text:
Immanuel Kant
Amanieu Kant (Immanuel Kant en alemand) es un filosòf alemand, fondador de l’« idealisme transcendental » [1]. Nascut lo 22 d'abril de 1724 a Königsberg, capitala de la Prússia Orientala, ont moriguèt lo 12 de febrièr de 1804. Un dels grands pensadors de las Luses, Kant continua d'exercir, uèi encara, una fòrça influéncia, tan dins la filosofia analitica, puslèu anglosaxona, que dins la filosofia continentala. Son òbra, fòrça granda e divèrsa dins sos interès, mas centrada a l'entorn de tres Criticas, la Critica de la rason pura, la Critica de la rason practica e la Critica de la facultat de jutjar, faguèt atal l'objècte d'apropriament e d'interpretacions successivas e divergentas.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Filosofia
- 3 Nòtas
- 4 Bibliografia
Biografia[modificar | modificar la font]
Kant nasquèt en 1724 a Königsberg en Prússia Orientala (uèi Kaliningrad en Russia) dins un mitan modèst: son paire, d'origina escocesa, foguèt selièr, e sa maire, descricha per Kant coma una femna fòrça intelligenta, es prigondament pietista. Foguèt lo quatren d'una familha d'onze enfants. Foguèt pendent sèt ans al collègi Frederic, dirigit per Schulz, pastor pietista que considerèt la pietat de l'arma coma superiora al rasonament.
En 1740, dintrèt a l'Universitat de Königsberg dins la visada d'estudiar alà la teologia. Seguèt los cors de Martin Knudsen, professor de matematicas e de filosofia ; aquel professor, tanben pietista e discípol de Wolff, combat lo dualisme e torna a la pura doctrina de Leibniz, que segon ela la fòrça representativa e la fòrça motoriza participan una de l'autra e se supausan recipròcament.
Alà descobrís Newton e la fisica, pròva segon el qu'una sciéncia a priori de la natura es possibla (es a dire las matematicas e la fisica) [2]. Pus tard, creditèt tanben l'astronomia de nos aver « aprés fòrça causas estonantas », que la pus importanta es que nos « descobèrt l'abisme de l'ignorància, que la rason umana, sens [aquela coneissença], jamai auriá pogut se representar que foguèt tan prigonda ; e la reflexion sus aquel abisme, diguèt encara, deuriá produire un grand cambiament dins la determinacion de las finalitats darrièras per assignar al nòstre usatge de la rason. » [3]
En 1746, la mòrt de son paire l’obliguèt a interrompre sos estudis per balhar de corses : es engatjat coma preceptor per de familhas aisadas e compliguèt aquela tasca pendent nòu ans. Es tanben aquela annada que publiquèt sa primièra dissertacion : Pensadas sus la vertadièra avaloracion de las fòrças vivas.
En 1755, obtenguèt una promocion universitària mercé a una tèsi sul fuòc e una abilitacion mercé a una dissertacion suls principis primièrs de la coneissença metafisica. Comencèt d'ensenhar a l’Universitat de Königsberg, amb lo títol de Privatdozent (ensenhant pagat per sos estudiants).
Kant foguèt lo primièr grand filosòf a balhar un ensenhament universitari regular. Sos cors, e mai sas publicacions a aquel periòde, foguèron fòrça diversificadas : matematicas, fisica, apresa amb Newton, teoria de las fortificacions, pirotecnica, morala amb Rousseau, Shaftesbury, Hutcheson e Hume, e enciclopedia filosofica.
A partir de 1760, sos cors aguèron per novèls objèctes la teologia naturala, l'antropologia, e subretot la critica de las « pròvas de l'existéncia de Dieu » e mai la doctrina del bèl e del sublim.
En 1770, es nomenat professor titular, aprèp aver escrit una dissertacion, De la Forma dels principis del monde sensible e del monde intelligible, qu'òm designa coma la dissertacion de 1770.
En 1781 pareis la primièra edicion de la Critica de la rason pura. Aquel obratge, fruch d'onze ans de trabalh, encontrèt pas lo succès esperat per son autor. Una segonda edicion vegèt lo jorn en 1787. En 1788 foguèt publicada la Critica de la rason practica e, en 1790, la Critica de la facultat de jutjar. Totas sas autras òbras majoras (Fondaments de la metafisica de las mors e Cap a la patz perpetua entre autras) foguèron escritas pendent aquel periòde.
Kant jamai quitèt sa region natala[4] mas foguèt fòrça atentiu als movements del monde, coma o mòstran fòrça publicacions que tractan de subjèctes variats e contemporanèus de son epòca. Recebiá tanben fòrça sovent de nombrós amics per dinnar.
Moriguèt en 1804 a Königsberg, vengut celèbre, pasmens incomplètament comprés per sos contemporanèus (a l'excepcion dels filosòfs Fichte, Schelling, Hegel, etc.). Sos darrièrs mots foguèron: "aquò es ben" (es ist gut en allemand).
Filosofia[modificar | modificar la font]
Division generala[modificar | modificar la font]
Las tres grandas brancas de la filosofia de Kant son las seguentas : filosofia teorica (desvolopada subretot dins la Critica de la rason pura), filosofia practica (expausada dins la Critica de la rason practica e los Fondaments de la metafisica de las mors) e estetica (dins la Critica de la facultat de jutjar).
- La filosofia teorica a per finalitat de respondre a la question « que pòdi saber ? ». Tempta doncas pas de conéisser un objècte particular (coma la Natura per la fisica o lo viu per la biologia) mas de limitar e de determinar la portada de la nòstras facultats cognitivas, es a dire de la rason en lengatge kantian (cf. lo títol Critica de la rason pura).
- La filosofia practica a per objècte la question « que devi far ? » e elle comporte aussi bien la philosophie morale que la philosophie du droit ou que la philosophie politique. La philosophie pratique s’intéresse aussi à la question « que devi esperar ? ». Mòstra que las idèas transcendentalas, pasmens que pòscan pas venir d'objèctes de la nòstra coneissença, se devon postular per permetre la moralitat e l'espèr. La coneissença deu atal èsser limitada per la quita rason per far plaça a la cresença.
Enjòcs del criticisme[modificar | modificar la font]
Los enjòcs de la filosofia kantiana son multiples car Kant a balhat fòrça contribucions tan dins la teoria de la coneissença, que dins l'etica, dins la metafisica o dins la filosofia politica.
Sa primièra granda contribucion foguèt d’aver fondat, dins la Critica de la rason pura, la teoria de la coneissença aquela meteissa : foguèt d'aquela una disciplina independenta de la metafisica e tanben de psicologia.
Encara, e dempuèi los aquits de la Critica de la rason pura, Kant elaborèt una filosofia morala prigondament novèla que part del concèpte de lei morala valable per tot èsser rasonable, universala e necessària, e de son correspondent, la « libertat transcendentala ». Expausada en particular dins la Critica de la rason practica, l'etica kantiana foguèt qualificada de deontologica, es a dire que considèra l'accion en ela meteissa e lo dever o obligacion morala, qual que siá tota circonstància empirica de l'accion. S'opausa doncas tan a l'etica consequéncialista, qu'estima la valor morala de l'accion en foncion de las consequéncias previsiblas d'aquelas, coma a l'eudemonisme, que considèra que l'etica deu visar lo bonaür. A causa del caractèr absoludament imperatiu de la nocion de dever, e de la connexion pas necessària entre lo bonaür e la morala, la posicion kantiana foguèt sovent qualificada de rigorista.
Enfin, dins la Critica de la facultat de jutjar, expausèt una teoria estetica qu'es lo fondament de la reflexion estetica modèrna. La tresena Critica es tanben una reflexion sus la natura e la teleologia.
Existís d'un biais incontestable un « abans » e un « aprèp » Kant dins aqueles tres domenis. La reflexion kantiana foguèt presa en compte, dempuèi son elaboracion, per l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel), abans d'èsser perseguida pel nòu kantisme (Cassirer, etc.).
La Teoria de la coneissença[modificar | modificar la font]
Lo punt de despart de la reflexion elaborada dins la Critica de la rason pura es, de la declaracion meteissa de Kant, lo scepticisme empirista de Hume. Hume a, en efèit, construiguèt una critica radicala dels fondaments de la metafisica de Leibniz e de Wolff, que Kant ne foguèt un adèpte. « Dempuèi las temptativas de Locke e de Leibniz o pus exactament dempuèi la naissença de la metafisica - tan luènh que coneissèm son istòria – i aguèt pas cap d'eveniment qu'auriá pogut èsset pus decisiu concernent lo destin d'aquela sciéncia que l'ataca que David Hume contra aquela », diguèt encara dins los Prolegomèns a tota metafisica futura que voldrà se presentar coma sciéncia [5], òbra que visa a explicar d'un biais pus simple lo projècte de la primièra Critica.
Meteis lo títol d'aquel obratge explicita lo projècte kantian : i a, aprèp Hume, que refondar la metafisica sus de basas solidas, e de far d'aquela una sciéncia rigorosa, en imitant l'exemple de la revolucion coperniciana. Del meteis biais que Copernic mostrèt que la Tèrra virava a l'entorn del Solelh e pas lo contrari, Kant afirmèt que lo « centre » de la coneissença lo subjècte coneissent (l'òme o l'èsser rasonable), e pas una realitat exteriora per rapòrt a aquela seriam simplament passius. Es doncas pas mai l'objècte qu'obliga lo subjècte a se conformar a sas règlas, es lo subjècte que balha las seunas a l'objècte per lo conéisser [6]. Aquò a per consequéncia immediata que podèm pas conéisser la realitat en se (noümen), mas solament la realitat coma aquela nos apareis jos la forma d'un objècte, o fenomèn.
La critica kantiana es tanben una temptativa de despassar l'oposicion entre lo « dogmatisme », o l'idealisme, e lo « scepticisme », representat per l'empirisme d'Hume: « la metafisica es un camp batalhièr », atal diguèt dins la primièra Critica [7]. Segon Heidegger (Kant e lo problèma de la metafisica), Kant seriá estat lo primièr filosòf a se contentar pas de regetar la metafisica tradicionala, mas qu'auriá comprés son trabalh filosofic coma una refondacion de la metafisica.
Aquela refondacion es, dins lo meteis temps, assignacion de limits a l'entendement uman : Kant establiguèt una linha de partiment entre çò qu'es accessible a la rason umana e çò que la despassa, permetent atal de distinguir la sciéncia d'un costat, e çò que depend de la cresença d'un autre costat. Tot dire pretendent formular una vertat certana sus Dieu es atal qualificat de « dogmatic » : lo projècte meteis d'una teologia racionala, dins sa forma classica (que passa per exemple per las « pròvas de l'existéncia de Dieu ») es atal invalid. Recipròcament, tota profession d'ateïsme que se volriá apiejar sus la sciéncia per afirmar l'inexisténcia de Dieu es, ela tanben, renviada del costat de la simple cresença: totas aquelas questions, que concernisson las Idèas transcendentalas (Dieu, l'Arma e lo Monde), son fòra de portada de l'entendement uman. Es perqué Kant escriguèt, dins son prefaci de la Critica de la rason pura: « Deguèri doncas abolir lo saber per obtenir una plaça per la cresença ».
Limitar las pretensions de la rason : aquò es dins lo fons la solucion que vòl aportar Kant a la crisi de la metafisica. Aquela limitacion es possibla solament per una critica complèta de la rason per ela meteissa. I a qu'entreprendre una critica de la rason per la rason : vaquí lo sens vertadièr del títol Critica de la rason pura. Lo tèrme de critica renvia etimologicament al grèc krinein, que significava jutjar un procès (al sens juridic). La rason organizarà doncas un procès de las seunas pròprias pretensions, « dogmaticas », a conéisser d'objèctes situats per delà l’experiéncia, nomenats per Kant noümens (per contrast amb los fenomèns). Pasmens restrictiva, aquela tasca permet tanben, en limitant lo saber e en despartissent clarament lo camp del saber e aquel de la cresença, de metre en securitat totes los aquits del saber contra las atacas del scepticisme.
Filosofia practica[modificar | modificar la font]
La filosofia practica de Kant es expausada subretot dins los Fondaments de la metafisica de las mors e dins la Critica de la rason practica. Ven de las tèsis finalas de la Critica de la rason pura mas desvièt sensiblament las tèsis kantianas subretot en çò que concernís la foncion de la libertat dins la morala. Kant elabòra tanben, a costat d'aquela filosofia morala, una filosofia politica que li es ligada. Aquela es explicitat dins d'opusculs, que Cap a la patz perpetuala, que recomanda un federalisme cosmopolita per establir una patz vertadièra; l' Idèa d'una istòria universala d'un punt de vista cosmopolitic, que precisa las concepcions kantianas al subjècte del progrès del drech e de la morala dins l'Istòria, o encara de çò que Hegel nomenèt — en modificant l'apròcha — la Rason dins l'Istòria); o Que son las Luses?, un opuscula fòrça brèu que formula coma devisa de l'Aufklärung (las Luses) Sapere aude (« Ausar pensar per tu meteis »).
