text:
Gascon garonés
Lo gascon garonés o ribeirin es un paraulís de transicion entre benaujant, guienés, vasadés e agenés. Meila trèits gascons orientaus e occidentaus, s'estend lo long de Garona, deu virat de Cadilhac au Marmandés[1]. En Marmandés s'utiliza lo tèrme de parlar planiu ; aqueth parlar disha la plaça au lengadocian (pus precisament perigòrd) deu bòrn de La Gasèla[2].
Aqueste parlar qu'es ja mencionat per l'abat Caudéran[3].
Somari
Trèits generaus[modificar | modificar la font]
- Vèrbe AUGER/ÀUGER + -S- intervocalic + 3a conjugason en -ER.
- Imperfèit en -ÈVA (èbe/èwe) au 1èir grope : demandèva. La -A finala es muca en Marmandés : -ÈVA (èw). Aquera particularitat es coneishuda tanben dinc au Medòc : -AVA (aw). Per moishar aquera abracada, daubuns escriven -AV'. Un digrafe -AU / -AU' es mei apropriat e donc, dens la region marmandesa -ÈU / -ÈU'.
- Abséncia de A prostetic.
- Abséncia de QUE enonciatiu, sonque dens l'expression "es que" emplegada per parlar dau temps : "es que plau", ("plòu" en lengadocian). Segon lo lingüista alemand Gerhard Rohlfs (cf. "Le Gascon, études de philologie pyrénéenne", p.206, par.525. La particule que), dens lo Medòc los vielhs disèven "es que ha calor", ("fa calor" en lengadocian.)
- Mòts garonés o dont l'epicentre es garonés : frid (per fred/freid) ; menhar (per menar/miar) ; prampó ; nestejar (per netejar) ; piu (per piòc) ; caunhit/gaunit ; jabrós e sons derivats...
- Patronimes tipics : Bentejac, Bergadiu, Carpentèir, Potais, Vimenèir...
Variacions intèrnas[modificar | modificar la font]
- Article "du" : DEU (Macarien) / DAU (Marmandés, Reulés (tanben : SUU/SAU, PREU/PRAU).
- "Encore" : ENCARA (Macarien) / ENQUÈRA (Marmandés).
- Prononciacion deu -V- intervocalic : [w] (oèst) / [B] (èst).
- Preterit : en -U- (Macarien, Reulés) / en -O- (Marmandés).
- N intervocalic present (Reulés, Cadilhaqués) / absent (Macarien, Marmandés).
- Lo H pòt èster pus o mens bohat. En generau, es puslèu muc : çò qu'hasèva. Mès l'halha en Marmandés / la halha en Macarien.
- Pronom neutre : au (Marmandés, Reulés) / ec (Macarien). Lo pronom marmandés au (aw / ow) vèn de la diftongason dau pronom lengadocian o.
Conjugasons[modificar | modificar la font]
Quòra coexistan duas fòrmas shens precision, la prumèira es puslèu macariana e la segonda puslèu marmandesa.
- AUGER / ÀUGER
- Indicatiu present : èi, as, a, am, atz, an.
- Indicatiu imperfèit : avèvi, avèvas, avèva[4], avèvam, avèvatz, avèvan.
- Indicatiu preterit : aujuri, aujures, aujut, aujúrem, aujúretz, aujuren.
- Subjonctiu present : augi, augis, augi, àugim, àugitz, augin.
- Subjonctiu imperfèit : aujussi, aujussis, aujussi, aujússim, aujússitz, aujussin.
- ESTAR / ÈSTER
- Indicatiu present : sui/soi, ès/sès, es, som, ètz/sètz, son.
- Indicatiu imperfèit : èri, èras, èra, èram, èratz, èran.
- Indicatiu preterit : esturi/estoi, estures/estós, estut/estot, estúrem/estom, estúretz/estotz, esturen/estón.[5]
- Subjonctiu present : èsti/sii/siqui, èstis/siis/siquis, èsti/sii/siqui, èstim/síim/síquim, èstitz/síitz/síquitz, èstin/siin/siquin.
- Subjonctiu imperfèit : estussi/estossi, estussis/estossis, estussi/estossi, estússim/estóssim, estússitz/estóssitz, estussin/estossin.
- HÈSER
- Indicatiu present : hèsi, hèses, hèi, hèsem, hèsetz, hèsen.
- Indicatiu imperfèit : hasèvi, hasèvas, hasèva, hasèvam, hasèvatz, hasèvan.
Parabòla deu hilh prodigue en gascon de la Rèula[modificar | modificar la font]
Un òme agut dus gojats. Lo pus june dissut a son pair : "Mon pair, balhetz-me la porcion de vòste bien que me reven", e les-i partagèt son bien. Pauc de jorns après, augent tot amassat, lo pus june gojat partit tot de suïta per un peís bien lonh d'achiu , dissipèt son bien en vivent dens lo libertinatge. E après qu'augut tot fenit, i vengut una granda famina dens aqueth peís e comencèt a mancar. Partit e se'n angut se botar au service d'un òme d'aqueth peís, e l'envièt a sa meitaderia pr'i gardar daus gorets. Auré volut remplir son vente des gossas que les pòrcs mingèvan e digun les-i balhèva. Rentrèt en eth-mème e dissut : "Combien de veilets a l'ostau de mon pair abondan de pan e jo mòri ací de hame. Me levarèi e anguerèi a mon pair e li dirèi : Papair, èi pecat contra lo cèu e devant vos. Ne sui pas mèi capable d'èster aperat vòste gojat : tretetz-me coma un de vòstes veilets." Se livèt e vengut a son pair, coma èra encara lonh, son pair lo vit e agut compassion, corrut a eth, se gitèt a son còth e li balhèt un poton. Lo gojat li dissut : "Papair, èi pecat contra lo cèu e devant vos ; ne sui pas mèi capable d'èster aperat vòste gojat." Lo pair dissut a sos veilets : "Portetz viste ma pus bèra rauba, vestissetz-lo e balhetz-li un anèth au dit e des solièrs aus pès. E menetz lo vetèth gras e tuetz-lo, mingem e regalem-nos. Percequé mon gojat qu'es achiu èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat" e comencèren a se regalar. Mès lo gojat l'einat èra au shamp e coma venèva e qu'aproishèva de l'ostau entendut los vielons e la dança. Sonèt un daus veilets e li demandèt çò qu'aquò èra. E aqueste aciu li responut : "Vòste frair es vengut e vòste pair a hèit tuar lo vetèth gras percequé l'a trobat que se portèva bien." Mès se mit en colèra e ne volèva pas entrar : son pair sortit e comencèt de lo pregar. Mès eth dens sa responsa dissut a son pair : "Vachí tant d'annadas que vos sèrvi, jamèi ne vos èi desobeït e ne m'avetz jamèi balhat crabòt per hèser ribòta damb mos amics. Mès quora vòste gojat qu'es achiu, qu'a minjat tot son dequé damb des libertinas es vengut, li avetz tuat lo vetèth gras." Mès aqueste li dissut : "Mon gojat, tu ès totjorn avèque jo e tots mos biens son a tu. Mès falèva hèser ribòta e se rejoïr percequé ton frair qu'es achiu èra mòrt e es ressuscitat, èra perdut e es retrobat." [6]
Parabòla a Blanhac : [[1]]
Autors en garonés[modificar | modificar la font]
- BELLÒC Claudi (1936-2002, Verdelais)
- BOIRAC Elie (véser l'article detalhat).
- CHASTRES Théodore [7]
- ESCUDEY Joseph-Gabriel [8]
- GAUSSEM Chéri (maire de Gabarnac), Lous bins de la Girounde.
- GIRARDEAU (curè au Pian au XVIII° siègle), Les Macariënes, òbra anonima de 1763, atribuada a d'eth.
- GIRAUDET J. (curè, de Senta Crotz) : sermons.
- JORET Maurice, La legendo del passaire de Mounhurt.
- LABORDE François (de Campòt, pròishe Granhòus) [9]
- LACROIX Marcel [10]
- LAFFARGUE Denise, neishuda a Birac de Trec en 1918. Autor d'un diccionari de marmandés.
- MANCEAU Jean-Baptiste (curè de La Rèula). Autor de nadaus.
- MASSON Fernand (véser l'article detalhat).
- MASSON Jean, hilh de Fernand. [11]
- PARAILLOUS René (de Castèthgelós), Insomnies de Pepiou.
- VACQUÉ René, Lou grillot d'aou Mas.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Comença a Lopiac, inclui tanben dens lo canton de Cadilhac las comunas de Mont Primblan, Gabarnac e Senta Crotz deu Mont, inclui la mèi granda partida deu canton de Sent Macari (exceptat autorn de Laurent dau Bòi), lo canton de La Rèula a la riba dreta, una partida deu canton de Sèishes (Escassafòrt, La Gupia, Castèthnau de Gupia, Caubon Sent Sauvador, mèi lo canton de Marmanda (exceptat Agmé). Sus la riba esquèrra de Garona, lo parlar es de tipe vasadés mès Ilats, Barsac, Prenhac, Tolena, Lengon-vila, Pujòus de Siron, Bomas, son de tipe garonés (vingut au lòc de vingot). (Cf. enquèsta BOURCIEZ de 1894).
- ↑ "En nòrd-gascon "planiu": anuit, mijanuit, mitat, i hèi calor, lo hen, vam áu hèser, soi. En nòrd-lengadocian "perigòrd" : anèit, mèjanèit, meitat, fai caud, lo fen, 'nèm z-o far, sei." (Daniel Séré)
- ↑ CAUDERAN Hippolyte,Dialecte bordelais, Gounouilhou impr., 1861.
- ↑ avè autorn de Sent Macari
- ↑ Las fòrmas furi, etc. existan tanben.
- ↑ http://books.google.fr/books?id=uBQ0AAAAMAAJ&pg=PA569&dq=patois+gironde&hl=oc&sa=X&ei=jfzST9yXEKaM0wWXpLCjBA&redir_esc=y#v=onepage&q=patois%20gironde&f=false
- ↑ Collaborator de Fernand Masson au Garounés
- ↑ Collaborator de Fernand Masson au Garounés
- ↑ Collaborator de Fernand Masson au Garounés
- ↑ Collaborator de Fernand Masson au Garounés
- ↑ Collaborator de Fernand Masson au Garounés


c: text/html

text:
Naissèt lo 28 de setembre de 1932 de parents campanhards: Manuel Jara e Amanda Martínez. La siá mainadesa transcor a Lonquén, localitat prèpa dins la capitala e la siá joenessa a Santiago, a la Población Nogales. A la mòrt de la siá maire dintra al Seminari Redemptorista de San Bernardo. Demòra ailà per pauc mai d'un an.
Lo 1957, s'intègra a l'ensems de cants e danças folcloricas Cuncumén, creat ras d'unes corses de sason impartida per Margot Loyola. A, tanben, los sieus primièrs contactes amb Violeta Parra, que la anima a contunhar cantaire.
Lo 1959, amb vint-e-sèt ans, a la siá primièra experiéncia en direccion teatrala: dirigís Parecido a la felicidad, d'Alejandro Siveking. Viatja amb l'òbra per Argentina, Uruguai, Veneçuèla e Cuba. Aquel meteis an graua amb l'ostal discografic Emi-Odeon, en cantant cossí solista del Cuncumén, dos nadalets que li ensenhèt Violeta Parra.
Lo 1960 assistís en l'en direccion cap Pedro de la Barra en lo montatge de La viuda de Abaplaza, de Germán Luco Cruchaga. Posteriorament, dirigís La mandràgora, de Nicolau Maquiavèl.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Les médaillés de bronze de l’INS2I
Palmarès 2014
Les lauréats 2014 de la médaille de bronze à l’INS2I sont Antoine Girard et Emiliano Lorini.
Palmarès 2013
Les lauréats 2013 de la médaille de bronze à l’INS2I sont Romain Couillet et Pierre Genevès.
Palmarès 2012
Le lauréat 2012 de la médaille de bronze à l’INS2I est Damien Stehlé (PDF).
Palmarès 2011
Le lauréat 2011 de la médaille de bronze à l’INS2I est Bruno Escoffier (PDF).
Palmarès 2010
Le lauréat 2010 de la médaille de bronze à l’INS2I est Thomas Colcombet (PDF).


