text:
Republica de Venècia
La Republica de Venècia dicha la Serenissima (en venecian, Serenìsima repùblica de Venessia) èra un Estat constituit pauc a pauc a l'Edat Mejana a l'entorn de la ciutat de Venècia, e que se desvolopèt amb l'annexion de territòris divèrs e d'establiments comercials lo long de las còstas de la Mar Adriatica, en Mediterranèa orientala e en Itàlia del nòrd, fins a venir una de las principalas poténcias economicas europèas. Venècia tenguèt alara una plaça de las primièras pels escambis economics entre l'Occident e l'Orient mediterranèu, bizantin o musulman.
La Serenissima, amb las seunas institucions oligarquicas remarcablament establas pendent prèp d'un milleni, tenguèt un ròtle politic essencial.
A partir del sègle XVI, coneguèt un periòde de declin politic e de regression territoriala un pauc amagada per una extraordinària florason artistica, abans de desapareisser, en 1797, vencuda per Napoleon Bonaparte, general d'una republica revolucionària al respècte del modèl venecian. La Serenissima, amb lo rèsta del seu domèni territorial, passèt alara amb lo tractat de Campo Formio jos la sobeiranetat autriaca.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Institucions
- 3 Territòris otramar
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
La creacion[modificar | modificar la font]
Venècia dependiá dempuèi sa fondacion al sègle VI de l'Empèri Bizantin mas la flaquessa de l'Exarcat de Ravenna e de las tribuns de las illas fàcia als Lombards favorizèt l'emergéncia d'un poder local personificat pel primièr duc o « dòga », Paolucio Anafesto (697-717), personatge als tèrmes de la legenda e de l'istòria. Los primièrs dògas demoravan a Eraclea (ara Cittanova), coma o aviá fach lo representant del poder bizantin o magister militum. Lo segond dòga de la tradicion, Marcello Tegalliano (717-726), el meteis seriá estat magister militum quand Paolo Lucio tractava amb lo sobeiran lombard Liutprand. Lo tresen dòga - e primièr istoric - foguèt l'hypatus Orso Ipato (726 a 737), hypatus significant gaireben « cònsol » en grèc. Ensajèt de saquejar la tutèla bizantina pendent la crisi iconoclasta e foguèt assassinat. Lo poder foguèt exerçat pendent cinc ans per de magistri militum abans de tornar al filh d'Orso, Teodato. Aquel transferèt lo seu sèti a Malamocco.
Al sègle IX, Venècia s'emancipèt de l'Empèire bizantin e a l'esquisma de 1054, causiguèt l'obediança de Roma. Al sègle X, lo dòga Angelo Participazio mudèt fin finala a Rialto, aprèp lo sètge de Pepin d'Itàlia. Es lo començament vertadièr de l'existéncia de Venècia sus l'escena internacionala.
L'espandiment medieval[modificar | modificar la font]
Mas lo vam de Venècia s'apiejava d'en primièr sus las relacions comercialas amb Constantinòple. En 1082, encara nominalament integrats a l'empèri bizantin, los Venecians recebèron d'importants privilègis comercials, en prèmi de l'ajuda navala qu'aportèron al basilèus Alexis Comnèna contra les Normands, que fasián lo sètge de Durazzo. L'espandiment se faguèt d'en primièr cap a la mar Adriatica. Al sègle X, los Venecians s'assegurèron lo contraròtle de la còsta dalmata. Rebutèron entre autres los piratas dalmatas que damatjava lo lor comèrci.
Coma los autres tres grands pòrts d'Itàlia, Gènoa, Pisa e Amalfi, Venècia èra una ciutat-estat qu'establissiá lo seu poder per la proximitat maritima, en italian Repubblica Marinara. Passèt los seus concurrentas sus mai d'una estapa, la primièra èra la Quatrena Crosada. En 1202-1204, los Crosats l'ajudèron a conquerir qualquas etapas cap a l'Orient (Zara, las illas ionianas) puèi se lancèron a l'assaut de Constantinòple alara qu'èra pas a l'origina la tòca de l'expedicion. Lo desmantelament de l'Empèri bizantin fondèt la grandor de Venècia. Recebèt maites territòris, coma fòrça illas grègas e una partida de la vila de Constantinòple. Aquelas posicions li assegurèron lo contraròtle comercial de tota la Mediterranèa orientala. Fins alara la reina de l'Adriatica, venguèt un punt de passatge obligat entre l'Orient maritim et l'Occident continental. Lo mercant Marco Polo simboliza son esperit d’entrepresa al sègle XIII.
La Republica de Venècia èra al cap d'un ensems de possessions maritimas. Sa dominacion sus la Tèrra Fèrma èra pauca. En Itàlia del nòrd, lo seu territòri anava pas al delà de Vicença, Verona, Pàdoa e de las còstas du Friol.
L'espandiment venecian passèt a una segonda etapa l'endeman de la Guèrra de Chioggia (1378-1381). Mai d'un còp entre lo sègle XIII e lo darrièr tèrç del sègle XIV, Venecians e Genoans se combatèron ferotjament. La guèrra de Chiogga consacrèt un temps la primautat de Venècia sus Gènoa, mas ambedoas vilas contunhèron longtemps de se disputar. La ciutat dels dògats venguèt lo centre dels escambis mediterranèus fins al començament de las guèrras d'Itàlia (1494). La Republica dominava l'economia mond de l'epòca mercé al seu contraròtle sus la majoritat de la còsta Adriatica (coma gaireben totas las vilas-Estats dalmatas), de las illas de la mar Egèa, que Creta e Chipre e mercé a la seuna influéncia notabla a l'Edat Mejana. Venècia se trapava « al còr del sistèma de circulacion mai vast de l'epòca, estendut a la mar entièra »[1]. Prenguèt « la mai granda partida de las compras de pèbre e d'espècia del Levant, al mens venguts de l'Ocean Indian a las escalas del Levant » e èra « par excelléncia lo revendaire d'aquelas denadas preciosas a l'Occident, sobretot en Alemanha, mai grand consomator d'Euròpa »[2]. L'istoriana Élisabeth Crouzet-Pavan constata que los mercants venecians èran actius sus totas las plaças comercialas, de Constantinòple a la Creta, de Brujas a l'Armenia, de l'Africa del Nòrd a l'Eubèa. Aquela dominacion èra assegurada per la superioritat tecnica de las galèras sortidas de l'Arsenal de Venècia qu'èra, dins la primièra mitat del sègle XV, lo primièr emplegaire de l'Occident amb, dètz e sèt mila emplegats, la flòta mercanda veneciana comptant alara vint e cinq mila marins[3].
Al sègle XIV, cobesa de regnar sus l'Adriatica, la Republica de Venècia estendèt la seuna influéncia sus las vilas balneàrias d'Istria. La peninsula foguèt despartida en dos: l'entorn maritim tornèt a la Serenissima, l'interior de las tèrras als Habsborgs. E Aquela situacion demorèt pendent quatre sègles, fins a la casuda de Venècia, en 1797.
Lo revengut per capita en 1400 èra alara quinze còp pus naut qu'aquel de París, Madrid o Londres[4]. En 1423, dins lo seu discors sus l'estat de la ciutat, lo dòga Tommaso Mocenigo pòt comptar tres mila naus mercants, tres cent naus de guèrra[5]. La Serenissima èra al trescòl de sa poténcia.
L’Estat agís coma una gigantèsca companhiá de navigacion: cada ans, arma, jos l’autoritat del Senat, quinze a vint naus de 300 a 500 tonèls, navigant totjorn amassats per dos o quatre, cap a l’Orient, l’Egipte, l’Africa del Nòrd, e de totjorn mai cap als pòrts angleses e flamands. L'administracion èra eficaça e rigorosa: la ciutat sens país interior importava de merças alimentàrias (cerealas, vianda, òlo e vin) qu'èra un monopòli d'Estat.
Las guèrras d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, la Republica fasiá partida de las cinq principalas poténcias en Itàlia, als costats del ducat de Milan, del reialme de Napòls, de la republica de Florença, e dels Estats del Papa. Aqueles diferents Estats s'afrontavan per la supremacia en Itàlia. Venècia ne profeitèt per espandir lo seu territòri sus la tèrra fèrma (Bergama, Brescia, Lodi, Friol), subretot als despens del ducat de Milan.
La patz de Lodi en 1454 assegurava un statu quo entre aquelas poténcias regionalas mas la dintrada de grandas poténcias estrangièras a la fin del sègle XV perturbèt l'equilibri. En 1494, lo rei Carles VII de França dintrèt en Itàlia puèi sometèt Napòls. Venècia prenguèt l'iniciativa de la reaccion. Reüniguèt una coalicion, la santa Liga, constituida dels principals Estats italians (levat Florença e Napòls). Mas l'armda capitèt pas de blocar a Fornoa lo retorn del rei en França.
En 1499, Venècia prenguèt Cremona, Rimini en Romanha e Trieste. Aquela creissença sus la Tèrra Fèrma inquietèt los seus vesins que formèron en 1508 una liga contra ela: la Liga de Cambrai. Comptava d'enemics redotables, a saber lo papa, l'emperaire, los reis de França, d'Anglatèrra, d'Espanha e d'Ongria. Sens comptar Florença e Ferrare. Le papa Juli II, que le poder temporal èra menaçat pels Venecians en Romanha, prononcèt l'excomunicacion de la Republica lo 27 d'abril de 1509. Alara, podava doncas pas mai celebrar d'oficis religioses sul seu territòri. Parallelament, lo rei Loís XII de França capitanejava las operacions militàrias. Dintrèt en Venèt e desfisèt las tropas venecianas a Ghiaradadda. Malgrat la granda desfacha, Venècia capitèt miraculosament de salvar lo seu Estat. La ciutat foguèt pas presa e quitament demorèt sus la Tèrre Fèrma mercé al sosten dels païsans o dels mestierals[6]. Melhor, en 1511, la Liga de Cambrai se tornèt contra lo rei de França: lo papa, los Espanhòls e los Angleses lo cacèron d'Itàlia.
Qualques ans mai tard, las alianças cambièron encara. Los Venecians sostenguèron aquel còp lo rei Francés Ièr de França que s'engatjava dins une reconquèsta del Milanés. Aquel sosten se revelèt decisiu a la victòri francoveneciana de Marignan en 1515.
Dins los ans seguents, Itàlia demorèt un camp de batalha. Francés Ièr e Carles Quint s'i afrontèron. Venècia foguèt una de las raras capitalas italianas que foguèt pas presas.
Pèrda de la supremacia comerciala e maritima (sègle XVI-1797)[modificar | modificar la font]
L'istorian Fernand Braudel dona dos rasons per explicat lo declin de la Republica a partir del sègle XVI: « çò que donèt rason de Venècia, son las rotas del mond que se desplaçan lentament de la Mediterranèa cap a l'Atlantic; son los Estats nacionals que grandisson. A partir del sègle XVI, Venècia butat aqueles còrs espeses: Espanha, França, l'una e l'autra amb de pretencions imperialas; mai encara sorgiguèt l'Empèri turc, colòs d'una autra edat, mas colòs, contra que s'agotava »[7].
La primièra rason, del cambi de las ancianas rotas comercialas, arriba a la fin del sègle XV quant, d'un caire, Cristòl Colomb aborda en America e quand, d'un autre caire, Vasco de Gama passèt le Cap de Bona Esperança e jonhèt las Indias en 1498. De nòu espacis e de nòu itineraris prometors se dubriguèron atal pels armators e marcands. Contournant Africa, la rota del Cap de Bona Esperança permetava als Europèus d'anar cercar de sedas e espècias d'Orient sens passar per l'abitual intermediari venecian. Venècia, coma lo rèsta de la Mediterranèa, se trobèt marginalizada e lo seu trafic mermèt. Pasmens, la creissénça de la consomacion mondiala permetèt a la Republica de recobrar lo seu nivèl de comèrci dins los ans 1560. Un retorn que deu pas amagar lo fach qu'èra pas mai lo mai grand pòrt europèu. Jamai recobrèt la seuna posicion dominanta en mai qu'a partir de la fin del sègle XVI, los Nordics (Angleses e Olandeses) dintrèron dins lo comèrci mediterranèu e lo detornèron per lo lor profèit.
La segonda rason del declin venecian demòra dins la seuna confrontacion amb los grands Estats vesins. La republica de Venècia, en despach de sa riquessa e de son rai cultural, pesava politicament e militàriament pauc fàcia al Reialme de França o lo Reialme d'Espanha. Mas foguèt lo darrièr vengut dins l'ensems de las grandas potencias europèas, l'Empèri Otoman, que li causèt mai grandas preocupacions. Los Turcs prenguèron un per un los establiment de Venécia sus las rotas del Levant. En 1571, los Venecians furniguèron prèp de la mitat de las naus de la flòta crestian qui desfisèt los Otomans. Èra la batalha de Lepant. Malgrat aquel succés, Venècia contunhava a perdre de terren. Un an aprèp Lepant, deguèt abandonar Chipre e, en 1669, Candia. En 1718, la patz de Passarovitz signa la pèrda de la Morèa que la Republica aviá capitat a conquerir de nòu en 1697.
Lo patriciat de Venise aviá en consequéncia rebastit lo seu fondament economic. L'expleitacion agricòla de la Tèrra Fèrma (seda, ris, cambre, abaliment de fedas) atirèt los capitals fins alara investits dins lo comèrci alunhat.
