text:
Republica Democratica de Còngo
La Republica Democratica de Còngo o RDC o correntament lo Còngo de Kinshasa (nom ancian: Zaire) es un Estat d'Africa Centrala.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Lei reiaumes precoloniaus
- 1.2 La colonizacion europèa
- 1.3 L’independéncia
- 2 Bibliografia
- 3 Vejatz tanben
- 4 Ligams extèrnes
- 5 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Lei reiaumes precoloniaus[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Còngo[modificar | modificar la font]
Lei premiers estats coneguts sus lo territòri actuau de la Republica Democratica de Còngo foguèron formats per lei Teques e lei Bacòngo dins la region inferiora dau fluvi. En particular, lei Bacòngo li formèron unei reiaumes pichons (Loango, Cabongo, Ngoio…) sus sa riba nòrd. Puei, benlèu après una conquista militara, formèron lo reiaume de Còngo sus la riba sud ambé Mbanza Kongo coma capitala. Aqueu reiaume veguèt son influéncia aumentar e agantar lei rius Còngo, Kwango e Cuanza. Dins lo corrent d’aquela expansion, intrèron en conflicte ambé lei Teke per lo contraròte dau comèrci regionau.
L’arribada dei Portugués lòng dei ribas de Còngo aguèt luòc en 1483. Lo rei (mani kongo) Nzinga a Nbuwit li donèt un acuèlh favorable e demandèt lo mandadís de missionaris e d’artesans europèus. Acceptèt d’adoptar lo catolicisme e lei Portugués l’ajudèron per desfaire lei Teke. Pasmens, après sa victòria, abandonèt lo cristianisme e, a sa mòrt en 1506, son fiu designat coma eiretier èra pas crestian. Aquò entraïnèt una revolucion de palais dirigida per Alfonso, un autre fiu de Nzinga a Nbuwit, que prenguèt lo poder e renforcèt l’aliança ambé Portugal.
Alfonso èra un crestian fervós que favorizèt l’expansion dau catolicisme, l’ensenhament dau portugués e la modernizacion dau país. Aquò li permetiá tanben de renfòrçar son autoritat. Pasmens, leis interès opausats entre Portugal, desirós de desvolopar lo comèrci d’esclaus, e Kongo, qu’Alfonso èra opausat au despoblament de seis estats, entraïnèron pauc a pauc de tensions. Sa temptativa d’expulsar lei marchands portugués si turtèt ais interès de son aristocràcia e un atemptat (que mau capitèt) foguèt organizat per assaiar de l’eliminar.
Sei successors conoguèron de dificultats importantas e lo reiaume de Kongo declinèt progressivament. Alvaro Ièr (1568-1587), conoguèt de dificultats importantas après una invasion dei Yaka. Deguèt donc tornar demandar l’ajuda militara portuguesa. Garci II (1641-1661) assaièt de si raprochar deis Olandés. Pasmens, aquò causèt una reaccion de Portugal qu’impausèt la signatura d’un protectorat. Son successor Antonio Ièr (1661-1665) si revoutèt mai foguèt desfach e tuat. Sa mòrt causèt l’afondrament dau reiaume que sa capitala Sao Salvador foguèt abandonada dins leis annadas 1670.
Après d’annadas de guèrra civila, Pedro IV (1703-1718) capitèt de si tornar installar dins la capitala. Pasmens, mau capitèt de restaurar la totalitat dau poder de Kongo que son influéncia demeniguèt. La practica dau cristianisme demeniguèt tanben dins lo corrent d’aqueu periòde.
Lo Reiaume de Loango[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume de Loango si formèt sus la riba nòrd de Congò. Au començament de l’arribada dei Portugués, participèt au comèrci de coire amb Euròpa. Pasmens, l’activitat principala venguèt rapidament la venda d’esclaus ai marchands olandés, portugués, francés e anglés a partir de la mitat dau sègle XVII. Lei beneficis d’aqueu comèrci au sen dau reiaume demorèron sota lo contraròtle d’una minoritat. Aquò causèt la formacion d’una societat fòrça inegalitària que seis institucions s’afondrèron totalament a la fin dau sègle XVIII.
Lei Teke[modificar | modificar la font]
Lo reiaume dei Teke si formèt sus la riba drecha de Congò. Gràcias au comèrci de coire, formèron un estat poderós qu’intrèt en conflicte còntra lo reiaume de Kongo per la possession dei minas. Ai sègles XVII e XVIII, lo vam dau trafeg d’esclaus remplacèt l’importància de coire per lei Teke que venguèron d’intermediaris entre lei marchands europèus e lei zònas d’origina deis esclaus a l’interior dau continent. Coma per lo reiaume de Loango, aquò aumentèt lo poder de la classa marchanda mentre que lo rèi perdèt pauc a pauc tota mena d’autoritat.
Lei pòbles de la Selva Eqüatoriala[modificar | modificar la font]
Avans lo començament de la colonizacion d’Africa Centrala, lo Bacin de Congò èra devesit entre quatre zònas principalas dominadas per lei Mongo, lei Ngombe, lei Mbochi e divèrsei pòbles participant ai rets comerciaus lòng dei rius :
- lei Mongo èran installats dins la region orientala dau bacin. Son istòria es mau coneguda e sembla subretot locala.
- lei Ngombe èran installats au nòrd-èst. Son istòria es tanben mau coneguda.
- lei Mbochi si situavan au nòrd de l’estat Teke. Èran inicialament installats dins l’èst dau bacin e migrèron pauc a pauc vèrs lo centre au sègle XIX.
- lei pòbles installats lòng dei rius utilizats per lei cambis comerciaus. Certanei posicions estrategicas permetián de s’assegurar un monopòli locau sus certanei ressorsas ò la possibilitat de levar de drechs en cambi dau passatge sus sei territòris.
L’Empèri Luba[modificar | modificar la font]
L’Empèri Luba serià aparegut dins la savana au sud de la Selva Eqüatoriala entre lei sègles XIII e XIV. Son istòria e son extension son mau conegudas. L’estructura de l’estat sembla organizat a l’entorn d’un ret d’influéncia evolucionant entre un sistèma feodau ambé de caps locaus pagant un tribut au malopwe luba e una organizacion administrativa ambé de caps dirèctament nomats per lo poder centrau. Unei grops semblèron migrar en fòra de l’empèri dins lo corrent de son existéncia, especialament en direccion de l’èst entre lei sègles XIV e XVII onte foguèron a l’origina d’estats novèus. Dins leis annadas 1870, una crisi de succession causèt l’esclatament de l’empèri entre faccions rivalas.
L’Empèri Lunda e seis estats successors[modificar | modificar la font]
L’Empèri Lunda foguèt format per lo pòble Ruund dins la savana au sud de la Selva Eqüatoriala. Son sistèma de transmission de la senhoriá basat sus la permanéncia dei liames familiaus li permetèt d’obtenir un nombre de vassaus fòrça importants e una establa politica gròssa. Lo pagament dei tributs per aqueu ret permetèt de finançar una tièra de guèrras còntra leis estats vesins e l’Empèri Lunda venguèt una fònt majora per lo comèrci d’esclaus au sègle XVIII.
En fòra de la captura d’esclaus, aquel esfòrç favorizèt una expansion dei Lunda dins la savana entre l’Ocean Indian e lo lac Tanganyika. Unei reiaumes d’origina lunda si formèron que foguèron de còps totalament independent de l’empèri principau. Lei principaus foguèron lo reiaume dei Yaka situat lòng de la vau inferiora de Kwango, lo reiaume de Kazembe situat dins la region richa en ressorsas naturalas de Kantanga e lo reiaume dei Lozi situat lòng de Zambèsi. Gràcias a sa posicion estrategica, lo reiaume de Kazembe venguèt un estat poderós reconegut per lei Portugués e va demorèt fins au sègle XIX. Aquela annada, sei tropas foguèron desfachas per lei fòrças dei marchands araboswahilis venguts dau sultanat de Zanzibar. Aquò entraïnèt son declin comerciau au profiech deis establiments creats per lei venceires.
La colonizacion europèa[modificar | modificar la font]
La rivalitat francobèlga[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent de la colonizacion accelerada d’Africa per leis Europèus a la fin dau sègle XIX, la region de Congò interessèt magerament França e Belgica. D’efècte, lei Francés èran ja mèstres de Gabon e, entre 1875 e 1878, una premiera mission d’exploracion de Congò foguèt fisada a Pierre Savorgnan de Brazza. Agantèt l’estat dei Teke. En 1879, organizèt una segonda mission que li permetèt de signar un tractat ambé lei Teke donant lo contraròtle de la riba drecha de l’important relèu comerciau de Pool Malebo a París.
D’aqueu temps, lo rèi bèlga Leopold II aviá cargat Henry Morton Stanley d’explorar la region per li fondar una colonia per Belgica. Comencèt son trabalh en 1878 e ordonèt l’establiment d’una liason permanenta entre lei bòcas de Congò e Pool Malebo. Li arribèt solament en 1881 après la signatura dau tractat entre Francés e Teke mai capitèt de prendre possession de la riba senèstra.
Aquela rivalitat per lo contraròtle de Congò causèt de tensions entre França e Belgica. Pasmens, lei missions seguentas se contentèron d’assegurar lei posicions de cada país. Brazza foguèt tornarmai mandat dins la region per una tresena mission entre 1883 e 1885. Li fosndèt Brazzaville sus la riba dau fluvi e creèt una liason permanenta ambé la costat après lo contornejament de la Cabinda portuguesa. Obtenguèt la cession de la region entre l’Ocean e lo fluvi. De son caire, Stanley signèt unei tractats ambé lei pòbles locaus per installar l’autoritat de Leopold II dins lei regions interioras dau continent.
L’Estat Independent de Còngo[modificar | modificar la font]
En 1884, lo partiment de la region de Congò venguèt un enjòc internacionau après la signatura d’un tractat angloportugués reconoissent la sobeiranetat portuguesa sus lei bòcas de Congò. Aquò èra una menaça dirècta per lei projèctes bèlgas e Leopold II deguèt donc trobar de sostènsp per començar de far acceptar la preséncia bèlga. Obtenguèt aquelei de França, deis Estats Units d’America e d’Alemanha. Lo Reiaume Unit deguèt donc finalament acceptar l’influéncia bèlga sus la region e Leopold II capitèt finalament de trobar un acòrd ambé Portugal. En 1885, la conferéncia coloniala de Berlin poguèt donc reconóisser oficialament l’Estat Independent de Congò (EIC) que sei frontieras interioras èran encara fòrça mau definidas. Leopold II ne venguèt lo rèi e dirigiguèt Belgica e l’EIC en union personala.
Dins aquò, maugrat son succès diplomatic, Leopold II contrarotlava pas encara lo territòri teoricament sieu. Uneis expedicions foguèron doncorganizadas per sometre lo bacin e l’ocupar d’un biais efectiu. Lòng dei rius principaus, aquò foguèt relativament aisat. En revènge, de dificultats apareguèron dins lei regions orientalas onte lei marchands araboswahilis avián d’interès. De mai, lei Britanics èran desenant pròche de Katanga e, sota la direccion de Cecil Rhodes, èran a organizar d’expedicions dins sa direccion. Entre 1891 e 1892, unei conflictes si debanèron e s’acabèron per l’eliminacion deis Araboswahilis permetent l’establiment de l’autoritat sus tot l’EIC.
Un autre problema que deguèt faciar Leopold II èra la necessitat de trobar de ressorsas financieras per contuniar sa politica de colonizacion. En 1892 e 1893, deguèt demandar un prèst de Belgica. Foguèt tanben obligit de crear una taxacion sus leis importacions (maugrat una clausa contrària de la conferéncia de Berlin) e de cedir una partida dau comèrci d’evòri e de cauchó a de companhiás privadas. La situacion financiera de l’EIC si melhorèt a partir de 1986 quand lo cauchò venguèt una matèria premiera indispensabla per l'industria.
Pasmens, l’esplecha de cauchò s’organizèt a l’entorn d’un sistèma fòrça dur per la man d’òbra africana. En 1900, lo secrèt foguèt revelat per la premsa britanica. En 1905, lo quasi esclavatge existent dins l’EIC foguèt confirmat per lo Bèlga Emile Janssens. Londres e Washington menèron alora una campanha auprès de Belgica per demandar la presa de contraròtle de l’EIC per Brussèlas, la fin deis abús e lo respèct deis acòrds de 1885. Pasmens, aquela temptativa mau capitèt car, ambé lo sostèn de França e d’Alemanha, lo govèrn bèlga e Leopold II trobèron un acòrd per transferir la sobeiranetat sus l’EIC de Leopold II a Belgica sensa contentar leis autrei demandas britanicas e estatsunidencas.
Lo Còngo Bèlga[modificar | modificar la font]
Lo Còngo Bèlga remplacèt l’Estat Independent de Congò mai gardèt seis institucions franc deis abús pus grèus. Pendent la Premiera Guèrra Mondiala, sei tropas colonialas participèron a la conquista de l’Africa Orientala Alemanda. En cambi, Belgica obtenguèt de mandats de la SDN sus Rwanda e Burundi.
Après lo conflicte, la colonia conoguèt un periòde de prosperitat basada sus l’esplecha de sei ressorsas naturalas e de plantacions agricòlas gigantas. Per assegurar lo foncionament d’aquela economia, leis autoritats colonialas renforcèron lo contraròtle sus lei populacions africanas. La coercicion venguèt tornarmai la regla e aquelei mesuras foguèron encara aumentadas dins lo corrent de la crisi deis annadas 1930. La Segonda Guèrra Mondiala agravèt encara la situacion e causèt de revòutas localas mai ò mens importants. Pasmens, gràcias au sostèn aliat, Belgica capitèt de defendre son autoritat.
En fàcia de la colonizacion, leis Africans comencèron de s’organizar a partir deis annadas 1920. Aqueu movement prenguèt inicialament la forma de movements religiós crestians rivaus de la Glèisa Catolica, encoratjada e protegida per Brussèlas, coma lo Kitawala. Dins leis annadas 1940, si desvolopèt una dimension politica e, après 1945, lo poder coloniau deguèt acceptar de laissar si formar d’organizacions politicas indigènas. Pasmens, refusèron totjorn de li donar de drechs vertadiers. Òr, l’industrializacion rapida de la colonia après la guèrra entraïnèt la formacion d’una populacion negra salariada importanta que teniá mai que d’una revendicacion. En 1957, lei premiereis eleccions comunalas s’acabèron per la victòria dau partit african Abako dirigit per Joseph Kasavubu.
Conjugada ambé l’absència de progrès politics per lei populacions africanas, aquela victòria creèt una agitacion importanta au sen de la colonia. En genier de 1959, una insureccion si debanèt a Leopoldville e revendiquèt l’independéncia a l’iniciativa de l’Abako. Belgica li respondèt favorablament e una conferéncia en genier de 1960 fixèt la data de l’independéncia lo 30 de junh de 1960. D’aqueu temps, de negociacions devián tractar de la forma de l’estat congolès (un modèl federau foguèt chausit donant una autonòmia importanta ai províncias) e dau mantenement deis interès bèlgas. D’eleccions liuras aguèron luec lo 30 mai de 1960. Lo Movement Nacionau Congolès (MNC) de Patrice Lumumba, fòrça anticolonialista, ne foguèt lo venceire. Lumumba venguèt cap dau govèrn e Kasavubu president de la Republica.
L’independéncia[modificar | modificar la font]
L’unificacion malaisada dau país[modificar | modificar la font]
L’independéncia dau Congò Bèlga si debanèt dins de condicions fòrça marridas en causa d’una tièra de factors desfavorables qu’anavan entraïnar una guèrra civila quasi permanenta de 1960 a 1965.D’efècte, tre junh de 1960, la vida politica nacionala èra devesida entre lei nacionalistas gropats a l’entorn dau Premier Ministre e lei moderats sostenguts per Belgica. Dins lei províncias, aquel esquèma foguèt complicat per de rivalitats regionalas e etnicas. Aquò minèt lo foncionament de l’estat que mancava de personaus competents per dirigir l’administracion auta qu’èra quasiment compausada unicament de foncionaris bèlgas avans l’independéncia. L’estat congolès s’afondrèt rapidament e una tièra de guèrras civilas si debanèt entre 1960 e 1965 a prepaus de la conquista dau poder centrau ò dei temptativas secessionistes de certanei províncias.
Tre lo mes de julhet de 1960, d’unitats militaras congolesas se mutinèron dins la region de Kasaï e la província miniera de Katanga proclamèt son independéncia. Aquelei trèbols causèron la mòrt d’uneis Europèus chaplats per la populacion e l’armada bèlga intervenguèt per restablir l’òrdre. Prenguèt perèu lo contraròtle de Katanga e sostenguèt la rebellion dau sud de Kasaï entraïnant la rompedura entre Lumumba e Brussèlas. Pasmens, en setembre, Kasavubu decidèt de cambiar son Premier Ministre mai lo cap d’estat major Joseph Désiré Mobutu organizèt un còp d’estat per prendre lo poder. Gardèt d’aparéncias civilas (Kasavubu èra totjorn president) mai lo país èra desenant dirigit per lei militars que s’ocupèron de reprimir l’insureccion de Kasaï e d’executar Lumumba en genier de 1961.
Lo govèrn centrau comencèt alora la conquista dau país qu’èra devesit entre sei partisans qu’ocupavan lei províncias occidentalas, aquelei de Lumumba qu’èran totjorn poderós dins lei regions orientalas, aquelei dau govèrn secessionista de Kantanga sostenguda per de populacions blancas e per l’Union Miniera dau Aut Kantanga e aquelei dau govèrn secessionista de Sud-Kasaï qu’èra pas encara totalement anientat. Au començament de 1961, Mobutu tornèt lo poder ai civius (mai demorèt influent) e leis oposicions foguèron pauc a pauc vencudas :
- en genier de 1962, lei tendàncias seccessionistas dins lei províncias orientalas foguèron somesas e son cap principau capturat.
- en genier de 1963, Moïse Tschombé, cap dau govèrn de Katanga, acceptèt de renonciar a l’independéncia de sa region e s’exilèt quauquei mes avans d’èstre nomat Premier Ministre en julhet 1964 au nom de l’union generala còntra lo MNC.
- en junh de 1964, lei partisans de Lumumba organizèron una ofensiva d’amplor a partir de Burundi e de sei basas orientalas. Ocupèron la mitat orientala de Congò e li proclamèron una Republica Populara de Congò que foguèt finalament destrucha per de tropas bèlgas a la fin de l’annada.
Au començament de 1965, Congò èra tornat unificar. Pasmens, la victòria de Tschombé ais eleccions legislativas entraïnèt una crisi politica entre eu e Kasavubu. Lo generau Mobutu aprofichèt alora la situacion per organizar un novèu còp d’estat e d’impausar tornarmai son poder en novembre.
Lo regime de Mobutu[modificar | modificar la font]
Mobutu capitèt de concentrar rapidament la màger part dei poders entre sei mans e de formar un regime fòrça autoritari sostengut per leis Occidentaus dins l’encastre de la Guèrra Freja. Gràcias a l’estabilitat novèla dau país, que son unitat semblava plus menaçada fins ais annadas 1990, poguèt adoptar una politica de desvolopament economic nacionau (construccion de restancas, desvolopament d’un programa nuclear, remplaçament de l’Union Miniera de Katanga per una companhiá nacionala...) e d’unitat africana (reabilitacion de Lumumba, africanizacion dei noms ambé l’adopcion de Zaire en plaça de Còngo...). Pasmens, favorizèt tanben lo desvolopament d’una corrupcion generalizada dins totei leis institucions e la manca d’eficacitat de sei mesuras economicas causèt lo declin rapide de l’economia congolesa. Enfin, la violéncia de l’armada còntra lei diferentei menas d’oposicion encoratjèt sa radicalizacion.
En 1991, la fin de la Guèrra Freja obligiguèt Mobuta d’acceptar una democratizacion de son regime. Pasmens, dins lei fachs, la repression contunièt (500 mòrts a Lubumbashi en 1990 pendent la repression d’una manifestacion d’estudiants) e lo gropament cargat d’estudiar una constitucion novèla veguèt son foncionament blocat per lo regime. Aquò tornèt favorizar l’emergéncia de movements armats d’oposicion. En 1996, si formèt l’Aliança dei Fòrças Democraticas per la Liberacion de Còngo (AFDLC) dirigida per Laurent Désiré Kabila. Aqueu movement aprofichèt l’intervencion de Rwanda dins lei províncias orientalas de Zaire per reglar la question dei refugiats Hutu per atacar lo regime. Aquela guèrra mostrèt l’estenduda de la delisquéncia deis institucions que son armada foguèt jamai capabla de blocar lei fòrças de l’AFDLC. Au contrari, l’abséncia de pagament dei soudats encoratjèt lei desercions e Kabila intrèt aisament dins la capitala en mai de 1997.
La Segonda Guèrra de Còngo[modificar | modificar la font]
Laurent Désiré Kabila tornèt nomar lo país Republica Democratica de Congò mai mau capitèt d’i impausar son autoritat. D’efècte, en julhet de 1998, sa temptativa per remandar lei conselhiers rwandés de son armada entraïnèt un conflicte novèu entre la RDC e una aliança formada de Rwanda e d’Oganda desirós de gardar lo contraròtle dei regions orientalas de Congò conquistadas en 1996-1997. Kabila obtenguèt lo sostèn d’Angòla, de Zimbabwe, de Chad e de Namibia que mandèron de tropas. Dich Segonda Guèrra de Còngo, aqueu conflicte opausèt d’armadas professionalas sostengudas per de miliciás localas fòrça violentas e causèt la mòrt d’environ cinc milions de personas, magerament de civius. Un equilibri s’establiguèt rapidament entre lei dos camps que pilhèron lei ressorsas naturalas dau país per finançar son esfòrç de guèrra.
En 2001, l’assassinat de Laurent Désiré Kabila per un soudat de sa garda personala causèt son remplaçament per son fiu Joseph Kabila. Enterin, lei fòrças de Rwanda comencèron de faciar de dificultats importantas e l’aliança amb Oganda se rompèt. Aquò favorizèt donc lei negociacions e d’acòrds de patz foguèron signats en 2002 per lo retirament dei tropas estrangieras e la formacion d’un govèrn de transicion.
Dins aquò, maugrat aquela signatura, de conflictes contunièron de se debanar dins lei regions orientalas de la Republica Democratica de Congò onte l’autoritat centrala demora febla e contestada. En particular, lei ressorsas naturalas d’aquelei províncias son totjorn l’enjòc de combats entre grops rivaus, especialament dins la region de Kivu. En 2010, quatre conflictes principaus podrián se destriar :
- lei Fòrças Democraticas per la Liberacion de Rwanda (FDLR) contunian de combatre lo govèrn de Kigali.
- per luchar còntra lo FDLR, Rwanda sostèn un movement opausat a Kinshasa dins la region de Goma.
- l’Armada de Resisténcia dau Senhor (LRA) desplacèt sa basa vèrs 2005 d’Oganda vèrs lo nòrd-èst de la RDC après sa revirada còntra l’armada ogandesa onte son totjorn installats.
- lei Mai Mai, aliats ancians de Laurent Désiré Kabila, son totjorn fòra contraròtle dau govèrn centrau.
D’aqueu temps, d’eleccions liuras foguèron organizadas e s’acabèron per la victòria de Joseph Kabila. Aqueu resultat foguèt contestat per son advèrsari principau entraïnant d’afrontaments dins la capitala. D’aqueu temps, lo govèrn centrau se renforcèt dins lei regions occidentalas après doas eleccions organizadas en 2006. Fòrça contestats per l’oposicion, lei resultats s’acabèron per la victòria de Joseph Kabila.


