text:
Saladin
Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb (arabi: صلاح الدين يوسف بن أيوب, Ṣalāḥ ad-Dīn Yūsuf ibn Ayyūb, curd: سهلاحهدین ئهیوبی, Selah'edînê Eyubî) (1138 – 4 de març de 1193), pus conegut dins lei país europèus sota lo nom de Saladin, èra un sobeiran musulman d'Orient Mejan de la fin dau sègle XIII. Venguèt lo premier sultan d'Egipte e de Siria e capitèt en 1187 de conquistar Jerusalèm tenguda per leis Estats latins crosats dempuei 1099. Après aquelei succès, assegurèt la posicion de seis eiretiers permetent de fondar la dinastia aiobida que va dominar la region fins ais annadas 1260.
Acomencèt sa carriera coma oficièr superior de l'armada dau sultan zenguida Nur al-Din que son projècte èra d'unificar leis estats musulmans d'Orient Mejan per luchar còntra leis estats crosats. De 1163 a 1169, ajudèt son oncle Shirku de conquistar Egipte per lo còmpte de la dinastia zenguida. A la mòrt de Shirku, Saladin venguèt lo luòctenent de Nur al-Din dins la region e lo vizir dau califa fatimida dau Caire. En 1171, capitèt de rebutar lo califa e de prendre lo contraròtle d'Egipte au profiech de Nur al-Din. Pasmens, a la mòrt d'aqueu darrier en 1174, la mesfisança e la division de la Cort zenguida entraïnèt rapidament una guèrra que permetèt a Saladin d'unificar Siria e Egipte en 1183. Quauquei campanhas suplementàrias en Mesopotamia permetèron d'aumentar encara sei domenis de 1183 a 1186. A partir d'aquela annada, la guèrra còntra lei Francs venguèt lo ponch centrau de sa politica. En 1187, sa victòria de Hattin li permetèt d'anientar l'armada franca e de conquistar Jerusalèm. Puei, de 1189 a 1192, capitèt de gardar la vila en fàcia deis ofensivas menadas per la Tresena Crosada.
La reconquista de Jerusalèm, tresen luòc sant de l'islam, li donèt un prestigi fòrça important renfòrçada per una òbra de propaganda fòrça activa. D'efèct, sobeiran illegitim au començament de son rèine, Saladin deguèt bastir una imatge de sobeiran just e ideau e adoptar lo respèct de la lèi islamica o la mansuetud coma principi de govèrn. En fòra dei succès politics que foguèron obtenguts gràcias a aquelei principis (capitulacions de castèus...), aquò li permetèt de venir fòrça popular, compres dins de país enemics coma lei reiaumes d'Euròpa Occidentala.
Somari
- 1 Lo contèxte politic d'Orient Mejan durant la segonda mitat dau sègle XII
- 2 L'ascension politica de Saladin
- 2.1 L'ascension de la familha de Saladin
- 2.2 L'educacion de Saladin
- 2.3 La nominacion coma vizir dau Cairo e l'eliminacion politica dei Fatimidas
- 2.4 Lei tensions entre Saladin e Nur al-Din
- 3 La succession de Nur al-Din e la fondacion de la dinastia aiobida
- 4 La lucha còntra leis estats latins
- 5 La politica religiosa de Saladin
- 6 L'organizacion de l'estat e dau govèrn de Saladin
- 7 La politica economica de Saladin
- 8 La mòrt e la succession de Saladin
- 9 Ligams intèrns
- 10 Referéncias e nòtas
- 11 Bibliografia
Lo contèxte politic d'Orient Mejan durant la segonda mitat dau sègle XII[modificar | modificar la font]
La dominacion de la dinastia zenquida de Nur al-Din[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1160, la dinastia zenguida dirigida per Nur al-Dinè èra l'estat pus poderós de la region gràcias a una tièra de victòrias militaras que li permetèron d'unificar Siria sota son autoritat e de conquistar Egipte maugrat leis oposicions bizantina e franca.
D'efèct, a la mòrt de Zengi en 1146, son reiaume foguèt partejat entre sei fius Nur al-Din e Saif ad-Din Ghazi Ièr. Lo premier venguèt lo senhor d'Alep e lo segond recebiguèt lo contraròtle de Mossol. Pasmens, Saif moriguèt rapidament tres annadas après son paire e un segond partiment de la region de Mossol se debanèt entre Nur al-Din e Kutb al-Din Mawdud qu'èra un autre fiu de Zengi. Aquò permetèt d'estabilizar la frontiera orientala de Nur al-Din que poguèt se concentrar sus Siria. En 1154, aprofichèt una temptativa d'aliança mancada entre lo senhor de Damas e lei Francs deis estats latins per conquistar la vila ambé lo sostèn de seis abitants. Durant aquela operacion, dos caps militars se destrièron e van prendre una importància novèla dins la realizacion dei projèctes de Nur al-Din : Najm-ad-Din Ayyub, paire de Saladin, e son fraire Sirkuh.
Après aqueu succès, leis annadas 1157-1159 foguèron caracterizats per de conflictes frontaliers sensa consequéncias importantas entre Zengi e lei Francs. Puei, lo centre d'aquela guèrra se desplacèt vèrs Egipte onte lo poder fatimitida, defensor dau chiisme, èra en crisi. La conquista dau país èra un objectiu estrategic per lei dos camps. Per lei Francs, permetiá de prendre lo contraròtle de ressorsas importantas e per leis Arabis, permetiá d'enceuclar lei frontieras terrèstras deis estats latins. Per Nur al-Din, l'occasion d'intervenir dins leis afaires egipcians se debanèt en 1163 quand lo vencut d'una revòuta de palais venguèt li demandar son ajuda per reconquistar son poder. Una armada sota la direccion de Sirkuh foguèt donc mandada en Egipte. Saladin, coma la màger part de sa familha, faguèt partida d'aquela armada que foguèt sa premiera experiença militara. Ansin, en 1167, dirigiguèt la defensa victoriosa d'Alexàndria còntra una flòta crosada. En 1169, la guèrra s'acabèt per una victòria dei fòrças de Nur al-Din.
Sirkuh foguèt nomat vizir per lo califa abbassida e luòctenent d'Egipte per Nur al-Din. A sa mòrt lo 23 de març de 1169, foguèt remplaçat per son nebòt Saladin. Ansin, lo califa egipcian, oficialament independent, èra plaçada sota l'influéncia e la proteccion militara de la dinastia zenguida.
Lo Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Poissança principala dau monde musulman fins au sègle IX, lo Califat abbassida conoguèt un declin important ai sègles X e XI e foguèt reduch a la region de Bagdad plaçada sota la « proteccion » de dinastias regionalas pus poderosas. La restauracion de son independéncia a l'entorn de Bagdad durant lo periòde 1120-1160 limitèt un pauc aquel afebliment mai la poissança militara dau Califat demorèt febla. En revènge, lo califa teniá un ròtle religiós coma cap suprèm de la comunautat musulmana. Ansin, lo Califat Abbassida èra una fònt de legitimitat per lei dinastias aràbias[1]. Pasmens, aqueu ròtle èra limitat ai regions reconóissent l'autoritat deis Abassidas e non aquela dau Califat Omeia d'Espanha o aquela dau Califat Fatimida d'Egipte.
Lo Califat Fatimida[modificar | modificar la font]
Coma lo Califat Abbassida, lo Califat Fatimida èra un estat en crisi que son cap teniá un ròtle religiós fòrça important. Pasmens, la crisi e lo declin dau Califat egipcian èran pus prefonds e un protectorat zenguida foguèt establit sus lo país en 1169. Vendriá la basa dau poder de Saladin.
D'efèct, dempuei la fin dau sègle XI, lo cap vertadier de l'estat èra lo vizir dau califa. En 1121, lo califa Al-Amir assaièt de restaurar son autoritat. Pasmens, son assassinat en 1130 entraïnèt una multiplicacion dei complòts e un afebliment dau govèrn. Ansin, de 1154 a 1162, quatorze caps de l'estat foguèron assassinats. En 1163, lo vizir Shawar foguèt reversat per un còp d'estat e demandèt l'ajuda de Nur al-Din per reconquistar son tròne en cambi d'una reconóissença de la sobeiranetat zenguida sus lo territòri egipcian.
Après lo succès deis armadas zenguidas, Shawar assaièt d'organizar de complòts novèus per obtenir la retirada dau venceire. Per aquò, negocièt una aliança ambé lei Francs. Pasmens, leis ofensivas francas foguèron replegadas per lei Turcs de Nur al-Din e lo 18 de genier de 1169, Shawar foguèt executat per lei soudats de Saladin e de son oncle Sirkuh. Lo 23 de març, après la mòrt de Sirkuh, Saladin venguèt oficialament vizir dau Califat Fatimida. Sa confirmacion per Nur al-Din marquèt la dominacion de la dinastia zenguida sus Egipte.
Lei Turcs Seldjokides[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XII, l'estat principau dei Turcs Seldjokides èra lo Sultanat de Rüm situat dins lei regions centralas e orientalas d'Anatòlia. Èra una poissança militara importanta que son enemic principau èra l'Empèri Bizantin. Durant lo rèine de Saladin, Seldjokides e Aiobids foguèron donc generalament pertocats per d'operacions e de zonas d'interés diferentas. Ansin, se lei relacions entre lei dos estats foguèron pas totjorn bònas, lei conflictes militars vertadiers demorèron rars e limitats.
D'efèct, desfachs per lei Bizantins en 1161, lei Seldjokides deguèron reconóisser la senhoriá bizantina. Pasmens, aqueu tractat demorèt fòrça teoric e lei projèctes egipcians dau basileus Manuel Ièr van entraïnar una guèrra novèla de 1176 a 1182. Marquèt l'equilibri militar existent entre lei Bizantins e lei Seldjokides e mostrèt l'impossibilitat per lei Bizantins de reconquistar l'ensems d'Anatòlia. Pasmens, aquela situacion evolucionèt rapidament après lo rebutament de Manuel per un còp d'estat. Aprofichant lei crisis intèrnas per la succession, lei Seldjokides poguèron tornarmai avançar en direccion de la Mar Egèa.
Leis autreis estats seldjokides de la region èran en declin e van disparéisser avans la fin dau sègle.
Leis estats latins[modificar | modificar la font]
Leis estats latins d'Orient èran compausats au començament deis annadas 1160 de tres estats qu'èran lo Reiaume de Jerusalèm, lo Comtat de Trípol e la Principat d'Antiòquia. Aqueleis estats tenián una poissança militara e un ret de fortificacions importants. De mai, podián aprofichar l'arribada regulara de renfòrç venguts d'Euròpa Occidentala o la menaça d'una Crosada novèla. Ansin, sota la direccion dei rèis Baldoïn III puei Amalric Ièr, lei frontieras dau Reiaume de Jerusalèm demorèron establas e lei temptativas zenguidas còntra Palestina foguèron replegadas.
Pasmens, aquelei rèis poguèron pas empachar la formacion de l'estat zenguida en Siria e en Egipte en 1169 entraïnant la formacion d'una posicion estrategica malaisada per leis armadas crosadas. Un autre problema se situava dins lei regions frontalieras qu'èran lo teatre regular d'operacions de pilhatge. D'efèct, lei senhors, tant musulmans que crestians, d'aquelei regions èran relativament autonòms e podián liurament organizar d'expedicions localas. Òr, aquò representava una menaça permanenta per l'economia e un motiu sufisent per entraïnar un conflicte. Enfin, lei divisions politicas intèrnas deis estats (succession au tròne, relacions ambé lei musulmans...) venguèron una fònt de dificultats grèvas a partir deis annadas 1170 que va pauc a pauc minar la solidaritat entre princes crestians d'Orient.
L'Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Au començament de la vida politica de Saladin, l'Empèri Bizantin èra dirigit per Manual Ièr (1143-1180) que son objectiu èra de restaurar la poissança bizantina. Per aquò, adoptèt una politica expansionista e energica amb una ofensiva en Itàlia, la signatura d'una aliança ambé la Papautat[2], la signatura d'una aliança ambé lo Reiaume de Jerusalèm[3] e divèrseis ofensivas dins lei Balcans, en Egipte[4] e en Anatolia. Una situacion economica fòrça favorabla sostenguèt aquelei projèctes[5].
Pasmens, maugrat de succès dins lei Balcans[6] la màger part deis ofensivas d'otramar dei Bizantins s'acabèron per de reviradas o de succès fòrça limitats. Lei rasons principalas d'aquelei reviradas foguèron l'alunchament entre la flòta e sei basas e la manca de coordinacion ambé lei Francs. De mai, lei Bizantins deguèron pauc a pauc se concentrar còntra la menaça dei Turcs Seldjokides a partir de la segonda mitat deis annadas 1170. Fòrça equilibrat, aqueu conflicte mostrèt l'incapacitat dei Bizantins de reconquistar Anatòlia. Sa consequéncia foguèt lo reversament de Manuel Ièr en 1180.
Dins aquò, sei successors foguèron afeblits per de tensions intèrnas e leis avançadas novèlas dei Seldjokides. Tre la fin deis annadas 1180, preferiguèron donc abandonar l'aliança ambé leis estats latins au profiech de Saladin per assaiar d'enceuclar lei Seldjokides. Aqueu cambiament d'aliança va facilitar la defensa deis Aiobidas e entraïnar una ostilitat prefonda entre Bizantins e Crestians Occidentaus durant la Tresena Crosada[7]. En revènge, lo profiech foguèt fòrça limitat per lei Bizantins car Saladin, ocupat per la defensa de Palestina còntra la Tresena Crosada, poguèt pas menaçar lei frontieras sud dei Seldjokides.
L'ascension politica de Saladin[modificar | modificar la font]
L'ascension de la familha de Saladin[modificar | modificar la font]
L'ascension de la familha de Saladin se realizèt magerament au servici de la dinastia zenguida que se destrièt gràcias a sei succès còntra lei Francs a partir deis annadas 1130. Foguèt l'òbra de dos caps militars : Ayyub, lo paire de Saladin, e son fraire Sirkuh.
Lo premier venguèt governador de Baalbek en 1139 e s'i installèt ambé sa familha. En 1146 après l'assassinat de Zengi, assaièt sensa succès de protegir la vila còntra leis ambicions de l'emir de Damas. Pasmens, sa defensa de la vila impressionèt lo venceire e Ayyub poguèt donc intrar a son servici. Recebiguèt un fèu dins la region de Damas e partiguèt donc s'installar dins aquela ciutat. En 1148, participèt a sa defensa còntra lei Francs.
