text:
Carta dels drechs fondamentals
La Carta dels drechs fondamentals es una declaracion dels drechs adoptada lo 7 de decembre de 2000 per l'Union Europèa.
Lo tractat de Lisbona de 2007 fa mencion de la Carta dins l'article suls drechs fondamentals e a per tòca d'o balhar una valor juridicament constrenhenta (amb de restriccion fòrtas per dos païses[1]: Polonha[2] e lo Reialme Unit, e lo 29 octobre de 2009, la Chequia obtenguèt tenben una clausula clause derogatòria[3]).
Somari
Elaboracion de la Carta[modificar | modificar la font]
La carta foguèt signada e proclamada pels presidents del Parlament Europèu, del Conselh e de la Comission pendent lo Conselh Europèu de Niça lo 7 de decembre de 2000. Aquela Carta es lo resultat d'una procedura originala - e sens precedent dins l'istòria de l'Union Europèa - que las estapas son:
- los Conselhs Europèus de Colonha (3 e 4 de junhh de 1999) e de Tampere (octobre de 1999) donèron mandat a un grop de trabalh que se proclamèt d'esperel Convention pr tòca de redigir un projècte. Constituida en decembre de 1999, adoptèt son projècte lo 2 d'octobre de 2000,
- lo Conselh Europèu de Biàrritz (13 e 14 d'octobre de 2000) donèt un acòrdi unanim sul projècte e lo transmetèt al Parlament Europèu e a la Comission,
- lo Parlament donèt son acòrdi lo 14 de novembre de 2000 e la Comission lo 6 de decembre de 2000,
- al nom de lors institucions, los presidents del Parlament Europèu, del Conseil e de la Comission signèron e proclamèron la Carta lo 7 de décembre de 2000 a Niça,
- Tornèt èsser proplamada lo 12 de decembre de 2007 pendent una ceremonia oficiela al Parlament Europèu a Etrasborg[4].
La Convencion èra composausada subretot de juristas, designat coma aquó:
- 15 pels caps d'Estat e de govèrn;
- 16 pel Parlament Europèu;
- 30 pels Parlaments nationals;
- 1 per la Comission Europèa.
La Convencion èra presidida per Roman Herzog, ancian President de la Republica federala d'Alemanha e de la Cort constitucionala de Karlsruhe, amb coma secretari general adjunt Gilles de Kerchove.
Lo burèl de la Convencion èra compausat de:
- M. Pedra Bacelar de Vasconcelos e M. Guy Braibant pels Representants dels Caps d'Estat e de govèrn
- M. Gunnaro Jansson pels representants dels Parlaments nacionals
- M. Iñigo Méndez de Vigo pels representants del Parlament Europèu
- M. António Vitorino
La carta e lo projècte de Tractat constitucional[modificar | modificar la font]
La carta constituissá lo títol II del Tractat establissent una Constitucion Europèa. Aquel tractat avent pas estat ratificat per totes los Estats membres, l'estatut juridic de la Carta ne demorèt pasmens incambiat.
Contengut de la Carta[modificar | modificar la font]
La Carta dels drechs fondamentals de l'Union Europèa amassa dins un tèxte unic, pel primièr còp dins l'istòria de l'Union Europèa, l'ensems dels drechs civics e socials dels ciutadans de l'Union Europèa e de totas la personas demorant sul territòri.
Lo tèxte comprend 54 articles precedits d'un brèu preambul. Los drechs son regropats en sièis grands capitols.
Aqueles siès capitols son completats per un seten amb de disposicions finalas.
Son basats sus de drechs e libertats fondamentalas reconegudas per la Convencion Europèa dels Dreches de l'Òme (instrument del Conselh d'Euròpa), las tradicions constitucionalas dels Estats membres de l'Union Europèa, la Carta Sociala Europèa del Conselh d'Euròpa e lo Comitat europèu dels drechs socials e d'autras convencions internacionalas qu'aderèron l'Union Eurpèa o los seus Estats membres. L'arrèt Nold de la Cort de Justícia Europèa del 14 de mai de 1974 afirma que ja los drechs fondamentals son reconeguts pels drechs nacionals fan partit del drech de las Comunautats e devon èsser defenduts per aquelas.
La Carta dels drechs fondamentals aguèt pas, oficiament, de valor contrenhenta fins tractat de Lisbona. Pr'amor, lo TPI e la Cort de Justícia Europèa s'i referissián totjorn mai. Los avocats general la menionavan tanben frecantament dins lors conclusions generalas. Fin finala, constituissiá una règla intèrna al Parlament Europèu.
La Carta dels drechs fondamentals de l'Union foguèt elaborada per une convencion compausada d’un représentant de cada país de l’UE e de la Comission Europèa, dels membres del Parlament Europèu e dels parlaments nacionals. Foguèt formalament adoptada a Niça en decembre de 2000 pel Parlament Europèu, lo Conselh e la Comission.
Dempuèi decembre 2009 e l’entrada en vigor del tractat de Lisbona, la Carta dels drechs fondamentals de l'Union obtenguèt la meteissa fòrça juridica obligatòria que los tractats. En efècte, revisat pel tractat de Lisbona, l'article 6(1) TUE prevei que l'Union « reconeis los drechs, las libertats e los principis enonciats dins la Carta dels drechs fondamentals de l'Union Europèa del 7 de decembre de 2000, tal qu'adaptada lo 12 de decembre de 2007 a Etrasborg, la quala a meteissa valor juridica que los tractats ».
Una Carta relativa al drech europèu[modificar | modificar la font]
L'article 51, alinea 1, precisa que « Las disposicions de la presenta Carta s'adreiçan a las institucions e organs de l'Union dins lo respècte del Principi de subsidiaritat ».
Pels Estats membres, la carta a aqueles s'impausa sonque quand meton en òbra lo drech de l'Union. Aquela carta s'aplica plan segur dins los tres pilers europèus.
L'article 52 presisa: « Dins lo respècte del principi de proporcionalitat, de las limitacions podon èsser apotada sonque se son nessária e respondan efectivament a d'objectius d'Interès general reconeguts per l'Union o al besonh de proteccion dels drechs e libertats d'altrú. »
Una referéncia per l'Agéncia dels drechs fondamentals[modificar | modificar la font]
La carta es la referéncia per l'accion de l'Agéncia dels drechs fondamentals misa en plaça en febrièr 2007[5].
Aquela agéncia a tres responsabilitats:
- reculhir d'informacions e donadas,
- formular de conselhs a l'intencion de l'Union Europèa e dels seus Estats membres,
- Estimular lo dialóg amb la socitat civila per sensibilizar encara mai lo public als drchs fondamentals.
Fonts[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Protocole pour l'application de la Charte des droits fondamentaux de l'Union européenne à la Pologne et au Royaume-Uni, J.O.U.E.
- ↑ (fr)Jaroslaw Kaczynski es ps mai Primièr Ministre [1], Jean Quatremer
- ↑ Al som de Brussèlas, per poder signar lo tractat de Lisbona que foguèt la dernièra qu'o reatifiquèt pas.
- ↑ (fr)Proclamation de la Charte des droits fondamentaux de l'UE, communicat de premsa del Parlament Europèu
- ↑ (fr)La Commission européenne se félicite de l'ouverture de l'Agence des droits fondamentaux, Comission Europèa, 01/03/2007
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- L. Burgorgue-Larsen (dir.), La France face à la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne, Bruxelles, Bruylant, 2005, 696p. (Col. du Credho, n°8, préface de Guy Braibant).
- L. Burgorgue-Larsen, A. Levade, F. Picod (dir.), Traité établissant une Constitution pour l’Europe. Partie II. La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne – Commentaire article par article, Bruxelles, Bruylant, 2005, 837p.
- L. Burgorgue-Larsen,«La Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne racontée au citoyen européen », Revues des Affaires européennes (RAE-LEA), 2000-4, pp.398-409.
- L. Burgorgue-Larsen,«La ‘force de l’évocation’ ou le fabuleux destin de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne », L’équilibre des pouvoirs et l’esprit des institutions. Mélanges en l’honneur de Pierre Pactet, Paris, Dalloz, 2003, pp.77-104.
- L. Burgorgue-Larsen,«Ombres et lumières de la constitutionnalisation de la Charte des droits fondamentaux de l’Union européenne », Cahiers de droit européen, 2004, n°4-6, pp.863-890. également in Revista Brasileira de Direito Constitucional, Julio/Dezembro 2005-n°6, Teoria Da Constituiçao, pp.64-85.
- L. Burgorgue-Larsen,« L’apparition de la Charte des droits fondamentaux dans la jurisprudence de la Cour de justice des Communautés », note sous Parlement c. Conseil, 27 juin 2006, AJDA, 4 décembre 2006, n°41/2006, pp.2286-2288.


c: text/html

text:
Stradivarius deus Hellier
Lo stradivarius deus Hellier o siplament lo Hellier qu'ei un vriulon deu laütièr Antonio Stradivari fabricat de cap a l'annada 1679. Que porta lo nom de la familha deu son purmèr prioprietari conegut (dilhèu efectivament lo purmèr) qui'u tranmetó aus sons eretèrs mantienent l'instrument enter las mans de la familha anglesa deus Hellier per 180 annadas.
Que ho venuts mantuns còps au cors deu sègle XX.
Uei qu'ei expausat au Musèu Smithsonian de Washington D.C.
Qu'ei un deus mei famós stradivarius e las soas ondraduras que son tot autan famosa e repodusidads sus mantun instrument modèrne.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mumia Abu-Jamal
Mumia Abu-Jamal (nascut Wesley Cook lo 24 d'abril de 1954) es un jornalista e activista politic afroamerican, apartenent al Black Panther Party, acusat de l'assassinat del policièr filadelfian Daniel Faulkner e condemnat a mòrt en 1982. Aquel afar provoquèt de campanhas massissas a favor de la seuna liberacion als Estats Units d'America e dins lo rèsta del mond, alara que los sindicats dels policièrs estatsunians cerquèron activament a accelerar la seuna execucion. Tecnicament, esperèt l'execusion entre 1982 e decembre de 2001, quand lo jutge federal del districte William Yohn revoquèt la pena de mòrt de Jamal. Pasmens, Yohn reafirmèt las accusacions contra Jamal, commutant la senccion en pena a perpetuitat. En 2008, una cort d'apèl federala anunèt la condamnacion a mòrt tot en confirmant sa culpabilitat. Lo ministèri public de Pensilvània faguèt apèl contra la decision d'anulacion de la condamnacion a mòrt. La Cort d'apèl, en 2011, ordonèt novèlas audiéncias per determinar se Abu-Jamal deu èsser condamnat a mòrt o a la peson a perpetuïtat, tot en declarant que Mumia Abu-Jamal èra copable. En 2011, la cort Suprèma rebutèt lo recors de procuraire de Filadèlfia. La condamnacion a la pena de mòrt es commutada en pena de prison a vida.
Aquel afar povoquèt fòrça movements en favor de la liberacion dins lo mond politic e associatiu mas tanben dins lo mond artistic subretot de còlas de musicas alternativas e en literatura.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (ca) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en catalan intitolat « Mumia Abu-Jamal ».


