text:
Vieux-Reng
Vieux-Reng es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vièlh-Reng a traversat per la Trouille, afluent en marge esquèrre de la Òdi. Lo vilatge pròpiament dicha a situat a un jet de pèira de la frontièra bèlga e de la província d'Enaut. La municipalitat de Belgica termierèra es Erquelinnes #que ne fa partida lo vilatge de Grand-Reng, situat en lo continuum de Vièlh-Reng.
Vieux-Reng est traversé par la Trouille, affluent en rive gauche de la Haine. Le village proprement dit est situé à un jet de pierre de la frontière belge et de la province de Hainaut. La commune de Belgique frontalière est Erquelinnes dont fait partie le village de Grand-Reng, situé dans le continuum de Vieux-Reng.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1845, s'es trobat sul territòri de Vièlh-Reng una granda quantitat de ossements umans de l'epòca gallo-romaine amb rèstas d'armas.
Vièlh- Reng a mencionat a partir de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle coma proprietat de la abbaye de Hautmont. Lo pòble a listat l'an 1186 entre las parròquias del décanat de Maubeuge, mas a Modèl:La s2-, a #èsser compreses jos la parròquia de Élesmes, per redevenir parròquia independenta cap a la fin de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle e fins a la Revolucion.
Una capèla Santa Nicolas a precedit la glèisa Santa-Cyriaque, #qu'a bastit al començament de la Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle e consagrada lo 7 de decembre de 1616[1].
Dempuèi 1822, lo pòble de Lameries a #èsser englobat en Vièlh-Reng.
En genièr 1890, un terrible incendi destruit 16 ostals e 4 granjas, una persona defalleix pendent aquela nuèch: la veusa Libert. Lo fuòc a debutat en una meule de foin e s'es de contunh propagat dins los ostals environnantes #que las toitures n'èran principalament en chaume.
En 1845, on a trouvé sur le territoire de Vieux-Reng une grande quantité d'ossements humains de l'époque gallo-romaine avec des restes d'armes.
Vieux- Reng est mentionné à partir du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle comme propriété de l'abbaye d'Hautmont. Le village est listé en 1186 parmi les paroisses du décanat de Maubeuge, mais aux Modèl:S2-, il a été compris sous la paroisse d'Élesmes, pour redevenir paroisse indépendante vers la fin du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et jusqu'à la Révolution.
Une chapelle Saint Nicolas a précédé l'église Saint-Cyriaque, qui est construit au début du Sègle Modèl:S mini-Modèl:Verificacion sègle et consacrée le 7 décembre 1616[2].
Depuis 1822, le village de Lameries a été englobé dans Vieux-Reng.
En janvier 1890, un terrible incendie détruit 16 maisons et 4 granges, une personne décède durant cette nuit: la veuve Libert. Le feu a débuté dans une meule de foin et s'est ensuite propagé aux maisons environnantes dont les toitures étaient principalement en chaume.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ PAN269&dq=Vièlh-Reng&hl=nl&ei=YiUwTti1H4KdOoy76H4&la siá=X&vertat=book_result&ct=result&resnum=10&ved=0CFQQ6AEwCThG Ora Fisquet, La França pontificale (1864) pg 269
- ↑ H. Fisquet, La France pontificale (1864) pg 269


c: text/html

text:
1881
Aquesta pagina concernís l'an 1881 del calendièr gregorian.
Somari
EvenimentsModificar
OccitàniaModificar
FrançaModificar
EuròpaModificar
Empèri OtomanModificar
En causa de la crisi financiera de l'Empèri començada en 1876, lei finanças e lei doanas turcas foguèron plaçadas sota tutèla internacionala en decembre.
AfricaModificar
EtiopiaModificar
Per equilibrar la poissança dau prince Menelik de Choa, lo negus Yohannes IV donèt 8 000 fusius modèrnes e 12 canons au prince Adal Tessemma. L'encoratjèt tanben a conquistar la region de Keffa. Pasmens, Menelik demorèt ostila a l'expansion de son rivau dins una region pròcha dei sieus fèus.
En Sodan, l'acomençament dau movement madista menacèt lo govèrn egipcian e l'influéncia britanica dins la region. Entraïnèt tanben de tensions frontalieras grèvas. Pasmens, permetèt tanben lo raprochament ambé Londres e lo reglament de la guèrra de 1875-1876 còntra Egipte.
Reiaume MerinaModificar
Dubertura de negociacions ambé França regardant lei bens e lei tèrras revendicadas per París dins l'illa en novembre (→ 1882).
ArtsModificar
Sciéncias e tecnicasModificar
EconomiaModificar
NaissençasModificar
DecèssesModificar
- 19 de setembre - James Abram Garfield, president dels Estats Units (n.1831).
- Henri Sainte-Claire Deville, quimista francés.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
En l’an mil
CCCCXIIII foron cos- | -sols de Montpeylier los senhors : en | Guilhem
Carcassona, en Engles de l’Euziey-__
[Fol. 217 v°]
__ra, en Johan Cezana, en Peyre Peynier, en | Peyre Brolhenc et en Jacme Rorveyra ; | notari del cossolat et jutge de Valena, ma- | -istre Johan del Pin, notari real.
Mor de deux consuls.Item[a]Glose en marge de gauche : mor de deux consuls., aquel an meteys a XXV de octobre, | moric lo dich noble Engles de l’Euzieyra | et fonc subroguat en son luoc lo sen Arnaut | Raymon. Item, aquel an meteys, a XXVI del[b]Ces deux mots ont été rajoutés dans un blanc laissé pour cela. | present mes de octobre, moric lo dich sen | Johan Cezana et fonc subrogat en son luoc | lo sen Costantin Broca.
Bayle, lo sen Bertran Navas, borzes ; jut- | -ge, messier Anthoni Guarnier, licenciat | en leys ; notari de bayle, maistre Huc de May- | -niels, notari real ; sotbayle, lo sen Fermi | Trialh, merchan ; sotjutge, messier Peyre | Guilhem, bachalier en leys ; notari de sot- | -bayle, maistre Johan Fabre, notari real ; vi- | -guier, sen Johan Besseda, sedier ; assessor, | mesier Guilhem del To, bachalier en leys ; | notari de veguier, maistre Johan de la Mota, no- | -tari real.
Procession general.Item[c]En marge de gauche
: procession general., dimergue a VI del mes de may
se fes en esta vila una honorabla et devota __
[Fol. 218 r°]
__procession general en la qual foron los IIII | ordes et las processions de las autras glieyzas | ont se portet la magestat de mossenhor sant | Sebastia de la glieyza del Castel et la magestat | de Nostra Dona de Taulas am son pavalho et | lo cors sans de mossenhor sant Cleophas deffra | la cayssa de l’argen am lo pavalho dels[d]Ms. del. senhors | obriers et enapres las relequias am lo cap | de mossenhor sant Johan am lo pavalho dels | senhors cossols et am lur cera et am lurs me- | -nestriers, et si porteron de motz bels autres | relequiaris. Et mossenhor de Magalona can- | -tet la messa en pontifical desot la croteta que | es decosta la porta del cossolat. Et, cantada la | messa, frayre[e]Ms. fray à quoi on a rajouté suscrit re. Johan Poget, de l’orde dels augustins, | fes lo sermo[f]Ces trois mots ont été rajoutés à la suite du texte dans la marge de droite. sobre la salut de la persona del rey nostre sen- | -hor, et de bona union de noz senhors de son | noble sanc, de la salut de las personas et de la | conservacion dels frutz de la terra. En la mes- | -sa et en lo sermon foron lo dich mossenhor de | Magalona, mosenhors lo patriarcha d’Antio- | -cha, lo guovernador, lo bayle et los autres | officiers, lo rector de l’estudi, cossols, obriers | et las autras bonas gens. Et, dich lo sermo, | mossen lo patriarcha et mossenhor de Maga- | -lona s’en partiro et totz los autres acompan- | -heron la procession. Et fes lo offici de la pro-__
[Fol. 218 v°]
__cession mossen Guilhem Guichart, doctor en di- | -cretz, official de mossenher de Magalona. Et la | procession fes la vouta per los cantos et per | las carrieyras expressadas en l’albara de la cri- | -da que se fes lo dissapte al vespre, registrat | en lo libre del registre.
Procession general.Item[g]Glose dans la marge
de gauche : procession general., dimergue a II del mes
de septembre, | se fes en esta vila una honorabla proces- | -sion general en la
quala foron los quatre | ordes et las processions de las autras gli- | -eyzas, ont
se portet Corpus Cristi, la mages- | - tat de mossenhor sant Sabastia de la
glieyza | del Castel et la magestat de Nostra Dona de | Taulas am son pavalho et
lo cors sans | de mossenhor sant Cleophas deffra la cayssa | de l’argen am lo
pavalho dels senhors obri- | -ers et am lur cera ; et enapres, las relequi- | -as am
lo cap de mossenher sant Johan et | Corpus Cristi am lo pavalho dels senhors |
cossols am lur cera et am lurs menestriers ; | et si porteron de mot belas reliquias
en- | -tre losquals los frayres dels Carmes por- | -teron la sancta veraya cros de lur
glieyza am hun honorable pavalho et am las en-__
[Fol. 219 r°]
__tortas et l’autra cera creman de totas las cof- | -frayrias de lur glieya ; et eyssamen los fray- | - res menors lurs relequias am hun autre | pavalho. Et fes se la dicha procession per V cau- | -zas : la primieyra, que Nostre Senhor, per la sieua | sancta pietat et misericordia, vuelha metre en | pas et en bona union nostra sancta mayre gly- | -eyza ; item, que li plassa que, per la sieua sanc- | -ta dousor, vuelha conservar lo rey nostre sen- | -hor, et mossenher de Guiana en prosperitat et en | salut et lur done pas et victoria de lurs enemix ; | item, que aquesta pestilencia de mortalitat et em- | -pedimia, que en aquesta vila a tant lonc temps | durat et encaras dura et totz jorn se multi- | -plica plus fort, lhi plassa de far cessar et aver | pietat de son paure poble ; item, que los fruchz | de la terra vuelha guardar[h]Ms. guadar. et cosservar en tal | manieyra que lo pobol s’en puesca sostentar et | almornas et beniffatz s’en puescan far, que lo si- | -eu sancte nom ne sia lauzatz et glorificatz. Et | mossenhor lo official de Magalona cantet la | messa desot la crota que es costa la porta | del cossolat. Et, cantada la messa, maistre | Johan Artaut, maistre en la sancta theulogia, | de frayres[i]Ms. deffrayre. menors, dis lo sermo sobre los sinc | captz desus expressatz. Et en la messa et en | lo sermo fonc mossenhor de Magalona, los __
[Fol. 219 v°]
__senhors officiers del palays, de la cort[j]Ms. crot. del bay- | -le et de la rectoria, cossols, obriers et las au- | -tras bonas gens. Et, dich lo sermo, mossenher | de Magalona s’en partic et fes l’offici de la | procession lo dich mossenher lo official. Et | la procession fes la vouta al canton de la | Peyra per la carrieyra Trespassent, al portal | de la Saunaria per la vila nova, per lo Cor- | -ral, per la carrieyra del Bonanuech, al por- | -tal del Peyro vers la Farnaria et al tribi[k]Cf. Mistral, tribe, carrefour (ancien), nom de quartier dans le Gard. | d’en Canburat, per l’Agulharia a Nostra Dona de | Taulas, layssan aqui sa magestat, et d’aqui | a Sant Fermi, d’ont tot home pres comjat.
Item, divenres a XIII del mes de setembre | que fonc la
festa de la Exaltacion de la | veraya cros, se fes en esta vila, per los senhors |
morgues del collegi de Sant
Benezech et | de Sant Germa
d’esta vila, una honorabla et | devota procession, ont foron los senhors
co- | -ssols am lur pavalho, cera et menestriers | et los senhors, obriers am lur
pavalho et | cera, ont foron portatz los relequiaris de la glieyza del dich
collegi et, entre los au-__
[Fol. 220 r°]
__tres lo cap de sant Benezech[l]Ms. benzech. que anava primiers | desot lo pavalho del dich collegi am las ceras | de las coffrayrias. Apres venia lo cap de sant | Blazer sot lo pavalho dels senhors obriers et | apres venia la veraya cros sot lo pavalho | dels senhors cossols. Et la dicha procession | s’en issic deforas lo portal del Carme tiran ver | lo portal Sant Jacme et vers Predicadors | et intret s’en per lo portal Fermi e per lo Cor- | -ral et, detras la glieyza de Sant Guilhem, tiret | vers la vila nova et intret s’en per lo portal | de la Saunaria et per la carrieyra Trespassent, | et montet s’en et intret en la glieyza de Nos- | -tra Dona de Taulas et l’Agulharia tot dreg | al portal Sant Gili, et issic deforas et intret | s’en per lo portal de la Blancaria et per la | carrieyra de la Blancaria, et per la carrieyra | dels Conresayres et de la Bocaria, et intret | s’en en la glieyza del dich collegi, et d’aqui | tot home pres comjhat.
[Fol. 220 v°]
__
Item, dimergue a XVII del mes de mars, se fes en | en[m]Ms. en est répété à la ligne suivante. esta vila una procession general ont foron | los senhors generals cosselhiers del rey nostre | senhor, et de mosenhor de Berri, son loctenen, | lo loctenen de mossenhor lo guovernador, mo- | -ssenher lo bayle et les autres senhors officiers | a requesta dels senhors cossols per quatre cau- | -zas : per la union de nostra sancta mayre glieya ; | item, per[n]Mot rajouté suscrit. la prosperitat de nostre senhor lo rey, de | mossenhor de Guiana et dels autres senhors | de son noble sanc ; item, per regraciar | a Nostre Senhor que a fag cessar aquest’impe- | -dimia en esta vila, et que[o]Mot rajouté suscrit. nos vuelha preser- | -var et nos et totz los autres, que non | say torne ; et per los frutz de la terra, que Dieus | los[p]Ms. las. vuelha conservar e | gardar.[q]Signe d’insertion pour indiquer en marge de gauche la suite de la phrase qui avait été oubliée. Et dis la messa a | Sant Fermimosenhor [ ][r]Un passage illisible (pâté et fin de mot biffée). lo vicari de | mossenher de Magalona et fes lo sermo | davant lo cossolat frayre Johan Poget dels | augustis.
[Fol. 221 r°]
__


