c: text/html

text:
Paraguai
Paraguai (escrich tanben Paragüai) (en lenga guaraní Paraguái, en espanhòl Paraguay) es un país e un estat d'America del Sud qu'a pas cap de frontièra maritima. Confronta Bolívia al nòrd, Brasil a l'èst e Argentina al sud e a l'oèst.
Sa capitala es Asunción.
Lo gentilici es paraguaian -a.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los espanhòls arribèron dins la region de l'actual Paraguai al començament del sègle XVI. La vila d'Asunción foguèt fondada lo 15 d'agost de 1537. La vila venguèt la capitala d'una província coloniala, e foguèt coneguda coma la "Maire de totas las vilas".
Destaca dins los sègles XVII e XVIII la fòrta influéncia dels jesuistas, amb la creacion de reducciones, de comunitats ont los indigènas restavan protegits de l'arbitrari dels colonizadors. En 1717 la rebellion comunera realizèt lo primièr crit de libertat de America, mas foguèron derrotats a la batalha de Taviti en 1721.
Paraguai declarèt son independéncia lo 14 de mai de 1811 e expulsèt las autoritats colonialas.
Lo sègle XIX foguèt marcat per l'isolament e l'autarquia. La dictatura estatlista e militarista de Francisco Solano López, combinada amb las ambicions territorialas d'Argentina e l'empèri brasilièr, conduguèron a la Guèrra de la Tripla Aliança (1864-1870), amb de resultats catastrofics per la demografia e l'economia del país.
Entre los ans de 1930 e 1940, las politicas paraguaias foguèron definidas per la Guèrra del Chaco (1932 fins a 1935) contra Bolívia, lo darrièr conflicte armat internacional del país e que ne sorgiguèron los limits territorials actuals entre los dos païses, e per la Guèrra Civila Paraguaia (1947 ), per dictaturas militaras, e de periòdes d'extrèma inestabilitat politica.
En mai de 1954 lo general Alfredo Stroessner prenguèt lo poder. Elegit per completar lo periòde pas expirat de lo sieu predecessor, foguèt reelegit president sèt còps, en governant gaireben continualament jos la disposicion d'estat de sètge de la constitucion amb lo supòrt dels militars e del Partit Colorado. Durant los 34 ans de reinatge de Stroessner, las libertats politicas foguèsson severament limitadas, e los opausants al regim serián sistematicament assetjats e perseguits jos l'estendard de la seguretat nacionala e l'anticomunisme. E mai se una constitucion de 1967 donèt dubtosa legitimitat al contraròtle de Stroessner, Paraguai s'isolèt progressivament de la comunautat mondiala.
Lo 3 de febrièr de 1989, Stroessner foguèt desrocat en un còp militar dirigit pel general Andrés Rodríguez. Rodríguez, coma lo candidat del Partit Colorado, ganhèt facilament la presidéncia en eleccions sostenudas en mai e lo Partit Colorado dominèt lo Congrès. En las eleccions municipalas de 1991, malgrat tot, los candidats de l'oposicion ganhèron de divèrses centres urbans principals, compresa Asunción. Coma president, Rodríguez instituiguèt de reformas politicas, legalas e economicas e inicièt un aprochament amb la comunautat internacionala.
Dempuèi alavetz, Paraguai a viscut un periòde de democracia, e mai se la tension politica a aumentat los ans recents. Lo primièr president democratic foguèt Juan Carlos Wasmosy, mas d'unes pensan que la siá politica economica portèt dins lo país a l'escrancament financièr. A l'ora d'ara, el es senador per la vida, e un òme fòrça poderós dins lo país.
Vejatz tanben:
Politica[modificar | modificar la font]
Paraguai es una republica presidenciala. Lo president es lo cap d'Estat e tanben lo cap de govèrn. Es elegit per la populacion per un periòde de cinc ans.
Lo Poder legislatiu se compausa de doas cambras: la Cambra dels Deputats (Cámara de Diputados) amb 80 membres elegits per un periòde de cinc ans, e lo Senat (Cámara de Senadores) amb 45 membres tanben elegits per un periòde de cinc ans.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Paraguai.
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Gobierno del Paraguay en castelhan.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Catedrala de Santa Maria d'Urgèl
La Catedrala de Santa Maria d'Urgèl, Catedrala de la Seu d'Urgèl o Catedrala d'Urgèl, es una catedrala que se tròba a la Seu d'Urgèl, vila sèti de l'Evescat d'Urgèl. Temple principal del diocèsi, consacrat coma lo sieu nom rebat a Santa Maria. Es l'unica catedrala romanica de Catalonha, e es tanben la mai anciana, car data del sègle XII.
Presidís la catedrala la Maire de Dieu d'Urgèl, patrona de la vila, escultura policromada romanica del sègle XIII e restaurada en 1922. Un nom popular es lo de Maire de Dieu d'Andòrra, perque segon la tradicion i èra estat amagada pendent l'invasion sarrasina. Es situada dins l'absidiòla de l'autar màger.
La vila deu lo sieu nom per èsser lo sèti de l'evescat d'Urgèl. Aquela es la quatrena catedrala que se bastiguèt a l'Avescat, mas la segonda foguèt ja erigida dins un nòu quartièr, que nasquèt per aculhir la catedrala, nomenat en latin vicus Sedas Urgelli: vicus significa "quartièr", sedas "capitala" o "sèti" (cadièra o tròn d'un avesque qu'exercís una jurisdiccion, glèisa catedrala e capitala d'una diocèsi) e Urgelli de Urgellet qu'es lo territòri istoric del qu'uèi es mai o mens l'Aut Urgèl.
42° 21′ 28″ N 1° 27′ 42″ E / 42.35778, 1.46167


text:
Illustrator
Un illustrator es un artista cargat de l'illustracion d'un obratge. Per exemple, Gustave Doré siguèt un deis illustrators mai celèbres de Rabelais, Charles Perrault e de Don Quichòte de Cervantes. Lo tèrme apareis au sègle XIX per designar tot artista que contribuis a l'ornamentacion d'una pagina imprimida, dins lo domani de la pressa o de l'edicion. Doncas lei domanis d'aplicacion son fòrça larges : la literatura, l'istòria, l'actualitat, lei sciéncias, la mòda (Gruau per Christian Dior), etc.


text:
La Scala
La Scala (en italian: Teatro alla Scala) es un dels bastiments mai celèbres de Milan (Lombardia), ont se fan de representacions d'opèras. Es, amb la Fenice de Venècia e lo Teatro San Carlo de Nàpols demest las tres salas d'opèra pus prestigiosas d'Itàlia.
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt bastida en dos ans per l'arquitècte Giuseppe Piermarini sur la comanda de Maria Terèsa d'Àustria aprèp l'incendi de l'ancian teatre ducal. S'inaugurèt lo 3 d'agost de 1778 en preséncia de l'arquiduc Ferdinand d'Àustria amb l'opèra l'Europa riconosciuta d'Antonio Salieri. Lo lòc causit foguèt lo de la glèisa de Santa Maria della Scala, destruïda en aquela escasença, daissant lo sieu nom al teatre.
Aquel teatre visquèt l'evolucion de l'opèra italiana amb Domenico Cimarosa, la creacion de plan opèras majoras del repertòri italian coma Il turco in Italia de Rossini, Il Pirata (1827) e subretot Norma (1831) de Vincenzo Bellini. La sala venguèt victima pr'aquò de la concurréncia dels autres endreits coma lo Teatro Carcano situat dins la quita vila que vegèt la creacion de fòrça òbras majoras.
Foguèt Giuseppe Verdi que faguèt las primièras de fòrça grandas òbras e que permetèt a la sala d'aténher lo sieu prestigi actual, e mai s'aqueste abandona l'endreit a partir de 1845. La Scala dona encara de representacions prestigiosas, pasmens i son escassas las creacions majoras. Verdi tornèt alavetz amb Aida en 1872 (mas la siá creacion aguèt luòc en Egipte), amb Otello (1887), enfin amb Fastaff en 1893.
La Scala donèt de representacions nombrosas de las opèras de Richard Wagner e tanben de las dels pòstveristas.
Èra tanben una plaça màger de l'art coregrafic. Nombroses balèts i son representats cada annada. Las estelas pus importantas de la dança classica an ja fait representacions dins aqueste endreit mitic. Se pòt citar Carla Fracci, Sylvie Guillem, Rudolf Noureev, Maya Plisetskaya, Patrick Dupond, Margot Fonteyn, Alessandra Ferri e plan mai autres encara.
Patiguèt bombardaments en 1943 e non poguèt reobrir abans 1946.
Arturo Toscanini ne foguèt lo cap d'orquèstra pus famós. Foguèt seguit puèi per Claudio Abbado en 1972 e Riccardo Muti en 1986.
Foguèt tancat en 2001 per i entamenar una renovacion. La reobertura se debanèt lo 7 de decembre de 2004 e s'i interprèta la meteissa òbra de Salieri qu'a la siá inauguracion, jos la direccion de Riccardo Muti.
L'orquèstra de la Scala aguèt un cèrt nombre de menaires prestigioses que lo mai celèbre foguèt sens cap de dobte Arturo Toscanini que i comencèt la siá carrièra en 1898 amb Los Mèstres Chantaires de Nurembèrg e i seguiguèt carrièra fins a 1929 data que partiguèt cap als Estats Units. Foguèt seguit, entre d'autres per Herbert von Karajan, Lorin Maazel, Claudio Abbado e Riccardo Muti que presentèt sa demission en 2005 en seguida de movements socials.
La cantaira mai coneguda demòra Maria Callas tre 1951.
Menaires principals e directors musicals[modificar | modificar la font]
- Daniel Barenboim (dempuèi 2006) (coma menaire convidat principal)
- Riccardo Muti (1986 - 2005)
- Claudio Abbado (1968 - 1986)
- Pòst vacant entre 1956 e 1968
- Guido Cantelli (1956) (mòrt accidentalament abans la siá presa de foncion)
- Carlo Maria Giulini (1953 - 1956)
- Victor de Sabata (1929 - 1953)
- Arturo Toscanini (1921 - 1929)
- La Scala foguèt tancada de 1918 a 1920
- Tullio Serafin (1917 - 1918)
- Tullio Serafin (1909 - 1914)
- Arturo Toscanini (1898 - 1908)
- Franco Faccio (1871 - 1889)
- Portal de la musica
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Tarasca
La Tarasca es l'animau fabulós totemic e emblematic de la vila de Tarascon en Provença. La legenda ditz que demorava dins leis estanhs qu'environan la vila, e que de còps que i a ne sortiá per o destruire tot e esglasiar leis abitants de Tarascon. Se pensava quand Ròse creissiá qu'èra ela qu'amb sa coa fasiá lei degalhs que permetián leis aigats. Dempuei lo 25 de novembre de 2005, lei fèstas de la Tarasca de Tarascon son vengudas, gràcias a l'UNESCO, patrimòni Orau e Immateriau de l'Umanitat e i foguèron inscrichas en 2008[1].
Somari
Descripcion dau monstre[modificar | modificar la font]
La Tarasca es una mena de dragon de sièis patas cortetas coma lei d'un ors, un tòrse tant gròs coma lo d'un buòu, amb una esquina protegida per una carapaça semblanta a la d'una tartuga e a la fin dau còrs una coa escatada que s'acaba amb lo fisson d'un escorpion. La tèsta foguèt descricha coma la d'un leon amb d'aurelhas de cavau e una cara de vièlh.
La legenda[modificar | modificar la font]
Se pensava que la Tarasca, una mena de dragon d'uelhs rojàs e d'òrre alen, viviá sus lo rocàs ont foguèt bastit lo castèu de Tarascon. Se ditz qu'èra a esperar lei viatjaires que passavan Ròse per leis engolir e espantava totei lei gents de Tarascon. Tanben se pensava qu'èra ela que causava leis aigats provocats per lei creis de Ròse amb sa coa giganta.
Foguèt descricha dins la Legenda aurea qu'escriguèt lo cronicaire genovés Jacme de Voragine. La bèstia es ligada a la legenda de Santa Marta, una joventa que seriá venguda de Betània per evangelizar lei tèrras provençalas. Se ditz que Marta auriá afrontat lo mostre e que gràcias a sa granda fe crestiana auriá capitat de dondar l'animau e de li botar un cordèu au còu. Pasmens leis abitants per se vengar dei degalhs aurián tuat la Tarasca maugrat aquest resultat miraculós de la santa.
Se ditz a mai que lo nom de Tarascon vendriá dau nom de la bèstia.
La Tarasca en d'autrei luòcs[modificar | modificar la font]
La legenda de la Tarasca coneguèt una granda popularitat e s'exportèt vèrs d'autrei territòris coma per exemple au País Valencian ont apareis durant lo Còrpus a Valéncia e mai en Castelha o en Andalosia.


