nòrd, ont una civilizacion diferenta coneguda coma Punica s'èra establida. Los pòblaments punics sus la còsta libiana inclusián las vilas de Oea (Trípol), Labdah (Leptis Magna), e Sabratha; totas aqueles tres èran dins un airal que serà pus tard nomemat Tripolis (Tres Ciutats) e qu'a balhat lo seu nom actual a la capitala Trípol.
Los Grècs conquistèron l'èst de Libia quand segon la tradicion, d'emigrants venguts de l'illa subrepoblada de Tera foguèron comandats per un oracle de Dèlfes de cercar un luòc novèl per s'installar. En 631 abans JC fondèron la ciutat de Cirene. En 200 ans, quatre vilas grègas importantas de mai foguèron establidas dins lo meteis airal: Barce (Al Marj); Euhesperides (ulteriorament Berenice, uèi Bengazi); Teuchira (ulteriorament Arsinoe, uèi Tikrah); e Apollonia (Susah). A l'ora d'ara amb Cirene son conegudas coma Pentapolis (Cinc Ciutats).
Los Romans unifiquèron totas las regions, e per mai de 400 ans, Tripolitània e Cirenaïca devenguèron de províncias romanas prospèras. Las roïnas romanas coma Leptis Magna atèstan de la vitalitat de la region, quand de ciutats fòrça pobladas e tanben de vilas pichonas aprofechavan dels equipaments de la vida urbana. Mercants e menestrals de mantuna part del mond roman venguèron s'establir en Africa del Nòrd, mas lo caratge de las vilas de Tripolitània demorèt marcat Punic e en Cirenaica, Grèc.
Los Arabis conquistèron Libia al sègle VII. Dins los sègles seguents, mantun dels pòbles indigènas adoptèt l'Islam e tanben la lenga e la cultura aràbia. Los Turcs Otomans conquistèron lo país al mitan del sègle XVI e Libia demorèt una partida del seu Empèri.
Entre 1969 e 2011 Moammar al-Gaddafi foguèt lo cap de l'estat Libian. En 2011 lo pòble libian se rebellèt contre son regim dictatorial. Après la guèrra civila Gaddafi foguèt descobèrt a Sirte. Foguèt tuat lo 20 d'octòbre de 2011. Uèi, un govèrn provisòri govèrna lo país.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Libia.


text:
Proms
Los Henry Wood Promenade Concerts mei generaument aperats BBC Proms o mei simplament los Proms que son ua seria de concèrts durant 8 setmanas e principaument interpretats dehens lo Royal Albert Hall de Londres.
Lo nom que vien deu hèit qu'a l'originada los concèrts qu'èran organizats entà poder escotar en bèth se passejar (se promener en francés). Uei lo dia çò qui demòra d'aquesta tradicion qu'ei ua cèrta informalitat deu darrèr concèrt e la possibilitat de crompar bilhets mens cars en bèth demorar quilhat durant tot lo concèrt.
Lo darrèr concèrt qu'ei ua mena de hèsta on e's cantan cancion patrioticas anglesas.


text:
-638
Aquesta pagina concernís l'an -638 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Arribada de colons grècs dins la Peninsula Iberica. Aquò entraïnèt una reaccion dei Fenicians que comencèron de s'opausar a l'expansion grèc. Cartage venguèt rapidament lo centre principau d'aquela resisténcia.


text:
Tenochtitlan
Tenochtitlan (nahuatl classic: Tenochtitlan AFI: /tenotʃˈtitɬan/) foguèt una ciutat-estat (altepetl) astèca situada sus una illa del lac Texcoco, dins la val de Mexic. Fondada en 1325, venguèt la capitala de l'espandit Empèri Mexica del sègle XV,[1] entrò a la colonizacion espanhòla en 1521. A son apogèu, èra la pus importanta ciutat de l'America precolombiana. Associat a "Mexic", lo nom fa referéncia als mexicas, nom que se balhavan se meteisses los astècas. Venguèt puèi la capitala (cabecera) de la Vicereialtat de Nòva Espanha. Uèi las roïnas de Tenochtitlan son situada al centre de la Ciutat de Mexic.


