text:
Mitologia romana
La mitologia romana es l'ensems de las legendas e dels mites de la Roma antica.
D'origina indoeuropèa, la mitologia romana empruntèt amb los sègles de concepcions religiosas e culturalas dels païses que foguèron pauc a pauc integrats dins lo mond de Roman: Grècia, Egipte, Siria, eca.
Los Romans prenguèron e adaptèron aquelas mitologias per crear un ensems sincretic que se realiza dins la religion romana.
Somari
- 1 Mitologie grecromana
- 2 Mitologia especificament romana
- 3 Los dieus romans
- 4 Notas e referéncias
- 5 Vejatz tanben
Mitologie grecromana[modificar | modificar la font]
La majoritat de las divinitats del panteon roman prenguèron l'influéncia de la Grècia antica e de las divinitats localas (o « indigètas »), levat qualques excepcions, son sovent assimiladas a lors omològs grècs.
Roma avent mai sovent assimilat la cultura ellenistica, es a vegada malaisit de destriar las cresenças dels primièrs Romans. Pasmens, los dieus de Roma an de noms originals diferents de lors omològs grècs. Pasmens, l'estudi meninosa dels noms romans d'aqueles dieus e dels cultes associats permet a vegadas de tornar a la natura primièra d'aquelas ancianas divinitats, que la quita origina èra italica.
Mitologia especificament romana[modificar | modificar la font]
Se se considèra a tòrt la mitologia romana coma negligibla al respècte de la mitologia grèga, es perque los mites romans pòrtan subretot sus l'istòria de Roma, alara que los mites grècs son axats suls dieus e los eròis. Mas malgrat l'abséncia de cosmogonia o de teogonia d'origina romana, la mitologia romana existís vertadièrament, per exemple mejans un nombre important de recits de fondacions de ciutats[1]. De cercaires coma que Georges Dumézil e T. P. Wiseman insistisson tanben[2] sul fach que las nocions de mite e d'Istòria son pas exclusivas l'una de l'autra dins la Roma antica, e es donc possible de parlar de mitologia romana, quitament se foguèt bastida en granda partida sus de recits concebuts coma istorics.
-
- « Roma aguèt la seuna mitologia, e aquela mitologia nos es servada. Solament es que jamai foguèt fantasmagorica ni cosmica: foguèt nacionala e istorica.
Alara que Grècia e Índia devolopavan en imatges grandassas çò que cresián aver estat la genèsi e los temps del mond, los caós e las creacions, l'òbra e las aventuras dels dieus organizaires del "Tot", Roma pretendèt simplament contar, amb la simplicitat de compte rendut, los seus començaments e los seus periòdes, sa fondacion e los seus progreses, l'òbra e las aventuras dels reis que, çò cresiá, l'avián de contunh formada. »
- « Roma aguèt la seuna mitologia, e aquela mitologia nos es servada. Solament es que jamai foguèt fantasmagorica ni cosmica: foguèt nacionala e istorica.
-
- « Mas aqueles recits, datats e situats dins una perspectiva pròche, n'èra pas mens en granda partida fictius e eritats del temps ont Roma existissiá pas encara, e ne jogavan pas mens lo mèsme ròtle que, pels Grècs e los Indians, los recits prodigioses: justificavan, autentificavan los rituals, las leis, las mòrs e totas las composantas de la societat romana, del caractèr e de l'ideal romans; distrasián tanben los filhs de la loba (e cal pas pas negligir aquel servici dels mites), tot en los confirmant dins lor estima d'eles mèsme e dins una bèla fisança dins lors destins. »
-
- « Praticament, es dins los dos primièrs libres de Tit Livi que cal cercar l'equivalent de las teogonias e de las cosmogonias d'autres pòbles indoeuropèus. Atal legidas, totas aquelas legendas reialas recebon un demai d'interés. » — Georges Dumézil, Oraci e los Curiacis
Divinitats romanas[modificar | modificar la font]
Las divinitats dels primièrs Romans (numina) desapareguèron lèu a causa de lor caractèr abstrach que s'opausa a l'antropomorfisme grèc. Malgrat l'influéncia ellenistica, de divinitats localas demorèron presentas, coma dins lo culte de Janus, de Saturn, de Quirin e lo culte privat de Vesta o dels dieus Lars.
Janus e Saturn[modificar | modificar la font]
Janus es una de las solas divinitats dels primièrs Romans que demorèt. Prigondament ligat al mite de l'edat d'aur, Janus seriá lo rei latin avent aculhit Saturn alara que reinava sus tèrra. Après la modificacion del panteon roman, Janus gardèt una plaça mendre, aquela del dieu de las oberturas e de las pòrtas e de protector de Roma en temps de guèrra. Saturn, mai tard assimilat a Cronos, es tanben onorat pendent las Saturnalas.
Quirin[modificar | modificar la font]
Dieu arcaïc, Quirin es d'en primièr lo protector dels ciutadans romans (los Quirits) e, associat a Jupitèr e Mart, fa partit de la triada primitiva de la mitologia romana. Será mai tard assimilat a Romul divinizat.
Faun[modificar | modificar la font]
Protector dels tropèls contra los lops (d'ont son autre nom Lupercus), es onorat pendent las Lupercalas fins a 496. Enseguida es evocat los faunes, pluralitat que fa resson als satirs grècs e Faun es assimilat a Pan.
Culte del fogal[modificar | modificar la font]
Gaireben totas la divinitats dels primièrs Romans ligadas al fogal demoran dins lo culte roman : los Romans onoran los Lars e los Penats, e tanben los aujòls mòrts (manes). Segon la legenda, los Penats originals vendián de Tròia. Es Enèu que, fugissent amb son paire Anquises sus l'espatla e son filh Iul per la man, las auriá portat. A Tròia, aurián agut, lo meteis ròtle qu'aquel que lor èra desvolut a Roma. Lo culte public de Vesta, mai tard assimilat a Estia, es tanben eritièr de las cresenças ancianas (la maire de Romul e Rème es una vestala).
Mites romans[modificar | modificar la font]
Roma possedís los seus mites, sovent ligats a sa fondacion e a son istòria. Assimilará enseguida los mites grècs mas garderá los seus mites fondators al centre de sa cultura.
Mite de l'edat d'aur[modificar | modificar la font]
Lo periòde de l'edat d'aur, tanben nomenat "reialme de Saturn" es lo periòde pendent que Saturn, destronat per son filh, foguèt acuelhit en Itàlia pel rei Janus amb que partejava lo poder. Aquel periòde foguèt marcat per una prosperitat e una equitat absoluda: los òmes vivent de culhida sens aver de trabalhar, coneissent pas la guèrra e vivent en armonia amb los dieus e la natura. Los cultes de Saturn e de Janus venon d'aquela legenda. Lo mite de las raças es eritat de la cultura grèga.
L'Eneïda[modificar | modificar la font]
Lo mite d'Enèu fa partit de las legendas de la fondacion de Roma. Descriu lo vitge d'Enèu dempuèi sa fugida de Tròia fins a son arrivada dins lo Laci. Comandat per August a Virgili, l'Eneïda a subretot per tòca de mostrar lo caractèr divin de Roma e l'ascendéncia divina de la gens Julia (que n'èra August). La legenda dona tanben a Roma una revenge sus Grècia mostrant que Tròia foguèt pas desfacha mas qu'al contrari, los subrevivents fondèron una ciutat poderosa capabla de l'avalir. Aquela perspectiva de propaganda daissa pensar que Virgili tornèt la legenda per satisfar las demandas d'August, mas l'epopèa s'apièja d'en primièr sus la tradicion que donariá coma aujòls al pòble roman Enèu e los darrièrs Troïans.
Romul e Rème[modificar | modificar la font]
Aquela legenda, benlèu mai celèbra de la mitologia romana e contada mai d'un còps pels autors latins, es a l'origina de las institucions romanas: lo murtre de Rème per Romul mòstra la predominança de la patria suls ligams de la sang, lo barri (pomoerium) de Roma traçat per Romul, demorará sacrat (levat pels trionfes). La legenda dona tanben una origina divina a Roma, Mart èra lo paire dels bessons.
Las legendas de l'istòria de Roma[modificar | modificar la font]
Las nombrosas legendas a l'entorn de l'istòria de Roma refortís tanben las institucions romanas. son contadas als joves romans e constituisson la sola literatura enfantina de l'epòca. D'unes se gausisson de la uirtus latina (vertut e coratge), son los exempla; d'autres explican la fondacion de Roma, son los mites fondators. Se pòt citar d'entre los mai celèbres aqueles del raubament de las Sabinas, de Tarpèia (pena de mòrt pels traïdors), da Clelia, d'Oraci Cocles e de Muci Scaevola, de Lucrècia (fin de la reialtat a Roma) e aquel del combat dels Oracis e dels Curiacis.
Los dieus romans[modificar | modificar la font]
Los dieus e divessas presentats coma "equivalents" d'un dieu grèc o son pas que per sincretisme, e avián de per abans de caractèrs pròpris e sovent plan diferents de lors omològs grècs. Pasmens, l'influéncia de la cultura grèga faguèt que fòrça dieus romans, que la figura originala nos es ara malaisida de percebre, prenguèron los atributs dels dieus grècs e venguèron lors omològs exactament.[3].
- Abondanci (Abundantia, ae): personnificacion de l'abondança
- Angita: divessa de la Garison e de la Mascariá;
- Annona (Annona, ae): personificacion;
- Aurora: divessa de l'aurora;
- Bacus: dieu de la vinah, de la fèsta (las Bacanalas) e de l'embriaguesa (transliteracion d'un epitet del dieu grèc Dionís);
- Bellona: divessa de la guèrra;
- Bonus Eventus: personificacion del bonastre;
- Cerbèr: protector de la pòrta dels Infèrs ;
- Ceres: divessa de las sasons e de l'agricultura (equivalenta de Demetèr pels Grècs);
- Clemença (Clementia, ae): personificacion;
- Concòrdia (Concordia, ae): personificacion;
- Constança (Constantia, ae): personnification;
- Cupidon: dieu de l'amor (equivalent d'Eròs pels Grècs);
- Cibèla: divessa de la Feconditat (divinitat d'origina frigiana) ;
- Diana: divessa de la caça e de la Luna (equivalenta d'Artèmis pels Grècs);
- Discòrdia: divessa maire de totes los flagèls (equivalenta d'Eris pels Grècs);
- Equitat (Aequitas, Aequitatis): personificacion de l'equitat
- Esculap: dieu de la medecina (equivalent d'Asclèpi pels Grècs);
- Eternitat (Aeternitas, Aeternitatis): personificacion divina de l'eternitat
- Los Fauns: miègdieus campèstres e forestièrs, associats al culte de Bacus;
- Faun: dieu dels pastres d'Arcadia, divinitat de la feconditat, puèi incarnacion de l'Univèrs;
- Fama: divessa de la renomada et dels comairatges;
- Feconditat (Fecunditas, Fecunditatis): personificacion;
- Felicitat (Felicitas, Felicitatis): personificacion de la jòia;
- Fidelitat (Fides): personificacion;
- Fortuna (Fortuna, ae): personificacion de l'astre;
- Gèni (Genius): personificacion dels gènis e dels esperits;
- Ilaritat (Hilaritas, Hilaritatis): personificacion de l'alegria ;
- Onos: personificacion de l'onor;
- Indulgéncia (Indulgentia, ae): personificacion;
- Iris: personnificacion de l'Arc de Sant Martin;
- Janus: dieu dels passatges;
- Junon: reina dels dieus, protectritz de las femnas maridadas (equivalenta d'Era pels Grècs);
- Jupitèr: rei dels dieus e dieu del cèl (equivalent de Zèus pels Grecs);
- Justícia (Justitia, ae) : personificacion;
- Juventas : divessa de la joventut;
- Leticia (Laetitia, ae) : personificacion de la jòia e del bonaur;
- Laton: Maire de Fèbus e de Diana (equivalenta de Leto pels Grècs)
- Liberalitat: personificacion de la libertat e de la generositat;
- Libertat (Libertas, Libertatis) : personificacion de la libertat;
- Libitina: divessa de las funeralhas;
- Luna: divessa de la Luna, associada a Diana (equivalenta de Selenèa pels Grècs);
- Lupercus: dieu dels troupèls;
- Mart: dieu de la guèrra, del combat (equivalent d'Arès chez les Grecs);
- Mater Matuta: divessa marina benfasenta;
- Mercuri: messatgièr dels dieus (equivalent d'Ermès pels Grècs);
- Minèrva: divessa de las tecnicas, dels combats justes e de la saviesa (equivalent d'Atena pels Grecs);
- Moneda (Moneta, ae): personificacion;
- Neptun: dieu de las mars e dels oceans (equivalent de Poseïdon pels Grecs);
- Nobilitat (Nobilitas, Nobilitatis) : personificacion;
- Òps: personification de la riquesa e de l'abondança;
- Òrc: dieu o messatgièr de la Mòrt;
- Patience (Patentia, ae) : personnification ;
- Pax (Pax, Pacis) : personnification ;
- Fèbus: dieu del cant, de la musica, de la poesia, de la purificacion, de la garison; de la lutz e del solelh (equivalent d'Apollon pels Grècs);
- Pietat (Pietas, Pietatis): personificacion;
- Pluton: dieu dels Infèrns (equivalent d'Adés pels Greès);
- Mutinus Mutunus o Priap: dieu protector dels vergièrs e dels vinhals, personificacion de la virilitat;
- Proserpina: reina dels Infèrns (equivalenta de Persefòna pels Grècs);
- Providéncia (Providentia, ae): personificacion;
- Pudicícia (Pudicitia, ae): personificacion de la modestia e de la castetat;
- Quirin: forma divinizada de Romul ;
- Salus: divessa de la santat;
- Saturn: rei dels Titans (equivalent de Cronòs pels Grècs);
- Securitat (Securitas, Securitatis): personificacion;
- Sol: ancian dieu solelh, equivalent d'Elios ;
- Sòmn: dieu del sòm (equivalent d'ipnos pes Grècs);
- Spes: personificacion de l'esper;
- Silvan: dieu de la sèlva dins la mitologia romana;
- Tellas: personificacio la Tèrra en formacion. Es l'aujòla mairala dels dieus e dels monstres;
- Terminus: dieu de las frontièras;
- Tèrra: divessa maire, personificacion de la Tèrra (equivalent grèc Gaía);
- Trivia: divessa de la mascariá (equivalent roman d'Ecata) ;
- Uberitat o Ubertat: personification de la fertilitat;
- Uranus: personificacion del Cèl (equivalent d'Oranos pels Grècs);
- Vènus: divessa de la beutat e de l'amor; Vènus Victrix sa declinason "victoriosa" (equivalenta d'Afrodita pels Grècs);
- Vesta: divessa protectritz del fogal (equivalenta d'Estia pels Grècs);
- Victòria (Victoria, ae): personificacion, divessa de la oténcia de las armadas romanas;
- Virt: personificacion de la vertut e du coratge;
- Vulcan: dieu del fuòc e del fèrrz, fabre dels dieus (equivalent d'Efast pels Grècs).
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Jacqueline Fabre-Serris (1998), p.7.
- ↑ (fr)Georges Dumézil, Horace et les Curiaces ; T. P. Wiseman, The Myths of Rome, pagina de presentacion al començament del volume p.10-12}}.
- ↑ [1]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Lexicon Iconographicum Mythologiae Classicae (LIMC)
- (fr)Georges Dumézil, Horace et les Curiaces, Paris, 1942.
- (fr)Jacqueline Fabre-Serris, Mythologie et littérature à Rome, Lausanne, Payot, 1998.
- (fr)Pierre Grimal, Le dieu Janus et les origines de Rome, 112 p., Berg international, Collection Faits et Représentations, 1999, ISBN 978-2-911289-17-0
- (fr)Joël Schmidt, Dieux, déesses, héros de la Rome antique, 136 p., Éditions Molière, 2003, ISBN 978-2-84791-005-6
- (en) T. P. Wiseman, The Myths of Rome, Exeter, University of Exeter Press, 2004.
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)site de Philippe Remacle : traductions et œuvres latines originales, dont de nombreux textes traitant de mythologie.
- (fr)LIMC-France (LIMC) : corpus numérique d'objets antiques portant des figurations mythologiques gréco-romaines et étrusques.
- (fr)Les divinités sur les monnaies de l'Empire romain


