text:
Parlament (Regim Ancian)
Un parlament èra una Cort sobeirana del Reialme de França – cort superiora a partir de 1661 – jol Regim Ancian. Los parlaments avián tanben de poders politics e administratius.
Somari
Ròtle[modificar | modificar la font]
Ròtle judiciari[modificar | modificar la font]
Los parlaments foncionavan coma de corts d'apèl e de cassacion, a l'encòp civila e criminala, pels afars concernissent lo Tèrç Estat, mas tanben coma un tribunal de primièra instància per las causas implicant de membres de la Noblesa.
Dempuèi l'ordenança de l'11 de març de 1345, lo parlament compren tres cambras: la granda cambra o cambra dels plaids, la cambra de las enquèstas, e la cambra de las requèstas[1]. Son poder d'estatuir en equitat èra sovent percebut coma generator d’arbitrari, e un celèbre ditz proclama : « Dieu nos apare de l'equitat dels parlaments. »[2]
Ròtle legislatiu[modificar | modificar la font]
Los parlaments avián pas, vertadièrament, de poder legislatiu, es a dire dictar de novèlas leis civilas o criminalas.
Pasmens avián dos poders legislatius:
- Sintèsi de la jurisprudéncia e de la procedura. Coma jurisdiccion de darrièr gra (es per aquò que son de corts sobeiranas) avián lo meteis ròtle d'unificacion del drech que las Corts de cassacion d'uèi, amb mai la possibilitat de prendre, totas cambras reünidas, d'arrèstes de reglament que son notats jos forma d'articles las solucions de jurisprudéncia e dispausant d'una autoritat de la causa jutjada que s'impausa a las jurisdiccions inferioras, un pauc sul modèl del "precedent" de las common law.
- Contraròtle de legalitat, es a dire de la compatibilitat de las ordenanças, edictes e declaracions del rei amb las leis, costumas, e mai reglaments existissents. En efièch, un parlament deu registrar los edictes, las ordenanças reialas, e las letras patentas, es a dire las transcriure sul registre oficial perque vengan publicas. Las leis atal transcrichas son alara aplicablas e opausablas als tèrces dins la circonscripcion del parlament. Pasmens, cal remarcar qu'aquela superioritat èra pas totala, lo rei podiá (de fach fòrça rarament) totjorn retenir sa justícia, es a dire retirar un afar a un parlament o a una cort quina que siá, e la far evocar definitivament davant son conselh.
Dins aquela ocasion, lo parlament aviá lo drech de remostrança, es a dire que podiá far d'observacions sus la legalitat dels tèxtes que deviá registrar. Aquel drech aviá per tòca de permetre als parlaments de verificar la concordança de l’edicte o de l’ordenança amb lo drech anterior, los privilègis e las costumas de la província, mas tanben los principis generals del drech. Pauc a pauc, los parlaments utilizèron aquel drech per venir un contrapoder fàcia al poder monarquic. En cas de refús de l'enregistrament, lo rei podiá adreçar al parlament de « letras de jussion » e, en cas de refús reïterat, impausar sa decision al parlament n'i sèire d'esperel dins un lièch de justícia. La decision reiala èra alara registrada « de l'exprès comandament del rei ». Enric IV foguèt obligat de se desplaçar personalament dins cada parlament per far registrar l'edicte de Nantas de 1598 per de lièches de justícia.
Personal[modificar | modificar la font]
Aquelas corts de justícia foncionavan amb un personal d’oficièrs, es a dire d'agents administratius proprietaris de lor carga, que formavan la « noblesa de rauba » diferenta de la « noblesa d’espasa ». Se distinguís de conselhièrs e de presidents que se reünissián pels jutjaments en diferentas cambras: la granda cambra, pels afars mai importants, la Tornèla pels afars criminals, e quitament la cambra de la marèa pels litigis ligats a la venda del peis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament de l'Edat Mejana, la cort del rei, Curia Regis èra a l'entorn del rei per totes los afars del reialme. Mas lo desvolopament del poder reial provoquèt la separacion de la Curia Regis en tres organs distints: lo Conselh del rei pels afars politics, la Cambra dels Comptes per las questions financièras, e lo Parlament per la justícia. Es l'origina del Parlament de París al sègle XIII. Lo Parlament de París aguèt competéncia per tot lo reialme fins al sègle XV. Los clèrgues ne foguèron exclusits en 1319.
A partir de 1422, de novèls parlaments foguèron creats: a Tolosa, a Bordèu puèi dins los grands fèus del domeni reial. En tot, tretze parlaments foguèron meses en plaça del sègle XIII al sègle XVIII.
Los parlaments, e subretot aquel de París, totjorn foguèron un supòrt per la reialtat fàcia al papat per defendre la Glèisa Gallicana. Pendent las guèrras de religions, atal s'opausèron a l’introduccion de la reforma del Concili de Trent en França, que renforçava los poders del papa, puèi se pelejèron entre aqueles de la Liga Catolica (França) e reialistas: e los membres del Parlament de París fisèls al rei formèron de 1589 a 1594 lo Parlament de Tors.
Los dreches de registrament e de remostrança permetèron als parlaments e subretot aquel de París de revendicar un poder de contraròtle sus la monarquia[3].
En 1673, Loís XIV de França enebiguèt als parlaments de far quina remarca que siá abans de registrar los edictes. Los parlaments reviscolèron aprèp la mòrt de Louis XIV en 1715.
A partir de 1750, los parlaments bloquèron las reformas del poder reial, subretot lo principi d'egalitat davant l'impòst. Loís XV foguèt en consequéncia decidit a limitar los parlaments: en 1771, lo cancelièr de Maupèu levèt a totes los parlaments lors atribucions politicas e los dividiguèt en sièis Conselhs superiors. Mas en 1774, Loís XVI, conselhat per Maurepas (« Sens parlament, cap de monarquia ») e inquièt per sa popularitat, e tornèt apelar los Parlaments. Lo 3 de març de 1766, Loís XV, frustrat d'aver pas pogut far la seria de reformas qu'aurián permés al reialme de reviscolar, anèt al parlament e faguèt un lièch de justícia: es la session de la flagelacion[4] del nom de la fèsta del 3 de març. Loís XV i faguèt donar un discors insistissent sul principi d'absolutisme reial, e sul fach que lo drech de remostrança dels parlaments es sonque un poder de justícia delegat, que lo rei demòra la sola font de poder del reialme. Loís XVI, rei flac, reculava cada còp davant lor oposicion. Aguèron un ròtle important dins la Revolucion Francesa. Foguèron sostenguts per una partida del pòble que pretendèron d'èsser los protectors contra lo « despotisme » reial. E en 1790, los parlaments foguèron remplaçats per de jutges elegits e pagats per l’Estat.
Liste dels parlaments[modificar | modificar la font]
- vèrs 1250 : Parlament de París
- 1422 : Parlament de Besançon
- 1443 : Parlament de Tolosa
- 1453 : Parlament de Grenòble
- 1462 : Parlament de Bordèu, en exili a Condòm, puèi a Marmanda e La Rèula de 1675 a 1690
- 1477 : Parlament de Dijon
- 1499 : Parlament de Normandia
- 1501 : Parlament de Provença o Parlament d'Ais
- 1523 : Parlament de Dombas, a Lion, puèi a Trévoux de 1696 a 1771
- 1553 : Parlament de Bretanha, alternativament a Rennes, puèi Nantas (1557), Rennes (1561), en exili a Vannes de 1675 a 1690
- 1620 : Parlament de Pau
- 1633 : Parlament de Mètz
- 1668 : Parlament de Flandras, a Tournai (uèi en Belgica), puèi Cambrai (1709), puèi Douai (1713)
- 1768 : Parlament de Nancí, fins a 1775
Fonts[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- Émile Ducoudray, « La Révolution française face au système judiciaire d’Ancien Régime », dins Annales historiques de la Révolution française, nº 327, 27 d'abril de 2004 en linha
- Pierre Goubert, L’Ancien Régime, t. 2 Les Pouvoirs, Armand Colin, coll. « U / Histoire moderne », París, 262 p., 1973
- Marcel Marion, Dictionnaire des institutions de la France aux sègle XVII e XVIII (1923), nòva impression, A. et J. Picard, Paris, 2006, 573 p. (ISBN 2-7084-0782-1)
- Hubert Méthivier, Le Siècle de Louis XIV (1962), 14n in, Presses universitaires de France, coll. « Que sais-je ? » ISSN 0768-0066 nº 925, Pariís, 1994 (ISBN 2130521614) en linha
- Roland Mousnier, Les Institutions de la France sous la monarchie absolue (1598–1789) (1974), Presses universitaires de France, coll. « Quadrige / Manuels » ISSN 1630-5264, París, 2005, 1 253 p. (ISBN 2-13-054836-9) en linha
- Michel Vovelle, La Chute de la monarchie (1787–1792), vol. 1 de la Nouvelle Histoire de la France contemporaine (1972), ed revista e misa a jorn, Le Seuil, coll. « Points / Histoire » ISSN 0768-0457 nº 101, Paris, 1999, 312 p. (ISBN 2-02-037519-2)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jacques Le Goff, « Capetians », dins Encyclopædia Universalis
- ↑ (en)Citat per André Tunc, « The Grand Outlines of the Code » (las grandas linhas del Còde), dins Bernard Schwartz (dir.), The Code Napoleon and the Common Law World (Lo còde Napoleon e los païses de Common Law), New York University Press, New York, 1956, p. 19
- ↑ Es çò que se passèt pendent la Fronda, de 1648 a 1652. Lo Parlament de París reclamava lo drech de contrarotlar las finanças del reialme. Per aquò revendicavan las meteissas competéncias del Parlament d'Anglatèrra qu'una de las doas cambras (Cambra de las Comunas) es compausada d’elegits, alara que los parlamentaris franceses èran oficièrs de cargas ereditàrias
- ↑ (fr)Lo discors de la flagelacion


c: text/html

text:
Fidelio
Fidelio qu'ei lo títol deu sol opèra de Ludwig van Beethoven. Lo libret en aleman es de Joseph Sonnleithner inspirat deu libret en francés de Jean-Nicolas Bouilly per l'opèra de Pierre Gaveaux : Léonore, ou L’amour conjugal de 1798. Com lo son modèl francés, Fidelio, aqueste còp escadut en Espanha, que conda la hèita de Leonore qui, vestida de guarda, e ensaja de liberar lo son espós Florestan retiengut dens ua prison per rason politica e per vengença personala deu director e condemnat a estar executat.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Sus Youtube.com, aria Ha, welch ein Augenblick on lo director de la preson e canta la soa set de vengença.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1840
Aquesta pagina concernís l'an 1840 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Fin de la Premiera Guèrra Carlista que s'acabèt per la victòria d'Isabèu II. Carles de Borbon deguèt s'exilar en França.
Prússia[modificar | modificar la font]
Mòrt de Frederic Guilhèm III que foguèt remplaçat per Frederic Guilhèm IV.
Africa[modificar | modificar la font]
Califat de Sokoto[modificar | modificar la font]
Batalha d’Oshogbo e desfacha dei fòrças de Sokoto que deguèron abandonar lo nòrd dau reiaume d'Oyo.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 17 de genièr - Paul Meyer, filològ francés (m. 1917)
- 2 d'abril - Émile Zola, escrivan francés (m. 1902)
- 7 de mai - Piotr Ilich Chaikovskii, compositor romantic rus (m. 1893)
- 13 de mai - Anfós Daudet, escrivan provençal (m. 1897)
- 16 d'octobre - Kuroda Kiyotaka, primièr ministre de Japon (m. 1900)
- 2 de novembre - Victorino de la Plaza, president d'Argentina (m. 1919)
- 12 de novembre - Auguste Rodin, escultor francés (m. 1917)
- 14 de novembre - Claude Monet, pintor francés (m. 1826)


text:
Virus Ebola
Lo virüs Ebola es un virüs fòrça dangeirós per l'èsser uman e per leis autrei primates que fa partida de la familha dei Filovirus. Son nom vèn dau riu Ebola situada dins la vila de Yambuku (Republica Democratica de Còngo) onte foguèt identificat en 1976. Es a l'origina d'una fèbre emorragica fulminanta transmesa per divèrseis espècias de ratapenadas africanas ò per lo contacte ambé de primats ja contaminats. Diferentei formas de fèbre Ebola foguèron identificadas dempuei leis annadas 1970. Totei presentan de taus de mortalitat fòrça importants que van de 50 a 90% car existís ges de tractament. Cada epidemia de fèbre Ebola es donc l'objècte de mesuras fòrça importantas per limitar son desvolopament.


text:
John Dowland
John Dowland (1563 – sepelit lo 20 de heurèr de 1626) que ho un laütista e un compositor anglés de la fin deu sègle XVI e de la debuta deu sègle XVII. Qu'ei l'autor d'ua famosa garba de cançons acompanhada au laüt d'ua tonalitat hèra trista equitament lugubra com ac musihan quauques títols : In darkness let me dwell ("deishatz me demora dens l'escurina") o Flow my tears ("Colatz lagremas meas").
Lo sovier de Dowland qu'ei pro viu dens la cultura anglosaxona e, en 2006 lo cantaire Sting qu'enregistrè un disque dab cançons soas : Songs from the Labyrinth.