Malgrat aquel contèxte dificil, complicat per las epidèmias de pèsta a la fin del sègle XVI, l'Estat èsra tolerant dins lo caire de la religion; rebutant tot fanatisme, procedèt a cap d'execucion per eretgia pendent los ans de la Contraraforma alara que la populacion domorèt majoritàriament catolica.
Fàcia a la menaça turca, Venècia deguèt se ligar a Àustria, qu'èra venguda la principala potencia en Itàlia del Nòrd. Son economia foguèt fòrça saquejada per las guèrras. Aprèp prèp un milleni d'independéncia, la Republica de Venècia foguèt ocupada per las tropas de Napoleon Bonaparte lo 12 de mai de 1797 al tèrma de la campanha d'Itàlia. L'invasion dels Franceses acabèt lo sègle que Venècia coneguèt l'apogèu de son rai, venent la vila europèa mai eleganta e rafinat del sègle XVIII, amb una fòrta influéncia sus l'art, l'arquitectura e la literatura.
Lo Tractat de Campo Formio signat lo 18 d'octobre de 1797 entre França e l’Empèri d'Àustriac, liurèt l’ex-« Serenissima Republica » dins aqueles que la transformèron sul còp dins una provícia de lor Empèri.
Existiguèt una efemèra Republica de Sant Marc en 1848-1849 creada a la seguida de l'insurreccion de la vila contra l'Empèri d'Àustriac.
Institucions[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de govèrn d'aquel Estat, pron original per l'epòca, èra la Republica. Mas una republica oligarquica, coma Florença, las vilas liuras d'Empèri, las Províncias Unidas, e la Confederacion soïssa. Las grandas familhas de la vila, representadas al Grand Conselh, elisián lo Dòga (Duc) que menava la politica sa vida durant. Los Venets elaborèron al cors dels sègles una organizacion institucionala originala e fòrça complèxe visant, d'un caire a concentrar los poders entre un nombre reduisit (42 en tot) de familhas patricianas d'anciana origina, d'un autre caire per evitar tota evolucion cap a un sistèma de tipe monarquic, malgrat la preeminéncia d'un personatge, lo Dòga, que simbolisava lo poder de l'Estat e representava la Serenissima Republica.
Lo Concio[modificar | modificar la font]
A l'origina, lo concio, assemblada populara veneciana (equivalent a l'arengo de las autras ciutats italianas a la meteissa epòca), aviá lo poder legislatiu e elisiá lo dòga, cap de l'Estat investit dels poders executiu e judiciari. Al concio, se substituava pauc a pauc lo « Grand Conselh ».
Lo concio foguèt reünit en 1380 a l'ocasion de la batalha de Chioggia. Venècia aviá pas encara conegut la fòrta expansion demografica del sègle seguent, mas una de las doas grandas fasas d'agrandiment de l'Arsenal ja s'èra facha al començament del sègle XIII.
Grand Conselh[modificar | modificar la font]
Lo Grand Conselh (Maggior Consiglio en italian) - autoritat suprèma - se substituent a l'assemblada populara nomenada concio. De quin emanián totas las autras institucions: lor multiplicacion e l'embonh de las competéncias favorizèron la collegialitat de las décisions mas tanben la vigiléncia recipròca. Èra compausat d'òmes de mai de 25 ans, membres de las familhas patricianas inscrichas al Libre d'aur (Libro d'Oro) repertoriant l'ensems de la noblessa veneciana. Lo patriciat èra títol estrictament ereditari, i èsser admés, èra totalament impossible per tot autra classa de Venècia. Quitament esposar una femna del bas pòble excluisiá un patrician dels seus drechs d'accès al Grand Conselh. L'aristocracia veneciana se compausava subretot d'armators, de negociants e de banquièrs, que los revenguts se fondavan mai sul comèrci que sus la tèrra. Per la Serrata del Consiglio (« verolhatge del conselh ») en 1297, l'accès al Grand Conseil foguèt reservat a aqueles que los aujòls n'èran ja membres.
Reünit totes los dimenges, lo Grand Conselh prengava las decisions politicas, promulgava las leis e causissiá los nauts magistrats. La tendéncia a delegar los poders d'un còrs nombrós a une comission reducha d'especialista foguèt una caracteristica durable de l'organizacion d'aquela republica oligarquica.
Senat[modificar | modificar la font]
Organ legislatiu compausat de 120 a 250 membres maximum, lo Senat èra cargat de la politica exteriora e de la nominacion dels ambaissadors. Los ambaissadors venecians d'aquela epòca envièron de rapòrts secrets sus la politica e las rumors circulant dins las corts europèas, çò que constituís una font d'informacion pels istorians modèrnes.
Lo Dòga[modificar | modificar la font]
Lo cap de l'executiu portava lo títol de dòga (« duc »). Èra teoricament elegit a vida. Lo caractèr viatger se perpetuèt sens cambi pendent de sègles alara que lo dòga perdava pauc à pauc tot poder personal. La foncion de dòga èra reservat a un membre d'una familha patriciana causida dins un cercle redusit, mas la transmission jamai venguèt ereditària malgrat las tentativas de quelques uns. Aquelas acabèron en mai de far evoluar lo mòde de designacion del dòga de biais a exclure tota possibilitat de transmission ereditària o d'acaparrement per de faccions. En seguida, los dògas desmissionèron plan sovent per se retirar dins une vida monastica, jos la pression dels oligarcs, quand èran discreditats per lor accion politica.
Lo Collègi Suprèma[modificar | modificar la font]
Compausat del Dòga, dels seus sièis conselhèrs, del cancelièr e du president del Conselh dels dètz, lo Collègi Suprèma èra l'organ suprèma de la Republica.
Lo Collègi[modificar | modificar la font]
Assemblada dels principals membres de l'Estat, compausat de 26 nòbles :
- La Senhoriá de Venècia :
- siès Savis-Grands eissits del Senat ;
- cinq Savis dichs de Tèrra Fèrma que gerissián los afars de tèrre fèrma ;
- cinq Saviss dels Òrdres, que gerissián los afars de la Mar.
Totas las demandas e memòris son introduchs al Collègi, que los distria als mai conselhs e al Senat. Lo Collègi dona alara la responsa del Senat per escrich (la Parte).
Conselh dels Dètz[modificar | modificar la font]
Creat en 1310 a títol provisòri, puèi rendut definitiu en 1335, lo Conselh dels Dètz es una institucion judiciària destinada a sanccionar los complòts ordits contra la Republica. Constituit en realitat de 17 membres, dispausèron de poders particuliarament espandits, li permetent quitament de destituir lo dòga.
Territòris otramar[modificar | modificar la font]
Amb los sègles, Venècia ocupèt fòrça territòris del bacin de l'Adriatic e la Méditerranèa orientala, amb de preferéncia per las illas e los pòrts podent servir lo seus interèsts comercials. Coma de colonias d'expleitacion, aqueles territòris forniguèron vin, cerealas, fruchs, mièl, fusta e materials de construccion. Existiguèt dos grops dons aquel empèri venecian que las limitas sovent varièron[8] :
Las possessions de Venècia[modificar | modificar la font]
Lo Golf correspond a l'Adriatica. Del sègle IX a XI, Venècia aviá per l'objectiu de dominar totes las broas d'aquela mar perque aviá consciéncia dels riscs d'asfixia pel seu comèrci se un enemic aviá l'idèa de barrar lo Golf. Èran partida d'aquelas possessions, pas totjorn al meteis temps:
« Sens dopte aquelas ciutats sonque reconeguèron a Venècia pas qu'une sobeiranetat alunhada »[9]. Mas çò qu'importava als Venecians, èra d'obligar totes los trafics adriatics a transitar pel pòrt de Venècia. La flòta de la Serenissima èra aquí per tornar a l'òrdre las ciutats reguitnairas per aquel monopòli comercial.
Las possessions del Levant[modificar | modificar la font]
La Quatrena crosada permetèt lo primièr espandiment de Venècia dins l'orient grèc. Mercé a l'ajuda logistica portada als Crosats, los Venecians participèron al desmantelament de l'Empèri Bizantin en 1204. Recebèron las còstas e las illas de la mar Ioniana, la mai granda partida del Peloponés, las Cicladas e qualques Sporads, de plaças en Eubèa, de posicions de Gallipoli e de Rodosto suls Estreches, los tres ochens de Constantinòple enfin, amb la basilica Santa Sofia. La restauracion de l'Empèri Bizantin en 1261 eliminèt los Vénicians de qualques d'aqueles territòris. Mas las sortidas sus la méditerranèa per la Rota de la Seda, abans font de riquessa per Bizanci, demorèron dins la lors mans e aquelas dels genoés.
Al començament del sègle XV, la Republica possedava:
- las Illas Ionianas, que Corfou
- Parga
- Creta (o "Candia"), comprada al marqués de Montferrat. Escala fòrça importanta sus la rota de Chipre, de Beirot o d'Alexàndria.
- Coron e Modon, « los uèlhs de la Republica » a l'extrèma sud de Peloponés.
- l'Eubèa (o "Negrepont")
- Chipre, que Venècia aviá succedit als Lusignan.
- Lajazzo
- Acra (?)
Aquel ensems formava d'escalas, de plaças estrategicas sus la rota de Constantinòple, de la Mar Negra, de Siria o d'Egipte.
Las possessions en 1797[modificar | modificar la font]
A la casuda en 1797, la Republica de Venècia compreniá las províncias seguentas:
- Lo Dogado (« Estat del dòga ») ou « Ducat de Venècia » (La vila de Venècia e una pichona emprisa sus la tèrra fèrma) ;
Domini di Terraferma (« domènis de tèrre fèrma »)[modificar | modificar la font]
- Padoan (Pàdoa, Bassano, Abano, Este) ;
- Polesina de Rovigo ;
- Veronés (Verona, Peschiera) ;
- Vicentin (Vicença, Asiago) ;
- Bressan (Brescia, Salon, Lonato, Chiari) ;
- Bergamac (Bergama) ;
- Cremasc (Crema) ;
- Marga Trevisena (Trevise, Feltre, Bellune e Pieve di Cadore) ;
- Friol (Udine, Sacile, Pordenone) ;
De 1805 a 1814, las províncias del Domini di Terraferma foguèron absorbidas dins lo reialme d'Itàlia e formèron los departaments Adriatic, Brenta, Bacchiglione, Adige, Serio, Mella, Tagliamento, Piave e de Passeriano.
Stato da Màr (« Estat de la Mar »)[modificar | modificar la font]
- Istria (Pola, Capo d'Istria)
- còsta dalmatas : Nona, Zara, Trau, Spalato, Sebenico, Clissa, Cettigne, Signia, l'Herzégovine, Cattaro
- Las illas dalmatas dempuèi Osera fins a Curzola
- En Albania veneciana : Parga, Preveza, Vonitsa, Butrinto
- Las Illas Ionianas
Aquelas províncias foguèron partejadas en 1797 pel tractat de Campo Formio :
- Las tres primièras daissadas a Àustria. Aquela las cedèt en 1805 foguèron administradas pel Reialme d'Itàlia, mas integradas a las Províncias illirianas francesas a lor creacion en 1809.
- Las illas Ionianas e las possessions continentalas tocantas formèron los tres departaments francés de Grècia (1799). Una Republica de las Sèt Illas foguèt formada jos la proteccion de Russia e de l'Empèri Otoman, puèi en 1807 de França, abans de venir la Republica de las Illas ionianas jol protectorat del Reialme Unit a partir de 1814.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "Braudel_La_Mer" (fr)Fernand Braudel, « La mer », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, Paris, Flammarion, France Loisirs, p.66
- ↑ "Braudel_La_Mer"
- ↑ "ISBN_297939094X" (fr)Daniel Hugenin et Erich Lessing, La Gloire de Venise, Terrail, 1993 (ISBN 297939094X)
- ↑ (fr)Jacques Attali, Une brève histoire de l'avenir, éditions fayard, 2006
- ↑ name="ISBN_297939094X"
- ↑ (fr)Patrick Boucheron, « 1509. Louis XII est vainqueur à Agnadel », Alain Corbin (dir.), 1515 et les grandes dates de l'histoire de France, Le Seuil, France Loisirs, p.165-169
- ↑ (fr)Fernand Braudel, « Venise », Fernand Braudel (dir.), La Méditerranée. L'espace et l'histoire. Les hommes et l'héritage, París, Flammarion, France Loisirs, p.317
- ↑ L'empire vénitien. Article de Élisabeth Crouzet-Pavan sur Clio.fr
- ↑ "Clio_Empire_venitien"
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nell'antichità e nell'alto medioevo, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conserve 2001.
- (it)Luigi Tomaz, Il confine d'Italia in Istria e Dalmazia. Duemila anni di storia, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve 2007.
- (it)Luigi Tomaz, In Adriatico nel secondo millennio, Presentazione di Arnaldo Mauri, Think ADV, Conselve, 2010.
Font[modificar | modificar la font]
- (fr)Freddy Thiriet; Histoire de Venise; Que sais-je ? » PUF, París; 1952
- (fr)André Zysberg & René Burlet; Venise, la Serenissima e la mar; Gallimard; París; 2006; isbn=2070535193}}
- (fr)Élisabeth Crouzet-Pavan, Venise triomphante. Les horizons d'un mythe, París, Albin Michel, 1999
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Les instutions de la République de Venise sur vivre-venise.com
- (fr)L'empire vénitien. Article d'Élisabeth Crouzet-Pavan sus Clio.fr
- (fr)Venise La Serenissima
- (fr)Tèxtes per l'istòria de Venècia