c: text/html

text:
L’Almanach des Provençaux
Etudes Comtadines.
Azalaïs
Cansounié prouvençau
L’Almanach dauphinois pèr 2009
Femna mon amor de Sèrgi Bec.
Diciounàri de l’Ariege
Cansounié prouvençau
Vaqui la 7enco edicioun dóu Cansounié prouvençau
I’a d’óutis, coume acò, que sèmblon de rèn e pamens! Sian esta óubliga, vèio de Calèndo, de demanda à noste estampaire de faire uno nouvello edicioun dóu cansounié Pèr canta tóutis ensèn. Es dounc la 7enco d’edicioun que vèn d’espeli. Aquest cansounié recampo 80 cansoun prouvençalo, emé li musico pèr galoubet. La chausido fuguè facho pèr noste regreta ami Marcèu Bòsqui. Es lou tambourinaire de Tuleto, Jan-Marìo Vuitteney, qu’a fa li dessin e li rego de musico, emé l’ajudo d’Eleno Roux pèr la bello cuberto que vesès. Anen zóu! criso vo pas criso fau pas balança!! Avès de coumanda tre aro voste cansounié se n’avès pas un o se lou vostre es trop estrassa, en recoupiant lou pichot buletin seguènt :
Coumande 1 eisemplàri dóu cansounié
Pèr canta tóutis ensèn
e pague 10 € + 2€ de mandadis pèr CCB/CCP à l’ordre di
Nouvello de Prouvènço,
42 bd Sixte-Isnard,
84000 Avignoun.
Lou cansounié vous sara adreissa tre recepcioun de vosto coumando e de voste pagamen.
26426

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Kintzheim
Kinzheim en alemannisch (Kintzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Kintzheim Se tròba sus la rota dels vins de Alsace, pas fòrça luènh del castèl de la Nautor-Koenigsbourg. Lo vilatge es surplombé al nòrd pels coteaux del Hahnenberg e al sud pels tucs del grand crus praelatenberg. Cinc comunas jouxtent lo ban de Kintzheim : Sélestat a l'èst, Orschwiller al sud, Lièpvre (Nautor-Rhin) a l'oèst, La Vancelle e Châtenois al nòrd. Kintzheim A traversat per la rota départementale 35 telefonada mai communément la rota dels vins, lo CD 159 en connectant Sélestat a la Nautor-Koenigsbourg e per la rota nacionala 459 a la Vancelle-Estacion #qu'es una annèxa de Kintzheim. Lo vilatge es al caireforc de las rotas dels vins de Alsace e de la rota de la Nautor-Koenigsbourg. Lo castèl de Kintzheim (Sègle XIII) surplombe lo pòble #qu'es a las abans-plaças de las contreforts boisés e giboyeux de las Vòges. Lo Hahnenberg (Mont dels coqs de bruyère) e lo Praelatenberg (mont dels prélats) an classificat grand crus. I murissent los sèt cépages tradicionales dels vins de Alsace #que se pòt degustar en los soscaves proprietaris e en los soscaves cooperativas de Orschwiller-Kintzheim. Tres parcs animaliers contribuisson al dynamisme touristique: volerie de las aglas, parc dels cigognes e loisirs. La restauracion atrai per la diversité, la qualitat, la ambiance culturala e esportiua, economica un public nombrós e variat.
Kintzheim se trouve sur la route des vins d'Alsace, pas très loin du château du Haut-Koenigsbourg. Le village est surplombé au nord par les coteaux du Hahnenberg et au sud par les collines du grand cru praelatenberg. Cinq communes jouxtent le ban de Kintzheim : Sélestat à l'est, Orschwiller au sud, Lièpvre (Haut-Rhin) à l'ouest, La Vancelle et Châtenois au nord. Kintzheim est traversé par la route départementale 35 appelée plus communément la route des vins, le CD 159 reliant Sélestat au Haut-Koenigsbourg et par la route nationale 459 à La Vancelle-Gare qui est une annexe de Kintzheim. Le village est à la croisée des routes des vins d'Alsace et de la route du Haut-Koenigsbourg. Le château de Kintzheim (Sègle XIII) surplombe le village qui est aux avant-postes des contreforts boisés et giboyeux des Vosges. Le Hahnenberg (Mont des coqs de bruyère) et le Praelatenberg (mont des prélats) sont classés grand cru. Y murissent les sept cépages traditionnels des vins d'Alsace qu'on peut déguster dans les caves des propriétaires et dans les caves coopératives d'Orschwiller-Kintzheim. Trois parcs animaliers contribuent au dynamisme touristique: volerie des aigles, parc des cigognes et loisirs. La restauration attire par la diversité, la qualité, l'ambiance culturelle et sportive, économique un public nombreux et varié.


text:
Magnières
Magnières es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Magnières es un vilatge del sud-es del departament de Meurthe-e-Moselle al limit del departament dels Vòges, a 47 km de Nancy, 23 km de Lunéville e a 14 km de Rambervillers. A adaigat per un riu davalat dels Vòges, la Mortagne, afluent de la Meurthe. La Belvitte arriba a la siá confluence amb la Mortagne a Magnières. [[Fila:Confluiscan de la Belvitte en la Mortagne 02.jpg|thumb|upright=1.5|center|Confluisson de la Belvitte en la Mortagne.
Veire en panorama virtual.]]
Magnières est un village du sud-est du département de Meurthe-et-Moselle à la limite du département des Vosges, à 47 km de Nancy, 23 km de Lunéville et à 14 km de Rambervillers. Il est arrosé par une rivière descendue des Vosges, la Mortagne, affluent de la Meurthe. La Belvitte arrive à sa confluence avec la Mortagne à Magnières.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
.


text:
Anhòs
Anhòs (Agnos en francés) qu'ei ua comuna bearnesa administrada peu departament francés deus Pirenèus Atlantics de la region d'Aquitània. Lo 1 de heurèr de 1973 que's juntè dab la comuna de Gurmençon entà formar amassas ua navèra comuna aperada Vath deu Gave d'Aspa. Ambs que's desseparèn en bèth tornar crubar lo lor estatut de comuna lo 1 de gener de 1983.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Paul Raymond[1] anòta #qu'en 1385, Agnos comptava dètz-e-sèt fuòcs e dépendait del bailliage de Oloron.
Aquela municipalitat a fusionat amb aquela de Gurmençon lo data|1|de
, per formar la municipalitat trucada Val-de detlo-Gave-de Aspe. A #èsser restablida la Mois invalide (de genièr)M.
Paul Raymond[1] note qu'en 1385, Agnos comptait dix-sept feux et dépendait du bailliage d'Oloron.
Cette commune a fusionné avec celle de Gurmençon le Mois invalide (février)M, pour former la commune appelée Val-du-Gave-d'Aspe. Elle a été rétablie le Mois invalide (janvier)M.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Error de citacion : Balisa
incorrècta ; pas de tèxte per las referéncias nomenadas
Raymond.


text:
José de Anchieta
José de Anchieta Llarena (n. en 1534, m. en 1597) foguèt un paire jesuista espanhòl, escrivan e poèta que trabalhèt en Brasil durant lo sègle XVI. Anchieta arribèt en Brasil lo 13 de junh de 1553, e foguèt lo fondador de la vila de São Paulo lo 25 de genièr de 1554. Estudièt la lenga principala dels amerindians brasilièrs en l'epòca, lo tupi, e tanben compausèt de poèmas religiós en aquesta lenga. Escriguèt tanben en espanhòl, portugués e latin.
Foguèt beatificat pel papa Joan Pau II en 1980 e canonizado en 2014 pel papa Francés I.


text:
Gimécourt
Gimécourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mòsa e la region de Lorena.
De 1972 a 1987, la comuna foguèt associada damb Belrain, Rupt-devant-Saint-Mihiel e Ville-devant-Belrain dens la comuna de Villotte-sur-Aire.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
De 1972 a 1987, la comuna foguèt associada damb Belrain, Rupt-devant-Saint-Mihiel e Ville-devant-Belrain dens la comuna de Villotte-sur-Aire.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Bassella es una municipalitat de la comarca de l'Aut Urgèl (Catalonha). Lo tèrme municipal de Bassella foguèt çò de mès d'afectat pel bastiment del palun de Rialb.
Bassella es lo tèrme municipal mai meridional de l'Aut Urgèl. Limita amb las comarcas del Solsonés a l'èst e amb la Noguera a l'oèst. Al nòrd limita amb las municipalitats alturgellencas d'Oliana e Peramola.
Entitats de populacion de Bassella
42° 0′ 25″ N 1° 17′ 44″ E / 42.00694, 1.29556 / 42.00694; 1.29556


text:
Pèira de Roseta
La pèira de Roseta es una pèira de granit fosc (sovent identificada falsament coma de basalte) ont es gravat, en doas lengas diferentas (egipciana e grèga), mas amb tres escrituras (ieroglíf ieratic, escritura demotica egipciana, e alfabet grèc), lo meteis decret de Ptolemèu V de 196 abans lo Crist. Se trobèt aquela pèira dins la vila egipciana de Roseta. Lo fach que se coneissiá plan lo grèc faguèt que la pèira venguèt la clau per deschifrar los ieroglifs egipcians, en 1822, per Joan Francés Champolion, e en 1823 per Thomas Young. Aquela descobèrta faguèt de bon tradusir los autres tèxtes ieroglifics. La pèira es actualament servada dins lo Musèu Britanic.