text:
Òcras de Rustrèu
Las Òcras de Rustrèu es un site mièg natural, perque foguèt expleitat dempuèi la fin del sègle XVII fins a 1992 que lo darrièr ocrièr se retirèt. Lo site es situat sus la comuna de Rustrèu dins lo País d'Ate en Provença. Los païsatges insolites qu'ofrisson son constituits de sabla ocrosas d'origina lateritica.
Somari
Lo site[modificar | modificar la font]
Las òcras de Rustèu s'espandisson sus mai de 30 ectaras. Sos camins de tèrra permeton de descobrir de bauces usats comprenent mai de 20 tintas d'òcra. Lo « circ de Barriés », lo « circ de Bovèna », los bacins de decantacion, las chiminèas de fadas, lo « Sahara », los tunèls, lo lièch de la Dòa (pichon riu del luòc) donan de decòrs variats pels passejaires. Lo GR 6 travèrsa lo site.
Istòria[modificar | modificar la font]
Fa mai de milions d’ans, la mar se retirèt daissant enrè de sablas enriquits d'una argila avent per particularitat de contenir de fèrre, la glauconia.
Lo Rossilhonés Jean-Étienne Astier aguèt l'idèa, a la fin del sègle XVII, de far passar la sabla dins de bacins de decantacion per n'extraire l'òcra. La faguèt aprèp coire per ne gardar las proprietats colorantas. Sièis departaments possedissián alara de jaç: Vauclusa e tanben Char, Droma, Gard, Dordonha e Yonne. L'arribada del camin de fèrre a Ate en 1877 permetèt l'expleitacion intensiva en Vauclusa. Creada en 1901, la Société des Ocres de France permetèt lo desvelopament del mercat cap a l'exportacion. Lo maximum de produccion foguèt atengut en 1929.
L'arribada dels colorants sintetics progressivament concurrencèron las òcras naturalas. Aprèp una longa decadéncia, l'expleitacion dels sites d'extraccion s'acabèt pauc a pauc. Sonque lo site de produccion de Gargaç demòra en activitat. Davant la varietat de la colors e dels païsatges, una associacion se formèt per salvar lo site e ne far un luòc toristic.
Geologia, geoquimia e origina[modificar | modificar la font]
Pendent lo Cretacèu, fa 110 milions d'annadas, al periòde de l'Atian, del nom de la vila d'Ate, un gres constituit per de grans de sabla s'acumula sus 30 mètres d’espessor. Aqueles sediments sabloses se pausèron d'en primièr en mitan marin prèp de las còstas, dins un mitan prodeltaïc, puèi a la meteissa epòca lo bombament degut al rapròchament de l'Iberia, emergiguèt aquelas formacions sedimentàrias. Aquelas sablas serán a l'origina de l'òcra, mercé a una argila d'origina marina e rica en fèrre: la glauconia[1].
Dins las òcras de Rustrèu, dempuèi lor depaus e lor exposicion a las condicions atmosfericas, las sisas d'òcra subiguèron, amb un processus d'alteracion de tipe lateritic, una fòrta oxidacion que conduguèron la formacion d'oxi-idroxids e d'oxids de fèrre, respectivament nomenada goetita (FeOOH) e ematita (Fe|2|O|3|), que lors proporcions relativas fan variar de nuàncias de colors qu'aqueles pigments conferisson a las sablas ocrosas. S'i mesclan de sablas blancas que domina la kaolinita (Al4Si4O10OH8)[2].
La preséncia de manganès, d'alumini e de silicats son a l'origina d'autras gamas de colors e de las 24 tinta oficialament recensadas, que van del verdet, passant pel jaune e lo roge[3]. Aqueles depauses marins son superats per de depauses pus grossièrs d'origina continentala, desprovesits inicialament de glauconia e doncas gaireben blancs, eles meteisses superats encara d'una capa ferruginosa. Es atal que nasquèron las òcras de Vauclusa e de Borgonha, formacions sablosas (grans de qüars) cimentadas per una argila constituida de cristallitas que sa grandor es de l’òrdre del micromètre: la kaolinita, supòrt argilós essencial e la goethita (pigment colorat).
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Jacques Sintès, Les ocres, Futura-Sciences.com.
- ↑ id: "hermitage97"
- ↑ id: "hermitage97"
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Jacques Sintès, Les Ocres, Éd. Futura-Sciences.com, 2003 extrach en linha
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)le Colorado provençal, paginas realizadas per l'escòla de Rustrèu.
- Òvras de Rustrèu, site oficial de l'associacion del Colorado Provençal de Rustrel.