text:
1846
Aquesta pagina concernís l'an 1846 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Lo 24 d'abriu, una escaramocha frontaliera entre un còrs mexican e una patrolha estatsunidenca dins la region contestada de Tèxas entraïnèt lo començament de la Guèrra Americanomexicana. Après quauquei dificultats inicialas en causa de l'inferiotat numerica dei tropas desplegadas en Tèxas, leis Estatsunidencs capitèron de reünir de tropas importantas e ben armadas. Lo 9 de mai, ganhèron la batalha de Resaca de la Palma qu'entraïnèt l'afondrament de l'armada mexicana dins lo nòrd e permetèt l'invasion dirècta de Mexic. Aquò permetèt ai fòrças estatsunidencas de conquistar Monterrey après una batalha saunosa que se debanèt dau 21 au 23 de setembre. En parallèl d'aquela invasion dei regions centralas de Mexic, una expedicion estatsunidenca ataquèt Califòrnia que foguèt aisament ocupada dins lo corrent de l'estiu. Pasmens, la populacion de Los Angeles se revoutèt lo 13 d'aost e reprenguèt lo contraròtle de la vila.
Mexic[modificar | modificar la font]
Lo 24 d'abriu, una escaramocha frontaliera entre un còrs mexican e una patrolha estatsunidenca dins la region contestada de Tèxas entraïnèt lo començament de la Guèrra Americanomexicana. Mobilizant de tropas pus importantas equipadas d'un armament melhor, leis Estatsunidencs prenguèron l'avantatge e intrèron sus lo territòri mexican après la batalha de Resaca de la Palma (9 de mai). Afeblida per lei divisions intèrnas dau país — lei conservadors sostenguèron l'invasion estatsunidenca — l'armada mexicana subiguèt de pèrdas importantas e deguèt abandonar Monterrey dins lo corrent de setembre (21-23).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera observacion de la planeta Neptun per l'astronòm prussian Johann Gottfried Galle a partir dei calculs dau matematician francés Urbain Le Verrier lo 23 de setembre. Aquò entraïnèt una polemica entre França e lo Reialme Unit car lo matematician britanic John Couch Adams aviá tanben previst l'existéncia d'aquel objècte. Pasmens, lei campanhas de recèrca menadas per leis astronòms anglés avián donat ges de resultat. Lo debat se calmèt pauc a pauc. Lo 10 d'octòbre, descubèrta d'un satellit naturau dich Triton per William Lassell.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 5 de genièr - Rudolf Christoph Eucken, escrivan alemand, Prèmi Nobel (m. 1926)
- 26 de març - José Castulo Zeledón, ornitològ còstarican (m. 1923)
- 4 d'abril - Comte de Lautréamont, escrivan uruguaian-francés (m. 1870)
- 5 de mai - Henryk Sienkiewicz, escrivan polonés, Prèmi Nobel (m. 1916)
- 23 de junh - Gaston Maspero, egiptològ francés (m. 1916)
- 11 d'octobre - Carlos Pellegrini, president d'Argentina (m. 1906)
- Enric Pelisson, poèta bearnés (m. 1912)


c: text/html

text:
-256
Aquesta pagina concernís l'an -256 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Premiera Guèrra Punica còntra lei Romans. Après sei succès dei darriereis annadas, lei Romans decidiguèron d'organizar una ataca dirècta còntra lo territòri african de Cartage. Au cap Ecnome, una temptativa cartaginesa de blocar aquela ofensiva s'acabèt per una desfacha importanta (30 naviris cartaginés aprefondats, 64 capturats còntra solament 24 naviris romans aprefondats) e una armada romana poguèt desbarcar dins la region dau cap Bon. I conquistèt lo pòrt de Clypea que venguèt sa basa principala.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Juan Manuel de Rosas
Juan Manuel de Rosas (vadut Juan Manuel José Domingo Ortiz de Rozas y López de Osornio a Buenos Aires, lo 30 de març de 1793; † Southampton, Anglatèrra, lo 14 de març de 1877, tanben conegut com lo brigadièr generau Juan Manuel de Rosas, lo Restaurador de las leis - castelhan Restaurador de las leyes - o simplament lo Restaurador) que ho un militar e un òmi politic argentin governador de Buenos Aires. Après la soa victòria suber lo generau Juan Lavalle en 1828, que gavidè la Confederacion Argentina. Après la soa des.hèita de la batalha de Caseros lo 3 de heurèr de 1852, lo son regim federau qui avèva perdut los sostien d'autes capdaus federaus com Justo José de Urquiza, que cadó e Rosas qu'avó d'acabar la soa vita en Anglatèrra en exili.
Qu'ei ua figura hèra polemica per'mor que governè durant lo conflicte enter unitaris e federaus. Peus sons detractors que ho un dictator deus sanguinaris opausat au progrès, enemic deus intellectuaus, xenofòb e qui isolè lo país en tot impausar la terror dab la soa milícia aperada la Mazorca ; aquesta vision que ho desenvolopada per l'escrivan e president Domingo Faustino Sarmiento. Peus sons partisans, au contre, Rosas que dehenó los interès deu país contre los capitaus francés e anglés ; que tractè dab los indians de la pampa enlòc deus exterminar sistematicament, çò qui'u èra facilitat per la soa pregonda coneishença de l'araucan de la pampa (qui n'escrivó ua gramatica e un diccionari), mentre qui los sons enemics unitaris, après la desh.èita deu Restaurador en mei de començar de préner lo poder en tot executar centeas de partisans deu Restaurador, que perpetrèn un genocidi indians au cors de la campanha au desèrt gavidada peu generau Julio Argentino Roca e qu'impausèn un sistèma chic democratic (dab eleccions trucadas e shens cap vòte secret) au servici deus capitaus estrangèrs e deus interès d'ua oligarquia virada de cap a Euròpa e qui mespresava Argentina ; aquesta dehensa deus interès estrangèrs qu'aniré dinc har participar Argentina a la destruccion sistematica de Paraguai, hèra industrializat alavetz e donc tròp concurrenciau per Anglatèrra dens la region.
La legenda negra de Rosas qu'ei donc sovent aisidament capvirada en legenda arroseta peus sons partisans en bèth comparar sa moralitat dab los actes deus sons opausants. Que ho atau pro reabilitat au cors deu sègle XX e uei, eth, atau com son enemic Sarmiento que figuran suus bilhets de la moneda argentina.
Somari
Vita[modificar | modificar la font]
Temps de mainatge[modificar | modificar la font]
Que ho batejat e qu'èra lo hilh deu militar León Ortiz de Rozas e de la proprietària de tèrras Agustina López de Osornio. Mainatge qu'estudiè dens un collègi privat abans de servir dens lo còs deus Migueletes on e pelegè durant las Invasions anglesas de l'arriu de la Plata. Après que viscó dens la provícia de Buenosa Aires, a despart de Buenos Aires e de las soas hèitas politicas. La vita alavetz qu'i èra marcada per un isolament deu grans e condicions de vita mauaisidas.
Carrièra com proprietari de tèrras[modificar | modificar la font]
En 1813 qu'esposè Encarnación Ezcurra qui seré la mair deus son tres mainatges : Juan, Maria (morta mainada) e Manuelita.
Bon administrador de tèrras mercés a la soa experiéncia deu terrenh e a la soa autoritat, que s'emancipè de la soa familha e que he fortuna dab la carn salada.
Debuta de la soa carrièra politica[modificar | modificar la font]
A partir de 1820 que's consacrè cada còp a ua carrièra de militar e d'òmi d'estat en bèth participar dab eficacitat militara e diplomacia au conflicte enter Buenos Aires e la Província de Santa Fe gavidada peu caudillo Estanislao López. Que participè tanben a la campanha "au desèrt" en bèth mesclar ofensiva militara sanhosa e diplomacia (ajudada per la soa coneishença de la lenga araucana).
En 1828 lo generau unitari Juan Lavalle que capvirè lo governador de Buenos Aires Manuel Dorrego. Rosas e Lòpez qu'ajudèn aqueth darrèr mes, fin finala, Dorrego que ho près per Lavalle e fesilhat. Lavalle que comentó tanben mantuas exaccions contre los federaus abans d'estar vençut per Rosas au cap d'un procès qui acabaré dab la nominacion de Rosas com governador de Buenos Aires dab lo títol de Restaurador de las Leis.


text:
Macau
La Region Administrativa Especiala de Macau, tanben coneguda coma Macau (Pinyin: Aomen) o Macao es una de las doas Regions administrativas especialas de la Republica Populara de China amb Hong Kong.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Los mercants portugueses s'installèron a Macau al sègle XVI. Fòrça dels mercants estrangièrs daissèron Macau per Hong Kong aprèp la Guèrra de l'Òpi en 1841. Los afars e las activitats economicas a Macau declinèron. Administrat per Portugal fins en 1999, èra la mai vielha colonia europèa en China. Lo poder administratiu sobre Macau foguèt transferit a China en 1999.
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
- Vejatz: Economia de Macau.
A l'ora d'ara Macau a desvolopat d'industrias coma textils, electronica e joguets, e tanben una industria toristica significativa amb una larga causida d'ostalariá, restaurants e casinòs. Coma dins lo passat, l'economia de Macau es estrechament ligada a la de Hong Kong e de la region del dèlta del fluvi de las Pèrlas en China continentala, qu'es qualificada coma un dels Tigre d'Asia de l'Èst. Amb de bonas infrastructuras, Macau provesís de bons servicis financials e bancaris, personals administratius, equipaments de transpòrt e comunicacions.


text:
Batalha de Maipú
La batalha de Maipú qu'oposè las hòrças revolucionàrias argentinas (constituidas per l'Armada deus Andes qui comptava dab lo Regiment de Granadèrs a Chivau) e chilenas contra las òsts realistas comandadas per Mariano Osorio. Que s'escadó lo 5 d'abriu de 1818 dens la Vath de Maipo en Chile, pròcha de Santiago de Chile.
La victòria deus sud-americans que permetó d'assegurar la liberacion de Chile e atau de renforçar la libertat de las Províncias Unidas de l'Arriu de la Plata en bèth preparar la futura liberacion de Peró.
A la fin de la batalha, lo generau chilen Bernardo O'Higgins que's presentè dab ua herida arrecebuda a l'escadença de la soa derrota de Cancha Rayada entà saludar e mercejar José de San Martín.


text:
Arsac (Bearn)
Arsac o Arsac e Arrasiguet (en francés Arzacq-Arraziguet) qu'ei ua comuna de Bearn administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània.
Somari
Heraudica[modificar | modificar la font]
L'escut d'Arsac que's blasona atau : de gules cargat d'un can corrent d'argent dab ua lua d'aur pausada dessus deu cap d'azur cargat de tres concas d'aur.
Geografia[modificar | modificar la font]
Arsac qu'ei ua vila septentrionau de Bearn pròcha de la termiera dab las Lanas de Gasconha.
Istòria[modificar | modificar la font]
Resta de l'epòca romana que i hon trobadas e lo toponim en -ac (de la terminason latina -acum) que confirma l'antiquitat de la comuna.
Au cors deu son passatge per Bearn (qui èra alavetz la màger part deu son purmèr reiauma : Navarra) Loís II de Navarra e XIII de França que passè per Arsac. Arrasiguet que's juntè administrativament dab Arsac lo 7 de seteme de 1847. .


text:
Anular (anatomia)
L'annular es lo quatren det de la man pe l'Òme e los grands monins, situat entre lo det long e l'auricular. Son nom ven de anèl, perque es un det que pòrta l'anèl del maridatge.
Lo nom[modificar | modificar la font]
Lo nom ven del fach qu'es a aquel det que se pòrta mai sovent los anèls e las bagas, subretot l'aliança, simbolisant lo maridatge. Segon una cresença egipciana transmisa pels Romans, una vena, Vena Amoris (« Vena de l'amor »), passa dins aquel det de la man esquèrra e va dirèctament al còr. Dans dins d'autres langas, lo sens es diferent:
- Lo det medical: de culturas li atribisson de poders magics, coma la dona de sonhar:
- Lo det anular, que porta l'anèl:
- Lo det sens nom, benlèu atal nomenat per paur de sa "poténcia" :
- bulgar : bezimen pryst (lo det sens nom)
- finés : nimeton sormi (lo det sens nom)
- ongrés : nevetlen ujj (lo det sens nom)
- japonés : nanashi-yubi (lo det sens nom)
- latin : digitus medio proximus (lo det a costat del mitan)
- mandarin : wúmíngzhǐ (lo det sens nom)
- Persan : binàme (lo det sens nom)
- rus : bezymyannyi palets (lo det sens nom)
- sanskrit : anáman (lo det sens nom)
- tatar : atsyz parmak (lo det sens nom)
- turc : adsız parmak (lo det sens nom)
Biologie[modificar | modificar la font]
L'anular es lo primièr det a se formar pendent lo desvelopament del fètus.
Mercé a l'indici de Manning, lo rapòrt entre la longor de l'indèx e aquela de l'anular permèt de determinar dirèctament lo sèxe d'un individú[1]. Aquò permetèt a una equipa del CNRS de determinar l'apartenéncia sexuala de las emprentas de la mans trobadas dins las espelugas preïstoricas de Gua Masri, a Bornèo, et de la Espeluga crosquer, près de Marselha[2].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) J. T. Manning, Digit Ratio, a Pointer to Fertility, Behaviour and Health, Rutgers University Press, 2002.
- ↑ (fr)« Les peintres rupestres n'étaient pas toujours des hommes », dins Le Monde,


text:
Marius Girard
Marius Girard (Sant Romieg, 10 de novembre de 1838 - 11 d'agost de 1906) foguèt un poèta e pintor occitan.
Biografia[modificar | modificar la font]
Marius Girard nasquèt dins una familha modèsta, son paire èra fustièr e arquitècte, que comptava onze enfants que sèt ne moriguèron pichonets. Estudièt a l'escòla comunala de la vila abans d'èsser mandat en pension a Marselha. Tornèt a Sant Romieg en 1859 per aparentament exercir coma arquitècte. En 1868 dintrèt dins l'administracion de la comuna e per encausa de son adscripcion republicana venguèt en 1870 secretari de la comuna. Maridat amb Maria Francesa Lecacheux en 1868, aguèron dos enfants, lo primièr que moriguèt de malautiá en 1876 e Maria que mai tard se maridèt amb lo poèta Joaquim Gasquet. Se moriguèt brutalament l'11 d'agost de 1906 d'una congestion cerebrala.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Leis Aupilhas (1877)
- La Crau (1894)


