text:
Marsilhargues
Macilhargues [1](Massillargues en francés) es una vilòta occitana de 5 700 abitants que se tròba a la termièra del departament d'Erau e dins la region de Lengadòc-Rosselhon a ras del riu de Vidorle que dissepara lo departament d'Erau de Gard. Los abitants de Macilhargues, en rivalitat tradicionala amb sos vesins de Lunèl recebon tradicionalament l'escais de "bajans".
Somari
Situacion geografica[modificar | modificar la font]
Macilhargues se situa dins una plana a ras del riu Vidorle, çò que ne fa un dels endreches mai fertils d'aquesta part de Lengadòc. Se tròba a una distància gaireben equivalenta de la capitala departamentala Montpelhièr e de la capitala del departament de Gard, Nimes e a un quinzenat de quilomètres de la mar Mediterranèa.
La comuna de Macilhargues es la mai orientala del departement d'Erau e lo vilatge es la segonda comuna mai importanta del Canton de Lunèl.
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1305 s'i bastiguèt lo castèl de Guilhèm de Nogaret. Foguèt una de las primièras vilas de Lengadòc a passar a la Refòrma.
Entre lengadocian e provençal[modificar | modificar la font]
A mai se l'influéncia provençala i es mai importanta qu'a Lunèl (la forma de l'article plural i es lei mentre qu'a Lunèl èran los e las), lo parlar es encara lengadocian, mai precisament de la familha del montpelhierenc oriental e se distinguís plan del tipe nimesenc o rodanenc.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Castèl de Guilhèm de Nogaret
Lo castèl foguèt bastit en 1305 pel nòble Guilhèm de Nogaret. Ne demòra pas qu'una part del sossòl, las grandas cosinas e lo donjon amb sa torrèla cairada.
Personatges celèbres de Marsilhargues[modificar | modificar la font]
- Gaston Deferre
- German Encòntra (1809-1853), escrivan e personatge politic occitan
- Loís Formaud (1888-1944), escrivan e cronicaire occitan
- Juli Granièr
- Emili Marinhan (1847-1937), mètge, etnograf e erudit occitan
- Pau Molinièr
- Celestin Pontièr


c: text/html

text:
Le Quesnoy
Le Quesnoy es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Quesnoy se situa en lo sud-es del departament del Nòrd (Enaut) e fa partida del parc natural regional del Avesnois.
En fach, Lo Quesnoy facha part administrativement de la Avesnois e istoricament del Enaut.
La municipalitat se tròba Modèl:A unitat de Lille (prefectura del Nòrd), a unitat|3|km {{}} de la bòsc de Mormal, al centre d'un triangle Valencianas, Cambrai e Maubeuge.
La vila a situat sus un scenari delimitat pels vallées naixents del Écaillon e de la Rhônelle.
La Belgica se tròba Modèl:A unitat.
Le Quesnoy se situe dans le sud-est du département du Nord (Hainaut) et fait partie du parc naturel régional de l'Avesnois.
En fait, Le Quesnoy fait partie administrativement de l'Avesnois et historiquement du Hainaut.
La commune se trouve à 70 km de Lille (préfecture du Nord), à 3 km de la forêt de Mormal, au centre d'un triangle Valenciennes, Cambrai et Maubeuge.
La ville est située sur un plateau encerclé par les vallées naissantes de l'Écaillon et de la Rhônelle.
La Belgique se trouve à 10 km.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Organet
Un organet qu'ei ua estructura de la cellula banhant dens los citoplasma e delimitada per ua membrana lipidica. Los organets que son:
- Lo nuclèu (2) : qui contien l'informacion genetica marcada suber l'ADN (acid desoxiribonucleïc) e qui ei transcrivuda e exportada dens lo citoplasma mercés aus ARNm (acid ribonucleïc messatgèr). Lo nuclèu que produseih ARNm, ARNt (acid ribonucleïc de transferiment) e ARNr (acid ribonucleïc ribosomic).
- Lo reticulum endoplasmic : qui assegura la formacion correcta, la madurason e de l'orientacion de las proteïnas ; qu'ei tanben responsable de la fabricacion de las membranas de las cellulas.
- L'aparelh de Golgi (6) : per on passan las proteïnas destinadas a estar exportadas.
- Las mitocondrias (9) : qui utilizan la glucòsa entà prodúser l'ATP (adenosina trifosfat), la hont d'energia de la bioquimia cellulara.
- Los cloroplasts : dens las cellulas vegetaus, lo lòc on las reaccions quimicas de la fotosintèsi e s'encadenan ; en consequéncia, lo cloroplast que produseish glucòsa mercès a la lutz deu só.
- Los lisosòmas : que son borsas pleas d'enzims per realizar la digestion deus elements engolits per la cellula.
- Los endosòmas : que son borsas formadas per la membrana de la cellula qui engolan elements exteriors ; que fusionan dab los lisosòmas entà qui lo contiengut d'aqueths en posca digerir lo lor pròpi contiengut.
- Las vacuòlas : que son borsas divèrsas on la cellula pòt concentrar cèrtes elements (concentracion en saus diferentas de la deu citoplasma, elements toxics, proteïnas eca) ; dens la cellula vegetau, la vacuòla que pòt representar la màger part deu volum.


text:
Rasim
Lo rasim (var. arradim, arrasim, arresim, radim, raïm) es lo frut melhorat de la vinha cultivada (Vitis vinifera). Es lo segond frut mai cultivat al mond (après l'irange). Se presenta sos la forma de pinhas compausadas de grans nombroses, que son sus lo plan botanic de "fruchetas", de talha pichona e de color clara, lo rasim blanc o mai fosc, lo rasim negre (ròse o negre-violet).
Servís subretot a la fabricacion del vin a partir de son chuc fermentat (es a dire dins aquel cas, del rasim de tina), mas se consoma tanben coma frut, siá fresc, lo rasim de taula, siá sec, lo rasim sec qu'es utilizat mai que mai en pastissariá o en cosina. Se consoma tanben lo chuc de rasim fresc e dels grans, s'extrai d'òli.
Divèrses rasims[modificar | modificar la font]
Existisson de centenats d'espècias, espècias ibridas, sosespècias, varietats e sustot cultivars de vitatges e doncas de rasims, demest los quals de distinguisson los vitatges de cuva, blancs o roges, e los vitatges de taula.
- Vitis acerifolia
- Vitis aestivalis
- Vitis amurensis
- Vitis arizonica
- Vitis ×bourquina
- Vitis californica
- Vitis ×champinii
- Vitis cinerea
- Vitis ×doaniana
- Vitis girdiana
- Vitis labrusca
- Vitis ×labruscana
- Vitis monticola
- Vitis mustangensis
- Vitis ×novae-angliae
- Vitis palmata
- Vitis riparia
- Vitis rotundifolia
- Vitis rupestris
- Vitis shuttleworthii
- Vitis tiliifolia
- Vitis vinifera
- Vitis vulpina


text:
Compositor
Un compositor es un musician que compausa de musica, es a dire qu'organiza d'elements coma de tèmas melodics, ritmes, progressions armonicas e lor dona una estructura. Dins la musica classica occidentala, los ròtles del compositor e de l'interprèt son plan diferenciats: lo compositor escriu una pèça musicala e per aquò se servís d'un sistèma de notacion musicala. Puèi los interprèts executan aquesta pèça, generalament amb un respècte absolut per çò qu'es estat escrich per lo compositor, e conservan sonque un pauc de libertat per decidir sus las nuanças interpretativas.
Aquò es pas comun en d'autres tipes de musica. La musica pòt èsser improvisada: doncas interprèt e compositor venon la meteissa persona. En d'autres cases, coma dins lo jazz o lo flamenc, l'interprèt, siá que sone sa pròpria musica, siá qu'execute d'òbras tradicionalas o d'autres compositors, a plan de libertat per las modificar. Mas tanben dins la musica classica, i pòt aver mai de libertat. Los compositors pòdon crear de variacions sus d'òbras d'autres e, en qualques epòcas de la musica classica, lo compositor podiá laissar un òbra "mièg escricha" per que l'interprèt faguèsse sas variacions. Dins un concèrt de solista amb orquèstra, per exemple, o dins las arias de Rossini o d'autres compositors del bel canto, i aviá de fragments apelats cadéncias, ont lo compositor se limitava a escriure una basa armonica e puèi l'interprèt creava sas variacions. Qualques compositors de musica contemporanèa an tanben utilizat de procediments similars per laissar a l'interprèt mai de libertat.
La situacion sociala del compositor tanben a cambiat dins lo temps. Abans lo sègle XIX, los compositors èran generalament sirvents de reis, princes, aristocratas e cargas nautas de la Glèisa. Aquò comença de cambiar al sègle XVIII amb de compositors coma Mozart, que laissèt lo servici de l'arquevesque de Salzburg per s'establir coma professional independent. Aquò permetèt al compositor una libertat creativa teoricament pus granda, e mai de prestigi social, mas tanben perdèt la proteccion dels senhors e dels mecènas: se sa musica capitava pas entre lo grand public, riscava de tombar dins la pauretat. De compositors ara famoses foguèron pas gaire coneguts per lo public dins son temps e deguèron subreviure coma interprèts, professors o amb d'autres trabalhs.


text:
Estela (omonimia)
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- Objèctes
- Una estela amb e estrecha (var. estiala) designa un astre o una causa de forma similara a aquel astre (existís una varianta mens classica e mens normativa, estèla amb è larga, que Loís Alibèrt conselha gaire)
- Una estela es un astre qu'es una gigantesca bòla de plasma.
- Una estela que tomba es una tirassièra luminosa dins lo cèl nocturne.
- Una estela es una figura geometrica.
- Una estela de mar es un animal marin en forma d'estela de 5 brancas (classa dels asteroïdes).
- Una estèla amb una è larga (var. estiala) :
- Designa divèrsas menas d'objèctes de fusta.
- Ua estèla qu'es un monument de pèira, lo mei sovent funerari.
- Una estela amb e estrecha (var. estiala) designa un astre o una causa de forma similara a aquel astre (existís una varianta mens classica e mens normativa, estèla amb è larga, que Loís Alibèrt conselha gaire)
- Geografia
- Estiala de Ròse, vila del Daufinat
- Estela (Navarra), vila de Navarra
- la Montanha de l'Estela, entre Ais e Marselha


text:
Tars
Tars (en ebrieu: Tarsi; en latin: Tarsus, en grèc: Tarsos) foguèt la ciutat principala de Cilícia, situada sus las doas ribas fertilas del riu de Cydnus e pròcha d'un estanh nomenat Rhegma qu'èra connectat amb la mar e qu'albergava lo pòrt de la ciutat (lo riu èra navegable fins a la ciutat). Èra una crosada de camins. Se supausa de fondacion assiriana e portèt probablament lo nom de Sardanapal, mas foguèt colonizada pels grècs, una colonizacion qu'Estrabon atribuís a Argives e Triptolem. Se nomena dins l'Anabasi de Xenofont, coma la residéncia del satrapa Syennesis de Cilícia, que i aviá un palais. La ciutat volguèt pas ajudar lo rei Cirus contra son fraire Artaxerxes, e los soldats, furioses de las pèrdas qu'aviá agut un destacament mandat per las montanhas, la saquegèron.


text:
Solipsisme
Lo solipsisme (del latin solus, sol e ipse, esper se) consistís a pensar que solament existís lo ieu e que tot lo rèsta, inclusent lo monde exterior o lo sensible, son d'emanacions mentalas d'aquel ieu. Es una manifestacion extrèma de l'idealisme e afirma que, en podent pas èsser segur de la realitat del que l'entorna, la persona solament se pòt fisar a sa pròpria pensada (coma lo cogito ergo sum de Descartes). Pel principi del Rasor d'Occam, l'explicacion pus simpla es aquela que evita de multiplicar los concèptes sens necessitat es la mai valida e alara se unicament es fisabla la pròpria existéncia, cal pas pensar que i aja res d'extèrne, tot es una pura projeccion del cervèl, coma un miratge o un sòmi (contunhant atal lo subjècte barròc). Los autres, lo còrs, tot aquò qu'es en relacion amb l'espaci e lo temps son puras pensadas que lo subjècte considèra, quand lo recep, coma reals.
I a pas cap de filosofia que se fonda sul solipsisme estricte, totes los pensadors admeton un minimum de realitat exteriora, que supausa l'objècte de la reflexion.