text:
Nestòri
Nestòri (386-450) fuguèt patriarca de Constantinòple dau 10 d'abriu de 428 a aost de 431. Succediguèt a Sisinios Ièr e fuguèt remplaçat per Maximian. Seis estudis e seis ensenhaments teologics fuguèron a l'origina dau nestorianisme qu'es generalament considerat coma una eresia crestiana.
La partença dei conflictes teologics implicant Nestòri fuguèt sa prepausicion de modificar lo títol de Maria de Theotokos (maire de Dieu) per lo remplaçar per Christotokos (maire de Jèsus Crist). Per la màger part dau clergat, aquò èra una negacion de la natura divina de Jèsus. En 431, lo concili d'Efès condamnèt son òbra coma eretica e l'emperaire Teodòsi II l'exilèt dins lo sud d'Egipte. En 451, fuguèt tornarmai condamnat en 451. Pasmens, aquelei condamnacions fuguèron mau acceptadas per lei crestians d'Orient e lo nestorianisme fuguèt un corrent influent sus lo continent asiatic fins a l'Edat Mejana.


text:
Maisnières
Mainniére-in-Vimeu en picard ( Maisnières en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat, traversada per la Vimeuse, un afluent de la Bresle, a situat al nòrd-oèst de Gamaches, en lo Vimeu. Maisnières Es Modèl:A Unitat de Gamaches, a Unitat|11|km {{}} de Blangy-sus-Bresle, a Unitat|12|km {{}} de Moyenneville, a Unitat|14|km {{}} de Oisemont, a Unitat|18|km {{}} de Ault e a Unitat|20|km {{}} de Abbeville. L'accès al A 28 es Modèl:A Unitat en direccion de Abbeville e a Unitat|12|km {{}} en direccion de Roan.
La commune, traversée par la Vimeuse, un affluent de la Bresle, est située au nord-ouest de Gamaches, dans le Vimeu. Maisnières est à 6 km de Gamaches, à 11 km de Blangy-sur-Bresle, à 12 km de Moyenneville, à 14 km d'Oisemont, à 18 km d'Ault et à 20 km d'Abbeville. L'accès à l'A 28 est à 8 km en direction d'Abbeville et à 12 km en direction de Rouen.


text:
Moja blanca
La muja blanca (Cistus albidus) es un arbrilhon caracteristic de la garriga, suportant plan un periòde d’ariditat e aman los sols calcaris.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Lo cistus albidus es un arbrilhon de la familha de las cistacèas de talha mejana (entre 0,5 e 1,2 m. de naut).
Son fulhatge persistant gris clar es compausat de fuèlhas simplas, sessilas, oposadas e cobèrta de pels estelats, d'aquel aspècte li ven lo seu nom, albidus es blanquinós en latin.
Sa florason s'espandís d’abril a junh quand sortís una inflorescença en cima unipara elicoïda compausada de flors formadas per 5 petalas d’aspècte afatonit e de color ròsa. Las flors atrason las abelhas, parpalhons e d'autres insèctes assegurant una pollinizacion entomogama.
Los fruchs de la moja blanca son de capsulas dehiscentas de 5 valvas. L'epandiment dels fruchs es epizoochora.
Espandiment[modificar | modificar la font]
Se trapa dins l'ensems de l'entorn mediterranèu (fins al Daufinat, Vivarés e Roergue), en Santonge e en Vendèa.
Abitat: garrigas e costièras subretot calcàrias
References[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Modèl:Tela-métro
- Referéncia NCBI : Cistus albidus (en)
- Modèl:GRIN espèce


text:
Parallèl
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- en matematicas, drechas o plans son parallèls quand an la meteissa direccion ;
- en geografia, un parallèl es una linha imaginària sus la superficia de la Tèrra ;
- en informatica :
- lo calcul parallèl es l'execucion simultanèa d'una tasca repetitiva sus de processors multiples formant un unic sistèma informatic; permet d'obtenir de resultats pus rapidament ;
- un pòrt parallèl es una connexion utilizada per transmetre d'informacions a un periferic ;
- en electricitat, un circuit en parallèl es un circuit electric ont los corrents s'addicionan, en oposicion al circuit en seria ;
- en sciéncia-ficcion, un univèrs parallèl es una representacion imaginària de nòstre monde que diferís a l'origina per un eveniment.


text:
Comtat de Galway
La Comtat de Galway (en gaelic irlandés : Contae na Gaillimhe) es una circonscripcion administrativa de la Republica d'Irlanda que si situa sus la còsta oèst de l'illa dins la província de Connacht.
Sa superficia es de 6 148 km2 per 231 670 abitants en 2006. Es la segonda comtat mai granda après aquela de Cork. Es enviroutada per lei Comtats de Mayo, Roscommon, Nord-Tipperary e Clare. Sa capitala e vila mai granda es Galway.
La Comtat si presenta en doas partidas distintas entre que si situa la vila de Galway e lo Lough Corrib (lei lacs d'Irlanda mai grands) : a levant si tròba un sistèma de planas ; a ponent Connemara ambé mai d'un sistèma montanhós, lei Twelve Bens (Na Beanna Beola), lei Maumturks e Slieve Aughty. Au large dei còstas si tròba un gròs gròs nombre d'illas que lei mai importantas son leis illas d'Aran e Inisbofin.
La Comtat còmpta mai d'una zòna onte lo gaelic rèsta fòrça vivaç. Galway es totplen influenciat per lo lengatge e la cultura gaelics dins la region de Connemara e sus leis illas d'Aran, onte si parla encara lo gaelic.


text:
Euròpa (luna)
Euròpa es un satellit naturau de Jupitèr.
Somari
Caracteristicas fisicas[modificar | modificar la font]
Euròpa es un satellit rocassós qu'a una forma quasi esferica amb un rai mejan de 1569 km e que fa partida dei gròs satellits dau Sistèma Solar. D'efèct, sa massa representa 0,8% de la massa terrèstra e son diamètre 24,5%. Coma la màger part dei satellits importants dau Sistèma Solar, sa densitat es situada entre lei planetas gigantas e lei planetas rocassosas amb una valor egala a 3,01. Aqueu satellit a tanben pas d'atmosfèra espessa.
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Euròpa es un còrs diferenciat amb un nuclèu, un mantèu e una crosta. Lo nuclèu es probable compausat de fèrre e lo mantèu de silicats[1] [2]. La crosta seriá facha d'aiga. Se supausa la preséncia d'un ocean d'aiga salada liquida sota la superficia dau satellit[1]. Un modèl frequent imagina que lo jaç d'aiga se podriá devesir entre un jaç d'aiga gelada d'una autor compresa entre 10 e 30 km e un jaç d'aiga liquida d'un centenau de quilomètres d'espessor[3].
Geologia de la superficia[modificar | modificar la font]
La superficia d'Euròpa seriá plana car la planeta seriá tectonicament activa. Lo temps de la superficia seriá donc feble, situat entre 20 e 180 milions d'annadas[3]. Lei cratèrs d'impacte son donc rars sus Euròpa e lei formacions principalas visiblas son lei lineae e lei lenticulae.
Lei lineae son una ret de rais sornes situadas sus tota la superficia dau satellit. Semblan lei falhas e fracturas de la banquisa terrèstra. La largor maximala dei lineae es egala a 20 quilomètres. L'origina dei lineae seriá un criovolcanisme o lo gisclament de gueisèrs d'aiga frega que rompriá lei glaç de la superficia mostrant de glaç pus cauds[4]. Lo fenomèn podriá donc èsser similar ai dorsalas oceanicas terrèstras.
Lei lenticulae son d'estructuras circularas ambé de formas variadas coma de dòmas, de depressions o de tacas sornas. Serián associadas amb una chaminèia volcanica. Dins aquò, l'existéncia dei lenticulae podrián tanben èsser la consequéncia d'una interpretacion premeirenca d'imatges amb una resolucion febla de la sonda Galileo.
Geografia[modificar | modificar la font]
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Euròpa a una atmosfèra fòrça tèuna facha principalament de dioxigèn[5] [6]. La pression es environ 0,1 µPa[7]. Aqueu dioxigèn es produch per lo dissociacion dei glaç de la superficia bombardats per lo vent solar e lei particulas venent de Jupitèr[8]. Euròpa a tanben una ionosfèra tèuna[9].
Camp magnetic[modificar | modificar la font]
De mesuras de la sonda Galileo mostrèron l'existéncia d'un pichon camp magnetic causat per una interaccion ambé la magnetosfèra de Jupitèr. Pasmens, a l'ora d'ara, aqueu camp es mau conegut.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Euròpa orbita a l'entorn de Jupitèr en tres jorns e mièg a una distància mejana de 670 900 km en 3 d 13 h 14,6 min amb una excentricitat egala a 0,0101. Lo plan de sa trajectòria es clinat de 0,47° a respèct dau plan eqüatorial de la planeta. Coma per la màger part dei satellits dau Sistèma Solar, la rotacion d'Euròpa es sincròna. Es a dire que lei periòdes de rotacion dau satellit a l'entorn de son axe e a l'entorn de Jupitèr son identics. Enfin, l'orbita d'Euròpa mòstra doas resonàncias amb Io (2:1) e Ganimèdes (1:2).
Observacion[modificar | modificar la font]
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Exploracion espaciala[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 NASA Profile, [1], 10 d'octòbre de 2010.
- ↑ Jeffrey S. Kargel, Jonathan Z. Kaye, James W. Head, III, et al. (2000). "Europa’s Crust and Ocean: Origin, Composition, and the Prospects for Life". Icarus 148: 226 –265.
- ↑ 3,0 3,1 Schenk, Paul M.; Chapman, Clark R.; Zahnle, Kevin; and Moore, Jeffrey M.; Chapter 18: Ages and Interiors: the Cratering Record of the Galilean Satellites, in Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere, Cambridge University Press, 2004
- ↑ Figueredo, Patricio H.; and Greeley, Ronald (2003).
- ↑ Hall, Doyle T.; et al.; Detection of an oxygen atmosphere on Jupiter's moon Europa, Nature, Vol. 373 (23 February 1995), pp. 677–679.
- ↑ Savage, Donald; Jones, Tammy; and Villard, Ray (1995-02-23). "Hubble Finds Oxygen Atmosphere on Europa". Project Galileo. NASA, Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ McGrath (2009). "Atmosphere of Europa". In Pappalardo, Robert T.; McKinnon, William B.; and Khurana, Krishan K.. Europa. University of Arizona Press.
- ↑ Johnson, Robert E.; Lanzerotti, Louis J.; and Brown, Walter L. (1982). "Planetary applications of ion induced erosion of condensed-gas frosts".
- ↑ Kliore, Arvydas J.; Hinson, D. P.; Flasar, F. Michael; Nagy, Andrew F.; Cravens, Thomas E. (July 1997). "The Ionosphere of Europa from Galileo Radio Occultations". Science 277 (5324): 355–358.


text:
Isotòp
En fisica nucleara, dus isotòps que son dus atòms diferents d'un medish element.
La diferéncia que ven deus lors nuclèus qui compta ambs dab autan de protons (aquò que defineish lo numèro atomic e la mena d'element) mes dab un nombre diferent de neutrons (çò qui, fin finala, e càmbia la massa de l'atòm).
Dus isotòps qu'an donc lo medish nombre atomic mes ua massa diferenta.
Un exemple d'isotòp conegut qu'ei lo carbòni-14, l'isotòp radioactiu deu carbòni. Aqueth element qu'ei definit peu son nombre atomic de 6, çò qui vòu díser que compta dab 6 protons e 6 electrons ; s'ei aperat « carbòni-14 »: aquò que vòu díser que compta dab 14 nucleons (protons e neutrons) donc dab 14-6 = 8 neutrons. Lo carbòni-13 que compta donc dab sonque 7 neutrons e lo carbòni-12 dab 6 neutrons.
Aute isotòp famós : l'idrogèn que pòt aver un nuclèu pas sonque compausat d'un sol proton (Idrogèn-1) shens nat neutron, un isotòp (aperat deutèri) dab dus elements (un proton e un neutron) e un aute dab tres (lo triti dab un proton e dus neutrons).
Quimicament, a despart de l'oposicion enter « isotòp estable » e « isotòp radioactiu », ua diferéncia d'isotòp que pòt implicar variacions dens las proprietats quimicas. Ua concentracion elevada d'atòms de deutèri dens las moleculas d'aiga produseish aiga pesuga dab proprietats especificas e diferentas de las proprietats de l'aiga.


