text:
Machu Picchu
Machu Picchu (nom castelhan) o Machu Pikchu (nom quíchoa, de machu, vièlh, e pikchu montanha, es a dire, « montanha vièlha »)[1] es lo nom contemporanèu de la vièlha llacta (ciutat) inca de pèira (que son nom original foguèt Pikchu [2]) bastida principalament a la mitat del sègle XV sul puèg rocós que religa las montanhas de Machu Picchu e de Huayna Picchu sul pendís oriental dels Andes Centrals, al sud de Peró.
De documents de la mitat del sègle XVI [3] suggerisson que Machu Picchu seriá estat una de las residéncias de Pachacuti Inca Yupanqui (primièr emperaire inca, 1438-1470). Segurament una de sas construccions màgers, que l'evident caractèr ceremonial de la via principala d'accès a la llacta demòstra que foguèt utilizada coma santuari religiós [4]. Los dos usatges (palais e santuari) foguèron pas incompatibles. Es estat escartat, ça que la, un caractèr militar supausat (que los qualificatius populars de "fortalesa" o "ciutadèla" aurián daissat supausar) [5]
Machu Picchu es considerat tanben coma una òbra mestressa de l'arquitectura e de l'engenhariá [6]. Sas caracteristicas arquitecturalas e païsatgièras particularas e lo mistèri entretengut al seu subjècte per una brava part de la literatura publicada subre lo sit, n'an fach una de las destinacions toristicas pus popularas de la planeta [7]. Machu Picchu es sus la Lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat de l'UNESCO dempuèi 1983. Lo 7/7/2007 Machu Picchu foguèt demèst los sits seleccionats sus la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne, una iniciativa privada sens lo sosten de l'UNESCO.
Somari
- 1 Localizacion geografica
- 2 Istòria
- 3 Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX)
- 4 Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911)
- 5 Descripcion de Machu Picchu
- 6 Temple del Solelh
- 7 Aspèctes constructius
- 8 A l'entorns e camins incas
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Bibliografia
- 11 Vejatz tanben
- 12 Ligams extèrnes
- 13 Ligams videografics
Localizacion geografica[modificar | modificar la font]
L'emplaçament[modificar | modificar la font]
Se tròba a 13º 9' 47" de latitud sud e 72º 32' 44" de longitud oèst. Fa partida del districte del meteis nom, dins la província d'Urubamba, de la Region Cusco, en Peró. La ciutat importanta mai pròcha (130 km) es Cusco, actuala capitala regionala e vièlha capitala dels incas.
Las montanhas de Machu Picchu e Huayna Picchu fan partida d'una granda formacion orografica coneguda coma Batolito de Vilcabamba dins la Cordilhièra Centrala dels Andes perovians. Se tròban sus la riba esquèrra de las gòrgas del riu d'Urubamba (conegut ancianament coma Quebrada (vabre) de Picchu [8]). Al pè de las sèrras e gaireben a l'entorn raja lo riu de Vilcanota-Urubamba. Las roïnas incas se tròban a mièg camin entre las cimas d'aquestas montanhas, a 450 m subre lo nivèl del riu e a 2438 m subre lo nivèl de la mar.
Las roïnas pròpriament dichas son situadas al dintre d'un territòri del Sistèma Nacional d'Airals Naturals Protegits per l'Estat (SINANPE) [9] apelat Santuari istoric de Machu Picchu que s'espandís subre una superfícia de 32 592 km² dins la conca del riu de Vilcanota-Urubamba (lo Willka mayu o "riu sacrat" dels incas). Lo Santuari istoric protegís una tièra d'espècias biologicas en perilh d'extincion e mantun luòc inca [10] que lo Machu Picchu es considerat coma lo principal.
Accès[modificar | modificar la font]
La zona arqueologica es accessibla, pels camins incas que i menan, o en utilizar la rota de Hiram Bingham (que puja la còsta de la sèrra de Machu Picchu dempuèi l'estacion de trin de Puente Ruinas, situada al fons de las gòrjas). La visita de las roïnas es paganta pels visitaires.[11]
Aquela rota, pasmens, es pas integrada al malhum nacional de rotas de Peró. Comença dins lo vilatge d'Aguas Calientes que sonque es accessible amb lo trin (a 3 oras de Cusco) o l'elicoptèr (a 30 min de Cusco). L'abséncia d'una rota directa al santuari de Machu Picchu es intencionala e permet de contrarotlar lo flux de visitaires dins la zona, qu'es particularament sensibla a la multitud. Pasmens aquò a pas empachat lo creissement desordenat (criticat per las autoritats culturalas) d'Aguas Calientes que viu per lo torisme .
Per arribar a Machu Picchu pel principal Camin Inca se deu far per un viatge de 3 jorns. Per aquò es necessari de prene lo trin fins al quilomètre 82 de la via ferrada Cusco - Aguas Calientes d'ont part lo trajècte a pè.
Unes visitaires prenon un carri local dempuèi Cusco fins a Ollantaytambo (via Urubamba) e d'aquí prenon un transpòrt fins al quilomètre 82. Un còp aquí seguisson las vias del trin pendent los 32 km fins a Aguas Calientes.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo temps es caud e umid pendent lo jorn e fresc pendent las nuèits. La temperatura oscilla entre 12 °C e 24 °C. La zona es generalament plujosa (1955 mm annals), especialament entre novembre e març. Las pluèjas, importantas, altèrnan rapidament amb de passas solelhadas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vabre de Picchu, situat a mièg camin entre los Andes e la selva amazoniana, foguèt una region colonizada per de populacions montanhòlas (venent de las regions de Vilcabamba e de la Val Sagrado, a Cusco) e pas forestièras, en recèrca d'una expancion de sas frontièras agràrias. De pròvas arqueologicas indican que l'agricultura se practica dins la region dempuèi almens 760 a.C.[12]. Una explosion demografica se faguèt a partir del Periòde Orizont Mejan (an 900 de la nòstra èra), per de gropes pas documentats istoricament mas que foguèron benlèu ligats a l'etnia tampu de l'Urubamba. Se pensa qu'aquestes pòbles podrian aver format una part de la federacion Ayarmaca, rivalas dels primièrs incas de Cusco [13]. Dins aqueste periòde l'airal agricòla construit s'espandiguèt considerablament. Pasmens l'emplaçament especific de la ciutat que nos ocupa (la cresta rocosa que religa las montanhas de Machu e Huayna Picchu) presenta pas de traças de construccion anterioras al sègle XV [14]
Epòca Inca (1438-1534)[modificar | modificar la font]
Lo vabre de Picchu foguèt conquistat per Pachacutec cap a 1440 [15], primièr emperaire inca (1438-1470). L'emplaçament de Machu Picchu deviá impressionar lo monarca per sas caracteristicas particularas dintre la geografia sacrada de la region [16] e per aquò faguèt construir aquí, vèrs 1450, un complèxe urban amb de bastiments de grand luxe civils e religioses [17].
Se pensa que Machu Picchu aguèt una populacion mobila coma la majoritat de las llactas incas, qu'oscillava entre 300 e 1000 abitants [18] apartenent a un elèit (possiblament membres de la panaca de Pachacutec [19]) e acllas. S'es demostrat que la fòrça agricòla se compausava de colons mitmas (mitmaquna) que provenián de diferents parçans de l'empèri [20].
Machu Picchu, ça que la, foguèt pas jamai un complèxe isolat (donc, lo mite de la "ciutat perduda" e de "refugi secrèt" dels emperaires incas, manca d'autenticitat istorica).
Las vals que coïncidissián dins lo vabre formavan una region densament poblada qu'aumentèt fòrça sa productivitat agricòla a comptar de l'ocupacion inca en 1440 [21]. Los incas bastiguèron aquí fòrça cèntres administratius (los pus importants foguèron Patallacta e Quente Marca [22] e de nombroses complèxes agricòlas de faissas cultivadas que provesissián son alimentacion a Machu Picchu (los camps del sector agrari de la ciutat avián de resultats insufisents per aprovisionar la populacion [23]. La comunicacion interregionala èra possibla mercé al malhum de camins incas (8 camins menavan a Machu Picchu [24]). La ciutat de Picchu, pasmens, se diferencia de las localitats vesinas per la qualitat singulara de sos edificis principals.
A la mòrt de Pachacutec, e segon las costumas reialas incas, la vila de Picchu e la rèsta de sas proprietats personalas serián passadas a l'administracion de sa panaca, que deviá destinar las rendas produsidas al culte de la momia del rei defunt [25]. Se pensa qu'aquesta situacion contunhèt pendent los govèrns de Tupac Yupanqui (1470-1493) e Huayna Cápac (1493-1529).
Machu Picchu aguèt de pèrdre en partida son importància per aver de concórrer en prestigi amb las proprietats personalas dels emperaires successors. En fach, la dubertura d'un camin pus segur e larg entre Ollantaytambo e Vilcabamba (lo de la Val d'Amaybamba) faguèt que la rota del vabre de Picchu foguèsse mens emplegada [26].
Epòca de transicion (1534-1572)[modificar | modificar la font]
La guèrra civila inca (1531-32) e l'irrupcion espanhola a Cusco en 1534 deguèron afectar considerablament la vida de Machu Picchu. La totalitat del païsans de la region èran principalament de mitmas, colons de diferentas nacions conquistadas per los incas menats de fòrça dins aqueste luòc. Aprofechèron de la casuda del sistèma economic cusquenho per tornar a lors tèrras d'origina [27]. La resisténcia inca dirigida per Manco Inca en 1536 convoquèt los nòbles de las regions pròchas per integrar sa cort dins l'exili de Vilcabamba [28] e es fòrça probable que los principals nòbles de Picchu ajan abandonat alavetz la ciutat. De documents de l'epòca indican que la region èra plena de vilas vuejas (despobladas) [29]. Picchu auriá contunhat d'èsser abitada e son registre s'es pas perdut e foguèt considerada coma un poblament tributari de l'encomienda espanhòla de Ollantaytambo [30]. Aquò significa pas necessàriament que los espanhòls visitèsson Machu Picchu sovent; en fach, sabèm que lo tribut de Picchu èra liurat als espanhòls un còp l'an dins lo vilatge de Ollantaytambo e non pas reculhit localament [31]. Ça que la, es clar que los espanhòls èran assabentats subre lo site encara que fins a uèi i a pas d'indicis de que los espanhòls ajan conegut son importància passada. Los documents colonials tanben mencionan lo nom d'aquel qu'èra lo curaca (benlèu lo darrièr) de Machu Picchu en 1568: Juan Mácora [32]. Que se nomenava "Juan" indica qu'èra estat, almens nominalament, batejat e doncas somés a l'influéncia espanhòla.
D'autres documents [33] indican que l'Inca Titu Cusi Yupanqui, que reinava alavetz a Vilcabamba, demandèt als fraires agustins d'anar evangelizar "Piocho" cap a 1570. Se coneis pas cap de luòc de la zona sonat "Piocho" senon "Piccho" o "Picchu", çò que fa supausar a Lumbreras que los famoses "extirpadors d'idolatrias" podrián èsser arribats a Picchu e èsser implicats dins la destruccion e l'incendi de la Torre del Temple del Solelh [34].
Lo soldat espanhòl Baltasar de Ocampo escriguèt a la fin del sègle XVI sus un vilatge en naut d'una montanha amb de bastiments fòrça grands ont i aviá un grand acllahuasi, als darrièrs ans de la resisténcia inca. La descripcion brèva que fa del luòc nos fa pensar a Picchu. Lo mai interessant es qu'Ocampo ditz que se ditz "Pitcos". L'unic luòc del meteis nom es "Vitcos", un site inca a Vilcabamba completament diferent del luòc descrit per Ocampo. L'autre candidat es, naturalament, Picchu [35]. Se sap pas fins a uèi se se tracta del meteis luòc o non. Ocampo indica qu'en aqueste luòc auriá viscut Tópac Amaro (successor de Titu Cusi e darrièr Inca de Vilcabamba).
Entre la colonia e la republica (sègles XVII - XIX)[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda del reialme de Vilcabamba en 1572 e la consolidacion del poder espanhòl dins los Andes Centrals, Machu Picchu se mantenguèt dintre de la jurisdiccion de proprietats colonialas que cambièron de mans mantun còp fins al temps de la republica (en 1821). Çaquelà, ja Machu Picchu èra vengut un luòc aluenhat dels novèls camins e aisses economics de Peró. La region foguèt practicament ignorada per lo regim colonial (que mandèt pas bastir cap de temple ni de vilatge important dins la zona)... encara que pas necessàriament ignorada per l'òme andin.
D'efièch, lo sector agricòla de Machu Picchu sembla pas d'èsser estat complètament desabitat ni desconegut: de documents de 1657 [36] e de 1782 [37] fan allusion a Machu Picchu, coma tèrras d'interès agricòla. Al contrari, los bastiments principals de son airal urban, semblan pas d'èsser estats ocupats e foguèron rapidament ganhats per la vegetacion del bòsc espés.