text:
1530
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1530 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion maia[modificar | modificar la font]
Après sa desfacha de 1527, lo conquistador Francisco de Montejo organizèt una expedicion novèla per conquistar lei ciutats-estats maias de Yucatan. Capitèt de conclure una aliança ambé lei Maias Cheles desirós de luchar còntra lei Cocomes. Pasmens, de rumors a prepaus de la preséncia de minas d'aur dins leis estats d'Uaymil e de Chactemal entraïnèron la division dei fòrças espanhòlas entre dos grops destinats a assegurar la conquista de la region e a verificar la preséncia dei minas. Aprofichant aquela error, lei Cupules, ja a l'origina de la revirada de l'expedicion espanhòla de 1527, organizèron una ataca d'amplor e obligiguèron lei Cheles e leis Espanhòus de se retirar en direccion de Buctzotz puei de Can Pech. Aquelei victòrias li permetèron d'infligir de pèrdas importantas a Montejo e ai Cheles ambé la mòrt d'aperaquí 150 Espanhòus e dau rèi dei Cheles. De son caire, lo pichon grop cargat de descubrir lei minas d'aur foguèt isolat per lei Maias e preferiguèt se retirar. Lei subrevivents de l'expedicion espanhòus se gropèron a Cam Peche onte Montejo ordonèt la bastida d'una fortalesa. Après aquela victòria, lei Maias contunièron de secutar leis Espanhòus mai foguèron plus menaçats fins a 1540.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Organizacion d'un complòt còntra lo cazonci Tangáxuan II per lo conquistador Nuño Beltrán de Guzmán e unei senhors tarascs. Accusat d'organizar una rebellion, Tangáxuan foguèt arrestat e executat. Aquò entraïnèt de trèbols importants dins la region mai marquèt la fin de son independéncia e son annexion au sen de l'Empèri Espanhòu.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Mòrt de Babur, fondator de l'Empèri, que foguèt remplaçat per son fiu Humayun.


text:
Consòla de jòcs
Una consòla de jòcs (var. consòla de juecs) es una maquina electronica destinada a jogar als videojòcs. Existís dos tipes de consòla :
- La consòla de salon : lo dispositiu de sortida es una television o un monitor d'ordenador. Lo dispositiu de dintrada principal es un contrarotlaire.
- La consòla portadissa : de pichona talha, òm pòt la prene pertot.
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra consòla de jòcs es l'Odyssey, apareguda sus lo mercat en 1972. A la fin de las annadas 1980 e al començament de las annadas 1990, doas entrepresas se disputan lo mercat, Nintendo (amb la NES e la SNES) e Sega (amb la Sega Master System e Sega Mega Drive). Al mièg de la annadas 1990, Sony lança la PlayStation e deven lider del mercat. La generacion seguenta es marcada per l'arribada sus lo mercat de Microsoft e la Xbox e per la retirada de Sega seguida a la mèuca comerciala de la Dreamcast. La PlayStation 2 bat los recòrds de venda de consòla de salon. La sortida de la Xbox 360, de la Wii puèi de la PlayStation 3 inaugura la setena generacion de consòlas. Per las consòlas portadissas, Nintendo domina lo mercat.
Lista de las consòlas[modificar | modificar la font]
- Microsoft
- NEC
- Nintendo
- Sony Computer Entertainment
- Sega
- Atari
- Game Park
- Game Park Holdings
- Nokia
- SNK
- Bandai
- Philips/Magnavox
- Coleco
- Memorex
- Panasonic/GoldStar/Sanyo


text:
Jòcs Olimpics d'estiu de 1948
Los Jòcs Olimpics d'estiu [1] de 1948 (Jòcs de la 14ena Olimpiada) se debanèron a Londres del 29 de julhet al 14 d'agost de 1948.
Somari
- 1 Genèsi
- 2 Delegacions
- 3 Debanar
- 4 Espets e endevenenças
- 5 Programa
- 5.1 Espòrts e espròvas
- 6 Medalhièr general
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Ligams videografics
- 11 Nòtas & referéncias
Genèsi[modificar | modificar la font]
Delegacions[modificar | modificar la font]
Debanar[modificar | modificar la font]
Espets e endevenenças[modificar | modificar la font]
Programa[modificar | modificar la font]
Espòrts e espròvas[modificar | modificar la font]
Alterofilia[modificar | modificar la font]
Atletisme[modificar | modificar la font]
-
-
- veire article detalhat Londres 1948 - Atletisme
-
Basquet[modificar | modificar la font]
Bòxa anglesa[modificar | modificar la font]
Cabus[modificar | modificar la font]
Canoe-caiac[modificar | modificar la font]
Ciclisme[modificar | modificar la font]
Equitacion[modificar | modificar la font]
Escrima[modificar | modificar la font]
Fotbòl[modificar | modificar la font]
Gimnastica[modificar | modificar la font]
Lucha[modificar | modificar la font]
Natacion[modificar | modificar la font]
Oquei pelena[modificar | modificar la font]
Pentatlon modèrne[modificar | modificar la font]
Rem[modificar | modificar la font]
Tir[modificar | modificar la font]
Vela[modificar | modificar la font]
Waterpolo[modificar | modificar la font]
Medalhièr general[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams videografics[modificar | modificar la font]
-
- sus YouTube... mai de 257 documents subre Londres 1948 en picar coma clau Olympic Games 1948
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los dotzens, de la 12ena Olimpiada, que se serián deguts debanar en 1940 a Helsinki, amai los tretzens previstes a Londres coma essent los de la 13ena, foguèron suprimits per encausa de la Guèrra de 1935-1945.


text:
Lautaro
Lautaro (deformacion espanhòla deu mapundungun Leftaru) que ho un indian araucan mapuche hilh d'un capdau qui ho hèit presoèr peus conquistadors espanhòls de Pedro de Valdivia. Durant la soa captivitat que s'amigalhè dab eths (o au mens que he com se hosse atau) e un dia que s'escapè e dab totas las coneishenças tecnicas suu manejament de las armas e deus chivaus après auprès d'eths, que gavidè los mapuches contre los conquistadors en bèth remportar granas batalhas e quitament virar se las entà'us horabandir deu terrotòri deus mapuches. Fin finala que ho des.hèit e aucit, mes que demorèr com un simbòl de resisténcia revindicat sègles après peur libertadores latino-americans com Bernardo O'Higgins, membre de la famosa Lòtja Lautaro.


