text:
Renaissença
La Renaissença es un movement intellectuau e artistic europèu que se debanèt ai sègles XV e XVI. Aprofichant la fin dei crisis de la fin de l'Edat Mejana e lo redreiçament generau deis estats europèus, l'esfòrç culturau de la Renaissença èra liat au movement intellectuau umanista. Lo periòde veguèt una produccion intellectuala e artistica conscienta e fòrça sostenguda marcada per doas caracteristicas centralas : l'exaltacion de l'èstre uman e la certitud de rompre ambé de temps barbars per restaurar una societat antica considerada coma un modèl. Au nivèu artistic, lo movement entraïnèt la formacion d'un ensems de referéncias esteticas que van venir la nòrma principala deis arts europèus fins a l'aparicion de l'art contemporanèu au començament dau sègle XX. Lo movement apareguèt dins lei centres europèus artistics principaus, Itàlia e Províncias Unidas, e va pauc a pauc s'estendre dins lo rèsta d'Euròpa avans d'agantar de territòris en fòra dau continent coma certanei colonias espanhòulas (Mexic, Peró) o portuguesas (Goa).
Dins aquò, maugrat l'estrambord de mai d'un artista o d'un pensaire e un renovelament culturau prefond, la rompedura ambé l'Edat Mejana es limitat e progressiva. Lei basas economicas de la societat demorèron aquelei de la feodalitat e la màger part deis actors de la Renaissença revolucionèron gaire leis estructuras socialas de l'epòca. Aqueu quadre va donc permetre e favorizar d'un caire l'essor e lo desvolopament dau movement e d'autre caire va impausar sei limits.
Somari
- 1 Lei causas e lo quadre de la Renaissença
- 1.1 Lo redreiçament europèu de la fin dau sègle XV
- 1.2 Lo contèxte economic dau sègle XVI
- 1.3 Lo contèxte politic de la Renaissença
- 1.4 Lo contèxte intellectuau de l'Umanisme
- 2 Lo debanament de la Renaissença
- 3 Ligams intèrns
- 4 Ligams
- 5 Nòtas a referéncias
- 6 Bibliografia
Lei causas e lo quadre de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo redreiçament europèu de la fin dau sègle XV[modificar | modificar la font]
La fin dau sègle XV foguèt caracterizat per lo redreiçament d'un continent europèu afeblit per lei crisis de la fin de l'Edat Mejana. Foguèt caracterizat per la restauracion de la patz e deis afaires economics, lo renfòrçament de l'autoritat e dau ròtle deis estats e un començament de renovelament intellectuau liat au contèxte de l'exploracion dau monde per leis Europèus, a divèrsei progrès tecnologics e la descubèrta d'autrei civilizacions. Divèrsei datas foguèron prepausadas per marcar aquela rompedura coma la presa de Constantinòple per leis Otomans en 1453, la descubèrta d'America per Cristòl Colomb en 1492 o l'intrada dei tropas francesa en Itàlia en 1494. Pasmens, la rompedura vertadiera foguèt fòrça progressiva e una partida deis institucions feodalas va subreviure fins au sègle XIX[1]. En revènge, se fau notar que, tre la fin dau sègle XV, la situacion e leis elements, especialament l'autoritat novèla dei sobeirans, que van permetre l'essor de la Renaissença èran en plaça.
La fin dei crisis de la fin de l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'element primordiau permetent lo redreiçament europèu a la fin dau sègle XV foguèt lo reglament o la disparicion dei crisis pus grèvas de la fin de l'Edat Mejana. D'en premier, au nivèu politic, la segonda mitat dau sègle veguèt l'acabament de divèrsei conflictes. Lo pus important èra la Guèrra de Cent Ans entre França e Anglatèrra que s'acabèt en 1453 au nivèu militar e foguèt finalament reglat politicament en 1475 a Picquigny. Lei dos reiaumes poguèron alora se concentrar sus seis afaires intèrns e reglar la question feodala de l'indepedéncia de Borgonha en 1477 per Loís XI e aquela de la succession anglesa per Enric Tudor en 1485. Durant aqueu periòde, lei ciutats-estats d'Itàlia acceptèron la patz de Lodi e la guèrra civila de Castilha s'acabèt en 1474. La rivalitat entre Castilha e Aragon trobèt tanben una solucion ambé lo maridatge de sei sobeirans entre l'union dei dos reiaumes. Vèrs 1490, la patz èra quasi generala en Euròpa.
Aquela patz aguèt de consequéncias positivas per l'economia e la demografia. De mai, après lei pèrdas deis epidemias de pèsta dau sègle XIV, lo nombre d'epidemias majoras demeniguèt. Ansin, la fin dau sègle XV e lo començament dau sègle XVI foguèron caracterizats per la reaparicion de vilatges abandonats durant lei crisis e per una aumentacion generala de la populacion. L'economia aprofichèt aquelei condicions per se restaurar e tre lo periòde 1480-1500, la produccion agricòla agantèt tornarmai son nivèu dau començament dau sègle XIII. L'artesanat e lo comèrci conoguèron tanben un dinamisme similar que van permetre de donar de mejans novèus a l'accion deis estats.
L'afirmacion de l'autoritat deis estats[modificar | modificar la font]
A la fin dau sègle XV, Euròpa presentava divèrsei formas de regimes politics. Leis Estats Pontificaus e lo Sant Empèri Roman Germanic èran de monarquiás electivas vestigis de l'afondrament de l'Empèri Roman. Polonha aviá tanben adoptat un sistèma electiu per sa succession reiala. Anglatèrra, Castilha, Aragon e França èran d'estats feodaus dirigits per un poder reiau limitat per leis ambicions de vassaus poderós e lo respèct dei privilègis. Pasmens, l'autoritat dei sobeirans anglés e francés èra sortida renfòrçada de la Guèrra de Cent Ans. Enfin, en Itàlia, de formas variadas existián segon lei ciutats-estats e una fraccion importanta dei senhors èran de caps novèus (capitanis militars[2], banquièrs[3]...) eissits d'una usurpacion victoriosa dau poder.
Dins aquò, maugrat aquelei diferéncias, totei lei estats dau periòde assaièron de renfòrçar l'autoritat dau govèrn centrau. Aquela politica gropèt generalament la necessitat de redurre lo poder deis institucions e elements capables de limitar aquela autoritat e aquela de crear de mejans novèus per assegurar lo mantenement de l'òrdre novèu. La reduccion dei poders rivaus de l'autoritat centrala foguèt caracterizada per la lucha còntra leis ambicions dei vassaus tròp poderòs : Armanhac, Borgonha, Anjòu e Bretanha[4] en França, Pazzi per la Republica de Florença, Colonna e Orsini dins leis Estats Pontificaus... etc. Foguèt tanben marcada per lei temptativas de limitar lo poder deis institucions representativas (Estats Generaus francés, Parlament anglés...). Aquela politica capitèt en Euròpa Occidentala mai leis institucions d'Euròpa Centrala e Orientala (Sant Empèri, Polonha, Escandinàvia...) resistiguèron. Enfin, lei sobeirans assaièron d'aumentar dirèctament lo contraròtle sus la societat gràcias a la limitacion dei privilègis de l'aristocràcia, dei vilas e de la Glèisa. Dins lo cas d'aquela darriera, mai d'un sobeiran assaièt tanben de limitar lo poder papau sus sa glèisa nacionala.
De son caire, la creacion de mejans novèus per assegurar lo poder de l'autoritat centrala veguèt lo renfòrçament dau govèrn centrau. Lo ròtle dei senhors pus poderós es limitat ais afaires judiciaris e lo nombre de foncionaris foguèt aumentat per melhorar l'influéncia de l'administracion dau sobeiran dins cada província. Lei ressorsas dau govèrn foguèron tanben aumentadas e de sistèmas foguèron creats per permetre un pagament pus regular de l'impòst. Enfin, lo periòde de la fin dau sègle XV veguèt l'aparicion e la formacion d'armadas permanentas equipadas d'armaments novèus. L'utilizacion de l'ost feodau venguèt pus rara e, en fàcia de l'entraïnament de soudats professionaus, la valor militara dei chivaliers de l'Edat Mejana demeniguèt. Lei progrès deis estats per aplicar aquelei politicas foguèron inegaus. Foguèron fòrça importants en França onte la Guèrra de Cent Ans aviá ja renfòrçat lo poder reiau e l'idèa d'un impòst permanent. Foguèron pus limitats dins lo Sant Empèri onte l'aristocràcia èra opausada a l'idèa de reformar una organizacion politica inicialament creada per protegir sei drechs e son autonòmia.
Ansin, a la fin dau sègle XV, totei lei caps de govèrn europèus dispausavan de mejans novèus, mai o mens importants segon la poissança dei resisténcias localas de l'òrdre feodau. Aqueleis otís venguèron de mejans importants de la propagacion deis idèas de la Renaissença gràcias ais òbras de prestigis que van comandar e realizar certanei sobeirans. Per exemple, au sègle XVI, lei rèis de França e d'Espanha van contuniar lor rivalitat militara dins lo domeni culturau entraïnant un essor important de la Renaissença dins aquelei país.
Lo començament de l'exploracion dau monde per leis Europèus e lei progrès tecnologics dau periòde[modificar | modificar la font]
Lo darrier element que permetèt lo redreiçament europèu e lo desvolopament d'un corrent intellectuau novèu foguèt la descubèrta de tecnologias novèlas coma l'estampariá (vèrs 1430-1450) completadas per lei progrès liats au començament de l'exploracion dau monde per leis explorators europèus. Se lei motivacions d'aqueleis evolucions foguèron magerament politicas e economicas, van permetre de faire mai d'un progrès dins lo domeni tecnic. Pus important, aquò va suscitar un movement de curiositat per lei culturas estrangieras ja conegudas dempuei de sègles coma lei Bizantins o leis Arabis o quasi desconegudas coma lei civilizacions d'Asia Orientala. Ansin, après la casuda finala deis estats bizantins entre 1453 e 1461 e la multiplicacion dei contactes ambé lei principats musulmans dau sud d'Espanha, leis òbras anticas gardadas dins aquelei país e leis estudis originaus de sei sabents poguèron pauc a pauc se difusar en Euròpa. Van venir una fònt important dau renovelament intellectuau europèu e d'inspiracion per leis artistas de la Renaissença.
Lo contèxte economic dau sègle XVI[modificar | modificar la font]
Lo contèxte economic dau sègle XVI conoguèt de mutacions limitadas e un melhorament generau qu'empachèt divèrsei crisis coma l'aumentacion regulara dei prètz. Aquela economia veguèt l'emergéncia progressiva de sectors economics novèus basats sus lo progrès tecnologic e de pensadas novèlas coma la legitimacion dau profiech. Pasmens, l'estructura de basa de l'economia de la Renaissença èra totjorn de tipe feodau e la contuniacion d'aqueu modèl explica que lo quadre generau de la societat evolucionèt pauc : l'aristocràcia e lo clergat demorèron lei classas dominantas e lei produccions agricòlas lo centre de l'economia.
Dins lo contèxte de redreiçament generau dau continent europèu, la fin dau sègle XV foguèt un periòde d'expansion economica e de creacions o de restauracions de circuits economics. Pasmens, l'aumentacion demografica e lei dificultats tecnicas per aumentar l'ofèrta va entraïnar pauc a pauc una aumentacion de prètz e una demenicion dau nivèu de vida de la màger par deis abitants. Aqueu movement apareguèt ai Províncias Unidas vèrs 1515 e se generalizèt fins a 1550. Aquò empachèt l'aparicion e lo desvolopament de mutacions importantas e lei revenguts feodaus demorèron la nòrma e l'objectiu d'agantar per leis elèits eissidas de la borgesiá novèlas. Ansin, lo quadre economic e lei desiranças socialas de la populacion de la Renaissença èran fòrça similars a aquelei dau periòde precedent.
Lei caracteristicas qu'aqueu quadre economic foguèron l'importància primordiala de l'agricultura e de l'artesanat de subsistància. En causa dei dificultats logisticas, aquelei produchs èran transportats sus de distàncias generalament feblas en direccion dei zonas urbanas pus importantas. Ansin, una vila importanta e sa region formava de circuits comerciaus regionaus que representavan la màger part de l'economia medievala o de la Renaissença. Per lei produchs de luxe o lei matèrias premieras utilizadas per lei servicis de l'estat, d'indústrias e de circuits especifics existián, mai representavan una partida febla dei cambis economics. De mai, la màger part d'aquelei relacions economicas (per exemple, per lo circuit mediterranèu deis espècias) èran ja en plaça durant l'Edat Mejana.
L'agricultura conoguèt gaire de progrès durant lo periòde de la Renaissença. Lei cerealas representavan la màger part de la produccion e, levat de quauquei regions fòrça favorabla (bacin parisenc...), lei rendiments son febles e generalament entre 2,5 e 3,5 per 1. Dins certanei regions, certanei culturas (olivièr, vinha...) permetián d'aumentar lei revenguts dei païsans gràcias a la venda de la produccion. Lo norrigatge es donc fòrça malaisat car necessita de quantitats grandas de manjar e de prat.
Coma l'agricultura, lei basas de l'indústria e de l'artesanat demorèron aquelei de l'Edat Mejana : la produccion dei païsans durant l'ivèrn, lo textil e la metallurgia. Pasmens, aquela darriar va conóisser a partir dau sègle XVI un periòde de progrès tecnic e una demanda importanta per lei besonhs novèus coma aquelei de la produccion d'armas de fuòc. Lo rèsta de l'indústria es plus limitat mai assosta la màger part deis innovacions de l'epòca coma l'estampariá que permetèt tanben de desvolopar l'indústria de la produccion de papièr.
L'aumentacion dei cambis economics foguèt permesa per l'aumentacion dau nombre de pèças de moneda en circulacion e au desvolopament dau credit. La descubèrta e l'esplecha dau continent american i aguèt un ròtle decisiu car permetèt d'importar una quantitat granda de metaus preciós en Euròpa. Pasmens, conjugadas a l'aumentacion de la demanda e ai limits de l'ofèrta, aquò participèt a l'inflacion. La fònt de revenguts pus importantas demorèt donc lei drechs senhoriaus qu'èran magerament basats sus un sistèma d'impòsts en natura. L'accession a la classa aristocrata demorèt donc per aquela rason la desirança de la màger part de la populacion e un factor poderós dau mantenement de l'estructura feodala de la societat.
Lo contèxte politic de la Renaissença[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XV, lo continent europèu veguèt tornarmai lo començament de questions politicas grèvas entraïnant mai d'una guèrra. Lei doas principalas foguèron lei guèrras d'Itàlia e l'aparicion de la Reforma. La premiera foguèt un conflicte lòng entraïnat per lei rivalitats dei ciutats italianas que van permetre l'intervencion dirècta de França e d'Espanha desirosas d'ocupar una partida de la peninsula. Fòrça lòngas, aquelei guèrras s'acabèron per una victòria espanhòula e un afebliment politic deis estats italians. Espanha venguèt la poissança dominanta d'Itàlia. Pasmens, aquelei conflictes foguèron un factor de difusion deis arts de la Renaissença, especialament vèrs França.
La question religiosa foguèt la segonda crisi dau periòde. Apareguèt a partir deis annadas 1520 ambé la creacion dau protestantisme e l'adopcion d'aquela religion per la màger part deis estats dau nòrd d'Euròpa. Afeblida, la Glèisa de Roma poguèt pas reprimir lo movement e lei problemas religiós venguèron una fònt de conflictes e de tensions diplomaticas entre leis estats dau Sant Empèri Roman Germanic.
Lo contèxte intellectuau de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
L'Umanisme foguèt un movement intellectuau dei sègles XV e XVI qu'apareguèt en Itàlia e va se difusar en Euròpa. Basat sus l'eiretatge filosofic medievau e la redescubèrta de la filosofia antica, va encoratjar lo desvolopament d'una estetica novèla basada sus l'observacion de l'òbra divina, d'una etica novèla centrada sus l'èstre uman e de recèrcas teologicas novèlas. Aqueu movement va generalament precedir la revolucion artistica de la Renaissença e pausar una partida dei basas que van permetre son debanament.
