text:
Judo
Lo judo es un art marciau, fondat per Jigoro Kano en 1882. Maugrat sa vida corta, a capitat d'aténher un aut percentatge de clubs e d'adèptes dins lo monde occidentau e a l'encòp una granda acceptacion dins lo monde entièr. Jigoro Kano vouguèt reculhir l'esséncia dau Jujutsu, un art marciau practicat per leis bushi e de cavalièrs pendent lo periòde Kamakura (1185-1333), amb d'autrei forma d'arts de lucha practicats en aquelei temps dins l'Extrèm Orient per lei mesclar e fondre dins un art unic e basic. La premiera escòla de judo se dobriguèt en 1882.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Tecnicas e forma d'entraïnament
- 3 Arbitratge e debanament dau combat
- 4 Grades e cenchas
- 5 Competicions majoras
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo fondator dau judo èra Jigoro Kano. Sa desirança èra de popularizar un metòde que son objectiu èra d'utilizar pus eficaçament sei ressorsas fisicas e mentalas ambé l'ensenhament dei koryu (escòlas tradicionalas) Tenshin Shinyo Ryu e Kito Ryu coma ponch de partença. La legenda dítz que Jigoro Kano s'inspirèt de l'espectacle d'aubres cubèrts de nèu durant un ivèrn fòrça rigorós que remarquèt que lei brancas dei cereisiers avián una reaccion diferenta dei canèus. Sota lo pes, lei brancas dei cereisiers avián tendància de rompre mentre que lei canèus, mai soples, plegavan e se desarassavan de « l'agressor » ambé soplesa. Aquò marcava la naissança de la via de la soplesa.
Dins lei fachs, Jigoro Kano aviá consciéncia de la decadéncia dau jujutsu practicat per sei contemporanèus qu'èra plus adaptat a son epòca. Sei tecnicas èran sovent malaisadas e dangerosas d'aprendre e la màger part dei mèstres èran gaire pedagògs. S'inspirant dei metòdes de divèrsei gimnasticas occidentalas, Jigoro Kano decidiguèt d'eliminar dau jujutsu lei tecnicas dangerosas e de codificar lo rèsta sota la forma de katas per facilitar son ensenhament. Ansin, fondèt un art novèu que sa vocacion èra mai educativa que guerriera. Lo judo èra nascut.
Conoguèt un succès important que s'espandiguèt en delà dei frontieras japonesas e permetèt de popularizar leis arts marciaus d'aqueu país. Acomencèt d'èstre ensenhat au Japon en 1882 au Kodokan puei en Euròpa durant la premiera dau sègle XX. En França, l'òbra dei mèstres Mikinosuke Kawaishi e Shozo Awazu permetèt d'i fondar una federacion poderosa e d'internacionalizar lo judo. Après la Segonda Guèrra Mondiala, lo ret mondiau de clubs èra sufisent per organizar lei premierei competicions internacionalas. En 1964, venguèt espòrt olimpic per leis òmes e en 1992 per lei fremas[1].
Au començament dau sègle XXI, lo judo èra lo tresen art marciau pus practicat après lo karate e lo taekwondo ambé 8 milions de practicants.
Tecnicas e forma d'entraïnament[modificar | modificar la font]
Tecnicas[modificar | modificar la font]
Lo judo esportiu distinguís explicitament :
- lei tecnicas de projeccion dichas nage waza que l'objectiu es de desesquilibrar l'advèrsari per lo faire tombar au sòu. S'i troban :
- lo grop dei tecnicas drechas dichas tachi waza devesidas entre :
- lei tecnicas de cambas dichas ashi waza.
- lei tecnicas de braç (e d'espatla) dichas te waza.
- lei tecnicas d'anca dichas koshi waza.
- lo grop dei tecnicas de sacrificis de son equilibri per faire tombar l'advèrsari dichas sutemi waza. Coma lei tecnicas precedentas, son devesidas entre divèrsei categorias :
- lei tecnicas de sacrificis dins l'axe dichas mae sutemi waza.
- lei tecnicas de sacrificis subre lo costat dichas yoko sutemi waza.
- lei tecnicas d'enrotlament dichas makikomi waza.
- lo grop dei tecnicas drechas dichas tachi waza devesidas entre :
- lei tecnicas utilizadas per lo combat au sòu per dominar l'advèrsari. Son dichas ne waza e son devesidas entre :
- lei tecnicas d'immobilizacion dichas osae komi waza. Son practicas solament quand l'advèrsari es cochat d'esquinas ambé lei doas espatlas tocant lo sòu.
- lei tecnicas d'estranglament dichas shime-waza que son dirigidas còntra lo sistèma respiratòri o lo sistèma sanguin dau còl.
- lei tecnicas de luxacion dichas kansetsu waza que son dirigidas còntra lo coide.
Existís tanben de tecnicas de luxacion e d'd'estranglament drechas que son rarament utilizadas en competicion car es defendut de faire tombar l'advèrsari amb aquelei tecnicas. Enfin, certanei katas necessitan de practicar de tecnicas de picatge dichas atemi waza. S'i troba :
- lei còps de pie (keri).
- lei còps de ponh (tsuki).
- lei còps dau talhant de la man (shuto).
Ges de còps es portat.
Forma d'entraïnament[modificar | modificar la font]
Lei formas d'entraïnament son devesits entre exercicis tradicionaus e katas. Lei premiers son compausats per :
- lo tandoku-renshu que se practica solet còntra un advèrsari imaginari.
- l'uchi-komi que se practica amb un advèrsari en repeticion d'una projeccion.
- lo nage-komi que se practica amb un advèrsari. Es la repeticion unei còps d'una projeccion.
- lo yaku-soku-geiko que se realiza d'un biais similar au precedent en apondent lo desplaçament.
- lo randori qu'es un combat simulat amb un advèrsari que dèu practicar una resisténcia moderada ai tecnicas.
- lo kakari-geiko qu'es similar au randori ambé l'impausicion d'una tematica a l'exercici.
- lo shiai qu'es lo combat de competicion.
Lei katas representan d'exercicis d'estil necessitant una concentracion especiala. Son la fònt dei principis dau judo e l'execucion corrècta d'aquelei katas necessita un entraïnament lòng. Lei katas principaus son :
- lo nage-no-kata (forma dei projeccions) compausat dei grops te-waza, koshi-waza, ashi-waza, mae-sutemi-waza e yoko-sutemi-waza.
- lo katame-no-kata (forma dei contraròtles) compausat dei grops osae-komi-waza, shime-waza e kansetsu-waza.
- lo kime-no-kata (forma de la decision).
- lo ju-no-kata (forma de la soplesa).
- l'itsutsu-no-kata (forma dei cinc principis).
- lo koshiki-no-kata (forma dei tecnicas ancianas).
- lo Seiryoku-zen'yo-kokumin-taiiku (educacion fisica nacionala per l'eficacitat maximala).
- lo Joshi goshin-ho.
- lo Go-no-sen-no-kata (forma dei còntra-presas).
- lo Nanatsu-no-kata (forma dei sept tecnicas).
- lo Nage-Ura-No-Kata (autra forma de còntra-presas).
Arbitratge e debanament dau combat[modificar | modificar la font]
Tèrmes d'arbitratge[modificar | modificar la font]
Au judo, l'arbitratge a per mission :
- de donar leis avantatges o la victòria ai combatents après l'execucion, parciala o totala, d'una tecnica.
- de mantenir l'interés dau combat e d'assegurar la seguritat dei combatents en arrestant lo combat quand es necessari.
- d'informar lei combatents e la taula d'arbitratge dau debanament dau combat.
- de faire respectar lei reglas e d'aplicar lei sancions necessarias.
Durant lei competicions oficialas, un combat necessita tres arbitres : un principau en posicion drecha qu'es cargat de seguir lei combatents e dos asssetas dins lei cantons de la superficia de combat. Lei decisions son presas per la majoritat deis arbitres e anonciadas per l'arbitre centrau. Per èstre comprés, l'arbitre utiliza un ensems de tèrmes que son generalament acompanhats d'un gèst :
- lei tèrmes pertocant lo debanament generau dau combat son :
- Hajime (mans de lòng dau còrs) que marca lo començament dau combat.
- Matte (braç parat vèrs la taula deis oficiaus, paume dirigit vèrs la taula) que marca una pausa.
- Soremade que marca la fin dau combat.
- Hiki-wake que marca una egalitat.
- Sonomana (en tocant lei dos combatents) que demanda ai dos combatents de s'immobilizar per permetre la verificacion d'una causa per l'arbitre sensa modificar l'eissida de la situacion de combat en cors.
- Yoshi (en tocant brèvament lei dos combatents) que marca la fin d'un sonomana.
- Hantei que marca una presa de decision per leis arbitres.
- lei tèrmes regardant un avantatge son :
- kinza qu'es pas anonciat per l'arbitre. Es utilizat per atribuir la victòria en cas d'egalitat a la fin dau combat.
- koka qu'es un tèrme disparegut dempuei la sason 2008-2009 e remplaçat per lo kinza. Marcava un avantatge menor quand un combatent capitava de faire tombar son advèrsari au sòu sensa contacte deis espatlats ambé lo sòu.
- yuko (braç parat subre lo costat en dessota de l'orizontala, dets parats) que marca un avantatge mejan per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu o sancion.
- waza-ari (braç parat subre lo costat en dessús de l'orizontala, dets parats) que marca un avantatge important per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu o sancion.
- ippon (braç parat en dessús de la tèsta, dets parats) que marca la victòria d'un combatent per projeccion, temps d'immobilizacion au sòu, cumul deis avantatges donats per la realizacion de waza-ari o sancion. Es la fin dau combat.
- osae-komi que marca lo començament d'una fasa d'immobilizacion.
- toketa que marca la fin d'una fasa d'immobilizacion.
- lei tèrmes regardant lei sancions :
- shido qu'es lo premier avertiment sensa consequéncia.
- chui qu'es lo segond avertiment. Dona un yuko a l'advèrsari.
- keikoku qu'es lo tresen avertiment avans la pèrda dau combat.
- hansoku-make qu'es lo quatren avertiment après lo keikoku o un avertiment dirèct per una fauta grèva (utilizacion d'una presa defenduda...). Entraïna la fin dau combat.
Debanament d'un combat[modificar | modificar la font]
Zona de combat[modificar | modificar la font]
Lo terren de judo es dich tatami. Tèn una superficia minimala de 14 x 14 mètres e lo combat se debana dins una zona de 8 x 8 o 10 x 10 mètres situada au centre dau tatami. La zona exteriora permet d'assegurar la seguritat dei combatents durant l'execucion de certanei tecnicas. Per èstre validada, una tecnica dèu èstre acomençada dins la zona de combat.
Rituaus d'intrada e de sortida de la zona de combat[modificar | modificar la font]
Avans d'intrar e de sortir de la zona de combat, existís una tièra de rituaus obligatòris. Ansin, avans lo combat, lei dos combatents intran subre lo tatami e se saludan. Puei, saludan un premier còp lo tapís en montant dessús. Puei, rintran en passant darrier leis jutges per anar se posicionar au centre dau tapís, fàcia a fàcia au bòrd de la zona de combat e esperar lo sinhau de l'arbitre. Saludan alora un premier còp la zona de combat (aqueu salut es plus obligatòri en competicion dempuei 2004) e se posicionan a distància de combat. Se saludan mutualament e fan un pas d'avans ambé la camba senèstra e esperan alora lo sinhau de l'arbitre per acomençar lo combat.
A la fin dau combat, la sortida es realizada ambé de rituaus indentics se debanant dins l'òrdre invèrs de l'intrada. Lei dos combatents se saludan, pòdon saludar l'arbitre e se tocar la man. Reculan en defòra de la zona de combat e saludan lo tapís pendent la sortida.
Duracion e gasanh dau combat[modificar | modificar la font]
Per lei campionats dau monde e lei Jòcs Olimpics, la duracion oficiala d'un combat es de cinc minutas seguit, s'es necessari, d'una prolongacion de tres minutas. Lo gasanh dau combat es donat au combatent que marca l'avantatge pus important. Per exemple, l'obtencion d'un waza-ari solet permet d'averar lo combat còntra un advèrsari tenent dos yuko. L'obtencion d'un ippon permet d'averar dirèctament lo combat.
Pendent la prolongacion, la regla de la « mòrt subita » s'aplica e lo gasanh de la partida es effectiva tre l'obtencion d'un avantatge. Enfin, se la prolongacion a pas permés de despartajar lei combatents, lo venceire es designat per un vòte dei tres arbitres.
Grades e cenchas[modificar | modificar la font]
Lei combatents de judo son devesits entre unei gradas marcant per de centuras de color diferentas. Permetòn d'avalorar son nivèu tecnic, son eficacitat au combat, son ancianetat e sei qualitats moralas. Lei premiers gradas son marcats per una color diferenta de cencha e son dichs kyu. Dins l'òrdre creissent, lei colors de cencha son lo blanc (9en kyu), lo blanc-jaune (8en kyu), lo jaune (7en kyu), lo jaune-arange (6en kyu), l'arange (5en kyu), l'arange-verd (4en kyu}, lo verd (3en kyu), lo blau (2en kyu) e lo marron (1en kyu). En dessús dei kyu, lei grandes son dichs dan e son representats per una cencha negra per lei cinc premiers, per una cencha roja per lei 6en, 7en e 8en dan e per una cencha roja-blanca per lei 9en e 10en dan. Enfin, existís una cencha dicha blanca larga per lo 12en dan atribuida solament au fondator dau judo Jigoro Kano après sa mòrt.
En França, lei kyu son atribuits dins lei clubs per un professor de judo diplomat d'Estat. Certanei clubs an creat de grades suplementaris entre lei cenchas coma la cencha violeta donat a un judoka jutjat tròp jove per venir cencha blava. Lei grades superiors pòdon s'obtenir en competicion o durant un examen dirigit per una jurada regionala o nacionala oficiala.
Competicions majoras[modificar | modificar la font]
Lei competicions majoras de judo son lei Jòcs Olimpics d'Estiu, lei Campionats Mondiaus, continentaus e nacionaus e lei Tornegs dau Grand Chelèm. Lei combatents i son devesits en categorias definidas per lor pes.


