text:
Canadà
Canadà es lo segond país del mond per la superfícia totala, e lo pus grand de las Americas. Es bordat al nòrd-oèst per l'estat american d'Alaska e al sud per lo territòri continental dels Estats Units d'America e s'espandís d'èst en oèst entre Ocean Atlantic e Ocean Pacific.
Lo gentilici es canadian -a (o canadenc -a).
Lo territòri del Canadà actual foguèt abitat durant millenis per diferents pòbles arborigèns. A partir de la fin del sègle XV, d'expedicions colonialas britanicas e francesas explorèron, e pus tard poblèron, la region de la còsta atlantica. França cediguèt totas sas colonias d'America del Nòrd a la Granda Bretanha en 1763 après la Guèrra de Sèt Ans. En 1867, amb l'union de tres colonias britanicas dins la Confederacion canadenca, Canadà èra format d'un dominion federal de quatre províncias. Comencèt una reünion de províncias e territòris cap a un processus d'autonomia, qu'abotirà al Canada Act en 1982.
Canadà es un estat federal governat coma una democracia parlamentària e una monarquia constitucionala, amb Elisabèt II coma cap d'estat. Lo país e oficialament bilingüe e multicultural al nivèl federal, amb una populacion d'aproximativament 33.4 million de personas en 2011. L'economia de Canadà es una de las pus importanta al mond que depend largament de sas ressorsas naturalas e del negòci internacional, particularament amb los Estats Units, amb los quals las relacions foguèron longas e complicadas. Per son PIB per abitant , lo país se classa al noven reng mondial, e al sesen reng per son indici del desvolopament uman. Es tanben ben classat al nivèl internacional per l'educacion, la qualitat de vida, la tranparància de govèrn, e la libertat del comèrci. Canadà es sòci del G7, G8, G20, OTAN, OCDE, OCM, Commonwealth, Francofònia, OAS, APEC, e de las Nacions Unidas.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Istòria
- 2.1 Originas
- 2.2 La Novèla França
- 2.3 La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França
- 2.4 Lo periòde britanic de 1763 a 1867
- 2.5 Canadà de 1867 a 1945
- 2.5.1 La crompa de la Tèrra de Rupert
- 2.5.2 La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa
- 2.5.3 L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard
- 2.5.4 L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan
- 2.5.5 Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX
- 2.5.6 La Premiera Guèrra Mondiala
- 2.5.7 L'entre doas guèrras
- 2.5.8 La Segonda Guèrra Mondiala
- 2.6 Canadà dempuei 1945
- 3 Politica
- 4 Geografia
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Ligams extèrnes
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom Canadà ven del mot laurencian (lenga iroquesa) kanata, que significa "vilatge" o "poblament". En 1535, los abitants indigènas de la region de la vila de Quebèc actuala utilizèron aqueste mot per dirigir l'explorador francés Jacques Cartier cap al vilatge de Stadacona[1]. Pus tard Cartier utilizèt lo tèrme de Canadà per designar non solament aqueste vilatge, mas tanben l'airal entièr de la tribú de Donnacona (cap de Stadacona); en 1545, los libres e las mapas europèas comencèron de se referir a aquela region jol nom de Canadà[2].
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
Coma per leis autrei pòbles d'America dau Nòrd, la populacion dau Canadà actuau es eissida de la mescla de quatre ensems principaus :
- de populacions indigènas, es a dire deis Amerindians e deis Inuits respectivament arribadas i a aperaquí 10 000 e 2 000 ans. Mai ò mens mestissats, aquelei pòbles forman encara de minoritats importantas dins lei regions septentrionalas dau país.
- de premiers colons francés e britanics que s'installèron dins lo país ai sègles XVII e XVIII. Coma dins lo rèsta dau continent, impausèron sa cultura qu'es totjorn lo modèl dominant a l'ora d'ara.
- de populacions africanas desbarcadas per servir d'esclaus. Pasmens, a respèct deis autrei país americans, lo nombre d'esclaus negres es totjorn demorat feble en Canadà e lo ròtle deis Africans dins la formacion de la populacion canadenca actuala es donc fòrça limitat.
- d'imigrants tardius, generalament europèus ò asiatics, que s'installèron dins lo país a partir dau sègle XIX. Adoptèron la cultura dei colons europèus ja installats.
Leis informacions sus l'istòria deis Amerindians son fòrça raras avans lo sègle XVI. A l'arribada dei premiereis explorators europèus, sièis grops principaus dominavan lo territòri canadenc actuau : leis Inuits lòng dins lei regions pus nòrdicas, leis Atabascans dins l'oèst, leis Algonquins dins l'èst, leis Iroqués dins la vau de Sant Laurenç, lei Salish au sud-oèst e de populacions siox dins lo sud.
Lo continent american èra conegut dei Vikings que l'avián descubèrt per azard en 985 ò en 986. Segon lei sagas islandesas, un grop de Vikings comandats per Leif Ericson passèt vèrs l'an 1000 un ivernatge dins un país dich « Vinland » situat a l'oèst de Groenlàndia[3]. En 1960, la descubèrta de la pichona colonia de l'Anse aux Meadows confirmèt l'existéncia d'una preséncia vikinga ponctuala en America dins lo corrent de l'Edat Mejana Centrala[4]. Pasmens, aquel interès durèt gaire e l'existéncia d'America foguèt obligada fins ais expedicions de Cristòl Colomb a la fin dau sègle XV.
Après la fin de l'Edat Mejana, lei premierei reconeissenças europèas lòng dau litorau canadenc aguèron luòc en 1497-1498 ambé lei viatges de John Cabot, explorator italian au servici d'Anglatèrra, a l'entorn de Tèrra Nòva. Pasmens, Cabot dispareguèt dins la region durant una segonda expedicion e la region interessèt plus leis Europèus fins ais annadas 1520.
Lo novelum de l'interès per lo nòrd-oèst de l'Ocean Atlantic foguèt l'òbra de Francés Ièr (1515-1547) tant que cercar lo « Passatge dau Nòrd-Oèst » vèrs Asia que contrar l'influéncia espanhòla en America. En 1524, financèt ansin l'expedicion de Giovanni da Verrazzano que reconoguèt la region e li donèt lo nom de Novèla França. Puei, a partir de 1534, una exploracion pus seriosa acomencèt sota la direccion de Jacques Cartier. De 1534 a 1542, tres viatges permetèron ai Francés de descubrir la vau de Sant Laurenç. Pasmens, lei projèctes de creacion d'una colonia permanenta mau capitèron e ges de richessa foguèt descubèrta. Lei colons subrevivents foguèron repatriats en 1543.
La Novèla França[modificar | modificar la font]
La fondacion de la Vila de Quèbec[modificar | modificar la font]
Dins aquò, lei Francés contunièron de frequentar la region onte de colonias-comptadors (establiments provisòris destinats au comèrci) foguèron fondadas per servir de basa ai pescaires e ai marchands de pelissas. Aquela darriera activitat comencèt de venir importanta a partir deis annadas 1580 e justifiquèt de temptativas novèlas de colonizacion. En 1608, Samuel de Champlain fondèt la Vila de Quebèc qu'es a l'origina dau poblament francés en Canadà. Pasmens, en despiech de l'establiment de relacions bònas ambé lei Hurons, la vila se desvolopèt pas e teniá solament un centenau d'abitants en 1627.
Lo periòde dei Cent Associats[modificar | modificar la font]
Fondada en 1627 per desvolopar la Novèla França, la Companhiá dei Cent Associats recrutèt de colons, fondèt una segonda colonia a Trois-Rivières e permetèt l'arribada de jesuistas (1632). Lei missionaris fondèron la vila de Montreal per servir de basa a l'evangelizacion deis indigèns. Pasmens, la ciutat venguèt rapidament un centre dau comèrci de pelissas e lei jesuistas s'installèron dirèctament au sen dei comunautats hurons.
Dins aquò, aqueu sistèma conoguèt tanben rapidament de problemas car un conflicte entre Hurons e plusors autrei pòbles iroqués s'acabèt per una desfacha dei premiers. Chaplats per lei venceires, lei Hurons s'installèron a proximitat de Quebèc e certanei s'integrèron a la societat coloniala. La guèrra se transformèt alora en conflicte dirècte entre Francés e Iroqués (Guèrras francoiroquesas). Lei combats causèron la falhida de la la Companhiá dei Cent Associats en 1663. Loís XIV (1643-1715) decidèt alora de transformar la colonia en província reiala.
Lo periòde reiau[modificar | modificar la font]
Loís XIV nomèt un governador generau cargat dei relacions ambé leis Amerindians e leis Anglés e un intendant cargat dei finanças, de la justícia e de la polícia. Mandèt tanben de tropas regularas que permetèron d'impausar la patz ais Iroqués en 1667. Un regime dich « senhorau » organizèt la colonia. Proprietaris dei tèrras, de senhors leis arrendèron a de païsans en cambi d'una renda. De mai, leis abitants devián pagar lo dèima, cumplir de corvadas e servir au sen de la milícia.
Dins aquelei condicions, lo poblament de la província foguèt malaisada. Gràcias a una politica activa d'incitacions (tèrras donadas ai soudats après seis annadas de servici, servitors sota contract, mandadís fòrçat de fremas... etc.), la populacion passèt de 3 000 abitants en 1663 a 10 000 en 1681. Pasmens, aquel esfòrç foguèt pas perseguit e a partir deis annadas 1680, la creissença naturala foguèt l'unic factor d'aumentacion de la populacion.
La perseguida de l'exploracion francesa[modificar | modificar la font]
En parallèl de la politica de renfòrçament dau poblament francés dins la vau de Sant Laurenç, leis autoritats de la Novèla França sostenguèron l'exploracion de la region e la creacion de contactes ambé leis Amerindians. La recèrca de Mississipí e lo desvolopament dau comèrci (pelissas) ne'n foguèron lei motors principaus.
En 1673, Louis Jolliet e Jacques Marquette passèron la region dei Grands Lacs e reconoguèron una partida importanta dau fluvi fins au Gof de Mexic. En 1682, una expedicion francesa dirigida per Cavelier de La Salle prenguèt lo contraròtle de sei bocas e una colonia i foguèt fondada en 1699.
La patz francoiroquesa[modificar | modificar la font]
La patz signada en 1667 entre Francés e Iroqués èra demorada precària en causa dau desvolopament dei relacions entre la Novèla França e divèrsei pòbles indigèns desirós de trobar una proteccion còntra l'expansionisme iroqués. Dins lo corrent deis annadas 1690, leis Anglés, en guèrra còntra Loís XIV en Euròpa, encoratjèron una represa de la guèrra francoiroquesa e sostenguèron leis Iroqués. Pasmens, a respèct de la premiera partida de la guèrra, lei colons s'èran adaptats ai tacticas de guerilha deis Amerindians e podián tanben comptar ambé l'ajuda de tropas regularas. Après una tiera de desfachas, leis Iroqués deguèron donc negociar e lei dos camps signèron una patz definitiva en 1701.
La rivalitat francoanglesa e la fin de la Novèla França[modificar | modificar la font]
Lei tensions territòrialas francoanglesas[modificar | modificar la font]
Poissanças rivalas en Euròpa, França e Anglatèrra exportèron rapidament sa lucha en America dau Nòrd onte lei motius de conflictes, principalament per de rasons comercialas, èran pas rars. Premier, Tèrra Nòva èra lo centre de rivalitats entre pescaires francés, que frequentavan lo nòrd de l'illa, e colons anglés installats a Saint John's.
Puei, veniá la question d'Acàdia onte de Francés s'èran installats, a la seguida d'iniciativas privadas, dins la baia de Fundy a partir de 1630. Amainatjèron la region per l'agricultura e desvolopèron de relacions comercialas ambé leis Anglés. Pasmens, en despiech d'aquelei relacions bònas, demoravan una menaça per lei colonias dau nòrd-èst deis Estats Units actuaus.
Enfin, i aviá lei tensions entraïnadas per lo comèrci de pelissas dins la baia d'Hudson, tenguda per leis Anglés, e dins lei territòris de la Novèla França. En fòra de la concurréncia entre marchands, aquò aviá subretot entraïnat la presa de contraròtle de la vau de Mississipí per França, çò que menaçava de blocar a tèrme l'expansion anglesa vèrs l'oèst.
La Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
La premiera guèrra vertadiera entre Francés e Anglatèrra en America dau Nòrd se debanèt durant la Guèrra de Succession d'Espanha (1702-1713). Se concentrèt principalament sus lei regions litoralas. Lei Francés ataquèron Tèrra Nòva en 1706 e en 1709 mai perdiguèron Acàdia en 1710. Puei, leis Anglés ataquèron la vau de Sant Laurenç onte foguèron batuats a Quebèc en 1711.
A la fin de la guèrra, en 1713, lo Tractat d'Utrecht reorganizèt la region per tenir còmpte dei combats. Acàdia passèt sota sobeiranetat anglesa mai França obtenguèt leis illas dau Cap Breton e dau Prince Edoard[5]. Lei pescaires francés gardèron sei drechs de pesca a l'entorn de Tèrra Nòva e lo limit entre lei territòris de la baia d'Hudson e de la Novèla França foguèt fixat sus la linha de partiment deis aigas.