Machu Picchu al sègle XIX[modificar | modificar la font]
En 1865 lo naturalista italian Antonio Raimondi passèt al pè de las roïnas sens o saber e faguèt allusion al fach que la region èra fòrça pauc poblada. En 1870, lo nòrdamerican Harry Singer vengut prospectar per las minas mencionèt pel primièr còp dins una carta l'emplaçament del tuc de Machu Picchu e se referís al Huayna Picchu coma tuc de "Huaca de l'Inca", nom que revèla clarament una coneissença del ligam amb los incas e tanben suggerís un caractèr religiós (una huaca, dins los Andes Ancians, èra un luòc sagrat) [38]. Dins la carta de 1874 de l'alemand Herman Gohring son mencionadas e plaçadas dins lors luòcs exactes las doas montanhas [39]. Lo viatjaire francés Xerris Wiener afirmava que i aviá de "roïnas a Machu Picchu" en 1880 mas las poguèt pas aténher [40]. Tot indica que l'existéncia de las roïnas s'èra pas desbrembada.
Redescubèrta de Machu Picchu (1894? - 1911)[modificar | modificar la font]
Las primièras referéncias dirèctas actualament conegudas sus lo luòc de Machu Picchu indican qu'Agustín Lizárraga, un arrendièr de tèrras de Cusco, arribèt sus plaça lo 14 de julh de 1902 en guidant los autres cusquenhs Gabino Sánchez, Enrique Palma e Just Ochoa [41]. Los visitaires daissèron un graffiti amb lors noms sus una de las parets del Temple de las Tres Fenèstras que foguèt mai tard verificat per divèrsas personas [42]. I a d'informacions que suggerisson que Lizárraga aviá ja visitat Machu Picchu en companhiá de Luis Béjar en 1894 [43]. Lizárraga mostrava los bastiments als "visitaires" encara que la natura exacta de sas activitats siá pas encara coneguda [44].
Hiram Bingham, un professor american d'istòria interessat en trapar los darrièrs reduches incas de Vilcabamba aguèt coneissença sus Lizárraga a comptar de sos contactes amb los terratenents locals [45]. Foguèt aital qu'arribèt a Machu Picchu lo 24 de junh de 1911 guidat per un arrendièr de tèrras (Melchor Arteaga) e acompanhat per un sergent de la gàrdia civila peroviana nomenat Carrasco [46]. Trobèron doas familhas de païsans que vivián aquí: los Recharte e los Álvarez, qu'utilizavan los planets del sud de las roïnas per cultivar e bevián l'aiga d'un canal inca qu'encara foncionava e que menava l'aiga d'una font. Pablo Recharte, un dels mainatges de Machu Picchu, guidèt Bingham fins a la "zona urbana" cobèrta pel bòsc [47].
Bingham demorèt fòrça impressionat per çò que veguèt, e gestionèt los emparaments e favors de l'Universitat de Yale, la National Geographic Society e lo govèrn perovian per tal d'iniciar sul pic l'estudi scientific del luòc [48]. Atal, amb l'engenhaire Ellwood Erdis, l'osteològ George Eaton, la participacion dirècta de Toribio Recharte e Anacleto Álvarez e un grop de trabalhaires locals anonims, Bingham dirigèt las òbras arqueologicas a Machu Picchu de 1912 fins a 1915, periòde dins lo qual se netegèt l'espesura e se faguèron de cavaments de las tombas incas dins los extramurs de la ciutat. La "vida publica" de Machu Picchu comença en 1913 amb la publicacion de tot aquò dins un article de la revista de la National Geographic. Es ben segur que Bingham descurbiguèt pas Machu Picchu al sens estricte del mot (degun o faguèt pas, atengut que jamai se "perdèt" realament) es indobtable qu'aguèt lo merit d'èsser la primièra persona que reconeguèt l'importància de las roïnas, en las estudiant amb una còla multidisciplinària e en divulgant sas descobèrtas. Aquò malgrat que los critèris arqueologics de trabalh fòguesson pas los del periòde actual [49] e la polemica al subjècte de la sortida illegala del país del material arqueologic excavat [50] que fins ara es pas estat restituit al govèrn perovian.[51]
Machu Picchu tre 1915[modificar | modificar la font]
Entre 1924 e 1928 Martín Chambi e Juan Manuel Figueroa faguèron una seria de fotografias a Machu Picchu que foguèron publicadas dins divèrsas revistas perovianas, fasent créisser l'interès local per las roïnas e en las transformant en un simbòl nacional [52]. Amb lo temps (e especialament amb la dubertura en 1948 d'una via carroçabla que pujava la còsta de la montanha fins a las roïnas dempuèi l'estacion de tren) Machu Picchu venguèt la destinacion toristica principala de Peró. Pendent los dos primièrs tèrces del sègle XX, çaquelà, l'interès per son esplecha toristica foguèt pus fòrt que non pas lo de la conservacion e de l'estudi de las roïnas, çò qu'empachèt pas que qualques cercaires importants avancèsson dins la resolucion dels mistèris de Machu Picchu (en destacant especialament las òbras de la Viking Found dirigida per Paul Fejos suls luòcs incas a l'entorn de Machu Picchu e las investigacions de Luis I. Valcárcel qu'identifiquèron pel primièr còp lo luòc amb Pachacutec). Tre lo decenni de 1970, de generacions novèlas d'arqueològs (Chávez Ballón, Lorenzo, Ramos Condori, Zapata, Sánchez, Valencia, Gibaja), istorians (Glave e Remy, Rowe, Angles), astronòms (Dearborn, White, Thomson), antropològs (Reinhard, Urton), s'ocupèron de l'investigacion de las roïnas e de lor passat.
L'establiment d'una Zona d'Aparament Ecologic a l'entorn de las roïnas (1981), l'inclusion de Machu Picchu dins la Lista del Patrimòni Mondial (1983), e l'adopcion d'un Plan Mèstre per lo desvolopament sostenible de la region (2005) son estats los faches fondamentals mai importants dins l'esfòrç per conservar Machu Picchu e son entorn. Çaquelà, contra aquestes esfòrçes i a agut qualques marridas restauracions parcialas passadas [53], d'incendis forestièrs (coma lo de 1997) e de conflictes politics sorgits dins las localitats pròchas per una melhora distribucion de las ressorsas obtengudas per l'Estat dins l'administracion de las roïnas. Lo 10 de novembre de 2003 lo Congrès de Peró votèt la lei 28100 qu'establís que 10% dels beneficis eissits del pagament de l'entrada al Parc Arqueologic de Machu Picchu administrat per l'Institut Nacional de Cultura, seràn atribuits a la comuna de Machu Picchu [54].
Lo 12 de julh de 2006 lo Congrès de Peró emetèt la lei 28778 pel repatriament dels objèctes arqueologics que fan partida de la colleccion Machu Picchu del Musèu Peabody a l'Universitat de Yale als Estats Units d'America, que foguèron autorizats de sortir del país pel Decrèt Suprèm 1529 del 31 d'octobre de 1912 e pel Decrèt Suprèm 31 del 27 de genièr de 1916 [54]. En 2007, lo govèrn de Peró decretèt lo 7 de julh coma lo "Jorn del Santuari Istoric de Machu Picchu, Novèla Meravilha del Mond", pr'amor que lo 7 de julh de 2007 Machu Picchu foguèt designat coma un dels ganhaires de la lista de las Sèt Meravilhas del Mond Modèrne [55].
Descripcion de Machu Picchu[modificar | modificar la font]
L'airal bastit a Machu Picchu es de 530 m de long per 200 m de larg e includís almens 172 encenchas. Lo complèxe es clarament dividit en doas grandas zonas: la zona agricòla (formada per un ensemble de terrassas de cultura), que se tròba al sud, e la zona urbana (qu'es, supausada, aquela ont visquèron sos ocupants e ont se desvolopèron las principalas activitats civilas e religiosas). Las doas zonas son separadas per un mur, una val pichona e una escaleta, elements que corrisson en parallèl per la còsta èst de la montanha.
Zona agricòla[modificar | modificar la font]
Las faissas o terrassas de cultura de Machu Picchu semblan de grands escalièrs bastits sus lo versant. Son d'estructuras formadas per un mur de pèira e comolas de divèrses jaces de material (pèiras, argila e tèrra) que facilitan lo drenatge, en evitant que l'aiga siá restancada (per que i a fòrça pluèja dins la zona) e tombe l'estructura. Aqueste tipe de bastiment permetèt la cultura fins al primièr decenni del sègle XX. D'autres faissas pus pichonas se tròban dins la part bassa de Machu Picchu, al torn de tota la ciutat. Sa foncion èra pas agricòla senon de servir de murs de sostenement.
Cinc grands bastiments se plaçan sus las terrassas a l'èst del camin inca qu'arriba a Machu Picchu del sud. Foguèron emplegats coma zonas de provesiment. A l'oèst del camin se tròban d'autres grands ensembles de terrassas: d'unes concentrics de forma semicirculara e d'autres dreches.
Zona urbana[modificar | modificar la font]
Un mur d'aperaquí 400 m de long dividís la ciutat de l'airal agricòla. Parallèl al mur cor un valat pichon utilizat pel drenatge principal de la ciutat. Dins la part nauta del mur i a la pòrta de Machu Picchu qu'aviá un mecanisme de barrament intèrne. La zona urbana es estada dividida pels arqueològs actuals en grops de bastiments nomenats amb un numèro de 1 a 18. Encara que siaga sempre valid l'esquèma definit per Chávez Ballón en 1961 que la dividís en un sector hanan (naut) e autre hurin (bas) segon la division tradicionala de la societat e la ierarquia andina. L'ais fisic d'aquesta division es una plaça alongada, bastida sus de terrassas a de nivèls diferents segon l'inclinason de la montanha. Lo segond ais important de la ciutat forma una crotz amb lo precedent, en traversant practicament tota la largor de las roïnas d'èst en oèst: consistís en dos elements: una escala larga e longa que fa foncion de "carrièra principala" e un ensemble de fonts d'aiga elaboradas que corron parallèlament a aquela. A lor interseccion son plaçadas la residéncia de l'inca, lo temple-observatòri de la torre e la primièra e pus importanta de las fonts d'aiga.
Sector Hanan[modificar | modificar la font]
Ensemble 1
L'ensemble 1 inclutz d'estructuras restacadas amb l'atencion a los qu'arribavan a la ciutat per la pòrta (un "airal vestibular"),[56] d'estables per los camelids, talhièrs, codines e abitacions. Tot aquò al costat èst del camin, dins una succession de carrièras parallèlas que davalan per la còsta de la montanha. Lo bastiment mai important (lo bastiment vestibular) aviá dos estatges e divèrses accèsses. A man esquèrra del camin d'acuèlh i a d'abitacions de mendre reng que serián restacadas amb lo trabalh dins las peirièras, plaçadas dins los voltants d'aqueste sector. Tots los bastiments son d'arquitectura comuna e fòrça d'eles èran emblanquinats e pintats.
Temple del Solelh[modificar | modificar la font]
S'i accedís per un portal de dobla camba, qu'èra barrat (i a las rèstas d'un mecanisme de seguretat). Lo bastiment principal es conegut coma Torreón, de blòcs finament talhats. Foguèt utilizat per de ceremònias ligadas amb lo solstici de junh [57]. Una de sas fenèstras mòstra de traças d'ornaments incrustats que foguèron arrancats a mantun moment de l'istòria de Machu Picchu, en destruire una partida de son estructura. Al delà i a de traças d'un grand incendi. Lo Torreón es bastit subre una granda ròca que dejós i a una pichona bauma qu'es estada recobrida complètament amb de maçonariá fina. Se crei que foguèt un mausolèu e que dins sas grandas nichas repausavan de momias. Lumbreras tanben crei qu'i a d'indicis que permeton de pensar que foguèt lo mausolèu de Pachacutec e que sa momia foguèt aquí fins a l'irrupcion espanhòla a Cusco.[58]
Residéncia Reiala Demest los bastiments destinats a l'abitacion aqueste es lo pus fin, grand e melhor distribuit de Machu Picchu. Sa pòrta d'accès dona sus la primièra font de la ciutat e, en crosar la carrièra formada per lo grand peiron, al Temple del Solelh. Compren doas abitacions de grands lindals monolitics e murs de pèira ben talhada. Una d'aquestas abitacions a accès a una cambra de servici amb un canal d'escolador. L'ensems inclutz un corral per camelids e una terrassa privada amb vista sul costat èst de la ciutat.
Plaça Sagrada Se nomena atal un ensems de bastiments dispausats a l'entorn d'un pati carrat. Tot indica que lo luòc foguèt destinat a de rituals divèrses. Inclutz dos dels melhors bastiments de Machu Picchu, que son formats per de ròcas talhadas fòrça grandas: lo Temple de las Tres fenèstras (que sos murs de blòts grands poligonals foguèron assemblats coma un puzzle) e lo Temple Principal (de blòts pus regulars) que se pensa que foguèt lo principal claus ceremonial de la ciutat. Unit a aqueste darrièr i a lo nomenat "ostal del prèire" o "cambra dels ornaments". D'indicis suggerisson que la bastison de l'ensems general restèt inacabada.
Intihuatana Se tracta d'un pojòl que sos flancs foguèron transformats en terrassas, en prenent atal la forma d'una granda piramida de basa poligonala. Inclutz dos longs escalièrs d'accès, al nòrd e al sud, aquest darrièr èssent especialament interessant de per sa longor e per èsser talhat en una sola ròca. Enrodada per amont de bastiments d'elèit, se tròba la pèira Intihuatana ("ont lo Solelh s'arrapa"), un dels objèctes mai estudiats de Machu Picchu, qu'es estat restacat amb una tièra de luòcs considerats sagrats que s'i pòdon establir d'alinhaments clars amb d'eveniments astronomics e las montanhas a l'entorn.
