text:
Republica de Venècia
La Republica de Venècia dicha la Serenissima (en venecian, Serenìsima repùblica de Venessia) èra un Estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la Mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman.
La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial.
A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Institucions
- 3 Territòris otramar
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
La creacion[modificar | modificar la font]
Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al sègle VI de l'Empèri Bizantin mas la flaquessa de l'Exarcat de Ravenna e de las tribuns de las illas fàcia als Lombards favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « dòga », Paolucio Anafesto (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a Eraclea (ara Cittanova), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o magister militum. Lo segond dòga de la tradicion, Marcello Tegalliano (717-726), el meteis seriá estat magister militum quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard Liutprand. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt l'hypatus Orso Ipato (726 a 737), hypatus significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de magistri militum abans de tornar al filh d'Orso, Teodato. Aquel transferèt lo seu sèti a Malamocco.
Al sègle IX, Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'esquisma de 1054, causiguèt l'obediança de Roma. Al sègle X, lo dòga Angelo Participazio mudèt fin finala a Rialto, aprèp lo sètge de Pepin d'Itàlia. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de Venècia sus l'escena internacionala.
L'espandiment med 1000 ieval[modificar | modificar la font]
Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb Constantinòple. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus Alexis Comnèna contra les Normands, que fasián lo sètge de Durazzo. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la mar Adriatica. Al sègle X, los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas dalmatas que damatjava lo lor comèrci.
Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, Gènoa, Pisa e Amalfi, Venècia èra una ciutat-estat qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian Repubblica Marinara. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la Quatrena Crosada. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir 1000 qualquas etapas cap a l'Orient (Zara, las illas ionianas) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant Marco Polo simboliza son esperit d’entrepresa al sègle XIII.
La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la Tèrra Fèrma èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de Vicença, Verona, Pàdoa e de las còstas du Friol.
L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la Guèrra de Chioggia (1378-1381). Mai d'un còp entre lo sègle XIII e lo darrièr tèrç del sègle XIV, Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus Gènoa, mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las guèrras d'Itàlia (1494). La Republica dominava l'economia mond de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta Adriatica (coma gaireben totas las vilas-Estats dalmatas), de las illas de la mar Egèa, que Creta e Chipre e mercé a la seuna influéncia notabla a l'Edat Mejana. Venècia se trapava « al còr del sistèma de circulacion mai vast de l'epòca, estendut a la mar entièra »[1]. Prenguèt « la mai granda partida de las compras de pèbre e d'espècia del Levant, al mens venguts de l'Ocean Indian a las escalas del Levant » e èra « par excelléncia lo revendaire d'aquelas denadas preciosas a l'Occident, sobretot en Alemanha, mai grand consomator d'Euròpa »[2]. L'istoriana Élisabeth Crouzet-Pavan constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las galèras sortidas de l'Arsenal de Venècia qu'èra, dins la primièra mitat del sègle XV, lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins[3].
Al sègle XIV, cobesa de regnar sus l'Adriatica, la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'Istria. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als Habsborgs. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797.
Lo revengut per capita en 1400 èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de París, Madrid o Londres[4]. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga Tommaso Mocenigo pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra[5]. La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia.
L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a 500 tonèls, navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un monopòli d'Estat.
Las guèrras d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del ducat de Milan, del reialme de Napòls, de la republica de Florença, e dels Estats del Papa. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma (Bergama, Brescia, Lodi, Friol), subretot als despens del ducat de Milan.
La patz de Lodi en 1454 assegurava un statu quo entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del sègle XV perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei Carles VII de França dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas de blocar a Fornoa lo retorn del rei en França.
En 1499, Venècia prenguèt Cremona, Rimini en Romanha e Trieste. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la Liga de Cambrai. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa Juli II, que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'excomunicacion de la Republica lo 27 d'abril de 1509. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei Loís XII de França capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a Ghiaradadda. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestierals[6]. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia.
Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei Francés Ièr de França que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la victòri francoveneciana de Marignan en 1515.
Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés Ièr e Carles Quint s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas.
Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797)[modificar | modificar la font]
L'istorian Fernand Braudel dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del sègle XVI: « çò que donèt rason de Venècia, son las rotas del mond que se desplaçan lentament de la Mediterranèa cap a l'Atlantic; son los Estats nacionals que grandisson. A partir del sègle XVI, Venècia butat aqueles còrs espeses: Espanha, França, l'una e l'autra amb de pretencions imperialas; mai encara sorgiguèt l'Empèri turc, colòs d'una autra edat, mas colòs, contra que s'agotava »[7].
La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del sègle XV quant, d'un caire, Cristòl Colomb aborda en America e quand, d'un autre caire, Vasco de Gama passèt le Cap de Bona Esperança e jonhèt las Indias en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amaga 1000 r lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del sègle XVI, los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit.
La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al Reialme de França o lo Reialme d'Espanha. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'Empèri Otoman, que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En 1571, los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la batalha de Lepant. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar Chipre e, en 1669, Candia. En 1718, la patz de Passarovitz signa la pèrda de la Morèa que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697.
Lo patriciat de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la Tèrra Fèrma (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat.
Malgrat aquel contèxte dificil, complicat per las epidèmias de pèsta a la fin del sègle XVI, l'Estat èsra tolerant dins lo caire de la religion; rebutant tot fanatisme, procedèt a cap d'execucion per eretgia pendent los ans de la Contraraforma alara que la populacion domorèt majoritàriament catolica.
Fàcia a la menaça turca, Venècia deguèt se ligar a Àustria, qu'èra venguda la principala potencia en Itàlia del Nòrd. Son economia foguèt fòrça saquejada per las guèrras. Aprèp prèp un milleni d'independéncia, la Republica de Venècia foguèt ocupada per las tropas de Napoleon Bonaparte lo 12 de mai de 1797 al tèrma de la campanha d'Itàlia. L'invasion dels Franceses acabèt lo sègle que Venècia coneguèt l'apogèu de son rai, venent la vila europèa mai eleganta e rafinat del sègle XVIII, amb una fòrta influéncia sus l'art, l'arquitectura e la literatura.
Lo Tractat de Campo Formio signat lo 18 d'octobre de 1797 entre França e l’Empèri d'Àustriac, liurèt l’ex-« Serenissima Republica » dins aqueles que la transformèron sul còp dins una provícia de lor Empèri.
Existiguèt una efemèra Republica de Sant Marc en 1848-1849 creada a la seguida de l'insurreccion de la vila contra l'Empèri d'Àustriac.
