text:
Lutz
La lutz (dau latin lux, lucis) es l'agent fisic que rend visibles leis objèctes. Lo tèrme de lutz se referís a la porcion de l'espèctre electromagnetic visibla a l'uelh uman, mai pòt inclure d'autrei radiacions electromagneticas. Lei tres grandors de basa de la lutz (e de totei lei radiacions electromagneticas) son la luminositat, la color (o frequéncia) e la polarizacion. A causa de la dualitat onda-particula, la lutz mòstra de proprietats qu'apertenon quora ais ondas, quora ai particulas (mai lei dos tipes de proprietats se manifèstan jamai simultaneament).
Somari
- 1 Teorias de la lutz
- 2 La velocitat de la lutz
- 3 Optica
- 4 Colors e longors d'onda
- 5 Mesura de la lutz
- 6 Fònts luminosas
Teorias de la lutz[modificar | modificar la font]
Teoria corpusculara[modificar | modificar la font]
Foguèt formulada per Isaac Newton au sègle XVII. Aquela teoria considèra la lutz coma compausada de particulas de matèria (corpusculs) emessas dins totei lei direccions. En mai d'èsser matematicament fòrça simpla (ben mai que la teoria ondulatòria), aquela teoria explica fòrça facilament de caracteristicas de la propagacion de la lutz qu'èran ben conegudas a l'epòca de Newton.
Avans tot, la mecanica galileana prevei correctament que lei particulas (comprés lei corpusculs de lutz) se propagan en linha drecha, e l'atribucion a aquelei corpusculs d'una massa infima, mai diferenta de zèro, es coerenta amb una velocitat de la lutz auta mai pas infinida. Lo fenomèn de la reflexion se pòt tanben explicar d'un biais simple per lo tuert elastic dei particulas de lutz sus la superfícia reflectritz.
L'explicacion de la refraccion es un pauc pus complicada, mai possibla: sufís de pensar que lei particulas qu'arriban sus lo materiau refrangent son somessas, de la part d'aquest, en de fòrças perpendicularas a la superfícia, que ne modifican la trajectòria.
Lei colors de l'arc de seda èran explicadas gràcias a l'introduccion de divèrs corpusculs de lutz (un per cada color), e lo blanc èra pensat coma format de toteis aquelei particulas. La separacion dei colors (per mejan, per exemple, d'un prisma) pausava de problèmas teorics suplementaris, que lei particulas de lutz deurián aver de proprietats identicas dins lo vuege, mai diferentas au dintre de la matèria.
Una consequéncia de la teoria corpusculara es que la velocitat de la lutz, quand se propaga au dintre d'un mitan materiau, es superiora a sa velocitat dins lo vuege, en causa de l'acceleracion gravitacionala.
Teoria ondulatòria[modificar | modificar la font]
Foguèt formulada per Christiaan Huygens en 1678, mai publicada solament en 1690 dins son Traité de la Lumière. Aquela teoria considèra la lutz coma una onda que se propaga (exactament coma leis ondas de la mar o leis ondas acosticas) dins un mitan, dich etèr, qu'èra supausat d'emplir tot l'univèrs e d'èsser format de particulas elasticas microscopicas. La teoria ondulatòria de la lutz permetiá d'explicar (maugrat una cèrta complexitat matematica) un grand nombre de fenomèns: en mai de la reflexion e de la refraccion, Huygens poguèt explicar lo fenomèn de la birefrangéncia dins lei cristaus de calcita.
En 1801 Thomas Young provèt que lei fenomèns de difraccion (observada per lo premier còp per Francesco Maria Grimaldi en 1665) e d'interferéncia èran entierament explicats per la teoria ondulatòria, e o èran pas per la teoria corpusculara.
Un problèma de la teoria ondulatòria èra la propagacion rectilinèa de la lutz. Èra ben conegut que leis ondas son capablas de contornejar leis obstacles, mentre qu'una constatacion banala es que la lutz se propaga en linha drecha (aquela proprietat èra ja estada notada per Euclides dins son Optica). Pasmens aquela dificultat aparenta pòt èsser resouguda en supausant que la lutz a una longor d'onda microscopica.
Contrariament a la teoria corpusculara, la teoria ondulatòria prevei que la lutz se propaga pus lentament au dintre d'un mitan materiau que dins lo vuege.
Teoria electromagnetica[modificar | modificar la font]
Prepausada per James Clerk Maxwell a la fin dau sègle XIX, precisa la teoria ondulatòria en afiermant que leis ondas luminosas son d'ondas electromagneticas, e mòstra que la lutz visibla es una partida de l'espèctre electromagnetic. Amb la formulacion deis eqüacions de Maxwell foguèron completament unificats lei fenomèns electrics, magnetics e optics. Per l'immensa majoritat deis aplicacions, aquela teoria es encara utilizada a l'ora d'ara.
Teoria qüantica[modificar | modificar la font]
Per resòuvre de problèmas pertocant l'estudi dau còrs negre, en 1900 Max Planck prepausèt que l'escambi d'energia entre lo camp electromagnetic e la matèria se poguèsse faire per mejan de paquets discrèts d'energia (qüantums) nomenats fotons. Leis òbras seguentas d'Albert Einstein sus l'efècte fotoelectric mostrèron qu'aquò èra pas un artifici matematic, e que lei fotons èran d'objèctes reaus. Amb l'aveniment dei teorias qüanticas dei camps (e en particular de l'electrodinamica qüantica), lo concèpte de foton foguèt formalizat e es uei a la basa de l'optica qüantica. Amb la dualitat onda-particula, la teoria qüantica es la sintèsi modèrna de la teoria ondulatòria e de la teoria corpusculara.
La velocitat de la lutz[modificar | modificar la font]
La lutz se propaga a una velocitat finida c, la velocitat de la lutz dins lo vuege, onte c = 299 792 458 m/s.
Aquela velocitat es independenta de l'estat de movement de la fònt luminosa: leis observators immobils coma leis observators en movement mesuran totjorn la meteissa valor de c; es un fach experimentau qu'es a la basa de la teoria de la relativitat restrencha d'Einstein. Aqueu fach es talament ben establit que lo Sistèma Internacionau d'Unitats a gelat la valor de c (cf. çai subre), que desenant se deuriá plus mesurar.
Pasmens, quand la lutz travèrsa una substància transparenta, coma l'aire, l'aiga o lo veire, sa velocitat es reducha, e la lutz es somessa a la refraccion. Dins un mitan materiau que son indèx de refraccion es n (n > 1), la velocitat de la lutz es c/n.
