text:
ESTATUT LEGAU
NOM. Associacion Per Noste
Associacion Lei 1901
- Declaracion deus estatuts lo 8 d'abriu de 1960 a la Prefectura deus Pirenèus Baishs (J-O deu 15 d'abriu de 1960, pagina 3532)
- President fondator: Roger Lapassada.
- Presidents successius: Joan Pèir Darrigrand, Domenge Bidot-Germa, Gilabèrt Nariòo, Karine Bordenave e Lionèl Labòrda, Emmanuel Destandau e Patric Guilhemjoan, Patric Guilhemjoan.
AUTAS DADAS UTILAS
Sièti sociau. 34 ter, plaça deu heralh, 64300 Ortès.
Tel. 05 59 67 07 11
N° SIRET 782 331 045 00024
N° APE 5814 Z
N° ISBN 2.86866- . . .
Compte Bancari: Crèdit agricòla Ortès: 0101 199 505 6
MIRA DE L'ASSOCIACION
Desvolopament de la lenga e de la civilizacion occitanas de Gasconha.
SIÈTI SOCIAU E LOCAU DE L'ASSOCIACION
Primitivament en çò d'En Roger Lapassada, avienguda deus Pirenèus 64300 Ortès.
Puis a comptar de junh de 1988, Maison Crestiaa 7, avienguda Francis Jammes 64300 ORTÈS.
Despuish març de 2014 : 34 ter, plaça deu heralh, 64300 Ortès.
Locau proprietat de la comuna d'Ortès, atribuit à l'associacion. En aqueth locau que's tròban lo lòc d'amassada, lo secretariat, los libes en venta e la bibliotèca.
LA REVISTA.
Creada en 1966, purmèr dab lo títol de Per Noste, puish de País Gascons.
Format : 21 x 29,7.
Paginas : 24.
Periodicitat bimestrau : 5 numèros per an.
A la data deu 1èr de genèr de 2009 que n'ei au son n°245.
ISSN 1774 - 9115
Tiratge bimestrau 500 exemplars.
Prètz de l'abonament au 01/01/2008 : 24€ (estrangèr 26 €)
– estudiants, caumaires: 14 €
Esfèra de difusion (chifras mejanas aproximadas)
Vila d'Ortès 7 %
Pirenèus Atlantics (Ortès non comprás) 30 %
Autes departaments gascons 47 % (33,40,65,31,32,09,47)
Autes departaments occitans 6%
Autes departaments non occitans 3%
París e region parisiana 4 %
Estrangèr (Espanha, RFA, USA etc. 4%
EDICIONS
Mei de 100 títols editats despuish la fondacion de l'associacion. Autors nombrós, en francés, en occitan o bilingües. Véder la rubrica « comandar libes ».
BIBLIOTÈCA PUBLICA
Situada au locau de l'associacion. Mei de 2200 títols disponibles. Revistas occitanas nombrosas (colleccion de País Gascons arreligada, colleccion de la revista Reclams etc.). Accessibla au public a las òras d'obertura de l'associacion.
ORARIS D'OBERTURA
Deu dimars au dissabte de l'ua òra deu vrèspe a 7 òras deu ser. Los dimècres e dissabtes a comptar de 10h30 deu matin.


c: text/html

text:
1473
Aquesta pagina concernís l'an 1473 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Etiopia[modificar | modificar la font]
Après divèrsei succès defensius en 1471-1472 còntra la coalicion d'estats musulmans que li aviá declarat la guèrra en 1471, leis armadas etiopianas menèron de còntra-ofensivas còntra leis Afars. Pasmens, en causa d'una epidemia de colerà, l'operacion mau capitèt e lei soudats etiopians se retirèron en Tigre.
America[modificar | modificar la font]
Civilizacion astèca[modificar | modificar la font]
Divèrsei campanhas menadas per lo tlatoani Axayacatl permetèron de sometre la vila de Tlatelolco e lei pòbles de la Vau de Toluca. Pasmens, aquò entraïnèt un conflicte malaisat còntra lei Tarascs que refusèron de laissar leis Astècs s'installar dins la region de Toluca. La guèrra s'acabèt en 1478 amb una desfacha astèca.
Reiaume Tarasc[modificar | modificar la font]
Invasion astèca de la Vau de Toluca qu'obligiguèt lei Tarascs de venir defendre la region. Aquò foguèt lo començament d'una guèrra lònga que s'acabèt per una victòria en 1478.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
Decèsses[modificar | modificar la font]

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Octòbre Ròse, un mes d'animacions e de sensibilizacion au càncer de la popa
La manifestacion « Octobre ròse » qu'estó creada en 1994 per la Liga nacionau contra lo càncer. La soa tòca qu'ei de sensibilzar au despistatge e que hica en davant los factors de risques e los tractaments possibles. Si lo càncer ei detectat de dòra, que i a 9 escadença sus 10 de guarir. Segon l'Institut nacionau deu càncer, la mortalitat per càncer de la popa qu'a globaument diminuit de 1,5 % per an enter 2005 e 2012 en França.
Atau, capvath l'exagòne, projeccions de filme, conferéncias, musica e talhèrs que son organizats per la causa. Marselha qu'ei ua vila hèra engatjada dens la luta contra aqueth càncer dab servicis de medecina a la punta, en matièra de recèrca, de tractaments navèths e dens l'ajuda associativa de las malautas.
- Publicat dens Société


text:
Condesaigas
Condesaigas[1] (oficialament en francés Condezaygues) es una comuna occitana situada dins lo departament d'Òlt e Garona e la region de Novèla Aquitània, ancianament d'Aquitània.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Bénédicte Boyrie-Fénié fornís d'atestacions ancianas : Condacszagna (parroquia de ~), en 1271, Condassagas en 1271, Condexagitis (capella de ~), en 1326, Condis Aquis (ecclesia Sancti Clari de ~), en 1312, Condis Aquis (parrochia Sancti Clari de ~), en 1520,Condesaigues (S. Pierre vel S. Cla de ~), en 1601. La prononciacion es [kuŋde'zajɣɔs].
Per Dauzat e Rostaing, lo nom poiriá èsser compausat de condate, « jonhent, ajustant » e del latin aquas, mas lo vilatge es sus un puèg e tròp luènh d'Òut [2]. Son seguits per Bénédicte Boyrie-Fénié, qu'explica lo nom per un domeni gallo-roman possedit per Conditius, varianta de Conditus, ambe lo sufixe -acas : *Conditiacas (terras). L'evolucion dona normalament *Condeziagas, puèi una atraccion de aigas mena a la fòrma actuala. Negre, citat per Bénédicte Boyrie-Fénié, aviá imaginat un compausat occitan candas aigas [3]. Es permés de pensar que lo nom aviá trantalhat un moment al sègle XIII entre Conde- e Conda-.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- 2011 : 848; 2013 : 850 (79 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 206
- ↑ Bénédicte Boyrie-Fénié, Dictionnaire toponymique des communes, Lot-et-Garonne, ed. CAIRN e Institut Occitan, Pau, 2012


text: Autres villes proches de GOGNEY : Cirey sur vezouze, Blâmont, Val et châtillon, Avricourt, Moussey, Réchicourt le château, Gondrexange, Avricourt, Petitmont, Bertrambois, Domèvre sur vezouze, Ancerviller, Landange, Herbéviller, Frémonville, Saint georges, Hattigny, Foulcrey, Verdenal, Leintrey, Barbas, Richeval, Harbouey, Autrepierre, Igney, Nonhigny, Ibigny, Amenoncourt, Tanconville, Fraquelfing, Repaix, Saint martin, Parux, Reillon, Halloville, Montreux, Blémerey, Aspach, Chazelles sur albe, Remoncourt, Gondrexon,


text:
Villers-sur-Trie
Villers-sur-Trie es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villers-Escuelhi-Dessús es una municipalitat del Vexin francés situada a 6 km de Gisors, a 9 km de Chaumont-en-Vexin e a 17 km de Auneuil.
Villers-sur-Trie est une commune du Vexin français située à 6 km de Gisors, à 9 km de Chaumont-en-Vexin et à 17 km d'Auneuil.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- 1825 : Villers-escuelhi-Dessús a ligat a Énencourt-Léage.
- 1832 : Villers-escuelhi-Dessús a desligat de Énencourt-Léage.
- 1825 : Villers-sur-Trie est rattachée à Énencourt-Léage.
- 1832 : Villers-sur-Trie est détachée d'Énencourt-Léage.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]


text:
La libertat d’escriure
E de parlar sa lenga
Se deu pas demandar jamai
Se deu pas demandar, enfants
Cau que se prenga
Sens dire a degun « Se vos plai »
Arsèni Vermenosa
Pèire Cardenal - Cançon a la Verge
Dante Alighieri dins la Comèdia convida qualques escrivans occitans. Dins lo Purgatòri, cant XXVI, Arnaut Daniel declara (en occitan dins lo tèxt, grafia originala) :
Aquí l'epigraf, del Trésor d'Arlatan d'Alphonse Daudet, en occitan dins lo tèxt (dins la grafia de l'epòca) :
Pico la porto emé si bano
Estre soulet dins la cabano
Tout soulet coumo un mas de Crau,
E vèire pèr un pichot trau
Alin bèn liuen, dins lis engano
Lusi la palun de Girau ;
E rèn ausi que lou mistrau
Picant la porto emé si bano,
Enterin pièi quauqui campano
Di rosso de la Tour-dóu-Brau.


text:
Categoria:Organologia
Aquesta categoria recampa tot çò que tòca als instruments de musica, lor istòria, lors classificacions, lor fabricacion, lor entreten, los mestièrs associats, etc.
- Las biografias dels interprèts instrumentistas, los genres musicals associats e las òbras musicalas concernidas, seràn classadas endacòm mai.
Soscategorias
Aquesta categoria dispausa de 2 soscategorias, sus un total de 2.
F
- ► Factura instrumentala (2 C, 1 P)
I
- ► Instrument de musica (10 C, 3 P)
Articles dins la categoria « Organologia »
Aquesta categoria conten los 3 articles seguents.


text:
Bitcoin
Lo bitcoin (nom format a partir de bit unitat informatica e de coin "pèça de moneda" en anglés) es una moneda electronica descentralizada que foguèt concebuda en 2009 per un o maites informaticians coneguts jos l'escais de Satoshi Nakamoto. Son utilizacion passa per un protocòl informatic executat per un logicial liure de meteis nom, escrich en C++ e publicat jos licéncia MIT.
Foncionant d'un biais completament descentralizat, la gestion de la moneda es distribuïda sus totes los noses de la ret, de tal biais que lo bon foncionament del sistèma dependa pas de l'integritat o de la competéncai d'un emetedor central, mas unicament de la robustesa dels procèsses criptografics emplegats.
Son simbòl monetari, pas encara oficial, es ฿ o Ƀ2. La sigla correspondenta es BTC.


text:
Era estacion d’esquí dera Val d’Aran, Baqueira Beret, acuelhec es dies 2 e 3 d’abriu eth Campionat d’Espanha d’esquí e snowboard adaptat.
Era Federacion Espanhòla d’Espòrts de Persones damb Discapacitat Fisica (FEDDF), era Federacion Espanhòla d’Espòrts de Persones damb Paralisi Cerebrau e era Federacion Espanhòla d’Espòrts entà Cècs realizèren eth Campionat d’Espanha d’Esquí Aupin e Snowboard adaptat deth 2 ath 3 d’abriu ena estacion d’esquí Baqueira Beret.
Era aranesa, Ainhoa Cardet Fontan, de 20 ans, se proclamèc campiona d’Espanha de Gigant d’esquí aupin.
Info: Conselh Generau d’Aran


text:
Un animal es un èsser viu que comunament se destria per lo fach d'èstre dotat de sensibilitat e de movement volontari (per oposicion a la planta o als campairòls). Mai formalament, un animal (e lo règne animalia) es un èsser organic eucariòta pluricellular e eteròtrof estretament aparentat amb los campairòls e las plantas, qu'apertenon al règne denomenat animalia. L'unica manièra de los classificar amb seguretat dins aqueste grop es de far l'analisi genetica perque es un grop amb de caracteristicas fòrça variadas.
Encara que siá pas cap una caracteristica qu'agrope totes los animals, es lo sol tipe d'èsser viu qu'aja desvolopat lo movement e lo desplaçament corporal.
Dins lo lengatge corrent, s'utiliza animal per se referir a totes los animals, exceptat los umans ; mas cal pas doblidar que d'un punt de vista scientific, l'èsser uman es una espècia del règne animalia. La causa es que s'assumís, que l'òme es l'unic animal racional, o dotat de rason.


text:
Dimars embromat e solei entath dimèrcles.
Vents deth nòrd-oest damb quauques bohades moderades.
Temperatures diürnes en ascens respecte a jornades anteriores (0°/12° en hons de Val; -7°/2° en còta 2.000).
Eth dimèrcles 28, serà pro assolelhat damb quauqui intervaus de bromes nautes e primes. A darrères ores apareisheràn quauques bromes baishes que poderien provocar bèra fèbla precipitacion.
Temperatures en ascens (4°/16° en hons de Val; -3°/5° en còta mieja).
Eth dijaus 29, tornarà a èster pro embromat damb quauques precipitacions fèbles e intermitentes e còta de nhèu sus es 1700 m. Vents fèbles deth sud-oest damb quauques bohades moderades.
Leugèra descenuda des temperatures diürnes (4°/11° en hons de Val; -3°/2° en còta mieja).
Eth diuendres 30, se celèbren es processions de Setmana Santa en Bossòst. Peth moment pas podem precisar massa, encara que semble que serà ua jornada inestable. Quauqui modèls indiquen qu'eth temps poderie respectar es processions deth maitin e dera net. Ac seguiram Ath long d'aguesti dies.