text:
Challes-les-Eaux
Challes-les-Eaux en arpitan (Challes-les-Eaux en francés) es una comuna arpitana de Savòia, situada dins lo departament de Savòia e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat de Challes-las-Aigas se situa en la cluse de Chambéry, a una desena de quilomètres al sud-es de la vila e a l'oèst del massís dels Bauges en lo departament de la Savoie.
La commune de Challes-les-Eaux se situe dans la cluse de Chambéry, à une dizaine de kilomètres au sud-est de la ville et à l'ouest du massif des Bauges dans le département de la Savoie.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
L'origina de Challes-las-Aigas remonta a la fin del Sègle XIV e deu lo sieu nom a un senhor de la familha de Challes, familha #que possedissiá dempuèi lo Sègle XIII un immens territòri en Bressa. Lo comte de Savoie Amédée V, per lo sieu matrimòni amb Sybille, #incorporar la Bressa dins lo sieu comtat e per conseqüent l'ensems de las tèrras de Challes. Un sègle mai tard, un dels membres de la familha #venir Senhor del Puy, vilatge de la modèsta parròquia de Triviers. En 1594, los bens del darrièr descendent de la familha de Challes, defallit sens eretièrs, aguèron cedit a Louis Milliet, baron de Faverges. Aquel illustra personatge, #que #èsser torn a torn jurisconsul, president de Savoie, grand cancelièr e cargat d'ambaissada a Soïssa près de Louis XIV, escolleix de cambiar de nom contra se far trucar Millet de Challes e aquel per una carta brevet del 10 d'octòbre de 1569.
La familha Milliet, de còps trucada a fauta Millet, es una fòrça anciana familha savoyarde, procedenta de Genève. Los membres de la familha son successivament titrés baron de Faverges marques de contunh de Faverges (1644), baron marques de contunh de Challes (1669), baron marques de contunh de Arvillars (1678). La familha Milliet a compausat de tres brancas : Faverges, Challes e Arvillars.
Lo 9 de març de 1628, Hector Milliet aquerís la seigneurerie de Arvillars e pren lo nom de Millet de Arvillars. Mas a la Revolucion, Jacques-Antoine Balmain, jutge al Tribunal de crida de Grenòble, recebut lo domeni de Challes e las siás dependéncias per contracte del 5 thermidor an IV. Del temps dels marques de Challes, Jean-Jacques Rousseau èra vengut donar de leiçons de musica a una domaisèla de Challes. La filha de Balmain épousa Domenget (metgesa de la siá Majestat lo Rei de Sardenha) #que #descobrir en 1841 la font #que #cambiar la destinada de la municipalitat fins a lududes donar un nòu nom : Challes-las-Aigas. Domenget #Vendre lo castèl e las aigas a una societat #que convertit lo castèl e #espetar l'establiment thermal. Uèi, es un otèl.
L'origine de Challes-les-Eaux remonte à la fin du Sègle XIV et doit son nom à un seigneur de la famille de Challes, famille qui possédait dès le Sègle XIII un immense territoire en Bresse. Le comte de Savoie Amédée V, par son mariage avec Sybille, incorpora la Bresse à son comté et par conséquent l'ensemble des terres de Challes. Un siècle plus tard, un des membres de la famille devint Seigneur du Puy, village de la modeste paroisse de Triviers. En 1594, les biens du dernier descendant de la famille de Challes, décédé sans héritiers, furent cédés à Louis Milliet, baron de Faverges. Cet illustre personnage, qui fut tour à tour jurisconsul, président de Savoie, grand chancelier et chargé d'ambassade en Suisse auprès de Louis XIV, choisit de changer de nom pour se faire appeler Millet de Challes et ce par une lettre patente du 10 octobre 1569.
La famille Milliet, parfois appelée à tort Millet, est une très ancienne famille savoyarde, originaire de Genève. Les membres de la famille sont successivement titrés baron de Faverges puis marquis de Faverges (1644), baron puis marquis de Challes (1669), baron puis marquis d'Arvillars (1678). La famille Milliet est composée de trois branches : Faverges, Challes et Arvillars.
Le 9 mars 1628, Hector Milliet acquiert la seigneurerie d'Arvillars et prend le nom de Millet d'Arvillars. Mais à la Révolution, Jacques-Antoine Balmain, juge au Tribunal d'appel de Grenoble, acquit le domaine de Challes et ses dépendances par contrat du 5 thermidor an IV. Du temps des marquis de Challes, Jean-Jacques Rousseau était venu donner des leçons de musique à une demoiselle de Challes. La fille de Balmain épousa Domenget (médecin de sa Majesté le Roi de Sardaigne) qui découvrit en 1841 la source qui changea la destinée de la commune jusqu'à lui donner un nouveau nom : Challes-les-Eaux. Domenget vendit le château et les eaux à une société qui convertit le château et exploita l'établissement thermal. Aujourd'hui, c'est un hôtel.


text:
Ippolito Rosellini
Ippolito Rosellini (Pisa, lo 13 d'agost de 1800-Pisa, lo 4 de junh de 1843) egiptològ italian, fondator de l'egiptologia italiana, amic e pròche collaborator deu gran egiptològ occitan Joan Francés Champolion.
Vadut dens ua familha de marcaders, qu'estudiè la teologia (donc l'ebrieu) a l'Universitat de Pisa on obtiengore la cadièra de Lengas e Culturas Orientaus. Enter 1828-1829 que participè, en collaboracion dab lo son amic Joan Francés Champolion a la famosa expedicion francotoscana en Egipte e Nubia, financiada per lo Rei de França Charles X e lo Granduc de Toscana Leopòld II (qui's partagèn las descobèrtas respectivament per los Musèus deu Lovre e de Florença).
Que publiquè Monumenti dell'Egitto e della Nubia en conclusion d'aquestas descobèrtas.


text:
Dalfin (mamifèr)
Los Dalfins (o regionalament daufins) son de mamifèrs de la familha dels Cetacèus que vivon dins la mar. Son d'animals fòrça intelligents. Son nom, dalfin, ven del grèc ancian δeλφίς (delphis) que significava "qu'a una matritz", qu'un còp èra se pensava que lo dalfin èra un peis amb un utèr. Ara se sap qu'es plan diferent dels peisses, qu'alena d'aire e que sa sang es cauda, coma totes los autres mamifèrs.
Los dalfins son d'animals marins e vivon majoritàriament dins los oceans. I a quatre espècias que se sonan dalfins de riu, que vivon dins los estuaris e los flumes d'aiga fresca.


text:
Ahmad Hasan Al Bakr
Ahmad Hasan Al Bakr o mens exactament Ahmed Hassan al-Bakr (أحمد حسن البكر), militar (brigadièr-general), foguèt president d'Iraq entre 1968 e 1979. Foguèt tanben primièr ministre del país en 1963 e entre 1968 e 1979.
Biografia[modificar | modificar la font]
Al-Bakr dintrèt a l'academia militar en 1938 après èsser durant sièis ans mèstre d'escòla. En 1941 prenguèt part al còp d'estat de Rashid Ali Gaylani e quand aquel foguèt acalorat foguèt arrestat e separat de l'armada, ont poguèt tornar en 1957, en obtenent alavetz lo gra de general de brigada. Faguèt partida del grop dels "Oficièrs Liures" que lo 14 de julhet de 1958 desroquèron la monarquia. Lo 7 de març de 1959 se produsiguèt un còp d'Estat qu'esclatèt a Mossol, dirigit pel coronèl Chawaf e d'autres oficièrs que reclamavan l'union amb la Republica Aràbia Unida. L'aviacion leiala bombardèt los rebèls e Chawaf moriguèt e los oficièrs rebèls foguèron executats. Al-Bakr foguèt acusat d'aver sostengut la revòlta e foguèt retirat de l'armada en passant a la resèrva. En aquel temps al-Bakr dintrèt al partit Baath ont arribèt lèu als luòcs dirigents.
Lo 8 de febrièr de 1963, coma general a la resèrva e membre dirigent del Baath organizava un còp d'estat que desroquèt Abd al-Karim Qasim (que foguèt executat lo jorn 9). Los colpistas bombardèron lo palais presidencial amb avions e anoncièron per la radio que Qasim èra mòrt, mas aquel èra passat la nuèch a l'ostal de la siá maire e sortèt dins la carrièra per se daissar veire. Alavetz los colpistas envièron los tancs de l'III Armada, Qasim foguèt cercat e a la nuèch capturat. Nombroses militars fisèles a Qasim e divèrses politics comunistas foguèron executats totun. Atenguèt lo poder un Conselh Nacional Revolucionari presidit pel nasserista Abdul Salam Arif, qu'aviá fòrça prestigi (mas gaudiguèt pas de cap de poder) amb al-Bakr coma cap de govèrn e vicepresident. Ali Salah Saadi, Secretari general del Baath foguèt nomenat viceprimièr ministre e ministre de l'Interior e d'autres membres del partit ocupèron de nautas cargas dins lo govèrn. Saadi dins lo partit èra socialista e partidari de reformas socialas radicalas mentre al-Bakr representava lo corrent nacionalista moderat partidari d'un aprochament a Gamal Abdèl Nassèr. Saadi organizèt unas milícias amb lo nom de Gàrdia Nacionala que serviguèron de polícia politica e aguèron fins a 20 000 membres. La repression foguèt virulenta e sagnanta contra los simpatizants de Qasim e los comunistas e totes los caps militars considerats prèps al comunisme foguèron executats, quitament los de la resèrva; foguèt tanben executat Hasan Radawi, secretari general del Partit Comunista Iraquian e dos membres del Comitat Central.


text:
Labord
Labord (Lapurdi en basco, Labourd en francés, Labort en navarrés e en castelhan) qu'estó un vescomtat feudau deu ducat d'Aquitània. Las soas tèrras, limitadas au nòrd per Ador e au sud per Bidassoa e peus Pòrts, que son geograficament e istoricament ligadas a la mar. Qu'ei, en part, un territòri arrancat a l'ocean per l'acumulacion de grans sediments quaternaris on s'installèn los vascons. Arron d'un periòde d'ocupacion romana superficiau qu'arribèn a constituir lo ducat independent de Vasconia.
Los sons abitants que son los labordins.
La mar qu'a avut un ròtle primordiau dens l'evolucion istorica d'aquera region. Òm qu'atribueish a Baiona l'estatut de capitau de Labord. Aquò qu'ei vertat dinc au sègle XIIau, data a la quau n'estó administrativament destacada. La capitau istorica que vadó alavetz Ustàrits dens la quau s'organizè lo Biltzar de Labord (l'assemblada generau de tots los maires). Arron deu maridatge de la duquessa d'Aquitània Alienòr dab Enric II Plantagenèst, en 1152, las tèrras de Labord que passèn devath la dependéncia de la corona anglesa e que serén l'objècte de multiplas intrigas, atau las protagonizadas per Ricard Còr de Leon, mèste deu desvolopament comerciau e economic de Baiona. Aquera influéncia anglesa que durè dinc a 1450, quan Labord tornar vadó possession de la corona francesa, arron de la signatura deu tractat de patz dens lo castèth d'Aiherra. En 1609, un procès de broishas que i estó condusit peu conselhèr d'estat Jean d'Espagnet e peu conselhèr au Parlament Pierre de Lancre entà « purgar lo país de tots los broishes e broishas devath l'empresa deus demònis ».
Blason[modificar | modificar la font]
Qu'ei dividit en dus. Lo leon arroi que sembla viéner deu Vescomtat de Labord e la flor de liri sus hons blau que commemòra l'adesion a la corona francesa arron de tres sègles d'apartenença ad Anglatèrra.


