text:
Guèrra de Cent Ans
La Guèrra de Cent Ans foguèt lo conflicte que se debanèt entre lei reiaumes de França e d'Anglatèrra, cada país recebent l'ajuda de divèrseis aliats coma Borgonha, de 1337 a 1453. Lei rasons d'aquela guèrra son situadas dins la rivalitat entre lei rèis dei dos país, especialament per lo contraròtle de fèus de França (Guiana, Flandra...). L'element entraïnador foguèt la succession dau rèi Carles IV de França mòrt en 1328. En 1337, lo rèi anglés Edoard III contestèt la legitimat dau rèi Felip VI e se proclamèt rèi de França.
Lo debanament de la guèrra, que foguèt copada per de trèvas nombrosas, es devesida en quatre etapas principalas. Inicialament, leis Anglés capitèron de conquistar una partida de França après la captura dau rèi Joan II en 1356 a Peitieus. La situacion francesa se melhorèt pendent lo rèi de Carles V que poguèt reconquistar la màger part de son reiaume en 1380. Après una trèva, lo conflicte acomencèt tornarmai en 1415 enterin que França èra a faciar una guèrra civila entre son aristocràcia. Venceires, leis Anglés aprofichèron la foliá dau rèi Carles VI per faire dau rèi Enric V l'eiretier dau tròne francés. Pasmens, en 1429, acomencèt lo redreiçament francés impulsat per Joana d'Arc. Ansin, a partir de 1430, lei Francés capitèron de replegar pauc a pauc Anglatèrra fins a conquistar totei lei territòris anglés sus lo continent levat de Calais.
Aquela guèrra aguèt de consequéncias importantas, magerament au nivèu politic car permetèt una extension fòrça importanta dau domeni reaiu francés e entraïnèt la formacion dau poderós ducat de Borgonha que será la fònt d'unei guèrras a la fin dau sègle XV. La Guèrra de Cent Ans causèt tanben l'aparicion d'un sentiment nacionau fòrt en França e en Anglatèrra.
Somari
- 1 Causas
- 2 Debanament dau conflicte
- 2.1 Lei conquistas d'Edoard III (1337-1364)
- 2.2 Lo redreiçament francés de Carles V (1364-1388)
- 2.3 La trèva de 1388-1411
- 2.4 Lei succès d'Enric V (1411-1429)
- 2.5 La reconquista e la victòria francesas (1429-1453)
- 3 Consequéncias
- 4 Referéncias
- 5 Bibliografia
Causas[modificar | modificar la font]
La Guèrra de Cent Ans es l'expression de la rivalitat existent entre lei reiaumes de França e d'Anglatèrra dempuei lor formacion ai sègles X e XI. D'efèct, après la conquista dau tròne anglés per Guilhem de Normandia en 1066, lei rèis anglés foguèron sobeirans d'Anglatèrra e vassaus dau rèi de França per sei fèus continentaus. Aquò entraïnèt una tièra de guèrras entre França e Anglatèrra, especialament durant lo rèine de Felip August (1190-1223), que la consequéncia ne foguèt una reduccion dei possessions anglesas continentalas au solet territòri de Guiana. Pasmens, au sègle XIV, lei question de la senhoriá de Guiana e dau reiaume d'Escòcia continuèron d'empoisonar e de tesar lei relacions entre França e Anglatèrra. Puei, a partir de la mòrt de Felip de Valés, la succession dau tròne de França va entraïnar una degradacion novèla entre lei dos reiaumes fins a la declaracion de guèrra anglesa lo 7 d'octòbre de 1337.
La senhoriá de Guiana[modificar | modificar la font]
La question de la senhoriá sota lo fèu de Guiana es lo problèma pus ancian dei relacions entre França e Anglatèrra. Situat dins lo sud-oèst de França, son titular es lo rèi d'Anglatèrra que deu donc far omenatge au rèi de França per aqueu territòri. De mai, coma senhor de la region, lo rèi francés poguèt intervenir dins seis afaires interiors, especialament au nivèu judiciari. Aquela situacion, relativament avantatjosa per lo prestigi dei rèis francés, èra pas acceptabla per leis Anglès e entraïnèt de tensions continualas. Ansin, lo rèi d'Anglatèrra assaièt d'obtenir la senhoriá entiera sus la region causant un premier ensems de combats entre 1323 e 1327. Afeblit, lo rèi Edoard III d'Anglatèrra reconoguèt finalament lo poder superior dau rèi francés sus lo fèu en 1329 en cambi de sa restitucion. Pasmens, Guiana demorèt una fònt de tensions importantas.
L'afaire d'Escòcia[modificar | modificar la font]
En fòra de Guiana, Escòcia èra un autre ponch de tension entre França e Anglatèrra. D'efèct, França e Escòcia èran d'aliats tradicionaus. Ansin, lei Francés ajudèron Escòcia dins son conflicte amb Anglatèrra puei aculhiguèron e sostenguèron lo rèi Dàvid II après sa deposicion per Edoard III. La preséncia d'Escocés en França e de partisans de Dàvid II sus lo territòri d'Escòcia èran donc una menaça permanenta per leis Anglés.
La succession de França[modificar | modificar la font]
La succession dau reiaume de França foguèt l'element qu'entraïnèt la guèrra en causa de pretencions dau rèi Edoard III d'Anglatèrra au tròne francés còntra aquelei dau rèi Felipe VI. D'efèct, a la mòrt sensa eiretar dau Felipe V, lei dos pretendents a la corona francesa èran Edoard III d'Anglatèrra e Felipe VI de Valés. Avián un ligam ambé Felipe IV (1285-1316) car lo premier èra lo fiu de sa filha Eisabèu de França e lo segond èra son nebot. Pasmens, lei règlas de succession francesas consideravan solament lei drechs dei descendents masculins. De mai, la noblesa francesa èra gaire desirosa d'aver un rèi estrangier. Felipe VI venguèt donc aisadament rèi de França e Edoard III acceptèt de rendre omenatge per sei fèus continentaus en 1329.