c: text/html

text:
Valens
Valens[Valent?] (vèrs 328 - 9 d'aost de 378) fuguèt un coemperaire roman que reinèt de 364 a 378 ambé son fraire Valentinian Ièr (364-375) puei sei nebòts Valentinian II (375-392) e Gracian (367-383). Sa mòrt entraïnèt la nominacion de Teodòsi Ièr (378-395) coma coemperaire suplementari.
Cargat per son paire de la defensa de la mitat orientala de l'Empèri, installèt sa capitala a Constantinòple. Premier, luchèt còntra l'Empèri Sassanida per reconquistar lei territòris perduts per Jovian. Puei, deguèt eliminar l'usurpator Procope que fuguèt capturat e executat en 366. A partir de 367, luchèt còntra lei Gots e fuguèt tuat en 378 durant lo desastre roman d'Andrinòple.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Deba
Deba (basco), Deva (espanhòu), qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Guipuscoa, situada dens la comarca deu Baish Deba.
Lo gentilici qu'ei debar.
Los quartièrs que son Itziar, Lastur e Elorriaga.
Qu'arcuelh 130 ostaus tradicionaus bascos.
La plaja qu'ei lo principau atrait toristic
L'arriu de Deba, anciana termièra de las tribús Caristii e Varduli, que hè uei termièra enter los dialèctes biscaïn e guipuscoan de la lenga basca.
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Espeluga d'Ekain: Las soas pintruras rupèstras preïstoricas arrepresentant cavaths, bisonts e orses que datan deu Magdalenian (Paleolitic Superior). Qu'ei Patrimòni Mondiau de l'Umanitat de l'UNESCO despuish julhet de 2008. La replica de l'espeluga que's tròba dens ua vath pròcha, a Zestoa.
- Espeluga de Praileaitz: En 2006 e 2007, los arqueològs qui hodilhavan lo sit que descrobín un sarròt de rèstas magdalenianas, sensiblament un ensemble iconografic non figuratiu compausat d'ensemble de pontuacions, isolats o en serias, datat 18 000 ans a.


