text:
Saint-Prancher
Saint-Prancher es una comuna francesa, situada dins lo departament dels Vòges e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo nom de Sant-Prancher apareis per las primièras fes en los tèxtes en 1287.
La distincion de Sant-Prancher (Sanctus Pancratius) aperteniá, jos l'Ancian Regim, al marques de Bassompierre-Removille. Un coseigneur lududes i aviá associat l'an 1788, competent en matèria de mejana e bassa justícia : l'avocat dins lo Parlament Jean-Claude Thirion. A la vespra de la Revolucion, los proprietaris terriens a Sant-Prancher èran lo sieur de Sommièvre (senhor de Offroicourt), las religiosas de la congrégation de Mirecourt, lo capítol de Toul, los sieurs de Montfort e Dommartin. A l'esperital, la parròquia de Sant-Prancher, #que dépendait lo vilatge de Repel, n'èra a la collation del capítol de Remiremont, #que requectava los dos tèrces de la gròssa dîme, l'autre un tèrç e tota la menue dîme en essent atribuits al curé. Lo mèstre d'escòla i aviá la dîme gròssa e menue d'una arada e una demie part de la dîme de Repel. La glèisa, dédiée a sant Pancrace, levava del diocèse de Toul, doyenné de Porsas[1].
Jos l'Ancian Regim, Sant-Prancher aperteniá al bailliage de Mirecourt. De 1790 a l'an IX, la municipalitat fa partida del costat de Roures-en-Xaintois.
Le nom de Saint-Prancher apparaît pour la première fois dans les textes en 1287.
La seigneurie de Saint-Prancher (Sanctus Pancratius) appartenait, sous l’Ancien Régime, au marquis de Bassompierre-Removille. Un coseigneur lui était associé en 1788, compétent en matière de moyenne et basse justice : l’avocat au Parlement Jean-Claude Thirion. À la veille de la Révolution, les propriétaires terriens à Saint-Prancher étaient le sieur de Sommièvre (seigneur d’Offroicourt), les religieuses de la congrégation de Mirecourt, le chapitre de Toul, les sieurs de Montfort et Dommartin. Au spirituel, la paroisse de Saint-Prancher, dont dépendait le village de Repel, était à la collation du chapitre de Remiremont, qui percevait les deux tiers de la grosse dîme, l’autre un tiers et toute la menue dîme étant attribués au curé. Le maître d’école avait la dîme grosse et menue d’une charrue et une demie part de la dîme de Repel. L’église, dédiée à saint Pancrace, relevait du diocèse de Toul, doyenné de Porsas[2].
Sous l’Ancien Régime, Saint-Prancher appartenait au bailliage de Mirecourt. De 1790 à l’an IX, la commune fait partie du canton de Rouvres-en-Xaintois.


c: text/html

text:
Fouilloy (Somme)
Fouilloé (Sonme) en picard ( Fouilloy en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Fouilloy, Comuna vesina de Corbie (cap de luòc del costat de Corbie), es la tresena comuna en populacion del costat. Es al encreuament de la rota (RD1 ) de Corbie a Amians e de la rota départementale (RD23) #que va de Fouilloy a Moreuil en transeünt per Villers-Bretonneux (segonda comuna del costat en populacion). La municipalitat a traversat pel Canal de la Soma. Es doncas mai bassa #que Villers-Bretonneux #que se li accedís a el en transeünt a costat del cementèri e Mémorial australian de Villers-Bretonneux ne nautor del tuc en dominant Fouilloy.
Fouilloy, commune voisine de Corbie (chef lieu du canton de Corbie), est la troisième commune en population du canton. Elle est au croisement de la route (RD1 ) de Corbie à Amiens et de la route départementale (RD23) qui va de Fouilloy à Moreuil en passant par Villers-Bretonneux (deuxième commune du canton en population). La commune est traversée par le Canal de la Somme. Elle est donc plus basse que Villers-Bretonneux auquel on accède en passant à côté du cimetière et Mémorial australien de Villers-Bretonneux en haut de la colline dominant Fouilloy.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
De las traces d'una villa gallo-romaine an #èsser d'amassadas sus la comuna.
Lo vilatge a mencionat en manuscrits de la Sègle VII.
Lo vilatge dépendait del Abbaye de Corbie, e èra lo banc d'una prévôté del abbaye.
La glèisa i aguèt incendiat l'an 1636, pendent lo banc de Corbie. Los bateliers de Fouilloy #aver pendent aquel banc una tala bravoure que Louis XIII los #exemptar d'impòstes a perpétuité.
Los tucs a l'entorn del pòble #èsser lo luòc dels importants combats de l'ofensiva alemanda sus la Soma l'an 1918. Qualques milièrs de soldats Australianes e Néozélandais del ANZAC, #qu'èran venguts refortilhar los efectius de la British Army, i son mòrts, per aver-i atengut a resistir a l'ofensiva de la empèri alemand.
Lo pòble patís d'importantas destruccions pendent las doas guèrras mondialas.
Des traces d'une villa gallo-romaine ont été retrouvées sur la commune.
Le village est mentionné dans des manuscrits du Sègle VII.
Le village dépendait de l'Abbaye de Corbie, et était le siège d'une prévôté de l'abbaye.
La glèisa fut incendiée en 1636, pendant le siège de Corbie. Les bateliers de Fouilloy eurent durant ce siège une telle bravoure que Louis XIII les exempta d'impôts à perpétuité.
Les collines autour du village furent le site des importants combats de l'offensive allemande sur la Somme en 1918. Des milliers de soldats Australiens et Néozélandais de l'ANZAC, qui étaient venus renforcer les effectifs de la British Army, y sont morts, pour avoir réussi à résister à l'offensive de l'empire allemand.
Le village subit d'importantes destructions pendant les deux guerres mondiales.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Jean-Luc Mélenchon
Jean-Luc Mélenchon, nascut lo 19 d'agost de 1951 a Tànger, Marròc, es un òme politic francés, deputat europèu e copresident del Partit d'esquèrra. Elegit local de Massy puèi del departament de l'Essonne a partir de 1983, foguèt elgit senator de l'Essonne en 1986, 1995 e 2004. Foguèt elegit deputat europèu dins la circonscripcion Sud Oèst en 2009.
Jean-Luc Mélenchon foguèt ministre de l'Ensenhament professional de 2000 a 2002, dins le govèrn de coabitacion de Lionel Jospin. Al Partit socialista, se situa a l'ala èsquèrra fins al congrès de Rems de novembre de 2008, quand quitèt lo partit per crear lo Partit d'esquèrra. Al començament president del burèu nacional del Partit d'esquèrra, es actualament lo copresident, als costats de Martine Billard. Jean-Luc Mélenchon es candidat a l'eleccion presidenciala de 2012 pel Front d'esquèrra.


text:
Francés d'Assisi de Borbon
Francés d'Assisi de Borbon, nascut al palais reial d'Aranjuez lo 13 de mai de 1822 e mòrt al castèl d'Épinay-sur-Seine lo 17 d'abril de 1902, foguèt rei consòrt d'Espanha de 1846 a 1868, apelacion acordada per son esposa, Isabèl II, reina en títol.
Enfància[modificar | modificar la font]
Segond filh (vengut ainat) de l'infant Francisco de Paula de Borbón e de la princessa Loïsa de las Doas Sicílias (filha del rei Francés Ièr de las Doas Sicílias), es titolat duc de Cadiç e infant d'Espanha per son oncle lo rei Ferrand VII d'Espanha.
Maridatge[modificar | modificar la font]
Mentre qu'es omosexual averat (es escaissat « Paquita », lo femenin de son diminutiu Paquito), en 1846, esposa, per de rasons dinasticas, sa cosina primièra, la reina Isabèl II d'Espanha, filha de Ferrand VII, que li autreja lo títol de rei consòrt e lo tractament de Majestat. Auràn oficialament onze enfants, que la màger part dels istorians n'an de dobtes sus la filiacion pairala, e dont cinc solament pervenguèron a l'atge adulte :
- Isabèl (1851-1931), qu'esposarà Cayetano de Borbón-Dos Sicilias (1846-1871), prince reial de las Doas Sicílias e Girgenti (sens posteritat).
- Anfós (1857-1885), futur Anfós XII,
- María del Pilar (1861-1879),
- María de la Paz (1862-1946), qu'esposarà lo prince Loís Ferrand de Bavièra (1859-1949).
- Eulalia (1864-1958), qu'esposarà Antòni d'Orleans (1866-1930), infant d'Espanha e duc de Galliera.
Règne e decès[modificar | modificar la font]
.
A partir de 1864 lo rei Francés presidís lo Conselh dels Ministres. La revolucion de 1868 lo constrenh a l'exili, pren lo títol de cortesiá de « comte de Moratalla ». En 1874 la monarquia es restablida, mas en favor de son filh Alfonso, que ven lo rei Anfós XII d'Espanha (1874-1885).
La mòrt del « comte de Chambord » en 1883 fa de l'èx-rei Francés d'Assisi lo novèl « primièr prince de sang » dels legitimistas franceses, cinquen successible aprèp sos quatre cosins de la branca ainada, Juan de Borbón, Carlos de Borbón, Jaime de Borbón e Alfonso de Borbón.
S'installa al castèl d'Épinay-sur-Seine, en França, qu'a crompat en 1881, e i morís lo 17 d'abril de 1902. Lo castèl serà vendut en 1906 e vendrà l'ostal de comuna d'Épinay-sur-Seine.


text:
Xocourt
Xocourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Distincion del ban de Delme, domeni del capítol de la catedrala de Mètz, escambiat l'an 1604 en favor de la primatiale de Nancy.
- Amassat a la França en 1661.
- Seigneurie du ban de Delme, domaine du chapitre de la cathédrale de Metz, échangé en 1604 en faveur de la primatiale de Nancy.
- Réuni à la France en 1661.


text:
Sefardita
Los sefarditas (sefaradim, sefaradies o sefaraditas en judeoespanhòl e ספרדים sefaradim en ebrieu) son los descendents dels josieus que visquèron en Espanha fins a 1492 e que son ligats a la cultura ispanica per la lenga judeoespanhòla e per la tradicion.
S'estima que la comunautat sefardita a actualament un milion e mièg de membres, la màger part d'eles residents en Israèl, als Estats Units d'America e en Turquia. Dempuèi la fondacion de l'Estat d'Israèl, lo tèrme de sefardita es frequentament emplegat per designar los josieus d'origina diferenta de la dels josieus ashkenazís (d'origina alemanda, europèa centrala o eslava, de lenga yiddish) çò qu'inclutz los josieus d'origina aràbia, los d'Iran, los d'Armenia, los de Georgia, los de Iemèn e tanben los d'Índia, qu'an pas de ligams amb la cultura ispanica, mas qu'an una similitud granda amb los sefarditas dins lo ritual religiós e dins la prononciacion de l'ebrieu. Per aquò, se fa uèi un tresen classament de la populacion josieva, los mizrakhim (en ebrieu: מזרחים 'orientals'), per garantir que lo tèrme de sefardita faga exclusivament d'allusion a lor ligam ancian amb la Peninsula Iberica. Los josieus desvolopèron de comunautats prospèras dins la màger part de las vilas espanhòlas. Se remarcan particularament las comunautats josievas de Toledo, de Sevilha, de Còrdoa, d'Ávila, de Granada, de Segòvia, de Soria, de Tudèla en Navarra, de Calahorra dins La Rioja, de Balmaseda en Biscaia... Dins lo reialme d'Aragon las comunautats (o Calls) de Saragossa, de Girona, de Barcelona, de Tarragona, de Valéncia e de Palma de Malhòrca foguèron las mai importantas. Mantuna vila, coma Lucena, Ribadavia, Ocaña e Guadalajara èran principalament abitadas per de josieus. En Portugal, que fòrça illustras familhas sefarditas ne son originàrias, se desvolopèron de comunautats activas a Lisbona, Évora, Bejar e dins la region de Trás-os-Montes. Los sefarditas contribuiguèron de manièra importanta a las sciéncias e a las tecnicas en Al Andalús amb erudits coma Maimonides, Abraam ben Meir bin Ezra, Samuel Hanaguid, Juda Haleví, Nahmanides, Avicebron, Moïses de Leon e autres.


