text:
Dinastia Tang
La dinastia Tang (唐朝, pinyin: tángcháo) (618-907) succediguèt a la dinastia Sui e precediguèt lo periòde de las Cinc dinastias e los Dètz reialmes en China. La decadéncia dels darrièrs ans de la dinastia portèt a un fraccionament del poder politic. Aviá la siá capitala a Chang'an (actuala Xi'an), alavetz la vila mai poblada del mond. Los istorians considèran la Dinastia Tang coma una pontannada d'esplendor de la civilizacion chinesa. Lo sieu territòri, aquerit mejançant las conquistas militaras dels sieus primièrs governants, foguèt pus espandit que lo de la dinastia An. Estimulat pel contacte amb Índia e l'Orient Mejan a travèrs la Rota de la Seda, l'empèri visquèt un apogèu de la creativitat dins de domenis nombroses. Lo bodisme, qu'aviá sorgit en Índia a l'epòca de Confuci, s'anèt desvolopant pendent lo periòde Tang e foguèt adoptat per la familha imperiala, en venent una part essenciala de la cultura tradicionala chinesa. Lo desvolopament de l'imprimeriá de blòcs estendèt la difusion de las òbras escrichas a de publics pus amples.
Lo periòde Tang foguèt l'edat d'aur de l'art e la literatura chinés. Lo sistèma de govèrn per de foncionaris s'anèt perfeccionant; èra format d'una granda classa de letrats confucians seleccionats a travèrs dels examens de l'administracion. Aquel procediment competitiu foguèt inicialament concebut per captar los melhors talents pel govèrn, mas servissiá a l'encòp a crear un còs d'oficièrs (civils) professionals sens basas de poder autonòmas territorialas ni foncionalas. Aiçò servissiá a la familha imperiala per se desliurar de la dependéncia de familhas aristocraticas poderosas e de caps militars. E foguèt aital, aqueles oficièrs erudits ganhèron un cèrt estatut dins las siás comunitats localas, aital coma de ligams familials e de valors partejadas que los religavan a la cort imperiala. Dempuèi los tempses de la dinastia Tang fins als darrièrs jorns de l'empèri Qing en 1911, los oficièrs erudits foncionèron sovent coma intermediaris entre la populacion rurala e lo govèrn. Cap al mitan del sègle VIII, lo poder Tang aviá decaigut. La derròta militar en 751 devant los arabis a la batalha del Tales marquèt la fin de l'autoritat Tang en Asia Centrala. L'inestabilitat economica intèrna e la rebellion d'AnLushan consecutiva soslinhèron lo començament del declin militar per l'empèri Tang. Lo malgovèrn, las intrigas de la cort, l'esplecha economica e las rebellions popularas afebliguèron l'empèri, en permetent al cap militar Zhu Wen d'arrancar lo tròn per fondar la siá pròpria dinastia. D'aquela manièra, comencèt un nòu periòde de fragmentacion dins l'istòria de China: lo periòde de las Cinc dinastias e los Dètz reialmes.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Formacion de la dinastia
- 1.2 Administracion e afaires religiós
- 1.3 Afaires militars e estrangiers
- 1.4 Comèrci
- 1.5 Lo periòde d'usurpacion de Wu
- 1.6 L'apogèu de la dinastia
- 1.7 Declin e fin de la dinastia
- 2 Societat e cultura
- 3 Sciéncias e tecnologias
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Formacion de la dinastia[modificar | modificar la font]
La dinastia Tang es originària d'una familha de l'aristocràcia militara installada dins lo nòrd-oèst dau país pendent lo començament dau periòde de la dinastia Sui (589-618). Dos sobeirans, Li Yuan (618-626) e Li Shimin (626-649), reüssiguèron a conquistar totei lei principats eissits de la desintegracion dau poder centrau e d'unificar tornarmai China.
Li Yuan èra un governador ancian de la dinastia Sui que se revoutèt amb l'ajuda de membres de sa familha. En 617, capitèt d'ocupar Chang'an e se proclamèt regent d'un enfant emperaire nominalament cap dau país. L'annada seguenta, aprofichèt l'execucion de l'emperaire Yang per se proclamar dirèctament emperaire e fondar sa dinastia pròpria. Reinèt fins a un còp d'estat dirigit per son fiu Li Shimin en 626. Conegut sota lo nom de Taizong, aqueu darrier assassinèt rapidàment sei fraires e capitèt de renfòrçar son poder per de demostracion de sa pietat entre 628-629[1] e unei succès militars còntra leis estats vesins, especialament lo Khanat turc de Tujue.
Administracion e afaires religiós[modificar | modificar la font]
Premierei reformas[modificar | modificar la font]
Per consolidar son poder, l'emperaire Taizong realizèt unei reformas per resòuvre una partida dei problemas regulars pendent lei periòdes precedents coma la justiciá e l'organizacion dau govèrn centrau. Installèt tanben una capitala novèla a Chang'an. Per aquò, poguèt aprofichar lo còde establit per la dinastia Sui e inspirat parcialament per lei reiaumes vesins (Vietnam, Japon...). L'exemplar pus vièlh d'aquelei reglas data de 653 e tèn 500 articles definissent divèrsei crimes e delictes e lei penas previstas per aqueleis infraccions. Evolucionèron de punicions corporalas mai o mens leugieras a la pena de mòrt. Lei penas èra diferentas segon la classa de l'autor. Per exemple, lo murtre d'un domètge per son mèstre aviá pas una gravitat similara au murtre dau fiu dau mèstre per un domestic. Aquel ensems de lèi va venir una basa de la legislacion tradicionala de l'Empèri chinés e foguèt utilizat coma basa per lei dinastias Song (960-1279) e Ming (1368-1644).
Au nivèu governamentau, la dinastia adoptèt lo sistèma de govèrn iniciat per lei Han Occidentaus e lei Sui. I aviá tres departaments e sièis ministèris principaus en carga de la gestion de l'adminstracion, dei finanças, dei rites, dei fòrças armadas, de la justiciá e dei trabalhs publics. Coma per lo còde penau de Taizong, aquela forma de govèrn va venir la nòrma dei dinastias seguentas. De mai, se lo govèrn utilizava ja de documents escrichs per enregistrar leis actes oficiaus sota lei dinastias precedentas, aquela practica venguèt frequenta per lei personas sabent legir e escriure.
Sistèma d'examen imperiau[modificar | modificar la font]
En fòra de sei premierei reformas, lei Tang desvolopèron tanben un sistèma d'examens inventat per lei Sui per lo recrutament dei foncionaris ai nivèus locaus, regionaus e nacionaus. Remplacèt lo sistèma dei nòu rengs qu'èra tròp favorables ai classas pus ricas. Leis examens èran compausats d'uneis espròvas totjorn a l'avantatge dei candidats pus aisats coma la calligrafia o l'aparéncia. Ansin, meme se l'inscripcion èra permesa ai subjèctes mascles de l'aristocràcia o non, levat dei fius de marchands e d'artesans, lo nombre de foncionaris eissits de la premiera categoria èra fòrtament subrerepresentada. Pasmens, la creacion d'aqueu sistèma permetiá de demenir la dependéncia dau govèrn ais ierarquias feodalas dirigidas per la noblesa en encoratjant la formacion d'una elèit novèla basada sus lo servici civiu.
Afaires religiós[modificar | modificar la font]
Tre lo començament de la dinastia, la religion aguèt un ròtle major dins la politica dei Tang. Fins au sègle IX, doas religions principalas, daoisme e bodisme, foguèron presentas a la Cor imperiala e de figuras de la vida religiosa i foguèron invitada coma lo monge indian Vajrabodhi. Lo govèrn encoratjèt la bastida de monastèris e lo clergat obtenguèt de drechs financiers importants. Per exemple, l'emperaire Xuanzong defendiguèt lei marchands de la capitala de vendre certaneis objèctes religiós per donar aqueu drech ai monastèris de la ciutat. Dins aquò, dins certanei cas, la poissança deis institucions religiosas venguèt una gèina per lo poder centrau e certanei temples foguèron sarrats.
Finanças, impòsts e recensament de la populacion[modificar | modificar la font]
Coma per leis autrei dinastias imperialas chinesas, lo problema principau de l'administracion financiera foguèt d'establir lo recensament de la populacion per obtenir lo pagament de l'impòst. Per aquò, l'Empèri fixèt inicialament de taus d'impòst fòrça febles. L'objectiu èra de favorizar lo recensament volontari. Pasmens, de dificultats importantas demorèron e la populacion generala de l'Empèri deguèt èstre estimada a partida de donadas parcialas. Ansin, lo nombre oficiau d'abitants foguèt identics en 609 (recensament Sui) e en 742 amb una populacion estimada a 50 milions de personas. Una partida importanta de la populacion capitèt donc d'evitar lo pagament de l'impòst.
Afaires militars e estrangiers[modificar | modificar la font]
Organizacion dei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de la dinastia Tang èran principalament compausadas d'infantariá pesuca sostenguda per d'unitats de cavalariá[2]. Lo recrutament èra assegurat per un sistèma de conscripcion de tres annadas creat en 737. Foguèt pauc a pauc remplaçat per un sistèma per recrutar de soudats professionaus volontaris per un servici mai important. Aquela armada teniá 500 000 òmes en 742 e d'armaments modèrns per seis armas de trach o seis armas basadas sus la polvera.
Lo comandament èra fortàment regionalizat sota lo contraròtle de governadors militars dirigent de garnisons situadas dins d'endrechs estrategics de l'Empèri. Pauc a pauc, aquelei governadors obtenguèron un poder fòrça important e quasi autonòm (collècta de l'impòst, succession ereditària. Aquò entraïnèt un afebliment de l'influéncia dau poder centrau, especialament subre lei regions orientalas de l'Empèri. Après l'afondrament de la dinastia, unei governadors capitèron de venir independents e de formar de principats a partir de lor província.
Protectorats e estats tributaris[modificar | modificar la font]
Pendent lo sègle VII e la premiera mitat dau sègle VIII, l'Empèri Tang aguèt una politica d'expansion de lòng de la Rota de la Seda vèrs lo centre dau continent asiatic e vèrs certanei territòris vesins coma leis estats d'Indochina o de la peninsula coreana. Sota lo contraròtle dei governadors militars, unei protectorats foguèron establits magerament en Asia Centrala onte la dominacion chinesa agantèt Herat en Afganistan. La màger part d'aquelei territòris foguèron perduts après la revòuta d'An Lushan (755-763].
Politica dins lei regions turcas e orientalas[modificar | modificar la font]
Dins lei regions turcas e orientalas de l'Empèri, lei Chinés deguèron principalament luchar còntra lei tribús turcas e l'Empèri Tibetan. Tre la fin dau sègle VI, lei dinastias Sui e Tang capitèron unei campanhas militaras victoriosas còntra lei Turcs e divèrsei tribús deguèron acceptar lo protectorat chinés. Puei, una politica de maridatges entre de caps turcs e de princessas chinesas e de promoccion dins lei fòrças armadas foguèt organizada per lei doas dinastias per s'assegurar de la fidelitat dei tribús que venguèron una fònt majora de mercenaris. Ansin, entre lo començament de la dinastia e l'annada 755, dètz generaus turcs intrèron au servici dei Tang e unei maridatges se debanèron coma en 635-636.
De principis identics foguèron adoptadas dins lei relacions ambé Tibet mai l'independéncia e leis ambicions d'aquel estat entraïnèron de dificultats e de conflictes regulars. L'objècte principau d'aquelei conflictes èra lo bacin Tarim fins a la signatura d'un tractat de patz e de definicion dei frontieras en 821. Lei Tibetans i prenguèron lo contraròtle dau territòri modèrn de Xinjiang. De lor caire, lei Chinés perdiguèron lo centre dau continent asiatic a l'eissida de l'expansion musulmuna (Talas en 751), lo retirament dei garnisons pendent la revòuta d'An Lushan e la presa de la capitala chinesa en 763.
Politica dins la peninsula coreana[modificar | modificar la font]
La peninsula coreana foguèt lo luòc onte la diplomacia e l'armada Tang aguèron lei dificultats pus importantas. Uneis assais foguèron realizats per conquistar e sometre la region que s'acabèron per de reviradas. D'efèct, contuniant una politica acomençada per la dinastia Sui, Taizong decidiguèt d'ocupar lo reiaume corean de Goguryeo en 644. Pasmens, aqueu reiaume poguèt mobilizar de fòrças importantas e resistir fins a l'ivèrn que veguèt la fin dei combats e la retirada dei Chinés.
Durant lei decennis seguents, lei Tang s'interessèron au sud de la peninsula. Aliats au reiaume de Silla, ataquèron e ocupèron lo reiaume de Baekje en 660. Après una revòuta, l'aliança averèt una batalha majora en aost de 663 a Baekgang còntra lei fòrças dau reiaume de Baekje sostengut per lei Yamato japonés. Après aqueu succès, lei Chinés ataquèron tornarmai lo Goguryeo qu'aviá aculhit lei caps de Baekje aprofichant de dificultats intèrnas dins l'estat corean. Una campanha rapidà s'acabèt per un succès complèt en 668. Un esfòrç important d'integracion deis elèits coreanas au sen de l'administracion e dei fòrças armadas foguèt realizat per lei Tang.
Pasmens, dins leis annadas 670, lei relacions ambé lo reiaume de Silla installat dins lo sud de la peninsula se degalhèron mentre que de trebols esclatavan dins lei tribús turcas e que lei Tibetans menaçavan lei frontieras occidentalas de l'Empèri. A partir de 671, una guèrra acomencèt entre lei dos estats e l'armada chinesa poguèt pas recebre de renfòrç importants. En 676, après una tièra de desfachas, l'armada Tang deguèt donc totalament abandonar la peninsula. Per la seguida, lo govèrn acceptèt aquela desfacha e mandèt ges d'ofensivas novèlas còntra lei Coreans.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Premiera poissança comerciala de son epòca, la China dei Tang realizava de cambis comerciaus de lòng de la Rota de la Seda e deis axes maritims dau continent asiatic. Aquò permetèt au país de descubrir de tecnologias, d'objèctes e de culturas novèus, especialament dins lei regions islamicas, pèrsas e indianas.
La Rota de la Seda[modificar | modificar la font]
Axe principau dau comèrci mondiau ai sègles VII-IX, la Rota de la Seda agantèt son apogèu durant lo periòde Tang. D'efèct après lei trebols dei guèrras civilas chinesas, la dinastia s'ocupèt de durbir tornarmai aquel axe a partir de 639 e de'n prendre lo contraròtle. Aquò foguèt la fònt d'unei conflictes ambé l'Empèri Tibetan e la possession de certanei sectors de la Rota cambièt unei còps de camp. La Revòuta d'An Lushan e l'afebliment de la dinastia Tang après 755 entraïnèt l'abandon dei regions d'Asia centrala. Una partida foguèt reconquista en 851 mai la màger part demorèt d'ara endavant en fòra dau territòri chinés.
Pendent lei periòdes d'occupacion chinesa de la Rota, de garnisons foguèron regularament installadas ais endrechs estrategics e de cambis fòrça importantas avián luòc ambé lei regions pèrsas e islamicas. Dins aquò, la seguritat èra limitada e leis atacas de bandits èran pas raras. Lei cambis permetèron la difusion de culturas estrangieras dins l'Empèri que sei vilas principalas assostavan divèrsei minoritats estrangieras. Lor influéncia foguèt relativament importanta sus la cultura chinesa e certaneis objèctes o animaus, coma lo chivau, prenguèron una importància novèla dins lo país.
Lei cambis maritims[modificar | modificar la font]
L'Empèri Tang desvolopèt una industriá importanta d'exportacions de bens a partir deis axes maritims asiatics e coma per lei vilas situadas sus la Rota de la Seda, certanei pòrts chinés coma Canton èran la crosiera de marchands d'origina fòrça variada coma d'Aràbis, de Pèrs, d'Indians, d'Africans o encara de Coreans. De lor caire, lei marchans chinés èran capables de navigar dins tot lo nòrd dOcean Indian e dins lei mars de l'Èst asiatic gràcias a de naviris de talha granda. Lo produch d'exportacion principau èra la porcelana qu'èra fòrça demandada dins lei regions musulmanas come Egipte.