text:
Perrigny-sur-Armançon
Perrigny-sur-Armançon es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yonne e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Una polida estatua de Sant Martin a caval en partejant la mitat de lo sieu abric amb un mendiant a mes a lo-dessus de la pichona glèisa del pòble
Une belle statue de Saint Martin à cheval partageant la moitié de son manteau avec un mendiant est posé au-dessus de la petite église du village


text:
Cherbourg-Octeville
Tchidbouo en normand ( Cherbourg-Octeville en francés, Cheraborg en gascon, [1]) es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Atestat en 1386 ved. R. Cierbide & J. Santano Coleccion diplomatica de documentos gascones de la Baja Navarra (siglos XIV-XV). Archivo General de Navarra. In fuentes documentales medievales del PAIS VASCO, N°59, SAN SEBASTIAN 1990-1995


text:
Guèrra de la Faissa d'Agacher
La Guèrra de la Faissa d'Agacher se debanèt dau 14 au 30 de decembre de 1985 entre Burkina Faso e Mali. L'enjòc èra la region de la Faissa d'Agacher onte la frontiera entre lei dos país èra mau definida e qu'èra sospichada de tenir de ressorsas naturalas importantas. La question dau partiment d'aquela region aviá ja entraïnat d'escaramochas en 1974. La situacion se transformèt en guèrra dubèrta en decembre de 1985 quand lo govèrn burkinabe mandèt de foncionaris per recensar la populacion dins lei zonas contestadas. Lo 25 de decembre, lei fòrças malianas mandèron una tièra de contraofensivas còntra de vilatges ocupats per l'armada de Burkina Faso. Lei militars burkinabes resistiguèron mai deguèron faciar de pèrdas importantas fins a la signatura d'una trèva lo 30 de decembre. Per la seguida, la resolucion foguèt fisada a la Cort Internacionala de Justiciá que decidiguèt d'organizar un partiment de la region contestada.


text:
Judeocatalan
Lo judeocatalan (en ebrieu: קאטאלנית 'qatalanit'; en catalan: judeocatalà), èra lo dialècte del catalan parlat per las comunautats josievas dins los territòris de lenga catalana. Lingüisticament, compartís de caracteristicas amb lo shuadit (judeoprovençal), encara qu'istoricament, etnicament e politicament, la comunautat judèocatalana èra independenta de la comunautat judèoprovençala, principalament per causa de l'ocupacion aràbia de la Peninsula Iberica. L'epòca d'aur del judeocatalan s'estend del sègle XII fins a 1492, data de l'expulsion dels josieus dels territòris de lenga catalana.


text:
Sauvatèrra (Roergue)
Sauvatèrra[1][2] (Sauveterre-de-Rouergue en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Anciana bastida reiala situada a 30 km de Rodés sul traçat de la Meridiana verda que passa a qualques centenats de mètres del borg (la comuna foguèt associada a aquela operacion en l'an 2000).
Sauvatèrra de Roergue se situa suls darrièrs contrafòrts del Massís Central, a 466 mètres d'altitud. Lo borg a bastit sul plan de Segalar, largament entalhat per una ret idrografica densa (lo país de las cent vals).
Lo sieu climat es a la crosada dels tres domenis del mitan temperat. L'estiu es jos l' influéncia del clima mediterranèu, puslèu caud e sèc. La prima e la tardor, los vents d'oèst pòrtan la doçor e l'umiditat oceanicas. L'ivèrn es somés a la frescura del clima semi-continental accentuada per l'altitud, mas largament temperada per las intradas mai tebas del Miègjorn tolosenc.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Recèrca
Una recèrca (var. recèrcha) es un procès, analitic, sistematic, organizat e objectiu, que son intencion es de respondre a una question o a d'ipotèsis e atal aumentar la coneissença e l'informacion sus un subjècte desconegut que se vòl conéisser melhor.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Una recèrca se caracteriza per èsser un procès:
- Sistematic: a partir de la formulacion d'una ipotèsi o objectiu de trabalh, reculhisson unas donadas segon un plan preestablit que, un còp analitzats e interpretats, modificaràn o apondràn de coneissenças nòvas a las ja existentas, iniciant alavetz un cicle novèl de cèrca. La sistematica emplegada dins una recèrca es la del metòde scientific.
- Organizat: totes los sòcis d'una còla de recèrca devon conéisser çò que devon far durant tot l'estudi, aplicar las meteissas definicions e critèris a tots los participants e agir del meteis biais fàcia a quin dobte que siá. Per l'obtenir, es indispensable d'escriure un protocòl de recèrca ont son especificats totes los detalhs en relacion amb l'estudi.
- Objectiu: las conclusions obtengudas de l'estudi se devon pas basar sus d'impressions subjectivas, mas sus de faches que son estats observats e mesurats, e son interpretacion deu defugir tot prejutjat que los responsables de l'estudi podrián aver.
Activitats[modificar | modificar la font]
Las activitats fondamentalas d'una recèrca son:
- Mesurar los fenomèns.
- Comparar los resultats obtenguts.
- Interpretar los resultats en foncion de las coneissenças actualas, en considerar las variablas que pòdon aver influit sul resultat.
Tanben a coma foncion l'adquisicion de coneissenças pel desvolopament uman, social e economic de la societat.
Tipes de recèrca[modificar | modificar la font]
- recèrca basica. Tanben nomenada recèrca fondamentala o recèrca pura. Se pòt sonque practicar dins los laboratòris.
- recèrca aplicada. Es l'aplicacion de las coneissenças dins la societat. Un exemple son los protocòls de recèrca clinica.
Ligams entre disciplinas[modificar | modificar la font]
S'es descrit diferents tipes de recèrca que religan las disciplinas, amb una terminologia especifica:
- Multidisciplinaritat: en aqueste nivèl de recèrca l'evaluacion se realiza dempuèi diferents angles, utilizant diferentas perspectivas disciplinàrias sens arribar a l'integracion.
- Interdisciplinaritat: aqueste nivel de recèrca se referís a la creacion d'una identitat metodologica, teorica e conceptuala, per tal que los resultats siagan mai coerents e integrats.
- Transdisciplinaritat: va pus luènh que las precedentas e se referís a un procès amb convergéncia entre las disciplinas, acompanhat per una integracion mutuala de las epistemologias disciplinàrias (Teoria de las Sciéncias Umanas).


text:
Itzhak Perlman
Itzhak Perlman (Tel Aviv, lo 31 d'agost de 1945) qu'ei un violonista israelian e nòrd-american considerat com un deus màgers deu sègle XX.
Vita[modificar | modificar la font]
Qu'aprengó lo vriulon mainatge en Israèl en muishà 's hèra precòç e d'un capatge deus géncers. Arron que se n'anè estudiar aus Estats Units a la Juilliard School on hon professors sons Ivan Galamian e Dorothy DeLay. Que debutè au Carnegie Hall en 1963.
En 1987 que rejonhè l'Orquèstra Filarmonica d'Israèl dab la quau e hore lo torn deu mòn. A desprat deu concertista qu'a tanben estat director deu Detroit Symphony Orchestra e qu'arrecevè la cadièra de Dorothy Delay (lo son professor) a la Juilliard School.
Que joga dab un vriulon stradivarius que crompè a Yehudi Menuhin aperat lo Soil (1714) e tanben dab lo General Kyd (Stradivarius, 1714), lo Sauret (Guarnerius del Gesu, 1743) e lo Kreisler Bergonzi (Bergonzi, 1740).


text:
Najac
Najac[1][2][3] (Najac en francés) es una comuna roergassa situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Lo gentilici es najagòl, -a (o tanben: najagués, -esa).
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri de la municipalitat d'una superficie 5 388 ectaras materializa una fraction sud del Massís central. S'estend sus una part de las gargamèlas de la Aveyron sus una calga géologique.
Le territoire de la commune d'une superficie 5 388 hectares matérialise une fraction sud du Massif central. Il s'étend sur une partie des gorges de l'Aveyron sur une faille géologique.
Situacion[modificar | modificar la font]
Najac es quilhada sus la riba esquèrra d'un contorn dins los estreits d'Avairon sus una falha geologica. Lo vilatge e lo castèl tresplomban sus un ròc, compausat de sistre, lo riu e la via ferrada.
Najac se trapa sus la D39, a l'oèst del departament d'Avairon, a cinc quilomètres a l'oèst de la D922 que religa Vilafranca de Roergue a Còrdas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò bourg, cap de-luòc de la municipalitat es la una dels cinc bastidas del Rouergue. A anotar que lo 26 de febrièr de 1965, Najac fusiona amb Villevayre[4].
Le bourg, chef-lieu de la commune est l'une des cinq bastides du Rouergue. À noter que le 26 février 1965, Najac fusionne avec Villevayre[5].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Najac, Christian-Pierre Bedel, al canton, 2001
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ http://www.annuaire-ajuntament.fr/comuna-najac.html
- ↑ http://www.annuaire-mairie.fr/mairie-najac.html