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Godewaersvelde es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Godewaersvelde En lo sieu costat e lo sieu arrondissement
Godewaersvelde dans son canton et son arrondissement
==Istòria==
La parca de Godewaersvelde e la siá bastissa viatgèrs cap a 1900.
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !
Aquesta seccion es voida, pas pro detahada o incompleta. Vòstra ajuda
es benvenguda !


text:
Antòni Fabre d'Olivet
Antòni Fabre d'Olivet (en francés : Antoine Fabre d'Olivet ; Gange, lo 8 de deceme de 1767 - París, lo 27 de març de 1825) que ho un escrivan lengadocian de lengas francesas e occitanas, un filològ e un ocultiste.
Que vadó a Gange dens ua familha calvinista ; son pair qu'èra mercadèr de seda. Antòni Fabre d'Olivet que s'anèr puish estudiar lo comèrci a París abans de's virara de cap au teatre.
Autors
Bearn : Pèir d'Esbarrebaca • Ciprian Desporrins • Teofil de Bordèu
Lengadòc : Mondonvila • Abat Fabre• Fabre d'Olivet
Roergue : Peiròt
Provença : Còia • d'Agevila • Germain • Gròs • Pelabon
Obras
Roman : Istòria de Joan-l’an-pres
Opèra : Dafnís e Alcimadura
Teatre : Lo Nòvi parat • Manicla
Sermon Burlesque : Lo Sermon deu Curé de Vidèren
Antologia e critica
J.F. Achard : Lo Boquet provençau


text:
1729
Aquesta pagina concernís l'an 1729 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Acabament d'una tièra d'experiéncias menadas per Stephen Gray (1670-1736) sus lei proprietats electricas de divèrsei materiaus. Descurbiguèt lei proprietats de conductors, especialament aquelei dei metaus, e d'isolants (tèrmes inventats per Jean Desaguliers).


text:
Hambers
Hambers es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mayenne e la region dels Païses de Léger.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De nombroses vestigis testifiquen d'una preséncia umana préhistorique sul territòri de la comuna.
Abans la Revolucion, las tèrras apertenon als senhors del Rocher.
Modèl:Sources De nombreux vestiges attestent d'une présence humaine préhistorique sur le territoire de la commune.
Avant la Révolution, les terres appartiennent aux seigneurs du Rocher.


text:
Trebabu
Trebabu en breton ( Trébabu en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement Lann Pabu O Lan Pabu. Sant Tugdual i #fondar una abbaye a la Modèl:Vida sègle.
- Al Sègle XVI, Trébabu fasiá partida de la sénéchaussée de Brèst e Sant-Renan [1].
- Anciennement Lann Pabu ou Lan Pabu. Saint Tugdual y fonda une abbaye au Modèl:VIe siècle.
- Au Sègle XVI, Trébabu faisait partie de la sénéchaussée de Brest et Saint-Renan [2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Jean Kerhervé, Anne-Françoise Pérès, Bernard Tanguy, Los bens de la Corona en la sénéchaussée de Brèst e Sant-Renan, d'après lo rentier de 1544, Institut cultural de Bretanha, 1984.
- ↑ Jean Kerhervé, Anne-Françoise Pérès, Bernard Tanguy, Les biens de la Couronne dans la sénéchaussée de Brest et Saint-Renan, d'après le rentier de 1544, Institut culturel de Bretagne, 1984.


text:
Califòrnia
Califòrnia (en anglés e espanhòl California) es l'estat mai poblat dels Estats Units d'America amb mai de 36 400 000 abitants en 2006. Es situada sus la còsta oèst del país.
Sa capitala politica es Sacramento mas la vila mai poblada es Los Angeles.
Lo gentilici es californian -a.
Sa populacion es fòrça divèrsa e son economia dinamica es potenta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Califòrnia foguèt descobèrta al sègle XVI pels exploradors europèus João Rodrigues Cabrilho, en 1542, e Francis Drake en 1579; mas èra alavetz ja ocupada dempuei mai de 13 000 ans per de pòbles amerindians, coma los Chumash, Pomo o Salinan.
Foguèt colonizada pels espanhòls en 1765 sos l'ambicion de Carles III d'Espanha.
Après l'independéncia de Mexic en 1821, Califòrnia venguèt un estat mexican. Mas los Estats Units annexèron l'estat après la Guèrra Americanomexicana en 1847.
La febre de l'aur traguèt mai de 200 000 colons dins lo territòri nòu en tot aflaquir las populacions indianas. En 1850, Califòrnia venguèt lo 31en estat de l'union. Se jonhèt als nordistas durant la Guèrra Civila.
La descobèrta del petròli, l'arribada de l'industria cinematografica a Hollywood, la nauta tecnologia, lo clima aculhent traguèron d'abitants novèls entre 1900 e 1970, Califòrnia passèt d'1 milion a 20 milions d'abitants e l'estat foguèt reconegut en 1980 coma l'ochena economia del mond per òrdre d'importància.
Geografia[modificar | modificar la font]
Tresen pus grand estat dels Estats Units, Califòrnia cobrís 410 000 km², siá 4,4% de la superfícia dels Estats Units.
Es bordada a l'oèst per l'ocean Pacific, al nòrd per Oregon, a l'èst per Nevada e Arizòna e al sud per l'estat mexican de Bassa Califòrnia. Ten de païsatges fòrça contrastats, amb de vals fòrça drudas, de nautas montanhas.
A l'extrèm èst, la Val de la Mòrt atenh d'altituds negativas, fins a 86 mètres jol nivèl mejan de la mar. La Sierra Nevada ocupa la Califòrnia orientala amb una orientacion meridiana : es cobèrta de selvas de conifèrs e de sequoias (coma per exemple al Yosemite e al Sequoia & Kings Canyon National Park). Son trescòl n'es lo mont Whitney amb 4420 mètres d'altitud.
Economia[modificar | modificar la font]
Califòrnia representa 14% del produch nacional brut dels Estats Units. Foguèsse independenta, seriá la seisena poténcia economica mondiala.
Califòrnia es mondialament coneguda per d'un latz sas entrepresas informaticas de la Silicon Valley (Apple e Hewlett Packard), e endacòm-mai pels famoses estudiòs de cinèma d'Hollywood.


text:
K1
Lo carri K1 es un carri de combat principau sud-corean desvolopat dins leis annadas 1980 a partir dau M1 Abrams estatsunidenc. Doas versions existisson : lo K1 qu'intrèt en servici en 1987 e lo K1A1 en servici dempuei 2001. I a de diferéncias importantas entre lei doas versions, especialament au nivèu de l'armament. L'bjectiu d'aqueu melhorament èra de rivalizar ambé lei versions modèrnas dei carris sovietics T-72 e T-80.
Aqueu carri demorèt solament utilizat per Corèa dau Sud e conoguèt ges de conflictes.


text:
Split
Split (en grèc ancian Aσπάλaθoς, Aspalathos, en Latin Spalatum) es la segonda vila mai poblada de Croàcia e lo sèti del Comitat de Split-Dalmàcia. Al sens de 2010, le comitat comptava 508 564 abitants e la vila 209 856 abitants[1], que 95 % de Croats[2].
La vila de Split s'etabliguèt a l'interior, puèi a l'entorn de l'imensa palais de l'emperaire roman Dioclecian, bastit entre 294 e 305, que s'espandissiá sus una superfícia de 39 000 m². L'emperaire èra originari de la vila de Salona (situada suls penjals de Split). En 1420, Split fuguèt integrada dins la Republica de Venècia, fins a la seuna desparision en 1797. La vila es a l'ora d'ara inscricha sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per l'UNESCO
Es un grand pòrt, industrial e touristic de la còsta dalmata.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Dominacion romana[modificar | modificar la font]
Aquela vila presenta la singularitat d'aver èsser bastida a l'interior, puèi a l'entorn, del palais de Dioclecian.
Aquel emperaire roman — d'origina dalmata — se faguèt bastir un imense palais sus la seuna còsta natala, de 294 a 305. I demorèt pendent la seuna retirada. Aquel palais, en mai dels bastiments residencials, comprenon de tèrmes, una bibliotèca, un temple dedicat a Jupitèr, casèrna abrigant une gàrdia, e cenchat de barris. L'ensems ocupa una superfícia de 215 m sus 180, soit 39 000 m². Le front de mar es encara constituit del barri del palais. Sul ce front de mar, existís encara la pòrta maritima, que dins l'Antiquitat, permetent a las naus d'acostar directement.
A l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, le palais se transformèt en vila quand los abitants de la ciutat romana mejancièra de Salona (capitala de la província romana de Dalmàcia) s'i refugièrn (en 615). Establiguèron d'stals nauts dins o contra los barris, o los monuments antics. Le mausolèu de Dioclecian es transformat en catedrala dedicada a Sant Domnius o Duje, patron protector de la vila, en 650, lo temple de Jupitèr en batistèri.
Dominacion veneciana[modificar | modificar la font]
Aprèp la casuda de l'Empèire roman d'Occident, Split tombèt jol contraròlte dels Bizantins e l’indépend"ncia que gausissiá del sègle XII al sègle XIV, li permetèt de se desvelopar e de coneisser un remarcable vam economic. En 1420, Split foguèt conquerida per la Republica de Venécia que capitèt a contrarotlar l’essencial de las relacions comercialas e economicas sus l’Adriatica. La menaça de las invasions turcas obliga a la construccion d’imposants barris al sègle XVII. La preséncia de l’autoritat veniciana foguèt sovent ligada a une periòde de desvelopament economic e urban. Lo centre istoric de Split compòrta fòrça abitacions d'estil venician (palais del rector, ostal de ville, torre veniciana). La dominacion veniciana s'acabèt en 1797.
Al sègle XIX[modificar | modificar la font]
De 1805 a 1813 Split èra, coma tota la Dalmàcia, governada per França e Napoleon al sen de las Províncias ilirianas. La primièra carrièra modèrna de la vila se nomena encara Marmontova del nom del Marescal Marmont administrator de las províncias iliriana, e lo suc de Marjan a lo nom de Telegrin (a l'epòque que lo telegrafe optic francés èra situat aquí). Aprèp los Franceses en 1810, Split e Dalmàcia integrèron l'Empèri Austriac puèi l'Àustria-Ongria fins al Tractat de Saint-Germain-en-Laye del 10 de setembre de 1919. Alara tot en conservant los seus particularismes lengüistics. Atal, a las culturas venicianas e eslavas, s'apond pauc a pauc un substrat germanofòn. Los Dalmatas jonglan entre lo croat, l'italian e l'alemand. Se Trieste venguèt lo principal pòrt de Cisleitania - Àustria - e Rijeka (Fiume) lo principal pòrt de Transleitania - Ongria - lo pòrt de Split demòra un fòrt ancoratge per la marina de guèrra austroongresa.
Al Sègle XX[modificar | modificar la font]
A la casuda de l'Àustria-Ongria, amb la fondacion del Reialme dels Sèrbes, dels Croats e dels Slovèns, Split se trobèt dins la Dalmàcia « iogoslava » (mai vaste), al contrari de Zadar (Zara) que domina la Dalmàcia italiana (mai pichona e partejada). La cultura croata revicolèt fàcia a una elèita que contunha de cultivar las influéncias austriacas e venecianas.
Split a l'ora d'ara[modificar | modificar la font]
La vila es inscricha sus la lista del Patrimòni Mondial de l'Umanitat per lo seu palais de Dioclecian, mas tanben per la catedrala de Sant Domnius de Split.
E mai, la vila abriga lo musèu Ivan Meštrović, escultor croat disciple de Rodin.
Galariá de fotos[modificar | modificar la font]
-
Faciada du Palais de Dioclecian a Split
-
-
-
-
Estatua monumentala d'Ivan Meštrović prèp de la pòrte d'aur a Split (Zlatna Vrata)
-
-
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ "stats" (en) Population by presence/absence in the place of census, by settlements, census 2001 sur http://www.dzs.hr, Crostat - Bureau central de statistiques. Consultat lo 7 juillet 2008
- ↑ "statsEthn" (en) Population by ethnicity, by towns/municipalities, census 2001 sur http://www.dzs.hr, Crostat - Bureau central de statistiques. Consultat lo 7 juillet 2008


text:
Hagia Sophia
Hagia Sophia ( Grèc ἉYίa Eoφίa / Hagía Sophía, Turc Ayasofya, que significa Santa Sapiéncia, conoissuda tanben coma Santa Sofia ) es una glèisa ortodòxa anciana bastida per leis Empèris Roman puei Bizantin a Constantinòple, actualament Istambol. Après la presa de la vila per lei turcs e la fin de l'Empèri Bizantin, venguèt una mosqueta durant l'Empèri Otoman. Puei, en 1934, foguèt transformada en musèu, per Atatürk qu'aviá la volontat de desislamizar Turquia.
De notar pasmens que maugrat sa presa per lei Turcs e sa transformacion en mosqueta, tota l'iconografia ortodòxa de la catedrala es estada servada. Leis otomans fasián periodicament sa renovacion puei leis recubrián de cauç, per fin de leis escondre ais uèlhs dei musulmans.


