text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aurenja (oficialament en francés Orange) es una comuna d' Occitània, en Provença, situada dins lo departament de Vauclusa.
La ciutat foguèt la capitala dau
Principat d'Aurenja.
En febrièr de
1790 lo territòri de l'ancian principat d'Aurenja foguèt restacat au departament de Droma. Lo meteis an foguèt incorporat au departament dei Bocas de Ròse. En 1793, a la creacion dau departament de Vauclusa, lo districte d'Aurenja li foguèt restacat. En 1800 venguèt capluòc d'arrondiment. En 1926, l'arrondiment foguèt suprimit.
Lista deus cònsols successius
Periòde
Identitat
Etiqueta
Qualitat
2008
2014
Jacques Bompard
març de
2001 2008
Totas las donadas son pas encara conegudas.
Entre los nombroses vestigis romans e especialament inscriches dins la lista del
Patrimòni Mondial de l'Umanitat podèm citar:
Albi, Centre istoric • Bordèu, Pòrt de la Luna • Catedrala de Nòstra Dama d'Amians • Avinhon • Torre de Belgica e de França • Catedrala de Sant Estève de Borges • Canal del Miègjorn • Caps de Girolata e de Porto, Resèrva naturala de Scandola e Calancas de Piana, Corsega • Carcassona • Catedrala de Nòstra Dama de Rems, Basilica de Sant Remesi de Rems e Palais del Tau, Rems • Catedrala de Nòstra Dama de Chartres • Abadiá de Sant Savin sus Gartempe • Abadiá de Fontenay, Còsta d'Aur • Caunas ornadas de la valada de Vesera • Centre vila reconstruch del Havre • Val de Léger • Vièlh Lion • Abadiá del Mont Saint-Michel • Castèl de Fontainebleau e son pargue • Castèl de Versalhas e son pargue • Ribas de Sèina, París • Plaças Estanislau, de la Carrièra, e d'Aligança a Nancí • Pont de Gard • Provins • Mont Perdut, dins los Pirenèus • Monuments romans e romanics d'Arle • Camins de Compostèla • Teatre antic d'Aurenja e Arc de Trionf d'Aurenja • Causse e Cevenas • Salina reiala d'Arc e Senans • Sent Milion • Estrasborg, Granda illa • Verzelai
UNESCO.


c: text/html

text:
Mar Jauna
La Mar Jauna (en corean: hangeul: 황해 o 서해; hanja: 黄海 o 西海) es lo nom donat a la part nòrd de la Mar de China Orientala, qu'es una mar de la talvèra de l'Ocean Pacific. Se situa entre la China continentala e la Peninsula de Corèa. Lo nom li ven de las particulas de sabla eissidas del Desèrt de Gòbi que los auratges depausan a la superfícia de l'aiga en la far venir jauna daurada. En Corèa del Nòrd e Corèa del Sud, la mar es de còps dita Mar de l'Oèst (서해).
La baia "intèrna" de la Mar Jauna es sonada Mar de Bohai (autrecòps Baia de Pechihli o Baia de Chihli). Recep a l'encòp la aigas del Fluvi Jaune (dins la província de Shandong e sa capitala Jinan) e del Hai He (entre Beijing e Tianjin). Los depaus de sabla e limon d'aquestes dos rius contribuisson a donar una color jaune a la mar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Mausac (Nauta Garona)
Mausac [1][2] ( Mauzac en francés) es une comuna gascoa de Gasconha situada dins lo departament de la Nauta Garona e de la region de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Tolosa situada a 10 km al sud de Murèth e a 30 km au sud de Tolosa sus Garona, accès per l'A64 sortida 31.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Centre ONERA de Mausac-Fauga soflaria experimentala de l’ONERA: aquela installacion se copausa de soflarias de grandors variadas destinadas a estudiar l'aerodinamisme dels avions.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Lenga Viva, qu’es aquò ?
Lenga Viva es una associacion lei 1901 que mèna d’accions per fa viure la lenga e la cultura occitanas. Dempuèi sa creacion en 2001, Lenga Viva a causit de mostrar que l’occitan pòt èsser utilizat tan dins l’espaci creatiu coma dins lo saber dels especialistes. L’objectiu ? Favorisar los rencontres entre lo monde, las idèas, los estiles d’expression.
L’Universitat Occitana d’Estiu de La Guépia, qu’es aquò ?
Dempuèi 2002, l’associacion e sos benevòls organizan l’Universitat Occitana d’estiu de La Guépia : una setmana estivala animada per de cconferéncias, de talhièrs de lenga, de dança o de cant, de concerts, e d’encontras. Tot aquò, plan segur, a l’entorn de la lenga e de la cultura occitanas.
« La Guépia » es doncas un luòc e un temps d’ensenhament, d’animacion, d’estudi, mas es tanben, una endevenença mannada de rencontres (e de convèrsas) improbables endacòm mai : los escolans dels corses pòdon parlar amb d’occitanofònes “naturals” del vesinat coma amb d’escrivans, d’intellectuals e d’artistas de renom, los vièlhs savis als joves lançats, la cultura sabenta rencontra la cultura populara, los estrangièrs rencontran los del país sus de questions d’istòria e de patrimòni.
Tot aquò dins un ambient al còp estudiós e pausadís, amb los pès chimpats dins l’aiga de Viaur e d’Avairon, e amb la consciéncia d’aprestar, en primadièrs, l’avenir del país.
Organisators : Lenga viva, Carrefour Culturel Arnaud-Bernard, Escambiar
Partenaris : associacions CITRUS, Lez’Art Festival.
Qual sèm ?
Lenga Viva es la frucha d’una collaboracion entre divèrsas personas engatjadas dins lo moviment occitan a La Guépia, en Miègjorn-Pirenèus e endacòm mai.
President de l’associacion : Jacques Alaux
Viça-presidenta : Nicole Scotto
Clavaire: Gérard Danielou
Administrators : Claude Sicre, Sèrgi Carles, Monique Ceccarelli, André Marchal, Hélène Ossart, Sèrgi Labatut, Jaume Gaudàs, David Brunel
Assistanta a l’organizacion e intervenanta culturala (emplegada) : Clémentine Bancarel
Ont sèm ?
L’associacion es ancorada a La Guépia, polit pichon vilatge del Tarn e Garona, en Miègjorn-Pirenèus :


text:
1963
Aquesta pagina concernís l'an 1963 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 14 de genièr - Charles de Gaulle rejeita la candidatura del Reialme Unit al mercat comun.
- 14 de genièr - De Gaulle refusa la creacion d'una fòrça nucleara multilaterala amb los Estats Units.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 26 de junh - Viatge de John F. Kennedy en Euròpa, amb visita a Berlin.
Africa[modificar | modificar la font]
Kenya[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 12 de decembre.
Sodan[modificar | modificar la font]
Fondacion de l'Union Africana Nacionala de Sodan (SANU) que son objectiu èra de defendre leis interès dei pòbles dei províncias meridionalas que s'opausavan a l'arabizacion e a l'islamizacion de la societat sodanesa.
Asia[modificar | modificar la font]
Cambòtja[modificar | modificar la font]
Minada dempuei d'annadas per lo complòt e l'atemptat de 1959 ò per lei relacions bònas de Cambòtja ambé plusors estats comunistas, lei relacions entre Phnom Penh e Hanoi foguèron rompudas dins lo corrent d'aost. Lei relacions ambé Washington contunièron tanben de se desgradar e Cambòtja preferiguèt abandonar l'ajuda financiera estatsunidenca per mantenir son autonòmia diplomatica. Pasmens, aquò entraïnèt rapidament de problemas financiers. Enfin, divèrseis arrestacions, execucions e disparicions d'opausants politics aguèron luòc dins lo corrent de l'annada (Preap In, Sam Sary) e lei comunistas, dichs Khmers Roges per Norodom Sihanouk e d'ara endavant dirigits per Pol Pot, acabèron sa migracion vèrs lei regions ruralas dau país.
Iraq[modificar | modificar la font]
Extension dau drech de vòte ai fremas.
Arts[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
Publicacion dau roman La Planeta dei Moninas de l'escrivan francés Pierre Boulle (1912-1994). Depinta lo remplaçament de l'Òme per la monina coma espècia dominanta de la planeta en causa dau declin de la pensada e de la reflexion umana. Aquela òbra aguèt un succès important e conoguèt plusors adaptacions cinematograficas.
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premier vòl espaciau (Vostok 6) d'una frema ambé la cosmonauta sovietica Valentina Terechkova (16-19 de junh).
Energia[modificar | modificar la font]
Intrada en servici dau premier subregenerator (ais Estats Units) e dau premier tokamak (en Union Sovietica).
Medecina[modificar | modificar la font]
Desvolopament dau premier vaccin còntra lo sarrampiu per la còla dau biologista estatsunidenc Maurice Hilleman (1919-2005).
Descubèrta dau virüs de l'epatita B per lo genetician estatsunidenc Baruch Blumberg (1925-2011). Aquò li permetèt d'estudiar de mecanismes novèus de lucha còntra lei virüs. En 1976, recebèt lo Prèmi Nobel de Fisiologia ò Medecina.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 4 de genièr - May-Britt Moser, professora de neurosciéncia norvegiana, Prèmi Nobel
- 19 de genièr - Caron Wheeler, cantaira britanica (Soul II Soul)
- 23 de genièr - Elvira Lindo, escrivana e actritz espanhòla
- 2 de febrièr - Andrej Kiska, president d'Eslovaquia
- 17 de febrièr - Michael Jordan, basquetbolaire american
- 19 de febrièr - Seal, cantaire american
- 20 de febrièr - Charles Barkley, basquetbolaire american
- 1 de març - Thomas Anders, cantaire alemand
- 11 de març - Marcos Pontes, astronauta brasilièr
- 12 de març - Joaquim Cruz, atlèta brasilièr
- 13 de març - Fito Páez, cantaire argentin
- 23 de març - Patric Rós, òme de cultura e politician occitan
- 27 de març - Quentin Tarantino, actor, realizator e autor de cinèma american
- 30 de març - Tsakhiagiin Elbegdorj, president e primièr ministre de Mongolia
- 6 d'abril - Rafael Vicente Correa, president d'Eqüator
- 7 d'abril - Jaime de Marichalar, espós d'Elena de Borbon
- 8 d'abril - Julian Lennon, cantaire britanic, filh de John Lennon
- 10 d'abril - Doris Leuthard, president de Soïssa
- 13 d'abril - Garri Kaspàrov, jogaire d'escacs rus
- 15 d'abril - Beata Szydło, primièra ministra de Polonha
- 18 d'abril - Mike Mangini, musician american (Dream Theater)
- 26 d'abril - Jet Li, actor chinés
- 25 de mai - Mike Myers, actor canadian
- 31 de mai - Viktor Orbán, primièr ministre d'Ongria
- 9 de junh - Johnny Depp, actor american
- 24 de junh - Sükhbaataryn Batbold, primièr ministre de Mongolia
- 25 de junh - George Michael, cantaire anglés
- 29 de junh - Anne-Sophie Mutter, violinista alemand
- 17 de julhet - Rei Letsie III de Lesotho
- 18 de julhet - Martín Torrijos Espino, president de Panamà
- 24 de julhet - Karl Malone, basquetbolaire american
- 30 de julhet - Lev Shlòsberg, jornalista, activista dels dreches umans e politician rus
- 31 de julhet - Fatboy Slim, (Norman Cook), musician e disc-jòquei anglés
- 9 d'agost - Whitney Houston, cantaira americana (m. 2012)
- 21 d'agost - Rei Mohammed VI de Marròc
- 22 d'agost - Tori Amos, cantaira americana
- 23 d'agost - Glória Pires, actritz brasilièra
- 25 d'agost - Miro Cerar, primièr ministre d'Eslovenia
- 21 de setembre - Carmen Machi, actritz espanhòla de television
- 6 d'octobre - Vasile Tarlev, president de Moldàvia
- 20 d'octobre - Iurie Leancă, primièr ministre de Moldàvia
- 28 d'octobre - Eros Ramazzotti, cantaire italian
- 31 d'octobre - Dunga, fotbolaire e entrainador brasilièr
- 1 de novembre - Rick Allen, musician britanic (Def Leppard)
- 2 de novembre - Jonas Gardell, escrivan suedés
- 2 de novembre - Borut Pahor, primièr ministre d'Eslovenia
- 9 de decembre - Zurab Zhvania, primièr ministre de Georgia (m. 2005)
- 12 de decembre - Juan Carlos Varela, president de Panamà
- 14 de decembre - Vicenç Pagès i Jordà, escrivan, critic literari e professor de lenga e estetica catalan
- 18 de decembre - Brad Pitt, actor american
- 18 de decembre - Pierre Nkurunziza, president de Burundi
- 20 de decembre – Elena de Borbon, filha del rei Joan Carles I d'Espanha
- 24 de decembre - Naja Marie Aidt, escrivana danesa
- 26 de decembre - Lars Ulrich, musician danés (Metallica)
- Joan-Daniel Bezsonoff, escrivan francés de lenga catalana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de genièr - Sylvanus Olympio, president de Tògo (n. 1902)
- 30 de genièr - Francis Poulenc, compositor e pianista francés (n. 1899)
- 6 de febrièr - Abd el-Krim, cap d'Estat de la Republica de Rif (n. 1882 o 1883)
- 11 de febrièr - Sylvia Plath, escrivana americana (m. 1932)
- 18 de febrièr - Fernando Tambroni-Armaroli, primièr ministre d'Itàlia (n. 1901)
- 28 de febrièr - Rajendra Prasad, president d'Índia (n. 1884)
- 4 de març - William Carlos Williams, escrivan american (n. 1883)
- 9 d'abril - Xul Solar, pintor argentin (n. 1887)
- 23 d'abril - Ichak Ben-Zvi, president d'Israèl (n. 1884)
- 6 de mai - Tódor Kármán, matematician ongrés (n. 1881)
- 11 de mai - Herbert Spencer Gasser, fisiològ american, Prèmi Nobel (n. 1888)
- 3 de junh - Papa Joan XXIII (n. 1881)
- 31 d'agost - Georges Braque, pintor francés (n. 1882)
- 1 de setembre - Ernst Wetter, president de Soïssa (n. 1877)
- 4 de setembre - Robert Schuman, primièr ministre de França, "paire de l'Union Europèa" (n. 1886)
- 11 d'octobre - Édith Piaf, cantaira francesa (n. 1915)
- 11 d'octobre - Jean Cocteau, poetessa francesa (n. 1889)
- 2 de novembre - Ngo Dinh Diem, president del Vietnam del Sud (n. 1901)
- 4 de novembre - Pascual Ortiz Rubio, president de Mexic (n. 1877)
- 22 de novembre - John F. Kennedy, president dels Estats Units (n. 1917)[1]
- 22 de novembre - Aldous Huxley, escrivan anglés (n. 1894)
- 22 de novembre - C. S. Lewis, escrivan anglés (n. 1898)
- 24 de novembre - Lee Harvey Oswald, acusat de l'assassinat del president John F. Kennedy (n. 1939)[2]
- 12 de decembre - Theodor Heuss, president d'Alemanha Occidentala (n. 1884)
- 25 de decembre - Tristan Tzara, poèta romanés (n. 1896)
- 28 de decembre - Paul Hindemith, compositor alemand (n. 1895)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : Eugene Paul Wigner, Maria Goeppert-Mayer, Hans Daniel Jensen
- Prèmi Nobel de Quimia : Karl Ziegler, Giulio Natta
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : John Carew Eccles, Alan Lloyd Hodgkin, Andrew Fielding Huxley
- Prèmi Nobel de Literatura : Giorgos Seferis
- Prèmi Nobel de la Patz : Comitat Internacional de la Crotz Roja
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ BBC, « 1963: Kennedy shot dead in Dallas ». Consultat lo 18 d'octobre de 2016
- ↑ BBC, « 1963: Kennedy 'assassin' murdered ». Consultat lo 18 d'octobre de 2016


