text:
Un article de Ives Roqueta (junh de 1998). Sorsa : Lo Lugarn numèro 86/87, 2004.
Ives Roqueta analisa aicí las òbras que Mistral compausèt a la fin de sa vida : Lou Tresor dóu Felibrige, Calendau, La Countesso.
Calendau o lo pantais de Mistral de l'emancipacion nacionala occitana
1859 Mirèio ven de far de Frederic Mistral l’escrivan lo pus incontestable que la lenga d’òc aja jamai agut.
Per trobar dins la literatura occitana de poètas a son auçada cal remontar als trobadors que lo gost del sègle XIX ven de sortir de l’ombra. Del sègle XI al sègle XIII, la poesia d’òc a donat lo ton a Euròpa tota. Tot un coòrt de poètas, de Guilhèm IX a Cardenal, de Ventadorn a l’autor de la Cançon de la Crosada, a portat a la poesia universala de son temps e de tot temps una contribucion decisiva. Los usatgièrs de la lenga d’òc ne pòdon tirar una glòria legitima. Mas aquelas òbras majoralas son de mal legir pel public ordinari del sègle XIX. En tant de sègles, la lenga a fòrça evoluït, las pensadas que noirisson cançons, romans, epopèas, sirventés e cronicas susprenon e l’art pròpre a un temps donat desvària los legeires. Aquestes tròban mai lor compte dins d’òbras mai recentas - las d’un Godolin, d’un abat Fabre o d’Auguste Rigaud - mas cal ben convenir qu’entre lo sègle XIII e lo sègle XIX la creacion d’òc es estada paura d’òbras esbleugissentas.
Dins lo periòde que seguís la Revolucion francesa e mai que mai lo retorn dels reis en França, lo reviscòl literari de la lenga d’òc es estat vertadièrament remarcable, mas al pè de Mistral, cap d’escrivan fa pas lo pes. Ni davant la critica, ni davant son public.
Jansemin - es vertat - a fach córrer las folas vengudas l’escotar recitar los malurs de Françoneta o las misèrias de l’Avugla de Castèl-Culhièr. Mistral, en 1870, dirà mai que degun pus e melhor que degun pus, çò que la renaissença de las letras d’òc deu al “flum de pouësio” que Jansemin larguèt de Bordèu a Marselha : “Fasié di cor ço que voulié”. La frasa justament celebra : “O Jansemin nous as venja !” ditz plan cossí lo perruquièr d’Agen a reconciliat amb la poesia los usatgièrs de la lenga d’òc e a rendut l’inesperat possible : lo surgiment d’un pòble coma tal al dintre de l’istòria. Mas amb jansemin la lenga d’òc es encara luènh d’aver suscitat un grand poèta universal. Sas istòrias son d’un patetic de melodrama, sa societat de convencion, son sentimentalisme plan tròp primari.
Victor Gelú es l’autre pilar del reviscòl. Marselha es son luòc, lo pòble menut e esplechat es son monde, l’indignacion, la colèra, lo sarcasme son mòde d’expression. Sa poesia truca sus tot çò qu’es en plaça : patrons, negociants, politicians, jutges o clèrgues. La Republica qu’a traït la paurilha, la Glèisa que benesís las armadas e s’acomòda de la misèria dels obrièrs, lo capitalisme escrachaire son egalament denonciats. L’òbra es sanitosa e terribla, traucada de crits supèrbes e d’esperanças fòlas, mas los que parlan la lenga d’òc, lo monde rural mai que mai, an de mal a far completament sieuna la set de justícia, mas tanben de joïssenças de tota mena que Gelú pòrta en el. La condemnacion del poèta per immoralitat davant los jutges en 1885 a pas suscitat cap de reaccion.
Aquí pels dos pus grands davancièrs de Mistral e escrivans d’importància. Per çò qu’es de los de son temps, cap de sos companhons es pas a son auçada. Romanilha es déjà “lo bon Romà” : cuol cordurat de blanc, còr moligàs, pluma pastosa. D’Aubanèl òm poiriá esperar una òbra fòrta : a de còr, de buf, de mestièr, un sens agut de l’òbra d’art e d’amics exigents, Mallarmé per exemple. Malastrosament per el, juntat qu’es entre son catolicisme crentós e las convencions de sa classa sociala - es d’una bona familha borgesa, estampaire del Papa - sa fam de carn jove e sos escrupuls d’òme d’òrdre, jamai se poirà pas pausar en mèstre de sa destinada, ni coma òme, ni coma poèta.
Tot autre es Mistral. Amb la trentena que sarra, a pas pus paur de ren, e degun demest los poètas d’òc li pòt pas far ombra.
Es un òme urós, dins sa vida privada de celibatari que las amors li mancan pas, coma dins sa vida publica. Lo poèta francés pus presat del moment, Lamartine (qu’a de luènh despassat sul terren de l’epopèa païsana e cristiana amb una Mirèio autrament capitada, autrament nauta que Jocelyn) a reconegut en el e o a dich del biais mai solèmne un “Omèra novèl” e degun li es pas anat contra.
Fòrt d’aquela reconoissença, fòrt de sa pròpria grandor, lo poèma de las amors tragicas de Mirelha e de son panieraire es estat aculhit coma un eveniment : en quatre meses la primièra edicion es agotada, lo libre es unanimament tengut per un cap-d’òbra. Çò que es.
D’un autre band, volgut per el, pensat per el, lançat e organizat per el, lo Felibrige existís dempuèi 1854 e n’es lo cap incontestat. Es la primièra organizacion per l’aparament e l’illustracion de sa lenga e de son identitat que lo Miègjorn de França s’es donat dempuèi qu’es passat jol govèrn dels reis capecians. Una organizacion que deu servir - dins l’idèa de Mistral en tot cas - a se donar un futur autre. Aquel futur, Mistral lo pensa en tèrme de nacion : d’òmes e de femnas dins un espaci ocupat per una lenga singulara que se donarián los mejans per contunhar de viure dins son originalitat lingüistica, istorica, culturala en frairetat amb los autres pòbles. A la realizacion d’aquela nacion que crei possibla dins un sègle ont tant de comunautats nacionalas son a capitar sa traucada, Mistral consacra tot son temps, contactes, acampadas, correspondéncia e escritura. Segur qu’es de la vigor de sa lenga que gaireben tot lo monde parla sus quasiment 200 000 quilomètres carrats e que tot lo monde compren, solide d’anar dins lo sens de l’istòria e fòrt de son saupre far d’escrivan, Mistral s’atala a l’òbra grand : sortir tot un pòble de son alienacion, lo lançar pel camins de sa liberacion.
Es dins aquel estat d’esperit, es amb aquela ambicion que sus la lançada de Mirèio e dels primièrs succès del Felibrige que Mistral met sul mestièr doas òbras de longa alenada : una segonda epopèa que serà Calendau, e lo grand diccionari provençal-francés, qu’es pel moment a n’establir l’ambicion e lo metòde, e que jol titól de Tresor dóu Felibrige publicarà per fascicles de 1874 a 1886. Doas òbras per el d’interès nacional. Doas òbras que seràn escrichas, caduna de son biais, per noirir lo sentiment patriotic en país d’òc e per donar d’armas a totes los que lo voldràn acompanhar dins son entrepresa istorica.
Per Mistral, que lo Miègjorn de França siaga una realitat umana irreductibla a tota autra es una evidéncia absoluda.
Quand, en 1859, los franceses nordics e los franceses miegjornals parlan cadun “en son latin”, la comunicacion es impossibla, l’opacitat totala. Quand l’òme del nòrd, davalat en país d’òc, para l’aurelha a çò que i se ditz, s’i sentís a l’estrangièr coma se se trapava en Itàlia o Espanha. Del mème biais, l’òme del sud transportat a Lion, París o Orleans, lai entend parlar una lenga que ne compren pas un mot, se l’escòla la i a pas ensenhada. Tant un coma l’autre an passat una frontièra que, emai s’es pas portada sus cap de mapa, existís ça que la, indica l’existéncia de dos pòbles irreductibles un a l’autre, sotmeses al mème Estat, a la mèma legislacion, embarcats ensemble dins l’istòria, mas non pas a egalitat.
La justícia, estima Mistral, seriá que l’organizacion politica metèsse aquelas doas comunautats lingüisticas sus un pè d’egalitat del moment que las doas lengas se valon e sul plan de l’usatge e sul plan de la dignitat.
En país d’òc, al mièg del sègle XIX, la lenga qu’èra estada, abans la conquista francesa, lo lengatge a tot far, dins la societat tota es demorada la lenga de cada jorn de l’immensa majoritat de la populacion. Emai se lo francés es vengut - pichon a pichon mas d’un biais decisiu a comptar de 1539 e de l’edicte de Villers-Cotterêt - dins tot lo Reialme, la lenga de totes los documents publics, de totas las leis, de totas las amassadas politicas, de totes los actes notariats, de tota la correspondéncia comerciala, de totes los estudis, l’occitan es encara la lenga de l’ostal, de la carrièra e del trabalh. A la parlar de longa i a pas solament lo pichòt poble dels païsans, dels obrièrs, dels servicials, dels mestieirals. Lo negòci, quand se passa de l’escrich, se fa en lenga d’òc. L’aristocracia e la borgesiá - e mai sàpian lo francés e l’utilizen entre se, amb los òmes de poder, dins sas acadèmias provincialas e dins sa correspondéncia - contunhan d’emplegar “lo patés” dins son rapòrt amb lo monde del comun. S’en trapa quitament dins la nauta societat, per escriure de literatura dins aquela lenga maldicha : un Fabre d’Olivet, per exemple, o un mètge coma d’Astròs, un academician botanista coma Moquin-Tandon, un naut-foncionari coma Rancher e tantes maites.
Lo “mastrolhatge” de las cervèlas - lo mot es de Mistral - es dempuèi longtemps una realitat mas son eficacitat es encara tota relativa. La guèrra als pateses menada per la Convencion, la conscripcion generalizada qu’oblija los òmis a comprene la lenga emplegada a l’armada, l’usatge del francés per la Glèisa dins sas predicacions, lo nacionalisme francés que los revolucionaris e l’Empèri napoleonian an mes dins los esperits, l’escolarizacion que se generaliza son estats sens gaire d’efièch sus la practica lingüistica del pòble. Melhor, coma ven d’èsser dich, la sentida de la dignitat de la lenga d’òc apareis pus fòrta que jamai.
Al mot de patés, infamant, los tenents de la lenga substituïsson las paraulas : lenga tolosana, lemosina, lengadociana, provençala, auvernhassa, etc. L’apellacion “Occitanie” naseja a cò de Fabre d’Olivet. Lo patrimòni literari es sortit de l’infèrn de las bibliotècas per un fum de societats sabentas que n’asseguran l’edicion e se revèla d’una riquesa inesperada. L’istoriografia romantica esclaira d’un lum crus un passat d’annexions, de guèrras expansionistas, d’assimilacions forçadas de la realitat occitana al fial dels sègles mai somesa a de poders estrangièrs.
Tant i a que Mistral estima que dins lo reviscòl de las nacionalitats qu’a seguit en Euròpa l’afondrament de l’Empèri e dins l’esperit de libertat que la Revolucion a fach bufar dins totas las classas socialas, l’ora es venguda pel “Miègjorn” de se pausar en entitat nacionala el tanben. D’aquela taucada de tot un pòble dins son futur, es mai que probable qu’en 1859 Mistral ne destria pas exactament la fòrma. Tota guèrra li put. Es benlèu tròp foncièrament artista e poèta per se riscar a establir un programa politic e a fargar un partit. Es quicòm mai que, pel moment, se dòna per prètzfach : afirmar l’alteritat de sa nacion, n’afermir la consciénça, butar los sieunes a se voler de mai en mai “francs d’opression”.
