text:
Primièra Guèrra Mondiala
La Primièra Guèrra Mondiala o la Granda Guèrra (var. Purmèra Guèrra Mondiau) es lo conflicte armat a l'escala planetària que se debanèt de julhet de 1914 fins a novembre de 1918. Mai de 9 milions de personas moriguèron dins aquesta guèrra.
Los Aliats (França, l'Empèri Britanic, l'Empèri Rus e Itàlia) desfàn las Fòrças Centralas (l'Empèri Alemand, Àustria-Ongria, e l'Empèri Otoman). L'armistici foguèt signat l'11 de novembre de 1918.
Las encausas d'aquesta guèrra son divèrsas. França vòl recuperar a Alemanha, Alsàcia-Lorena, perduda en 1870. Itàlia vòl prene Dalmàcia a Àustria-Ongria. Tornarmai, i a de tensions nombrosas dins la region dels Balcans.
La guèrra donèt luòc a una importanta reestructuracion de la geografia europèa; quatre grands Empèris despareguèron (Empèri Rus, Empèri Alemand, Àustria-Ongria e Empèri Otoman) e apareguèron de païses novèls (Checoslovaquia, Estònia, Letònia, Lituània, Polonha, Iogoslavia e Ongria).
Somari
- 1 Lei causas de la guèrra
- 1.1 Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts
- 1.2 Lei crisis internacionalas entre 1905-1914
- 1.3 La corsa ais armaments
- 1.4 Lo novelum dei nacionalismes
- 2 La guèrra
- 2.1 La crisi de l'estiu de 1914
- 2.2 La revirada de la guèrra corta
- 2.3 Extension e enfangament de la guèrra
- 2.4 La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917
- 2.5 La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda
- 3 Lei consequéncias de la guèrra
Lei causas de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas d'aliança e la logica dei blòts[modificar | modificar la font]
Lo tornant deis annadas 1890[modificar | modificar la font]
Lo 9 de març de 1888, la mòrt de l'emperaire alemand Guilhèm Ièr privèt lo cancelier Otto von Bismarck de son sostèn politic. Ansin, seis adversaris, principalament lei nacionalistas alemands e leis òmes d'afars dei regions renanas, aprofichèron la situacion per lo marginalizar. Li reprochèron de tenir Alemanha en despart de la lucha coloniala. De mai, l'equilibri continentau defendut per lo cancelier empachèt la poissança economica novèla de l'empèri.
Lei questions economicas ocupèron donc una plaça creissenta. D'efèct, se lo quadre economic, lo capitalisme liberau, demorèt fins a la guèrra, la "Granda Depression" (1873-1896) modifiguèt lo ròtle de l'Estat e entraïnèt un retorn dau proteccionisme. En França, la tarifa Méline (1892) o la lèi de proteccion de l'agricultura de 1897 ne'n foguèron d'exemples. Aquelei proteccions pesèron sus lei relacions internacionalas coma o mòstra la guèrra doaniera entre França e Itàlia de 1887 a 1898.
Enfin, la concepcion de l'Estat de Bismarck, ierarquic e centralizat, aguèt tendéncia de negligir lei reaccions dei pòbles, en particular la fòrça dau panslavisme o dau patriotisme francés. Per exemple en 1887, l'afar Schnaebelé (un comissari arrestat illegament per d'Alemands lo sospichant d'espionatge) e la crisi boulangista manquèron de degenerar en guèrra. De campanhas de pressa aumentèron la tension mai finalament, la patz foguèt sauvada per una intervencion dirècta dau cancelier dins la liberacion dau comissari e la remanda dau generau Boulanger per lo govèrn francés.
Ansin, quand Bismarck demissionèt lo 18 de març de 1890, après 18 mes de coabitacion malaisada ambé l'emperaire novèu, Guilhèm II, l'eveniment marquèt la fin d'una epòca per Euròpa. Lo jornau satiric anglés comentèt « Lo pilòt quita lo naviri ».
L'aliança entre França e Russia[modificar | modificar la font]
La politica alemanda de Guilhèm II cambièt rapidament d'aquela de Bismarck. D'efèct, l'emperaire novèu vouguèt establir la dominacion alemanda sus l'Euròpa Centrala e son influéncia vèrs l'Empèri Otoman e China. La solidaritat ambé leis aligadas d'Alemanha foguèt donc clarament afiermada e, pensant que França aviá ren a ofrir a Russia, lo raprochament entre Alemanha e Russia realizat per Bismarck foguèt delaissat. En 1890, Guilhèm II refusèt donc de recondurre lo tractat de Reassegurença ambé lo tsar. En consequéncia, Russia foguèt isolada dins lei Balcans còntra Austria-Ongria e, en Asia Centrala, còntra Anglatèrra. Ansin, après de negociacions lòngas e malaisadas, França e Russia concluguèron una aliança militara lo 27 de decembre de 1893 onte se considerèt tres situacions :
- Se França èra atacada per Alemanha o Itàlia, l'Empèri Rus la sostendriá ambé 800 000 soudats.
- Se leis empèris atacavan Russia, 1 300 000 soudats francés serián mandats còntra Alemanha.
- Una mobilizacion parciala deis empèris centraus entraïnariá una mobilizacion generala francesa e russa.
En 1898, aquel acòrd foguèt renforçat. Lo govèrn francés acceptèt de sostenir lei pretencions russas dins lei Balcans e lei Rus faguèron la meteissa causa per lei revendicacions francesas sus Alsàcia-Lorena. Pasmens, aquela aliança, e mai s'èra defensiva, considerava per lo premier còp la possibilitat d'una guèrra generala e la mobilizacion generala automatica èra un factor agravant dins lo cas d'una crisi importanta.
La construccion de l'Entenduda Corala e de la Tripla Entenduda[modificar | modificar la font]
Paradoxalament, l'Entenduda Corala foguèt amorsada per la crisi de Fachoda. En 1898, una expedicion francesa comandada per lo capitani Marchand agantèt lo fòrt de Fachoda. Lo govèrn francés esperava renegociar lei zònas d'influénça dins la region de Sodan. Pasmens, leis Anglés èran determinats e la flòta britanica efectuèt de demostracions davant Brèst e Tolon constrenhent França de recular. En despiech de la tension e de l'umiliacion francesa, lei dos país rivaus comprenguèron adonc la necessitat de reglar sei diferents coloniaus. Un acòrd se concluguèt lo 8 d'abril de 1904 maugrat leis esitacions anglesas.
La decision britanica foguèt averada per lei necessitats de la corsa ais armaments navaus. D'efèct, lo comandament de la flòta anglesa decidiguèt en 1889 d'aplicar la règla dau "Two Power Standard" que significava que la marina britanica deviá despassar de 10% lei segonda e tresena flòtas militaras acampadas. Dins aquò, l'esfòrç alemand dins la construccion navala obliguèt leis arsenals de Grand Bretanha a lançar de projècts costós. En 1903, leis Anglés assaièron donc de negociar ambé lo govèrn alemand que rebutèt tota concession, esperant enterin obtenir mai.
L'acòrd entre Francés e Anglés pertoquèt solament de zònas d'influéncia (Marròc, Egipte, Siam...) e ges d'engatjaments militars. Pasmens, tre 1905, l'Ententuda Corala venguèt pus importanta qu'inicialament previst. Enfin, la construccion de la Tripla Entenduda s'acabèt en 1907 ambé la resolucion dei problèmas coloniaus entre Russia e Anglatèrra. Menacèt desenant fòrtament la posicion deis empèris centraus.
Lei crisis internacionalas entre 1905-1914[modificar | modificar la font]
Lei crisis marroquinas[modificar | modificar la font]
La crisi de Tanger foguèt la premiera crisi deis annadas d'avans la guèrra. França desvolopèt son influéncia en Marròc dempuei 1898 e en novembre de 1904, un prest francés arribèt a la mesa sota tutèla dei finanças marroquinas e a un quasi protectorat. Alemanha foguèt pas consultada e lo 31 de març de 1905, Guilhèm II anoncièt son intencion de defendre leis interès alemands en Marròc e l'independéncia de son sultan. Una conferéncia internacionala foguèt reunïda a Algesiras a partir de genier de 1906 a la demanda dau sultan conselhat per leis Alemands. Pasmens, la conferéncia d'Algesiras mòstra l'isolament alemand e la soliditat de la Tripla Entenduda, França obtenent lo contraròtle de la polícia e dei finanças de Marròc.
Entre 1906 e 1911, l'anarquia que reinava en Marròc permetèt l'intervencion dei tropas francesas. Aquela intervencion èra contrari ai resultats de la conferéncia d'Algesiras. En 1911, leis Alemands aprofichèron l'ocupacion de Fes per mandar una canonièra a Agadir causant una crisi per obtenir dei compensacions colonialas en Cameron. Pasmens, la revendicacion alemanda sus tot lo Còngo francés entraïnèt Euròpa quasi vèrs la guèrra. La flòta anglesa foguèt mobilizada mai ni França ni Alemanha èran lèstas. En consequéncia, de negociacions dificilas acomencèron e se concluguèron lo 4 de novembre de 1911 : França poguèt establir son protectorat sus lei territòris marroquins en cambi d'unei regions a la frontiera entre Cameron e Còngo.
Dins aquò, la crisi d'Agadir mostrèt que lei poissanças europèas podián recórrer a la guèrra per reglar sei problèmas. Ansin, mentre que lo centre de la diplomacia mondiala se desplaçava vèrs lei Balcans, la corsa ais armaments s'accelerèt.
Lei crisis balcanicas entre 1908 e 1913[modificar | modificar la font]
Lo Congrès de Berlin en 1878 aviá amaisat lei tensions balcanicas durant trenta ans e desvirat leis ambicions russas vèrs Asia. De mai, en 1898 e 1903, Russia e Àustria s'entendèron per mantenir l'statu quo dins la region. Pasmens, la desfacha de l'empèri dau tsar còntra l'armada japonesa en 1905 cambièt la situacion e i entornèt l'interès rus.
En 1908, Àustria-Ongria profichèt de la desfacha russa, de la Revolucion de 1905 còntra lo tsar e de la Revolucion Turca de 1908 per annexar Bòsnia e Ercegovina qu'ocupava dempuei 1878. Alemanha sostenguèt fèrmament son aligat enterin que França conselhava la prudéncia. La crisi se clavèt en abriu de 1909 per un renforçament de l'aliança entre Alemanha e Àustria-Ongria. Pasmens, Itàlia, que revendicava Dalmàcia e s'estimava umiliada, concluguèt un acòrd ambé Russia. De mai, Russia obtenguèt de crèdits francés e britanics per accelerar son redreiçament militar. Enfin, lei societats secrètas se multipliquèron dins lei país eslaus e l'Empèri Otoman accentuèt la turquificacion de sei províncias balcanicas, provocant l'ira deis estats crestians de la region.
Tres guèrras especèron l'Empèri Otoman entre 1911 e 1913. La premiera foguèt declarada per Itàlia en 1911. S'acabèt per una victòria italiana facila, l'annexion de Tripolitània e deis illas de Dodecanès e d'ambicions novèlas per lei país balcanics. En 1912, Russia encoratgèt la formacion d'una liga balcanica entre Serbia e Bulgaria, ragantadas après per Romania e Grècia. En octòbre de 1912, leis Otomans foguèron escrachats dins lo corrent d'una guèrra de tres setmanas. La conferéncia de Londres de junh de 1913 contentèt pas Grècia, Romania e Serbia qu'ataquèron Bulgaria. Una guèrra novèla comencèt donc en julhet de 1913 còntra Bulgaria. Lo Tractat de Bucarèst modifiquèt lei cambiaments territoriaus, demenissent la part bulgara. En consequéncia, Bulgars e Otomans se raprochèron deis empèris centraus.
Leis autrei questions de la diplomacia internacionala[modificar | modificar la font]
D'autrei questions marquèron la diplomacia internacionala, aumentant considerablament lei tensions europèas :
- Alsàcia-Lorena èra lo contenciós internacionau pus grèu de la scena mondiala car opausava lei doas premierei poténcias militaras dau continent.
- Lei tèrras irredentas, Dalmatia, Ístria e Trentin, qu'èran de regions austrianas popladas per d'Italians, foguèron clarament revendicadas per Itàlia dempuei 1896. Lei contenciós pus importants entre França e Itàlia, Tunisia e guèrra comerciala, foguèron reglats en 1898. En 1900, un acòrd coloniau foguèt conclús per respectar leis interès italians en Cirenaïca e en 1902, lei dos país signèron un acòrd secrèt de neutralitat. Ansin, en 1906, Itàlia sostenguèt donc lei pretencions francesas sus Marròc.
- Lo territòri de Kars e Ardahan qu'èran turcs fins a 1878 e rus en 1914.
- La question irlandesa e l'agitacion independentista còntra la monarquia anglesa.
La corsa ais armaments[modificar | modificar la font]
La corsa ais armaments èra un factor d'instabilitat major de la politica internacionala. La reconstitucion de l'armada francesa entre 1872 e 1875, servici militar obligatòri e aumentacion dau nombre d'oficiers, permetèt lo mantèn d'una patz armada maugrat un suplement de 80 000 soudats alemands decidit durant l'afar Schnaebelé. Aqueu equilibri foguèt romput per l'aliança entre França e Russia. La corsa ais armaments comptèt au mens tres plans.
D'en premier, la question deis efectius e la pensada d'une guèrra corta que desboquèt en França e en Alemanha a la formacion d'armadas d'activa nombrosas e de resèrvas alemandas fòrça importantas per sostenir rapidament una lucha sus dos frònts. Ansin, en 1914, França aviá 750 000 soudats e Alemanha 820 000. Leis autrei armadas europèas poguèron pas seguir aqueleis esfòrç.
Lo segond plan èra lo desvolopament de la poténcia de fuòc (artilhariá e mitralhieras). Pasmens, èran dependents dei plans militars. Lo plan alemand Schlieffen, prevesent d'envolopar l'armada francesa per l'èst, necessitava una artilhariá pesuga e mobila per destruire rapidament lei fòrts bèlgas e blocar leis ofensivas francesas en Alsàcia-Lorena. França, ambé de mejans pus limitats e un estat major cresent pas a l'artilhariá pesuga, preferiguèt privilegiar l'artilhariá leugiera e lo sostèn au rearmament rus.
Enfin, sus lei mars, lei flòtas anglesa e alemanda se liurèron una concurréncia acarnada. D'efèct, lo passatge dau carbon au mazot entraïnèt una aumentacion dei tonatges e dei canons embarcats. Ansin, Alemanha e Anglatèrra lancèron tres o quatre per annada mai leis unitats d'escòrta e d'acompanhament.
Lo novelum dei nacionalismes[modificar | modificar la font]
Aquelei desequilibris noiriguèron una generalizacion dau nacionalisme. En França, la crisi de Tanger en 1905 aguèt luòc en meme temps que l'amnistia deis antidreyfusards. A partir de 1908, lei sentiments antialemands venguèron un fenomèn massís. En Alemanha, lei ligas pangermanistas entretenguèron l'agitacion en denonciant especialament lo risque d'enceuclament causat per l'aliança entre França e Russia. Lei politicas de fermetat èran donc encoratjadas dins lei país europèus a partir deis annadas 1911-1912.
La guèrra[modificar | modificar la font]
La crisi de l'estiu de 1914[modificar | modificar la font]
La crisi de Sarajevo se debanèt en doas etapas pendent l'estiu de 1914. Premier, après de manòbras militaras en Bòsnia servent de demostracions de fòrça en seguida de la victòria sèrba de 1913, l'archiduc eiretier d'Àustria-Ongria Francés Ferrand e son esposa foguèron assassinats per un nacionalista sèrbe, Gavrilo Princip. Leis autoritats austrianas n'atribuiguèron la responsabilitat a la politica dau govèrn sèrbe e l'armada de l'empèri decidiguèt d'aprofichar la situacion per eliminar la poténcia sèrba dei Balcans. Lo 6 de julhet, Alemanha donèt son sostèn a son aligada.
Lo 23, un ultimatum foguèt mandat ai Sèrbes per Àustria-Ongria demandant la revocacion dei foncionaris sostenent lei campanhas antiaustrians e la participacion de la polícia austriana a l'enquista. Aqueu darrier ponch venguèt a transformar Serbia en protectorat. Lo govèrn de Belgrad refusèt donc prepausant puslèu una mediacion internacionala sostenguda per lo Reiaume Unit. Mai lo 26, Alemanha quichèt l'Empèri Austrian de reglar lo problèma sèrbe rapidament e de metre l'Entenduda davant lo fach complit. Ansin, lo 28, la guèrra foguèt declarada per leis Austrians.