L'objectiu dau rèi anglés èra de negociar ambé lei Francés per un reglament generau de tensions entre lei dos reiaumes. En 1334, lei negociacions mau capitèron après l'insisténcia de Felipe VI per inclure Escòcia dins l'acòrd. L'afaire de Flandra va donc finalament condurre a la guèrra en 1337. D'efèct, la region èra sota lo contraròtle dau còmte Loís Ièr ambé lo sostèn de Felipe VI. Son enemic, Ròbert d'Artés èra refugiat en Anglatèrra enterin qu'Edoard III acomencèt de destabilizar lo poder de Loís Ièr. Lo rèi francés demandèt donc lo deliurament de Ròbert per lo jutjar. Lo refús anglés entraïnèt la confiscacion de Guiana. Edoard III decidiguèt donc de revenir sus l'ascension au tròne de Felipe VI. Se proclamèt rèi de França e declarèt la guèrra lo 7 d'octòbre de 1337.
Debanament dau conflicte[modificar | modificar la font]
Lo debanament dau conflicte es devesit en divèrsei fasas que sei principalas son :
- lo periòde de victòrias e de conquistas anglesas realizadas per Edoard III entre 1337 e 1364.
- lo redreiçament de França durant lo rèine de Carles V en 1364-1380.
- la trèva de 1388-1411.
- lei succès e la presa de la màger part de França per lo rèi Enric V de 1411 a 1429.
- lo periòde de la reconquista francesa e la desfacha finala d'Anglatèrra entre 1429 e 1453.
Lei conquistas d'Edoard III (1337-1364)[modificar | modificar la font]
La batalha de Crécy e la presa de Calais[modificar | modificar la font]
Lo començament de la guèrra es l'ocasion de succès diplomatics importants per leis Anglés qu'aprofichèron la revòuta de Flandra còntra Felipe VI per destruir la flòta francesa en 1340 (Ecluse). Aquò permetèt lo desbarcament de tropas anglesas que mandèron d'expedicions a travèrs de França per pilhar lo país. En 1346, aquelei tropas capitèron d'averar la batalha de Crécy causant de pèrdas majoras a la cavalariá francesa. Edoard III poguèt adonc enceuclar la vila de Calais que foguèt presa après un sètge lòng en 1347. Calais vendriá una basa importanta per leis Anglés sus lo continent fins a 1558.
La batalha de Peitieus e la crisi de la monarquia francesa[modificar | modificar la font]
En 1350, Joan II succediguèt a Felipe VI. Se turtèt ais ambicions de Carles II de Navarra, còmte d'Evreux e rèi de Navarra, que foguèt arrestat en 1356. Pasmens, lei Francés son severament desfachs a Peitieus e Joan II es capturat per leis Anglés. Aquela batalha que son resultat es atribuit a la coarditge de la noblesa per la populacion francesa entraïnèt de trébols grèus dins lo reaiume.
Lei dos principaus son la revòuta dei païsans dau nòrd de París e, dins la capitala, la presa dau poder per lo prebòst dei marchands, Etienne Marcel. Aqueu darrier organizèt la liberacion de Carles de Navarra, pretendent au tròne de França. Lo poder dau daufin Carles, lo futur rèi Carles V, èra donc fòrça afeblit. Carles de Navarra capitèt rapidament d'aumentar per sa victòria còntra lei revòutas de païsans e per son aliança ambé París. La situacion dau daufin se melhorèt solament a partir de 1358 gràcias a seis esfòrç per se raprochar de la noblesa. Puei, lei divisions entre lei Parisens e l'assassinat d'Etienne Marcel li permetèron de reprendre la capitala. Carles de Navarra preferiguèt alora negociar e se satisfaguèt d'una aumentacion de sei fèus.
Enterin, leis Anglés mandèron una ofensiva novèla sota la direccion d'Edoard III. Se turtèron a l'estrategia novèla dau daufin que refusèt lo combat per solament empachar la presa de vilas. Victima d'un chavanàs murtrier, l'armada anglesa s'acabèt per una revirada totau e lei dos camps comencèron de negociar. En 1360, signèron lo tractat de Brétigny. Donava lei fèus de Peitau, de Lemosin (Occitània), de Perigòrd, de Carcin, de Roergue e una rançon importanta ais Anglés còntra la liberacion dau rèi Joan II. Pasmens, lei disposicions d'aqueu tractat, levat d'una trèva de nòu ans, foguèron jamai totalament respectadas. En revenge, Carles aprofichèt la trèva per auçar lo reiaume e organizar una armada e un govèrn eficaç.
Lo redreiçament francés de Carles V (1364-1388)[modificar | modificar la font]
La reorganizacion de França[modificar | modificar la font]
En 1364, lo rèi Joan II moriguèt. Dirigidas per Bertrand du Guesclin, lei fòrças francesas esquichèron aquelei de Carles de Navarra a Cocherel permetent lo coronament de Carles V coma rèi de França. Acomencèt una òbra importanta de reorganizacion dau reiaume gràcias a la trèva ambé leis Anglés.