text:
Villes et mairies du District de Sion (155)
Liste des communes
Sion
Ville de Sion, localité de la Suisse de 28 000 habitants.
La mairie de Sion a une adresse e-mail et un site Internet.
Savièse
Ville de Savièse, localité de la Suisse de 5 800 habitants.
La mairie de Savièse a une adresse e-mail et un site Internet.
Grimisuat
Ville de Grimisuat, localité de la Suisse de 2 500 habitants.
La mairie de Grimisuat a une adresse e-mail et un site Internet.
Arbaz
Village de Arbaz, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Arbaz a une adresse e-mail et un site Internet.
Salins
Village de Salins, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Salins a une adresse e-mail et un site Internet.
Veysonnaz
Village de Veysonnaz, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Veysonnaz a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Golf Persic
Lo golf Persic (latin Persicus Sinus, grèc Πepσιkός Kόλπoς Persikos kolpos, persan خلیج فارس, Khalij-e-Fars; arabi خليج فارس, Khalīje fars, vulgar Bahr Faris) es un grand golf format per una partida de la mar de Pèrsia, situat entre la peninsula Aràbia e Iran. Sa superfícia es de 233 000 km2 e sa longor de 989 km. L'estrech d'Ormuz n'es la part mai estrecha (fa 56 km de larg) e s'escampa dins lo golf d'Oman. Las aigas i son pauc prigondas, amb un maximum de 102 mètres, e una mejana de 50 mètres.
Sus la còsta nòrd del golf i a Iran e la còsta sud se dividís entre divèrses territòris: Musandam, jos la sobeiranetat d’Oman; la partida occidentala de l'emirat de Ras al-Khaimah, l'emirat d'Umm al-Qaiwain, la partida principala de l'emirat de Sharjah, la partida principala de l'emirat d'Ajman, l'emirat de Dubai e l'emirat d'Abu Dhabi, coneguts ensems coma los Emirats Arabis Units; l'emirat de Qatar, lo reialme de Bahrayn, la còsta d'Al-Hasa (Arabia Saudita), l'emirat de Kowait e una pichona zona de sobeiranetat d'Iraq, ont i a las illas de Warba e Bubiyan, qu'apartenián a Kowait mas que los regims iraquians reclamèron fins a l'ocupacion americana. Al mitan del golf i a divèrsas illas, qu'una de las pus importantas es l'illa iraniana de Qeshm. Qualques illas an lor sobeiranetat disputada coma las illas Tonb, que la reclaman Ras al-Khaimah e Iran (que las ocupavan), o Abu Musa (ocupada per Iran mas qu'aperteniá abans a Sharjah). Las autras illas son Banu Yas e Sirri.
A l'extremitat occidentala se tròba lo dèlta del Shatt al-fars, que recep las aigas d'Eufrates e de Tigre.
La plataforma petrolièra mai importanta del monde, Al-Safaniya, es dins aquel golf.
Istòria[modificar | modificar la font]
L’istòria del golf Persic foguèt dempuèi totjorn animada de fòrça conflictes, que demeniguèron son influéncia dins los ligams entre Orient e Occident, e faguèt de la mar Roja, mai a l’oèst, la via de relacion privilegiada.
Las populacions del littoral s’afrontèron regularament, entre tribús, clans, territòris.
Las populations de l’interior de las tèrras cerquèron sovent a profeitar de las bòcas maritimas.
Al sègle XIII, los mongòls i establiguèron lor influéncia. Una rota maritima, utilizada par Marco Polo, lo religava a China. Al sègle XVI, lo golf Persic èra contraròtlat per Portugal, que n'es fòragetat per l'Iran dels Sefevidas. Al sègle XIX, los britanics s'i establiguèron amb per pretèxte lo combat contra la piratariá. Ne gardèron lo contraròtle fins a la Segonda Guèrra Mondiala, e la creacion dels Emirats Arabis Units.
Pus recentament, lo golf Persic encara foguèt agitat de conflictes:
- guèrra Iran-Iraq (1980 - 1988)
- guèrra del Golf (1990-1991) en 1990 e intervencion d’una coalicion internacionala per sa liberacion en 1991.
- guèrra d'Iraq (2003), invasion d’Iraq pels Estats Units d'America en 2003
Dempuèi aquel temps de guèrras, maites nacionalistes arabs an ensajat de remplaçar lo nom per golf Arabic (qu’un còp èra s’utilazava per la mar Roja) o golf Arabopersic. Lo sol nom internacionalament admés demòra pasmens golf Persic.
L’estrech d’Ormuz es uèi contrarotlat ensems per Iran e Oman.
Economia[modificar | modificar la font]
La font economica gaireben unica del golf Persic es lo petròli. Los païses mai grands del golf Persic son regropats dins l’Organizacion dels Païses Exportadors de Petròli (OPEP) e contraròtlan lo camin mercé a de petrolièrs gigants, o per d'oleoductes en ligam cap a Mediterranèa e mar Roja, atal evitant lo passatge per l'estrech d’Ormuz e lo canal de Suèz. Aquò provòca una granda pollucion, dempuèi 2000 se seriá escampat 1,14 million de tonas de petròli cada an largat per 40 % dels 6000 petrolièrs que travèrsan cada an l'estrech d'Ormuz.
Lo Conselh de Cooperacion del Golf foguèt creat lo 25 de mai de 1985 a Abu Dhabi, als Emirats Arabis Units. Sièis Estats arabis del golf Persic ne son membres:
Los reialmes de Marròc e de Jordania son eles en cors d'adesion. Le Conselh a per objectiu de favorizar la cooperacion e la coordinacion entre los Estats membres dins de domenis coma l'economia, las finanças, lo comèrci, las doanas, lo torisme e la recèrca.
Salinitat[modificar | modificar la font]
Long d'un milièr de quilomètres, larg de 200 a 300 km, lo golf Persic es gaireben una mar tancada que sa prigondor mejana es sonque de 50 mètres. Recep mens d'aiga dels flums d'Iran e d'Iraq que ne pèrd amb l'evaporacion. Aquò explica sa salinitat, que pòt montar de 45 a 100 gramas per litre. De còps qu'i a va al delà dels 100 gramas per litre, se pòt alara se formar de « sebhas » o paluns salagats naturals. Lo nivèl se manten mercé al corrent venent de l'ocean Indian per l'estrech d'Ormuz, que vira dins lo sens invèrs de las agulhas del relòtge.


text:
Idroxil
L'idroxil es un grop foncional compausat d'oxigèn e d'idrogèn: O-H
Es caracteristic dels alcòls. A una carga (nombre d'oxidacion) de –1 unitat. S'utiliza lo tèrme de grop idroxil quand lo grop foncional -OH se compta coma un substitut d'un compausat organic. Las moleculas organicas que contenon lo grop idroxil son conegudas coma d'alcòls.
L'idroxid, lo nom utilizat per far referéncia a l'anion idroxil OH-, es un dels ions poliatomics mai simples e mai importants. Tanben, idroxid es un tèrme general per quina sal que siá que contenga de quantitats estequiometricas d'aqueste ion. Aquestas sals son generalament d'alcalis o de basas, es a dire, presentan pH superiora a 7 en d'aiga.


text:
Duranús
Duranús[1] (Duranus en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
A la sortida dau vilatge (en direccion de Sant Joan lo riu) se tròba lo Saut dei francés, luec de la resisténcia dei Barbets contra l'ocupacion dau comtat de Niça per li tropas francesas de la Revolucion: lu resistents precipitèron lu soldats francés de la autor d'aqeu espadat de 300m en la Vesúbia.