Lei basas de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
Lei basas intellectuaus de l'Umanisme tènon tres ensems literaris mai o mens diferents. Lo premier es l'eiretatge de la filosofia medievala. D'efèct, inicialament liada a la recèrca teologica, la filosofia d'aqueu periòde èra venguda independenta, especialament dins lei domenis que la Bíblia tractava gaire. Leis òbra principalas èran aquelei de Tomàs d'Aquin au sègle XIII e de Guilhèm d'Occam au sègle XV. Lo segond foguèt la redescubèrta deis autors antics acomençat a partir dau sègle XIV gràcias au contacte ambé leis estats musulmans d'Espanha o l'arribada d'intellectuaus bizantins causadas per l'avançada dei Turcs. Aquò permetèt ai sabents d'Euròpa Occidentala d'estudiar per lo premier còp de tèxtes de Platon, de Pitagòras, d'Euclid o encara de Ptolemèu. Enfin, lo tresen foguèt compausat per leis òbras deis umanistas elei que formèron divèrsei rets de reflexions e de cambis intellectuaus gràcias a l'estampariá e a una correspondéncia importanta.
La difusion e lei consequéncias de l'Umanisme[modificar | modificar la font]
L'Umanisme conoguèt una difusion importanta dempuei lo nòrd e lo centre d'Itàlia vèrs lo rèsta d'Euròpa. Tres elements permetèron aqueu fenomèn. Lo premier foguèt l'aparicion e lo desvolopament de l'estampariá que permet de difusar leis òbras umanistas entre leis elèits. Lo segond foguèt la correspondéncia quasi permanenta qu'existiá entre certaneis autors umanistas. Va formar pauc a pauc un ret fòrça importanta gràcias ai contactes entre leis intellectuaus principaus e d'umanistas locaus en relacion ambé leis elèits localas permetent donc de difusar rapidament certaneis idèas.
Una dei consequéncias principalas dau desvolopament de l'Umanisme foguèt l'aparicion e la formacion d'una estetica novèla basat sus lo principi que la contemplacion de l'òbra divina (tanben dicha la beutat) èra un mejan de conóissança de la realitat. Creatura viventa pus pròcha de Dieu, l'èsser uman a la capacitat per leis umanistes de crear de causas bèlas gràcias a l'imitacion e l'idealizacion de la natura. Dins aqueu quadre, l'art vèn alora un acte de creacion permetent a l'artista de participar a l'òbra divina e de mostrar un monde ideau ais espectators. Aquò va venir una concepcion centrala per leis artistas de la Renaissença e va entraïnar l'aparicion de definicions e d'objectius novèus per leis arts de l'epòca. Per exemple, d'ara endavant, l'arquitectura foguèt cargada de tradurre l'òrdre naturau gràcias a l'armonia dei formas e l'equilibri dei massas.
Una segonda consequéncia dau movement umanista foguèt lo renovèu de la recèrca tecnologica e scientifica que van permetre certanei progrès dins lei matematicas, l'astronomia (Copernic) o la biologia. Va tanben entraïnar la publicacion d'unei trabalhs teologics marcant l'aspèct prefondament religiós dau movement. Enfin, element important, l'Umanisme va desvolopar una reflexion etica sus l'èstre uman. Considerada coma una creatura privilegiada e naturalament bòna, la rason umana permet de replegar lo desòrdre de la naturau per se concentrar sus l'armonia e lo respèct de la volontat divina. Aquela evolucion es desliura e la libertat e lo respèct d'aquela van venir d'elements centraus dins la reflexion deis intellectuaus e deis artistas dau periòde.
Lo debanament de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Lo debanament de la Renaissença pòu se devesir en tres etapas principalas. La premiera foguèt lo periòde iniciau d'aparicion en Itàlia fins en 1490. Lo segond foguèt lo desvolopament dau classicisme italian fins a 1560. Enfin, la tresena etapa foguèt la difusion dau movement dins lo rèsta d'Euròpa onte va conóisser d'evolucions e de mutacions importantas e donar naissança a d'estils novèus e diferents d'Itàlia segon lei regions.
L'iniciacion italiana de la Renaissença[modificar | modificar la font]
La premiera etapa de la Renaissança se debanèt en Itàlia fins a 1490, probablament a partir de l'òbra umanista e de l'eiretatge antic dau país. Lei premiers artistas pertocats per aqueu movement foguèron Brunelleschi (1377-1446), Mesacio (1401-1428) e Donatello (1386-1466). Rapidament, la rompedura ambé l'estil medievau gotic foguèt importanta. Per exemple, lo premier inventèt un vocabulari novèu per definir una arquitectura novèla basada sus l'estil antic. Sa Chapèla dei Pazzi, que sa bastida se debanèt de 1441 a 1478, foguèt una dei premiereis òbras marcadas per l'introduccion d'una estructura « racionala » e matematica.
Lo centre principau dau periòde foguèt Florença gràcias au sostèn dei familhas dominant la vida politica de la ciutat coma lei Pazzi o lei Medicis. Lei principis artisticas novèus foguèron teorizats per Alberti (1404-1472) e lei successors de Brunelleschi, de Mesacio e de Donatello contunièron l'òbra de lor mèstre. Ansin, lei teorias novèlas aguèron rapidement una forma sistèmatica e vulgarizada que van permetre una difusion aisada. L'influéncia de Boticelli (1445-1510) e de Leonardo da Vinci (1452-1519), artistas florentins majors pròches de la familha Medicis, van desvolopar de tecnicas novèlas, acabar l'instauracion de l'estil de la Renaissença coma la nòrma artistica novèla e acomençar sa difusion vèrs lo rèsta d'Euròpa (installacion de Vinci en França).
A la fin dau sègle XV, l'art florentin s'èra ja difusat dins leis autrei centres urbans d'Itàlia coma Pàdoa, Roma, Venècia o encara Milan. Sota l'influéncia deis arts bizantins, Venècia venguèt un centre artistic relativament originau caracterizats per lei trabalhs de Mantegna (1431-1506) e de sei fius sus lei nocions d'espaci e de color.
Lo classicisme italian[modificar | modificar la font]
La començament dei guèrras d'Itàlia a partir de la fin dau sègle XV entraïnèt la rompedura deis equilibris politicas entre leis estats italians. Au nivèu artistic, aquò va se tradurre per un desplaçament deis artistas e un transferiment de la primautat artistica de Florença vèrs Roma. Fins au pilhatge de la ciutat papala per lei mercenaris alemands de Carles Quint en 1527, la vila va conóisser un periòde lòng de trabalhs e l'aparicion de valors artisticas novèlas dicha classicisme italian.
Aqueu darrier èra basat sus la contuniacion de l'idèa de sacralizacion de la Beutat caracterizant lo movement umanista. D'efèct, a l'epòca, aquela nocion èra fortàment definidi per de critèris racionaus e objectius coma l'armonia dei formas o l'armonia matematica. Lo classicisme va donc chausir dirèctament e idealizar lei formas pus pròchas de l'òbra divina per ne'n exprimir l'òrdre, l'armonia e la fòrça. Será donc basat sus de principis matematics coma la simetria.
Aquela evolucion se debanèt magerament a Roma onte lei papas capitèron de faire venir una partida gròssa deis artistas florentins. D'efèct, lo declin d'aquela darriera après sei reviradas militaras entraïnèt la partença d'uneis artistas importants a partir dau decenni 1500-1510. En particular, Michelangelo decidiguèt d'anar a Roma en 1508 après una formacion au contacte de la Cors dei Medicis. Son òbra principala, la Capèla Sixtina, fa partida totjorn partida deis òbras pus famós de l'istòria umana e va revolucionar la pintura, l'escultura e l'arquitectura.
Leis autrei capitalas italianas conoguèron tanben una evolucion similara vèrs lo classicisme. Venècia contunièt d'èstre un centre artistic relativament independent a respèct dau rèsta de la peninsula. L'arquitectura gotica i resistiguèt fins a la fin deis annadas 1520 e l'arribada d'artistas dempuei Roma. En revènge, la pintura conoguèt una tièra d'evolucions sota l'influéncia de Tician (1488-1576) que foguèt capable d'assimilar divèrsei tendàncias e venguèt un autor famós de retrachs. L'infuéncia de Venècia s'espandiguèt pauc a pauc fins a Pàdoa, Verona e Màntoa. A Milan, lo mitan artistic foguèt dominat per lei successors de Leonardo da Vinci e Parma foguèt un centre independent pichon marcat per l'influéncia d'Antonio da Correggio (1489-1534).
A partir deis annadas 1520, la màger part d'aquelei centres adoptèron pauc a pauc un estil novèu dich manierisme en reaccion a l'apogèu dau classicisme. D'efèct, après lo succès deis òbras premieras de la Renaissença, l'estil de seis autors venguèt la nòrma e limitèt l'iniciativa generala. Per exemple, la representacion d'Adam per Michelangelo èra d'ara endavant l'exemple d'imitar per cada pintura d'Adam. Mai d'un artista decidiguèt donc de s'opausar a aquelei tendàncias academicas. Lei caps d'òbras dau premier periòde de la Renaissença demorèron de referéncias importantas que lo manierisme va assaiar d'enriquir, especialament gràcias a una mèscla d'estils diferents. A partir de 1560, lo manierisme èra vengut l'estil dominant en Itàlia mai la mòrt de Michelangelo e de Tician va entraïnar lo declin dau movement e la fin de la Renaissença italiana a partir deis annadas 1580 e l'aparicion dau barròc.
La difusion de la Renaissença e l'aparicion de corrents novèus[modificar | modificar la font]
A partir dau començament dau sègle XVI, lo nivèu de mestreja agantat per leis artistas italians venguèt lo modèl d'Euròpa. Mai d'un artistas europèus assaièron de viatjar en Itàlia e certanei sobeirans invitèron d'artistas italians dins lor reiaume. Lo cas pus conegut es aqueu de Leonardo da Vinci que moriguèt en França mai son exemple foguèt pas un cas isolat. Ansin, la Renaissença italiana se difusèt rapidament e va entraïnar l'aparicion d'escòlas novèlas dins certanei regions europèas.
La Renaissença francesa[modificar | modificar la font]
En fòra d'Itàlia, França foguèt lo centre europèu de la Renaissença amb un interés important de sei rèis per leis arts novèus. Aquò va permetre la formacion d'un classicisme francés que va agantar durant lo sègle XVI un nivèu estetic quasi similar ai mèstres italians e va fortàment influénciar l'art francés dau sègle XVII.
Tres etapas principalas marquèron aqueu desvolopament. La premiera se debanèt sota lei rèines de Carles VIII e de Loís XII. L'art gotic demorèt dominant mai la Renaissença acomencèt d'influénciar certaneis elements arquitecturaus o decoratius. A partir dau rèine de Francés Ièr e deis annadas 1520, aquela tendància se renforcèt e un nombre important d'artistas italians foguèron invitats en França. I desvolopèron leis estils eissits dau classicisme e dau manierisme que se mesclèron ambé l'art locau per formar l'estil caracterizant lei castèus reiaus dau periòde (Fontainebleau, Léger...). Fontainebleau venguèt un centre d'innovacions permanentas e un modèl per lo rèsta dau país. A partir de 1540-1550, aquò va entraïnar l'emergéncia d'un classicisme francés independent fusionant d'influéncias frances, italianas e anticas. Aquel estil conoguèt un desvolopament important, especialament dins lei palais reiaus de París, mai l'entraïnament dei guèrras de religion causèt sa disparicion a partir dau decenni 1570.
La Renaissença olandesa[modificar | modificar la font]
Lei Províncias Unidas conoguèron una activitat artistica fòrça important durant lo periòde de la Renaissença. Sa caracteristica principala es sa basa locala e son independéncia fòrça granda a respèct de la Renaissença italiana. D'efèct, aqueu territòri èra lo sèti d'una tradicion umanista majora diferenta d'aquela Itàlia. Ansin, se l'arquitectura e l'escultura conoguèron gaire d'evolucions au sègle XV, la pintura veguèt l'aparicion d'estils novèus tre la fin dau sègle XV sota la direccion de pintors coma dei fraires Van Eyck o de Memling.
L'influéncia italiana arribèt a partir de 1510 mai demorèt limitada a certanei vilas o ceucles d'artistas. Lo classicisme s'i desvolopèt gaire mai lo manierisme conoguèt quauquei succès, especialament a Brussèlas. Pasmens, leis artistas olandés principaus de la fin de la Renaissença èran largament independent de l'influéncia italiana coma Pèire Brueghel (1525-1569).
La Renaissença dins lo Sant Empèri Germanic[modificar | modificar la font]
A partir de 1520, leis estats alemands foguèron magerament regardats per leis afaires religiós e lei populacions protestantas venguèron generalament ostilas a un art vengut d'Itàlia e basat sus una Antiquitat de còps considerada coma pagana. La Renaissença foguèt donc relativament limitada en Alemanha e l'art medievau s'i mantenguèt. Dos centres urbans, Nuremberg e Augsborg, solament foguèron vertadierament marcats per la Renaissença e tanben solament dos artistas majors de l'epòca, Dürer (1471-1528) foguèron influénciat per l'art italian. Vengut protestant, Dürer desvolopèt un art pron independent d'Itàlia basat sus l'art de la gravadura e dau retrach. Lo segond foguèt Hans Holbein lo Jove que s'installèt finalament en Anglatèrra. Sa partença e la mòrt de Dürer marquèron la fin de la Renaissença alemanda.
La Renaissença dins lo rèsta dau continent[modificar | modificar la font]
Dins lo rèsta d'Euròpa, la Renaissença demorèt relativament limitada maugrat d'influéncias umanistas localas importantas dins certanei regions :
- en Anglatèrra, sa propagacion acomencèt solament sota lo rèine d'Enric VIII. Pasmens, maugrat lo sostèn e la proteccion reiau per leis arts, l'estil de la Renaissença i foguèt limitat a la decoracion interiora e a la musica.
- en Espanha, lo movement de la Renaissença deguèt faciar leis influéncias variadas presentas dins l'Empèri Espanhòu. L'arquitectura flamanda demorèt dominanta fins au rèine de Felipe II (1556-1598). Lo corrent italian veguèt donc son influéncia èstre tardiva e limitada a certanei centres reiaus e ai regions en relacions ambé lo reiaume de Napòli.
- en Polonha, l'influéncia de la Renaissença foguèt inicialament tardiva e limitada au palais reiau de Wavel. Pasmens, a partir de 1550, se desvolopèt un corrent nacionau independent d'Itàlia que va marcar certanei monuments de Cracòvia.
Ligams intèrns[modificar | modificar la font]
- Fra Angelico.
- Giotto.
- Hieronymus Bosch.
- Pieter Brueghel lo Vièlh.
- Pieter Brueghel lo Jove.
- Jan Brueghel lo Vièlh.
- Jan Brueghel lo Jove.
- Filippo Brunelleschi.
- Donatello.
- Sandro Botticelli.
- Albrecht Dürer.
- Miquèl Angel.
- Rafèu.
- Leonardo da Vinci.
- Jan van Eyck.
- Rogier van der Weyden.
- Palestrina, compositor e musician italian.
- Tomás Luis de Victoria, compositor e musician castelhan.
- Ginés Pérez de la Parra, compositor e musician valencian.
Ligams[modificar | modificar la font]
Nòtas a referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, dins l'Empèri Rus, lo servatge foguèt abolit solament en 1861.
- ↑ Per exemple, es lo cas de la familha Sforza dins lo Ducat de Milan.
- ↑ Per exemple, es lo cas de la familha Medicis que prenguèt lo poder a Florença.
- ↑ Se fau notar la complexitat de l'estatut dau Ducat de Bretanha : teoricament independent, èra fortàment implicat dins leis afaires intèrns francés en causa de sa posicion geografica e lo Reiaume de França assaièt mai d'un còp de l'annexar fins a l'union definitiva dei dos estats en 1547.
Bibliografia[modificar | modificar la font]