Istòria de la mesura de la velocitat de la lutz[modificar | modificar la font]
Premierei temptativas[modificar | modificar la font]
La velocitat de la lutz es estada mesurada fòrça còps per de fisicians nombrós. La premiera temptativa de mesura foguèt complida per Galileo Galilei, mai lei mejans disponibles, rudimentaris, permetèron pas d'obtenir una valor.
La premiera mesura efectiva foguèt facha per Olaus Roemer, un fisician danés, en 1676. Desvolopèt un metòde de mesura, en observant Jupitèr e una de sei lunas amb un telescòpi. Gràcias au fach que la luna èra eclipsada per Jupitèr a intervals regulars, mesurèt lo periòde de revolucion de la luna, que valiá 42,5 h quand la Tèrra èra pròcha de Jupitèr. Lo fach que lo periòde de revolucion s'alonguèsse quand la distància entre Jupitèr e la Tèrra aumentava indicava que la lutz metiá mai de temps per ajónher la Tèrra. La velocitat de la lutz foguèt calculada en analisant la distància entre lei doas planetas en de moments diferents. Roemer trobèt una velocitat de 227 326 km/s.
L'experiéncia de Michelson e Morley[modificar | modificar la font]
En 1881, per mesurar la velocitat de la lutz a respècte de l'etèr (lo mitan ipotetic onte la lutz èra supausada de se propagar, e que l'auriá entraïnada dins son movement), Albert A. Michelson mesurèt la velocitat de la lutz emessa per una estela, quand la Tèrra se n'aluencha, puei quand se'n rapròcha. L'aparelh utilizat (un interferomètre), fòrça precís, permetiá de mesurar de diferéncias de velocitat de l'òrdre de 29 km/s: se trobèt ges de diferéncia. L'experiéncia foguèt repressa en 1887 per Michelson, en collaboracion amb Edward Morley, dins de condicions encara mai precisas, e confiermèt la precedenta.
Aquò mostrava l'inexisténcia de l'etèr, e lo fach que la velocitat de la lutz es invariabla: la valor mesurada es identica, que la fònt luminosa siá mobila o non a respècte de l'observator.
D'autrei mesuras foguèron fachas puei, en particular en 1926 per lo meteis Michelson.
Optica[modificar | modificar la font]
L'optica es l'estudi de la lutz e de l'interaccion entre lutz e matèria. L'observacion e l'estudi dei fenomèns optics, per exemple l'arc de seda, balhan fòrça indicacions sus la natura de la lutz.
Colors e longors d'onda[modificar | modificar la font]
Lei divèrsei longors d'onda son interpretadas per lo cervèu coma de colors, que van dau roge dei longors d'onda mai lòngas (frequéncia pus pichona), au violet dei longors d'onda mai cortas (frequéncia pus granda). Lei frequéncias compresas entre aquelei dos extrèms son percebudas coma arange, jaune, verd, blau e indi. Lei frequéncias immediatament en defòra d'aquel espèctre perceptible per l'uelh uman son nomenadas ultraviolet (UV), per leis autei frequéncias, e infraroge (IR) per lei bassas. E mai se leis èssers umans pòdon pas veire l'infraroge, aquest es percebut per lei receptors de la pèu coma calor. Leis aparelhs concebuts per captar lei rais infraroges e lei convertir en lutz visibla son nomenats visors nocturnes. La radiacion ultravioleta es pas percebuda directament per leis èssers umans, mai rabina la pèu subrexpausada ai rais UV. Cèrts animaus, coma leis abelhas, veson leis ultraviolets; d'autrei veson leis infraroges.
Longors d'onda de la lutz visibla[modificar | modificar la font]
La lutz visibla es una porcion de l'espèctre electromagnetic compresa aproximativament entre i 400 e i 700 nanomètres (nm) (dins l'aire). La lutz se caracteriza tanben per sa frequéncia.
Entre la frequéncia v de la radiacion, sa longor d'onda λ e sa velocitat v dins lo mitan considerat (la velocitat dins lo vuege se nòta c), i a la relacion seguenta: v = λ·v
Mesura de la lutz[modificar | modificar la font]
Dins lo Sistèma Internacionau d'Unitats, existisson leis unitats seguentas de mesura de la lutz:
- luminositat (o temperatura)
- aluminament (unitat SI: lux)
- flux luminós (unitat SI: lumen)
- intensitat luminosa (unitat SI: candela)
Fònts luminosas[modificar | modificar la font]
- radiacion termica (radiacion dau còrs negre)
- lumes d'incandescéncia
- lutz solara
- fuòc
- emission espectrala atomica (la fònt d'emission pòt èsser estimulada o espontanèa)
- acceleracion d'una particula cargada (abitualament un electron)
- quimioluminescéncia
- fluorescéncia
- fosforescéncia
- bioluminescéncia
- sonoluminescéncia
- triboluminescéncia
- radioactivitat
- aniquilacion particula-antiparticula


c: text/html

text:
1949
Aquesta pagina concernís l'an 1949 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - se crèa lo Conselh d'Assisténcia Economica Mutuala.
- 10 de febrièr - En Irlanda los conservadors unionistas obtenon la majoritat parlamentària.
- 16 de febrièr - en l'ONU començan las convèrsas sus Berlin entre los delegats dels Estats Units e lo URSS.
- 1 d'abril - Éire daissa la Comunautat Britanica e ven la Republica d'Irlanda.
- 5 de mai - Tractat de Londres ont se signa l'Estatut del Conselh d'Euròpa.
- 9 de mai - Rainier III tornès lo prince de Mónegue après la mòrt del sieu pepin, Loís II.
- 25 d'octobre - Londres (Anglatèrra): lo De Havilland Comet, lo primièr jet destinat al transpòrt de passatgièrs, fa un vòl de pròva Londres-Trípol-Londres en 6 oras e 36 minutas, dos còps mai rapid que los avions convencionals.
- 31 d'octobre - Alemanha es dividida en dos Estats.
- 8 de novembre - En Còsta Rica dintra en vigéncia la siá actuala constitucion.
America[modificar | modificar la font]
Chile[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte femenin a totei leis eleccions.
Mond[modificar | modificar la font]
- 25 de genièr - Tropas comunista chinesas ocupan la vila de Beijing.
- 2 de febrièr - En Temuco (Chile) erupcion del volcan Villarrica.