Dins aquò, Russia suportèt pas l'umiliacion coma per la crisi de 1908 e la logica de blòt entraïnèt un conflicte generau. D'efèct, apielada per lo sostèn francés confiermat lo 25 de julhet, decretèt la mobilizacion parciala lo 29, puei totala lo 30. Aquela mobilizacion èra en partida causada per lei dificultats tecnicas liadas ai gròssei distàncias russas. Pasmens, lo 31, Alemanha adreicèt un doble ultimatum exigent la desmobilizacion russa e de garantidas de neutralitat (lei fòrts de Verdun e Toul) de part de França. L'endeman, Russia refusèt e Alemanha li declarèt la guèrra. En consequéncia, França mobilizèt sei tropas e Alemanha deguèt tanben li declarar la guèrra lo 3 d'aost. Enfin, lo 4, l'invasion de Belgica per l'armada alemanda causèt la declaracion de guèrra britanica en rason dau Tractat de 1839 garantissent la neutralitat bèlga.
La revirada de la guèrra corta[modificar | modificar la font]
Lei fòrças s'afrontant en 1914 foguèron relativament equilibradas e l'unitat nacionala foguèt realizada per totei lei govèrns participant a la guèrra. L'Internacionala Socialista foguèt sospressa e, maugrat l'assassinat de Jaurès, sei membres se raliguèron a sei país. De trèvas politicas e socialas foguèron establidas.
Pasmens, la guèrra corta esperada per lei govèrns europèus aguèt pas luòc. Ansin, sus lo frònt oèst, leis Alemands executèron lo plan Schlieffen atacant la Belgica enterin que l'infantariá francesa èra blocada per lei fortificacions de Metz. Remandats vèrs Nancy, lei Francés perdèron la « batalha dei frontieras » durant lo mes d'aost de 1914. Dins aquò, una seria de còntraofensivas francesas conduchas pendent la Batalha de Marna (5-12 de setembre) obliguèron l'armada alemanda de se replegar sus Aisne. Lei doas armadas essent escagassadas, lo frònt s'estabilizèt aquí. Puei, durant lei mes d'octòbre e de novembre, lei dos camps assaièron de se desbordar mutualament per l'oèst. Finalament, après aquela « corsa a la mar », lo frònt s'estabilizèt tanben e lei soudats deguèron cavar d'enfrondadas per passar l'ivèrn.
A l'èst e au sud, la guèrra s'installèt tanben dins la durada. Lei Rus ataquèron lo 15 d'aost, bateguèron leis Austrians dins lei Carpats mai foguèron sevèrament vencuts per leis Alemands a Tannenberg lo 27 d'aost e ai lacs mazures lo 10 de setembre. Enfin, lei Sèrbes resistiguèron ais assauts austrians e reprenguèron Belgrad.
Extension e enfangament de la guèrra[modificar | modificar la font]
Luchas diplomaticas e arribada de participants suplementaris[modificar | modificar la font]
Inicialament negligidas per la perspectiva d'una guèrra rapida, lei poissanças neutras venguèron l'enjòc principau de la diplomacia après lei premierei setmanas de conflicte. Dins l'espèr de participar a la patz finala dins de condicions favorablas. Ansin, lo 1èr de novembre de 1914 l'Empèri Otoman intrèt dins la guèrra ambé leis empèris centraus per alunchar la menaça russa sus lei destrechs e per gançalhar la tutèla financiera deis Anglés e dei Francés.
Pasmens, la lucha diplomatica principala pertoquèt la participacion italiana. D'efèct, Itàlia e son premier ministre proclamèron sa neutralitat per obtenir lei tèrras irredentas. Dispausant de regions austrianas, l'Entenduda ne'n prometèt la possession ais Italians per lo Tractat de Londres lo 26 d'abriu de 1915. De mai, de compensacions foguèron previstas en cas de desmembrament de l'Empèri Otoman. Itàlia declarèt donc la guèrra ais empèris centraus lo 20 de mai de 1915.
Lei país balcanics cerquèron lei melhorei compensacions a respèct de consequéncias dei guèrras de 1912-1913. Bulgaria chausiguèt lo camp deis empèris centraus en setembre de 1915 e Romania aqueu de l'Entenduda un an après. Enfin, Grècia, maugrat de tensions importantas entre lo rèi favorable ais Alemands e lo premier ministre favorable a l'Entenduda, prenguèt lei parts dei segonds.
La perseguida dei combats a l'avantatge deis Empèris Centraus[modificar | modificar la font]
En 1915, lei combats se desvolopèron sus lo frònt orientau. D'efèct, leis ofensivas francesas de mai e setembre de 1915 capitèron pas la pertusada dau frònt alemand. En revenche, lei Alemands enregistrèron unei victòrias còntra l'armada russa que perdèt especialament Varsòvia. De mai, l'intrada en guèrra dei tropas bulgaras provoquèt l'escrachament de Serbia que son armada deguèt batre en retirada a travèrs d'Albania fins a la mar per èsser reculhida per una flòta de l'Entenduda. Leis autreis ofensivas francesas e anglesas, per forçar lei destrechs e ajudar lei Rus, foguèt replegada per lei Turcs dins lei Dardanèls.
L'annada seguenta foguèt l'annada de la batalha de Verdun. L'objectiu deis Alemands èra d'infligir dei pèrdas colossalas e irremplaçablas per l'armada francesa gràcias a l'artilhariá e a la posicion malaisada deis unitats francesas a l'entorn de Verdun. Pasmens, après quasi dètz mes de combats acarnats e saunós, leis Alemands foguèron replegats e lo nombre de mòrts similar per lei dos camps. Sus leis autrei frònts, la granda ofensiva de l'Entenduda sus la Somme se turtèt a la resisténcia alemanda e Alemands e Austrians perseguiguèron seis avançadas. De mai, l'armada romanesa subiguèt unei desfachas e lo país foguèt quasi entierament envaït e de renfòrç rus foguèron mandats per tenir lei Romanés dins la guèrra.
Sus mar, leis Alemands temptèron de rompre lo blocatge britanic. Pasmens, la rescòntre lei doas flòtas virèt a l'avantatge deis Anglés au moment de la batalha de Jutlàndia. Après aquela batalha, la flòta de superficia alemanda restèt dins sei pòrts per lo rèsta de la guèrra. Ansin, leis Alemands decidiguèron d'entraïnar la guèrra sotamarina a outrança maugrat l'ostilitat creissenta deis Estats Units.
La rompedura de l'equilibri estrategica de 1917[modificar | modificar la font]
La Revolucion Russa e la declaracion de guèrra estatsunidenca[modificar | modificar la font]
La guèrra sotamarina a outrança comencèt lo 1er de febrier e de naviris nombrós foguèron aprefondats per leis Alemands. Pasmens, leis atacas còntra lei naviras neutres entraïnèron la declaracion de guèrra deis Estats Units. Lei convòis sus l'ocean Atlantic foguèron adonc mielhs escortats per l'ajuda dei renfòrç de la flòta estatsunidenca.
Pasmens, leis Estats Units avián pas d'armada permanenta e poguèron pas mandar immediatament de soudats en Euròpa mentre que Russia èra mesa fòra combat. D'efèct, après lei revolucions de febrier e d'octòbre de 1917, lei bolchevics prenguèron lo poder e decidiguèron de se retirar de la guèrra. Lo Tractat de Brest-Litovsk, conclús lo 15 de decembre, marquèt la victòria deis empèris centraus sus lo frònt èst. De mai, permetèt lo transferiment dei soudats alemands vèrs lo frònt oèst. Enfin, totalament enceuclats per lo retirament rus, lei Romanés capitulèron tanben.
Per lei Francés, la prima de 1917 foguèt marcada per l'escac murtrier de l'ofensiva còntra lo Camin dei Damasc lo 9 d'abriu. De mutinariás esclatèron lei 17 d'abriu e 10 de junh dins la mitat dei regiments francés. Lo remplaçament dau generau en cap de l'armada francesa Robert Nivelle per Philippe Pétain e quauqueis execucions restabliguèron l'òrdre. Pasmens, fàcia a l'avantatge numeric deis Alemands, lei Francés e leis Anglés deguèron recular davant Amians e sus Marna. Leis Italians foguèron egalament desfachs a Caporetto lo 24 d'octòbre perdent uneis òmes e reculant de 140 km.
La fugida en avans vèrs la guèrra totala[modificar | modificar la font]
Aquelei dificultats entraïnèron la formacion de govèrns autoritaris per luchar còntra lei crisis morala e sociala. Ansin, Clémenceau en França, Lloyd George en Anglatèrra, Salengro en Itàlia o l'estat major alemand impausèron una guèrra totala per obtenir la capitulacion sensa condicion de l'enemic. La repression de l'agitacion sociala permetèt adonc de restablir l'òrdre dins la societat per la fin de 1917. Lo propaganda foguèt tanben renforçada.
La fin de la guèrra e la victòria de l'Entenduda[modificar | modificar la font]
La desfacha deis aligats d'Alemanha[modificar | modificar la font]
Sei succès de 1917-1918 escagassèron l'armada alemanda e sei resèrvas. De mai, l'arribada dau còrs expedicionari estatsunidenc e de nombrós carris de combat francés e anglés cambièron lo cors de la guèrra autorizant lo mandadís de renfòrç e l'entraïnament d'ofensivas sus lei frònts segondaris. Premier, Bulgaria foguèt vencuda per l'armada de Tessalonica comandada per Franchet d'Espérey e compelida a la signatura d'un armistici lo 26 de setembre de 1918. Lo 30 d'octòbre, foguèt lo torn de l'Empèri Otoman après la pèrda de Siria còntra lei tropas dau generau Allenby. Enfin, Àustria-Ongria, après una desfacha vèrs Vittorio-Venetto còntra leis Italians e lei revòutas dei pòbles de l'Empèri, cessèt lo combat lo 3 de novembre.
La desfacha alemanda[modificar | modificar la font]
Lo 26 de març, l'Entenduda reorganizèt son comandament e Ferdinand Foish venguèt cap dau frònt oèst. Sa nominacion melhorèt la coesion dei tropas e permemèt de resistir a l'ofensiva alemanda de julhet de 1918. Puei, una còntraofensiva, lo 8 d'aost, remandèt leis Alemands sus lei posicions ocupadas vèrs la prima de 1918. Foguèt lo començament de l'ofensiva dei Cent jorns e de la retirada alemanda. Pasmens, l'armada dau Reich conservèt sa combativitat e son organizacion, reculant lentament vèrs la frontiera puei a travèrs de Belgica.
En revenge, a l'arrier, lo poder se descompausèt. Pendent lo mes de setembre, lo comandant en cap alemand, Ludendorff, assaièt d'obtenir un armistici immediat. Pasmens, lo 4 d'octòbre, lo president estatsunidenc Wilson exigiguèt aperavans la formacion d'un govèrn democratic. Lei militars alemands temptèron donc de perseguir lei combats mai finalament, Lundendorff foguèt demés de son pòste lo 26 e la revolucion petèt entre lo 3 (mutinariá dei marins de Kiel) e lo 9 de novembre (revòutas dins Berlin e Munic). Lo cancelier Max de Bade proclamèt l'abdicacion de l'emperaire e son eiretier e un govèrn provisòri dirigit per lo socialista Friedrich Ebert foguèt mes en plaça. Lo 11 de novembre de 1918, l'armistici foguèt signat ambé l'Entenduda laissant lei militars cridar a la traïson.
Lei consequéncias de la guèrra[modificar | modificar la font]
Lei tractats de patz[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Versalhas[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Versalhas foguèt lo tractat de patz entre leis Aligats venceires de la guèrra e leis Alemands. Foguèt signat lo 28 de junh de 1919. Lei frontieras alemandas foguèron redessenhadas au profiech de França, de Polonha, de Belgica e de Danemarc. Ansin, Alemanha perdèt 15% de son territòri continentau e 10% de sa populacion. Lei transformacions principalas foguèron :
- França recuperèt Alsàcia-Lorena. De mai, Sarra èra internacionalament occupada per 15 annadas.
- Belgica recebèt lei cantons d'Eupen e de Malmedy.
- Lei territòris poplats per de populacions danesas poguèron rejónher Danemarc per referendum. Lei vilas d'Aabenraa, Sønderborg e Tønder diguèron de òc per aqueu restacament en 1920.
- De territòris de l'èst d'Alemanha venguèron polonés e Dantzig una vila libra per garantir un accès a la mar au novèu estat polonés.
- Pèrda per Alemanha de son empèri coloniau.
La poissança militara alemanda foguèt tanben sevèrament enquadrada. Deguèt liurar 5 000 canons, 25 000 avions, sei carris de combat e sa flòta. De mai, son rearmament foguèt estrictament limitat :
- Interdiccion de possedir de carris de combat, una aviacion e una artilhariá.
- Son efectiu foguèt limitat a 100 000 soudats e lo servici militar abolit.
- La riba seneca dau Ren e lei vilas de Coblence, Mayence e Colonha foguèron desmilitarizadas.
Enfin, Alemanha foguèt reconeguda responsabla de la guèrra e deguèt pagar de reparacions a autor de 132 miliards de marks-òr.
Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon[modificar | modificar la font]
Lei Tractats de Saint-Germain-en-Laye e de Trianon foguèron lei tractats de patz amb Àustria e Ongria. Consacrèron leis independéncias checoslovaca e iogoslava. Itàlia annexèt Trieste, Ístria, una partida de Dalmatia e Aut Adige. Puei, la reünion d'Alemanha e d'Àustria foguèt interdicha. A prepaus d'Ongria, lo país perdèt Transilvània au profiech de Romania, Eslovaquia e Rutènia que ragantèron Checoslovaquia, Croàcia, Bòsnia e Ercegovina e Voivodina annexadas per Iogoslavia e enfin lo territori de Burgerland donat ais Austrians.
Lei Tractats de Sèvres e de Lausana[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Sèvres foguèt lo premier tractat de patz ambé l'Empèri Otoman signat lo 10 d'aost de 1920. Lo país foguèt desmembrat entre Grècia, França, Anglatèrra, Itàlia e per la creacion d'estats curd e armèni. Pasmens, aqueu tractat renforçèt lo movement nacionalista de Mustafa Kemal e una guèrra aguèt luòc entre 1920 e 1922. S'acabèt per la victòria dei tropas turcas nacionalistas e la desfacha o lo retirament dei país ocupants. Un tractat novèu foguèt donc conclús lo 10 d'aost a Lausana. Turquia obtenguèt sei frontieras modèrnas ambé l'annexion dau Curdistan e de l'Armenia turcs e un cambi d'abitants ambé Grècia. Enfin, lei destrechs de Dardanèls e dau Bosfòr foguèron dubèrts au comèrci internacionau.
Lo Tractat de Neuilly[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Neuilly ambé Bulgaria foguèt signat lo 27 de novembre de 1919. Romania annexèt la Dobròtja Meridionala, Grècia recebèt la Tràcia Occidentala e Iogoslavia recuperèt quauquei destrechs macedonians. De reparacions foguèron egalament previstas e l'armada bulgara foguèt limitada a 20 000 òmes.
La novèla carta d'Euròpa[modificar | modificar la font]
Lei pèrdas[modificar | modificar la font]
Pèrdas umanas[modificar | modificar la font]
De veire : Pèrdas umanas de la Premiera Guèrra Mondiala
Quasi 9,7 milions de soudats foguèron tuats pendent la guèrra per lei combats, lei malautiás, leis accidents o la captivitat. Lei bleçats èran unei 21,2 milions. Lei pèrdas civilas foguèron tanben importantas, en particular dins leis empèris centraus que sofriguèron dau blocatge deis Anglés e dei Francés pendent la guèrra. Ansin, quasi 6,8 milions de civils moriguèron pendent la guèrra. En causa d'una estrategia fòrça ofensiva e d'una populacion pus granda, lei pèrdas de l'Entenduda foguèron pus importantas : 5,7 milions de soudats e 3,6 milions de civils mòrts e 12,8 milions de bleçats. Leis empèris centraus foguèron mens tocats e, proporcionalament, lei pèrdas civilas foguèron pus importantas ambé 4,0 milions de soudats e 3,1 milions de civils tuats o mòrts durant la guèrra. En Africa, lei pèrdas, en particular per lei civils, son totjorn mau conegudas. Pasmens, deguèron èsser fòrça importantas car leis operacions militaras entraïnèron una famina grèva dins mai d'una region.
Pèrdas economicas[modificar | modificar la font]
Maugrat quauqueis industrias florissentas a la fin de la guèrra, la situacion economica dei participants au conflicte es fòrça malaisada. D'efèct, lei despensas de la guèrra son estimadas a 340 miliards de dolars e lei destruccions son importantas. Lei principalas foguèron concentradas dins certanei zonas coma Belgica o lei regions dau nòrd-èst de França o d'Itàlia. Pasmens, d'autrei regions foguèron egalament tocadas per de combats. Ansin, lei país pus grands d'Euròpa veguèron una diminucion importanta de sei produccions industrialas : -38% per França entre 1913 e 1920, -39% per Alemanha... etc. De mai, lei monedas son afeblidas per l'aumentacion de la quantitat de sòus en circulacion. Per exemple, foguèt multiplicada per 11 au Reiaume Unit. Lei resèrvas d'òr èran donc pas sufisentas per garantir sei valors. Enfin, leis estats europèus son egalament fortament endeutats.