Institucions[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de govèrn d'aquel Estat, pron original per l'epòca, èra la Republica. Mas una republica oligarquica, coma Florença, las vilas liuras d'Empèri, las Províncias Unidas, e la Confederacion soïssa. Las grandas familhas de la vila, representadas al Grand Conselh, elisián lo Dòga (Duc) que menava la politica sa vida durant. Los Venets elaborèron al cors dels sègles una organizacion institucionala originala e fòrça complèxe visant, d'un caire a concentrar los poders entre un nombre reduisit (42 en tot) de familhas patricianas d'anciana origina, d'un autre caire per evitar tota evolucion cap a un sistèma de tipe monarquic, malgrat la preeminéncia d'un personatge, lo Dòga, que simbolisava lo poder de l'Estat e representava la Serenissima Republica.
Lo Concio[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo concio, assemblada populara veneciana (equivalent a l'arengo de las autras ciutats italianas a la meteissa epòca), aviá lo poder legislatiu e elisiá lo dòga, cap de l'Estat investit dels poders executiu e judiciari. Al concio, se substituava pauc a pauc lo « Grand Conselh ».
Lo concio foguèt reünit en 1380 a l'ocasion de la batalha de Chioggia. Venècia aviá pas encara conegut la fòrta expansion demografica del sègle seguent, mas una de las doas grandas fasas d'agrandiment de l'Arsenal ja s'èra facha al començament del sègle XIII.
Grand Conselh[modificar | modificar la font]
Lo Grand Conselh (Maggior Consiglio en italian) - autoritat suprèma - se substituent a l'assemblada populara nomenada concio. De quin emanián totas las autras institucions: lor multiplicacion e l'embonh de las competéncias favorizèron la collegialitat de las décisions mas tanben la vigiléncia recipròca. Èra compausat d'òmes de mai de 25 ans, membres de las familhas patricianas inscrichas al Libre d'aur (Libro d'Oro) repertoriant l'ensems de la noblessa veneciana. Lo patriciat èra títol estrictament ereditari, i èsser admés, èra totalament impossible per tot autra classa de Venècia. Quitament esposar una femna del bas pòble excluisiá un patrician dels seus drechs d'accès al Grand Conselh. L'aristocracia veneciana se compausava subretot d'armators, de negociants e de banquièrs, que los revenguts se fondavan mai sul comèrci que sus la tèrra. Per la Serrata del Consiglio (« verolhatge del conselh ») en 1297, l'accès al Grand Conseil foguèt reservat a aqueles que los aujòls n'èran ja membres.
Reünit totes los dimenges, lo Grand Conselh prengava las decisions politicas, promulgava las leis e causissiá los nauts magistrats. La tendéncia a delegar los poders d'un còrs nombrós a une comission reducha d'especialista foguèt una caracteristica durable de l'organizacion d'aquela republica oligarquica.
Senat[mod 1000 ificar | modificar la font]
Organ legislatiu compausat de 120 a 250 membres maximum, lo Senat èra cargat de la politica exteriora e de la nominacion dels ambaissadors. Los ambaissadors venecians d'aquela epòca envièron de rapòrts secrets sus la politica e las rumors circulant dins las corts europèas, çò que constituís una font d'informacion pels istorians modèrnes.
Lo Dòga[modificar | modificar la font]
Lo cap de l'executiu portava lo títol de dòga (« duc »). Èra teoricament elegit a vida. Lo caractèr viatger se perpetuèt sens cambi pendent de sègles alara que lo dòga perdava pauc à pauc tot poder personal. La foncion de dòga èra reservat a un membre d'una familha patriciana causida dins un cercle redusit, mas la transmission jamai venguèt ereditària malgrat las tentativas de quelques uns. Aquelas acabèron en mai de far evoluar lo mòde de designacion del dòga de biais a exclure tota possibilitat de transmission ereditària o d'acaparrement per de faccions. En seguida, los dògas desmissionèron plan sovent per se retirar dins une vida monastica, jos la pression dels oligarcs, quand èran discreditats per lor accion politica.
Lo Collègi Suprèma[modificar | modificar la font]
Compausat del Dòga, dels seus sièis conselhèrs, del cancelièr e du president del Conselh dels dètz, lo Collègi Suprèma èra l'organ suprèma de la Republica.
Lo Collègi[modificar | modificar la font]
Assemblada dels principals membres de l'Estat, compausat de 26 nòbles :
- La Senhoriá de Venècia :
- siès Savis-Grands eissits del Senat ;
- cinq Savis dichs de Tèrra Fèrma que gerissián los afars de tèrre fèrma ;
- cinq Saviss dels Òrdres, que gerissián los afars de la Mar.
Totas las demandas e memòris son introduchs al Collègi, que los distria als mai conselhs e al Senat. Lo Collègi dona alara la responsa del Senat per escrich (la Parte).
Conselh dels Dètz[modificar | modificar la font]
Creat en 1310 a títol provisòri, puèi rendut definitiu en 1335, lo Conselh dels Dètz es una institucion judiciària destinada a sanccionar los complòts ordits contra la Republica. Constituit en realitat de 17 membres, dispausèron de poders particuliarament espandits, li permetent quitament de destituir lo dòga.
Territòris otramar[modificar | modificar la font]
Amb los sègles, Venècia ocupèt fòrça territòris del bacin de l'Adriatic e la Méditerranèa orientala, amb de preferéncia per las illas e los pòrts podent servir lo seus interèsts comercials. Coma de colonias d'expleitacion, aqueles territòris forniguèron vin, cerealas, fruchs, mièl, fusta e materials de construccion. Existiguèt dos grops dons aquel empèri venecian que las limitas sovent varièron[8] :
Las possessions de Venècia[modificar | modificar la font]
Lo Golf correspond a l'Adriatica. Del sègle IX a XI, Venècia aviá per l'objectiu de dominar totes las broas d'aquela mar perque aviá conscié 1000 ncia dels riscs d'asfixia pel seu comèrci se un enemic aviá l'idèa de barrar lo Golf. Èran partida d'aquelas possessions, pas totjorn al meteis temps:
« Sens dopte aquelas ciutats sonque reconeguèron a Venècia pas qu'une sobeiranetat alunhada »[9]. Mas çò qu'importava als Venecians, èra d'obligar totes los trafics adriatics a transitar pel pòrt de Venècia. La flòta de la Serenissima èra aquí per tornar a l'òrdre las ciutats reguitnairas per aquel monopòli comercial.
Las possessions del Levant[modificar | modificar la font]
La Quatrena crosada permetèt lo primièr espandiment de Venècia dins l'orient grèc. Mercé a l'ajuda logistica portada als Crosats, los Venecians participèron al desmantelament de l'Empèri Bizantin en 1204. Recebèron las còstas e las illas de la mar Ioniana, la mai granda partida del Peloponés, las Cicladas e qualques Sporads, de plaças en Eubèa, de posicions de Gallipoli e de Rodosto suls Estreches, los tres ochens de Constantinòple enfin, amb la basilica Santa Sofia. La restauracion de l'Empèri Bizantin en 1261 eliminèt los Vénicians de qualques d'aqueles territòris. Mas las sortidas sus la méditerranèa per la Rota de la Seda, abans font de riquessa per Bizanci, demorèron dins la lors mans e aquelas dels genoés.