L’articulacion entre la filosofia teorica e la filosofia practica es la seguenta. Lo sol usatge legitim dels concèptes de la metafisica es un usatge dins lo quadre de la morala. Dins la Critica de la rason pura Kant faguèt solament qu'evocar aquela idèa sens li donar tota l'importància que merita. Comolèt aquel manca amb la Critica de la rason practica. Mas dins aquel obratge, mostrèt que lo dever moral es per esséncia sens condicion (es l'imperatiu categoric ja presentat dins Fondaments de la metafisica de las mors ) e qu’es impensable sens los concèptes de libertat, de Dieu e d'immoralitat de l’arma.
D'un biais general, se pòt dire qu'es d'una etica deontologica, que siá la lei morala, tala coma descobèrta per la rason pura, desvia brica de l'experiéncia empirica e s'impausa coma l'imperatiu categoric. Lo dever o obligacion morala per que la lei morala se presenta a nosautres, èssers rasonables finits, considèra doncas pas l'accion dins son encadenament empiric de causas e de consequéncias, mas l'accion en ela meteissa. Una illustracion dels enjòcs levats per l'apròcha de Kant es fornida pel debat amb Benjamin Constant al subjècte de la messòrga. Aquel darrièr critiquèt Kant per çò qu'interdisiá d'un cap absolut la messòrga, pasmens qu'aquò podèt aver de consequéncias importunas, çò que li valguèt una replica de Kant dins D'un pretendut drech de mentir per umanitat (1797). D'un biais significatiu, se Kant interdiguèt categoricament la messòrga, admetèt la legitimitat de la pena de mòrt, criticant las tèsis de Beccaria e l' « sensiblariá simpatizanta d'una umanitat afectada », e mai lo rasonament que fonda « l'illegitimitat de la pena de mòrt sul fach qu'es pas contenguda dins lo contracte social »: per aquel, « tot es pas mai que sofisme e plaidejament » [8].
L’accion morala segon Kant obeís a un imperatiu categoric (lo dever per lo dever), e pas a un imperatiu ipotetic (que siá dictat per la prudéncia, que visa lo bonaür, o per l'abiletat). Aquò significa que visa pas d’autras finalitats qu’ela meteissa. S'agís moralament solament per agir moralament e pas per recèrca d'un interès personal quin que siá. Un imperatiu categoric se distinguís d’un imperatiu ipotetic, per çò qu'aquel darrièr pòrta sus los mejans a utilizar per aténher una finalitat determinada.
Una accion libra es una accion que lo mobil que determina la volontat a agir es pas empiric: pòt èsser de seguir lo bonaür, o d'agir per vertut per çò qu'aquò nos fa urós, coma dins l'etica eudemonista d'Epicur [9]. I a que al contrari agir pas « conformament al dever », mas « per dever », es a dire que lo mobil de la volontat deu èsser la lei morala ela meteissa, qu'es necessariament universala e a priori [10].
La tresena Critica[modificar | modificar la font]
La tresena Critica', o Critica de la facultat de jutjar, visa a comblar l'abisme prigond entre l'usatge teoric de la rason, qu'es al fondament de la renaissença de la natura per l'entendement (Critica de la rason pura) e l'usatge practic de la rason que comanda tota accion morala (Critica de la rason practica). La facultat de jutjar es atal lo punt d'articulacion entre la rason teorica e la rason practica. Kant vòl atal acabar l'edifici de la metafisica que ne comencèt la refondacion amb la primièra Critica.
La primièra partida de la Critica de la facultat de jutjar es consacrada a una estetica (analisi del jutjament estetic), la segonda partida a una teleologia (analisi de la plaça de la natura). Es dins aquel obratge que Kant expausa coma distinguir entre jutjament determinant e jutjament pensadís. I a de fach tres problematicas principalas que semblan, a primièra vista, eterogenèas: d'una part lo jutjament de gost, reflexion que part d'una critica de l'estetica coma es concebuda per Baumgarten, que voliá far d'aquò una sciéncia racionala; d'autra part una reflexion suls èssers organizats o l'individualitat biologica; fin finala una interrogacion sus la finalitat o sistematicitat de la natura [11] Segon Alain Renaut, que repetís atal una tèsi d'Alfred Baümler de 1923, lo punt d'encontre entre la problematica de la belesa e dels èssers organizats, es la question de l'irritacional [11]. La brega del panteïsme (o del spinozisme), qu'opausa dempuèi 1875 Mendelssohn e Jacobi a l'entorn de las consequéncias del racionalisme de las Luses, forma lo fondament de la tresena Critica [11].
Lo jutjament estetic[modificar | modificar la font]
La finalitat de Kant es pas de prepausar de nòrmas del bèl, mas d'explicar perqué una causa es bèla, e en que consistís un jutjament de gost. Lo bèl seriá un produch del sens estetic. En aquel sens, çò qu'es bèl, es pas un objècte, mas sa representacion. Kant balha d'aquel las definicions seguentas:
- L'universalitat sens concèpte : « Es bèl çò qu'agrada universalament sens concèpte ». Lo bèl es un intermediari entre la sensibilitat e l'entendement : aquò es pas un concèpte definissable per nòstre sol entendement.
- Una finalitat sens fin : Lo bèl es pas l'util, i a doncas pas de fin exteriora. I a pr'amor una fin intèrna (armonia).
- Un plaser desinteressat : Lo bèl se confond pas amb l'plasent, que depend per sa part d'una percepcion estrictament personala : « Quand disi que lo vin de Canaires es plasent, sofrís volontièr qu'òm me repotegue e qu'òm me rapèle que devi dire solament qu'es plasent per ieu. » al contrari que per l'exemple d'un jutjament sus la belesa d'una causa, expliquèt : « jutgi pas solament per ieu, mas per tot lo monde, e parli de la belesa coma se foguèsse una qualitat de las causas »[12] Si lo bèl balha plaser e satisfaccion, es d'un biais desinteressat.
Kant distinguís dos tipes de bèl : la belesa libra e la belesa aderenta.
- Lo sublime : Per Kant, le sublime se distinguís del bèl en çò que despassa nòstre entendement.
« L'art vòl pas la representacion d'una bèla causa mas la bèla representacion d'una causa. » (Critica de la facultat de jutjar). Se vei aquí la plaça qu'ocupa per Kant la facultat de jutjar, e l'interpretacion de l'estetisme se fa per una apreciacion variabla d'un individú a l'autre.
Lo jutjament teleologic[modificar | modificar la font]
La teleologia es l'estudi de las causas finalas (del grèc ancian telos, finalitat, e logos, discors, rason). Segon l'optica teleologica, l’umanitat va cap a un punt de perfeccion.
Dins sos Opusculs sus l'istòria, Kant emetèt l'ipotèsi d'un sistèma teleologic de la natura permetent lo progrès istoric de l'umanitat. Lo presenta doncas pas coma certan, mas solament coma ideal regulator. Es lo famós "coma se" de Kant (als ob) : la renaissença de las finalitats darrièras de l'umanitat escapa a l'experiéncia, mas aquò empacha pas de postular dins la practica l'idèa del progrès a de finalitats moralas. Es aquel meteis avantatge practic que per Kant fa de Dieu una idèa "utila".
Posteritat[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Kant se vei dins la majora partida de la filosofia continentala:
- l'idealisme alemand (Fichte, Schelling, Hegel)
- lo nòu kantisme (Escòla de Marborg : Cohen, Natorp, Cassirer ; Escòla de Bade : Windelband, Rickert)
- l'èra del sospèit (Schopenhauer, Kierkegaard, Marx, Nietzsche)
- la fenomenologia, l'existencialisme e l'ermeneutica (Dilthey, Husserl, Jaspers, Heidegger, Sartre, Levinas, Merleau-Ponty, Ricœur)
- la filosofia politica contemporanèa (Habermas, Rawls, Apel, Arendt, Alain Renaut, Luc Ferry)
- la filosofia pòstmodèrna (Foucault e la nocion de modernitat, Deleuze e son concèpte d'empirisme transcendental, Lacan e lo raprochament Kant/Sade).
Nòtas[modificar | modificar la font]
Fonts per la biografia[modificar | modificar la font]
La melhora font d'informacion concernent la biografia de Kant es sa correspondéncia, 2(da) partida del t. XI de l’edi. Rosenkranz e Schubert de las òbras de Kant, Kuno Fischer, Geschischte der n. Philosophie, t. III. .
Se dispausa tanben de las òbras de sos amics Hasse, Borowski, Wasianski e Jackmanu
La Grande Encyclopédie, inventaire raisonné des sciences, des lettres, et des arts.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Entre autras afirmacions, vejatz Prolegomèns a totes metafisica futura..., 1èra partida : "Perque, de çò que balhèt ieu la meuna teoria lo nom d’idealisme transcendental, pòt pas autorizar degun a lo confondre amb l’idealisme empiric de Descartes [...], o amb l’idealisme mistic e fanatic de Berkeley." Se pòt encara, dins un biais particular, considerar que Kant a res d'un idealista al sens comun, coma o afirma el meteis : "Puèi avoï mentretant que i a fora de nosautres de còrs, es de dire causas que, pr'amor son absoludament pas conegudas de nosautres dins çò que pòdon èsser en elas meteissas, son pasmens conegudas per las representacions que nos procura lor accion sus la nòstre sensibilitat, e a que balham lo nom de còrs, mot qu'indica per consequent que lo fenomèn d'aquel objècte de nosautres pas conegut mas pasmens real. Que nomenem aquò idealisme ! Aquò es tot juste lo contrari", ibidem.
- ↑ Vejatz sus aquel subjècte las doas primièras partidas dels Prolegomèns a tota metafisica futura... que tractan de la matematica e de la fisica puras, es a dire a priori.
- ↑ Nota de la Critica de la Rason pura, « L'ideal de la rason pura », 2(da) seccion: « De l'ideal transcendental », A575/B603.
- ↑ Histoire de la vie et de la philosophie de Kant (Amand Saintes), pp 22-23.
- ↑ Prefaci als Prolegomèns a tota metafisica futura.
- ↑ Critica de la rason pura, prefaci de la segonda edicion, III, 12
- ↑ Prefaci de la primièra edicion de la Critica de la rason pura
- ↑ Citacion de la Doctrina del drech, VI, 335, in Metafisica de las mors
- ↑ Cf. critica de l'epicurisme al capítol I de la Critica de la rason practica
- ↑ Capítol III de la Critica de la rason practica, « Dels mobils de la rason pura practica »
- ↑ 11,0, 11,1 et 11,2 Introduccion a la Critica de la facultat de jutjar (1995), per Alain Renaut.
- ↑ Critica de la facultat de jutjar, Cap. 7
>
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- L'unic fondament possible d'una demonstracion de l'existéncia de Dieu (1763).
- Ensag per introduire en filosofia lo concèpte de grandor negativa (1763).
- Sòmis d'un visionari explicats per de sòmis metafisics (1766).
- De las diferentas raças umanas (1775).
- Critica de la rason pura (1781 ; 2a 1787)
- Prolegomèns per tota metafisica futura(1783).
- Idèa d'una istòria universala d'un vejaire cosmopolitic (1784).
- Responsa a la question : « que son las Luces ? » (1784).
- Fondacion de la metafisica de las mòrs (1785).
- Qu'es que s'orientar dans la pensada? (1786).
- Critica de la rason practica (1788).
- Critica de la facultat de jutjar (1790).
- Sul misticisme e los mejans d'i remediar (1790).
- Sus l'escaç de tota tentativa filosofica en matèria de teodicèa (1791).
- Quines progreses efectius compliguèt la metafisica dempuèi l'epòca de Leibniz e de Wolff ? (1791).
- Sul mal radical (1792).
- La religion dins las limitas de la simpla rason (1793)
- Sul luòc commun: aquò es bon en teoria, mas val pas res en practica (1793).
- La Fin de totas causas (1794).
- Projècte de patz perpetuala (1795).
- La Metafisica de las mòrs (1796-1797)
- Sus un pretendut drech de mentir per umanitat (1797).
- Conflicte de las facultats (1798).
- Antropologia d'un vejaire pragmatic]] (1798).