text:
Iólia Tymoshenko
Iólia Volodymyrivna Tymoshenko (en ucraïnian Юлiя BoлoдиMиpiBHa TиMoшeHko, en transcripcion internacionala Yulia Tymoshenko; Dnipropetrovsk, 27 de novembre de 1960), nascuda Hryhyan, es una entrepreneira e politiciana ucraïniana. Foguèt Primièra Ministra d'Ucraïna del 24 de genièr al 8 de setembre de 2005 e tornarmai del 18 de decembre de 2007 al 4 de març de 2010. Es la cap del partit Patria dels Ucrainians e del Blòc Electoral Iólia Tymoshenko.
Abans de s'engatjar en politica, Tymoshenko èra estada una femna d'afars que capitèt e s'enriquiguèt dins lo negòci de l'industria del gas.
Abans de venir la primièra femna a ocupar la carga de Primièr Ministre, èra considerada l'aliada mai importanta del menaire de l'oposicion Víktor Ioshchenko, qu'èra estada sa deputada del temps qu'el èra estat Primièr Ministre, e tenguèt una preséncia plan fòrta durant las eleccions presidencialas d'Ucraïna de 2004.
Foguèt tanben una de las personas clau del temps de la Revolucion Iranja inspirada per aquelas eleccions, que portèron puèi Ioshchenko al poder. Durant aquel periòde, d'unas revistas e mèdias occidentals li donèron l'escais de "Joana d'Arc de la Revolucion Iranja".
Lo 28 de julhet de 2005, la revista Forbes la designèt coma la tresena femna mai potenta del mond, tot bèl just aprèp Condoleezza Rice e Wu Yi. Posteriorament foguèt obligada a demissionar pel President Ioshchenko en setembre de 2005, aprèp sonque uèch meses de trabalh.
Per encausa de son influéncia politica, de sas relacions e de son poder d'oligarca èra un dels adversaris mai perilhoses pel Partit de las Regions que dirigissiá alara lo país, foguèt empresonada tre lo mes d'octobre de 2011.
Aprèp las manifestacions de l'EuroMaidan, la fugida e destitucion de Víktor Ianokòvych foguèt liberada lo 22 de febrièr de 2014. Anoncièt alara son intencion de se presentar a las futuras eleccions que se devon debanar aqueste meteis an.
Se tornèt presentar a las Eleccions presidencialas ucraïnianas de 2014 mas perdèt grandament contra Petrò Poroshenko que se vegèt elegit tre lo primièr torn.
Iólia Tymoshenko es maridada a Oleksandr Tymoshenko, e an amassa una filha, Ievhènia (nascuda en 1980).
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Iólia Tymoshenko nasquèt a Dnipropetròvsk en 1960, enfant unica de Ludmila Nikolaievna Telehina e de Vladimir Abramovich Grihian. Se trobèt lèu sola amb la maire, que son paire abandonèt la familha quand sa filha aviá pas que tres ans.
En 1979 se maridèt amb Oleksandr Tymoshenko, filh d'un burocrata de reng mejan del Partit Comunista Sovietic e comencèt de montar socialament gràcias a mantuna posicion dins lo Komsomol, l'organizacion oficiala de las joventuts comunistas sovieticas.
Foguèt diplomada de l'Universitat d'Estat de Dnipropetròvsk en sciéncias economicas en 1984, e obtenguèt puèi un doctorat) en economia. Faguèt mai de cinquanta publicacions dempuèi aquela epòca.
En 1989, coma sòcia del movement politic iniciativas per la perestroika, fondèt e bailegèt una cadena de botigas de locacion video del Komsomol amb pro succès que puèi la privatizèron.
Tymoshenko coneguèt lèu una montada considerabla dins l'esfèra del poder jol sistèma sovietic. Pasmens foguèt mai que mai aprèp la casuda de l'Union Sovietica que venguèt un personatge important, en capitanejar divèrsas companhiás ligadas al sector energetic.
Atal bastiguèt sa fortuna entre 1990 e 1998. Durant lo periòde de las privatizacions en Ucraïna, que semblèt fòrça a çò que se debanava en Russia per çò qu'es de la corrupcion e de la marrida gestion, venguèt una de las personalitats mai potentas del mond dels afars en Ucraïna, gràcias a l'exportacion de minerals.
De 1995 a 1997, Tymoshenko foguèt presidenta de la "United Energy Systems of Ukraine", una companhiá privada intermediària que ne venguèt lèu exportatritz màger del gas natural rus en 1996.
Pendent aquel periòde, ne foguèt ela chafrada de princessa del gas, segon l'acusacion que n'auriá tornat vendre d'unas quantitats colossalas de gas rus raubat e d'aver pogut defugir la taxacion d'aquelas merça.
Durant la pontannada afarista de la siá vida, na Iuliia Tymoshenko poguèt nosar d'unas relacions d'afars, tan cooperativas coma ostilas amb fòrça personalitats importantas d'Ucraïna, d'en primièr a Dnipropetrovsk.
Dins aquesta lista cal citar Pavlò Lazarenko, Víktor Pinchok, Ihor Kolomoisky, Rinat Akhmetov, e, plan segur, Leonid Kochma - qu'èra en aquel temps President mas tanben originari de Dnipropetròvsk.
A despart dels sieus afars de venda de gas, Tymoshenko èra estada tanben ligada de prèp a la gestion de l'entrepresa gasièra russa Gazprom.
Sas originas[modificar | modificar la font]
Sas originas son estadas l'agre de mantun debats e especulacion.
D'ela, çò n'afirma sovent qu'es mièja letona del costat de son paire e mièja ucraïniana, d'al band mairal.Lo nom d'ostal del sieu paire, Grigyan, ne pot èsser tanben interpretat, vist, coma Armèni. D'a vegadas se ditz que lo sieu nom de joventa es Telehina (coma lo, actual, de sa maire) e qu'a d'originas russas. En 2005, foguèt quitament designada publicament coma jusieva per Ievhen Chervonenko (son ancian ministre, un dels menaires de la comunitat josieva d'Ucraïna) [1]. Tymoshenko o neguèt d'un biais oficial mas en tot afortir pr'aquo qu'èra del tot en simpatia amb los problèmas del pòble jusieu.
Las trenas de Iólia Tymoshenko, lo sieu biais de se penchenar, ne faguèron una icòna vertadièra de la Revolucion Irange, que lo quite jornal anglés London Times bategèt Yuliann son estil.[2]
Carrièra politica[modificar | modificar la font]
Iólia Tymoshenko s'adintrèt la politica en 1996, que foguèt elegida a la Verkhovna Rada, lo parlament ucraïnian, de la Kirovohrad oblast, en obténer los 92,3% dels vòtes dins la sia circonscripcion. Foguèt reelegida en 1998 e en 2002.
Venguèt, en 1998, Presidenta de la Comission del Budget de la Verkhovna Rada.
De 1999 a 2001, Tymoshenko foguèt Viceprimièra Ministra pel sector fuel e energia dins lo gabinet d'en Viktor Iushchenko.Ne foguèt embandida pel President Leonid Kuchma en genièr de 2001 aprèp un debut de conflicte amb l'oligarquia industriala del país.
En febrièr de 2001, foguèt arrestada a partir d'acusacions de falsificacion de documents de doana e contrabanda de gas entre 1995 e 1997 (mentre qu'èra presidenta de la ja citada çai-sus United Energy Systems of Ukraine).Ne foguèt pasmens relaxada dequ'unas setmanas mai tard.
Los sieus amics e suportaires politics organizèron un fum de passacarrièras de protestacion a ras de la Preson de Lukyanivska ont èra estada embarrada.
Segon la quita ela, las pròvas e cargas èran estadas farlabicadas pel regim de Kuchma, sot l'influéncia dels oligarcas que se sentissián menaçats per sos esfòrces de n'acabar amb la corrupcion e metre en plaça de refòrmas institucionalas del mercat.
Malgrat n'èsser estada innocentada da talas acusacions, Moscòu daissèt efectiu un mandat d'arrèst contra ela, per en de cas ne dintrèsse en Russia entrò la siá demission coma Primièr Ministre mai de 4 annadas pus tard.
A mai, lo marit de Tymoshenko, Oleksandr, se passèt el doas annadas a s'amagar pr'amor d'evitar una incarceracion subre de cargas que ço diguèron lo parelh n'èran del tot infondadas e sonque motivadas politicament per l'anciana administracion Kuchma.
D'un còp las acusacions retiradas, ne venguèt una dels menaires de basa de la campanha Ucraïna sens Kuchma menada contra lo president del país, pel sieu ròtle supausat dins l'assassinat del jornalista Georgi Gongadze.
Dins aquela campanha, na Iuliia Tymoshenko ne foguèt vista primièr coma una passionaria, una lider revolucionària apassionada. Bon exemple d'aquò n'es la difusion d'un reportatge que lai la vesèm a trencar las fenèstras de la preson, pendent una d'aquelas manifestacions.
L'annada seguenta, ne foguèt ela implicada dins un accident de veitura misteriós que ne sortiguèt sana e salva. Un episòdi que atal ço ne creson fòrça ne poiria èsser estat una temptativa d'assassinat del govèrn.
Mentretant, ne fondèt ela lo Blòc Electoral Iuliia Tymoshenko (Блok Юлiï TиMoшeHko), un blòc politic que se gasanhèt los 7,2% a la votacion pel¨Parlament Ucraïnés.
Es ela al cap amai lo cap de l'Batkivshchina, partit politic nacional.
Las criticas conra Iuliia Tymoshenko çò ne daissèron entendre que, coma oligarca, se ganhèt desonestament sa fortuna. D'unes quitament n'especulèron sul sieu coneissement del biais illegal de far d'afars en Ucraïna, que la qualifican d'un biais unic per menar a tèrme lo combat contra la corrupcion, se n'a ela la vòlha d'o far.
Lo sieu ex partenari d'afars e ex primièr ministre d'Ucraïna, Pavlo Lazarenko, ne foguèt el condemnat als Estats Units, per las cargas de blanquiment d'argent de miliards de dolars US, corrupcion e frauda.
Lo 28 de genièr de 2005, aprèp la Revolucion Irange, los procuraires ucraineses convenguèron amai clavèron cas e dorsièr contra la d'alara Viceprimièra Ministra Tymoshenko e la sia familha, per manca de pròvas.Aquels cases n'implicavan tanben lo sieu marit e lo sieu conhat Henadiy Tymoshenko.Gaire temps aprèp ne tornèt Oleksandr Tymoshenko a país. Malgrat aquel passat discutible, lo sieu passatge d'a oligarca a reformista ne foguèt considerat per fòrça coma plan sincèr e efectiu.
Coma Viceprimièra Ministra a l'energia, n'acabèt de fach amb molts arrengaments de corrupcion dins lo sector.
D'ela als afars, lo recobrament de les receptas per l'industria electrica cresquèt de milierats del cent.Daissèt de caire la practica del tròc dins lo mercat de l'electricitat, en tot çò n'exigir dels clients industrials que paguèssen la lor electricitat al comptant.Ne terminèt tanben amb las exempcions de moltas organizacions que ne foguèron exclausas en veire lo corrent copat.Las siás refòrmas significavan que lo govèrn d'Ucraïna aviá los fonses sufisents per pagar los foncionaris e aumentar los salaris.
Lo 24 de genièr de 2005, ne foguèt nomenada Primièra Ministra d'Ucraïna del president Iushchenko. Lo 4 de febrièr de 2005, a las 2 h 54 del tantòst (ora de Kyyiv), n'èra confirmada dins sas foncions na Iullia Tymoshenko pel Parlament Ucraïnés, amb la majoritat espectaclosa de 373 vòtes (sonque 226 èran necessaris per l'aprobacion).
Qualques mesadas de govèrn pr'aquò e de promesas de refòrma non tengudas d'aprèp la Revolucion Irange, comencèron de portar prejudici a la siá administracion.
Lo 8 de setembre de 2005, aprèp la demission de mantun naut foncionari, que demest eles lo Cap del Conselh de Seguretat e Defensa Petro Poroshenko e lo Viceprimièr Ministre Mytola Tomenko, lo govèrn de Iuliia Tymoshenko foguèt dissòlt pel president Viktor Iushchenko pendent una allocucion en dirècte a la television nacionala. Li succediguèt Yuriy Yehanurov.
Mai tard, lo president critiquèt lo sieu trabalh coma cap del Gabinet, en tot çò ne suggerir qu'aviá menat a un alentiment economic amai de conflictes politics dins la coalicion al poder.
Eleccions legislativas 2006[modificar | modificar la font]
Aprèp la siá demission, Iuliia Tymoshenko comencèt de virar en pel país amor de ganhar las eleccions legislativas en 2006, coma lider del sieu Blòc Electoral Iuliia Tymoshenko.Çò n'anoncièt pro lèu que voliá tornar èsser la Primièra Ministra del país.
Arribat segond de las eleccions lo blòc, amb 129 sètis ganhats, fòrça çò n'especulèron de que poiriá ela formar una coalicion amb lo partit Ucraïna Nòstra de Iushchenko e lo Partit Socialista d'Ucraïna (PSU) amor d'empachar lo Partit de las Regions de se ne far amb lo poder.
Tornar Tymoshenko ne parlèt de la siá intencion de venir primièra ministra.Las negociacions amb Ucraïna Nòstra e lo PSU çaquelà se rescontrèron moltas dificultats (pòstes non obtenguts e negociacions amb d'autres grops o coalicions politics).
Lo dimècres [[21 de junh de 2006, los mèdias ucraïneses çò ne reportèron que fin finala las parts s'èran endevenguts sus un acòrd de coalicion, que ne semblava atal acabar una passa de mai de tres mesadas d'incertitud politica.
La nominacion de Iuliia Tymoshenko dins lo pòste ja comencèt d'èsser cantada idem la sia confirmacion..
Aquesta nominacion n'èra pr'aquò condicionada per l'eleccion del sieu adversari de sempre, Petro Preshenko, d' Ucraïna Nòstra, coma president del parlament. Dequ'unes jorns aprèp la signatura de l' acòrd de coalicion, ne veniá tras qu'evident que los membres de dicha coalicion se fasián pas cap fisança, ja que consideravan qu'èra un desviament de la procedura parlamentària regulara, votar per Poroshenko president de la cambra e Tymoshenko primièra ministra.
Per agreujar las causas, d'unes membres de l'oposicion d'al Partit de las Regions bloquegèt lo parlament d'al dijòus 29 de junh fins al dijòus 6 de julhet.Lo Partit de las Regions lancèt un ultimatum a la coalicion, en tot çò ne demandar que s'observèssen las proceduras parlamentàrias, en demandar de delegats dins los comitats parlamentaris en proporcion amb los sètis obtenguts per cada partit, la presidéncia d'unes comitats del Parlament amai de pòstes de governadors dins las circonscripcions ganhadas pel Partit de las Regions.L' acòrd de coalicion privava lo Partit de las Regions e los comunistas de tota mena de representacion dins l'executiu e li donava lo leadership dins los comitats parlamentaris. Dins los conselhs regionals locals ganhats pel Partit de las Regions, çaquelà, los partits de la coalicion trapavan pòrta barrada.
Aprèp la nominacion susprenenta d' Oleksandr Moroz del PSU coma president del Parlament e la siá eleccion ulteriora lo 6 de julhet amb lo supòrt del Partit de las Regions, la Coalicion Irange s'afondrèt.
Aprèp la creacion d'una larga coalicion de majoritat, bailejada per l'ex primièr ministre Viktor Yanukovych, formada per Partit de las Regions, socialistas e comunistas, ne tornèt èsser Yanukovych lo primièr ministre del país, e moquets los autres partits.
Mentre que Tymoshenko çò ne declarèt sul pic que la siá fòrça politica anava formar un gabinet de l'ombra pel govèrn en plaça, Ucraïna Nòstra s'esperèt fins al 4 d'octobre de 2006 per ajónher l'oposicion.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Sit personal Yulia Tymoshenko
- (ru) Sit de Iuliia Tymoshenko (& ucraïnés)


