text:
Bouleurs
Bouleurs es una comuna francesa, situada dins lo departament de Sèina e Marna e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bouleurs Es a aperaquí 35 km de París.
Bouleurs est à environ 35 km de Paris.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Bouleurs Apareis per las primièras fes en los tèxtes al VIIModèl:Ème sègle jol appellation de Bolorria[1]. Mas la siá origina es mai anciana doncas qu'una via romaine disposicion de Lion a Boulogne-sus-Mar lo travèrsa dempuèi lo antiquitat e testifica de la preséncia umana a aquela epòca[2].
Divèrses notaires e tabellions seigneuriaux i residisson. La distincion de Bouleurs aperten pendent longtemps als senhors de Quincy e Rohan de Montbazon, de senhors de Coupvray. E fin finala cap a 1775, #passar al Comte d'Agut #que lo ne pòrti de Penthièvre èra eretièr a la revolucion. La populacion aumenta fòrtament a partir de la segonda mitat del 18Modèl:Ème sègle mas amendrís en lo corrent del 19ème al continuament d'una epidèmia, #qu'entrena la desaparicion de grandas familhas e continuament al melhorament de la provenguda de cultura #qu'an de besonh mens de man de œuvre e provòca un èxode rural. Bouleurs Èra réputé per lo sieu Brie[2]. En 1794, Bouleurs i aviá la siá societat populara. Una deputacion se seriá d'en un autre luòc retuda a la convencion lo 1er en abril 1794 per felicitar Talien d'i aver fach guillotiner Danton. En 1850, la municipalitat compti 487 abitants[2]. La populacion a fòrtament aumentat a partir d'ans 1970 e de la dubertura de la autoroute A4 ; compta a l'ora d'ara 1 400 abitants[2].
Bouleurs apparaît pour la première fois dans les textes au VIIModèl:Ème siècle sous l’appellation de Bolorria[1]. Mais son origine est plus ancienne puisqu’une voie romaine allant de Lyon à Boulogne-sur-Mer le traverse dès l’antiquité et atteste de la présence humaine à cette époque[2].
Plusieurs notaires et tabellions seigneuriaux y résident. La seigneurie de Bouleurs appartient pendant longtemps aux seigneurs de Quincy et Rohan de Montbazon, seigneurs de Coupvray. Et enfin vers 1775, passa au Comte d’Eu dont le duc de Penthièvre était héritier à la révolution. La population augmente fortement à partir de la seconde moitié du 18Modèl:Ème siècle mais diminue dans le courant du 19ème à la suite d’une épidémie, qui entraîne la disparition de grandes familles et suite à l’amélioration des procédés de culture qui nécessitent moins de main d’œuvre et provoque un exode rural. Bouleurs était réputé pour son Brie[2]. En 1794, Bouleurs avait sa société populaire. Une députation se serait d’ailleurs rendue à la convention le 1er avril 1794 pour féliciter Talien d’avoir fait guillotiner Danton. En 1850, la commune compte 487 habitants[2]. La population a fortement augmenté à partir des années 1970 et de l’ouverture de l’autoroute A4 ; elle compte actuellement 1 400 habitants[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 29 d'agost de 2012
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 {{{Títol}}}. Consultat lo 29 d'agost de 2012


c: text/html

text:
Molinas en Cairàs
Molinas en Cairàs[1] (Molines-en-Queyras en francés) es una comuna d'Occitània, en Daufinat dins lo departament dels Auts Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Molinas es irrigat per l'Aiga Anhèla, que davala del còl del meteis nom que serv de frontièra amb Itàlia, a una mièja-ora de veitura. La vegetacion lenhosa a aquela altitud es essencialament resinosa. es constituida principalament de melèses qu'an la particularitat de rossir en auton abans de pèrdre las agulhas en ivèrn. La flora s'a acolorit per s'adaptar al clima de montanha: la planta emblematica perque recurrenta es l'epilob, de longas tijas dominadas per una flor fucsia.
es compausat de set amèus : Molinas, La Rua, Gaudissard, Clòt la Chalm, Pèira-Gròssa (1 926 metres), Lo Canton e Fontgilharda (1 990 metres). Un ochen, Costeros (2 100 metres) es pas mai abitat dempuèi 150 ans.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Molines beneficia de traces escrichas excepcionalas, los transitam de Molines, dels registres escriches #que relatavan los faches los mai marquants, las catastròfas, l'epidèmia #qu'avián luòc dins lo pòble, a la manièra d'una cronica o d'un periodic redigit per Paul Ebren e la siá familha, del masatge de Fontgillarde.
Qualqu'uns transitam son visibles a l'Archiu Départementales de Gap. S'i tròba l'istòria dels caserius del pòble, i compreses çò de mès d'elevat de dintratz eles, lo caseriu de Costeroux, sus la rota del caulet Agnel, uèi desaparegut après una istòria rica en rebondissements.
Aqueles libres de familhas levavan, a l'origina, l'estat dels camins rurales, encara telefonada transitam e la lista dels cònsols, elegits per gerir lo pòble. De contunh, los caps de familha i #anotar los eveniments sobrevinguts en la comunitat o, en defòra, als sieus abitants (accidents, incendis, passatges de tropas, trabalhs).
Los Transitam, informats per Jean Tivollier, l'istorian del Queyras, barrejan los quasèrns de divèrsas familhas, entre 1469 e 1908 e forman lo capítol 25 de la siá monographie del Queyras, apareguda l'an 1913.
L'histoire de Molines bénéficie de traces écrites exceptionnelles, les transitons de Molines, des registres écrits qui relataient les faits les plus marquants, les catastrophes, les épidémie qui avaient lieu dans le village, à la manière d'une chronique ou d'un journal rédigé par Paul Ebren et sa famille, du hameau de Fontgillarde.
Certains transitons sont visibles aux Archives Départementales de Gap. On y retrouve l'histoire des hameaux du village, y compris le plus haut d'entre eux, le hameau de Costeroux, sur la route du col Agnel, aujourd'hui disparu après une histoire riche en rebondissements.
Ces livres de familles dressaient, à l’origine, l’état des chemins ruraux, encore appelée transitons et la liste des consuls, élus pour gérer le village. Ensuite, les chefs de famille y notèrent les événements survenus dans la communauté ou, en dehors, à ses habitants (accidents, incendies, passages de troupes, travaux).
Les Transitons, rapportés par Jean Tivollier, l'historien du Queyras, mêlent les cahiers de plusieurs familles, entre 1469 et 1908 et forment le chapitre 25 de sa monographie du Queyras, parue en 1913.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Toponimia Occitana e Senhalizacion bilingüa. Actas del Congrés d'Aush, 2007, publicat pel CROM, mapa aparegut a la pagina 77

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Demografia de Belgica
Belgica compta al 31 de decembre de 2012, 11 041 266 estajants[1]. La populacion bèlga seguís un modèl demografic de flaca natalitat e d'esperança de vida longa, amb una preséncia importanta de forestièrs. Sa caracteristica principala es pasmens la dualitat entre las populacion flamencas e francofònas, que son de contunh en oposicion.
Somari
Evolucion istorica[modificar | modificar la font]
La populacion bèlga a conoscut un créis relativament moderat al sègle 19 mas mai naut que lo de França. Per comparason, Los Païses-Basses comptavan mens de 2 000 000 d'estatjants en 1800, e n'en comptan mas de 16 700 000 en 2012. Lo créis es estat mas reduch en cò dels francofònes fins a l'epòca actuala.
Dinamica actuala[modificar | modificar la font]
La populacion bèlga coneís una feconditat flaca, amb una leugièra amelioracion dempuèi 2004 e una feconditat superiora a la mejana europèa (1,86 en 2010).
A l'ora d'ara, la baissa seculara de la natalitat sembla tancada.
Evolucion dels tausses de natalitat, mortalitat e créis natural de 1900 a 2010[2]
Etnias en preséncia[modificar | modificar la font]
Los Francofònes (4 500 000) e los Flamencs (5 500 000) constituisson las doás etnias principalas de Belgica. I a tanben dins l'est del païs una minoritat, pro reducha en nombre, d'Alemands (75 000). A aquò cal ajustar la preséncia de forestièrs e d'immigrats ( gaireben 1 570 000 personas èran nascudas en defòra de Belgica en 2005)
Los Valons[modificar | modificar la font]
Los Valons representa lo grop mai important de francofònes que demòra en Valonia.
Cal notar pasmens que s'incluís tanben jos aquesta apelacion tots los estatjants de Valonia, tot ben que una partida d'aqueles sián de fach de Picards, de Champanhòls o de Lorencs.
La region valona s'espandís sus un territòri de 16 844 km2 e compta 3 561 256 estatjants en 2012. La communautat germanofòna (854 km2, 76 000 estatjants) fa partida de Valonia.
Los Valons fan partida de la Communautat Francesa.
Los Brusseleses[modificar | modificar la font]
La Region de Brussèlas Capitala es una region a majoritat francofòna qu'es restacada a la Communautat Francesa. Compta 1 145 098 estatjants (1-01-2012) per una superficia de 161 qm².
Es una region que foguèt francizada mai que mai al sègle 20. Pasmens lo flamenc e lo francés son las doás lengas oficialas. Brussèlas es una region multicurala amb 38,6%[3] de personas nascudas a l'estrangièr (1991).
Segon un estudi de 2006[4], lo declin del flamenc contunha. Lo francés es utilizat dins 76,7% dels ostals (56,8% sol, 11,3% amb d'autras lengas e 8,6% amb lo Flamenc), lo flamenc dins 15,6% (7% sol e 8,6% amb lo francés), las autras lengas dins 27,6% ( 16,3% sol e 11,3% amb lo francés). Lo dinamisme del francé se manifesta tanben per lo nombre total de locutors. Segon l'estudi citat, las principalas lengas parladas ( amb diferent nivèls de competéncia, de ben a mairal) son en 2006:
-francés 95,55%
-anglés 35,40%
-flamenc 28,23% (l'enquèta de 2001 donava 33,29%)
-espanòl 7,39%
-arabi 6,36% (l'enquèta de 2001 donava 9,99%)
-italian 5,72%
-alemand 5,56%
-portugués 1,67%
-turc 1,47%
-lingalà 0,99%
-grèc 0,91%
-rus 0,64%
-berbèr 0,36%
Atencion, aquel estudi destria pas las lengas mairalas, las lengas d'usatge, dòna simplament las competéncias declaradas (lengas conoscudas). Las chifras comprenon tanben las lengas estrangièras apresas, çò que bufa bravament l'importància de l'anglés, de l'espanhòl e de l'alemand. Dins la vida vidanta lo flamenc es ben mai utilizat que l'anglés ( e dins de situacions diferentas) e la preséncia reala de l'espanhòl (7,39%) es ben mendra que la del flamenc tot ben que l'estudi balhe 7% de locutors exclusius del flamenc a l'ostal.
Los Fransquilhons[modificar | modificar la font]
Los Fransquilhons son de Flamencs o de Valons que vivan en Flandra e que lor lenga mairala es tradicionalement lo francés. Per de rasons politicas, son pas recensats mas segon un estudi de 2007[1], i aviá 367 000 Fransquilhons (5,9% de la populacion de Flandra). Son plan nombroses dins lo Brabant Flamenc (15,7% en 2007). En mai d'aquela communautat, s'estima tanben que 70% dels Flamencs pòdon conversar, al mens basicament, en francés.
Los Flamencs[modificar | modificar la font]
Los Flamencs constituisson lo grop etnic mai nombrós de Belgica. Vivon mai que mai en Flandra (13 522 qm² e 6 370 493). En 2011[5], los forestièrs representavan 6,8% de la populacion. Los Flamencs parlan massissament lo flamenc mas los Fransquilhons parlan francés. Lo bilingüisme, amb de nivèls de competéncia variables segon los locutors, es plan frequent (gaireben 80%) e generalizat a tots los mitans socials. Los Flamencs vivon tanben dins la Region de Brussèlas Capitala, ont representan una minoritat significativa. En Valonia, lor importància es minora.
Las tensions entre las communautats son degudas a dos fenomèns:
- un es istoric, a saber la dominacion, al sègle 19 e dins una partida del sègle 20, del païs per la communautat francofòna. Aquò daissèt de bravas rancuras.
- l'autre es sociolingüistic: malgrat sa flaquesa demografica seculara, la communautat francofòna a gasanhat de terrenh sus los Flamencs. Aquò es vertat en França (que lo flamenc i patís la meteissa astrada coma l'occitan), atal coma en Belgica (subretot Brussèlas e sa banlèga). De mai, lo prestigi del francés e son internacionalizacion li dònan un poder d'atraccion superior a lo del flamenc, e de nombroses Flamencs se mesfisan de tot çò que reverta a una tentativa de francizar Flandra.
Los forestièrs[modificar | modificar la font]
En 2011, èran 1 119 256 (11,1%). Pasmens aquò exclau los naturalizats.
Lo nombre d'immigrats es superior a 1 600 000 en 2012, amb mai o mens 50% que venon de l'U.E.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Eurostat basa de donadas (data explorer) http://epp.eurostat.ec.europa.eu/portal/page/portal/population/data/database
- ↑ Institut national de statistiques ( Belgique)
- ↑ Recensament de 1991
- ↑ http://www.brusselsstudies.be/medias/publications/FR_51_BruS13FR.pdf
- ↑ INS (Institut d'estatisticas bèlga)


