text:
Mitralhièra
Una mitralhièra (var. mitralhadera, mitralhadoira, mitralhaira, mitralhusa), es una arma de fuòc automatica utilizant de municions d'un calibre inferior a 15 mm[1]. L'objectiu d'aquela arma es d'obtenir una poissança de fuòc, una portada e una cadéncia de tir superioras ais armas d'infantariá individuala.
Se l'idèa de crear una tala arma apareguèt tre la fin de l'Edat Mejana, lei premierei mitralhièras vertadieras apareguèron dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX. La Premiera Guèrra Mondiala entraïnèt la generalizacion de l'arma e lo desvolopament de modèls leugiers destinats a l'ataca (fusius mitralhaires) e pesants destinats a la defensa ò a l'armament de veïculs (terrèstres, aerians ò maritims). Puei, dins leis annadas 1930 e 1940, leis Alemands combinèron aquelei dos tipes d'armas per crear una arma polivalenta largament utilizada durant la Segonda Guèrra Mondiala.
Dempuei 1945, lei mitralhièras an gardat tota son importància e lo concèpte de mitralhièra polivalenta es vengut la nòrma au sen de l'infantariá. Lei mitralhièras egalament totjorn utilizadas coma armament principau ò segondari sus lei veïculs blindats, sus certanei naviris, sus certaneis aeronaus a au sen de certaneis unitats antiaerianas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Principis de foncionament
- 3 Liames intèrnes
- 4 Liames extèrnes
- 5 Lista de mitralhièras per país
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Premiereis idèas e emergéncia dau concèpte[modificar | modificar la font]
Tre l'aparicion dei premiereis armas de fuòc, d'inventors e d'engenhaires assaièron d'imaginar de sistèmas per aumentar la cadéncia de tir dei projectiles leugiers. Per exemple, l'Italian Leonardo da Vinci (1452-1519) dessenhèt lei plans d'una pèça d'artilhariá equipada de plusors canons parallèls. Pasmens, ges de maquina eficaça foguèt realizada e, en causa dei duradas lòngas qu'èran necessàrias per tornar cargar una arma de fuòc d'aqueu temps[2], l'utilizacion de projectiles multiples foguèt privilegiada per aumentar la poissança de fuòc[3].
La premiera arma capabla d'aumentar d'un biais significatiu la cadéncia de tir foguèt construcha en 1718 per l'Anglés James Puckle (1667-1724). Dicha « canon de defensa », èra una arma dotada de barrilhets precargats. Podiá tirar 63 còps en 7 minutas, siá tres còps mai qu'un mosquet dau periòde, e èra destinada a la proteccion dei naviris còntra leis abordatges. Dins aquò, foguèt pas adoptada[4].
La mitralhièra Gatling[modificar | modificar la font]
La revirada dau projècte de James Puckle entraïnèt l'abandon de l'idèa fins a 1862 e lo depaus d'un brevet per l'engenhaire estatsunidenc Richard Jordan Gatling (1818-1903). Son arma utilizava un sistèma de 6 a 10 canons rotatius, çò que permetiá de parallèlizar leis operacions de tir e d'aumentar la durada de refrejament dei tubes sensa demenir la cadéncia de tir.
Adoptada per l'armada estatsunidenca en 1865, recebèt mai d'un melhorament coma lo passatge dei cartochas de papier ais estugs metallic. Pasmens, l'arma demorava pesanta e sa talha limitava sa mobilitat sus lo prat batalhier. De mai, èra considerada coma una pèça d'artilhariá e èra donc generalament utilizada a partir de posicions alunchadas de l'infantariá enemiga.
La mitralhièra Reffye[modificar | modificar la font]
En Euròpa, lo decenni 1860 veguèt tanben l'aparicion de modèls de mitralhièra. En particular, l'armada francesa modifiguèt una mitralhièra bèlga dicha mitralhièra Montigny per desvolopar la mitralhièra Reffye. Èra equipada de 25 canons de 13 mm cargats d'un còp gràcias a de blòts culassa levadís[5]. Lei cartochas èran mesas a fuòc per formar una mitralhada corta. Aquò permetiá una cadéncia de tir d'un centenau de projectiles per minuta.
Pasmens, coma ais Estats Units, l'arma foguèt considerada coma una pèça d'artilhariá e foguèt rarament utilizada d'un biais eficaç durant la guèrra de 1870-1871[6]. Dins aquò, la batalha de Gravelotte mostrèt sa poissança antipersonala considerabla quand una batariá de sièis mitralhièras Reffye neutralizèt 500 cavaliers prussians en 90 segondas.
L'idèa de raprochar lei mitralhièras dau prat batalhier foguèt aplicada per lo premier còp per lei Britanics a la batalha d'Ulundi en 1879. Dotadas d'armas de modèl Gatling, lei soudats britanics arrestèron aisament lei cargas dei Zolos e destruguèron l'armada enemiga en 30 minutas en despiech d'una clara inferioritat numerica. Lei problemas rescontrats ambé l'utilizacion dei cartochas de papier (enraiatges frequents, estocatge malaisat... etc.) generalizèt tanben l'idèa d'adoptar de municions metallicas.
Lei mitralhièras Nordenfeldt e Gardner[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas, lei mitralhièras foguèron tanben adoptadas per de marinas militaras per protegir certanei naviris còntra lei torpilhaires leugiers. Dos modèls, lei mitralhièras Nordenfeldt e Gardner, s'impausèron. Lo premier utilizava plusors tubes en parallèl e una municion pesanta (25,40 mm). Lo segond utilizava un ò dos canons alimentats per un cargaire verticau e una municion pus leugiera (11,4 mm). Durant d'assais oficiaus davant l'Amirautat britanica, l'arma tirèt 10 000 còps en 27 minutas e 36 segondas. Après aqueu succès, foguèt rapidament adoptada per la flòta e per lei fòrças terrèstras dau Reiaume Unit.
Lei mitralhièras Maxim e Hotchkiss[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XIX, la mitralhièra èra l'objècte de recèrcas importantas en Euròpa, especialament au Reiaume Unit. Plusors modèls apareguèron mai l'arma realizada per l'engenhaire estatsunidenc Hiram Maxim (1840-1916) se destrièt gràcias a son sistèma d'alimentacion. D'efèct, utilizava l'energia dau reculament consecutiu a un tir per ejectar l'estug vuege e plaçar una municion novèla dins la chambra de tir. Premiera arma realament automatica, foguèt crompada per lo Reiaume Unit, Alemanha, Russia e Àustria-Ongria. Demostrèt rapidament son interès durant lei guèrras colonialas onte permetiá a de pichonei fòrças europèas d'anientar rapidament d'armadas indigènas numericament superioras[7].
Pasmens, l'arma aviá tanben d'adversaris car la fisabilitat de son mecanisme èra febla e car la logistica de l'epòca aviá de dificultats per fornir lei quantitats de municions necessàrias a son utilizacion. Pasmens, aquelei reticéncias dispareguèron pauc a pauc. En particular, Alemanha e Russia concebèron de modèls melhorats que conoguèron un usatge intensiu durant lei doas guèrras mondialas.
En parallèl dau desvolopament de la mitralhièra Maxim, apareguèt un autre tipe de mitralhièra que s'inspirava d'un sistèma inventat en 1895 per l'Austrian Adolph Von Odkolek (1854-1917). Son brevet foguèt rapidament crompat per la companhiá francesa Hotchkiss. Basat sus un mecanisme d'emprunt de gas, èra de fabricacion aisada (30 pèças solament) e una clau especiala permetiá de cambiar lo canon sus lo prat batalhier. Adoptada per l'armada francesa, conoguèt tanben una utilizacion fòrça importanta durant lei doas guèrras mondialas.
Aquelei progrès entraïnèron tanben l'aparicion de reflexions sus l'utilizacion dei mitralhièras au sen de l'infantariá. Ansin, au començament dau sègle XX, de companhiás especializadas foguèron creadas au sen dei regiments. Remplacèron una partida dei companhiás d'artilhariá regimentàrias. Pasmens, en causa de l'encombrament important deis armas, lei mitralhièras èran encara consideradas coma d'armas defensivas car podián pas seguir un assaut. L'armada bèlga trobèt en 1914 una solucion parciala a aqueu problema en encrocant de mitralhièras a de carretas[8][9].