Lo periòde d'usurpacion de Wu[modificar | modificar la font]
A partir de la mitat dau sègle VII, la dinastia Tang intrèt dins un periòde de crisi de succession que veguèt l'emperatritz Wu assaiar d'usurpar lo poder de la dinastia a son profiech. Aquò foguèt causat per la malautiá de l'emperaire Gaozong a partir de 655 que permetèt a Wu de prendre pauc a pauc lo contraròtle de la direccion de l'Empèri. Puei , pendent leis annadas 670, capitèt d'eliminar leis eiretiers imperiaus principaus. A la mòrt de Gaozong en 683, poguèt donc rebutar son successor après sièis mes de rèine e nomar son fraire Ruizong en plaça. Una rebellion de senhors favorables ai Tang foguèt aisament esquichada e lo poder novèu se consolidèt. En 690, èra vengut pron poderosa per rebutar son fraire e se proclamar dirèctament emperatritz.
Per legitimar sa posicion, se presentèt coma una reïncarnacion dau Maitreya Boda e afebliguèt l'aristocràcia dau nòrd-èst dau país per la repression e la nominacion de caps eissits de son clan o d'autrei regions de China. Pasmens, mau capitèt d'obtenir una reconnaissança totala dei tribús turcas maugrat unei succès militars coma la reconquista dei garnisons de Tarim. Venguda fòrça malauta en 704, foguèt rebutada per son Premier Ministre e la dinastia Tang foguèt restablida.
L'apogèu de la dinastia[modificar | modificar la font]
Après lo rebutament de Wu, se succediguèron unei emperaires relativament febles e la crisi contunièt durant quauqueis annadas fins au rèine de Xuanzong (712-756) que marquèt l'apogèu de la dinastia Tang. D'efèct, en 706, l'emperaire Zhongzong permetèt a sa frema Wei de partejar lo govèrn entre lei membres de sa familha e d'obtenir de privilègis importants per seis enfants. En 710, assaièt de prendre lo poder en assassinant l'emperaire per proclamar son fiu. Pasmens, se lo còp d'estat còntra Zhongzong capitèt corrèctament, Wei foguèt tanben rebutat après doas setmanas per un grop dirigit per Li Longji. Aqueu darrier nomèt son paire emperaire sot lo nom de Ruizong. Pasmens, Ruizong tombèt sota l'influéncia de la princessa Taiping que dirigiguèt la politica de l'Empèri a un còp d'estat mancat en 712. Ruizong abdiquèt alora au profiech de Li Longji que prenguèt lo nom imperiau de Xuanzong.
Lo rèine de Xuanzong foguèt caracterizat per un periòde economic fòrça favorable e per leis esfòrç de l'emperaire per dirigir China gràcias a una politica de consensus entre sei ministres. Pasmens, coma sei predecessors, Xuanzong èra un sobeiran feble manipulat per son entorn e relativament portat sus lei plasers. La politica de l'Empèri foguèt donc pauc a pauc dirigida per lei ministres e lei generaus creant lei condicions favorablas a l'entraïnament de la revòuta dau generau An Lushan.
Declin e fin de la dinastia[modificar | modificar la font]
La Revòuta d'An Lushan[modificar | modificar la font]
La Revòuta d'An Lushan foguèt causada per la feblesa de l'emperaire Xuanzong e per l'autonòmia granda dei comandants de regions militaras. Se debanant de 755 a 763, la guèrra civila entraïnèt de destruccions e de pèrdas fòrça importantas dins l'Empèri. An Lushan èra d'origina turca e sogdiana. Vengut generau en 744, se bateguèt còntra lei Kitans e lei Manchós. Cap d'una armada de mai de 100 000 òmes, fondèt la dinastia dei Yin e ataquèt l'estat Tang. Entre 755 e 756, sei tropas averèron unei batalhas e conquistèron la capitala Chang'an que foguèt pilhada.
Maugrat l'assassinat d'An Lushan en 757, la guèrra contunièt e lei Tang deguèron reünir una aliança granda (Tang, Oigor, Abbassidas...) per atacar lei rebèlles sus lor territòri. Enterin, lei Tibetans aprofichèron lo caòs politic per ocupar unei regions de l'Empèri. A partir de 760, l'estat Yin conoguèt de trebols intèrns grèus e s'afebliguèt. En 762, lei Yin deguèron se replegar e lei combats s'acabèron definitivament a la prima de 763.
D'autrei rebellions de generaus se debanèron durant la fin dau sègle VIII. La principala acomencèt en 781 dins lei províncias de Hebei, Shandong, Hubei e Henan per s'acabar solament en 784. Contunièron d'afeblir lo poder dau govèrn centrau que foguèt jamai capables de reconquistar lei regions d'Asia centrala vengudas independentas pendent la guèrra còntra An Lushan.
La reconstruccion dau país[modificar | modificar la font]
Maugrat l'afebliment causat per lei guèrras civilas, lo començament dau sègle IX foguèt un periòde de reconstruccion de l'economia chinesa. Pasmens, aquela restauracion aprofichèt pas totalament au govèrn centrau car sa caracteristica principala foguèt un creissença de l'activitat comerciala gràcias a la disparicion dau contraròtle de l'administracion. L'emperaire foguèt pas capable d'arrestar aqueu movement. A partir de 780, l'evolucion foguèt totalament acceptada per leis autoritats que remplacèron leis impòsts vièlhs per una taxacion novèla que son pagament èra demandada en moneda. Aquò mostrèt la poissança novèla de la classa marchanda. La segonda fònt de revenguts de l'emperaire èra lo monopòli d'estat sus la produccion e la venda dau sal.
Gràcias a aquelei revenguts, lo govèrn imperiau poguèt donc recrear una armada que seis efectius agantèron 240 000 soudats en 798. Lei rebellions deis annadas 800 e 810 foguèron donc vencudas meme se quauquei províncias capitèron de venir independentas. L'apogèu d'aqueu periòde foguèt lo rèine de Xianzong (vèrs 805-820). Pasmens, sei successors foguèron mens capables e lo poder foguèt pres per leis eunuchs de la Cor. L'emperaire Wenzong (826-840] mau capitèt d'eliminar lor influéncia e seis aliats foguèron publicament executats.
L'afondrament de la dinastia[modificar | modificar la font]
L'afondrament de la dinastia foguèt causat per una tièra de trebols militars entraïnats per lei comandants regionaus e per de catastròfas naturalas. La Rebellion de Huang Chao (874-884) foguèt lo còp decisiu e lo poder de l'autoritat centrala demeniguèt fòrtament dins la màger part dei províncias. En 907, lo darrier emperaire Tang foguèt rebutat per Zhu Wen que prenguèt lo poder. Son assassinat l'annada seguenta marquèt la fin finala de la dinastia.
Societat e cultura[modificar | modificar la font]
Contuniant l'òbra de la dinastia corta dei Sui, la dinastia Tang permetèt lo desvolopament d'una cultura mens ligada au sistèma feodala e basada sus lo confucianisme. La produccion culturala foguèt fòrça importanta e lo periòde Tang es considerada coma un edat d'aur de la cultura chinesa.
Literatura[modificar | modificar la font]
La literatura èra un art major dau periòde Tang. La poesia foguèt la forma principala. 48 900 òbras an subreviscut fins a l'epòca contemporanèa. L'estudi de la poesia èra necessària per capitar leis examens d'intrada dins l'administracion e de competicions foguèron organizadas. D'autors coneguts son Li Bai (701–762), Wang Wei (701–761), Cui Hao (704–754) e Du Fu (712–770). En fòra de la poesia, se fau tanben notar la popularitat dei racòntes, deis òbras geograficas e istoricas e de quauquei libres que lo classament es malaisat coma lo rejoncha Divèrsei tròç de Youyang que reüniguèt princiapalament de legendas e de racòntes estrangiers.
D'efèct, lei racòntes e lei ficcions cortas foguèron fòrça popularas sota lei Tang e uneis autors conoguèron un succès grand coma Yuan Zhen (779–831) que seis òbras èran totjorn largament en circulacion sota la dinastia Yuan (1279-1368]. Venguèron tanben la basa de l'opera chinés. Lei tematicas pus presentas èran dau tipe romantic, principalament d'amors impossibles. D'autra part, uneis escrivans realizèron de recuelhs enciclopedics, geografics o istòrics. D'estrangiers i participèron coma l'Indian Gautama Siddha (sègle VIII) que publiquèt un Tractat d'Astrologia de l'Èra Kaiyuan en 729. En geografia, leis autors descriguèron lei país situadas de lòng deis axes comerciaus o visitats per de missions diplomaticas o d'explorators. Enfin, l'istòria dei dinastias precedentas foguèt estudiada e reünida dins una tièra de libres principalament escrichs entre 636 e 659.
Religion e filosofia[modificar | modificar la font]
Sota la dinastia Tang, la religion chinesa contunièt d'èstre una mescla de divèrsei crèires. Per la màger part de la populacion, lo monde dei mòrts èra un univèrs parralèl dau monde dei vivents que teniá sa burocràcia e son economia pròprias. Lei rites funeraris permetián donc de provesir au mòrt totei leis elements necessaris a sa vida, i comprés l'ostau, leis animaus, lei domètges, lei soudats e lei foncionaris.
Pasmens, maugrat aqueu sincretisme tradicionau, doas religions aguèron un ròtle e una influéncia pus importants pendent lo rèine dei Tang. La premiera foguèt lo bodisme qu'aviá pres de l'importància dempuei lo periòde dei Dinastias Nòrd e Sud. Gràcias a una tièra de privilègis financiers, lo clergat bodista obtenguèt sota lei Tang una posicion economica majora fins a la mitat dau sègle IX. D'efèct, en 845, l'emperaire Wuzong decidiguèt de luchar còntra aquela poissança. Ordonèt la destruccion d'aperaquí 4 600 monastèris e 40 000 temples e autars. 260 000 monges perdiguèron lor estatut religiós e deguèron adoptar una vida seculara. Aquela politica de repression s'acabèt rapidàment mai entraïnèt maugrat tot un declin de la religion bodista dins l'Empèri.
Pintura[modificar | modificar la font]
La pintura subre fusta foguèt un art e un biais de difusion d'òbras escrichas. Regardèt de tipes de documents variats coma de tèxtes religiós, de calendièrs o de metòdes de calcul. Permetèt una difusion mai importanta de la literatura e un accès melhor a l'educacion per una partida de la populacion. En particular, permetèt a d'enfants nascuts dins lei classas popularas de la societat d'obtenir lo nivèu sufisent per capitar leis examens imperiaus. De jòcs foguèron tanben desvolopats gràcias a aquela tecnica coma lo premier jòc de cartas conegut.
Drechs de la frema[modificar | modificar la font]
Lo ròtle dei fremas e sei drechs sota la dinastia Tang foguèron relativament importants per l'epòca. D'efèct, lei fremas avián lo drech de dirigir d'afaires comerciaus, d'organizacions religiosas e la classa dei cortesans de la Cor imperiala èra fòrça respectada e sei membres podián obtenir una influéncia decisiva sus la direccion de l'Empèri. En fach, lo nivèu economic èra la basa de l'independéncia d'una frema dins la societat Tang. Ansin, la màger part dei fremas dei classas popularas e mejanas èran en carga dei trabalhs domesticas e una elèit femenina fòrça limitada èran a la tèsta d'organizacions poderosas coma de rets de prostitucion dins lei vilas grandas o de monastèris. A la Cor, unei cortesans capitèron de venir lei caps vertadiers de l'Empèri e Wu Zetian dirigiguèt meme oficialament l'Empèri de 690 a 705.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
La medicina chinesa dau periòde Tang èra fòrça interessada per la farmacologia e leis efièchs de divèrseis objèctes sus lei malautiás. Uneis òbras enciclopedicas an subreviscut sus aqueu subjècte. Una dei principalas es lo projècte iniciat per l'emperaire Gaozong en 657 a prepaus deis efièchs de 833 substàncias eissits de plantas, d'animaus o de mineraus. La profession de mètge èra reglementada per d'examens e certanei malautiás foguèron identificadas au mens parcialament.
Engenhariá[modificar | modificar la font]
L'engenhariá e lo desvolopament de la tecnologia chinesa sota lei sobeirans Tang foguèron principalament basats sus lei progrés realizats ais epòcas precedentas. Leis invencions e lei melhoraments foguèron nombrós magerament dins lo domeni mecanic coma aqueu de la fabricacion de relòtges. Per exemple, lo monge Yi Xing (683–727) foguèt capable de bastir un relòtge pron precís per l'ajudar dins sei calculs astronomics que demostrèron per lo premier còp lo movement deis estèlas dins lo cèu. L'explecha minièra desvolopèt de maquinas pus eficaças per l'extraccion dei mineraus o l'eliminacion de l'aiga. Enfin, lei sciéncias de l'arquitectura conoguèron tanben d'evolucions e unei tractats foguèron escrichs mostrant l'aparicion de tecnicas novèlas e d'un estil Tang.
Cartografia[modificar | modificar la font]
Aprofichant lei progrès ja complits sota la dinastia Sui e lei viatges nombrós dei marchands chinés, la cartografia chinesa conoguèt de progrès majors. Lo cancelier Tang Pei Ju (547-627), cap de la Comission Comerciala dei Sui, e lo geograf Jia Dan (730–805) foguèron leis autors de cartas de China e de sei territòris sota protectorat. La carta d'aqueu darrier aguantèt una talha de 10 x 9,1 mètres. Dins lo domeni de la navigacion e de l'astronomia, de cartas foguèron establits sus la posicion deis estèlas.
Quimia e alquimia[modificar | modificar la font]
La quimia e l'alquimia dei sabents chinés sota lei Tang presentèron d'aplicacions fòrça nombrosas e variadas dins divèrsei domenis coma l'armament, lo vestiment o la produccion de bens artesanaus. Per exemple, l'industriá de la porcelana aprofichèt aquelei conoissanças per impermeabilizar sei terralhas. Lei proprietats de combustion de certanei gas èran conegudas e èra possible d'utilizar de tubes de bambó per lo gardar avans utilizacion.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ En particular, Taizong ordonèt la construccion d'unei monastèris dins lo relarg dei prats batalhiers per pregar per leis armas dei soudats mòrts pendent lei combats.
- ↑ (zh) Ji, Jianghong et al. (2005) Encyclopedia of China History (3 volumes) ; ISBN 7-900321-54-3, ISBN 7-900321-54-3; 7-900321-54-3.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Andrew, Anita N.; Rapp, John A. (2000), Autocracy and China's Rebel Founding Emperors: Comparing Chairman Mao and Ming Taizu, Lanham: Rowman & Littlefield, ISBN 0-8476-9580-8.
- (en) Benn, Charles (2002), China's Golden Age: Everyday Life in the Tang Dynasty, Oxford University Press, ISBN 0-19-517665-0.
- (en) Brook, Timothy (1998), The Confusions of Pleasure: Commerce and Culture in Ming China, University of California Press, ISBN 0-520-22154-0.
- (en) Chen, Yan (2002), Maritime Silk Route and Chinese-Foreign Cultural Exchanges, Peking University Press, ISBN 7-301-03029-0.
- (en) Cui, Mingde (2005), The History of Chinese Heqin, Renmin Chubanshe, ISBN 7-01-004828-2.
- (en) Eberhard, Wolfram (2005), A History of China, Cosimo, ISBN 1-59605-566-9.
- (en) Graff, David Andrew (2002), Medieval Chinese Warfare, 300–900, Routledge, ISBN 0-415-23954-0.
- (en) Harper, Damian (2005), China, Lonely Planet, ISBN 1-74059-687-0.
- (en) Kiang, Heng Chye (1999), Cities of Aristocrats and Bureaucrats: The Development of Medieval Chinese Cityscapes, Singapore University Press, ISBN 9971-69-223-6.
- (en) Kitagawa, Hiroshi; Tsuchida, Bruce T. (1975), The Tale of the Heike, University of Tokyo Press.
- (en) Levathes, Louise (1994), When China Ruled the Seas, Simon & Schuster, ISBN 0-671-70158-4.
- (en) Richardson, H. E. (1985), A Corpus of Early Tibetan Inscriptions, Royal Asiatic Society, Stephen Austin and Sons.
- (en) Shen, Fuwei (1996), Cultural flow between China and the outside world, Foreign Languages Press, ISBN 7-119-00431-X.
- (en) Steinhardt, Nancy Shatzman (2004), "The Tang Architectural Icon and the Politics of Chinese Architectural History", The Art Bulletin 86 (2): 228–254, DOI:10.2307/3177416, JSTOR 3177416.
- (en) Woods, Frances (1996), Did Marco Polo go to China?, Westview Press, ISBN 0-8133-8999-2.