text:
Declinason del latin
La declinason del latin es l'ensemble de las formas que s'i declinan los substantius, adjectius, pronoms e autres categorias de mots en latin. En latin, la declinason d'un mot servís per n'indicar la foncion e lo nombre gramatical.
I a cinc declinasons, que son numerotadas e gropadas segon la terminason dels mots e son genre gramatical. Los diferents cases s'exprimisson per una desinéncia (o morfèma gramatical) apondut a la rasic del mot. La flexion de las paraulas dins una meteissa declinason varia segon lo genre gramatical: masculin, femenin o neutre.
Cadun dels sièis cases[1] a una foncion principala e (trach del vocatiu) una seria de foncions segondàrias, que pòdon aver una semblança gramaticala amb la foncion principala o non. Aqueste sistèma de cases latin a influenciat la gramatica de las lengas romanicas. D'unas, coma lo romanés, an encara un sistèma de cases uèi, mentre que d'autres, ne sèrvan solament qualques vestigis.
Somari
- 1 Cases del latin
- 2 Declinasons
Cases del latin[modificar | modificar la font]
Lo latin eireta de sièis dels uèit cases gramaticals del protoindoeuropèu: lo nominatiu, lo vocatiu, l'acusatiu, lo genitiu, lo datiu e l'ablatiu. Lo cas locatiu indoeuropèu subrevisquèt dins las declinasons d'unes toponims e substantius, coma ara Roma "Roma" (locatiu Romae) o domus "casa" (locatiu domi). D'unas formas adverbialas que s'acaban en -e son de vestigis del cas instrumental.[2]
En latin, los adjectius devon concordar amb los substantius qu'acompanhan non solament en genre e nombre, mas tanben en cas gramatical. Aquò tanben es valable quand lo substantiu e l'adjectiu apertenon a de declinasons diferentas. Per exemple, dins la frasa poeta bonus magnas aves habet,[3] "poeta" e "bonus" son nominatius singulars de la primièra e la segonda declinason, respectivament, mentre que "magnas" e "aves" son acusatius plurals de la primièra e la tresena declinason.
Nominatiu[modificar | modificar la font]
Lo nominatiu marca, generalament, lo subjècte d'un vèrb o son atribut.
- Augustus imperator imperii romani fuit ("August foguèt emperaire de l'empèri dels romans")
Pasmens, en latin i a d'autres usatges del nominatiu:
- Urbs Roma caput mundi vocatur ("La ciutat de Roma es nomenada la capitala del mond")
Dins aquesta frasa, i a un complement de denominacion (Roma)[4] e un complement predicatiu del subjècte (caput).[5]
Vocatiu[modificar | modificar la font]
Lo vocatiu marca l'èsser o entitat a la quala òm s'adreiça e, s'es necessari, los adjectius qu'acompanhan aqueste substantiu.[6] Una expression vocativa es una expression utilizada per s'adreçar directament a qualqu'un o quicòm, en tot inclusent a la frasa l'identitat de la persona a qui òm s'adreiça.
Fragment de l'Eneida (29 aC-19 aC), de Virgili (70 aC–19 aC):
Amb la primièra paraula d'aqueste extrach, lo poeta s'adreiça a sa musa, en tot volent far remarcar que s'adreiça precisament a ela. Es per aquò que musa se tròba dins lo cas vocatiu.
Acusatiu[modificar | modificar la font]
L'acusatiu marca, generalament, lo complement dirècte d'un vèrb transitiu, es a dire l'objècte sus lo qual se produtz l'accion del vèrb.[7]
- Scipionis Africani exercitus incurret hostem ("L'armada d'Escipion l'African ataca l'enemic")
Pasmens, l'acusatiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:
- acusatiu de durada: indica l'espaci de temps que s'i perlonga l'accion del vèrb.
- Postea trescentos annos Romani totum Mare Mediterraneum imperaverunt ("Après, los romans dominèron tota la mar Mediterranèa durant tres cents ans")
- acusatiu de direccion: indica la direccion d'un movement. Los noms pròpris de vilas e illas pòrtan pas de preposicion, mentre que dins lo rèsta dels cases s'utiliza las preposicions in (movement cap a l'interior d'un luòc) o ad (movement cap a l'entorn d'un luòc).
- Romani Siciliam navigant et terram occupant ("Los romans navegan en Sicília e ocupan la tèrra")
- Legatus in Hispaniam missus est ("Lo legat foguèt enviat en Ispània")
- Milites ad oppidum appropinquant ("Los soldats s'acòstan a la fortalesa")
- en oracions completivas d'infinitiu: lo subjècte d'una oracion subordinada se met en acusatiu, mentre que lo vèrb apareis en infinitiu.
- Dico te priore nocte venisse in M. Laecae domum ("Disi que tu, la nuèit passada, anères a l'ostal de M. Leca")
- amb de preposicions determinadas:[8]
- Fretum Gaditanum partem maris inter Hispaniam et Africam est ("L'estrech de Gibartar es la part de la mar entre Ispània e Africa")
- coma complement predicatiu del complement dirècte: van en acusatiu los mots que completan la significacion del complement dirècte.
- Pauperes existimant divites felices ("Los paures consideran los rics uroses")[9]
- en exclamacions:
- Me miseram! ("Paure de ieu!")[10]
Genitiu[modificar | modificar la font]
Lo genitiu marca generalament lo complement del nom d'un substantiu. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una relacion de possession que lo substantiu en genitiu i es lo possessor. Las utilizacions del genitiu se pòdon devesir en adjectivalas e adverbialas.
- Utilizacion adjectivala
- genitiu possessiu: indica una relacion de possession.
- Caput primum provinciae Africae Utica fuit ("La primièra capitala de la província d'Africa foguèt Utica")
- genitiu subjectiu: indica una relacion ont i a una activitat e un autor de l'activitat.
- Deus pugnat pro iis et vos non videtis. Cessate iam, ne in vos ira Dei descendat ("Dieu luta per els e vos ne trachetz pas. Arrestatz-vos, foguèsse pas sus vos que caiguèsse l'ira de Dieu")[11]
- genitiu objectiu: indica l'objècte d'una accion implicada per un substantiu o adjectiu.
- [...] Metus hostilis in bonis artibus civitatem retinebat ("La paur de l'enemic manteniá la vila pel bon camin")[12]
- genitiu partitiu: indica la causa mai granda que quicòm ne forma una part.
- Tarraco caput fuit prouinciae Tarraconensis, qua maior pars Hispaniae continebatur ("Tarraco foguèt la capitala de la província Tarraconense, que cobriá la majora part d'Ispània")
- genitiu de definicion: definís un nom comun donant un exemple concret de causas qu'apertenon a la meteissa classa:
- [...] decessit non solum iuvenibus sed et universae genti memoriam mortis suae ad exemplum virtutis ("[...] daissa, no solament als joves senon a tota la nacion, un exemple de vertut")[13]
- genitiu de descripcion: descriu un objècte o persona en tèrmes de quantitat o qualitat.
- Daedalus, vir magni ingenii, in insula Creta exsulabat ("Dedal, òme de granda intelligéncia, viviá exiliat dins l'illa de Creta")
- genitiu de valor: descriu la valor o lo pretz de quicòm.
- Si quis aquam oletarit, sestertiorum decem milium multa esto ("Si qualqu'un embrutís l'aiga, serà verbalizat amb dètz mila sestercis")
- Utilizacions adverbialas
- amb verbs determinats en relacions amb la memòria ("delembrar", "remembrar", etc.).
- Et dixit Sion: Dereliquit me Dominus, et Dominus oblitus est mei. ("Sion disiá: «Lo Senhor m'a abandonat, lo meu Dieu m'a delembrat»."[14]
- amb los vèrbs defectius utor, fruor, fungor, potior, vescor e opus est ("utilizar", "gaudir", "menar a tèrme", "possedir", "se manjar" e "caler", respectivament)
- Cleanthes solem dominari et rerum potiri putat ("Cleantes crei que lo solelh domina e es lo mèstre de tot l'univèrs")[15]
- amb los vèrbs amb la significacion d'"emplir", o adjectius amb la significacion de « plen ».
- Videte, pueri: his saccus plenus est pirorum ("Vejatz, mainatges: aqueste sac es plen de peras")
- amb los vèrbs amb la significacion de "donar pena", "aborrir".
- Taedet me huius quotidiani mundi ("M'aborrís aqueste mond quotidian")
- amb los vèrbs referents a un procediment juridic, com "acusar", "absòlvre", etc.
- [...] quisquam impie diffamavit patrem et accusavit adulterii oculti ("[...] qual que siá que desleialament difamèsse lo paire e l'acusèsse d'adultèri oculte")
Cas datiu[modificar | modificar la font]
Lo datiu marca, generalament, lo complement indirècte d'un substantiu. Dins la majoritat dels cases, aquò indica una situacion ont lo substantiu en datiu es lo que recep lo complement dirècte ("Joan dona un estilò a Anna"; Anna es lo CI perque recep lo CD, qu'es l'estilò).[16]
- Pater puero librum donat ("Lo paire dona lo libre al mainat")[16]
Pasmens, lo datiu pòt tanben aver divèrsas autras foncions:
- datiu de regim verbal: acompanha d'unes vèrbs e adjectius, coma complement de regim verbal. S'agís de vèrbs amb la significacion d'"obeïr", "passar" o d'adjectius amb la significacion de "similar".
- Quam similis soli est, Naevia, noster amor! ("Que semblant al solelh qu'es, Nèvia, lo nòstre amor!")
- datiu possessiu: es una construccion que denòta la possession per part del substantiu en datiu.
- Caesari multi inimici erant ("Cesar" aviá fòrça enemics", literalament "I aviá fòrça enemics per Cesar")
- datiu de finalitat: indica la finalitat amb la quala se fa una accion.
- Non omnes milites gloriae pugnant ("totes los soldats lutan pas per la glòria")
- doble datiu: es una mescla de datiu possessiu e de datiu de finalitat.
- Ipsum bellum est mihi curae ("Aquesta guèrra es un motiu de preocupacion per ieu")
- datiu d'autor: indica una impression, lo punt de vista de qualqu'un.
- Vir bonus regi videtur ("Aqueste òme li sembla bon al rei")
- datiu de complement agent: s'utiliza en combinason amb lo gerondiu per indicar qual deu executar l'accion.
- Haec nobis agenda sunt ("Aquestas causas devon èsser fachas per nosautres")
- datiu comòde: qu'indica per qual o per que una accion es menada a son tèrme.
- Graecis terras colimus "Cultivan tèrras pels grècs")
- datiu etic: s'agís d'una forma enfatica, indica que la persona dins lo cas datiu a un interès especial dins l'accion. Gaireben sempre s'agís d'una implicacion afectiva.
- Quid mihi Celsus agit? ("Que fa Cels?", sosentendut que lo parlant i a un interès especial)
Ablatiu[modificar | modificar la font]
L'ablatiu es lo cas amb mai d'utilizacions diferentas. En gròs se pòt dire que los mots en ablatiu complisson de foncions de complement circonstancial de temps, de luòc, etc. Fòrça sintagmas en ablatiu se pòdon traduire per d'advèrbis: cum celeritate se tradutz per "rapidament" (literalament, "amb velocitat"). L'ablatiu latin unifica tres cases presents dins l'ancian indoeuropèu: lo separatiu, l'instrumental e lo locatiu.
- ablatiu de luòc: indica lo luòc ont e a partir del qual se produtz l'accion (nòta: s'utiliza l'acusatiu per indicar lo luòc cap al qual se produtz l'accion)
- Hannibal, filius Hamilcaris, Carthagine natus est ("Annibal, filh d'Amilcar, nasquèt a Cartage")
- Ex Graecia ad Italiam navigaverunt ("Naveguèron de Grècia a Itàlia")
- ablatiu de separacion: indica una separacion fisica a respècte del substantiu en ablatiu
- Cicero hostes ab urbe prohibuit ("Ciceron mantenguèt los enemics luenh de la ciutat")
- ablatiu d'instrument: indica l'instrument o lo mejan amb que l'accion es menada a tèrme
- Marcus pede vexabat Corneliam quae dormire volebat ("Marc embestiava amb lo pè Cornèlia, que voliá dormir")
- ablatiu de manièra: indica de quin biais se produtz l'accion.
- Allobroges crebris ad Rhodanum dispositis praesidiis cum magna cura et diligentia suos fines tuentur ("Los Allòbroges, metent de gardas lo long de Ròse, defendon sas frontièras amb vigilància e energia")[17]
- ablatiu de temps: indica l'encastre temporal que s'i situa l'accion.
- Ne quis tamen ignoraret, quibus in locis Caesar exercitusque eo tempore fuissent [...] ("Per que degun ignore pas ont se trobavan Cesar e l'armada d'aquel temps [...]")
- ablatiu absolut: marca las circonstàncias que s'i produtz l'accion.
- Urbe capta, Aeneas fugit ("La ciutat capturada, Enees fugiguèt")
- ablatiu de circonstàncias expectants: parièr que l'ablatiu absolut, mas las circonstàncias "espèran" l'accion.
- Cum magno clamore civium ad urbem perveniunt ("Arriban a la ciutat amb una granda clamor de la populacion")
- ablatiu d'acompanhament: l'ablatiu es sempre precedit per la preposicion cum ("amb") e indica amb qui o que se fa l'accion.
- Ego et Iulia cum nostris amicis de amicitia dicebamus ("Jo e Jilia parlam d'amistat amb los nòstres amics")
- ablatiu de separacion: indica lo tot que un nombre ne forma una part; es precedit per la preposicion e/ex ("de").
- Centum ex viris mortem diu timebant et nihil clementiae exspectabant ("Cent dels òmes crentavan la mòrt durant longtemps e esperavan pas cap de cleméncia")
- ablatiu d'agent: indica l'agent qu'efectua l'accion dins una oracion passiva. Se l'agent es una persona, es precedit per la preposicion a/ab ("per")
- Atticus adoptatus est a Caecilio ("Atic foguèt adoptat per Cecili")
- Populus militia atque inopia urgebatur ("Lo pòble èra aclapat pel servici militar e la misèria")
- ablatiu de comparason: la segonda part d'una comparason es en ablatiu (la primièra es en nominatiu).
- Vilius argentum est auro, virtutibus aurum ("L'argent es mens preciós que l'aur, e l'aur que las vertuts")
- ablatiu de causa: indica la causa que motiva l'accion.
- Clamare gaudio coepit ("Comencèt de cridar de jòia")
- ablatiu de gra de diferéncia: indica lo gra en que difererisson doas causas o mai.
- Puella multo prudentior est puero ("La dròlla es fòrça pus prudenta que lo dròlle")
- ablatiu de descripcion: a una foncion similara a la del genitiu de descripcion; indica una qualitat d'un substantiu.
- Philosophus magna sapientia ("Un filosòf de granda saviesa")
- ablatiu d'especificacion: dona una informacion pus especifica subre un mot anterior.
- Corpore senex esse poterit, animo numquam erit ("Pòt èsser vièlh de còs, mas jamai serà pas vièlh d'esperit")
- ablatiu de pretz: de foncion similara al genitiu de pretz. Indica lo pretz d'una causa.
Cas locatiu[modificar | modificar la font]
Lo cas locatiu servís per indicar lo luòc que s'i produtz l'accion. Es un cas extremament rar en latin; es un vestigi de l'indoeuropèu que s'aplica solament als noms de las vilas e d'illas pichonas, e mai a d'unas paraules isoladas. Mentre que tots los autres substantius utilizan l'ablatiu amb una preposicion, los mots en locatiu pòrtan pas jamai de preposicion.[19] Es identic al genitiu singular de la primièra e la segonda declinason, e dins la rèsta dels cases es identic a l'ablatiu, levat dins lo cas del substantiu domus ("casa"), qu'a lo locatiu domi.
- Servus Romae erat ("L'esclau èra a Roma")
Tendéncias sincreticas[modificar | modificar la font]
Lo sincretisme, un fenomèn lingüistic ont dos o mantuna valors morfosintacticas partejan la meteissa terminason,[20] es abitual en latin.
Lo nominatiu, vocatiu e acusatiu dels mots neutres s'acaba sempre en -a, amb qualques excepcions (d'unes pronoms demostratius, relatius e similars; dins aquestas formas, lo plural neutre a la meteissa forma que lo nominatiu singular femenin).
Lo vocatiu plural es sempre identic al nominatiu plural, e lo vocatiu singular es identic al nominatiu singular levat a la segonda declinason e dins qualques mots grècs (Lo vocatiu de Marcus es Marce e lo vocatiu d'Aeneas es Aenea).[21]
L'acusatiu singular s'acaba sempre per una vocala corta seguida de -m, levat dins qualques mots neutres amb rasics inusualas. L'acusatiu plural dels mots masculins e femenins s'acaba sempre per una vocala longa mai -s, parièr que lo nominatiu plural de las tresena, quatrena e cinquena declinasons.
Lo genitiu singular es parièr que lo nominatiu plural pels mots masculins e femenins de la primièra, segonda e tresena declinasons.
Lo datiu singular es parièr que lo genitiu singular dins los mots de la primièra e cinquena declinasons.
Lo datiu e l'ablatiu son sempre parièrs al plural.[22] Es tanben lo cas dins lo datiu singular de la segonda declinason, d'unes mots de la tresena declinason de tèma en -i, e los mots neutres de la qatrena declinason.
Quand s'utiliza lo locatiu, es identic a l'ablatiu dins la qatrena e cinquena declinacions. Lo locatiu, l'ablatiu e lo datiu son identics al plural.[19]
Declinasons[modificar | modificar la font]
- Primièra declinason: tema en -a, coma per exemple aqua ("aiga")
- Segonda declinason: tema en -o, coms per exemple amicus ("amic")
- Tresena declinason: tema en consonanta o en -i, coma per exemple praetor ("pretor") o canis ("gos")
- Quatrena declinason: tema en -u, coma per exemple senatus ("senat")
- Cinquena declinason tema en -e, coma per exemple dies ("dia")
Pasmens, l'evolucion del latin a provocat de cambiaments fonetics a la terminason d'unas paraulas, en fasent que lo nominatiu tot sol basta pas totjorn per determinar a quala declinason aperten un mot concretament (per exemple, saltus, "salt"). Per aquesta rason, las paraulas latinas s'enoncian amb lo nominatiu mai lo genitiu, e es dins aquesta forma que se troban dins la granda majoratat del diccionaris. Per exemple:
- natio, nationis, ont natio es lo nominatiu e nationis es lo genitiu
- bellum, belli, ont bellum es lo nominatiu e belli es lo genitiu
Se pòt tanben escriure lo genitiu de forma abreujada. Aiçí, los exemples anteriors s'escriurián natio, -onis e bellum, -i.
Primièra declinason (a)[modificar | modificar la font]
Son de noms en general femenins coma la rota (via, viae fem.) o l'aiga (aqua, aquae fem.). I a qualques mots masculins pasmens, coma de noms de mestièrs païsan (agricola, agricolae masc.) o marinièr (nauta, nautae masc.).
Segonda declinason (o)[modificar | modificar la font]
La segonda declinason es un grop larg de noms mai que mai masculins coma equus, equī ("caval") o puer, puerī ("dròlle') e de noms neutres coma castellum, castellī ("castèl"). I a qualques grops pichons d'excepcions femeninas, inclusent de noms de gemas, plantas, arbres, e d'unas vilas e ciutats.
Al nominatiu singular, fòrça noms masculins se forman amb una rasic e l'afix -us, amb pasmens qualques un que s'acaban per la terminason -er, mas pas necessàriament arrapat a la rasic complèta. Los noms neutres son generalament de nominatius singulars formats de la rasic amb una terminason -um. Pasmens, cada segonda declinason dels noms a l'afixe -ī estacat coma sufixe a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular. La letra predominanta dins las terminasons d'aquesta declinason es o.
Tresena declinason (i)[modificar | modificar la font]
La tresena declinason es lo grop de noms pus larg. Aquestes noms se pòdon acabar en –a,–e, –ī, –ō, –y, –c, –l, –n, –r, –s, –t, or –x . Son masculin, neutre, e femenin de rasic e cas nominatiu variable. La tresena declinason inclutz per exemple flumen, fluminis neut. ("riu"), flos, floris masc. ("flor"), e pax, pacis fem. ("patz"). Cada nom a l'afixe -is coma sufixe estacat a la rasic del nom dins la forma genitiu singular. Los noms masculin, femenin e neutre an cadun sa pròpria terminason nominatiu singular especiala. Per exemple, fòrça noms masculins s'acaban en –or (amor). Fòrça noms femenins s'acaban en –īx (phoenīx), e fòrça noms neutres s'acaban en –us (onus). Coma per totas las declinasons d'unes noms fan excepcion a aquestas règlas.
Rasic en -i[modificar | modificar la font]
D'unes mots de la tresena declinason an una rasic acabada en -i. Al dintre d'aqueste grop se pòdon distinguir tres sosgrops diferents:
- Los substantius e adjectius masculins e femenins amb lo nominatiu e vocatiu singulars acabats en -is. En son d'exemples avis, avis ("aucèl") e amnis, amnis ("torrent d'aiga"). Se nomenan parisillabics pel fait que tenon un nombre identic de sillabas dins lo nominatiu e lo genitiu singulars.
- I a de mots que pèrdon la -i de la rasic dins lo nominatiu e vocatiu singulars. Lo contacte de la darrièra consonanta de la rasic amb la -s fa que caiga la consonanta de la rasic. N'es un exemple Mars, Martis ("Mart"). Aquestas paraulas se pòdon reconéisser perque son genitiu plural s'acaba en -ium.
- Los mots neutres derivats acabats en -al, -ar o -e que derivan de mots acabats en -ali, -ari o -i forman lo nominatiu singular amb una rasic zèro (-Ø). La -i del tèma pòt sofrir doas modificacions: se transforma en -e en una sillaba finala dobèrta e desapareis quand la sillaba anteriora es longa. N'es un exemple animale, animal ("animal"). Pasmens, l'ablatiu se manten en -i.
- Lo mot vis, vis ("fòrça") es un cas particular. Al singular consèrva la flexion de las rasics en -i, mas al plural se basa sus una rasic en vis transformat en vir per rotacisme. Pasmens, lo genitiu plural consèrva la terminason -ium dels substantius de rasic en -i.
Exemples de substantius de rasic en -i
Particularitats[modificar | modificar la font]
Dins la tresena declinason, i a quatre noms irregulars.
būbus[24]
būbus[24]
Quatrena declinason (u)[modificar | modificar la font]
La quatrena declinason es un grop de noms subretot masculins coma 'èrsa' (fluctus, fluctūs masc.) e 'pòrt' (portus, portūs masc.) amn qualques excepcions femeninas, coma 'man' (manus, manūs fem.). La quatrena declinason inclutz tanben d'unes noms neutres coma 'genolh' (genu, genūs neut.). Cada nom a un afixe -ūs coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiva singulara. La letra predominanta de las terminasons d'aquesta declinason es u.
Dins los plurals datiu e ablatiu, –ibus es de còps que i a remplaçat per –ubus. Aquò sonque per qualques noms, coma artus. La declinason de domus es iregulara:
Cinquena declinason (e)[modificar | modificar la font]
La cinquena declinason es un grop pichon de noms mai que mai femenins coma 'afar, causa (rēs, reī fem.) e 'jorn' (diēs, diēī generalament femenin, levat per d'unes jorns particulars ont es masculin). Cada nom a o l'afixe -ēī o –eī coma sufixe estacat a la rasic del nom dins sa forma genitiu singular.
Cal notar que los noms acabats en iēs an un ēī long al datiu e genitiu, mentre que los noms acabats per una consonanta + ēs an un eī cort dins aquestes cases.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ En realitat, lo latin a sèt cases, mas lo locatiu es tant rar qu'en practica se considera que n'i a sièis.
- ↑ (en) Ramat, A. G. & Ramat, P., Las lenguas indoeuropeas, Cátedra, , 313 p.
- ↑ "Lo bon poeta a d'aucèls grands."
- ↑ Un complement de denominacion es un complement indirècte que porgís una informacion accessòria o explicativa del tèrme al qual se referís.
- ↑ Un complement predicatiu del subjècte es un substantiu o adjectiu que se referís al subjècte, completant la signification del vèrb.
- ↑ « Entrada "vocatiu" », Gran Enciclopèdia Catalana (consultat lo 16 julhet 2009)
- ↑ « Entrada "acusatiu" », Gran Enciclopèdia Catalana (consultat lo 16 julhet 2009)
- ↑ Per una lista de las preposicions que pòrtan acusatiu, vejatz Sebastià Giralt, « Gramàtica llatina: preposicions », Labyrinthus (consultat lo 20 mai 2009)
- ↑ (en) Angelo Altieri Megale, Gramática Latina, Puebla (Mèxic), Benemérita Universidad Autónoma de Puebla, (ISBN 968-863-084-5)
- ↑ Dich per Circe a Odisseu dins l'òbra d'Ovidi Remedium amoris.
- ↑ Iacopo da Varazze, fin del sègle XIII. De Sancto Andrea Apostolo, dins l'òbra Legenda auria.
- ↑ ( lenga pas reconeguda : català+ lenga pas reconeguda : medieval) Sal·lusti, Iugurtha, segle i (legir en linha)
- ↑ Adaptat de 2 Macabeus, 6:3
- ↑ Adaptat d'Isaïes, 49:14
- ↑ (en) Bradstreet Greenough, J. & Howard, Albert A., Allen And Greenough's Shorter Latin Grammar: For Schools And Academies (1896), Kessinger Publishing, (1èra ed. 1896), 388 pàgines p. (ISBN 978-1436989824)
- ↑ 16,0 et 16,1 « Sintaxis de los casos », La lengua latina, Ministeri d'Educació d'Espanya (consultat lo 16 julhet 2009)
- ↑ (en) Juli Cesar, Comentarii de bello gallico, vol. VII, 58ac-51ac (legir en linha)
- ↑ Ciceron, Filípiques 7.15
- ↑ 19,0 et 19,1 Jahnige, J., « The Locative Case », Grammatica, maig del 2006 (consultat lo 16 julhet 2009)
- ↑ Baerman, M. (2007). {{{title}}} (abstracte) 1, 539-551. DOI:10.1111/j.1749-818x.2007.00024.x.
- ↑ (en) John Grant, Institutes of Latin grammar, G. and W.B. Whittaker, (legir en linha), p. 11
- ↑ (en) Richard Prior, Latin Demystified, McGraw-Hill, (ISBN 978-0071477277, legir en linha), p. 127
- ↑ L'arcaïsme aquai apareis dins Virgili, Ciceron, Lucrèci per evocar l'estil dels escrivans ancians.
- ↑ 24,0, 24,1, 24,2, 24,3, 24,4 et 24,5 Here ō or ū come from Old Latin ou. Thus bō-/bū- and Iū- before consonant endings are alternate developments of the bov- and Iov- before vowel endings. — The double pp in the preferred form Iu-ppiter "Father Jove" is an alternate way of marking the length of the u in the etymological form Iū-piter. i is weakened from a in pater (Allen and Greenough, sect. 79 b).