Au contrari de son fraire, Sirkuh aviá ges de territòri de negociar. Preferiguèt donc demorar au servici de la dinastia zenguida. Sei qualitats militaras li permetèron de venir comandant de l'armada de Nur al-Din e recebiguèt lo contraròtle dei vilas de Palmira, de Qasr al-Rahba e de Homs. En 1149, aguèt un ròtle decisiu durant la batalha d'Inab còntra lei Francs e son influéncia venguèt fòrça importanta. Vèrs 1151-1152, Ayyub li mandèt donc Saladin per completar l'educacion militara de son fiu. Ansin, Saladin venguèt pauc a pauc lo luòctenent de son oncle.
L'educacion de Saladin[modificar | modificar la font]
L'educacion de Saladin foguèt magerament l'òbra de son paire Ayyub e de son oncle Sirkuh. Lo premier èra un administrator e lo segond èra un militar. Lei dos tenián un respèct important per leis afaires religiós e leis institucions piosas. Ansin, Saladin recebiguèt una educacion militara, administrativa e religiosa de qualitat que foguèt tanben completada per l'estudi de la literatura.
L'educacion militara d'aqueu sègle privilegièt la cavalariá e Saladin venguèt donc un cavalier complit e, pauc a pauc, un oficièr experimentat gràcias a son servici dins l'armada de son oncle. Au nivèu religiós, foguèt educat per un jurista chafiista iranian a partir de 1145 que li resumiguèt lei principis fondamentaus de la religion musulmana dins un pichon libre que Saladin gardarà fins a sa mòrt. Enfin, son estudi de la literatura li permetèt de saber legir e escriure. Pasmens, maugrat sei conoissenças religiosas e culturas, Saladin venguèt jamai un mèstre dins aquelei domenis e, durant son rèine, deguèt regularament consultar de juristas confirmats per assegurar la legitimitat de sei decisions.
La nominacion coma vizir dau Cairo e l'eliminacion politica dei Fatimidas[modificar | modificar la font]
La nominacion coma vizir dau Caire[modificar | modificar la font]
L'expedicion zenguida còntra Egipte de 1163 a 1169 foguèt l'eveniment decisiu que va permetre l'ascension politica de Saladin entre lei senhors pus importants d'Orient Mejan.
L'intervencion zenguida foguèt motivada en 1163 per lo rebutament dau vizir Shawad que demandèt l'ajuda de Nur al-Din per reconquistar sa posicion[8]. Aquò èra l'occasion per Nur al-Din d'installar de fòrças en Egipte per enceuclar leis estats latins de Palestina e destrurre lo Califat Fatimida chiita. Dins aquò, aqueu projècte se turtèt ais interés d'una partida deis elèits egipcianas e ais armadas francasas desirosas d'empachar l'isolament terrèstre de Palestina e de conquistar Egipte per renfòrçar lei ressorsas limitadas deis estats crosats. Ansin, l'ofensiva zenguida de 1163 foguèt lo començament d'un conflicte lòng que va s'acabar en 1169 per una victòria.
L'armada zenguida cargada de la conquista d'Egipte èra comandada per Sirkuh. Foguèt la premiera guèrra de Saladin que comandèt divèrsei còrs de tropas a partir de 1167. I mostrèt rapidament de qualitats militaras importantas e aguèt un ròtle decisiu dins la victòria zenguida dei Dos Portaus lo 19 de març de 1167. Après aqueu succès, Saladin foguèt donc nomat cap de la garnison d'Alexàndria menaçada per una ataca crosada. Lo sètge de la vila durèt tres mes fins a la conclusion d'una trèva generala en Egipte entre Francs e Sirians. Enfin, en 1169, participèt a la campanha victoriosa de Sirkuh puei a l'assassinat dau vizir Shawad que sei complòts per gardar son poder avián rendut fòrça impopular e perilhós per l'estabilitat de la dominacion turca sus la region[9].
Après aquel assassinat, Sirkuh foguèt nomat vizir per lo califa abbassida e la màger part de sa familha venguèt s'installar en Egipte per lo sostenir. Pasmens, moriguèt tre lo 23 de març de 1169 e foguèt remplaçat per Saladin. La nominacion d'aqueu darrier sembla un compromés entre lei faccions diferentas d'Egipte (armada siriana, Cort Fatimida, govèrn de Nur al-Din...) e causèt quauquei tensions entre leis oficièrs superiors sirians e entre certanei caps de la Cort Fatimida. Lo sostèn de la familha de Saladin foguèt donc una ajuda importanta per renfòrçar lo poder dau novèu vizir durant lei premiers mes de son rèine.
Lo renfòrçament dau poder de Saladin e l'eliminacion politica dei Fatimidas[modificar | modificar la font]
Lei premiereis annadas dau periòde egipcian de Saladin foguèt marcat per lo renfòrçament de son poder e l'eliminacion dei Fatimidas. Lo segond ponch èra un òrdre de Nur al-Din que desirava eliminar rapidament un Califat considerada coma eretic per lei sunites. Pasmens, Saladin preferiguèt agir d'un biais prudent e renfòrçar premier sa posicion. Ansin, lo reversament dei Fatimidas se debanèt solament en 1171.
D'efèct, lo renfòrçament de sa posicion coma vizir èra una necessitat importanta car sa nominacion aviá pas creada d'unanimitat. Saladin decidiguèt donc de contentar lei tropas sirianas qu'èran son sostèn principau puei d'eliminar leis oposicions egipcianas. Per aquò, reorganizèt la desparticion dei fèus egipcians au profiech deis oficièrs sirians. Aquò entraïnèt lo maucontentament de l'armada egipciana. Una partida dei tropas d'elèit d'aquela armada, compausadas de Negres e d'Armenians, organizèt donc un complòt per rebutar Saladin. Pasmens, aqueu complòt foguèt descubèrt per lei Sirians e Saladin aprofichèt la situacion per atacar lei casèrnas dei soudats negres e armenians que foguèron massacrats. Espaurit, lo califa sostenguèt son vizir mai, d'ara endavant, teniá ges de tropa importanta. Puei, dins leis annadas seguentas, Saladin e sei tropas esquichèron divèrsei revòutas organizadas per de populacions negras dins lei regions autas d'Egipte.
Après la repression de l'oposicion intèrna, una ofensiva novèla dei Francs e dei Bizantins còntra Damieta permetèt a Saladin de renfòrçar sa legitimitat en octòbre de 1169. Aquel ataca mau capitèt en causa de la defensa de la vila organizada per lo vizir e, subretot, en causa de la manca de comunicacion entre lei doas armadas crestianas. Aguèt per consequéncia l'arribada de renfòrç turc permetent d'aumentar lo nombre de soudats sirians en Egipte. En 1170, lo paire de Saladin aprofichèt l'occasion per venir s'installar en Egipte e venir governador d'Alexàndria. A la fin de l'annada, organizèt tanben una expedicion victoriosa per conquistar lo pòrt d'Elat e melhorar lei comunicacions entre Egipte e Siria.
Enfin, en 1171, poguèt s'ocupar de rebutar la dinastia fatimida. Son plan foguèt progressiu. Premier, ordonèt lo restabliment de preguieras sunitas dins la capitala. L'absència de reaccion de la populacion dau Cairo[10] — qu'èra demorada en majoritat fidèla au sunisme — permetèt de mesurar lei limits de l'influéncia chiita en Egipte[11]. Puei, una tièra de decès dins l'administracion e leis institucions religiosas permetèt au vizir de nomar de partisans dau sunisme dins lei centres de poder. Leis oficièrs sirians sostenguèron lo complòt e, fin finala, en julhèt de 1171, Saladin demandèt ai juristas dau Cairo d'autorizar e de legitimar la destitucion dau califa que foguèt acceptada. Fòrça fatigat e sensa sostèn politic sufisent, lo califa poguèt pas s'opausar au complòt de son vizir. Moriguèt lo 13 de setembre de 1171 e sa familha foguèt estremada dins un palais de la capitala. Sei bens foguèron partejats entre Saladin e seis oficièrs.
Lei tensions entre Saladin e Nur al-Din[modificar | modificar la font]
Après l'eliminacion dau Califat Fatimida, Saladin demorèt lo cap unic d'Egipte coma luòctenent de Nur al-Din. Pasmens, la distància entre Egipte e Siria donèt una independéncia gròssa a Saladin. Fins a sa mòrt en 1174, Nur al-Din va donc pauc a pauc se mesfisar de l'autonòmia e de l'ambicion de son vassau. De son caire, Saladin va tanben se mesfisar d'una temptativa de rebutament. Ansin, divèrsei tensions apareguèron entre lei dos òmes durant leis annadas 1171-1174 que sei consequéncias principalas foguèron de demenir lo crèdit de Saladin a la Cort de son senhor.
D'efèct, en 1171, lo poder de Saladin dins lei centres politics de Bassa Egipte (Lo Cairo, Alexàndria...) èra renfòrçat e lei revòutas menadas per de fidèus dau regime fatimida en 1172, 1174-1175 e 1175-1176 lo menacèron gaire. Au contrari, permetèron d'acabar l'eliminacion de seis enemics politics. Per la seguida, lei temptativas d'insureccion seguentas (1188 e 1190) foguèron rapidament esquichadas e la populacion lei sostenguèron pas. Aquela poissança novèla permetèt donc a Saladin de desvolopar una politica estrangiera independenta de Nur al-Din que son element principau foguèt la conquista d'Iemèn en 1174.
Aquelei succès causèron pauc a pauc l'inquietud de Nur al-Din. Lei premiers signes de mesfisança entre lo senhor e son vassau apareguèron a la fin de 1171 durant una campanha còntra lei Francs dins lo sud de Palestina. Lei doas armadas èran pròchas mai Saladin, sota lei consèus de son entorn, preferiguèt rintrar en Egipte per pas rescontrar Nur al-Din car crenhiá d'èstre destituit. Lo rebutament dei Fatimidas permetèt de demenir aquela tension en 1172. Puei, una guèrra entre Zenguidas e Seldjokides en 1173 permetèt de mobilizar lei fòrças de Nur al-Din dins una autra direccion. Pasmens, Nur al-Din demorèt totjorn contrariat per la manca de sostèn financier de son vassau. A la fin de 1173, mandèt una mission per contraròtlar lei finanças egipcianas mai sa mòrt, lo 14 de mai de 1174, arrestèt son trabalh.
La succession de Nur al-Din e la fondacion de la dinastia aiobida[modificar | modificar la font]
La conquista de l'eiretatge de Nur al-Din[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Nur al-Din, lo partiment de son eiretatge entre seis enfants, qu'èran encara joves, venguèt una question malaisada. Una partida de seis emirs prenguèron lo contraròtle de certanei vilas o castèus entraïnant divèrsei guèrras localas. Lei Francs ataquèron vèrs Damas mai la mòrt dau rèi Amalric entraïnèt tanben de dificultats dins leis estats crosats e l'aplant d'aqueleis atacas. Enfin, l'organizacion de la regéncia venguèt un enjòc per lo contraròtle politic de l'estat zenguida. Coma Saladin èra lo luòctenent pus poderós de Nur al-Din, leis emirs sirians preferiguèron organizar la regéncia sensa eu puei assaièron de formar una aliança defensiva còntra una ofensiva dempuei Egipte.
Pasmens, lei luchas intèrnas en Sirian o lei projèctes d'alianças ambé lei Francs creèron rapidament lei condicions d'una intervencion de Saladin dins leis afaires sirians. Tre la fin de 1174, Saladin poguèt partir dins la region e intrar sensa resisténcia vertadiera dins Damas lo 28 d'octòbre. Aquò entraïnèt una guèrra còntra Alep e lo rèsta deis estats zenguidas, lei dos camps pretendent èstre lei melhors eiretiers per contuniar la lucha de Nur al-Din còntra la preséncia franca e dirigir la regéncia. De mai, per Salafin coma per Nur al-Din, l'unificacion deis estats musulmans èra una condicion necessària per atacar leis estats latins.
La conquista de l'estat de Nur al-Din per Saladin se debanèt de 1174 a 1183 entrecopada de conflictes còntra lei Francs. Lo ponch de resisténcia foguèt la vila d'Alep onte èra l'eiretier legitim de Nur al-Din e onte lei Zenguidas èran fòrça populars. En 1175, Saladin capitèt de conquistar Homs e Baalbek. Aquela annada, una aliança entre lei Francs e seis enemics li permetèt de revendicar la region e d'escriure au califa abassida per demandar la possession d'Egipte e de Siria e legitimar seis accions. Lo 13 d'abriu, una armada zenguida foguèt desfacha ai Pics de Hama e un premier partiment de Siria foguèt acceptat per lei dos camps : lo sud per Saladin, lo nòrd per lei Zenguidas.
Pasmens, aquel acòrd èra solament provisòri car la guèrra acomencèt tornarmai en 1176. Saladin foguèt venceire a Tall al-Sultan mai mau capitèt de conquistar Alep o la fortalesa de Masiaf, centre dau poder deis Assassins dins la region. D'efèct, aquela secta aviá ja assaiat d'assassinar Saladin que desirava donc eliminar aquela menaça. Après aqueleis operacions, una pausa se debanèt fins a la mòrt dei princes zenguidas de Mossol e d'Alep en 1180-1181. Après quauquei dificultats en 1181, Saladin capitèt de reprendre l'avantatge en 1182 e un novèu sètge d'Alep s'acabèt per la conquista negociada de la vila : l'emir d'Alep abandonèt la vila en cambi de la reconóissença de sa possession d'autrei vilas. Enfin, de 1183 a 1185, Saladin mandèt divèrseis ofensivas vèrs Mesopotamia que li permetèron de conquistar una partida de la region auta d'Eufrates. Pasmens, sa malautiá de 1185, l'oposicion dau Califat Abbassida ais avançadas aiobidas vèrs Bagdad e l'aliança defensiva deis estats de la region entraïnèt l'aplant d'aquela politica.
La fondacion de la dinastia[modificar | modificar la font]
Après la conquista de son poder, Saladin deguèt legitimar e justificar sa posicion. Òr, coma teniá pas de legitimitat dinastica — èra solament un vassau de Nur al-Din — deguèt utilizar d'arguments militars e religiós e tanben crear un ret de solidaritat familiala per tenir sei territòris. La fondacion d'una dinastia foguèt donc un ponch important d'aqueu projècte.