c: text/html

text:
Crit de Dolores
Lo Crit de Dolores qu'ei un eveniment considerat com la debuta de la Guèrra d'Independéncia de Méxic. En ehèit, lo 16 de seteme de 1810 lo prèste Miguel Hidalgo que lancè ua crida a non pas aubedir a l'autoritat espanòla. Au cors d'aquesta crida, que hè bronir la campana de la glèisa de la ciutat de Dolores (uei Dolores Hidalgo, Guanajuato).
Davath los parropians amassat Hidalgo que s'auré alavetz cridat : "¡Viva la Virgen de Guadalupe!, ¡Abajo el mal gobierno!, ¡viva Fernando VII!" (Visca la Verge de Guadalupe !, Jus au mau govèrn !, Visca Ferran VII !). La refeéncia au rei Ferran VII qu'èra un pretexte (com ac hore tanben quauques mes après a l'escadença de la Revolucion de Mai a Buenos Aires) entà ignorar l'autoritat coloniau shens non pas anar tròp luenh puish qu'alavetz Ferran VII n'avèva pas nada poder entà exercir cap autoritat.
La Guerra d'Independéncia de Méxic que s'acabore dab la signatura deu Tractat de Córdoba lo 24 d'agost de 1821 e l'entrada de l'armada Trigarante dens la Ciutat de Méxic lo 27 de seteme de la medisha annada.
La campana de la glèisa de Dolores que demòra uei lo dia dehens lo Palais Nacionau de Méxic. Lo president de la republica que la hè bronir cada 15 de seteme desempuish la presidéncia de Porfirio Díaz qui causí la velha deu 16 entà har coïncidir la ceremonia dab lo son aniversari.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Segonda batalha de Chuenpee
La segonda batalha de Chuenpee se debanèt lo 7 de genier de 1841 durant la Premiera guèrra de l'òpi (1839-1842). Opausèt una flòta britanica compausada de 12 naviris de la Royal Navy ò de la Companhiá deis Índias dirigida per James Bremer a una flòta de 15 naviris de l'Empèri Qing comandada per Kuan T'ien-p'ei. Lei naviris chinés èran tanben sostenguts per de fòrts terrèstres. Se debanèt après la captura dau pòrt de Chusan per lei Britancis (julhet de 1840) e la revirada de negociacions regardant la dubertura de China au comèrci mondiau e la cession d'un pòrt chinés ai Britanics. Lo 5 de genier de 1841, lei Britanics acomencèron de preparar una ataca còntra la vila de Canton defendudas per unei flòtas en posicion dins la region dau Deltà dau fluvi dei pèrlas.
La batalha s'acabèt per una victòria britanica aisada gràcias a la superiotat tecnologica e tactica dei naviris britanics. D'efèct, lei pèrdas britanicas fuguèron limitadas a 38 bleçats. Au contrari, la flòta chinesa fuguèt esquichada ambé la pèrda de 11 naviris, de 500 a 600 tuats e 200 a 300 bleçats. Lei fòrts chinés que participèron a la batalha fuguèron tanben neutralizats. Durant lei mes seguents, lei Britanics contunièron d'eliminar lei flòtas chinesas dins lo Deltà e avançèron vèrs Canton que fuguèt ocupada de març a junh de 1841. Après la batalha, lo governador de Canton acceptèt la cession de Hong Kong ai Britanics, lo pagament d'una indemnitat de guèrra importanta e la dubertura dau pòrt de Canton au comèrci internacionau. Pasmens, aquelei condicions fuguèron refusadas per l'emperaire e la guèrra contunièt fins a la victòria finala de l'Empèri Britanic en 1842.