text:
Calendièr julian
Lo calendièr julian es una refòrma del calendièr roman introducha per Juli Cesar en 46 abC. Utilizat dins la Roma antica a partir de 45 abC, demòra emplegat fins a son remplaçament pel calendièr gregorian a partir de la fin del sègle XVI e dins d'unes païses fins al sègle XX. Es encara utilizat pels Berbèrs, dins los monastèris del Mont Atòs e per mantuna Glèisa nacionala ortodòxa, que la mai nombrosa d'entre elas es la Glèisa Ortodòxa Russa.
Somari
- 1 Caracteristicas
- 2 Istoric
- 3 Vejatz tanben
Caracteristicas[modificar | modificar la font]
Estructura generala[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian es un calendièr solar. Compta 12 meses de 29, 30 o 31 jorns que conduson a un total de 365 jorns per una annada comuna.
Per melhor aproximar la durada de l'annada tropica (environ 365,2422 jorns) e doncas evitar un decalatge progressiu de las sasons, lo calendièr julian emplega un jorn intercalar cada quatre ans ; l'annada correspondenta compta 366 jorns. En mejana, una annada del calendièr julian dura doncas 365,25 jorns.
Mes[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian comportava dotze meses, nomenats januarius, februarius, martius, aprilis, maius, junius, quintilis (mai tard, julius), sextilis (mai tard augustus), september, october, november e december, coma lo calendièr roman anterior.
La refòrma juliana lor balhèt lors longors modèrnas. De per abans, èran respectivament de 29, 28, 31, 29, 31, 29, 31, 29, 29, 31, 29 e 29 jorns. Passèron a 31, 28, 31, 30, 31, 30, 31, 31, 30, 31, 30 e 31. L'ancian mes intercalar de 27 jorns foguèt suprimit e remplaçat per l'adjoncion d'un jorn suplementari a februarius las annadas bissextilas.
Al sègle XIII, Sacrobosco emetèt l'ipotèsi que los meses del calendièr roman precedent alternavan 30 e 29 jorns e que la refòrma iniciala de Cesar balhava 29 jorns a februarius e 30 a sextilis, August transferiguèt un jorn de februarius a sextilis aprèp lo cambiament d'aquel mes en son onor. De fonts nombrosas la contredison explicitament.
Annadas[modificar | modificar la font]
Identificacion e numerotacion[modificar | modificar la font]
Divèrses sistèmas d'identificacion de las annadas son estats emplegats amb lo calendièr julian. Pels Romans, lo metòde dominant consistissiá a la nomenar d'aprèp los dos consuls eponims qu'i prenián ofici, çò que s'efectuava lo 1èr de genièr dempuèi -153. Los Romans tanben utilizèron, de còps, l'annada de règne de l'emperaire, e cap a la fin del sègle IV, los documents èran datats segon lo cicle de 15 ans de l'indiccion. En 537, Justinian impausèt la mencion del nom de l'emperaire e de son annada de règne en mai de la de l'indiccion e del consul eponim, tot en autorizant l'usatge d'èras localas.
En 309 e 310, e mai a de datas ulterioras, cap de consul foguèt pas apuntat. Dins aquel cas, la data consulara èra donada en indicant lo nombre d'annadas dempuèi lo darrièr consul (datacion postconsulara). Aprèp 541, sol l'emperaire dirigiguèt lo consulat, tipicament pendent una sola annada, e la datacion postconsulara venguèt la nòrma. Lo sistèma, obsolèt, foguèt formalament abolit per Leon VI en 888.
L'ab Urbe condita, la datacion « a partir de la fondacion de la vila » (es a dire de Roma), s'utilizèt sonque rarament per designar las annadas. Aquel metòde servissiá als istorians romans per determinar lo nombre d'annadas entre dos eveniments e diferents istorians podián utilizar mantuna data.
L'adopcion del calendièr julian condusiguèt a maitas èras localas, coma l'èra d'Actium o l'èra ispanica, e d'unas s'utilizèron pendent un temps certan. L'èra dels Martiris, tanben nomenada anno Diocletiani, foguèt utilizada pels crestians d'Alexàndria per datar lors Pascas pendent los sègles IV e V, e contunha d'o èsser per las Glèisas còpta e etiopiana.
Dins l'èst de la Mediterranèa, los esfòrces dels cronografes crestians coma Anian d'Alexàndria per datar la creacion del monde d'aprèp la Bíblia condusiguèron a l'introduccion d'èras d'Anno Mundi basadas sus aquel eveniment. La mai importanta es l'Etos Kosmou, utilizada dins lo monde bizantin a partir del sègle X e en Russia fins a 1700. A l'oèst, a l'entorn de 527, Denys lo Pichon prepausèt lo sistèma de l'anno Domini, es a dire « annada del Senhor », que s'es gradualament espandida dins lo monde crestian : las annadas se numerotavan a partir de la data supausada de l'incarnacion o de l'anonci del Crist, lo 25 de març de l'an 1 (siá en l'an 753 ab Urbe condita).
Jorn de l'an[modificar | modificar la font]
L'annada consulara del calendièr roman començava lo 1èr de genièr dempuèi 153 abC e aquel punt foguèt pas modificat per la refòrma juliana (d'autres tipes d'annadas podián començar un autre jorn, coma l'annada religiosa o l'annada tradicionala). En revenge, de calendièrs locals alinhats sul calendièr julian poguèron conservar una data de començament d'annada diferenta. En Egipte, lo calendièr alexandrin començava lo 29 d'agost (lo 30 d'agost aprèp una annada bissextila). Maites calendièrs provincials locals l'alinhèron sus l'anniversari d'August, lo 23 de setembre. L'indiccion provoquèt l'adopcion del 1èr de setembre coma començament d'annada dins l'Empèri Bizantin ; aquela data es encara utilizada dins la Glèisa Ortodòxa pel començament de l'annada liturgica. Quand Vladimir Ièr de Kiev adoptèt lo calendièr julian en 988, l'annada foguèt numerotada Anno Mundi 6496 e comencèt lo 1èr de març, sièis meses aprèp lo començament de l'Anno Mundi bizantina del meteis numèro. En 1492 (Anno Mundi 7000), Ivan III tornèt alinhar lo començament d'annada al 1èr de setembre ; l'Anno Mundi 7000 durèt pas, doncas que sièis meses en Russia, del 1èr de març al 31 d'agost de 1492.
A l'Edat Mejana, dins las regions d'Euròpa de l'Oèst afiliadas a la Glèisa Catolica Romana, los calendièrs contunhèron d'afichar los meses en 12 colomnas de genièr a decembre, en començant al 1èr de genièr. Çaquelà, la màger part d'aqueles païses comencèron la numerotacion de l'annada a una fèsta religiosa importanta, coma al 25 de decembre (nativitat de Jèsus), al 25 de març (incarnacion de Jèsus), o quitament a Pascas coma en França.
Al sègle IX, s'utilizèt lo 25 de març coma començament d'una annada novèla dins lo sud d'Euròpa. Aquela practica s'espandiguèt en Euròpa a partir del sègle IX e en Anglatèrra a la fin del sègle XII. Per exemple, los archius parlamentaris angleses enregistrèron l'execucion de Carles Ièr lo 30 de genièr de 1648, quitament se la data correspondriá a çò que seriá actualament considerat coma lo 30 de genièr de 1649.
La màger part dels païses d'Euròpa de l'Oèst desplacèron lo jorn de l'an al 1èr de genièr abans lor adopcion del calendièr gregorian (tanben quitament abans sa creacion en 1582), principalament pendent lo sègle XVI. La lista seguenta ne balha qualques exemples :
- 1522 : Venècia
- 1529 : Suècia
- 1544 : Sant Empèri Roman Germanic
- 1556 : Espanha, Portugal
- 1559 : Prússia, Danemarc
- 1564 : França
- 1576 : Païses Basses del Sud
- 1579 : Lorena
- 1583 : Republica batava
- 1600 : Escòcia
- 1700 : Russia
- 1721 : Toscana
- 1752 : Anglatèrra
Intercalacion[modificar | modificar la font]
Principi[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian prevei l'apondon d'un jorn intercalar cada quatre ans per obténer una annada mejana de 365,25, pròcha de la valor de l'annada tropica de 365,2422. Çaquelà, aquel sistèma apond tròp d'annadas bissextilas e condutz a un descalatge mejan dels equinòccis d'environ 11 minutas de mai lèu cada annada, siá un jorn en 134 ans. Es possible qu'aquel problèma siá estat conegut de Cesar a la creacion del calendièr, mas qu'i aja pas acordat d'importància. Aqueste escart condusiguèt, a tèrme, a l'adopcion de la refòrma gregoriana en 1582.
Posicion[modificar | modificar la font]
La posicion exacta del jorn bissextil dins lo calendièr julian original es pas coneguda amb certitud. En 238, Censorinus declarava qu'èra inserit aprèp las Terminalas (23 de febrièr)[1]. Éra doncas seguit dels cinc darrièrs jorns de febrièr, es a dire a. d. VI, V, IV, III e prid. Kal. Mart. (aqueles jorns correspondon als 24 a 28 de febrièr dins una annada comuna e als 25 a 29 de febrièr dins una annada bissextila). Totes los escrivans ulteriors, coma Macròbe cap a 430[2], Bède en 725[3] e los computistas medievals seguiguèron aquesta règla, tot coma lo calendièr liturgic de la Glèisa Catolica Romana fins a 1970.
Los jorns dels meses foguèron numerotats d'un biais consecutiu sonque a la fin de l'Edat Mejana. Lo jorn bissextil foguèt alara considerat coma lo darrièr jorn de febrièr, es a dire lo 29 de febrièr.
Istoric[modificar | modificar la font]
Motivacion[modificar | modificar la font]
Abans la refòrma juliana, lo calendièr roman possedissiá mantuna règla per las intercalacions. Una annada comuna se compausava de 12 meses per un total de 355 jorns. Un mes intercalar de 27 jorns, lo mensis intercalars, èra de còps inserit entre febrièr e març : èra inserit aprèp los 23 o 24 primièrs jorns de febrièr, los cinc darrièrs jorns de febrièr que venián los cinc darrièrs del mes intercalar. Al total, 22 o 23 jorns èran aponduts per formar una annada intercalara de 377 o 378 jorns.
Segon los escrivans ulteriors Censorinus[1] e Macròbe[2], lo cicle d'intercalacion ideal consistissiá en annadas comunas de 355 jorns en alternància amb d'annadas intercalaras de 377 o 378 jorns, alternativament. Amb aqueste sistèma, una annada romana possedissiá en mejana 366,25 jorns cada quatre ans, siá un descalatge mejan d'un jorn per an respècte al solstici o a l'equinòcci. Macròbe descriu un rafinament, per un periòde de uèch ans cada 24 ans, que compreniá pas que tres annadas intercalaras, caduna de 377 jorns. Aquel principi permet de menjenar la longor de l'annada a 365,25 jorns sus 24 ans, la raprochant de la de l'annada tropica. En practica, las intercalacions se produsiguèron pas sistematicament segon aquel sistèma, mas èran determinadas pels pontifes. Los elements istorics mostrèron que foguèron netament mens regularas que dins aquel esquèma ideal, generalament cada dos o tres ans mas de còps omeses pendent pus longtemps, e a l'ocasion utilizadas al moment de doas annadas consecutivas.
S'èra utilizat corrèctament, aquel sistèma permetiá a l'annada romana de demorar grossièrament alinhada sus l'annada tropica. Çaquelà, se tròp d'intercalacions èran omesas, coma al moment de la Segonda Guèrra Punica o de las Guèrras civilas romanas, lo calendièr se descalava rapidament. Amai, coma las intercalacions èran determinadas pro tardièrament, un ciutadan roman ordinari coneissiá pas la data oficiala, particularament se se trobava luènh de Roma. Per aquelas rasons, las darrièras annadas abans la refòrma juliana foguèron ulteriorament nomenadas « annadas de la confusion ». Pendent las annadas que Juli Cesar exercissiá la carga de pontifex maximus abans la refòrma, entre -63 e -46, solas cinc intercalacions foguèron practicadas al luòc de uèch, e cap d'elas se produsiguèt pas entre -51 e -46.
La refòrma juliana aviá doncas per tòca de corregir definitivament aqueste problèma en creant un calendièr que demorava alinhat d'un biais simple amb lo Solelh sens intervencion umana.
Refòrma juliana e adopcion[modificar | modificar la font]
Coma pontifex maximus, Juli Cesar aviá la carga de fixar lo començament de cada annada. La refòrma juliana foguèt introducha a son iniciativa en -46 e dintrèt en vigor en -45, siá en 709 ab urbe condita dins lo calendièr roman. Foguèt causida aprèp consultacion amb l'astronòm Sosigèni d'Alexàndria e probablament concebuda per aproximar l'annada tropica, coneguda dempuèi almens Iparc.
La primièra etapa de la refòrma foguèt lo realinhament del començament de l'annada romana amb l'annada tropica. Del fach de las intercalacions absentas, lo calendièr roman aviá acumulat 90 jorns de retard. L'annada -46 aguèt doncas 445 jorns. Aquela annada ja èra estada espandida de 355 a 378 jorns per l'insercion d'un mes intercalar regular en febrièr. Quand Cesar decretèt la refòrma, probablament aprèp son retorn de la campanha africana a la fin de quintilis (julhet), apondèt 67 autres jorns en intercalant dos meses intercalars excepcionals entre novembre e decembre. Ciceron nomena aqueles meses intercalaris prior e intercalaris posterior dins una letra escricha a aquela epòca ; lor longor individuala es desconeguda, tot coma la posicion dels nones e dels ides a l'interior. L'annada -45 foguèt la primièra annada d'operacion del calendièr novèl.
Los meses julians foguèron formats en apondent dètz jorns a una annada romana comuna prejuliana de 355 jorns, condusent a una annada de 365 jorns : dos jorns foguèron aponduts a januarius (genièr), sextilis (agost) e december (decembre), un a aprilis (abril), junius (junh), september (setembre) e november (novembre). Los meses prenguèron las longors qu'an actualament dins lo calendièr gregorian.
Macròbe pretend qu'aqueles jorns addicionals foguèron aponduts immediatament aprèp lo darrièr jorn de cadun d'aqueles meses per evitar de desplaçar de las fèstas establidas[2]. Çaquelà, coma las datas romanas aprèp los ides d'un mes èran comptadas a rebors relativament al començament del mes seguent, aqueles jorns suplementaris aguèron per efièch d'aumentar lo compte inicial del jorn situat just aprèp los Ides. Los Romans de l'epòca nascuts aprèp los Ides d'un tal mes reagiguèron diferentament a aquel cambiament de lor data d'anniversari. Marc Antòni lo conservèt al 14en jorn de januarius, çò que lo faguèt passar de a.d. XVII Kal. Feb. a a.d. XIX Kal. Feb., una data qu'existissiá pas de per abans. Livi la conservèt a a.d. III Kal. Feb., çò que la descalèt del 28en al 30en jorn d'januarius, un jorn que lai encara existissiá pas abans. August conservèt la seuna al 23en jorn de september, mas las doas datas, l'anciana a.d. VIII Kal. Oct. e la novèla a.d. IX Kal. Oct., èran celebradas dins qualques endreches.
L'ancian intercalaris, mes intercalar, foguèt abolit. Lo jorn intercalar novèl foguèt nomenat ante diem bis sextum Kalendas Martias, generalament abreujat en a.d. bis VI Kal. Mart. ; l'annada que lo conteniá, annus bissextus.
Correccion d'August[modificar | modificar la font]
Quitament se l'intercalacion juliana èra mai simpla que la del calendièr roman precedent, foguèt aparentament mal aplicada al començament. Los pontifs — lo grop de preires encargat de manténer lo calendièr dins la societat romana e responsable de l'aplicacion del calendièr novèl — comprenguèron aparentament mal l'algoritme e apondèron un jorn intercalar cada tres ans, e non pas cada quatre ans. August corregiguèt aquel problèma aprèp 36 ans en sautant mantun jorn intercalar per tornar alinhar l'annada, puèi en aplicant la frequéncia corrècta.
La seguida de las annadas bissextilas d'aquel periòde es pas balhada explicitament per cap de font anciana, quitament se l'existéncia d'un cicle triannadièr es confirmada per una inscripcion datant de -9 o -8. Lo cronologista Joseph Scaliger establiguèt en 1583 que la refòrma d'August foguèt instituida en -8 e ne dedusiguèt que las annadas bissextilas foguèron -42, -39, -36, -33, -30, -27, -24, -21, -18, -15, -12, -9, 8, 12, etc. Aquela proposicion es encara la mai acceptada. De còps, s'es suggerit que la primièra annada de la refòrma juliana, -45, tanben èra bissextila.
D'autras solucions son estadas prepausadas. En 1614, Kepler emetèt l'ipotèsi que la seguida corrècta èra -43, -40, -37, -34, -31, -28, -25, -22, -19, -16, -13, -10, 8, 12, etc. En 1883, lo cronologista alemand Matzat prepausèt -44, -41, -38, -35, -32, -29, -26, -23, -20, -17, -14, -11, 4, 8, 12, etc., sus la basa d'un passatge de Dio Cassius mencionant un jorn intercalar en -41 supausadament « contrària a la règla [de Cesar] ». Dins les annadas 1960, Radke argumentèt que la refòrma foguèt instituida quand August venguèt pontifex maximus en -12, suggerent la seguida -45, -42, -39, -36, -33, -30, -27, -24, -21, -18, -15, -12, 4, 8, 12, etc. Dins totes los cases, lo calendièr roman foguèt alinhat tornarmai amb lo calendièr julian a partir del 26 de febrièr 4 ; amb la solucion de Radke, tre lo 26 febrièr -1.
En 1999 foguèt descobèrt un papir egipcian que balhava un efemerid de l'annada -24 per las datas romanas e egipcianas, suggerent la sequéncia -44, -41, -38, -35, -32, -29, -26, -23, -20, -17, -14, -11, -8, 4, 8, 12, etc, pròcha de la prepausada per Matzat.
Modificacions ulterioras[modificar | modificar la font]
En rason de la contribucion importanta de Juli Cesar e d'August al calendièr, quintilis foguèt renomenat julius en -44 e sextilis, augustus en -8. Quintilis foguèt rebatejat en onor de Cesar perque s'agissiá del mes de sa naissença. Segon un senatus consult citat per Macròbe, sextilis foguèt renomenat en onor d'August perque d'eveniments nombroses de son accession al poder se produsiguèron en aquel mes.
D'autres meses foguèron renomenats per d'autres emperaires, mas cap de cambiament sembla pas d'aver subreviscut a lor mòrt. Caligula nomenèt september en germanicus. Neron nomenèt aprilis en neroneus, maius en claudius e junius en germanicus. Domician nomenèt september en germanicus e october en domitianus. September tanben foguèt nomenat antoninus (en onor d'Antonin lo Piós) e tacitus (per Marcus Claudius Tacite), november en faustina (Faustina l'Anciana) e romanus. Comòde rebategèt la totalitat dels dotze meses per sos noms e designacions : amazonius, invictus, felix, pius, lucius, aelius, aurelius, commodus, augustus, herculeus, romanus e exsuperatorius.
Carlesmanhe renomenèt tanben los meses en vièlh naut alemand, mas aquela operacion foguèt pus perena que la dels emperaires romans. Aqueles noms foguèron utilizats fins al sègle XV en Alemanha e als Païses Basses, e fins al sègle XVIII amb qualques modificacions. De genièr a decembre : Wintarmanoth, Hornung, Lentzinmanoth, Ostarmanoth, Wonnemanoth, Brachmanoth, Heuvimanoth, Aranmanoth, Witumanoth, Windumemanoth, Herbistmanoth e Heilagmanoth.
Lo descompte dels ides e de las calendas, que compreniá una setmana de uèch jorns o nundines, foguèt remplaçat per la setmana de sèt jorns a l'entorn del sègle III. Constantin introduguèt en 312 lo dimenge coma jorn feriat dins aquela setmana.
Refòrma gregoriana e desuetud[modificar | modificar la font]
Lo calendièr julian foguèt d'utilizacion comuna en Euròpa e en Africa del Nòrd de l'epòca de l'Empèri Roman fins a 1582, quand lo papa Gregòri XIII promulguèt lo calendièr gregorian. Aquela refòrma èra renduda necessària per l'excès de jorns intercalars del sistèma julian per rapòrt a las sasons astronomicas. En mejana, los solsticis e los equinòccis avançan d'11 minutas per an per rapòrt a l'annada juliana. Iparc e benlèu Sosigèni ja avián pres consciéncia d'aquel problèma, mas, visiblament, foguèt pas jutjat important a l'epòca de la refòrma juliana. Çaquelà, lo calendièr julian se descala d'un jorn en 134 ans. En 1582, èra descalat de dètz jorns a respècte dels fenomèns astronomics, una complicacion problematica pel calcul de la data de Pascas, la quala es fondamentala dins lo calendièr liturgic crestian e que se deu produire aprèp l'equinòcci vernal.
Lo calendièr gregorian foguèt lèu adoptat pels païses majoritàriament catolics (Espanha, França, Polonha, Portugal, la màger part d'Itàlia, etc.) : en França, per exemple, Enric III faguèt seguir lo dimenge 9 de decembre de 1582 pel diluns 20 de decembre de 1582. Los païses protestants seguiguèron mai tard e los païses ortodòxes encara aprèp. Dins l'Empèri Britanic, lo 2 de setembre de 1752 foguèt seguit pel 14 de setembre de 1752. Entre 1700 e 1712, Suècia utilizèt un calendièr julian modificat, e adoptèt lo calendièr gregorian en 1753. Russia utilizèt lo calendièr julian fins a 1918 (als tèrmes d’un decret del Conselh dels Comissaris del Pòble del 24 de genièr de 1918 e conformament al qual un escart de 13 jorns sul calendièr tradicional julian, èra decretat. Atal, lo 31 de genièr de 1918 foguèt seguit non pas pel 1èr mas pel 14 de febrièr), aprèp la Revolucion Bolchevica e Grècia fins a 1923. Los dos calendièrs contunhèron de s'escartar pendent aquel periòde : en 1700, la diferéncia passèt a 11 jorns, a 12 en 1800, e 13 en 1900, valor que conservarà fins a 2100.
Se totes los païses ortodòxes (la màger part en Euròpa de l'Èst e del Sud-Èst) an adoptat lo calendièr gregorian abans 1927, es pas lo cas de lors Glèisas nacionalas. En mai de 1923, un sinòde a Istambol prepausèt un calendièr julian revisat, constituit d'una partida solara identica al calendièr gregorian (e qu'o demorarà fins a 2800) e d'una partida lunara calculant la data de Pascas per observacion astronomica a Jerusalèm. Totas las Glèisas Ortodòxas refusèron la partida lunara ; gaireben totas las Glèisas Ortodòxas actualas contunhan de celebrar Pascas segon lo calendièr julian (la Glèisa Ortodòxa de Finlàndia utiliza lo calendièr gregorian).
La partida solara del calendièr julian revisada foguèt acceptada sonque per qualques Glèisas Ortodòxas, dins l'esper d'un dialòg melhor amb la Glèisa d'Occident : lo Patriarcat Ecumenic de Constantinòple, los patriarcats d'Alexàndria e d'Antiòquia, las Glèisas Ortodòxas de Grècia, Chipre, Romania, Polonha, Bulgaria (en 1963) e America (de parròquias d'aquesta darrièra an encara drech d'utilizar lo calendièr julian). Las Glèisas Ortodòxas de Jerusalèm, Russia, Macedònia, Serbia, Georgia e Ucraïna contunhan d'utilizar lo calendièr julian (e mai qualques Glèisas esquismaticas, vièlhas calendaristas). Festejan per exemple la Nativitat lo 25 de decembre julian, es a dire lo 7 de genièr gregorian fins a 2100. De parròquias occidentalas de la Glèisa Ortodòxa Russa celèbran la Nativitat lo 25 de decembre georgian, e mai las del Diocèsi ortodòxe bulgar en America, abans e aprèp lo transferiment en 1976 d'aquel diocèsi de la Glèisa Ortodòxa Russa fòra frontièras a la Glèisa Ortodòxa en America.
Usatge actual[modificar | modificar la font]
En defòra d'unas Glèisas Ortodòxas, lo calendièr julian es encara utilizat en Africa del Nòrd, çò los Berbèrs. Lo calendièr berbèr es utilizat dins una tòca agricòla. Lo primièr jorn de l'annada correspond actualament al 14 genièr del calendièr gregorian.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
- Calendièr
- Calendièr solar
- Calendièr roman
- Calendièr julian proleptic
- Calendièr julian revisat
- Calendièr gregorian
- Passage al calendièr gregorian
- Comput
- Jorn julian
- Annada juliana
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Lo calendièr julian, Calendièrs Saga. Consultat lo 23/09/2008
- (fr) Lo calendièr julian, AltCal. Consultat lo 23/09/2008
- (en) Calendar Converter - Julian calendar, Fourmilab. Consultat lo 23/09/2008
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{ Error d'escript : la foncion « còdeLenga2 » existís pas. }} Censorinus,  De Die Natali, 238
- ↑ 2,0 2,1 2,2 Macròbe,  Les Saturnales
- ↑ Bède,  Sur le Décompte du temps, 725


