text:
Saudade
Saudade, del latin "solitas, solitatis" (solitud), es una dels mots mai presents dins la poesia d'amor de la lenga portuguesa e tanben dins la musica populara. "Saudade" descriu una mescla de dos sentiments de pèrda, distància e amor.
Segon la legenda, lo mot apareguèt a l'epòca de las Descobèrtas e dins lo Brasil colonial e pr'amor de definir la solitud dels portugueses per aquela tèrra estrangièra, alunhats dels sieus. Definiguèt, alara, la melancolia causada pel remembre, lo sofrir que se sentís per l'abséncia o desaparicion de las personas, de las causas, dels estats o de las accions.
Una vision mai especifica precisa que lo mot saudade ven de solitud e saludar, que la sofrença que demòra quand s'espera lo retorn de lo que partiguèt, e non pas de l'individú el meteis absent, es çò que noirís la nostalgia. La genèsi del mot es dirèctament ligada a la tradicion maritima lusitana.
Traduccion[modificar | modificar la font]
Recentament, una enquèsta de qualques traductors britanics assabentèt que lo mot "saudade" es lo seten mot per òrdre de dificultat de traduccion[1].
Objèctes de la saudade[modificar | modificar la font]
Se pòt sentir saudade quand/per:
- qualqu'un es mòrt.
- quicòm/qualqu'un qu'aimam es alunhat o absent.
- un amic fòrça aimat.
- qualqu'un o quicòm qu'avèm pas dempuèi de temps.
- qualqu'un amb qui parlam pas dempuèi de temps.
- de luòcs.
- de manjar.
- de situacions particularas.
- un amor
- lo temps que passèt...
Sentiments associats[modificar | modificar la font]
La saudade pòt provocar de sentiments coma l'ànsia, la nostalgia e la tristor.
Saudade e fado[modificar | modificar la font]
En Portugal, lo Fado, mot que ven del latin "fatum", destin, es associat dirèctament a aqueste sentiment.
En Brasil, aquel sentiment es fòrça tractat dins la samba e la bossa nova.
Del meteis biais, la sodade al Cap Verd es intimament ligada al genre musical de la morna, Una de las interprètas mai notablas del mot e concèpte es la cantaira capverdiana Cesária Évora amb la cançon que pòrta aqueste nom.
En galèc, prèp del tèrme saudade i a la "morriña".
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (pt)Saudade "é a 7ª palavra mais difícil de traduzir", Londres: BBC, 2004 junho 23.


c: text/html

text:
156
Les Alpilles.
Lou vièsti en Auto-Prouvènço
Gui Bonnet e Eloudìo Minard
Lou Bausset à passa tèms
Lou camin percoula
Lou Coudounié
Canton li Troubadou...
Racino coumtadino
Lis Armana
156
Li novo que nous arribon de la republico bananiero mounte vivèn an de mai en mai de que escalustra lou paure mounde, sabès, aquéli que soun paga au SMIC, li que van dins li «resto du coeur», coume aquéli qu’an pas d’autre oustau que la carriero... Vesès un pau lou paumarés que l’atualita nous a permés d’establi :
Soun bèn countènt, dounc, li pàuri gènt dóu païs de Franço, de vèire que d’ùni que i’a soun pas dins la misèri, bord qu’an trouva lou biais de despenja de poulit regime de banano dóu bananié!
Se demandon, pamens, se tout acò es pas forço eisagera e se la decènci déurié pas li reteni de se groupa emé tant d‘apetis autour de l’assiette au beurre?
1122091

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Clarmont d'Auvèrnhe
Clarmont-Ferrand (nommat tanben Clarmont - forma corta - o Clarmont d'Auvèrnhe / -nha - forma literària- ), z-es la capitala d'Auvèrnhe (Occitània) ; maitot z-es lo chapluòc dau departament dau Puèi Domat dinc la region administrativa d'Auvèrnhe.
La vila actuala de Clarmont-Ferrand resulta de la fusion de las doas vilas de Clarmont e de Montferrand en 1633.
Sos abitants son nommats los clarmondaires o clarmontés, e mai especificament los dau quartèir de Montferrand los montferrandés. Lor escais es Los bancarrotièrs.
Somari
- 1 Eraudica
- 2 Geografia
- 3 Istòria
- 4 Demografia
- 5 Economia
- 6 Transpòrts
- 7 Administracion
- 8 Patrimòni
- 9 Cultura
- 10 Internacionau
- 11 Personatges celèbres nascuts a Clarmont
- 12 Bibliografia
- 13 Veire tenben
- 14 Ligams extèrnes
- 15 Geografia
- 16 Istòria
- 17 Administracion
- 18 Demografia
- 19 Luòcs e monuments
- 20 Personalitats ligadas amb la comuna
- 21 Véser tanben
- 22 Ligams extèrnes
- 23 Nòtas
Eraudica[modificar | modificar la font]
Blasonament : d'azur ambé la crotz de gules bordada d'aur, cantonada de quatre flordelís dau mèsme.
Geografia[modificar | modificar la font]
Clarmont-Ferrand z-es la capitala d'Auvèrhe (lo país) e una vila dau centre de França, chapluòc de la region d'Auvèrnhe e dau departament dau Puèi Domat.
Z-es situada dinc lo Massís Centrau a una nautor de 410 m e z-es dominada per la linha daus Puèis ('na chadena de volcans sopits) qui culmina a 900 m.
A l'est de Clarmont d'Auvèrnhe comença la plana de Limanha banhada pel riu d'Alèir.
Clarmont z-es a la rescontra de dos grands ais d'autorotas : la A71 e la A75 (qui religa Besièrs ambé París) e l'ais Bordèu / Sant Estève / Lion (ambé las A89 e A72).
Clima[modificar | modificar la font]
Lo clima de Clarmont se caracteriza per 'na bien granda amplitud termica ambé d'estius tot plen chauds e d'iviarns bien fregs.
La linha daus Puèis arrèsta las niulas qui vienon de l'oest alimentant entau las fonts 'ma Volvic e maitot en demenir la pluviometria de Clarmont d'Auvèrnhe qui es una de las mai baissas d'Occitània.
Istòria[modificar | modificar la font]
Clarmont d'Auvèrnhe z-es mencionada per lo geograf grèc Estrabon ambé son nom gal : Nemossos. Z-èra 'na vila daus Arvèrnes qui vencèron (ambé lo chapdau gallés Vercingetorix) las legions romanas a rasa de Clarmont, vèrs Gergòia.
Conquestada fin finala pels romans, la vila prenguèt lo nom d'Augustonemetum, en onor de l'emperaire August. Creissèt bien e devenguèt 'na de las pus grandas vilas de Gàllia.
Au sègle V, fuguèt assietjada e conquestada per los visigòts qui la conservèn entrò l'an 507, chaçats per los francs.
Au sègle IX òm comencèt de 'pelar la vila Clarmont (de Clarus Mons, qui designava lo chastèu qui aparava la vila). Fuguèt atacada mantun còp per los Vikings.
En 1095 lo Papa Urban II i presiquèt la Primièira Crosada.
La vila de Montferrand fuguèt prenguda en 1388 per Peiròt de Fontans, rotièr dau partit anglés.
Demografia[modificar | modificar la font]
{{Demografia|insee= 63113
Economia[modificar | modificar la font]
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Ligasons exterioras[modificar | modificar la font]
Transpòrts urbans[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
- Veire l'article sus los cònsols de Clarmont.
Clarmont es devesida en 9 cantons :
- Lo canton de Clarmont Centre compta 16 364 abitants
- Lo canton de Clarmont Èst compta 12 710 abitants
- Lo canton de Clarmont Nòrd compta 19 298 abitants
- Lo canton de Clarmont Nòrd-Oèst compta 15 388 abitants
- Lo canton de Clarmont Oèst compta 12 091 abitants
- Lo canton de Clarmont Sud compta 12 416 abitants
- Lo canton de Clarmont Sud-Èst compta 17 784 abitants
- Lo canton de Clarmont Sud-Oèst compta 20 003 abitants
- Lo canton de Montferrand compta 11 086 abitants
Patrimòni[modificar | modificar la font]
Clermont-Ferrand z-es classada vila d'art e d'istòria.
Edificis religiós[modificar | modificar la font]
- Nòstra Dama dau Pòrt : bastida al sègle XII e classada per l'UNESCO au Patrimòni Mondiau de l'Umanitat.
- Catedrala de Nòstra Dama de l'Assompcion
Monuments civils e luòcs remirables[modificar | modificar la font]
- Opera Municipau
Cultura[modificar | modificar la font]
Festenaus[modificar | modificar la font]
Musèus[modificar | modificar la font]
Internacionau[modificar | modificar la font]
Vilas embessonadas[modificar | modificar la font]
- Reialme Unit : Aberdeen.
- Reialme Unit : Salford.
- Alemanha : Ratisbona.
- Bielorussia : Gomel.
- Espanha : Oviedo.
Acòrdis de cooperacion[modificar | modificar la font]
Personatges celèbres nascuts a Clarmont[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Veire tenben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (oc) Sit sul parlar occitan de Clarmont
- (fr) Sit oficial Clarmont
- (fr) Ofici de Torisme e dels Congrèsses de Clarmont
- (fr) Clarmont Metropòli
- (fr) Clarmont Comunautat
- (fr) L'operator de transpòrts publics de l'aglomeracion clarmontesa
- (fr) Festenal Internacional de Metratge Cort
- (fr) Cooperativa de Mai
- (fr) Festenal Vidéoformes sus la vidèo e los medias novèls dins l'art contemporanèu
- (fr) Fòtos raras de Clarmont
- (fr) Las pinturas muralas de la catedrala
- (fr) Associacion per la creacion d'un jardin botanic consacrat a la flòra del Massís Central dins l'aglomeracion clarmontesa
- (fr) Clarmont dins l'enciclopèdia dels camins de fèrre
.


text:
Garum
Lo garum, o liquamen (que vòl dire « chuc » o « salça » en latin) èra una salça, lo principal condiment utilizat a Roma dempuèi los etrusques e en Grècia antica (garos). S'agissiá de carn o de tripalha de peis, veire d'ustras, qu'avián rebolhits longtemps dins una fòrta quantitat de sal, per evitar tot poiriment. Dintrava dins la composicion de fòrça plats, per encausa de son fòrt gost salat.
Somari
Origine du garum[modificar | modificar la font]
Lo siqqu es una salça mesopotamiana a basa de peisses lactofermentats. Aquel condiment a la sabor e als efluvis fòrça poderoses èra utilizat dins los païses de l'Orient Mejan. Foguèt adoptat puèi pels Grècs, e pels Romans, amb lo nom de garum[1].
Lo garum a l'epòca romana[modificar | modificar la font]
Una mèscla de garum amb d'òli o de vin, nomenat œnogaros, dintrava dins la confeccion del galavard[2].
Lo garum mai celèbre, dich garum dels alliats (garum sociorum), èra fabricat en Betica (coma Baelo Claudia), dins lo sud de l'Espanha actuala, amb de ton roge que migra de l'Atlantic a la Méditerranèa. Se ne fasiá una granda pèsca, que lo produch èra comercializat salat. Lo quite garum, èra fach de sang, d'uòu e de tripas de peis, mesclat amb fòrça sal (al mens 50 % del volum total)..
De garums de mendre qualitat, preparats dirèctament amb la carn del ton, o d'un autre peis (coma lo vairat), èran fabricats dins tot lo Bacin Mediterranèu. Totes aqueles garums èran comercializat dins d'anfòras pichonas, per encausa del prètz del contengut. Se comercializava tanben l'allec (lat. hallex), mens car, qu'èra çò que demorava quand lo dessús liquid aviá estat levat.
Lo garum ara[modificar | modificar la font]
En 2008, d'arqueològs utilizèron lo rèste del darrièr lòt de garum de Pompei qu'èra a basa de bòga, un pei que s'amassa l'estiu.
La sabor del garum semblariá a aquela del nuoc-mâm vietnamian e aquela de l'allec del surströmming suedés.
Lo garum es a l'origina del pissalat, fach de sardinas e d'anchòias, consomit dins la region de Niça.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr) [encyclopedie-universelle.com LA NOURRITURE QUOTIDIENNE et RITUELLE]. Consultat lo 4 de decembre de 2011
- ↑ Apicii Coelii, De opsoniis et condimentis, sive arte coquinaria, libri decem. Cum annotationibus Martini Lister. Londres, 1705, L. II, c. 2, p. 59.