Es en tot cas çò que ditz, en 1861 - al moment que Calendau e lo diccionari son dejà meses en talh - dins son grand poèma I Trobaire Catalan. La grandor passada del país, del temps dels trobadors e de l’invencion de las libertats comunalas, l’orror de la guèrra d’annexion, lo mesprètz portat pel vincèire a la civilizacion qu’a vincuda, per o far cort, l’istòria del país d’òc es pas aquí per butar los occitans al revenge, a la guèrra mas per ajudar occitans e franceses a viure ensemble, solidàriament, autrament, son avenir. Dins la pensada de Mistral a l’infernala logica dels rapòrts entre mèstre e esclau, dominant-dominat, assimilator-assimilat, se tracha ara d’opausar la libra consentida a un futur comun concebut en tèrmes de respièch mutual, de libertat, d’amor :
E veiren, ieu vous dise, a la mendro cièuta
Redescendre, o bonur, l’antico liberta
E l’amour soul jougne li raço.
E quouro que negreje uno arpo de tiran
Tóuti li raço boumbiran
Per coussaia la tartarasso...
Siam aquí dins la drecha rega - e dins las illusions - de l’an quaranta uèch. Amb son diccionari Mistral s’atala a far tota la vertat sus sa lenga mespresada, signe e cement de la nacion. Amb una segonda epopèa tota plaçada jol signe del desir e de l’energia aportarà, çò crei, als sieunes l’estrambòrd necessari a l’òbra de liberacion. Se las doas òbras son diferentas, son ambicion es una.
Amb son diccionari que batejarà Tresor dóu Felibrige, Mistral entend ne finir amb lo mesprètz, en tot cas la jos-estimacion que pesa sul parlar d’òc (ne rendrà evidenta l’estonanta riquesa) mas tanben e mai que mai establir l’esplecha lingüistica necessària a una nacionalitat una dins sa diversitat : una lenga totala capabla de tot dire de las activitats umanas, del passat, del present, a doncas del futur d’un pòble “fièr e libre”. Jol cobèrt d’un lexic gigantèsc es a un pretzfach revolucionari que, parallèlament a Calendau, Mistral s’es atalat.
Lo pensament de l’unitat sens uniformizacion presidís al metòde. Tot es estipulat de tal biais que totes los usatgièrs, d’un bot a l’autre del territòri, i pòscan reconóisser son parlar e l’enriquesir d’un lexic ligat a d’autras activitats que la sieuna : cadun s’i deu trapar al sieu, un montanhòl i prene la lenga dels marinièrs de la mar qu’a pas agut l’ocasion de se’n sasir dins sas conversacions, etc.
Se la dintrada de tal o tal mot es provençala (per exemple pibo) totas las autras realizacions del populus latin son mencionadas en seguida : pibou del Velai, piboul del Lengadòc e del país niçart, pipoul carcinòl, pible del Lemosin e bièule de Gasconha. Se tala autra paraula existís pas en provençal, lo diccionari la dòna ça que la, amb sa mencion d’origina e son equivalent : aital n’es pel piat qu’es en país tarnés lo nom de la dalha.
Mai preciosa encara que la definicion donada en francés de tal o tal vocable es la tièra dels sinonims que l’acompanha : davala remanda a descendre, beissa, abasa, cala, merma, etc. Cossí se sentir pas a l’aise dins son parlar dins aquelas condicions ? Cossí ressentir pas de jòia a enriquesir son vocabulari ? Cossí èsser pas fièr qu’un parla que preniás per una jos-lenga (un patois) refofe de tant de riquessa e de finessa ?
Mistral pr’aquò va plan pus luènh que lo lexic. Es, coma tot grand escrivan, apassionat per la sintaxi e pus generalament pels biaisses de dire. Sens cap d’a priori nacionalista las semblanças e las diferéncias ente la sintaxi d’òc e la francesa son donadas. Las notícias establidas sus las preposicions o las esplechas de subordinacion son una mina d’expressions ont se vei sens cap de pena foncionar la lenga dins tota sa rigor e sa complexitat. Per se n’assegurar sufís de consultar la notícia consacrada a la preposicion de : una quasi plena pagina, comola d’exemples causits amb un sens agut de l’expressivitat e de la precision.
Tota la lenga es aquí e plan mai que la lenga : tot çò que carreja es tanben recampat, inventoriat, explicat. Tot çò qu’apassionèt Mistral dins sa quista de l’èsser e de l’aver d’òc s’i trapa ofèrt a la curiosetat de totes, prepausat a l’ensenhament del pòble tot.
E de qué a pas apassionat Mistral ? Dichas popularas, provèrbis, expressions comparativas, toponimes e patronimes, fèstas, danças, musicas, jòcs, tecnicas, instruments, abilhatge, cançons, personatges istorics, autors d’òbras en òc, res a pas escapat, òm diriá, a la bolimia de conoissença, al plaser del poèta de ne saupre totjorn mai sus tot. Las citacions manlevadas a d’autors de totes los sègles e de totas las regions s’acontentan pas de revelar vocabulari e sintaxi, indican tanben qual s’amerita d’èsser legit al dintre d’una literatura abondosa, divèrsa e sovent d’una granda valor artistica. Sus doas paginas presas a l’azard (las 642 e 643 del tòme segond) trapi de tròces de Ducèdre, Godolin, Gaillard, Birat, Laurés, Viel, Amalric, lou novelista de Niça, lou Miral Moundi, d’Astròs, Arnaud de Saletas, Lambert, Peyrot, Favre, Rancher, Martelli, Joan Michel, Navarròt, Gelú, Bruèis e los Fors de Bearn !
Mistral sembla o aver tot legit de çò que s’escriguèt dins sa lenga. Son diccionari senhala quitament d’òbras qu’escaparàn a d’istorians que vendràn plan pus tard amb una autoritat universitària qu’el a pas jamai aguda. Aital per Jacme Mascaro : Mistral l’indica coma l’autor besierenc d’una cronica comunala romana publicada en 1836, çò que Camprós inhòra en 1953. Aital per L. B. Royer que Lafont-Anatòli conoisson pas mai que Camprós e que Mistral senhala coma l’autor del Chincho-Merlincho, poèma erotic del sègle XVIII.
Un sègle après sa parucion, lo Tresor dóu Felibrige demòra non solament inegalat (tot çò que pareguèt dempuèi es d’una mediocritat desolanta a començar per lo miserable diccionari de Loís Alibèrt) mas demòra, de l’existéncia d’una nacionalitat occitana, lo testimòni lo pus segur, lo pus gostós, lo pus portaire d’esperança. Robèrt Lafont a plan rason de dire que “de pòble n’i a pas gaire qu’ajan l’equivalent”.
Calendau es l’autre versant del trabalh de Mistral per metre al monde sa nacion. Dins lo mème moment, mena de front epòpea e diccionari. La primièra li manjarà sèt ans de sa vida, lo segond trenta, mas las doas òbras son portadas per la mèma volontat liberatritz, lo mème optimisme tocant l’avenidor e una egala e poderosa energia, una egala e poderosa conviccion que, de segur, l’istòria se pòt pas refar, mas que son cors ne pòt èsser cambiat se los òmes o desiran e i aplican sas fòrças.
Es pas causa aisida pr’aquò e Mistral, al quite moment qu’avança dins son doble prètzfach, poetic e lexicografic (e foncièrament patriotic), pòt amesurar las dificultats gigantèscas que l’espèran : lo monde qu’an fach fèsta de sa Mirèio son pas prèstes a lo seguir ni a l’acompanhar dins la lucha per un Miègjorn que, coma tal, dintrèsse dins lo concèrt de las nacions. A començar per sos companhs d’escritura : s’acomòdan fòrt plan de sa situacion d’escrivans provincials. Es un estatut que conven a sa mediocritat, a son gost de l’òrdre en plaça. La borgesiá miegjornala trapa son compte dins l’expansion economica - industrializacion, expansion del mercat - e dins l’òrdre social que l’estat en plaça manten autoritàriament. Vei pas cap d’interès a l’emergéncia d’una nacionalitat occitana. Son integracion al capitalisme francés li fa pas cap de problèma seriós. Son ajuda al reviscòl coma Mistral l’entend serà nulla. L’ideal comunalista e federatiu que Mistral exprimís dins son accion al dintre del Felibritge deuriá reténer l’atencion e provocar la simpatia dels republicans de 1848. L’idèa d’una republica universala, d’un internacionalisme basat sus la bona entenda de las nacions los deuriá pas espaurugar. Mas la tradicion jacobina es en eles pus fòrta que tot. Pòdon pas imaginar ren pus qu’una França indivisibla e lingüisticament omogenèa. Los esfòrces de Mistral per salvar sa lenga e donar a son país una destinada, una aventura culturala pròpria son per eles compreses coma una entrepresa separatista passeïsta, reaccionària, intolerabla e que la cal crebar dins l’uòu. E parlem pas dels monarquistas del Miègjorn. An tròp pel cap lo retorn del rei e de l’Ancian Regime per pensar a quicòm mai.
Als quauques-uns que son amb el e que partejan sas esperanças de qué se pòt dire s’es pas son angoissa, son descoratjament e la necessitat d’una violéncia liberatritz ? Es çò que fa Mistral, en, 1866, al moment qu’es a acabar Calendau, en publicant La Countesso, poèma tot à l’encòp d’una rara violéncia e d’una granda desesperança e que cal prene per çò qu’es : qualques meses abans la sortida de l’epopèa, lo mòde d’emplec de Calendau, la regda explicacion del dich e del non-dich d’aquela òbra.
Lo prepaus de La Countesso es d’una evidenta clartat. Una femna es presonièra que la cal desliurar, tirar de son mal sòrt per que tòrne la jòia per totes. La trama de Calendau es semblanta : lo pichon pescaire de Cassís, Calendau, va metre totas sas fòrças decupladas per l’amor a liberar una femna, Esterèla, de l’òme qu’a fach son malur, Severan. Aquesta femna descend del senhors dels Bauç de Provença, mas lo monde del luòc la tenon per una sorcièra o una fada gardiana dels espacis desertics e de la natura salvatja. Quala es exactament ? L’ambiguïtat demòra. Amb la Comtessa, pas pus cap. L’embarrada es comtessa coma Provença es comtat. Es sa marrida sòrre que la ten presonièra : la França donc. La tirar d’aquí supausa non pas l’accion d’un sol, mas de totes : los qu’an memòria e còr naut, los valents e los majorals, los joves e los vièlhs, son convocats a l’assaut del convent ont la bèla se languís.
Lo programa que Mistral fixa a los que lo sauprián entendre e lo voldrián seguir es d’una violéncia jamai encara exprimida ni qu’o serà mai : “crebar lo grand convent”, demolir las clastras, metre tot en bolavèrsa, penjar l’abadessa. Es pas besonh d’èsser grand clèrgue per ne comprene lo contengut politic : “Ne sortirem pas, ditz Mistral, amb de poesia sola - la qu’ai mesa dins Calendau. Se volèm existir a de bon nos cal batre : crebar l’Estat francés, metre a bas las leis que nos escrachan, liquidar los collaborators”. Es a una explosion de violéncia revolucionària e nacionalista qu’a travèrs La Countesso Mistral sòna los legeires de Calendau.
En sèt annadas d’escritura, Mistral, de fèt, a cambiat, emai se, ni per aquela, a pas modificat lo scenari mes al ponch tanlèu Mirèio publicada. Lo libre qu’a mes en talh, un òme jove, urós de totes los biaisses, dins sas amors coma dins sas ambicions, segur de son mestièr, fisançós dins l’avenidor de sa lenga e de son pòble, Mistral lo mena a bona fin dins l’esperit de sos començaments, lo manten fins a la darrièra pagina dins l’optimisme, mas La Countesso es aquí per dire qu’es pas solide d’aver picat juste e pro fòrt, d’aver trobat e l’istòria e los personatges e lo ton que l’epòca auriá volontats.
A pas tot mancat ça que la, e o sap. Voliá rompre amb Mirèio ? A romput. Tot i es diferent. Mirèio s’organizava a l’entorn dels malastres d’una filha jove victima d’un òrdre social e diusenc que la menariá a la mòrt, inacceptabla en se, acceptada finalament per totes : ela, son paire, sa maire, son amorós e lo quite poèta. Calendau serà lo poèma d’un mascle jove, fòrt, fièr, libre, en cèrca de proesas, d’aventuras gloriosas, de conoissenças nòvas amorós e aimat, e de lònga victoriós.