text:
Prefectura de Chiba
La prefectura de Chiba (千葉県, Chiba-ken per oposicion a 千葉市, Chiba-shi) es una prefectura de Japon situada dins la region de Kantō.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La prefectura de Chiba se situa al centre-èst de l'illa de Honshū dins l'Ocean Pacific. Sa populacion es de 6 006 185 estatjants (en 2000). La prefectura es devesida en vilas (市 shi) e districtes (郡 gun). La capitala de la prefectura de Chiba es la vila de Chiba, qu'es subdevesida en sièis arrondiments. La prefectura de Chiba es vesina de las prefecturas de Ibaraki al nòrd, Tōkyō e Saitama a l'èst. La màger part de la prefectura de Chiba se tròba sus la peninsula de Boso, una region montanhòla e importanta per la cultura del ris. Lo nòrd-oèst, mai poblat, fa part de la plana de Kantō, que s'espandís fins a la zona urbana de Tōkyō e Saitama.
Vilas (市 shi)[modificar | modificar la font]
Lista de las vilas (市 shi) de la prefectura de Chiba, mai lors arrondiments (区, ku).
Districtes (郡 gun)[modificar | modificar la font]
Lista dels districtes (郡 gun) de la prefectura de Chiba, mai lors borgs (町, cho ou machi) et vilatges (村, son o mura).
Economia[modificar | modificar la font]
Aquesta prefectura fa part del 'Tōkyō Megalopolite, la zona industriala pus granda de Japon. I se tròba l'aeropòrt internacional de Tōkyō, Narita.
Torisme[modificar | modificar la font]
A la talvera de la vila de Tōkyō, en riba de la baia eponima se tròban los pargues de Tokyo Disneyland e Tokyo DisneySea (complèxe de Tokyo Disney Resort). Es la primièra destinacion toristica del país e lo pargue Tokyo Disneyland es una de las primièras del mond amb 17 milions de visitors cada an. Solas las vilas de Las Vegas e París tant coma Walt Disney World Resort la passan.
Istòria[modificar | modificar la font]
La prefectura de Chiba foguèt fondada lo 15 de junh de 1873 après la fusion de las prefecturas de Kisarazu et Inba. Istoricament la prefectura cobrís províncias feudalas de Kazusa (上総), Simousa (下総) e Awa (安房). Lo regropament d'aquelas tres províncias s'apelava, d'aquel temps, Boso (房総).


text:
Any-Martin-Rieux
Any-Martin-Rieux es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del anciana Thiérache, bastit sus la près d'un ruisseau, a 65 quilomètres al nòrd de la vila de Laon e 25 quilomètres de la pichona vila de Vervins.
Village de l'ancienne Thiérache, bâti sur le bord d'un ruisseau, à 65 kilomètres au nord de la ville de Laon et 25 kilomètres de la petite ville de Vervins.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
An o Anies (Martin-Rieux), Aneia en 646, Ania en 1218, antany de la généralité de la vila de Soissons, de las bailliage e eleccion de la pichona vila de Guise, diocèse de Laon, uèi del costat de Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons.
Patron : St Médard.
An èra antany çò cap de-luòc d'una châtellenie. A fach mencion d'aquel villatge en los miracles de St Thierry, #que demorava en la Modèl:S-. I es nomenat "villa" e indicat cossí en se trobant mes al mièg del bòsc de Thiérache a Modèl:La s-. An èra la proprietat de Irmine, filha de Dagobert II, rei de França, #lo que lo #donar en l'an 676 al abbaye de Oêren, de Trèves, pel remède de la siá arma e aquela de lo sieu espós, lo comte Herman. Los abbés de St-Laurent de Joinville possedissián antany a An un franc aleu, lo un dels mai ancians del reialme, dicha-se Manuscrit[1].
Any ou Anies (Martin-Rieux), Aneia en 646, Ania en 1218, autrefois de la généralité de la ville de Soissons, des bailliage et élection de la petite ville de Guise, diocèse de Laon, aujourd'hui du canton d'Aubenton, arrondissement de Vervins, diocèse de Soissons.
Patron : St Médard.
Any était autrefois le chef-lieu d'une châtellenie. Il est fait mention de ce village dans les miracles de St Thierry, qui vivait au Modèl:S-. Il y est nommé "villa" et indiqué comme se trouvant placé au milieu de la forêt de Thiérache au Modèl:S-. Any était la propriété d'Irmine, fille de Dagobert II, roi de France, laquelle le donna en l'année 676 à l'abbaye d'Oêren, de Trèves, pour le remède de son âme et celle de son époux, le comte Herman. Les abbés de St-Laurent de Joinville possédaient autrefois à Any un franc aleu, l'un des plus anciens du royaume, dit-on[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ : La Thiérache en l'istòria, sortèm de l'ombra, Périn. Bruno
- ↑ Manuscrit : La Thiérache dans l'histoire, sortons de l'ombre, Périn. Bruno
Modèl:Portal Arrondiment de Vervins


text:
Cada an, APRENE - Establiment d’ensenhament superior occitan - recruta de mond que vòlon far de professors d’escòla a Calandreta.
Per presentar sa candidatura a APRENE, cal :
Èsser titulari d’una licéncia
Mestrejar l’occitan oral e escrich. (La lenga del centre es l’occitan. Los corses se debanan en majoritat en occitan. Tota la vida del centre tanben.)
Èsser d’aise amb los mainatges. Se sentir la vocacion d’ensenhar
Faire una demanda d’inscripcion a la Jurada per intrar en formacion a APRENE
La formacion iniciala dels regents amb APRENE
APRENE ensenha la pedagogia de l’immersion lingüistica, prepausa una formacion completa en tres annadas :
Jurada : Los candidats acceptats a la jurada per una federacion regionala de las Calandretas venon de “calandrins” e intran en primièra annada
Primièra annada : Los calandrins participan a d’estagis teorics a Besièrs e partejan de practicas professionalas en classa amb un regent (aquesta annada es bailejada pel CFPO)
Segonda annada : Es una annada en responsabilitat probatòria dins una classa.
Opcion PE1 (professor d’escòla 1): La federacion regionala pòt prepausar al calandrin de seguir la formacion de PE1 per aprestar las espròvas teoricas del concors de professor d’escòla en occitan
Tresena annada : APRENE prepausa un trabalh vertadièr de recèrca personala dins lo camp de la practica pedagogica e didactica
S’un calandrin a capitadas las tres annadas de formacion iniciala, sa federacion regionala lo poirà installar en qualitat de regent titular (professor d’escòla titular) dins una classa Calandreta.
APRENE- Establiment d’ensenhament superior occitan
Ostal de la vida associativa . n°116
15 carrièra del general Margueritte . 34500 Besièrs
tel : 04 67 28 75 36 - fax :04 67 28 75 39
La Confederacion occitana de las escòlas laïcas Calandretas
Ostal d’Occitània . Espaci Jaume 1èr d’Aragon . 117 carrièra dels Estats Generals . 34000 MONTPELHIÈR . tel : 04 67 06 81 10
coordinatritz(at)calandreta.org - de remplaçar/remplacer (at) per/par @
La Confederacion occitana de las escòlas laïcas Calandretas es afiliada a
l’ISLRF, l’Institut Supérieur des Langues de la République Française
Mencions legalas


text:
Encés
L'encés (del latin incensum, participe de incendere, 'alumar', 'encendre') es una preparacion de resinas aromaticas vegetalas barrejadas amb d'òlis essencials d'origina animala o vegetala, qu'en cremar desprene un fum perfumat qu'a d'aplicacions religiosas, terapeuticas o esteticas. Las societats chinesa e japonesa n'utilizavan ancianament coma partida integrala de l'adoracion de divinitats indoïstas. Lo bodisme n'utiliza sempre dins los monastèris, en maai de la Glèisa Ortodòxa dins la celebracion de la Liturgia Divina coma, en grad menor, mai d'una confession crestiana, coma la catolica.


text:
Caatinga
Caatinga (del Tupi-Guarani: caa (bòsc) + tinga (blanc) = bòsc blanc) es un bioma que se tròba solament al Brasil.
La caatinga ocupa una superfícia d'aperaquí 734 478 km², gairenben 8,6% del territòri de Brasil, en englobant de forma contunha part dels estats brasilièrs de Piauí, Ceará, Rio Grande do Norte, Paraíba, Pernambuco, Alagoas, Sergipe e Bahia en la region Nòrd-Èst de Brasil, e part del nòrd de Minas Gerais en la region Sud-Èst de Brasil.
Presenta una vegetacion tipica de regions semiaridas. Es principalament una zòna arbustiva seca e un bòsc d'arbres basses e espinoses que pèrdon las siás fuèlhas durant la sason seca. Anteriorament se cresiá que la caatinga èra lo resultat de la degradacion de formacions vegetalas mai exuberantas coma son la dels bòscs amazonics. En aquel bioma a enregistradas unas 1000 espècias de flòra e se crei que n'i a lo doble o lo triple pas encara enregistradas.
Los cactus, plantas de tija espessa, arbusts espinoses e d'èrbas adaptadas a la secada forman la capa jols arbres. Fòrça plantas creisson, florisson e morisson durant la brèva sason umida.
La caatinga compren qualques enclavaments de bòsc tropical umid. Aperaquí 15 milions de personas vivon dins la region, e la populacion se considèra qu'es de las pus pauras de Brasil. L'agricultura en la sason seca es fòrça limitada e i a solament qualques paucas zonas de irrigacion coma la de la val del riu São Francisco.


text:
Temps
Lo temps qu'es la quatau dimension d'aqueste monde. Qu'es destriat diferentament segon las culturas.
Mitologia[modificar | modificar la font]
Lo grec Crònos que vau lo roman Saturne. Diu deu temps qu'es lo pair de Zeus/Jupitèr. Avant que'u hilh prengoc lo poder qu`èra lo mei poderós deus dius e que minjava los sons mainatges.
Annada[modificar | modificar la font]
Qu'es lo temps ende har tota ua virada au torn deu sorelh. Ua annada civila qu'a 365 jorns, mes ua annada siderala que n'a 365,256363051. Lavetz cada quate ans, ua jornada qu'es ajustada ende pas que las datas sian tròp bolegadas.
Sason[modificar | modificar la font]
Ua sason qu'es l'interval de tres mes entre cada equinòcci e solstici. La prima que's passa de l'equinòcci de març dinc au solstici d'estiu. L'estiu que's passa deu solstici d'estiu dinc a l'equinòcci de septeme. La gòrra que va de l'equinòcci de septeme dinc au solstici d'ivèrn. L'ivèrn que va deu solstici d'ivèrn dinc a l'equinòcci de març.
Mes[modificar | modificar la font]
L'annada qu'es destriada en 12 mes.
Mes lunar[modificar | modificar la font]
Qu'es lo temps d'ua navèra lua dinc a la que veng. Que hè 28 jorns. Qu'es destriat en quate setmanas, de la navèra lua dinc au prumèr quart de lua, deu prumèr quart dinc a la lua plea, de la lua plea dinc au darrèr quart e deu darrèr quart dinc a la navèra lua. Qu'es l'unitat qu'utilizan los calendrièrs chinés e arabs.
Setmana[modificar | modificar la font]
En Euròpa, la setmana que hè 7 jorns. Aquera destriada que's hasoc a Babilònia on copèn lo mes lunar en quate partidas ; deu còp lo mes lunar estoc destriat en quate setmanas de set jorns.
Jorn[modificar | modificar la font]
Lo jorn o jornada qu'es lo temps ende que la Terra hasse ua virolejada sus era. Ua jornada civila que hè 24 òras.


text:
Valonia
Valonia (en francés Wallonie, en valon Walonreye) es una de las tres regions de Belgica. A una populacion de 3 561 256 abitants, repartits dins cinc províncias: Enaut, Lièja, Luxemborg, Namur, lo Brabant Valon. Dins aquela region i a la Comunitat Germanofòna de Belgica, ont la lenga oficiala es l'alemand. Lo nombre d'estrangièrs residents en Valonia es de 368 000 personas (11,4 % de la populacion locala), principalament turcs, maugrabins, italians e espanhòls. Aquel percentatge es pus naut qu'en Flandes (ont es de 4 %), totun mai bas qu'a Brussèlas (ont es de 27,8 %). La religion istorica dels valons es la catolica, amb qualques gropuscules protestants, uèi los agnostics e los atèus son majoritaris. Entre los immigrants i a fòrça musulmans.