text:
-616
Aquesta pagina concernís l'an -616 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Roma[modificar | modificar la font]
Data tradicionala de la mòrt dau rèi — legendari — Ancus Marcius que foguèt remplaçat per Tarquin l'Ancian — personatge tanben legendari. Pasmens, l'origina etrusca d'aqueu nom sembla indicar l'establiment d'una influéncia importanta d'aquela civilizacion sus Roma.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Assirian[modificar | modificar la font]
Ofensiva generala d'una coalicion gropant uneis enemics tradicionaus deis Assirians (Babilònia, Medes, Escites). Probablament afeblida après d'annadas de guèrras perpetualas, l'armada assiriana foguèt batuda dins lei regions de Harran e d'Arrapha. Aquò permetèt ai Babilonians d'ocupar la Mesopotamia centrala e d'atacar dirèctament Assiria. Pasmens, se turtèron a una resisténcia acarnada e una temptativa de sètge d'Assur s'acabèt per una victòria defensiva assiriana.
Babilònia[modificar | modificar la font]
Formacion d'una coalicion larga gropant Babilònia, lei Medes e lei Escites còntra l'Empèri Assirian. Lei coalizats capitèron de batre leis Assirians dins lei regions de Harran e d'Arrapha. Puei, lei fòrças de Nabopolassar assaièron d'atacar Assur a partir de la Mesopotamia centrala. Pasmens, mau capitèt de conquistar l'anciana capitala assiriana e deguèron se retirar.


text:
Polandball
Polandball, asse cognu come countryball, est un meme d'Internet crèâ per usanciér qui est provegnu du board /int/ du imageboard alemand Krautchan.net dens la dousiéma mêtiât de 2009. Lo meme est manifestâ dens un grôs nombro de comics online yô los payis sont prèsentâs come pèrsonâjos sfèricos que devesont sovent en broken English, en sè moquent des stèrèotipos nâcionals et relacions ènternâcionalas. Nos pôvens nos rèfèrar a tôs los doux come Polandball (mémo en lo cas qu'il ayo pas Pologne entre los pèrsonâjos des dèssins) et countryball (ou countryballs).
Introduccion[changiér | modifier le wikitexte]
Polandball at ses racenas dens una 'ciberguèrra' entre usanciérs d'Internet polonèses et la résta du mondo en drawball.com. La pâge web, qu'ofrét una têla virtuèla, pèrmet ux usanciérs dèssinar què ils vôlont, et dèssinar sur des dèssins d'ôtros. Dens l'Internet polonès, il étêt proposât de dèssinar le drapô polonès sur la bola, et milyérs de polonèses ensemblos parvegnéssont a s'ocuper de la bola dèssinâye avouéc una pintura de blanc sur lo rojo, avouéc lo mot "POLSKA" ècrita u mèten. Aprés de coordinacion de 4chan, o étêt cuvèrt avouéc una svastika monstra. [1][2]
Krautchan.net est un imageboard en lengoua alemanda que board /INT/ est viatâ per des netizens anglofonos. La nèssance du meme Polandball est adjugiê a Falco, un britanique dens /INT/, qui en septembro 2009 crèâve lo meme en usent MS Paint dens una maniére apolitica per troller Wojak, un polonès en lo mémo board qui contribue en broken English, aprés lequent los dèssins de Polandball étant dèssinâs joyosament per des russos.[1][3][4]
Sujèts[changiér | modifier le wikitexte]
L'idê de Polandball, qui at gâgniê de répoutacion a la suite de l'accident de Smolensk qui at tuâ lo president polonès Lech Kaczyński, est de reprèsentar la Pologne et son histouèro, les relacions avouéc d'ôtros payis et los stèrèotipos,[3][5] en metrent l'accent sur la sêf polonèsa et los troblos nâcionals.[2] Las devesâyes entre countryballs ont prèfèrance a être ècritas dens broken English et jargon d'Internet, qui recorde lo meme Lolcat, et a la fin du dèssin, la Pologne, qui est volontiérament reprèsentâ en rojo sur lo dessus du blanc (la ranversa du drapô polonès), est gènèralament viu en plorent.[1][2]
Cèrtins comics Polandball provegnont de l'idê que la Russie pôt volar dens lo cièl, tandis que la Pologne pôt pas. L'un des dèssins los ples répoutâs comencie avouéc l'idê que la Terra serat batêsa per un astro monstro, menont a tôs los payis avouéc science spaciala a abandonar la Terra et sè posar en orbita u tôrn de lo planeta. A la fin du comic, Pologne, oncor sur la Terra, est en plorent, et en broken English prononcie lo provêrbo canonical de Polandball "Poland cannot into space".[3] De ceta drôla maniére, los russos posont un arrét a tota discuchon avouéc des polonès sur quint payis est supèrior.[1][3][5] En ôtro comic Polandball que recherche sur la satira historico-politica, Pologne est viu en ennoyent ôtras countryballs, avouéc sa proclamacion de "So when we crushed Russia and the Turks [sic] were were the biggest country in the world... and...", en menont d'ôtros payis a sè rire. Pologne, ora irritâ, prononcie wikt:kurwa, et sotegne un poster que dit "Internet serious business", qu'est un slogan d'Internet usâ per sè mocar d'ôtros que devesont avouéc sos sujèts avouéc moquerie, et per convencion Polandball, fene per plorer.[1][2][6]
Ôtras countryballs[changiér | modifier le wikitexte]
Polandball pôt asse comprendre comics sur ôtros payis, mas per convencion cetos comics sont normalament nomâs coma Polandball,[1] although they can also be called countryballs.[4] D'aprés Lurkmore.to, Baviére at sa prôpra bola, et ôtras bolas ont êtét crèâyes per Ètats-Unis, Catalogne et Sibèrie, entre ôtras. Singapor adopte la fôrma d'un triangllo et sè nome Tringapor; Israyèl adopte la fôrma d'un hipèrcube (en rèfèrance a la fisica jouêra); Kazacstan adopte la fôrma d'una bréca; et le Royômo-Uni est montrâ en portent un chapél et una lenèta.[7]


text:
Trajan
Trajan (18 de setembre de 53, Italica - 9 d'aost de 117, Selinus) foguèt lo segond emperaire roman de la dinastia antonina dau 28 de genier de 98 a sa mòrt. Succediguèt a Nerva e foguèt remplaçat per Adrian. Son rèine marquèt l'apogèu territòriau de l'Empèri.
Son rèine foguèt donc marcat per una tièra de conquistas en Dàcia, Mesopotomia, Armenia qu'una partida foguèt rapidament abandonada per son successor. Trajan realizèt tanben una politica de bastida dins la capitala (Forum Trajan, Colomna Trajana...) e assaièt d'aumentar la romanizacion dei províncias. Au nivèu economic, la conquista de Dàcia e son butin li permetèt de suprimir certaneis impòsts.


text:
Metal alcalin
Un metal alcalin (de l'arab القلي, āl-qily que designa la soda) es un element quimic situat dins la primièra colomna (manca l'idrogèn) de la taula periodica dels elements. Aital son de metals alcalins lo liti 3Li, lo sòdi 11Na, lo potassi 19K, lo rubidi 37Rb, lo cèsi 55Cs e lo franci 87Fr. An un aspècte argentat, son pas gaire durs e tenon una densitat febla.
Son d'elements fòrça reactius e doncas se pòdon pas jamai trobar a l'estat elementari dins la natura, que reagisson immediatament en preséncia d'umiditat. Per neutralizar aquela sensibilitat son servats completament immergits dins d'òli mineral, coma per exemple d'òli de vaselina. Pòdon reagir amb d'alogèns e forman puèi de sals ionicas e s'o fan amb d'aiga genèran d'idroxids basics alcalins.


text:
Lista des utilisators actifs
O est na lista des utilisators qu’ant ègzèrciê un’activitât la quinta que seye pendent los 30 jorns passâs.
Vos vêde na vèrsion betâye en cacho de cela pâge, que pôt étre vielye por lo més 0 seconda.
- Ahonc (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Auvé73 (discutar | contribucions) [9 accions pendent los 30 jorns passâs]
- B25es (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Bibi Saint-Pol (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Conquistador (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Jerzyjan1 (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Jfblanc (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Kanghuitari (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- MediaWiki message delivery (discutar | contribucions) (robot) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Moeng (discutar | contribucions) [3 accions pendent los 30 jorns passâs]
- MoiraMoira (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Sabiusaugustus (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- Vogone (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Xqbot (discutar | contribucions) [2 accions pendent los 30 jorns passâs]
- Xwejnusgozo (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]
- CapoMaH (discutar | contribucions) [1 accion pendent los 30 jorns passâs]


text:
Lagash
Lagash èra un ciutat-estat de Mesopotamia antica situat dins lo país de Sumèr. Vila santa de la divinitat Ningirsu, Lagash foguèt mai d'un còp la capitala d'un estat mesopotamian poderós. Vèrs la mitat dau millenari III avC, la vila èra regularament en conflicte amb Umma avans d'èstre conquista per Sargon d'Akkad au sègle XXIV o XXIII avC. Assaièt unei còps de se revòutar còntre sei successors e venguèt solament tornarmai independenta durant lo declin d'Akkad sota la direccion de la segonda dinastia de Larsa. Pasmens, la vila passèt sota lo contraròtle de la tresena dinastia d'Ur au sègle XXI avC. La casuda d'Ur a partir deis annadas 2020 avC permetèt la formacion d'un estat pichon centrat sus la vila durant una partida dau sègle XX avC. Pasmens, aquò empachèt pas lo declin de la ciutat que foguèt abandonada au sègle XVII avC.