c: text/html

text:
Jordan
Jordan (en ebrieu: נהר הירדן nehar hayarden, en arabi: نهر الأردن nahr al-urdun) es un fluvi d'Asia de sud-oèst que raja a travèrs de la Granda Val del Rift fins a la Mar Mòrta. Istoricament e religiosament, es considerat d'èsser un del fluvi lo mai sacrat. Fa 251 km de long. Sos afluents son:
- La ribièra de Hasbani (ebrieu: שניר senir, arabi: الحاصباني hasbani), que raja de Liban.
- La ribièra de Banias (ebrieu: חרמון hermon, arabi: بانياس banias), que ven d'una font a Banias al pè del Mont Hermon.
- La ribièra de Dan (ebrieu: דן dan, arabi: اللدان leddan), qu'a tanben sa font al pè del Mont Hermon.
- La ribièra d'Ayoun (ebrieu: עיון ayoun, arabi: عيون ayoun), que ven de Liban.
Los quatre s'encontran per formar lo fluvi de Jordan al nòrd d'Israèl, prèp del kibbutz de Sede Nehemya. Jordan raja lèu lèu 75 km fins al lac sanhós de Hula, qu'es situat un pauc dejós lo nivèl de la mar. En sortir del lac, raja encara per 25 km fins al lac de Tiberiàs. Dins la darrièra seccion, la davalada es mens fòrta e lo fluvi fa de contorns abans de dintrar dins la Mar Mòrta, qu'es aperaquí a 400 m jol nivèl de la mar. Dos afluents màgers arriban de l'èst dins aquesta fasa: la ribièra de Yarmouk e la ribièra de Jabbok.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Plaça San Martín (Buenos Aires)
La Plaça San Martín que's tròba dens lo quartièr de Retiro a Buenos Aires. Que ho decretada Lòc Istoric Nacionau per l'estat Argentin en 1942. Que costeja l'avienguda Santa Fe, las carreras Esmeralda, Arenales e Maipú, l'avienguda del Libertador, la Carrèra Florida e la carrera San Martín.
A l'orgina, quan Buenos Aires èra ua petita vila, lo lòc qu'èra estremat de la vila e los vicereis qui avèvan ua residencia on òm se podèva retirar de la ciutat (qui dè lo son nom au quartièr). Aqueth terrenh que ho crompat en 1713 per la South Sea Company anglesa entau comèrci d'esclaus atau com l'ac permetèva alavetz lo Tractat d'Utrech.
En 1801 uas arenas de corrida qu'i hon bastidas (non hon totun pas hèra utilizadas puish que l'Estat argentin qui vadore quauqes annadas après be vedore las corrudas de taurs, tradicions associadas dab lo país coloniau vençut).
Durant la invasions anglesas que hon un lòc de combat, çò qui'u valè lo nom de Campo de Gloria.
En 1812, durant la Guèrra d'Independéncia, lo generau José de San Martín qu'i installè e i preparè lo son Regiment de Granadèrs a Chivau e lo lòc que ho batejat Campo de Marte ("Camp de Març").
A la fin deu sègle XIX la plaça que ho batejada en aunor deu generau e un monument que'u ho vodat. La plaça que vadó jardin e qu'acesó durant quauques annadas lo Pabalhon Argentin de l'Exposicion Universau de París.
Lo monument aus sordats caduts durant la Guèrra de las Malvinas qu'i hon installat après lo conflicte.
Sus la carrèra Florida, l'Edifici Kavanagh (un deus mei emblematics e deus mei hauts de la vila) qu'ei virat de cap a la Plaça San Martín.


text:
Antonin lo Pietós
Antonin lo Pietós (19 de setembre de 86, Lanuvium - 7 de març de 161, Lorium) foguèt un emperaire roman dau 11 de julhèt de 138 a sa mòrt. Succediguèt a Adrian e foguèt remplaçat per lei coemperaires Lucius Verus e Marc Aurèli.
Per la màger part deis istorians, lo rèine d'Antonin lo Pietós marca l'apogèu de l'Empèri Roman en causa de l'abséncia de guèrras exterioras o interioras importantas, de sa politica de renfòrçament dei finanças e dei defensas de l'Empèri e de l'estabilitat intèrna deis institucions imperialas.


text:
Civilizacion toltèca
La civilizacion toltèca èra una cultura mesoamericana que se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tula entre 900 e 1200. Èra originària d'un pòble nomada que participèt probablament au pilhatge de Teotihuacan vèrs 750. S'afondrèt après la destruccion de sa capitala Tula entre 1149 e 1168. Pasmens, lei Toltècs semblan pas disparéisser totalament car de vestigis arqueologics e de cronicas indican un movement d'emigracion vèrs lei regions orientalas de Mesoamerica, especialament en direccion dei ciutats-estats maias dau nòrd de la peninsula de Yucatan. Foguèron considerats coma de dieus per lei culturas pus tardivas de Mesoamerica. Ansin, leis Astècas se presentavan coma leis eiretiers dei Toltècs per legitimar la supremàcia de la Tripla Aliança sus la region.
La religion toltèca sembla de tipe chamanica, politeïsta e parcialament eiretada de la civilizacion de Teotihuacan. D'efècte, lo dieu Quetzalcoatl, originari d'aquela vila, i aguèt un ròtle important. Èra opausat a Tezcatlipoca que l'exilèt. La cultura toltèca presentan tanben de trachs comuns ambé leis autrei civilizacions mesoamericanas coma lo desvolopament d'una escultura massiva, la bastida d'edificis religiós piramidaus ò la practica dau jòc de bala.
-
Carta presentant lei civilizacions principalas de Mesoamerica, compres lo territòri dei Toltècs (sègles IX-XII) e sei migracions ulterioras (sègles XII-XIII).
-
-
Escultura giganta de Tula.
-
-
Bas relèu de Tula representant probablament lo dieu Quetzalcoatl.


text:
Primièr ministre
Lo primièr ministre es al cap del poder executiu del sistèma parlamentari, d'un govèrn, compausat de l'ensemble dels ministres, de còps apelat cabinet. Demest aquestes ministres, segon los païses, se tròba diferentas categorias : de ministres d'Estat, de ministres amb o sens portafuèlhas, de ministres delegats o viceministres e de secretaris d'Estat. Fòrman amassa lo Conselh dels Ministres.
La terminologia de primièr ministre insistís sus la primautat d'aqueste suls autres ministres. En Alemanha e en Àustria, lo cap del govèrn es apelat cancelièr, en Itàlia, president del Conselh, en Espanha o en Eslovènia, per exemple, president del govèrn, en Serbia, per exemple, ministre-president. Als Païses Basses, lo tèrme de primièr ministre (eerste minister o primièr) s'utiliza coma sinonim de « ministre-president », lo títol oficial del cap del govèrn.
Dins la màger part dels païses democratics, lo primièr ministre es siá designat pel cap de l'Estat, siá elegit pel Parlament, eissit de la majoritat politica o d'una coalicion, aprèp èsser estat nomenat o consultat pel cap de l'Estat (president o monarca). Es çò que s'apèla un regim parlamentari. Arriba que siá de còps tanben lo cap de l'Estat: coma a las Kiribati ont lo president de la Republica dirigís lo govèrn, mas pòt èsser renversat pel Parlament que n'es eissit.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Sud-Africa
- 3 Argeria
- 4 Antigua e Barbuda
- 5 Austràlia
- 6 Belgica
- 7 Canadà
- 8 China
- 9 Còsta d'Evòri
- 10 França
- 11 Guinèa
- 12 Grècia
- 13 Índia
- 14 Iran
- 15 Irlanda
- 16 Islàndia
- 17 Israèl
- 18 Japon
- 19 Corèa del Sud
- 20 Corèa del Nòrd
- 21 Kiribati
- 22 Liban
- 23 Madagascar
- 24 Marròc
- 25 Nòva Gàllia del Sud
- 26 Norvègia
- 27 Nòva Zelanda
- 28 Polonha
- 29 Reialme Unit
- 30 Suècia
- 31 Tunisia
- 32 Ucraïna
Istòria[modificar | modificar la font]
En França, lo cardinal de Richelieu es estat sovent designat coma Primièr ministre, « principal ministre » de Loís XIII. Tanben de còps es considerat coma lo primièr en data dels Primièrs ministres que lo mond aja conegut. Son accion englòba tant plan de dimensions culturalas e religiosas coma administrativas, colonialas, politicas e diplomaticas.
Al Reialme Unit, jol règne de Jòrdi Ièr seriá apareguda la foncion de Primus inter pares : fins alara elector d'Hannover, e marcant son estacament a sas originas alemandas per son refús d'aprendre l'anglés, lo rei novèl aguèt besonh d'un ministre particular per coordenar l'accion de totes los autres e traduire sos òrdres (balhats en lenga germanica).
Sud-Africa[modificar | modificar la font]
- Primièr ministre de Sud-Africa, remplaçat dempuèi 1984 per la foncion de president de la Republica de Sud-Africa
Argeria[modificar | modificar la font]
Sul plan politic, Argeria a adoptat un regim republican dempuèi l’aveniment de son independéncia en 1962. La Constitucion actuala conferís al cap de l’Estat un ròtle central dins la gestion dels afars del país, es atal qu’en vertut de sos articles, lo president de la Republica es lo cap de l’executiu, cap suprèm de las fòrças armadas e ministre de la Defensa. Lo cap de l’Estat deten tanben lo poder de nomenar son primièr ministre e los membres del govèrn sus proposicion d’aqueste darrièr. L’eleccion del president de la Republica se fa al sufragi universal dirècte, cada cinc ans. L'actual president en exercici es Abdelaziz Bouteflika. Elegit per un primièr mandat de 1999 a 2004, es reelegit la meteissa annada per un segond mandat que s'acabarà en 2009.
D'un autre costat, lo poder legislatiu es de tipe bicameral dempuèi la refòrma constitucionala de 1996, es de notar çaquelà que los poders que li son atribuits son fòrtament demenits per la preeminéncia del poder executiu. La reparticion dels diferents elegits al nivèl de las doas cambras del Parlament revèla la composicion seguenta:
- lo Conselh de la Nacion (Cambra nauta) : compausat de 144 membres dont lo tèrç es designat pel president de la Republica ;
- l’Assemblada Populara Nacionala (Cambra bassa) : Compausada de 389 membres elegits al sufragi universal dirècte per una mandatura de cinc ans.
La Constitucion argeriana foguèt adoptada lo 10 de setembre de 1963. Pus tard, foguèt revisada tres còps. D'en primièr en 1976, aquesta primièra revision constitucionala foguèt aviada jos l'impulsion de Houari Boumediène; visava en primièr luòc a perfaire las institucions de l'Estat argerian en lo dotant d'una Assemblada Legislativa, e en creant tanben lo pòst de President de la Republica, somés al sufragi universal dirècte e aqueste, en remplaçament de la foncion de President del Conselh de la Revolucion. La segonda revision de la Constitucion foguèt menada lo 28 de febrièr de 1989, data a la quala lo multipartisme e la libertat d’expression foguèron instaurats, es doncas dins lo silhatge d’aquesta refòrma que lo regim del partit unic foguèt dissolgut e que fòrça partits politics foguèron creats per la meteissa ocasion. La tresena e darrièra revision constitucionala foguèt menada en 1996 amb per objectiu principal l'instauracion d'un Parlament bicameral. Aquestas institucions foguèron elegidas lo 5 de junh de 1997, e constituisson lo primièr Parlament pluralista de l’Argeria independenta.
Antigua e Barbuda[modificar | modificar la font]
Austràlia[modificar | modificar la font]
Belgica[modificar | modificar la font]
Canadà[modificar | modificar la font]
Canadà fa partida del Commonwealth britanic. Per aquesta rason, son sistèma parlamentari es fòrtament inspirat del qu'a cors en Grand Bretanha. Tot coma al Reialme Unit, los poders de la Reina de Canadà, representada pel Governador general, son simbolics alevat de qualques excepcions.
Al moment d'una eleccion federala, cada partit politic federal tempta de far elegir lo mai de membres possibles al Parlament. Un còp elegits, son apelats deputats e siètan a la Cambra de las Comunas de Canadà. Lo primièr ministre es lo que pòt comandar la fisança de la Cambra - en practica, lo cap del partit qu'a lo mai de deputats. A aqueste moment, deven lo cap del govèrn e lo cap del Cabinet dels Ministres. Es pas legalament necessari que siá deputat, mas la tradicion o exigís.
Son partit pòt èsser majoritari, es a dire possedir pro de deputats per totjorn obténer la majoritat al moment dels diferents vòtes en cambra, o minoritari. Dins l'istòria del país, aqueste darrièr cas s'es presentat mai d'un còp. Dins aquesta situacion, segon diferentas règlas de proceduras, la Cambra de las Comunas pòt demandar que lo primièr ministre siá destituit. Aquesta procedura es apelada una mocion de fisança. S'es destituit, lo Governador general pòt siá apelar la populacion a las eleccions segon las proceduras en vigor, siá demandar a qualqu'un mai de formar un govèrn.
La residéncia oficiala del Primièr ministre de Canadà es situada al 24, promenade Sussex a Ottawa.
Las províncias e territòris de Canadà an recors a un sistèma de representacion semblable, amb un Primièr ministre. (En anglés, lo primièr ministre de Canadà se ditz Prime Minister e los Primièrs ministres de las províncias e territòris se dison Primièrs.)
- Mai d'informacions : Primièrs ministres de las províncias e territòris de Canadà
- Vejatz tanben : Monarquia canadiana
China[modificar | modificar la font]
Còsta d'Evòri[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
En França, jos la Vena Republica, lo Primièr ministre es designat pel president de la Republica per determinar e conduire la politica generala de frança, en particular en establissent lo budgèt.
De costuma, es causit perque es al cap del corrent politic mai poderós de la majoritat parlamentària de l'Assemblada Nacionala, o demest sos representants, siquenon demest las personalitats pròchas d’aqueste corrent majoritari. Lo president de la Republica a çaquelà la libertat de nomenar una personalitat qu'es ni deputat ni senator abans sa nominacion al cap del govèrn : èra lo cas de Jòrdi Pompidor o de Raymond Barre, o pus recentament de Dominique de Villepin. Un còp elegit president de la Republica, Jòrdi Pompidor declarèt que "lo primièr ministre es pas que lo primièr dels ministres".
Quand es d'un corrent politic opausat al del president de la Republica, se parla de coabitacion perque, dins aqueste cas, los dos caps del poder executiu agisson dins lors domenis de competéncia respectius.
En cas d'insatisfaccion publica, pòt èsser prepausat al primièr ministre de renovelar la totalitat o una partida de son govèrn, se parla alara de remanejament ministerial, o quitament d'èsser remplaçat aprèp aver presentat sa demission al president de la Republica.
Abita a l'Hôtel Matignon, situat a París, carrièra de Varennes, dins lo VII(en) arrondiment.
Jos las Republicas precedentas (IIIena Republica, de 1875 a 1940, e IVena Republica, de 1946 a 1958), lo cap del govèrn portava lo títol de president del Conselh (apelacion abreujada de president del Conselh dels Ministres). Los acamps avián luòc, coma uèi, al palais de l'Élysée, en preséncia del president de la Republica, mas aqueste presidissiá pas formalament las sesilhas del Conselh, mentre qu'es lo cas ara.
- Vejatz tanben
- Lista de caps del govèrn francés
Guinèa[modificar | modificar la font]
Grècia[modificar | modificar la font]
Índia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Irlanda[modificar | modificar la font]
Islàndia[modificar | modificar la font]
Israèl[modificar | modificar la font]
Japon[modificar | modificar la font]
Corèa del Sud[modificar | modificar la font]
Corèa del Nòrd[modificar | modificar la font]
Kiribati[modificar | modificar la font]
- Lista dels presidents de Kiribati (inclusa la lista dels caps del govèrn).
Liban[modificar | modificar la font]
Madagascar[modificar | modificar la font]
Marròc[modificar | modificar la font]
Nòva Gàllia del Sud[modificar | modificar la font]
Norvègia[modificar | modificar la font]
Nòva Zelanda[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Reialme Unit[modificar | modificar la font]
Veire tanben :
Suècia[modificar | modificar la font]
Tunisia[modificar | modificar la font]
Nomenat pel president de la Republica, qu'a la possibilitat de lo demetre, lo primièr ministre es le cap de govèrn tunisian. Lo pòst es actualament ocupat per Mohamed Ghannouchi.