Sector Urin[modificar | modificar la font]
Ròca Sagrada Es una pèira plana pausada sus un pedestal grand. Es un tèrme geografic que marca l'extrèm nòrd de la ciutat e es lo punt de partida del camin a Huayna Picchu.
Grop dels Tres Portals Es un ensems arquitectural grand dominat per tres grandas kanchas plaçadas simetricament e que comunican entre elas. Sos portals, fachs del meteis biais, confrontan la plaça principala de Machu Picchu. Inclutz d'ostals e de talhiers.[59]
Grop dels Mortièrs o Acllahuasi Es l'ensems pus grand de la ciutat que, malgrat aquò, aguèt una sola pòrta d'entrada, çò que podriá significar qu'èra l'Acllahuasi (o l'ostal de femnas causidas) de Machu Picchu, utilizadas pel servici religiós e per l'artesanat fin. Inclutz una cambra famosa de pèira ben talhada que dins son membre se tròban dos afloraments rocoses talhats en forma de mortièrs redonds utilizats per mòure lo gran. Mai d'un autor crei qu'aqueles èran emplits d'aiga e que s'i miralhavan los astres. L'ensems inclutz de pròvas d'un usatge ritual (i a d'autars e encara d'una kancha bastida a l'entorn d'una ròca granda). Una partida de sos abitats semblan d'èsser estats los ostals dels elèits.[60]
Grop del Condor
Es un ensems grand de bastiments, que son traçat es pas sempre regular, que proficha los contorns de las ròcas. Inclutz mai d'una cauna que i a d'indicis d'un emplec ritual e una pèira granda talhada dins lo centre d'un pati grand que mai d'un i vei la representacion d'un condor. Al sud del "condor" se tròban los ostals dels elèits, qu'avián l'unic accès privat a una de las fonts de Machu Picchu. Demest los ostals e lo pati del condor s'es identificat de rèstas claras de bastiments dedicats a la creatura de Cavia porcellus.
Peiron de las fonts
Es un ensems format per un escalièr grand amb un sistèma de 16 casudas artificialas d'aiga, que la majoritat son plan talhadas en blòts poligonals e enrodadas de canalòts laurats dins la ròca. L'aiga ven d'una font situada dins las nautors del puèg de Machu Picchu que foguèt canalizada al temps dels incas. Un sistèma addicional amont de la montanha recuèlh las infiltracions de pluèja de la montanha e las deriva al canal principal.[61]
Aspèctes constructius[modificar | modificar la font]
Engenhariá idraulica e dels sòls[modificar | modificar la font]
Una ciutat de pèira bastida amont d'un "istme" entre doas montanhas e entre doas falhas geologicas, dins una region somesa a de constants tèrratrems e, subretot, a de fòrtas pluèjas tot l'an supausa una escomesa per que que sia bastisseire: Defugir que tot lo complèxe se demolisca. Segon Alfredo Valencia e Keneth Wright Lo Secret de la longevitat de Machu Picchu es son sistèma de drenatge .[62] D'efièch lo sòl de las zonas non cobèrtas es provesit d'un sistèma de drenatge que consista en jaces de grava (pèiras trituradas) e ròcas per evitar l'infiltracion de l'aiga de pluèja. 129 canals de drenatge.[63] s'espandisson per tot l'airal urban, concebut d'un biais d'evitar regiscladas e erosion, desembocant dins sa màger part dins lo valat que dessepara l'airal urban de l'agricòla, qu'èra en realitat l'escolador principal de la ciutat. Se calcula que los 60% del esfòrç constructiu de Machu Picchu foguèt per las fondacions sus las terrassas emplidas de gravas per un bon drenatge de las aigas restantas [64]
Orientacion de las construccions[modificar | modificar la font]
Pareis evident que los bastisseires prenguèron en compte de criteris astronomics e rituals per la construccion coma lo confirman los estudis de Dearborn, White, Thomson e Reinhard, entre autres. D'efièch, l'alinhament d'unes edificis importants coïncidís amb l'azimut solar durant los solsticis d'un biais constant qu'es pas fortuït,[65] amb los punts del levant e del ponent a d'epòcas determinada de l'anada e amb los sucs de las montanhas a l'entorn.[66]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Material[modificar | modificar la font]
Totas las construccions conservadas son de granit de color blancassa, compausadas de 60% de feldespat, 30% de quars e 10% de mica.[67] Totes los materials venián de las peirièras cavadas a l'entorn del complèxe inca.
An entre 6 e 7 grases de duretat sus l'escala de MOHS. Al temps dels incas la pèira foguèt trabalhada amb d'aisinas de bronze (s'utilizava pas d'aisinas de fèrre dins lo Peró ancian) e percutors de pèiras mai duras. Las pèiras foguèron alisadas per abrasion amb d'arena e pèira.[68]
Estructura[modificar | modificar la font]
Gaireben totes los edificis son de forma rectangulara. D'unes an una, doas e fins a uèit pòrtas, normalament en un sol dels costats largs del rectangle. Existisson paucas construccions de forma corba o circularas.
Son frequentas las construccions sonadas huayranas. Aquestas an sonque tres parets. Dins aquel cas dins l'espaci del mur mancant apareis de còps que i a una colomneta de pèira per sosténer una fusta que serviá de supòrt al teulat. Existisson tanben d'huayranas doblas (doas huayranas unidas per un mur median) a las que se sona masmas.
Las construccions abitualament seguisson l'esquèma de kanchas, es a dire, quatre construccions rectangularas dispausadas a l'entorn d'un pati central unidas per un axe de simetria transversal.[69] Totas las pòrtas donan sus aquel pati.
Murs[modificar | modificar la font]
Los materials dels murs de pèira son basicament de dos tipes:
De pèira correnta unida amb de mortièr de fanga e d'autras substàncias. Semblariá qu'aquestas construccions (que son en majoritat a Machu Picchu) foguèron aliscadas amb un jaç d'argila e pintadas (de colors jaune[70] e roge).[71] La desintegracion primairenca dels teulats de las construccions las faguèt venir vulnerablas a la pluèja permanenta de la zona e, per aquò, se son pas conservadas.
De pèira finament talhada dins las construccions dels elèits. Son de blòts de granit, sens rebocatge e perfectament talhats en forma de prismas rectangulars (parallelepipèdes, coma las bricas) o poligonals. Sas fàcias exterioras podián èsser protuberantas o ben perfectament lisas. Dins aquestes cas l'union dels blòts pareis perfècta e faguèt pensar a d'unes que i aviá pas cap de cement; mas i a ben un jaç finòt de material aglutinant entre las pèiras mas qu'es invisible del defòra.[72] L'esfòrç d'aquestas realizacions dins una societat sens aisina de fèrre (coneissián solament lo bronze) es remarcable.
Teuladas[modificar | modificar la font]
S'es pas conservada cap de teulada originala, mas se pensa que la majoritat de las construccions avián una teulada de dos o quatre pendís e èran sostengudas per una estructura de fustas de vèrnhe (Alnus acuminata)[73] estacada e cobèrta per un jaç de palha de (Stipa ichuun). La fragilitat d'aqueste tipe de palha e l'importància de las pluèjas dins la region fasián qu'èra necessari qu'aquestas teuladas aguèsson una fòrta inclinason, fins a 63º.[74] Aital la nautor de las teuladas aumentava fòrça la de la rèsta de l'edifici.
Pòrtas, fenèstras e nichas[modificar | modificar la font]
Coma es classic dins l'arquitectura inca la majoritat de las pòrtas, fenèstras e nichas (sonadas falsas fenèstras) an una forma trapezoïdala, pus larga a la basa qu'al lindal. Los lindals podián èsser de fusta o de pèira (un sol blòt grand). Las pòrtas dels claus mai importants èran de dobla camba e dins qualques cas inclusián un mecanisme de tancadura al dintre.
Las parets interioras d'una bona partida de las construccions tenon de nichas de forma trapezoïdala, joncha a las fenèstras. De blòts cilindrics o rectangulars despassan dels murs, dispausats d'un biais simetric amb las nichas e las fenèstras.
A l'entorns e camins incas[modificar | modificar la font]
Machu Picchu, coma partida integranta d'una region de grands movements economics al temps de Pachacutec, èra integrada dins lo malhum de camins incas de l'empèri. Per aquestas vias podèm, encara uèi, accedir a d'autres complèxes incas pròches que presentan un grand interès. Al nòrd, per las bifurcacions del camin de Huayna Picchu se pòt arribar al nomenat Temple de la Luna o a la cima de la montanha ont i a de construccions incas. A l'oèst es lo camin que mena a Intipata e passa pel famós Pont mobil. Un autre camin, que preniá Agustín Lizárraga, mena fins al riu e a Sant Miquèl.
Al sud, se tròba la rota mai coneguda e la principala de totas, qu'es la rota de trekking mai populara de Peró. Lo Camin Inca a Machu Picchu es una correguda de 3 a 4 jorns que seguís çò qu'a la fin del sègle XV foguèt la principala rota d'accès a Machu Picchu, que començava al Complèxe de Llactapata e passava pels centres ceremonials de Sayacmarca, Phuyupatamarca e Wiñay Wayna, per acabar a Intipunku.
Divèrs[modificar | modificar la font]
- Hiram Bingham portèt 5000 pèças arqueologicas a l'Universitat de Yale, produch dels escavaments a Machu Picchu. Fins ara son pas estadas tornadas, malgrat las reclamacions del govèrn perovian.
- En mai de 2005, l'anciana vila jordaniana de Petra s'embessonèt amb la vila de Machu Picchu.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Teofilo Laime Acopa, Diccionario Bilingüe, Iskay simipi yuyay k'ancha, Quechua – Castellano, Castellano – Quechua: machu - adj. y s. m. Viejo. Hombre de mucha edad (Úsase también para animales). - machu - s. m. Anciano. Viejo. pikchu - s. Pirámide. Sólido puntiagudo de varias caras. || Cono. Ch'utu. machu pikchu - s. La gran ciudadela pétrea que fue quizá uno de los más grandes monumentos religiosos del incanato, entre el valle del Cusco y la selva virgen (JAL). || Monumento arqueológico situado en el departamento actual del Cusco, junto al río Urubamba, en una cumbre casi inaccesible (JL).
- ↑ Glave e Remy 1983: 247
- ↑ Un document judiciari de 1568 trapat per Glave e Remy (1983) e agrandit per Rowe (1990) fa referéncia al caractèr privat de mantun cèntre poblats de la region de "Picchu" a l'epòca inca, qu'inclusiá Machu Picchu. La proprietat personala èra una potestat exclusiva dels governants incas e es un subjècte que María Rostworowski a largament trabalhat (1993 : 105 - 146). Sul caractèr "privat" de Machu Picchu i a un consensus (Rowe, Burger, Lumbreras, Wright, Valencia, Rostworowski, Reinhard), mas Kauffmann es pas d'acòrd (Kauffman 2006: 62)
- ↑ Alfredo Valencia en Burger et. al. 2006 : 81
- ↑ I a pas de constatacion d'un usatge militar: L'airal agricòla e l'origina de las fonts d'aiga de Machu Picchu son pus luenh dels murs de la ciutat çò que fa que Machu Picchu suportariá pas un sètge long; la muralha es pas tròp nauta e lo valat es en realitat un escolador(Wright e Valencia, dins http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/ mas lo subjècte èra ja estat suggerit per Buse (1962). Los enemics mai pròches dels incas a l'epòca de Pachacutec èran dins la val d'Apurímac (Rowe 1990, 142 ; Rostworowski 2004, 53) que Machu Picchu n'èra separat per la region granda de Vilcabamba. La natura e los bastiments dels establiments incas per l'usatge militar arqueologicament coneguts dins la region (coma Marcaypiri, Salapunko e Huilca Raccay, prospectats pel Projècte Cusichaca (Kendall 1987 : 98) son totes diferents de Machu Picchu. Sus la basa del tipe de rèstas umanas trobadas dins los crotons de Machu Picchu, Lumbreras afirma: "tot senhala que la populacion inclusiá pas de guerrièrs" (http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades.htm). Kauffman o corrobòra en senhalar que "se poiriá pas dire qu'èra una fortalesa. E en cas que o foguèsse: contra qual?" (Kauffmann 2006: 62)
- ↑ Lo 20 de setembre de 2006 e dins l'encastre de la XXX Convencion Panamericana d'Engenhaires se declarèt Machu Picchu (e lo complèxe inca de Tipón) de Monument Istoric de la Engenhariá Civila
- ↑ D'autras informacions subre sa popularitat: en 2006 al Reialme Unit los legeires britanics de Wanderlust causiguèron Machu Picchu coma la primièra meravilha del monde. (http://www.etravelblackboard.com/index.asp?id=43564&nav=21) (http://www.thisistravel.co.uk/travel/news/London-Eye-is-oneofworldswonders-article.html?in_article_id=45530). Aqueste meteis an una enquesta de la NHK sus las destinacions favoritas dels japoneses demest los sits del Patrimòni Mondial designèt Machu Picchu en primièra posicion (http://www.nhk.or.jp/sekaiisan/ranking/index0722.html). La revista Travel at Home (EEUU) inclutz un torn a Machu Picchu coma un dels dètz màgers per viatjar sol pel mond (l'interessent es que todos los demás sitios en la lista son resorts): (www.rpp.com.pe/portada/nacional/47114_1.php)
- ↑ Glave e Remy 1983 : 4
- ↑ Qu'es lo sistèma de Parcs Nacionals de Peró, jol contraròtle de l'Institut Nacional de las Ressorsas Naturalas (INRENA)
- ↑ Se'n pòt mencionar Patallacta, Quente e Torontoy dins lo fons de la Val e las roïnas de Runkuracay, Sayaqmarca, Phuyupatamarca, Wiñay Wayna, Intipata e fòrça autras dins los versants de las montanhas pròchas, en mai d'un malhum de camins incas e de complèxes agricòlas ancians
- ↑ Al començament de 2007 los estrangièrs devián pagar US$ 20, e los perovians US$ 10.