text:
Jupitèr (planeta)
Jupitèr es la cinquena planeta dau Sistèma Solar, en foncion de sa distància au Soleu, e la pus granda. Sa massa es solament un milen d'aquela dau Soleu mai dos còps e mieg la massa combinada deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Es una planeta giganta gasosa ambé Saturne, Uranus e Neptun. Aquelei quatre planetas son de còps dichas « planetas jovianas ».
La planeta es coneguda dempuei l'Antiquitat. A uelh nus, pòu quasi ajónher la magnitud de –2,94 essent adonc per òrdre de luminositat aparenta lo tresen objècte dins lo cèu nocturne après la Luna e Vènus. Lei Romans li donèron lo nom de Jupitèr, lo rèi de sei dieus.
Coma planeta gasosa, Jupitèr es facha d'idrogèn e d'èli ambé probablament un nuclèu rocassós. Sa forma es aquela d'una esfèra ambé de pòls aplatits en causa d'una velocitat de rotacion fòrça importanta. Ansin, son atmosfèra es dividida en bendas diferentas causant de tempèstas grandas. Lo ponch pus celèbre de Jupitèr es d'alhors la tempèsta dicha « la Granda Taca Roja » existent benlèu dempuei lo sègle XVII. A l'entorn d'aquela planeta, i a un sistèma d'anèus tèunes, una magnetosfèra poderosa e 63 satellits. Lei quatre pus grands son lei satellits galileians (Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto) descubèrts en 1610 per Galilei.
L'exploracion de Jupitèr comencèt en 1973 ambé de sondas espacialas. Divèrsei missions (Pioneer, Voyager e Galileo) foguèron mandadas especialament per estudiar Jupitèr e d'autrei mission en camin per una autra planeta son passadas près de la planeta collectant d'informacions nombrosas sus lo sistèma jovian.
Somari
- 1 Estructura e composicion intèrnas
- 2 Atmosfèra
- 3 Sistèma d'anèus
- 4 Magnetosfèra
- 5 Orbita e rotacion
- 6 Recèrca e exploracion
- 7 Satellits
- 8 Interaccion ambé lo Sistèma Solar
- 9 Observacion
- 10 Possibilitat d'existéncia de la vida
- 11 Mitologia anciana
- 12 Nòtas
- 13 Referéncias
Estructura e composicion intèrnas[modificar | modificar la font]
Jupitèr fa partida dei planetas gigantas gasosas. Amb un rai eqüatoriau de 71 492 km, es la planeta pus granda dau Sistèma Solar. Sa densitat, egala a 1,326, es la segonda d'aquela dei planetas gasosas, mai es sensiblament inferiora a la dei planetas telluricas.
Composicion[modificar | modificar la font]
L'atmosfèra de Jupitèr se compausa principalament d'idrogèn e d'èli. Lei percentatges varian seguent lei caracteristicas mesuradas :
- Quasi 93% d'idrogèn e 7% d'èli en nombre d'atòmes.
- Quasi 86% de diidrogèn, 13% d'èli e 1% d'autrei compausats en nombre de moleculas.
- Quasi 75% d'idrogèn, 24% d'èli e 1% d'autrei compausats en massa.
Leis autrei compausats son de traças d'idrocarburs leugiers (metan, etan...), d'aiga e d'amoniac. Dins l'atmosfèra auta, l'amoniac pòu formar de cristaus[1] [2]. Se pòu tanben detectar de carbòni, de sulfur d'idrogèn, de neon, d'idrogèn fosforat e de sofre. Enfin, de mesuras de radiacions infrarojas e ultravioletas an mostrat l'existéncia d'idrocarburs insaturats coma l'etèn o lo benzèn[3].
La tenor en elements quimics de l'atmosfèra es fòrça pròcha de la composicion supausada de la nebulosa solara. Pasmens, la concentracion de neon dins l'atmosfèra auta es solament un desen dau taus mesurat per lo Soleu[4]. Pasmens, lo taus deis autrei gas inèrts es tres còps mai aut. Una diferéncia existís tanben per l'èli qu'es pus rar sus Jupitèr amb una concentracion se montant a 80% d'aquela dau Soleu. Aquela diferéncia podriá èsser causada per la migracion deis elements pesants vèrs lo centre de la planeta[5].
La composicion de l'interior de la planeta presenta d'elements pus pesants. D'efècte, en percentatges massics, se tròba 71% d'idrogèn, 24 d'èli e 5% d'autrei compausats. Ansin, segon l'espectroscòpia, Jupitèr e Saturne an una composicion semblabla. En revenge, Uranus e Neptun mòstran mens d'idrogèn e d'èli.
Massa[modificar | modificar la font]
La massa de Jupitèr es 2,5 còps mai importanta que l'ensems deis autrei planetas dau Sistèma Solar. Ansin, son baricentre ambé lo Soleu es situat a l'exterior de l'estèla, vèrs 1,068 rai solar a partir dau centre dau Soleu. Pasmens, ben que lo rai de Jupitèr sigue onze còps mai grand qu'aqueu de la Tèrra, la planeta es largament mens densa. D'efècte, lo volum de Jupitèr representa 1 321 còps la Tèrra per just 318 còps sa massa[6] [7]. De maniera similara, ambé lo Soleu, lo rai de Jupitèr se monta a 10% dau rai mai solament 0,1% de la massa. La massa de Jupitèr, notada MJ o MJUP, s'utiliza donc sovent per quantificar lei massas dei planetas extrasolaras o dei nanetas brunas. Per exemple, la planeta extrasolara HD 209458b fai 0,69 MJ e la naneta bruna ULAS J133553.45+113005.2 entre 15 e 31 MJ.
De modèls teorics indican que se Jupitèr aviá una massa pus importanta, la talha de la planeta podriá èsser pus febla. Verai, de cambiaments reduchs de massa causarián de variacions de volum malaisament visiblas mai, en delà de quasi quatre còps la massa actuala, l'aumentacion de la gravitat esquichariá mai lo centre de la planeta demenissent donc son rai. Jupitèr es ansin supausada d'aver un rai pròche dau maximum possible per un objècte de sa classa. Puei, lo procès vesent l'aumentacion de la massa acompanhada per una reduccion dau diamètre se segriá fins a 13 MJ onte se debana la fusion dau deutèri e vèrs 65 MJ ambé lo començament de la fusion dau liti. Es perqué certaneis astronòms parlan de Jupitèr coma una « estèla mancada » ben que lei mecanismes de formacion deis estèlas e de planetas de tipe Jupitèr sigan pas totalament coneguts e pas necessariament identics.
De badas que Jupitèr deuriá aver 75 còps sa massa per èsser una estèla, la naneta roja coneguda pus pichona es solament 30% pus granda. Maugrat tot, la planeta emet totjorn dos còps l'equivalent de l'energia receupuda de la part dau Soleu[8]. Aquela produccion de calor a per origina lei contraccions adiabaticas provocadas per lo mecanisme de Kelvin-Helmholtz. La consequéncia es que la planeta se contracta de 2 cm per an[9]. Ansin, Jupitèr èra inicialament dos còps pus granda e cauda[10].
Estructura intèrna[modificar | modificar la font]
Jupitèr es supausada d'aver un nuclèu dens enviroutat per dos jaç liquids. Lo pus prefond seriá compausat d'idrogèn metallic ambé d'èli e lo jaç exterior principalament d'idrogèn molecular[9]. Pasmens, i a totjorn d'incertituds considerablas. Lo nuclèu es sovent descrich coma rocassós, mai sa composicion e mai lei proprietats de sei materiaus somés a la temperatura e a la pression d'aquela prefondor son desconegudas. En 1997, l'existéncia d'un nuclèu foguèt suggerida per de mesuras de gravitat[9] amb una massa variant entre 12 e 45 còps la massa de la Tèrra, siegue entre 3 e 15% de la massa de Jupitèr[8] [11]. Lei modèls indican la preséncia probabla d'un nuclèu rocassós, pron massís per atraire e acumular d'idrogèn e d'èli de la Nebulosa solara, durant lo començament de l'istòria de la planeta. Pasmens, aqueu nuclèu podriá s'èsser estrechit a causa de corrents cauds d'idrogèn metallic liquid que se mesclarián ambé sei compausats fonduts e lei entraïnarián dins lei jaç superiors de l'interior de la planeta. Un nuclèu podriá donc èsser absent mai lei mesuras de gravitat son pas encara pron precisas[9] [12].
L'incertitud dei mesuras es causada per lei marges d'error sus dos paramètres : lo coeficient rotacionau J6 utilizat per calcular lo moment gravitacionau de la planeta e sa temperatura sus una pression d'un bar. La mission JUNO, prevista per aost de 2011, deuriá ajudar a redurre aqueleis incertituds e melhorar la conoissença dau centre de Jupitèr.
En delà dau centre, un jaç d'idrogèn metallic liquid se desvolopa fins a 78% dau rai planetari. D'èli e de neon precipitan a travèrs contribuissent adonc a sei disparicions progressivas dei partidas superioras[5] [13].
Au dessús, se situa una atmosfèra transparenta d'idrogèn liquid e gasós fins a 1 000 km dau jaç de nívols[5]. Entre lei dos, s'estira una zòna compausada d'idrogèn gasós[5]. La transicion entre lei fasas diferentas de l'idrogèn es pas estrictament delimitada mai progressiva per que lo ponch critic (33,2 K e 12,8 atm) es largament depassat[14].
Dins la planeta, la temperatura e la pression aumentan sensa interrupcion. D'efècte, vèrs la transicion de fasa onte l'idrogèn liquid devèn metallic, s'estima la temperatura a quasi 10 000 K e la pression a 200 GPa. Pasmens, lei valors supausadas au limit dau nuclèu son encara pus importantas ambé 36 000 K per 3 000-4 500 GPa[5].
Atmosfèra[modificar | modificar la font]
Amb una altitud de 5 000 km, Jupitèr a la pus granda atmosfèra dau Sistèma Solar[15] [16]. I fau notar que Jupitèr avent pas de superfícia, una convencion fixa la basa de l'atmosfèra de l'endrech onte la pression aganta 10 bar, valent a dire 10 còps la pression terrèstra au nivèu de la mar[15].
Jaç de nívols[modificar | modificar la font]
Jupitèr es perpetualament recubèrta de nívols compausats de cristaus d'amoniac e benlèu d'idrosulfid d'amoni. Lei nívols son localizats dins la troposfèra e organizats en bendas de latituds diferentas nomadas regions tropicalas. Aquelei bendas son devesidas entre zonas sornas e claras. Leis interaccions entre lei circulacions de nívols causan fòrça turbuléncias, remolins e tempèstas. Ansin, de velocitats de 100 m/s (360 km/h) per lo vent d'aquelei regions son comunas[17]. De mai, se lei bendas rèstan relativament establas per que leis astronòms li donan un nom, pòdon variar de color e d'intensitat cada an[7].
L'espessor dau jaç de nívols fai 50 km e se compausa d'au mens dos nivèus. Lo jaç exterior es lo pus fin enterin que lo pus prefond es mai espés. Podriá èsser de nívols d'aiga sota lei formacions d'amoniac coma o indica la deteccion d'ulhauç dins l'atmosfèra de Jupitèr[Nòta 1][5]. Lei cargas electricas d'aqueleis ulhauç pòdon èsser 1000 còps pus intensas que lo tròn terrèstre. Ansin, lei nívols d'aiga pòdon crear de chavanas dirigits per la calor de l'interior de la planeta[18].
La coloracion arange e marron de nívols es causada per la preséncia, en altitud auta dins lo jaç bas de nívols, de compausats cambiant de color amb una exposicion ai radiacions ultravioletas dau Soleu. Sei naturas son desconegudas mai se supausa de moleculas ambé de grops d'atòms cromòfors (idrocarburs e de produchs ambé de fosfòr o de sofre). Aquelei zonas se forman quand de corrents ascendents de conveccion entraïnan l'aparicion de cristaus d'amoniac que tapan lei nívols bas[5] [19].
La Granda Taca Roja e leis autrei tempèstas[modificar | modificar la font]
La Granda Taca Roja es l'element pus conegut de Jupitèr. Es una tempèsta anticiclonica persistenta situada vèrs la latitud de 22° S e mai granda que la Tèrra. Es coneguda dempuei 1831[20] e benlèu 1665[21]. De modèls matematics suggerisson que la tempèsta sigue estable e donc un objècte permanent de l'atmosfèra[22]. De forma ovala, vira en sens contrari deis agulhas d'una mòstra amb una durada de sièis jorns[23]. Son altitud maximala passa de 8 km lei nívols superiors[24]. Sa talha fai 24-40 000 x 12-14 000 km. Es donc pron granda per contenir doas o tres planetas ambé lo diamètre de la Tèrra.
De tempèstas coma la Granda Taca Roja son comunas dins leis atmosfèras turbulentas de planetas gigantas gasosas. Ansin, Jupitèr a tanben de tempèstas pus pichonas dichas tacas blancas e brunas. Lei tacas blancas, situadas dins l'atmosfèra auta, semblan de constituir de nívols relativament calmes. En revenge, lei tacas brunas son pus agitadas e fan partida dau jaç bas de nívols. Toteis aquelei tempèstas pòdon durar quauqueis oras fins a unei sègles.
Avans que la sonda Voyager pròve la natura veritabla de la Granda Taca, i aviá ja de pròvas que lo fenomèn èra pas liat a la superficia de la planeta car sa velocitat de rotacion es diferenta a respècte dau rèsta de l'atmosfèra, quora mai lenta quora mai rapida. Ansin, dempuei que son movement es enregistrat, se desplaça unei còps a l'entorn de la planeta sus tot tipe de superficia en dessota d'ela.
En 2000, un fenomèn atmosferic, similar a la Granda Taca Roja mai mens grand, s'es format dins l'emisfèri sud per la fusion de divèrsei tempèstas presentas dempuei 1938. Dicha Ovau BA, aquela tempèsta a aumentat d'intensitat e es tanben venguda roja.
Sistèma d'anèus[modificar | modificar la font]
Jupitèr a un sistèma d'anèus fòrça tèune compausat de tres partidas principalas : un tòr interior de particulas dich lo ròda, un anèu centrau relativament brilhant e un anèu exterior quasi transparent[25]. Aqueleis anèus son fachs de poussas mentre qu'aquelei de Saturne se constituisson principalament de glaç[5]. La poussa de l'anèu principau es probablament ejectada dei satellits Adrastea e Metis. Normalament, lei materiaus ejectats retombarián sus la superficia dei satellits mai la gravitat fòrta de Jupitèr leis atira vèrs la planeta. Ansin, l'orbita dei poussas vira vèrs Jupitèr e de tuerts de meteorits devon crear de materiaus novèus per l'anèu[26]. Un mecanisme similar, ambé lei satellits Amaltèa e Thebe, es probablament la causa de la formacion de l'anèu exterior[26]. Una estructura rocassosa dins l'orbita d'Amaltèa, pareissent la consequéncia d'una collision entre lo satellit e un meteorit, podriá sostenir aquela teoria[27].
Magnetosfèra[modificar | modificar la font]
Lo camp magnetic es 14 còps mai important qu'aqueu de la Tèrra. Varia de 0,42 mT vèrs l'eqüator a 1,0-1,4 mT ai pòls de la planeta. Aquelei valors son lei pus grandas dau Sistèma Solar a l'excepcion dau Soleu. L'origina dau camp seriá la preséncia de corrents de Foucault causats per lo movement de materiaus conductors dins lo nuclèu d'idrogèn metallic. Aqueu camp captura de particulas ionizadas venent dau vent solar e forma un camp magnetic fòrça energetic a l'exterior de la planeta dich magnetosfèra. D'electrons d'aqueu plasma ionizan lo nívol en forma de tòr de dioxid de sofre generat per l'activitat dei volcans d'Io. De particulas d'idrogèn de l'atmosfèra de Jupitèr son tanben capturadas dins la magnetosfèra. Aqueleis electrons de la magnetosfèra crèan una signatura ràdio fòrça poderosa ambé de ponchas entre 0,6 e 30 MHz[28].
Vèrs 75 rais planetaris, l'interaccion entre la magnetosfèra de la planeta e lo vent solar crèa un arc de tuert. Enviroutant la magnetosfèra, se tròba la magnetopausa, situada dins lo bòrd intèrne de la magnetofunda, ontée lo camp magnetic ven feble e desorganizat. Lo vent solar interagís amb aquelei regions e estira la magnetosfèra quasi fins a l'orbita de Saturne. Lei quatre satellits galileians son situats dins la magnetosfèra e son donc parats contra lei particulas solaras.
Orbita e rotacion[modificar | modificar la font]
Jupitèr es la soleta planeta dau Sistèma Solar que son centre de massa es a l'exterior dau Soleu, e mai s'es solament de 7% dau rèi solar[29]. La distància mejana entre la planeta e lo Soleu es 778 milions de quilomètres (quasi 5,2 còps la distància dau Soleu a la Tèrra siá 5,2 UA) e 11,86 annadas son necessàrias per complir una orbita. Aqueu resultat es dos cinquens dau periòde de revolucion de Saturne, formant donc una ressonància 5:2 entre leis orbitas de doas planetas gròssas[30]. L'enclinason de l'orbita es de 1,31° a respècte de la Tèrra. En causa d'una excentricitat de 0,048, la distància ambé lo Soleu varia de 75 milions de quilomètres entre l'afèli e lo perièli, o entre lo ponch pus pròche e aqueu pus luench dau Soleu.
L'enclinason de l’axe de rotacion de la planeta es solament de 3,13°. Per consequéncia, lei sasons son gaire visiblas sus Jupitèr, coma es lo cas per la Tèrra o Mart. Aquela rotacion es la pus rapida dau Sistèma Solar, realizant un torn complèt en mens de dètz oras. Lo movement crèa donc un gonflament eqüatoriau visible amb un telescòpi amator. D'efècte, lo diamètre de Jupitèr a son eqüator es 9 275 km pus grand que lo diamètre mesurat entre lei dos pòls[31]. Sa forma es una esfèra esquichada.
Coma Jupitèr es pas un còrs solid, son atmosfèra superiora a una rotacion diferenciala. Ansin, la rotacion de l'atmosfèra polara es quasi pus lònga de cinc minutas qu'aquela de l'atmosfèra equatoriala. Tres sistèmas son definits coma referéncias :
- lo sistèma I, entre lei latituds 10° N e 10° S, a una rotacion egalant aquela de la planeta.
- lo sistèma II, en delà dei latituds dau sistèma I, es pus lent de cinc minutas.
- lo sistèma III es la rotacion de la magnetosfèra que se considèra coma egala a aquela de Jupitèr.
Recèrca e exploracion[modificar | modificar la font]
Leis bèlei premiereis observacions de Jupitèr foguèron fachas per leis astronòms de Babilònia dau millenari II aC. Segon l'istorian chinés, Xi Zezong, l'astronòm Gan De auriá descubèrt un satellit galileian en 362 aC, dos millenaris avans Galileo Galilei[32] [33].
Au sègle VIII, l'astronòm persan Yaqub ibn Tariq estimèt lo diamètre de la planeta a 20 000 farsakhs (quasi 96 000 km). Aquela valor es pròcha de l'estimacion modèrna. Pasmens, son trabalh e son encaminament son perduts mai lo resultat foguèt conservat en Índia dins la taula Biruni.
Recèrca ambé lei telescòpis terrèstres[modificar | modificar la font]
Fins ai sondas espacialas, la recèrca e l'exploracion de Jupitèr utiliza de telescòpis terrèstres que capitèron unei descubèrtas importantas.
La premiera, e la pus coneguda, es l'observacion en 1610 per Galileo Galilei dei quatre pus grands satellits de Jupitèr — Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto — e dau premier sistèma de planetas que son centre èra pas la Tèrra. A l'excepcion de la Luna, èra tanben la premiera observacion d'un satellit. Aquela descubèrta foguèt un ponch important en favor dei teorias de Nicolau Copernic.
Après lei trabalhs de Galilei, Cassini utilizèt un telescòpi novèu pendent leis annadas 1660 e observèt l'atmosfèra notant lei tacas, lei bendas e la forma aplatida dau glòbe. Estimèt lo periòde de rotacion de la planeta[2]. De mai, en 1690, veguèt la rotacion diferenciala de l'atmosfèra[8].
Puei, la Granda Taca Roja e lo movement dei satellits venguèron leis eveniments pus importants. Ansin, la Grand Taca, benlèu observada per Robert Hooke en 1664 o Cassini en 1665, es dessenhada ambé de detalhs per lo premier còp per un farmacian e astronòm, Heinrich Schwabe, en 1831. De mai, una activitat irregulara es raportada car la taca auriá disparegut entre 1650 e 1708 e entre 1883 e lo començament dau sègle XX. En revenge, seriá estada fòrça visibla en 1878. De mai, en 1938, tres tacas blancas foguèron observadas per lo premier còp. Après de decennis d'existéncia separada, lei tempèstas fusionèron entre 1998 e 2000 per crear una autra granda taca roja dicha Ovala BA[34].
Pertocant lei satellits, Giovanni Borelli e Cassini faguèron de relevats de la posicion dei satellits autorizant la prediccion d'eclipsis entre lei còrs diferents dau sistèma de Jupitèr. Dins aquò, vèrs 1670, un retard de 17 minutas per lei fenomèns prevists foguèt notat durant d'observacions quand Jupitèr èra a l'opausat de la Tèrra a respècte dau Soleu. Ole Rømer ne'n concluguèt que la transmission deis imatges es pas instantanèa e aqueu periòde de retard s'utilizèt per calcular la velocitat de la lutz[35].
En 1892, un cinquen satellit foguèt descubèrt per l'American Barnard dempuei l'observatòri Lick amb un telescòpi refractor de 910 mm. Es la darriera descubèrta facha directament per una observacion visuala[36]. Lo satellit foguèt pauc après nomat Amaltèa. Uech satellits suplementaris foguèron descubèrts per la sonda Voyager 1 en 1979.
Enfin, lo sègle XX veguèt de progrès dins l'exploracion de la planeta a partir de tecnicas novèlas. En 1932, Rupert Wildt identifiquèt de bendas d'absorpcion de metan e d'amoniac dins l'espèctre de Jupitèr[37]. Bernard Burke and Kenneth Franklin trobèron d'emissions ràdios vèrs 22,2 MHz. Se conois dos tipes de senhaus: de senhaus lòngs, dichs senhaus L, durant quauquei segondas e de senhaus corts, dichs senhaus S, que sa durada es d'un centen de segonda[38]. Aqueleis emissions dependent de la rotacion de la planeta, Burke e Franklin poguèron calcular pus precisament son periòde.
Finalament, lei scientifics an detectat tres formas de senhaus ràdios venent de Jupitèr :
- de senhaus decametrics variant ambé la rotacion de la planeta e influenciats per l'interaccion d'Io ambé lo camp magnetic de Jupitèr.
- de senhaus centimetrics descubèrts en 1959 per Frank Drake e Hein Hvatum. L'origina d'aqueleis senhaus es l'acceleracion d'electrons causat lo camp magnetic dins per lo tòr interior de particulas[39].
- de senhaus de radiacion termica producha per la calor de l'atmosfèra.
Exploracion ambé de sondas espacialas[modificar | modificar la font]
Dempuei 1973, de sondas automaticas son estadas mandadas dins lo sistèma de Jupitèr. La premiera foguèt Pioneer 10 que revelèt lei premiers imatges de l'atmosfèra de la planeta[40][41]. Lei missions espacialas per d'autrei planetas son realizadas gràcias a una despensa d'energia resumida per la velocitat neta dicha dèlta-v. Dempuei una orbita terrèstra bassa, d'ajónher Jupitèr necessita un dèlta-v de 9,2 km[42]. Pasmens, se pòu utilizar l'ajuda de la gravitat de la planeta per redurre l'energia necessària per arribar a l'entorn de Jupitèr en despiech d'una aumentacion de la durada dau trajècte[42].
Susvoladas[modificar | modificar la font]
Dempuei 1973, de sondas espacialas an realizat de susvoladas per observar Jupitèr. Lei premierei missions foguèron Pioneer 10 e Pioneer 11 que transmetèron d'imatges de l'atmosfèra de la planeta e d'unei satellits. Descurbiguèron tanben que lei camps de radiacions èran pus importants que previst. Pasmens, lei doas sondas capitèron de subreviure e sei trajectòrias s'utilizèron per recalcular la massa, lo diamètre e l'aplatiment de Jupitèr gràcias a d'ocultacions dei senhaus ràdios[7] [43].
Sièis ans pus tard, lei sondas Voyager 1 e Voyager 2 melhorèron la conoissença de la planeta e de sei satellits e descurbiguèron son sistèma d'anèus. Ansin, foguèt confiermat que la Granda Taca Roja es una tempèsta anticiclonica. De mai, de comparasons ambé de fòtos dei missions Pioneer mostrèron un cambiament de color de l'arange au marron sorne. Un tòr d'atòmes ionizats foguèt descubèrt a l'entorn de Jupitèr e de son satellit Io. La superficia d'aquel satellit revela egalament la preséncia de volcans e d'erupcions. Enfin, d'ulhauç foguèron vists dins l'atmosfèra pendent la nuech[7].
La mission seguenta que susvolèt Jupitèr foguèt la sonda solara Ulysses. Estudièt la magnetosfèra mai poguèt pas prendre de fòtos car embarcava pas d'aparelhs de vision[44]. En 2000, la sonda Cassini en camin per Saturne fotografièt la planeta e lo satellit Himàlia en resolucion auta[45]. Enfin, la mission New Horizons en camin per Pluton passèt près de Jupitèr per utilizar sa gravitat. Sa camèra a observat per lo menut lei quatre satellits galileians, Himàlia e Elara.
Mission Galileo[modificar | modificar la font]
La soleta sonda qu'orbitèt a l'entorn de Jupitèr foguèt Galileo entre lo 7 de decembre de 1995 e lo 21 de setembre de 2003. Realizèt divèrsei susvoladas de Ganimèdes e d'Amaltèa e observèt tanben l'impacte de la cometa Shoemaker-Levy 9 durant lo mes de julhet de 1994. Dins aquò, ben que lei mesuras realizadas sigan importantas, lo desplegament mancat d'una antena limita la transmission d'informacions[46].
Au mes de julhet de 1995, una sonda atmosferica foguèt largada per Galileo. Intrèt dins l'atmosfèra de Jupitèr lo 7 de decembre e transmetèt de donadas pendent 57,6 minutas fins a 150 km de prefondor. Finalament, foguèt destruch per la pression (22 bar amb una temperatura de 153 °C)[47] puei probablament fonduda e vaporizada. La sonda Galileo conoguèt un sòrt similar, mai pus rapid, lo 21 de setembre de 2003. D'efècte, foguèt precipitada sus Jupitèr per pas contaminar lei formas possiblas de vida sus lo satellit Euròpa[46].
Satellits[modificar | modificar la font]
De veire : Satellits de Jupitèr
Jupitèr a 63 satellits possedent un nom. 47 an una talha inferiora a 10 km e son solament coneguts dempuei 1975.
Satellits galileians[modificar | modificar la font]
Io, Euròpa, Ganimèdes e Callisto, lei quatre pus grands satellits de Jupitèr, son nomats lei « satellits galileians ». Fan tanben partida dei pus grands satellits dau Sistèma Solar. Ganimèdes a d'autra part una talha superiora a Mercuri.
Leis orbitas dei tres satellits galileians interiors — Io, Euròpa e Ganimèdes — presentan una particularitat dicha resonància de Laplace. Ansin, per quatre torns de Jupitèr complits per Io, Euròpa ne'n fa dos e Ganimèdes un. Aquela resonància causa una deformacion elliptica de sei trajectòrias. A l'invèrs, lei fòrças de marèia de Jupitèr leis arredonisson[48]. L'excentricitat deis orbitas causa donc de cambiaments de la forma dei satellits en causa de la gravitat de Jupitèr : son pus aplatits près de la planeta e pus esferics quand se son alunchats. Aqueu comportament entraïna l'escaufament de l'interior dei satellits per friccion. Es particularament visible a la superficia volcanica d'Io qu'es la pus pròcha de Jupitèr. La superficia sensa cratèrs d'Euròpa es tanben una manifestacion d'aqueu fenomèn.
Classament dei satellits[modificar | modificar la font]
Avans lei missions Voyager, lei satellits de Jupitèr èran classats dins quatre grops fondats sus de caracteristicas orbitalas. Dempuei, la descubèrta d'autrei satellits, generalament fòrça pichons, a complicat aqueu tablèu. Ansin, s'es creat sièis grops novèus.
Una division classica es de gropar lei uech satellits regulars, amb una trajectòria quasi circulara dins lo plan eqüatoriau, en doas categorias de quatre segon seis orbitas. La formacion d'aquelei lunas es supausada de datar dau periòde d'aparicion de Jupitèr. Lo rèsta es compausat de satellits de talha pichona amb d'orbitas ellipticas e clinadas que son benlèu d'asteroïdes capturats o de fragments d'asteroïdes capturats. Leis objèctes ambé de caracteristicas orbitalas similaras forman una familha soleta e son supausats nats d'un còrs capturat e rot en unei tròç[49] [50].
Interaccion ambé lo Sistèma Solar[modificar | modificar la font]
L'influéncia de Jupitèr sus lo Sistèma Solar es fòrça importanta. Ansin, ambé lo Soleu, la gravitat de Jupitèr a modelat la forma dau Sistèma Solar. Per exemple, lei plans deis orbitas dei planetas, sensa Mercuri, son pus pròches dau plan orbitau de Jupitèr que dau plan eqüatoriau solar. De mai, lei lacunas de Kirkwood dins la centura d'asteroïdes son tanben principalament causadas per Jupitèr. Enfin, aquela planeta es a l'origina dau darrier bombardament massís de l'interior dau Sistèma Solar[51].
Uei, lo camp de gravitat de Jupitèr e sei satellits contraròtlan divèrs asteroïdes orbitant vèrs lei ponchs de Lagrange precedent e seguent la planeta sus son orbita a l'entorn dau Soleu. Aqueleis asteroïdes son dichs « Troians » e repartits entre lei camps troian e grèc en onor de l'Iliada. Lo premier, 588 Aquiles, foguèt descubèrt en 1906 per Max Wolf e dempuei, se'n conois 2 000[52]. Lo pus grand es 624 Ector.
Fòrça cometas amb un periòde cort son tanben contrarotladas o influenciadas per la gravitat de Jupitèr. Aquelei cometas forman la familha dicha de Jupitèr. Son de cometas en provenença de la centura de Kuiper en delà de l'orbita de Neptun. Pasmens, pendent un passatge pròche de la planeta, sei trajectòrias son modificadas e adòptan adonc una orbita amb un grand assis pus pichon qu'aqueu de Jupitèr. Puei, lo Soleu e Jupitèr circularizan l'orbita d'aquelei cometas[53].
Impactes[modificar | modificar la font]
Jupitèr es de còps nomada l'"aspirator dau Sistèma Solar"[54] en causa de son potz gravitacionau important e de sa posicion pròche de l'interior dau Sistèma Solar[55]. D'efècte, recebe l'essenciau dau bombardament de cometas dei planetas dau Sistèma Solar[56]. Ansin, se supausa que Jupitèr sigue coma un bloquier per lei planetas telluricas. Pasmens, de simulacions informaticas recentas mòstran un ròtle pus nuançat e Jupitèr demeniriá pas significativament la quantitat de cometas passant dins lo Sistèma Solar intèrne. Sa gravitat entraïnariá de cometas vèrs l'interior dau sistèma quasi tant coma que leis alunchariá[57]. Lo subjècte es totjorn debatut, certanei scientifics pensant que Jupitèr atira lei cometas de la centura de Kuiper e d'autrei qu'apara contra leis objèctes de la supausada nívol d'Oort[58].
Dins lei fachs, d'impactes son estats sospichats o observats per Jupitèr. Lo premier remonta au sègle XVII, un estudi istoric de 1997 suggerent l'observacion dei traças d'un impacte per Cassini en 1690[59]. De mai, l'estudi nòta uech autrei possibilitats. Aquel estudi se basa sus la collision, ben observada, entre Jupitèr e la cometa Shoemaker-Levy 9. D'efècte, entre lo 16 e lo 22 de julhet 1994, 20 fragments d'aquela cometa tombèron dins l'emisfèri sud, fasent de tacas sornas. Èra la premiera collision entre dos objèctes dau Sistèma Solar qu'èra vista directament per l'uelh uman, fornissent de donadas atmosfericas interessantas[60] [61].
Dempuei 1994, d'autrei traças d'impactes de cometas son estadas descubèrtas. Lo 19 de julhet de 2009, una taca sorna, caracteristica de la collision de 1994, foguèt observada encara dins l'emisfèri sud de la planeta vèrs una longitud de 216°[62]. La talha de la taca sorna èra pus granda que la tempèsta Ovala BA. De mai, de mesuras de radiacions infrarojas mòstran un ponch brilhant suggerent un escaufament locau de l'atmosfèra près dau pòl sud[63]. En revenge, lo còrs destruch dins la collision es desconegut. Enfin, un impacte, pus pichon qu'aqueu de 2009, foguèt tanben descubèrt lo 3 de junh de 2010 per un astronòm amator[64].
Observacion[modificar | modificar la font]
L'uelh uman pòu facilament veire Jupitèr sus l'aspècte d'un astre blanc fòrça brilhant amb una magnitud de -2,7 a l'oposicion gràcias a l'albedo aut de la planeta[65]. Es sovent considerada coma un objècte interessant car una luneta de talha pichona revela ja de detalhs nombrós coma lei satellits galileians. De mai, sei periòdes de revolucion corts autoriza de seguir l'evolucion dau sistèma entre doas nuechs.
Un telescòpi d'un diamètre de 25 cm permet d'observar la Granda Taca Roja. De mai, un receptor de ràdio per ondas cortas benda de 13 mètres amb una antena en fieu electric d'una longor de 3,5 mètres pòu interceptar lo senhau de 21,86 MHz emés per la planeta[66].
Possibilitat d'existéncia de la vida[modificar | modificar la font]
En 1953, l'experiéncia de Miller-Urey mostrèt que la combinason d'ulhauç e de compausats quimics existent dins l'atmosfèra primordiala de la Tèrra podiá crear de compausats organics coma d'acids aminats, que son de constituents de la vida terrèstra. L'atmosfèra de la simulacion èra facha d'aiga, de metan, d'idrogèn molecular e d'amoniac que fan partida de l'atmosfèra de Jupitèr. Pasmens, l'atmosfèra de Jupitèr a tanben una circulacion d'èr verticala fòrça importanta que mena aquelei compausats dins lei partidas bassas de la planeta. La temperatura auta de l'interior de l'atmosfèra lei destrutz donc, empachant l'aparicion de vida similara a la Tèrra[67].
L'existéncia de la vida sus Jupitèr es donc considerada coma improbabla car la quantitat d'aiga dins l'atmosfèra es limitada e que la superficia rocassosa es escrachada per de pressions enòrmas. Dins aquò en 1976, avans lei missions Voyager, se desvolopèt l'ipotèsi d'una forma de vida basada sus l'aiga o l'amoniac de l'atmosfèra auta. L'ipotèsi repausa sus l'ecologia dei mars terrèstras ambé fitoplancton a la superficia, peis se norrissent d'aqueu fitoplancton e predators marins manjant lei peis[68] [69].
Uei, la possibilitat pus seriosa de l'existéncia de la vida dins lo sistèma de Jupitèr es leis oceans d'aiga qu'assostèron certanei satellits coma Euròpa.
Mitologia anciana[modificar | modificar la font]
La planeta Jupitèr es coneguda dempuei l'Antiquitat car es visibla a uelh nus dins lo cèu nocturne e, de còps, pendent lo jorn se lo Soleu es bas[70].
Per lei Babilonians, Jupitèr representava lo dieu Marduk. Utilizavan lo periòde de dotze ans de son orbita per definir sei constellacions dau zodiac[71]. Lei Chinés, lei Coreans e lei Japonés li donèron lo nom d'estela de fusta segon la concepcion chinesa dei Cinc Elements[72] [73] [74]. Dins l'astrologia vedica, Jupitèr es nomada Brihaspati o pus sovent Guru, significant « Grand èsser ». Enfin, en Euròpa, lei Grècs bategèron la planeta Phaethon (Φaέθwv) significant « cremant ». Puei, lei Roman li donèron son nom actuau segon lo rèi de sei dieus. Lo simbòl astronomic de Jupitèr ♃ representa d'autra part l'ulhauç dau dieu.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'aiga es una molecula polara podent transportar una carga. Es donc capabla de crear la separacion de cargas necessària a la formacion d'un ulhauç.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Gautier, D.; Conrath, B.; Flasar, M.; Hanel, R.; Kunde, V.; Chedin, A.; Scott N. (1981). "The helium abundance of Jupiter from Voyager". Journal of Geophysical Research 86: 8713–8720.
- ↑ 2,0 et 2,1 Kunde, V. G. et al. (September 10, 2004). "Jupiter's Atmospheric Composition from the Cassini Thermal Infrared Spectroscopy Experiment". Science 305 (5690): 1582–86
- ↑ Kim, S. J.; Caldwell, J.; Rivolo, A. R.; Wagner, R. (1985). "Infrared Polar Brightening on Jupiter III. Spectrometry from the Voyager 1 IRIS Experiment". Icarus 64: 233–48.
- ↑ Niemann, H. B.; Atreya, S. K.; Carignan, G. R.; Donahue, T. M.; Haberman, J. A.; Harpold, D. N.; Hartle, R. E.; Hunten, D. M.; Kasprzak, W. T.; Mahaffy, P. R.; Owen, T. C.; Spencer, N. W.; Way, S. H. (1996). "The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter's Atmosphere". Science 272 (5263): 846–849
- ↑ 5,0, 5,1, 5,2, 5,3, 5,4, 5,5, 5,6 et 5,7 Mahaffy, Paul. "Highlights of the Galileo Probe Mass Spectrometer Investigation". NASA Goddard Space Flight Center, Atmospheric Experiments Laboratory. http://ael.gsfc.nasa.gov/jupiterHighlights.shtml. Retrieved 2007-06-06.
- ↑ Williams, Dr. David R. (November 16, 2004). "Jupiter Fact Sheet". NASA
- ↑ 7,0, 7,1, 7,2 et 7,3 Burgess, Eric (1982). By Jupiter: Odysseys to a Giant. New York: Columbia University Press.
- ↑ 8,0, 8,1 et 8,2 Elkins-Tanton, Linda T. (2006). Jupiter and Saturn. New York: Chelsea House.
- ↑ 9,0, 9,1, 9,2 et 9,3 Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. (2004). "Chapter 3: The Interior of Jupiter". in Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B. Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere.
- ↑ Bodenheimer, P. (1974). "Calculations of the early evolution of Jupiter". Icarus 23 pages=319–25.
- ↑ Guillot, T.; Gautier, D.; Hubbard, W. B. (1997). "New Constraints on the Composition of Jupiter from Galileo Measurements and Interior Models". Icarus 130: 534–539.
- ↑ Various (2006). McFadden, Lucy-Ann; Weissman, Paul; Johnson, Torrence. ed. Encyclopedia of the Solar System (2nd ed.). Academic Press. p. 412
- ↑ Lodders, Katharina (2004). "Jupiter Formed with More Tar than Ice". The Astrophysical Journal 611 (1): 587–597.
- ↑ Züttel, Andreas (September 2003). "Materials for hydrogen storage". Materials Today 6 (9): 24–33.
- ↑ 15,0 et 15,1 Seiff, A.; Kirk, D.B.; Knight, T.C.D. et al. (1998). "Thermal structure of Jupiter's atmosphere near the edge of a 5-um hot spot in the north equatorial belt". Journal of Geophysical Research 103: 22857–22889.
- ↑ Miller, S.; Aylword, A.; Milliword, G. (2005). "Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling". Space Science Reviews 116: 319–343.
- ↑ Ingersoll, A. P.; Dowling, T. E.; Gierasch, P. J.; Orton, G. S.; Read, P. L.; Sanchez-Lavega, A.; Showman, A. P.; Simon-Miller, A. A.; Vasavada, A. R. "Dynamics of Jupiter’s Atmosphere" (PDF). Lunar & Planetary Institute. http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf.
- ↑ Kerr, Richard A. (2000). "Deep, Moist Heat Drives Jovian Weather". Science 287 (5455): 946–947.
- ↑ Strycker, P. D.; Chanover, N.; Sussman, M.; Simon-Miller, A. (2006). "A Spectroscopic Search for Jupiter's Chromophores". DPS meeting #38, #11.15. American Astronomical Society.
- ↑ Denning, W. F. (1899). "Jupiter, early history of the great red spot on". Monthly Notices of the Royal Astronomical Society 59: 574–584. http://adsabs.harvard.edu/abs/1899MNRAS..59..574D
- ↑ Kyrala, A. (1982). "An explanation of the persistence of the Great Red Spot of Jupiter". Moon and the Planets 26: 105–7
- ↑ Sommeria, Jöel; Steven D. Meyers & Harry L. Swinney (February 25, 1988). "Laboratory simulation of Jupiter's Great Red Spot". Nature 331: 689–693.
- ↑ Cardall, C. Y.; Daunt, S. J. "The Great Red Spot". University of Tennessee. http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/jupiter/redspot.html.
- ↑ Phillips, Tony (March 3, 2006). "Jupiter's New Red Spot". NASA. http://science.nasa.gov/headlines/y2006/02mar_redjr.htm.
- ↑ Showalter, M.A.; Burns, J.A.; Cuzzi, J. N.; Pollack, J. B. (1987). "Jupiter's ring system: New results on structure and particle properties". Icarus 69 (3): 458–98.
- ↑ 26,0 et 26,1 Burns, J. A.; Showalter, M.R.; Hamilton, D.P.; et al. (1999). "The Formation of Jupiter's Faint Rings". Science 284 (5417): 1146–50.
- ↑ Fieseler, P.D. (2004). "The Galileo Star Scanner Observations at Amalthea". Icarus 169 (2): 390–401.
- ↑ Brainerd, Jim (2004-11-22). "Jupiter's Magnetosphere". The Astrophysics Spectator
- ↑ Herbst, T. M.; Rix, H.-W. (1999). Guenther, Eike; Stecklum, Bringfried; Klose, Sylvio. ed. Star Formation and Extrasolar Planet Studies with Near-Infrared Interferometry on the LBT. San Francisco, Calif.: Astronomical Society of the Pacific. pp. 341–350.
- ↑ Michtchenko, T. A.; Ferraz-Mello, S. (February 2001). "Modeling the 5 : 2 Mean-Motion Resonance in the Jupiter–Saturn Planetary System". Icarus 149 (2): 77–115.
- ↑ Lang, Kenneth R. (2003). "Jupiter: a giant primitive planet". NASA. [1].
- ↑ Xi, Z. Z. (1981). "The Discovery of Jupiter's Satellite Made by Gan-De 2000 Years Before Galileo". Acta Astrophysica Sinica 1 (2): 87.
- ↑ Dong, Paul (2002). China's Major Mysteries: Paranormal Phenomena and the Unexplained in the People's Republic. China Books.
- ↑ Youssef, A.; Marcus, P. S. (2003). "The dynamics of jovian white ovals from formation to merger". Icarus 162 (1): 74–93.
- ↑ "Roemer's Hypothesis". MathPages. [2].
- ↑ "Amalthea Fact Sheet", NASA JPL.
- ↑ Dunham Jr., Theodore (1933). "Note on the Spectra of Jupiter and Saturn". Publications of the Astronomical Society of the Pacific 45: 42–44
- ↑ Weintraub, Rachel A. (September 26, 2005). "How One Night in a Field Changed Astronomy".
- ↑ Klein, M. J.; Gulkis, S.; Bolton, S. J. (1996). "Jupiter's Synchrotron Radiation: Observed Variations Before, During and After the Impacts of Comet SL9".
- ↑ NASA – Pioneer 10 Mission Profile
- ↑ NASA – Glenn Research Center
- ↑ 42,0 et 42,1 NASA, Galileo FAQ - Navigation, [3], 6 de julhet de 2010.
- ↑ Lasher, Lawrence (August 1, 2006). "Pioneer Project Home Page". NASA Space Projects Division.
- ↑ Chan, K.; Paredes, E. S.; Ryne, M. S. (2004). "Ulysses Attitude and Orbit Operations: 13+ Years of International Cooperation" (PDF). American Institute of Aeronautics and Astronautics. http://www.aiaa.org/Spaceops2004Archive/downloads/papers/SPACE2004sp-template00447F.pdf.
- ↑ Hansen, C. J.; Bolton, S. J.; Matson, D. L.; Spilker, L. J.; Lebreton, J.-P. (2004). "The Cassini-Huygens flyby of Jupiter". Icarus 172 (1): 1–8.
- ↑ 46,0 et 46,1 McConnell, Shannon (April 14, 2003). "Galileo: Journey to Jupiter". NASA Jet Propulsion Laboratory.
- ↑ Magalhães, Julio (December 10, 1996). "Galileo Probe Mission Events". NASA Space Projects Division. [4].
- ↑ Musotto, S.; Varadi, F.; Moore, W. B.; Schubert, G. (2002). "Numerical simulations of the orbits of the Galilean satellites". Icarus 159: 500–504.
- ↑ Jewitt, D. C.; Sheppard, S.; Porco, C. (2004). Bagenal, F.; Dowling, T.; McKinnon, W. ed (PDF). Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere. Cambridge University Press. ISBN 0-521-81808-7. [5].
- ↑ Nesvorný, D.; Alvarellos, J. L. A.; Dones, L.; Levison, H. F. (2003). "Orbital and Collisional Evolution of the Irregular Satellites". The Astronomical Journal 126 (1): 398–429.
- ↑ Kerr, Richard A. (2004). "Did Jupiter and Saturn Team Up to Pummel the Inner Solar System?". Science 306 (5702): 1676
- ↑ "List Of Jupiter Trojans", IAU Minor Planet Center, [6]
- ↑ Quinn, T.; Tremaine, S.; Duncan, M. (1990). "Planetary perturbations and the origins of short-period comets". Astrophysical Journal, Part 1 355: 667–679.
- ↑ Lovett, Richard A. (December 15, 2006). "Stardust's Comet Clues Reveal Early Solar System". National Geographic News. http://news.nationalgeographic.com/news/2006/12/061215-comet-stardust.html.
- ↑ Nakamura, T.; Kurahashi, H. (1998). "Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation". Astronomical Journal 115 (2): 848–854.
- ↑ Nakamura, T.; Kurahashi, H. (1998). "Collisional Probability of Periodic Comets with the Terrestrial Planets: An Invalid Case of Analytic Formulation". Astronomical Journal 115 (2): 848–854.
- ↑ Horner, J.; Jones, B. W. (2008). "Jupiter - friend or foe? I: the asteroids". International Journal of Astrobiology 7 (3–4): 251–261.
- ↑ Overbyte, Dennis (2009-07-25). "Jupiter: Our Comic Protector?". Thew New York Times. http://www.nytimes.com/2009/07/26/weekinreview/26overbye.html?hpw.
- ↑ Tabe, Isshi; Watanabe, Jun-ichi; Jimbo, Michiwo (February 1997). "Discovery of a Possible Impact SPOT on Jupiter Recorded in 1690". Publications of the Astronomical Society of Japan 49:L1–L5
- ↑ Baalke, Ron. "Comet Shoemaker-Levy Collision with Jupiter". NASA.
- ↑ Britt, Robert R. (August 23, 2004). "Remnants of 1994 Comet Impact Leave Puzzle at Jupiter". space.com. http://www.space.com/scienceastronomy/mystery_monday_040823.html.
- ↑ alway, Mike (July 19, 2009). "Breaking News: Possible Impact on Jupiter, Captured by Anthony Wesley". IceInSpace.
- ↑ Grossman, Lisa (July 20, 2009). "Jupiter sports new 'bruise' from impact". New Scientist. [7].
- ↑ Bakich, Michael (2010-06-04). "Another impact on Jupiter". Astronomy Magazine online. [8]
- ↑ David R. Williams, « Jupiter Fact Sheet », NASA.
- ↑ Weber, Colom, Kerdraon et Lecacheux, Techniques d'observation en radioastronomie basse fréquence en présence d'émetteurs radioélectriques, Bulletin du BNM no 12X, Volume 2004-Y.
- ↑ Heppenheimer, T. A. (2007). "Colonies in Space, Chapter 1: Other Life in Space". National Space Society. [9]
- ↑ "Life on Jupiter". Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy & Spaceflight. [10]
- ↑ Sagan, C.; Salpeter, E. E. (1976). "Particles, environments, and possible ecologies in the Jovian atmosphere". The Astrophysical Journal Supplement Series 32: 633–637.
- ↑ Staff (June 16, 2005). "Stargazers prepare for daylight view of Jupiter". ABC News Online. [11]
- ↑ Rogers, J. H. (1998). "Origins of the ancient constellations: I. The Mesopotamian traditions". Journal of the British Astronomical Association, 108: 9–28.
- ↑ De Groot, Jan Jakob Maria (1912). Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism. 10. G. P. Putnam's Sons. p. 300.
- ↑ Crump, Thomas (1992). The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan. Routledge. pp. 39–40. ISBN 0-415-05609-8.
- ↑ Hulbert, Homer Bezaleel (1909). The passing of Korea. Doubleday, Page & company. p. 426.
Planetas
Mercuri · Vènus · Tèrra · Mart · Jupitèr · Saturne · Uranus · Neptun
Planetas nanas
Cères · Pluton · Èris
Pichons còrses
Asteroïdes · Cencha d'asteroïdes · Cometas · Cencha de Kuiper · Objèctes eparses · Nívol d'Oort
Satellits
T (1) : Luna — M (2) : Fòbos · Deimos — J (67) : Io · Euròpa · Ganimèdes · Callisto — S (62) : Titan · Rhea · Mimas · Enceladus · Tethys · Dione — U (27) : Miranda · Ariel · Umbriel · Titània · Oberó — N (14) : Triton
Error: No pot estar buit l'atribut
name dels indicadors d'estat de la pàgina.