- Logica (publiée en 1800).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- (en) Scruton, Roger. Kant: a Very Short Introduction. Oxford University Press, 2001. ISBN 0-19-280199-6 (provides a brief account of his life, and a lucid introduction to the three major critiques)
- (en) Broad, C. D. Kant: an Introduction. Cambridge University Press, 1978. ISBN 0-521-21755-5, ISBN 0-521-29265-4
- (en) Gardner, Sebastian. Kant and the Critique of Pure Reason. Routledge, 1999. ISBN 0-415-11909-X
- (en) Martin, Gottfried. Kant's Metaphysics and Theory of Science. Greenwood Press, 1955 ISBN 978-0-8371-7154-8 (elucidates Kant's most fundamental concepts in their historical context)
- (en) Perez, Daniel Omar. Kant e o problema da significação. Curitiba: Editora Champagnat, 2008. ISBN 978-85-7292-187-9 (Portuguese)
- (en) Palmquist, Stephen. Kant's System of Perspectives: an architectonic interpretation of the Critical philosophy. Lanham, MD: University Press of America, 1993. ISBN 0-8191-8927-8 (for availability see link)
- (en) Seung, T. K. 2007. Kant: a Guide for the Perplexed. London: Continuum. ISBN 0-8264-8580-4
- (en) Uleman, Jennifer. An Introduction to Kant's Moral Philosophy. Cambridge University Press, 2010. ISBN 978-0-521-13644-0
- (en) Satyananda Giri. Kant. Durham, CT: Strategic Publishing Group, 2010. ISBN 978-1-60911-686-6
- (en) White, Mark D. Kantian Ethics and Economics: Autonomy, Dignity, and Character. Stanford University Press, 2011. ISBN 978-0-8047-6894-8. (Reviewed in The Montreal Review)
- (en) Braver, Lee. A Thing of This World: a History of Continental Anti-Realism. Northwestern University Press: 2007. ISBN 978-0-8101-2380-9 (This study covers Kant and his contribution to the history of Continental Anti-Realism)
- (en) Caygill, Howard. A Kant Dictionary. Oxford, UK; Cambridge, Mass., US: Blackwell Reference, 1995. ISBN 0-631-17534-2, ISBN 0-631-17535-0
- (en) Derrida, Jacques. Mochlos; or, The Conflict of the Faculties. Columbia University, 1980.
- (en) Mosser, Kurt. Necessity and Possibility; The Logical Strategy of Kant's Critique of Pure Reason. Catholic University of America Press, 2008. ISBN 978-0-8132-1532-7
- (en) Perez, D. O. . Os significados dos conceitos de hospitalidade em Kant e a problemática do estrangeiro. Revista Philosophica (Chile), v. 31, p. 43-53, 2007. Também em Konvergencias, 2007, nro. 15. UCV.cl, Konvergencias.net
- (en) Perez, D. O. A loucura como questão semântica:uma interpretação kantiana. Trans/Form/Ação, São Paulo, 32(1): 95-117, 2009. Scielo.br
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- libre audio: Kant, Pour la Paix perpétuelle
- Audiolivre : Critique de la raison pure, préfaces et introduction20px
- Pages du site agora sur Kant
- Textes kantiens en allemand et en français sur Vox Philosophiae
- Kant's Critique of Metaphysics`` dans le Stanford Encyclopedia of Philosophy
- Philopsis, Textes inédits sur la philosophie kantienne
- Kant, Critique de la raison pure, commentaire de l’Analytique transcendantale, Pierre Lachièze-Rey
- L'assise de l'ontologie critique. Commentaire de l’Esthétique transcendantale, François-Xavier Chenet
- La métaphysique de la métaphysique, François-Xavier Chenet
- La philosophie pratique de Kant.(Cours), François-Xavier Chenet
- 1000 articles fondamentals
- Ortografia de verificar
- Bendèl de mantenença sens paramètre data/Lista completa
- Categoria Commons amb ligam local identic sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Naissença en Prússia Orientala
- Escrivan alemand
- Filosòf
- Filosòf alemand
- Filosofia
- Teorician del drech
- Metafisician
- Estetician
- Acadèmia de Berlin
- Sègle de las luses
- Naissença en 1724
- Decès en 1804
- Paginas utilizant de ligams magics ISBN


c: text/html

text:
Nicolas Grimal
Nicolas Grimal (Liborna, lo 13 de noveme de 1948) qu'ei un egiptològ francés vadut en Occitània, hilh deu professor de letras classicas Pierre Grimal.
Agregat de letras classicas en 1971, doctor d'estat en 1984, qu'ei professor d'egiptologia a la Sorbona desempuish 1984. Enter 1989 e 1999 qu'ei estat director de l'Institut Français d'Archéologie Orientale au Caire e desempuish 1990 director deu Centre franco-égyptien d'étude des temples de Karnak.
Qu'ei titular de la cadièra d'egiptologia au Collègi de França desempuish 2000.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Radioactivitat
La radioactivitat es un fenomèn fisic que presentan lei nuclèus atòmics inestables qu'emeton espontanèament de radiacions capablas de penetrar dins los còrses opacs, d'ionizar l'èr, d'impressionar de placas fotograficas e d'excitar la fluorescéncia de divèrsei substàncias.
Las radiacions emesas per lei substàncias radioactivas son classificadas inicialament segon lor poder de penetracion, amb los noms de radiacions alfa, de radiacions beta e de radiacions gamma (de mens a mai penetranta).
La radioactivitat naturala es lo procediment d'emission espontanèa de radiacions per de nuclèus atomics inestables que se transforman en d'autrei nuclèus. La radioactivitat artificiala es lo procediment de desintegracion de plusors nuclèus atomics quand son bombardats per de neutrons o per d'autrei particulas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Fònts de radioactivitat
- 3 Tipes diferents de radioactivitat
- 3.1 Fenomèns caracterizats una emission de nucleïds
- 3.2 Fenomèns de radioactivitat B
- 3.3 Transicions entre estats d'energia
- 3.4 Radioactivitat Y
- 4 Desintegracion e descreissença radioactiva
- 5 Ligams intèrns
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La radioactivitat foguèt descubèrta en 1896 per Henri Becquerel (1852-1908) durant sei trabalhs sus la fosforescéncia. Lei materiaus fosforescents son caracterizats per l'emission d'una lutz dins la sorniera après exposicion a la lutz e Becquerel pensava que la lusor producha dins de tubes catodics expausats ai rais X èra liada a son camp de recèrca. Son experiéncia consistiá de plaçar una placa fotografica embalada de papier negre en contacte de materiaus fosforescents. Totei lei resultats foguèron negatius levat de saus d'urani. Dins aqueu cas, la placa fotografica èra impressionada a travèrs dau papier negre. Pasmens, d'experiéncias novèlas mostrèron que lei saus d'urani avián pas besonh d'èstre expausats a la lutz per marcar la placa e que d'autreis elements compausats d'urani donava de resultats similars. La natura dau raionament emés per lei mineraus uranics èra donc diferenta de la fosforéncia e pròche dau raionament X descubèrt en 1895 per lo fisician alemand Wilhelm Röntgen (1845-1923).
La descubèrta d'aqueu raionament entraïnèt d'estudis novèlas per Becquerel, Pierre Curie (1859-1906), Marie Curie (1867-1934) e Ernest Rutherford (1871-1937). Aquò mostrèt que lei raionaments uranics èran pus complèxs que lo raionament X. Tres compausants principaus foguèron identifics e dichs a, B e Y. D'experiéncias suplementàrias permetèron de descubrir que lei particulas a avián una carga positiva, lei particulas B avián una carga negativa e lei particulas Y una carga neutra[1]. Puei, se descurbiguèt que lei particulas a èran de nuclèus d'èli 4 e lei particulas B d'electrons. Enfin, en parralèl de l'estudi dei raionaments, lo nombre de mineraus radioactius coneguts aumentèt pauc a pauc.
Lei perilhs de la radioactivitat foguèron pas descubèrts immediatament en causa dei quantitats limitats de produchs fòrtament radioactius disponibles au començament dau sègle XX. Au contrari, maugrat l'oposicion de certanei scientifics coma Marie Curie, lo radi e leis elements radioactius se veguèron dotats de qualitats terapeuticas per certanei mètges. La descubèrta de l'efèct mutagèn de la radioactivitat en 1927 per Hermann Joseph Muller (1890-1967) e un nombre grand de decès causat per la radioactivitat dins leis annadas 1930 entraïnèron la disparicion d'aquela mòda.
Fònts de radioactivitat[modificar | modificar la font]
Se parla de « radioactivitat naturala » per designar lei fònts radioactivas non produchas per leis activitats umanas coma aquelei causadas per lo gas radon o lo raionament cosmic. Au contrari, se parla de « radioactivitat artificiala » per designar lei fònts radioactivas produchas per leis activitats umanas coma la realizacion d'examens medicaus, la sintèsi d'elements radioactius pesants sintetics o la concentracion artificiala de matèria radioactiva. En revènge, quin fònt que sigue, se tracta dau meme fenomèn fisic.
Fònts naturalas[modificar | modificar la font]
La fònt principala de radioactivitat naturala es representada per lei radioisotòps ja presents dins la natura e producha durant leis explosions de supernovas o per degradacion d'elements radioactius pus pesants. Per exemple, un tròç de granit tèn una fraccion infima d'urani que va se transformar en radon radioactiu. Pasmens, leis isotòps radioactius naturalament presents dins l'environament (urani, tori...) son generalament lei pus estables car se non, aurián ja disparegut. L'activitat radioactiva naturala de la crosta terrèstra es donc fòrça febla e evoluciona localament segon lei ròcas de superficia.
La segonda fònt de radioactivitat naturala es aquela deis elements presents dins leis organismes vivents. Per exemple, lo còrs uman tèn una radioactivitat naturala causada per leis isotòps de carbòni 14 e de potassi 40. Lei vias d'intrada principalas d'aqueleis isotòps dins l'organisme son la respiracion e l'alimentacion.
Enfin, la darriera fònt de radioactivitat naturala es aquela formada per lei raionaments cosmics. Aqueu raionament pòu agantar dirèctament la superficia terrèstra. Pasmens, la preséncia de l'atmosfèra terrèstra entraïna puslèu son absorpcion per lei gas atmosfèrics e l'emission d'una radioactivitat secondària. Aqueu fenomèn explica la preséncia d'isotòps d'estabilitat intermediària dins l'atmosfèra terrèstra coma lo carbòni 14 o l'idrogèn 3.
Aquela radioactivitat naturala representa aperaquí 77% de la dòsi recepuda cada annada per un èstre uman[2].
Fònts artificialas[modificar | modificar la font]
L'activitat umana representa 23% de la dòsi annuala recepuda per un èstre uman. La màger part es compausada per la radioactivitat producha per lei tecnicas d'imatjariá medicala. Lo rèsta es compausada per leis activitats militaras (assais nuclears ancians...), industrialas (energia nucleara civila, sector minièr especialament aqueu de carbon...) e scientificas (accelerators de particulas...).
Se fau notar que l'imatjariá medicala per rais X es la fònt principala de rais ionizants d'origina umana. Pasmens, es pas comptada coma dòsi de radioactivitat car l'origina dau raionament X es diferenta.
Tipes diferents de radioactivitat[modificar | modificar la font]
Fenomèns caracterizats una emission de nucleïds[modificar | modificar la font]
Radioactivitat a[modificar | modificar la font]
La radioactivitat a es causada per l'emission de nuclèus d'èli formats de dos protons e de dos neutrons. Lo nuclèu atomic qu'emet la particula a se transforma en un nuclèu novèu que tèn un nombre de massa demenit de 4 e un numerò atomic demenit de 2 :
- .
Una particula a a generalament una energia cinetica febla a respèct de sa massa e sa velocitats es fòrça inferiora a aquela de la lutz. Sa fòrça de penetracion, ja fòrça limitada per sa carga auta, es donc fòrça febla (quauquei centimètres dins l'èr).
Emission de protons[modificar | modificar la font]
L'emission de protons es un fenomèn de radioactivitat rar que pòu s'observar per un nuclèu pesuc o après una desintegracion B per desexcitar de nivèus d'energia auts. Foguèt descubèrta en 1969 e 25 isotòps son coneguts per presentar aquela proprietat. En 2002, se descurbiguèt tanben l'existéncia d'emission dobla de protons.
Emission de neutrons[modificar | modificar la font]
L'emission de neutrons es un fenomèn radioactiu que caracteriza la reaccion d'un isotòp non estable que va perdre un neutron mai gardar son numerò atomic. Aqueu tipe d'emission es frequent per lei reaccions de fission nuclera e present sus certanei reaccions de fusion. Es la basa dei reaccions en cadena.
Radioactivitat de clusters[modificar | modificar la font]
La radioactivitat de clusters es un tipe rar de fenomèn radioactiu caracterizat per l'emission d'un nuclèu pus important qu'una particula a. S'observa per d'isotòps pesucs e es un tipe de radioactivitat totjorn menor qu'acompanha un fenomèn majoritari de radioactivitat a. Per exemple, es lo cas d'un nuclèu de radi 221 que pòu de còps emetre un nuclèu de carbòni 14.
Fenomèns de radioactivitat B[modificar | modificar la font]
Radioactivitat B- e B+[modificar | modificar la font]
La radioactivitat B èra a l'origina un tipe de desintegracion radioactiva caracterizada per l'emission d'una particula B, formada per un electron o un positron, e d'un neutrino o d'un antineutrino. Se la particula emesa èra un electron, se parla de desintegracion B-. Dins lo cas contrari, se parla de desintegracion B+. Per exemple, dins lo cas d'una emission B d'un nuclèu d'idrogèn 3 que va se transformar en èli 3 :
L'emission d'electrons o de positrons pòu tanben èstre dobla. Se parla alora d'emission B dobla.