La generalizacion dei mitralhièras en 1914-1918 transformèt la natura de la guèrra. D'efèct, en causa de sa poissança de fuòc, èra quasi impossible de desplaçar a descubèrt dins una zòna defenduda per una tala arma. Ansin, utilizada ambé lei rets de barbelats, la mitralhièra foguèt largament a l'origina de la guèrra dei trencadas.
Lo fusiu mitralhaire ò mitralhièra leugiera[modificar | modificar la font]
Vèrs la fin de la Premiera Guèrra Mondiala, la necessitat per l'infantariá d'èsser acompanhada per de mitralhièras entraïnèt l'aparicion dau fusiu mitralhaire (ò mitralhièra leugiera). Aqueleis armas èran leugieras e aisadas d'installar gràcias a una cabra d'encombramnet feble. En revènge, utilizavan sovent de cargaires, e non de bendas, çò que limitava la cadéncia de tir. Èran sovent de derivats d'armas existentas e la fisabilitat dei premiers modèls èra febla. Per exemple, lo Chauchat francés aviá de problemas d'enraiatges frequents e èra mau protegit còntra la fanga.
Après 1918, lo fusiu mitralhaire foguèt l'objècte d'un important esfòrç de recèrca per desvolopar d'armas melhoras e pus fisablas coma lo BREN britanic ò lo Degtiarev DP 28 sovietic. Venguèt alora lo centre dei grops de combat de l'infantariá. Largament utilizat dins lo corrent de la Segonda Guèrra Mondiala, demorèt en servici dins la màger part deis armadas regularas fins ais annadas 1980 gràcias a son còst feble. Pasmens, d'ara endavant, es sovent remplaçat per de mitralhièras polivalentas.
Lei mitralhièras pesantas[modificar | modificar la font]
En fòra de la recèrca regardant lei fusius mitralhaires, certanei nacions s'interessèron au desvolopament de mitralhièras pesantas capablas de tirar de municions pus poderosas qu'aquelei dei fusius d'infantariá. Destinadas ai veïculs, ais avions ò ai posicions defensivas fortificadas, aqueleis armas apareguèron dins lo corrent deis annadas 1920. L'arquetipe n'es la Browning M2 inventat en 1921 per John Moses Browning (1855-1926). Totjorn en servici a l'ora d'ara, aquela mitralhièra utiliza una municion de 12,7 x 99 mm inicialament concebuda per la lucha antiaeriana mai qu'èra tanben capabla de destrurre la totalitat dei blindats de l'epòca[10].
Durant la Segonda Guèrra Mondiala, leis Aliats faguèron un usatge intensiu dei mitralhièras pesantas. Itàlia, Japon e l'Union Sovietica desvolopèron lei sieunas mitralhièras pesantas, generalament a partir de municions encara pus poderosas coma lo 14,5 x 114 mm sovietic inicialament destinat ai fusius anticarris. Datant de 1944, la KPV sovietica equipa totjorn un nombre fòrça important de veïculs.
Lei mitralhièras polivalentas[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent deis annadas 1930, l'infantariá èra dotada de dos tipes de mitralhièras : lei fusius mitralhaires destinats a acompanhar leis assauts e de mitralhièras mejanas destinadas a la defensa. Lo premier tipe èra aisat de transportar mai sa cadéncia de tir èra limitada per la talha febla dei cargaires. Lo segond tipe aviá una cadéncia de tir importanta mai sa mobilitat èra limitada per son pes e per son encombrament.
L'armada alemanda adoptèt en 1934 una arma revolucionària qu'es a l'origina dei mitralhièras contemporanèas. Dicha MG34, aviá un sistèma d'alimentacion ambé de bendas de balas permetent una cadéncia de tir auta, un sistèma aisat de cambiament dau canon per resòuvre la question de son refrejament e un encombrament a pena superior a un fusiu mitralhaire. Remplacèt rapidament lei fusius mitralhaires au sen dei grops de combat e la MG42, mens onerosa e pus rustica, perfeccionèt lo concèpte uech ans pus tard.
Après la guèrra, totei leis armadas s'equipèron d'armas similaras coma l'AA-52 francesa, la M60 estatsunidenca ò la PK sovietica. La màger part d'aqueleis armas son totjorn en servici e lei mitralhièras an pauc cambiat dempuei leis annadas 1950. Sei caracteristicas comunas son la possibilitat de cambiar rapidament lo canon, una alimentacion ambé de bendas de cartochas e un pichon grop de servents (2 a 5 òmes). L'evolucion principala foguèt la reduccion dei calibres ambé, per exemple, lo passatge dau 7,62 mm au 5,56 mm dins lei país de l'OTAN per aumentar lei capacitats de transpòrt de municions sus lo prat batalhier[11].
Principis de foncionament[modificar | modificar la font]
Automatizacion dau tir[modificar | modificar la font]
Generalitats[modificar | modificar la font]
Se lo sistèma de canons parallèls imaginats per Richard Jordan Gatling es totjorn utilizat sus quauquei modèls dichs miniguns[12], la màger part dei mitralhièras contemporanèas foncionan segon lo principi generau inventat per Hiram Maxim : utilizar l'energia producha per lo tir de la municion precedenta per tornar aprovesir l'arma e tirar tornarmai. Aquela energia es generalament eissida dei gas de combustion de la carga propulsiva.
Lo principi generau es d'utilizar la pression dei gas per remandar la culassa en arrier e ejectar la dolha tot en comprimissent un ressòrt. Dich recuperator, aqueu darrier permet d'entornar la culassa en posicion de tir e de possar una municion novèla dins la chambra. Aquela cartocha es alora percutida e lo cicle contunia. Pasmens, en causa de la poissança de la municion utilizada, aqueu principi dèu èsser l'objècte de precaucions quand es aplicat a una mitralhièra. En particular, lei culassas non caladas dei pistolets mitralhaires son inutilizablas. Au contrari, lo canon e la culassa devon demorar solidaris e estancs fins a l'obtencion d'una demenicion sufisenta de la pression dei gas. Ansin, la preséncia de sistèmas de verrolhatge e de desverrolhatge es necessària, çò que complica la concepcion de l'arma.
L'emprunt de gas[modificar | modificar la font]
L'emprunt de gas es lo sistèma d'automatizacion pus frequent. Necessita de recuperar una partida dei gas de la carga propulsiva gràcias a una lutz situada dins la longor dau canon. Per solatjar lo mecanisme, la lutz es plaçada a un endrech relativament avançat, çò que permet de recuperar de gas amb una pression pas tròp importanta. La pression permet generalament de possar un piston qu'entraïna lo desverrolhatge de la culassa.
Lo blocatge de la culassa es assegurat per de sistèmas variats. Pasmens, lei culassas pivotantas son relativament utilizadas. Per exemple, equipan lei mitralhièras Kalachnikov d'origina sovietica. Dins aqueu tipe de sistèma, la culassa pivota permetent l'engatjament de tenons dins la carcassa de l'armada que van mantenir la culassa en plaça per lo tir.
Lo reculament cort dau canon[modificar | modificar la font]
Lo reculament cort dau canon es un autre sistèma relativament utilizat per assegurar l'automatizacion dau tir. Dins un premier temps, la culassa e lo canon, solidaris, fan arrier ensems. Puei, la culessa contunia son reculament soleta. Aqueu movement permet lo cargament d'una municion novèla. Aqueu sistèma foguèt utilizat per la MG34.
De sistèmas amb un reculament solidari lòng dan canon e de la culassa foguèron tanben experimentats e, de còps, adoptats coma sus lo Chauchat. Pasmens, aquò necessita de resòuvre de dificultats mecanicas importantas e aqueleis armas son sovent gaire fisablas.
L'amplificacion d'inercia[modificar | modificar la font]
L'amplificacion d'inercia es lo sistèma pus recent e pus rar. Equipa per exemple l'AA-52 francesa. La culassa i es compausada de doas partidas separadas per un aigre, una tèsta qu'obtura lo canon e un còrs massís. La tèsta recula mai, en causa dei rapòrts de longor de l'aigre e de la massa dau còrs, la dubertura es alora fòrça lenta. Aquò permet de combinar la simplificitat dei culassas non caladas e d'obtenir la fisabilitat dei culassas caladas.