Aicí, pas ges de consentida ni a l’òrdre de las causas, ni a la destinada. Calendau consentís pas a ren : ni a èsser rebutat per la femna-fada que l’embelina, ni a la situacion de femna maridada qu’es la d’Esterèla, ni a sa condicon d’òme del comun, ni a la fòrça bruta de Severan e de sa banda. Coma tot eròi romantic Calendau es una fòrça que va e que ren non arrèsta. Es pas al monde que per viure e se sentir viure, agir, ganhar, gausir.
Sul plan religiós, moral o social, la rompedura es egalament totala. La fe catolica que banhava e qu’illuminava Mirèio fa plaça a un paganisme solar, a un animisme sens bestorns. Mistral n’a finit amb lo “segnour Dieu de ma patrio que nasquères dins la pastriho” e amb las “bèli santo segnouresso de la planuro d’amaresso”. Lo sol Dieu que se conois es “lou solèu que Dieu doumino” e “fai greia sènso termino de nouvèus estrambord, de nouvèus amourous”. Jos sa benfasenta clartat, a tot un cadun donada, es lo mème vam aital que fa dels òmes, del bestial, de la vegetacion, de companhs d’aventura, sens autre luòc que terrenal, sens autra justificacion que la vida, que lo tròp-plen de vida, ara e aicí-bas. Un ara e aicí-bas fòrça aluonchats de l’òrdre sentit coma etèrne que presidissiá a la societat agricòla e pastorala de la primièra epopèa. Dintram, suls passes de Calendau, dins un univèrs caotic, trocejat, incèrt ont la violéncia es de lònga e de pertot. Amb Severan, amb Marcamau lo banditisme i senhoreja, acompanhat d’insecuritat e de paur. Tot de lòng de Calendau la natura es violentada, lo monde ofensat tant per los que ne mesconoisson las leis (a començar per Calendau dins son ignorància e son desir de glòria, pilhaire de la mar, desfataire dels bòsques del Ventor) coma pels sacamands que meton lo fuòc al mont Gibal. Entre mar e nauta montanha, los òmes son desmemoriats, los messorguièrs i manipulan l’opinion e los mestieirals s’entretuan. I a aquí tot un monde en espèra de l’eròi civilizator. L’afar es vièlh coma Eraclès o Tesèu, mas Mistral renovèla lo mite en fisant a un coble, Esterèla-Calendau, la remesa en òrdre del monde en question. Esterèla sap çò que Calendau sap pas. Calendau pòt çò que Esterèla n’es incapabla. Una ensenha e sofrís, l’autre agís e, a totes dos, fòrçan la destinada.
Los contemporanèus s'i son trompats. Esterèla i es la Provença e Mistral se viu, se pensa, realiza dins lo personatge de Calendau plan pus prigondament que s’es poscut pensar. Jol cobèrt d’un roman epic d’amor e d’aventuras, çò que Mistral volguèt contar als sieunes per li donar audàcia es ben sa pròpria vida de poèta d’òc, esbleugit per la beutat salvatja de sa malurosa nacion, amorós d’ela a se ne far l’escolan, l’obrièr (coma a ditz a Mallarmé en 1864) e lo liberator.
Òm ganharà fòrça a legir Calendau dins aquesta amira, coma una autobiografia d’òme comun, de poèta novelari que, tot d’una, una granda e escura passion a sasit e, qu’a se far lo servitor ardit de la qu’aima, grandís dins lo mème temps qu’ela en prètz e en valor, passant entièr entremièg los entrambles, afinant a cada espròva mai sa conoisssença de l’aimada sens qu’ela pèrda ren de son mistèri e de sa resplandor. N’es de l’amor d’una lenga, d’un país e d’un pòble coma de l’amor d’una femna. Son pas jamai çò qu’òm aviá cregut, ni al començament ni puèi. Mas te dònan ta plena talha se tu trabalhas a las far liuras, grandas, urosas, ricas d’un avenidor qu’a ela coma tu pareissiá impensable... L’amor es capable de tot quand s’enrasiga al pus escur de l’èsser. Emai d’inversar lo destin.
Daissi al legèire lo suènh e lo plaser de descobrir las peripecias d’aquel libre escrich dins l’estrambòrd coma la transcripcion francament romançada e de lònga lirica d’una passion totala, devoranta e positiva, amara e esbleugida entre una nacion regetada en fòra del temps, dins lo desèrt, e un òme en devenir, paure de sen e de saber, mas d’un coratge indomptable e d’una aplicacion a se realizar dins l’amor e per l’amor gaireben inegalada. Aquela òbra - benlèu aquel cap-d’òbra que dobrís sus l’amor entre òme e femna mai encara que sus l’amor del patriòta amb sa patria, de perspectivas vertiginosas - es estada mal recebuda. Per començar, Aubanèl refusa de l’editar. Es que l’evidenta paganitat del poèma fa paur al borgés catolic e en finala plan pensant que i a dins aqueste estampaire d’Avinhon ? Es qu’aquela epopèa d’una femna-nacion liberada espauruga l’òme d’òrdre que se refusarà de lònga a portar pèira al nacionalisme provençal, multiplicant sas decaracions d’amor per la França ? Una e l’autra rason se pòdon avançar. L’òme es bon poèta, mas socialament e politicament a pas ni clarvesença ni coratge. Romanilha farà l’edicion, fidelitat oblija, emai se las scènas pro “catilhosas” del castèl d’Aiglun s’acomòdan mal amb son èime pudibond. Lo libre sortís. Mistral met tota sa fòrça, tot son saupre-far e tot son entregent a son lançament. Compta mai sus París que sul Miègjorn per n’assegurar lo succès. Es París qu’a fach lo de Mirèio. Es París que l’a pausat en grand poèta epic. I a dins la capitala un public conoisseire de la poesia e que las innombrablas beutats de Calendau, mitologicas, narrativas, paisatgièras, etnologicas, li pòdon pas escapar.
Lo fracàs es total. Lamartina se cala. Philibèrt, Ratisbonne, Fromentin, Des Essarts, tota la critica en plaça fonha o marca sas resèrvas que pena a retrobar dins Calendau çò que l’aviá estrambordat dins Mirèio : una poesia agrèsta, una istòria esmoventa, una morala consensuala, un cristianisme a la mòda del temps, una coloracion poetica constanta, un dolorisme final aisidament assimilable. Mas es Eugène Garcin qu’es lo pus acarnassit a pèrdre Calendau. L’ancian amic vei dins lo libre coma dins l’accion publica menada per Mistral una “crosada del Provençal contra lo Francés” e l’acusa de separatisme. N’i a pro per metre en alèrta los republicans de França, per metre mal a l’aise los quites Felibres e amics mòls de la lenga d’òc. Acceptan lo poèma sens lo far sieu. Ne citaràn totjorn los mèmes vèrses eloquents e inofensius :
Amo de moun païs
Tu que dardaies, manifèsto
E dins sa lengo e dins sa gèsto...
Prendràn pas jamai al seriós lo vèrs autrament fòrt, autrament exigent, autrament ric de cambiaments istorics e personals que giscla dins Calendau a prepaus de la lenga : “Car es tu la patria e tu la libertat”.
De la sembla-patria que la França li dòna, s’acontentan fòrt plan. De la libertat qu’empura e illimita lo desir, se mesfison fins a l’espavent.
Los occitanistas ortodòxes, enfants del mèstre d’escòla lo pus cort de vista que se pòsca trapar, Antonin Perbòsc, e qu’en 1951 se definiràn coma “escrivans franceses d’expression occitana” son encara mens armats que los felibres per apreciar Calendau. Tenon Mistral per despassat, foncièrament reaccionari, esitan pas a far de sas causidas graficas - mancadas sus un parelhat o tres de ponches, es vertat - e lexicalas - Mistral s’asima pas a “purgar la lenga” dels apòrts francimands - la marca d’un esperit drechièr e Calendau pòt pas que trucar son alinhament a las valors en plaça dins l’intelligentzia de gaucha : nacionalisme francés e modernitat a tot pèrdre. Per o far gròs, legisson pas Mistral, lo pòdon pas, lo sabon pas legir qu’a travèrs sas lunetas d’ostilitat al Felibrige pas gaire lusent ça que la.
Dos òmes pr’aquò, los pus fins d’aquela generacion, s’acaran a son òbra : Carles Camprós e Robèrt Lafont.
Camprós definís per “l’energia” çò qu’es luènh d’èsser faus, çò qu’anima l’epopèa del pescaire de Cassís. Trapa tanben a Calendau de “resonàncias politicas e socialas prigondas”, mas sens dire qualas son e de “sonoritats occitanas e felibrencas” sens presicar tanpauc. Mas l’essencial es dich dins son Histoire de la littérature occitane, de 1953 e que cal aplicar a Calendal mai qu’a ren pus ! “Mistral foguèt un perfièch, un grand, un pur poèta pr’amor que foguèt lo poèta de la Provença. E aiçò non pas a causa de son subjècte - la Provença ela-mèma - mas per çò que èra el-mème son subjècte”. Aquí es segon ieu la clau que dobrís la lectura, lo lum qu’esclaira las cafornas de l’òbra.
Lafont, dins son Mistral ou l’illusion paregut en 1954 es pas tant ditirambic. Parla de Calendau coma d’una òbra “resplendenta mas mancada”. Mas, bon legèire, intelligéncia aguda, reconois que l’ambicion es nauta, l’estil segur, que los reire-plans del raconte noirisson una poesia ardida e vei plan que l’espiritualitat tota pagana de Mistral es en presa sus “las volontats secrètas de la Natura e los ritmes gigantals de la feconditat universala”. Cal reconóisser que plan rares son los que se reclaman de longa del Mèstre a aver fach una analisi tan prigonda. Es aisit tanben d’èsser d’acòrdi amb el quand estima que dins Calendau l’epopèa pòrta tòrt al roman, e lo roman a l’epopèa : los dos genres an sas leis e son ton pròpri, e la mèscla que ne fa Mistral es luènh d’èsser capitada mai que mai per lo que vei pas que las aventuras de Calendau son, mai que mai, una relacion a l’encòp distanciada e lirica de son caminament intime de poèta nacional, d’inventor d’un país entre passat e avenidor, a descobrir, a aimar, a se batre per el e a far nàisser. Del mème biais, es encara vertat que la lenga de Calendau fa problèma. Presa, coma la de Mirèio, a las bocas del pòble, s’es apesuguida e qualque pauc uflada de tot çò qu’aprenguèt Mistral en matèria lexicala (vocabulari tecnic, paraulas arcaïcas e sortidas de l’usatge comun) en trabalhant a son diccionari. Òm pòt, coma Lafont, trobar aquela òbra “sabenta, reservada als erudits” coma òm pòt, coma o siái, èsser espantat de la fantastica capacitat qu’a son autor a navegar dins son lengatge, coma dins sa narracion, entre passat e present, extrèma precision del detalh e desmesura dels paisatges, de las situacions e dels sentiments.
Del mème biais encara òm compren que Lafont rafigue los pòts davant lo tròp-plen de dichas popularas e de rituals festius (fèstas, danças, ajustas, etc.) que l’epopèa n’es emplida e de tot segur embarrassada. Mas Lafont se trompa quand i vei un exotisme interior de gaire d’interès pels occitans, tot juste bon a despaïsar e a enjulhar un “torista etnograf”. Es encara far bon compte de l’extraordinària capacitat d’admiracion, de contemplacion joiosa e umila, de celebracion jubilatòria davant lo dire e l’art populari que comença amb Li Meissou, que lo quitarà pas de Mirèio a Calendau e al [Pouèmo dóu] Rose e que portarà a son paroxisme - aqueste còp sens frasas ! - amb las fantasticas colleccions de son Museon Arlaten, miracle de gost, extraordinari repertòri de fòrmas reperadas per son estetica simpla o desvarianta per lo pus remarcable cercaire de beutat, trobaire de beutat de tota la literatura. Mas o cal dire : Lafont a pas jamai sachut agachar lo Museon. Son “modernisme” universitari l’empachava de veire tardolas, trecimacis, vira-aumeletas e còfas d’un còp èra coma d’òbras artisticas.