Premier, obtenguèt lo sostèn financier deis Estats Generaus en 1364 e melhorèt la gestion dei finanças dau reiaume. Puei, aprofichèt la fin de la Guèrra de Succession de Bretanha per reorganizar l'armada e integrar de capitanis experimentats coma du Guesclin o Olivier de Clisson. L'estrategia còntra leis Anglés èra d'ara endavant de privilegiar leis operacions limitadas per conquistar pauc a pauc lei castèus e de defugir de se batre còntra leis arquiers anglés. De mai, la màger part dei tropas de mercenaris presentas sus lo territòri francés foguèron mandadas en Espanha per participar a la guèrra civila de Castelha au profiech de son aliat Enric de Trastamara. Enfin, aqueleis esfòrç foguèron completats per una diplomacia activa per isolar Anglatèrra e crear de revòutas entre sei vassaus continentaus.
Lo reflux anglés[modificar | modificar la font]
En 1369, Carles V refusèt de contuniar la trèva e comencèt una guèrra novèla còntra Anglatèrra. Acceptèt d'ajudar la revòuta dau còmte d'Armanhac. Ambé l'ajuda de la flòta espanhòla d'Enric de Trastamara, lei Francés destruguèron la flòta anglesa en 1372 e empachèron lo mandadís de renfòrç anglés sus lo continent. Ansin, la defensa dei possessions d'Edoard venguèt rapidament fòrça malaisada. Enterin, lei campanhas anglesas rencontran de territòris abandonats per seis abitants, refugiats dins lei vilas, ont l'avitalhament es quasi impossible. Aqueleis operacions obtenguèron donc ges de resultats, levat d'aumentar l'ostilitat dei regions pilhadas còntra Anglatèrra, e leis Anglés perdeguèron la màger part de sei possessions. En 1380, a la mòrt de du Guesclin e dau rèi Carles V, tenián solament lei regions de Calais, Bordèu, Brest e Baiona.
La trèva de 1388-1411[modificar | modificar la font]
Lo periòde entre 1388 e 1411 es caracterizat per una trèva entre França e Anglatèrra que deguèron faciar de dificultats intèrnas importantas e foguèron afeblidas. D'efèct, après la mòrt de Carles V, una regéncia es formada per leis oncles dau rèi Carles VI durant sa minoritat. La situacion pejorèt ambé lo començament de la foliá dau rèi. Dos camps rivaus se formèron pauc a pauc a l'entorn deis ostaus d'Armanhac e de Borgonha. De son caire, Anglatèrra conoguèt perèu una crisi politica grava ambé l'assassinat dau rèi Richard II. Son successor aguèt de dificultats per estabilizar son poder.
Lei succès d'Enric V (1411-1429)[modificar | modificar la font]
Lo Tractat de Troyes[modificar | modificar la font]
En 1412, leis afrontaments entre lei faccions d'Armanhac e de Borgonha se transformèron en guèrra civila. Aprofichant aquela situacion, lo rèi anglés Enric V que son reiaume es tornarmai estable, mandèt una ataca dempuei Normandia. La cavalariá francesa foguèt tornarmai desfacha per leis arquiers anglés lo 25 d'octòbre de 1415. La noblesa de França, magerament aquela dau camp Armanhac deguèt faciar de pèrdas importantas e la captura de son cap.
Entre 1415 e 1419, Enric V poguèt donc conquistar Normandia enterin que la guèrra contuniava entre lei partisans de Borgonha e aquelei dau daufin sostengut per lo rèsta de l'ostau d'Armanhac. En 1419, una entrevista entre lo daufin e lo duc de Borgonha se debanèt mau e s'acabèt per l'assassinat dau duc. Aquò entraïnèt la formacion d'una aliança entre Anglatèrra e Borgonha e la signatura dau Tractat de Troyes per Carles VI, definitivament vengut fòl. Aqueu tractat deseiretèt lo daufin Carles, reconoguèt la posicion e lei territòris dau duc de Borgonha e faguèt d'Enric V e de sei successors leis eretiers de França après la mòrt de Carles VI.
Lo monarquia dobla[modificar | modificar la font]
Après lo tractat de Tròias, lo daufin Carles se repleguèt en direccion de fèus francés dau sud e installèt sa capitala a Borges. Dirigida per lo duc de Bedford, l'armada anglesa, ajudada per Borgonha, estendèt la dominacion anglesa sota lo Maine puei en direccion d'Anjau e de Léger. Aquela progression es marcada per lei victòrias de Cravant (1423), de Verneuil (1425) e lo començament dau sètge d'Orleans. Pasmens, de tensions apareguèron entre Borgonha e Anglatèrra après una ofensiva dau duc de Glocester còntra lo duc.
La reconquista e la victòria francesas (1429-1453)[modificar | modificar la font]
Lo periòde de 1429-1453 es caracterizat per una tièra de reviradas anglesas e per la reconquista dau territòri francés per lo rèi Carles VII. D'efèct, en 1429, lei succès de Joana d'Arc permetèron d'afirmar la legitimitat dau rèi francés a respèct de son adversari anglés gràcias a son sacre en la catedrala de Rems. Puei, en 1435, s'acabèt l'aliança entre Anglatèrra e Borgonha donant un avantatge militar decisiu ai Francés. Enfin, a partir deis annadas 1430-1440, una armada francesa reorganizada e equipada d'armas novèlas, especialament artilhariá, capitèt de conquistar totei lei regions tengudas per leis Anglés, levat de Calais.
Lei campanhas de Joana d'Arc[modificar | modificar la font]
L'arribada de Joana d'Arc a la Cort de Borges foguèt l'element decisiu que permetèt lo redreiçament francés durant lo rèine de Carles VII. Èra una païsana de Lorena que pensava d'aver la mission divina de faire coronar lo rèi e de replegar leis Anglés en fòra de França. A Borges, capitèt de convéncer lo rèi de sa mission e obtenguèt lo contraròtle d'una armada que li permetèt de rompre lo sètge d'Orleans (12 d'octòbre de 1428 - 8 de mai de 1429). Puei, bateguèt severament leis Anglés a Patay lo 18 de junh.