Alimentacion de l'arma[modificar | modificar la font]
Uei, dos sistèmas d'alimentacion son utilizadas per lei mitralhièras. Lo pus frequent e lo pus eficaç es una alimentacion ambé de bendas de municions generalament transportadas dins de caissas. Lei bendas modèrnas son metallicas e formadas d'anèus que se destacan e son ejectats coma l'estug per pas blocar lo tir. Aperavans, èran sovent fachas de teissut. En l'abséncia de caissas, un òme, dich lo « proveseire », es cargat de guidar lei bendas vèrs l'arma e de lei portar. Lo proveseire es sovent egalament cargat dau transpòrt dei canons de recambi e dins mai d'una armada, cada soudat dau grop de combat centrat sus la mitralhièra, assegura lo transpòrt d'una partida dei municions ò dei pèças necessàrias a son foncionament.
Lei cargaires son jutjats mens eficaç que lei bendas car permèton de portar mens de cartochas. Pasmens, son totjorn utilizats sus certanei mitralhièras leugieras ò sus lei fusius mitralhaires. Certaneis armadas an desvolopat de cargaires circulars ò semicirculars permetent d'aumentar la capacitat mai son sovent d'un usatge pauc practic (pes important, bruch, encombrament... etc.).
A temps passat, de nacions coma Japon adoptèron de sistèmas de cargament « per gravitat ». Lei municions èran trachas per un proveseire dins un embut situat sus lo dessüs de l'arma. Aquelei sistèmas son desenant abandonats car limitavan la cadéncia de tir e car èran pas fisables.
Apuntatge e mira[modificar | modificar la font]
Leis organes d'apuntatge e de mira utilizats per una mitralhièra despendon de son utilizacion. Son relativament simples sus un fusiu mitrailhaire amb una cabra replegabla, una auça e un guidon. Certanei mitralhièras leugieras son equipadas de lunetas que permèton d'avistar d'objectius luechencs (mai pas d'assegurar un tir de precision). Lo tir necessita generalament un supòrt estable e lo tir d'espatla ò d'anca es normalament proscrit en causa dau reculament de l'arma[13].
Lei trespès donan una bòna estabilitat a l'arma mai limitan sa mobilitat. Son donc subretot utilizats per un usatge defensiu ò per assegurar de tirs de sostèn. Ambé l'ajuda d'un observator, pòdon tanben permetre de realizar de tirs indirèctes sus d'objectius alunchats e esconduts ò d'utilizar l'arma dins un ròtle antiaerian. Lei Sovietics utilizavan de trespès equipats de ròdas e, sovent, d'un bloquier. Fòrça pesant[14], aquelei trespès permetián un desplaçament pus aisat de la mitralhièra. Pasmens, perdiguèron son interès ambé la mecanizacion de l'infantariá e dispareguèron.
D'efèct, mai d'un veïcul, d'un naviri ò d'una aeronau son equipats de mitralhièras que tiran a partir d'un ponch fixe. Sus lei naviris, un afust simple coma un pau metallic es utilizat per mantenir l'arma a autor de tir. En casamata ò sus lei carris de combat, d'afusts de rotulas permèton d'orientar verticalament e orizontalament l'arma per curbir una zòna larga e per protegir lo servent. S'utiliza tanben de pichonei torrelas que permèton lo desplaçament circular de la mitralhièra. Lei pus modèrnas son motorizadas e telecomandadas per donar una proteccion melhora au tiraire.
Lei torrelas son egalament utilizadas sus d'avions, especialament per protegir lei bombardiers còntra lei caçaires. Son dotadas de plusors mitralhièras (doas ò quatre) parallèlas. Coma per lei veïculs, aquelei torrelas son uei motorizadas e telecomandadas. Enfin, sus mai d'un avion ò d'un elicoptèr (e sus certanei veïculs blindats terrèstres), lei mitralhièras son fixas e lo tir necessita d'orientar l'ensems dau veïculs vèrs la buta.
Entraïnament dau tir[modificar | modificar la font]
Divèrsei sistèmas d'entraïnament dau tir existisson. Lo pus corrent es la destenda mecanica, generalament associada amb una ponhada pistolet. Certaneis armas son equipadas de sistèmas « parpalhon » : lo tiraire dèu dirigir l'arma vèrs sa buta ambé doas ponhadas plaçadas a l'arrier e tirar en quichant sus un boton ambé son poce. De mitralhièras son equipadas de selectors de tir permetent lo tir automatic ò lo tir semiautomatic.
Per lei mitralhièras que son alunchadas dau tiraire (dins leis avions per exemple) ò que son installats sus de blindats, lo tir es assegurat per de sistèmas mecanics ò electrics. Frequents dins leis annadas 1930, lei sistèmas mecanicas son uei abandonats car son lents e mens fisables[15].
Cadéncia de tir[modificar | modificar la font]
La cadéncia de tir « teorica » d'una mitralhièra es generalament inferiora a aquela deis autreis armas automaticas. Pasmens, dins lei fachs, sa cadéncia de tir « practica » es sovent superiora car l'arma a un provesiment pus aisat e un refrejament pus eficaç. A l'ora d'ara, lo recòrd d'endurança de tir es tengut per una mitralhièra de refrejament liquid Vickers que tirèt mai de cinc jorns en s'arrestant solament per introdurre de cargaires novèus dins l'arma.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Lista de mitralhièras per país[modificar | modificar la font]
- Alemanha : MG08, LMG15, MG30, MG13, MG17, MG34, MG42, MG3, HK 11, HK 13, HK 21, HK 23, HK MG36 e HK MG43.
- Àustria (e Àustria-Ongria) : Salvator-Dormus M1893, Schwarzlose MG M.07/12, Skoda M1909 e AUG HBAR
- Belgica : FN Minimi, FN FALO, FN MAG e FN BRG15.
- China : Tipe 77, W85, Tipe 67, QJY-88, Tipe 80 e QBB-95.
- Corèa dau Sud : Daewoo K3.
- Danemarc : Mitralhièra Madsen, Weibel M/1932, Mitralhièra Madsen-Saetter
- Estats Units d'America : Browning BAR M1918, Browning 1917, Browning 1919, M60, M249 SAW, M240, Mk. 48 model 0, Browning M2 e XM312.
- Espanha : CETME Ameli.
- Finlàndia : Valmet KvKK 62 e PK M26.
- França : Sant-Estève modèl 1907, Hotchkiss Mle 1914, Hotchkiss 1922/1926/1934, Chauchat, Mac 24/29, Mitralhièra Reibel, Arma Automatica Modèl 1952 e Arma automatiqua Modèl F1.
- Grècia : Mitralhièra EPK.
- Iogoslavia : Zastava M77.
- Israèl : Negev.
- Itàlia : Breda M1930, Breda M1937 e Breda M1938.
- Japon : Tipe 11, Tipe 96, Tipe 97, Tipe 99, Tipe 1, Tipe 3, Tipe 92 e Sumitomo Type 62.
- Mexic : Mendoza RM2 e Mendoza C-1934.
- Reiaume Unit : Mitralhièra pesanta Vickers, BREN, L4, L7 e L86A1.
- Republica Chèca (e Checoslovaquia) : ZB-26, ZB-30, vz. 52, vz. 52/57 e vz. 59.
- Russia (e Union Sovietica) : Degtiarev DP 28, Degtiarev DT, Degtiarev DP DPM, RP-46, Degtiarev RPD, Kalachnikov RPK, Kalachnikov RPK-74, Goriounov SG-43, Goriounov SGM, Kalàshnikov PK, Kalàshnikov PKS, Kalàshnikov PKM, Kalàshnikov PKMS, Petcheneg, DShK 12.7, DShKM 12.7, KPV 12.7, NVS 12.7 Utes e Kord 12.7.
- Singapor : STK Ultimax 100 e CIS .50.
- Soïssa : Furrer M25, MG 51 e SIG MG 710-3.
- Sud-Africa : LIW MG4, Vektor SS-77 e Vektor Mini-SS.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins lei país de l'OTAN e lei país de l'èx-blòt sovietic — que representan la màger part dei mitralhièras actualas — lo limit es respectivament fixat a 12,7 mm e a 14,5 mm.
- ↑ Durant lei guèrras revolucionàrias e napoleonencas, lo recargament d'un fusiu francés Charleville necessitava totjorn entre un vintenau e un trentenau de segondas.
- ↑ En particular, l'artilhariá utilizava de boitas de mitralha qu'èran formadas d'un cilindre emplit de balas de plomb. En 1784, foguèron inventats lei premiereis obús de balas (a l'origina dau tèrme Shrapnel).
- ↑ La produccion de l'arma èra onerosa e sa fisabilitat èra fòrça febla. De mai, la mitralha utilizada per rebutar leis abordatges èra pus eficaça e pus simpla d'utilizacion.