text:
Rasim
Lo rasim (var. arradim, arrasim, arresim, radim, raïm) es lo frut melhorat de la vinha cultivada (Vitis vinifera). Es lo segond frut mai cultivat al mond (après l'irange). Se presenta sos la forma de pinhas compausadas de grans nombroses, que son sus lo plan botanic de "fruchetas", de talha pichona e de color clara, lo rasim blanc o mai fosc, lo rasim negre (ròse o negre-violet).
Servís subretot a la fabricacion del vin a partir de son chuc fermentat (es a dire dins aquel cas, del rasim de tina), mas se consoma tanben coma frut, siá fresc, lo rasim de taula, siá sec, lo rasim sec qu'es utilizat mai que mai en pastissariá o en cosina. Se consoma tanben lo chuc de rasim fresc e dels grans, s'extrai d'òli.
Divèrses rasims[modificar | modificar la font]
Existisson de centenats d'espècias, espècias ibridas, sosespècias, varietats e sustot cultivars de vitatges e doncas de rasims, demest los quals de distinguisson los vitatges de cuva, blancs o roges, e los vitatges de taula.
- Vitis acerifolia
- Vitis aestivalis
- Vitis amurensis
- Vitis arizonica
- Vitis ×bourquina
- Vitis californica
- Vitis ×champinii
- Vitis cinerea
- Vitis ×doaniana
- Vitis girdiana
- Vitis labrusca
- Vitis ×labruscana
- Vitis monticola
- Vitis mustangensis
- Vitis ×novae-angliae
- Vitis palmata
- Vitis riparia
- Vitis rotundifolia
- Vitis rupestris
- Vitis shuttleworthii
- Vitis tiliifolia
- Vitis vinifera
- Vitis vulpina


text:
Les Mesneux
Les Mesneux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los Mesneux es un vilatge situat près de Rems. Environat de vinhas e de camps, los viticulteurs e d'agricultors son nombroses dins aquel pòble.
Les Mesneux est un village situé près de Reims. Entouré de vignes et de champs, les viticulteurs et agriculteurs sont nombreux dans ce village.


text:
Vespasian
Vespasian (17 de novembre de 9 - 23 de junh de 79) foguèt lo noven emperaire de l'Empèri Roman de 69 a 79 e la fondator de la dinastia flaviana. Succediguèt a Vitellius e foguèt remplaçat per son fiu Titus.
Sa presa dau poder foguèt permesa per sa proclamacion coma emperaire per lei legions de la mitat orientala de l'Empèri e per l'impopularitat de Vitellius. Après sa victòria, son rèine foguèt marcat per una politica de reorganizacion de l'Empèri Roman caracterizada per la bastida de monuments publics importants coma lo Colisèu a partir de 75 e per lo renfòrçament e la fortificacion dei frontieras. Definiguèt tanben l'estatut e lo ròtle de l'emperaire e legitimèt sa designacion per l'armada.


text:
-390
Aquesta pagina concernís l'an -390 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Guèrra de Corint ambé d'operacions terrèstras a l'entorn dau Golf de Corint que regardèron pauc Atenas e d'operacions navalas en Mar Egèa ont una partida importanta de la flòta atenenca luchèt còntra Esparta. Divèrsei combats navaus e desbarcaments terrèstras s'acabèron a l'avantatge deis Atenencs que finiguèron per destrurre leis Espartencs e tuar son generau.
Roma[modificar | modificar la font]
Data tradicionala d'una incursion cèlta còntra Roma. Una temptativa de l'armada romana de blocar l'invasion s'acabèt per un desastre sus lo riu Allia (18 de julhet) e per lo pilhatge de la vila. De còntra-ofensivas romanas menadas per lo dictator Marcus Furius Camillus permetèron de tornar prendre una partida dau butin. Dins aquò, aquel eveniment sembla en partida legendari car unei documents antics limitan l'importància de la desfacha romana sus lo riu Allia — ò depintan una desfacha cèlta — mai l'episòdi intrèt dins l'istòria romana coma un traumatisme fòrça important. Dins totei lei cas, la manca de sostèn deis autrei ciutats de la Liga Latina — franc de Caere — marquèt la fin progressiva de l'aliança dins lo corrent de la premiera mitat dau sègle IV avC.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo pirenèus vaca es un formatge francés de las montanhas pirenencas de la region d'Aquitània.
Es un formatge a basa de lach de vaca, de pasta quichada semicuècha, d'un pes mejan de 4 kg.
Son periòde de degustacion optimala s'espandís de junh a novembre aprèp un afinatge de 4 meses, mas es tanben excellent de mai a decembre.
Lo pirenèus mescla marida lo caractèr dels laches de feda amb la doçor del lach de vaca, segon lo meteis procediment de fabricacion que lo pirenèus vaca.
Son periòde de degustacion optimala s'espandís de junh a novembre aprèp un afinatge de 4 meses, mas es tanben excellent tota l'annada.
Enfin, lo "feda", a basa de lach de feda unicament, es lo pus fòrt dels tres.
S'una partida de la produccion benefícia d'una AOC (Aussau-Irati), la produccion de pirenèus fa l'objècte d'una produccion artesanala localament activa.