text:
Blattaria
Las babaròtas constituisson l'òrdre dels blattoptèrs (Blattaria — tanben Blattodea —).
La babaròta es un insècte de l'òrdre dels blattoptèrs que qualques espècias vivon en comensals amb l'òme, principalament dins las cosinas ont se noirisson de rèstas, rebuts e provisions.
N'i a environ 4000 espècias repartidas altorn de la planeta, que varian en forma, color e talha. Apareguèron sus la Tèrra, fa aperaquí 400 milions d'annadas.
En França, existisson quatre espècias introduchas en Euròpa al cors dels sègles darrièrs:
- la babaròta germanica (Blattella germanica),
- la babaròta raiada (Supella longipalpa),
- la babaròta orientala (Blatta orientalis),
- la babaròta americana (Periplaneta americana).
Somari
- 1 Classificacion
- 2 L'animal el meteis
- 3 Santat
- 4 Lucha contra las babaròtas
- 5 Ligam extèrne
Classificacion[modificar | modificar la font]
Òrdre: dictioptèrs Familha: blattidats
L'animal el meteis[modificar | modificar la font]
Morfologia[modificar | modificar la font]
La talha dels adultes pòt variar d'1 a 5 cm. Lor còrs a una forma ovala, aplatida dorsoventralament.
Lor coloracion pòt anar de jaunastre a negre. Lo cap pòrta d'antenas longas e finas formadas d'un grand nombre d'articles. Las pèças bucalas son de tipe trissador. Lo torax es recobèrt al davant pel pronotum. Las babaròtas pòrtan dos parelhs d'alas, mas en general, se desplaçan sustot en corrent sul substrat. A l'extremitat posteriora de l'abdomèn, se tròba dos apendixes sensorials : las cercas.
Alimentacion[modificar | modificar la font]
La matèria vegetala mòrta es un element fondamental de lor noiridura, quitament lo papièr. Pòdon çaquelà èsser omnivòras.
Totas denadas, en particular las substàncias sucradas e los feculents las interèssan. Daissan una odor desplasenta suls aliments qu'embrutisson. Lor agrada la sang fresca o dessecada, los excrements, los escopits. Las babaròtas son susceptiblas de se noirir als despens de teissuts, de papièrs, de cadavres de lors congenères. Pòdon doncas trobar de noiridura dins los immòbles d'abitacion, e dins los locals ont s'estòca o se manipula de denadas.
Reproduccion[modificar | modificar la font]
La femèla pond fins a 8 pòchas contenent caduna fins a 40 uòus. Los uòus son incubats entre 20 e 28 jorns. La femèla pond alara de 1 a 4 ootècas (o còcas), podent conténer fins a 35 ninfas. Las larvas venon adultas en un centenat de jorns.
Vida[modificar | modificar la font]
A las babaròtas lor agrada l'escuritat. S'amagan quand lo jorn (la lutz) apareis. Dins los apartaments, recèrcan los recantons escurs cauds e umids. Sortisson lo ser per se noirir. Doncas, quand d'individús apareisson fortuitament descobèrts, en preséncia del jorn, lor nombre es grand, l'infestacion es avançada! A totes los estadis son omnivòrs e las larvas tant voraças coma los adultes. I a pas d'estadi larvar dins la babaròta perque es emimetabòla.
Particularitats[modificar | modificar la font]
Las babaròtas vivon dins los apartaments; son d'insèctes gregaris. Produson una feromòna d'agregacion. S'agís d'una substància odoranta incitant los individús d'una meteissa espècia a se recampar. De recèsses ont lors excrements son abondants apareisson. A aqueste endrech, los insèctes son en securitat. L'abondància dels excrements e de la feromòna indica a las babaròtas que lor amagatal es pas encara estat descobèrt per lors enemics (los abitants del lòtjament). Experimentalament s'obsèrva que las babaròtas se desvolopan mens lèu quand son isoladas. De mai, se noirisson plan mai en preséncia d'aquesta feromòna.
Las babaròtas vivon en grops pichons de tipe familial. Aquestes grops se compausan d'individús de meteissa edat e probablament nascuts de la meteissa maire. Dins las abitacions, aquestes grops s'acampan per formar de comunautats grandas de centenats o quitament de milièrs d'individús. Çaquelà, lo concèpte de ierarquia o d'especializacion dels prètzfaches es inexistent. Cada individú es autonòm.
Santat[modificar | modificar la font]
Medicaments[modificar | modificar la font]
Las babaròtas èran utilizadas dins la Grècia e la China anticas, coma medicaments.
Agents patogèns retrobats dins las babaròtas[modificar | modificar la font]
d'aprèp N.R.H. Burgess (1984)
Lucha contra las babaròtas[modificar | modificar la font]
Las babaròtas an una capacitat d'adaptacion fortassa, e s'acostuman de generacion en generacion als divèrses poisons prepausats per l'òme per sos repaisses. Cèrtas tendas utilizan l'odor de la femèla per atraire los mascles.
Modificacion de l'abitat[modificar | modificar la font]
Per contra-rotlar sul tèrme long la proliferacion de las babaròtas, cal redusir al maximum las fonts de noiridura, d'aiga e de recès necessaris a lor subrevida. Los locataris d'un immòble devon collaborar al programa de contra-ròtle per assegurar son succès. En efièch, los tractaments massisses amb d'insecticidas pòdon far migrar la màger part de las populacions vèrs los lòtjaments vesins.
Dins las bibliotècas (en defòra de las abitacions)[modificar | modificar la font]
Los produches fito-sanitaris regulators de creissença (RCI) e los insecticidas remanents pòdon èstre aliats. Lo RCI aplicat als luòcs infestats per las babaròtas, transforma lo darrièr estadi ninfal en un adulte qu'a las alas tòrtas e qu'es esteril. Lo metoprèn (Dianex) e l'idroprèn (Gencor) son correntament utilizats uèi.
Los atraches quimics son utils.
La màger part de las babaròtas son atrachas eficaçament per : l'atrach al propoxur (atrach Baygon a 2 % per babaròtas) e la pasta d'acid boric (MRF 2.000 Blue Diamond).
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- (fr) Lucha contra los agents de deterioracion biologica dins las bibliotècas e los archius
- (en) Lo sit de las babaròtas


text:
Sciéncias socialas
Las Sciéncias socialas estúdian los òmes a travèrs de lors relacions. Fan apèl a un ensemble de disciplinas apertenent a las sciéncias umanas: sociologia, antropologia, etnologia, istòria, geografia, economia, drech, politologia, psicologia sociala, sciéncias de las religions e lingüistica (especialament sociolingüistica).
La critica literària e la filosofia ne son exclusas: revendican una portada mai universala, e rapòrtan pas lors conclusions al contèxt (politic, social, economic...) de la societat estudiada.


text:
Enrique Jardiel Poncela
Enrique Jardiel Poncela (Madrid, 15 d'octobre de 1901 - 12 de febrièr de 1952) foguèt un escrivan de lenga espanhòla celèbre per sas òbras de teatre.
Filh d'Enrique Jardiel Agustín, jornalista originari de Quinto dins la província de Saragossa en Aragon e de Marcelina Poncela Hontoria, pintre.
A partir de 1919 collaborèt (articles e contes) a de jornals divèrs, e publiquèt sensiblament cinc contes escriches sens utilizar las letras 'e' (Un marit sens vocacion), sens la 'a' (Lo caufaire novèl), sens la 'o', sens la 'i' e sens la 'u', publicats dins La Voz en 1926 e 1927.


text:
Epfig
Epfig en alemannisch (Epfig en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Çò Pòble de Epfig se tròba al pè de la tuc del Ungersberg en lo costat de Barr e lo arrondissement de Sélestat-Erstein. La municipalitat s'estend sus formatnum:2200 {{}} ectaras, #que 560 plantats de vinha, #çò que ne'n fa la mai granda municipalitat viticole de Alsace. Los abitants an conegut jol nom dels Epfigeois. Epfig Dispausa n'indigne la una dels mai importants cultura céréalière e de prada del departament. Lo vilatge se situa a Unitat|6|km}} al sud-es del costat de Barr.
Le village d'Epfig se trouve au pied de la colline de l'Ungersberg dans le canton de Barr et l'arrondissement de Sélestat-Erstein. La commune s'étend sur 2 200 hectares, dont 560 plantés de vigne, ce qui en fait la plus grande commune viticole d'Alsace. Les habitants sont connus sous le nom des Epfigeois. Epfig dispose en outre l'une des plus importantes culture céréalière et de prairie du département. Le village se situe à 6 km au sud-est du canton de Barr.
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquel bourg en remontant a la mai anautita antiquitat a #èsser ocupat per populacions cèltas e germaniques. Jos l'empèri romain, la vila i aviá conegut jol nom de Epiacum (#que la forma Apica n'es probablament una cacographie). Las tropas romaines i aurián plantat, dempuèi lo començament de la siá preséncia, los primièrs plants de vinhas. Dels immigrants alamans se barrejan pauc a pauc a las populacions localas gallo-romainès originelles e lo bas latin a remplaçat per un dialècte alémanique.
A partir del Sègle XII, los avesques d'Estrasburg #que i possedissián un castèl, #que ne demòra pas mai #qu'una part d'un torn e de las soscaves voûtées, dominan la vila. Epfig Es entièrament arruïnat en 1439, en lo moment de las primièras incursiós del partit Armagnacs. Es unas segondas fes destruit en 1632 en lo moment de la guèrra de Trenta Ans. Dintre lo XIe e lo Sègle XIV a erigit una capèla romaine en portant lo nom de Santa Marguerite #que possedís un porche unic en Alsace e un ossuaire #que la majoritat de las ossements ne proven de la destruccion del pòble desaparegut e vesin de Kollwiller. Al XVIIIe çò cardinal de Rohan fa bastir una residéncia a costat del donjon. A aquela epòca lo pòble de Epfig possedissiá 60 potz e un calvaire de tres crotz.
Ce bourg remontant à la plus haute antiquité a été occupé par des populations celtes et germaniques. Sous l'empire romain, la cité était connue sous le nom d' Epiacum (dont la forme Apica est probablement une cacographie). Les troupes romaines y auraient planté, dès le début de leur présence, les premiers plants de vignes. Des immigrants alamans se mêlent peu à peu aux populations locales gallo-romaines originelles et le bas latin est remplacé par un dialecte alémanique.
À partir du Sègle XII, les évêques de Strasbourg qui y possédaient un château, dont il ne reste qu'une partie d'une tour et des caves voûtées, dominent la ville. Epfig est complètement ruiné en 1439, lors des premières incursions du parti Armagnacs. Il est une deuxième fois détruit en 1632 lors de la guerre de Trente Ans. Entre le XIe et le Sègle XIV est érigée une chapelle romaine portant le nom de Sainte Marguerite qui possède un porche unique en Alsace et un ossuaire dont la plupart des ossements provient de la destruction du village disparu et voisin de Kollwiller. Au XVIIIe le cardinal de Rohan fait construire une résidence à côté du donjon. À cette époque le village d'Epfig possédait 60 puits et un calvaire de trois croix.


text:
Escala musicau
Ua escala musicau qu'ei un ensemble de nòtas alinhadas en òrdi ascendent (de la mei grava dinc a la mei aguda) o descendent (de la mei aguda dinc a la mei grava) qui pòden estar utilizadas per compausar o interpretar ua pèça de musica.
Lo biais de las nòtas de se succedir dehens l'escala que pòt variar segon que las nòtas de la gama e sian pròchas o pas ; òm parla atau de gama cromatica se las nòtas e son desseparadas per sonque un miei tons o de gamas diatonicas se son deseparadas per tons e miei tons. La plaça deus miei tons dens ua gama diatonica que forma un esquema d'encadenament de la nòta qu'òm apera mòde e qui son escala musicau en octavas (dab sèt nòtas diferentas, la ueitau estant ua repeticion de la purmèra mes mei aguda).
Los ancians grècs que teorizèn e qu'identifiquèn sèt mòdes : lo mòde ionian, lo mòde dorian, lo mòde frigian, lo mòde lidian, lo mòde mixolidian, lo mòde aeolian e lo mòde locrian. La musica occidentau modèrna b'emplega generaument pas sonque dus mòdes gessits deus ancians mòdes grècs : lo mòde major e lo mòde menor.
A despart deus mòdes qui son escalas diatonicas devesidas en octavas, òm pòt emplegar d'autes menas d'escalas musicaus. Las gamas pentatonicas, per exemple que descompausan en cinc nòtas enlòc de ueit. Òm pòt tanben emplegar pas sonque tons o compausar gamas dab unitats inferioras au miei ton.


text:
-439
Aquesta pagina concernís l'an -439 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Fin de la revòuta de Samos acomençada l'annada precedenta ambé la capitulacion de la vila. Lei vencuts deguèron liurar sa flòta e pagar una indemnitat de guèrra fòrça importanta. Una democracia inspirada per lo sistèma atenenc foguèt tornarmai installada per dirigir Samos. Puei, la flòta, en despiech dau maucontentament dei marins, anèt reprimir una revòuta a Bizància.