c: text/html

text:
Haulias
[[Categoria:Wikipèdia:esbòs Modèl:Esbòs/paramètres comuna de Gers]]
Haulias[1][2][3][4] (Haulies en francés) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne situada en la airal urban de Auch sus la Arçon
Commune de Gascogne située dans l'aire urbaine d'Auch sur l'Arçon
Istòria[modificar | modificar la font]
EN 1821 i aguèt ligat a la municipalitat de HAULIES la anciana comuna de ARCAGNAC
EN 1821 fut rattaché à la commune d'HAULIES l'ancienne commune d'ARCAGNAC
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Base de donadas toponimicas de l'Institut d'Estudis Occitanas: Haulias
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Saint-Pancrasse
Nom desconegut en arpitan (Saint-Pancrasse en francés) es una comuna arpitana dau Daufinat, situaa dins lo departament d'Isèra e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat se situa sul Scenari de las Pichonas-Ròcas, un balcon natural, en bordure oriental del Massís de la Chartreuse, dominat per la Dent de Crolles,montanha #que barra un labyrinthe sosterranh.
La commune se situe sur le Plateau des Petites-Roches, un balcon naturel, en bordure orientale du Massif de la Chartreuse, dominé par la Dent de Crolles,montagne qui renferme un labyrinthe souterrain.


text:
Joan Maragall i Gorina
Joan Maragall i Gorina (Barcelona, 10 d'octobre de 1860 – 20 de decembre de 1911) foguèt un poèta e escrivan catalan, figura principala dins la poesia modernista del cambiament del sègle XIX al XX.
Biografia[modificar | modificar la font]
Membre de l'intellectualitat culta de la Barcelona de la Renaissença, que n'aviá eretat lo floralisme e lo retoricisme, faguèt una defensa de l'espontaneïtat e de la recèrca de la simplicitat e arribèt a desvolopar la siá "teoria de la paraula viva", que creèt escòla. Faguèt de la siá òbra poetica lo vessant literari mai conegut, se destaca plan la siá importanta produccion en pròsa, amb mai de 450 tèxtes, entre articles, ensages, discorses, semblanças biograficas e de prefacis. La siá activitat coma jornalista al Diario de Barcelona e La Veu de Catalunya foguèt un dels mejans que li permetèt projectar una opinion que generèt una importanta influéncia sociala.
Tradusiguèt Goethe, Friedrich Nietzsche e Novalis e introdusiguèt aital en Catalonha una bona part de la poesia alemanda.
En lo vessant personal, Joan Maragall foguèt un òme de raïses religiosas e una fòrta implicacion politica. Entre l'"adieu Espanha" e lo iberisme, la siá influéncia foguèt totjorn en vigor en Catalonha de manièra mai o mens visibla. Foguèt un personatge amb de contactes multiples, amb los que manteniá una vasta correspondéncia d'un interès que va mai enlà de çò purament anecdotic o biografic.
Un dels sieus felens es Pasqual Maragall i Mira, President de la Generalitat de Catalonha (2003-2006).


text:
589
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 589 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Retorn de la Pèsta de Justinian a Roma onte la malautiá causèt tornarmai de milièrs de mòrts.


text:
Magalona
Magalona es un masatge apertenent ara a la comuna de Vilanòva de Magalona (Erau). Es una anciana illa volcanica ligada a l'ora d'ara al continent per de cordons litorals. Lo site abriga ara la Catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona e un centre d'ajuda pel trabalh.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Foguèt una anciana ciutat fondada pels Visigòts, sus l'illa omonima. En rason de la seuna posicion sus un cordon sablonenc aisit d'aparar, entre una lòna e la mar, l'illa venguèt lo luòc d'una catedrala e un ancian evescat que foguèt roïnat pels Francs en 737.
La vila actuala de Vilanòva de Magalona foguèt bastida a la meteissa epòca sul continent.
Los evesques se refugièron sul site de Substancion qu'arai despareguèt. Magalona foguèt relevada per l'evesque Arnald (1030-1060). En 1172, lo comtat de Melguèlh passèt als mans de l'Ostal de Tolosa. Lo privilègi de batre moneda (lo sòu melgorian) aperteniá als comtes de Melguèlh que, roïnats, daissèron lors drechs al papa Innocenci III que los fudèt a l'evesque Guilhèm III d'Autinhac (1204-1216) lo 14 d'abril de 1215. Dempuèi, la comtat de Melguèlh foguèt als mans dels evesques de Magualona. Aqueles evesques deguèron far fàcia a la pujada de l'ostal d'Aragon que veniá de dintrar en possession de Montpelhièr. A partir de 1293, Felip IV installèt un talhèr a Somèire que foguèt transferit a Montpelhièr en 1356. Lo sètge episcopal foguèt suprimit en 1536 e s'establiguèt a Montpelhièr.
La Catedrala de Sant Pèire e Sant Paul de Magalona d'estil romanic, fortificada, foguèt classificada Monument istoric. Lo site abriga actualament un centre d'ajuda pel trabalh.
Geologia[modificar | modificar la font]
L'illa foguèt formada per una erupcion surtseiana entre -3,8 Ma e 5 Ma (pliocèn)[1].
Galariá[modificar | modificar la font]
-
Faciada Oèst de la catedrala de Sant Pèire e Sant Pau de Magalona
per Séraphin-Médéric Mieusement
(mars 1888)
-
-
-
Nòtas et referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Paul Ambert, Le volcanisme Pliocène inférieur de Maguelone (région de Montpellier, Hérault)- C. R. Geoscience 335 (2003).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams intèrnes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (fr)historique, presentacion
- (fr)Istòria dels sòus de Melguelh (Magalona)
- (fr)catedrala de Sant Pèire de Magalona


text:
1974
Aquesta pagina concernís l'an 1974 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 25 d'abril - La Revolucion dels ulhets fa tornar la democracia en Portugal.
- 16 de mai - Helmut Schmit es elegit per cancelièr d'Alemanha de l'Oèst.
- 17 de junh - En Anglatèrra, explosion d'una bomba a l'Ostal del Parlament a Londres; l'Armada Republicana Irlandesa se declara responsabla de l'aver pausada.
Mond[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - Independéncia de Grenada
- 8 de febrièr - Aprèp 84 jorns dins l'espaci, la còla de Skylab 4 torna sus Tèrra.
- 13 de febrièr - Lo Prèmi Nobel de Literatura Aleksandr Solzhenitzyn es fòrabandit d'Union Sovietica.
- 16 de mai - Índia fa espetar amb succès sa primièra bomba nucleara.
- 20 de julhet - Ocupacion turca de Chipre; aprèp lo còp d'Estat de l'EOKA, las fòrças de Turquia envasisson Chipre.
- 9 d'agost - Escandal de Watergate: demission del president dels Estats Units Richard Nixon, qu'es remplaçat pel seu vicepresident Gerald Ford.
- 10 de setembre - Independéncia de Guinèa Bissau.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
La sonda estatsunidenca Mariner 10 capitèt de realizar lei premierei fotografias d'una partida de la superficia de Mercuri mostrant un còrs fòrça craterizat d'aspèct similar a la Luna.
Fisica[modificar | modificar la font]
Demonstracion de l'existéncia dei bosons Z0, W- e W+ de la fòrça nucleara febla gràcias a una experiéncia basada sus de teorias desvolopadas per Steven Weinberg, Abdus Salam e Sheldon Glashow. Lei tres òmes se partejèron lo Prèmi Nobel de Fisica de 1979. Leis autors de l'experiéncia (Carlo Rubbia e Simon Van der Meer) obtenguèron tanben un Prèmi Nobel de Fisica en 1984.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 13 de febrièr - Robbie Williams, cantaire britanic
- 28 d'abril - Penélope Cruz, actritz espanhòla
- 16 de mai - Laura Pausini, cantaira italiana
- 23 de mai - Jewel, cantaira, cantautritz, actritz, filantròpa, e autora nòrd-americana
- 30 de mai - Andry Rajoelina, president de Madagascar
- 1èr de junh - Alanis Morissette, cantaira canadiana
- 22 d'agost - Agustin Pichòt, jogador de rugbi argentin
- 11 de novembre - Leonardo DiCaprio, actor american
- Joan Pau Ferrer, escrivan gascon
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 27 de març - Eduardo Santos Montejo, president de Colómbia (n. 1888)
- 2 d'abril - Jòrdi Pompidor, òme politic, primièr ministre e president de França (n.1911)
- 27 d'abril - Franz Jonas, president d'Àustria (n. 1899)
- 24 de mai - Duke Ellington, musician de jazz dels Estats Units (n.1899)
- 9 de junh - Miguel Ángel Asturias, escrivan guatemaltèc, Prèmi Nobel de Literatura (n.1899)
- 1 de julhet - Juan Domingo Perón, president d'Argentina (n. 1895)
- 11 de julhet - Pär Lagerkvist, escrivan suedés, Prèmi Nobel (n. 1891)
- 13 de julhet - Patric M. Blackett, baron Blackett, fisician britanic, Prèmi Nobel (n. 1897)
- 13 de novembre - Vittorio de Sica, realizator italian de cinèma (n. 1901)
- 17 de novembre - Erskine Hamilton Childers, president de la Republica d'Irlanda (n. 1905)