De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans[modificar | modificar la font]
De la Guèrra de Succession d'Espanha a la Guèrra de Sèt Ans, Quebèc conoguèt un periòde de patz relativa que favorizèt son desvolopament, especialament gràcias a la pesca e au comèrci. Vèrs 1750, la vau de Sant Laurenç, que començava d'èsser dicha Canadà segon una apelacion iroquesa, èra poblada per 60 000 colons e l'illa dau Cap Breton per 5 000. L'expansion vèrs la vau de Mississipí avián contuniat. Una tiera de fòrts e divèrseis alianças ambé lei pòbles amerindians ne'n asseguravan lo contraròtle. Pasmens, la demografa dei colonias francesas èra febla a respèct d'aquela dei territòris anglés d'America (100 000 colons còntra 1,5 milions).
La Guèrra de Sèt Ans[modificar | modificar la font]
La represa dei conflictes francoanglés en Euròpa dins lo corrent dau rèine de Loís XV (1715-1774) aguèt de repercussions en America. Se la Guèrra de Succession d'Àustria se limitèt a la captura de l'Illa dau Cap Breton per leis Anglés en 1745 (foguèt renduda en 1748), de tensions vivas apareguèron lòng de Mississipí onte lei combats venguèron frequents tre lo començament deis annadas 1750.
A partir de 1756, leis escaramochas se generalizèron ambé l'acomençament de la Guèrra de Sèt Ans (1756-1763). Gràcias a seis aliats amerindians e son experiéncia de la « pichona guèrra » dins lei seuvas de la region, l'armada francesa capitèt d'arrestar lei premiereis atacas anglesas en direccion de Quebèc. Pasmens, a partir de 1758, la superioritat numerica anglesa menacèt la Vila de Quebèc que capitulèt lo 18 de setembre de 1759 après un sètge de tres mes. L'annada seguenta, maugrat una brèva còntra-ofensiva (reconquista provisòria de Quebèc), lei Francés foguèron obligats de capitular. Obtenguèron pasmens d'asseguranças regardant l'usatge de sa lenga e la libertat de culte.
Lo periòde britanic de 1763 a 1867[modificar | modificar la font]
Lo restabliment de la patz ambé leis Indians[modificar | modificar la font]
Maugrat la capitulacion francesa, leis Amerindians qu'èran estats aliats ai Francés contunièron de combatre leis Anglés, especialament dins la region dei Grands Lacs. En particular, en 1763, Pontiac, un cap deis Ottawes, declarèt la guèrra generala còntra lei colons anglés e menacèt Pennsilvània e Virgínia. La repòsta de Londres prenguèt la forma d'una reocupacion dei fòrts francés de Mississipí e de la disseminacion planificada de malautiás (vairòla).
Leis Anglés foguèron obligats de negociar e una proclamacion reiala reconoguèt lei drechs territòriaus deis Amerindians e fixèt leis Apalaches coma limit de la colonizacion europèa. Mau respectat per la seguida, aqueu tèxte permetèt pasmens d'amaisar lei tensions. Pontiac l'acceptèt en 1766 e son assassinat, tres ans pus tard, privèt leis indigèns dei Grands Lacs d'un cap eficaç.
L'Acte de Quèbec e la formacion de l'America dau Nòrd Britanica[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de París (1763) reconoguèt l'annexion anglesa de la quasi totalitat de la Novèla França, compres lei colonias de la vau de Sant Laurenç. La region prenguèt alora lo nom de « Quebèc ». Pasmens, la question dei colons francés èra pas lo problema pus important per leis autoritats anglesas d'America dau Nòrd. D'efèct, la pression coloniala dins leis Apalaches èra una menaça pus grèva car lei colons desobesissián ai restriccions impausadas per la proclamacion reiala de 1763.
Per assaiar de reglar aqueu problema, Londres decidèt de restacar lei territòris au nòrd dau riu Ohio a la colonia de Quebèc. Aquò agravèt lei tensions entre Anglatèrra e sei 13 colonias mai contentèt lei colons francofòns. De mai, lo govèrn anglés acceptèt de reconóisser la Glèisa Catolica e de mantenir lei lèis civilas francesas. Ansin, en Quebèc, la vida dei Francés cambièt gaire franc dau remplaçament d'una partida deis elèits, rintradas en França en 1763, per de marchands ò de senhors anglés.
En 1775, Quebèc demorèt donc fidèu a la corona anglesa dins lo corrent de la Guèrra d'Independéncia deis Estats Units d'America. En particular, en 1775-1776, lei milícias localas participèron a la defensa de la vau de Sant Laurenç còntra leis Estatsunidencs que deguèron finalament se retirar. Après la desfacha anglesa e l'establiment d'una frontiera novèla dins la region dei Grands Lacs, de desenaus de miliers de leialistas venguèron s'installar en Quebèc, especialament dins lei regions superioras de la vau de Sant Laurenç qu'èran gaire abitadas. Aquò entraïnèt la formacion de l'Aut Canadà (lo sud de l'Ontàrio actuau). Lei territòris francofòns formèron alora lo Bas Canadà. En 1791, lo nom « Canadà » foguèt oficialament adoptat per designar l'America dau Nòrd Britanica. Leis autrei colonias anglesas de la region (Illa dau Cap Breton, Tèrra Nòva... etc.) gardèron una existéncia distinta de Canadà.
L'exploracion dei territòris de l'oèst[modificar | modificar la font]
L'exploracion dei territòris a l'oèst de Quebèc foguèt un procès relativament lòng. De Sant Laurenç ai Montanhas Rocassosas, foguèt principalament l'òbra de pioniers interessats per lo comèrci dei pelissas, activitat totjorn lucrativa. Lo pus famós foguèt Alexander Miller qu'agantèt l'Ocean Artic en 1789 e l'Ocean Pacific en 1793. Aquò permetèt d'establir lo contacte ambé lei grops principaus d'amerindians : ojibwes dins lei seuvas au nòrd dei Grands Lacs, cris a l'oèst deis ojibwes, assiniboines a l'oèst dei cris, pès negres vèrs lei Rocassosas e atabascans au nòrd-oèst. Leis inuits e divèrsei pòbes algonquins dei Rocassosas contunièron d'escapar a l'influéncia europèa.
Pasmens, totei lei pòbles indigèns foguèron pauc a pauc tocats per lei consequéncias dau comèrci dei pelissas. D'efèct, doas companhiás, la Companhiá de la baia d'Hudson e la Companhiá dau Nòrd-Oèst, se faguèron concurréncia entraïnant una multiplicacion dei comptadors e dei caças. A tèrme, la demenicion dau nombre d'animaus causèt de dificultats alimentàrias per lei tribüs amerindianas, agravadas per leis epidemias veïculadas per lei pioniers e per lei degalhs liats a la consumacion d'alcòl.
A l'oèst dei Montanhas Rocosas, maugrat quauquei reconóissenças de trapaires, l'exploracion foguèt subretot l'òbra de navigaires e de colons locaus. D'efèct, dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVIII, plusors missions maritimas (James Cook en 1778), George Vancouver en 1791-1795... etc.) i notèron la posicion dau litorau e deis illas principalas. En 1804-1806, una mission terrèstra estatsunidenca i foguèt mandada entraïnant la creacion d'un condominium angloestatsunidenc sus la region en 1818. Puei, foguèt partejada entre lo Reiaume Unit e leis Estats Units en 1846 au nivèu dau 49en parallèl. L'illa de Vancouver venguèt alora oficialament una colonia britanica. Rapidament, la descubèrta de jaciments d'aur entraïnèt un important movement d'emigracion dins la region e la fondacion de la colonia de la Colómbia Britanica en 1858.
Lei rebellions de 1837 e l'Acte d'Union[modificar | modificar la font]
A partir de 1758, Londres comencèt de delegar certanei poders a sei colonias d'America dau Nòrd. Aquelei territòris conoguèron una tiera d'evolucions institucionalas que causèron de tensions, especialament entre l'autoritat britanica e lei dos Canadà. Ansin, la Novèla Escòcia foguèt dotada d'una assemblada representativa en 1758. Foguèt seguida de l'Illa dau Prince Edoard en 1789 e dau Novèu Brunswick en 1784. En 1791, un Acte constitucionau devesiguèt la colonia de Quebèc entre l'Aut Canadà (l'Ontàrio actuau) e lo Bas Canadà (lo Quebèc actuau) e i creèt una assemblada legislativa. Pasmens, dins lo Bas Canadà, lo poder executiu demorèt entre lei mans dei Britanics.
Aquela maufisança aguèt ges de consequéncia durant la Guèrra de 1812-1815, temptativa deis Estats Units de conquistar l'America dau Nòrd Britanica. Au contrari, lei milicians dau Bas Canadà se destinguiguèron durant lei combats, especialament a Châteauguay e au mas Crysler. En 1815, lo conflicte, vengut fòrça impopular ais Estats Units s'acabèt per la restauracion dau statu quo ante bellum[6].
Lo ròtle dei milícias popularas dins la defensa de Canadà entraïnèt rapidament de revendicacions politicas au sen de la populacion. Dins l'Aut Canadà, foguèron portadas per lei « reformistas » de William Mackenzie còntra l'oligarchia. Dins lo Bas Canadà, prenguèron la forma d'una oposicion entre Canadencs francés, dirigits per Louis-Joseph Papineau, e « poder anglés ». En 1837, una crisi economica entraïnèt d'insureccions dins lei dos Canadà e plusors caps canandencs, compres Mackenzie e Papineau, foguèron obligats de s'exilar après la repression dei revòutas.
Pasmens, tre 1838, Londres comprenguèt la necessitat de menar de reformas e nomèt lo còmte John Lambton per reorganizar lei províncias canadencas. Preconisèt de lei fusionar per formar un Canadà unic dominat per leis anglofòns. En 1841, l'Acte d'Union prononcièt la reünion dei dos Canadà e lo francés perdiguèt son estatut de lenga oficiala. Montreal venguèt la capitala d'aquel ensems.
Lo Canadà Unit e la question de son organizacion[modificar | modificar la font]
L'Acte d'Union reglèt pas la question dei revendicacions popularas a l'origina dei revòutas de 1837. Au contrari, maugrat leis esperanças inicialas de Londres, favorizèt sa resurgéncia e permetèt rapidament una liberalizacion de la societat canadenca. Contentèt tanben pas lei particularismes francés e anglés e la question de l'organizacion futura de Canadà venguèt un subjècte important de debats dins lo corrent deis annadas 1850-1860.
Lo projècte politic dau còmte Lambton mau capitèt rapidament car la majoritat « anglesa » se formèt jamai. En plaça, lei reformators francés e anglés formèron un frònt comun sota la direccion de Louis Hyppolyte Lafontaine e de Robert Baldwin. En 1848, Londres acceptèt la mesa en plaça, de facto, d'un regime parlementari. Units, lei Canadencs francés obtenguèron tanben la restauracion dau francés coma lenga oficiala e venguèron la principala fòrça politica de la colonia. En parallèl, lo retorn de la prosperitat economica favorizèt lo retorn a la calma. Favorizèt tanben una imigracion, principalament originària deis Illas Britanicas, qu'entraïnèt una aumentacion de la populacion de 1,5 milions d'abitants en 1841 a 3,2 milions en 1861. De linhas de camin de fèrre foguèron bastidas per jónher lei vilas principalas entre elei e, en 1858, la capitala foguèt transferida a Ottawa (mai Montreal a gardat sa primautat economica).
A partir deis annadas 1850, aqueleis evolucions maucontentèron lei reformistas de l'ancian Aut Canadà, dirigits per un protestant anticatolic dich Georges Brown, venguts ostils a la « dominacion politica dei Canadencs francés ». Aquò entraïnèt en 1854 la formacion d'una aliança entre Canadencs francés e conservadors anglés per mantenir lo statu quo. Pasmens, pausèt tornarmai la question de l'organizacion politica de Canadà e Brown prenguèt posicion en favor d'una confederacion.
Dins lo decenni seguent, lei fòrças dei dos camps èran quasi identicas e la colonia venguèt pauc a pauc ingovernable fauta de majoritat parlamentària establa. En 1864, Brown prepausèt tornarmai son projècte de confederacion e i apondèt l'idèa de restaurar l'Aut e lo Bas Canadà. Obtenguèt l'assentiment dei francofòns, dei conservadors e de Londres. Lo govèrn britanic s'ocupèt alora de convencre lei colonias « atlanticas ». Pasmens, lei particularismes locaus i èran fòrça vius e lo projècte se turtèt a una fòrta oposicion. Finalament, lo Novèu Brunswick e la Novèla Escòcia acceptèron de far partida de la confederacion canadenca. En revènge, Tèrra Nòva refusèt e demorèt una entitat distinta fins a 1949. En 1867, lo Parlament de Londres votèt donc l'Acte de l'America dau Nòrd Britanica que creèt un dominion de Canadà format d'Ontàrio (èx-Aut Canadà), de Quebèc (èx-Bas Canadà), dau Novèu Brunswick e de la Novèla Escòcia.
Canadà de 1867 a 1945[modificar | modificar la font]
La crompa de la Tèrra de Rupert[modificar | modificar la font]
Après 1867, Canadà conoguèt una expansion rapida ambé l'integracion de divèrsei territòris britanics d'America dau Nòrd. En 1868, lo govèrn crompèt la Tèrra de Rupert a la Companhiá de la baia d'Hudson en cambi de 1,5 milions de dolars e de 5% dei tèrras lauradissas. La region venguèt una proprietat federala e foguèt devesida entre diferents lòts destinats a la venda ò a la construccion de camins de fèrre.