text:
1862
Aquesta pagina concernís l'an 1862 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Organizacion d'una armada novèla gràcias au sostèn britanic dins la region de Shanghai per luchar còntra lei Taiping e protegir lo pòrt, important ponch d'intrada dau comèrci occidentau. En genier e febrier, aquela fòrça capitèt de blocar una ofensiva taiping.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Antoni Maria Alcover, escrivan, modernista e folclorista malorquin (m. 1932)
- 4 de febrièr - Hjalmar Hammarskjöld, primièr ministre de Suècia (m. 1953)
- 28 de març - Aristide Briand, òme politic francés, Prèmi Nobel de la Patz (m. 1932)
- 2 d'abril - Nicholas M. Butler, president de l'Universitat de Columbia, Estats Units. Prèmi Nobel de la Patz (m. 1947)
- 21 de mai - Willem Einthoven, mètge neerlandés, Prèmi Nobel de Fisiologia o medecina (m. 1930)
- 5 de junh - Allvar Gullstrand, oftalmològ suedés, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m. 1930)
- 7 de junh - Philipp Lenard, fisician ongrés-alemand, Prèmi Nobel (m. 1947)
- 27 de junh - Paul Gros Long, pseudonim Pèire Devoluy, escrivan e poèta occitan (m. 1932)
- 22 d'agost - Claude Debussy, compositor francés (m. 1918)
- 29 d'agost - Andrew Fisher, primièr ministre d'Austràlia (m. 1928)
- 29 d'agost - Maurice Maeterlinck, escrivan bèlga, Prèmi Nobel de Literatura (m. 1949)
- 2 de julhet - William Henry Bragg, fisician britanic, Prèmi Nobel de Fisica (m. 1942)
- 25 de setembre - Billy Hughes, primièr ministre d'Austràlia (m. 1952)
- 15 d'octobre - Pau Marieton, escrivan occitan (m. 1911)
- 19 d'octobre - Auguste Lumière, inventor francés (m. 1954)
- 8 de novembre - Andrés Héctor Carvallo Acosta, president de Paraguai (m. 1934)
- 15 de novembre - Gerhart Hauptmann, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1946)


text:
1745
Aquesta pagina concernís l'an 1745 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica de Gènoa[modificar | modificar la font]
Maugrat d'esitacions importantas, intrada en guèrra de Gènoa dins lo camp francés dins la Guèrra de Succession d'Àustria. L'objectiu de la Republica èra d'empachar lo Reiaume de Sardenha d'annexar Finale Ligure menaçant ansin de devesir son territòri en doas partidas.
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Publicacion per Ewald Jurgen von Kleist (1700-1748) dau premier estudi depintant lo foncionament d'un condensator.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 18 de febrièr - Alessandro Volta, fisician italian (m.1827)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 19 d'octobre - Jonathan Swift, escrivan anglés (n.1667)
- 19 de decembre - Jean-Baptiste van Loo, pintre francés (n.1684)