Al come 49f nçament del sègle XV, la Republica possedava:
- las Illas Ionianas, que Corfou
- Parga
- Creta (o "Candia"), comprada al marqués de Montferrat. Escala fòrça importanta sus la rota de Chipre, de Beirot o d'Alexàndria.
- Coron e Modon, « los uèlhs de la Republica » a l'extrèma sud de Peloponés.
- l'Eubèa (o "Negrepont")
- Chipre, que Venècia aviá succedit als Lusignan.
- Lajazzo
- Acra (?)
Aquel ensems formava d'escalas, de plaças estrategicas sus la rota de Constantinòple, de la Mar Negra, de Siria o d'Egipte.
Las possessions en 1797[modificar | modificar la font]
A la casuda en 1797, la Republica de Venècia compreniá las províncias seguentas:
- Lo Dogado (« Estat del dòga ») ou « Ducat de Venècia » (La vila de Venècia e una pichona emprisa sus la tèrra fèrma) ;
Domini di Terraferma (« domènis de tèrre fèrma »)[modificar | modificar la font]
- Padoan (Pàdoa, Bassano, Abano, Este) ;
- Polesina de Rovigo ;
- Veronés (Verona, Peschiera) ;
- Vicentin (Vicença, Asiago) ;
- Bressan (Brescia, Salon, Lonato, Chiari) ;
- Bergamac (Bergama) ;
- Cremasc (Crema) ;
- Marga Trevisena (Trevise, Feltre, Bellune e Pieve di Cadore) ;
- Friol (Udine, Sacile, Pordenone) ;
De 1805 a 1814, las províncias del Domini di Terraferma foguèron absorbidas dins lo reialme d'Itàlia e formèron los departaments Adriatic, Brenta, Bacchiglione, Adige, Serio, Mella, Tagliamento, Piave e de Passeriano.
Stato da Màr (« Estat de la Mar »)[modificar | modificar la font]
- Istria (Pola, Capo d'Istria)
- còsta dalmatas : Nona, Zara, Trau, Spalato, Sebenico, Clissa, Cettigne, Signia, l'Herzégovine, Cattaro
- Las illas dalmatas dempuèi Osera fins a Curzola
- En Albania veneciana : Parga, Preveza, Vonitsa, Butrinto
- Las Illas Ionianas
Aquelas províncias foguèron partejadas en 1797 pel tractat de Campo Formio :
- Las tres primièras daissadas a Àustria. Aquela las cedèt en 1805 foguèron administradas pel Reialme d'Itàlia, mas integradas a las Províncias illirianas francesas a lor creacion en 1809.
- Las illas Ionianas e las possessions continentalas tocantas formèron los tres departaments francés de Grècia (1799). Una Republica de las Sèt Illas foguèt formada jos la proteccion de Russia e de l'Empèri Otoman, puèi en 1807 de França, abans de venir la Republica de las Illas ionianas jol protectorat del Reialme Unit a partir de 1814.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Braudel_La_Mer" (fr)Fernand Braudel, « La mer », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, Paris, Flammarion, France Loisirs, p.66
- ↑ "Braudel_La_Mer"
- ↑ "ISBN_297939094X" (fr)Daniel Hugenin et Erich Lessing, La Gloire de Venise, Terrail, 1993 (ISBN 297939094X[à vérifier : ISBN invalid])
- ↑ (fr)Jacques Attali, Une brève histoire de l'avenir, éditions fayard, 2006
- ↑ name="ISBN_297939094X"
- ↑ (fr)Patrick Boucheron, « 1509. Louis XII est vainqueur à Agnadel », Alain Corbin (dir.), 1515 et les grandes dates de l'histoire de France, Le Seuil, France Loisirs, p.165-169
- ↑ (fr)Fernand Braudel, « Venise », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, París, Flammarion, Fra 1000 nce Loisirs, p.317
- ↑ L'empire vénitien. Article de Élisabeth Crouzet-Pavan sur Clio.fr
- ↑ "Clio_Empire_venitien"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nell'antichità e nell'alto medioevo, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conserve 2001.
- (it)Luigi Tomaz, Il confine d'Italia in Istria e Dalmazia. Duemila anni di storia, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007.
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nel secondo millennio, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010.
Font[modificar | modificar la font]
- (fr)Freddy Thiriet; Histoire de Venise; Que sais-je ? » PUF, París; 1952
- (fr)André Zysberg & René Burlet; Venise, la Serenissima e la mar; Gallimard; París; 2006; isbn=2070535193}}
- (fr)Élisabeth Crouzet-Pavan, Venise triomphante. Les horizons d'un mythe, París, Albin Michel, 1999
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Les instutions de la République de Venise sur vivre-venise.com
- (fr)L'empire vénitien. Article d'Élisabeth Crouzet-Pavan sus Clio.fr
- (fr)Venise La Serenissima
- (fr)Tèxtes per l'istòria de Venècia


c: text/html

collection: archivebot

text:
Carles Quint
Carles Quint que ho Carles Ièr d'Espanha e Carles Vau (Gant, lo 24 de heurèr de 1500 – Mostièr de Yuste, lo 21 de setembre de 1558) com emperaire deu Sant Empèri Roman Germanic.
Eretèr de possessions ibericas e americanas per la soa mair Joana la Hòla e de las possessions Borguinhonas e deus País Baishs peu son pair Felip lo Bèth, que ho elegit Emperaire deu Sant Empèri Roman Germanic en bastir atau la màger poténcia d'Euròpa (l'empèri on "lo sorelh non se cocha pas jamei").
Despossedit de Borgonha devath la dominacion francesa e provesit d'ua puishança tròp miaçanta per França, que ho lo gran rivau deu rei Francés Ièr de França ; amassas que's combatèn, enter autes conflictes, au cors de las Guèrras d'Itàlia. Qu'ei dens aqueth contèxte diplomaticament tienut qui perdó tot espèr de tornar Navarra au son rei paulin : Enric II de Labrit.
Carles Quint que ho tanben confrontat a la gessida de la Reforma dens las soas possessions. Qu'ensagè a la debuta de trobar un apasiment e un acòrd enter catolicisme e Reforma shens s'i escàder e, arron, de's hicar dens ua posicion de repression contra lo protestantisme. Que ho totun tanben en conflicte diplomatic dab lo Papa e las soas hòsts que cometèn lo Sac de Roma abans de reconcilià's e d'estar coroat Emperaire per l'eretèr e sant Pèir.