Doas etapas principalas se destrian car Saladin aviá inicialament ges de fiu adulta. Lo poder foguèt donc partejat entre sa familha, especialament ambé sei fraires e sei nebòts. Pasmens, aqueu sistèma demorava fragil en causa de l'absència de definicion de la plaça de sei fius nascuts a partir de 1169. En 1186, adoptèt donc una desparticion novèla de sei territòris en favor de sei fius Al-Aziz Imad ad-Din Uthman nomat sultan d'Egipte, Al-Afdhal Nur ad-Din Ali nomat sultan de Damas e El-Malik ed-Zahir Ghazi nomat sultan d'Alep. Certanei de sei fraires demorèron senhor de territòri d'importància mejana coma Safadin. Per completar aquelei disposicions, Al-Afdhal foguèt nomat sultan suprèm per son paire.
Aqueu partiment permetèt d'assegurar lo mantenement de la poissança aiobida dins lei vilas pus importantas d'Orient Mejan fins ais annadas 1250-1260. Pasmens, poguèt pas empachar de conflictes armats entre leis eiretiers de Saladin.
Lo sostèn deis elèits musulmanas d'Orient Mejan[modificar | modificar la font]
En fòra de sa politica dinastica, Saladin capitèt tanben de legitimar son poder gràcias au sostèn deis elèits, tant militaras que religiosas, de la societat musulmana d'Orient Mejan. Lo sostèn dei premiereis èran — relativament — aisat d'obtenir car la societat aràbia de la fin dau sègle XIII èra fòrça militarizada e qu'existiá ja un sistèma de retribucion deis oficièrs e dei soudats gràcias au partiment dei territòris conquists e dau butin. Tre son installacion au poder egipcian, Saladin s'ocupèt rapidament de distribuir de fèus ais oficièrs sirians de son armada e exterminèt rapidament leis oficièrs egipcians o armenians maucontents. Lo don d'un govèrn locau e la mansuetud de Saladin per seis enemics li permetèt d'enregistrar un nombre important de raliments. Ansin, lo sostèn dei fòrças armadas manquèt e Saladin poguèt totjorn mobilizar de fòrças importantas e fidèlas a sa persona.
Lo sostèn deis elèits religiosas èran necessari per negociar ambé l'enemic, escriure corrèctament lei tractats, per motivar lei tropas, legitimar certaneis impòsts o decisions politicas e glorificar son accion. Per aquò, Saladin adoptèt ambé succès una politica de respèct de la lèi islamica. Ansin, prononcièt l'interdiccion d'impòsts illegaus e renforcèt — quand èra possible — la susvelhança dei non musulmans e dei mors. Multipliquèt tanben lei demonstracions de respèct dau clergat, lei dons e la creacion d'institucions religiosas. Totei leis escòlas dau sunisme aprofichèron aquela politica.
Leis elèits culturalas e intellectualas — qu'una partida fasiá ja partida de l'elèit religiosa — aguèt tanben l'atencion de Saladin. Ansin, lei foncionaris superiors de sa Cort recediguèron de recompensas importantas e foguèron utilizats per organizar o realizar de negociacions diplomaticas, tenir lei còmptes de l'administracion e organizar o dirigir l'administracion de Saladin. Dins aquelei domenis, coma per leis afaires militars, la mansuetud de Saladin li permetèt d'obtenir lo servici de foncionaris de talent inicialament au servici d'autrei senhors.
La lucha còntra leis estats latins[modificar | modificar la font]
L'estrategia de Saladin còntra leis estats latins[modificar | modificar la font]
Còntra lei Francs, l'estrategia de Saladin tenguèt tres caracteristicas principalas que foguèron la defensa d'Egipte, basa economica pus importanta de sei possessions, lo renfòrçament dei comunicacions entre Egipte e Siria que permetiá tanben de protegir Medina o La Mèca e l'unificacion deis estats musulmans a l'entorn deis estats crosats.
La defensa d'Egipte necessitèt de renfòrçar lei defensas dei pòrts de la region còntra leis assauts crestians. Divèrseis ofensivas foguèron organizadas sensa succès en 1169, en 1174, en 1175-1176 e en 1177-1178, en 1181. Per s'en aparar, Saladin ordonèt la bastida de barris modèrns e poderós a l'entorn dei centres dau poder egipcian e laissèt de tropas e de comandants experimentats en Egipte. L'eliminacion deis oposants egipcians permetèt tanben d'estabilizar la posicion siriana dins lo país. Maugrat la partença de Saladin per Siria en 1182, lei menaças intèrnas foguèron limitadas e sensa perilh per leis oficièrs dau sultan.
Lo renfòrçament dei comunicacions entre Egipte e Siria permetiá lo transferiment de tropas o de ressorsas entre lei doas regions. Permetiá tanben de protegir lei Luòcs Sants de l'Islam a Medina e La Mèca. La premiera etapa d'aqueu projècte foguèt lo sètge e la conquista d'Elat en decembre de 1170 per limitar la piratariá franca sus Mar Roja. A partir de 1181, de garnisons fortificadas e de ponchs d'avitalhament foguèron installadas dins la zona de Sinaï de lòng de la rota entre Egipte e Siria. Pasmens, fins a 1187, aqueu ret foguèt jamai sufisent per empachar lei Francs d'organizar d'expedicions de pilhatge dins lo sector. La pus importanta se debanèt en 1183 sota la direccion de Renaud de Châtillon. Una flòta foguèt transportada dins lo desèrt fins a la Mar Roja e lei naviris francs poguèron i atacar lei batèus musulmans. La reaccion deis autoritats aiobidas foguèt rapida e una flòta egipciana foguèt cargada d'eliminar la menaça. La màger part dei presoniers francs foguèron executats per defugir la formacion d'una expedicion novèla d'aqueu tipe.
Enfin, l'unificacion deis estats musulmans permetiá de mobilizar de fòrças importantas e d'atacar dempuei divèrsei direccions. Divèrsei conflictes se debanèron ambé lei Francs durant aqueu periòde de 1174 a 1185. Lei consequéncias d'aquelei guèrras demorèron fòrça limitadas. En 1177, l'armada de Salafin foguèt anientada a Montgisard mai lei Francs poguèron pas aprofichar aqueu succès. Au contrari, la campanha de 1179 foguèt a l'avantatge dei Sirians que poguèron conquistar e destrurre lo novèu castèu crosat de la Gafa de Jacob. Enfin, leis operacions de 1182 e 1183 s'acabèron sensa resultat decisiu.
La batalha de Hattin e la conquista de Jerusalèm[modificar | modificar la font]
La conquista de la màger part dau Reiaume de Jerusalèm se debanèt de 1187 a 1188 après la victòria decisiva de Hattin. Permetèt d'afeblir leis estats latins mai entraïnèron la Tresena Crosada organizada per lei rèis d'Euròpa Occidentala.
La campanha de 1187 aprofichèt la division dei Francs après la mòrt dau rèi Balduin IV entre lei partisans de la guèrra còntra lei musulmans e lei partisans de la patz. Lei relacions entre lei dos camps venguèron tant marridas que lo Comtat de Tripól e Salafin venguèsson provisòriament aliats en 1186. De mai, lo rèi de Jerusalèm, Gui de Lusinhan, aviá de compenténcias estrategicas limitadas. Ansin, prenguèt ges de mesuras per empachar Renaud de Chatillon d'atacar e de pilhar una caravana aràbia. Aquò permetèt a Saladin de tenir un casus belli legitim per mobilizar sei fòrças. Foguèt una armada franca divisida e mau avitalhada que partiguèt en campanha còntra Saladin. Durant l'operacion, la situacion s'agravèt quand lei Francs s'engatjèron dins de regions que lei fònts èran sota lo contraròtle dei soudats sirians. Saladin capitèt de leis enceuclar a Hattin onte l'armada crosada foguèt destrucha après una batalha saunosa.
Après aquela victòria, Saladin negligiguèt Jerusalèm per conquistar lei castèus mens importants de Palestina e lei pòrts. Coma durant lei campanhas còntra lei musulmans, Saladin acceptèt de negociar la capitulacion dei garnisons francas segon de tèrmes relativament favorables ai vencuts. Aquò permetèt de conquistar unei castèus, Acre, Sidon, Jubayl, Ascalon, Gaza e Darum. Ansin, la garnison de Jerusalèm foguèt isolada e deguèt tanben negociar l'abandon de la vila dotze jorns de sètge. En revènge, la mansuetud de Saladin permetèt ai Francs de gropar un nombre important de soudats a Tir que resistiguèt ais assauts aràbis.
En 1188, Saladin se dirigiguèt vèrs lo nòrd. Conquistèt divèrsei castèus dins lo nòrd dau Reiaume de Jerusalèm e dau Principat d'Antiòquia. Lei dos estats foguèron fòrça afeblits. En revènge, lei posicions e lei fòrças militaras dau Comtat de Tripól demorèron quasi intactas[12]. Aquelei resultats foguèron completats per lei conquistas dei castèus de Shawbak en 1189 e de Beaufort en 1190. Pasmens, a partir de 1189, lei Francs acomencèron de recebir de renfòrç e la Tresena Crosada s'organizèt per assaiar de reconquistar Jerusalèm.
La Tresena Crosada e la patz ambé lei Francs[modificar | modificar la font]
La Tresena Crosada se debanèt de 1189 a 1192. Inicialament, èra organizada per lei tres sobeirans europèus pus poderós : Frederic Ièr Barbarossa, Felipe II de França e Ricard Còr de Leon. Pasmens, lo premier se neguèt durant lo passatge d'Anatòlia. Lo segond mandèt solament de tropas limitadas car son objectiu vertadier èra de rintrar rapidament en Euròpa per atacar lei posicions anglesas en França. L'esfòrç principau de la Crosada foguèt donc aqueu dau Reiaume d'Anglatèrra.
Acomencèt per la conquista dau principat bizantin de Chipre qu'èra aliat a Saladin. Puei, desbarquèt dins la region d'Acre e comencèt lo sètge de la vila que venguèt la batalha principala de la Crosada d'aost de 1189 a julhet de 1191. Aquela batalha mobilizèt de ressorsas importantas per lei dos camps e s'acabèt per la retirada musulmana. La garnison foguèt massacrada après la revirada de negociacions sus la liberacion de presoniers. Saladin se retirèt sus Jerusalèm. Son estrategia foguèt de destrurre lei fortificacions dei vilas de la region per immobilizar de garnisons crosadas importantas e empachar lei Francs de defendre lei ciutats continentalas. Ansin, lei fòrças de Ricard poguèron ocupar lei pòrts d'Acre a Ascalon mai una ataca còntra Jerusalèm èra impossibla.
La patz foguèt donc signada en 1192. Lo Reiaume de Jerusalèm foguèt parcialament reconstituit de lòng dei pòrts palestinians e a Chipre a partir dei conquistas anglesas. Pasmens, l'interior de la region, compres Jerusalèm, demorèt sota lo contraròtle de Saladin. Aqueu succès li permetèt donc de renfòrçar son prestigi e de demenir la poissança deis estats latins d'Orient Mejan fins a la Seisena Crosada de 1228-1229.
La politica religiosa de Saladin[modificar | modificar la font]
Lo sostèn e la defensa dau sunisme[modificar | modificar la font]
Lo sostèn e la defensa dau sunisme foguèt un aspèct important de la politica de Saladin qu'aviá besonh dau sostèn dau Califat Abbassida per legitimar seis actes. Per aquò, luchèt còntra lo chiisme, especialament en Egipte, e sostenguèt lo desvolopament dei quatres escòlas sunitas gràcias a la bastida d'institucions religiosas. Lei juristas chafiistas e malekistas èran regularament consultats per lei decisions importantas. Ocupèron la màger part dei plaças religiosas importantas e aprofichèron tanben la màger part dei fondacions d'instituts religiós. Pasmens, leis escòlas hanbalistas e hanafistas, pus feblas, foguèron pas negligidas e obtenguèron de ròtles importants au nivèu locau. Per exemple, l'hanafisme aguèt un ròtle major dins la vila d'Alep e certanei conselhiers de Saladin èran partisans d'aquela escòla.
Per espandre lo sunisme, Saladin sostenguèt la bastida d'escòlas religiosas, dichas madrasas, dins tot l'Empèri Aiobid. Aquelei madrasas tenián la possession de bens per assegurar sei finanças e podián assostar entre dètz e quarante estudiants. La buta d'aquela politica de bastida foguèt Egipte per renfòrçar lo nivèu teologic dei caps sunitas dau país e lei vilas que tenián ges de madrasa au començament dau rèine de Saladin. Pasmens, lei vilas musulmanas pus importantas, coma Damas, veguèron tanben la creacion de mai d'una madrasa durant aqueu periòde. Enfin, Saladin s'ocupèt tanben de restaurar divèrsei mosquèas sunitas e de definir l'òrdre d'importància dei luòcs de culte dins certanei vilas per eliminar de causas de division.
L'imatge dau sobeiran musulman just[modificar | modificar la font]
La legitimacion dau poder, pensament constant de la politica de Saladin, necessitava au sègle XIII que lei sobeirans respectèsson l'imatge dau sobeiran just. Aquò èra necessari tant dins leis estats crestians que dins leis estats musulmans. D'un biais generau, lei princes devián respectar lei principis religiós, luchar còntra leis infidèus e respectar la justícia.
Ansin, en fòra de son sostèn au sunisme, Saladin assaièt de se crear l'imatge dau sobeiran musulman just gràcias a l'òbra de sei conselhiers, l'adopcion de certanei qualitats dau prince just coma principis de son accion politica e a un esfòrç de propaganda importanta per glorificar seis accions. Ansin, sei conselhiers aguèron un ròtle decisiu durant tot son rèine e Saladin acceptèt mai d'un còp de decisions adoptadas per la majoritat de son consèu mai opausadas ai sieunas. Aquela moderacion li permetèt de defugir divèrsei reviradas o errors. Per exemple, foguèt a l'iniciativa d'una partida de sei conselhiers que Saladin acceptèsse de negociar ambé la garnison crestiana de Jerusalèm car son intencion iniciala èra de venjar lo chaple de la populacion musulmana de 1099.