text:
Escòla pitagoriciana
L’Escòla pitagoriciana es una escòla filosofica de l’Antiquitat fondada par Pitagòras(580 - 490 AbC.). Durèt nòu o dètz generacions. Los darrièrs pitagoricians son Xenofil, Fanton de Flionte, Echecrat, Dioclès e Polimnastos.
Somari
- 1 Règlas de l’ensenhament
- 2 Doctrina
- 3 Los pitagoricians
- 4 Lista dels pitagoricians segon Jamblic
- 5 Nòtas
- 6 Bibliografia
- 7 Articles connèxes
- 8 Ligams extèrnes
Règlas de l’ensenhament[modificar | modificar la font]
L’ensenhament pitagorician es divisat en doas partidas: una partida pels « acosmaticiens », los non ecara iniciats, e una pels iniciats, los « matematicians ». L'ensenhament es oral e secret. La transmission del saber entre disciòls es acompanhat del respècte des règlas moralas de l'amistat fraternala (en grèc, filia) dins son ensems: règla del siléncia, respècte del gra d’initiacion dels discipòls.
L’escòle pitagoriciana es tanben una confrairiá tant religiosa que scientifica.
Doctrina[modificar | modificar la font]
Principis[modificar | modificar la font]
- Lo limitat e l’illimitat
- Natura dels nombres
- Los opausats
Lo calcul pitagorician es abans tot una simbolica numerica. Cada nombre es associat a une figura, que la restriccion a l’estudi dels nombres entièrs positius :
- 1 representava la divinitat,
- 2 la femna,
- 3 l’òme,
- 10 la fraternitat pitagoriciana...
Aquela associacion nombre figura es lo supòrt d’una abstraccion matematica, perque lo nombre ven mai dels resultats d’aplications matematicas - financièras, agricòlas... - mas se tròba alara pausat coma principi (en grèc, Arquè) de coneissença. S’agís pels pitagoricians d’anar mai prèo de la mistica dels nombres, per l’établiment de leis entre aritmetics.
Es notable que los ensems aritmetics coneguts pels pitagoricians lo foguèron per de construccion iterativas: aquò resulta en fach de la figuracion dels nombres. En partant d’una figura simple, coma le triangle format de tres punts, se pòt agrandir l’ensemble en conservant sa forma mas en aumentant las seunas partidas, per capitar, per exemple, a un triangle format de sièis punts. Aquela figuracion non fixada es una abstraccion importanta per l’Antiquitat, encara que concernavan tanben de volums (piramidas de basas triangularas, carrada, cilindre...). La comparason de las seguidas atal bastidass acaban per la descobèrta de relacions estructuralas e generalas entre d'ensembles particulièrs del nombres.
Aquelas leis naturalas son lo nucli de la concepcion pitagoriciana de las matematicas, considerada coma esoterica e sectària, que los nombres entièrs son censats representar la natura tota entièra. Aquela categoria de nombre ven una fin d'esperela, un principi imuatable qu'a vocacion d'explicar totas causas. Aristòtel rapòrta que Pitagòras prenguèr per devisa « Tota causa es nombre ». Indica per aquela formula que çò qu'impòrta als pitagoricians es en mai de l’experimentacion, mas la teoria dels nombres.
Astronomia[modificar | modificar la font]
- Lo cèl e los nombres, l'astronomia
- L’anti Tèrra
Politica[modificar | modificar la font]
L’activitat politica dels pitagoricians es -çò pareis- fòrça intensa. Lo modèl social de la frairenetat pitagoriciana implica une nèta prese de partit en favor del regim democratic que tradicionalament, una aristocracia deten lo poder, e en l’occurréncia, los sabers. Pasmens, aquel engatjament democratic es contestable, pueque l’exemple d’Arquitas de Tarent mòstra que l’equilibri politic cercat pels pitagoricians implicava pas necessàriament un regim democratic.
Los pitagoricians prenguèron al sègle V d'un mòde de vida que los separan de la collectivitat : interdits alimentaris complèxes e practica d'una existéncia comunautari començant per une règle de cinc ans de siléncia. Exercèron pendent un temps lo poder a Crotone, mas lors conciutadans acabèron per se revoltar en encendiant lors ostals e chaplant los membres de lor sècta.
Aquel trebolun popular es a l’origina de la disparicion de l’escòla pitagoriciana, mas los discipòls, e lèu los neopitagoricians, continuèron de mantenir pendent longtemps la doctrina de lors mèstres.
Los pitagoricians[modificar | modificar la font]
Se pòt citar los pitagoricians coneguts:
Pitagòras[modificar | modificar la font]
Los pitagoricians ancians[modificar | modificar la font]
Se sap pauc dels pitagoricians ancians. Es sonque a partir d’Alcmeon de Crotone que de tesmònis disponibles son mai nombroses.
- Cercòps .Seriá estat lo rival d’Esiòde[1]. Segon una tradicion contada per Ciceron[2], Cercòps seriá estat l’autor del Poèma orfic, d'una Davalada als Infènrs e d'un Tractat sacrat[3].
- Petron. Sosten la pluralitat dels monds dispausat de biais triangulars e auriá escrich un libre sul nombre dels monds qu'es segon el egal à 183. Font pricipala: Plutarc, Perque la profetessa Pitiá dona pas mas los seus oracles en verses, 22 et 23.
- Brontin. Originari del Metapont, sembla que seriá estat le paire[4] de Teano, femna de Pitagòras. Segon qualques tradicions dobtèron dempuèi l’Antiquitat[5]), auriá agut Empedòcle per discipòl. Se li atribuís Lo Peplos, Lo Filat e Los Elements de la natura (segon la Soda), e un tractat De l’intellècte e de l’entendament[6].
- Teano o Deinono
- Aqueles dos noms designan benleu la meteissa persona. Segon Jamblic[7], èra la filha de Brontin e l’esposa de Pitagòras, e èra considerda coma una femna remarcabla tant per sa saviesa que per sa personalitat:
- « La femna deu ofrir un sacrifici a l’instant quitament que daissa lo lièch de son espós. »
- Se fa lo pòrtaparaula de las femnas de Crotone que demandan a Pitagòras « de mantenir lors esposes del respècte degut a l’esposa. » [8]. Las règlas de vida pitagoricianas enebisson als marits de batre lor femna, e impausan als marits lobservacion d'una fidelitat absoluda[9].
- Ippas de Metapont
- Callifon.Mètge pitagorician, prèstre d'Asclepios originari de Crotone e paire de Democedès
- Democedès
- Parmeniscos o Parmicos. Ciutadan ric de Metapont, se dich que perdèt la facultat de rire aprèp que davalèt dins la caforna de Trofonios, e que cercava a la trobar en consultant la Pitia. Auriá vendut, amb Orestadas, lo filosòf Xenofan coma esclau.
Periòde mejan[modificar | modificar la font]
- Alcmeon de Crotone
- Iccos de Tarente
Iccos de Tarent, filh de Nicolaïodas, mètge, atlèta vencedor del pentatlon als Jòcs Olimpics e mèstre de gimnastica. Son acmèu es datat de la 77a olimpiada[10]. Platon conta que son biais de viure pendent sa carrièra es fòrça estricte[11], subretot sul le comèrci amb las femnas e los adolescents. Lo regim alimentari (conegut per repais d’Iccos) venguèt proverbial per designar un regime parfècte que compren ges de tròp, çò que semble pro correspondre als mòrs e al mòde de vida pitagorician. Mas benleu seriá estat vertadièrament un sofista[12].
- Paron
Demòra pau d'informacion sus aquel filosòf, pel mens se sap que considèra, en s’opausant a Simonide, lo temps coma un luòc d’oblit, tout ignorant[13].
Autra font: Simplicios de Cilicia, Comentari sus la Fisica d’Aristòtel[14].
- Aminias
Filh de Dioquetas e amic de Parmenid al quel inspira l'enveja de l’estudi; onèste òme, viu dins la pauretat, e Parmenid li fach bastir un tombèl aprèp sa mòrt[15]
Pitagoricians recents[modificar | modificar la font]
- Menestor
Originari de Sibaris e l'un dels fondators de la botanica. Las seunas teorias son conegudas mercé a Teofrast (De las causas de las plantas).
- Xoutos o Boutos
Originari de Crotone, sosten que los principis son le « rara » e le « dens », ipotèsi que mena a l’afirmacion de l’existéncia del vuèit, perque, sens aqueles principis e lo vuèit, i ariá pas de movement[16]. Segon el, lo mond ondeja, s’enflant e mermant coma la mar[17].
Es possible qu'aquel pitagorician siá en fach Ion de Chio, perque aquel darrièr a per escais Xotos.
- Euritos
Dins sa "Vida pitagorica", Jamblic precisa qu'Euritos de Crotone es un discipòl de filolaos.
Dins sa "Metafisica", Aristòtel explica qu'Euritos afècta un nombre a la personas, als animals, a la plantas e a la figuras geometricas (lo triangle e le carrat).
Los comentators d'Aristòtel (Alexandre d'Afrodise) e Teofrast -son successor a la tèsta del Licèu- descrivon le gost d'Euritos per las pèiras. Atat, Euritos pren le nombre 250 per mesura de l'òme e cerca pr'amor 250 pèiras de totas las colors ; puèi constituís la siloèta de l'òme amb aquelas, per figurar la cara, lo còrs, los membres, fins a que totas la pèiras sián utilizadas.
- Arquippos
Segon Jamblic, es lo sol pitagorician amb Lisis de Tarente a aver esapat a l'encendi provocat pels òmes de Cilon aprèp le bandiment de las fraternitats pitagoricianas.
Plutarc ditz que los rescapats son Filolaos e Lisis. Aprèp l'encendi, Arquippos torna a Tarent e Lisis a Tebas.
- Occelos
Occelos (o Ocelos) de Lucania, fraire de la pitagoriciana Byndaco, sosten que lo genre totjorn uman existissiá. Se li atribuís un De la natura de l’univèrs, qu'afirma que le mond es inengendrat e incorruptible (Filon d'Alexandria, De l’eternitat del mond). Aquel obratge auriá inspirat Aristòtel per son De la generacion e de la corrupcion, Sirianos conta que l’auriá quitament plagiat[18].
Occelos pensa que la triada es l’origina de tot, de que procedisson los dieus e que tenon lor posicion eternala: « Es la triada que, la primièra, fixèt començament, mitan e fin[19]. »
Pensa que l’ensems de las causas es compausada de cinc elements: als elements classics s'apond l’etèr que son compausats lo cèl e los còrs celèstes[20]. Auriá tanben escrich De la lei, De la reialtat, De la santetat, De l’origina de l’univèrs.
- Icetas
Icetas de Siracuse seriá l’inventor de l’ipotèsi pitagorician de l’anti Tèrra[21]. Sosten que la vòlta celèsta est fixa, e que sola la Tèrra es en movement e vira l'entorn de son axe; aquel movement explica segon el l’illusion del movement de totes los astres[22].
- Ecfantos
Ecfantos de Siracusa sosten que los principis son los còrs indivisibles e lo vuèit; Aeti considèra qu’es lo primièr a aver dich que los monads pitgoricians son corporalas[23]. Lo mond es atal constituít d’atòms en nombre infinit, distinguits per la grandor, la forma e la poténcia, e son la matèria dels sensibles[24]. sont moguts per un principi divin, Intellècte e Arma, coma una providéncia que lo mond es l’idèa. Aquel mond es un e de forma esferica. Plaça la Tèrra al centre del mond, e pensa que vira sus ela meteissa d’oèst capa a l'èst. L'epòca precisa que visquèt podèt pas èsser verificada. Es doncad dificif de saber s'es un davancièr pitagorician de l’atomisme, o se al contrari adaptèt l’atomisme a la pensada pitagoriciana.
- Xenofil
Xenofil, de Chalcis, musician mèstre d’Aristoxèn, moriguèt a l’edat de 105 ans a Atènas (sens aver jamai estat malaut[25]) e foguèt l’un dels darrièrs pitagoricians[26].
- Echecrat
Echecrat de Fliont es citat dins lo fedon, un dialòg de Platon qu'aquel darrièr li fa sotenir la tèsi pitagoriciana de l’armoniá de l’arma:
- « En efècte, la teoria que nòstra arma seriá una armonia me captiva, cada còp que l'ausís expausar, coma es lo cas uèi; e l'ausissent, m'es, poiriái dire, tornat en memòria qu'atal èra ma primièra opinion, a ièu tanben[27]. »
- Lycon
Licon (o Licos) de Tarent, botanista e autor d’una Vida de Pitagòras[28]. Sembla aver compilat d'anecdòtas pron fantasistas sus qualques filosòfs[29].
Noms que se pòt apondre:
- Amiclas
- Architas de Tarent
- Arion
- Boïdas
- Clinias
- Damon
- Damon lo musician
- Dioclès
- Eufranor
- Ipocrates de Chio
- Ipon
- Ipodamos
- Iòn de Chio
- Lisis de Tarent
- Mionid
- Enopid de Chios
- Opsimos
- faleas
- fanton
- filolaos de Crotone
- fintias
- Policlèt
- Polimnastos
- Proros
- Teodòr de Cirèna
- Timèu de Locres
- Trasiclès
Lista dels pitagoricians segon Jamblic[modificar | modificar la font]
Vaquí un catalòg establi per Jambliqc[30], que compren de noms de filosòfs que cap informacion foguèt trobada.
Crotone[modificar | modificar la font]
Metapont[modificar | modificar la font]
- Agesarc,
- Agesidamos,
- Alcias,
- Alioquos,
- Alopecos,
- Antimèn,
- Aristèu,
- Aristomèn,
- Astilos,
- Brontin,
- Chilas,
- Dacidas,
- Damarmenos,
- Damotagès,
- Enèu,
- Epifron,
- Eufemos,
- Eurifemos,
- Euritos,
- Evandre,
- Glicinos.
- Iriscos,
- Lacratès,
- Lacritos,
- Lafaon,
- Leocid,
- Leon,
- Megistas,
- Melesias,
- Orestadas,
- Parmicos,
- Proclès,
- Pirron,
- Rexibios,
- Trasimèd,
- Traseos,
- Xenocad,
- Xenofant,
Agrigent[modificar | modificar la font]
Elèu[modificar | modificar la font]
Tarent[modificar | modificar la font]
Las pitagoricianas[modificar | modificar la font]
Jamblic dona los noms de 16 femnas que seguèron la doctrina de Pitagòras :
- Abrotelaia,
- Autocharidas.
- Boio e Babelica d’Argos,
- Byndaco,
- Chilonis,
- Cratesicleia,
- Echecrateia,
- Filtis (filha de Teofris de Crotone),
- Mía,
- Lasteneia,
- Nisteadosa d'Espart,
- Pisirrodè de Tarente,
- Teano,
- Timicha (femna de Millias de Crotone),
- Turrenis,
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vies, doctrines e sentences des filosophes illustres (Diogène Laërce en linha, II, 46.
- ↑ (fr)De la nature des Dieux (Cicéron)en linha, I, XXXVIII, 107.
- ↑ (en)Clemenç d'Alexàndria Stromats en linha, I, 131.
- ↑ o, segon d'autras fonts, l'espós
- ↑ Diogèn Laèrce, VIII, 55
- ↑ Jamblic, De la sciéncia matematica comuna, 8
- ↑ Vida pitagorica, 132
- ↑ ibid.
- ↑ Aristotèl, Economicas, I, IV 1 344 a 8
- ↑ de -472 a - 469
- ↑ Las Leis, VIII, 839, e - 840 a
- ↑ Platon, Protagoras, 316 d
- ↑ Aristotèl, Fisica, IV, XIII, 222 b 17
- ↑ 754, 9
- ↑ Diogèn Laèrce, IX, 21)
- ↑ Aristòtel, Fisica, IV, IX, 216 b 22
- ↑ Simplicios de Cilicia, Commentari sus la Fisica d’Aristòtel, 683, 24)
- ↑ Comentari sus la Metafisica d’Aristòtel, 175, 7.
- ↑ Joan de Lidia, De meses, II, 8
- ↑ Sext Empiric, Contra los professors, X, 316
- ↑ Aeti, Opinions, III, IX, 1 - 2
- ↑ Ciceron, Primièrs academics, II, XXXIX, 123
- ↑ Opinions, I, III, 19
- ↑ Ipolit de Roma, Refutacion de totas las eretgias, I, 15
- ↑ cf. Macròb, Saturnalas, 18
- ↑ Diogèn Laèrce, VIII, 46)
- ↑ 88 c, 57a, 102a
- ↑ (fr)Les Deipnosophistes (Athénée) en linha, II, 69 E et X, 418 E
- ↑ (fr)Aristoclès, in Eusèbe de Césarée, Préparation évangélique, XV, II, 8
- ↑ Vida pitagorica, 267
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Les Présocratiques, édition établie par J.P. Dumont, 1988
- (fr)Le Dossier Pythagore, Pierre Brémaud, Ellipses, 2010