c: text/html

text:
Split
Split (en grèc ancian Aσπάλaθoς, Aspalathos, en Latin Spalatum) es la segonda vila mai poblada de Croàcia e lo sèti del Comitat de Split-Dalmàcia. Al sens de 2010, le comitat comptava 508 564 abitants e la vila 209 856 abitants[1], que 95 % de Croats[2].
La vila de Split s'etabliguèt a l'interior, puèi a l'entorn de l'imensa palais de l'emperaire roman Dioclecian, bastit entre 294 e 305, que s'espandissiá sus una superfícia de 39 000 m². L'emperaire èra originari de la vila de Salona (situada suls penjals de Split). En 1420, Split fuguèt integrada dins la Republica de Venècia, fins a la seuna desparision en 1797. La vila es a l'ora d'ara inscricha sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO
Es un grand pòrt, industrial e touristic de la còsta dalmata.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Dominacion romana[modificar | modificar la font]
Aquela vila presenta la singularitat d'aver èsser bastida a l'interior, puèi a l'entorn, del palais de Dioclecian.
Aquel emperaire roman — d'origina dalmata — se faguèt bastir un imense palais sus la seuna còsta natala, de 294 a 305. I demorèt pendent la seuna retirada. Aquel palais, en mai dels bastiments residencials, comprenon de tèrmes, una bibliotèca, un temple dedicat a Jupitèr, casèrna abrigant une gàrdia, e cenchat de barris. L'ensems ocupa una superfícia de 215 m sus 180, soit 39 000 m². Le front de mar es encara constituit del barri del palais. Sul ce front de mar, existís encara la pòrta maritima, que dins l'Antiquitat, permetent a las naus d'acostar directement.
A l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, le palais se transformèt en vila quand los abitants de la ciutat romana mejancièra de Salona (capitala de la província romana de Dalmàcia) s'i refugièrn (en 615). Establiguèron d'stals nauts dins o contra los barris, o los monuments antics. Le mausolèu de Dioclecian es transformat en catedrala dedicada a Sant Domnius o Duje, patron protector de la vila, en 650, lo temple de Jupitèr en batistèri.
Dominacion veneciana[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèire roman d'Occident, Split tombèt jol contraròlte dels Bizantins e l’indépend"ncia que gausissiá del sègle XII al sègle XIV, li permetèt de se desvelopar e de coneisser un remarcable vam economic. En 1420, Split foguèt conquerida per la Republica de Venécia que capitèt a contrarotlar l’essencial de las relacions comercialas e economicas sus l’Adriatica. La menaça de las invasions turcas obliga a la construccion d’imposants barris al sègle XVII. La preséncia de l’autoritat veniciana foguèt sovent ligada a une periòde de desvelopament economic e urban. Lo centre istoric de Split compòrta fòrça abitacions d'estil venician (palais del rector, ostal de ville, torre veniciana). La dominacion veniciana s'acabèt en 1797.
Al sègle XIX[modificar | modificar la font]
De 1805 a 1813 Split èra, coma tota la Dalmàcia, governada per França e Napoleon al sen de las Províncias ilirianas. La primièra carrièra modèrna de la vila se nomena encara Marmontova del nom del Marescal Marmont administrator de las províncias iliriana, e lo suc de Marjan a lo nom de Telegrin (a l'epòque que lo telegrafe optic francés èra situat aquí). Aprèp los Franceses en 1810, Split e Dalmàcia integrèron l'Empèri Austriac puèi l'Àustria-Ongria fins al Tractat de Saint-Germain-en-Laye del 10 de setembre de 1919. Alara tot en conservant los seus particularismes lengüistics. Atal, a las culturas venicianas e eslavas, s'apond pauc a pauc un substrat germanofòn. Los Dalmatas jonglan entre lo croat, l'italian e l'alemand. Se Trieste venguèt lo principal pòrt de Cisleitania - Àustria - e Rijeka (Fiume) lo principal pòrt de Transleitania - Ongria - lo pòrt de Split demòra un fòrt ancoratge per la marina de guèrra austroongresa.
Al Sègle XX[modificar | modificar la font]
A la casuda de l'Àustria-Ongria, amb la fondacion del Reialme dels Sèrbes, dels Croats e dels Slovèns, Split se trobèt dins la Dalmàcia « iogoslava » (mai vaste), al contrari de Zadar (Zara) que domina la Dalmàcia italiana (mai pichona e partejada). La cultura croata revicolèt fàcia a una elèita que contunha de cultivar las influéncias austriacas e venecianas.
Split a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
La vila es inscricha sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per lo seu palais de Dioclecian, mas tanben per la catedrala de Sant Domnius de Split.
E mai, la vila abriga lo musèu Ivan Meštrović, escultor croat disciple de Rodin.
Galariá de fotos[modificar | modificar la font]
-
Faciada du Palais de Dioclecian a Split
-
-
-
-
Estatua monumentala d'Ivan Meštrović prèp de la pòrte d'aur a Split (Zlatna Vrata)
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "stats" (en) Population by presence/absence in the place of census, by settlements, census 2001 sur http://www.dzs.hr, Crostat - Bureau central de statistiques. Consultat lo 7 juillet 2008
- ↑ "statsEthn" (en) Population by ethnicity, by towns/municipalities, census 2001 sur http://www.dzs.hr, Crostat - Bureau central de statistiques. Consultat lo 7 juillet 2008

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Pigment
Un pigment es un material que càmbia la color de la lutz que rebat en resulta d'una absorcion selectiva de las colors. Aqueste fenomèn fisic es diferent de la fluorescéncia, de la fosforescéncia, e d'autras formas de luminescéncia, que lo quite material emet de lutz.
Un cèrt nombre de materials absorbisson d'un biais selectiu d'unas ondas luminosas. Los materials que los òmes an causit e desvolopat per tal de los far servir coma pigments tenon en general de proprietats especificas que los fan perfièches per colorar d'autres materials. Un pigment deu tenir un fort poder de tintura relatiu als materials que colora. Deu èsser estable jos forma solida a temperatura ambienta.
Per las aplicacions industrialas coma dins las arts, permanéncia e estabilitat son proprietats recercadas. Los pigments que son pas permanents son sonats « pigments fugitius ». Los pigments fugitius se marfisson amb lo temps o l'exposicion a la lutz.


text:
1èr Regiment d'Infanteria "Patricios"
Lo 1er Regiment d'infanteria "Patricos" d'Argentina que ho fondat en 1806 entà combàter los invadidors anglés de la Vicereiautat de l'Arriu de la Plata.
Lo purmèr comandant que ho Cornelio Saavedra, militar de la Guèrra d'Independéncia e president de la Purmèra Junta (lo poder revolucionari e donc independent de hèit mes pas oficiaument puish que per prudéncia non declarava pas l'independéncia).
Lo Regiment de patricios qu'ei lo mei ancian d'Argentina e qu'ei quitament mei ancian que l'Estat Argentin qui declarè la soa independéncia en 1816 au l'escadença deu Congrès de Tucumán (un detzeat d'annadas après la creacion deu Regiment).
Lo nom de patricios vòu díser "patrician", qu'ei a díser quèra constituit de creòles (de sordat vadut dens la vicereiautat) e non pas d'europèus.