text:
Musèu Reina Sofia
Lo Musèu Nacional Centre d'Art Reina Sofia (MNCARS o lo Musèu Reina Sofia) es lo musèu d'art contemporanèu (presenta l'art dempuèi 1900 dusca uèi) de Madrid. Foguèt inaugurat a Madrid en 1992 e es nomenat en onor de la Reina Sofia, la femna del rei d'Espanha Joan Carles I d'Espanha. Amb lo Musèu del Prado e lo Musèu Thyssen-Bornemisza es l'un dels tres grands musèus de Madrid.
Dins lo Musèu Reina Sofia, i a d'òbras de Pablo Picasso (dont lo famós Guernica), de Salvador Dalí, de Juan Gris, de Joan Miró, d'Antoni Tàpies, de Miquel Barceló, de Vasily Kandinsky, de Fernand Léger, de Mark Rothko, de Francis Bacon, d'Henry Moore, d'Ouka Lele, de Luis Gordillo, de Pablo Gargallo, o d'Eduardo Chillida.


text:
Rugbi
Lo tèrme de rugbi recampa dos espòrts cosins:
- Lo rugbi de XV.
- Lo rugbi de XIII.
Lo tèrme de rugbi designa un ensemble d'espòrts aparentats al fotbòl e caracterizats per l'utilizacion d'un balon oval, jogable a la man o al pè, mas podent pas progressar vèrs los buts advèrses, que portat o botat al pè. L'objectiu del jòc es de marcar mai de punts que l'adversari, siá en marcant de buts siá d'ensages (obtenguts e "recompensats" diferentament segon las variantas: vejatz las règlas particularas d'aquestas diferentas variantas).
Espòrt de contacte, lo rugbi fa apèl a la fòrça e a la velocitat, e necessita una fòrta organizacion estrategica.
Dins lo lengatge corrent, lo mot rugbi sol fa lo pus sovent referéncia a la varianta mai populara, de saber lo rugbi de XV.


text:
Ohnenheim
Ohnenheim en alemannisch (Ohnenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Pòbli en fasent part del costat de Marckolsheim e del arrondissement de Sélestat-Erstein #qu'a situat entre Elsenheim e Heidolsheim.
Village faisant partie du canton de Marckolsheim et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein qui est situé entre Elsenheim et Heidolsheim.
Istòria[modificar | modificar la font]
Ohnenheim Parteja amb Heidolsheim una immensa nécropole funéraire celte ont de las desenas de tumuli an #èsser meses a jorn, en liurant sustot tuiles romaines, e a unitat|30|cm {{}} jos tèrra una rusca de béton sus un pavé de pèiras (Tumuli). Los registres an egalament liuradas rèstas d'un carri princier en bòsc datat del començament de la Modèl:Vida sègle abans Jésus Crist, #que la reconstitution se'n tròba al musèu archéologique de Mayence (Alemanha). D'unas autras descobèrtas de l'epòca romaine testifiquen de la continuitat de l'aucupacion del luòc. Childéric II #conferir en 673 al abbaye de Sant Grégoire a Munster, los pòbles de Ohnenheim e de Muntzenheim. Lo abbaye de Ebersmunster possedís egalament bens en la localité dempuèi lo Sègle XII. En 1301 lo pòble aperten als Geroldseck, passa de contunh als Ribeaupierre, #que la intègran al bailliage de Guémar fins a la Revolucion. Majoritairement Catolic, Ohnenheim es totun, a la fin del Sègle XVII, la municipalitat de Alsace #qu'ocupa çò de mès de grand nombre de anabaptistes, après Sant Ostal-a las-Minas. En 1660 #debanar en una granja isolada de Ohnenheim (a l'ora d'ara un molin) la signatura de la Convencion de fe comuna de las Amish totjorn en vigor a l'ora d'ara en las comunitats americanas.
Ohnenheim partage avec Heidolsheim une immense nécropole funéraire celte où des dizaines de tumuli ont été mis au jour, livrant notamment des tuiles romaines, et à 30 cm sous terre une couche de béton sur un pavé de cailloux (Tumuli). Les fouilles ont également livré des restes d'un char princier en bois daté du début du Modèl:VIe siècle avant Jésus Christ, dont la reconstitution se trouve au musée archéologique de Mayence (Allemagne). D'autres découvertes de l'époque romaine attestent de la continuité de l'occupation du site. Childéric II conféra en 673 à l'abbaye de Saint Grégoire à Munster, les villages d'Ohnenheim et de Muntzenheim. L'abbaye d'Ebersmunster possède également des biens dans la localité dès le Sègle XII. En 1301 le village appartient aux Geroldseck, puis il passe aux Ribeaupierre, qui l'intègrent au bailliage de Guémar jusqu'à la Révolution. Majoritairement catholique, Ohnenheim est cependant, à la fin du Sègle XVII, la commune d'Alsace qui occupe le plus grand nombre d'anabaptistes, après Sainte Marie-aux-Mines. En 1660 eut lieu dans une ferme isolée d'Ohnenheim (actuellement un moulin) la signature de la Convention de foi commune des Amish toujours en vigueur actuellement dans les communautés américaines.


text:
Saint-Pierre-du-Jonquet
Saint-Pierre-du-Jonquet es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1833, Sant-Pierre-de detlo-Jonquet (94 abitants l'an 1831) absorbeix Rupierre (102 abitants), al sud de lo sieu territòri.
En 1833, Saint-Pierre-du-Jonquet (94 habitants en 1831) absorbe Rupierre (102 habitants), au sud de son territoire.


text:
Altermondialisme
L'Altermondialisme o Movement Antiglobalizacion es un movement social internacional format per de grops activistas venent de divèrs corrents politics e sorgits en responsa a la globalizacion neoliberala a la fin del sègle XX, e a la progressiva liberalizacion e desregulacion del comèrci internacional.
Los activistas pensan qu'aiceste processus tal coma se debana dins l'actualitat es font d'agressions al mitan ambient, provòca la precarizacion del trabalh salariat e mina la democracia entre autres aspèctes negatius.
S'opausa, doncas, a çò qu'es sonat Pensada unica, que preconiza las idèas neoliberalas coma unica alternativa possibla.


text:
Fouta Djalon
Lo Fouta Djalon, de còups que i a escrich Fouta Djallon especialament per leis anglofòns, es un massís montanhós que si situa en Guinèa, subrenomat « lo castèu d'Africa de l'Oèst » per qué l'i naisson de corrents d'aiga importants de l'Oèst african : Tinkisso (afluent de Nigèr), Senegau, Gàmbia, Koliba. Amb una superficia de 81 952 km2, e una altitud mejana de 1 000 m, lo Fouta Djalon es un ensems de planas e còlas que son ponch mai aut es lo mont Loura (1 515 m). D'efèct, coneis una pluviometria importanta, e lei dos fluvis principaus de la region, Gàmbia e Senegau, l'i an son sorgent. Lei planas consistisson en una formacion espessa de gres que recuèrbe la ròca granitica dau sota-sòu. L'erosion per la plueia e lei fluvis a cavat de gòrgas prefondas e de valadas dins lo gres.


text:
Notre-Dame-du-Rocher
Notre-Dame-du-Rocher es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Orne e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- L'ancian nom de la parròquia : "Mil-Savates" (orthographié "Mielle Savate" en 1335, "Mil Chuiate" en una charte de 1423 e "Milsavate" sus la mapa de Cassini de la 18en sègle).
- N'A pas sens dobte res a veire amb la savoureuse anecdote que # un curé i auriá segon el aital sobrenomenat la parròquia del fach #que i aviá poblat de 500 abitants, #çò qu'a pas probablament jamai #èsser lo cas (lo maximal démographique semblable i aver #èsser arribat a en 1831 amb 323 abitants[1]). Lo toponyme seriá benlèu a sarrar del nom d'una peuplade gauloise : los ""Suattes" #qu'aurián viscut en aquela contrée a l'epòca de l'aucupacion romaine e de la christianisation de la Gaule romanisée cap al Modèl:IVe sègle. Cossí se pòt o veire suls monuments #que son arribats d'aquel alunhat periòde gallo-romaine (1Modèl:Ers sègles de lo nòstre ère), lo escritura romaine donava a la carta "U" la forma d'un "V" ("julius" de Jules César per exemple a escrich o grauat : "IVLIVS"). La tribu gauloise (v.Pòbles gaulois) del luòc auriá doncas #èsser aquela dels "SVATTES". Per çò qu'es de l'autre composante del toponyme: "Mil", de divèrsas ipotèsis, mai o mens convincents, an #èsser formuladas. Compte agut dels déformations fòrça frequents de la paraula iniciala — e #encobrir fins a una data pro recenta — "mila" poiriá far referéncia al nombre 1000 (mas per quina rason? Limita miliaire?), A mens qu'aquel siá pas un alunhat remembre daissat pel passatge dels légions romaines (amb déformation de la paraula latina: "miles" en significant soldat). L'investigacion contunha…
- 1622 : Mèstre Regnaud Lecarpentier es curé de la parròquia de Mila Savates.
- Abans la Revolucion de 1789, del punt d'enguarda judicial, "Millesavattes" fasiá partida de la sergenterie del Houlme, subdivision del Bòsc, en la vicomté de Falaise.
- L'ancien nom de la paroisse : "Mille-Savates" (orthographié "Mielle Savate" en 1335, "Mille Chuiate" dans une charte de 1423 et "Milsavate" sur la carte de Cassini du 18en siècle).
- Il n'a sans doute rien à voir avec la savoureuse anecdote selon laquelle un curé aurait ainsi surnommé la paroisse du fait qu'elle était peuplée de 500 habitants, ce qui n'a probablement jamais été le cas (le maximum démographique semblant avoir été atteint en 1831 avec 323 habitants[2]). Le toponyme serait peut-être à rapprocher du nom d'une peuplade gauloise : les ""Suattes" qui auraient vécu dans cette contrée à l'époque de l'occupation romaine et de la christianisation de la Gaule romanisée vers le Modèl:IVe siècle. Comme on peut le voir sur les monuments qui nous sont parvenus de cette lointaine période gallo-romaine (1Modèl:Ers siècles de notre ère), l'écriture romaine donnait à la lettre "U" la forme d'un "V" ("julius" de Jules César par exemple est écrit ou gravé : "IVLIVS"). La tribu gauloise (v.peuples gaulois) du lieu aurait donc été celle des "SVATTES". Quant à l'autre composante du toponyme: "Mille", diverses hypothèses, plus ou moins convaincantes, ont été formulées. Compte tenu des déformations très fréquentes du mot initial — et cela jusqu'à une date assez récente — "mille" pourrait faire référence au nombre 1000 (mais pour quelle raison? borne miliaire?), à moins que ce ne soit un lointain souvenir laissé par le passage des légions romaines (avec déformation du mot latin: "miles" signifiant soldat). La recherche continue…
- 1622 : Maître Regnaud Lecarpentier est curé de la paroisse de Mille Savates.
- Avant la Révolution de 1789, du point de vue judiciaire, "Millesavattes" faisait partie de la sergenterie du Houlme, subdivision de La Forêt, dans la vicomté de Falaise.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « {{{titre}}} », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 27 de mai 2010
- ↑ Font : Des villages de Cassini aux communes d'aujourd'hui, « Notice communale - Notre-Dame-du-Rocher », {{{annada}}}, Escòla des las Hautas Estudis en Sciéncias Socialas (EHESS). Consultat lo 27 mai 2010