c: text/html

text:
Província de Buenos Aires
La Província de Buenos Aires (en castelhan Provincia de Buenos Aires) qu'ei ua província argentina desseparada de la Ciutat Autonòma de Buenos Aires. Qu'ei devesida en sosunitats administrativas aperadas partits qui amassan mantuas vilas e los lors territòris. La província que's compausa de partits de qui forman lo Gran Buenos Aires (autament dit, la grana banlèga autorn de Buenos Aires) e deus partits dits de l'"interior", qu'ei a díser los parçans de la campanha.
Au nòrd la província de Buenos Aires que costeja l'arriu de la Plata, puish, mei au sud, qu'ei bordada per l'ocean Atlantic on e cabussa l'arriu de la Plata. Mar del Plata, l'estacion balneària màger d'Argentina que's troba donc au sud de Buenos Aires e de La Plata.
Istòria[modificar | modificar la font]
Istoricament, la ciutat de Buenos Aires e la soa província qu'avón que chic d'importància dinc a la creacion de la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata en 1776 qui dè lo parat a la ciutat de desenvolopar mentre qui la província bemuishava ua grana diferéncia enter lo son territòri revindicat oficiaument e administrativament (qu'ei a díser tot las tèrras cap au sud, tant vau díser la pampa e Patagònia) e lo territòri efectivament contrarollat (puish que la màger part de la pampa e de la Patagonia qu'eran en vertat contrarollats per diferents grops d'indians nomadas). La província que ho creada lo 16 de heurèr de 1820. L'enjòc estrategic deu sègle XIX que ho la conquesta d'aqueths territòris au mejan de la bastida de hortalessas e d'operacion militara qui la mei importanta b'ei coneguda com la campanha deu desèrt gavidada peu futur president Julio Argentino Roca. Enter 1853 e 1862, per'mor d'un conflicte interne argentin, la Província de Buenos Aires que's declarè independenta de la Confederacion Argentina dab lo nom de Territòri de Buenos Aires. Aquesta situacion que s'acabè arron la batalha de Pavón e la victòria deu president Bartolomé Mitre qui marquè la reintegracion de la província dens la Confederacion Argentina e la soa separacion de la ciutat de Buenos Aires, vaduda capitala federau e la causida de La Plata coma navèra capitala de la província de Buenos Aires. En 1884, las províncias de La Pampa, Neuquén, Chubut, Santa Cruz e Tèrra deu Huec que vadón suu gran territòri revindicat per la Província de Buenos Aires.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Dusau Guèrra Mondiau
Era Dusau Guèrra Mondiau (var. Segonda Guèrra Mondiala) siguec un conflicte qu'impliquèc era majoritat des nacions deth mon, en tot includir-i totes es granes poténcies,organizades es dues aliances militares: es Aliadi e es poténcies der Èish. Era guèrra impliquèc uns 100 milions de militars e era mòrt d'entre 50 a 60 milions de persones, era major part civius, 3% dera poblacion mondiau dera epòca, en tot èster eth conflicte mès mortifèr ara istòria umana. Siguec eth conflicte armat mès gran dera Istòria e eth prumèr eth qué s'usèren armes nucleares, e s'estime qu'auec un còst, en argent e en ressorsas, major que totes es autes guèrres amassa.
Maugrat que Japon aucupaue part de China dempús de 1931 e que dempús deth 7 de junhsèga de 1937 i auie guèrra declarada entre es dus païsi (Dusau Guèrra Sinojaponesa), generauments se considère qu'eth conflicte comencèc eth 1er de seteme de 1939 damb era invasion alemanda de Polonha. Ara primauera de 1940, Alemanha, aliada damb Itàlia, aucupèc es païsi dera Euròpa Occidentau e deth nòrd, en tot derrotar damb facilitat es armades francesi e britaniqui. Totun, era Gran Bretanha non podec èster aucupada. Ara tardor deth madeish an, era guèrra s'estenec ath nòrd d'Africa, e junh deth 1941, Alemanha aucupèc era Union Sovietica, que fins alavetz auie estat era sua aliada, sense arténher era victòria. Deseme de 1941, Japon ataquèc as Estats Units e era guèrra s'estenec tanben ara Asia e ath Pacific. A compdar deth 1942, es aliadi comencèren a guanhar batalhes e a hèr retrocedir es armades der Èish. Itàlia se rendec seteme deth 1943. Alemanha, atacada dempús der èst pera Union Sovietica e pera rèsta des aliadi dempús der oèst, se rendec eth 8 de mai de 1945. Japon se rendec eth 15 d'agost deth madeish an, pòqui dies dempús qu'es Estats Units lancèssen dues bombes atomiques sus ciutats japoneses, encara qu'era rendicion oficiau de Japon non arribèc enquiath 2 de seteme.
Somari
- 1 Païsi implicadi
- 2 Antecedents dera guèrra en Euròpa
- 3 Antecedents dera guèrra en Asia
- 4 Desvolopament dera guèrra
- 4.1 1939: Començament dera guèrra en Euròpa
- 4.2 1940: Era guèrra s'esten
- 4.3 1941: Era guèrra ven globau
- 4.4 1942: Punt mòrt
- 4.5 1943 : es Aliats prenen l'iniciativa
- 4.6 Consequéncias
- 5 Referéncies
- 6 Ligams extèrnes
Païsi implicadi[modificar | modificar la font]
Es païsi que participèren en era Dusau Guèrra Mondiau èren alinhadi en un d'aguesti dus partits: es aliadi e es poténcies der Èish. Iniciauments, es principaus païsi aliadi èren: Gran Bretanha, França (França Liure a compdar de junh de 1940), Polonha, Canadà, Sud-Africa, Austràlia e Naua Zelanda. Un cas especiau ei era China qu'ère era guèrra damb eth Japon dempús deth 1937. Coma conseqüéncia dera invasion alemanda, s'i ahigeren Norvègia (abriu de 1940), Païsi Baishi e Belgica (mai de 1940) e Grècia (octobre de 1940), qu'auie estat atacada per Itàlia. Era Union Sovietica auie un pacte damb Alemanha dempús d'agost de 1939 mès era invasion alemanda, junh de 1941, la hec cambiar de partit. Deseme de 1941 er atac japonés a Pearl Harbor hec qu'es Estats Units d'America entrèssen ara guèrra en eth partit aliat. A mesura qu'eth conflicte se decantaue eth contra de Alemanha, eth nombre de païsi en eth partit aliat anèc en tot aumentar. Apròp dera fin dera guèrra, es Aliadi meteren coma condicion entà entrar as Nacions Junhudes qu'es païsi declarèssen era guèrra en Alemanha e en Japon. Açò hec qu'eth nombre de païsi aliadi aumentèsse fòrça, encara qu'era majoritat d'aguesti mancauen d'importància militara e estrategica e non aueren càpies papèr actiu ena era guèrra. Es poténcies der Èish èren: Alemanha, Itàlia e Japon. Dempús dera victòria alemanda sus França (junh 1940), part deth govèrn francés decidic collaborar damb es nazis, ère era França de Vichèi. Seguidament, Es païsi der èst d'Euròpa se vederen pressionadi per Hitler pr'amor que se junhessen ar Èish. Romania ac hec junhsèga de 1940, Ongria eth noveme següent e Bulgaria març de 1941. Iogoslavia s'i junhec a contracòr eth 25 de març de 1941 mès dus dies dempús i auec un còp d'Estat anti-Èish que desacadièc era aucupacion alemanda deth país. Un aute cas especiau ei Finlàndia que declarèc era guèrra ara URSS mès non a cap aute país e pendent un temps se la considerèc coma aliat der Èish. Non toti es païsi deth mon s'impliquèren ena era guèrra. Bèri païsi, coma Irlanda, Portugau, Soïssa e Suècia, artenheren mantier-se neutres pendent tot eth conflicte. Espanha tanben se declarèc neutral mès, dempús des victòries contondentes nazis de 1939 e 1940, quan era victòria alemanda semblaue possibla, cambièc eth sòn estat a "non bel·ligerant", en tot sostier politic e economic as poténcies der Èish e en tot enviar ua division de volontaris a lutar contra es sovietics (Division Blu) que s'integrèc en era Wehrmacht. Totun, Hitler jamès non podec convéncer Franco pr'amor qu'entrèsse en eth conflicte. Eth 1943, quan Alemanha comencèc a acumular desbrandes, Espanha tornèc a declarar-se neutre.
Antecedents dera guèrra en Euròpa[modificar | modificar la font]
- Mès informacion ar article Cronologia des hèts que precediren ara Dusau Guèrra Mondiau
Dempús dera Purmèra Guèrra Mondiau, es païsi vencedors imposèren grèus sancions economiques e politiques enes païsi derrotadi. Entre aguesti darrèri i auie Alemanha que, ath delà de pèrder grana part deth sòn territòri, patic ua gravíssima crisi economica que hec qu'era inflacion se tirèsse enquia demorar totauments dehòra de contraròtle. Entà fòrça gent, era desbranda, es sancions e era crisi sigueren coma ua grana umiliacion entath son país, que pòqui ans abans auie estat eth poderós Empèri Alemand. Açò portèc a fòrça gent as files des partits radicaus que dauen tòrt de toti es sòns maus a grops minoritaris coma es comunistes e es josieus. Apareisheren grops fascistes e nacionalistes coma responsa as movements revolucionaris que comencèren a estener-se per Euròpa e que preneren brèvaments eth poder a Budapest e en Bavièra. [5] Entre aguesti grops i auie eth Partit Nacionau Socialista des Trabalhadors Alemands, mès coneishudi peth nòm de «nazis», lideradi per Adolf Hitler. Pendent era dusau mitat des ans 20 aguest grop creishec de forma espectaculara tant era popularitat coma eth nombre de militants. Tanben anèren en tot guanhar bancs ath Parlament Alemand enquia que eth 30 de gèr de 1933 Hitler assumic eth cargue de Cancelièr d'Alemanha.
Hitler presidic un govèrn de concentracion nacionau, tau com auie desirat era dreta alemanda, per ben que non demorauen qu'er estrument que li calie èsser eth NSDAP se convertisse eth çò de subjècte de Poder. Ath gabinet deth nau govèrn, sonque Hermann Göring e Wilhelm Frick èren ministres deth NSDAP. Maugrat açò, eth Poder que gaudie eth partit nazi ère fòrça gran en carrèr. Per consecutiu, ne Hindenburg ne es sòcis de govèrn podessen arturar era destruccion deth marc institucionau e democratic dera Republica. D'autra banda, es partits de dretes ac vedien coma era consumació dera dictadura –er aguest cas civiu– que tan auien desirat; non podien preveir era nazificacion e eth regim totalitari que se diboishar. Eth trèt de gessuda entara retalhada de drets e libertats siguec era Incendi deth Reichstag, es causes qu'encara non se ne an establit. Aguest incendi siguec profitat per "desemmascarar" un còp d'Estat deth KPD, que causa siguec entà eth illegalizada damb eth Decrèt der Incendi deth Reichstag (1933), damb çò que se suprimien es drets civius. Es dirigents comunistes comencèren a èsser internat a camps de concentracion, coma Dachau, eth prumèr que se dauric, apròp de Munic. Lentaments, Hitler e es nazis illegalizèren era rèsta de formacions politiques, e mai es dera dreta. Ara fin, sonque eth NSDAP e es sues organizacions demorèren legaus ath nau sistèma. Hindenburg signèc totes es leis e decrèts que destruïen era vielha republica e forjaven era dictadura nazi, coma era Lei de Capacitacion, que permetie en govèrn era aprovacion de leis sense era participacion deth parlament. A abriu de 1933 signèc era lei entara restauracion deth servici civiu professionau, qu'excludie es josieus de tot cargue dera administracion dera Estat. Egalaments, Hindenburg non protestèc pera purga hèta laguens eth NSDAP eth junh de 1934 contra es sectors de quèrres deth partit, coma es Sturmabteilung de Ernst Röhm o era faccion de Gregor Strasser, fòrça que ne moriren en era Net des guinhauets longui. Entre eth 1933 e eth 1939, era politica de Hitler siguec centrada eth:
1) Endurziment des leis contra es josivi enquia extrèmi inaudits. 2) Rearmament e modernizacion dera armada alemanda. 3) Reunificacion der Empèri Alemand (Tresau Reich). Per arténher aguest tresau objectiu Hitler utilizèc ua eficaça combinason d'oratòria e intimidacion qu'artenhec: a) Era militarizacion de Renània (març de 1936). b) Era annexion d'Àustria (Anschluss) (març de 1938). c) Era aucupacion des Sudets (octobre de 1938). d) Despartiment e aucupacion de Tchecoslovàquia (març de 1939). e) Aucupacion dera ciutat de Memel (març de 1939). E tot açò sense ne ua protèsta de França e Gran Bretanha e quitament a viatges (annexion des Sudets) damb eth sòn exprés vist-e-plau. Mès Hitler no n'a/non n'auie pro damb auer artenhut tot açò e reclamaue a Polonha era aucupacion dera ciutat liura de Danzig e un corredor de tèrra entre Alemanha e era Prússia Orientau. Polonha s'i neguèc repetidi còps en partida per paur ara reaccion sovietica e en partida pr'amor que pensaue qu'açò sonque encoratjarie Hitler a hèr d'autes demandes. Eth 23 d'agost de 1939, Alemanha e eth URSS signèren eth Pacte Molotov-Ribbentrop que, ath delà d'èster un tractat de non-agression entre es dus païsi, auie ues clausules secrètes que s'acordaue entre eth eth despartiment der èst europèu enas dues zònes d'influéncia, ua per cadua des dues poténcies. Hitler, ena vertut d'aguest acòrd, decidic aucupar Polonha, convençut que ne França ne Gran Bretanha e reaccionerien pes sòns successi anteriors.