- ↑ La mitralhièra Reffye èra una modificacion de la mitralhièra Montigny que teniá 37 canons parallèls de 11 mm. Uei, aqueu concèpte es dich canon de balas.
- ↑ En 1870-1871, lei « canons de balas » foguèron principalament utilizats per atacar lei batariás d'artilhariá prussianas. Òr, aquò limitava son eficacitat en causa de la distància entre lei canons de balas e lei pèças advèrsas. De mai, lei canons prussians, precís e poderós, dispausavan d'una portada superiora que li donava l'avantatge.
- ↑ Per exemple, a la batalha d'Òmdurman, una fòrça angloegipciana de 26 000 òmes destruguèt una armada madista de 52 000 òmes gràcias a sei mitralhièras. Lei madistas perdiguèron 10 000 tuats e 13 000 bleçats còntra aperaquí 430 tuats ò bleçats per seis adversaris.
- ↑ Lo 12 d'aost de 1914, aquò permetèt a l'armada bèlga d'infligir una desfacha suspresa a l'armada alemanda a la batalha de Halen. Après un premier afondrament victoriós còntra la cavalariá alemanda, lei Bèlgas desplacèron rapidament de mitralhièras sus la linha de frònt. En fàcia de la multiplicacion dei tirs de mitralhièra, lo comandament advèrs subrestimèt l'importància dei fòrças bèlgas e arrestèt seis atacas dins lo sector.
- ↑ Pendent la Guèrra Civila Russa, l'utilizacion de carretas ataladas foguèt tanben adoptada per lei partisans rus.
- ↑ A l'ora d'ara, es totjorn eficaça còntra lei butas dotadas d'un blindatge leugier.
- ↑ Una evolucion similara aguèt luòc per lei fusius d'assaut. Regardant lei mitralhièras, plusors armadas mesclan a l'ora d'ara lei mitralhièras leugieras (calibre de 5,56 mm ò assimilats) e lei mitralhièras mejanas (calibre de 7,62 mm). Per exemple, dins l'armada francesa, una seccion de combat tèn una mitralhièra mejana (FN MAG, M60 e variantas de l'AA-52) per lo supòrt generau e doas mitralhièras leugieras (FN Minimi) per lo sostèn.
- ↑ Lo sistèma de minigun es a l'ora d'ara subretot utilizat sus de canons mitralhaires de calibre intermediari coma lo M61 Vulcan qu'equipa certaneis avions de combat. Permet de cadéncia de tir fòrça importanta de l'òrdre d'un centenau de balas per minuta.
- ↑ Pasmens, lo tir d'espatla es d'ara endavant possible ambé de mitralhièras modèrnas utilizant de municions de calibre feble coma la version corta de la FN Minimi dicha M249.
- ↑ Equipada d'un trespès de dos ròdas, la mitralhièra pesanta sovietica KPV pesa 161,5 kg còntra 72,6 kg per la M2 Browning installada sus un trespès simple.
- ↑ En particular, utilizan d'èr comprimit per assegurar la transmission. Pasmens, aquò entraïnava l'aparicion d'un relambi entre la comanda de tir e son començament efectiu.


c: text/html

text:
Elvira de Castelha
Elvira de Castelha, nascuda cap a 1080, mòrta aprèp 1151 es una comtessa de Tolosa per maridatge, en esposant en 1094 lo comte Raimon IV de Tolosa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Èra filha illegitima d’Anfós VI, rei de Castelha e de Jimena Munoz. Sos parents s’èran maridats cap a 1078, mas una consanguinitat entre los esposes qu’aviá pas fach l’objècte d’una dispensa aviá rendut nul lo maridatge. Anfós VI s’èra apuèi maridat amb Constança de Borgonha, mas aviá gardat Jimena per mestressa, que li aviá balhat doas filhas : Elvira e Terèsa, maridada a Enric de Portugal, comte de Portugal.
En 1094, son paire la balha en maridatge a Raimon IV de Sant Geli, comte de Tolosa. Pel rei de Castelha, aqueste maridatge permet de nosar una aligança contra son rival lo rei d’Aragon. Lo comte de Tolosa profiècha tanben de l’aligança e largament perque, otra lo prestigi d’aver esposat una princessa reiala, la dòt es importanta[1].
A la fin de l’annada 1095, lo papa Urban II apèla los nòbles de la crestiantat a partir en Orient per desliurar los luòcs sants. Raimon es un dels primièrs a respondre a l’ampèl e es un dels caps de la Primièra Crosada, que pren Jerusalèm en julhet de 1099. Aprèp aquesta presa, se talha un fèu a l’entorn de Trípol e assètja la vila a partir de 1102. Es pendent aqueste sètge qu’Elvira dona naissença a un filh, prenomenat Anfós en l’onor de son grand paire mairal, e escaissat Jordan perque batejat dins lo flume del meteis nom. Raimon morís en 1105, son cosin e luòctenent Guilhèm de Cerdanha, li succedís e fa tornar Elvira e Anfós a Tolosa cap a 1108. Mas ela, sembla escartada del poder, perque Anfós Jordan es pas màger qu'en 1121, e cap de document menciona pas Elvira coma regenta. Benlèu es tornada en Castelha. En efièch, son paire morís en 1109 sens filh, e, benlèu a volgut far valer sos dreches al tròn, perque Urraca, l'ereitièra e ainada dels enfants legitims, es sonque sa sòrre cabdèta.
Una letra del 8 de julhet de 1117[2] menciona un comte Fernando Fernandez maridat a Elvira, filha del rei Anfós. Anfós VI a agut doas filhas amb aqueste pichon nom, la comtessa de Tolosa e la reina de Sicília, maridada al rei Rogièr II de Sicília, justament aquela annada 1117. Apareis doncas que la femna del comte Fernando es plan la veusa del comte de Tolosa. Aqueste maridatge es anullat abans 1124. La Foundation for Medieval Genealogy la ditz encara viventa en 1151, mas sens precisar la font que permet d'o afirmar.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Fonts[modificar | modificar la font]
- Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas.
- Foundation for Medieval Genealogy :
- Xavier Pazat de Lys, « Tous les princes d'Europe descendent-ils de Mahomet ? », Revista Francesa de Genealogia (29), 1984
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquesta dòt finançarà una bona partida de la participacion del comte de Tolosa a la Primièra Crosada.
- ↑ Una donacion de dequés a l'abadiá de Clunhic.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fernando de Noronha
Fernando de Noronha es un archipèla brasilièr format per 21 illas e ròcas, situadas a la latitud 3° 51’ S e la longitud 32° 25’ O, amb una superfícia totala de 21 km².
Solament l'illa principala, Fernando de Noronha, amb 17 km², es abitada. Sa populacion totala èra 2051 abitants en 2000. Es situada a 360 km a l'èst de la vila de Natal, al Rio Grande do Norte.
Constituís una municipalitat especiala de l'estat brasilièr de Pernambuco (e mai s'es mai pròcha del Rio Grande do Norte).


text:
Lo Congrès qu’a aviat la creacion d’ua basa descriptiva de dadas qui amassa las entradas lexicaus presentas dens los diccionaris, lexics e glossaris hèits de l’Edat Mejana enlà. Qu’a per objectiu d’estar un diccionari scientific descriptiu de la lenga occitana, de bon accedir en linha entaus especialistas e public avisat. Que serà aisidament consultader, modificader e extensible mercés a las TIC.
Aqueras òbras de las longas que hè hrèita entà miar un tribalh lexicografic avançat. Que serà un còrpus scientific tà la coneishença completa de la lenga e entà la creacion d’autes utís lexicografics : diccionaris d’orientacion, lexics especializats, etc.
Aqueste projècte que serà miat en partenariat dab lo CIRDÒC – Centre Interregionau de Desvolopament de l’Occitan – qui ei operator de la Bibliotèca Nacionau de França dens l’encastre d’un projècte granàs de numerizacion de tot lo patrimòni occitan. Lo projècte que compren ua fasa de numerizacion de l’ensemble deus diccionaris occitans e diccionaris occitans istorics. Lo Congrès que portarà l’autoritat scientifica qui hè besonh entà constituir ua basa de dadas exaustiva e valida a partir de diccionaris e d’entradas identificadas.