text:
Castelha
Castelha (en espanhòu Castilla) es una region istorica dau centre d'Espanha. Correspònd ai comunautats autonòmas de Castelha e Leon (sens Leon), de Castelha-la Mancha (inclusa una granda part de la província d'Albacete) e de Madrid.
Lo gentilici es castelhan -a.
Se dividís en doas parts: Castelha la Vielha au nòrd e Castelha la Nòva au sud.
Castelha apareguèt coma una region pichona dau nòrd de l'Espanha crestiana amb l'estatut de comtat au sègle IX, puei foguèt un reiaume au sègle XI. Se faguèt restacar ai reiaumes de Navarra puei de Leon, puei venguèt un estat independent e poderós amb la Reconquista e l'espandiment territoriau vèrs lo sud ("Castelha la Nòva"). Fusionèt amb lo reiaume d'Aragon en 1479 per formar lo reiaume d'Espanha. Dempuei, Castelha es lo centre dau poder de l'estat espanhòu.
Tanben Castelha es lo nuclèu de la lenga castelhana o espanhòla.


text:
Casinò
Un casinò es un luòc prepausant de jòcs d'azard (carbassa, craps, baccara e autres jòcs de dats), de cartas (blackjack, poker), e de maquinas automaticas (maquinas de moneda ...) qu'an per enjòc l'argent.
Principals casinòs dins lo monde[modificar | modificar la font]
- Als Estats Units, la capitala dels jòcs d'argent es Las Vegas (Nevada). Mas i a tanben d'autras vilas coma Atlantic City (Nòva Jersey), Biloxi (Mississippí), Reno (Nevada).
- En Euròpa, las vilas mai atractivas per los gròsses jogaires son Londres e Montcarles (Mónegue).
- En Sud-Africa, Sun city.
- A las Bahamas, l'Atlantis.


text:
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Etudes Comtadines.
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun
163
Louïs Malbos.
Armana prouvençau 2011.
Ensignadou.
Prouvèrbi pèr l’estiéu qu’es en camin.
La Coumèdi Umano!.
Editouriau
Ounte vai la Crau?.
L’atualita en image.
L’Evenimen
Avèn pèr aro, qu’uno Terro....
Dis Aup i Pirenèu.
Alès, porto de Prouvènço
Counsulto dis Assouciacioun Parlaren
Roumié Marcengo - Estage.
De voues se soun amoussado - Courrié.
L’erbo de Sant-Jan.
Sant-Jan e li Barbentanen
Vivo Sant-Jan!
Is areno.
35en Festenau Prouvençau.
Carreto, Cavaucado.
Trin di Fèsto e Manifestacioun Prouvençalo.
Targo Prouvençalo.
Mialet : Anniversàri dóu Museon dóu Desert.
L’oppidum d’Ambrussum.
Lagadigadèu de la Tarasco.
Li Conte de Laurèns Ayme.
Espacejado dóu barrulaire à velò
Lou jardin à la primo : di flour au fru.
Un tresor nostre : la rabasso?.
Li Gorgo dóu Regaloun
Jan-Pèire Tennevin.
Contro-verso
Etudes Comtadines.
Gabriela Mistral Pres Nobel de Literaturo 1945.
Petrarco, de Flourènço à-n-Avignoun.
Sus li piado d’Annibau.
Lou cantoun d’Estève
La France Latine.
Lou Princihoun.
Le provençal pour les Nuls.
Massilia Sound System.
La Talvera.
Me dison Veisoun.
Sus li piado d’Annibau
L’epoupèio d’Annibau a toustèms pivela lou mounde que se demandon coume l’armado dóu grand capitàni cartaginés, emé sis elefant, avié fa pèr mestreja dous embàrri naturau : li passage dóu Rose e dis Aup. Lou noumbre de cercaire afeciouna pèr la questioun a jamai demeni e se pòu meme parla d’atualita bord que lou Museon Dóufinen de Grenoble aculis, enjusqu’au 2 de juliet 2011, uno mostro sus la travessado dis Aup pèr Annibau. Aquelo espausado, bèn segur, pourgis ges de responso definitivo e laisso la countèsto duberto.
Li guerro punico
Pèr bèn coumprendre lou proublèmo lou fau mai plaça dins soun countèste geoupouliti qu’es aquéu di guerro punico. Annibau nais en 247 avans lou Criste pendènt la proumiero guerro qu’óupauso li dous grands empèri de l’epoco : un poudé à voucacioun countinentalo, Roumo, e sa rivalo, la talassoucracìo de Cartage, en Africo (Tunisìo de vuei). Ambedous s’afronton pèr countourroula lou cor de la Mieterrano : la Sicilo.
Annibau es lou fiéu einat d’Amilcar Barca, lou vincu de la proumiero guerro. Tre l’age de nòuv an a vouda uno ahiranço eterno à Roumo. Devèn capo de l’armado cartagineso à 26 an. Es éu qu’esbrando la dousenco guerro punico. A soun plan : vòu plus ataca li Rouman sus mar emé de galèro coume lou fasié soun paire, mai pulèu pourta la guerro en Itàli en passant pèr li terro. Venènt d’Espagno ié fau travessa lou miejour di Gaulo.
Lou courounèu Marquion
Un di grands especialisto de l’itineràri d’Annibau es de-segur lou courounèu Marquion (1902- 1982), de Cadarousso, en Vaucluso, bèn couneigu au nostre bono-di soun obro tiatralo e sa chourmo cadaroussiero dóu Bastardèu que faguè estrassa dóu rire li Prouvençau enjusquo 1962, annado que li gènt coumencèron de s’encafourna dins sis oustau pèr aluca la televisioun.
Lou galejaire Marquion èro serious tre que parlavo d’istòri. Avié fa sis umanita e poudié legi lou latin e lou grè dins lou tèste, valènt-à-dire legi li dous istourian de l’Antiqueta qu’an parla d’Annibau : lou Grè Poulibe qu’a publica si tèste entre 167 e 146 avans JC e lou Latin Titus-Livius, mai tardié bord que 200 an lou separon dis evenimen que n’en parlo. D’un autre las soun esperiènci d’óuficié permetié à Marquion de juja de moulon de paramètre qu’an gaire evouluna mau-grat lou debana di siècle.
Pèr Marquion, es clar qu’Annibau èro un engèni militàri. Poussedissié en meme tèms la sciènci e l’art de la guerro, lou sèn e la sentido. Mena uno armado d’Espagno en Itàli es un pur proublèmo de lougistico. Adounc fau ametre qu’avans de se traire dins talo aventuro avié cerca de metre tóutis lis atous de soun caire e qu’avié retengu li soulucioun li mai simplo, li mai eisado e li mens dangeirouso. Sèmblo poussible, se poudèn pas restituï just e just soun itineràri, d’elimina pamens li draio li mai escalabrouso en se coutant sus de dounado que li coumentatour an pas toujour pres en counsideracioun.
L’armado punico
Demié lis elemen que fuguèron gaire eisamina n’i’a un, determinant, es la masso e lou voulume de l’armado punico. : 41.000 fantassin, 9 000 cavalié e 37 elefant de guerro, sènso coumta lis equipage. Aquelo armado en coulouno pèr tres fourmarié uno veto de de 35 km sus uno routo. Pèr lou campamen ié faudrié un espàci d’aperaqui 300 eitaro dins un rode relativamen plan. Uno armado coume acò a besoun de manja e de béure. Fau, coume se dis, que l’intendènci seguigue e meme pulèu que precedigue, en cubant lou tounage de viéure pèr lis ome e de fourrage pèr li bèsti.
Tout d’uno la soulucioun que se presènto à l’esperit es que pèr mòure e abali aquesto inmènso armado Annibau a chausi lou camin que presentavo lou mai de facileta de desplaçamen e li meióuri poussibleta de ravitaiamen. Amor d’acò se pòu esvarta lis itineràri qu’óufrisson pas de tàli coundicioun : li valado de l’Egue, de l’Óuvezo e de la Droumo que, en d’endré que i’a, fan d’estrechoun ounte soulet passo lou riéu, ounte, de mai, l’enemi pòu s’embousca.
Aquéli relarg tambèn soun pas trop drud. Sis estajan an sèmpre pouscu ié derraba sa vido, mai se pòu pas imagina coume lou terraire aurié pouscu nourri 50.000 ome e 10.000 chivau suplementàri (1). De tout biais Annibau, coume tout bon generau, avié fa recounèisse soun itineràri. Acò, la maje part di coumentatour l’an pas bèn masanta.
Lou passage dóu Rose
L’entencioun d’Annibau èi de pas trop tirassa dins lou miejour di Gaulo. Soun amiro es de passa lis Aup avans li gros toumba de nèu, d’arriva lèu dins la plano dóu Po ounte li Galés cisaupin, revòuta contro Roumo, l’espèron.
Avans lis Aup, la souleto dificulta que rescontro Annibau èi lou passage dóu Rose. D’efèt fau de tèms pèr passa un flume e, es sèmpre un moumen criti se l’enemi vous pòu agarri. S’es parla d’uno travessado en Arle. Acò sèmblo gaire serious. Arrivo de la regioun de Nime e tiro vers Remoulin. Pèr i’ana aurié faugu que s’esvartèsse de sa draio e que perdeguèsse 50 km e dous jour de caminado. Pièi lis Arlaten soun à la devoucioun di Marsihés, alia de Roumo. De mai Annibau saup que l’armado roumano de Scipioun vèn de desbarca dins lou Gou de Fos qu’es soulamen à 40 km d’Arle.
Annibau a tout interés à passa lou flume lou mai liuen poussible dóu litourau. Scipioun, qu’es un pau en chancello, bord que reçaup d’entre-signe que soun gaire fisable, part à l’après dóu Cartaginés mai arrivo tres jour trop tard, Annibau es adeja liuen. L’armado cartagineso passo proubable lou Rose dóu coustat de Sant-Geniés-de-Coumoulas e de l’autro man dóu flume, sus la plano de Cadarousso, espóutis uno chourmaio barbaro quevoulié empacha soun enançamen. Poulibe e Titus-Livius soun d’acord sus un poun : Annibau a passa lou Rose aperaqui à quatre jour de caminado de soun emboucaduro. Apoundon subre-tout que sus l’autro ribo remounton encaro quatre jour avans d’arriba à-n-un riéu qu’es facile d’identifica à l’Isero.
Titus-Livius la noumo escassamen, que marcavo li raro miejournalo dóu païs dis Aloubroge. Pèr Marquion l’endré lou mai geougraficamen proupice, en acord lougi em’aquélis entresigne, es la plano de Cadarousso-Aurenjo. Lou courounèu pèr douna un pau mai de pes à son resounamen ajusto que Napouleoun 1ié, avans éu, pensavo parié.
La travessado dis Aup
A coumta d’aqui, lou raconte de Titus-Livius s’endevèn plus em’ aquéu de Poulibe. L’istourian latin nous dis d’efèt qu’arriva dins lou païs dis Aloubroge, Annibau countùnio son camin pèr lou Païs di Tricastin, di Vouconce e di Tricourian pèr arriva en Durènço. Dins aquesto escasènço ,aurié tira dins li valèio siegue de Droumo, siegue d’Egue, siegue d’Óuvezo que podon mena en Durènço.
Aquélis itineràri destraucon lougicamen siegue au Còu dou Mount-Genèbre, en remountant la Nauto- Durènço, siegue au Còu de la Traverseto, pèr lou Queiras, siegue au Còu de Larcho, pèr l’Ubaio.
Sucamen aquélis itineràri fan supausa qu’Annibau, que s’es avança enjusqu’au païs dis Aloubroge, sarié revengu sus si pas. Poulibe douno pas aquésti precisioun geougrafico : se countènto d’endica li distànci e, de soun raconte se pòu dedurre qu’Annibau arriva sus l’Isero, atravèsso la Savoio, regioun, nous dis Poulibe (lou detai es impourtant) richo en blad e en ome.
Sus aqueste camin facile, Annibau passo dóu caire di vilo que soun aro La-Tourre-dóu-Pin e Mount-Melian. S’adraio pièi dins la valèio de la Mauriano pèr ajougne un còu d’ounte, Poulibe l’afourtissié, se vesié li plano d’Itàli. Se retenèn aqueste detai, fau elimina tóuti li còu que respondon pas àn- aquesto coundicioun (e soun noumbrous!). Un cop l’escoubo passado rèsto plus qu’un còu que posque de bon revendica lou passage : aquéu dóu Clapié (2).
Fau segui Poulibe e Napouleoun
L’avèn vist, Titus-Livius escriéu dous cents an après l’esplé dóu Cartaginés. Avouo, e se n’estouno, qu’à soun epoco se couneissié plus lou poun precis ounte Annibau avié passa lis Aup.
Adounc a assaja de recoustituï l’itineràri en baiant d’endico toupougrafico que, liuen de faire lume sus lou proublèmo, l’an rendu encaro mai escur.
Poulibe, pèr quant à-n-éu, es mai proche dis evenimen (50 an). A treva lis Aup e mena uno enquisto proche lis estajan pèr establi la verita. En counclusioun de si recerco, Marquion disié que, meme se lis istourian saran jamai segur de tóuti li detai, sèmblo poussible quand meme d’elimina quàuquis itineràri coundana pèr lou bon sèn e l’istòri.
Marquion envoucavo enfin l’autorita de Napouleoun (2) que pensavo que la caminado d’Annibau èro estado touto simplo e qu’avié pres la draio la mai courto… la mai coumodo e la mens dangeirouso, apoundié lou Cadaroussié.
Ndlr :
Lou generau Edouard Bremond, dins soun libre Berbères et Arabes (Payot 1942), relativiso lis efeitiéu douna pèr lis istourian de l’Antiqueta, bord qu’èro impoussible de faire viéure de gròssis armado, meme en Gaulo. Evoco la marcho d’Annibau en citant Poulibe : Dóu tèms qu’Annibau voulié passa emé soun armado d’Espagno en Itàli, se troubè forço enquequina pèr lou sujèt di viéure e di prouvesioun à fourni i sóudard pèr un trajèt que, pèr sa loungour, e pèr lou noumbre di nacioun barbaro plaçado sus lou camin, semblavo èstre quàsi impoussible; se parlè souvènt d’aquesto dificulta au counsèu; e enfin, Annibau Monomaque, counvida de dire soun vejaire, diguè que i’avié un soulet mejan pèr arriva en Itàli. Annibau lou butant de ié dire, Monomaque ié respoundeguè que falié aprene i troupo de manja de la car umano, e lis acoustuma, d’à cha pau, en aquesto nourrituro. Annibau e sis óuficié aguèron pas lou fege de l’eisecuta. Bremond preciso que l’armado d’Annibau, quouro arivè en Itàli, après 600 km sucamen, èro demenido de la mita, meme se, entre Pirenèu e Rose, li tribu galeso i’èron estado favourablo.
Lou Còu dóu Clapié es countesta pèr aquéli que dison que, dóu tems d’Annibau, èro óucupa pèr un counglas e, soustengu pèr li qu’afourtisson que nòsti couneissènço climatico de vuei nous permeton pas d’afourti sa presènci
1119598