Captura d'electron[modificar | modificar la font]
La desintegracion B se pòu generalizar au fenomèn de captura d'electron que va entraïnar la transformacion d'un proton en neutron e l'emission d'un neutrino segon la relacion seguenta :
Un mòde pus rar es la captura dobla d'electrons que sei consequéncias son similaras. Per exemple :
Desintegracion B liada[modificar | modificar la font]
La desintegracion B liada es un tipe rar de radioactivitat que pòu se debanar per d'atòms fòrça ionizats. La desintegracion B- va cambiar un neutron en proton e emetre un electron e un antineutrino. Pasmens, l'electron es capturat per leis orbitalas K, L o M de l'atòm e solament l'antineutrino es emes.
Transicions entre estats d'energia[modificar | modificar la font]
Transicion isomerica[modificar | modificar la font]
Una transicion isomerica es un mòde de radioactivitat rar permetent a un isomèr nuclear de liberar d'energia sensa subir de transmutacions. Lei nucleons son reorganizats au sen dau nuclèu atomic dins una configuracion d'energia mens importanta. Aquela transicion es acompanhada per una emission de rais Y e la natura quimica de l'atòm cambia pas.
Conversion intèrna[modificar | modificar la font]
La conversion intèrna es tanben un mòde de radioactivitat relativament rar. Un electron va captar l'energia d'excitacion d'un nuclèu atomic e èstre expulsat. Pasmens, lo fenomèn es totalament diferent d'una desintegracion de tipe B car l'electron es expulsat segon de nivèus d'energia ben definits e sensa emission d'un antineutrino. De mai, la natura quimica de l'atòm cambia pas.
Radioactivitat Y[modificar | modificar la font]
La radioactivitat Y es una emission d'energia sota la forma de rais electromagnetics durant un fenomèn de radioactivitat. Per de rasons istoricas, es considerada coma un tipe de radioactivitat especiau. L'emission Y e lo fenomèn de radioactivitat a son origina son generalament simultanèus.
Desintegracion e descreissença radioactiva[modificar | modificar la font]
Quin instant donat que sigue, un isotòp radioactiu quin que sigue a una probabilitat de desintegracion egala a un autre isotòp radioactiu identic. De mai, aquela desintegracion despend pas dei condicions fisicas e quimicas de l'environament de l'isotòp. Ansin, lo mecanisme de desintegracion es considerat aleatòri e sègue una lèi estatistica.
Ansin, per un nombre N(t) de radionucleïds d'un tipe donat presents dins una mòstra a un instant t quin que sigue, lo nombre de desintegracions dN durant un periòde dt despend donc solament dau nombre de radionucleïds, de la durada de mesura e d'un constanta de desintegracion nucleara λ caracteristica de l'element considerat :
Se lo nombre iniciau de radionucleïds es conegut, es donc una lèi de descreissença exponenciala de la forma :
Una caracteristica majora de l'element es sa constanta de mièja-vida t1/2 definit per lo periòde necessari per veire lo nombre de radionucleïds es devesit per dos:
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En fach, leis emissions Y son compausats d'un raionament electromagnetic e non de particulas tant massivas que lei particulas a (nuclèu d'èli) e B (electron).
- ↑ (fr) A propos de quelques objections fréquentes sur le nucléaire civil [1]


text:
Samorai
Samorai (侍 Samurai o 武士Bushi) es un mot japonés que designa un membre de la classa guerrièra que dirigissiá lo Japon feudal pendent prèp de 700 ans.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 3 L'educacion del jove Samorai
- 4 Diferents tipes de samorai
- 5 Las armas
- 6 Qualques samorais celèbres
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme « Samorai », mencionat pel primièr còp dins un tèxte del sègle X, ven del verbe "saburau" que significa « servir ». L'apellacion es fòrça utilizada dins lo sens actual dempuèi lo commençament del periòd Edo, vèrs 1600. Avant, se designavan los guerrièrs puslèu pels tèrmes mono no fu (fins al sègle VIII), puèi bushi (武士), que pòt l'un o l'autre se traduire per « òme d'armas ». A partir del periòde Edo, los tèrmes Bushi e Samouraï son pas exactament sinonimes, existís una diferéncia prima.
A vegadas se trapa tanben lo tèrme buke : designa la noblesa militària ligada al bakufu (govèrn militar), per oposicion als kuge, la noblesa de cort ligada a l'emperaire. Los buke apareguèron pendent l'edat Kamakura (1185–1333)
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
La classa dels guerrièrs professionals del Japon, constituida d'arquièrs montats sus de garanhons, trapa la seuna origina dins la volontat de l'emperaire Katsumi de conquerir de tèrras dels Aïnos a la fin del periòde Nara.
Fins alara, Japon dispausava d'una armada de conscripcion, inspirada del modèle chinés. Los òmes edats de vint a trente ans èran conscrits, repartits en tant gunki (còps de milla soldats e oficièrs) qu'i aviá de províncias e ligadas al servici du kokushi (governaire de la província).
Aquel sistèma se revelèt totalament ineficaç per lutar contra los « barbars » Aïnos, cavalièrs aisits. L'emperaire decidiguèt en 792 de lo dissòlvre per establir un sistèma nòu nomenat kondeisei. Lo Kondesei avia l'avantatge de mermar lo pes del servici militar pels païsans (que portavan l'Economia) perqu'èra constituit de joves cavalièrs arquièrs eissits de mitan mai aisits. Aquela milícia, formada de 3 964 òmes, comencèt a decinat al sègle X[1], mas se pòt pas afirmar que sia a l'origina dels primièrs samorais, apareguts a aquela epòca.
Mitsuo Kure, dins lo seu libre Samouraïs (p. 7), cita mai d'unas autras originas possiblas pels samorais:
- los kugutsu, de nomadas que percorrián Japon en vivent d'espectaclas de mariòtas e d'acrobacias, tanben reputats grands cavalièrs arquièrs. Es pasmens impossible de dire s'utilizavan de grands arcs.
- los contactes amb los Emishi, pendent los combats contre eles, mas tanben pendent d'activitats comercialas o los emplegants coma mercenaris per aparar Kyūshū de las tentativas d'invasion coreanas o chinesas, avián podut inspirar a la cort imperiala de Kyoto l'idèa de crear una cavalariá, fins ara totalament absenta de l'istòria militara del Japon.
Enfin, Mitsuo Kure enoncia une darrièra ipotèsi segon que los samorais serián a l'origina dels gardiás del palais imperial al començament del sègle X, se basant suls primièrs documents mencionant lo mot samurai (o puslèu saburai, « en servici », que se desformèt en samorai). Se rebuta rapidament aquela ipotèsi, explicant que los melhors abaliments de cavals se trapavan pel Kantō e lo Tōhoku e que las armaduras o-yoroi foguèron fabregada sul camp de batalha e desenhadas dins la patz de la còrt, aquela ipotèsi es al contrari la sola origina citada per Stephen Turnbull dins The Samurai Sourcebook (Stephen Turnbull)|Samurai Sourcebook (p. 8).
Turnbull indica que passèron rapidament del servici imperial a aquel dels rics proprietaris terrenals de las províncias, que deuriánt luchar contra los emishi, los bandits e los proprietaris terrenals rivals. Precisa atal qu'aqueles primièrs clans de samorais descendavan d'originas modèstas, mas se plaçavan jol capitenajat de descendents de linhadas impérialas minoras, que s'anèron cercar fortuna dins las contradas salvatges. Los dos mai poderoses clans de samorais de la fin de l'edat Heian, los clans Taira e Minamoto, venon d'aquela tradicion, descendent respectivament dels emperaires Kammu e Seiwa.
L'edat Heian[modificar | modificar la font]
Se l'edat Heian es per la cort imperiala un periòde de patz e de prosperitat, las províncias, al contrari, èran tocats per de revòltas païsanas pr'amor d'impòst pesucs, reprimdas pels kokushi (governaires de províncias nomenats pel gouvèrn imperial). Los petits païsans se placèron jos la proteccion de poderoses familhas de proprietaris terrenals, que d'aquel fach s'enriquissián e venguèron lèu capable de recrutar d'armadas privadas, constituidas de guerrièrs professionals, mas tanben de simples civils (païsans, artesans, ciutadans).
Aquelas armadas donavan una certa poténcia e una independéncia grandissenta a aqueles proprietaris terrenals, rics, mas descridats per l'aristocracia de Kyōto, e lor permetavan de defendre la lors tèrras contra de menaças divèrsas, mas tanben de s'espandir als despens de lors vesins. E mai, d'uns tentavan de se desengatgar de la tutèla del govèrn central, çò que provoquèt de revòltas que participèron qualques primièrs govèrns samorais.
Premièras rebellions[modificar | modificar la font]
En 935, Taira no Masakado, governaire de la província de Shimosa, tuèt lo seu oncle Kunika e liguèt fòrça guerrièrs, ganhant atal lo contraròtle de gaireben tot lo Kantō e s'autoproclamèt emperaire en 939. Lo meteis an, sus las còstas de la mar interiora, Fujiwara no Sumitomo rassemblèt de wakō (pirats) e se revoltèt tanben.
Foguèt aisit pel govèrn de rebutar aquelas primièras revòltes samorais, se contentant d'empleguèt d'autres clans per luchar contra las primièras.
En 1028, Taira no Tadatsune se revoltèt tanben e prenguèt lo contraròtle du Kantō. La cort tardèt alara de reagir, segon Louis Frédéric [2], « las fòrças imperialas [èran] tròp flacas per intervenir eficiacement contra el. » A la fin de quatre meses, pasmens, la cort envièt contra Taira no Naokata, que foguèt vincut. En 1031, Minamoto no Yorinobu se jonhèt a la fòrças de pacificacion imperiala, obliguèt Tadatsune a se rendre, e prenguèt lo contraròtle del Kantō.
Aprèp, las familhas dels samorais mai influentas, coma los Taira e los Minamoto, foguèron apeladas a la cort per assegurar la securitat de l'emperaire e de l'aristocracia, amb que faguèron pauc apauc de ligams, pasmens que gardant un estatut fòrça bas. Los jōkō, entre autre, s'acompanhavan de gardias del còrs samouraïs a demòra dins lo seu palais, los hokumen no bushi (çò que se pòt traduire per « samorais del costat nòrd ».)
Guèrras dins lo nòrd d'Honshū[modificar | modificar la font]
Dins las províncias del Tōhoku, la partida nòrd de l'illa d'Honshū, mai recentament colonizada e luènh de la capitala, de senhors ensagèron d'escapar a l'influéncia de la cort. En 1051, Abe no Yoritoki se levèt e la província de Mutsu foguèt tocada pels afrontaments de la guèrra de Zenkunen, que durèt en realitat fins a 1062, lo general de las fòrças imperialas, Minamoto no Yoriyoshi (filh de Yorinobu) avent fach apèl al clan Kiyohara de la província de Dewa. La cort atribuèt los bens del clan Abe a aquelas darnièrs, e quand en 1083 Minamoto no Yoshiie, filh de Yoriyoshi, foguèt nomenat jutge dins una querèla intèrne dels Kiyohara, ne profeitèt per los destruire al cors de çò que se nomena la guèrra de Gosannen. Estimant qu'aviá agit per de rasons personalas, la cort refusèt de li atribuir una recompensa e deguèt levar de parcèlas sul seu domèni per pagar los seus òmes. Segon Mitsuo Kure (Samouraïs, p. 14), aquel acte lo faguèt fòrça popular e fòrça familhas de samorais venguèron al seu servici.
Intrigas a la cort[modificar | modificar la font]
Aquelas primièras rebellions samorais, accions isoladas e menadas luènh de la cort aguèron finfinala pauc d'impacte dins la constitucion del poder de la fin del sègle XII. Al contrari, los clans de samorais presents a la cort profeitèron de la lucha de poder entre l'emperaire Go-Shirakawa e l'Empaire retirat Sutoku en 1156. Aprèp la dicha rebellion d'Hōgen, l'influéncia dels regents Fujiwara mermèt fòrça e los clans Taira e Minamoto capitèron a ganhar de posicions importantas a la cort.
En 1159, quand Minamoto no Yoshitomo e Fujiwara no Nobuyori tentèron un còp d'Estat conegut jol nom de rebellion d'Heiji, Taira no Kiyomori matèt los Minamoto, massacrant una bona partida del clan e comencèt una pujada que lo menèt en 1167 fins a èsser dajō-daijin, primièr ministre.
Pasmens, en 1180 comencèt la guèrra de Gempei, una guèrra de succession al tròn imperial, los Minamoto reconstituits sostant un candidat diferent d'aquel dels Taira. A la fin dels cinq ans de guèrra, los Taira foguèron fin finala eliminats e Minamoto no Yoritomo installèt lo primièr bakufu, avant d'èsser nomenat shogun en 1192. Pel primièr còp, Japon èra dirigit per de samorais, e lo demorèt fins a 1868.