La creacion de Manitòba e la premiera insureccion mestissa[modificar | modificar la font]
L'expansion canadenca inquietèt leis Amerindians e lei mestís, generalament francoamerindians, installats dins lei territòris pauc a pauc incorporats. Aquò suscitèt rapidament de tensions e de revòutas. La premiera comencèt en 1868 dins la region dau Riu Roge ambé la presa d'Upper Fort Garry per lei mestís de Louis Riel. La causa èra l'arribada d'un nombre important d'abitants d'Ontàrio. Per resòuvre lo problema, la província de Manitòba foguèt creada en 1870. Pasmens, de combats opausèron mestís e blancs après l'execucion d'un abitant d'Ontàrio per leis insurgents e l'armada foguèt mandada per restaurar l'òrdre. Riel capitèt de s'enfugir ais Estats Units d'America.
L'integracion de la Colómbia Britanica e de l'Illa dau Prince Edoard[modificar | modificar la font]
A partir de 1858, la Colómbia Britanica conoguèt un desvolopament important entraïnat per la descubèrta de jaciments d'aur dins la region. Au començament deis annadas 1860, se pausava la question d'una adesion de la colonia ais Estats Units d'America mai la crompa de la Tèrra de Rupert per lei Canadencs cambièt la situacion. En 1870, una delegacion foguèt mandada a Ottawa per negociar l'intrada de la Colómbia Britanica que venguèt efectiva un an pus tard. Puei, en 1873, foguèt lo torn de l'Illa dau Prince Edoard de jónher Canadà. Aquò donèt au país sei limits actuaus (franc de Tèrra Nòva que demorèt separada fins a 1949).
L'expansion dins l'Oèst e la rebellion de Saskatchewan[modificar | modificar la font]
A partir deis annadas 1880, l'expansion dins l'Oèst s'accelerèt e permetèt d'establir la liason entre l'èst e l'oèst dau país. Coma ais Estats Units d'America, lo camin de fèrre i tenguèt un ròtle important e l'expansion dei zònas de poblament dei blancs èra una fònt de tensions ambé lei tribüs indigènas.
La creacion de la companhiá ferroviària Canadian Pacific permetèt la construccion, entre 1881 e 1885, d'un camin de fèrre assegurant la liason entre la Colómbia Britanica e la region dei Grands Lacs. Puei, una segonda linha foguèt construcha de Winnipeg a Edmonton en 1896. Aquò necessitèt de traversar lei territòris amerindians. Inquietas de pas renovelar l'experiéncia estatsunidenca dei « guèrras indianas », leis autoritats canadencas decidèron d'establir un contraròtle estricte dei colons, d'establir un relevat precís dei tèrras e dei proprietats, de signar de tractats ambé leis Amerindians e de crear un còrs de polícia (la Polícia montada dau Nòrd-Oèst) per mantenir l'òrdre. Lo nombre relativament feble de colons facilitèt tanben la colonizacion e limitèt lei conflictes.
Pasmens, se la Polícia montada capitèt d'empedir de guèrras indianas, lo maucontentament dei mestís de Saskatchewan, marginalizats per la colonizacion, suscitèt de tensions vivas. Demandèron l'ajuda de Louis Riel que se proclamèt « Profèta dau Mond Novèu ». En 1885, organizèt una novèla insureccion mestissa ambé lo sostèn de certanei caps indigèns. Foguèt rapidament reprimida e Riel executat. Lei caps indians foguèron condamnats a de penas de preson mai obtenguèron una ajuda estatala e Saskatchewan (e Albèrta) venguèron de províncias canadencas en 1905.
Lo desvolopament economic e demografic au començament dau sègle XX[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1870-1880, la politica conservatritz e proteccionista de John Macdonald aviá permés de protegir l'industria canadenca naissenta. De 1900 a 1912, lo país conoguèt un periòde de creissença fòrça importanta gràcias au desvolopament de son agricultura (blat), de seis exportacions de fusta e de l'industria de Quebèc e d'Ontàrio. Conjugat ambé la penuria de tèrra dins lei Grands Plans deis Estats Units, aquò favorizèt l'imigracion (Britanics, Alemands, Rutèns, Asiatics) e l'aumentacion de la populacion que passèt de 5,4 milions en 1901 a 8,8 milions en 1920. L'integracion foguèt malaisada, especialament per leis Asiatics victimas d'esmogudas racistas a Vancouver en 1907.
La Premiera Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Coma dominion de l'Empèri Britanic, Canadà deviá alinhar sa diplomacia sus aquela de Londres. Durant la Segonda Guèrra dei Boers (1899-1902) devesiguèt ansin l'opinion publica entre lei comunautats anglofòna, fidèla a l'Empèri, e francofòna, ostila ai guèrras imperialas britanicas. La Premiera Guèrra Mondiala foguèt acceptada per lei dos grops. Dins aquò, lei francofòns s'opausèron a la conscripcion obligatòria que foguèt finalament instituida en 1917.
600 000 soudats canadencs foguèron mobilizats. Participèron principalament ai combats dau frònt de l'Oèst. 67 000 foguèron tuats (aperaquí 1% de la populacion) e 174 000 bleçats[7] Pasmens, lo govèrn canadenc obtenguèt lo drech d'èsser associat a la definicion dei decisions estrategicas e Canadà aguèt la sieuna delegacion a la Conferéncia de Versalhas. En 1920, poguèt tanben venir membre de la Societat dei Nacions. Ansin, la Premiera Guèrra Mondiala permetèt a Canadà de començar d'afirmar son independéncia a respèct dau Reiaume Unit.
L'entre doas guèrras[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'entre doas guèrras foguèt largament dominat per la politica dau liberau William Mackenzie King, Premier Ministre de 1921 a 1930 e de 1935 a 1948. Gràcias a l'aumentacion de la demanda mondiala de cerealas, Canadà conoguèt una expansion economica importanta dins lo corrent deis annadas 1920 e un milion de personas imigrèron dins lo país. Pasmens, foguèt durament tocat per la crisi economica de 1929. En 1933, 26% de la populacion activa èra au caumatge e l'economia demorèt fragila fins a la Segonda Guèrra Mondiala.
Au nivèu internacionau, l'estatut de Canadà evolucionèt durant aqueu periòde. En 1926, una Conferéncia Imperiala reconoguèt l'egalitat entre lo Reiaume Unit e lei dominions. Lo Parlament de Londres confirmèt aquela decision en 1931. Canadà venguèt alora oficialament un estat independent. Pasmens, sa diplomacia demorèt alinhada sus aquela dei Britanics fins a la guèrra.
La Segonda Guèrra Mondiala[modificar | modificar la font]
Canadà declarèt la guèrra a Alemanha lo 10 de setembre de 1939 après l'invasion de Polonha e lei declaracions de guèrra francobritanicas. En 1942, restaurèt la conscripcion obligatòria e mobilizèt un milion d'òmes que participèron ai combats dins l'Ocean Atlantic, en Itàlia e sus lo frònt de l'Oèst (Normandia, liberacion dei País Bas). 42 000 militars e 1 600 civius foguèron tuats. Pasmens, la contribucion principala de Canadà foguèt sa participacion a l'esfòrç de guèrra deis Aliats ambé la produccion d'armas ò de cerealas per avitalhar lei territòris aliats d'Euròpa, especialament lo Reiaume Unit. Coma ais Estats Units d'America, la demanda militara permetèt tanben de resòuvre lei problemas economics liats a la crisi de 1929.
Canadà dempuei 1945[modificar | modificar la font]
L'integracion au sen de l'OTAN[modificar | modificar la font]
Après 1945, Canadà, situat entre l'Union Sovietica e leis Estats Units d'America, se raprochèt de Washington e participèt a la fondacion de l'OTAN en 1949. Pasmens, a capitat de gardar una politica estrangiera relativament independenta. Au nivèu politic, lo liberau Louis Saint-Laurent succediguèt coma Premier Ministre a William Mackenzie King. Lo demorèt fins de 1948 a 1957 avans d'èsser remplaçat per lo conservador John Diefenbaker. En 1963, lei liberaus reprenguèron lo poder sota la direccion de Lester Pearson que demissionèt en 1968 au profiech de Pierre Trudeau. Coma lo rèsta deis estats occidentaus, lo periòde anant de la fin de la Segonda Guèrra Mondiala ais annadas 1970 foguèt marcat en Canadà per una fòrta expansion de l'economia. Aquò atraguèt d'imigrants e aperaquí 2,5 milions venguèron s'installar dins lo país entre 1946 e 1966.
La question de Quebèc[modificar | modificar la font]
Maugrat lo contèxte economic favorable de l'après guèrra, la vila politica canadenca conoguèt una crisi en causa de la question de Quebèc onte la minoritat francofòna acomencèt de s'agitar. D'efèct, après 1945, lo modèl tradicionau de la societat quebequesa — de populacion ruralas enquadradas per lo clergat — foguèt trevirat per l'industrializacion de la província e l'aumentacion de la talha dei vilas.
En 1960, lo liberau Jean Lesage succediguèt au conservador Maurice Duplessis a la tèsta de Quebèc. Transformèt prefondament la societat ambé la creacion d'un ministèri de l'Educacion independent de la Glèisa, la nacionalizacion dei companhiás d'electricitat, l'adopcion d'una legislacion dau trabalh novèla e l'afirmacion d'un nacionalisme quebequés. Rapidament, aqueu corrent nacionalista se devesiguèt entre autonomistas e independentistas. En 1968, foguèt fondat, per René Levesque, lo Partit Quebequés per sostenir lei revendicacions independentistas (pasmens dins l'encastre d'una union economica ambé Canadà). Pasmens, aqueu projècte se turtèt a l'incomprension dei populacions anglofònas deis autrei províncias.
Lo periòde Pierre Trudeau[modificar | modificar la font]
Lo liberau Pierre Trudeau dirigiguèt lo govèrn federau de 1968 a 1979 e de 1980 a 1984. Deguèt rapidament s'ocupar de la question quebequesa après l'aparicion de movements independentistas armats après la victòria electorala deis independentistas en 1970. Après d'autrei victòrias, René Lévesque organizèt un referendum sus l'independéncia de Quebèc en 1980 que s'acabèt per una revirada (59,5% de non). Pasmens, lei francofòns de Quebèc obtenguèron lo vòte de divèrsei lèis permetent de protegir sei drechs lingüistics (lèi 101... etc.).
Lo rèsta de la politica de Pierre Trudeau regardèt de reformas de societat (legalizacion dau divòrci, decriminalizacion de l'avortament e de l'omosexualitat, abolicion de la pena de mòrt). Establiguèt tanben de relacions diplomaticas ambé certaneis estats comunistas coma la Republica Populara de China (1970) ò Cuba (1976). En 1982, organizèt la repatriacion de l'Acte de l'America dau Nòrd Britanica, totjorn gardat au Parlament de Londres, e una modernizacion de la constitucion. Aquò entraïnèt una crisi politica en 1980-1982 car lei províncias e lo govèrn centrau s'opausèron sus lei modicacions de la constitucion. En particular, Quebèc refusèt de ratificar la lèi constitucionala adoptada en 1982. Enfin, au nivèu economic, l'accion de Trudeau es fòrça criticada, especialament dins lei províncias occidentalas, en causa de son intervencion dins la produccion de petròli destinada a mantenir dei pretz au profiech de la basa industriala dei províncias orientalas.
Lo periòde conservador de 1984-1993[modificar | modificar la font]
Après 1984, lei conservadors reprenguèron lo contraròtle dau poder centrau e Brian Mulroney foguèt Premier Ministre fins a 1993. En 1985, signèron un acòrd de liure cambi ambé leis Estats Units d'America. Pasmens, son pensament principau foguèt de resòuvre lei problemas constitucionaus entraïnats per la crisi de 1980-1982. En 1987, negocièt leis Acòrds dau lac Meech, que contentèron una partida dei revendicacions quebequesas, mai lo procès de ratificacion mau capitèt en causa de l'oposicion dei Premierei Nacions, que volián tanben obtenir una reconóissença de sei drechs, e deis anglofòns ostils a una reconóissença dau particularisme de Quebèc.
En 1992, una segonda temptativa donèt naissença ais Acòrds de Charlottetown. Per obtenir la ratificacion quebequesa, Mulroney donava d'asseguranças relativas a la representacion e ai prerogativas deis autoritats federalas. Contentèt tanben divèrsei demandas amerindianas. Pasmens, la populacion refusèt l'acòrd après un referendum organizat lo 26 d'octòbre de 1992 (54,5% de non). Puei, minats per la recession economica a partir de la fin deis annadas 1980, lei conservadors foguèron largament batuts ais eleccions de 1993.
Lo periòde liberau de 1993-2004[modificar | modificar la font]
De 1993 a 2004, lei liberaus dominèron tornarmai la vida politica canadenca ambé Jean Chrétien coma Premier Ministre de 1993 a 2003. En 1995, deguèt faciar un segond referendum independentista en Quebèc ganhat just just per lo « non » (50,6%). Tres ans pus tard, per prevenir lo risc d'una victòria dau « non », lo govèrn centrau adoptèt una lèi, validada en 1998 per la Cort Suprèma, necessitant l'obtencion d'una majoritat « clara » en favor de l'independéncia dins lo cas d'un tresen referendum.