A la fin de la soa vita que's retiè dehens lo mostièr de Yuste en bèth deishar lo son tròn au son hilh Felip II d'Espanha (qui aquesore en mei de la posseion pairaus, de Portugau e d'Anglatèrra - per sa hemna).
²
- Carta grafica pas indicada
- Personalitat del sègle XVI
- Monarca de la Renaissença
- Emperaire roman germanic
- Dinastia dels Habsborg
- Ostal de Habsborg en Espanha
- Rei d'Espanha
- Rei de Sicília
- Rei d'Aragon
- Rei de Sardenha
- Duc de Brabant
- Duc de Gueldre
- Duc de Limborg
- Comte de Flandras
- Comte d'Artés
- Comte de Borgonha
- Comte de Charolés
- Comte d'Enaut
- Comte de Namur
- Comte d'Olanda
- Istòria de la Franca Comtat
- Istòria de Borgonha
- Sègle d'aur espanhòl
- Istòria de Gand
- Cavalièr de la Cambaliga
- Òrdre de l'Aus d'aur
- Naissença en 1500
- Naissença a Gand
- Decès en 1558
- Prince d'Astúrias

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Constantinòble
Constantinòble (del latin: Constantinopolis, adaptacion del grèc ancian: Kwvσtavtιvoύπoλις = Kônstantinoupolis, valent a dire "Vila de Constantin", en turc abans 1930: Konstantinopolis, Konstantiniyye) es lo nom que portèt la vila actuala d'Istambol entre 330 ap. JC e 1930 ap. JC., quand èra una de las capitalas de l'Empèri Roman tardiu puèi la capitala de l'Empèri Bizantin, puèi, après 1453, de l'Empèri Otoman.
Abans 330 ap. JC se disiá Bizanci. Los tres noms son de còps mesclats dins l'usatge: aital l'Empèri Roman d'Orient se ditz Empèri Bizantin.
En occitan e dins la màger part de las lengas del Mond, la vila a pres lo nom general d'Istambol en 1930 en seguida d'una decision de l'estat turc (en turc: İstanbul), mas lo nom de Constantinòble contunha de s'utilizar dins l'usatge de la Glèisa Ortodòxa, que ten son sèti internacional dins aquela vila. Atal se parla del "Patriarca de Constantinòble". (En lenga grèga, per contra, lo nom de Kwvσtavtιvoύπoλn = Konstantinoupoli rèsta lo sol que s'emplega per totes los usatges modèrnes.)


text:
Occitan
L'occitan (o lenga d'òc ) es una lenga romanica parlada en Occitània e pels occitans emigrats de pel mond. Es una lenga fòrça similara al catalan que d'unes considèran aquel coma un dialècte.
L'occitan coneguèt son epòca daurada entre los sègles XI e XIII gràcias a sa literatura e subretot las composicions dels trobadors que coneguèron de succès per tota Euròpa.
Sens estat per encoratjar la transmission e ne far la valorizacion, patís la politica lingüicida de l'Estat francés, mas tanben la passivitat de Mónegue e de l'estat italian. Sonque lo Principat de Catalonha, dins l'Estat espanhòl, reconeis l’occitan coma lenga oficiala, e pròpria de la Val d'Aran, que l'ensenhament public l'i generaliza.
Amb aquò, la lenga es grèvament menaçada. Se pensa uòi que mens de 600 000 personas la parlan.
Nom
Los sols sinonims que s'emplegan correntament, uèi, son occitan (lo pus frequent) e lenga d'òc (un pauc mens frequent). Aquestes dos noms, apareguts a la fin del sègle XIII, venon de l'advèrbi afirmatiu òc: a l'Edat Mejana serviguèt per distinguir la lenga d'òc o occitan, la lenga de si o italian e la lenga d'oïl o francés (en essent oïl la forma anciana per oui en francés modèrne).
Lo mot provençal (var. provençau)[1] a pogut designar l'« occitan » dins sa totalitat, sustot al sègle XIII e tanben als sègles XIX e XX (mai que mai en filologia e dins qualques cases es encara servat aital uèi). Aquel sens es vengut rar dempuèi los ans 1960. Lo tèrme provençal designa ara, subretot, lo dialècte occitan que se parla en Provença.
D'autres sinonims d'« occitan », ara desapareguts de l'usatge, foguèron lemosin[2] al sègle XIII, gascon als sègles XVI, XVII e XVIII[3], lengadocian als sègles XVIII e XIX. Uèi lemosin designa sonque lo dialècte occitan del nòrd-oèst; gascon designa sonque lo dialècte del sud-oèst; lengadocian designa sonque lo dialècte del centre-sud.
Substitucion e renaissentisme
Ara s'estima que sus una populacion de 16 o 17 milions d'occitans, son entre 110 000 e 580 000 los que son capables de parlar l'occitan correntament, mas las ocasions de lo parlar dins la societat son raras. Aquela reculada, sensibla dempuèi lo començament del sègle XX, es causada per una diglossia al profièch del francés, de l'italian e de l'espanhòl; e mai per una politica clara de repression lingüistica dins l'estat francés (vejatz la partida istorica, çai sota).
Los esfòrces de l'occitanisme pòdon pas encara inversar la substitucion lingüistica, pasmens i a agut d'avançadas importantas que contribuisson a melhorar l'imatge de la lenga:
- La creacion literària e musicala en occitan modèrne fa flòri e se renòva sens relambi dempuèi lo sègle XIX.
- L'occitan es reconegut coma lenga oficiala en Aran dempuèi 1999 e coma lenga protegida dins las Valadas Occitanas e a La Gàrdia dempuèi 1999. I a pas de reconeissença oficiala en França e a Mónegue, pasmens existís un ensenhament opcional en França (public o associatiu).
- Los mèdias e las edicions en occitan an un impacte modèst mas son divèrses e dinamics, amb un mercat vertadièr.
- Existís una capacitat de mobilizacion sociala en favor de l'occitan: o an demostrat las grandas manifestacions nacionalas de Carcassona en 2005 amb 11 000 personas, de Besièrs en 2007 amb 20 000 personas, Carcassona 2009 amb 25 000, Tolosa en 2012 amb 30 000 e Montpelhièr en 2015 amb 15 000.
Estatuts
L'occitan conois d'estatuts diferents segon los estats.
- En Espanha, es reconegut coma lenga oficiala dins tota la region de Catalonha gràcias a de leis de la region autonòma de Catalonha e gràcias a l'estatut d'autonomia locala d'Aran dempuèi 1990 e 2006[4]. Aital l'occitan benefícia d'un ensenhament sistematic e obligatòri a l'escòla e d'un usatge regular dins l'administracion. Ça que la, l'occitan es cooficial amb lo catalan (lenga oficiala de la region) e amb l'espanhòl (lenga oficiala de l'estat). Malgrat aquela oficialitat, l'occitan subís encara a Aran una diglossia al profièch de l'espanhòl que rèsta la lenga mai poderosa.