text:
Lista dei dirigents de Provença
Lista dei ducs, reis, còmtes e marqués de Provença.
Lo títol de còmte de Provença venguèt tardivament un títol de cortesiá a la cort dau Reiaume de França.
Somari
- 1 Ducs de la Provença merovingiana
- 2 Reis de Provença
- 3 Còmtes de Provença
- 4 Nòtas
Ducs de la Provença merovingiana[modificar | modificar la font]
Despuei lo partiment dau Reiaume entre lei fius de Clotari en 561, la Província d'Arle es dins sa totalitat restacada au reiaume de Gontran, es dire a Borgonha, segon una solidaritat naturala. Mai en rason de l'importància de la fenèstra mediterranèa, lei reis d'Austrasia an obtengut un corredor nomenat corredor austrasian que partent de lor territòri Auvernhat passa per Avinhon e arriba a Marselha[1].
A la mòrt de Sigebèrt en 572, son fiu Childebèrt II deguèt cedir a Gontran la mitat de Marselha. En realitat, la vila devèn una indivision sota l'autoritat dei dos sobeirans, representats per un solet foncionari nomenat per lo rei d'Austrasia. Aqueu corredor inclutz la ciutat d'Arle e sei territòris[2].
- Aubin (573-575) ; devèn puei evesque d'Usès (581)
- Diname (575-587), rector de Provença.
- Nicetius, (587-?), nomenat rector massiliensis Provincia per Childebert II.
Reis de Provença[modificar | modificar la font]
855-863 : Carles de Provença, fiu de Lotari I
863-875 : Loís II, fiu dau precedent
875-877 : Carles II lo Cauvet, oncle dau precedent
879-887 : Boson V de Provença (bosonide), espós de Ermengarda, filha soleta de Loís II. Còmte de Provença (870-879) nomenat per Carles lo Chauvet. Se proclamèt rei en 879 e nomenèt son parent Teobaud coma còmte d'Arle per bailejar Provença.
887-928 : Loís III l'Òrb, fiu dau precedent
911-933 : Uc d'Arle, maridat amb una filha de Boson V, bailejador dau renhe despuei 905.
còmtes d'Arle[3][modificar | modificar la font]
879-895 : Tibaud d'Arle (bosonide) († 895), maridat a Bèrta, filha de Lotari II.
...
905-928 : Uc d'Arle († 947), fiu dau precedent. En 928, devèn rei d'Itàlia e dona lo comtat d'Arle a son fraire Boson.
928-936 : Boson d'Arle (885 † 936), fraire dau precedent.
Còmtes de Provença[modificar | modificar la font]
Lo comtat de Provença es la continuitat dau comtat d'Arle. Lei reis de Borgonha e de Provença avián fisat l'administracion de lor reiaume en de còmtes que s'intitulèron còmtes d'Arle.
A la mòrt d'Uc d'Arle, Conrad I, rei d'Arle, aparcelèt lo comtat d'Arle en tres e nomenèt :
- Boson II, còmte d'Arle
- Guilhèm (fraire de Boson), còmte d'Avinhon
- Grifon, còmte d'Ate
Guilhèm e Boson eliminèron Grifon e Guilhèm morèt sens enfant, çò que fa que Boson reünifiquèt l'ancian comtat d'Arle que venguèt lo comtat de Provença. Lo títol de còmte d'Arle se transmetrà entre lei descendents dau fiu ainat de Boson II.
Dinastias de Provença[modificar | modificar la font]
947-968 : Boson II d'Arle († 968), còmte d'Arle (949), espós de Constança de Provença[4]
Lo comtat de Provença es puei una possession indivisa entre seis eiretiers : a la mòrt d'un còmte, sei fius devenon totei còmtes. Se lo còmte a pas de fiu, lo comtat revèn ai filhas (o sòrres) que son pas noviadas).
Quauquei còmtes se considerèron pron poderós per s'intitular marqués de Provença. Aqueu títol s'aplantarà definitivament dins l'Ostau de Tolosa. L'extincion de l'Ostau de Provença en 1093 e la transmission dau comtat dins mai d'un Ostau (de Tolosa, d'Urgèl e de Barcelona) met fin au regim de l'indivision, e abotiguèt ai Guèrras baucencas e a dos partiments. Lo premier, en 1125, se farà entre leis Ostaus de Tolosa (qu'a lo marquesat de Provença) e de Barcelona (qu'a lo comtat de Provença), au mesprètz dei drechs deis Urgèl e un segond partiment, vèrs 1150 devesirà lo marquesat en dos entre leis Ostaus de Tolosa e d'Urgèl (qu'a lo comtat de Forcauquier).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ D'après Edouard Baratier, Istòria de Provença, pagina 93
- ↑ D'après Edouard Baratier, Istòria de Provença, pagina 93
- ↑ Foundation for Medieval Genealogy : Les Comtes de Provence
- ↑ De pas confondre amb Constança d’Arle, filha de Guilhem I e esposa dau rei Robèrt II de França


text:
Cultura de Mississipí
La cultura de Mississipí èra una cultura indigèna d'America dau Nòrd que s'estendiguèt magerament entre 800 e 1500 a l'èst de Mississipí. Apareguèt dins lei regions drudas de la vau d'aqueu fluvi e influencièt pauc a pauc d'autrei vaus liadas a de rius vesins. Desvolopèt una civilizacion caracterizada per la bastida de torets rectangulars protegits per de fortificacions de fusta, d'un artesanat magerament format de terralhas e d'objèctes de fusta d'una religion probablament inspiradas d'aquela de Mesoamerica.
Lei rasons de son declin son mau conegudas mai la màger part dei centres importants èran abandonats quand lei premiers explorators arribèron dins la region durant la premiera mitat dau sègle XVI. Pasmens, se mantenguèt dins certanei regions fins au sègle XVIII e la colonizacion sistematica dau territòri deis Estats Units d'America actuaus per de colons blancs.


text:
Belrain
Belrain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena. De 1972 a 1987, la comuna foguèt associada damb Gimécourt, Rupt-devant-Saint-Mihiel e Ville-devant-Belrain dens la comuna de Villotte-sur-Aire.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Los senhors de Belrain #èsser vassaux dels Comtes de Champagne, de contunh dels Comtes de Bar e dels Comtes de Bar e Lorraine. La distincion de Belrain #far partida del Barrois en movent.
Les seigneurs de Belrain furent vassaux des Comtes de Champagne, puis des Comtes de Bar et des Comtes de Bar et Lorraine. La seigneurie de Belrain fit parti du Barrois mouvant.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De 1972 a 1987, la comuna foguèt associada damb Gimécourt, Rupt-devant-Saint-Mihiel e Ville-devant-Belrain dens la comuna de Villotte-sur-Aire.


text:
Vela latina
La vela latina es un tipe de vela utilizada tradicionalament mai que mai en Mar Mediterranèa. Son nom ven del latin vela alla trina e caracteriza sa forma triangulara.
La vela es envergada sus l'antena qu'es acimelada per son mitan a un costat de l'arbre. Aquela antena es generalament formada de doas pèças : la pus espessa clinada cap a la proa es apelada car e la pus prima enauçada cap a la popa es sonada pena.
Apareguda al sègle II-IV, d'inspiracion roman, la vela latina s'es rapidament difusada dins la Mediterranèa tota.[1]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", Journal of World History, 6.1 (1995), 1–23
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) I. C. Campbell, "The Lateen Sail in World History", Journal of World History, 6.1 (1995), 1–23


text:
James Bond
James Bond es un personatge dels romans de Ian Fleming, conegut tanben coma 007, lo sieu matricul. Es un agent secret anglés que trabalha coma espia per tot lo monde. Lo succès del personatge provoquèt d'adaptacions al cinèma e una fòrta preséncia dins la cultura populara, amb produches mercands e parodias.
Ian Fleming escriguèt dotze romans amb James Bond coma protagonista, mai uèit istòrias cortas, que serviguèron d'inspiracion per totes los filmes de la seria, levat Licence to Kill e GoldenEye. Fleming estudièt a Eton e passèt dos ans a l'escòla militara de Sandhurts. Abandonèt los estudis militars en 1927, data quand decidiguèt de començar una carrièra universitària. Trabalhèt coma jornalista per l'agéncia de prensa Reuters e, pendent la Segonda Guèrra Mondiala, s'enrotlèt dins los Servicis Secret de la Navala. Acabada la guèrra, comprèt sièis ectaras de terren en Jamaica, ont se faguèt bastir un ostal, que nomenèt Goldeneye. Moriguèt en 1964, a 56 ans.
Romans[modificar | modificar la font]
Romans escrichs per Ian Flemming:
- Quantum of solace
- Casino Royale, 1953 (Casino Reial)
- Live and Let Die, 1954 (Viu e daissa morir)
- Moonraker, 1955
- Diamonds Are Forever, 1956 (Los diamants son per totjorn)
- From Russia with Love, 1957 (Dempuèi Russia amb amor)
- Doctor No, 1958
- Goldfinger, 1959
- For Your Eye Only, 1960 (Solament pels teus uèlhs) Recuèlh d'istòrias cortas.
- Thunderball, 1961
- The Spy Who Loved Me, 1962 (L'espia que m'aimèt)
- On Her Majesty's Secret Service, 1963 (Al servici secret de Sa Majestat)
- You Only Live Twice, 1964 (Se viu solament dos còps)
- The Man with the Golden Gun, 1965 (L'òme de la pistòla d'aur) Postum.
- Octopussy and the Living Daylights, 1966 Octopussy i un espant de mort () Recull d'històries curtes pòstum.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Las aventuras de James Bond foguèron portadas al cinèma en nombrosas ocasions pendent mai de 40 ans. Son personatge foguèt interpretat per sièis actors diferents a mesura que passa lo temps; Sean Connery, George Lazenby, Roger Moore, Timothy Dalton, Pierce Brosnan e Daniel Craig.
Los filmes foguèron editats per EON:


text:
Mousson (Meurthe e Mosèla)
Mousson es una comuna francesa administrada per lo departament de Meurthe e Mosèla de la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion de Monsó #aperténer dempuèi lo Sègle X als comtes de Bar. Lo castèl i aviá situat sus posicion estrategica evidenta, doncas que controtlava un dels escasses ponts bastits sus la Moselle dintre Nancy e Mètz. Una vila se #desvolopar a l'entorn d'aquel pont, e i aguèt nomenat Pont-a-Monsó.
La seigneurie de Mousson appartint dès le Sègle X aux comtes de Bar. Le château était situé sur position stratégique évidente, puisqu'il contrôlait un des rares ponts construits sur la Moselle entre Nancy et Metz. Une ville se développa autour de ce pont, et fut nommée Pont-à-Mousson.


text:
1480
Aquesta pagina concernís l'an 1480 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Modernizacion de l'armada francesa per lo rèi Loís XI que decidèt de remplaçar la milicía deis arquiers francs per una infantariá permanenta.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Sultanat Otoman[modificar | modificar la font]
Revirada de l'ataca de la garnison de l'Òrdre deis Espitaliers sus l'illa de Ròdes per una importanta flòta otomana. L'illa anava demorar una basa per la piratariá crestiana fins a 1522.
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Mandadís d'una ambaissada en Egipte per lo regent. La mission obtenguèt divèrsei concessions dei Mamelocs, compres la nominacion d'un metropolita novèu a la tèsta de la Glèisa Etiopiana. Regardant lo conflicte ambé leis estats musulmans d'Africa Orientala, l'armada etiopiana menèt una campanha victoriosa còntra lo Sultanat d'Adel. La capitala enemiga foguèt conquistada e pilhada. Pasmens, aqueu succès foguèt efemèr car lei soudats etiopians foguèron grèvament desfachs dins lo corrent dau retorn vèrs Etiopia. D'efèct, una emboscada organizada per divèrseis armadas musulmanas anientèron una gròssa partida dei fòrças etiopianas entraïnant de pèrdas importantas que foguèron mau compensadas dins l'armada imperiala. En consequéncia, Etiopia perdiguèt pauc a pauc sa supremàcia militara dins lo corrent de la fin dau sègle XV.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Mòrt de Tlacaelel, fiu de Huitzilihuitl e fraire de Chimalpopoca e de Moctezuma Ièr. Dempuei 1428, aviá un ròtle important au sen dau govèrn e dau clergat de Tenochtitlan e èra estat a l'origina d'una reforma importanta de la religion astèca, especialament ambé l'integracion de divinitats novèlas eissidas dei pòbles vencuts, e de la redaccion d'una mitologia novèla regardant leis originas deis Astècs permetent de legitimar lo poder e lei conquistas de son paire e de sei fraires.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Après lei combats de 1473-1478, acomençament d'incursions novèlas deis Astècs còntra lo territòri tarasc. Aqueleis atacas foguèron replegadas mai entraïnèron l'aplant de l'expansionisme militar dei Tarascs fins a la fin deis annadas 1510.
Asia[modificar | modificar la font]
Khanat d'Àstrakhan[modificar | modificar la font]
Revirada d'una expedicion militara dirigida còntra Moscòu.


text:
President
President es un títol que prenon los caps d'organizacions fòrça divèrsas coma entrepresas e Estats. Etimologicament, un president es lo que sèi coma lo cap (del latin prae (« abans ») e sedere (« sèire »)). Originalament, lo tèrme fasiá referéncia a lo que presidissiá una ceremònia o assemblada. Se fa referéncia uèi abitualament a una persona amb de poders executius.
Somari
Presidents dels païses democratics[modificar | modificar la font]
En politica, lo tèrme de "president" s'utiliza sovent per far referéncia a un individú que representa, o presidís lo poder executiu d'una nacion. Las seunas foncions, e la manièra qu'es elegit, diferisson segon lo sistèma d'organizacion politica de cada Estat.
Sistèmas presidencials[modificar | modificar la font]
Dins los Estats amb de sistèmas presidencials de govèrn, lo president es cap de l'Estat e cap de govèrn. Qualques exemples : los Estats Units e la majoritat dels Estats d'America Latina. La carga de president es independenta de la branca legislativa ; es a dire, qu'es elegit de manièra separada, e que pòt pas èsser destituit de la siá carga per una mocion del Parlament, levat se se pròva qu'a comés un crime.
Sistèmas parlamentaris[modificar | modificar la font]
Dins los sistèmas parlamentaris e republicans, lo president es lo cap de l'Estat, e lo primièr ministre es lo cap del govèrn. Lo president a solament autoritat executiva e representativa; es a dire, que lo govèrn exercit pel primièr ministre se fa en nom del president. Mas lo president a de responsabilitats e de foncions fòrça limitadas o ceremonialas e las seunas foncions son similaras a las foncions d'un monarca dins los sistèmas parlamentaris monarquics. Dins qualques Estats amb de sistèmas parlamentaris, coma Espanha, lo tèrme de president s'utiliza per far referéncia al cap de govèrn, e mai se las seunas foncions son semblablas a las foncions d'un primièr ministre dins los sistèmas parlamentaris.
Sistèmas semipresidencials[modificar | modificar la font]
Dins los sistèmas semipresidencials (o sistèmas franceses), existís un president e un primièr ministre, mas, a la diferéncia dels sistèmas parlamentaris purs, lo president a de foncions e de poders largs. Lo primièr ministre es designat pel president, lo president deu obeïr a las nòrmas parlamentàrias, e seleccionar dins lo cap del partit o coalicion dels partits majoritaris del còrs legislatiu. Aquel sistèma s'utiliza en França, Russia, Sri Lanka e d'autres estats qu'an inspirat lo sistèma francés.
Presidéncia collectiva[modificar | modificar la font]
Un pichon nombre de republicas modèrnas an pas de cap d'Estat. Qualques exemples :
- Soïssa, la capitania d'Estat repausa sul Conselh Federal Soís de sèt ministres, e mai se lo sistèma compren un president de la Confederacion. Lo president es un membre del Conselh Federal elegit per l'Assemblada Federala per un periòde d'un an; una carga simplament primus inter pares (primièr entre los meteisses). Malgrat aiçò, pels Afars Estrangièrs, lo president de torn es considerat coma lo cap d'Estat.
- Bòsnia e Ercegovina, la presidéncia es formada per tres membres; cadun es elegit per caduna de las nacions que constituisson l'Estat. La posicion de "President de la Presidéncia" es rotativa, entre los tres membres.
- Sant Marin, existisson solament dos capitanis regents elegits pel Grand Conselh General.
Istoricament, divèrses païses an optat per un "triumvirat", sovent en periòdes de transicion politica.