text:
Ajuda:Girgon
Aquò es lo glossari del girgon utilizat sus Wikipèdia, sustot dins la linha de resumit. I podètz ajustar los tèrmes que ne voldriatz aver la definicion, qu'un « iniciat » escriurà de segur.
- Prereques : girgon informatic.
A[modificar | modificar la font]
Administrator[modificar | modificar la font]
- Designa las personas que pòdon escafar definitivament una pagina o la protegir, e blocar un utilizaire anonim o enregistrat. Tota persona qu'a contribuit pendent un cèrt temps o pòt devenir, sufís de demandar e qu'i aja pas d'oposicions legitimas. Vejatz Wikipèdia:Administrator. De còps abreujat en "admin". Sinonim : "sysop".
- Membre del Conselh d'administracion (Board of Trustees) de l'associacion americana Wikimedia Foundation m:WMF/A_prepaus_de_Wikimedia#Lo_conselh_d'administracion
- Membre del Conselh d'administracion de l'associacion francesa "Wikimedia France" [1]
AdQ[modificar | modificar la font]
- Abreviacion de "Article de Qualitat". Vejatz tanben Wikipèdia:Qu'es un article de qualitat ?, Wikipèdia:Proposicion articles de qualitat.
Àmha, àmha, amha, ama[modificar | modificar la font]
- Abreviacion del francés "à mon (humble) avis", çò que significa en occitan: "a mon (umil) vejaire". En anglés : IMHO (in my humble opinion).
Arbitre[modificar | modificar la font]
- Membre del comitat d'arbitratge.
Article[modificar | modificar la font]
- Un article fa referéncia a una pagina de Wikipèdia consacrada a una dintrada enciclopedica. Son reconeissibles a la color blanca de lor fons, mentre que las paginas de discussions, las paginas meta e las paginas d'ajuda son de colors respectivament jaunas, grisas e rosas.
B[modificar | modificar la font]
Balisa[modificar | modificar la font]
- Còde informatic qu'apareis jos forma de parelh coma aquò :     e qu'agís subre los elements que son plaçats entre los dos. Per exemple un tèxt plaçat entre las balisas   e   serè escrich en caractèrs fins.
Quelques balisas practican lo celibat; en particular, es lo cas de la balisa  , que remanda la seguida del tèxt a la linha.
Bendèl[modificar | modificar la font]
- Zòna rectangulara e colorada plaçada en general a la fin d'un article per mejan d'un modèl e que conten quelques ligams importants (per exemple un ligam vèrs un portal), çò que ne fa un sinonim de #Bandièira o un messatge d'avertiment (article de qualitat o al contrari prepausat a la supression).
Bandièira[modificar | modificar la font]
- Bendèl que prepausa al lector de ligams importants. Tira son nom de drapèu o bandièira que s'i vei sovent. Quand una bandièira pren de proporcions voluminosas, ven una paleta.
Blanquir[modificar | modificar la font]
- Se referis a l'accion de vojar entieirament una pagina de çò qu'i caup. Ven alara una pagina blanca, d'aqui lo verb blanquir.
Bouchon (obsolète)[modificar | modificar la font]
- Traduction approximative de l'anglés Stub. Esbòs es plus usité.
Bot[modificar | modificar la font]
- Vient del mot Robot. Dins lo quadre de Wikipèdia, lo tèrme fa referéncia als programas utilizats per la modificacion automatica de paginas. Vejatz Wikipèdia:Bot
Bureucrata[modificar | modificar la font]
- Dins les sites e projèctes Wikimedia, un bureucrata es un administrator que ten a posita la possibilitat tecnica de donar als utilizaires les dreches d'administrator. Vejatz Wikipèdia:Bureaucrate.
C[modificar | modificar la font]
CAr[modificar | modificar la font]
- Abreviacion per comitat d'arbitrage.
- On notera qu'il existe tanben l'abreviacion issue de l'anglés : Arbcom (per Arbitration Comitee)
Cassage d'istoric[modificar | modificar la font]
- Effectuer una opération qui fait perdre l'istoric d'un tèxt, violant ainsi la licence GFDL. Transporter un tèxt per una opération de copier-coller al lieu de passer per l'onglet "renommer". Veire tanben : Déplacer una pagina.
Cat[modificar | modificar la font]
- Dins un resumit de modificacion, indique que l'editor vient d'ajustar una categoria a l'article. Dins lo cas d'una modificacion de categoria, il indiquera en général recat coma commentaire.
CET, CEST, UTC[modificar | modificar la font]
- CET veut dire Central European Time - heure d'Europe centrale. Es égale a UTC + 1, es-a-dire a l'heure del méridien de Greenwich augmentée d'una heure. Sauf en été, où CET se transforme en CEST, soit Central European Summer Time - heure d'été d'Europe centrale.
- Quant a UTC, aquò veut dire temps univèrsel coordonné, soit Coordinated Univèrsal Time.
- Des sites en français [2] e en anglais : [3]
Checkuser[modificar | modificar la font]
Estatut donné a cèrts utilizaires afin de vérifier l'éventuelle concordance entre una adreça IP e un compte utilizaire.
Il permet de vérifier s'un utilizaire es un faux-nez d'un autre sus la Wikipèdia occitanofòna (uniquement). En l'utilizant, es possible de :
- déterminer amb quelles adreças IP un utilizaire a contribué sus lo wiki,
- déterminer les contributions faites sus lo wiki per una IP donnée (même enregistrée).
L'expression francisée es vérificateur d'adreças IP.
La nominacion de las personas que pòdon efectuar aquesta verification es del domaine del comitat d'arbitrage.
Veire : Wikipèdia:Vérificateur d'adreças IP
Comitat d'arbitratge[modificar | modificar la font]
Lo comitat d'arbitratge es un grop de personas, causidas per la comunautat, qu’es encargat de reglar los conflictes entre los participants.
Comentari[modificar | modificar la font]
- Morceau de tèxt placé dins lo tèxt source, visible lorsqu'on édite la pagina mais invisible del lector. On utilise les symboles   de part e d'autre del tèxt mis en commentaire.
Contributeur[modificar | modificar la font]
- Toute personne qui contribue a la création (les initiateurs), la rédaction d'articles, e, dins una moindre mesure, qui apporte lor grain de sel en mettant en forme, discutant, corrigeant, relisant les articles. On parle tanben de « participant », de Wikimédien, de Wikipedian, de Wikipedista. Lo tèrme de contributeur s'oppose a celui de lector.
Copyvio[modificar | modificar la font]
- copyright violation : violation de copyright, utilizacion sens autorizacion d'un contenu protégé per lo drech d'autor.
Coquille[modificar | modificar la font]
- Una coquille es una error minima laissada dins un tèxt. Lo libellé coquille dins lo resumit d'una contribution indica qu'una erreur minime a été corrigée.
D[modificar | modificar la font]
Defcon[modificar | modificar la font]
- Niveau d'alerte de vandalisme. Vejatz Defcon.
Desplaçar la pagina[modificar | modificar la font]
- Tèrme d'informatician. Lire en réalité « renommer la pagina ». En practica, aquò renomme l'anciana pagina (e mai la pagina de discussion associada), consèrva l'istoric d'edicion, e crea una redireccion dempuèi l'ancian article vèrs lo novèl.
Dev[modificar | modificar la font]
- Vejatz ci-dessous : développeur.
Développeur[modificar | modificar la font]
- Informatician encargat del desvolopament de mediaWiki e mai de la maintenance dels serveurs. Vejatz Wikipèdia:Développeur.
Diff[modificar | modificar la font]
- Faire un diff, es comparar deux versions d'una pagina en ne fasent ressortir les différences. Per aquò on utilise lo bouton "comparer les vèrsions sélectionnées" dins l'onglet "istoric". Se pòt tanben clicar sus lo ligam "diff" présent sus chaque linha de Special:Recentchanges o de sa Liste de suivi personala.
- Un ligam diff apparaît tanben dins lo message d'avertissement de color orangée mentionnant la présence d'un nouveau message sus sa pagina de discussion d'utilizaire, permettant ainsi de lo lire directement sans aver a chercher dins la pagina où il se situe.
E[modificar | modificar la font]
Esbòs[modificar | modificar la font]
- En anglés: stub.
- Article très court. Ces tèrmes peuvent soit désigner de'articles créés uniquement per y placer un ligam vèrs un autre article (bouchon) o des articles ne contenant encore que très peu d'informations (esbòs). Vejatz Wikipèdia:Categorias d'esbòsses, Wikipèdia:esbòs, Wikipèdia:Esbòsses de completar.
Éclipse, Éclipser[modificar | modificar la font]
- Un subjècte d'article éclipse un autre subjècte omonim s'es pus important. On renomme alara l'article éclipsé en ajoutant una précision entre parenthèses. Vejatz omonimia.
Editar[modificar | modificar la font]
- Significa a l'encòp « modificar un article » e « créer un nouvel article ». Es lo sens del vèrbe anglais to edit e lo sens del verbe français editar dins lo domaine de l'edicion critique.
Editor[modificar | modificar la font]
- Vient de l'anglais editor, « contributor a Wikipèdia ». Vejatz wikipedians.
en[modificar | modificar la font]
- Un préfixe, parmi de nombreux autres coma fr, de...
- Fait referéncia a las Wikipèdias en foncion de la lenga utilizada; "en" désigne l'anglés (english). Se ditz de còps tanben "wiki-en", o "en:". Lo ligam en: (sintaxi : [[:en:]]) conduit a la pagina d'accueil anglophone. Lo francés es, quant a lui, noté "fr". Se tracta del còde de doas letras identificant la lenga segon la nòrma internacionala ISO 639; En voici quelques autres exemples (vejatz lo sit http://www.loc.gov/standards/iso639-2/ per la liste complète) :
af = « afrikaans », ar = « arabi », bs = « bosniaque », ca = « catalan », cs = « tchèque », cy = « galés », da = « danés », de = « alemand », e = « estonian », el = « grèc », es = « castelhan », eo = « esperanto », eu = « basco », fi = « finnois », fy = « frison », ga = « gaélique irlandais », gl = « galicien », hr = « croat », he = « hébreu », ia = « interlingua », it = « italigam », ja = « japonés », ko = « corean », la = « latin », lv = « leton », lt = « lituanian », hu = « ongrés », mi = « maori », ml = « malayalam », nl = « neerlandés », no = « norvégien », pl = « polonés », pt = « portugués », ru = « rus », sl = « eslovèn », sr = « sèrbe », sv = « suedés », tr = « turc », uk = « ukrainien », vn = « vietnamien », vo = « volapük », wa = « wallon », zh = « chinés ».
- Vejatz tanben Ajuda:Ligam interlenga
Espaci[modificar | modificar la font]
- En tipografia, un espaci es un blanc entre deux caractèrs. Vejatz Espaci tipografic.
Espace de noms[modificar | modificar la font]
- Sus Wikipèdia, son los espaces de rédaction autres que los articles enciclopedics, servant al suivi del projècte. Lo tipe d'espace precedís lo titre de l'article dont es séparé per « : ». Nous sommes aicí dins l'article « Girgon » de l'espace « Ajuda », d'où la notacion « Ajuda:Girgon ». Vejatz la lista dels espacis de noms dins Ajuda:Espaci de noms.
F[modificar | modificar la font]
faux-nez[modificar | modificar la font]
Un faux-nez o sock-puppet (marionnette en chaussette en anglais), es un nom d'utilizaire supplémentaire utilizat per un(e) Wikipedian(ne). De còps employé per des objectifs légitimes (plusieurs listes de suivi, per exemple), il l'es sovent per abuser, tromper, per exemple per votar plusieurs fois
Veire : Wikipèdia:Faux-nez
Occitanocentrisme[modificar | modificar la font]
- Travèrs consistant a axer la rédaction d'un article sus la France, en oubliant lo reste del monde e en particular les autres pays occitanofòns.
from scratch[modificar | modificar la font]
- Expression couramment utilizat en informatica, tirada de l'anglés; significa reprendre al començament, repartir de zèro, per oposicion a repartir d'una sauvegarde.
G[modificar | modificar la font]
GFDL[modificar | modificar la font]
- Signifie GNU Free Documentation License. Es la licéncia de Wikipèdia. Vejatz Project:Copyright e GFDL per mai d'informacion.
Guèrra d'edicion[modificar | modificar la font]
- Modificacions e anullacions de las modificacions d'un meteis article per un o plusieurs contributors a plusieurs reprises sovent dins un but polémique. A éviter e résoudre rapidement en se servant de la pagina de discussion de l'article. Vejatz tanben Wikipèdia:Guèrras d'edicion.
H[modificar | modificar la font]
Istoric[modificar | modificar la font]
- Ensemble des changements qu'a subi una pagina. Consultar l'istoric d'una pagina permet de ne seguir l'evolucion dempuèi sa creacion jusqu'a las darrièras modificacions. L'istoric permet tanben de retrobar una vèrsion anciana d'una pagina afin de la restablir en cas de vandalisme.
I[modificar | modificar la font]
Infobox[modificar | modificar la font]
- Boîte placée dins un article, amb un resumit, des caracteristicas o d'autras informacions condensées sus l'article. Vejatz Infobox. A la différence de la palette qu’es fixe, l'infobox es paramétrée e les ligams qui y apparaissent changent en fonction de l'article. Vejatz tanben taxobox.
Initiateur[modificar | modificar la font]
- L'Initiateur d'un article o d'una section es l'editor qui a créé l'article o la section. Es celui qui en es l'origine.
Interwiki[modificar | modificar la font]
- Ligam d'un article vèrs un article similaire dins una autre lenga. Vejatz : Ajuda:Ligam inter-lenga
J[modificar | modificar la font]
Jnspj[modificar | modificar la font]
- Je ne suis pas juriste... mais la personne se permet quand même de donner un conselh juridique.
M[modificar | modificar la font]
Màj[modificar | modificar la font]
- Acronyme de Mesa A Jorn
Mediawiki[modificar | modificar la font]
- Es lo logicial que permet a Wikipèdia de foncionar. Vejatz mediawiki. De pas confondre amb Wikimedia.
meta, meta[modificar | modificar la font]
- Meta-Wiki : coordination de tous les projèctes Wikimedia [4]
- Paginas meta : vejatz Wikipèdia:Paginas meta ; vejatz tanben ci-dessus #espace.
Modèl[modificar | modificar la font]
- Motif créé dins la tòca de lo reproduire sus plusieurs paginas. Vejatz Ajuda:modèl.
Monobook[modificar | modificar la font]
- Monobook es l'apparence (l'habillage des paginas : colors, polices, etc.) per défaut de Wikipèdia. Vejatz Wikipèdia:Personnaliser monobook e Ajuda:preferéncias per causir una autra aparéncia.
N[modificar | modificar la font]
Nauc de sabla[modificar | modificar la font]
- Pagina utilizada per d'ensages. Son adreça es Wikipèdia:Nauc de sabla. Es remesa en forma periodicament al cors d'una operacion apelada « ratissatge ».
Neutralizar / Neutralizacion[modificar | modificar la font]
- Un article pòt èsser neutralizat se son punt de vista es pas neutre o se son estil s'aluènha de la forma enciclopedica. Se rencontra dins los comentaris e las discussions. Vejatz Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista.
NDPV - PdVN[modificar | modificar la font]
NDPV son las inicialas per neutralitat de punt de vista e PdVN es l'abreviacion de punt de vista neutre. Notar tanben l'abreviacion anglesa NPOV (per Neutral Point Of View), utilizada a la creacion de Wikipèdia e per qualques irreductibles...
O[modificar | modificar la font]
Orfanèla[modificar | modificar la font]
- Una pagina orfanèla designa un article que cap d'autra pagina puncha vèrs el. La lista es consultabla aicí.
Ortho[modificar | modificar la font]
- Se rencontra dins los resumits (comentaris) de modificacion e significa: Ai fach una o plusieurs correccions ortograficas.
OTRS[modificar | modificar la font]
- Vejatz Wikipèdia:OTRS
P[modificar | modificar la font]
PdeS[modificar | modificar la font]
Abreviacion per Paginas de suprimir
Pagina brèva o Pagina corta[modificar | modificar la font]
- Pagina corta o article brèu designa coma lo nom o indica un article de talha pichona. Un article cort es de còps un pauc mai long qu'un esbòs. Pagina corta (o article brèu) designa tanben de còps la lista de las paginas brèvas dins las paginas especialas. Aquesta lista es mesa a jorn environ un còp per setmana. La lista, classada per òrdre creissent, se tròba aicí
Pagina sul camin d'enlòc[modificar | modificar la font]
- Una pagina sul camin d'enlòc es un article qui ne possède aucun ligam menant vèrs un article ja existant. Aquesta pagina ne comporte donc pas de [[]] o tous les [[]] mènent vèrs des articles non encore créés. Donc, lorsqu'un lector arrive sus una pagina en impasse, « sa promenade de ligam en ligam se trouve en quelque sorte bloquée ». La liste (mesa a jorn environ un còp per setmana) se trouve ici.
Pagina longa[modificar | modificar la font]
- Pagina longue o article long désigne coma lo nom l'indique un article de grande taille. La liste, mise a jour environ una fois per semaine e classée per ordre décroissant, se trouve ici.
Paginas les plus demandées[modificar | modificar la font]
- Paginas non encore rédigées, vèrs lesquelles des ligams hypertextes son d'ores e ja prévus dins les articles ja rédigés. Plus ce nombre de ligams hypertextes es grand, plus ces paginas son demandées. Son tanben connues jol nom de paginas attendues. Vejatz : Special:Wantedpaginas.
[modificar | modificar la font]
- Tableau de bord présentant de façon ergonomique des renvois vèrs des articles connexes. Vejatz : Ajuda:Palettes de navigacion. Una palette de format mince e allongé s'appelle una bannière. Una palette paramétrée changeant en fonction de l'article es una infobox.
PdD[modificar | modificar la font]
Una PdD es una Prise de Décision communautaire. Un vote sanctionne les discussions préalables. Son consignées sus aquesta pagina : Wikipèdia:Prise de décision. Elles doivent être annoncée sus lo Bistro ainsi que sus la pagina d'annonces Wikipèdia:Annonces.
PDVN o NPOV[modificar | modificar la font]
- Ven de l'anglés Neutral point of view que significa « neutralitat de punt de vista ». Es una filosofia fondatritz de Wikipèdia. Los contributors a Wikipèdia devon ensajar de la respectar. Vejatz Wikipèdia:La neutralitat de punt de vista.
PDV o POV[modificar | modificar la font]
- Ven de l'anglés Point of view que designa una opinion o un punt de vista, e que, dins lo quadre de Wikipèdia, sosentend una opinion non neutra o biaisée. Vejatz Wikipèdia:Neutralitat de punt de vista.
Piranha[modificar | modificar la font]
- Concentration (bénéfique) grégaire des efforts, suivant un effet de mode, en general a partir del ligam Wikipèdia:Modificacions recentas. Participant a ces modificacions.
- Vejatz Wikipèdia:Effet piranha.
Portal[modificar | modificar la font]
- Pagina presentant en un seul coup d'œil una collection d'articles sus un tèma donné. Vejatz Wikipèdia:Liste dels portals.
Préfixe[modificar | modificar la font]
- Notacion simplifiée qui permet de raccourcir la sintaxi des ligams vèrs des Wikipèdia en d'autres lengas, vèrs d'autres projèctes Wikimedia, e vèrs certains sites externes. On en trouve deux listes incomplètes ici e là. Lor utilizacion es expliquée dins trois paragraphes : ligams vèrs les autres lengas, ligams vèrs les autres projèctes Wikimedia, ligams vèrs les sites extérieurs. Lo préfixe seul conduit a la pagina d'accueil, per exemple : de:, es:, it:.
Purger (una pagina)[modificar | modificar la font]
- Action de mettre a jour una pagina en vidant lo cache de son navigateur o en utilisant una sintaxi spéciale lors de l'appel de la pagina. Lo cargament e la mise a jorn de totes los modèls incluses dins la pagina son forçats.
Q[modificar | modificar la font]
Quarto[modificar | modificar la font]
- Wikimedia Quarto, o Quarto tout court, es lo bulletin d'informacion trimestral de la fondacion Wikimedia. Se pòt consultar en linha a aquesta adreça.
R[modificar | modificar la font]
Raccourci[modificar | modificar la font]
- Moyen rapide d'accéder a certaines paginas, en ne dactylographiant que qualques letras al lieu d'un long titre. On en trouve la liste sus Raccourci. Son de còps utilizats tels quels dins la convèrsation, formant ainsi un tèrme de girgon (per exemple PàS)
Ratissatge[modificar | modificar la font]
- Nettoyage de la zòna d'essais de Wikipèdia — autrament dich : restabliment de la version de basa de la pagina.
- Veire Nauc de sabla.
Resumit[modificar | modificar la font]
- Linha de tèxt amb laquelle l'editor résume la modificacion qu'il s'apprête a rendre définitive. Lo resumit apparait ensuite dins l'istoric de la pagina. Il donne lieu a l'emplec d'abréviations : cat, en, ortho, recat, typo, [[]].
RC, RecentChanges[modificar | modificar la font]
- Modificacions recentas. RecentChanges (o RC) fait referéncia a la pagina accessibla dins lo menu "navigacion" onte son listées totas las modificacions racentas apportées a las paginas del Wikipèdia occitanofòn. Es tanben accessible ici : Special:Recentchanges.
Recat[modificar | modificar la font]
veire #Cat
Redirect, Redireccion[modificar | modificar la font]
- Una pagina de redireccion o redireccion es una pagina qui redirige automatiquement lo visitor sus una autra pagina.
Veire Ajuda:Redireccion.
Reversion, revert, rv, révocation[modificar | modificar la font]
- Opéracion consistent a anuller la o las darrièras modificacions d'una pagina en chargeant, depuis l'istoric, una version mai anciana considerada coma pus corrècta, e en ré-enregistrant aquesta anciana version. Il s'agit la plupart del temps d'annuler lo vandalisme.
S[modificar | modificar la font]
s/XXXX/YYYY/[modificar | modificar la font]
- Dins lo resumit d'una modificacion de pagina, "s/XXXX/YYYY/" signifie que l'on a remplacé lo mot o la chaîne de caractèrs XXXX per YYYY. Exemple : s/méson/maison/ signifie que lo mot méson a été remplacé per lo mot maison. Aquesta sintaxi s'utiliza en particular dins l'outil d'edicion sed, très répandu sus les systèmes dont la base es UNIX.
Sock puppet[modificar | modificar la font]
- Compte supplémentaire d'un utilizaire.
- Vejatz faux-nez e wikipèdia:faux-nez
Sourcer[modificar | modificar la font]
- Fournir la source d'una assertion. Per exemple : ouvrage, article de presse, ligam internet, ...(vejatz : Wikipèdia:Citez vos sources)
Stub[modificar | modificar la font]
- Vejatz esbòs.
Steward[modificar | modificar la font]
- Sus Wikipèdia, les stewards son d'utilizaires que pòdon créer/modifier/supprimer l’estatut des utilizaires sus tous les wikis del projècte Wikimédia. Vejatz Wikipèdia:Steward.
Subst[modificar | modificar la font]
- Faire un subst, consistís a ajustar lo paramètre "subst" dins la sintaxi d'un modèl. Vejatz dins Ajuda:Modèl las consequéncias qui en découlent.
Sysop[modificar | modificar la font]
- Vejatz administrator.
T[modificar | modificar la font]
Taxobox[modificar | modificar la font]
- Tableau regroupant las informacions filogeneticas per totes los articles del domeni del vivent. Es un cas particular d'infobox. Vejatz Projècte:Carta grafica/Utilizacion dels taxobox.
Troll[modificar | modificar la font]
- Persona, o grop de personas, participant a un espaci de discussion (de type forum), que cherche a détourner malicieusement lo subjècte d'una discussion per générer des conflits en incitant a la polémique stérile e en provocant gratuitement los autres participants. Vejatz l'article complet sus aquel subjècte.
Typo[modificar | modificar la font]
- Se rencontre dins los comentaris (resumits) de modificacion e signale : « J'ai fait una o plusieurs correccions dins la tipografia de l'article. »
V[modificar | modificar la font]
Vandalisme[modificar | modificar la font]
- Modificacions apportées als articles de la Wikipèdia amb una volonté de nuire a l'article, al subjècte de l'article o a la Wikipèdia. Ne pas confondre vandalisme e guèrra d'edicion : dins ce dernier cas, les protagonistes pensent agir per un mieux (en général...). Vejatz vandalisme e que faire en cas de vandalisme
Verificator d'adreças IP[modificar | modificar la font]
Vejatz Checkuser.
W[modificar | modificar la font]
Wikidémicien[modificar | modificar la font]
- Spécialiste del langage e de l'origine des mots ; editor del Wiktionnaire.
Wiki fr[modificar | modificar la font]
- Désigne la déclinaison française de la communauté wikipèdia qui réalise l'ouvrage encylopédique de aquesta communauté décrit dins l'article wikipèdia. Quand la confusion entre la communauté e l'enciclopèdia existe, on précise communauté wiki fr. Per l'origine de l'abréviation "fr", vejatz en.
Wikifier[modificar | modificar la font]
- Vejatz wikification
Wikificacion[modificar | modificar la font]
- Ajout des ligams internes a Wikipèdia o pus generalament adaptacion d'un article als formats descrichs dins Wikipèdia:Règles. La wikificacion es sovent senhalada per lo comentari « [[]] ». Vejatz wikipèdia:wikification.
WikiGnome[modificar | modificar la font]
Modèl:Boîte Utilizaire Lo wikignome es un utilizaire wiki qui fait des modificacions mineures e utiles sans réclamer trop d'attention per lui-même. Les gnomes wiki travaillent dins l'ombre per corriger des ligams brisés, retrouver « l'auteur qui a dit ça », e simplement faire mieux fonctionner les wikis. D'autres exemples de compòrtaments « WikiGnome » inclusent corriger les coquilles e la mauvaise grammaire, ajustar de ligams o de categorias utilas a d'articles ja existents, etc.
Bref, un travailleur discret qui fait avancer Wikipèdia. Vejatz tanben la categoria des wikifées.
WikiLove[modificar | modificar la font]
- Vejatz Wikipèdia:WikiLove e categoria:WikiLover
Wikimania[modificar | modificar la font]
- Manifestation annuelle qui regroupe les Wikimédiens del monde entier. Vejatz : la pagina d'accueil sus meta.
Wikimedia[modificar | modificar la font]
- Fondation américaine sans but lucratif dont les statuts son déposés dins l'État de Floride. Elle possède una branche loi de 1901 française : "Wikimedia France", ainsi que dins divèrs pays : vejatz Local_Wikimedia_chapter. Ne pas confondre amb mediawiki. Veire Wikimedia.
Wikimédien[modificar | modificar la font]
- Contributeur qui participe a l'un o l'autre des différents projèctes de la fondation Wikimedia. Correspond al mot anglais wikimedian.
Wikipause[modificar | modificar la font]
- Tanben appelé Wikibreak, consiste a s'éloigner un temps de Wikipèdia, que ce soit per faire retomber la pression, per se consacrer a una autre activité o per récupérer des heures de sommeil. Certains Wikipedians partent quelques jours, d'autres quelques mois.
Wikipèdia[modificar | modificar la font]
- Aquesta enciclopèdia. Certains disent la Wikipèdia (coma una enciclopèdia) e d'autres disent lo Wikipèdia (coma un sit internet) ; lo genre n'a pas encore été fixé formellement. Veire tanben Doit on dire lo, la ... Wikipèdia ?
Wikipedians[modificar | modificar la font]
- Vejatz "Wikipedian/ne/s". On parle tanben de « participant/e/s », d'utilizaires. Vejatz tanben Wikipèdia:Comment je suis devenu wikipedian. Deux écoles s'affrontent quant a l'appartenance o non des rédacteurs inconnus a la categoria "wikipedians".
Wikipédiholique[modificar | modificar la font]
Wikipédiholisme[modificar | modificar la font]
- Vejatz Wikipèdia:Wikipédiholisme.
Wikipedista[modificar | modificar la font]
- Plus o moins synonyme de "Wikipedian", listé ci-dessus. Vejatz Wikipèdia:Wikipedista.
Wiktionnaire[modificar | modificar la font]
- Projècte frère de Wikipèdia, qui vise a construire un dictionnaire en linha mentre que Wikipèdia es una enciclopèdia. Un article court qui se résume a una definicion précise, mais sans étendue enciclopedica peut ainsi être proposé al Wiktionnaire, mais beaucoup plus orienté vèrs lo mot lui-même (traduccion, etimologia, prononciation, sinonims, omonims...). On rencontre tanben de còps lo tèrme anglés de Wiktionary.
- Vejatz Wiktionnaire.