text:
Ètats de Savouè
Ètats de la Mêson de Savouè
Dês lo XI° sièclo, la Mêson de Savouè rassemblat des tèrritouères dens les Ârpes, avouéc Humbèrt Iér des Blanches-Mans († vers 1056), que possèdâve les Comtâts de Bèlê, de Sion du Vâl d'Aouta.
Sotegnu per l'emperor Conrad II lo Salico, il ètendét son povêr sur la Môrièna, la Tarentèsa, lo Chablès et lo Piemont. Son fely Odon Iér mariat l'héretiére du marquisat de Turin (que comprend Suisa, Ivrèa et Pignerol). La politica habila que la Savouè at menâ vis-a-vis de ses grants vesins (France, Alemagnes, Italie) lui pèrmetét d'acquerir des tèrritouères dens lo Piemont, asse-ben dens le payis de Vôd et lo Valês. Le comto Tomâs Iér fesét de Chambèri sa capitâla (1232) ; son fely, Pierro II, dét lo Petiôt Charlemagno, tornat organisar sos Ètats, que pregnant de l'importance. La mêson sè divisat adonc en doux branches, la seconda obtegnét lo Piemont (1245-1418). Los comtos de Savouè se veriéront vers l'Italie, aprés que d'avêr enstalâ des frontiéres novèles entre lor payis et lo Dôfenâ, devegnu francês (1355). Pués Amèdê VI et Amèdê VII anèxéront lo Vâlromê, Vèrcely, et achetéront les Comtâts de Nice et du Genevês. Amèdê VIII que règnét de 1391 a 1440, fut fêt duc en 1416 et devegnét Papa avouéc lo nom de Fèlix V (1440-1449). Lo sièclo siuvent fut na pèrioda de dècadence et de tutèla francêsa. Les Confèdèrâs s'emparéront des tèrritouères du Bassin lèmanico (1536), et la France ocupat la Savouè el-mémo, por s'assiurar lo passâjo vers l'Italie. Aprés la victouère de Sent-Quentin (1557), ux fllancs des Èspagnols, et los trètâs du Câtiô-Cambrèsis (1559), de Losena (1557) et de L'Èvian (1569), lo Duc Èmanuèl-Filibèrt recovrat la Savouè, lo payis de Gèx, lo Genevês sen Geneva et lo Chablès. Il acquerét Tenda et Onelya, en Italie, ètablessét sa capitâla a Turin (1562) et instalat un règimo d'absolutismo favorâblo a la Contre-Rèfôrma. Son succèssor, Chârlo-Èmanuèl Iér, conquerét Saluces, mas èchouat a Geneva ("l'Èscalâda", 1602); il devét cèdar a la France, dens lo trètâ de Liyon (1601), lo payis de Gèx, lo Vâlromê, la Brêsse et lo Bugê. En fèsent un juè dangerox de bascula entre la France et l'Èspagne, les ducs pèrdéront Pignerol, mas acqueréront lo marquisât de Montfèrrat (1631, 1713), Alèxandria et la Sicila (èchangiêe contre la Sardègne en 1720), asse-ben lo titro royâl (1713). Los rês sârdos, que combatéront ux fllancs de la France, pués de l'Ôtrich·e u XVIII° sièclo, s'agrantéront adés u dèsavantâjo de la Lombardia. Tot-un, advèrsèros dècidâs de la Rèvolucion francêsa, pués de Napoléon, ils furont vencus en 1796 et viront lors possèssions continentâles anèxâyes per la France (1799). Lo rê Victor-Èmanuèl Iér, rèfugiê en Sardègne, recovrat sos Ètats, ôgmentâs de Gènova, en 1815. Chârlo-Albèrt de Savouè-Carignan, devegnu rê en 1831, s'oposat u libèralismo, mas tornat organisar lo payis, devegnu la principâla règion endustrièla d'Italie. Lo Piemont aparessêt adonc ux uelys des patriotos italiens coment lo solèt Ètat capâblo de s'oposar a l'Ôtrich•e. Una Constitucion libèrâla fut lé acordâ en 1848, grâce a Balbo et a Cavour. La Lombardia sè rèvoltat, apelat son vesin a l'éde, mas los doux payis furont ècllafâs per l'Ôtrich.e a Novara en 1849. Lo rê abdicat en favor de son fely Victor-Èmanuèl II, que règnét de 1849 a 1878 et rèalisat l'unitât de l'Italie.


text:
Étueffont
Étueffont es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
A situat a unitat|472|m}} d'altitud en mejana e culmini a Unitat|915|mètres}} a la reünion del Fayé. A situat en lo costat de Rougemont-lo-Castèl, departament del Territòri de Belfòrt. Antany Existissián doas comunas : Étueffont-Bas e Étueffont-Anautit #qu'an fusionat la Mois invalide (de junh)M. La siá superficie es de 1 253 ectaras.
Lo vilatge a situat al pè del en vessant sud del massís dels Vòges, sul riu La Madeleine #que travèrsa de contunh Anjoutey.
Fins en 1775, data #que #èsser instituée la parròquia de Anjoutey, la parròquia de Étueffont li compreniá a el los pòbles de Bourg-jos-Châtelet, Petitmagny, Anjoutey, Étueffont-Anautit, Étueffont-Bas e Lamadeleine-Val-de detlos-Angels. La glèisa, dédiée a Sant Valbert, data del començament de la Sègle XVIII.
Il est situé à 472 m d'altitude en moyenne et culmine à 915 mètres au sommet du Fayé. Il est situé dans le canton de Rougemont-le-Château, département du Territoire de Belfort. Autrefois existaient deux communes : Étueffont-Bas et Étueffont-Haut qui ont fusionné le Mois invalide (juin)M. Sa superficie est de 1 253 hectares.
Le village est situé au pied du versant sud du massif des Vosges, sur la rivière La Madeleine qui traverse ensuite Anjoutey.
Jusqu'en 1775, date à laquelle fut instituée la paroisse d'Anjoutey, la paroisse d'Étueffont comprenait les villages de Bourg-sous-Châtelet, Petitmagny, Anjoutey, Étueffont-Haut, Étueffont-Bas et Lamadeleine-Val-des-Anges. L'église, dédiée à Saint Valbert, date du début du Sègle XVIII.


text:
Senta Crotz (Tarn)
Senta Crotz[1] es una comuna lengadociana en País d'Albi situada dins departament de Tarn e la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Bèla glèisa de campanar particular
- Domeni d'Escaussas: vin de Galhac
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Portal de Lengadòc
-
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Convencion sul comèrci internacional de las espècias de fauna e de flòra salvatjas menaçadas d'escantiment
La Convencion sul comèrci internacional d'espècias de fauna e de flòra salvatjas menaçadas d'escantiment (CITES segon la sigla anglosaxona) es un acòrdi intergovèrnamental signat lo 3 de març de 1973 a Washington. Son objècte fondamental es de protegir las espècias animalas e vegetalas menaçadas d'escantiment pels escambis internacionals en contrarotlant lo comèrci. Es coneguda tanben jol nom de « Convencion de Washington ».
Un secretariat permanent installat a Genèva es encargat d'assegurar la seguida de l'aplicacion de la Convencion. En 2004, lo nombre d'aderents a la Convencion de Washington se monta a 166. La Convencion es aplicabla als Estats Units dempuèi lo 14 de genièr de 1974 (1èr país dins l'òrdre cronologic), en França dempuèi l'11 de mai de 1978 e en Belgica dempuèi le 3 d'octobre de 1983.
Lo contraròtle s'aplica tant als animals e vegetals, vivents o mòrts, coma a totas las partidas reconeissablas e tanben als produches derivats (mantèls de forradura per exemple). Tota persona, o tota societat, transportant de plantas o d'animals inscriches dins los annèxes es concernida, quina que siá la tòca de l'operacion (comèrci, present, usatge personal...).
Las espècias inscrichas pòdon far l'objècte d'un transpòrt pas que jol cobèrt de documents prevists per la Convencion (permés d'exportacion, permés d'importacion...), desliurats per las autoritats competentas (per França, es lo Ministèri de l'Ecologia, jol cobèrt scientific del Musèu Nacional d'Istòria Naturala).
Las espècias animalas e vegetalas concernidas per la Convencion son enumeradas dins los tres annèxes :
- Annèxe I : espècias menaçadas d'escantiment (environ 830) pas de comèrci ;
- Annèxe II : espècias vulnerablas (environ 32 500) que son comèrci es pas interdit mas reglamentat ;
- Annèxe III : espècias inscrichas (environ 300) dins lo quadre nacional d'un país.
Al nivèl de l'Union Europèa, un reglament comunautari datant de 1984 assegura la coordinacion e lo renfòrçament de las règlas aplicablas dins lo quadre de l'Union.
Las Conferéncias de la CITES[modificar | modificar la font]
Cada dos o tres ans, una « Conferéncia de las Partidas » reünís totes los Estats membres per examinar las evolucions d'aportar a la Convencion de manièra a melhorar son eficacitat.
La tretzena session de la Conferéncia de las Partidas s'es acabada lo 14 d'octobre de 2004 a Bangkok. Pel primièr còp, la CITES intègra d'arbres e de peisses, çò que permetrà una proteccion melhora d'aquestas espècias contra lor subrexplotacion (per exemple pel peis Napoleon). La CITES estend tanben son accion a la flòra medicinala que sa comercializacion coneis un creis fòrça important.
La catorzena Conferéncia es prevista en 2007 als Païses Basses.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lista d'espècias menaçadas
- Lista de las Convencions internacionalas relativas a la proteccion de l'animal
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) (fr) (es) CITES, sit oficial
- (fr) Tèxt de la Convencion


text:
Edat dau Fèrre
L'Edat dau Fèrre (var. Edat deu Hèr, Edat del Fèrre) es lo periòde dau desvolopament de la metallúrgia dau fèrre. Aquest metau es superior au bronze en duretat e abondància de jaciments.
L'emplec corrècte d'aquest minerau comencèt au millenni II abC. Leis ititas foguèron lo premier reiaume organizat que controtlèt sa produccion.
L'expansion de la coneissença sus l'emplec dau fèrre se produtz probablament dempuei Iran a travèrs de Caucàs. A aquela epòca se produson de cambiaments importants: leis empèris orientaus s'afeblisson e lei centres de poder se desplaçan vèrs l'Occident. Antau, l'Edat dau Fèrre se caracteriza per l'utilizacion dau fèrre coma metau, utilizacion importada de l'Orient Mejan a travèrs de l'emigracion de tribús indoeuropèas (cèltas), qu'a partir de 1200 aC començan d'arribar en Euròpa Occidentala e son periòde va fins a l'epòca romana e en Escandinàvia fins a l'epòca vikinga (a l'entorn de 1000). L'expansion bantó, de 500 abans l'èra crestiana, arribèt rapidament gràcias a la tecnologia dau fèrre. Lei limits cronologics de l'Edat dau Fèrre varian considerablament segon l'airau culturau e l'airau geografic. Au delà, mai d'una civilizacion coneguèt jamai l'Edat dau Fèrre maugrat qu'aguèsse experimentat un desvolopament sociau e/o tecnic important (per exemple, lo cas dei civilizacions precolombinas).
L'Edat dau Fèrre europèa[modificar | modificar la font]
Aquest periòde intègra l'Epòca grèga arcaïca, la civilizacion deis Etruscs, la de Tartessos dins la Peninsula Iberica, seguidas deis Ibèrs e de sei vesins peninsulars lei Celtibèrs e dei Gals en Gàllia, qu'atenhèron totei un nivèu culturau important... En Euròpa Centrala l'Edat dau Fèrre se dividís en dos periòdes:
- La Cultura de Hallstatt (800-450 aC): Primiera Edat dau Fèrre.
- E la Cultura de La Tène (tre 450 aC fins a la conquista romana): Segonda Edat dau Fèrre. En Alemanha leis istorians diferencian generalament una Edat dau Fèrre preromana (Cultura de La Tène) e una autra romana (Cultura de Jastorf)


text:
1219
Aquesta pagina concernís l'an 1219 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Comtat de Tolosa[modificar | modificar la font]
Sus lo frònt de Lengadòc, tiera de victòria dei fòrças occitanas còntra lei Crosats que culminèt a la batalha de Basièja. D'efèct, gràcias a una accion coordenada, la cavalariá pesuca dei Montfòrt i foguèt quasi anientada e lei renfòrç regulars recebuts au començament de cada annada per lei Crosats poguèron jamai remplaçar lei pèrdas. Aquò donèt un avantatge decisiu ai fòrças de Ramon VII de Tolosa, de Rogièr Bernat II de Fois e dei chivaliers faidits.
Dins aquò, lei venceires poguèron pas aprofichar aquel avantatge avans l'annada seguenta car un còrs francés fòrça importanta dirigit per lo prince Loís. Lei rasons dau mandadís d'aqueu còrs son mau conegudas car lo rèi Felip August èra gaire un partisan de la Crosada au contrari de son fiu que comandava l'expedicion. Se supausa uèi una volontat de mòstrar sa fòrça tant ais Tolosencs qu'ai Crosats. Pasmens, dins lei fachs, Loís prenguèt totalament lo partit de la Crosada e ataquèt lo territòri tolosenc per l'oèst. Après un sètge malaisat, conquistèt la vila de Marmanda que seis abitants foguèron chaplats. Dètz ans après lo chaple de Besièrs, aquò renforcèt mai l'ostilitat dei Tolosencs còntra lei Francés e favorizèt la resisténcia de la vila au sètge organizat per Loís (17 de junh - 1èr d'aost). Après aquela desfacha, l'armada francesa se retirèt e intervenguèt plus dins lo conflicte fins a 1226.
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mongòl[modificar | modificar la font]
Començament de l'invasion dau Sultanat de Khwarezm après la rompedura de 1218.
Sultanat de Khwarezm[modificar | modificar la font]
Ataca dau sultanat per lei Mongòls de Gengis Khan. Tròp dispersadas per aprofichar sa superioritat numerica, lei fòrças de Ala ad-Din Muhammad poguèron pas organizar una repòsta importanta e divèrsei garnisons foguèron blocadas.