text:
Magadan
Magadan (MaraдáH en rus) es una vila del centre administratiu de Magadan Oblast, Russia, fondat en 1933. Es un pòrt de la Mar d'Okhotsk.
Populacion: 99 399 (recensament de 2002); 152 000 (recensament de 1989).
La construccion de batèus e la pesca representan la majoritat de l'industria de Magadan. La ciutat a un pòrt (navegable sonque de mai a desembre) e un aeropòrt important. Una autorota connècta Magadan amb la region minièra de mai amont del Riu Kolyma. Aquesta se nomèna "Rota dels òssos" pels presonièrs qu'i moriguèron durant la construccion—lors òssos foguèron incorporats a l'autorota.
Durant l'epòca de Stalin, Magadan èra un cèntre de pas de presonièrs qu'èran mandats als camps de concentracion. Las operacions de Dal'stroi, un grand e brutal negòci d'extraccion minièra, èran las activitats economicas principalas d'aquela ciutat durant fòrça decennis durant l'epòca de l'Union Sovietica.
Magadan es fòrça isolat. I a sonque una rota d'entrada e sortida, e la ciutat pus pròcha es Yakutsk, 2200 km al sud per una rota qu'es pas asfaltada.
Magadan a una enòrma catedrala en construccion, e lo memorial Careta del Dolor - una granda escultura en memòria de las victimas de Stalin.
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Magadan es subartic. Los ivèrns son prolongats e fòrça freds, amb mai de 6 meses de temperaturas sota zèro, aital lo sòl rèsta gelat de contunh. La tondra ocupa la majoritat de la region. L'epòca de creishement dura solament cent jorns. Las temperaturas normalas del litoral de la Mar d'Okhotsk oscillan de -22 °C al mes de genièr a 12 °C al mes de julhet. Las temperaturas de l'interior son pus nautas.