text:
Còsta Rica
La Còsta Rica es un estat d'America Centrala, limitat al nòrd per Nicaragua, a l'èst per la mar Cariba, al sud per Panamà e a l'oèst per l'Ocean Pacific. Aquel isclet europèu dins l'America indiana o mulatra foguèt longtemps un modèl democratic per la region.
Lo gentilici es còstarican -a o còstariquenc -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
De veire: Geografia de Còsta Rica
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Còsta Rica


text:
Nekhen
Nekhen (en grèc : Ἱepάkwv πόλις - Ieracompolis - la "Ciutat deu haucon") qu'ei un deus lòcs arqueologics mei ancian de l'Egipte antica. Durant lo periòde tinita o protodinastic (e mei que mei durant los regnats de la Ièra dinastia egipciana que sembla estar estada la capitala religiosa deu joen reiaume dab lo son temple e lo son culte vodats au diu Her considerat com lo purmèr faraon.
La ciutat que condava tanben dab ua mena de hortalessa bastida per faraon Khasekhemoi dab bricas de grava seca (que's supausa qu'èra mei que mei ua mena de palais).
Las resta deu temple de Her que hon horrucada per James Edward Quibell e per Frederick William Green a la fin deu sègle XIX e qu'i troben tres deus mei importants objèctes coneguts deu periòde protodinastic : los caps de massuga deus reis Narmer e d'Escorpion e la paleta de Narmer.
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Budge, Ernest Alfred Thompson Wallis. An Egyptian Hieroglyfic Dictionary. Nava York : Dover, 1978.


text:
Dat
Un dat es un objècte, mai sovent de talha pichona e de forma cubica, que permet de tirar aleatòriament un nombre o un simbòl d'entre la possibilitats.
Somari
Dats ordinaris[modificar | modificar la font]
Los dats mai corrents son de pichons cubes d'1 a 2 cm de costat (16 mm essent l'estandard), possedant doncas 6 fàcias numerotadas d'1 a 6, generalament a l’ajuda de motius de punts. Tradicionalament, la soma dels nombres situats sus dos fàcias opausadas es egala a 7 (çò qu'es lo cas dempuèi al mens l’antiquitat); en consequéncia, las fàcias numerotadas 1, 2 e 3 se tocant a un vertèx del dat. Doas causida son doncas possibles: plaçar aquelas fàcias dins le sens de las agulhas d’un relòtge o dins l’autre sens a l'entorn d'aquel vertèx.
Las arèstas possèdon un biais redond, per que ròtla mai aisidament. Lo problèma dels biais se situa al nivèl dels cantons perque aqueles pòdon venir trœp redonds.
Los dats son jetats per donar de nombres aleatòris, mai sovent pels jòcs d'azard, e son doncas un exemple de generator de nombres aleatòris. Pasmens, coma los numèros son d’ordinari figurats amb de trauc, de qualques fàcias se leva mai de material que d’autres, çò que provòca un leugièr biais estatistic. Aquel biais pòt èsser mermat, coma dins lo cas dels dats asiatics que la fàcia numerotada 1 a un trauc mai grand que los autres.
Los dats son jetats, sols o en grops, de la man o mejans un gòt, sus una superfícia plana. La facia prisa en compta per legir de la valor de cada dat es aquela situada al dessús quand s’arrsta.
Istòria[modificar | modificar la font]
Los dats an probablament lor origina dels òs de las cavilhas d’animals coma lo buòu. Es pas aisit de determinar precisament l’apareisson dels dats e lor diferenciacion dels ossets, los escrivans antics semblant confondre ambedos jòcs. Datarián dels temps preïstorics. Lor preséncia dins de tombas ancianas de la val d’Indus sembla puntar cap a una origina asiatica. Lo jòc de dat es mencionat dins lo Rig-Veda e l’Atharvaveda indians[1].
La coneissença de la numeracion etrusca, e mai precisament la forma escricha de lors 6 primièrs chifres, se faguèt en descobrissent de dats[2] de jogar (o de divinacion) dins los objèctes familhièrs acompanhant li mòrt dins sa tomba.
Lòs jòcs de dats foguèron mai tard al vam a Roma, subretot pendent los jorns de festenals de l’Empèri roman, pasmens qu'èran enebits, levat pendent las Saturnalas. Oraci descriu per exemple çò que presenta coma un jòve tipic de l’epòca, que perdava lo seu temps als dats puslèu qu’a domdar lo seu caval. Jogar d’argent als dats èra lo subjècte de leis especificas; l’una d’aquela donava que cap de procés podava èsser mandat per une persona qu'autrejava los pariatge dins lo seu ostal, quitament s’èra atacat o se calcun aviá trichat contra el. Los jogaires professionals èran pasmens corrents e de dats trucat foguèron trobats.
Lo Musèu de Sant Ramon de Tolosa expausa dins una mòstra un dat roman en òs: pòrta los chifres 4, 5 e 6, cadun repetite dòs còps. Se sap pas per que jòc s'utilizava.
Tacit conta que las tribús germanicas adoravan fòrça los dats e èran prèstas a jogar la lor libertat aprèp aver perdut lo rèsta. De sègles mai tard, los dats venguèron lo passa temps dels cavalièrs e de las escòlas e de las guildas de dats existèron.
En Índia, los dats èran utilizats entre autre per jogar al Chaturanga, un dels aujòls del jòc d’escacs. Lo Chaturanga seriá estat jogat amb de dats de 8 fàcias marcadas 2, 3, 4 e 5, cadun indicant un dels tipes de pèças del jòc coma devant èsser jogada per aquel torn[3]. Se trapèt França de jòc d’escacs pròche del Chaturanga, datant de l’epòca romana e se jogant tanben amb de dats, que lo rei presentavan las attribúts de Carlesmanhe.
Dins fòrça païses asiatics, los dats son dempuèi de temps un passa temps al vam.
Variantas[modificar | modificar la font]
Das non cubics[modificar | modificar la font]
De dats an la forma d’un polièdre autre que lo cube. Venguèron al vam dins los ans 1950, subretot aprèp l’introduccion dels jòcs de guèrra, jòcs de ròtle, jòc de cartas per collectionar e qualques jòcs de societat. Aqueles dats son mai sovent de plastc e lors fàcias pòrtan de nombres puslèu que de motius de punts.
Se s’agíß d’un novelum dels temps modèrnes, sembla que de culturas ancianas utilisèron (en particulièr, dos dats icosaédrics datant de la Roma antica son expausats al British Museum de Londres).
Los solids platonics son utilizats de biais corrent pels dats de 4, 6, 8, 12 e 20 fàcias. D’autres formas pòdon se trapar per de dats de 2, 3, 5, 7, 10, 14, 16, 18, 24, 26, 28, 30, 32, 34, 36, 50, 60, 100 o 120 fàcias, mas levat lo dat de 10 fàcias, son pauc utilisats, a causa de lor raretat e tanben perque la lectura del nombre ven dificila, las fàcias essent gaireben sul meteis plan e la verticalitat pauc visible. Un grand nombre de distribucions de probabilitats diferentas pòdon èsser obtengudas amb aqueles dats. Per exemple, dos dats de 10 fàcias pòdon èsser utilisats per produire un nombre compres entre 1 e 100 (l’un dels dats donant lo chifre de las desenas, l’autre aquel de las unitats, lo tiratge « 00 » correspondent a 100 o 0 segent lo jòc practicat) per d’obtenir una distribucion lineària de percentatges. En addicionant los resultats de mai d'un dats, es possible de s'aprocahr un distribucion normala; en rebutant los tiratges mai (o mens) nauts, de modificar aquelas distributions , eca. Amb aquelas tecnicas, los jòcs pòdon s'aprochar amb sufisentament de realisme de las probabilitats dels eveniments que simulan.
L’équiprobabilitat d'aqueles dats (es a dire la probabilitat egala d’obtenir quina que siá la quita fàcia) es sujecta a controvèrsia; los dats de 6 fàcias utilisats dins los casinos an l’obligation legala d’èsser equiprobables. Los proceses de fabricacion utilisats pels autres tipes de dats an cap d'obligacion d'aquela mena.
De dats esferics existisson tanben; la foncion es identica a aquela dels dats de 6 fàcias, mas an una cavitat intèrna octaédrica qu'un un pes se desplaça e provòca l'arrèst dins una direccion d'entre sièis. Demandan pasmens una superfícia plana e orizontala per foncionar corrèctament.
Las formas mai utilizada, fòra dels dats cubics de 6 fàcias, son:
- Lo tetraèdre, dat de quatre fàcias. Aqueles dats ròtlan gaireben pas, comptan tres nombres sus cada fàcia, cadun inscrich lo long d’una arèsta, organizats de tal biais qu'aquel situat o sus l’arèsta du bas o sul vertèx de tres fàcias visiblas o le meteis; aquel nombre es aquel qu'es pres en compte pendent un lançat.
- L’octaèdre, dat de uèit fàcias. Cada fàcia es triangulara. La soma de las fàcias opausadas es generalament egala a 9.
- Lo trapezoèdre pentagonal, dat de dètz fàcias. Lo sol dat corrent que siá pas un solid platonician. Es utilizat mai sovent per parelh per donar los nombres de 0 a 99, l’un figurant las desenas (00, 10, 20… fins a 90), l’autre las unitats (de 0 a 9). La posicion de las fàacias 00 e 0 representa 0 o 100 segon lo jòc.
- Lo dodecaèdre regular, dat de dotze fàcias. Cada fàcia es un pentagòn regular.
- L’icosaèdre, dat de vint fàcias.
De formas mai raras:
- Dat d'una fàcia : esfèra qu'es inscrich los chifres d'1 a 6.
- Dat de doas fàcias : cilindre. s’agís simplament d’una pèça de moneda possedant un 1 sus una fàcia e un 2 sud l’autre.
- Dat de tres fàcias : prisma triangular troncat e arrondit, es sovent remplaçat per un dat de 6 fàcias que lo resultat es divisit per 2, arrondit a l’entièr superior.
- Dat de cinc fàcias : prisma pentagonal.
- Dat de set fàcia: prisma eptagonal.
- Dat de dotze fàcias: dodecaèdre rombic.
- Dat de quatorze fàcias: exagonala.
- Dat de setze fàcias: bipiramida octogonala.
- Dat de vint e quatre fàcias: tetraquiexaèdre.
- Dat de trenta fàcias: triacontaèdre rombic.
- Dat de trenta e set fàcias, per remplaçar una rotlèta de casino.
- Dat de cinquanta fàcias: bipiramida icosacaipentagonala.
- Dat de cent fàcias: zocquièdre.
- S’inspirant de la baudufa Sevivon, es possible de construire de generators aleatòris de quina que siá valor.
Numerotacion[modificar | modificar la font]
Las fàcias dels dats son numerotadas mai sovent per une seguida de contunh de nombres entièrs, començant per un (o zèro), exprimits per des traucs o de chifras. Existisson d'expcions:
- De doblador, utilizat pel backgammon, portant los nombres 2}, 4, 8, 16, 32 e 64 e simbolizant lo coeficiant multiplicatiu actual de la misa iniciala. Aquel dat es pas jetat servís simplament a marcar l’enjòc.
- Dats pel jòc de poker d’ase que las figuras de las cartas de jogar son representadas: ase, rei, dama, vailet, dètz e nòu.
- Dat especific per jogar al Mah jong.
- Dats colorats, cada fàcia portant una color diferenta.
- Dats comportent de dessenhs sus las faces, utilizats per exemple per determinar d'occurréncias de jòcs de figurinas o des posicions dins un jòc erotic.
Probabilitats[modificar | modificar la font]
Per un simple lançat d’un sol dat de 6 facias equilibrat, la probabilitat d’obtenir quina que siá la valor 1 a 6 es exactament de 1⁄6. Lo tiratge seguís doncas una lei uniforma discrèta. Lo tiratge de n dats seguís una lei multinomiala que las probabilitats p1, p2, …, p6 son totas égalas a 1⁄6, se lo dat es pas trucat.
Se lançam dos dats e qu’addicionam los nombres obtenguts sus las doas fàcias superioras, los tiratges son pas mai distribuits de biais unifòrme mas seguent una distribucion triangulara:
Lo tiratge mai probable es alara 7.
Amb tres dats o mai, la distribucion se rapròcha d’una distribucion normala amb l’apond de cada dat (consequéncia del teorèma de la limita centrala). La distribucion de probabilitat exacta Fi per un nombre de dats pòt se calcular per convolucion repetida de la distribucion de probabilitat d’un dat simple amb ela meteissa:
- Fi(m ) = ∑n F1(n ) Fi-1(m - n ).
Trobar s'un dat es trucat[modificar | modificar la font]
Un dat es trucat se la lei es pas mai unifòrme. Quand es intencional, ensagèm de far sortir mai sovent o al contrri mens sovent, las autras fàcias avent la meteissa probabilitat d’apareisson entre elas. Se s’agís d’una deca non incentionala, cada fàcia aurá la seuna probabilitat.
Se lançam lo dat mai d'un còp de seguida, avèm pas una alternança estricta de valors. Per exemple, se lançam un dat dos còp de seguida, avèm 6 escasenças sus 36, siá 16,66… % d'escasença, d’obtenir dos còp lo meteis resultat (cada doble a Modèl:Fraction escasença d’apareisser, e i a 6 dobles; dins un cas sus sièis, avèm dos còps lo meteis lançat. La frequéncia observada per cada eveniment veirá s’aprochar de la frequéncia teorica sus un grand nombre de lançats, per exemple 100.
Se fasèm n lançats, per saber se lo dat es equilibrat (es a dire s'avèm efectivament 1⁄6 escasença d’aver cada figura), cal utilizar un tèst del x² d’adequacion de cinc gras de libertat (perqu'i a sièis resultats mas que lors probabilitats son complementàrias). Lo nombre de lançats minimal es de 30 (5 divisit par la frequéncia teorica, 1⁄6 = 0,166…. Se nomenam Oi lo nombre de lançats donant lo chifre i, avèm la taula de resultats seguents:
amb ∑i Oi = n
Lo x² es
La probabilitat p que lo dat siá equilibrat es determinada en foncion de las valors tauladas del x².
Per exemple, se lo x² es inferior o egal a 0,55, lo dat a 99 % d'escasenças d’èsser equilibrat (1 % d'escasenças d’èsser trucat); se lo x² es superior o egal a 15,09, lo dat a 1 % d'escasenças d’èsser equilibrat (99 % d'escasença d’èsser trucat).
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- (en) Dice (Wolfram MathWorld, analisa de las probabilitats als dats)
- (en) Fair Dice (estudi dels diferents polièdres condusent e de dats equilibrats)
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ 2.3, 4.38, 6.118, 7.52, 7.109
- ↑ Un parelh unic de dats d’ivòri conservat a la Bibliotèca Nacionala de França, París.
- ↑ (fr)Jean-Louis Cazaux, Guide des échecs exotiques et insolites, Chiron éditeur, 2000.