text:
Viking
Lei vikings, apelats noroècs en occitan ancian o tanben normands, èran un grop etnic originari d'Escandinàvia. Lor nom significa 'òmes de la mar' o 'del nòrd'. Foguèron coneguts dins tota Euròpa per lor supremacia navala, que lor permetèt de conquistar de ciutats costièras e lor legenda d'incursions crudèlas es encara uèi rebrembada. Pendent fòrça ans sometèron Anglatèrra, lo nòrd de França (s'establiguèron dins la region actualament coneguda coma Normandia) e lo sud d'Itàlia, e se crei que foguèron lei primièrs europèus qu'arribèron fins au continent american. Eric lo Roge o Leif Ericsson (primièr europèu qu'arribèt en America, e i fondèt la colonia de Vinland), foguèron de personalitats vikingas famosas.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Economia
- 3 Organizacion politica e sociala
- 3.1 Estructura e principis politics principaus de la societat vikinga
- 3.2 Principaus e aspècts sociaus majors
- 4 Religion
- 5 Sciéncias e tecnologias
- 6 Cultura
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
L'expansion vikinga[modificar | modificar la font]
L'expansion vikinga es la forma pus visibla dau fenomèn viking de la fin dau sègle VIII a la fin dau sègle XII. Sei causas son pas conegudas precisament mai uneis ipotèsis permeton de desgatjar unei paramètres explicatius. Leis objectius d'aquela expansion evolucionèron segon leis epòcas. Aquela èra foguèt donc devesida entre divèrsei periòdes segon lei caracteristicas presas per leis expedicions vikingas.
Unei causas son avançadas per explicar l'expansion vikinga, especialament son caractèr violent. D'efèct, de relacions comercialas existián dempuei lòngtemps entre lei pòbles dau nòrd d'Euròpa e leis estats pus meridionaus coma l'Empèri Roman. Generalament, lei marchands nòrdics s'installavan dins lei vilas de la region durant la sason comerciala sensa causar de problemas. Òr, a partir de la fin dau sègle VIII, aquelei relacions s'acabèron pauc a pauc per se transformar ocasionalament dins certanei regions en operacions de pilhatge o meme de conquista militara.
Lo premier element major foguèt lo desplaçament dau centre dau comèrci european vèrs lo nòrd dau continent a partir dau sègle VIII. Aqueu centre èra inicialament situat dins la Mar Mediterranèa. Pasmens, a partir dau sègle VII, l'expansion aràbia entraïnèt l'emergéncia d'un piratariá fòrça activa sus aquela mar e lei cambis comerciaus i venguèron fòrça malaisats. Dispausant de naviris eficaç, d'estructuras socialas permetent de viatjar lòngtemps e de tradicions marchandas lòngas, lei Vikings reprenguèron aqueu ròtle explicant l'expansion rapidà de lor preséncia dins lo rèsta d'Euròpa acomençada durant lo sègle VIII.
Lo segond factor important d'expansion foguèt l'afebliment de l'Empèri Carolingian a partir de la mòrt de Carlesmanhe en 814 en causa de sa division e dei luchas intèrnas entre sei senhors. Aquò demeniguèt l'eficacitat dei govèrns centraus e empachèt de concentrar de tropas sufisentas per susvelhar lei costats o defendre lei ponchs alunchats dei sètis senhoriaus. De mai, la mager part deis autoritats localas o centralas preferiguèron negociar lo retirament dei Vikings en cambi dau pagament d'un tribut dich Danegeld. Enfin, lei luchas intèrnas dei senhors francs presentavan una possibilitat d'emplech per de mercenaris vikings qu'èran rarament contraròtlats corrèctament. La situacion èra similara en Anglatèrra onte lo país èra devesit e lei sobeirans locaus fòrça febles.
Debanament[modificar | modificar la font]
Se pòu devesir lo fenomèn viking en quatre periòdes principaus que van de 800 a 1135. Pasmens, existiá d'autrei divisions e lei datas son principalament indicativas. De mai, segon lei regions, e la capacitat de sei senhors de protegir lei populacions, lei Vikings foguèron mai o mens agressius e audaciós. Enfin, lei regions assostant d'endrechs rics e mau defenduts, coma una abadiá, èran d'objectius fòrça atractius e regularament atacats.
Lo premier periòde se debanèt aperaquí de 800 a 850. En causa de la crisi politica de l'Empèri Carolingian, tròp estendut per èstre defendut eficaçament e devesit entre leis eiretiers de Carlesmanhe en 840, e de la division deis estats anglés, lei marchands vikings acomencèron pauc a pauc de pilhar lei regions mau protegidas. Aquelei pilhatges èran pas organizats a una escala granda e lo motor principau èra l'oportunitat. Quand lo país èra corrèctament defendut, lei Vikings contunièron seis activitats comercialas normalas. En fach, durant toei lei sègles dau fenomèn viking, l'objectiu principau dei Vikings èra d'aquistar de richessas d'un biais o d'un autre.
Entre 850 e 900, lo fenomèn cambièt de dimension e lei cronicas europèanas acomencèron de parlar d'« Armada Granda » e d'operacions de pilhatge vertadier foguèron organizadas en Euròpa de l'Oèst per lei Danés e lei Norvegians e en Euròpa de l'Èst per lei Suedès. Lei vilas grandas foguèron atacadas per de flòtas importantas e de país novèus (Espanha, Itàlia, Empèri Bizantin...) veguèron tanben l'arribada de Vikings. Meme se de tropas de Vikings foguèron desfachs per de senhors capables de resistir (Ethandun en 878, Saucourt-en-Vimeu en 881), la màger part dei sobeirans europèus poguèron pas resistir e certanei paguèron de tributs importants.
A partir de l'an 900, lei territòris d'Occident acomencèron de s'organizar vertadierament còntra lei pilhatges e la piratariá. Lei Vikings èran venguts un element costumier de la politica europèa e èran ja fixats dins certanei regions occidentalas coma lo Danelaw en Anglatèrra, uneis illas dau nòrd de l'Ocean Atlantic, lo sud d'Irlanda o Normandia. A l'èst, avián format dos principats a l'entorn de Novgorod e de Kiev. Uneis implantacions vikings aguèron luòc dins aquelei territòris e lei relacions acomencèron de se normalizar ambé lo rèsta d'Euròpa. Dins certanei regions, coma Normàndia, de Vikings obtenguèron de tèrras còntra una ajuda militara per luchar còntra lei pilhatges d'autrei Vikings.
Lo periòde de normalizacion s'acabèt en 980 quand, dins certanei regions coma Anglatèrra, leis invasions acomencèron tornarmai. Prenguèron un caractèr militar important ambé d'ambicions de conquista, especialament per lei Danés en Anglatèrra. Aquela politica conoguèt una revirada decisiva en 1066 pendent la batalha de Stamford Bridge e s'acabèt definitivament en 1135.
Durant aquelei quatre periòdes, lei Vikings foguèron capables d'establir d'implantacions durablas dins unei regions d'Euròpa :
- dins leis illas britanicas e lor region : lo Danelaw qu'èra un territòri sota lo contraròtle viking en Anglatèrra, lo nòrd d'Escòcia, lo sud d'Irlanda e Normàndia.
- dins lo nòrd d'Ocean Atlantic : Islàndia, una partida de Groenlàndia e quauqueis implantacions provisòrias au Canadà.
- dins l'èst d'Euròpa : divèrseis implantacions sus lei costats sud de la Mar Baltica e lei doas principats de Novgorod e de Kiev.
- dins la Mar Mediterranèa : en Sicília e dins lo sud d'Itàlia.
La centralizacion deis estats d'Escandinàvia[modificar | modificar la font]
Dins lo corrent dei sègles VIII a XII, leis estats d'Escandinàvia conoguèron un movement progressiu d'unificacion e de centralizacion. Ansin, s'au començament dau periòde viking, la region èra devesida entre divèrsei territòris pichons e autonòms, se veguèt pauc a pauc aparéisser de reiaumes grands bastits sus lo modèl franc basat sus l'autoritat d'un rèi e la preséncia de la Glèisa catolica.
Danemarc, estat pus meridionau dei territòris, èra ja influenciat per leis estats francs e d'autoritats pron poderós per bastir e entretenir de fortificacions importantas coma la Danevirke i existián tre lo sègle IX. La fondacion dau reiaume aguèt luòc au sègle X ambé lo baptisme dei premiers rèis crestians. Au sègle seguent, lo país foguèt devesit en diocèsis e lei tradicions vikingas perdiguèron lor influencia au profiech d'una societat de tipe feodala devesida en tres classas principalas (aristocràcia, clergat, pòble). Aqueu procediment s'acabèt en 1157 per l'unificacion finala dau reiaume vengut una poissança majora au nòrd d'Euròpa.
Norvègia conoguèt una evolucion similara mai tardiera a partir de la fin dau sègle VIII e de dificultats pus importantas. D'en premier, lo país èra fòrça devesit e la mager part deis abitants defensiguèron lor autonomia. Per exemple, au sègle X, lei rèis Olafr Tryggvason e Olafr Haraldsson qu'assaièron d'unificar lo país dempuei lo sud foguèron vencuts e tuats ai batalhas de Svold (1000) e de Stiklarstadir (1030). De mai, l'influéncia fòrta dei Danés e seis ambicions sus la region foguèron un problema constant per l'unificacion. Ansin, leis etapas decisivas vèrs la formacion dau reiaume de Norvègia se debanèron après la mòrt de Cnut lo Grand en 1035. Dos rèis, Magnus Olafsson (1035-1047) e Harald Sigurdarson (1047-1066), i aguèron un ròtle primordiau e lo procediment s'acabèt vèrs la fin dau sègle XI.
Enfin, lei Suedès conoguèron un procediment d'unificacion tardiu mai eficaç entre lei sègles XI e XII. Vèrs 1050, un rèi unic dirigiguèt lo país. Lo desvolopament economic foguèt pus important gràcias a de condicions geograficas pus favorablas e l'urbanizacion i foguèt pus rapida e importanta.
La fin de l'expansion vikinga[modificar | modificar la font]
La fin de l'expansion vikinga acomencèt a partir de la mitat dau sègle XI. La revirada dei projèctes de conquista d'Anglatèrra marquèt la fin finala d'un fenomèn ja afeblit per una tièra de causas intèrnas e extèrnas. Lei causas intèrnas principalas son la feblesa demografica dei país nòrdics incapables de mandar una populacion pron importanta per colonizar lei regions ocupadas, l'expansion dau crestianisme qu'entraïnèt d'evolucions decisivas dins la societat vikinga (abolicion de l'esclavatge...) qu'empachèron lo mandadís d'expedicions lòngas e lo declin dau comèrci viking. Entre lei causas extèrnas, se fau notar leis influéncias estrangieras (centralizacion, crestianisme, unificacion...) qu'empachèron l'organizacion d'expedicions per de caps locaus e l'organizacion de reiaumes poderós dins lei regions generalament pilhadas per lei Vikings. Ansin, leis darriereis operacions vikingas de pilhatge deguèron faciar d'oposicions militaras fòrtas e necessitèron d'ara endavant un nombre d'òmes trop importantas.
Economia[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia dei populacions vikingas es un subjècte malaisat. Leis estimacions son principalament basadas sus lei resultats de cavaments e lei progrès de l'analisis deis esqueletas descubèrts. L'esperança de vida i aparéis fòrça limitada, probablament entre 20 e 25 ans. La mortalitat infantila sembla tanben fòrça importanta. Es estimada a aperaquí 60% durant lei sept premiereis annadas, subretot que la medicina sembla èsser estada relativament rudimentària. Lei registres realizats durant la fin de l'Edat Mejana e lei racòntes de la literatura vikinga forman egalament una fònt segondària relativament utilizada. Ansin, au Danemarc país viking pus poblat, s'estima que la populacion èra egala a un milion d'abitants vèrs 1250. Norvègia auriá assostat 300 000 abitants e Islàndia aperaquí 35 000 vèrs 1330. Existís pas de donadas satisfasentas sus la populacion vikinga de Suècia.
Produccions[modificar | modificar la font]
Agricultura e norrigatge[modificar | modificar la font]
Au contrari de la màger part dei societats de l'Edat Mejana, l'agricultura e lo norrigatge èran un sector segondari de l'economia vikinga en causa d'un sòu tròp paure, de condicions climaticas dificilas, de la talha limitada e de la dispersion de la populacion. Lo premier regardava principalament la cultura de l'òrdi e dau séguel. Lo segond pertocava lei bovins, coma lei buous per utilizats per lo lauratge, e leis ovins, subretot lei cabras per lor produccion de lach. Existiá tanben un norrigatge de pòrcs destinats a la consommacion de carn.
Lo nivèu tecnologic èra inicialament relativament limitat e lo demorèt fins ais annadas 1000. Lo fèrre èra principalament utilizat per la fabricacion d'otís coma lei volames, lei dalhas e certanei partidas deis araires. Lei progrès se desvolopèron lentament. A partir de l'an 1000, acomencèt una generalizacion lenta dei tecnicas de lauratge. Conjugada a l'utilizacion pus importanta d'otís fachs de fèrre, permetèt pauc a pauc d'aumentar la superficia dei tèrras cultivadas e lei revenguts agricòlas dins lei regions sud d'Escandinàvia onte lo clima èra lo pus favorable.
Artesanat[modificar | modificar la font]
L'artesanat èra una activitat caracteristica e importanta de l'economia vikinga. Dos tipes d'artesanat existián. Lo premier regardèt leis individús qu'èran capables de produrre un objècte per sei besonhs. Aquò èra fòrça desvolopat e leis artesans professionaus, que formavan l segond tipe d'artesanat, èran gaire nombrós e sovent gropats dins lei centres urbans. Lor produccion pertocava unei domenis coma la fòrja, la fornariá, la talha de vèstits... etc. Èra venduda per de marchands itinerants per completar la lista deis otís necessaris dins lei tenements. Au Danemarc, existiá tanben quauqueis artesans itinerants.
Au nivèu tecnic, l'abondància de matèrias premieras e l'abiletat generala dei Vikings permetèron lo trabalh d'un nombre important de matèrias diferentas que lei principaus foguèron :
- la fusta, matèria principala de l'artesanat viking, utilizada per la construccion de bastiments, de mòbles o d'aisinas.
- lo cuer, especialament per la produccion de cauçaduras.
- lo metau qu'èra trabalhat dins lei blòts de tenements e per divèrsei tipes d'artesans especializats (sarralhiers, cotelièrs, armuriers...) apareguts principalament a partir de 1050.
- la terralha qu'èra utilizada per la fabricacion de la màger part deis aisinas domestics.
- lei textils destinats a la produccion de vèstits per la consomacion domestica o per leis exportacions. D'efèct, lo textil èra sovent lo produch principau transportat per leis expedicions vikingas vèrs lo rèsta d'Euròpa.
Comèrci[modificar | modificar la font]
Transpòrt[modificar | modificar la font]
Lo comèrci èra un aspèct fondamentau d'una economia vikinga que deviá trobar dins lei regions estrangieras lei bens que sei ressorsas limitadas empachèsson de produrre localament. L'aumentacion progressiva dau comèrci viking, puei seis activitats de piratariá, entraïnèron la formacion d'un ret de transpòrts maritims e terrèstres relativament eficaç.
Lo premier es aparegut ambé lei premierei construccions navalas au sègle VII. De relèus e d'entrepeus foguèron bastits de lòng dei còstats. Foguèron pauc a pauc a l'origina de vilas vertadieras ambé d'installacions portuarias permetent d'assostar lei naviris e leis equipatges per la nuech. Lo ret terrèstre se desvolopèt a partir d'aquelei pòrts vèrs l'interior dei tèrras onte lei marchandisas èran compradas o vendudas. Lei rotas èran bastida de plancas dins lei regions desvolopadas e de tèrra dins lo rèsta d'Escandinàvia. La pèira foguèt utilizada solament vèrs la periòde viking. La màger part dei transpòrts èran realizats de pè e, durant l'ivèrn, s'utilizèt tanben d'esquís. Leis autrei mejans de transpòrt, carri e chivau, èran rars.
Moneda[modificar | modificar la font]
Certaneis estats vikings bateguèron moneda. Lo premier sembla èstre la vila d'Hereby vèrs 825. Pasmens, durant tot lo periòde viking, aquela produccion foguèt largament insufisenta e la màger part dei pèças utilizadas èran d'origina estrangiera. Aquò èra pas una caracteristica especiala dei populacions vikingas. D'efèct, a l'epòca, la valor d'una pèça èra determinada solament per sa massa de metau, generalament aur, argent o coire. Ansin, un nombre fòrça importanta de pèças eissits de país estrangiers, o dispareguts coma l'Empèri Roman, èran en circulacion en Euròpa e lei Vikings adoptèron solament un comportament similar au rèsta dau continent.
Cambis comerciaus[modificar | modificar la font]
Lei cambis comerciaus viking èran principalament realizats en batèu. Pasmens, en causa de l'estructura leugiera dei drakkar, lei quantitats de marchandisas transportadas durant una expedicion èran limitadas. Ansin, lo comèrci viking èra concentrat sus lei cambis d'objèctes de luxe coma lei pelissas, l'ambra o leis esclaus. Lei pelissas èran fòrça apreciadas car permetián de faire de vèstits cauds e de curbir lei sòus e lei muralhas deis ostaus de qualitat. L'ambra èra utilizada per sei proprietats decorativas e lei poders magics que la populacion li donèt. Enfin, leis esclaus formavan la marchandisa principala dau comèrci viking. Dos mercats ais esclaus conoguèron una activitat fòrça importanta a Constantinòple e a Hereby. En retorn, lei Vikings importavan de tèxtils, d'armas, de granas, de sau e de la terralha. Per aquò, lei Vikings avián creats un ret de relèu sus sei rotas comercialas. Permetián de crompar o de vendre certanei marchandisas durant lo viatge, d'obtenir d'ensenhaments sus lei mercats locaus o de faire una pausa. Enfin, se fau notar que lei marchands vikings semblèron aver pas de dificultats au nivèu lingüistic. Es donc probable qu'utilizan d'interprèts o « d'agents » per realizar sei cambis.
Mercenariat[modificar | modificar la font]
En fòra dau comèrci, una autra fònt de revenguts dei Vikings èra lo mercenariat subretot desvolopat a partir dau sègle IX per lei senhors d'Euròpa Occidentala. Lor nivèu militar èra apreciat e, tre la mitat dau sègle IX, foguèron engatjats dins lei conflictes intèrnes entre senhors francs. Es e mai possible qu'una partida dei pilhatges viking foguèron realizats dins lo corrent d'un periòde d'engatjament au servici de senhors continentaus. A partir dau sègle X, l'activitat de mercenariat prenguèt un ròtle important e d'unitats permanentas de soudats vikings foguèron creadas en Anglatèrra e benlèu a Constantinòple. En França, Rollon obtenguèt Normandia en cambi de son ajuda per protegir lo reiaume franc còntra seis enemics.
[modificar | modificar la font]
Estructura e principis politics principaus de la societat vikinga[modificar | modificar la font]
Organizacion territoriala e direccion de la societat[modificar | modificar la font]
Lei Vikings èran dirigits per de rèis dichs konungr qu'èran lei senhors de territòris relativament limitats coma lo fons d'un fjòrd. Èra cargat de l'aplicacion de la lèi, dau drech, de la realizacion dei rites religiós e, pus generalament, dau benèstre de sei subjèctes. En cas de revirada, lei rèis podián èstre rebutats e tuats. D'autra part, la reiautat vikinga èra pas ereditaria. Pasmens, lo procediment de designacion dei rèis es totjorn mau conegut. Èran elegits per de captaus dau reiaume mai la composicion e lei règlas de formacion dau collègi electorau son desconegudas. Lei candidats èran chausits entre certanei familhas. Dins aquò, la rason per aquò que certanei familhas podián presentar de candidats a l'eleccion es tanben pas coneguda.
Au nivèu territoriau, lo sistèma d'organizacion es mau conegut per lei periòdes situats avans la crestianizacion. L'unitat principala èra probablament lo land. Son unitat èra generalament assegurada per de practicas religiosas similaras e d'un meme ensems economic. Teniá tanben una assemblada centrala unica e l'autoritat i èra tenguda per un rèi, un captau solet o un grop de captaus. Lo herred èra un autre tipe d'unitat territoriala fòrça presenta au Danemarc e en Islàndia. Enfin, existiá lo fylki qu'èra probablament una unitat administrativa de la talha d'una region francesa actuala.
Justiciá[modificar | modificar la font]
La justiciá vikinga regardava leis òmes liures, es a dire lei personas qu'èran membres d'una familha donada e que tenián una abitacion reconeguda. Lei lèis, lo debanament dei procès e lei penas èran fòrça codificadas. Permetián d'assegurar de drechs importants a l'accusat per assegurar sa defensa. Ansin, un procès èra dirigit per un ensems de jutges e la decision finala èra presa per aquel ensems o, de còp, per un grop de jurats. Lei jutges, que lo nombre èra definit per la lèi, èran chausits entre leis abitants de la region onte se situava l'abitacion de l'accusat. Aqueu darrier aviá lo drech de recusar un certan nombre de jutges au començament dau procès. L'accusasion deviá demostrar la culpabilitat gràcias a la presentacion de testimònis o de personas prestant jurament. Ansin, la preséncia de testimònis èra necessaria per cada etapa de la procedura. A la fin de la presentacion d'un cas, un jutge recapitulava l'ensems deis arguments dei doas partidas e lo verdict èra decidit per un vòte dei jutges o de la jurada. Lei penas anavan d'emendas, au bandiment, mai o mens importantas segon lo delicte, e a la proscripcion. Per leis afaires pus grèvas (murtre, viol...), l'accusat podiá perdre son estatut d'òme riscant alora la pena de mòrt. Dins lo cas onte ges de decision se desgatjèt entre lei jutges, se podiá organizar un duèl o una ordalia per obtenir una decision. Enfin, l'ordalia èra egalament lo biais unic per « demostrar » certanei elements. Per lei fremas, permetiá de provar la mòrt o la partença de lor marit. Per leis òmes, permetiá de se disculpar d'una accusacion de murtres, de comportaments sexuaus defenduts (incèst, adultèr...) o d'utilizacion de la magia.
