text:
Tractat de Niça
Lo Tractat de Niça es un tractat contractat dins la vila de Niça pel Conselh Europèu entre lo 7 e 9 de decembre de 2000 e signat lo 26 de febrièr de 2001. Aprèp que foguèt ratificat pels 15 Estats membres de l'Union Europèa (UE) segon los procèssus de ratificacion prevists respectivament efectuats dins cadun dels Estats a la fin de fins 2002 dintrèt en vigor lo 1èr de febrièr de 2003.
Objectius del Tractat[modificar | modificar la font]
La prepausa primièra del Tractat de Niça èra de reformar l'estructura institucionala per capitar l'alargament de l'Union Europèa, lo trabalh sera portat la Conferéncia Intergovernamentala del Tractat d'Amsterdam, qu'aquel darrièr resolvrà en gaireben cap de punt.
Lo Tractat establiguèt qu'aumente lo nombre de sètis al Parlament Europèu fins a arribar a 732, despassèt las disposicions del Tractat d'Amsterdam.
La question de la reduccion de la talha de la Comission Europèa se resolvèt amb una escapatòria, perque lo Tractat establiguèt qu'un còp que lo nombre d'Estats membres capite 27, lo nombre de comissaris nomenats dins la seguenta Comission será redusit a 27 conselhers, sens arribar a especificar lo biais que se realizarà aquela reduccion. Coma mesura transitòria especifica a partir del 1èr de genièr de 2005 Alemanha, França, Reialme Unit, Itàlia e Espanha renunciarán al seu segond Comissari.
Lo Tractat establiguèt la creacion de tribunals segondaris de reng inferior al Tribunal de Justícia e lo Tribunal de Primièra Instància per de matèrias juridicas especificas com aquela dels brevets. Lo Tractat de Niça creèt de nòvas nòrmas per regular una collaboracion pus estrecha, perque considerèt ineficaças las nòrmas introdusidas pel Tractat d'Amsterdam e remarquèt qu'aquelas nòrmas èran pas encara estadas utilizadas.
En responsas al fracàs de las sancions presas contra Àustria contra una coalicion qu'inclusís lo partit de Jörg Haider, e a causa de la paur que los nòus Estats membres pausen de problèmas a l'estabilitat de l'Union, lo Tractat de Niça adoptèt pel primièr còp de nòrmas per aplicar de sancions contra un Estat membre.[2]
Lo Tractat tanben establiguèt de disposicions sus las consequéncias financièras de l'expiracion del Tractat de París que creèt la Comunautat Europèa del Carbon e de l'Acièr (CECA).
Pasmens lo Tractat de Niça capitèt pas de resòlvre la question basica de la reforma institucionala, per que las institucions de l'Union Europèa sián mens complèxas, per tractar del subjècte se decidiguèt a Niça l'establiment d'una Convencion Europèa, que vendrà una Conferéncia Intergovernamentala en 2004.
Criticas[modificar | modificar la font]
Lo Tractat adoptat pel Conselh Europèu de Niça foguèt criticat per fòrça de sos signataris. Alemanha aviá exigit d'aver un pes mai important dins lo vòte a causa de sa populacion mai elevada, a que s'opausèt França avançant la tradicionala paritat entre los dos païses. Una prepausa qu'auriá simplificat fòrça lo sistèma actual qu'establisís la doble majoritat d'Estats membres e populacion per remplaçar lo sistèma de majoritat qualificada, a que tanben s'opausèt França per las meteissas rasons. Fin finala s'establiguèt un compromés que consistissiá en una dobla majoritat d'Estats Membres e de vòtes. Encara, un Estat membre poirá demandar se vòl que siá verificat que los païses de vòte afirmatiu representavan una proporcion sufisenta de la populacion de l'Union.
La Comission Europèa e lo Parlament Europèu exprimiguèron lor decepcion sus la Conferéncia Intergovernamental de Niça perque s'adoptèt pas fòrça de sas prepausas sus la reforma de l'estructura institucionala o l'introduccion de nòus poders, coma la nomenacion del Procuror Europèu. Lo Parlament Europèu menacèt de votar una resolucion contra lo Tractat, e mai aja pas de capacitat formala de vèto. Lo Parlament Italian menacèt de lo negar, se lo Tractat aviá pas lo sosten del Parlament Europèu. Fin finala, pas res d'aquò se passèt e lo Parlament Europèu aprovèt lo Tractat.
Fòrça argumentèron que l'estructura de pilars, que foguèt mantenguda pel Tractat, es tròp complicada, que los diferents tractats aurián degut fusionar en un, que las tres (ara doas) personalitats legalas de las Comunautats aurián degut fusionar e que la Comunautat Europèa e l'Union Europèa aurián degut fusionar en una unica Union Europèa amb una unica personalitat juridica. Las regions alemandas tanben demandèron una separacion de poders clara entre l'Union e los Estats membres.
D'un autre costat, lo Tractat de Niça tampauc incorporèt la Carta dels Drechs Fonamentals, perque aquel aspècte tanben foguèt abandonat per la Conferéncia Intergovernamentala de 2004 aprèp l'oposicion del Reialme Unit.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo pes relatiu es una mesura de la quantitat de vòtes del Conselh d'un país en relacion amb sa pppulacion. Dins aquel cas, Lo pes d'Alemanha es de 1,00 e totes los autres se referisson a aquela.
- ↑ (es)L'UE apròba in extremis lo Tratat de Niça, que permetrà de reünificar las doas Euròpas