text:
Landean
Landean en breton ( Landéan en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat al nòrd de Fougères : lo centre-bourg se situa a aperaquí 7 quilomètres del centratz-vila de Fougères.
Lo bourg a situat en limit de la bòsc de Fougères #qu'ocupa la part sud del territòri communal.
La rota départementale nModèl:O 177, #que connècta Fougères a Sant-Hilaire-de detlo-Harcouët, travèrsa la municipalitat en un sentit nòrd-sud e talha lo bourg en dos. Ne fau un omenatge al sojorn de Victor Hugo en la municipalitat, a #èsser cristianada del nom de l'escrivan.
La commune est située au nord de Felger : le centre-bourg se situe à environ 7 kilomètres du centre-ville de Fougères.
Le bourg est situé en limite de la Felger qui occupe la partie sud du territoire communal.
La route départementale nModèl:O 177, qui relie Fougères à Saint-Hilaire-du-Harcouët, traverse la commune dans un sens nord-sud et coupe le bourg en deux. En hommage au séjour de Victor Hugo dans la commune, elle a été baptisée du nom de l'écrivain.


text:
Somalia
Somalia (en somali Soomaaliya; en arabi الصومال, As-Sumal), abans coneguda coma la "Republica Somali Democratica", es un estat de la Bana d'Africa que costeja lo golf d'Adèn e l'Ocean Indian. Confronta Jiboti al nòrd, Etiopia a l'oèst e Kenya al sud-oèst.
La capitala es Mogadisho.
Lo gentilici es somali[1] o somalian -a.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Somalia a pas agut cap de govèrn nacional eficaç dempuèi 1991, encara que i aja un govèrn internacionalament reconegut a Mogadisho e Baidoa. Aqueste govèrn creèt lo Govèrn Federal de Transicion, que contraròtla sonque lo sud de Somalia e es pas reconegut per la majoritat dels somalis. Dins lo nòrd-oèst del país, la region de Somaliland se declarèt republica independenta en 1991.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo relèu al nòrd del país es accidentat, e dins fòrça luòcs l'altitud oscilla entre 900 e 2100 m al dessús del nivèl de la mar. Las parts centralas e sud son planas, amb una altitud mejana de mens de 180 mètres.
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Somalia.
Somalia es un dels païses pus paures d'Africa e del mond.
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin...


text:
Janville (Calvados)
Janville en normand ( Janville en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament de Calvadòs e la region de la Bassa Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat es als confins de la plana de Can e del país de Auge. Lo sieu pichon bourg (lo masatge caseriu la Glèisa) es Modèl:A Unitat al sud-es de Troarn, a Unitat|5|km {{}} al nòrd de Argences e a Unitat|18|km {{}} a l'èst de Can[1].
La commune est aux confins de la plaine de Caen et du pays d'Auge. Son petit bourg (le hameau l'Église) est à 3 km au sud-est de Troarn, à 5 km au nord d'Argences et à 18 km à l'est de Caen[3].
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Distàncias viàrias los mai cuertas segon Viamichelin.fr
- ↑ {{{Títol}}}
- ↑ Distances routières les plus courtes selon Viamichelin.fr
- ↑ Géoportail (IGN), couche « Limites Administratives » activée


text:
Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament
La Banca Internacionala per la Reconstruccion e lo Desvolopament o BIRD (en anglés: International Bank for Reconstruction and Development o IBRD) es una de las cinc institucions que constituisson lo Grop de la Banca Mondiala. La BIRD es una organizacion internacionala. Sa mission d'origina foguèt de finançar la reconstruccion dels païses devastats per la Segonda Guèrra Mondiala. A l'ora d'ara sa mission es concentrada en la lucha contra la pauretat, a travèrs del finançament dels Estats. Son accion continua per mejan de pagaments regulats per sos Estats membres.
Istòria[modificar | modificar la font]
La BIRD dintrèt en foncion lo 27 de decembre de 1945, aprèp la ratificacion internacionala dels acòrds consolidats en la Conferéncia Monetària e Financièra de las Nacions Unidas (ABAACMFNU), que se passèt entre lo 1èr e lo 22 de julhet de 1944, a Bretton Woods, Nòva Hampshire, Estats Units d'America.
Aquel organisme foguèt establit principalament amb un mecanisme per la reconstruccion d'Euròpa e de Japon aprèp la Segonda Guèrra Mondiala, amb un mandat addicional d'acompanhar la creissença economica dins los païses en via de desvolopament en Africa, Asia e America Latina. A la començança, la banca se centrèt principalament en de projèctes d'infrastructura de tèrme long: construccion de rotas, aeropòrts, e centralas electricas. Coma lo Japon e sos clients europèus foguèron graduats" (aqueriguèron cèrts nivèls de revenguts per tèsta), la BIRD se centrèt entierament cap als païses en via de desvolopament. Dempuèi lo començament de las annadas 1990, tanben a financiat los Estats pòstsocialistas de l'Euròpa Orientala e de l'anciana Union Sovietica .
Foncionament[modificar | modificar la font]
La BIRD fornís de prèstes als govèrns, e las entrepresas publicas, totjorn amb un gatge governamental (o "sobeirana") de remborsament. Los fons d'aqueles prèstes venon principalament de bons obligatàris emetuts per la Banca Mondiala en los mercats de capitals globals, abitualament de US$12 a 15 bilhons per an. Aqueles bons son classificats coma AAA (la pus nauta qualificacion possibla), perque son apiejats pel capital de part dels Estats membres, aital coma pels gatges sobeirans dels prestaires. De mai, los prèstes que son pagats se reciclan.
A causa del classament de crèdit de la BIRD, aquela pòt demandar de prèstes a de tausses d'interès relativament basses. Coma la majoritat dels païses en via de desvolopament an de marridas qualificacions de crèdit, la BIRD pòt prestar dins aqueles païses de tipes d'interès que son generalament fòrça mai atractius, quitament après aver apondut un pichon marge (prèp de 1%) per cobrir las despensas administrativas.