Antecedents dera guèrra en Asia[modificar | modificar la font]
Comunisme e eth Kuomintang en China[modificar | modificar la font]
Abans dera Purmèra Guèrra Mondiau, era dinastia Qing chinesa se saturèc, en tot dar pè a ua republica mès eth sòn govèrn non reüsic e era Xian se fragmentèc es domenis de senhors dera guèrra. D'aguesta situacion sorgiren dues ideologies que pretenien reunificar-era. Eth 1912 se formèc eth Kuomintang e eth 1922 eth Partit Comunista Chinés. Es dus non èren enemics, mès es 1927, e damb es zònes sud e centre jos eth sòn contraròtle, es nacionalistes s'afrontèren dauridaments damb es comunistes.
Militarisme japonés[modificar | modificar la font]
Ar èst, eth Japon auie començat pendent eth sègle XIX a espandir-se per Asia moigut peth conflicte entre es practiques tradicionaus e es condicions sociaus canviants associades ara rapida industrializacion e modernizacion. Eth 1905, eth Japon guanhèc era sua guèrra contra Russia, e eth 1910 aucupèc Corèa, que se convertic era colònia. Pendent es ans 1920 era democracia semblaue auer arraïtzat en Japon, mès era grana depression portèc ath poder as caps militars, soent en tot governar eth nòm der emperaire Hirohito, maugrat mantier eth respècte tradicionau. Eth 1931, Japon aucupèc era Manchoria interiora, en tot crear eth estat mariòta de Manxukuo, que se completèc damb ua dusau invasion eth 1937.
Desvolopament dera guèrra[modificar | modificar la font]
1939: Començament dera guèrra en Euròpa[modificar | modificar la font]
Invasion de Polonha[modificar | modificar la font]
Era guèrra comencèc era maitiada deth 1 de seteme de 1939 quan Alemanha aucupèc Polonha. Aguesta agression ère motivada pera ànsia de Hitler d'obtier eth contraròtle sus era ciutat liura de Danzig e un corredor de tèrra entre aguesta ciutat e Alemanda. Coma desencusa deuant era comunitat internacionau, Hitler utilizèc un incident termierèr fictiu qu'eth madeish auie planejat. Eth dia 3, Gran Bretanha e França declarèren era guèrra en Alemanha mès, exceptades bères escaramusses en era termièra francoalemanda, cap des dus païsi emprenec càpies accion militara contra Alemanha. Ací siguec a on era armada alemanda metec ena practica era Blitzkrieg o (guèrra relampit) que consistie eth rodejar es posicions defensives enemigues e encerclar-es. Mentretant, d'autes tropes contunhauen d'auançar cap ara interiora deth país en tot aucupar es ciutats e es punts estrategics. Es tropes encerclades podien resistir pendent un temps mès, isolades dera rèsta dera armada, tard o d'ora acabauen entà render-se. Era armada alemanda, damb eth supòrt des bombardeigs dera Luftwaffe, superèc facilaments es defenses poloneses e eth 8 de seteme auie ja arribat enes entorns deth caplòc, Varsòvia. Eth dia 17, era armada sovietica aucupèc Polonha dempús der èst, damb era desencusa de protegir era poblacion bielorussa e ucraïnesa dera zòna. Era realitat, era reparticion de Polonha entre Alemanha e era Union Sovietica auie ja estat prèviament acordada eth Pacte Molotov-Ribbentrop d'agost de 1939. Varsòvia queiguec eth 27 de seteme e es darrères tropes poloneses se van arturar de lutar eth 6 d'octobre.
Guèrra de Badinada[modificar | modificar la font]
Dempús dera queiguda de Polonha e pendent tot er iuèrn de 1939-1940, Gran Bretanha, França e es auti païsi aliadi contunhèren era guèrra damb Alemanha mès non s'enregistrèren combats importants ena era tèsta, en eth periòde coneishut coma Guèrra de Badinada.
Batalha der Atlantic[modificar | modificar la font]
Mentretant, ath Atlantic Nòrd, era Kriegsmarine (era armada alemanda) inicièc es operacions contra tot tipe de vaishèths aliadi. Mès que mès eficaçes sigueren es atacs des sosmarins alemands (nomentadi U-Boots). Es operacions navals ar Atlantic, que mès tard s'esteneren tanben ath Mediterrani, durèren enquiara fin dera guèrra, maugrat qu'eth periòde mès intens de combats durèc dempús de mejans de 1940 enquia fins de 1943.
Guèrra d'Iuèrn[modificar | modificar la font]
Eth 30 de noveme de 1939, era Union Sovietica ataquèc Finlàndia damb era intencion d'aucupar-lo. Iniciauments, era armada finesa resistic fòrça ben er embat sovietic mès es russi s'imposèren a còpia d'òmes e març de 1940 es finesos se vederen forçadi a demanar un armistici. Era Union Sovietica obtenguec importantes concessions territoriaus mès era capacitat operativa dera sua armada siguec metuda eth dobte pes dificultats qu'auec entà obtier sonque ua victòria relativa. Açò acabèc de convéncer a Hitler qu'era invasion dera Union Sovietica ère possibla.
1940: Era guèrra s'esten[modificar | modificar la font]
Invasion de Norvègia e Danemarc[modificar | modificar la font]
Eth 9 d'abriu de 1940 era armada alemanda inicièc era invasion de Norvègia e Danemarc. En partida, entà assegurar-se eth subministre de hèr des mines suedeses, deth que Alemanha depenie entath sòn esfòrç de guèrra e qu'ère transportat a trauès deth pòrt norvegian de Narvik. Mès tanben entà empedir ua possibla aucupacion aliada de Norvègia e ath madeish temps evitar eth blocatge des pòrts alemands decretat per Gran Bretanha dempús dera declaracion de guèrra eth seteme passat. Dinamarca non auie càpies valor estrategica mès es pòrts danesi dauen un facil accès as pòrts norvegians e, ath delà, er èster un país vesin calie auer-lo controtlat de quauque biais. Danemarc se rendec quasi immediataments. Eth govèrn danés sabie perfèctaments que non podie hèr arren contra era armada alemanda e volec evitar un vessament inutil de sang. A causa d'aguesta pòca resisténcia, era aucupacion alemanda siguec leugèra comparada damb era d'auti païsi aucupadi. Es institucions daneses poderen conservar grana part dera sua autonomia e se va postposar era deportacion dera poblacion josiva. Aguesta actitud permissiva s'acabèc agost de 1943. Es desbrandes alemandes a Stalingrad e Er Alamein auien provocat creishenti disturbis e manifestacions antialemanyes que, segons es nazis, eth govèrn danés non punic damb era sufisenta duretat. Era aucupacion de Norvègia siguec mès complicada. Es tropes alemandes poderen aucupar es pòrts eth sonque tres dies mès era armada norvegiana se va replegar tàs vals dera interiora deth país, fòrça montanhós, e aquiu se preparèc entà aufrir resisténcia. Ath delà, Gran Bretanha e França envièren bères divisions entà ajudar as norvegians. Mès era situacion des tropes aliades s'anèc en tot tornar cada dia mès critic e eth 28 d'abriu es britaniqui decidiren retirar-se deth sud de Norvègia. Sonque ath nòrd, ath pòrt de Narvik, era guarnició alemanda, isolada dera rèsta dera armada, podec èster derrotada, e eth pòrt aucupat eth 28 de mai. Mès alavetz, era invasion alemanda des Païsi Baishi e Belgica auie cambiat es prioritats defensives de britaniqui e francesi. Eth 8 de junh, dempús de destruïr es installacions portuàries, es tropes aliades sigueren evacuades deth nòrd de Norvègia. Fin finau, eth 10 de junh Norvègia se rendec incondicionalment.
Batalha de França[modificar | modificar la font]
Pòc dempús d'auer acabat era invasion de Polonha, es nazis ja comencèren a preparar er atac contra França. Açò implicaue non solaments aucupar França mès tanben Belgica, Païsi Baishi e Luxemborg qu'èren païsi neutrals. Eth plan consistie eth concentrar eth principau atac alemand contra era region boscosa des Ardenas, entre Belgica e Luxemborg, ua zòna qu'es aliadi considerauen impenetrable entàs tancs e que per açò madeish ère pobrament defenuda. Fin finau, era invasion comencèc eth 10 de mai de 1940. Er atac gessec tau e coma Hitler auie previst. Er auanç des tancs alemands a trauès des Ardenas non siguec descorbit e eth dia 12 es tropes nazis arribèren en arriu Mòsa, ena nautor de Sedan, a on auec lòc ua batalha cruciau. Eth dia 13 es alemands auien ja crotzat er arriu. Seguidament, Auancèren rapidaments a trauès deth nòrd de França er en direccion entath Canau dera Manja, en tot arribar ena còsta eth dia 20. Aguesta manòbre deishèc ua grana part dera armada aliada encerclada laguens de Belgica. Es nazis heren retrocedir es tropes aliades enquia Dunquèrca e es aliadi vederen que serie de besonh ua evacuacion a gran escalèr. Entre eth 26 de mai e eth 3 de junh, 338 226 soldats aliadi sigueren evacuadi dera còsta francesa. Eth 5 de junh, era armada alemanda virèc cap a França; alavetz er auanç alemand ja ère imparable. En tot veir qu'era desbranda de França ère pròplèu e non en tot voler desaprofitar era escasença, era Itàlia de Mussolini declarèc era guèrra en França eth dia 10 de junh. Eth dia 14 es nazis entrèren a París, qu'auie estat declarada ciutat dubèrta. Mentretant, es tancs alemands auançauen, quasi sense oposicion, ath long e ample de França. Eth 22 de junh França e Alemanha signèren un armistici qu'era armada alemanda aucuparie segons eth tot eth nòrd de França e tota era còsta atlantica fins era termièra espanhòla, mès ath sud se mantierie un govèrn collaboracionista francés. Atau, a compdar d'alavetz e enquiath 1944, França auec dus govèrns: un, en tot collaborar damb es nazis, damb caplòc a Vichèi e dirigit peth mariscal Philippe Pétain se nomentèc era "França de Vichèi"; er aute, er eth partit aliat, en tot operar dempús der exili en Gran Bretanha e dirigit peth generau Charles de Gaulle se nomentèc era "França Liura".
Annexions sovietiques[modificar | modificar la font]
A conseqüéncia deth Pacte Molotov-Ribbentrop, junh de 1940 era Union Sovietica aucupèc Estònia, Letònia e Lituània e annexèc es regions romaneses de Bessaràbia e Bucovina deth Nòrd.
Batalha d'Anglatèrra[modificar | modificar la font]
Dempús dera invasion de França, Hitler pensèc que dilhèu Gran Bretanha se renderie, mès eth prumèr ministre britanic Winston Churchill decidic contunhar de lutar enquiara fin. Donques, es nazis preparèren un plan entara invasion dera isla. Mès entà qué aguest plan auesse probabilitats de succès prumèr se li calie arténher superioritat aeriana sus eth cèu britanic. Atau comencèc era Batalha d'Anglatèrra que non se liurèc en tèrra mès ar aire. Era fasa principau dera batalha auec lòc pendent eth mes d'agost de 1940. Es nazis demorauen arténher era victòria rapidaments e començar era invasion abans de que acabèsse er estiu. Es principaus atacs anauen dirigidi contra es aerodròms dera RAF e contra es estacions de radar. Mès es pilòts britaniqui, a pesar d'èster er inferioritat numèrica, opausèren mès resisténcia dera demorada. Dempús de quauques setmanes e de veir que non s'artenhie un resultat clar, es nazis decidiren cambiar d'estrategia e comencèren a bombardar Londres. Damb açò demorauen atrèir fòrça avions britaniqui e atau poder destruïr-les, mès auec er efècte contrari e dèc un respir ara RAF que podec recuperar-se des pèrtes des darrères setmanes. Fin finau, eth 17 de seteme, Hitler va aplaçar era invasion de Gran Bretanha (era teoria fins er an següent, mès era realitat ja non se tornèc a preparar jamès mès).
Invasion italiana d'Egipte[modificar | modificar la font]
Eth 13 de seteme de 1940, fòrces italianes aucupèren Egipte dempús des sues bases a Libia. Er aquera epòca, Egipte ère colònia britanica e Libia colònia italiana. Es italians aucupèren ua petita region ar oèst deth país e establiren posicions defensives a Sidi Barrani. Eth 9 de deseme, es britaniqui van contraatacar en tot lançar eth Operacion Compass que hec retrocedir as italians enquia Er Agheila (Libia). Pendent era operacion, se capturèren un gran nombre de presoèrs italians.
Invasion italiana de Grècia[modificar | modificar la font]
Eth 28 d'octobre de 1940, Itàlia declarèc era guèrra a Grècia, en tot atacar-la dempús des sues bases en Albania. Mès era armada grèga, non sonque resistic era ofensiva, mès que hec retrocedir as italians e capturèc bères ciutats deth sud d'Albania. Pendent er iuèrn, eth conflicte arribèc en un punt mòrt. Era victòria grèga signifiquèc era prumèra desbranda entà un país der Èish e demostrèc qu'era victòria aliada ère possibla.
1941: Era guèrra ven globau[modificar | modificar la font]
Campanha deth nòrd d'Africa[modificar | modificar la font]