Aquelei victòrias permetèron de mandar una expedicion fins a Rems per realizar lo sacre dau rèi Carles VII lo 17 de julhet de 1429. L'efèct psicologic entraïnèt la somission d'unei regions a Carles VII e renforcèt sa legitimitat còntra lei decisions dau tractat de Troiàs. En revenge, la temptativa de Joana d'Arc per prendre París mau capitèt. Capturada per de soudats de Borgonha e liurada ais Anglés, foguèt considera coma una masca per seis enemics e cremada lo 30 de mai de 1431.
Lo cambiament d'aliança de Borgonha[modificar | modificar la font]
Après lo sacre dau rèi Carles VII, lei Francés reprenguèron l'avantatge enterin que la situacion economica d'Anglatèrra veniá malaisada. Aquò causèt una aumentacion de la fiscalitat dins lei fèus anglés e un maucontentament creissent. Ansin, en aost de 1435, lo duc de Borgonha decidiguèt de cambiar de camp e de signar una aliança ambé França. En cambi, poguèt conservar lei territòris conquistats durant la guèrra. Aquela rompèt l'equilibri militar e entraïnèt de revòutas còntra leis Anglés, especialament en Normandia e a París, abandonada en 1436 per Anglatèrra.
La victòria de Carles VII[modificar | modificar la font]
La victòria de Carles VII se debanèt segon doas etapas principalas que son la presa de Normandia en 1450 e aquela de Guiana en 1453. La conquista de Normandia foguèt la pus aisada. La posicion anglesa èra afeblida tre la mitat deis annadas 1430. Per tenir la region, leis Anglés assaièron de negociar e de faire la patz. Ajudats per una revòuta de la noblesa francesa, obtenguèron la signatura d'una trèva en 1448.
Dins aquò, lei finanças d'Anglatèrra demorèron fragilas e la guèrra acomencèt tornarmai. Tre lo començament dei combats, la presa de Fougères per leis Anglés possèt lo duc de Bretanha a s'aliar ambé França. De mai, l'armada francesa èra d'ara endavant venguda una armada permanenta formada per de soudats professionaus e d'unitats fòrça organizadas. Ansin, en 1450, Carles VII averèt un succès decisiu a Formigny que permetèt la conquista de Normandia avans la fin de l'an.
La pèrda de Normandia entraïnèt una crisi politica grèva en Anglatèrra enterin que l'arribada d'abitants e de soudats refugiats de Normandia creèt una situacion sociala perilhosa. De revòutas aguèron luòc dins lo Kent, lo sud-oèst dau país e egalament a Londres. Lei defensas de Guiana, fèu istoric d'Anglatèrra en França, foguèron donc pas renforçadas. La region es donc aisament conquistada un premier còp per França en 1451. Se revoutèt en 1452. Pasmens, l'armada anglesa foguèt definitivament esquichada pendent la batalha de Castilhon e Bordèu e Baiona venguèron francesas en 1453.
Après aqueleis operacions, lei combats s'arrestèron entre França e Anglatèrra en causa de la guèrra civila anglesa de 1455-1487. Lo conflicte s'acabèt oficialament per la patz de Picquigny lo 29 d'aost de 1475 entre Loís XI e Edoard IV.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
Consequéncias territorialas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias territorialas principalas de la Guèrra de Cent Ans son una aumentacion de la talha dei territòris contraròtlats per lo rèi de França e la formacion dau poderós ducat de Borgonha vengut de facto independent durant la guèrra. Ansin, França a conquistat lo fèu anglés de Guiana e lo domeni reaiume es egalament d'ara endavant aumentat de divèrsei regions ocupadas per Anglatèrra durant la guèrra, especialament dins lo centre dau país. De lor caire, leis Anglés conservèron solament la vila de Calais dins lo nòrd de França e lei territòris pròches. Pasmens, Carles VII poguèt pas empachar la formacion d'un estat poderós dins l'èst de França reünissent Borgonha e Flandra. Serà la fònt de divèrsei conflictes durant lo rèine de son successor Loís XI.
Consequéncias politicas[modificar | modificar la font]
Lei consequéncias politicas de la guèrra s'observan a l'escala continentala e dins leis afaires interiors de cada de cada país participant a la guèrra. Ansin, au nivèu continentau, la guèrra es caracterizada per l'aparicion e l'aumentacion dau sentiment nacionau dins cada país. Aquò permetèt l'emergéncia de França e Anglatèrra coma de nacions durant lei sègles seguents. Au nivèu interior, leis efècts de la guèrra foguèron fòrça diferents per lei dos reiaumes. Per lo premier, lo sistèma politic es caracterizat per un renforçament dau poder centrau tengut per lo rèi qu'aprofichèt la disparicion de la màger part de l'aristocràcia francesa durant lei combats. Au contrari, per lo segond, la noblesa tèn de sentiments d'independéncia que van contribuir a la guèrra civila de 1455-1487 e, per la seguida, a la limitacion dau poder reiau.
Consequéncias economicas[modificar | modificar la font]
Coma per lei consequéncias politicas, l'efèct de la Guèrra de Cent Ans foguèt diferent per França e Anglatèrra. D'efèct, l'economia dau premier foguèt fòrtament afeblida per la succession d'operacions militaras sus son territòri e per la destruccion d'unei vilas coma Limòtges en 1370. En revenge, lo segond aprofichèt la guèrra per assegurar lo desvolopament de sei sectors agricòla e industriau, especialament dins lo domeni textil.