- 5 de febrièr - En Iran se dissòlv lo Partit Comunista Tudeh.
- 23 d'abril - Tropas comunistas chinesas ocupan la vila de Nanquin.
- 19 de julhet - Laos se fa independent de França.
- 8 d'agost - Bhutan se fa independent d'Índia.
- 1èr d'octobre - Mao Zedong establís la Republica Populara de China, en venent un país comunista.
- 31 d'octobre - a las Filipinas, un tifon causa 975 mòrts e daissa sens larèr 20 000 personas.
- 31 d'octobre - Chiang Kai-shek se refugia a Formosa.
- 31 d'octobre - Indonesia se fa independenta dels Païses Basses.
- 27 de decembre - Mejançant la signatura del Tractat de l'Aia, los Païses Basses reconeisson l'independéncia d'Indonesia.
Arts[modificar | modificar la font]
- 10 de febrièr - Als Estats Units s'estrea la pellicula La mòrt d'un viatjant, de Elia Kazan, basada en l'òbra de Arthur Miller.
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman 1984 de l'escrivan britanic George Orwell (1903-1950). A travèrs de la figura metaforica de Big Brother, inspirada per la propaganda de l'URSS de Stalin, l'autor denoncièt lei regimes policiers e totalitaris, la societat de susvelhança e la reduccion dei libertats.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Descubèrta d'un segond satellit naturau dich Nereïda dins lo sistèma de Neptun per l'astronòm Gerard Kuiper.
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Premiera utilizacion d'un radar meteorologic ais Estats Units dins l'encastre d'un projècte (Thunderstorm Project) dirigits per Roscoe Braham e Horace Byers (1906-1998).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Saskia Sassen, sociològa e economista neerlandoamericana
- 10 de genièr - Linda Lovelace, actritz pornografica americana (m. 2002)
- 12 de genièr - Haruki Murakami, escrivan e traductor japonés
- 17 de genièr - Gyude Bryant, president de Libèria
- 20 de genièr - Göran Persson, primièr ministre de Suècia
- 24 de genièr - John Belushi, actor american (m. 1982)
- 25 de genièr - Paul Nurse, geneticista britanic, Prèmi Nobel
- 26 de genièr - Jonathan Carroll, escrivan american
- 29 de genièr - Mans de Breish, cantaire occitan
- 30 de genièr - Peter Agre, bioquimista american, Prèmi Nobel
- 4 de febrièr - Gilles Catoire, politician italian (m. 2010)
- 7 de febrièr - Paulo César Carpegiani, fotbolaire brasilièr
- 12 de febrièr - Joaquín Sabina, cantaire espanhòl
- 12 de febrièr - Ashraf Ghani, president d'Afganistan
- 22 de febrièr - Niki Lauda, pilòt austriac de Formula 1
- 25 de febrièr - Amin Maalouf, escrivan libanés
- 28 de febrièr - Ilene Graff, actritz americana de television
- 3 de març - Gilles Catoire, politician francés
- 6 de març - Shaukat Aziz, primièr ministre de Paquistan
- 14 de març - Rafael Ángel Calderón Fournier, president de Còsta Rica
- 21 de març - Slavoj Žižek, filosòf eslovèn
- 24 de març - Ranil Wickremasinghe, primièr ministre de Sri Lanka
- 4 d'abril - Abdullah Öcalan, politician curd
- 6 d'abril - Horst Ludwig Störmer, fisician alemand, Prèmi Nobel en 1998
- 15 d'abril - Alla Pugachova, actritz e cantaira russa
- 16 d'abril - Pirkko Saisio, escrivana finesa
- 20 d'abril - Jessica Lange, actritz americana
- 20 d'abril - Aleksandr Maltsev, jogaire sovietic d'hockey sus glaça
- 30 d'abril - António Manuel Guterres, primièr ministre de Portugal
- 9 de mai - Billy Joel, cantaire, pianista e compositor american
- 9 de mai - Ibrahim Baré Maïnassara, president de Nigèr (m. 1999)
- 13 de mai - Massimo D'Alema, primièr ministre d'Itàlia
- 23 de mai - Alan García Pérez, president de Peró
- 1 de junh - Déwé Gorodey, escrivana e politiciana canaca
- 15 de junh - Jim Varney, actor american (m. 2000)
- 18 de junh - Jarosław Kaczyński, primièr ministre de Polonha
- 18 de junh - Lech Kaczyński, president de Polonha (m. 2010)
- 18 de junh - Han Duck-soo, primièr ministre de la Corèa del Sud
- 20 de junh - Lionel Richie, cantaire american (Commodores)
- 22 de junh - Meryl Streep, actritz americana
- 22 de junh - Pierre Amoyal, violonista francés
- 4 de julhet - Horst Seehofer, politician alemand, president d'Alemanha
- 15 de julhet - Nils Daniel Carl Bildt, primièr ministre de Suècia
- 22 de julhet - Lasse Virén, atlèta e politician finés
- 26 de julhet - Thaksin Shinawatra, primièr ministre de Tailàndia
- julhet - Satoshi Nakamoto, engenhaire e informatician american
- 1 d'agost - Mugur Isărescu, primièr ministre de Romania
- 2 d'agost - Jean-Pierre Plancade, politician socialista francés
- 2 d'agost - Bertalan Farkas, pilòt e astronauta ongrés
- 12 d'agost - Fernando Collor de Mello, president de Brasil
- 12 d'agost - Mark Knopfler, musician escocés (Dire Straits)
- 31 d'agost - Hugh David Politzer, fisician american, Prèmi Nobel
- 31 d'agost - Richard Gere, actor american
- 9 de setembre - Susilo Bambang Yudhoyono, president d'Indonesia
- 20 de setembre - Sabine Azéma, actritz e realizatritz francesa
- 23 de setembre - Bruce Springsteen, musician american de rock
- 24 de setembre - Pedro Almodóvar, realizator espanhòl
- 3 d'octobre - Lindsey Buckingham, cantaira americana (Fleetwood Mac)
- 8 d'octobre - Truong Tan Sang, president de Vietnam
- 8 d'octobre - Sigourney Weaver, actritz americana
- 8 d'octobre - Ashawna Hailey, entrepreneira e filantròpa americana (m. 2011)
- 17 d'octobre - Owen Seymour Arthur, primièr ministre de Barbados
- 21 d'octobre - Benjamin Netanyahu, primièr ministre israelian
- 21 d'octobre - Manuel Marín, president de la Comission Europèa
- 6 de novembre - Arturo Sandoval, musician cuban
- 17 de novembre - Nguyễn Tấn Dũng, primièr ministre de Vietnam