text:
823
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 823 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra civila entre Miquèu II Psellos, sostengut per lei Bulgars, e Tòmas l'Eslau, sostengut per leis Abbassidas. A la prima, invasion de Tràcia per lei Bulgars e batalha indecisa còntra Tòmas l'Eslau, lei dos camps semblant subir de pèrdas importantas[1] e lei rebèls poguèron plus contuniar lo sètge de la capitala.
Au contrari, Miquèu II capitèt d'obtenir la capitulacion de la flòta enemiga a l'entorn de Constantinòple. En abriu, ataquèt lei fòrças terrèstras de son adversari que refusèron de combatre. Tòmas e sei partisans pus fidèus s'enfugiguèron a Arcadiopòlis. Miquèu II comencèt lo sètge de la vila. Finalament, obligats de manjar de cadabres de chivau, lei defensors se revoutèron e liurèron son cap après cinc mes de resisténcia acarnada en cambi de la misericòrdia de l'emperaire. Tòmas foguèt torturat e executat.
En Creta, desbarcament d'una armada aràbia cargada de conquistar l'illa mau defenduda en causa de la guèrra civila. Acabèt sa conquista tre l'annada seguenta.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La màger deis descripcions de la batalha, desfavorable a Tòmas, depintan una desfacha dei rebèls. Pasmens, coma, après la batalha, lei Bulgars poguèron pas contuniar lo combat, la màger part deis istorians modèrnes consideran lo resultat coma una victòria de Tòmas.


text:
Beloniformes
Los belonifòrmes (o beloniformes) son un òrdre de peisses actinopterigians demest los quals se tròba los peisses volants.
Originalament, los dos sosòrdres, los Adrianichthyoidei e los Belonoidei fasián partida dels Ciprinodontifòrmes, mas divèrsas caracteristicas (demest las qualas l'abséncia d'interial, çò que resulta en una maissa superiora fixa o nonprotrusibla) tendon a indicar una origina monofiletica que los destria de las autras familhas d'aqueste grop.
Sistematica[modificar | modificar la font]
- Sosòrdre dels Adrianichthyoidei
- Sosòrdre dels Belonoidei
- Superfamilha dels Scomberesocoidea
- Superfamilha dels Exocoetoidea
Referéncia[modificar | modificar la font]
- Referéncia FishBase : òrdre Beloniformes (en) (+traduction (fr))
- Referéncia Fauna Europaea : Beloniformes (en)
- Referéncia ITIS : TSN 553128 Beloniformes (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Beloniformes (en)
- Referéncia NCBI : Beloniformes (en)


text:
1868
Aquesta pagina concernís l'an 1868 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Arribada de l'expedicion britanica de sir Robert Napier (32 000 òmes). Lei soudats europèus recebèron l'ajuda deis enemics dau negus Tewodros II onte lei fòrças imperialas (5 000-10 000 òmes) foguèron batudas. Tewodros acceptèt de liberar lei presoniers europèus capturats en 1864, enjòc oficiau de l'expedicion, mai refusèt de se sometre a Londres. En plaça, se suicidiguèt lo 13 d'abriu e lei Britanics deguèron se contentar dau pilhatge de la fortalesa de Megdala. Après aqueu succès parciau, lo còrs expedicionari de Napier se retirèt.
En junh, lo governador de Lasta se proclamèt negus sota lo nom de Tekle Giyorgis II. Pasmens, sa posicion foguèt pas reconeguda per leis autrei senhors majors dau país.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Esquichament finau de la Revòuta dei Nian. Pasmens, maugrat sa victòria, lo govèrn chinés deguèt faciar de dificultats importantas en causa de la destruccion d'unei regions ricas de China Centrala per lei combats acarnats còntra l'insureccion dempuei son començament en 1851.
Japon[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la crisi politica entre lei partisans dau shogun e de l'emperaire. D'efèct, maugrat la fin dau shogunat prononciada per Tokugawa Yoshinobu, lei relacions entre lei doas faccions èran encara tendudas. La rompedura aguèt finalament luòc au començament de l'annada e la guèrra civila acomencèt rapidament tre lo mes de genier car lei clans pus engatjats, principalament Satsuma e Choshu, dins lo camp de l'emperaire crenhavan que la fin dau shogunat proclamada per Tokugawa Yoshinobu foguèsse solament una manòbra per gardar un poder non oficiau important. Lo 3 de genier de 1868, de tropas dei dos clans ataquèron lo palais imperiau per liberar l'emperaire que proclamèt la restauracion de son poder. Puei, e mai se la majoritat dei senhors desiravan contuniar la collaboracion ambé lei Tokugawa, Saigo Takamori dau clan Satsuma, menacèt de suprimir lo títol de shogun e de sasir lei tèrras Tokugawa.
De son ca. Aquela decision foguèt presa après la destruccion dau castèu d'Edo, una residéncia dau shogun, e l'ataca d'un burèu dau govèrn per de partisans dau clan Satsuma. L'endeman, lei fòrças dau shogun ataquèron donc lo palais dau daimyo Satsuma a Edo. Quauquei personas foguèron capturadas o tuadas. Puei, lo 27 de genier de 1868, 15 000 soudats dei fòrças dau shogunat ataquèron 5 000 combatents dei tropas dei clans Satsuma e Choshu a Toba e Fushimi, vèrs l'intrada sud de Kyoto. Equipats d'armas modèrnas mentre qu'una partida importanta dei tropas Tokugawa avián encara sei materiaus feudaus, lei clans Choshu e Satsuma resistiguèron. De mai, venguèron oficialament l'armada imperiala lo 28. Aprofichant lo cambiament de camp de divèrsei senhors entre lo 5 e lo 6 de febrier, capitèron donc de rebutar l'armada dau shogun. Après aquela desfacha, Tokugawa Yoshinobu, se retirèt a Edo e son prestigi èra entamenat. L'armada imperiala acomencèt d'avançar e prenguèt lo castèu d'Osaka lo 8 en causa de la retirada dei fòrças dau shogun. En revenge, sus lo teatre navau, la flòta imperiala èra pas encara capabla de batre lei naviris shogunaus. Foguèt batuda a Awa lo 28 de genier e perdiguèt un naviri.
Après sei premierei victòrias, Saigo Takamori dirigiguèt lei fòrças imperialas vèrs l'èst e lo nòrd de Japon, ganhant la batalha de Kōshū-Katsunuma lo 29 de març. Sei tropas poguèron donc enceuclar Edo en mai de 1868, entraïnant la reddicion de la vila e dau shogun Tokugawa Yoshinobu. Quauquei grops assaièron de contuniar la lucha mai foguèron vencuts lo 4 de julhet durant la batalha d'Ueno. Pasmens, lo cap de la flòta Tokugawa, Enomoto Takeaki, refusèt la capitulacion. Amb uech naviris sota dotze e 2 000 òmes, capitèt d'anar vers lei territòris dau nòrd, revoutats contra l'emperaire. Foguèt egalament ajudat per un grop de conselhiers militars francés, especialament Jules Brunet.
Après la desfacha e la reddicion de Tokugawa Yoshinobu, la màger part de Japon acceptèt lo govèrn e l'autoritat de l'emperaire. Dins aquò, unei senhors dau nòrd, sostenguts per lo clan Aizu, refusèron l'òrdre novèu e formèron una aliança per combatre lei tropas imperialas. En mai de 1868, l'aliança tenguèt lei clans de Sendai, Yonezawa, Aizu, Shonai e Nagaoka. De mai, un prince imperiau aviá fugit au nòrd ambé de partisans dei Tokugawa. Venguèt lo cap nominau de la coalicion. Enfin, la flòta d'Enomoto arribèt a Sendai lo 26 d'aost. Pasmens, maugrat una superioritat numerica importanta, 50 000 combatents, lei fòrças de la coalicion èran mau equipadas maugrat l'obtencion de 3 canons Gatling e de 2 000 fusius francés modèrnes ambé l'ajuda d'un marchand alemand.
Una campanha relativament corta permetèt de véncer la resisténcia de la coalicion. D'efèct, en mai de 1868, lo daimyo de Nagaoka foguèt atacat. Capitèt d'exercir una resisténcia importanta durant la batalha de Hokuetsu e d'infligir de pèrdas autas ais Imperiaus. Pasmens, son castèu foguèt pres lo 19 de mai. Puei, lei tropas de aigo Takamori capitèron de pertusar lei defensas de la coalicion construchas dins la passa de Bonari per atacar directament lo clan Aizu. Aqueu clan foguèt vencut en octòbre durant la batalha d'Aizu. En consequéncia, la posicion de Sendai èra desenant indefendabla e la flòta d'Enomoto se retirèt a Hokkaido onte proclamèt la formacion de la Republica d'Edo.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent d'un eclipsi solar, l'astronòm francés observèt la preséncia d'un gas desconegut dins l'atmosfèra terrèstra. Aquò èra la premiera observacion d'èli que foguèt identificat en 1895.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 20 de febrièr - Pompeu Fabra, filològ catalan (m. 1948)
- 26 de febrièr - Venceslau Braz, president de Brasil (m. 1966)
- 6 de junh - Robert Falcon Scott, amiral anglés, explorador de l'Antarctica (m. 1912)
- 18 de junh - Miklós Horthy, amiral e òme politic ongrés (m. 1957)
- 4 d'octobre - Marcelo Torcuato de Alvear, president d'Argentina (m. 1942)
- 11 d'octobre - Josèp Anglada, filològ e romanista francés de lenga occitana (m. 1930)
- 20 de decembre - Arturo Alessandri Palma, president de Chile (m. 1950)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 de febrièr - Venancio Flores, president d'Uruguai (n. 1808)
- 1 de junh - James Buchanam, president dels Estats Units d'America (n. 1791)
- 26 de setembre - August Ferdinand Möbius, matematician e astronòm alemand (m. 1790)