D'autra part, Saladin adoptèt divèrsei principis de moderacion coma principi de govèrn. Per exemple, durant sei guèrras còntra lei senhors zenguidas, refusèt d'anientar leis armadas enemigas desfachas. Dins totei lei cas, acceptèt totjorn de negociar l'abandon d'un castèu en cambi de la libertat dei soudats de la garnison. Aquela mansuetud li permetèt de conquistar divèrsei posicions e de ganhar lo respèct de seis enemics. Ansin, la Divina Comèdia de Dante Alighieri placèt Saladin dins lo premier ceucle de son infèrn dins la categoria deis armas vertuosas non batejadas.
Aquò mostrèt l'imatge favorabla de Saladin, compres dins leis estats enemics. Per obtenir aqueu resultat, Saladin adoptèt tre lo començament de son rèine egipcian una politica de propaganda fòrça activa. Per aquò, entretenguèt un grop de conselhiers especiaus cargats de glorificar sa politica e sei succès. Sei conselhiers principaus participèron tanben de còps a aquela politica. Ansin, la màger dei fònts istoricas presentan donc magerament lei qualitats de Saladin.
Lei relacions ambé lei Crestians e lei Jusieus[modificar | modificar la font]
Lei relacions entre Saladin e lei Crestians o lei Jusieus foguèron l'illustracion dei principis de govèrn dau sultan aiobid. D'efèct, dins l'encastre de la formacion de son imatge de sobeiran just, Saladin èra desirós de respectar la lèi islamica e de renfòrçar la susvelhança dei Crestians e dei Jusieus. Pasmens, lei comunautats crestianas e jusievas èran localament poderosas dins l'empèri. Per exemple, dos vizirs fatimidas dau sègle XIII foguèron crestians. Ansin, la politica de Saladin foguèt partejada entre lo pragmatisme dictat per lei necessitats localas e son besonh d'obtenir lo sostèn deis autoritats religiosas. La repression dei non musulmans se limitèt donc ai comunautats pus isoladas e feblas o a de mesuras simbolicas per agradar leis institucions sunitas (sarradura de quauquei glèisas durant leis atacas francas...). Dins aquò, d'un biais generau, la coexisténcia pacifica foguèt la regla pus frequenta. Per exemple, lei crestians egipcians poguèron restaurar, o bastir, divèrsei glèisas maugrat l'interdiccion teorica de la lèi islamica. Divèrsei mètges jusieus o crestians faguèron tanben partida de l'entorn de Saladin. Se certanei venguèron musulmans, la conversion foguèt jamai demandada per Saladin.
L'organizacion de l'estat e dau govèrn de Saladin[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
L'organizacion territòriala foguèt similara ais autrei societats medievalas aràbias de la fin dau sègle XIII. Lo senhor, es a dire Saladin, èra lo mèstre absolut de la tèrra. Pasmens, aquela tèrra deviá èstre partejada en lòts. Aquelei lòts èran alora fisats a de vassaus o a d'administrators. Lei premiers èran generalament d'oficièrs de l'armada que venián lei caps d'un fèu coma recompensa de servicis. En cambi dau fèu, devián entretenir de soudats e respòndre ais òrdres de mobilizacion de Saladin. Lei fèus pus importants èran generalament fisats ai parents o ais enfants de Saladin. La possession d'un fèu èra en principi pas ereditària mai èra pas rar que Saladin la confirmèsse dins lo cas d'un vassau fòrça fidèu en favor de seis enfants. Leis administrators èran cargats de la gestion dei zonas qu'èran la possession dirècta dau sultan mai podián tenir una autonòmia gròssa segon lei regions.
Lei reformas de Saladin[modificar | modificar la font]
En causa de sei guèrras quasi permanentas e de son respèct de la lèi islamica, Saladin deguèt aver suenh deis institucions de son estat. D'efèct, leis operacions militaras necessitavan de despens importantas mentre que la lèi islamica entraïnèt l'interdiccion e la fin de divèrseis impòsts illegaus. La resolucion d'aquela contradiccion necessitèt donc de contraròtlar l'administracion car èra l'institucion permetent de collectar leis impòsts.
La màger part dei reformas de Saladin regardèron donc lo foncionament de l'administracion que sa direccion foguèt fisada a de conselhiers fidèus coma lo cadi egipcian al-Fadil. Dins aquò, lo pragmatisme de Saladin li conselhèt de gardar lei causas que foncionavan corrèctament e sei reformas foguèron donc magerament de melhorament e non de transformacions radicalas. Ansin, au nivèu dau govèrn, Saladin prenguèt dirèctament lo contraròtle de l'armada e deis afaires estrangiers. En revènge, decidiguèt de gropar totei leis activitats financieras dins un ministèri unic. Puei, creèt un còrs d'inspeccion de l'administracion per susvelhar l'activitat dei foncionaris o leis ajudar còntra lei senhors tròp poderós.
Au nivèu financier, l'interdiccion de la màger part deis impòsts illegaus segon la lèi islamica menacèt d'entraïnar una baissa dau budget de l'Estat. Per s'aparar còntra aquela menaça, Saladin decidiguèt de reformar leis impòsts legaus, especialament aqueu de l'aumòrna pagada per totei lei musulmans. Son objectiu foguèt de collectar lei dons en favor de l'Estat e non segon lei desiranças localas dau donator. Certanei sectors, coma lo comèrci de metaus preciós, foguèron especialament regardada per aquela politica e venguèron lei fònts majors dei finanças de Saladin.
Enfin, sa darriera reforma economica importanta foguèt lo melhorament de la qualitat dei pèças de moneda batuda dins son empèri. D'efèct, en causa dau declin dau Califat Fatimida, la qualitat dei pèças d'argent aviá demenit au sègle XIII. Ansin, durant son rèine, ordonèt de realizar una produccion de pèças d'argent d'una qualitat superiora. En revènge, es pas segur que la situacion foguèsse similara en Egipte.
L'equilibri malaisat dei finanças de Saladin[modificar | modificar la font]
Durant tot rèine, Saladin e son govèrn aguèron de dificultats importants per equilibrar lo budget de l'Estat. Lo problema principau de resòuvre èra lei despens fòrça importantas entraïnadas per la guèrra. Per exemple, en 1189, l'entretenh dei soudats, de la flòta e dei fortificacions representavan 84% dau budget de l'Estat. Lo segond problema — subretot per lei conselhiers e lei ministres de Saladin — èra la generositat dau sultan durant la distribucion dau butin dei campanhas o dins lei liberacions d'enemics o de garnisons blocadas. Mai d'un còp, sei consellhiers assaièron sensa succès de s'opausar a de dons tròp importants o a de liberacions sensa recapte.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Maugrat l'importància de sei victòrias, Saladin aguèt jamai una fòrça armada poderosa o, au mens, jamai una fòrça sensiblament superiora a aquela de seis enemics. De mai, lo nivèu dei diferents còrs de son armada èra fòrça variable entre lei tropas regularas e lei combatents irregulars engatjats segon lei besonhs.
Ansin, en 1169, quand foguèt nomat vizir dau Califat, Saladin teniá 2 000 cavalièrs regulars e entre 6 000 e 8 000 irregulars. En comparason, l'armada fatimida teniá 70 000 òmes. Pasmens, tre 1171, lei fòrças de Saladin avián aumentat gràcias au recrutament de soudats de l'armada fatimida, destrucha après lei purgas còntra lei Negres e leis Armenians, per agantar 9 000 cavalièrs regulars. Durant la campanha de Montgisard, lei regulars foguèron completats per 18 000 irregulars. Per la seguida, lo contraròtle de Siria li permetèt d'apondre 5 000 cavalièrs regulars suplementaris. Ansin, au Hattin, Saladin capitèt d'alinhar l'armada pus gròssa de sa vida ambé 12 000 cavalièrs regulars.
La cavalariá èra la basa de l'armada de Saladin. Lei cavalièrs dichs regulars èran leis oficièrs, generalament Turcs o Curdes, de Saladin que tenián un fèu e lei fòrças entretenguts sus aquelei territòris. Lo sultan teniá tanben una garda personala d'un milièr de cavalièrs. Leis irregulars èran eissits dei tribús aràbias e tenián generalament un equipament e una disciplina inferiora ai regulars. L'infantariá èra pus rara e formada de còrs d'Arabis recrutats en Egipte au començament dau rèine. Son interés sus lo teatre d'operacion èra sa capacitat d'ocupar lo prat batalhier, especialament durant lei sètges.
La flòta de Saladin èra la flòta d'Egipte. Dins aquela region de la Mar Mediterranèa, aquela flòta èra la soleta capabla de resistir ai naviris francs o bizantins. Saladin aviá comprés l'importància de tenir una flòta poderosa capabla de protegir sei linhas amb Egipte. Pasmens, maugrat aqueleis esfòrç, la flòta de Saladin demorèt inferiora ais esquadras crestianas. Ansin, la màger part dei batalhas navalas importantas s'acabèron per de succès crestians e lei linhas d'avitalhament de la Crosada foguèron jamai menaçadas. En revènge, organizar e menar d'expedicions de pilhatge victoriosas de lòng dei costats venguèt rapidament a la portada dei naviris egipcians.
La politica economica de Saladin[modificar | modificar la font]
La politica economica de Saladin es mau coneguda e son pensament principau sembla solament d'assegurar leis intradas fiscalas dau budget de l'Estat. Leis axes coneguts de sa politica comerciala foguèron donc de sostenir son esfòrç de guèrra. Per aquò, deviá s'ocupar d'obtenir de materiaus estrategics rars dins sei territòris coma la fusta per la bastida dei naviris, d'assegurar lo mantenement dei comunicacions entre Egipte e Siria e d'assegurar lo pagament dei drechs de doana.
Ansin, aquela politica foguèt una illustracion gròssa dau pragmatisme de Saladin car deguèt rapidament conclure d'acòrds comerciaus ambé lei marchands italians. Aquelei relacions comercialas èran tant importantas que lei naviris marchands crestians foguèsson protegits dins lei pòrts d'Egipte. Lei manifestacions ostilas coma lei pilhatges de cargament foguèron fòrça reprimits pendent tot lo rèine. En cambi, lei rets comerciaus africans e asiatics foguèron protegits per permetre ais Italians de crompar divèrsei produchs en Egipte car la Mar Roja èra defenduda ai naviris crestians per protegir Medina e La Mèca d'una ataca. Aquò permetiá tanben de desvolopar lei pòrts au nòrd d'aquela mar e d'i gardar de fòrças militaras importantas susceptiblas d'èsser utilizadas per protegir una region estrategica de l'empèri d'una ofensiva franca. Enfin, lei drechs de doana èran una fònt importanta per lei finanças de l'Estat. Pasmens, lo pagament regular d'aquelei drechs èra de còps en contradiccion ambé l'òbra religiosa de Saladin car certaneis impòsts de doana èran illegaus[13].
La mòrt e la succession de Saladin[modificar | modificar la font]
En novembre de 1192, Saladin rintrèt a Damas mai apareguèt rapidament fatigat a partir de febrier de 1193. Sei mètges poguèron pas lo sonhar e Saladin perdèt conscéncia lo 1èr de març. Moriguèt lo 4 de març de 1193 durant la matinada. Sei funeralhas se debanèron durant l'après miegjorn d'aquela jornada e foguèt enterrat a l'interior de la ciutadèla.
Sa succession foguèt reglada entre sei fius Al-Afdhal Nur ad-Din Ali que venguèt sultan de Damas, Al-Aziz Imad ad-Din Uthman que venguèt sultan d’Egipte e El-Malik ed-Zahir Ghazi que venguèt emir d’Alep. Al-Afdhal Nur ad-Din Ali foguèt nomat sultan suprèm. Per la seguida, una madrasa funerària foguèt bastida e lo còrs i foguèt transportat lo 15 de decembre de 1195. Son mausolèu venguèt un luòc de visita e divèrseis ornaments foguèron pauc a pauc aponduts, en particular dos cenotafs qu'un foguèt restaurat per Guilhèm II d'Alemanha en 1898.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
Referéncias e nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Putting the Caliph in His Place: Power, Authority, and the Late Abbasid Caliphate, Eric J. Hanne, p. 207.
- ↑ (en) Adrian IV, the English Pope, 1154-1159: Studies and Texts, Brenda Bolton e Anne Duggan, p. 122.
- ↑ (en) The Empire of Manuel I Komnenos, 1143-1180, Paul Magdalino, p. 74.
- ↑ (en) Latin Siege Warfare in the Twelfth Century, Randall Rogers, pp. 84-86.
- ↑ (en) Byzantium and the Crusades, Jonathan Harris, pp. 25-26.
- ↑ (en) East Central Europe in the Middle Ages, Jean W. Sedlar, p. 372.
- ↑ (en) A History of the Byzantine State and Society, W. Treadgold, p. 658.
- ↑ (fr) Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - II. 1131-1187 L'équilibre, René Grousset, pp. 429-430.
- ↑ (fr) Histoire des croisades et du royaume franc de Jérusalem - II. 1131-1187 L'équilibre, René Grousset, pp. 489-504.
- ↑ (en) Saladin in Egypt, Yaacov Lēv, Brill, p. 78.
- ↑ Maugrat leis esfòrç fatimidas, lo chiisme èra mau implantat dins lei regions bassas d'Egipte. En revènge, teniá una influéncia pus importantas dins lei regions autas onte èra de còps majoritari. Ambé lo maucontentament dei populacions negras, aquela influéncia dau chiisme foguèt un factor explicant lei revòutas d'aquelei regions còntra lo poder de Saladin.
- ↑ Lo còrs de chivaliers de Ramon III aviá capitat de rompre lei linhas aràbias au Hattin per s'escapar. Ansin, au contrari dau Reiaume de Jerusalèm, sei pèrdas i foguèron feblas.
- ↑ En Egipte, divèrsei temptativas foguèron realizats per justificar — ambé mai o mens de succès — aquelei drechs a partir de l'aumòrna obligatòria per lei musulmans o a partir de l'impòst de proteccion dei crestians o de jusieus.