text:
Guilhèm d'Occam
Guilhèm d'Occam nasquèt en 1290 a Ockham (Surrey) e moriguèt en 1347 a Munic. Foguèt un filosòf e teologian franciscan anglés. La Glèisa d'Anglatèrra lo faguèt com sant.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Jovença[modificar | modificar la font]
Entre uèit e tretze ans dintrèt dins l'òrdre franciscan dins un convent de Londres. En 1306 foguèt nomenat sosdiague e en 1310 (quans aviá 20 ans) comencèt la formacion teologica per acabada en 1317 a Oxford, sens aver acabat los corses obtenguèt lo títol de mèstre; per aquò se nomenava Venerabilis Inceptor ("lo venerable principiant"). A partir de 1319 ensenhèt a Oxford e a París, pasmens jamai foguèt nomenat mèstre perque sas doctrinas èran consideradas gaireben ereticas pels membres de la facultat. Es possible que foguèt lo disciple de John Duns Escot, mas es pas segur. En 1321 tornèt al convent franciscan de Londres ont demorèt.
En 1323 Guilhèm d'Occam se presentèt a la reünion del capítol franciscan de la província, que aquel an se faguèt a Bristol, per defendre sas opinions, alara que ja suspectat d'eretgia per qualques uns de sos confraires.
Esquisma amb lo papa[modificar | modificar la font]
En mai de 1324 foguèt cridat per la curiá papala d'Avinhon per respondre a d'acusacions d'eretgia fachas per un ancian cancelièr d'Oxford (John Lutterel). Demorèt en residéncia susvelhada a Avinhon. Aprèp dos ans lo papa acordèt una senténcia tròp leugièra segon l'opinion de l'acusador e lo papa tornèt estudiar l'afar. Jamai foguèt condemnat. Entrestant, en 1327 l'emperador Loís de Baviera declarèt son poder superior a aquel de papa Joan XXII (lo poder civil superior a l'eclesiastic) e los franciscans esperitals s'enfrontèron al subjècte que lo papa se destornava de sa doctrina de pauretat segon que lo Crist e los apòstols jamai avián possedit res e doncas totas las proprietats devián èsser "en usus". Michele de Cesena, alara major dirigent de l'ordre franciscan, encontrèt Guilhèm d'Occam e aquel aderiguèt al movement esperital franciscan, l'ajudant. Loís de Bavièra e l'antipapa Nicolau V (nomenat pel meteis emperador) s'avisèt que los esperitals poirán èsser bons aliats, los sostenguèt. Lo 26 de mai de 1328, Guilhèm d'Occam, ensemble amb d'autres esperitals e representants imperials fugiguèron d'Avinhon se sentissent menaçats e anèron cap a Pisa, a l'epòca, proprietat de Baviera, ont l'emperador los aculhiguèt e los aparèt. Una legenda ditz qu'Occam se placèt sos sa proteccion disent: « Ò, emperador, apara-me amb l'espasa, que ieu t'apare amb lo vèrbe » (En latin: « O imperator, defende me gladio, et ego defendam te verbo »). En junh del meteis an Guilhèm d'Occam foguèt excomuniat per aver abandonat Avinhon sens lo permés del papa. En 1329 se n'anèt a Munic amb Loís de Bavièra perque l'emperador capitava pas a contrarotlar los senhors italians del luòc. Guilhèm d'Occam e los franciscans acusèron lo papa d'eretgia. Alara s'afrontèt obertament amb Joan XXII. Aqueste, escriguèt d'òbras criticas contra lo papa e divèrses tractats qu'analisan lo poder civil e l'eclesiastic. En 1334 moriguèt Joan XXII, Guilhèm d'Occam e los franciscans contunhèron de s'afrontar amb son successor Beneset XII. Michele de Cesena moriguèt en 1342 e Guilhèm capitèt los esperitals opausats al papa alara que son predecessor foguèt nomenat vicari. Loís de Bavièra foguèt destituit en 1346 e moriguèt l'an seguent. En 1348 Guilhèm demandèt lo perdon del papa Clemenç VI. Lo papa li exigiguèt una seria de condicions de cambi. Se sap pas se concediguèt. Guilhèm moriguèt a Munic en 1347 victima de la pèsta negra. Tornèt èsser admés dins la glèisa en 1359 pel papa Innocenti VI.
Òbras[modificar | modificar la font]
Las òbras de Guilhèm d'Occam se pòdon dividir entre filosoficas, teologicas e politicas. Las principalas son:
Filosoficas e teologicas[modificar | modificar la font]
- Opera philosophica et theologica
- Summa logicae (1328): Tractat de logica dividit en tres partidas (Pars prima, Pars secunda e Pars tertia).
- Quodlibeta septem (1327): Comentari de las Senténcias de Paire Lombart
- Quaestiones in octo libros physicorum (1324): Tractat de fisica e òbra principala d'Occam sul subjècte
- Major summa logices
Politicas[modificar | modificar la font]
- Dialogus super dignitate papali regia (1338): Explica, en dialòg, l'autoritat eclesiastica de la cort pontificala.
- Tractatus de imperatorum et pontificum potestate (1347); Ont explica los poders de l'emperador e aqueles del papa.
- Compendium errorum Johannis Papae XXII (1334): Ont q èra totas las errors del pontife
- Dialogus in tres partes diatinctus (1343)
Doctrina filosofica[modificar | modificar la font]
Dins lo debat dels Universals adoptèt una posicion nominalista:
- L'Univèrs existís pas d'eperel ni en cap d'autra causa, pasmens existisson los individús singulars dotats de qualitats tanben singularas.
- L'Univèrs es un concèpte mental amb çò que fasèm referéncia a una pluralitat d'individús semblables.
- Es un signe que nos renviam e se referís a las causas o entitats individualas.
- Se referís dirèctament a la causa e pas al concèpte, encara que i es subordenat.
Occam prepausa una vertadièra vulgarizacion lingüistica e conceptuala (Rasor d'Occam) de tot aquò qu'es pas clar, coma per exemple, los concèptes metafisics.
Amb diferentas variantas, lo nominalisme d'Occam difusèt dins tota Euròpa, e constituís una interpretacion modèrna que s'afrontèt amb aquela de Tomàs d'Aquin ja anciana.


text:
Scordatura
La scordatura (literaument, en italian "desacordatge") qu'ei sia un biais alternatiu d'acordar un instrument de còrda sia ua inversion de còrdas qui produseish un acòrd alternatiu. Qu'ei emplegada dens la musica academica entà poder interpretar combinasons de nòtas o acòrds particulars e tanben en musica folcorica entà podúser efèctes especiaus.
Un deus purmèr compositors coneguts per aver compausat dab scordatura qu'ei lo violonista barròc Marco Uccellini ; lo compositor Heinrich Ignaz Biber que l'empleguè tanben.