Regardant l'economia, Chrétien adoptèt una politica neoliberala de reduccion drastica dei despensas e dei servicis sociaus, de reduccion deis impòsts e de sostèn au liure cambi (creacion de l'ALENA en 1994). Assaièt tanben de renfòrçar lo ròtle de Canadà sus la scena internacionala e d'afirmar son independéncia a respèct de Washington (refús de participar a la guèrra iraquiana de 2003). Tocada per d'escandòls financiers e de tensions ambé lei províncias que devián d'ara endavant assegurar una partida dei despensas socialas, la fin dau mandat de Jean Chrétien foguèt malaisada. En 2003, foguèt obligat de se retirar de la vida politica e de laissar lo poder a Paul Martin.
Canadà dempuei 2004[modificar | modificar la font]
En 2004, lei liberaus perdiguèron leis eleccions generalas mai poguèron formar un govèrn minoritari sota la direccion de Paul Martin. Son periòde foguèt marcat per la legalizacion dau maridatge omosexuau en 2005 e per la perseguida deis escandòls financiers regardant leis annadas Chrétien. En 2006, d'eleccions donèron una majoritat relativa ai conservadors e Stephen Harper lo remplacèt coma Premier Ministre, totjorn a la tèsta d'un govèrn minoritari. Reversat en 2011, capitèt de ganhar leis eleccions seguentas per formar un govèrn majoritari fins a 2015.
Lo periòde Harper foguèt marcat per una reduccion novèla deis impòsts, un sostèn pus afirmat a la politica estrangiera deis Estats Units (participacion a la Segonda Guèrra d'Afganistan), una destenduda de la question de Quebèc (reconegut coma « una nacion au sen d'un Canadà Unit », formula contentant federalistas e sobeiranistas), una perseguida deis escandòls financiers e politics e lo desvolopament de l'esplecha dei jaciments de petròli tenguts dins leis arenas bituminosas dei regions centralas. Ansin, Canadà es vengut un actor major de la produccion de petròli. Pasmens, maugrat la creissença economica entraïnada per l'emergéncia d'aqueu sector — qu'es fòrça polluent e destructor — Stephen Harper mau capitèt de ganhar leis eleccions d'octòbre de 2015. Foguèt remplaçat per lo liberau Justin Trudeau.
Politica[modificar | modificar la font]
Canadà ten una solida tradicion democratica, a travèrs d'un sistèma parlamentari dins lo contèxte d'una monarquia constitucionala. La monarquia de Canadà es lo fondament de las brancas executiva, legislativa, e judiciària del govèrn[8][9][10][11]. La reina actuala es Elisabèt II del Reialme Unit, que servís tanben de cap de l'estat de 15 autres paises del Commonwealth e de caduna de las dètz províncias canadencas. La reina demòra mai que mai al Reialme Unit; e doncas, son representant formal, lo Governador General de Canadà (actualament David Lloyd Johnston), se fa lo resson de las obligacions reialas en Canadà[12][13].
La participacion dirècta de la figuras reialas e vicereiala als domenis de la governança es limitada.[10][14][15] En practica, son ustge del poder executiu es dirigit per lo Cabinet, un comitat de ministres de la Corona responsables de l'eleccion de la Cambra del Comuns e causits e dirigits pel primièr ministre de Canadà (uèi Stephen Harper),[16] lo cap del govèrn. Lo governador general o monarca pòt, pasmens, dins d'unas situacions de crisi exercir son poder sens conselh ministerial.[14] Per assegurar l'estabilitat del govèrn, lo governador general pòt generalament designar coma primièr ministre la persona la persona qu'es lo cap del partit politic capabla d'obténer la fisança d'una pluralitat a la Cambra dels Comuns.[17] The Prime Minister's Office (PMO) is thus one of the most powerful institutions in government, initiating most legislation for parliamentary approval and selecting for appointment by the Crown, besides the aforementioned, the governor general, lieutenant governors, senators, federal court judges, and heads of Crown corporations and government agencies.[14] The leader of the party with the second-most seats usually becomes the Leader of Her Majesty's Loyal Opposition (presently Thomas Mulcair) and is part of an adversarial parliamentary system intended to keep the government in check.[18]
Geografia[modificar | modificar la font]
Províncias e territòris[modificar | modificar la font]
- Articles principal : Províncias e territòris de Canadà.
Canadà es una federacion compausada de dètz províncias e tres territòris. Las províncias canadencas son:
- Colómbia Britanica
- Albèrta
- Saskatchewan
- Manitòba
- Ontàrio
- Quebèc
- Nòu Brunswick
- Nòva Escòcia
- Illa del Prince Edoard
- Tèrranòva e Labrador
Los territòris son:
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Canadà ocupa la màger part de l'America del Nòrd, confronta los Estats Units al sud e al nòrd-oèst amb l'estat d'Alaska. Canadà s'espandís de l'Ocean Atlantic a l'èst fins a l'Ocean Pacific a l'oèst; al nòrd bordeja l'Ocean Artic[19][20]. De per sa superfícia totala (que l'aiga i es inclusa), Canadà es lo segond país del mond, après Russia. Per çò qu'es de la superfícia terrèstra sonque, Canadà es lo quatren[20].
Lo país se situa entre las latituds 41° e 84°N, e longituds 52° e 141°W.
Dempuèi 1925, Canadà a revindicat la part de l'Arctic entre 60° e 141°W de longitud[21], mas aquela reclamacion es pas universalament reconeguda. Lo poblament pus al nòrd de Canadà (e del mond) es l'estacion CFS de las Fòrças canadencas a Alert en (Nunavut) a la poncha nòrd de l'Illa d'Ellesmere (latitud: 82.5°N) just a 834 km del Pòl Nòrd. Lo Pòl Nòrd magnetic se situa per lo territòri artic reclamat per Canadà; pasmens, de mesuras recentas indican qu'es a se mòure cap a Siberia[22]. La màger part de l'Arctic canadenc es cobèrt pel glaç e permafrost. Canada ten la còsta pus longa del mond, amb un total de 202 080 km;[20] en mai, sa frontièra amb los Estats Units es la pus longa frontièra terrèstra al mond, que s'estend sus 8 891 km.[23]
Dempuèi la fin de la darrièra glaciacion, Canadà es ocupat de uèit region forestièras distinctas, qu'incluson los bòsques boreals del bloquièr canadenc.[24] Canadà ten aperaquí 31 700 grands lacs,[25] mai que qual que siá autre país, que contenon la màger part de l'aiga doça mondiala.[26] I a tanben fòrça glacièrs dins las Rocosas canadencas e la Cadena Costièra. Canadà es geologicament actiu, pòt aver tèrratrems e de volcans potencialaments actius, coma los Mont Meager, Mont Garibaldi, Mont Cayley, e lo complèxe volcanic del Mont Edziza.[27] L'erupcion volcanica del Tseax Cone en 1775 foguèt d'entre las catastròfas naturalas pus grevas de Canadà, que tuèt 2,000 Nisga'a e destrusiguèt son vilatgee dins la val del riu Nass del nòrd de la Colómbia Britanica. L'erupcion produsiguèt una colada de lava de 22,5 km, e, segon la legenda Nisga'a, bloquèt lo flux del riu Nass.[28]
Vilas de Canadà[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Canadà
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Bruce G. Trigger, Pendergast, James F., Handbook of North American Indians Volume 15, Washington, Smithsonian Institution, , 357–361 p., « Saint-Lawrence Iroquoians »
- ↑ Jacques Cartier, « Relation originale de Jacques Cartier », Tross (1863 edition) (consultat lo 23 febrièr 2007)
- ↑ Leif Ericsson descurbiguèt tres endrechs que foguèron dichs « Helluland » (probablament l'illa de Baffin), « Markland » (probablament lo sud de Labrador) e « Vinland ».
- ↑ Pasmens, la colonia de l'Anse aux Meadows correspond probablament pas au viatge de Leif Ericson mai puslèu a una expedicion organizada quauqueis annadas pus tard per Thorfinn Karlsefni.
- ↑ En 1713, aqueleis illas portavan respectivament lei noms d'Illa Reiala e d'Illa de Sant Joan.
- ↑ Pasmens, dins l'ipotèsi d'una guèrra novèla, lei Britanics menèron d'importants trabalhs de fortificacions lòng de la frontiera e de Sant Laurenç fins ais annadas 1890.
- ↑ Tèrra Nòva participèt tanben a la guèrra e perdiguèt 1 204 tuats e 2 314 bleçats.
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ Modèl:Cite news
- ↑ 10,0 et 10,1 (en) Kevin S MacLeod, A Crown of Maples, 1st, (ISBN 978-0-662-46012-1, legir en linha), p. 16
- ↑ Modèl:Cite document
- ↑ « The Governor General of Canada: Roles and Responsibilities », Queen's Printer (consultat lo 31 mai 2011)
- ↑ (en) Commonwealth public administration reform 2004, Commonwealth Secretariat, , 54–55 p. (ISBN 0117032492, legir en linha)
- ↑ 14,0, 14,1 et 14,2 (en) Eugene Forsey, How Canadians Govern Themselves, 6th, , 1, 16, 26 p. (ISBN 978-0-662-39689-5, legir en linha)
- ↑ Robert Marleau e Camille Montpetit, « House of Commons Procedure and Practice: Parliamentary Institutions », Queen's Printer (consultat lo 23 mai 2011)
- ↑ « Prime Minister of Canada », Queen's Printer, (consultat lo 23 mai 2011)
- ↑ (en) David Johnson, Thinking government: public sector management in Canada, 2nd, , 134–135, 149 p. (ISBN 978-1-55111-779-9)
- ↑ « The Opposition in a Parliamentary System », Library of Parliament (consultat lo 23 mai 2011)
- ↑ « Canada: Geography », Country Profiles, Commonwealth Secretariat (consultat lo 23 mai 2011)
- ↑ 20,0, 20,1 et 20,2 « World Factbook: Canada », Central Intelligence Agency, (consultat lo 23 mai 2011)
- ↑ « Territorial Evolution, 1927 », National Resources Canada, (consultat lo 23 mai 2011)
- ↑ Geological Survey of Canada, « Longterm movement of the magnetic north pole », Government of Canada (consultat lo 20 març 2009)
- ↑ « The Boundary », International Boundary Commission, (consultat lo 17 mai 2012)
- ↑ (en) National Atlas of Canada, Natural Resources Canada, (ISBN 978-0-7705-1198-2), p. 1
- ↑ I.e., lakes over Modèl:Convert in area. « Lakes », Atlas of Canada (consultat lo 13 abril 2012)
- ↑ (en) William G Bailey, Oke, TR; Rouse, Wayne R, The surface climates of Canada, McGill-Queen's University Press, (ISBN 978-0-7735-1672-4, legir en linha), p. 124
- ↑ (en) David Etkin, Haque, CE; Brooks, Gregory R, An Assessment of Natural Hazards and Disasters in Canada, Springer, , 569, 582, 583 p. (ISBN 978-1-4020-1179-5)
- ↑ « Tseax Cone », Catalogue of Canadian volcanoes, Geological Survey of Canada, (consultat lo 23 mai 2011)
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en)(fr) Govèrn de Canadà
- (en)(fr) Pagina del primièr ministre de Canadà


c: text/html

text:
Isabel Caubet: "Ei de besonh auer mèstres d'Educacion Primària que sàpien aranés"
Aué, en collòqui d'"Eth maitin d'Aran" auem parlat deth nau cors escolar en baish Aran damb era directora dera Escòla Sant Ròc de Bossòst, Paquita Cuny, era directora dera Escòla Alejandro Casona de Les, Isabel Caubet e eth director der Institut d'Ostalaria de Les, Manel Rodríguez. Avui, al col·loqui d'"Eth maitin d'Aran" hem parlat del nou curs escolar al Baish Aran amb la directora de l'Escola Sant Ròc de Bossòst, Paquita Cuny; la directora de l'Escola Alejandro Casona de Les, Isabel Caubet, i el director de l'Institut d'Hostaleria de Les, Manel Rodríguez.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
21/01/2013
Dictada occitana a Charreç - Charras (en Charente)
L'Universitat de Pais e Terra d'òc , cercle locau d'estudis occitans ( C.L.E.O.16-24) an lu plaser de vos convidar a onorar de vostra presença
La dictada occitana nacionala
dissades 26 de Genier a 14 oras 30 coma lo Jan-Cristòu Dordet, a la sala de las festas de Charreç (Charras).
Remesa daus prets autorn de 16 oras 30 seguda dau grelon de l'amistat.
Concert Baleti coma lo grope "Los Perdigaus de l'annada" a 17 oras (entrada 5€)
Rensenhaments e inscripcion chas lu : Michel Nicòlas 05 45 23 01 o 06 22 62 17 12 o per corriel terradoc@terradoc.net.
Inscricion per la dictada occitana : 4€
Per ne'n saber mai , cliquar sur :
13:36 Publié dans Actualitats, Lenga e vocabulari | Tags : dictée occitane, charente, terra d'òc | Lien permanent | Commentaires (0)
04/01/2013
Le Lébérou - Lo leberon per Micheu Chapduelh
Qu’est-ce donc qu’un lébérou ? Lo leberon, que quo es ? Qu’es aquò ? Au temps vielh, au temps que nasqueren los contes e las paurs, l’òme se sentiá coma una part de la natura. A egalitat emb los aubres, las plantas e las bèstias. I aviá pas de limita entre los diferents « regnes » e chascun trobava normau de poder passar de l’un a l’autre. Quo es per quò que los contes vielhs son plens de metamorfòsis. Entau era possible d’èsser a l’encòp òme e lop. Alaidonc parlavan benleu de lop-beron o de lop-gueron.