text:
Prèmi Nobel d'Economia
Lo Prèmi de la Banca de Suècia en Sciéncias Economicas en memòria d'Alfred Nobel, comunament conegut coma Prèmi Nobel d'Economia, es un prèmi instituit en 1968 per la Banca de Suècia dins lo domeni de l'economia. Encara que siá pas un dels prèmis originals establits per Alfred Nobel dins son testament (es pas stricto sensu un Prèmi Nobel), es atribuit per l'Acadèmia Reiala de las Sciéncias de Suècia, los laureats recebon del Rei un diplòma e una medalha d'aur durant la meteissa ceremonia que los laureats dels Prèmis Nobel de Fisica, Quimia, Medecina, Literatura, e la soma autrejada es la meteissa que per los Prèmis Nobel.
Aquò es la lista dels laureats del Prèmi Nobel d'Economia dempuèi sa creacion, en 1968.


text:
Henri Dunant
Jean Henri Dunant (Genèva, 8 de mai de 1828- Heiden, Soïssa, 30 d'octobre de 1910) foguèt un òme d'afars e activista social soís, fondador de la Crotz Roja. Recebèt lo Prèmi Nobel de la Patz en 1901 amb l'economista e politician francés Frédéric Passy.
Biografia[modificar | modificar la font]
Henri Dunant nasquèt a Genèva en 1828 dins una familha borgesa de notables del país. Èra lo filh ainat dels cinc enfants de Jean-Jacques Dunant, un comerçant membre del Conselh representatiu de Genèva, e d'Antoinette Dunant-Colladon.