text:
Efèst
Dins la mitologia grèga, Efèst es filh de Zèus e d'Èra. Es lo dieu equivalent a Vulcan dins la mitologia romana.
Efèst es unanimament presentat coma filh d'Èra[1], mas es pas clar qu'aja un paire. Omèr ne fa lo filh de Zèus[2] e Cineton de Sparta aquel de Talos, un Gigant de bronze[3], mas dins la version majoritària[4], Èra, gelosa perque Zèus auriá engendrat sol Atena[5], e per li mostrar que se podiá passar d'el, engendra sola Efèst[6].
De legendas dison que sa maire Èra lo fòrabandiguèt de l'Olimp a causa qu'èra garrèl e desformat, d'autres dison que foguèt son paire Zèus que lo percacèt a causa d'una conspiracion d'Èra e Efèst per lo destruire. D'un biais o d'un autra, son còs tombèt a la mar ont doas Nereïdas, Tètis e Eurinòma, lo reculhiguèron e lo menèron dins l'illa de Lèmnos fins que grandiguèt.
Prenent coma basa d'argila, Efèst creèt la primièra femna, que foguèt nomenada Pandòra.
Efèst venguèt un artesan engeniós pel trabalh del fèrre e autres metals. Se pensa que lo talhèr d'Efèst èra situat sota l'Ètna. Efèst, utilizant sa coneissença, elaborava per sas maires adoptivas bèlas jòias. Tètis, sa maire adoptiva, organizèt una fèsta dins l'Olimp portava un joièl preciós fabricat per Efèst; provocant l'enveja de las divessas, subretot d'Èra, qu'obtenguèt de Tètis lo nom de l'orfèbre. Èra demandèt a Efèst que tornèsse a l'Olimp, demanda que neguèt, en despièch de las preguièras que Tètis; fins qu'intervenga lo dieu Dionis, que per mejan d'una pocion temptèt de menar Efèst a la convocacion d'Èra, pasmens lo dieu de la farga demorèt contrariat, e envièt a Èra un tròn d'aur magic que, aprèp que s'i assetariá, poiriá pas tornar levar; atal Efèst, mèstre de la situacion, impausèt sevèras condicions per son retorn al lar dels dieus, una d'aquelas èra de contractar un matrimòni amb Afrodita, divessa de l'amor. D'autras versions dison que la divessa de la beutat èra dispausada a venir esposar Efèst en cambi que fabriquèsse per ela un colar semblant aquel de la nereïda Tètis. Mas Afrodita li foguèt infidèl amb Arès, lo dieu de la guèrra; quand Efèst o aprenguèt, preparèt una trampa: teissiguèt un malhum d'argent gaireben invisible e lo placèt sul lièch ont devián colcar Arès e Afrodita. Quand lo malhum trapèt los amants e aqueles comencèron d'apelar, Efèst convoquèt de seguida totes los dieus per que constaten l'adultèri. Esiodor conta que lo succès provoquèt una de grana emocions dins l'Olimp.
Efèst es presentat coma un òme laid, susant, amb la barba nosada, la peitrina descobèrta, totjorn trabalhant dins fargar. Zèus lo nomenava 'dieu del fuòc e de la tekne', l'intelligéncia manuala. Fabriquèt lo colar que ne faguèt dona a Ermiona, lo sceptre d'Agamemnon e los automats que trabalhavan dins sa farga.
Los filhs d'Efèst son Cecròps, Erictoni, que creèt los carris per amagar la desformitat de sas cambas, e lo bandit Cacus.
Aguèt de relacions amb la ninfa Cabiró.
Efèst aviá un temple a Atenas, al costat de l'agora, lo Teseion, e un autar a l'Erecteion.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ levat l'epopèa Danaïs (frag. 2 PEG) e Pindare (frag. 253)], que lo mencionan amb Erictonios coma un autoctòn (nascut de la Tèrra), mas seriá benlèu una confusion. Gantz, p. 233.
- ↑ Omèr, Odissèa (VIII, 312), Iliada XIV, 296 precisa qu'Efèst nais de la primièra union de Zèus e d'Èra, abans lor mariadatge ; Èra auriá apuèi pretendut que lo mainat aviá pas de paire per amagar sa fauta.
- ↑ Preservat per Pausànias Descripcion de Grècia (VIII, 53, 5).
- ↑ Presentada pel primièr còp per Esiòde, Teogonia (927-929).
- ↑ Una autre version d'Esiòde menciona que la concepcion d'Efèst abans aquela d'Atena; la colèra d'Èra seriá doncas de causa desconeguda. Frag. 343 MW. Cf. tanben la tradicion qu'Efèst ajuda Atena a sortir de la tèsta de Zèus.
- ↑ Imnes omerics (Per Apollon, 331-352) menciona tanben la colèra d'Èra, mas lo mainat que engendra sola es Tifon e non Efèst.


text:
Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si, Do, Si, La, Sol, Fa, Mi, Re, Do sus la clau de Sol
En solfegi, ua nòta designa un deu noms e deus simbòls representant la hautor d'un son. Dens las escalas diatonica e cromatica de la musica occidentau, las nòtas que son au nombre de 7 e que hon nomadas Do (Ut a l'origina), Re, Mi, Fa, Sol, La, Si per Guido d'Arezzo a partir deu poëma Ut Queant Laxis.
Las nòtas de musica que son notadas suu pentagrama en foncion de la clau emplegada ; dens lo cas de la clau de Sol, lo Sol qu'ei marcat sus la linha deu miei e las nòtas que s'encadenan dens l'òrdi ascendent Do, Re, Mi, Fa, Sol, La, Si e, dens un òrdi descendent Do, Si, La, Sol, Fa, Mi, Re.
Cada nòta qu'ei definida per la soa frequéncia. Ua medisha nòta qu'eixisteish dab diferentas hautors. Las hautor superioras que son multiples de 2 d'ua medisha nòta grava.
Uei la frequéncia relativa de las nòtas qu'ei definida a partir deu La de 440 Hz, mes aquesta frequéncia de referéncia qu'a coneguda variantas leugèras qui inspiran los acordatges deus ensembles de musica anciana e, en particular barròca.


text:
1848
Aquesta pagina concernís l'an 1848 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Lo 14 de febrier, l'enebiment per lo prefècte de París d'un banquet republican entraïnèt de manifestacions importantas lo 22 atisadas per lei consequéncias de la crisi economica de 1846-1847 e lo maucontentament sociau. La repression causèt un mòrt e lo movement se generalizèt. Lo 23, èra vengut una insureccion e lei tropas dau govèrn reiau perdiguèron lo contraròtle de la situacion entraïnant l'abdicacion de Loís-Felip Ièr lo 24 après lo començament de l'ataca dau palais per leis insurgents. Un govèrn provisòri republican prenguèt lo poder e proclamèt la restauracion de la Republica.
Pasmens, en despiech de l'adopcion de quauquei mesuras progressistas (demencion d'una ora de la durada de la jornada de trabalh, adopcion dau sufragi universau masculin...), lo govèrn novèu, devesit entre republicans moderats (Lamartine, Ledru-Rollin, Arago) e lei republicans socialistas (Louis Blanc) mau capitèt de reglar la situacion sociala e esperèt leis eleccions d'abriu per formar una assemblada cargada de redigir una constitucion e de s'ocupar deis afaires pus importants.
Aqueleis eleccions donèron una majoritat febla ai republicans amb aperaquí 500 deputats republicans e 300 monarquistas (environ 200 orleanistas e 100 legitimistas). La borgesiá e l'aristocracia obtenguèron la màger part dei pòstes car solament 15 obriers ò artesans foguèron elegits (e ges de païsan). Aquelei resultats entraïnèron d'afrontaments dins certanei vilas (Limòtges, Essaudun...) entre lei diferentei tendàncias republicanas. Lo 4 de mai, lei deputats elegiguèron una Comission Executiva de cinc deputats per eliminar la « menaça roja ». Formada de republicans moderats, aquela comission permetèt d'eliminar l'influéncia dei republicans radicaus au sen dau poder e refusèt la formacion d'un Ministèri dau Trabalh, revendicacion importanta dei radicaus. Puei, lo 4 de junh, leis eleccions complementàrias veguèron un renfòrçament dei partits conservators ambé l'eleccion de Louis-Napoléon Bonaparte, nebòt en exil de l'Emperaire, e d'Adòlf Tièrs.
Lo 21 de junh, lo poder conservador novèu demandèt la sarradura deis Obradors nacionaus qu'èran un simbòl de la Revolucion de Febrier e una fònt de trabalh importanta per leis obriers parisencs. Entre lo 22 e lo 26 de junh, leis obriers parisencs se revoutèron donc tornarmai mai lo movement foguèt durament reprimit per lei tropas dau generau Cavaignac. Entre 3 000 e 5 000 insurgents foguèron tuats dins lei combats, 1 500 fusilhats après sa rediccion, 25 000 capturats (11 000 foguèron condamnats). En recompensa, Cavaignac foguèt elegit cap dau poder executiu per lei deputats lo 28 de junh. La sarradura oficiala deis Obradors nacionaus se debanèt lo 3 de julhet.
Aquelei combats entraïnèron una rompedura entre republicans moderats e radicaus e favorizèt l'emergéncia de Louis-Napoléon Bonaparte que ganhèt lo sostèn deis obriers, venguts fòrça ostils au govèrn, dei païsans, generalament inquiets après leis eveniments de junh, e dei conservadors. Lo 24 de setembre, rintrèt en França e se presentèt ais eleccions presidencialas dei 10 e 11 de decembre. Gràcias a aquela coalicion eteroclita, foguèt largament elegit ambé 74,2% dei vòtes. Cavaignac prenguèt la segonda plaça ambé 19,81% e Ledru-Rollin la tresena ambé 5,06%. Leis autrei candidats realizèron de resultats inferiors a 1%.
D'autra part, dins lo corrent de l'annada, signatura d'un decrèt d'abolicion de l'esclavatge (27 d'abriu).
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Au nòrd-oèst d'Etiopia, revirada d'una ataca de Kassa Hailu que foguèt vencut per lei fòrças egipcianas ben equipadas e entraïnadas. Fòrça impressionat per lei soudats egipcians, Kassa Hailu decidèt d'adoptar lo modèl europèu per sei fòrças, çò que li donèt un avantatge decisiu dins lei luchas intèrnas dau país.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après la conquista de Mexico, leis Estatsunidencs poguèron impausar de condicions duras ai Mexicans per reglar lo conflicte acomençat en 1846. D'efèct, Washington annexèt la mitat nòrd de son vesin (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé lo tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Mexic[modificar | modificar la font]
Après la capitulacion de Mexico e l'exili novèu de Santa Anna a la fin de l'annada precedenta, de negociacions se debanèron per reglar lo conflicte ambé leis Estats Units d'America. Durament desfach, Mexic deguèt cedir la mitat nòrd de son territòri (Tèxas, Califòrnia Auta, Nòu Mexic...) ambé la signatura dau tractat de Guadalupe Hidalgo lo 2 de febrier.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Formulacion dau principi zèro de la termodinamica per William Thomson (lord Kelvin) que permetèt de definir una temperatura termodinamica capabla de depintar lei fenomèns termodinamics estudiats per son autor.
Geografia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera carta dei corrents marins per l'Estatsunidenc Matthew Fontaine Maury (1807-1873).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 27 de genièr - Heihachiro Togo, amiral japonés (m. 1934)
- 3 de febrièr - Jørgen Løvland, primièr ministre de Norvègia (m. 1922)
- 15 de febrièr - Paul Groussac, critic literari e istorian argentin (m. 1929)
- 16 de febrièr - Octave Mirbeau, escrivan, romancier e dramaturg francés (m. 1917)
- 4 d'abril - August Forès, poèta occitan (m. 1891)
- 7 de junh - Paul Gauguin, pintre francés (m. 1903)
- 7 de julhet - Francisco de Paula Rodrigues Alves, president de Brasil (m. 1919)
- 25 de julhet - Arthur James Balfour, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1930)
- 19 d'agost - Gustave Caillebotte, pintre francés (m. 1894)
- 19 de setembre - Gunnar Knudsen, primièr ministre de Norvègia (m. 1928)
- 9 de novembre - August Veirièr, escrivan francés de lenga occitana (m. 1936)


text:
Sindicalisme
Atencion: aquela pagina tracta solament del sindicalisme dich obrièr (organizacion de salariats). Per los autres sens de "sindicat" veire:
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo sindicalisme (de "sindic", vengut del grèc sundikos, qu'ajuda una persona en justícia) es lo movement qu'a per tòca d'amassar los trabalhadors dins d'organizacions, los sindicats, per melhor aparar lors interèsses comuns (salaris, temps de trabalh, condicions de trabalh...).
Lo sindicalisme es tanben lo nom de l'accion militanta al dintre d'un sindicat.
Dins son sens mai espandit lo mot "sindicalisme" s'aplica als sindicats professionals e, un pauc mens, als sindicats estudiants e liceans.
En Euròpa, datan l'espelida del fenomèn sindical a l'entorn de las annadas 1880.


text:
Saint-Christophe (Savòia)
Saint-Christophe en arpitan (Saint-Christophe en francés) es una comuna arpitana de Savòia administrada per lo departament de Savòia de la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant Christophe la Tuta a compausat de grandas bòscs mas tanben de pâturages. Se distinguís de nombrós caseriux en la comuna.
Saint Christophe la Grotte est composée de grandes forêts mais aussi de pâturages. On distingue de nombreux hameaux dans la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al mièg del Sègle XIX, se bastís lo tunèl Napoleon que # passa per el la D1006. Es en 1886 #que se #condicionar pels visitants la via sarde, abandonada dempuèi lo bastiment del tunèl, #que pòrta en las tutas.
Au milieu du Sègle XIX, on construit le tunnel Napoléon par lequel passe la D1006. C'est en 1886 que l'on aménagea pour les visiteurs la voie sarde, abandonnée depuis la construction du tunnel, qui mène dans les grottes.