text:
Mézières-sur-Seine
Mézières-sur-Seine es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Yvelines e la region d'Illa de França.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Mézières-sus-Seine se situa en lo nòrd-oèst dels Yvelines, en près de Seine sul marge esquèrre del fleuve, a 8 quilomètres a l'èst de Flaçadas-la-Maca, cap de-luòc de arrondissement e a 37 quilomètres al nòrd-oèst de Versailles, çò cap de-luòc del departament.
La municipalitat es limitrophe de Guerville a l'oèst, de Épône a l'èst, de Boinville-en-Mantois e Goussonville al sud. Al nòrd, la Seine la separa de Gargenville, Issou e Porcheville.
Lo territòri communal es de 1042 ectaras, un pauc mai que la mejana yvelinoise (872 a). S'estend sus aperaquí 5 km del nòrd al sud e 3,5 km de siás n'oèst. Compren doas parts desparièras : al nòrd, la plana alluviale de la Seine entre 25 e 30 mètres d'altitud, al sud, lo scenari del Mantois #que domina de 130 a 140 mètres d'altitud e culmini a 157 mètres a la « butte de las murets » a l'oèst del territòri. Lo bourg se situa al pè del serral e se desvolòpa cap al nòrd en direccion de l'estacion.
La commune de Mézières-sur-Seine se situe dans le nord-ouest des Yvelines, en bord de Seine sur la rive gauche du fleuve, à 8 kilomètres à l'est de Mantes-la-Jolie, chef-lieu d'arrondissement et à 37 kilomètres au nord-ouest de Versailles, le chef-lieu du département.
La commune est limitrophe de Guerville à l'ouest, d'Épône à l'est, de Boinville-en-Mantois et Goussonville au sud. Au nord, la Seine la sépare de Gargenville, Issou et Porcheville.
Le territoire communal est de 1042 hectares, un peu plus que la moyenne yvelinoise (872 ha). Il s'étend sur environ 5 km du nord au sud et 3,5 km d'est en ouest. Il comprend deux parties distinctes : au nord, la plaine alluviale de la Seine entre 25 et 30 mètres d'altitude, au sud, le plateau du Mantois qui domine de 130 à 140 mètres d'altitude et culmine à 157 mètres à la « butte des murets » à l'ouest du territoire. Le bourg se situe au pied du coteau et se développe vers le nord en direction de la gare.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc i aviá ocupat dempuèi la préhistoire, aital coma en testifiquen las silex talhats e educats #que i an #èsser trobats.
Al IXe sègle, Mézières èra dependéncia féodale del capítol de La nòstra-Madama de París.
La Mois invalide (de setembre)M, en lo moment de la guèrra franco-prussienne de 1870, una quarentena de francs-tireurs estendon una embuscade a l'intrada de Mézières-sus-Seine a un grop de uhlans #que s'avançan en direccion de Flaçadas-la-Maca. Lo ser l'enemic tòrna en fòrça; lo general Adalbert von Bredow en persona al cap d'una colomna de cavalleria e de artillerie appuyée per un deslligament de infanterie bavaroise se dirigís alavetz sus Mézières. Una reconeissença de la 13e dragons del Schleswig-Holstein cavòt en una embuscade a Aulnay-sus-Mauldre estendut per 4 francs-tireurs[1]. Arribats a Mézières, lo cònsol es roué de còps[2] e lo vilatge es canonné, grivelhat de obus de contunh lo posterior garda tesa a la man i met lo fuòc. Una soixantaine d'ostal auràn destruit. En fin d'après miègjorn la colomna arriba davant de Flaçadas-la-Maca. Après i aver canonné la vila, la infanterie bavaroise de la 2e regiment Prince Royal entre dins vila saccage las 2 estacions[3], calada e ferís civilas e pòrtan otages. La populacion alhocardida se enfuit fins en los bòsques de Rosny. Après la siá terrifiante aparicion a las pòrtas de Flaçadas, la colomna tòrna en las siás cantonnement en traversant las ruïnes fumantes de Mézières.
Le site était occupé dès la préhistoire, ainsi qu'en témoignent les silex taillés et polis qui y ont été trouvés.
Au IXe siècle, Mézières était dépendance féodale du chapitre de Notre-Dame de Paris.
Le Mois invalide (septembre)M, lors de la guerre franco-prussienne de 1870, une quarantaine de francs-tireurs tendent une embuscade à l'entrée de Mézières-sur-Seine à un groupe de uhlans qui s'avancent en direction de Mantes-la-Jolie. Le soir l'ennemi revient en force; le général Adalbert von Bredow en personne à la tête d'une colonne de cavalerie et d'artillerie appuyée par un détachement d'infanterie bavaroise se dirige alors sur Mézières. Une reconnaissance du 13e dragons du Schleswig-Holstein tombe dans une embuscade à Aulnay-sur-Mauldre tendu par 4 francs-tireurs[4]. Arrivés à Mézières, le maire est roué de coups[5] et le village est canonné, criblé d'obus puis l'arrière garde torche à la main y met le feu. Une soixantaine de maison seront détruites. En fin d'après midi la colonne arrive devant Mantes-la-Jolie. Après avoir canonné la ville, l'infanterie bavaroise du 2e régiment Prince Royal entre en ville saccage les 2 gares[6], tue et blesse des civils et emmènent des otages. La population affolée s'enfuit jusque dans les bois de Rosny. Après sa terrifiante apparition aux portes de Mantes, la colonne retourne dans ses cantonnement traversant les ruines fumantes de Mézières.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ sus 4, 2 auràn aucit, 1 i aurà ferit e executat
- ↑ Arriba totun as enfuir
- ↑ Parca de Flaçadas-la-Maca e Parca de Flaçadas-Station
- ↑ sur 4, 2 seront tués, 1 sera blessé et exécuté
- ↑ Il parvient toutefois à s'enfuir
- ↑ Gare de Mantes-la-Jolie et Gare de Mantes-Station


text:
Bidaishe
Bidaishe (prononciacion locau [bi'ðaʃə], Bidaxune en basco, Bidache en francés) qu'ei ua comuna d'Occitània situada en Baisha Navarra. Administrativament, que's tròba dens lo departament francés deus Pirenèus Atlantics e la region d'Aquitània. Que hè partida deu Bascoat (país administratiu) dens lo sens de la lei Pasqua de 1995.
Las comunas tòcatocantas que son Bardòs en Labord a l'oèst, Oreguer e Arrauta-Sharrita au sud, Càmer a l'èst e Hastings dens las Lanas au nòrd.
Las tèrras de la comuna que son adaigadas per l'arriu de Bidosa, afluent d'Ador, e peus tributaris d'aqueth, Lihurri (e los sons afluents) e l'arrivet de Lagrabe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[modificar | modificar la font]
Au sègle XIIau, los senhors de Gramont que i bastín un castèth, uei lo dia arroïnat. Durant lo periòde d'expansion deu Reiaume de Navarra vèrs lo nòrd au sègle XIIIau, dab annexion deu País de Micse, Bidaishe qu'entrè devath la sobeiranetat deu rei de Navarra.
Lo Principat de Bidaishe[modificar | modificar la font]
Aus sègles XVIIau e XVIIIau, devath lo Regim Ancian, las tèrras de la parròquia de Bidaishe qu'aquerín de hèit un estatut de principat sobiran. La justícia que i èra prononciada en darrèr ressòrt, shens qui òm podère n'apelar aus parlaments de França o de Navarra. Òm non deu pas con·honè'u dab lo Ducat de Gramont, qui èra format d'autas tèrras devath la jurisdiccion de la familha Gramont mes on s'exerciva la sobeiranetat deu rei de França e de Navarra.
A la fin deu sègle XVIau, judius sefarditas refugiats arribats d'Espanha e subertot de Portugal, que s'installèn a Baiona, d'on s'escampilhèn dens las tres petitas vilas de Pèira Horada (on los arcuelhó lo senhor d'Aspremont), de la Bastida de Clarença e de Bidaishe (protegits peu purmèr duc de Gramont Antòni II).
Arreproèr[modificar | modificar la font]
- A Bidaishe, que'n prenen autant com ne'n daishan.


text:
Economia de Namibia
Tradicionalament, l'economia de Namibia es fortament dependenta de sas ressorssas minièras, responsablas per 8% del produch interior brut e pus de 50% de las exportacions[1], principalament de diamants e d'urani; malgrat que i a de jaciments mendres de coire, estam, plom e tungsten. Namibia es la 4ena exportadora de minerales d'Africa e lo cinquen productor mondial d'urani. La mineracion emplega solament 3% de la populacion, mentre gaireben 50% depend de la agricultura[1].
La pesca es importanta, e mai se an amendrit las capturas a comptar dels ans 1970. En ans recents lo torisme devenètt fòrça pus important donada las beautats naturalas del país e l'interessanta fauna nativa, tradicionalament associada a la savana africana.
Lo país impòrta gaireben 50% dels granatges necessaris, e durant la sazon seca la fauta de noiduras dins las zònas ruralas es un problèma considerable. Lo pais a la pièger distribucion de renda del mond, amb un coeficient de Gini de 70,7.[1]
L'economia del país possedís fòrts ligams amb la de la Africa del Sud, e lo dolar namibian a taxa de cambiament fixa 1 per 1 amb lo rand.[1]


text:
Lo general Medici apiegèt lo còp d'Estat de 1964 e après lo triomfe de la revòlta foguèt designat cap de la 3º Armada, unitat militar basada en Porto Alegre. Quand lo general Artur da Costa e Silva demorèt incapacitat dempuèi agost de 1969, l'amassa militara designada per exercir lo comandament presidencial realizèt una sèria de consultas entre los caps de las fòrças armadas per seleccionar un nòu president, en requènt l'eleccion en Médici.
Per efièches d'inaugurar lo sieu mandat lo 30 d'octòbre de 1969, Médici sollicitèt la redobertura del Congrès, la que causa atenguèt malgrat que gaireben un an abans lo sieu predecessor o aviá dissolgut per la fòrça. Malgrat aquel primièr gèst, Médici va consagrar la màger part de los sieus esfòrces a reprimir severament l'oposicion d'esquèrra contra lo regim. Davant l'aparicion d'una guerrilha urbana d'esquerra a Brasil, Médici ordenèt recórrer l'espionatge e la tortura per suprimir aquel movement, amb ajuda d'un servici d'intelligéncia dirigida pel general Orlando Geisel (qu'aviá atengut la mòrt del cabecièr comunista Carlos Marighella en una emboscada policèra). Lo reforçament de la repression politica pendent lo sieu govèrn faguèron conegut al periòde de Médici coma los ans de plomb de la dictatura.


text:
Avicebron
Avicebron o Salamon Ben Gabiròl (en ebrieu: Shelomoh ben Yehudah ibn Gabirol = שלמה בן יהודה אבן גבירול; en arabi: Sulaymān ibn Yaḥyà ibn Jabīrūl = سليمان بن يحيى بن جبيرول) foguèt un poèta e filosòf josieu andalosin nascut a Malaga c. 1021 e mòrt a Valéncia c. 1058.
Biografia[modificar | modificar la font]
Filh d'una familha cordoesa qu'escapava de las revòltas que donèron fin al califat cordoés (per aquò, Ibn Ezra e Ibn Zakkuto l'apelan al-qurtubi 'lo cordoés', encara qu'el dins mantun poèma acrostic se definís coma al-malaqí 'de Malaga'), e orfanèl dempuèi fòrça jove, arribèt a Saragossa, que s'i eduquèt. Son gèni poetic li valguèt l'emparament del mecènas Yequtiel ben Isaac, visir josieu del rei Mundir II de la taifa de Saragossa. Avicebron se referís a Yekutiel ben Isaac coma "prince", "nasí de princes e sobeirans" e "senhor dels senhors", e li adreça una partida granda de sos poèmas mai eminents. Aqueste es un fragment elegiac de la mòrt de sòn mèstre Yequtiel ben Ishaq:
-
- Obsèrva lo solelh del crepuscul, roge,
- coma revestit d'un vel de porpra:
- va desvelhant los costats del nòrd e del sud,
- mentre cobrís d'escarlata lo ponent;
- abandona la tèrra nuda
- en cercant refugi dins l'ombra de la nuèch;
- alavetz lo cèl s'escuresís, coma
- se se cobrisse de dòl per la mòrt de Yequtiel.
En 1039, après los incidents arribats pendent lo còp d'Estat de Abd Allah ben Hakam contra Mundir II, que desroquèt la dinastia dels tujibies, Yequtiel èra estat assassinat e, après li dedicar sas elegias mai bèlas (coma lo fragment anterior), Avicebron daissèt Saragossa e partiguèt a Granada, a la recèrca d'un autre protector dins la persona d'un dels personatges pus notables e poderoses d'aquela epòca: Samuel Hanaguid (Shemuel ibn Nagrela), visir de Badis ibn Habus, lo rei zirí de Granada. Foguèt preceptor de son filh Josèf e, malgrat l'origina comuna de lors familhas (las doas èran cordoesas e emigradas a Màlaga), lors relacions foguèron conflictivas, en arribant tanben a l'afrontament personal, per la rivalitat poetica e pel caractèr particular d'Avicebron, qu'Ibn Ezra ne diguèt: "Son gèni indomptable lo portèt a injuriar los grands e a lor amplir d'otratges, sens lor perdonar lors defauts". Après demorar mantuna annada a Granada, causiguèt tornarmai de tornar a Saragossa. L'opinion positiva sus Ben Gabiròl per de cronicaires futurs coma Ibn Ezra, Al-Tulaituli, Al-Harizi, Ibn Daud, Ibn Parhon o Josef Qimhi, es pas una manifestacion de l'estima que recebèt de sos contemporanèus, ja qu'après la mòrt de Yequtiel, e sens l'emparament de Samuel Hanaguid, l'afrontament amb sos correligionaris acabèt amb la promulgacion d'un herem o anatèma, e son expulsion de la comunautat ebrieva de Saragossa (1045) que i partiguèt tornarmai a l'exili. Sembla que se compliguèron pas sos desirs de partir a Sion, e i a pas de testimoniatges fisables sul darrièr periòde de sa vida. Ibn Zakkuto relata una legenda romantica de sa mòrt a Valéncia, per un poèta musulman gelós de sos poèmas, e qu'après son enterrament jos un figuièr, aquel faguèt los fruchs mai doces.
Òbra[modificar | modificar la font]
Foguèt autor de nombroses panegirics e elegias, mas escriguèt de satiras e d'autoelògis, qu'èran de genres tipics entre los poètas arabis contemporanèus, mas non pas entre los ebrieus. Escriguèt tanben nombrosa poesia religiosa, que'n ressortís Keter Malkut (Corona del reialme), un poèma long de tendéncias misticas que supausa una sintèsi entre las cresenças tradicionalas josievas e la filosofia neoplatonica, tot aquò adornat per una coneissença granda de l'astronomia aràbia. Compausèt tanben dos tractats celèbres en lenga aràbia. Lo primièr es de caractèr filosofic e foguèt traduch al latin coma Fons vitae (la fònt de la vida). Lo segond, lo Kitab islah al-ahlaq, en ebrieu תיקון מידות הנפש, Tiqqun middot ha-nefes (La correccion dels caractèrs), de 1045, s'ocupa de l'etica e la morala e es d'orientacion ascetica.
Fons Vitae[modificar | modificar la font]
Son òbra mai celèbra es La fònt de la vida (en latin Fons Vitae; en arabi: ينبوع الحياة Yanbu` al-hayat; en ebrieu: מקו חיים Meqôr hayyîm). Fa partida de la filosofia neoplatonica e se basa suls «Salms» XXXVI, 10. Aquesta òbra adòpta la forma d'un dialòg entre un mèstre e son discípol, e es devesida en cinc partidas:
- La primièra partida es una explicacion preliminara de las nocions de forma e de matèria universala.
- La segonda descriu la matèria esperituala sosjacent dins las formas corporalas.
- La tresena demòstra l'existéncia de las substàncias simplas.
- La quatrena s'ocupa de las formas e de las matèrias de las substàncias simplas.
- La cinquena tracta sus las formas e matèrias universalas qu'existisson per elas-meteissas.
Ja qu'aquesta òbra a cap de referéncias suls tèxtes fondamentals del Judaïsme (de la Torà o Pentateuc o del Talmud), e pr'amor qu'es originàriament redigida en arabi, Avicebron foguèt al començament considerat un filosòf musulman. Sa traduccion al latin per de monges franciscans jol nom de Fons Vitae, venguèt tanben una referéncia per aquel òrdre e pel mond crestian en general.
Autras òbras d'Avicebron[modificar | modificar la font]
- Diwan
- Anaq
- Sefer tiqqum middot ha-nefes
- Sefer Meqor Hayyim
- Sefer Mibhar ha-peninim
- Keter Malkut