text:
Lignac
'Lignac' (nom francés; lo nom occitan es pas documentat) es una comuna —en partida peitavina-santongesa, en partida occitana—, en Lemosin, situada dins lo departament d'Indre e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo sud-oèst del departament, al limit amb lo departament de la Viena. A situat en la region naturala del Boischaut Sud, al se del parc natural regional de la Brenne. Ocupa lo tresen luòc del departament en tèrmes de superficie.
Se situa a : 63 km de Châteauroux, 25 km del Blanc e 12 km de Bélâbre.
Las municipalitats limitrophes son : Liglet, Bélâbre, Chalais, Prissac, Dunet, Chaillac, Coulonges, Tilly e Thollet.
Lo territòri communal a adaigat pel riu Anglin.
Lo territòri communal es desservi per las rotas départementales : 15, 32, 32a, 32b, 44, 53, 61 e 118.
La parca ferroviaire la mai prèpa es la parca de Argenton-sus-Creuse, situada a aperaquí 35 km. La municipalitat es desservie per la linha L de la ret L'Ala Bleue. L'aeropòrt mai prèp es çò aeropòrt de Châteauroux-Centre, situat a aperaquí 73 km.
Lo territòri communal a traversat pel sentier de grand randonnée de país : Vallée de la Creuse e de la Anglin.
La commune est située dans le sud-ouest du département, à la limite avec le département de la Vienne. Elle est située dans la région naturelle du Boischaut Sud, au sein du parc naturel régional de la Brenne. Elle occupe la troisième place du département en termes de superficie.
Elle se situe à : 63 km de Châteauroux, 25 km du Blanc et 12 km de Bélâbre.
Les communes limitrophes sont : Liglet, Bélâbre, Chalais, Prissac, Dunet, Chaillac, Coulonges, Tilly et Thollet.
Le territoire communal est arrosé par la rivière Anglin.
Le territoire communal est desservi par les routes départementales : 15, 32, 32a, 32b, 44, 53, 61 et 118.
La gare ferroviaire la plus proche est la gare d'Argenton-sur-Creuse, située à environ 35 km. La commune est desservie par la ligne L du réseau L'Aile Bleue. L'aéroport le plus proche est l'aéroport de Châteauroux-Centre, situé à environ 73 km.
Le territoire communal est traversé par le sentier de grande randonnée de pays : Vallée de la Creuse et de l'Anglin.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
[[Fichier:Chateau-Guillaume 002.JPG|left|thumb|Naut=Los ostals de Castell-Guillaume.|Los ostals de Castell-Guillaume.]]
Es en aquela municipalitat #que se tròba Castell-Guillaume. Installat en la pichona vallée de la Allemette, a la cœur del val de Anglin, lo castèl Guillaume es una poderosa fortalesa bastida entre 1087 e 1112 per Guillaume IX, pòrti de Aquitaine. Los sieus fils Guillaume X fa engrandir lo donjon a Modèl:La s , abans que la proprietat passa a las mans de la familha de la Trémoille. Desmantellat Jos Richelieu, es reconstruit e restaurat a la fin de la Sègle XIX.
Ne remembrar de la pichona filha de Guillaume IX la se truca de còps lo castèl de Aliénor de Aquitaine. Se sap egalament que Del Guesclin #combatre a proximitat contra los Angleses. Castell-Guillaume #èsser amassat a Lignac en 1819 (anciana parròquia e comuna). Pendent la Revolucion, per seguir un decrèt de la Convencion (An II), Castell-Guillaume càmbia de nom contra Guillaume-Tell[1].
La parròquia levava antany de la abbaye de Sant-Savin. Lignac #Èsser cap de-luòc de costat pendent la Revolucion.
[[Fichier:Chateau-Guillaume 002.JPG|left|thumb|alt=Les maisons de Château-Guillaume.|Les maisons de Château-Guillaume.]]
C'est dans cette commune que se trouve Château-Guillaume. Installé dans la petite vallée de l'Allemette, au cœur du val d'Anglin, le château Guillaume est une puissante forteresse bâtie entre 1087 et 1112 par Guillaume IX, duc d'Aquitaine. Son fils Guillaume X fait agrandir le donjon au Sègle XIII , avant que la propriété passe aux mains de la famille de La Trémoille. Démantelé sous Richelieu, il est reconstruit et restauré à la fin du Sègle XIX.
En souvenir de la petite fille de Guillaume IX on l’appelle parfois le château d'Aliénor d'Aquitaine. On sait également que Du Guesclin combattit à proximité contre les Anglais. Château-Guillaume fut réuni à Lignac en 1819 (ancienne paroisse et commune). Durant la Révolution, pour suivre un décret de la Convention (An II), Château-Guillaume change de nom pour Guillaume-Tell[2].
La paroisse relevait jadis de l'abbaye de Saint-Savin. Lignac fut chef-lieu de canton durant la Révolution.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Charles Bouyssi, Comunas e de parròquias de Auvergne, meses en linha l'an 2002, consultat lo 18 de novembre de 2008.
- ↑ Charles Bouyssi, Communes et paroisses d’Auvergne, mis en ligne en 2002, consulté le 18 novembre 2008.


text:
Allinges
Allinges en arpitan (Allinges en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de la Nauta Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo Chablais savoyard a las immeditaeses del lac Léman, près de Thonon-los-Bains.
La commune est située dans le Chablais savoyard aux abords du lac Léman, à proximité de Thonon-les-Bains.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Al Mièja Edat, Allinges es çò cap de luòc de la châtellenie de Allinges-Thonon.
Au Moyen Âge, Allinges est le chef lieu de la châtellenie d'Allinges-Thonon.


text:
1736
Aquesta pagina concernís l'an 1736 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Pèrsia[modificar | modificar la font]
Fin oficiala de la dinastia safavida après lo reversament de son darrier sobeiran per Nabir Chah. Aqueu darrier se proclamèt a son torn chah. Dins lei regions occidentalas de Pèrsia, capitèt d'obligir leis Otomans de se retirar dei zònas frontalieras ocupadas dempuei l'afondrament de l'Empèri Safavida.


text:
Val Pèlis
La Val Pèlis (var. non localas: Vau Pèlis, Vath Pèlis) es una de las Valadas Occitanas e un parçan d'Occitània dins la Província de Turin (estat italian). Lo riu de Pèlis li dona son nom.
Sa vila principala es La Torre de Pèlis.
Istòria[modificar | modificar la font]
Valada de fòrta preséncia de creents e institucions vaudesas, a coma centre mai important La Torre de Pèlis. L'es sus aquelas montanhas que dins lo 1600 se passèron las batalhas di vaudés còntra la persecucion di Savòias.
Economia[modificar | modificar la font]
L'esfruchament de la pèira dins las comunas de Lusèrna e Roraa que remonta a l'Edat Mejana, encuei representa una activitat ben desvolopaa.


text:
-480
Aquesta pagina concernís l'an -480 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Atenas[modificar | modificar la font]
Conclusion d'una aliança entre lei ciutats desirosas de se defensa còntra l'invasion de l'Empèri Aquemenida. Atenas i aguèt un ròtle important, especialament au sen de la flòta. Sei naviris participèron au combat dau cap Artemision onte bloquèron la progression dei naviris pèrsas fins a l'anientament de la resisténcia dei fòrças grègas ai Termopilas.
Aquela desfacha entraïnèt l'abandon de la Grècia centrala per lei coalizats e l'evacuacion d'Atenas franc de l'Acropòli ont una garnison se mantenguèt per menar una resisténcia simbolica. Aquelei defensors foguèron rapidament chaplats e la vila totalament pilhada e cremada (23 de setembre). Pasmens, l'evacuacion permetèt a la vila de gardar sei fòrças terrèstras e sa flòta. Ansin, lei naviris atenencs formèron la mitat de la flòta que ganhèt la batalha de Salamina onte la màger part de la flòta pèrsa foguèt batuda perdent entre 200 e 300 naviris (lo rèsta s'enfugiguèt e un nombre important quitèt la region grèga) còntra solament un quarantenau per lei Grècs.
Après aquelei batalhas, lei Pèrsas se retirèron au nòrd d'Atica per passar l'ivèrn. De negociacions acomencèron assaiant de devesir la coalicion grèga. Dins aquò, lei ciutats grègas refusèron finalament d'acceptar un acòrd e la guèrra contunièt.
Esparta[modificar | modificar la font]
Esparta e son rèi Leònidas prenguèron la direccion dei fòrças terrèstras cargadas de defendre la Grècia Centrala. Pasmens, en despiech d'una resisténcia acarnada au pas dei Termopilas, lei fòrças grègas foguèron desfachs e lei soudats espartencs exterminats. Aquò permetèt ai Pèrsas d'ocupar lo centre de Grècia e de pilhar Atenas abandonada per seis abitants. Esparta e seis aliats fortifiguèron l'istme de Corint. Pasmens, lei caps de Lacedemònia foguèron obligits per leis Atenencs d'atacar la flòta grèga a Salamina entraïnant la destruccion de la màger part de la flòta d'invasion. Après aquela batalha, cada camp demorèt sus sei posicions e Esparta mandèt divèrseis ambaissadas ai principalei vilas grègas, coma Atenas, per s'assegurar de son aliança.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
En Sicília, una flòta foguèt mandada dins l'encastre dau conflicte regardant lo contraròtle d'Himera, èx-aliada de Cartage passada sota l'influéncia dei tirans de Siracusa. Lei Cartaginés esperavan tanben aprofichar lei dificultats de Grècia ocupada per l'invasion pèrsa. Après divèrsei dificultats causadas per un avitalhament marrit, la flòta capitèt de desbarcar mai lei fòrças cartaginesas foguèron anientadas a Himera. Aquela revirada permetèt lo començament de negociacions entre Siracusa e Cartage a prepaus d'un partiment de l'illa. Himera demorèt possession de Siracusa mai lo rèsta dei zònas d'influéncia respectivas demorèt identic. Cartage deguèt tanben pagar una indemnitat (2 000 talents d'argent).