text:
Neoplatonisme
Lo neoplatonisme es una doctrina qu'existiguèt entre los sègles III ApC e VI ApC. Lo neoplatonisme es una doctrina basada suls pensaires precedents (Filon d'Alexàndria, Apollòni de Tiana e los pensaires del platonisme mejan, per exemple), se pòt dire que lo creador (o sistematitzador) del neoplatonisme es Plotin.
Aspèctes de basa[modificar | modificar la font]
Plotin, disciple d'Ammoni Saccas, que fondèt una escòla a Roma quand aviá 40 ans, escriguèt 54 libres, las Ennèadas, en que presenta un ensems d'escrichs que rebatrián amb plan fidelitat son ensenhament oral . Dins Ennèadas, Plotin presenta sas teorias fondamentalas: la division de la realitat entre lo destriament intelligible (l'Un (dieu), Intelligéncia e Arma) e la matèria; son interpretacion de l'origina de l'univèrs (l'emanacion); son opinion sus l'utilitat de la preguièra; sa via negativa per arribar a comprendre dieu (« de la divinitat, se pòt pas dire que ela es, mas se pòt definir çò qu'es pas »); eca.
La pensada de Plotin es pauc originala alrespècte dels pensaires precedents (que lo nom de «neoplatonisme»), mai dona luòc a una novèla vision sistematica (e amb originalitat) de las teorias classicas religiosofilosoficas del passat. Es un fach que Plotin causèt la fascinacion dels pensaires de totes los temps, subretot pels tenents de las tendéncias religiosas e metafisicas.
Lo neoplatonisme aprèp Plotin[modificar | modificar la font]
Porfiri, disciple del viu de Plotin e successor de l'escòla, foguèt fòrça fidèl a la pensada de son mèstre. fòrça critic amb lo cristianisme, comentaire de Platon, filosof pauc banal, vegetarian e escrivan infatigable, es conegut subretot per sas teorias moralas. Porfiri representa una continuitat de la pensada de Plotin (continuitat lèu brisada).
Pasmens, Jamblic, disciple de Porfiri e nòu cap de l'escòla, faguèt una avançada e una seguida dins lo neoplatonisme. Se abans l'interès de l'escòla èra la filosofia e la metafísica, amb el l'escòla neoplatoniciana se consacrèt mai a la mistica e la contemplacion. Una diferéncia notabla entre Plotin e Jamblic es l'interpretacion de la preguièra: per Plotin (e Porfiri) la preguièra es positiva (mas non necessària), doncas l'arma es autosufisenta per accedir a la salvacion; en cambi, per Jamblic, la preguièra es completament necessària per accedir a la salvacion, fins al punt d'afirmar que dieu dona pas la salvacion a totes, sonque a aqueles que d'esperel causís. Atal doncas, se per Plotin e Porfiri «lo savient mistic autosufisent» èra imprtant, per Jamblic (e mai tard per Proclés) èra «Lo cresent mistic piós e avodat». Lo neoplatonisme cada còp s'orientava mai cap a de posturas irracionalas e misticas, daissant enrè la postura sistematica e formalista pròpria de Plotin.
Segon los comentaris, Proclés es fòrça fidèl a las teorias d'Jamblic, ignorant la pensada originala neoplatoniciana de Plotin. Pasmens, i a una diferéncia importanta entre Jamblic e Proclés: se lo primièr se consacra subretot a far una òbra de comentator (de Platon e mai sabents d'aquel temps), Proclés el desvolopa una pensada gaireben sistematica, ont i a diferents gras entre la divinitat e l'èsser. E mai Proclés foguèsse pas en general un filosòf original, desvolopèt d'elements teosofics e doctrinals que son pas lo meteisses del quite Plotin.
Un pensador gaireben pròche del neoplatonisme èra Plutarc. Escriptor d'esperel conegut, fòrça influent dins la literatura universala, los escrichs de Plutarc foguèron fondamentals, per exemple, perque per Maquiavèl foguèron un material que consultèt per escriure Lo prince. De fach, Plutarc totjorn foguèt grand admirator, coma persona e escrivan, de las pensadas dels neoplatonicians e dels neopitagoricians (e un opausant de l'epicurisme).
Mai que mai, tanben cal mencionar Ipatia, una de las raras femnas notablas de la filosofia antica, filosòfa neoplatoniciana de prestigi, femna sabenta e erudita, mòrta en 415 AbC d'entre los crestians d'Alexàndria. Tanben se pòt mencionar Simplici (filosòf neoplatonician, que se deu pas confondre amb l'autre Simplici, evesque d'Urgèl) e Damasci, los darrièrs neoplatonicians, que vegèron marridament cossí l'escòla neoplatoniciana foguèt enebida e tanquèt en 529 ApC per òrdre de Justinian I. Alara, l'escòla neoplatoniciana se dispersèt, e la doctrina de l'escòla subrevisquèt pendent qualques ans per qualques pensaires isolats.
Encara que, amb lo temps, las doctrinas neoplatonicianas trobèron coma una continuitat amb de pensaires crestians posteriors, subretot Sant Agustin. Pensaires de la patristica, de l'escolastica, de la Renaissença, eca, seguiguèron de doctrinas neoplatonicianas, que legissián amb fòrça d'interès, totjorn mai interpretadas dins lo sens de las exigéncias de la religion crestiana.
Pus prèp d'ara, al sègle XIX, es segur que lo neoplatonisme daissèt una marca importanta dins la pensada d'Hegel e los romantics. Dins sa teoria dialectica del saber absolut, Hegel menciona explicitament, dins qualques ocasions, las capitadas, segon el, de la filosofia neoplatoniciana, e subretot de Proclés.


text:
Gien
Gien es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat sus la Loire, a Unitat|42|km {{}} al Sud de Montargis, 42 km al Nòrd-Oèst de Cosne-Cors-sus-Loire, 67 km a l'Èst de Orléans, 76 km al Nòrd-Es de Borges e 160 km al Sud de París. Constituissi lo centre del airal urban de Gien.
La parca de Gien es desservie via l'estacion París-Bercy.
L'Èst del territòri de la municipalitat a traversat per la rota nacionala 7 e la autoroute A77.
La vila constituissi una estapa de la expedís touristique Jacques Cœur.
La commune est située sur la Loire, à 42 km au Sud de Montargis, 42 km au Nòrd-Ouest de Cosne-Cours-sur-Loire, 67 km à l'Est d'Orléans, 76 km au Nord-Est de Bourges et 160 km au Sud de Paris. Elle constitue le centre de l'aire urbaine de Gien.
La gare de Gien est desservie via la gare Paris-Bercy.
L'Est du territoire de la commune est traversé par la route nationale 7 et l'autoroute A77.
La ville constitue une étape de la route touristique Jacques Cœur.


text:
Taxus
Taxus es un genre de conifèrs de la familha de las Taxacèas que compren una desena d'espècias sonadas tuèis (var. tueis, taish, tèish) en occitan..
Lo tueis es sovent pres per un resinós mas fa partit dels raras gimnospèrmes non resinoses. Los botanistas lo classan dins l'òrdre dels taxales, alara que los resinoses o conifèrs correspondon a aquel dels pinales. E mai, se distinguís de gaireben totes los conifèrs pel fach que la grana es pas contenguda dins un còn lenhós mas dins un aril.
Somari
Lista de las espècias[modificar | modificar la font]
- Taxus baccata L.
- Taxus brevifolia
- Taxus canadensis
- Taxus chinensis
- Taxus cuspidata Sieb. e Zucc.
- Taxus floridana Nutt. ex Chapman
- Taxus globosa
- Taxus sumatrana
- Taxus wallichiana
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los tueis son de pichons arbrilhons que la creissénça es pro lenta. Pòt viure pendent fòrça longtemps (de sègles, veire de millenis). Mesura 5 a 8 m e pòdon aténher fins a 20 m de naut. La camba quilhada es cobèrta d'una rusca roja, las fuèlhas en forma d'agulhas planas son d'un verd escur amb que trancan los arils roges.
Los tueis copats rebrotan, al contrari de gaireben totes los conifèrs.
Aril e grana[modificar | modificar la font]
L'aril del tueis, d'un roge viu, atreu fòrça aucèls que los aman fòrça. Lo chuc es fòrça mucilaginós dels arils es sucrat. La grana es fòrça toxica, mas son pas degradada pel sistèma digestiu aviari, aquò permet la disseminacion de l'arbre sens pertocar los aucèls.
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Tota la planta es toxica levat l'aril qu'entorna l'ovul. La substància toxica es una mescla complèxa d'alcaloïdes de la familha dels taxans (que s'extrach le taxòl (o taxina).
Utilizacion[modificar | modificar la font]
L'utilizacion del tueis es fòrça apreciada dins la confeccion dels arcs, coma lo celèbre longbow anglés pr'amor qu'es a l'ecòp flexible e robuste. S'utiliza tanben en tournatge e en escultura pel contraste entre lo còr e l'albenca de la fusta.
Orticultura[modificar | modificar la font]
Lo tueis es sovent utilizat dins los pargues per èsser talhat de formas decorativas..
Ebenisteriá[modificar | modificar la font]
La seuna fusta, d'una bèla color iranjat-rogenca, es fòrça amat dels ebenistas e dels laütièrs. Las seunas qualitats acosticas son en efècte excepcionalas. Es tanben fòrça apreciat en marquetariá e lo seu prètz es fòrça naut.
Es considerat lo melhor per la construccion dels arcs. En efècte, es imputrescible, e fòrça estable en mai d'èser a l'encòp robuste e pro souple — doas qualitats essencialas per un arc. La momia (Ötzi) trobada dins los Alps en 1991 portava un arc inacabat fach de tueis, puèi los Angleses ne faguèron lo longbow (arc long anglés).
Alimentacion[modificar | modificar la font]
L'aril a l'entorn de la grana es comestible, mas sens sabor. Cal plan segur far atencion a mossegar pas la grana qu'es fòrça toxica, mas sonque la chucar. Son ingestion intacta presenta per contra pas de dangièr.
Terapeutica[modificar | modificar la font]
En 1971, los quimistas Wani, Wall e Taylor isolan una molecula, lo paclitaxel o Taxòl. La rusca de Taxus brevifolia (tueis del Pacific) - que se trapa en America del Nòrd a l'escai de « mètge de las selvas » - foguèt utilizada per las seunas proprietats anticancerosas. I a dins los brots joves dels taxanes (moleculas toxicas) que contenon de substàncias anticancerosas. Sol inconvenient: es rare. 10 kg de rusca de tueis del Pacific donan sonque 1 grama de produch actiu[1]. Saven que levar la rusca d'aqueles arbres los tua. Mai tard se produguèt per emisintèsa, amb la DAB-III una molecula presenta dins las agulhas de Taxus baccata, le taxotèr, una substéncia vesina del taxòl, mas dos còps mai eficaç. Aquela molecula es al vam de la luta anticàncer, fòrça eficaç contra los càncers del sen, de l'ovari, del palmon.
Simbolica[modificar | modificar la font]
Lo tueis es lo simbòl de la vida e de la mòrt. Los ancians Cèltas e una partida dels Germans l'associavan a la mòrt. Juli Cesar comta dins De bello gallico que lo cap Eburons Catuvolcos se donava la mòrt ingerissent de tueis. Sa longevitat (pòt passar 2000 ans) e son caractèr sempervirens dins de regions temperadas que los conifèrs èran rares pòdon explicar perque aquel arbre es ligat a l'imortalitat.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)« La traite des plantes », in La Recherche, n° 411, setembre de 2007, p 50
- (fr)Robert Bourdu et Yves Larvor, L'If, col Le nom de l'arbre, Ed Actes Sud


text:
Michèle Delaunay
Michèle Delaunay, (8 de genièr de 1947 a Clarmont d'Auvèrnhe), es una cancerologa e femna politica francesa, membra del Partit socialista, deputada de la 2a circonscripcion de Gironda (17 de junh de 2007). Lo 16 de mai de 2012 venguèt ministra delegada encargada de las Personas d'edat e de la Dependéncia.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Originas, estudis e familha[modificar | modificar la font]
Mètge cancerologa responsabla de l'unitat de dermatologia-cancerologia al CHU de Bordèu; es la filha de Gabriel Delaunay (1907-1998), (president du comitat departemental de Liberacion (CDL) de Gironda, director general de la RTF, Prefècte de Gironda, prefècte de la region Aquitània de 1958 a 1972 e conselher d'Estat en servici extraordinari(1972 - 1975)). Sa maire, Alice Delaunay (1910 - 2003) foguèt Delegada a l'Assemblada consultativa provisòria (París del 7 de novembre 1944 al 3 d'agost de 1945 e inspectritz generala de l'Educacion nacionala[1].
Es maridada a Klaus Fuchs, naut fonctionari europèu retirat (Consek d'Euròpa).
Parcors politic[modificar | modificar la font]
Prenguèt la carta del Partit socialista pas qu'en 2002,
2001 elegida d'oposicion al conselh municipal de Bordèu contra Alain Juppé.
En 2004, elegida a las elections cantonalas fàcia a Chantal Bourragué, tornant prene lo canton aprèp 45 ans.
En 2007, sosten de Ségolène Royal e escriguèt la partida « santat » del programa presidencial.
2007, ganha las eleccion dins la segonda circonscripcionde Bordèu contra Alain Juppé.
Primària presidenciala socialista de 2011: sosten de François Hollande.
16 de mai de 2012: ministra delegada encargada de las Personas d'edat e de la Dependéncia prèp de la ministra dels Afars socials e de la Santat del govèrn Jean-Marc Ayrault.