Lenga e escritura[modificar | modificar la font]
La lenga d'origina dei Vikings èra lo noroèc qu'acomencèt de disparéisser a partir de l'an 800 sota l'influéncia d'un procediment de diferenciacion e va pauc a pauc se devesir entre un noroèc occidentau (norvegian, islandés) e un noroèc orientau (suedés, danés). Pasmens, aqueu procediment a pas empachat a l'ora d'ara lo mantenement d'una intercomprenença importanta entre lei lengas modèrnas de la region coma lo danés o lo suedés. Ansin, entre lei sègles IX e XI, es generalament supausat que la lenga vikinga èra encara fòrça similara dins tota l'Escandinàvia maugrat l'existéncia de variacions localas. De son caire, l'escritura vikinga èra basada sus lo sistèma runic. Aqueu darrier èra d'origina germanica mai se difusèt vèrs l'Escandinàvia onte conoguèt de transformacions prefondas vèrs lo periòde 750-800. Èra utilizada per escriure de tèxtes sus de subjèctes variats coma de fachs istòrics, de lèis, d'elements geografics, d'aspècts sociaus (religion, familha...) o l'art e la poesia.
Estatut de la frema vikinga[modificar | modificar la font]
La frema vikinga aviá un estatut inferior ais òmes mai un ròtle relativament important dins lo foncionament de la societat. D'efèct, enfant, èra considerada coma un objècte que lei negociacions de maridatge èran gaire diferentas qu'aquelei per la crompa d'un tenement o d'un batèu. Mariada, generalament vèrs lo temps de 12 ans, obteniá un estatut e una consideracion pus importantas, magerament dins la gestion dau domeni de son òme durant l'abséncia d'aqueu darrier. Aviá tanben lo drech de divorciar meme s'aquela situacion èra fòrça rara. Pasmens, lo ròtle principau de la frema mariada èra d'enfantar car, meme se son mariat aviá generalament unei concubinas, seis enfants èra lei solets que podián eiretar dei possessions dau paire. De mai, lo pensament de la subrevida dau clan e de la familha èran de consideracions majoras de la societat vikinga. Leis emprenhaments èran donc fòrça frequents coma lo mostra l'existéncia d'un vocabulari fòrça variat per descriure aquel estat.
Estatut de l'enfant[modificar | modificar la font]
Lo mantenement de l'existéncia d'un clan o d'una familha èran de subjèctes majors de la societat vikinga. Ansin, la naissança d'un enfant èra un eveniment esperat e èran enviroutats d'una consideracion e d'una preocupacion fòrça importantas. Pasmens, èran devesits entre doas categorias :
- leis enfants legitims que vendrián leis eiretiers dau domeni.
- leis enfants illegitims que podián èstre reconeguts dins lo cas d'abséncia d'enfants legitims.
Pasmens, avans la crestianizacion, existiá tanben un mejan per se desbarrassar d'un novèu-nat qu'èra l'exposicion de lòng d'una rota.
Esclavatge[modificar | modificar la font]
Dos tipes d'esclaus existián dins la societat vikinga. Lo premier èra una marchandisa destinat a la crompa sus lei mercats exteriors. Formavan la màger part dei produchs venduts per lei Vikings, especialament a Constantinòple. Lo segond tipe èra leis esclaus domestics vikings que tenián un ròtle primordiau dins lo foncionament dau domeni en l'abséncia de son mèstre. D'efèct, s'èran generalament cargats dei trabalhs pus malaisats, èran ben tractats. De mai, l'estatut d'esclaus dins la societat viking èra pas definitiu estent que podián èstre liberats per lor mèstre o crompar lor libertat après lo pagament d'una soma prevista per la lèi.
Principaus e aspècts sociaus majors[modificar | modificar la font]
Rites sociaus principaus[modificar | modificar la font]
La vida d'un Viking èra ritmada per quatre rites sociaus principaus qu'èran sa naissança, son maridatge e sei funeralhas :
- la naissança se dabanèt a l'ostau. Lo novèu-nat deviá arribar sus la tèrra. Puei, sa maire o una assistenta l'auçava vèrs lo cèu, probablament per consacrar l'enfant ai tres grands elements (èr, tèrra e fuòc). Es possible qu'aquela etapa èra plaçada sota la proteccion d'un o d'unei divinitats. Enfin, l'enfant èra reconegut, o non, per son paire que chausissiá un nom. Dins lo cas d'una non-reconaissanàa, l'enfant èra abandonant sus un camin mai la crestianisacion entraïnèt pauc a pauc la disparicion d'aquela practica.
- lo maridatge èra un afaire principalament economic e politic. Lei sentiments deis espós futurs èran pas necessariament exclús mai lor consideracion èra pas un element decisiu. L'objectiu principau dau maridatge èra d'unir dos domenis de valors egalas. Per aquò, lei doas familhas donavan de presents : aquela dau mariat deviá donar una compensacion au paire de la maridada e aqueu darrier deviá donar una dòta. Generalament, la compensacion e la dòta avián una valor similara. Se fau tanben qu'entre leis acorlhadas e lei nòças, l'òme aviá un relambi, sovent tres annadas, per partir faire fortuna.
- lei funeralhas avián per objectius d'assegurar lo passatge de l'esperit dau defunt vèrs lo monde dei mòrts e dempachar son retorn dins l'univèrs dei vivents. Devián tanben permetre de realizar lo passatge dei bens d'un domeni a l'eiretier dau proprietari defuntat.
Abilhament[modificar | modificar la font]
Lei cavaments e lei condicions de conservacion favorables dins lo nòrd d'Euròpa (paluns, torbièras...) an permes la descubèrta d'unei vèstits vikings. Ansin, lei vèstits ordinaris èran amples e avián pas de botons, de crochets o de correjons. D'un biais generau, èran pauc sotisficats mai principalament comòdas e foncionaus. La matèria premiera pus utilizada èra la lana.
Lei fremas èran generalament abilhadas d'un rauba portada dirèctament sus lo còrs. Lei dos pans podián s'abaissar per se protegir durant lei trabalhs domestics. De còp, l'ensems èra completat per un faubau totjorn utilizat durant lei trabalhs domestics. Enfin, coma lei fremas avián regularament d'enfants d'alachar, lo daut de la rauba èra escavat per desgatjar aisament lei sens. Sus aqueu vèstit, portavan generalament un chal de lana per se parar dau freg.
De lor caire, lei vèstits deis òmes èran probablament d'origina germanica. Portavan generalament de braias lòngas e estrechas tengudas per una cencha de cuer, de debàs de teissut e una tunica corta. Un mantèu èra utilizat còntra lo freg. Desgatjava un braç per manejar una arma o un otís e èra completat per un capochon.
Espitalitat[modificar | modificar la font]
L'espitalitat èra considerat coma un deure dins la societat vikinga e la refusar èra generalament una fònt d'ofensa. Ansin, meme lei mendicants e lei vagabonds èran aculhits. Dins certanei regions coma Islàndia, l'espitalitat èra reglada per de lèis e leis abitants pus rics èran cargats de l'aculhença de grops pus nombrós coma leis equipatges de naviris.
Onor e reputacion[modificar | modificar la font]
L'onor e la reputacion èran d'elements centraus de la societat vikinga. Existiá donc un vocabulari fòrça desvolopat per descriure aquela nocion. Èra ligada a la nocion de venjança egalament prefondament marcada dins la societat. Pas defendre son onor èra considerat coma indigne e aquò èra generalament la fònt d'una reputacion marrida.
Religion[modificar | modificar la font]
Religion vikinga pagana[modificar | modificar la font]
Cosmografia[modificar | modificar la font]
Lei Vikings pagans avián una idèa precisa de la concepcion de l'Univèrs. Verticalament, èra una estenduda plana que son centre èra ocupat per l'aubre Yggdrasill qu'assostava nòu mondes. Au nivèu orizontau, èra devesit entre tres ceucles concentrics que lo pus pichon èra tanben ocupat per l'Yggdrasill. Son dichs Asgard, Midgard e Utgard. Lo ceucle centrau èra abitat per lei dieus, lo ceucle intermediari èra la demorança deis umans e dau Grand Sèrp. Enfin, lo domeni exterior èra ocupat per la Mar Primitiva poblada de mòstres. Lo Grand Sèrp, que se mordiá la coa e enviroutava lo monde, aviá un ròtle especiau d'estabilitat e de destruccion quand son estrencha se relargará.
Lo panteon viking[modificar | modificar la font]
La religion vikinga es mau coneguda. Èra politeïsta e caracterizada per l'importància de la destinat que s'impausa ais umans, ai dieus e ai mòstres. La conóisser, l'acceptar e l'assumir èra d'elements centraus. Lo culte dirèct dei divitats èra donc benlèu pas necessari car lo Destin èra pus poderós que lei dieus. D'efèct, lo futur dei dieus, e lor mòrt, durant lei Ragnarok (eveniments de la fin dau monde conegut e de la renaissança d'un novèu) èra ja conegut. Ansin, la religion vikinga desvolopèt una tolerància granda qu'èra fòrça utila per lei marchands vikings en contact regulars ambé d'autrei religions. La conversion au crestianisme dei Vikings foguèt d'alhors relativament rapidà.
Lei dieus vikings èran nombrós e probablament devesits entre doas familhas qu'èran leis Ases e lei Vanes. Lei premiers èran bessai d'origina orientala. Èran lei divinitats de la sobeiranetat, de l'intelligéncia e de la victòria. Lei segonds èran probablament d'origina indigèna. Regardavan lei domenis de la feconditat e de la fertilitat. Segon lei regions e lei sègles, la distincion entre lei doas familhas èra pas totjorn realizada e toei lei dieus èran alora dichs Ases. Lei principaus èran :
- Odin qu'èra lo dieu fondator dau panteon, dieu dei mòrts, de la victòria, de la magia, dei runas, dau saber e dei poetas. Será tuat pendent lei Ragnarok per lo lop Fenrir.
- Tòr qu'èra benlèu lo dieu pus popular d'Escandinàvia amb Odin. Èra lo dieu dau tròn en lucha constanta còntra leis enemics deis umans e dei dieus. Durant lei Ragnarok, tuará Jormungand avans de morir a son torn victima dau verin dau Grand Sèrp.
- Baldr qu'èra un dieu fondamentau dau panteon, probablament dieu de la lutz, cargat de reinar sus lo monde format après lei Ragnarok.
- Loki qu'èra un dieu ambigú, enemic d'Odin e dei dieus durant lei Ragnarok mai tanben dieu civilizator per leis umans e aliats d'umans o de dieus pendent certaneis epopèias.
- Tyr que son nom significava « dieu » dins la lenga vikinga èra una divinitat anciana que lo ròtle aviá demenit ai sègles IX-XI.
- Frigg qu'èra la frema d'Odin. Aviá probablament un ròtle de divinitat de la familha.
- Freyr e Freyja que serián benlèu la division d'una divinitat pus anciana consacrat a la Tèrra e a la feconditat.
- Ullr qu'èra probablament una divinitat fòrça anciana ligada au cèu.
Lo subrenaturau[modificar | modificar la font]
Lo subrenaturau aviá un ròtle major dins lei cresenças vikingas. Ansin, totei lei divinitats vikingas son capablas d'utilizar la magia e lo monde èra considerat coma poplat de creaturas magicas. La nocion de magia èra donc fòrça presenta dins la societat a travèrs de creaturas, de rites, de cultes, de disciplinas e d'objèctes.
Lei creaturas subrenaturalas èran fòrça presentas dins l'univèrs mentau d'Escandinàvia anciana. Avián divèrseis originas e estatuts que podián evolucionar dins lo corrent dei sègles. Per exemple, lei gigants èran inicialament leis enemics dei dieus mai certanei venguèron pauc a pauc d'aliats o meme dirèctament de dieus coma foguèt lo cas per Aegir. D'autrei creaturas avián un culte pròpri coma leis elfes que l'estatut divin èra benlèu similar ai dieus d'Asgard. Leis intencions d'aquelei creaturas a respèct deis umans èran egalament fòrça variadas. Per exemple, lei landvaetir avián un ròtle de proteccion d'un luòc mentre que lei draugr avián generalament un ròtle nefast.
Lei ritas magics avián tanben un ròtle fòrça important per lei Vikings. D'efèct, coma lo monde èra poblat de creaturas e de causas magicas, se podiá assaiar de lei consultar, de demandar lor ajuda o d'utilizar lor poder per la vida quotidiana. Tres rites avián un ròtle important. Lo premier èra un sacrifici dich blot que permetiá probablament de consultar un augur. Sa practica sembla èstre estat relativament frequenta. Lo segond rite major èra un rite de malediccion dich nid. Enfin, lo tresen, nomat sedr èra un rite de divinacion fòrça frequent pertocant lo futur d'una communautat. Enfin, la magia èra un art tenent divèrseis aplicacions per atacar, se protegir, sonhar, enmascar, contactar de creaturas magicas... etc. D'objèctes èran associats a aquelei practicas per se protegir o ajudar la realizacion d'un sòrt.
Conversion au crestianisme[modificar | modificar la font]
La conversion dau nòrd d'Euròpa au crestianisme foguèt un fenomèn que se debanèt durant tot lo periòde viking a partir dau sègle IX. Vèrs l'an 1000, la màger part dei sobeirans nòrdics èran venguts oficialament crestians e la conversion foguèt quasi acabada au sègle XII. De mai, aquela conversion èra sincèra car la religion indigèna dispareguèt totalament de la region e es encara fòrça mau coneguda.
Unei rasons permeton d'explicar la propagacion aisada dau crestianisme en Escandinàvia. D'en premier, aquela religion èra ja ben coneguda per lei Vikings qu'èran en contacte regular ambé lo rèsta d'Euròpa per seis afaires comerciaus. Per èstre autorizats de comerciar sus lei territòris crestians, devián recebre la primasignatio. Certanei decidiguèron meme de se far batejar, probablament per oportunitat au començament. La segonda rason principala es qu'a partir dau sègle IX, la conversion d'Escandinàvia venguèt un objectiu major deis autoritats crestianas. Una politica constanta foguèt adoptada per aquò caracterizada per un esfòrç sus lo mandadís de missionaris nombrós, la formacion rapidà d'un clergat competents, d'una ierarquia eficaça, la bastida de luòcs de culte e la canonizacion d'unei sants vikings coma lo rèi Olaf Haraldsson. Durant lei premiers sègles, la Glèisa acceptèt egalament lo mantenement, mai o mens secrèt, de certanei practicas coma lei sacrificis de divinacion, l'abandon deis enfants o lo maridatge dei prèires que dispareguèron pauc a pauc vèrs la fin de l'Edat Mejana. Una partida dei tradicions paganas foguèron tanben crestianizadas coma certanei ceremonias deis assembladas localas. Enfin, la darriera rason es la resisténcia febla de la religion indigèna que dispareguèt totalament.
Sciéncias e tecnologias[modificar | modificar la font]
Calendièr[modificar | modificar la font]
Lo calendièr pagan viking es pas completament conegut en causa de la manca de fònts istoricas. Teniá d'annadas probablament devesidas en doas sasons (estiu e ivèrn) de sièis mes de trenta jorns. Cada mes aviá un nom inspirat d'ivèrn per de fenomèns climatics e d'estiu per d'activitats agricòlas coma « frermanudr » (mes de la gelada) o « korskurdarmanudr » (mes dei meissons). Lei mes d'estiu acomençavan en abriu. La jornada èra egalament devesida en doas partidas diferentas definidas per la preséncia de la sorniera o de la lutz. Èra tanben devesida entre uech partidas en relacion ambé lei ponchs cardinaus e la posicion dau Soleu.
[modificar | modificar la font]
Lo naviri, dich drakkar, es un element indispensable de la descripcion costumiera dau Viking. De fach, aqueu pòble disposava d'una avança tecnologica fòrça importanta dins la construccion de naviris fins au sègle XII.
N'en existiá divèrsei tipes. D'en premier, èran devesits entre batèus (skip) e barcas (bátr) en foncion de la talha. Puei, lei batèus èran gropats entre l'activitat prevista per lo naviri (comèrci, guèrra) e lo nombre de vogaires. Enfin, existiá de critèris de diferenciacion basats sus la velocitat. D'un biais generau, lo vocabulari viking teniá fòrça mòts per designar lei naviris. Pasmens, se fau notar que, maugrat aquelei diferéncias, lei naviris demoravan fòrça polivalents.
L'estructura e l'arquitectura de basa dei naviris èran similaras per toei lei tipes. Lei caracteristicas principalas son una còca de clins vius facha de fusta, una quilha tot d'un tenant, una estructura quasi simetrica e de bancs de vogaires despartits regularament e liats ambé la quilha per assegurar la soliditat de l'ensems. La còca èra estancada per una mèscla de canebe e de quitran. I aviá pas de pònt mai certanei naviris avián de partidas autas a l'avans e a l'arrier. La propulsion èra assegurada per una vela o per lei remas e la direccion per un timon fixat a tribòrd arrier.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lei Vikings avián una cultura rica e una produccion artistica eissida de tradicions celticas e germanicas. fòrça orientada vèrs leis arts ornamentaus, es tanben coneguda per sa produccion literària (epopèias, poesias...) fòrça desvolopada.
La poesia escaldica[modificar | modificar la font]
La poesia escaldica èra una forma de poesia contemporanèa dei Vikings. Tractava de subjèctes istorics coma la vida d'un cap, lo racònte d'una batalha o la descripcion d'un fach o d'un luòc interessant. Son estructura èra fòrça complexa e sofisticada e la composicion o la comprenença d'aquelei poemas pausan de questions malaisadas. Escrichs per de poetas professionaus, teniá de reglas de versificacion, de mètres, d'òrdres de mòts e divèrseis estils. Leis autors pus celèbres foguèron Bragi Boddason (autor de la Ragnarsdrapa, sègle IX), Thjodolfr dei Hvinir (Ynglingatal, sègles IX-X), Thorbjorn Hornklofi (Haraldskvaedi, sègles IX-X), Egill Skallagrimsson (Hofudlausn, Arinbjarnarkvida, Sonatorrek, sègle X), Einarr Helgason ('Velleka, sègle X), Eyvindr Finnsson (Hakonarmal, sègle X) o encara Ulfr Uggasson (Husdrapa, sègle X).
Lei sagas[modificar | modificar la font]
Lei sagas literàrias son caracteristicas, levat de quauqueis excepcions, dei populacions vikingas islandesas entre 1180 e 1350. Son de racòntes istorics en pròsa de còps basats sus de fachs vertadiers. Lei subjèctes principaus son la vida d'un personatge durant la colonizacion dau país. Aquelei sagas permetèron ai familhas islandesas d'assegurar lor legitimitat e de mantenir l'equilibri entre lei clans principaus de l'illa. Existián unei tipes :
- lei sagas reialas que lo subjècte èra lo racònte de la vida d'un rèi viking, generalament danés o norvegian.
- lei sagas deis Islandès que tractavan dei familhas dei Vikings islandès.
- lei sagas contemporanèas que regardavan lo racònte de fachs istorics.
- lei sagas legendàrias que contavan de racòntes legendaris pas necessàriament vikings.
- lei sagas dei chivaliers que son eissidas d'adaptacions de tèxts epics d'Euròpa continentala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Les Vikings : les Scandinaves et l’Europe 800-1200, Paris, AFAA, 1992.
- Sagas des peuples du Nord : les Vikings, Amsterdam, Time-Life Books, 1997.
- Pierre Bauduin, Les Vikings, Paris, Presses Universitaires de France, 2004.
- Régis Boyer, Héros et dieux du Nord : guide iconographique, Paris, Flammarion, 1997.
- Régis Boyer, Jean Robert, Au nom du viking, Paris, Belles lettres, 2002.
- Régis Boyer, L’Art viking, Tournai, Renaissance du livre, 2001.
- Régis Boyer, Le Mythe viking dans les lettres françaises, Paris Éditions du Porte-Glaive, 1986.
- Régis Boyer, Les Vikings (800-1050), Paris, Hachette, 2003.
- Régis Boyer, Les Vikings : histoire et civilisation, Paris, Perrin, 2002.
- Régis Boyer, Les Vikings, Paris, Cavalier bleu, 2002.
- Régis Boyer, Les Vikings, Histoire, mythes, dictionnaire, Paris, Robert Laffont, 2008.
- Anne Civardi, James Graham-Campbell, Stephen Cartwright, L’aventure des Vikings, Paris, Bordas, 1978.
- Sigurd Curman, Objets d’art d’origine suédoise des X premiers siècles de notre ère, Stockholm, Nordisk rotogravyr, 1933.
- Igor Davin, Nicolas Martelle, Les Dieux racontent les Vikings, Toulouse, Milan Editions, 2011.
- Pierre Efratas, Hrólf le Vagabond, Editions Cheminements, 2005.
- Oddveig Foldøy, Inga Lundström, Le Viking dans l’identité norvégienne, Stavanger, Musée Archéologique de Stavanger, 1995.
- James Graham-Campbell, Colleen Batey, Atlas du monde viking, Paris, Fanal, 1994.
- Charles Guyot, E. Wegener, Le Livre des Vikings d’après les anciennes sagas, Paris, Piazza, 1924.
- Anders Hagen, Les bateaux vikings, Oslo, Universitetets Oldsaksamling, 1961.
- Roar Hauglid, Art norvégien, mille ans de tradition viking, Paris, Les Presses Artistiques, mars-mai 1954.
- Angus Konstam, Atlas historique du monde viking, [S.l.], Succès du Livre, 2004.
- Jean-Pierre Langellier, Les Héros de l’an mil, Paris, Seuil, 2000.
- Gutorm Gjessing, Les bateaux vikings, Oslo, J. Petlitz Boktrykkeri, 1955.
- Claudine Glot, Michel Le Bris, L’Europe des Vikings, Paris, Hoëbeke, 2004.
- Daniel Lacotte, Erik le Viking, Paris, Acropole, 1992.
- Margaret Mulvihill, Les Drakkars vikings, Tournai ; Montréal, Gamma ; Saint-Loup, 1990.
- Robin Place, Les Vikings : réalités et légendes, Paris, Sorbier, 1988.
- Jean Renaud, Archipels norrois : Orcades, Shetland et Hébrides dans le monde viking, Göppingen, Kümmerle, 1988.
- Roger Renaud, L’Explosion viking ou l’Agonie d’un monde (Préface de Robert Jaulin), Publications de l’université Denis Diderot-Paris 7, 1998, 272 pages.
- Elisabeth Ridel, L’Héritage maritime des Vikings en Europe de l’ouest, Caen, Presses universitaires de Caen, 2002.
- Thorleif Sjøvold, Les Vaisseaux vikings : de Gokstad, d’Oseberg et de Tune : brève introduction illustrée, Oslo, Dreyer, 1954.
- Elis Wadstein, Le mot viking : anglo-saxon wicing, frison wising, etc., Gotenb, Elanders boktryckeri Aktibolag, 1925.
- Patrick Weber, Vikings, Paris, Timée-Éditions, 2006.
- Robert Wernick, L’Épopée Viking, Amsterdam, Time-Life, 1980.