Referéncias[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Françoise Autrand, Charles V : le Sage, Fayard, 1994, 909 p. (ISBN 978-2-213-02769-2)
- Michel Balard, Jean-Philippe Genet et Michel Rouche, Le Moyen Âge en Occident, Hachette, 2003, 352 p. (ISBN 978-2-01-145540-6)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Jean le Bon, éditions Pygmalion, 2000, 316 p. (ISBN 2-85704-264-7)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles V le Sage, éditions Pygmalion, 1985, 314 p. (ISBN 2-85704-264-7)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles VI le roi fol et bien-aimé, éditions Pygmalion, 2006, 317 p. (ISBN 978-2-7564-0018-1)
- Georges Bordonove, Les Rois qui ont fait la France : Charles VII le Victorieux, éditions Pygmalion, 1985, 318 p. (ISBN 2-85704-264-7)
- Georges Bordonove, La guerre de 600 ans, Robert Laffont, 1971, 319 p. (ISBN 978-2-221-01611-4)
- Boris Bove, Le Temps de la guerre de Cent Ans 1328-1453, Belin, 2009, 319 p.
- Philippe Contamine, La guerre de Cent Ans, PUF, coll. « Que sais-je ? », 2002, 127 p. (ISBN 978-2-13-053040-4)
- Arthur Conte, Bâtisseurs de la France de l’an 1000 à 2000, Plon, 2004, 521 p. (ISBN 978-2-259-19918-6)
- Bernard Cottret, Histoire de l'Angleterre : de Guillaume le Conquérant à nos jours, Tallandier, 2007, 608 p. (ISBN 978-2-84734-262-8)
- Jean Favier, La guerre de Cent Ans, Fayard, 1980, 678 p. (ISBN 2-213-00898-1)
- Jacques Heers, Louis XI, Tempus, 2003, 430 p. (ISBN 978-2-262-02084-2)
- Michel Kaplan et Patrick Boucheron, Le Moyen Âge, XIe - XVe siècle, Bréal, 1994, 397 p. (ISBN 978-2-85394-732-9)
- Georges Minois, Charles VII, un roi shakespearien, Perrin, 2005, 850 p. (ISBN 2-262-02127-9)
- Michel Mollat du Jourdin, Genèse médiévale de la France moderne, Seuil, 1977, 301 p. (ISBN 978-2-02-004682-4)
- Paul Murray Kendall et Eric Diacon, Louis XI, Fayard, 1974, 584 p. (ISBN 978-2-213-00038-1)
- Paul Murray Kendall et Eric Diacon, Richard Warwick, le faiseur de rois, Fayard, 1981, 442 p. (ISBN 978-2-213-01045-8)
- François Neveux, La Normandie pendant la guerre de Cent Ans, XIVe-XVe sièle, Ouest France, 2008, 535 p. (ISBN 978-2-7373-3695-9)
- Bertrand Schnerb, L’État Bourguignon. 1363-1477, Perrin, 2005, 474 p. (ISBN 978-2-262-02360-7)
- Laurent Theis, Histoire du Moyen Âge français, Perrin, 1992, 399 p. (ISBN 978-2-262-00718-8)
- Jean Verdon, Isabeau de Bavière : la mal-aimée, Tallandier, 2001, 318 p. (ISBN 978-2-235-02288-0)
- Catherine Vincent, Introduction à l’histoire de l’Occident médiéval, Librairie générale française, 1995, 223 p. (ISBN 978-2-253-90516-5)
- « 1429, Jeanne d’Arc libère Orléans », Moyen Âge n°41, juillet/août 2004.
- Christopher Allmand, The Hundred Years War: England and France at War, c.1300-c.1450, Cambridge University Press, 1988, 207 p. (ISBN 978-0-521-31923-2)
- Alfred Higgins Burne, The Agincourt War, Wordsworth editions, 1999, 359 p. (ISBN 978-1-84022-211-1)
- Desmond Seward, The Hundred Years War. The English in France 1337-1453, Penguin Books, 1999, 296 p. (ISBN 978-0-14-028361-7)
- Jonathan Sumption, The Hundred Years War I: Trial by Battle, University of Pennsylvania Press, 1999, 672 p. (ISBN 978-0-8122-1655-4)
- Jonathan Sumption, The Hundred Years War II: Trial by Fire, University of Pennsylvania Press, 2001, 696 p. (ISBN 978-0-8122-1801-5)
- John A. Wagner, Encyclopedia of the Hundred Years War, Greenwood Publishing Group, 2006, 374 p. (ISBN 978-0-313-32736-0)


c: text/html

text:
Fusta
La fusta (var. husta) es lo material lenhós de la tija d'una planta, especialament dels arbres e arbrilhons que se caracterizan per aver de troncs; mas aquela definicion es solament una approximativa, dins un sens mai larg, la fusta pòt far referéncias a d'autres materials e teissits amb de proprietats comparables. La fusta es un material eterogèni, igroscopic, cellular e anisotropic. La fusta es compausada de fibras de cellulòsa (40 a 50 %) e emicellulòsa (15 a 25) mantengudas unidas per linhina (15 a 30 %).
La substància linhosa se caracteriza per de sisas de fibras separadas entre elas per un malhum medullars dins un sens radial.
Las plantas produson e utilizan la fusta a de fins estructuralas, es la causa d'aquelas caracteristicas que, essent un material d'estructura solida, es fòrça utilitat pels umans.
Un còp talhada e seca, la fusta s'utiliza per fòrça aplicacions diferentas. Una d'aquelas es la fabricacion de mesola o pasta, matèria primièra per far de papièr. Artistas e fustièrs talhan e unisson de tròces de fusta amb espleches especials, per de fins practicas o artisticas. La fusta es tanben un material de construccion fòrça important dempuèi los començaments de las construccions umanas e o demòra fins a uèi.
Somari
Estructura intèrna de la fusta[modificar | modificar la font]
La mesola es la partida mai fèrma e compacta, al centre del tronc, se forma per secatge e resinificacion.