text:
Liga de Delos
La Liga de Delos èra una aliança de ciutats grègas durant l'Antiquitat grèga. Sa creacion aguèt luòc en 477 avC e sa dissolucion en 404 avC après la desfacha d'Atenas durant la Guèrra de Peloponès. Son objectiu èra de luchar còntra l'Empèri Pèrsa, magerament per liberar lei vilas grègas d'Anatòlia. Sa direccion foguèt donada a Atenas, aureolada dau prestigi de sei victòrias durant lei Guèrras medicas. Pasmens, a partir de la segonda mitat dau sègle V avC, Atenas transformèt pauc a pauc leis autrei membres de l'aliança en vilas vassalas e reprimiguèt leis assais de revòutas (Naxos tre 471 avC, Tasos en 465 avC, Samos en 440 avC...). Puei, la Liga intrèt dins la Guèrra de Peloponès amb Atenas còntra Esparta. Aprofichant la situacion, divèrsei ciutats assaièron de reprendre lor independéncia durant lo conflicte. Pasmens, la flòta atenenca capitèt de tenir sei posicions fins ai darriereis annadas de la guèrra.


text:
LOS AMICS DE LA FABRICA
Participar / Contribuir a La FaBrica
Coma la cultura occitana es un ben comun e que La FaBrica a per tòca de gardar totjorn los uèlhs dobèrts, en permanéncia, sus çò que se fa e se farga, sus l'ensemble del territòri occitan, es naturalament obèrta a contribucion.
Volètz partatjar l'actualitat culturala occitana de la vòstra region ? Far descobrir a d'autres de formacions, de creacion ? Realizar d'entrevistas ? Escriure de cronicas ? Vos lançar dins la redaccion d'articles de fons ? L'Agenda, Lo Mag, La Basa o encara Lo Lab vos dobrisson lors colonas !
Per obrar dins La FaBrica, rejonhètz La Banda ! Contactatz-nos a lafabrica@cirdoc.fr


text:
Avèm totes costejat un especialista de literatura, francimand o occitan reformatat, que nos a gaitat de aut – del balcon, coma se ditz - amb un sorire condescendent en nos disent que non coneissiá res a la lenga e a la literatura occitana. E avèm ensajat de li explicar, de trobar los mots consensuals –tot pietadós diriá ma vesina-, per lo convéncer de l’interès dels trobadors, de Mistral, etc. Aquela actitud dobla es curiosa. Lo primièr se fa glòria de non saber al lòc de n’èsser avergonhat, e lo segond, que sap, se met umilament a posita de la pretencion ufanosa de l’ignorant. La diglossia e lo mesprètz son fin finala assimilats e acceptats pels dos.
A l’ora d’ara, pensi qu’aquela actitud de cap als faseires universitaris non es pas mai de sason e que devèm escambiar diferentament. Benlèu del biais de Cirano que nos revèrta tant :
- Risolièr : « Quand pensi que gausan parlar de french kiss alavetz que lo trobador occitan…. ».
- Estabosit : « Ara va ! E sètz totun professor d’universitat ! ».
- Incredul : « Vos trufatz ! Non m’anatz dire que non coneissètz pas la lauseta de Bernat de Ventadorn ! ».
- Suspiciós : « De quina universitat sètz sortit ? Perqué coneissi quitament d’universitats estrangièras… ».
- Ironic : « Adonc vos interessatz a… (autor a la mòda). Ieu, mai modèstament… »
- Provocator : « Cadun sap que la cançon de Rodland nos es qu’una adaptacion d’un original occitan… (amb una seguida d’arguments de bona e de marrida fe preparats a l’avança) ».
- Sense pietat : « Cossí ! non avètz jamai ausit parlar del document de … qu’evòca los protagonistas del Rodland un sègle avant la cançon d’Oxfòrd ? ».
- Sadic : « E qué pensatz del feminisme de Flamenca dins lo roman eponime ? ». Segur, sense precisar l’epòca.
- E una òsca de mai : « Soi aürós d’encontrar un especialista de vòstra qualitat per una question que me tafura… La trobairitz plan coneguda… Dins vòstra especialitat, non podètz ignorar aquela tèsi alemanda… Aquel vèrs de Bembo non vos fa pensar a çò que ditz Guilhèm de Peitieus…».
Non trantalhetz pas d’utilizar los trobadors de manièra efrontada, la bona fe non es pas una obligacion. Los trobadors son los sols de nòstres autors que gausarián pas tocar, pels quals non saurián trobar d’arguments. La nòstra fòrça de dissuasion.
J. P.


text:
Dimars, 16 de decembre de 2014, 03h00 Espòrt
Lesinhan e los Dragonets cap a la pola bèla
Se l’AS Carcassona e lo campion Tolosa son ja assegurats de jogar la segonda fasa dins la pola bèla, aqueste dimenge a permés a Lesinhan e als Dragonets de prene una opcion mai que seriosa per las doas autras plaças. Vilanuèva, batuda sus sa pelena per l’AS Carcassona 34-20, daissa la tresena plaça a Lesinhan, venceire aisit de Palau 40-8, e vei sa quatrena plaça téner a un fial: un sol punt d’avança sus Sant Estève-XIII Catalan (qu’a una partida en retard de jogar, lo 5 de genièr a Limós). Los Dragonets an apichonit fòrtament las darrièras esperanças limosencas: 34-16. Tolosa s’es impausat en Provença fàcia als valeroses avinhonencs: 28-10. Pel compte de la tretzena jornada, veirem se jogar dimenge 22 de vèspre los dèrbis Limós-Carcassona e Dragonets-Palau. Vilanuèva aurà benlèu pas las fòrças per contrastar Tolosa e Lesinhan se deurà mesfisar en Avinhon.
Clairac e Vilagalhenc-Argon en Pichons Pocets de la Copa
Aquesta dimenjada, se teniá lo primièr torn de la Copa Lord Derby entre las 12 formacions d’Elèit 2 e quatre representantas de la Nacionala 1. Se Ferrals (batut per Sant Gaudenç: 20-36 ) e El Soler (despassat per Carpentràs: 44-10) arrèstan aquí lor preséncia dins la competicion, es pas lo cas de Clairac e de Vilagalhenc-Argon, autors de las proesas de la dimenjada: dissabte, Clairac a batut d’un punt La Reula 23-22 e dimenge, Vilagalhenc-Argon capitèt a gardar dos punts d’avança, 22-20, suls vesitaires lioneses. Dins las oposicions entre formacions d’Elèit 2: los tarneses s’impausan a domicili: L’Escura contra los Tolosa-Broncos, 18-154, e Albi fàcia a Baó, 38-24. Doas formacions van quèrre la qualificacion al defòra: Vilafranca de Roergue a Montpelhièr, 28-4, e la tresena esquipa de Tarn, Realmont, a Tonens, 26-16. Los uèit qualificats e las uèits esquipas d’Elèit 1 jogaràn los oitens de finala al mes de genièr.
Vesita australiana
L’esquipa dels liceans e estudiants australiana, los Schoolboys, es en tornada en Euròpa. Dissabte, perdèron contra Anglatèrra: 28-14. Aqueste diluns, jògan a Brutus contra la seleccion francesa U19 e dijòus a Tolosa contra los U18.
Los Dracs en preparacion e comunicacion
Totòm a représ l’entraïnament cò dels Dracs qu’an presentat la formacion al centre de Perpinhan. Abans la debuta de la Superliga (lo 6 de febrièr, cò del campion St. Helens) jogaràn doas partidas amicalas: lo 17 de genièr a Brutus contra los London Broncos e lo dissabte 24 de genièr a Carcassona fàcia a una seleccion audenca de jogaires d’Elèit 1: los Chivalièrs Catars!
Alan Roch
U19 : 20 - Schoolboys : 30
http://www.sportchoc.tv/sport/breve/xiii-international/10648-france-u19-schoolboys-20-30


text:
Orrorin tugenensis
Orrorin tugenens seriá ua espècie lèu d'ominin que demorèc d'aperaquí demest 6.1. e 5.7 millions d'annadas e siguec descurbert en 2000. Encara ei pas confermat s'Orrorin ei un ancessor des umans moderns. Eth sòn descurbiment siguec ua arrason contra era ipotesi que didia qu'es australopitecids èren ancessors umans coma ipotesi mès estesa sus era evolucion umana en 2012 (1).
Eth nom deth genre Orrorin (plural Orroriek) vò díder "òme originau" en Tugen (2) (3) e eth nom dera soleta espècie classada, O. tugenensis, ven de Tugen Hills, en Kenya, on siguec trapat eth prumèr fossil en er an 2000 (3). En 2007 se traparen 20 fossils mès
Fossils[modificar | modificar la font]
Es 20 fossils trapats en 2007 includissen : era part de darrièr d'ua maissa en dus peces, ua simfisi e diuerses dents, tres peces de femur, un umer facial, ua falanx proximal e ua falanx distal de dèt (4).
Orrorin auia es dents petites en relacion dab er tamanh de sòn cos. Aguesti dents son disparières des trapades en Australopithecus: es dents laterals son mès petites que no pas es d'Ardipitèc. Es dents son disparières d'ambdús espècies tanben pes canins. Aguestes son mès coma de monard, mès mès petites coma es trapades en monards deth Miocèn e era hemelha de chimpanzé. Orrorin auia uns postcanins petits coma es umans moderns mentre qu'es d'Australopitecids èren plan mès grossi (4).
Eth cap deth femur ei redond, eth còth ei long e oval en seccion. Açò suggereish qu'Orrorin ère bipede, mès eth postcran indica que pujaua as arbes. Era falanx proximal ei corva mentre qu'era falanx pollicodistal ei coma es des umans en tamanh e açò es relaciona dab tot er hèt de hèr utís mès auriá mès d'èster associat ara abilitat d'agafar, util tà pujar as arbes en aguest context (4).
Dempús qu'es fossils seguessen trapats en 200 aneren ath museu comunautari deth vilatge de Kipsaraman, mès aguest barrèc. Des d'aqueth moment e segontes eth conservator dera Comunautat de Museus de Kenya, Eustace Kitanga, es fossils son en un banc secret de Nairobi (5).
Classament[modificar | modificar la font]
S'Orrorin demostra èster un ancessor uman directe, es australopitecids coma Australopithecus afarensis (Lucy) aurien d'èster classats coma ua branca lateral dera familha des ominids : Orrorin demorèc auans, gaireben 3 millions d'annadas auans e ei plan mès parièr as umans moderns que non pas Australopithecus afarensis. atau qu'eth femur d'Orrorin ei morfologicaments mès proche ath d'Homo sapiens que non pas eth de Lucy. Totun. encara i a discussion sus aguest ponch (6).
D'autes fossils (mamifèrs), trapats ena Lukeino Formation, mostren qu'Orrorin demorec en un environament de bosc totjorn verd e pas ena savana coma diden diuerses teories dera evolucion umana.
Descurbiment[modificar | modificar la font]
Era equipa que trapec aguesti fossils en 2000 auia coma cap Brigitte Senut e Martin Pickford (2) deth Museu Nacional d'Istoria Natural. Es descurbidors concludiren qu'Orrorin ei un ominin sus era base d'ua locomocion bipede e era sua anatomia dental. Segontes açò, diden qu'era desseparacion demest es ominins e es grani simis africans siguec hè 7 millions d'annadas, pendent eth Messinian.
Açò ei disparièr deth qu'arremerquen es relotges molleculars, mès i a pas pro acòrd demest era majoritat de paleoantropològs. Es 20 fossils an sigut trapats en quate lòcs dera Lukeino Formation : d'aguesti, es fossils de Cheboit e Aragai son es mès ancians (6.1 millions d'ans) mentre qu'es trapats en Kapcheberenk son mens ancians (5.7 millions d'ans) (4).
Tà vèder tanben[modificar | modificar la font]
- List of human evolution fossils (with images)
- Martin Pickford
- Praeanthropus
Notes[modificar | modificar la font]
- Reynolds, Sally C; Gallagher, Andrew (2012-03-29).African Genesis: Perspectives on Hominin Evolution.ISBN 9781107019959.
- a b Senut et al. 2001
- a b Haviland et al. 2007, p. 122
- a b c d e Henke 2007, pp. 1527–9
- "Whereabouts of fossil treasure sparks row". Daily Nation. May 19, 2009. Retrieved December 2010.
- a b Pickford 2001, Interview=='Referències==
- CogWeb. "Orrorin Tugenensis: Pushing back the hominin line". UCLA. Retrieved December 2010.
- Haviland, William A.; Prins, Harald E. L.; Walrath, Dana; McBride, Bunny (2007). Evolution and prehistory: the human challenge. Cengage Learning. ISBN 0-495-38190-X.
- Henke, Winfried (2007). Henke, Winfried; Hardt, Thorolf; Tattersall, Ian, eds. Handbook of paleoanthropology: Phylogeny of hominids. Springer. pp. 1527–9. ISBN 978-3-540-32474-4.
- Pickford, Martin (December 2001). "Martin Pickford answers a few questions about this month's fast breaking paper in field of Geosciences". Essential Science Indicators.
- Senut, Brigitte; Pickford, Martin; Gommery, Dominique; Mein, Pierre; Cheboi, Kiptalam; Coppens, Yves (2001). "First hominid from the Miocene (Lukeino Formation, Kenya)". Comptes Rendus de l'Académie de Sciences 332 (2): 137–144.Bibcode:2001CRASE.332..137S. doi:10.1016/S1251-8050(01)01529-4. Retrieved November 2012.
'Pàgines web[modificar | modificar la font]
- Orrorin tugenensis - The Smithsonian Institution's Human Origins Program


text:
La Cicadelle Pisseuse, disséminée partout, de Tahiti à Nice, par le commerce mondial des plantes (photo XDR)
Una precaucien verbala qu’es pas dicha per ren. A l’ora d’ara, leis autoritats italianas, esfraiadas per l’espandiment
rapide de l’epidemia, an previst de fondre
de miliens de plantas sus 90 000 ectaras. La prescripcien li vèn de l’Unien Europenca, mai lèsta a pagar - un pauc! - de plans eficaç. Per l’ora vèn de faire un chèc d’un milien d’€uròs. « A tròp bèn plantat cavilha
, la bacteria, au nòstre per qu’esperessiam la destrurre lèu
» contesta dejà Donato Boscia, que baileja
lo Despartament de Virologia dau Centre de Recèrca, l’Istituto de la Protezione Sostenibile delle Piante de Bari. Conselha puslèu de limitar lo trafic dei plantas, via lei plantoliers
leis abarbadors
, especialament aqueu deis oliviers.
Tre lo mes d’abriu, lo governament francés aviá enebit l’importacien de plants venguts dei regiens italianas ja infectadas.
Amé 21 000 tonas d’olivas produchas sus 17 000 ectaras, la produccien occitana, catalana dau Nòrd e còrsa seriá leu espotida
au nòstre. Se l’olivier es un aubre mitic a la simbolica fòrta que mai que d’un sonha per plaser, fa quand mume viure 5600 oliaires ren qu’en Provença, onte, amé 15 000 amators, se gardam 140 molins.
L’eradicacien l’i seriá segur un desastre, afectiu e economic. Article écrit avec les suggestions lexicales d'Alain Barthélemy.