text:
Crit de Dolores
Lo Crit de Dolores qu'ei un eveniment considerat com la debuta de la Guèrra d'Independéncia de Méxic. En ehèit, lo 16 de seteme de 1810 lo prèste Miguel Hidalgo que lancè ua crida a non pas aubedir a l'autoritat espanòla. Au cors d'aquesta crida, que hè bronir la campana de la glèisa de la ciutat de Dolores (uei Dolores Hidalgo, Guanajuato).
Davath los parropians amassat Hidalgo que s'auré alavetz cridat : "¡Viva la Virgen de Guadalupe!, ¡Abajo el mal gobierno!, ¡viva Fernando VII!" (Visca la Verge de Guadalupe !, Jus au mau govèrn !, Visca Ferran VII !). La refeéncia au rei Ferran VII qu'èra un pretexte (com ac hore tanben quauques mes après a l'escadença de la Revolucion de Mai a Buenos Aires) entà ignorar l'autoritat coloniau shens non pas anar tròp luenh puish qu'alavetz Ferran VII n'avèva pas nada poder entà exercir cap autoritat.
La Guerra d'Independéncia de Méxic que s'acabore dab la signatura deu Tractat de Córdoba lo 24 d'agost de 1821 e l'entrada de l'armada Trigarante dens la Ciutat de Méxic lo 27 de seteme de la medisha annada.
La campana de la glèisa de Dolores que demòra uei lo dia dehens lo Palais Nacionau de Méxic. Lo president de la republica que la hè bronir cada 15 de seteme desempuish la presidéncia de Porfirio Díaz qui causí la velha deu 16 entà har coïncidir la ceremonia dab lo son aniversari.


text:
Frederick Winslow Taylor
Frederick Winslow Taylor (Germantown, Pennsilvània, 20 de març de 1856 - Filadèlfia, Pennsilvània, 21 de març de 1915) foguèt un engenhaire Estats Units. Es un dels promotors mai coneguts de l'organizacion scientifica del trabalh. Aquela trobèt un domeni d'aplicacion natural dins l'encastre de la revolucion industriala del sègle XX.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Frederick Winslow Taylor nasquèt en 1856 a Germantown, prèp de Filadèlfia, dins una familha borgesa e reputada. Aprèp de bons estudis segondaris a la Phillips Exeter Academy, son paire, un jurista conegut, l'incitèt a se presentar al concors de dintrada de l'Universitat de Harvard. Mas i deguèt renonciar, fin finala, a causa de sa vista marrida.
Orientat cap a la mecanica, faguèt, de 1874 a 1878, un aprendissatge d'obrièr modelaire a Filadèlfia. Emplegat en 1878 per una acieriá, la Midvale Steel Co., pogèt dins la ierarquia: d'en primièr simple manòbra, puèt cap de talhièr, venguèt fin finala, en 1884, engenhaire en cap, aprèp aver obtengut son diplòma en seguent los corses de serada.
Son experiéncia d'obrièr venguèt utila per comprendre las rasons per que la productivitat progrèssa lentament dins las usinas. Pasmens, amb lo vam industrial dels ans 1880, de mai en mai d'engenhaires s'interèssan a l'organizacion de la produccion, mas los progrèsses demorèron modèstes.
Taylor s'engatgèt dins d'experiéncias d'organizacion del trabalh totas novèlas, que nomena organizacion scientifica del trabalh (OST). S'inspirèt del sistèma de classificacion inventat per Melvil Dewey en 1872 (classificacion decimala de Dewey) qu'aviá descobèrt a la Phillips Exeter Academy.
En 1881, comencèt una analisi del debanament de las tascas sus la basa de la Time and motion study creada per Frank B. e Lillian M. Gilbreth.
Son idèa es de determinar per d'estudis lo melhor biais de far un trabalh:
- en descompausant las fasas successivas d'aquel trabalh;
- en cercant los gèstes mai efficaces:
- en adaptant las aisinas.
Aquels estudis demandan fòrça temps e trabalh per observar los obrièrs, descompausar lors gèstes, los cronometrar, per trobar cossí reduire lors movements al minimum. Mas los resultats son espectaclós. Per exemple, los manutencionaris dels lingòts de fonda van manipular sens esfòrç suplementari (48 tonas per jorn contra 12,7 tonas abans).
Los ganhs de productivitat son tals que los salaris poguèron aumentar de 60 % e l'efectiu emplegat passar de 600 a 140 obrièrs.
En 1883, totjorn en seguent de corses de serada, Taylor obtenguèt un diplòma del Stevens Institute of Technology, situat a Hoboken, dins lo New Jersey.
En 1890, anèt trabalhar tres ans per la Bethlehem Iron Steel que vendrà apuèi Bethlehem Steel. Puèi, menèt una granda carrièra d'engenhaire conselh independent, escrivent d'articles e donant fòrça conferéncias. En 1895, publiquèt A Piece-Rate System. Malgrat un escambi de correspondéncia sostenguda, capitèt pas a convéncer sos collègas de l'American Society of Mechanical Engineers (ASME) de publicar son novèl obratge The Principles of Scientific Management.
En 1911, Taylor ne distribuiguèt de copias privadas a totas sas coneissenças.[1].
Mas los sindicats americans l'acusèron de voler transformar los obrièrs en maquinas, e faguèron pression suls mitans politics per obtenir l'enebecion de l'usatge d'aquels metòdes dins los establiments industrials dependents dels poders publics, coma los arsenals. En 1912, Taylor se deguèt defendre davant una comission d'enquesta de la Cambra dels representants, alara que 50 000 obrièrs americans de l'industria trabalhavan ja segon de règlas establidas dins l'encastre de l'OST.
Moriguèt en 1915, abans d'aver vist lo trionf de sos metòdes, a causa de la dintrada en guèrra dels Estats Units d'America en 1917 e doncas a la necessitat de tot far per aumentar lèu la produccion e la productivitat de l'industria americana, al temps que de centenas de milièrs d'estatsunians s'embarcavan per anar combatre en Euròpa. Los sindicats deguèron arrestar lors atacas.
Tre abril de 1913, l'industrial Henry Ford s'inspirèt de las òbras de Taylor. Aviá installat son primièr malhum d'assemblatge a Detroit, cercant de fraccionar las operacions de montatge e de las fisar a de trabalhadors diferents tot lo long d'una linha que los produches, pendent lo montatge, progressavan regularament. Mas que vertadièrament desvolopèt sas concepcions pas qu'aprèp guèrra, dins son usina de Rouge River, inaugurada en 1929, que comptava 43 km de transportaires.
Charlie Chaplin, dins son filme Los Temps modèrnes faguèt una critica umanista de l'OST. Aquel metòde modèrne del trabalh que daissa pauc de plaça a l'èsser uman, ne fasent una trufariá. Son eròi, al luòc d'èsser prolongat per la maquina, el meteis ven una partida de la maquina.
L’invencion del taylorisme[modificar | modificar la font]
Citacion[modificar | modificar la font]
A l'obrièr Michael Johnson Shartle: « Vos demandam pas de pensar; i a de gents pagats per aquò, alara met-te al trabalh. »
Autres autors ligats al taylorisme (bailejament scientific)[modificar | modificar la font]
- Sanford E. Thompson, que desvolopèt lo primièr cronomètre decimal
- Henry Gantt, trabalhèt per Taylor. Es subretot conegut per sa concepcion del diagrama de Gantt. Demanda que cal umanizar las relacions ierarquicas e soslinha los efèctes benefics d'un environament psicologic positiu suls emplegats.
- Morris L. Cooke, assistent de Taylor que temptèt d'aplicar lo bailejament scientific dins lo sector public.
- Carl G. L. Barth, matematician e statistician qu'assistiguèt Taylor dins sos analisis
Espòrt[modificar | modificar la font]
Taylor tanben èra un excellent jogaire de tennis, ganhèt lo primièr doble òmes dels Internacionals dels Estats Units d'America en 1881 amb Clarence Clark[2].
E tanben èra un fòrt bon nadaire.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ vejatz la version en linha en anglés: [1]
- ↑ http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/0320.html