text:
Antoni Ramallets
Antoni Ramallets i Simón, conegut coma Ramallets e escaissat popularament el gat(o) de Maracaná (Barcelona, 1 de julh de 1924 - Vilafranca del Penedès, 30 de julh de 2013) foguèt un fotbolaire e entrainador catalan. Aqueste portièr, demest los mai fòrts de son temps e que jogava sens gants, passèt una granda part de sa carrièra, aperaquí 15 ans, de 1946 a 1961, al FC Barcelona. Aviá tanben un segond escais que li foguèt donat per la premsa brasiliana, "o guapo goleiro".
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Antoni Ramallets nasquèt en 1924 dins lo carrer Marina del barri de Gràcia a Barcelona dins una familha modèsta. Son paire, Antoni Ramallets, èra un mèstre d'òbras originari de la Fuliola qu'èra dintrat recentament dins l'industria del textil, un vilatge del país de Lhèida, e sa maire, María Simón, èra murciana, venguda de San Pedro del Pinatar, e s'ocupava de l'ostal e dels enfants.[1]. Antoni èra l'ainat dels dos enfants qu'aguèt lo parelh, seguit per una sòrre dos ans mai jove qu'el. Faguèt sos estudis primaris dins un collègi municipal dins lo barri del Guinardó, còsta l'Espital de Sant Pau. Fòrça jove, comencèt a jogar al fotbòl amb d'amics de l'airal e coma èra un pauc grosset e que li agradava pas tròp de córrer, sos collègas li diguèron de gardar las pòrtas. Entamenèt sa carrièra esportiva en jogar dins d'equipas localas tre qu'aviá 12 o 13 ans, primièr a la Penya Petits Catalanets e puèi a d'autres clubs coma lo Racing del Guinardó o lo Marfà. Progressèt fòrça rapidament, e aital quand aviá pas que 17 ans, en 1941, signèt son primièr contracte professional amb lo club CE Europa de Gràcia. Sa passion pel fotbòl èra tant fòrta que decidiguèt d'abandonar los estudis d'expèrt en mecanica textila qu'aviá començat a l'Escòla Industriala del carrer d'Urgell a Barcelona e que puèi contunhèt a Terrassa, influenciat pel mestièr que son paire aviá pres quand Antoni èra jovenet. Quitèt a l'encòp son trabalh a la fabrica Casacuberta, causidas que foguèron aculhidas fòrça frejament per sa familha quand o anoncièt.
Mai tard, l'arribada del servici militar l'obliguèt a partir cap a Andalosia, sus la Basa Navala de San Fernando, a Cadis, ont joguèt dins l'equipa locala del temps de sa conscripcion ailà. Mai tard se vegèt mandat a Palma de Malhòrca, ont contunhèt de jogar al fotbòl, aqueste còp amb lo RCD Mallorca fins a 1946.
L'arribada al FC Barcelona[modificar | modificar la font]
Foguèt aquel meteis an, lo 15 d'agost, que dintrèt al FC Barcelona ont deviá venir tres ans mai tard un dels jogaires mai remarcats. Pasmens sa debuta dins lo club blaugrana foguèt dificila qu'i jogava pas gaire. Puèi per la sason 1946/47 se vegèt cedit al Real Valladolid, un club qu'en aquel temps se trobava en tresena division espanhòla. Se revelèt alara un element clau dins las victòrias de l'equipa qu'aital capitèt de montar a la segonda division del país. Aquelas performanças de Ramallet generèron un interès considerable per son retorn al Barça tre la fin de la sason esportiva.
Malgrat aquò demorèt dos ans en situacion de suplent e jogava pas gaire. Pasmens tot cambièt tre 1949 que se vegèt titularizat quand lo portièr titular, Juan Zambudio Velasco, patiguèt una lesion oculara grèva. Sa prestacion durant la Copa del Mond de Fotbòl de 1950 que se debanava a Brasil li donèt l'escasença de mostrar son talent. Sas intervencions de granda qualitat e remarcadas li valguèron l'escais del "gat de Maracanà" aprèp que Matías Prats, lo jornalista espanhòl que comentava lo partit, lo comparèsse a "un gat amb d'alas".
Foguèt cinc còps lo portièr que se faguèt marcar mens de gòls de la liga espanhòla (1951-52, 1955-56, 1956-57, 1958-59 i 1959-60). Recebèt sonque doas vegadas lo Trofèu Zamora, qu'aqueste prèmi existiguèt pas la sason 58-59. Per çò qu'es de son club ganhèt sièis ligas, cinc copas e doas copas de fièras, totes aqueles títols en defensar lo camiset blau-grana. Mas aguèt un partit que se revelèt malastrós. Foguèt la finala de la Copa d'Euròpa de futbol de Bèrna en 1961 quand lo Barça perdèt per 3 a 2 e Ramallets se marquèt un autogòl. Aquel eveniment precipitèt sa retirada definitiva coma fotbolaire.
Los aficionats barcelonistas li faguèron un omenatge lo 6 de març de 1962 del temps d'un partit contra l'Hamburger SV que lo Barça ganhèt per 5 a 1 e ont foguèt remirabla l'aturada fenomenala que faguèt al tir de l'alemand Uwe Seeler; Ramallets aviá alara 38 ans. Recebèt un segond omenatge l'11 de març de 2008, quand li foguèt concedida la clau de Barcelona de las mans de l'ancian president del FC Barcelona, Joan Gaspart.
Long de sa carrièra disputèt 35 partits internacionals amb la seleccion nacionala espanhòla.
Sa carrièra d'entrainador[modificar | modificar la font]
En 1962 comencèt a trabalhar coma entrainador del Real Valladolid, qu'amb el lo club castelhan capitèt d'arribar en 4ena posicion de la 1a division, çò que marquèt sa melhora classificacion dins tota l'istòria de l'equipa. L'an seguent partiguèr en Aragon e entrainèt lo Real Zaragoza. De 1964 a 1965 trabalhèt amb lo Real Murcia, e mai tard se trachèt de clubs de segonda division coma lo Valladolid, lo Club Deportivo Logroñés, l'Hércules e l'Ilicitano.
Lo temps de la retirada[modificar | modificar la font]
Aprèp sa carrièra esportiva trabalhèt dins una banca e se ditz que fòrça clients i venián subretot per lo veire e charrar un moment amb el. Quand venguèt la retirada s'installèt a Mediona, un vilatge de l'Alt Penedés. Mai tard i creèt un ostal-musèu amb de remembres de sa trajectòria esportiva. Lo 22 d'abril de 2009 recebèt la Medalha d'Argent de l'Òrdre Reial del Meriti Esportiu, que li foguèt decernida pel rei d'Espanha, Joan Carles, a Barcelona[2]. L'an seguent, en julh de 2010, la comuna de Mediona lo nomenèt filh adoptiu del municipi. A l'encòp se donèt son nom al Pavalhon Poliesportiu de Sant Joan de Mediona.
Lo 20 d'agost de 2012, sa femna, Francesca "Paquita" Domínguez, se moriguèt. La pèrdia de son esposa li causèt una granda tristesa qu'aguèt de consequéncias nefastas sus la santat del jogaire. Aital, mens d'un an aprèp, lo 17 de junh de 2013, Antoni Ramallets aguèt de problèmas de santat grèus e deguèt èsser portat a l'espital de Vilafranca del Penedès. Aprèp qualque temps de convalescéncia, ne sortiguèt lo 29 del meteis mes. Tornèt a son ostal de Mediona ont se deviá pausar que son estat de santat èra encara delicat. Al cap de qualques setmanas, lo 30 de julh de 2013, mens d'un mes aprèp d'aver passat los 89 ans, se moriguèt.
Trajectòria esportiva[modificar | modificar la font]
Palmarés[modificar | modificar la font]
Campionats nacionals[modificar | modificar la font]
Copas internacionalas[modificar | modificar la font]
Recompensas individuals[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]


text:
Mul
Lo mul o muòl es un animal mascle, de la familha dels equids, engendrat per un ase e una cavala. La femèla del mul es la mula.
Se destria:
- lo mul de bast, utilizat en montanha,
- lo mul de trach, que rend los meteisses servicis que rendriá un caval dins d'autras regions.
Aqueste nom designa, per extension, tot animal de sang mesclat, eissit del crosament de doas espècias vesinas.
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Es un animal robust, sòbri e pacient.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Asinariá del Net, portal suls ases, muls e mulas.


text:
Picea
Picea es un genre de conifèrs de fuèlhas persistantas de la familha Pinaceae. Lo genre amassa qualques 35 espècias pus correntament nomenadas en occitan picèa, serenta, fals avet o faus avet.