text:
Elsenheim
Elsenheim en alemannisch (Elsenheim en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge en fasent part del costat de Marckolsheim e del arrondissement de Sélestat-Erstein. Los abitants de Elsenheim an conegut jol nom de Elsenheimois.
Village faisant partie du canton de Marckolsheim et de l'arrondissement de Sélestat-Erstein. Les habitants d'Elsenheim sont connus sous le nom de Elsenheimois.
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo sieu nom provendriá d'un passatge de St Eloi en la region
Son nom proviendrait d'un passage de St Eloi dans la région


text:
György Ligeti
György Ligeti es un compositor romanesc-ongrés naturalizat austriac, nascut en Romania a Diciosânmartin ( Dicsöszentmárton en ongrés), ara Târnăveni lo 28 de mai de 1923 e mòrt lo 12 de junh de 2006 a Viena.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Format al conservatòri de Cluj ( Kolozsvár en ongrés) en Transilvània, lo jòve Ligeti deguèt interrompre los estudis en 1943, a causa de las mesuras antisemitas presas pel regent Horthy (que l’armada tornèt ocupar la majora partida de l’ancian territòri d'Àustria-Ongria devolut a Romania pel Tractat de Trianon) e lo regim de las Croses flechadas. Tota la seuna familha despareguet en deportacion (levat la maire).
Aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, s'anèt estudiar la musica e la composicion a l’Universitat de musica Franz-Liszt a Budapèst, abans de se refugiar a Viena. Aprèp aver entendut Gesang der Jünglinge de Karlheinz Stockhausen, o contactèt e integrèt l'estúdio de Colonha, ont encontrèt Pierre Boulez, Luciano Berio e Mauricio Kagel, amn que trabalhèt.
S'installèt a Viena en 1959 e obtenguèt la nacionalitat autriaca en 1967. Aprèp ensenhèt a Darmstadt e Estocòlme; venguèt titulari d'una cadièra de composicion al conservatòri d'Amborg en 1973.
En 2003, recebèt le Prèmi Kossuth.
Moriguèt lo 12 de junh de 2006 a Viena.
Las òbras[modificar | modificar la font]
L’òbra de Ligeti es de las mai divèrsas, qu'anant de la pèça per piano sol a l’opèra, passant per la musica de cambre, l’orquèstra, la musica electronica e de formacions jamai utlizadas coma (Poèma sinfonic pour 100 metronòms), o pauc causidas dins la musica contempranèa coma l’òrgue e lo clavecin].
Las òbras del periòde ongrés de Ligeti, coma lo Primièr qüatuor de còrdas, son calrament inspiradas de Béla Bartók, mas an ja un constat iconoclasta qu'anarà s'afirnissent. Atal, las onze pèças de Musica ricercata son escrichas utilisant sonque doas notas per la primièra pèça (la segonda nota apareissent sonque a la darrièra mesura), puèi tres, e en seguida fins a la darrièra pèça qu'es dodecafonica. Malgrat aquela pèça, Ligeti demorará alunhat del dodecafonisme o de la musica seriala. Dins lo primièr qüatuor se tròba aquela progression matematica, perque los intervals utilizats aumentan de contunh a cada movement començant pel mièg-ton.
Dins lo Poèma sinfonic per 100 metronòms de 1962, lo clic-clac d'aqueles 100 es organzat pendent prèp de vint minutas per un interprèta que règle minuciosament los tempos e las partenças. Creèt un vertadièr escande pendent de la primièra representacion.
Ligeti afinèt aquela tecnica — ont la repeticion d’un mèsme son dins mai d’una voces a de velocitats gaireben identicas creant de defasatges anant lentament dins le temps — dins divèrsas òdras, coma dins los scherzos del Segond qüatuor de còrdas ( 1968 ), lo Concerto de cambra ( 1970 ) e dins las Tres pèças per dos pianos ( 1976 ). En mai d'aquela tecnica purament ritmica, Ramifications ( 1969 ) per doble orquèstra de còrdas trebola las linhas donant als orquèstras un diapason leugièrament diferent.
Aventuras e Nòvas aventuras constituisson un biais de teatre musical utilizant de tecnicas vocalas inabitualas (crit, gronhament, rire…).
Las òbras del darrièr periòde (concertos per piano, per violon, e los estudis), seguent atal lo vam de la musica contemporanèa, tornant mai o mens amb la tradicion en utilizant diatonisme, veire tonalitat, e Melodia, mas l’invencion e la facècia del compositor demoran intactas.
Al cinèma[modificar | modificar la font]
Lo realisator Stanley Kubrick utilizèt mai d'un còp la musica de György Ligeti dins sos films, coma atmosfèras, Requiem, e Lux Æterna dins 2001, una odissèa de l'espaci (« lo monolit negre ») e Musica Ricercata dins Eyes Wide Shut (lo tème al piano, « coma un còp de ponhal dins lo còr d'Stalin », segon Ligeti[1]). Kubrick tanben utilizèt Lontano de Ligeti dins The Shining.
Principalas òbras[modificar | modificar la font]
- 1951 - 1953: Musica Ricercata, onze pèças per piano
- 1953: Sièis bagatèlas per quintet de vent (arenjament de sièis pèças de Musica Ricercata)
- 1951 - 1954: 1èrQüatuors de còrdas, « metamorfòsis nocturnas »
- 1957: Glissandi, composicion electronica
- 1958: Artikulation, composicion electronica
- 1961: atmosfèra, per grand orquèstra
- 1962:
- Volumina, per òrgue
- Aventuras
- Poèma sinfonic
- 1963 - 1965: Requiem
- 1966:
- Concerto per violoncèl
- Nòvas Aventuras
- Lux Æterna
- 1967: Lontano, per orquèstra de còrdas e de vents
- 1968:
- 2nd qüatuor de còrdas
- Continuum, per clavecin
- 1968 - 1969: Ramificacions, per doble orquèstra de còrdas
- 1969:
- Estudi numèro 2 « colada », per òrgue
- Concerto de cambre
- 1971: Melodian, per orquèstra de cambre
- 1972:
- Doble concerto, per fluta, clarin e orquèstra
- Clocks and Clouds, per 12 voces de femnas e orquèstra
- 1974 - 1977: Lo Grand Macabre, opèra segon la pèça omonima de Michel de Ghelderode.
- 1976: Tres pèças per dos pianos (Monument, Selbstportrait, Bewegung)
- 1982: Trio per violon, còrn e piano
- 1983: Tres Fantasiá per còr a cappella segon Hölderlin
- 1985: Estudis per piano (primièr livre)
- 1985 - 1988: Concerto per piano
- 1988 - 1994: Estudis per piano (segond livre)
- 1994: Sonata per alto solet
- 1995 - 2001 : Estudis per piano (tresen livre)
- 1998 - 2003: Concerto per còrn e orquèstra amb quatre còrns obligats (Hamburger Konzert)
- 2000: Sippal, dobbal, nádihegedüvel, cicle de melodias sus de poèmas de Sándor Weöres, per mezzo-soprano e qüatuor de percussions
Prèmis[modificar | modificar la font]
- Prèmi Polar Music
Notes et références[modificar | modificar la font]
- ↑ vejatz los comentaris del compositor dins Stanley Kubrick, a Life in Pictures e la darrièra partida de l'article d'Ivan A. Alexandre, 1923-2006, l'Odyssée du Temps, in n°539 (setembre de 2006) del magazine Diapason
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Pierre, Michel, György Ligeti, compositeur d'aujourd'hui, 2a ed. aument., Éditions Minerve, París, 1985
- (en) Marina Lobanova, György Ligeti : style, ideas, poetics; ed: Verlag Ernst;Berlin; 2002
- (fr) Joseph Delaplace; György Ligeti : un essai d'analyse et d'esthétique musicales; ed:Presses universitaires de Rennes; 2007
- (fr)Simon Gallot, György Ligeti et la musique populaire, Symétrie 2011


text:
Saramon
Saramon [1] qu'ei ua comuna francesa d'Occitània, en Gasconha, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus.
Lo gentilici qu'ei saramonés -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Lòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Abadia de Bonlau (fr)
Personalitats qui an ligams dab la comuna[modificar | modificar la font]
François-Michel Lantrac (fr)
Nòtas[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Sit oficiau deu villatge
- Saramon sus lo sit de l'Institut Geografic Nacionau
- Saramon sus lo sit deu Quid


text:
Euristica
L'euristica (del grèc ancian eὑpίσkw, eurisko, « tròbi ») es un tèrme de didactica qui significa « l'art d'inventar, de far de descobèrtas ». Se nomena euristica la capacitat d'un sistema per a realizar de forma immediata innovacions positives per als seus fins.
La capacitat euristica es un trach caracteristic dels umans. D'aquel punt de vista se poíria descriure coma l'art e la sciéncia de las descobèrtas e de la invencion o de resòlvre de problèmas mejans de la creativitat e la pensada laterala.
L'etimologia d'"euristica" es la meteissa qu'aquela del mot eureka, l'exclamacion atribuida a Arquimèdes dins un episòdi tan famós coma apocrif. Quand es utilizat coma substantiu, es l'art o la sciéncia de la descobèrta, una disciplina susceptibla d'èsser un camp de recerca. Quand s'utilisa coma adjectiu, se referís a de causas mai concrètas, com estratagias euristicas, règlas euristicas o sillogismes e conclusions euristicas. Es evident qu'aqueles dos usatges son intimament ligats perque l'euristica sovent prepausa d'estratagias euristicas que guidan la descobèrta.
La popularizacion del concèpte se deu al matematic George Pólya, amb son libre Cossí lo resòlvre (How to solve it). Avent estudiat un fun de demostracions matematicas dempuèi jove, voliá saber cossí los matematicians i arriban. Lo libre conten l'ensems de recèptas euristicas qu'ensejavan d'ensenhar a sos escolans de matematicas. Quatre exemples extrachs d'aquel illustran lo concèpte melhor que cap aure definicion:
- Se capitas pas a comprendre un problèma, dessenha un esquèma.
- Se tròbas la solucion, fas coma se ja l'auriás e cèrca de veire çò pòdes deduire d'aquela (rasonament cap enrè).
- Se lo problèma es abstrach, ensaja d'examinar un exemple concrèt.
- Ensaja d'abordar d'en primièr un problèma pus general (es la "paradòxa de l'inventor": Lo subjècte mai ambiciós es aquel qu'a mai d'astre de succès).
Matematica[modificar | modificar la font]
En matematica, l'euristica existís dempuèi la Grècia Antica. Mas, la formalizacion e lo naut gra de rigor en matematica minora importància de l'estudi de la descobèrta, avent alara mai d'interès per la psicologia. Pasmens qu'existís lo camp de la teoria de la demostracion, çò qu'a res a veire amb trobar d'esquèmas de demostracion o de règles per resòlvre las demostracions dels teorèmas.
Psicologia[modificar | modificar la font]
En psicologia l'euristica es en relacion amb la creativitat e se prepausèt que siá la règla simpla e eficienta per orientar la presa de decisions e per explicar dins un plan practic cossí las personas capitaràn un problèma o resolveràn un problèma. Abitualament una euristica opèra quand un problèma es complèxe o lo problèma pòrta d'informacions incomplètas. En general, una euristica se pòt considerar coma una acorcha pels processus mentals actius e, alara, es una mesura qu'estalvia o sèrva las ressorsas mentalas. Las euristicas foncionan de fach dins la majoritat de las circonstàncias mas, pasmens, tanben pòt menar a d'errors sistematicas dins la presa de decisions o l'elaboracion d'ensags. L'ideacion de solucions euristicas sovent es lo començament d'un rasonament per analogia.
Un exemple d'acorcha mentala es l'usatge d'un estereotipe. Quand se jutja un individú se basant sus l'estereotipe d'un grop a que aparten, l'usatge de l'estereotipe pòt menar en una error, perque l'individú pòt èsser mai o mens representatiu de l'estereotipe.
Altras accepcions[modificar | modificar la font]
- Una teoria scientifica a una nauta valor euristica s'es capabla de generar de nòvas idèas o induire de nòvas invencions. Atal, pas que siá pertinent, es pas essencial que la teoria siá exacta.
- S'inspirant de Sartre; mercé a sa capacitat euristica, malgrat las predeterminacions geneticas e d'autres condicionaments, es probable que l'èsser uman (vaquí es l'aparenta paradòxa de la frasa) siá condemnat a èsser liure dels tèrmes que lo mitan li impausa.