- ↑ Kendall 1994: 102
- ↑ Kendall 1994: 103
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 319
- ↑ Aquò ven, segon Rowe, de las cronicas del sègle XVI de Martín de Murúa e de Miguel Cabello de Balboa (Rowe 1990: 143)
- ↑ Reinhard (1991) a cercat sus aqueste subjècte e a trobat d'indicis nombroses d'alinhaments e de relacions visiblas dempuèi Machu Picchu entre montanhas consideradas sagradas, huacas e lo percors del solelh a de datas clau del calendièr andin
- ↑ La data ven de doas fonts: d'una part los documents presentats per Glave e Remy (1983) e John Rowe (1990) que suggerisson que Pachacutec faguèt bastir Machu Picchu en las annadas de 1450 e d'autra part la datacion del radiocarbòni obtengut per Reinaldo Chohfi e Rainer Berger dins l'encencha 6 de las Colcas de Machu Picchu (Valencia e Gibaja 1992: 317)
- ↑ http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ Lumbreras 2005 : http://machupicchu.perucultural.org.pe/presentacion.htm
- ↑ Las recèrcas osteologicas d'Eaton en 1912 e sa revision per Verano (Burger et al. 2003) mòstran qu'i aviá a Machu Picchu tant d'estajants originaris de la còsta nòrd peroviana coma de l'altiplan bolivian. Aqueste fach foguèt tanben notat per Chávez Ballón (1961) dins son estudi sus la ceramica de Machu Picchu. Sembla qu'èran de mitamaquna o de mitmas, de colons allistats per l'Estat e enviats per de rasons politicas (pena o prèmi) a viure e a trabalhar dins unas zonas de l'empèri aluenhadas de lors tèrras d'origina
- ↑ Las recèrcas del Projècte Cusichaca (Kendall,1988: 100) senhalan que se produsissiá un 90% de produccion excedentària agricòla dins l'airal. Que se'n fasiá? Tot senhala que aprovisionava la Val Sagrada encara mai poblada e la capitala inca Cusco relativament pròcha
- ↑ Kendall, 1988: 99
- ↑ Valencia e Gibaja : 324
- ↑ Valencia e Gibaja 1992: 22
- ↑ Un document de 1568, utilizat tanben per tal d'identificar Machu Picchu coma proprietat personala de Pachacutec, relata que las tèrras del vabre de Picchu foguèron consacradas a de ceremònias del culte dels mòrts (Rowe 1990: 152) çò qu'es coerent amb la teoria de la proprietat personala de Pachacutec
- ↑ Rowe, 1990: 143
- ↑ Valencia e Gibaja 1992, 324 ; Kauffman 2006, 64; Lumbreras 2006 : http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/actividades1.htm
- ↑ Kauffman, 2006 : 67
- ↑ Rowe, 1990: 140
- ↑ Que son primièr encomendero (colon qu'a d'indians en comission) foguèt lo conquistaire Hernando Pizarro (Glave e Remy 1983: 6
- ↑ Rowe 1990 : 142
- ↑ Glave e Remy 1983 : 247
- ↑ Ibid.
- ↑ http://www.machupicchu.perucultural.org.pe/desocupa.htm
- ↑ Valcárcel 1968
- ↑ Glave e Remy: 191
- ↑ Que se'n publiquèt una informacion dins lo numèro 1745 de la revista '"Caretas de Lima"
- ↑ http://www.mapuche.info/indgen/lavozdelinterior040121.html
- ↑ Mould de Pease n'utiliza coma cobertura de son libre de 2003
- ↑ Kauffman Doig 2006: 18
- ↑ Mould 2003, 57
- ↑ Hiram Bingham trapèt lo graffiti en 1911 coma el meteis reconeis dins son libre de 1922 (http://www.gutenberg.org/files/10772/10772-h/10772-h.htm). Luis Cossío o vegèt en 1912. Pus tard foguèt escafat per Bingham per rasons de manten, mas mai suggerís amb mesfisança que volguèt eliminar Lizárraga de l'istòria, per demorar el meteis l'unic "descobreire". Ça que la, dins sas nòtas personalas, Bingham apèla Lizárraga "descobreire de Machu Picchu" (Mould 2003: 56) encara que los autors contemporanèus remeton en question la pertinéncia d'aqueste títol
- ↑ http://www.arqueologiamericana.com.br/artigos/artigo_06.htm e http://www.labyrinthia.com/bingham.htm
- ↑ Mould de Pease cita d'indicis nombroses que, a son vejaire, suggerisson de cercar l'istòria de Lizárraga en rason de son inclinacion supausada de colleccionar de "tresaurs"; Mould 2003.
- ↑ Bingham 1922 : http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalands10.html
- ↑ Bingham 1963 :259
- ↑ Bingham 1963 : 263
- ↑ Bingham 1913: 567
- ↑ unes criteris que, ça que la, predominavan dins l'arqueología naissenta d'alavetz, segon o ditz Lumbreras en http://machupicchu.perucultural.org.pe/desarque1.htm
- ↑ Aperaquí 5000 pèças arqueologicas foguèron enviadas de biais provisòri a l'Universitat de Yale als EUA dins la tòca de los cercar a per l'escambi de la restitucion a Peró e lor divulgacion de las recèrcas e de las fotografias fachas (*Mould de *Pease 2003 : 58). Encara que i aviá de disposicions legalas que permetián aquela exportacion (lo decret suprem del 31 d'octòbre de 1912, senhat pel president Augusto B. Leguía), contravenián a la legislación peroviana d'aquela epòca.
- ↑ Sobre la posición peruana véase
- ↑ http://www.casamerica.es/utilidades/expos/pag/2002/chambi.htm
- ↑ descritas críticamente por Valencia e Gibaja 1992: 275
- ↑ (es) http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28100.pdf
- ↑ (es) http://www.congreso.gob.pe/ntley/Imagenes/Leyes/28778.pdf
- ↑ Lumbreras 2006 : http://machupicchu.perucultural.org.pe/dscseccion2.htm
- ↑ Ziegler 2003; Reinhard 1997
- ↑ Machu Picchu
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 312
- ↑ Valencia e Gibaja 1992 : 313
- ↑ Wright e Valencia en www.enjoy-machu-picchu.org/machu-picchu/informacion-especial-machu-picchu-ingeniería-machu-picchu.php.
- ↑ Wright, Valencia e Lorah 2000, http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ ibid
- ↑ Ibid.
- ↑ Ziegler, 2003 en http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html
- ↑ Reinhard 1991, 41-62
- ↑ http://www.qosqo.com/qosqoes/litica.html. También http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu/
- ↑ Agurto 1987 : 131
- ↑ Bouchard 1991 : 442
- ↑ Las excavaciones de Julihno Zapata en el Conjunto 1 han encontrado suficientes restos de esta pintura (Valencia e Gibaja, 39X)
- ↑ Lo testimoni de Luis Rodríguez, que trabalhèt dins las recèrcas de 1911-1915 revèla la descobèrta de divèrses rebocats roges pendent las òbras d'escavaments de Bingham (Mould de Pease 2003: 214)
- ↑ Bouchard 1991 : 436 ; Valencia e Gibaja 1992.
- ↑ Agurto 1987: 193-197
- ↑ En acòrd amb los trabalhs d'Eulogio Cabada dins lo Grop dels Tres Portals. (Agurto, 1987: 189)
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- AGURTO CALVO, Santiago - Estudios acerca de la Construcción, Arquitectura y Planeamiento incas - 1987 - Lima: CAPECO
- BINGHAM, Hiram - INCA LAND. Explorations in the Highlands of Peru - 1923 - Cambridge - The Riverside Press - http://www.kellscraft.com/IncaLand/incalandscontents.html
- BINGHAM, Hiram - La ciudad perdida de los incas. Historia de Machu Picchu y sus constructores - 1964 - Santiago de Chile: Zig Zag
- BOUCHARD, Jean Francois - La arquitectura Inca - Los incas y el antiguo Perú - 1991 - Madrid: Sociedad Estatal Quinto Centenario
- BURGER, Richard y Lucy Salazar, editores - Machu Picchu: Unveiling the Mystery of the Incas - 2004 - New Haven: Yale University Press
- BUSE DE LA GUERRA, Hermann - Machu Picchu - 1961 - Lima: Nueva Crónica
- GLAVE, Luis Miguel y Maria Isabel REMY - Estructura Agraria y vida rural en una región Andina. Ollantaytambo entre los sègles XVI e XIX - 1983 - Cusco : Centro de Estudios Rurales Andinos Bartolomé de las Casas
- KAUFFMANN DOIG, Federico - Machu Picchu, tesoro inca - 2006 - Lima: Cartolan
- KENDALL, Ann - Proyecto arqueológico Cusichaca, Cusco : investigaciones arqueológicas y de rehabilitación agrícola - 1994 - Lima: Southern Peru Copper Corporation
- LUMBRERAS - Luis - Machu Picchu - 2006 - Lima, Perú - Fundación Telefónica - http://www.machupicchu.perucultural.org.pe
- Mould de Pease, Mariana - Machu Picchu y el código de ética de la Sociedad de Arqueología Americana : una invitación al diálogo intercultural - 2003 - Lima: CONCYTEC
- REINHARD, Johann - Machu Picchu, the Sacred Center - 1991 - Lima: nuevas Imágenes
- ROSTWOROWSKI, María - Ensayos de Historia Andina: Elites, etnias, recursos - 1993 - Lima : Instituto de Estudios Peruanos
- ROWE, John H. - Machu Picchu a la luz de los documentos del sègle XVI - 1990 - Histórica, XIV, 1
- VALCARCEL, Luis E. - Machu Picchu: El más famoso monumento arqueológico del Perú - 1964 - Buenos Aires: EUDEBA
- VALENCIA, Alfredo y Arminda GIBAJA - Machu Picchu: la investigación y conservación del monumento arqueológico después de Hiram Bingham - 1992 - Cusco: Municipalidad del Cusco
- WRIGHT, Kenneth, Alfredo VALENCIA y William L. LORAH - Ancient Machu Picchu Drainage Engineering - 1999 - Journal of Irrigation and Drainage Engineering, Vol. 125, No. 6 - http://www.waterhistory.org/histories/machupicchu
- ZAPATA, Antonio - Guía de Machu Picchu - 1999 - Lima: PROMPERU
- ZIEGLER, Gary y J. McKim MALVILLE - Machu Picchu, Inca Pachacuti’s Sacred City: A multiple ritual, ceremonial and administrative center - 2003 - http://www.adventurespecialists.org/mapi1.html
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Pachacutec
- Hiram Bingham
- Huayna Picchu
- Alturas de Machu Picchu / Nautors de Machu Picchu : Pablo Neruda
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es) (en) (fr) Torn virtual de Machu Picchu - Vistas a 360 degràs
- (es) Sit sul Patrimòni de Peró
- (es) (en) Machu Picchu
- (es) Litigi amb l'Universitat de Yale
- (es) Litigi amb l'Universitat de Yale
- (en) Rediscover Machu Picchu
- (en) Declaracion del Santuari istoric de Machu Picchu coma Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
- sus YouTube... mai de 11 900 documents subre Machu Picchu en picar coma clau Machu Picchu Peru
demest los quals


c: text/html

text:
Per persegre lo vam de Carcassona, se cal engatjar politicament
Lo 24 d'octobre, èrem gaireben 25000 a Carcassona, per manifestar nòstra volontat de far viure la lenga occitane. Pel tresen còp, lo colectiu "Anem Òc per la lenga occitana" mostrèt sa capacitat de ramosar. De Confolent a la Val Varaita (estat italian), e de Vièlha (Val d'Aran – estat espanhòl) a Mont Luçon, Occitània tota èra presenta.
A despièch de l'ample de la dinamica populària, nimai l'Estat, nimai los partits al poder meton pas en plaça las politicas lenguïsticas e culturalas a la nautor de l'enjòc : tirar l'occitan de las lengas amenaçadas de mòrt, e atal, tornar dinamisar lo territòri del punt de vista cultural, social, economic e democratic. Las reivindicacions d'Anem Òc se devon adobar dins un projecte politic per Occitània.
Lo Partit Occitan es prèst a ramosar totes los que volon bastir aquel projecte d'avenidor. Es pas la pena de comptar sus una conversion somiada dels partits existants. Atal los autres pòples en Euròpa que sapièron bastir lor autonomia, los Occitans podon causir lo biais democratic per pausar la question de la subrevida de nòstra identitat.