Son d'arbres de forma conica o en colomna dins las regions fredas de la taiga. Las agulhas son dispausadas a l'entorn del ram iranjat, mai o mens blavas segon las espècias. Se confondon sovent amb los avets. Una clau de determinacion eficaça entre lo genre Picea e lo genre Abies consistís a destacar delicadament una agulha del ram : se i a un pichon esquinç d'escòrça a la basa del pseudopeciòl, es lo genre Picea ; se i a una pichona marca redonda sul ram, es lo genre Abies[1]. Una autra diferéncia concernís los còns : pendents en çò del fals avet, quilhats en çò del sap.
Las espècias an de talhas variablas, que passan rarament 40-50 mètres, mas que pòdon aténher 90 mètres (picea de Sitka). Pòdon viure entrò a 400 ans.
- ↑ Cors de M. Lemoine, Escòla de Silvicultura de Crogny, 1987


text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dissabte, 19 de desembre de 2015
Baran, Sela e l'Esperit deus Ancians (dusau edicion revisada e amplificada) - o: Perqué "selar" n'ei pas "celar".
Aqueste pòst qu'ei ua reedicion d'un article qui publiquèi en 2011. Que i èi hornit dus elements de mei, l'un sus los mots seju e asejar deus idiòmas cantabres non-"pasiegu", qui'm vien prumèr de la lectura d'un libi dont l'autor ei D. Miguel Ángel Revilla, hilh d'un vilatjòt montanhòu de la vath de Polaciones, en Cantàbria, e actuau president de la comunautat autonòma de Cantàbria. En aqueste libe (lo son prumèr "best-seller", ved. avath) , D. M.Á. Revilla qu'emplega lo mot locau "asejar" (las gallinas) en plaça deu mot "aselar". Qu'èi tanben trobat aqueste mot "asejar" e lo substantiu "seju" en consultar l'obratge de D. Francisco García González titolat "el dialecto Cabuérnigo (cuestiones de gramática y vocabulario)". Aquesta tèsi doctorau, dirigida per Dr D. Emilio Alarcos Llorach, qu'estó defenuda peu praube F. García González a l' Universidat de Oviedo, en an universitari 1977-1978. Per sòrta, la casa editoriau Cantabria Tradicional que la reeditè recentament. L'aute element ahijut en aqueste article qu'ei la definicion deu "cortau" reportada hens l'obratge d'en Jean-Pierre Laurent consacrat au dialècte gascon d'Aulús. Que i tornarèi.
Que'm soi dongas interessat a duas familhas de mots gasconissimes probablament eretats de las culturas deus pastors qui vivèn en la cordilhèra pirenaïcocantabrica aus atges deu bronze e deu hèr, se nse'n hidem a las ipotèsis etimologicas deu praube Coromines. La prumèra qu'ei la de varan(d) qui grafiarèi arbitràriament dab ua b iniciau en aqueste pòst: baran (baran, baram, barana/baranda, baranar, baranejar, baranet, embaranar, embaranada, baranon etc). L'auta qu'ei la d'asselar (sela, selat, selar, assela, asselada, asselar).
En gascon, lo mot baran, variant baram,escriut varan, varam en la grafia de Per Noste, barand per Chaplain (diccionari gascon-francés), varand per en Pèir Morà (diccionari tot en gascon) e per en Yan Lafitte (diccionari de Lespy), barann peu praube Joan Coromines (El parlar de la vall d'Aran), que designa ua causa circulara, un cerc, un aròu (lo baran o baram de la lua). Lo baran que devè aver ua dimension religiosa o en tot cas magica: que representa ua causa misteriosa, de l'aute món, deu món deus defunts. Que pòt aver un efèit positiu, lo de claror, de proteccion, o, au contrari, que pòt provocar causas de las dolentas en relacion dab la possession de l'esperit, la confusion, lo vertigi, la pèrta deus sens. Lo baram qu'ei ua forma de tesic, de preocupacion. Har baram que vòu diser desirar en ne pèrder lo sens, voler a tota fòrça possedir quauquarren o quauqu'un. Baranejar que vòu díser har vòltas o pèrder l'equilibri, patir de vertigi. En Lomanha, que significa tanben lugrejar en parlar d'un astre. En Haut Comenge, que vòu díser cerclar ua arròda d'un carro (Duplech).
Lo mot baran qu’a ua forma femenina: la barana. Que designa alavetz la sòla d'ua arròda d'un carro (dab aqueth sens, lo mot qu'ei grafiat varana per Per Noste), la barrèra de husta qui barra lo passatge tà un camp o tà ua prada o que barra un sarralh. Dab aquesta darrèra acceptacion, lo mot qu'ei grafiat de manèra distinta: barana per Per Noste, en seguir atau l'usatge espanhòu e catalan. Un variant occitan de barana, baranda, qu’a tanben lo sens mes modèrne de balustrada, com barana en catalan..
Un baranet o ua baraneta qu'ei ua persona arredoneta mentre un baranon qu'ei un cledon.
En basco labordan, biranda que vòu díser cerc, qu'ei lo medish mot que lo nòste baran. En basco "generau", baranda qu'ei la nosta barana (esp. baranda, leng. baranda, cat. barana).
Lo mot qu'ei d'origina preromana e indoeuropèa. Segon Coromines, las duas significacions de cerc e de barrèra de proteccion que s'arretròban ligats a l'etimon en divèrsas lengas indoeuropèas; varanda en lituanian que vòu díser anèth, cerc. En mantuas lengas indianas varanda que vòu díser barrèra, abric. D'aqueth mot indian que'ns vengó lo mot veranda via l'anglés o lo portugués.
Lo baran e la barana que hèn pensar immancablament a ua construccion pastorau antiga: lo sel. Que s'agiva probablament de la medisha causa.
Los “seles” -mot d'un parlar cantabre- qu'èran de sarralhs circulars, las rèstas deus quaus e's pòden trobar peus Pirenèus e la cordilhèra cantabrica (Bascoat, Cantàbria, Astúrias) dab denominacions divèrsas mès la causa non càmbia pas guaire. Lo terrenh deu "sel" que's trobava generaument a l'estrem o au dehens d’un bòsc, au detriment deu quau aumensh ua partida de l’airau i èra obtenguda per abatuda. Atau, los constructors e utilizadors deu "sel" que podèvan aprofieitar de la husta com a materiau tà las construccions de las barrèras deu cortau (qu'ei a díser las baranas), entà edificà'i la barraca deu pastor, e tanben com a combustible. Doncas, lo "sel" qu'èra de fèit un baran, que diserem un "ring" en anglés. Antigament, au centre geometric de l’estructura circulara que s’i trobava ua pèira senhadera, a partir de la quau e's podèva traçar la circomferéncia deu baran dab l'ajuda d'un cordèth. Au Bascoat, aquesta pèira centrau que's ditz austarri oausterritza o sia pèira de céner, lhèu las rèstas d'un ancian culte funerari. E efectivament, s'i podón trobar traças de céner en aumensh un cas. Aquesta descobèrta que permetó de datar l’estructura corresponenta per la tecnica deu C14, e qu'èra lo sègle 2 en aqueste cas. A mei, uèit pèiras perifericas i solen estar plaçadas de manèira geometrica, exactament sus la linha de la circomferéncia, shens que'n sàpiam l’arrason, simbolica, religiosa o auta. Aquera costuma que poderé remontar tà la cultura deus megalits (ved. l'article de Luis Mari Zaldua Exabe, en basco), cultura estreitament ligada au pastoralisme, pr’amor estructuras semblantas e hèra mes antigas qu’estón descobèrtas en Bretanha e hens las Illas Britanicas. Au País Basco, qu’èra totaument prohibit de desplaçar las pèiras d’un "sel". La tradicion orau basca qu’ei arrica de condes dedicats ad aqueths desgraciats qui s’an permetut de transgressar aqueth tabó. Un còp mòrts, que non pòden trobar lo repaus eternau abans que la pèira e sia estada arrehicada a la soa plaça.
La construccion deu "sel" qu’arresponèva a la necessitat d'aplegar (= acessar, asselar) lo bestiar laguens un cortau barrat e vigilat tà que i passen la nueit a l'empara deus predators. Los « seles » d’estiu que son en las estivas, mentre los « seles » d’ivèrn que son situats mes avath. Qu’èran doncas sarralhs d’usatge estacionau, temporari e non permanent.