text:
Eth centre de tecnificacion d’espòrts de iuèrn Val d’Aran (CETEI) e er Ajuntament de Vielha e Mijaran presenten un cicle de ponencies de montanha ena Sala Audiovisuau de Vielha
Er esquiador e medallista paralímpic Gabriel Gorce serà er encargat de realizar es ponéncies e era presentacion deth documentau
Deman dia 17 de gèr, se realizarà era presentacion d’un documentau sus era istòria der esquiador e medallista paralímpic Gabriel Gorce. Eth documentau retrate eth foncionament des esportistes d’elèit e tanben se centre en costat mès uman des esportistes.
Ath delà dera projeccion deth documentau, Gabriel Gorce realizarà ues charrades en tot explicar era sua istòria e trajectoria coma esportista e tanben ofrerirá un petit tast de musica entàs assitents.
Era presentacion e era projeccion deth documentau se realizarà as 18:15h e a compdar dera 19h Gabriel Gorce exposarà era sua experiéncia e aufrirà as assistents cançons pròpries enquias 20:15ores.
Aguest event ei organizat per CETEI, er Ajuntament de Vielha e Mijaran e peth Conselh Generau d’Aran.
Entà Alberto López, còsso d’espòrts der ajuntament de Vielha e Mijaran "des der ajuntament de Vielha e Mijaran contunham en tot trabalhar ena promocion der espòrt coma era melhor via pe entà promòir valors e un estil de vida saludable." Ath delà López ahig que "actes coma eth de deman mos ajuden a contunhar en tot plaçar Vielha e Mijaran coma un destin de referéncia der espòrt".
16/01/2018