text:
Castèth de Bètlòc
Lo castèth de Bètlòc qu'ei ua hortalessa bearnesa de capvath bastida peu vescomte Gaston VII de Bearn au ras deu gave de Pau enter 1250 e 1280. Aquesta hortalessa qu'ostentava ua fòrma de quadrilatèr dab quate tors. Ua bastida (qui vadore la vila de Bètlòc) que ho fondada alentorns un còp lo castèth acabat.
En 1370, Gaston Febus que'u fortifiquè enqüèra mei entà emparar la soa termièra septentrionau potenciaument miaçada per Anglatèrra e Armanhac.
Bètlòc que ho a còps residéncia reiau d'Enric II de Labrit e de la soa hilha Joana de Labrit.
Durant las guèrras de religion, que ho aucupat peus catolics de Terride e que resistè victoriosament aus assauts de las òsts protestantas de Gabriel de Montgomery. En 1620 Loís XIII que'u he cremar entà que non podosse pas estar près ni utilizat peus protestants.
Que ho classat monument istoric en 1925 e monument de França en 1997.
Uei, lo castèth de Bètlòc qu'ei entornejat de vinhas qui produseishen Bearn e arroset de Bearn.


text:
Calcarea
Las Espongas calcàrias son d’organismes apartenent al grop dels Metazoaris (animals) d'organizacion fòrça simpla : presentan pas que dos fulhets cellulars (endodèrma e ectodèrma), son doncas qualificadas de diploblastics.
Somari
Estructura[modificar | modificar la font]
L'esqueleta d'aquestas Espongas es exclusivament constituit d'espiculas calcàrias, lo mai sovent jos la forma de calcita, formant de còps una massa continua. Una diferéncia amb las autras « Espongas » es l'abséncia d'una diferenciacion de las espiculas en microsclèras e megasclèras. Aquestes dos punts constituisson de caracteristicas pròprias a aqueste grop.
Las formas rencontradas van dels pus simples (tipe ascon), als mai complèxes (tipe leucon), en passant per las formas intermediàrias (tipe sycon).
Abitat[modificar | modificar la font]
Las Espongas calcàrias son totas marinas. Mas, probablament a causa de la composicion de lor esquelèt, la màger part de las espècias se rescontra dins los 100 primièrs mètres jos la superficia. (Vejatz solubilitat del carbonat de calci). Çaquelà, cèrtas espècias abitan a de prigondors abissalas.
Etologia[modificar | modificar la font]
Aquestes organismes an besonh d'un substrat dur per se desvolopar. La larva se fixa sus un supòrt per l'extremitat blastoporala.
Embriologia[modificar | modificar la font]
La gastrulacion es estada observada dins las formas Sycon.
Lista de las espècias d'Espongas calcàrias demest las 1000 conegudas (per òrdre alfabetic del nom scientific)[modificar | modificar la font]
- Chancellaria sp. (mai ancian fossil conegut : -540 MA;Cambrian)
- Grantia compressa
- Leucandria aspera
- Leucosolenia complicata
- Sycon elegans
- Sycon raphanus
Classa de las espongas calcàrias (Calcarea)[modificar | modificar la font]
- Sosclassa dels Calcaronea
- Òrdre dels Leucocoleniidats
- Familha : Amforiscidats, Grantiidats, Eteropiidats, Lepidoleuconidats,
- Òrdre dels Leucocoleniidats
leucosoleniidats, staurorafidats, sicettidats.
- Sosclassa dels Calcinea
- Òrdre dels clatrinidats
- Familha : clatrinidats, leucaltidats, leucastidats, leucettidats, paramurranionidats, soleniscidats
- Òrdre dels murraionidats
- Familha : lelapiellidats, mirraionidats, paramurraionidats
- Òrdre dels clatrinidats
- Òrdre dels Litinidats
-
- Familha dels lelapiidats, minchinellidats, petrobionidats
-
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
De legir[modificar | modificar la font]
Classificacion filogenetica del vivent per Guillaume Lecointre e Hervé Le Guyader a las edicions Belin
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Calcarea dins Tree of Life we project (en)
- Referéncia ITIS : TSN 46862 Calcarea Bowerbank, 1864 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Calcarea (en)
- Referéncia NCBI : Calcarea (en)


text:
Tògo
Tògo es un país de l'oèst d'Africa que confronta Burkina Faso al nòrd, Ghana a l'oèst e Benin a l'èst. Al sud es bordat per l'Ocean Atlantic.
Lo gentilici es togolés -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Se coneis pauc de l'istòria de Tògo abans l'arribada dels portugueses a la fin del sègle XV. Durant lo periòde comprés entre lo sègle XI e lo sègle XVI, irrompèron divèrsas tribús de divèrsas regions: los ewe de Nigèria e Benin, e los mina e los guin de Ghana. La majoritat s'installèron dins zònas litoralas. Quand lo comèrci d'esclaus s'amplièc dins lo sègle XVI, lo pòble mina foguèt lo que mai se beneficièron. Durant los seguents 200 ans, la region litorala foguèt un grand centre de sacatge pels europèus en cèrca d'esclaus, en se ganhant Tògo e las regions de l'environ lo nom detla "Còsta dels Esclaus".
En un tractat de 1884 signat a Togoville, Alemanha declarèt sieu protectorat una franja de territòri al cors de la còsta e gradualament estendèt lo sieu domeni cap a l'interior. Aquel luòc venguèt en 1905 la colònia alemanda de Togolàndia. Après la 1èra Guèrra Mondiala, se dividiguèt en dos mandats de la Societat de las Nacions administrats pel Reialme Unit e França. Après la Segonda Guèrra Mondiala, aqueles mandats passèron a èsser territòris fideicomissaris de las Nacions Unidas. Los residents de la Togolàndia Britanica votèron per se jónher a la Còsta d'Aur e formar la nòva nacion independenta de Ghana, e la Togolàndia Francesa passèt a èsser una republica autonòma dins l'Union Francesa.
L'independéncia venguèt en 1960 mercé a Sylvanus Olimpio, mòrt après per lo tinent-coronel Gnassingbé Eyadema, qual ocupèt lo sieu luòc e prenguèt lo poder lo 13 de genièr de 1967. Gnassingbé Eyadema moriguèt al començament de 2005 après 38 ans al poder, en essent estat lo dictator african qu'a governat durant mai temps. L'immediata mas brèva installacion militara del sieu filh, Faure Gnassingbé, coma president causèt una vasta condemna internacionala. Gnassingbé daissèt lo poder e convoquèt d'eleccions, que ganhèt dos meses après. L'oposicion declarèt qu'i aguèt de fraudas electoralas. Los desvolopaments de 2005 portèron a se tornar a questionar lo compromís de democracia que Tògo aviá contractat en un assag de normalizar las relacions amb l'UE, que talhèt las ajudas en 1993 per la precarietat de la situacion dels Dreches Umans. S'estima que 400 personas foguèron assassinadas per la violéncia politica qu'environava las eleccions presidencialas, segon l'ONU. Aperaquí 40 000 togoleses fugiguèron dins los païses vesins.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Tògo es un país de 56 785 km² situat en Africa Occidentala, en essent una pichona nacion subsahariana. Lo país possedís 1700 km de frontièras amb Burkina Faso, Ghana e Benin. Lo punt pus naut del país es la montanha Agou amb una altitud de 984 m.
Al nòrd lo terren se caracteriza per una doça savana en contrast amb lo centre del país que se distinguís per èsser format de colinas. Lo sud de Tògo es d'autra banda caracterizat per una meseta qu'atenh la plana costièra amb de vastes estanhs e paluns.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Tògo.
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2007 Tògo aviá una populacion de 5 700 000 abitants. 99% de la populacion es negra, e 1% restant es blanca (europèus o descendents). L'idiòma oficial es lo francés. L'esperança de vida es de 57 ans. La mejana d'enfants per femna es de 4,9. 60,9% de la populacion es alfabetizada. S'estima que 4,1% de la populacion es infectada per lo virus VIU (SIDA).
Près de 40 grops etnics forman la populacion de Tògo, entre los que destacan los ewes (46%) pel sud e los kabres (22%) pel nòrd, que mantenon una fòrta rivalitat. Aquel fach es comun amb divèrses païses d'Africa, ont las inegalitats etnicas desbocan en de luchas constantas.
Tògo ocupa una plaça fòrça bassa al classament de l'IDH elaborat per l'ONU: ocupa lo 139en reng dels 173 païses analisats.
Las vilas principalas son la capitala, Lomé, Sokodé (49 000 abitants), Palimé (28 000 abitants) e Atakpamé (27 000 abitants).


text:
Charles Darwin
Charles Robert Darwin (The Mount, Shrewbury, Anglatèrra 12 de febrèr de 1809 - Down House, Kent, Anglatèrra, 19 d'abriu de 1882) qu'ei un biologista anglés. Que desvolopè la prumèra teoria d'un mecanisme biologic de l'evolucion, la seleccion naturau, qu'explica la diversificacion de la vita a travèrs un lent procès de modificacion per l'adaptacion.
- 1000 articles fondamentals
- Charles Darwin
- Naturalista
- Naturalista britanic
- Escrivan britanic
- Escrivan de lenga anglesa
- Istòria de la biologia de l'evolucion
- Membre de la Royal Society
- Laureat de la medalha Copley
- Personalitat de la francmaçonariá britanica
- Evolucion
- Biologista britanic
- Naissença en 1809
- Decès en 1882


text:
Generacion de 27
La generación de 27 (en espanhòl: Generación del 27) es lo nom que designa un grop de poètas espanhòls de la debuta del sègle XX. Aqueles autors, que se faguèron conéisser a l'entorn de 1927, s'amassèron a l'entorn de l'omenatge a l'escrivan Luis de Góngora per celebrar lo tresen centenari de sa mòrt aquel an dins l'Ateneo de Sevilla. La composicion abituala del grop es generalament limitada a dètz autors: Jorge Guillén, Pedro Salinas, Rafael Alberti, Federico García Lorca, Dámaso Alonso, Gerardo Diego, Luis Cernuda, Vicente Aleixandre, Manuel Altolaguirre e Emilio Prados.


text:
683
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 683 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Palenque[modificar | modificar la font]
Mòrt de K'inich Janaab Pakal Ièr. Foguèt remplaçat per K'inich K'an B'alam II.


text:
Lo sarde (sardu) qu'ei ua lenga romanica parlada dens l'illa de Sardenha a l'excepcion deu nòrd (dialèctes de tipe còrs), de la vila de L'Alguer (on la lenga vernaculara ei lo catalan) e de Carloforte, de dialècte genovés au sud-oèst. Qu'ei ua de las lengas romanicas mei conservatoras de la fonologia e la morfologia latina, e que's deu shens dobte a la conquista dorèca de Sardenha peus romans, puish a l'isolament de l'illa.
Lo sarde que compta dus grans dialèctes, lo logodorés au centre de l'illa e lo campidanés au sud. La limba sarda unificada qu'ei un estandard basat suu logodorés, qui ei mei pròche deu latin, e mei natre e mei parlat per'mor de l'isolament relatiu deus parçans on se parla. Campidanese Sardinian [sro]
Gallurese Sardinian [sdn]
Logudorese Sardinian [src]
Sassarese Sardinian [sdc]
Quauques caracteristicas deu sarde:
L'article definit SU / SA derivat deu latin IPSE: su cani, "lo can"; sa busaca, "la pòcha"
(de formas d'articles d'etimologia identica que son atestadas en catalan balear e dens quauques parlars occitans).


text:
Blies-Guersviller
Blies-Guersviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de l'anciana província de Lorraine, châtellenie de Sarreguemines, possession de la abbaye de las prémontrés de Wadgasse (Sarre).
- L'ancian vilatge de Blieschweyen, #que dépendait de la distincion de Blieskastel de contunh de la baronnie de Welferding, #èsser totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Village de l'ancienne province de Lorraine, châtellenie de Sarreguemines, possession de l'abbaye des prémontrés de Wadgasse (Sarre).
- L'ancien village de Blieschweyen, qui dépendait de la seigneurie de Blieskastel puis de la baronnie de Welferding, fut entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Elicasa
Ua elicasa qu'ei un enzim qui catalisa l'idrolisi deu ligams idrogèn arreligants las duas cadenas nucleotidicas de las eliç doblas d'ADN provocant atau un desenrotlament de la molecula. Aqueth procès que participa a la replicacion de l'ADN, a la transcripcion genetica, a la recombinason genetica e a l'adobament de l'ADN.
L'activitat de l'elicasa que s'acompanha de l'idrolisi d'un nucleotid trifosfat (ATP o GTP)
Un hum d'elicasas divèrsas mes geneticament tanhentas b'existeishen (14 be hon trobadas en çò d'Escherichia coli e 24 en çò deus umans). Que contan 141 acids aminats.