text:
Viralenga
Un viralenga es una frasa (o grop de frasas) jogarèla, mai que mai de mal prononciar, que sa compreneson orala es malaisida o quitament los dos.
[modificar | modificar la font]
- Se plòu, plòu plan pauc.
- Tap tarat taparà pas, tap pas tarat taparà.
- que en mai d'èsser un viralenga poiriá èsser tengut per un mimologisme (bruch del tambor).
- Tretze jutges assemblats qu'an minjat lo hitge d'un penjat.
- Tres peras pentacostencas se volián far depentacostencar, lo depentacostencaire lor diguèt que las desapentacostencariá en pagant la desapentacostencadura.


text:
La Montelariá
La Montelariá[1][2] ( Lamontélarié en francés) es una comuna lengadociana, situada dins lo departament de Tarn e la région de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada al tèrme d'Erau suls monts de La Cauna. Es dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc. Se situa a aperaquí 1 ora d'Albi e 35 minutas de Castras.
Una granda partida de la comuna es cobèrta de selvas d'avets amb encara un pauc d'espaci per l'espleita de la tèrra.
Istòria[modificar | modificar la font]
Èra amb Angles e fins a la fin del sègle XVIII, del departament d'Erau (diocèsi de Sant Ponç e Senescauciá de Carcassona).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- La glèisa de La Montelariá es del sègle XVII e foguèt restaurada fa pauc.
- Lo Roquièr situat a costat la restanca de la Ravièja, a 4 km del vilatge.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Mirapeis
Mirapeis[1][2] ( Mirepoix en francés) es una comuna del País de Fois en Lengadòc, Occitània. Administrativament aperten al departament d'Arièja e a la region de Miègjorn-Pirenèus.
La vila, èra a l'origina situada al ras del riu d'Ers, sus la riba drecha, mas foguèt aigada per la rompedura de la paissièra del lac de Puègverd en 1289, e completament destrusida. Foguèt puèi tornar bastida sus l'autra riba sus una terrassa mai nauta balhada pel senhor de Mirapeis.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Lengon
Lengon es una comuna situada dens lo departament de Gironda e la region d'Aquitània. Petit centre urban dinamic a 45 quilomètres au sud-èst de Bordèu, son economia, autes còps centrada sus la viticultura (vitatges de Gravas e Sautèrnas), lo pin e lo tabac, es anuit meitot axada saus servicis. La viticultura i damòra egau una activitat centrau. Lengon es una vila de rugbi, que lo club locau, l'Estadi Lengonés, i es un simbèu daus hòrts de l'identitat locau. En era-medissa, Lengon n'es pas una vila damb un fòrt potenciau istoric e toristic. Pòdem sonque trobar un ostau medievau, mèi un tablèu de mèste dens la glèisa de St Gervasi. Los dus auts lòcs de culte èran la glèisa de Nòsta Dama deu Borg (en roinas), e la capèra de l'ancian espitau (adara sala deu conselh municipau). Egau, a l'entorn de Lengon (en Lengonés), existissen fòrt monuments istorics : sus la riba gausha, lo castèth de Mala a Prenhac, la glèisa barròca de Prenhac, los castèths de Ròcatalhada, Hargas de Lengon, Budòs, St Cric e Navalhan, l'abadia deu Rivet a Auròs, los castèths deu Sauternés ; sus la riba dreta, la basilica de Verdelais, lo gisament d'ustras de Sta Crotz, la ciutat medievala de Sent Macari,...
Es egau a Lengon, vila on l'occitan s'ensenha en collègi, licèu e cors per adultes, que s'es tingut lo Forum de las Lengas de França.
Somari
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
.


text:
939
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 939 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
En Anatolia, revòuta de la vila de Teodosiopòlis ont una armada bizantina foguèt rapidament mandada per establir un sètge. Pasmens, l'arribada de renfòrç dirigit per Ali Sayf ad-Dawla obliguèt lei Bizantins d'abandonar l'ataca de la vila. En revènge, capitèron de conquistar Arsamosate e unei posicions importantas dins lo sud-oèst d'Armenia li permetent de menaçar leis emirats musulmans de la region dau lac de Van.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Fin dei combats còntra lei Hamdanides que se debanavan dins lo nòrd d'Iraq dempuei 938. Un acòrd permetèt lo retorn dau califa e dau generau Bajkam a Bagdad. Bajkam acomencèt alora de preparar una campanha còntra lei Buyides que menaçavan lo territòri iraquian.


text:
Empèri Sassanida
L'Empèri Sassanida (en persan: ساسانیان) es lo periòde de govèrn del segond Empèri Pèrsa (226-651) de la part de la dinastia sassanida (quatrena dinastia iraniana). La dinastia foguèt fondada per Ardashir E après traire del tròn al darrièr rei arsàcida, Artaban V de Pàrtia, e s'acabèt quand lo darrièr Rei dels reis (Shahanshah) sassanida Yazdgard III (632-651) perdèt una longa guèrra de 14 ans contra lo primièr dels califats islamics (lo califat Omeia). Lo territòri de l'Empèri Pèrsa sassanida compreniá dins los actuals estats d'Iran, Iraq, Armenia, Afganistan, de parts de l'èst de Turquia e Siria, de Paquistan, Caucàs, Asia Centrala e Arabia. Pendent lo govèrn de Cosroes II (590-628), s'annexèron a l'Empèri los territòris que revendrián als actuales Egipte, Jordania, Palestina e Liban, e establiguèt quitament un protectorat sus de territòris a l'ora d'ara correspondents a Oman e Iemèn, en atenhent aital la maximala expansion de l'Empèri. Los sassanidas nomenavan lo sieu empèri Erānshahr ايرانشهر (Iranshæhr) o Domeni dels Iranians[1].
Lo periòde sassanida (que compren tot lo periòde final de l'Antiquitat classica) se considèra un dels periòdes istorics pus importants e influents de l'istòria d'Iran. En fòrça aspèctes, arribèt dins los succèsses mai importants de la cultura pèrsa, e foguèt lo darrièr grand empèri iranian abans la conquista musulmana de Pèrsia e la conversion consecutiva a l'Islam coma religion de tot lo territòri. L'Empèri Sassanida aguèt una influéncia importanta sus la anciana Roma[2] Aquela influéncia culturala s'estendèt mai enlà dels territòris termierèrs d'ambedós empèris, en arribant fins en Euròpa Occidentala[3], Africa[4], China e Índia[5], e aguèt un ròtle fondamental dins la formacion de l'art medieval europèu e asiatic, doncas qu'influissiá en los dos continents[6]. Aquela influéncia arribèt tanben fins l'alavetz recent mond islamic. La societat aristocratica e exclusivitat de la dinastia sassanida transformèt la conquista islamica d'Iran en una « renaissença » pèrsa[7]. La cultura islamica adoptèt, en fòrça aspèctes (arquitectura, escritura, eca) de caracteristicas dels pèrsas sassanidas[8].
Istòria[modificar | modificar la font]
Originas[modificar | modificar la font]
La dinastia sassanida s'originèt a la Perside (Fars), ont governava alavetz una dinastia teocratica vassala de las parts, amb capitala a Ishtaqr (l'anciana Persepòlis). Dels sobeirans d'aquela dinastia rèstan de monedas ont apareisson qualques Ardakhshahr (Artaxèrxes), Daryev (Darios), Manushihr e Peroz (Firuz). Èran de prèires de la deessa Anahita. Entre 205 e 212, segon las fonts, lo nòble Pabag (Papak o Pahhagh), filh de Sassan, governador d'un vilatjòt nomenat Kheir, depausèt lo darrièr rei dels Bazrangi, Gocihr (un governador local qu'agissiá coma vassal dels arsacidas) e fondèt una nòva dinastia. La femna de Pabag se sonava Rodhagh e èra la filha del governador provincial de Persis. Lo fondator eponim de la dinastia foguèt lo paire de Pabag, nomenat Sassan[9], grand prèire del temple d'Anahita.
Los esfòrces de Pabag per aténher lo poder de la província s'escapèron de l'atencion de l'emperaire arsacida Artaban V de Pàrtia, qu'en aqueles jorns èra afrontat amb lo sieu fraire Vologès VI de Pàrtia per una question dinastica en Mesopotamia[10]. En aprofechant l'oportunitat qu'aquelas circonstàncias li ofrissián, Pabag e lo sieu ainat Sapor E tractèron d'espandir lo sieu poder sus tota Pèrsia e Pabag ajudèt a Artaban en la conquista de Caramània. Los eveniments que seguiguèron son d'origina dobtosa.
Una version de l'istòria ditz qu'en 222 moriguèt Pabag e li succediguèt lo sieu filh Sapor. Aquel, mas, seriá mòrt en un accident e alavetz lo sieu fraire Ardashir auriá atengut lo poder. L'autra version ditz qu'Ardashir, governador de Darabgid, trionfèt sus lo sieu paire e faguèt executar son fraire. Es probable que Sapor moriguèsse l'an 222 en s'estartalhar la bastissa ont anava s'amassar amb lo sieu fraire.[11]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Garthwaite, Gene R., The Persians, P. 2 ISBN 1-55786-860-3
- ↑ J. B. Bury, P. 109.
- ↑ Durant.
- ↑ Transoxiana 04: Los sassanidas en Africa
- ↑ Sarfaraz, pp. 329–330
- ↑ Iransaga: L'art dels sassànides
- ↑ Durant.
- ↑ Zarinkoob, P. 305.
- ↑ D'aicí lo nom de la dinastia
- ↑ Èran afrontats a causa de que los dos reclamavan la siá legitimitat al tròn part
- ↑ Zarinkoob, P. 194-198.