text:
Tanzania
Tanzania (oficialament Republica Unida de Tanzania) es un país d'Africa de l'Èst situat lòng de l'Ocean Indian dins la region tropicala de l'emisfèri sud. Es enviroutat per Kenya, Oganda, Rwanda, Burundi, la Republica Democratica de Còngo, Zambia, Malawi e Moçambic. A una superficia de 945 087 km² e una populacion de 43 milions d'abitants en 2010. Es una republica federala parlamentària de regime presidenciau que sa capitala es la vila de Dodoma.
Si formèt en 1964 a partir de la fusion dei doas colonias britanicas dau Tanganyika Britanic e de Zanzibar vengudas independentas en 1961 e en 1964. Lo Tanganyika Britanic èra eissida dau partiment de l'Africa Orientala Alemanda entre Britanics e Bèlgas après la Premiera Guèrra Mondiala. De son caire, Zanzibar èra un protectorat britanic conclut a la fin dau sègle XIX entre Londres e lo sultanat de Zanzibar. Aquel estat s'èra format dins la region entre lei sègles XVII e XIX quand leis Omanés la conquistèron sus lei Portugués installats dempuei lei sègles XV e XVI.
Lo gentilici es tanzanian -a.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 2.1 Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana
- 2.2 Lei periòdes portuguesas e omanesas
- 2.2.1 Lei pòbles dau Platèu la fin de l’Edat Mejana
- 2.2.2 L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa
- 2.2.3 La conquista portuguesa dei vilas marchandas
- 2.2.4 Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman
- 2.2.5 La dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar
- 2.3 Lo periòde coloniau dei sègles XIX e XX
- 2.4 La fin de la colonizacion britanica e la formacion de Tanzania
- 2.5 La Tanzania contemporanèa
- 3 Estructura de l'Estat e dau poder
- 4 Afaires estrangiers e defensa
- 5 Economia
- 6 Ligams extèrnes
Geografia[modificar | modificar la font]
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
Lei diferentei regions de Tanzania an una topografia variada. Au nòrd, lo país es montanhós e si situa unei volcans actius coma lo Mont Meru (4 565 m) ò amorçats coma lo Mont Kilimanjaro (5 895 m) qu’es la cima pus auta d’Africa e una attraccion toristica importanta.
A l’oèst d’aquelei montanhas, s’estend lo Rift Gregory qu’es la partida orientala dau Grand Rift African. Dins son plan centrau, si troba mai d’un grand lac salat coma lo lac Natron au nòrd, lo lac Manayara au sud e lo lac Eyasi au sud-èst. Si pòu obsersar unei relèus ò attraccions toristicas de remarca dins aquela region coma lo Highland Crater, lo volcan Ol Doinyo Lengai e sei lavas negras a basa de natrocarbonaita e enfin, lo Parc Nacionau de Serengeti.
Au nòrd-oèst, la geografia es marcada per la preséncia dau lac Victòria qu’es lo lac pus grand dau continent. Es generalament considerat coma la fònt de Nil. Au sud-oèst, s’estend lo lac Tanganyika que separa Tanzania de la Republica Democratica de Còngo. Es lo segond lac pus prefond de la planeta après lo lac Baikal de Russia. Enfin, au sud, si troba lo lac Malawi que si situa entre Tanzania e Malawi.
Lo centre dau país es ocupat per un platèu continentau d’altitud important que fa partida dau Platèu d’Africa Orientala. Es una region d’estèpa e de savana e es favorabla a l’agricultura dins sa mitat septentrionala. La capitala Dodoma si situa dins aquela zòna.
La region maritima orientala presenta unei pòrts, especialament Dar es Salaam qu’es la vila pus granda dau país. Si troba tanben l’archipèu de Zanzibar. Una partida d’aquela costat es compausada d’una tièra de mangròvas que fan partida de la Mangròva d’Africa Orientala qu’es una fònt majora de biodiversitat.
Clima[modificar | modificar la font]
Tanzania a un clima tropicau que presenta de variacions regionalas en foncion de la topografia. Aquò a d’efècts de remarca sus la temperatura e la quantitat dei precipitacions anualas. Pron establa dins lo corrent de l’annada, la temperatura conoisse una sason cauda de novembre a febrier e una sason freja de mai a aost. Dins lei regions d’altitud auta, la temperatura varia de 10 a 20°C entre lei sasons freja e cauda. Lei zònas d’altitud pus febla presentan de temperaturas de 15-20°C pendent la sason freja e 25-31°C durant la sason cauda.
Lei variacions de precipitacions son pus importantas qu’aquelei de la temperatura. D’efèct, en causa dau relèu, lei regions nòrd e oèst dau territòri tanzanian an un regime diferent dei zònas èst, sud e centre. Dins lo premier cas, existisse doas sasons de precipitacions que son dichas cortas (octòbre-decembre) e lòngas (març-mai). Dins lo segond cas, i a solament una sason de precipitacions que comença en octòbre e s’acaba en mai.
Demografia e vilas principalas[modificar | modificar la font]
A la fin de 2012, la populacion de Tanzania èra de 44 928 923 abitants. En 1967, èra de 12 313 469 abitants, ço qu'indica un taus creissença mejan de 2,9%/an. Dempuei aqueu periòde, l'estructura de la populacion es relativament establa amb un nombre important d'abitants entre 0 e 15 ans (44,1% en 2012, 45,8% en 1965), una majoritat febla entre 15 e 64 ans (52,2% en 2012, 51,7% en 1965) e gaire d'abitants de mai de 64 ans (3,8% en 2012, 2,4% en 1967).
La reparticion d'aquela populacion sus lo territòri tanzanian es fòrça inegala ambé de densitats evolucionant de mens de 1 ab/km² dins certanei regions dau plan d'altitud a 51 ab/km² dins lei regions pus drudas de Tanganyika e a 134/km² sus l'illa de Zanzibar. Es compausada de mai de 120 etnias diferentas que son generalament d'origina banto. Solament cinc grops (Sukuma, Haya, Nyakyusa, Nyamwezi e Chagga) passan lo milion d'abitants.
En 2012, la vila pus importanta de Tanzania es Dar es Salaam qu'es l'unica ciutat dau país que passa lo milion d'abitants ambé 4 364 541 abitants. Leis autrei vilas importantas son Mawanza (706 543 abitants), Arusha (416 442), Dodoma (410 956) e Mbeya (385 279).
Lengas[modificar | modificar la font]
La lenga oficiala de Tanzania es lo swahili. Permet la comunicacion intèrna entre lei diferenteis etnias tanzanianas que parlan de lengas diferentas dins la vida vidanta. Pasmens, l’influéncia de l’anglés demora important au sen deis elèits, de certanei sectors economics e dau sistèma judiciari superior. Es donc sovent considerat, compres per lei Tanzanians, coma la segonda lenga oficiala dau país. Aquela division foguèt oficializada dins la politica lingüistica de 1984.
Dins aquò, mai d’un centenau de lengas existisson au sen dei diferentei tribús dau país. Son de lengas d’origina banto (Nyamwezi, Sukuma, Hehe, Ngon, Yao…), sodanesa centrala (Massai…), coshitica (Iraqw) e khoisan (Sandawe). La màger part es representada per de lengas bantos. Lei tres autrei grops son concentrats dins lo nòrd. Lei Massais e leis autrei pòbles originaris de la region de Nil forman una minoritat reducha en Tanzania mai son pus presents sus lo territòri de Kenya. Lei pòbles Iraqw e Sandawe son lei vestigis dei migracions ancians en Africa Orientala. A l’ora d’ara, forman d’enclavas au sen de la majoritat banto e nilotic. Certanei lengas etnicas son pauc a pauc menaçadas per lei progrès de l’anglés e, subretot, dau swahili au sen de la societat tanzanian.
En fòra dau swahili, de l’anglés e dei lengas etnicas de Tanzania, si parla tanben de lengas indianas e europèas. La lenga indiana principala es lo gujarati qu’es parlat per la minoritat eissida dei marchands indians venguts s’installar dins la region au sègle XIX. Lei doas lengas europèas pus frequentas en fòra de l’anglés son lo francés, parlat magerament dins lei regions frontalieras ambé lei país francofòns de l’ancian empèri coloniau bèlga (Republica Democratica de Còngo, Rwanda e Burundi), e lo portugués que si parla dins lei regions a la frontiera ambé Moçambic. Enfin, si fau notar la quasi disparicion de l’alemand après la conquista britanica de l’Africa Orientala Alemanda en 1918. Uèi, aquela lenga es venguda fòrça rara en Tanzania.
Religions[modificar | modificar la font]
La situacion religiosa generala de Tanzania es mau coneguda en l’absència de recensament precís sus lo territòri de Tanganyika. Leis estudis mostran la preséncia de tres grops principaus compausats per lo crestianisme (magerament lo catolicisme), l’islam (magerament lo sunisme) e lei religions africanas tradicionalas. Pasmens, l’estimacion dei proporcions entre aquelei grops fa l’objècte de resultats fòrça diferents e illustra la dificultat de definicion dei religions tradicionalas africanas que son de còps fòrça influenciadas per lei rites crestians ò musulmans. Ansin, la part dei crestians es estimada entre 30 e 63% de la populacion, aquela dei musulmans entre 30 e 45% e aquela dei religions tradicionalas entre 1,8 e 35%.
Maugrat aquelei dificultats d’estimacion, existisse tanben quauquei zònas quasi omogenèas onte leis estimacions son pus aisadas. Per exemple, es lo cas deis illas de Zanzibar que son quasi unicament musulmanas (97% en 2012).
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria, Antiquitat e Edat Mejana[modificar | modificar la font]
En causa de la manca de documents escrichs, lei conóissanças istoricas sus l’Antiquitat de l’Africa Orientala son relativament limitadas fins a l’emergéncia d’estats marchands lòng de la costat a partir de la fin de l’Edat Mejana. Pasmens, la region foguèt una crosiera importanta per lei migracions etnicas sus lo continent african e leis arqueològs an donc descubèrt mai d’un vestigi tocant son poblament. Dos elements importants se’n desgatjan :
- lo premier es l’existéncia de tres ondas successivas de populacions de la region de Nil que venguèron s’installar dins la region dau lac Victòria a partir dau milleni II avC. Son a l’origina d’unei pòbles contemporanèus coma lei Massais ò lei Luos.
- lo segond es l’existéncia d’una migracions de populacions bantos a partir de la premier amitat dau milleni I avC vèrs lo sud de la region dei Grands Lacs. S’installèron fins au riu Zambèzi e migrèron lòng de l’Ocean Indian. Es a l’origina dei pòbles actuaus d’aquelei regions, en particular lo grop swahili.
Pauc a pauc, la geografia isolèt tres regions principalas :
- la zòna dei Grands Lacs caracterizada per la formacion de principats pichons amb una economia generalement basada sus l’agricultura e lo norrigatge coma lei reiaumes de Rwanda e de Burundi.
- la zòna maritima caracterizada per la formacion de vilas marchandas en relacion ambé lei continents asiatic puei europèu.
- la zòna dau platèu d’altitud que son economia èra basada sus una agricultura nomada d’estèpa. Aquela region isolava tanben lei Grands Lacs dei regions maritimas en causa de luchas militaras quasi permanentas entre certanei pòbles.
Lei periòdes portuguesas e omanesas[modificar | modificar la font]
Lei pòbles dau Platèu la fin de l’Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l’arribada dei premiers Europèus dins la region a la fin de l’Edat Mejana, lo platèu èra devesit entre quatre zònas diferentas :
- la savana nòrd situada en fòra de la Tanzania modèrna au nòrd dau lac Victòria.
- una zòna d’agricultura pastorala situada de l’oèst dau lac Turkana au sud dau mont Kilimanjaro. Èra dominada per lei Massais que l’agressivitat entraïnèt de reorganizacion militara au sen d’autrei pòbles (Kikuyu…) per resistir ais atacas. Coma durant lei sègles precedents, aquelei conflictes empachavan totjorn lo passatge dei caravanas entre lei Grands Lacs e la costat.
- de zònas d’altitud auta coma lei monts Kilimanjaro ò Meru onte lei societats avián desvolopats d’activitats agricòlas sedentàrias.
- la savana sud situada au sud dau lac Victòria èra gaire poblada en causa de sa manca de drudessa. En revènge, èra una region productritz d’evòri gràcias a la preséncia importanta d’elefants. La region èra donc en relacion ambé leis estats marchands de la costat. Lei Nyamwezis èran lo pòble pus important de la region e l’i formavan unei tribús independentas entre elei.
L’emergéncia dei ciutats marchands de la costat orientala d’Africa[modificar | modificar la font]
L’emergéncia dei ciutats marchandas de la costat orientala d’Africa comencèt ai sègles VIII e IX quand lei populacions bantos dei regions maritimas, explorant la costat vèrs lo nòrd, rescontrèron de marchands arabopersans, explorant la costat en direccion dau sud. Si desvolopèt alora de cambis entre lei dos pòbles. Lei Bantons aprenguèron la navigacion lòng dei costats e adoptèron l’islam coma religion e lei marchands arabopersans prenguèron lo poder mai s’integrèron pauc a pauc dins la societat locala. Dins lo corrent dei sègles seguents, aquelei vilas venguèron d’actors importants dau comèrci dins l’Ocean Indian gràcias a la produccion d’evòri e de metaus preciós.
La conquista portuguesa dei vilas marchandas[modificar | modificar la font]
Lei Portugués arribèron dins la region après lo passatge dau Cap de Bona Esperança per Vasco de Gama en 1498. Organizèron rapidament una tièra d’expedicions militaras per conquistar lei vilas marchandas : Sofala en 1502, Kilwa e Mombasa en 1505, leis illas de Mafia, Zanzibar e Memba en 1509. En revènge, mau capitèron d’ocupar Mogadisho.
Lei vilas de la region èra consideradas per lei Portugués coma d’etapas sus lo camin vèrs l’Asia dau Sud-Èst e de fònts de revengus gràcias a l’impausicion de tributs importants de pager per lei diferentei ciutats. Aquò entraïnèt donc de revòutas sostengudas per de predicators musulmans. Mombasa foguèt lo centre principau d’aquela resisténcia e foguèt pilhada dos còps per lei Portugués en 1528 e en 1588 per reprimir d’insureccions. Un fòrt poderós l’i foguèt tanben bastit.
Lo partiment dei vilas marchandas entre Portugal e Oman[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XVII, lei possessions portuguesas foguèron menaçadas per leis Omanés, sostenguts per leis Olandés. Ataquèron lei vilas marchandas dau nòrd puei aquelei ocupadas per lei Portugués. Conquistèron Mombasa en 1698, Zanzibar en 1699 e Kilwa en 1710. De temptativas portuguesas per reconquistar lei zònas perdudas mau capitèron e, en 1752, un tractat de partiment de la region en zònas d’influéncia foguèt signat entre lei dos estats.
D’Omanés venguèron s’installar dins lei vilas presas ai Portugués e l’i formèron una aristocràcia novèla entraïnant de tensions ambé leis ancianeis aristocràcias d’origina aràbia. Pasmens, la dominacion novèla demorèt leugiera en causa dei luchas intèrnas dins lo sultanat d’Oman. Au contrari, causèron l’afebliment deis Omanés e unei vilas poguèron si proclamar independentas a partir deis annadas 1750.
La dominacion omanesa e la formacion dau sultanat de Zanzibar[modificar | modificar la font]
Après la fin dau periòde d’agitacion intèrna de la mitat dau sègle XVIII, leis Omanés,sostenguts per lei Britanics, s’interessèron tornarmai ai vilas marchandas de la costat orientala d’Africa, en particular aquelei de la Tanzania modèrna. Pasmens, la reconquista foguèt lònga. Comencèt en 1785 ambé la presa de Kilwa e s’acabèt solament en 1837 ambé la captura de Mombasa.
Aquò permetèt de restaurar la poissança dau sultanat d’Oman que sa capitala foguèt transferida de Mascate a Zanzibar en 1840. En revènge, en cambi dau sostèn britanic, lo sultan Saïd Sayyid (1804-1856) deguèt acceptar de signar en 1822 un acòrd marcant la quasi fin dau trafeg d’esclaus. De mai, deguèt tanben acceptar l’aumentacion de l’influéncia de Londres dins leis afaires dau sultanat. Dins aquò, lo sultanat capitèt d’organizar l’activitat comerciala de la region a son profiech gràcias a la dubertura de liasons ambé lei reiaumes de l’Africa interiora, especialament dins la region dei Grands Lacs. Lei produchs principaus d’aqueu comèrci èran l’evòri e leis espècias. Un trafeg d’esclau reduch contunièt d’existir ambé lei país d’Orient Mejan.
L’influéncia dau comèrci menat per lo sultanat de Zanzibar aguèt divèrsei consequéncias au sen dei populacions localas. Premier, d’equilibris novèus apareguèron dins la populacion dau sultanat entre leis Arabis de la dinastia au poder, leis Indians que dominavan leis activitats d’exportacions comercialas dempuei Zanzibar e lo rèsta de la populacion qu’un tèrç èra compausada d’òmes liures d’origina swahili e que dos tèrç èran d’esclaus africans. En particular, aquò causèt lo declin de l’anciana classa superiora arabopersana que foguèt limitada ai ròtles subaltèrnes durant aqueu periòde.
D’autra part, l’aumentacion dau comèrci d’evòri entraïnèt una multiplicacion deis itineraris comerciaus dins l’estèpa dau platèu tanzanian maugrat l’ostilitat de certanei pòbles locaus. Gràcias a d’armas europèas, lei marchands swahilis agantèron lo lac Tanganyika vèrs 1820 e prenguèron lo contraròtle dau comèrci de la region orientala dei Grands Lacs a partir de 1850.
Lo periòde coloniau dei sègles XIX e XX[modificar | modificar la font]
L'installacion de l'influéncia britanica au sen dau sultanat[modificar | modificar la font]
En 1841, s’installèt a Zanzibar un cònsul britanic. Aquò confirmèt l’aumentacion de l’influéncia e deis interès de Londres dins la region. En 1845, impausèt la signatura d’un tractat que defendèt lo comèrci d’esclaus en fòra dei territòris africans dau sultanat. Puei, après la mòrt de Saïd Sayyid en 1856, lei Britanics participèron ai luchas intèrnas per la succession e sostenguèron Sayyid Majid còntra sei fraires. Aquò entraïnèt en 1861 la scission entre Zanzibar e Oman que formèron d’ara endavant dos estats separats. Enfin, en 1873, Londres impausèt la signatura d’un tractat marcant la fin dau trafeg d’esclaus dins lo sultanat.
Lei sultans mau capitèron de limitar aquela influéncia. De temptativas foguèron ansin menadas per assaiar d’implicar d’autrei poissanças coma França ò Alemanha dins leis afaires du sultanat. Pasmens, per la seguida, aquò va entraïnar l’arribada de fòrças alemandas per colonizar la region.
La formacion e lo declin de l’estat nyamwezi de Mirambo[modificar | modificar la font]