text:
Lenga vernaculara
Se nomena lenga vernaculara la lenga locala comunament parlada dins una comunautat. Aquel tèrme s'utilisa sovent en oposicion amb lo tèrme lenga veïculara, liturgica o encara lingua franca.
Per exemple, quand la liturgia catolica èra en latin, èra la meteissa dins lo mond entièr: lo latin servissiá de lenga liturgica veïculara. Dins lo veteis temps, l’ensenhament de la religion se fasiá en lenga locala, la lenga vernaculara.
On trouve aussi cette distinction dans les échanges économiques et commerciaux d’aujourd’hui, où l’anglais sert de langue véhiculaire face à la multitude des langues vernaculaires.
Lo mot « vernaculara » ven del latin vernaculum que designava tot çò qu'es levat (esclaus compreses), abalit, teissut, cultivat, fabrica a l'ostal, per oposition a çò que se procurava per escambi. Son sens es pròcha d'aquel dels mòts « autoctòn » o « indigèn ».
Istòria[modificar | modificar la font]
Al començament del sègle IX, los fidèls comprengavan pas mai la lenga dels letrats e dels clergue. Pendent lo concili de Tors de 813, la Glèisa catolica demandèt doncas als sacerdòts de far los presics de biais que lo pòble pòsca los comprene. Los evesques amassats per Carlesmanhe décidiguèron que las omelias deurián pas mai èsser prononciadas en latin, mas en « lenga rustica romana » o en « lenga tudesca » (germanica), segon lo cas[1].
La primièra gramatica d'una lenga vernaculara, las Leis d'Amor, foguèt publicada en 1356 a Tolosa.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Michèle Perret, Introduction à l'histoire de la langue française, 3a ed., Armand Colin, 2008, page 36
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- Lenga mairala
- Lenga viventa e lenga mòrta
- Lenga construcha
- Koinè
- Creòl
- Pidgin
- Sabir
- Ebonics e Anglés vernacular afroamerican
- Lenga veïculara
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr) Valors vernacularas, d’Ivan Illich
- (fr) Langue Vernaculaire


text:
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Lo poblament de Nigèria comencèt durant lo millenari X avC. Après l’aparicion de l’agricultura au millenari IV avC, la premiera civilizacion li apareissèt au millenari I avC avans lo començament de l’installacion dei principaus pòbles actuaus a partir dau sègle VII. Unei reiaumes si formèron gràcias au comèrci a travèrs de Sahara puei ambé lei marchands europèus lòng de la còsta. Lo nòrd, en contacte ambé de marchands musulmans, adoptèt pauc a pauc l’islam a partir de la fin de l’Edat Mejana. Lo desvolopament dau comèrci d’esclaus entraïnèt una multiplicacion deis estats sus lo territòri actuau de Nigèria. Pasmens, a partir dau sègle XIX, deguèron faciar la pression colonialista dau Reiaume Unit e de França. Entre 1895 e 1905, Nigèria foguèt ocupat per lei Britanics e va demorèt fins a son independéncia en 1960. Independent, lo país deguèt faciar d’agitacions importantas entre lo sud crestian e lo nòrd musulman (chaples recurrents entre lei doas comunautats) ò entre lei regions productritz de petròli e leis autrei (Guèrra de Biafra en 1967-1970). Aquò es accentuat per sa diversitat etnica. La consequéncia foguèt una tièra de còps d’estat militar e la formacion malaisada d’institucions democraticas dempuei 1998.


text:
En Val d’Ols la viticultura a originas ben ancianas e ’tjorn a rapresentat una votz importanta dins l’economia agricola de la valeia. En efècte la vitz era jà coltivaa en epoca romana e le vin era comercializat en tot l’Emperi, sustot dins las Gaulas. L’economia dau sector dau vin de la valeia a alternat, dins los sècles, moments de vigor a-n-autres de crisi. Entre los periòdes de plus grand desvolopament avem agut los sècles entre le 1200 e le 1400 e dau 1700 aus premiers ans dau 1900. Après, la guèrra, la diminucion demografica causaa de las epidemias d’espanhòla e la filossera, an causat la decadéncia.
Dins los darriers ans, la viticultura en Val d’Ols, a augut tòrna d’impulsion, mai merces a l’empenhe de novellas impresas de vinificacion qu’an garantit la recuperacion de las vielhas vinhas incultas per l’interès de las institucions localas e de l’Universitat de Turin. Cesta novella impulsion a fait obtenir excellents niveus quantitatius e l’obténiment dins le 1997 de la Denominacion de Origina Controtlaa de nòstres vins.
La vitz tipica de la Val d’Ols, o Val de la Dueira coma se podria mai demandar, l’ei segurament l’Avanat. Comunament considerat coma vin local, a d’oríginas ben ancianas e pas gaire certas. Se tracta d’una vitz que se presta a la coltivacion sus los bariòus qu’an ‘tjorn caracterizat nòstras vinhas. La raison l’ei que la planta accepta de creisser en de condicions d’extrema ariditat. En cesta valeia trobem mai autras vitz coma le Barbera, le Dòucet e le Bicuet.
Las principalas impresas de vinificacion de la Val d’Ols se troban a Chaumont e sas vinhas, compresas las de sa fracion de las Ramaas, son plus autas qu’aquelas dau Piemont e se troban plus o menc a la meima autessa qu’aquelas de la restant part dau Daufinat occitan.


text:
Còr
Lo còr es un organ animal que servís a impulsar la sang pertot lo còrs. Generalament pòt aver una, doas o quatre cavitats segon los animals. Es un muscle void qu'impulsa la sang dins los vaissèls sanguins. Es l'element central del mediastin (region anatomica compresa entre ambedós palmons) e es connectat a de conduchas nomenadas venas (per ont arriba la sang al còr) e artèrias (conduchas de sortida).A cada batement, envia una onda de sang dins las artèrias.
Lo còr d'un vertebrat se compausa de muscle cardiac, un teissut de muscle estriat involontari que se tròba solament en aquel organ. Lo còr uman mejan, en batent a 72 pulsacions per minuta, batrà aperaquí 2.500 milions de còps al cors de la vida (aperaquí 66 ans). Pesa una mejana de 250-300 g en çò de las femnas e 300-350 g en çò dels òmes.[1]
L'interior es dividit en doas mitats, la drecha e l'esquèrra, separadas per una clauson, compta de mai doas cambras, una superiora o aurelheta e una inferiora o ventricul. Aquelas doas cambras se comunican per las valvulas auriculoventricularas, que son la valvula tricuspida situada entre l'aurelheta e lo ventricul senèstres e la valvula mitrala entre l'aurelheta e lo ventricul dreches. A las aurelhetas arriban las venas cavas e las venas pulmonaras. D'un autre costat, la sortida de sang dels ventriculs es regulada per las valvulas sigmoidas o *semilunars, cap a las artèrias aorta e pulmonara.
Somari
- 1 Embriologia
- 2 Estructura
- 3 Còr uman
- 4 Fisiologia
- 5 Sistèma cardionector
- 6 Donadas curiosas
- 7 Transplantament de còr
- 8 La mitologia deu còr
- 9 Relacion entre lo sistèma circulatòri e los autras sistèmas
- 10 Nòtas
- 11 Véser tanben
- 12 Ligams extèrnes
Embriologia[modificar | modificar la font]
Lo còr se forma a partir de la fusion sus la linha mejana de las doas aortas dorsalas de l'embrion. Aqueste tub primitiu dona luòc a una seguida de dilatacions successivas: sinus, atrium, ventricul, bulb e trònc. Durant lo desvolopament aqueste tub se plegarà subre se meteis alara que las dilatacions primitivas se modificaràn per donar luòc a las cavitats definitivas; del sinus deriva lo sinus venós (retorn de la circulacion coronària), l'atrium donarà las aurelhetas un còp separadas pel septe interatrial. Lo ventricul primitiu e lo bulb se diferencian en ventriculs mentre que l'evolucion del trònc cardiac donarà luòc als trams inicials de les artèrias aorta e pulmonara.
Estructura[modificar | modificar la font]
L'estructura deu còr es diferenta segon las brancas deu regne animal (vedetz sistèma circulatòri):
Còr uman[modificar | modificar la font]
Morfologia cardiaca[modificar | modificar la font]
Cavitats cardiacas[modificar | modificar la font]
Valvas cardiacas[modificar | modificar la font]
Fisiologia[modificar | modificar la font]
Sistèma cardionector[modificar | modificar la font]
Donadas curiosas[modificar | modificar la font]
Transplantament de còr[modificar | modificar la font]
Lo 3 de decembre de 1967 Louis Wahskanski, un comerciant sud-african, va ser lo primièr pacient deu monde a recebre un còr trasplantat.
La mitologia deu còr[modificar | modificar la font]
Centre d'energia[modificar | modificar la font]
La sautaire ; Lo sèti de las emocions[modificar | modificar la font]
Relacion entre lo sistèma circulatòri e los autras sistèmas[modificar | modificar la font]
- Sistèma circulatòri e sistèma respiratòri :
Traduccion del tèxte anglés :
Lo sistèma respiratòri es format per lo palmon, qu'es l'organ cargat de purificar la sang. La sang es purificat dens los alveòls que son petitas .............. dels bronqiòlas
-Sistèma circulatòri e sistèma òssi :
- Sistèma circulatòri e sistèma digestiu :
- Sistèma circulatòri e sistèma d'excrecion :
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Kumar, Abbas, Fausto: Robbins and Cotran Pathologic Basis of Disease, 7a edició. p. 55u6
- ↑ Gray's Anatomy of the Human Body - 6. Surface Markings of the Thorax
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Animacion de la contraccion del còr (en)
- Malautiás coronàrias (en)
- eMedicine: Anatomia cirurgica deu còr (en)
- Còr tridimensional interactiu (en)
- 1000 articles fondamentals
- Categoria Commons amb ligam local diferent sus Wikidata
- Article utilizant lo modèl Commonscat
- Pagina utilizant Commonscat sens afichatge personalizat
- Bon article en portugués
- Article de qualitat en cantonés
- Bon article en leton
- Bon article en galician
- Bon article en anglés
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Còr
- Cardiologia