- En Itàlia, l'occitan es reconegut coma lenga protegida, pas verament coma "lenga oficiala", gràcias a la lei 482 de 1999. Aquela permet l'us de l'occitan dins l'ensenhament e la vida publica, mas solament dins las comunas que o desiran, sens caractèr obligatòri ni sistematic. La diglossia al profièch de l'italian rèsta fòrta.
- En França e a Mónegue, l'occitan a pas lo mendre estatut oficial. La possibilitat d'ensenhar l'occitan dins l'escòla publica francesa existís, coma opcion, e i a doas tres emissions pichonetas en occitan a la television publica (France 3) mas aquò equival pas a un estatut oficial. La diglossia al profièch del francés es constanta.
- Dins la Comunautat d'aglomeracion deu Bascoat, l'occitan es cooficial amb lo francés e lo basco dempuèi lo 23 de junh de 2018.[5]
- L’occitan es tanben lenga oficiala de la Comunautat de Trabalh dels Pirenèus e de l’Euroregion Pirenèus-Mediterranèa.
Istòria de l'occitan
L'occitan, son nom li ven de l'advèrbi afirmatiu òc (del latin hoc) que li es pròpri.
Lo latin venguèt sul territòri actual occitan amb las armadas romanas dins lo periòde entre 118 e 52 abC. Se sap pas quora la latinizacion foguèt acabada mas sembla que i aguèt de diferéncias regionalas plan grandas: cèrtas regions occitanas perifericas (dins los Pirenèus) aurián poscut èsser latinizadas, o mai romanizadas, als sègle VIII e IX apC., mentre que Provença e lo Bas Lengadòc o foguèron al sègle I apC.
Certans lingüistas, dins una concepcion teleologica dels territòris politics actuals (mite de l'apertenéncia exclusiva al galloromanic, vejatz çai subre), se son particularament interessats a la biparticion lingüistica de las Gàllias entre occitan e francés. Per explicar lo fach qu'existisson doas lengas plan diferentas, s'es avançat mantun argument:
- La celtizacion mendre dels territòris occitans e lo pes dels pòbles preceltics (teoria del substrat).
- La germanizacion mendre dels territòris occitans (teoria de l'adstrat).
- Una difusion de varietats diferentas del latin tardiu al sud e al nòrd de las Gàllias.
L'occitan es nascut a partir del latin vèrs lo sègle VIII apC e foguèt la lenga majoritària de la populacion fins al començament del sègle XX. L'occitan laissèt de traças importantas dins los documents en latin tre lo sègle IX e los primièrs documents escriches tot en occitan apareguèron a la fin del sègle X. Entre los sègles X e XV, l'occitan foguèt la lenga dominanta dins la cultura, l'administracion e las sciéncias e sol lo latin li faguèt un pauc concurréncia. Lo periòde dels trobadors, als sègles XII e XIII, enaucèt fòrça lo prestigi de l'occitan dins Euròpa tota.
A partir de la fin del sègle XV (e tre lo sègle XIII dins lo Creissent), lo francés penetrèt en Occitània coma lenga del poder politic e del prestigi cultural al detriment de l'occitan. Ansin comencèt la diglossia o subordinacion lingüistica. Aquò s'accentuèt al sègle XVI amb l'imposicion del francés e de l'italian coma solas lengas oficialas dins los territòris occitans someses al reialme de França o al ducat italianizat de Savòia.
Pasmens l'occitan demorèt la sola lenga de las classas popularas, se parlava parcialament dins las classas nautas (malgrat la dominacion del francés e de l'italian) e contunhèt de beneficiar d'una literatura productiva. En Bearn l'occitan foguèt oficialament emplegat dins los actes juridics e parlamentaris fins a la Revolucion.
En literatura, malgrat la dominacion del francés s'escriguèt e s'estampèt fòrça en occitan durant tot lo periòde literari designat jos lo nom de barròc occitan amb d'autors com Pèir de Garròs, Pèire Godolin, Bellaud de la Bellaudiera, Francés de Corteta, Joan Enric de Fondevila e Joan Baptista Fabre.
La literatura occitana del sègle XIX foguèt marcada per una renaissença de las letras d'òc preparada entre d'autres per l'escrivan agenés Jansemin e puèi per Frederic Mistral e los autres escrivans del Felibritge.
Aital l'occitan beneficièt d'una renaissença culturala e d'un movement de revendicacion qu'òm pòt sonar occitanisme al sens larg. Pasmens, l'occitan a reculat dins l'usatge a partir dels ans 1920-1950: dempuèi a cessat d'èsser la lenga majoritària. Coneis un perilh grèu de substitucion lingüistica e cedís lo terren davant lo francés en Occitània Granda e a Mónegue, davant l'italian dins las Valadas Occitanas e davant l'espanhòl en Aran.
Al costat d'aquò, lo movement occitanista contunha de revendicar una plaça digna per l'occitan e assaja de ne far tornarmai una lenga de comunicacion, amb qualques avançadas parcialas (vejatz çai subre "Situacion sociala").
Classificacion
La sola classificacion incontestada es aquela: l'occitan fa partida de las lengas romanicas (eissidas del latin), que son una branca de las lengas italicas (latin e divèrsas lengas anticas d'Itàlia), que son a lor torn una branca de las lengas indoeuropèas.
Segon lo lingüista Joseph Greenberg, es possible d'integrar l'indoeuropèu dins una superfamilha encara pus larga e pus anciana, la de las lengas eurasiaticas, mas aquela concepcion es pas acceptada per totes los lingüistas.
Dintre las lengas romanicas, las classificacions an pogut variar segon los autors. Mas dempuèi lo lingüista Pèire Bèc[6], los especialistas son consents per dire que l'occitan amb lo catalan, sa lenga bessona, constituisson un grop pròpri, l'occitanoromanic, que fa una transicion entre dos autres grops pus periferics: lo galloromanic e l'iberoromanic.
Se pòt pensar qu'en mai dels arguments scientifics, de presupausats ideologics son a la basa de la causida de certanas classificacions ancianas. Una vièlha classificacion, ara perimida, metiá l'occitan exclusivament dins lo galloromanic e lo catalan exclusivament dins l'iberoromanic. Aquela vision vièlha a pas pus la mendre justificacion scientifica car nega la coesion tras que fòrta qu'unís l'occitan e lo catalan dins un diasistèma comun: occitan e catalan son pus pròches entre eles que o son de tota autra lenga.
Caracteristicas estructuralas
Per mai de detalhs, se pòt consultar las presentacions de Juli Ronjat[7] e Pèire Bèc[8]. Las afinitats de l'occitan existisson bèl primièr amb lo catalan en general.