text:
Platonisme
Lo platonisme es una teoria filosofica segon que existís entitats intelligibles d'esperelas, que lo contengut es independent de la contingéncia de l'experiéncia sensibla. Aquelas entitats, seguent la version del platonisme que se parla, pòdon èsser los concèptes (las Idèas en general, coma per Plotin o Agustin), los nombres (platonisme matematic, coma per Jamblic o Lautman), o encara las valors logicas (logicisme de Frege per exemple). Aquela teoria es una de las reponsas possibles, amb lo nominalisme (Guilhèm d'Occam) e lo conceptualisme (Pierre Abélard), a la question de l'estatut ontologic dels concèptes cognitius (idèas, nombres o contenguts proposicionals).
Somari
Istòria del platonisme[modificar | modificar la font]
Lo platonisme dins l’Antiquitat[modificar | modificar la font]
La primièra forma de platonisme foguèt defenduda per Platon dins l'encastre de la teoria de las idèas. Mas cal saber qu'aquela teoria jamai foguèt explicitament expausada per Platon mai que sostend una granda partida de la pensada platoniciana: los tèxtes mai importants per conéisser la teoria de las idèas son La Republica, lo Fedon, lo Banquet e lo Parmenides, e dins un biais los dialògs socratics. Lo darrièr Platon (ensenhament oral), mai que mai influenciat par la pensada pitagoriciana, tend a identificar las Idèas e los Nombres, çò qu'èra pas lo cas dins sos escrits pus ancians. Dins la Republica, l'Idèa suprèma èra lo Ben, al sens de convenéncia, non de bontat morala. Dins Lo Banquet, l'Idèa suprèma èra lo Bèl. Pels neoplatonicians, lo domeni de las Idèas vendrà l'Intellècte, e la Fòrma suprèma vendrà l'Un.
Lo platonisme a l'Edat Mejana[modificar | modificar la font]
L'Edat Mejana foguèt sens dobte lo periòde pendent que lo platonisme foguèt mai discutat mas tanben defendut amb los arguments mai vigoroses contra lo nominalisme. La querèla entre aquelas doas teorias foguèt nomenada la querèla dels universals e constituís un dels moments fondators de la filosofia e de l’epistemologia medievalas. Los principals representants del realisme platonician foguèron Guilhèm de Champeaux, Amalric de Chartres, Gilbert de Peitieus.
Lo platonisme a l’epòca modèrna[modificar | modificar la font]
Los defensors mai importants del platonisme a l’epòca modèrna son los filosòfs analitics Frege e Russell, qu'avançava l’existéncia d’un domeni ont existirián d'un biais autonòm las significacions de las proposicions logicas e matematicas. Aquel platonisme serà fòrça criticat dins lo Tractatus logico-philosophicus de Ludwig Wittgenstein.
- Kurt Gödel s'afirmava el tanben fòrça platonician a la diferéncia de son amic Albert Einstein, que se disiá spinozista.
- Lo matematician francés contemporanèu Alain Connes defend d'idèas platonicianas, entre autras dins lo libre qu'escriguèt amb André Lichnerowicz e Marcel-Paul Schützenberger, titulat Triangle de pensada.
- Lo fisician Roland Omnès defend tanben una tèsi platoniciana dans son libre Alara l'Un ven Dos.
- Lo matematician e fisician Roger Penrose acòrda una ontologia matematica a las leis de la fisica dins totes sos obratges, e pus especialament dins son darrièr libre The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe. (La rota cap a la realitat: Un guida complèt de las leis de l'Univèrs)
La tèsi del platonisme foguèt vigorosament contradicha per Quine.
Platonisme e realisme[modificar | modificar la font]
Seriá mai juste de qualificar los matematicians dichs « platonicians » de matematicians « realistas », perque lo realisme en matematic utiliza l'idèa que la natura dels objèctes matematics es reala dins lo sens qu'es independenta de l'intellècte de l'èsser uman mas utiliza pas necessàriament totes los atributs del monde de las idèas de Platon[1]. Empacha pas qu'aquela terminologia es sovent utilizada quitament pels matematicians.


text:
Larraun
Larraun en basco o Larráun en grafia espanhòla qu'ei ua comuna deu Bascoat, en Navarra.
Lo gentilici qu'ei larraundar.
Que's situa sus l'aigavèrs Mediterranèa / Atlantic.
La comuna de Lekunberri que i ei enclavada.
Entitats de populacion[modificar | modificar la font]
Los conselhs e nuclèus de populacion que son Albiasu, Aldatz, Alli, Arruitz, Astitz, Azpirotz, Baraibar, Eraso, Errazkin, Etxarri, Gorriti, Iribas, Lezaeta, Madotz, Mugiro, Oderitz e Uitzi.
Mendukilo[modificar | modificar la font]
A Astitz que's tròban las Espelugas de Mendukilo.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- José María Jimeno Jurio (director), Nafarroako toponimia eta mapagintza. XLV, Pampalona, 1997. ISBN 84-235-1615-6.


text:
Vacanças
Las vacanças son los jorns dintre d'un an en que las personas trabalhadoras o estudiantas prenon un repaus total de lor activitat, levat las fèstas nacionalas, coma nadal o jorns representatius de las nacions (coma la celebracion de lor independéncia).
Existisson principalament per prevenir l'estrès o d'autras patologias, segon lo critèri de l'estat o del govèrn local, per acréisser la productivitat dins la rèsta de l'an. I a generalament dos tipes de vacanças, las vacanças d'un trabalhador o estudiant que li corresponen legalament, coma las vacanças nomenadas "an sabatic", qu'una persona s'autogerís per un temps mès esperlongat. Los païses independentament definisson dins lor calendièr un periòde que la majoria de la poblacion considèra coma vacanças, generalament de junh a agost dins los païses de l'emisfèri nòrd, coma genièr e febrièr dins los païses de l'emisfèri sud. A bada que los trabalhadors, segon lo país, an de 7 a 45 jorns de vacanças, los estudiants an un periòde mès esperlongat de temps, en fòrça ocasions, ambdós meses e atanben tres (la mitat dels meses confrontants o lo mes entièr posterior o seguent). Dins cèrts païses, lo patron pòt definir los jorns de vacanças de lors trabalhadors, coma atanben la possibilitat d'acumulacion de jorns s'un an se prenon pas o se prenon parcialament. Normalament, mentre que lo trabalhador se trape en vacanças, aquestes jorns que s'absenta de son trabalh son remunerats e aquesta remuneracion pòt èsser sa paga abituala coma parciala.


text:
21 Elefants Jaunes Anorexics
Los 21 Elefants Jaunes Anorexics (en catalan Els 21 Elefants Grocs Anorèxics) es una companhia de teatre de Catalonha, de tendéncia surrealista.
Membres[modificar | modificar la font]
Los membres de la companhia son pas fixes, càmbian a cada òbra, mas aproximativament 14 personas.
Trajectòria artistica[modificar | modificar la font]
Aprèp aver actuat en fòrça vilas dels Païses Catalans, los 21 Elefants Jaunes Anorexics decidiguèron d'exportar lor cultura vèrs l'Euròpa. Aqueste tour comencèt a Brno (Republica Chèca), ont representèron l'òbra Lo Cercle, una absurda istòria de la fin del monde e las luchas de poder, amb de personatges surrealistament exagerats. Al mes de mai (2005) actuaràn a Zagrèb, amb la nòva òbra Buffet Livre.


text:
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
L'Avana (en castelhan La Habana, Ciudad de La Habana) es la capitala de Cuba e tanben la pus granda ciutat de la Cariba. Sa populacion totala en 2002 es 2 201 610 abitants. Sa superficia totala es 728,3 km².
Panorama de la ciutat de L'Avana, capitala de Cuba.
Foguèt fondada per Cristòl Colomb l'an 1515 e lo sieu centre istoric (La Habana Vieja) es considerada Patrimòni de l'Umanitat per la UNESCO. En los ans 1920 durant la proïbicion del alcòl nels Estats Units, L'Avana se convertiguèt en una destinacion populara per las vacanças dels americanes. Los clubs de nuèch e lo jòc subrevisquèron, mas foguèron barrats mai en lo 1959 après la Revolucion Cubana.
L'Avana foguèt candidata per èsser vila del Jòcs Olimpics d'estiu de 2012, mas foguèt eliminada abans de la finala.


text:
Ramon Berenguièr III de Barcelona
Ramon [1]Berenguièr III lo Grand (en catalan: Ramon Berenguer III el Gran; Rodés, 11 de novembre de 1082 - Barcelona, 23 de genièr de 1131) èra un sobeiran catalanoccitan que foguèt Comte de Barcelona e Girona (1097-1131), Comte d'Osona (1097-1107 e 1111-1131), Comte de Provença (1113-1131) e Comte de Cerdanha (1118-1131). Sa devisa latina èra: Raimundus, Dei gratia Barchinonensis et Hispaniarum marchio, Bisuldunensium et Provincie comes.
Biografia[modificar | modificar la font]
Antecedents[modificar | modificar la font]
Ramon Berenguièr III nasquèt en 1082 a Rodés, filh del comte de Barcelona Ramon Berenguièr II Cap d'Estopes e de sa molhèr Mafalda de Pulla-Calàbria, que li succediguèt al tron comtal de Barcelona.
L'assassinat de son paire pauc de temps après sa naissença causèt una granda emocion, aprofechada a l'exterior pel vescomte de Besièrs, Bernat Aton. Aqueste prenguèt aital la Ciutat de Carcassona e Rasés, mentre qu'a l'interior se produsissián divisions e afrontaments que s'acabèron en 1086, quand lo seu oncle Berenguièr Ramon II lo Fratricida, considerat instigador de l'assassinat, acceptèt la tutèla del nebot e lo compromés de l'associar al govèrn. Amb la partença del seu oncle cap a Tèrra Santa, vèrs 1097, comencèt a poder regnar tot solet.
Politica sarrasina[modificar | modificar la font]
Sas relacions amb los sarrasins, qu'en aquel temps ocupavan una part importanta de la peninsula iberica foguèron plan conflictivas. Ramon voliá espandir son territòri cap al sud e decidiguèt doncas d'atacar Tortosa en 1095 e puèi Amposta en 1097 mas fracassèt.
Aqueste interès cap al sud lo portèt a se maridar amb la filha del Cid, Maria Rodrigo de Vivar. Pensava aital poder senhorejar tot lo litoral valencian, mas los almoravits intervenguèron e o faguèron tot tombar.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Las formas Ramond e Raimon son tanben possiblas en occitan