text:
Termodinamica
La termodinamica es una disciplina de la fisica qu'estúdia lei transferiments de calor e lei relacions entre aquelei transferiments e l'energia e lo trabalh dins lei sistèmas fisics macroscopics (es a dire leis objèctes « grands » e non lei moleculas o leis atòms). Per aquò, definís divèrsei variablas macroscopicas coma la temperatura, l'entropia, l'energia intèrna o la pression que permeton de caracterizar l'evolucion dau còrs estudiat e donc, indirèctament, lo comportament dau grand nombre de compausats microscopics que lo compausan.
A l'ora d'ara, lei domenis d'aplicacion de la termodinamica son fòrça nombrós e es una disciplina majora au sen dei sciéncias modèrnas e, subretot, au sen de l'engenhariá gràcias a sei liames ambé la quimia. D'efèct, es capabla de preveire lo foncionament d'un motor de combustion, lei transicions de fasa entre leis estats de la matèria, lo debanament corrècte o optimau d'una reaccion quimica, l'evolucion d'una matèria somés a una temperatura auta... etc[1]. De mai, dempuei la fin dau sègle XX, se desvolopa d'aplicacions dins lo domeni de la medecina e de la biologia[2].
Lo tèrme foguèt inventat e popularizat dins lo corrent dau decenni 1850 quand la termodinamica acomencèt d'aparéisser coma un camp d'estudi scientific novèu. Lo fisician britanic William Thomson (1824-1907), dich lord Kelvin, es sovent creditat de son invencion en 1849[3] [4] e son adopcion per la comunautat scientifica foguèt rapida. Aperavans, la disciplina èra estada fondada per lo Francés Sadi Carnot (1796-1834) qu'estudièt au començament dau sègle XIX lei transferiments de calor d'una maquina de vapor bastida per l'Anglés Thomas Newcomen (1663-1729) en 1703.
Somari
- 1 Istòria de la termodinamica
- 1.1 Lei trabalhs precursors de Sadi Carnot (1824)
- 1.2 L'equivaléncia entre trabalh e calor (1840-1845)
- 1.3 La definicion de la temperatura (1848)
- 1.4 La descubèrta dei principis de la termodinamica (1852-1906)
- 1.5 La formalizacion de la teorica cinetica dei gas (annadas 1860-1870)
- 1.6 L'aplicacion de la termodinamica a la quimia (1876)
- 1.7 L'aparicion de la termodinamica estatistica (vèrs 1880)
- 1.8 L'aparicion de la termodinamica de non equilibri (sègle XX - uèi)
- 1.9 La multiplicacion dei camps d'aplicacion de la termodinamica (a partir de 1940)
- 2 Lèis principalas de la termodinamica
- 3 Lei sistèmas termodinamics e lei grandors tipicas de la termodinamica
- 4 Liames intèrnes
- 5 Liames extèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Istòria de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lei trabalhs precursors de Sadi Carnot (1824)[modificar | modificar la font]
Sadi Carnot (1796-1834), fiu dau scientific e revolucionari francés Lazare Carnot (1753-1823), foguèt lo premier qu'estudièt lei transferiments de calor d'una maquina de vapor e lei cicles dau motor au començament dau sègle XIX. Descurbiguèt lo segond principi de la termodinamica e formulèt son premier enonciat. Per aquò, es considerat coma lo « paire de la termodinamica ». Sei trabalhs foguèron publicats en 1824 dins l'obratge Reflexions sus la poissança motritz dau fuòc (en francés : Réflexions sur la puissance motrice du feu). Èran devesits entre cinc partidas principalas tractant de la calor e la poténcia motritz, dau cicle ideau d'un motor perfèct (d'ara endavant dich cicle de Carnot), de la reversibilitat d'aqueu cicle, deis aplicacions de sei descubèrtas a la fisica dei gas e enfin de la possibilitat de crear un motor d'èr. Pasmens, maugrat una presentacion positiva a l'Academia dei Sciéncias per Pierre-Simon Girard (1765-1835), gaire de scientifics èran capables de comprendre la portada de son òbra.
L'equivaléncia entre trabalh e calor (1840-1845)[modificar | modificar la font]
Après la publicacion de l'òbra de Sadi Carnot en 1824 e sa mòrt en 1832, lei recèrcas sus la termodinamica conoguèron un periòde de pausa fins ais annadas 1840 e la descubèrta dau principi de l'equivaléncia entre trabalh e calor. Dos scientifics, l'Alemand Julius Robert von Mayer (1814-1878) e lo Britanic James Prescott Joule (1818-1889) realizèron en parallèl una tièra d'experiéncias que van permetre de formular aqueu principi entre 1840 e 1845[5] e d'acomençar la definicion dei principis generaus de la termodinamicas dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX.
Lo premier capitèt d'aplicar lo principi de la conservacion de l'energia — nocion fondamentala de la fisica modèrna que foguèt formulada en 1847 — a la termodinamica. Demonstrèt la possibilitat de transformar una forma donada d'energia en calor. Per aquò, capitèt de caufar d'aiga (produccion de calor) gràcias a de vibracions (energia cinetica qu'èra lo trabalh fornit au sistèma). Publiquèt sei resultats en 1842 dins un jornau alemand. Puei, assaièt de calcular la valor de l'equivaléncia mecanica de la calor. En 1845, trobèt 365 kgf.m.kcal-1 que foguèt finalament corregida a 425 kgf.m.kcal-1 (valor modèrna : 426,6 kgf.m.kcal-1 siá 4,184 kJ.kcal-1).
Lo segond, ja conegut per sei resultats dins la recèrca sus l'electricitat, obtenguèt de resultats similars que foguèron publicats a partir de 1843. Capitèt de mostrar la conservacion de l'energia ambé d'experiéncias sus l'aiga coma Meyer. Pasmens, capitèt tanben d'estendre lo camp de sei recèrcas sus la produccion de calor a partir d'una forma d'energia mecanica (compression d'un gas). La mesurèt egala a 4,42 kJ.kcal-1. En 1845, poguèt presentar sei resultats a Cambridge e atacar lei teorias desvolopadas dins leis annadas 1830 per Emile Clapeyron a partir dei trabalhs de Sadi Carnot.
Aquelei publicacions quasi simultanèas entraïnèron un debat de prioritat entre lei dos òmes que deguèron tanben faciar divèrseis oposicions au sen de la comunautat scientifica[6]. Pasmens, a partir de la fin deis annadas 1840, lei premierei formulacions dau principi de la conservacion de l'energia van permetre de confirmar lor teoria. Pus important, vèrs 1847, un discors de Joule per presentar sei resultats va atraire l'atencion de William Thomson (1824-1907) que va perseguir sei recèrcas e utilizar lo principi de l'equivaléncia entre trabalh (energia fornida) e calor per definir la temperatura e pausar lei basas fondamentalas de la termodinamica.
La definicion de la temperatura (1848)[modificar | modificar la font]
Lo concèpte de temperatura apareguèt au sègle XVII ambé l'invencion dei premiers termomètres e dos escalas de temperatura — aquelei de Fahrenheit e de Celsius — èran fòrça populars au sen de la comunautat scientifica mai permetián solament una mesura relativa de la temperatura. Òr, aquò èra gaire compatible ambé la nocion de temperatura termodinamica que necessitava la definicion d'una temperatura absoluda que foguèt la premiera òbra en termodinamica de Kelvin en 1848.
Aquela nocion necessita d'introdurre lo concèpte de zèro absolut. Aquela idèa èra estada ja imaginada per Guillaume Amontons (1663-1705) e per Sadi Carnot mai Kelvin capitèt de'n formular la premiera definicion complèta e creèt una escala de temperatura novèla basada sus aqueu principi. Per aquò, Kelvin prenguèt lo zèro absolut coma ponch de réferéncia unic de son escala e creèt lo gra Kelvin[7] coma unitat de mesura a partir de la fraccion 1/273,16 dau ponch triple de l'aiga.
La consequéncia d'aquela definicion foguèt de permetre lo desvolopament de grandors novèlas, dichas termodinamicas, liadas a la temperatura. Ansin, la conoissença d'aquelei grandors permet de calcular la valor de la temperatura e inversament. Aquò va permetre d'estructurar aquela sciéncia novèla dins lo corrent de la segonda mitat dau sègle XIX a l'entorn de la formulacion dau premier ensems de teorias de basa de la termodinamica.
La descubèrta dei principis de la termodinamica (1852-1906)[modificar | modificar la font]
La formulacion dei tres premiers principis de la termodinamica se debanèt en doas etapas de 1852 a 1906. La premiera veguèt la definicion dei dos premiers per Kelvin e la segonda aquela dau tresen principi per Walther Nernst (1864-1941). Lei trabalhs e leis experiéncias de Carnot, de von Meyer e de Joule foguèron utilizats utilizats coma basa per Kelvin per la formulacion dei dos premiers principis. Lo tresen foguèt entraïnat per lei progrès dins l'estudi dei gas e dei temperaturas bassas. En 1931, un principi zèro foguèt apondut per servir de basa matematica a la termodinamica. La formulacion d'aquelei lèis permetèt de definir lei principalei grandors utilizadas per la termodinamica coma l'energia intèrna, la calor, lo trabalh e l'entropia.
La formalizacion de la teorica cinetica dei gas (annadas 1860-1870)[modificar | modificar la font]
L'idèa d'una teoria cinetica dei gas èra ja una idèa anciana au començament de la segonda mitat dau sègle XIX . Sa premiera evocacion se debanèt en 1620 dins lei trabalhs de Francis Bacon (1561-1620) e, au sègle XVIII, Daniel Bernoulli (1700-1782) e Benjamin Thompson (1853-1814) acomencèron de desvolopar lei premierei nocions d'aquela teoria. En 1820, foguèt formulada la premiera teoria cinetica mai son autor, John Herapath (1790-1863), s'enganèt sus la definicion de la temperatura.
La premiera teoria cinetica dei gas pròche dei teorias modèrnas foguèt publicada per John James Waterston (1811-1883) en 1843 mai son trabalh demorèt desconegut. Serà necessari d'esperar leis annadas 1860 per veire lei premiers succès gràcias ais òbras de Rudolf Clausius (1822-1888), de James Clerk Maxwell (1831-1889) e subretot de Ludwig Boltzmann (1844-1906). Capitèron de formular pauc a pauc aquela teoria que permetèt d'obtenir divèrsei resultats importants a partir deis annadas 1860 e 1870 : distribucion de Maxwell-Boltzmann (1859-1871), equacion de Boltzmann (1872), equacion de Van der Waals (1873)...
Lo desvolopament d'aquela teorica aguèt divèrsei consequéncias importantas. De'n premier, permetèt de trobar lei definicions microscopicas o macroscopicas de divèrsei grandors fondamentalas de la termodinamica. Per exemple, foguèt lo cas dau concèpte macroscopic de l'entropia introduch en 1965 per Clausius. Permetèt tanben de melhorar la conoissença de la nocion de pression. Enfin, permetèt de crear d'otís novèus que van favorizar l'aplicacion de la termodinamica a la quimia e l'aparicion de la termodinamica estatica.
L'aplicacion de la termodinamica a la quimia (1876)[modificar | modificar la font]
La descubèrta dei basas de l'aplicacion de la termodinamica a la quimia foguèron l'òbra dau fisician estatsunidenc Josiah Willard Gibbs (1839-1903) de 1873 a 1876[8]. Son objectiu èra d'estudiar e de desvolopar l'analisi grafica dei procès termodinamics, compres lei reaccions quimicas. Per aquò, estudièt l'evolucion de divèrsei grandors coma l'energia, l'entropia, lo volum, lo potenciau quimic, la temperatura e la pression de sistèmas termodinamicas per determinar lo debanament espontanèu d'un procès[9]. Per la seguida, son trabalh foguèt contuniat e completat per Pierre Duhem (1861-1916)[10], Gilbert Lewis (1875-1946), Merle Randall (1888-1950)[11] e Edward Guggenheim (1901-1970)[12]. Van permetre de fondar la termoquimia que permet de preveire lo sens dei reaccions e la composicion deis equilibris quimics e que venguèt una branca fòrça utilizada de la termodinamica gràcias a seis aplicacions industrialas.
L'aparicion de la termodinamica estatistica (vèrs 1880)[modificar | modificar la font]
La termodinamica estatistica permet d'explicar e de determinar lo comportament e l'evolucion de sistèmas fisics compausats d'un grand nombre de particulas (atòms, ions, moleculas...). Coma la termoquimia, es una branca fòrça utilizada per lei cercaires e leis engenhaires. Son aparicion foguèt permesa per la formulacion de la teoria cinetica dei gas que permetiá d'estudiar leis interaccions dei particulas entre elei. La premiera formulizacion foguèt realizada en 1902 per Gibbs. Per la seguida, la disciplina conoguèt d'evolucions importantas ambé son extension ai transicions de fasa dins lei materiaus solids presa en compte de la mecanica quantica a partir deis annadas 1920 e 1930.
L'aparicion de la termodinamica de non equilibri (sègle XX - uèi)[modificar | modificar la font]
La termodinamica de non equilibri foguèt la darriera branca majora de la termodinamica desvolopada avans la multiplicacion deis aplicacions a partir deis annadas 1940. Au contrari dei brancas precedentas regardadas solament per lei sistèmas a l'equilibri, s'interessa a de sistèmas termodinamics qu'an pas agantat un estat d'equilibri termodinamic. Per exemple, de sistèmas dubèrts alunchats de l'estat d'equilibri que representan la màger part dei sistèmas presents dins la natura que son rarament a l'equilibri. Rayleigh (1842-1919) foguèt lo premier de s'interessar au problema tre 1873[13]. Dins aquò, lei trabalhs importants acomencèron ambé Lars Onsager (1903-1976) a partir deis annadas 1930 e son estudi dei procès termodinamics irreversibles[14].
En causa de l'abséncia d'equilibri, lei lèis classicas son plus sufisentas per depintar lo sistèma. En particular, en causa dei cambis qu'existisson entre lo sistèma e l'exterior, es fòrça malaisat de definir certanei grandors coma l'entropia. Ansin, la termodinamica de non equilibri necessitèt e necessita totjorn lo desvolopament d'otís novèus. Per exemple, foguèt lo cas dau concèpte d'equilibri termodinamic locau que permet d'aplicar localament lei principis classics. Un nombre important de Prèmis Nobel son estadas atribuits per de descubèrtas sus aqueu subjècte : Lars Onsager en 1968 e Ilya Prigogine (1917-2003) en 1977.
La multiplicacion dei camps d'aplicacion de la termodinamica (a partir de 1940)[modificar | modificar la font]
A partir dau decenni 1940, e en fòra dei recèrcas sus la termodinamica de non equilibri, lo nombre de domenis d'aplicacion de la termodinamica conoguèt una multiplicacion importanta. La màger part son situats a l'interfàcia entre la termodinamica e una autra disciplina qu'es generalament liada a la quimia, la fisica o la biologia. Lo desvolopament d'aplicacions novèlas contunia a l'ora d'ara e, en 2002, lei principalas èran :
- la termodinamica biologica (1957).
- la termodinamica deis ecosistèmas (1959).
- la termodinamica dei sistèmas pichons (decenni 1960).
- la termodinamica relativista (1965).
- la termodinamica quantica (1968).
- la termodinamica dei traucs negres (decenni 1970).
- la termodinamica geologica (decenni 1970).
- la termodinamica de l'evolucion biologica (decenni 1970).
- la termodinamica geoquimica (decenni 1980).
- la termodinamica atmosfèrica (decenni 1980).
- la termodinamica dei sistèmas naturaus (decenni 1990).
- la termodinamica dei terratrèms (2000).
- la termodinamica dei sistèmas farmaceutics (2002).
Lèis principalas de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo principi zèro de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo principi zèro de la termodinamica permet de definir la nocion d'equilibri termic coma una relacion d'equivaléncia. Sa formulacion pus frequenta es : « S'un objècte A e un objècte C son en equilibri termic amb un objècte B, A es tanben en equilibri termic ambé C ».
Lo premier principi de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo premier principi de la termodinamica foguèt formulat per lo premier còp per Rudolf Clausius (1822-1888)[15]. Es una version termodinamica de la conservacion de l'energia que son enonciat es : « Dins lo corrent d'una transformacion quina que siegue d'un sistèma sarrat, la variacion de son energia es egala a la quantitat d'energia escambiada ambé lo mitan exterior, sota forma d'energia termica o sota forma de trabalh ».
Se pòu tradurre ambé la relacion seguenta :
- es la variacion d'energia totala.
- es la variacion d'energia intèrna.
- es la variacion d'energia cinetica a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
- es la variacion d'energia potenciala a l'escala macroscopica. Es nulla se lo sistèma es immobil, ço qu'es lo cas pus frequent.
- es lo trabalh cambiat ambé lo mitan exterior.
- es la quantitat d'energia cambiada per transferiment termic.
Lo segond principi de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo segond principi de la termodinamica, tanben dich principi de Carnot, a conegut divèrsei formulacions dins lo corrent dau sègle XIX definidas per Émile Clapeyron (1834), Rudolf Clausius (1850), Kelvin (1851), Ludwig Boltzmann (1873) e Max Planck (1878). Permet de depintar la variacion de l'entropia durant una transformacion segon la relacion seguenta :
- es la variacion globala de l'entropia.
- es l'entropia creada dins lo corrent de la transformacion.
- es la variacion de l'entropia dau sistèma estudiat.
- es la variacion de l'entropia dau mitan exterior.
Lo tresen principi de la termodinamica[modificar | modificar la font]
Lo tresen principi de la termodinamica, o principi de Nernst, foguèt formulat per lo premier còp en 1906. Permet d'aver una valor determinada de l'entropia. Son enonciat pus frequent es : « L'entropia d'un cristau perfèct a 0 K es nulla ».
Lei sistèmas termodinamics e lei grandors tipicas de la termodinamica[modificar | modificar la font]
La nocion de sistèma termodinamic[modificar | modificar la font]
Lo sistèma termodinamic es la porcion de l'Univèrs regardada per un estudi termodinamic. Es definit d'un biais arbitrari per l'autor de l'estudi e es separat dau rèsta de l'Univèrs qu'es alora dich lo mitan exterior. La separacion entre lo sistèma e lo mitan exterior es dicha encencha. Sa natura e sei proprietats permeton de definir lo tipe de sistèma termodinamic format :
- un sistèma dubèrt es caracterizat per la preséncia de cambis de matèria e d'energia entre lo sistèma e lo mitan exterior. Per exemple, es lo cas d'un organisme vivent.
- un sistèma sarrat permet solament de cambis d'energia entre lo sistèma e lo mitan exterior sota la forma de calor o de trabalh. Per exemple, es lo cas d'una pila electrica.
- un sistèma isolat es caracterizat per l'abséncia de cambis entre lo sistèma e lo mitan exterior. En realitat, i a ges de sistèma isolat vertadier dins la natura car i a totjorn de cambis d'energia a travèrs de l'encencha. Pasmens, existís de sistèmas que sei cambis d'energia son fòrça limitats e que pòdon donc èsser considerats coma isolats. Per exemple, es lo cas d'una botelha isotèrma.
L'equilibri termodinamic[modificar | modificar la font]
Un sistma es a l'equilibri termodinamic quand es simultanèament en equilibri termic, mecanic e quimic. Au nivèu energetic, es caracterizat per lo minimum d'un potenciau termodinamic coma l'energia liura de Helmholtz e l'entalpia liura de Gibbs. Au nivèu locau, l'estat dau sistèma es determinat per lei valors de sei paramètres intensius coma la pression o la temperatura. En fòra de la termodinamica de non equilibri, la màger part dei lèis termodinamicas s'interessan solament ais estats d'equilibri.
Lei variablas e lei grandors principalas de la termodinamica[modificar | modificar la font]
La termodinamica utiliza certaneis unitats de mesura d'un biais preferenciau car son fòrça adaptadas ai sistèmas estudiats e qu'es possible de faire un liame entre de pareus d'unitats, dichas variablas conjugadas, e que son utilizats per definir lei grandors termodinamicas principalas. Lei pareus principaus son :
- la pression p e lo volum V que permeton de depintar lei paramètres mecanics.
- la temperatura T e l'entropia S que permeton de depintar lei paramètres termics.
- lo potenciau quimic µ e lo nombre de particulas N que permeton de depintar lei paramètres materiaus.
A partir d'aquelei sièis unitats, existís cinc grandors principalas que son :
- l'energia intèrna :
- l'energia liura :
- l'entalpia :
- l'entalpia liura :
- lo grand potenciau :
Leis equacions d'estat[modificar | modificar la font]
Una equacion d'estat d'un sistèma a l'equilibri termodinamic es una relacion entre diferents paramètres fisics, dichs variablas d'estat, que determinan son estat. Per exemple, es una relacion entre sa temperatura, sa pression e son volum. A partir d'una equacion d'estat caracteristica d'un sistèma fisic, es possible de determinar la totalitat dei quantitats termodinamicas depintant aqueu sistèma e de preveire sei proprietats.
Leis equacions d'estat an generalament un domeni de validitat qu'es limitat a un comportament o a de fenomèns fisics precís. Ansin, un còrs donat pòu aver mai d'una equacion d'estat regardant, per exemple, son estat magnetic o son estat termodinamic. Segon sa temperatura o sa pression, pòu tanben aver unei equacions d'estat termodinamicas. Per exemple, se pòu utilizar per un gas l'equacion dei gas perfècts a l'equilibri termodinamic globau — generalament dicha lèi dei gas perfècts — o l'equacion de Van der Waals en foncion de la temperatura dau sistèma.
Lei procès termodinamics particulars[modificar | modificar la font]
Certanei procès termodinamics son caracterizats per l'existéncia d'una paramètre, normalament variable coma la temperatura, la pression o lo volum, que demòra constant. L'estudi d'aqueu tipe de procès es generalament considerat coma preferible car lei calculs son pus aisats. Ansin, l'objectiu de la definicion d'un sistèma termodinamic es sovent d'obtenir un procès amb un paramètre fixe :
- un procès isobaric es caracterizat per una pression constanta.
- un procès isocoric es caracterizat per un volum constant.
- un procès isotèrme es caracterizat per una temperatura constanta.
- un procès adiabatic es caracterizat per l'abséncia de transferiment termic.
- un procès isentropic es un procès adiabatic que son entropia demòra constanta.
- un procès isentalpic es caracterizat per una entalpia constanta.
- un procès isolat es caracterizat per l'abséncia de cambis de matèria o d'energia ambé lo mitan exterior.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
- Fisica.
- Quimia.
- Energia.
- Temperatura.
- Estat de la matèria.
- Vuege.
- Sistèma Internacionau d'Unitats.
- Sadi Carnot (1796-1834).
- Julius Robert von Mayer (1814-1878).
- James Prescott Joule (1818-1889).
- William Thomson, Lord Kelvin (1824-1907).
- Ludwig Boltzmann (1844-1906).
Liames extèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
M. Bailyn (1994). Edicions American Institute of Physics Press: A Survey of Thermodynamics (en anglés). ISBN 0-88318-797-3.
D. Kondepudi e I. Prigogine (1998). Edicions John Wiley & Sons: Modern Thermodynamics. From Heat Engines to Dissipative Structures (en anglés). ISBN 0-471-97393-9.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) J.M. Smith, H.C. Van Ness, M.M. Abbott, Introduction to Chemical Engineering Thermodynamics, Edicions Mc Graw Hill (2005), ISBN 0-07-310445-0, OCLC 56491111.
- ↑ (en) Donald T. Haynie, Biological Thermodynamics, Edicions Cambridge University Press (2001), ISBN 0-521-79549-4, OCLC 43993556
- ↑ (en) Willian T. Kelvin, An Account of Carnot's Theory of the Motive Power of Heat – with Numerical Results Deduced from Regnault's Experiments on Steam, Transactions of the Edinburg Royal Society, XVI (1849).
- ↑ Sembla tanben que James Prescott Joule sigue de còps creditat de l'invencion dau tèrme.
- ↑ Lo Danés Ludwig August Colding (1815-1888) realizèt tanben una tièra d'experiéncias similaras de 1840 a 1843 e aguèt de resultats similars. Pasmens, sei trabalhs foguèron publicats solament en danés e demorèron desconeguts en fòra de son país.
- ↑ Lei trabalhs e lo succès de Kelvin, qu'èra britanic coma Joule, entraïnèron pauc a pauc la demembrança de Meyer.
- ↑ La definicion oficiala dau gra Kelvin foguèt adoptada en 1954. Lo tèrme « gra » foguèt retirat en 1967 per marcar una diferéncia entre la temperatura absoluda mesurada en kelvins e lei temperaturas relativas mesuradas en gra Celsius o gra Fahrenheit.
- ↑ (en) J. Willard Gibbs, Transactions of the Connecticut Academy, III, pp. 108–248, Oct. 1875 – May 1876, and pp. 343–524, May 1877 – July 1878.
- ↑ J. Willard Gibbs, The Scientific Papers of J. Willard Gibbs, Volume One: Thermodynamics, Edicions Ox Bow Press (1993). ISBN 0-918024-77-3.
- ↑ (fr) Duhem, P.M.M. (1886). Le Potential Thermodynamique et ses Applications, Hermann, Paris.
- ↑ (en) Lewis, Gilbert N.; Randall, Merle (1923). Thermodynamics and the Free Energy of Chemical Substances. McGraw-Hill Book Co. Inc.
- ↑ (en) Guggenheim, E.A. (1933). Modern Thermodynamics by the Methods of J.W. Gibbs, Methuen, London.
- ↑ (en) Strutt, J. W. (1871). "Some General Theorems relating to Vibrations". Proceedings of the London Mathematical Society s1–4: 357–368.
- ↑ (en) Onsager, L. (1931). "Reciprocal relations in irreversible processes, I". Physical Review 37 (4): 405–426.
- ↑ (de) R. Clausius, Ueber die bewegende Kraft der Wärme und die Gesetze, welche sich daraus für die Wärmelehre selbst ableiten lassen, Annalen der Physik und Chemie (Poggendorff, Leipzig, 1850), 155 (3): 368-394.