Era desbranda dera armada italiana forcèc Hitler a enviar renfortiments ath nòrd d'Africa per tau d'evitar un escrancament totau des italians. Pendent eth mes de hereuèr de 1941, es prumères unitats deth que mès tà deuant serie coneishut com Afrika Korps, jos eth comandament deth generau Erwin Rommel, arribèren en Libia. Iniciauments, Rommel solament auie ordes de mantier era posicion contra possibles atacs aliadi, mès en tot veir que trobaue pòca resisténcia comencèc ua ofensiva improvisada que hec a retirar as britaniqui enquiara termièra damb Egipte. Dempús de diuèrsi contraatacs falhidi, eth 18 de noveme de 1941 es britaniqui lancèren eth Operacion Crusader que resultèc èster tot un succès e, abans d'acabar er an, se va reconquerir tot eth territòri perdut pendent era primauera passada enquia Eth Agheila.
Campanha des Balcans[modificar | modificar la font]
Abans d'iniciar era invasion dera Union Sovietica, Hitler considerèc qu'ère de vitau importància auer controtlat eth flanc meridionau, en tot méter punt e fin ath conflicte entre Itàlia e Grècia. Pendent er iuèrn de 1940-41, Hitler convencec enes govèrns de Ongria, Romania, Bulgaria e Iogoslavia pr'amor que se junhessen as fòrces der Èish. Totun, eth 27 de març de 1941 un còp d'estat anti-Èish en Iogoslavia obliguèc a cambiar es plans d'invasion de Grècia entà includir-i tanben en Iogoslavia.
Eth 6 d'abriu de 1941, tropes alemandes, italianes e ongreses comencèren era invasion simultanèa d'Iogoslavia e Grècia. Es britaniqui sostengueren en Grècia e quitament envièren tropes en país. Totun, er auanç alemand siguec fòrça rapid e era resisténcia iugoslava escassa. Eth caplòc, Belgrad, queiguec eth dia 12 e era rendicion deth país arribèc eth dia 17. en Grècia, es causes succediren de forma egalaments rapida e ara fin deth mes Grècia ère ja jos contraròtle nazi. Er un prumèr moment, es britaniqui se retirèren a Creta. Totun, deuant era superioritat aeriana dera Luftwaffe, era RAF britanica decidic transportar avions e personau a Egipte, en tot sajar sauvar vides e aparelhs per futures batalhes. Eth 20 de mai es alemands inicièren era invasion de Creta que demorèc totauments aucupada eth dia 1 de junh de 1941. Encara qu'era victòria nazi siguec rapida e contondenta, era campanha des Balcans artenhec retardar cinc setmanes er inici deth Operacion Barbarroja. Un temps important qu'obliguèc as alemands a combàter eth plen iuèrn pendent es punts claus der atac contra era Union Sovietica.
Invasion dera Union Sovietica[modificar | modificar la font]
Era maitiada deth 22 de junh de 1941 comencèc eth Operacion Barbarroja, era invasion alemanda dera Union Sovietica. Siguec un atac per estonada donques qu'enquiara data, Alemanha e era Union Sovietica èren aliadi segons eth Pacte Molotov-Ribbentrop d'agost de 1939. Era ofensiva ère organizada es tres granes tèstes: un, ath nòrd en direccion entà Leningrad; eth dusau, ath centre en direccion entà Moscòu; e eth tresau, mès ath sud en direccion entara region industriau deth Donets e es camps petrolífers deth Caucàs. Er objectiu de Hitler ère encerclar e derrotar rapidaments ara armada sovietica as planes de Bielorussia e Ucraïna entà dempús aucupar tota era part europèa dera Union Sovietica enquiara linha Arkhangelsk-Orals-Vòlga-Astracan, dempús dera Artic enquiath Mar Caspiana. Damb aguest objectiu, es alemands auien concentrat apròp de 140 divisions qu'includien 3 200 000 d'òmes, 625 000 shivaus, 7100 pèces de artilharia, 3300 tancs e 2770 avions. Es aliadi d'Alemanha: Itàlia, Ongria, Demoraue e Bulgaria tanben aportauen quauques divisions cadun. Eth Armada Roig disposaue de 134 divisions, 2 500 000 d'òmes, 24 000 tancs e 8000 avions. Siguec, sense dobte, era operacion militara mès grana dera istòria.
Es prumères setmanes er auanç alemand siguec rapid e efectiu. Ath nòrd, es estats baltics sigueren aucupadi e eth 8 de seteme comencèc eth sètge de Leningrad, que durarie enquia gèr de 1944. Ath centre, era ofensiva capturèc era totalitat de Bielorussia e arribèc enquia Smolensk, capturada eth 16 de junhsèga. Ath sud, er auanç a trauès de Ucraïna siguec un shinhau mès lent deth demorat. Açò hec que Hitler ordenèsse ua estancada ara ofensiva dera tèsta centrau entà proporcionar ajuda ath deth sud. Era majoritat de generaus alemands non sigueren d'acòrd damb aguesta decision donques que considerauen Moscòu er objectiu prioritari. Fin finau, dempús dera casuda de Kyiiv, eth 19 de seteme, se dèc er orde de contunhar cap a Moscòu (Operacion Tifon). Totun, alavetz, comencèc eth tempèri ara tèsta orientau, es ploges prumères e era nhèu e eth heired dempús van alentir er auanç alemand, qu'ath delà se trobèc ua creishenta resisténcia dera armada sovietica a mesura que s'apropaue en caplòc. Es alemands poderen arribar enquias pòrtes dera ciutat (en solament 30 quilomètres deth Kremlin) mès non ath delà.
Atac a Pearl Harbor[modificar | modificar la font]
Pendent eth maitin deth 7 de deseme de 1941, avions japonesi procedenti de portaavions ataquèren era basa navau nòrd-americana de Pearl Harbor, ena isla Oahu de Hawaii. Es americani sigueren prenudi entièraments per estonada e patiren apròp de 2400 baishes. Ueit cuirassats e d'auti vaishèths mendres sigueren enfonsadi o damajats sevèrament. Totun, es portaavions americani, qu'aqueth dia non èren ath pòrt, es depausi de combustible e es installacions d'apariament de vaishèths escapèren ar atac.
Eth madeish dia 7, Japon (er aqueth temps, Empèri Japonés) declarèc era guèrra as Estats Units e ath Reialme Unit, declaracion que siguec arresponuda londeman madeish per americani, britaniqui e tanben australiani. Eth dia 11 de deseme, Alemanha declarèc era guèrra enes USA, maugrat que segons eth Pactatz Tripartit de 1940 non i ère obligada. A compdar d'alavetz, era guèrra que fins aqueth moment s'auie limitat a Euròpa e a Africa, s'estenec tanben ath Asia e ath Pacific en tot convertir-se er ua vertadèra guèrra mondiau.
Expansion japonesa[modificar | modificar la font]
Eth madeish temps ar atac a Pearl Harbor, es japonesi comencèren era invasion des colònies britaniques de Hong Kong e Malàisia, dera colònia olandesa des Índias Orientaus (que se correspon, apuprètz, damb er actuau Indonesia) e des possessions americanes des Filipines e des isles dera Ocean Pacific com Guam e Wake.
1942: Punt mòrt[modificar | modificar la font]
Campanha deth nòrd d'Africa[modificar | modificar la font]
Dempús d'auer-se agut de retirar coma conseqüéncia dera Operacion Crusader, semblaue que era Afrika Korps auie demorat definitiuaments derrotat, mès cèrti conflictes que debanauen ath Pròplèu Autan auien obligat as britaniqui a retirar tropes deth nòrd d'Africa, mentretant, es fòrces der Èish auien arrecebut naui provedisses dempús de Trípol. Rommel S'encuedèc totara deth cambiament de situacion e eth 21 de gèr de 1942 lancèc era sua dusau ofensiva. Es alemands heren a retrocedir as aliadi enquia Gazala, a on er auanç siguec temporauments arturat, mès dempús dera Batalha de Gazala, qu'es alemands guanhèren, contunhèren d'auançar cap a Egipte, en tot trauessar era termièra enquia èster arturadi, definitiuaments, ara Batalhe de Alam Halfa (1 - 27 de junhsèga). A pesar d'auer pogut parar er auanç alemand, es aliadi se vederen apròp deth desastre e comencèren a enviar tropes, tancs e tota sòrta de provedisses. Tanben se designèc un nau comandant deth 8au armada britanic, eth generau Bernard Montgomery. Arribat en octobre, era superioritat numèrica aliada ja ère en tot esclafar. Entre eth 23 d'octobre e eth 4 de noveme de 1942 debanèc era Batalha deth Alamein qu'auec coma resultat ua complèta e decisiva victòria aliada. Eth pòc que demoraue deth Afrika Korps li calec hugir cap a Libia, perseguit d'apròp pes aliadi.
Eth 8 de noveme comencèc eth Operacion Halha: ua combinacion de fòrces americanes e britaniques va *desembarcar tath Marròc e tà Argeria, er aquera epòca, colònies franceses jos eth Govèrn de Vichèi. Damb açò se demoraue poder atacar as alemands pera rereguarda e acabar rapidaments era campanha ath nòrd d'Africa. A pesar d'un brèu resisténcia iniciau, eth dia 11 eth govèrn coloniau francés s'arribèc ath partit aliat. Era reaccion des alemands siguec aucupar Tunisia, tanben colònia francesa. A fins de noveme, perseguidi dempús de Libia e pressionadi dempús d'Argeria, semblaue qu'era resisténcia alemanda ère prèste de saturar, mès pendent eth mes de deseme es alemands van *contraatacar e artenheren hèr-se fòrts en Tunisia, pendent un temps.
Batalha dera Mar de Coralh[modificar | modificar la font]
Era batalha dera Mar de Coralh (4-8 de mai de 1942) esté era primièra batalha importanta entre eras flòtas estatsunidenca e japonesa dempèi eth bombardament de Pearl Harbor. Se terminé sus un resultat indecís. Es Japonés èran tacticament vencedors après era destruccion deu pòrta-aeronaus USS Lexington. Çaquela, era expansion japonesa ath sud d'Ocean Pacific èra arrestada e era batalha èra donc ua victòria estrategica per es Estatsunidencs.
Era batalha de Midway e er blocatge dera batalha de Guadalcanal[modificar | modificar la font]
Era batalha de Midway se debanè deth 5 ath 7 de junh de 1942 entre es flòtas japonesa e estatsunidenca un mes après er combat indecís dera Mar de Coralh. Er atòl de Midway estó causit car era ocupacion d'aquera posicion menaçava era basa de Pearl Harbor. Er objectiu vertadèr dera flòta japonesa èra d'atirar e de destrusir es pòrta-aeronaus estatsunidencs. Çaquela, er debanament dera batalha estó favorable aths Estatsunidencs que perdón un pòrta-aeronaus còntra quatre aths Japonés. Era consequéncia dera batalha estó donc era destruccion deras fòrças aeronavaus principalas de Japon.
Blocatge dera dusau ofensiva alemanda contra es Sovietics[modificar | modificar la font]
Era dusau ofensiva alemanda contra eths Sovietics comencè a la prima de 1942. Era Wermacht ataquèt era mitat sud deth front en direccion de Caucàs e de Stalingrad e repossè eras ofensivas sovieticas a Karkòv (12-28 de mai) e Voronej (6-15 de julhet). En setembre e octobre, es Alemands ataquèn era region de Stalingrad e intrèn dins era ciutat. En novembre, es Alemands ocupavan era màger part dera vila e èran ath nòrd de Caucàs. Çaquela, era resisténcia sovietica dins Stalingrad empachè era Wermacht de passar Vòlga. Au contra, es soldats alemands èran fòrçats d'atacar de posicions sovieticas ben protetjadas dins eras roïnas de la vila e ben avitalhadas dempèi Vòlga.
1943 : es Aliats prenen l'iniciativa[modificar | modificar la font]
Era capitulacion alemanda de Stalingrad[modificar | modificar la font]
Era conquista aliada d'Africa e era capitulacion de l'Afrika Korps[modificar | modificar la font]
Er desbarcament de Sicília e er cambiament de camp d'Itàlia[modificar | modificar la font]
Era batalha de Korsk[modificar | modificar la font]
Era batalha de Dniepr[modificar | modificar la font]
Era batalha de Tarawa[modificar | modificar la font]
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Referéncies[modificar | modificar la font]
- ↑ França foguèt en guèrra còntra Alemanha de 1939 a 1940 sota lo regime de la Tresena Republica. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'Estat Francés, ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb Alemanha e la França Liura que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En 1944, la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.
- ↑ Itàlia acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de Benito Mussolini, lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.
- ↑ Itàlia acomencèt lo conflicte dins lo camp alemand de 1940 a 1943. Après lo reversament de Benito Mussolini, lo país passèt dins lo camp aliat fins a la fin de la guèrra. Pasmens, dins lei regions encara sota contraròtle alemand, Mussolini formèt un estat italian novèu, dich Republica de Salo, que contunièt lo cambat au sen de l'Axe.
- ↑ França foguèt en guèrra còntra Alemanha de 1939 a 1940 sota lo regime de la Tresena Republica. Après la desfacha de 1940, lo país foguèt devesit entre l'Estat Francés, ò govèrn de Vichy, que collaborèt amb Alemanha e la França Liura que contunièt la guèrra còntra leis Alemands. En 1944, la liberacion de França per leis Aliats entraïnèt la fin dau govèrn de Vichy e la presa dau poder per lei fòrças francesas ostilas ais Alemands.
- ↑ Matanle, Ivor. History of World War II, 1939-1945, p. 10. Tiger Books International, 1994. ISBN 1-85501-603-6
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- L'arrelament (Simone Weil, 1942) (revirat al catalan)