c: text/html

text:
Harry Govier Seeley
Harry Govier Seeley (1839-1909) siguéc un paleontològ anglés que determinéc qu'es dinosaures se classificauen en dus grops: es saurisquis e es ornitisquis. Tà hér açò se baséc ena natura des ossi e articulacions dera pelvis.
Publiquéc es sòns resultats en 1888. Es paleontològs deth sòn temps auien estat classificant es dinosaures de diuersi maneres, segontes era estructura des sòns pès e era forma deres dents. Totun, era division de Seeley a resistit eth pas deth temps. Adara s'a descurbit qu'es audèths non descénen pas des ornitisquis (maluc d'audèth) més des saurisquis (maluc de ludèrt).
Seely trapéc es dus grops tan diferenti que tanben defenséc un origen desseparat. Va éster pas enquia es ans 1980 qu'es naues tecniques d'analisi cladística demostraren qu'andús grops de dinosaures auien compartit un ancessor comun en eth triassic.
Seely descriguéc e aperéc nombrosi dinosaures a partir des sòns fossils ath long dera sua vida laboral. Eth sòn libe sus es pterosaures, Dragons de l'aire (1901), senhaléc qu'es audèths e es pterosaures an plan de semblances. Era sua credença qu'auien un origen comun siguéc incorrecta e ataquéc era caracterizacion de Richard Owen des pterosaures coma planors lenti de sang hreda e es reconeguéc coma voladors activi de sang cauda.
Seely siguéc ajudant d'Adam Sedgwick en eth Woodwardian Museum de Cambridge de 1859 endauant. Dehugéc trabalhs en eth British Museum e en eth Geological Survey deth Reialme Unit tà contunhar eth sòn trabalh, més , fin-finau, admetéc un trabalh en eth King's College de Cambridge.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Fòrça de Coriolis
La fòrça de Coriolis es une fòrça inerciala agissent perpendicularament a la direccion del movement d'un còrs en desplaçament dins un mitan (un referencial) el meteis en rotacion unifòrma, tal qu'es vist per un observador partetjant lo meteis referencial. Aquela fòrça es nomenada atal en l'onor de l'engenhaire francés Gaspard Gustave Coriolis.
En fach es pas una fòrça al sens estricte, es a dire l'accion d'un còrs sus un autre, mas puslèu una fòrça fictiva resultant del movement non lineari del referencial el meteis. Aquel l'observator que càmbia de posicion per l'accion de l'acceleracion centripèta del referencial e qu'interprèta tot cambiament de direccion de çò qu'es a l'entorn coma una fòrça invèrsa. L'introduccion d'aquela fòrça permet de simplificar las equacions del movement dins aquela mena de referéncia, del meteis qu'aquel de la fòrça centrifuga.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Definicion
- 3 Applicacions
- 4 Nòtas e referéncias
- 5 Bibliografia
- 6 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Al sègle XV, se sabiá ja que los vents de l'emisfèri nòrd formavan una vòlta tornejant cap a drecha (sens de las agulhas del relòtge). Los navegadors portugueses que seguissián la còsta d'Africa en cerca de la rota maritima de las Índias encontravan de vents contraris al delà de l'eqüator. Bartolomeu Dias aguèt l'idèa qu'aqueles vents formavan tanben une vòlta tornejant cap a esquèrra (sens invèrse de las aigulhas del relòtge). Utilisava aquela intuicion per navegar mai rapidament cap al sud d'Africa e descobriguèt atal lo Cap de Bona Esperança[1].
A la fin del sègle XVIII e al començament del sègle XIX, la mecanica coneguèt de grands desvolopaments teorics. Perqu'èra engenhaire, Gaspard Gustave Coriolis s'interessava a far de la mecanica teorica aplicable dins la compreneson e lo desvolopament de las maquinas industrialas. Es dins son article Sus las equacions del movement relatiu dels sistèmas de còrs (1835) que Coriolis descriguèt matematicament la fòrça que deuriá portar son nom. Dins aquel article, la fòrça de Coriolis apareis coma una compausanta suplementària a la fòrça centrifuga, ela tanben inerciala, sentida per un còrs en movement relativament a un referencial en rotacion, coma aquò poirriá se produire per exemple dins los engranatges d'una maquina.
L'argumentacion de Coriolis èra basada sus una analisi del trabalh e de l'energia potenciala e cinetica dins los sistèmas en rotadion. A l'ora d'ara, la demonstracion mai utilizada per ensenhar la fòrça de Coriolis utiliza las aisinas de la cinematica.
Foguèt pas qu'a la fin del sègle XIX qu'aquela fòrça faguèt son apareisson dins la literatura meteorologica e oceanografica. Lo tèrme « fòrça de Coriolis » apareguèt al començament del sègle XX.
Definicion[modificar | modificar la font]
En mecanica newtoniana, qualificam la fòrça de Coriolis de fòrça fictiva, o inerciala, a causa qu'existís sonque perque que l'observator se trapa dins un referencial en rotacion alara que cap de fòrça s'exercís per un observator dins un referencial galilean (o referencial inercial).
L'animacion a drecha nos mòstra doncas la diferéncia entre lo punt de vista d'un observator imobil dins un referencial inercial e aquel d'un observator que se desplaça amb un disc en rotacion dins lo meteis referencial. Pel primièr, la bilha fa pas que se desplaçar amb una velocitat constanta dempuèi lo centre del disc cap al bòrd. Per el, i a pas de fòrça en jòc e la bilha se desplaça en linha drecha[2].
Pel segond (lo punch roge), la bilha se desplaça lo long d'un arc de cercle, cap a esquèrra, cambiant de contunh de direccion. Cal doncas una fòrça per explicar aquel deplaçament. Aquela pseudofòrça es la fòrce de Coriolis . Es perpendiculara a l'axe de rotacion del referencial e al vector de la velocitat del còrs en movement. Se lo còrs s'alunha de l'axe de rotacion, s'exercís dins lo sens contrari de la rotacion. Se lo còrs s'apròcha de l'axe de rotacion, s'exercís dins lo meteis sens que la rotacion[3].
Representacion vectoriala[modificar | modificar la font]
La definidion precedenta perment sonque dificilament d'obtenir la forma exacta de la fòrça de Coriolis. Per aquò, cal efectuar dirèctament lo calcul de l'acceleracion dins la basa de refeéncia accelerada. Ne dedusèm qu'es possible de presentar coma un produch vectorial en utilizant[4] :
ont
- es la massa del còrs,
- es un vector unitari parallèl a l'axe de rotacion,
- es la velocitat angulara instantanèa de rotadion,
- es la velocitat relativa del còrs al respècte del referencial en movement (vejatz acceleracion de Coriolis).
Pasmens, se pòt multiplicar la velocitat angulara amb , çò que produch lo vector . Aquel vector velocitat-pivotament instantanèu descrich atal a l'encòp la direccion e la velocitat angulara del referencial.
O Una segonda definicion
ont
- es la massa del còrs,
- es lo vector acceleracion de Coriolis,
Fòrça de Coriolis e força axifuga[modificar | modificar la font]
Dins l'imatge del disc e de la bilha vist de per avant, aquela darrièra limpa sens frotament e sola la fòrça de Coriolis es presenta dins la referéncia en rotacion. Dins lo cas del movement d'un còrs a la superfícia de la Tèrra, aquel darrièr a son movement pròpri a la superfícia del glòbe. Se desplaça tanben dins l'espaci, amb la rotacion de la planeta, en essent attirat per la gravitat. Subís doncas en mai una autra fòrça fictiva dicha fòrça d'inercia d'entraïnament. Ambedoas s'addicionan:
La fòrça d'entraïnament compren mai d'un tèrmes que la fòrça centrifuga. Coma l'avèm ja vist, la fòrça de Coriolis despend de la velocitat del còrs en movement. La fòrça centrifuga, vertadièrament la fòrça axifuga, se definís ela coma e despend de la posicion (R) del còrs al respèctre de l'axe de rotacion instantanèu. Aquelas doas fòrças pòdon variar se varia mas per un donat, "se pòt dire" que la fòrça centrifuga es la compausanta estatica de la fòrça inerciala se manifestant dins lo referencial en rotacion, alara que la fòrça de Coriolis n'es la compausanta cinematica (cf fòrças d'inercia). Cal en mai comptar amb la fòrça d'inercia ortocentrifuga : ; senon, l'analisi seriá fals.
Exemple simple[modificar | modificar la font]
Vaquí un cas fòrça simple, qu'exigís l'intervencion de la fòrça de Coriolis per èsser interpretat:
Siá doas massas, M e P, descrivent lo meteis cercle a la meteissa velocitat angulara constanta, dins lo sens dirècte e dins lo sens indirècte.
- Los dos punchs descrivon lo meteis cercle, existís doncas la meteissa intensitat de fòrça vertadièra Fo centripèta agissent sus M e sus P.
- Dins li referencial tornejant R(+), M es imobil e P torneja a la velocitat dobla. Dins lo referencial tornejant R(-), situacion opausada.
- dins R(-): doncas l'acceleracion d'M es quadrupla. Alara la fòrça vertadièra Fo sus M cambièt pas e es anulada per la fòrça centrifuga. Cal doncas de segur qu'una autra fòrça intervenga per qu'M descriga lo cercle! e deu valer 4Fo e èsser centripèta. Es justament çò que dona la formula precedenta.
- dins R(+): meteis tipe d'analisi.
Applicacions[modificar | modificar la font]
La fòrça de Coriolis permet l'interpretacion de fòrça fenomèns a la superfícia de la Tèrra; par exemple lo movement de las massas d'aire e dels ciclons, la deviacion de la trajectòria dels projectils a granda portada (cf Pariser Kanonen), lo cambi del plan del movement d'un pendul tal que montrat per Foucault dins son experiença del pendul de Foucault en 1851 al Panteon de París, atal que la leugièra deviacion cap a l'èst pendent la casuda liure.
Coriolis en meteorologia e en oceanografia[modificar | modificar la font]
L'aplicacion mai importanta de la pseudofòrça de Coriolis es sens de plan segur en meteorologia e en oceanografia. En efècte, los movements de granda escala de l'atmosfèra terrèstra son lo resultat de la diferéncia de pression entre diferentas regions de la sisa atmosferica mas son pro lents per que lo desplaçament degut a la rotacion de la Tèrra influéncia la trajectòria d'una mica d'aire. Consideram doncas la circulacion atmosferica mas las meteissas remarcas son validas pels movements de las aigas dins las mars.
Circulacion a l'entorn d'una depression[modificar | modificar la font]
Lo flús d'aire dins una massa d'aire al repaus s'efectua dempuèi las zonas de nauta pression cap a aquelas de bassa pression. Se la Tèrra èra pas en rotacion, la pression d'aire s'egaliseriá doncas lèu e l'atmosfèra vendiá lèu isotròp sens apòrt de calor. Per contre, amb lo rescalfament diferent als pòls e a l'Eqüator que manten una diferéncia de pression, auriam une eternal circulacion entre aqueles dos luòcs. Aquela darrièra circulacion existís prèp de l'eqüator que l'efècte de Coriolis ven nul perque e venon parallèls.
Pasmens, la Tèrra torneja e utilisant la definicion de la fòrça de Coriolis dins un referencial en rotacion, vesèm qu'aquela darrièra aumenta al meteis temps que la velocitat obtenguda pel gradient de pression aumenta mas dins la direccion perpendiculara. Aquò dona une desviacion cap a drecha dins l'emisfèri nòrd (esquèrra dins aquel del sud) d'una mica d'aire en movement. Atal la circulacion de l'aire será antiorària a l'entorn d'una depression e orària a l'entorn d'un anticiclone (emisfèri nòrd). S'agís aquí du vent geoestrofic[5].
Dins la figura d'esquèrra, vesèm cossí aquò se produch prenent los quatre punchs cardinals coma començament de l'interaccion de las fòrças. Lo gradient de pression (flèchas blavas) amòrça lo desplaçament de l'aire mas la fòrça de Coriolis (flèchas rojas) lo fa desviar cap a drecha (flèchas negras). Lo gradient de pression s'ajusta en direccion amb aquel cambi atal que la fòrça de Coriolis çò qui fa cambiar de contunh la direccion de nòtra mica. Rapidament, lo gradient de pression e la fòrça de Coriolis s'opausan e lo desplaçament de l'aire s'estabiliza seguent una trajectòria perpendiculara al gradient e doncas parallèla a las linhas d'equipression (isobaras). En fach, a causa de la friccion, de la fòrça centrifuga e de las diferéncias de pression dins une region, l'equilibri es jamai vertadièrament atengut e la direccion demorará totjorn leugièrament cap al centre de bassa pression (vejatz Espirala d'Ekman).
Las depressions, tanben nomenadas ciclones, pòdon pas se formar prèp de l'eqüator ont la compausanta orizontala de la fòrça de Coriolis es nula. La variacion de la fòrça de Coriolis dona doncas diferents regims de circulacion atmosferica segon la latitud.
Balistica e cercles inercials[modificar | modificar la font]
Una autra utilizacion practica de la fòrça de Coriolis es lo calcul de la trajectòria dels projectils dins l'atmosfèra. Un còp qu'un obús es tirat o qu'una fusada en vòl sosorbital agotèt son carburant, sa trajectòria es contrarotlada pas pus que par la gravitat e los vents (quand es dins l'atmosfèra). Supausam ara que levam la desviacion deguda al vent. Dins la referéncia en rotacion qu'es la Tèrra, lo sòl se desplaça al respècte de la trajectòria rectilinha que veiriá un observator imobil dins l'espaci. Doncas per un observator terrèstre, cal apondre la fòrça de Coriolis per saber ont lo projectil tornará al sòl.
Dins la figura de drecha, mostram la compausanta orizontala de la trajectòria qu'un còrs percorririá s'i aviá pas que la fòrça de Coriolis qu'agissès (compòrta pas la compausanta verticala del vòl, nimai la compausanta verticala de Coriolis). Supausam que le còrs se desplaça a velocitat constanta de l'eqüator cap al pòl Nòrd à altitud constanta del sòl, subís un desplaçament cap a drecha per Coriolis (emisfèri nòrd). Sa velocitat cambia pas mas sa direccion corba. Dins sa novèla trajectòria, la fòrça de Coriolis torna a angle drech e lo fach corbar encara mai. Fin finala, efectua un cercle complèt dins un temps donat que despend de sa velocitat (v) e de la latitud. Lo rai d'aquel cercle (R) es:
-
-
- ont
-
Per una latitud a l'entorn de 45 gras, es de l'òrdre de 10−4 segonda−1 (donant une frequéncia de rotacion de 14 oras). S'un projectil se mòu a 800 km/h (prèp de 200 m/s), l'equacion dona un rai de corbadura d'2 000 km. Es de segur impossible per un projectil sus una corbadura balistica de demorar en l'aira 14 ores e effectuará doncas solament una partida de la trajectòria corba.
Al contrari, la situacion es diferenta dins lo cas de l'ocean o de l'atmosfèra. En efècte, per una mica d'aire en movement dins une zona que la pression atmosferica es unifòrme (vaste pòrt de pression) o per una sisa oceanica en movement dins une zona de fòrça flac relèu dinamic, lo desplaçament inercial es nomenat oscillacion d'inercia. A las latitudas mejanas, amb una velocitat tipica de 10 m/s per l'aire, lo rai es de 100 km alara qu'amb de velocitats de 0,1 m/s per l'aiga, obtegam un rai de 1 km. Dins aqueles dos cases, aquelas oscillacions d'inercia, que lo rotacional es nul, devon pas èsser confondudas amb de revolums o remolins. Aquelas trajectòrias inercialas son de cercles descrichs en un mièg jorn pendulari dins lo sens contrari d'aquel de la circulacion au l'entorn d'une depression. Cal remembra que s'agís d'un cas ont i a pas de gradient de pression. En tota rigor, coma varia amb la latitud, aquela trajectòria es pas exactament un cercle, es una vòlta que ne se tampa pas. En efècta, la velocitat demorant constanta, la desviacion deguda a l'efècte Coriolis es mai fòrta a la latitud mai elevada de la trajectòria, seguís aprèp un periòde d'inercia, la mica d'aiga o d'aire se trapa leugièrament a l'oèst de son punch de despartir, tanplan dins l'emisfèri nòrd que dins l'emisfèri sud.
Coriolis de tres dimensions[modificar | modificar la font]
Fins ara, avèm considerat de movements segon l'orizontala unicament. Per que la Tèrra es pas plana e que l'atmosfèri a una espessor, los movements an mai sovent una compausanta verticala. La fòrça de Coriolis s'exercí doncas pas sonque parallèlament a la superfícia de la planeat mas tamben segon la verticala. Se pòt pensar per exemple a una mica d'aire en superfícia que se dirigiriá cap a d'una estèla del cèl dins lo sens de rotacion de la Tèrra. Coma aquela darrièra torneja, sa superfícia cambia de direccion al respècte d'aquela orientacion e la mica sembla s'alunhar cap al naut qu'una pseudofòrça l'atirant dins aquela direccion.
Aquel efècte es fòrça flac perque la fòrça de Coriolis a pauc de temps per s'exercir avant que la mica d'aire atenga la limita superiora o inferiora de l'atmosfèra mas influéncia qualues objètes coma los tirs balistics vists mai baut. Se miram los efèctes segon la direccion:
- Una mica d'aire davalanta será leugièrament destornada cap a l'Èst.
- Una autra en ascension será destornada cap a l'Oèst.
- Un movement cap a l'Èst montará leugièrament.
- Un movement cap a l'Oèst davalará leugièrament.
Interpretacions falsas[modificar | modificar la font]
L'aiga del lavabo[modificar | modificar la font]
Al contrari d'una cresença populara, la fòrça de Coriolis duguda a la rotacion del la Tèrra es tròp flac per aver lo temps d'influenciar sul sens de rotacion de l'escorriment de l'aiga dins un lavabo que se voida. Coma o montrèt Arsher Shapiro e Lloyd Trefethen[6], per percebre una tala influéncia, es necessari d'observar une massa d'aiga estabilizada dins una fòrça granda restanca circulara, d'un diamètre d'al mens mai de desenas de quilomètres per un efècte en centimètres. Dins lo sifon d'un lavabo, lo sens de rotacion de l'aiga es degut a la geometria del lavabo e als microcorrents d'aiga creat pendent l'emplissatge, o d'una agitacion de l'aiga[7]. Es doncas possible de falsar lo resultat ne donant una impulsion a l'aiga, coma se pòt lo veire sus de videos, que l'experiença es prepausat als toristas sus l'eqüator terrèstre[8].
Per calcular l'acceleracion de Coriolis, a, utilisam aquela relacion:
- Amb :
- : velocitat angulara del pivotament sideral de la Tèrra.
- : lo nombre de segondas dins un jorn sideral. Prenèm
- : Velocitat de l'aiga en movement. Prenèm
- : Latitud del luòc considerat. Prenèm
- Aplicacion numerica:
O prèp de 100 000 còps mens que l'acceleracion deguda a la pesantor . Doncas la restanca se voida de segur avant que la desviacion deguda a Coriolis se faga sentir. Una experiença aisida de reproduire e que mòstra aquel punch es presentada par aquel subjècte sul site de Planète Terre[9]. Per l'anecdòta, George Gamow parodièt aquela idèa comuna en afirmant aver constatat pendent un viatge en Austràlia que dins l'emisfèri sud, las vacas romiam fasent circular l'èrba al sens contrari del sens dins l'emisfèri nòrd.
Las tornades e revolum de posca[modificar | modificar la font]
La rotacion dins una tornada es mai sovent antiorària mas es pas degut a Coriolis. Dins aquel cas, la rotacion es iniciada per la configuracion dels vents dins la sisa d'aire prèp del sòl qui dona une rotacion orizontala de l'aire. Quand lo fòrt corrent ascendent d'un auratge verticaliza aquela rotacion e que se concentra, lo sens es ja determinat. Sièm encara aquí dins un domèni que lo movement de l'aire es fòrça tròp aviat per que l'efècte de Coriolis aja lo temps d'aver un impacte.
Dins lo cas d'un revolum de posca, l'iniciacion de la rotacion se fa per une diferéncia dels vents orizontals. Avèm alara un axe vertical de revolum creat ont la fòrça centrifuga es contrabalançada per aquela de la pression. La velocitat de las particulas es tròp aviada e sus un tròp pichon rai per que la fòrça de Coriolis aja lo temps d'agir. Las observacions montrèron que la rotacion dins aqueles vortèx es estatisticament divisada egalament entre orària e antiorària, quin que siá l'emisfèri.
Divèrs[modificar | modificar la font]
La fòrça de Coriolis despend pas de la corbadura de la Tèrra, sonque de la seuna rotacion e de la latitud que se trapam.
La tèrra essent una esfèra, las mapas en doas dimensions son necessàriament una projeccion (vejatz per exemple la projeccion de Mercator) que dona una distorsion de la superfícia terrèstre. La trajectòria dels missils balistics, o dels obús, es corbada quand se dessenha la traça sus una carta mas la corbadura obtenguda es una soma de l'efècte de Coriolis, dels vents e de la projeccion que serviguèt a far la mapa. Mas aquelas doas darrièras son en general mai importantas que la desviacion de Coriolis.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- (fr) Aqueste article es parcialament o en totalitat eissit d’una traduccion de l’article de Wikipèdia en francés intitolat « Force de Coriolis ».
- ↑ (fr)Jean Favier, Et l’on découvrit le Brésil, dins l'emission radiofonica Au fil de l'histoire, France Inter, 30 de març de 2008
- ↑ "Lyons" (fr) Modelizacion de l'efècte Coriolis : Lavabós, Coriolis e rotacion de la Tèrra ed: Ministère de l'éducation, de la science et de la recherche; Benoît Urgelli
- ↑ "Lyons"
- ↑ "Lyons"
- ↑ (fr) Écoulement en équilibre Departament de la sciéncias de la Tèrra e de l'atmosfèra; UQAM
- ↑ "Lyons"
- ↑ "Lyons"
- ↑ Exemple de video tentant de mostrar l'accion de la fòrça de Coriolis sus l’eqüator terrèstre. L'aiga es pas establa dins las doas primièras demonstracions, al nòrd e al sud.
- ↑ (fr) Lavabos, Coriolis et rotation de la Terre; ENS Lyon
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Pels trabalhs originals de Coriolis avent menat a la derivacion de la fòrça de Coriolis:
- (fr)Coriolis, G.G., 1832 : Mémoire sur le principe des forces vives dans les mouvements relatifs des machines. Journal de l'école Polytechnique, Vol 13, 268-302
- (fr)Coriolis, G.G., 1835 : Mémoire sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps. Journal de l'école Polytechnique, Vol 15, 142-154 Transcripcion electronica
- Per l'istòria:
- (en)Persson, Anders, 1998: How Do We Understand the Coriolis Force? Bulletin of the American Meteorological Society, Vol 79, No 7
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Generals[modificar | modificar la font]
fenomèns concernats[modificar | modificar la font]
- Balistica:
- Meteorologia:
- Oceanografia:
- Remontada d'aiga (« upwellings »)
- Corrent marin
- Autres:
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)Sur les equations du moivement relatif des systèmes de corps, art. de 1831 e 1835 de Coriolis, en linha e comentats sul site BibNum www.bibnum.education.fr.