text:
Arnaut de Vilanòva
Arnaut de Vilanòva (1238 - 1311) foguèt un mètge, alquimista, teologian e astrològ famós del sègle XIII. Es considerat coma lo pus egrègi mètge del seu sègle.
Lo luòc de sa naissença es pas conegut segurament, mas de recercas recentas[1] lo fan nàisser a Villanueva de Xiloca en Aragon. Estudièt la quimia, la medecina, la fisica, e tanben la filosofia aràbia. Foguèt mètge a la cort d'Aragon, successivament d'En Pèire III, Anfós III, e Jaume II. Residiguèt a Valéncia entre 1286 al 1289. Ensenhèt mantuna annada a l'escòla de medecina de Montpelhièr fins a 1299. Durant aquel periòde, publiquèt divèrses tractats de teologia en latin influenciats per Joaquim de Fiore e l'ideologia dels beguins, en particular per la reforma de la Glèisa. Foguèt puèi enviat per Jaume II coma ambaissador a París, ont s'i faguèt una reputacion considerabla; pasmens sas idèas sus la venguda de l'antecrist l'expausèron a l'enemistat del clergat e, condemnat per l'Universitat de la Sorbonne foguèt forçat de fugir l'inquisicion. Fin finala se faguèt assostar en Sicília pel rei Frederic II. Cap a 1313 foguèt convocat a Avinhon pel papa Clamenç V, qu'èra malaut, mas moriguèt durant lo viatge.
Òbras[modificar | modificar la font]
En latin:
- Breviarium practicae (probablament)
- Tractatus de tempore adventus Antichristi
- De sigillis
- De cymbalis ecclesiae
- Philosophia catholica et divina
- Allocutio christiani
- Expositio super Apocalypsi
En catalan:
- Confessió de Barcelona
- Lliço de Narbona.
- Raonament d'Avinyó.
- Informació espiritual.


text:
Província de Luxemborg
La província bèlga de Luxemborg es la pus vasta del país, 4440 km2, mas es la mens poblada, 250 000 abitants. Son mèstre‑luòc es Arlon, e las autras vilas importantas son Bastonha, Bolhon, La Ròcha, Marcha en Famena, Neufchâteau, Sant Ubèrt, e Virton.
Geografia fisica e lingüistica[modificar | modificar la font]
La província de Luxemborg ocupa lo sud‑èst de Belgica e s'estaloira sobre tres regions distintas : la Famena al nòrd‑oèst, l'Ardena al centre, e Lorena al sud.
La Famena es une depression de terrens argilós que bordeja li contrafòrts nòrd‑oèst de l'Ardena; es traversada per l'Orta. Al centre, l'Ardena cobrís li dos tèrç del territòri en un ensems de planesas (planesa de Reconha a 500 m, de Sant Ubèrt a 585 m e de las Talhas a 652 m) cobèrtas de seuvas e de torbièiras e separadas per de valadas encaissadas (Semois, Lessa e Orta). Al sud, lo bas Luxemborg, o Lorena bèlga, s'enguilha entremieg la Lorena francesa e lo Gutland, en una tièira de còstas gresosas e calcàrias, viradas vel nòrd e separadas per de depressions orientadas oèst‑èst. La Lorena belga se compartís en doas partidas: a l'oèst, Gaume, o país de Virton, region de parlar roman; e, a l'èst, lo país d'Arlon onde se parla lo francic, sonat tanben luxemborgés.
Geografia politica[modificar | modificar la font]
- Arrondissement d'Arlon : Arlon (1) · Attert (2) · Aubange (3) · Martelange (26) · Messancy (28)
- Arrondissement de Bastogne : Bastogne (ville) (4) · Bertogne (5) · Fauvillers (13) · Gouvy (15) · Houffalize (19) · Sainte-Ode (35) · Vaux-sur-Sûre (41) · Vielsalm (42)
- Arrondissement de Marche-en-Famenne : Durbuy (10) · Érezée (11) · Hotton (18) · La Roche-en-Ardenne (20) · Manhay (24) · Marche-en-Famenne (25) · Nassogne (30) · Rendeux (33) · Tenneville (39)
- Arrondissement de Neufchâteau : Bertrix (6) · Bouillon (7) · Daverdisse (9) · Herbeumont (17) · Léglise (21) · Libin (22) · Libramont-Chevigny (23) · Neufchâteau (31) · Paliseul (32) · Saint-Hubert (36) · Tellin (38) · Wellin (44)
- Arrondissement de Virton : Chiny (8) · Étalle (12) · Florenville (14) · Habay (16) · Meix-devant-Virton (27) · Musson (29) · Rouvroy (34) · Saint-Léger-en-Gaum (37) · Tintigny (40) · Virton (43)
Istòria[modificar | modificar la font]
La província de Luxemborg es nascuda en 1839 del compartiment (previst en 1831) del grand duchat de Luxemborg entre Belgica e Olanda. Despuèi lo sègle XII, lo Luxemborg « bèlga » (lo que parla valon e qu'escriu en francés) fasia partida del duchat de Luxemborg, devengut província di País Bas borguinhons (1443), espanhòus, puèi austrians. E puèi Estat independent al Congrès de Viena (1815), après son desmantibelament sota lo regim francés (departaments de l'Orta, de Sambra e Mòsa, e dei Seuvas).
Al congrès de Viena (1815), lo Luxemborg es destacat di País Bas, enauçat al reng de grand duchat e donat, a títol personau, al rèi Guilhèm Ier di País Bas. Li Luxemborgés patiraun lo regim olandés coma li Bèlgas e, en 1830, se ralhigaran a lor revolucion. Lo tractat di XVIII articles (Londres, 26 de junh de 1831), que separa Belgica d’Olanda, estipula implicitament que lo novèl Estat independent gardarà lo Luxemborg en son sen.
Lo tractat di XXIV articles (14 d’octòbre de 1831), mens favorable a Belgica, prevei lo compartiment del grand duchat entre li dos protagonistas. Senhat per lo Reiaume Unit, Àustria, Belgica, França, li País Bas e Russia, lo tractat de Londres, lo 19 d’abril de 1839, consagra la naissença oficiala d’un grand duchat de Luxemborg coma Estat independent.
(Guilhèm Ier abdica l'annada seguissenta, mas li Luxemborgés deuràn esperar un niòu tractat de Londres (11 de mai de 1867) per veire lor independéncia e lor neutralitat garantidas per lei grandas poténcias, mas lo rèi di País Bas demòra pasmens grand duc de Luxemborg. En 1842, lo grand duchat dintra dinc la Deutscher Zollverein. A la mòrt de Guilhèm III (1890), lo tròne grand ducau reven a Adòufe de Nassau, passant atau a una auta brancha de la maison de Nassau, la que l'ocupa enquèra d’uèi.)
Curiositats[modificar | modificar la font]
Lo Luxemborg, país de seuvas, foguet cristianizat al sègle VII per sant Remacle e per sant Ubèrt, que son còrs foguet menat, al sègle IX, de Lieja al mostier d'Andaja, lèu tornat batejar « Sant Ubèrt ». Al sègle XVIII, lo darrier abat implantet de fargas dinc un endreit tot pròche sonat d’uèi « fornèl Sant Miquèu » e mudat en musèu de la metallurgia e en musèu a la glòria del pintor Redouté (mòrt en 1840), nascut dinc la vila.
Marcha en Famena, que lo sèti n’es ocupat despuèi la preïstòria, es coneguda despuèi lo sègle XVII per sas dentèlas; lo vilatge vesin de Waha a una glèisa romanica consagrada en 1050. Reire-plaça fòrta medievala, Bastonha deu sa celebritat a sa resisténcia eroïca a la darrièra ofensiva alemanda (decembre de 1944). Bolhon, sobre la Semois, a grandit a l'ombra de sa fortalesa. Entremieg Bolhon e Virton, capitala de Gaume, i a l'abadia d'Orval, reputada d’uèi per sa bièra e son fromatge. Foguet, de sa fondation (sègle Onge) a la Revolucion, una deis abadias cistercenchas mai richas d'Euròpa.
Maissin, dinc l’oèst de la província, de damont de la cresta del Spihou a un calvari breton vengut tot dreit de Brò-Gerne (Cornoalha) e tornat formar pèira a cha pèira. Una Santa Ana en faiença de Kemper vilha a costat sobre d’ossuaris tapissats d’èdra sorna. Aquò’s lo cementèri di Bretons que lai moriguèron en agost de 1914, tant nombrós qu’aun meritat qu’aquel canton de tèrra ardenesa venguèssa un pauc ataben tèrra bretona.


text:
Saint-Bueil
Nom desconegut en arpitan ( Saint-Bueil en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Niché A la cœur del Val de Ainan, lo vilatge a traversat pel Ainan.
Niché au cœur du Val d'Ainan, le village est traversé par l'Ainan.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 6 de junh 2002, continuament a de violentes orages, de las fluïdes de boue e una crussa subite de la Ainan estofatz de divèrsas abitacions e d'equipas de Sant-Bueil. De nombrosas unas autras municipalitats de la Valdaine an tocat, e se déplore una victima a Sant-Geoire-en-Valdaine.[1]
- Le 6 juin 2002, suite à de violents orages, des coulées de boue et une crue subite de l'Ainan noient plusieurs habitations et équipements de Saint-Bueil. De nombreuses autres communes de la Valdaine sont touchées, et l'on déplore une victime à Saint-Geoire-en-Valdaine.[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ {{{Títol}}}. Consultat lo 28 de julhet de 2012
- ↑ Inondations dans l'Isère : une octogénaire tuée, 2002, Libération.fr. Consultat lo 28 juillet 2012