text:
Per passa un pau de tèms en risènt
Dins lou tèms
Dous vièi soun dins soun lié.
« Dins lou tèms, fai la femo, avans de t’endourmi me teniès un pau la man. »
E l’ome ié pren la man dins la siéuno.
« Dins lou tèms, ié refai la femo, avans de t’endourmi me fasiès un poutoun. »
E l’ome ié fai un poutoun sus la gauto.
« Dins lou tèms, rerefai la femo, avans de t’endourmi moussigavès un pau moun auriho. »
E l’ome se desacato, rouviho un pau e se lèvo dret.
« Ounte vas ? demando la femo.
-Vau querre mi dent que trempon dins soun got. »
Counsèu d’ami
Dins li pichoto vilo, li gènt prenon pas li trasport per ana à l’obro o n’en reveni. Van coum’acò, à ped.
Moussu Bertrand es d’aqueli gènt. Perqué prendrié li trasport per faire li tres cènt pas que menon de soun estùdi à soun oustau. Des minuto de plési. Des pichoto minuto. Des…
Es coumta sèns lou cafè que Satan a mes à mita camin. Moussu Bertrand a pres l’abitudo de ié retrouba sis ami. Touti li jour, lou got en man, refan lou mounde a grand cop de bevèndo alcoulisado. De tournado en tournado, acò duro. Quouro fau rejougne l’oustau, n’en tèn uno carabinado, e touti li cop, quouro arrivo pamens à l’oustau, es uno empougnado a n’en plus fini emé sa femo escourroussado.
« Es aquest’ouro que t’amenes ! T’as vist quouro as bégu ? Trantraies coume uno sounaio ! Dises dis abouminacioun… »
E patin-patan ! N’i a per un ouro e mai e li vesin s’escacalasson a sis fenestro.
N’en pòu plu lou paure Bertrand.
A l’endeman d’uno d’aquest’escando, en parlo à soun ami Jousé.
« As pas di dificulta, tu, emé ta femo ?
- Avans n’aviéu. Aro n’ai plu.
- N’as plu ? Coum’as fa ?
-Vau te lou dire : Quouro rejougne l’oustau, coum’es tard, ma femo dor. Fau pas de brut, m’enfourne sout la cuberto e…te dise pas ço que fau mai te lou laisse devina. Quouro ma femo se mes a faire di rounroun e à s’escambarla, penso plus à rouviha. Deuriès faire ansin. Te garantisse lou resultat. »
Tant-lèu, Moussu Bertrand rejoun soun oustau en se tenen i muraio.
Sus lou pas de la porto, se descausso, escalo lis escalié sus la pouncho di ped, sens faire cracina li marcho, toumbo la vèsto, la camiso, lou pantaloun, la pichoto braio, li causseto s’enfourno delicatamen souto la cuberto. Fournelo un pau per s’ié retrouba e entre-pren de faire ço qu’a di soun ami. Oublido rèn. En rajusto tant-e-pièi mai que li rounroun coumençon.
Mai, s’estoufo, Bertrand souto la cuberto ; s’es agouta la bouco ; fau qu’ane bèure un cop d’aigo. Davalo lis escalié, cour à l’eiguié, s’emplis un grand vèire, lou bèu d’uno alenado e reviro brido.
« Chut ! ié fai sa femo qu’es assetado sus lou canapè dóu saloun. Fas pas de brut : ma maire es vengudo à l’impreviste. L’ai messo dins nostro lié. M’estounarié pas que l’agues revihado »
Dous femo
Dous femo soun assetado dins un cafè.
Dous ome rintron.
« Acò es drole ! Veses li dous ome que venon d’intra ?
-Li vese.
-Aquèu de gaucho es moun marit e aquèu de drecho es moun amant.
-Acò empego, ié fai l’autro femo. Per iéu es l’enverso. »
Lis ourmouno
Se dis que l’alcol countèn uno tarabastado d’ourmouno de femo. De segur es verai. Iéu, quouro ai begu, sabe plus ço que dise e pode pas pissa de dret : m’assete.
Li mot
Se dis que l’ome dis en gros 5000 mot per jour et la femo 7000. Es un gros proublèmo. Quouro rejougne l’oustau ai despensa mi 5000 mot et ma femo lis a pas coumença.
Lou pivelaire
L’ome intravo en sceno, disié i gènt de dourmi et li gènt dourmien. Disié de rire et li gènt risien. Disié de leva la man drecho e li gènt levavon la man drecho. Disié de pessuga soun vesin de gaucho e li gènt pessugavon soun vesin de gaucho.
Un jour se prenguè li ped dis uno cadiero.
« Merdo ! » diguè.
Fauguè uno semano per neteja la salo.
Un jo de paciènci
Per li puzzle, i’a pas mièi que iéu. Sabes pas que n’ai fa un in quinge jour ? Pamens, sus la bouito i’avié marca « de Tres à cinq an. » Vese que me cresès pas…
Ma vesino es coume iéu : saup légi sus li bouito. Chanjo pas de tres semano li pedas de soun pichot enfant perqué sus la bouito es marca en francés : « jusqu’à 19 kilò. »
La remeso di pres
Dous viéi regardon la remeso di pres d’un councours de taurèu.
Lou presentaire annòuncio :
« Tresen pres : lou taurèu Gédémus : Tres an, tres salido per jour »
La vièio couidejo soun marit :
« Entendes ? Tres cop. »
Lou presentaire annòuncio :
« Segound pres : lou taurèu Geronimo : Cinq an, sièi salido per jour »
La vièio recouidejo soun marit :
« Entendes ? »
Lou presentaire annòuncio enfin :
« Proumié pres : lou taurèu Ferdinand : quatre an, nòu salido per jour. »
La vièio rerecouidejo soun marit :
« Entendes ? »
Lou vièi, emboufuma, demando alor au presentaire :
« Li nòu cop per jour, es emé la memo vaco ?
-Noun, de segur, fai lou presentaire.
L’ome couidejo sa femo et ié fai :
« Entendes ? »
Lou taurèu
Un pichot meno uno vaco au bout d’uno lonjo.
-Ounte vas, pichot, emé ta vaco.
-L’enmene au taurèu.
-Toun paire poudrié pas lou faire ?
-Noun, moussu. Fòu un taurèu per acò.
Telefono
Un ome en viage telefouno à soun oustau. Soun fraire descrocho.
« Alor, ié demando, Tout va bèn à l’oustau ?
-Noun, ié respond lou fraire. Toun chin es mort.
-Me dises acò, coum’acò ! Auriès pouscu me lou dire mens dirèit. Poudiéu en creba.
S’aviés coumença per dire : « Avèn degu apela lou veterinàri » aurié pas fa parié.
E ma femo, coumo vai ?
- Avèn degu apela lou medecin.
Li cours dóu sèr
« Counèisses Victor Hugo ?
-Noun. Quau es ?
-As tort. Dèuriès veni emé iéu i cours dóu sèr. »
L’endeman.
« Counèisses Albert Einstein ?
-Noun. Quau es?
-As tort. Dèuriès veni emé iéu i cours dóu sèr. »
Lou subre-endeman.
« Counèisses Karl Marx ?
-Noun. Quau es ?
-As tort. Dèuriès veni emé iéu i cours dóu sèr. »
Es ansin touti li matin quouro Fernand incontro soun ami Maurice davans la boulenjarié.
Maurice que va i cours dóu sèr se fai un malin plési d’estala soun saupre tout nòu davans soun ami que resto lou sèr dins lou cantoun de sa chaminèio.
Pascau, Descarto, Pastour, Bèudelaire… Touti li matin en nais un nouvèu dins la bouco de moussu sabe-tout.
Fernand es de bono coustitucioun. Pamens sènt lou pebre ié mounta au nas.
Un matin, davans la boulenjarié, es èu que demando à soun ami coume per l’engrena :
« Ta femo a quant de mèns que tu ? Des an ?
-Quinge.
-Acò ié fai rèns qu’anes i cours touti li sèr?
-Noun. Es elo qu’a fa moun iscripcioun. Es per dire. »
Fernand semblo segui sa pensado pièi ié fai :
« Counèisses Jean Dupont ?
-Noun.
-As tort.
-Quau es ?
-Es lou bèu jouvenome que vèn teni coumpagno à ta femo, quouro sies i cours dóu sèr.
Lis iòu marca.
Aro fau que lis iòu siègon marca de la dato dóu jour de la poundudo. Estudion per faire un ourodatour en miniaturo que se metrié direitamen dins lou quiéu di galino per leva d’obre i coucounié. Ai vist lou proutoutipe. Semblo un supousitòri. L’ai meme assaja. Pas sus iéu. N’ai pas besoun : siéu regla coume uno orologe. Noun. L’ai assaja sus uno de mi galino. Ié ai mes coume fau. L’endeman siéu ana veire. L’iòu èro marca. Batèu ! Acò founciuono. Regarde. Que vèse ? Di mascaraduro. Ero marca en chinés. Es eli que l’an fa, l’ourodatour. L’an pas fa per li galino de per aqui. L’an fa per di galino chineso. Quouro ai rendu lou proutoutipe, ai fa óusserva que faudrié ié apoundre un tradutour, que falié n’en faire un ourodatour pouligloto. M’an gramacia.
Ounte va s’aresta lou prougrès ? me dise mai que d’un cop davans moun iòu à la coco. Un diciounari universau dins lou quiéu di galino. Un jour un encicloupedìo.
Es pas d’acò que vouliéu vous entreteni. Vouliéu vous parla dis iòu de Melanio... dis iòu di galino de Melanio.
Quau vèi arriba un bèu jour, Melanio ?
Un ome bèn mes emé soun capèu de féutre sus la testo e un cartable de menistre à la man.
Se presento : « Bonjour. Siéu ispeitour de la repressioun di fraudo. Veici ma carto. »
Melanio se presento à soun tour :
« Siéu Melanio de la Bertho, coucouniero de mestié. Se volès ma carto, me fau ana cerca dins lou tiran.
-Acò anara. Vous couneisse. Sias moun afaire dóu jour, fai l’ispeitour segur de soun cop.
- Iéu, vostr’afaire, s’enfusco Melanio. Avès pas lou dret de dire avans d’agué ispeita.
-Vole dire que sabe quau sias, Madamiselo Melanio Bertrand, e qu’avès pas besoun d’ana cerca vostro carto.
Vene countourroula s’avès marca lis iòu qu’anas vèndre.
-Iéu siéu pas uno baratiero, uno troumpo-quau-pòu. Siéu ounèsto. Per iéu, lis iòu dóu jour soun lis iòu dóu jour. Poudès regarda : mis iòu soun touti marca…e à la man… e avans de sourti dóu poulaié. »
L’ome pren un iòu, baisso soun loung nas que tèn si luneto miejo-luno… Sabès pas ço que legis ?
« Encuei, encuei, encuei, encuei… » Sus touti lis iòu.
Dous ome d’un cop
Dins l’incounsciènt o dins lou counsciènt di femo (emé li femo fau se leva lèu per faire la destincioun entre li dous), disènt dins la testo di femo es prouva per lis especialisto qu’aqueli creaturo volon dous ome d’un cop. Dise creaturo counscièntamen car per agué d’ idèio pariero fau agué lou fio ounte pense.
-As legi ‘cò dins l’armana?
- Noun. Dins lou journau. Ai pas pouscu ana plu luen dins l’articlo tant ère escandalisa.
-Iéu siéu ana plus luen.
-Volon dous ome o noun ?
-N’en volon dous mai soun pas di creaturo coume dises. Soun di femo de nostro tèms : volon un ome per faire la tambouio e un autro per neteja l’oustau.
Un’autro pousicioun
Lou marit regardo sa femo e ié prepauso :
« S’assajavian un’ autro pousicioun aquesto sèr ? Dounarié un pau de pebre.
-Vole ben. La routino me peso. Mai es iéu que chausirai.
-Se vos, » fai lou marit que n’esperavo pas tant e que coumenço de senti mounta l’envejo.
Lou sèr, a pas plus lèu acaba sa soupo que cour à la salo de ban. Revèn, astica coum’un nòvi, ferigoula d’aut en bas, trefoulissènt coum’un garagnoun à sa proumiero salido.
« Alors, as chausi la pousicioun? demando à sa femo.
-Si. Ai chausi mai t’avertisse : es pas la routino. Proumetes de pas n’en rire ?
-Proumete à man toucado. Alor, coumo se meten ?
- Tu, te metes davans la plancho à estira e iéu me metes sus lou sofa, davans la televesioun.
Avans que coumenço
Un ome estourouia sus soun canapè crido à sa femo :
« Adus-me uno biero avans que coumenço. »
La femo adus gentilamen uno bouteioun de biero à soun marit.
Un pichot quart d’ouro se passo e l’ome crido à sa femo :
« Adus-me uno biero avans que coumenço. »
E la femo adus un’autro bouteioun de biero à soun marit.
Encaro un pichot quart d’ouro e l’ome crido à sa femo :
« Adus-me uno biero avans que coumenço. »
La femo s’encagno.
« Sieu pas ta servènto. As que de veni li querre ti biero avans que coumenço. As, uno vanello qu’es pas de lou dire ! Avans que coumenço, avans que coumenço… Sabes dir qu’acò.»
Entenden cò, lou marit fai :
« Ié sian : Coumenço !
Lou divòrci
Vole me desmarida.
-Pamens avès l’èr de bèn vous entendre.
-Davans li gènt avèn de la retengudo. Mai à l’oustau es de figo d’un autre panié. Passo soun tèms à me parla de soun proumié marit. Fasié acò coum’acò, escrivié coum’acò, me menavo au restaurant, m’oufrié di flour per ma festo… e n’en passe. Sabe plus que faire.
-Assajo de ié parla de ta futuro femo.
La femo idealo
« Ames li femo qu’an li pousso que toumbo sus lou vèntre ?
-Hoi que noun !
-Ames li femo qu’an li cueisso que semblon di cambajoun fla coume di tripo ?
-Hoi que noun !
-Ames li femo qu’an di mato de pèu sout sus li gauto ?
-Hoi que noun !
-Ames li femo qu’empeston de la bouco ?
-Hoi que non !
-Alor coumprene pas : M’an di qu’anaves emé ma femo. »
Lou gagnant
M’en veniéu d’uno riboto emé ma femo quouro un gendarmo en moto me faguè signo de m’aresta.
M’areste, coupe lou moutour, beisse la vitro.
« Vous felicite, me fai lou gendarmo. Sias lou miliounen coundutour que passo sus ‘quest’ autorouto e avès gagna tres milo euro. Veici lou chèque. Pode vous demanda coume anès emplega aquèsti sou ?
-Poudès. Vau passa moun permés. »
E ma femo que crèi utilo d’ajusta :
« Escoutas pas, moussu lou gendarmo. Quouro a begu, moun marit saup plus ço que dis.
L’espargne
Uno femo rintro à l’oustau eicitado coum’uno niero.
Dis à soun ome :
« Poulet ! Poulet ! Dèuriès me regarda durmi. Vas estre countènt. Encuei t’ai espargna 150 euro.
-150 euro ? s’espanto lou marit. Coum’as fa ?
-A la crousiero, ai passa au rouge. Coume i avié pas d’agènt ai pas agu la contro-vencioun.
-As agu la crespino. E li 150 euro ?
-Coum’ai pas agu la contro-vencioun siéu ana à la perfumarié croumpa per 150 euro de baume de bèuta.
L’amour
La femo dis à soun ome :
« Per tu, amariés pulèu uno femo poulido , em’un cors de reino de bèuta o uno femo inteligènto, em’uno tèsto saberudo ?
-Pas mai l’uno que l’autro, fai l’ome : Ame que tu.
Lou vièi paire
Un boun vièi va veire lou medecin per renouvela si remèdi. Lou medecin ié demando coumo van li causo.
Me sente verd coum’un éuse, fai lou vièi. Rejouvenisse de jour en jour. Ai pres uno femo de vint an e ié ai fa un pichot. Que pensès d’acò, dóutour ?
-Vau vous counta un’istòri, fai lou medecin, une istòri veridico qu’es arribado à un ami passiouna de casso. Quouro la casso es duberto se tèn plus en plaço, fau que i’ane. Un jour, èro tant despacienta que prenguè soun paro-plueio en plaço de soun fusiéu. Sus lou camin se trouvo nas à nas em’un senglié enorme. Reculo de dous pas, espaulo, viso… e lou senglié toumbo se…Pas luen de dous cent kilos.