text:
Un article de Joan Fourié dins Canta grelh - Numèro 34 - 1997 :
Dos libres novèls
- Gabrièl Seguret : Pels puèges del Levezon, qualques racontes e remembres - Lo Grelh Roergàs - 1997 - 75 paginas
- Francis Jammes : Le roman du lièvre, revirat en occitan per Cantalausa - Colleccion Sètz bilingües, Cultura d'Oc - 1997 - 47 paginas
Es una causa coneguda, la literatura d'òc en Roergue demòra fortament marcada, per dire pas condicionada, e aquò dempuèi la respelida felibrenca del sègle passat, per una ruralitat omnipresenta. Bodon el-meteis, malgrat la simbolica que delargava e les sòmis interiors dont se noirissiá, posquèt pas escapar a la preséncia recurrenta, al nivèl de la sieuna inspiracion, de las influéncias del mitan dont èra sortit, qu'i pegava duscas a l'ama e que le pastava de sa cultura.
Partent d'aquela constatacion, non se cal estonar se lo darrièr libre paregut dins la colleccion del Grelh-Roergàs trata un còp de mai de las condicions d'existéncia dins le monde rural, per l'escasença pendent las annadas 40 dins l'encontrada del Levezon. Le paire Gabrièl Seguret, dont les auditors de Ràdio Rodés avián aimat la revirada occitana qu'aviá faita del roman d'E. Bouloc Los Pagés, gardèt sa vida tota un amor quitament carnal per sa tèrra e sa lenga. Aquel raconte levezonenc, que l'autor ailàs posquèt pas acabar, sentís pas la farlabica e, subre mai d'un sicut, pren valor de testimòni uman. Amans Batut agèt una crana idèa de recuperar aquel manescrit, de l'adobar e de lo far editar. G. Seguret aviá la pèl e l'abeluc d'un escrivan autentic ; e qu'una lenga polida, druda e coladissa saviá manejar quand daissava parlar son còr e sa memòria.
Cantalausa, el, sembla escapar a-n-aquesta mena d'atavisme campestral e barrutla en tota libertat dins las arcanas de la literatura internacionala, menant sens lassièra mas amb punhor una obrassa de reviraire que, a travèrs la colleccion "Sètz bilingües", balha a las letras d'òc un resson universal de bona venguda. Aquí que nos sortís de sa tireta una adaptacion occitana del Roman du lièvre que l'escrivan bearnés Francis Jammes publiquèt a la debuta del sègle. Cal precisar qu'aquel Lebraud a pas grand causa de comun amb las evocacions animalièras de la Fontaine, Colette o Loís Pergaud. Ne dona una vision poetisada, passada al mòtle de l'umanisme crestian. Una traduccion inspirada, que deguèt pas èstre totjorn aisida de menar ça que la, ont senhoreja un còp de mai l'engenh de Cantalausa e sa remirabla coneissença de la lenga nòstra.
Joan Fourié - 10/09/97


text:
Hilhòtas de la-baish
Hilhòtas de la-baish, ça-vietz escotar si vos platz,
Ua navèra cançon, hèita per un joen aimador.
En aqueth endret qui vosauts sabetz,
En tota sason que s'i hè l'amor*,
Hilhas a maridar non v'i deishetz pas trompar,
Pensatz au vòste estat deishatz los aulhèrs de costat.
Un dia en mon pradèu*soleta a guardar mon batèu*
Aquiu n'aparescó nada auta persona que jo.
Pugèi drin mei haut a l'ompra d'un hau*,
Aquiu m'atrapè un beròi aulhèr.
Qu'avè los uelhs graciós e l'èr(1) d'un charmant amorós
Que comença a'm parlar : véder si'm volí maridar.
Que l'espièi tendrament dab un èr(1) de contentament
E shens tròp de faiçon qu'entrèm en conversacion
Prengom un moment de contentament,
Deishèm pacatjar lo noste bestiar :
Mon Diu, lo doç plaser despuish lo matin dinc au ser
D'estar tots dus solets a l'ompra d'aqueth arbolet.