text:
Val-d'Ornain
Val-d'Ornain es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat resulta de la fusion operada lo 1er en genièr 1973 de tres pòbles situats en aval de Fains-Véel :
- Mussey
- Bussy-la-Còsta
- Varney, vilatge #que dépendait las separacions de Rembercourt e de Venècia.
La commune résulte de la fusion opérée le 1er janvier 1973 de trois villages situés en aval de Fains-Véel :
- Mussey
- Bussy-la-Côte
- Varney, village dont dépendait les écarts de Rembercourt et de Venise.


text:
Joan Baptista Còia
Joan Baptista Còia[1] (en francés Jean-Baptiste Coye ; Moriés, lo 6 de junh de 1711 - lo 17 de febrier de 1771) foguèt un escrivan provençau de lenga occitana.
Es mençonat dins l'antologia provençala d'Achard : Lo Boquet provençau.
Es l'autor de la comèdia Lo Nòvi parat (1743) que coneguèt un « lòng succès » segon Robèrt Lafont[2] e d'un poèma titolat Le Délire.
Vida[modificar | modificar la font]
Lei edicions d'Achard e de Mesnier balhan quauqueis indicacions subre sa vida, mai pauc de causa pasmens : Joan Baptista Còia naissèt a Moriés, Marquesat dei Bauç, Provença (encuei comuna dei Bocas de Ròse). Son paire Pèire Còia (Pierre en francés] èra paisan mainatgier e sa maire s'apelava Catarina Bonet (Catherine Bonnet). Passèt una granda partida de sa vida an Arles mai moriguèt dins sa vila nadala monte s'èra retirat. Visiblament autodidacta, son òbra mòstra una granda coneissença de la literatura francesa classica e antica. Èra una dei grandei personalitat maçonica d'Arles[3].
Edicions[modificar | modificar la font]
- Œuvres complètes de J. B. Coye en vers provençaux. Arles : Mesnier, 1829.
- Lou Bouquet Prouvençaou. Marselha : Achard, 1823.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Anatole, Cristian. Lafont, Robèrt. Nouvelle histoire de la littérature occitane. París : PUF, 1970.
- Jean-Baptiste Coye, Frederic Billot. Oeuvres. 1854.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Coio segon Frederic Mistral
- ↑ Nouvelle Histoire, (445)
- ↑ [1]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Lo nòvi parat (en grafia prefelibrenca) a la Bibliotèca de Tolosa
- Òbras completas publicadas en 1829, Google book
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
Armand de Sillèga d'Atòs d'Auta Viela
Armand de Sillèga d'Atòs d'Autaviela (Bearn, 1615 - lo 21 de deceme de 1643), qu'èra un mosquetari bearnés qui inspirè, en lo balhant lo son nom, lo personatge fictiu d'Athos dens la trilogia de l'escrivan francés Alexandre Dumas.
Lo son nom que vien deu vilatge d'Atòs près de Sauvatèrra e d'Auta Viela. Capdet, qu'avó de cercar lo son aviéner dens l'armada en prohèitant de l'ajuda deu comte de Tres Vièlas, lo son cosin, qui'u he entrar en çò deus mosquetaris deu Rei en 1640. Que's morí chic adarron.


text:
Rei Rainier
Lo Rei Rainier o Rainier lo Bòn (var. non locala: Rainièr/Rainèir/Rainèr), sonat pus formalament Rainier I de Provença o Rainier I de Nàpols, Anjau, Sicília e Provença (nascut en 1409 a Angieus - mòrt lo 10 de julhet de 1480 as Ais de Provença), foguèt lo darrier còmte important de Provença (1434-1480) avans l'annexion francesa de 1481 e es restat dins la memòria collectiva coma un dei pus grands senhors medievaus d'Occitània.
Exactament, renhèt pas sonque en Provença. Foguèt senhor puei còmte de Guisa (1417-1425), duc de Bar (1430-1480) de fach tre 1420, duc de Lorena (1431-1453), rei de Nàpols e Sicília (1435-1442), duc d'Anjau (1434-1480), còmte de Provença e de Forcauquier (1434-1480), e rei titular (teoric) de Jerusalèm (1435-1480) e d'Aragon (1466-1480). Teniá son títol de "rei" gràcias au reiaume de Nàpols.
Durant la Guèrra de Cent Ans, sostenguèt Carles VII de França contra leis Anglés. (Carles VII esposèt sa sòrre Maria). Fidèu entre lei fidèus, assistiguèt au sacrament de Rems en 1429. Amic de totjorn dau rei e òme de fisança, contribuiguèt a l'arrèst dei luchas francoanglesas en jogant un ròtle actiu dins lei negociacions de Tors. Maridèt sa filha Margarida d'Anjau a Enric VI d'Anglatèrra en 1445.
Consacrèt son temps a l'administracion e au desvolopament d'Anjau, de Lorena e de Provença. Faguèt prosperar ansin lei vilas d'Angieus, Ais de Provença, Avinhon e Tarascon. Enriquiguèt son castèu dei Ponts de Cé e mai son capmàs de Chanzé, totei dos situats en Anjau.
As Ais de Provença e a Angieus, entretenguèt una cort literària e sabenta e desdenhèt pas eu mesme de compausar d'òbras (Traité de la forme et devis comme on fait les tournois, 1451-1452 ; le Livre du cœur d'amour épris, 1457). Foguèt especialament lo protector en Avinhon dau pintor Nicolau Froment. Comandèt vèrs 1460-1470 l'òbra Le Mystère des Actes des Apôtres a Simon Greban, canonge dau Mans e a son fraire Arnoul Greban, dramaturg francés.
Rainer I moriguèt as Ais de Provença lo 10 de julhet de 1480. Lei Provençaus vouguèron gardar la despuelha dau Bòn Rei Rainier dins sei tèrras provençalas, mai leis Anjavins o entendián pas ansin. Aquelei darriers endreicèron, de nuech, la fugida dau defunt en lo botant dins una piparda. Un còp botat sus una embarcacion, s'alunhèt sus Ròse. Lo còrs dau Rei Rainier arribèt en Anjau e foguèt enterrat amb onor dins la catedrala d'Angieus.
- Carta grafica pas indicada
- Portal:Provença/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Portal:Istòria/Articles ligats
- Dinastia dels Valés
- Monarca de l'Edat Mejana
- Rei de Nàpols
- Duc d'Anjau
- Duc de Lorena
- Duc de Bar
- Còmte de Provença
- Comte de Guisa
- Par de França
- Istòria de Sicília
- Personalitat provençala
- Personalitat francesa de la guèrra de Cent Ans
- Personalitat militara de la guèrra de Cent Ans
- Comte de l'Edat Mejana
- Duc de l'Edat Mejana
- Joana d'Arc
- Anjau
- Naissença en 1409
- Naissença a Angieus
- Decès en 1480


text:
Willgottheim
Willgottheim en alemannisch (Willgottheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Willgottheim A situat en lo Kochersberg a ieu-camin entre Saverne e Estrasburg.
Willgottheim est situé dans le Kochersberg à mi-chemin entre Saverne et Strasbourg.
Istòria[modificar | modificar la font]
A partir del 1er en mai 1972, Willgottheim fusiona amb lo anciana comuna de Wœllenheim (municipalitat mancomunat).
La municipalitat fa partida dempuèi 2002 de la CoCoKo (Comunitat de municipalitats del Kochersberg)
À partir du 1er mai 1972, Willgottheim fusionne avec l'ancienne commune de Wœllenheim (commune associée).
La commune fait partie depuis 2002 de la CoCoKo (Communauté de communes du Kochersberg)


text:
Pollèn
Lo pollèn (del grèc palè: farina o polvàs) constituís, en çò dels vegetals superiors, l'element fecondant mascle de la flor: son de grans minusculs de fòrma mai o mens ovoïda de qualques desenas de micromètres de diamètre, inicialament contenguts dins l'antèra, a l'extremitat de las estaminas.
Coma l'ovul, lo gran de pollèn es pas una gameta mas un gametofit, un productor de gameta.
L'omològ del gran de pollèn en çò dels vegetals inferiors (algas, mofas, protal de Filicophyta) es lo gametofit mascle.
Correspond a la fasa aploïda del desvolopament del vegetal.
-
Pollèn de virasolelh
-
Pollèn de ricin
-
-


text:
Goa es un Estat d'Índia, situat sus la còsta sud oèst. La region foguèt una part de las colonias portuguesas d’Índia, formant amb Daman e Diu e laadra e Nagar Haveli, l’Estat Portugués de l'Índia. La capitala regionala es Panaji o Panjim. Aprèp 450 ans de preséncia portuguesa, Goa foguèt tornat pres per las tropas indianas jos Jawaharlal Nehru lo 19 de decembre de 1961. Separat de Daman e Diu e de Dadra e Nagar Haveli que demorèron territòris, Goa venguèt Estat de l'Union lo 30 de mai de 1987.
L'Estat de Goa s'estend sus 3702 km² entre 14° 53' 54" e 15° 48' 00" de latitud nòrd e 73° 40' 33" e 74° 20' 13" de longitud èst. L'Estat es ribejat per la mar d'Arabia sus 101 km. Goa bòrda l'Estat del Maharashtra al Nòrd e l'Estat del Karnataka al Sud e a l'Èst.
Lo Sonsogor es lo ponch mai naut amb 1167 m.
L'Estat es devesit en dos districtes, Nòrd Goa et Sud Goa.
Es tropical : fa caud tota l'annada a Goa, i a pas de sason freda. Las temperaturas pus nautas son relevadas en mai (maximalas entre 30 °C e 39 °C) amb una umiditat fòrça granda. La monson tomba entre junh e setembre. Los meses pus agradables son decembre e genièr amb de temperaturas entre 20 °C minimum e 30 °C maximum sus la còsta.
Lo torisme es la principala font de revengut de Goa. De toristas del monde entièr venon profeitar de las plajas ensolelhadas. Los Indians tanben i demòran per escapar a la calor de l'estiu. L'industria toristica es subretot presenta lo long de la còsta, son importància es pus limitada a l'interior de las tèrras.
En mai de sas plajas idillicas, fòrça excurcions toristicas son possiblas a Goa : glèisas dels sègles XVI e XVI, en particular la Basilica del Bon Jèsus de Goa. Dins las tèrras : risièras. Al Sud, selvas verges e cascadas.