Aprèp aquelas manifestacions qu'amassèron Occitània, cal pas mai mendicar mas fargar per nòstre lendeman. Fasem o ensems, rejonhètz lo Partit Occitan !
http://partitoccitan.org/ - partitoccitan@free.fr

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Turcomans dau Moton Blanc
Lei Turcomans dau Moton Blanc (en turc: Ak Koyunlu e en azerbaitjanés: Ağqoyunlu) fuguèron una federacion tribala qu'existiguèt de 1378 a 1508. Se formèt en Anatolia après la disparicion de l'Ilkhanat en 1336. En 1402, Tamburlan li donèt la region de Diyarbakır dins lo sud-èst anatolian. En 1467, lo Moton Blanc capitèt de destrurre la federacion rivala dei Turcomans dau Moton Negre e ocupèt la Mesopotamia Auta. Puei, en 1469, ocupèron Bagdad e s'avancèron vèrs Korasan. Fuguèron vençuts entre 1502 e 1508 per lei Safavidas.


text:
Catastròfa de Chornobyl
La catastròfa de Chornobyl (en ucraïnian ЧopHoбилbcbka kaTacTpoфa = Chornobyl's'ka katastrofa, en rus ЧepHoбылbckaя aBapия = Chernobyl'skaya avariya) foguèt un accident nuclear, considerat lo mai grèu de l'istòria, arribat dins la centrala nucleara de Chornobyl (Ucraïna, alavetz Union Sovietica) lo dissabte 26 d'abril de 1986. Aquel jorn, una aumentacion subta de poténcia dins lo reactor numèro 4 de la centrala, produsiguèt l'explosion de l'idrogèn acumulat dintre del nuclèu per subreescalfament, pendent un assag ont se simulava una interrupcion de porgiment electric. Per causa de la manca d'un bastiment de sostenement dins la centrala nucleara, s'escampilhèt un plumalh de pluèja radioactiva sus las zonas occidentalas de l'Union Sovietica, Euròpa Orientala, Escandinàvia, Reialme Unit e l'èst dels Estats Units. D'airals grands d'Ucraïna, Bielorussia e Russia foguèron grèvament contaminats, çò que provoquèt l'evacuacion e la reïnstallacion de 300 000 personas. Los 60% de la pluèja radioactiva casèt sus Bielorussia.
Somari
La centrala nucleara[modificar | modificar la font]
La centrala nucleara de Chornobyl se trapa a Prypiat, Ucraïna, a 18 km al nòrd-oèst de la ciutat de Chornobyl, a 16 km de la termièra amb Bielorussia e a 110 km al nòrd de la capitala ucraïniana, Kyiiv (Kiev). La centrala aviá quatre reactors amb capacitat per produsir 1000 MW de poténcia cadun. Pendent lo periòde de 1977 a 1983 se metèron en marcha progressivament los quatre primièrs reactors; l'accident empachèt l'acabament dels dos reactors seguents qu'èran alavetz prevists. Lo nuclèu del reactor se compausava d'un enòrme tambor de grafit de 1700 t qu'a l'interior 1600 tudèus metallics de pression lotjavan 190 t de dioxid d'urani en forma de barras cilindricas. Per aqueles tudèus de pression circulava d'aiga pura qu'en se caufar fornissiá de vapor a la turbina de ròda liura. Entre aquestes conduches de combustible se trapavan 180 tudèus nomenats barras de contraròtle formats per d'acièr borat e qu'ajudavan a moderar la reaccion en cadena al dintre del nuclèu del reactor.
La catastròfa[modificar | modificar la font]
En agost de 1986, dins una informacion remesa a l'Agéncia Internacionala de l'Energia Atomica, s'explicavan las causas de la catastròfa dins la centrala de Chornobyl. Aquela revelèt que l'equipa que i operava lo 26 d'abriu de 1986 se prepausèt de realizar un assag amb l'intencion d'aumentar la seguretat del reactor per verificar lo temps que la turbina de vapor contunhava de generar d'electricitat un còp copada la distribucion de vapor. Las pompas refrigerantas d'emergéncia, en cas de pana, demandavan un minimum de poténcia per se metre en marcha e los tecnicians desconeissián quin èra aquel minimum. Un còp arrestat lo provesiment de vapor, se desconeissiá se la turbina podriá mantenir las pompas en foncionament. Per fin de realizar aquest assag, los tecnicians volián pas atudar lo reactor, per evitar un fenomèn conegut coma empoisonament per xenon. Entre los produches de fission que se produsisson dintre del reactor, se trapa lo xenon-135, un gas amb una capacitat granda d'absorbir de neutrons. Mentre que lo reactor es en foncionament de manièra normala, se produsisson tantes neutrons que l'absorpcion es minimala, mas quand la poténcia es fòrça bassa o que lo reactor se deten, la quantitat de xenon-135 aumenta e empacha la reaccion en cadena per qualques jorns. Solament quand lo xenon-135 se desintègra es quand se pòt tornar iniciar lo reactor. Los operadors inseriguèron las barras de contraròtle per tal de demesir la poténcia del reactor e aquela davalèt fins a 30 MW. Amb un nivèl tan bas, los sistèmas automatics pòdon arrestar lo reactor e per aquesta rason los operadors desconnectèron lo sistèma de regulacion de la poténcia, lo sistèma d'emergéncia refrigerant del nuclèu e d'autres sistèmas d'aparament. Amb 30 MW comença l'empoisonament per xenon e per tal de l'evitar, aumentèron la poténcia del reactor en pojant las barras de contraròtle, mas amb lo reactor a mand de s'atudar, los operadors tirèron manualament pro barras de contraròtle. De las 170 barras d'acièr borat qu'aviá lo nuclèu, las règlas de seguretat exigissián que i aguèsse sempre un minimum de 30 barras davaladas; aqueste còp daissèron solament 8 barras davaladas. Amb los sistèmas d'emergéncia desconnectats, lo reactor experimentèt una pojada de poténcia extrèmament rapida que los operadors detectèron pas a temps. A las 01:23, 4 oras après lo començament de l'assag, mantun operadors de la sala de contraròtle comencèron de se rendre compte que quicòm anava mal. Quand los operadors volguèron davalar tornarmai las barras de contraròtle, aquelas respondèron pas pr'amor que benlèu èran ja deformadas per la calor, e foguèron desconnectadas per tal de lor permetre de davalar per gravitat. Entendèron un bruch fòrt e se produsiguèt alavetz una explosion causada per la formacion d'una nívol d'idrogèn al dintre del nuclèu, que faguèt volar lo tech de 100 t del reactor en provocant un incendi dins la centrala e una emission gigantesca de produches de fission dins l'atmosfèra.
Primièras reaccions[modificar | modificar la font]
Qualques minutas après l'accident, totes los pompièrs militars assignats a la centrala èran ja en camin. Las flamas afectavan divèrses estatges del reactor numèro 4 e s'aprochavan perilhosament del bastiment ont se trapava lo reactor numèro 3. Lo compòrtament dels pompièrs pendent las tres primièras oras de l'accident evitèt que lo fuòc s'estendèsse a la rèsta de la planta. Encara atal, demandèron d'ajuda als pompièrs de [[Kyiiv] (Kiev) per causa de l'importància de la catastròfa. Las manòbras de la planta metèron los autres tres reactors en refrigeracion d'emergéncia. Après dos jorns, i aviá 18 ferits fòrça grèus e 156 ferits amb de lesions mejanas produsidas per la radiacion. Lo primièr aprochament en elicoptèr faguèt evidenta l'importància de la catastròfa. Lo nuclèu, expausat a l'atmosfèra, continuava de cremar e d'emetre de produches radioactius. La temperatura pojava a 2500 °C e per l'efècte chemenèia, impulsava lo fum radioactiu a una altitud considerabla. Al temps, los responsables de la region comencèron de premanir l'evacuacion de la ciutat de Prypiat e d'un rai de 10 km al torn de la planta. Aquesta primièra evacuacion comencèt lendeman de manièra massissa e se concluguèt après 36 oras. L'evacuacion de Chornobyl e d'un rai de 36 km s'efectuèt sièis jorns après la catastròfa. I aviá alavetz mai de 1000 d'afectats per de lesions grèvas produsidas per la radiacion. Lo matin del dissabte, divèrses elicoptèrs de l'armada se prestavan per lançar sul nuclèu una barreja de materials que consistissiá en sabla, argila, plomb, dolomita e bòr absorbent de neutrons. Lo bòr absorbent de neutrons empachava que se produsiguèsse una reaccion en cadena; lo plomb èra destinat a conténer la radiacion gamma e la rèsta de materials permetián que la barreja demorèsse unida e omogènea. Quand lo 13 de mai acabèron las missions, s'èran lançadas al nuclèu 5000 t de materials. Comencèt alavetz lo bastiment d'un tunèl per dejós lo reactor accidentat per tal d'assolidar lo terren e empachar que lo nuclèu s'enfonsèsse per causa del pes dels materials lançats. Après una setmana s'acabèt lo tunèl e començet la levada (lo suslhèvament?) d'una estructura nomenada «sarcofag», qu'emborrassariá lo reactor en l'isolant per sempre de l'exterior.
Evidéncias a l'exterior[modificar | modificar la font]
Lo 27 d'abril divèrsas estacions de contraròtle en Suècia senhalèron la preséncia anautita de polvàs extrèmament radioactiva dins son territòri e en fixèron l'origina coma provenenta de la termièra entre Ucraïna e Bielorussia en foncion dels vents dominants a aqueles jorns. En Finlàndia e Alemanha se mesurèron de nivèls similars, çò que permetèt a la rèsta del mond de conéisser en part l'importància del desastre. La nuèch del diluns 28 d'abril, pendent l'emission del programa de notícias Uremya, l'animator legiguèt un comunicat brèu: "S'es produsit un accident dins la planta d'energia de Chornobyl e demest los reactors un a es estat damatjat. Se prenon de mesuras per tal d'eliminar las consequéncias de l'accident. S'assistís las personas afectadas. S'es designada una comission governamentala". Los dirigents de l'URSS avián pres la decision politica de pas donar mai de detalhs. Mas davant l'evidéncia, lo 14 de mai lo Secretari Generau Mikhaïl Gorbachov decidiguèt de legir un raport sincèr ont reconeissiá l'importància de la tragèdia.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
L'explosion provoquèt la màger catastròfa de l'istòria de l'esplecha civila de l'energia nucleara. Pressumptament originat per la realizacion d'una pròva, al moment de l'accident moriguèron 31 personas, al torn de 350 000 persones aguèron d'èsser evacuadas dels 155 000 km2 afectats, en daissant de grands airals desabitats pendent fòrça ans. La radiacion s'estendèt a la màger part d'Euròpa, ont demorèron de nivèls nauts de radioactivitat pendent divèrses jorns. S'estima que se desliurèt 500 còps la radiacion de la bomba atomica lançada a Hiroshima en 1945. Après l'accident lo principau problèma sanitari veniá de l'iòde-131, amb un periòde de semidesintegracion de uèch jorns. La preocupacion principala es actualament la contaminacion de la tèrra amb d'estronci-90 e cèsi-137, amb de periòdes de semidesintegracion de 30 ans. Las concentracions pus nautas de cèsi-137 se trapan dins los jaces superficials de la tèrra, que i es absorbit per de plantas, de babaus e de fongs e atal entran dins lor cadena alimentària. Se tem que la radioactivitat afècte la populacion locala pendent de generacions. En genièr de 1993, l'IAEA revisèt l'analisi sus las causas de l'accident, en l'atribuissent a una error de concepcion del reactor e non pas a una error umana. L'IAEA en 1986 aviá citat coma causas la manipulacion del reactor pels operadors. L'error dins la concepcion se considerèt coma la causa pr'amor qu'aqueste tipe de reactors a de reactivitat positiva, a diferéncia dels reactors BWR o PWR. Aquesta caracteristica fa qu'un escalfament anormal del refrigerant produsisca un aument del nombre de fissions, e per aquò un màger escalfament, en produsissent una reaccion en cadena. Per son importància dins la seguretat de la planta se considerèt una error de concepcion. En 2005, l'OIEA elaborèt lo darrièr rapòrt que detalha lo nombre de mòrts dirèctament causats per l'accident en 59 personas, d'elas 48 trabalhadors de la centrala. Los cas de càncer de la tiroïda comptabilizats son estats mai de 4000. S'estima que 600 000 personas foguèron afectadas per la radiacion, de las qu'aumens 3500 moriràn coma consequéncia d'ela, entre els la majoritat dels 2500 trabalhadors e militars que bastiguèron lo primièr sarcofag de ciment. Un autre rapòrt obten de resultats diferents respècte a Chornobyl. Segon aquel, mièg milion de personas son mòrtas e las donadas subministradas per Ucraïna son pas complètas. Aquel seriá lo nombre de personas (500 000) qu'aurián perdut la vida, per causa de la nívol radioactiva, que contaminèt granda partida d'Euròpa. E 30 000 autres moririán dins las annadas seguentas. Aquestas valoracions presentan una diferéncia importanta amb las investigacions de l'OMS e l'OIEA. Segon Greenpeace en total es estat contaminat amb de cèsi-137 un 30% dels airals ont vivon 9 milions de personas. Segon un tecnician del centre scientific del govèrn ucraïnian, en Ucraïna s'enregistran de cas de càncer de la tiroïda, de leucèmias e de mutacions geneticas qu'apareisson pas dins las estadisticas de l'OMS, e qu'èran practicament desconegudas fa 20 ans.