text:
Charango
Lo charango qu'ei un instrument de musica de las còrdas puntejadas originari de las regions andinas de Bolívia e Peró mei que mei mes egaument utilizat dens las musicas tradicionaus d’Argentina, Chile e Eqüator.
A l’origina que ho fabricat peus abitants de las regions andinas en s’inspirant deus instruments de còrdas puntejadas aportats peus colons espanhòus (com la guitarra, la bandurria e la vihuela) e en utilizar lo clesc deu tató entà formar la caisha de resonància.
L'acòrd deu charango qu’ei miélher adaptat que non pas los instruments europèus entà interpretar las melodias e los acòrds pentatonics de la musica andina.
Desempuish las annadas setanta deu sègle XX, las comunautats latinoamericanas qui emigrèn de cap Euròpa qu’exportèn las loas musicas e lo charango qu’a conegut un desenvolopament dens quauques ciutat d’Euròpa, e a París en particular.
Existisson tres talhas de l'instrument :
Mas fòrça variantas se tròban en Bolívia e Peró :
- Ranka Charango de 8 còrdes
- Qonqota
- Anzaldeña
- Ayquileño
- Kirki
- Charango sacabeño
- 'Charango de Pukarillo o de chojllo-chojllo
- Charango Vallegrandino de 6 còrdas
- Palta Charango
- Guitarrón de 8 còrdas
- Medianas (pichona, mediana e grèva)
- Maulincho
- Charangos juguetes
- Charango Uñanchay (anzaldeño de 10 a 11 còrdas)
- Charangos tajlachis (bais, median e alto)
- Intruments ancians : cistre • mandòra
- Familha de l'arpa : arpa classica • arpa celta
- Familha de la mandolina : mandolina • mandòla • mandoloncèl • mandobaisha • mandolina bluegrass • banjolina
- Familha de la guitarra : guitarra barròca • vihuela • guitarra • guitarra baisha •
- Familha deu laüt : laüt • archilaüt • teorba
- Familha deu clavecin : espineta • clavecin
- Monde arabomusulman : ud
- Euròpa
- America
- America Latina :
- America deu Nòrd : autoarpa • banjo • dulcimer