text:
04/12/2015
La sopa de chat, de Jan-Peire Reidi
Far la sopa, fricassar lo sopa, talhar la sopa, trempar la sopa, minjar la sopa… Minjar una bona sopa e far un bon chabròu…
E ben non, la sopa freja dins daus veirons que tenen quitament pas una gorjada, quò me ditz ren. Mai ’quelas gasinarias dau « aperitius sopatòris » («Apéritif dînatoire» : Ren que lo nom vos copariá l’apetis !). Mas pareis que la sopa, quò tòrna a la mòda, quo es « très tendance », coma disen. Sopa d’avocat, d’ananas, de banana, sabe-iò… Per nautres, au país, « minjar la sopa », quò voliá sovent dire « disnar ». « Vaque minjar la sopa coma nautres ! »
Que voletz-vos ? Me sei elevat dins una maison ente minjavam de la sopa a tots los repas e quo era lo plat principau. Fasian la sopa benleu dos còps per setmana dins una marmita pendilhada dins la chaminéia. Los legumes emb un bocin de lard e una ponhada de sau dins de l’aiga de la font cuesian tota una matinada. Òm fricassava la sopa : un pauc de graissa dins un paelon, daus onhons o de las lissas, una culhierada de farina dins un pauc de bolhon… E quò sentiá a bon, ’quela bona besunha que friulava dins lo paelon. Òm zo voidava sus lo bolhon bulhent, e fresss… E òm tornava metre lo cubertilh sus la marmita.
A miegjorn, quo era lo moment de talhar la sopa dins la sopiera. La femna copava de las leschas finas sus lo chanteu que chauchava sos tetons coma un mainatjon. La gent se metian a taula gaire avant una ora (miegjorn per los que avian gardat la «vielha ora» d’avant l’ocupacion alemanda). La sopa era trempada e fumava dins la sopiera. A, l’autoritat e la dignitat de la femna ’bilhada d’un davantau negre que pausava la sopiera sus la taula !
Òm fasiá la sopa emb lo legumes que òm trobava dins lo vargier : chauls, pompiras, mongetas, porrada, carròtas, favas. Los legumes eran pas mouguts o esbolhats dins lo bolhon ; quand òm trempava la sopa, çò que ’pelavam «la sabor» demorava sus la talhas dins la sopiera. Lo torrin, que ’pelavam « sopa blanchida », quo era mai que mai una sopa de lissas emb un uòu. Per las festas o ben per escodre, fasian la sopa de pola. Daus còps, los diumencs, quo era lo bulit o ben lo salat. Lo farcit (de la vianda apchada plejada dins de las fuelhas de chaul), d’era quò bon ! Pus tard, quò venguet la mòda dau vermicèli.
Quand la gent tuavan lo pòrc, portavan de la sopa de bodins aus vesins. Sens frigòs e sens congeladors quò auriá pas estat aisat de lo gardar, ’queu bon bolhon gras de bodins que avian esclatat dins la marmita quand los fasian cueire. Coma la gent tuavan pas tots en mesma temps, ne’n minjavam mai d’un còp dins lo corrent de l’ivern . Avem pas obludat los brijons negres de charn de bodins sus las talhas dins la sieta (sieta calòta, quò vai sens dire) mai los uelhs de graissa sus lo vin dau chabròu.
Tant que ne’n som a parlar de nòstres sovenirs de sopa, me pòde pas retener de vos contar una anecdòta de mon vilatge. Non, es pas tan brava coma l’istòria de la sopa de peira que conta nòstre amic lemosin Jan-Francés Vinhau. Sabetz, ’queu conte dau sodard que tòrna de la guerra un ser de Nadau, que es gaste e que creba de fam, e que entra chas dos vielhs que li vòlen ren donar… Lo sodard lor dòna una peira per far la sopa e, a fòrça de los tarvelar, los decida d’i metre de las pompiras, de la porrada, dau lard… Es plan bona, la sopa de peira ! E quand s’entòrna l’endeman, per remerciar los vielhs, lor laissa la peira !
Non, pensava a la sopa de chat. Ma granda-mair era a fricassar la sopa, que un jòune margaud venguet un pauc tròp prep e, quand lo cosiniera volguet lo far partir («A chat !»), sabe pas coma lo chat faguet son compte, tombet dins la marmita. Quò li auriá plan fait despiech, a la Joannà, de foter ’lai ’quela bona sopa ! Quò fai que, quante torneren dau trabalh, mon pair e mon grand-pair, la mingeren, mai lo troberen bona, la sopa de chat. Ma granda-mair lur disset que aviá pas fam, que aviá desjà disnat. Quò se’n parlet dins tot lo vilatge, mai se’n parla enquera, de la sopa de chat !
Sopa de peira, sopa de chat… Mas si aimatz mielhs la sopa de nis d’irondelas dins los restaurants chinés, grand ben vos fase !
A Marennes, lo 3 de decembre de 2015
Jan-Peire Reidi
23/10/2015
Raibe negre 3, per Gilbert Borgés
Banqueta anciana. Redonda de pertot. La filha jais a la riba. Deu estre dins sos vint-e-cinc. Lo velors roje fai ressurtir sa peu bura. Coijada de costat. La testa pausada sus son braç mance. Los uelhs barrats. Las pelucas leugierament fardadas de gris. Nuda. Granda. Fina. Son còrs es cubert d'una fina sujor. Gema doçament.
La banqueta es mai prigonda que sembla. Un òme es eslonjat darrier ela. De peu bura, eu tanben. La penetra doçament. Ela a joslevat sa jarra drecha. Son sexe es completament rasat e se veu netament lo gròs membre lusent que vai et ven suausament.
Contra lo mianis en faciá, una autra banqueta. Un autre coble fai exactament la mesma chausa. Coma dins un miralh. La peça es pro estrecha. Las doas banquetas son pas eslunhadas de mai d'un metre cinquanta. Chasque coble pòt veire l'autre.
La peça es tota en long, coma un corredor.
A la riba de la peça, ne'n i a quatre que son sietats sus una tresesma banqueta. An una bona quarantesna. Dos òmes e doas femnas. Tots pauc que pron ventruts. Sietats sus un bocinon de lur cuòu.Tot pelats tots quatre. Blagassen en beure una tassa de cafe que tenen per l'aurelha. A dos dets. Lo mermilhon quilhat. Fan pas mina de s'interessar aus cobles qui geman sus las doas autras banquetas.
Et puei, sus lo canape de drecha, la filha leva sas pelucas argentadas. Se despleja dau mai que pòt. S'esbadalha a montrar sas amigdalas. Secoda la testa de tots biais et lascha "M'emmerde. 'Niriai ben au cinema, io..."
Gilbert Borgés
06:15 Publié dans Cronicas d'autor, Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (2)
11/09/2015
La chaça, per Jan-Peire Reidi
Los jòunes d’aüei, a la vila mai a la campanha, van benleu pas tròp sovent se permenar dins los prats e dins los bòscs, mas quand aviam lor atge, dins las annadas ciquanta, eram defòra tots los jorns. La darriera era la sason que aimavam lo mielhs, perque quo era lo temps de la frucha, daus champanhòus e de la chaça. Non, quo era pas nautres que teniam lo fusilh ; seguiam nòstre papet o ben nòstre tonton. Fasiam plan atencion de demorar darreir se, de pas far de bruch, per l’amor d’auvir una paloma que se flacassava dins la jarriça o ben… Cho ! … per escoltar la chena que aviá levat la lebre dins lo bigarroelh. Quò veniá vers vos… Clau ! Clau ! Clau ! Quò anava surtir ! Òm teniá son alen… E pas pus tòst que la lebre era a descubert, lo chaçador espanlava, e… Pau ! Veiquí de que far un bon cebier per tota la familha.
Vautres trobatz benleu que la gent eran chaitius de tuar ’quelas pitas béstias. Avetz plan rason de pensar que fau pas far de mau aus animaus. Mas faudriá pas creire de quo es mai crudeu de chaçar la sauvatgina que a apres a se sauvar, que de far venir daus pòrcs sus un trelis o ben de la volalha dins de las gàbias ente son de una diesena dau metre carrat, coma fan au jorn d’aüei. Mai dins ’queu temps la natura era pas tant empoisonada coma aura. Tuar daus animaus sauvatges a la chaça o ben los far sufrir coma dins quauques elevatges modèrnes… Mas me diretz benleu que un mau excusa pas l’autre. A vos de jutjar.
Vautres vos dobtatz plan que quo es pas lo plaser de tuar que fai aimar la chaça. Quo es lo bonur de se permenar dins la natura, de coneitre las sentors de la terra e dau boesc, de comprener la vita dau gibier. Saubriatz-vautres coneitre las piadas dau gibier e saber si son freschas, vos plaçar ente vos podrá pas veire mai sinar e pas tirar a las béstias que se chacen pas ? Per un chaçador, lo pus grand plaser es de segre una tauvera jalussada e de veire son chen far levar una becassa dins lo bòsc jos lo solelh bas d’un matin de novembre… Vos soate de coneitre ’queu bonur tot simple. E quitament si tornatz sens aver ren tuat, auretz benleu ’massat una ponhada de cacaus o ben una jaufada de champanhòus.
Tenetz ! Tots los chaçadors – los meschants chaçadors que tiren quand deurian pas, mai los bons chaçadors que… tiren ! – an una istòria de chaça a contar. Ne’n vos vau dire una.
Dins las annadas mila nòu cent cinquanta, los cinc o sieis goiats e goiatas de mon vilatge anavan a pè a l’escòla en segre los chamins e las rotas blanchas. Lo pus vielh de nautres aviá pausat un sedon estachat ad un boisson negre dins una colada de gibier au bòrd dau chamin. E ben, un matin d’ivern, troberem un rainard meitat estranglat dins lo sedon ! A l’escòla, disserem ren a degun de tota la jornada. L’enser, porterem la béstia au vilatge sus un chambalon. Tots lo vengueren veire e nos fagueren daus compliments. Vos garantisse que nos carravam ! E figuratz-vautres que, dins ’queu temps, si quauqu’un aviá ’trapat un rainard, eu passava dins los vilatges per far la questa. La gent li donavan dau uòus. Daus uòus de las polas que lo rainard minjariá pas, perdiu. Nautres tres, los goiats los pus vielhs, pradelerem tot un diumenc per far veire nòstre rainard. E l’enser, tornerem au vilatge emb un plen panier de uòus, mai sens ren cassar, e faguerem una granda moleta ! E quò-’quí !
Mai dins lo panier ne’n i aviá un de coat !
lo 1er de setembre de 2015
Jan-Peire Reidi
25/06/2015
Bestiari occitan, la calha per Micheu Chapduelh
Michel Chadeuil lance une nouvelle série sur le bestiaire occitan du Périgord. Aujourd'hui, il commence par la caille.
°°
En français, on dit que la caille carcaille. En occitan, la calha quincalha. Quand elle carcaille, vous croyez l’entendre dire : « Plus d’ tabac ! Plus d’ tabac ! » Quand quincalha, ditz « Palpabat ! Palpabat » en far sonar lo « t » finau. Mas quò, quo es una onomatopèa : quò vòu dire res. E parla pas de tabac, la calha, d’abòrd que de tabac degun ne’n fai pus e que la calha aima mai de viure dins lo blat. Mas los blats se fan rares tanben e las calhas enquera mai. La calha vos disiá tot çò que deviàtz far per bien bladar. Quand era temps de semnar : « Planta blat ! Planta blat ! ». Quand lo grun levava : « Blat grelhat ! Blat grelhat ! ». Quand frotjava : « Blat palhat ! Blat palhat ! » Quand flurissiá : « Blat florat ! Blat florat ! » (Auriá degut dire « florit », mas los auseus an ben lo drech de far quauquas fautas de conjugason !). Quand espijava : « Blat ‘spijat ! Blat ‘spijat ». Quand la recòlta prometiá d’èsser bona : « Blat calhat ! Blat calhat ! » Quand era mestivat : « Blat segat ! Blat segat ! » Quand lo mestre e son meitadier anavan partejar : « Tres per un ! Tres per un ! Un per tu ! Tres per io ! » Quand aviá plegut o granissat : « Blat fotut ! Blat fotut ! » E quand lo perceptor reclamava totparier : « Fau paiar ! Fau paiar ! ».
Et cette petite bête philosophait sur la condition de vie des cailles, à moins que ce soit sur celle des humains : « Quand ai lo blat, ai pas lo sac ! Quand ai lo sac ai pas lo blat ! » (Quand j'ai le blé, je n'ai pas le sac. Quand j'ai le sac, je n'ai pas le blé.) Pour dire la même chose, les humains affirment bien que "Quo es quand as pus de dents que las calhas te tomban totas rostidas dins lo bec" (C'est quand tu n'as plus de dents que les cailles te tombent toutes rôties dans le bec).
Micheu Chapduelh.
20/05/2015
ço que nòstres pitits filhs aprenen pus gaire, per Jan-Peire Reidi
Aprenen pus gaire a
anar a l’escòla a pè e s’amusar en chamin
marchar, marchar
tuar los auseus au lançapeira
far un lançapeira, un petaraba, una arcbalesta
fabricar una carabina e far petar
far petar un petard jos una bóitia de conserva
pausar un sedon per ’trapar un rainard o un taisson
coneitre l’auseu que òm veu volar o que òm auva chantar
culhir un nis quand los auselons son drucs
montar un clau de pescha sus un fiu per far una linha
peschar a la linha, ’trapar las galhaudas
pausar e levar los cordilhons, una carafa, un tramalh
desviar lo riu per ’massar las truchas e las engravissas
coneitre los peissons e ente òm los tròba
’trapar un peisson emb las mans
coneitre los champanhòus que son bons e los quaus son ladres
bastir un forn e far cueire las chastanhas e los champanhòus sus la brasa
e las cagolhas emb un grun de sau
far una cabana de chabeças de pinambors
far un molin emb daus bastons de nosilhier e lo far virar dins lo riu
far volar una domaisela emb un fiu estachat ad una pauta
tustar los greus e ne’n barrar dos dins una bòitia de ’lumetas per veire lo quau minjará l’autre
minjar las cireisas sus lo cirieir dau vesin
jugar daus torns aus vielhs, a las vielhas
fugir, fugir
craunhar las pomas jasbras, las moras, los cacaus
fumar la guisauba
tuar una serp, tuar la sauvatgina
que se minja, que se minja pas
coneitre los aubres
far una chabreta e una brama
jugar de la fuelha de liedra
viure defòra dau matin au ser
far au brocon, a las quilhas, far virar una baudufa
fabricar un tricicle o un charreton e i atalar lo chin
’dobar una bicicleta
gardar las vachas emb una dròlla de lur atge
Aprenen pus gaire
coma fan los òmes e las femnas per
empeutar, podar, bladar, semnar, fauchar, mestivar, escodre, vendenhar
quoras e coma,
far lo vin, l’òli de cacaus, lo citre, la piqueta, l’aiga de vita
liar los buòus, atalar los buòus, menar los buòus
coneitre una tròia porcau, una vacha taurau
sanar un vedeu e los pitits pòrcs
far naistre un vedeu,
far venir la denada, tuar, plumar, esbudelar, esvirolar
coneitre l’erba per donar aus lapins, per far la salada
tuar lo pòrc e lo cosinar
jostar las vachas, far dau burre, dau fromatge, far tetar los vedeus, tirar lo femier
copar dau boesc
coser, brochar, sarcir, petaçar, far la sopa, far cueire
quauqua ren de bon e de jauvent
se servir daus ustilhs, trencha, puat, dalh, forcha, rasteu
sapcher si quò vai plòure
far venir de tot e jamai estre en pena
viure de la terra que òm trabalha
emb sa testa, sas mans
terra, aiga, aer e fuòc
Aprenen pus gaire a parlar pa… pa… p…
A Javerlhac, lo 20 de mai de 2015
Jan-Peire Reidi
23/03/2015
Mon grand-pair copet un aubrisson, per Gilbert Borgés
Veiqui un texte cort de Gilbert Borgés, que me fai pensar un pauc au mite de Sisife, emb una fin, tot parier, que sem umans...
°°
Mon grand-pair moriguet a l'ivern que seguet. Veiqui.
Gilbert Borgés
11:14 Publié dans Cronicas d'autor, Raibes negres e Istòrias minuta de Gilbert Borgés | Lien permanent | Commentaires (0)


text:
Rama VIII
Ananthamahidon (อานันทมหิดล en tai, sovent transcrich Ananda Mahidol[1]; Heidelberg, 20 de setembre de 1925 - Bangkok, 9 de junh de 1946) de l’ostal de Chakri, foguèt rei de Tailàndia jol nom de Rama VIII de 1935 a 1946.
A l’abdicacion del paire, lo rei Rama VII, en 1935, a pas que 9 ans e es dins una escòla en Soïssa. Contunha sos estudis abans de tornar definitivament en Tailàndia en 1945. Morís en 1946, assassinat. Lo fraire Phumiphon li succedís.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ La romanizacion oficiala del tai es la RGTS que donam en primièr.


text:
Mai de 25.000 manifestants se rencontrèron dissabte a Carcassona, convocats per Anem Òc!. En aquela manifestacion (vídeo de VilaWeb TV), la pus granda jamai realisada en defensa de la lenga occitana (dins l'escòla, los mejans e la vida publica), i participèron gents de tot l'espandi occitan e, quitament, mai de 200 catalans. Entre los participants, i aviá atanben un grop important d'elegits de partits divèrses, que se manifestèt obèrtament e amassa per la lenga d'òc. Los manifestants percorreguèron lo centre de la vila fins a montar denaut la Ciutat, la fortalesa medievala, ont se faguèron los discorses e ont s’interpretèron mantunas cançons. Finalament, tot lo mond cantèt ‘Se canta’, l'imne occitan.
dimarts, 27 d’octubre de 2009
Anem Òc!, manifestacion massiva per la lenga occitana
Mai de 25.000 manifestants se rencontrèron dissabte a Carcassona, convocats per Anem Òc!. En aquela manifestacion (vídeo de VilaWeb TV), la pus granda jamai realisada en defensa de la lenga occitana (dins l'escòla, los mejans e la vida publica), i participèron gents de tot l'espandi occitan e, quitament, mai de 200 catalans. Entre los participants, i aviá atanben un grop important d'elegits de partits divèrses, que se manifestèt obèrtament e amassa per la lenga d'òc. Los manifestants percorreguèron lo centre de la vila fins a montar denaut la Ciutat, la fortalesa medievala, ont se faguèron los discorses e ont s’interpretèron mantunas cançons. Finalament, tot lo mond cantèt ‘Se canta’, l'imne occitan.
a 10:00
Etiquetes de comentaris: Notícies Diverses


text:
Vicenç Pagès i Jordà (Figueres, 14 de decembre de 1963) es un escrivan e critic literari en catalan. Es tanben professor de lenga e estetica a la Universitat Ramon Llull.
Lo 1989 ganhèt la Biennala de Barcelona en l'apartat de literatura, e l'an seguent apareguèt lo sieu primièr libre, lo recuèlh de contes intitulats Cercles d'infinites combinacions. Lo 1991 publiquèt l'òbra de bricolatge textuala intitulada Grandeses i misèries dels premis literaris (Llibres de l'Índex), formada d'un milièr de citacions.
L'an 1995 apareguèt la siá òbra mai ambiciosa, El món d'Horaci, un roman que se tròba a mièg camin entre la ficcion e l'assag creatiu. L'an 1997 vegèt la lutz lo sieu libre de mai succès, lo roman cuert Carta a la reina d'Anglatèrra, que narra en cent paginas mil ans de la vida del protagonista. A aquel libre lo seguiriá Un tramvia anomenat text (1998), un assag sul escritura que considèra lo tèxt coma una barreja indestriable d'inspiracion e mestièr, de gèni e competéncia, de magia e disciplina.
En companyia de l'altre (prèmi Documenta 1998, publicat lo 1999) marca lo retorn al genre conti. En aquela escasença, lo recuèlh es unitari, doncas que totes los relats viran a l'entorn del tèma del doble. Lo seguiguèt lo roman La felicitat no és completa, Prèmi Sant Joan de narrativa 2003, la biografia intermitent d'un personatge sens conviccions, tradusit al castelhan l'an seguent amb lo títol La dicha no es completa (El Aleph). Lo 2004, lo recuèlh El poeta i altres contes obtenguèt lo prèmi Mercè Rodoreda, e foguèt publicat l'an seguent. Lo 2006 apareguèt De Robinson Crusoe a Peter Pan. Un cànon de literatura juvenil. Ganhèt lo prèmi Crexells 2009 amb lo roman Els jugadors de whist. Lo 2012 publica amassa amb lo pintor Joan Mateu Bagaria El llibre de l'any.
Lo 2013 ganhèt lo prèmi Sant Jordi de roman per Dies de frontera, e l'an 2014 foguèt premiat amb lo Prèmi Nacional de Cultura.