- 26 de novembre - Mari Alkatiri, primièr ministre de Timòr Èst
- 1 de decembre - Sebastián Piñera, president de Chile
- 5 de decembre - Ângela Rô Rô, cantaira e musiciana brasilièra
- 12 de decembre - Marc Ravalomanana, president de Madagascar
- 21 de decembre - Thomas Sankara, president de Burkina Faso (m. 1987)
- 22 de decembre - Maurice Gibb, musician britanic (Bee Gees) (m. 2003)
- 25 de decembre - Nawaz Sharif, primièr ministre de Paquistan
- 26 de decembre - José Ramos-Horta, president e primièr ministre de Timòr Èst, Prèmi Nobel de la Patz
- Augustin Dumay, violonista academic francés
- Patric, cantaire occitan
- Rotland Pecot, poèta e cantautor occitan
- Tomeu Penya, cantautor malhorquin
- Octavi Monsonís, ensenhaire valencian
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Niceto de Alcalá-Zamora, president d'Espanha (n. 1877)
- 30 de març - Friedrich Bergius, quimista alemand, Prèmi Nobel (n. 1884)
- 6 de mai - Maurice Maeterlinck, escrivan bèlga, Prèmi Nobel en 1911 (n. 1862)
- 21 de mai - Klaus Mann, escrivan alemand (n. 1906)
- 10 de junh - Sigrid Undset, escrivan norvegian, Prèmi Nobel en 1928 (n. 1882)
- 12 de julhet - Douglas Hyde, president de la Republica d'Irlanda (n. 1860)
- 30 de julhet - Stoyan Danev, primièr ministre de Bulgaria (n. 1858)
- 9 d'agost - Edward Thorndike, psicològ american (n. 1874)
- 16 d'agost - Margaret Mitchell, escrivana americana (n. 1900)
- 7 de setembre - José Clemente Orozco, artista mexican (n. 1883)
- 7 de setembre - Elton Mayo, psicològ australian (n. 1880)
- 8 de setembre - Richard Strauss, compositor alemand (n. 1864)
- 13 de setembre - August Krogh, mètge e scientific danés, Prèmi Nobel (n. 1874)
- 13 d'octobre - Francesca Bonnemaison, pedagòga e ensenhaira catalana (n. 1872)
- 20 de novembre - Reijiro Wakatsuki, primièr ministre de Japon (n. 1866)
- 4 de decembre - Ivar Lykke, primièr ministre de Norvègia (n. 1872)
- 6 de decembre - Lead Belly, musician e cantaire american (n. 1888)
- 27 de decembre - Antoni Ponikowski, primièr ministre de Polonha (n. 1878)
- Francés Deseuse, escrivan montpelhierenc (n. 1871)
- Mathilde Laigle, escrivan e professora francesa (n. 1865)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
La Micòca
Lo site preïstoric de La Micòca se tròba a las Aisiás de Taiac, en Sarladés, dins la region istorica de Peiregòrd. A servat un grand nombre de vestigis litics del Paleolitic inferior. Ne venon sensiblament los noms de Micoquian e de Taiacian, culturas arqueologicas del Paleolitic Inferior.
Istoric[modificar | modificar la font]
Conegut dempuèi 1895, Emili Cartalhac, Otto Hauser e d'autres i menèron de cavaments nombroses, de còps pauc metodics fins a aqueles de Denis Peironin de 1926 a 1932, que descriguèt la sequéncia estratigrafica en i destriant 15 jaces comprenent 6 nivèls arqueologics.
L'industria litica foguèt estudiada per Francés Bòrdas que i entreprenguèt una cèrca en 1956.
Al començament dels ans 1970, la sequéncia foguèt revisada un primièr còp per Henri Laville e Joan Felip Rigaud, puèi aqueste darrièr en associacion amb André Debénath i condusiguèt de cavaments novèls de 1989 a 1997.
Una revision de l'istòria sedimentària del depaus foguèt publicada per Jean-Pierre Texier e Pascal Bertran en 1993.


text:
Helstroff
Helstroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De l'anciana província de Lorraine e del Luxemborg ; #èsser aquerits pauc a pauc pel comte de Boulay.
En fasent partida de la exclave de Raville, Helstroff a amassat al reialme de França dempuèi 1769, quand a cedit pel Àustria.
Dépendait de l'ancienne province de Lorraine et du Luxembourg ; fut acquis peu à peu par le comte de Boulay.
Faisant partie de l'exclave de Raville, Helstroff est réuni au royaume de France depuis 1769, lorsqu'il est cédé par l'Autriche.


text:
Sorça : http://fslimousin.free.fr/article.php3?id_article=129
Forum Sociau Lemosin a écrit:
Dau diumenc 26 au dimecres 29 d’aost, los Objectors de Creissença se pausan rendetz-vos au Villard (Roiera de Vaciviera) dins la Cruesa per daus rescontres frairaus e conviviaus, perfin d’elaborar ensems un project politic e construire un ostilh politic pertinent (malhum o moviment) per propajar lo concept de decreissença o acreissença.
’Na minoritat d’abitants manlevan la pus granda partida daus ressorsas naturalas de la planeta. Lo modele de desvelopament economic impausat per los òmes politics, lo poder financier, los economistas e las medias faria mestier, si era espandut a l’ensemble daus país dau globe, de l’equivalent de cinc planetas. Ne’n avem nonmas una...
Perque la decreissença ? Per chamnhar d’era, nos ditz lo Serge Latouche ! Los objectors de creissença vòlen tornar botar l’economia au servici de l’òme per qu’i àia "mai de liams e mens de bens". Qu’es l’ideia de trabalhar mens, de produire nonmas çò qu’es vertadierament utile, de rompre emb los mòdes de produccion que comprometan durablament lo quite endevenir de l’umanitat. Coma ?
- en descolonizar l’imaginari de totas les influéncias mediaticas e publicitàrias,
- en perpausar de las alternatives concretas tan dins lo quotidian coma au niveu mondiau,
- en presentar un project politic de societat de decreissença davant lo còrs electorau.
Volem esser responsables e ganhar nòstra autonomia per faciar :
- au recorson ecologic (pollucions, chamnhaments climatics, tarissatge de las ressorsas naturalas, reduccion de la biodiversitat, destruccion daus ecosistemas...),
- au recorson sociau (explosion de las inegalitats entre los pòples e entre los individùs, insecuritat sociala...)