text:
Arzviller
Arzviller es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Près del Plànol inclinat de Sant-Louis-Arzviller e del rocher del Dabo, lo vilatge se tròba a una ora de Estrasburg, Nancy e Mètz de per la siá proximitat amb la autoroute A4 e la rota nacionala 4.
Desservie Per divèrsas linhas de beguts, Arzviller se situa a 10 min de l'estacion TGV de Sarrebourg.
À proximité du Plan incliné de Saint-Louis-Arzviller et du rocher du Dabo, le village se trouve à une heure de Strasbourg, Nancy et Metz de par sa proximité avec l'autoroute A4 et la route nationale 4.
Desservie par plusieurs lignes de bus, Arzviller se situe à 10 min de la gare TGV de Sarrebourg.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Bailliage De Lixheim.
- Pendent la guèrra de Trenta Ans, lo vilatge i aguèt destruit e la populacion massacrée.
- Bailliage de Lixheim.
- Durant la guerre de Trente Ans, le village fut détruit et la population massacrée.


text:
Entrevaus
Entrevaus (Entrevaux en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament deis Aups d'Auta Provença e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila a situat al confluisson del Var (una station de vigilància de lo sieu còrs a implantat a Entrevaux[1]) e de la Chalvagne, a unitat|472|m {{}} d'altitud[2].
La municipalitat a traversat per la rota nacionala 202 e lo sentier de grand randonnée GR4.
La parca de Entrevaux se desservie per la linha de Niça a Digna[3].
La ville est située au confluent du Var (une station de surveillance de son cours est implantée à Entrevaux[1]) et de la Chalvagne, à 472 m d’altitude[2].
La commune est traversée par la route nationale 202 et le sentier de grande randonnée GR4.
La gare d’Entrevaux est desservie par la ligne de Nice à Digne[3].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Prefectura de las Alpes-de-Anautita-Provence, DDRM, op. cit., pàg. 28
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
La_Torre.
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
train.