text:
Es una nòva venguda del monde judiciari que marquèt la suspresa e la naissença del tot novèl OPLO.
De fach, aqueste matin foguèt portada al grafi del tribunal de Tolosa una denóncia per « Contrafaiçon, violacion del còdi de la proprietat intellectuala e concurréncia desleiala » pels avocats franceses de la famosa marca de joguets de construccion danesa LEGO®.
Lo representant de LEGO® en França, M. Fòradesen, interrogat a la sortida del tribunal per Manaset, nos expliquèt :
« Foguèrem alertats primièr per l’omonimia entre aqueste OPLO e nòstra gama DUPLO®. En ensajant de n’aprene mai sus aqueste afar, vegèrem l’OPLO èra una joguina, un jòc de construccion grossièr, amb un sistèmi de peças desparièras, e plan malaisat d’engolir. Tant de causas que se tòrnan trobar dempuèi 1969 dins los DUPLO®, nòstra gama LEGO® pels pichonèls, al succès que demesiguèt pas amb las annadas. Venguèt clar per nosautres qu’èra una contrafaiçon del nòstre trabalh e de tota la marca, amb una volontat d’enganar lo public jove, çò que podiam pas umanament daissar passar. »
Jonch per telefòne, David Gròsjoan, president novelament elegit de l’OPLO, se volguèt pas exprimir sus l’afar.
Seguirem evidentament las seguidas judiciàrias de la batèsta en exclusivitat per Manaset.


text:
Saint-Ouen-sous-Bailly
Saint-Ouen-sous-Bailly es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Sant-Ouen-jos-Bailly a situat en lo Pichon Caux e adaigada pel Bailly-Bevi.
Sant-Ouen-jos-Bailly a situat a 2 km de Envermeu, a 16 km de Dièpa e a 30 km de Blangy-sus-Bresle.
Saint-Ouen-sous-Bailly est situé dans le Petit Caux et arrosée par le Bailly-Bec.
Saint-Ouen-sous-Bailly est située à 2 km d'Envermeu, à 16 km de Dieppe et à 30 km de Blangy-sur-Bresle.


text:
Ostana es un pichòt vilatge occitan ai pè dal Vísol.
Un’irresitibla vuelha de renaissensa caracterisa aqueste borg occitan de l’auta val Pò. Sobretot d’istat, mas decò d’uvèrn, quora lo solelh resplend sal blanc mantèl de la neu, aicí se passon divèrsas iniciativas culturalas: fèstas païsanas, danças e chants populars abo de sonadors espontàneus, congrès d’alpinistas, cuecha dal pan, activitats al musèu etnogràfic, jornaas de trabalh per lo manteniment dal territòri (ruida).
Festejar es un’ocasion per istar ensem, una bòna oportunitat per trabalhar ensem, discúter aquilhi projècts qu’encoratjon lo retorn e dorar lo benvengut a qui vòl s’establir aicí, magara just per tornar descuèrber lo sens de la vita.
Saboratz la cultura d’Ostana e son ofèrta torística!


text:
Montreal (Aude)
Montreal (oficialament en francés Montréal) es una comuna occitana de Lengadòc, situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna situada sus l'ancian rota nacionala 119, l'actuala D119, entre Carcassona e Mirapeis. Montreal es situada dins lo massís de la Mala Pèira
Istòria[modificar | modificar la font]
Antiquitat[modificar | modificar la font]
Durant lo primièr milenari ab. C., lo suc foguèt ocupat par un relais de senhalizacion (torre de fòc) dins un sistèma que ligava Tolosa a Narbona, al començament de l'Edat del Bronze[1].
Se pòt veire un ancian castelar, a l'Oèst, una cort e un donjon carrat flancat de quatre torres octogonalas. D'aquelas demòra la que servís de basa al campanar major alara que la pichona aparten al castelar. La pichona torre redonda sens duberturas a l'angle sud-oèst del campanar es una torre de senhal (o de fuòc) que s'enclusís dins un alinhament que va de Mont Naut, la Puèg d'Ajonc, e puèi a Vilasiscle, Puègsiuran, Castèlnòu d'Arri e arriba sul sit de Vièlha Tolosa ocupada pels Tectosages al sègle III ab. C.
Edat Mejana[modificar | modificar la font]
La vila foguèt lo fèu dels senhors de Laurac. A Montreal se fasián de concilis catars e, en 1207, s'i debanèt la disputa entre catolics e catars ont participèron Diego d'Osma e Sant Domenge.
L'arquitectura de la Collegiada de Sant Vincenç es particular, En 1221, es a dire tres ans aprèp la mòrt de Simon IV de Montfòrt, la vila foguèt assetjada per Tolosa e Fois. Foguèt presa e lo donjon e lo castèl plan fòrça damatjats. Demorèron arroïnats pendent doas generacions e es en 1273 que Felip III de França autorizèt que se tornèsse bastir aquelas roïnas per formar lo bastiment actual.
Lo culte de Sant Vincenç a Montreal es plan ancian; poiriá èsser estat installat pels Merovingians que n'aurián menat de rèstas dins la capèla del castèl aprèp lo sac de Narbona. Sant Vincenç, martirizat al començament del sègle IV, es conegut pels escrits de Prudent (Lo Peristefanon). Fòrça onorat dins la zòna galloromana de la Mediterranèa, es sens dobte l'apropriament sincretic pel Cristianisme del culte de Mitra.
A Montreal, es lo protector del castelar mentre que la parròquia foguèt plaçada jos la proteccion de la Verge. A l'installacion del Capítol collegial, en 1318, la comunautat religiosa adoptèt aquel e ne faguèt lo sant patron de la vila. A aquela epòca comencèt la construccion de grands barris. Abans, lo castelar foguèt cenchat per un oppidum de 120 mètres de diamètre, dominava un abitat dispersi suls costats del puèg o a l'entorn.
A partir de 1240, Montreal foguèt erigit en castelaneriá reiala, es a dire coma una Cort d'Assisas; la vila aparteniá, alara, al Rei de França que l'aviá obtenguda es cambi amb Amaury VI de Montfort, filh de Simon.
Per far tornar catolics los catars, los Fraires de la Peniténcia de Jèsus Crist s'installant en 1264 e los Carmes bastiguèron lor convent en 1294.
Lo sègle XIV es un sègle d'expansion per la vila mas las faminas, la pèsta, los desòrdres de la Guèrra de Cent Ans, lo trebolum civil levèron un grand tribut sus la populacion. Pasmens, l'expansion contunhèt fins a la segonda partida del sègle XVI.
Luòc important politic e estrategic, foguèt ravajada mai d'un còp pendent las Guèrras de Religion. Per èsser del partit de Montmorency, la vila foguèt a l'emenda e sos barris destruits par Richelieu, a l'Edicte de Lengadòc en 1630. Apuèi, son ròtle politic es acabat, venguèt solament una vila rica vivent de la lana e de l'agricultura.
Administracion[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
L'oppidum de Montreal[modificar | modificar la font]
Son centre se confond amb lo quatren contrafòrt nòrd de la Collegiada e son rai de seissanta mètres descriu un perimètre ont se tròba la carrièra de las Flors, l'ostal Casenava, la mitat de la plaça de Sant Vincenç tangenta als ostals, la torre de senhal de la Collegiada.
Los ostals de la plaça de Sant Vincenç son bastidas sus l'escarpa d'aquel oppidum, d'aquò ven lor grand desvolopament vertical. Es parièr per aqueles de la carrièra de las Flors.
Aquela partida centrala del vilatge se nomena lo Capitòli.
Collegiada de Sant Vincenç[2][modificar | modificar la font]
En 1273, lo rei Felip III de França dona als parroquians de la glèisa de Sant Vincenç d'ostals situats prèp d'aquela per l'agrandir.
La glèisa es erigida en collegiada pel papa Joan XXII lo 13 de febrièr de 1318.
En 1783 foguèt decidit de far una copòla per remplaçar la fusta d'origina.
Un mercat es passat lo 6 de junh de 1783 amb un plastrièr de Pàmias, Jean Ribeaute, per construire la copòla de la collegiada per 12 500 liuras.
La collegiada possedís un cicle de pinturas sus la vida de Sant Vincenç realizada pel pintre tolosan Despax, a partir de 1751. Los quadres son recebuts pel capítol lo 17 d'agost de 1755. D'autres quadres de Despax, Gamelin e Badin son depausats dins la glèisa.
Un òrgue es realizat en 1738-1740 per de Montbrun, factor d'òrgues a Castèlnau d'Arri. Se tornèt far en 1781-1785 per Jean-Pierre Cavaillé[3].
Personalitats ligadas a la comuna[modificar | modificar la font]
- Loís Alibèrt, linguista occitan.
- Philippe Noiret, comedian de teatre e actor de cinèma francés.
- Marcel-Yves Toulzet, jornalista e romancièr
- Aimerin de Montreal
- Alain de Roucy
- General Frère
- Monseigneur Louis Belmas
- Capitan Pages
- Capitan Carrié
- Joseph-Etienne-Charles Fargues.
- Joan de Montréal, avocat de l'Òrdre del Temple.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquel alinhament començariá a Perpinhan per anar a Solhanels, al Nòrd-Oèst de Castèlnòu d'Arri e aprèp cap a Tolosa. Poiriá datar del Megalitic sus la primièra partida e èsser estat renovat a l'epòca cèlta. Aqueles trabalhs istorics son pas sens critica.
- ↑ (fr)Yvette Carbonell-Lamothe - Deux collégiales du XIVen siècle dans l'Aude, Saint-Vincent de Montréal et Saint-Michel de Castelnaudary - p. 426-430, dans Congrès archéologique de France. 131en session. Pays de l'Aude. 1973 - Société française d'archéologie - Paris - 1973
- ↑ Site de la Collégiale


text:
Dempuèi diluns, lo programa de l’Estivada es donc conegut. Aprèp una cuvada 2013 un pauc saquejada e ventolada, a donc calgut far ambe lo sistèma D o puslèu lo demèrda-te faiçon ÒC. E la ventòrla a talament bufat que tòrna portar lo festenal al còr de la ciutat, sus l’esplanada dels Rutèns per la scèna granda. E coma l’afica novèla es una flor de pissalièch, la grana se va portar un pauc de pertot : al musèu Soulages que serà lèu baptejat, a l’Ostal dels Joves e de la Cultura, a l’amfiteatre e quitament…a l’ostal de la comuna… Per far tornar lo cònse ? Mèfi al pollèn e als estornicals !
Donc alèra aquela programacion? Deja, i a un jorn de mens. L’Estivada se va pausar lo dimècres 23 de julhet e s’acabarà lo dissabte 26. Sens tròp de sòusses (un tèrç del budgèt de mens) a donc calgut comptar sus la solidaritat. Nadau vendrà donc estrenar sonses 40 ans de cançons e segurament que tot serà plen de pertot. Totjorn dins las locomotivas, lo Còr de la Plana s’en tòrna tanben, estant que poguèt pas cantar l’an passat. Luc Aussibal (lo « regional de l’etapa ») serà el tanben de la partida. S’ameritava ben l’empont bèl, el que tòrna amb una còla novèla encara mai ròck.
Teaser Estivada edicion 2013
E tomba plan. Que lo menut de 2014 serà encara mai ròck, punk, ska. Menat pels Goulamas’k que venon de sortir un disc novèl, auretz tanben Sonoloco un grop de Lemosin reconegut dins lo mitan Hard Ròck. Lo mème jorn, Papà Gahús vendrà far la pròva que Bigòrra es pas en rè sus aquela musica. Autant dire que lo dissabte, la clavadura de l’Estivada serà negra, brusenta e bolenganta !
Al menut de dabans, Xarnège, basques e biarneses, elses tanben amb una produccion novèla, Pythéas lo gròp de Lou Dàvi qu’èra ja vengut o los bretons al nom que fa enveja : Les Ramoneurs de Menhirs. L’espectacle se farà tanben per carrièra ambe un desfilat de bandas per l’inauguracion, la granda banda occitana de las Valadas (lo dijòus) e al musèu Soulages en debuta de jornada per de cartas blancas dedicadas a Pierre François, Marie Rouanet o encara lo projèct de Joan-Francés Tisner : NY’ÒC Trobadors. Sens oblidar de teatre. I aurà de que far. Sul siti de l’Estivada i a un « teaser » per vos far despacientar ambe l’edicion de l’an passat.
Aqui lo sicut qu’aviam fat dins lo jornalet al més de febrièr.
L’Estivada 2014 se prépare par france3midipyrenees
Coma dirián Patríc Roux e Lo Dalfin : sèm encara aicí. A mai de 20 ans, lo festenal demòra a Rodés. Mudada, menaçada, de còps que i a criticada e pas rancurosa ambe las colectivitats aveironesas, l’Estivada contunha son camin a Rodés, benlèu un jorn endacòm mai. Es ara pron bèla. L’essencial es de s’en passar pas!
Benaset Roux


text:
Central Intelligence Agency
La Central Intelligence Agency (CIA, « Agéncia centrala d'entresenha »), fondada en 1947 pel National Security Act, es una de las agéncias d'entresenha pus coneguda del Estats Units. Es encargada de l'acquisicion de l'entresenha (en particular per l'espionatge) e de las operacions clandestinas efectuadas fòra d'aqueste país. Ten l'estatut juridic d'agéncia independenta del govèrn dels Estats Units. La CIA a tres activitats principalas tradicionalas, que son: amassar d'informacion subre de govèrns estrangièrs, d'entrepresas, e d'individus; analizar aquela informacion, per poder fornir d'entresenhas de secutitat nacionala als politicians estadusinencs e a la demanda del President dels Estats Units, efectuar d'operacions secretas e operacions tacticas pels seus emplegats pròpis, o pels militars. Pòt, per exemple, exercir una influéncia politica estrangièra a travèrs de sas divisions tacticas, coma la Division d'Activitats Especialas.