text:
Vieux-Château
Vieux-Château es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat a portat lo nom de Laure-sus-Seren[1].
Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune a porté le nom de Laure-sur-Serein[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 4 d'agost 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "Cass" defined multiple times with different content


text:
Antonio Verrio
Antonio Verrio (Lecce, 1639 – lo 17 de junh de 1707) es un pintre italian barròc del sègle XVII que foguèt fòrça actiu en Anglatèrra, coma especialista de la pintura d'istòria.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Nascut a Lecce, dins lo reialme de Nàpols.
Vèrs 1667, Antonio Verrio part en França e s'arrèsta a Tolosa e foguèt mandat per decorar lo Castèl de Bonrepaus, la proprietat de Pèire Pau Riquet, engenhaire del Canal del Miègjorn s'intalla e pinta un retaule per las Carmelitas[1].
Vèrs 1670, Verrio foguèt a París ont se faguèt una practica aristocratica e decorèt tres ostals de familha que l'ostal Brûlart.
En març de 1672, Verrio passèt la Marga jos recomandacion de Ralph Montagu, que foguèt embaissador extraordinari d'Anglatèrra a París a partir de 1669. Gràcias a Montagu, Verrio debutèt son trabalh anglés amb d'aristocratas a Euston Hall e Arlington House ara destruits e Ham House obten rapidament la confisança de Charles II d'Anglatèrra.
En 1675, pintèt lo retrach allegoric del rei The Sea Triumph of Charles II. Foguèt mandat per decorar lo Castèl de Windsor, ont collaborèt amb l'arquitècte Hugh May e l'escultor Grinling Gibbons. Es la pus granda comanda de tota sa carrièra: vint plafons, tres escalièrs, la Capèla del rei e St George’s Hall. Venguèt en 1684, Chief and first painter (Primièr e cap dels pintres). Solament tres plafons demòran aprèp que George IV d'Anglatèrra mandèt tornar decorar lo castèl en 1820. Jos James II d'Anglatèrra, Verrio contunhèt son servici reial e decorèt Whitehall Palace (brutlat en 1698) e la Henry VIII’s Chapel a Windsor (destruida).
En març de 1685, venguèt ‘Keeper of the Great Garden in St James’s Park’ (Gardian de grand jardin al pargue de St James). William III d'Anglatèrra refusèt sa proteccion pendent la Revolucion e quitèt la cort. Passèt los dètz ans seguents a Burghley House e Chatsworth. Ambedós son de bèls exemples del Barròc anglés.
En 1699, Varrio tornèt èsser envitat a la cort. Tornèt trabalhar a Windsor, e a Hampton Court Palace per William.
En 1702, Verrio pintèt per la Reina Anna a la Queen’s Drawing Room. Abans sa mòrt, lo 15 de junh de 1707, Verrio pintèt una seria de retraches e son autoretrach, ara a la National Portrait Gallery. Verrio influencièt de joves artistas coma Louis Laguerre e James Thornhill. Louis Laguerre foguèt son disciple.
Òbras[modificar | modificar la font]
Quadres[modificar | modificar la font]
- Retaule per las Carmelitas, Tolosa
- Autoretrach
Decoracion[modificar | modificar la font]
- Castèl de Bonrepaus, region de Tolosa
- Ostal Brûlart, París
- Ham House, Londres
- Castèl de Windsor, Londres
- Hampton Court Palace
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Antonio Verrio, His Career and surviving work, British Art Journal, Volume X No. 3, Winter/Spring 2009/10, Special 10th Anniversary Double Issue
- Antonio Verrio and the Royal image at Hampton Court, British Art Journal, Volume X No. 3, Winter/Spring 2009/10, Special 10th Anniversary Double Issue
- Antonio Verrio, Chroniques d'un peintre italien voyageur, Musèu dels Agustins e Ostal de Tolosa, 2010. Catalòg de l'exposicion, Tolosa, del 27 de març – al 27 de junh de 2010
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]

- ↑ Du Puy's - Tractat sus la Pintura


text:
Ploumagoar
Plouvagor en breton ( Ploumagoar en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'ancian nom de Ploumagoar es Plouvagor.
A la casuda de la Empèri romain, los Brittons o Bretons començan los sieus movements de migracion. En fugent los Pictes e los Saxons, travèrsan la Manja e venon s'installar en Armorique.
Aquelas migracions se faràn per ondas successivas e durèron de divèrses sègles. Una nacion nasquèt e vendrà, dins los sègles a venir, un nòu Estat independent : la Bretanha.
Los arrivants parlan la meteissa lenga que los indigènas de Armorique #que foguèron minoritaires e integrats. Avèm de besonh que la Manja o Morís Breizh èra una rota naturala de relacions gaireben jornalièras entre la Granda e lo Pichon Bretanha. Lo comèrci, favorit pel trabalh d'una meteissa lenga dels dos costats de la Manja, i èra fòrça florissant. Los Bretons arriban doncas sus las tèrras de Ploumagoar en remontant fòrça segurament lo Trieux, e en cercant un endroit elevat per poder se defendre, descobrisson los vestigis d'una vièlha citadelle romaine. Es a aquel moment que Plouvagor renais per las segondas fes e ven lo bourg #que se coneis uèi.
Qualques parròquias en començant per Plòu amb variantes Agradadas e Ploé, n'existís 169 a Bretanha #que 73 en las Còstas-de Armor. Ne son nascuts entre 450 e 600. Magoar Es pas pas un quelconque Sant, vengut amb los envahisseurs, mas significa mur o ruïnes, paraula testificada en breton amb Moguer, aital coma en gallois amb Magwyr. La meteissa raïtz Magor se tròba en los noms Magoarou e Magoariec e significa maçon. Magoar Seriá un synonyme de l'alemand Maurer e de l'italian Muratore.
Ploumagoar Es doncas una parròquia bastida sus ruïnes o de vestigis ancians e tira lo sieu nom d'aquela origina. Aquela parròquia s'estendèt sus superfícias considerablas e engloba tot lo marge drech del Trieux. Reven a l'ensems de l'estenduda de Ploumagoar, Pabu e Sant-Agathon uèi. La parròquia primitive de Ploumagoar i aviá dividit en dîmeries #qu'aquelas de Tréméac, de Goazanlès e de Trivis. Aqueles jos-divisions ne donaràn las trèves de Pabu e de Sant-Agathon #que faràn part intégrante de la parròquia-maire, pendent longtemps encara. La vila de Guingamp, per la siá part, veirà pas las siás muralles sortir de tèrra que doas o tres sègles mai tard, jos las invasions e pillages incessants de las Normands. Guingamp O Gwengamp en breton #que se décompose en Gwen, blanc o bienheureux en lo sens de Lansus, e Gamp, lo camp o refugi dels bienheureux.
Ploumagoar A ligat al Pagus Tréher #que lo banc episcopal se'n tròba a Tréguier dempuèi o Vida sègle. Sant Tugdual en #èsser lo primièr avesque fondator.
L'ancien nom de Ploumagoar est Plouvagor.
À la chute de l'Empire romain, les Brittons ou Bretons commencent leurs mouvements de migration. Fuyant les Pictes et les Saxons, ils traversent la Manche et viennent s'installer en Armorique.
Ces migrations se feront par vagues successives et vont durer plusieurs siècles. Une nation va naître et deviendra, dans les siècles à venir, un nouvel État indépendant : la Bretagne.
Les arrivants parlent la même langue que les indigènes d'Armorique qui vont être minoritaires et intégrés. Précisons que la Manche ou Mor Breizh était une route naturelle de relations presque quotidiennes entre la Grande et la Petit Bretagne. Le commerce, favorisé par l'emploi d'une même langue des deux côtés de la Manche, y était très florissant. Les Bretons arrivent donc sur les terres de Ploumagoar en remontant très certainement le Trieux, et en cherchant un endroit élevé pour pouvoir se défendre, ils découvrent les vestiges d'une vieille citadelle romaine. C'est à ce moment que Plouvagor renaît pour la seconde fois et devient le bourg que l'on connaît aujourd'hui.
Des paroisses commençant par Plou avec des variantes Plu et Ploé, il en existe 169 en Bretagne dont 73 dans les Côtes-d'Armor. Elles sont nées entre 450 et 600. Magoar n'est pas un quelconque Saint, venu avec les envahisseurs, mais signifie mur ou ruines, mot attesté en breton avec Moguer, ainsi qu'en gallois avec Magwyr. La même racine Magor se retrouve dans les noms Magoarou et Magoariec et signifie maçon. Magoar serait un synonyme de l'allemand Maurer et de l'italien Muratore.
Ploumagoar est donc une paroisse bâtie sur des ruines ou vestiges anciens et tire son nom de cette origine. Cette paroisse va s'étendre sur des surfaces considérables et englobe toute la rive droite du Trieux. Elle correspond à l'ensemble de l'étendue de Ploumagoar, Pabu et Saint-Agathon aujourd'hui. La paroisse primitive de Ploumagoar était divisée en dîmeries dont celles de Tréméac, de Goazanlès et de Trivis. Ces sous-divisions donneront les trèves de Pabu et de Saint-Agathon qui feront partie intégrante de la paroisse-mère, pendant longtemps encore. La ville de Guingamp, pour sa part, ne verra ses murailles sortir de terre que deux ou trois siècles plus tard, sous les invasions et pillages incessants des Normands. Guingamp ou Gwengamp en breton que l'on décompose en Gwen, blanc ou bienheureux dans le sens de Lansus, et Gamp, le camp ou refuge des bienheureux.
Ploumagoar est attaché au Pagus Tréher dont le siège épiscopal se trouve à Tréguier depuis le VIe siècle. Saint Tugdual en fut le premier évêque fondateur.


text:
Gorgoroth
Gorgoroth es un grope de black metal format en 1992 a Bergen en Norvègia per Infernus, Hat e Goatpervertor. Lo grope cambièt de sòcis pron de còups dins lo corrent de son istòria, levat Infernus. Lo nom Gorgoroth s'inspira dau Senhor deis Anèus. Lo tèma principau de Gorgoroth es lo satanisme.
Lo grope traversèt una crisi juridica que contunha encara. D'efècte, Gaahl e King Ov Hell si separèron d'Infernus en octòbre de 2007, e lo nom e lo lògo de Gorgoroth siguèron disputats entre lei dos partits. Gaahl e King contunhèron d'utilizar lo nom dau grope dins de concèrts, mai Infernus, que trobèt de sòcis nòus per sa version dau grope, leis enseguissèt e ganhèt lo procès lo 10 de març de 2009.


text:
JDN > Présidentielle 2017 > Auvergne, Rhône-Alpes > Cantal > La Chapelle-d'Alagnon
Présidentielle 2017 à la Chapelle-d'Alagnon (15300)
Présidentielle 2012 à la Chapelle-d'Alagnon
Deuxième tour
Premier tour
Villes voisines de la Chapelle-d'Alagnon
En savoir plus sur La Chapelle-d'Alagnon
- La Chapelle-d'Alagnon : les chiffres clés
- Délinquance à la Chapelle-d'Alagnon
- Pollution à la Chapelle-d'Alagnon
- Classement des lycées à la La Chapelle-d'Alagnon
- Salaires à la Chapelle-d'Alagnon
- Impôts à la Chapelle-d'Alagnon


text:
Connotacion
La connotacion es l'ensems dels senses subjectius associats a una paraula deterninada, en oposicion al sens de la denotacion, mai o mens objectiu e identificat sovent amb la definicion del diccionari.
Las connotacions pòdon èsser culturalas o personalas. Per exemple, un colomb a lo sens denotatiu d'animal mas dins nòstra societat s'associa a la patz. Encara per un individú determinat pòt significar d'autras causas segon son experiéncia particulara. Donada aquela subjectivitat, lo sens connotatiu es pas de bon mesurar o de definir, quitament s'i a d'ensages, coma la tecnica del diferencial semantic.
La connotacion es a l'origina de fòrça figuras literàrias, coma la metafòra.
Per Geoffrey Leech, es un tipe de sens associatiu, e inclutz la connotacion pura (un concèpte evocat al sens d'una paraula qu'aperten pas a la seuna definicion), la collocacion (lo parlant evòca las paraulas qu'apareissent sovent amb aquel tèrme e que modifican son sens) o la nuància afectiva experienciala que cada persona pòt associar a una paraula.


text:
1630
Aquesta pagina concernís l'an 1630 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Estats Pontificaus[modificar | modificar la font]
Arribada de la pèsta dins lei regions meridionalas deis Estats Pontificaus (Granda Pèsta Italiana de 1629-1631). En fòra de Bolonha (15 000 mòrts), lo nombre de victimas es mau conegut mai lei documents d'epòca depintan de pèrdas importantas dins lei vilatges locaus.
Republica de Venècia[modificar | modificar la font]
Arribada de la pèsta en Venècia (Granda Pèsta Italiana de 1629-1631). Fins a 1631, la malautiá causèt la mòrt de 46 000 sus una populacion totala estimada a 140 000 abitants.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- Johannes Kepler, fisician, matematician e astronòm alemand.


text:
Las Vegas
Las Vegas es una vila dels Estats Units situada dins l'Estat de Nevada al mièg del desèrt. Los mormons fondèron la vila en 1855 que devenguèt al començament del sègle XX un vilatjàs agricòla. Las Vegas es la vila principala de Nevada e una destinacion toristica fòrça importanta amb la preséncia de mantun casinòs. La vila es coneguda coma la vila del pecat (sin city en anglés) en causa de la popularitat del jòc, de la disponibilitat de beures alcolics a tota ora de la jornada e de la legalitat de la prostitucion. Lo govèrn local e los promotors toristics de la vila preferisson l'escais de Capitala mondiala del divertiment.


text:
Desboscament
Lo desboscament (var desartigada, eishartigada) o desforestacion es l'accion e l'efièch de suprimir lo bòsc sus una granda superfícia.
Es generalament degut a l'accion umana --e mai qu'existisson d'unes factors naturals--mai que mai dins los païses sosdesvolopats, dins la tòca primièra d'utilizar las tèrras o sas riquesas, per l'agricultura, per la produccion de carbon de lenha, per l'esplecha de la fusta o de ressorsas minièras .
Las consequéncias directas ne son la demesida de la biodiversitat (fòrça importanta , en particular per las selvas tropicalas), de còps que i a lo desplaçament de populacions indigènas, l'erosion dels sòls e una aumentacion de l'efièch de sèrra.


text:
179
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 179 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Annada probabla de la publicacion dau libre Lei Nòu Capítols sus l'art matematic, compilacion dei conoissenças dei matematicians chinés dau periòde. Prepausava un apròchi dei matematicas centrat sus la recèrca de metòdes generaus per resòuvre lei problemas ò certaneis equacions linearas.