text:
Lo Pradet
Lo Pradet (tanben subrenomat Lo Pichon Prat) es una comuna francesa e provençala, en Provença, situada dins lo departament de Var e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Catastròfas naturalas
- 3 Transpòrts
- 4 Istòria
- 5 Administracion
- 6 Luecs e monuments
- 7 Personalitats liadas a la comuna
- 8 Bibliografia
- 9 Cinèma
- 10 Veire tanben
- 11 Luòcs e monuments
- 12 Personalitats ligadas amb la comuna
- 13 Véser tanben
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Nòtas
Geografia[modificar | modificar la font]
Situacion[modificar | modificar la font]
Situat a 8 km de Tolon e 13 km d'Ieras, lo Pradet es limitròfa ambé La Garda a l'Oèst e au Nòrd, e ambé Carcairana a l'Èst.
La partida nòrd constituís una plana nomada Lo Plan. La façada sud si duerbe sus la rada de Tolon, una còsta de bauç dubèrta de calas e plaias largas (Lo Pin de Gala, Lo Mónegue, Lei Bonetas, La Garòna, Leis Orsinieras ambé son pòrt) acabada au Sud-Èst per lo Cap de Carcairana que sarra l'Èst de la rada.
Geologia[modificar | modificar la font]
Lo sòu sistrós e argielós, mai recubèrt de nitas au Plan, es propici ai culturas ortolanas, ai culturas floralas, a la vinha (amb especialament lo Tiboren, tipe de rasin rare) e a l'olivier (un molin d'òli fonciona encara).
Lei massís, d'aspècte encara fèr, son cubèrts de súvers, de pins pinhon, de mimòsas... Lo maquís ocupa mai d'un quilomètre carrat fàcia a la mar.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo Pradet si situa sus la Còsta d'Azur e beneficiá d'un clima mediterranèu deis estius cauds e secs e deis ivèrns doç e relativament umides. La rada pòu si sometre a de vents violents amb un recòrd establit a 148 km/h lo 28 de novembre de 1983.
En mejana annuala, la temperatura s'establís a 15,9 °C amb una mejana maximala de 20,1 °C e una minimala de 11,8 °C. Lei temperaturas nominalas maximalas e minimalas notadas son de 29 °C en julhet e aost, e 6 °C en genier e febrier, valors doças gràcias a la preséncia de la Mar Mediterranèa. Lei jorns de gelada son pron rares mai lo 10 de febrier de 1986, la temperatura de -7,5 °C siguèt notada. Au contrari, lo 7 de julhet de 1982, la temperatura de 40,1 °C establissèt un recòrd. L'ensolelhament mejan s'establís a 2 899,3 oras l'an amb una poncha a 373,8 oras en julhet.
Autra valor importanta, caracteristica dau clima mediterranèu, lei precipitacions totalizan a Ieras 665 mm dins l'an, valor relativament febla a respècte d'autrei comunas dau contorn mediterranèu, e sustot lei plueias son despartidas fòrça inequitablament, ambé mens de sèt millimètres en julhet e quasi nonanta quatre millimètres en octòbre. Lo recòrd de precipitacions notadas en vint-e-quatre oras s'establissèt a 156 millimètres lo 16 de genier de 1978.
Catastròfas naturalas[modificar | modificar la font]
- Dau 29 au 30 de setembre de 1982 : Inondacions e rajadas de fanga.
- Dau 1er de mai de 1989 au 31 de decembre de 1992 : Movements de terren consecutius a la secaressa.
- Dau 1er de genier de 1993 au 31 de decembre de 1994 : Movements de terren consecutius a la secaressa.
- Dau 1er de genier de 1995 au 31 d'aost de 1998 : Movements de terren diferenciaus consecutius a la secaressa e a la reïdratacion dei sòus.
- Dau 1er de setembre de 1998 au 31 de decembre de 1998 : Movements de terren diferenciaus consecutius a la secaressa e a la reïdratacion dei sòus.
- Dau 1er de genier de 2002 au 30 de setembre de 2002 : Movements de terren diferenciaus consecutius a la secaressa e a la reïdratacion dei sòus.
- Dau 4 au 5 d'aost de 2005 : Incendi criminau de la Còla Negra.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Lo Pradet es a 14 km de l'aeropòrt de Tolon-Ieras e a 87 km d'aqueu de Marselha Provença.
La gara SNCF TGV pus pròcha es aquela de Tolon (8 km). Leis autrei garas pròchas son a La Garda (Gara de la Garda) an aperaquí 3 km, La Crau d'Ieras (Gara de la Crau d'Ieras) an aperaquí 9 km, e Ieras (Gara d'Ieras) an aperaquí 11 km.
La comuna es traversada de levant a ponent per la rota departamentala 559 de Tolon vèrs Carcairana e Ieras, e per la departamentala 86 dau nòrd au sud, de La Garda vèrs la plaia de la Garòna au Pradet.
Lo Pradet es egalament traversat de levant a ponent per la pista ciclabla dau Litorau varés, que va de Tolon a Sant Rafèu. Fòrça trevada, aquesta pista ciclabla es a venir una vertadiera via verda, d'una largor mejana de 5 m.
Transpòrts urbans[modificar | modificar la font]
Lei linhas de bus de la Ret Mistrau de Comunautat d'aglomeracion de Tolon Provença Mediterranèa asseguran la liason ambé lei comunas vesinas :
- Linha 91 de Planqueta (La Garda) vèrs Orsinieras (Lo Pradet).
- Linha 92 de Planqueta (La Garda) vèrs Cartage (Carcairana).
- Linha 23 de Siblàs (Tolon) vèrs 4 Sasons (Carcairana).
Lo divendres e lo dissabte de sera, de 21 h 00 a 00 h 30, la linha nocturna N11 assegura la liason vèrs Tolon e Ieras.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de la comuna vèn de la configuracion d'una de sei partidas onte l'umiditat dau fons dei plans, la preséncia de fòrça rius e lei setmanas nombrosas d'inondacion an totjorn favorizat la creissença de l'èrba. Requist, aquest terren siguèt partejat entre lei bastidas nombrosas, en pichons prats, lei pradets.
Coma una rota de cresta jonhèt Massalia (Marselha) a Nikkaia (Niça), en passant per Telo Martius (Tolon) e Olbia (Ieras), de mas galloromans s'installèron sus çò que uèi es lo Pradet. En revenge, ren pròva que l'esplecha de la mina de Cap Garòna ague començat an aquela epòca. Lei premiers documents sus aquest subjècte datan que dau sègle XVII. L'esplecha aguèt luec de 1862 a 1917.
Si ditz qu'en 1815 Joachim Murat (Joaquim Murat) si seriá escapat vèrs Corsega a partir dau Pradet.
Lo Pradet siguèt un masatge restacat a la comuna de la Garda fins en 1894.
Devisa[modificar | modificar la font]
Semper supra det, que si pòu traduire dau latin per "Done totjorn mai".
Administracion[modificar | modificar la font]
Eleccions municipalas de 2008[modificar | modificar la font]
Ambé cinc listas presentas au premier torn, e quatre au segond torn, Claude Mesangroas (Glaudi Mesangroàs), premier adjonch dau premier cònsol precedent, siguèt elegit ambé 33,9% dei vòtz.
Luecs e monuments[modificar | modificar la font]
Musèu de la mina de Cap Garòna[modificar | modificar la font]
Dubèrt en 1994, si situa dins lei galariás de coire ancianas de qué reprodutz l'istòria d'un biais educatiu. Coifat d'un casco de chantier, sota un plafon bas tendut d'un fielat de seguretat, lo visitaire explòra lo passat d'aquesta mina de coire modèsta, esplechada industrialament de 1862 a 1917. De juecs de lume e animacions sonòras si debanan dins lo silenci e la sornura d'aquesta cavèrna, cavada per lei minaires venguts de Piemont. Una pausa vidèo dedins una sòrta de caisson de fusta permetrà de ne'n saber mai sus la transformacion dau minerau e leis usatges multiples dau coire.
Au sen d'un massís forestier que tresplomba la Mediterranèa, lei minas de coire ancianas de Cap Garòna comptan entre lei cinc sites mineralogics mai bèus dau monde. Lo musèu reprodutz la vida dei minaires e l'istòria de la ròca.
Es lo solet musèu francés dau coire e dei micromineraus.
En 1984, la qualitat excepcionala de l'environament incita leis autoritats localas d'aparar e de metre en valor aquest patrimòni d'interès nacionau e europèu que representa la mina de Cap Garòna. Faudrà esperar dètz ans denant d'inaugurar lo musèu de la mina.
Lo castèu de la Clausa Monier e lo parc Cravero[modificar | modificar la font]
Lo castèu de la Clausa Monier data de la fin dau sègle XVI e dau començament dau sègle XVII. En 1667, lo castèu aparteniá au senhor de la Garda, Josèp de Catelin. Jan Loís Raimond Mallard venguèt l'aquistaire dau castèu en 1790, lo gardèt fins en 1862, puei lo revendèt a M. Monier. Lo castèu venguèt alora la Clausa Monier, mai si disiá mai simplament lo castèu dau Pradet. A l'origina, la proprietat de 30 ectaras èra plantada de vinhas, de lòng de tota la carriera principala dau Pradet (l'avenguda de la DLF actuala). La municipalitat l'aquistèt en 1973. Renovat de 1973 a 1977, lo castèu venguèt la comuna dau Pradet e lo parc siguèt batejat parc Cravero (dau nom d'un premier cònsol pradetan ancian).
Uèi lo parc somonde la tranquillitat d'alèias ombrejadas per la rama d'aubres centenaris, una paumiereda rica de 70 espècias, d'espècias vegetalas nombrosas e un pichon parc deis animaus.
Bastida de Mandrot[modificar | modificar la font]
Aquest ostau dei muralhas de pèira siguèt bastit per Le Corbusier en 1930 au camin de l'Artauda. S'inscriu entre lei monuments istorics despuei un arrèst dau 29 de decembre de 1987 e recevèt lo labèl "Patrimòni dau sègle XX en PACA" per lo Ministèri de la Cultura.
Autres[modificar | modificar la font]
- La galariá d'art Cravero, la glèia de Sant Ramond, lo fòrt de la Gavaressa, lo massís de la Còla Negra, lo jardin e lo bòsc de Corbabaissa, lo draiòu de descubèrta "Jan Francés Jubé" de Cap Garòna.
- De calas remarcablas pontuan la baia de la Garòna fins au Cap de Carcairana. N'i a que son accessiblas per la rota mai l'ideau es de lei descurbir per lo draiòu dau litorau. L'accès de certanei porcions d'aquest draiòu es defendut que son perilhosas (avalancaments, draiòu pontualament atacat per la mar).
Personalitats liadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- La Barona de Goldschmidt-Rothschild (1892 - 1973), pintra amatritz sota lo nom de Marianne Gilbert, plantèt sovent lo cavalet fàcia a la Garòna ò ais Orsinieras. Recebèt au Pradet lei pintres Charles Camoin e André Dunoyer de Segonzac. Winston Churchill, tanben pintre amator, venguèt mai que d'un còup en cò d'ela entre lei doas guèrras.
- Gilbert de Goldschmidt (1925 - 2010), productor de filmes.
- Christiane Rochefort (1917 a París - 1998 au Pradet), escrivana, aguèt un ostau a Sant Pèire.
- Carlo Sforza (1872 - 1952), politician italian, venguèt si refugiar près dau Cap Brun dau temps de Mussolini. Recebèt a son ostau de grands escrivans francés : Paul Claudel, Paul Valéry (Paul Valèri), Georges Bernanos.
- Francis Veber (1937 - ), scenarista e realizator de filmes.
- Gustau Zedé (1825 - 1891), qu'establissèt lei plans dau premier sota-marin francés, la Gymnote, restava a Còstabruna (entre lo Pin de Gala e Santa Margarita).
- Fernandel passèt tanben dau Pradet.
- L'actritz Roxane Mesquida (Roxana Mesquida) i passèt l'enfança.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Raymond Jardin (Raimond Jardin), 1993, Le Pradet, histoires et Histoire, Ofici municipau de la Cultura e de la Joventura, Lo Pradet.
Cinèma[modificar | modificar la font]
Les démons de l'aube (Lei demònis de l'auba) (1945) d'Yves Allégret ambé Simone Signoret, realizat sus lei comunas de Carcairana e dau Pradet.