- au recorson uman (desvelopament dau malesser e de sas patologias, manipulacion de massa, destruccion de la diversitat de las culturas...),
- lo recorson politic (crisi de la democracia, renforçament dau contraròtle sociau e de la repression, insecuritat planetària...).
Programa daus rescontres
Diumenc 26 d’aost : Simplessa volontària, obradors tematics
- metòdes de decisions participativas (François Schneider)
- comunicacion non-violenta (Claude Le Guérrannic)
- Gandhi e la non-violéncia (Jean-Paul Alonso)
- decreissença e servicis publics, emb la participacion dau Bernard Defay dau Collectiu nacionau per la defensa daus servicis publics (Cathy Jean)
- energia (Jean-Luc Pasquinet)
Diluns 27 d’aost : Accions collectivas / experimentacions socialas, obradors tematics
- actualitat dau distributisme (Jean-Paul Lambert e Marc Groussain)
- cabanizacion e abitatança nomadas
- circuits de comercializacion (Brigitte Bonnefille)
- marcha europenca de la decreissença (Didier Laurencin)
- Qualas accions per lo ROCADe ? (François Schneider)
Batalhatge : "Quala estrategia per la decreissença ?" coma Jean- Paul Besset, Yves Paccalet (benleu), Réginal de Potesta de Waleffe, Fabrice Nicolino...
Dimars 28 d’aost : Project politic mai fondamentaus daus OC, obradors tematics
- redaccion de la CHARTA daus Objectors de creissança (Paul Ariès)
- l’usatge e lo mesusatge (Paul Ariès)
Serada cinemà a Aismostier : "Vivre en ce jardin", un documentari presentat per son realisator, Serge Steyer
Dimecres 29 d’aost: Situacion politica mai organisacion des OC, obradors tematics
- bilanç de la campanha coma José Bové e de la participacion aus CUAL (Christian Sunt)
- organisacion dau malhum daus OC : associacion ou malhum informau ? (Jean-Marie Robert)
- collectic d’animacion daus OC 2007/2008
D’autres obradors poden esser organisats per l@s participent-a-s de ilhs/elas mesmas.
Detalhs practics
- per se marcar : 10 euros (cheque a l’òrdre d’Alternative Diffusion 56)
- auberjament en dormitòri : 8 euros per nuech
- auberjament en campatge : 2,50 euros per nuech
- restauracion individuala en autogestion ou collectiva en cooperacion, petit merchat BIO tots los matins coma daus productors locaus
Podetz dempuei aura vos marcar en mandar vòstre cheque de 10 euros a :
Alternative Diffusion 56
6 bis rue de Kerarden
56 860 Séné
Contacte : Jean-Marie Robert au 02 97 66 54 93, bleiz56@no-log.org


text:
Anabolisme
L'anabolisme qu'ei l'ensemble de las reaccions de las vias metabolicas qui mia de cap a la sintèsi de las moleculas dab las quaus be son bastits los organismes vius. Que's tracta generaument de reaccions de reduccion qui an besonh d'energia (generaument hornida per l'ATP) entà debanà's.
L'anabolisme que s'opausa au catabolisme qui ei l'ensemble de las reaccions quimicas dab las quaus las moleculas organicas be son oxidadas entà provesir las cellulas en energia.
La fotosintèsi e lo cicle de Calvin que son reaccions anabolicas.


text:
217
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 217 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Assassinat de Caracalla dins la region de Harran durant una campanha militara còntra lei Parts. L'autor supausat d'aquel assassinat, lo prefècte Macrin, i succediguèt. Negocièt un tractat de patz ambé l'Empèri Part fòrça desfavorable ai Romans. Aquò minèt sa popularitat au sen de l'armada e foguèt aprofichat per la familha dei Sever per organizar de revòutas dins lei províncias orientalas.


text: Paquistan es un país en via de desvolopament qu'a degut afrontar de problèmas politics e economics nombroses. Malgrat èsser un país fòrça paure en 1947, lo sieu taus de creissença es estat superior a la mejana mondiala dins los quatre decènnis posteriors, mas de politicas imprudentas condusiguèron a una recession a la fin dels ans 90. Recentament, las reformas economicas importantas an resultat en una economia mai segura vista dempuèi investisseires estrangièrs e an accelerat la creissença sustot dins lo sector segondari e lo sector terciari.


text:
1715
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1715 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Loís XIV (1643-1715). Tre sa disparicion, Felipe d'Orleans obtenguèt dau Parlament de París l'annulacion dau testament de Loís XIV sota lo pretèxte que lo rèi disparegut podiá pas impausar de decisions a son successor (2 de setembre). Puei, obtenguèt la regéncia dau Reiaume en plaça dau duc de Maine (província) (2-12 de setembre).
Per renfòrçar son poder, Felipe d'Orleans creèt de conseus, formats de senhors eissits de l'aristocracia auta, que remplacèron lei Secretariats d'Estat dau periòde precedent. Puei, lo govèrn se preocupèt d'assanir lei finanças publicas (→ 1716). En particular, lei deutes publics foguèron atentivament verificats, çò que permetèt de demenir son montat de 596 a 190 milions de liuras. De mai, plusors oficis publics, que son pretz èra jamai totalament pagat per son proprietari, foguèron suprimits.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Acabament de la bastida de la glèisa d'Abba Antons a Gondar confirmant l'estabilizacion politica dins la capitala etiopiana dempuei lo començament dau rèine de Yostos (1711-1716). En revènge, lo poder dau negus en fòra de la vila demorava totjorn febla.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Meteorologia[modificar | modificar la font]
Invencion dau premier termomètre de mercuri per Gabriel Fahrenheit (1686-1736].


text:
Agland
L'agland (var. aglan) es lo fruch deis espècias dau genre Quercus.
Leis aglands deis euses (la sosespècia ilex ne fa amars e la sosespècia ballota ne fa doces), son culhits per la noiridura dau bestiau (lei pòrcs que paisson dins lei pasturatges manjan leis aglands casuts, mentre que lei cabras escalan sovent sus leis arbres en lei cercant).
Lei pòbles cèltas dau nòrd e dau centre de la Peninsula Iberica preromana ne fasián de farina panificabla, segon çò que ditz Estrabon dins sei escriches sus aquelei pòbles:
Lo fruch se pòt manjar crus o torrat. Se'n fa tanben una licor deliciosa.