text:
Ela literatura n'occitán ge difin cêu maor defacilor que l'idiom occitán uo prohençal nela qual est ascrita. S'exorde nel sécul XI e XII en plur centres, des esquelhs que s'espancieu inicialment á ela maor part dele sud de França e plus detard al nord d'Italia e Catalunha. Mai sintieu l'influx de literaturas vedeínas. En l'época dele sui maor desvlaupament (sécul XII) l'art de composar en leunga vulgar nu existíva pas uo era n'ols suis compeçaments al sud d'ols Alps e ols Pireneis. Nel nord, nela çona dáls leungas d'oïl, ela poesía vernacular era en plen enfloresçiment; pró entr'ols destrits n'ols que's desvlaupava, ela Câmpanha, Íscola de França, Picardía e Normandía et ela rigión nela que nasçeu ela literatura en prohençal, existíva una çona intermediada formada per ela Borgonha, le Borbonnés, Berri (Berry), Turén e Anjú (Anjou) que durant le Mesvián nu sembla aver d'avut literatura vernacular.
Nela sue nasçença, ela literatura prohençal est isolada e nel sui desvlaupament seqüeu n'esent completament original durant longtemp. En qualques puncts posej analógias cêula literatura seror dál França septentrional; pró aquestas analógias ge deven principalment á qualques elements primárs sólits á amas e sól n'un grat mult minor á un influx mutual.
Empré, cal demandar se fasta que punct pot eser isolada equaqui literatura romança nel Mesvionér. N'ols tots país de leungas romanças elas compostas en leungas vernaculars aparieron quand ela costumne d'ascribir en latín encara era habitudinal, en continant una tradición ininterrompuda. Jusque durant elas épocas plus abscuras, quand ela vita intelectual era nel sui libel plus bas, ge favan en latín elas concions, elas vitas plusaldemens apócrifas d'ols sants, elas estorias de miracles par arrapar pelegrins á determinats tempres, ols análs monástics, documents legals e contracts de tot tipus. Quand ge compeçó de nou á estudiar e deprender, cum fo le cas dele nord e le centre de França sota l'influx de Craolmánh e plus detard nel sécul XI nela resta dele país, fo le latín qui ge veieu beneficiat.
Enlentescuda e gradualment elas leungas romanças, especialment esquelhas de França, furon n'ocupant part dele terrén avanteriorment ocupat prel latín, pró jusque despós dele Mesvianér ela leunga manuteu porcias importants dele sui impér original. Cuma conseqüença, elas leungas romanças en gernial (e aquest est especialment certan poral prohençal, aujác ela sue literatura nu s'extén plus alá dele períod mesvián) representan sól una part incompleta dele desvlaupament intelectual de câr país. Esquelhas literaturas, jusqu'elas plus aucténticament locals, que nu hán avut pas influis esteriors, solment son capabils d'ensenhar-nos esquelh qu'era le país de forma fuort parcial. Eran, en resunta, crejadas par ela maoritat iletrada dál poplança et en grant part per homs prácticament sien cogniments literárs.
Orígin
Ols orígins d'aquesta poesía son incertáns. Nu est relacionada cêula poesía en latín, né côl folklor. Elas composicions en leunga vulgossa semblan aver se crejadas par divertiment uo, nel cas dál poesía religiosa, par l'edificament moral, d'aquessa part dál poplança que posejieva terras e ociositat e consideravan ols trastuls intelhectuals entr'elas cossas bonas dál vita.


text:
Un an més Lengua Viua, sección de Fondacion Musèu Etnologic dera Val d’Aran, vò hestejar Sant Jòrdi tamb era lectura d’un libre en aranés, enguan auem trigat Hered, dera escribana aranesa Tòni Escala, guanhadora deth VIII prèmi Es Talúries e deth prèmi Lengua Viua der an passat.
Dempús dera lectura, tara ua s’autrejarà eth prèmi deth 1r. concurs de dessenh dera camiseta dera Corsa Aran per sa Lengua, qu’a lòc tostemp eth darrèr dimenge de junhsèga. Felicitam as 21 participants pes sòns dessenhs e demoram qu’eth pròplèu an tornen a presentar-se. Es diboishi son exposadi ena sala deth Conselh Generau d’Aran, dempús se poiran vèir en Facebook e ena plana web dera Fondacion.
Grà cies a toti pera vòsta preséncia, mainatges, joeni e grani, toti estimam er aranés, lengua occitana dera Val d’Aran, més mos la cau parlar tostemp, mo’n cau èster orgulhosi de hèr-la servir, mos la cau sauvar en tot emplegar-la entà qu’es nòsti hilhs e arrèhilhs poguen contunhar comunicant-se en aranés.
Tostemp en aranés ¡!


text:
La semano passado, avian vist li pouplado celto-liguro que pouplavian lou territòri de Vau-Cluso à l’epoco de la Narbounèso, anèn uèi estudia si vesin. Quand li roumans prenon lou countourrole militar e pouliti d’un territòri, prenon en counsideracioun li souto-divisioun territourialo eisistènto. Es en partido pèr aco qu’aquelis ancians noums e divisiouns an pouscu perdura … Contunhar la lectura →
Deis investigadors an utilizat d’etiquetas GPS per demostrar que leis entrepresas de reciclatge deis Estats Units se dispausan dei dèishas electronicas mejançant l’enviament dins lei pais en desvolopament. Fins fa pauc, aviá pas pensat au futur de mon electronic un còp qu’aviá tirat. M’aviá acostumat a lei portar a un centre de reciclatge e lei … Contunhar la lectura →
Dins l’Antiquita, lou territòri de l’actualo Vau-Cluso es coumpausa de 5 pouplado e/o counfederacioun : Li Voucóunci, li Cavaro, li Tricastin, li Menini e lis Albici. Quand li roumans prenon lou countourrole militar e pouliti d’un territòri, prenon en counsideracioun li sus-divisioun territourialo eisistènto. Es en partido pèr aco qu’aqueli ancians noums e divisiouns an pouscudo … Contunhar la lectura →
Tot aquò basat en un simple truc : cambiar l’identitat de 160 pacientas deisEstats Units en italians dau sud totalament fictiu. A l’excepcion que evidentament, l’autor se faguèt rapidament prendre. Per aqueles a la part inferiora de l’escalièr, lo mond de la recèrca es particularament malaisit. « Publish or perish« , tal es lo manament: publicar o … Contunhar la lectura →
Situado au cor dóu Tricastin, à cavau èntre Droumo e Vau-Cluso, la colo de Bàrri s’espandis sus li coumuno de Boulèno, Sant-Pau de Tricastin e Sant-Restitut. Aquesto colo que tiro soun noum de soun caratère de bàrri naturau au mitan d’un espàçi n’es pamens un espàci de coumunicacioun e d’escàmbi tout de long de l’Istòri. … Contunhar la lectura →
Lo comèrci internacionau d’armament bat de recòrds dempuèi la Guèrra Freda. Leis importacions au Prèp Orient se duplican, leis Estats Units e Euròpa se mantenon coma principaus provedidors, dau temps que la China ganha dau terren. Quau vend leis armas? Leis Estats Units, Russia, la China, França e Alemanha, principaus exportadors. 75% deis armas que … Contunhar la lectura →
De neonazis d’internet pensan qu’an descobèrt que lo lach es digerida que per la populacion blanca, tractan de lo convertir en un « simbòl de la puresa raciala ». Après la transformacion de la esvàstica e Pepe la granhota en simbòls d’òdi, l’extrèma drecha va transformar la reputacion dau lach ? Coma poguèt passar aiçò? Lo 20 … Contunhar la lectura →


text:
Lu libre de la setmana 3 (>lm). Tirat e virat de l’avant dire dau Pestour, escrich ne’n 1932 :
[…] Dès la mòrt dau Galeri, susvenguda au mes de novembre de 1931, Gandilhon Gens d’Armes e Antonin Perbòsc, losquaus l’avian acoratjat, menat, conselhat avecque tant bontat que de retenguda, avian somnhats de tirar de l’ombra las pi’tas pèças versifiadas que lu « devisou de Cambian » ‘viá tornadas copiadas, jorn apres jorn, de son escritura ponchuda, beleu lu ser, au canton, las bestias toschadas e los eifants endurmits, dins daus caïers per escoliers. Perbòsc aviá beleu tornat quilhat la grafia dau noveu vengut ; Gendilhon, mai lu grand eime metut dins tot quò qu’eu fasiá, aviá revirat « en vers français » quauquas poësias. L’un coma l’autre ‘vian charchats, per res, un esditor. Coma se dins ‘queu sègle barbare, un poëta que chanta nonmàs la natura e son arma, sans voler chucar o far l’espofe, poudiá trobar un esditor !
[…] ‘Guesse Galeri vescut, ‘guesse-t-eu lu temps de trobar, tant coma un Vernemouze o un Perbòsc, ‘quel umanisme qu’eu regretava, i a p’un dobte qu’eu seriá vengut un grand poëta d’òc. […] [eu es] Mòrt dins sos 35 ans, au moment qu’eu passava mestre de son aisida poëtica, apres ‘ver usat 4 annadas de sa pi’ta vita per far la guerra. […].
Per tot dire, qu’es una poësia un pauc passada de mòda, tintada de desaire, quauquas vetz franchament sorna. Qu’es gente mas fau aimar. Urosadament lu libre fai mens de 100 pajas, autradament qu’es bon per ‘chabar veire tot de negre.
Dos bocins legiers coma la chançon d’una besanga, d’una cendrilha o sensilha, qu’es de dire la tura-lura dins los textes (la grafia es la dau libre)
Al pasturau
Al pasturau tot es solelh,
Gauch, cantadis de tura-luras,
Frescum de cereizas maduras,
Cascalhs de sorga pel torrelh.
Una joventa pastorela,
Pels maurels acatant lo front,
Amb l’artelh trebòla la font,
Pei se miralha, bravonela.
Lo cap clin e los uelhs miech-clucs,
Aqui demòra acloconada,
E l’aura ven, dosa alenada,
Loi portar lo perfum dels sucs.
–
So que cantan las turaluras
Turalura-lura :
Lo blat es palhat
L’espiga madura
Lo termal fuelhat,
Turalura-lura :
Abem fach lo niu
Dins la dralha escura
Jos l’uelh del bon Diu.
Turalura-lura :
Del puech al combel
Per Lo qu’apastura
Sus terra l’aucel.
E un darnier per montrar que la fòrma es de las vetz fòrt moderna :
Pregaria a la miga
M’alizant
De ta man
_______Fina,
Laisa mon cap
Sempre arucat
Sus ta peitrina.
Dins tos bras
Me diras,
_______Diga,
Un aire ancian
Que cantabiam
Un ser… ma miga.


text:
Novembre de 2017. A Sant Sulpici la Punta, dins lo departament de Tarn, los noms de las carrièras son ara en occitan.
Aquela accion de la comuna permet de valorizar la lenga nòstra, d'afortir sa legitimitat en país occitan, mas tanben de legitimar son emplec e sa socializacion.
Sèrgi Viaule sul site del Partit de la Nacion Occitana precisa las condicions que permetèran la concretizacion d'aquesta demanda dels ciutadans.
Un combat vièlh de trenta ans, la primièra demanda foguèt facha al municipi en 1985.
E de Precisar : « Foguèt malaisit de far reconéisser que l’occitan es la lenga naturala e istorica de la vila, quitament se la carta de fondacion de la ciutat - que data de 1243 - es escricha en lenga nòstra. Compte tengut de l’istòria pròpria de la bastida, l’occitan deu èsser considerat, promòugut e socializat a Sant Sulpici. O deu èsser per los que parlan encara la lenga, emai per los que la parlan pas mai per l’aver perduda o los que la parlan pas encara mas qu’an enveja de l’aprene.
« Es d’ont mai caporal de far paréisser publicament l’occitan a Sant Sulpici que desempèi trenta ans la comuna es site d’una filièra bilingüa de l’ensenhament public. Un ensenhament bilingüe que comença tre l’escòla mairala (una d’aquestes establiments es batejat del nom de Loisa Paulin), fin a la fin del collègi (la vila possedís pas encara de licèu). »


text:
“Era arqueologia aplicada ena restauracion e consolidacion deth temple e es entorns de Santa Maria d’Arties (Naut Aran, Val d’Aran)”
Autor/a
Còts Casanha, Pèir
Data2016
Forma partTribuna d'Arqueologia 2013-2001
Col·leccions
MetadadesMostra el registre complet de l'element
Descarregar
Descripció
Es resultats mos deren tota era seqüéncia estratigrafica patida per endret a traues deth temps, vedent coma en sègle X auíem ja ua necropòlis en endret jos era quau s’auien construït es prumères estructures castraus dera zòna. Posteriorament se bastie era prumèra glèisa pre-romanica que semble èster, estarie englobada per part d’aqueres primitiues traces de fortificacion, que malurosament non s’an pogut datar damb precision, mès que corresponen ara etapa Naut Medievau. Ath delà, ja en darrèr quart deth sègle XII se construic er actuau temple romànic, que tanben tornec a èster entornejat per ua estructura castrau que profitaue parts deth prumèr castèth, incloent-lo en sòn interior, deth quau abantes dera actuacion encara se’n vedien diuèrsi vestigis, coma era tor plaçada dauant dera pòrta nòrd dera glèisa e diuèrssi trams de muralhes.