L'aveniment dels Tokugawa[modificar | modificar la font]
Amb la pacificacion del periòde Edo, la foncion combatanta dels guerrièrs mermèt e aqueles venguèron de foncionaris. Daissèron lo costat guerrièr per las ceremonias, e començar a s'interessar als arts (subretot l'escritura). Pasmens, benlèu per tornar a las valors, de règlas fòrça estrictas foguèron codificadas, jol nom de Bushidō (viá del guerrièr). Le suicidi ritual del seppuku — atal conegut jol nom d'Hara-Kiri (literalament "dubrir lo ventre" ) — deuriá èsser interdit a qualques periòdes pel shogun (senhor militari de Japon). En efècte, per salvegardar son onor, un samorai deviá se far seppuku se passava malaür al seu mèstre, a la seuna familha, o simplament s'aviá fach una pèca grava, lo seu senhor podava li comandar a quin que siá moment lo seppuku s'estimava pas èsser satisfach. Aquel rite provocava a vegada de damatges dins los rengs dels samorais.
L'educacion del jove Samorai[modificar | modificar la font]
Dins la tradicion, lo filh de Samorai èra somés a una disciplina fòrça estricta. Lo temps de las amanhagadas maternalas èra dolorosament cort. Quitament avant d'aver vestit la seunas primièras bragas, èra privat tant que possible des contactes afectuoses e quitament foguèt ensenhat a rebutar totes aqueles tipes sentiments de l'enfança. Tot plasir osiós èran mesurat pel mens e lo benaise quitament enebit, levat en cas de malautiá. Atal, dempuèi lo moment que sabèt parlar, foguèt enjonch de considerar lo dever coma lo sol guide de la seuna existéncia, lo contraròtle de se coma la primièra règla de conducha, lo sofriment e la mòrt coma dels accidents sens importança de punch de vista individual.
Aquela educacion austèra s'acompanhava d'imperatius fòça mai constenhents, destinats a deselopar una impassibilitat totala que l'enfant ne deviá jamai quitar, levat dins l'intimitat de l'ostal. Los gojats èran abituats a la vista del sang essent forçats a assistir a d'execucions. Devián pas manifestar cap d'emocion. De retorn a l'ostal, èran obligats a manjar de ris colorat de roge sang amb un jus de prunas salat, per rebutar tot sentiment d'oror secret. D'esprovas encora mai peniblas podavan èsser impausada, quitamenent als dròlles fòrça joves. Per exemple, los obligavan a anar sols, a mièjanuèch, sul luòcs del supplici, e a tornar lo cap d'un dels condamnats per pròba de lor coratge. En efècte, la paur dels mòrts èra jutjada tant mespresable d'aquela dels vivents per un samorai. Lo jove samorai deviá aprene a s'aparar contra totas las paurs. Dins totas aquelas esprovas, la mai perfecha mestresa de se èra exigida. Cap de fanfaronada seriá estat tolrada amb mai d'indulgéncia que lo mendre signe de coardiá.
Grandissent, l'enfant deviá se satisfar, coma distraccions, d'aqueles exercicis fisics que, aviadament e pel rèsta dels jorns, preparant lo samorai a la guèrra: Kenjutsu, jujutsu, Bajutsu, Kyujutsu respectivament art del sabre, lucha, equitacion, tir a l'arc. Se causissèt per el de companhons d'entre los filhs dels domestics, mai edats qu'el e triats per lor abiletat dins l'exercici dels arts marcials. Los seus repais, pasmens qu'abondants, n'èran pas fòrça rafinats, los seus vestits leugièrs e rudimentàris, levat per las grandas ceremonias. Quand estudiava, en ivern, se se passava qu'aviá freg als mans que pòsca pas mai se servir del seu pincèl, se li ordonava de se banhar dins l'aiga glaçada per restablir la circulacion. Se lo gèl agrepissiá los pès, se l'obligava a corrir dins la nèu. Mai rigorós encara èra l'entraïnament militar: l'enfant aprengava de bona ora que la pichona espasa de cencha èra pas una joguina.
Per l'education religiosa de jove samorai, aprengava a venerar los dieus ancians e los esperits dels seus anjòls. Èra iniciat a la fe e a la filosofia bodicas e li èra ensenhat l'etica chinesa. Aquò es de nuanciar del fach que tal clan o tala familha o encara tala koryu (escòla d'arts marcials) tendavan a una vision shintoïsta, bodica o confucianista.
Pauc a pauc, passant de l'enfança a l'adolescéncia, la vigiléncia qu'èra somés mermava. Èra daissat mai en mai liure d'agir segon lo seu pròpre jutjament, amb la certitud que li seriá pas pardonat la mendre error, que se repentiriá tota la vida d'una ofensa grava e qu'un repròche meritat èra de mai crénher que la quita mòrt.
Atal, aparat per las mors candidas de la vida del vielh Japon, lo jove samorai gardava en grandissent una puretat d'esperit e una simplicitat de còr excepcionalas.
Lo samorai aprengava lo seu mestièr al sen d'escòlas ancianas donavan una formacion a las armas, a l'estrategia, al rensenhament e als diverses aspèctes de l'art de la guèrra. Aquelas koryu, escòlas ancianas, foguèron l'encastre que fabreguèt l'excelléncia tecnica e morala del samorai.
Diferents tipes de samorai[modificar | modificar la font]
Un samorai n'avent pas de ligam a un clan o a un daimyō (senhor feudal) èra nomenat un rōnin. Un samorai qu'èra un vassal dirècte del shogun èra nomenat hatamoto.
Pasmens, totes los soldats n'èran pas samorais, aqueles constituián una eleita que sriá l'equivalent dels cavalièrs europèus; l'armada, dempuèi lo periòde Kamakura, repausava sus de largas tropas de fantassins de basa nomenats ashigaru e recrutats subretot d'enter los païsans.
Las armas[modificar | modificar la font]
Lo samorai utilizava gaireben 40 armas amb una mencion especiala pel katana, grand sabre, qu'èra lo sol que podava lo portar. Etudiava los kobudo, los arts marcials japoneses d'avant 1868, al sein de las koryu, escòlas ancianas. Donanva una granda importança al katana, seguent tanben lo Bushidō per que lo katana es l'anma del samorai. Quand un enfant aviá passat l'edat de 13 ans, podava obtenir un wakizashi (sabre pichon) e un nom d'adulta pendent una ceremonia nomenada "Genpuku" (元服). Pendent aquela ceremonia, vengava samorai. Obtengava tanben lo drech de portar un katana, mas l'espasa èra normalament blocada amb un ligam per aparar los accidents. Un katana e un wakizashi ensemble son nomenat un daisho (literalament : "grand e pichon").
Lo wakizashi èra "la lama d'onor" d'un samorai e quitava jamai lo seu costat. Lo samorai dormava amb aquel e lo menava quand dintrava dins un ostal e deviá daissar fòra las seunas armas principalas.
Lo tanto èra un pichon punhal, e èra portada a vegadas a la plaça del wakizashi dins un daisho. Èra utilizat quand un samorai deviá far seppuku o hara-kiri (suicidi). Pasmens, plaçat dins lo keikogi (« vestit d'entraïnament »), lo tanto èra una arma de punh fòrça utilizada pels assassinats o los combats de prèp.
L'arma favorita del samorai èra lo yumi (l'arc). Lo yumi demrèt lo meteis fins l'apareisson de la pòlvera de canon e dels fusils al sègle XVI. L'arc de carrèlas d'estil japonés essent pas una arma fòrça poderosa en comparason amb l'arc classic d'Eurasia. Sa talha permetava de lançar diverses projectils coma de flèchas enflamadas, e flècha-senhals d'una portada eficacia de 50 mètres, e mai de 100 mètres quand la precision n'èra pas importanta. Èra ordinàriament utilizada de pè darrièra un tedate (手盾), una granda paret de bambó mobila, mas podava tanben utilizada a caval. La costuma de tirar a caval, yabusame (流鏑馬), venguèt una ceremonia shintoista.
Lo nodachi es un sabre d'aspècte similar al katana, mas que mesura prèp 150 cm ; èra reservat ald samorais mai fòrts. Aquel tipe d'arma èra plan adaptada a la lucha contra las unitats de cavalaria.
Al sègle XV, lo yari (lança) venguèt tanben una arma populara. Aviá remplaçat lo naginata sul camp de batalha quand la bravesa personala venguèt mens importanta, e las batalhas, mai organizada. Lo yari èra mai simple a utilizar e mai mortal qu'un katana. Una carga, de caval o a tèrra, èra mai eficacia quand una lança èra utilizada, e donant mai de 50% de escasença de vencer un samorai armat d'un tachi, forma primitiva de katana adaptada al combat montat, a vegadas nomenat per error « daïkatana » dins la cultura occidentala. Dins la Batalha de Shizugatake, que Shibata Katsuie foguèt vencut per Toyotomi Hideyoshi (o Hashiba Hideyoshi), las « sèt lanças » de Shizugatake (賤ヶ岳七本槍) joguèron un ròtle crucial dins la victòria.
Las armas blancas utilizadas pels samorai ganhèron fòrça en qualitat amb de sègles, fins a arribar a una qualitat inegalada: las lamas fabregadas segon la tradicion japonesa son encara a l'ora d'ara las melhoras que l'Òme aja fachas sul plan de las qualitats fisicas, mercé a de tecnicas complèxas de fabregatge e de trempa desvelopadas pels fabres d'armas japoneses, coma lo Tamahagane, acièr especial obtengut amb de sable ferruginoses[3].
Qualques samorais celèbres[modificar | modificar la font]
Se pòt tanben notar:
- Los 24 generals de Shingen Takeda e d'autres grops de samorais.
- D'estrangièrs al Japon avent podut venit samorais:
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Hagakure, le Livre di Samouraï
- (fr)Bushido, l'âme du Japon de Inazo Nitobe - ISBN 9782846170116
- (fr)Budō shōshin shū : Le code du jeune samouraï de Shigetsuke Taira - ISBN 9782846171021
- (fr)La Promesse du samourai de Dale Furutani
- (fr)Vengeance au pays de jade de Dale Furutani
- (fr)Menace sur le shogun de Dale Furutani
- (fr)La Pierre et le Sabre de Yoshikawa Eiji
- (fr)Contes des sages samouraïs de Pascal Fauliot, Seuil, nov. 2011
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Istòria generala[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Samouraï de Jean Mabire, Balland, París, 1971
- (fr)Kokoro de Lafcadio Hearn, Minerve, 1989
- (fr)Samouraï et kamikaze, la tradition guerrière au Japon de C. Parvulesco, ETAI, 2009
- (fr)Le crépuscule des samouraïs. L'âge d'or des guerriers japonais au tournant du XVIIème siècle de Julien Peltier, Economica, 2010
- (fr)Calvet Robert, Une histoire des samouraïs, Larousse, 2009 ISBN 9782035839848
- (fr)Inazo Nitobe, Bushidō, l'âme du Japon, Budo éditions, 1899
Filmografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Sept Samouraïs d'Akira Kurosawa (1954)
- (fr)Le Samouraï de Jean-Pierre Melville (1967)
- (fr)Shogun (1980)
- (fr)Kagemusha, d'Akira Kurosawa (1980)
- (fr)Ran, d'Akira Kurosawa (1985)
- (fr)Blade, de Stephen Norrington (1998) utilizacion d'un katana e de las valors zen del combatent.
- (fr)Ghost Dog, la voie du samouraï de Jim Jarmusch (1999)
- (fr)Après la pluie (film, 1999), de Takashi Koizumi (1999)
- (fr)Tabou de Nagisa Ōshima (1999)
- (fr)Le Dernier Samouraï de Edward Zwick (2003)
- (fr)Zatoichi, de Takeshi Kitano (2003)
- (fr)Soleil rouge, de Terence Young (1971)
Literatura[modificar | modificar la font]
- Le Clan des Otori, Lian Hearn
- Par l'épée et le sabre, Armand Cabasson
- La Pierre et le Sabre, La Parfaite Lumière, Eiji Yoshikawa
- Shogun, roman de James Clavell
- La voie du sabre, Thomas Day
- Le Japon moderne et l'éthique Samouraï, Yukio Mishima
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Louis Frédéric, Le Japon, dictionnaire et civilisation]], Ed Robert Laffont col. Bouquins, París, 1996. ISBN 9782221067642
- ↑ (fr)Le Japon, dictionnaire et civilisation (p. 1073)
- ↑ (fr)Documentari Arte : Katana: le sabre des samouraïs


text:
Mòrtamar
Mòrtamar (oficialament en francés Mortemart) es una comuna situada dins lo departament de la Nauta Vinhana e la region de Novela Aquitània, ancianament de Lemosin.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre dau territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Mòrtamar (atestacion Mortemar en 1105), coma son omonime de Perigòrd, pòt venir dau nom de la Mar Mòrta, sovenir de las crosadas, o representar de sanhas (lo resultat dau latin mare pòt prener lo sens de « gana ») [1],[2],[3]; Mòrtamar es dins una depression pauc marcada, d'ancianas sanhas son possiblas; i a d'estanhs (naturaus ?) un pauc pertot dins la comuna e a l'entorn.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra dau canton de Masères; es aura dau canton de Belac.