text:
Komorzhel
Komorzhel en breton ( Combourtillé en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Combourtillé d'a entre Fougères (12 km), Vitré (15 km) e Sant-Aubin del Cormier (10 km), en Ille-e-Vilaine.
La commune de Combourtillé de tient entre Fougères (12 km), Vitré (15 km) et Saint-Aubin du Cormier (10 km), en Ille-et-Vilaine.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de "Combourtillé" significa "Bourg dels Tilleuls", arbres #que pòblan una part de l'aglomeracion
Le nom de "Combourtillé" signifie "Bourg des Tilleuls", arbres qui peuplent une partie de l'agglomération


text:
Aira (Lanas)
Aira[1] (oficialament en francés Aire-sur-l'Adour) qu'ei ua comuna gascona d'Occitània situada dens lo departament de las Lanas e la region d'Aquitània.
Somari
- 1 Eraudica
- 2 Geografia
- 3 Toponimia
- 4 Istòria
- 5 Administracion
- 6 Demografia
- 7 Patrimòni
- 8 Economia
- 9 Personalitats ligadas dab la comuna
- 10 Embessonatge
- 11 Vejatz tanben
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Nòtas e referéncias
Eraudica[modificar | modificar la font]
Esquarterat, au purmèr e au quatau d'aur deu leon d’azur de la coda horcada, au dusau e au tresau de gulas deu leon de porpra; lo tot encimat d’un cap d’azur cargat d’ua hlor de liri d’aur.
Geografia[modificar | modificar la font]
Aira qu’ei la mei grana comuna de Tursan, parçan deu Sud-Èst de las Lanas. Qu'ei situada dens lo vinhau deus Costalats de Sent Mont a 150 km capsús de Bordèu, 50 km capvath de Pau e 30 km cap Sud-Èst deu Mont, a l'endret on l'Ador entra dens lo departament de las Lanas , on se tòcan las regions de Tursan, d'Armanhac e de Vic Vilh.
Lo còr de la vila qu'ei situat sus l'Ador. L'ostau de vila, lo centre comerçant e la glèisa catedrau que's tròban sus l'arriba esquèrra. Los dus principaus lòcs-dits a despart de la vila que son Subehargas, sus l'arriba dreta, e lo quartièr deu Mas qui susploma l'arriba esquèrra dab la glèisa de Senta Quitèira. La comuna limitròfa de Barçalona de Gers que hè partida de la medisha aglomeracion. Las comunas tanhentas que son Vergonhan, Lo Hogar, Casèras, Dur Hòrt-Baishen, Baús Sobiran, Sorbets, La Trilha, Segòs, Lanús, Verneda, Barçalona de Gers.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Bénédicte Boyrie-Fénié que horneish una lista d'atestacions ancianas : Aturi (ripas ~) (sègle I, Lucan), Aturiensis (civitas ~) (cap a 400), Aturrus (Ausòni, sègle V, dus còps), Aturres (Sidòni Apollinar, sègle V), Aturae (sègle VI), Atora (vicus) (Gregòri de Tors, De Gloria Confessorum, 51), Adura (en latin, 1063), e Aire o Ayre et Le Mas (en francés, sègles XVII e XVIII).
Lo nom de la vila que vien deu nom deu flume, *átur[2], d'origina iberoaquitana, o, çò pus mens, prelatina (cf. lo flume francés Eure   ador (sonorizacion normau de t intervocalica; ŭ, donc prononciada com brèva, que dona o barrada, presenta tanlèu lo sègle VI, e pas u). Per la vila, *Àt(u)ra (villa) que donèt Atra, puei Aira (en occitan, lo producte deu grop tr intervocalic qu'ei ir). Non i a cap de diferéncias énter l'opinion de Dauzat e Rostaing, la d'Ernèst Negre, e la de Bénédicte Boyrie-Fénié[3]. Lo nom latin oficial, Vicus Julii, estó pas conservat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Abans l'epòca romana, un oppidum deu nom de Atura qu'existiva suu site d'Aira. D'aqueste nom, emprontat au flumi d'Ador, vienen autan plan lo nom de la vila d'Aira com lo deu Tursan (pagus aturensis). Aqueth país qu'èra poblat peus Tarusates.
Caplòc deus pobles sosmetuts de cap a l'an 56 abans Jèsus Crist per Crassus, lòctenent de Juli Cesar, lo nom d'Aira e principaument lo nom deu son borg, es romanizat en Vicus Julii[4].
Visigòts[modificar | modificar la font]
Per la seguida Aira que vadó, dab Tolosa, l'ua de las duas capitalas deu reiaume visigòt d'Euric (466-484) puish d'Alaric II (484-507), qui i promulgà en 506, lo son Breviari, condensat de dret roman, un an davant d'estar vinçut per Clodovèu.
Qu'es dens aquera tempòra, en 476, que Quitèira (o Quiteria, Guitèira), princessa catolica d'Espanha, hilha deu « rei » Caius e hugent lo son pretendent, seré estada descapitada peus Visigòts arians, a Aira. Lo son cap qu'i auré hèit chorrar ua hont miraculosa. Las legendas tocant senta Quitèira que son numerosas e que mèrcan originas diferentas (sii Espanha, Galícia, Portugau, sii lo reiaume visigòt de Tolosa), de tota mòda ne n'am pas nada hont istorica. Lo son culte qu'èra hòrt corrent capvath Gasconha , on la hasèn guarir los maus de cap, la holia e l'arrauja.
Aira que vaid lo sièti d'un avescat.
L'avescat[modificar | modificar la font]
La preséncia d'un representant de l'avesque d'Aira, Marcellus, au concili d'Agde de 506, que hè pojar hòrt lonh dens lo temps l'assegurança d'un sièti episcopau en aqueste endret. Aira que's perdó l'avescat a la Revolucion Francesa. A la debuta deu sègle XIX, ua reorganizacion deus diocèsis de França (Concordats de 1801 e de 1817) qu'a aplegat los diocèsis d'Aira e de Dacs. Lo sièti principau de l'avescat qu'es estat oficiaument mudat en 1933 a Dacs, vila mei grana e miélher desservida preu camin de hèr. La glèisa catedrau d'Aira pòrta lo títol de Concatedrau.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
Qu'es a Aira, mes en baish, dens la ciutat fortificada bordejant l'Ador, qu'un acòrd estó passat au Sègle XII enter lo rei d'Anglatèrra, Edoard Ièr, e l'avesque d'Aira, l'un balhant la soa proteccion, e l'aut ua part deus sons revienguts.