text:
Sarrià-Sant Gervasi
Sarrià-Sant Gervasi es un dels 10 districtes de la vila de Barcelona. L'an 2005, segon lo INE, aviá 140 461 abitants. Es situat al sud-oèst de la vila e limita al nòrd amb los districtes de Gràcia e Horta-Guinardó, al sud amb les Corts, a l'èst amb l'Eixample e a l'oèst amb la municipalitat de Sant Cugat del Vallès.
Sant Gervasi de Cassoles, Vallvidrera - les Planes e Sarrià foguèron de municipalitats independentas e coma d'autras del plan de Barcelona foguèron absorbidas per Barcelona. Vallvidrera - les Planes foguèt annexat a Sarrià en 1890 e Sant Gervasi de Cassoles, municipalitat independenta de Sarrià dempuèi lo començament del sègle XVIII, foguèt agregat a Barcelona en 1897, amassa amb cinc autres vilatges del plan de Barcelona. Sarrià s'incorporèt pas dins la vila fins en 1921, essent la darrièra municipalitat que s'i agreguèt.
Aquel districte marca la siá condicion de zòna residenciala e benestant, amb nombroses parcs e zònas verdas, combinats amb de centres educatius e sanitaris prestigioses.
Sarrià-Sant Gervasi compren los quartièrs seguents:


text:
Nieppe
Nieppe es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La vila de Nieppe a situat près de la vila de Armentières, #que n'a separat per las doas Lys (Lys e dérivation).
La vila fa partida de la plana de la Lys, una seccion particularament ampla de la Vallée de la Lys (Leiedal en néerlandais) e constituissi una region naturala del nòrd de la França #que fa partiellement partida del Westhoek e de la Flandre francesa. Amb una taxa de caumatge de 6,3 % (mens de 4 % en cèrtas comunas), aquela Plana de la Lys contrasta particularament amb la rèsta de de lo departament del Nòrd, ont aquela taxa ressòrt las 10 %.
La vila es termierèra de la Belgica (Regions de Comines-Warneton e Region flamenca Flandre-Occidentala) - vila de Nieuwkerke - Nòva-Glèisa)
La ville de Nieppe est située à proximité de la ville d'Armentières, de laquelle elle est séparée par les deux Lys (Lys et dérivation).
La ville fait partie de la plaine de la Lys, une section particulièrement large de la Vallée de la Lys (Leiedal en néerlandais) et constitue une région naturelle du nord de la France qui fait partiellement partie du Westhoek et de la Flandre française. Avec un taux de chômage de 6,3 % (moins de 4 % dans certaines communes), cette Plaine de la Lys contraste particulièrement avec le reste de du département du Nord, où ce taux dépasse les 10 %.
La ville est frontalière de la Belgique (Régions de Comines-Warneton et Région flamande Flandre-Occidentale) - ville de Nieuwkerke - Neuve-Église)
Istòria[modificar | modificar la font]
Del punt d'enguarda economic, Nieppe a sofèrt de nombrosas invasions e de guèrras #qu'an dévasté la region, mas a tanben aprofechat d'una posicion estrategica al còr d'una de las zònas agricòlas los mai productivas d'Euròpa, e sus l'ais estrategic Lille-Dunquèrca via Bailleul e Cassel ; Es l'ais de l'actual autoroute A25, #qu'a duplicat lo anciana départementale antany (en 1825) considerada per François Joseph Grasilha (d'Angieus) cossí en essent « sens contradit, una dels mai polidas #que i aja a França. Lo país es ombreux e bocager ; lo sòl es aquel d'un jardin ; los camps an cobèrt de moissons (#Cent mil hectolitres de grands se vendon annalament sul mercat del sol arrondissement de Hazebrouck cap a 1825); los camins an vorejat de àlbers e de saules : se daissa pujar los primièrs, se étête los segon, d'ont nais de matises de verdure #qu'aumentan encara las colors ombrívolas del aulne plantat la longitud de las ruisseaux, e la tintura mens enfosquida de la orme, #que se met en quinconce près dels castèls e de las granjas) »[1].
Du point de vue économique, Nieppe a souffert des nombreuses invasions et guerres qui ont dévasté la région, mais a aussi profité d'une position stratégique au coeur d'une des zones agricoles les plus productives d'Europe, et sur l'axe stratégique Lille-Dunkerque via Bailleul et Cassel ; C'est l'axe de l'actuelle autoroute A25, qui a doublé l'ancienne départementale autrefois (en 1825) considérée par François Joseph Grille (d'Angers) comme étant « sans contredit, une des plus belles qu'il y ait en France. Le pays est ombreux et bocager ; le sol est celui d'un jardin ; les champs sont couverts de moissons (Cent mille hectolitres de grains se vendent annuellement sur les marché du seul arrondissement d'Hazebrouck vers 1825); les chemins sont bordés de peupliers et de saules : on laisse monter les premiers, on étête les seconds, d'où il naît des nuances de verdure qu'augmentent encore les couleurs sombres de l'aulne planté le long des ruisseaux, et la teinte moins foncée de l'orme, qu'on met en quinconce auprès des châteaux et des fermes) »[2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Descripcion del departament del Nòrd Per François Joseph Grasilha (d'Angieus) París, Ed Sazerac & Duval, 1825-1830 (libre començat l'an 1824)
- ↑ Description du département du Nord Par François Joseph Grille (d'Angers) Paris, Ed Sazerac & Duval, 1825-1830 (livre commencé en 1824)


text:
Triassic
Lo Triassic es un dels tres periòdes geologics de l'Èra Mesozoïca; comencèt fa 251,0 ± 0,4 milions d'ans e s'acabèt fa 199,6 ± 0,6 milions d'ans. Coma per la majoritat dels periòdes geologics, las datas exactas de començamnt e de fin son incèrtas a qualques milions d'ans près. Dins lo cas d'aqueste periòde, tant lo començament coma la fin son mercats per d'importants eveniments d'estenhement: l'escantiment massiu del Permian-Triassic e lo del Triassic-Jurassic.
Los primièrs mamifèrs, qu'evolucionèron dels sinapsidas, faguèron la siá aparicion en aqueste periòde, saique per encausa dels cambiaments de clima qu'i aguèt, e la deriva continentala, que motivèron la granda regression marina del Triassic: totas las tèrras se jonhèron (d'una manièra inversa a la d'una transgression marina) per formar lo supercontinent Pangèa (que se divisèt a partir del Jurassic).
Se caracteriza fondamentalament per l'aparicion dels primièrs dinosaures, inicialament representats per de formas bipèdas, carnivòrs e de talha pichona. Pasmens, a de la fin del periòde s'èran ja diverssificat a granda escala e s'èran convertit en vertebrats dominants dins tota la planeta, en provovar l'estenhement de grops anteriors coma los arcosaures mai primitius e quitament los sinapsidas a d'escassas excepcions.


text:
Trompeta baisha
La trompeta baisha qu'ei un instrument de coire mei gran e de canèr mei long que la trompeta classica modèrna. Qu'ei acordada ua octava en devath d'aquesta, sia en Ut sia en Sib. Qu'ei generaument jogada per un trombonista e dab la medisha embocadure deu trombon. Las soas particularitats fisicas, en dehòra de la soa tessitura devuda a un canèr mei long, que son las de la trompeta e lo son timbre qu'ei lo timbre d'ua trompeta, mei sec e estiglant que lo timbre deu trombon. Tanben, com la trompeta, que pòt estar provesida sia dab pistons, sia dab paletas entà poder interpretar totas las gamas cromaticas.