text:
Escalfament global
L'escalfament global (var. eschaufament global/-au, escauhament globau, escaufament globau) de la planeta es l'aumentacion de la temperatura mejana de l'atmosfèra e dels oceans de la Tèrra. Aquel tèrme es tanben utilitzat per se referir a la teoria (o ipotèsi) scientifica mai especifica de l'escalfament global antropogenic, que prepausa que la màger part de l'escalfament global observat recentament (e lo projectat) siá induch per las activitats umanas. La teoria expausa que l'escalfament es la resulta d'un enfortiment de l'efièch de sèrra causat per l'aumentacion del nivèl de dioxid de carbòni e d'autres gases produches per las activitats umanas coma la cremacion de combustibles fossils e lo desboscament. L'efièch de sèrra natural manten la temperatura de la Tèrra de 30 °C mai cauda de la que seriá sens l'efièch; en apondre de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra, sens cap d'autre cambiament, la temperatura va pujar. La recèrca actualament ensaja de descobrir mai de precisions suls processus e factors que podrián produire una pujada de las temperaturas, principalament subre las retroalimentacions positivas e negativas, per tal d'obtenir una quantificacion pus precisa dels efièchs de l'escalfament global.
Lo cambiament de temperatura es sonque un aspècte de la branca scientifica larga qu'estúdia lo cambiament climatic induch per las activitats umanas. L'opinion scientifica subre lo cambiament climatic, exprimit per la Comission Intergovernamentala de l'ONU sul Cambiament Climatic (IPCC per las inicialas en anglés) e explicitament aprovat per las acadèmias nacionalas de las sciéncias de las nacions del G8, es que la temperatura mejana globala a aumentat de 0,6 ± 0,2 °C dempuèi la fin del sègle XIX, e que la màger part de l'escalfament observat dins las 50 darrièras annadas se pòt atribuir a las activitats umanas. D'autres scientifics qualificats an regetat sul papièr l'ipotèsi de las activitats umanas per la pujada recenta de la temperatura globala. I a d'incertituds subre la grandesa del cambiament climatic que s'espèra dins lo futur, e existís un debat public e politic subre quinas accions cal realizar coma responsa a l'escalfament global.
Somari
Donadas scientificas[modificar | modificar la font]
Lo consensus scientific (e mai que i aja de voses que s'opausan a aquesta ipotèsi) subre l'escalfament global es que la tèrra s'escalfa, e que las emissions dels gases de l'efièch de sèrra produches per l'umanitat son fòrça significativas. Ça que la, se sap pas amb precision la relacion entre aquestes dos fenomèns.
Los scientifics de l'atmosfèra sabon qu'en apondre de dioxid de carbòni (CO2) o metan (CH4) dins l'atmosfèra, caeteris paribus, sens cap d'autre cambiament, la temperatura de la planeta aumentarà. D'efièch, los gases d'efièch de sèrra que son dins l'atmosfèra dempuèi de milions d'ans, crèan un efièch de sèrra natural sens que la temperatura de la Tèrra seriá pus bassa de 30 °C, inabitabla. Doncas, i a pas cap de debat subre lo fach que d'ajustar CO2 e CH4 causa una pujada de las temperatures mejanas ceteris paribus, si que non subre l'efièch net qu'aurà l'aumentacion d'aquestes gases o l'interaccion dels gases amb los autres, e si las modificacions dins la biosfèra, la vapor d'aiga o las nívols compensaràn l'efièch d'escalfament. Los resultats climatologics son tanben una question que fa controvèrsia; se sap pas amb precision se l'aumentacion de la temperatura produiriá mai o mens de precipitacions (l'aumentacion de vapor d'aiga dins l'atmosfèra aumentariá pas l'umiditat mas demeniriá las precipitacions). De tot biais, un escalfament global de la planeta a tèrme cort, quitament que siaga de qualques grases, podriá aver d'efièches fòrça importants: desgèl de las calòtas glaciàrias polaras e aigats de zonas costièras, desertificacion, cambiaments climatics, etc.
De 1860 a 1900 la temperatura globala (mar e tèrra) aumentèt de 0,75 °C. Las temperaturas de la bassa atmosfèra an aumentat entre 0,12 e 0,22 °C cada decenni dempuei 1979. Se pensa que pendent 1000 o 2000 ans abans 1850 las temperaturas foguèron establas amb de fluctuacions localas o regionalas, coma lo periòde d'escalfament medieval o la Pichona Edat de Glaç. Las donadas subre la temperatura globala començan en 1860. D'autres estudis recomandan d'espandir lo modèl 1000 ans abans. Las mesuras per satellits disponiblas de la troposfèra comencan en 1979.
Pendent lo sègle passat, la temperatura globala (tèrra e mar) a aumentat de 0,6 ± 0,2 °C [1]. Los efièches d'aquel escalfament global son mesurables. Lo dioxid de carbòni atmosferic a tanben aumentat de 280 parts per milion (ppm) en volum en 1880 e a l'entorn de 315 ppm en 1958 e 367 ppm en 2000, una pujada de 31% en 200 ans. Las autras emissions de gases d'efièch de sèrra an tanben aumentat. Las emissions que s'espèran dins lo futur contunharàn de pujar per encausa de l'utilizacion de combustibles fossils, e mai qu'aquò dependrà dels desvolopaments economics, sociologics, tecnologics e naturals.
Causas de l'escalfament[modificar | modificar la font]
Teoria de las causas antropicas[modificar | modificar la font]
Per fòrça scientifics, l'aumentacion del nivèl de dioxid de carbòni e d'autres gases d'efièch de sèrra, e la pujada de la temperatura globala son ligadas. Aquesta teoria foguèt resumida dins las investigacions de la Comission Intergovernamentala sul Cambiament Climatic (IPCC). Dins lo seu Tresen Rapòrt de Valoracion, la IPCC conclusiguèt que « la màger part de l'escalfament observat pendent los 50 darrièrs ans se pòt atribuir a las activitats umanas ». Aquesta posicion recebèt lo sosten d'un grop internacional d'acadèmias de las sciéncias dels païses del G8, Brasil, China e Índia [2].
La IPCC donèt divèrs escenaris possibles de las emissions de dioxid de carbòni, entre 540 e 970 ppm per 2100. Los modèls climatics, afectats per las estimacions de l'aumentacion del dioxid de carbòni, e en mendre mesura, per la diminucion dels aerosòls de sulfat, predison una pujada de las temperaturas, entre 1,4 e 5,8 °C entre 1990 e 2100. La màger part de l'incertitud dels modèls es causada per l'ignorància de las emissions futuras de dioxid de carbòni, e tanben l'incertitud subre la precision dels modèls climatics. Las recèrcas sul clima predison que si los nivèls dels gases d'èfiech de sèrra e l'activitat solara demòran constants, i aurà de tot biais una aumentacion de 0,5 °C (e qualques modèls predison 1 °C), pendent los 100 ans que venon.
L'utilizacion de carbon coma combustible, las emissions de las automobilas e de las fabricas e d'autras activitats umanas produison 22 miliards de tonas de dioxid de carbòni e d'autres gases d'efièch de sèrra cada an. L'agricultura, lo gas natural, e d'autras fonts contribuisson amb 250 milions de tonas de metan cada an. La mitat de las emissions umanas son encara dins l'atmosfèra. Las concentracions atmosfericas de CO2 e CH4 an aumentat de 31% e 149% respectivament dempuei los nivèls preïndustrials de 1750. Aquesta aumentacion es fòrça mai importanta que cap d'autra pendent lo periòde dels darrièrs 650 000 ans, segon las donadas disponiblas de l'extraccion dels jaces de glaç. L'observacion geologica fa pensar que las valors de dioxid de carbòni actualas an existit fa 40 milions d'ans. Los tres quarts de las emissions atropicas de dioxid de carbòni dins l'atmosfèra pendent los 20 darrièrs ans foguèron causadas per la cremacion de combustible fossil. La rèsta proven dels cambiaments de biais de viure, principalament per encausa del desboscament. [3]
Cal senhalar que las emissions antropicas d'autres contaminants, principalament dels aerosòls de sulfat, pòdon aver un efièch contrari de refrejament [4].
Lo protocòl de Kyoto[modificar | modificar la font]
La presentacion de la teoria de las causas antropicas foguèt plan acceptada e las incitacions economicas (especialament de Russia) foguèron sufisentas per persuadir los govèrns de 150 nacions de ratificar lo Protocòl de Kyoto, mas i a encara de discussions subre la quantitat de gases que causan l'escalfament de la planeta. De questions demòran pausadas subre los còsts necessaris per redusir l'escalfament global. Çaquelà, la posicion adoptada pendent las negociacions foguèt l'acceptacion de la causa antropica de l'escalfament global, e la necessitat de prendre de mesuras per contarotlar las emissions de carbòni pel mejan de l'atribucion de permeses d'emission qu'auràn una valor mercanda. Divèrses païses an acceptat de signar lo Protocòl de Kyoto. Pasmens la signatura d'aqueste acòrd foguèt fòrça lenta pr'amor que los païses en via de desvolopament la considèran coma una restriccion sevèra a lor desvolopament economic e industrial. Eles considèran qu'arribaràn pas al nivèl de desvolopament d'Euròpa e dels Estats Units amb las restriccions prepausadas e qu'aquestas regions desvolopadas an obtengut lor gra de desvolopament per un long processus de creissement industrial dempuèi lo sègle XIX acompanhat de fòrça pollucion, un processus que considèran inevitable. L'acòrd, pasmens, a inclús de clausetas especialas per diferenciar lo gra de desvolopament dels païses, sens pausar cap de restriccion immediata als païses paures (China e Índia per exemple, son dos dels principals païses contaminants de la planeta, mas mercé a lor classificacion coma païses paures, foguèron exclús de las restriccions que se son impausat Euròpa e Japon; aquò es una de las rasons que faguèt que los Estats Units an pas ratificat l'acòrd).
Teoria de las causas non antropicas[modificar | modificar la font]
Emai que i aja un consensus scientific e politic sus las causas antropicas, d'autres scientifics pensan que las donadas disponiblas permeton pas d'assegurar que lo procèssus siaga imminent, e que s'es ben certan que i a agut una aumentacion leugièra de las temperaturas mejanas dins lo darrièr sègle, es tanben verai que i a agut d'oscillacions naturalas de la temperatura mejana de la Tèrra fòrça mai importantas, dins las epòcas passadas, e qu'un dobte pòt demorar subre la part d'influéncia ligada a las activitats umanas, e aquela ligada als cicles naturals. Lo sistèma climatic càmbia pels procèssus naturals (intèrnes) e per las variacions extèrnas, causadas pels umans o per la natura (coma per exemple los cambiaments d'orbita terrèstra a l'entorn del solelh, nomenats cicles de Milankovitch; l'activitat solara e las emissions volcanicas). Los climatològs accèptan que la Tèrra s'es escalfada aquestas darrièras annadas. Mas i a agut controvèrsia, subre las causas d'aquela aumentacion de temperatura.
Fluctuacions de l'activitat solara[modificar | modificar la font]
En 1991, Knud Lassen de l'Institut Danés de Meteorologia de Copenaga e son collèga Eigil Friis-Christensen an trobat una fòrta correlacion entre la longor del cicle solar e los cambiaments de temperatura dins l'emisfèri Nòrd. Al començament, avián inclús las tacas solaras e las mesuras de temperaturas notadas entre 1861 e 1989, mas s'apercebèron pus tard que d'enregistraments vièlhs de quatre sègles confortavan lor descobèrta. Aquesta correlacion permetiá d'explicar 80% de las variacions de temperatura pendent lo periòde considerat (vejatz grafic). Sallie Baliunas, una astronòma del centre d'astrofisica de la "Harvard-Smithsonian Institution", foguèt una de las pus ardentas suportritz de la teoria que l'activitat solara « pòt explicar los cambiaments màgers del clima dins las 300 darrièras annadas, mai que mai l'escalfament global actual ».
Caquelà, dins l'edicion del 6 de mai de 2000 de la revista americana « New Scientist », Lassen e l'astrofisician Peter Thejll, en completar l'estudi de 1991 amb de donadas novèlas, concluguèron que e mai que lo cicle solar poguèsse explicar aperaquí la mitat del creissement en temperatura observat dempuei 1900, podiá de cap de biais explicar lo creissement de 0,4 °C dempuei 1980.
Pus tard dins la meteissa annada, Peter Stott e d'autres cercaires del centre Hadley del Reialme Unit publiquèron un article sul modèl de simulacion numerica mai complet jamai realizat al sègle XX. Lo lor estudi compreniá a l'encòp los agents de forçatge naturals (variacions solaras e emissions volcanicas) e lo forçatge antropogenic (gases d'efièch de sèrra e sulfats jos forma d'aerosòls). Coma Lassen e Thejll, trobèron que los factors naturals explicavan un escalfament gradual fins en 1960, seguit d'un retorn a de temperaturas pròchas de las de la fin del sègle XIX, en acòrd amb lo cambiament gradual del forçatge solar pendent lo sègle XX e amb l'activitat volcanica dels darrièrs decennis. Aqueles factors sols èran incapables d'explicar l'escalfament dels darrièrs decennis. Del meteis biais, lo forçatge antropogenic sol podiá pas explicar l'escalfament del periòde 1910-1945, mas èra necessari per simular l'escalfament dempuei 1976. Çaquelà, en combinar totes aqueles factors intervenents, la còla de Stott poguèt simular precisament los cambiaments de temperaturas planetàrias pendent lo sègle XX. Preveguèron que l'emission de contunh de gases d'efièch de sèrra causariá de pujadas de temperaturas futuras « a un ritme similar a çò que s'es pogut observar los darrièrs decennis.» [5] Un grafic de la relacion entre los factors naturals e antropics contribuent al cambiament climatic es reprodusit sul repòrt Climate Change 2001: The Scientific Basis del GIEC.


text:
Tomata
La tomata o lo tomati o la poma d'amor es lo fruch de la tomatièra (Solanum lycopersicum).
Aquesta planta a son origina dins la zòna compresa entre lo nòrd de Chile, Peró e Eqüator. Es en Mexic que la cultivèron pel primièr còp ben abans l'arribada dels conquistadors espanhòls. Lo nom de son fruch es derivat d'un mot de la lenga nahuatl o astèca.
Se supausa que las primièras tomatas qu'arribèron en Euròpa èran jaunas, çò qu'explicariá son nom en italian (pomodoro es a dire poma d'aur), que vendriá puèi la forma orientala occitana poma d'amor.


text:
Bastilha
La Bastilha (o mei exactament, Bastilha Sent Antòni) qu'èra ua hortalessa situada sus l'actuau plaça de la Bastilha a París. Presa per la hòrça a l'escadença de la susmauta deu 14 de julhet de 1989 per'mor de simbolizar l'autoritat e lo poder deu rei, que ho destrusida chic arron. Aqueth eveniment que vadó lo simbèu de la Revolucion Francesa.
Bastida en 1370 peu rei de França Carles V que ho utilizada com cròfo hòrt peu rei Francés I. Que ho presa un purmèr còp durant las guèrras de religion lo 13 de mai de 1588. Sully que'n vadó governador e que la tornè utilizar entà empara lo tresaur reiau. Que ho presa un còp mei en 1649 durant la Fronde.
Despuish lo regnat de Loís IX que ho tanben emplegada com preson politica, emplec que desvolopè lo cardinau de Richelieu dab las famosas Lettres de cachets (las "letras sageradas" peu poder reiau) simbèus de l'arbitrarietat.
Qu'ei per aquesta rason que mantuns escrivans e òmis politics que demorèn a la Bastilha (enter los quaus Voltaire, e lo marqués de Sade). Lo nombre de presoèrs non ho totun pas jamei deus grans e lo dia de la presa de la Bastilha chic que hon liberats. L'importància deu bastiment qu'èra mei que mei simbolica.
Après la soa presa lo 14 de julhet de 1789 que ho destrusida de tira (a partir deu 15 de julhet). Quauques pèiras soas que hon emplegadas entà bastir lo pont de la Concòrdia. Lo marqués de la Faieta qu'auherí ua de las soas claus au purmèr president deus Estats Units d'America George Washington; qu'ei expausada uei dens la soa residéncia de Mont Vermont.
A l'escadença de la bastida de la linha 5 deu metropolitan parisenc, las fondacions de la tor de la libertat (la tor on lo marqués de Sade e ho embarrat) que hon tornadas trobar e que's pòden véder dens lo square Galli, sus lo baloard Enric IV.
Pavats de color que marcan uei lo dia lo perhiu deu lòc qu'ocupava la hortalessa sus la plaça de la Bastilha.


text:
1072
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1072 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Maridatge entre Felipe Ièr e Berta d'Olanda.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Escòcia[modificar | modificar la font]
Après son incursion de 1070 vèrs lo sud, lei Normands repostèron e ataquèron Escòcia. Agantèron lo Firth of Tay e lo rèi Malcolm III deguèt reconóisser la senhoriá de Guilhèm lo Conquistaire a Abernethy.
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat Seldjokide[modificar | modificar la font]
Mòrt d'Alp Arslan que foguèt remplaçat per son fiu Malik Chah Ièr.


text:
-368
Aquesta pagina concernís l'an -368 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. D'efèct, sensa tenir còmpte dau vetò deis autrei tribuns de la plèba — certaneis èran somés ais interès dau patriciat e blocavan lo vòte — reüniguèron lei comices tributes per vòtar la lèi. En despiech de l'eleccion d'un dictator (Marcus Furius Camillus), lo patriciat deguèt finalament acceptar e un plebèu, Publius Manlius Capitolinus, foguèt elegit dictator per amaisar la situacion.


text:
Guèrra de Vlora
La Guèrra de Vlora se debanèt dau 4 de junh au 3 de setembre de 1920 entre lo Principat d'Albania e lo Reiaume d'Itàlia. Foguèt entraïnada per la volontat italiana de crear un protectorat italian en Albania que se turtèt au movement nacionalista de la populacion albanesa. En causa dei trebols intèrns d'Itàlia en 1920, lei tropas italianas deguèron faciar una situacion malaisada e finalament negociar un acòrd per se retirar. La victòria albanesa permetèt de renfòrçar l'independéncia d'Albania.