text:
Calandretas
Los establiments escolars Calandreta son d'escòlas e collègis bilingües franco-occitans. Son d'equivalents occitans de Diwan pels bretons, Seaska pels bascas, La Bressola pels catalans e ABCM-Zweiprachigkeit pels alsacians-mosellans.
La primièra Calandreta foguèt creada a Pau (Pirenèus-Atlantics) en 1979.
En 2013, existís 55 escòlas e dos collègis repartits sus 17 departaments per 3278 escolans escolarizats.
Las Calandretas son d'escòlas a res non còsta e laïcas. Lo metòde practicat es lo de l'immersion lingüistica precòça. L'ensenhament dispensat seguís los programas de l'Educacion Nacionala. La pedagogia i es activa (inspirada de las tecnicas Freinet) per acompanhar l'enfant cap a l'autonomia, lo partatge e la ciutadinitat.
Calandreta dispausa d'un establiment d'ensenhament superior occitan APRENE (http://www.aprene.org) (situit a Besièrs) ont son formats los professors d'escòla Calandreta. APRENE es reconegut per l'Educacion Nacionala e afiliat a l'ISLRF (Institut Superior de las Lengas de la Republica Francesa). La Confederacion de las Calandretas es sòcia del Congrès permanent de la lenga occitana.
Somari
- 1 La question dificila del bilingüisme
- 2 Las Calandretas en Occitània
- 3 Vejatz tanben
- 4 Nòtas
La question dificila del bilingüisme[modificar | modificar la font]
Discors oficial[modificar | modificar la font]
Lo discors oficial del movement Calandreta es lo seguent. Los enfants practican en complementaritat las doas lengas vivas, lo francés e l'occitan. An accès a las doas culturas que s'enriquisson mutualament. Lo metòde practicat es l'immersion lingüistica precòça, que desvolopa los mecanismes intellectuals de l'enfant e que lo dobrisson a d'autras lengas vivas, plan segur, mas tanben a d'autres lengatges mai abstraches coma las matematicas... Lo bilingüisme occitan-francés es a la portada de totes. L'environament lingüistic e cultural es determinant per la mesa en plaça d'un bilingüisme vertadièr.
Discors critic[modificar | modificar la font]
Aquel discors idillic es contestat per certans occitanistas, dintre lo movement Calandreta e tanben defòra. Estiman que lo "bilingüisme" occitan-francés s'acompanha pas, en general, d'una critica conscienta de la diglossia, ont l'occitan es subordenat al francés. Dins certanas escòlas Calandretas, aquò fa que lo francés benefícia d'un tractament e d'un imatge avantatjoses, mentre que se negligís l'imatge e l'ensenhament de l'occitan [1]. Es frequent, dins lo movement occitanista, d'observar que los enfants escolarizats a Calandreta an mai que mai un nivèl aproximatiu o feble en occitan e qu'an de representacions diglossicas (e mai se i a d'excepcions): veson pas l'occitan coma l'egal del francés. Mas simultaneament e paradoxalament, semblan de gardar un remembre positiu de l'occitan e de Calandreta. Los escolans an de bons resultats en general dins las matèrias jutjadas fondamentalas per l'Educacion Nacionala (de l'estat francés), coma lo francés e las matematicas: es çò que ditz lo movement Calandreta e sembla d'èsser lo cas, efectivament, quand los escolans de Calandreta passan dins d'escòlas "classicas". Per contra, res garentís qu'ajan de resultats tan bons en lenga occitana, ja que cap de sistèma d'avaloracion unificat s'es pas instituit per mesurar lo nivèl d'occitan en fàcia del nivèl de francés.
Divèrses estudis sociolingüistics demòstran scientificament aquesta realitat ambigua, especialament dins lo domeni de las representacions diglossicas ont los escolans donan mai de valor -e donc mai de practica- al francés qu'a l'occitan[2].
Las Calandretas en Occitània[modificar | modificar la font]
En Erau[modificar | modificar la font]
- Collègi Calandreta Leon Còrdas
44 rue Antoine Jérôme Balard 34790 Grabèls
- Calandreta La Garriga
Chemin Départemental 131 l'Aurelle dit de Carabotte 34150 Ginhac
- Calandreta L'Ametlièr
7, rue franklin 34500 Besièrs
- Calandreta Los Falabreguièrs
7 rue Rouget de l'Isle 34500 Besièrs
- Calandreta de Mesa "La Cardonilha"
22 rue des Enfèdettes 34110 Mesa
- Calandreta Novèla-Candòla
2, rue Aigrefeuille 34000 Montpelhièr
- Calandreta Pèira Roja-Lepic
33 avenue Lepic 34000 Montpelhièr
- Calandreta Dau Clapàs (escrich per error dau Clapas*)
146, rue du Mas du Merle 34070 Montpelhièr
- Calandreta Dels Polinets
10 rue Jean Vigo 34120 Pesenàs
- Calandreta de Seta [www.calandreta-sete.org] "Los Dalfinets"
Boulevard de Verdun, Ancienne Caserne Vauban 34200 Seta
- Calandreta Terra Maire
1 rue Saint Vincent Salelles du Bosc 34700 Le Bosc
- Calandreta Dagtenca
Rue Jean Moulin 34300 Agde
En Gard[modificar | modificar la font]
- Calandreta Aimat Sèrre
2, rue André Girard 30000 Nimes
- Calandreta Jòrgi Gros
Le Cristal 620, chemin des hauts de nîmes 30900 Nimes [4]
- Calandreta dels Gardons
16-18, rue de l'enclos roux 30100 Alès
En Aude[modificar | modificar la font]
- Calandreta Narbonesa
Impasse Santoline 11100 Narbona
- Calandreta de Ciutat
Rue du Plô Cité de Carcassonne 11000 Carcassona
- Calandreta limosenca Joan Clerci
1 rue de l'aiguille 11300 Limós
- Calandreta Lo Becarut
40, Grand'rue 11130 Sijan
- Calandreta " Lo Cigal"
46 avenue de la gare 11120 Bize Minervois
- Calandreta de Ciutat
27, rue du Plô -Cité- 11000 Carcassone
- Calandreta Pech Mary
3 chemin Dieudonné Costes 11000 Carcassone
- Calandreta Narbonesa "La Granhòta"
Impasse Robert Lafont 11100 Narbonne
- Calandreta "Los Cascamèls de Menerbés"
Rue Marcellin Albert 11160 Trausse Minervois
Dins Tarn[modificar | modificar la font]
- Calendreta d'Albi
7 square Amiral Abrial, 81000 Albi
- Calandreta Castresa
47 carrièra Briguibol 81100 Castras
- Calandreta del Galhaqués
Centre Hospitalier rue René Cassin 81600 Gaillac
- Calandreta l'Esquiròl
100 passage de Saliège 46400 Saint Céré
En Avairon[modificar | modificar la font]
- Calandreta de Rodés
4 rue Bonnefé 12 000 Rodés
- Calandreta de Milhau
215 rue Maréchal de Tassigny, 12100 Milhau
En Nauta Garona[modificar | modificar la font]
11, rue Toulouse Lautrec 31500 Tolosa
- Calandreta Garoneta
5, rue du Pont de Tounis 31000 Tolosa
- Calandreta de Mureth
4, avenue du Maréchal Lyautey 31600 Murèth
- Calandreta de Castanet Tolosan
2, rue des Ormes 31320 Castanet Tolosan
- Calandreta del País Sud Tolosan
3 rue du Calvaire 31550 Cintegabelle
En Arièja[modificar | modificar la font]
- Calandreta del pais de Pàmias
11 rue Henri Fabre 09100 Pàmias
Dins los Nauts Pirenèus[modificar | modificar la font]
- Calandreta de Banhèras
1 Rue Alphonse Cazes 65200 Banhèras de Bigòrra
- Calandreta deu País de Tarbés
1 avenue des Pyrénées 65310 La Lobèra Tarba
- Calandreta eths Capdèths de Gasconha
43 rue Nationale 65370 Bertren
En Aquitània[modificar | modificar la font]
- Calandreta Pergosina
49 rue Font Laurière 24 000 Peireguers
- Calandreta deu Seuvestre
"Marie-école" 64410 Porciuvas e Bocoa
- Calandreta de Lescar
R du Lt de Vaisseau Garnuchot 64230 Lescar
- Calandreta Auloronesa
Marcadet 1 rue Gassion 64400 Auloron Sainte Marie
- Calandreta Paulina
13, rue Guynemer 64000 Pau
- Calandreta d'Ortès
Bd Ch de Gaulle 64300 Ortès
- Calandreta Aussalesa
Place de la mairie 64440 Biost
- Calandreta de la Dauna
33 avinguda de Genèva 33600 Pessac
- Calandreta de Siron
Rue des écoles 33720 Barsac
- Calandreta Titouan Lamazou
Rue Jules Ferry 64110 Masèras Lezous
- Calandreta "Lo Casolòt d'Aussau" Lo Lis
16 chemin du Bourg 64260 Lys
- Calandreta Monenh
220 Place Charles de Gaulle 64170 Artix
- Collègi Calandreta de Gasconha
BP 91131 64011 Pau PDC
En Auvèrnha e Lemosin[modificar | modificar la font]
- Calandreta lemosina
8 rue Emile Zola 87000 Limòtges
- Calandreta del Vernhat
Maison des enfants, Boulevard de Canteloube 15000 Orlhac
- Calandreta Velava Pèire Cardenal
Chemin de la Forge, Ours 43000 Lo Puèi de Velai
En Provença[modificar | modificar la font]
- Calandreta d'Aurenja "La Granatiera"
Ancien Lycée agricole Route de Caderousse 84100 Aurenja
- Los amics de la Calandreta Gapiana
87 Hameau Saint Jean 05000 Gap
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) (fr) Sit oficial
- (fr) Chantal DOMPMARTIN-NORMAND (2002) "Collégiens issus de Calandreta: quelles représentations de l'occitan?", Langages et société 101 (PDF); extrach de la revista Langages et société
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ a veire sas relacions amb sos emplegats occitanistas e occitanoparlants nos podèm demandar quina mena de planificacion linguistica nos prepausa calandreta: [1] e [2] e [3]
- ↑ Per exemple, se pòt consultar los estudis scientifics seguents:
- Henri BOYER (dir.) (2006) De l’école occitane à l’enseignement public: vécu et représentations sociolinguistiques. Une enquête auprès d’un groupe d’ex-calandrons, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan
- Chantal DOMPMARTIN-NORMAND (2002) "Collégiens issus de Calandreta: quelles représentations de l'occitan?", Langages et société 101 (PDF); extrach de la revista Langages et société


text:
Caatinga
Caatinga (del Tupi-Guarani: caa (bòsc) + tinga (blanc) = bòsc blanc) es un bioma que se tròba solament al Brasil.
La caatinga ocupa una superfícia d'aperaquí 734 478 km², gairenben 8,6% del territòri de Brasil, en englobant de forma contunha part dels estats brasilièrs de Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe e Bahia en la region Nòrd-Èst de Brasil, e part del nòrd de Minas Gerais en la region Sud-Èst de Brasil.
Presenta una vegetacion tipica de regions semiaridas. Es principalament una zòna arbustiva seca e un bòsc d'arbres basses e espinoses que pèrdon las siás fuèlhas durant la sason seca. Anteriorament se cresiá que la caatinga èra lo resultat de la degradacion de formacions vegetalas mai exuberantas coma son la dels bòscs amazonics. En aquel bioma a enregistradas unas 1000 espècias de flòra e se crei que n'i a lo doble o lo triple pas encara enregistradas.
Los cactus, plantas de tija espessa, arbusts espinoses e d'èrbas adaptadas a la secada forman la capa jols arbres. Fòrça plantas creisson, florisson e morisson durant la brèva sason umida.
La caatinga compren qualques enclavaments de bòsc tropical umid. Aperaquí 15 milions de personas vivon dins la region, e la populacion se considèra qu'es de las pus pauras de Brasil. L'agricultura en la sason seca es fòrça limitada e i a solament qualques paucas zonas de irrigacion coma la de la val del riu São Francisco.