text:
1878
Aquesta pagina concernís l'an 1878 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Adopcion de la lèi sus lo telegraf de 1878 e dau Plan Freycinet. La lèi entraïnèt la disparicion dau monopòli de l'Estat sus lei liasons telegraficas e èra destinada a resòuvre lei problemas creats en França per un ret pas pron desvolopat. Lo plan èra un ensems de projècte de grands trabalhs (principalament de construccions de camin de fèrre, de canaus e d'infrastructuras portuàrias). Aqueu plan foguèt perseguida fins au començament de la Premiera Guèrra Mondiala e foguèt una etapa importanta dins la creacion dau ret de camin de fèrre francés.
Regardant leis afaires internacionaus, França participèt au Congrès de Berlin. Capitèt d'i ganhar lo sostèn diplomatic dau Reiaume Unit qu'abandonèt sa posicion d'oposicion a l'installacion dei Francés en Tunisia. Ansin, en despiech dau maucontentament d'Itàlia, París poguèt i contuniar sa politica de penetracion. Totjorn pertocant lo continent african, la colonizacion contunièt :
- en Africa de l'Oèst, lei Francés acomencèron d'intrar sus lo territòri dau Mali actuau. Lo 22 de setembre, ataquèron la capitala dau Reiaume de Logo, Saboucire. Lei fòrças dau luòctenent-coronèu Reybaud se turtèron a una gròssa resisténcia mai ganhèron finalament la batalha. Lo rèi de Logo, Niamodi Sissoko, moriguèt sus lo prat batalhier.
- dins l'illa de Madagascar, lei tensions entre lei Francés e la rèina Ranavalona II entraïnèron la sasida dei bens francés dins lo Reiaume Merina e la sasida dei bens malgashs dins lei protectorats francés. Puei, après la revirada de negociacions per amaisar la situacion, de naviris francés bombardèron lei pòrts de Tamatave e de Majunga (27 de decembre).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Contuniacion de la guèrra còntra Russia e seis aliats que menacèron la capitala en genier. Aquò obliguèt lo govèrn britanic de mandar una flòta dins leis Estrechs per sostenir leis Otomans e menaçar lei Rus dins lo cas d'una ataca còntra lo sector. Un armistici foguèt donc signat lo 31 de genier e un tractat de patz lo 3 de març. Marquèt una desfacha clara deis Otomans :
- creacion d'una Bulgaria independenta gropant la màger part dei regions parlant aquela lenga. Teoricament, lo país demorèt sota la senhoriá otomana mai son cap èra chausit per lei Rus.
- reconóissança de l'independéncia de Serbia, de Montenegro e de Romania. Pèrda de la mitat nòrd de Dobrodja au profiech de Romania.
- pèrda au profiech de Russia dei regions d'Ardahan, d'Artvin, de Batomi, de Kars, d'Oltu e de Bayazet dins lei montanhas de Caucàs.
- obligacion per lo sultan d'assegurar la proteccion de sei subjèctes crestians.
Dins lo corrent de l'annada, lo tractat de Berlin modifiquèt certanei decisions d'aqueu tractat dins un sens favorable ais Otomans. En particular, Constantinòple gardèt Albania e Tracia dins la region balcanica sota sa sobeiranetat totala e reprenguèt possession d'una partida dei regions de lenga bulgara sota un regime d'autonòmia larga. A l'èst, reprenguèt tanben lo contraròtle de Bayazet.
Après aquelei desfachas, lo sultan decidiguèt d'arrestar lo periòde de reformas. En particular, suspendiguèt la constitucion adoptada en 1876 e restaurèt son autotitat absoluda.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Invasion de Choa destinada a sometre la darriera region etiopiana que refusava d'acceptar la senhoriá de Yohannes IV. Après una tiera d'escaramochas e de negociacions malaisadas, lo prince Menelik acceptèt de se sometre en cambi dau mantenement d'una autonòmia larga. Aquò marquèt la fin de la reünificacion d'Etiopia après sa division dins lo corrent de la fin dau rèine de Tewodros II. Dins la region estrategica de Wello, acomençament de la conversion de massa — mai ò mens fòrçada — de la populacion musulmana au cristianisme. L'objectiu èra de renfòrçar lo poder imperiau dins la zòna e l'operacion foguèt pas estenduda dins leis autrei províncias de l'Empèri.
Reiaume Marina[modificar | modificar la font]
Mòrt de l'aventurier francés e amic dau rèi Radama II Jean Laborde. Au contrari dei decisions presas per Radama II, lo govèrn malgash refusèt de laissar seis eiretiers obtenir sei bens dins l'illa. La crisi s'agravèt e entraïnèt sasida dei bens francés dins lo Reiaume Merina e la sasida dei bens malgashs dins lei protectorats francés. Après la revirada de negociacions per amaisar la situacion, lei Francés decidèron finalament de repòstar militarament e de bombardar lei pòrts de Tamatave e de Majunga (27 de decembre).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Armament[modificar | modificar la font]
Invencion de la premiera bala camisada per l'oficièr soís Éduard Rubin. Aquò èra vengut necessari car lo desvolopament de la pouvera sensa fum aviá entraïnat una aumentacion importanta de la poissança deis armas de fuòc que podián plus utilizar de projectiles de plomb.
Medecina[modificar | modificar la font]
A l'iniciativa dau generau-mètge francés Charles-Emmanuel Sédillot (1804-1883), adopcion dau mòt micròbi per designar leis agents microscopics de transmission dei malautiás.