text:
Civada
La civada es una planta erbacèa annala, que fa partida de la familha de las graminèas, concrètament dels grans. S'utiliza coma noiridura per las personas e pels animals. Las varietats mai cultivadas son: avena sativa e avena byzantina. Se cultiva dins de tèrras acidas e dins de zònas plujosas e d'estiu non pro caud pel blat (coma Escòcia). Segon los luòcs se semenan a la tardor o a la prima pr'amor que resistís pas tant al fred d'ivèrn coma lo blat o l'òrdi.
Ecologia[modificar | modificar la font]
Originària del sud-èst asiatic e naturalizada dins los balcans, se cultiva actualament dins fòrça luòcs del mond, subretot dins de zònas temperadas, coma lo centre e lo nòrd d'Euròpa e lo nòrd d'America. Es una planta que se trapa tanben de manièra salvatja. Florís entre junh e agost e la culhida s'efectua d'estiu.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Terofit en forma de planta erbacèa de fins a 1,5 m de nautor. Rasics reticularas e potentas, pus abondantas e prigondas que las de las autras cerealas.
Composicion quimica[modificar | modificar la font]
- Amidon
- Lipids
- Sals minerals (coma fèrre, zinc o magnèsi)
- Flavonas
- Fitosteròls
- Vitaminas (A, B1, B2, PP, E e D)
- Sals silicicas
- Saponinas triterpenicas (avenacosids A e B)
- Carotenoïdes
- La civada conten pas de glutèn, mas pòt aver de contaminacion crosada amb d'òrdi e de blat
Emplecs terapeutics[modificar | modificar la font]
Emplecs aprovats per la Comission I del Ministèri alemand de la Santat:
- Dermatitis
- Verrugas
Tradicionalament s'es utilizada pel tractament de l'ànsia, l'insomnia, la discinesia biliara, l'artriti, l'artralgia, la gota, la tos seca e la gripa. S'es tanben utilizada per via topica pel tractament de la conjontiviti e de l'impetigo. Es fòrça utilizada coma una noiridura importanta pel bestial e pels umans dins los airals septentrionals.


text:
Ohnenheim
Ohnenheim en alemannisch (Ohnenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pòbli en fasent part del costat de Marckolsheim e del arrondissement de Sélestat-Erstein #qu'a situat entre Elsenheim e Heidolsheim.
Village faisant partie du canton de Marckolsheim et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein qui est situé entre Elsenheim et Heidolsheim.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ohnenheim Parteja amb Heidolsheim una immensa nécropole funéraire celte ont de las desenas de tumuli an #èsser meses a jorn, en liurant sustot tuiles romaines, e a unitat|30|cm {{}} jos tèrra una rusca de béton sus un pavé de pèiras (Tumuli). Los registres an egalament liuradas rèstas d'un carri princier en bòsc datat del començament de la Modèl:Vida sègle abans Jésus Crist, #que la reconstitution se'n tròba al musèu archéologique de Mayence (Alemanha). D'unas autras descobèrtas de l'epòca romaine testifiquen de la continuitat de l'aucupacion del luòc. Childéric II #conferir en 673 al abbaye de Sant Grégoire a Munster, los pòbles de Ohnenheim e de Muntzenheim. Lo abbaye de Ebersmunster possedís egalament bens en la localité dempuèi lo Sègle XII. En 1301 lo pòble aperten als Geroldseck, passa de contunh als Ribeaupierre, #que la intègran al bailliage de Guémar fins a la Revolucion. Majoritairement Catolic, Ohnenheim es totun, a la fin del Sègle XVII, la municipalitat de Alsace #qu'ocupa çò de mès de grand nombre de anabaptistes, après Sant Ostal-a las-Minas. En 1660 #debanar en una granja isolada de Ohnenheim (a l'ora d'ara un molin) la signatura de la Convencion de fe comuna de las Amish totjorn en vigor a l'ora d'ara en las comunitats americanas.
Ohnenheim partage avec Heidolsheim une immense nécropole funéraire celte où des dizaines de tumuli ont été mis au jour, livrant notamment des tuiles romaines, et à 30 cm sous terre une couche de béton sur un pavé de cailloux (Tumuli). Les fouilles ont également livré des restes d'un char princier en bois daté du début du Modèl:VIe siècle avant Jésus Christ, dont la reconstitution se trouve au musée archéologique de Mayence (Allemagne). D'autres découvertes de l'époque romaine attestent de la continuité de l'occupation du site. Childéric II conféra en 673 à l'abbaye de Saint Grégoire à Munster, les villages d'Ohnenheim et de Muntzenheim. L'abbaye d'Ebersmunster possède également des biens dans la localité dès le Sègle XII. En 1301 le village appartient aux Geroldseck, puis il passe aux Ribeaupierre, qui l'intègrent au bailliage de Guémar jusqu'à la Révolution. Majoritairement catholique, Ohnenheim est cependant, à la fin du Sègle XVII, la commune d'Alsace qui occupe le plus grand nombre d'anabaptistes, après Sainte Marie-aux-Mines. En 1660 eut lieu dans une ferme isolée d'Ohnenheim (actuellement un moulin) la signature de la Convention de foi commune des Amish toujours en vigueur actuellement dans les communautés américaines.


text:
Pan American World Airways
Pan American World Airways (mai coneguda coma Pan Am) es una companhiá aeriana internacionala mai importanta dels Estats Units d'America dels ans 1930 fins la seuna falhida en 1991, i a que se devon fòrças innovacions dins l'industria dels transpòrts aerians internacionals. Fondada coma un servici d'idravions a Key West (Florida), aquela companhiá se desmarquèt amb l'utilizaion massissa dels reactors e de l'utilizacion dels sistèmas de reservacions informatizats.
Aprèp de 1991, Pan Am coneguèt doas renaissenças:
- La segonda Pan Am foncionèt de 1996 a 1998 ecoma una companhiá aeriana de bais còst de long cors entre los Estats Units d'America e la Cariba. Lo seu còdi OACI venguèt PN.
- La tresena, basada en Portsmouth, New Hampshire acabèt lo sevici en 2004. Aquela darrièra, en cambi, mantenguèt los meteisses còdis IATA e OACI coma l'originala.
Entre los diferents Pan Am i aguèt cap de relacion, levat lo nom. La Boston-Maine Airways, una companhiá alemanda de la tresena Pan Am, encara contunha amb la marca «Pan Am Clipper Connection».


text:
Stanley Kubrick
Stanley Kubrick (nascut a Nòva York, USA, e defuntat a Harpenden, Anglatèrra, 1928-1999) foguèt un cineasta (realizator, scenarista, director de la fotografia,productor) american.
Trabalhèt fòrça en Grand Bretanha e sos filmes mai coneguts son: Spartacus ...Espartac (1960) (4 Oscars), 2001, una odissèa de l'espaci (1968) (1 Oscar), A clockwork orange ...Irange mecanic (1971), Barry Lyndon (1975) (4 Oscars), e autres.
Somari
- 1 La Vida
- 2 L'Òbra cinematografica
- 3 Los Caps d'òbra
- 4 Resson critic
- 5 Citacions
- 6 Prèmis e guerdons
- 7 Filmografia
- 8 Bibliografia
- 9 Vejatz tanben
- 10 Ligams extèrnes
- 11 Ligams videografics
- 12 Nòtas e referéncias
La Vida[modificar | modificar la font]
Primièrs ans[modificar | modificar la font]
Stanley Kubrick nasquèt lo 26 de Julh, de 1928, dins lo quartièr de Bronx, a Nòva York, primièr dels dos mainatges de Jacques (Jacob) Leonard Kubrick (1901–85) e de sa molher Sadie Gertrude (nascuda Perveler; 1903–85), que ambedós èran josieus. Sa sòrre, Barbara Mary Kubrick, nasquèt en 1934. Jacques Kubrick, que sos parents e grands paternal èran d'origina polonesa, austriaca, e romanesa, èra doctor. Quand aviá dotze ans, son paire li crompèt un jòc d'escacs. Aquò vendrà una passion per el que se retròba dins mantunas scènas de sos filmes. Kubrick expliquèt l'interès dels escacs per el dins aqueles tèrmes: "Se los escacs an pas de relacion amb lo fach de far de filmes, es quicòm que vos ajuda a desvolopar paciéncia e disciplina per causir entre diferentas alternativas a un moment ont una decision impulsiva semblariá pus aisida." Quand aviá tretze ans, lo paire li crompèt un aparelh de fòto Graflex, provocant aital una fascinacion per la fotografia. Adolescent, Kubrick s'interessèt al jazz, e aguèt brevament ibèa de venir bateire. Decebut que Stanley capitèsse pas sos estudis lo paire l'encoratgèt a legir a l'ostal mentre que li permetiá tanben de s'interessar seriosament a la fotografia. En abrial de 1945, a l'atge de 16 ans, capitèt de vendre a la revista Look una fotografia d'un vendeire de jornals plorant après la mòrt de Franklin D. Roosevelt, que prenguèt mentre que se rendía al licèu. La cap redactritz l'engatgèt coma fotograf independent, " per pietat" çò diguèt mai tard. Stanley Kubrick i trabalhèt durant quatre ans e i aprenguèt las basas del mestièr, la composicion d'un imatge, los esclairatges, l'usatge dels exteriors e l'art de sasir lo movement[1]. Puslèu perfeccionista, li arriba de prene mai de cent vistas per realizar una sola fòto[2]. Grand amator de bòxa, son primièr reportatge titolat Prizefighter (Lo Professional) conta una jornada de la vida del boxaire Walter Cartier. Aquel trabalh serà a l'origina de son primièr filme : Day of the Fight.
En 1947, a l'atge de 18 ans, se maridèt amb una amiga se sa classa de la Taft High School, Toba Metz. S'installèron dins Greenwich Village dos ans pus tard[3].
L'Òbra cinematografica[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Los Caps d'òbra[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Resson critic[modificar | modificar la font]
resson critic als EUA[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
resson critic endacòm mai[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Prèmis e guerdons[modificar | modificar la font]
Filmografia[modificar | modificar la font]
Filmes de long metratge:
- 1953 : Fear and Desire ...Paur e Desir
- 1955 : Killer's Kiss ...Lo Poton del sicari
- 1956 : The Killing ...Lo Chaple
- 1957 : Paths of Glory ...Los Dralhòls de la glòria
- 1960 : Spartacus ...Espartac
- 1962 : Lolita - Grand Bretanha - USA
- 1964 : Dr Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb ...Doctor Folamor - GB - USA
- 1968 : 2001: A Space Odyssey ...2001, una odissèa de l'espaci - G B - USA
- 1971 : A clockwork orange ...Irange mecanica - GB - USA
- 1975 : Barry Lyndon - Grand Bretanha
- 1980 : The Shining ...Shining...
- 1987 : Full Metal Jacket
- 1999 : Eyes Wide Shut - GB - USA.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Modèl:Refinc
- ↑ Stanley Kubrick, Drames et Ombres, Photographies 1945-1950, Phaidon, 2005, (ISBN 978-0-7148-9481-2)
- ↑ Michel Ciment, Modèl:Op. cit. p. 34.


text:
Bannay (Mosèla)
Bannay es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En fasent partida de la exclave de Raville, a amassat al reialme de França dempuèi 1769, quand a cedit pel Àustria.
- Vilatge de la província lorraine en la distincion de Raville, parròquia de Varize.
- Destruccions l'an 1939/45.
Faisant partie de l'exclave de Raville, il est réuni au royaume de France depuis 1769, lorsqu'il est cédé par l'Autriche.
- Village de la province lorraine dans la seigneurie de Raville, paroisse de Varize.
- Destructions en 1939/45.