text:
Honoré de Balzac
Honoré de Balzac (1799-1850) qu'ei un deus mei grans prosators en lenga francesa de tots los temps e un deus edificators deu roman modèrne.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Neishut a Tors d'un pair occitan (deu Massís Centrau, Balsà de son nom vertadièr) qui hè carrièra au servici deu rei, que se'n va tà París on mia dab succès estudis de Dret de 1816 a 1819; mes la literatura que'u s'apèra e de 1818 a 1825 que lei hèra e que publica los sons prumèrs libes, shens gran succès. Ad aqueth moment qu'emplega pseudonims com lo d'Horace de St-Aubin. Que tribalha au Feuilleton littéraire, tanben, e qu'i apren a escríver viste. De 1825 a 1828 que mia ua enterpresa de librari-imprimidor, que hè falhita e que's retròba dab 60 000 liuras de deutes. Que torna tà la literatura per'mor qu'a besonh de moneda. Aqueras prumèras experiéncias e la coneishença deu mitan deu jornalisme qu'inspiraràn a Balzac un deus sons mei grans romans, Illusions perdues.
Los romans qui escriverà d'ara enlà que formaràn un ensemble batiat per l'autor La Comèdia umana per'mor qu'a l'ambicion d'i pintrar tota la soa epòca. Balzac que serà un tribalhador infatigable, un galerian de l'escritura, e que morirà d'estarida shens aver acabat lo son projècte. N'empacha pas que sia ua òbra monumentau (mei de navanta romans).
D'aquera òbra immensa que's pòden destacar La Peau de chagrin (1831), Eugénie Grandet (1833), Le Père Goriot (1835), Illusions perdues dejà citat (1843), Splendeurs et misères des courtisanes (1847).
Qu'inventa e qu'utiliza lo procedit deu "retorn deus personatges" d'un roman a l'aute: l'"unitat d'òbra" n'ei pas mei lo roman, qu'ei mei larga. Lo son amic Félix Davin que'n da lo sens: "ua de las mei atrevidas intencions de l'autor, la de balhar la vita e lo movement a tot un monde fictiu dont los personatges subsistiràn lhèu enqüèra, quan la màger part deus modèls sian morts o desbrombats." Un deus personatges mei coneishuts de la Comèdia umana qu'ei Eugène de Rastignac. Estudiant provinciau ambiciós, que pujarà de roman en roman entà fenir ministre e par de França!
Anecdòta[modificar | modificar la font]
Joan Bodon qu'èra per sa mair emparentat dab los Balssàs, la familha dont gessí lo pair de Balzac; véder los Contes dels Balssàs.
Obratges principals[modificar | modificar la font]
la pléiade 1829
- Les Chouans, 1829
- Sarrasine, Novembre 1830
- La Peau de chagrin, 1831
- Le Médecin de campagne, 1833
- Eugénie Grandet, 1833
- La Duchesse de Langeais, 1834
- Le Père Goriot, 1835
- Le Colonel Chabert, 1835
- Le Lys dans la vallée, 1836
- la Messe de l'athée, 1836
- César Birotteau, 1837
- Illusions perdues (I, 1837; II, 1839; III, 1843)
- La Rabouilleuse, 1842
- La Cousine Bette, 1846
- Le Cousin Pons, 1847
- Splendeurs et misères des courtisanes, 1847
- La recherche de l'absolu
- Le député d'Arcis (inacabat), 1847
- Le chef d'œuvre inconnu
Qu'existeishen mantua colleccion de las soas òbras òbras en divèrs formats. Ua edicion illustrada qu'estó publicada per Furne (20 volums, in-8, 1842-1852).
Lista de las òbras romanescas de Balzac[modificar | modificar la font]
Aquesta lista que's basa sus l'edicion Furne, edicion de referéncia entà La Comedia umana. Que segueish las divisions que Balzac e metó eth medish en plaça.
Estudis de mors[modificar | modificar la font]
Scènas de la vida privada
- La maison du chat-qui-pelote
- Le bal de Sceaux
- La Bourse
- La Vendetta (nouvelle)'
- Madame Firmiani
- Une double famille
- La Paix du ménage
- La Fausse Maîtresse
- Étude de femme
- Albert Savarus
- Mémoires de deux jeunes mariées
- Une fille d'Ève
- La Femme abandonnée
- La grenadière
- Le message
- Gobseck
- Autre étude de femme
- La Femme de trente ans
- Le Contrat de mariage
- Béatrix
- La Grande Bretèche
- Modeste Mignon
- Honorine
- Un début dans la vie
Scènas de la vida de província
- Ursule Mirouët
- Eugénie Grandet
- Pierrette
- Le Curé de Tours
- Un ménage de garçon
- L'illustre Gaudissart
- La Muse du département
- La Vieille Fille
- Le Cabinet des Antiques
- Le Lys dans la vallée
- Les Deux Poètes
- Un grand homme de province à Paris
- Ève et David
Scènas de la vida parisenca
- Ferragus (Histoire des Treize)
- La Fille aux yeux d'or (Histoire des Treize)
- La Duchesse de Langeais (Histoire des Treize)
- Le Père Goriot
- Le Colonel Chabert
- Facino Cane
- La Messe de l'athée
- Sarrasine
- L'Interdiction
- Histoire de la grandeur et de la décadence de César Birotteau
- La Maison de Nucingen
- Pierre Grassou
- Les Secrets de la Princesse de Cadignan
- Les Employés ou la Femme supérieure
- Splendeurs et misères des courtisanes
Scènas de la vida politica
- Un prince de la bohème
- Esquisse d'homme d'affaires d'après nature
- Gaudissart II
- Les comédiens sans le savoir
- Un épisode sous la Terreur
- Une ténébreuse affaire
- Z. Marcas
- L'envers de l'histoire contemporaine
Scènas de la vida militara
- Les Chouans
- Une passion dans le désert
Scènas de la vida de campanha
- Le médecin de campagne
- Le Curé de village
- Le lus dans la vallée
Estudis filosofics[modificar | modificar la font]
- La Peau de chagrin
- Jésus-Christ en Flandres
- Melmoth réconcilié
- Le Chef d'œuvre inconnu
- La Recherche de l'absolu
- Massimilla Doni
- Gambara
- L'enfant maudit
- Les Marana
- Adieu (novèla), 1830
- Le Réquisitionnaire
- El Verdugo
- Un drame au bord de la mer
- L'auberge rouge (novèla)
- L'élixir de longue vie
- Maître Cornélius
- Sur Marie de Médicis
Estudis analitics[modificar | modificar la font]
- Les Proscrits
- Louis Lambert
- Séraphîta
- Physiologie du mariage
Autres[modificar | modificar la font]
Bèth sarròt de romans o novèlas n'entran pas dens nada d'aqueras categorias.
- La Cousine Bette
- Le Cousin Pons
- Les paysans
- Petites misères de la vie conjugale
- Le député d'Arcis (inachevé)
- Les petits bourgeois
- Les Cent contes drolatiques


text:
Bibiche
Bibiche es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement « Bibers Heim » (pòble dels castors)Modèl:Ref nec.
- Dépendait De l'anciana província de Lorraine, distincion de Sierck-las-bains, possession de las abbayes de Villers-Bettnach e de Freistroff.
- Totalament destruit al cors de la guèrra de Trenta ans.
- Anciennement « Bibers Heim » (village des castors)Modèl:Ref nec.
- Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, seigneurie de Sierck-les-bains, possession des abbayes de Villers-Bettnach et de Freistroff.
- Entièrement détruit au cours de la guerre de Trente ans.


text:
Mosterian
Lo Mosterian es la principala manifestacion culturala del Paleolitic Mejan en Eurasia (aperaqui 300 000 a 30 000 abans lo present), pendent los periòdes glaciaris Würm I e Würm II e pendent lor periòde interglaciari. Deu son nom al jaciment del Mostièr, al confinh de Paisac e Lo Mostièr, en Peiregòrd, dins lo departament de Dordonha. Sembla derivar dirèctament de l'Acheulean e de lors culturas contemporanèas. Presenta de pigassas bifacialas, triangularas o cordifòrmes, de ponchas, de gratadors, de pèças denticuladas, de cotèls talhats sus d'asclas grandas de pèira, de burins e de perforadors.
Los cercaires Henri Breuil, Denis Peironin, Francés Bòrdas, L. e S. Binford, P. Mellars, N. Rolland, Ora Dibble e E. Böeda analisèron aquel periòde en destriant, entre autres, lo Mosterian de tradicion acheuleana (A e B), lo Mosterian tipic e lo Mosterian charantian de tipe Quina e Ferrassiá, e lo Mosterian de denticulats.


text:
Vitòria
Vitòria (Vitoria en espanhòu, Gasteiz en basco, Vitoria-Gasteiz oficiaument) qu'ei la capitau d'Alaba e de la Comunautat Autonòma Basca.
Fondacion e Edat Mejana[modificar | modificar la font]
En 1181, lo rei navarrés Sanç VI lo Sabent que fondè la vila de Nova Victoria suu còth ocupat peu vilatge de Gasteiz (documentat Gastehiz c. 1025), qui comptava un barri. En 1200, que s'incorporè au Reiaume de Castelha, presa per las tropas deu rei Anfós VIII, qui la dotè deu quartièr gotic dens lo versant oèst. En 1256, devath Anfós X lo Sabent, la vila qu'estó perlongada de cap a l'èst lo Sabent on e s'establín las corporacions. En 1431, lo rei Joan II de Castelha que l'autregè lo títol de ciutat.
Sègle XIX[modificar | modificar la font]
Que s'i debanè la Batalha de Vitòria lo 21 de junh de 1813, on lo Duc de Wellington e derrotè las tropas napoleonencas, çò qui signifiquè practicament la fin de la Guèrra d'Espanha.
Sègle XX[modificar | modificar la font]
Lo 3 de març de 1976, la polícia franquista que mitralhè los assemblats en cauma dens la glèisa de Sant Francés d'Assisi, en aucint cinc trabalhadors e herint per bala ua centena.
Lo 20 de mai de 1980, que vadó capitau de la Comunautat Autonòma Basca.


text:
Cachafuòc
Lo cachafuòc o soc de Nadal es un dels elements tradicionals qu'acompanhan e alegran la celebracion de Nadal. Aqueste tronc, que trapam tanben dins d'autres païses coma en Catalonha jol nom de tió de Nadal (o mai popularament cagatió) e Aragon jol nom de tronca, toza o tizón de Nadal, èra a la debuta un tronc (de perièr, d'olivièr o de cerièr) que se metiá dins la cheminèia, pro gròs per tal que durèsse tot lo temps de la fèsta de Nadal. Solián èsser portats al fuòc per l'aujòl e lo caganís de la familha.
Las autras tradicions, mangivòlas, son lo Gròs Sopar e los tretze dessèrts.
Aquí una version cevenòla de la cançoneta:
Bota fuòc, cachafuòc
Bota fuòc, cachafuòc,
que nos alegre,
que nos fague la jòia d’èstre aquí l’an que ven,
e se sèm pas mai,
que siaguem pas mens!


text:
Madama
Madama es una cançon de Patric :
Sus un trepador lusent luònh dins una capitala
Se passejava longtemps al moment que dins la vila
La nuòch pren son vestiment son lum roge per senhal
Dins la carrièra un ostal aicí cambras per logar
Per metre en venda son còs blanquejat per aquela vila
Aviá lo morre plan pintrat aviá la camba plan polida
Pasmens i aviá dins son regard una mena de dire t'aimi
Aital l'òme pagava car un amor color de sòmi
Quand dins sa cambra lo sèr sul lièch se trapava sola
S'inventava un païs a l'odor de farigola
Ont los monsurs disián en se levant lo capèl
Adieu Madama e dins sos uòlhs beluguejava lo solelh
Segur regardava sovent coma quand òm quita un parent
Dins la gara tot lentament fugir lo trin al nom de vent
E puèi quand veniá un client que parlava amb l'accent
D'aquel païs qu'èra lo sèu ela plorava doçament


text:
Vòdka
La vòdka (var. vodcà, vòdca) es un beure alcoolisat incolòr de 32 a 97° (generalament 40°)[1]. Es originària de Polonha ò de Russia onte lo tèrme vòdka apareguèt dins lo corrent dau sègle XV[2]. Es un aigardent de tartiflas ò de cerealas (blat, séguel...) mai certanei produccions pòdon utilizar d'autrei matèrias premieras (bleda-raba...). Es venguda l'alcòl nacionau d'unei país d'Euròpa Orientala e d'Escandinàvia (Polonha, Russia, Ucraïna, Finlàndia...) e es fòrça frequent ambé 4 000 a 5 000 marcas comercialas diferentas. En 2005, èra ansin lo premier alcòl comsumat dins lo mond.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Gilbert Delos, Vodkas of the World, Edicion Wellfleet Press (1998).


text:
Fezzan
Lo Fezzan (arabi : فزان) es una region trdicionala desertica de Libia, fòrça rica en idrocarburs (Petròli e Gas). La capitala istorica de la region es la vila de Sebha.
Aquel territòri foguèt administrat per França de 1943 a 1951.
Geografia[modificar | modificar la font]
Fezzan es bordat per las montanhas d'Akakus e de Tadrart (Tadrart Acacus).
Istòria[modificar | modificar la font]
En 1911, pendent la guèrra qu'opausèt l'Empèri Otoman e Itàlia aquesta prenguèt Fezzan, la Tripolitània e la Cirenaïca tanben; dempuèi, aquela region seguèt lo destin politic de Libia. Las fòrças de Marescal Leclerc i efectuèron un raid en 1942 puèi ne faguèron la conquista en 1943. Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, que marquèt la fin de la colonizacion italiana, l'administracion d'aquela region foguèt balhada a França jol nom de territòri de Fezzan per l'ONU fins a l'independéncia de Libia en 1951