text:
Eugène Boudin
Louis-Eugène Boudin, pus conegut coma Eugène Boudin (Honfleur, Normandia, 12 de julhet de 1824 - 8 d'agost de 1898) foguèt un dels primièrs païsagistas franceses a pintar a l'aire liure (a plen air). La majoritat de la siá òbra son païsatges marins que ganhèron los elògis de Charles Baudelaire e Corot.
Biografia[modificar | modificar la font]
Naissèt a Honfleur, Normandia e èra filh d'un pilòt de vaissèls. Trabalhèt coma assistent de bòrd en los viatges entre Le Havre e Honfleur, per l'estuari del riu Sèina. Quand lo sieu paire abandonèt aquel trabalh, Eugène tanpauc contunhèt pas qu'aviá pas una autentica vocacion.
Lo 1835 la siá familha se transportèt a Le Havre. El comencèt a trabalhar coma assistent dins un negòci similar abans de dobrir lo sieu. Dintrèt ailà en contacte amb artistas que trabalhavan dins la zòna e exibissián las siás òbras en lo negòci, entre eles Constant Troyon e Jean-François Millet, qui amassa amb Eugène Isabey e Thomas Couture encoratgèron lo jove Boudin a seguir una carrièra artistica.
A l'edat de 22 ans Eugène abandonèt lo mond del comèrci e comencèt a pintar coma activitat principala. L'an seguent viatgèt a París e après a Flandra. En 1850 ganhèt una borsa que li permetèt de s'installar a París, e mai se retornava en Normandia regularament per i pintar e, tre 1855, faguèt de viatges regulars cap a Bretanha.
Los mèstres olandeses del sègle XVII l'influencèron prigondament, e en reünions amb lo pintor olandés Johan Jongkind, qu'èra ja conegut dins los cercles artistics franceses, Boudin foguèt aconselhat pel sieu nòu amic que pintèsse a l'aire liure, ("a plein air"). Trabalhèt tanben amb Troyon e Isabey, e en 1859 coneguèt Gustave Courbet, que li presentèt Charles Baudelaire, lo primièr critic en atraire l'atencion del public cap al talent de Boudin, quand l'artista faguèt lo sieu debut dins lo Salon de París en 1859.
Lo 1857 Boudin coneguèt Claude Monet e trabalhèron amassa pendent divèrses meses dins l'estudi de Boudin. Los dos foguèron d'amics de per vida, e après Monet va retre aumenatge a l'influéncia primairenca de Boudin. Boudin Amassa amb Monet e los sieus amics s'amassèron per far la primièra mòstra impressionista lo 1874, mas se considerèt pas jamai a se meteis coma un innovador.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Lo coire (del latin cuprum), de simbòl Cu, es un element quimic de numèro atomic 29, e es un dels metals mai importants. S'agís d'un metal de transicion de coloracion rogenca e lusor metallica que, amassa amb l'argent e l'aur, fa partida del grop 11 de la taula periodica, caracterizat pel fach que son los melhors conductors de l'electricitat. Mercé a la siá nauta conductivitat electrica, ductilitat e malleabilitat, es vengut lo material pus utilizat per fabricar cables electrics e autres compausants electrics e electronics.