text:
Quebèc
Quebèc (Québec en francés, Quebec en anglés, conegut tanben coma « la Bèla Província ») es una província canadenca amb una populacion de 7,5 milions d'abitants. La majoritat dels quebequeses parlan francés, çò que fa de Quebèc lo sol territòri majoritàriament francofòn de l'America del Nòrd, amb l'archipèla francés de Sant Pèire e Miquelon, e qualques autres luòcs d'America.
La capitala de Quebèc es la vila de Quebèc. La vila pus poblada de Quebèc es Montreal, segonda ciutat francofòna del mond per òrdre d'importància.
Somari
Geografia de Quebèc[modificar | modificar la font]
Quebèc es situat a l'èst de Canadà, environat per la província d'Ontàrio e la baia d'Hudson a l'oèst, per las províncias de Tèrranòva e Labrador e de Nòu Brunswick a l'èst, los Estats Units (los Estats de Maine, Nòu Hampshire, Vermont e lo de Nòva York) al sud e l'Ocean Artic al nòrd.
Quebèc es la província pus estenduda de Canadà ; es un vast territòri, aproximativament 2,8 còps lo territòri francés, que sa màger part es pauc poblada. Mai de 90% de la superficia de Quebèc fa partida del bloquièr canadenc, un grand territòri que, istoricament, se disiá la region d'Ungava. Del temps de la Nòva França, Quebèc consistissiá en una franja de tèrra abitabla de qualques desenats de quilomètres de larg que costejava las doas ribas del fluvi de Sant Laurenç. Es aquí que los primièrs colons franceses s'installèron per cultivar la tèrra, aprèp l'aver desbosigada.
En 1912, un grand tròç de la region canadenca d'Ungava foguèt levat dels Territòris del Nòrd-Oèst e integrat a Quebèc en seguida d'una lei del Parlament de Canadà aprovada per Londres. Aquesta vasta region del nòrd, gaireben inabitada, faguèt de Quebèc l'enòrma província que se coneis uèi. Aqueste ajust compreniá la baia de James, ont se tròban qualques uns dels projèctes idroelectrics pus importants de Quebèc.
Lo territòri quebequés es extrèmament ric en ressorsas naturalas gràcias als bòsques de conifèrs, als lacs e als rius. Lo papièr, la fusta e l'idroelectricitat figuran coma las industrias mai importantas de la província. L'extrèm nòrd de Quebèc es format per una region subartica nomenada Nunavik, la tèrra dels Inuits.
La val del fluvi de Sant Laurenç es una region fertila ont se cultivan fruchs e cerealas e mai los produchs lachièrs, lo siròp d'aserau (que Quebèc n'es lo productor mai important del mond), e s'abarís de bestial.
Lo clima presenta de diferéncias importantas a causa de la granda extension territoriala. La zona sud e la val del fluvi de Sant Laurenç an un clima continental, es a dire, un ivèrn freg e un estiu caud. La partida centrala de Quebèc a un clima subartic caracterizat per d'ivèrns mai longs e mai fregs. La partida septentrionala de Quebèc a un clima artic. Finalament, a las illas de la Magdalena la mar a una gròssa influéncia sus lo clima.
Las regions administrativas de Quebèc[modificar | modificar la font]
Quebèc es devesit en 17 regions administrativas :
- 01 Bas-Saint-Laurent
- 02 Saguenay-Lac-Saint-Jean
- 03 Capitale-Nationale
- 04 Mauricie
- 05 Estrie
- 06 Montreal
- 07 Outaouais
- 08 Abitibi-Téminscamingue
- 09 Côte-Nord
- 10 Nord-du-Québec
- 11 Gaspésie-Îles-de-la-Madeleine
- 12 Chaudière-Appalaches
- 13 Laval
- 14 Lanaudière
- 15 Laurentides
- 16 Montérégie
- 17 Centre-du-Québec
Istòria de Quebèc[modificar | modificar la font]
Lo primièr explorator europèu de Quebèc foguèt lo francés Jacques Cartier que plantèt una crotz a Gaspé l'an 1534 e que naveguèt pel fluvi de Sant Laurenç en 1535. En 1608, Samuel de Champlain donèt naissença a la Nòva França en fondant sus la riba nòrd del fluvi de Sant Laurenç, a un endrech nomenat Kébec ("destrech") pels aborigèns, la vila de Quebèc que venguèt lo punt de partença de l'exploracion francesa de l'America del Nòrd. A partir de 1627, lo rei de França Loís XIII concediguèt lo monopòli de la colonizacion als catolics. La Nòva França venguèt una colonia reiala en 1663, sota lo reine de Loís XIV.
Los franceses e los canadencs s'aliguèron amb los urons, contràriament als iroqueses qu'èran aliats als angleses. La Guèrra de Sèt Ans (1756–1763) entre Anglatèrra e França coneguèt un episòdi decisiu en America del Nòrd amb la desfacha en 1759 de l'armada de Louis-Joseph de Montcalm per l'armada del general anglés James Wolfe a la Batalha de las Planas d'Abraam, prèp de la vila de Quebèc. La Nòva França foguèt, atal, perduda definitivament per França. Canadà, la colonia pus granda de Nòva França, comptava solament 55 000 abitants al començament de la guèrra, mentre que la populacion de Nòva Anglatèrra èra de gaireben un milion de colons. A l'epòca, la populacion amerindiana de l'immens territòri de la Nòva França representava aperaquí 600 000 personas.
La Grand Bretanha prenguèt possession de la Nòva França en seguida del Tractat de París, en 1763. Loís XV e sos conselhièrs aimavan mai de conservar l'illa de Guadalope, productritz de sucre, que Quebèc, donat qu'aqueste èra considerat com un grand territòri glaçat sense cap d'importància per lo Reialme de França. Malgrat aquò, França perdèt l'empèri colonial qu'aviá bastit en America del Nòrd.
En responsa a las agitations de las colonias americanas, la corona britanica instaurèt l'Acte de Quebèc en 1774, que restablissiá lo còde civil francés e lo sistèma de proprietat territoriala, garantissiá la practica del catolicisme, mas manteniá lo còde criminal anglés. Durant la revolucion americana, la vila de Montreal foguèt presa e los revolucionaris americans ensagèron de ganhar los Canadencs a lor causa. Aquestes darrièrs restèron puslèu neutres durant lo conflicte, seguent las recomandacions de la Glèisa Catolica que se declarèt en favor dels Britanics.
Aprèp l'independéncia americana, los qu'avián sostengut la causa anglesa s'installèron en Quebèc. Insatisfaches dels privilègis nombroses concedits als Canadencs, demandèron de reformas, e obtenguèron çò que volián amb l'acte constitucional de 1791 que devesiguèt la província de Quebèc e creèt lo Naut Canadà (l'Ontàrio actual) e lo Bas Canadà (lo Quebèc actual). Las doas populacions descobriguèron lo parlamentarisme britanic e se mainèron, fòrça rapidament, dels limits d'aqueste sistèma colonial.
Las grandas idèas del liberalisme de l'epòca finiguèron que provoquèron un soslèvament armat al Bas Canadà e al Naut Canadà en 1837 ; la revòlta s'amodèt aprèp lo refús de Londres de prendre en consideracion las peticions del Partit dels patriòtas de Louis-Joseph Papineau.
Cultura quebequesa[modificar | modificar la font]
Article principal : Cultura quebequesa
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


text:
Molière
Jean-Baptiste Poquelin (batejat a París lo 15 de genèr de 1622 - lo 17 de heurèr de 1673) que ho lo màger autor dramatic francés deu sègle XVII ; que ho actor e cap de tropa. Ua gran part de la soa carrièra que's debanè en mantuns lòcs d'Occitània e l'òbra de Molière que muisha ua bona coneishença de la lenga d'òc, lenga hens laquau compausè ua partida deu son Monsieur de Pourceaugnac.
Joentut[modificar | modificar la font]
Hilh de Jean Poquelin, mercadèr de tapís, Molière que ho batejat eth tanben Jean Poquelin a París en la glèisa de Saint Eustache lo 15 de genèr de 1622. Dus ans arron, com avó un hrair capdèth tanben aperat Jean, que ho renomat Jean Baptiste. Aus 10 ans, la soa mair, Marie Cressé, que's morí e lo son pair que's tornè maridar dab Catherine Fleurette.
En 1633, que comencè los sons estudis au collègi de Clarmont (uei licèu Louis le Grand) on estudiava tanben lo princi de Conti, un deus sons futurs mèstes. Que's ditz que Pierre Gassendi seré podut estar l'un deus sons mèstes. Qu'avó tanben lo parat d'assistir a representacions a l'Ostau de Borgonha e tanben de véder los comedians italians qui jogavan alavetz a París.
En 1637 que prengó la seguida deu pair en jurar coma tapissaire deu rei. Qu'acabè tanben los sons estudis de dret a l'Universitat d'Orleans en obtiéner ua licéncia e en bèth jurar com avocat en 1642.
Au medish moment que conegó la familha d'actors familha Béjart en bèth vàder amorós de Madeleine Béjart, la hilha. Qu'abandonè la soa carrièra ; lo son pair, qui n'aprovè pas aquesta causida, que deishè de l'entertiéner.
Molière actor[modificar | modificar la font]
Dab Madeleine Béjart, Jean-Baptiste Poquelin e d'autes actors que fondèn la companhia de l'Illustre Teatre qui joguè dens ua sala de jòc de pauma. Que prengó alavetz lo nom de Molière e que vadó capdau de la companhia. Aquesta que he bancarota en 1645 e Molière que conegó alavetz la preson per'mor de deutes que son pair l'ajudè a pagar. Un còp sortit de preson, la navèra tropa de Molière que partí entà jogar en província e mei que mei en Occitania ; enter genèr de 1646 e març de 1657 que passèn per las vilas de Nantas, Albi, Tolosa, Carcassona, Peitieus, Viana, Narbona, Agen, Pesenàs, Grenòble, Lion, Montpelhièr, Dijon, Avinhon, Bordèu, Besièrs e Roan on Molière rencontrè lo vielh Pierre Corneille.
En 1653, la tropa qu'entrè au servici deu princi de Conti, governador de Guiana, dinc a la conversion morau sobta d'aqueste qui abandonè alavetz lo son gost peu teatre.
La consecracion[modificar | modificar la font]
La tropa que tornè a París en 1658 entà jogar au jòc de pauma deu Marais. Qu'avó lo parat d'interpretar Nicomède (ua tragedia de Pierre Corneille) e ua comedia pròpia : Lo Mètge Amorós (Le Docteur Amoureux) davant lo joen rei Loís XIV. La representacion e la comedia que hon au son grat , e la tropa qu'avó l'aunor d'estar aperada "Tropa de Monsieur" (qu'ei a díser la tropa deu hrair deu rei). La tropa que fusionè dab la deus italians.
L'ua de las soas prumèras escadudas que ho Les Précieuses Ridicules, un purmèr retrèit de l'anar de la societat deu temps e de la preciositat d'aquera epòca.
En 1661 que partatja lo Teatre deu Palais Reiau dab la tropa de Domenico Biancolelli. La medisha annada qu'escriu Les Importuns entà l'interpretar per Nicolas Fouquet hens lo son castèth de Vaux-le-Vicomte davant lo Rei.
En 1662 qu'esposè Madelaine Béjart (de vint ans mei joena qu'eth) dab qui avore un hilh, Louis, batejat lo 24 de heurèr de 1664 (mort aus 8 mes e qui Loís XIV ho lo pairin)
En 1673, arron d'interpretar Le Malade Imaginaire, que's morí a casa (e pas sus l'empont com s'ac ei dit mantuns còps).
Uei, qu'ei sepelit au cemitèri deu Père Lachaise [1]
Òbras[modificar | modificar la font]
- Le Médecin volant (1645)
- La Jalousie du barbouillé (1650)
- L'Étourdi ou Les Contretemps (1655)
- Le Dépit amoureux (1656)
- Le Docteur amoureux (1658)
- Les Précieuses ridicules (1659)
- Sganarelle ou Le Cocu imaginaire (1660)
- Dom Garcie de Navarre ou Le Prince jaloux (1661)
- L'École des maris (June 24, 1661)
- Les Fâcheux (August 17, 1661)
- L'École des femmes (1662)
- La Jalousie du Gros-René (1663)
- La Critique de l'école des femmes (1663)
- L'Impromptu de Versailles (1663)
- Le Mariage forcé (1664)
- Gros-René, petit enfant (1664)
- La Princesse d'Élide (1664)
- Tartuffe ou L'Imposteur (1664)
- Dom Juan ou Le Festin de pierre (1665)
- L'Amour médecin (1665)
- Le Misanthrope ou L'Atrabilaire amoureux (1666)
- Le Médecin malgré lui (1666)
- Mélicerte (1666)
- Pastorale comique (1667)
- Le Sicilien ou L'Amour peintre (1667)
- Amphitryon (1668)
- George Dandin ou Le Mari confondu (1668)
- L'Avare ou L'École du mensonge (1668)
- Monsieur de Pourceaugnac (1669)
- Les Amants magnifiques (1670)
- Le Bourgeois gentilhomme (1670)
- Psyché (1671)
- Les Fourberies de Scapin (1671)
- La Comtesse d'Escarbagnas (1671)
- Les Femmes savantes (1672)
- Le Malade imaginaire (1673)
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ La tomba de Molière que ho hicada au cemitèri deu Père Lachaise entà har qu'aqueth cemitèri e vadosse mei prestigiós e atractiu
- 1000 articles fondamentals
- Molière
- Loís XIV
- Dramaturg francés del sègle XVII
- Actor francés
- Meteire en scèna francés
- Actor del sègle XVII
- Tropa de la Comèdia Francesa
- Nom de scèna
- Nom de pluma
- Naissença a París
- Escrivan francés del sègle XVII
- Escrivan classic
- Naissença en 1622
- Decès en 1673
- Escrivan occitan del sègle XVII


text:
Racrange
Racrange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada a una altitud de 255 mètres amb una superficie de 731 A. La Rotte e la Pichona Seille prenon la siá font en la comuna.
Située a une altitude de 255 mètres avec une superficie de 731 HA. La Rotte et la Petite Seille prennent leur source dans la commune.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièra mencion l'an 926 jol nom de Racheringa, vilatge de défrichement #qu'aperten al abbaye Sant Arnould de Mètz. Dépendait De l'anciana província de Lorraine, distincion de Morhange.
- A la XIV e sègle, Racrange dintre en las possessions del Comte de Salm.
De 1790 a 1802, lo vilatge a fach partida del costat de Morhange, de contunh en 1802 a ligat al costat de Grostenquin.
- Première mention en 926 sous le nom de Racheringa, village de défrichement qui appartient à l'abbaye Saint Arnould de Metz.
Dépendait de l'ancienne province de Lorraine, seigneurie de Morhange.
- Au XIV e siècle, Racrange entre dans les possessions du Comte de Salm.
De 1790 a 1802, le village a fait partie du canton de Morhange, puis en 1802 elle est rattachée au canton de Grostenquin.