text:
Reforma
La Reforma, tanben dicha Reforma Protestanta, es un scisme de la religion crestiana qu'acomencèt vèrs la fin deis annadas 1510 e s'espandiguèt rapidàment dins lo rèsta d'Euròpa, especialament dins lo nòrd dau continent. Foguèt causada per l'angoissa de la populacion per lo sauvament de son arma, lei turpiduds e lo declin d'un clergat prefondament afeblit per lei crisis dei sègles XIV e XV e lo desvolopament d'unei movements de reformas de la Glèisa. Entraïnèt vèrs la mitat dau sègle XVI un redreiçament de la papautat e una reforma de la religion catolica, conegut sota lo nom de Còntra-Reforma, que s'opausèt a l'expansion dau protestantisme. Establiguèt un equilibri religiós novèu, e fòrça precari, sus lo continent europèu.
Somari
- 1 Crisi de la Glèisa Romana
- 2 Lei Reformas protestantas
- 2.1 La Reforma luteriana
- 2.2 La Reforma de Zwingli
- 2.3 La Reforma anglicana
- 2.4 Lo calvinisme
- 3 La Còntra-Reforma
- 4 L'equilibri novèu dei religions europèas a la fin dau sègle XVI
- 5 Liames intèrnes
- 6 Bibliografia
- 7 Nòtas e referéncias
Crisi de la Glèisa Romana[modificar | modificar la font]
La Reforma es apareguda coma una respònsa a la crisi prefonda de la Glèisa e de sa comunautat de fidèus pendent lei sègles XIV-XV. Fòrça prefonda, aquela crisi regardava lei mors dau clergat, l'afebliment de l'autoritat papala e leis angoissas novèlas de la populacion en fàcia de la paur de l'Infèrn eternau après la mòrt. D'efèct, la dimension dau sauvament de l'arma dei fidèus aviá pres un aspèct novèu après leis eveniments tragics dei sègles XIV e XV (guèrras, epidemias...). Aquò va entraïnar l'aparicion de proposicions variadas per reformar la Glèisa e unei concilis foguèron reünits. Pasmens, van subretot mostrar lo blocatge deis institucions catolicas e ges de decisions sufisentas i foguèron adoptadas. Ansin, a partir de la mitat dau sègle XV, lei teologians partisans d'una reforma de la Glèisa se radicalizèron, formant un mitan favorable per l'emergéncia de dogmas novèus e opausats ais institucions romanas.
Lei factors de crisis e l'afebliment de la papautat[modificar | modificar la font]
Leis angoissas novèlas de la populacion[modificar | modificar la font]
Lei sègles XIV e XV foguèron caracterizats per lo debanament de crisis grèvas coma d'epidemias majoras (pèsta...) o de guèrras lòngas e acarnadas coma la Guèrra de Cent Ans (1337-1453). Lo nombre de mòrts e lei destruccions i foguèron fòrça importants ambé, per exemple, la disparicion d'un tèrç de la populacion europèa durant lei cinc annadas de l'epidemia de pèsta de 1347-1352. Aquò marquèt prefondament leis esperits dei subrevivents e va entraïnar l'aparicion d'angoissas novèlas pertocant lo sauvament de l'arma eternala dei fidèus. Lei tematicas artisticas de l'epòca mòstran aquela evolucion ambé la multiplicacion dei representacions de danças macabras o de libres millenaristas.
Òr, la Glèisa de Roma va mau s'ocupar d'aquelei questions. D'efèct, la paur de l'Infèrn e de la punicion après la mòrt causèt lo desvolopament d'una tièra de cultes eissits de la tradicion catolica mai generalament pas reconegut per la Bíblia coma lo culte de Maria, dei sants, dei relíquias o la crompa d'indulgéncias. L'objectiu èra de ganhar son intrada au Paradís durant sa vida terrèstra quand lo fidèu deguèsse passar per lo Purgatòri. Ajudat per la corrupcion dau clergat, aquò va pauc a pauc entraïnar una desacralizacion dau dògma catolic e encoratjar una generacion d'intellectuaus nascuts pendent lo desvolopament de l'Umanisme d'estudiar lo tèxte biblic per trobar de solucions novèlas.
Lo sègle XV veguèt donc la publicacion de trabalhs religiós prepausant de reformar l'organizacion intèrna de la Glèisa o formulant de visions novèlas dau crestianisme. Certanei foguèron condamnadas coma d'eresias e reprimidas (John Wyclif...) mai la Glèisa foguèt pas capabla d'arrestar aqueu movement de reflexion. De mai, certanei sobeirans èran tanben partisans d'una reforma per demenir fòrtament lo poder dau papa. Dins lo corrent dau sègle XV, l'expression de l'idèa d'una reforma mai o mens prefonda dau Catolicisme va donc venir relativament frequenta. Ansin, au sègle seguent, leis òbras de Luter o de Calvin èran ja inscrichas dins un corrent ancian e un public favorable existissiá dempuei lòngtemps.
La corrupcion dau clergat[modificar | modificar la font]
La corrupcion dau clergat se desvolopèt a partir de la mitat dau sègle XIV quand la màger part de sei membres foguèron tuats per l'epidemia de Pèsta Negra. La Glèisa aguèt de difficultats per trobar e formar de remplaçants competents e lo nivèu generau dau bas clergat demeniguèt fòrtament. Pauc a pauc, es l'ensemble de la ierarquía catolica que foguèt tocada e divèrsei comportaments contraris au dògma catolic apareguèron e venguèron fòrça frequents au sègle XV. Enfin, lo darrier ponch de corrupcion dau clergat foguèt la transformacion dau poder dau papa que s'ocupèt principalament d'afaires politics regardant l'agrandiment de sei territòris e abandonèt parcialament son autoritat morala de cap de la Crestianitat.
D'efèct, a partir dau sègle XV, la corrupcion dau clergat venguèt un element major de la Glèisa. Au nivèu dau bas clergat, un nombre fòrça important de prèires vivián en concubinatge e dins certanei vilatges, la carga de prèire venguèt ereditària. Lo nivèu de formacion d'aqueu clergat èra fòrça feble e de supersticions paganas ancianas eissidas dei pòbles germanics « barbars » foguèron restauradas[1]. De fenomèns èran tanben frequents dins la ierarquia auta de la Glèisa fins au papa pendent lei pontificats d'Innocent III (1484-1492) e d'Alexandre VI Borgia (1492-1503). De mai, lei papas d'aqueu periòde venguèron de poissanças temporalas fòrtament implicadas dins leis afaires politics e militars d'Itàlia. Aquò entraïnèt la desafeccion dau clergat per lei fidèus e renforçèt lei criticas formuladas per lei teologians e leis intellectuaus qu'estudièron lei tèxtes biblics que sa difusion aviá aumentat dempuei l'aparicion de l'estampariá.
L'afebliment de la papautat[modificar | modificar la font]
L'afebliment de la papautat venguèt una realitat a partir dei sègles XIV-XV en causa de la corrupcion que se desvolopèt dins la Glèisa. Seis aspècts principaus regardèron la vida personala dau papa, sovent paire d'un o d'uneis enfants, e seis preocupacions politicas principalament centradas sus l'agrandiment deis Estats pontificaus. Per exemple, lo papa Innocent VIII utilizèt sei poders religiós per afeblir seis adversaris coma lo reiaume de Nàpols que son sobeiran foguèt excomunicat en 1489. Aquò entraïnèt l'afebliment de la dimension morala e universala de la politica papala e lei reiaumes pus poderós de l'epòca, especialament França, aprofichèron la situacion per prendre o renforçar lo contraròtle dei clergats nacionaus. Ansin, la papautat foguèt pas capabla d'arrestar lo desvolopament deis eresias qu'apareguèron au sègle XV en Euròpa Centrala. Per exemple, aquela de Jan Hus s'acabèt après un conflicte lòng e acarnat (Crosadas ussitas de 1420 a 1433) permetent ai Chècs de gardar de practicas religiosas diferentas dau catolicisme mostrant que, d'ara endavant, lo poder papau podiá èstre escomés victoriosament.
Lei dificultats d'una reforma intèrna de la Glèisa[modificar | modificar la font]
Durant lei sègles XIV e XV, una partida dau clergat e dei teologians europèus èra conscienta de la necessitat de reformar la Glèisa per resòuvre sa crisi intèrna. Pasmens, e mai se quauqueis etapas foguèron realizadas avans la Reforma, l'afebliment de la papautat empachèt d'evolucions importantas fins au concili de Trent. Ansin, au sègle XV, lo Concili de Constança (1414-1418) permetèt de reglar la question dau Grand Esquisma e desvolopèt l'idèa de la somission dau papa ai decisions dau concili reputat directament inspirat per Dieu. Aquò se turtèt a l'oposicion papala e lo concili seguent foguèt blocat per de debats sensa resultat. Au començament dau sègle XVI, leis institucions de la Glèisa èran donc en crisi e dins una situacion de paralisi que van favorizar l'emergéncia e l'expansion de visions novèlas e alternativas dau Crestianisme.
Lei Reformas protestantas[modificar | modificar la font]
Lei Reformas protestantas, car i aguèt unei movements còntra lo catolicisme roman, se debanèron a partir dau sègle XVI dempuei la Saxònia alemanda. Lo premier foguèt aqueu de Martin Luter que se desvolopèt lentament pendent leis annadas 1510 fins a sa rompedura ambé la papautat en 1517. Protegit per lo senhor de Saxònia, poguèt precisar seis idèas e establir una glèisa protestanta ben enracinada en Alemanha a sa mòrt en 1546 gràcias au sostèn de princes locaus.
Dins lo corrent dau desvolopament dau protestantisme luterian, dos movements conoguèron una creissença importanta. D'efèct, tre 1518, un teologian de Zuric, Ulrich Zwingli (1484-1531), prediquèt una concepcion novèla de l'Eucaristia e obtenguèt de partisans. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre cantons catolics e protestants que s'acabèt per lo mantenement definitiu dau protestantisme dins tres cantons. Dins lo meme temps, lo rèi d'Anglatèrra decidiguèt de prendre lo contraròtle de la Glèisa anglesa. Inicialament, l'objectiu èra principalament de venir independent dau papa mai sota lei rèines de sei successors, aquela politica prenguèt un torn pus reformator e s'inspirèt deis idèas novèlas de Calvin.
Aqueu darrier venguèt lo centre dau segond vam de la Reforma en Euròpa dins leis annadas 1530. Son òbra principala, l'Institucion de la Religion crestiana, foguèt publicada en 1536. Calvin i desvolopava lei concepcions d'un sauvament basat sus la predestinacion e d'una glèisa destacada dei poders politics. Gràcias a de predicators ben formats, lo calvinisme conoguèt un succès rapide en França e ai País Bas. Inspirèt tanben fòrtament lo movement de reforma anglés e la Glèisa d'Escòcia.
La Reforma luteriana[modificar | modificar la font]
La crisi luteriana[modificar | modificar la font]
La crisi luteriana foguèt la consequéncia dei trabalhs acomençats pendent leis annadas 1510 per Martin Luther. Va marcar lo començament oficiau de la Reforma. Son autor es un teologian alemand intrat dins l'òrdre deis Augustins en 1505 ont aquistèt rapidàment una reputacion solida per seis estudis biblics. En 1513, venguèt professor de l'Universitat de Wittenberg. Protegit per Frederic III de Saxònia, va criticar la politica papala de la venda d'indulgéncias. Ulteriorament, la rompedura entre Luter e la Glèisa catolica se debanèt pauc a pauc entre 1517 e 1521. Lo 31 d'octòbre de 1517, publiquèt sei 95 Tèsis que conoguèron un succès important en Alemanha e seis òbras seguentas i obtenguèron tanben un ressòn favorable. Après un assai de conciliacion, lo papa prononcièt donc son excomunicacion en 1521 mai poguèt pas arrestar Luter e sei partisans refugiats en Saxònia.
L'expansion dau luteranisme en Alemanha e dins lei país vesins[modificar | modificar la font]
La crisi luteriana trobèt una situacion sociala e religiosa fòrça favorabla dins l'Alemanha dau començament dau sègle XVI. E mai se Luter condamnèt lei revòutas socialas dirigidas per lei faccions pus radicalas dau Protestantisme, seis idèas foguèron aprofichadas per la societat per resòuvre la crisi religiosa de la Glèisa Romana au sègle XV. En particular, permetèt ais autoritats alemandas e dau nòrd d'Euròpa de formar de glèisas independentas de Roma e sota lor contraròtle. Ansin, a la mòrt de son fondator en 1546, lo luterianisme èra fòrça present dins lo nòrd d'Alemanha, au Danemarc, en Suècia e dins lo rèsta d'Escandinàvia.
La Reforma de Zwingli[modificar | modificar la font]
Lo movement de Zwingli acomencèt en 1518 quand aqueu teologian soís desvolopèt de teorias novèlas sus l'Eucaristia e sus la forma de la glèisa. Excommunicat en 1526, assaièt d'estendre son movement au rèsta de la Confederacion elvetica puei en direccion d'Alemanha e de França. Aquò entraïnèt una guèrra civila entre lei cantons soís onte Zwingli foguèt tuat en 1531. Seis idèas principalas foguèron la concepcion d'una glèisa totalament integrada dins la populacion e la vision de l'Eucaristia coma una commemoracion sensa preséncia divina.
La Reforma anglicana[modificar | modificar la font]
La rompedura entre lo rèi d'Anglatèrra e lo papa[modificar | modificar la font]
L'origina dau movement anglican foguèt inicialament principalament politica e non religiosa. Èra una decision dau rèi d'Anglatèrra Enric VIII de prendre lo contraròtle de la glèisa de son reiaume per obtenir un divòrci ambé sa frema refusat per lo papa. De mai, aquò permetiá tanben de prendre possession d'una partida dei ressorsas financieras que la Glèisa teniá sus l'illa. La rompedura oficiala aguèt luòc en 1534 per l'adopcion de l'Acte de Supremacia que proclamèt la separacion de la Glèisa anglesa de Roma. Lo rèi ne'n venguèt lo cap mai la forma teologica demorèt relativament similara au dògma fins ai rèines de sei successors.
L'evolucion de l'anglicanisme vèrs lo protestantisme[modificar | modificar la font]
Après la mòrt d'Enric VIII, l'evolucion de l'anglicanisme vèrs lo protestantisme foguèt realizada durant lei rèines de sei tres eiretiers de 1547 a 1603 :
- Edoard VI (1547-1553) donèt una premiera orientacion vèrs lo protestantisme ambé la publicacion de sei dos Prayer Books en 1549 e 1552. D'efèct, se lo premier foguèt encara pròche de la liturgia catolica, lo segond foguèt fòrtament inspirat per lei tèsis de Calvin e lei sacraments elvetics.
- Maria Tudor (1553-1558) assaièt de restaurar la religion catolica mai se turtèt a la resisténcia dei protestants, especialament dins lo sud dau país onte la repression foguèt relativament saunosa.
- Elisabeta Ia (1558-1603) restabliguèt la politica de son paire e d'Edoard VI e acabèt l'evolucion vèrs lo protestantisme. En 1563, leis evesques anglés adoptèron lei 39 articles, fòrtament influenciats per lo calvinisme, entraïnant l'adopcion dau dògma anglican. Dins aquò, lei tensions religiosas demorèron importantas en causa de l'existéncia de minoritats catolicas o protestantas dissidentas dins lo reiaume.
Lo calvinisme[modificar | modificar la font]
Lo calvinisme foguèt lo darrier grand movement protestant qu'apareguèt durant lo periòde de la Reforma. Sa creacion foguèt l'òbra dau francés Joan Calvin que s'installèt a Genèva en 1541. I desvolopèt una teologia basada sus la predestinacion e una glèisa independenta dau poder politic. Aquela glèisa èra fondada sus d'assembladas frequentas au nivèu locau e de sinòdes per de nivèus pus importants. Son movement obtenguèt un succès rapide e se desvolopèt en França, ai País Bas e en Escòcia. En 1559, foguèt organizat lo premier Sinòde nacionau dei Glèisas reformadas de França. Ai País Bas, aquela religion se desvolopèt aisament en causa de la lucha per l'independéncia còntra Espanha.
La Còntra-Reforma[modificar | modificar la font]
Generalament presentada coma una reaccion au desvolopament dau protestantisme, la Còntra-Reforma foguèt tanben lo compliment deis esfòrç de reforma de la Glèisa Romana. Renovacion prefonda de la Glèisa Catolica, permetèt sa renovacion e la restauracion de son poder espirituau que va arrestar l'expansion dau protestantisme e donar naissença au catolicisme modèrne.
Lo Concili de Trent[modificar | modificar la font]
Lo Concili de Trent foguèt lo 19en concili de la Glèisa Catolica. Reünit après d'esitacions per lo papa Paul III en 1545, se debanèt segon tres periòdes :
- de 1545 a 1547, foguèron discutidas e definidas lei basas novèlas de la Glèisa de Roma. La Vulgata foguèt adoptada tornarmai coma traduccion unica dau tèxte biblic, la tradicion obtenguèt l'estatut de fondament de la fe, lo nombre de sacraments foguèt fixat a sèt e lei tèsis de Luther foguèron condamnadas. Enfin, lo concili s'ocupèt de defendre ais evesques de cumular lei beneficis episcopaus e d'assaiar de leis obligar d'abitar dins lor diocèsi.
- de 1551 a 1552, se tractava de l'Eucaristia e d'una condamnacion de totei lei tèsis protestantas.
- de 1562 a 1563, lo papa Piu IV dirigiguèt leis òbras dau concili vèrs la definicion de la messa e la reforma dau clergat.
En 1564, lei conclusions dau concili foguèron publicadas e un esfòrç foguèt entreprés per leis escampar en Euròpa.
Lo redreiçament de la papautat e la difusion de la Còntra-Reforma[modificar | modificar la font]
Quauqueis annadas après lo Concili de Trent, lo papa Pie V foguèt l'artesan d'unei reformas que permetèron de restaurar l'autoritat morala de Roma e lo raionament de la Glèisa catolica sus lo continent europèu. D'en premier, s'ocupèt de metre tèrme ai defauts dau clergat roman puei de modernizar la vila ambé la construccion de carrieras e de fònts novèlas. Puei lo papa Sixte Quint organizèt un sistèma novèu de govèrn ambé la creacion de congregacions que certanei van venir de ministèris especializats dins leis afaires de la Glèisa. Aquelei reformas entraïnèron un cambiament e un renovelament dau clergat. Lei cardinaus venguèron lei pielons de l'administracion pontificala e d'òrdres religiós novèus apareguèron per predicar lei reformas eissidas de Trent coma lei capucins (1525), leis oratorians (1524) o lei jesuitas (1534).
Lo vam dei reformas adoptadas au Concili de Trent permetèt au catolicisme d'arrestar e de replegar la progression dau protestantisme. Quatre país majors (Espanha, Portugal, Polonha e Venècia) d'Euròpa adoptèron lei decrèts de Trent rapidàment. França, que lo rèi èra subretot ocupat per lei guèrras religiosas de la fin dau sègle XVI, leis adoptèt solament en 1615 mai lei practicas religiosas dau clergat francés èran ja fòrtament influenciadas per lei decisions dau concili. Enfin, lo movement de Trent encoratjèt l'aparicion de fogaus locaus d'espiritualitat catolica, especialament en Espanha e en França, que permetèron ai reformas catolicas d'intrar dins lei mitans intellectuaus.
L'equilibri novèu dei religions europèas a la fin dau sègle XVI[modificar | modificar la font]
Après leis expansions dei movements de la Reforma protestanta e de la Còntra-Reforma catolica, un equilibri religiós novèu apareguèt sus lo continent europèu. Lo protestantisme capitèt de s'establir dins lo nòrd dau continent, dins lo nòrd d'Alemanha, en Anglatèrra, en Escòcia e dins certanei zonas pus limitadas coma quauquei cantons soís o de pochas situadas dins lo sud de França. Lo catolicisme se mantenguèt dins lo sud d'Euròpa, especialament en Itàlia e dins la peninsula iberica, dins la màger part de França, dins l'oèst e lo sud d'Alemanha e dins lo centre d'Euròpa. Enfin, lei crestians ortodòxs contunièron de viure dins lei regions occidentalas de Russia o de l'ancian Empèri Bizantin. Pasmens, aqueu equilibri foguèt fòrça fragile e la question religiósa va venir un element major dei relacions diplomatics entre estats europèus e una fònt de tensions intèrna persistenta. Per exemple, foguèt lo cas en França tocada per lei guèrras de religion durant tota la segonda mitat dau sègle XVI e dau Sant Empèri Roman Germanic onte la reparticion dau poder va causar la Guèrra de Trenta Ans de 1618 a 1648.
Liames intèrnes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Pierre Chaunu, Le Temps des réformes : La crise de la chrétienté, l'éclatement (1250-1550), Fayard, 1977.
- (en) William Estep, Renaissance and Reformation, Eerdmans Publishing, 1986.
- (fr) Janine Garrisson, Guerre civile et compromis, 1559-1598.
- (fr) Émile Léonard, Histoire générale du protestantisme, Presse universitaire de France, 1961.
- (fr) Michel Péronnet, Le XVIen siècle, Hachette U, 1981.
- (fr) Jean Séguy, Les Assemblées anabaptistes-mennonites de France, Mouton & Co, 1977
- (fr) Annick Sibué, Luther et la réforme protestante, Eyrolles, 2011
- (en) Leonard Verduin, The Reformers and their stepchildren, Eerdmans Publishing, 1964
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Per exemple, dins lo nòrd d'Alemanha, la populacion aviá pres la costuma de tocar cada aubre au retorn d'una ceremonia de funeralhas per empachar l'arma dau defunt de tornar au vilatge entre lei vivents.