Lo pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla[modificar | modificar la font]
Aira qu'ei situada sus la Via Podiensis deu pelegrinatge de Sant Jacme de Compostèla.
Qu'i avè a Aira dus espitalets dont l'Espitalet de Manso, dens lo baish de la carrèra qui poja dinc a la glèisa de Senta Quitèira, uei carrèra Félix Despagnet. Los espitalets qu'èran petits espitaus taus romius. Qu'i èran arcuelhuts, neurits, suenhats, aconortats.
Los espitalets qu'èran tienuts per con·hrairias jacobitas compausadas en cada vila d'aqueths e aqueras qui avèn hèit lo pelegrinatge. Atau, en tornant çò qui avèn recebut, que mantienèn la tradicion. Qu'arcuelhèven los pelegrins qui passavan capvath la vila e qu'aprestavan los qui volèn partir. Los espitalets qu'èran tanbenh tienuts per ordis espitalèrs de cavaleria.
Epòca contemporanèa[modificar | modificar la font]
Lo 25 de mai de 1982 la brusla d'un establiment medicoescolar que hasó 24 morts, dont 21 mainatges.
Las annadas qui vienen deurén véder tà la circulacion, l'ubertura d'ua desviacion qui contornejarà la vila per l'oèst e franquirà l'Ador sus un pont navèth.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Patrimòni[modificar | modificar la font]
Civiu[modificar | modificar la font]
L'Ostau de vila (dempuish 1927) qu'aucupa ua partida de l'ancian avescat. Qu'es un bastiment deu Sègle XVII, dab un escalèr de pèira e plafons dab caishons, ua tor redona dab un escalèr deu Sègle XVI, encaperat en agachiu.
Au petit musèu arqueologic de l'Ostau de vila : pèiras escultadas de coscolhas de sent Jacme.
L'ostau de l'oficialitat, deu sègle XVIen, 6 rue Labeyrie, dab hièstras de mainèus, qu'èra la juridiccion on se sedèn los Jurats.
Lo pont de pèira de cinc arcas sus Ador data de 1852. Lo quai sud e los bòrds d'Ador que son estats amainatjats en ua permenada qui mia dinc a las arenas.
La Hala deus grons, octogonau, dab granas arcas de pèira, que data de 1860.
Religiós[modificar | modificar la font]
- La catedrala de Sent Joan Baptista, (avescat d'Aira e de Dacs).
- Glèisa de Senta Quitèira, inscriuta au Patrimòni Mondiau de l'UNESCO. Sus la sèrra deu Mas, au sud-oèst de la vila, qu'es d'estil gotic deu XIIIen - XIVen sègle, manca lo capcèr qui es de la fin deu XIen o de la debuta deu Sègle XII.
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura : Costalats de Sent Mont (AOVDQS)
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
- Paul Cadroy, avocat e deputat francés, nascut lo 26 de decembre de 1751.
- Jean-Baptiste Papin, òmi politic e jurista francés, nascut lo 10 de decembre de 1756 a Aira.
- Michel-Jean-Jérôme Dizé, quimista, vadut a Aira en 1764. (Ensenhat peu Jean Darcet)
- Victor Lourties, òmi politic, president deu Senat, ministre francés nascut lo 22 de juillet de 1844 a Aira.
- Cesari Daugèr, escrivan gascon , vadut a Aira en 1858.
- Florian Cazalot, jogador de rugbi de XV, nascut lo 22 d'avril de 1985.
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau de la vila
- Sit oficiau de l'Oficina de Torisme Comunautaire deu canton d'Aira
- Camins de Sant Jacme dens las Lanas
- Camins de Sant Jacme en Aquitània
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Institut Occitan : Index alfabetic de las comunas de las Lanas e deu Baish Ador
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud,reedicion 1984.
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes Landes et Bas-Adour, ed. CAIRN, Pau, 2005, p.33
- ↑ Panneau de présentation de la glèisa de Senta Quitèira d'Aira


text:
Saint-Saire
Saint-Saire es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo país de Bray, sul marge esquèrre de la Béthune.
La commune est située dans le pays de Bray, sur la rive gauche de la Béthune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Preséncia d'un monastèri destruit pels Vikings al Sègle X.
Présence d'un monastère détruit par les Vikings au Sègle X.


text:
Marselha
Marselha (oficialament en francés Marseille)[nòta 1] es una vila d’Occitània, en Provença, en riba de la mar Mediterranèa. Es la primiera vila e lo primier pòrt d’Occitània. Tanben es la segonda vila de França, la segonda aglomeracion, e n’es lo primier pòrt. L’area urbana que constituís amb Ais de Provença es la tresena de França amb sei 1715096 estatjants. Es la prefectura dau departament dei Bocas de Ròse e de la region de Provença-Aups-Còsta d’Azur.
Son escaisnom, la Ciutat Focèa, ramenta que foguèt fondada en 600 av.-C. per de marins grècs de Focèa. A 858 120 estatjants e n’a 1 516 340 dins l’aglomeracion.
Lo nom de la vila s’escriu Marselha e se pronóncia [maʀˈsejɔ] o [maʀˈsijɔ] segon la nòrma classica.
Lo gentilici es marselhés -esa.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La ciutat forma una mena d’anfiteatre, ensarrada per la mar e lei montanhas, coma Marselhaveire au miegjorn amb lei calancas e la Còsta Blava au nòrd-oèst amb L’Estaca, immortalizada per lo pintor Pau Cesana. Quasi la mitat de la superfícia comunala es pas per bastir. La ciutat s’es desvolopada a l’entorn de l’ancian pòrt grèc (Lacidon) vengut puei lo Pòrt Vièlh, especialament dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. D’efiech, conoissèt an aquesta temporada un desvolopament important, escarrabilhat per lo creissement dau negòci devèrs lo novèl empèri coloniau francés: Argeria, lo Levant luenchenc. La carriera de la Republica es un exemple d’aquel urbanisme dau Segond Empèri amb son estil haussmannian. Virada devèrs la mar, la ciutat « ignorèt » lòngtemps lo reirepaís provençau, que la soleta via de comunicacion foguèt la vau de Vèune. L’activitat portuària se desplacèt progressivament devèrs la fachada nòrd de la ciutat, puei devèrs lo caire de Fòs amainatjat dins leis ans 1960.