text:
Domician
Domician (24 d'octòbre de 51, Roma - 18 de setembre de 96, Roma) foguèt un emperaire roman de la dinastia flaviana que reinèt dau 14 de setembre de 81 a sa mòrt. Succediguèt a son Titus e foguèt remplaçat per Nerva, fondator de la dinastia antonina, après son assassinat. Après sa mòrt, foguèt condamnat au damnatio memoriae per lo Senat.
Son rèine foguèt dominat per de guèrras dins la region de Danubi de 83 a 89, per una guèrra civila còntra una temptativa d'usurpacion dau poder menada per lo legat Antonius Saturninus en 89 e finalament per una guèrra en Germania fins a 93. Sa politica interiora permetèt de redreiçar l'economia romana e de modernizar la capitala. Aquela òbra foguèt contuniada per sei successors Nerva e Trajan que venguèron fòrça populars. En revènge, Domician poguèt gaire aprofichar sei resultats car son mespretz per lo Senat e la repression saunósa de la fin de son rèine li donèron una impopularitat gròssa dins la populacion romana. Ansin, unei personalitats importantas de la Cort organizèron un complòt per l'assassinar en 96 e lo Senat prononcièt sa condamnacion damnatio memoriae. Aquò entraïnèt una crisi militara grèva car Domician èra popular dins l'armada e Nerva deguèt donc autorizar lei soudats de sa gardar d'eliminar lei caps dau complòt.


text:
Edifici Kavanagh
L'edifici Kavanagh qu'ei un deus bastiments mei emblematics de Buenos Aires e un deus famós dehens l'istòria de l'arquitectura en America deu Sud.
Que's tròba sus la Plaça San Martín au numèro 1065 de la carrèra Florida dens lo quartièr de Retiro. que ho inaugurat lo 3 de genèr de 1936.
A l'origina de la soa bastida que i avó ua rivalitat enter Corina Kavanagh e la familha oligarquica deus Anchorena. L'edifici que ho atau bastit dab lo prethèit de desprovesir la glèisa deus Anchorena deus arrais deu só.
Haut de 120 m e dab 31 solèrs que ho a la soa bastida lo bastiment mei haut d'America deu Sud.
Galeria[modificar | modificar la font]
-
-
Kavanagh durant la soa bastida, proheitat entà celebrar lo Congrès Eucaristic de 1934
-
Kavanagh dab la Tor Monumentau au tresau plan
-


text:
Montigny
Montigny es una derivación de la palabra latina mons o montis a través del sufijo galo -acum (de montis montaniacum y de ahí montigny) que aparece con frecuencia en topónimos de Francia. Durante tiempo se creyó que podría venir del patronímico Montanius o Montinius, pero la frecuencia con que se repite en distintos lugares (unas 60 comunas en toda Francia) lo hacen descartable.
Topónimos[editar]
- Montigny, comuna francesa del departamento de Calvados.
- Montigny, comuna francesa del departamento del Cher.
- Montigny, comuna francesa del departamento del Loiret.
- Montigny, comuna francesa del departamento de Meurthe y Mosela.
- Montigny, comuna francesa del departamento de Sarthe.
- Montigny, comuna francesa del departamento de Sena Marítimo.
Topónimos compuestos[editar]
- Billy-Montigny, comuna francesa del departamento de Pas-de-Calais.
- Maignelay-Montigny, comuna francesa del departamento de Oise.
- Montigny-aux-Amognes, comuna francesa del departamento de Nièvre.
- Montigny-devant-Sassey, comuna francesa del departamento de Mosa.
- Montigny-en-Arrouaise, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-en-Cambrésis, comuna francesa del departamento de Nord.
- Montigny-en-Gohelle, comuna francesa del departamento de Pas-de-Calais.
- Montigny-en-Morvan, comuna francesa del departamento de Nièvre.
- Montigny-en-Ostrevent, comuna francesa del departamento de Nord.
- Montigny-l'Allier, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-la-Resle, comuna francesa del departamento de Yonne.
- Montigny-le-Bretonneux, comuna francesa del departamento de Yvelines.
- Montigny-le-Chartif, comuna francesa del departamento de Eure-et-Loir.
- Montigny-le-Franc, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-le-Gannelon, comuna francesa del departamento de Eure-et-Loir.
- Montigny-le-Guesdier, comuna francesa del departamento de Seine-et-Marne.
- Montigny-Lencoup, comuna francesa del departamento de Seine-et-Marne.
- Montigny-Lengrain, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-lès-Arsures, comuna francesa del departamento de Jura.
- Montigny-lès-Cherlieu, comuna francesa del departamento de Haute-Saône.
- Montigny-lès-Condé, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-lès-Cormeilles, comuna francesa del departamento de Val-d'Oise.
- Montigny-les-Jongleurs, comuna francesa del departamento de Somme.
- Montigny-lès-Metz, comuna francesa del departamento de Mosela.
- Montigny-les-Monts, comuna francesa del departamento de Aube.
- Montigny-lès-Vaucouleurs, comuna francesa del departamento de Mosa.
- Montigny-lès-Vesoul, comuna francesa del departamento de Haute-Saône.
- Montigny-le-Tilleul, comuna belga de la Provincia de Henao.
- Montigny-Montfort, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-Mornay-Villeneuve-sur-Vingeanne, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-Saint-Barthélemy, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-sous-Marle, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-sur-Armançon, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-sur-Aube, comuna francesa del departamento de Côte-d'Or.
- Montigny-sur-Avre, comuna francesa del departamento de Eure-et-Loir.
- Montigny-sur-Canne, comuna francesa del departamento de Nièvre.
- Montigny-sur-Chiers, comuna francesa del departamento de Meurthe-et-Moselle.
- Montigny-sur-Crécy, comuna francesa del departamento de Aisne.
- Montigny-sur-l'Ain, comuna francesa del departamento de Jura.
- Montigny-sur-l'Hallue, comuna francesa del departamento de Somme.
- Montigny-sur-Loing, comuna francesa del departamento de Seine-et-Marne.
- Montigny-sur-Meuse, comuna francesa del departamento de Ardenas.
- Montigny-sur-Vence, comuna francesa del departamento de Ardenas.
- Montigny-sur-Vesle, comuna francesa del departamento de Marne.


text:
Beatritz de Diá
Beatritz de Diá, dicha la Comtessa de Diá, èra una trobairitz de la fin del sègle XII, e del començament del sègle XIII.
I a pauc d'entresenhas sus aquela femna de la civilizacion de la fin'amor. Se sap pasmens qu'èra la filha del Comte Isoard II de Diá, vila del comtat de Provença, e que foguèt l'esposa de Guilhèm de Peitiu, malgrat semble que foguèsse amorosa de Raimbaud d'Aurenja.
Avèm cinc poèmas d'aquela autora.
Òbras conegudas[modificar | modificar la font]
- "A chantar m'er de so q'ieu non volria"
- "Ab joi et ab joven m'apais"
- "Estat ai en greu cossirier"
"A chantar m'er de so qu'eu no volria"[modificar | modificar la font]
Sa cançon "A chantar m'er de so qu'eu no volria", es la sola peça trobadoresca d'una femna que se ne siá servada intacta la musica.
Aquí la transcripcion modèrna de la cançon:
- Portal:Literatura Occitana/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Literatura occitana/Articles ligats
- Portal:Literatura/Articles ligats
- Portal:Euròpa/Articles ligats
- Portal:Musica/Articles ligats
- Portal:Provença/Articles ligats
- Trobairitz
- Poèta de l'Edat Mejana
- Trobador
- Escrivan medieval de lenga d'òc
- Personalitat femenina de l'Edat Mejana
- Escrivan francés del sègle XII
- Escrivan occitan
- Compositor medievau