text:
Lèpra
La lèpra (o malautiá de Hansen) es una malautiá infecciosa cronica causada per Mycobacterium leprae (una bacteria pròche de l'agent responsable de la tuberculòsi identificada pel Norvegian Gerhard Armauer Hansen en 1873) tocant los nèrvis periferiques, la pèl e las mucosas, e provocant d'infirmitats sevèras. Es endemica dins uns países tropicals (subretot d'Asia). La lèpra es una malautiá pauc contagiosa.
La lèpra demorèt longtemps incurabla e fòrça mutilanta, provocant en 1909, a la demanda de la Societat de patologia exotica, « l'exclusion sistematica dels leproses » e lor regropament dins de ladrariás coma mesura essenciala de profilaxia.
Ara curabla pels antibiotics, d'esfòrces de santat publica son fachs pel tractament dels malauts, l'equipament en protèsi dels subjèctes garits e la prevencion[1].
Somari
- 1 Istoric de la malautiá
- 2 Causa e mecanisme
- 3 Epidemiologia
- 4 Diagnostic
- 5 Damatge neurologic
- 6 Invaliditat
- 7 Cura
- 8 Imunitat entre la tuberculòsi e la lèpra
- 9 Nòtas e referéncias
- 10 Vejatz tanben
Istoric de la malautiá[modificar | modificar la font]
La lèpra es coneguda dempuèi l’Antiquitat. Las primièras descripcions datan de 600 ans AbC. Se trapa dins las civilizacions anticas en China, en Egipte e en Índia. Longtemps se pensèt a une origina asiatica; que seriá estat espandida pels guerrièrs d'Alexandre lo Grand puèi pels Fenicians e los Romans. Los trabalhs sul genòma de la bacteria indican puslèu una origina èst-africana o de l'Orient Mejan abans d'arribar en Asia e en Euròpa[2]. Seriá arribada en Africa de l'Oèst amb los explorators nòrd europèus, puèi l'esclavatge l'auriá espandit dins las Antilhas e l'America del Sud. De tot biais, la pus anciana traça d'aquela malautiá ven d'Índia coma o pròba una esqueleta de 4 000 ans trobada en Rajasthan[3].
La Bíblia conten de passatges fasent referéncia a la « lèpra », dins l'Ancian Testament coma dins Novèl. Se pòt pas saber se s'agís de la meteissa malautiá: aquel tèrme en efècte foguèt utilizat per fòrça malautiás de pèl d'origina e de gravetat fòrça variablas. Un Metzora, es una persona atenguda de tzara'at (lèpra) dins lo libre del Levitic. La lei josieva fasiá obligacion als prèires de saber reconeisser la lèpra (Lv 14. 1-57)
Los Evangèlis sinoptics contan la garison d'un leprós per Jèsus (Mc 1, 40-45; Mt 8, 1-4; Lc 5, 12-16).
Los tèxtes mai ancians ne tesmònhan, la lèpra totjorn presentèt una menaça, e los leproses èra fòrajetat de la societat, per lor comunautat e lor familha. Es encara sovent lo cas a l'ora d'ara.
La lèpra provoquèt de mesuras de segregacion e d'exclusion sociala, de còps que i a ereditàrias, coma dins lo cas dels Cagòts. Lo recul de la lèpra en Euròpa comencèt al sègle XVI sens que i aja una explicacion satisfasanta[4].
En 1873, lo Norvegian Armauer Hansen descobrèt lo bacil responsable d'aquela malautiá.
Se la Societat de patologia exotica de París recomandèt en 1909 « l'exclusion sistematica dels leproses », e mai tard a la tresena Conferéncia internacionala sus la lèpra organiza a Estrasborg en 1923, lo secretari general Émile Marchoux preconiza l'umanizacion de las ladrariás[5].
Una coordinacion internacionala de la luta contrae la lèpra s'organizèt en 1930 a la reünion de Bangkok de la Societat especiala de la lèpra de la Societat de las Nacions[6]
L'« Institut central de la Lèpra » es inaugurat a Bamako en 1935. Se batejèt « Institut Marchoux » en 1945 puèi Centre nacional d'ajuda a la luta contra la malautiá en 2001[7]. Fins a l'aparicion de las sulfonas al començament dels ans 1950, lo tractament repausava sus l'òli de chaulmoogra[8].
La lèpra es pas mai un problèma de santat publica mondiala perque la prevaléncia mondiala es ara inferiora a 1 cas per 100 000 abitants. Demòra un problèma de santat publica dins 100 países situats subretot en Africa, Asia (índia) e America del Sud (Brasil). 210 000 nòu cases foguèron detectats pel mond en 2010 e 1,5 millions de personas ne patisson. L'Òrdre de Malta consacra de fons importants per aquela malautiá (ladrariá e recerca medicala). Los mètges conneisson mens aquelas malautiás de la misèria e de las guèrras, çò qu'aumenta la gravetat de las sequèlas de las personas tocadas.
Causa e mecanisme[modificar | modificar la font]
La lèpra es una infeccion causada per un gèrme, lo Mycobacterium leprae.
Fins ara, l'èsser uman èra l'unica sèrva naturala coneguda de Mycobacterium leprae, mas 15 % dels Tatós salvages de Loïsiana e de Tèxas foguèron trobats portaires de la malautiá. Mycobacterium leprae pòt èsser tanben present dins lo sol.
La transmission de Mycobacterium leprae es mal coneguda. Se fa sovent a l'enfància per inalacion de « jaissas » d'un leprós contagiós. Se fa tanben per de mucositats de leproses mesas au contacte d'ulceracions o de plagas cutanèas, mejans d'objèctes solhats: fardas d'ostal. Totes aqueles biais implican de contactes estreches e durables d'una promiscuitat de tipe familhal. La transmission ereditària existís pas mas una transmission congenitala sembla possibla (la transmission congenitala foguèt observada sonque pel tató de nòu bandas (Dasypus novemcinctus)[9]). En mai, lo sol infectat e los insèctes vectors (bernat pudent, moisssal) poirián jogar un ròtle dins la transmission de la malautiá. En 2011, la pròva foguèt facha d'una transmission possibla del tató a l'èsser uman[10].
Los malauts non tractats tocat del tipe lepromatós abrigan un grand nombre de Mycobacterium leprae dins lor mucosa nasala, las secrecions nasalas, la saliva, las lesions cutanèas. La lèpra tuberculoída, la forma mens sevèra, es plan sovent considerada coma non contagiosa. L'incubacion, excepcionalament longa (d'ans), explica que la malautiá se desvolòpa sonque a çò dels jòves adultas.
La lèpra se manifesta en dos encastres: la forma lepromatosa e la forma tuberculoída. Lo perqué d'aquelas doas formas es pas clar. Semble qu'existís una reaccion imunologica diferenta entre los dos tipes, lo gèrme essent lo meteis: dins la forma tuberculoída, l'espandiment del gèrma sembla limitat e la biopsia de la pèl mòstra une predominància de Linfocit CD4+ e un mitan ric en interleukina 2 e en interferon gamma. Dins la forma lepromatosa, l'espandiment del bacil es fòrça mai important amb, a la biopsiea de pèl, preséncia prédominanta de linfocits CD8+ e d'autras citokinas[11]. Aquela diferéncia de reponsa poiriá èsser deguda a una susceptibilitat d'òrdre genetica de l'òste, de mutacions de tipe polimorfisme nucleotidic simple essent mai frequentas sus de gèns intervenent dins las reaccions imunitàrias[12].
Epidemiologia[modificar | modificar la font]
L’Organizacion Mondiala de la Santat censava, a la fin de 2004, 286 000 cases de lèpra pel mond[13].
La lèpra tòca a l'ora d'ara encara mai de 700 000 personas per an pel mond (la França compte 250 cases declarats, totes originaris de otramar o de zonas d’endemiá).
- En 2000, 738 284 nòu cases foguèron identificadas (per 640 000 en 1999).
- En 2001, 755 000 cases de lèpra foguèron diagnosticats.
- En 2002, 763 917.
L'OMS compta 91 païses tocats:
- 90 % dels cases son al Brasil, Birmania, Moçambic, Madagascar, Etiopia, Índia e Nepal (prevaléncia anant de 2 a 4,6 per 10 000 abitants segon los païses). Mas la prevaléncia mondiala demora establa, prèp d'1/100 000.
- 650 000 malautd son jos tractament.
- 70 % dels cases enregistrats al començament de 2002 vivián en Índia.
- I a aguèt 34 nòus cases en Euròpa en 2002.
- Las regions mai tocadas son par òrdre descreissent: Asia del Sud-Èst, America del Sud, Africa.
- Lo sex-ratio es de 1.
Diagnostic[modificar | modificar la font]
Existís diferentas menas de lèpra. Esquematicament, i a doas formas clinicas: la lèpra tuberculoída e la lèpra lepromatosa, ligadas per des formas dichas intermediàrias. Dempuèi los ans 1960, per estandardizar melhor e reglamentar la terapeutica, l’OMS classifiquèt las formas clinicas de la lèpra en:
- Formas multibacillàrias, correspondent a la formas lepromatosa e intermédiàrias, avent mai de cinc lesions cutanèas.
- Formas paucibacillàrias, correspondent subretot a la forma tuberculoída.
Lèpra tuberculoída[modificar | modificar la font]
Aquela forma de lèpra es mai frequenta. Associa:
- De grandas tacas despigmentadas sus la pèl, qu'es venguda insensibla al tocar, de bòrds nets, unicas o en nombre pichon, contenent pauc o pas de bacils. Las erupcions cutanèas, coma dins totas las formas de lèpra, son non pruriginosas.
- De trebolums nervioses tocant los membres, amb de trebolum de la sensibilitat e anomalias cutanèas: ulcèras, mals perforants, mutilacions, paralisias.
- E de linfocits circulants que reconneisson Mycobacterium leprae.
- Aqueles malauts son pas contagioses.
Lèpra lepromatosa[modificar | modificar la font]
La lèpra lepromatosa es une malautiá generala.
Es una forma que las lesions cutanèas e mucosicas dominan:
- Damatge cutanèu domina, amb de maculas ipocromicas (amb o sens anestesia) discrètas, de contorns foscs. Puèi apareisson las lesions tipicas d'aquel tipe, noduls infiltrats lusissents de sensibilitat normale, per tot le còps, subretot al visatge.
- Damatge dels nèrvis mens sevèr dins aquela forma.
- I a pas d'immunitat al repècte de Mycobacterium leprae.
- Aqueles malauts son contagioses.
- Gaireben la mitat dels malauts presentant una lèpra lepromatosa desvolopan un ertèm nosut leprós (ENL) pendent los primièrs ans d'antibioterapia eficaça. Aquela reaccion pòt venir espontanèament abans lo tractament, facilitant lo diagnostic, o pòt venir fins a 10 ans aprèp lo tractament.
S’i associan de damatges:
- Otorinolaringologics (rinita sanglanta, perforacion, mutilacion nasala) ;
- Oftalmologics (fòrça variable, podent tocar la conjonctiva, la parpèla, l’aparelh lagremal, l’oculomotricitat mas amb una preferéncia pel segment anterior uvrit, esclrrit e epiesclerit, cataracta, glaucòma) ;
- Nerviosas ;
- Viscerals.
Lèpra borderline[modificar | modificar la font]
Entre aquelas doas formas plan caracterizadas, se situat un vertadièr espectre de formas dichas intermediàrias, per que las reaccions de defensa son instablas e variablas. Aquel espectre es encara mal conegut del mitan medical.
Damatge neurologic[modificar | modificar la font]
Determina lo pronostic de la malautiá. La lèpra tòca subretot los nèrvis periferics. Lo Mycobacterium leprae a un tropisme neurologic. Lo bacil se multiplica dins la cellula de Schwann.
Comença (dins la 1a anada d’evolucion de la malautiá) per una ipertrofia dels troncs nervoioses a recercar au nivèl del cubital, del median, del sciatic poplitèu extèrne (SPE), tibial posterior (TP), plexus cervical superficial. Puèi amb los ans, apareisson d’una mononevrita multipla dolorosa deficitària. Lo deficit tòca d’en primièr la sensibilitat termoalgica, puèi la conduccion motriça amb deficit motor (paresia puèi paralisia), amiotrofia, e trebolums trofics… L’expression clinica neurologica indica que 30 % de las fibras nerviosas son tocadas pel bacil de Hansen.
Los nèrvis mai tocats son:
- Nèrvi V (anestesia corneana),
- Nèrvi VII (tòca de l’orbiculari de las parpèla o dels pòts provocant de dificultats per l’alimentacion, l’elocucion e doncas de dificultats d’òrdre psicosocial)
- Nèrvi ulnari +++ (arpa cubitala, amiotrofia ipotenar, ipoestesia cutanèa doncas brutladura …)
- Nèrvi median (amiotrofia tenar, ipoestesia cutanèa ….)
- Se pòt veire de paralisias mixtas cubitomedianas (« man de monin »), cap de preneson possibla
- Lo radial, mai rarament (man tombanta)
- Lo tibial posterieur (TP) +++, artelhs en arpa
- Lo SPE +++, pè tombant, pè en varus équin
- Damatge mixte SPE + TP
Sobretot la cronologia dels trebolums neurologics se presenta atal:
- Anestesia, trebolum trofics
- Fissaduras, plagas, brutladuras
- Infeccion osteoarticulària,
- Diminucion de la surfisia de sosten,
- Cicatrices pegantas
- Amputacion, mutilacion, pèrda de substància…
Invaliditat[modificar | modificar la font]
Son las complicacions ultimas de totas las formas de lèpra. Aquelas complicacions pòdon èsser invisibles (consequéncias psicosocialas, malautiá tabó), e visibles (mutilacions, desformacions, paralisia). L’OMS se basa subretot suls damatges ocularis e neurologics per establir una marca d’invaliditat.
Cura[modificar | modificar la font]
Ancians tractaments[modificar | modificar la font]
Pendent longtemps la lèpra èra tractada amb d'òli de chaulmoogra, o Acid chaulmoogric dempuèi de granas de taraktogenus hydnocarpii mas aquela òli aviá l'inconvenient d'èsser cara e de far esclatar las seringas. Puèi amb l'òli dolno, òli descobèrta pel Paire spiritan Clement Raimbault creada amb de grainas de takamaka dels Nauts (Calophyllum tacamahaca), arbre corrent a la Reünion.
Tractaments actuals[modificar | modificar la font]
Malgrat qu'es pas mortala, la lèpra expausa a d'invaliditats sevèras e d'andicaps permanents s'es pas tractada a temps. Lo tractament compòrta uns antibiotics, per evitar de seleccionar de socas resistantas del gèrma. L’Organizacion Mondiala de la Santat (OMS) recomanda dempuèi 1981 una poliquimioterapia (PCT) comprenent tres medicaments, perque Mycobacterium leprae desvolopa de resisténcias en cas de monoterapia
- La dapsona (DDS)
- La rifampicina (RMP)
- La clofazimina (CLO)
Aquel tres antibiotics constituisson lo tractament de referéncia de l'OMS. Aquela associacion medicamentosa destruit l'agent patogèn e guerís lo malaut. La durada del tractament es 6 a 24 meses, segon la gravetat de la malautiá.
En cas de resisténcia e/o allergia, s'utiliza:
(S) = tractement susvelhat
Nòu esquema terapeutic pendent l'evaluacion[modificar | modificar la font]
- Rifampicina + ofloxacina + minocyclina en 1 presa mensuala supervisada pendent 3 a 6 mois pels malauts paucibacillaris e 12 a 24 mes pels multibacillaris.
Autres tractaments[modificar | modificar la font]
Quand las lesions son ja constituidas, lo tractament repausa en mai sur de protèsis, d'intervencions ortopedicas, de caussuras especialas, eca.
Recasudas[modificar | modificar la font]
- Quand torna la malautiá aprèp una PCT plan seguida. es una resisténcia als ATB.
- Pòdon èsser tardièra, fins a 9 ans (6 per las PB) aprèp la PCT.
- Son raras, 0,77 % a 9 ans (1,07 % pels PB a 6 ans).
Imunitat entre la tuberculòsi e la lèpra[modificar | modificar la font]
I a una imunitat crosada entre la tuberculòsi e la lèpra.
Los païses que la tuberculòsi èra mai ancianment rebutat de la lèpra.
Lo BCG auriá una eficacitat protectritz al respècte de Mycobacterium leprae. La vaccinacion facha abans l'edat de 15 ans, e una nòva vaccinacion melhotariá encara la prevencion[14].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)B. Flageul Lèpre (maladie de Hansen) www.therapeutique-dermatologique.org
- ↑ (en)Monot et al., On the origin of leprosy, Science, 13 mai 2005, 308(5724):1040-2.
- ↑ http://tempsreel.nouvelobs.com/actualites/sciences/20090528.OBS8387/aux_origines_de_la_lepre.html
- ↑ (en)Sharp D, Leprosy lessons from old bones, Lancet 2007; 369:808-809
- ↑ "asnom-lèpre"> (fr)La Lèpre, dins « L'OEuvre humanitaire du corps de santé colonial français (1890-1968) », Association Amicale Santé Navale et d'Outre Mer
- ↑ "asnom-lèpre"
- ↑ (fr)Bréhima Doumbia, Centre national d'appui à la lutte contre la maladie : de la lèpre aux vaccins, L'Essor, 21 d'octobre 2010
- ↑ "asnom-IM">L'Institut Marchoux de Bamako, dins « L'Œuvre humanitaire du corps de santé colonial français (1890-1968) », Association Amicale Santé Navale et d'Outre Mer, site consulté le 20 décembre 2010
- ↑ (fr)Lepromatous placentitis and intrauterine fetal infection in lepromatous nine-banded armadillos (Dasypus novemcinctus). Job CK, Sanchez RM, Hastings RC. Lab Invest. 1987 Jan;56(1):44-8. Lepromatous placentitis and intrauterine fetal inf... Lab Invest. 1987 - PubMed result
- ↑ (fr)Zoonose lépreuse probable dans le sud des États-Unis
- ↑ (en)Modlin RL, Th1-Th2 paradigm: insights from leprosy, J. Invest. Dermatol., 1994;102:828-832
- ↑ (fr)Fu-Ren Zhang, Wei Huang, Shu-Min Chen et Als. Genomewide association study of leprosy, N Eng J Med, 2009;361:2609-2618.
- ↑ (en) OMS – Lèpra: fachs e chifres
- ↑ (fr)Tractament actual de la lèpra, per Pierre Bobin, p. 6
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connexes[modificar | modificar la font]
- Cagòts. La reputacion dels cagòts es associada a la paur de la lèpra.