Emb lo cristianisme, lo monde ne’n vengueren a pensar que quela metamorfòsi de l’òme en bèstia e de la bèstia en òme era una malediccion per quauquaren qu’avián fait de mau. Quo era pus la natura, quo era lo diable !
Mas lo leberon era pas tot solet dins las nuechs. I aviá tanben lo drac, la bera, la litra... e totplen d’autres. Un jorn, tot se confondet jos lo nom de « leberon » (e mai quitament las creaturas imatginadas per los parents per far paur aus mainatges o per los curets per far rentrar chas ilhs los amorós !). Mas nonmàs en Perigòird e en Lemosin. Dins d’autres ranvers, an totjorn daus dracs, de las litras, de las bèstias feraminas...
illustracion : La metamorfòsi dau leberon. Pintura sus ròc de Pierre Rapeau.
03/01/2013
Carta daus dialectes occitans en Perigòrd
Per Joan-Lois Leveque


text:
Mantuns còps vedem nàues en internet que criden era atencion fòrça. Aguest ei un d’aqueri cases: ua còla dera universitat poguec teletransportar ua pòrta quàntica. Açò que mos hè a demandar: ei possible un hèt coma aguest ? Non ei sciéncia-ficcion ? Peth moment semble que laguens deth mon des ordinadors açò ja comence d’èster reau, au mens, en nivèu dera mecanica quantica.
Era teletransportacion quantica ei un principi dera mecanica quantica que ja siguec abans provat. Atau, ja sigueren lançades donades entre dus punts desseparadi sense enviar-les fisicaments. E adara ua còla dera universitat americana de Yale a podut hèr ua passa mès; a teletransportat ua “pòrta” quantica entre dus qubits. Era notícia ei tan excepcionau en eth mon dera computacion quantica que ja ne parlen diuèrsi mejans de tota era planeta. Entà hè’c es scientifics Robert Schoelkopf e Kevin Chou e d’auti utilizèren un protocòu teoric ja desvolopat pendent es anades 1990.
Un des hèts mès extraordinaris d’aguesta prova siguec que pogueren enviar aguesta “pòrta” quantica sense cap de interaccion fisica. E siguec ua escaduda pr’amor qu’aqueres pòrtes son totauments necessàries entara computacion quantica que depen de sistèmes quantics desseparadi.
Ua escaduda de Yale
Era confirmacion d’aguesta teletransportacion siguec publicada en jornau Nature dempús d’èster confirmada per Institut Quantic de Yale. Entà explica’c melhor es cercaires soslinhèren qu’açò ei part dera arquitectura modular quantica – ua amassada de moduls que foncione coma petiti processors quantics laguens d’un engenh encara mès gran.
Aqueri moduls son isolats de manèra naturau mès açò non permet es interaccions damb d’auti moduls laguens d’aqueth sistèma. Tanben an ua auta caracteristica singulara: se compòrten cadun de manèra individuau. Entà activar un aute còp es operacions damb d’auti moduls es scientifics an teletransportat ua pòrta quantica.
“Ei eth prumèr còp ena istòria dera sciéncia qu’auèm podut demostrar aguest protocòu en tot hèr ua demanda d’operacion concreta – çò diguec Chou – e qu’a permetut hèr era operacion desirada quan ac auèm volut. E ac auèm hèt en temps reau”.
Açò arribe en ua epòca ena quau es computadores quantiques ja son fòrça mès rapides qu’es ordinadors actuaus. Era descobèrta permeterà avançar encara mès en aguesta classe de computadors qu’utilizen circuits superconductors a trauèrs dera mecanica quantica.
Es calculs quantics se hèn damb donades aperades qubits susvelhadi per d’auti bits entà detectar lèu errors en eth sistèma. E era teletransportacion tanben ei era prumèra entre dus sistèmes de qubits. Serà lèu un aute tipe de teletransportacion possible ?
Era Redaccion
Aguest article ei publicat gràcies a un acòrdi de cooperacion damb www.aranes.club, era pagina web entà apréner aranés de forma gratuita


text:
Pierrefontaine-lès-Blamont
Pierrefontaine-lès-Blamont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pierrefontaine-lès-Blamont A situat sul Scenari de Blamont, pas luènh de la frontièra suisse. Las siás municipalitats limitrophes son Blamont e Villars-lès-Blamont.
Pierrefontaine-lès-Blamont est situé sur le Plateau de Blamont, non loin de la frontière suisse. Ses communes limitrophes sont Blamont et Villars-lès-Blamont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Saint-Carreuc
Sant-Kareg en breton ( Saint-Carreuc en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de las Còstas d'Arvòr e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1877, lo orthographe oficial del nom del comun a cambiat, transeünt de "Sant-Careuc" a "Sant-Carreuc".
En 1877, l'orthographe officielle du nom de la commun a changé, passant de "Saint-Careuc" à "Saint-Carreuc".
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
Aquo vai ben ? alor dansam !
Riddim au dedins , fora leis embocants !
Va sas ragga , tornamai fem abans,
Cantam per lo monde e de marsilha siam
La mar , lo port , lo ciele e lei barris
L’ombra dei carrieras dedins bagatoni
Aquo’s mon liech , aquo’s mon camin
Blu e blanc vaici lo drapeu qu’ai chausit
Repic
Canti , cantas , canta , cantam
Riddim au dedins , fora leis embocants !
Dansi , dansas , dansa , dansam
Zo ! raggamuffin cau estre bolegant
Marsilha , oc , es pas soleta
E ieu charri ame tota la planeta
Lei papiers , lei visas , lei porta-casquettas
N’ia pron , fau que tot aquo peta !
Saupras colega co qu’es ma nacion
Lei rebelaires de totei generacions
Gies de frontiera , d’administracion
Que de toteis estats , va sas , fau secession
Repic
Totei leis estrassas que fan montar la pression
Dins toei lei caires te fan declaracions
Te dien que trbalhan per la populacion
Parlan d’educacion , parlan d’integracion
L’integracion e mai l’educacion
T’en donarai aqui le sieuna definicion
Manipulacion e assimilacion
Dins son monde de fadoli ta participacion
Repic
A nostre torn de parlar fort
I a trop de temps , va sas , que fem lei morts
Me fau de voia , d’estrambord
Que lei gens vivents me fan batre lo cor
Vida vidanta , vies , vaqui mon aliment
La votz , lo son , lo beat vaqui mon armament
Jita tei paraulas , bofa coma lo vent
Totjorn e per tot te cau balhar tei sentiments
Repic
Lei mestres , ailamont , te demandan jamai
Si tot aquo te plai
Taisa te mon beu , t’enganaran mai
Te comptan lei dollars mai cu porta lo fais !
Aqu’os verai , aquo’s pas un pantai
Mandi ma canson e s’arrestara jamai
Per planas , montagnas e dins lei garragais
Te va dieu ragga e totjorn va dirai !
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Dimars, 8 d'abril de 2014, 03h00 Espòrt
Demòra una setmaneta a Joan-Francés Albèrt, director de la Calandreta de Ciutat e coentraïnaire de l’AS Carcassona XIII, per trapar las solucions e contrastar Tolosa
© Mirelha Braç
Divendres, los Dracs recebián a Brutus los London Broncos pel compte dels 1/16s de la Cup. Los catalans prenián lèu-lèu la mesura de l’adversari amb un ensag de Leon Pryce que mandava puèi en Tèrra Promesa sus doas traucadas Anderson e Bòsc. Mas Somomona sautava mai naut qu’Escaré per puntar l’ensag anglés: 16-6 a la pausa. Al retorn dels vestiaris, los Dracs tuavan la partida amb tres ensages signats Millard, Maria e Anderson. Los Dracs se daissavan viure un pauqueton, los angleses marcavan dos còps, Escaré replicava mas la darrièra realizacion èra anglesa amb Slyney sus la còrna. Victòria 40-24 pels Dracs ont Duport (tocat a l’espatla al França-Anglatèrra de la Copa del Monde en novembre) fasiá sa reaparicion. Calguèt lo punt d’aur per balhar la victòria 37-36 als Diables de Salford suls finalistas 2013 d’Hull FC.
L’autra esquipa d’Hull, los KR, a perdut sus sa pelena 28-24 fàcia als Lops de Warrington. Leeds a ganhat sens cap de dificultat a Wakefield: 60-6 e un sol punt 17-16 a fait lo bonur de Saint Helens a Huddersfield.
Al torn venent (darrièra dimenjada d’abril), los Dracs aniràn desfisar los Taures de Bradford, un grop ont ven de signar lor ancian coesquipièr Jamal Fakir. Serà l’un dels caps d’aficha de la competicion amb las oposicions Leeds-Saint Helens e Salford-Widnes.
Es aquesta formacion de Widnes que serà aqueste dissabte 12 (15h30) a Brutus ont los Dracs deuràn confirmar lor reviscòl en se metent pel cap que los Vikings son mai fòrts que l’an passat e ocupan actualament la quatrena plaça.
En campionat, èra lo primièr torn dels barratges que coneguèt unes resultats logics. Carcassona ganhèt contra los catalans de Palau 52-26 dins una partida a unes moments un pauc tròp musclada. Vilanuèva demorèt mèstra sus sa pelena fàcia a Avinhon: 29-18.
Per la dimenjada de Pascas, Carcassona anirà desfisar los Dragonets e Vilanuèva rescontrarà Limós a L’Agulha. Aqueste dimenge 13, a Carcassona, se tendrà la finala de la Copa Nitard dels juniors entre Tolosa e Limós (13h30), puèi la finala de la Copa Lord Derby entre lo Tolosa Olimpic e l’AS Carcassona (15h30). De notar, que per l’ora, jamai Carcassona ganhèt una finala de Copa jogada a domicili mas que Tolosa, 6 còps finalista, a jamai marcat son nom dins la lista dels venceires. A la vista de las resultas de la sason, lo Tolosa Olimpic partís amb los avantatges dels pronostics, mas Carcassona monta en poissança... Es doncas una finala supèrba que s’anóncia!
Alan Roch
Lo rescontre Dragonets-ASC se jogarà lo diluns 21 d'abril a Brutús (15h), en dobertura de Dracs HullKR.
Una brava vesprada rugbistica !!!!
Amb una pascada ovala !


text:
L’autre jorn io me permenavi
Tot lo long dau, turlututú (2 c)
Tot lo long daus lo-lon-la-larireta
Tot lo long daus boissons (2 c)
Io rencontrèri una bargièra
Que gardava turlututú
Que gardava lo-lon-la-larireta
Que gardava sos motons.
Docetament m’aprochi d’ela
Per li parlar d’amor.
Mon bon mossur me disèt ela
Vos ne sètz pas mon bargièr!
Mon bargièr pòrta pas d’espèia,
Ni de chapèu ponchut.
Mon bargièr pòrta una chabreta
Quò es per me far dançar.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Vaqui un tèxte mandat a la Setmana lo 5 d'abrial darrièr en responsa d'una sollicitacion de Lois Rousse a prepaus del tract que foguèt distribuit a la manifestacion de Besièrs : Nous ne revendiquons rien.
foto de la manif de Besièrs panada a Méla
Una lectura del tract : Reivindicam pas res
Ai recebut uèi 4 d'abrial 2007 un mail mandat per Lois Rousse que ditz, exactament (aquò es un copiar-pegar) :
Amics,
Ce serait bien, si, dans les débats occitanistes qui suivent la manif de Béziers, vous faisiez savoir, en quelques lignes, ce que vous avez pensé du tracts (nous ne revendiquons rien) . Pour ouvrir.
Merci.
Claude Sicre
Ci-joint le tract
Courriel de la setmana
vistedit@wanadoo.fr
Es pauc de dire qu’aquel messatge es pron cavalièr, se pòdi dire ! Se vei plan que lo Sicre a pas de temps a perdre : un « amics » generic, una demanda formulada d’un biais estranh (« seriá plan... », mais perque e per qual ?), l’adrèça electronica de la Setmana en PS... donca aquò vòl dire : « seriá plan de mandar a la Setmana vòstre vejaire sul prospèctus Reivindicam pas res... » (tract que traparètz aquí dejós). Es pas une invitacion a discutir (sufís pas de botar un « per dubrir » enigmatic), mas a parlar del prospèctus dins la Setmana. Soi un occitaniste obedient e farai aital.
Ièu n’ai deja parlat un bocin dins mon blòg, per dire qu’aquel eslògan me semblava a l’imatge de la manifestacion : un acte d’autoafirmacion joiós e sobeiran de la lenga e de la cultura occitanas. Diguèri tanben qu’èra « irritant ». Irritant, perque :
1- aquèla auto-afirmacion se pòt pas far (solament) en francés. De mai en mai, l’occitan s’afirma esclusivament, ò quasi, en francés. Es renonciar, de fach, a la lenga per la portar melhor, la far coneisser, etc. Aquò me sembla completament contradictòri. L’occitan, es a dire sa sola evocacion / invocacion ven un mejan per se far una plaça dins l’espaci de la cultura esclusivament francofòna. O disi pas per los Fabulos (lo grop), que cantan e bolegan encara en occitan, mas es una tendéncia, que me sembla plan rapresentada per la Linha Imaginòt (la revista).