Autrament seriós e autrament devastator es lo repròche que fa Lafont a la pensada istorica qu’a presidit a l’epopèa. A l’en creire, Mistral a tot fals. Lo temps causit pel raconte, la fin de l’Ancian Regime, se prèsta mal a un dire epic. La vision qu’an del passat occitan los que lo descobrisson a Calendau, son paire e son amorosa, es parciala, idealizada. Pus prigondament, l’ambicion de Mistral de desliurar Esterèla o Comtessa es bufèca, anacronica, illusòria : los miegjornals son dempuèi 1790 (la Fèsta de la Federacion) venguts franceses cap e tot. “L’adesion a la França, çò ditz, remònta a aquela recreacion de la nacion francesa que s’opèra en 1790”. Desempuèi, ajusta, la situacion particulara del pòble d’òc en França “es abans que tot, una situacion originala al dintre d’una nacion sens fendilha”. Tot çò que pòt butar al reviscòl nacional en país d’òc es condemnable o, en tot cas, de regetar coma anti-istoric. Es çò qu’es arribat a Mistral que, segon Lafont dins son libre, “sos metòdes lo menavan totjorn a prene las causas a la revèrs, a prene los efièchs per la causa”. Se pòt pas èsser pus definitiu, ni pus injuste, mas la fixacion anti-nacionala de Lafont es tala que lo nacionalisme catalan li es, en 1955, mai que suspècte coma una mena d’arcaïsme : “Lo quite nacionalisme catalan, escriu, ara que lo succès de la lenga e de la literatura es assegurat, qué qu’arribe, de l’autra man dels Pirenèus, es que subreviurà de temps ? Òm s’o pòt demandar. Nòstra epòca prepausa d’autras solucions al problèma catalan”. Las d’un regionalisme estropat de revolucion ? Es en tot cas d’ara enlà çò que Lafont va presicar de badas del temps que lo nacionalisme catalan impausarà la Catalonha coma nacion sens complèxe dins l’Euròpa de uèi.
Es pas sol, ça que la, dins aquelas idèas. Per l’occitanisme de l’après-guèrra, Occitània es “part integrala de la nacion francesa” e los nacionalismes etnics tant coma lo cosmopolitisme son remandats a las escobilhas de l’istòria. Aital o vòl lo marxisme estalinian de l’epòca e la cresença generala dins un progrès indefinit e coma oblijat de la societat umana. Del passat cal far taula rasa. Los intellectuals d’òc mòstran una egala indiferéncia a l’estat colonial ont s’enfonza son país qu’al degalhatge ecologic qu’acompanha l’avançada tecnica. Es amb un mesprètz ironic qu’espian tot çò qu’es de tradicion : las fèstas popularas, las danças, las cançons e las musicas autoctònas son pas pus per eles que de curiositats despassadas.
Confèssi qu’a setze ans, quand adèri a l’IEO, e bravament de temps apuèi, soi ieu tanben dins aquelas idèas.
Per astre, ne siám pas pus aquí e l’ora sembla venguda d’anar prene a Calendau - e pus generalament a Mistral - tot çò que nos pòdon donar en reflexion e en coratge, en vigilància e en “enabans”.
Los tempses, de fach, an plan cambiat. Lo reviscòl de la creacion etnica en matèria de musica, de cançons, de rituals religioses, d’art qu’escapa a l’academisme e al pompierisme dels poders en plaça es general sus la planeta. Los biaisses populars de dire, los contes, las cançons, l’esperança de veire la lenga d’òc tornar lenga d’usatge se fa actes amb las escòlas ont l’occitan se pausa en lenga ensenhada, mas tanben ensenhanta. Las bandièras occitanas son de totas las manifestacions. La mondializacion de l’economia (qu’es pas que lo trionfe, provisòri saique coma tot trionfe, del capitalisme internacional e apatrida) congrèa de pertot una inquietud d’identitat, d’autonomia necessària de las comunautats umanas, un besonh de mai en mai grand de rasigas, de conoissença de se e dels sieunes, de territòris culturals a l’encòp afirmats, afermits e dubèrts. Soi gaireben solide que la lectura de Calendau, istòria d’un òme que se bastís dins l’accion e l’amor son estatura d’òme sens frontièras i pòt bravament ajudar. Coma pòt ajudar a donar a la necessària defensa de la tèrra, de la natura, dels òmes que lo progrès a ofensats la dimension esperitala, masclament poetica, entosiasmanta que manca a l’ecologia politica de l’ora d’ara. A sègre l’iniciacion qu’Esterèla apòrta a Calendau sus la natura e sus las leis, l’impression es fòrta de se trapar en plena modernitat. A de qué servís de despoblar la mar de sos peisses se l’argent qu’òm ne tira e qu’òm ne cròmpa de joièls, la femna aimada ne fa mesprètz ? Per de qué desforestar Ventor de sos mèlzes se l’amorosa vos’n fa veire la foliá inutila ? Los quites espacis desertoses an sa foncion e tot sus tèrra es ligat e l’equilibre natural, per tant que siaga fragil, deu èsser mantengut. D’error en error, de fauta de jutjament en accions gloriosas mas vanas, Calendau avança rasonablament e d’un biais mistic cap a aqueles grands secrèts. E lo pus grand es que, òmes, siam pas mèstres del monde, mas parts del monde coma bèstias e plantas, aigas, tèrras o aire...
E puèi ne siam al temps que los Empèris qu’òm cresiá establits per de sègles craïnan e s’escrancan. Las colonias se son, valga que valga, emancipadas. Lo blòc sovietic es partit en bocins. Los descopatges operats pels Estats pels continents al mesprètz de las lengas, de las culturas, de l’istòria del temps long suscitan de pertot de guèrras etnicas, orriblas saique, mas inevitablas que las diferéncias entre los grops umans s’esfaçan pas sens que se tòrnen impausar. Dins la quita Euròpa los Estats-nacions pèrdon cada jorn de sa realitat. Çò qu’es avengut en Belgica, en Anglatèrra, en Espanha poiriá plan arribar en França : l’emergéncia de nacions qu’òm voliá liquidadas se poiriá ben realizar tanlèu que lo poiriment de l’Estat serà pro avançat. Normalament, Euròpa, se vòl èsser a de bon un Estat politic, pòt pas far autrament que de butar a l’esclatament de França, en doçor saique, mas menat a cima. La presa en carga de totas las lengas, de totas las culturas per un poder federal o autre que la França capeciana, jacobina o centralista o regionalizada s’i es de longa refusada, un Estat europenc a pas cap de rason, pas cap d’interès a ne far pas una de las fondamentas de son utilitat. Es pas pus completament utopic, desrasonable o reaccionari, de pensar que lo país d’òc pòsca far sa dintrada dins lo concèrt de las nacions, se los occitans o vòlon a de bon, i trabalhan amb l’energia e la famosa “fe dins l’an que ven” que tantes se’n son tan bèstiament trufats. Quand tot semblava possible, al mièg del sègle passat, Mistral ausèt, coma posquèt, en grand poèta, en òme politic tròp amator per capitar, sonar los sieunes a aquel prètzfach : se conóisser e ausar èsser, coma persona e coma pòble, demest las autras personas, los autres pòbles.
Soi pas estonat brica que siaga Occitania Viva que m’aja demandat d’escriure a prepaus de Calendau. De totes los occitans o occitanistas, los de las valadas occitanas d’Itàlia son los pus ardits, los pus actius, los pus determinats a se donar un avenir nacional, dins son luòc natural e cultural : lo país d’òc dins son entièr, de l’Atlantic a la Mediterranèa, tròç del monde latin, part d’Euròpa e d’una planeta mosaïca de lengas, de culturas, d’istòrias. Desseparats del monde d’òc per una frontièra arbitrària coma o son totas, gaireben estrangièrs dins sas províncias piemontesas, marginals de l’Estat Italian, los Occitans d’Itàlia, fa trente ans, podián ben desesperar mai que totes los autres, quand Francés Fontan venguèt demorar dins sas montanhas.
Èra alara, aquel Fontan, un òme jove, noirit de Marx, de Wilhelm Reich e de Frantz Fanon, apassionat de totas las diferéncias. Veniá de rapelar a los que pretendián defendre e illustrar la lenga d’òc qu'Occitània èra una nacion a fargar a de bon, o pas ren d’autre qu’una etnia promesa a sa totala dilucion dins la cultura dominanta, francesa, espanhòla dins lo Val d’Aran, italiana dins las Valadas. Los joves occitanistas del Piemont alpin l’aculhiguèron e, a parlar amb el, se descobriguèron embarcats dins una aventura esperitala e politica que fasiá d’eles de ciutadans del monde entièr. A la descobèrta de son occitanitat que païsatges, òmes, istòria e produccions de tota mena ne’n confortavan la sentida, li veniá una jòia, un plaser d’existir, un besonh de realizar e una tropelada de desirs pro semblants a çò que Calendau espròva tot de long de l’epopèa. E mai que mai, tanben, un optimisme fons que li fasiá subremontar sos revèrses, sas crentas, sos descoratjaments. Parallèlament, de l’autre band dels Alps, èrem de mai en mai nombroses a aver virat l’esquina a las sirenas regionalistas vestidas d’academisme universitari e de rebellion de salon. E que, del còp, Mistral nos questionava, al pus clar coma al pus escur de l’èime, aquí ont lenga, patria e libertat fan pas qu’un. Calendau ont, Mistral n’èra plan conscient, çò que predomina es l’imaginacion, nos veniá a l’ajuda. Car imaginar, aquò’s pas tant la capacitat de se representar de causas irrealas, que la de donar a veire als autres çò que, per una part, sèm estats ; çò que sèm : mescladissa de dobtes e d’esperanças, de nostalgias e d’energias, de sòmis e d’actes ; çò que tanben nòstres actes prefiguran e mai que per nautres.
L’insuccès de Calendau aviá pas capitat a entemenar la fisança de Mistral dins l’avenir de son epopèa. Escriviá en 1875 : “Se ‘n jour aquest païs noun es plus desmascla per uno educacioun fausso, n’i a forço qu’auran goust a legi Calendau”. Òm diriá que i sèm.
Ives Roqueta, junh de 1998


c: text/html

text:
Catllà de Conflent
Catllà en catalan (Catllar en francés) es una comuna catalana, situada dins lo departament dels Pirenèus Orientals e la region d'Occitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Glèisa de Sant Andreu
- Glèisa de Santa Maria de Riquer
- Ermita de Sant Jacme
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Puèglaurenç
Puèglaurenç[1],[2],[3] o Puèg-Laurenç ([pèlljaurens] localament) (oficialament en francés Puylaurens) es una comuna lengadociana situada dins lo departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Puèglaurenç domina de 375 m de naut la plana de Lauragués, a las pòrtas de la Montanha Negra. Situada a 50 km a l'èst de Tolosa e 25 km a l'oèst de Castras. Cap al nòrd, la val d'Agot e cap al sud, La Montanha Negra e los Pirenèus. Coma las vesinas Sant Felitz de Lauragués, Montjuèi o Sant Julian, lo vilatge es bastit sus un puèg. Lo vilatge es accessible per un malhum de carrièras de camp, venent de l'epòca ont los noiriguièrs e maquinhons de la region anavan a la grand plaça, lo dimècres matin, pel mercat de bestial. Un contorn de Puèglaurenç es dubèrt dempuèi 2008.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'edificacion del castèl Cap de Castèl, que la fin de construccion data de 1258, foguèt confisada als corrògs catars sus òrdre de Sant Loís, que sos parents Blanca de Castelha e Loís VIII aurián passat per Puèglaurenç. Aquel bastit de bricas (monument istoric) situat al cap de vilatge serviguèt los interèsses convergents de Roma e de París dins la repression dels Catars. Aviá doas foncions parallèlas, politica e religiosa: capèla e preson del vilatge. Es uèi integrat a l'ostalariá que pòrta son nom.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Personas ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Antoine de l'Age
- Georges Frêche (1938-2010), president del Conselh Regional de la region de Lengadòc-Rosselhon, president de la Comunautat d'Aglomeracion de Montpelhièr e conselhièr municipal de Montpelhièr.