text:
Utilitarisme
L'utilitarisme es un camp terroic de la moralitat, basat sus la maximizacion de l'utilitat per la societat o l'umanitat. La moralitat de quina que siá accion o lei donará per son utilitat a la societat.
Se pòt sovent resumir l'utilitarisme a partir del principi d'utilitat coma « lo maximum de benestar pel mai grand nombre de personas ».
Somari
Una teoria sul benestar e de çò qu'es juste[modificar | modificar la font]
L'utilitarisme es tant una teoria sul benestar que sul çò qu'es juste. Coma teoria sul benestar, l'utilitarisme defend qu'es bon que totes supausam d'una mai granda utilitat, es a dire, plaser, preferéncia-satisfaccion, o una lista objectiva de valors. Coma teoria sus çò qu'es juste, l'utilitarisme pren en compte las consequéncias de l'acte, e afirma que l'acte juste serà aquel que totes supausam d'una mai granda utilitat.
Utilitarisme negativista[modificar | modificar la font]
Fòrça teorias utilitaristas defendon lo benestar maximum pel mai grand nombre de personas possible. L'utilitaritarisme negativista crei necessari de promòure la mendre quantitat de dolor o de damatge pel mai grand nombre de personas possible. Los defensors d'aquela interpretacion de l'utilitarisme argumentan que se tracta d'una formula etica pus eficaça, perque i a mai de possibilitats de crear damatge que de crear benestar, e los damatges mai grands an mai grandas consequéncias que los bens mai grands.
Istòria de l'utilitarisme[modificar | modificar la font]
Las basas filosoficas de l'utilitarisme remontan a las òbras de Richard Cumberland e David Hume, encara a la Grècia Antica amb Parmenides, mas formalament lo paire foguèt Jeremy Bentham, qu'afirmèt que lo plaser e la dolor èran los unics absoluts del monde: « la natura sometèt l'òme al govèrn de dos sobeirans: lo plaser e la dolor ». De per aquí escriguèt la règla de l'utilitat: lo benestar es çò que dona lo pus grand bonaür al mai grand nombre de personas. Mai tard, realizant que la formulacion aviá dos maximums diferents, e benlèu concurrents, contunhèt simplament a parlar del "principi del benestar mai grand".
Tant la filosofia d'Epicur qu'aquela de Bentham se pòdon considerar coma dos tipes de consequencialisme edonista, perque jutjan la correccion de las accions segon lo benestat qu'apòrtan, identificant lo bonaür amb lo plaser. La formulacion de Bentham es un edonïsme egoïsta, perque alara qu'Epicur recomandava de far çò que te fasiá mai aüros, Bentham manten que se deu far çò que farà aüros la majoritat.
John Stuart Mill es, el, responsable del concèpte d'utilitat, amb son celèbre e brèu libre Utilitarisme. Malgrat que Mill èra un utilitarista, sosteniá que totas las formas de plaser an pas la meteissa valor, perque afirmava que « es melhor èsser un Socrates insatisfach qu'un idiòt satisfach ». Èra pas en acòrdi amb lo calcul edonista de Bentham, perque considerava que la qualitat es melhora que la quantitat.
L'utilitarisme influiguèt fòrça lo camp de l'economia, subretot la teoria de l'utilitat, que son concèpte tanben es utilizat, pasmens amb un efècte diferent. S'aplica de forma mecanica las teorias marginalistas per explicar lo comportament economic de las personas, atal coma las mesuras mai justa (en general, tenents del laissez faire (daissar far)).
Dins lo camp de la biologia, se considèra lo plaser coma un guida natural cap a la santat fisiologica e un cambi evolutiu benefactor. Herbert Spencer, amb son Data of Ethics, formulèt definitivament los principis de libertat sus una basa biologicoeconomica, i apondent la teoria quantitativa de la libertat: la pus granda libertat per l'individú es compatibla amb l'egala libertat pels autres.
Utilitarisme de l'acte contra utilitarisme de las nòrmas[modificar | modificar la font]
D'autres formas d'utilitarisme foguèron prepausadas. La tradicionala es aquela de l'utilitarisme de l'acte, qu'afirma que lo melhor acte es aquel que pòrta la mai granda utilitat. Un autre biais de lo veire es lo de l'utilitarisme de las nòrmas, que considèra coma melhor l'acte d'aquel qu'emergís una nòrma que pòrta la mai granda utilitat.
Per comprendre los melhors concèptes, se poiriá considerar los scenaris seguents: un cirurgian a sièis pacients: un a besonh d'un fetge, un autre d'un pancreas, lo tresen d'una vesicula biliara e dos an besonh d'un ren. Fin finala, un sieisen ven d'èsser operat d'apendiciti. Deu lo mètge tuar lo sieisen pacient e transplantar sos organs als autres? O al contrari deu daissar morir los autres cinc? Una concepcion classica de l'utilitarisme de l'acte nos forçariá a nos destriar per la primièra opcion.
Un utilitarista de las nòrmas fixariá la norma abans l'acte d'esperel (tuar lo sieisen pacient). Dins aquel cas la nòrma seriá: « se un cirurgian pòt tuar una persona relativament sana per transplantar sos organs levat qu'una persona que n'a besonh vitalament, se lo deurà far ». Evidentament, institucionalizar aquela nòrma dins la societat provocariá mai de consequéncias negativas que positivas: las personas relativament sanas evitarián d'anar a l'espital, las operacion vendrián riscadas, eca. Doncas, un utilitarista de las nòrmas diriá que se deu crear una norma opausada a aquela, que garentisca que se pòscan pas far damatges als organs de las personas sanas per los donar a d'autres. Alara, se lo cirurgian matariá lo sieisen pacient, seriá pas juste.
Fòrça utilitaristas argumentarián que l'utilitarisme pasmens cabe los actes, mas tanben d'exigéncias e disposicions, de prèmis e de castigs, de règlas e d'institucions. Un còp aquò reconegut, l'utilitarisme ven una teoria morala pus complèxa e rica, que s'armoniza mai amb nòstras institucions moralas.
Utilitarisme preferencial, utilitarisme de Pareto[modificar | modificar la font]
L'utilitarisme de Pareto dins lo monde economic, definís l'utilitarisme en tèrmes de satisfaccion de las preferéncias. Los utilitaristas de la preferéncia afirman que lo juste es far çò que produsís las melhoras consequéncias, mas definisson las melhoras consequéncias en tèrmes de satisfaccion de las preferéncias, que poirián inclure, dins lo cas del cirurgian, de concèptes coma la reputacion davant l'edonisme pur.
Tanben aplicat a l'exemple precedent, apareis lo concèpte paretian de la satisfaccion, segon qu'aquela se pòt pas quantificar, nimai comparar diferents individús. Alara, cap d'element racional nos permetriá de decidir, dins una vision d'utilitarisme de l'acte, s'es melhor de tuar lo sieisen pacient e de salvar los autres, o lo contrari. Prepausa coma causida d'accion la cèrca de l'eficiéncia de Pareto.
Criticas de l'utilitarisme[modificar | modificar la font]
Las criticas de l'utilitarisme sovent argumentan qu'aquela vision se fa front a fòrça problèmas, un d'aqueles es de comparar l'utilitat entre diferentas personas. Fòrça dels primièrs utilitaristas pensavan que lo bonaür se poiriá mesurar quantitativament, e èsser comparat mejans de calculs, encara que degun i capitèt.
S'argumentèt que lo bonaür de las personas se pòt pas mesurar, e que alara aquel càlcul es impossible, pas dins la practica, nimai en principi.
- A aquela critica los utilitaristas respondon fasent apèl a l'empatia e a de principis biològics, atal coma exemples extrèms: segon aquelas teorias, la mòrt de milèrs de personas seriá pas pièger que la d'una sola.
L'utilitarisme tanben foguèt criticat per arribar a de conclusions contrarias "a la morala" e al "sens comun". Per exemple, s'èrem forçats de causir entre salvar nòstre pròpri filh, o dos que coneissèm pas, la majoritat de las gents causirián de salvar lor pròpri filh. En cambi, un utilitarisme non paretian causiriá, el, de salvar los autres dos, perque an mai grand potencial d'èsser aüros qu'un sol.
- Los utilitaristas respondon que l'argument del "sens comun" foguèt utilizat per justificar fòrça posicions controvertidas, e que la nocion de "sens comun" vària segon l'individú, decision que pòscan pas èsser utilizat coma basa d'una morala collectiva. E mai, cal dire que l'utilitarisme normatiu respond perfectament a l'exemple mencionat.
John Rawls refusa l'utilitarisme, lo normatiu coma aquel dels actes, perque aquel fach que los dreches dependon de las bonas consequéncias que se volon, e « aquò es incompatible amb lo liberalisme ». Se tracta d'una postura subretot jusnaturalista, que considèra que los dreches an una origina naturala. A la critica jusnaturalista s'argumenta que, per exemple, se l'esclavatge o la tortura èran bons per tota la populacion, poirián èsser justificats teoricament per l'utilitarisme. Rawls defend que l'etica politica deu partir de la posicion originala.
- La risposta utilitarista, levat la concepcion paretiana, sosten que Rawls pren pas en compte los efèctes indirèctes de l'acceptacion de politicas inumanas, atal poirián èsser un sentiment d'inseguritat, e que alara resulta impossible qu'aquelas politicas sián bonas per la collectivitat. Tanben critican fortament la concepcion jusnaturalista, que considèran un mite e un biais de religion modèrna.
Cal dire que la majoritat de las criticas cap a l'utilitarisme son dirigidas a l'utilitarisme dels actes segon Bentham, e qu'es possible pels utilitaristas de las nòrmas, o los benthamians, d'arribar a de conclusions que sián compatiblas amb aquelas criticas. De fach, John Stuart Mill considerèt Immanuel Kant coma utilitarista de las nòrmas. Segon Mill, los imperatius categorics de Kant pasmens an de sens dins los cases de violéncia, se prenèm en compte las consequéncias de l'accion. Kant afirma que viure egoïstament pòt pas èsser universalizat, perque totes necessitam l'afècte dins un moment o un autre. Segon Mill aquel argument se basa sus las consequéncias. Se pòt observar que qualques formas d'utilitarisme son potencialament compatiblas amb lo Kantisme e d'autras filosofias moralas.
R.M. Hare es un autre exemple d'utilitarista qu'adaptèt sa filosofia al kantisme. Basa pas sa teoria sul principi d'utilitat, mas crei que podèm far de consideracions utilitaristas, consequéncias, a l'ora de formular de causidas universalas. Aquela filosofia se nomena perspectivisme universal.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (ca) Alcoberro, Ramon. L'utilitarisme. Barcelona: EdiUOC, 2007.
- (es) Guisán, Esperanza. Una ética de libertad y solidaridad. Rubí (Barcelona): Antrophos, 2008.