text:
jueves, 7 de agosto de 2014
El virus Ebòla a ja fach 887 morts,segon l'OMS
Dempuèi lo mes de febrièr passat, 887 personas son mòrtas dins lo Mond a causa del virus Ebòla, segon l’Organizacion Mondiala de la Santat (OMS). Las victimas se son concentradas dins quatre païses de l’Africa occidentala: Guinèa, Libèria, Sierra Leone e Nigèria. Al total, i a mai de 1600 personas infectadas.
Demest los afectats, i a un religiós espanhòl, Miguel Pajares, qu’après que li an diagnosticat la malautiá, l’an menat dins l’estat espanhòl per que i recépia un tractament. Fins a dimars se trobava isolat dins l’Espital Sant Josèp de Monròvia, la capitala de Libèria. Lo govèrn espanhòl a insistit que los risques de possibla contagion son fòrça basses. Lo curat espanhòl, dins sos 75 ans e originari de Toledo, es membre de l’ONG Juan Ciudad, de l’Òrdre de Sant Joan de Dieu.
De mai, s’es tanben repatriat doas personas de mai per aquela meteissa causa. Se tracta de dos cooperants estatsunidencs que lor arribèt tanben lo virus Ebòla en Libèria e, a l’ora d’ara, se tròban espitalizats a Atlanta (Estats Units). Los dos an recebut un tractament experimental que poiriá aver d’efièches positius suls malauts, segon çò qu’explica aqueste reportatge de CNN.
Ajuda economica
La Banca Mondiala a anonciat que destinarà 200 milions de dolars (a l’entorn de 150 milions d’èuros) per ajudar d’urgéncia los païses de l’Africa occidentala a conténer la flambada d’Ebòla. Aquel argent se liurarà als govèrns dels quatre païses afectats e a l’OMS.
Sens cap de vaccin ni tractament
A l’ora d’ara i a pas cap de tractament ni de vaccin per combatre lo virus Ebòla. Als pacients afectats que son dins los espitals lor provesisson de liquids per via intravenosa per fin d’aturar la desidratacion, e lor donan tanben d’antibiotics per luchar contra las infeccions. Malgrat que l’Ebòla aja pas de remèdi, los pacients an mai d’escasenças de subreviure se recebon lo tractament lèu. Ça que la, lo grelh actual de la malautiá met fin a la vida, aperaquí, del 50 o 60% de las personas infectadas.
Lo virus se propaga a travèrs del contacte per lo sang o per quin que siá autre fluid corporal infectat.
Demest los afectats, i a un religiós espanhòl, Miguel Pajares, qu’après que li an diagnosticat la malautiá, l’an menat dins l’estat espanhòl per que i recépia un tractament. Fins a dimars se trobava isolat dins l’Espital Sant Josèp de Monròvia, la capitala de Libèria. Lo govèrn espanhòl a insistit que los risques de possibla contagion son fòrça basses. Lo curat espanhòl, dins sos 75 ans e originari de Toledo, es membre de l’ONG Juan Ciudad, de l’Òrdre de Sant Joan de Dieu.
De mai, s’es tanben repatriat doas personas de mai per aquela meteissa causa. Se tracta de dos cooperants estatsunidencs que lor arribèt tanben lo virus Ebòla en Libèria e, a l’ora d’ara, se tròban espitalizats a Atlanta (Estats Units). Los dos an recebut un tractament experimental que poiriá aver d’efièches positius suls malauts, segon çò qu’explica aqueste reportatge de CNN.
Ajuda economica
La Banca Mondiala a anonciat que destinarà 200 milions de dolars (a l’entorn de 150 milions d’èuros) per ajudar d’urgéncia los païses de l’Africa occidentala a conténer la flambada d’Ebòla. Aquel argent se liurarà als govèrns dels quatre païses afectats e a l’OMS.
Sens cap de vaccin ni tractament
A l’ora d’ara i a pas cap de tractament ni de vaccin per combatre lo virus Ebòla. Als pacients afectats que son dins los espitals lor provesisson de liquids per via intravenosa per fin d’aturar la desidratacion, e lor donan tanben d’antibiotics per luchar contra las infeccions. Malgrat que l’Ebòla aja pas de remèdi, los pacients an mai d’escasenças de subreviure se recebon lo tractament lèu. Ça que la, lo grelh actual de la malautiá met fin a la vida, aperaquí, del 50 o 60% de las personas infectadas.
Lo virus se propaga a travèrs del contacte per lo sang o per quin que siá autre fluid corporal infectat.
Enviat per Froilan Franco a jueves, agosto 07, 2014
No hay comentarios:
Suscribirse a: Enviar comentarios (Atom)