text:
1869
Aquesta pagina concernís l'an 1869 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Quimia[modificar | modificar la font]
Publicacion de la premiera classificacion periodica deis elements Dmitrii Mendeleiev (1837-1907). Permetèt d'establir de relacions entre leis elements quimics diferents — alora considerats coma d'entitats independentas — e de preveire l'existéncia d'elements encara desconeguts.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 14 de febrièr - Charles Thomson Rees Wilson, fisician britanic, Prèmi Nobel (m. 1959)
- 15 de març - Stanislaw Wojciechowski, president de Polonha (m. 1953)
- 18 de març - Neville Chamberlain, primièr ministre del Reialme Unit (m. 1940)
- 22 de març - Emilio Aguinaldo, primièr president de las Filipinas (m. 1964)
- 27 de junh - Hans Spemann, embriologista alemand, Prèmi Nobel (m. 1941)
- 3 de setembre - Fritz Pregl, fisician austriac, Prèmi Nobel (m. 1930)
- 28 d'agost - Augusto Tasso Fragoso, president de Brasil (m. 1945)
- 2 d'octobre - Mohandas Karamchand Gandhi, lo Mahatma Gandhi, líder de l'independéncia d'Índia (m.1948)
- 26 d'octobre - Washington Luís, president de Brasil (m. 1957)
- 1 de novembre - Folco de Baroncelli-Javon, escrivan e poèta provençau (m. 1943)
- 11 de novembre - Victor Emmanuel III, rei d'Itàlia (m. 1947)
- 30 de novembre - Gustaf Dalén, fisician e inventor suedés, Prèmi Nobel de Fisica en 1912 (m.1937)
- 31 de decembre - Henri Matisse, pintre francés (m.1954)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 8 de març - Louis Hector Berlioz, compositor romantic francés (n.1803)


text:
Club esportiu
Un club esportiu es una infraestructura qu'enquadra lei esportius. Si compausa de sòcis e si pòu comparar a-n una minisocietat ambé son burèu director. Si compausa d'un enquadrament esportiu taus que d'entraïnaires, de medecins, quinesiterapeutas, preparators fisics, psicològues de l'espòrt, de segur en mai deis esportius.
Lo club esportiu promòu un espòrt en particular (fotbòl, basquetbòl...), una familha d'espòrts (atletisme, ciclisme...) o encara una diversitat d'espòrts (club omniespòrts).


text:
Sant Feliu d'Amunt
Sant Feliu d'Amunt en catalan ( Saint-Féliu-d'Amont en francés) es una comuna catalana, situada dins lo departament dels Pirenèus Orientals e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personatges ligats a la comuna[modificar | modificar la font]
- Christian Bourquin, president del Conselh Regional de Lengadòc-Rosselhon
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
{{Portal Rosselhon (Catalonha Nòrd)}}
[[Categoria:Comuna de Rosselhon (Catalonha Nòrd)]]


text:
Oasi
Un oasi es un airal de vegetacion isolada dins un desèrt, que normalament se situa a l'entorn d'una una font d'aiga sosterranha que pòt emergir o non a la superfícia.
Lo mot oasi etimologicament ven del grèc ὄaσις (oasis), que deriva de l'egipcian wḥ3t o del demotic wḥỉ, e ven pas dirèctament del mot còpte ouaḥe (*/waħe/), coma se ditz a vegadas, perque lo mot grèc es mencionat abans l'aparicion del còpte coma lenga escricha. Lo mot èra originalament un toponim que designava una localitat especifica, que seriá l'actual oasi de Dakhla, e probablament èra un tèrme de la lenga locala (libicoamazic).
Somari
Ròtle[modificar | modificar la font]
La posicion dels oasis es d'importància vitala per las rotas comercialas e de transpòrt dins las zonas deserticas. Las caravanas devon viatjar d'oasis en oasis per que no manque d'aiga. Sovent lo contraròtle militar d'un oasi implica lo contraròtle d'una rota comerciala. Encara demòran de fogals de pòblament fòrça importants dins lo desèrt e d'una produccion agricòla que compta. Son tanben de relais per las migracions contemporanèas: los migrants d'Africa sossahariana cap a Euròpa.
Natura[modificar | modificar la font]
Lo mot « oasi » dins lo lengatge comun designa pas qu'un espaci redusit al mitan del desèrt e fach fertil per la preséncia d’aiga. Mas, lo punt de vista antropologic e arqueologic i apond mai caractèrs essencials. Un oasi, dins aquel sens, es un terrador creat per l'òme e mantengut per l’introduccion d’un sistèma de gestion tecnic e social de la font d'aiga. S’agís de fach d'un espaci mes en cultura per l'asagatge e doncas tot artificial. La creacion e la sèrva d'un oasi implica doncas una preséncia umana e un apòrt de trabalh de contunh; un oasi se pòt doncas definir coma l’associacion d’una aglomeracion umana e d’una zona cultivada (sovent una palmièra) en mitan desertic o miègdesertic[1].
Una palmièra d’oasi es un espaci de fòrta antropia e asagat que pòrta una agricultura intensiva e de policultura. L’oasi es integrat a son mitan desertic per una associacion amb l’abaliment nomada. L'estructura sociala e l'ecosistèma son particulars. Per repondre a de constrenchas environamentalas, es una agricultura integrada amb tres estratas:
- la primièra estrata, la mai nauta, es formada de palmièrs datilèrs que sèrvan lo fresc;
- una estrata intermediària amb d'arbres fruchièrs (irangièrs, bananièrs, granadiers, pomièrs, eca.) ;
- la tresena estrata, a l’ombra, de plantas bassas (ortalissas, pastura, cerealas).
Una autra caracteristica de l'estructura d'un oasi es lo trabalh en taula de cultura, una organizacion de l’espaci ajustat a l’asagatge per inondacion[2].
Los oasis Saharans ocupan pas qu'un milen de la superfícia del Sahara. La preséncia d’aiga en superfícia o en sossòl es necessària, mas sufís pas per crear aquel tipe d'espaci. Dins lo monde, lo sistèma oasian noirís almens dètz milions de personas. Pasmens, existís de regions deserticas sens oasi, malgrat la preséncia d’aiga (lo Kalahari, per exemple). La creacion d’oasis es tanben condicionada per l'Istòria: fòrça oasis foguèron creats o se desvolopèron a causa del ròtle de relai sus las rotas comercialas (rota sahariana de l'aur o rota asiatica de la seda).
Exemples[modificar | modificar la font]
- Arabia Saudita
- Chile
- San Pedro de Atacama, eca.
- Egipte
- Iran
- Tabas, eca.
- Mauritània
- Peró
- Huacachina, etc.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)Vincent Battesti, 2005 et http://vbat.org/spip.php?article30.
- ↑ Vincent Battesti, 2005.
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- , Éditions IRD, coll. À travers champs, Paris, 2005, 440 p. (ISBN 2-7099-1564-2) (en accès libre sur HAL)
- Vincent Battesti, The Power of a Disappearance: Water in the Jerid region of Tunisia, in B. R. Johnston & all. (eds), Water, Cultural Diversity & Global Environmental Change: Emerging Trends, Sustainable Futures?, à paraître en 2011, UNESCO/Springer. (en accès libre sur HAL)
- M. Ferry, S. Bedrani, D. Greiner, Agroéconomie des oasis, CIRAD, GRIDAO, Montpellier, 1999, 230 p.
- Yves Lacoste, « Oasis » dans Encyclopædia Universalis, vol. XVI, Paris, 1990.
- Nadir Marouf, Lecture de l'espace oasien, Sindbad, La Bibliothèque arabe, coll. Hommes et sociétés, Paris, 1980, 281 p.
- A. G. P. Martin, Les oasis sahariennes, Auguste Challamel, Paris, 1908, 404 p.
- A. Moussaoui, Espace et sacré au Sahara : Ksour et oasis du sud-ouest algérien, CNRS, coll. CNRS anthropologie, Paris, 2002, 291 p.
- Les oasis au Maghreb, Mise en valeur et développement, Actes du séminaire Gabès, 4-6 novembre 1994. Tunis, Cahier du C.E.R.E.S., Série Géographique, vol. 12, 1995, 352 p.
- Ben Mohamed Kostani. Les oasis marocaines précoloniales, cas de Gheris, publications de l'IRCAM,2005
- Ben Mohamed Kostani. L'Oasis de Gheris et le protéctorat, mécanismes de changement et formes de résistance, thèse de doctorat, 2002, en cours de publication.
- Fayçal Ababsa Smati, Introduction au cours de socio-économie du développement des régions sahariennes en Algérie. Agroscopies Volume 1, 2007. Publication de l'INRA Algérie. (ISSN: 1112 - 7929).
- Fayçal Ababsa Smati, Les possibles différés de l'agriculture saharienne en Algérie. Agroscopies Volume 2, 2008. Publication de l'INRA Algérie. (ISSN: 1112 - 7929).
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- [pdf] Vincent Battesti, Jardins au désert, Évolution des pratiques et savoirs oasiens, Jérid tunisien (obratge en accès liure sus HAL)
- Los diferents tipes d'oasis
- Las diferentas estratas dels oasis
- L'oasi de Figuig
- L'oasi d'Iherir


text:
AMX 30
Lo carri AMX 30 es un carri de combat principau francés desvolopat au començament deis annadas 1960. Intrèt en servici en 1966 au sen de l'armada francesa. 3 571 unitats foguèron produchas que la mitat foguèt exportada car lo blindat foguèt adoptat per unei país coma Espanha, Grècia, Veneçuela, Qatar o l'Arabia Saudita. Divèrsei versions foguèron produchas, en particular durant la fin de la Guèrra Freja, l'AMX 30B2 qu'èra una modernizacion fòrça avançada dau veïcul originau. A partir deis annadas 2000, foguèt remplaçat au sen de l'armada francesa per l'AMX 56 Leclerc.
Participèt a la Guèrra de Kuwait au sen deis armadas francesa e qatari. Obtenguèt de resultats satisfasents còntra lei carris iraquians T-55 e T-62 durant la batalha de Khajfi e durant l'ofensiva vèrs Al Salman.


text:
Cambòtja
Lo reialme de Cambòtja (en khmer: Kampuchea , AFI: [ˌkæmpuˈtʃiːə], nom complet: Preăh Réachéanachâkr Kâmpŭchea) es un país d'Asia del Sud-Èst amb una populacion d'aperaquí 13 000 000 personas.
Confronta Tailàndia a l'oèst nòrd-oèst, Laos al nòrd-èst, e Vietnam a l'èst. Al sud de Cambòtja se trapa lo Golf de Tailàndia. La geografia de Cambòtja es dominada per Mekong (« lo grand fluvi ») e pel Tonlé Sap.
La capitala es Phnom Penh.
Lo gentilici es cambotjan -a (o khmer)[1].
Cambòtja es l'estat que succediguèt al poderós Empèri Khmer indó e bodista que regnèt sus la màger part de la peninsula Indochinesa entre los sègles XI e XIV.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Politica[modificar | modificar la font]
Geografia[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire: Economia de Cambòtja
Cultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ masculin & femenin.