text:
Parus major
Lo sarralhièr (Parus major) (var. sarralhièra, cap-negre, sarrofino, mesenga) es un ausèl de la familha dels paridaes.
Descripcion[modificar | modificar la font]
Lo sarralhièr es demest las màger mesengas (amb 14 cm per una envergadura de 23 à 26 cm e una massa de 16 à 21 g), de la pagèla d'un muralhièr. A un aspècte fòrça colorat, amb sa calòta negra, sas gautas blancas, son esquina verdenca e una raia negra lo long de la garganta e de son ventre jaune.
Comportament[modificar | modificar la font]
Alimentacion[modificar | modificar la font]
Lo sarralhièr se noirís mai que mai de moscas, vèrmes, aranhas, parpalhòls, coma de fruchs e de granas.


text:
Charavines
Charavines es una comuna arpitana dau Daufinat, situada dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Los extraordinaris pòbles neolítics
Sul marge sud del lac de Paladru s'installa un vilatge dins los ostals de bòsques l'an 2669 av. J.-C. E dels agricultors défrichent lo bòsc als alentours, a l'epòca del Neolític final. Los analisas del bòsc (dendrochronologie) an permeses de ne seguir las evolucions perque a engrandit e de reparadas divèrsas fes pendent 20 a 22 ans, de contunh los paysans partisson bastir un nòu vilatge en los environs perque las tèrras agricòlas an apurat. Tòrnan 40 ans mai tard e reconstruisent lo vilatge al meteis endroit ont demòran encara 20 ans. De contunh las aigas del lac submergent definitivament lo luòc, #çò qu'a permeses la conservacion excepcionala dels vestigis en matèria vegetala : bòsc, manges d'esturments, texiles, còrdas, ficelles, graines, pans, èca. en mai dels elements imputrescibles coma lo silèx, los vasos dins tèrra coduda. Aqueles pòbles an comportat al maximal cinc ostals familiales amb una cinquantena de personas #que se n'es trobat la rèsta de las activitats domesticas, artesanalas, alimentaires e l'impacte #qu'an agut sus l'entorn. S'i tròba traces dels escambis amb pòbles vesins mas tanben dels escambis a longa distància coma la ambre de la Baltique, lo silèx de Torena o lo coeire de [Languedòc]]. An aprofechat d'un sègle de secada per ocupar una plaja liberada per unas bassas aigas, periòde ont s'es poguda seguir los variations[1] rapids e importants del climat per analisas fòrça ajas de besonh. Aquel luòc[2] neolític, de reputacion europèa per la qualitat de las enregistres subaquatiques e los extraordinaris vestigis sortits (cossí dels punyals en silèx en avent conservat lo sieu mange en bòsc), a #èsser espetat de 1972 a 1986 per una equipa de archéologues grenoblois bénévoles jos la direccion d'Aimat Bocquet e a fach l'objècte de fòrça nombrosas publicacions[3] sus la vida jornalièra, las activitats dels abitants e lo material en bòsc, poterie e en pèira. Desgraciadament, Aquelas riquesas archéologiques mesas a la Conservacion del Patrimòni del Isère, son pas pas mostradas al public, meses a despart una pichona exposicion de moulages en los locales de la comuna de Charavines (a visitar malgrat aiçò…).
- A la Mièja Edat
De las chevaliers paysans[4] Se son installats cap a l'an mil (1008 ?) Al lac de Paladru sus la municipalitat de Charavines al luòc-dich Colletière.
A l'epòca, lo nivèl del lac èra mai bas #qu'uèi, e una soixantaine de colons an bastit un abitat fortificat en bòsc sus una plaja de craie. Aquelas personas èran segurament enviadas per la archevêque de Viena per defendre la zòna frontièra #que constituissiá lo lac de Paladru.
- Les extraordinaires villages néolithiques
Sur la rive sud du lac de Paladru s’installe un village aux maisons de bois en 2669 av. J.-C. et des agriculteurs défrichent la forêt aux alentours, à l’époque du Néolithique final. Les analyses du bois (dendrochronologie) ont permis d'en suivre les évolutions car il est agrandi et réparé plusieurs fois pendant 20 à 22 ans, puis les paysans partent construire un nouveau village dans les environs car les terres agricoles sont épuisées. Ils reviennent 40 ans plus tard et reconstruisent le village au même endroit où ils restent encore 20 ans. Ensuite les eaux du lac submergent définitivement le site, ce qui a permis la conservation exceptionnelle des vestiges en matière végétale : bois, manches d’outils, textiles, cordes, ficelles, graines, pains, etc. en plus des éléments imputrescibles comme le silex, les vases en terre cuite. Ces villages ont comporté au maximum cinq maisons familiales avec une cinquantaine de personnes dont on a retrouvé le reste des activités domestiques, artisanales, alimentaires et l’impact qu’elles ont eu sur l’environnement. On y retrouve traces des échanges avec des villages voisins mais aussi des échanges à longue distance comme l'ambre de la Baltique, le silex de Touraine ou le cuivre du Languedoc. Ils ont profité d’un siècle de sécheresse pour occuper une plage libérée par une baisse des eaux, période où on a pu suivre les variations[5] rapides et importantes du climat par des analyses très précises. Ce site[6] néolithique, de renommée européenne par la qualité des fouilles subaquatiques et les extraordinaires vestiges sortis (comme des poignards en silex ayant conservé leur manche en bois), a été exploité de 1972 à 1986 par une équipe d’archéologues grenoblois bénévoles sous la direction de Aimé Bocquet et a fait l’objet de très nombreuses publications[7] sur la vie quotidienne, les activités des habitants et le matériel en bois, poterie et en pierre. Malheureusement, ces richesses archéologiques remises à la Conservation du Patrimoine de l’Isère, ne sont pas montrées au public, mis à part une petite exposition de moulages dans les locaux de la mairie de Charavines (à visiter pourtant…).
- Au Moyen Âge
Des chevaliers paysans[8] se sont installés vers l'an mil (1008 ?) au lac de Paladru sur la commune de Charavines au lieu-dit Colletière.
À l'époque, le niveau du lac était plus bas qu'aujourd'hui, et une soixantaine de colons ont construit un habitat fortifié en bois sur une plage de craie. Ces personnes étaient certainement envoyées par l'archevêque de Vienne pour défendre la zone frontière que constituait le lac de Paladru.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Detalhs dels variations climatics
- ↑ Dossièr de vulgarisation establit per Aimat Bocquet
- ↑ "Los desbrembats del lac de Paladru" Labor de vulgarisation e de anecdotes de chantier per Aimat Bocquet, responsable dels registres e dels estudis
- ↑ Michel Colardelle, L'abitat immergit de Colletières a Charavines (Isère) - Vilatge o castèl? Un exemple de dificultats d'interpretacion archéologiques, Castèl Xaval XIV, 1990, pàg.78-90.
- ↑ Détails des variations climatiques
- ↑ Dossier de vulgarisation établi par Aimé Bocquet
- ↑ "Les oubliés du lac de Paladru" Ouvrage de vulgarisation et d'anecdotes de chantier par Aimé Bocquet, responsable des fouilles et des études
- ↑ Michel Colardelle, L'habitat immergé de Colletières à Charavines (Isère) - Village ou château? un exemple de difficultés d'interprétation archéologiques, Château Gaillard XIV, 1990, p.78-90.