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 1 de març de 2011
Batallón de San Patricio
La banda de gaita Batallón de San Patricio qu'estó batejada atau tà perpetuar lo sovenir d'aqueths sordats.
D'acòrd, que hèn soar la cornamusa de las Hautas Tèrras d'Escòcia, totun que son mexicans, e. ;)..
E los Irlandés tanben que's sovien deu batallon de San Patricio. Que n'an hèit ua cançon, com tostemps.
Lo grop de musica irlandesa the Chieftains, liderat per Paddy Moloney, que consacrè aus Sanpatricios un CD sancèr, titolat simplaments San Patricio, dab la participacion d'artistas mexicans enter autes. Plan segur, los sonaires deu Batallón San Patricio que i son.
2 comentaris:
- Pèira de Roseta ha dit...
-
Jo no sabia del batalló, interessant! La música m'encanta! I la dansa celta també.
Moltes gràcies per em mostrar, salutacions!
- 1 de març de 2011 a les 8:55
- manjacostel ha dit...
-
es pas de creire... Los irlandèses son valents...
La pròba que l'angles los poguèt pas tòrcer.
E qu'an de polidas musicas...
- 2 de març de 2011 a les 22:49


text:
Kenya
Kenya (nom complèt Republica de Kenya) es un país d'Africa Orientala. Es limitròf dau Sodan dau Sud, d'Etiopia, de Somalia, d'Oganda, de Tanzania e de l'Ocean Indian. Sa capitala es Nairòbi e es una republica independenta dempuei 1963. Sa superficia fa 580 367 km² per una populacion estimada en 2013 a 41 milions d'abitants.
Es poblat per de populacions magerament d'origina banto e nilotica que s'installèron dins la region a partir dei millenis II e I avC. A partir de la fin de l'Edat Mejana, sa costat foguèt colonizada per lei Portugués e leis Omanés. Si formèt lo sultanat de Zanzibar que son territòri foguèt partejat entre Alemanha e Reiaume Unit a la fin dau sègle XIX. Kenya venguèt una possession britanica que formèt oficialament una colonia en 1920. Dins leis annadas 1950, comencèt lo procès d'independéncia que s'acabèt en 1963. Dins l'encastre de la descolonizacion e de la Guèrra Freja, Kenya venguèt un regime autoritari basat sus un partit unic. Dins leis annadas 1990, lo multipartisme foguèt restaurat e la democratizacion deis institucions comencèt maugrat de violèncias intèrnas importantas durant lei cicles electoraus.
Lo gentilici es kenyan -ana.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana
- 2.2 Lei pòbles dau Platèu d'Africa Orientala a la fin de l’Edat Mejana
- 2.3 L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa
- 2.4 La conquista portuguesa dei vilas marchandas
- 2.5 Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman
- 2.6 La restauracion de la dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar
- 2.7 Lo partiment germanobritanic de l’Africa Orientala
- 2.8 Lo periòde coloniau
- 2.9 La fin de la dominacion britanica
- 2.10 Lo Kenya independent
- 3 Govèrn e politica
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Vejatz tanben
- 7 Ligams extèrnes
- 8 Nòtas & referéncias
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
La geografia fisica de Kenya es marcada per sa situacion entre l'Ocean Indian a l'èst e la Granda Vau dau Rift a l'oèst. La preséncia dau Rift entraïna una division dau territòri entre lo tèrç occidentau e lei dos tèrç orientaus. D'efècte, dins certanei zònas de Kenya, pòu representar un obstacle important amb una prefondor maximala de 1 550 m e la preséncia d'unei lacs situats au fons de la vau. L'altitud aumenta donc lentament dei ribas de l'Ocean Indian au sud-èst fins a la cadena dei monts Aberdare puei demenisse en direccion de l'oèst e dau nòrd. Unei volcans amorçats si situan dins la region orientala dau Rift coma lei monts Londiani, Eldalat e Tinderet. Lo Mont Kenya (5 199 m), situat dins lo centre de Kenya a l'èst dau Rift, es la cima pus auta dau país.
En fòra dei montanhas, existisse unei caracteristicas geograficas de remarca sus lo territòri kenyan. Lo premier es l'existéncia de dos desèrts que si situan a l'èst dau lac Turkana (desèrt de Chalbi) e a l'èst dau lac Magadi (desèrt de Nyiri). Lo segond es la preséncia d'unei bancs de corau d'una superficia totala de 621 km² lòng de la costat de l'Ocean Indian.
Clima[modificar | modificar la font]
Situat lòng de l'eqüator terrèstre, Kenya a la particularitat de presentar un clima similar ai país tropicaus africans de l'emisfèri sud. Son clima es donc magerament de tipe tropicau amb una division entre una sason cauda (maximom de temperatura en febrier-març) e una sason freja (minimom en julhet-aost). Pasmens, se fau nòtar la diferéncia febla (environ 4°C) entre lei temperaturas mejanas mesuradas dins lo corrent dei doas sasons.
Dins lo país, dos paramètres principaus an una influéncia sus lei condicions climaticas. Lo premier es l'altitud qu'entraïna una demenicion de la temperatura e lo segond es la distància per rapòrt a l'ocean qu'entraïna una demenicion dei precipitacions. Dins lo nòrd, aquela ariditat es tant importanta que lo clima es de tipe desertic (desèrt de Chalbi). Dins aquelei regions, la temperatura presenta generalament de variacions importantas (fins a 12°C) entre lo jorn e la nuech.
Enfin, dins lei regions montanhosas coma lo mont Kenya, lo mont Kilimandjaro ò lo mont Elgon, lo clima es de tipe montanhard ambé de temperaturas fòrça feblas tota l'annada.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2011, la populacion de Kenya èra estimada a 41 milions d’abitants, magerament d’origina banto dins lo sud e sodanesa centrala dins la mitat occidentala ambé de minoritats cushiticas dins lei regions nòrd e èst. Es en creissença importanta (mai de 3% per an) dempuei l’independéncia maugrat una demenicion febla dempuei lo començament dau sègle XXI (2,7% dins leis annadas 2000).
Coma la màger part deis estats africans, la populacion es fòrça jova. En 2010, 42,5% sis situava dins la categoria 0-14 ans, 54,9% dins la categoria 15-64 ans e solament 2,7% dins la categoria 65 ans e mai. Pasmens, en 2012, l’esperança de vida èra de 64 ans. Es en aumentacion rapida (48,9 ans en 2006) gràcias a la reduccion de la mortalitat infantila. Pasmens, es menaçada per la malnutricion e per l’epidemia de SIDA.
Aquela populacion es devesida entre 70 etnias e es principalament situada lòng de la Vau de Rift, de l’Ocean Indian, dins lo relarg de la capitala e dins lo sud dau país. Es subretot formada de pòbles d’origina banto e nilotic. Cada grop forma aperaquí una mitat de la populacion. En 2010, leis etnias principalas èran lei Kikuyu (17%), lei Luhya (14%), lei Luo (10%), lei Kamba (10%), lei Kisii (6%), lei Mijikenda (5%), lei Meru (4%), lei Turkana (2,5%) e lei Massai (2,1%).
Lei minoritats cushiticas representan 2% deis abitants situadas dins lei regions gaire pobladas dau nòrd. Lei minoritats eissidas d’Euròpa, d’Orient Mejan ò d’Asia gropan mens de 1% de la populacion.
Lengas[modificar | modificar la font]
La politica lingüistica dau país es definida per leis articles 7.1, 7.2 e 7.3 de la Constitucion de Kenya. L’anglés e lo swahili son lengas oficialas de l’estat. De mai, lo swahili es considerada coma la lenga nacionala dau país. Enfin, 59 lengas regionalas ò etnicas son protegidas. Pasmens, existisse encara de desenaus de lengas, de còps mau conegudas, qu’an ges d’estatut. Lei regions occidentalas de Kenya son generalament de lengas sodanesas centralas. La mitat orientala es subretot de lengas coshiticas. Enfin, lo sud e la costat sud-èst es puslèu de lengas bantos.
Religions[modificar | modificar la font]
En 2009, la màger part de la populacion de Kenya es crestiana protestanta (47,4%) ò catolica (23,3%). Leis autrei glèisas crestianas representavan 11,8% deis abitants. L’islam èra la religion de 11,1% de la populacion. Enfin, lei religions tradicionalas africanas e leis autrei religions, generalament difusadas durant la colonizacion britanica coma lo bodisme, representavan 3,3% de la populacion de Kenya.
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana[modificar | modificar la font]
En causa de la manca de documents escrichs, lei conóissanças istoricas sus l’Antiquitat de l’Africa Australa son relativament limitadas fins a l’emergéncia d’estats marchands lòng de la costat a partir de la fin de l’Edat Mejana. Pasmens, la region foguèt una crosiera importanta per lei migracions etnicas sus lo continent african e leis arqueològs an donc descubèrt mai d’un vestigi tocant son poblament. Dos elements importants se’n desgatjan :
- lo premier es l’existéncia de tres ondas successivas de populacions de la region de Nil que venguèron s’installar dins la region dau lac Victòria a partir dau milleni II avC. Son a l’origina d’unei pòbles contemporanèus coma lei Masais ò lei Luos.
- lo segond es l’existéncia d’una migracions de populacions bantos a partir de la premier amitat dau milleni I avC vèrs lo sud de la region dei Grands Lacs. S’installèron fins au riu Zambèzi e migrèron lòng de l’Ocean Indian. Es a l’origina dei pòbles actuaus d’aquelei regions, en particular lo grop swahili.
Pauc a pauc, la geografia isolèt tres regions principalas :
- la zòna dei Grands Lacs caracterizada per la formacion de principats pichons amb una economia generalement basada sus l’agricultura e lo norrigatge coma lei reiaumes de Rwanda e du Burundi.
- la zòna maritima caracterizada per la formacion de vilas marchandas en relacion ambé lei continents asiatic puei europèu.
- la zòna dau platèu d’altitud que son economia èra basada sus una agricultura nomada d’estèpa. Aquela region isolava tanben lei Grands Lacs dei regions maritimas en causa de luchas militaras quasi permanentas entre certanei pòbles.
Lei pòbles dau Platèu d'Africa Orientala a la fin de l’Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l’arribada dei premiers Europèus dins la region a la fin de l’Edat Mejana, lo platèu èra devesit entre quatre zònas diferentas :
- la savana nòrd situada situada au nòrd dau lac Victòria. Èra dominada per de pòbles originàrias de la region meridionala de Nil.
- una zòna d’agricultura pastorala situada de l’oèst dau lac Turkana au sud dau Kilimanjaro. Èra dominada per lei Masais que l’agressivitat entraïnèt de reorganizacion militara au sen d’autrei pòbles (Kikuyu…) per resistir ais atacas. Coma durant lei sègles precedents, aquelei conflictes empachavan totjorn lo passatge dei caravanas entre lei Grands Lacs e la costat.
- de zònas d’altitud auta coma lei monts Kilimanjaro ò Meru onte lei societats avián desvolopats d’activitats agricòlas sedentàrias.
- la savana sud situada au sud dau lac Victòria èra gaire poblada en causa de sa manca de drudessa. En revènge, èra una region productritz d’evòri gràcias a la préséncia importanta d’elefants. La region èra donc en relacion ambé leis estats marchands de la costat. Lei Nyamwezis èran lo pòble pus important de la region e l’i formavan unei tribús independentas entre elei.
L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa[modificar | modificar la font]
L’emergéncia dei ciutats marchandas de la costat orientala d’Africa comencèt ai sègles VIII e IX quand lei populacions bantos dei regions maritimas, explorant la costat vèrs lo nòrd, rescontrèron de marchands arabopersans, explorant la costat en direccion dau sud. Si desvolopèt alora de cambis entre lei dos pòbles. Lei Bantous aprenguèron la navigacion lòng dei costats e adoptèron l’islam coma religion e lei marchands arabopersans prenguèron lo poder mai s’integrèron pauc a pauc dins la societat locala. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquelei vilas venguèron d’actors importants dau comèrci dins l’Ocean Indian gràcias a la produccion d’evòri e de metaus preciós.
La conquista portuguesa dei vilas marchandas[modificar | modificar la font]
Lei Portugués arribèron dins la region après lo passatge dau Cap de Bòna Esperança per Vasco de Gama en 1498. Organizèron rapidament una tièra d’expedicions militaras per conquistar lei vilas marchandas : Sofala en 1502, Kilwa e Mombasa en 1505, leis illas de Mafia, Zanzibar e Memba en 1509. En revènge, mau capitèron d’ocupar Mogadiscio que venguèt la capitala d’una dinastia locala independenta durant un sègle.
Lei vilas de la region èra consideradas per lei Portugués coma d’etapas sus lo camin vèrs l’Asia dau Sud-Èst e de fònts de revenguts gràcias a l’impausicion de tributs importants de pager per lei diferentei ciutats. Aquò entraïnèt donc de revòutas sostengudas per de predicators musulmans. Mombasa foguèt lo centre principau d’aquela resisténcia e foguèt pilhada dos còps per lei Portugués en 1528 e en 1588 per reprimir d’insureccions. Un fòrt poderós l’i foguèt tanben bastit.
Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei possessions portuguesas d’Africa Orientala foguèron menaçadas per leis Omanés, sostenguts per leis Olandés. Ataquèron lei vilas marchandas dau nòrd puei aquelei ocupadas per lei Portugués. Conquistèron Mombasa en 1698, Zanzibar en 1699 e Kilwa en 1710. De temptativas portuguesas per reconquistar lei zònas perdudas mau capitèron e, en 1752, un tractat de partiment de la region en zònas d’influéncia foguèt signat entre lei dos estats.
D’Omanés venguèron s’installar dins lei vilas presas ai Portugués e l’i formèron una aristocràcia novèla entraïnant de tensions ambé leis ancianeis aristocràcias d’origina aràbia. Pasmens, la dominacion novèla demorèt leugiera en causa dei luchas intèrnas dins lo sultanat d’Oman. Causèron l’afebliment deis Omanés e unei vilas poguèron si proclamar independentas a partir deis annadas 1750.
La restauracion de la dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Après la fin dau periòde d’agitacion intèrna de la mitat dau sègle XVIII, leis Omanés, sostenguts per lei Britanics, s’interessèron tornarmai ai vilas marchandas de la costat orientala d’Africa, en particular aquelei de la Tanzania e dau Kenya modèrnes. Pasmens, la reconquista foguèt lònga. Comencèt en 1785 ambé la presa de Kilwa e s’acabèt solament en 1837 ambé la captura de Mombasa.
Aquò permetèt de restaurar la poissança dau sultunat d’Oman que sa capitala foguèt transferida de Mascate a Zanzibar en 1840. Ocupèt lei regions maritimas deis estats modèrnes de Tanzania e de Kenya. En revènge, en cambi dau sostèn britanic, lo sultan Saïd Sayyid (1804-1856) deguèt acceptar de signar en 1822 un acòrd marcant la quasi fin dau trafeg d’esclaus. De mai, deguèt tanben acceptar l’aumentacion de l’influéncia de Londres dins leis afaires dau sultanat. Dins aquò, lo sultanat capitèt d’organizar l’activitat comerciala de la region a son profiech gràcias a la dubertura de liasons ambé lei reiaumes de l’Africa interiora, especialament dins la region dei Grands Lacs. Lei produchs principaus d’aqueu comèrci èran l’evòri e leis espècias. Un trafeg d’esclau reduch contunièt d’existir ambé lei país d’Orient Mejan.
D’autra part, l’aumentacion dau comèrci d’evòri entraïnèt una multiplicacion deis itineraris comerciaus dins l’estèpa dau platèu tanzanian maugrat l’ostilitat de certanei pòbles locaus. Gràcias a d’armas europèas, lei marchands swahilis agantèron lo lac Tanganyika vèrs 1820 e prenguèron lo contraròtle dau comèrci de la region orientala dei Grands Lacs a partir de 1850.
En 1841, s’installèt a Zanzibar un cònsul britanic. Aquò illustrèt l’aumentacion de l’influéncia e deis interès de Londres dins la region. En 1845, impausèt la signatura d’un tractat que defendèt lo comèrci d’esclaus en fòra dei territòris africans dau sultanat. Puei, après la mòrt de Saïd Sayyid en 1856, lei Britanics participèron ai luchas intèrnas per la succession e sostenguèron Syyid Majid còntra sei fraires. Aquò entraïnèt en 1861 la scission entre Zanzibar e Oman que formèron d’ara endavant dos estats separats. Enfin, en 1873, Londres impausèt la signatura d’un tractat marcant la fin dau trafeg d’esclaus dins lo sultanat.
Lei sultans mau capitèron de limitar aquela influéncia. De temptativas foguèron ansin menadas per assaiar d’implicar d’autrei poissanças coma França ò Alemanha dins leis affaires du sultanat. Pasmens, per la seguida, aquò va entraïnar l’arribada de fòrças alemandas per colonizar la region.
Lo partiment germanobritanic de l’Africa Orientala[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1870, la populacion britanica comencèt de s’interessar a la region orientala dei Grands Lacs ambé la question dei missionaris mandats dins lo reiaume de Buganda. Pasmens, lo govèrn de Londres contunièt dins la region de sostenir lo sultanat de Zanzibar coma relèu de l’influéncia britanica. Ansin, leis Alemands poguèron desbarcar dins la region au començament deis annadas 1880 e signar rapidament d’acòrds ambé leis estats dau platèu d’Africa Orientala, especialament dins la Tanzania modèrna en 1884.
Lo Reiaume Unit deguèt acceptar de negociar amb Alemanha e un acòrd foguèt signat en 1886 sensa l’avejaire dau sultan de Zanzibar. Lo territòri dau sultanat foguèt limitat a una faissa de 16 quilomètres lòng de la costat e lei regions interioras foguèron devesidas entre una zòna d’influéncia alemanda au sud e britanica au nòrd. Puei, entre 1888 e 1889, lo sultanat deguèt laissar l’administracion dei regions maritimas sud e nòrd ais Alemands e Britanics. Enfin, en 1890, leis Alemands agantèron lo territòri d’Oganda.