-Es impoussible em’un paro-plueio, fai lou vièi. Quaucun a daupu tira à sa plaço.
-Vouliéu vous lou faire dire, fai lou medecin.
La biciéucleto
Dous escoulan arribon à l’escolo. L’un à ped , l’autro em’uno biciéucleto.
« Macarèu ! Ti parent se soun fendu ! T’an douna uno belo biciéucleto, fai l’un. Daumage que siègue uno biciéucleto de fiho.
-Es pas eli que me l’an douna es uno fiho qu’ai incountrado en venen.
-Uno fiho !
-Uno fiho. M’a despassa pièi s’es arrestado per m’espera, aven fa un pau de camin ensen pièi, arriba i luserniero de Fanfineto, a pausa sa biciéucleto contro un moulun de luzerno m’a pres per la man e m’a mena darrié.
-Alor ?
-Aqui, a toumba sa pichoto braio et m’a di : « pren ço que t’agrado.
-Alor ?
-Alor ai pres la biciéucleto.
As bèn fa. Qu’auriès fa d’uno pichoto braio ?
Lou medecin
Es un medecin que sort de la chambro d’uno malauto. Se clino vers lou marit e ié di :
« As besoun d’agué dóu courage, moun paure Felis.
-Perqué ? fai lou marit . Es sauvado ?
La Genèso
Diéu faguè lis bèsti : belo
Diéu faguè la naturo : mai que belo
Diéu faguè l’ome : bèu coum’èu
Diéu faguè la femo e diguè :
« Basto, se maquihara. »
Un singe
Un Sénégalés de permeno em’un singe. Vòu intra dins uno boulenjarié mai li bestiàri ié soun pas aceta. Saup pas coumo faire.
Alor demando à uno jouvènto que passo se vòu bèn ié teni soun singe dous minuto, lou tèms d’ana querre soun pan.
La jouvènto aceto e pren lou singe per la man.
Passo uno vièio. Estoumagado de veire un singe à la man de la jouvènto davans la boulenjarié, s’escrido :
« Boudiéu, d’ounte avès agu acò ?
-D’un Sénégalés, ié fai la jouvènto.
-E an rèn vegu à l’ecògrafio ?
La benedicioun papalo
Tres ami que parton per lou tour dóu mounde van d’abord au Vatican per se faire benesi per lou pape.
Lou pape di au proumié :
« Dis toun noum de batisme en latin e t’embrassarai sus lou front. »
Lou proumié que se noumo Quentin passo davans lou Sant Paire e ié di :
« Quentinus » e lou pape l’embrasso sus lou front.
Lou segound que se noumo Nicolas fai coume lou proumié :
« Nicolus » e lou pape l’embrasso sus lou front.
Vèn lou tour dóu darnié que se noumo Alain.
« Alanus » e lou pape ié fai :
« Noun. Sara sus lou front coume lis autri.
Manja sèns paga
Iéu, sabe coumo faire per manja sèns paga.
Vau au restaurant à nòu ouro o nòu ouro miéjo, sus la tardo. Coumande un intrado, un plat de mitan, un bèu plat d’acò que i’a de mièi, lou platèu de froumage, lou dessèr. Fau dura. Me regale. Après prene un cafè, un cougna, atube un cigaro gros coum’un barrèu de cadiero e espere pacientamen que sarron. Coume siéu toujour asseta à ma taulo quouro lis àutri cadiero soun sus lis àutri taulo, un garçoun s’adus e me demando se pòu enqueissa. Alor ié dise qu’ai ja paga à soun coulègo qu’es parti e que, se siéu encaro aqui, es qu’espere toujour la mounèdo.
Davans sa mino descounfito, rise un bèu cop e, generousamen ié dise de la garda per l’estreno.
Alor me leve. Lou garçoun me regracio de ma generouseta, m’acoumpagno à la porte e m’en vau.
L’amour óuriginau
Après qu’aguè fa l’univers, li flour, li bestio, diéu faguè l’ome pièi la femo. Se diguè qu’emé ‘queli dous èro proun per assegura la raço umano. Falié soulamen ié dire coumo faire.
Prenguè Adam à part e ié diguè :
« Veses lou bouissoun avau ? Vas-ié mena Eve. Ié passaras la man emé delicatesso sus tout soun cors, davans, darrié,de pertout .Delicatamen, m’entendes ? »
Adam enmeno Eve darrié loui boussoun. Des minuto passon. Revèns à Diéu tout enlusi de bonur.
Ié fai : « Moun Diéu, es un plési. Coumo se dis acò ?
-Acò es la caresso, ié fai Diéu.
Aro vas t’entourna au bouissoun e vas pausa ta bouco sus la bouco d’Eve . Delicatamen : es pas per la crouca coum’ un poum.
-Pode metre la lango,demando Adam.
-Pas per lou moumen. Sian qu’à l’aprendissage. »
Adam cour au bouissoun retrouba Eve. Des minuto passon. Revèns à Diéu tout enlusi de bonur.
Ié fai : « Moun Diéu, lou plési es encaro meiour. Coumo se dis acò ?
-Acò es lou beisa, ié fai Diéu.
Aro, vas t’entourna encaro un cop au bouissoun. Assajaras la caresso e lou beisa ensèn. Piéi leissaras faire l’envejo que s’escampihara dins toun cors. »
Adam s’entourno au bouissoun tant vite que pòu . Tout dóu long se dis de pòu d’oublida : « Caresso et beisa ensèn, caresso e beisa ensèn… » Dous minuto passon. Revèns à Diéu, despicha, fougnous, em’ uno mino d’un pichot que i’an rauba soun jouguet.
Ié fai : « Moun Diéu, uno catastrofo ! Pamens ai fa coume l’avès di la caresso e lou beisa ensèn. Coume se dis acò ?
-Acò es la migrano, moun paure, la migrano ! As pas fini d’en’ ausi parla.
A counfesso
Moun paire, perdounas-me. Ai peca.
-Qu’avès fa, moun fiéu ?
-Siéu medecin e ai coucha em’uno de mi paciènto.
- Acò se fai pas mai sias pas lou proumié medecin que coucho em’uno paciènto. Vau vous dire : quouro un medecin vèn à counfesso, nòu cop sus des es per uno besougno coum’acò. Saup jamai se la paciènto es uno paciènto o s’es Satan desguisa .Vous lou dise per li paciènto di medecin mais es verai per touti li femo. L’ome saup jamai o saup trop tard. Metes-vous pas martèu in tèsto, moun fiéu. De segur, es un peca. L’avès avoua, vau vous l’assoudre.
- Gramaci, moun paire. Que penitènci me fau faire ?
-Aurès que de me faire uno vesito gratuito. Sias medecin, m’avès di ?
- Si. Medecin veterinàri.
La femo dóu courounèu
Lou courounèu regardo à sa femo qu’es sus soun lié de mort. Fai de tèms qu’un’idèio lou tarabusto. Decido de pausa la questioun avans que segue trop tard :
« M’as troumpa ? »
D’uno pichoto voues tremouleto ié respond :
Si, moun amour, t’ai troumpa…mai soulamen dous cop. »
-Que dous cop en cinquant’an de maridage ? fai lou courounèu. Me fasiéu dis idèio. Cresiéu que passaves toun tèms dins lou lié dis autri. D’asard, pourriès pas me dire emé quau m’as troumpa ?
- Un cop emé toun generau. Es coum’acò que siès passa courounèu.
- O sacre pourcatas ! E l’autro cop ? Emé lou ministre dis armado ?
-Noun. Emé toun regimen.
Counfesso
Un autro istòri dóu meme biais. Councerno pas un courounèu mai un pensiouna de l’amenistracioun.
Dous vièi feston sis cinquant’annado de maridage.
L’ome demando à sa femo :
« Aro i’a prescricioun. Tamben, pourriès me dire se m’as fa dis infidelita dins ta vido.
La femo ié respond :
« Te souvènes que lou prèst per l’oustau avié esta refusa e que dous jour après lou banquié te l’a baia. E ben…
-M’as troumpa qu’aquesto cop ?
-Te souvènes quouro èro mens que d’uno que perdes toun travai e que la semano d’après toun patroun t’a di que te gardavo e qu’après as plus agu d’inquietudo e qu’as meme mounta en grade. E ben…
-Que dous ome ? Te perdoune. L’as fa per iéu, pas verai. N’i’a agu d’àutri ?
-Te souvènes quouro aviés mounta ta listo per li municipalo ?
-Se m’en souvène ! Siéu devengu lou maire de la coumuno. Pamens, dous milo cins cent voues me mancavon au proumié tour.
-Justamen, ié fai le femo. Quau es que t’a recoubra lou cop ?
La proumiso
Un jouvenome vòu presenta sa futuro à sa maire.
« -Voudriéu te la mostra per te faire un’idèio.-
-Se vos, ié fai sa maire.
- Dimenche, amenarai tres fiho. Uno sara ma femo mai sauras pas quau es.
-Se vos, ié fai sa maire. »
Lou dimenche arribon li tres fiho. Passon à taulo, rison, causon de tout e de rèn davans la maire que lis ousservo…pièi parton.
« Alor, fai lou fiéu, as trouba aquelo que sara la maire de ti pichot-enfant?
-Sarié pas aquelo bloundasso qu’avié la co de chivau ?
-Coum’as fa per devina ?
-Pode pas la veire.
Un ome d’autourita
Un car de barrulaire dóu tresen age s’endavalo dins lou ravin : 53 mort.
Per vun titre, acò esun titre ! Li malurous !
Li cinquanto-tres se retrovon ensèn à la porto dóu paradis. San-Pèire es desbourda.
« Anas vous renja en tres filo. La filo di femo, la filo dis ome que se soun fa mena per lou nas et la filo dis ome qu’an agu d’autorita dins lou menage. »
Lis 53 se renjon.
Dins la darriero filo, un pichot ome cativous, estré dis espalo, se trouvo soulet. San-Pèire s’avanço e demando au pichot ome.
« Acò fai dis annado que degun se mes dins ‘questo filo. Sias segur que vous sias pas engana ?
-Sabe pas, fai lou pichot ome emé sa pichoto voues que tremoulo un pau. Es ma femo que m’a di de m’engara aqui. »
Lou barrulaire de la vilo e lou sedèntari di champ.
Acò pourrié faire uno fablo.
Un barrulaire de la vilo s’aresto dins la campagno de Lausero e devisto un rurau planta sus un roucas. Que fai aqui ? Surviho soun chin que surviho sa manado.
Li barrulaire de la vilo volon tout saupre, soun curious coume di moustelo. De mai, se senton superiour i terradouren, aqueli croucant que senton lou cachat, l’aigo de sueio e la bòuso. An de que se creire, eli que senton l’òli de gabian, li gaz d’escapamen e li reclun di susour mesclado. Pamens es coum’acò : fan li moussu.
Un rurau demandara jamai à un barrulaire de la vilo quant gagno. Un barrulaire de la vilo que saup rèn de rèn de la campagno, vòudra saupre. N’ai l’eisemple.
« Alors, moun brave, aquesti bestiàri coumo se noumon ?
-Soun di vaco, moussu. Soun miéuno.
-Quant fan de lat ?
-Li blanco fan des litre per jour… »
Perpenso un pau, gratounejo soun nas pièi preciso :
« … Li negre parié.
-Quant fai de sòu ?
-L’an passa fasié tant… »
Perpenso un pau, gratounejo soun nas pièi preciso :
«… ‘quest’an es parié.
-E lis autri bèsti, avau, coumo se noumon ?
-Soun di fedo, moussu. Soun miéuno.
-Quant fan de lano ?
-Li blanco, vint kilò l’an… »
Perpenso un pau, gratounejo soun nas pièi preciso :
«… Li negre parié.
-E li pichot coumo se noumon ?
-Soun dis agnèu, moussu. Soun miéu.
- Quant se vendon ?
-L’an passa m’an pres li blanc à tant…li negre parié.
-E ‘quest’an ?
-Un pau mai per li blanc…per li negre parié.
-E lis autri bèsti avau proche de la bastido coumo se noumon ?
-Soun di galino, moussu. Soun miéuno.
-Quant fan d’iòu ?
-Li blanco fan un iòu per jour…li negre parié.
- Blanc o negre disès toujour qu’es parié. S’es parié, sèr de rèn de faire la distincioun, moun brave.
-Acò me ser, moussu lou barrulaire. Li vaco blanco, li fedo blanco, lis agnèu blanc, li galino blanco, touti soun miéu.
Gramaci, moun brave. M’avès bèn rensigna. Es un plési de vous demenda di causo. Soun pas touti parié. »
Lou barrulaire de la vilo s’entourno à sa veituro.
Alor lou rurau ié crido :
« Moussu, Li negre es parié : soun miéu. »
Tres ome au Paradis
Un ome rejoun soun oustau en mitan de l’après-miejour per faire uno pichoto souspresso à sa femo. Coume souspresso n’es uno bello !
Sa femo es espandihado sus lou lié, nudo coume la femo d’Adam (sabe plus soun noun). Li linçòu soun chaupina, amoulouna, li couissin escampiha.
Soun sang fai qu’un tour. Es pres d’uno ràbi qu’es pas de lou dire. Cerco sout lou lié, dins lis autri chambro, dins lis armàri, dins li placard, dins lou gardo-raubo, dins li tiran, dins la salo de ban, dins lou cagadou, fin-que dins lou reloge. Degun! Trobo pas lou masclas. Coum’abito au cinquen estànci de l’inmoble sounjo d’ana vèire sus soun balcoun.
Que vèi ? L’ome qu’aviés cerca de pertout. Es pendoula per li man i barrèu de la balustrado e demando de l’ajudo.
« De l’ajudo ! De l’ajudo ! Vas vèire un pau coumo vau t’ajuda. »
E ié escracho li det emé si ped. L’ome crido mai lacho pas. Alor vai querre un martèu e ié pico sus lis det de touto la forço que pòu. L’ome finis per lacha. Cabusso. Lou quatren passo, pièi lou tresen pièi, au segound estànci, li branco d’un marrounié l’arreston. Sauva ! Mai l’ome dóu cinquen vèi que boulego encaro. Alor, vai querre soun refregidou e lou jeto dóu balcoun per qu’escracho lou marridas. Ço qu’a pas previst es que lou mesclun dóu pebre e dis esfors per faire barrula lou refregidou, lou farié peta d’ uno criso cardiaco. I’a rèn de meiour qu’acò per calma lou foursena.
Se presento davans San-Peire, ié dis coumo li causo se soun passado. San-Peire lou fai intra dins soun paradis.
Arribo un segound ome que ié mostro si det escracha.
« Crese saupre coumo te sis fa ‘cò, ié fai San-Peire. Pamens, amarièu te l’entèndre dire perqué la versioun que couneisse te sarro per l’eternita la porto dóu paradis. Alor, l’ome i det escracha s’esplico :
« Ere au seten estànci de moun inmoble. Repintavo mi voulet quouro l’escabèu a resquiha sus lou carrelage. Ai barrula dins lou vuide. Mai me siéu racrouca au cinquen estànci, à la barriero d’un balcoun. Anave apela quouro un malaut me vèi e coumenço de m’escracha li det emé si ped. Tene mau-grat lou mau. Alor s’en vai pièi revèn em’un martéu. E aqui pode plus teni : Lache preso. Capite d'aganta li brancho d’un marounié e me dise que siéu sauva, que diéu viho sus iéu. Es coumta sens lou refregidou que me toumbo sus la testo…E me veici. »
San-Peire, esmoulu, lou fai rintra dins lou paradis e demando à sis ange d’ana querre aquèu d’avans que merito plus sa plaço.
Arribo alor un autr’ome, nus coum’un verme, tout afrejouli, que ié dis à soun tour ço que ié arriba.
« Coumprene pas. Ère nus dins un refregidou… »