text:
Lava
La lava es una ròca en fusion, mai o mens fluida, emesa per un volcan durant una erupcion. La lava es eissida d'un magma, resèrva de ròca en fusion situada dins l’espessor de las sisas rocassudas solidas de la planeta, sovent aquela resèrva es dita cambra magmatica.
Las lavas, quora son emesas, atenhon de temperaturas que segon sa composicion quimica varian de 700 à 1 200 °C. Se van solidificar lèu lèu per refrejament al contacte del sòl, de l’atmosfèra o de l'aiga, formant alavetz de ròcas volcanicas, coma los basalts o las riolitas.


text:
Diprotodontia
Descripcion[modificar | modificar la font]
Los Diprotodontes son lo grop mai representat de Mamifèrs Marsupials. Se repartisson en dètz familhas comportant 117 espècias :
- Acrobatidae (acrobata)
- Burramyidae (possum pigmèu)
- Macropodidae (Cangoró, wallabi)
- Petauridae (possum raiat, etc.)
- Phalangeridae (coscós, etc.)
- Phascolarctidae (Coalà, etc.)
- Potoroidae (rat-cangoró)
- Pseudocheiridae (falanger de la coa anelada)
- Tarsipedidae (mirga de mèl)
- Vombatidae (wombat)
Lor caracteristica principala es qu'an pas qu'un sol parelh d'incisivas largas sus la maissa inferiora. D'autra part los dets 2 e 3 de lors membres posteriors son completament fusionats a l'excepcion de las àrpias, son sindactils.
La màger part dels diprotodontes an 3 parelhs d'incisivas sus la maissa superiora mas los Vombatidae n'an pas pus qu'una. Las caninas inferioras son absentas alara que las caninas superioras son variablas en talha e en forma.
La majoritat dels Diprotodontes es erbivòra, d'unes son venguts segondàriament d'insectivòrs e d'autres se noirisson de saba et de nectar.
Origina[modificar | modificar la font]
Los Diprotodontes èran los pus grands dels Marsupials qu'aguèssen jamai existit. Visquèron entre -1,6 milions d'annadas (Ma) e - 50 000 ans (durant la mai granda partida del Pleistocèn). S'es trobat de fossils de Diprotodon spp. en divèrses luòcs d'Austràlia, amb de crans e d'esqueletas completas, de pèls e d'emprentas de patas. Mai d'una esqueleta de femèlas son estadas retrobadas amb lo de son pichon lotjat dins la pòcha marsupiala.
Vivián dins los bòsques, las pradas, probable en demorant prèp dels punts d'aiga. Manjavan de fuèlhas, d'arbustes e qualques èrbas. Lo pus grand d'entre eles èra de la talha d'un ipopotam : environ 3 m del nas a la coa e 2 m al garròt. Sos descendents mai pròches son los Wombats e los Coalas. Òm imagina que los Diprotodontes son a l'origina del mite del Bunyip (esperit o diable aborigèn).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Diprotodontia (en)
- Referéncia ITIS : TSN 552297 Diprotodontia Owen, 1866 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Diprotodontia (en)
- Referéncia NCBI : Diprotodontia (en)


text:
Extremadura (Espanha)
Extremadura (en castelhan Extremadura, Estremaura en estremeñu) es una comunautat autonòma d'Espanha.
Lo gentilici es extremenc -a (en castelhan extremeño -a).
Organizacion territoriala[modificar | modificar la font]
Origina del nom [editar]
Sus las originas del nom de Extremadura i a divèrsas ipotèsis:
Lo nom d'Extremadura deriva del latin Extrema Dorii ('Extrèms del Duero', o mai plan 'en l'autre extrèm' del Duero, en fasent referéncia a sa posicion al sud d'aiceste riu), amb çò designa los territòris situats al sud de la cònca del riu Duero (e sos afluents); pasmens, uèi e mai reeissida la tèsi de que lo mot Extremadura foguèt emplegat, en generau, durant la Reconquista per apelar las tèrras situadas suls "extrèms", la frontièra, dels reiaumes crestians del nòrd (en particular, dels reiaumes de Castelha e Leon) amb Al-Andalús. Aital, Extremadura es lo nom que receben las tèrras de frontièra de Castèlha, qu'arrondissan l'actual provincia de Sòria (nos ne membrèm de que l'escut de sa capitala ditz Sòria pura tèsta d'Extremadura; s'agissèt de l'Extremadura castelhana; e Extremadura es lo nom que receben tanben los territoris "extrèms", mai luènh e en primièra linia de defensa davant l'enemic islamic durant la Reconquista, del reiaume de Leon, qui ocupèt inicialament granda airal de l'actuala provincia de Càceres, per se extendre vers lo sud dempuèi la conquista del reiaume taifa de Badajoz: s'agís d'aicesta, doncas, sensu stricto, de l'Extremadura leonesa.
Devèm pas nos confóner amb la vièlha provincia portuguesa d'Estremadura, maugrat que l'origina etimologica siá la meteissa.


text:
Saint-Caprais (Alèir)
Saint-Caprais (Saint-Caprais en francés) es una comuna occitana de Borbonés, situada dins lo departament d'Alèir e la region d'Auvèrnhe.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Pendent lo periòde revolucionari de la Convencion nacionala (1792-1795), la municipalitat #prene lo nom de Thémistocle[1].
Pendant la période révolutionnaire de la Convention nationale (1792-1795), la commune prit le nom de Thémistocle[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 {{{Títol}}}. Consultat lo 28 de junh de 2012.


text:
Fernando Alonso
Fernando Alonso Díaz (n. en 1981) es un pilòt espanhòl de Formula 1 que demòra actualament en Oxford e milita a l'equipa Renault F1.
Filh de José Luis Alonso e Ana Díaz. Fins l'an 2000, estudièt al Institut Leopoldo Alas Clarín de San Lázaro, moment en lo qu'abandonèt los estudis a causa de los sieus compromises esportius.
Biografia[modificar | modificar la font]
Fernando Alonso nais a Uviéu un 29 de julhet de 1981. Dempuèi fòrça pichon sabiá que lo sieu futur anariá ligat al automobilisme. Comencèt a pilotar amb 3 ans, edat que li comencèt a el a condusir karts, l'escor melhor, segon Ayrton Senna e Michael Schumacher, per la Formula 1.
O a ganhat tot en divèrsas categorias de karts. Es tricampion de Espanha, vicecampion de Euròpa e campion del mond en 1996.


text:
Lionel Terray
Lionel Terray (Grenòble, 25 de julhet de 1921 - Massís de Vercòrs, 19 de setembre de 1965) foguèt un alpinista francés fòrça conegut tanben per èsser l'autor d'un libre classic de montanha: Los conquistaires de l'inutil.
Nasquèt lo 25 de julhet de 1921 a Grenòble, fòrça près dels Alps e dempuèi fòrça jove èra afogat de montanha e d'esquí. A vint ans partiguèt demorar a Chamonix, atrach coma tant d'autras pel massís del Mont Blanc.
Amb lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala foguèt mobilizat. Es en aquel temps que dintrèt en contacte amb Gaston Rébuffat, un autre apassionat de la montanha. Prenguèt part a d'accions de guèrra, integrat dins un escadron d'esquiaires.
A comptar de la fin de la guèrra se consacrèt gaireben entièrament a la montanha, coma instructor, guida e esquiaire professional, causa que lo menarà a ganhar divèrses campionats, tant en França coma en Canadà, ont visquèt de cortas sasons. Per de rasons de subsisténcia trabalhèt tanben dins l'agricultura, dins la siá proprietat, a Les Houches, près de Chamonix.
Companh de Louis Lachenal realizarà amb el qualques pujadas d'extrèma dificultat pels Alps (en versant nòrd de las Grandes Jorases, d'Eiger ....)
En 1950, amb son amic Lachenal, dins una expedicion dirigida per Maurice Herzog, atenhon lo primièr pic de mai de uèch mila mètres de l'istòria de l'alpinisme: Annapurna. Malgrat qu'el meteis arribèt pas a dralhar la cresta, la siá accion foguèt determinanta dins lo succès de l'expedicion.
Entre 1952 e 1962 participèt a nombrosas expedicions de nauta dificultat: Mont Fitz Roy, Nevado Chararju, Taullijaru, Aconcagua, als Andes; e Jannu e Makalu dins Imalaia.


text:
Moros
Moros[1] es un tèrme d'usatge popular utilizat per designar sens distincion clara d'etnia o de cultura los pòbles originaris de Magrèb e per extension designèt totes los musulmans. Istoricament a l'epòca dels reialmes crestians de la Peninsula Iberica, èra lo nom donat als abitants d'Al Andalús, puèi pus tard als mudejars e als moriscs[2].
Etimologia[modificar | modificar la font]
La paraula "moro" ven del latin Maurus sortit al sieu torn del grèc mauros (negre o brun), que designava los abitants de la Mauritània anciana; encara uèi en grèc modèrne Mavra-mávri es l'adjectiu masculin-femenin per negre. Sabèm pas clarament se foguèt l'usatge coma adjectiu qu'es a l'origina del gentilici o s'es lo contrari. L'occitan ne sèrva l'adjectiu "maurèl" per designar una color de pèl fosca.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ « L'an 1509 et à 14 de may, lo rey d'Espanho a pres de assaut Oran, uno grosso terro en Barbaria de miech jort, alcal assaut son mors 10 à 12 millo Moros et petit de Crestians. » (Jornau d'Onorat de Vaubèla, t. II, p. 25. Servici dei publicacions de l'Universitat de Provença, 1985; tèxte establit per V. L. Bourrily, R. Duchêne, L. Gaillard, Ch. Rostaing).
- ↑ Gran Diccionari de la llengua catalana


text:
Maon
Maon o Maó en catalan o Mahón en castelhan es una vila situada dins l'èst de l'illa de Menòrca (Illas Balearas).
Istòria[modificar | modificar la font]
Es encara un dels pòrts de situacion estrategica melhora en Mediterranèa occidentala, totas la seunas ocupacions avent per tòca estrategica aquel pòrt contrarotlant l'oèst de la Mediterranèa, longtemps covesejada pels piratas venguts de totas las còstas de Mediterranèa, mas mai sovent araboberbèrs e turcootomans qu'i trobèron un luòc d'escambi pel comèrci e de progiment o simplament de refugi.
L'illa qu'èra occupada pel reialme d'Aragon aprèp la Reconquista al sègle X foguèt integrada amb las autras illas Balearas dins un efemèr reialme ispanogenés, la vila fuguèt coneguda jol nom aragones de Mayon o Malhon segon las variantas dialectalas e ortograficas de diversas armadas occupantas, abans que foguèt gaireben abandonada (l'illa èra fòrça pauvra e encara pauc desvelopada) e lo otomans tornèron ocupar l'illa e mai tard los britanics. Pasmens la majoritat de las populacions vengudas poblar l’illa aprèp aquela conquèsta foguèt catalana e non aragonesa.
La vila se desvelopèt pas que sonque mercé a son pòrt, perque es la plana a l'entorn del pòrt que se concentrava las activitats desl camps, e doncas la majora partida de la populacion de l'illa, que la concentracion urbana comencèt vertadièrament sonque aprèp la conquèsta crestiana e l'instauracion de la ierarquia nobiliària e del feudalisme a partir del sègle XIII. Pasmens la capitala istorica de l'illa se situava encara dins la vila fortificada de Ciutadella de Menorca qu'èra mai aisit de l'aparar contra las atacas regularas de piratas arabomusulmans (venguts dempuèi Argeria fins a Turquia prene e pilhar aisidament lo pòrt e ravatjar la plana, malgrat la construccion de torres de gaita a l'entorn de l'illa). Aquelas atacas de contunh pels piratas (tanben pels turcs e arabis, los corsaris pagats per França contra las naus anglesas, e segon los periòdes e las alianças, pels reialmes espanhòls e italians se batent entre eles per dominar la mitat oèst de Mediterranèa) s'acabèron vertadièrament sonqu'amb la dominacion anglesa en Mediterranèa.
L’illa e fòrça possessions anglesas en Mediterranèa foguèron tornandas tardièrament al Reialme d'Espanha unificat (qu'aliguèt los ancians reialmes d'Aragon, de Castelha, de Leon, de Galicia, e los territoris espanhòls preses als ancians taífats arabomusulmans dins los actuals Espanha e Portugal, coma los Reialme de Sicila, Gènoa e Pisa e las alianças amb Àustria): Èra essencial per la poderosas flòta anglesa de dispausar d'un pòrt estrategic permetent tanben de progir en aiga e viscoalhas, e tanben aparar la rota cap a Egipte e las Indias britanica: Minòrca èra idealement plaçada, amb son pòrt natural d'accès aisit per copar la rota cap a Egipte e l'Asia orientala a las naus francesas, portuguesas o espanholas e per copar los reialmes italians e autriacs d'una rota cap a l'Atlantic e las Americas.
Al larg del pòrt se passèt una batalha navala entre Angleses e Franceses, en 1756 (gahada per la marina de Loís XV) dins l'encastre de la Guèrra de Set Ans. L’occupacion francesa e la victòria iniciala contra los Angleses durèt pauc, Menòrca tornèt als Angleses (que foguèt escambiada amb Belle-Île-en-Mer alara ocupada pels Angleses) que l'ocupèron longtemps per profeitar d'aquel pòrt estrategic e acabar gaireben amb la pirateria en Mediterranèa, e dempuèi alara contrarotlar las rotas comercialas que faguèron d'Anglatèrra un empèri a la seguida de las potencias ancianas espanhòlas e francesas.
Maon venguèt la capitala de l'illa aprèp la dominacion britanica al sègle XVIII qu'èra coneguda coma Port Mahon a causa de l'importéncia comerciala, administrativa e judiciari del pòrt. Lo nom castelhan Mahón demorèt longtemps longtemps lo sol oficial abans la reconaissença oficiala de la lenga catalana per Espanha, depuèi la lei d'autonomia de las Balearas del Reialme d'Espanha venent Maó.
Cultura[modificar | modificar la font]
Lo 8 de setembre se debanan las Festes de Gràcia.
Galaria[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (ca)Pagina de la vila
- (ca)Informacion de l'Institut Balear d'Estadística
- [pdf] (ca)Resolucion del 21 de julhet de 2006, del Conselh Insular de Menorca, del cambi de nom de la vila de Mahón en Maó (BOE 06-09-2006)