text:
Josèp Anglada
Josèp Anglada (en francés: Joseph Anglade; Lesinhan de las Corbièras (Lengadòc) l'11 d'octobre de 1868- Tolosa, 13 de julhet de 1930) foguèt un filològ e romanista occitan, especializat dins l'estudi de la lirica dels trobadors. Es conegut principalament per aver fach adoptar lo tèrme de lenga occitana a la plaça de lenga provençala.
Biografia[modificar | modificar la font]
Josèp Anglada nasquèt dins una familha modèsta de Lesinhan. Faguèt sos estudis a Montpelhièr e foguèt fòrtament influenciat pel medievalista Camil Chabaneu, çò que lo portariá cap als estudis de l'occitan ancian e del francés medieval. Faguèt puèi d'estudis durant dos ans en Alemanha, a l'Universitat de Bonn e puèi a l'Universitat de Friborg. Sa primièra òbra capitala foguèt sa tèsi, presentada a l'Universitat de la Sorbonne, sul trobador Guiraut Riquièr, publicada en 1905. Afogat pels estudis, venguèt puèi professor de collègi abans d'arribar a la facultat, entre d'autres a Tolosa (en 1910) ont foguèt lo successor d'Alfred Jeanroy. Dins l'universitat mondina ensenhèt çò que se sonava en aquel temps la "lenga e la literatura meridionalas". Ailà Anglada faguèt de cambiaments radicals que devián situar l'occitan al centre romanistics de son epòca.
Publiquèt mantuna òbra de divulgacion scientifica sus la lenga occitana, los trobadors e lor istòria, qu'una d'elas foguèt la Grammaire de l'ancien provençal, una de las gramaticas mai completas de son temps sus la lenga d'òc anciana. Fondèt un Institut d'Estudis Meridionals, que lo Centre de Ressorsas Occitanas e Meridionalas n'es uèi l'eiretièr. Demest sos estudiants mai remarcables conven de citar los lingüistas occitans Loís Alibèrt, Josèp Salvat, lo catalan Pere Fouché qu'elaborèt la primièra gramatica istorica del catalan e lo grand poèta rosselhonés Josep Sebastià Pons.
Josèp Anglada representa lo simbòl de l’aligança de l'universitari e del felibre notable. Foguèt elegit manteneire de l'Acadèmia dels Jòcs Florals en 1911. Foguet tanben lo primièr president de la Societat d'Estudis Occitans en 1930. Moriguèt lo 13 de julhet de 1930 en seguida d'una emiplegia.
Òbras[modificar | modificar la font]
Cèrtas òbras de Josèp Anglada se pòdon legir en seguir los ligams extèrnes enjós.
Literatura[modificar | modificar la font]
- Le Troubadour Guiraud Riquier. Étude sur la décadence de l'ancienne poésie provençale (1905)
- Les Troubadours, leurs vies, leurs œuvres, leur influence (1908)
- La Bataille de Muret (1913)
- Onomastique des troubadours (1916)
- Poésies du Troubadour Peire Raimon de Toulouse (1920)
- Histoire sommaire de la littérature méridionale au Moyen-Âge (1921)
- Anthologie des troubadours (1927)
- Les Troubadours de Toulouse (1928)
- Les Troubadours et les Bretons (1929)
Lingüistica[modificar | modificar la font]
- Pour étudier les patois méridionaux. Notice bibliographique
- Grammaire élémentaire de l'ancien français
- Grammaire de l'Ancien Provençal ou ancienne Langue d'Oc. Phonétique & morphologie
- Notes sur l'emploi de l'article en français
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Grammaire de l'ancien provençal (gramatica de l'occitan ancian ) sus Gallica.fr
- Les troubadours sus Gallica.fr
- Grammaire élémentaire de l'ancien français sus Gallica.fr
- Centre de ressorsas occitanas e meridionalas
- Publicacions de Josèp Anglada


text:
Mossolens
Mossolens (Moussoulens en francés) es una comuna lengadociana en Lengadòc en Cabardés, dins lo departament d'Aude e a la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'Airal urban de Carcassona, Mossolens es situada sus la Rojoana e sus l'anciana RN629 entre Montoliu e Pesens.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Viticultura: Cabardés.


text:
Sodomia
La sodomia qu'ei ua practica sexuau qui consisteish en ua penetracion de l'anus deu o de la partenària, generaument dab lo penís o dab l'ajuda d'un gadamassí (objècte qui representa un fallus).
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrmi sodomia que vien deu nom de la vila de Sodòma qui, segon la Bíblia, estó destrusida per Diu après qui los sons abitants avón temptat de violar dus anjos de Diu refugiats en çò de Lòt, lo nebot d'Abraham.
Per aquò, dens aqueth episòdi, la sodomia tau com se defeneish a l'òra d'ara, n'ei pas mentavuda[1] D'après lo contèxte totun e las autas referéncias au pecat de Sodòma dens la Bíblia, lo passatge aqueth que s'a meilèu a interpretar com un mancament au dever d'ospitalitat, qui èra hèra important dens l'Orient Pròche ancian[2]. L'interpretacion en tèrmis de sodomia o d'omosexualitat que sembla que comencè d'aparéisher dens los escriuts apocaliptics judius tardius e los judius ellenizats deu començament deu IIau sègle.
Practica[modificar | modificar la font]
Contràriament a la vulva e a la vagina, l'anus e lo rèctum ne secrètan pas nada lubrificacion naturau qui posca har mei aisit lo rapòrt sexuau.
La shaliva qu'ei sufisenta com lubrificant e lo risc de lesions de la mucosas anaus, qui son fragilas, qu'ei mendre, mes que vau mei utilizar un lubrificant artificiau o un preservatiu lubrificant. Totun, ad aqueste tanben que cau passar lubrificant se los movements e s'esperlongan. Quauque còp, que s'i utilizava en generau vaselina, mes que fragiliza los preservatius e qu'ei de mau lavar. Per'mor d'aquò au dia de uei que s'i utiliza meilèu lubrificants intimes hèits dab aiga o dab silicòna.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo tèxte que ditz: "... los abitants de la vila, los sodomitas, tant joens com vielhs, tant i a tota la poblacion qu'èra arrecotida entà l'ostau. Qu'aperèn Lòt e que'u digón: "On son los òmis qui son vienuts a casa toa anueit? Amia'us-nse, que'us volem conéisher (auta traduccion: violar). Alavetz, Lòt que sortí dinc a l'entrada, que barrè la pòrta darrèr eth, e que'us digó: "En v'ac pregar, hrairs, ne'us hascatz pas nat mau! Tietz, qu'èi duas hilhas a casa mea, qui n'an pas enqüèra conegut nat òmi. Que las ve vau amiar tà dehòra e que haratz dab eras çò qui v'agrade; mes non haciatz arren ad aqueths òmis, puishque se son vienuts acessar devath lo men teit." Tròç deu raconte de la hèita de Sodòma dens lo libe de la Genèsi, 19, 4-9
- ↑ Cf. Ez. 16,49 ; Jr. 23,14 ; Sir. 16,8 ; Lc 10,10-12


text:
1796
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1796 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Signatura d'una aliança ambé França. L'objectiu dau govèrn espanhòu èra de reconquistar Gibraltar.
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Conquista de Chiraz e de Tabriz per lei fòrças d'Agha Mohammad Chah.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera ipotèsi regardant l'existéncia dei negres traucs formuladas per lo francés Pierre-Simon de Laplace (1749-1827).
Medecina[modificar | modificar la font]
Premiera publicacion dau principi de la vaccinacion per lo mètge anglés Edward Jenner (1749-1823).


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Mancastùrma (formas lombarda e emiliana; en italian e oficialament: Maccastorna) es una comuna italiana de la província de Lodi en Lombardia (Itàlia).
Amb sos 64 abitants es la comuna mai menuda de Lombardia, e una de las mai pichonas d'Itàlia.
Mancastùrma es situada a 40 km al sud de Lòd e a 15 km al nòrd de Cremona.
La comuna viu totalament de l'agricultura. Lo sol Cafè-Restaurant de la localitat se situa a mièg-camin entre glèisa e castèl.
- La glèisa parroquiala, dedicada a Sant Jòrdi
- Lo castèl a la dintrada del vilatge
-
La dintrada del castèl
sègles XIII e XIV.
-


text:
Anne Gastinel
Anne Gastinel (Tassin-la-Demi-Lune, lo 14 d'octobre de 1971)qu'ei ua violoncelista francesa.
Que comencè a estudiar lo violoncèl aus 4 ans, abans de perseguir los sons estudi au Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Lyon puish au Conservatòri de París. que ho eslhèva de Paul Tortelier, Janos Starker e de Yo-Yo Ma.
Qu'arrecebó las Victoire de la Musique e lo Prèmi Rostropovich.
Qu'ei professora au ''Conservatoire national supérieur de musique et de danse de Lyon.


text:
Villeneuve-Saint-Germain
Villeneuve-Saint-Germain es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Villeneuve sant Germain alberga l'anciana vila de Soissons. Aquela vila celte, o mai exactament Belgae, protegissiá alavetz las Suessones. La legenda vòl #qu'un rei Celte i i aja reinatge: Divitiac.
La commune de Villeneuve saint Germain héberge l'ancienne cité de Soissons. Cette ville celte, ou plus exactement Belgae, abritait alors les Suessones. La légende veut qu'un roi Celte y ait régné: Divitiac.


text:
Nuèit
La nuèit (var. nuèch, nuech, nuòch, nueit, nuet, nuit, net) es tradicionalament lo periòde de temps que s'abena entre lo falit del solelh e la sortida del solelh.
Somari
Fisica[modificar | modificar la font]
Causas[modificar | modificar la font]
Sus la Tèrra, la nuèit, al sens tradicional, còbre a tot instant una mitat de la planeta. Atal se que fa nuèit sus una mitat de la planeta fa jorn sus l'autra mitat. A causa de la rotacion de la Tèrra a l'entorn de son ais, fa alternativament jorn e nuèit, los dos formant una jornada de 24 oras. Las nuèits son encara pus longas en ivèrn e pus cortas en estiu qu'òm se rapròcha dels pòls. A l'entorn dels equinòccis de prima e d'automne, lo jorn e la nuèit son exactament de meteissa durada. Los solsticis d'estiu e d'ivèrn marcan respectivament la nuèit pus corta e la nuèit pus longa de l'annada.
Mas se se nomena nuèit l'interval durant que l'escuritat es totala, es lo periòde ont l'intensitat de la lutz solara difusada pels nauts jaces de l'atmosfèra es inferiora a la luminositat intrinseca de las estelas. Aquel interval es separat del falit del Solelh pel crepuscul e de sa sortida per l'auba.
Variacions de durada[modificar | modificar la font]
L'escuritat pòt èsser pas totala o existir gaireben pas a l'entorn del solstici d'estiu quand se rapròcha dels pòls. En efèit la durada de la nuèit vària segon la sason mas tanben segon lo luòc ont sèm. D'ont mai sèm prèp del Pòl Nòrd o del Pòl Sud, d'ont mai la durada de las nuèits vària. A l'eqüator nuèit e jorn son totjorn egals. En fach, aprèp l'equinòcci, las diferéncias de durada entre lo jorn e la nuèit càmbian pus rapidament als pòls que dins las regions situadas entre lo tropic del Càncer e lo tropic del Capricòrne. Atal, dins l'emisfèri nòrd, Danemarc a de nuèits pus cortas qu'Índia, en junh par exemple. Dins l'emisfèri sud, l'Antartida a al meteis moment (en junh), de nuèits pus longas que Chile. Los dos emisfèris coneisson los meteis modèls de durada de la nuèit en foncion de lor latitud mas amb de cicles inversats, descalats de sièis meses : un emisfèri a doncas de nuèits longas (ivèrn) pendent que l'autre gausís de nuèits pus cortas (estiu).
Prèp dels pòls, cada an, i a un periòde estival ont existís un sol periòde de jorn, lo Solelh falit pas, e un periòde ivernal ont sola reina la nuèit.
La nuèit a una color blau escur, a causa de la disparicion del solelh.
Biologia[modificar | modificar la font]
Vegetals[modificar | modificar la font]
(..)
Animals[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps, la nuèit foguèt considerada coma un periòde de repaus, l'abséncia de lutz empachant tota activitat. Se sap uèi que lo sòm es indispensable per la santat e que l'alternança jorn/nuèit regula la produccion de melatonina, ormona essenciala per gaireben totes los organismes animals, que sincroniza en particular lo relòtge biologic dels organismes a la sason. D'espècias animalas dichas « nocturnas » son activas solament la nuèit.
L'uèlh animal, mercé a de cellulas en bastonets de la retina, pòt aprèp qualques minutas (10-15 min per l'uèlh uman) s'adaptar a la nuèit. A mai sens lutz artificiala, es possible de viatjar o trabalhar de nuèit amb la Luna (clar de luna prèp o al tresluc).
Antropologia[modificar | modificar la font]
Psicologia e simbolica[modificar | modificar la font]
La nuèit ten una granda importància dins totas las civilizacions. Unes pòbles animistas interdison a lors membres de sortir del vilatge la nuèit, salva per de ceremonias especialas, d'iniciacion per exemple. D'unas tribús amerindianas, en plena jungla amazoniana, pareisson pas aver de paurs non rasonada la nuèit. Endacòm mai, es lo reialme dels esperits e dels gènis que cal evitar de lo destorbar.
Los imatges positius son per exemple : lo repaus, l'amor, los sòmis, las passejadas romanticas (passejadas jos lo clar de Luna, declaracions d'amor coma Romeo e Julieta, « banh de mièjanuèit », fèsta de Sant Joan, etc., magia dels cèls estelats...).
L'idèa del dangièr ven de que lo negre pòt amagar de dangièrs reals o alimentar la tremor e lo fantasme. Los contes e legendas, los mites puèi lo roman e lo cinèma evòcan sovent la nuèit plena de mistèris o cargada d'angoissa. La nuèit es un quadre apreciat per las istòrias evocant los poders malefics, la magia, las creaturas fantasticas : gnòms, vampirs, lop garons e d'autres esperits o mostres.
Psicològs e psicanalistas tenon que sonhar las angoissas, cachavièlhas o fòbias nocturnas generalament ligadas amb de traumatismes mai o mens alunhats.
Luta de l'òme contra la nuèit[modificar | modificar la font]
La descobèrta del fuòc, l'utilizacion d'entòrchas, de bogias puèi pus tard de l'electricitat regetèron los limits de l'escuritat. La lutz artificiala permet als òmes de desvolopar las activitats nocturnas que constituisson uèi una part de las economias de fòrça païses, mas amb de consequéncias per l'environament nocturne. L'illuminacion de las vilas es tala qu'empacha de veire las estelas e pòt destorbar la natura, l'alternança jorn-nuèit existís gaireben pas pus dins las grandas metropòlis.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Alain Cabantous, Histoire de la nuit (XVIIe-XVIIIe siècles), Paris, Fayard, 2009.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- "Pourquoi il fait nuit" Vidèo conferéncia amb intervencion d'Hubert Reeves.
- Site "Jour de la Nuit" 24 d'octobre de 2009, ajudatz-nos a festar la nuèit negra !