- Mòrtamar es de la Communauté de communes du Haut Limousin (en francés), donc de la Comunautat de comunas dau Naut Lemosin.
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1800, la comuna fasiá partida de Monsteiròu e Mòrtamar [4]
- 2013 : 114 abitants (32 ab/km²)
Particularitats dau parlar comunau[modificar | modificar la font]
- Articles definits :
- Prononciacion : Ch- ; g-, j-
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
Intercomunalitat[modificar | modificar la font]
Embessonatges[modificar | modificar la font]
Veire tanben[modificar | modificar la font]
Liams extèrnes[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ http://communes-oc.cg24.fr/cantons/le-bugue/SAINT-FELIX-DE-REILLAC-ET-MORTEMART.htm, per Mòrtamar (Perigòrd)
- ↑ Chantal Tanet et Tristan Hordé, Dictionnaire des Noms de Lieux du Périgord, ed. Fanlac, segonda edicion, 2000, per Mòrtamar (Perigòrd), p. 317
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 482
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=23347


text:
Cor que cor eth testimòni de nòsta lengua pes camins dera Val, perque la volem viua, ben viua, coma eth nòm qu’a prenut eth collectiu que, cada an, deman un an mès, organize aguesta corsa dejà ineludibla, corsa de país, de sentiment intim e ath còp comunautari, toti membres d’un madeish e unic pòble sostengut pera al.hama d’aquera lengua eth testimòni dera quau cor que cor, dilhèu espantada peth darrèr recors anonciat contra eth sòn “usatge preferent”. Mès tanpòc se mos escape qu’eth recors non a queigut deth cèu, senon qu’ei resultat dirècte d’ua eufemistica “jurisprudéncia” (senténcia) constitucionau, ahiscada en sòn moment contra er Estatut autonomic per un Partit Politic fòrça identificat, sòci “preferent” deth partit amic que govèrne en fòrça ajuntaments, conselhs, ua generalitat e quauques ièrles baratàries mès estienudes per ací e per delà. E clar que non ei preferenta nòsta lengua, perque non ei d’arrés, senon de toti, des que la parlen e des que non la parlen, autentic patrimòni qu’er Estat tanben aurie de suenhar coma causa sua, perque, ara fin, non i a Lengua preexistenta abantes des tempsi, i a ciutadans qu’en transcurs deth temps la parlen e/o la senten coma sua. Era setmana cor e tanben mos a deishat debats e reflexions dilhèu insufisents dauant er espant e era crudesa dera intolerància e er extremisme, qu’en Noruèga s’a emportat era vida de detzenats de joeni sustot. Hèts que mos suberpassen perque tanben i a paraules massa viues, que viuen mès enlà des paraules, quan prononciades alegrament, massa viatges ena boca de politics respectables, se sosmeten ara tactica autoritària peth dessús des conviccions e eth mès elementau respècte ath diferent. Quan era tragèdia succedís, es intolerants ja an parlat.
(Diari Segre, 30 de junhsèga de 2011)


text:
Bretanha: una formacion per far l’escòla en galò
Fin finala, es una vintena d’ensenhaires (public, catolic e Diwan) e d’animators que respondèron a la crida e foguèron lo saut. En mai d’aquò, i aviá tanben doas conselhièras pedagogicas de l’educacion estatala. E tot aquel mond an las mans que prusisson per las lengas, d’ara enlà! La formacion se debanèt dins lo centre de formacion a la lenga bretona Skol an Emsav de Rene (Roazhon, en breton) . Aquò demòstra un còp de mai la volontat dels militants del galò e del breton de trabalhar ensems e d’èstre man dins la man per Bretanha, sa cultura e sas lengas e contra lo jacobinisme.
Una d’aquelas formacions concernissiá lo metòde “15mn de galò châqe jou”, un metòde que consistís a consagrar 15 minutas al galò cada jorn. Cada sequéncia dura una setmanada (4 o 5 sesilhas) e es consagrada a renmàs un subjècte (las colors, lo còrs, lo temps, los afars de la classa, lo fotbòl, …). En mai d’aquò, los mainatges cantan cada setmana una cançon qu’a una relacion amb lo subjècte estudiat. La metòde ensaja d’utilizar los “moments repetitius” de la jornada tanben.
A l’ora d’ara i a 7 escòlas a Nantas ont lo metòde es aplicat. Dins doas d’aquelas escòlas, los escolans fan de bulletins meterologics cada setmana en galò sus de ràdios localas. Una tresena escòla —aquesta de Bâzouj— va començar tanben a la rintrada.
Dins las escòlas catolicas de Bretanha (un 40% de las escòlas bretonas!) i a una animatritz que prepausa de corses de galò dempuèi 10 annadas ja.
“15mn de galò chasque jorn” es luènh de çò que caldriá per aver de novèls locutors, de segur, mas lo movement galò a causit de partir de la basa, de far un trabalh de conscientizacion lingüistica larg e de montar pauc a cha pauc.
Benlèu aquel metòde d’iniciacion poirià servir al movement occitan dins los parçans mai desoccitanizats del país. De territòris occitans ont es encara illusòri de parlar d’ensenhament per immersion o quitament d’ensenhament bilingüe. D’autres pòbles de l’exagòn se son ja interessats per adaptar aquel metòde a lors lengas.
Lo galò, o britoromanic, es la lenga romanica de la Nauta Bretanha. Amb lo breton (lenga celtica), lo galò foguèt reconegut en 2004 pel conselh regional de Bretanha coma “lengas de Bretanha”. Se parla galò dins los departaments d’Ile-e-Vilaine (Ille e Vilaine), la mitat de las Côtes d’A-Haot (Còstas d’Arvòr), lo tèrç de Morbihan e tota la Leire-de-Bertègn (lo Léger Atlantic), es a dire la Nauta Bretanha, puèi que lo breton es la lenga tradicionala de la Bassa Bretanha.
Fabien Lecuyer


text:
Lo Teatre de las Originas
Lo Teatre de las Originas
Una companhiá, lo Teatre de las Originas, fa parlar d’ela dins lo teatre occitan, mediterranèu, en posant a las sòrgas dels rituals tradicionals e ciclics (Carnavals, Sant Joan etc…) e en menant una reflexion larga e rica sus la plaça del teatre dins la societat e sa relacion amb la cultura, la lenga, l’Istòria, la memòria dels luòcs e dels òmes. Es un trabalh bèl e ambiciós que desvelha l’ors, lo lop, lo fuòc, lo fòl, lo tamarroLo tamarro : bèstia mitica del carnaval dels joves de Pesenàs. que dormís dins cadun de nosautres e dins cada vila o vilatge del miègjorn…
Lo teatre occitan ?
Lo teatre en occitan, lo teatre d’Occitània ? Lo teatre a partir de la matèria « occitana » ? Mai de qué seriá un teatre occitan ? Un teatre sonqu’en lenga d’òc ? Vaquí de questions essencialas, sovent pausadas pels primadièrs coma lo Teatre de la Carrièra, lo teatre de la Mediterranèa, lo teatre de la Rampa, lei recèrcas de Claudi Alranq, de André Neyton o André Benedetto, Art Companhiá, Gargamèla… L’Istòria literària occitana es plena de teatre, cal plan dire que l’espaci occitan, dins sa pluralitat, noiriguèt una creacion originala a mièg camin entre las tradicions popularas e l’escritura dramatica. Podriam tornar a la Renaissença d’Òc dels sègles 16 e 17, al teatre de Besièrs, a la Fèsta Dieu d’Ais, a totas las expressions teatralas que faguèron viure la lenga d’òc, al còr de las fèstas, al còr de las vilas e d’un monde brusent e colorat qu’avèm de mau d’imaginar ara. Pausar la question del teatre occitan, en delai de la sola lenga, es benlèu pausar la question de la plaça del teatre dins la vida vidanta, dins lo quotidian de las femnas e dels òmes d’aicí ? E es benlèu retrobar aquel ligam prigond entre lo teatre e las grandas fèstas o los grands moments que ritman la vida de nòstras societats coma los carnavals, las fèstas dels mòrts, los solsticis, las vendémias etc… Fin finala assajar de fargar un teatre en relacion dirècta amb la cultura que l’enròda, la lenga, mai tanben la memòria collectiva de l’endrech, sa fòrça inalienabla. Mai d’una via es possibla, evidentament, e l’interès es que i aja de recèrcas diferentas e d’exploracions multiplas dins aquel domeni coma dins las arts en general.
La creacion d’una companhiá
Totas aquelas questions e totas aquelas problematicas son abordadas e enfrentadas pel Teatre de las Originas que se presenta coma un « teatre-laboratòri dels imaginaris tradicionals ». Es un collectiu d’artistas, nascut en 2004 e portat, a la debuta, per d’estudiants eissits de la licéncia professionala creada per Claudi Alranq a l’Universitat de Nissa. Lor tòca èra de desvolopar un teatre de carrièra en relacion amb son environament, amb la cultura mediterranèa e occitana. D’annadas d’experimentacions a l’entorn de rituals de carrièra, sovent delaissats o abandonats, coma lo Carnaval de la Sant Blasi a Pesenàs, las fèstas sasonièras coma la fèsta dels mòrts o la Sant Joan d’estiu, van pauc a cha pauc menar lo collectiu dins una dralha originala. La creacion de la companhiá ven afortir e contunhar lo camin entamenat e permet de dobrir las pòrtas d’una professionalizacion necessària. Quatre comedianas, un regissor e una costumièra fòrman lo còr d’aquela « tropa » que redobla d’esfòrces e d’imaginacion per propausar d’espectacles (pels mai pichons coma pels grands), d’atalhièrs, de recèrcas, de rescontres e de creacions « sus mesura ». Podriam dire que lo Teatre de las Originas s’inscriu dins la granda aventura del teatre occitan tot en explorant de novèlas possibilitats, tot en trobant sa quita esséncia.
Fòto © Henri Comte
La companhiá del Teatre de las Originas :
Perrine Alranq, Marie Gaspa, Anna Wasniowska, Isabelle François, Alex Krawczyk, Sûan Czepczynski.
Las amiras, un projècte
Dins un mond voat a la globalizacion e al regne del mercat, las recèrcas d’aquela tropa de Pesenàs son luènh d’èstre anecdoticas… Cal plan dire que l’espectacle (lo teatre coma la musica per exemple) es sovent resumit a son aspècte mercant, redusit a sa foncion economica. Sèm sovent dins una relacion de consomacion. Lo Teatre de las Originas assaja el de sortir d’aquel rapòrt en s’acercant del ritual festiu qu’es una abolicion de las frontièras entre l’artista e lo public. Fin finala l’idèa es de participar a l’elaboracion d’un moment collectiu, fòrt, inter-generacional, puslèu que de sonque presentar un espectacle. Lo teatre deven un laboratòri per restaurar las tradicions popularas oblidadas que fasián lo ciment de nòstras societats dins una amira evolutiva e modèrna : pas question de « conservar » una fèsta ancestrala mas al contrari de la desvelhar, la transformar e la portar a la nautor dels enjòcs del temps nòstre. Lo chantièr es de talha, las demandas nombrosas, e entra dins una soscadissa qu’es facha ara a l’escala mondiala : l’UNÈSCO i trabalha e nos recòrda l’importància de las fèstas ritualas per marcar lo passatge de las sasons, los moments del calendièr agricòla o los periòdes d’una vida umana tant coma la riquesa e l’espessor de las memòrias collectivas. Podèm dire que lo Teatre de las Originas òbra a la valorizacion del patrimòni immaterial cultural (lo PCI, definit per l’UNÈSCO), es aital que metèt a l’onor los famoses animals totemics del Lengadòc amb un espectacle-ritual de carrièra : lo charivari del PCI.
En sala o per carrièra
Lo Teatre de las Originas trabalha en francés e en occitan, mescla las lengas e s’apièja adonc sul patrimòni cultural immaterial per empurar una creacion constanta. A l’ora d’ara la companhiá propausa dos espectacles en sala, un espectacle de carrièra e d’espectacles jove public a costat de comandas e de trabalhs mai particulars, a l’entorn d’una fèsta locala o d’un projècte pedagogic en mitan escolar, per exemple. Los artistas an costuma de trabalhar amb de musicians, es d’alhors amb Saboï que, primièr, comencèron d’explorar los rituals de carrièra e las danças d’estransi. Es aital que montèron la pèça Carnaval Aquò Rai amb lo grop Grai’òli qu’es una vertadièra velhada en musica, contes, cants : un percors iniciatic a las originas de Carnaval e de sas fòrmas divèrsas dins la cultura populara occitana. Mai recentament, presentèron una pèça pels pichons (a partir de 5 ans) Cap a l’aucèl escricha per Perrine Alranq e Anna Wasniowska : un trabalh bèl a l’entorn dels rituals sasonièrs, de l’ecologia, de la question de la trasmission. Participèron a un projècte en mitan escolar, a Maruèjols, al collègi Marcel Pierrel : i montèron un espectacle amb los escolans que foguèt presentat a l’escasença d’un Total Festum e qu’aligava problematica ecologica, politica, fèsta del solstici e contes de la bèstia del Gavaudan. Lo Teatre de las Originas participa tanben al projècte academic occitan de Las Encontradas (Acadèmia de Montpelhièr) que recampa los escolans que fan d’occitan a l’escòla publica, cada annada, dins los departaments de l’Acadèmia (Losèra, Aude, Gard, Erau).