Situat a l’entorn de la vila d’Urambo, aquel estat si formèt a partir deis annadas 1830-1840 a partir dei revenguts comerciaus obtenguts de l’itineraris comerciaus passant sus lo platèu tanzanian. Son cap Mirambo capitèt d’unificar lo país dei Nyamwezis sota sa direccion. Puei, assaièt sensa succès de conquistar la crosiera marchanda de Tabora defendut per lei marchands swahilis. Après una guèrra de 1871 a 1875, Zanzibar e Mirambo signèron una patz. Pasmens, lo conflicte contunièt au nivèu religiós car Mirambo s’opausèt a l’expansion de l’islam sostenguda per lei marchands dau sultanat. Per aquò, intrèt en contacte ambé leis Europèus fins a sa mòrt que marquèt la fin de son estat.
La formacion e lo declin de l’estat de Tippo Tip[modificar | modificar la font]
Nascut vèrs 1839, Tippo Tip èra un marchand araboswahili que participava au comèrci caravanier entre Zanzibar e lei Grands Lacs. Vèrs 1870, rescontrèt l’explorator britanic David Livingstone e l’ajudèt dins seis expedicions. Dins leis annadas 1870, agantèron la region de l’oèst dau lac Tanganyika onte Tippo Tip e d’autrei marchands prenguèron lo contraròtle dau territòri. L’i creèron un estat de tipe coloniau basat sus lo comèrci d’evòri e de produchs agricòlas. En 1887, lei Britanics lo nomèron governador de la província orientala de Còngo fins a una revòuta en 1891 que marquèt la fin de son sistèma. Si retirèt alora a Zanzibar onte demorèt fins a sa mòrt en 1905.
Lei colonizacions alemanda e britanica[modificar | modificar la font]
A la fin deis annadas 1870, la populacion britanica comencèt de s’interessar a la region orientala dei Grands Lacs ambé la question dei missionaris mandats dins lo reiaume de Buganda. Pasmens, lo govèrn de Londres contunièt dins la region de sostenir lo sultanat de Zanzibar coma relèu de l’influéncia britanica. Ansin, leis Alemands poguèron desbarcar dins la region au començament deis annadas 1880 e signar rapidament d’acòrds ambé leis estats dau platèu tanzanian en 1884 sensa oposicion armada britanica.
Lo Reiaume Unit deguèt acceptar de negociar amb Alemanha e un acòrd foguèt signat en 1886 sensa l’avejaire dau sultan. Lo territòri dau sultanat foguèt limitat a una faissa de 16 quilomètres lòng de la costat e lei regions interioras foguèron devesidas entre una zòna d’influéncia alemanda au sud e britanica au nòrd. Puei, entre 1888 e 1889, lo sultanat deguèt laissar l’administracion dei regions maritimas sud e nòrd ais Alemands e ai Britanics. Enfin, en 1890, leis Alemands agantèron lo territòri de l’Oganda actuau.
Aquò entraïnèt de negociacions novèlas entre Londres e Berlin qu’organizèron lo partiment de la region. La màger part de la Tanzania actuala formèt la colonia d’Africa Orientala Alemanda. Oganda e l’illa de Zanzibar demorèron sota la dominacion britanica en cambi de l’illa europèa de Heligoland. Lo sultanat de Zanzibar venguèt un protectorat britanic segon un tractat signat en 1886 que leis Alemands acceptèron de reconóisser. Una guèrra en 1896 confirmèt la dominacion britanica sus l’illa e son drech d’impausar un sultan favorable a seis interès. En 1897, l’esclavatge foguèt oficialament abolida mai la liberacion deis esclaus foguèt fòrça lònga e durèt de decennis. Lei Britanics protegèron lo poder dau sultan e deis Arabis (17% de la populacion vèrs la mitat dau sègle XX) e leis Indians (6%) gardèron lo contraròtle de l’economia. De tensions apareguèron donc pauc a pauc entre Arabis, Indians e Africans e tanben entre Zanzibar, centre dau poder, e l’illa de Pemba. Pasmens, fins a 1956, leis Arabis capitèron de resistir ai temptativas de partiment dau poder fins a l’impausicion de reformas per lei Britanics.
L’Africa Orientala Alemanda[modificar | modificar la font]
L’Africa Orientala Alemanda existèt de sa fondacion a la fin deis annadas 1880 fins a 1918 e son ocupacion per leis Aliats. Sa capitala foguèt installada a Dar es Salaam. Entraïnèt de transformacions majoras au sen dei societats africanas dau platèu ambé l’expansion de l’influéncia swahili, lo declin deis poders ancians, la repression saunosa dei revòutas còntra l’autoritat coloniala e l’introduccion de culturas agricòlas novèlas dictadas per d’interès economics alemands (coton…).
Doas revòutas importantas si debanèron en 1897-1898 e en 1905. La premiera regardèt lo pòble Hehe que foguèt esquichat. Après aquela desfacha, son territòri e sa populacion foguèron utilizats per installar de plantacions de coton. La segonda insureccion majora comencèt au sud de la capitala quand un masc locau, Kinjikitile Ngwale, decidèt d’organizar una campanha d’expulsion deis Alemands. Foguèt rapidament arrestat mai unei pòbles (Ngingo, Ngoni…) jonhèron la revòuta e leis autoritats militaras alemandas deguèron esperar l’arribada de renfòrç venguts d’Euròpa. Ambé aquela ajuda, ataquèron e pilhèron lei regions rebèlas entraïnant la mòrt de 300 000 personas dins lo corrent d’una famina causada per la destruccion dei recòltas.
Dins leis annadas 1890, leis Alemands contunièron d’estendre sa dominacion dins lei regions occidentalas de la colonia. En particular, agantèron lei reiaumes de Burundi e de Rwanda. A partir de 1896, s’organizèt d’expedicions còntra aqueleis estats que deguèron finalament acceptar un protectorat alemand.
En 1914, la colonia foguèt atacada per lei Britanics. Fòrça inferiors en nombre, lei tropas alemandas dirigidas per Paul von Lettow-Vorbeck capitèron de si retirar e de secutar lei fòrças de l’Entenduda fins a la fin de la guèrra. Après la desfacha alemanda, l’Africa Orientala Alemanda foguèt partejada entre lo Reiaume Unit qu’obtenguèt la màger part e Belgica qu’obtenguèt lei dos reiaumes de Burundi e de Rwanda. La partida britanica prenguèt lo nom de Tanganyika Britanic.
Lo Tanganyika Britanic[modificar | modificar la font]
La presa de contraròtle britanic de la màger part de l’Africa Orientala Alemanda foguèt reconeguda en 1919 per la Societat dei Nacions que donèt un mandat a Londres per administrar e desvolopar la region. En realitat, lo territòri foguèt administrat coma una colonia britanica normala entraïnant la contuniacion dau declin deis estructuras de sa societat tradicionala. En parallèl, apareguèt dins leis annadas 1930 d’organizacions novèlas de païsans africans productors de coton ò de cafè que l’objectiu èra de defendre leis interès locaus en delà de l’encastre etnic.
En 1946, après la Segonda Guèrra Mondiala, lo Tanganyika Britanic foguèt plaçat sota la tutèla de l’Organizacion dei Nacions Unidas e lei Britanics assaièron sensa succès d’i encoratjar la formacion d’una societat multietnica.
La fin de la colonizacion britanica e la formacion de Tanzania[modificar | modificar la font]
Au començament deis annadas 1950, lo regime d’autonòmia donada au Tanganyika Britanic permetèt la formacion de partits politics e d’eleccions. Foguèron caracterizadas per lei victòrias de l’Union Africana Nacionala de Tanganyika (TANU) fondada en 1951 per Julius Nyerere. L’objectiu de Nyerere èra de renfòrçar l’autonòmia locala puei de demandar l’independéncia. Sei victòrias de 1958 e de 1960 li permetèron de venir Premier Ministre de Tanganyika e Londres deguèt acceptar de laissar l’independéncia a sa colonia en decembre de 1961. En 1962, venguèt una republica e Nyerere foguèt elegit president.
A Zanzibar, la situacion foguèt pus conflictuala ambé la formacion de tres partits a la fin deis annadas 1950. Vengut independent en decembre de 1963, lo sultanat foguèt inicialament dirigit per una coalicion dau Partit nacionalista de Zanzibar (ZNP) que representava la comunautat aràbia e dau Partit dau pòble de Zanzibar e de Pemba (ZPPP) que gropava de moderats. Pasmens, aqueu govèrn foguèt rapidament reversat per una insureccion dirigida per lo Partit Afro-Chirazi (ASP) qu’èra fòrça ostil au mantenement dau sultanat. Aperaquí 10 000 Arabis foguèron chaplats e lo sultan quitèt lo país. Venceire, l’ASP proclamèt l’abolicion de la monarquia e la formacion d’un Conseu Popular de Zanzibar e de Pemba. Venguèt tanben partit unic e creèt un regime autoritari dirigit per Abeid Amani Karume fins a son assassinat en 1972.
Per empachar una intervencion estrangiera còntra son regime. Karume si raprochèt rapidament dau govèrn de Nyerere per trobar una proteccion poderosa. En 1964, foguèt donc signat un tractat d’union entre Tanganyika e Zanzibar que formèron la Republica Unida de Tanzania. Pasmens, lei dos estats d’origina gardavan una autonòmia fòrça importanta.
La Tanzania contemporanèa[modificar | modificar la font]
Julius Nyemere demorèt lo cap dau país fins a sa retirada de la vida politica en 1985. Maugrat un bilanç economic feble, sa politica permetèt l’emergéncia d’un estat democratic multietnic. Au nivèu diplomatic, si definiguèt coma socialista e signèt un acòrd ambé la China comunista mai capitèt de gardar de relacions bònas ambé lo blòt occidentau. En revènge, lei relacions amb Oganda e Kenya venguèron marridas en causa de tensions territòrialas e economicas. En 1978, Oganda ataquèt lo nòrd de Tanzania entraïnant una guèrra entre lei dos país. Après una mobilizacion importanta, Tanzania capitèt de conquistar lo territòri ogandés e de reversar la dictatura d’Idi Amin Dada.
Foguèt remplaçat per Ali Hassan Mwinyi qu’èra lo president de Zanzibar. Autorizèt lo multipartisme en 1992 e d’eleccions liuras en 1995. Benjamin William Mkapa foguèt elegit president en 1995 e 2000. Foguèt remplaçat per Jakaya Kikwete en 2005. Deguèron faciar divèrsei problemas regionaus coma de crisis economicas regardant lei prètz dei matèrias premieras ò de crisis politicas coma la gestion dei consequéncias dei guèrras de Burundi e de Rwanda.
Estructura de l'Estat e dau poder[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Tanzania si definisse coma una republica federala de regime presidenciau. Aqueu sistèma si formèt deis annadas 1960 ais annadas 1990 a partir de la fusion entre Tanganyika e Zanzibar, de la redaccion de la constitucion actuala en 1977, de sa modificacion en 1984 e de l'autorizacion dei partits politics en 1992. Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica qu'es tanben cap dau govèrn. Lo poder legislatiu es partejat entre lo govèrn e lo parlament. Enfin, lo sistèma judiciari es independent dei dos autrei poders. Zanzibar a gardat una autonòmia locala fòrça importanta e a lei sieus govèrn e parlament que son competents per adoptar lei sieunas leis dins certanei domenis de competéncias.
Poder executiu[modificar | modificar la font]
Lo poder executiu es dirigit per lo president de la republica elegit au sufragi universau per un mandat de cinc annadas. Es lo cap dau govèrn e chausisse son Premier Ministre e sei ministres au sen dau parlament. A tanben lo drech de nomar dètz parlamentaris non elegits que pòdon ocupar una carga de ministre. Lo ròtle dau premier ministre es fòrça limitat e consistisse magerament de representar lo president au parlament.
Poder legislatiu[modificar | modificar la font]
Lo parlamenent es compausat d'una chambre unica dicha assemblada nacionala. Es compausat de 274 deputats. 232 son elegits au sufragi universau dirèct per un mandat de cinc annadas, 37 son de sètis reservats a de fremas nomadas per lo president e 5 son reservats a de membres dau parlament de Zanzibar. Lo parlament es competent per adoptar lei leis que van s'aplicar au sen de la federacion de Tanzania e per sa partida continentala (Tanganyika).
Zanzibar a lo sieu parlament qu'es compausat de 50 deputats elegits, de 10 deputats nomats per lo president de Zanzibar e de 5 deputs ex officio. A lo drech d'adoptar lei sieunas leis dins certanei domenis.
Sistèma judiciari[modificar | modificar la font]
Lo sistèma judiciari de Tanzania es compausat de cinc nivèus principaus gropant leis institucions eissidas dei estructuras tribalas, de la lei islamica e de la Common law. Es organizat en tribunaus de premiera instància, en tribunau de districte, en cort magistrala, en Cort Auta e en Cort d'Apèu. Lei jutges son nomats per lei jutges de reng superior franc de la Cort Auta e de la Cort d'Apèu que sei membres son nomats per lo president. Zanzibar a un sistèma judiciari similar mai es possible de far apèu dei questions de drech constitucionau ò islamic auprès de la Cort d'Apèu de l'union.
Organizacion territòriala[modificar | modificar la font]
Lo territòri de Tanzania es devesit entre 30 regions que son tanben devesidas entre 127 districtes. 25 regions son continentalas e eissidas de Tanganyika e 5 son insularas e eissidas de l'estat de Zanzibar.
Simbòls de l'Estat[modificar | modificar la font]
L'Estat tanzanian a unei simbòls. Son drapèu foguèt adoptat lo 30 de junh de 1964 a partir de la fusion dei drapèus de Tanganyika e de Zanzibar. Lo vèrd representa la vegetacion dau país, lo blau l'Ocean Indian, lei lacs e lei rius, lo negre la color de pèu dei Tanzanians e lo jaune lei ressorsas mineralas importantas de Tanzania. Son blason es tanben eissit de la fusion dei blasons de Zanzibar e de Tanganyika. Sa devisa es « Libertat e Unitat » (Uhuru na Umoja en swahili) e son imne nacionau es « Dieu benesisse Africa » (Mungu ibariki Afrika en swahili).
-
-
-
-
-
-
Coat of arms of Zanzibar.png
Blason de Zanzibar.
Afaires estrangiers e defensa[modificar | modificar la font]
Afaires estrangiers[modificar | modificar la font]
Dempuei son independéncia, Tanzania es una poissança diplomatica importanta sus lo continent african, en partida gràcias au prestigi dau president Julius Nyerere e a son adopcion d'un sistèma socialista limitat que li permetèt de gardar sei relacions ambé lei dos blòts de la Guèrra Freja. Tanzania participèt tanben a la fondacion dau Movement dei Non Alinhats, dau G77 e l'Organizacion de l'Unitat Africana. Son unica crisi diplomatica si debanèt dins leis annadas 1970 quand lei relacions amb Oganda e Kenya venguèron marridas après de temptativas mancadas d'union economica. Entre 1978 e 1979, aquò causèt la Guèrra Ogandotanzaniana que s'acabèt per una victòria tanzaniana.
Dempuei la fin de la Guèrra Freja, lei relacions tanzanianas ambé lei país estrangiers son vengudas tornarmai bònas. Tanzania participèt au reglament ai conflictes de la Republica Democratica de Còngo e de Burundi. De mai, a partir de març 1996, de discussions novèlas permetèron au projècte de cooperacion economica entre Tanzania, Oganda e Kenya de tornar començar fins a la conclusion d'un acòrd en 1999.
Fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas tanzanianas foguèron fondadas en 1964 après la formacion de la federacion. Tre lo començament, l'insisténcia foguèt donada sur l'importància de l'autoritat civila sus la ierarquia militara. Ansin, caracteristica de remarca en Africa, l'armada tanzaniana a jamai menat de còp d'estat còntra lo govèrn. Dempuei sa fondacion, participèt a la Guèrra Ogandotanzaniana (1978-1979), sostenguèt lo FRELIMO durant la Guèrra Civila de Moçambic (1975-1992) e formèt la màger part dei tropas africanas pendent l'invasion d'Anjouan en 2008. Participèt tanben a unei missions dei Nacions Unidas.
En 2013, lei fòrças armadas tanzanianas alinhavan 27 000 militars amb un budget representant 0,9% dau PIB. Èran devesits entre una armada terrèstra, una armada aeriana e una fòrça navala. La màger part deis armaments datan dei premiereis annadas de la Guèrra Freja (T-55, T-62, Mig-21...) e una partida importanta es en resèrva.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Tanzania.
Ressorsas naturalas[modificar | modificar la font]
Tanzania a de ressorsas naturalas fòrça importantas que son un axe de desvolopament major per lo govèrn. D'efècte, a la fin deis annadas 2000, lo sector minier representava entre 3 e 4% dau PIB tanzanian. Dins aquò, de projèctes existisson per aumentar aquela part fins a 10% vèrs 2025. Per aquò, Tanzania adoptèt una politica fòrça atractiva per lei companhiás estrangieras basada sus una taxacion febla (solament 68,9 milions de dolars en 2005 per d'exportacions de 693 milions). Aquò permet de compensar lei defaus de l'economia tanzaniana, especialament la manca d'infrastructuras e de personaus corrèctament formats.
Lei ressorsas dau país son donc a l'ora d'ara pauc esplechadas. Son compausadas de metaus utilizat dins l'industria (fèrre, niquel), de metaus preciós (aur), de pèiras preciosas (diamant, tanzanita...), de fònts d'energia (carbon, urani) e de divèrsei mineraus coma gip, unei menas de fosfats. Enfin, existisse de jaciments de gas ò de petròli es tanben es sospichada dins certanei regions.
Agricultura[modificar | modificar la font]
L'agricultura representa la partida principala de l'economia tanzaniana. En 2004, per exemple, gropava 51% dei gasanhs de devisas estrangieras, 75% deis emplechs e 47% dau PIB. Es basada sus un partiment entre de tenements pichons esplechats per de familhas e de tenements pus importants eissits de l'anciana economia socialista. L'objectiu principau de l'agricultura es de produrre per lo mercat intèrn de Tanzania. Leis exportacions son feblas e regardan magerament lo cafè, lo coton e lo tabac. De progrès tecnics son estats realizats dempuei l'independéncia illustrats per l'absència de crisi alimentara importanta en Tanzania. De mai, lo sector declina en causa de l'importància donada au sector minier en plaça de l'agricultura.
Industria[modificar | modificar la font]
Lo sector industriau de Tanzania es fòrça limitat e magerament destinat a la transformacion de matèrias premieras localas agricòlas. Lo sector de la produccion de ciment conoisse una creissança importanta sostenguda per lei besonhs dau sector minier.
Servicis[modificar | modificar la font]
Lo sector dei servicis tanzanian es magerament dominat per lo torisme passat de 12 000 visitors en 1961 a quasiment un milion en 2010. Aqueu sector es ajudat per la preséncia de sètis naturaus excepcionaus coma lo Mont Kilimanjaro, la region dau Rift e una biodiversitat importanta. Es vengut la segonda fònt de devisas estrangieras dau país e sa part dins lo PIB nacionau passèt de 1% en 1980 a 13% en 2000.