text:
Surrealisme
Lo surrealisme (del francés surréalisme) es lo movement d'avantgarda mai important del periòde de l'entre doas guèrras, e fòrça possiblament lo dels mai influent de totes eles. Foguèt creat en 1924 a partir del Manifèst surrealista d'André Breton, lo seu guida esperital.
Definisson[modificar | modificar la font]
André Breton definís lo surrealisme coma « automatisme psiquic pur, per lo qual se propause d'exprimir, siá de boca, siá per escrich, sià de tot autre biais, lo foncionament real de la pensada. Dictada de la pensada, dins l'abséncia de tot contraròtle exercit per la rason, fòra de tota preocupacion estetica o morala ». « Lo surrealisme repausa sus la cresença dins la realitat superiora de cèrtas formas d'associacions negligidas fins a ele, dins l'omnipoténcia del somi, al jòc desenteressat de la pensada. Tend a arroïnar definitivament tots los autres mecanismes psiquics e a se substituir a eles dins la resolucion dels principals problèmas de la vida [...]
Evolucion[modificar | modificar la font]
Le surrealisme explòra de novelas tecnicas de creacion que daissan lo camp liure a l'inconscient e fòrça la desinibicion dels condicionaments : escritura automatica, recits dictat pendent lo somi forçat, cadavres requits, sollicitacion de l'azard objectiu. Lo movement balha a sas produccions literàrias e plasticas, l'estatut d'experimentacion scientifica.


text:
Gàmbia
Gàmbia es un país d'Africa situat dins l'oèst del continent. Confronta al nòrd, a l'èst e al sud amb Senegal. A l'oèst es bordat per l'Ocean Atlantic. Sa capitala es Banjul.
Lo gentilici es gambian -ana.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 18 de febrièr de 1965 Gàmbia venguèt una monarquia independenta del Reialme Unit, amb la reina Elisabeta II coma cap d'Estat. Puèi lo 24 d'abril de 1970 Gàmbia venguèt una republica, amb Dawda Kairaba Jawara coma primièr president.
Politica[modificar | modificar la font]
Gàmbia es una republica.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- De veire: Economia de Gàmbia