text:
Broadway
Broadway es una rota e una avenguda que travèrsa l'illa de Manhattan (21km), una part del borought del Bronx (3.2km), e divèrsas municipalitats del comtat de Westchester (29km) a Nòva York als Estats Units. Broadway es subretot coneguda per èstre lo còr de l'industria teatrala als Estats Units amb sos 40 teatres professionals actius situats dins lo Theater District (quartièr dels teatres).
Istòria[modificar | modificar la font]
Es lo pus ancian ais de circulacion nòrd-sud de Nòva York. Son nom data dels primièrs poblaments europèus de la Nòva Amsterdam, es la traduccion literala en anglés del neerlandés brede weg (larga via). Es la sola avenguda de Manhattan que travèrsa l'illa en diagonala e qu'es anteriora al plan de quadrilhatge establit en1881 per John Randel Jr.. A l'origina Broadway èra una dralha de las tribús algonquianas Wickquasgeck , que serpentejava entre las ròcas e las paluns de l'illa de Manhattan. Après l'arribada dels neerlandeses, la dralha venguèt lèu lèu, la principala rota de l'illa. L'exporador e entrepreneire olandés David Pietersz. de Vries ne fa la primièra mencion dins son jornal en l'an 1642 ("la rota Wickquasgeck ont los indians passan cada jorn"). Los olandeses nomenèron la rota "Heerestraat".[1] Al sègle XVIII, Broadway s'acabava al nòrd de Wall Street, ont lo trafèc continuava sul costat èst de l'illa (East Side) per Eastern Post Road e sul costat oèst (West Side) per Bloomingdale Road. La rota de Bloomingdale oèst foguèt alargada e pavada al sègle XIX, e dita "Western Boulevard"[2] o "The Boulevard" al nòrd del Grand Circle, uèi apelat Columbus Circle. En febrièr de 1899, lo nom "Broadway" foguèt estendut a l'ensemble Broadway/Bloomingdale/Boulevard road.[3]
Descripcion[modificar | modificar la font]
Broadway s'estend long de l'illa de Manhattan, a pauc près parallèla a la North River (porcion de l'Hudson River que bòrda Manhattan), dempuèi Bowling Green al sud entrò a Inwood a l'exrtremitat nòrd de l'illa. Al sud de Columbus Circle, es cap al sud una carrièra de sens unic. Dempuèi 2009, lo trafèc automobila es estat forabandit de Times Square entre las carrièras 47 e 42, e a Herald Square entre las carrièras 35 e 33 dins l'encastre d'un programa pilòt; la circulacion es reservada als ciclistas e pedons. En riba nòrd de Manhattan, Broadway travèrsa Spuyten Duyvil Creek per lo Broadway Bridge e contunha a travèrs Marble Hill (una porcion discontinua del borough de Manhattan) e lo Bronx dins Westchester County. La rota U.S. 9 es totjorn dita Broadway entrò la jonccion amb la NY 117.
Galariá[modificar | modificar la font]
Vista de Broadway dempuèi Bowling Green, amb lo Chrysler Building vesedor al fons
Passa-carrièra per los astronautas d'Apollo 11, lo 13 d'agost de 1969
Broadway jos la linha de mètro enauçada dins lo Bronx
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (en) Ellis, Edward Robb, The Epic of New York City, Old Town Books, , 26 p.
- ↑ Traffic regulations for the Western Boulevard General Ordinances of the City of New York
- ↑ February 14th in NYC History: 1899, referred to as "the 'Western' Boulevard"; called "the 'Grand' Boulevard" in The New York Times, February 1869, quoted in Michael V. Susi, The Upper West Side "Introduction", 2009:7.