2- evidentament, la tòca d’aquela manifestacion era de portar de reivindicacions. La crida se faguèt sus un sòcle de reivindicacions culturalas esplicitas : ensegnament, ajuda a la lenga… e lo monde que faguèron lo trabalh per trobar de sostenhs encontrèron sovent de dificultats importantas, perque las reivindicacions justament semblavan tròp « radicalas » ( !) (subretot per la referéncia al desvolopament de l’usatge public de la lenga). De reivindicacions, n’avèm un fais per pas daissar crebar la lenga completament, e lo monde que participavan, normalament, eran d’accòrdi amb aquèla plata-forma (minimala, per dire la vertat).
3- lo prospectus es contradictòri, que ditz : « nous savons grâce à elle [la lenga/ cultura occitana] que l’approfondissement de la démocratie passe par la décentralisation et la pluralité culturelles ». Aquò es pas una reivindicacion ? Parla tanben de « langues maltraitées », a prepaus de l’occitan e d’autras lengas. I a donca forçadament la reivindicacion de pas mai mal-tractar la lenga (una reivindicacion que, o podèm dire, manja pas de pan).
4- l’atencion esclusiva a las « òbras » es completament irresponsabla (« donner, au peuple qui nous a tant appris, donner, au plus large public, les œuvres qu’ils méritent. Car c’est par nos œuvres, de toutes natures (y compris les manifestations de joie ) que nous convaincrons ces publics de venir partager ce que nous vivons », mas subretot, veire la prefacia de Sicre à La Revue des Deux Rives, Europe/Maghreb, n° 4, tanben dins lo darrièr n. de la Linha Imaginòt). Plan segur, las òbras son essencialas per balhar la desirança de la lenga, e la far viure. Mas demandi pardon de dire una causa tant triviala : per obrar, cal la materia, cal la lenga, e la prioritat de las prioritats es la transmission de la lenga parlada (disi plan parlada e non pas escrita, qu’aquò es totjorn secondari per la vida d’una lenga). Las òbras (musicalas, oralas, escritas, etc.) seguiran totjorn : i a pas de lenga sens òbras, mas sens lenga i a pas mai d’òbras (aquò s’apela una lapaliçada). Mas la quite distinccion entre lenga e òbra me sembla discutibla : perque i a un biais de considerar una lenga coma una òbra collectiva (quand disiaí « materia » per la lenga, de fach, m’enganavi), e un biais de veire las òbras coma de produccions naturalas de tota lenga. Aquela manièra de sanctifiar las òbras al mespres de la lenga pòrta a escanar la pola als uòus d’aur. Enfin, debèm pas doblidar que i a de lengas que se parlan pas mai, ò quasi pas mai, que son solament escritas, e que produsisson d’òbras subrebèlas : foguèt lo cas, longtemps, pel latin. Volèm pas que l’occitan venga un latin dels paures, abans de s’escafar completament. L’urgéncia es de trobar los mejans per la transmission orala de la lenga ; dins aquela transmission las òbras podon jogar un ròtle decisiu, mas sufison pas.
J. P. Cavalièr
Lo tract en question :
NOUS NE REVENDIQUONS RIEN.
Nous sommes là ; à Béziers, ce samedi 17 mars, avec d’autres, pour dire et montrer notre joie : celle de nous être intéressés à la langue et à la culture occitanes. Langue / culture occitane qui ,
- par sa situation et son histoire complexe, nous a obligé à réfléchir à ce qu’est une langue et une culture, nous a obligé à apprendre l’histoire de France telle qu’on ne l’enseigne pas ; ce qui nous a fait réfléchir à l’histoire en général et nous a donné des outils pour mieux comprendre le monde.
- nous a ouvert aux autres langues latines, aux autres langues maltraitées ; ce qui, du coup, nous a fait réfléchir aux langues, aux cultures, et aux peuples du monde entier.
- nous a donné une posture et une stratégie pour repenser et transformer la France : nous savons grâce à elle que l’approfondissement de la démocratie passe par la décentralisation et la pluralité culturelles.
- nous a offert un vaste champ d’expériences (musicales, littéraires, civiques, sociales …)
- a fait de nous, bref, des pionniers des temps modernes, là ou nous vivons.
Nous ne revendiquons rien !
Nous ne revendiquons rien car personne ne pourrait nous « donner » cette joie et cette intelligence que nous nous sommes forgés tous seuls, dans le maquis, contre les idéologies régnantes.
Nous ne revendiquons rien car nous avons, avec la langue et la culture occitanes , et l’expérience du maquis, tout ce qu’il nous faut pour continuer à être ces « pionniers ».
Enfin, nous ne revendiquons rien car c’est à nous de donner : donner , au peuple qui nous a tant appris, donner, au plus large public, les œuvres qu’ils méritent. Car c’est par nos œuvres, de toutes natures (y compris les manifestations de joie ) que nous convaincrons ces publics de venir partager ce que nous vivons : la plus belle et la plus féconde des aventures intellectuelles, artistiques et humaines qui se puisse vivre ici et en ces temps. Et, n’en doutons pas : ces publics sauront bien, en passant, forcer les pouvoirs politiques et culturels à faire ce qu’ils doivent.
Carrefour culturel Arnaud Bernard, Escambiar
carrefourculturel@arnaud-bernard.net escambiar@free.fr
Tolosa


text:
L’esconduda poténcia de Biterra : Sèm fòrça, pèça de Claudi Alranc
Ongan, arribèri a l’Estivada de Rodès, qu’èra la fin, lo dimentge… es a dire que manquèri tot, amai l’artilhariá lorda de Zebda amb ben 40.000 personas, çò disiá lo jornal (aquò rai !!!). Los estanquets èran a se tancar e las tendas a se detendre, d’en pertot lo monde plegavan lors afars e se disián a l’an que ven. Semblavan crebats mas contents.
Pr’aquò arribèri a temps per veire almens l’espectacle de Claudi Alranc (ai parlat aquí, i a qualque temps, de son dòl, qu’es tanben lo nòstre) e del teatre de la Rampa : Sèm Fòrça. Ne soi demorat a l’encòp espantat e encantat.
En efièit, Sèm Fòrça es una pèça formidabla, que mescla la paraula, lo cant e la musica, l’ocitan, lo francés, l’anglés e l’espanhòl, l’istòria mitica besierenca e la realtat politica, culturala e sociala de la vila d’uèi, l’intemporal e l’actualitat, lo crestianisme e lo paganisme, los vius e los mòrts, lo comic, lo realisme e l’allegoria, la trivialitat e lo fantastic, lo burlesc, lo grotesc, lo comic e, de còps que i a, l’exaltacion eroïca.
Sèm Fòrça (escrit generalament Sen Fosso) es la devisa de Besièrs, coma la se trapa sul Camel, es a dire la maquina adobada de l’animal totemic de la vila, que se sortissiá – e que se torna sortir dempuèi qualquas annadas –, per las festas de las Caritats, lo dijòus de l’Assencion. Dempuèi lo segle XVII, se legís tanben sul Camel, en latin, la formula « Ex antiquitatis renascor » : « De l’antiquitat tòrni espelir », qu’Alranc doblida pas de ramentar. Segond la legenda, es Sant Afrodisi, lo patron de la vila, que portèt lo camel d’Egipta e la bestia foguèt piosament tenguda a carga de la comunautat aprèp lo martire del sant evesque (ajèt lo cap trencat, e miraculosament se passejèt amb son cap dins sas mans ; aital es totjorn representat). La maquina del Camel es menada tradicionalament lo jorn de las Caritats per un òme vestit a l’arabesca : se sona Papari. Las Caritats eran una festa ont se recaptava de pan pels paures. Mas se fasiá tanben de passa-carrieras amb lo Camel articulat, que mordissiá lo monde a portada de sas maissas de fèrre, e d’autres festejaments rituals : la deambulacion d’una galèra artificiala amb la simulacion d’un combatiment entre maures e crestians, l’adobament de la statua de Pepesuc a la debuta de la carrièra dita Francesa – aquel Pepesuc, disiá la tradicion, èra un capitani qu’aviá defenduda la vila contra los Angleses –, la dança collectiva de la trelha, etc. Tanben, de carretas circulavan per la vila que fasian d’emponts per de representacions de teatre sus las plaças. Los actors jogavan de farças, de comedias e d’autras causas (un corpus de 25 pèças del segle XVII en occitan, sovent mesclat de frances, es estat publicar : veire Lo Teatre de Besiers sul sit Gallica, que n’es sonque una partida) ; tota la mitologia festiva de la vila i èra plan presenta : Pepesuc, lo Camel, Papari etc., miralh de la festa que se debanava e reactualisacion de tota aquesta istòria mitica de Besièrs ramentada mas subretot mobilisada en relacion amb l’actualitat politica e sociala, sovent de mal comprene pel lector d’uèi.
L’espectacle d’Alranc, que ne traparètz aquí la presentacion en francés, es exactament dins la dralha d’aquel teatre sens mai lo copiar, e totis los noms, totis los elements mitics e istòrics, totis los motius e ingredients de las Caritas son presents dins la pèça, ne son mème la sorga maja d’inspiracion, la sang que l’asaga, associats a d’autras figuras mitica coma las d’Oribus, dieu de l’Òrb e de la natura tota, Biterra, preiressa d’Afrodita, Fortuna, deessa fatala que totis cortesan, Hypnos, dieu del sòm e del pantais, los caps trencats d’Afrodisa e d’autres grands vencuts de la vila (lo duc de Montmorency, lo maire Casimir Peret defuntat a Caïena, etc). Un fum de referéncias, òc ben, mas sens cap de pedantisme e d’erudicion agratis, totas presas que son, dins la dinamica de la gesta « eroïcomica » de Pepesuc.
Mas aqueste Pepesuc, lo de la pèça, es un òme d’uèi, un ric proprietari de vinhas, qu’òm vei sortir completament bandat de la Feria de las Vendemias. Es un òme de la cara dobla : ebriac, es un utopista inspirat, dejun, un patron despietadós. Es menat, dins sa veitura japonesa darrièr crit (« Kagazaki turbò »), per la joventa Paparina, sa serviciala, que mena tanben la maquina de vendemiar. Es la filha de Papari, que condusiá lo Camel per la vila. Mas lo vin d’Erau se vend pas plan, e Pepesuc es tentat per la dessa Fortuna de desvelopar un grand projècte toristic immobilièr sus sas proprietats ont totis lo dieus que fan vendre e ventre – los de l’Olimpe – serian mobilizats ; tot aquò evidentement in anglés : New Olympus, sex, love and money ! Es a tornar lo temps de las « folias besierencas » (aquels castels et castelons del parçan de Besièrs fachs amb l’argent de la vinha al segle XIX) ! Aquí comença una corsa de Pepesuc e Paparina a las vanitats per la vila e las vinhas, entre ASB-rugby, restòs del còr e cabarets de luxe …
Lo filh de Pepesuc se sona Hypnos. Lo jove filh a papà pretend a la creacion musicala e poetica... Sa galanta, occupada a escalprar un cap (trencat), es pas tròp contenta d’el al lèit… Jos sa pel de femna s’escond la preiressa Biterra, que tornam trobar dins una bauma del cimenteri vielh, una catacomba ont se parla una lenga estranha e forabandida – l’occitan – e ont dansan las armas masqueradas jos la proteccion del tòtem del Camel… Oribus appareís, gigant e formidable, menaça e preditz en roncant la catastrofa de l’aigat millenari per tota la region…
Zo reconeissi : aquel compte rendut es pas tròp clar, que foguèri un pauc pres, ièu tanben, per lo tornis, amai aviái pas begut ! Non pas que l’espectacle siague confus, amb sa succession plan articulada de uèit tablèus en diferents luòcs. Mas es tant ric, tant clafit de bonas causas que caldriá lo veser – almens – dos còps per destriar tot coma cal e aprigondir la vision d’ensemble. Tra los moments de granda intensitat, vòli pas pr’aquò doblidar de senhalar lo haka occitan d’una ASB renovelada e una interpretacion de la Dança dels Bufets, presa dins sa significacion simbolica de dança de las armas, dança dels (e amb los) mòrts (coma se sap l’arma se’n va per cuòl en moriguent e se tòrna enbufar per lo mème trauc…).
L’ensemble es una recerca fòrça aprigondida sus l’identitat complexa, contrariada, contradictòri de la vila de Besièrs : vila vencuda, endormida, aflaquida, amnesiaca, mas segretament rebela, que podriá, ne trapasse la memòri e lo vam, tornar espelir (ex antiquitate renascor) en se brembant de çò que Sèm fòrça vòl dire. Mas es, mai encara, una metonimia de l’Occitania, si que non de la Mediterranèa tota… Sèm fòrça, ara me’n rapèli, l’ai justadament vist escrit sus una bandairòla a la manifestacion de Tolosa, al mes de mars darrièr. Alranc i èra benlèu per quicòm.
Una darrièra reflexion : lo tractament qu’Alranc fa del mite es completament a l’opausat de sa reduccion ideologica : aquí, çò qu’es trabalhat, es l’ambiguitat, la duplicitat, la contrarietat del mite e es aquel trabalh que balha de sens e dubrís los possibles ; a pas res a veire amb la reconstitucion de l’istòria univoca d’Occitania que nos dona de prigonds badalhs, la sempiternala cançon de la tèrra benesida de convivéncia e paratge maltrada per la missanta França.
Joan Peire Cavalièr
PS) De legir tanben, l’excellenta critica de la pèça de Joan-Guihem Roqueta, « La Nhaca dau Camèl », dins la Setmana n. 867, de 11/05 al 15/05 de 2012.