text:
Roy Orbison
Roy Kelton Orbison (Vernon, Tèxas, 23 d'abril de 1936 - Nashville, 6 de decembre de 1988) foguèt un compositor, cantaire e musician american pionièr del rock and roll. Se faguèt celèbre entre 1960 e 1964 gràcias a las cançons "Only the Lonely", "Crying", and "Oh, Pretty Woman" e sa carrièra musicala durèt mai de 40 ans. La revista Rolling Stone situèt Orbison en 37ena posicion sus sa lista dels Artistas Màgers de totas las epòcas, e numèro 13 dins sa lista dels 100 cantaires mai importants de totas las epòcas. En 2002, la revista Billboard lo classifiquèt en 74ena posicion dels 600 artistas principals per sos albums.
Biografia[modificar | modificar la font]
Roy Orbison nasquèt en 1936 a Vernon, una vilòta de l'estat de Tèxas, dins una familha modèsta. Son paire, Orbie Lee Orbison, trabalhava coma mecanician e tanben coma foraire de poses de petròli e sa maire, Nadine Shultz, èra infirmièra. Del temps de la Granda Depression totes dos parents se trobèron sens trabalh e aguèron de mudar pro sovent. La familha s'installèt a Fort Worth quand Roy èra mainatge e i estudièt a l'Escòla elementara Denver Ave. I demorèt pas gaire qu'una epidèmia de pòlio se declarèt e los incitèt a tornar a Vernon. Mai tard, mudèron tornarmai per demorar dins lo vilatge de Wink, a l'oèst de l'estat. Orbison declarèt mai tard qu'èra estat plan content de partir d'ailà que las activitats e lésers i èran plan escasses.
Totes los enfants dels Orbisons patiguèron de problèmas de vista, e coma s'i vesiá pas gaire Roy aguèt de vestir de lunetas correctivas plan espessas tre sa joventut.
Discografia[modificar | modificar la font]
- Roy Orbison at the Rock House (1961)
- Lonely and Blue (1961)
- Crying 21 (1962)
- In Dreams (1963)
- There Is Only One Roy Orbison (1965)
- Orbisongs (1965)
- The Orbison Way (1966)
- The Classic Roy Orbison (1966)
- Roy Orbison Sings Don Gibson (1967)
- The Fastest Guitar Alive Original Soundtrack (1967)
- Cry Softly Lonely One (1967)
- Roy Orbison's Many Moods (1969)
- Hank Williams the Roy Orbison Way (1970)
- The Big O (1970)
- Roy Orbison Sings (1972)
- Milestones (1973)
- I'm Still in Love with You (1976)
- Regeneration (1977)
- Laminar Flow (1979)
- Class of '55 (1985)
- Mystery Girl (1989)
- King of Hearts (1992)


text:
Champagney (Nauta Sòna)
Champagney es una comuna francesa administrada per lo departament de la Nauta Sòna de la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Champagney Se situa entre los primièrs contreforts de Vòges e lo massís del Chériomont.
Champagney se situe entre les premiers contreforts de Vosges et le massif du Chériomont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'istòria de Champagney a #èsser puslèu marcat pels houillères de Ronchamp.
Veire a Vœu de Champagney
L'histoire de Champagney a été plutôt marqué par les houillères de Ronchamp.
Voir à Vœu de Champagney


text:
Golf d'Oman
Lo golf d'Oman (en arabi خليج عمان, Khalij Oman) és la dintrada nòrd-occidentala de la mar d'Arabia que, per l'estrech d'Ormuz, comunica amb lo golf Persic. Fa prèp de 560 km de long, 320 km de larg e una prigondor mejana de 50 m a l'oèst fins a 200 m a l'èst.
Coma via d'accès al golf Persic, lo golf d'Oman a una granda significacion estrategica, perque los estats del Golf an d'importantas resèrvas de petròli, vitalas per l'economia mondiala.
Lo golf d'Oman banha, al nòrd, las còstas d'Iran, a l'oèst aquelas dels Emirats Arabis Units e, al sud, aquelas d'Oman, ont se tròba Masqat, la principala vila sus la riba. Cap a l'èst se dubrís fins a jónher l'ocean Indian.