text:
James Cook
James Cook foguèt un navigador e explorator anglés de la fin dau sègle XVIII. Nascut en Anglatèrra, s'engatjèt dins la Royal Navy avans la Guèrra de Sept Ans après una carriera corta dins la marina marchanda. Rapidàment auçat au reng d'oficier, participèt ai campanhas per la conquista de Canadà francés. Après la guèrra, venguèt lo cap de tres expedicions d'exploracion de l'Ocean Indian, d'Oceania e de l'Ocean Pacifica. Aquelei viatges permetèron la descubèrta d'uneis illas novèlas per leis Europèus e l'expansion de l'Empèri Britanic dins aquelei regions. Foguèt tuat a Hawaii pendent sa tresena mission.
Somari
Jovença e familha[modificar | modificar la font]
James Cook nasquèt dins lo vilatge de Marton situat dins lo comtat anglés de Yorkshire. Èra lo segond d'una familha de païsans que teniá uèch enfants. Sa maire èra sonada Grace Pace e son paire, originari d'Escòcia, èra tanben dich James Cook. En 1736, la familha partiguèt s'installar a Great Ayton onte lo patron de son paire paguèt lei cors d'escòla de James Cook. Après cinc annadas d'estudi, acomencèt de trabalhar per son paire qu'èra vengut gerent d'un tenement.
En 1747, Cook acomencèt de trabalhar dins la botiga d'un mercier, William Sanderson, dau vilatge de pescadors de Staithes per 18 mes mai l'assai foguèt una revirada. Anèt donc au pòrt de Whitby onte foguèt presentat a d'amics de Sanderson, John e Henry Walker, que tenián un companhiá de naviris transportant lo carbon de lòng dei costats britanicas. Cook venguèt aprendís sus unei naviris ont estudièt l'astronomia, l'algebra, la navigacion, la geometria e la trigonometria. Aqueu periòde d'aprendissatge durèt tres annadas fins a 1752. Conoguèt una promocion rapidà dins la marina marchanda mai, en 1755, preferiguèt demissionar per s'engatjar dins la flòta militara britanica.
En 1762, Cook se mariguèt amb Elisabeth Batts (1741 - 1835). Aguèron sièis enfants qu'un solament agantèt l'atge adulte mai moriguèt sensa enfant :
- James (1763 - 1794).
- Joseph (nascut e mòrt en 1768).
- Elisabeta (1767 - 1771).
- George (nascut e mòrt en 1772).
- Nathaniel (1764 - 1780).
- Hugh (1776 - 1793).
Fins a sa mòrt, sa frema obtenguèt una pension de l'Amirautat après la mòrt de l'explorator en 1779.
Carriera militara[modificar | modificar la font]
Après sa demission de la marina marchanda, la carriera militara de Cook conoguèt un avançament rapide dins lo corrent de la Guèrra de Sept Ans (1756-1763). D'efèct, foguèt obligit de s'engatjar coma marin sus lo HMS Eagle onte venguèt rapidàment oficier. Tre 1757, obtenguèt lo diplòma li donant la possibilitat d'èstre nomenat comandant d'un naviri. Foguèt alora mandat au Canadà. I participèt au sètge de Quebèc e a la cartografia de la region. Après la victòria britanica, contunièt la cartografia dau nòrd-èst de Canadà, especialament aquela dei costats de Tèrra Nòva e dau passatge dau Nòrd Oèst fins a 1767.
Expedicions d'exploracions[modificar | modificar la font]
A partir de 1768, James foguèt cargat unei missions d'exploracions deis oceans Indian e Pacific. Leis objectius d'aqueleis expedicins èran scientifics e politics. Ansin, van participar d'un biais decisiu au desvolopament de l'Empèri coloniau de Reiaume Unit en Oceania e dins lo sud de l'Ocean Pacific.
Premiera expedicion (1768 - 1771)[modificar | modificar la font]
La premiera expedicion Cook se debanèt dau 26 d'aost de 1768 au 13 de julhèt de 1771. Vengut luòctenent de vaissèu, l'expedicion partiguèt ambé lo HMB Endeavour e un equipatge de 94 òmes que 11 èra de civius e 12 de soudats. 38 personas moriguèron pendent la mission[1]. Lo trajècte de l'expedicion realizèt un torn dau monde :
- 16-20 de genier de 1768 : passatge dau cap Hòrn.
- 13 d'abriu - 14 de julhèt de 1769 : pausa dins l'illa de Tahiti.
- 7 d'octòbre de 1769 - 1en d'abriu de 1770 : torn de Nòva Zelanda e cartografia de l'archipèu.
- 19 d'abriu - 14 de julhèt de 1770 : cartografia d'una partida d'Austràlia e desbarcament a Botany Bay.
- 10 d'octòbre - 26 de decembre de 1770 : pausa a Java per realizar de reparacions.
- 15 de març - 15 d'abriu de 1771 : pausa au Cap.
Au nivèu scientific, aqueu viatge permetèt l'observacion dau transit de Vènus dempuei un observatòri provisòri bastit sus Tahiti. Pasmens, lei resultats pus importants foguèron d'òrdre politic ambé lei reconnaissanças en Austràlia e en Nòva Zelanda que va permetre la presa de contraròtle d'aquelei territòris per lo govèrn britanic durant leis annadas seguentas.
Segonda expedicion (1772 - 1775)[modificar | modificar la font]
Après son retorn en Anglatèrra, Cook venguèt relativament popular e una segonda expedicion foguèt organizada ambé dos naviris, lo HMS Resolution dirigit per Cook espereu e lo HMS Adventure dirigit per Tobias Furneaux. La mission acomencèt 11 de julhèt de 1772. Lei dos naviris se perdiguèron pendent l'expedicion en causa de condicions climaticas malaisadas. Rintrèron individualament dins leis illas britanicas lo lo 14 de julhèt de 1774 per l'Adventure e lo 29 de julhèt seguent per lo Resolution.
Pendent la mission, lei dos equipatges explorèron lo sud de l'Ocean Indian e de l'Ocean Pacific. Leis eveniments pus importants foguèron l'intrada per lo premier còp de naviris europèus dins lo ceucle polar sud (10 de decembre de 1772), divèrsei reconoissanças a l'entorn de Nòva Zelanda, doas pausas a Tahiti, una subre l'Illa de Pascas e un segond passatge dins l'Ocean Antartic. Lei pèrdas umanas demorèron fòrça feblas per l'epòca ambé 4 mòrts sus lo Resolution e 17 sus l'Adventure[2]. Aqueu viatge aguèt de resultas similars au premier mai Cook obtenguèt mai de reconoissança personala. Foguèt admés coma membre de la Royal Society de Londres e obtenguèt tanben una promocion militara venent capitani de vaissèu.
Tresena expedicion (1776 - 1779)[modificar | modificar la font]
Lo succès de la segonda expedicion permetèt de'n organizar una tresena que seis objctius foguèron l'exploracion deis Oceans Indian e Pacific e la reconoissança dau passatge dau Nord Oèst au nòrd de l'Ocean Pacific. Dos naviris faguèron partits de la mission : lo HMS Resolution (117 òmes) ja utilizat per lo viatge precedent e lo HMS Discovery (75 òmes) sota lo comandament de Charles Clerke. Lei pèrdas foguèron relativament limitadas ambé solament 10 mòrts pendent la mission[3], i comprés James Cook e Charles Clerke.
Lo trajècte iniciau de la mission foguèron relativament similar ais expedicions precendentas passant dins lo sud de l'Ocean Indian e realizant una pausa en Nòva Zelanda. Leis Illas Kerguelen foguèron exploradas durant la fin de l'annada 1776. Puei, l'expedicion se diriguèt vèrs lo nòrd onte descurbiguèt l'illa Christmas a la fin de 1777 puei desbarquèt a Hawaii en 1778. Cook i foguèt inicialament considerat coma un dieu per lei populacions localas. Lei relacions entre lei membres d'equipatge e leis abitants foguèron donc relativament pacificas. L'exploracion de l'archipèu durèt uèch setmanas puei Cook decidiguèt de faire una pausa d'un mes dins la baia de Kealakekua. Durant aquela segonda pausa, lei relacions venguèron mai malaisadas e Cook foguèt tuat per d'indigènas lo 14 de febrier de 1779 après lo raubament d'un canòt de l'expedicion.
Après sa mòrt, Clerke venguèt lo cap de la mission e se dirigiguèt vèrs lo nòrd de l'Ocean Pacific segon lo camin fixat per Cook. Assaièt sensa succès de passer per lo destrech de Bering e moriguèt de tuberculòsi en aost de 1779. Lo retorn foguèt donc assegurat per lo luòctenent John Gore que deguèt faciar quauquei dificultats causadas per l'intrada en guèrra d'Espanha pendent la Guèrra d'Independéncia estatsunidenca (1776-1783). Fin finala, lei dos naviris de l'expedicion rintrèt au Reiaume Unit lo 4 d'octòbre de 1780.
Omenatges e posteritat[modificar | modificar la font]
Unei luòcs geografics son dichs en l'onor de l'òbra de James Cook e de seis expedicions d'exploracion :
- leis illas Cook, un estat d'Oceania associat a Nòva Zelanda.
- lo mont Cook (3 754 m), cima pus auta de Nòva Zelanda.
- lo destrech de Cook situat entre lei doas illas principalas de Nòva Zelanda.
- lo glacièr Cook, glacièr principau deis illas Kerguelen.
- lo gòf de Cook situat en Alaska.
- la baia de Cook en Polinesia Francesa.
- Cooktown dins lo nòrd de l'estat australian de Queensland.
- Puerto Cook dins lo sud d'Argentina.
Dins leis annadas 1970, doas navetas espacialas estatsunidencas, Discovery e Endeavour, foguèron nomadas segon lei naviris comandats per Cook durant sei missions d'exploracions.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Beaglehole, John Cawte (1974). The Life of Captain James Cook. A & C Black. ISBN 0-7136-1382-3.
- (en) Collingridge, Vanessa (February 2003). Captain Cook: The Life, Death and Legacy of History's Greatest Explorer. Ebury Press. ISBN 0-09-188898-0.
- (en) Fernandez-Armesto, Felipe (2006). Pathfinders: A Global History of Exploration. W.W. Norton & Company. ISBN 0-393-06259-7.
- (en) Fisher, Robin (1979). Captain James Cook and his times. Taylor & Francis. ISBN 978-0-7099-0050-4. http://books.google.com/books?id=dhsOAAAAQAAJ.
- (en) Hayes, Derek (1999). Historical Atlas of the Pacific Northwest: Maps of exploration and Discovery. Sasquatch Books. ISBN 1-57061-215-3. http://books.google.com/?id=sl57oHrVXGoC.
- (en) Horwitz, Tony (October 2003). Blue Latitudes: Boldly Going Where Captain Cook Has Gone Before. Bloomsbury. ISBN 0-7475-6455-8.
- (en) Hough, Richard (1994). Captain James Cook. Hodder and Stoughton. ISBN 0-340-82556-1.
- (en) Kemp, Peter; I. C. B. Dear (2005). The Oxford Companion to Ships and the Sea. OUP. ISBN 978-0-19-860616-1.
- (en) McLynn, Frank (2011). Captain Cook: Master of the Seas. Yale University Press. ISBN 978-0-300-11421-8.
- (en) Moorhead, Alan (1966). Fatal Impact: An Account of the Invasion of the South Pacific, 1767–1840. H Hamilton. ISBN 0-241-90757-8.
- (en) Obeyesekere, Gananath (1992). The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacific. Princeton University Press.. ISBN 0-691-05752-4.
- (en) Obeyesekere, Gananath (1997). The Apotheosis of Captain Cook: European Mythmaking in the Pacificv. Princeton University Press. ISBN 978-0-691-05752-1. "With new preface and afterword replying to criticism from Sahlins."
- (en) Rigby, Nigel; van der Merwe, Pieter (2002). Captain Cook in the Pacific. National Maritime Museum, London UK. ISBN 0-948065-43-5.
- (en) Robson, John (2004). The Captain Cook Encyclopædia. Random House Australia. ISBN 0-7593-1011-4.
- (en) Robson, John (2009). Captain Cook's War & Peace: The Royal Navy Years 1755–1768, Barnsley (South Yorkshire), Seaforth Books and Sydney, University of New South Wales Press, 2009. ISBN 978-1-84832-033-8 and 978 1 742231099.
- (en) Sahlins, Marshall David (1985). Islands of history. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-73358-6.
- (en) Sahlins, Marshall David (1995). How "Natives" Think: About Captain Cook, for example. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-73368-5.
- (en) Sidney, John Baker (1981). The Australian Language: An Examination of the English Language and English Speech as Used in Australia, from Convict Days to the Present. Melbourne: Sun Books. ISBN 978-0-7251-0382-8.
- (en) Stamp, Tom and Cordelia (1978). James Cook Maritime Scientist. Whitby: Caedmon of Whitby Press. ISBN 0-905355-04-0.
- (en) Sykes, Bryan (2001). The Seven Daughters of Eve. Norton Publishing: New York City, NY and London, England. ISBN 0-393-02018-5.
- (en) Wagner, A.R. (1972). Historic Heraldry of Britain. London: Phillimore & Co Ltd. ISBN 978-0-85033-022-9.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Dos mòrts èran de passatgièrs embarcats a Tahiti
- ↑ Subre lei 17 mòrts de l'equipatge dau HMS Adventure, 10 foguèron tuats durant una embuscada organizada per de Maoris.
- ↑ Lei 10 mòrts faguèron partida de l'equipatge dau Resolution que son comandament foguèt représ per Clerke après la mòrt de Cook. 4 foguèron tuats a Hawaii pendent un combat còntra de guerriers locaus.


text:
Le Bocasse
Le Bocasse es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat se #trucar Lo Bocasse-Valmartin de la fusion de las doas comunas l'an 1825 fins en 1962[1].
La commune s’appela Le Bocasse-Valmartin de la fusion des deux communes en 1825 jusqu’en 1962[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Ehess, nòta communale del Bocasse sus la basa de donadas Cassini, consultada lo 25 d'agost de 2010


text:
Parpalhòl
Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Aquesta pagina d'omonimia repertòria los diferents subjèctes e articles del nom identic.
- Parpalhòl es un tèrme comun de zoologia, apelacion correnta de l'ordre d'insèctes dels lepidoptèrs (Lepidoptera).
- Parpalhòl designa un tipe de nada.
- Parpalhòls es una pèça per piano compausada per Robert Schumann.
- Un parpalhòl es un tèrme familiar per un verbal d'estacionament
- Una escrova parpalhòl es una escrova provesida d'extensions en forma d'ala de parpalhòl, permetent de la sasir aisidament a la man per la vissar o la desvissar.
- L'efièch parpalhòl designa lo fach qu'una causa pichona pòt causar d'efièches grands.
- Un nos parpalhòl es una mena de cravata, nosada de biais que sembla un parpalhòl.
- Un Epagneul nan continental parpalhòl es una raça de can.


text:
Partiment
Lo partiment o jòc partit, es un debat o dialòg en forma de poèma. Segon Guilhèm Molinièr, autor de Las leys d'amors, un tractat del sègle XIII subre cossí escriure de la poesia dins l'estil trobadorenc, existís una diferéncia clara entre partiment e tenso: dins un partiment lo primièr parlaire presenta un problèma amb doas solucions possiblas, daissant a son contradictor la causida de quina solucion defendre mentre que el pren sus el la defensa de l'autre vejaire. Pasmens, cada participant defend una teoria non pas per conviccion mas per l'interès de la discussion. Lo teorician admetèt que los dos tèrmes èran sovent emplegats d'un marrit biais.


text:
1782
Aquesta pagina concernís l'an 1782 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Après la fin deis operacions militaras sus lo teatre american, començament de negociacions de patz a París (12 d'abriu per lei premierei discussions, 27 de setembre per lo començament de la conferéncia oficiala). Lo 30 de novembre, un tractat preliminar foguèt signat ambé leis Anglés.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion per Antoine Lavoisier de l'interpretacion d'una experiéncia menada en 1777. I demostrèt l'existéncia de dos gas principaus dins l'èr e li donèron lo nom d'oxigèn e d'azòt.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 9 d'agost - Vicente Guerrero, president de Mexic (m. 1831)
- 23 de setembre - Jacme Fereòl Masàs, violonista occitan (m. 1849)
- 27 d'octobre - Niccolò Paganini, violinista italian (m. 1840)
- 5 de decembre - Martin Van Buren, president dels Estats Units (m. 1862)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 1 de genièr - Johann Christian Bach, compositor alemand (n. 1735)
- 8 de mai - Marqués de Pombal, òme politic portugués (n. 1699)
- 11 de julhet - Adam Dietrich, botanista alemand (n. 1711)
- 6 d'agost - Nicolas Chédeville, musician e compositor francés (n. 1705)


text:
Marieux
Mariu en picard ( Marieux en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Marieux A situat sus l' anciana via romaine de Amians - Arras per Puchevillers, Thièvres e Pas-en-Artés.
Marieux est situé sur l'ancienne voie romaine d'Amiens - Arras par Puchevillers, Thièvres et Pas-en-Artois.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Aquela via condusissiá en Angleterre, d'ont la siá importància. #Èsser doncas protegida per fortalesas e dels camps #mai que mai sarrats a causa del passatge del Authie.
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala, lo castèl de Marieux servís de quartièr general a un còrs britanic #qu'a una part de la tèsta de la Soma.
Lo 25 d'octòbre de 1915, lo rei Georges V i recep a dinnar lo President Poincaré e los principals caps dels #armada franceses e britanics.
Cette voie conduisait en Angleterre, d'où son importance. Elle fut donc protégée par des forteresses et des camps spécialement rapprochés à cause du passage de l'Authie.
Pendant la Première Guerre Mondiale, le château de Marieux sert de quartier général à un corps britannique qui tient une partie du front de la Somme.
Le 25 octobre 1915, le roi Georges V y reçoit à déjeuner le Président Poincaré et les principaux chefs des armées françaises et britanniques.