Se trapa tanben sus Occitanica una video sus la preparacion de l’espectacle, de còps que i a interessanta, mas un pauc bradassada.
Lo haka occitan : Sèm Fòrça !


text:
02/02/2016
Paraulas de Novelum fête son 150ème numéro
Fondée en 1969, l'association Novelum, section périgorde de L'IEO ( Institut d'Estudis Occitan) lança en même temps la revue 100 % en occitan « Paraulas de Novelum ». Le responsable éditorial actuel de la revue, Jean-Claude Dugros nous en parle.
«Dempuei la debuta, trobam dins quela revista los temas fondators de l'IEO : l'ensanhament de la lenga, la grafia normalisada, l'estudis de textes ancians, la creacion culturala e literaria e la politica per far avançar la causa occitana. L'idèia es de perpausar de textes en occitan de qualitat per participar a la « defensa e illustracion » de la lenga occitana en Perigòrd. Los estudis de toponimia par Joan Ros e Joan Rigosta, las criticas de libres e los textes de Micheu Chapduelh son de rendetz-vos reguliers plan legits. En mai de quò , tot un fum de textes actuals, poesias, contes, estudis venen completar lo contengut de 24 paginas en general. De temps en temps suertem un numerò especial tematic sur la toponimia per Joan Ros o los juecs ancians per Micheu Chapduelh, lo numerò d'Ezra Pound sur los trobadors, sur la poesia ... Una bona partida daus autors perigòrds coneguts an començat en far pareisser de las creacions originalas dins Paraulas e continuan de zo far : Jaumeta Beauzetie, Benedicta Bonet, Jacme e Frederic Fijac, Joan Ganhaire, Brigita Miramont, Jan Peire Reidi, Esteve Ros, mas tanben Joan-Claudi Puegraveu, Gilbert Borgés...Lo contengut es pas folcloric, passadiste. Virada vers l'avenir, d'aisar legir e de qualitat, la revista se vòl tanben botar a la portada de la gent en perpausar dels textes que se pòden utilizar dins los talhiers de lenga coma « Las cronicas de Vent l'i bufa » de Joan Ganhaire que son dels còps editats en libre. Lo n° especial 150 qu' es per surtir en feurier es un mescladitz de textes ancians qu'avem causit mai de la creacion novela. Las darrièras annadas son tan ricas coma las primièras. La carcassa es solida e avem confiança en l'avenir».
Revue par abonnement : 15€ les 4 numéros ou 25€ les 8 numéros, chèque à l'attention de Novelum, 95 route de Bordeaux 24430 Marsac sur l'Isle.
Denis Gilabert
21:32 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Literatura en òc | Lien permanent | Commentaires (0)
Le film de la Félibrée à Piégut-Pluviers
Dimanche 7 février à partir de 15 h à la salle du Minage de Piégut-Pluviers sera présenté le film de Jean-Claude Laforge sur la Félibrée de 2012.
Le public est invité à apporter ses photos. La projection sera suivi à 17 h d'un bal traditionnel avec le trio « Peuch Deltheil's »
Le TCO invite le directeur de la Calandreta Pergosina
A l'enchaison de l'amassada generala dau TCO (Talhier Culturau Occitan), lo convidat sera Matèu Pragout, director de la Calandreta Pergosina, per parlar de son escòla e de carnaval que los goiassons de la calandreta son a preparar.
Queste dijuòus 4 de feurier a partir de 20 oras 30 au Café òc Les Thétards, 7 rua de la Brida rasis la tor Mataguerra a Perigüers.
05/01/2016
La revue Lo Bornat sort un n° spécial sur le chant en langue d'òc
Le numéro spécial n° 4 2015 de la revue trimestrielle Lo Bornat éditée par Lo Bornat dau Perigòrd et dédiée au chant en langue d'oc vient de paraître.
Cette revue est en vente par abonnement annuel.
Tarifs : abonnement seul à la revue Lo Bornat : 15 € ; adhésion au Bornat dau Perigòrd + abonnement : 20€ ; règlement à l’ordre du Bornat dau Perigòrd à envoyer 13, rue Kléber, 24000 Périgueux, contact au : revue.lobornat@laposte.net. L’abonnement à la revue, qui est renouvelable par tacite reconduction, part obligatoirement du premier janvier de chaque année et doit être payé avant fin février.
Voir le site du Bornat dau Perigòrd ci-dessous.
19:02 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Musica, chants e dança | Lien permanent | Commentaires (0)
Daniel Chavaròcha au café òc dau TCO de Perigüers
A l'occasion de la « galeta daus reis », la TCO (Talhier de Cultura Occitana) convida lo contaire Daniel Chavaròcha a sa serenada mensuala dimecres 6 de genier a 20 oras 30 au café associatiu « Les Thétards », 7 rua de la Brida a Perigüers ( rasis la tor Mataguerra).
19:01 Publié dans Actualitats, actualité, Associacions, Onte aprener e parlar la lenga -les cours | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Separacion dels poders
La separacion dels poders (en latin trias politica) es l'atribucion distributiva de las foncions de l'Estat, ont caduna d'aquelas es fisada a un organ o organisme public distint. Amb l'adopcion d'una constitucion dels dreches fondamentals, es un dels principis que caracterizan l'Estat de Drech modèrne.
Actualament la doctrina juridica interprèta aquela teoria, dins un sens estricte, de la separacion de las foncions o separacion de las facultats, fins a considerar lo poder coma unic e indivisible que l'apertenéncia a l'origina e per esséncia es aquela de la sobeiranetat (nacion o pòble), aquò redent impossible de concebre que l'exercici d'aquela pòsca èsser divisada.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
La teoria de la separacion dels poders foguèt comuna a fòrça pensadors del sègle XVIII que la descriguèron pendent lo Sègle de las Luses, coma Alexander Hamilton, John Locke, Jean-Jacques Rousseau e Montesquieu.
Segon la vision de las Luses, l'Estat existís amb la finalitat d'aparar l'òme contra los autres òmes. L'òme, alara, sacrifica una plena libertat per sa securitat d'èsser pas dometjat dins lo drech a la vida, la integritat, la libertat e la proprietat. Pasmens, l'existéncia d'un tal Estat es pas una garantida per aparar de los drechas de la persona. En efècte, sovent l'òme se vei aparat contra los autre òmes, mas pas contra l'Estat el meteis, aquel podiá l'oprimir impunidament per mejan de las foncions coercitivas que d'esperela la collectivitat li balhèt.
Dins la formulacion classica, las foncions de l'Estat consideradas coma necessàrias per la proteccion del ciutadan foguèron fondamentalament aquela de donar las Leis, de metre aquelas leis en practica en forma generala e pus particularament, amb la finalitat de resòlver los conflictes e l'administracion de l'aparelh del govèrn, foncions que pendent el Regim Ancian èran lo monopòli d'una sola entitat: monarquia absoluda que lo practiquèt amb despotisme.
Checks and balances (Contraròtles e Equilibres)[modificar | modificar la font]
Per empachar qu'una branca del poder suplante una autra, e per las incitar a cooperar, los sistèmas de govèrn que practican la separacion dels poders crèan sovent un sistèma de "checks and balances" (Contraròtles e Equilibris). Alara que lo concèpte de separacion dels poders es atribuit Montesquieu, lo tèrme Checks and balances se referís a las règlas de foncionament constitucional anglosaxon que permeton qu'una de las brancas limitar l'autra, per exemple, per mejan del vèto que lo president dels Estats Units d'America a sus la legislacion aprovada pel Congrès, o lo poder del Congrès d'intervenir sus la composicion e lo poder jurisdiccional dels tribunals federals. Cada país que practica la separacion dels poders deu trobar son pròpri mecanisme de checks and balances; d'ont mai un país s'apròcha d'un sistèma presidencial, d'ont mai contraròtles deurián existir entre los distintas brancas del poder, e mai egals deurián èsser dins sos poders relatius.
Los constitucionalistas anglosaxons ne tròban l'origina dins la Magna Carta, l'utilizant en practica dins las luchas entre la monarquia e lo parlament pendent las guèrras civilas anglesas del sègle XVII. Montesquieu, al sègle XVIII, melhorèt la formulacion teorica d'aquò que los angleses practicavan lo sègle precedent.
De l'Esperit de las Leis[modificar | modificar la font]
La formulacion definitiva es deguda al baron Carles Loís de Secondat, baron de La Breda e de Montesquieu dins son òbra "De l'Esperit de las Leis" ont definís lo poder al meteis temps coma foncion e coma organ. Dins son òbra se descriu la division de los Poders de l'Estat en poder legislatiu, executiu e judiciari e prepausa d'atribuir las cargas respectivament al Parlament o Congrès, al Govèrn e los Tribunals de Justicia.
Adopcion[modificar | modificar la font]
Los principis meses en evidéncia foguèron adoptats pels corrents del liberalisme politic. Lo respècte dels dreches fondamentals de las personas, la division o separacion de poders venon ambedós l'element fondamental de çò se que nomena l'Estat Liberal e que, encara, es l'element de basa del Constitucionalisme Modèrne.
Pasmens, lo principi de separacion de poders foguèt aplicat de forma diferenta dins los divèrses sistèmas de Govèrn, aquel principi doctrinal que de facto faguèt del parlament lo poder central se modifiquèt segon la doctrina de la separacion en poder constituissent e los poders constituits d'Emmanuel Joseph Sieyès faguèron de la separacion de poders una interrelacion (la separacion de poders desapareis pas per evitar atal lo contraròtle per un sol grope o òme, mas l'interrelacion entre los depositaris dels deferents poders ven mai entravacós), l'Estat arrèsta d'èsser abstencionista e daissa intervenir la societat, autreja lo sufragi universal (no solament pe la borgesiá) e fa emergir los partits politics de massas, davancièr de l'estat actual, l'Estat Social, ont s'acaba l'idèa de confusion entre parlament e nacion, alara la lei es l'expression de la volontat de la majoritat, e quand càmbia la formacion del parlament, càmbian las leis, atal la lei es pas mai l'expression de la rason, de la sobeiranetat, per venir aquela de la majoritat.
Desapareis la legitimacion del sistèma juridic coma consequéncia d'aqueles cambis e par aquò s'adòpta la distincion de Sieyès entre "poder constituent" e "poder constituit", dins lo primièr es el pòble qu'exercís lo seu poder sobeiran, mejans aquel apròva la constitucion e crèa los poders constituits: l'executiu, lo legislatiu i lo judiciari; e ont lo legislatiu apròva las leis, leis dempuèi alara demòran subjèctes de la Constitucion aquela exprimís las valors patejadas per totes e se crèa un tribunal [1] per garantir aquelas valors.
Nòtas[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (es) Vázquez, E., Aguilera, C., y Olmeda, C., «Checks and balances» en el “Diccionario Histórico y Artístico” en La expansión de Gran Bretaña, Sarpe, 1985. ISBN 84-7291-890-4


text:
Esiòde
Esiòde (en grèc ancian Ἡσίoδoς /Hêsíodos, en latin Hesiodus) es un poèta grèc del sègle VIII AbC
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Donadas conegudas[modificar | modificar la font]
Los sols faches autentics coneguts sus Esiòde son los eveniments contats dins los seus poèmas. Per tres còps Los Trabalhs e los Jorns, dona qualques elements biografics. I cal apondre qualques verses de la Teogonia.
Esiòde seriá nascut a Ascra, un vilatjòt de Beocia. Son paire veniá de Cumes en Eolida, region d’Anatolia. Se sap pas lo seu nom. La tradicion li dona aquel de Dios, mas aquò s’explica per una deca d'interpretacion del passatge « Πέpσn, δῖoς Yέvoς / Pérsê, dĩos génos » (Trabalhs, v. 299), comprés coma « Persès, fils de Dios » al luòc de « Persès, nòble filh ». Aviá una pichona fabrica de cabotatge, que faguèt quicanèla. Traversèt alara la mar e se fixèt a Ascra que comprèt un pichon terren, al pè del mont Elicon. Se maridèt amb Picimèd, qu'aguèron dos filhs: Esiòd e Persès.
Ascra èra un luòc paure. Esiòde lo descriu coma un « vilatjòt maldich, marrit l’ivèrn, dur l’estiu, jamai agradiu » (Trabalhs, v. 640). Al moment del partatge de l’eritatge del paire, se metèt en procès amb son fraire Persès. Los « reis » d’Ascra donèron rason a Persès. Aquel faguèt pas prosperar lo ben fins perilhar, e foguèt obligat a quistar son fraire, que le rebutèt. Furiós, Persès menacèt Esiòde d’un autre procès, que l’objècte es desconegut.
Per far venir son fraire savi, e lo portar cap a una vida bona e a une bona gestion dels bens, Esiòde compausèt lo poèma Los Trabalhs e los jorns, òbra que la partida didactica es axada a l'entorn de doas vertats moralas: lo trabalh es la granda lei de l’umanitat; los que trabalhan pòdon viure decentament. Aquel obratge foguèt escrich dins un contèxte de crisi agrària e d'èrsas de colonizacion dels grècs que cercavan de tèrres nòvas. Esiòde esperava resòlvre lo conflicte frairal a la bona; se sap pas se capitèt.