text:
Associacions culturali, d’ensenhament, de folclòr e de patrimòni (Associations culturelles, d’enseignement, de folklore et de patrimoine)
——— País Nissart ———
Acadèmia Nissarda – Associacion de defensa de la lenga e dau patrimòni nissarts ; publica la revista « Nice Historique » (Association de défense de la langue et du patrimoine niçois ; elle publie la revue « Nice Historique »)
Association des professeurs de langues régionales (APLR06) – Associacion per la promocion de l’ensenhament dau nissart a l’Educacion Nacionala (Association pour la promotion de l’enseignement du nissart à l’Éducation Nationale)
Assouciacioun dóu Malounat – Associacion culturala organizatritz de la Fèsta de la Vierge dau Malonat (Association culturelle organisatrice de la Fête de la Vierge du Malounat)
Calandreta de Nissa – Escòla bilingüa occitan nissart – francés (École bilingue occitan nissart – français)
Ciamada Nissarda (La) – Grop folcloric nissart (Groupe folklorique niçois)
Collectif des Arts Traditionnels (Lou CAT) – Associacion qu’a per tècola la coordinacion e l’animacion de festins e manifestacions tradicionals de Nissa (Association ayant pour but la coordination et l’animation de fêtes et manifestations traditionnelles de Nice)
Fédération des Associations du Comté de Nice (FACN) – Organisme de ligason entre li associacions de la Contea (Organisme de liaison entre les associations du Comté de Nice)
Institut d’Estudis Occitans 06 (IEO06) – Seccion departamentala Aups-Maritimi de l’Institut d’Estudis Occitans (Section départementale Alpes-Maritimes de l’Institut d’Études Occitanes)
Nice La Belle – Grop folcloric nissart (Groupe folklorique niçois)
Nissart per Tougiou – Associacion culturala nissarda (Association culturelle niçoise)
——— País Gavoat-Alpenc ———
Association Montagne et Traditions (AMONT) – Associacion culturala en carga de la gestion dau Museu dei Tradicions Vesubiani e de l’animacion dau Centre d’Estudis Vesubians (Association culturelle en charge de la gestion du Musée des Traditions Vésubiennes et de l’animation du Centre d’Études Vésubiennes)
Alp’Harmonia – Associacion per la promocion dei cants polifonics dins li Alps dau Sud, a l’origina dau « Festi Cant » (Association pour la promotion des chants polyphoniques dans les Alpes du Sud, à l’origine du « Festi Cant »)
Detto Dalmastro – Centre Occitan de Cultura de Chastelmanh en li Valadas Occitana d’en Piemont (Centre Occitan de Culture de Chastelmanh dans les Vallées Occitanes du Piémont)
Espaci Occitan dals Alps – Branca departamentala alpenca (04-05) de l’Institut d’Estudis Occitans (Branche départementale alpine (04-05) de l’Institut des Études Occitanes)
Mourra Dei Quatre Cantoun – Associacion intercomunala de promocion dau juec de la Morra (Association intercommunale de promotion du jeu de la Mourra)
Pais Mentounasc Independent – Associacion de defensa de la cultura dau País Mentonasc (Association de défense de la culture du Pays Mentonais)
Societat d’Art e d’Istòria dau Paìs Mentonasc (SAHM) – Associacion d’estudi, de recerca e de difusion dau patrimòni cultural, istoric e tradicional dau País Mentonasc (Association d’étude, de recherche et de diffusion du patrimoine culturel, historique et traditionnel du Pays Mentonais)
Sota Òrme – Associacion per ‘a promocion de l’occitan alpenc de Goarb (Association pour la promotion de l’occitan alpin de Gorbio)
——— Occitània tota ———
Associacion Occitana de Fotbòl – Federacion per la promocion de l’identitat occitana a travèrs lo fotbòl (Fédération pour la promotion de l’identité occitane à travers le football)
Escomessa (L’) – Centre Occitan d’Animacion Culturala dau País Canenc (Centre Occitan d’Animation Culturelle du Pays Cannois)
Felibrige – Associacion literària provençala (Association littéraire provençale)
Institut d’Estudis Occitans (IEO Federal) – Associacion interregionala per la promocion de l’occitan (Association interrégionale pour la promotion de l’occitan)
Institut d’Estudis Occitans dau Lemosin (IEO Lemosin) – Branca regionala lemosina de l’Institut d’Estudis Occitans (Branche régionale limousine de l’Institut d’Études Occitanes)
Joventut d’Òc – Plataforma de la joventut occitana (Plateforme de la jeunesse occitane)
Òsca Font Dubèrta – Associacion culturala occitana de Milhau (Association culturelle occitane de Millau)
Ostau dau País Marselhés – Centre Culturau Occitan dau País Marselhés (Centre Culturel Occitan du Pays Marseillais)
Reguignaire doù Luberoun (Li) – Associacion culturala provençala de Pertús en Luberon (Association culturelle provençale de Pertuis au Luberon)
Librarias occitani e organismes de cultura generala (Librairies occitanes et organismes de culture générale)
Aranes.org – Site de referéncia sus de l’occitan gascon aranés (Site de référence sur l’occitan gascon aranais)
Au fifre nissart – Repertòri de música tradicionala de la Contea de Nissa (Répertoire de musique traditionnelle du Comté de Nice)
Centre Interregional de Desvolopament de l’Occitan (CIRDÒC) – Mediatèca interregionala occitana (Médiathèque interrégionale occitane)
Ciel d’Òc – Bibliotèca virtuala de centralizacion dei escrichs en lenga d’Òc (Bibliothèque virtuelle de centralisation des écrits en langue d’Oc)
Coarasa.fr – Site d’informacion sus de l’occitan coarasier (Site d’information sur l’occitan de Coaraze)
Drech en Occitan (Lo) – Blòg d’occitan juridic modèrne (Blog d’occitan juridique moderne)
Escritòri – Site de numerizacion dei escrichs ancians en occitan dau País Nissart e Alpenc (Site de numérisation des écrits anciens en occitan du Pays Niçois et Alpin)
Espaci Occitan de Draonier – Museu e mediatèca occitans de Draonier en li Valadas d’en Piemont (Musée et médiathèque occitans de Dronero dans les Vallées du Piémont)
IEO Difusion – Bibliotèca numerica de l’Institut d’Estudis Occitans (Bibliothèque numérique de l’Institut d’Études Occitanes)
Marraire – Site d’informacion sus l’occitan dau Velai e dau Vivarés (Site d’information sur l’occitan du Velay et du Vivarais)
Occitanet – Site d’informacion generalista sus l’occitan (Site d’information généraliste sur l’occitan)
Artistas e grops artistics (Artistes et groupes artistiques)
Arvèi T – Cantaire de ròc-electro occitan vivaro-alpenc (Chanteur de rock-électro occitan vivaro-alpin)
Barbalùcou (Lu) – Grop de fòlc de Bendejun (Groupe de folk de Bendejun)
Ben VAUTIER – Artista nissart (Artiste niçois)
Corou de Berra (Lo) – Grop de cants polifonics nissarts e provençaus (Groupe de chants polyphoniques niçois et provençaux)
Dalfin (Lo) – Grop de ròc-fòlc occitan dei Valadas d’en Piemont (Groupe de rock-folk occitan des Vallées du Piémont)
Gai Saber – Grop de fòlc occitan dei Valadas d’en Piemont (Groupe de folk occitan des Vallées du Piémont)
Grop Òc – Grop de musica electronica occitana (Groupe de musique électronique occitane)
Mago de’n Castèu (Lo) – Grop de ròc nissart (Groupe de rock niçois)
Nux Vomica Nissa – Grop de raggà nissart (groupe de ragga niçois)
OccitaNiss – Grop musical nissart (Groupe musical niçois)
Paures Nautres – Grop de ròc de Coarasa (Groupe de rock de Coaraze)
Reinat TOSCANO – Escrivan nissart (Écrivain niçois)
Tchatchao – Grop de balètis tradicionals (Groupe de balètis traditionnels)
Valdeblourenco (La) – Corala de Valdeblora (Chorale de Valdeblore)
Zoumai Aqui – Grop de ròc festiu provençau de Tolon (Groupe de rock festif provençal de Toulon)
Administracions (Administrations)
Conselh Generau d’Aran – Site oficial dau Conselh General de Val d’Aran (Site officile du Conseil Général du Val d’Aran)
Provincia di Torino – Pàgina lingüistica dau site oficial de la Província de Turin (Page linguistique du site officiel de la Province de Turin)
Mèdias (Médias)
Democracia per Occitània – Blòg d’informacion occitan de Jacme DELMAS (Blog d’information occitan de Jacme DELMAS)
Federacion Interregionala de Mèdias Occitans (FIMÒC) – Federacion associativa que regropa l’ensems dei mèdias de l’economia sociala e solidària e de lenga e cultura occitani (Fédération qui regroupe l’ensemble des médias de l’économie sociale et solidaire et de langue et culture occitanes)
Jornalet – Site d’actualitats en occitan (Site d’actualités en occitan)
OGCNice.net – Site d’actualitat de l’OGC Nissa (Site d’actualité de l’OGC Nice)
Ràdio Lenga d’Òc Montpelhièr – Ràdio en Òc dau País Montpelhierenc (Radio en Oc du Pays Montpelliérain)
Ràdio Lenga d’Òc Narbona – Ràdio en Òc dau País Narbonés (Radio en Oc du Pays Narbonnais)
Ràdio Occitània – Ràdio en Òc que difusa a Tolosa, en Lauragués e Arièja-Comenge (Radio en Oc qui diffuse à Toulouse, en Laurageais et Arriège-Comminges)
Ràdio País – Ràdio en Òc gascon (Radio en Oc gascon)
Revista Òc – Revista Internet de lingüistica occitana (Revue Internet de linguistique occitane)
Setmana (La) – Jornal semanier en occitan (Journal hebdomadaire en occitan)
Sourgentin (Lo) – Revista culturala nissarda (Revue culturelle niçoise)
Produchs d’Òc (Produits d’Oc)
Adishatz – Vestiments en Òc (Vêtements en Oc)
Kalu Nissa – Botiga de vestiments e autres articles de mòda nissarts (Boutique de vêtements et autres articles de mode niçois)
Label Òc – Annuari dei entrepresas e organismes emb’au certificat « Occitan » (Annuaire des entreprises et organismes avec le certificat « Occitan »)
Macarèl – Botiga de vestiments e autres articles de mòda en occitan (Boutique de vêtements et autres articles de mode en occitan)
Occitan (L’) – Restaurant occitan de Mentan (Restaurant occitan de Menton)
Occitane En Provence (L’) – Firma de perfums famoa (Firme de parfums fameuse)
Relais des Chaises Bleues (Le) – Botiga de sovenirs sus dau tèma dei cadieras bluï dau Camin dei Inglés (Boutique de souvenirs sur le thème des chaises bleues de la Promenade des Anglais)
Sistèma de Publicacions per l’Internet (SPIP) – Site d’informatica en occitan (Site d’informatique en occitan)
Terrassa d »a Turbia (‘A) – Restaurant d’especialitats dar País Turbiasc (Restaurant de spécialités du Pays de La Turbie)
Vent Terral – Edicions en lenga d’Òc (Éditions en langue d’Oc)
vous de chastelmanh (La) – Revista en occitan publicada dau Centre Occitan Cultural « Detto Dalmastro » de Chastelmanh en li Valadas Occitani d’en Piemont (Revue publiée par le Centre Occitan Culturel « Detto Dalmastro » de Chastelmanh dans les Vallées Occitanes du Piémont)