Duramen es la partida seguent la mesola, mas dura e consistenta, impregnada de linhina e tanin.
Albenca es la partida exteriora e pus jove de la fusta, amb mai de seva, que amb el temps va conéisser un cambiament en amidon, pel tanin se transforma en duramen, que se fixa en la membrana cellulara.
Cambium es la sisa que permet la creissença en espessor de l'arbre
libèr es una sisa formada per de cellulas conductrises que transpòrtan la saba elaborada que noirís l'arbre
Rusca es la pèl o cobertura exteriora del tronc e de las brancas de qualques plantas productrises de fusta.
Proprietats[modificar | modificar la font]
E mai la fusta possedisca pas de proprietats precisas, podèm establir qualques unas generalas:
- Densitat - Es la relacion entre la massa e lo volum dels còsses. Las fustas an sovent una densitat inferiora a aquela de l'aiga, e es per aquò que flòtan. Qualques fustas d'origina tropicala de granda duretat an de densitats superioras a aquela de l'aiga
- Duretat - Es l'oposicion que presenta un material a èsser raiat o penetrat per un autre qu'es pus dur.
- Resisténcia mecanica - La fusta es un material isotròp. Endura plan los esfòrces que seguisson la direccion parallèla a las fibras, mas es pas lo cas dins lo sens perpendicular a elas. De fach son ideals per endurar los esfòrces de flexion, coma o fa un arbre a l'accion del vent.
- Durabilitat – I a de fustas fòrça durablas e resistentas als parasits e fungi, coma lo noguièr, e d'autres i son pas tan coma lo pin.
Procèssus d'obtencion de la fusta[modificar | modificar la font]
- talh: En aquel procèssus intervenon los boscatièrs o l'equipa de trabalhadors que pujan los monts e amb destrals o abocinadoras electricas o d'esséncia talhan l'arbre e li tiran las brancas e racinas e comencan a li sortir la rusca perque comence a secar. Sovent se recomanda que los arbres se talhen en ivèrn o tardor. Se cal tornar plantar mai arbres qu'aqueles se talhèt.
- Transpòrt: Es la segonda fasa e en aquela la fusta es transportada dempuèi lo luòc de talha cap a la rèssa e dins aquela fasa jògan un fum de causas coma l'orografia e l'infrastructura. Normalament la tiran d'animals o de maquinas mas dins qualques cases s'aprofiècha un riu, s'i a un bon corrent d'aiga se daissa anar los troncs, s'i a pauc de corrent se ligan fasent de barcassas que se pòscan guidar.
- Ressatge: Dins aquela fasa la fusta es portada a la rèssa. La rèssa solament dividir en tròces la fusta segon l'usatge que se li va donar posteriorament. S'utiliza diferents tipes de rèssa coma per exemple, la rèssa alternativa, la rèssa de cencha, rèssa tornissa o amb rèssa de còdols. Qualques rèssas combinan qualques unas d'aquelas tecnicas per melhorar la produccion.
- Secatge: Es lo procèssus mai important per la fusta perque dona la qualitat.
- Secatge natural: Se reünís las fustas en pilas separadas del sòl e amb de cròses perque baralhe l'aire entre elas e aparat de l'aiga. Lo problèma d'aquel sistèma es que demanda fòrça temps e per aquò es gaire rendable per l rèssa que vòl qu'aquò ane aviat.
- Secatge artificial:
- Secatge per immersion: dins aquel procèssus lo tronc o un tròç es banhat, e l'aiga buta la saba per un dels costats del tròç e aquela, expulsada de la fusta, se poirís pas mai; aquò lèva a la fusta d'un pauc de duretat e consisténcia mas ganha en durabilitat. Aquel procèssus dura qualques meses, aprèp que la fusta secarà mas aviat perque conten pas mai de saba.
- Secatge jol vueit: dins aquel procèssus la fusta es plaçada dins una maquina de vueit. Es lo pus segur e permet de conciliar temps fòrça brèus de secatge amb mai:
- Bassas temperaturas de secatge la fusta.
- Gradient d'umitat limitat entre l'exterior e la superfícia.
- L'eliminacion del risc de fissaduras, enfonzament o alteracion de la color.
- Utilizacion aisida.
- Mantenement reduch de l'installacion.
- Secatge per vaporizacion: aquel procèssus es fòrça costós mas de qualitat. Las fustas son plaçadas dins un claus tancat a una certana nautor del sol ont corrís un nívol de vapor de 80 a 100 °C; amb aquel procèssus la fusta pèrd 25% de son pes en aiga e mai tard per terminar lo procèssus se fa circular un corrent de vapor d'òli de quitran que l'impermeabilizarà e favorirà la conservacion.
- Secatge mixte: Dins aquel procèssus s'utilizan lo natural e l'artificial: de comença amb un secatge natural que sortís l'umitat de 20-25% per seguir amb lo secatge artificial fins arribar al punt de secat o d'eliminacion de l'umitat desirada.
- Secatge per pompa de calor: Aquel procèssus es una autra aplicacion del sistèma de secatge per vaporizacion
Derivats de la fusta[modificar | modificar la font]
De la fusta natural s'obtenon autres productius, com los pòstes de fusta aglomerada, lo papièr e lo carton.
pòstes de fusta aglomerada:
En general, los mòbles qu'utilizam son pas fabricats de fusta massissa. L'interior dels mòbles es de fustas aglomeradas e solament s'utiliza la fusta naturala sus la partida exteriora en forma de placatge.
An las caracteristicas seguentas:
- Son mai economics que la fusta natural.
- Se pòt obtenir de dimensions fòrça mai grandas.
- Se desforman gaire, sens se poirir o s'usar.