text:
Tòr (geometria)
En geometria, un tòr es una superfícia de revolucion generada per un cercle que vira a l'entorn d'un axe coplanari a aquel. Es un cas particular del toroíd, que la trajectòria del cercle es tanben circulara. D'autre costat, l'esfèra es un cas particular de tòr, obtinguda quand l'axe de rotacion es un diàmetre del cercle.
Se l'axe de rotacion interseca pas lo cercle, lo tòr a un clòt al centre e s'assembla a un anèl. L'autre cas, quand l'axe de rotacion es una còrda del cercle, produch una mena d'esfèra esclafat semblant a un coussin redond.
Segon una definicion mai larga, lo generator del tòr deu pas èsser necessàriament un cercle, mas tanben pòt èsser una ellipsa o quina que siá mai corba conica.
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot deriva de torus, mot latin que designava un coissin d'aquela forma.
Geometria[modificar | modificar la font]
Parametricament, un tòr se pòt definir per:
onte
- u, v ∈ [0, 2π],
- R es la distància dempuèi lo centre del tube al centre del tòr,
- r es lo radi del tube.
L'equacion en coordenadas cartesianas per un tòr azimutalament simetric al respècte a l'axe z es
L'aira de la superfícia e lo volum interior d'aquel tòr son donadas per