text:
Raimon
Ramon Pelegero Sanchis (nascut a Xàtiva (País Valencian) lo 2 de decembre de 1940, mai conegut jos son escais d'artista Raimon, es lo cantaire valencian mai conegut internacionalament.
Biografia[modificar | modificar la font]
Jove trabalhèt un parelh d'annadas per la ràdio de sa vila, e i descobrís lo mond del disc amb de cantaires tan variats coma la francesa Juliette Gréco, los Platters o l'andalós Juanito Valderrama.
Quand faguèt vint-e-un ans, se mudèt a Valéncia per i estudiar l'istòria. Foguèt en aquel temps que descobriguèt sa cultura en far sas primièras lecturas del poèta medieval Ausiàs March, de Salvador Espriu, de Josep Pla e de l'escrivan valencian Joan Fuster, demest d'autres. Abans, pr'aquò, èra ja nascuda sa cançon mai emblematica: Al vent. Èra aquesta sa primièra cançon, espelida de l’experiéncia de far lo "paquet" pendent un trajècte en mòto.
En 1962, Raimon faguèt sa primièra representacion publica, del temps que se donavan de prèmis literaris. Pauc de temps aprèp, en acabar una amassada a Castelló, ont participavan Els Setze Jutges, cantèt per eles dins una tavèrna. Josep Maria Espinàs ne demorèt gòrjabadat e lo convidèt a far un espectacle a Barcelona, al Fòrum Vergés. La capitada foguèt immediata. Raimon suspreniá per la forma e tanben lo contengut de sas cançons. Pel crit, per l'existencialisme rebèl que s'escapava de sos tèxtes. S'alunhava del biais de far "a la francesa" dels Setze Jutges e porgissiá una vision del mond que proveniá pas de la borgesiá barcelonesa d'ont sortissián Josep Maria Espinàs, Delfí Abella, Enric Barbat e los autres, mas de les classas obrièras valencianas. Plan lèu, en 1963, apareguèt, publicat per Edigsa, son disc primièr que teniá Al vent, Som, La pedra e A colps. Aqueste disc venguèt lèu lèu una capitada inesperada de vendas.
En seguida d'aquesta capitada, recebèt una proposicion curiosa: participar al Festival de la Cançó Mediterrània amb una cançon en catalan. Reticent a la debuta, Raimon acabèt qu'acceptèt "per voluntat de servei al país i a la llengua". Raimon, amb una carbata e sens la guitarra, cantava, amassa amb Salomé, que interpreta la version femenina del tèma, Se'n va anar, cançon d'amor de Josep Maria Andreu i Lleó Borrell. L’aleshores ministre d’Información y Turismo, Manuel Fraga comenta: “No pasa nada porque haya una canción en catalán”. La cançon, votada pel public, ganhèt lo primièr prèmi. A partir d'aquel moment, la Cançon catalana, considerada fins alara coma un fenomèn minoritari e inofensiu, començarà a recebre de contunh las atencions de la censura e de las institucions franquistas, amb tota la tièra d'enebicions qu'aquò pòrta.
Un brin mai tard, espelís lo segond disc de Raimon, amb lo títol se'n va anar e tres autres tèmas: l'existencialista Disset anys, Cançó del capvespre (la primera mesa en musica que Raimon faguèt d'un poèma de Salvador Espriu) e Ahir, lèu coneguda per son sostítol: Diguem no, que pendent maitas annadas deurà èsser cantada amb de leugièras modificacions del tèxt original: "Hem vist tancats a la presó homes plens de raó" venguèt "Hem vist que han fet callar molts homes plens de raó". Raimon mai tard confessèt que volguèt metre amassa Se’n va anar e Diguem no que, se lo disc èra proibit, caldriá fòrabandir las doas a l'encòp.
En 1964 apareguèt un tresen disc, que ne cal remarcar las cançons D'un temps d'un país e Cançó de les mans. Aquela meteissa annada sortiguèt a lum un primièr disc, enregistrat en dirècte, amb un public menut. Contén de versions de la part màger de de las cançons publicadas anteriorament: Al vent, Som, La pedra, A colps, Perduts, Disset anys, Cançó de les mans, Diguem no, D'un temps, d'un país, La nit e dos títols novèls Si em mor e Cantarem la vida. Curiosament, la censura obliguèt a apondre a aqueste títol -ont se pòt ausir: "Cantarem la vida d’un poble que no vol morir"- un còr que repetís "Israel, Israel", e, cas que los qu'escotan poguèssen pensar que Raimon se referissiá a un país mai pròche.
En 1965 Raimon cantèt per primièr còp a Barcelona sens la companhiá d'Els Setze Jutges o d'autres cantaires: son primièr recital en solitari se faguèt a l'Aliança del Poble Nou. Aquel meteis an comencèron sas activitats internacionalas: es demandat per l'Universitat bèlga de Lovaina. Publiquèt puèi un disc amb quatre cançons d'amor dedicadas a aquela que vendriá l'annada seguenta sa femna. Los títols son En tu estime el món, Treballaré el teu cos, Si un dia vols e No sé com.
L'annada seguenta se debanèt son recital istoric a l'aire liure a l'Institut Químic de Sarrià, lo primièr acte vertadièrament massiu de la Cançon catalana, e faguèt sos primièrs espectacles a París (a la Mutualité e l'Olympia) e en Alemanha. Apareis, amb una cobèrta de Joan Miró, l'album Cançons de la roda del temps, que i botèt entièra en musica la seccion centrala del libre de Salvador Espriu El caminant i el mur, dotze poèmas que traçan lo cicle solar e a l'encòp lo cicle vital de l'òme, als quals Raimon apond coma clausura un tèma de caracter mai civic que non pas metafisic, Inici de càntic en el temple, que coneisserà una brava capitada gràcias mai que mai a sa fin contundenta: "Ens mantindrem fidels per sempre més al servei d'aquest poble".
En França sortiguèt un album enregistrat en dirècte lo 7 de junh a l'Olympia, que se ganhèt l'annada seguenta lo prèmi Francis Carco al melhor cantaire estrangièr, decernit per l'Académie du Disque Français. I trobam fòrça tèmas ja coneguts, amb una version pas censurada de Diguem no e d'autres d'inedits a l'Estat espanhòl: lo tèma sus l'emigracion Cançó del que es queda, No em mou al crit, una reivindicacion de la Cançon coma aisina de pensada e de combat, e Cançó de la mare.
En 1967 faguèt al Teatre Romea çò que seriá la primièra tièra de recitals d'un cantaire en catalan. Tanben cantèt a Cuba, Suïssa e d'autres païses. Aprèp un concèrt al Palau de la Música Catalana celebrat lo 28 de genièr, apareguèt l'àlbum en dirècte Raimon al Palau, amb dotze cançons, cap d'elas inedita discograficament. L'aspècte mai remirable de l'àlbum es aquel ambient plan intens que respira l'enregistrament: Raimon i èra mai qu'un cantaire, venguèt lo portavotz d'inquietuds socialas e politicas partetjadas per un public cada còp mai important. Aquela meteissa annada sortiguèt un darrièr disc, que s'i pòt remarcar Petita cançó de la teva mort, de Salvador Espriu, consacrada a Bartomeu Rosselló-Pòrcel, e un classic novèl: País Basc, ont l’expression "Gora Euskadi" deguèt èsser remplaçada per "Gora gora".
En 1968 publiquèt lo primièr disc amb l'ostal d'edicion Discophon, amb lo poèma d'Espriu Indesinenter. Aquela meteissa annada faguèt dos recitals istorics mai: lo primièr dins l'ara desaparegut Price, dins un festival en favor del movement obrièr e l'autre a la Facultat de Sciéncias Economicas de Madrid. A partir d'aqueste darrièr concèrt, escriguèt la cançon Divuit de maig a la Villa. Cantèt tanben per Mexic, Alemanha, Suïssa e Cuba.
Un annada mai tard, anèt tornarmai a l'Olympia de París: n'espeliguèt un novèl disc publicat sonque en França, amb de tèmas inedits dins l'Estat espanhòl, coma Contra la por.
Aprèp un novèl títol, que teniá sa primièra e inoblidabla mesa en musica d'Ausiàs March, Veles e vents, en 1970 sortiguèt lo disc Per destruir aquell qui l'ha desert, arranjat per Lleó Borrell e amb una cobèrta d'Antoni Tàpies. La primièra cara, consacrada entièrament a de mesas en musica de poètas catalans del sègle XV, compren lo poèma Desert d'amics -lo títol original, Presoner, foguèt tombat per la censura- de Jordi de Sant Jordi, un fragment del Llibre dels bons amonestaments, d'Anselm Turmeda, titulat Elogi deIs diners, e quatre poèmas d'Ausiàs March: Veles e vents, Així com cell, Quins tan segurs consells e Si com lo taur. Dins la segonda cara, a mai de la cançon Indesinenter sortida d'un poèma d'Espriu, se pòdon trobar cinc tèmas amb tèxt del quite Raimon: Societat de consum -una de sas escassas cançons claufida d'ironia-, Quan creus que ja s'acaba, De nit a casa, T'ho devia e Sobre la pau.
En 1971 sortiguèt un autre disc que ten 13 de març, cançó dels creients-cançon compausada a partir d'un autre recital particularament emotiu- e la cançon d'amor Quan te'n vas. Aquela meteissa annada apareguèron de disques sieus en França, als Estats Units e Uruguai e partiguèt en concèrt a Uruguai, Chile e Argentina.
Pendent un parelh d'annadas, Raimon publiquèt d'autres disques a l'estrangièr e realizèt de centenats de recitals multitudinaris.
En 1973 publiquèt lo libre Poemes i cançons, amb un prològ de Manuel Sacristán.
En 1974 sortiguèt lo disc A Víctor Jara, amb la collaboracion de musicians francesrs d'avantguarda coma Michel Portal. A son endedins teniá fòrça poèmas en musica, d'Ausiàs March (No em pren així e Lo jorn ha por), Joan Roís de Corella (Si en lo mal temps), Joan Timoneda (So qui so) e Pere Quart (Una vaca amb un vedellet en braços). Los tèxtes originals de Raimon son T'he conegut sempre igual, cançon extraordinària que parla de la clandestinitat, que foguèt escricha aprèp una trobada fortuïta amb Gregori López i Raimundo qu'èra perseguit, Molt lluny, un retorn nostalgic cap al temps de l'adolescéncia, Morir en aquesta vida, una negacion del suicidi que compta una citacion literala de Majakovskij, lo tèma sus la trentena Amb tots els petits vicis e la supèrba cançon d'amor Com un puny, escricha amb de decasillabs de cesura a la quatrena sillaba, coma o fasiá d'Ausiàs March, e amb una rima consonanta insolita en cò de Raimon. La dedicatòria a Víctor Jara, cantaire chilen assassinat quand se faguèt lo còp d'Estat de Pinochet en setembre de 1973, queda justificada amb l'inclusion d'Amanda, la version catalana de la cançon de Jara Te recuerdo, Amanda. Aquela meteissa annada espeliguèron dos àlbums de mai. L'un, en França, T'adones, amic, amb de cançons divèrsas enebidas al sud dels Pirenèus. L'autre, Campus de Bellaterra, enregistrat en dirècte pendent un recital multitudinari a l'Universitat Autonòma de Barcelona. S'i pòdon trobar de cançons divèrsas ineditas, que totas tenon un contengut civic de pes: Qui ja ho sap tot, A un amic, 18 de maig a la Villa, No em mou al crit, Quan jo vaig nàixer e lo poèma d'Espriu, dedicat a Pompeu Fabra, El meu poble i jo.
En 1975, mentre que Franco èra a agonizar, Raimon cantèt al Palau d'Esports de Montjuïc, ont estrena un de sos classics mai indiscutibles: Jo vinc d'un silenci.
L'annada seguenta, en plena efervescéncia predemocratica, cantèt al Pabalhon d'Espòrts del Real Madrid, lo primièr d'abril. Aqueste concèrt deviá èsser lo primièr de quatre recitals, pasmens los autres tres foguèron enebits. L'ambient incredible del concèrt foguèt encabit dins un àlbum doble, El recital de Madrid. L'estiu d'aquela meteissa annada, cantèt pel primièr e darrièr còp a las Sis Hores de Cançó a Canet (de Catalonha). Foguèt l'edicion mai multitudinària d'aqueste festenal, amb mai de seissanta mil personas que remplissián lo Pla d'en Sala de Canet de Mar. Pendent lo concèrt de Raimon, al moment precís que cantava Inici de càntic en el temple, una grua auborèt al costat de la scèna una enòrma bandièra catalana, e ne faguèt un dels moments mai emotius d'aquela nuèch.
A partir d'aquel moment, Raimon esmercèt fòrça esfòrces per evitar de dintrar dins lo "Musèu de la Resisténcia". A mai se durant l'annada 1977 menèt quatre concèrts al Palau d'Esports, fugiriá mai e mai los concèrts multitudinaris. Aital se neguèt a se marcar politicament dins d'actes qu'organizavan los partits politics. Comencèt a mai a far sos concèrts acompanhat d'un contrabassista, abans de portar tot un grop acompanhador -fins aquel moment Raimon de longa se fasiá sas representacions tot solet, amb sa guitarra.
Abans de partir far una primièra virada per Japon, en 1977 espeliguèt l’album Lliurament del cant, qu'amassava de poèmas de Joan Timoneda (Bella, de vós so enamorós, Qui té anguila per la cua), de Salvador Espriu (Potser arran de l'alba) e qualques tèxtes sieus: Qui pregunta ja respon, las dificilas e plan bèlas Un lleu tel d'humitat, Tristesa el nom, Com una mà, Que tothom, A Joan Miró -una cançon pas precisament novèla, mas qu'èra inedita dins l'Estat espanhòl- e una version d'estúdio de Jo vinc d'un silenci.
Dos ans aprèp, en 1979, apareguèt un nou àlbum, Quan l'aigua es queixa, que presentèt amb set recitals al Palau de la Música. Aqueste album conten de poèmas d'Espriu (Nous cants de llibertat e l'ironica e insolitament swing I beg your pardon), Ausiàs March (Si em demanau e On és lo lloc), e tanben de tèxtes personals: coma l'esplendida Als matins a ciutat, L'última llum, Un sol consell, No el coneixia de res, Fou un infant, Perquè ningú no em contarà els seus somnis, I després de creure tant e Andreu, amic –dedicada a l’escultor Andreu Alfaro. Es aquí que Raimon atenguèt amb aquelas cançons çò que se considera son autentica maduretat poetica, en defugir a l'encòp lo reduccionisme que molts volián desqualificar-lo e arraconar-lo.
Pr'amor de bastir una recopilacion de tota son òbra, en 1981 Raimon enregistrèt tornar totas sas cançons, amb d'arranjaments novèls de Manel Camp e d'Antoni Ros Marbà. En resulta un ensems de dètz disques, ont s'i gropan los tèmas d'un biais tematic: Orígens, Cançons d'amor, Ausiàs March, Dedicatòries, Cançons de la roda del temps (Espriu), He mirat aquesta terra (Espriu), Poetes dels segles XV i XVI, Amb els silencis i les nostres paraules e L 'aigua del temps que vius. Lo disc desen (Testimonis) es bastit amb d'enregistraments en dirècte e ten una version d'Al vent cantada en japonés per una corala japonesa. Los unics tèmas inedits que compren Raimon. Totes les cançons (prèmi Ciutat de Barcelona) son qualques esplendidas mesas en musica de Joan Roís de Corella, Joan Timoneda, Ausiàs March e Salvador Espriu.
En 1983 publiquèt Les hores guanyades, un dietari que i trobam de pensadas interessantas sul moment politic -l'ensag de còp d'Estat del 23 de febrièr lo susprenguèt en plen enregistrament-, lo trabalh d'artista e d'autras tèmas de mai.
A partir d'aquel moment, Raimon apareguèt pas gaire en public, e enregistrèt de biais escàs. Publiquèt un novèl album en 1984, Entre la nota i el so, amb de cançons plan interessantas coma Lluny de la pedra i de l'aigua e Al meu país la pluja.
L'album seguent (Presències i oblit, 1987), marquèt una incursion corteta de Raimon dins l'univèrs de la musica electronica e amb d'instruments coma la batariá e los sintetizaires (los arranjaments foguèron faches per un percussionista, Ezequiel Guillén Saki). Dins la presentacion del disc al Palau de la Música, Raimon actua per primièr còp quasi tot lo recital sens agafar a la guitarra e assaja un joc gestual amb d'efieches brilhants: per exemple, la fin de Com un puny. S'i pòt trobar de tèmas fòrça interessants d'un caractèr intimista plan marcat: Del blanc i el blau, La mar respira calma -escrich en seguir lo biais d'Espriu-, Primer parlaré de tu, etc.
Raimon trigarà exactament una decada per enregistrar un disc de cançons novèlas, pasmens això vòl pas dire que restèsse inactiu: formèt un grop estable d'acompanyament que li va com l'anell al dit -guitarras, contrabaix, violoncel e acordió- e actua amb mesura e sonque dins de condicions artisticament optimalas.
En 1992 se n'anèt un còp mai en virada per Japon, e cantèt a mai dins divèrsas universitats dels Estats Units. El mateix any, sorprèn més d'un en fer-se càrrec de Literal, un programa a TVE-Catalunya dedicat al mond del libre.
Lo jorn de Sant Jòrdi de 1993, se faguèt un recital grand dins lo Palau Sant Jordi de Barcelona, davant uns divuit mil espectadors, amb motiu del trenten anniversari de la publicacion d’Al vent. Raimon i cantèt fòrça cançons, però per l'escenari també passen molts artistes que han compartit experièncias amb el al llarg de molts ans: L'uruguaian Daniel Viglietti, lo basc Mikel Laboa, lo portugués Luis Cilia, lo mitic folksinger american Pete Seeger... Los catalans convidats foguèron Serrat, ancian rival, e amic reconciliat, Ovidi Montllor -poc abans que se li declarés lo cancèr que va posar fi a la seva vida-, e Pi de la Serra. També hi actuen lo grop japonés Warabi-za, la Coral Sant Jordi, dirigida per Oriol Martorell, e la banda La Lira Ampostina.
Aquela meteissa annada espeliguèt una novèla Integral de Raimon, aqueste còp en CD. L'òbra, que se ganhèt lo Palmarès des Palmarès que atorga la Nouvelle Académie du Disque Français, aplega un total de cent vint-e-una cançons devesidas aital: Orígens i dedicatòries, Cançons d'amor i de lluita, Cançons de la roda del temps i d'altres poemes de Salvador Espriu, Ausiàs March i alguns poemes dels segles XV i XVI, Aquest cant vol ser plural i Coincidències, dissidències, indecències i algunes rareses. Lo darrièr CD, es dedicat a d'enregistraments en dirècte.
A la debuta de 1997 apareguèt enfin un disc amb de cançons novèlas, Cançons de mai, esplèndidament arranjat per Manel Camp. Aplega set musicacions d'Ausiàs March e sièis tèmas pròpris, entre els quals cal destacar la irònica i punyent Soliloqui solipsista, que donarà lloc a un original videoclip.
El mateix any li foguèt decernida la Medalha d'Aur de la Generalitat de Catalunya -uns quants anys abans aviá refusat la Creu de Sant Jordi. Jol títol Cançons de mai. Cançons de sempre Raimon fa actuacions a Perpinhan, a Xàtiva -li negaran un teatre de la ciutat de València amb d'excusas de mal pagador-, a Mallorca... e dins lo Palau de la Música de Barcelona, ple de gom a gom pendent de jorns. També farà una comentada virada pel Reialme Unit. Un dels fets més sonats de l'any serà la xiulada que rep a la madrilenya Plaza de las Ventas, on actua dins un acte d’omenatge a Miguel Ángel Blanco, assassinat per l'ETA. Un acte manipulat pel PP, e amb un cartell digne de l'Espanha mai folclorica -de Julio Iglesias a Raphael. Un sector del public acceptèt pas que Raimon cante en catalan, qu'afirme publicament que canta dins la modalitat del catalan que se parla al País Valencian e recòrde que la cançon País Basc foguèt enebida del temps de la dictatura franquista. L'acte foguèt retransmés per TVE, e lo fach de la xiulada deviá provocar un escàndol de notables consequéncias.
A la fin d'aquel an apareguèt lo CD Recitals al Palau, un enregistrament impecable d'una seleccion de tèmas preses dins las actuacions citadas abans. Al llarg de vint-i-dues cançons, ens trobem davant d'una autèntica antologia raimoniana, d'Ausiàs March a Espriu, dels tèmas mai mitics (Jo vinc d'un silenci, Al vent, Diguem no, Com un puny...) als més nous. Arran de la fin de sègle, Raimon ha demostrat la vigència i atemporalitat del concepte de Cançó que representa, e alguns de sos vèrses mai ancians fins i tot han cobrat una nova actualitat imprevista. Així, quand canta a T'adones, amic: "que ja fa molts anys que ens amaguen la història, que ens diuen que no en tenim, que la nostra és la d'ells", se pòt pas evitar de pensar a l'intencion de la qu'èra en aquel temps ministra d'Educacion del PP Esperanza Aguirre d'impausar per decret l’ensenhament unificat d'una cèrta istòria d'Espanha dins tot lo territòri estatal.
En 1999 publiquèt una compilacion amb totes sos tèmas de caractèr amorós: Les cançons d'amor.
En 2000 sortiguèt una novèla Integral amb divèrsas cançons ineditas: las doas citadas ja abans, e de mesas en musica de qualques poèmas dels autors del sègle XV Francí Guerau, Jordi de Sant Jordi, Mossèn Estanya, Bernat Metge e Jaume Roig (lo truculent fragment de l'hostalera de París que trobam dins l'Espill). La novèla Integral reculhís tanben las doas unicas cançons alienes que Raimon aviá enregistrat: Se'n va anar e Amanda.
Represa de las cançons per d'autres artistas[modificar | modificar la font]
Qualques cançons de Raimon foguèron interpretadas per d'autres cantaires coma Moncho (per Treballaré el teu cos), Joan Manuel Serrat (D’un temps d’un país), la Coral Sant Jordi (D’un temps d’un país i Al vent) e lo grop japonés ja mençonat abans Wara-biza (per Al vent).
Per clavar se pòt dire que Raimon, a despart d'èsser fidèl de contunh e constant dins la lucha pels dreches del pòble catalan e de las classas oprimidas, es estat una cantaire de granda rigor professionala, qu'a cercat totjorn la perfeccion. S'es creat un estil plan personal, qu'es de mal imitar. Las mesas en musica del poèta Salvador Espriu s’integran perfièchament en l’esperit dels poèmas. Demest los classics, cal remarcar l'esplendida e majestuosa Veles e vents.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Disc antològic de les seves cançons. (1964).
- Raimon a l'Olympia (1966).
- Cançons de la roda del temps (1966).
- Raimon al Palau (1967).
- Raimon música sola (1967).
- Raimon en directe (1968).
- Raimon a Montserrat (1969).
- Sobre la pau. Contra la por (Olympia 2) (1969).
- Per destruir aquell qui l'ha desert (1970).
- Raimon (1971).
- Raimon en Montevideo (1971).
- Raimon. Catalonian protest songs (1971).
- En vivo (1972).
- Diguem no (1972).
- La noche (1972).
- A Víctor Jara (1974).
- Campus de Bellaterra (1974).
- T'adones amic...? (1974).
- El recital de Madrid (1976).
- Lliurament del cant (1977).
- Quan l'aigua es queixa (1979).
- Totes les cançons (1981).
- Entre la nota i el so (1984).
- Raimon canta (1985).
- Presències i oblit (1987).
- Canta Ausiàs March (1989).
- Integral (1993).
- Cançons (1993).
- I després de creure tant (1995).
- Ausiàs March / Raimon (1997).
- Cançons de mai (1997).
- Recitals al Palau (1997).
- Dotze cançons (1999).
- Les cançons d'amor (1999).
- Nova Integral 2000 (2000).
- Clàssics i no (2003).
- Raimon-Espriu Poesia cantada (2003).