Lo papièr:
Lo papièr es una fina sisa de fibras vegetalas entrelaçadas entre elas formant un ensemble qu'a la proprietat d'èsser resistent, durable dins lo temps, leugièr, isolant de la calor e de l'electricitat e igroscopic (absorbís l'aiga).
Lo carton:
S'obten a partir de fuèlhas espessas de pasta de papièr o pel jonent de divèrsas sisas. La forma comerciala mai comuna es lo carton ondulat, que se compausa d'un fuèlh de papièr a l'interior de forma d'ondas, renfortida per doas a l'exterior plana que se pegan.
La fusta dins l'industria e la construccion[modificar | modificar la font]
Per evitar lo degalhatge se la somet a un tractament de conservacion, que consistís a injectar a fred e jos pression, o ben a caud, una substància capabla de la rendre imputrescibla (creosòta, sulfat de coire...) e de l'aparar de l'accion de l'aiga, de certans insèctes e de la mosidura.
Dins la construccion, la fusta s'utiliza per d'elements d'estructura, coma tancadura, pasiment o decoratiu.
- Elements d'estructura: pilars, bigas, o trelís.
- Tancadura: rampas, pòrtas o elements de menusariá (fenèstras)
- Pasiments: fuèlhas de postam, massissas o laminat
- Decoracion: s'utiliza en elements per l'escultura o ebenistariá,
- Elements auxiliars: coma material de construccion s'utiliza pels emponts, cofratges o plataformas.
Dins l'industria quimica s'emplega per la produccion d'esséncia de terebentina e d'acid acetic per destillacion seca.
La fusta coma font d'energia[modificar | modificar la font]
La fusta que es tanben biomassa es la font d'energia mai vièlha que coneis l'umanitat.
Uèi, per prèp de la mitat de la populacion mondiala, la fusta representa l'origina de 50% de l'energia consumida mas per Euròpa e los Estats Units d'America solament 4%.
La fusta es compausada de cellulòsa e linhina, coma l'amidon, oleoresinas, alcoòl metilic, canfre, colorants, tanins, perfums e resinas. Conten de carbòni e d'idrogèn. Lo contengut energetic depend de l'espècia vegetala mas totjorn es inferior al aquel del carbon e los autres combustibles fossils.
Per produire de calor pendent la combustion de la fusta cal d'oxigèn, coma comburent, e se libèra de dioxid de carbòni.
Agents nocius per la fusta[modificar | modificar la font]
La degradacion de la fusta es un procèssus qu'altèra las caracteristicas d'aquela. En tèrmes largs, se pòt atribuir doas causas primàrias:
- Agents biotics (que vivon)
- Agents fisics (que vivon pas).
Tecnica[modificar | modificar la font]
Las personas que trabalhan la fusta son los fustièrs. Tradicionalament las bigas dins fòrça culturas se fan de fusta. Tanben s'utiliza per far, per exemple, mòbles, encastres de fenèstras e pòrtas, instruments de musica, pasiment (postam), etc. Qualques espleches o partida d'espleches, subretot los margues, son sovent de fusta. Qualques aisinas per modificar e trabalhar la fusta son, per exemple, lo rabòt, lo cisèl, la rèssa.... La fusta se pòt vernissar o pintar.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Poaceae
Las graminèas o poacèas (Poaceae) son una familha de plantas erbacèas, o fòrça rarament lenhosas, apertenent a l'òrdre Poales de las monocotiledonèas (Liliopsida). Amb mai de 670 genres e près de 10.000 espècias descrichas, las gramineas son la quatrena familha amb màger riquesa d'espècias après de las compausadas (Asteraceae), las orquidèas (Orchidaceae) e las leguminosas (Fabaceae); mas, definitivament, es la primièra en importància economica globala. En fach, la màger part de la dièta dels èssers umans proven de las gramineas, tant en forma dirècta (granos de granatges e los sieus derivats, coma de farinas e d'òlis) o indirecta (carn, lach e d'uòus que provien del bestial e las ausèls de corral que s'alimentan de pasturas o granos). Es una familha cosmopolita, qu'a conquistat la majoritat dels cavòts ecologics de la planeta, dempuèi las zònas desertiques fins als ecosistèmas d'aiga salada, e dempuèi las zònas deprimidas e anegadizas fins als sistèmas montanhuts mai nautes. Aquesta incomparable capacitat d'adaptacion es sostenuda en una enòrma diversitat morfologica, fisiologica e reproductiva e en de divèrsas associacions mutualísticas amb d'autres organismes, que convertisson a las gramineas en una fascinanta familha, pas sonque per la siá importància economica, mas tanben per la siá importància biologica.


text:
Valés Occidental
Lo Valés Occidental (Vallès Occidental en catalan) es una comarca de Catalonha que limita amb lo Bages (al nòrd), lo Valés Oriental (al nòrd e a l'èst), lo Bas Llobregat (a l'oèst) e lo Barcelonès (al sud). Partejan la capitalitat de la comarca las vilas de Sabadell e Terrassa. Amb lo Valés Oriental fòrma la granda comarca naturala del Valés. Geograficament, lo Valés e lo Penedès fòrman la Fòssa tectonica del Valés-Penedès, dintre la Depression Prelitorala Catalana.
Geografia fisica[modificar | modificar la font]
S'agís d'una part de la Depression Prelitorala Catalana, limitada a l'oèst pel Llobregat e a l'èst per la riera de Caldes. Lo nòrd de la comarca es ocupat per divèrsas sèrras de la Sarrada Prelitorala. Qualques unas d'aquelas fòrman lo tet de la comarca. D'oèst a èst, ne fan partida la sèrra de l'Obac (924 m d'altitud al Castellsapera), lo massís de Sant Llorenç del Munt (1095 a la Mola e 1053 al Montcau), Al sud de la comarca ne trobam la sèrra de Collserola (512 m d'altitud), que fa partida de la Sarrada Litorala Catalana.