Aquò entraïnèt de negociacions novèlas entre Londres e Berlin qu’organizèron lo partiment de la region. La màger part de la Tanzania actuala formèt la colonia d’Africa Orientala Alemanda. Oganda, lo Kenya actuau e l’illa de Zanzibar demorèron sota la dominacion britanica en cambi de l’illa europèa de Heligoland. Lo sultanat de Zanzibar venguèt un protectorat britanic e perdèt son influéncia dins lo sud dau territòri kenyan.
Lo periòde coloniau[modificar | modificar la font]
En 1894, s’acabèt la formacion dau British East African Protectorate que venguèt la colonia de Kenya en 1920. Èra destinat inicialament a rompre l’isolament de la region d’Oganda, qu’èra tanben sota la dominacion britanica, gràcias a la bastida sus son territòri d’un camin de fèrre de Mombasa a Kisumu (1896-1901). Pasmens, lo chantier aguèt doas consequéncias per la region car entraïnèt l’installacion permanenta d’una partida importanta de la man d’òbra (d’origina indiana) e decidèt leis autoritats colonialas d’installar de colons europèus cargat d’esplechar lo país per assegurar la rentabilitat de la linha novèla.
D’efècte, a la fin dau sègle XIX, leis invasios dei Masais e uneis epidemias avián entraïnat una demenicion de remarca de la populacion. La colonizacion foguèt ansin aisada e lei colons capitèron de prendre possession d’un quart dei zònas agricòlas. Pasmens, tre leis annadas 1920, lei regions laissadas ais Africans èran tròp pobladas mentre que lei colons èran pas capables d’esplechar totei lei tenements reservats ais Europèus.
Aquò causèt donc una crisi agrària e d’Africans, especialament de Kikuyu, migrèron e s’installèron illegalament sus lei tenements europèus. Per sostenir sei demandas de tèrras suplementàrias, lei Kikuyu fondèron en 1925 l’Associacion Centrala Kikuyu (KCA). Kamau Johnstone, que venguèt per la seguida Jomo Kenyatta, faguèt partida dei caps dau movement. En fòra dau desvolopament dei revendicacions africanas, lo periòde veguèt tanben l’emergéncia de movements destinats a la defensa dei drechs e dei revendicacions de la minoritat indiana.
En 1945, Londres decidèt donc de formar un sistèma multiraciau amb una assemblada legislativa devesida entre lei comunautats blancas, indianas e africanas. Dins aquò, aqueu sistèma mau capitèt car èra tròp favorable ai Blancs. Ansin, au contrari de son objectiu iniciau, favorizèt l’emergéncia progressiva de partits negres radicaus que van menar Kenya vèrs l’independéncia.
La fin de la dominacion britanica[modificar | modificar la font]
En 1947, doas annadas après la fin de la Segonda Guèrra Mondiala que portèt un còp decisiu au mantenement de l’Empèri Britanic, Jomo Kenyatta venguèt lo cap de l’Union Africana de Kenya (KAU). Aqueu partit s’encarguèt de defendre lei revendicacions africanas de Kenya. Pasmens, èra devesit e una minoritat decidèt de preparar una insureccion per expulsar lei colons europèus. La guèrra, dicha Insureccion dei Mau-Mau comencèt en 1952 e s’acabèt per una victòria britanica en 1956. Unei caps de la KAU, compres Kenyatta, foguèron estremats dins lo corrent dau conflicte.
Pasmens, maugrat son succès, la posicion dau govèrn de Londres èra fragila e lei Britanics autorizèron puei la formacion progressiva de partits politics. L’objectiu èra de preparar l’independéncia en favorizant la formacion de partits moderats capables de protegir leis interès dei colons e dau Reiaume Unit dins la region. Dins aquò, aquela estrategia mau capitèt car dos partits africans radicaus foguèron lei venceires deis eleccions de 1961: l’Union Nacionala Africana de Kenya (KANU), implantada au sen dei Kikuyu e dei Luo, e l’Union Democrata Africana de Kenya (KADU), implantada au sen dei Kalenjin e dei regions litoralas.
Après sa victòria, la KANU obtenguèt la liberacion de Jomo Kenyatta que dirigiguèt per la seguida lei negociacions ambé lo govèrn britanic. En 1963, lo novèu succès electorau de la KANU (dos tèrç dei sufragis) entraïnèt l’independéncia dau país en decembre. En 1964, Kenya venguèt una republica ambé Kenyatta coma president.
Lo Kenya independent[modificar | modificar la font]
Tre son independéncia, Kenya conoguèt de tensions importantas en causa de la basa etnica dei dos partits principaus. En consequéncia, lo regime de Kenyatta venguèt pus autoritari e la KADU foguèt integrada au sen de la KANU per assaiar de demenir lei tensions. Pasmens, entraïnèt en 1966 la fondacion de l’Union dei Pòbles Kenyans (KPU) per lo Luo Oginga Odinga que venguèt rapidament lo partit d’oposicion pus important.
En 1969, l’assassinat dau Luo Tom Mboya, qu’èra considerat coma lo numerò dos de l’Estat kenyan, entraïnèt la fin dau multipartisme. D’efècte, Odinga foguèt arrestat e la KPU enebida. La reeleccion de Kenyatta en 1969 renforcèt son poder e la KANU venguèt dins lei fachs lo partit unic de Kenya. Kenyatta demorèt president fins a sa mòrt en 1978.
Son successor foguèt Daniel Arap Moi qu’èra un Kelenjin. Aquò causèt un cambiament de la basa etnica dau poder. D’ara endavant, anava s’apielar sus lei Kalenjin e lei Massai mentre que l’oposicion èra subretot dirigida per lei Luo e lei Kikuyu. Moi aumentèt tanben l’autoritarisme dau regime, ambé per exemple l’instauracion oficiala dau sistèma dau partit unic en 1982.
Pasmens, l’autoritarisme dau govèrn poguèt pas empachar lei progrès de l’oposicion. En 1991, dins l’encastre dau contèxte de la fin de la Guèrra Freja, Moi deguèt finalament acceptar la restauracion dau multipartisme. Dempuei aqueu periòde, Kenya conoisse una democratizacion malaisada e sovent violenta. D’efècte, Moi capitèt d’averar leis eleccions presidencialas de 1992 e de 1997 en aprofichant lei divisions de l’oposicion. Puei, en 2002, lo Kikuyu Mwai Kibaki capitèt de gropar l’oposicion au sen dau Partit de l’Unitat Nacionala e foguèt elegit president. Pasmens, sa reeleccion de 2007 còntra Raila Odinga foguèt fòrça contestada en causa de fraudas importantas. Entraïnèt de combats, especialament dins l’oèst dau país, entre partisans dei dos candidats (1500 morts, 300000 refugiats) fins a la conclusion d’un acòrd conclut sota la pression de l’ONU e deis Estats Units d’America. Kibaki demorèt president e Odinga venguèt son premier ministre.
En 2010, una constitucion novèla foguèt adoptada per referendum. Integrèt en particular d’asseguranças a prepaus dau respèct dei drechs de l’Òme e foguèt sostenguda tant per lo president que per lo premier ministre. L’annada seguenta, Kenya mandèt de tropas militaras per sostenir lo govèrn somalian dins l’encastre de la Guèrra Civila de Somalia. Aquelei fòrças participèron en particular a la lucha còntra lei milicias islamistas dau sud dau país.
En 2012, l’eleccion presidenciala conoguèt encara d’accusacions de fraudas importantas de part de Raila Odinga còntra lo venceire Uhuru Kenyatta. Pasmens, aqueu còp, lei tensions demorèron limitadas e Odinga acceptèt la decision deis autoritats electoralas de reconóisser la victòria de Kenyatta.
Govèrn e politica[modificar | modificar la font]
Forma de l’estat e organizacion dau poder[modificar | modificar la font]
Leis institucions de Kenya son definidas per la constitucion adoptada per referendum en 2010. Es una republica multipartista liberala qu’es fòrça descentralizada. Lei poders executius e legislatius son partejats entre lo govèrn centrau e uneis autoritats localas semi autonòmias. Lo poder judiciari es pus centralizat e dirigit per unei corts centralas especializadas segon leis afaires tractadas.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per un president elegit per un mandat de cinc annadas au sufragi universau dirèct. Dèu obtenir 25% dei sufragis dins la mitat dei comtats dau país. Es cargat de nomar lo vice president e lei ministres entre lei deputats de l’Assemblada nacionala. Ocupa tanben lei foncions de ministre de la Defensa e de cap de la policiá. Enfin, noma lo procuror generau e lo president de la Cort Suprèma ambé l’acòrd de l’Assemblada.
Lo procuror es cargat de la defensa juridica deis interès de l’estat. Lo president de la Cort Suprèma es cargat de verificar la conformitat constitucionala dei decisions dau poder legislatiu ò deis autreis organes dau poder executiu.
De 2008 a 2013, existiá un pòste de Premier Ministre que foguèt creat per reglar la crisi electorala de 2007-2008. Sa suppression èra prevista dins lo tèxe d’adopcion de la constitucion de 2010.
Lei 47 comtats kenyans son semi autonòms. An lo drech de crear d’impòsts, d’adoptar de reglaments locaus dins de domenis coma l’urbanisme ò la policiá, e d’organizar la gestion de sei ressorsas naturalas ò umanas. Pasmens, sei decisions an d’èstre en acòrd ambé la constitucion e lei leis de l’estat. Cada comtat es dirigit per un governador, un vice governador e un maximom de dètz elegits designats per un mandat de cinc annadas a la majoritat relativa.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo poder legislatiu nacionau es constituit de doas chambrs que sei membres son elegits per un mandat de cinc annadas :
- l’Assemblada nacionala qu’es compausada de 350 deputats eissits dei 290 de circonscripcions electorala e dei 47 comtats, de 12 nominats per lei partits politics designats segon la proporcionalitat dei resultats e dau procuror generau de la republica.
- lo Senat qu’es compausat de 68 senators eissits d’eleccions dirèctas dins lei 47 comtats, d’un president elegits entre lei 47 senators dei comtats e de 20 senators designats per leis elegits dirèctes (16 fremas designats per lei partits politics, 2 personas per defendre leis interès dei joves, 2 personas per defendre leis interès dei personas andicapadas.).
Lo poder legislatiu locau es tengut per una assemblada locala elegida per cinc annadas. Es compausada d’au mens 25 deputats e d’un president.
Poder judiciari[modificar | modificar la font]
Lo poder judiciari es independent dei poders executiu e legislatiu. Aquela independéncia es assegurada per una Comission justiciá. Es compausada de cinc magistrats, dau procuror generau, de dos avocats e de dos personas eissidas de la societat civila. Tres corts principalas asseguran la direccion dei decisions judiciàrias :
- la Cort Suprèma que si situa dins la capitala Nairòbi. Es compausada d’un president, d’un vice president e de cinc jutges nomats per lo president de la republica ambé l’approbacion de l’Assemblada nacionala.
- la Cort d’Apèu que si situa tanben dins la capitala mai pòu de còps si desplaçar dins d’autrei vilas importantas dau país.
- la Cort Auta qu’es cargada deis afaires regardant la constitucion. A un sèti dins cada comtat kenyan.
Dins lei juridiccions inferioras, si troba magerament 105 tribunaus de premiera instància que son cargats deis afaires civius e criminaus. De tribunaus especializats son tanben cargadas deis afaires regardant la jovença, la lucha còntra la corrupcion, leis afaires militars, lo drech dau trabalh, lo drech comerciau, la justiciá de patz per reglar lei problemas de proprietat e lo drech musulman (solament en matèria de lei islamica entre personas musulmanas).
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Dempuei l’adopcion de la constitucion de 2010 e son intrada en aplicacion totala en matèria territòriala en 2013, Kenya es organizat en 47 comtats. Cada comtat a una autonòmia sieuna qu’es incarnada per un govèrn e una administracion locaus. Lo govèrn centrau l’i es representat per un comissari generau cargat d’assegurar lo liame entre leis autoritats centralas e localas.
Simbòls nacionaus[modificar | modificar la font]
Lo drapèu de Kenya foguèt oficialament adoptat lo 12 de decembre de 1963. Es inspirat dau drapèu de la KANU, principau movement politic que menèt la lucha per l'independéncia. Lo negre l'i representa lo pòble kenyan, lo roge lo sang perdut durant la lucha independentista, lo vèrd lei ressorsas naturalas dau país e lo blancla patz. Lo bloquier e lei doas lanças tradicionalas massais representan la defensa d'aquelei simbòls e la libertat de Kenya. Leis armòrias de Kenya foguèron tanben adoptadas en 1963 après l'independéncia.
-
-
Kenya African National Union.gif
Simbòl de la KANU que foguèt la fònt d'inspiracion dau drapèu oficiau de Kenya.
-
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Kenya fa partida dei principaleis organizacions internacionalas e regionalas coma l’Organizacion dei Nacions Unidas, l’Organizacion de l’Unitat Africana venguda l’Union Africana en 2002, lo grop dei País ACP, la Comunautat d’Africa de l’Èst ò lo Movement dei Non Alinhats. Sa politica internacionala es marcada per son aliança ambé leis Estats Units d’America e Nairòbi es un relèu important de l’influéncia estatsunidenca dins la region d’Africa Orientala. En particular, dempuei 2011, Kenya, sostengut per Washington, participa a la guèrra civila de Somalia.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de Kenya son eissidas dei tropas colonialas britanicas. Avans l'independéncia, participèron donc a la repression de l'insureccion dei Mau Mau. Après 1963, participèron a la guèrra còntra lei secessionistas de la region de Shifta (1963-1967) e demorèron sota lo contraròtle dau govèrn dins lo corrent de la Guèrra Freja. En particular, l'armada kenyana menèt ges de còp d'estat còntra lo poder civiu. Dempuei leis annadas 1990, l'armada participèt ais operacions de l'ONU en Africa, a la lucha còntra l'insureccion de la region dau Mont Elgon (2005-2008) e dempuei 2011 a la guèrra civila de Somalia.
En 2012, èran compausadas de 24 120 militars amb un budget representant 5,3% dau PIB. Es devesida entre una fòrça terrèstra, una fòrça aeriana e una fòrça navala. Seis equipaments èran magerament d'origina sovietica ò rus, sèrba, americana, britanic e francés. Es relativament modèrna en comparason de l'armament deis estats vesins. De mai, certaneis armaments èran en cors de modernizacion, especialament au sen de l'artilhariá e de l'infantariá. Seis equipaments principaus èran 76 carris de combat, 550 veïculs blindats, 30 pèças d'artilhariá, 60 elicoptèrs de combat, 21 aeronaus de combat, 13 naviris leugiers e 2 naviris mejans de transpòrt.
Economia[modificar | modificar la font]
L'economia de Kenya es caracterizada per un PIB feble (41 miliards de dolars en 2012), una pauretat importanta caracteristica de la màger part dei país africans, l'importància de l'agricultura e de l'esplecha dei matèrias premieras, la feblessa de l'industria e deis infrastructuras e la dificultat de luchar còntra la corupcion. En 2012, seis exportacions èran magerament destinadas a Oganda (10,5%), Tanzania (10,2%), País Bas (7,1%), lo Reiaume Unit (6,7%), leis Estats Units d'America (5,8%), Egipte (5,2%) e la Republica Democratica de Còngo (4,5%). Totjorn aquela annada, seis importacions venián principalament de país petrolièrs d'Orient Mejan (Emirats Arabis Units 9,5% e Arabia Saudita 6,7%) ò de país industriaus asiatics (Índia 20,7% e China 15,3%).
Sector primari[modificar | modificar la font]
L'agricultura es lo centre de l'economia de Kenya. En 2007, representava 24% dau PIB e emplegava 75% de la populacion activa. La superficia cultivada dau territòri es relativament febla (environ 15%) car lei precipitacions ò la fertilitat son rarament favorablas a l'agricultura. En causa d'aquelei dificultats, la mitat de la produccion èran donc unicament una agricultura de subsisténcia. De mai, en causa de son nivèu tecnologic feble, èra vulnerabla ai variacions de clima e de prètz. Pasmens, leis exportacions de produchs agricòlas (tè, coton, flor) èran la fònt de la mitat dei revenguts dau comèrci estrangier kenyan.
L'esplecha de fusta e la pesca, dins l'ocean ò dins lei lacs de la Vau dau Rift, èran tanben d'activitats economicas importantas. En 2004, la produccion de fusta agantava 22 162 000 m3 e aquela de la pesca 128 000 tonas. Pasmens, aqueleis activitats devián faciar la desgradacion de l'environament, especialament en causa de la pollucion e de l'esplecha tròp importanta dei ressorsas.
Enfin, lei ressorsas mineralas de Kenya son feblas e sa part dins lo PIB nacionau es inferiora a 1%. La produccion pus importanta es aquela de carbonat de sòdi dins lo lac Magadi.
Sector segondari[modificar | modificar la font]
Kenya a l'industria pus desvolopada d'Africa Orientala. Pasmens, en 2012, aqueu sector representava solament 15% dau PIB e èra desfavorizat per la manca d'infrastructuras. Après un periòde de creissença rapida après l'independéncia, conoguèt d'annadas d'estanhacion dins lo corrent dau decenni 1980. En consequéncia, l'aumentacion de la produccion industriala entre 1963 e 2012 foguèt finalament limitada. L'industria es concentrada dins lei tres centres urbans pus de Nairòbi, de Mombasa e de Kisumu. Seis activitats principalas son basadas sus la transformacion de produchs agricòlas, de bens de consomacion e lo rafinatge de petròli importat (que permet de contentar 60% de la demanda nacionala).
Sector terciari[modificar | modificar la font]
Lo sector terciari kenyan representava en 2012 61% dau PIB dau país. Es dominat per lo torisme que conoguèt dos periòdes de creissença importanta pendent lei premiereis annadas après l'independéncia e durant leis annadas 1980. Es magerament basat sus leis activitats balneàrias e sus la visita dei parcs nacionaus. Maugrat la menaça de movements armats generalament d'origina islamista (atemptat de 1998 còntra l'ambaissada estatsunidenca, presa d'ostatge de Nairòbi en 2013...) lo sector demorava la premiera fònt de devisas estrangieras de Kenya.