- Mariana, vilatge bèrç de la Mariana republicana.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Site de la vila
- Site del comitat de las fèstas
- (fr) L’association Marianna 89 a per objectiu de promòure Mariana e son vilatge natal Puèglaurenç
- fotos de Puèglaurenç
- Puèglaurenç sul site de l'IGN


text:
L'entrée dans la Loi en classe de Toute Petite Section-Petite Section : Comment poser les limites qui structurent à l'âge de l'opposition ? / Isabelle Robin
Robin, Isabelle
Camiade, Martine. Directeur
Francomme, Oliver. Directeur
Escolarizar los enfantons tre dos ans es una prioritat declarada pel govern en 2013. Es « la primièra experiéncia educativa en collectivitat, […] un acuèlh especific e adaptat als besonhs dels enfantons » (I.O. del 18.12.2012). L'enfant de dos a tres ans es dins la passa cruciala de l'atge de l'oposicion. NON es son mèstre-mot. La classa ten vinta-cinc enfants. Cossí los menar a integrar las règlas necessàrias a una vida en societat ? La bastison de las règlas amb los pichonets al dintre d'un conselh ajuda cadun e lo grop. Se se ditz règla, se ditz transgression, e doncas sanccion. Se non, a de que servís de pausar limitas se res se passa pas quand las passam ? Mas quina sanccion per de pichons ? Metre a despart marcha pas qu'ora son mantun a geinar. L'utilisacion de la moneda permet una presa de consciéncia de las limitas. Aqueste memòri conta aquela experiéncia de quatre ans en TPS-PS. S'amenatgèron las tècnicas Freinet e las institucions de la pedagogia institucionala, pauc a pauc, per que lo conselh e la sanccion prengan sens pels pichons.


text:
coloriage darbre genealogique plus coloriage darbre genealogique.
pour coloriage darbre genealogique, coloriage darbre genealogique a recherche google,a sans en pictures coloriage darbre genealogique , coloriage darbre genealogique moda feuils pour a moder,coloriage darbre genealogique d 1 2 3 patrons, a en coloriage darbre genealogique,a 8 coloriage darbre genealogique, coloriage darbre genealogique para e, coloriage darbre genealogique,coloriage darbre genealogique tree tattoo can alter details to fit our family tattoos .


text:
Doissac
Doissac (oficialament en francés: Doissat) es una comuna d'Occitània, dins la region istorica de Perigòrd, administrada per lo departament de Dordonha de la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
La prononciacion actuala es [duj’ʂa][1].
Las atestacions ancianas son Sanctus Hilarius de Doissac, en 1053, Doychacum, latinizacion de 1365, Doyssacum, latinizacion de 1372, Doyssac en 1620. Lo nom es format de Doccius o Dossius, nom gallo-roman d'òme, e del sufixe -acum [2],[3],[4], , latinizacion del sufixe gallés -aco(n). Doissac èra donc probablament una anciana granda propietat antica que son mèstre èra Doccius o Dossius.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Belvés; es adara del canton de Vallée Dordogne (en francés), donc Val Dordonha.
- La comunautat de comunas es la CC Val de la Dordonha et Forèst Beceda.
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2013 : 121 abitants (7,9 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/DOISSAT.htm
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/belves/DOISSAT.htm


text:
2009 Granda Parada militara pel 60en anniversari de la presa de poder del Partit Comunista chinés
Estandard e democracia
Aguèri l’onor e lo plaser de publicar en primièr aquí, en francés puèi en occitan, lo tèxte d’Eric Fraj : Quel occitan pour demain ? ; Quin occitan per deman ? Ne soi fièr, perque es un tèxte important que dejà, me pensi, a fach bolegar una bona partida del movement occitanista ; es estat e serà encara comentat e discutit per un brave moment, perque – zo disi sens trantalhar –, es lo tèxte d’un moment ; lo de la situacion actuala, tras que critica, de la lenga occitana fàcia a son avenir. La question es la del tipe de lenga qu’anam daissar e qu’ensajam de faire passar a las generacions venentas. Sembla tractar e tracta de fach de la qualitat de la lenga. Mas amb la question de la qualitat, se pausa la question de la normalizacion de la lenga e doncas del valat entre la lenga normada e normalizada e la lenga tala coma es parlada dins sas variacions, ditas dialectalas. Es una question lingüistica, oc ben, mas a l’encòp politica, perque l’imposicion d’una nòrma se fa pas sens l’accion e la reconeissença d’un poder, almens simbolic, mas se fa pas tanpauc sens l’instauracion, que siá volguda o pas, d’una ierarquia entre los dos nivèls de lenga e doncas entre los gropes de locutors, segon que mestregen o pas la nòrma. Pr’aquò Eric Fraj nos balha d’arguments per pensar d’alternativas.
Amistosament, Eric Fraj me demandèt d’escriure una presentacion per la publicacion papièr de son tèxte. Aquò tanben es un onor, venent d’un militant, d’un ensenhaire e d’un creator engatjat dins l’occitanisme dempuèi 1971. Dintrat dins l’accion culturala occitanista fa pas qu’un dozenat d’annadas, ai pas son experiéncia, ai pas son nivèl de reflexion sus la defensa e l’illustracion de l’occitan, ni mai, se’n manca plan, sa coneissença de la lenga. Lo pauc que sabi, o que cresi saber, l’ai aprés dins lo mitan associatiu, pel campèstre e, benlèu subretot, dins mon activitat de blogaire. Zo farai doncas aquí en tota umilitat, mas sens renonciar a ma tissa critica.
Sufiséncia e ressentiment occitanista al respècte dels patejaires
Clarament, partegi lo constat que mena Fraj a cridar al fuòc. La lenga parlada dins lo mitan occitanista e la lenga ensenhada – quand es ensenhada (perque aquò es un dels problèmas de fons) –, es sovent paura, francesada dins la prononciacion, amai de còps que i a dins la gramatica, ambe un lexic que de tròp se voler diferenciar del francés, paradoxalament, es sovent pas tanpauc occitan. Subretot, aital, coma zo ditz fòrça plan, aqueste occitan se copa de la lenga parlada del luòc pels locutors dits « naturals » o « eretièrs » (los que l’aprenguèron pichons dins de comunautats occitanofònas).
Soi d’acòrdi tanben que dins los discorses de los que foguèron tenguts a las escòlas, existís plan sovent un mesprètz inconfessable per la lenga populara, acusada d’èsser tròp locala e subretot tròp francesada. Mas, zo volgam o pas, sèm los eretièrs de sègles de diglossia e de contactes amb lo francés. Caldriá aprigondir la question de saber perque volèm a tot pèrdre desfrancesar la lenga, la tornar menar a una puretat, una virginitat primièra pantaissada. De qu’es aquò la lenga pura ? De qu’es aquò la lenga autentica ? E puèi, se podèm pas negar que lo lexic dels vièlhs es sovent afrancesat, nos cal tanben confessar que, plan sovent, la lenga del monde que fan la critica d’aquesta francesacion es fòrça mai afrancesada als nivèls fonologic, sintaxic e morfologic que non pas la lenga populara.
Los locutors naturals son tanben plan sovent acusats malignament (zo ausiguèri encara ongan a una taula redonda de l’Estivada de Rodés) d’aver mancat de leialtat a la lenga perque la transmetèron pas als mainatges. Es pas possible aquí d’aprigondir la question complèxa de las rasons de la non-transmission, mas es clar qu’aqueste ressentiment es injust e subretot inutil. Lo monde transmetèron pas la lenga als dròlles perque èran dins una situacion sòcioculturala ont la transmission èra venguda, de fach, quasiment impossibla. Foguèt pas per plaser que, per exemple, aprèp aver socializat en occitan los dròlles nascuts a la debuta de las annadas cinquanta, s’esforcèron de parlar solament francés al cachaniu arribat dètz ans aprèp ; zo faguèron perque, çò dison e los cal entendre, « se fasiá pas mai » de parlar patés als enfants, l’« evolucion » èra aital, èra vengut pas mai possible – sens vergonha sociala e culpabilitat – de mandar a l’escòla un enfant que parlava pas sonque lo francés.
D’autra part, la transmission familhala, venguda recentament una novèla prioritat dins lo movement, demòra totjorn, a l’ora d’ara, malgrat un començament de reconeissença parciala de la dignitat de la lenga, fòrça malaisida ; i a pas res d’evident dins la causida de parlar a son dròlle una lenga que sos grands avián pas volgut far passar a lors enfants e subretot de lor aprene una lenga que poirà pas parlar ambe los dròlles de son edat, se los parents li tròban pas una escòla ont se fa d’occitan (e l’ofèrta escolara, subretot pels pichons, demòra quasiment nula aquí en Lemosin ; en defòra d’una Calandreta n’avèm pas gès).
Es per aquò que, me pensi, cal plan destriar dos problèmas diferents, amai siagan indefugiblament ligats : l’apauriment degut a la constitucion d’un occitan novèl estandardizat, utilizat subretot dins un contèxte escolar, alunhat de la lenga « dels vièlhs », e l’apauriment, plan diferent, degut tot simplament a la manca d’usatge de la lenga, a la rarefaccion dels luòcs de paraula, redusits de mai en mai als sols espacis pedagogics (quand se’n trapa !) ; d’aquí l’urgéncia de manténer e de crear de luòcs de paraula.
Ensagèri ieu tanben, pel biais del blòg, de lançar la discussion dins lo movement de las escòlas bilingüas associativas Calandreta, que ne fau partida e que doncas coneissi un pauc. En particulièr insistissiái sus çò que me pareissiá una manca de relacions de las escòlas ambe los locutors eretièrs que se pòdon encara trobar dins lo ròdol e sul problèma enòrme de l’abséncia totala, per quasiment totes los enfants, de la lenga en defòra de l’escòla. Mas capitèri pas a implicar (e a interessar ?) vertadièrament los regents e los associatius ; la discussion se faguèt quasiment sens los interessats, benlèu perque demòri sus la talvera del movement, sens cap de legitimitat institucionala. Evidentament Calandreta es pas solament, nimai especialament, en causa ; es un fenomèn general e, d’un biais, i podèm pas escapar. Es benlèu per aquò qu’es pas aisit de’n discutir, perque, dins lo mitan occitanista, sèm totis envirolats dins aquestas dificultats, coma d’ausèls preses dins un fialat. Un biais de’n sortir seriá benlèu de prendre un pauc de distància en agachant çò que se passa al costat o mai luènh d’en çò nòstre.
Endacòm mai coma aquí
En efièch, totas aquestas remarcas e criticas sèm pas sols a las faire, aquestas questions sèm pas sols a nos las pausar ; las podèm tornar trobar dins mai d’una situacion d’ensag de revitalizacion lingüistica, en França, en Euròpa e dins lo monde entièr. Cada situacion es originala, singulièra plan segur, mas cada element d’observacion que podèm far aquí, ja foguèt descrit e analisat endacòm mai. Sufís de se permenar sus la rantela ; per exemple, soi impressionat per la similaritat del constat que fan de militants bretons ambe lo de Fraj (pensi al blogaire Paotrgarz e a d’autres).
La literatura sòciolingüistica e l’antropologia lingüistica dedicada a la mòrt e a la revitalizacion de las lengas, dempuèi trenta ans, son en plena expansion ; se trapan d’articles, amai, de còps que i a, de libres en linha que deurián bravament interessar los occitanistas que malurosament, e aquò es plan estranh per ieu, en defòra de las analisis psicologicas e cognitivas del bilingüisme, semblan pas fòrça curioses d’i anar veire. Es per aquò que lo primièr conselh que se pòt balhar als militants e a totes los amoroses de lor lenga – per los ajudar a despassar lors contradiccions e dificultats – es evidentament de s’interessar mai als biaisses de tractar las questions de revitalizacion lingüistica en defòra d’Occitania, amai de França.