Après una crisi dei grèvas dins leis ans 70 et 80, que veguèt sa populacion passar de 1 000 000 a 800 000 abitants, leis autoritats marselhesas decidiguèron dins leis ans 1990 e 2000 d’engimbrar un larg programa de renovacion urbana, amb especialament l’important programa Euromediterranèa, entre la gara Sant Carles, la Bèla de Mai e leis Ancians Magazins. La ciutat vòu maridar la Mediterranèa amb Euròpa. Uei, en essent la primiera ciutat d’Occitània e la segonda de França amb mai de 800 000 estatjants, constituís la primiera aglomeracion d’Occitània e la segonda de França amb 1 560 343 estatjants (2008). L’area urbana aponde Ais de Provença au nòrd, Lo Martegue au ponent e Sant Jacariá dins lo departament de Var au levant. Marselha inaugurèt en 1999 lo Pargue dau XXVIen Centenari, au miegjorn de la ciutat, per exprimir son istòria e escriure son avenidor. Un avenidor que veirà benlèu la darriera granda ciutat populara d’Occitània (e de França) venir una ciutat borgesa coma tanteis autrei de la còsta mediterranèa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei focèus s’ancorèron lèu-lèu e bastiguèron una ciutat ardidament virada devèrs la mar e lo negòci. Ansinta, tot dau lòng de la lònga istòria de Marselha, es lo negòci (e lei negociants) que decidiguèron dau sòrt de la ciutat: guèrras, patz e aliganças. La legenda dau rescòntre e de l’aligança entre lo marin Pròtis (grèc focèu) e la polida Giptis (ligura) establís a de bòn sa tradicion de ciutat de negòci. D’efiech, la prosperitat e lo malastre de la ciutat son ligats au sieu pòrt. Puei, lo poderós Empèri Roman laissèt una cèrta autonomia an aquesta ciutat grèga que foguèt famosa per son ensenhament. Pròva d’aquela prosperitat, Marselha foguèt la premiera ciutat de la futura Occitània a dispausar d’un sistèma d’aiguieras. Au contrari, la baissa dau negòci entre lei diferentei ribas de la Mediterranèa a la cabussada de l’Empèri au sègle IV li foguèt fatala. Autre malastre, la pèsta granda s’entrauquèt en Euròpa per lo pòrt focèu en 1347. Lo sègle XIX, e son cortègi d’innovacions industrialas e lei conquistas de França tre 1830, escarrabilhèron lo negòci maritim e la prosperitat de la ciutat. Marselha festegèt aquela riquesa a travèrs dei Mòstras Colonialas de 1906 e 1922 que coneguèron un succès important. L’arribada de centenaus de milierats de repatriats estrementits en 1962 marquèt l’esperit de la ciutat.
L’autra particularitat de la ciutat es lo movement perpetuau devèrs l’autonomia a respècte deis autrei ciutats e poders (especialament de França, dau sieu rei e de París), la ciutat cambiant d’avejaire (e de senhor) segon seis interès. Pendent de temps, si governèt d’esperela. Lo quite Rei Soleu Loís XIV si maufisava d’aquela ciutat bolegadissa: lei canons dei fòrts dei doas mans dau Pòrt Vièlh èran pas virats devèrs la mar granda per aparar la vila, mai ben de bòn vèrs la vila, per tenir tot esperit de revòuta en cò deis abitants. Fauguèt esperar la Revolucion Francesa e la sieuna volontat d’uniformizacion dau territòri francés (lenga, moneda, drech) per que Marselha perdèsse aquela especificitat que sempre assagèt de servar. Pendent aquela temporada fosca, l’esperit contestatari de la ciutat li faguèt pèrdre lo sieu nom: foguèt batejada « La Ville-sans-nom »! Dau temps dau dolorós soslevament de la comuna de París en 1870-71, Marselha tanben conoissèt son "tremblament" (segon lei mots dau poèta Victor Gelu) mai aquela foguèt corteta. Aquel imatge arribèt fins a Berlin. Adolf Hitler aviá per projècte d’abalir la ciutat, simbòl per eu de tot çò qu’asirava. Lo quartier de Sant Joan, brèç de la ciutat, foguèt quasi escafat per de rasons sanitàrias e de resisténcia. Alevat Lo Panier, qu’es encara uei la partida pus anciana de Marselha, demòra plus grand causa de la vièlha Marselha. Lei fòrças desbarcadas en Provença desliurèron la ciutat dau faissisme en 1944.
Toponimia[modificar | modificar la font]
Son nom ven dau grèc Maσσaλίa = Massalia. Avans Maσσaλίa = Massalia seriá estada nomenada bèu premier en grèc Φώkaιa = Phokaia coma l’anciana capitala dei Focèus. Aquela rasic, venguda Phocæa en latin e Focèa en occitan, es sempre liada a la ciutat de Marselha.
Pasmens, se porgís mai d’una ipotèsi sus lo premier nom de Marselha. La premiera concernís l’avejaire comun que dona Mas-Salia, la residéncia dei ligurs salis (o saluvis). Mai, se lo premier mot es occitan, lo segond es latin. Ailadonc, d’unei pensèron au grèc Maσσa (Massa). D’efiech, lei focèus avián per costuma d’aduire d’Asia Menora lo nom de Massa en de ciutats, en de castèus, rius, etc. Rescontram per exemple mai de trenta Massa en Itàlia; sachent que lei mots MaZa ou Maσa significan en latin Libum, ofèrta de tortas sagradas. Per rapòrt a la finala λeις, se tracta d’un formatiu deis adjectius, lei Marselhés estent de sacrificaires; la ciutat seriá aquela dei sacrificis.
Lo nom grèc Maσσaλίa = Massalía (amb l’accent tonic sus lí en lenga grèga) venguèt en latin Massàlia puei Massília (amb una reculada de l’accent tonic sus la sillaba ssà o ssí) e passèt ansin a l’occitan Marselha.
Demografia[modificar | modificar la font]
Administrança[modificar | modificar la font]
Marselha es partejada en 16 arrondiments municipaus, partejats en quartiers (111 au totau). Leis arrondiments son agropats en dos per sectors, e cadun dei 8 sectors a son conseu e son cònsol, coma leis arrondiments de París o de Lion.
Leis eleccions municipalas se debanan per sector. Cada sector elegís sei conselhiers (303 au totau), que de tres parts una son conselhiers municipaus.
Nombre de conselhiers elegits per sector :