text:
Receptor nuclear
Lei receptors nuclears son de proteïnas solublas localizadas dins lo citoplasma o dins lo nuclèu cellular.
Leis ormonas que passan a travèrs de la membrana plasmica, normalament per difusion passiva, atenhon lei receptors e inician l'escarcanhada de senhaus. Lei receptors nuclears son de factors de transcripcion activats per de ligants, que transpòrtan un ligant o ormona, que passan a travèrs de la membrana nucleara a l'interior dau nuclèu cellular e activan la transcripcion de cèrts gèns e doncas la produccion de proteïnas. Lei ligants tipics dei receptors nuclears son leis ormonas lipofilas coma leis ormonas esteroïdas, per exemple la testosterona, la progesterona e lo cortisòl, derivats de la vitamina A e la vitamina D. Aquesteis ormonas exercisson una foncion fòrça importanta dins la regulacion dau metabolisme, dins lei foncions de fòrça organs, dins lo procès de desvolopament e creissement deis organismes e dins la diferenciacion cellulara.


text:
Anus
L’anus[1] es l’orifici par que lo cular, la partida terminala de l'intestin gròs), mena a l’exterior del còrs. L’anus es dotat d'esfinctèrs li permetent, en temps normal, de demorar tancat e de gardar las matièras fecalas a l’interior del cular. Se dubrís pendent la defecacion.
Patologias[modificar | modificar la font]
Mai exactament nomenada inflamacion emorroïdària e tocant lo sistèma venós e arterial de l'esfèra anorectala, aquela patologia de las emorroïdas atenh al mens quaranta per cent dels adultes[2].
L’incontinéncia fecala es una malautiá, tocant mai sovent las personas d'edat, que se caracteriza per de pèrdas de matèrias involontàrias, a la seguida d'un manca tonus muscular dels esfinctèrs anals.
L’abscès anal es une infeccion purulenta e dolorosa del paret anal exodermic. Las causas d’un tal abscès pòdon venir dels parasits intestinals (Teniá o vèrm solitari, metondoha vulgari…), un erpès genital de tipe 2 o una fendilha anala.
La fendilha anala es una degradacion de la pel a l'entorn de l’anus, aprèp l’introduccion d’objèctes contondent (coloscopia sens las mesuras d’igièna necessàrias, practicas sexualas riscadas: fistfucking, sodomia sens lubrificant eca). Dins qualques cas, la fendilha pòt èsser emorragica se tòca lo sistèma emorroïdari, provòca tanben granda dolors.
Lo càncer de l’anus, que se deu pas confondre amb lo càncer del cular, es un càncer rare. Se desvelòpa dins lo canal anal e apareis en general per las personas d'edat, tocan mai las femnas que los òmes.
Practicas sexualas[modificar | modificar la font]
A causa de la preséncia de fòrça nèrvis, l’anus permet des practicas sexualas coma la sodomia, l’anulingus o le fisting. Aquelas practicas son percebudas coma agradables pels òmes que las practican a causa de l'estimulacion de la prostata.
La region anala es una de las zonas erogènas del còrs. Mas l’anus es pas tan espontanèament erogèn que los organs genitals, e cal a vegada faut practicar regularament las estimulacions per desrevelhar la sensibilitat arogèna de la region anala. Per un tèrç dels individús que practican regularament las estimulacions analas, aquelas pòdon provocar l’orgasme[3].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los mots latins en -us vòlon l'accent tonic sus l'avantdarrièra sillaba. Se pronóncia tipicament anus = [ˈanys].
- ↑ "BAUMANN et MEYER" (fr)[1] Patologia de l’anus : emorroïdas e fendilhas analas; R. BAUMANN & Ch. MEYER; 2002 sul site de la Facultat de Medecina D'Estrasborg [pdf]
- ↑ "wunsch2007" (fr) WUNSCH Serge, Thèse de doctorat sur le comportement sexuel [pdf] EPHE-Sorbonne, París, 2007.


text:
Anita Baker
Anita Denise Baker (26 de genièr de 1958) es una cantautora americana. Comencèt sa carrièra cap a la fin de las annadas 1970 dins lo grop de musica funk, Chapter 8. Mai tard en 1882, coneguèt lo succès gràcias a son primièr album en solista The Songstress. Sa popularitat se consolidèt e cresquèt amb son segond album espelit en 1986, Rapture, e sa cançon "Sweet Love" que li faguèt ganhar un Prèmi Grammy. Dempuèi la debuta de sa carrièra, Baker es estat guerdonada amb 8 Prèmis Grammy.
Discografia[modificar | modificar la font]
- The Songstress (182)
- Rapture (1986)
- Giving You the Best That I Got (1988)
- Compositions (1990)
- Rhythm of Love (1994)
- My Everything (2004)
- Christmas Fantasy (2005)


text:
Verge d'Itatí
La Verge d'Itatí qu'ei ua verge venerada en Argentina e mei que mei dens la província de Corrientes (qui n'es la santa patrona) on e demora dab la soa basilica - un deu pricipaus center de romiatge deu país -.
Segon la legenda, qu'auré sauvat lo missionari jesuit Luis de Bolaños e los indians qu'avèva convertits d'un ataque d'aborigens.
Galeria[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las fotografias que son proprietats deu Burèu de Premsa de l'arquibisbat de Corrientes, publicadas dab la loa aurorizacion.


text:
Tuissan
Tuissan (pron. locala: [tø'ʃa]; Tuchan en francés) es una comuna occitana de Lengadòc, dins lo país de las Corbièras, situada administrativament dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Tuissan es una zona de produccion dels vins de las Nautas Corbièras, Fitor, corbièras e muscat de Ribesaltes.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Tuissan es una vila de las Corbièras situada al pè del Mont Tueis, sul Pichon Verdoble, prèp del jonhent amb Tarrasac.
Tuissan es situada a 18 km de Durban de las Corbièras, a 19 km d'Estagell, a 27 km de Ribesaltes, a 31 km de l'aeropòrt de Perpinhan - Ribesaltes e a 37 km de La Grassa.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Ostal de las Pòstas del sègle XIV.
- Castèl d'Aguilar dels sègles XII e XVe sègles roïnat.
- Ostal de las Pòstas per Vidal, 1905-1906.
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Olivièr de Tèrme (1200-1274) : senhor de Tèrme e de Tuissan ;
- Leon Malaviala (1860-1924) : politician nascut a Tuissan.