L’extincion deus predators montanhòus que provoquè la desaparicion deus « seles” com a sarralhs, los darrèrs qu"èran enqüèra utilizats a ua epòca recenta (sègle 19). Totun, que’n podem enqüèra véder traças de las plan visiblas e los "seles" mes antics que balhan tribalh taus arqueològues. Per exemple, la forma arredona deu "sel" d'Akola (en basco: Akolako saroia), au ras d'Hernani (Guipuscoa) qu'ei enqüèra plan visibla, a maudespieit deu bòsc qui ei a minjà'u:
Aquiu qu'avetz un aute exemple, mes de casa: lo plan d'un "sel" trobat au lòc-dit "Sarralh de Broquèra".
Que's tròba dens la comuna de Doasit en Shalòssa, Landas. La circomferéncia deu "sel", laguens un bòsc (qu'ei soent lo cas en l'arribèra), que i ei enqüèra plan visibla, marcada per ua hauçada de tèrra de quasi 1 m de hautor en daubuns endrets.
De notar qu'estó lo "sel" qui balhè lo nom (sarralh = clòs, terrenh barrat) au lòc-dit.
Lo mot sel –cadut en desús en la lengua cantabra de tot dia - que’s tròba fossilizat hens la toponimia de Cantàbria e particularament la de las vaths de Pas. Aqueth país montanhòu, l'activitat tradicionau de la quau ei quasi exclusivament dedicada a l'eslhevatge de vacas, qu'ei situat en la Cantàbria meridionau orientau. En la comarca corresponenta de Pas-Miera, que i trobam los lòcs-dits e vilatges de Selviejo, Sel de la Carrera, Sel de la Peña, Sel del Hoyo, Sel del Manzano, Sel del Tojo shens oblidar lo borg de Selaya (de Sel del Haya, que non deu basco zelaia, segon Coromines), etc. Lo mot que i suberviu en la lengua deus poblants de las vaths de Pas, los pasiegos, devath la fòrma d'un derivat verbau qui lo lexic de la lengua espanhòla a incorporat : aselar (las gallinas), qu’ei a díser embarrar las garias laguens un lòc segur, lo ser, tà que s'i passen la nueit a l'empara deus predators (vops, haginas etc). Qu’ei probable qu'aqueth mot e s'aplicava autes còps au bestiar quan los "seles" i èran enqüèra utilizats. En "pasiegu" (idiòma cantabre de las vaths de Pas), aselar que s'i ditz tanben deus pastors quan se'n tornan tà la cabana, lo ser, tà i dromir. (Ralph J. Perry, El habla pasiega: ensayo de dialectología montañesa, Tamesis Book Limited, Londres, 1969).
Aquestes dus mots sel e aselar eretats de l'epòca preistorica que son tanben plan presents en la lexicografia gascona. Prumèr, qu'avem lo vèrbe asselar o selar qui vòu díser acessar en ua “assela” o ua "sela" (Palay). Lo mot en gascon qu'a lo sens de sobac: ua sela (var. sèla) o assela (var. assèla) o un selat o ua asselada (Foix) - lo mot que varia segon los parlars - qu'ei un acès, un sobac. Qu'ei a díser los mots gascons sela, assela etc qu 'an un sens mes generau que non pas lo de sel en cantabre. En cantabre, (el) sel qu'ei un cortau, un sarralh, tà acessà'i lo bestiar. En gascon, la sela o lo selat qu'ei simplament un lòc acessat. Botà's a la sela que vòu díser botà's a l'empara, acessà's, tà protegí's, per exemple, deu só, deu vent…Autanplan, "acessar" que sembla lo significat generau deu vèrbe "aselar" en lenga "pasiega": lo mot que s'i pòt aplicar shens que dab las garias o lo bestiar, que s'aplica autanplan taus pastors quan se'n tornan tà la cabana. Aqueste significat mei generau qu'ei desconegut o perdut peus diccionaris de la lenga espanhòla, com i ei desbrombat lo significat vertadèr deu mot sel en Diccionari Real de La Lenga Espanola qui assimila erronèament lo significat deu mot au de prada. Aquò que s'explica simplament peu fèit que las baranas de husta deu sel qu'an desapareishut de la montanha, com los predators. Deu "sel" non demora pas sonque la prada qui n'a conservada l'apellacion.
L’etimologia deu mot cantabre sel qu’ei debatuda. Non seré pas latina segon los filològues espanhòus. Tovar que'n proposè ua origina pre-indoeuropèa, mentre Coromines que pensava meilèu a un mot cèlta: *sedlon, d'etimon aparentat au deu latin sedile (cf. ang. saddle, fr. selle, occ/gasc./cat: sèla, sèra, sella, gasc. sed, cat. seu). La formacion deu mot sel a partir de *sedlon en romanç cantabre no'm sembla pas tant evidenta, totun l'ipotèsi de Coromines qu'ei con.hortada per l'existéncia de çò qui 'n sembla estar un variant morfologic (en realitat, mei regular d'un punt de vista "iberoromanic"). En efèit, sel e aselar no's disen pas en cantabre non-pasiegucom ns'ac ensenha lo president de la Comunautat Autonòma de Cantàbria Miguel Ángel Revilla, natiu d'un vilatjòt perdut de la Vath de Polaciones (Cantàbria), qui emplega -dab bona sciéncia- lo mot de la soa lenga mairau: "asejar" en plaça deu mot de l'idiòma "pasiegu" (qui l'a prestat au castelhan) "aselar", de medisha significacion ( M.A. Revilla, Nadie es más que nadie, S.L.U. Espasa Libros, 2012). De fèit, "sel" e "aselar" que son los mots en "pasiegu" (idiòma de las Vaths de Pas, Cantàbria), mentre qu'en las vaths vesias, que s'i disen respectivament seju (sejo en la toponomia oficiau) e asejar. Qu'ei en tot cas lo cas en en "purriegu" (idiòma de la Vath de Polaciones, Cantàbria) e en "cabuérnigu" (idiòma de la Vath de Cabuérniga, Cantàbria). Lo vèrbe gascon asselar que s'assembla, morfologicament e semanticament, au vèrbe "pasiegu" aselar.
Adara plan, tornem-nse'n a l'estudi deus mots corresponents au "sel" en las nostas lengas "basconas".
En basco, lo "sel" o lo son equivalent modèrne que's podèva díser de diversas manèras segon lo lòc: saro, saroi, sarobe, korta/gorta, ola e kaiolar.
Los mots saro, saroi e sarobe que presentan ua medisha arraditz, probablament un variant fonetic basco de "sel": *selo>saro (Coromines). Lo mot saròi qu'ei tanben un bascoïsme en gascon, juntament dab sarròi qui poderé resultar de l'influéncia fonetica deu son sinonime sarralh.
Los autes mots bascos que son d'origina romanica, se non gascona.
Korta o gorta : qu'ei lo mot gascon cort o un equivalent espanhòu. En gascon, cort qu'a un doble significat: que pòt designar un pati a l'alande reservat taus animaus de la bòria (pòrcs etc), o que pòt voler díser establa. En "pasiegu", la corta qu'ei lo mot tà díser establa, o sia establo en castelhan (R.J. Perry, op. cit.).
Ola: lo sens primitiu deu mot latin ola qu’èra « pati arredon », çò qui correspon perfèitament au "sel", cf. gascon ola, òla.
Kaiolar qui ei tanben gascon (cayolà en grafia de l'IBG, cajolar en l'auta grafia). A mensh de supausar un ipotetic *caveolaris latin, lo mot que poderé provenir deu crotzament enter *kuiolar e kaiola. Lo prumèr mot qu'existeish en gascon, que vien deu baish latin *cubiolaris (crampeta de dromir, qu'ei a díser la cabana) com lo mot nòrdoccitan (deu Massís Centrau) cuiolar (A. Dauzat), cf. los mots gascons de la seria deus cuju (lat. cubile), cujalar (lat. cubiolaris), etc. Kaiola qu’ei lo noste mot cajòla (oc: gàbia), o sia qu'aqueste mot basco qu'ei d’origina romanica e probablament prestat peu gascon. Atau, de significacion prumèra cabana, lo nom que's hiquè a designar lo quite sarralh. Qu'arretrobam çò medish en gascon dab cujalar crotzat locaument dab cajòla, cajola tà balhar cajolar.