text:
Communes du canton
Ambacourt, Aouze, Aroffe, Balléville, Baudricourt, Biécourt, Blémerey, Boulaincourt, Châtenois, Chauffecourt, Chef-Haut, Courcelles-sous-Châtenois, Darney-aux-Chênes, Dolaincourt, Dombasle-en-Xaintois, Dommartin-sur-Vraine, Domvallier, Frenelle-la-Grande, Frenelle-la-Petite, Gironcourt-sur-Vraine, Houécourt, Hymont, Juvaincourt, Longchamp-sous-Châtenois, Maconcourt, Madecourt, Mattaincourt, Mazirot, Ménil-en-Xaintois, Mirecourt, Morelmaison, La Neuveville-sous-Châtenois, Oëlleville, Ollainville, Pleuvezain, Poussay, Puzieux, Rainville, Ramecourt, Remicourt, Removille, Repel, Rouvres-en-Xaintois, Saint-Menge, Saint-Paul, Saint-Prancher, Sandaucourt, Soncourt, Thiraucourt, Totainville, Valleroy-aux-Saules, Vicherey, Villers, Viocourt, Vouxey, Vroville.


text:
L'Amalon
L'Amalon (Lamalou-les-Bains en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La comuna es situada dins los cantons nauts d'Erau, es la mai poblada del canton de Sant Gervais. La vila es situada al jonhent del flume costièr Òrb amb lo riu Bitolet (9,6 km), que ne's un afluent en riba dreta. Es una de las tres estacions termalas d'Erau amb Avèna e los Banhs de Balaruc. Es especializada en neurologia, rumatologia, e traumatismes osteoarticularis.


text:
Wikipèdia:Oracle/Entèsta
pausar de questions d'òrdre enciclopedic.
Abans de pausar vòstra question
- Podètz ja far una recèrca dins Wikipèdia...
- ...o sus Internet amb un motor de recèrca (Google, per exemple).
- Podètz tanben consultar los archius de l'Oracle...
- ...o encara demandar la creacion d'un article.
- Per identificar un animal o una planta desconeguda Quina es aquesta planta ? Quin es aqueste campairòl ? Quin es aqueste insècte ? e pels anglofòns, direccion : Unknown species.
- De saber : en matèria medicala, l'Oracle vos poirà çaquelà balhar de conselhs que son del domeni de competéncia d'un professional.
- Se vòstra question concernís l'utilizacion de Wikipèdia, consultatz la Guilda dels Guidas.
Aprèp aver pausat vòstra question
- Gardatz a l'esperit que las personas que vos respondràn son pas infalhiblas, e seràn tant mai enclinas a vos respondre que vòstra demanda serà estada lisa e clara.
- Las responsas seràn escrichas sus aquesta pagina (pas de responsa per corrièr electronic). Tornatz doncas la consultar un pauc mai tard. Se vòstra question apareis pas pus, es sens dobte estada archivada (aprèp environ doas setmanas).
- Se capitam...
- Un pichon mot de mercejament es totjorn benvengut.
- Se trobam pas...
- Remembram qu'aqueste servici depend de nòstre bon voler, e demòra limitat per nòstras coneissenças e nòstre temps liure. Se vertadièrament nòstras responsas vos satisfàn pas, vos podètz adreçar a d'autres servicis existent sul Net, coma lo de la Bpi o lo Guichet del Saber. Las questions demoradas sens responsa satisfasenta aprèp 24 oras son senhaladas per un asterisc dins lo títol.
- Se comprenètz pas la responsa...
- Es possible que las pitias de l'Oracle, davant lor incapacitat a vos fornir una responsa apropriada, ajan volgut colhonar. Podètz de segur lor adreçar un messatge se volètz una explicacion.
Per respondre a una question
- La primièra responsa que seguís la question deuriá èsser la pus adaptada o la pus precisa, quiti a desplaçar de messatges.
- L'umor es plan segur benvengut, mas los messatges unicament umoristics deurián venir aprèp las responsas seriosas.
- Los ligams intèrnes son benvenguts, pòdon incitar a enriquir l'enciclopèdia !
- Doblidetz pas qu'es pas als visitors de far la triada entre las responsas seriosas e las galejadas.


text:
Grenada
Grenada es un país pichon dins la Mar Cariba. Es format per l'illa de Grenada e per las mai meridionalas de las illas Grenadinas (que sonque doas an d'abitants: Carriacou e Pichona Martinica.)
Politica[modificar | modificar la font]
Grenada es dempuèi 1974 una monarquia parlamentària. Lo cap d'Estat es la reina Elisabeta II del Reialme Unit, representada localament per un governador general.
Geografia[modificar | modificar la font]
La quita illa Grenada es la pus bèla del país. Las Grenadinas son Carriacou e Pichona Martinica (qu'an d'abitants) e Redonda (Ronde), Calha (Caille), Diamant (Diamont), Larga (Large), Salina (Saline) e Fregata (Frigate).
La màger part de la populacion rèsta sus l'illa de Grenada ont s'atròban las vilas : Sant Jòrdi, la capitala (ancian Fort Royal francés, St George's en anglés), Grenville e Gouyave. En defòra de l'illa de Grenada, la vila principala es Hillsborough sus Carriacou.
Las illas son d'origina volcanica e las tèrras son mai que ricas. L'illa de Grenade es montanhosa ambe lo mont Santa Catarina que puja a 840 m. Lo clima es tropical, caud e umid a la sason de las pluèjas, refrescat pels alisèus a la sason seca.
Al limit meridional del passatge dels ciclòns, Grenada ne patiguèt mai d'un: Janet, en 1955; Ivan, en 2004, destrusiguèt 85% de las infrastructuras de l'illa; Emily en 2005 atenguèt lo nòrd de l'illa de Grenada e las Grenadinas qu'èran estadas esparnhadas en 2004.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Grenada.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los primièrs abitants de Grenada foguèron probablament d'Amerindians venguts d'America del Sud : los Cibonais (-3000) seguits pels Aravaks puèi pels Caribs. Los Caribs nomenèron l'illa Camerhogue e redusiguèron los Aravaks en esclavatge.[1]
En 1498, Cristòu Colomb, al cors de son tresen viatge, trobèt l'illa que li donèt lo nom de Concepcion. Mas los marinièrs que la trobavan plan semblabla a lor Andalosia l'apelèron Granada, pus tard francizat en Grenada.
Los Caribs resistiguèron a tota temptativa de colonizacion pendent 150 ans. En 1650, lo governador de Martinica, Jacques du Parquet, negocièt la crompada de l'illa als Caribs e i installèt 200 francés. Aqueles, en conflicte permanent ambe los Caribs, demandèron e obtenguèron l'intervencion de l'armada qu'exterminèt los Caribs. Los darrièrs Caribs s'estimèron melhor sautar e se negar dins la mar, del lòc conegut coma Sauteur Bay.
En 1762, los anglés prenguèron l'illa als francés. Venguèt definitivament britanica en 1783. Los colons francés demorèron en partida sus l'illa, çò que foguèt la font de mai d'un conflicte.
En 1795, una revòlta d'esclaus comandada per Julien Fédon, sostengut pels revolucionaris francés, capitèt plan a prene lo contaròtle de l'illa per un brèu periòde.
En 1877, Grenada venguèt colonia de la corona britanica.
Pendent tot lo periòde colonial britanic, Grenada faguèt partida de las Illas Britanicas del Vent, qu'agropava jol meteis governador un nombre cambiadís de colonias.
Après l'episòdi de la Federacion de las Índias Occidentalas (1958-1962), Grenada s'encaminèt dapasset cap a l'autonomia, obtenguda en 1967, e a l'independéncia, obtenguda en 1974.
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Tèxte tradusit de Histoire de la Grenade.


text:
Modèl:GeoTemplate
» Sistèmas globals
» America del Nòrd
» Euròpa
» Oceania
» Asia
» America del Sud
» Autras planetas
» Autras ressorsas
» Vejatz tanben
|} Aquesta pagina servís a trobar de mapas e vistas satellitas en linha, gràcias a las coordenadas geograficas provesidas dins los articles de Wikipèdia. Avètz seleccionat las coordenadas seguentas (dins lo sistèma WGS 84) :
Sistèmas globals[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech (Satellit, Vista ibrida) amb Google maps [1].
- Articles de Wikipèdia al mai pròche sus una mapa, amb WikiWix [2]
- Afichar aqueste endrech (Satellite,Vista ibrida) amb MapQuest [3]. Rotas e itineraris.
- Afichar aqueste endrech (Satellite, Vista ibrida) sus Yahoo Maps [4]. (besonh del plugin Flash)
- Afichar aqueste endrech (Vista aeriana, Vista ibrida) sus Live Search Maps [5]. (Totes los navegadors son pas compatibles, vejatz la lista.)
- Afichar aqueste endrech amb Maps-For-Free (Intégrée lo plan del relèu en Google Maps (example))
- Afichar aqueste endrech sus MSN World Atlas [6].
- Afichar aqueste endrech sus Ask.com Maps [7].
- Afichar aqueste endrech amb Map24 [8].
- Afichar aqueste endrech amb Flash Earth [9]. Vistas aerianas e satellitas de la Tèrra, en Flash.
- Afichar aqueste endrech sus ACME Mapper [10].
- Afichar aqueste endrech sus Multimap [11]. Mapas rotièras.
- Afichar aqueste endrech amb GeaBios [12]. Vistas satellitas e mapas (besonh del plugin Flash).
- Afichar aqueste endrech suls imatges de nuèch de Blue Marble Navigator [13].
- Afichar aqueste endrech sus GeoNames [14]. Noms de luòcs geografics sus mapas de Google Maps.
- Afichar aqueste endrech amb Fourmilab [15]. Imatges satellits projectats sus un glòbe.
- Afichar aqueste endrech amb Norkart Virtual Globe [16]. Donadas d'altitud SRTM e imatges de Landsat 7.
- Afichar aqueste endrech amb MapTech [17]. Mapas nauticas e qualques mapas topologicas.
- Veire aquesta mapa sus USMapServer-WorldMapServer [18].
- Afichar aqueste endrech amb Geody [19]. Motor de recèrca geospacial, permet de cercar d'endreches sus la Tèrra, las planetas, l'espaci, etc., e supòrta Google Earth, NASA World Wind, Celestia e Stellarium.
- Mapa d'aqueste endrech amb GPS Visualizer [20]. Lo ligam balha un formulari amb d'opcions nombrosas.
Logicials extèrnes[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech dins NASA World Wind. Necessita lo logicial NASA World Wind.
- Afichar aqueste endrech dins Google Earth. Necessita lo logicial Google Earth.
Sistèmas qu'incluson d'informacions de Wikipèdia[modificar la font]
- Wikipèdia amb Google maps
- Afichar aqueste endrech amb Google Earth en mostrant un calc suplementari amb d'informacions de Wikipèdia dins mai d'una lengas, o d'imatges de Commons. Necessita lo logicial Google Earth. (nòta : d'unes calques pòdon èsser meses per defaut dins vòstra colleccion permanenta).
- Mapas Wikipedia-World simplificadas, en francés.
Autres wikis o sits similars[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb WikiMapia [21].
- Afichar aqueste endrech amb Flickr Map [22].
- Afichar aqueste endrech amb Wiki.WorldFlicks.org [23]. Photos d'endroits et panoramas, ainsi que vues satellites et cartes.
- Afichar aqueste endrech amb WhereTo.org [24]. Descriptions modifiables comme sur un wiki.
- Afichar aqueste endrech sur Panoramio [25].
- Trouver les lieux proches amb Geocaching.com [26].
- Trouver les lieux proches sur GeoURL [27].
- Afichar aqueste endrech amb CyberPharos.com [28].
- Afichar aqueste endrech amb Loc.alize.us [29].
- Afichar aqueste endrech amb OpenStreetMap [30].
- Voir l'utilisation de la terre à cet endroit amb GlobalGuide.org [31].
- Afichar aqueste endrech sur Liftershalte.info [32].
Vistas satellitas gaireben en temps real[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech sur les vues satellite météo de la NASA.
- Explorar aqueste endrech amb NASA Daily Planet + METAR (Airport) Weather information, mapa interactiva.
Mapas en mòde SIG[modificar la font]
- Topografia, mòde elevacion numerica 30sec d'aqueste endrech.
- Afichar aqueste endrech (Satellite, Vista ibrida) amb ArcWeb Explorer [33].
America del Nòrd[modificar la font]
Canadà[modificar la font]
- National Atlas of Canada, mapa interactiva de Canadà amb mapas topograficas e satellitas fins a l'escala 1:20 000.
Estats Units[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech sus Topozone [34]. Mapas topograficas.
- Afichar aqueste endrech sus TerraServer-USA [35]. Fòtos satellitas de l'USGS e mapas topograficas.
- Trobar las zònas atenentas sus las mapas de l'US Census [36].
- Afichar aqueste endrech suls imatges del satellit metèo GOES-E (Geostationary Operational Environmental Satellite) de la NASA.
Euròpa[modificar la font]
- ViaMichelin : mapas e itineraris.
Alemanha[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb GoYellow. [37]
Danemarc[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Findvej.dk : Google Maps combinat amb la recèrca d'adreças danesas. Mapas satellita/ibridas. Findvej.dk
- Afichar aqueste endrech amb Findvej.dk. Coma çaisús, mas amb de ligams cap a la Wikipèdia en danés.
- Afichar aqueste endrech amb Eniro. Mapas, itineraris ; vistas satellitas e mapas. kort.eniro.dk/
Indirècte :
- Kort & Martikelstyrelsen : Mapas topologicas de Danemarc, illas Fèroe e Groenlàndia.