text:
Estadi Velodròm
L'Estadi Velodròm es l'estadi ont jòga l'equipa de fotbòl de l'Olimpic de Marselha dempuei junh de 1937. L'Estadi deu son nom a la pista ciclista uei desapareguda. Proprietat de la Municipalitat de Marselha, L'Estadi Velodròm es gestionat per la societat Arema, dins l'encastre d'una concession ligada a la renovacion començada en 2011. Per la Copa dau mond 1998, la capacitat de l'estadi passèt de 42 000 a 60 013 plaças. Lo recòrd d'afluéncia (58 897 espectators) data dau 6 de mai de 2004 per la partida contra Newcastle United en Copa de l'UEFA. En 2014, la renovacion de l'estadi s'acaba amb una nòva capacitat de 67 054 sètis.
Lei diferentei renovacions[modificar | modificar la font]
L'estadi a subit diferentei renovacions. L'estadi foguèt inaugurat en 1937 per una victòria còntra leis Italians dau Torino FC. La primiera renovacion a luòc per la copa dau mond de 1998. La renovacion comença lo 18 de febrier de 1996 per la demolicion parciala de la tribuna Joan Boin. Leis òbras finisson fòrça criticadas; se ditz que l'estadi es tròp envasat, l'ambient es tròp diferent d'abans, pasmens i aviá mens de plaças dins l'ancian estadi. En 2011, l'estadi entamena un nòva renovacion, en rason de l'atribucion a la França dau Campionat d'Euròpa dei Nacions. La capacitat serà portada a 67 000 sètis e lo teulat que demandavan totei lei costumiers dei travèias marselhesa serà pausat, fasent dau Velodròm un deis estadis mai modèrnes d'Euròpa tota e classificat cinq estèlas dins l'indici UEFA, çò que li permetrà d'aculir de finalas de copas europencas.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
http://www.arema-velodrome.com


text:
Ceron
Lo Ceron es un riu d'Occitània que raja entre Roergue e Carcin. Es un afluent d'Avairon en riba esquèrra, doncas un sosafluent de Garona mejans Avairon, puèi Tarn.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Coron a sa source dins lo departament d'Avairon, e dintra dins lo departament de Tarn. Se jeta dins l'Avairon (riu) en riba esquèrra a Milhars.
Idrografia[modificar | modificar la font]
La linha del riu de l'aigavèrs (Ceron e afluents) es de 294 km. Lo Ceron constituís amb la restanca de Sant Girault (1986) una retenguda d'aiga importanta e capitala pel riu Avairon que li dona un debit regular tota l’an (subretot en periòde de secada)[1]
Principals luòcs traversats[modificar | modificar la font]
Idrologia[modificar | modificar la font]
Lo debit de Ceron foguèt observat sus un periode de 41 ans (1968-2008), a Milhars, localitat de confluéncia amb l'Avairon [2]. La superfícia prisa en compte i es de 503 km2 o gaireben la totalitat de l'aigavèrs del riu.
Lo modul del riu a Milhars est de 4,13 m3/s.
Lo Ceron presenta de fluctuacions sasonièras de debit pron marcadas, amb un periòde de nautas aigas d'ivèrn-prima portant lo debit mensual mejan a un nivèl situat entre 6,55 e 9,65 m3/s, de genièr a abril inclusit. Al mes de mai, lo debit merma aviadament per arribar al periode de bassas aigas de julhet a octobre, amb d'una bassa du debit mejan mensual anant fins a 0,965 m3 en agost, çò que demòra encara consistent. Pasmens los cambis de debit pòdon èsser mai importants segon los ans e per de periodes mai corts.
Las aigadas pòdon èsser importantas, tant mai que l'aigavèrs es pron espandit.
Lo debit instantanèu maximal marcat a Milhars foguèt de 210 m3/s le 4 febrièr 2003, alara que lo debit jornalièr maximal marca èra de 184 m3/s lo 14 de decembre de 1981. De talas aigadas serián doncas destinada a tornar dos còp per sègle es mejana.
Al total, Ceron es un riu pauc abondant plan inferior a la mejana del bacin de Garona
Annèxes[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Banque Hydro - Station O5664010 - Le Cérou à Milhars (option Synthèse)
- (fr)Site du SANDRE - recherche libre
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)}ARPE Midi-Pyrénées (Agence Régionale Pour L’Environnement), www.pechedelatruite.com
- ↑ (fr)Banque Hydro - Station O5664010 - Le Cérou à Milhars (option Synthèse)


text:
Seleuc Ier
Seleuc Ièr Nicator (vèrs 358 - 280 avC) fuguèt un generau macedonian d'Alexandre lo Grand e lo fondator de l'Empèri Aquemenida. Participèt a la conquista de l'Empèri Aquemenida e au partiment de l'empèri d'Alexandre après la mòrt dau rèi macedonian. Son estat s'estendiguèt sus la màger part dei territòris conquists franc d'Egipte, d'una partida d'Anatolia e d'unei regions de Caucàs vengudas independentas. Capitèt de formar una aliança ambé la dinastia Maurya e de replegar leis atacas deis autrei generaus d'Alexandre. Fondèt tanben unei vilas novèlas per assegurar son poder. Son fiu Antíoc Ièr Soter (281-261 avC) i succediguèt.