text:
Son estats trobats sus d’inscripcions sus una ròca desconeguda fins ara. Son d’ieroglifes qu’an una edat de 5200 ans e son estats descobèrts dins lo sit arqueologic egipcian d’El Khawy, prèp de l’anciana vila egipciana d’Elwab. Segon la còla internacionala d’arqueològs qu’a fach la trobalha, serián benlèu los ieroglifes mai ancians e mai grands jamai trobats fins a uèi lo jorn en aquel país.
Las inscripcions pòrtan divèrses signes. Entre eles l’imatge d’un cap de buòu sus un pal, doas entòrchas e un aucèl ibis en naut de tot. Aquò seriá, segon los arqueològs, un simbòl que foguèt mai tard representat en Egipte anciana coma lo cicle solar e lo concèpte de luminositat.
“Son los ieroglifes mai ancians e mai grands jamai trobats en Egipte, amb de simbòls que balhan una evidéncia clara sus cossí foguèt creat lo sistèma d’escritura de l’Egipte anciana, çò diguèt John Coleman Darnell, professor del Departament de Lengas e Civilizacions de l’Orient Pròche a l’Universitat de Yale“.
La descobèrta d’autres ieroglifes
L’excavacion arqueologica es estada realizada per de scientifics de Yale, lo Musèu Reial d’Art e Istòria belga e doas comissions scientificas egipcianas d’Assoan e Edfu. Aquesta meteissa còla tanben a trobat d’autres ieroglifes amb d’elefants que pòrtan de signes sul còrs. E l’edat dels ieroglifes seriá d’aperaquí entre 4000 e 3500 ans abans lo Crist. “Un dels elefants representats es una elefanta prens“, çò confirmèt Darnell.
De mai, los arqueològs an identificat quatre simbòls creats en 3250 a.C. e escriches de drecha a esquèrra, coma o faguèron mai tard de manièra generala los egipcians dins lors tèxtes. Son los imatges del cap de buòu e de l’ibis en naut. Un senhal clar que parlariá del cicle solar e de la luminositat.
“Son d’imatges qu’evòcan lo concèpte de l’autoritat reiala sus lo còsmos e l’òrdre, çò diguèt Darnell. E mai siá pas una descobèrta excepcionala pr’amor que ja son estats trobats abans d’autres ieroglifes tant ancians, es lo primièr còp que son estats descobèrts a una escala tan granda”.
Aital, los ieroglifes fan mai de mièg mètre de nautor e lo panèl ont son estats trobats mesura mai de 70 centimètres. Fins ara solament èran estats trobats de signes ieroglifics que fasián a pena qualques centimètres. Al delà, l’airal ont son estadas trobadas las inscripcions es lo desèrt d’Elwab. Un airal que, amb lo flume e la vila de Ieracompolis (o Nekhen), foguèt lo centre mai important de la cultura dins l’Egipte anciana d’aquela epòca. Son de ieroglifes que demòstran que la creacion d’aqueste sistèma comunicatiu nasquèt dins una granda zòna a l’encòp.
“Son una pròva clara que lo desvolopament del primièr sistèma d’escritura ancian egipcian foguèt pas lent, çò soslinhèt Darnell. E foguèt pas pensat per de trabalhs burocratics. Foguèt puslèu un sistèma d’escritura fòrça divèrs e espandit geograficament e que cresquèt lèu-lèu après sa creacion. Per ansin ara se pòt dire que son espandiment coma sistèma de comunicacion es fòrça mai ample que lo material arqueologic trobat fins a uèi lo jorn”.
La Redaccion
Aqueste article serà tanben publicat dins Jornalet , lo primièr quotidian en linha de lenga occitana, amb lo qual Sapiéncia a un acòrdi de cooperacion.


text:
Per Mans de Breish
E ! Monsur lo Manjagràs
Per tu ai cantat
M’as pas solament escotat
Deman tornaràs taulejar
E ! Monsur lo Manjagràs
Te derengui pas
Aquò t’a plan bolegat
Deman tornaràs mercejar.
As vist tronar e mai nevar
N’as ausit de cançons
Que disian òc, que disian non
Faitas d’espèr a ne’n crebar
Mas las cançons son per un autre
Son pas de ta sason
As passat lo temps d’èsser un autre
Siás plan dins ta rason.
As vist las guèrras en seguida
N’as ausit de canons
Qu’èran marrits o qu’eran bons
E qu’avián pas besonh d’ajuda
Siás demorat a l’espectacle
Dins ton salon inglés
Jogant lo fòrt, jogant l’oracle
Siás plan dins ton francés.
As pas vist la fin de l’istòria
La fin de la cançon
Lo temps de la reconversion
E la fin de ta paura glòria
Arriba lo temps de la granda
Revenja dels anhèls
Siás tròp gras per sautar la branda
Siás mal dedins ta pèl.
Vos cal connectar per poder postar de comentaris.
Concepcion : Aure Séguier, Grafismes : Géraldine Puel


text:
Inflacion
L'inflacion es un fenomèn economic que se caracteriza per una pujada generalizada dels prèses. Se sòl associar a una emission excessiva de moneda per lo qu'es de l'ofèrta de bens e servicis. Mas aquela interpretacion respond solament a una part dels procèsses inflacionaris, se plan aqueles son justament los mai extrèms e persistents. Aquela pujada relativa dels prèses per lo qu'es de la moneda es sinonim d'una pèrda de la siá valor.
Lo procès contrari a l'inflacion (es a dire, quand aquela ven negativa) es la deflacion.
Causas[modificar | modificar la font]
La formula generala del nivèl dels prèses, elaborada per Irving Fisher, es:
ont es l'indèx de prètz, la quantitat de moneda en circulacion, la siá velocitat de circulacion, lo volum dels depauses bancaris e lo ritme segon lo qual se gastan. es lo volum de transaccions o, aperaquí, lo nivèl de comèrci.
Cal notar que l'Indèx dels Prèses de Consomacion (IPC) se calcula pas en utilizant aquela formula (per facha impossible tecniciana), mas mejançant un panièr de la crompa que compren una sèria de produches, que se'n mesura lo prètz nominal mejan.


text:
nuancier la seigneurie la download by la chromatic nuancier la seigneurie 2017.
nuancier la seigneurie 2016 2018 le chromatic ,nuancier la seigneurie photoshop peinture gauthier fiche 2016,la nuancier seigneurie 2016 comptoir gauthier gautier,nuancier la seigneurie gauthier gautier excellent photoshop,la ides nuancier seigneurie gauthier 2017 ral,chromatic 5faaas nuancier la seigneurie 2016 photoshop 2015,nuancier la seigneurie 2017 sign ral chromatic,la cheap nuancier seigneurie chromatic 2016 le,nuancier la seigneurie 2017 gautier chromatic decoration d on,fiche pas nuancier comptoir seigneurie gauthier chromatic la 2016.


text:
Hallucinations à faible dose, et délires à la clé. Bref, le mauvais trip avec la jolie fleur (photo XDR)
Pas mens de dètz e uech Provençaus intoxicats per de datura mesclat a de farina de segue
, es lo bilanç qu’a comunicat l’Agéncia Regionala de la Santat.
Leis intoxicacions son arribadas entre lo 21 de setembre et lo 11 d’octòbre. Es una enquista de l’ARS qu’a identificat lo datura coma causa possibla deis allucinacions. La farina, biò, aviá agut d’efèctes extraordinaris. Lo datura es un allucinogène que pòu tuar l’intoxicat quand ne’n consoma de tròp, mai generalament serà just malaut.
Lei simptòmas son la secaressa de la boca amé de trebles de la vista. En veritat, lo trip
es marrit am’aquela planta, que son consomator mescla realitat e vida interiora sensa poder destriar l’una de l’autra. Aquela planta entraïna un començament de psicòsa amé d’allucinacions qu’empachan l’intoxicat de saupre çò qu’es lo monde exterior e lo monde interior. Les allucinacions sarián d’una realitat susprenenta e lo malaut a lo sentiment que son la realitat.
La planta es mexicana, la coneissèm despuei leis annadas 1550 en Euròpa, mai una autra varietat èra déjà atestada dins de tèxtes persans de l’edat mejana, e nos vendriá de Mesopotamia.
A l’ora d’ara belèu que vau mielhs de manjar de blat que de segue
…


text:
Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver.
Un fus orari es una zona de la superfícia terrèstra ont l'ora adoptada es identica en tot punt. Generalament, un fus orari seguís mai o mens l'ora mejana del meridian central.
Aqueste sistèma foguèt prepausat en 1876, ambe lo meridian de Greenwich per origina dels tempses, la linha de cambiament de data al meridian 180° (èst e oèst), e en devesissent lo glòbe en 24 fuses oraris de meteissa talha.
Los oraris legals son basats sul Temps Universal Coordenat (UTC), que li es ajustat o sostrach un cèrt nombre d'oras. Çaquelà correspondon uèi forçadament als fuses oraris originals, en rason d'un cèrt nombre d'adaptacions :
- Un país possedís generalament una sola ora legala quitament s'es a caval sus mantun fus (es lo cas de la China e d'Índia) ;
- Cèrts grands païses (Estats Units, Russia, Canadà, Austràlia, Brasil, etc.) son devesits arbitràriament en mantuna zona per defugir una tròp granda diferéncia entre l'ora legala e l'ora solara. Es tanben lo cas de cèrtas dependéncias alunhadas (per exemple: los DOM-TOM franceses, los Açòres portugueses, etc.) ;
- Un país pòt adoptar una ora autra que la que li seriá destinada a priori. Es lo cas de l'Espanha continentala (fòra las Canàrias que se situan un fus orari pus lèu) o de la metropòli francesa que son a l'ora de l'Euròpa Centrala (ora de Berlin dempuèi 1940) ;
- Cèrts païses an causit una ora correspondent pas a un fus original (Afganistan a UTC+4:30 o Iran a UTC+3:30) ;
- Una partida del mond coneis una ora d'estiu e una ora d'ivèrn, creadas per realizar d'economias d'energia (e de còps criticadas).
En consequéncia, l'ensemble dels païses del glòbe utiliza a l'ora d'ara 41 fuses oraris (en comptant UTC+8:45 qu'es pas un fus oficial), dont 36 tota l'annada (mas pas forçadament pels meteisses païses), dos solament a l'ora d'ivèrn boreala (UTC-3:30 e UTC+3:30), un unicament a l'ora d'ivèrn australa (UTC+12:45), un exclusivament a l'ora d'estiu boreala (UTC-2:30), un darrièr unicament a l'ora d'estiu australa (UTC+13:45).