Temporadas, rituals e deambulacions
La companhiá es en plen bolh e desbartassa joiosament son camin de travèrsa dins l’univèrs del teatre. Un camin que passa per de rendètz-vos annadièrs, regulièrs : inscriches dins lo cicle natural de las sasons. Es aital que Lo Teatre de las Originas desvolopa son trabalh intitolat « temporadas » : basat suls quatre moments fòrts de l’an que son Carnaval, la Sant Joan (solstici d’estiu), Martror (Fèsta dels mòrts) e Nadal (lo solstici d’ivèrn). Aqueles espectaclesrituals mesclan deambulacions, musica, teatre e fan participar lo « public », lo transfòrman en actor de la fèsta. Aquelas creacions unicas se pòdon sonque jogar a l’escasença dels periòdes tradicionals e s’adaptan als luòcs investits, a son istòria, sa populacion. Es adonc evident qu’aquelas « temporadas » devon entrar dins un projècte global d’implicacion sul territòri. Lo teatre s’inscriu aital dins la durada e al pus pròche de las collectivitats umanas, marca los esperits d’un public que deven actor d’un moment fòrt e tòrna prene en man son luòc de vida.


text:
1922
Aquesta pagina concernís l'an 1922 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- Benito Mussolini que vad dictator (duce) d'Itàlia
Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Contuniant sei reformas economicas inspiradas per lei principis de la NEP, lo govèrn adoptèt dins lo corrent de mai un còdi agrari permetent de trobar un compromés ambé lei païsans. Totei lei tenements èran oficialament nacionalizats mai lei païsans avián lo drech de'n contuniar l'esplecha ò de la transmetre en eiretatge coma un ben privat. Criticats coma una desfacha novèla de la Revolucion, aquelei mesuras permetèron de redreiçar rapidament la produccion agricòla e renforcèron lo prestigi de Lenine ja afeblit per la malautiá. Puei, dins lo corrent de l'annada, la NEP foguèt estenduda a l'industria onte la restauracion de la produccion foguèt mens rapida. Dins totei lei cas, aquelei mesuras de retorn parciau vèrs lo capitalisme empachèron la perseguida de la socializacion dau país ambé la creacion de tenements collectius (kolkhores) e estatics (sovkhozes) ò de la planificacion (Gosplan).
Regardant leis afaires estrangiers, signatura dau tractat de Rapallo amb Alemanha que permetèt ai dos país de contornejar certanei restriccions impausats per lo tractat de Versalhas.
A la fin de l'annada, lo govèrn proclamèt oficialament la formacion de l'Union Sovietica ambé la reünion de Russia, de Bielorussia, d'Ucraïna e de Transcaucàsia. Cada republica aviá la sieuna constitucion e de drechs egaus. En particular, podiá faire secession (drech utilizat en 1991 pendent l'afondrament de l'URSS).
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Arqueologia[modificar | modificar la font]
Començament de cavaments menats per Leonard Woolley dins lei vestigis de la ciutat d'Ur.
Quimia[modificar | modificar la font]
Premiera descripcion de l'estructura dei polimèrs a l'origina dei matèrias plasticas per lo quimista alemand Hermann Staudinger (1881-1965). Aquò li permetèt de recebre lo Prèmi Nobel de Quimia 1953.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 7 de genièr - Jean-Pierre Rampal, musician francés (m. 2000)
- 9 de genièr - Har Gobind Khorana, bioquimista indian, Prèmi Nobel (m. 2011)
- 9 de genièr - Ahmed Sékou Touré, president de Guinèa (m. 1984)
- 17 de genièr - Luis Echeverría Álvarez, president de Mexic
- 22 de genièr - Leonel Brizola, òme politic brasilièr (m. 1996)
- 28 de genièr - Robert W. Holley, bioquimista american, Prèmi Nobel (m. 1993)
- 10 de febrièr - Árpád Göncz, president d'Ongria
- 12 de febrièr - Tun Hussein Onn, primièr ministre di Malàisia (m. 1990)
- 1 de març - Yitzhak Rabin, primièr ministre d'Israèl (m. 1995)
- 5 de març - Pier Paolo Pasolini, realizator italian (m. 1975)
- 11 de març - Tun Abdul Razak, primièr ministre de Malàisia (m. 1976)
- 12 de març - Jack Kerouac, escrivan american (m. 1969)
- 7 d'abril - Mongo Santamaría, musician cuban (m. 2003)
- 13 d'abril - Julius Nyerere, primièr president de Tanzania (m. 1999)
- 21 d'abril - Alistair MacLean, escrivan escocés (m. 1987)
- 22 d'abril - Charles Mingus, musician de jazz american (m. 1979)
- 14 de mai - Franjo Tuđman, president croata (m. 1999)
- 10 de junh - Judy Garland, actritz e cantaira americana (m. 1969)
- 19 de junh - Aage Niels Bohr, fisician danés, Prèmi Nobel (m. 2009)
- 13 de julhet - Anker Jørgensen, primièr ministre de Danemarc
- 15 de julhet - Leon Max Lederman, fisician american, Prèmi Nobel
- 19 de julhet - Tuanku Jaafar ibni Almarhum Tuanku Abdul Rahman, rei de Malàisia (m. 2008)
- 22 de julhet - Pierre Thibaud, trompetista occitan (m. 2004)
- 23 de julhet - Ferran Delèris, escrivan roergàs d'expression occitana e francesa (m. 2009)
- 27 d'agost - Sosuke Uno, primièr ministre de Japon (m. 1998)
- 1 de setembre - Vittorio Gassman, actor e realizator italian (m. 2000)
- 4 de setembre - Per Olof Sundman, escrivan suedés (m. 1992)
- 9 de setembre - Hans Georg Dehmelt,fisician alemand, Prèmi Nobel
- 17 de setembre - Agostinho Neto, president d'Angola (m. 1979)
- 22 de setembre - Chen Ning Yang, fisician chinés, Prèmi Nobel
- 25 de setembre - Hammer DeRoburt, president de Nauru (m. 1992)
- 31 d'octobre - Norodom Sihanouk, rejulo di Kambodja (m. 2012)
- 8 de novembre - Aldemir Martins, pintor brasilièr (m. 2006)
- 14 de novembre - Boutros Boutros-Ghali, secretari-general de las Nacions Unidas
- 16 de novembre - José Saramago, escrivan portutués, Prèmi Nobel (m. 2010)
- 17 de novembre - Stanley Cohen, neurològ american, Prèmi Nobel
- 23 de novembre - Joan Fuster, escrivan valencian (m. 1992)
- 25 de novembre - Gloria Lasso, cantaira espanhòla (m. 2005)
- 14 de decembre - Nikolai Genadiyevich Basov, fisician sovietic, Prèmi Nobel (m. 2001)
- 24 de decembre - Ava Gardner, actritz americana (m. 1990)
- 25 de decembre - Félix Loustau, jogaire de fotbòl argentin (m. 2003)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Ernest Shackleton, explorator irlandés/britanic (n. 1874)
- 10 de genièr - Shigenobu Okuma, primièr ministre de Japon (n. 1838)
- 22 de genièr - Papa Beneset XV (n. 1854)
- 10 d'abril - Jiří František Chaloupecký, escrivan chèc (n. 1890)
- 28 d'abril - Paul Deschanel, president de la França (n. 1855)
- 18 de mai - Charles Louis Alphonse Laveran, mètge francés, Prèmi Nobel (n. 1845)
- 2 d'agost - Alexander Graham Bell, scientific e inventor escocés (n. 1847)
- 21 d'agost - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (n. 1848)
- 18 de novembre - Marcel Proust, escrivan francés (n. 1871)
- 16 de decembre - Gabriel Narutowicz, president de Polonha (n. 1865)


text:
Bufo periglenes
Incilius periglenes
(Savage, 1967)
- Bufo periglenes Savage, 1967
244px
EX : Atudat
Estatut CITES
Annèxe I , Rev. del 16/02/1995
Lo grapaud daurat o grapaud de Monteverde (Bufo periglenes) es un pichon grapaud (d'environ 5 centimètres) de la familha dels bufonids que viviá dins una punhada d'endreches del bòsc de Monteverde, al Còsta Rica, en America Centrala[1]. Es classificada per l'IUCN coma espècia atuda dempuèi 2001. Pas un sol especimèn de grapaud daurat es pas estat apercebut dempuèi 1989. Aquela espècia, que foguèt descobèrta en 1960, èra confinada a una pichona region de nauta altitud del bòsc de nívols de Monteverde, dins un airal de 10 km². L'escantiment del grapaud daurat es citat coma partida del declin de las populacions d'anfibians, e es vengut l'emblèma d'aqueste declin. Lo cambiament climatic degut al rechalfament global es una de las causas avançadas per explicar sa desaparicion[2],[3].
Somari
Biologia[modificar | modificar la font]
Lo grapaud daurat es una espècia del genre Bufo (familha Bufonidae) que compren mai de 250 espècias. Viviá dins la resèrva del bòsc dels Nívols de Monteverde, al Còsta Rica, dins un airal de 10 km² a 1500 m d'altitud mejana[4].
Morfologia[modificar | modificar la font]
Los adultes mascles mesuran a pena 5 cm en longor. De color jaune iranjat fosforescent[5], se distinguián de la màger part dels grapauds per lor pèl brilhanta e lusenta. Son descobreire, Jay Savage, èra tant surprés quand los vegèt pel primièr còp, que ne'n cresiá pas sos uèlhs ; es citat disent : « me cal confessar que ma reaccion quand los ai vistes pel primièr còp èra una mescla d'incredulitat e de dobte, coma se qualqu'un los aviá trempats dins de pintura esmaltada »[6]. La femèla de l'espècia èra leugièrament mai granda que lo mascle, e son aspècte èra pro diferent. Al luòc d'èsser brilhantas, las femèlas èran de color verd oliva o negras amb de tacas escarlatas enrodadas de jaune.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Pounds & Savage (2004). Bufo periglenes. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006
- ↑ Flannery, Tim (2005). The Weather Makers. Toronto, Ontario: HarperCollins, 114-119. ISBN 0-87113-935-9
- ↑ J. Alan Pounds, Michael P.L. Fogden, and John H. Campbell (1999). Biological response to climate change on a tropical mountain. Nature 398: 611-615.
- ↑ Neville, Jennifer J. "The Case of the Golden Toad:Weather Patterns Lead to Decline". North Ohio Association of Herpetologists online. URL accessed July 27 2006.
- ↑ Crump, Marty. In Search of the Golden Frog (1998) quoted in Flannery.
- ↑ Savage, Jay quoted in Neville, Jennifer J.
- Savage, Jay M. (1966) : An extraordinary new toad from Costa Rica. Revista de Biología Tropical 14: 153–167.
- Pounds & Savage (2004). (en) Bufo periglenes. 2006 IUCN Red List of Threatened Species. IUCN 2006. Retrieved on 11 May 2006. Database entry includes a range map and a brief justification of why this species is listed as extinct.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias taxonomicas[modificar | modificar la font]
- Modèl:ASW espècia
- Modèl:Amphibiaweb espècia
- Referéncia Animal Diversity Web : Incilius periglenes (en) (consultat lo 7 mai 2013)
- Referéncia Catalogue of Life : Incilius periglenes (Savage, 1967) (en) (consultat lo 7 mai 2013)
- Modèl:CITES species+
- Referéncia ITIS : Incilius periglenes (Savage, 1967) (fr) (+ version anglesa (en)) (consultat lo 7 mai 2013)
- Referéncia UICN : espècia Incilius periglenes (Savage, 1967) (en) (consultat lo 21 mai 2015)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)« Le crapaud orange du Costa Rica, Bufo periglenes, est considéré actuellement comme disparu! » traduccion en francés del tèxte de ADW
- Paginas utilizant de ligams magics ISBN
- Taxobox utilizant la classificacion segon Amphibian Species of the World
- Article amb taxobox-animal
- Paginas amb ligams de fichièrs copats
- Estatut UICN Atudat
- CITES annèxe I
- Categoria Commons amb ligam local diferent sus Wikidata
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Biologia/Articles ligats
- Anfibian desaparegut
- Anura (nom scientific)
- Bufonid


text:
Linha 2 del Mètro de Barcelona
La Linha 2 o linha lila del Mètro de Barcelona es la darrièra linha de mètro que s'apondèt a la ret de mètro se se pren pas en compte la linha 11. Malgrat que s'inaugurèt en 1995, la siá istòria remonta a 1959.
Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha, los talhièrs e los garatges se tròban al Triangle ferroviari, près de l'estacion de la Pau. A de mai de ligams de servici a Paral·lel amb la linha 3 e a La Pau amb la linha 4. Circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 2100 e 9000.
La L2 a pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 2002: Paral·lel a Pep Ventura. S'agrandís fins a Badalona Centre e Morera (Badalona) e es previst que se amplïi per l'autra banda dempuèi Sant Antoni, en passant per Poble Sec a Fira 2 - Pedrosa ont dintrariá dins lo tunèl de la linha 9 e arribariá fins a l'Aeropòrt del Prat. Amb aquel darrièr ampliament l'estacion de Paral·lel quitariá de donar servici a aquela linha e se convertiriá en coa de manòbras.
La linha 2 e la linha 11 son las unicas linhas qu'an totas las estacions adaptadas per gents amb problèmas de mobilitat.
Coordenadas : format invalid


text:
LED
Un diòde LED, acronim de l'anglés Light Emitting Diode (diòde emetor de lutz) es un dispositiu semiconductor qu'emet de lutz incoerenta d'espèctre redusit quand se polariza de forma directa l'union PN e es traversat per un corrent electric. La color depend del material semiconductor utilizat dins la construccion del diòde, e pòt variar de l'ultraviolet, passant per l'espèctre de lutz visibla, fins a l'infraroge. Dins lo darrièr cas, se nomenan diòdes IRED (per Infra-Red Emitting Diode).
Lo dispositiu semiconductor es sovent encapsulat dins una capa de plastic de mai granda resisténcia qu'aquelas de veire que s'utilizan abitualament dins las ampolas. Que lo plastic siá colorat, es sonque per de rasons esteticas. Abitualament, la capa a una fàcia plana ont es lo catòde, qu'es un pauc mens cort que l'anòde (veire fòto).
Al contrari que las ampolas d'incandescéncia que pòdon èsser alimentadas amb lo corrent alternatiu o continú, lo diòde LED fonciona pas que amb aquel darrièr, perque sonque condusís l'electricitat quand se polariza en dirècte, coma los diòdes p-n convencionals. Se deu ben destriar lo corrent que travèrsa lo LED per n'obtenir una bona intensitat luminosa; lo voltatge deu èsser d'1,5 a 2,2 V e la gamma d'intensitats que deu circular per el va de 10 a 20 mA dins los diòdes de color roja e d'entre 20 e 40 mA per los autres LEDs.
Lo primièr diòde LED qu'emetiá dins l'espectre visible foguèt desvolopat per l'engenhaire de General Electric Nick Holonyak en 1962.
Tecnologia LED[modificar | modificar la font]
En dirècte, totes los diòdes emeton una certana quantitat de radiacion quand los parelhs electron-vuèit se recombinan, es a dire, quand los electrons cason dempuèi la benda de conduccion (de pus granda energia) a la benda de la valéncia (de mendre energia). Indobtablament, la frequéncia de la radiacion emesa e alara de sa color, dependrà de la nautor de la benda enebida (diferéncias d'energia entre las bendas de conduccion e valéncia), es a dire, dels materials utilizats. Los diòdes convencionals, de silici o de germani, emeton de radiacion infraroja fòrça alunhada de l'espèctre visible, encara que de materials especials pòdon aténher de longors d'onda visiblas. Los diòdes LED e IRED, en mai an de formas especialas per evitar que la radiacion emesa torne èsser absorbida pel material a l'entorn del quite diòde, çò qu'arriba pel convencionals.
Los primièrs diòdes construits èran los diòdes infraroges e de color roja, permetent lo desvolopament tecnologic posterior la construccion de diòdes per de longors d'onda cada còp mendres. En particular, los diòdes blaus foguèron desvolopats a la fin de las annadas 1990, s'apondent als roges e verds desvolopats de per abans, çò que permetèt, per combinason de totes, l'obtencion de lutz blanca. Lo diòde de seleniur de zinc tanben pòt donar de lutz blanca s'es mesclada amb la lutz blava qu'emet amb la roja e verda creada per fotoluminescéncia. La pus recenta innovacion dins lo domeni de la tecnologia LED son los diòdes ultraviolets, que foguèron utilizats amb succès dins la produccion de lutz blanca per enlusir de materials fluorescents.
Tant los diòdes blaus coma los ultraviolets son relativament cars en comparason amb los mai comuns (roge, verd, jaune e infraroge) son atal mens utilizats per las aplicacions comercialas.
Los LED comercials tipics son dessenhats per de poténcias de l'òrdre de 30 a 60 mW. Vèrs 1999 foguèron introdusits sul mercat de diòdes capables de trabalhar amb de poténcias d'1 W per usatge de contunh; aqueles diòdes an plan segur de materials semiconductors de dimensions encara mai grandas per poder suportar de talas poténcias e incorporan en mai alatas metallicas per dissipar la calor (veire conveccion) generada per l'efècte Joule.
Al començament del sègle XXI apareguèron los OLED (diòdes LED organics), fabricats amb de polimèrs organics semiconductors. Malgrat que l'eficiéncia capitada amb aqueles dispositius es luenh d'aquela dels diòdes anorganics, sa fabricacion promet d'èsser considerablement mens cara, se pòdon tanben dispausar en granda quantitat sus una superfícia quina que siá utilizant de tecnicas de pintura per crear d'ecrans de color.
Aplicacions[modificar | modificar la font]
Los diòdes d'infraroges (IRED) s'usan dempuèi la mitat del sègle XX per las telecomandas de las televisions, l'usatge se generalizèt per d'autres equipaments electrics domestics.
Los diòdes LED s'utilizan amb profusion dins totes tipes d'indicadors d'estat (alucat/apagat) dins de dispositius de senhalizacion (de transpòrt, d'urgéncia, eca.) e dins los panèls d'informacion (lo pus grand del mond, aquel del NASDAQ, a 36,6 mètres de naut e es a Times Square, Manhattan). Tanben s'utilizan per enlusir los ecrans de cristal liquid de televisions, telefòns mobils, calculadoiras, agendas electronicas, eca. e mai per las bicicletas, semafòrs, indicadors logistics e de transpòrt de tot biais.
La Torre Agbar utiliza mai de 4000 luminaris qu'enclusisson de LEDs per enlusir sa faciada amb diferents imatges.
L'usatge d'ampolas LED lo domeni de las illuminacions (senhalizacion de transpòrt enclusa) poiriá aumentar encara dins lo futur perque presenta d'avantatges indiscutibles fàcia als sistèmas d'incandescéncia subretot mercé sa longa vida utila, e sa fragilitat mendre.
Indicadors e senhals[modificar | modificar la font]
La bassa consumacion d'energia, lo manteniment aisit e la talha reduita dels LEDs modèrnes donan luòc a d'aplicacions coma indicators d'estat e es presenta dins una granda varietat d'equipaments e installacions. Los ecrans LED de zona larga s'utilizan coma ecrans estatics e dinamics d'usatge decoratiu. D'ecrans pus leugièrs e prims que mòstran de messatges s'utilizan dins los aeropòrts e las estacions de tren, e donan al public d'informacions sus la destinacion dels trens, autobuses, trams e mai.


text:
Actualitats
Nautat : Roncesvals Bernat Manciet
Sortida : 02/2017
"Rei malurós t'en anis pas enqüèra
t'ès desbrombada l'espada balhada
a Rotland tan aimat e com te prometó
que nada man d'enemic la tienossi..."
Version presentada e annotada per Maurici Romieu.
L'obratge qu'ei disponible sus la botiga en linha.
ISBN : 978-2-909160-60-3
144 paginas - Format : 24x13 cm
Prètz : 17 €
Contacte : Aquera adreça email qu'es aprigada contre las maquinas deus espamaires, que'vs cau activar Javascript tà la véder. - Aquera adreça email qu'es aprigada contre las maquinas deus espamaires, que'vs cau activar Javascript tà la véder.
NAUTAT : Lo rei malurós e autas pèças de Simin Palay
Sortida : 02/2017
Simin Palay qu'èra tanben dramaturgue. Aqueste obratge que presenta quate de las soas pèças : Lo rei malurós, lo son cap d'òbra teatrau, La peleja deus arrasims, La bugada e Lo mercat de la troja. Introduccion, nòtas e arreviradas francesas d'Eric Gonzales.
L'obratge qu'ei disponible sus la botiga en linha.
339 paginas - Format : Numeric E-Pub
Prètz : 8 €
Contacte : Aquera adreça email qu'es aprigada contre las maquinas deus espamaires, que'vs cau activar Javascript tà la véder. - Aquera adreça email qu'es aprigada contre las maquinas deus espamaires, que'vs cau activar Javascript tà la véder.
Nautat : Manipòlis de Joan Luc Landi
Joan Luc Landi que'ns presenta su prumer recuelh de novèlas Manipòlis.
Que ns'i parla de çò qui maneja, ad escurs, los òmis e las hemnas, dens situacions excepcionaus o estranhas ; fòrças escuranhosas qui s'i hèn au pregond. Que s'i ved l'umanitat a víver e, a còps, a subervíver, quan seré còste que còste. De segur, que s'i trobarà monde qui haràn d'aqueths relats lo memòri d'un antropològue bearnés qui gaitaré lo son país, com l'objècte de la soa investigacion scientifica. Joan Luc Landi que sap tanben espiar çò d'aute, çò de desparièr qui viu lahòra. Ueratz, quin e'nse conta l'Islàndia e los sons poblants, quin e'nse muisha las caras cambiadissas d'ua isla qui enlobata e qui'ns parla, totun, d'un aute país qui credem conéisher a de bonas e qui cela beròi lo son còs e la soa amna, lo Bearn.
Tròç :
« « Hòu, Polinari !... ». Bang ! Bang !
Lo tarrible brut que'u pleè lo cap, un gost de trip mau cueit que'u colava dens la ganurra. « Vedes pas ? Que soi jo ! ». »
L'obratge qu'ei disponible sus la botiga en linha.
114 paginas - Format : 15 x 21 cm
ISBN 978-2-909160-59-7
Prètz : 12 €
Contacte : Aquera adreça email qu'es aprigada contre las maquinas deus espamaires, que'vs cau activar Javascript tà la véder. - Aquera adreça email qu'es aprigada contre las maquinas deus espamaires, que'vs cau activar Javascript tà la véder.
Bite-Bitante Format EPUB
L'ouvrage de Miquèu de Camelat est disponible sur le catalogue en ligne au Format EPUB.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
diumenge, 6 de febrer de 2011
Aumenatge au gran sonaire breton Yannick Martin e solidaritat de cara a la coneria.
Yannick Martin n'ei pas un simple breton, qu'ei sonaire. Que hè soar los instruments de vent bretons com la bombarda e lo binioù kozh (la petita cornamusa bretona).
Yannick Martin qu'ei un sonaire breton deu bon. Que hè partida deu Bagad Kemper.
Yannick Martin n'ei pas sonque un simple sonaire en demiei d'autes sonaires bretons deus bons: qu'ei estat dus còps campion de Bretanha. Que's guanhè los campionats deus sonaires de Bretanha en 2009 e en 2010 dens la categoria bombarda-binioù bras (dab Daniel Moign au binioù bras, la cornamusa grana d'origina escocesa, e Yannick a la bombarda).
Yannick Martin qu'a un hrair besson qu'ei tanben sonaire e qui's ditz Tangui Josset. Que jogan sovent amassa e ensems qu'an guanhat mes d'un concors dens la categoria bombarda - binioù kozh. La rason qui hè que Yannick e Tangui n'an pas lo medish nom qu'ei pr'amor qu'estón adoptats per familhas bretonas distintas. Los gojats que son originaris de l'America deu Sud. E que son de pèth negra.
La color de la pèth deu campion deus sonaires que'u való comentaris injuriós e despreciatius de part de fanatics qui'us an publicats en la plana web d'ua organizacion bretona nacionalista d'extrèma dreta.
Lo gojat, de 24 ans d'edat, qu'agó de denonciar aquesta hèita racista en comissariat la setmana passada.
Alavetz, aquiu, jo que voi felicitar Yannick Martin peu son art e las recompensas plan merescudas qu'obtienó, e exprimir la mea solidaritat totau dab aqueth musicaire talentuós qui s'ei hicat au servici de la tradicion musicau bretona.
En la video qui segueish, que i vedem los campions Yannick Martin e Daniel Moign:
E en aquesta, que i vedem los hrairs Yannick Martin (binioù kozh) e Tangui Josset (bombarda) acompanhats per l'acordeonista Thomas Moisson e lo bassista Thelo Mel:
3 comentaris:
-
-
Welcome back!
òsca pel pòst! òsca als musicaires! E NON a la conariá racista.
( mais putain que c'est chiant la musique bretonne)
- 6 de febrer de 2011 a les 19:22
- Salvador ha dit...
-
Ben tornat, Joan.
Certament no hi ha res més miserable que el racisme.
- 6 de febrer de 2011 a les 19:38
- manjacostel ha dit...
-
Son bons los tipes... Cal èsse con per pas ausir...e escotar.
- 6 de febrer de 2011 a les 22:31