text:
Galaxia
Una galaxia es, en cosmologia, un assemblatge d'estelas, de gas, de poscas e de matèria negra e amb a vegadas un trauc negre supermassiu dins son centre.
La Via Lactèa, la galaxia ont se tròba lo Sistèma Solar, compta qualques centenas de miliards d'estelas (1011)[1] e a una extension de l'ordre de 100 000 annadas lutz. Gaireben totas las galaxias tipicas compòrtan un nombre similar d'astres, mas existís tanben de galaxias nanas comptant qualques desenas de milions d'estelas solament (107)[2], e de galaxias gigantas comptant plusors milièrs de miliards d'estelas (1012). En la basa d'aquelas chifras e de la talha de l'Univèrs observable, pensam qu'aquel comptariá qualques centenas de miliards de galaxias de massa significativa. La populacion de galaxias nanas es pasmens fòrça dificila a determinar, a causa de lor massa e lor luminositat fòrça flacas. L'Univèrs dins son ensemble, que son extension reala es inconeguda, poiriá comptar un nombre immensament pus grand de galaxias.
Las galaxias coma los sistèmas estellars de granda talha foguèron mesas en evidéncia pendent los ans 1920, subretot per l'astronòm american Edwin Hubble. Las galaxias son de tres tipes morfologics principals : ellipticas, espiralas, irregularas. Edwin Hubble donèt una descripcion pus precisa dels tipes de galaxias nomenada dempuèi sequéncia de Hubble.
Totas las estelas son pas situadas dins las galaxias. Se pareis establit qu'es dins las galaxias que se forman las estelas, aquelas pòdon èsser expulsadas, a causa de las interaccions entre las galaxias, o a causa d'encontres prèpa entre una estela e un astre fòrça massiu, coma un trauc negre supermassís situat al centre d'una galaxia. Se pòt veire tanben d'estelas dotadas d'una velocitat granda a respièch de lor galaxia, signe qu'aquelas son pas mai ligadas gravitacionalament amb aquesta. Aquelas estelas se nomenan per aquò « estelas en fugida ». Se coneis plusors representantas d'aquela classa, coma SDSS J090745.0+024507 e GRO J1655-40, totas doas fugiguèron la Via Lactèa. La primièra es probablament eissida de l'encontre prèpa amb lo trauc negre al centre de nòstra Galaxia, Sgr A*, la segonda es segur eissida d'une supernova asimetrica que son residú compacte foguèt expulsat de la region ont se passèt l'explosion.
Somari
- 1 Etimologia
- 2 Qualques òrdres de grandor
- 3 Istoric de las observacions
- 4 Composicion
- 5 Tipes e morfologia
- 6 Rotacion de las galaxias
- 7 Activitats excepcionalas
- 8 Formacion e evolucion
- 9 Estructuras a pus granda escala
- 10 Observacions a longors d'onda multipla
- 11 Bibliografia
- 12 Nòtas e referéncias
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot galaxia ven del grèc designant nòstra pròpria galaxia, YaλaEίaς , galaxias, o kύkλoς Yaλaktίkoς, kyklos galaktikos, que vòl dire « cercle lachós », a causa de son aparéncia dins lo cèl. Dins la mitologia grèga, Zèus placèt son filh Eracles, nascut de son union amb una mortala, sul sen de son esposa Era quand foguèt endormida per que lo nenon venga immortal bevent son lach divin. Quand aquela se revelhèt, vesent qu'alachava un nenon inconegut, lo repossèt, e un giscle de lach aspergiguèt lo cèl, formant aquela palla benda luminosa nomenada « Via Lactèa ».
Dins la literatura astronomica, lo mot Galaxia amb una G majuscula se referís a nòstra pròpria galaxia (la Via Lactèa), per la distinguir de las autras galaxias.
Abans la mesa en evidéncia de las galaxias, s'emplegava lo tèrme de nebulosa, que descriviá tot objècte difús de l'esfèra celèsta. Aquel biais de nomenar remonta a William Herschel, que en establissent son catalòg d'objèctes d'un cèl prigond, utiliza lo tèrme de « nebulosa espirala » pels objèctes coma M31. Aqueles seràn pus tard identificats coma essent d'immenses estrelums, e quand las distàncias entre aqueles comencèron d'èsser compresas, foguèron nomenadas « univèrs illas » e pus tard « galaxia ».
Qualques òrdres de grandor[modificar | modificar la font]
Una galaxia tipica coma la Via Lactèa compren qualques centenas de miliards d'estelas e es granda de l'òrdre de 100 000 annadas lutz (una annada lutz fa aperaquí 9500 miliards de quilomètres). De remarcar, aquelas chifras se pòdon exprimir solament en tèrmes de divèrsas constantas fondamentalas. Per precisar, un rasonament simple permet de far un ligam entre la grandor d'una galaxia e lo fenomèn d'instabilitat gravitacionala es a dire qu'un objècte pus dens que lo mitan ambient se contracta jos unas condicions a causa de son pròpri camp gravitacional. Aquò se produtz subretot quand un objècte se refreja rapidament, atal sa pression baissa lèu e pòt pas mai contrar l'efèit atractiu de la gravitat. Per aquò, se pòt predire que la massa Mg e la talha Rg d'una galaxia son versemblablament de l'òrdre de :
- ,
- ,
ont e representan respectivament la constanta de l'estructura fina (electromagnetica) e la constanta de l'estructura fina gravitacionala, e e la massa del proton e de l'electron.
Cal mai de dètz miliards d'annadas per que la lutz de las galaxias pus alunhadas venga fins a la Tèrra[3].
Istoric de las observacions[modificar | modificar la font]
La Via Lactèa[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'Antiquitat, los filosòfs an temptat de comprendre la natura de la benda luminosa coneguda del nom de Via Lactèa. Lo filosòf grèc Anaxagòras la concebiá coma « l'efeit de la lutz dels astres que son pas escalustrats pel Solelh »[4]. Democrit suggeriguèt qu'èra a causa d'un grand nombre d'estelas pichonas. Aristòtel pensava que çò qu'observam èra la combustion d'una partida de l'aire, enfuocat pel movement dels astres[5] implicant doncas que se trobèsse dins l'esfèra sublunara.
L'astronòm pèrsa Al-Biruni refutèt la proposicion, en temptant de calcular la parallaxi de la Via Lactèa, e coma es nulla, deu èsser a fòrça granda distància de la Tèrra, e doncas fòra de l'atmosfèra. Prepausèt tanben que la Via Lactèa èra una colleccion d'innombrablas estelas nebulosas. Las pròvas per aquò arribèron en 1610, quand Galileo Galilei utilizèt sa luneta astronomica per estudiar la Via Lactèa e descobriguèt qu'efectivament èra compausada d'un nombre incalculable d'estelas d'esclat flac [6].
Dins un tractat de 1755, Immanuel Kant, davançant lo trabalh de Thomas Wright, especulèt plan que nòstra galaxia poiriá èsser un còrs en rotacion d'un nombre incredible d'estelas mantengudas ensemble per de fòrças gravitacionalas, atal meteis coma lo Sistèma Solar. Lo disc d'estelas se pòt atal veire, en perspectiva, coma una benda dins lo cèl, per un observator se trobant en dedins d'aquela. Kant avancèt tanben que de nebulosas del cèl nuechenc poirián èsser de galaxias[7].
La primièra temptativa de descripcion de la forma de la Via Lactèa e de la disposicion del Solelh se faguèt per William Herschel en 1785. Comptèt amb fòrça prudéncia lo nombre d'estelas dins diferentas regions del cèl. Faguèt un diagrama de la forma de la Via Lactèa e placèt lo Sistèma Solar prèp del centre. En 1920, Jacobus Kapteyn faguèt un imatge d'una pichona galaxia en forma d'ellipsa (environ 15 000 parsecs de diamètre), amb lo Solelh prèp del centre[8],[9]. Un metòde diferent, prepausat per Harlow Shapley, amb la posicion dels amasses globulars, menèt a un imatge radicalament diferent de tot aquò que s'èra vist fins alara: un disc plat d'un diamètre de prèp de 70 000 parsecs (o un pauc mai de 200 000 annadas lutz) amb lo Solelh fòrça alunhat del centre[10]. Las doas analisis prenon pas en compte l'absorbcion de la lutz per la posca interestellara (fenomèn d'extincion) presenta dins lo plan galactic, mas aprèp que Robert Jules Trumpler quantifiquèt aquel efèit en 1930, en estudiant los amasses dubèrts, l'imatge actual de nòstra galaxia emergiguèt[11].
Los autres objèctes nebuloses[modificar | modificar la font]
A la fin del sègle XVIII, Charles Messier establiguèt un catalòg contenent 110 « nebulosas ». Aquel catalòg foguèt seguit d'un mai grand, amb 5000 objèctes, establit per William Herschel[12]. En 1845, Lord Rosse construiguèt un novèl telescòpi e foguèt capable de distinguir las nebulosas ellipticas e espiralas[13].
En 1917, Herber Curtis observèt las fòtos de la supernova SN 1885A dins la « granda nebulosa d'Andromèda » (M31, dins lo catalòg Messier). En cercant dins la fotografia, trobèt 11 nòvas mai. Curtis remarquèt qu'aquelas nòvas èran en mejana 10 magnituds pus flacas qu'aquelas de nòtra galaxia. Mercé a aqueles resultats, foguèt capable de calcular una distància que nos separa d'aquela a prèp de 150 000 parsecs. Ven doncas adèpte de la teoria dels « univèrs illas », disent que las nebulosas espiralas son en realitat de galaxias independentas, mas sa descobèrta demorèt pauc difusada[14].
En 1920, lo « Grand Debat », concernent la natura de la Via Lactèa, de las nebulosas espiralas, e la talha de l'Univèrs, prenguèt plaça amb coma principals protagonistas Harlow Shapley e Herber Curtis. Per renfortir son idèa que la granda nebulosa d'Andromèda èra una galaxia extèrna, Curtis notèt l'aparéncia de las linhas escuras coma de nívols de posca presents dins la Via Lactèa, e tanben un desencalatge de la lutz degut a l'efèit Doppler-Fizeau[15].
Lo fach foguèt definitivament establit per Edwin Hubble al començament dels ans 1920 en utilizant un novèl telescòpi. Foguèt capable de resòlvre las partidas extèrnas de qualques nebulosas espiralas coma essent un ensemble d'estelas individualas e identifiquèt qualques variablas nomenadas cefeidas, que lor periòde de variacion de lutz es foncion de la lutz absoluda. Aquò permetèt atal de calcular la distància nos separant de las nebulosas: èran ben tròp alunhadas per èsser dins la Via Lactèa [16]. En 1936, Hubble creèt un sistèma de classificacion de las galaxias qu'es encara utilizat a l'ora d'ara: la sequéncia de Hubble[17].
Composicion[modificar | modificar la font]
Mitan interestellar[modificar | modificar la font]
Lo mitan interestellar es lo gas fòrça tèune qu'existís entre leis estèlas e lor environament pròche. Sa densitat se situa generalament entre 10 e 100 particulas per litre. Es present dins lei galaxias espiralas, espiralas barradas e irregularas mai rar dins lei galaxias ellipticas. Es principalament fach de gas coma idrogèn (90%) e èli (10%). Lei gas d'elements pus pesants existisson solament sota la forma de traças. Enfin, lo mitan interestellar tèn egalament una fasa solida qu'es la poussa interestellar. Aquela fasa solida representa aperaquí 1% de la massa totala dau mitan interestellar. Es facha de compausats variats coma de grafits, de silicats o de carbonats.
La matèria escura[modificar | modificar la font]
Dins los ans 1970, se comprenguèt que la massa totala vesible de las estelas e du gaz, dins las galaxias, explicava pas correntament la velocitat de rotacion d'aquelas, qu'es totjorn anormalament nauta a respièch d'aquela qu'auriá degut èsser amb aquela massa vesibla. Aquò menèt a postular l'existéncia d'una novèla forma de matèria, nomenada matèria escura. Aquela emet pas ges de radiant, mas son existéncia se revela per l'influéncia de son camp gravitacional sus la dinamica de las estelas. Al començament dels ans 1990, lo telescòpi espacial Hubble aportèt un grand melhorament dins las observacions alunhadas. Aquelas novèlas observacions permetèron entre autres d'establir que la matèria escura de nòstra Galaxia se pòt pas compausar solament d'estelas flacas e pichonas. D'autras observacions cosmologicas menan a la meteissa conclusion, atestant l'idèa que la matèria escura es una novèla forma de matèria inconeguda en laboratòri.
Tipes e morfologia[modificar | modificar la font]
I a tres grands tipes de galaxias : las ellipticas, las espiralas, e las irregularas. Una descripcion detalhada de diferents tipes de galaxias basada sus lor aparéncia es establida per la sequéncia de Hubble[18]. A l'epòca de la realizacion de sa classificacion, Hubble pensava que los diferents tipes de morfologias galacticas correspondián a un gra d'evolucion variable d'aqueles objèctes, anant d'un estat esferic sens estructura (tipe E0), puèi s'aplatussant progressivament (tipe E1 a E7), abans de produire los braces espiralats (tipes Sa, Sb, Sc, ou SBa, SBb, SBc). Aquela ipotèsi d'evolucion foguèt dempuèi totalament invalidada, mas los tèrmes de « galaxia precòça » (early-type galaxy en anglés) per las ellipticas e « galaxia tardièra » (late-type galaxy) per las espiralas, per contra, s'utilizan encara.
Galaxias ellipticas[modificar | modificar la font]
Lo sistèma de classificacion de Hubble compta las galaxias ellipticas sus la basa de lor excentricitat (es a dire de l'aplatiment de lor imatge projectat sul cèl), anant de E0 (gaireben esferica) a E7 (fòrtament alongada), la chifra aprèp lo « E » correspondent a la quantitat , ont a e b son lo semiaxe major e lo semiaxe menor de la galaxia de biais que s'obsèrva. Aquela galaxias an un perfil ellipsoïdal, lor donant una aparéncia elliptica quin que siá l'angle de vista. Lor aparéncia mòstra pauc d'estructuras e possedisson pas fòrça de matèria interestellara. En consequéncia, aquelas galaxias contenon pauc d'amasses dubèrts e an un taus de formacion estellara pauc elevat. De las estelas mai ancianas e evolucionadas, tornejant a l'entorn de lor centre de gravitat comun de manièra aleatòria, dominant doncas aquelas galaxias. Atal, presentan coma una similitud amb los amasses globulars, mas amb escala pus granda[19].