text:
L'Aia
L'Aia, en neerlandés Den Haag o tanben s-Gravenhage, es la tresena vila dels Païses Basses après Amsterdam e Rotterdam, amb una population de 475 580 abitants en genièr de 2006 (populacion de l'aglomeracion tota: 600 000) e una superfícia d'aperaquí 100 km².
Es localizada a l'oèst del país, dins la província de l'Olanda Meridionala, que n'es tanben la capitala. L'Aia es coma Amsterdam, Rotterdam e Utrecht, una partida del conglomerat metropolitan nomenat Randstad, e qu'amassa una populacion de 6 659 300 abitants.
L'Aia es lo sèti actual del govèrn, mas pas la capitala dels Païses Basses, ròtle balhat per la constitucion a Amsterdam
Importància institucionala[modificar | modificar la font]
L'Aia aculhís Erste Kamer (Senaat) e la Tweede Kamer, respectivament Cambras auta e bassa, que forman lo Parlament neerlandés, e tanben totes los ministeris e lo tribunal suprèm. Es tanben la ciutat de residéncia de la Regina Beatritz. Totas las ambassadas estrangièras se tròban a l'Aia.
L'Aia es lo sèti de divèrsas institucions internacionalas :
- Lo Tribunal Internacional de Justícia, situat al Vredespaleis (ONU).
- Lo Tribunal Penal Internacional (ONU)
- L'Organizacion per l'Enebiment de las Armas Quimicas (ONU)
- L'Europòl
- L'Acadèmia Internacionala de Lei de l'Aia
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Pagina de la comuna (nl)(en)
- Portal del torisme a l'Aia (nl)(de)(en)(fr)(es)(it)
- Airal metropolitan de l'Aia (nl)(en)


text:
Événements contenant la ou les locutions cherchées
7 événements affichés, le premier en 1240 - le dernier en 1343
Mariage de Jean de Joinville avec Alix de Grand-Pré
Jean de Joinville, à 16 ans, épouse en 1240 Alix de Grand-Pré, aussi jeune et aussi peu fortunée que lui. Leur enfant est :
Naissance d'Anseau de Joinville
Anseau de Joinville naît en 1265, fils de Jean de Joinville et d'Alix de Grand-Pré
Mariage d'Henri III de Vaudémont avec Isabelle de Lorraine
Henri III de Vaudémont et Thiébaut II de Lorraine finissent par faire la paix. Henri III de Vaudémont épouse la sœur de Thiébaud II de Lorraine.
Henri III de Vaudémont épouse en 1306 Isabelle de Lorraine (morte en 1335), fille de Ferry III de Lorraine, Duc de Lorraine, et de Marguerite de Champagne. Leurs enfants sont :
Mariage d'Anseau de Joinville avec Marguerite de Vaudémont
Anseau de Joinville épouse en 1323 Marguerite de Vaudémont. Leurs enfants sont :
Naissance d'Henri V de Joinville
Henri V de Joinville naît en 1327, fils d'Anseau de Joinville, Sire de Joinville, et de Marguerite de Vaudémont.
Anseau de Joinville Maréchal de France
Anseau de Joinville est fait Maréchal de France en 1339 par Philippe VI de Valois.
Mort d'Anseau de Joinville
Henri V de Joinville Sire de Joinville
Anseau de Joinville meurt en 1343.
Henri V de Joinville, son fils, devient Sire de Joinville.


text:
Yellowknife
Yellowknife (en dogrib: Sǫǫ̀mbak'è) es la capitala dels Territòris del Nòrd Oèst al Canadà e l'unica vila del territòri.
Situada, a la boca de la Yellowknife River, en riba de la còsta nòrd del Grand Lac dels Esclaus, se tròba a 512 quilomètres al sud del cercle artic[1]. Son nom ven dels cotèls (knife en anglés) de coire utilizats pels "Cotèls jaunes", una populacion amerindiana resident dins la region. Yellowknife es una vila etnicament diversificada, sa populacion es majoritàriament mestissa.


text:
Wolfgang Amadeus Mozart
Wolfgang Gottlieb Mozart, mai conegut amb la forma latina de son segond nom de baptisme Wolfgang Amadeus Mozart, o pus simplament Mozart, foguèt un grand musician e compositor austrian. Nasquèt à Salzborg en1756, ont foguet au servici de l'archavesque e moriguèt en 1791.
Sei primierei grandeis opèras lei faguet à l'atge de dètz ans, coma Bastien et Bastienne opèra escricha en francés per doas votz de dròlles d'aquel atge.
De segur leis òbras immensas son Die Zauberflöte (La Flaüta encantada), Così fan tutte (Ansin fan totei), Die Entführung aus dem Serail (Lo raubament dau Serai) e tant de sinfonias, coma la numèro 40 en sòl menor.
Escriguèt tanben un magnific Concèrto dau coronament qu'es un concèrto per piano e orquèstra.
- 1000 articles fondamentals
- Article de qualitat en swahili
- Article de qualitat en leton
- Article de qualitat en limborgés
- Article de qualitat dins una autra lenga
- Article de qualitat en ebrèu
- Article de qualitat en hongrés
- Article de qualitat en portugués
- Article de qualitat en espanhòl
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Naissença a Salzborg
- Personalitat austriaca del sègle XVIII
- Compositor austriac
- Compositor classic
- Compositor d'opèra
- Clavecinista (compositor)
- Pianista austriac
- Personalitat de la francmaçonariá iniciada abans 1800
- Enfant prodigi
- Wolfgang Amadeus Mozart
- Salzborg
- Mannheim
- Naissença en 1756
- Decès en 1791


text:
Parution : 31/01/1981
ISBN : 9195
142 pages
5.50 €
Un ròdol, l’esperit i bofèsse cotria amb lo mistrau, sènsa lis òmes es un nonrèn, un gonflitge de sublim jamai despensat, un acorchiment di beutats naturalas. La primiera beutat de la natura es la beutat de la man que cotreja, de la man qu’alacha l’anhèu e despertola la coa di fedas, la man que copa la lenha e semena lo bòn gran, la man que tira lo carbon e fai d’aram. Se pòt pas imaginar que lo vilatge d’Opedeta existèsse coma aquò, fòra sis amolonaments d’ostaus e que visquèsse tot solet, en ròdol vèuse d’òmes, dintre si boissonadas desèrtas. Son existéncia, sènsa lis òmes rufes e trabalhaires passariá gaire l’an e fariá la cambareleta dins lo gorg.
Pèire Pessamessa est né en 1931 à Marseille. Il est écrivain, homme politique et romancier en occitan provençal. Il commence à écrire dans la revue occitano catalane Vida Nova et dans la revue catalane Serra d’Or. Il reçoit le Prix Occitan aux Jeux Floraux de l’Alguer en 1962. Il est aussi critique littéraire et réalise diverses émissions de radio et films en occitan. Il reçoit le prix Batista i Roca en 2005. Il fût maire de Buoux (Provence) pendant 28 ans.
Pèire Pessamessa (10 de decembre de 1931, a Marselha) es un escrivan, òme politic e romancier occitan contemporanèu en provençau.
Comencèt a escriure dins la revista occitanocatalana Vida Nova e puèi dins la catalana Serra d’Or. Recebèt lo Prèmi Occitània als Jòcs Florals de l’Alguer en 1962. Es tanben critic literari e a realizat divèrsas emissions de ràdio e mai de filmes en occitan. Recebèt lo Prèmi Batista i Roca en 2005. Foguèt cònsol de Buòus (Provença) durant 28 ans. Es dempuèi fòrça temps membre del CAOC occitan que ne venguèt president lo 30 de novembre de 2002.