Que'm permeteratz aquiu aqueste petit a parte un chic - totun pas completament- hòra-subjècte. Lo mot cajola, hèra corrent en gascon e desconeishut de l'occitan (en tot cas absent deus diccionaris Ubaud e Mistral) que s'arretròba en diccionari Alcover-Moll de catalan-valencian-balear. Los diccionaris de catalan "normat" que l'ignoran. Lo mot qu'ei d'emplec extremament localizat en maine catalan, aparentament en quauques rares lòcs de Catalonha. A Ripoll, que i significa "horat, petita cavitat hèita a la pèira". A Les Garrigues, que significa "cort de porcs". La subervivéncia d'aqueste mot gascon (un de mei, que n'i a plen d'autes) en lexic dialectau catalan qu'ei un aute testimoniatge esmavent de la lenga de las comunautats gasconas e gasconocatalanas en Catalonha. Que cau raperar qu'a la debuta deu sègle 17, los gascons qu'arrepresentavan un quart de la populacion totau deu règne d'Aragon (qui comprenèva Catalonha) segon lo testimoniatge de Marco de Guadalajara (1613) (s'aquò vs'interèssa, que podetz consultar lo pòst corresponent en clicar acitau).
Los mots gascons equivalents deu "sel" non son guaire diferents deus mots bascos corresponents. Que podem mentàver los derivats de cort: cortalh, cortèlh, cortèu, cortilh, cortau...; e tanben saròi, sarroi, sarralh e la lista deus cuju, cujalar, etc.
La reminiscéncia deu "sel" per la montanha gascona que ns'ei confirmada per Jean-Pierre Laurent hens son libi titolat "le dialecte gascon d'Aulús" (autoeditat, 2002). Lo mot cortau que i ei sabut, e ua definicion que'n balha J.P. Laurent que correspon plan a la deu "sel".
Aquiu qu'avetz las definicions deu cortau (J.P. Laurent, op. cit.): un "courteau" est 1- soit une cabane abri sommaire faite avec des branches, détruite en fin d'été et reconstruite l'année suivante, 2- soit plus souvent une cabane en pierre sèches à toit en rondins recouvert de lauses ou de mottes de gazon, bâtie au milieu d'une aire circulaire ceinte d'une palissade de pieux suffisamment hauts pour protéger l'ensemble des loups et des ours. Le courteau a trois pièces: une pour le berger et sa famille, une pour entreposer le fromage et une pour les bêtes. Le courteau, toujours situé à la lisière d'une forêt, est d'usage pastoral.
Adonc, lo cortau d'Aulús n'ei pas significativament diferent deu "sel" de las vaths pasiegas ni deu "saroi" basco. Que i tornam trobar lo baran de husta (las baranas), caracteristic deu "sel", dab la cabana a la plaça de l'antiga pèira de céner. Lo sel (cortau) d'Aulús qu'èra enqüèra utilizat au sègle 19 (J.P. Laurent, op.cit.)
Uei lo dia, los cercs de baranas deus "seles" qu'an desapareishut deu païsatge de la montanha, com los quitis predators. Non nse'n demoran pas sonque las traças, los barans/varans qui son enqüèra visibles sustot en avion,... e los nostes mots gascons qui'nse cau sauvaguardar.
E en las autas modalitats occitanas, i son mots aparentats? Qu'an lo mot baranda, plan segur, enqüèra que varan(d) (aròu, tesic) e tots los sons derivats e'm semblan unicament gascons, sauv error mea. En cantabre pasiegu, la baranda que designa la sòrta de balcon tancat tipic deus ostaus de la region, qui's ditz solana en castelhan. Las barandillas que son las nòstas baranas, en cantabre com en castelhan. En maine occitano-romanic, l'etimon sel qu'ei representat unicament en gascon, que non en catalan e en occitan, se non m'engani pas. Atencion aus omonimes e aus faus-amics! Qu'ei corrent de véder con·honuts graficament e etimologicament lo mot gascon selar e lo mot panoccitan celar (deu latin celare) qui vòu díser escóner, amagar. Aquesta confusion no'm sembla pas legitima. Los mots gascons sela, assela, asselar etc que comparteishen l'etimon de sel (sel = acès) dab los mots castelhans sel e aselar, e non pas dab lo mot latin celare. Non cau pastanpòc conˑhóner selar dab l'occitan-non-gascon selar qui vòu díser serar (un shivau; en catalan: sellar). La sèla en occitan-non-gascon, sella en catalan, que's ditz la sèra en gascon (la sèra tà montar a shivau). Selar en gascon que vòu díser assobacar, endostar, acessar e non pas amagar ni serar. En gascon, l'expression botà's a la sela o botà's a l'assela que vòu díser botà's a l'acès, botà's a l'empara (Palay).


text:
Malloué
Malloué en normand (Malloué en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat al nòrd-oèst del Bocage virois. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat a l'èst de Tessy-sus-Vire, a Unitat|14|km {{}} al sud de Torigni-sus-Vire e a Unitat|15|km {{}} al nòrd-oèst de Vire[1].
En cobrint 127 ectaras, lo territòri de Malloué es lo mens estendut del arrondiment de Vire.
La commune au nord-ouest du Bocage virois. Son bourg est à 12 km à l'est de Tessy-sur-Vire, à 14 km au sud de Torigni-sur-Vire et à 15 km au nord-ouest de Vire[3].
Couvrant 127 hectares, le territoire de Malloué est le moins étendu de l'arrondissement de Vire.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la fin del Sègle XVI de contunh al Sègle XVII, los Merlet son de senhors de la parròquia. Se pòt veire las pèiras tombales de divèrsas de dintratz eles dins la glèisa. Los Nantier los succedisson continuament al matrimòni de Guillaume Nantier e Jacqueline Merlet en 1647. Possedisson encara la distincion al Sègle XVIII.
À la fin du Sègle XVI puis au Sègle XVII, les Merlet sont seigneurs de la paroisse. On peut voir les pierres tombales de plusieurs d'entre eux dans l'église. Les Nantier leur succèdent suite au mariage de Guillaume Nantier et Jacqueline Merlet en 1647. Ils possèdent encore la seigneurie au Sègle XVIII.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Walia
Walia (? - 418), Rei dels visigòts entre 415 e 418. Sucediguèt a Ataülf a la mòrt en 415 de Sigeric assassinat pels seus seccessors après una setmana de govèrn. Establiguèt la capitala dels Visigòts a Tolosa.
Biografia[modificar | modificar la font]
Ensajèt de s'establir al nòrd d'Africa mas poguèt pas e signèt la patz amb l'Emperaire roman Honorius, e dins un tractat (foedus) Walia s'engatjèt a far de Gala Placidia la seuna esposa (sòr d'Honorius, raptada per Alaric I e remandada per Ataülf) e a forabandir de la Peninsula Iberica los pòbles barbars que s'i èran establits dempuèi 409.
Del seu costat l'emperaire Honorius donèt 600 000 mesuras de blat als visigòts e permetèt lor installacion dins la peninsula. Em 4l8, Valia dintrèt en Ispània e sometèt los sueves, los vandals silings, establits en Andalosia e los alans de Lusitània. Dels quatre pòbles barbars (vandals asdingos, vandals silingos, sueves e alans) qu'èran istallats dins la Peninsula sonque ne demorèron dos, mas quand apareguèt que serián eles tanben someses per Walia, Honorius decidiguèt de cambiar lo seus plans e luirèt Aquitània als visigòts per que s'i establiscan. Amb la mòrt de Walia desapareguèt la dinastia dels baltings qu'aviá começat amb Alaric Ièr.


text:
-561
Aquesta pagina concernís l'an -561 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Presa dau poder per Pisistrate, sostengut per lei païsans paures dau nòrd-èst d'Atica, que capitèt de conquistar l'Acropòli de la vila. Pasmens, lei faccions dei populacions litoralas e dei proprietaris rics s'alièron e Pisistrate deguèt abandonar lo poder e s'exilar.


text:
Steinseltz
Steinselz en alemannisch (Steinseltz en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila se situa sul riu Hausauerbach[1].
Steinseltz Es en En mai de-Bòsc, es-a dire en la region de Wissembourg e de Cleebourg.
Lo vilatge a pas #qu'una sòla annèxa, s'agís de Schafbusch.
La ville se situe sur la rivière Hausauerbach[1].
Steinseltz est en Outre-Forêt, c'est-à-dire dans la région de Wissembourg et de Cleebourg.
Le village n'a qu'une seule annexe, il s'agit de Schafbusch.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 5 de març de 2012 Error de citacion : Invalid
tag; name "topos_steinseltz" defined multiple times with different content