text:
1677
Aquesta pagina concernís l'an 1677 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra d'Olanda. Aprofichant una preparacion melhora e pus rapida, lei Francés ataquèron la fin de l'ivèrn e conquistèron Valenciennes (17 de març) e de Cambrai (18 d'abriu) sota la direccion dau marescau de Luxemborg. Enterin, Monsieur, lo fraire dau rèi Loís XIV, ganhèt la batalha de Cassel (11 d'abriu) còntra lei tropas olandesas. Aquò li permetèt d'ocupar Artés e una partida de Flandra. Puei, dins lo rèsta de l'annada, lei còntra-ofensivas coalizadas mau capitèron e lei Francés contunièron d'avançar ambé sa victòria de Kokersberg (9 d'octòbre). Aquelei succès foguèron completat sus lo front suedès amb una batalha importanta de Suècia còntra lei Danés dins la region de Landskrona (24 de julhet). Pasmens, a la fin de l'annada, França deguèt faciar un raprochament diplomatic entre leis Anglés e leis Olandés (que s'alièron tre lo 10 de genier de l'annada seguenta).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Campanha de l'armada dau negus Yohannes Ièr (1667-1682) per reprimir una insureccion dins la region d'Angot. Lei soudats etiopians i destruguèron lei temples pagans e restaurèron l'autoritat dau poder centrau. Pasmens, aquela revòuta, coma aquela de 1679 en Lasta, venguèt rapidament simptomatic dau declin de la poissança imperiala en fòra de la region de Gondar.


text:
George Berkeley
George Berkeley (Thomastown, Kilkenny, 12 de març de 1685 - 14 de genièr de 1753) tanben conegut coma l'evesque Berkeley foguèt un filosòf irlandés de parents angleses. Son apòrt filosofic mai important es la teoria nomenada "immaterialisme".[1] Per son apòrt a la teologia, es venerat coma sant per qualques glèisas anglicanas.
Biografia[modificar | modificar la font]
Sos estudis universitaris los faguèt al Trinity College de Dublin. A la fin de son parcors obtenguèt un gra que li permetèt d'èsser professor de filosofia. En 1710 foguèt ordenat prèire anglican, e en 1734 foguèt nomenat evesque. Fa partida del movement filosofic de l'Empirisme, ensems amb d'autres filosòfs famoses coma John Locke o David Hume[2].
Afirma que l'existéncia consistís en percebre o èsser percebut, « èsser es èsser percebut » e alara, sonque podèm assegurar l'existéncia de las idèas (Idealisme), perque l'ésser se rend pel fach d'èsser percebut. Mas, qu'arriba de tot çò que degun pòt pas percebre? Existís pas? Berkeley afirma que, òc, existís perque Dieu, òc, cap tot. Atal doncas, Dieu es la clau de l'existéncia dels objèctes, atal quand vesèm un objècte, lo vesèm pas simplament perque existís, mas perque Dieu fa que siá possible de lo veire. Aquò nos pòt portar a la ment que totes sèm de personatges de ficcion de l'esperit de Dieu. Aquela pensada es font d'inspiracion per Jostein Gaarder per realizar son best-seller, Lo Monde de Sofia.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Philosophical Commentaries, (Comentaris filosofics), 1707–08
- An Essay towards a New Theory of Vision, (Ensag sus una nòva teoria de la vision), 1709
- A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge, Part I, (Tractat suls principis de la coneissença umana, Part I), 1710
- Three Dialogues between Hylas and Philonous, (Tres dialògs entre Ilas e Filonus) 1713.
- De motu, (Del moviment)1721
- Alciphron: or the Minute Philosopher, (Alifron: o lo filosòf Minuta) 1732
- The Theory of Vision or Visual Language … Vindicated and Explained, (La teoria de la vision o Lengatge visual … Rasonat e explicat1733
- The Analyst, (L'Analista) 1734
- The Querist, (Lo demandaire) 1735–37
- Siris, 1744
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (es) "Historia de la filosofia" Miguel Merín, José Manuel Arribas, Antonio Roura. Historia de la filosofía 2 bachillerato. Ed. Santillana. ISBN 84-294-8297-0 p.162
- ↑ id "Historia de la filosofia"
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (es)Bermudo, JM. El Empirismo. Ed. Montesinos. Barcelona, 1983.
- (es)Bermudo, JM. La Filosofía Moderna y su proyección contemporánea, Ed. Barcanova. Barcelona 1983.
- Gaarder, Sofies verden. (Lo monde de Sofia)


text:
Khentkaós I
Khentkaós I que ho ua reina egipciana qui viscó a la fin de la IVau dinatia e a la debuta de la Vau dinastia. Qu'ei coneguda peus sons dus tombèu qui soslinhan la soa importaància dehens aqueth periòde de trasicion. Totun, la soa parentat exacta dehens la ua o ambs d'aquestas dinastias b'ei pas clara.
Que ho dilhèu esposa de Shepsekaf, lo darrèr faraon de la IVau dinastia, o dilhèu la mair deu purmèr faraon de la Vau : Oserkaf. Que's perpausa tanben que sia estada sia la hilha deu faraon Menkaora sia de Djedefher (un deus hilhs de Khofo - Keòps - qui seré estat deishat a despart deu poder).
Grimal que perpausa que la molhèr deu prèste qui deu portar enfants Reiaus dens lo reconte deu Papirus de Westcar que poderé estar ua evocacion de Khenkaós.
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.


text:
Estructura algebrica
En matematicas, e pus particularament en algèbra, una estructura algebrica pura es constituida d’un ensemble (dich sosjacent) provesit d'una lèi de composicion (intèrna o extèrna) o de mai d'una, regida(s) per d'axiòmas. Una estructura algebrica mixta i aponde un òrdre o una topologia amb d'axiòmas de compatibilitat.
Somari
- 1 Estructuras algebricas puras
- 2 Estructuras algebricas ordenadas
- 3 Estructuras algebricas topologicas
Estructuras algebricas puras[modificar | modificar la font]
Estructuras de basa[modificar | modificar la font]
Compòrtan que de lèis de composicion intèrna. Lei pus importantas son leis estructuras de grop, d’anèu e de còrs.
Estructuras amb una lèi intèrna unica[modificar | modificar la font]
- magma : ensemble provesit d'una soleta lèi de composicion intèrna.
- monoïde : magma associatiu amb un element neutre.
- grop : monoïde onte tot element es simetrizable.
- grop commutatiu : grop que sa lèi es commutativa
Estructuras amb doas lèis intèrnas[modificar | modificar la font]
- anèu : ensemble provesit d’una estructura de grop additiu (d'element neutre notat "0") e d’una estructura de monoïde multiplicatiu (d'element neutre notat "1"), onte la multiplicacion es distributiva a respècte de l’addicion.
- anèu intègre: anèu e sensa divisor de zèro, valent a dire que tot produch d'elements non nuls de l'anèu es non nul.
- anèu commutatiu : anèu que sa multiplicacion es commutativa.
- còrs : anèu onte tot element non nul es invertible (a respècte de la multiplicacion). Un còrs pòt èsser commutatiu (valent a dire que sa multiplicacion es commutativa) o non.
Estructuras amb aumens una lèi extèrna[modificar | modificar la font]
Estructuras amb una lèi intèrna e una lèi extèrna[modificar | modificar la font]
- modul : grop additiu provesit d'una lèi de composicion extèrna : se definís lo produch d'un element de l'anèu e d'un element dau modul, somés en d'axiòmas de compatibilitat amb l'estructura de grop.
- espaci vectoriau (sus un còrs commutatiu) : modul sus un còrs commutatiu.
Algèbras : estructuras amb doas lèis intèrnas e una lèi extèrna[modificar | modificar la font]
- algèbra sus un anèu : ensemble provesit au còp d'una estructura de modul sus un anèu e d'una estructura d'anèu (compatibla amb la precedenta ; la multiplicacion intèrna i es associativa)
- algèbra sus un còrs commutatiu, sovent sonada simplament algèbra.
- algèbra commutativa : algèbra que sa multiplicacion intèrna es commutativa.
Estructuras algebricas ordenadas[modificar | modificar la font]
- reticul : ensemble provesit d'una relacion d'òrdre parciau, onte tot pareu d'elements a una boina superiora e una boina inferiora. Se pòt definir d'un biais equivalent coma un ensemble provesit de doas lèis de composicion intèrna notadas "" e "" satisfasent cèrts axiòmas (commutativitat, associativitat, idempoténcia, lèi d’absorpcion) ; per tot pareu (x, y) d'elements, e s'interprètan respectivament coma la boina superiora e la boina inferiora dau pareu.
- algèbra de Boole : reticul boinat, distributiu e complementat.
Estructuras algebricas topologicas[modificar | modificar la font]
- Una estructura algebrica e una estructura topologica pòdon coexistir :
-
- grop topologic : grop provesit d'una topologia tala que leis operacions (lèi intèrna e passatge au simetric) sián continuas.
- espaci vectoriau topologic: un autre cas important.
- espaci vectoriau normat : espaci vectoriau provesit d'una nòrma, indicant la « longor » d’un vector. Un espaci normat es un cas particular d'espaci metric, car se pòt definir una distància a partir de la nòrma.
- espaci de Banach : espaci vectoriau normat complet.
- espaci prehilbertian, o prehilbertian : espaci vectoriau reau o complèxe provesit d'un produch escalar. Se i pòt definir una nòrma, dicha euclidiana dins lo cas d'un prehilbertian reau, e hermitiana dins lo cas d'un prehilbertian complèxe. Quauquei cas importants :
-
- espaci euclidian : prehilbertian reau de dimension finida. Provesit de son estructura afina, es lo quadre modèrne de la geometria classica d’Euclides.
- espaci hermitian : prehilbertian complèxe de dimension finida.
- espaci de Hilbert : prehilbertian complet (de dimension finida o infinida). Es un cas particular d'espaci de Banach. L'espaci de Hilbert es essenciau en fisica qüantica.
La lista precedenta es pas exaustiva...


text:
1656
Aquesta pagina concernís l'an 1656 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Espanha amb una desfacha importanta a la batalha de Valenciennes (16 de julhet). Lei Francés perdiguèron mai de 5 000 òmes còntra solament 500 per l'armada adversa. Pasmens, Turenne capitèt de restaurar sa situacion dins lo corrent de l'estiu e limitèt l'avançada deis Espanhòus. Pertocant leis afaires intèrnes dau Reiaume, creacion de l'Espitau generau de París per i gropar lei mendicants, lei vagabonds e lei prostituidas. En despiech de son nom, aquela institucion s'ocupava pas de suenhs medicaus e se transformèt rapidament en preson.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
L'estructura descubèrta en 1610 a l'entorn de Saturne per Galileo Galilei foguèt identificat per Christian Huygens coma un anèu.
Matematicas[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion d'expausants negatius per l'Anglés John Wallis.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 31 de mai - Marin Marais, musician e compositor barròc francés (m. 1728)
- 5 de junh - Joseph Pitton de Tournefort, botanic francés (m. 1708)
- 29 d'octobre - Edmund Halley, astronòm e engenhaire britanic (m. 1742)


text:
Porifera
Las espongas constituisson l’embrancament (versemblablament parafiletic) dels Esponguiaris e son d'animals sens sistèma nerviós ni tube digestiu. Son còrs es format pas que per dos jaces de cellulas (ectodèrma e endodèrma).
- Membrana extèrna o ectodèrma : las cellulas epidermicas que compausan l’exodèrma son apeladas pinacocits e de porocits que son de cellulas cròias permetent lo passatge de l'aiga de vèrs l'interior de l'esponga.
- Membrana intèrna o endodèrma : es formada de cellulas de coleretas constituidas de choanocits. Aquestas cellulas son tanben flagelladas per assegurar una circulacion d’aiga e una retencion de noiridura.