text:
1066
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1066 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 14 d'octobre: Victòria normanda de Guilhèm lo Conquistaire sus las tropas anglosaxonas d'Harold Godwinson a la batalha d'Hastings.
Escòcia[modificar | modificar la font]
Adopcion d'una politica de neutralitat per leis Escocés regardant la guèrra de succession anglesa. L'objectiu dau rèi Malcolm III èra d'aprofichar lo caòs anglés per assaiar de conquistar una partida de Northúmbria. Ansin, son reiaume venguèt un refugi per unei caps saxons vencuts e desirós d'organizar d'armadas novèlas.


text:
Alentejo
La Region d'Alentejo es una region portuguesa, que compren integralament los districtes de Portalegre, Évora e Beja, e la mitat sul del districte de Setúbal. Limitada al nòrd amb la Region Centre al nòrd-oèst amb la Region de Lisbona, a l'èst amb Espanha, al sud amb Algarve e a l'oèst amb l'Ocean Atlantic.
Superfícia: 31 551,2 km². Populacion (2007): 760 933, (estimacions de (2009), 820 000). Compren 5 sosregions:
Alentejo compren 59 concelhos e 376 freguesias.
Las vilas pus grandas d'Alentejo son: Beja, Elvas, Évora, Portalegre, Sines, Vila Nova de Santo André e Montemor-o-Novo.
Aquela division coïncidís pas amb l'anciana region tradicionala d'Alentejo que se constituiguèt per la reünion de las províncias de l'Alto Alentejo e Baixo Alentejo (un pauc mens granda que l'actuala: amb los districtes de Évora e Beja, practicament tot lo districte de Portalegre e la mitat sud d'aquel de Setúbal : Alcácer do Sal, Grândola, Santiago do Cacém e Sines).
Question d'Olivença[modificar | modificar la font]
Olivença, municipalitat apertenent de facto a la comunitat espanhòla d'Extremadura, es revendicada per Portugal dempuèi lo sègle XIX.