c: text/html

text:
Parfondeval (Aisne)
Parfondeval es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa al nòrd-es del departament de l'Aisne, a aperaquí 180 km de París.
Le village se situe au nord-est du département de l'Aisne, à environ 180 km de Paris.
.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge de Parfondeval fasiá partida de la Châtellenie de Rozoy-sus-Hivernacle. Aquel #èsser una distincion de las Coucy-Vervins de contunh del comte de Valentinois al XVIIIe sègle.
Le village de Parfondeval faisait partie de la Châtellenie de Rozoy-sur-Serre. Ce fut une seigneurie des Coucy-Vervins puis du comte de Valentinois au XVIIIe siècle.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Robert De Niro
Robert De Niro Jr. (Nòva York, Estats Units, 13 d'agost de 1943) es un actor e un realizaire american que ganhèt l'Oscar del melhor actor per son interpretacion de Jake La Motta dins Raging Bull (1980) e l'Oscar del melhor segond ròtle per son interpretacion de Vito Corleone dins Lo Pairin (segonda partida) (1974).
Biografia[modificar | modificar la font]
Robert De Niro nasquèt dins la vila de Nòva York en 1943. Es lo filh de Robert De Niro Sr. (d'origina italiana), pintor, escultor e poèta, e de Virginia Admiral (d'origina irlandesa), tanben pintora.


text:
Modèl:Doc modèl
Aqueste modèl aficha una boita de "Documentacion modèl" tala coma la que legissètz pel moment.
Utilizacion
-
- Apondètz  {{Doc modèl}}  al modèl principal.
- Clicatz sul ligam « [modificar] », que punta cap a la sospagina /Documentacion, e escrivètz la documentacion en modificant la pagina afichada.
- Apondètz de categorias apropriadas e interwikis a la sospagina /Documentacion dins   .
Precargament del modèl de documentacion
-
- Se clicatz sul ligam « [modificar] » a l’etapa çaisús la page de documentacion de crear serà preemplenada amb l’ajuda del contengut del sosmodèl Modèl:Doc modèl/Preload. Aqueste modèl es particularament complicat perrque gerís l'emplenament automatic del nom del modèl qu'anatz documentar.
- Quand utilizatz aqueste ligam, salvatz immediatament la pagina de documentacion per que las substitucions se debanen, puèi tornatz-la editar per aver una vista mai simpla.
Vejatz tanben
-
- Modèl:Documentacion modèl vista dirèctament (o Modèl:Template doc page viewed directly per compatibilitat anglesa)
- de metre en cap de las sospaginas « /Documentacion » dins un  .
- Modèl:Documentacion modèl inclusa (o Modèl:Template doc page transcluded per compatibilitat anglesa)
- lo bendèl qu'apareis automaticament dins la pagina principala del modèl
- Modèl:Documentacion modèl vista dirèctament (o Modèl:Template doc page viewed directly per compatibilitat anglesa)


text:
Pòble carib
Es caribs o kalinago son ua gent en era Cariba atau coma un gran grop d'ilhes de Veneçuela e des Antilhes Petites. Son un pòble amerindi originari dera costa nòrd de Sud-America.
Parlauen ua lengua carib o lengua de comunicacion enter territoris (pidgin). Es sòns atacs en d'autes territòris heien que plan de hemelles Arawak siguessen capturades e pera eres qu'era pas malaisit de parlar Kaliphone o ua lengua maipuri (Arawak).
En eth sud dera mar Cariba tanben i auia un aute grop que parlaua carib; es Galibi. Demorauen en vilatges desseparats de Veneçuela, Granada, Tobago, Santa Lúcia, Dominica e Sant Vincent.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Es caribs se cre qu'emigraren des der arriu Orinoco en Sud-America tà demorar enes Ilhes Cariba en 1200. Pendent es dus segles auans dera arribada de Colom, desplaçaren es tainos pera guerra, era exterminacion e era assimiliacion. Es tainos auien arribat auans ara zona des deth continent.
Es ilhencs carib auien tostemps het negòcis damb es taino de l'èst des Ilhes Cariba. Es caribs produsien productes de plata. Er aur era obtingut des deth continent. Eren grans bastidors de canoés e tanben grans mariners. Dominauen era Cariba pes sues guerres.
Sigueren, ath sòn torn, desplaçats pes europeus més damb ua grana pèrdua de vida; i aueren plan d'experiències coma era veròla atau coma guerres. Quaqu'ns sigueren assimilats pendent eth periòde coloniau e uns pòcs demorauen ena Dominica. Aué que subreviuen beri uns ena Cariba e era Dominica.
Es caribs neres de Sant Vincent an coma ancessors africans esclavats que hugiren. Quaqu'ns que se maridaren damb es caribs e no siguec enquia 1795 qu'es anglesi es portaren tà era ilha de Roatan , deuant Honduras. Es sòns descendents sons aperats garifuna. Eth darrèr parlaire de carib moriguec en 1920 e aué aguesta lengua ei escandida.
Pòble[modificar | modificar la font]
Es caribs pogueren subrevíuer as europeus pr'amor qu'era Ilha dera Dominica a ua part plan montanhenca (15 Km2) conegut coma eth territori carib. Enqüera adara escolHen es sòns capmestres. Quauques centenes de caribs enqüera purs etnicaments demoren enes ilhes Virgin, St. Kitts & Nevie, Antigua & Barbuda, Guadalupa, Martinica, Dominica, Santa Lucia, Granada, Trinidad, Aruba e Sant Vincent.
Es garifuna hen ua musica plan diuersa dera resta de tribús dera America Central. Era horma més coneguda ei era punta. Es dançadoires an de móuer es malucs hent redondes damb eri. Aué era punta s'apera tanben punta rock. D'autes hormes de musica des garifunes son eth hungu-hungu, eth matamuerte a era paranda, enter autes. Era letra des cançons ei escrita soent per hemnes.
Es tambors jugen un papèr plan destacat. S'aperen eth primero e era segunda. Era mescla des tambors s'apera sisera e vien acompanhada d'aguesta fruita deth arbe dera gorda, plen dera grana.
Religion[modificar | modificar la font]
Es caribs se cre qu'an estat politeistes. Creden que i a un esperit marrit que s'apera Maybonya qu'a d'éster calmat tà evitar malures. Es sòns shamans que se diden buyeis e son plan respectats pr'amor que tanben esdevenien guerrers. Es sues querimònies eren acompanhades damb sacrificis.
Es caribs humauen tabac e era sua cultura era patriarcau. Es hemnes portauen es petits, produsien minjar e vestits e colhien eth minjar dera tèrra. En eth segle XVII viuien en ostaus desseparades des òmes. Totun, eren plan respectades e auien cert poder. Era societat carib era mès egalitara qu'era des tainos pr'amor que i auien pas capmestres de vilatge ne de guerra ne aristocracia.
Cannibals[modificar | modificar la font]
Era paraula carib karibna vole díder persona. Siguec eth origin dera paraula moderna cannibal. Enter es caribs era un rituau ligat damb minjar es enemics e quauques europeus crederen qu'eren cannibals en generau.
Es kalinango auien ua tradicion de manténer es ossi de sòns ancessors en es ostaus. Pr'amor d'açò sigueren descrits coma vicioses e violents. Se dide que Giovanni de Verrazzano siguec tuat e minjat pes caribs dera ilha Guadalupa en 1528.
Es istoriadòrs an descrit eth cannibalisme coma ligat a certi rituaus belics. En 1503 era reina de Castelha (pas d'Aragon) Isabela establiguéc que podien éster esclavats determinadi indis. Açò duguec as castelhans a esclavar molti indians damb era excusa qu'eren cannibals tà préner es sues terres. Totun, i a pas d'evidència arqueològica o d'òmes qu'an guardat e confirmat qu'es caribs minjassen umans.
Honts[modificar | modificar la font]
º Allaire, Louis (1997). "The Caribs of the Lesser Antilles", in Samuel M. Wilson, The Indigenous People of the Caribbean, pp. 180–185. Gainesville, Florida: University of Florida. ISBN 0-8130-1531-6.
º Steele, Beverley A. (2003). Grenada, A history of its people, New York: Macmillan Education, pp. 11–47
º Honeychurch, Lennox, The Dominica Story, MacMillan Education, 1995.
º Davis, D and Goodwin R.C. "Island Carib Origins: Evidence and non-evidence", American Antiquity, vol.55 no.1(1990).
º Eaden, John, The Memoirs of Père Labat, 1693–1705, Frank Cass, 1970.
º "Carib", Ethnologue
º "Kalinago", Name change announcement of November 15, 2010, by the Office of the Kalinago Council posted at Dominica News Online
º (French) Brard, R., Le dernier Caraïbe, Bordeaux : chez les principaux libraires, 1849, [1]


text:
Ardipitèc
Es ardipitècs (ardipithecus) son un genre ja escandit dens era tribú des Hominidae enclusada dens era sosfamilha des Homininae. D'autes cercaires es airalen en una clade diferent des Hominini.
Eth genre ei compausat , enquias descurbiments actuaus, de dus especies fossili Ardipithecus ramidus e Ardipithecus kadabba (aguesta erá considerada ua sosespecie dera prumèra). Aguest genere se trapava solet en Africa orientau. Es fossili apareguts en Etiopia, Eth País des Afar, ena val der arriu Awash.
Es fossili d'ardipithecus an estat datats damb ua antiquitat de 5,8 milions d'annades per Ardipithecus kadabba e 4,4 milions d'annades per Ardipithecus ramidus (es inicis deth Pleistocèu).
Compartiguèren caracteristiques morfologiques damb es chimpanzé e es gorilles, e, de còps, se considera que non son de vertat es ancessors directes der òme actuau. Era dintadura des ulhals ei plan primitiva e era mesura corporau erá coma era d'un chimpanzé. Semblaua que demorauen ena jungla e auien iniciat eth bipedalisme, especiauments Ardipithecus ramidus .