text:
Vladimir Vysotzkii
Vladimir Semionovich Vysotzkii (en rus: BлaдиMиp CeMëHoBич Bыcoцkий) (Moscòu, lo 25 de genèr de 1938 e lo 25 de julhet de 1980) que ho deus cantaires de varietat sovietic màger deu sègle XX. Que ho tanben actor de cinema.
Hilh d'un oficièr sovietic d'origina judiva e d'una interpreta russa, son parents que divorcien chic après la soa naissença e que s'anè víver dab lo son pair e sa mairastra dens la sector sovietic de Berlin. Qu'abandonè los sons estudis d'engenheria entà víver de la musica e qu'aquesó ua renomada de las granas en Union Sovietica, perpetuada après dens la cultura russa.
Que's morí d'ua ataca cardiaca devuda a la soa consomacion de drògas durant los Jòcs Olimpics organizats en Union Sovietica e mantuns espectadors qu'abandonèn alavetz l'estadi entà anar véder lo son atahut. A maugrat d'aver hèita la soa carrièra a despart deus mejan deu poder politic, que ho onorat dab la medalha d'Artista de Merit de l'Union Sovietica.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Vysotzkii sus youtube.com
- Vladimir Vysotsky in different languages


text:
Najac
Najac[1][2][3] (Najac en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Lo gentilici es najagòl, -a (o tanben: najagués, -esa).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat d'una superficie 5 388 ectaras materializa una fraction sud del Massís central. S'estend sus una part de las gargamèlas de la Aveyron sus una calga géologique.
Le territoire de la commune d'une superficie 5 388 hectares matérialise une fraction sud du Massif central. Il s'étend sur une partie des gorges de l'Aveyron sur une faille géologique.
Situacion[modificar | modificar la font]
Najac es quilhada sus la riba esquèrra d'un contorn dins los estreits d'Avairon sus una falha geologica. Lo vilatge e lo castèl tresplomban sus un ròc, compausat de sistre, lo riu e la via ferrada.
Najac se trapa sus la D39, a l'oèst del departament d'Avairon, a cinc quilomètres a l'oèst de la D922 que religa Vilafranca de Roergue a Còrdas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò bourg, cap de-luòc de la municipalitat es la una dels cinc bastidas del Rouergue. A anotar que lo 26 de febrièr de 1965, Najac fusiona amb Villevayre[4].
Le bourg, chef-lieu de la commune est l'une des cinq bastides du Rouergue. À noter que le 26 février 1965, Najac fusionne avec Villevayre[5].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Najac, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2001
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ http://www.annuaire-ajuntament.fr/comuna-najac.html
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-najac.html


text:
Concerto per vriulon No 3 (Mozart)
Lo concerto per vriulon No 3 en Sol major, K216 de Wolfgang Amadeus Mozart que ho compausat en 1779 quan lo son autor e avèva pas sonque 19 ans. Qu'ei un deus màger concertos deu repertòri deu vriulon.
Que's compausa deus 3 movements seguents :
I. Allegro II. Adagio III. Rondeau
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- [1] Purmèr movement interpretat per Anne-Sophie Mutter
- [2] Particion libra e a gratis suu site de l'International Music Score Library Project.


text:
Infart miocardiac
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
L'infart miocardiac qu'es la necròsi deu muscle cardiac, de las cellulas miocardiacas, per l'embarri d'ua o mantuas artèrias coranàrias per un calhòt de sang. Lo mei sovent, qu'es ua placa ateromatosa que's rompa e envia embolias de colesteròu en vath d'eras. Au contra de l'angor (o asthma cardiac), l'infart n'es pas ua simpla anoxia de la cellula miocardiaca on que pòt tornar ua circulacion normala. Se's deisha s'instalar l'infart shens nat tractament, la necròsi cellulara que sia definitiu, lo teishut que sia fibrotic e non contractil.
Factor de risques[modificar | modificar la font]
- Infart miocardic hens la familha au prumèr grad
- Atge òme>45ans, hèmnas> 55ans
- colesteròu dab un LDL eslevat
- diabete
- Tabac
- ipertension
- obesitat e sedentaritat
Estudis que dison los mediterranèus qu'estossen protegits contre l'infarct miocardic pr'amor de la loa alimentacion, com la cosina dab òli d'oliu. Mes un aut estudi que cambièc aqueste vesaire, que seré la genetica mediterranèa que hassosse la proteccion deus gèns deu sud contre los deu nòrd.
Diagnostic[modificar | modificar la font]
Clinic[modificar | modificar la font]
L'infarct caracteristic qu'arriba dab ua dolor aguda, toracica, com un estòc, qu'irradia entà la maishèra e tanben entà'u braç esquerra. Aquera dolor ne's estanca pas dab la pretza de trinitrina ne tanpòc dab lo repòs. Lo malaut tipic qu'es un òme de mei de 55 ans que l'agrada lo minjar, lo béver e la humada. Totun que pòt arribar aus joves, a las hèmnas tanben.
Examen complementari[modificar | modificar la font]
- Electrocardiograf : que sufeish sovent ende establir lo diagnostic. Que muisha un sus'decalatge deu ST a las regions cardiacas tocadas e après quauques òras, qu'arriba ua onda Q de necròsi.
- Biologia : qu'es hèra importanta ende estar segur davant signes. Se'us simptòmas semblan a l'infarct mes ne tròban pas nat signe suu ECG, que cau dosar la troponina shèis òras après la prumèra dolor. Senon que's pòt trobar negatiu medish dab un vertadèr infart.
Diagnostic diferenciau[modificar | modificar la font]
- las dolors toracicas: pericarditi aguda, embolia pulmonara, disseccion aortica, lo pneumotorax
- patologia abdominau: ulcèra gastroduodenala, reflux gastro-esofagian
Tractament[modificar | modificar la font]
- endo-vascular: qu'es lo gòld standart, la coronarogafia qu'es un examen diagnostic e tanben terapeutic. La chisclada d'iòde hens coronàrias que muisha regions non pas vascularizadas en devath radiogafia. Ende tornar botar aquera vascularizacion, que pòdem sonque en.hlar un balonet hens l'artèria ende dilatar o tanben installar un stent, un canèr que dilata e's còla a la paret de l'artèria
- cirurgicau: que's hè quan las artèrias coronàrias son hens un maishant estat e n'es pas possible de tot dilatar, Lo pontatge qu'es la presa de veas de las camas ende har ua derivacion de las artèrias hèra malaudas.
- medicau:
complicacion[modificar | modificar la font]
- Tròble deu ritme
- Tròble de la conduccion


text:
Modèl:Somari compacte categoria
Aqueste modèl es d'utilizar en bas del còde Wiki de las paginas de categorias subrepobladas (paginas especialas de l’espaci de nom Categoria: e que descrivon somàriament lo tèma dels articles e soscategorias de la categoria entièra).
- Sintaxi :
- {{Somari compacte categoria}}
- {{CategoryTOC}} (sinonim)
- Nòta :
- Se la categoria lista d'articles nombroses e mai de soscategorias, aquestas soscategorias riscan d’èsser listadas sus de paginas successivas e non pas totas sus la primièra pagina de la categoria. Dins aqueste cas, se listarà las soscategorias dins la primièra pagina en las categorizant amb una clau de destriament explicita començant per un espaci : aquesta clau de destriament permetrà de plaçar las soscategorias en cap de lista, abans los articles classats dins l’òrdre alfabetic sus mantuna pagina.
- Se la categoria servís a listar d'elements d'un namespace particular (per exemple imatge o modèl), se pòt especificar lo namespace via :
- {{Somari compacte categoria|ns=lo nom del namespace}}
- Vejatz tanben :


text:
1999
Aquesta pagina concernís l'an 1999 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra Eritrèa que son debanament veguèt una alternància de periòdes de negociacions e de combats. Lei negociacions obtenguèron ges de resultat dins lo corrent de l'annada. Lei combats principaus aguèron luòc en febrier e en mai. Premier, leis Etiopians prenguèron l'avantatge e reconquistèron la vila de Badme, enjòc principau de la guèrra, e intrèron sus lo territòri eritrèu en febrier. En revènge, en mai, una ataca novèla de l'armada etiopiana s'acabèt per una revirada dins lo sector dau vilatge de Velessa.
Sodan[modificar | modificar la font]
Temptativa d'al-Turabi d'evincir Omar el-Bechir dau poder. Pasmens, lo còp mau capitèt e el-Bechir acomencèt alora de s'alunchar deis islamistas radicaus. Aquò li permetèt de se raprochar pauc a pauc deis Occidentaus e de negociar la fin de la guèrra civila ambé John Garang.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 6 de genièr : Michel Petrucciani, musician de jazz francés
- 11 de genièr - Fabrizio De André, cantaire italian (n. 1940)
- 5 de febrièr - Wassily Leontief, economista rus, Prèmi Nobel d'Economia (n. 1905)
- 7 de febrièr - Rei Hussein de Jordania (n. 1935)
- 15 de febrièr - Henry Way Kendall, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1926)
- 21 de febrièr - Gertrude B. Elion, scientific american, Prèmi Nobel (n. 1918)
- 25 de febrièr - Glenn T. Seaborg, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1912)
- 3 de març - Gerhard Herzberg, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1904)
- 7 de març - Stanley Kubrick, director american de cinèma (n. 1928)
- 18 de març - Adolfo Bioy Casares, escrivan argentin (n. 1914)
- 28 d'abril - Arthur Leonard Schawlow, fisician american, Prèmi Nobel (n. 1920)
- 2 de julhet - Mario Puzo, escrivan american (n. 1920)
- 26 de julhet - Trygve Haavelmo, economista noruegués, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 6 d'octobre - Amália Rodrigues, cantaira portuguesa (n. 1920)
- 14 d'octobre - Julius Nyerere, president de Tanzania (n. 1922)
- 20 d'octobre - Jack Lynch, primièr ministre d'Irlanda (n. 1917)
- 24 de decembre - João Baptista Figueiredo, militar e president de Brasil entre 1979 e 1985. (n.1918)
- 26 de decembre - Curtis Mayfield, compositor e cantaire american (n. 1942)
- 27 de decembre - Horst Matthai Quelle, filosòf alemand (n. 1912)


text:
Colligis-Crandelain
Colligis-Crandelain es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En 1923, Colligis absorbeix Crandelain-e-Malval, continuament a la siá supression per decrèt e pren lo sieu nom actual de Colligis-Crandelain
- En 1923, Colligis absorbe Crandelain-et-Malval, suite à sa suppression par décret et prend son nom actuel de Colligis-Crandelain


text:
1606
Aquesta pagina concernís l'an 1606 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Sultanat de Sennar[modificar | modificar la font]
Fòrça malaut dempuei lo començament de son rèine, lo sultan Abd al-Qadir II (1604-1606) foguèt reversat per son fraire Adlan Ièr (1606-1612). Gràcias a sei relacions bònas amb Etiopia, lo sultan descaigut poguèt s'exilar dins aqueu país e foguèt nomat governador d'una vila frontaliera de l'Empèri per lo negus Susneyos (1607-1632).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Fin dau calcul de l'orbita de Mart menada dempuei 1600 per Johannes Kepler que descurbiguèt la natura eliptica deis orbitas dei planetas (premiera lèi de Kepler). Aquò foguèt una rompedura majora dins l'istòria de l'astronomia e de la fisica en causa de sei consequéncias importantas sus lo desvolopament de la mecanica.