La zòna centrala del Valés es ocupada per la val que dona son nom a la comarca. S'agís, en realitat, de doas unitats idrograficas coïncidentas amb las concas del riu Llobregat e lo Besòs.
Las tèrras situadas a l'oèst de l'ais que va dempuèi l'Obac fins al Tibidabo (ponch culminant de la sèrra de Collserola), en passant per Matadepera, Sant Quirze del Vallès, Bellaterra e Sant Cugat del Vallès, son tributàrias del Llobregat. La part orientala de la depression a coma principala receptritz de las aigas d'aquela zòna la de Besòs, a travèrs d'afluents multiples, que se destaca demest eles lo riu Ripoll.
Geografia umana e economica[modificar | modificar la font]
L'indústria del Valés, fòrça importanta, se concentra dins la zòna sud de la comarca, coïncident amb la zòna mai plana. Las principalas vilas industrialas son Sabadell e Terrassa, que ne partejan la capitalitat, Rubí e Cerdanyola del Vallès.
Las indústrias mai importantas dins la comarca son las texilas, mecanica, metallurgica, de maquinària, de material electric, del bastiment, quimia, panassièra, d'arts grafics e alimentaris. De mai, dins las darrièras annadas, coma consequéncia de la crisi industriala de la fin de las annadas 70 e de la debuta de las 80 s'es produsit un important desvolopament del sector comercial e dels servicis (informatica). Dins la zòna nòrd l'economia es predominantament rurala, en albergant a de mai un grand nombre d'urbanizacions de residéncias segondàrias.


text:
La Torre d'Òrb
La Torre d'Òrb (La Tour-sur-Orb en francés) es una comuna lengadociana situada dins lo departament d'Erau e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Aquela comuna es situada al nord d'Erau, dins los cantons nauts d'Erau. Lo masatge es bastit prep del riu Òrb sus las "rufas".
Dempuèi 2013, la comuna es integrada dins lo Pargue Natural Regional del Naut Lengadòc.
Masatges[modificar | modificar la font]
- Bobals
- Lo Bosquet de la balma
- Bossagues
- Clairac
- Frangolha
- Lo mas blanc
- La plana
- Las rufas
- Sant xist
- Senegra
- Vèrèlhas
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
- Lo pont medieval de Mirande sus Òrb.
- Lo masatge de Bossagues, es estat bastit entre los sègles XII e XVII. Se pòdon encara veire los dos castèls medievals, las doas glèisas, los barris, e qualques ostals vièlhs.
- lo clastre de Sant Sixt.
- lo pont de camin de fer.
- lo caucinièr vièlh, qu'es encartat als monuments istorials.
- Lo castèl dels abats de Jaucèls.
- La capèla Sant Pèire de Brosson.
- La glèisa de Santa Maria de Frangolhe
- La glèisa de Sant Saturnin de Clairac
- La glèisa de la Trinitat


text:
1831
Aquesta pagina concernís l'an 1831 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Perseguida dei trèbols intèrns liats a l'afondrament dau poder imperiau en 1768-1769 ambé la batalha de Debre Abbay (14 de febrier) entre lei fòrças de Tigre dau ras Sabagadis e deis Oròmos dau ras Marye, protector principau dau negus Gigar. En despiech de sa superioritat tecnologica (utilizacion d'uneis unitats equipadas d'armas de fuòc), Sabagadis foguèt batut e son territòri pilhat per lei venceires. Pasmens, lo ras Marye foguèt tuat dins la batalha. Son fraire Dori li succediguèt e remplacèt immediatament lo negus Gigar per Iyasu IV jutjat pus docil. Dins aquò, Dori moriguèt a son torn e foguèt remplaçat per Ali II que venguèt lo cap vertadier d'Etiopia fins ais annadas 1840 gràcias a l'influéncia diplomatica de sa maire Menen e au sostèn dei faccions oròmos.
America[modificar | modificar la font]
Estats Units d'America[modificar | modificar la font]
Creacion dau jornau The Liberator (1èr de genier) de Boston per William Lloyd Garrison. Son projècte èra de luchar còntra l'eslavatge mai transformèt rapidament son movement en crosada[1]. Se sa declaracion foguèt pas remarcada en 1831, anava pauc a pauc radicalizar dau debat regardant l'eslavatge e participar a l'entraïnament de la Guèrra Civila una generacion pus tard. En parallèl, aquela radicalizacion foguèt favorizada dins leis estats sudistas per una revòuta d'esclaus dirigida per Nat Turner qu'aguèt luòc en Virgínia (21-22 d'aost). Aperaquí 60 Blancs foguèron tuats per leis insurgents (aperaquí 70 òmes) que foguèron finalament obligats de se dispersar après dos jorns de combat. Nat Turner foguèt arrestat lo 30 d'octòbre e executat lo 11 de novembre e son cadabre mutilat. Aquò entraïnèt una radicalizacion dei mesuras destinadas a empachar una revòuta novèla e a mantenir lei Negres dins una posicion d'inferioritat (enebiment de l'ensenhament de la lectura ò de l'escritura ais esclaus, patrolhas contraroltlant lei desplaçaments d'esclaus, censuras dei tèxtes abolicionistas, persecucion dei Blancs sospichats de pas sostenir « l'institucion particulara »... etc.).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Premiera observacion documentada de la Granda Taca Roja de Jupitèr.
Energia[modificar | modificar la font]
Invencion d'un motor electric pendular per lo fisician estatsunidenc Joseph Henry (1797-1878) que trobèt d'aplicacions importantas dins la concepcion e la produccion de relòtges.