Finlàndia[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech sul sit national finlandés d'informacion geografic. Mapas topologicas, recèrca per adreça, coordenadas. [38]
- Afichar aqueste endrech sus Eniro. Rotas, topografia, itineraris. [39]
Eslovènia[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb GeaBios : images satellites, cartes. [40]
França[modificar la font]
Grand Bretanha[modificar la font]
{osgb36ref} dins la grasilha de referéncia nacionala britanica.
- Afichar aqueste endrech amb lo servici Get-a-map de l'Ordnance Survey.
- Afichar aqueste endrech amb l'esplech MAGIC del govèrn. (Mapas al 1:10 000))
- Afichar aqueste endrech amb StreetMap. [41]
- Fòtos d'aquest endroit del Geograph British Isles project.
- Vilatges e comunautats a aqueste endroit sus UKVillages. [42]
Itàlia[modificar la font]
Norvègia[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Eniro. Rotas e itineraris. [43]
- Afichar aqueste endrech amb Gule Sider. Rotas e itineraris.
- Afichar aqueste endrech amb Inatur. Topografia e informacions toristicas. [44]
Indirècte :
- Norgesglasset. Topografia, navigacion per coordenadas UTM. [45]
- Visveg. Rotas e topografia, itineraris.
- WebAtlas. Rotas, fòtos aerianas, topografia.
- Finn.no. Rotas, fòtos aerianas.
Polonha[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Mapa Polski Targeo [46]
Republica chèca[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech (Vue aérienne, Vue hybride, Vue historique) amb Mapy.cz.
- Afichar aqueste endrech amb mapy.atlas.cz
Russia[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Kosmosnimki [47]. Imatges satellits de Russia centrala.
Suècia[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Eniro. Rotas, topografia, itineraris, fòtos aerianas, vistas ibridas. [48]
Indirècte:
- Stadskartan : mapas dels comtats e vilas.
- Kartguiden. Mapas de vilas.
Soïssa[modificar la font]
{ch1903easting} / {ch1903northing} sus la grasilha soïssa.
- Afichar aqueste endrech amb Swisstopo. [49]
- Afichar aqueste endrech amb Swissinfo, mapas de Swisstopo. [50]
- Afichar aqueste endrech amb map.search.ch (amb imatges e mapas de Teleatlas) [51]
- Afichar aqueste endrech amb MySwitzerland.com, informacions toristicas (mapas de Teleatlas/Endoxon) [52]
- Cantons de Saint-Gall, Appenzell Ròdes Interioras e Ròdes Exteriorzs : Afichar aqueste endrech amb geoportal.ch [53]
- Canton de Zurich : Afichar aqueste endrech amb GIS-ZH (GIS cantonal) [54]
- Canton d'Argovia : Afichar aqueste endrech amb AGIS (GIS cantonal) [55]
- Canton de Neuchâtel : Afichar aqueste endrech amb Guichet cartographique SITN (GIS cantonal) [56]
- Ville de Bâle : Afichar aqueste endrech amb GeoPortal Basel-Stadt (mapas e SIG) [57]
- Canton de Zoug : Afichar aqueste endrech amb ZugMap (cantonal GIS) [58]
- Canton de Vaud : Afichar aqueste endrech amb Guichet cartographique GéoPlaNet (SIG cantonal) [59]
Oceania[modificar la font]
Austràlia[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Street-Directory.com.au. Mapas, plans de carrièras dins Austràlia tota, mapas del repertòri Ausway.
- Afichar aqueste endrech amb MSN Maps Australia.
- Afichar aqueste endrech amb Geoscience Australia (mapas topograficas).
- Afichar aqueste endrech amb l'Atlas numeric Bonzle australian.
Indirècte :
- SIX - New South Wales - fotografias aerianas, rotas, topografia.
- LIST - Tasmania - Topografia, mapas toristicas.
Nòva Zelanda[modificar la font]
- NZTopoOnline - Mapas topograficas.
Asia[modificar la font]
China[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Google 地图.
Indirècte :
Índia[modificar la font]
Indirècte :
- MapMyIndia, mapas interactivas.
- Maptell. Mapas rotièras e ferroviàrias indianas.
Japon[modificar la font]
Los sits seguents utilizan las coordenadas WGS84.
- Afichar aqueste endrech (Satellite, Vue hybride) amb Google Japan. [60]
- Afichar aqueste endrech amb las mapas topograficas del Geographical Survey Institute. [61]
Los sits seguents utilizan las coordenadas relativas a Tòquio ; se vòstras coordenadas son basadas sus WGS84, lo punt mostrat se tròba environ 450 m al nòrd-oèst del punt real.
- Afichar aqueste endrech amb Mapion. [62]
- Afichar aqueste endrech amb MapFan Web. [63]
- Afichar aqueste endrech amb Yahoo! Japan. [64]
- Afichar aqueste endrech amb Goo. [65]
- Afichar aqueste endrech amb Its-mo Guide. [66]
- Afichar aqueste endrech amb Livedoor. [67]
Taiwan[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb Urmap. [68]
America del Sud[modificar la font]
Brasil[modificar la font]
- Afichar aqueste endrech amb MSN Maps Brazil.
Chile[modificar la font]
Indirècte :
- Office of Territory Studies - Diferents tipes de mapas de Chile.
Autras planetas[modificar la font]
- Luna :
- Afichar aqueste endrech amb Google Moon (Élévation, Colors visiblas)..
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
- Mart :
- Afichar aqueste endrech amb Google Mars (Couleurs visibles, Infraroge).
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
- Mercuri :
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
- Vènus :
- Afichar aqueste endrech amb Geody.
Autras ressorsas[modificar la font]
Mapas sens ligam dirècte[modificar la font]
Los servicis infra se pòdon pas ligar dirèctament, mas es possible d'i navigar gràcias a las coordenadas; lo tablèu çaijós balha las coordenadas dins diferents sistèmas, aquò vos pòt èsser util.
las coordenadas qu'an per basa WGS84 tanben seràn valablas per NAD83 e EU89.
Levar / clucar de solelh[modificar la font]
- Ex :: Natura Horaires de lever et coucher de soleil pour cet endroit (en, de)
- www.sunrisesunset.com : Levar e clucar de solelh, luna, crepuscul. (GMT sens DST)
- Geody Sunrise and Sunset (GMT) per una data quina que siá.
Geocaching[modificar la font]
- geocaching.com : lista de geoamagatals a l'entorn d'aqueste endrech.
- geocaching.com map : lista de geoamagatals a l'entorn d'aqueste endrech. (amb Google Maps).
Fus orari[modificar la font]
- www.earthtools.org : fus orari d'aquesta zòna (resultat formatat en XML).
Fotografia[modificar la font]
- www.flickr.com : imatges geolocalizates pels utilizaires de Flickr.


text:
Fusion nucleara
La fusion nucleara es una reaccion ont dos nuclèus atomics s’assemblan per formar un nuclèu pus pesuc (par exemple un nuclèu de deutèri e un nuclèu de triti se jonhon per formar un nuclèu d’èli mai un neutron). La fusion dels nuclèus leugièrs emet una enòrma quantitat d’energia venent de l’interaccion fòrta, fòrça mai importanta que la repulsion electroestatica entre los constituents dels nuclèus leugièrs. Aquò se tradutz per una manca de massa (cf. energia de ligason; E=mc²) ; lo nuclèu resultant avent una massa mens elevada que la soma de las massas dels nuclèus d’origina.
Aquela reaccion es possibla pas qu'a de temperaturas fòrça nautas (mai de dètz milions de grases) ont la matèria es dins l’estat de plasma. Aquelas condicions son acampadas al sen de las estelas o pendent l’explosion d’una bomba de fission nucleara, que atal amorça l’explosion termonucleara (bomba H).
A l'ora d'ara, pas cap d'aparelhatge permet de produire d'energia tot en contrarotlant las reaccions de fusion nucleara. Se contunhan las recèrcas per obtenir un plasma pendent una durada sufisenta, per que l'energia de fusion producha siá superiora a aquela investida dins lo calfatge de las particulas. E se fan de recèrcas dins lo quadre internacional per desvolopar l’usatge civil de l’energia de fusion nucleara per la produccion electrica.


text:
Arte
ARTE (Association relative aux télévisions européennes / Associacion relativa a las televisions europèas) es un cadena de television francoalemanda que dona de programas de qualitat en relacion amb lo monde de l'art e de la cultura. Los seus estudios son a Estrasborg, França (sèti) e Baden-Baden, Alemanha, Los programas son difusats tant en francés qu'en alemand.
E mai la SBS d'Austràlia tradusís fòrça dels programas d'Arte en anglés per los distribuir als mercats d'aquela lenga. Tanben faguèt d'acordis amb grandas televisions publicas d'Euròpa: RTBF de Belgica, SRG SSR de Soïssa, TVE d'Espanha, TVP de Polonha, ÖRF d'Àustria, YLE de Finlàndia, NPS dels Païses Basses, BBC de la Grand Bretanha e SVT de Suècia.
Arte es una cadena qu'a mai d'audiéncia en França (4%), qu'en Alemanha (1%). Aquela cadena succediguèt a La Sept (Société d'édition de programmes de télévision / Societat d'edicion de programes de television), lançada en Mai de 1989.
Arte a una radio en linha sus son site, anomenada Arte Radio.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Arte TV
- (fr) Arte Radio


text:
Frederick Chapman Robbins
Frederick Chapman Robbins (n. 25 d'agost de 1916 - m. 4 d'agost de 2003) foguèt un bacteriologista nòrd-american premiat amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1954.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 25 d'agost de 1916 dins la vila de Aubur, populacion situada a l'estat nòrd-american de Alabama. Estudièt medecina a l'universitat de Missorí, ont se graduèt lo 1938. Inicièt los sieus trabalhs dins l'Espital Infantil de Boston e trabalhèt posteriorament coma director del departament de pediatria e de malautiás infecciosas del City Hospital de Cleveland, vila ont moriguèt lo 4 d'agost de 2003.
Recèrca scientifica[modificar | modificar la font]
Durant lo sieu sojorn dins l'Espital Infantil de Boson trabalhèt amb John Franklin Enders e Thomas Huckle Weller sus la virologia e bacteriologia de la poliomielitis. Per aqueles trabalhs los tres scientifics foguèron premiats amb lo Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina l'an 1954. Los trabalhs de Weller, Enders e Robbins melhorèron las tecnicianas de cultiu de virus en teissuts vius, en permetent donar un grand passatge en lo maneig d'aqueles microorganismes, en se produsint una avançada en la lucha de malautiás d'etiologia víral e que permetèron posteriorament la descobèrta de la primièra vacuna contra la poliomielitis de la part de l'equipa de Jonas Salk.


text:
Ades
Dins la mitologia grèga, Ades (en grèc ancian ᾍδnς o Ἅιδnς / Háidês) es una divinitat cthoniana, fraire de Zèus e de Poseidon. Coma Zèus govèrna lo Cèl e Poseidon la Mar, Ades règna sos la Tèrra e es per aquela rason sovent considerat coma lo « mèstre dels Enfers ». Se maridèt amb Persefòn. Correspond al Sarapis ptolemaíc e ael Pluton roman.
Somari
Ades[modificar | modificar la font]
Es lo tresen enfant de Cronos e de Rhéa, e lo fraire d'Estia, Demetèr, Èra, Zèus e Poseidon[1]. Coma eles, foguèt engolit pel seu paire e foguèt liberat sonque quand Zèus, salvat per Rèa, obliga Cronos a totes los desgolir.
Prenguèt part a la titanomaquia e recebèt dels Ciclops lo casc meravilhós que fa invisible, alara que Zèus recebèt un fais d'eslhauces e Poseidon lo trident[2]. S'explica pas plan en que un tal objècte li es util, perque los dieus se fan ordinàriament invisibles se cobrissent d'un nivol; se deu benlèu a l'etimologia populara del nom d'Ades – « l'invisible »[3].
Sobeiran dels Enfers[modificar | modificar la font]
Au tèrme de la guèrra contra los Titans, Ades recdebèt en partatge las « ombras neblancas » e demòra amb elas dins los Enfers[4]. Rei dels mòrts[5], la seuna mission principala es d'empachar la fugida dels Enfers, perque la lor vision provocariá d'orror delss òmes coma dels dieus[6]. Pindar li dona per atribut un esglasi amb que menava los mòrts[7], un ròtle qu'es normalament aquel d'Ermès psicopomp[8]. Dins Los Persans, le nom d'Ades est invocat al meteis temps qu'aquel d'Ermès e Gaía per far tornar su tèrra l'arma de Darius[9].
Esquil lo presenta per dos còps coma lo jutge dels mòrts. Dins Las Suplicantas, Danaos clama que « Ala tanben Qualqu'un fa justícia dels crimes, se dich – un autra Zèus : per el, a çò dels defuntats, lo darrièt Jutjament. » Dins Los Eumenids, lo còr declara quitament que
-
- « Se fa donar
- de comptes terrificants,
- lo Prince dels mòrts jos tèrra ala,
- e dins son Libre grand,
- son uèlh gaitant res daissar passar. »
- « Se fa donar
Sonde prepaus del meteis tipe qu'Agamemnon fa en fasent testimoniar de son jurament Zèus, Elios e « vos que, jos lo sol / tiratz punicion dels mòrts que fan de fals juraments », es a dire Ades e Persefòn[10]. Endacòm mai, Altèa, maire de Meleagre, demanda a Ades e Persefòn la mòrt d'aquel que tuèt los seus fraires[11]. Malgrat aquò, l'idèa de jutjament darrièr ven puslèu de las tradicions egipcianas que d'auelas dels Grecs[12].