text:
Chechenia
Chechenia (ЧeчHя /ˈʧɛʧniːə/ en rus, Hoxчийчob Noxçiyçö en chechèn) qu'ei ua republica de la Federacion de Russia.
Lo gentilici qu'ei chechèn -èna.
Las regions e païses tòcatocants que son Stavropol au nòrd-oèst, Daguestan au nòrd-èst e a l'èst, Ingoshia e Ossetia deu Nòrd a l'oèst; lo sud qu'ei bordat per Caucàs, termièra montanhosa dab Georgia.
Los chechèns e los ingoshes, originàriament animistas o crestians, qu'estón islamizats aus sègles XVIII e XIX peus missionaris naqshbandís de Daguestan e que practican uei lo dia l'islam conservator sofí.
La basa economica de Chechenia qu'ei l'espleita deu petròli, la silvicultura e l'agricultura. Lo país que possedeish tanben resèrvas de gas naturau.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Préporché es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Préporché Se situa en lo massís del Morvan e fa partida de lo sieu parc natural regional.
Préporché se situe dans le massif du Morvan et fait partie de son parc naturel régional.
Préporché
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detalhada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Dornot
Dornot es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquel pichon vilatge pittoresque a situat a flanc de serral.
Ce petit village pittoresque est situé à flanc de coteau.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dornot Portava lo nom de Dornincum en 936.
Lo vilatge dépendait del abbaye de Gorze.
La comuna de Dornot i aguèt ligat a la municipalitat de Ancy-sus-Moselle de 1810 a 1869.
Aquel pichon pòble del val de Mètz èra celèbre per los sieus vins.
Dornot portait le nom de Dornincum en 936.
Le village dépendait de l’abbaye de Gorze.
La mairie de Dornot fut rattachée à la commune d’Ancy-sur-Moselle de 1810 à 1869.
Ce petit village du val de Metz était célèbre pour ses vins.


text:
Guilhèm VII de Montpelhièr
Guilhèm VII de Montpelhièr nascut cap a 1130 al castèl de Galhargues,[1] foguèt senhor de Montpelhièr (1149-72) puèi senhor d'Aumelàs a partir de 1168[2]. Èra lo filh ainat de Guilhèm VI e de sa molhèr Sibilla de Mataplana.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Cap a l'atge de 15 ans en 1146, eiretèt de la Senhoriá de Montpelhièr de son paire jol tutoratge de sa grand, Ermessenda of Melguèlh. Acompanhèt son paire als sètges d'Almeria e de Tortosa. En 1135-55 foguèt presonièr de Ramon V de Tortosa.[3]. En 1156 esposèt Matilda de Borgonha, filha de Uc II, Duc de Borgonha. En 1159-60 lutèt contra lo Comtat de Tolosa, al costat dels catalans e els angleses, e prenguèt Caors.
Aculhiguèt lo papa Alexandre III de Montpelhièr en 1162 e en 1165 e foguèt defendut per aqueste contra las pretensions dels genoveses, que aspiravan al monopòli de la navegacion d'autura en Mediterranèa occidentala. Aquò menèt Montpelhièr a s'aligar amb Pisa.[4]. Guilhèm VII caiguèt malaut en 1171 e faguèt son testament lo jorn de la Sant Miquèl (29 de setembre de 1171), designant son fraire Gui Guerrejat e Joan de Montlaur, avesque de Magalona, coma tutors de son jove filh. Defuntèt saique en 1172.


text:
974
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 974 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Maugrat la desfacha de l'annada precedenta a Amida, lei Bizantins contunièron la guèrra còntra l'emirat de Mossol. Après la presa de Nisibe, l'emir deguèt acceptar de negociar puei d'acceptar la senhoriá bizantina sus sei territòris e de venir un vassau de l'emperaire Joan Ier Tzimiskès.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Fin deis atacas dei Karmates còntra Egipte onte lei fòrças fatimidas avián capitat de resistir. Aquò permetèt de restablir la patz dins la region e d'acomençar son redreiçament economic tocat per lo declin dau poder abbassida puei per lei guèrras per la contraròtlar.


text:
Sant-Yann-Drolimon
Sant Yann Drolimon en breton (Saint-Jean-Trolimon en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela municipalitat a conegut per lo sieu papièr en lo moment de la revòlta de las casquetas rojas sobrevinguda en Bretanha l'an 1675. Es a la capèla de La nòstra-Madama de Tréminou #que i aguèt conversat e votat lo un dels còdis paysans.
Cette commune est connue pour son rôle lors de la révolte des bonnets rouges survenue en Bretagne en 1675. C'est à la chapelle de Notre-Dame de Tréminou que fut discuté et voté l'un des codes paysans.


text:
1016
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1016 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida deis operacions bizantinas de conquistas de Bulgaria ambé la presa de la fortalesa de Mogléna. Puei, Basil II aprofichèt la guèrra civila bulgara per conquistar Ohrid. Enfin, capitèt d'empachar la formacion d'una aliança entre Bulgars e Petchenegues.