text:
19/09/2013
"Bertran de Bòrn, au nom de l’amor e de la guerra" per Joan-Lois Leveque
Bertran de Bòrn fuguet pas nonmàs l’un daus trobadors mai coneguts de son temps. Senhor de la chastelaniá d’Autafòrt, s’engatget dins tots los conflicts que boleguet Aquitània dins la segonda meitat dau segle XII. Presentat mai d’un còp coma baralhaire e batalhós, uset en realitat de son eime per portar naut las valors e l’etica chivalierencas. De fach, son trobar se compausa mai que mai de sirventés, òbras satiricas adreçadas aus grands de son temps e qu’estonan aüei per lor libertat de ton. Son de las cronicas vertadieras de las luchas dau rei Enric II Plantagenest contra sos filhs, puei de las de Richard Còr de Lion contra Felipe-Auguste. Pasmens, lo trobador d’Autafòrt sabiá maitot se balhar au genre cortés tradicionau, que nos son pervengudas doas chansons a la glòria e a la beutat de la princessa Matilda d’Anglaterra, sòr de Richard.
En 1181, Enric lo Jove, filh ainat dau rei d’Anglaterra, venguet jostener una coalicion de senhors aquitans contra son frair Richard Còr de Lion, que ne’n contestavan la sobeiranetat. Bertran de Bòrn prenguet lo partit daus insurjats. Los afrontaments entre los dos camps, mai que fuguessen ponctuats de trevas, abasigueren daus mes de temps las terras de Perigòrd, de Lemosin e de Carcin. Pauc per pauc, los partisans d’Enric lo Jove emporteren de las victòrias e mestregeren mai que mai la vila de Lemòtges en febrier 1183. Mas au mes de junh, la mòrt surprenguet lo jòune rei Enric, nonmàs atjat de vinta-set ans, en segre d’una breva malaudiá. Desconsolat per sa dispareguda subrana, Bertran còr-dolent compausa un planh, valent a dire un omenatge entristesit a la memòria de l’òme que considera, quand surven sa mòrt, coma lo chivalier lo melhor de la crestiantat. Es tanben una reaccion contra los que disián veire dins la mòrt dau jòune rei anglés lo pretz chausit per Diu per la redempcion de sas exaccions de guerra. Joan-Lois Leveque
Veiqui un extrach, et sa traduction en français :
Si tots li dòls, e.ls plors, e.ls marriments
E las dolors, e.ls dams, e.ls chativier
Qu’òm anc ausís en est’ segle dolent
Fossen ensems, sembleran tot leugiers
Contra la mort del jove rei anglés
Dont reman Pretz e Jovens dolorós
El monds escurs e teints e tenebrós
Sens de tot jòi, plens de tristor e d’ira
Estenta Mòrts plena de marriment
Vanar ti pòds qu’el melhor chavalier
As tout al mond qu’anc fos de nula gent
Car non es res qu’a Pretz aia mestier
Que tot non fos el jove rei anglés
E fora mielhs, s’a Dieu plagués rasons
Que visqués el que maint autr’ enoiós
Qu’anc non feiron als pros mas dòl e ira
Si tous les deuils, toutes les larmes, tous les chagrins
Toutes les douleurs, tous les dommages et toutes les misères
Dont on entendît jamais parler en ce monde douloureux
Etaient réunis, ils sembleraient bien légers
Devant la mort du jeune roi anglais.
Mérite et Jeunesse en restent affligés,
Le monde obscur, assombri, ténébreux,
Privé de toute joie, plein de tristesse et de colère
Mort décharnée, pleine de tristesse !
Tu peux te vanter d’avoir
Le meilleur chevalier qui fût jamais au monde,
Car il n’est rien de ce que Mérite requiert
Qui ne fût chez le jeune roi anglais.
Et il aurait mieux valu, s’il plût à la raison de Dieu,
Que lui vécût plutôt que tant d’autres ennuyeux,
Qui n’ont jamais procuré aux preux que deuil et colère
Les commentaires sont fermés.


text:
Grop parlamentari
Un grop parlamentari, tanben nomenat caucus o conferéncia, es una associacion de parlamentaris que s'amassan segon lors causidas politicas al sen d'una cambra de Parlament.
Dins fòrça Parlaments, la constitucion en grops permet als elegits que'n son membres de beneficiar de certs avantatges (temps de paraula, vicepresidéncia, comissions, per exemple). Los membres d'un grop parlamentari devon mai sovent respectar la disciplina de lor grops pendent los vòtes.
Los membres d'un grop parlamentari son mai sovent totes membres d'un meteis partit politic, mas un grop pòt tanben se compausar de membres de diferents partits, coma per exemple se un partit dispausa pas pro de sètis per formar un grop en foncion del lindal establit pel règlament del Parlament.
Somari
Alemanha[modificar | modificar la font]
En Alemanha, los grops parlementaris son nomenats Fraktionen e tenon un ròtle important dins lo trabalh del Bundestag alemand, per exemple pendent lod vòtes de las comissions parlementàrias o dins lo depaus de projèctes de lei o d'amendaments. Los grops parlementaris an un finançament particular per lor foncionament. Cada grop pòt tanben nomenar un vicepresident e aqueles darrirès viligan ls vòtes a man levada al plen.
Un grop parlamentari se deu compausar d'al mens 5 % dels deputats e sos membres devon sempre èsser eissits d'un meteis partit o departits que se fan pas concuréncia (es lo cas per exemple de la CDU e de la CSU que son pas presents dins las meteissa regions). Existí un estatut particular, amb mens de prerogativas, pels grops pichons (Gruppen, als mens 3 deputats mas mens de 5 %).
Belgica[modificar | modificar la font]
Chambra dels representants[modificar | modificar la font]
Per se constituir, un grop politic deu comprene al mens cinc membres.
Senat[modificar | modificar la font]
Cada grop reünís los senators que foguèron elegits sus la meteissa lista. De senators tenon sesilha pasmens coma membres independants. De notar la possibilitat per un grop d'existir amb un sol senator.
Commonwealth[modificar | modificar la font]
Dins los païses del Commonwealth, los grops parlamentaris son mai sovent nomenats « caucus » o « partit parlementari ».
Dins lo sistèma de Westminster, un caucus pòt èsser pro poderós qu'a sovent la capacitat d'elire o de capvirar lo cap de partit al Parlament. Lo caucus se determina tanben sus de subjèctes politics, de tacticas parlementaris e de mesuras de disciplina contra de parlementaris desobesissents. Dins uns partits, per exemple lo Partit trabalhista australian o al Partit trabalhista de Nòva Zelàndia, lo caucus causís los parlementaris qu'integrarán lo cabinet quand lo partit es al govèrn.
Canadà[modificar | modificar la font]
Los gros parlementaris son mai sovent nomenats « caucus ». Dotze deputats son necessaris a un partit per èsser reconegut a la Cambra de las comunas del Canadà.
A l'Assemblada nacionala du Quebèc, un grop deu comportar:
- dotze elegits jos la bandièra d'un meteis partit politic;
- èsser un grop de deputats elegits jos la bandièra d'un partit politic e avent obtengut al mens 20 % dels vòte a las mai recentas eleccions generalas
Los deputats essent pas afiliats a un grop fan sessilha coma qu'independent.
Espanha[modificar | modificar la font]
Lo grop parlamentari es presenta dins fòrça institucions publicas espanhòlas, coma lo Congrès dels Deputats, lo Senat e las asambladaas autonòmas o localas.
Las condicions per formar un grop parlamentari son definidas pel reglament del Congrès o dels Diputados:cal comprene al mens 15 diputats o 10 senators pet formar grop parlamentari. Mai, una formacion política pòt formar un grop parlamentari a partir de 5 diputats, s'obtenguè 15% dels vòtes correspondent a las circunscripcions ont lo candidat se presentèt o 5% dels vòtes dins l'ensems de la nacion. Pòdon pas constituir Grop Parlamentari separat de Diputats apartenent a un meteis partit. Las formacions politicas que complisson pas aquelas condicions pòdon formar un grop mixte.
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Al Congrès dels Estats Units, los gros parlementaris son oficialament nomenats « conferéncias » pel Partit republican e « caucus » pel Partit democrata.
Dins aqueles grops, los membres del Congrés pòdon tanben se reünir en foncion de lor tendéncias politicas: Blue Dog Coalition pels democratas conservators o Tea Party Caucus pels membres del movement Tea Party per exemple.
Fin finala i a tanben de caucus amassant los membres del Congrés segon de basas etnicas o racialas, coma lo caucus nègre del Congrés.
França[modificar | modificar la font]
Assemblada nacionala[modificar | modificar la font]
La nocion de grop politic a l'Assemblada nacionala es determinada per l'article 19 del reglament d'aquela quita assemblada. Cada grop deu comportar al minim 15[1] deputats. Èra de 30 fins a 1988, passèt a 20, puèi a 15 en 2009[2].
Aqueles que vòlon pas far plenament partit d'un grop pòdon pasmens s'i aparentar. Cada grop escriu una declaracion politica donada al President de l'Assemblada nacionala e designa un president.
Los pòstes de responsabilitat, los sètis dins las comissions permanentas e los temps de paraula son destriats a la representacion proporcionala dels grops. Es tanben los grops que causisson los orators pendent la sessilhas per pesar sus las decisions, per exemple dins las comissions permanentas. Los noninscrits a un grop pòdon interrogar sonque un còp cada dos meses los membres del govèrn pendent de questions al govèrn e son pas representats a la conferéncia dels presidents de l'Assemblada Nacionala, ont se fixa l’òrdre del jorn pels dirigents de grop[3].
Senat[modificar | modificar la font]
La nocion de grop politic al Senat es determinada per l'article 5 del règlament de la quita assemblada. Los grops devon representar al mens 10 senators (15 fins a 2011).
Itàlia[modificar | modificar la font]
Lo grop parlamentari es l'instrument qu'organiza la preséncia dels partits politics al sens de la Cambra, se nomena associazioni di deputati e definits coma "subjèctes necessaris al foncionament de la Cambra" (art 14 r.C); es dotat del sieu estatut o regolament. Cada elegit, pauc après la primièra sessilha de la cambra, deu declarar a qual grop aparten; s'o fa pas, o s'accepta pas, per quina rason que siá, de far partit de pas degun. Per far un grop cal 20 deputat e 10 senators: lo regolament prevei d'exepcions pels partits organizats sus tot lo territòri nacional.
Union europèa[modificar | modificar la font]
Al Parlament europèu, un grop se deu compausar de deputats apartenant a mai d'un Estat membre. Lo nombre minim de deputats necessaris per constituir un grop politic es fixat a
- vint e tres deputats s'apartenon a dos Estats membres
- detz e uèit deputas s'apartenon a tres Estats membres
- quatorze deputats s'apartenon a quatre Estats membres o mai.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « Groupes parlementaires : 15 députés depuis 2009 » (consultat en 10 juin 2012)
- ↑ « Nicolas Sarkozy promet un abaissement du seuil du nombre de députés pour les groupes parlementaires » (consultat en 10 juin 2012)
- ↑ Benjamin Bruel, « Comprendre le changement des groupes parlementaires à l’Assemblée nationale » (consultat lo 22 mai 2016)


text:
Tè
Lo tè es una bevenda estimulanta, obtenguda per infusion dins l'aiga de fuèlhas de Camellia sinensis, d'en primièr secadas e de vegadas fermentadas.
Lo processus pòt inclure oxidacion, calfatge, secatge, e l'ajust d'autras èrbas, flors, espècias, e fruches. Los quatre tipes basics de tè vertadièr son :
Composicion[modificar | modificar la font]
Lo tè conten de catechinas, que son d'antioxidants. Dins la fuèlha fresca de tè, las catechinas pòdon representar 30% del pes sec. Las catechinas son presentas en fòrta concentracion dins los tès blancs e verds, mentre que lo tè negre ne'n conten fòrça mens a causa del fenomèn d'oxidacion dins sa preparacion. Lo tè conten de teïna, e de cafeïna per aperaquí 3% del seu pes sec, çò que correspond a 30 mg a 90 mg per tassa (0,25 L) en foncion del tipe, de la marca[1] e del metòde de mesclatge.[2] Lo tè conten tanben de quantitats pichonas de teobromina e teofilina.[3] Conten tanben de fluorid, unes tipes de tès compressats fach amb de fuèlhas vièlhas e las cambas tenon los nivèls pus nauts.
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon una legenda populara chinesa, Shennong, lo legendari Emperaire de China, inventor de l'agricultura e de la Medecina chinesa, beviá una bòla d'aiga bolhenta, a l'entorn de 2737 abC. Lo vent bufèt e qualques fuèlhas d'un arbre vesin tombèron dins sa beguda e ne'n faguèron cambiar la color. Lo monarca, sempre curiós, beguèt una golada del liquid e foguèt agradablament susprés, lo tè èra nascut.
Produccion[modificar | modificar la font]
En 2003, la produccion mondiala de tè atenhèt 3,15 milions de tonas per an. Lo principal país productor es Índia seguit de China, Sri Lanka e Kenya. China demòra uèi lo sol país que produtz totas las familhas de tè (tè blanc, tè jaune, tè verd, tè blau-verd, tè roge e tè negre).


text:
Buscha
Buscha es una comuna de la Comunautat montanhòla de la Val Maira, dens las Valadas Occitanas, dins la Província de Coni.
Busca es una comuna de 10.000 abitants plaçaa a 500 metres d’autessa al fons de la Val Maira. Fai 20 ruaas e fracions, coma Bicòca, Bòsc, Castelèt, Lemma, Morra Sant Bernard, Morra Sant Joan, Sant Barnaba, Sant Chafred, Sant Jusep, Sant Martin, Sant Quintin, Sant Rocc, Sant Vital.
Lo premier ensediament ven fondat sus un site roman: l’arribaa di Sarrasins ental X secle pòrta a la construcion d’un rocet fortificat entre lo riu Talutto e Maira. Busca ven fondaa ental 1155 per volontat testamentaria de Bonifacio del Vasto. Lo marquesat de Busca, sarrat entre aquel de Saluces e la comuna de Coni justa naissua, dura gaire, e ental 1281 passa sot Saluces. Ental 1361 Busca passa sot casa Savòia e mec ental 1762, emè un decret de Carlo Emanuele III, Busca deven citat.
En la Seconda Guerra Mondiala ven bombardaa e, per l’empenh de la popolacion en la Guerra de Liberacion, ganha la Medalha d’argent al merit civil. En l’Uech Cents l’economia, que drant se basava sus l’agricoltura, s’arpren emè l’industria de la seda. Encuei se son potenciaas la coltivacion de arbols da frucha, activitats artisanalas e lo terciari.