text:
1744
Aquesta pagina concernís l'an 1744 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Revirada d'una expedicion militara còntra leis estats musulmans de la Vau de Nil.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion dei resultats de la mission scientifica dau Francés Charles Marie de La Condamine (1701-1774). I depintèt per lo premier còp lei proprietats elasticas de cauchó. Aquò marquèt lo començament de l'estudi dei matèrias plasticas.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Gaspar Melchor de Jovellanos, escrivan e òme politic espanhòl (m. 1811)
- 1 d'agost - Jean-Baptiste de Lamarck, biològ francés (m. 1829)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 25 d'abril - Anders Celsius, fisician suedés (n. 1701)
- 29 de junh - Andrieu Camprat, compositor occitan (n. 1660)
- 17 d'octobre - Bartolomeo Giuseppe Guarneri, laütièr cremonés (n. 1698)


text:
1615
Aquesta pagina concernís l'an 1615 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr (batejat) - Nicolas Fouquet, vescomte de Melun e de Vaux, òme d'estat francés (m. 1680)
- 15 de març - Innocenci XII, papa (m. 1700)
- Armand de Sillèga d'Atòs d'Auta Viela, mosquetari bearnés (m. 1648)


text:
747
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 747 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
L'epidemia de pèsta apareguda en 745 dins lo sud d'Itàlia agantèt la capitala. Fòrça murtriera, entraïnèt lo transferiment de la Cort de Constantinòple a Nicomèdia fins a 748.


text:
blau
Somari
- 1 Occitan
- 2 Alemand
- 3 Catalan
- 4 Frison
Occitan
Etimologia
- (Adjectiu, Nom) De l’ancian alemand naut blao (« blau »). Es etimologicament ligat a « blanc » e « blond ».
- Lo mot es eissit de l’indo-europèu comun *bhleg- (« brilhar », que lo *bh a de còps evoluat en f e es a l’origina de mots coma « fólzer » (del latin fulgur) o « flama » (del latin flamma - de flag-ma).[1]
Adjectiu
blau masculin (femenin: blava)
- De la color del cèl en plen jorn quand es desgatjat, e que correspond a una longor d’onda d’aperaqui 470 nm.
- Lo cèl es blau, mas pòt virar al roge quand ven lo ser.
- De la color que cèrtas sangfoison o cèrtas contusions fan prendre a la pèl.
- Quand la sang li pòrta al cap, se fa tot blau.
- L’endrech de la contusion es encara blau.
- (Per metonimia) Pauc cuèch, en parlant de carn.
- Se m’a servit un estèc blau.
- Vivament suspres de quicòm.
- N'èri complètament blau.
- Nòble (dins la locucion aver la sang blava).
- Tot lo monde pòt pas aver de sang blava.
Sinonims
Color (1) :
Leugièrament cuèch (2) :
Mots aparentats
Derivats
Reviradas
Color (1) :
Leugièrament cuèch (2) :
Iponimes
Color (1) :
Nom comun
blau masculin
- Color blava (vejatz l’adjectiu).
- Dins aquesta òbra, a utilizat un blau dels mai agradables.
- Aquesta dròlla a los uèlhs d’un blau fòrt pregond.
- Blau clar o blau escur.
- Ténher de blau.
-
- (Per metonimia) Famille de formatges que la pasta conten de campairòls formant de venas de color blava.
- Lo blau sembla al ròcafòrt.
- Persona vestida d'un unifòrm blau, vestida de blau.
- Equipa nacionala de fotbòl francesa.
- Anatz los Blaus !
- Equipa nacionala de fotbòl francesa.
- Persona sens experiéncia, novici.
- Als ancians lor agrada picanhar los blaus.
- (Militar) (Familiar) Jove soldat sens experiéncia.
- Aqueste soldat èra un vertadièr blau.
- (Per metonimia) Equimòsi, resultat d’un tust sus una region del còs uman, condusent a l’aparicion d’una color blavenca.
- Es tombat, e ara a un blau.
Sinonims
Novici (4) :
Soldat sens experiéncia (4.1) :
Reviradas
Color (1) :
Soldat sens experiéncia (4.1.) :
- neerlandés : groentje (nl) neutre ; blauwe plek (nl) femenin
- chèc : bažant (cs) masculin
- anglés : rookie (en)
- francés : bleu (fr)
Equimòsi (6) :
Iperonims
Color (1) :
Iponimes
Formatge (2) :
Prononciacion
Paronimes
Vejatz tanben
Alemand
Adjectiu
blau
- Blau.
Prononciacion
Catalan
Etimologia
- Veire #oc.
Adjectiu
blau
- Blau.
Frison
Etimologia
- → Etimologia de completar. (Ajustar)
Adjectiu
blau
- Blau.


text:
1592
Aquesta pagina concernís l'an 1592 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]
1592 - Miquèl Eiquèm de Montanha, pensaire e òme politic de la Renaissença (n.1533)


text:
Cube
En geometria euclidiana, es un exaèdre regular o es un polièdre regular limitat per sièis fàcias, totas elas carradas e perpendicularas.
Son volum es s³, s essent la longor d'una aresta.
A 6 fàcias, 12 arestas e 8 vertèxes.
L'etimologia del mot cube es grega ; cube ven de kubos, lo dat.
Lo tèrme de cube, aplicat a un nombre, designa la valor obtenguda en multiplicant aquel nombre per el meteis e en tornent multiplicar lo resultat pel primièr nombre. Aquela expression s'impausèt pendent lo periòde que l'algèbra geometrica es presenta de contunh, lo carrat d'un nombre èra vist coma la superficia d'un carrat de costat lo primièr nombre e lo cube d'un nombre coma lo volum d'un cube de costat lo primièr nombre initial..
Geometria[modificar | modificar la font]
Volum, airal e desvolopament[modificar | modificar la font]
Donat un cube regular d'aresta a, podèm calcular son volum V mejans la seguenta formula:
E l'airal total de las fàcias A (qu'es 6 còps l'àrea d'una d'elas, Ac), mejans:
Atal se pòt desvolopar un cube:
Simetria[modificar | modificar la font]
Un exaèdre regular (o cube) a quinze axes de simetria d'òrdre quatre: las drechas perpendicularas a cada parelh de fàcias parallelas a son punt mejan; quatre axes de simetria d'òrdre dos: las drechas qu'unisson los centres d'arestas opausadas; nòu plans de simetria; tres parallelas a cada parelh de fàcias parallelas al punt mejan de las arestas que las unisson, e siès formats pels parelhs d'arestas opausadas; e un centre de simetria. Aquò fa qu'aquel còs a un òrdre de simetria total de 48: 2x(3x4+6x2).
Los elements de simetria anteriors definisson un dels grops de simetria octaèdrics, lo nomenat Oh segon l notacion de Schöenflies.
Fascinacion del cube[modificar | modificar la font]
Lo cube aguèt un ròtle important dins la geometria e la cosmologia grègas. Platon, dins lo Timèu, lo classifiquèt coma lo quatren solide, lo primièr bastit per mejan de triangles isoscèls rectangles:
-
- « Massat per quatre amb lors angles dreches s'encontrant al centre, aqueles triangles isoscèls forman un quadrangle. Sièis d'aqueles quadrangles ne s'acolant faguèt nàisser a uèit angles solides, compausas cadun de tres angles plans drechs e la figura obtenguda es un cube (Timèu, 54c - 55 d) »
Coma cada solide de Platon, lo cube es associat a un dels Quatre elements. Coma un element mai estable, es associat a la tèrra.
Lo cube faguèt l'objècte d'un problèma que se provèt insoluble: la duplicacion del cube amb la règla e lo compàs.
Dins la cosmologia de Kepler, lo cube es associat a la planeta Saturne.
S'encontra tanben lo cube dins la simbolica francmaçona. Lo cube i simboliza los progrèsses que deu far lo companhon per passar de la pèira bruta cap al solide perfècte.
Lo cube faguèt l'objècte de tres filmes canadians. Apple Inc. produguèt l'ordinator Cube, Nintendo la consola GameCube. Lo rubik's cube es un copacap que la soscadissa se basa sus las associacions de colors per fàcia.
Se vei un cube troncat dins lo quadre Melencolia de Dürer. L'atomium de Brussèlas es un cube. En efècte, lo cube es un dels malhums possibles en cristallografia per l'argent, l'aur, lo Coire, lo platin, le diamant, la sal, e mai.


text:
Le Vieil-Évreux
Le Vieil-Évreux en normand (Le Vieil-Évreux en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 23 de setembre 1870, lo pilòta pujada Neptune se vòla de la met Sant Pierre a París, alavetz assiégé pels Prussiens, e acaba la siá carrièra en lo parc del castèl de Cracouville après aver-i recorregut 104 quilomètres[1].
Le 23 septembre 1870, le ballon monté Neptune s'envole de la place Saint Pierre à Paris, alors assiégé par les Prussiens, et termine sa course dans le parc du château de Cracouville après avoir parcouru 104 kilomètres[2].


text:
Espòrt de combat
Un espòrt de combat es un espòrt competitiu de contacte ont dos combatents luchan un contra l'autre, amb per objectiu de simular un combat còs a còs vertadièr. La bòxa, las arts marcialas de competicion, lo combat liure e l'escrima son d'exemples d'espòrts de combat.
Las tecnicas utilizadas pòdon èsser classificadas en tres domenis: tustar, agantar, e usatge d'arma. D'unas reglas del jòc s'especializan dins un airal, d'autras permeton la superposicion.
Somari
Espòrt de combat e art marcial[modificar | modificar la font]
La nocion d'"espòrt de combat" es diferenta de la d'art marcial, e mai que d'unas disciplinas coïncidiscan.
D'efièch, un art marcial es per definicion un "art de guerra", una disciplina ont tot es permés. A causa de la perilhositat potenciala, l'estudi d'un art marcial es plan definit en règla generala.
Al contrari, un espòrt de combat a de competicions, e de nòrmas destinadas, en particular, a garantir l'integritat fisica e un arbitre per las far respectar. D'un costat, espòrt de combat s'aluenha del combat real, mas d'un autre, permet de s'afrontar amb un adversari que ten de reaccions imprevisiblas e permet una bona esportivitat (fair play e respècte).
Aquestes dos punts de vista son fondamentalament diferents, mas istoricament ligats. Dins los païses asiatics, l'aprendissatge d'arts marcialas s'efectuava per afrontar un atacant. Lo còs de l'individú se transformava en una vertadièra arma de guèrra e servissiá a s'opausar en cas d'agression de pòples envasidors. Atal, aquesta vision d'una disciplina marciala servissiá a defendre sa vida pendent l'época feudala.
Aquestas tecnicas marcialas se transmetèron al cors dels ans dins lo mond entièr, e son estadas adaptadas a las mentalitats de las personas que las fasián servir .
Lista d'espòrts de combat[modificar | modificar la font]
Espòrts de combat olimpics[modificar | modificar la font]
Autres espòrts de combat modèrnes[modificar | modificar la font]
- arnis
- arts marcialas mixtas (veire combat libre)
- bando-kickboxing o lethwei moderne, naban o lucha birmana moderna
- capoeira
- full-contact
- jiu-jitsu brasilenh
- karate
- kendo
- kick-boxing
- muay thai
- sambo
- sanda
- savate
- sumo