Fonologia
- sus la darrièra sillaba (mots oxitòns o aguts)
- l'avantdarrièra sillaba (mots paroxitòns o plans).
- Pasmens, en niçard, e pus rarament en cisaupenc (Valadas Occitanas), l'accent tonic pòt tombar tanben sus l'antepenultima (mots proparoxitòns o esdrúchols).
Regionalament, existisson tanben los fonèmas /œ/ e /ə/.
Cal senhalar lo fenomèn de l'alternància vocalica. En posicion atòna, certanas vocalas son impossiblas e se transforman en vocalas pus barradas:
- La vocala tonica /ɛ/ se transforma en la vocala atòna /e/.
- La vocala tonica /ɔ/ se transforma en la vocala atòna /u/.
Regionalament, existisson tanben los fonèmas /ʀ/, /h/ e /ʒ/.
La distincion entre /v/ e /b/ es generala en provençal, vivaroalpenc, auvernhat e lemosin. Per contra, en lengadocian e gascon, los fonèmas /b/ e /v/ se son neutralizats en /b/ (donc /v/ a desparegut).
Evolucion fonetica
- U passa al son [y] (regionalament [œ]). Es un ponch comun amb lo dialècte catalan capcinés ([œ]), lo francés ([y]), lo francoprovençal ([y]), lo nòrd-italian ([y]) e una partida del retoromanic ([y]). Es una diferéncia amb la majoritat de las lengas romanicas ont u se pronóncia [u].
- Las vocalas completament nasalizadas son inexistentas o pauc desvolopadas dins la majoritat dels parlars. Es un ponch comun amb la majoritat de las lengas romanicas e una diferéncia amb lo francés, lo francoprovençal e lo portugués.
- Las vocalas romanicas è, ò (tonicas e dobèrtas) an evolucionat vèrs de diftongs davant un iòd [j] o davant un oau [w]: è es vengut iè (ie) e ò es vengut uò (uè, ue) : vèlh > vièlh, nòch (nòit) > nuèch (nuèit/nuòch).
- La vocala romanica [o] barrada a evolucionat vèrs lo son [u]: flor [ˈflur]. Es un ponch comun amb certans dialèctes vesins nòrd-italians e catalans mas es una diferéncia amb la majoritat de las lengas romanicas.
- La vocala [a] tonica se manten fòrça ben: latin pratu > occitan prat. Certans parlars occitans pauc estenduts pòdon conéisser una palatalizacion leugièra de [a] vèrs [æ] o [ɛ], mas aquò es un fenomèn superficial que borrola pas l'equilibri general de la fonologia. Aquel conservatisme de [a] en occitan es comun amb la majoritat de las lengas romanicas. Es una diferéncia amb las evolucions radicalas del francés e del francoprovençal que palatizan e diftongan [a] de manièra sistematica vèrs [ɛ, jɛ] dins certans entorns fonetics.
- Las vocalas pòstonicas son solidas e variadas: -a (prononciada [ɔ, a, ə] segon las regions); -e; -i; -o (prononciada [u]); e tanben en niçard -u (prononciada [y]). Es un ponch comun amb un grand nombre de lengas romanicas mas es una diferéncia amb lo francés qu'elimina totas las vocalas pòstonicas (o ben que las neutraliza en [ə]) e que tend a pèrdre l'accent tonic. Per ex. occitan pòrta [ˈpɔrtɔ], astre [ˈastre], òli [ˈɔli], cigarro [siˈɣarru] (e en niçard aquelu [aˈkely]), de comparar amb lo francés porte [pɔʁt], astre [astʁ], huile [ɥil], cigare [sigaʁ].
- Las vocalas pretonicas son solidas en general e se sèrvan ben, coma dins la majoritat de las lengas romanicas e a la diferéncia del francés: occitan petita [peˈtitɔ], francés petite [ptit].
- Los proparoxitòns (mots accentuats sus l'avant-avantdarrièra sillaba) an desparegut dins la granda majoritat dels dialèctes occitans, exceptat en niçard e en cisalpenc: arma, pagina (niçard e cisalpenc: ànima, pàgina). La desparicion dels proparoxitòns es un ponch comun amb lo catalan rosselhonés, l'aragonés, lo francoprovençal e lo francés; e es una diferéncia amb la majoritat del catalan e amb las autras lengas romanicas.
- La vocala o atòna es vengua [u], coma dins una part del catalan, del nòrd-italian e del portugués (e dins certans mots del francés): portar [purˈta], cigarro [siˈɣarru].
Morfologia
- Las terminasons verbalas rèstan pro diferenciadas, gràcias a l'eiretatge del latin, e fan que los pronoms personals subjèctes son pas necessaris (levat dins una franja estrecha tot al nòrd del domeni occitan). Es un ponch comun amb la majoritat de las lengas romanicas, mas una diferéncia amb lo francés, lo francoprovençal, lo nòrd-italian e lo retoromanic. Ex. occitan parli, francés je parle.
- Lo preterit de l'indicatiu e l'imperfach del subjontiu s'utilizan sistematicament, coma dins la majoritat de las lengas romanicas, mas a la diferéncia del francés (lo nòrd-italian, l'italian e lo romanés tendon a abandonar lo preterit dins de mesuras variadas).
- S'utiliza lo subjontiu dins las interdiccions (imperatiu negatiu), mentre que s'es perdut en francés, en francoprovençal e en italian: parles pas.
- Las particulas pronominalas ne (en, n') (del latin inde) e i (del latin ibi) s'utilizan fòrça en occitan, coma dins la majoritat de las lengas romanicas (catalan, aragonés, nòrd-italian, italian, francoprovençal, francés, etc.), mentre qu'an desparegut en castelhan e en galègoportugués.
Lexic
Lo lexic occitan presenta d'afinitats amb totas las lengas romanicas vesinas: catalan subretot, mas tanben aragonés, nòrd-italian, francoprovençal e francés. Tanben ten certanas racinas comunas amb lo basco qu'es pas una lenga romanica.
Sintaxi
Codificacion
Estandardizacion
L'occitan larg, nommat tanben occitan estandard o occitan referencial (var. -au) es una varietat estandard de la lenga occitana. Se desvolopa dins l'encastre de la nòrma classica dempuèi los ans 1970 e sa fixacion es pro avançada uèi. Se basa sus la convergéncia de totes los dialèctes de l'occitan, reconeis la plaça centrala del dialècte lengadocian mas prevei tanben d'adaptacions regionalas (segon los grands dialèctes) que rèstan convergentas entre elas : aqueles "estandards regionals" son en via de fixacion mai o mens avançada segon las regions.