text:
Catalan
Lo catalan (nom autoctòn: català) es una lenga romanica pròcha de l'occitan parlada per 7,5 milions de personas dins los Païses Catalans, repartidas dins los estats seguents: Espanha, França, Andòrra, e Itàlia (L'Alguer en Sardenha).
En Espanha es lenga cooficiala dins la region de Catalonha, a las illas Balearas e dins lo País Valencian. Se parla tanben dins la comunautat d'Aragon (la Franja de Ponent) e mai dins la comarca de El Carxe, situada dins la region de Múrcia).
En França, se parla dins la Catalonha del Nòrd ont a pas cap d'estatut legal. Dins la vila sarda de L'Alguer, 30 000 personas la parlan. Ailà la lenga es protegida e se pòt utilizar publicament mas a pas cap l'estatut de lenga oficiala. En Andòrra es l'unica lenga oficiala.
95% de la populacion dins la region de Catalonha la compren, 80% la pòt parlar e es la lenga mairala de 55% dels catalans.
Almens ja dempuèi lo sègle XIV, la lenga recep tanben, entre d'autres, lo nom de valencian, denominacion emplegada sustot al País Valencian. A l'ora d'ara e per evitar los conflictes qu'aiçò pòt crear coma arma politica per afeblir la lenga, l'AVL es arribat a la conclusion, lo 9 de febrièr de 2005 que: "Es un fach qu'en Espanha i a doas denominacions egalament legalas per designar aquela lenga: la de valencian, establida dins l'Estatut d'Autonomia de la Comunitat Valenciana, e la de catalan, reconeguda dins los Estatuts d'Autonomia de Catalonha e las Illas Balearas".
En Catalonha del Nòrd, lo catalan es estat reconegut coma lenga del departament, amassa amb lo francés, lo 10 de decembre de 2007 pel Conselh General dels Pirenèus Orientals mejançant la Carta en favor del catalan. Val a dire qu'aquesta decision compòrta pas cap de consequéncia ni mai cap de valor legala dins l'encastre de l'estat francés.
Somari
- 1 Classament
- 2 Caracteristicas del catalan
- 3 Dialèctes del catalan
- 4 Estandards del catalan
- 5 Situacion sociolingüistica del catalan
- 6 Referéncias
- 7 Vejatz tanben
Classament[modificar | modificar la font]
Lo catalan a un classament fòrça complicat, car parteja fòrça caracteristicas amb lo castelhan (iberoromania) e lo francés (galloromania), e es la lenga mai prèpa de l'occitan. E es per aquò que, segon la font que se consulta, lo classament se pòt decantar cap a una banda o cap a l'autra.
Segon l'Ethnologue, lo sieu classament es lo seguent:[1]
- Lengas indoeuropèas
En efièch, en comparar las divèrsas lengas romanicas, lo catalan s'es sovent considerat coma una lenga pont o de transicion amb las lengas iberoromanicas e las galloromanicas, posicion qu'implica sovent cèrtas connotacions de lenga mendre. Mai recentament, a causa de la granda similitud qu'a amb l'occitan, se tend a considerar que forma amassa amb l'occitan una branca occitanoromanica de las lengas neolatinas.
Caracteristicas del catalan[modificar | modificar la font]
Lo catalan a de caracteristicas lingüisticas que lo fan diferent de las lengas romanicas de l'environ e se faguèron pròprias amb l'evolucion locala e peculiara del latin vulgar fins al que coneissèm uèi coma catalan. Los traches seguents que mostram son qualques unas de las mutacions del latin que se son anats en produsint pendent la consolidacion del catalan, e mai se mostram tanben d'autras traches generals.
Vocalisme[modificar | modificar la font]
- Traches comuns amb lo grop dich galloromanic:
- Casuda de las vocalas atonas finalas a l'excepcion de -A (MURU, FLORE → mur, flor) que l'opausan al grop iberoromanic que consèrva la vocala finala a l'excepcion de -E (muro mas flor/chor) o italoromanic qu'o conserva tot (muro, fiore).
- Traches comuns amb l'occitan:
- Lo catalan presenta una riquesa de diftongs e mots monosillabics: ([aj] rai, [ej] ei, [aw] cau, [ew] beu, [ow] pou...)
- Traches que l'opausan al galloromanic:
- Conservacion de la -u- latina (catalan oriental lluna ['ʎunə], catalan occidental lluna ['ʎunɛ/a], occitan luna ['lyno], francés lune ['lyn]).
- Traches que l'opausan a l'espanhòl:
- Abséncia de diftongason de las vocalas Ĕ e Ŏ ("e" e "o" brèus) tonicas del latin vulgar [ɛ] e [ɔ] respectivament (TERRA → terra ['tɛra]/['tɛrə]; FOCUS → foc [fɔk]).
- Traches que l'opausan a l'occitan (de manièra generica):
- Reduccion del diftong AU a O dubèrta (CAULIS, PAUCU → col, poc).
- Traches del sud de la Romània Occidentala (lengadocian meridional, lengas iberoromanicas):
- Lo grop -ACT- se transforma en -ET (LACTE, FACTU → *lleit, *feit → llet, fet)
Consonantisme[modificar | modificar la font]
- Trach de la Romània Occidentala:
- Sonorizacion de -P-, -T-, -C- intervocalica en -b-, -d-, -g- (CAPRA, CATENA, SECURU → cabra, cadena, segur)
- Traches comuns galloromanics:
- Mantenement dels grops inicials PL, CL, FL- (PLICARE, CLAVE, FLORE → plegar, clau, flor). Aqueste trach opausa lo catalan a las lengas iberoromanicas (en castelhan llegar, llave, en portugués chegar, chave).
- Coma en francés e en occitan, se produsís una sonorizacion de fonèmas sords fins quand lo fonèma primièr del mot seguent es una vocala o es una consonanta sonòra. Aquestas sonorizacions afèctan los fonèmas [s], [t], [p], [ʃ], [k] e [tʃ] que se transforman en [z], [d], [b], [ʒ], [ɡ] i [ʤ]. Exemples (en prononciacion valenciana): "els homes" [els] ie[ɔmes] -> [elzɔmes]; "peix bo" [pejʃ] e [bɔ] -> [pejʒbɔ]; "blat bord" [blat] e [boɾ(t)] -> [blad'boɾ(t)].
- Traches comuns amb l'occitan (pus precisament lo lengadocian)
- Casuda de -N- intervocalica venguda finala (PANE, VINU → pa, vi). A diferéncia del lengadocian, lo plural consèrva aquela [n] (ex: pans, vins) a l'excepcion del dialècte septentrional, valent a dire lo rosselhonés.
- Ensordiment de las consonantas finalas: verd [t], àrab [p]...
- Traches especifics:
- Lo trach mai particular del catalan es lo seguent que gaireben se retròba pas en cap d'autra varietat de la Romània:
- -D- intervocalica venguda finala passa a -u(PEDE, CREDIT →peu, (ell) creu)
- -C + e, i, finala →-u (CRUCEM →creu)
- Las desinéncias -TIS de la flexion verbala (2a persona del plural) an derivat a -u (MIRATIS → *miratz → mirau → mirau/mireu.
- Palatalizacions consonanticas (escampilhadas en la rèsta de la Romània):
- Palatalizacion de L- iniciala (LUNA, LEGE → lluna, llei). Aquel trach se retròba dins lo sosdialècte foissenc (occitan) e dins la zona asturleonesa.
- Palatalizacion de -is- [jʃ]/[ʃ] procedent de -X-, SC- (COXA, PISCE → cuixa, peix)
- /k/ + [e], [i], [j] → *[ʦ] → [s]; CAELU → cel [sɛl].
- /g/ + [e], [i], [j] → *[ʤ] → [ʤ]/[ʒ]; GELU → gel [ʤɛl]/[ʒɛl].
- /j/ → *[ʤ] → [ʤ]/[ʒ]; IACTARE → gitar [ʤi'tar]/[ʤi'ta]/[ʒi'ta]
- -ly-, -ll-, -c'l-, -t'l- → ll [ʎ]; MULIERE → muller; CABALLU → cavall, i a tanben d'autres cases coma villa → vila, los que la geminacion s'es simplificada; AURICULA → *oric'la → orella; UETULUS → *vet'lu → vell.
- -ni-, -gn-, -nn- → ny [ɲ]; LIGNA → llenya; ANNUS → any trach partejat amb lo castelhan.
- Lo trach mai particular del catalan es lo seguent que gaireben se retròba pas en cap d'autra varietat de la Romània:
- Los autres traches, tanben originals, an una estenduda superiora a las lengas romanicas.
- Reduccion dels grops consonantics -MB-, -ND-> -m-, -n- (CAMBA, CUMBA, MANDARE, BINDA> cama, coma, manar, bena), trach partejat amb lo gascon e lo lengadocian meridional.
- Preséncia de geminadas: setmana [mm], cotna [nn], bitllet [ʎʎ], guatla [ll], intel·ligent [ll]>[l]. Aquestas son solament comunas a l'occitan e a las varietats italicas; a l'excepcion de [ʎʎ].
Morfologia[modificar | modificar la font]
- Una part del catalan (Balearas, Còsta gironina) a conservat l'article dich "salat" (< latin *IPSE), probablament anterior a la forma derivada de ILLE. Aquela forma d'article s'es conservada solament de manièra en dominant al sard e es en perilh, s'a pas desaparegut, dins qualques airals de Provença e de Sicília.
- Los articles generics (e normatius) son el, la, els, les (ça que la, dins los parlars occidentals e en l'alguerés perduran encara las formas masculinas lo, los)
- Contràriament a las varietats iberoromanicas, lo catalan practica cèrtas elisions foneticas. Qualques unas s'escrivon cossí el + home > l'home e d'autras s'escrivon pas quinze anys [kin'zaɲs].
- Los possessius generics se forman amb l'article (ex: el meu gos) cossí en italian (il mio cane), en portugués (o meu cão) e en qualques varietats d'occitan (roergàs, lengadocian e gascon pirenencs...). Existís a l'encòp una autra forma de possessiu (de preséncia variada segon los dialèctes) usada essencialament per cèrts membres de la familha e/o per exprimir un gra d'afectatz elevat (ex: mon pare; en valencian ma casa, ma vida).
- Lo femenin plural se forma amb "-es" (casa > cases).
- A de plurals sensibles (lo francés n'a pas; Ex: un pas > des pas) que se forman amb -os. Ex: gos > gossos, peix > peixos. S'opausa aital al castelhan e l'occitan lengadocian qu'usan -es (ex: mes > meses).
- Abséncia gaireben completa de partitiu coma las lengas iberoromanicas e en oposicion a una granda part de la rèsta de la Romània (ex: vull pa, cast. quiero pan mas fr: je veux du pain).
- Existís la formacion del preterit perifrastic amb una conjugason especiala del present del vèrb anar (VADERE) (jo vaig, tu vas, ell va, nosaltres vam/vàrem, vosaltres vau/vàreu, ells van). Ex: jo vaig dir (ieu diguèri) (qu'a remplaçat generalament jo diguí).
Lexic[modificar | modificar la font]
Lo lexic basic catalan sembla demostrar mai d'afinitats amb lo grop dich galloromanic qu'amb l'iberoromanic. Aquelas semblanças se fan pus evidentas amb l'occitan (metrem dejós d'exemples en lengadocian).
- FENESTRA > finestra (oc. fenèstra/finèstra, fr. fenêtre, it. finestra) e VENTUS > ventana (esp.), janela (port.)
- MANDUCARE > menjar (oc. manjar o minjar, fr. manger, it. mangiare) e COMEDERE > comer (esp. e port.)
- MATUTINU > matí (oc. matin, fr. matin, it. mattino/mattina) e HORA MANEANA > mañana (esp.), amanhã (port.),
- PARABOLARE > parlar (oc. parlar, fr. parler, it. parlare) e FAVOLARE > hablar (esp.), falar (port.).
- TABULA > taula (oc. taula/tablèu, fr. table, ) e MENSA > mesa (esp. e port.).
Sistèma d'escritura[modificar | modificar la font]
Lo sistèma d'escritura presenta tanben cèrts traches particulars. Lo catalan presenta una caracteristica unica, l'escritura de la -l- geminada: -l·l- (coma intel·ligent). L'autre trach especial del catalan es la -ny- [ɲ] que se retròba solament de manièra generala en ongrés e divèrsas lengas africanas. Conven tanben de mencionar la grafia -ig ([ʧ], quand i a abans una vocala, [iʧ], quand i a abans una consonanta) representada dins pauques mots (cossí faig, maig, mig, puig, raig, Reig, roig, vaig, veig) o la representacion amb t+consonant las consonantas doblas en: tm, tn, tl i tll e l'africament en: ts, tz, tg i tj (setmana, cotna, Betlem, bitllet, potser, dotze, jutge, platja).
Dialèctes del catalan[modificar | modificar la font]
En 1861, Manuel Milà i Fontanals prepausèt una division del catalan en dos grands blòcs dialectals: catalan oriental e catalan occidental.
I a pas una linha precisa que dividisca ambedós blòcs, estent que i a totjorn una zòna de transicion fòrça ampla entre cada parelh de dialèctes, a l'excepcion de las Illas (e mai se i a cèrts traches valencians en eivissenc) e a l'Alguer. Las diferéncias mai notablas entre los dos blòcs son:
- Català occidental:
- Las vocalas atonas son: [a] [e] [i] [o] [u]. I a distincion entre la e e la a e entre la o e la u.
- La x iniciala o pòstconsonantica es africada /tʃ/. Entre vocalas o quand es precedida de i, es /jʃ/.
- La prononciacion de las Ē ("e" longas) e Ǐ ("i" brèus) tonicas del latin [e].
- La 1a persona del present d'indicatiu es -e (valencian) o -o (nòrd-occidental e tortosin).
- Los vèrbs incoatius de la 3a conjugason se forman en -ix, -ixen, -isca.
- I a mantenença de la nasal plurala medievala en mots proparoxitons: hòmens, jóvens.
- I a vocabulari especific: espill, xiquet, granera, poal...
- Catalan oriental:
- Las vocalas atonas son: [ə] [i] [u]. Las vocalas e e a en posicion atona se tòrnan /ə/ e la o e la u se tòrnan /u/ (demòra lo fonèma /o/ a bona part de Mallorca).
- La x tant s'es iniciala, pòstconsonantica, es entre vocalas o s'es precedida de i es fricativa /ʃ/.
- Las Ē ("e" longas) e Ǐ ("i" brèus) tonicas del latin se pronóncian [ɛ] (dins la màger part del balear se pronóncian [ə] e en alguerés se pronóncian [e]).
- Tendéncia al ieisme (trach estigmatizat -e en arrepè a l'ora d'ara- amb frasas coma "la paia a l'ui").
- La 1a persona del present d'indicatiu es -o (central), -i (septentrional) o ø (Balearas).
- Los vèrbs incoatius de la 3a conjugason se forman en -eix, -eixen, -eixi.
- La -n- del plural nasal medieval dels mots proparoxitons què: homes, joves.
- I a un vocabulari especific: mirall, noi, escombra, galleda...
Aital tanben, cap dialècte es entièrament omogenèu: tot dialècte se pòt sosdividir en fòrça sosdialèctes. Lo catalan se dividís en dos blòcs dialectals e aquestes en divèrses dialèctes:
Estandards del catalan[modificar | modificar la font]
Existisson dos estandards principals per la lenga catalana, lo regulat per l'Institut d'Estudis Catalans, l'estandard general, en avent coma centre l'ortografia establida per Pompeu Fabra mas amb los traches gramaticals e ortografics caracteristics del catalan central pas influenciats pel castelhan, e lo regulat per l'Academia Valenciana de la Lenga, estandard de domeni restringit, centrat en l'estandardizacion del valencian en prenent coma basa las Nòrmas de Castelló, valent a dire l'ortografia de Pompeu Fabra totun mai adaptada a la pronóncia del catalan occidental e als traches que caracterizan los dialèctes valencians.
L'estandard de l'IEC, en mai d'aver coma basa los traches del catalan central, pren tanben traches d'autres dialèctes en los considerant coma estandard. Totun, la diferéncia pus notabla de totes dos estandards es l'accentuacion de fòrça "e" tonicas, per exemple: (dins los mots francés, anglés, cafè, conéisser e compren) francès o anglès (IEC) - francés o anglés (AVL), cafè (IEC) - café (AVL), conèixer (IEC) - conéixer, comprèn (IEC) - comprén (AVL). Aiçò es a causa de la prononciacion diferenta de qualques "e" tonicas, mai que mai las Ē ("e" longas) e las Ǐ ("i" de brèus) tonicas del latin, en ambedós blòcs del catalan, ont al blòc oriental se pronóncia [ɛ] a l'occidental se pronóncia [e]. Malgrat aquò, l'estandard de l'AVL manten l'accent grèu "è", sens se prononciar dobèrt al blòc occidental, en qualques mots cossí son: què, València, èter, sèsam, sèrie i època.
I a tanben d'autras divergéncias coma l'usatge de tl en qualques mots per l'AVL allòc de tll coma en ametla/ametlla, espatla/espatlla o butla/butlla, l'usatge dels determinants demonstratius elidits (este, eixe) a l'aital coma los refortilhats (aquest, aqueix) o l'usatge de fòrça formas verbalas comunas en valencian, e fòrça estendudas pel blòc occidental, coma las formas del subjontiu o l'escritura dels incoatius tant en -ix- cossí en -eix- o l'usatge preferencial del morfema -e de la 1a persona singulara del present d'indicatiu.
A las Illas Balearas s'emplega l'estandard de l'IEC adaptat al marc dialectal balear per la seccion filologica de l'Universitat de las Illas Balearas, l'organ consultatiu del Govèrn Balear. D'aquesta manièra, per exemple, l'IEC indica que tant corrècte es escriure "cantam" cossí "cantem" e l'Universitat determina que la forma preferenciala dins las Illas li cal èsser "cantam" quitament en domenis formals. Un autre trach de l'estandard balear es l'escritura de la 1a persona del singular del present d'indicatiu, ont i a pas desinéncia: "jo cant", "jo tem", jo "dorm".
A l'Alguer, l'IEC a adaptat l'estandard a la varietat algueresa. En aquest estandard s'i pòt trobar, entre d'autras caracteristicas, l'article lo d'usatge general, possessius especials la mia, lo sou/la sua, lo tou/la tua, etc., usatge de la -v- a l'imperfach a totas las conjugasons: cantava, creixiva, llegiva; usatge de fòrça mots arcaïcs dins la rèsta del domeni mai d'usatge fòrça corrent a l'alguerés: manco per menys, calqui u per algú, qual/quala per quin/quina, etc. e d'adaptacions dels pronòms flacs.
Situacion sociolingüistica del catalan[modificar | modificar la font]
La caracteristica sociolingüistica mai destacada del catalan es qu'en totes los territòris ont se parla se tròba en situacion de bilingüisme social: amb lo francés en Catalonha del Nòrd, amb l'italian (puslèu qu'amb lo sarde) a L'Alguer, e amb lo castelhan dins la rèsta de son domeni lingüistic, en i comprenent Andòrra, ont se parla tanben francés e espanhòl.
Catalonha[modificar | modificar la font]
En Catalonha lo factor pus important del bilingüisme social es l'immigracion dempuèi la rèsta d'Espanha. Òm a calculat que, sens migracions, la populacion de Catalonha seriá passada d'aperaquí 2 milions de personas en 1900 a 2,4 en 2001, [2] allòc dels mai de 6,1 milions censats dins aquesta data (e que son mai de 7 milions en 2008); es a dire, la populacion sens migracion seriá estada 39% de la reala. Lo percentatge de locutors de catalan coma primièra lenga en Catalonha èra en 2003 de 40,4%, mai 4,6% de bilingües,[3] la que causa voldriá dire qu'en fach lo catalan avança coma lenga mairala, e mai se de manièra lenta, allòc d'anar enrè coma al País Valencian o en Rosselhon. Una autra chifra que confirma aiçò es que las personas qu'an lo catalan per lenga d'identificacion (48,8%, 50,5% amb bilingas) supèran clarament los que l'an per lenga iniciala (40,4%, 43,7% amb bilingas)[3].
País Valencian[modificar | modificar la font]
A la part del País Valencian ont es lenga pròpria, existís un procès de substitucion lingüistica del catalan (o valencian) pel castelhan. Aquel procès s'es gaireben completat del tot dins la vila d'Alacant[4] e es fòrça avançat a la de Valéncia, malgrat qu'es pas encara importanta dins los airals rurals. Fins a una epòca recenta, fòrça locutors èran en situacion près de la diglossia, causa que vòl dire qu'emplegavan lo catalan solament en situacions informalas, del temps qu'a las situacions institucionalizadas emplegavan exclusivament lo castelhan.
De mai de mai, i a agut una immigracion considerabla dempuèi la rèsta d'Espanha e de païses d'America Latina, causa qu'a contribuit a la predominança estatistica del castelhan al País Valencian.
Balearas[modificar | modificar la font]
Lo cas balear es semblable al de Catalonha, tanben aicí lo factor principal en l'expansion del castelhan es estat l'immigracion, en una mesura fòrça mai granda que la substitucion lingüistica.[5]
Catalonha del Nòrd[modificar | modificar la font]
En Catalonha del Nòrd, coma en la màger part de França, lo procès de substitucion lingüistica de la lenga locala pel francés es fòrça avançat [6], amb lo classic patron que la lenga càmbia primièr dins las vilas e sonque après al camp.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Classament del catalan segon l'ethnologue
- ↑ Anna Cabré: Immigració i estat del benestar
- ↑ 3,0 3,1 Vs. As.: Estadística sobre els usos lingüístics a Catalunya 2003: una síntesi
- ↑ Montoya, Brauli: La difusió social de la substitució lingüística a la ciutat d'Alacant: Assaig d'una cronologia, Treballs de sociolingüística catalana 13, pp. 25-38
- ↑ Bernat Joan i Marí: Canvi demogràfic i substitució lingüística a les illes Pitiüses Institut d’Estudis Eivissencs Territoris (1999), 2:103-111
- ↑ Associació de sociolingüistes de llengua catalana: La situació sociolingüística als territoris de parla catalana a l’inici del segle XXI Pel que fa a la transmissió, els territoris bàsicament es divideixen en dos grups. D’una banda, l’Alguer, i encara més la Catalunya del Nord, on es produeix un retrocés entre generacions clar del català, és a dir on la cadena de transmissió de la llengua de pares a fills s'ha trencat, i on, per tant, ens trobem en un nivell avançat del procés de substitució lingüística.)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
- [http://publicacions.conselharan.org/public/libros/ftp/libros/pdf_Diccionari%2520Catal%25C3%25A0-Occitan%2520def%2520beta2%2520web_201402051222019.pdf Diccionari catalan-occitan (inclutz las formas aranesas) de Patrici Pojada i Claudi Balaguer
- Diccionari multilingüe occitan aranés - catalan - castelhan - francés
- Categoria: Literatura catalana
- Categoria: Catalan
- Categoria: Lenga


text:
902
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 902 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Pèrda de Taormina, darriera basa bizantina en Sicília. En revènge, en Anatolia, campanha militara victoriosa còntra leis emirats arabis de la region. Permetèt de crear un thema suplementari (Mesopotamia) e d'agantar Armenia.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Mòrt dau califa Al-Mutadid lo 5 d'abriu. Son rèine aviá permes de contuniar l'òbra de restauracion de l'autoritat dau govèrn centrau acomençada per son paire Al-Mutawakkil en 870. Son fiu Al-Muktafi li succediguèt. Deguèt rapidament replegar una ataca dei Carmatas dins lo nòrd de Siria (Alèp, Hama e Homs).