Fraj escriu : « M’escasèt de reculhir le testimoniatge dolorós de locutors eretièrs corregits per de joves missi dominici mandats pel campèstre per i espandir la Bona Paraula lingüistica ». E ben, soi a legir un libre excellent d’antropologia sus la revitalizacion del basc, escrit per una cercaira dels Estats-Units, Jacqueline Urla (Reclaiming basque, language, nation and cultural activism, 2012), que se soven d’un professor de basc que dins las annadas 80 li balhava de corses e que se metiá en colèra, coma Fraj, contra sos cò-nacionals en Hegoalde que, en aprenent lo batua (lo basc estandard) a l’escòla, « then went home and corrected the colloquial forms of their parents or grandparents »[1]. Soi segur que d’observacions vesinas se faguèron tanben en Bretanha, en Catalonha e endacòm mai. Urla mòstra que, malgrat d’importantas resisténcias, se farguèt en Hegoalde un consensus puslèu larg per la difusion de l’estandard batua, ambe un efièch benlèu inevitable (i tornarem) de mesprètz per la lenga dialectala populara, mas tanben analisa l’importanta revalorizacion dels « dialèctes » e de las variantas localas dempuèi las annadas 90 ; una presa de consciéncia del fach que lo chuc e la sang de la lenga venon de las variantas eretadas o novèlas. Se pòt dire qu’un estandard que lo monde se son apropriat es un estandard el tanben trabalhat per la variacion.
Lo procès necessari d’estandizacion
Aquí, per nos embarrar pas dins de problèmas falses, me pensi que cal afortir tranquilament que la cèrca d’una estandardizacion (aquò vòl pas dire necessàriament d’un estandard unenc) es consubstanciala a la construccion de la lenga, d’una lenga que seriá comuna, partejada en dialèctes o pas.
Fraj fa dins son tèxte una critica de la nocion de « dialècte » dins lo rapòrt ierarquic que supausa ambe lo concèpte de « lenga » (e aital, entre los locutors d’un « dialècte » e los d’una « lenga »). A plan rason. Mas me pensi que i a pas tanpauc de rason d’utilizar pas lo tèrme dins un autre sens, per nomenar la variacion, o puslèu lo recampament de las variacions en unitats que forçadament e per definicion son insatisfasentas, mas legitimas tre que çò qu’aquestas variacions an en comun permet l’intercompreneson dels locutors. Es aqueste recampament de las variacions, justificat pel fach que los locutors se comprenon entre eles, que nomenam indiferentament « dialècte » o « lenga » (aquí son exactament sinonimes), mas se compren plan perque disèm « dialèctes » e non pas « lengas » pel lengadocian, lo gascon, lo lemosin, lo provençal, eca. Es perque nos representam totas aquelas unitats diferentas coma constitutivas d’una mèma lenga que lor balham lo nom d’occitan (o lenga d’òc), perque çò qu’avèm en comun es sufisentament important per nos comprene (se nos volèm comprene) d’un biais espontanèu. Avèm besonh, almens nosautres en Occitania, d’aquestes tres nivèls, que son los tres biaisses de se representar e de practicar la lenga : lo parlar lo mai pròche (e qu’es evidentament pas mens lenga que los autres), lo dialècte e la lenga.
Aqueste trabalh de recampament de las diferéncias en unitats, dins las representacions e los noms dels dialèctes e de la lenga, es pas separable d’un trabalh d’estandardizacion tre que nos volèm apiejar sus l’intercompreneson per fargar una cultura comuna que despasse l’identitat singulièra del mème ; l’estandardizacion comença tanlèu que nos adreçam, per la paraula o l’escrit, a un nivèl mai larg que non pas lo de nòstre vilatjòt, se n’avèm un, e se n’avèm pas sèm de seguida endralhats cap a l’estandard. D’aqueste punt de vista, la cèrca d’un estandard es en camin abans la quita existéncia d’una consciéncia de lenga e lo projècte d’afortir l’existéncia d’aquesta lenga. Per exemple me sembla que lo mai patesejaire dels autors que se farga una grafia coma pòt pel parlar de Cuja o de Vira Tranuja es dejà sul camin de l’estandardizacion perque, çò fasent, se cèrca un public mai larg que lo de sos interlocutors acostumats.
La consciéncia de parlar la mèma lenga, foguèsse una lenga solament vista coma l’ensemble coerent de totas sas variacions dialectalas, mena forçadament a la construccion d’estandards, al nivèl dels dialèctes e/o al nivèl de tota la lenga. La consciéncia de l’existéncia d’una lenga occitana, per exemple, es pas separabla de l’institucion d’un estandard grafic, que nos permet de nos legir, malgrat nòstras diferéncias dialectalas e localas. La grafia alibertina es una aisina formidabla (amai s’es luènh d’èsser perfiecha), perque nos permet d’escambiar e de partejar nòstras diferéncias, de las nos far comprene, sens tròp las redusir e las escarraunhar.
Mas l’estandardizacion pòt pas s’arrestar, e s’arresta pas, en fach, a la grafia ; la representacion de l’existéncia de quicòm coma un dialècte o una lenga que recampa los diferents biaisses de parlar, nos fa parlar e escriure per aqueste espaci larg d’un biais diferent que çò que fasèm ambe los interlocutors los mai pròches e acostumats, amai quand volèm mostrar al monde que nòstra lenga primièra, immediata, es diferenta de la seuna ! Aquesta dialectica es, me pensi, la dialectica viventa de tota lenga, es orizontala e, de per ela, implica pas de relacions de poder e de ierarquia entre locutors.
Poder e estandard
Lo problèma es qu’aquesta dialectica orizontala es presa dins la verticalitat dels rapòrts de poder d’un monde lingüistic, cultural e politic radicalament inegalitari. En naut de l’escala i a un estandard politicament instituit, La lenga nacionala, oficiala, celebrada, que son ensenhament es obligatòri, eca. En bas, lo pichon patés sens cap de qualitat ni dignitat.
Avèm pas causida nòstra istòria ; es l’istòria modèrna (se tracha pas, aquò non, d’un invariant transistoric, e encara mens d’un donat antropologic) dels Estats-nacions e de las representacion e institucion de La lenga, dins son unitat e son unicitat, coma expression essenciala de l’unitat e indivisibilitat de la nacion. Contràriament a çò que creson un fum de militants, se tracha pas solament d’una istòria francesa ; es l’istòria europèa d’un modèl que s’espandiguèt largament, amai se en França l’afirmacion de l’unicitat essenciala e necessària de la lenga es benlèu encara mai categorica qu’endacòm mai, pel fach que la lenga es pas ligada al territòri (coma dins lo modèl germanic, totjorn invocat, de Johan Gottfried Herder), mas es vista coma consubstanciala a la Republica e als Dreches de l’òme e del ciutadan (es plan per aquò que, destacat del territòri, lo francés se pòt pas empachar de noirir de pretencions universalistas, encara totjorn a l’òbra, per exemple, dins la nocion de francofonia). L’Estat-nacion modèrne, en Euròpa, se pensa totjorn dins l’institucion d’un estandard lingüistic, idealament exclusiu.
Dins aquel encastre, los locutors de parlars mespresats, pateses o dialèctes, pòdon pas afortir que çò que parlan es una lenga, pòdon pas èsser reconeguts e se reconéisser eles coma parlaires d’una lenga vertadièra, sens la constitucion d’un estandard, concebut espontanèament sul modèl de la lenga de l’Estat-nacion, coma un estandard explicitament o virtualament « nacional ». Lo batua n’es un exemple perfièch.
Soi a legir tanben un libre escrit per un militant sarde, Giuseppe Corongiu (Il Sardo una lingua « normale », 2013). Milita per que lo sarde venga una lenga « normala » e aquò, çò ditz, es pas possible sens l’introduccion d’una « nòrma » sola ; si que non, escampilhada en d’innombrablas variantas restacadas arbitràriament a dos ensembles dialectals (il logudorese e il campidanese), demòra per totes un « dialècte », e non pas una vertadièra « lenga », malgrat un estatut de « lenga » reconegut per la lei. L’autor fa partida d’una comission que, dins l’encastre de la Region Autonòma de Sardenha, publiquèt en 2006 un estandard per la lenga escrita (Limba Sarda Comuna), en prenent coma basa dins l’illa lo parlar lo mai pròche de totes los autres, segon un metòde elaborat pel lingüista Roberto Bolognesi. Simbolicament los primièrs tèxtes publicats dins aqueste estandard son de tèxtes juridics. Es evident qu’aquí es un embrion de lenga nacionala qu’ensajan de promòure.
Existissiá dejà en Sardenha un estandard per la poesia escrita e improvisada, fargat al segle XVI per l’eclesiastic poèta Gerolamo Araolla, una forma lingüistica que lo monde apelan (d’un biais contestable) « logudorese », mas que foguèt jutjada tròp marcada pels parlars del centre-nòrd e tròp elitista per poder èsser acceptada coma nòrma. Per de rasons de democracia lingüistica, doncas, se cerquèt una solucion alternativa. Mas podèm far l’escomesa que se la LSC capita (una precedenta tentativa en 2000 faguèt quincanèla), e se ven un estandard, non solament escrit mas tanben parlat, un estandard per los mèdias e l’ensenhament, cargat aital de son oficialitat, de son prestigi institucional, l’introduccion d’una fòrta ierarquia entre aquesta forma jutjada superiora e las autras divèrsas formas parladas eretadas serà indefugibla, e mai fòrta que l’inegalitat entre la vièlha lenga de la poesia e los parlars comuns. Aquò menarà inevitablament a de scènas coma las que regretava lo professor de basc de la cercaira estatunidenca…
Susan Gal, una autra nòrd-americana, qu’a estudiat d’un biais aprigondit e comparatiu lo procès de formacion dels estandards lingüistics en Euròpa tota dins l’encastre del modèl de l’Estat-nacion, escriu que cada creacion d’un estandard crea tanben de formas estigmatizadas demèst las formas parladas dels quites locutors que deurián èsser valorizats dins lors praticas lingüisticas mercés a l’establiment d’aquel estandard : « contrary to the common sense view, standardization creates not uniformity, but more (and hierarchical) heterogeneity »[2] (« Contradiction of standard language in Europe : Implications for the study of practices and publics », article de 2006).
Aquesta situacion se tradusís non solament per l’arrogància de los que mestrejan l’estandard prestigiós, mas tanben pel sentiment d’umiliacion e d’inseguretat dels locutors eretièrs, que reprodusisson – al nivèl de la lenga minoritària – la postura de vergonha, mas tanben de ressentiment social (aquesta ambivaléncia es plan descrita per Jacqueline Urla al País Basc), perque, enfin, los eretièrs sabon plan qu’es aital que disián los vièlhs e que son pas aquestes barbèls o sabentasses que – Diu me damne ! – lor van aprene a parlar.
Jos lo pavats de l’estandard, la plaja de las variantas
Vaquí l’ambivaléncia que rencontram a prepaus de l’« occitan » demèst las classas popularas que lo parlan ; amai se n’an pas lo concèpte, sabon que çò que se ditz « occitan » es un estandard en devenir e, doncas, una lenga nauta e superiora. Es plan per aquò que, malgrat totas las explicacions, persistisson a dire que l’occitan es quicòm mai que çò que parlan. L’occitan aguèsse la legitimat institucionala qu’encara li manca, segurament qu’aquesta representacion que lo sulbaltèrne se fa de la lenga, o nivèl de lenga, que practica pas, dins lo fons, cambiariá pas. E zo disi : son punt de vista, a partir de sa situacion subaltèrna, es completament legitime. Duscas que, evidentament, lo locutor d’un idiòma inferiorizat saute lo pas e entreprenga de s’apropriar las modalitats de lenga que son a s’estandardizar (en legissent, en escrivent, en integrant lo mitan associatiu, etc.). Aital ven actor del procès e pòt a l’encòp, se vòl, batalhar per defendre dins l’estandardizacion lo respècte de sas diferéncias eretadas. Dins aqueste procès, mai de monde venon actors de la reivendicacion lingüistica, mai balhan lors vejaires e contèstan los « expèrts ». Aquesta participacion critica es l’accion decisiva, la sola accion que pòt balhar una legitimitat democratica al procès d’estandardizacion.