text:
Contrabassa
La contrabassa qu'ei un instrument de còrdas hregadas pertanhent ams a las familhas deu vriulon (gessida de la familha de l'antica Lira da braccio) e de la viola da gamba. Uei lo dia qu'ei l'instrument lo mei grave de correntament emplegat dens la grana familha de las còrdas hregadas (devath l'octobassa, mei grava e chic utilizada dens l'istòria de la musica).
Com los autes instruments de còrdas hregadas, que pòt estar jogada au mejan d'un arquet o en bèth puntejar la soas còrdas (tecnica aperada pizzicatto), estant aquesta segonda possibilitat la mei emplegada dens lo jazz.
La diferentas partidas de l'intrument[modificar | modificar la font]
La cotrabassa que's compausa de la medishas peças que lo vriulon (véder aqueth article) mes dab hèra mei de variantas possiblas.
Arquet[modificar | modificar la font]
Los contrabassistes que causeishen duas menas principaus d'arquet : l'arquet francés (gahat com los arquets deus instruments de la familha du vriulon) et l'arquet alemand (gahat com los arquets de la familha de la viola da gamba.
- Caracteristicas generaus : arquet, pontet, barra d'armonia, amna, colofònia
- Ajòus : Rebec • Lira da braccio • viela
- Familha deu vriulon : vriulon • vriulon piccolo • vriulon alto • vriulon tenor • violoncèl • violoncèl piccolo
•Vriulon barròc •Pochette •Vriulon de Stroh •Norvègia : Hardingfele •Vriulon de Stroh
- Viola pomposa
- Arpeggione
- Familha de la viòla de gamba
- Contrabassa • octobassa
- Bariton
- Trompeta marina
- Sonsaina


text:
Alfredo di Stéfano-Laulhèr
Alfredo di Stéfano-Laulhèr - Laulhé per l'estat civiu e en grafia francesa - (Buenos Aires, lo 4 de julh de 1926) que ho un fotbolaire deus màgers dens l'istòria d'aqueth espòrt. Sa mair qu'èra d'origina bearnesa, mes qu'èra vadut argentin e nacionalizat (en tot demorar argentin) espanhòu. Que joguè entà las seleccion d'ambdos país e que marquè mei que mei l'istòria de tres clubs : River Plate (lo club de la soa origina), lo Millonarios de Colómbia e lo Real Madrid.
Carrièra e clubs[modificar | modificar la font]
Estadi : Lo Monumentau - La Maquina - Superclassic - Jogadors
- Jogadors famós : Carlos Peucelle - Bernabé Ferreyra - Adolfo Pedernera - Félix Loustau - Ángel Labruna - Juan Carlos Muñoz - José Manuel Moreno - Ubaldo Fillol - Norberto Alonso - Sergio Goycochea - Enzo Francescoli


text:
Héctor Veira
Héctor Veira - tanben conegut com lo Bambino Veira - (Buenos Aires, lo 26 de mai de 1946) qu'ei un fotbolaire e un entrenador argentin. Durant la soa carrièra que ho ligat dab mantuns clubs de fotbòl, mes mei que mei dab lo Club Atlético San Lorenzo de Almagro.
Devath la soa direccion tecnica River Plate qu'obtiengó la Copa Libertadores e la Copa Intercontinentau.
Qu'ei estat implicat dens un cas de forçament d'un menor de 13 ans de la joentut de River, e condemnat a 6 annadas de càrcer en 1991 ; que ho liberat entà tribalhar a San Lorenzo en 1992. Eth qu'a tostemps clamat estar innocent acusant la mair deu mainatge de'u manipular entà realizar un prohèit financièr.
Après que tribalhè entà Boca Juniors.


text:
Economia de Sant Cristòl e Nevis
Sant Cristòl e Nevis foguèt lo darrièr luòc a practicar la monocultura de sucre dins las Pichonas Antilhas. Mas a causa que l'industria de sucre trobava cada còp màger dificultats per aténher de beneficis, lo govèrn decidiguèt de realizar un programa de diversificacion pel sector agricòla e estimulacion del desvolopament en autres sectors de l'economia, particularament lo torisme.
Lo govèrn instituiguèt un programa d'incentius a l'investiment, en encoratjant tant l'investiment privat local coma estrangièr. Las politicas governamentalas comprenián d'exempcions fiscalas, importacion d'equipament e materials liures d'impòstes e subsidis per la capacitacion a personal local. Lo torisme s'es fòrça desvolopat. Cap a 1987, aviá despassat lo sucre coma font d'intrada de devisas.


text:
-154
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -154 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Egipte[modificar | modificar la font]
Sostengut per lei Romans — qu'assaiavan de renfòrçar son influéncia dins leis afaires intèrnes d'Egipte — lo rèi de Cirenaïca Ptolemèu VIII, fraire dau faraon Ptolemèu VI, assaièt de conquistar l'illa de Chipre. Pasmens, lei fòrças egipcianas capitèron de replegar l'ataca e de capturar Ptolemèu VIII. Ptolemèu VI apliquèt tornarmai sa politica d'amnista e liberèt son fraire. Aquò permetèt de restablir la patz entre elei e d'acomençar un periòde brèu (fins a 145 av. J.C.) sensa trèbol intèrne grèu.


text:
Bustanico
Bustanicu en còrs (Bustanico en francés) es una comuna corsa, situada dins lo departament de Nauta Corsega e la region de Corsega.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bustanico es una municipalitat d'Unitat|11.52|km² {{}} situat a una vintena de quilomètres de la vila de Corte, a la cœur de las montanhas còrsas. Es al orée del bòsc de la Castagniccia ("châtaigneraie" en francés) e ne fa partida llaurant-se sus un panorama e una vista sus las montanhas còrsas.
Es sus la municipalitat de Bustanicu #que pòdon èsser observats, en grand nombre, los mai vièlhs châtaigniers de tota la Castagniccia.
Lo terren i es escarpé perque lo vilatge se tròba a la charnière entre la Corsega schisteuse e granitique, la una en daissant luòc a païsatges décharnés e l'autre a un bòsc dense.
Bustanico est une commune de 11,52 km² située à une vingtaine de kilomètres de la cité de Corte, au cœur des montagnes corses. Il est à l'orée de la forêt de la Castagniccia ("châtaigneraie" en français) et en fait partie en s'ouvrant sur un panorama et une vue sur les montagnes corses.
C'est sur la commune de Bustanicu que peuvent être observés, en grand nombre, les plus vieux châtaigniers de toute la Castagniccia.
Le terrain y est escarpé car le village se trouve à la charnière entre la Corse schisteuse et granitique, l'une laissant place à des paysages décharnés et l'autre à une forêt dense.
Istòria[modificar | modificar la font]
Bustanicu I aguèt una importància màger en l'Istòria de l'isla de beutat tot entièra doncas qu'aquel #èsser d'aquel pòble #que #partir e que # se #desencadenar l'insurreccion corse de 1729, contra la republica de Gènoa e #que #portar 50 ans mai tard a la venta de l'isla a la França per las Génois.
Lo 30 d'octòbre de 1729[1], es lo pòble de Bustanicu #qu'es lo berceau de la guèrra #que #abocar la proclamacion de l'independéncia de la Corsega portada per Pascal Paoli. Alavetz jos domeni génoise, la Corsega durement malmenée per la Republica italiana se vei obligada de verser un nòu impòst, dicha de las dui seini. A Bustanicu, lo tinent génois Giovanbattista Gallo, cargat de la récolte d'aquel impòst, se mòstra partial amb un ancià del nom de Cardone (cf. Personalitats). Los villageois prenon alavetz la siá defensa e caçan las officiers génois, obligats de rebrousser camin e de recuperar Corte. Las campanas de la glèisa sonan a la volada e la revòlta ganha pauc a pauc los pòbles de contunh los pievi vesinas. Oppressées E exasperades per una administracion génoise fòrça dura, las populacions dels pòbles de l'interior dintran alavetz en guèrra contra la preséncia génoise a Corsega. Aquel évènement a reconegut coma l'element déclencheur de la revòlta de la Corsega #qu'abocarà l'independéncia de l'isla.
Bustanicu eut une importance majeure dans l'Histoire de l'île de beauté tout entière puisque ce fut de ce village que partit et dans lequel se déclencha l'insurrection corse de 1729, contre la république de Gênes et qui mena 50 ans plus tard à la vente de l'île à la France par les Génois.
Le 30 octobre 1729[2], c'est le village de Bustanicu qui est le berceau de la guerre qui déboucha sur la proclamation de l'indépendance de la Corse menée par Pascal Paoli. Alors sous domination génoise, la Corse durement malmenée par la République italienne se voit obligée de verser un nouvel impôt, dit des dui seini. À Bustanicu, le lieutenant génois Giovanbattista Gallo, chargé de la récolte de cet impôt, se montre partial avec un vieillard du nom de Cardone (cf. Personnalités). Les villageois prennent alors sa défense et chassent les officiers génois, obligés de rebrousser chemin et de regagner Corte. Les cloches de l'église sonnent à la volée et la révolte gagne peu à peu les villages puis les pievi voisines. Oppressées et exaspérées par une administration génoise très dure, les populations des villages de l'intérieur entrent alors en guerre contre la présence génoise en Corse. Cet évènement est reconnu comme l'élément déclencheur de la révolte de la Corse qui débouchera sur l'indépendance de l'île.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dòn Gaï, La tragique istòria de las Còrsas", SAPRA, París, 1951
- ↑ Don Gaï, La tragique histoire des Corses", SAPRA, Paris, 1951