text:
Nòva Zelanda
Nòva Zelanda (var. Nava Zelanda, Nuòva Zelanda) (en anglés New Zealand) o Aotearoa (en maòri) es un país e un archipèla situat en Oceania, al sud de l'Ocean Pacific. Se compausa de doas illas principalas: l'Illa del Nòrd e l'Illa del Sud.
La capitala es Wellington.
Lo gentilici es neozelandés - esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
A l'entorn de l'an mil abans la nòstra èra, los pòbles lapita van emigrar a Nòva Zelanda. Fugián de las guèrras e de la fam. A Nòva Zelanda trobèron una granda recodina animal e vegetal. I aguèt posteriorament una segonda epòca d'assentaments, nomenat lo Periòde Maòri Classic. Aqueles colons desvolopèron l'agricultura dins la nòva tèrra. En lo periòde entre los sègles XII al XIV, lo besonh d'aténher ma tèrra de cultiu favoriguèt la proliferacion de guèrras entre las divèrsas tribus Maòris fixadas en Nòva Zelanda, fòrça d'elas foguèron massacrats e lo canibalisme se faguèt mai brevet.
Lo 1642 l'explorator olandés Abel Tasman arribèt dins tèrras neozelandeses en se trobant una fòrta resisténcia de la part dels Maòris. Va cristianitzar la "Baia dels Assassinats" (uèi Golden Bay) e cristianèt la nòva tèrra coma Statenlandt, en supausant que s'agissiá del continent austral qu'arribava fins a la Tèrra dels Estats, a America del Sud. Als burèus de la Companhiá Neerlandesa de las Índias Orientalas li cambièron lo nom, doncas que venián de descobrir que la Tèrra dels Estats èra solament una isla (uèi isla dels Estats), e la nomenèron "Nieuw Zeeland" en remembrança de la província neerlandesas, lo comtat de Zelanda, separada pel lo estuari del Ren e del Mòsa de la província de Olanda, aital coma Nòva Zelanda es separat de Nòva Olanda (Austràlia) per la mar.
L'explorator anglés James Cook naveguèc per tota la còsta neozelandesa en demostrant qu'es formada de doas grandas islas. Cook proclamèt Nòva Zelanda territòri de la Corona Britanica. Los primièrs assentaments de colons se compausavan de pescadors e marinièrs qu'introdusiguèron la prostitucion e de multiplas malautiás, cambiavan tanben armas de fuòc contra pèiras preciosas amb los Maòris en provocant de grandas massacres entre tribus que se coneguèron coma las Guèrras dels Mosquets". Aqueles afrontaments portèron a una dramatica descenuda de la populacion autoctòna.
En 1838 Nòva Zelanda èra un territòri sens lei, que jonch al sètge colonial francés provoquèt lo Tractat de Waitangi que los abitants cedissián per el la sobeiranetat de la siá tèrra a la Corona Anglesa en escambi de proteccion. Per las diferéncias de significats entre la lenga Maòri e l'anglesa se donèron de mals compreses en lo que s'èra pactat, en provocant de grands conflictes coma foguèt la possibilitat de venta de tèrras a colons pas angleses, que los autoctòns se negavan fòrtament.
La situacion finalizèt en una guèrra entre ambedoas parts ont los colons se faguèron amb la granda majoritat de las tèrras Maòris pendent tota la rèsta del sègle XIX. Los Maòris vesián coma la siá cultura tendiá a desaparéisser. A la fin del sègle XIX Nòva Zelanda se convertiguèt en lo graèr del Reialme Unit, en s'exportant de produchs agricòlas aital coma carn dins divèrses païses europèus. Seriá pas fins a 1947 que lo país atenguèt la totala independéncia del Reialme Unit. Las relacions entre los dos païses contunhèron d'èsser fòrça estrechas coma se poguèt veire quand las tropas neozelandeses lutèron al costat britanic en ambedoas guèrras mondialas. Entre los ans 70 e los 80 de sègle XX, Nòva Zelanda perdèt lo sieu mercat europèu causa que, aponduda a la crisi del petròli, faguèt que l'economia del país se'n ressentiguèssi fòrtament. Lo 1984 se signèt un tractat de liure comèrci amb Austràlia.
Politica[modificar | modificar la font]
Nòva Zelanda es una monarquia parlamentaria. Lo cap d'Estat es la reina d'Anglatèrra, actualament Elisabeta II, representada per un governador general.
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Nòva Zelanda.
Cultura[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Statistics New Zealand (1998). Edicions GP Publications: The New Zealand Official Yearbook 1998 (en anglés).
Geoffroy Rice (1992). Edicions Oxford University Press: The Oxford History of New Zealand (en anglés).
Michael King (2003). The Penguin History of New Zealand (en anglés).


text:
Cort dels Comptes Europèa
La Cort dels Comptes Europèa foguèt instituida pel Tractat de Brussèlas del 22 de julhet de 1975, e entrèt en foncion en octobre de 1977. Son sèti es a Luxemborg.
Foguèt elevada al reng d'Institucion Europèa, le 1èr de novembre de 1993, amb l'entrada en vigor del Tractat de Maastricht.
Ròtle[modificar | modificar la font]
Es una Institucion Superiora de Contraròtle (I.S.C.) que contraròtla la gestion financièra de l'Union Europèa, e de sas institucions :
- Comission Europèa
- Parlament Europèu
- Conselh de l'Union Europèa
- Cort de Justícia Europèa
- Banca Europèa d'Investiment
- sos organs annèxes
- los beneficiaris de las ajudas europèas
La Cort dels Comptes Europèa permet a l'Union Europèa de dispausar d'un organ de contraròtle extèrne independent, destriat dels responsables de la gestion financièra al sen meteis de las institucions.
La Cort dels Comptes examina la leialtat e la regularitat de las recèptas e de las despensas de l'Union Europèa, e s'assegura de la bona gestion financièra dels fons comunitaris (respècte de la règla de las 3 "E" : Economia, Eficiéncia, Eficacitat). Los rapòrts de la Cort (Rapòrt Annadièr e rapòrts especials) constituisson, certament, un biais de pression sus las institucions e autres organs administratius per qu'asseguren una bona gestion dels fons. Concretament, l'autoritat budgetària (Parlament Europèu e Conselh Europèu) se fonda en particular sus las apreciacions del Rapòrt Annadièr de la Cort per balhar (o non) a la Comission descarga de la seuna gestion.
Quand la Cort identifica de mancaments, d'irregularitats e de cases de fraudas potencials, avisa las administracions e organs competents per qu'agiscan en consequéncia.


text:
Benelux
Lo Benelux designa una region formada per Belgica, los Païses Basses e Luxemborg. Lo tèrme de Benelux es un acronim venent de l'union de las primièras sillabas dels noms de cada país: Belgique/België/Belgien, Nederland e Luxembourg/Luxemburg (pasmens, en luxemborgés, lo país se nomena « Lëtzebuerg »).
Foguèt inicialament concebuda coma una union economica e doanièra: liura circulacion dels bens en son sen e taxas uniformas pels productes venents de l'exterior. Mas ara lo tèrme s'emplega al delà d'aquels camps. Istoricament aqueles païses foguèron ja reünits dins lo Reialme dels Païses Basses seguent a la derrota de Napoleon, del quin venguèron independents Belgica en 1830 e Luxemborg en 1890. Començèt de nàisser dins lo decenni 1930, pasmens foguèt a la fin de la Segonda Guèrra Mondiala que los govèrns en exili dels tres païses negocièron e signèron los tractats monetaris (Londres, octobre de 1943) e doanièr (Londres, setembre de 1944) que ne provoquèron la creacion. La Convencion del Benelux foguèt signada a L'Aia en març de 1947 e dintrèt en vigor lo 1èr de genièr de 1948.
L'introduccion de l'èuro (2002) capitèt una union monetària dins lo Benelux, pasmens que las valors del franc bèlga e lo franc luxemborgés ja èran ligats, de mena que ambedós païses foguèron acceptats indistintament dins la moneda comuna.
En 2004 los païses signèron un nòu tractat s'ocupant dels efèctes policièrs e frontalièrs, constituissent un pas mas en davans cap a l'Acòrdi de Schengen.
Ocasionalament lo tèrme de Belux es emplegat per se referir sonque a Belgica e Luxemborg.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)(nl)Benelux Economic Union - Pagina web oficiala
- (nl)Politieverdrag - Acòrdi policièr e frontalièr