Es a vegada coptat d'entre las dotze Olimpians, alara qu'es contrari a la tradicion dominanta: Sortís sonque rarament de son reialme, l'excepcion mai notable es lo raubament de Persefòn[13]. Ades es pron discrèt dins la mitologia, essent subretot ligat a de legendas implicant d'eròis : Orfèu, Tesèu e Eracles son los rares mortals que l'encotrèron dins lor Catabasa. Al contrari, donèt a Sisif, Protesilas e Euridici l'autorizacion de quitar los Enfers.
Dione conta dins l’Iliada cossí Eracles ferrís Ades d'una flècha a la dintrada dels Enfers e « lo daissèt al mièg dels mòrts » ; Ades deu pujar dins l'Olimp per se far sonhar per Pean[14]. Los comentators antics forniguèron d'explicacions a aquel passatge curiós: l'episòdi pòt prene plaça dins la davalada als Enfers de l'eròi per capturar Cerbèr[15]. Poiriá tanben èsser una allusion a l'ataca d'Eracles contra los Pilians, que donèron lo sosten a Orquomèn contra Tebas[16], o encara al massel dels filhs de Nelèu a Pilos per l'eròi[17].
Es dins totes los casses pendent la davalada als Enfers qu'Eracles tua una de las vacas qu'Ades possedís sus Eritiá, l'illa roja, per ofrir un sacrifici de sang a las armas dels mòrts. Lo pastre, Menetes, filh de Ceutonimos, desfisèt l'eròi a la luta per le n'empachar, mas deguèt se retirar del combat las costèlas bresadas[18].
Raubament de Persefòn[modificar | modificar la font]
Lo raubament de Persefòn per Ades es lo mite mai popular ligat al dieu; se lo legís ja d'Esiòde jos una mena fòrça resumida: « Aïdôneus raubèt [Persefòn] a la seuna maire, e lo prudent Zèus la li acordèt »[19].
Dins sa forma mai complèta, contada per l’Imne omeric per Demetèr, Ades rauba Persefòn amb l'autorizacion de Zèus[20], alara que la jova es ocupada à culhir de flors en companhiá d'Oceanids[21], d'Atena e d'Artemís[22] dins la plana de Nisiá. La seuna maire Demetèr la cercava pertot sus Tèrra; Elios, deu del solelh, lu aprend fin finala que la seuna filha se trapa dins lo reialme dels mòrts[23]. De colèra, Demetèr quita la demorança dels dieus per se refugiar sus tèrra e per se venjar, empachèt las granar de germenar[24].
Zèus deu alara tentar una reconciliacion e, mejans Ermès, ordona al seu fraire de tornar Persefòn a la seuna maire abans que la Tèrra entièra morrissís de fam. Ades accepta de la daissar anar, mas li dona una grana de milgrana per manjar. Quand Demetèr torna veire la seuna filha, comprend sul còp lo problèma e prevenguèt aquela que s'aviá manjat la noiritura dels mòrts, deuriá demorar als Enfers un tèrç de l'an (l'ivern), podent pojar dins l'Olimpe que los dos autres tèrces, {{cita|quand la tèrra es verdejanta de totas mena de flors »[25] – o, dins de versions tardièras, sièis meses als Enfers e sièis meses dins l'Olimpe. Persefòn avoa qu'aviá manjat un gran de milgrana – o, dins una version tardièra, foguèt denonciada a Ades per Ascalaf[26].
Amors[modificar | modificar la font]
Se donèt a Ades, qu'abans que se maridèt amb Persefòn, una aventura amb Mentèa, filha del flum Cocit[27]. Aprèp que foguèt daissada, Mentèa se vengèt disent de contunh de mal de la rivala. Foquet transformada en planta, la menta, per la quita Persefòn[28] o la maire[29]. Dins una autra version, Persefòn pesenèt la malastruca abans d'operar la metamorfòsis[30].
Leucèa, una autra ninfa filha d'Ocean, foguèt raubada per Ades e cargada per Persefòn (o Ades) en [[Albar].
Segon la Soda, un lexic bizantin tardièr (sègle X-XI), auriá une filha del nom de Macaria, divesa de la mòrt « astruca ».
Culte[modificar | modificar la font]
Fòrça pauc de luòcs de culte li son dedicats. Vertadièrament, la ciutat d'Elis, dins lo nòrd oèst de Peloponés, possèda un temple d'Ades, dubèrt sonque un còp per an e sonque pel sacesdòta del dieu[31]. Pausanias nòta que « los Eleans son los seuls [que coneís] que rendon un culte a Ades », mas dona endacòm mai d'indicacions sus un culte a Coronè[32] ; Estrabon evòca tanben un culte a Ermione[33].
Ades es « Zèus sosterren »[34], coma lo « Zèus ctonian » qu'Esiòde recomanda al lauraire d'invocar abans d'utilizar l'araire[35]. Es mai sovent venerar jos d'epiclèsis qu'an valor d'eufemisme. Es tanben nomenat Πλoύtwv / Ploútôn, « lo Ric », perqu'es mèstre de las riquessas del sol, que sián mineralas o vegetalas; un temple li es consacrat jol seu nom e Eleusis e recebèt d'onors a Atenas[36].
Li foguèron sacrificat de fèdas o de buòus negres pendent la nuèch. Euripid indica qu'Ades faguèt pas l'objècte de libacions ritualas.
Iconografia[modificar | modificar la font]
Dieu dels mòrts, crench, es presentat coma un òme madur, barbut, tenent la bana d'abondança, simbòl de las riquessas del sol que n'es lo mèstre. Passa que los vases le nomenèron explicitament Ploutôn. Mas, deu pas èsser confondut amb Plotos, personificacion de la riquesa.
Lo raubament de Persefòn es lo subjècte d'una fresca del sègle IV AbC, dins lo tombèl dich « de Persefòn » a Vergina ; benlèu es una òbra del Nicomac que, segon Pline lo Vièlh, una composicion sul mateis subjècte se tròbla sul Capitòli de Roma. Lo mite es tanben representat suls vases atics, lucanians e campanians, de placas de tèrra cuècha de Locres, de bas relièus de sarcofag o de monedas[37].
Etimologia[modificar | modificar la font]
Una explicacion sovent donada pel mòt « Ades » lo descompausa en un a-ϝἰδής / a-widếs (del vèrbe eἴδw / eídô, « veire »), que significariá « invisible ». Mas, del caire lenguïstic, l'ipotèsi es pas vertadièra. En efècte, le prefixe privatiu, eissits de la vocalizacion d'un *n, es necessàriament breu, alara que Ἅιδnς' compòtat un ᾱ (alfa long) inicial. Cap d'ipotèsi sul nom del dieu es vertadièrament convenquenta.
Epiclèsis, atributs e sanctuaris[modificar | modificar la font]
- Epitètas :
Polidegmon (ΠoλuδέYuwv, « aquel que recep fòrça ostes »),
Plotòn (Πλoύtwv, « aquel que fa ric »),
Euboleutes (Ἐuϐouλeutής, « le Bon Conselhèr »),
Aïdòneus (Ἅιδwveuς, « Aquel que se vei pas »),
Klimenos (Kλuuέvoς, « Renomada »),
Pilartes, « a la pòrtas solidament barradas »),
Stigeros, « l'Orrible »),
Zèus Catactonios o Zeus Cthonios (Zeὺς Kataxθόvιoς/Zeὺς Xθόvιoς, « Zèus sosterren »).
- Atributs :
lo sèrp,
Cerbèr,
lo casc amagant,
la bana d'abondança, la lança de doas forcas,
lo ciprès e
lo carri tirat per doas creaturas miègòmes, miègcavals (las centaures).
- Sanctuaris : Samotràcia (jol nom d'Axiokersos, espós de Persefòn-Axiokersa), Elis e Eleusis.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Esiòde, Teogonia.
- ↑ Apollodore, Bibliotèca (I, 2, 1)
- ↑ (en)G. S. Kirk (éd.), The Iliad: a Commentary, vol. II : Cants V-VIII, Cambridge, Cambridge University Press, 1990 (ISBN 0-521-28172-5), commentaris dels verses V, 844-845, p. 147-148
- ↑ Iliada (XV, 187-189 et 191).
- ↑ "EscPer">Esquil, Los Persans (628).[en linha]
- ↑ Iliada (XX, 61-65).
- ↑ Pindare Olimpics, IX, 33-35).
- ↑ Vejatz per exemple Sofòcles, Edip a Colona (1548).
- ↑ "EscPer"
- ↑ Iliada (III, 278-279)
- ↑ Iliada (IX, 566-571).
- ↑ Gantz, p. 72.
- ↑ Veire d'autres jovas, Estabon, Geografia (VIII, 3, 14).
- ↑ Iliada (V, 395-402).
- ↑ Scolia bT aux vers V, 398-397 de l'Iliada.
- ↑ Squolia T al vers XI, 690 de l'Iliada.
- ↑ Squolia bT als verses V, 392-394, Pausanias, Descripcion de Grècia (VI, 25, 2) e Apollodore, Bibliotèca (VI, 25, 2) e (II, 7, 3).
- ↑ Apollodore, Bibliotèca (II, 5, 12).
- ↑ Teogonia (913-914).
- ↑ Imne per Demetèr (3, 9-10, 30-31 et 415-416) ; dins le Rapt de Proserpina (II, 204-231) de Claudian, Zèus quitament envia un eslhauç per descoratjar los persegaires.
- ↑ Imne per Demetèr (5-8).
- ↑ Imne a Demetèr (425).
- ↑ Imne a Demetèr (74-87).
- ↑ Imne a Demetèr (306-311).
- ↑ Imne a Demetèr (399-404)
- ↑ Metamorfosis (V, 533-550) e Apollodore, Bibliotèca (I, 5, 3 et II, 5, 12).
- ↑ "Opp" Oppien de Coricos, Alieutics (III, 485 e seg.)
- ↑ Metamorfòsis (X, 728-731).
- ↑ "Opp"
- ↑ Estrabon (VIII, 3, 14).
- ↑ Pausanias (VI, 25, 1).
- ↑ Pausanias (II, 35, 9).
- ↑ Estrabon (IX, 411).
- ↑ « Zeὑς kataxtόvιoς; Iliada (IX, 457).
- ↑ « Aιῒ xtovίῳ » ; Esiòde, los trabalh e los jorns (465).
- ↑ Pausanias (I, 28, 6).
- ↑ (de)Voir Ruth Lindner, Der Raub der Persephone in der antiken Kunst, Beiträge zur Archäologie 16, Konrad Triltsch Verlag, Würzburg, 1984.


text:
Sorel-Moussel
Sorel-Moussel es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Eure et Loir e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Sorel-Moussel a situat als confins de las regions Centre, Anautita-Normandie e Isla-de-França. Se situa a aperaquí 50 km de Chartres, 80 km de París e Roan. A constituit d'un grand nombre de caserius:
- Los Rousseaux, Beauregard e Los Sorniers #que constituisson Las Nautors
- Los Ostals (Anautitas e Bassas)
- Las Christophes
- Las Vièlhas Ventas
- Los Ostals Nòus
- La Boissière
- La Briquetterie
- Los Repotègues
- Lo Moussel (Sant Roch)
- Sorel
- Lo Pré Ballu
- La Granja Brulée
- Lo Bailly
- Los Duvaux
La commune de Sorel-Moussel est située aux confins des régions Centre, Haute-Normandie et Île-de-France. Elle se situe à environ 50 km de Chartres, 80 km de Paris et Rouen. Elle est constituée d'un grand nombre de hameaux:
- Les Rousseaux, Beauregard et Les Sorniers qui constituent Les Hauteurs
- Les Maries (Hautes et Basses)
- Les Christophes
- Les Vieilles Ventes
- Les Maisons Neuves
- La Boissière
- La Briquetterie
- Les Hues
- Le Moussel (Saint Roch)
- Sorel
- Le Pré Ballu
- La Ferme Brulée
- Le Bailly
- Les Duvaux
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sus la municipalitat se tròba lo luòc archéologique de Fort-Harrouard, un vilatge agropecuari del Neolític. En lo moment dels registres, del mobilier a #èsser descobèrt, veire fòtos.
La primièra preséncia umana avérée sus la municipalitat de Sorel-Moussel remonta doncas al Neolític.
Lo fief de Sorel i aguèt desligat del domeni reial a Modèl:La s- en benefici d'un senhor del Thymerais. I tornarà après la mòrt l'an 1248 de Texans de Châteauneuf, fils de Hughes III, baron de Châteauneuf-en-Thymerais, e de Aliénor de Dreux.
Sur la commune se trouve le site archéologique de Fort-Harrouard, un village agropastoral du Néolithique. Lors des fouilles, du mobilier a été découvert, voir photos.
La première présence humaine avérée sur la commune de Sorel-Moussel remonte donc au Néolithique.
Le fief de Sorel fut détaché du domaine royal au Modèl:S- au profit d'un seigneur du Thymerais. Il y retournera après la mort en 1248 de Jean de Châteauneuf, fils de Hughes III, baron de Châteauneuf-en-Thymerais, et d'Aliénor de Dreux.