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aurenja ( Orange en francés) es una comuna d' Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Vauclusa.
La ciutat foguèt la capitala dau
Principat d'Aurenja.
En febrièr de
1790 lo territòri de l'ancian principat d'Aurenja foguèt restacat au departament de Droma. Lo meteis an foguèt incorporat au departament dei Bocas de Ròse. En 1793, a la creacion dau departament de Vauclusa, lo districte d'Aurenja li foguèt restacat. En 1800 venguèt capluòc d'arrondiment. En 1926, l'arrondiment foguèt suprimit.
Lista dei cònsols successius
Periòde
Identitat
Etiqueta
Qualitat
1995 - 2001 M. Jaume Bompard
FN
2001 - 2008 M. Jaume Bompard
FN, puei MPF
2008 - 2014 M. Jaume Bompard
Lista deus cònsols successius
Periòde
Identitat
Etiqueta
Qualitat
2008
2014
Jacques Bompard
març de
2001 2008
Totas las donadas son pas encara conegudas.
Entre los nombroses vestigis romans e especialament inscriches dins la lista del
Patrimòni Mondial de l'Umanitat podèm citar:
Albi, Centre istoric • Bordèu, Pòrt de la Luna • Catedrala de Nòstra Dama d'Amians • Avinhon • Torre de Belgica e de França • Catedrala de Sant Estève de Borges • Canal del Miègjorn • Caps de Girolata e de Porto, Resèrva naturala de Scandola e Calancas de Piana, Corsega • Carcassona • Catedrala de Nòstra Dama de Rems, Basilica de Sant Remesi de Rems e Palais del Tau, Rems • Catedrala de Nòstra Dama de Chartres • Abadiá de Sant Savin sus Gartempe • Abadiá de Fontenay, Còsta d'Aur • Caunas ornadas de la valada de Vesera • Centre vila reconstruch del Havre • Val de Léger • Vièlh Lion • Abadiá del Mont Saint-Michel • Castèl de Fontainebleau e son pargue • Castèl de Versalhas e son pargue • Ribas de Sèina, París • Plaças Estanislau, de la Carrièra, e d'Aligança a Nancí • Pont de Gard • Provins • Mont Perdut, dins los Pirenèus • Monuments romans e romanics d'Arle • Camins de Compostèla • Teatre antic d'Aurenja e Arc de Trionf d'Aurenja • Causse e Cevenas • Salina reiala d'Arc e Senans • Sent Milion • Estrasborg, Granda illa • Verzelai
UNESCO.


text:
Tèrra cremada
La tèrra cremada es una tactica que consistís a destrurre o a endomatjar lei ressorsas, lei mejans de produccions, leis infrastructuras, lei mejans de comuninacion, lei bastiments o l'environament per empachar son utilizacion per un enemic. Se pòu utilizar d'un biais ofensiu per demenir lei ressorsas dau territòri enemic (ofensiva Sherman durant la Guèrra de Secession en 1864) o d'un biais defensiu per assaiar d'empachar l'installacion d'un enemic sus son territòri (defensa sovietica còntra leis Alemands en 1941).


text:
Ban Ki-moon
Ban Ki-moon (en corean (hangeul): 반기문, n. 13 de junh de 1944) es un diplomata sud-corean, ueiten e actual Secretari General de las Nacions Unidas, dempuèi lo 1èr de genièr de 2007 que i succediguèt a Kofi Annan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Nasquèt lo 13 de junh de 1944 a Eumseong en Corèa del Sud. Foguèt diplomat en relacions internacionalas a l'Universitat Nacionala de Seol en 1970 e obtenguèt un master d'administracion publica a l'escòla governamentala John F. Kennedy a l'Universitat de Harvard en 1985.


text:
Semiaxe major
En geometria, l'axe major d'une ellipsa es un paramètre que s'utiliza per descriure la dimension d'aquela conica.
Lo semiaxe major es la mitat de l'axe major.
Definicion[modificar | modificar la font]
L'axe major d'una ellipsa es son pus grand diamètre, un segment que pòrta au còp lo centre e lei dos fòcus de l'ellipsa e qu'a per extremitats lei dos vertèx principaus. Lo semiaxe major jonh lo centre e un dei vertèx principaus de l'ellipsa.
Parierament, lo segment perpendicular a l'axe major, passant per lo centre e qu'a per extremitats lei dos vertèx segondaris de l'ellipsa es son axe menor.
Lei longors dau semiaxe major e dau semiaxe menor son liadas per l'excentricitat e lo paramètre :
Astronomia[modificar | modificar la font]
Periòde orbitau[modificar | modificar la font]
En astronomia, lo semiaxe major d'una orbita elliptica es un element orbitau important. D'un biais generau, dins lo quadre dau problèma dei dos còrs, lo periòde orbitau d'un còrs de massa orbitant a l'entorn d'un autre còrs de massa es:
onte:
- es la longor dau semiaxe major
- es la constanta gravitacionala.
S'un dei còrs es pron pichon per que se pòsque negligir sa massa a respècte de l'autra, alora:
onte es lo paramètre gravitacionau estandard.
En aqueu cas, lo periòde es identic (quina que siá l'excentricitat) per totei lei còrs que seis orbitas an lo meteis semiaxe major.
S'obtèn donc la proporcionalitat suivante:
çò qu'es la tresena lei de Kepler.
Distància mejana[modificar | modificar la font]
Se ditz sovent que lo semiaxe major es la distància «mejana» entre lo còrs centrau e lo còrs qu'orbita a son entorn. L'afirmacion es imprecisa, que se pòt definir mai d'una mejana:
- La mejana de la distància a respècte de l'anomalia excentrica balha efectivament lo semiaxe major.
- La mejana a respècte de l'anomalia veritabla (l'angle orbitau vertadier, mesurat en partent dau fòcus) balha lo semiaxe menor.
- La mejana a respècte de l'anomalia mejana (la fraccion dau periòde orbitau que s'es escolada a partir dau periapside, exprimida coma un angle), balha la mejana temporala (es çò que s'entend comunament per «mejana»): .
Lo còrs a l'entorn dau quau orbita l'autre se situa en un fòcus de l'ellipsa. Dins lo sistèma de coordenadas definit per l'axe major e l'axe menor:
- aqueu fòcus F' a per coordenadas (c, 0)
- lo ponch M de l'ellipsa (una dei posicions dau còrs en orbita) a per coordenadas
- onte lo reau t es l'anomalia excentrica de M, e a, b lei longors dei semiaxes.
Se nòta la distància de F' a M :
Ansin:
çò que se simplifica en:
Se ne dedutz:
La mejana de la distància a respècte de l'anomalia excentrica es per definicion:
- (quand lo reau t descriu l'interval [0, 2π], lo ponch M descriu tota l'orbita).
Fin finala:


text:
Sequéncia principala
La sequéncia principala es un tèrme que designa un periòde de l'existéncia d'una estèla que se situa entre la fin de sei fasas de formacion e lo començament de son mecanismes de disparicion. Per exemple, es lo cas dau Soleu.
Aqueu periòde representa la màger part de la vida d'una estèla. Es caracterizat per una produccion d'èli a partir d'idrogèn per de reaccions de fusion nuclearas au sen dei jaç interiors. Coma lei jaç exteriors son pas tocats per aqueu fenomèn, sa temperatura demora limitada e lo diamètre de l'estèla demora donc relativament feble a respèct dei gigantas ò supergigantas caracteristicas dei darriereis etapas de la vida d'una estèla. La durada passada dins la sequéncia principala varia principalament en foncion de la quantitat iniciala d'idrogèn e de la velocitat de reaccions de fusion dau nuclèu. Es fòrça importanta per leis estèlas de luminositat febla coma lei nanetas rojas e feble per leis estèlas blavas de luminositat auta.
La fin de la fasa de la sequéncia principala a luòc après l'agotament dei quantitats d'idrogèn situadas dins lo còr de l'estèla. Aquò entraïna sa dilatacion e son aumentacion de temperatura per entraïnar la fusion deis atòms d'idrogèn dei jaç pus exteriors. L'estèla se transforma alora en giganta ò en supergiganta e quita la sequéncia principala.


text:
Marqués de Pombal
Sebastião José de Carvalho e Melo, comte d'Oeiras, marqués de Pombal (lo 13 de mai de 1699 - lo 8 de mai de 1782) foguèt un òme politic portugués.
Sa personalitat e de circonstàncias excepcionalas faguèron d'aquel simple Secretari d'Estat un dels òmes politics mai importants dins l'istòria de Portugal.
Eissit de la bassa noblesa provinciala, Pombal nasquèt a Lisbona lo 13 de mai de 1699.
Estudièt a São João da Pesqueira, o mai tard a creat una zòna viticola de Porto.
Aprèp d'estudis a l'Universitat de Coïmbra, serviguèt dins l'armada e se maridèt amb la filha del comte d'Arcos, çò que li dobriguèt fòrça pòrtas. Foguèt nomenat ambaissador a Londres en 1738, puèi a Viena en 1745. Foguèt francmaçon.
Tenent grands projèctes per son país, temptèt de tractar una patz europèa mas aboquèt. Lo rei Joan V apreciava pas plan Pombal e lo rapelèt a Lisbona, mas aprèp la mòrt del rei, en 1750, lo seu filh venguèt rei (Josèp Ièr). Aquel apreciava lo marqués e lo nomenèt Secretari d'Estat en 1755 puèi comte d'Oeiras en 1759 e marqués de Pombal en 1770.
Lo 1èr de novembre de 1755 un tèrratremol de magnitud 8.75 estralhèt Lisbona, provocant d'incendis, d'ondas de mar, de scènas de panicas. I aurà 15 000 mòrts e 85% de las abitacions destuidas, amb lo palais reial, la bibliotèca e sus archius.
Pombal pren sulcòp las causas en man tre que la familha reiala fugiguèt Lisbona. Tot es fach per tornar menar l'òrdre, assanir la vila, conservar los abitants en plaça, far calar los profètas marrits.
Sustot, foguèt responsable de la reconstruccion de la vila bassa (a Baixa) tala coma òm la coneis encara avuèi. Faguèt apèl a d'arquitèctes portugués amb que cèrca d'aplicar los principis de las Luses: simplicitat, coeréncia e foncionalitat animan aquel projècte. Las activitats son reagropadas per quartièr. Per s'aparar dels incendis se privilegia l'azulejo que ten sa granda expansion. S'experimenta solucions de construccions antisismicas.
Aquel eveniment li permetèt enfin, dins lo domeni politic, d'alunhar tots sos opausants (la noblessa e los jesuistas) e d'exercir un poder absolut. Pendent vint ans foguèt l'òme fòrt del país, lo rei Joseph Ièr tenent una personalitat suava. Redrecèt lo país economicament e politicament e li faguèt recobrar son retard.
En diplomacia e economia, contunhèt amb l'aliança britanica, organizèt la colonizacion de Brasil, estimulèt lo desvolopament de las manufacturas e creèt fòrça monopòlis que la companhiá per la cultura de las vinhas del naut Douro que reglamenta la produccion del Porto.
Luchèt tanben amb acarnament contra los jesuistas. Suprimiguèt l'anciana distincion entre ancians e novèls crestians en aplicacion dempuèi mai de dos sègles. Enebiguèt l'esclavatge en 1761. Sometèt l'Inquisicion a l'autoritat reiala. D'un biais, se pòt dire que prepara la laïcitat del sègle seguent.
Foguèt tanben a l'origina d'una importanta reforma de l'ensenhament que permetrà al país d'obténer de quadres e d'administrators dignes d'un Estat modèrne centralizant lo poder al prejudici de la noblessa. Desvolopèt l'Universitat de Coïmbra. Metèt en plaça un sistèma de polícia modèrna.
Aital las rancòrs a son esgard s'acumulèron, e quand en 1776 Josèp Ièr quitèt lo poder, sa filha Maria Ièra metèt lo vièlh marqués a l'escart. Acusat de totes los mals, Pombal foguèt jutjat e demissionèt. Visquèt retirat e moriguèt en 1782.
L'adjectiu pombalin es dempuèi utilizat per designar l'epòca del govèrn de Pombal e son estil arquitectural.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Étienne Mourrut, nascut lo 4 de decembre de 1939 au Grau dau Rei es un òme politic francés, que foguèt cònsol dau Grau dau Rei entre 1983 e 2014, e deputat de Gard de 2002 a 2012.
Étienne Mourrut nasquèt au Grau dau Rei, dins una familha d'obrièrs agricòls d'origina italiana per sa maire. Étienne Mourrut èra escolan au Grau dau Rei.
Étienne Mourrut venguèt membre dau RPR en 1975 aprèp la victòria de Valéry Giscard d'Estaing a l'eleccion presidenciala de 1974. Foguèt elegit cònsol dau Grau dau Rei pel primièr còp en 1983.
Ancian comerçant, foguèt elegit deputat en 2002 amb surpresa dins l'èrsa blau de las legislatives de 2002. Fa partit dau grop UMP.