text:
Chastèlperron
Chastèlperron (Châtelperron en francés) z-es 'na comuna de Barbonés situada dinc lo departament d'Alèir.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo primèir possessor conegut de la tèrra de Chastèlperron saguèt Guichard de Castro Petri que la reconeissiá detenir dau senhor de Beaujeu en 1132. En 1215, Estève, filh de Reinèir de Chastèl Perron, z-èra vassau dau senhor de Borbon.
En 1220, Vilhelmus de Castro Petri o Castropertis, z-èra senhor de Sant Leon, Vau Mas, Liernolles e Lenax.
En 1329, Chastèlperron saguèt restachat, per lo maridatge d'Isabèla de Chastèlperron a Robèrt Dauphin de Jaligny, a la tèrra de Jaligny. Demorará aitau entrò au començament dau sègle XV e, aprèp èstre estat quauques ans proprietat de Claude Montaigu, será vendut a Jacme I de Chabanas, senhor de La Paliça, lo 17 de mai de 1443, per « 9 300 escuts d'aur vièlh ».
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Bauma de las Fadas, que ne ven lo nom de Chastèlperronian, cultura arqueologica dau Paleolitic Superior.
- Glèisa de Sant Pèire de Chastèlperron.
- Chastèl de Chastèlperron.
- Chastèl de Chassimpierre (sègles XV e XIX).
- Las Escuras[1], maison fòrta de Joan lo Bon: vestigis de la chapèla e 'na pèira heraudica talhada amb las armas de Joan I de Borbon, aprèp son maridatge amb Joana de França, filha de Charles VII, e de Charles III, conestable de Borbon.
- Demòras daus sègles XVIII e XIX (Les Gondeaux, Bellevue... ).
- Peirèiras de marbre: lor espleita, començada a l'epòca romana, durèt entrò a 1924. Z-èran espleitadas a ciau dubèrt aus sites de « la Lòtja Granda », « lo Colombèir », « la Nautor Negra »[2]. S'utilizèt per la construccion de la façada dau Teatre daus Champs Elisèus. Segon la tradicion locala, saguèt tanben emplegat per las chaladas dau còr de la Catedrala de Nòstra Dòna de París e las colomnas de la Glèisa de la Magdalena. L'autar màger e l'aigasenhau dinc la Glèisa de Sant Pèire e lo monument aus mòrts de la comuna son tanben de marbre blanc de Chastèlperron. En 1925, se dubriguèt 'na peirèira de porfir negre.
Galariá[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La Senhoriá de las Escuras s'esteniá sus Pontcharrau, la Torre dau Bòsc, Gincay, Brulle, l'Esparra, la Verneda, Plasença, Sauzat, la Vivère, Marcellange, Reray, Prat Bilhard.
- ↑ La Grande Loge, Le Colombier, Le Tureau noir.


text:
Proboscidea
Los proboscidis (Proboscidea) son un òrdre de mamifèrs placentaris perteneciente als Paenungulata que conten pas qu'una familha viua actualament aperada Elephantidae, era quau es representada per tres espècias: l'elefant african de sabana, l'elefant african de bòsc e l'elefant asiatic. Un legat fòrça paure d'un grop qu'apareguèt fa mai de 30 milions d'ans e entre cuyas de familhas desparegudas cap destacar antecesores dirèctes dels elefants posteriors.
Fa mens de dètz mil ans, a de fins de la darrièra glaciación, demoravan encara doas espècias de mastodònts en America e divèrsas mai d'elefants, entre eles lo mamot lanós (Mammuthus primigenius) d'Eurasia e America del Nòrd, lo mamot de Columbia (Mammuthus columbii) e unas cuantas d'espècias insulars nans dels genres Palaeoloxodon e Stegodon.


text:
Vertrieu
Nom desconegut en arpitan (Vertrieu en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vertrieu Se situa al en virant del Rhône. La municipalitat es dins la frontièra amb lo departament del Ain. Vertrieu Es al extremitat de la punta de la Isle Crémieu.
Vertrieu se situe au tournant du Rhône. La commune est à la frontière avec le département de l'Ain. Vertrieu est à l'extrémité de la pointe de l'Isle Crémieu.


text:
Ana Belén
Ana Belén (Madrid, 27 de mai de 1951) z-es'na chantarina e actritz espanhola de cinèma e teatre. Son nom d'ostal z-es María del Pilar Cuesta Acosta. Z-es la femma del cantaire espanhol Víctor Manuel, e z-a dos enfants.
Biografia[modificar | modificar la font]
En 1965, comencet al cinèma en Zampo y yo embe Fernando Rey. Trabalhet embe Pilar Miró, Vicente Aranda, Luis García Berlanga e Fernando Trueba. A ganhat de prèmis dins los festivals de cinèma de San Sebastian e Malaga.
Considerat coma una figura fondamentala de l'espectacle espanhòl e en America del Sud. Z-es una artista comprometa en politica de quèrras e progressista.
Filmografia (selecta)[modificar | modificar la font]
- Tormento (1974)
- El amor del capitán Brando (1974)
- La petición (1976)
- Demonios en el jardín (1982)
- Se infiel y no mires con quien (1986)
- La corte del faraón (1986)
- La pasión turca (1994)
- Libertarias (1996)
- El amor perjudica seriamente la salud ( 1996)


text:
Lo Buçon
Lo Buçon (popularament Le Buçon / Le Beçon, ancianament Aubuçon) es una vila d'Occitània, en Lemosin, dins lo departament de Cruesa, sieti a l'Atge Mejan d'un vescomtat.
-
-
La Charriera Granda
-
-
Estatua de la Verge Maria, sola resta de la Chapela de Nòstra Dòna
-
La comuna vista de la Tor dau Relòtge
-
-
L'egleisa de la Santa Crotz
-
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Anciana egleisa Sent Jan (s. 12)
- Font de l'Anciana Ala (s. 18)
- Font medievala
- Maison a pans de bòsc (s. 15)
- Maison daus Valenet (s. 17)
- Maison dau Tapissier (s. 16)
- Manufactura Gobelin (s. 19)
- Manufactura Sent Jan (s. 19)
- Pont de la Terrada (s. 17)
- Tor dau Relòtge (s. 16)
- Vestigis dau chasteu (s. 11)
- Musèu Despartamentau de la Tapissariá


text:
Castèth de Bidaishe
Lo Castèth de Gramont o Castèth de Bidaishe, en Baisha Navarra, dens lo departament deus Pirenèus Atlantics, que testimònia de l'evolucion arquitecturau deus castèths despuish l'Edat Mejana dinc au sègle XVIIIau. Qu'ei uei lo dia en cors de restauracion. Que vadó monument istoric lo 19 de noveme de 1942 peus sons estables voutats, las soas façadas, los teits deus pabalhons, los elements defensius, las dependéncias e los parcs e jardins.
Presentacion[modificar | modificar la font]
La purmèra mencion deu castèth ducau de Bidaishe, pertanhent a la familha deus senhors de Gramont, que data de 1329. Autanlèu que conegó un sarròt d'eveniments abans de brular en 1796.
Sonque tres gròssas tors arredonas au nòrd-oèst e au sud que hèn pròva deu castèth medievau destrusit en 1523 per las tropas de Carles Quint en represalhas a l'escac encontrat a la vila de Baiona, lo maire de la quau èra Joan II, senhor de Gramont. Que ho tornat bastir dab rapiditat segon l'estil de la Reneishença en conservant lo principi deus elements defensius medievaus.
Au sègle XVIIau, òbras importantas devath l'influéncia de l'estil d'arquitectura « Loís XIII » alavetz en vòga dens la region parisenca, que hon hidadas a l'arquitècte Loís de Mihet, qui projectè tanben las òbras deus barris de Baiona. Los jardins e las terrassas que datan d'aquera epòca.
Las darrèras òbras que hon realizadas au començament deu sègle XVIIIau dab lo plaçament de la monumentau pòrta d'entrada dab fronton triangular.
En 1793, qu'ordenèn la requisicion deu castèth e de las soas dependéncias au prohèit de la Nacion e durant quauques mes que i ho installat un espitau militar. L'edifici qu'èra vueit quan, dens la nueit deu 22 au 23 de heurèr de 1796, un incendi e'u devastè.
Istòria[modificar | modificar la font]
La familha Gramont que vien deus vescomtes de Dacs, puish que's fusionè dab la familha de Guishe. De cap a 1190, Brun de Gramont que parescó aver acceptada en particion la tèrra de Bidaishe on, shens dobte, e bastí lo purmèr castèth. Jogant com los lors vesins, aumenatges contradictoris e fidelitats successivas aus reis de Navarra e aus reis d'Anglatèrra, princes d'Aquitània, en tot alià's plan, guerrejant bravament, los senhors de Gramont qu'èran ja ua grana familha quan mei tard e entrèn devath l'influéncia deus reis de França.


text:
Craincourt
Craincourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge del ban de Delme, mai tard de la distincion de Nomeny, amb castèl fòrt dévasté pendent la guèrra de Trenta ans.
- Importantas destruccions l'an 1914/18.
- Village du ban de Delme, plus tard de la seigneurie de Nomeny, avec château fort dévasté pendant la guerre de Trente ans.
- Importantes destructions en 1914/18.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Prabodh Chandra Dey, mai conegut coma Manna Dey (en bengalin: মান্না দে; Calcuta, 1 de mai de 1919 − Bangalore, 24 d'octobre de 2013) foguèt un cantaire de doblatge indian. Interpretava de cançons de films, essencialament en indi e bengalin, en plaça dels actors. Sa carrièra comencèt amb lo film Tamanna en 1942, e atenhèt la cima entre 1953 e 1976. Aqueste artista enregistrèt mai de 4.000 cançons de 1942 a 2013 e foguèt recompensat pel govèrn indian amb lo Padma Shri en 1971, mai de 30 ans mai tard, amb lo Padma Bhushan (2005) e en 2007 lo Prèmi Dadasaheb Phalke.


text:
Thomas Jefferson
Thomas Jefferson (1743-1826) matematician, arquitècte, politic, inventor, paleontològ, foguèt president dels Estats Units d'America de 1801 a 1809. Tanben avocat e politic d'orientacion teorica, foguèt lo principal redactor de la Declaracion d'Independéncia dels Estats Units d'America l'an 1776.
Jefferson foguèt un dirigent important del Partit Democrata-Republican. Durant la presidéncia de George Washington (1790-1793) foguèt Secretari d'Estat. Mai tard, entre 1797 e 1801 ocupèt la carga de vicepresident, e l'an 1801 venguèt president dels Estats Units, foncion que mantendriá pendent doas legislaturas, fins a l'an 1809.
Qualques unas de sas accions politicas son:
- La crompa de Loïsiana a França l'an 1803.
- L'ampliament del territòri jos l'autoritat federala.
- La centralizacion de l'Estat.
Entre las siás aficions destacavan l'admiracion per l'arquitectura neoclassica. Los sieus dots d'arquitècte foguèron reconeguts en 1987 amb lo classament de l'Universitat de Virgínia e de Monticello a la lista del Patrimòni de l'Umanitat.
Don de las lengas[modificar | modificar la font]
Thomas Jefferson aviá una granda cultura generala e dominava fòrça lengas. Quand aviá nòu ans comencèt d'estudiar lo latin, lo grèc classic (se ditz que mai tard legissiá la Republica de Platon en version originala) e lo francés, lenga que perfeccionèt quand foguèt ambaissador a París. Parlava tanben espanhòl, italian e foguèt de mai el qu'elaborèt lo primièr classament de las lengas amerindias. Aprenguèt tanben lo gaelic per traduire las poesias d'Ossian en anglés.
- Pages with script errors
- Regent
- Arquitècte
- Avocat
- Escrivan
- Diplomat
- Diplomata american
- Arquitècte american
- Filosòf american
- Filosòf protestant
- Naissença en 1743
- Decès en 1826
- Paire fondator dels Estats Units d'America
- Governador de Virgínia
- Personalitat politica de Virgínia
- Vicepresident dels Estats Units d'America
- Candidat a la presidéncia dels Estats Units
- President dels Estats Units d'America
- Luses