Grafia
A l'Edat Mejana l'occitan s'escriviá d'un biais pro unificat e autoctòn que se sona grafia classica.
Amb la pèrda progressiva de prestigi de la lenga e de tot estatut oficial, aquela tradicion grafica autoctòna se perdèt dins un periòde entre 1460 e 1530 segon las regions (mas tre la segonda mitat del sègle XIII dins lo Creissent; en Bearn per contra la tradicion de la grafia classica s'esperlonguèt fins en 1789). L'occitan, ça que la, contunhèt de s'escriure de longa durant los sègles XVI a XVIII mas segon un fais de principis diferents d'autor a autor: èran de grafias afrancesadas (o italianizadas al País Niçard).
En 1803, Fabre d'Olivet foguèt lo primièr a prepausar de restaurar la grafia classica, çò es: un sistèma grafic inspirat del de l'edat mejana. D'autres autors tanben prepausèron la restauracion mai o mens completa de la grafia classica, coma lo provençal Simon Juda Onorat en 1846.
Mas los primièrs felibres a l'entorn de Frederic Mistral, Josèp Romanilha e Teodòr Aubanèu ne causiguèron un autre, amb la fondacion del Felibritge en 1854: lor sistèma es apelat grafia mistralenca e pus precisament nòrma mistralenca perque Mistral ne foguèt lo promotor mai celèbre (mas Romanilha l'aviá concebut tre 1853). Aquel sistèma, basat sus la correspondéncia son/grafia del francés amb d'adaptacions e de manlèus al sistèma grafic de l'edat mejana, aguèt un grand resson. Es la grafia utilizada dins d'òbras de Mistral coma Mirèlha   e dins Lo Tresaur dau Felibritge  . Concebut per la fonologia del parlar rodanenc emplegat pels primièrs felibres, lo sistèma grafic mistralenc èra plan mens adaptat pels autres dialèctes. Amb la difusion del Felibritge fòra de Provença, lo sistèma foguèt donc adaptat o abandonat per d'autres. Un exemple d'adaptacion n'es la grafia febusiana de l'escòla Gaston Febus, pel gascon.
Las idèas de tornar a la grafia classica contunhèron de trabalhar ça que la de longa lo movement renaissentista. En Lemosin, lo felibre Josep Ros i trabalhèt en 1876, seguit pels felibres lengadocians Antonin Perbòsc e Prospèr Estieu dins los ans 1890. Lo lengadocian Loís Alibèrt, amb sa Gramatica occitana segon los parlars lengadocians (1935-1937), fixèt mai o mens definitivament los principis d'una grafia englobanta basada sul sistèma grafic autoctòn, dicha desenant grafia classica o alibertina. Aquel trabalh precís de codificacion d'Alibèrt, a l'escrich coma a l'oral, fonda pus precisament la nòrma classica. Se faguèt una adaptacion de la nòrma classica a l'ensems dels dialèctes occitans durant los ans 1950-1970, mai que mai gràcias a las òbras del provençal Robèrt Lafont, del gascon Pèire Bèc e de l'Institut d'Estudis Occitans. Dempuèi 1996 lo Conselh de la Lenga Occitana (en collaboracion amb lo Gidilòc) preseguís la gestion de la nòrma classica.
A l'ora d'ara, lo sistèma grafic pus utilizat es lo d'Alibèrt. Ça que la la grafia mistralenca demòra fòrça utilizada en Provença a costat de la grafia classica.
Tanben cal senhalar doas autras grafias d'impacte mendre: la grafia bonaudiana, fondada per Piare Bonaud en 1973, que fa concurréncia a la grafia classica en auvernhat, e la grafia de l'Escòla dau Pò, version simplificada de la grafia mistralenca, que fa concurréncia a la grafia classica dins las Valadas Occitanas dempuèi 1971.
La grafia es estada, de la fondacion del Felibritge en 1854 e fins a l'ora d'ara, un grand subjècte de polemicas particularament dins las annadas seissanta e setanta del sègle XX.
Ligams intèrnes
- nòrma lingüistica
Dialèctes
Generalitats
Tradicionalament òm considèra que l'occitan ten sièis grands dialèctes : lo gascon a l'oèst, lo lengadocian e lo provençal (provençau) al sud, lo lemosin, l'auvernhat e lo vivaroalpenc al nòrd. Los dialèctes son nommats mai que mai segon de divisions provincialas ancianas mas i a pas de correspondéncia exacta entre los dialèctes e las províncias: en Provença se parla provençal mas atanben vivaroalpenc, en Auvèrnha auvernhat e lengadocian, en Lengadòc lengadocian, auvernhat, provençal e vivaroalpenc etc...
Fòra del cas particular del gascon (e encara), la transicion entre los dialèctes es plan rarament brutala e un parlar considerat coma de lengadocian o de provençal pòt tenir un fais de caracteristicas d'un autre dialècte o de caracteristicas pròprias: podèm citar lo niçard, lo cevenòl, lo gavaldanés o lo brageiragués.
Entre los parlars de transicion cap a las lengas vesinas, podèm citar lo roiasc e los parlars del Creissent.
Cèrts autors coma Pèire Bèc an prepausat un segond tipe d'estructuracion de l'espaci lingüistic occitan. Pèire Bec definís tres grands complèxes supradialectals: l'arvèrnomediterranèu, l'occitan central e l'aquitanopirenenc (vejatz çai sota).
Classificacion dialectala
Segon lo lingüista Pèire Bèc[9].
- grop gascon, constituit d'un sol dialècte
- grop nòrd-occitan
- grop sud-occitan
- provençal, dich localament provençau (inclusent lo niçard)
- lengadocian
- (catalan, lenga per elaboracion qu'es venguda independenta de l'occitan)
Classificacion supradialectala
Segon lo lingüista Pèire Bèc[10]. Aquesta classificacion supradialectala es compatibla amb la precedenta, mas se fa segon de critèris diferents.
- Grop arvèrnomediterranèu
- lemosin
- auvernhat
- vivaroalpenc
- provençal (inclusent lo niçard)
- Grop occitan central
- lengadocian (exceptat lo sosdialècte lengadocian meridional)
- Grop aquitanopirenenc
- lengadocian meridional
- gascon
- (catalan, lenga per elaboracion qu'es venguda independenta de l'occitan)
La classificacion supradialectala es estada reformulada ansin, pus recentament[11].