text:
Salas d'Aude
Salas d'Aude (Salles-d'Aude en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon. Lo vilatge, qu'aparten al canton de Corsan, comptava 2.833 abitants en 2010.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Salas d'Aude se tròba dins un país de plana, pas tròp luènh pr'aquò del Massís de la Clapa, una sèrra calcària de 15.000 ectaras que s'espandís sus una porcion del litoral que va dempuèi Gruissan a Flurí. La localitat se situa prèp de grands centres urbans, es a 14 km al nòrd-èst de Narbona e a 19 km al sud-oèst de Besièrs.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge existissiá ja al sègle X que son nom apareis dins un document de 966 jos la forma latinizanta Salae.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- L'ostal de la comuna amb son relòtge particular qu'indica 24 oras, fach en 1912 per un relotgièr de Jura, Cretin-l'Ange.
- Lo Castèl del Puèg de Celeiran


text:
Cartografia
La cartografia es la sciéncia que se maina de la representacion de la Tèrra sus una mapa. Ja que la Tèrra es esferica se deu emplegar un sistèma de projeccions per passar de l'esfèra al plan.
Pasmens a mai de representar los contorns geografics dels objèctes, las superfícias e los angles tanben se tracha de saber representar l'informacion que apareis sus la mapa, de considerar çò qu'es important o pas. Aquò, normalament, depend de çò que se vòl representar sus la mapa e a mai de l'escala.


text:
Centriòl
Los centriòls que son duas estructuras cellularas en forma de barrica e qui's troban au mitan deu Center Organizator deus Microtubuls o C.O.M. Lo Centre Organizator deus Microtubuls qu'ei un organet cellular d'on vaden (o, meilèu, e's forman e gessen) los microtubuls (formadas dab 13 protofilaments de proteïnas aperadas tubulinas), estructuras deu citoesqueleta (l'esqueleta de la cellula) e qui son implicat dens los procès cellulars qui domandan movements (com la division cellulara o lo carrejament de vesiculas). Cada "barrica" de centriòl qu'ei formada per 9 triplets de microtubuls qui forman un ceucle.
Los microtubuls de cada triplet que son designat com A, B e C. Sol lo A (lo mei pròche deu dehens deu centriòl, qui ei compausat de 13 protofilaments) qu'ei sancer mentre qui lo B (qui partaja 3 protofilament dab A) e lo C (lo mei externe, qui partage 3 protofilament dab B) e son imcomplets. Los triplets que's ligan enter eth mercés a ua proteïna aperada nectina.
Lo Centre Organizator deus Mircotubuls que's presenta compausat d'un diplosoma (un pareu de centriòls) e entornejat peu materiau pericentriolar.


text:
Sent Helitz e Teus
Sent Helitz e Teus[1] (Saint-Élix-Theux en francés) qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Capèra romanica dédiée à Sent Pèr, surplombée par un chêne de plus de trois cents ans.
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Sent Helitz e Teus sus lo sit de l'Insee


text:
Saint-Mesmes
Saint-Mesmes es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge se situa en la pichona region naturala de la Goële, a una trentena de quilomètres al nòrd-es de París. Lo sieu territòri a traversat per un pichon riu, la Beuvronne.
Le village se situe dans la petite région naturelle de la Goële, à une trentaine de kilomètres au nord-est de Paris. Son territoire est traversé par une petite rivière, la Beuvronne.


text:
Transilvània
Transilvània (en romanés Transilvania o Ardeal; en ongrés Erdély; en alemand Siebenbürgen) es una region formada pels territòris occidentals o centrals de Romania. Foguèt un principat del sègle X fins a 1918, quand s'unifiquèt amb Moldàvia e Valaquia per constituir l'estat romanés.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo territòri que uèi es conegut amb lo nom de Transilvània es format per 16 comtats (en romanés judeţi), amb una superfícia totala de gaireben 103 600 km2, mai de la mitat de la superficia totala de Romania, e localizats al centre e al nòrd-oest del país. Los 16 comtats son: Alba, Arad, Bihor, Bistriţa-Năsăud, Braşov, Caraş-Severin, Cluj, Covasna, Harghita, Hunedoara, Maramureş, Mureş, Sălaj, Satu Mare, Sibiu e Timiş.
La plana transilvana, amb una altitud de 300 m a 500 m al dessús del nivèl de la mar, conten los rius Mureş, Someş, Criş e Olt, e tanben d'autres tributaris de Danubi. Cluj-Napoca, amb una populacion de 318 027 abitants, n'es la ciutat principala; d'autres centres urbans importants son: Timişoara (317 651) ab., Braşov (283 901 ab.), Oradea (206 527 ab.), Arad (172 824 ab.), Sibiu (155 045 ab.), Târgu Mureş (149 577 ab.), Baia Mare (137 976 ab.) e Satu Mare (115 630 ab.).
Economia[modificar | modificar la font]
Transilvània a fòrça ressorsas mineralas, principalament : lignit, fèrre, plomb, manganès, aur, coire, gas natural, sal e sofre. I a grands industrias siderurgicas, quimicas e textilas. D'autras ocupacions importantas de la populacion son l'elevatge, la produccion de vin e de fruchs.
En Transilvània se produtz 35% del PIB de Romania, e a un PIB per càpita (PPP) de 9125 euros, un 10% pus naut que la mejana romanesa.
Populacion[modificar | modificar la font]
Segon lo recensament de 2002, la region aviá una populacion de 7 221 733 personas, amb una majoritat romanesa (75% del total). I existisson tanben de comunitats d'ongresos (20% del total de la populacion), gitans (3,5%) e alemands (1,5%).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo nom de Transilvània foguèt utilizat per primièr còp dins un document latin en 1075 coma "Ultra Silvam", que significa "mai enlà del bòsc". Lo nom foguèt cambiat dempuèi per "Transylvania", qu'a lo meteis sens.
Lo nom alemand Siebenbürgen significa "sèt ciutats", en referéncia a las ciutats dels saxons transilvans de la region. Lo nom romanés Ardeal e lo nom ongrés Erdély an pas una origina precisa.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Atraccions toristicas[modificar | modificar la font]
- Las ciutats medievalas de Alba Iulia, Cluj-Napoca, Sibiu, e Sighişoara
- La ciutat de Braşov e l'estacion d'esquí vesina Poiana Braşov
- La ciutat d'Hunedoara amb lo Castèl Hunyadi del sègle XIV
- Las glèisas de fusta de la zona de Maramureş
- Las fortalesas dacianas de las montanhas d'Orăştie, coma Sarmizegetusa
- Las glèisas fortificadas saxonas
Cultura[modificar | modificar la font]
- Lucian Blaga, poèta romanés, escriveire de teatre, e filosòf
- János Bolyai, matematician ongrés nascut a Kolozsvár (uèi Cluj-Napoca)
- Avram Iancu, revolucionari romanés
Referéncias[modificar | modificar la font]
- (en) « Transilvània », dins Encyclopædia Britannica, 1911 [detalh edicion] [legir en linha]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- The Real Transylvania - sus la Transilvània contemporanèa
- Literatura istorica sus Transilvània e los territòris vesins, Klaus Popa, Alemanha
- Transsilvania Toleranta-Perqué Transilvània vendrà pas un autre Kosovo, Katherine Lovatt, en Central Europe Review, Vol 1, Num. 14, 27 de setembre 1999.
- Lexic transilvan Rosian-Romanés-Francés-Anglés


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
De pas confondre amb Nunavik, una region del nòrd de Quebèc, o Nunatsiavut, una region autonòma del nòrd de Tèrranòva e Labrador
Nunavut (Inuktitut: ᓄᓇᕗᑦ AFI: [ˈnunavut]) es lo pus grand e lo pus al nòrd dels territòris de Canadà. Foguèt separat oficialament dels Territòris del Nòrd-Oèst lo 1èr d'abril de 1999 per lo Nunavut Act[1] e lo Nunavut Land Claims Agreement Act,[2] e mai que sas frontrièras actualas foguèsson establidas en 1993. La creacion de Nunavut foguèt lo primièr cambiament màger de la mapa politica de Canadà dempuèi l'incorporacion de la província nòva de Tèrranòva e Labrador en 1949.
- ↑ Nunavut Act
- ↑ Nunavut Land Claims Agreement Act


text:
Cort dels Comptes Europèa
La Cort dels Comptes Europèa foguèt instituida pel Tractat de Brussèlas del 22 de julhet de 1975, e entrèt en foncion en octobre de 1977. Son sèti es a Luxemborg.
Foguèt elevada al reng d'Institucion Europèa, le 1èr de novembre de 1993, amb l'entrada en vigor del Tractat de Maastricht.
Ròtle[modificar | modificar la font]
Es una Institucion Superiora de Contraròtle (I.S.C.) que contraròtla la gestion financièra de l'Union Europèa, e de sas institucions :
- Comission Europèa
- Parlament Europèu
- Conselh de l'Union Europèa
- Cort de Justícia Europèa
- Banca Europèa d'Investiment
- sos organs annèxes
- los beneficiaris de las ajudas europèas
La Cort dels Comptes Europèa permet a l'Union Europèa de dispausar d'un organ de contraròtle extèrne independent, destriat dels responsables de la gestion financièra al sen meteis de las institucions.
La Cort dels Comptes examina la leialtat e la regularitat de las recèptas e de las despensas de l'Union Europèa, e s'assegura de la bona gestion financièra dels fons comunitaris (respècte de la règla de las 3 "E" : Economia, Eficiéncia, Eficacitat). Los rapòrts de la Cort (Rapòrt Annadièr e rapòrts especials) constituisson, certament, un biais de pression sus las institucions e autres organs administratius per qu'asseguren una bona gestion dels fons. Concretament, l'autoritat budgetària (Parlament Europèu e Conselh Europèu) se fonda en particular sus las apreciacions del Rapòrt Annadièr de la Cort per balhar (o non) a la Comission descarga de la seuna gestion.
Quand la Cort identifica de mancaments, d'irregularitats e de cases de fraudas potencials, avisa las administracions e organs competents per qu'agiscan en consequéncia.


text:
Helstroff
Helstroff es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dépendait De l'anciana província de Lorraine e del Luxemborg ; #èsser aquerits pauc a pauc pel comte de Boulay.
En fasent partida de la exclave de Raville, Helstroff a amassat al reialme de França dempuèi 1769, quand a cedit pel Àustria.
Dépendait de l'ancienne province de Lorraine et du Luxembourg ; fut acquis peu à peu par le comte de Boulay.
Faisant partie de l'exclave de Raville, Helstroff est réuni au royaume de France depuis 1769, lorsqu'il est cédé par l'Autriche.