text:
Istòria d'Espanha
L'Istòria d'Espanha designa l'istòria de la màger part de la Peninsula Iberica onte se situa l'estat actuau d'Espanha.
Somari
- 1 Preïstòria e Antiquitat
- 2 La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença
- 3 Lo declin d'Espanha
- 4 L'Espanha modèrna
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Preïstòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Preïstòria e premiers pòblaments antics[modificar | modificar la font]
Lei traças pus ancianas de preséncia d'ominidats (Homo antecessor) en Espanha foguèron descubèrtas sus lo sèti paleontologic d'Atapuerca e datan de 1,2 milions d'annadas[1]. Puei, s'i desvolopèron ò s'i installèron divèrseis espècias pus desvolopadas coma Homo heidelbergensis ò Homo neanderthalensis. Enfin, l'òme modèrne (Homo sapiens) i arribèt i a 35 000 ans après lo passatge dei Pirenèus.
Après la Preïstòria, leis Ibèrs son le premier pòble mencionat dins la peninsula dins de documents escrichs. Avans lo sègle V avC, lei Cèltas migrèron dins la peninsula onte se mesclèron ai pòbles locaus. A partir dau sègle IX avC, lei Fenicians comencèron d'installar de comptadors maritims (Malaga, Cadix, Ibiza, Cartagèna...). Puei, au sègle VII avC, de colons grècs s'installèron tanben lòng dei costats. Aquelei marchands e colons aguèron una influéncia importanta sus certanei populacions indigènas. Per exemple, se desvolopèt a l'entorn de la vila de Tartessos una lenga e una escritura pròprias fòrça marcadas per l'influéncia cultura feniciana e egipciana.
Periòdes cartaginés e roman[modificar | modificar la font]
Après la desfacha cartagenisa a l'eissida de la Premiera Guèrra Punica (264-241 avC), la Peninsula Iberica venguèt lo còr de la poissança novèla de Cartage sota l'impulsion de l'ostau Barca. La màger part de son territòri foguèt conquista ò somesa per lei Cartaginés mai aquela expansion causèt de tensions novèlas ambé Roma. En 219 avC, lo sètge e la conquista de la vila de Sagonta, aliada ai Romans, foguèt a l'origina de la Segonda Guèrra Punica (218-201 avC) que s'acabèt per una desfacha novèla e majora de Cartage. Una partida de sei possessions ibericas foguèt ocupada per lei Romans e l'autra capitèt de restaurar son independéncia.
Dins lo corrent dau sègle II avC, lei Romans acomencèron la conquista sistematica de la peninsula (dicha Hispania). Se turtèt a de resisténcias importantas, especialament dins lo nòrd, e s'acabèt solament pendent lo rèine d'August (37 avC - 9 apC). L'influéncia romana aguèt d'efèctes importants dins la region — franc dei zònas montanhosas dau nòrd — regardant la politica, l'economia e la tecnica. L'aristocracia locala foguèt integrada au sen deis òrdres dei senators e dei chivaliers e, en 74, lo drech latin e la ciutadanetat romana foguèron estenduts a la region. Hispania foguèt la província d'origina d'uneis emperaires (Trajan, Adrian...) ò conselhiers importants dau govèrn (Senèca...). Gràcias a l'instauracion de la Pax Romana, Hispania conoguèt un desvolopament economic important (exportacions de vin, d'òli, de metaus) e lei Romans creèron unei vilas novèlas coma Saragossa ò Valéncia. Favorizèt tanben l'expansion dau crestianisme.
A partir dau sègle III, l'Empèri Roman acomencèt de declinar e son territòri deguèt faciar divèrseis invasions de pòbles barbaras venguts d'Euròpa Centrala e d'Asia. En 406-407, l'afondrament dei defensas romanas d'Occident entraïnèt l'installacion dei Vandals dins l'Andalosia actuala e dins lo nòrd de Galícia e dei Sueves dins lo sud de Galícia e leis Alans dins lo Portugal modèrne en 411. En 429, lei Visigòts obliguèron lei Vandals de se desplaçar en Africa dau Nòrd e formèron un reiaume important estendut sus la Peninsula Iberica e sus Gàllia.
La formacion e l'expansion de l'Espanha de l'Edat Mejana e de la Renaissença[modificar | modificar la font]
Periòde visigòts e conquista musulmana[modificar | modificar la font]
En 454, lei Visigòts acomencèron de conquistar la Peninsula Iberica que foguèt totalament ocupada levat dau nòrd-oèst e dau litorau nòrd. Après la batalha de Vouillé (507) e la pèrda d'Aquitània, la peninsula venguèt lo centre dau Reiaume Visigòt que sa capitala foguèt installada a Toledo en 554. En 586, ne'n ocupèt la màger part après la somission dei Sueves. Dins lo corrent dau sègle VI, capitèt d'integrar leis aristocracias germanicas e romanas au sen d'una classa dirigenta unica e leis envaïsseires foguèron tanben assimilats per lei populacions indigènas (abandon dau gòtic au profiech dei parlars romans). Pasmens, aquel edifici demorèt fragil en causa dei conflictes entre lo rèi e sei senhors pus importants.
En 711, aquelei tensions foguèron belèu la causa de l'invasion d'una armada berbèra venguda sostenir lei princes en lucha còntra lo poder centrau. Lo rèi visigòt e son armada foguèron esquichadas e tota la peninsula, franc dei montanhas meridionalas onte se formèt lo Reiaume deis Astúrias, foguèron annexadas per lo Califat Omeiade en 732. En 756, après l'afondrament dau Califat Omeiade, un eiretier de la dinastia capitèt de conquistar lo poder en Espanha e d'i formar l'Emirat de Còrdoa que venguèt un califat en 929.
Lei musulmans s'installèron lòng dau litorau mediterranèu, especialament en Andalosia e dins lo bacin de l'Èbre. Dicha Al Andalús, la region musulmana de la Peninsula Iberica conoguèt un desvolopament important gràcias a l'introduccion de tecnicas novèlas (subretot d'aigatge) per lei venceires. Lei crestians e lei josieus obtenguèron l'estatut de dhimmis e demorèron relativament liures. L'islamizacion de la peninsula acomencèt de progressar a partir dei sègles IX e X quand la pression per convertir lei populacions indigènas a l'islam venguèt pus fòrta. Pasmens, a partir de 1002, lo Califat de Còrdoa declinèt rapidament en causa de guèrras de succession ò de poder entre lei faccions arabias, berbèras e indigènas de son aristocracia. En 1031, aquò entraïnèt sa division entre 23 emirats locaus dichs taifas.
La Reconquista[modificar | modificar la font]
La Reconquista designa lo lòng procès — de 718 a 1492 — que permetèt ai reiaumes crestians de la Peninsula Iberica de conquistar lei territòris sota contraròtle de princes musulmans. Associat ai Crosadas e renfòrçat per de chivaliers venguts d'Euròpa Occidentala, lo movement aguèt un ròtle primordiau sus l'estructuracion politica d'Espanha.
Acomencèt tre lo sègle VIII quand lo Reiaume deis Astúrias capitèt d'estendre son influéncia en direccion de Galícia e vèrs lo sud. Installats a Oviedo, sei sobeirans se presentèron coma lei successors dei Visigòts. En 912, installèt sa frontiera ambé lo Emitat de Còrdoa lòng dau fluvi Douro. En revènge, dins lo bacin de l'Èbre — poblat per de populacions musulmanas nombrosas — resistiguèt ais ofensivas francas, especialament durant aquelei menats per Carlesmanhe que poguèt solament ocupar una faissa territòriala estrecha au sud dei Pirenèus.
Dins lo corrent dau sègle XI, la fragmentacion deis estats musulmans après la disparicion dau Califat de Còrdoa foguèt una occasion novèla d'expansion per lei reiaumes crestians. Èran militarament pus poderós que lei taifas e poguèron impausar de tribúts importants en cambi d'un mantenement de la patz. Son organizacion acomencèt tanben de s'estabilizar après la mòrt dau rèi de Navarra Sanç lo Grand (1004-1035) ambé la formacion de tres reiaumes dirigits per sei fius : lo Reiaume d'Aragon a l'èst, lo Reiaume de Navarra — que gardèt son independéncia mai demorèt un estat pichon — au nòrd e lo Reiaume de Castelha — aumentat per l'absorpcion dau Reiaume de Leon (estat successor dau Reiaume deis Astúrias) tre 1037 — au nòrd e a l'oèst. Completat per la formacion de Portugal en 1139, aquel esquèma demorèt en plaça fins a la fin de l'Edat Mejana.
L'avançada militara d'aquelei reiaumes, especialament de Leon e de Castelha, foguèt inicialament aisada car progressèron dins lei regions vuejas entre Douro e la Cordilhera Centrala. En revènge, lei regions pobladas d'Arabis ò de convertits a l'islam resistiguèron. En 1086, en fàcia de la pression militara creissenta dei crestians (presa de Toledo en 1085 per Alfons VI de Leon), lei taifas demandèron l'ajuda deis Almoravides. Ocupèron leis estats musulmans de la peninsula e ganhèron la batalha de Sagrajas (1086) que permetèt d'arrestar lei progrès crestians.
Au sègle XIII, la Reconquista contunièt gràcias a la creacion deis òrdres religiós militars e a l'estrambòrd dei chivaliers crestians desirós de participar ai Crosadas. Pasmens, en 1195, aquelei fòrças foguèron esquichadas a Alarcos per leis Almohades — qu'avián conquistat leis estats musulmans espanhòus entre 1145 e 1172. Aquela desfacha suscitèt un apèu de la papautat qu'entraïnèt la reünion d'una coalicion gropant lei reiaumes de la peninsula sostenguts per d'importants còrs de chivaliers venguts d'Euròpa (principalament de França). En 1212, ganhèt la batalha de Las Navas de Tolosa onte la màger part dei fòrças musulmanas foguèron anientadas. Après aquela victòria, la màger part de la peninsula foguèt conquistada per leis estats crestians (Còrdoa en 1236, Sevilha en 1248, Cadis en 1263) franc dau Reiaume de Granada que gardèt son independéncia fins a 1492 en cambi dau pagament d'un tribút important.
L'afirmacion dau Reiaume de Castelha e lo declin catalan[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Castelha foguèt lo beneficiari principau de la Reconquista e son sobeiran esitèt pas d'adoptar lo títol d'Imperator totius Hispaniae ai sègles XI e XII. Après l'union definitiva dei Reiaumes de Leon e de Castelha en 1230, èra la premiera poissança territòriala de la region. Adoptèt una politica pus dura — a respèct per exemple d'aquela d'Aragon — còntra lei populacions musulamanas que foguèron marginalizadas ò expulsadas après de revòutas. Aquò empachèt pas d'acòrds concluts per certanei rèis coma Alfons VI ò Ferdinand III per limitar la resisténcia musulmana dins lo corrent dei periòdes d'avançadas. Pasmens, au sègle XIV, una crisi de succession e una lònga guèrra civila — que se transformèt en conflicte periferic de la Guèrra de Cent Ans — entre lei partisans de Pèire Ièr e d'Enric de Trastamare entraïnèt un novèu periòde d'ostilitat còntra lei musulmans e tanben còntra lei josieus. Aqueu periòde causèt una demenicion de la poissança castelhana durant lo sègle XIV (desfacha còntra lei Portugués en 1385) mai favorizèt l'emergéncia d'una aristocracia militara e un començament de sentiment d'unitat nacionala.
D'aqueu temps, lo Reiaume d'Aragon èra vengut una poissança mediterranèa importanta. D'efècte, basat sus una aliança entre leis Ostaus d'Aragon e de Barcelona definitivament concluda en 1137, aqueu reiaume aguèt un ròtle important dins la Reconquista au sègle XII (presa de Saragossa, de Lerida e de Terual). En revènge, sa temptativa d'expansion au nòrd dei Pirenèus s'acabèt per una revirada e per la mòrt de Pèire II a la batalha de Murèth (1213). Puei, blocat après la conquista de Valéncia dins son expansion vèrs lo sud per la conquista castelhana de Múrcia, dirigiguèt sa politica militara vèrs la Mar Mediterranèa (conquista deis illas Balearas).
Aquelei conquistas foguèron integradas au sen d'un ensems complèx de reiaumes segondaris dirigits per de fius cadets de l'Ostau de Barcelona e liats entre elei per de pactes destinats a la proteccion dei libertats de cada entitat. Lei populacions aràbias conoguèron donc de sòrts variables segon lei regions : expulsion deis illas Balearas, mantenement dins lo bacin d'Èbre (ambé pèrda de l'usatge oficiau de l'arabi) e a l'entorn de Valéncia. A la fin dau sègle XIII, lo rèi aragonés capitèt tanben de venir rèi de Sicília segon un procès complèx que se debanèt entre 1282 e 1296 e que li permetèt tanben d'obtenir lo drech de conquistar Sardenha (conquista realizada entre 1323 e 1412) e Corsega (ges de temptativa importanta per ocupar l'illa que demorèt possession de Gènoa). Enfin, en 1442, lo reiaume de Napòli foguèt conquistada.
Aquò entraïnèt la formacion d'un reiaume important dependent de l'Ostau de Barcelona que gropava Aragon, la mitat sud d'Itàlia, leis illas Baleares, Sardenha e Sicília. Pasmens, a partir dau sègle XV, acomencèt de declinar en causa d'una crisi economica, de revòutas periodicas de paisans e de la disparicion d'Ostau de Barcelona que foguèt remplaçat per un Ostau castelhan eissit dei Trastamare. Aqueu cambiament de poder entraïnèt de tensions importantas entre lo rèi d'origina castelhana e son aristocracia d'origina catalana. En 1462, una guèrra civila comencèt entre lei dos camps. Marcada per d'intervencions estrangieras, en particular aquela de França que poguèt ocupar Cerdanha e Rossilhon fins a 1493, accelerèt lo declin dau reiaume e favorizèt son union ambé Castelha gràcias au maridatge entre Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha.
Lo Sègle d'Aur Espanhòu e l'apogèu d'Espanha[modificar | modificar la font]
Ferrand II d'Aragon e Isabèl Ièra de Castelha dirigiguèron ensems lo novèu reiaume. Cada entitat i gardèt seis institucions e sei drechs mai Castelha — reiaume pus poblat d'Espanha — prenguèt pauc a pauc l'egemonia. En 1492, foguèt aumentada de l'Emirat de Granada que sa conquista marquèt la fin de la Reconquista. Aquò renforcèt una politica religiosa, començada en 1478 ambé la creacion d'una Inquisicion espanhòla, fòrça repressiva còntra lei non crestians. Ansin, en 1492, lei Josieus dau reiaume deguèron « chausir » entre la conversion ò l'expulsion. En 1502, foguèt lo torn dei musulmans de Castelha (levat de Granada) puei d'aquelei d'Aragon en 1526. En 1568, aquela politica entraïnèt una revòuta massiva dei musulmans de Granada que foguèt esquichada. Enfin, entre 1609 e 1614, lei musulmans foguèron expulsats d'Espanha.
En fòra de l'annexion dei darrierei regions musulmans de la peninsula, 1492 foguèt tanben l'annada de la descubèrta d'America per Cristòl Colomb. En 1494, Espanha capitèt de s'assegurar la sobeiranetat — fòrça teorica — sus lei tèrras novèlas e acomencèt de lei conquistar. Aprofichant lei divisions politicas localas, lei desvastacions causadas per lei malautiás novèlas vengudas d'Euròpa e sa superiotat tecnologica (arma de fuòc), leis Espanhòus capitèron de conquistar leis estats astècs en 1521, l'Empèri Incà en 1533[2] e la màger part dei ciutats-estats maias entre 1520 e 1547[3]. Puei, l'expansion espanhòla contunièt en Asia (conquista dei Filipinas dins leis annadas 1560) e sus lo rèsta dau continent american, especialament en America dau Sud. Enterin, divèrsei pòrts arabis de Mediterranèa foguèt tanben atacats e ocupats coma Melilla (1497) ò Oran (1509). Espanha èra d'ara venguda una poissança mondiala majora — basada sus la poissança economica dei jaciments d'aur americans — qu'agantèt son apogèu durant lei rèines de Carles Quint (1516-1555) e de Felipe II d'Espanha (1556-1598).
D'efècte, Carles Quint capitèt d'unificar lei territòris espanhòus amb aquelei — alemands e austrians — de l'Ostau Habsborg. Premier prince europèu, se turtèt a l'oposicion acarnada de la França de Francés Ièr mai capitèt de rompre leis ambicions francesas en Itàlia. En revènge, poguèt pas sometre França que contunièt d'assaiar de rompre la dominacion espanhòla en Euròpa. Après son abdicacion, foguèt remplaçat en Espanha, en Itàlia e ai País Bas per Felipe II[4]. En 1580, i foguèt apondut Portugal, sei colonias e son comèrci d'espècias après la mòrt sensa eiretier de son rèi e l'adopcion d'una union personala entre lei coronas espanhòla e portuguesa.
Lo declin d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo declin dei Habsborg d'Espanha e la Guèrra de Succession d'Espanha[modificar | modificar la font]
A partir de la fin dau sègle XVI, Espanha acomencèt de subir una tièra de desfachas que minèron rapidament sa poissança. Dins l'encastre dau desvolopament de la Reforma protestanta, Felipe II assaièt de se pausar coma lo defensor dau catolicisme e mau contentèt leis estats e sei subjèctes protestants. En 1581, lei Províncias Unidas se proclamèron independentas e la guèrra navala començada còntra l'Anglatèrra anglicana s'acabèt per una revirada en 1588. Dins leis annadas 1620, lo país s'engatjèt dins la Guèrra de Trenta Ans que s'acabèt tornarmai per una desfacha espanhòla ai tractats de Vestfàlia (reconóissança de l'independéncia dei Províncias Unidas en 1648) e au tractat dei Pirenèus (pèrda de Rossilhon annexat per França en 1658). Enterin, divèrsei guèrras se debanèron dins la peninsula còntra Portugal que restaurèt son independéncia en 1649 e còntra Catalonha que faguèt secession sensa succès. Enfin, Espanha foguèt la victima principala de l'expansion francesa menada per Loís XIV.
La situacion s'agravèt a la fin dau sègle XVII quand lo rèi Carles II moriguèt sensa eiretier. D'efècte, leis Espanhòus chausiguèron Felipe V un eiretier de Loís XIV coma rèi menaçant de permetre una unificacion entre França — alora premiera poissança mondiala — e Espanha — premiera poissança coloniala — èra pas acceptabla per leis autrei poissanças europèas. Una guèrra lònga e saunosa de 1701 a 1714 s'acabèt per un compromés : Felipe V demorèt rèi d'Espanha mai deguèt renonciar au tròne de França e perdiguèt lei territòris espanhòus d'Itàlia (ocupats per lo candidat austrian a la corona d'Espanha), Gibraltar e Menòrca (annexats per Londres). Deguèt tanben tornarmai sometre Barcelona e sa region en seccession dempuei 1705.
Lo declin dau sègle dei Lutz e lei dificultats dau periòde revolucionari[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Guèrra de Succession d'Espanha, Felipe V renoncièt pas ai territòris italians de la corona espanhòla. Gràcias a una diplomacia fòrça activa e a una reorganizacion de la flòta e de l'armada, capitèt de reconquistar lo ducat de Parma (1731) puei Sicília e Nàpols (1734). Poguèt pas annexar dirèctament aquelei territòris que formèron un reiaume distint. En Espanha, sei successors assaièron sensa succès de contuniar sa politica de reformas en causa de la manca de sostèn popular a la politica novèla. Lo país declinèt donc lentament dins lo corrent dau sègle dei Lutz.
En 1793, participèt a la Coalicion opausada a la Revolucion Francesa mai sei fòrças foguèron rapidament desfachas e la patz signada. En 1796, Madrid cambièt d'aliança au profiech de la França Revolucionària per reconquistar Gibraltar. Pasmens, en fòra d'una guèrra frontaliera ambé Portugal — aliat tradicionau deis Anglés — aquela aliança aguèt ges de resultat. Au contrari, en 1805, la signatura d'una convencion navala francoespanhòla entraïnèt la destruccion de sa flòta a Trafalgar. Puei, lei relacions se desgradèron ambé Napoleon Ièr e França ocupèt Espanha en 1808. Aquò foguèt l'acomençaça de la Guèrra d'Espanha còntra l'ocupacion francesa que s'acabèt per una victòria mai causèt de pèrdas e de destruccions considerablas dins lo reiaume. En 1814, Ferdinand VII poguèt i restablir aisament l'autoritat dei Borbons. Pasmens, la desfacha continentala de 1808 demeniguèt lo prestigi espanhòu e favorizèt lei movements independentistas dins lei colonias d'America. Après una tièra de reviradas suplementàrias, Espanha perdiguèt la màger part de son empèri e gardèt en 1825 solament Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'instabilitat dau sègle XIX[modificar | modificar la font]
Maugrat la fin dei Guèrras Napoleoncas, Espanha aguèt gaire d'estabilitat politica durant lo sègle XIX en causa d'una succession de còps d'estat e d'insureccions. Lo premier se debanèt en 1820 quand l'armada — bastion tendàncias liberalas espanhòlas fins ais annadas 1870 — prenguèt lo poder per installar un regime liberau que demorèt en plaça fins a una intervencion francesa en 1823, sostenguda per la Santa Aliança.
Puei, dins leis annadas 1830, acomencèron lei crisis carlistas après la mòrt de Ferdinand. D'efècte, dins lo corrent de son rèine, aviá abolit la lèi salica permetent a una frema de lo remplaçar. Pasmens, aquela decision èra mau acceptada per una partida de la populacion. Ansin, en 1833, la filha de Ferdinand, Isabèu II venguèt rèina d'Espanha mai son coronament foguèt refusat per lei partisans de Carles de Borbon e de la lèi salica. La Premiera Guèrra Carlista (1833-1840) s'acabèt per una victòria malaisada d'Isabèu que deguèt demandar l'ajuda dei Francés e dei Britanics. Doas guèrras suplementàrias se debanèron en 1846-1848 e en 1872-1876 sensa mai de succès per lei carlistas.
Per faciar la pression carlista, la monarquia espanhòla assaièt de se raprochar dei movements liberaus. Pasmens, aquela aliança mau capitèt de dirigir lo país d'un biais eficaç e foguèt reversat en 1868 per un còp d'estat militar comandat per Joan Prim que foguèt rapidament assassinat. L'objectiu dei militars èra de fondar una monarquia parlementària. Acomencèt un periòde de trèbols intèrnes (abdicacion d'Amadèu de Savòia après un rèine cort de 1870 a 1873, guèrra carlista, Ièra Republica esquichada per lei militars, restauracion dau fiu d'Isabèu en 1874) que s'acabèt en 1876 ambé l'adopcion d'una constitucion.
Dins aquò, lo regime novèu se destrièt rapidament per la generalizacion dau clientelisme, de la corrupcion e de la frauda electorala. En 1898, Espanha foguèt donc totalament vencuda per leis Estats Units d'America après dètz setmanas de conflicte. Perdiguèt Cuba, Puerto Rico e lei Filipinas.
L'Espanha modèrna[modificar | modificar la font]
La Segonda Republica e la Guèrra Civila[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1898, Espanha acomencèt de participar a la corsa ai colonias en Africa. Pasmens, en causa de la feblessa de sei fòrças, limitèt seis ambicions a la region de Marròc que foguèt partejat ambé França. Madrid obtenguèt lo nòrd e lo sud mentre que París ocupèt lo centre. Pasmens, l'armada espanhòla aguèt de dificultats importantas per conquistar sa zòna (desfacha d'Anoal en 1921) e la guèrra dau Rif (1921-1926) s'acabèt en victòria solament gràcias a l'ajuda de l'armada francesa.
De son caire, la societat espanhòla conoguèt d'evolucions politicas importantas ambé l'arribada d'idèas politicas novèlas (socialisme, anarquisme) e lo desvolopament de movements nacionalistas dins lei regions bascas e catalanas. A partir de 1917, la crisi economica causada per lei reduccions dau comèrci internacionau entraïnadas per la Premiera Guèrra Mondiala (1914-1918) suscitèt de tensions socialas importantas. En 1923, un còp d'estat militar menat per lo generau Primo de Rivera assaièt d'establir un regime autoritari per assaiar d'acabar la crisi e de redreiçar l'economia dau país. Aguèt inicialament un sostèn larg (dei monarquistas moderats ai sindicats socialistas) mai son govèrn mau capitèt e s'afondrèt en 1930.
Après l'abdicacion d'Alfons XIII en 1931, la IIa Republica foguèt proclamada e lei partits de senèstra, majoritaris dins lei Cortes cargats de preparar una constitucion, adoptèron de mesuras de reorganizacion de l'armada, de l'agricultura e dei relacions entre la glèisa e l'estat. Pasmens, lei divisions entre partits conservadors e progressistas empachèron de trobar un acòrd per adoptar una politica establa. Au contrari, lo desòrdre ganhèt la màger part dau país e la victòria dei partits de senèstra en 1936 entraïnèt un còp d'estat militar sostengut per lei conservadors. Aquò foguèt lo començament de Guèrra Civila Espanhòla. S'acabèt en 1939 per la victòria de l'armada dirigida per lo generau Franco sostenguda per l'Itàlia faissista e l'Alemanha Nazia.
L'Espanha franquista[modificar | modificar la font]
Autoproclamat cap de l'estat per la durada de la guèrra, Franco demorèt en plaça fins a sa mòrt en 1975. Establiguèt un regime fòrça autoritari basat sus lei principis dau faissisme e sus la defensa dei valors tradicionalas de la societat espanhòla. Refusèt de participar a la Segonda Guèrra Mondiala (1939-1945) mai Espanha foguèt isolat en Euròpa après la desfacha nazia fins a la generalizacion de la logica diplomatica eissida de la Guèrra Freja que favorizèt un raprochament ambé leis Estats Units. Puei, a partir deis annadas 1960, Franco acomencèt una politica de modernizacion economica que menacèt pauc a pauc son regime. A la fin deis annadas 1960, Franco deguèt acceptar la restauracion de la monarquia après sa mòrt e nomèt Joan Carles coma successor.
La restauracion de la democracia[modificar | modificar la font]
Vengut rèi en 1975, Joan Carles adoptèt una politica de democratizacion d'Espanha. Fins a 1977, divèrsei reformas permetèron de fondar una monarquia parlementària e democratica maugrat de temptativas de còps d'estat menats sensa succès per de partisans d'una restauracion de l'Espanha franquista. En 1986, aquò permetèt a Espanha de venir membre de la Comunautat Economica Europèa puei de la Zòna Èuro en 1999. Favorizèt lo desvolopament economic dau país que venguèt la cinquena poissança economica de l'Union après Alemanha, França, lo Reiaume Unit e Itàlia.
En parallèl, Espanha adoptèt una politica en favor de l'autonòmia locala ambé la creacion dei cimunautats localas entre 1979 e 1983. Aquò permetèt de contentar certanei revendicacions nacionalistas. Pasmens, dins lo País Basc ò en Catalonha, l'influéncia d'aquelei movements demora importanta. En particular, dempuei 2010 e lo refús d'un estatut d'autonòmia avançada, de tensions fòrtas existisson entre Madrid e Barcelona, agravada en 2013 per l'anóncia d'un referendum sus l'independéncia de Catalonha per la fin de 2014.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) E. Carbonell et al., The first hominin of Europe, Nature, vol. 452, p. 465-469.
- ↑ Lo reiaume de Vilcabamba resistiguèt fins a 1572.
- ↑ Unei ciutats maias, isoladas dins la jungla continentala demorèron independentas. La darriera, Tayasal, foguèt conquistada en 1697.
- ↑ Lei territòris austrians demorèron en revènge sota lo contraròtle de la branca austriana de l'Ostau Habsborg.