text:
Emmanuel d'Astier de La Vigerie
Emmanuel d'Astier de La Vigerie (6 de genier de 1900, París - 12 de junh de 1969, París) foguèt un escriban, un jornalista, un resistent e un òme politic francés. Venguèt resistent tre lo mes de setembre de 1940. Fondèt lo movement de resisténcia Libération-Sud e lo jornau Libération puei participèt a l'unificacion de la Resisténcia Francesa e a la preparacion de la liberacion dau país. Après la guèrra, venguèt « companhon de rota » dau Partit Comunista Francés durant la IVa Republica puei gaullista d'esquèrra durant la Va Republica. Foguèt deputat de 1945 a 1958.
Decoracions[modificar | modificar la font]
- Chivalier de la Legion d'Onor.
- Companhon de la Liberacion.
- Crotz de guèrra 1939-1945.


text:
Torosaurus
Eth Torosaurus siguec, amassat damb eth triceratòps, un des darrèrs dinosaures en eth cretacèu tardiu. Eth Torosaurus sonque ei conegut pera sòn cran e cap part mès d'era esqueleta a estat enqüera identificada. Eth genre ei representat per dus especies; eth Torosaurus gladius e eth Torosaurus latus, ambdús trapats en eth comtat de Niobrara, Wyoming. Toti dus tanben qu'an crans incomplets.
Eth Torosaurus auia un cran que heia 2,4 m de longada. Malurosament, era boca des crans s'a conservat pas. Atau ei pas possible de dar ua idea exacta des mides der cran o era forma deth morre. Eth volarèl ei long, plan long, més tanben baish damb pauques sèrres e shens que se podan véder es epoccipitals que an es autes ceratopids. Eth volarèl a horats redonds e pas coma es autes ceratopids. Era suauesa des hormes contrasta damb es der aute ceratopid, eth triceratòps qu'auia ues sèrres plan mès ponchadisses e shens horats.
Era part de dens d'aguest volarèl deth Torosaurus mos revela ua malautia en es ossi. Aguesti an ua serie de horats irregulars e amples enua sua parpresa. A uelh mès pròche, se pòt véder qu'aguests testons son egals as trapats en quauques esqueletes de nadius americans preïstorics.
Era malautia en es umans qu'ei coneguda peth creishement de diuersi tumors sus es ossi. Açò qu'ei sonque un exemple dera evidéncia de càncer ena preïstòria enter totes es especies viues.
Era auta especie, eth Torosaurus gladius , ei representat tanben per ua auta clusca incompleta de 2,6 m. Era més grana de quinsevolh animal viu. Eth cran ei diuersa ena horma dera deth Torosaurus latus, més se pòt pas díder enqüera quaus son es diferencies reaus d'aguestes dus especies. Se pensa qu'ambdús son dera madeisha espècia e que representen tanben soletes variacions d'edat e de sexe.
Hont: The illustrated Directory of Dinosaurs and other Prehistoric Creatures, Greenwich Editions, 2005.


text:
Fauna (biologia)
Lo tèrme de fauna designa l'ensemble de las espècias animalas presentas dins un espaci geografic o un ecosistèma determinat (per oposicion a la flòra).
La biodiversitat es essenciala a la sobrevida de nombrosas espècias de plantas, certanas d'entre elas estent dependentas a 100 % d'un unic insècte per lor pollinizacion e doncas lor reproduccion. Maitas personas pensan doncas que l'òme deuriá agir sus la natura per la preservar, dins l'interès de totes. Çaquelà l'òme poiriá jogar a l'aprendís masc e modificar l'equilibri natural en volent manténer certans caractèrs. D'autres, curioses del fenomèn natural, preferisson, coma al Serengeti, daissar la natura agir d'esperela; dins aqueste pargue nacional, una espècia de lion manquèt de disparéisser a causa d'una malautiá. Lo partit pres de pas intervenir es estat mantengut.
Vejatz la Categoria:Fauna (noms scientifics) pels animals per lor nom scientific.
Vejatz la Categoria:Fauna (noms vernaculars) pels animals per lor nom vernacular.


text:
Libre de bon amor
Lo Libre de bon amor (1330) (en espanhòl: Libro de buen amor), sonat anteriorament Libre dels cantics (Libro de los cantares), de Juan Ruiz, Archiprèire d'Hita es una òbra representativa de la poesia sabenta. Es considerada de manièra unanima coma un dels soms literaris castelhans de totas las epòcas e non solament de l'Edat Mejana.
Tematica e estructura[modificar | modificar la font]
Lo Libre de bon amor es una composicion granda e variada de 1728 estròfas, que son fil conductor es lo relat de l'autobiografia fictiva de l'autor, Juan Ruiz, Archiprèire d'Hita, representat pel personatge Dòn Melon de l'Òrta. Gràcias a l'importància e a la difusion d'aquesta òbra, se ne son servats tres manuscrits: los còdex de Toledo (T) e Gayoso (G) son de la fin del sègle XIV, e lo de Salamanca (S) foguèt copiat al començament del sègle XV per Alonso de Paradinas. Los tres manuscrits mancan de divèrses fuèlhs, çò qu'empacha la lectura complèta del libre e, doncas, las lecturas diferisson mantun còp per las deturpacions dels copistas. Lo títol Libre de bon amor foguèt prepausat per Ramón Menéndez Pidal en 1898, en se basant sus diferents passatges. La data de redaccion varia dins cada manuscrit: 1330 o 1343, encara que se crei que aquesta darrièra data foguèt en realitat una revision de Juan Ruiz que i ajustèt de composicions novèlas.
Lo libre a una varietat de:
- Contengut (d'exemples, de narracions amorosas, de serranillas (composicions liricas semblablas a las pastorèlas), d'elements didactics, de composicions liricas...)
- Metrica (al delà dels quatrens d'alexandrins utiliza d'estròfas de setze vèrses, d'estròfas zejelescas...)
- Expression e estil (seriós, festiu, religiós, profan...)
L'archiprèire d'Hita explica al prològ lo sens e l'interpretacion del libre. Fa una autobiografia fictiva d'el-meteis, que i relata sas amors amb de femnas d'origina e de condicion sociala divèrsas: una monja, una aràbia, una femna qu'el veguèt que pregava, una fornièra, una femna de posicion nauta, divèrsas abitantas de las sèrras..., ajudat per una tresena, l'entremeteira, apelada Urraca, mai coneguda coma "La Trotaconventos". Narra una colleccion d'enxiemplos (apològs, faulas e contes), que servisson coma ensenhament moral e coma fin dels episòdis. I a una disputa entre l'autor e Dòn Amor (un personatge allegoric), que lo primièr acusa Amor coma responsable dels pecats principals e lo segond dona de conselhs sus çò que devon èsser la femna e lo galan. La narracion dels amors de Dòn Melon e Dòna Endrina ('aranhon') es una adaptacion de la comèdia umanistica medievala Pamphilus. Lo relat allegoric de la batalha entre Dòn Carnal e Dòna Cuaresma ('Quaresma') es vertadièrament una paròdia de las cançons de gèsta medievalas. I a un comentari a Ars amandi del poèta latin Ovidi. I a tanben de satiras d'expression, d'estil e de contengut goliardesc, coma la paròdia de las oras canonicas, la Cantiga dels clergues de Talavera, d'elògi misogin (que refusa o manifèsta d'aversion a las femnas e a las relacions amb elas), o de satira Contra la proprietat que l'argent a (Contra la propiedad que el dinero ha). I a tanben una seria de composicions liricas religiosas, lèu tostemp marianas (Gòis de Santa María) en mai d'una sèria de composicions liricas profanas: lo plant (composicion o cant elegiac) a la mòrt de Trotaconventos, las cantigas d'òrb e per d'escolans.
Interpretacion[modificar | modificar la font]
La tòca de l'òbra es confusa per son eterogeneïtat granda: après un prològ ont se recomanda amb obstinacion l'amor de Dieu, nos remembra que « es umana causa pecar ». Menéndez Pelayo foguèt lo primièr qu'observèt lo caractèr goliardesc de l'òbra, encara que neguèt cap d'atac contra los dògmas o cap d'insurreccion contra l'autoritat, una actitud qu'es en fach un trach distintiu de la poesia goliardesca. Mai d'un cercaire parla d'un possible caractèr didactic del Libre de bon amor. I a d'autors coma José Amador de los Ríos, Leo Spitzer o María Rosa Lida de Malkiel qu'obsèrvan lo didactisme sens cap de dobte, mentre qu'Américo Castro o Sánchez Albornoz o negan, pr'amor que creson que Juan Ruiz foguèt pus cinic que moralista, pus ipocrita que piós. Juan Luis Alborg establís una analogia amb l'utilizacion ironica que Cervantes fa dels romans de cavalariá.


text:
Cervus nippon
Lo cèrvi Sica (Cervus nippon) es un mamifèr artiodactil de la familha dels cervids.
Es un cervid pichon originari de l'èst d'Asia que se trapa en Siberia, Manchoria, China, Corèa, Japon e dins cèrtas illas. Dins aquestes païses, se destria divèrsas sosespècias. Es leugièrament pus pichon que lo dam e a de Banas que pòdon despassar uèch còses.
De bon elevar, es estat introduch dins mantun autre país, en Euròpa, en Nòva Zelanda e als Estats Units, e de populacions sauvatjas se son naturalizadas aicí e là.
Coma lo dam, a una pèl pigalhada. Lo letz a luòc a la fin d'octobre, los joves naisson en mai e junh e seguisson lor maire fins a la fin de l'ivèrn (a l'excepcion del periòde del letz).
En Japon, las populacions mai nombrosas se tròban dins l'èst de l'illa d'Hokkaido.
Lo cèrvi Sica pòt èsser aisidament confondut amb lo cèrvi axis, una espècia originària dels bòsques clars d'Índia o de Ceilan.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia ITIS : TSN 180696 Cervus nippon Temminck, 1838 (en)


text:
Jean Le Rond d'Alembert
Jean le Rond d'Alembert (París, 16 de novembre de 1717 - París, 24 d'octobre de 1783) foguèt un matematician e filosòf francés.
La seuna filosofia se caracterizèt per la tolerància en general e l'escepticisme dins lo domeni de la religion e de la metafisica. S'especializèt dins la filosofia naturala e redigiguèt lo discors preliminar de l'Encyclopédie dirigida per Denis Diderot.
Abordèt las matematicas a travèrs de la fisica, amb lo problèma dels tres còrses (impossibilitat de trobar d'equacions de las trajectòrias - inestabilitat del sistèma), la precession dels equinòccis (rason del limpament de las sasons), las còrdas vibrantas (diferents biais de vibracion - aplicacion a la musica). Aquò lo menèt a estudiar las equacions diferencialas e las equacions de las derivadas parcialas. Inventèt tanben un critèri per estudiar la natura (convergéncia o divergéncia) de cèrtas serias, lo critèri de d'Alembert.
La seuna òbra mestressa foguèt lo tractat de dinamica, ont enoncièt lo teorèma que porta son nom (Principi de d'Alembert). Lo Teorèma fondamental de l'algèbra recep en França lo nom de Teorèma de d'Alembert - Gauss perque d'Alembert foguèt lo primièr qu'ensagèt de lo demostrar.
- Pages with script errors
- Filosòf
- Matematician
- Fisician
- Traductor
- Escrivan francés del sègle XVIII
- Enciclopedista
- Membre de l'Acadèmia francesa
- Matematician francés
- Filosòf francés
- Filosòf del sègle XVIII
- Teorician de la musica
- Membre de l'Acadèmia de las Sciéncias (França)
- Acadèmia de Berlin
- Naissença en 1717
- Decès en 1783
- Filosòf de las Luses