text:
Tycho Brahe
Tycho Brahe (Tyge Ottesen Brahe), (14 de decembre de 1546 — 24 d'octobre de 1601), es un astronòm d'una region istorica de Danemarc que fa uèi partida de Suècia. Es conegut per aver establit un catalòg d’estelas precís per l'epòca, e tanben per aver produch un modèl d’univèrs cercant a combinar los sistèmas geocentric de Ptolemèu e eliocentric de Nicolau Copernic.
Tycho Brahe capitèt a far sas òbras en astronomia mercé a l’autreg d’un domeni sus l’illa de Ven onte bastiguèt un observatòri astronomic que nomenèt Uraniborg e una pension annala del rei Frederic II de Danemarc.
De 1600 fins a sa mòrt en 1601, foguèt assistit per Johannes Kepler, que mai tard utilizèt sas donadas astronomicas per desvolopar la seunas teorias sur l’astronomia e formular las tres leis del movement dels planetas sonadas leis de Kepler.
Somari
- 1 Biografia
- 2 Principals trabalhs
- 3 L'astronòm
- 4 Controvèrsia sus sa mòrt
- 5 Bibliografia
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Vejatz tanben
Biografia[modificar | modificar la font]
L'enfança[modificar | modificar la font]
Tycho Brahe nasquèt al castèl de Knutstorp, en Scania, alara província danesa. Èra l’ainat dels filhs d’Otto Brahe e Beatte Bille, eissits de la nauta noblesa danesa. La familha Brahe èra d’originària suedesa, mas son grand e son paire èran d'una branca familhala fixada al Danemarc[1]. Son besson moriguèt abans d’èsser batejat. Tycho Brahe aviá tanben doas sòrres, que l’ainada èra Kristine e la mai jova Sophia que vendriá mai tard astronoma e quimista. Lo paire, Otto Brahe, èra un nòble important de la cort del rei du Danemarc. La maire èra eissida d’una importanta familha que donèt d'òmes politics e d'òmes de glèisa.
Las capacitats intellectualas de Tycho Brahe dempuèi l'enfança foguèron remarcadas per un dels seus oncles mairals, Steno Bille, que faguèt son educacion. L'aculhiguèt dins son domeni d'Herritzwart prèp de Knudstrup onte podèt se consacrar a d'observacions astronomicas e a l’estudi de l’alquimia que son oncle afeccionava fòrça[2]. Grandiguèt enseguida amb son oncle Jorgen Brahe que l'adoptèt e ne faguèt l'eretièr.
Una vocacion[modificar | modificar la font]
Lo 19 d'abril de 1559, Tycho Brahe foguèt enviat a l’universitat de Copenaga. Ailà, seguissent los vòts de l'oncle, estudièt lo drech e tanben la filosofia e la retorica. A Leipzig, comencèt en secret d'estudis relativas a l’astronomia. Lo 21 d'agost de 1560, un eclipsi solar l'interessèt als fenomèns astronomics. Alara, comencèt a estudiar los efemerids de Joannes Stadius e la teoria de l'esfèra amb de libres coma aqueles de Sacrobosco (Tractatus de Sphaera), Apiono (Cosmographia) e Regiomontanus, (De triangulis omnimodis). Crompèt l’Almagesta de Ptolemèu. Pasmens, la vocacion nasquèt amb un autre eveniment: pendent una conjoncion Jupitèr-Saturne que los melhors efemerids a sa disposicion anoncièron amb una error de mai d'un jorn; aquela incertitud lo marquèt, e se desfièt de l’explicar. Aquel eveniment se passèt lo 17 d'agost de 1563[3].
D'estudis caotics[modificar | modificar la font]
Lo Tycho jòve fòrça lèu volguèt far d'estudis scientifics a l’universitat de Rostock contra l’avís del paire que lo predestinava al drech e a la diplomacia per qu'ocupe un emplec public. A l’universitat de Leipzig, quand recebèt una instruccion elementària, faguèt, a l’amagat de son governador, d'estudis de matematicas e d’astronomia[4] e de disciplinas mai foscas coma l’alquimia e l’astrologia.
Coma los joves de la noblesa de son temps, commencèt de viatjar. Entre 1565 e 1566 èra dins las universitats de Wittenberg e de Rostock, en Alemanha. Anèt puèi a Augsborg en Bavièra e a Basilèa en Soïssa e encontrèt d'astronòms reputats.
Pendent aquel periòde, Tycho recebèt regularament d’argent per satisfar los seus plasers, que consacrava tot per comprar de libres e d’instruments d’alquimia e l’astronomia[5]. Tanben comencèt de fabricar los seus instruments.
Pendent un duel a Wittenberg en 1566 amb un cosin estudiant, segurament aprèp un desacòrdi matematic o astronomic, perdèt lo cap del nas. D’autres istorians contan qu'aquò seriá estat lo resultat d’un accident. Dempuèi, portava un nas postís fach d’argent e d’aur.
A la mòrt del paire, en 1571, tornèt en Scania e eretèt d’un domeni e i installèt un laboratòri. Descobriguèt en 1572, una estela novèla dins la constellacion de Cassiopèa tant brilhanta coma Vènus que ne seguiguèt la trajectòria aparenta amb un sextant e cridèt en latin: « Nova ! Nova !… ». Aquela revelacion l’alunhèt de l’alquimia per se consacrar a l’astronomia. Faguèt publicar l'an seguent De Nova Stella, que conta sas conclusions e escriguèt que las nòvas son d'estèla que venon visiblas o mai remarcablas pels observadors de la Tèrra, aprèp una aumentacion de lor brilhança. Ara, se nomenariá supernova de tipe I. Aquela descobèrta tornèt sus l’immudabilitat dels cèls e lo faguèt venir famós en Euròpa.
La consecracion[modificar | modificar la font]
En 1574, donèt de corses e conferéncias a l’universitat de Copenaga. Dempuèi alara, èra convencut que los progreses de l’astronomia se farián per d'observacions menimosas. Aprèp un autre torn d’Alemanha per encontrar lo mai grand nombre d’astronòms possible, Brahe acceptèt l'ofèrta del rei Frederic II de Danemarc, que li prepausèt de fondar un observatòri astronomic e d'acceptar una pension annadièra. Li foguèt donada una illa pichona, Ven (o Hven) en fàcia de Copenaga, que i faguèt bastir en 1576 Uraniborg (« palais d’Urania o Palais dels Cèls », Urania essent la musa de l’Astronomia) que venguèt l'observatòri mai grand d’Euròpa. Aviá l'autoritat suprèma sul domèni e recebèt los ganhs del trabalh dels abitants de l’illa. Tanben faguèt bastir un palais que las òbras foguèron financiadas pel rei e demorèron quatre ans, de 1576 a 1580. Èra un edifici luxuós amb un talhèr de construccion d’instruments per l’astronomia, una estampariá destinada a publicar sas òbra, un laboratòri d’alquimia.
Uraniborg venguèt lèu un centre scientific important e reputat, que trasiá los estudiants e los astronòms d’Euròpa tota. Tycho Brahe èra fòrça pimpilhós e conservava totas las donadas de las observacions; aquò li permetèt d’establir lo catalòg d’estelas mai complèt e precís de l’epòca. Èra considerat pels collègas e contemporanèus coma lo mai exacte dels observadors. Cal notar que totas las seunas observacions se faguèron abans l’invencion del telescòpi e de la luneta astronomica. Ailà tanben Tycho Brahe imaginèt lo seu sistèma del mond que pòrta son nom e qu'es coma una conciliacion entre lo sistèma de Ptolemèu e aquel de Copernic[6].
En 1577, comencèt las seunas observacions e lo 13 de novembre, descobriguèt la cometa que foguèt a la basa de son segond obratge suls movements[7] De Mundi atherei recentioribus Phoenomenus Progymnasmatum publicat en 1587[8]. Faguèt bastir en 1584 un observatòri astronomic enterrat que nomenèt Stjerneborg (Palais de las estelas).
La fin de sa vida[modificar | modificar la font]
En 1588, Tycho Brahe, a la mòrt del rei Frederic II, perdèt los mecènas. Coma èra un marrit administrator, fòrça sevèr pels abitants de l’illa que ne monopolizava las ressorsas, perdèt lo sosten del Christian VI de Danemarc e la pension. En 1597, aprèp la destruccion del domèni pels detractors, perdèt los seus bens tots e faguèt armar una nau per el, sa femna, los enfants e qualques discípols fidèls, e daissèron l’illa de Ven[9]. Viatjèt pendent uns ans, puèi, en 1599, s’installèt dins lo castèl de Beneteck prèp de Praga onte trabalhèt coma matematician Emperial de la còrt de l’emperaire Rodòlf II del Sant Empèri. Moriguèt dins la vila de Praga en 1601. Sul lièch de mòrt, desparlava mas dins los moments licids diguèt a Kepler : « Ne frustra vixisse videar ! » (Arenga te per que pareis qu'ai pas viscut en van!), perque comprenguèt qu'aviá realizat pas que de Progymnasmata (òbras preliminàrias). Kepler respondèt a aquel darrièr al vòt en publicant Astronomiae instauratae progymnasmata en 1602[10].
Seriá mòrt d’un calcul o d’una septicemia, que seriá estat provocat pel fach que se seriá retengut tròp longtemps d’urinar pendent un viatge de mai d'una ora en carròça amb l’emperaire Rodòlf II o pendent un long repàs[11]. Sa mòrt inspira una expression Chèca: « Vòli pas morir coma Tycho Brahe », parlant d'une enveja pressanta. Es tanben possible que Tycho Brahe siá estat empoisonat segon d’autras fonts. Aprèp la mòrt de Tycho Brahe, Rodòlf II comprèt los instruments pels far embarrar a l’ostal de Curzt per las salvar de las cobesenças.
Coma gaireben totes los astronòms abans el, Tycho Brahe crèiiá en l’astrologia[12]. Calculèt d’esperel lo seu tèma astral : « Tycho Brahe, nascut lo 14 de decembre de 1546 a 10h47 de Greenwich a Scania (Danemarc). Solelh en 2°07 Capricòrne, AS en 16°38 Aquari, Luna en 23°11 Verge, MC en 15°19 Sagitari. »
Es enterrat dins la glèisa de Nòtra Dama de Týn, prèp del Relòtge astronomic a Praga.
L’asteroïde (1677) Tycho Brahe foguèt nomenat en son onor, coma un cratèri lunar e un cratèri martian.
Principals trabalhs[modificar | modificar la font]
Supernova[modificar | modificar la font]
SN 1572 (o Nova de Tycho') es une supernova venguda dins la constellacion de Cassiopèa, e l’una dels escasses que foguèt visible a l’uèlh nud.
Foguèt observada l'11 de novembre de 1572 per Tycho Brahe, depuèi Herrevad Abbey[13],[14], alara qu’èra mai brilhanta que Vènus, amb una magnitud aparenta de -4. A partir de març 1574, sa luminositat tombèt jol lindal de visibilitat a l’uèlh nud.
En fach, Brahe seriá pas vertadièrament lo primièr que l’observèt, seriá estat vista per Wolfgang Schuler lo 6 de novembre de 1572, per John Dee e son discípol Thomas Digges, puèi per l’astronòm italian Francesco Maurolico. Mas Brahe foguèt lo primièr a l’aver descricha e estudiada en detalh.
L’antiquitat, aprèp Aristòtel, distingava lo mond sublunar, somés a la generacion e a la corrupcion e, al delà de l’orbita lunar, lo mond celèsta, presumit eternal e imudable. Per "explicar" l'apareisson d'aquela nòva estela, de contemporanèus ne deduguèron que l’objècte seriá estat aparegut entre la Luna e la Tèrra.
D'en primièr, Tycho Brahe faguèt remarcar que l’objècte a pas de parallaxa diurna dins lo contèxte de las estelas fixas de plan enrè. Aquò implica que trapava de segur mai lunh que la Luna e las planetas, que elas, mòstran de talas parallaxas. Aprèp, constatèt que, pendent mai d'un mes, l’objècte modifiquèt pas sa posicion al respècte de las estelas fixas, coma lo fan las planetas. Aquò provòca la conclusion que lo novèl objècte celèst èra pas une planeta, mas una estela fixa dins lo domeni estelar, al delà de totas las planetas.
Publiquèt al subjècte un pichon libre nomenat De Stella Nova, De la nòva estela (1573). Sabèm ara qu'aquela supernova se trapa a 7 500 al de la Tèrra.
L’apareisson de la supernova de 1572 es l’un dels dos o tres eveniments mai importants de l’istòria de l’astronomia. La « nòva estela » contribuiguèt a trencar las ancianas representacions del cèl, e a provocar una revolucion astronomica. Aquela descobèrta permetèt de realizar de classificacion astrometricas melhoras catalogadas, e faguèt necessari l'utilizacion d'instruments d'observacion astronomic mai precís. La Supernova de 1572 es souvent nomenada « la supernova Tycho », per causa del grand trabalh que Tycho Brahe aviá accomplit.
La granda cometa de 1577[modificar | modificar la font]
La granda cometa de 1577 (C/1577 V1) passèt prèp de la Tèrra pendent l’an 1577. Aquel objècte celèst foguèt remarcat dins l’Euròpa tota e subretot per Tycho Brahe.
En observant aquela, se convenquèt de l’error d’Aristòtel que pensava qu'aqueles còs se formavan jos la Luna e dins nòtra atmosfèra[15]. Per sas observacions, Tycho demonstrèt qu’aviá pas de parallaxa diurna mesurable, e qu'aquel objècte deuriá se situar ben mai luènh de la Tèrra que la Luna e fòra de l’atmosfèra terrèstra[16].
Un escambi de correspondéncia se faguèt entre los astronòms de l’epòca. En observator neutre, Tycho examinèt totas las donadas reculhidas atal coma las seunas. Per el, lo resultat es clar: la cometa deuriá descriure una orbita eliptica a l'entorn del solelh fòrça mai al delà de la Luna, recopant aquelas de las planetas. Ne tirèt la consequéncia que las planetas repausavan pas sus d'esfèras solidas transparentas (las « esfèras de cristal » d'Aristòtel) que Georg von Purbach tornèt establir dins sa representacion de l'esfèra celesta[17]. Pasmens que conservava lo geocentrisme, Tornèt pausar lo dobte sus dos punts importants dels modèls antics que dels seus contemporanèus èran encora ligats: la « soliditat » de las esfèras e la circularitat del movement dels astres[18] ; Kepler (1571-1630), son discípol e assistant, generalizèt lo principi de las orbitas eliptcas a totas las planètas.
Los instruments[modificar | modificar la font]
Pendent la conjoncion de Jupitèr e de Saturne en 1563, Tycho Brahe remarquèt que la precision de las taulas astronomicas disponiblas a l'epòca èra pas sufisenta. Convaincut qu'aquela devián èsser melhoradas, perfeccionèt e la creèt d’instruments de mesura. Èra amb la balèsta que faguèt las primièras mesuras amb una precision limitada. Inventèt alara coma un sextant, que la dubertura se fa sus seisenta gras (que lo nom). Aquela invencion li permetèt en 1572 de mesurar la posicion de la supernova situada dans la constellacion de Cassiopèa. Mai tard, en 1581, faguèt construire un sextant d'un mètre cinquanta montat sus pivòt esferic[19].
Tycho melhorèt o inventèt una dotzena d’instruments diferents que d'uns, abans lor perfeccionament e usatge en astronomia, foguèron d’en primièr utilizats dins la navigacion maritima. L’un dels mai conegut èra lo quadrant mural d’un rai de dos mètres amb que èra possible de mesurar une declinason a dètz segondas d’arc prèp.
Faguèt tanben construire d'esfèras armilharas qu'una aviá un diamètre de prèp de tres mètres. Aquò servissiá a mesurar las coordonadas de las estelas dins lo cèl mai precisament possible e se far una melhora representacion del movement dels còs celèsts observats.