text:
Argelòs (Lanas)
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de las Lanas]]
Argelòs [1] (Argelos en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de las Lanas e la region Aquitània .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas dab la comuna[modificar | modificar la font]
Véder tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Camin de Compostèla dens los las Lanas
- Camin de Compostèla en Aquitània
- Argelòs sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Argelòs sus lo sit de l'Insee


text:
Pòlo
Lo pòlo es un espòrt equèstre collectiu. Doas equipas fan a luchas per menar una palma de fusta o de plastic entre los pals advèrses. Los jogadors tustan la palma amb una maça del margue long de bambó. Lo jòc de pòlo de referéncia se jòga amb velocitat per un camp de 300 iardes de long e 200 de larg (environ 275 m per 160 m). Cada equipa es constituida de 4 jogadors e lor montura. Los pòstes se repartisson aital: lo numèro 1 es l’atacant; lo numèro 2 fa lo centre ofensiu; lo numèro 3 lo centre defensiu; lo numèro 4, l’arrièr, li dison tanben lo “back”.
Existís un sistèma d'andicap que ordena los jogadors de -2 a 10 d'andicap. Los -2 o -1 son de jogaires començants. Los 0 (zèros) son jogaires pus experimentats. Cal èsser 4 d'andicap per poder jogar a un nivèl internacional. Los 10 (Dètz) son una ponhada per lo mond e quasi asorats coma mièg-dieus.
Las partidas son constituidas de 4 a 8 periòdes o chukka (lo u es accentuat e se pronóncia coma a Seta). Cada periòde dura 7½ minutas de jòc efectiu.
Dos cavalièrs (umpires en anglés) arbitran la partida; un tresen arbitre (lo referí) se ten solet, a distància, per las tribunas. Deu s’agir d’un ancian jogaire plan coneissent o d’un arbitre fòrça experimentat.
Lo pòlo se practica a un nivèl amator, e mai es a créisser d’un biais espectaclós jos aquela forma en particular en Occitània e en França. Las equipas pòdon èsser de 3 jogaires. Se pòt jogar amb un balon al luòc de la palma. Lo terren de pòlo pòt èsser dividit per dètz. Se parla de paddock pòlo o de pòlo pichon (per oposicion al pòlo bèl).
L'expression "pòlo bèl" o "pòlo grand" se referís al pòlo professional de nivèl naut o high goal. Parlam de partidas que los andicaps cumulats dels jogadors tòca ensús 23 gòls (per exemple 3 jogaires 6 d'andicap e un jogaire 7). Fins a 12 gòls se parla de nivèl bas o low goal, entre las doas extrimitats de mièg-gòl.
Lo pòlo es un espòrt pus dubèrt que se pòt generalament creire. Es un espòrt passionant que demanda qualitats de jogaire, de cavalièr, d'elevaire e mai qualitats pròprias als gents de caval.


text:
1186
Aquesta pagina concernís l'an 1186 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Après sei reviradas politicas dins lo Reiaume de Jerusalèm e son exclusion dau poder, Raimon III de Trípol acceptèt una trèva ambé Saladin, belèu per luchar d'un biais comun còntra Gui de Lusinhan. Una garnison aiobida foguèt autorizada d'intrar dins Tiberias segon aquel acòrd.


text:
Beatritz de Diá
Beatritz de Diá, dicha la Comtessa de Diá, èra una trobairitz de la fin del sègle XII, e del començament del sègle XIII.
I a pauc d'entresenhas sus aquela femna de la civilizacion de la fin'amor. Se sap pasmens qu'èra la filha del Comte Isoard II de Diá, vila del comtat de Provença, e que foguèt l'esposa de Guilhèm de Peitiu, malgrat semble que foguèsse amorosa de Raimbaud d'Aurenja.
Avèm cinc poèmas d'aquela autora.
Òbras conegudas[modificar | modificar la font]
- "A chantar m'er de so q'ieu non volria"
- "Ab joi et ab joven m'apais"
- "Estat ai en greu cossirier"
"A chantar m'er de so qu'eu no volria"[modificar | modificar la font]
Sa cançon "A chantar m'er de so qu'eu no volria", es la sola peça trobadoresca d'una femna que se ne siá servada intacta la musica.
Aquí la transcripcion modèrna de la cançon:
- Portal:Literatura Occitana/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Literatura occitana/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Portal:Euròpa/Articles ligats
- Portal:Musica/Articles ligats
- Portal:Provença/Articles ligats
- Trobairitz
- Poèta de l'Edat Mejana
- Trobador
- Escrivan medieval de lenga d'òc
- Personalitat femenina de l'Edat Mejana
- Escrivan francés del sègle XII
- Escrivan occitan
- Compositor medievau


text:
Fallencourt
Fallencourt es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en lo costat de Blangy-sus-Bresle, Fallencourt a traversat pel Yères.
Située dans le canton de Blangy-sur-Bresle, Fallencourt est traversée par l'Yères.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Fallencourt Es un vilatge #que possedissiá la siá activitat economica : carnisseria, scierie, #forn# de pan. Mas ara, demòra pas mai #qu'una escòla.
Fallencourt est un village qui possédait son activité économique : boucherie, scierie, boulangerie. Mais maintenant, il ne reste plus qu'une école.


text:
Villiers-le-Sec (Calvados)
Villiers-le-Sec (Calvados) en normand (Villiers-le-Sec en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villiers-La-Shuta es una municipalitat situada a 2 quilomètres de Creully, 10 quilomètres a l'èst de Bayeux e 20 quilomètres al nòrd-oèst de Can.
Villiers-le-Sec est une commune située à 2 kilomètres de Creully, 10 kilomètres à l'est de Bayeux et 20 kilomètres au nord-ouest de Caen.


text:
Cisjordania
Cisjordania es lo territòri de l'Orient Mejan localizat sus la riba occidentala de Jordan, delimitat a l'èst per Jordan e la Mar Mòrta, e a l'oèst per la linha verda, la linha del cessament al fuòc que separa lo territòri de l'Estat d'Israèl. Lo territòri de Cisjordania es administrat per Israèl, mas governat coma una nacion autonòma per l'Autoritat Palestiniana..
Denominacions[modificar | modificar la font]
Etimologicament, Cisjordania designa la region d'« aqueste costat (cis-), de fach, l'occidental, de Jordan » (en oposicion a Transjordania, que significa « l'autre costat, l'oriental, de Jordan »). En anglés s'utiliza lo tèrme de West Bank, « la Riba de l'Oèst ». En Israèl, lo govèrn e la majoritat dels israelians an adoptat la denominacion יהודה ושומרון Yehudà ve Shomrón (Juda e Samària), en referéncia als territòris biblics dels dos reialmes eissits de l'esquisma entre Judèa (amb per capitala Jerusalèm) e Israèl (amb per capitala Samària). Una minorita dels israelians (mas la majoritat dels mejans de comunicacion) utilizan en ebrieu הגדה המערבית, haGadà haMa'aravit, o haGadà, o, la Riba Occidentala (de Jordan). En arabi, la segonda lenga oficiala de l'Estat d'Israèl, s'utiliza sovent فلسطين, = Filastina, o Palestina, malgrat que designa tanben tot lo territòri entre Jordan e la mar Mediterranèa.
Israèl e Cisjordania[modificar | modificar la font]
En acòrdi amb la decision de las Nacions Unidas del 29 de novembre de 1947, se ratifiquèt la particion de Palestina en dos Estats independents, un Estat josieu e un Estat arabi; l'arabi deuriá èsser localizat a la region de Cisjordania. Pasmens, los païses arabis rebutèron lo plan de particion, e declarèron la guèrra a l'Estat israelian. L'armistici de 1949 metèt fin a la guèrra, e l'airal de Cisjordania dintrèt de facto dins l'Estat de Jordania. En 1950, Jordania temptèt d'annexar de jure Cisjordania, çò que seriá pas reconegut per cap de país. Aprèp la Guèrra dels Sièis Jorns de 1967, Israèl prenguèt aquel territòri. A l'ora d'ara l'administra jos un regim militar. Jordania renoncièt al territòri cisjordanian oficialament en 1988.
Durant los 19 ans del govèrn jordanian, èra pas autorizat pels josieus de visitar los luòcs biblics, alara qu'èran considerats coma la breçòla de l'istòria josieva.
Lo fach qu'aquel territòri siá considerat pels josieus coma l'antica Patria del Pòble d'Israèl incita que, aprèp la Guèrra dels Sièis Jorns, fòrça israelians volguèron tornar bastir las ciutats biblicas de Bet-El, Shilon, Betleèm, Ebron, etc., e atal, amb lo consentiment tacit del govèrn, i construiguèron nòus pòblaments amb de noms biblics originals.
Los israelians considèran aquel territòri coma territòri "disputat", perque existissiá pas coma entitat nacionala independenta abans la Guèrra dels Sièis Jorns, mas coma un territòri que Jordania aviá annexat unilateralament en 1949 mas, los palestinians lo considèran coma territòri "ocupat", adjectiu que tanben es utilizat per las Nacions Unidas. Se faguèt un desmantelament parcial de qualques pòblacion israelianas en 2006 seguent los plans de patz internacionals. La construccion d'un mur qu'isòla de pòblacions (que Israèl justifica per motius de securitat contra los atemptats terroristas) rendèt encara piègers las relacions mutualas.
Vilas e govèrn[modificar | modificar la font]
La principala vila palestiniana de Cisjordania es Jerusalèm Èst, es lo centre cultural, religiós e toristic de Cisjordania. Las autras vilas importantas son Betelèm, Ebron, Jerico, Ramla, Nablos, Tul Karem, Yenin e Kalkila.
En mai de las vilas palestinianas, existisson en Cisjordania mai de 200 pòblaments israelians; quatre d'aqueles foguèron desmantelats seguent lo plan de retirada unilateral israelian. La populacion del territòri es de 2,1 milions d'abitants, que 235 000 a Jerusalèm Èst, 140 000 a Hebron e 116 000 a Nablos. Dins los pòblaments israelians vivon 400 000 abitants, benlèu la mitat a Jerusalèm Èst, seccion annexada per Israèl en 1981.
Emai lo territòri siá administrat per Israèl, a un còs de govèrn pròpri, l'Autoritat Palestiniana de Cisjordania e de la Listra de Gaza, que contraròtla 40% del territòri. La majoritat de la populacion es aràbia;


text:
1275
Aquesta pagina concernís l'an 1275 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Mongòls qu'ataquèron lei darrierei províncias encara tengudas per lei Song. Dirigida per lo cap dau govèrn Jia Sidao, la darriera armada Song imporatanta (130 000 òmes) foguèt durament batuda per lei Mongòls. Aquò permetèt ai fòrças de Kubilai d'organizar una ataca dirècta còntra la capitala dei Song, Hangzhou. Après aquela catastròfa, Jia Sidao perdèt sa posicion.
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Mòrt de Boemond VI d'Antioquiá. Son fiu Boemond VII d'Antioquiá i succediguèt sota la regéncia de sa maire. De mai, fins a son accession vertadiera au tròne de Trípol en 1277, Boemond VII demorèt a la Cort dau Reiaume Armenian de Cilícia.


text:
Mot
Un mot es un grop de caractèrs delimitat per dos blancs tipografics. En lingüistica, la nocion de "mot" es donc pro vaga perque depend sovent de las convencions ortograficas, per exemple, s'òm escriu saique en un mot o sai que en dos mots (en teoria aquelas doas ortografias son corrèctas segon la nòrma classica d'Alibèrt).
La lingüistica prepausa doncas, en luòc de la nocion de "mot", la nocion mai exacta de lexèma, que se definís coma una unitat foncionala e autonòma dins lo lexic d'una lenga. Ansin, saique (que siá escrich saique o sai que) es un lexèma.