text:
Canal de Panamà
Lo Canal de Panamà es un canal maritim, que traversa l’istme de Panamà en America Centrala, en religar l’ocean Pacific e l’ocean Atlantic. Sa bastison foguèt un dels projèctes d’engenhariá mai dificils jamai realizats. Son impacte sul comèrci maritim foguèt grandàs, pr'amor que fa pas pus mestièr per las naus de far rota pel cap Hòrn e pel passatge de Drake, a la punta australa d’America del Sud. Una nau anant de Nòva York a San Francisco pel canal percor 9500 km, mens de la mitat dels 22 500 km del viatge per lo cap Hòrn[1].
Lo concèpte d’un canal a Panamà remonta a la debuta de sègle XVI, mas la primièra temptativa de bastison comencèt pas qu'en 1880, jos l’impulsion francesa. Après lo fracàs d'aquesta temptativa, lo trabalh foguèt acabat pels Etats Units d’America jos la direccion de G.W.Goethals, e lo canal dobriguèt en 1914. La bastison dels 77 km del canal se faguèt amb fòrça problèmas, malautiás coma lo paludisme e la fèbre jauna, o lisaments de terren. Es estimat a 27 500 lo nombre d’obrièrs que se son mòrts pendent la bastison.
Dempuèi sa dobèrtura, lo canal aguèt fòrça succès e contunha d’èsser un punt de passatge estrategic per la navegacion. Cada an, lo canal es percorrut per mai de 14 000 naus carrejant mai de 203 milions de tonas de cargason. Fins a 2002, un total de 800 000 naus èran passadas pel canal[2]. D'òbras d'alargament del canal foguèron aviadas en setembre de 2007 e deurian èsser acabadas en 2014, per daissar passar de naus de pus gròs tonatge.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo Canal de Panamà religa lo Golf de Panamà, dins l’ocean Pacific, a la mar Cariba e a l’Atlantic. La forma de l’istme de Panamà, que serpateja, fa que le canal raja del sud-èst (dempuèi lo Pacific) cap al nòrd-oèst (cap a l’Atlantic). Per evitar tota confusion, las autoritats del canal classan los transits en doas categorias : direccion nòrd (del Pacific cap a l'Atlantic) e direccion sud (de l'Atlantic cap al Pacific).
Lo canal pòt aculhir de batèus de talhas divèrsas, anant dels yachts privats fins a las gròssas naus de comèrci. Los batèus qu'an la pus granda talha admissibla pel canal son designats jos l’apellacion de Panamax ; un nombre creissent de naus despassa aquesta talha: son sonats post-Panamax. En mejana una traversada del canal per un cargo dura aperaquí nòu oras. En 2005, 14 011 naus prenguèron lo canal per un tonatge total de 278,8 milions de tonas, siá una mejana de 40 naus per jorn[3].9° 16′ 41″ N 79° 54′ 47″ O / 9.277994, -79.913006
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ The Americans in Panama, per William R. Scott, Statler Publishing Company, New York, 1913.
- ↑ The Panama Canal, d’après Global Perspectives.
- ↑ [pdf] Trafic del Canal de Panamà — annadas fiscalas 2002-2004, Autoritat del Canal de Panamà.


text:
Hurtigheim
Hürtigheim en alemannisch (Hurtigheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hutigheim A situat a 13 km al nòrd-oèst d'Estrasburg. Aquela municipalitat a traversat per una anciana via romaine disposicion d'Estrasburg a Saverne, uèi nomenada « rota de las Romains ».
Hutigheim est situé à 13 km au nord-ouest de Strasbourg. Cette commune est traversée par une ancienne voie romaine allant de Strasbourg à Saverne, aujourd'hui nommée « route des Romains ».


text:
Imagine Cup
Imagine Cup es un concors tecnologic internacionau reservat ai liceans e ais estudiants organizat per Microsoft. Creat fa mai de quatre ans, lo concors Imagine Cup a ja aculhit mai de 100 000 estudiants que venián de mai de 100 país diferents. Segon lo principi dei Juecs Olimpics, l'Imagine Cup es organizada en mai que d'una categoria que representan lei diferents domenis dei tecnologias nòvas. Puei lei melhors de caduna dei 9 categorias si retròban per una granda finala qu'es organizada cada annada per un país diferent.