text:
Galileo Galilei
Galilèu o Galileo Galilei (Pisa, 15 de febrièr de 1564 — Florença, 8 de genièr de 1642) foguèt un fisician, matematician, astronòm e filosòf italian qu'aguèt un ròtle preponderant dins la revolucion scientifica.
Desvolopèt los primièrs estudis sistematics del movement unifòrmament accelerat e del movement del pendul. Descobriguèt la lei dels còrses e enoncièt lo principi de l'inercia e lo concèpte de referencial inercial, idèas precursoras de la mecanica de Newton. Galilèu melhorèt significativament lo telescòpi refractor e foguèt lo primièr que l'utilizèt per far d'observacions astronomicas. Descobriguèt tanben las tacas solaras, las montanhas de la Luna, las fasas de Vènus, los quatre pus gròsses satellits de Jupitèr (dichs galileans) e las estèlas de la Via Lactèa. Aquestas descobèrtas contribuiguèron decisivament a la defensa de l'eliocentrisme. Pasmens la principala contribucion de Galilèu pertoquèt lo metòde scientific, que la sciéncia èra basada fins alavetz sus una metodologia aristotelica.
Desvolopèt ça que la divèrses instruments coma la balança idrostatica, un tipe de compàs geometric que permetiá de mesurar d'angles e d'airas, lo termomètre de Galilèu e lo precursor del relòtge de pendul. Lo metòde empiric, defendut per Galilèu constituís una rompedura amb los metòdes coma lo metòde aristotelic mai abstrach utilizat a aquesta epòca, çò que fa que Galilèu es considerat coma lo "paire de la sciéncia modèrna".
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Galileu nasquèt dins la vila de Pisa, qu'a aquesta epòca aperteniá al Grand Ducat de Toscana. Èra lo filh ainat del musician e laütièr Vincenzo Galilei e de Giulia Ammannati.
Estudis a Pisa[modificar | modificar la font]
Se destinava a la religion, mas lo sieu paire voliá que foguèsse mètge e per aquò lo marquèt a l'Universitat de Pisa. Pauc interessat per la medecina, aimèt mai d'estudiar las matematicas. Foguèt a aquesta epòca qu'inventèt la balança idrostatica, que son mecanisme es descrit dins un brèu tractat, La bilancetta, publicat en 1644. Volguèt pas acabar sos estudis de medecina e decidiguèt d'anar a Florença per i donar de leiçons particularas per subreviure e contunhar sos estudis de matematicas, mecanica e idrostatica.
Em 1589, amb lo sosten de Guidobaldo del Monte, matematician e admirador de son òbra, Galilèu es admés per ensenhar las matematicas a l'Universitat de Pisa coma clergue. Comença l'estudi del movement del pendul e establís que lo sieu periòde depend pas de sa massa, mas de la longor del fial. Foguèt lo primièr que pensèt qu'aqueste fenomèn permetriá de far de relòtges fòrça mai precises, e venguèt a trabalhar sul mecanisme d'escapament que pus tard donariá lo relòtge de pendul. Tanben a Pisa realizèt sas famosas experiencias de casudas de còs sus plans inclinats. Aital demostrèt que la velocitat de casuda depend pas del pes. En 1590 publiquèt lo pichon tractat De motu subre lo movement dels còrses materials.
Los ans a Pàdoa[modificar | modificar la font]
En 1592, mercé a l'influéncia de Guidobaldo del Monte, Galilèu obtenguèt la cadièra de matematicas de l'Universitat de Pàdoa, ont passarà los 18 ans seguents "los mai uroses de sa vida". Aquesta universitat ensenha la geometria, la mecanica e l'astronomia. Avent saput la construccion del primièr telescòpi, als Païses Basses per Hans Lippershey, el a partir d'una notícia, comencèt de fargar los sieus modèls pròpris que melhorèt fins a obtenir los melhors telescòpis del sieu temps. Utilizèt lo telescòpi subretot per far d'observacions astronomicas e descobriguèt aital que la Via Lactèa se compausa de miriadas d'estèlas (e qu'èra pas una "emanacion" coma se pensava a aquesta epòca); tanben descobriguèt los quatre satellits de Jupitèr dichs galileians dempuèi alara (Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto), las montanhas e cratèrs de la Luna. Totas aquestas descobèrtas foguèron publicadas dins lo libre Sidereus Nuncius ("Messatgièr de las estèlas") en 1610. L'observacion dels satellits de Jupitèr lo portèt a defendre lo sistèma eliocentric de Copernic.
Reconeissença publica e primièrs problèmas amb l'Inquisicion[modificar | modificar la font]
Lo resson de las descobèrtas astronomicas de Galilèu foguèt immediat; gràcias a la publicacion de Sidereus Nuncius, foguèt nomenat matematician e filosòf "grand-ducal", sens obligacion d'ensenhar. Entre temps observèt las fasas solaras e los anèls de Saturne, qu'a causa de la bassa resolucion del sieu telescòpi, los identifiquèt pas coma tals e los prenguèt per dos satellits (es Christiaan Huygens que ulteriorament comprendriá que se tractava d'anèls). Observèt aital las fasas de Vènus, qu'utilizèt coma una pròva de mai del sistèma eliocentric. Daissèt alavetz Pàdoa per anar viure a Florença.
En 1611 foguèt convocat a Roma ont presentèt sas descobèrtas al Collègi Roman dels jesuistas, ont encontrèt lo cardenal Maffeo Barberini (lo futur Papa Urban VIII) que ne venguèt l'amic, e lo cardenal Roberto Bellarmino, que reconeissèt las sieunas descobèrtas. Lo meteis an accediguèt a l'Accademia dei Lincei.
En 1614 estudièt de metòdes per determinar lo pes de l'aire; descobriguèt que pesa pauc, mas que son pes es pas nul coma se pensava a l'epòca.
Entre 1613 e 1615 escriguèt las famosas letras copernicianas adreiçadas a Benedetto Castelli, Pietro Dini e Cristina de Lorena. Aquestas letras descrivián sas idèas innovadoiras, que provoquèron fòrça escandal dins los mitans conservadors ont circulèron e mai que foguèsson pas jamai publicadas, ficant aital una division entre partisans e opausants de las doas principalas universitats clericalas d'Itàlia. Los passatges pus polemics èran aqueles que transcrivon qualques passatges de las Escrituras que devián èsser interpretats a la lutz del sistèma eliocentric, e que Galilèu ne'n teniá pas de pròvas scientificas totalament conclusentas. Çò que comencèt de constituir la font d'un problèma futur.
En 1616 l'Inquisicion (Tribunal del Sant Ofici) se prononcièt subre la Teoria eliocentrica, declarant que l'afirmacion que lo solelh es lo centre de l'Univèrs èra eretica e qu'aquela que la tèrra vira èra "teologicament" falsa, pasmens res foguèt pas prononciat al nivèl scientific. Lo libre de Copernic De revolutionibus orbium coelestium, entre autres subre lo meteis tèma, foguèt mes a l'Index librorum prohibitorum (Indèx dels libres proïbits). Èra enebit de parlar de l'eliocentrisme coma d'un realitat fisica, mas èra permés de s'i referir coma ipotèsi matematica (en acòrd amb aquesta idèa, lo libre de Copernic foguèt retirat de l'Indèx passat quatre ans amb pauc de modificacions). E mai que pas cap de libre de Galilèu foguèsse pas a aqueste nivèl mes a l'Indèx, el foguèt convocat a Roma per expausar los sieus nòus arguments. Aguèt aital l'escasença de defendre las siás idèas davant lo Tribunal del Sant Ofici dirigit per Roberto Bellarmino, que decidiguèt que i aviá pas de pròvas sufisentas per conclure que la Tèrra virava e que per aquò avertiguèt Galileu; li demandèt d'abandonar la defensa de la teoria eliocentrica exceptat coma aisina matematica per descriure lo movement dels còrses celestials. Mas Galilèu persistiguèt e anèt mai luenh dins sas idèas e li foguèt alara enebit de las divulgar o de las ensenhar.
Malgrat los avertiments, encoratjat per la dintrada en foncion en 1623 del novèl Papa Urban VIII, son amic personal e un esperit pus progressista e interessat per las sciéncias que lo sieu predecessor (que fin finala aviá pas res de veire dirèctament amb la senténcia del tribunal), publiquèt aqueste meteis an Il Saggiatore (l'assajaire[1]), dedicat al novèl Papa, per combatre la fisica aristotelica e establir las matematicas coma fondament de las sciéncias exactas. Metèt en causa fòrça idèas d'Aristòtel sus lo movement, en particular aquela que los còrses pesucs tomban pus rapidament que los leugièrs. Galilèu defendiá l'idèa que los objèctes, tan leugièrs coma pesucs, tomban amb la meteissa velocitat en abséncia de fretaments. Se diz que pugèt a la torre de Pisa e ne lancèt d'objèctes de diferents pes, mas aquela istòria foguèt pas jamai confirmada. Aqueste libre èra tanben una responsa a una polemica que manteniá amb lo jesuista Orazio Grassi, defensor del modèl cosmologic de Tycho Brahe: segon el la Tèrra èra fixa al centre de l'Univèrs, mas las planetas e autres astres viravan a l'entorn del Solelh, e aqueste virava a l'entorn de la Tèrra. Orazio Grassi defendiá tanben l'idèa que las cometas èran de còrses celestials, çò qu'es corrècte, alara que Galilèu considerava qu'èran lo produch de la lutz solara sus la vapor atmosferica.
La condemnacion de Galilèu pel Sant Ofici[modificar | modificar la font]