- Grop arvèrnomediterranèu
- Sosgrop transoccitan
- lemosin
- auvernhat
- vivarodaufinenc (vivaroalpenc de l'oèst)
- provençal general (provençal maritim e rodanenc, sens lo niçard)
- Sosgrop niçardoalpenc
- provençal niçard
- alpenc (vivaroalpenc de l'èst)
- Sosgrop transoccitan
- Grop preïberic
- Sosgrop occitan central
- lengadocian (exceptat lo sosdialècte lengadocian meridional)
- Sosgrop aquitanopirenenc
- lengadocian meridional
- gascon
- (catalan, lenga per elaboracion qu'es venguda independenta de l'occitan)
- Sosgrop occitan central
Dialèctes ancians
- occitan aguiainés †, dialècte del grop nòrd-occitan o transoccitan, parlat en lo nòrd-oèst d'Aquitània (la majoritat del domèni del peitavin-sentongés) fòrça similar au lemosin.
- occitan transpirenenc †, dialècte del grop gascon o aquitanopirenenc parlat al sud dels Pirenèus.
- shuadit †, dialècte del grop sud-occitan o transoccitan, parlar dels jusieus en Provença.
- caló occitan †, dialècte entre lo romaní e l'occitan.
- lenga shiulada pirenenca † (shiulat d'Aas), basada sul gascon.
Ligams
- L'Institut d'Estudis Occitans - IEO : Associacion istorica dau Renaissentisme occitan.
- Acàdemia Occitana Lo diccionari de l'Acadèmia de la Lenga Occitana
- Lo Congrès Lo diccionari de Lo Congrès
- Dictionnaire français-occitanien de Louis Piat que explica detalhadament las caracteristicas dels dialèctes occitans
- Lo Tresaur dau Felibritge Lo diccionari mai gròs de l'occitan, de Frederic Mistral (vejatz tanben lo ligam intèrne)
- Lexilogos Una colleccion interessanta de ligams, mas la concepcion de l'occitan i es pas totjorn fisabla.
- Occitanet
- Lingüistica Occitana Revista electronica de lingüistica occitana
- Conselh de la Lenga Occitana Preconizacions dins la nòrma classica de l'occitan
- Marraire (l'occitan en Velai e al nòrd de Vivarés)
- Associacion Internacionala d'Estudis Occitans
- Institut Occitan (Pau)
- Bibliografia electronica dels trobadors
- Parlar Occitan Grop de discussion EN occitan
- La Lenga Occitana Grop de discussion SUS l'occitan
- Lista Òc Grop de discussion (non moderat)
- Exercicis en lenga occitana
- https://web.archive.org/web/20061130210616/http://www.crdp-toulouse.fr/themadoc/occitan/plan.htm
- https://web.archive.org/web/20070930005428/http://www.up.univ-mrs.fr/tresoc/somoc.htm Banca de tèxtes numerizats
- Diccionari de l'occitan medieval
- Lexic de l'occitan medieval
- Thesaurus Occitan Basa de donadas dialectologicas multimèdia
- Òc per l'occitan Annuari de las entrepresas e organismes amb lo certificat "òc per l'occitan"
- Ostal d'Occitània de Tolosa l'Ostal de las associacions occitanas de Tolosa
Nòtas
- ↑ Ancianament se podiá escriure proensal, proensales, que cal legir proençal, proençalés.
- ↑ Ancianament se podiá escriure lemosi, lemozi, que cal legir lemosin. Lo mot lemosin a pogut designar tanben lo catalan als sègles XVIII e XIX, en rason de sa filiacion amb l'occitan medieval.
- ↑ BOYER Henri, & GARDY Philippe (2001) (dir.) Dix siècles d’usages et d’images de l’occitan: des troubadours à l’Internet, coll. Sociolinguistique, París: L’Harmattan
- ↑ [1]
- ↑ "L’Agglo Pays basque reconnaît officiellement les langues basque et gasconne", Sud Ouest, 23.06.2018.
- ↑ Pèire Bèc (1970-71) = BEC Pierre (collab. Octave NANDRIS, Žarko MULJAČIĆ), Manuel pratique de philologie romane, París: Picard, 2 vol.
- ↑ RONJAT Juli = RONJAT Jules (1930-1941), Grammaire istorique [sic] des parlers provençaux modernes, 4 vol. [reed. 1980, Marselha: Laffitte Reprints, 2 vol.]
- ↑ BÈC Pèire (1973) = BEC Pierre, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, París: Picard
- ↑ BÈC Pèire (1973) = BEC Pierre, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, París: Picard
- ↑ BÈC Pèire (1973) = BEC Pierre, Manuel pratique d’occitan moderne, coll. Connaissance des langues, París: Picard
- ↑ SUMIEN Domergue (2006) La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols


text:
Jusieus
Lei jusieus o judieus (var. josieus, judius) son leis aderents au judaïsme. Ne son tanben lei membres dau pòble d'Israèl (am yisrael), apelats tanben enfants d'Israèl (Benei Yisrael)[1]. I a en fach una distincion entre lei doas definicions, la Halakha (la lei religiosa ortodòxa) indicant qu'un demòra jusieu (membre dau pòble) mai se un n'es pus jusieu (apertenent au judaïsme)[2].
Forman un grop que sa definicion coïncidís parcialament amb lei categorias usualas de grop culturau, etnic, nacionau o religiós. Son compausats o lo pòble jusieu es un grop etnicoreligiós venent deis israelitas de Judèa en Orient Mejan e d'aquelei que se convertiguèron a sa religion au cors dei sègles.
La definicion que leis israelitas e puei lei jusieus an donat d'elei-meteis a variat dins lo temps. L'idèa que lei jusieus son un pòble, lo « pòble d'Israèl », apareis dempuei lei primiers libres de la Bíblia[3], e s'es afirmada au cors dei sègles. La definicion religiosa au contrari a evoluit: la Bíblia e l'arqueologia descrivon quitament d'israelitas politeïstas ai periòdes mai ancians[4]. L'idèa de «reiaume d'Israèl», que data de la Bíblia, a tanben variat amb lo temps e es largament mesa de costat per leis autoritats religiosas a partir dau sègle II, e reïntroducha per lei laïcs e per quauquei religiós sota la forma de Sionisme au sègle XIX. Enfin, la diaspòra jusieva fòrça diversificada entre culturas diferentas dins l'espaci e lo temps a encara complicat l'apròcha de l'identitat jusieva.
Lo nombre totau de jusieus es malaisat d'estimar amb precision, e fa l'objècte de controvèrsias. Segon un recensament fach en 2002[5], seriá d'aperaquí 13 milions, que la majoritat viu en America dau Nòrd, en Euròpa e en Israèl.
Referéncias[modificar | modificar la fon 1000 t]
- ↑ Lo tèrme am yehudí (pòble jusieu) es un emprunt modèrne ai lengas occidentalas.
- ↑ T.B Sanedrin 44a.
- ↑ Per exemple, Genèsi 46:5
- ↑ Vejatz per exemple lo segond livre dei reis, 23:4 e seguents, o La Bíblia desvelada d'Israël Finkelstein e Neil Asher Silberman, pagina 276.
- ↑ Recensament fach en 2002.