text:
Marvin Minsky
Marvin Lee Minsky (nascut lo 9 d'agost de 1927) es un scientific american. Trabalha dins lo domèni de las sciéncias cognitivas e de l'intelligéncia artificiala. Es tanben cofondator, amb l'informatician John McCarthy del Grop d'intelligéncia artificiala del Massachusetts Institute of Technology (MIT) e autor de nombrosas publicacions sus intelligéncia artificiala e la filosofia coma, per exemple, La Societat de l'Esperit (1986). Son darrièr obratge, The Emotion Machine (2006) prepausa de nòus desvolopaments sus aquelas teorias.
Realizacions[modificar | modificar la font]
En 1969, dins Perceptrons, coescrich amb Seymour Papert per criticar Frank Rosenblatt, mostrèt las limitas dels malhum de neuronas de tipe perceptron, coma l’impossibilitat de tractar dels problèmas non linearis o de connexitat. Aquò permetèt de balhar l'essencial dels credits de recerca cap a l'intelligéncia artificiala simbolica.
Marvin Minsky defend l'idèa que l'intelligéncia artificiala deu utilizar d'apròches multiples, coma dins la representacion de las coneissenças, puslèu que de se limitar a un sol apròche que seriá censat èsser lo melhor. Los sistèmas devon dispausar de "gestionaris", capables de selectionar las solucions melhoras a un problèma donat.
Per representar las coneissenças, Marvin Minsky desvolopèt lo concèpte de frame e lo Frame representation language.
Dins La Societat de l'Esperit, Marvin Minsky presenta l'esperit coma una arquitectura d'agents elementaris, independants, mas sustot ierarquizats. Los agents mai corrents son las linhas k (K-lines), agents de memòria de cort tèrme servent d'activar un ensems d'agents donats. L'activacion de linhas K pòt per exemple permetre de tornar una configuracion particuliara d'agents que s'averèt eficaç.
Los nèms son d'agents representant las coneissenças, alara que los nòms sont d'agents capables de tractar las coneisenças. Los polinèms permetan d'activar d'agents representant d'aspèctes diferents d'un mèsme objècte. Los paranòms permeton de manipular simultanèament diferents mòdes de representacions de las coneissenças.
Aqueles agents de basa van se combinar per formar d'agençaments de talha mai granda capables d'operacions complèxas (frames, frame-arrays, transframes). Minsky introduch la nocion de "cervèl B", que lo ròtle es de susvelhar e d'examinar non pas lo mond exterior, mas lo quite esperit (cervèl A), ne corrigent las errors o acabant amb una activitat mentala improductiva (boclas, repeticions). Aquela division de l'esperit en "nivèls de reflexion" fa l'objècte de nòus desvelopaments dins los trabalhs mai recents de Minsky.
Un sistèma intelligent dispausará de dos tipes d'agents, d' especialistas e de gestionaris. Los especialistas pòdon implementar las tecnicas conegudas d'intelligéncia artificiala per resòlvre de problèmas precises (sistèmas de basa de règlas, malhum semantics, malhum bayesians). Los gestionaris sont encargats de planificar, de seleccionar los especialistas, d'evaluar los resultats obtenguts.
Marvin Minsky es tanben le coautor del problèma de Turing, roman de Sciéncia-ficcion e thriller ont es question d'un jove gèni que concep la primièra intelligéncia artificila fòrta en 2023.


text:
1426
Aquesta pagina concernís l'an 1426 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Acomençament deis operacions bizantinas menadas per l'emperaire Joan VIII Paleòleg e son fraire Constantin còntra lo senhor italian Carlo Tocco que sei territòris de la Mar Egèa menaçavan lo Despotat de Morèa. Aquò s'acabèt per una victòria bizantina en 1427.
America[modificar | modificar la font]
Tripla Aliança[modificar | modificar la font]
La captura e la mòrt dau cap astèca Chimalpopoca per Maxtla, eiretier dau sobeiran d'Azcapotzalco, entraïnèt la formacion de la Tripla Aliança entre lei vilas de Tenochtitlan, de Texcoco e de Tlacopan per luchar còntra Maxtla e Azcapotzalco.


text:
Le Bignon-Mirabeau
Le Bignon-Mirabeau es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Betz, jos-afluent de la Seine pel Loing, travèrsa lo territòri de la comuna.
Le Betz, sous-affluent de la Seine par le Loing, traverse le territoire de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Modèl:La s, lo senhor justicier èra çò marques de Mirabeau, nascut en 1749 dins lo castèl de Bignon[1].
En 1889, lo vilatge accole a lo sieu nom d'origina lo nom de Mirabeau[2].
Au Sègle XVIII, le seigneur justicier était le marquis de Mirabeau, né en 1749 au château de Bignon[3].
En 1889, le village accole à son nom d'origine le nom de Mirabeau[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'istòria del Bignon-Mirabeau. Lo Éclaireur del Gâtinais n°2813, lo 30 de setembre de 1999.
- ↑ Modèl:Ligam rot
- ↑ L'histoire du Bignon-Mirabeau. L'Éclaireur du Gâtinais n°2813, le 30 septembre 1999.
- ↑ Modèl:Lien brisé


text:
29
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 29 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt de Livia Drusilla, maire de l'emperaire Tibèri, e conselhiera importanta de son fiu. L'emperaire foguèt fòrça tocat per aquela disparicion e quitèt plus gaire l'illa de Capri laissant durant doas annadas mai e mai de poder a son prefècte dau pretòri Sejan. Aprofichant la mòrt de Livia que son caractèr autoritari li donava una influéncia sus lo govèrn, Sejan poguèt ordir un complòt còntra Nero Iulius Caesar qu'èra un dei dos eiretiers oficiaus de l'Empèri. Denoncièt a Tibèri un complòt preparat per Nero — qu'èra probablament una realitat — e obtenguèt son arrestacion. Nero Iulius Caesar foguèt desportat sus l'illa de Ponza onte moriguèt dins lo corrent de l'annada. Drusus Iulius Caesar demorèt l'unic eiretier de l'Empèri fins a l'annada seguenta.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Somission provisòria dei senhors Wei Xiao e Dou Rong qu'èran tributaris de l'emperaire de Guang Wudi (25-57) dempuei quatre ans mai avián mantengut una autonòmia fòrça larga. Aquò permetèt a Guang Wudi d'establir son autoritat sus la màger part de la Vau dau Fluvi Jaune. En mai d'aquò, Liu Yong — emperaire proclamat en 25 que teniá la mitat orientala de Henan e lo nòrd de Jiangsu — foguèt tuat per lei fòrças Han entraïnant l'afondrament de son estat e la somission dau prince Zhang Bu qu'assaiava de formar un principat independent centrat sus la Peninsula de Shamdong. Aquela tiera de victòrias permetèt de limitar a tres lo nombre d'estats chinés encara independents e rivaus de l'Empèri Han restaurat per Guang Wudi.


text:
Linha 5 del Mètro de Barcelona
La Linha 5 o linha blava del Mètro de Barcelona s'inaugurèt lo 21 de julhet de 1951 coma Linha II. Lo traçat de la linha es de dobla via sosterranha, los talhièrs e los garatges se tròban en cò Boixeres e Vilapicina. Circulan a l'ora d'ara de trens de la sèria 5000.
La L5 a pas agrandit lo sieu trajècte dempuèi 1983 e va de Cornellà Centre a Horta. Es en bastiment lo tram entre Horta e Vall d'Hebron ont enllaçarà amb la Linha 3, malgrat qu'es pas un trajècte gaire long pòrta d'ans d'endarrieratges a causa de l'esbaussament d'un tunèl en bastiment dins lo quartièr del Carmel.
Tant la Linha 1 coma la Linha 5 an d'estacions amb tres cais. Una centrala e doas lateralas, aquela disposicion es nomenada internacionalament coma la solucion Barcelona, car permet que quand un tren arriba a l'estacion, per un lateral las gents dintren al dedins e per l'autre lateral se sòrta, en evitant aital las aglomeracions e esperar qu'unes davalen e los autres pugen.


text:
Hargicourt (Aisne)
Hargicourt es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hargicourt Es situat a 15 quilomètres al nòrd-oèst de la vila de Saint-Quentin.
Hargicourt està situat a 15 quilòmetres al nord-oest de la ciutat de Saint-Quentin.==Istòria==
Al Mièja Edat, banc de distincion, en lo sieu centre se trobava la ostal fòrt de la Cologne. La pleta seigneurial a environat d'una enceinte, una grange, #qu'a la siá pròpria intrada se tròba cara al donjon, près de la maire[1].
Au Moyen Âge, siège de seigneurie, en son centre on trouvait la maison forte de la Cologne. L'enclos seigneurial est entouré d'une enceinte, une grange, qui a sa propre entrée se trouve face au donjon, à proximité de la mare[2].


text:
Monotremata
Definicion[modificar | modificar la font]
Los monotrèmas (Monotremata) constituisson un òrdre animal creat per Charles Lucien Bonaparte (1803-1857) en 1838.
Son representats per quatre espècias :
- l'ornitorinc (plaçat dins la familha dels Ornithorhynchidae Gray, 1825)
- tres espècias d'equidnas (dins la familha dels Tachyglossidae Gill, 1872).
Se caracterizan pel fach d'èsser al còp ovipars e mamifèrs.
Monotrèmas fossils[modificar | modificar la font]
Vaquí qualques espècias disparegudas de monotrèmas classats per familhas.
- Familha Kollikodontidae


text:
Didier Burkhalter
Didier Eric Burkhalter (Neuchâtel, 17 d'abril de 1960) es un politician soís, membre del Partit Liberal Radical Soís. Es membre del Conselh Federal de Soïssa dempuèi l'1 de novembre de 2009 e es actualament, e dempuèi l'1 de genièr de 2014, lo President de la Confederacion Elvetica.
Biografia[modificar | modificar la font]
Didier Burkhalter nasquèt en 1960 a Neuchâtel. Passèt son enfança a Auvernier, un vilatge a ras del Lac de Neuchâtel. Obtenguèt sa licéncia en sciéncias economicas a l'Universitat de Neuchâtel en 1982. Exerciguèt puèi divèrsas foncions academicas e dins l'economia privada. Tres ans aprèp de s'èsser coneguts a Londres del temps d'un viatge lingüistic, se maridèt amb Frierun Sabine Schuchter, originària de la region de Voralrberg en Àustria, en 1986, e an tres filhs amassa: Loïc (nascut en 1988), Nathaniel (nascut en 1990) e Adrien (en 1992).
En 1985, se faguèt membre del Partit Radical Democratic (PRD), qu'es actualament lo Partit Liberal Radical (PLR). Aprèp ocupèt la foncion de secretari del PRD del canton de Neuchâtel e, en temps plen, lo de secretari romand al sen del secretariat general del PRD. En 1991, foguèt elegit al Conselh comunal de la vila de Neuchâtel, e ne demorèt membre fins a 2005. Durant aquel temps presidiguèt l'entitat tres còps, de 1994 a 1995, de 1998 a 1999 e finalament de 2001 a 2002.
Au cours de sa carrière politique, Didier Burkhalter a été parlementaire communal a Hauterive, NE, cantonal (Grand Conseil neuchâtelois) e federal.
Foguèt elegit al Conselh nacional en 2003, puèi al Conselh dels Estats en 2007. Del temps de sos mandats al Parlament federal, il a siégé dins mantuna commission. Didier Burkhalter a également été membre de la delegacion soïssa auprès de l'Assemblada parlementaire de l’Organizacion per la Seguretat e la Cooperacion en Euròpa (OSCE).
Lo 16 de setembre 2009, l’Assemblée fédérale a élu Didier Burkhalter al Conselh federal. En 2010 e 2011, il dirigeait le Département fédéral de l’intérieur (DFI). Le 1er genièr de 2012, il a pris la tête del Departament federal dels afars estrangièrs.
Lo 4 de decembre de 2013, l'Assemblada federala elegiguèt Didier Burkhalter president de la Confederacion per l'annada 2014.


text:
Brunémont
Brunémont es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais. .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Brunémont a situat en la vallée de la Sensée (un afluent del Escaut) dintre #Dotar a 15 km al nòrd e Cambrai a 15 km al sud.
La municipalitat a una superficie de 2,01 km².
Brunémont est située dans la vallée de la Sensée (un affluent de l'Escaut) entre Douai à 15 km au nord et Cambrai à 15 km au sud.
La commune a une superficie de 2,01 km².
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de la municipalitat vendriá del mont Brunet, que # a bastit sus el. En documents de divèrsas epòcas, se pòt verificar l'evolucion d'aquel nom :
- En 1176, lo nom del vilatge apparait jos la forma de Brunaimont.
- En documents del Sègle XVI, se tròba traces de Brunémont-lez-Arleux e de Brunémont.
- Al Sègle XVIII, dins un polit ostal a fondat a Brunémont una goguette : lo Academia bocagère del Valmuse. Reven als Rosati de Arras. L'Academia e lo polit ostal existís pas mai. La toponymie de Brunémont conserva lo remembre dels Valmusiens : lo vallon de Valmuse a donat lo sieu nom al Grop escolar Valmuse[1].
- En 1750, la Mapa de Cassini indica lo vilatge de Brunelmont.
Le nom de la commune viendrait du mont Brunet, sur lequel elle est bâtie. Dans des documents de plusieurs époques, on peut constater l'évolution de ce nom :
- En 1176, le nom du village apparait sous la forme de Brunaimont.
- Dans des documents du Sègle XVI, on trouve des traces de Brunémont-lez-Arleux et de Brunémont.
- Au Sègle XVIII, dans une belle maison est fondée à Brunémont une goguette : l'Académie bocagère du Valmuse. Elle correspond avec les Rosati d'Arras. L'Académie et la belle maison n'existe plus. La toponymie de Brunémont conserve le souvenir des Valmusiens : le vallon de Valmuse a donné son nom au Groupe scolaire Valmuse[2].
- En 1750, la Carte de Cassini indique le village de Brunelmont.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Escor primari public Grop escolar Valmuse, Escòla maternal e elementària, Establiment public, 8 carrièra d'En Bas, 59151 Brunémont
- ↑ École primaire publique Groupe scolaire Valmuse, École maternelle et élémentaire, Établissement public, 8 rue d'En Bas, 59151 Brunémont


text:
Maltot
Maltot es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Maltot Es una municipalitat de l'aglomeracion caennaise situada a 7 quilomètres al sud de la prefectura calvadosienne, en la vallée de la Adorna.
Maltot est une commune de l'agglomération caennaise située à 7 kilomètres au sud de la préfecture calvadosienne, dans la vallée de l'Orne.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Maltot A liberat la Mois invalide (de julhet)M per tropas britanicas.
Maltot est libérée le Mois invalide (juillet)M par des troupes britanniques.