Las galaxias pus grandas son las ellipticas gigantas. Se pensa que de nombrosas galaxias ellipticas son formadas mercé a une interaccion de galaxias qu'acabèron per fusionar. Pòdon aver de talhas enòrmas (en comparason a las galaxias espiralas, per exemple). D'autre part, aquelas galaxias ellipticas gigantas sovent se trobèron al còr dels grands amasses de galaxias. Las galaxias amb subresaut d'estelas (ditas galaxias starburst) son sovent lo resultat d'un tust de las galaxias[20]. La galaxia elliptica giganta pus prèpa de nòstra Galaxia es M87, dins la constellacion de la Verge, a 60 milions d'annadas lutz.
Galaxias espiralas[modificar | modificar la font]
Las galaxias espiralas forman la classa pus emblematica de las galaxias. Son fachas d'un disc en rotacion e compausadas d'estelas e de mitan interestellar, amb un bulbe central d'estelas en general pus ancianas. D'aquel bulbe emergisson de braces pro brilhants. Dins l'esquèma de classificacion de Hubble, las galaxias espiralas correspondon al tipe S, seguit d'una letra (a, b, o c), qu'indica lo gra d'envolopament dels braces espirals coma que la grandor del bulbe central. Una galaxia Sa es dotada de braces pas plan definits e possedisson una region centrala relativament importanta. Al contrari, una galaxia Sc possedís de braces fòrça dubèrts, plan traçats e amb un bulbe fòrça pichon[21].
Dins las galaxias espiralas, los braces espirals forman una espirala logaritmica aproximativa, un esquèma que pòt èsser, en teoria, lo resultat d'un desreglament dins la massa d'estelas rotativas unifòrmas. Los braces espirals tornejan a l'entorn del centre, del meteis biais de las estelas, mas amb una velocitat angulara constanta. Çò que vòl dire que las estelas dintran e sortisson dels braces espirals; las estelas prèpa del centre galactic orbitan pus aviat que los braces alara que las estelas exterioras se desplaçan mens aviat que los braces. Se pensa que los braces espirals son de zonas ont la densitat de matèria es pus nauta, se pòdon doncas veire coma « ondas de densitat ». Quand las estelas travèrsan un braç, la velocitat de cada sistèma estellar se modifica a causa de las fòrças gravitacionalas complementàrias produsidas per una densitat de matèria pus elevada (aquela velocitat torna a la normala quand l'estela sortís del braç). Es lo meteis efèit d'onda qu'arriba pendent un alentiment dins una autostrada saturada de veituras.
Los braces son vesibles a causa del nombre d'estelas joves e brilhantas que contenon, en rason de la fòrta densitat de matèria qu'aisisson la formacion de las estelas. E coma las estelas pus luminosas son las pus massivas, e an una durada de vida fòrça brèva (qualques milions d'annadas contra 10 miliards d'annadas pel Solelh), las zonas pus luminosas son al vesinatge dels luòcs de formacion d'estelas, las estelas massissas an pas lo temps de s'alunhar.
Galaxias espiralas barradas[modificar | modificar la font]
La majoritat de las galaxias espiralas an una benda d'estelas linearas en lor centre, a partir que emergís los braces espirals[22]. Dins la classificacion de Hubble, son designadas amb SB, seguit d'una letra minuscula (a, b, o c), indicant encara un còp la forma e la disposicion dels braces espirals. Se pensa que las barras son d'estructuras temporàrias que çò pòt arribar aprèp un radiacion de densitat del còr cap a l'exterior, o aprèp una interaccion amb una autra galaxia fasent intervenir la fòrça de marèia[23]. Fòrça galaxias espiralas barradas son activas, benlèu de gas canalizat lo long dels braces[24].
Nòstra pròpria galaxia es une granda galaxia espirala barrada[25] d'environ 30 000 parsecs de diamètre e de 1000 parsecs d'espessor. Conten aproximativament 2×1011 estelas[26] e a una massa totala de prèp de 6×1011 massas solaras[27].
Morfologias particularas[modificar | modificar la font]
Las galaxias particularas son de formacions galacticas desvolopant de proprietats inabitualas a causa de las interaccions gravitacionalas amb d'autras galaxias, las fòrças de marèia, responsablas d'aquelas deformacions. Las galaxias anularas, possedisson una estructura formada d'estelas e de gas en forma d'anèl a l'entorn del centre galactic; son de bons exemples de galaxias particularas. Una galaxia anulara se pòt formar quand una galaxia pus pichona passa a travèrs lo centre d'una galaxia espirala[28]. Un tal eveniment benlèu se produguèt sus la galaxia d'Andromèda, que presenta plusors anèls en infraroge[29].
Una galaxia lenticulara es una forma de transicion, avent las proprietats d'una galaxia elliptica coma espirala. Dins la sequéncia de Hubble, se nomena S0. Possedisson de braces, encara que mal definits, e una aureòla d'estelas ellipticas[30] (las galaxias lenticularas barradas son de tipe SB0).
En mai de las morfologias mencionadas supra, existís un nombre de galaxias que dintran pas dins cap de sas categorias. Son las galaxias irregularas. Una galaxia Irr-I possedís coma una estructura, mas se pòt pas raprochar pas d'un tipe de la sequéncia de Hubble. Las galaxias Irr-II possedisson pas cap d'estructura comparabla a qué que siá dins l'esquèma de Hubble[31].
Galaxias nanas[modificar | modificar la font]
Malgrat la preeminéncia de las grandas galaxias ellipticas e espiralas, pareis que gaireben totas las galaxias de l'univèrs son de galaxias nanas. Aquelas galaxias minusculas an una grandor de mens d'1 % d'aquela de la Via Lactèa, e contenon sol qualques miliards, quitament qualques centenas de milions d'estelas. De galaxias nanas ultracompactas, que trobèron i a pauc, fan sol 100 parsecs de long[32].
La majoritat de las galaxias nanas orbitan a l'entorn d'una galaxia pus granda; la Via Lactèa a almens una dotzena de satellits nans, nombre probablament inferior al nombre total de satellits d'aquel tipe[33]. Las galaxias nanas pòdon elas meteissas èsser classificadas coma ellipticas, espiralas, o irregularas.
Rotacion de las galaxias[modificar | modificar la font]
Prèp del centre galactic, la velocitat es proporcionala a la distància al centre galactic. La velocitat angulara de rotacion es doncas constanta coma dins un solide. La corba ven apuèi parabolica, çò que correspond a una densitat de massa d'estelas constanta. Aprèp lo maximum, la corba es generalament plata, la densitat d'estelas descreis. Enfin, fòrça luènh del centre galactic ont la densitat d'estelas es fòrça flaca, se pòt observar las leis de Kepler, que se pòdon verificar solament en preséncia d'estelas pro luminosas que fan partida de la galaxia en question.
Activitats excepcionalas[modificar | modificar la font]
Interaccion[modificar | modificar la font]
La distància mejana separant las galaxias dins un amàs es relativament pichona. Per consequéncia, las interaccions entre galaxias son pro frequentas, e an un ròtle important dins lor evolucion. Quand doas galaxias se mancan de pauc, subisson pasmens de deformacions a causa de la fòrça de marèia, e pòdon cambiar una quantitat de gases e de poscas[35],[36].
Los tusts se produson quand doas galaxias passan dirèctament una al travèrs de l'autra e an un moment angular relatiu sufisent per pas fusionar. Las estelas d'aquelas galaxias en interaccions subiràn la traversada sens entrar se tustar las unas amb las autras. Pasmens, lo gas e la posca presents dins las doas galaxias interagiràn. Aquò pòt provocar un subresaut de formacion d'estelas perque lo mitan interestellar foguèt bolegat e compressat. Un tust pòt sevèrament destòrcer las doas galaxias, formant d'estructuras coma de barras, d'anèls, o de longas coas[37],[38].
L'interaccion pus violenta es la fusion galactica. Dins aquel cas, lo moment relatiu de las doas galaxias es insufisent per lor permetre de se liberar de l'empresa de l'autra e de perseguir lors camins. Al contrari, fusionan per formar une galaxia unica, pus granda. Las fusions apòrtan de cambiaments enòrmes dins la morfologia de las doas galaxias de despart. Pasmens, dins lo cas qu'una de las doas galaxias es fòrça pus massiva que l'autra, se pòt veire un fenomèn de cannibalisme galactic. Dins aquel cas, la galaxia pus granda demòra pauc cambiada mentre que la pus pichona s'estraça a l'interior de l'autra. La Via Lactèa absorbís a l'ora d'ara la Galaxia elliptica nana del Sagitari e la Galaxia Nana del Grand Can[39],[40].
Starburst[modificar | modificar la font]
Las estelas son creadas dins las galaxias a partir del gas fred que se formèt dins los nívols moleculars gigants. Qualques galaxias, las galaxias starburst, an un taus de formacion d'estelas extraordinari. Pasmens, se continuèsson de foncionar atal, aquelas galaxias agotarián lors resèrvas de gas abans la durada normala de lor vida. En consequéncia, un tal eveniment despassa pas en general 10 milions d'annadas, aquò es relativament cort a respièch de l'istòria de la galaxia. Las galaxias starburst[41]contribuisson a l'ora d'ara de gaireben 15 % al taus de formacions d'estelas total[42].
Las galaxias starburst son caracterizadas per de fòrtas concentracions de gas e de poscas tanben un nombre elevat d'estelas joves. Las pus massivas ionizan los nívols environant e crèan de regions HII[43]. Aquelas estelas massivas acaban en supernovas, produson atal un remanent qu'interagís amb lo gas a l'entorn. Aquò provòca una reaccion en cadena de formacion d'estelas que se propagan dins tota la region gasosa. Aquel subresaut d'estelas s'acaba quand lo gas disponible es consumat o dispersat[44].
Las starburst son sovent associadas amb las galaxias en interaccion o en fusion. Lo paradigma de galaxia subissent un starburst es M82, que i a pauc interagís amb M81, mai grand. Las galaxias irregularas presentan sovent de noses o de taus de formacion es particularament elevat[45].
Nuclèu actiu[modificar | modificar la font]
Qualques galaxias se dison activas. Aquò vòl dire qu'una partida significativa de l'energia totala es produsida per de fonts autras que las estelas, la posca, o lo mitan interestellar.
Lo modèl estandard descrivent una galaxia se basa sul disc d'acrecion present a l'entorn del trauc negre supermassiu de la galaxia. La radiacion eissida de las galaxias activas ven de l'energia potenciala gravitacionala de la matèria quand tomba del disc cap al trauc negre[46]. Gaireben 10 % d'aqueles objèctes presentan un parelh de giscles de particulas que lor velocitat es prèpa d'aquela de la lutz.
Las galaxias activas emetent una radiacion nautament energetica sos forma de rais X son nomenadas galaxias de Seyfert o quasars, segon lor luminositat. Se pensa que los blazars son de galaxias activas emetent de giscles puntats cap a tèrra. Una radiogalaxia emet una radiacion situada dins las ondas ràdio amb sos giscles.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
L'estudi de la formacion e de l'evolucion galactica permet de respondre a las questions concernent l'evolucion de las galaxias a travèrs l'istòria de l'univèrs. Dins aquel domeni, qualques teorias foguèron acceptadas, mas es encara un camp fòrça actiu de l'astrofisica.
Formacion[modificar | modificar la font]
Los modèls cosmologics actuals descrivent la formacion de l'univèrs son basats sus la teoria del Big Bang, que l'espaci temps, e amb aquel tota la matèria e l'energia compausant l'univèrs, gisclèt dins una expansion sens comuna mesura, mentretant qu'èra comprimit dins una grandor infinitesimala. 300 000 ans aprèp aquel eveniment inicial, la temperatura baissèt pro per permetre la formacion dels atòms d'idrogèn e d'èli, dins un fenomèn nomenat Recombinason. Gaireben tot l'idrogèn èra neutre (non-ionizat) e absorbissiá doncas la lutz, las estelas èran pas encara formadas; per aquela rason, aquel periòde se nomena l'Edat escura. Es a partir de las fluctuacions de densitat que las pus grandas estructuras de la matèria comencèron de se formar. Las aglomeracions de matèrias barionicas se condensèron dins d'aureòlas de matèria escura freda[47]. Aquelas estructuras primordialas venon finalament las galaxias qu'observam ara.
Evolucion[modificar | modificar la font]
Un miliard d'annadas aprèp la formacion de la galaxia, las estructuras clau començan d'aparéisser: amàs globulars, trauc negre supermassiu centrala e bulbe galactic constituit d'estelas de populacion II. La creacion d'un trauc negre supermassiu sembla d'aver un ròtle major perque regula activament la creissença de las galaxias en limitant la quantitat totala de matèria aponduda[48]. A aquela epòca, las galaxias subisson un subresaut major de formacion d'estelas[49].
Pendent los dos miliards d'ans seguents, la matèria acumulada s'installa dins lo disc galactic[50]. Una galaxia continua d'absorbir los materials a l'entorn pendent tota sa vida[51]. Aqueles materials se constituisson subretot d'idrogèn e d'èli. Lo cicle de naissença e de mòrt de las estelas aumenta lentament la quantitat de material pesants, çò que pòt eventualament menar a la formacion de planetas[52].
L'evolucion de las galaxias pòdon èsser fòrça afectada per una interaccion o un tust. Las fusions de las galaxias foguèron frequentas dins lo passat, e la majoritat de las galaxias avián de morfologias particularas[53]. Donada la distància entre las estelas, la granda majoritat dels estelums seràn pas bolegats per un tust. Pasmens, l'estraçament gravitacional de gas e de posca interestellars produtz una longa tranada d'estelas. De talas estructuras, causadas per la fòrça de marèia, se pòdon veire sus las Galaxias de las Mirgas[54] o de las Antenas[55].