text:
Strasbourg-Ville est un arrondissement du département Bas-Rhin en région Alsace. L'arrondissement de Strasbourg-Ville compte 10 cantons et totalise 1 communes.
Vous avez ci-dessous les cantons de l'arrondissement Strasbourg-Ville suivis des descriptions de leurs communes.
Liste des 10 cantons de l'arrondissement Strasbourg-Ville :
Canton de Strasbourg 1er Canton
Strasbourg 1er Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 2e Canton
Strasbourg 2e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 3e Canton
Strasbourg 3e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 4e Canton
Strasbourg 4e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 5e Canton
Strasbourg 5e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 6e Canton
Strasbourg 6e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 7e Canton
Strasbourg 7e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 8e Canton
Strasbourg 8e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 9e Canton
Strasbourg 9e Canton est un canton composé d'une fraction de commune
Canton de Strasbourg 10e Canton
Strasbourg 10e Canton est un canton composé d'une fraction de commune


text:
Mont Loura
Lo mont Loura, que culmina a l'altituda de 1 515 mètres, es una montanha de Guinèa que constituís lo ponch culminant dau massís de Fouta Djalon.
Sus un dei pendís si tròba, a l'altituda de 1 500 mètres, una pareïdòlia que representa lo visatge de la frema que li dién la Dama de Mali o Dama dau mont Loura. Versemblablament es l'erosion eoliana que talhèt la formacion rocassosa. Tanben, a costat de la Dama de Mali (Nene Fouta) si dreiça gaire mai bas lo Savi de Mali, formacion rocassosa que fa solament quauques ans que la descurbèron.


text:
Brantòsme
Brantòsme[1][2] (oficialament en francés Brantôme) es una comuna d'Occitània dins la region istorica de Perigòrd administrada per lo departament de Dordonha de la region d'Aquitània.
Somari
Luecs e Monuments[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo nom occitan de las comunas de Perigòrd sus lo sit deu Conselh general de Dordonha
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Chornobyl
Chornobyl (en ucraïnian: ЧopHoбилb = Chornobyl'; en bielorús: ЧapHoбылb Charnobyl'; en rus: ЧepHoбылb = Chernobyl') es una ciutat au nòrd d'Ucraïna, dins la region (òblast) de Kyiv pròcha de la frontiera amb Bielorussia. La ciutat foguèt abandonada en 1986 per causa de la catastròfa arribada dins sa centrala nucleara, a 14,5 km (9 milas) au nòrd-nòrd-èst de la ciutat. La centrala nucleara foguèt nomenada antau per la ciutat e se trobava dins la region (raion) de Chornobyl mai la ciutat e l'usina èran pas dirèctament liadas. Au meteis temps que se bastissiá l'usina, lei trabalhadors de la centrala bastiguèron la ciutat de Prípiat. La populacion d'aquesta ciutat es actualament de 7000 personas, compausada principalament per de vigilants e de personau administratiu de la zona d'exclusion, que son lotjats a l'extremitat de la ciutat pus alunchada de la centrala; i a d'ostaus abitats que seis abitants utilizan de simbòus per avertir que "lo propietari d'aquest ostau viu aquí". Avans l'accident, 14 000 residents avián ja abandonat la ciutat.
Istòria[modificar | modificar la font]
Chornobyl èra una vila reiala dau Grand Ducat de Lituània au sègle XIII, dins lo territòri ucraïnian pròche de Kyiiv. En 1566 Filon Kmita, capitani de la cavalariá reiala, recebèt la ciutat coma fèu. La província qu'englobava Chornobyl foguèt transferida au Reiaume de Polonha en 1569, e puèi annexada per l'Empèri Rus en 1793. Dempuèi pauc avans lo sègle XX, la ciutat èra poblada per de rutens e polonés, e per una granda comunautat jusieva. Dempuèi lo començament de la segonda mitat dau sègle XVIII, la ciutat se convertiguèt en un dei centres màgers dau Judaïsme khasidic. La dinastia khasidica de Chornobyl foguèt fondada per Menachem Nachum Twersky. Una granda partida de la poblacion jusieva foguèt victima de pogroms en octòbre de 1905 e en març e abriu de 1919, ont un grand nombre de jusieus foguèropn tuats, e lei proprietats de fòrça autres foguèron otratjadas. En 1920, leis eiretièrs de Twersky quitèron Chornobyl e la ciutat cessèt d'èsser un centre khasidic. Pendent lei guèrras civilas que flagelèron la region pendent lo periòde 1917-1920 foguèt d'en primièr ocupada per l'Armada Blanca e puèi per l'Armada Roja. En 1921 Chornobyl passèt a far partida de la RSS d'Ucraïna. Pendent lo periòde 1929-1933 Chornobyl sofriguèt de mòrts massivas per la stalinizacion, per lo Golodomor (genocidi dau pòble ucraïnian per la fam). La comunautat polonesa de Chornobyl foguèt deportada en Cazacstan en 1936, en fasent la travessia en condicions fòrça marridas, ont la majoritat dei deportats moriguèron de fam e de freg. Pendent la Segonda Guèrra Mondiala la ciutat foguèt ocupada tre 1941 a 1944 per lei nazis. La comunautat jusieva de la ciutat foguèt fin finala exterminada pendent aquest periòde. Après lo colapse de l'Union Sovietica en 1991, la ciutat fa partida d'Ucraïna.


text:
Urepele
Urepele en basco o Urepel en francés qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Baisha Navarra.
Lo gentilici qu'ei urepeldar.
Las comunas tòcatocantas que son Banka au nòrd, Aldudas a l'oèst ; lo sud qu'ei bordat per la Hauta Navarra.
Que's situa dens lo País Quint, zona de pasturas.
L'arriu de Niva de las Aldudas que travèrsa la comuna.
Que s'i parla lo dialècte haut-navarrés de la lenga basca.
La basa economica de la comuna qu'ei l'agricultura mes que s'espleita tanben la piscicultura gràcias a la hauta qualitat deus sons corses d'aiga.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Cultura[modificar | modificar la font]
Cada an dempuish 1976 que s'i celèbra la jornada de Xalbador (Xalbador eguna) en memòria deu bertsolari de la vila.
De véder[modificar | modificar la font]
- Bòrda de Tanburin e ostaus tradicionaus d'Inharabia, Jabola e Xaliesenea (sègle XVIII).
- Glèisa de l'Assompcion de Nosta Dauna, de 1841.


text:
Basquetbòl
Lo basquetbòl popularament conegut jol nom de basquet es un espòrt collectiu jogat entre doas equipas de cinc jogaires, que cercan d'introduïre una palma dins una anèla, sonada desquet, espintada sus un pal a 3,05 mètres del pelsòl e defenduda per la còla advèrsa, amb l'objectiu de marcar mai de punts que l'adversari, en tot respectant las règlas del jòc.
Lo bàsquet nasquèt als Estats Units en 1891, inventat pel canadian James Naismith, professor d'educacion fisica canadenc de la YMCA Training School de Springfield (Massachusetts) .


text:
Màslama al-Majrití
Abu-l-Qàssim Màslama ibn Àhmad al-Faradí al-Majrití (en arabi: أبو القاسم مسلمة بن أحمد المجريطي) , pus conegut coma Màslama al-Majrití o Al-Majrití (Madrid, 950- Còrdoa, 1008) foguèt un erudit andalós de grand renom, astrològ-astrònom, matematician e alquimista.
Prenguèt part a la traduccion del Planisphaerium e melhorèt las traduccions existentas de l'Almagest de Ptolemèu, presentèt e melhorèt las taulas astronomicas d'Al-Khwarizmí, ajudèt los istorians a l'elaboracion de taulas per fin de convertir lo calendièr persa en calendièr islamic e introduguèt las tecnicas de l'agrimensura e de la triangulacion.
Se li atribuís la paternitat (mas benlèu ne'n faguèt sonque la compilacion) de l'òbra Ghayat al-hakim (« L'objectiu del savi »), traduita en latin en Picatrix, un tractat de magia e astrologia ont se tròban las primièras referéncias explicitas d'Al-Farabí[1]. Tanben se pensa qu'intervenguèt dins las Epistòlas dels Fraires de la Puretat, una enciclopèdia subre las sciéncias fisicas, la filosofia e l'esoterisme, mas son implicacion dins l'òbra es pas ges segura.
S'agís del primièr madridenc istoric conegut. La seuna filha, l'astronòma Fatima de Madrid, collaborèt als seus trabalhs.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ H. Kahane et al. 'Picatrix and the talismans', in Romance Philology, xix, 1966, p 575; E.J. Holmyard, 'Maslama al-Majriti and the Rutba 'l-Hakim', in Isis, vi, 1924, p 294


text:
Parc de la Ciutadella
Lo parc de la Ciutadella (prononciacion catalana: [ˈparg də ɫə siwtəˈðeʎə], çò es Part de la Ciutadèla), es un parc public que se tròba dins lo barri de Ciutat Vella, de Barcelona, dins lo triangle comprés entre la Gara de França, l'Arc de Trionf e la Vila Olimpica, entre la passejada de Pujades, la passejada de Picasso e la carrièra de Wellington. Dispausa de dètz accèsses e ten una extension de 17,42 ectaras, sens comptar los terrenhs que son ocupats pel Zoo de Barcelona.
Somari
Originas[modificar | modificar la font]
Ocupa els terrenys de la ciutadella que ordenèt construire Felip V per tal de dominar Barcelona e Catalonha aprèp la Guèrra de Succession Espanhòla.
L'11 de setembre de 1714, aprèp un sètge que durèt mai de 13 meses, Barcelona capitulèt davant l'armada francoespanhòla del rei Felip V que, per mantenir la vila e Catalunya jos un contraròtle ferm e permanent, faguèt bastir, en 1716, la ciutadèla o fortalesa, la mai granda d'Euròpa, en forma d'estela, de la qual pren el seu nom actual lo parc e lo barri circumdant de la Ciutadella. Per tal de la bastir e per liberar de terrenhs militars a l'entorn, cara a la ciutat, se decidiguèt d'enderrocar una part del barri de la Ribera, comesa a la qual es forçà els mateixos veïns, que, juntament amb els operaris contractats, foguèron mudats al barri novèl de la Barceloneta tres decadas mai tard. Las gents que habitava la zona hagué de portar pedra per pèira d'allà fins a la Barceloneta sense pietat.
Enderrocament de la ciutadèla[modificar | modificar la font]
Son caracter de representant de l'opressió (la de l'ocupació militar a la qual fou sotmesa Catalunya e sa capitala, la de la supression de son anciana libertat, e la de l'absolutisme de l'Antic Règim sobre els sectors liberals) la convertí en símbol odiat. Per aquesta rason, la Junta de Vigilància de Barcelona n'inicià l'enderrocament l'any 1841, tot i que, quan va ser suprimida lo meteis an, Espartero la faguèt restaurar. Amb la Revolució de Setembre de 1868, el nou cap del govern de l'estat espanhòl foguèt lo general catalan Joan Prim, que, coneixedor de la volontat dels barcelonins, decretèt la cession de la fortalesa a la ciutat. Aquesta n'ordenèt sulpic l'enderroc, que es va allargar fins 1878 (prèp de la dintrada de l'actual parc que dona a la Gara de França s'ennaucèt un monument al general Prim).
De la fortalesa demorèron pas que los bastiments intèrnes principals (en defòra de la torre de la preson): la capèla, lo Palais del Governador (actualament, un institut d'ensenhament segondari) e l'Arsenal, que el 1888 fou convertit en Palau Reial e en 1931 e, tornarmai, en 1979 (d'un biais doblament simbolic), en sedença del Parlament de Catalonha.
L'Exposicion universala de 1888[modificar | modificar la font]
Amb motiu de l'Exposicion universala de 1888, lo cònsol Francesc Rius i Taulet, va encarregar la construccion del parc a Josep Fontserè i Mestre, suls terrenhs qu'aviá liberat la destruccion de la ciutadèla, e aquell lloc d'oprobi serviguèt aital per dobrir Barcelona al mond internacional.
Antoni Gaudí ajudèt Fontserè en la construccion de la font de la cascada. La font demorèt rematada pel grup escultòric de ferro forjat La quadriga de l'Aurora, de Rossend Nobas.
Foguèt Lluís Domènech i Montaner l'arquitècte del Castell dels Tres Dragons inaugurat per aquesta exposicion ont va servir com a restaurant. Posteriorment lo castèl venguèt lo Musèu de Zoologia de Barcelona fins l'any 2010 en que va ser traslladat a l'edifici Fòrum. Dempuèi 2010 l'edifici a pas cap de foncion especiala.
Altres edificis edificats al parc van ser el Museu Martorell de Geologia, d'Antoni Rovira i Trias, l'umbracle, projectat per Fontserè i acabat per Josep Amargós i Samaranch i una part de l'anomenada "Galeria de les Màquines", avui ocupada pels serveis del zoo.
Galariá d'imatges[modificar | modificar la font]
-
Desconsol de Josep Llimona, davant lo Parlament
-
-
Quadriga de l'Aurora, de Rossend Nobas, que corona la font de la Cascada
-
Musèu Martorell de geologia
-
-
-
-
-
Monument al general Prim
-
-
L'Agricultura, de Venanci Vallmitjana, a la pòrta d'accès del parc
-
-
-
Mamut, d'Enric Bassas, còsta l'estanh
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Investigació sobre el parc, de la Universitat de Barcelona
- Parc de la Ciutadella - Visita, Ajuntament de Barcelona
- Jardí del Parc de la Ciutadella - Parcs i Jardins de Barcelona