text:
Grandas descobèrtas
La grandas descobètas constituisson un periòde que comencèt al sègle XV e que contunhèt fins al sègle XVII, que las naus europèas percorrián lo mond a la recerca de nòvas rotas e eissidas comercialas pel provesiment del capitalisme naissent en Euròpa. Dins aquel vam, los europèus trobèron d'autres civilizacions e pòbles, e creèron de mapas de tèrras que los èran desconegudas. D'entre los exploradors mai celèbres del periòde i a: Cristòl Colomb, Vasco da Gama, Ferrand Magellan,...
Las grandas descobètas son lo fondament de las nòvas tecnologias e de las nòvas idèas que sorgiguèron a la Renaissença que d'innovacions en cartografia, navegacion e la construccion de vaissèls. Aquelas nòvas naus se desvolupèron a partir dels dessenhs europèus medievals amb d'elements arabs. Foguèron los primèrs vaissèls capables de sortir de la mar Mediterranèa cap a l'ocean Atlantic amb seguretat.
Somari
Exploracion terrèstra[modificar | modificar la font]
Lo preludi de l'èra de las grandas descobèrtas es una seriá d'expedicions europèas cap a Asia per la tèrra pendent l'Edat Mejana. Alara que los mongòls avián menaçat Euròpa de sègles abans, tanben avián unificat tota Eurasia mejans la creacion de rotas comercialas e de linhas de comunicacion que s'espandián de l'Orient Mejan fins a China. Qualques europèus profeitèron d'aquelas rotas per realizar d'exploracions cap a l'èst, la majoritat èran italians fins a que lo comèrci entre Euròpa e Orient Mejan siá contrarotlat gaireben en totalitat pels comerçants de las ciutats-estats italianas.
Lo primièr d'aqueles explorators èra Giovanni de Plano Carpini que viatjèt cap a Mongolia de 1244 a 1247. Mas lo viatge mai celèbre es aquel de Marco Polo, que percorrèt Asia de 1271 a 1295. Lo recit del seu viatge venguèt una de las òbras mai legidas d'Euròpa fins ara.
Mas aqueles viatges aguèron un efècte limitat fins a que l'Empèri Mongòl s'esfondrèt aviadament e la rota cap a l'èst tornèt èsser fòrça perilhosa. La Pèsta Nègra del sègle XIV tanben limitèt lo comerci e las comunicacions. La rota terrèstra cap a l'èst venguèt fòrça dangierosa, costosa e controtlada pels empèris musulmans, subretot que la naissença de l'Empèri Otoman limitava las possibilitats comercialas europèas.
Lo començament de las exploracions: Portugal[modificar | modificar la font]
Amb l'invencion de la carraca e de la caravella los reialmes de la Peninsula Iberica avián l'escasença de tornar de l'Orient Extrèm. Las exploracions avián diversas causas. Los monetaristas creson que la principala rason sostenent aquelas expedicions es la manca d'aur e d'argent en Euròpa. L'economia europèa dependiá fòrça d'aqueles metals per realizar los cambis comercials e la manca provoquèt en Euròpa una granda recession. Un autre factor seriá lo conflicte entre los pòbles iberics e los musulmans del sud. Los pòbles iberics aqueriguèron d'importantas coneissenças scientificas e tecnologicas dels seus vesins arabs, amb que perfeccionèron las naus e las coneissenças geograficas d'Africa e Asia, Atala podián prepar los viatges pel mar.
La primèra onda d'expedicions comencèt amb Portugal amb lo prince Enric lo navegador. Viatjant cap a l'Atlantic descobriguèt las illas de Madeira en 1419 e dels Açòres en 1427, que venguèron de colonias portuguesas. L'objectiu principal d'Enric lo Navegador èra l'exploracion de la còsta occidentala d'Africa. Pendent de sègles las unicas rotas que connectavan l'Africa Occidentala amb la mar Mediterranèa passavan pel desèrt del Sahara e èran contrarotladas pels estats musulmans del nòrd d'Africa, rivals de Portugal. Los portugueses esperavan trobar un passatge per mar que los permetirián de comerciar dirèctament amb l'Africa Occidentala. D'en primièr l'avaçada foguèt lenta, mas, en 1434 arribèron al cap Bojador. En mens de dos decenis la barrièra del Sahara aviá estat vencuda e lo comerci de l'aur, de l'argent e dels esclaus comencèt sus un territòri que venguèron correspond a l'actual Senegal. Pauc aprèp bastiguèron los fòrts d'Elmina e São Tomé e Príncipe venguèt la primièra colonia productriça de sucre. En 1482 una expedicion capitanejada per Diogo Cão arribèt al reialme del Congò. L'expedicion mai importanta foguèt aquela de Bartolomeu Dias qu'arribèt al cap de Bona Esperança, demostrant que la rota cap a l'Índia per mar èra possible. En 1498 Vasco da Gama realizèt aquela entrepresa.
Descobèrta d'America[modificar | modificar la font]
Castelha, rival de Portugal comencèt las seunas exploracions maritimas qu'èra de contunh a la fin del sègle XV, a l'ora los navegators castelhans començavan la competicion amb los nivigators portugueses. La primièra mòstra foguèt la lucha pel contraròtle de las Illas Canàrias, que foguèron presas per Castelha. Amb l'union de Castelha e Aragon, e acabada la Colonizacion d'al Andalús, lo reialme utilizèt aquela escasença e los recorses per la recerca de las nòvas rotes e l'establiment de nòvas colonias oltramar. En 1492 los governats de Castelha e Aragon patronizèron lo viatge de Cristòl Colomb amb l'intencion d'arribar en Índia navegant cap a l'oèst.
Mas Colomb arribèt pas en Asia, mas al Mond Nòu. En 1501 lo tor portugués Pedro Álvares Cabral tanben descobriguèt lo Mond Nòu, l'estat actual de Brasil. Demandèt l'intervencion papala per definir los airals d'influéncia en 1494 data que se signèt lo Tractat de Tordesillas que divisiá lo Mond entre las doas poténcias. Los portugueses recebèron "tot" çó que se trobavariá a l'oèst d'Euròpa e a l'èst d'una linha a 270 lègas de Cap Verd; atal obtenguèt lo contraròtle d'Africa, Asia e la region orientala de l'America del Sud. Los espanhols recebèron "tot" çò que se trobavariá a l'oèst d'aquela linha, un territòri qu'èra desconegut e fòrça grand: lo rèste del continent american e les illas de l'ocean Pacific.
Colomb e los mai explorators europèus foguèron decebuts per las descobèrtas. A la diferència d'Africa e Asia, los abitants de las illas de la Cariba avián fòrça pauc a comerçar amb los navegators espanhols. L'atrach de las illas, pasmens, seriá la man d'òbra e la produccion que s'i poiriá realizar mejans la colonizacion. Mas quand los conquerents arribèron al continent descobriguèron de jaciments d'aur e d'argent al Mexic e Peró. Aprèp la conquèsta de l'Empèri Asteca e de l'Empèri Inca, las pandemias europèas e l'esclavatge devastèron los pòbles natius americans.
En 1519, an meteis que Cortés arribèt al Mexic, la corona castelhana financièt l'expedicion de Ferrand Magellan, un portugués, que la mission èra de circumnavegar lo mond e arribar en Asia navegant cap a l'oèst del continent american. Magellan capitèt l'empresa e tornèt en Espanha tres ans aprèp.
Lo declin del monopòli portugués[modificar | modificar la font]
L'exploracion e la colonizacion portuguesas contunhèron malgrat la rivalitat d'Espanha. Los portugueses venguèron los primièrs occidentals a comerçar amb Japon. L'estrategia portuguesa èra basada sus la construccion de fòrts que los permetiguèron de contrarotlar las rotas comercialas mai importantas de l'èst. Fòrts e nòvas colonias foguèron establidas per la còsta africana, a Luanda, Moçambic, Zanzibar, Mombassa, Socotra, Ormuz, Calcuta, Goa, Mumbai, Malaca, Macau e Timòr. Los portugueses tanben contrarotlavan Brasil, que foguèt descobèrt en 1500 per Pedro Álvares Cabral, perque la region se trobava sus l'airal portugués del Tractat de Tordesillas.
Portugal enfrentèt divèrses problèmas amb l'espandiment del seu territòri al delá dels establiments. Amb lo temps la nacion aguèt pas pro de recorses nimai las armadas per administrar las empresas. Los fòrts qu'avian bastit pel mond podavan pas tenir fácia a las autras poténcias europèas que menaçavan lo seu iempèri e lo seu monopòli comercial. L'egemonia comerciala portuguesa de l'èst s'afliquissiá amb l'arribada dels explorators neerlandeses, franceses e britanics qu'ignoravan la division papala del mond. En 1580 lo rei Felip II de Castelha tanben venguèt rei de Portugal, coma eretièr de la corona aprèp que lo seu cosin Sebastian morriguèt sens descendéncia. Atal, jos Felip, ambedos empèris s'unifiquèron, e lo nòu e immens empèri venguèt pro grand per resistir a las menaças de las colonias britanicas e neerlandesas. Mumbai foguèt cedida als britanics, alara que Macau, Timòr, Goa, Angòla e Moçambic, e tanben Brasil, que la preséncia portuguesa èra efectiva, tornèron coma territòris portugueses aprèp lo retorn del Reialme de Portugal, independent d'Espanha. Pasmens los neerlandeses ensagèron de conquerir Brasil e per un breu temps capitèron a contrarotlar gaireben la mitat del territòri, mas, se retirèron.
Los païses nòrd-europèus[modificar | modificar la font]
Las nacions al nòrd-ibericas, refusèron de reconeisser lo Tractat de Tordesillas. França, los Païses Basses e lo Reialme Unit, amb de fòrtas tradicions maritimas e tecnologicas, entreprenguèron de viatges de colonizacion. La primièra d'aquelas missions, de Joan Cabot, en 1497, foguèt financiada pel Reialme Unit, e foguèt la primièra d'una seriá de missions d'exploracion britanicas e francesas cap a l'America del Nòrd. Espanha aviá ignorat la region mai septentrionala del Nòrd d'America perque la populacion èra fòrça mendra e amb mens de riquesas (aur e argent) que lo rèsta de las Americas del Nòrd, Centrala e del Sud. En 1525 Giovanni da Verrazzano venguèt lo primièr europèu (aprèp los vikings) a visitar la Còsta Èst del territòri actual dels Estats Units d'America. Las espedicions de Cabot, Jaques Cartier (1534) e d'autres se realizèron d'en primièr amb l'espèr de trobar un Passatge al Nòrd-Èst que connectariá las rotas maritimas d'Euròpa amb las riquesas d'Asia. Jamai trobèron lo passatge, mas mejans lors espedicions d'autres possibilitats comercialas venguèron e a partir del sègle XVII comencèron a establir de colonias per la còsta èst l'America del Nòrd.
Venguèron, aquelas nacions nòrd-europèas, los primèrs rivals de Portugal en Africa e dins l'Ocean Indian. Naus neerlandesas, francesas e britanicas comencèron a saquetjar lo monopòli portugués e fondèron de fòrts e colonias pròpias. De contunh, lo duopòli espanhol e portugués declinava. Foguèron los estats nòrd-europèus que los primièrs explorèron las regions desconegudas de l'Ocean Pacific, l'Oceania e la còsta oèst nòrd-americana. Los exploradors neerlandeses, coma Willem Jansz e Abel Tasman qu'èran los primièrs a explorar las còstes d'Austràlia. Lo sègle XVIII l'explorador britanic James Cook foguèt lo primièr a traçar las mapas de la Polinesia.
Fin de l'èra de l'exploracion e los seus efèctes[modificar | modificar la font]
Pendent de millennis l'economia mediterranèa aviá estat la mai poderosa e videnta; las regions d'Itàlia e Grècia avián estat las mai ricas e poderosas. Amb las grandas descobèrtas, la nòva economia atlantica, contrarotlada pels estats de l'Euròpa Occidentala, coma Franca, Reialme Unit, Espanha e Portugal, venguèt la mai florissenta e poderosa del mond d'alara, al meteis temps que las economias mediterranèas dintrarèron dins un periòde de declin. Alara que s'explorava lo Mond Nòu, Russia venguèt una poténcia europèa amb lo tsar Pèire lo Grand e la conquèsta de Siberia.
Aquel periòde de las grandas descobèrtas s'acaba al començament del sègle XVII. Los vaissèls europèus podavan per quina que siá la region del mond. Pasmens, la quita exploracion contunhèt: las regions artica e antàrtica seràn pas exploradas abans la fin del sègle XIX. Encara, los europèus prenguèt de temps per arribar a l'interior dels continents american e african.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Ricardo Duchesne: The Faustian impulse and European exploration, The Fortnightly Review


text:
Poaceae
Las graminèas o poacèas (Poaceae) son una familha de plantas erbacèas, o fòrça rarament lenhosas, apertenent a l'òrdre Poales de las monocotiledonèas (Liliopsida). Amb mai de 670 genres e près de 10.000 espècias descrichas, las gramineas son la quatrena familha amb màger riquesa d'espècias après de las compausadas (Asteraceae), las orquidèas (Orchidaceae) e las leguminosas (Fabaceae); mas, definitivament, es la primièra en importància economica globala. En fach, la màger part de la dièta dels èssers umans proven de las gramineas, tant en forma dirècta (granos de granatges e los sieus derivats, coma de farinas e d'òlis) o indirecta (carn, lach e d'uòus que provien del bestial e las ausèls de corral que s'alimentan de pasturas o granos). Es una familha cosmopolita, qu'a conquistat la majoritat dels cavòts ecologics de la planeta, dempuèi las zònas desertiques fins als ecosistèmas d'aiga salada, e dempuèi las zònas deprimidas e anegadizas fins als sistèmas montanhuts mai nautes. Aquesta incomparable capacitat d'adaptacion es sostenuda en una enòrma diversitat morfologica, fisiologica e reproductiva e en de divèrsas associacions mutualísticas amb d'autres organismes, que convertisson a las gramineas en una fascinanta familha, pas sonque per la siá importància economica, mas tanben per la siá importància biologica.


text:
Escala de Kinsey
L'escala de Kinsey vòl mesurar de l'orientacion sexuala anant de 0 (exclusivament eterosexual(a)) a 6 (exclusivament omosexual(a)). Foguèt publicada en primier dins « Sexual Behavior in the Human Male » (1948) d'Alfred Kinsey, e foguèt important dins lo trabalh complementari titolat « Sexual Behavior in the Human Female » (1953).
Per descriure l'escala, Kinsey afirma:
- « Los mascles representan pas doas populacions separadas d'omosexuals e eterosexuals. Tot coma lo mode es pas dividit entre fedum e cabrum. Es doncas fondamental per la taxonomia lo fach que la Natura rarament se descriu amb de grops marcats separats... Lo monde natural es continú en totes e cadun de sos aspèctes.
- Tot en insistissent sus las nuanças existissent entre los antecedents omosexual e eterosexual exclusius, semblèt apropriat lo desvolopament d'una classificacion que se basa sus la quantitat d'experiéncias omosexualas e eterosexualas de cada istoric... Cada individú seriá assignat a una posicion sus aquela escala, per cada periòde de sa vida.... Una escala amb set punts indicant d'un biais fisable las multiplas gradacions qu'existisson vertadièrament. » (Kinsey, e col. (1948))
Somari
L'escala Kinsey es atal[modificar | modificar la font]
Recerca[modificar | modificar la font]
Rapòts Kinsey[modificar | modificar la font]
- Òmes: 11.6% dels òmes blancs d'entre 20 e 35 van èsser dins lo 3n gras dins aquel periòde de lor vidas.[1]
- Donas: 7% de las donas non maridadas entre 20 e 35 e 4% de las donas maridadas entre 20 e 35 va èsser dins lo 3n gras dins aquel periòde de lor vidas.[2] un 2 a 6% de las donas, entre 20 e 35, van èsser dins lo 5n gras [3] e 1 a 3% de las donas non maridadas entre 20 e 35 van èsser dins lo 6n gras.[4]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Kinsey, e coll. 1948. Sexual Behavior in the Human Male, Table 147, p. 651
- ↑ Kinsey, e coll. 1953. Sexual Behavior in the Human Female, Table 142, p. 499
- ↑ Ibid, p. 488
- ↑ Ibid, Table 142, p. 499, and p. 474