La Via Lactèa e la Galaxia d'Andromèda s'apròchan una de l'autra amb una velocitat de 130 km/s, e poiràn ben dintrar en tust dins 5 a 6 miliards d'ans. Mentre que la Via Lactèa jamai tustèt una galaxia tan granda coma Andromèda, lo nombre de pròvas de tust de la Via Lactèa amb de galaxias nanas aumenta[56].
De talas interaccions de granda escala son raras. Dins lo passat, las fusions de dos sistèmas de grandor egalas venián mens frequentas. Gaireben totas las galaxias brilhantas demorèron practicament pas cambiada pendent los darrièrs miliards d'ans, e lo taus net de formacion d'estelas probablament atenguèt son maximum fa aproximativament 10 miliards d'ans[57] .
Tendéncias futuras[modificar | modificar la font]
Ara, gaireben totas las estelas se forman dins las pichonas galaxias, ont lo gas fred es pas agotat. Las galaxias espiralas, coma la Via Lactèa, produson d'estelas de novèlas generacions fins qu'ajan de nívols d'idrogèn molecular denses[58]. Las galaxias ellipticas ja en granda partida sens mai aquel gas ne forman doncas pas d'estelas[59]. Las resèrvas de matèria creant las estelas son limitadas: un còp que las estelas an convertit tot l'idrogèn disponible en elements pus pesants, la formacion de novèlas estelas s'acaba[60].
L'epòca actuala d'estelas naissentas deuriá contunhar pendent encara cent miliards d'ans. Mas l'« Èra Estellara » s'acabarà dins dètz a cent mil miliards d'ans (1013 a 1014, quand las estelas mens massivas (e doncas aquelas qu'an la pus granda durada de vida), las minusculas nanas rojas, de prèp de 0,08 massa solar, acabaràn lor « combustion » e s'afondraràn.
A la fin de l'Èra Estellara, las galaxias seràn compausadas solament d'objèctes compactes: nanas brunas, nanas blancas se refregissent (que, quand son fredas, venon nanas negras), estelas de neutrons, e traucs negres; e tanben planetas. Aprèp, tota la matèria tombarà dins los traucs negres centrals o serà dispersada dins l'espaci intergalactic[61],[62].
Estructuras a pus granda escala[modificar | modificar la font]
Gaireben totas las galaxias son gravitacionalament religadas amb d'autras. Los grops de galaxias son los tipes de grops galactics pus corrents dins l'univèrs, e aqueles contenon la majoritat de las galaxias presentas dins l'univèrs. Compòrtan de desenas de membres. La Via Lactèa fa partida d'un grop de galaxias nomenat Grop local que n'es lo membre pus massiu amb la Galaxia d'Andromèda(M31),.
Quand una concertacion de galaxias conten mai d'una centena de galaxias situadas dins una zona de qualques megaparsecs, es alara nomenat amàs. Los amàs de galaxias son sovent dominats per una galaxia elliptica giganta. Amb lo temps, aquela destrutz sos satellits, que venon apondre lor massa a la seuna, per lo biais de las fòrças de marèia[63]. L'amàs al qual aparten lo Grope local se nomena amàs de la Verge, del nom de la constellacion ont es son centre.
Los superamàs contenon de desenas de milièrs de galaxias, aquelas isoladas o gropadas en amàs e en gropes. A l'escala dels superamàs, las galaxias seràn dispausadas en fuèlhas e en faliments, daissant entre aqueles d'immenses voides[64]. A una escala superiora, l'Univèrs semble èsser isotròp e omogenèu.
Gropes, amàs e superamàs son pas d'estructuras palficadas. Las galaxias que los compausan interagisson entre elas, e pòdon fusionar. D'autras galaxias i pòdon nàisser dempuèi la matèria presenta pas encara condensada en galaxias.
Observacions a longors d'onda multipla[modificar | modificar la font]
Inicialament, la majoritat de las observacions se fasián en lutz vesibla. Coma las estelas difusan l'essencial de lor lutz dins aquel domeni de l'espèctre electromagnetic, l'observacion de las estelas formant las galaxias extèrnas a la Via Lactèa es un compausant major de l'astronomia optica. Pasmens, es tanben utila per l'observacion de las regions HII ionizats e de braç poscós.
La posca presenta dins lo mitan interestellar es opaca a la lutz vesibla. Al contrari, ven pus transparenta dins l'infraroge alunhat; aquò pòt èsser util per l'observacion de l'interior dels nívols moleculars gigants e dels nuclèus galactics[65]. L'infraroge se pòt tanben utilizar per observar las galaxias alunhadas e descaladas cap al roge que se formèron d'ora dins l'istòria de l'Univèrs. Coma la vapor d'aiga e lo dioxid de carbòni absorbisson de partidas utilas de l'espèctre infraroge, los observatòris d'infraroges se situan en nauta altitud o dins l'espaci.
Lo primièr estudi non visual de las galaxias, en particular de las galaxias activas, se faguèt en ondas ràdio. L'atmosfèra es en efèit gaireben transparenta a las ondas ràdio situadas entre 5 Hz e 3 GHz (l'ionosfèra terrèstra blòca lo senhal en dejós d'aquela plaja)[66]. De grands interferomètres ràdio s'utilizèron per cartografiar los giscles emés per las galaxias activas. Los radiotelescòpis se pòdon tanben utilizar per observar l'idrogèn neutre, inclusent potencialament la matèria non ionizada del començament de l'univèrs que forma las galaxias quand s'afondran[67].
Los telescòpis d'ultraviolet permeton de metre melhor en evidéncia las estelas caudas, sovent massivas e de durada de vida limitada, metent tanben en evidéncia lo fenomèn de formacion d'estelas dins las galaxias. Dins lo domeni dels rais X, s'obsèrva la matèria fòrça mai cauda, subretot la distribucion del gas caud al sen dels amàs de galaxias, e mai los fenomèns energetics al sen del còr de las galaxias ont se tròba sovent un trauc negre supermassiu que sa preséncia es entre autres traïda per l'existéncia de volutas de gas fòrça caud van cap a s'englotir pel trauc negre central[68].
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Referéncias generalas
- (en) The Universe and Beyond, Terence Dickinson, ed: Firefly Books Ltd., 2004, ISBN 1-55297-901-6
- (en) Galactic AstronomyOuvrage, James Binney & Michael Merrifield, ed: Princeton University Press, 1998, ISBN 0-691-00402-1
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)[1]Unveiling the Secret of a Virgo Dwarf Galaxy, European Southern Observatory, 2000
- ↑ Id "Secret of a Virgo Dwarf Galaxy"
- ↑ (fr)Document de la revista Ciel & Espace, 10 d'octobre de 2008.
- ↑ Doxografai (fragments), Anaxagore de Clazomènes, (fr) [2]
- ↑ Meteorologia, CHAPITRE VIII: De la Via Lactèa, Aristòtel, (fr)[http://remacle.org/bloodwolf/philosophes/Aristote/meteorologie.htm#VIII}}
- ↑ (fr)Galileo Galilei, O'Connor, J. J.; Robertson, E. F., ed:University of St. Andrews [3]
- ↑ (en)Our Galaxy, Evans J. C., ed: George Mason [Universityhttp://physics.gmu.edu/~jevans/astr103/CourseNotes/ECText/ch20_txt.htm]
- ↑ (en) How did scientists determine our location within the Milky Way galaxy--in other words, how do we know that our solar system is in the arm of a spiral galaxy, far from the galaxy's center?, Marschall Laurence A., ed: Scientific American [4]
- ↑ (en)In Quest of the Universe, Kuhn Karl & F. Koupelis, ed: Jones and Bartlett Publishers, ISBN 0-7637-0810-0 Theo
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ Robert Trumpler and the (Non)transparency of Space, Trimble Bulletin V., jornal of the American Astronomical Society [5]
- ↑ id "our_galaxy"
- ↑ (en)The Earl of Rosse and the Leviathan of Parsontown, Abbey Lenny, ed: The Compleat Amateur Astronomer, [6]
- ↑ Novae in Spiral Nebulae and the Island Universe Theory, Heber Doust Curtis, ed: Publications of the Astronomical Society of the Pacific [7]
- ↑ (en) Robert Julius Trumpler, Harold F. Weaver, ed: National Academy of Sciences cite web
- ↑ (en)A spiral nebula as a stellar system, Messier, Edwin Hubble, ed: Astrophysical JournalEngl, [8]
- ↑ Edwin Hubble, 1889–1953, Allan Sandage, The Journal of the Royal Astronomical Society of Canada, [9]
- ↑ (en)Near-Infrared Galaxy Morphology Atlas, Jarrett T.H., ed: California Institute of Technology [10]
- ↑ Elliptical Galaxies, M.A. Barstow, ed: Leicester University Physics Department, [11]
- ↑ id "elliptical"
- ↑ Galaxies — The Spiral Nebulae, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [12]
- ↑ (en)What is the True Fraction of Barred Spiral Galaxies?, P. B. Eskridge, J. A. Frogel, Astrophysics and Space Science, [13]
- ↑ (fr)Gas accretion on spiral galaxies: Bar formation and renewal, F. Bournaud & F. Combes, Astronomy [14]
- ↑ (fr)Circumnuclear regions in barred spiral galaxies — II. Relations to host galaxies, J. H. Knapen, D. Pérez-Ramírez, S. Laine, Monthly Notice of the Royal Astronomical Society, [15]
- ↑ (en)Another bar in the Bulge, C. Alard, Astronomy and Astrophysics [16]
- ↑ (en)Milky Way galaxy is warped and vibrating like a drum, Robert Sanders ed: UCBerkeley News, [17]
- ↑ Mass of the Milky Way and Dwarf Spheroidal Stream Membership, G. R. Bell & S. E. Levine, Bulletin of the American Astronomical Society [18]
- ↑ (fr)Ring Galaxy Evolution as a Function of "Intruder" Mass, R. A. Gerber, S. A. Lamb & D. S. Balsara, Bulletin of the American Astronomical Society [19]
- ↑ (en)ISO unveils the hidden rings of Andromeda, ed: Esa Science News [20]
- ↑ (en)Spitzer Reveals What Edwin Hubble, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics Missed
- ↑ (en) Irregular Galaxiescite, Barstow M.A, ed: University of Leicester web [21]
- ↑ Ultracompact Dwarf Galaxies in the Fornax Cluster, S. Phillipps, M. J. Drinkwater, M. D. Gregg & J. B. Jones ed: The Astrophysical Journal [22]
- ↑ (en) Strange satellite galaxies revealed around Milky Waycite news, Kimm Groshong, ed: NewScientist
- ↑ (en)Dynamics of interacting galaxies, J. E. Barnes & L. Hernquist, ed: Annual Review of Astronomy and Astrophysics [23]
- ↑ (en)Galaxy Interactions, ed: University of Maryland Department of Astronomy [24]
- ↑ (en)Interacting Galaxies, ed: Swinburne University [25]
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ id "umda"
- ↑ id "suia"
- ↑ Starburst Galaxies, ed: Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics [26]
- ↑ Starbursts: From 30 Doradus to Lyman Break Galaxies, R. C. Kennicutt Jr., J.C. Lee, J.G. Funes, S. Shoko, S. Akiyama, ed: Dordrecht: Springer, [27]
- ↑ Starbursts & Colliding Galaxies, Smith Gene, ed: University of California, San Diego Center for Astrophysics & Space Sciences [28]
- ↑ id "chandra"
- ↑ (en)Starburst Galaxies, Keel Bill, ed: University of Alabama [29]
- ↑ Introducing Active Galactic Nuclei, Keel William C., ed: The University of Alabama [30]
- ↑ (en)[31] Search for Submillimeter Protogalaxies
- ↑ (en)Simulations Show How Growing Black Holes Regulate Galaxy Formation, ed: Carnegie Mellon University [32]
- ↑ (en)Caught in the act; forming galaxies captured in the young universe, Robert Massey, ed: Royal Astronomical Society [33]
- ↑ Early Evolution of Disk Galaxies: Formation of Bulges in Clumpy Young Galactic Disks in Astrophysical Journal, Masafumi Noguchi [34]
- ↑ (en)How are galaxies made?, C. Baugh & C. Frenk [url = http://physicsweb.org/articles/world/12/5/9]
- ↑ (en)The Stellar Metallicity — Planet Connection in Proceedings of a workshop on brown dwarfs and extrasolar planets, G. Gonzalez [35]
- ↑ (en)The Universe's Invisible Hand in Scientific American, Christopher J. Conselice
- ↑ (en)Hubble's New Camera Delivers Breathtaking Views of the Universe in Hubble News Desk, H. Ford et al [http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2002/11/image/d | accessdate=2007-05-08}
- ↑ (en)Galaxy Collisions in Galaxy Collisions, Curtis Struck [36]
- ↑ (en)Astrophysicist maps out our own galaxy's end, Janet Wong ed: University of Toronto [37]
- ↑ (en)The star-formation history of the Universe from the stellar populations of nearby galaxies in Nature, Heavens, Panter, Jimenez and Dunlop [38]
- ↑ (en)Past and future star formation in disk galaxies in Astrophysical Journal, R. C. Kennicutt Jr., P. Tamblyn, C. E. Congdon, [39]
- ↑ (en)Star Formation in Early Type Galaxies, G. R. Knapp ISBN 1-886733-84-8 [40]
- ↑ The Great Cosmic Battle, Fred Adams &nGreg Laughlin, ed: Astronomical Society of the Pacific [41]
- ↑ (en)Physics offers glimpse into the dark side of the universe, Pobojewski Sally, ed: University of Michigan, [http://www.umich.edu/~urecord/9697/Jan21_97/artcl17.htm}
- ↑ id "cosmic_battle"
- ↑ (en)The Origin of the Brightest Cluster Galaxies in Astrophysical Journal, John Dubinski [42]
- ↑ (en)Large-scale structure in the universe indicated by galaxy clusters in Annual review of astronomy and astrophysics, Neta A Bahcall [43]
- ↑ Near, Mid & Far Infrared, ed: IPAC/NASA [44]
- ↑ (en)The Effects of Earth's Upper Atmosphere on Radio Signals, ed: NASA [45]
- ↑ Giant Radio Telescope Imaging Could Make Dark Matter Visible in ScienceDaily [46]
- ↑ (en)NASA Telescope Sees Black Hole Munch on a Star, ed: NASA [47]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Via Lactèa, nòstra galaxia
- Grope local, lo grope de galaxias que ne fa partida la Via Lactèa, e que sos autres principals representants son :
- M31, la Galaxia d'Andromèda ;
- M33, la Galaxia del Triangle ;
- Lo Grand Nívol de Magellan e lo Pichon Nivòl de Magellan ;
- NGC 6822, la primièra galaxia fòra la Via Lactèa.
- Amàs de la Verge, l'estructura pus vasta dins que se tròba lo Grope local
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Estudi sus las galaxias ellipticas, espiralas e irregularas
- (fr) Las galaxias e l'univèrs, sul site de l'Universitat libra de Brussèlas
- (fr) Estelas e galaxias, sul site del Centre de recèrcas astronomicas de Lion