text:
Idealisme
Se nomena idealisme tota teoria filosofica que considèra que la natura darrièra de la realitat repausa sus l'esperit, sus de formas abstrachas o sus de representacions mentalas. Per la filosofia de la coneissença, l'idealisme s'opausa al realisme, qu'afirma que lo monde extèrne a una existéncia independenta de la consciencia e de la coneissença que ne podèm aver. Per la filosofia de l'esperit, l'idealisme s'opausa al materialisme, qu'afirma que la realitat darrièra es la matèria.
Somari
Un concèpte multiple[modificar | modificar la font]
Aquel esquèma fòrça general se descompausa en tant espècias d'idealisme coma i a de biaisses de relativizar la realitat al benefici d'un mond conceptualizat quin que siá o de la conceptualizacion d'esperela:
- L'idealisme pòt en primièr consistir a sortir de la realitat tota aparéncia, los fenomèns essent en realitat de representacions de l'esperit ;
- L'idealisme pòt consistir a afirmar que la pensada es l'unica realitat certana; tota autra essent del domeni de la conjectura;
- Lo monde, el meteis, assimilat analogicament a un èsser pensant (punt 2), l'idealisme consistís encara a supausar la derivacion dels èssers e de la realitat a partir d'un principi esperital (pensada, consciéncia, concèpte, eca) ;
- Al gra seguent, l'idealisme afirma l'existéncia vertadièra d'un monde conceptual (realisme de l'intelligible); amb variantas multiplas segon lo pes o empresa d'aquel univèrs sul monde sensible se aquel demòra;
- Fin finala, tota forma possibla de realitat sensibla essent venguda insignificanta, un autre idealisme se resumís a tornar cap a l'essencial de l'èsser a la pensada o a la consciéncia.
Aquel quadre dels principals tipes d'idealisme fa jorn doas observacions :
- S'aplicant pas al meteis objècte e per causa, los postulats d'aqueles idealismes pòdon èsser mai o mens contradictòris. Apareis dificil per exemple de pausar la pensada coma sola realitat fisabla e d'avançar en meteis temps l'ipotèsi d'una realitat pus transcendentala.
L'idealisme antic[modificar | modificar la font]
Per Platon, la realitat se devesís en dos espacis: lo monde visible e lo monde intelligible.
Dins lo monde visible cal distinguir çò qu'es de l'òrdre:
- dels èssers vivents, plantas e objèctes de fabricacion umana
- de l'imatge ;
- las ombras (es a partir d'una ombra que foguèt realizat lo primièr imatge)
- los fantaumas: rebats (ex. Narcís) o a sus une superfícia polida (ex. Lo boclièr de Persèu) e las autras representacions fachas de man d'òme
- Los imatges son imitacions de la primièra categoria (modèls), mas los imatges sonque imitan l'aparéncia del modèl. Doncas pòdon pas nos aprochar de la coneissença de l'objècte.
Dins lo monde intelligible distinguissèm:
- la coneissença discursiva, aquela que se basa sus las ipotèsis o sus l'observacion dels modèls. Aquí classarem l'ensems de las sciéncias, tanplan umanas coma experimentalas.
- l'intelligéncia dialectica, aquela que tòca als principis que comanda totas causas sens passar per l'exemple o la « modelizacion ».
Als darrièrs limits de l'intelligible, sol lo filosòf pòt percebre l'idèa del ben. D'un autre biais, las idèas son d'un òrdre superior e es l'òme que se deu auçar cap a elas. Atal Platon fa de la filosofia l'aisina de la coneissença vertadièra.
A l'idealisme de Platon, es opausat a vegadas lo realisme d'Aristòtel. Mas las Idèas an una existéncia independenta de nosautres: Platon es doncas plan un realista, mas un realista de l'intelligible. L'aristotelisme es alara considerat coma une varianta del platonisme que se'n distinguís subretot per l'immanéncia d'aqueles principis.
Una autra oposicion a l'idealisme de Platon se tròba dins l'atomisme de Leucippe e Democrit, que las teorias son purament materialistas. Per eles, l'Univèrs es unicament constituit de vueit e d'atòms.
L'idealisme modèrne[modificar | modificar la font]
Quand l'idealisme antic sonque valorizava d'un biais o d'un autre l'intelligible del monde, los pensaires de l'epòca modèrne faguèron anar fins a fòrça luènh la logica d'aquela relativizacion de la realitat sensibla. Amb lo temps, d'idealizacion en renforçament de la subjectivitat, lo crèdit dins l'exterioritat del monde demeniguèt de contunh e l'idealisme modèrne resistiguèt pauc a la temptacion de negar l'"alteritat" de la realitat, qu'es reduit dins sa totalitat a de l'intelligible.
- Descartes, idealisme problematic (idealisme empiric, segon Kant): la pensada es la realitat mai evidenta, la realitat del monde exterior es problematica. Sol Dieu pòt nos la garantir.
- Leibniz, idealisme monadic: las substéncias son esperitalas, e Dieu establit un armonia entre elas.
- Berkeley, idealisme immaterialista: la matèria es une ficcion ontologica. Berkeley considèra que la consciéncia attribuís per error una objectivitat a çò qu'es sonque una produccion ideala. Aquela doctrina nega doncas que poscam conéisser lo monde exterior çò coma es perque existís pas d'esperel mas sonque dins la pensada. Una formula celèbra la resumís: "Èsser, es èsser percebut percebre." (Tractat suls principis de la coneissença umana, 1710).
- Kant, idealisme transcendental : limitacion de la rason, distincion entre fenomèn e nomèn, es a dire entre l'experiéncia que podèm aténher, e la causa en se que nos es desconeguda. E mai aquí, i a pas d'idealisme al sens estricte, la posicion de Kant essent pus nuançada (Kant s'opausant d'un autre costat a l'idealisme pur): la sola realitat coneissabla es fenomenala, donada dins lo quadre transcendental de l'espaci e del temps (idealisme transcendental), mas sola l'experiéncia dona un material valid per la coneissença (realisme empiric).
- Schopenhauer, idealisme volontarista: lo monde es a l'encòp la meuna representacion, e un principi non racional desprovesit de coneissença, la Volontat, que capita a se "conéisser" per la representacion dins lo monde fenomenal.
- Hegel, idealisme absolut: la sola realitat es l'Esperit absolut, l'esperit es tot e tot es esperit. L'Esperit absolut es tanben Rason universala : « Çò qu'es racional es efectiu, e çò qu'es efectiu es racional » (filosofia del drech, prefaci).


text:
Charlton Heston
Charlton Heston (nascut John Charles Carter le 4 d'octobre de 1923 a Evanston dins Illinois – mòrt lo 5 d'abril de 2008 a Beverly Hills) es un actor, realizaire e scenarista american. Devengut una legenda del cinèma per sa prestacion dins Ben Hur, que per ela obtendrà l'Oscar del melhor actor, farà d'el un dels simbòls del cinèma american de las annadas 1960. Engatjat politicament contra lo racisme, serà una de las figuras d'Hollywood del Movement dels dreits civics, son engatjament per la defensa de las armas de fòc, a la fin de sa vida, devendrà controversiat als Estats Units. Tocat de la malautiá d'Alzheimer tre 2002, cessa tota activitat cinematografica e politica e morís lo 5 d'abril de 2008.


text:
Província de Dnipropetròvsk
La província de Dnipropetròvsk (en ucraïnian ДHiпpoпeTpoBcbka oблacTb = Dnipropetròvska òblast; nom informal: ДHiпpoпeTpoBщиHa = Dnipropetròvshchina; en rus ДHeпpoпeTpoBckaя oблacTb = Dnepropetròvskaia òblast; abans EkaTepиHocлaBckaя ryбepHия = Iekaterinoslavskaia gobernia) es una província d'Ucraïna Centrala. Sa capitala es Dnipropetròvsk.
Limita amb las províncias de Poltava e Kharkiv al nòrd, la província de Donetzk a l'èst, las províncias de Kherson e Zaporizhzhia al sud, e las províncias de Mikolàiv e Kirovohrad a l'oèst. La província de Dnipropetròvsk es un important centre politic, comercial, industrial e econonomic d'Ucraïna.
Las principalas lengas de la populacion de la província de Dnipropetròvsk son l'ucraïnian, lo rus e lo sorgic (un dialècte sud-ucraïnian).


text:
Wikipèdia:Contacte
Aquesta pagina fa la lista dels mejans divèrs meses a disposicion dels utilizaires per contactar los benevòls que trabalhan sus l'enciclopèdia. Trobaretz sus aquesta pagina los contactes premsa.
Preambul[modificar | modificar la font]
Sèm independents dels subjèctes que nòstres articles tractan. Se volètz far pervenir un messatge a un òme politic, un jornal, etc. a qu'a prepaus d'el avèm un article, vos suggerissèm de los contactar dirèctament. Los messatges que nos pertòcan pas seràn ignorats.
Las opinions raportadas sus aqueste site engatjan solament los que las an emesas. Wikipèdia pren pas posicion sus cap de subjècte.
Publicam ni de tribunas liuras ni de « corrièr dels lectors » en reaccion als eveniments. Wikipèdia es pas un forum de discussion.
Somari
Questions sul foncionament[modificar | modificar la font]
Sul site[modificar | modificar la font]
- S’avètz de questions concernent lo contengut enciclopedic, per exemple per pausar una question de sciéncias o d'istòria, adreçatz-vos dirèctament a l'Oracle. Garantissèm ni responsa, ni exactitud d'una eventuala responsa.
- S’avètz de reflexions o de comentaris sul foncionament de Wikipèdia, fasètz un torn a la Tavèrna. Vos suggerissèm de consultar al prealable nòstras listas de questions o objeccions freqüentas : avèm benlèu ja una responsa.
- S’avètz de comentaris, o de reflexions sus un article precís, utilizatz la pagina de discussion de l'article concernit (onglet "Discussion" en naut de la pagina de l'article)
- Se trobatz d’errors, las podètz corregir dirèctament. Vejatz per aquò Wikipèdia:Cossí modificar una pagina. Se sètz pas segur de vos, escrivètz puslèu sus la pagina de discussion.
- Se volètz contactar l'autor o los autors d'un article, clicatz sus l'onglet "istoric" en naut de la pagina, veiretz s'afichar la lista dels autors. Clicatz sus lor nom per accedir a lor pagina personala. Lor podètz daissar un messatge en clicant sus l'onglet "discussion" de lor pagina d'utilizaire.
Autres mejans de comunicacion[modificar | modificar la font]
- Cèrts wikipedians occitanofòns son presents sus IRC, sus la ret freenode, a l'adreça seguenta : irc://irc.freenode.net/wikipedia-oc
- S'avètz pas capitat de contactar los wikipedians pel biais de las opcions çai sus, podètz escriure en darrièr recors un mail a l'adreça : info-oc@wikipedia.org. Notatz que las questions mandadas a aquesta adreça son tractadas tant lèu coma possible, mas qu'auretz mai de responsas en utilizant los mejans meses a vòstra disposition pel logicial (paginas de discussions, forums etc.). Formulatz una demanda tant precisa coma possibla (URL/adreça de las paginas defectuosas, etc.), per facilitar e accelerar lo tractament de vòstra demanda.
- Per de questions/reflexions d'òrdre general, podètz tanben participar a las Listas de discussion.
Questions tecnicas[modificar | modificar la font]
- Se rencontratz quauques problèmas tecnics amb lo foncionament del site, los podètz listar sul rapòrt d'errors.
- en participant e expausant vòstre problèma a la lista wikitech-l@wikimedia.org. Atencion, aquesta lista es publica e moderada e vos serà demandat de vos inscriure per i participar (inscription). La discussion sus aquesta lista es en anglés, podètz escriure en francés, mas la responsa tardarà benlèu a venir.
Contestations del contengut[modificar | modificar la font]
Wikipèdia es un wiki, çò qu'implica que cadun pòt modificar los articles. Se rencontratz una error o sètz pas d'acòrdi amb un contengut, podètz modificar la pagina en respectant a tot moment las règlas de neutralitat de punt de vista.
Questions juridicas, contrafaiçons, violacion de dreches d'autor, contenguts reprimits per la lei[modificar | modificar la font]
Dans totas las ipotèsis, es important de rementar que los contributors de Wikipèdia engatjan lor pròpria responsabilitat quand escrivon.
En cas de problèma vos concernent, es fòrtament conselhat de s'adreçar a un especialista del drech e d'ensajar de demorar discret dins un primièr temps ; las menaças d'òrdre juridic, e en particular publicas, faràn pas que complicar e retardar lo tractament de vòstra demanda.
Se s'escai, l'associacion Wikimedia francesa e la Foundation pòdon portar qualques esclairaments juridics e explicar cossí tractar la situacion :
per email[modificar | modificar la font]
En mandant un email a l'adreça info-oc@wikipedia.org que farà seguir coma se deu. Podèm tractar vòstra requèsta confidencialament se o demandatz.
Mercé dins totes los cases de demorar cortés e de citar dins vòstra demanda :
- l'URL de la pagina (l'« adreça Internet », abitualament afichada al dessús de la pagina dins lo navegador web) o lo nom precís de l'article ont volètz senhalar un problèma ; avèm de centenats de milièrs d'articles e d'illustracions e podèm pas endevinar al qual fasètz allusion ;
- lo problèma precís que vos preocupa ;
- totas las informacions necessàrias al tractament de vòstra demanda lo pus lèu possible.
La manca o l'imprecision d'aquestas indicacions pòt pas que retardar lo tractament de vòstra demanda.
Los benevòls que respondon a aquesta adreça
- an pas la possibilitat de far de recèrcas bibliograficas o de respondre a de questions suls subjèctes presentats dins los articles ;
- transmeton pas de messatges a las personas o a las entrepresas que discutisson los articles ;
- pòdon pas cambiar lo punt de vista d'un article a vòstra demanda, o suprimir una informacion, en defòra de qualques cases (violacion de drech d'autor...) prevists per las leis en vigor.
Wikipèdia dispausa d'autras adreças de corrièr electronic. Çaquelà, de mandar vòstre mail a dètz adreças diferentas, especialament a d’adreças de listas publicas, pòt pas que retardar son tractament. E mai, lo mandadís sus de listas publicas pòt provocar l'indexacion de vòstre corrièr per de motors de recèrca, çò que balha una publicitat lo pus sovent indesirabla a l'afar.
sul wiki[modificar | modificar la font]
Se volètz senhalar una violacion del drech d'autor, podètz
- suprimir la partida incriminada dins l'article (totjorn amb lo ligam "modificar" en naut de la pagina) ;
- ajustar {{còpia de verificar}} a la pagina de descripcion de l'article o de l'imatge ; una persona s'encargarà de contrarotlar lo contengut e de lo suprimir s'es necessari ;
Vos demandam d'argumentar la modificacion e de precisar l'article e los contenguts. Per exemple, podètz ajustar en pagina de discussion una explicacion e un ligam vèrs la font (site web, libre, etc...) d'ont vendriá lo contengut incriminat.
Aprèp verificacion de la validitat de la requèsta, lo contengut sera suprimit e s'es necessari un administrator suprimirà la pagina. Aquò pòt prendre qualques jorns.
Se volètz una reaccion pus rapida, podètz mandar sus la « tavèrna » de Wikipèdia.
Autres cases[modificar | modificar la font]
Per tot çò que sortís de l'encastre de las questions concernent lo foncionament intèrne de l'enciclopèdia, coma proposicions d'albèrgament, dons de materials, ofèrtas de partenariats etc., podètz contactar la Wikimedia Foundation, o sul territòri francés, l'associacion Wikimédia France. Es inutil de contactar la Fondacion per contestar lo punt de vista d'un article.