E la causa la mai insuportabla es d’entendre de monde que, puslèu que d’ensajar de comprene las posicions dels uns e dels autres e de convéncer ambe d’arguments probants, dison als autres que son d’ignorantasses, e lor demandan de se calar e de daissar faire los especialistas, los expèrts, que eles sabon çò que cal faire e çò que cal dire (balharai pas de noms de monde que parlan aital, mas seriá fòrça aisit).
Non Monsur, non Madama, la construccion d’una lenga comuna a pas res a veire ambe l’elaboracion d’una teoria de fisica, de quimia o, tanben, de lingüistica, e encara mens ambe la construccion d’un pont, d’una naveta espaciala o d’un ordinator ; es una construccion culturala e politica que se fa lo mai sovent d’un biais autoritari sus la volontat d’un poder que ramusa d’academias e de comissions ad hoc (vejatz lo modèl ultra-autoritari de l’Academia Francesa que s’escond darrèr la ficcion de l’usatge), mas que podriá e deuriá se faire d’un autre biais, segon una dinamica d’escambis e de negociacions entre lingüistas e locutors de basa.
Avètz comprés doncas que, per ieu, nos podèm pas dispensar de l’estandardizacion. Es en camin dempuèi longtemps ; dempuèi que se parla de lenga d’òc e d’occitan. La question es puslèu : cossí la volèm e cossí la fasèm ? Çò que se vei en agachant endacòm mai es que los temps càmbian : lo temps de l’imposicion d’un estandard unic d’en naut e a l’exclusion de totas las variacions, negadas e destrusidas, aquel temps es, urosament, çò me sembla, a s’acabar. D’en pertot se cèrcan de modèls novèls, de novèlas modalitats de construccion dels estandards d’un biais mai negociat e pluralista. Per exemple, lo batua, dins los tèxtes de sos promotors, aviá pas la pretencion de prene la plaça dels dialèctes e de los escafar. L’estandard sarde, el tanben, se vòl respectuós e protector de totas las variantas. Pel còrse, s’es impausada la concepcion d’una lenga polinomica propausada per Jean-Baptiste Marcellesi, que permet de manténer una relacion dialectica entre unitat e diversitat. Domergue Sumien aplica a l’occitan la nocion de lenga pluricentrica elaborada per l’Alemand Heinz Kloss e l’Australian Michael Clyne e prepausa una pluralitat d’estandards dialectals convergents, al costat d’una varietat « per defaut » de basa lengadociana, e tot aquò ambe lo respècte degut a las variantas localas. Me sembla qu’es tanben, mai o mens, la posicion de Patrick Sauzet, dins son tèxte de 1989, « La grafia es mai que la grafia », que tornèri publicar aquí.
E puèi, zo cal dire, s’existissiá pas aquesta koiné que se ditz occitana, en camin cap a l’estandardizacion, demèst la grafia e la codificacion dialectala, nosautres tanpauc, los qu’aguèrem pas la lenga al brèç, existiriam pas coma locutors de la lenga, vist qu’es dins aquesta dinamica que l’aprenèm, e que – es mon cas – la gausam parlar.
Mas sens lo contacte amb los parlars locals e los locutors eretièrs, per çò qu’es de ieu, i seriái pas tanpauc, perque mon desir de lenga se pòt pas separar de mon meravilhament (disi plan meravilhament !) per las variacions, l’incresible, extraordinari encantament del rencontre ambe las variantas, que cadun pòt encara faire en prenent la veitura… o la bicicleta, en fasent vint quilomètres e en cercant a parlar ambe los vièlhs.
Lo drama de la situacion occitana es que, levat qualquas excepcions (subretot en defòra de las frontièras nacionalas), fauta de transmission, las variacions son a desaparéisser ; es plan per aquò que nos cal servar la lenga la mai rica possibla de sas diferéncias per en far un tresaur e poder resistir, tant que podrem, del dedins, a la lenga estandard, que serà pr’aquò tot çò que nos demorarà per contunhar a faire viure la lenga. Perque faire viure una lenga estandardizada es pas possible sens la produccion, contra l’estandard, de las varietats que nos fan mestièr per dire çò que sèm, es a dire pas de bestial en batariá ni de pichons soldats (foguèsson d’Occitania) ; e çò que fasèm pel francés, en creant de registres de lenga alternatius, e ben putanièr, zo farem plan per l’occitan, un occitan dialectalizat duscas a l’òs, òc, un occitan patesejaire e pantaissaire.
Ai pas doblidat, en camin, pas una segonda, Eric Fraj e son tèxte : ai volgut solament mostrar, ambe mon pròpri biais de veire, que son interpelacion, sas criticas, sas questions, nos balhan simplament una leiçon de democracia lingüistica.
Joan-Pèire Cavaillé
2011 Ai Weiwei, Un tigre e uèit mamelas. fotò censurada en China per pornografia
[1] « tornèron alara a l’ostal e corregiguèron las fòrmas colloquialas de lors parents e grands-parents » (reviri ieu). Merceji Jaume Costa per m'aver fach coneisser aqueste libre.
[2] « Contràriament al vejaire del sens comun, l’estandardizacion crea pas d’uniformitat, mas mai d’eterogeneïtat, e una eterogeneïtat ierarquica » (reviri ieu).


text:
Cianur
Los cianurs son los compausats de l'anion CN-, format d'un atòm de carboni ligat per un ligam triple a un atòm d'azòt. L'ion CN- es la basa conjuguada de l'acid cianidric.
- Estructura (o formula) de Lewis: -|C≡N|
- Reaccion acidobasica: H-C≡N = N≡C- + H+
Somari
- 1 Formas
- 2 Fonts e utilizacion
- 3 Seguretat
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Formas[modificar | modificar la font]
Los sals d'aqueste ion sont fòrça toxics, tot coma l'acid que lor es associat: l'acid cianidric. Dins lo lengatge corrent, lo tèrme cianur designa mai sovent lo cianur de potassi (KCN).
Los ferrocianurs (o exacianoferrats II) Fe(CN)64 -, al contrari, son gaireben inofensius. Los ferrocianurs de sòdi, de potassi e de calci, son d'aditius alimentaris (antiaglomerants) respectivament referenciats E 535, E 536 e E 538. Lo ferrocianur de potassi es tanben autorizat en enologia per la clarificacion dels vins blancs o rosats presentant un excès de fèrre o de coire.
Los ferricianurs (o exacianoferrats III) Fe(CN)63- presentan tanben una fèbla toxicitat, son utilizats en fotografia, coma un agent aflaquissent pels tiratges argentics blanc e negre e coma principi actiu pel cianotipe e la canografia.
Fonts e utilizacion[modificar | modificar la font]
Dins la natura[modificar | modificar la font]
Los cianurs pòdon èsser produchs per de bactèris, de mosiduras e d'algas e son contenguts dins fòrça aliments e plantas. Dins las plantas, los cianurs son normalament ligats a de moleculas de sucre jos la forma de glicosids cianogèns e son utilizats per de plantas coma defensa contra los erbivòrs. Las racinas del maniòc o encara las granas de lin contenent de glucosids cianogèns e, sovent, los cal tractar abans la consomacion (en general per bolh perlongada).
Los nuclèus de drupas, coma auquestes de las cerièras o del albricòts, contenon sovent de cianurs o de glicosids cianogèns. Los granas de poma tanben ne contenon. Las amètlas amaras que se fa l'òli d'amètla contenon tanben un glicosid cianogèn, l'amigdalina.
L'ingestion de 50 amètlas amaras pòt causar la mòrt d'un èsser uman, per intoxicacion al cianur[1]. Fòrça d'enzims idrogenasis contenon de ligands cianurats sus lors sites actius.
Los lepidoptèrs de la famiha de las Zygaenidae rajan un liquid cianurat quand son atacats.
Segon l'Agéncia canadiana d'inspeccion dels aliments[2], lo glicosid cianogèn contengut dins laos clòscs dels fruchs venon toxic quand se transforma en acid cianidric dins lo còrs. La dòsi letala de cianur se situa entre 0,5 e 3 mg per kg de massa corporala.
Produccion industriala[modificar | modificar la font]
A partir d'amoniac e de metan, d'autres idrocarburs o de monoxid de carbòni, veire cianur d'idrogèn.
Tanben avèm un produch del cianur de sòdi per reaccion entre l'amidur de sòdi e lo carbòni.
Los nitrils son sovent produchs per oxidacion d'idrocarburs amb d'ammoniac (ex.: acrlonitril) o per desidratacion d'amids.
Quimia[modificar | modificar la font]
Lo cianur es un anion qu'es sovent encontrat en quimia.
Quimia de coordinacion[modificar | modificar la font]
Lo cianur es considerat coma lo ligand mai poderós per fòrça de metal de transicion. La granda afinitat dels metals pel cianur se pòt atribuir a sa carga negativa e sa capacitat a dintrar dons un ligam pi.
Unes complèxes:
- Los octocianurs [M(CN)8]4-(M= Mo, W) qu'an una forma dodecaedrica;
- Los exacianurs [M(CN)6]3- (M = Ti, V, Cr, Mn, Fe, Co), qu'an una forma octaedrica;
- Los tetracianurs [M(CN)4]2- (M = Ni, Pd, Pt), qu'an una forma carrada plan;
- Los dicianurs [M(CN)2]- (M = Cu, Ag, Au), qu'an una forma lineara.
Lo pigment blau escur blau de Prússia, utilizat coma tintura, es un complèxe cianurat del fèrre. Es el qu'es actiu dins l'emulsion cianotipe e la cianografia. Lo blau de Prússia pòt produire de cianur d'idrogèn per accion dels acids.
Sintèsi organica (veire nitrils)[modificar | modificar la font]
Fòrça nucleofil, lo cianur es aisidament introduch dins de moleculas per desplaçament de l’alogèn correspondent. Los cianurs organics, en general, son nomenats nitrils. Atal, CH3CN pòt se nomenar cianur de metil mas, normalament, se parla de acetonitril.
En quimia organica, lo cianur es utilizat per aumentar la longor de las cadenas organicas al mèsme temps que l'introduccion d'autras foncions:
- RX + CN- → RCN + X- (Substitucion nucleofila) seguit de
- RCN + 2 H2O → RCOOH +NH3 (idrolisi), o
- RCN + 0.5 LiAlH4 + (segonda estapa) 2 H2O → RCH2NH2 + 0.5 LiAl(OH)4 (jos reflus dins de l'etèr, segit de l'addicion de H2O)
Un metòde alternatiu per introduire lo cianur es l'idrocianatacion ont lo cianur d'idrogèn reagís amb un alcèn. Un catalisor metallic es necessari.
Un fenomèn pòt se produire se la transmutacion de la cianura (substéncias iperproteicas del cianur) e del dicianur es catalizada mutualament e molecularament entre las doas substéncias.
Utilizacions divèrsas[modificar | modificar la font]
- Los cianurs son utilizats coma insecticids dins las naus e coma raticids.
- La cianuracion es utilizada dins l'extraccion minièra e dins l'industria per extraire l'aur e l'argent en remplaçament de mercuri.
- Es utilizat tanben per realizar l'electrodeposicion (electrolisi) d'unes metals (argent, aur, cadmi, coire, mercuri…).
- Liberat pel Zyklon B, lo cianur d'idrogèn foguèt utilizat pels Nazis pendnet la Segonda Guèrra mondiala coma poison dins las cambra de gas.
- Lo cianur es utilizat coma produch d’endormiment dels peisses pendent las pèscas clandestinas de las aigas del triangle del Coralh.
Seguretat[modificar | modificar la font]
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Lo cianur se fixa suls atòms de fèrre contenguts dins l'emoglobina e la citocròma oxidasi (ion Fe2+/Fe 3+). Aquesta darrièra es responsabla del transpòrt e de l'utilizacion del dioxigèn dins la cadena respiratòria mitocondriala. Se cal signalar que, se la fixacion del cianur sus l'emoglobina desplaça la corba de saturacion de l'emoglobina cap a l'esquèrra e diminuís d'aqueste fach l'extraccion de dioxigèn pels teissuts, aqueste mecanisme es modèste dins la mòrt per intoxicacion al cianur.