text:
Èbre
Èbre (Ebro en aragonés GO/SLA, Ebre en catalan, Ebro en basco e castelhan), z-es lo flume mai fòrt d'Espanha, d'una longor de 928 km. Lo nom ven dau latin Iberus.
Nais a Fontribe (dau latin Fontes Iberis, la "Font d'Èbre") en Cantàbria e s'escor dau nòrd-oest au sud-èst per se voidar dins la mar Mediterranèa a Deltebre (lo dèlta d'Èbre, en Catalonha) en traucant sobre 910 km las ciutats de Miranda de Ebro (Castelha e Leon), Haro (La Rioja), Logronh (La Rioja), Tudèla (Navarra), Alagón (Aragon), Saragossa (Aragon), Casp (Aragon) e Tortosa (Catalonha).
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Èbre a Miranda de Ebro
-
Èbre a Saragossa
-


text:
Batalha de Platea
La Batalha de Platea aguèt luòc en 479 avC durant la Segonda Guèrra Medica. Opausèt lei fòrças dei ciutats grègas coalizadas dirigidas per lo rèi d'Esparta Pausànias a l'armada d'invasion de l'Empèri Pèrsa comandada per Mardonios ajudat per certanei vilas grègas coma Tebas. Lo resultat foguèt una victòria dei Grècs qu'infligiguèron de pèrdas fòrças importantas ai Pèrsas. Ansin, aquelei darriers se deguèron replegar vèrs lo nòrd de Grècia puei abandonar lo país après la Batalha dau cap Mícale.


text:
Jolverd
Jolverd
Petroselinum crispum
Petroselinum crispum
(Mill.) Nyman ex A. W. Hill 1925
Lo jolverd (Petroselinum crispum) es una espècia del genre Petroselinum. Es una planta erbacèa de la familha de las Apiacèas (Ombelifèrs), fòrça utilizat en cosina per sas fuèlhas fòrça divisadas, e en Euròpa centrala per sa racina pivòt[1],[2]. Es tanben una planta medicinala.
Nom scientific: Petroselinum crispum (Mill.) Nyman ex A. W. Hill, (sin. Petroselinum sativum).'
Tres varietats de jolverd sont descrichas:
- Petroselinum crispum var. crispum, lo jolverd frisat;
- Petroselinum crispum var. neapolitanum, lo jolverd plat;
- Petroselinum crispum var. tuberosum, lo jolverd tuberós.
Somari
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo jolverd es una planta bisannala de 25 a 80 cm de naut, fòrça aromatica quand fresilhat, d'odor caracteristica.
Las tijas son raiadas e las fuèlhas son glabras.
Las fuèlhas, verd brilhant, son doblament divisadas, subretot a la basa, las fuèlhas superioras avent sovent sonque tres lòbes estreches e longs.
Las flors, d'una color jauna verdenca cap al blanc en plana florason, son massada en ombelas compausadas comprenent uèit a vint rais. Las ombelulas an un involucèl de fòrça bractèas.
La racina alongada de tipe pivotant es plan desvelopada. Es jaunenca, d'odor fòrta e aromatica.
Lo jolverd de fuèlha plata se pòt confondre amb la ciguda (Aethusa cynapium), planta toxica de la mèsma familha. La ciguda pareis fòrça al jolverd per la fuèlhas, mas se coneis per de traças rogencas a la basa de las tijas e per son odor desagrabla.
Autras espècias del genre Petroselinum[modificar | modificar la font]
- Petroselinum segetum
Espandiment[modificar | modificar la font]
Planta espontanèa en Asia del sud-oèst, Africa del Nòrd e Macaronesia, largament cultivada dins totas las partidas del mond. Existís a l'estat subspontanèa o naturaliza çai e lai pels cinc continents.
Composicion[modificar | modificar la font]
Es una planta rica en òli essenciala que lo constituent màger es l'apiòl , present dins los fruchs, accompanhat de mristicina. Conten un glucosid flavonin, l'apiin o apiosid, que l'aglicòn es l'apiginina.
Las fuèlhas son ricas en vitaminas A e C.
Utilizacion[modificar | modificar la font]
Planta condimentària[modificar | modificar la font]
Lo joverd fresc es a l'encòp un assasonament e una garnitura. Coma condiment, s'emplec entièr (per una marinada) o mai sovent picat. Es utilizat per ornar los plats de peissons o de carn bolhits. Una garnitura de jolverd frit (2 minutas) accompanha los plats de peissons frits, o mai fregidas. Se prepara tanben en gelada.
Las fuèlhas, ricas en vitaminas A e C (de notar: 170mg/100g vitamina C siá dos còp mai que lo kiwi e tres còp mai que lo citron) son utilizada, ciselada en petit coma condiment, dins la cosinas orientala, europèa, e americana mejana. Doas formas de jolverd son utilizada: jolverd de fuèlha frisada e jolverd de fuèlha plata. Fòrça gents penson que lo jolverd de fuèlha plata a una sabor mai fòrta. Lo jolverd de fuèlha frisada, sovent utilizat per la decoracion dels plats, a l'avantatge d'evitar la confusion amb la ciguda. Lo jolverd aromatiza las cruditats e saladas e tanben las sopas, salças, plats de legums e de carn. Lo jolverd es l'un element del ram garnit.
Legum[modificar | modificar la font]
- Las fuèlhas de jolverd an un ròtle màger dins la cosina levantessa qu'es utilizat coma legum dins lo taboulé libanés per exemple.
- De varietats de jolverdl foguèron seleccionada per lor racina comestibla[3]. Sa racina carnosa, de carn blanca, de la talha d'una carròta o d'una pastenaga, ~15 cm, se consoma coma l'escorzonèra.
- D'autra varietats son cultivadas per las còstas (petiòl de las fuèlha).
Planta medicinala[modificar | modificar la font]
S'emplec la racina coma diuretic, en infusion (de 50 a 100 g/L). Las fuèlhas e semença son utilizadas coma estimulant e emenagòg, en polvera a dosi de 2 g, o en siròp de la fuèlhas (dos a tres culherats). S'extrai l'apiòl de l'esséncia de jolverd. Las fuèlhas son emplegadas en medecina populara coma resolutivas en aplicacion extèrna (cataplasma contra los engorjaments laitoses).
Las granas de jolverd de macedònia èran un element de la de la teriaca de la farmacopèa maritima occidentala al sègle XVIIIe siècle[4].
Cultura del joverd[modificar | modificar la font]
Es una planta de climat temperat, que preferís los sols abodrits e rics en umús.
Lo jolverd plat e frisat se semena de març a agosy, en broa, o sus una pichona superfícia resevada. Es recomandat banhar las granas per preissar la germinacion e quitament de las abrasar leugièrament. devon èsser enterradas d'1 a 2 cm, amb una densitat d'1,25 a 1,50 g/m2 pour un massís, et 0,20 g/m2 en broa. La butada de las granas es fòrça longa e capriciosa (un mes). La capitada de la cultura d'estiu es condicionada pels asagatge.
Se deu esperar tres meses entre la semanada e la primièra culhida que se fa amb la butada.
La segonda annada, las tijas montan en granas e las fuèlhas venon mai duras. Se pòt retardar lo fenomèn en copant los axes florals.
Principals enemics: limac e cagaròl. La mosca de la caròta pòt atacar lo jolverd.
Sèrva[modificar | modificar la font]
A la fin de l'estiu, las fuèlhas seràn culhidas e secadas a l'ombre, dins un luòc caud e gardadas dins un sacon de papièr. Per l'utilizar mai tard es banhat dins l'aiga caudeta
Pòt èsser de congelat un còp picat.
Se fa tanben aquela receta: lo jolverd es ciselat e cobèrt d'òli d'oliva dins un veire gardat al fresc. Tanben se pòt apndre l'alh picat.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Petroselinum crispum dins Flora of China (en)
- Petroselinum crispum dins Flora of Pakistan (en)
- Modèl:Tela-métro
- Modèl:Tela-réunion
- Modèl:Tela-antilles
- Referéncia ITIS : TSN 29817 Petroselinum crispum (P. Mill.) Nyman ex A.W. Hill (en)
- Referéncia NCBI : Petroselinum crispum (en)
- Modèl:GRIN espèce
- Conseils de culture du persil dans votre jardin
- Le persil sur www.passeportsante.net
- Aprifel - Agence fruits et légumes frais
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)cultivar lo jolverd tuberós sus www.webjardiner.com
- ↑ Lo jovers tuberós sus www.cuisiflor.com
- ↑ (fr)Le Goût des Plantes - Le Persil racine
- ↑ (fr)segons Maistral, in Yannick Romieux, De la hune au mortier, ed: ACL, Nantas, 1986.


text:
Cèls
Cèls (Kέλσoς en grèc) foguèt un filosòf grèc que visquèt al sègle II e escriguèt divèrses tèxtes contra lo Cristianisme, responduts al sègle III per Origèn. Son òbra pus coneguda, lo Discors Vertadèr (AόYoς 'AλnΘής) foguèt criticada per Origèn dins l'òbra Contra Cèls, escricha entre 70 e 80 ans après; es gràcias a la responsa d'Origèn que uèi se garda una partida de l'òbra de Cèls.
Vida[modificar | modificar la font]
Se sap fòrça pauc sus sa vida. Mai d'un l'a identificat amb un filosòf epicurian, qu'auriá escrich tanben una òbra apelada Contra los mags e que seriá estat contemporanèu del filosòf Lucian (que li adreça son òbra Alexandre o lo fals profèta) mas aquela interpretacion es estada fòrtament responduda per de teologians e d'exegètas pr'amor que la filosofia fondamentala de Cèls seriá platonica. I a fin finala los que considèran que la filosofia de Cèls èra estoïca. Es interessant de far notar qu'Origèn contribuiguèt a l'error pr'amor que de còps apèla Cèls d'epicurian (Contra Cèls: E 8.20.21; 2.60: III 34.48.79; IV 54-75; V 3) mentre que los tèxtes que cita manifèstan una concepcion platonica per part de son rival. Aquò se pòt explicar per que, coma Origèn ditz al començament de son libre, quand n'escriguèt (en 248 dC), Cèls èra ja mòrt. Una autra explicacion de las errors èra l'eclecticisme de l'ambient intellectual d'aquel periòde istoric. Cal tanben reconéisser que la màger part de las citas d'Origèn (que segon los istorians correspondriá al nonanta per cent del libre de Cèls) son pas filosoficas senon de referéncias a las criticas e trufas de la religion crestiana que fa Cèls, barrejadas amb fòrça allusions al domeni de Cèls de la coneissença tota (panta oida). Origèn profita aquela expression per de se trufar de Cèls pr'amor que los filosòfs sempre s'èran definits els-meteisses coma d'amants de la coneissença e non pas coma sabents. Es cèrt que Cèls demòstra mestrejar las tendéncias filosoficas de l'epòca, e sembla d'aver tanben legit la Bíblia, mai d'un evangèli apocrif e los primièrs escriches dels paires apologetas. Se crei que, per la propagacion creissenta del Cristianisme -denonciada ja per Plini-, Cèls dirigiguèt sos escriches contra aquesta religion e especialament per tal de compensar las conversions demest los pagans.
Obratge[modificar | modificar la font]
Dins son òbra Doctrina vertadièra (segon d'autres traductors: Discors sus la vertat) se trufa de Jèsus Crist en dire qu'èra lo filh d'un soldat roman e d'una femna josieva. Ditz que Jèsus aviá practicat la magia que se n'èra *instruch (*instruit?) en Egipte e que per aquò se ganhèt mai d'un discípol d'entre lo pòble mai miserable e mai digne de compassion. Segon Cèls la mòrt afrontosa de Jèsus sus la crotz èra absoludament indigna d'una divinitat. Compara puèi l'istòria de la resurreccion de Jèsus e la d'autres personatges de la cultura grèga. Critica tanben los seguidors de Jèsus e lors doctrinas. Segon Cèls los crestians contribuigueron a la creacion d'un Estat dintre de l'Estat, pr'amor que partejavan pas dels cultes e de las fèstas, negavan las tradicions de lors predecessors. Ditz que son de gent de una traça fòrça marrida: d'ignorants, de paures, de supersticioses, de venduts... Ça que la, per causa de la situacion de l'empèri, les demanda de partejar d'una aliança politica que permetèsse un novèl enriquiment de l'empèri.