Tycho Brahe anèt al tèrme de la recerca observacionala del cèl sens l’ajuda de la lentilha. Sa vigilança e sa perseverança li permetèt de realizar de mesuras precisas al mejan de la mesa al punt d’instruments e de fòrça conversions utilizant la trigonometria esferica. Es conegut coma un scientific de primièr plan a causa de la precision de las mesuras astronomicas per l’epoòca e son catalòg d’estelas que Johannes Kepler mai tard tornèt prendre per lo completar.
Lo modèl geoeliocentric[modificar | modificar la font]
Tycho se donava una disciplina d’observacion quotidiana; formèt tota una generacion d’astronòms, aprenent l’art de l'observacion e a deduit d'aquelas qu'efectuèt un sistèma, dich « de Tycho Brahe », elaborat en partint de la teoria geocentrica de Ptolemèu (vèrs 90 - vèrs 168), de la teoria mixta d'Eraclides del Pont[20] (sègle IV AbC), que lo Solelh orbita a l'entorn de la Tèrra, alara que las cinc planetas viran a l'entorn del Solelh[21], e de la teoria eliocentrica de Copernic. Dins la teoria de Tycho Brahe, lo Solelh e la Luna viran a l'entorn de la Tèrra imobila, alara que Mart, Mercuri, Vènus, Jupitèr e Saturne viran a l'entorn del Solelh.
Lo sistèma de Copernic (1473 - 1543) foguèt declarat contrari a la Biblia per la Glèisa en 1616. Lo sistèma de Tycho Brahe foguèt adoptat pels Jesuistas.
Kepler capitèt pas a convencre Tycho d’adoptar lo modèl eliocentric del sistèma solar. Brahe semblava pas aver d’objeccion de principi, mas s’i opausèt per de rasons relativas a las observacions. En efècte,considerava que se la Tèrra orbitava annadièrament a l'entorn del Solelh, deuriá aver une parallaxa estelar observable sus un periòde de sièis meses, pendent que l’angle d’orientacion d’una estela cambiariá, çò qu'èra pas pas perceptible. Aquela parallaxa existís, mas es tan flaca que foguèt pas detectada abans los ans 1830, 240 ans aprèp son modèl.
L'astronòm[modificar | modificar la font]
Tycho foguèt lo darrièr dels astronòms de l’èra precedent l’invencion de la Luneta astronomica e del telescòpi. Quand aviá 17 ans, pendent una conjoncion de Jupitèr amb Saturne, Tycho remarquèt que las taulas astronomicas mancavan de precison. Aquò influencièt sul projècte de sa vida. Ensagèt pendent tota sa vida d'i remediar. Per sas observacions, reculhèr un fum de donadas amb que faguèt de mapa del cèl e produguèt de donadas fiables, qu'inscriguèt dins las Rudolphines. Formèt dins son escòla a Uraniborg tota una generacion d’astronòms, amb sos metodes d’observacion e sos instruments. Recrutèt los melhors, que Peder Jakobsen Flemløse (1554-1598)[22], Kristen Sørensen Langberg (Longomontanus) e Johannes Kepler per l’ajudar a realizar aquel projècte enòrme.
Pendent sa carrièra, afinèt los instruments d'observacion. Publiquèt en mai de 1598 lo catalòg estelar amb las posicions de 1 004 estelas[23]. Per l’epòca, èra la melhora referéncia mondiala per precision astrala. Mercé a aquel projècte, mai tard, totas aquelas observacions des trajectòria de las planetas permetèron a Johannes Kepler, son assistent, d’analizar lo camin dels astres e de ne sortir tres tresaurs: las leis universalas de Kepler. Mai tard Isaac Newton ne faguèt una demonstracion matematica e en deduguèt la lei de la gravitacion universala.
Foguèt lo primièr astronòm a percebre la refraccion de la lutz e a establir una taula complèta per corrigir las mesuras astronomicas dugudas a aquel efècte. Deduguèt de la seunas observacions un sistèma planetari, dich "sistèma de Tycho Brahe". Es un sistèma ibrid entre la teoria geocentrica e la teoria eliocentrica. Lo sistèma Tycho venguèt alara lo principal concurrent del systèma de Copernic[24]. Sus la paternitat del sistème, existiguèt un conflicte amb l’astronòm Ursus, qu'aviá avait visitat Uraniborg amb Heinrich Rantzau amic de Tycho Brahe. Fin finala, se deduisís qu'aquel darrièr se seriá inspirat del modèl de Paul Wittich (1546-1586)[25].
Tycho melhorèt o inventèt una dotzena d’instruments diferents qu'uns, abans lor perfeccionament e lor usatge en astronomia, foguèron d’e primièrs utilizats dins la navigacion maritima. Amb sas observacions de la Granda cometa de 1577, Tycho demonstrèt qu’aviá pas de parallaxa diurna mesurabla, e qu'aquel objècte deuriá se situar plan al delà de l’influéncia terrèstra[26]. Mostrèt atal que las cometas son pas de fenomèns de l'atmosfèra terrèstra.
Tycho èra un organizator, saviá utilizar tot çò que la sciéncia astronomica de l’epòca possedava. Se procurèt entre autre de libres de Paul Wittich. Sa bibliotèca grandiguèt amb escambis de libres e de compras. Tycho envièt de publicacions als princes e a las escòlas pel continent e recebèt fòrça donas de libres. Quand capitava pas a prene un libre, comprava tota la libraria[27]. E tanben pels seus contactes e viatges reculhèt un fum d’informacions ligadas a son projècte. Per tractatr aquelas donadas, Paul Wittich ensenhèt a Tycho son metòde nòu Algoritmo di prostaferesi, un algoritme davancièr dels logaritmes, fasent mai aviat la produccion dels calculs de son equipa.
Tycho Brahe demandèt a Johannes Kepler de calcular l’orbita presisa de Mart, per quina aviá remarcat une excentricitat de la trajectòria, considerada coma una anomalia a una epòca que, jos l'influéncia d'Aristòtel, se pensava encora a vegadas que los movements dels planetas incrivián de cercles, figuras parfèctas. Tycho pensa doncas a construire d'excentrics pels orbitas planetàrias. De tals cercles excentrics èran admeses dempuèi l'antiquitat, pel biais dels epicicles, per la Luna e lo Solelh
Mercé a las observacions pimpilosas de Tycho Brahe Johannes Kepler podèt elaborar las basas scientificas de la mecanica celesta repausant sul sistèma eliocentric qu'Isaac Newton acabèt. Ja amb Tycho Brahe, los modèls antics èran pas mai adaptats e una refonda totala de la geometria de las orbitas e de las taulas s'impausava. Pasmens aquel, banhat de prejutjats religioses[28] e refusant lo sistèma teoric de Copernic[29], cercava a crear un modèl de representacion del monde qu'èran un compromés entre aquel darrièr e aquel de Ptolemèu. Son sistèma qu'èra fòrça complicat foguèt pas seguit pel pars. Pasmens, a l'epòca quitament Galilèu foguèt contrenh d'abjurar, Gassendi acceptèt son sistèma, mas sens granda conviccion[30], e lo jesuista Riccioli ne prepausèt una varianta[31]. Cal doncas de remarcar qu'a partir del modèl de Brahe, venguèt possible de pensar l'eliocentrisme de las planetas (levat de la Tèrra) sens provacar la condamnacion de la Glèisa. La fe ecclesiastica dins lo modèl antic trantalhava, preludi a son abandon de fach pel papa Beneset XIV vèrs 1750.
Controvèrsia sus sa mòrt[modificar | modificar la font]
En 1901, pel tricentenari de sa mòrt, la tomba foguèt dubèrta e una autopsia foguèt realizada per verificar qu'èra de segur lo seu còs. De pels de barba foguèron preses e aprèp la casuda del Mur de Berlin, la nòva Republica chèca ofriguèt de pels de la barba de Brahe al govèrn danés. Foguèron analizat en 1992: se trobèt de taus de mercuri anormalament nauts mas que pòdon s'explicar per l'usatge d'aquel metal pendent las experiéncias d'alqueimie de Brahe.
Per esclarzir la rason de sa mòrt, un estudi se faguèt en 1996 per J. Pallon de l’institut de fisica de l’Universitat de Lund, en Suècia. Estudís mai precisament las racinas onte apareisson de concentracions letalas de mercuri. Son rapòrt concluís atal[32] : « En observant lo taus de creissença dels pels, foguèt conclusit que Brahe foguèt empoisonat pel mercuri un jorn abans sa mòrt. Es pauc probable que foguèt assassinat, malgrat una tèsi suspectant l'implicacion de Kepler[33]. Mas pareis fòrça probable que provoquèt l seunaa pròpia mòrt prenguent la velha de sa mòrt, per de guerrir, un remèdi fabricat d'esperel, ric en mercuri. Voliá guerrir de trobles del sistèm urinari (ipertrofia prostatica o, mens probabla, pèira a la bofiga). Segon los analisis, seriá pas estat explosion de la bofiga, mas lo mercuri de las seunas preparacions conduguèt a l’uremia que ne morriguèt. »
Peter Andersen, professor medievista a Estrasborg, evòca l'ipotèsi d’un complòt empusèt pel rei Christian[34]. Lo professor trobèt dins l'Archius nacionals d'Estocòlme lo jornal d’Erik Brahe, cosin alunhat de l'astronòm, escrich en alfabet criptat e que conta sos contactes amb lo prince Johan, fraire cabdet de Cristian IV. Erik Brahe auriá empoisonat Tycho sus l'òrdre indirècte del rei. Lo mobil del crime seriá la venjança: o lo rei seriá estat manipulat per son conselher personal Jon Jakobsen, copernician convencut e ferotge enemic de Tycho Brahe. O lo rei voliá eliminar Brahe que seriá estat l’amant de sa maire, la reina Sofia de Mecklenburg-Güstrow e, benlèu, lo seu paire[35].
Tycho Brahe èra tanben farmacian. Son laboratòri al sotsol d'Uraniborg i aviá setze forns, d'uns connectats a de distillators. Produisiá d'elixirs[36], que qualques èran a basa de mercuri.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)La loi de la gravitation universelle - Newton, Euler et Laplace. Prosper Schroeder (Springer - 2007) (ISBN 2-287-72082-0)
- (fr)Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours - Jean Chrétien Ferdinand Hoefer (Firmin Didot - 1866)
- (fr)Patrimoine littéraire européen anthologie en langue française - Jean-Claude Polet (De BoeK Université - 1992) (ISBN 2-8041-2079-1)
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Nouvelle biographie générale depuis les temps les plus reculés jusqu’à nos jours. Jean Chrétien Ferdinand Hoefer, page 764 (Firmin Didot - 1866)
- ↑ (fr)Histoire de l’astronomie moderne. Jean Sylvain Bailly, tI, page 381 (Debure, Paris - 1779)
- ↑ (fr)La loi de la gravitation universelle - Newton, Euler et Laplace. Prosper Schroeder, page 14 (Springer - 2007) (ISBN 2-287-72082-0)
- ↑ (fr)Œuvres complètes de François Arago. François Arago, Pierre Flourens, page 186 (Gide et Baudry - 1855)
- ↑ (fr)Patrimoine littéraire européen, anthologie en langue française. Jean-Claude Polet, page 770 (De Boek Université - 1992) ((ISBN 2804120791))
- ↑ (fr)Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers. Denis Diderot, Jean Le Rond d’Alembert, tome 36, page 27 (Pellet - 1779)
- ↑ (fr)Astronomie. Joseph Jérôme Le Français de Lalande, page 1161 (Dessaint et Saillant, Paris - 1764)
- ↑ (fr)Mémoires pour servir à l'histoire des hommes illustres dans la république. Jean-Pierre Niceron, page 172 (Briasson - 1731)
- ↑ (fr)Encyclopédie méthodique. Tome III, page 488 (Panckoucke, Paris - 1788)
- ↑ (en)John Robert Christianson; Tycho Brahe and Prague, crossroads of European science; ed: Harri Deutsch Verlag; 2002
- ↑ Johannes Kepler lo mencioan dins une nòta en annèxa del jornal d'observacion de Tycho Brahe e Milan Kundera popularizèt aquela causa dins son roman L'Immortalitat que parla de Tycho Brahe coma de « l'immortal mai ridicul de totes los temps ».
- ↑ (fr)« Discors de l’astrologia del tems de Tycho »
- ↑ Places with connection to Tycho Brahe
- ↑ herrevadskloster
- ↑ (fr)Histoire universelle. Cesare Cantù, René Grousset, Eugène Aroux, Emile G. Léonard, Piersilvestro Leopardi, vol. 15, page 470 (Firmin Didot, Paris - 1848)
- ↑ "autogenerated1" (fr)Oeuvres complètes de François Arago. François Arago, TIII, p197 (Gide et Beaudry, París - 1855)
- ↑ (fr)Histoire de l'astronomie moderne. Jean-Baptiste Delambre. TI, Librairie pour les Sciences, 1821 (p395)
- ↑ La cresença del caractèr material de las esfèras orbitalas foguèron ja abandonada per Ptolemèu e fòrça probablament per Iparc, mas tornet mejans d'autors medievals e subretot dels astronòms arabis. La circularitat de las orbitas, venguèt relativa a partir d'Iparc, se consideram la resultanta dels movements dels astres suls deferents e los epicicles. Pasmens, la forma eliptica de las orbitas es una idèa nòva.
- ↑ (fr)Mécanique, une introduction par l’histoire de l’astronomie. Éric Lindemann, André Maeder, p100 (De Boek Université - 2000) ISBN 2-8041-3259-5
- ↑ (en)Bruce Eastwood, « Heraclides and Heliocentrism: Texts, Diagrams, and Interpretations », Journal for the History of Astronomy 23}} (1992) : 233-60.
- ↑ Vejatz los tres articles par Thoren, Jarell e Schofield & Wilson Taton (en) « Planetary astronomy from the Renaissance to the rise of astrophysics », (en)Part A: Tycho Brahe to Newton Cambridge University Press, 1989
- ↑ Peder Flemløse
- ↑ (en) Curriculum vitæ de Tycho Brahe
- ↑ image
- ↑ "autogenerated2"Allé Erich Owen, Robert S. Westman : (en)The Wittich Connection: Conflict and Priority in Late Sixteenth-century Cosmology, Societat filosofica americana, 1988
- ↑ "autogenerated1"
- ↑ (en) TYCHO’S COMMUNITIES: ASTRONOMICAL LETTERS, BOOKS AND INSTRUMENTS [pdf]
- ↑ (fr)Traité d'astronomie pour les gens du monde, avec des notes complémentaires. Frédéric Petit.T 2. Adamant media Corporation, page 213. ISBN 978-0-543-89181-5
- ↑ (fr)La Loi De Gravitation Universelle De Newton a Euler Et Laplace. Prosper Schroeder. Springer, 2007, p 13. ISBN 978-2-287-72082-6
- ↑ (fr)Friedrich Albert Lange, Histoire du matérialisme et critique de son importance à notre époque, t1, p. 237.
- ↑ (fr)Cesare Cantù, Histoire des Italiens, p. 462.
- ↑ Cossi Tycho morriguèt. Foguèt possible de realizar l'analiza pel metòde PIXE.
- ↑ Joshua e Ann-Lee Gilder (en): Heavenly Intrigue, Doubleday, mai de 2004.
- ↑ Peter Andersen, Kunstværket, Copenhague, 2009.
- ↑ (fr)[http://www.liberation.fr/societe/01012302191-etre-ou- Etre ou ne pas être empoisonné; Fabrice drouzy; 15 de novembre de 2010; Libération}}
- ↑ (en) Sul site www.tychobrahe.com
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en), (da), (de), (sv) (en)A UNIVERSAL WEBSITE tychobrahe.com
- (fr) Découverte de l’orbite de la terre du point central de l’orbite du soleil De C. J. E. H. d’Aguila (Ursus)
- (fr) Dictionnaire universel de mathématique et de physique Les tables de Brahe et de Kepler
- (fr) « Discours de l’astrologie du tems de Tycho »
- (da) Généalogie Tycho et Sophia Brahe
- (fr) Histoire de l’astronomie moderne De J. B. Delambre, M Delambre
- (fr) Histoire de l’astronomie moderne depuis la fondation de l’école d’Alexandrie … De Jean Bailly Pages (380, 388, 398, 400, 404, 406, 409 à 413, 418 à 426, 441, 708 à 713, 716, 717 à 722, Page 723 les ouvrages de Tycho)
- (fr) Ouvrages de Brahe numérisés par le SCD de l’université Louis Pasteur de Strasbourg.
- (en) Photo Tycho Star
- (da) Tycho Brahes « Urania Titani » et digt om Sophie Brahe De Peter Zeeberg, Tycho Brahe
- (fr) Ursus et Tycho Brahe
- (de) Universitätsbibliothek Kiel – Digiport: Tabulæ Rudolphinæ - Tychone