text:
Sant Ròc
Sant Ròc (nascut a Montpelhièr cap a 1295 - mòrt en 1327) es un dels sants occitans mai coneguts internacionalament. Ròc que foguèt confessor a Montpelhièr, venguèt lo patron des cardaires. Es onorat lo 16 d'agost.
Ròc nasquèt a Montpelhièr, filh unenc d'un consol de la vila e d'una maire Libèra. Foguèt orfanèl jovenet e fisat a un oncle. Estudièt probable la medecina que, per sonhar un bubon, emplegava una lanceta, instrument qu'emplegavan ja los metges de la vila (Montpelhièr ten dempuèi 1141 sas escòlas de medecina). A sa majoritat, distribuiguèt totes sos bens als paures e partiguèt en pelegrinatge cap a Roma.


text:
Thiancourt
Thiancourt es una comuna francesa, situada dins lo departament del Territòri de Belfòrt e la region de la Franca Comtat.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat al sud del riu lo Allaine, tot prèp de Joncherey, un pauc a la separacion de la rota nacionala 19 #que connècta Belfòrt a Delle de contunh a la Soïssa tota prèpa. Lo territòri del vilatge es de 265 ectaras e la populacion èra de 224 abitants al recensement de 1999. De 1803 a 1836, aquel nombre es passat de 85 a 148, en acompanhant lo desvolopament industrial dels localités vesinas (Delle, Grandvillars...). Lo nombre d'abitants a de contunh stagné fins en los ans 1970, ont es l'utilizacion de l'automobila #qu'a permeses a las personas en trabalhant en las indústrias e servicis de la region de venir bastir un ostal e viure en aquel endroit plàcid (veire fòto). Lo pòble es a 3 km de Delle e a 21 km de Belfòrt.
Le village est situé au sud de la rivière l'Allaine, tout proche de Joncherey, un peu à l'écart de la route nationale 19 qui relie Belfort à Delle puis à la Suisse toute proche. Le territoire du village est de 265 hectares et la population était de 224 habitants au recensement de 1999. De 1803 à 1836, ce nombre est passé de 85 à 148, accompagnant le développement industriel des localités voisines (Delle, Grandvillars...). Le nombre d'habitants a ensuite stagné jusque dans les années 1970, où c'est l'utilisation de l'automobile qui a permis aux personnes travaillant dans les industries et services de la région de venir construire une maison et vivre dans cet endroit paisible (voir photo). Le village est à 3 km de Delle et à 21 km de Belfort.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La primièra mencion del nom de Thecort en l'archiu data de 1303 mas lo luòc èra ja ocupat dempuèi longtemps doncas que s'i es mes a jorn una nécropole mérovingienne del Modèl:VIIe sègle. La via romaine #que connectava Mandeure (Doubs) a Augst e Kembs en Alsace en traversant Delle, li caliá pas pas passar fòrça luènh del pòble. Al Sègle XIII existissiá a Thiancourt un roure sens dobte fòrça grand e ancian doncas que servissiá de ponch de repère e de hita per marcar lo limit entre los territòris del comte de Montbéliard e d'aquel del évêché de Bâle. Lo bòsc de Thiancourt èra alavetz un terren de caça priviliegiada de l'avesque. Lo pòble fasiá partida del fief de Grandvillars e a possedit un castèl #que i aguèt destruit après 1830. Aquel castèl possedissiá una capèla #que dépendait de la parròquia de Grandvillars. En 1751, lo pòble protegissiá una soixantaine de personas. Un molin i existissiá ja al començament del sègle XIX.
La première mention du nom de Thecort dans les archives date de 1303 mais le site était déjà occupé depuis très longtemps puisqu'on y a mis au jour une nécropole mérovingienne du Modèl:VIIe siècle. La voie romaine qui reliait Mandeure (Doubs) à Augst et Kembs en Alsace en traversant Delle, ne devait pas passer très loin du village. Au Sègle XIII existait à Thiancourt un chêne sans doute très grand et ancien puisqu'il servait de point de repère et de borne pour marquer la limite entre les territoires du comte de Montbéliard et de celui de l'évêché de Bâle. La forêt de Thiancourt était alors un terrain de chasse privilégié de l'évêque. Le village faisait partie du fief de Grandvillars et a possédé un château qui fut détruit après 1830. Ce château possédait une chapelle qui dépendait de la paroisse de Grandvillars. En 1751, le village abritait une soixantaine de personnes. Un moulin y existait déjà au début du sègle XIX.


text:
Meistratzheim
Meistrazheim en alemannisch (Meistratzheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Meistratzheim fa partida del costat de Obernai e del arrondissement de Sélestat-Erstein.Lo pòble a situat entre Obernai e Erstein, sul riu del Ehn, pas luènh de Andlau.
Meistratzheim fait partie du canton d'Obernai et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein.Le village est situé entre Obernai et Erstein, sur la rivière de l'Ehn, non loin d'Andlau.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo luòc Situat près de la via celto-romaine en en connectant Belfòrt a Seltz per Brumath a ocupat dempuèi lo Neolític. Dels sépultures mérovingiennes an #èsser de descobèrtas. Lo pòble aperten dempuèi los primièrs tempses Als comtes de Nordgau, a partejat de contunh dins de contunh divèrsas abbayes: Wissembourg en 742, Schwarzach en 828, de contunh per escambi entre lo comte Erchenger de Souabe[1], Andlau en 880, Altdorf en 1097 e Ebersmunster en 1030. Pel continuament çò fief a aquerit pel évêché de Estrasburg, de contunh per la familha Landsberg, #que immatricule la distincion entre las tèrras de la noblesa de bassa Alsace e la conserva fins a la Revolucion.En julhet 1587, pendent las guèrras de religion, las mercenaires del sieur de Marleroi provòcan quatre incendis a Meistratzheim; al Sègle XVII la municipalitat sofriguèsse del passatge de las tropas imperialas suedesas, lorraines, e de francesas, #que saquegen, incendien e rançonnent;se egalament tocada per la famine a causa de la rigor dels ivèrns e a la insuffisance de las récoltes. Lo 6 de jamai 1857, la municipalitat a entrepresas lo assainissement de 466 ectaras de terrens communaux. Aqueles trabalhs an Consistit a curer de ancians fossés, la dubertura de fossés nòus, dels terrassements de nivelage, Los trabalhs an començat en 1858. La Primièra Guèrra mondiala parla la mòrt de vint tres abitantas.
Le site situé à proximité de la voie celto-romaine reliant Belfort à Seltz par Brumath est occupé dès le Néolithique. Des sépultures mérovingiennes ont été découvertes. Le village appartient dès les premiers temps aux comtes de Nordgau, puis est partagé ensuite entre diverses abbayes: Wissembourg en 742, Schwarzach en 828, puis par échange entre le comte Erchenger de Souabe[2], Andlau en 880, Altdorf en 1097 et Ebersmunster en 1030. Par la suite le fief est acquis par l'évêché de Strasbourg, puis par la famille Landsberg, qui immatricule la seigneurie parmi les terres de la noblesse de basse Alsace et la conserve jusqu'à la Révolution.En juillet 1587, pendant les guerres de religion, les mercenaires du sieur de Marleroi provoquent quatre incendies à Meistratzheim; au Sègle XVII la commune souffre du passage des troupes impériales suédoises, lorraines, et françaises, qui pillent, incendient et rançonnent;elle est également touchée par la famine due à la rigueur des hivers et à l'insuffisance des récoltes. Le 6 mai 1857, la commune a entrepris l'assainissement de 466 hectares de terrains communaux. Ces travaux ont consisté à curer d'anciens fossés, l'ouverture de fossés neufs, des terrassements de nivelage, Les travaux ont commencé en 1858. La Première Guerre mondiale cause la mort de vingt trois habitants.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Erchanger o Erchangar (830; † 21 de genièr 917) èra lo pòrti de Souabe de setembre 915 fins a la siá mòrt
- ↑ Erchanger ou Erchangar (830; † 21 janvier 917) était le duc de Souabe de septembre 915 jusqu'à sa mort


text:
Dimenge, 11 de febrièr de 2018, 03h00
Tre que lo sobeiranisme ganhèt las eleccions en Corsega, los jacobins an desencrosat la destral de guèrra. L'umiliant viatge de Macron dins l'illa coma mèstre e sénher es pas que la seguida dels prepauses de Lebranchu o Valls quand afirmavan que la cooficalitat del còrs era "pas possibla". Lo jacobinisme es atal. Se los còrses demandan democraticament d'aver lor lenga al meteis nivèl que lo francés, la reaccion jacobina la demòstran d’episòdis grèus de corsofobia coma los que se visquèron a París quand a l’Assemblada de l'illa se recuperèt l’emplec normal de la lenga del país en decembre de 2015.
“Se l’especificitat dels còrses es d’èsser enemics de la Republica, aquò es una error”, çò afirmèt Macron aquesta setmana passada. Alavetz, se pòt ben comprene que, per Macron, sa Republica es al dessús de la volontat majoritària del pòble exprimida dins las urnas, e doncas sa Republica es al dessús de la democracia.
Per evitar aquela dicotomia entre democracia o Republica Francesa, la primièra causa que faguèt Macron es se servir d'un crime comés fa 20 ans. En rendent omenatge al prefècte Erignac, sens parlar nieus una minuta de las autras victimas del conflicte còrsofrancés, ensagèt de plaçar las revendicacions còrsas del costat antidemocratic. Mas l'assassinat d'Erignac foguèt condemnat per la majoritat del pòble còrs que manifestèt contra. Un pòble que tanben manifèsta de mai en mai dins las urnas sa volontat de viure e decidir al país, e qu'a reclamat, pendent la manifestacion pus nombrosa de son istòria "democracia e respècte pel pòble còrs".
E après tota aquela pantomima, Macron prepausa pas qu'una mena de reconeissença constitucionala de Corsega que lo govèrn e l’Assemblada de l’illa avián refusada exprèssament.
Contra lo respècte cultural, la pluralitat lingüistica, la diversitat regionala e la riquesa patrimoniala, solament s’ofrís lo mur de contencion del nacionalisme exagonal. Vòlon perpetuar lo culte de la Republica (francesa, plan segur), coma entitat suprèma, a quin prètz que siá. Cada jorn es mai evident que França es pas res mai qu’una immensa preson de pòbles e de nacions, mas plan perfumada. Los que n’an viscut e n’an trach de privilègis i renonciaràn pas facilament. La mantendràn al prètz que siá, e se cal, en ensajant de profechar d'un assassinat comés fa 20 ans que tot lo mond planhon e condemnan.
Igualtat, llibertat i fraternitat. Quina parodia, si ni tan sols poden reconèixer normalment una llengua que hi ha dins el seu estat, ni el fet nacional d'alguns dels seus territoris, on es la llibertat? i la igualtat?
En que es basa l'estat francès? En la opressió, en l'atac sistemàtic a allò que no es francòfon o jacobí.
Vaja que a frança, tot francès i qui no vulgui llenya, això no es feixisme, totalitarisme, i opressió?
Que s'ho fasin mirar, que estem al S.XXi, o no frança enca... Legir mai
Es pas una humiliacion, es de terrorisme d'Estat de cap una volentat populara.
Bouscas. " Corse per-ço-que francés ... " Que couilloun...
#1 Òc-ben ! Fai pro temps que França oblidèt quelh «Siècle des Lumières», tant dinc los colidors dau poder coma dinc lo pòble bas. E per Corsega, quò se pòu maleirosadament verifiar totes los jorns dinc los jornaus francés en linha, embé un racisme fèrme violent e quasi sistematic dinc los comentaris dau mendre article paregut a prepaus de Corsega. De comentaris vergonhós que jamai son gis censurats per los moderators... Sembla que lais aguèsse un racisme tolerable... Vos laisse... Legir mai
Pensi que cal analisar lo comportament de Macron al regard de Corsega- amb una lectura psicologica.
El se volria préne per Napoleon, mas li manca una legitimitat- es pas còrs....benlèu un pauc a mitat pirenenc-coma ditz el.... mas aquò, solide, sufis pas per se poder quilhar a l'auçada de l'emperaire afranchimandit.
Deu ésser aquò que tracassa son inconscient, e que lo buta, per se vengar, a umiliar aquel pais que vejèt sortir lo grand òme del començament del segle XIX.
Compte... Legir mai
I aguèt Napoleon, puèi Napoleon lo Pichon (V. Hugo) e ara vaquí qu'es passat per Corsega Napoleon lo Pichoneleton. Enfin, an quicòm de comun estant que la com de uèi es parièra a la propaganda d'autres còps e per aquò lo Buonaparte èra ja un campion.
Aquò revèla la natura vertadièra de Macron, l'autoritarisme, l'autocratisme, que combat tota forma de resisténcia a l'oligarquia, en mestior social o identitari.
Aquella visita es tanben un tèst (de mai) de resisténcia a l'autoritat...
Aquell gus a un mus de primièr de la classe, un mus a bofa...
Corsega colonisada: lo mesprés contunha per França un pais de valors guerrièras que doblida son "Siècle des Lumières". La Violéncia dels venceires contra la violéncia dels pacifics...