text:
Cherbourg-Octeville
Tchidbouo en normand ( Cherbourg-Octeville en francés, Cheraborg en gascon, [1]) es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Marga e la region de la Bassa Normandia
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Atestat en 1386 ved. R. Cierbide & J. Santano Coleccion diplomatica de documentos gascones de la Baja Navarra (siglos XIV-XV). Archivo General de Navarra. In fuentes documentales medievales del PAIS VASCO, N°59, SAN SEBASTIAN 1990-1995


text:
Elif Şafak
Elif Şafak, tanben escrich sovent jos la forma anglesa Shafak (Estrasborg, 25 d'octobre de 1971) es una escrivana e cronicaira turca. Es un dels autors mai apreciats del país e l'escrivana que sos libres son dins las melhoras vendas. Sos libres, escriches mai que mai en turc mas de còps que i a tanben en anglés, son estats revirats en 39 lengas estrangièras. Son primièr roman, Pinhan, recebèt lo Prèmi Rumi en 1998.
Biografia[modificar | modificar la font]
Elif Şafak nasquèt a Estrasborg en 1971 dins una familha de diplomatas turcs. Quand sos parents divorcièron, demorèt amb sa maire. Passèt son adolescéncia dins divèrses païses, en Espanha a Madrid e en Jordania a Amman, abans de tornar a Turquia. Ailà se diplomèt en Relacions Internacionalas en Orient Mejan a l'Universitat Tecnica d'Ankara. Obtenguèt puèi una mestresa en sciéncia del genre e estudis feminins. Aprèp passèt un doctorat en filosofia dins lo departament de sciéncia politica d'aquela universitat que capitèt amb una tèsi sus la deconstruccion de la feminitat dins l'Islam. Ensenhèt la cultura e l'istòria otomana a l'Universitat Bilgi d'Istanbol e mai tard, a partir de 2002, trabalhèt coma professora als Estats Units dins las universitats de Boston, Michigan e de Tucson.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Kem Gözlere Anadolu (1994)
- Pinhan (1997)
- Şehrin Aynaları (1999)
- Mahrem (2000)
- Bit Palas (2002)
- Araf (2004)
- Beşpeşe (2004)
- Med-Cezir (2005)
- Baba ve Piç (2006)
- Siyah Süt (2007)
- Aşk (2009)
- Kâğıt Helva (2010)
- Firarperest (2010)
- İskender (2011)
- Şemspare (2012)


text:
Lengadòc
Lengadòc es una region culturala e istorica dins lo centre-sud d'Occitània. Es lo nom donat a una província francesa d'ancian regim, mai que mai eissida de l'annexion del Comtat de Tolosa a la corona francesa en 1270, Comtat que se i es ajustat mantun territòri.
Lo gentilici es lengadocian -a.
Las doas vilas principalas son Tolosa (capitala istorica) e Montpelhièr.
Lengadòc, que pren son nom de la lenga d'òc, a donat son nom a un dels grands dialèctes de l'occitan, lo lengadocian, mas i aguèt pas jamai correspondéncia entre entitat lingüistica e politica.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric dessenha un arc de cercle de Tolosa a Vivarés. D'oèst en èst inclutz Tolosan, Albigés, Carcassés, Rasés, Corbièras, Fenolhedés, Menerbés, Narbonés, Bas Lengadòc (de Besièrs a Nimes), Cevenas, Gavaudan, Vivarés e Velai. Las doas vilas màgers i son Tolosa e Montpelhièr.
Istòria[modificar | modificar la font]
La màger part de Lengadòc faguèt partida de la província romana de Narbonesa, puèi de Septimània. Foguèt conquistat pels Visigòts al sègle V que lo sonèron Gòtia e Tolosa foguèt lor capitala. Foguèron acaçats pels Francs que los obliguèron a se replegar en Espanha. Los Francs conquistèron tanben una partida de Lengadòc que foguèt possession dels Sarrasins.
A partir del sègle X Lengadòc foguèt confondut amb lo comtat de Tolosa, conquistat pels franceses durant la Crosada contra los Albigeses.
Eraldica[modificar | modificar la font]
L'escut de Lengadòc se blasona aital : "Del camp de gules cargat d'una crotz de Tolosa d'aur"
La lenga[modificar | modificar la font]
Lo Lengadòc istoric es d'entièr de lenga occitana e s'i parla cinc de las sièis grandas modalitats de la lenga occitana:
- de segur lo lengadocian sus la màger part del territòri, mas tanben :
- lo gascon a l'oèst de Tolosa
- lo provençal a l'èst de Vidorle (region de Nimes)
- lo vivaroalpenc dins lo nòrd de Vivarés (Naut Vivarés e Botèiras)
- l'auvernhat en Velai


text:
Nadau (grop)
Nadau o, deu son purmèr nom, Los de Nadau, qu'ei un grop Bearnés de musica hèra famós fondat en 1973 qui a produsit nau àlbums (dont quate disques compactes) e jogat dus còps a l'Olympia a París. La soa cançon L'immortèla qu'ei la mei famosa de las soas e qu'ei cantada en mantuas aucasion en Bearn. A travèrs deus ans, Nadau qu'a jogat un ròtle màger dens los combats tà sostiéner la lenga occitana en Bearn, per las soas escòlas calandretas e peu bearnés a la ràdio.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo grope neish a la fin de 1973 a Tarba de la rencontra de Miquèu Maffrand, Jacme Roth e Ninon Paloumet. Miquèu Maffrand, professor de matematicas, se bota a d'apréner l'occitan damb Gilabèrt Narioo.
La novèra cançon occitana existís dejà, damb Martí, Patric, Delbeau, Verdièr. Après 1968, epòca de l'eslogan Volem viure al país, fòrt de junes se reviran decap a lurs rigadas. Las salas son plenhas. Lo prumèir disque sòrt a l'estiu de 1975. Son titre : Mossur lo regent. Son cançons revendicativas mès tanben cançons d'amor. Los de Nadau acompanha las lutas viticolas e obrèiras, quò's l'epòca de la cançon engatjada. Sòrten La venta a las enchèras en 1976 apui L'immortèla en 1978... L'immortèla, vinguda l'imne deus Biarnés.
En 1980 neish a Pau la prumèira Calandreta. Serà totjorn sostinguda per Nadau dens son combat per la lenga occitana. Lo grope s'implica tanben dens las prumèiras radiòs libras.
Lo 20 de mai 2000, granda data : Nadau hèi sala combla a l'Olympia de París. Rebelòta lo 7 de mai 2005.
Nadau hèi pus o mens quaranta concèrts per an.
Los membres[modificar | modificar la font]
- Miquèu MAFFRAND : cant, acordeon diatonic, boha.
- Ninon MAFFRAND : cant, clavèirs.
- Sèrgi CABOS : cant, guitarra electrica/acostica, baisha.
- Jan-Pèir MEDOU : cant, guitarra electrica/acostica, baisha.
- Fabrice MANCONI : bateria.
- Cédric PRIVÉ : vialon.
- Michaël TEMPETTE : boha, bodega, pifre.
- Olivier ROBERT : regissaire son.
- Stephane LABORDE : tecnician.
- Alain GREGORY : regissaire lutz.
- Christophe PALAY : tecnician.
Discografia[modificar | modificar la font]
- 1975 : Monsur lo regent
- 1976 : La venta a las enchèras
- 1978 : L'immortèla
- 1982 : T'on vas
- 1986 : Qu'èm ço qui èm
- 1991 : De cuu au vent
- 1994 : Pengabelòt
- 1995 : S'aví sabut (compilacion)
- 1996 : Nadau en companhia (concèrt en viu au Zénit de Pau)
- 1999 : Plumalhon
- 2003 : Saumon
- 2005 : Nadau a l'Olympia (concèrt en viu)
Videografia[modificar | modificar la font]
- 1993 : Nadau en companhia
- 1996 : Nadau en companhia
- 2000 : Nadau a l'Olympia
- 2002 : Nadau en companhia
- 2005 : Nadau a l'Olympia


text:
Le Héron
Le Héron es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a traversat pel Héron, afluent del Andelle.
La commune est traversée par le Héron, affluent de l'Andelle.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo ancià prieuré Sant-Gilles, en dependent del abbaye de Sant-Évroult, desapareis a la s|XVIII|e}}.
Aquel luòc es probablament aquel d'origina de la familha anglesa de Heron, #qu'un membre Jordan de Heron n'aviá un fief a Hadeston en lo Northumberland al començament de la Modèl:S-.
L'ancien prieuré Saint-Gilles, dépendant de l'abbaye de Saint-Évroult, disparaît au Sègle XVIII.
Ce lieu est probablement celui d'origine de la famille anglaise de Heron, dont un membre Jordan de Heron tenait un fief à Hadeston dans le Northumberland au début du Modèl:S-.


text:
Livry (Nièvre)
Livry es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Nièvre e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a mencionat dempuèi 1164 jol nom de Livracum en una bulle del pape Alexandre III, alavetz refugiat a França[1]. La glèisa de Livriaco, avit ja #èsser reconeguda per Bernard de Sant-Saulge, avesque de Nivèrns en una carta de 1161, coma apertenenta a la Abbaye de Sant-Martin de Autun[2].
Al Mièja Edat, lo pòrti de Borbó Pierre II, en volent donar del essor a la region, i fa establir una colònia de Auvergnats. Al Sègle XIX, lo proprietari del castèl de la Barra descobrís del Kaolin sus las siás tèrras, e crèa, en 1856, una entrepresa de porcellana en emplegant quaranta cinc obrièrs. En 1929, la Societat M.E.G., MORAILLON E GENTY repren l'activitat de la extraction del Sable Kaolinique, en transformant lo "descendrie" en mina activa fins a près de 35 m de prigondor, dels rails e dels wagonnets Décauville en las galariás e una via e un tren Décauville, locomotora e wagonnets, condusissián fins a l'estacion de Sant-Pierre-lo Moutier (env. 5km)lo preciós "kaolin" (sable kaolinique per la despatxar per camin de fèrre fins a las fabricas e molins de fabricacion de émaux ceramicas, de porcellana, de faïence, la "Societat de las carrièras kaoliniques de la Barra" moderniza l'espleitacion en galariás de minas en carrièras a cèl dobèrt totjorn n'activitat a la fin del Sègle XX. (Font comuna)
Riousse poiriá èsser lo nom del primièr vigneron #que #venir plantar la siá tenda près de la fontaine. De Soultrait menciona un « Ryosse » dempuèi 1275, aital coma un « Villaquae dicitur Riousse » en 1269. Es una colònia auvergnate #que #fondar Riousse. Lo vignoble se #desvolopar al Sègle XVIII e #conéisser lo sieu apogée al Sègle XIX ont, en 1860, s'estendiá sus 300 ectaras e comptava 300 vignerons.
En 1992, jos l' influéncia de la municipalité #nàisser l'Associacion per la réhabilitation del Vignoble de Riousse. #Donar fòrça rapidament naissença a la S.C.E.A. Del Clos de Riousse #que reagrupa uèi 600 accionaris. Es vengut proprietari d'un domeni de 16 ectaras. La vendange manuala a assegurat per las sociétaires bénévoles. La vinification tradicionala a confiat a un vigneron œnologue.
Le village est mentionné dès 1164 sous le nom de Livracum dans une bulle du pape Alexandre III, alors réfugié en France[3]. La glèisa de Livriaco, avit déjà été reconnue par Bernard de Saint-Saulge, évêque de Nevers dans une lettre de 1161, comme appartenant à l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun[4].
Au Moyen Âge, le duc de Bourbon Pierre II, voulant donner de l'essor à la région, y fait établir une colonie d'Auvergnats. Au Sègle XIX, le propriétaire du château de La Barre découvre du Kaolin sur ses terres, et crée, en 1856, une entreprise de porcelaine employant quarante-cinq ouvriers. En 1929, la Société M.E.G., MORAILLON et GENTY reprend l'activité de l'extraction du Sable Kaolinique, transformant le "descendrie" en mine allant jusqu'à près de 35 m de profondeur, des rails et des wagonnets Décauville dans les galeries et une voie et un train Décauville, locomotive et wagonnets, conduisaient jusqu'à la gare de Saint-Pierre-le Moutier (env. 5km)le précieux "kaolin" (sable kaolinique pour l'expédier par chemin de fer jusqu'aux usines et moulins de fabrication d'émaux céramiques, de porcelaine, de faïence, la "Société des carrières kaoliniques de La Barre" modernise l'exploitation en galeries de mines en carrières à ciel ouvert toujours en activité à la fin du Sègle XX. (Source mairie)
Riousse pourrait être le nom du premier vigneron qui vint planter sa tente près de la fontaine. De Soultrait mentionne un « Ryosse » dès 1275, ainsi qu’un « Villaquae dicitur Riousse » en 1269. C’est une colonie auvergnate qui fonda Riousse. Le vignoble se développa au Sègle XVIII et connut son apogée au Sègle XIX où, en 1860, il s’étendait sur 300 hectares et comptait 300 vignerons.
En 1992, sous l’influence de la municipalité naquit l’Association pour la réhabilitation du Vignoble de Riousse. Elle donna très vite naissance à la S.C.E.A. du Clos de Riousse qui regroupe aujourd’hui 600 actionnaires. Elle est devenue propriétaire d’un domaine de 16 hectares. La vendange manuelle est assurée par les sociétaires bénévoles. La vinification traditionnelle est confiée à un vigneron œnologue.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cartulaire del Abbaye de Sant-Martin de Autun, Charte N°XVIII.
- ↑ Cartulaire del Abbaye de Sant-Martin de Autun, Charte N°XVII
- ↑ Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun, Charte N°XVIII.
- ↑ Cartulaire de l'Abbaye de Saint-Martin d'Autun, Charte N°XVII