text:
Pequots
Es Pequot son ua nacion der estat de Connecticut. An estat arreconeguts coma Mashantucket Pequot. Es sòns ancessors son era familha des Algonquins. An era sua reserva en Ledyard, en eth comtat de London, Connecticut. Sos era sua direccion qu'ei eth Foxwoods Resort Casino. Ei eth mès gran casino en m2 e en nombre de maquines de jòc e ei un des més rendius (1).
Aguesta tribú siguec arreconeishuda peth Estat Federau en 1983. Siguec era ueitau nacion en véder arreconeishuda era sua condicion. Era apertenença ara tribú vien des listes censals de 1900 (2). Sonque i a dus tribús arreconeishudes en Connecticut, es autes son es indis Mohegan. Ambdús an desvolopat grans casinòs enes sues reserves.
Mès er Estat de Connecticut tanben arreconeish era tribú des Schagticoke, es Eastern Pequot atau coma es Golden Hill Paugusset.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Era reserva d'aguesta nacion ei dirigida peth Bureau of Indian Affairs en Ledyard, Connecticut, sus er arriu Pequot, adara aperat Thames River. Era tribú a 14.000 m2 de terres ena vila de Preston. Siguec creada en 1666 e en eth segle XX aguec 20 o 30 òmes solets. Quan era darrèra india moriguec en 1973 er Estat de Connecticut pensec d'auer un aute viatge era terra de nau.
Més es Pequot artenheren qu'aguesta apropiacion estatau siguec declarada ilegau. En 1983 era sua causa arrivec anquiara justicia federau. Adara an junhut totes es terres sos era autoritat deth Bureau of Indian Affairs e en er an 2000 auien 5.6 Km2 (3).
En 1990 es Pequot eren 320. En 2005 eren 785. Des de 1992 aguesta tribú a desvolopat un centre de casinos plan gran. Era Universitat de Connecticut concloguec qu'aguesti casino eren plan bons tara economia dera vila vesina de Ledyard e tà tot er estat de Connecticut.
Istòria[modificar | modificar la font]
Es Pequot descenen dera istòrica tribú algonquina des Pequot. Aguesta tribú dominaua era area dera costa des der arriu Niantic enquiar arriu Wecapaug en Rhode Island. Un dusau grop, es Pequot der Est tanben ganheren arreconeishement federau en 2002.
Era recerca arqueologica e linguistica a revelat qu'es tribús istòriques que traparen es europeus emergiren en diuersi periodes e agueren diuerses migracions. En es prumères annades dera arribada des europèus, eth contacte damb pescaires, es tribús dera còsta aueren ua mortalitat plan alta pr'amor de diuerses malauties infeccioses. Pendent es annades coloniaus es europèus escrigueren sus diuerses guèrres enter tribús.
Abans es estudiants pensauen qu'es Pequot emigraren des dera Val der arriu Hudson enquiath eth centre e est de Connecticut en 1500. Er capelhan Rev. William Hubbard escriguec ja en 1677 qu'es Pequot auien arribat ara zona un shinhau abans qu'es fondec era colonia de Plymouth. Dempús dera Guerra der Arrei Felip (King Philip's War), Hubbard escriguec Narrative of the Troubles with the Indians in New-England (Narrativa des Problemes damb es Indis de Naua Anglaterra) tà justificar era ferocitat damb qu'es indis atacaren es anglesi. Hubbard considerec es Pequot coma foranis ena region e es descriguec coma invasors der interior deth continent que prengueren lòc per fòrça e qu'eren eth terror de sons vesins (4).
Adara se sabe qu'es Pequot e sòns ancessors an estat ena area dera Val de Connecticut pendent centuries abans d'era arribada des europeus (5) (6) (7). Quan neishec Plymouth es Pequot manauen ena zona centrau e de l'èst de Connecticut a nivèu politic, economic e militar. En aquetha epòca eren 16.000 des der arriu Niantic enquiar arriu Wecapaug en Rhode Island (8).
Totun, era epidemia de veròla de 1616-1619 tuec eth 90% des indis d'aguesta còsta est de Naua Anglatèrra mès arribec pas as Pequot, es Niantic e es Narrangansett. Aguesta epidemia ajudec de consolidar era dominacion des Pequot.
Mès ua epidemia en 1633 devastec toti es indis. Es pequot perderen mès d'un 80% deth sòn pòble. En es inicis dera Guèrra des Pequot ( Pequot War) sonque demorauen 3.000 Pequots (9).
Era guèrra des Pequot[modificar | modificar la font]
En 1637 Connecticut e era Colonia dera Bahia de Massachussets ganharen as Pequot ena Guèrra des pequot. Açò contunhec diuersi atacs indis sus Wethersfield damb diuersi morts. Es forces militari des dues colonies, manades per John Mason e John Underhill, lençaren un assaut sus era fortalesa pequot en Mytic e ua grana part deth pòble siguec tuat (10).
Es colons esclavaren es Pequot qu'enqüera viuien e diuersi sigueren obligats a tribalhar en plan d'ostaus coma servents des puritans. Plan d'eri sigueren enviats as Indies Occidentaus e d'autes entregats as Mohegan e as Narragansett, es sòns enemics e aliats des anglesi. Pauqui Pequot tornaren ath sòn territori (11).
Damb es ans se maridaren damb d'autes ètnies e era sua cultura moriguec. Més es sòns descendents, totun de diuerses races, contunharen en auer un sentit de comunautat e s'amassaren damb d'autes tà formar es Pequot.
En 1910 sonque i auia 13 indis ena reserva (12) e en 1973 moriguec era darrièra india. Er estat de Connecticut començec a reclamar es terres més en 1975 Richard Arthur Hayward arténhec er arreconeishement federau dera sua tribú. En 1983 Ronald Reagan firmec er Acta d'Assentament des Indis de Connecticut.
Aué[modificar | modificar la font]
Era interpretacion des leis en sobirania tribau an permès diuerses nacions de desvolopar es sòns honts d'ingresi e negòcis. Es Pequot decidiren d'escolhir eth joc coma generador d'economia i salut dera tribú.
En 1992 dubrigueren eth sòn casino, Foxwoods. Adara qu'ei un des més grani de tot lo monde e tanben un des més prospèrs. Ei proche dera area metropolitana. Da tribalh as jovens dera tribú atau coma sós tà invertir en d'autes programes com eth museu. Proche de Foxwoods, era tribú des Pequot tanben manten eth Museu des Pequot de Mashantucket e tanben un Centre de Recerca. Aguesti parlen dera cultura e istòria des Pequot pendent milenis.
Referències[modificar | modificar la font]
1.-^Salwen, Bert (1978). "Indians of Southern New England and Long Island: Early Period." In Northeast, ed. Bruce G. Trigger. Vol. 15 of Handbook of North American Indians, ed. William C. Sturtevant. Washington, D.C.: Smithsonian Institution, pg. 175
2.-^ Frank Speck, "Native Tribes and Dialects of Connecticut: A Mohegan-Pequot Diary", Annual Reports of the U.S. Bureau of Ethnology 43 (1928): 218.
3.-^ the Pequot Relationships, as Indicated by the Events Leading to the Pequot Massacre of 1637 and Subsequent Claims in the Mohegan Land Controversy", Archaeological Society of Connecticut Bulletin 21 (2947): 26-33.
4.- ^ Dean R. Snow and Kim M. Lamphear, "European Contact and Indian Depopulation in the Northeast: The Timing of the First Epidemics," Ethnohistory 35 (1988): 16-38.
5.- ^ Refer to Shelburne F. Cook, "The Significance of Disease in the Extinction of the New England Indians," Human Biology 45 (1973): 485-508; and Arthur E. Speiro and Bruce D. Spiess, "New England Pandemic of 1616-1622: Cause and Archaeological Implication," Man in the Northeast 35 (1987): 71-83.
6.- ^ Lion Gardiner, "Relation of the Pequot Warres," History of the Pequot War: The Contemporary Accounts of Mason, Underhill, Vincent, and Gardiner (Cleveland, 1897), p. 138; Ethel Boissevain, "Whatever Became of the New England Indians Shipped to Bermuda to be Sold as Slaves," Man in the Northwest 11 (Spring 1981), pp. 103-114; and Karen O. Kupperman, Providence Island, 1630-1641: The Other Puritan Colony (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1993), p. 172.
7.- ^ Rootsweb: Pequot-Bermudian Reconnection Festival 2002
8.- ^ "Thirteenth Census of the United States taken in the year 1910" United States Bureau of the Census, (Washington, D.C. : Government Printing Office, 1912-1914).
9.- ^ See Laurence M. Hauptman and James Wherry, eds. The Pequots in Southern New England: The Fall and Rise of an Indian Nation (Norman: University of Oklahoma Press, 1990); Wayne J. Stein, "Gaming: The Apex of a Long Struggle," Wicazo Sa Review, vol. 13, No. 1. (Spring, 1998), pp. 73-91; and Jace Weaver's review of Jeff Benedict's polemic, "Without Reservation," Wicazo Sa Review, vol. 17, no. 2 (Autumn, 2002), pp. 210-213.
10.- ^ See Reagan's initial response in "Message to the Senate Returning Without Approval the Mashantucket Pequot Indian Claims Settlement Bill", April 5, 1983, University of Texas.
11.- ^ Mashantucket Pequot Indian Claims Settlement Act (1983), S. 366.
12.- ^ Heller, Louis G. (1961). "Two Pequot Names in American Literature," American Speech 36(1): 54-
Bibliografia[modificar | modificar la font]
º Gardiner, Lion. Leift Lion Gardener his Relation of the Pequot Warres (Boston: [First Printing] Massachusetts Historical Society Collections, 1833).
º Hubbard, William. The History of the Indian Wars in New England 2 vols. (Boston: Samuel G. Drake, 1845).
º Johnson, Edward. Wonder-Working Providence of Sion's Saviour in New England by Captain Edward Johnson of Woburn, Massachusetts Bay. With an historical introduction and an index by William Frederick Poole (Andover, MA: W. F. Draper, [London: 1654] 1867.
º Mason, John. A Brief History of the Pequot War: Especially of the Memorable taking of their Fort at Mistick in Connecticut in 1637/Written by Major John Mason, a principal actor therein, as then chief captain and commander of Connecticut forces; With an introduction and some explanatory notes by the Reverend Mr. Thomas Prince (Boston: Printed & sold by. S. Kneeland & T. Green in Queen Street, 1736).
º Mather, Increase. A Relation of the Troubles which have Hapned in New-England, by Reason of the Indians There, from the Year 1614 to the Year 1675 (New York: Arno Press, [1676] 1972).
º Orr, Charles ed., History of the Pequot War: The Contemporary Accounts of Mason, Underhill, Vincent, and Gardiner (Cleveland, 1897).
º Underhill, John. Nevves from America; or, A New and Experimentall Discoverie of New England: Containing, a True Relation of their War-like Proceedings these two yeares last past, with a figure of the Indian fort, or Palizado. Also a discovery of these places, that as yet have very few or no inhabitants which would yeeld speciall accommodation to such as will plant there . . . By Captaine Iohn Underhill, a commander in the warres there (London: Printed by I. D[awson] for Peter Cole, and are to be sold at the signe of the Glove in Corne-hill neere the Royall Exchange, 1638).
º Vincent, Philip. A True Relation of the late Battell fought in New England, between the English, and the Salvages: VVith the present state of things there (London: Printed by M[armaduke] P[arsons] for Nathanael Butter, and Iohn Bellamie, 1637).
Pàgines Web Externes[modificar | modificar la font]
º Foxwoods Resort Casino (Owned & operated by the Mashantucket Pequots)
º Lee Sultzman's Pequot Info Webpage


text:
Règne (biologia)
Un règne[1] es una categoria de classificacion dels organismes vius.
La classificacion en dos grops (vegetal / animal) a evoluit per arribar a la constitucion dels cinc règnes del viu.
D'aprèp la classificacion en 5 règnes, al cors de l'evolucion cellulara dels organismes s'es producha una copadura fondamentala que distinguís lo grop dels eucariòtas e lo dels procariòtas.
Los procariòtas son unicellulars, e lor material genetic es pas entampat dins un nuclèu. An d'enzims localizats dins la paret cellulara e se multiplican per scissiparitat. Constituisson lo primièr règne.
Totes los autres organismes son apelats eucariòtas. Lor material genetic es entampat dins un nuclèu ; an d'organitas cellularas, la multiplicacion cellulara a luòc per mitòsi, e presentan sovent una reproduccion de tipe sexuada.
Los eucariòtas pòdon èstre unicellulars o pluricellulars. Los eucariòtas unicellulars son apelats de protistas e constituisson lo segond règne.
Enfin, los eucariòtas pluricellulars son devesits en 3 règnes, los campairòls, los metafitas (vegetals clorofillians) e los metazoaris (animals pluricellulars).
En biologia, la classificacion scientifica tradicionala es tala que cinc règnes devesisson lo monde vivent :
- los procariòtas (bactèris e arqueobactèris)
- los protistas (eucariòtas unicellulars)
- los campairòls (eucariòtas multicellulars)
- los vegetals (eucariòtas multicellulars)
- los animals (eucariòtas multicellulars)
Vejatz règnes del viu per una discussion de las modificacions portadas a aquesta classificacion tradicionala
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Dins la nòrma classica de l'occitan, la gramatica d'Alibèrt preconiza de preferéncia la forma règne (p. 469). D'autras formas documentadas son regne, rèine, reine, règne.


text:
Golan
Golan (en ebrieu: רמת הגולן Ramat HaGolan, en arabi: هضبة الجولان Haḍbatu 'l-Jawlān) es un plan situat a la frontièra entre Israèl, Liban, Jordania e Siria. En 1967 Israèl annexèt aqueste territòri de Siria (que lo revindica activament) pendent la Guèrra dels Sièis Jorns e, un autre còp, pendent la Guèrra de Yom Kipur en 1973). Las Nacions Unidas, a travèrs de sa resolucion 242, lo considèran coma territòri ocupat.
Geograficament, Golan es confrontat a l'oèst per un bauç de 500 m, lo Lac de Tiberiàs e lo fluvi de Jordan; al sud per lo fluvi de Yarmuk; al nòrd per la termièra internacionala amb Liban, e a l'èst per una larga plana, sonada Hauran. Golan es generalament devesit en tres regions: nòrd (entre Sa'ar e las vals Jilabun ), centrala (entre las vals de Jilabun e de Daliyot), e sud (entre las vals Dlayot e Yarmouk). Lo platèu de Golan a una altitud compresa entre 120 m e 520 m.


text:
Pterodactylus
Los Pterodactylus (del grèc "Det alat") son un genre de pterosaures pterodactiloides que visquèron en Euròpa e Africa a la fin del periòde Jurassic (a l'epòca del Kimeridgian, fa aperaquí entre 155 e 150 milions d'ans).
Descripcion[modificar | modificar la font]
Pterodactylus èra relativament pichon; son envergadura èra de 50 a 75 cm, e mai que se foguèsson enregistradas de descobèrtas de fossils amb d'alas fins a 1 m. Aqueste pterosaure possediá un cap pichon amb un bèc ponchut e dentat, de braces, de mans e tres arpas cortas, un det long que s'extendía fins a la punta de l'ala, un còs e d'alas leugièras (pesa pas mai de 2 kg), un còl long, una coa corta e de patas similaras a la dels aucèls.
Los Pterodactylus abitavan per las ribas dels grands lacs ont pescavan de peisses que poirán èsser estat la basa de la siá dièta. Lo sieu bèc long e ponchut amb fòrça dents pichonas o ajudava a agantar los peisses.
Istòria[modificar | modificar la font]
De fossils de Pterodactylus se son trobat en França, Anglatèrra, Alemanha e Tanzania (Africa Orientala). Lo primièr pterodactil (reptil volaire) foguèt trobat en 1784 pel calcari de Solnhofen (en Bavièra, Alemanha) per un naturalista italian sonat Cosmo Alessandro Collini. Se creguèt a aquesta epòca que se tractava d'un animal marin, mas se determinèt après qu'èra un reptil volaire e foguèt nomenat "Pterodactyle" (per George Cuvier en 1809).
Referéncias[modificar | modificar la font]
- Lydekker R., 1888, Catalogated of the fossil Reptilia and Amphibia in the British Museum (Natural History). Part I. London, pp. 2–42
- Kritische Beleuchtung einiger neueren Pterodactylus-Arten. Abhandlungen der Naturforschenden Gesellschaft zu Tròbe, III, 2. Trobatz, 1855.
- Pterodactylus crassipes. Eichstätt. 1951. Workerszell (Alemanha).


text:
1040
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1040 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Mòrt dau rèi Duncan tuat lo 14 d'aost dins lo corrent d'una expedicion per sometre lo reiaume de Moray dirigida per lo rèi Macbeth. Son adversari, qu'èra lo nebòt ò lo felen dau rèi Malcolm II, li succediguèt. Deguèt luchar còntra Crínán de Dunkeld — lo paire de Duncan — que fasiá tanben partida de l'ostau reiau d'Escòcia e que sostenguèt lei drechs de sei felens. Lo conflicte se debanèt fins a 1045.