text:
159
Li Cansoun d’Amour en Prouvènço.
Li libret dóu Ventour.
Felibre e Reneissènço d’O.
Lou cansounié.
Me dison Camarina.
Tiatre de Prouvènço, d’O e de Catalougno.
De l’aubo au calabrun.
Glaude Seignolle.
Jan Castagno.
159
Qunto calourasso!
9 ouro e miejo de sèr e encaro 28 degrad. Vuei, avèn agu 36 à l’oumbro de la touno! Vène de m’empega un moumen sus lou brande* mai noun pèr cerca la frescour que vendra proubable pas avans 4 ouro de matin. Barre li parpello, boufe plan plan que rèn qu’acò t’alasso e pantaie de la calour qu’aguère - i’a deja d’annado, 20 an l’an que vèn - à la guerro dóu Gou, en Iraq, 48 degrad à l’oumbro au mes de mai de 1991.
En plen mitan dóu desert d’Arabìo
Subran me ramente qu’avans de parti pèr l’Óuriènt- Mejan, meteguère dins moun sa Mirèio e un libre d’Ivan Audouard, en francés, Les Contes de ma Provence.
Eici, ai de vous dire que moun premié rescontre em’ Ivan Audouard fuguè en 1993, quouro aguère li joio à-n-un councous de pouësìo à l’assouciacioun Les Amis de l’Amandier de Sant-Roumié. La remesso di pres s’acabavo pèr un repas; l’escrivan de Font-Vièio - qu’èro deja proun vièi - i’èro. Un cop tóuti entaula, à la chut-chut, anère lou vèire à sa plaço, me veguè pas e ié diguère plan à l’auriho La soif, vous connaissez?. Revirè la tèsto, sis iue beluguejèron e me baiè un sourrire que m’esmóuguè. Fau dire que ço que ié diguère èro rèn d’autre qu’un titre di cascareleto de soun libre Les Contes de ma Provence.
Adounc, un cop arriba en Arabìo Saoudito, prenguère l’abitudo, bèn segur emé l’acord de mi coumpan óuficié, de ié legi après lou dina un conte de noste regreta Parisen de Font-Vièio. Acò nous permetié de faire uno pichoto pauseto au mitan de nòstis óucupacioun de touto meno toucant lou mestié dis armo en plen mitan dóu desert d’Arabìo.
Un di conte qu’agradavo lou mai à mi coumpagnoun d’armo èro justamen La soif, vous connaissez?. Metiéu toun moun cor dins aquesto leituro e subretout ère pas avare de moun acènt naturau!
Se capito qu’em’ aquelo calourasso de vuei - que, siguèsse di en passant, n’es qu’uno caloureto à respèt de ço que dardaiavo dins lou desert - m’avise que vous agradarié belèu de legi lou conte que me fau un plesi de vous revira en lengo nostro.
La set… couneissès-ti la set?
Es lou titre dóu conte, alor vaqui :
Cresès belèu de saupre ço qu’es la set. Avès tort. Se sias jamai passa un 10 d’avoust à tres ouro de l’après-dina à Sant-Martin-de-Crau, la set, avès pas la mendro idèio de ço que pòu èstre. La vertadiero set, aquelo que vous douno l’empressioun d’agué manja de lano e de sèu* à voste dina. Meme un Prouvençau, despièi trento generacioun, aquesto set dóu 10 d’avoust, à Sant-Martin-de-Crau à tres ouro de l’après-dina, fai tout ço qu’es umanamen poussible pèr noun l’afrounta…
Es pèr acò qu’un 10 d’avoust à tres ouro de l’aprèsdina, troubarés jamai degun pèr carriero à Sant- Martin-de-Crau. Chascun penequejo, ço qu’es lou meiour biais de lucha contro aquesto meno de set. N’i’a d’ùni que dormon meme dins sa bagnadouiro.
Mai tóuti aquéli detai, bèn segur, Maurise Miton noun poudié li counèisse. Avié quita Argenteuil en dous chivau, dins la niue, dins l’amiro d’ana à Sausset- li-Pin pèr ié passa quinge jour de vacanço, e de i’arriba avans soulèu tremount. S’èro pas arresta pèr dejuna pas mai que pèr dina. Mai à Sant-Martin de Crau, à tres ouro de l’après-dina, la set lou prenguè. Èro pamens quàsi à la fin de soun vouiage.
Lou Cafè de la Dinamito
Mai un 10 d’avoust, un camèu, aguèsse fa si premié pas dins lou desert de Gòbi, sarié óubliga de s’arresta à Sant-Martin pèr béure. Lou premié cafè fuguè lou bon e fuguè lou Cafè de la Dinamito qu’aculiguè aquéu paure Miton, entre-seca* coume un ambricot se.
Acò avié d’èstre : lou Cafè de la Dinamito èro desert. En demai d’acò, lou membre èro sourne e tousc e li mousco ié fasien un chafaret qu’es pas de crèire. La calour, liogo de lis enregouï, li mousco, li reviho…
Lou Miton, barbelant de la set, ié semblavo que si brego s’èron estrechido mai, au contro, que sa lengo avié tripla de voulume. Un moumen, creseguè que noun poudrié sourti un son. Mai l’ome, en dangié de mouri de la set, trobo toujour dintre éu de ressourso que se pòu meme pas imagina. Es d’uno voues certo empastado mai coumprenablo, que pousquè sourti :
- I’a quaucun?
Ges de resson respoundeguè à-n-aquéu rampèu engouissa. Miton se pensè qu’avié pas crida proun fort. Alor se meteguè à brama coume quaucun que crido au secours :
- De-béure! de-béure!...
De lòngui minuto, de minuto sènso fin se debanèron e Miton, aclapa, sentié soun sang bouli e s’esvapoura. Belèu que de-bon sarié mort, mai Emile mourrejè.
De-béure...que que siegue...
De dire qu’èro de bono imour s’acourdarié pas à la verita. Diren meme qu’èro d’uno imour ahissablo. Lou penequet, pèr éu, èro lou meiour moumen de la journado e vaqui que venien de lou tira de sa premiero som, aquelo que sias en trin de perdre counsciènci e qu’avès l’empressioun de voula coume un arcange dins li lìbris espàci dóu cousmos sènso termino.
Lou Miton recampè tout ço que ié soubravo d’escupigno e ansin pousquè crida :
- De-béure… que que siegue… mai glaça…
Emile, lou pelot de la Dinamito, espeloufi e desbardana, se pastavo la caro e fasié crussi souto si det sa barbo d’uno semano (se la rasavo soucamen lou dimenche e li jour chauma). Encaro ennebla de som, ié faugué quàuqui segoundo pèr que lou message de Miton arribèsse jusquo à soun cervèu. Alor, faguè :
- Es pas poussible…
Miton larguè ’n tau gingoulun de bèsti blessado qu’Emile, qu’èro un bravo ome, creseguè necite de se justifica :
- Es pas de ma fauto… lou frigò a d’auvàri e l’eleitrician es en vacanço au Grau-dóu-Rèi...
Alor Miton barrè lis iue e fuguè à-mand de crida sebo*. L’istint de counservacioun fuguè lou mai fort e i’ispirè lou soulet remèdi que counvenié à soun cas doulourous :
- De tè, faguè lou Miton, de tè…
Vous l’ai di, Emile èro un ome sensible e courau. En mai d’acò si tarnavello recoumençavon de founciouna nourmalamen e lou sabian lèst d’ajuda soun prouchan dins touto la mesuro dóu poussible.
De tè, eici se n’en trachis gaire...
Èro bèn clar que la suplico de Miton lou metié dins l’empés* :
- De tè, fasié pensatiéu, de tè, n’en tène pas…
Dins li cas desespera, la creaturo umano trobo souvènt un enavans nouvèu. L’enavans de la desesperanço. Miton, avans de rintra de-bon dins l’angòni, retroubè l’usage nourmau de la paraulo. E, d’uno souleto emissioun de voues, reüssiguè de dire emé vehemènci :
- Mai enfin, i’a bèn de tè dins aquéu vilajoun de couioun!.....
Emile leissè de caire ço que i’avié de descourtés dins li prepaus de Miton e s’acountentè de dire :
- N’i’a belèu vers dono Menpènti, la gerènto dóu Casinò. Mai acò m’estounarié forço… Lou tè, sabès, eici se n’en trachis gaire...
Alor, lou Miton barrè lis iue e s’arrestè de lucha. Es, proubable, ço que lou sauvè. Noun se pòu, meme un 10 d’avoust à Sant-Martin-de-Crau, à tres ouro picanto, leissa sènso ajudo uno persouno en dangié.
Emile entre-durbiguè lou ridèu de perlo e noun pousquè reteni uno reculado : sèmblavo que lou cèu èro de mercùri e sus la routo, lou quitran foundié en laco viscouso. Emile pensè à sa femo, à sis enfant e à la partido de beloto dóu sèr. Fuguè à mand de pouja arrié*, mai sa bono naturo lou gagnè. Courajousamen, afrountè lou cop de soulèu.
Fuguè bèn de manco de soun cafè un quart d’ouro de tèms. Quouro revenguè, èro quàsi autant escoufi* que soun cliènt, mai i’avié d’alegresso dins sis iue.
- Avès de chanço, faguè. De tè, n’i’avié pas vers dono Menpènti, pas mai que vers dono Clamour, mai n’ai trouba encò de dono Ventùri…
Li paraulo d’Emile, lou Miton lis entendeguè.
Semblavon veni dóu liuenchen, mai lis entendeguè e un assaja* de sourrire se faguè vèire sus si labro fendihado pèr la secaresso. Pièi, esperè… Esperè long-tèms.
Subran la voues d’Emile ié parvenguè coume se venié d’uno autro planeto :
- Vous afourtisse que n’ai de regrèt, disié la voues… Ai fa tout ço qu’ai pouscu… Ai trouba lou tè. Ai trouba lou sucre… Ai alesti li roundello de limo… Mai manque d’aigo caudo!....
Leissique :
* Assaja (un) : esquisse. * Brande : hamac.
* Crida sebo : abandonner.
* Empés : embarras.
* Entre-seca : déshydraté.
* Escoufi : en mauvais état.
* Pouja arrié : battre en retraite.
* Sèu : suif.
Mi gramaci van vers un ami vesin carroussié que m’a leissa foutougrafia sa dous chivau qu’a refacho de nòu. Bello obro que?
26384


text:
Corrent del Golf
Lo Corrent del Golf, (var. C. deu Golf, C. dau Golf) (en anglés: Gulf Stream) amb la seuna extension nòrd cap a Euròpa, lo corrent de l'Atlantic Nòrd, es un corrent oceanic caud, poderós, e rapid qu'a per origina lo golf de Mexic, e que ne'n sortís per l'estrech de Florida, puèi que seguís la linha de las còstas èst dels Estats Units e de Tèrranòva abans de traversar l'ocean Atlantic. Aperaquí 30° oèst, 40° nòrd, se dessepara en dos, lo corrent nòrd travèrsa l'Euròpa del Nòrd e lo corrent sud torna circular a l'entorn de l'Africa de l'Oèst.
Lo corrent del Golf influéncia lo clima de la còsta èst d'America del Nòrd, de Florida fins a Tèrranòva, e la còsta oèst d'Euròpa. I aguèt recentament de discussions a l'entorn d'aquò; ara existís un consens per dire que lo clima d'Euròpa de l'Oèst e d'Euròpa del Nòrd es pus caud que çò qu'auriá d'èsser, aquò degut al corrent nòrd-atlantic, una de las brancas de la "coa" del corrent del Golf. Es una part de çò qu'es sonat en anglés lo Gyre nòrd-atlantic subtropical. Sa preséncia menèt al desvolopament de ciclons poderoses de totes tipes, ambedós dins l'atmosfèra e dins l'ocean. Lo Corrent del Golf es tanben una font significativa d'energia renovelabla.


text:
-409
Aquesta pagina concernís l'an -409 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Expedicion d'Annibal de Giscon en Sicília. Gràcias a divèrsei pretèxtes, s'alièt ambé Segesta còntra Selinonta — conflicte causa de l'expedicion atenenca de 415-413 avC. Pasmens, afeblida per lei combats còntra Atenas, lei ciutats grègas mandèron ges d'ajuda e Selinonta foguèt aisament conquistada e sa populacion en partida exterminada. Puei, Annibal comencèt lo sètge d'Himera e i bateguèt de renfòrç venguts de Siracusa en mai. Après aquela victòria, Himera foguèt destrucha e la frontiera novèla entre zònas d'influéncia grèga e cartaginesa foguèt establida vèrs Agrigenta.


text:
Anciana preson d'Umeå
L'anciana preson d'Umeå (en suedés: Umeå gamla fängelse) es un bastiment istoric de la vila suedesa d'Umeå. Coma mantun autre monument istoric de la localitat, se tròba dins la carrièra principala, Storgatan, al numèro 62.
L'edifici foguèt construch en 1861 e es una de las unicas construccions de la vila que resistiguèt a l'incendi que destrusiguèt la màger part de la localitat en 1888. Posteriorament, a partir de las annadas 1980, l'estructura foguèt transformada en teatre e mai tard remodelada en otèl durant las annadas 2000.