text:
Premiera Guèrra Otomanoveneciana
La Premiera Guèrra Otomanoveneciana se debanèt de 1463 a 1479 entre la Republica de Venècia, sostenguda per divèrseis estats crestians, e l'Empèri Otoman. Sa causa oficiala foguèt lo refús venecian de rendre un esclau crestian en fugida a un capitani otoman. Pasmens, lei relacions entre lei dos poissanças èran ja fòrça marridas en causa de l'expansion otomana que comencèt de menaçar la posicion comerciala de Venècia en Mediterranèa. Lo conflicte s'acabèt per una victòria otomana e l'annexion a l'Empèri de Morèa, de Negroponte e d'Albania.


text:
Radar
Radar es l'acronim en anglés de Radio Detection And Ranging (deteccion e mesura mejançant d'ondas radioelectricas). Es un sistèma per detectar, mesurar o localizar d'objèctes coma los avions, las veituras o la pluèja. Envia una impulsion d'ondas de ràdio, e mesura un possible ecò, retornat per la preséncia de l'objècte analisat.
Son foncionament se basa sus lo calcul del temps que camina l'onda radioelectrica dempuèi l'antena emetora fins a la cibla e retorn, sabent que la velocitat de propagacion de l'onda es aquela de la velocitat de la lutz (c = 3 x 108 m/s).
Es una tecnica que foguèt desvolopada pendent la Segonda Guèrra Mondiala per detectar avions enemics. Pendent las darrièras setanta annadas se demostrèt qu'aquela tecnica es utila per mesurar la distància e la trajectòria de diferentas ciblas. Serviguèt en divèrses domenis de la sciéncia e l'industria, aeronautica, militara e meteorologica.
Uns animals possedisson un "radar natural" coma las ratapenadas que se'n servisson per s'orientar e caçar dins l'escuritat, e emeton de vibracions ultrasonicas cortas que se reflectisson dins las parets de la balma o dins sa presa.


text:
Vitteaux
Vitteaux es una comuna francesa, situada dins lo departament de Còsta d'Aur e la region de Borgonha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la cœur del Auxois, traversada per las aigas de la Brenne, la pichona vila de Vitteaux conserva dels vestigis de fortificacions, testimònis d'un passat belliqueux, e de polits ostals medievales e Renaissance, agropadas a l'entorn lòtjas del Sègle XIII. L'ostal Bellime, visible dempuèi lo luòc, ofrís un fòrça polit exemple d'arquitectura medievala amb las siás fenèstras géminées e la siá caminada massiva. Tota tanben charmante, l'ostal a pans de bòsc sul luòc acuèlh lo mestièr de torisme. Cal abandonar la granda carrièra e pas vacil·lar a se comprometre en los carrerons o a flâner la longitud de la Brenne per s'impregnar de la encant d'aquel bourg. Lo sieu caractèr dètz tanben fòrça al païsatge vallonné #que la environa de totas parts.
Lo luòc de Vitteaux a totjorn sabut se mostrar acollidor cap a l'òme #que la a modelat al fil dels sègles. En testifica lo scenari de Myard, a lo-dessus de Vitteaux, #que garda la traça d'abitats fortificats pels òmes, i a 6000 ans. De meteis, de nombroses objèctes trobats als environs testifiquen de la preséncia de l'òme pendent lo periòde Gallo-romaine.
Au cœur de l’Auxois, traversée par les eaux de la Brenne, la petite ville de Vitteaux conserve des vestiges de fortifications, témoins d’un passé belliqueux, et de belles maisons médiévales et Renaissance, groupées autour des halles du Sègle XIII. La maison Bellime, visible depuis la place, offre un très bel exemple d’architecture médiévale avec ses fenêtres géminées et sa cheminée massive. Toute aussi charmante, la maison à pans de bois sur la place accueille l’office de tourisme. Il faut quitter la grande rue et ne pas hésiter à s’engager dans les ruelles ou à flâner le long de la Brenne pour s’imprégner du charme de ce bourg. Son caractère doit aussi beaucoup au paysage vallonné qui l’entoure de toutes parts.
Le site de Vitteaux a toujours su se montrer accueillant envers l’homme qui l’a modelé au fil des siècles. En témoigne le plateau de Myard, au-dessus de Vitteaux, qui garde la trace d’habitats fortifiés par les hommes, il y a 6000 ans. De même, de nombreux objets retrouvés aux environs attestent de la présence de l'homme durant la période Gallo-romaine.


text:
World Wide Web
Lo World Wide Web, literaument "la telaranha mondiau", o simplament Web, o tanben la Tela o lo WWW, qu'ei un sistèma ipertèxte public qui fonciona sus l'Internet e qui pemet de consultar, dab un navigator web, paginas hicadas en linha dens sites. L'imatge de la tela que vien deus iperligams qui ligan las paginas web enter eras.
Lo Web n'ei pas qu'ua de las aplicacions de l'Internet. D'autas aplicacions de l'Internet qu'existeishen, com lo corrièr electronic, la messatgeria instantanèa, Usenet, etc. Lo Web qu'estó inventat annadas arron de l'Internet, mes qu'ei eth qui aperè l'atencion deus mèdias e deu gran public sus l'Internet. Despuish ençà, lo Web e l'Internet que's sòlen con•hóner dens lo lengatge corrent.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1980, lo CERN qu'avè besonh d'un sistèma entà escambiar informacion enter cercaires peu mèdi d'ipertèxte. Tim Berners-Lee que hasó un prototipe mentavut ENQUIRE. Quan lo CERN e devienó lo màger nod de l'Internet de la tempsada (en aqueth moment sonque TCP, DNS...), Berners qu'ensagè de i connectar lo sistèmi qui avè creat. Lo 12 de noveme 1990 que publiquè l'invencion dab Robert Cailliau.
Lo prumèr servidor Web qu'estó un ordinator deu tipe NeXTcube. Per Nadau de 1990 que's creè las prumèras paginas Web, qui explicavan lo projècte en si, lo prumèr servidor d'HTTP (tanben creat entad eth) e lo prumèr navigator, mentavut WorldWideWeb (totun com lo protocòl, e mei tard arrenomiat Nexus entà evitar confusions).
Foncionament[modificar | modificar la font]
Normaument, la visualizacion d'ua pagina web que comença quan l'utilizator introduseish ua URL dens la barra de navigacion deu navigator web o quan segueish un iperligam, o ligam informatic, de cap tad aquera pagina o ressorsa.
Alavetz, l'URL introdusida que's traduseish en ua adreça IP peu mèdi de DNS, ua basa de dadas distribuida globaument qui contien las equivaléncias domeni-adreça ip. Aquera adreça IP qu'ei necessària entà saber a quin servidor e s'a a adreçar la consultacion. Puish lo navigator web qu'envia la consultacion au servidor HTTP qui a hèit la demanda.
La pagina web que restitueish en generau un archiu au format HTML. Aqueste archiu qu'ei immediatament interpretat peu navigator. Quan lo navigator e sap dejà de quinas ressorsas aurà besonh entà amuishar la pagina, que torna har ua consultacion HTTP en demandant los imatges e las autas ressorsas qui hèn partida de la pagina (archius css, javascript, applets java..).
Arquitectura[modificar | modificar la font]
Modèl matematic[modificar | modificar la font]
Lo Worl Wide Web, com ensemble de ressorsas ipertèxte, que's pòt modelizar en est modélisable en graf orientat dab las ressorsas entà vertèx e los iperligams entà arcs. Com lo graf ei orientat, dauvuas ressorsas que pòden constituir potz (o honsets, mensh formaument): n'existeish pas nat camin de cap tà la rèsta deu web.
Exploracion deu Web e Web pregon[modificar | modificar la font]
L’exploracion recursiva deu Web a partir de ressorsas plan causidas qu'ei lo metòde de basa programat dens los robòts d’indexacion deus motors de recèrca. En 2004, los motors de recèrca qu'indexavan uns 4 miliards de ressorsas. Lo Web pregon, o Web invisible, qu'ei la partida deu Web qui n’ei pas indexada e ei donc impossibla a trobar dab los motors de recèrca generalistas. Estudis que i a qu'indican que la partida invisibla deu Web e representa mei deu 99 % deu Web[1]. Lo Web pregon que compren las ressorsas seguentas:
- las ressorsas inaccessiblas au public, donc aus robòts, entermiei las quaus e son las paginas administrativas o pagaderas, protegidas per un mot de passa;
- las ressorsas qui ne son pas comunicadas per protocòls de communicacion pres en carga peus robòts (sovent ne prenen pas en carga que HTTP e HTTPS) ;
- las ressorsas dont lo format de dadas n'ei pas pres en carga peu robòt;
- las ressorsas listadas dens un fichèr d’exclusion deus robòts;
- las ressorsas excludidass peu robot per'mor d'estar concebudas entà abusar deu referenciament (spamdexing);
- las ressorsas excludidas peu robòt per'mor de non pas estar consideradas pro pertinentas (per exemple s'un site e contien milions de ressorsas qui ne son pas ligadas per nat aute site);
- les ressorsas de cap tà las quaus los iperligams e son creats dinamicament en responsa a las interrogacions deus visitaires. Las ressorsas aquestas que sòlen proviéner de basas de dadas e que constitueishen la partida mei importanta deu Web pregon.
Servidors publics[modificar | modificar la font]
L’exploracion recursiva n'ei pas lo sol mejan utilizat entà indexar lo Web e pagerar la soa talha. Que i a ua auta solucion, qui consisteish a pagerar l'infraestructura informatica connectada a l'Internet entà aubergar sites Web. Au lòc de seguir iperligams, aqueth metòde que consisteish a utilizar los noms de domeni enregistrats dens lo Domain Name System e ensajar de's connectar a tots los servidors Web potenciaus. Aqueth metòde que l'utiliza la societat Netcraft, qui publica regularament los resultats de las soas exploracions, dont las pagèras de popularitat deus servidors HTTP. D'aquera faiçon, totun, que s'i pagèra mei l'utilizacion de las tecnologias deu Web que lo Web medish, mes que's pòden trobar atau sites Web publics qui ne son pas ligats au World Wide Web.
Intranets e Webs privats[modificar | modificar la font]
Un Web disponible sus un intranet qu'ei privat. Que pòt estar completament separat deu Web, o estar ua hont deu Web. Qu'ei ua hont quan l'intranet ei religat a l'Internet e qui un iperligam deu Web e punta sus ua ressorsa deu Web. Los ligams deu Web enlà que son per venciva impossibles puishque per definicion un intranet n'auhereish pas nat accès public.
Ua hont que's pòt trobar sus l'Internet. En aqueth cas, que constitueish un Web virtuaument privat, per'mor que lo public ne'u pòt pas descobrir en seguint iperligams.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ (en)The Deep Web: Surfacing Hidden Value, Michael K. Bergman, The Journal of Electronic Publishing, August, 2001, Volume 7, Issue 1