text:
Periòde Edo
Lo periòde Edo (江戸時代 Edo jidai) o periòde Tokugawa (徳川時代 Tokugawa jidai) es la subdivision tradicionala de l'istòria de Japon que comença vèrs 1600, amb la presa de poder de Ieyasu Tokugawa pendent de la batalha de Sekigahara, e s'acaba vèrs 1868 amb la restauracion Meiji. Èra dominada pel shogunat Tokugawa qu'Edo (ancian nom de Tōkyō) èra la capitala.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo shogunat contrarotlava lo poder politic, administratiu e mai tard economic. Existissiá tanben un emperaire mas aquel possedava pas que de foncions esperitalas de grand prèstre e es lo simbòl del « engèni nacional ». Aprèp las fòrças guèrras feudalas que se passèron de per avant, los Tokugawa cerquèron a tornar organizar l'Estat e garantir la patz dins lo país. Pr'amor, instituiguèron un sistèma encara fòrça ierarquizat e rigid mercé que podèron contraròtlar en totalitat del país. Atal, aquel darrnièr èra divisat en feus governats per de senhors, los daimyos, eles meteisses jos l'autoritat del shogun. Aqueles qu'avián fach aleujança als Tokugawa avant 1600 se nomenavan los « daimyos de l'interior » e aqueles que l'aviá fach aprèp los « daimyos de l'exterior ». Pasmens, per poder mantenir aqueles jos la seuna autoritat, lo shogun instituiguèt un sistèma de demoranças alternadas, lo sankin-kotai, que los daimyos devián demorar a Edo, residéncia shogunala, e aquò un an sus dos. De mai, los daimyos devián daissar la lor familha a Edo coma d'ostatges.
Aquel periòde se caracteriza subretot per una tencadura del país sus el meteis, nomenada sakoku. Lo Japon conservèt sonque qualques ligams diplomatics amb Corèa e seulas la China e las Províncias Unidas aguèron lo privilègi de mantenir de relacions comercialas amb el. Los Europèus èran pas admeses sul sol japonés jos pèna de mòrt. Pasmens, aqueles darrièrs cerquèron pasmens a mantenir de relacions comercialas amb lo país. Aquela pression faguèt quitament apareisser e renforçar un corrent nacionalista dins tot le Japon. Foguèt sonque en 1854 que le comodor estatsunian Matthew Perry acompanhat de naus de guèrras capitèt a « convéncer » lo bakufu. Aquel darrièr, per paur de la perspectiva de dintrar en guèrra en cas de refís (coma foguèt lo cas pel vesin chinés amb las guèrras de l'òpi) signèt forçat la convencion de Kanagawa. Aquela daissava dubèrts los pòrts de Shimoda e Hakodate pels Estats Units d'America. Seriá de meteis un pau mai tard per Russia, la Grand Bretanha, los Païses Basses e França. Una primièra division s'efectuèt alara entre los partesans de la dubertura e los xenofòbs. En 1858, la noblesa puslèu xenofòba reprochava al shogun d'aver cedat a la paur dels estrangièrs e d'aver pas demandat l'autorizacion de l'emperaire. Aquela division marquèt lo començament de la casuda del bakufu.
Atal se preparèt un afrontament entre los daimyos ereditàriament creadas pels Tokugawa al sègle XVII e los daimyos de l'oèst que se metèt del costat de l'emperaire e s'opausèron atal als estrangièrs e al shogun. Los feus mai poseroses d'aqueles son Chōshū e Satsuma. Aqueles son entraïnats dins la rebellion contra lo bakufu: de batalhas comencèron vèrs 1866 mas las armadas shogunalas capitèron pas a dintrar dins lo territòri de Chōshū. D'alianças comencèron enter Chōshū, Satsuma e Tosa que los caps prepavan un còp d'Estat. E, lo 3 de genièr de 1868, en preséncia de bushis, foguèt proclamat a Kyōto « lo retorn de l'anciana monarquia » e la fin del bakufu.
Lo periòde Edo s'acaba doncas en 1868 amb la restauracion del poder imperial per l'emperaire Mutsuhito e l'abdicacion del quinzen e darrièr shogun, Yoshinobu Tokugawa.
Cronologia[modificar | modificar la font]
Teatre[modificar | modificar la font]
Es a aquel periòde que foguèt creat lo teatre kabuki dins la region de Kyōto per la dama Okuni. En 1605, montèt amb de femnas una tropa de dança grotesca que coneguèt un grand vam. En 1629, los femnas èran enebidas dins las representacions teatralas perqu'aquò èra considerat coma un factor de prostitucion important. Los ròtles femenins èran doncas jogats un temps per d'efèbs mas, en 1649, los adolescents foguèron proscrits per la meteissa rason. D'òmes prenguèron alara la plaça de las femnas, creèron la novèla profession d'onna gata. En 1660, los enfants foguèron tanben enebits, totjorn per causa de prostitucion.
Vejats tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Françoise et Mieko Macé, Le Japon d'Edo, ed. Les Belles Lettres, París, 2006
- (fr) Dale Furutani, La Promesse du Samouraï, Vengeance au Palais de Jade e Menaces sur le Shogun, trilogia de romans istorics pareguts en 1998 ISBN 9782264040756, 1999 ISBN 9782264040749 e 2000 ISBN 9782264040411
- (en)James L/ McLain, Japan: a modern history, Ed. W.W. Norton & Company Inc., 2002 ISBN 0393041565}}
- (fr)Philippe Pons, D’Edo à Tokyo : Mémoires et Modernités, Ed. Gallimard, 1988 (ISBN 2-07-071193-3)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
- Shogunat Tokugawa
- ukiyo-e, l'art grafic popular de l'epòca Edo
- Gokaidō, las cinc rotas majoras de Japon
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)La nostalgia d'Edo (article) : Istoriografia japonesa per aquel periòde


text:
Airan
Airan en normand (Airan en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat a 11 quilomètres de Bourguébus e 17 quilomètres de Can, en la vallée de la Muance.
La commune est située à 11 kilomètres de Bourguébus et 17 kilomètres de Caen, dans la vallée de la Muance.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Dels registres archéologiques an meses a jorn las rèstas d'una nécropole mérovingienne. Se parla del famós tresaur de Airan.
En 1942, la resisténcia provòca dos descarrilaments: en la nuèch del 15 al 16 d'abril e en aquela del 30 d'abril al 1er {{}} en mai. Aqueles dos descarrilaments faràn al total quaranta mòrts e una cinquantena de ferits entre los soldats alemands #que se trobavan en aqueles trens de permissionnaires. Continuament a #encobrir, la repression nazie serà tragique per de nombrós otages : qualqu'uns seràn fusillés, d'unes autres déportés.
Des fouilles archéologiques ont mis au jour les restes d'une nécropole mérovingienne. On parle du fameux trésor d'Airan.
En 1942, la résistance provoque deux déraillements: dans la nuit du 15 au 16 avril et dans celle du 30 avril au 1er mai. Ces deux déraillements feront au total quarante morts et une cinquantaine de blessés parmi les soldats allemands qui se trouvaient dans ces trains de permissionnaires. Suite à cela, la répression nazie sera tragique pour de nombreux otages : certains seront fusillés, d'autres déportés.


text:
Estrech de Magellan
L'estrech de Magellan es una rota maritima situada al sud de Chile e al nòrd de l'Illa Granda de la Tèrra del Fuòc. La via navegabla es lo pus important passatge natural entre los oceans Pacific e Atlantic, mas es considerada coma una rota malaisida per navegar a causa del clima inespitalièr e de l'estrechor del passatge.
Fernão de Magalhães, navegador portugués al servici de la corona d'Espanha, foguèt lo primièr europèu d'i navegar en 1520, pendent son viatge a l'entorn del monde. Pr'amor que la nau de Magalhães dintrèt dins l'estrech lo 1èr de novembre, jorn de Totsants, foguèt d'en primièr nomenat Estrecho de Todos los Santos. Mai tard los espanhòls cambièron lo nom per Estrecho de Magallanes .


text:
Abraham Cresques
Abraham Cresques (vèrs 1325 - vèrs 1387) foguèt un cartograf josieu dau sègle XIV. Originari de Malhòrca, es considerat coma l'autor de l'Atlas catalan ambé son fiu Jafudà. Estudièt e fabriquèt tanben de relòtges e d'instruments de navigacion.
En causa de la manca de documents, sa vida es mau coneguda. Foguèt protegit per lei rèis Pèire IV (1336-1387) e Joan Ièr (1387-1396). Venguèt mèstre dei cartas dau Reiaume d'Aragon mai sembla tanben trabalhar de còps per lei rèis de Castelha e de França. Son fiu Jafudà se convertiguèt au cristianisme vèrs 1391 e venguèt tanben mèstre dei cartas d'Aragon.


text:
Economia de Botan
Botan es una de las economias pus flacas del mond, amb un fòrt deute extèrne. Se basa en lo sector primari e la venda d'energia electrica a l'Índia. Als darrièrs ans i a agut un aument del torisme, centrat en l'alpinisme e en seguir los passatges del del bodisme. Cal remarcar que lo govèrn limita la preséncia estrangièra dins unas paucas zònas del país. Las culturas principalas son lo ris, lo blat, lo milhòc, los fruches e las ortolalhas.
La balança comerciala es negativa. Impòrta sustot combustible e de produches industrials. Gaireben 90% dels escambis se fan amb l'Índia. Los seguents sòcis en importància son Hong Kong, Bangladèsh e Japon. D'Euròpa, lo país amb mai relacions es Suècia[1] (informacions de l'an 2007).
La manca d'infrastructuras, a causa de l'orografia, e la manca d'accès a la mar an dificultat o desvolopament del país. La devisa nacionala, lo ngultrum, depend totalament de la ropia indiana, gaireben cooficiala.


text:
Ròcafòrt (vilatge)
Ròcafòrt[1][2] (Roquefort-sur-Soulzon en francés) es un vilatge d'Occitània, en Roergue (Guiana). Es una comuna situada dins lo departament d'Avairon e la region de Miègjorn-Pirenèus. Lo vilatge es conegut per lo formatge del meteis nom, lo ròcafòrt, e per las cavas ont s'afina.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Lebeuville
Lebeuville es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- #Aver per origina una villa gallo-romaine.
- Pèstas, guèrra de Trenta ans e famines #davalar la populacion a dos abitants l'an 1666.
- Eut pour origine une villa gallo-romaine.
- Pestes, guerre de Trente ans et famines abaissèrent la population à deux habitants en 1666.