Urban VIII, qu'anèt fins a afirmar que la Glèisa aviá pas condemnat e condemnariá pas la doctrina de Copernic coma eretica, mas solament coma temerària, e qu'èra estat testimòni de la defensa dins lo procès de 1616, acordèt en 1624 a Galilèu sièis audiéncias ont li ofriguèt distincions, argent e recomandacions. Pasmens lo Papa accediguèt pas a la demanda de Galilèu de revocar lo decret de 1616 contra l'eliocentrisme. En revenge encoratgèt Galileu a continuar los sieus estudis subre lo subjècte, mai que se considerèsse coma una simpla ipotèsi matematica, utila perque simplificava los calculs de las orbitas dels astres.
Es dins aqueste contèxte que Galilèu escriguèt Dialogo di Galileo Galilei sopra i due Massimi Sistemi del Mondo Tolemaico e Copernicano, de còps abreujat en Dialogo sopra i due massimi sistemi del mondo (Dialòg subre los dos grands sistèmas del mond) acabat en 1630 e publicat en 1632, ont defendiá tornarmai lo sistèma eliocentric e utilizava coma pròva la sieuna teoria incorrècta de las marèas. Es un dialòg entre tres personatges, Salviati (que defend l'eliocentrisme), Simplício (que defend lo geocentrisme e — coma o indica son nom — es un pauc simple) e Sagredo (personatge neutre, mas que finís qu'es d'acòrdi amb Salviati). Aquesta òbra foguèt a l'origina del procès de l'Inquisicion contra Galilèu. A aiçò es deguda l'istòria complèxa que menèt a la siá publicacion.
Lo Papa aviá suggerit a Galilèu d'escriure un libre ont los dos punts de vista, l'eliocentrisme e lo geocentrisme, foguèsson defenduts a paritat e ont son vejaire personal tanben foguèsse defendut, e acceptèt de li donar l'Imprimatur s'aquò foguèsse lo cas. Serián aital dubèrtas las possibilitats de portar l'eliocentrisme en eliminant las rivalitats academicas e las bregas universitàrias, al meteis temps que seriá preparat un aprochament teologic mai clar. En 630, l'òbra essent acabada, Galilèu anèt a Roma per la presentar personalament al Papa; aqueste, fòrça ocupat, se contentèt d'una lectura superficiala e fisèt l'obratge als censors del Vatican per verificar se se conformava al decret de 1616. Mas divèrsas vicissituds e en particular l'ignorància dels censors en astronomia retardèron fòrça aquesta verificacion, doncas realament lo libre virava a far fracassar los aspèctes dels defensors del geocentrisme e d'una faccion de disputa academica.
Fins finala foguèron pas realizadas que qualques experiéncias.
Galilèu èra un crestian fervorós, mas aviá un temperament conflitual e viviá a una epòca trebolada que la Glèisa Catolica durcissiá la sieuna vigilància subre la doctrina per far front a l'eresia de la Reforma protestanta o falsa reforma. Lo Papa sentiguèt que l'acceptacion del modèl eliocentric coma aisina èra estat subremontada e convoquèt Galilèu a Roma per èsser jutjat, malgrat d'aquel se trobe pro malaut. Aprèp un jutjament long e trebolat foguèt condemnat a l'abjuracion publica de las sieunas idèias e a la preson per un temps indefinit. La preson de Galilèu foguèt un fals exemple famós de "lucha entre fe e sciéncia". Testemunhas dão nota que Galilèu depois da prisão domiciliária e preventiva, no conforto e vida às custas da própria autoritat clerical, por vontade própria rezava diariamente lo Breviari, libre de orações monástico da Liturgia del Rite roman. Los libres de Galilèu foguèron meses a l'Indèx, censurats e proïbits, mas foguèron publicats als Païses Basses, ont lo protestantisme aviá ja remplaçat lo catolicisme e èra dispausat a divulgar tot çò que pudesse vexar la Glèisa de onde tinha saido. Reza a lenda que, ao sair do tribunal aprèp la sieuna condemnacion, diguèt una frasa celèbra: "Eppur si muove!", ou seja, "contudo, ela se move", referindo-se à Terra. Galilèu consegue comutar a pena de prisão a confinamento, en primièr dins lo Palais de l'Ambaissador del Grand duc de Toscana a Roma, puèi dins l'ostal de l'arquevesque Piccolomini a Siena e pus tard dins lo sieu pròpri ostal de campanha a Arcetri. Lo mite protestant tinha difundido que Galilèu teria sido queimado na fogueira como forma de alimentar a "lenda negra" que em parte foi chegando até aos nossos dias.
En 1638 quand èra ja completament cec publiquèt Discorsi e Dimostrazioni Matematiche Intorno a Due Nuove Scienze a Leiden, en Olanda, son òbra pus importanta. I discutís las leis del movement e l'estructura de la matèria.
Galileo Galilei moriguèt a Arcetri rodeado pela sua filha Maria Celeste e los sieus disciples, de forma piedosa e de fé exemplar. Es enterrat dins la Basílica de Santa Croce a Florença, ont também se encontram Maquiavèl e Michelangelo, çò que pròva que la primièra condemnacion não poderia ter sido a de culpa de heresia mas a de somente "heresia formal".
No decorrer dos séculosl a Glèisa vai rever las sieunas posicions no confronto com Galilèu. En 1846 são removidas todas as obras que apoiam lo sistèma copernician da versão revista do Index. Em 1992, mai de tres sègles aprèp la sieuna condemnacion, es iniciada la revision del sieu procès que decide pela sua absolvição em 1999. Contudo a revisão da condemnacion a res de veire amb lo sistèma eliocentric perque foguèt jamai l'objècte dels procèsses.
La defensa de l'eliocentrisme e lo procès del Sant Ofici[modificar | modificar la font]
Los autors medievals defendián l'idèa que la Tèrra èra plana, mas acceptavan per error lo geocentrisme coma foguèt estructurat per Aristòtel e Ptolomèu. Aquel principi es antiscientific mas lo pus espandit. Aquesta reformulacion menèt a çò que i aja de descobèrtas constructivas sucessivas e pas una batalha dogmatica. Aital d'en primièr l'òme atribuguèt una bidimensionalitat a la superfícia terrèstra (tèrra plana), puèi comprenguèt son aspècte arredondit, puèi sa forma esferica, e aital sucessivament en continuitat constructiva de la realitat espaciala e fisica.
Lo sistèma cosmologic, na sciência, ensenhava que la Tèrra èra fixa al centre de l'univèrs e los autres còrses orbitavan en cercles concentrics al sieu entorn. La Glèisa Catolica acceptava aqueste modèl coma sempre acceptèt los modèls scientifics de cada epòca, mai que foguèsson compatibles amb la Vertat revelada. Contudo essa não era uma certeza tradicional na sciéncia da epòca e não èra un problèma discutit. L'eliocentrisme èra ja una idèa anciana e que nunca despertou grande interesse nem complicação. Aquesta vision geocentrica tradicionala para alguns hoje foi abalada per Nicolau Copernic que se limitèt a dire çò que ja èra estat divulgat pels monges copistas dins los sieus manuscrits, que en 1514 começou a divulgar no meio académico clerical un modèl matematic ont la Tèrra e los autres còrses celèstes viravan a l'entorn del Solelh, tèsi que foguèt coneguda coma eliocentrisme e qu'èra anciana. Nesse primeiro momento, não se encontram muitas criticas por parte do clero catolic nem por parte dels eclesiastics. Aliás, membros importantes de la ierarquia clericala foguèron ben impressionats com o novo modelo e insistiram que essas idèas fossem melhor desenvolvidas. Note-se no entanto que l'òbra de Copernic foguèt publicada amb una nòta introductiva qu'explicava que lo modèl presentat deviá èsser interpretat solament coma una esplecha matematica que simplificava lo calcul de las orbitas dels còrses celestes e jamai coma una descripcion de la realitat. (não tem o "apenas" não). É apresentada coma òbra matematica astronomica, que era uma coisa estudiada nas ciências da epòca.
Galilèu viviá una epòca trebolada. A l'Edat Mejana, entendiam que muitos teologos já haviam reinterpretado e mutilado las escrituras de forma relativamente sem que ocorresse nenhum incidente de não serem detectados como abussadores e prejudiciais à fé do povo, mas dempuèi lo Concili de Trent la Glèisa passava a considerar esse tipo de compòrtament ainda mais inaceitável, segundo a interpretacion do clero, perque lo cas del protestantisme provaria que o conhecimento da Doctrina não tinha ficado bem entendido entre muitos catolics que decidiram romper com a sucessão apostolica, doctrina que tanben seriá reïnterpretada. Pois lo cas de Galilèu não implica l'eliocentrisme coma objecto do processo nem qualquer interpretacion biblica. Galilèu foguèt finalament condemnat per desobesissença e por proverir conteúdos nada conformes a Doctrina, per ignorància nestes temas, e a doctrina da Glèisa permaneceu por muito tempo fiel como sempre foi, ao mesmo tempo que muitos clérigos apoiaram lo geocentrisme e d'autres l'eliocentrisme em disputas academicas.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The private Life of Galileo - The Internet Archive. Allan-Olney, Mary. The private Life of Galileo: Compiled primarily from his correspondence and that of his eldest daughter, Sister Maria Celeste, 1870, Boston : Nichols and Noyes.
- Documentos originais do processo de Galileu nos Arquivos secretos do Vaticano.
- Curta biografia de Galileu.
- Obras de Galileu Galilei: textos com concordâncias e lista de freqüência
- Sidereus Nuncius Tesouro da Biblioteca Nacional Italia-Firenze via The European Library
- Discurso de João Paulo II sobre Galileu no centenário do nascimento de Albert Einstein
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Al sens pròpri, persona encargada d'analisar las monedas e los metals precioses per ne determiner la lei.