text:
Lauburu
Lo lauburu o crotz basca es un dels simbóls recents (sègle XVI a sègle XVIII) de la cultura basca.
Lo lau buru ("quatre caps" en euscar), es en realitat una esvastica que lo nom que ven del latin labarum el meteis procedís de l'estandard cantabra d'origina cèlta, nomenada labar. D'aquí la similitud amb l'esvastica, comuna a totes los pòbles indoeuropèus.
Lo sens original coma signalitica basca es discutit: per d'unes representariá lo solelh, per d'autres, es representacion nacionalista dels quatre teritòris bascs del sud dels Pirenèus: Alaba, Biscaia, Guipuscoa e Navarra, encara que siá fòrça improbable que siá atal. Una autra interpretacion ditz que la rotacion cap a la drecha es lo simbòl de la vida, e la rotacion cap a l'esquerra, lo simbòl de la mòrt, causa qu'aparéis d'aquela forma en monuments funeraris.
Lo lauburu pas jamai foguèt lo simbòl oficial dels bascs: aparéis sus cap d'escut d'armas dels territòris de cultura basca, ni tanpauc sus de bandièras ni autres estandards.


text:
Modèl:Acorchi
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
- Utilizacion
- Aqueste modèl permet de crear una boita qu'aficha la tièra del (dels) acorchi(s) que puntan cap a ela. La boita pòt conténer fins a 5 acorchis.
- Sol lo primièr ligam es obligatòri, los autres son facultatius. Per defaut lo tèxt es convertit automaticament en ligam, e quand se susvòla lo ligam una bulla apareis e aficha Las minusculas : « wp:xx » tanben son acceptadas per la boita « recercar ». Se se desactiva aquesta foncion per, per exemple, afichar un còde amb "subst:", cal passar lo paramètre
noligamamb una valor pas voida.
- Exemples
- Paramètres fòrt facultatius
- I a encara tres paramètres possibles :
align: alinhament de la boita
left,
righto
center. Per defaut :
right
clear. Per defaut :
none
margin: marge exterior del quadre. Per defaut :
0
-


text:
Alienacion
L' alienacion (eissit d'al latin alienare & alienus, alienum) es un estat de l'esperit uman que se pòt definir coma l'influéncia d'una volontat exteriora a l'individú o al(s) pòble(s) concernits, per en causa de factors psicologics, mentals o ideologics, politics, socials, culturals e ca exteriors a la siá pròpia volontat.
Somari
Universalitat del concèpte[modificar | modificar la font]
Ne son lèumens inconscients del fach e de la lor situacion e se ne creson del tot liures o autonòms, independents de tota mena d'influéncia exteriora e liurament responsables del lor albir idem albire idem liure o franc albir(e) idem liure o franc arbitri. Aicesta condicion de l'individú o del(s) pòble(s) çai-sus mencionats es plan espandida sus Tèrra, fruch de l'istòria de las societats. Se ne pòt concretizar aquò de mantun biais, atal coma dependéncia en drech d'autrú, diglossia sul plan lingüistic o infeudacion suls plans cultural, economic, ideologic o politic... e causa autra etc.
Ne sortir nos mena alavetz al concèpte de desalienacion o emancipacion.
L' alienacion en filosofia[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
L' alienacion en sociologia[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
L' alienacion en literatura[modificar | modificar la font]
citacions[modificar | modificar la font]
Citacions[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles:


text:
Grybauskaitė nasquèt la 1 de març de 1956 dins la vila de Vílnius, qu'en aqueles moments fasiá partida de la Union Sovietica mas qu'es uèi lo jorn la capitala de Lituània. Estudièt economia a l'Universitat de Sant Petersborg, ont se licencièt lo 1983. Agrandiguèt posteriorament los sieus estudis a l'Universitat de Moscòu, ont obtenguèt lo doctorat lo 1988.
Lo 1990 foguèt nomenada professora de l'Institut d'Economia de Lituània, en n'essent la siá directora lo 1991. Aquel an foguèt nomenada Ministra de Relacions Economicas Internacionalas de Lituània, en se convertint lo 1993 Ministra d'Afars exteriors e cap de la delegacion de lo sieu país per far partida del Airal de liure comèrci de la Union Europèa (UE) e lo 1994 foguèt nomenada ambaissadora de lo sieu país davant aquel organisme.
Entre 1996 e 1994 foguèt ambaissadora a los Estats Units d'America e entre 1999 e 2000 Ministra de Finanças, carga qu'atenguèt dempuèi el l'intrada de lo sieu país al Banc Mondial e lo Fons Monetari Internacional. Lo 2000 foguèt nomenat d'autre còp Ministra d'Afars exteriors, carga que liderèt dempuèi el las negociacions bilateralas entre Lituània e l'UE per aténher l'intrada del país baltic en aquel organisme, intrada que se produsiguèt lo 2004. Entre 2001 e 2004 foguèt Ministra de Finanças, carga qu'abandonèt la 1 de mai d'aquel an per venir membre de la Comission Prodi, en essent nomenada Comissària Europèa d'Educacion, Formacion e Cultura. En la formacion de la Comission Barroso en novembre de 2004 foguèt nomenada Comissària Europèa de Programacion Financièra e Budgèts, carga qu'ocupèt fins la siá paissièra de possession coma Presidenta de Lituània.


text:
Val-de-Saâne
Val-de-Saâne es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux
Commune du pays de Caux
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Val-de-Saâne s'es constituit lo 1er Modèl:En febrièr 1964 per la fusion de quatre ancianes comunas :
La commune de Val-de-Saâne s'est constituée le Modèl:1er février 1964 par la fusion de quatre anciennes communes :


text:
Le Bignon-Mirabeau
Le Bignon-Mirabeau es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo Betz, jos-afluent de la Seine pel Loing, travèrsa lo territòri de la comuna.
Le Betz, sous-affluent de la Seine par le Loing, traverse le territoire de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A Modèl:La s, lo senhor justicier èra çò marques de Mirabeau, nascut en 1749 dins lo castèl de Bignon[1].
En 1889, lo vilatge accole a lo sieu nom d'origina lo nom de Mirabeau[2].
Au Sègle XVIII, le seigneur justicier était le marquis de Mirabeau, né en 1749 au château de Bignon[3].
En 1889, le village accole à son nom d'origine le nom de Mirabeau[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'istòria del Bignon-Mirabeau. Lo Éclaireur del Gâtinais n°2813, lo 30 de setembre de 1999.
- ↑ Modèl:Ligam rot
- ↑ L'histoire du Bignon-Mirabeau. L'Éclaireur du Gâtinais n°2813, le 30 septembre 1999.
- ↑ Modèl:Lien brisé


text:
Manderen
Manderen es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo nòrd del departament, a una trentena de quilomètres al nòrd-es de Diedenhofen. Es termierèra amb la Sarre alemanda e a qualques quilomètres del Luxemborg.
Las municipalitats limitrophes son Merschweiller al nòrd, Perl (Sarre) al nòrd-es, Launstroff a l'èst, Ritzing al sud, Kirschnaumen al sud-oèst, Kirsch-lès-Sierck a l'oèst.
Lo autoroute alemanda A8 tangente lo limit nòrd-es de la comuna.
La commune est située dans le nord du département, à une trentaine de kilomètres au nord-est de Thionville. Elle est frontalière avec la Sarre allemande et à quelques kilomètres du Luxembourg.
Les communes limitrophes sont Merschweiller au nord, Perl (Sarre) au nord-est, Launstroff à l'est, Ritzing au sud, Kirschnaumen au sud-ouest, Kirsch-lès-Sierck à l'ouest.
L'autoroute allemande A8 tangente la limite nord-est de la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- La distincion levava en principi ducs de Lorraine, de contunh #venir fief luxembourgeois jos Jean lo Aveugle l'an 1346.
- Vilatge cedit a la França en 1829.
- La municipalitat de Tunting a ligat a Manderen dempuèi 1830.
- La seigneurie relevait d'abord des ducs de Lorraine, puis devint fief luxembourgeois sous Jean l'Aveugle en 1346.
- Village cédé à la France en 1829.
- La commune de Tunting est rattaché a Manderen depuis 1830.


text:
Tumen
Situat au nòrd-èst d'Asia, enter Corèa e Manchoria, lo fluvi de Tumen (Tumen ula en manchó, 們江 en chinés tradicionau; pinyin: Túmen Jiāng, TүMэH roл Tümen gol en mongòl) o de Tuman (두만강 en corean a còps transcrivut Duman, TyMaHHaя peka Tumannaya reka en rus) qu'ei un cors d'aiga qui marca ua part de la termièra enter la Republica Populara de China e la Corèa deu Nòrd e, suus sons darrèrs 17 km, enter Russia e la Corèa deu Nòrd. Lo nom d'aqueth arriu qu'ei manchó e que vien deu mongòl tümen qui significa « dètz mila ».
Aqueth fluvi qu'a la soa hont dens la montanha Paektu, puish que correish sus 521 km entà getà's dens la Mar de Japon. Sus la soa arriba nòrd que s'esten la província chinesa de Jilin e, au sud, las províncias nòrd-coreanas de Hamgyong deu Nòrd e de Yanggang.
Los entorns de l'estuari que's compausan d'ua vegetacion e ua fauna raras, uei lo dia hèra protegidas.


text:
Noirissa
Una noirissa o baila o hilhuquèra es una femna qu'alacha un enfant qu'es pas son fiu. Lo trabalh de noirissa remonta a la preïstòria, e foguèt comun fins au sègle XIX per alimentar de mainatges que sei maires podián pas o desiravan pas o far, mas es actualament vielhanchon dins la màger part d'Occident. Lo recors a una noirissa podiá èsser motivat per de rasons fisicas coma en cas de produccion insufisenta de lach, o tanben socialas; la professionalizacion de la lactància permetiá a la maire de se dedicar a d'autreis ocupacions, de reduire lo periòde entre emprenhament (per que lo sistèma endocrin enebís generalament la concepcion mentre que la maire alacha), o simplament de liurar d'un prètzfach percebut socialament d'inadequat per lei classas superioras. Dins mai d'una societat, lo prètzfach èra pas una profession, mai èra fach per totei lei maires dau grop. La professionalizacion de l'alachament foguèt sociologicament un dei mejans que permetèt ai femnas de classa auta de se desliurar dau liame constant au trabalh domestic femenin dins lei societats patriarcalas. Lo desvolopament de formulas complètas de lach en pouvàs, adaptada al sistèma digestiu dau mainatge, a portat l'escandilhament progressiu d'aquesta institucion dins lei país desvolopats.


text:
Saint-Charles-de-Percy
Saint-Charles-de-Percy en normand ( Saint-Charles-de-Percy en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es en lo Bocage virois. Lo sieu bourg es Modèl:A Unitat a l'èst del Bény-Bocage, a Unitat|13|km {{}} al nòrd-oèst de Vassy e a Unitat|14|km {{}} al nòrd-es de Vire[1].
La commune est dans le Bocage virois. Son bourg est à 4 km à l'est du Bény-Bocage, à 13 km au nord-ouest de Vassy et à 14 km au nord-est de Vire[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la Revolucion, , . Al cors del periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat, alavetz nomenada Sant-Charles-de-Montchamp, ven Montchamp-lo-Pichon, nom #que conservarà fins en 1853, data #que li pren a el lo sieu nom actual[5].
À la Révolution, , . Au cours de la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune, alors nommée Saint-Charles-de-Montchamp, devient Montchamp-le-Petit, nom qu'elle conservera jusqu'en 1853, date à laquelle elle prend son nom actuel[5].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ de Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée
- ↑ 5,0 5,1 Nòta de Sant-Charles-de-Percy sul luòc Dels pòbles de Cassini a las municipalitats d'uèi del EHESS, consultat lo 25 de julhet de 2012.