text:
Amanita muscaria
La Mojòla fòla (en latin: Amanita muscaria, (qu'a la proprietat de paralizar las moscas) es un campairòl verinós e psicoactiu del genre Amanita.
Descripcion[modificar | modificar la font]
- Capèl de 8 a 20 cm a maturitat, ovoïde puèi emisfèric cambia de forma amb la maturacion per venir de mai en mai espotit, roge viu, cobèrt de nombrosas verrugas blancas, vestigis del vel universal, envelopa qu'apara lo campairòl jove. La color roja se pòt ateunar amb la pluèja e venir iranja quora lo campairòl ven vièlh.
- Lamas liuras e blancas. Espòras ovalas blancas, mesurant 9-13 per 6,5-9 micromètres, son non amiloïdas, çò que significa que se coloran pas de blau amb lo reactiu de Melzer.
- Pè blanc de 5 a 20 cm de naut, de textura fibrosa e leugièrament brenosa.
- La Volva pòrta de rèstas del vel universal jos la forma d'un o dos anèls concentrics.
- L'anèl es blanc.
- Odor de la tèrra.
Distribucion e abitat[modificar | modificar la font]
Amanita muscaria es una espècia cosmopolita, que se trapa per los bòsques de conifèrs o de ramats de las regions temperadas e borealas de l'emisfèri nòrd, e de zonas enauçadas de latitudas pus caudas coma l'Hindu Kush, la Mediterranèa o l'America centrala. Un estudi molecular recent mostrèt que Amanita muscaria teniá una origina ancestrala en Siberia–Beringia pendent lo periòde Terciari, abans que s'espandisca en Asia, Euròpa e America del Nòrd.
Toxicitat[modificar | modificar la font]
Los empoisonaments per Amanita muscaria arriban amb de mainatges joves o de personas en recerca d'experiéncia allucinogèna. Ocasionalament es ingerada per error pr'amor que de còps que i a las tacas blancas del capèl son deslavadas per la pluèja e lo campairòl pòt alavetz ressemblar a Amanita caesarea.
Amanita muscaria conten mai d'un compausats biologicament actius, que un d'entre eles, lo muscimol, es conegut per èsser psicoactiu. Un autre, l'acid ibotenic, es una neurotoxina que servís de prodròga al muscimol, e que aperaquí 10–20% se convertís en muscimol aprèp ingestion. La dòsi toxica per un adult es de 6 mg de muscimol o 30 a 60 mg d'acid ibotenic; es aperaquí çò que se trapa dins un capèl d'Amanita muscaria. La dòsi de compausats biologicament actius contenguts per campairòl es cambiadissa en foncion de la sason e de la region. Los campairòls de prima e d'estiu sont reputats per conténer 10 còps mai d'acid ibotenic que los de la davalada.


text:
Petròli
Lo petròli es una mescla complèxa non omogenèa d'idrocarburs, còrses compausats formats per idrogèn e carbòni. Lo petròli pòt prendre diferents aspèctes, de jaunàs e liquid a negre e viscós. Aquestas diferéncias son degudas a las relacions entre los tipes d'idrocarburs. Es una ressorsa naturala non renovelabla, e actualament tanben la principala font d'energia dels païses desvolopats.
Aquesta mescla d'idrocarburs apareis generalament associada a de grandas pòchas de gas natural, en jaces embarrats pendent de milierats d'ans jos tèrra, cobèrts per las sisas superioras de la rusca terrèstra.
Somari
Formacion[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
L'estructura quimica del petròli se compausa de cadenas d'idrocarburs de longors diferentas. Aqueles idrocarburs diferents son desseparats per destillacion dins de refinariás per produire de gasolina, fuel, querogèn, e d'autres idrocarburs. La formula generala per aqueles alcans es CnH2n+2. Per exemple 2,2,4-Trimetilpentan, fòrça utilizat dins la gasolina, a per formula quimica C8H18 que reagís exotermicament amb l'oxigèn:[1]
La combustion incompleta de petròli o de gasolina balha d'emissions de gases toxics coma lo monoxid de carbòni e/o l'oxid nitric. Per exemple:
Lo petròli se pòt formar dins una varietat de reaccions endotermicas dins de nautas condicions de temperatura e/o pression. Per exemple, lo querogèn se pòt descompausar en idrocarburs de longors diferentas.[2]
Origina[modificar | modificar la font]
Lo petròli se forma dins las concas marinas pauc prigondas ont prolifèran de grandas quantitats de plancton, qu'es un ensems d'organismes microscopics que vivon en suspension dins los jaces superficials de la mar. Quand morisson, lo plancton s'acumula amb una granda quantitat de matèria organica que demòra dins la fanga del fons de la conca sedimentària. S'aquestes organismes demòran longtemps subre lo fons marin, subiràn un processus d'oxidacion. Tanben, se demòran fòra del contacte de l'oxigèn dissòut dins l'aiga marina, isolats per un jaç de sediment inorganic impermeable, un processus diagenetic anaeròbi se va produire, que i participa l'aumentacion de pression e de temperatura amb l'accion de bactèris anaeròbis que transforman la matèria organica en idrocarburs. Dins una primièra fasa, se produsís a l'encòp la compactacion e la litificacion dels sediments: los bactèris degradan los organismes vius que lor fan mestièr per s'alimentar, e transforman los residús en una substància insolubla organica amb estructuras ciclicas que s'anomena querogèn e que constituís la matèria primièra del petròli.
Lo petròli es produsit per la transformacion dels acids grasses del querogèn que se transforman en idrocarburs pesucs e qu'aprèp un processus de maduracion se copan e fan d'idrocarburs liquids e gasós. Un còp formats los idrocarburs al dintre del sediment, se pòdon passar doas causas:
- Siá lo petròli demòra al dintre de la ròca que s'i forma, que normalament es impermeabla e de textura fina. Dins aquel cas l'esplecha comerciala es pas gaire rentabla, ja que cal excavar, triturar e destillar de grandas quantitats de ròcas fins a poder obtenir un petròli liquid. Se tracta de processus qu'exigisson una granda quantitat d'aiga e genèran tanben una granda quantitat de residús rocalhós (impacte ecologic).
- Siá lo petròli pòt pujar cap a de zonas superioras de porositat e permeabilitat melhoras, per encausa de la fòrta compactacion.
Lo petròli se tròba pas dins un tipe determinat de ròcas mas pòt embeure tota ròca que siaga pro porosa. De mai del petròli, dins aquestas ròcas se pòt trapar tanben de metan (CH4) e d'aiga salada, eissits del seu processus de formacion.
Teoria biogenica[modificar | modificar la font]
Segon aquesta teoria, l'origina probabla del petròli es l'acumulacion d'enòrmas quantitats de rèstas preïstoricas d'animals marins e de vegetals terrèstres. Pendent de milions d'annadas, mesclats amb de sediments, jos l'accion intensa de la compression e de la calor generadas, se transformèron en petròli e en gas. Aquestes darrièrs, per desplaçament, an embegut las ròcas pus porosas e permeablas e se son acumulats dins de pòchas, sovent situadas entre una pòcha de gas e una pòcha d'aiga salada. D'alà aquestes petròli e gas se pòdon extraire per foratge e pompatge.
Teoria abiogenica[modificar | modificar la font]
L'idèa de l'origina abiogenica del petròli se basa subre los estudis de Nikolai Kudryavtsev. La teoria prepausa que de grandas quantitats de carbòni existisson jos forma naturala sus la planeta, unas jos forma d'idrocarburs. Los idrocarburs son mens denses que los autres fluids aquós, e pujan a travèrs los malhums de fracturas. Los organismes microbians extremofils serián en partida la causa dels marcaires biologics trobats dins lo petròli, mas lor ròtle dins la formacion, alteracion o contaminacion dels divèrses depaus d'idrocarburs es encara desconegut[3]. Los calculs termodinamics[4] e los estudis experimentals confirman que los n-alcans (compausats comuns del petròli) evolucionan pas espontanèament del metan a las pressions tipicas dels bacins sedimentaris, e doncas la teoria de l'origina abiogenica dels idrocarburs suggerís la generacion a grandas prigondors (jols 200 km). La teoria suggerís qu'aquestes idrocarburs, petròli inclús, pujarián amb de metan, de còps que i a amb d'èli, d'azòt e de metals pesucs. Los que prepausan aquesta teoria pensan que las resèrvas jamai s'acabaràn pr'amor que son autoalimentadas per la part inferiora. Aquesta teoria es una opinion minoritària, especialament demest los geològs; cap de companhiá petrolièra es pas coneguda actualament per far de recèrcas petrolièras basadas dessús.
Composicion[modificar | modificar la font]
Los petròlis an de composicions diferentas en foncion de lor origina. La mescla d’idrocarburs eissida d'aquel long processus conten de cadenas linearas mai o mens longas, e de cadenas ciclicas naftenicas o aromaticas. Es possible de destriar los diferents tipes de petròli segon sas densitat, fluiditat, e la preséncia de sofre e autras impuretats (vanadi, mercuri e sals). Lo petròli pòt èsser parafinic, naftenic o aromatic. Es tanben possible de los classificar segon lor provenença (Golf Persic, Mar del Nòrd, Veneçuèla, Nigèria), los petròlis eissits de jaciments vesins an sovent de proprietats pròchas.
Extraccion[modificar | modificar la font]
Lo petròli s'extrai per foratge d'un potz subre lo jaciment. Se la pression de la pòcha de gas es sufisenta, forçarà la sortida naturala del petròli a travèrs del potz qu'es religat a un malhum d'oleoductes cap al seu emmagazinament, transpòrt e rafinatge. Aprèp un temps d'esplecha del jaciment la pression davalarà e farà mestièr d'utilizar d'autras tecnicas per l'extraccion, per exemple l'injeccion d'aiga o de gas, entre autras.
Istòria del petròli[modificar | modificar la font]
Dempuèi l'antiquitat lo petròli es conegut jos forma naturala dins unas regions coma los païses de l'Orient Mejan.
Fa 6000 ans, los assirians e babilonians l'utilizavan per pegar de pavats de ceramica o de pèira; los egipcians, per se graissar la pèl; e las tribús precolombianas de Mexic per pintar d'esculturas.
En 1859 Edwin L. Drake cavèt lo primièr potz de petròli, prèp de Titusville, en Pensilvània, daissant aquesta data coma la de la « descobèrta » del petròli.
Lo 14 de setembre de 1960 a Bagdad (Iraq) s'es constituida l'OPEP.
Situacion actuala[modificar | modificar la font]
Païses productors[modificar | modificar la font]
Los principals productors de petròli son l'Arabia Saudita, Iraq, Kowait, Veneçuela, Mexic, Russia, los Estats Units, Canadà e lo Reialme Unit, entre autres.
Font : BP Statistical Review of World Energy - June 2006
Son inclús los volums de petròli eissits de las sablas bituminosas e sistres bituminoses autres que los liquids separats del gas natural ( “Natural Gas Liquids - NGL”). Son exclús los carburants (liquid fuels) eissits d'autres fonts (es. carbone).
Impacte ecologic[modificar | modificar la font]
La combustion de sos derivats produsís de particulas residualas: CO2, SO (oxid de sofre), NO (oxids nitrós), etc. Los escampaments de petròli presentan una amenaça fòrta per l'environament marin. L’impacte environamental pus inquietant del petròli es l’emission de dioxid de carbòni resultant de son utilizacion coma carburant e dirèctament ligada a l'escalfament global. De mai, per encausa de son importància fondamentala per l'indústria manufacturièra e los transpòrts, l'aumentacion del pretz del petròli pòt èsser responsabla de grandas variacions dins las economias localas e provocar un fòrt impacte sus l'economia globala.
Coma substàncias alternativas als combustibles derivats del petròli cal citar lo biodiesel, òli combustible amb de caracteristicas comparablas al diesel que s'extrai principalament de las granas oleaginosas de divèrsas plantas o lo bioetanòl, alcòl de rèstas vegetalas, que se pòt utilitzar en lo mesclant amb d'autres combustibles o per la fabricacion d'etèrs, que son de basas per fabricar de combustibles mai ecologics.
Resèrvas[modificar | modificar la font]
Se l'extraccion contunha al meteis ritme que lo de 2002, levat que se trobèsse de jaciments novèls, las resèrvas mondialas duraràn aproximativament 42 ans. S'estima que sobra aperaquí 143 miliards de tonas (1,05 miliard de barrils)
Un metòde predictiu foguèt elaborat pel geològ Marion King Hubbert, per determinar lo moment que la produccion d’un camp petrolifèr atenh son punt maximal. En 1956, aviá aital previst lo pic petrolièr dels Estats Units en 1970[5].
Segon lo modèl de Hubbert, la produccion d’una ressorsa non renovelabla, a condicion que siaga pas tròp perturbada per d'eveniments extèrnes, seguís una evolucion que sembla d’en primièr una creissença exponenciala, puèi estagna e torna davalar.
Aquela lei s’aplica al petròli, e una cinquantena de païses ja an passats son pic de produccion. Ça que la, es fòrça dificil d’estimar quand aqueste pic va arribar al nivèl mondial : cap a 2010 pels uns, dins qualques desenas d'annadas pels autres.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Heat of Combustion of Fuels
- ↑ Petroleum Study
- ↑ Modèl:Journal reference (en)
- ↑ Modèl:Journal reference Enllaç a l'article (en)
- ↑ Jean-Luc Wingert, La Vie après le pétrole, P49-51.