text:
9 de noveme de 2009
Debat sus l'identitat nacionau : la vergonha !
Lo 2 de noveme passat, lo ministre UMP Eric Besson qu'aviè un gran debat sus l'identitat nacionau, en desirar valorizar la Republica e la fiertat d'estar francés. Aqueth subjècte ne pòt pas deishar los militants de LIBERTAT insensibles ni muts.
Que volem tornar díser a la velha de las eleccions regionaus, qu'en anonciar aquera iniciativa, M. Besson, que hica en plaça ua estrategia de las vergonhosas entà asegurà's deu sostien de l'electorat de l'extrèma dreta. Qu'insistim suu hèit qu'aquera mena de debat n'a pas qu'ua mira simplament racista.
De quina identitat nacionau e vòu parlar M. Besson ? L'Estat francés qu'ei ua de las mei vielhas tèrras d'arcuélh d'Euròpa. Los grans principis de la Revolucion francesa qu'ahorteishen l'imatge aquera d'ua tèrra d'arcuélh entaus estremats tots. Totun, tot au long de la soa istòria, l'Estat francés n'a pas jamei aplicat aqueths principis. N'a pas jamei deishat d'uniformizar, de contrarotlar, de colonizar los esperits e los òmis. Nosautes occitans, dab tots los pòbles en luta en l'Exagòne e d'Otra-mar, e tanben dab tots los hilhs e las hilhas d'imigrats, que volem reivindicar la nosta diferéncia. Que portam tots identitats divèrsas e qu'ac desiram cridar a votz hauta. L'identitat nacionau francesa n'ei pas qu'ua quimèra que denegam.
M. Besson e dab eth lo govern actuau que desiran impausar un espiar unilaterau e egemonic de la ciutadanitat. Que cau tornar díser qu'ua identitat n'ei pas ua causa materiau, ne la podem pas mestrejar e enqüèra mensh denegar la. De la diversitat que vad lo riquèr, e arrefusar aquera diversitat qu'ei arrefusar la diferéncia de l'aute, horabandir-la.
França ne hè pas que seguir la soa politica colonialista suu son territòri. Qu'espèra enqüèra e tostemps contrarolar los esperits, desarigar las identitats particularas e forçar a assimilar ua identitat francesa faussa. Atau qu'ei ua vergonha d'impausar en las escòlas programas d'Istòria formatats e mitificats, entà crear un espiar nacionalista de França.
Com movement internacionalista, LIBERTAT ne s'arretròba pas en l'union sacrada de la nacion tant proclamada peus partits politics actuaus, de dreta com d'esquèrra. Occitans, bretons, còrses, mainatges d'imigrats,que cau afirmir haut e clar lo vòste dret a la diferéncia !
Entà totas aqueras rasons, LIBERTAT qu'apita ua crida : investim lo debat. Qu'ei a nosautes de bastir espacis publics d'escambis, de convidar tots los qui vòlen debàter entà exprimí's librament ! Cap a la censura, gausam gahar responsabilitats e ne demoram pas muts !
LIBERTAT BEARN
Contact : bearn@libertat.org
libertatbearn.wordpress.com


text:
Agnatha
Lo taxon dels agnats (del grèc a, sens e gnathos, maissa), o ciclostòmes (que significa "boca en forma de cercle"), es una classa dins la sistematica tradicionala, que recampa d'animals de còrde dorsala e de cran, mas sens maissas. Lor vida en mitan aqüatic los a fach longtemps classar demest los peisses.
Lo taxon se considèra pas coma monofiletic, e se deu considerar coma obsolèt dins una classificacion filogenetica. Las mixinas son estadas separadas dels vertebrats, las lampresas i demorant.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Las mixinas e lampresas partejan de caractèrs morfologics ancestrals a totes los craniats, que seràn perduts çò los gnatostòmes (qu'an de maissas). Lor boca rudimentària, que se compòrta coma una ventosa, possedís pas de maissas, e pòt doncas pas modificar sa dobertura. Son esqueleta es cartilaginosa e compausada d'una capsula craniana e d'una colomna vertebrala sens còstas.
Se los agnats actuals son pauc nombroses, cal gardar a l'esperit que de nombroses fossils d'agnats son presents dins los sediments del paleozoïc. Los agnats foguèron los bèles primièrs craniats a aparéisser.
Notem enfin per çò que concernís l'aparicion de la maissa dels gnatostòmes ("peisses" de maissas, tetrapòdes), que los òsses del parelh de branquias la mai anteriora dels agnats sembla èsser omològa de maissas dels gnatostòmes ; una origina fòrt risolièra quand òm i pensa !
Plaça dels agnats dins lo renhe animal[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Agnatha (en)
- Referéncia ITIS : TSN 159693 Agnatha (en)


text:
Jâlons
Jâlons es una comuna francesa, situada dins lo departament de Marna e la region de Champanha-Ardena .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat a #èsser marcada per la violéncia dels combats de la Primièra Guèrra mondiala. Lo artilleur francés Raoul Bouchet en las siás cartas escrichas pendent la guèrra publicada en un recueil[1] escrit per exemple que lo 9 de setembre de 1914 los infanteries alemandas e de francesas èran pas #qu'a 800 m la una de l'autre e que la siá seccion a tirat 820 obus en mens d'una ora.
La commune a été marquée par la violence des combats de la Première Guerre mondiale. L’artilleur français Raoul Bouchet dans ses lettres écrites durant la guerre publiées dans un recueil[2] écrit par exemple que le 9 septembre 1914 les infanteries allemandes et françaises n'étaient qu'à 800 m l'une de l'autre et que sa section a tiré 820 obus en moins d'une heure.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Cartas de guèrra d'un artilleur de 1914 a 1916, publicadas n'en octòbre 2002
- ↑ Lettres de guerre d'un artilleur de 1914 à 1916, publiées en octobre 2002


text:
Maçon
Lo maçon es un professional del bastiment que practica la maçonariá. Consistís a crear, causir e utilizar d'elements de construccion compausats de diverses materials: pèira naturala o artificiala (bricas, cairon, eca), mas tanben d'autres materials: palha, palhabart, tèrra, fusta, metal, beton, e mai.
Somari
Origina[modificar | modificar la font]
L'origina de la maçonariá ven dels temps mai alunhats, dempuèi que l'òme sentiguèt lo besonh de bastir per se lotjar. Lo mestièr de maçon s'establiguèt de biais diferent sogon las fonts soterranhas localas e la terminologia utilizada en construccion es subretot ligada al terrador[1] e a de tradicions multisecularas: La manca de pèira de talha de qualitat faguèt de Tolosa una vila de brica, París foguèt bastit avec de calcari e lo mestièr de maçon s'adaptèt.
L'Edat Mejana, que constituís una mena d'edat d'aur dels maçons, es organizat en confrairiás o en societats de companhs, contribuiguèron a la construccion de las catedralas.
Abans l'apareisson del ciment e del beton, lo trabalh del maçon se fa donc estrechament amb lo trabalh de las peirièras e los peirièrs mas tanben amb lo trabalh de la tèrra (molon de tèrra) de la calç e del gip. Aquela associacion amb lo trabalh del gip creèt lo maçon gipier[2]. Lo maçon gipier, hordís e rebat las parets de gip, realiza de motladuras.
La dobla revolucion de l'acièr e del beton de ciment fa trentalhar la tradicion: Amb l'acièr, s'utiliza pas mai la pèira naturala coma material estatic. L'apareisson del beton e de las pèiras artificialas (Bricas, cairons, eca.), mens car de produire, mai aisidas per la realizacion acaban amb aquela mutacion.
A l'ora d'ara, amb l'usatge del beton, de materials estandardizats coma las bricas o los cairons, las tecnicas d'empegatge puslèu que de cimentatge, mas tanben la mecanizacion, lo biais de trabalhar e los espleits del maçon son gaireben pas los meteisses que dins lo temps.
Espleits[modificar | modificar la font]
Los esplèits del maçon, son la tibla, la talòssa, lo martèl del maçon, lo malhet, lo burin e la punteròla, la pala de maçon, la bròssa, lo pic, le nivèl de botiòla, lo plombèl, la règla de maçon, lo doble mèstre, lo gredon, de cordèl, escaira e escaira falsa, eca, qu'unes se plaçan dins una caisseta d'espleits. Deu tanben utilizar d'escalas e emponts, de carriòls. Tanben deu s'equipar de maquinas coma la betonadeira, la ressèga de discs, l'amoladeira, lo concassader de mortièr, lo compressor.
Quand s'ocupa de pichon desbastiment, utiliza de conhs, de maças, de martèl picaire.
Quand s'ocupa de beton d'encofrar deu utilizar los espleits del fustièr, coma la ressèga circulara, lo martèl de fustièr, los cisèls e bèc d'ane, las claus planas, las limas, raspas e rabòts, las pièjas, las perçadoiras, lo virabrequin, las vissadoiras eca.
Autrecòps, le maçon s'occupava de la construccion de las parets en cairon o pèira moliala, totes los gips, e a vegada la pausa de pèira. Aquela associacion amb lo trabalh del gip fa que ven un maçon gipièr[2].
Los espleits qu'utilizavan los maçons èran, la linha, la règla e lo compàs, lo nivèl, l'escaire, lo plombèl, lo pigasson, los martèl, masses la pinça, lo cisèl, la lima, las tiblas, la gamata, lo ferrat, l'escoba, la pala, lo sedaç, la banasta, le rabòt, los cariòls e diables, los pics, las pinças, los ponçons. En mai dels espleits necessaris de la man, utilizavan de maquinas per levar de cargas pesucas; coma la grua, la cabra, los torns e cabestrants, las carèlas, lo palfèr, e per menar de peirassas, de carris, lo balard, los postes, eca.[M 1]. Tanben i aviá de cables, cordatges, los camions[M 1].
Aptituds umans[modificar | modificar la font]
- Excellenta forma fisica
- Amer trabalhar defòra
- Aver pas lo vertige
- Èsser metodic e innovador
- Amar lo trabalh en equica
Representacions artisticas[modificar | modificar la font]
- lo Maçon ferrit, Francisco de Goya 1788.
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Les dictionnaires spécialisés et l'analyse de la valeur : actes du colloque organisé en avril 1995 par le Centre de terminologie de Bruxelles (Institut libre Marie Haps).
- ↑ 2,0 2,1 Claude Jacques Toussaint.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- J.M.,


text:
Sant Vicenç dels Horts
Sant Vicenç dels Horts es un municipi de la comarca del Baix Llobregat a 16,9 km de la vila comtala. Fa partida de l'airal metropolitan de Barcelona. Es a la riba drecha del Llobregat. Limita al sud amb Santa Coloma de Cervelló, al nòrd amb Pallejà, a l'èst amb Sant Feliu de Llobregat e Molins de Rei (un pauc mai al nòrd), al sud-oèst amb Torrelles de Llobregat e a l'oèst amb Cervelló.
Lo nuclèu de populacion es entre las rieres de Cervelló e de Torrelles que desbocan al riu Llobregat. A l'oèst i a la Serralada Litoral. La municipalitat, amb una estenduda de 9,14 km², a un total de 28.131 hab., INE 2011. La densitat de populacion es de 3.037,4hab./Km². Es prèp a una importanta ret viària: la BV-2002 que comunica la municipalitat amb Sant Boi de Llobregat; la N-340, que enllaça amb Quatre Camins cap a lAP-2 e l'Autovia del Baix Llobregat (A-2).


text:
Fidelio
Fidelio qu'ei lo títol deu sol opèra de Ludwig van Beethoven. Lo libret en aleman es de Joseph Sonnleithner inspirat deu libret en francés de Jean-Nicolas Bouilly per l'opèra de Pierre Gaveaux : Léonore, ou L’amour conjugal de 1798. Com lo son modèl francés, Fidelio, aqueste còp escadut en Espanha, que conda la hèita de Leonore qui, vestida de guarda, e ensaja de liberar lo son espós Florestan retiengut dens ua prison per rason politica e per vengença personala deu director e condemnat a estar executat.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
- [1] Sus Youtube.com, aria Ha, welch ein Augenblick on lo director de la preson e canta la soa set de vengença.