Al meteis temps de sas activitats agràrias, Esiòde èra aeda, es a dire un barde que compausa de poèmas per un auditori. A Chalcis en Eubèa, participèt al concors de poesia organizat pels filhs del rei Amfidamas per celebrar de funeralhas del paire. Emportèt la victòria amb un poema celebrant l’agriculture e la patz, e recebèt un tripòd en prèmi. Lo dedièt alara a las Musas de l'Elicon.
Moriguèt a Ascra. Quand lo vilatge foguèt destruit pelss Tespians, los abitants se refugièron a Orcomèn. Aristòtel testinonièt dins sa Constitucion d'Orcomèn que, seguent un oracle, los abitants de la ciutat reculhèron las cendras del poèta e las placèron al centre de l'agora, als costats del tombèl de Minias, eròi eponim de la ciutat. Atal, los abitants faguèron d’Esiòde lo fondator (oἰkισtής / oikistês).
Esiòde se descriu d'esperel dins las seunas òbras coma partesan d’una existéncia sedentària, observator de la temperança e de la justiça, religiós fins a la supersticion, cercant pas la favor dels reis e fasent pas que de se rendre util als ciutadens, que lors presicava la morala amb de bèls verses. Es lo creator de la poesia didactica. Aprèp sa mòrt, d'estatuas foguèron enartada a Tespias, a Olimpia o encara sus l’Elicon. Los ses poèmas, cantats pels rapsòdes, venguèron fòrça populars e venguèron fòrça famoses.
Esiòde inspirèt fòrça poètas, d'entre que Virgili (dins las Georgicas), Caton lo vielh (dins De agri cultura) e Lucrèci.
Las legendas[modificar | modificar la font]
D'autres escriches ancians nos liuron tanben d'unormacions susr Esiòde. S’agís de:
- lo tractar titoliat Tençon (ἈYώv / Agốn) d'Omèr e d'Esiòde;
- la Vida d’Esiòde del gramatican bizantin Jean Tzetzès ;
- l’article Esiòde de la Soda ;
- dos passatges de Pausanias (IX, 31, 3-6 e 38, 3-4) e mai tròces ;
- un passatge de Plutarco (Moralia, 162b).
L'ensems es reünit dins les Vitæ Homeri et Hesiodi d'Ulrich von Wilamowitz (Bonn, 1916).
L’Agốn o "Tençon d'Omèr e d'Esiòde" es coma un libre escolar de sègle II ApC, mas que lo contengut es fòrça mai ancian (Aristofanes ne cita de verses dins la Pate, en 421 AbC). Conta un debat opausant Omèr a Esiòde, e a per tòca de respondre a la question: que cal preferir, la poesia didactica o la poesia epica? Al tèrme de la tençon, Esiòde emportèt l’avís del rei, perque celèbra la patz e non la guèrra. Esiòde emportèt un tripòd que consacrèt a las Musas.
Plutarco, la Soda e Tzetzès contan eles la mòrt d’esiòde, dins de termes concordants. Voulent dedicar a las Musas lo tripòd ganhat a Calcis, s'anèt prèp de l’oracle de Dèlfes, que la Pitia li faguèt una prediccion terrible:
- « Astruc aquel mortal que visita ma demorança, aquel Esiòde que carisiá las Musas imortalas! Sa glòria s'espandirá tan luènh que los rais de l’alba. Mas crenh lo bòsc famós de Jupitèr Nemean (Nemeion). Es aquí que lo destin marcará lo tèrme de ta vida. »
Esiòde, pensant que la prediccion designava le temple de Jupitèr Nemean sul site d’Olimpia, s’alunhèt del Peloponès e s’establiguèt a Oinoe, vila de la Locrida ozoliana. I visquèt longtemps, se mariguèt e aguèron un filh. Pasmens, Plutarco contèt qu’un jorn, alara que demorava a çò d'un òste amb un tal Milesius, aquel violèt la filha del seu òste pendent la nuèch. Esiòde foguèt accusat del crime e tuat pels fraires de la victima. Çò qu’Esiòde ignorava, es que lo luòc d'aqueles eveniments, una region boscosa prèp del mar, èra dedicat a Jupiter Nemean. Lo seu còs foguèt jetat al mar — la profecia se realizèt.
Cal notar qu'a çò de Tzetzès, Esiòde d'esperel èra lo seductor. Pasmens, lo cadavre foguèt salvat de l'enfonsament per una tropa de daufins que lo menèron fins al golf de Corint, que los Locrians celebravan la fèsta d’Ariana. Reculhèron lo còs e percassèron los murtrièrs. Esiòde foguèt enterrat sul Nemeion, dins un luòc gardat secret pels abitants de Naupacta, de paur qu'aqueles d’Orcomèn prengan pas las cendras.
Auquela istòria pòrta plan las marcas de la legenda: l’oracle mal compres qui se realiza, l’intervencion dels daufins, lo tombèl amagat. Es segur que foguèt elaborada dins l'encastre d’una rivalitat entre Naupacta e Orcomèn. De mai, la quita legenda nomena lo filh d’Esiòde e de la Locriana sedusida: seriá l'Estesicòr, grand poèta liric…
Òbra[modificar | modificar la font]
Esiòde es subretot conegut per sa novèla escriture dels mites dins sas òbras, la Teogonia e los Trabalhs e los Jorns, qu'i sosquèt longuement. Presenta las tres poténcias principala: Gaïa, Nix e Eròs, al començament del recit. Abans, existissiá una version d'aqueles mites per cada ciutat en Grècia; la reescritura d'Esiòde, se rebutèt pas los tèxtes contradictòris (l’Odissèa), s’imposausèt coma lo melhor recit de las originas pels Grècs ancians. Fins a èsser considerat coma lo melhor poèta fàcia a Omèr dins le Certamen (sègle IV, per Alcidamas, amassat al sègle II), una òbra que lo presenta en situacion de rivalitat poetica amb Omèr; Omèr emportèt los vòtes del public per sa virtuositat, mas lo prètz foguèt fin finala accordat a Esiòde, que causissèt de cantar l'armonia dels òmes et de las sasons, alara Omèr aviá causit un subjècte guerrièr.
Esiòde trobèt son inspiracion dins de multiplas fonts: son paire cabotava en Asia, e aviá ausitil a los mites babilonians. Se torna escriure lo mite, pasmens lo fa dins la logica del mite.
Atribucions classicas[modificar | modificar la font]
La primièra edicion anciana conservada pels papirs atribuís a Esiòde que tres òbras.
- La Teogonia (ΘeoYovίa / Theogonía): genealogia dels dieus, que presenta la multitud dels dieus celebrats pels mites grècs que tres generacions divinas se succedisson: aquela d’Oranos, aquela de Cronos, aquela de Zèus que sortit trionfant. A aquela genealogia divina s’apond una cosmogonia que conta la creacion del monde dempuèi lo Caòs. Aquel obratge constituís lo mai ancian poèma religiós grèc.
- Los Trabalhs e los Jorns (ἜpYa kaὶ Ἡuέpaι / Erga kaì Hêmérai): Esiòde conta l’istòria de Prometèu e de Pandora, las cinq raças successivas de l’umanitat (aur, argent, bronze, raça dels eròis puèi fèrre), la fabla del falcon e del Rossinhòl (lo falcon representant lo rei, e lo rossinhòl lo poèta) e la vision de doas ciutats, aquela del drech, du respècte, Aίkn / Díkê, e la ciutat opausada, Ὕϐpις / Hýbris, la marrida, lo crime, identificat coma "la desmesura" (l'òrdre cosmic essent par esséncia la mesura). Dona una descripcion dels trabalhs agricòls sus las tèrras aridas del seu país natal e se presenta coma un calendrièr precís de l’an d’un agricultor en inclusent de conselhs sur l’agricultura: aisinas, sonhs dels animal, culturas, eca. Une seccion descrivant la rigor de l’ivèrn dins las montanhas de Grècia. S'acaba pel recit en predisant qu’a la fin, l'òme de drech ven ric, alara qu'aquel d'aulesa perd tot. Esiòde es lo profèta de la raça de fèrre, que fa succedar a la raça del Eròis.
- Lo Boclièr d'Eraclès (Ἀσπὶς Ἡpakλέouς / Aspìs Hêrakléous), inspirada de la descripcion del boclièr d’Aquiles dins l'Iliada. Son atribucion a Esiòde es contestada, o parcialament[1].
Autres atribucions[modificar | modificar la font]
Los Ancians encara li atribuiguèron una multitud d’autras òbras de biais mai o mens fantasiós. Aquelas òbras son ara editadas jol nom de « Pseudoesiòde » o de « Corpus esiodic ». Que :
- Lo Catalòg de las femnas o las Eeàs (|Ἢ oἷaι / Ê hoiai, « o tala femna... », que son eissits los 54 primièrs verses del Boclièr ;
- Los Grands Trabalhs e las Grandas Eeas, que lo rapòrt amb los Trabalhs e las Eeas demòra pas segur;
- L'Ornitomancia, la Melampodia (suls devinaires Melampos, Calchas e Tiresias), Explicacions de prodigis, Astronomia, dels poèmas sus l'art de la divinacion;
- Las Leissons de Quiron, un poèma didactid;
- Los Dactíls de l’Ida, suls primièrs metallurgistas ;
- Las Nòças de Ceíx ;
- La Devalada als Infèrns de Piritoòs ;
- Aigimios, epopèia sul un rei dorian.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Vejatz Lo boclièr d'Ercules. Pseudoesiòde (fr) traduccion de l'abat Bignan, 1841, sul site de la BnF].
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Marcel Detienne, « Crise agraire et attitude religieuse chez Hésiode », Revue d'études latines, coll. « Latomus 68 » Bruxelles, 1963 ;
- (fr)Patrick Kaplanian, Mythes grecs d'origine, vol.I : Prométhée et Pandore, ed. L'entreligne, París, 2011 ISBN 978-2-909623-06-1, distribucion Daudin.
- (en) Richard Janko, Homer, Hesiod and the Hymns. Diachronic Development in Epic Diction, Cambridge University Press, 1982 (ISBN 0521238692) ;
- (fr)Marie-Christine Leclerc, La Parole chez Hésiode, Les Belles Lettres, París, 1993 ;
- (fr)Jean-Pierre Vernant :
- Mythe et pensée chez les Grecs, La Découverte, París, 1996,
- Mythe et société en Grèce antique, París, 1974 (1a ed.), subretot : « Le Mythe prométhéen chez Hésiode », p. 177-194.


text:
Balaguièr de Rance
Balaguièr de Rance[1][2],[3],[4] (Balaguier-sur-Rance en francés) es una comuna roergata de Guiana situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Balaguier Sus Rance, pichon vilatge del sud Aveyron,en doas parts situadas de part e d'autra del riu, Lo Rance. Balaguier Lo Prim (o lo Vièlh), dessús o marge drech, amb los sieus ostals enganchats jos un esperó rocós #qu'a portat una labor fortificada #que ne demòra pas cap de traça. Sul marge esquèrre, Balaguier lo Gras, amb la glèisa, la comuna e un castèl (tipe donjon) de la Modèl:S mini- o Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Los dos marges an connectat per un pont en pèira de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Per l'Istòria,pòt èsser interessanta d'explicar las rasons d'aqueles dos qualificatius pro surprenants, "lo Gras" e "lo Prim". Fòrça près de la siá tèrra (nourricière)los abitants diferenciavan las doas parts del vilatge seguent la natura del sòl. A Balaguier lo Gras,la rusca de humus es mai importanta, la tèrra a dich, grassa. Balaguier Lo Prim,mai àrid, la ròca i aflora lo sòl. Balaguier "Lo Vièlh" (aficha de circulacion viària) es una appellation mai recenta del començament dels ans 1950 #que l'origina ne lèva del anecdote. Balaguier "Lo Jove",(veire fòto mai elevada) pendenta de Balaguier lo Vièlh, a pas jamai existit. Aquel tèrme qualificatiu a a causa d'una interpretacion errònia de lo sieu autor. I li cal en un autre luòc mai de bastiments recents a Balaguier lo Prim (faussement trucat, lo Vièlh) #qu'a Balaguier lo Gras.
Balaguier sur Rance, petit village du sud Aveyron,en deux parties situées de part et d'autre de la rivière, Le Rance. Balaguier le Maigre (ou le Vieux), sur le rive droite, avec ses maisons accrochées sous un éperon rocheux qui a porté un ouvrage fortifié dont il ne reste aucune trace. Sur la rive gauche, Balaguier le Gras, avec l'église, la mairie et un château (type donjon) du Modèl:S mini- ou Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Les deux rives sont reliées par un pont en pierre du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle. Pour l'Histoire,il peut être intéressant d'expliquer les raisons de ces deux qualificatifs assez surprenants, "le Gras" et "le Maigre". Très près de leur terre (nourricière)les habitants différenciaient les deux parties du village suivant la nature du sol. A Balaguier le Gras,la couche d'humus est plus importante, la terre est dite, grasse. Balaguier le Maigre,plus aride, la roche y affleure le sol. Balaguier "le Vieux" (panneau de circulation routière) est une appellation plus récente du début des années 1950 dont l'origine relève de l'anecdote. Balaguier "le Jeune",(voir photo plus haut) pendant de Balaguier le Vieux, n'a jamais existé. Ce terme qualificatif est dû à une interprétation erronée de son auteur. Il y a d'ailleurs davantage de constructions récentes à Balaguier le Maigre (faussement appelé, le Vieux) qu'à Balaguier le Gras.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Saint-Sernin, Christian-Pierre Bedel, al canton, 1992
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.