text:
Blamont
Blamont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Dobs e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Blamont A situat sul Scenari de Blamont (Lomont), a aperaquí 600 m de altitud. Las municipalitats limitrophes, apertenenta egalament al Scenari del Lomont, son de Ròcas-lès-Blamont, Pierrefontaine-lès-Blamont, Ecurcey e Villars-lès-Blamont.
Blamont est situé sur le Plateau de Blamont (Lomont), à environ 600 m d'altitude. Les communes limitrophes, appartenant également au Plateau du Lomont, sont Roches-lès-Blamont, Pierrefontaine-lès-Blamont, Ecurcey et Villars-lès-Blamont.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Sembla que lo étymologie de Blamont siá celtique, blan significa cresta e la miá font[1].
En 1283 la distincion de Blamont amb aquela del Clémont e del Châtelot #èsser retranché de las possessions dels comtes de Montbéliard amb la fin d'èsser mesas a Thiébaud IV de Neuchâtel-Bourgogne #qu'èra los pichons-fils de Thierry III de Montbéliard ; en 1377 aquel #èsser lo torn d'aquela de Héricourt dels prene[2].
A la XIVensègle i aurà fach lo bornage de las tèrras de Blamont per evitar frictions amb las Montbéliard, lo senhor de Neuchâtel-Bourgogne èra representat a Blamont per Esme Peurresey, genet, en qualitat de châtelain e Huguenin de Willafans, senhor de Fay coma bailli[2].
La distincion se compausava de 13 parròquias en mai de la pichona vila de Blamont. Aquela èra lo banc d'un commandement, d'un bailliage, d'una glèisa, de lòtjas, d'un castèl[3], d'un espital fondat en 1351 pel senhor de Neuchâtel-Bourgogne amb lo patrocini e los #dire de divèrsas glèisas per subvenir als sieus besonhs[4] e d'una perception coma en testifica la preséncia de Jehan Luclat de Blamont, citat coma receveur del senhor de Neuchâtel-Bourgogne en lo moment d'una venta lo 28 de decembre 1396[5]. Entre las tèrras #que Blamont administra son aquelas de Soyhières amb las siás dependéncias e lo sieu castèl, los dreches suls molins de Laufon e los territòris de Porrentruy e de Beurnevésin, tot #encobrir i aguèt donat lo 26 de setembre 1402 per Thiébaud VIII de Neuchâtel a Jean e Thiébaud de Blamont: Nosautres Thiebaut senhor de Nuefchastel e conta de Blancmont... Donam, baillons, cedons e transportons a totes iour maix a jehan e a thiebaut de Blancmont frere, lo nòstre ben amez escuiers, fils de fuòc Perrin de Roiche, jadix escuier...touz Los dreches, accions, rasons e reclamacions quelconques, #que nosautras houons, pouhons e deibuons hauoir ès de vilas, finaige e de territòris de Pourrentrui e de Burneuesin del dyocese de besancon, al chaistel e fourteresce de Soyeres del dyocese de Basle, e a tota la tèrra, appartenance e appendisses auditoria chaistel e fourteresce...E suls molins de la vila de Loffons dudit diocese de Basle...Qué fuòc Jehan Henri de Dele escuier tenoit... Aquel fief i aurà renauit lo 15 de decembre 1403[5].
La siá charte de franchise lududes i aviá #èsser mesa en decembre 1308 per Thiébaud V de Neuchâtel-Bourgogne[6]. Aquel darrièr, en decembre d'ongan, fa de divèrsas concessions als abitants, tant a aqueles del bourg de la lòtja, #qu'a aqueles del bourg-dessus #que declara francs de totas espècias de mainmorte, servitud, exactions, talhas, corvées e charuages[4].
La vila patís bourguignons un long banc en julhet 1475[3], lo 31 d'agost d'ongan #prene de assaut lo luòc fòrt #que #far sautar aital coma lo castèl[4]. Lo 28 de mai 1477 un tractat i aviá conclús a Zurich entre la duchesse Ostal de Bourgogne e los princes dels estats confédérés, a decidit #que Héricourt e Châtelot seriá a la archiduc Sigismond del temps que Blamont e Clémont tornariá a l'avesque de Bâle. Aquel darrièr los restituirà en 1478 als Neuchâtel-Bourgogne[5].
A la mòrt de Guillaume de Neuchâtel-Bourgogne, l'emperaire Maximilien en qualitat de comte de Bourgogne, ordonnait en 1506 que lo sieu fiscal-general al bailliage de Amont se declara coma proprietari del fief de Blamont en totalitat per en empedit la man ponduda de Ulric VIN de Wurtemberg-Montbéliard[4]. Malgrat #encobrir los comtes de Montbéliard #reprene la distincion e #far reconstruire lo castèl de Blamont en 1546 #que #utilizar coma residéncia de #èsser[4]. A partir de 1699 lo rei de França se #apoderar de Blamont e i #installar una garnison[4].
Il semble que l'étymologie de Blamont soit celtique, blan signifie cime et mon source[1].
En 1283 la seigneurie de Blamont avec celle du Clémont et du Châtelot furent retranché des possessions des comtes de Montbéliard afin d'être remises à Thiébaud IV de Neuchâtel-Bourgogne qui était le petit-fils de Thierry III de Montbéliard ; en 1377 ce fut le tour de celle d'Héricourt de les rejoindre[2].
Au XIVensiècle il sera fait le bornage des terres de Blamont pour éviter des frictions avec les Montbéliard, le seigneur de Neuchâtel-Bourgogne était représenté à Blamont par Esme Peurresey, écuyer, en qualité de châtelain et Huguenin de Willafans, seigneur de Fay comme bailli[2].
La seigneurie se composait de 13 paroisses en plus de la petite ville de Blamont. Celle-ci était le siège d'un commandement, d'un bailliage, d'une église, de halles, d'un château[3], d'un hôpital fondé en 1351 par le seigneur de Neuchâtel-Bourgogne avec le patronage et les dîmes de plusieurs églises pour subvenir à ses besoins[4] et d'une perception comme en témoigne la présence de Jehan Luclat de Blamont, cité comme receveur du seigneur de Neuchâtel-Bourgogne lors d'une vente le 28 décembre 1396[5]. Parmi les terres que Blamont administre sont celles de Soyhières avec ses dépendances et son château, les droits sur les moulins de Laufon et les territoires de Porrentruy et de Beurnevésin, tout cela fut donné le 26 septembre 1402 par Thiébaud VIII de Neuchâtel à Jean et Thiébaud de Blamont: Nous Thiebaut seigneur de Nuefchastel et conte de Blancmont... donnons, baillons, cedons et transportons a tous iour maix a jehan et a thiebaut de Blancmont frere, nos bien amez escuiers, fils de feu Perrin de Roiche, jadix escuier...touz les droits, actions, raisons et réclamations quelconques, que nous houons, pouhons et deibuons hauoir es villes, finaige et territoires de Pourrentrui et de Burneuesin du dyocese de besancon, au chaistel et fourteresce de Soyeres du dyocese de Basle, et a toute la terre, appartenance et appendisses audit chaistel et fourteresce...et sur les molins de la ville de Loffons dudit diocese de Basle...que feu Jehan Henri de Dele escuier tenoit... Ce fief sera renouvelé le 15 décembre 1403[5].
Sa charte de franchise lui avait été remise en décembre 1308 par Thiébaud V de Neuchâtel-Bourgogne[6]. Ce dernier, en décembre de cette année, fait plusieurs concessions aux habitants, tant à ceux du bourg de la halle, qu'à ceux du bourg-dessus qu'il déclare francs de toutes espèces de mainmorte, servitude, exactions, tailles, corvées et charuages[4].
La ville subit des bourguignons un long siège en juillet 1475[3], le 31 août de cette année ils prirent d'assaut la place forte qu'ils firent sauter ainsi que le château[4]. Le 28 mai 1477 un traité était conclu à Zurich entre la duchesse Marie de Bourgogne et les princes des états confédérés, il est décidé qu'Héricourt et Châtelot serait à l'archiduc Sigismond tandis que Blamont et Clémont reviendrait à l'évêque de Bâle. Ce dernier les restituera en 1478 aux Neuchâtel-Bourgogne[5].
À la mort de Guillaume de Neuchâtel-Bourgogne, l'empereur Maximilien en qualité de comte de Bourgogne, ordonnait en 1506 que son procureur-général au bailliage d'Amont se déclare comme propriétaire du fief de Blamont en totalité pour en empêché la main mise d'Ulric VI de Wurtemberg-Montbéliard[4]. malgré cela les comtes de Montbéliard reprirent la seigneurie et firent reconstruire le château de Blamont en 1546 qu'ils utilisèrent comme résidence d'été[4]. À partir de 1699 le roi de France s'empara de Blamont et y installa une garnison[4].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 annuaire départemental
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 d'Investigacions istoricas sus la vila de Mandeure
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Geografia universala
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
EPHEMERIDE.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Monuments de l'istòria
- ↑ 6,0 6,1 Memòrias e documents


text:
Lo Ròve
Lo Ròve (Le Rove en francés) es una comuna provençala, situada dins lo departament dei Bocas de Ròse e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur. Seis estajants son anomenats rovenencs.
Lo Ròve es conoissut per sei cabras dei banas torcejadas, unencas au monde e per son brocin, especialitat facha ambé lo lach d'aqueleis animaus e que ramenta la ricotta siciliana.
Una dei cançons de Victor Gelu s'anomena lei nòvis rovenencs, que lei gents dau Ròve representavan segon l'autor lei pastres de l'arcadia de la mitologia marselhesa.


text:
Gauta
Las gautas (en latin: buccae) constituisson la partida de la cara situada jols uèlhs e entre lo nas e l'aurelha esquèrra o drecha.
Es carnosa pels umans e autres mamifèrs. La pèl es suportada pel menton e las maissas, formant la paret laterala de la boca umana, e tocant de biais visible l'òs zigomatic jols uèlhs.
Pels umans, aquela region es inervada pel nèrvi bucal.
L'interior de la gauta (qu'es una partida de la cavitat bocala) es cobèrta amb una membrana mucosica. Es lo luòc mai comun que s'extreu una mòstra d'ADN mejan una brosseta de coton.


text:
Rioms
Rioms (Rioms en francés) es una comuna occitana dau Daufinat, situaa dins lo departament de Droma e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Rioms es situat a 20 km a l'èst de Buis-los-Baronnies (cap de-luòc del costat).
Las municipalitats los mai prèps son Montguers, Montauban-sus-lo Ouvèze e Sant-Auban-sus-lo Ouvèze.
Rioms est situé à 20 km à l'est de Buis-les-Baronnies (chef-lieu du canton).
Les communes les plus proches sont Montguers, Montauban-sur-l'Ouvèze et Saint-Auban-sur-l'Ouvèze.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Çò 22 en abril 2012, los 20 electors de Rioms meton la candidata Eva Joly davant de l'escrutinh amb 44,44 % de las voses [1], #çò que fa d'aquela municipalitat, #çò qu'a donat çò de mès de gròs score al nivèl nacional per la candidata ecologista.
Le 22 avril 2012, les 20 électeurs de Rioms placent la candidate Eva Joly en tête du scrutin avec 44,44 % des voix [2], ce qui fait de cette commune, celle qui a donné le plus gros score au niveau national pour la candidate écologiste.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ html Resultats de Rioms (26) publicats pel ministèri de l'Interior
- ↑ Résultats de Rioms (26) publiés par le ministère de l'Intérieur