Es plan de crénher jos forma de cianur d'idrogèn, compausat volatil e fòrça toxic. Aqueste gas se forma per exemple quand los cianurs son acidificats (en solucion o pels sucs gastrics après ingestion). Es utilisable per sas proprietats anoxiantas coma arma quimica.
L'intoxicacion al cianur se pòt produire simplament quand l'ingestion d'unas plantas (maniòc…) e lo clòsc d'unes fruchs. Aquestes contenon una molecula de cianogèn, l'amigdalina, decompausada dins l'intestin en glucòsa, aldeïd e cianur, jos l'efièch de las betaglucosidasas. L'amètla amara possedant una betaglucosidasa activada a l'aire, libèra dels efluvis de cianur d'idrogèn e de benzaldeïd, aqueste darrièr larga l'odor d'amètla amara correntament atribuida al quita cianur.
La combustion d'unes polimèrs (poliuretans, vinil, lana) larga de cianur d'idrogèn e pòt provocar d'intoxicacions, per exemple dins de cases de « fuòcs de lièchs » ont las victimas morisson d'intoxicacion abans d'èsser brutladas[3]. L'utilizacion dels sals de cianur en metallurgia tanben aumenta lo risc d'intoxicacion.
Reactivitat[modificar | modificar la font]
Los ions cianurs ja ligats als ions ferroses (ferrocianurs) o ferrics (ferricianurs) van pas normalament se ligar al fèrrz de l'emoglobina e de citocròmas. Tanben aquestes ligats al cobalt per exemple dins la vitamina B12.
Los ions cianurs pòdon èsser oxidats per l'oxogèn en cianats fòrça mens toxics e que pòdon s'idrolizar en bioxid de carbòni e amoniac. Lo sofre oxida los cianurs en tiocianats mens toxics.
Lo grop cianur se liga a un grop alquil o arquil. Dins lo cas dels nitrils coma l'acetonitril o lo poliacrilonitril, lo grop cianur es pro ligat per pas mai atacar lo fèrre qu'i a pas de grops que donan d'electrons per compensar la partença del cianur.
Pasmens dins las cianoidrinas l'oxigèna de la foncion alcòl perd aisidament son proton acid e lo parelh d'electrons atal liberat pòt venir lo ligam pi del grop carbonil (CO). L'anion cianur partís alara amb lo parelh d'electrons que lo ligava al carbòni del carbonil.
Antidòts[modificar | modificar la font]
- nitrit d'amil associat al nitrit de sòdi e al tiosulfat de sòdi,
- l'idroxocobalamina, que capta lo cianur per menar la vitamina B12 atoxica e excrerada per las urinas,
- sals de cobalt.
- l'EDTA dicobaltica
Es necessari de reagir lèu e, en cas d'arrèst respiratòri, de far respirar de l'oxigèn e pas cap de practicar lo boca a boca qu'i a un risc d'intoxicacion à l'expiracion.
L'accion dels antidòts del cianur es basada suls mecanismes seguent:
- Lo nitrit d'amil e lo nitrit de sòdi induson la formacion de metemoglobina que fixa los ions cianur al contrari de l'emoglobina nativa. Aqueste permet de sostraire una partida del cianur de sa cibla. Aqueste mecanisme d'accion fa l'usatge d'aqueste antidòt riscós quand existís una intoxicacion al monoxid de carbòni associat, que diminís ja la partida d'emoglobina activa. Mas aquesta intoxicacion associada es frequenta (cointoxicacion pels fums d'incendi).
- Lo tiosulfat permet lo metabolisme del cianur en tiocianat non toxic. S'agís d'una accion mai lenta, aqueste antidòt es donc pas utilizat sol en contèxte d'urgéncia.
- L'idroxocobalamina e los sals de cobalt capturan l'ion cianur per permetre son eliminacion urinara.
Nomenclatura[modificar | modificar la font]
- numèro CAS : 151-50-8
- ficha toxicologica INRS : FT111
- numèro CAS : 143-33-9
- ficha toxicologica INRS : FT111
Istòria[modificar | modificar la font]
- A l'eissida de la Segonda Guèrra mondiala de nazis se suicidèron en ingerissent una capsula de cianur, coma Richard Glücks (1889-1945), Heinrich Himmler (1900-1945), Eva Braun (1912-1945), Hermann Göring (1893-1946) ; Magda Goebbels (1901-1945) e Joseph Goebbels empoisonèron al cianur lors sièis enfants e se suicidèron enseguida, mas se tirant una bala dins la tèsta.
- L'ensag d'empoisonament de Raspótin al cianur capitèt pas, mas se sap pas se s'èra mitridatizat o se lo canur aviá reagi a las coseson amb lo sucre de la còca ont èra plaçat.
- 914 adèptes de la sècte lo Temple del Pòble son mòrts per absorpcion de cianur dins un suicidi collectiu en 1978.
- Lo 30 de genièr de 2000 se debanèt un dels pièger desastres ecologics europèus[4]: l'escampament de cianurs de Baia Mare, en Romania.
- Lo 12 d'agost de 2015, a Tianjin, dins l’Èst de la China, doas poderosas explosions destruson una sèrva contenent 700 tonas de cianur de sòdi[5],[6].
- Lon 29 de novembre de 2017, alara que Slobodan Praljak, exofficièr croat èra jutjat al Tribunal Penal Internacional per l'Exiogoslavia (TPIY), acuzat de crimes de guèrra, aqueste subte sortiguèt una pichona fiòla après que lo verdicte foguèt rendut e de n'avalar lo contengut. Moriguèt unas oras mai tard. L'autopsia mostrèt que lo liquid ingerat èra de cianur.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Guide pratique de toxicologie, F.-X. Reichl, R. Perraud, Ed. Krahé, 2004, p. 134.
- ↑ Agence canadienne d'inspection des aliments - Toxines naturelles dans les fruits et légumes frais
- ↑ (en) {{Obratge}} : paramètre
titremancant
- ↑ "Death of a river", BBC, 15 février 2000
- ↑
- ↑
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Poison
- Toxicologia
- Cianotipe
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Ficha toxicologica de l'INRS dels cianurs de sòdi e de potassi
- Comunicat d'Euromines utilizant la posicion del comissari europèu per l'environament M. Potočnik a la seguida d'una resolucion del parlament europèu preconisant l'interdiccion generala de l'usatge de las tecnologias a basa de cianur al sen de l'Union europèa ; Bruxèlas, le Modèl:Date-,
- Còde internacional de gestion del cianur (version 11 de genièr de 2011, escricha e sostenguda per un « grop de societats d’extraccion de l’aur e de productors de cianur del mond entièr », e que se presenta coma « iniciativa amb adesion volontària per l’industria de l’extraccion de l'aur, los productors e los transportaires del cianur utilizats dins l’extraccion de l’aur. a per tòca de completar las reglementacions existentas obligatòrias per tota la societat minièra. La conformitat a las règlas, a las reglementacions e a las leis de las jurisdiccions competentas es obligatòria; aqueste còde a pas per tòca d'enfrénher aquestas leis » ; PDF, 12 pp, consultar 2014-02-25
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Convencion sus l’interdiccion de la realizacion, de la fabricacion, de l'estocatge, e de l’emplec de las armas quimicas e sus lor destruccion (consulté le 5/7/2010).
- Circulara N° 700/SGDN/PSE/PPS del 7 de novembre de 2008 relativa a la doctrina nacionala d’emplec dels mejans de secors e de sonhs fàcia a una accion terrorista realizant de matèrias quimicas.
- Rauber C, Kupferschmidt H. (2008) [. http://www.toxi.ch/upload/pdf/Merkblatt_Zyanide_f.pdf Intoxicacions als cianurs] Centre soís d’informacion toxicologica; genièr de 2008 (consultat 27/7/2010)
- INRS (2006) Cyanure d’hydrogène et solutions aqueuses. Ficha toxicologica FT 4, ed. 2006.
- INRS(2006) Cianur de sòdi e cianur de potassi. Ficha toxicologica FT 111, ed. 2006.
- INERIS (2006). Cianurs e derivats Ficha de donadas toxicologicas e environamentalas de las substéncias quimicas.n 1
- Benaissa L, Hantson P, Laforge M, Borron S, Baud F. (1999) Cyanure et toxiques cyanogéniques. in Encyclopédie Médico-Chirurgicale pathologies professionnelles et environnementales. Paris : Elsevier Masson SAS, 16-048-C-20, :7p.
- Cavallo JD, Fuilla C, Dorandeu F, Laroche P, Vidal D. (2010) Les risques NRBC-E savoir pour agir. Paris : édition Xavier Montauban ; 336p.
- INRS (2004) Acetonitril. Ficha toxicologica FT 104, ed. 2004.
- INRS (2004) Acrilonitril. Ficha toxicologica FT 105, ed. 2004.
- Légifrance Décret N° 88-448 modifié par le décret n° 95-608 relatif à la protection des travailleurs exposés aux gaz destinés aux opérations de fumigation.
- Falcy M, Malard S. (2005) Comparaison des seuils olfactifs de substances chimiques avec des indicateurs de sécurité utilisés en milieu professionnel (ND 2221). INRS. Igièn e seguretat del trabalh. Quasèrns de nòtas documentàrias 1er 2005;198:7-21.
- Renard C, Dorandeu F, Borron S, Baud F, Rüttmann M, Vest P, et al (2003) Actualités sur l’intoxication cyanhydrique. Médecine et Armées ;31(3):218-26.
- [Rivièrea, F., Bohanda, S., Fuillab, C., Petitc, J. L., Lapostolled, F., Lamberte, Y., ... & Larochea, P. (2010). Intoxication cyanhydrique: y penser !. médecine et armées, 38(5), 387-396. ]


text:
Sent Martin de Curton
Sent Martin de Curton (oficialament en francés Saint-Martin-Curton) es ua comuna occitana de Vasadés [1], en Gasconha, situada dens lo departament d'Òut e Garona e la region de Navèra Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre deu territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Sent Martin. Sent Martin, avesque de Tors, es un evangelizator de las Gàllias au sègle IV [2] e las parròpias que pòrtan son nom datan sovent de la Nauta Edat Mejana.
- (de) Curton. Las fòrmas ancianas son Curton, en occitan, en 1274 e 1383, Curton (de ~), en occitan, en 1292, Turtonio (de ~), en latin, en 1315, Curtens, en latin, en 1316, Curto (de castro et dominio de ~), en latin, en 1452-1453. Curton, probablament lo nom d'origina deu lòc, perqué i a pas d'aute Curton a l'entorn, ven benlèu d'un nom latin d'òme, *Curtone, de *Cūrtus, shafre derivat de cŭrtus, « cort », dab lo sufixe -one [3],[4].
- Heulies (nom francés)
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1841, la comuna d'Heulies (nom francés) estó annexada a Sent Martin de Curton [5]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Avant la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra deu canton de Castèlgelós; es adara deu canton de Les Forêts de Gascogne (en francés), donc Los Bòsques (las Ahorèsts ? las Seuvas ?) de Gasconha.
Demografia[modificar | modificar la font]
Demografia Heulies (nom francés)[modificar | modificar la font]
- Las donadas de la dreta deu grafic, plaçadas automaticament, son las de la comuna sancèra de Sent Martin de Curton
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k9616679v/f158.item.zoom
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 614
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012, p. 239-240
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 236
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=33245


text:
Aué collòqui tà parlar de Mossèn Amiell damb Ferran Peus, Glòria Coronas e Maria Elvira Riu
Aué en collòqui d'"Eth maitin d'Aran" auem coneishut fòrça melhor era trajectòria de mossèn Josep Amiell, coma capelha e gran defensor der aranés. Entà hèc tanben auem compdat damb Ferran Peus, Glòria Coronas e Maria Elvira Riu. Avui al col·loqui d'"Eth maitin d'Aran" hem conegut molt millor la trajectòria de mossèn Josep Amiell, com ca apellà i gran defensor de l'aranès. També han participat en la conversa Ferran Peus, Glòria Coronas i Maria Elvira Riu.