text:
Boves
Bofe en picard ( Boves en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Boves a situat a nòus quilomètres al sud de la vila de Amians, capital regional, al confluisson del Avre e de la Noye.
Lo bourg beneficia d'una desserte ferroviaire, a la parca de Boves
La ville de Boves est située à neuf kilomètres au sud de la ville d’Amiens, capitale régionale, au confluent de l’Avre et de la Noye.
Le bourg bénéficie d'une desserte ferroviaire, à la gare de Boves
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- En Julhet 1185 : Philippe-Auguste #signar un tractat #que lududes #permetre d'aquerir una part de la Picardie[1].
- En Agost 1835 : Victor Hugo visite las ruïnes del castèl.
- Juillet 1185 : Philippe-Auguste signa un traité qui lui permit d'acquérir une partie de la Picardie[2].
- Août 1835 : Victor Hugo visite les ruines du château.


text:
Villette-d'Anthon
Nom desconegut en arpitan (Villette-d'Anthon en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villette-De Anthon a situat en lo Isère sus la frontièra del departament del Ain e del Rhone. Se la situam sus la mapa de França es just a l'èst de Lion.
Villette-d'Anthon est situé dans l'Isère sur la frontière du département de l'Ain et du Rhone. Si nous la situons sur la carte de France elle est juste à l'est de Lyon.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Villette De Anthon es dins una província #que #conéisser un nombre important d'invasions. A en principi #èsser mesa jol domeni dels Allobroges. Aquel vilatge se #difondre en la nòstra region un o dos sègles abans Jesucrist. Qualques vestigis cèltas d'aquela epòca existisson encara uèi a Villette per la preséncia d'un «tumulus» situat al masatge caseriu de Asnières al luòc dich Sant-Cyr. Jules César, après la conquista de la Gaule e per se preservar de las incursiós estrangièras, establís de plaças militaras, dels torns de fortalesa en bordure del Rhône e los #far soigneusement gardar. Après lo domeni dels Romains, #venir los Burgondes (453), los Mérovingiens, los Carolingiens, del segond reialme de Bourgogne (879), del Sant Empèri germanique, dels Dauphins del Viennois ; fin finala, en 1349, lo Dauphiné #èsser cedit als fils del Rei de França, Philippe VI de Valís, per Humbert II. A la fin del XVIIe sègle, cal imaginar lo vilatge de Villette de Anthon sus lo sieu luòc primitif, es-a dire cap a la vièlha glèisa, amb lo sieu cementèri e qualques ostals agropats a l'entorn.
L'istòria religiosa se confond en partida amb aquela del prieuré de Chavanoz, #que lo prieur n'èra curé primitif de la Glèisa Santa-Martin de Villette #que, a l'epòca alunhada, aviá cossí annèxas doas capèlas : Mos e Asnières. Existís al caseriu de Jos la Glèisa los vestigis de l'anciana Glèisa St Martin de Villette #que la ancienneté n'es incontestabla e mai se siá pas citada en los tèxtes #qu'en 995. La restauracion d'aquel patrimòni istoric e del cementèri #que la environa ven d'èsser realizada.
Ponduda a despart la étymologie de lo sieu nom, Villette de Anthon evoca pas mai la pichona vila fief de Anthon. Al fil del temps, lo pòble a vocacion rurala a survécu a la èxode mercés a la siá situacion privilegiada, près del Grand Lion.
Los vestigis istorics del passat espèran pas #qu'a èsser redécouverts, e l'Associacion per la "Ponduda en Valor del Patrimòni" de Villette de Anthon s'es donat aquela mission essenciala dempuèi 1998, data de la siá creacion.
Villette d'Anthon est dans une province qui connut un nombre important d’invasions. Elle a d’abord été placée sous la domination des Allobroges. Ce peuple se répandit dans notre région un ou deux siècles avant Jésus-Christ. Des vestiges celtes de cette époque existent encore aujourd’hui à Villette par la présence d’un «tumulus» situé au hameau d’Asnières au lieu dit Saint-Cyr. Jules César, après la conquête de la Gaule et pour se préserver des incursions étrangères, établit des postes militaires, des tours de forteresse en bordure du Rhône et les fit soigneusement garder. Après la domination des Romains, vinrent les Burgondes (453), les Mérovingiens, les Carolingiens, du second royaume de Bourgogne (879), du Saint Empire germanique, des Dauphins du Viennois ; enfin, en 1349, le Dauphiné fut cédé au fils du Roi de France, Philippe VI de Valois, par Humbert II. À la fin du XVIIe siècle, il faut imaginer le village de Villette d’Anthon sur son lieu primitif, c’est-à-dire vers la vieille église, avec son cimetière et quelques maisons groupées autour.
L’histoire religieuse se confond en partie avec celle du prieuré de Chavanoz, dont le prieur était curé primitif de l’Église Saint-Martin de Villette qui, à l’époque lointaine, avait comme annexes deux chapelles : Mons et Asnières. Il existe au hameau de Sous l’Église les vestiges de l’ancienne Église St Martin de Villette dont l’ancienneté est incontestable bien qu’elle ne soit citée dans les textes qu’en 995. La restauration de ce patrimoine historique et du cimetière qui l’entoure vient d’être réalisée.
Mise à part l'étymologie de son nom, Villette d'Anthon n'évoque plus la petite ville fief d'Anthon. Au fil du temps, le village à vocation rurale a survécu à l'exode grâce à sa situation privilégiée, près du Grand Lyon.
Les vestiges historiques du passé n'attendent qu'à être redécouverts, et l'Association pour la "Mise en Valeur du Patrimoine" de Villette d'Anthon s'est donnée cette mission essentielle depuis 1998, date de sa création.


text:
Archaeopteryx
Archaeopteryx (grèc "Ala anciana"; archaios = ancian, pteryx = ala o ploma) es un genre d'ausèls (las mai primitivas conegudas), que visquèron al Jurassic (fa aperaquí 155 e 150 milions d'ans, en lo Kimeridgian), en çò qu'es uèi Alemanha.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Mesuravan sonque 35 cm, una talha similara a la d'un còrb, fòrça pichon comparat amb lo reng usual dels dinosaures. Semblava basicament a un dinosaure teropòde, e presentava los traches pròpris d'aqueste grop: una longa coa ossosa, la preséncia d'arpas als dets e de dents en las maissas. Se sap pas amb certitud se podián batre las alas amb fòrça e realizar un vòl complèt, o sonque un vòl planat. Se desconeis la color de las siás plumas. L'ala èra, per esséncia, fòrça similara a la d'un ausèl modèrn, las siás plumas èran extrèmament asimetricas, e las de la coa èran fòrça espessas.
Istòria[modificar | modificar la font]
Archaeopteryx representan los principales fossils dels jaciments de Solnhofen (Alemanha). Los primièrs se trobèron en 1861 e dempuèi son aparegudas divèrsas trobalhas, dètz en total (fins a 1988), e mai se qualqu'unas d'eles son fòrça incomplètas. Qualqu'uns dels especimèns foguèron inicialament classificats coma teropòdes, fins que s'observèsse la preséncia de plomas. Lo primièr que se trobèt consistís unicament en una ploma e se sap pas amb seguretat s'aperten al meteis genre que lo rèste. D'autres especimèns, coma lo de Berlin, sèrvan encara l'esqueleta gaireben complèt e d'impressions fòrça detalhadas de las plumas de las alas e lo rèste del còs. Se conservèron en de pèiras calcàrias que s'usavan per de placas d'impression. La pèira se depausèt en un estanh caud e conservèt en un grand estat una granda varietat de fossils, apertenent a d'animals coma medusas, vèrmes, de peisses e los pròpris ausèls.


text:
Tales de Milet
Tales de Milet, apelat Tales, foguèt un filosòf e sabent grèc nascut a Milet cap a -625 e mòrt cap a -547 dins la meteissa vila d'Ionia. Son paire èra Examyes e sa maire Cleobulina. Foguèt l'un dels « Sèt sabis» de la Grècia antica e lo fondador cujat de l'escòla milesiana. Mas sas capcièras son pas cèrtas. D'unes coma Diogenes Laerci dison qu’es nascut mailèu cap a -640 e qu’es mòrt a 78 ans o d’autres encara dison qu’es mòrt a 90 ans (fins a -550). Una legenda conta qu’es un davalaire de reis mitics de Fenicia, los Thélides.
Teorèmas[modificar | modificar la font]
Tales de Milet es abans tot un celèbre matematician. Es l'autor de mantuns teorèmas, que n'avètz aquí dos :
1. Se un triangle es inscrit dins un cercle amb un costat del triangle per diamètre del cercle, alara aqueste triangle es rectangle e lo som rectangle es opausat al diamètre del cercle.
2. Teorèma de Thalès
DE/BC = AE/AC = AD/AB
Astronomia[modificar | modificar la font]
Tales es considerat comma un dels fondadors de l’astronomia :
‐ descriuvèt la Pichòta Orsa e aconselhèt als marins de s’en servir per se guidar,
‐ Calculèt la durada de l’annada,
‐ Avalorèt lo diamètre aparent del Solelh e las grandors relativas d’aqueste astre e de la Luna, en s'adjudant d'un instrument tal qu'un gnòmon[1] o un baston vertical li permetent de mesurar la portada de l'ombra del solelh.
L'interès de Tales de Milet per l'astronomia lo butèt a far de nombrosas observacions sus las constelacions. Seriá estat lo primièr a notar lo viatge del solelh entre los dos tropics. Provèt tanben que mantunas estelas èran pas totas fixas per rapòrt a las autras. Foguèt lo primièr a constatar que l'annada comptava pas 365 jorns, mas 365 e un quart.
Sejorn en Egipta[modificar | modificar la font]
Selon las traças escrichas, passèt son enfància en Egipta ont poguèt acquerir sas coneissenças mercés a l’ensenhament dels prèires. Mas es possible que lo sejorn egipcian foguèsse ajustat a sa legenda. En Egipta, foguèt le primièr a calcular la nautor de la piramida de Kheops a Giza.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gnòmon: un gnòmon es lo nom mai simple del cadran solari: un baston plantat verticalament dins lo sòl.


text:
Judeocatalan
Lo judeocatalan (en ebrieu: קאטאלנית 'qatalanit'; en catalan: judeocatalà), èra lo dialècte del catalan parlat per las comunautats josievas dins los territòris de lenga catalana. Lingüisticament, compartís de caracteristicas amb lo shuadit (judeoprovençal), encara qu'istoricament, etnicament e politicament, la comunautat judèocatalana èra independenta de la comunautat judèoprovençala, principalament per causa de l'ocupacion aràbia de la Peninsula Iberica. L'epòca d'aur del judeocatalan s'estend del sègle XII fins a 1492, data de l'expulsion dels josieus dels territòris de lenga catalana.


text:
Cantaron
Cantaron[2] (Cantaron en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest
- ↑ Comunas dei Aups Maritims - Sit de Laurenç Revest


text:
Wikipèdia:Comitat d'arbitratge
Per demandar un arbitratge, vejatz la pagina Arbitratges
Somari
Mission[modificar | modificar la font]
Lo comitat d'arbitratge es un grop de personas, causidas per la comunautat, qu'es encargat de reglar los conflictes entre los participants. A lo dever de s'assegurar que totas las possibilitats de mediacions son mesas en òbra, e lo poder de decidir, se mestièr fa, de mesuras de prene, que comprenon las sancions de refús d'edicion o d'exclusion del sit.
En çò que concernís lo contengut dels articles, o tota autra decision editoriala, son ròtle es pas de fixar las nòrmas de seguir, mas de far respectar las decisions presas per la comunautat.
Foncionament[modificar | modificar la font]
Los arbitres[modificar | modificar la font]
Los arbitres son elegits cada 6 meses. L' eleccion del 1èr comitat se debanarà en junh de 2006.
Demandas d'arbitratge[modificar | modificar la font]
Coma indicat dins lo règlament, tot utilizaire qu'a un compte enregistrat pòt far una demanda d'arbitratge sus la pagina Wikipèdia:Comitat d'arbitratge/Arbitratge#Requèstas d'arbitratge. Es daissat a la discrecion dels arbitres la causida d'acceptar o non la demanda.
Archius[modificar | modificar la font]
Ligams utils[modificar | modificar la font]
- Wikipompièrs : abans de depausar una demanda d'arbitratge, esitetz pas a demandar una mediacion.
- Bulletin dels administrators : permet de far lo ligam entre arbitres e administators.
- Verificators d'adreças IP : pel moment, son designats pel comitat d'arbitratge.


text:
Ligam idrogèn
En quimia, un ligam idrogèn es una interaccion atractiva entre moleculas. Malgrat qu'es lo tipe d'interaccion molecular mai importanta, es un tipe de ligam flac en comparason amb los ligams covalents e ionics. Lo tipe pus comun de ligam idrogèn s'establís entre un atòm de idrogèn ligat a un eteroatòm electronegatiu, nomenat donator d'idrogèn (oxigèn, azòt o fluòr), e un segond atòm electronegatiu qu'agís coma acceptor. L'idrogèn que pren part a un ligam idrogèn de carga positiva interagís electrostaticament amb los parelhs electronics de l'acceptor. Totun, lo ligam idrogèn es pas solament una interaccion electrostatica, e a fòrça caracteristicas associadas abitualament al ligam covalent. La fòrça del ligam idrogèn depend sustot dels atòms donator e acceptor e de son entorn quimic. L'exemple pus conegut de ligam idrogèn es lo que s'establís entre de moleculas d'aiga. L'oxigèn de l'aiga es ligat amb dos idrogèns, e a tanben un parelh electronic pas ocupat. D'aquela manièra, pòt agir coma donator e acceptor d'idrogèn al meteis temps. La ret de ligams d'idrogèn que se forma entre moleculas d'aiga fa que l'aiga a de proprietats fisicoquimicas remarcablas. Lo ligam d'idrogèn s'utiliza tanben extensivament dins de procèsses de reconeissença moleculara, e determina en granda part l'estructura tridimensionala de las proteïnas e dels acids nucleïcs. Se son descriches recentament d'autres tipes d'interaccions semblablas al ligam de l'idrogèn classic. Per exemple, d'interaccions ont intervenon d'idrogèns ligats amb d'atòms pauc electronegatius, coma lo carbòni, o d'interaccions entre dos atòms d'idrogèn.