text:
Union Europèa
L'Union Europèa es una organizacion internacionala que recampa la majoritat dels estats del continent europèu. Aquela organizacion al còp supranacionala e intergovernamentala es estada establida amb aquela denominacion per 12 estats amb lo Tractat de Maastricht en 1993. L'Union Europèa completa compren la Comunautat Europèa, precedentament nomenada Comunautat Economica Europèa, dicha tanben Mercat Comun, tant coma doas formas de cooperacions institucionalizadas, la Politica Estrangièra e de Seguretat Comuna (PESC) e la cooperacion en matèria de justícia e d'afars interiors.
L'Union recampa vint e uèch estats europèus dempuèi lo 1èr de julhet de 2013 : Alemanha, Àustria, Belgica, Bulgaria, Chequia, Chipre, Croàcia, Danemarc, Eslovaquia, Eslovènia, Espanha, Estònia, Finlàndia, França, Grècia, Irlanda, Itàlia, Letònia, Lituània, Luxemborg, Malta, Ongria, los Païses Basses, Polonha, Portugal, lo Reialme Unit, Romania e Suècia.
Somari
- 1 Pilars
- 2 Estatut
- 3 Istòria
- 4 Territòri
- 5 Institucions
- 6 Simbòls
- 7 Lengas oficialas
- 8 Economia
- 9 Budgèt e Programas d'accions
- 10 Tractats e actes
- 11 Presa de decision dins l'Union Europèa
- 12 Las relacions amb los païses europèus non membres
- 13 Referéncias
- 14 Per anar pus luènh
Pilars[modificar | modificar la font]
Estatut[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Impulsions de França e Alemanha[modificar | modificar la font]
Territòri[modificar | modificar la font]
Institucions[modificar | modificar la font]
Las institucions de l'Union Europèa son las institutions que regisson l'Union Europèas. Essent venguda una figura politica, economica e monetari, aquela a besonh d'institucions que lo ròtle es de defendre las seunas valors, los seus objectius, los seus interesses, e aqueles dels ciutadans e dels Estats membres[1], e que foncionan en collaboracion prima amb los govèrns e las administracions d'aqueles.
Segon l'article 13 del Tractat de Maastricht, aquelas institucions son las seguentas: lo Parlament Europèu, lo Conselh Europèu, lo Conselh de l'Union Europèa, la Comission Europèa, la Cort de Justícia de l'Union Europèa, la Banca Centrala Europèa e la Cort dels Comptes Europèa.
En mai d'aquelas institucions primárias foguèron creadas d'organs s'ocupan de domènis especifics (Mediator europèu), d'organs financièrs (BCE, BEI), consultatius (CESE, CDR) , interinstitucionals (JOUE) o decentralizats (las agéncias).
Simbòls[modificar | modificar la font]
Lengas oficialas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Budgèt e Programas d'accions[modificar | modificar la font]
Tractats e actes[modificar | modificar la font]
Tractats[modificar | modificar la font]
Tractats Constitutius[modificar | modificar la font]
Los tractats constitutius que menèron a l'Union Europèa sont dins l'òrdre cronologic:
- Tractat de París de 1951, (CECA)
- Tractats de Roma del 25 de març de 1957, (Tractat instituent la CEE e Tractat instituent la CEEA)
- Tractat de fusion de las Comunautats Europèas del 8 d'abril de 1965, (s'uniguèron las estructuras de las tres Comunautats Europèas: (CECA), (CEE) e (CEEA, Euratom)
- Tractat de Maastricht o tractat sus l'Union Europèa del 7 de febrièr de 1992
- Tractat d'Amsterdam del 2 d'octobre de 1997, en vigor lo 1èr de mai de 1999. (ojectiu « espaci de libertat, de securitat e de justícia », esbòç del principi d'una cooperacion judiciara
- Tractat de Niça del 26 de febrièr de 2001, en vigor lo 1èr de febrièr de 2003 (evolucion de las institucions en prevision de l'alarguiment)
- Tractat de Lisbona del 19 d'octobre de 2007 o Tractat de reforma institucionala de la Union Europèa, Tractat de Reforma que se substuís a l'escac de la Constitucion Europèa de 2004
Tractats non ratificats[modificar | modificar la font]
- Tractat instituent una Comunautat Europèa de defensa (CED)
- Tractat de Roma de 2004 o tractat establissent una Constitucion per Euròpa
Actes e tractats d'adesion[modificar | modificar la font]
- Adesion del Reialme Unit, de Danemarc e d'Irlanda (27 de març de 1972 e 1èr de genièr de 1973)
- Adesion de Grècia (19 de novembre de 1979)
- Adesion d'Espanha e de Portugal (15 de novembre de 1985)
- Tractat d'Atenas del 16 d'abril de 2003: adesion de Chequia, d'Estònia, de Chipre, de Letònia, de Lituània, d'Ongria, de Malta, de Polonha, d'Eslovènia e d'Eslovaquia
- Tractat de Corfo del 24 de junh de 1994: adesion d'Àustria, de Finlàndia e de Suècia
- Adesion de Bulgaria e de Romania (21 de junh de 2005)
- Adesion de Croàcia (9 de decembre de 2011)
Presa de decision dins l'Union Europèa[modificar | modificar la font]
Istoric del modèl[modificar | modificar la font]
Evolucions probablas[modificar | modificar la font]
Las relacions amb los païses europèus non membres[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Version consolidé du traité sur l'Union européenne, Jornal oficial de l'Union Europèa, p. 10-15.
Per anar pus luènh[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Las institucions de l'Union Europèa
- Conselh de l'Union Europèa
- Comission Europèa
- Parlament Europèu
- Cort de Justícia Europèa
- Cort dels Comptes Europèa
- Banca Europèa d'Investiment (BEI)
- Budgèt de l'Union Europèa
Autras institucions activas en Euròpa
- Conselh d'Euròpa (N.B. : Es pas una institucion de l'Union Europèa)
- Partenariat Oriental
- Union de l'Euròpa Occidentala (es una organizacion a despart que s'es fonduda, progressivament, dins l'Union)
Articles ligats
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Robert Schuman, paire d'Euròpa
- www.info-europe.fr
- Lo portal oficial de l'Union Europèa
- European NAvigator - Tot sus l'istòria e las institucions de l'Union Europèa
- Naissença de l'Union Europèa
- Lo Taurillon, magazin eurocitadan - Webzine dels Joves Europèus França
- Los "Èuros del Vilatge", sit pedagogic d'informacion e de debat sus l'Union Europèa
- Tèxtes sus un projècte d'union federala europèa (1929-1930)
- Sit d'informacion sus Euròpa pròche dels Verds
- La categoria Union europèa de l'annuari dmoz.
- (fr) Europèa Guida de viatge sus l'Union Europèa de Wikitravel


text:
Leon Còrdas
Leon Còrdas (Sira, 30 de març de 1913 - Montpelhièr 19 d'octobre de 1987) foguèt autor de pèças de teatre (comedias) que coneguèron un brave succès; escriguèt tanben poèmas, romans e novèlas e faguèt lo comedian e la mesa en scèna.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Leon Còrdas nasquèt a Sira en 1913. En 1917, aprèp la mòrt del paire partit al front durant la Primièra Guèrra Mondiala, la familha s'installèt a Menèrba. Leon i passèt una bèla part de l'enfança amb un grand oncle qu'èra contaire. Quand aguèt sièis ans, tornèt partir la familha a Sira, e Leon foguèt mandat a l'institut agricòla Sant Josèp de Limós. Pasmens li agradèt pas d'èsser embarrat dins un internat e abandonèt los estudis. En 1929 comencèt de se mainar de la proprietat familhala e trabalhèt las vinhas fins a 1952.
La produccion literària[modificar | modificar la font]
Son estrambòrd per l'escritura en occitan comencèt quand aviá pas que quinze ans e se noirissiá de divèrsas revistas felibrencas. En 1934, del temps que fasiá lo servici militar coneguèt qualques figuras del reviscòl literari occitan del país de Montpelhièr coma Max Roqueta e Pèire Azemà, qu'èra alara lo director de la revista Calendau. Tre aquel moment, venguèt un collaborador assidu del jornal Occitania, e comencèt a militar al Partit Occitan, que ne venguèt puèi lo delegat a "la propaganda païsana". Aprèp qu'escriguèt e editèt en 1946 un recuèlh de poèmas Aquarèla, en 1949 publiquèt son primièr roman Sèt pans. Aprèp que tornèsse a Montpelhièr en 1969, trabalhèt pel Centre Dramatic nacional de Lengadòc-Rosselhon. Participèt activament a la realizacion de l'Orsalhèr de Joan Flechet.
L'eiretatge de Leon Còrdas[modificar | modificar la font]
Lo collègi calandreta de Grabèls (país de Montpelhièr) pòrta son nom.
Las seunas òbras[modificar | modificar la font]
Teatre[modificar | modificar la font]
- La font de Bonas Gràcias, (1954) prèmi Teodòr Aubanèu en 1955
- Menèrba 1210, (1985)
Poesia[modificar | modificar la font]
- Aquarèla, (1946)
- Branca tòrta, (1964)
- Dire son si, (1974)
Romans[modificar | modificar la font]
- Los Macarèls, (1973)
- Sèt pans, (1977)
- La batalha dels teules, (1979)


text:
Joan Coromines
Joan Coromines (Barcelona, 21 de març de 1905-Pineda de Mar, 2 de genièr de 1997) foguèt un lingüista catalan dels mai famoses als Païses Catalans e mai internacionalament. L'òbra lingüistica e etimologica d'aqueste erudit representa un dels monuments mai preciós de la lingüistica e l'onomastica catalana amb la publicacion de son Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana e de l'Onomasticon Cataloniae que compta 8 volums.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Joan Coromines nasquèt en 1905 dins una familha amonedada de Barcelona. Son paire èra l'avocat, politic e escrivan Pere Coromines i Montanya e sa maire la pedagòga Celestina Vigneaux i Cibils, d'origina gascona. Èra l'ainat dels tres enfants de la familha, sa sòrre Júlia (1910-2011) venguèt psicologa e son fraire Ernest (1913-1992) matematician.
Estudièt a la Facultat de Filosofia e Letras de l'Universitat de Barcelona, e a l'encòp seguiguèt de corses dins mantuna vila europèa entre 1925 e 1929. Visquèt aital qualque temps a Montpelhièr ont se refugièt, qu'aviá manifestat veementament son ostilitat a la dictatura de Primo de Rivera, e i coneguèt Grammont e Millardet. Anèt tanben a Madrid, ont faguèt son doctorat, e puèi a Zuric en 1929 per estudiar amb Jakob Jud. En 1930 comencèt a trabalhar a l'Institut d'Estudis Catalans e l'an seguent publiquèt sa tèsi doctorala de tematica occitana, lo Vocabulario aranés. Foguèt aquel meteis an, en 1931 qu'entamenèt l'escritura de son òbra màger, l'Onomasticon Cataloniae. Sa coneissença del basc li valguèt d'èsser nomenat academician onorari de l'Académia Reiala de la Lenga Basca en 1994.
Òbras[modificar | modificar la font]
Lenga occitana[modificar | modificar la font]
- Vocabulario aranés (tèsi doctorala). Barcelona, 1931.
- El parlar de la Vall d'Aran. Gramàtica, diccionari i estudis lexicals sobre el gascó. Barcelona: Curial, 1990.
Lenga catalana[modificar | modificar la font]
- Diccionari etimològic i complementari de la llengua catalana (1980-2001).
- Onomasticon Cataloniae (1989-1997), recopilacion e etimologia de totes los noms geografics dels Païses Catalans.
Lenga espanhòla[modificar | modificar la font]
- Diccionario crítico etimológico de la lengua castellana (1954-1957)


text:
Serpentes
Las sèrps (o pus rarament serpents) son de reptils de sang freja que forman l'òrdre Squamata.
Lo sens de l'ausida de las sèrps[modificar | modificar la font]
De per sas caracteristicas anatomicas, s'es considerat sovent que las serps son sordas. Las darrièras recèrcas dels erpetològs, an revelat que las sèrps an una capacitat auditiva comparabla a la dels lusèrts.
Ten la sèrp d'estructuras situadas de cada costat del cap que li permeton d'ausir. La pèl e un teissut muscular de cada part del cap, protegisson un osset mobil, sonat columèla, que fa de pichòts desplaçaments en responsa a las ondas sonoras. Lo movement de la columèla es transferit a travèrs d'estructuras intermediàrias a la coclèa, ont se produsisson de senhals electrics dins sas cellulas pilosas que correspondon a las ondas de son, relativas al reng de frequéncia determinada, que permet a son sistèma auditiu de percebre, e transferidas al cervèl.
Fin finala, contràriament a çò que se pensa abitualament, las sèrps an una ausida per percebre los sons transmeses a travèrs de l'aire. D'un autre caire, i veson pas e son ausida es preparada per percebre de sons de bassa frequéncia. Aqueles sons, segon d'estudis recents, se situan dins una frequéncia entre 200-300 Hz, mentre que per l'òme lo reng maximal d'audicion se situa entre 15 000-20 000 Hz.
Son, doncas, pas sordas mas ausisson sonque los sons grèus e dins una gamma plan limitada dins las bassas frequéncias; entre 200-300 Hz e totes los sons que son ensús o enjós d'aquesta frequéncia los pòdon pas ausir. Segon d'estudis de l'Universitat de Las Palmas de Granda Canària, l'ausida de las sèrps manca de partida (o ausida) extèrna. Presentan un ausidor intèrne e un mejan sens cap de timpan.
Es, probable, per encausa d'aquesta limitacion auditiva, qu'an desvolopat un autre sistèma per poder percebre las vibracions del sòl o de tota mena d'objècte que i pòdon èsser en contacte. Las vibracions del sòl passan a travèrs dels muscles del ventre a de receptors especials situats dins tota l'esquina e son transmesas al cervèl.