text:
Ramallah
Ramallah (en arabi: رام اﷲ), es una vila palestiniana de Cisjordania amb una populacion d'aperaquí 60 000 abitants. Se tròba a 15 km al nòrd-èst de Jerusalèm.
Coma la rèsta de Cisjordania, Ramallah foguèt jos ocupacion jordaniana dempuèi la Guèrra araboisraeliana de 1948 fins a la Guèrra dels Sièis Jorns de 1967, e qu'alara foguèt ocupada per las tropas israelianas, coma la rèsta del territòri a l'oèst de Jordan. En 1994, foguèt balhada a l'Autoritat Nacionala Palestiniana (ANP) segon los Acòrdis d'Òslo, de 1993, e es administrada per aquela. Ramallah èra classificada coma "Territòri A", e doncas, zona jos contraròtle palestinian.
Ramallah es celèbra per la Mukata, qu'es uèi lo sèti del Govèrn de l'ANP. L'ANP voldriá que foguèsse la futura capitala de la Palestina independenta.
A Ramallah tanben se trapa lo burèu del president de la ANP Mahmoud Abbas.


text:
Còde postal en França
En França, lo còde postal es un nombre de 5 chifras. Aquel sistèma existís dempuèi 1964, data ont la La Pòsta causís lo sistèma de tria automatic pel corrièr, lo format a cambiat per passar a 5 chifras en 1972. Existís un còde postal per cada comuna francesa qu'aviá en 1972 un burèu per distribuir lo corrièr.
Las doas primièras chifras[modificar | modificar la font]
Las doas primièras chifras son las meteissas que las del numèro de departament del burèu de pòsta e non de la comuna. Existís qualques comunas ont lo burèu se tròba dins un autre departament. En Corsega, los còdes postals començan totes per 20 alara que l'illa se compausa de dos departaments (20 èra lo numèro del departament de Corsega quand n'i aviá pas qu'un).
Las tres darrièras chifras[modificar | modificar la font]
Es lo numèro que designa lo burèu dins lo departament. Lo pus sovent, las prefecturas an lo còde 000, e las autras grandas comunas an un còde que s'acaba per 00. Per las grandas comunas es possible de trobar mai d'un còde postal segon lo quartièr. Per París, Marselha e Lion, las darrièras chifras del còde son las de l'arrondiment municipal.
Mónegue a adoptat lo sistèma francés; lo còde postal pel país es de 98000.


text:
Émile Eudes
Émile Eudes (1843, Roncey - 1888, París) foguèt una personalitat de la Comuna de París.
Partisan de Blanqui, foguèt condamnat a mòrt pendent lo sètge de París per l'ataca de la casèrna de pompiers de la Vilette. Foguèt sauvat per la desfacha de Sedan e la proclamacion de la Republica. Venguèt capitani dau 138en batalhon de la Gàrdia Nacionala e participèt a l'insurreccion dau 31 d'octòbre de 1870. Lo 18 de març de 1871, prenguèt l'Hôtel-de-Ville ambé lei gàrdias nacionaus de Belleville. Lo 26, foguèt elegit membre de la Comuna e nomat dins la Comission executiva[1]. Lo 3, foguèt un generau comandant leis unitats dau centre de la sortida catastrofica dei Federats. Combateguèt a l'entorn de Meudon e capitèt de se resplegar vèrs lo fòrt d'Issy[2]. Puei, venguèt comandant dei fòrts sud de París. Enfin, participèt a la Setmana Saunosa.
Après la Comuna, s'exilièt en Soïssa puei a Londres. Condamnat a mòrt per lo tresen conseu de guèrra (aost de 1872), tornèt en França en 1880 e collaborèt amb Édouard Vaillant ai jornaus Ni Dieu ni Maître e L'Homme Libre.


text:
Benasqués
Lo benasqués, aperat en benasqués "patués", es l'idiòma de la Vath de Benás o Vath de Benasc, dens los Pirenèus e dens la comunautat autonòma d'Aragon. Qu'es un grop de parlars de transicion enter lo catalan e l'aragonés, tienent tanben quauques elements de l'occitan gascon. Los parlars benasqués s'aplegan en duas varietats : la varietat septentrionau qu'ei parlada en cinc vilatges mes amont: Saunc (oficiau: Sahún), Benàs, Grist (oficiau: Eriste), Ansils (oficiau: Ancilles) e Sarllé (oficiau: Cerler) mentre que la varietat meridionau qu'aplega los parlars de Solana, Castejón e deus autes vilatges dinca Bissagori (oficiau: Basauri) de parlar quasi catalan[1]. En la varietat septentrionau deu benasqués, en continuacion dab los parlars gascons vesins de Luishon e d'Aran [2] las a deus pluraus e de bèras formas verbaus que vaden e, com en catalan e en asturian centrau (Benasqués septentrionau: Les franseses se'n tornen ta París, Benasqués meridionau: Las francesas se'n tornan ta París). Lo vèrbe cantar (cantà) que's conjuga atau au present de l'indicatiu:
Benasqués septentrionau: canto, cantes, cante, cantem, cantetz, canten
Benasqués meridionau: canto, cantas, canta, cantam, cantatz, cantan
En luishonés e aranés: canti, cantes, cante, cantam, cantatz, canten.
Somari
Classificacion[modificar | modificar la font]
Los lingüistas non son pas completament d'acòrd per saber se cau classificar lo benasqués dens la lenga aragonesa o dens la lenga catalana [3]. Quauques lingüistas ne hèn ua microlengua (1000 a 2000 locutors) ni aragonesa ni catalana[4].
La populacion benasquesa, ara per ara, que’s sent plan aragonesa e pas briga catalana. Lo combat deus Benasqués tà poder parlar e escríver en patués que s’a hèit aragonés e non pas catalan. Escrivans d’expression benasquesa coma Chusé Maria Ferrer e la professora d'aragonés Carmen Castán que son membres deu Consello d’a fabla aragonesa (Conselh de la Lenga Aragonesa) e los Benasqués son plan representats a l’Academia de l’Aragonés(Acadèmia de l'Aragonés) dont lo son president lo filològ Manuel Castán ei benasqués. Las sesilhas publicas de l’Acadèmia de l'Aragonés que son tostemps conhidas de mond a Benàs com enlòc mes. E qu’ei plan en contèxte de l’arrenavida de l’aragonés que la literatura en benasqués an podut desvolopà’s.
Literatura benasquesa[modificar | modificar la font]
Lo prumèr libe en aragonés benasqués contemporanèu que parescó en 1985. Que s’ageish d’un recuelh de poèmas escriut per Chusé Maria Ferrer e qu’estó publicat per O consello d’a fabla aragonesa a Òsca. Dens lo son poèma titolat Son palabras d’aquel Aragon d’allá galto, l’autor i escriu:
Palabras d’Aragon, ta charrá de montañas, de mainadas y d’ausensias
Palabras, fillas de pay y may latins
Primas del catalán, del castellano, del fransés
Y que queren cantà ta Aragón
(Paraulas d'Aragon tà parlar de montanhas, de mainadalhas e d'abséncias / Paraulas, hilhas de pair e mair latins / Cosias deu catalan, deu castelhan, deu francés, E qui vòlen cantar tà Aragon)
Aqueth obratge qu’estó seguit per pèças de teatre. Las prumèras La Roqueta, de Rafael Solana, e Pequeño teatro, d' Ángel Subirá que parescón en 1987 dens un recuelh titolat “Teyatro en aragonés benasqués”. Tanben en 1987 que’s comencè la publicacion de libes tà mainats: La tornada de Diana (1987), La selba encantada (1993), La singardalla sabia (1997). L'Associacion Guayén publiquè Resetas antiguas de la Ball de Benás (1993). Carmen Castán, guanhadora de prèmis Guayén e Lo Grau per las soas novèlas cortas en benasqués, qu’obtiengó lo prèmi Arnal Cavero de 1997 per la soa novèla Cuan l´odio esbatega pe´l aire (Quan l’òdi e’s debat per l’aire) e un aute prèmi Arnal Cavero en 2002 per la soa auta novela "La descordada bida de Sinforosa Sastre" (La vita desbrombada de Sinforosa Sastre). D'autes autors en patués que son lo filològ e president de la Sociedat de Lingüística Aragonesa Xusé Antonio Saura, e d'autes coma María Mur, María Luisa Arnal, Chusé Manuel Carrera, Manuela Fernández Mora, Xonás Pallás Gabás, Antonio Merino, Josefa Corne, María Paz Estop etc.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (es) Diccionari en linha
- (es)"Benasqués" dens la Gran Enciclopedia Aragonesa.
- (ca)"Benasqués" dens la Gran Enciclopèdia Catalana
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Babia, Antoni (1997). La Franja de la Franja : la parla de la Vall de Benasc, on el català és patuès. Barcelona: Empúries (387 p.) [ISBN 84-7596-551-2]
- Ballarín Cornel, Ángel (1978). Diccionario del benasqués. Saragossa: Talleres gráficas La Editorial. (523 p.) [ISBN 84-85-077-08-3]
- Ballarín Cornel, Ángel (1976). Elementos de gramática benasquesa. Saragossa: Talleres Gráficos La Editorial. (88 p.) [ISBN 84-8507711-3]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Segon lo professor Xosé Antonio Saura, vej. aquiu
- ↑ SAURA A.J. 2003 Elementos de fonética y morfosintaxis benasquesas, (Zaragoza, Gara d'Edizions-Institución Fernando el Católico.)
- ↑ Los tanhents de la catalanitat deu benasqués, com lo lingüista Joan Coromines, que son tots catalans, totun que cau senhalar d'autes lingüistas catalans com Antoni M. Badia Margarit, au contra, que son partidaris de considerar lo benasqués com aragonés
- ↑ Que lo benasqués sia ua lenga autonòma qu'ei l’avís, en particular, de la Sociedat de Lingüística Aragonesa (SLA) e deu son president, lo filològ (benasqués) Xosé Antonio Saura, professor a l’Universitat de Saragòssa. La SLA qu’ei ua societat scientifica, fondada lo 20 de març de 2004 a Graus, (Òsca). Qu’ei compausada d’ un vintenat de personas, originaris en la soa majoritat de las zonas aragonesofònas. “Que son filològs e filològas, escrivans e escrivanas, qui comparteishen ua vision en comun e un interès entà l’estudi scientific e la dignificacion deus dialèctes qui constitueishen l'aragonés, e entau benasqués. Las lengas de tribalh de la revista de la Societat, titolada De lingua aragonensis, que son “l’aragonés, lo benasqués, lo catalan, l’occitan, lo castelhan e lo francés.” segon çò que i podem léger suu pròpi site web de la SLA


text:
Hattencourt
Hattencourt en picard ( Hattencourt en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a citat a partir de la Modèl:S-.
A #èsser dévasté per las tropas de Turenne l'an 1636.
Totalament destruit pendent la Primièra Guèrra mondiala (lo sieu doç #èsser alavetz rasada), #èsser pel continuament reconstruit.
Cossí de fòrça nombrosas pichonas localités ruralas, Hattencourt a vist aqueles darrièrs tempses los sieus comèrcis desaparéisser/desaparéisser. Abans aquela implantacion de las supermarchés, lo vilatge « viviá » per una activitat comerciala e comptava #forn# de pan, charcuterie, épicerie.
Le village est cité à partir du Modèl:S-.
Il a été dévasté par les troupes de Turenne en 1636.
Entièrement détruit pendant la Première Guerre mondiale (sa sucrerie fut alors rasée), il fut par la suite reconstruit.
Comme de très nombreuses petites localités rurales, Hattencourt a vu ces derniers temps ses commerces disparaître. Avant cette implantation des supermarchés, le village « vivait » par une activité commerciale et comptait boulangerie, charcuterie, épicerie.


text:
Thoix
Thoix es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilatge rural de la Soma, situat en limit del departament de l'Oise.
Lo Riu dels Parquets, afluent del ruisseau dels Évoissons, #que se tira en la Selle, pren la siá font a Thoix e alimenti las douves del castèl.
Village rural de la Somme, situé en limite du département de l'Oise.
La Rivière des Parquets, affluent du ruisseau des Évoissons, qui se jette dans la Selle, prend sa source à Thoix et alimente les douves du château.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La distincion i aguèt lo títol de Marquisat.
Guillaume Gouffier de Bonnivet, conegut jol nom de amiral de Bonnivet (1488-1525), favorit de [[François Ier de França|François Sègle I]], #èsser senhor de Thoix. .
La seigneurie eut le titre de Marquisat.
Guillaume Gouffier de Bonnivet, connu sous le nom d'amiral de Bonnivet (1488-1525), favori de [[François Ier de France|François Sègle I]], fut seigneur de Thoix. .