text:
Centre Funeraire Desrochers
Adresse
826 1re Rue, Saint-Jean-sur-Richelieu, QC J2X 3C4, Canada
Visiter le site web
Téléphone
Types
Lieux à proximité
Depanneur Ibervilleà 53 mètres1re Avenueà 55 mètresPetro-Tà 63 mètresLave Auto Piette (Olco)à 70 mètresAnimalerie Animal Bouffeà 81 mètresCercle Philharmonique de Saint-Jean-sur-Richelieu incà 101 mètresStudio de Danse Movin’UP – Cours de hip-hop sur la Rive-Sud de Montréalà 107 mètresGarage André Ruest Incà 130 mètresCour municipale – Ville de Saint-Jean-sur-Richelieuà 131 mètresGéants Du Couvre-Plancher Incà 133 mètres


text:
Dimars, 16 de mai de 2017, 03h00 Societat,Politica,Lenga,Internacional
L’11 de mai passat, nasquèt a la maternitat de Kemper (Bretanha) lo pichon Fañch. L’enfanton es ara la victima pus jove de la repression lingüistica de l’estat francés, que li permet pas d’oficializar son prenom, çò rapòrta Ouest France.
Tanlèu que l’enfanton foguèt nascut, l’espital prenguèt en carga son enregistrament legal. Mas lo paire recebèt una telefonada dins la cambra de l’espital ont l’estat civil li anonciava qu’èra “impossible d’enregistrar lo prenom”. La rason es que “l’estat francés reconeis pas la letra ñ dins los prenoms”. Totun, aquel prenom lo pòrtan sens problèma los escrivans bretons Fañch Peru e Fañch Broudig.
Impossible de se nomenar Jòrdi o Loís
Lo problèma per que lo petit Fañch pòsca pas enregistrar oficialament son prenom, es que l’estat francés a decidit quals son los sols signes diacritics autorizats. Los faguèt conéisser dins una circulara datada del 23 de julhet de 2014 que se publiquèt al Jornal Oficial. Los signes permeses son solament los de la lenga francesa, es a dire à, â, ä, é, è, ê, ë, ï, î, ô, ö, ù, û, ü, ÿ, ç. Per tant, dempuèi lo 23 de julhet de 2014 l’estat francés permet pas de registrar de prenoms coma Jòrdi o Loís.
Yann Pelliet, candidat a las legislativas per una circonscripcion bretona, a manifestat sa perplexitat:
“Es amb consternacion e incompreneson que preni coneissença de la malaventura intolerabla d’un ciutadan de Rosporden que s’es vist refusar per l’estat civil l’inscripcion del prenom Fañch per la naissença de son filh. Cossí podèm tolerar qu’en 2017 se refuse encara de prenoms bretons en França?”.
Tanben suls rets socials d’occitans an mostrat lor desacòrdi. Aquel mesprètz envèrs los prenoms bretons pertòca tanben los prenoms occitans.
Chauvinisme intolerant dempuèi longtemps
Abans la publicacion d’aquela circulara, l’estat francés ja mespresava l’ortografia del nom de mai d’un ciutadan que teniá un prenom dins una lenga non oficiala e mespresada. A la fin de 2011, lo registre civil de Tolosa refusèt d’inscriure una enfantona apelada Alaís. L’argument èra que la letra í amb accent agut existís pas dins l’alfabet francés. Curiosament, aquel meteis registre civil aviá acceptat, abans, l’inscripcion d’una Anaís e d’un Loís.
Un ciutadan catalan arribèt a la cort europèa après dètz ans de lucha per poder nomenar son filh Martí.
De fach, aquela fobia contra totas las lengas que sián pas lo francés es arribada a de situacions ridiculas, coma es lo cas de Vilanòva de Magalona, quand un ciutadan depausèt una denóncia en justícia contra lo panèl en occitan e que lo tribunal li donèt rason. Lo motiu invocat èra que l’accent agut sus l’ò del nom occitan de la vila pausava de problèmas “a la seguretat rotièra”.
http://www.apiazzetta.com/E-voi-pensate-chi-a-lingua-corsa-avanza_a2590.html
Aquò es una vergonha! Dins l'estat mai lingüicida d'Europa podes pas portar ton nom. Ont son los dreches umans a l'Estat Francés?
Lo petiòt breton se poirá ben sonar Fañch, que la mairariá de Kemper acceptèt finalament lo prenom embè la ñ ! En esperar qu'aquò pòscha faire jurisprudença per los Loís e los Martí...
➡ http://www.lexpress.fr/actualite/societe/en-france-il-est-impossible-d-appeler-son-fils-fanch_1908287.html
L' ultra centralisme de lo règim es prou conegut arreu del mond, coma una falta molt greua de l'estat francès
#5 Kevin: irlandés
Dylan: galés
Pas cap anglés...
Ço irritant es que : Kevin, Dylan, Presley, ... son autorisats !
Que sona anglès : pas cap de problema. Que sona tradicional : catastròfa !
(Desencusatz me, escrivi amb un esmartfone)
Una circulària per definir los caractèrs autorizats, en un temps ont tot ordinator pòt permetre l'accès a de poliças de caractèrs particulars…E bé, çai avèm un bel exemple de burocracia nècia, que totun se pòt reglar en intèrn per un chap de servici, s'un còp comprés qu'aquò fai de buzz pas forçadament positiu, çò que finda los burocratas ordinaris sabon capir. Penso manca pas que sieie d'ostiilitat particulara per lo breton (mas aquò pòt existar, segur) : es simplament la... Legir mai
Tanpauc que, mentretant, las preconizacions ortograficas de qualque "conselh de la lenga bretona" ajan cambiat, m'avètz sasit... A mon modèst nivèl, çò qu'ai comprés es que s'agís pas del refús d'una lenga, mas si ben d'una ortografia.
Dins aquel afar la tilda bretona de Fañch es escafada coma o seriá, a l'estat civil, la tilda espanhòla de Muñoz ; es contestable efectivament.
Urosament i a de prenoms occitans (Magali, Estelle, Guilhem), bretons (Hervé, Corentin, Erwan) , que son larjament adoptats demb sa grafia a la mòda francesa... fau díser que son despervesits de signes diacritics. Es que pòdem totjorn contornar los problèmas d'ortografia qu'hèsen puishiu : vòlen pas ''Loís'' o ''Alaís'' ? E bé serà ''Loïs'' o ''Alaïs''. Vòlen pas ''Fañch'' ? E bé serà ''Fanch'', qu'a una sonoritat tot autan bretona.
Auta causa : aperatz vòste hilh ''Loís'' (... Legir mai
Crèsi que lo conse faguet répè, "tornèt vèiser sa posicion" vist que :
"l’article 75-1 de la Constitution de la République française proclame que les langues régionales sont reconnues comme appartenant au patrimoine de la France".


text:
Enes darrèri tempsi s’a produsit un estonant prejudici contra er aranés, qu’ara fin provòque un perjudici entath sòn pervíuer. Damb un motiu enesim (ara eth deth decrèt de creacion dera Acadèmia der Occitan), eth debat brotoe d’ençà d’un corrent de hons de personalismes (dilhèu tanben eth mèn, inconscient, en escríuer aguest article) e volentats de poder jos era desencusa dera defensa dera lengua, que pòden emportar-se per dauant eth futur deth dret de dispausar d’aguest nòste patrimòni, la parlem o non, pr’amor qu’aperten a tot eth pòble ath quau li da singularitat. Un prejudici que deven lèu lèu un provincianisme ara invèrsa. Semble que se volgue impausar, encara que non s’emplegue aguest mot malurós, un nomentat “occitan referenciau” (que pòt èster “ortopedic”, com diden), mentre se sage de relegar era nòsta forma occitana, er aranés (atau l’aperam, ar occitan que coneishem), a ua sòrta de parlar d’anar per casa. Alavetz, e coma exemple, aguest noble “occitan referenciau”, hèt d’esquia ara pròpria comunautat, serie usat entara correspondéncia oficiau, coma ua invitacion presidenciau, emetuda pera plan oficiau Generalitat dehòra enlà deth sòn encastre administratiu. Atau s’a arribat a explicar en monografica session plenària deth madeish Conselh Generau. Mès s’ei vertat açò, correm eth risc de daurir era pòrta ara diglòssia, en qué dus “parlars” serien usats damb un valor sociau disparion: er “occitan referenciau” servirie entàs foncions mès formaus e prestigioses, enfront der aute, er “aranés”, que, per “provincian”, serie destinat tàs foncions domestiques. Ei licit preguntar-se, en aguest cas, a on ei, en vertat, eth complèx provincian que se volerie combàter.
(DIARI SEGRE, 9 de març de 2013)


text:
Tot d'una, un apèu, jòi, jòi, Orlhac, genta fugica que ròda, fachilhièira negra de neiènt, trevas pesugas dau temps d'ara, faus espaventaus espelhandrats ras la rota coma un mieg-cròc lèu engolit a l'estanquet dau temps passat, l'i siás mai, un còr plen de gaug e de memòria que desbonda, te vaquí mai en ribas de Jordana e lo japar te remonta a la cabeça.
-Cossi quò va ?
-Lo voliá, lo voliá pas, lo petit òme... lo voliá, lo voliá pas... lo desirava pas...
Atau cantavan dins lei balètis lei musicaires que te ne'n sovènes, de mond de l'IEO.
As tirat drech despuèi Rodés que fasiá l'estivada, (enfin biais de dire qu'aquò virava, n'en fai de bescontorns la rota, entre montar d'Estanh a Mont-Sauvi en passant puei per La Folhada coma dins lo temps) montas, montas dins lo verd país d'Auvernhe que de falhards te l'i fan d'ombrum puei davalas fin qu'a Orlhac amb tei sovenirs de convises, de rescòntres amb lo mond dau ròdol, de baladas en montanha, d'iverns orlhagués onte tot èra ennevassat per carrieras, de Caramentrants foligauds... e mai boriòls e pontis, aquelei tastas de bonur.
As rescontrat un paure teisson de costat, estaloirat sus lo quitran ras la rota : de nuech, es estat fatalament tuertat (a n'aqueu bestiàri gosta-solet, tant l'i agrada de gratar camin dins lo sorn, davala de còps lei pendis tròp lèu). 5 ans de temps qu'as viscut aquí partènt de 1984 avans lo sant-miquèu per Provenca a n'aqueu moment que la paret de Berlin siguèt a mand de s'escrancar. Era ta segonda mutacion professionala, fugissènt lo centre de Paris, l'Almà per descubrir un autre bot de l'espaci occitan, l'autra montanha.
Onte son aquestei mots tant amats e tant amagats, lei mots occitans d'Orlhac e del Cantau ? Te fau cavar un bocin ai recantons de ta clòsca, pas ben òublidats de segur... La vila es enflorida e ensolelhada vuei, un plaser, e te carra d'èstre aquí coma dison aici. Au centre-ciutat, an montat un pichòt mercat, forra-borra un fais de bebèis, es lo vueja-granier.
L'Auvernhe te parla a la chut chut, ne'n aviam colectat de votz : de còntes que lo lop l'i ten lo ròtle mager, de cançons d'amor o de travalh, de racòntes dei paísans, de devinalhas de còps, de nhòrlas un pauc pebradas, mai pas tant gorrinas qu'aquò, enfin rarament, la pudor... Dins un vièlh ostau devers Badalhac, te sovenes d'aquelei gròs pans de la crosta dura que venián d'èstre tirats dau forn. Caminaviam benlèu en cèrca d'una memòria en trantalh, a mand de s'esvalir.
-J'ai deux grands boeufs dans mon étable...
Enregistraviam de causas ansin amb Joan-Glaudi, anaviam au Fel, au país dels costa-vin onte d'amics venián de remontar la teulada de lausas dau secador. Un secador per lei castanhas !
Dins lei sovenirs, poncheja totjorn un pauc de tristum benlèu, es tant cantada la dolor e me fai pena de te veire lagremejar tu en te rementant de tei grands quora as destoscat un vièlh juèc vendut a la brocanta amb sei jetons tot ennegresits, placas e ronds de bòsc, te rapelant ton enfança d'estiu encò dei grands ...
Demorarai gaire, es un pauc pecat, just una prangièira emai una nuechada, lo temps de partajar un chicolon de vin, de vin del Fel, lo temps de tastar un bocin de Salern vièlh, aqueu tot fendasclat que lei vermes pichòts l'i an travalhat sa crosta, un pauc de carn salada, un cambajon benlèu pas mai... L'i a ara quauquei nivas eilamont e d'oras puèi, sul pic, la plueja, un fotrau d'auratge, chavana orlhaguesa au bèu mitan de julhet. Cal tornar a l'ostau encò de ton òste, galapian provençau, siás pus lo meteò qu'aviá d'observar cada jorn lo nivolum, qu'èra solicitat d'estiu, dau temps que fanavan, per prevèire la pluèia. De còps, lei frònts èran de se seguir, aquelei perturbacions pròche-Atlantic que donavan de gròssei pluèias au ponent dau vòucan cantalian e fin finala fin qu'an balhat son nom au Puech Marin.
De nèu, d'aiga-nèu, de granissa, d'auratge, tot fai ventre. Te tòrna lo boogie-woggie d'aquelei dos iverns a de reng onte lei temperaturas avián davalat a mens 20, de freg siberian s'èra instalat...
Te saludi Auvernhe nauta que dinda a mon èime coma un cançon dau Monge de Montaudon, monge ata... mai de vocacion alternativa : servir Dieu per sacerdòci benlèu tot en se metènt en bosca d'un autre latz, dins l'autre latin, d'un absolut de viure aquí, entre òmes e fremas, la questa amorosa que li faguèt una astrada de trobador.