text:
Falanja
La falanja es una formacion d'infantariá formada de lanciers. Sembla aparéisser dins lo corrent de la mitat dau milleni III avC en Mesopotamia. Conoguèt un desvolopament important en Grècia antica a partir dau sègle VII avC puei dins lo Reiaume de Macedònia au sègle IV avC. Pasmens, lei falanjas macedonianas foguèron esquichadas per lei legions romanas au sègle II avC en causa de sa manca de capacitat de manòbra fàcia ai legionaris pus leugiers e abils. Après aquela desfacha, dispareguèron fins a l'Edat Mejana e l'adopcion de formacions de lanciers utilizats ambé d'autrei soudats equipats d'armas de còrs a còrs.


text:
-1595
Eveniments[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Babilònia[modificar | modificar la font]
Fin de la guèrra contra leis Ititas de Mursili Ièr amb una desfacha totala dei Babilonians. Mòrt probabla dau rèi Samsu-Ditana, pilhatge de la vila per lei venceires e fin de la dinastia. Una dinastia cassita la remplacèt rapidament.
Ititas[modificar | modificar la font]
Incursion devastatritz dirigida per lo rèi Mursili còntra lei reiaumes de Yamkhad (Alèp) e de Babilònia. Lei capitalas d'aqueleis estats foguèron conquistadas e lei doas dinastias localas, qu'èran d'actors majors de la region dempuei unei sègles, dispareguèron. Pasmens, dins lo corrent d'aquela campanha, una revolucion de palais se debanèt dins la capitala ittita e Mursili i foguèt assassinat a son retorn. Son conhat Hantili lo remplacèt.


text:
Enric V d'Anglatèrra
Enric V d'Anglatèrra (16 de setembre de 1386 - 31 d'aost de 1422) foguèt rèi d'Anglatèrra de 1413 a sa mòrt. Succediguèt a son paire Enric IV (1399-1413) e foguèt remplaçat per son fiu Enric VI (1422-1461 puei 1470-1471).
Cap militar experimentat après una tièra de guèrra còntra de revòuta de senhors feodaus durant lo rèine de son paire, decidiguèt d'acomençar tornarmai la Guèrra de Cent Ans còntra França. Venceire a Azincourt en 1415, capitèt d'aprofichar la foliá dau rèi francés Carles VI (1380-1422) e la guèrra civila entre Armanhac e Borgonha per prendre lo contraròtle dau nòrd de França. En 1420, aliat au duc de Borgonha, capitèt d'obtenir la signatura dau tractat de Troyes que donèt la corona de França a son fiu Enric VI après la mòrt de Carles VI. Pasmens, la mòrt sobda en 1422 entraïnèt la revirada d'aqueu projècte car son fiu èra encara un enfant.


text:
M4 Sherman
Lo carri M4 Sherman es un carri mejan nòrd-american de la Segonda Guèrra Mondiala. Foguèt desvolopat per remplaçar lo M3 Lee qu'èra pas capable de rivalizar ambé lei carris alemands. Intrèt en servici en 1942 e participèt a la Segonda batalha d'El Alamein. Quasiment 50 000 unitats foguèron produchas e lo M4 equipèt pauc a pauc totei leis armadas aliadas. Demorèt en servici fins a 1955 dins l'armada estatsunidenca. Au començament dau sègle XXI, contunia d'equipar certaneis armadas coma aquela de Paraguai.
Ben adaptat a una produccion importanta per l'industria american, lo M4 foguèt utilizat sus totei lei teatres de la guèrra. En Asia, aguèt aisament l'avantatge sus lei carris leugiers japonés. En revènge, en Africa o en Euròpa, èra fòrça inferior ai carris alemands en causa de la manca de poissança de fuec de son canon e de sa autor importanta. Unei versions foguèron desvolopadas per assaiar de melhorar aquela situacion sensa resòuvre completament lo problema. En particular d'esfòrç foguèron fach per lei anglés per aumentar la poissança de fuec dau M4, en i montant lor canon de 17 liuras, sol capable de traucar lo blindatge dei Panthers e Tiger I alemands. Aqueu exemplari èra conegut sota la denominacion de Sherman Firefly.
Après la Segonda Guèrra Mondiala, participèt a la Guèrra de Corèa. Maugrat de modernizacions que li permetèron de resistir ai carris sovietics, se mostrèt inferior ai carris T-34/85 d'origina sovietica chinés e coreans. Enfin, Israèl l'utilizèt fins ais annadas 1970 amb una modernizacion dau canon. Foguèt utilizat en nombre important còntra de blindats enemics (T-34 e T-55) en nombre reduch e obtenguèt de resultats corrècts mai foguèt pauc a pauc retirat dau servici e plaçats dins d'unitats de resèrva.


text:
-228
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -228 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Mòrt dau generau Hamilcar Barca dins lo corrent dau sètge de Helike (Elche de la Sierra). Foguèt remplaçat per son gendre Hasdrubal lo Bèu que contunièt sa politica e assaièt de renfòrçar la preséncia cartaginesa dins la peninsula.


text:
Liberalisme
Lo liberalisme es un grop d'ideologias politicas e filosoficas qu'es fondat sus la cresença en la libertat individuala e l'egalitat davant la lei ; los liberals considèran que la limitacion del poder del sobeiran es la primièra condicion de la defensa d'aquelas.
Lo liberalisme afirma la supremacia de l'accion individual sobre la collectiva. Aquò significa que las estructuras de govèrnement redusíscan lor intervencion au minim de besonh per garantir la convivéncia, en seguissent la filosofia del laissez faire, laissez passer ("daissar far, daissar passar").
Principis[modificar | modificar la font]
Lo liberalisme es fondat sus l'idèa que los umans possedisson de dreches fondamentals que se cal pas violar. Aquels dreches son nomenats "dreches naturals".
Liberalisme e capitalisme[modificar | modificar la font]
Los liberals son estacats a la proprietat privada. Aital, acceptan que lo capitalisme es une consequéncia logica de la pensada liberala e lo sol sistema economic qu'es compatible amb lo liberalisme.
Çaquelà, lo capitalisme es pas lo liberalisme, que lo capitalisme vòl dire sonque que los mejans de produccions son privatizats. Un sistèma capitalista es pas liberal se la libertat d'actar e l'egalitat davant la lei son pas assegurats. De mai, los liberals luchan per que disparescan los monopòlis legals, las subvencions de l'Estat e la mai granda part de las reglamentacions.


text:
Le Bourg-Dun
Le Bourg-Dun es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
La municipalitat a situat en lo país de Caux e traversada pel Dun.
Lo Bourg-Dun a situat a 5 km de Luneray, a 7 km de Fontaine-lo-Dun, a 13 km de Offranville, a 14 km de Sant-Valery-en-Caux e a 19 km de Dièpa
La commune est située dans le pays de Caux et traversée par le Dun.
Le Bourg-Dun est situé à 5 km de Luneray, à 7 km de Fontaine-le-Dun, à 13 km d'Offranville, à 14 km de Saint-Valery-en-Caux et à 19 km de Dieppe


text:
Sergio Goycochea
Sergio Goycochea (Lima, Partit de Zárate, Província de Buenos Aires, Argentina, lo 17 d'octubre de 1963) qu'ei un portèr argentin gessit de River Plate e qui ho revelat per la Copa deu Monde de 1986 a Méxic en bèth vàder un element decisiu e dilhèu provocator de la victòria argentina dens aquesta competicion.
Curiosament, autan en River com dehens la Seleccion Nacionau argentina qu'èra supleent deu portèr Nery Pumpido.
Com d'autes jogadors de River, que passè après au club colombian de Millionarios puish per mantuns autes club com, per exemple lo Stad Brest 29 (l'Estadi Brestés).
Estadi : Lo Monumentau - La Maquina - Superclassic - Jogadors
- Jogadors famós : Carlos Peucelle - Bernabé Ferreyra - Adolfo Pedernera - Félix Loustau - Ángel Labruna - Juan Carlos Muñoz - José Manuel Moreno - Ubaldo Fillol - Norberto Alonso - Sergio Goycochea - Enzo Francescoli


text:
Mustafa Cemilev
Mustafa Abdülcemil oğlu Cemilev (Qırımoğlu) (pron.[mustaˈfa ʤeˈmilev]; en ucraïnian: MycTaфa AбдyлbджeMiлb ДжeMiлєB, e en transcripcion internacionala: Mustafa Dzhemilev; Ai-Serez, Crimèa, 13 de novembre de 1943) es un politician tatar de Crimèa. Aqueste dissident durant lo periòde sovietic es lo menaire del Movement Nacional dels Tatars de Crimèa, e es membre del Parlament Ucraïnian dempuèi 1998. Foguèt lo president del Mejlís del Pòble Tatar de Crimèa fins a 2013.
En abril de 2014, per encausa de son ròtle preponderant en favor de l'unitat ucraïniana e contra l'ocupacion russa de Crimèa, es estat fòrabandit d'un biais non-oficial de sa tèrra per una durada de 5 ans.
Lo 14 del meteis mes, Cemilev recebèt la medalha de l'Òrdre de la Republica de Turquia de las mans del president turc Abdullah Gül. Qualques meses mai tard, lo 3 de junh, foguèt lo primièr recebedor del Prèmi Solidaritat Lech Wałęsa autrejat pel govèrn polonés.
Qualques meses mai tard, lo 20 d'agost de 2014, foguèt causit pel president ucrainian Petrò Poroshenko coma representant dels afars tatars de Crimèa.


text:
1526
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 1526 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Espanha[modificar | modificar la font]
Expulsion dei musulmans dau Reiaume d'Aragon.
Empèri Otoman[modificar | modificar la font]
Lo 29 d'aost, se debanèt la batalha de Mohács entre lei fòrças turcas e aquelei dau reiaume d'Ongria. S'acabèt per una desfacha grèva deis Ongrés que perdiguèron entre 14 000 e 20 000 tuats, compres son rèi Loís II, sus lo prat batalhier. Après aquela victòria, l'armada otomana intrèt dins Buda lo 10 de setembre e lo reiaume d'Ongria s'afondrèt e foguèt partejat après d'annadas de guèrra entre Àustria e l'Empèri Otoman.
Asia[modificar | modificar la font]
Sultanat de Delhi[modificar | modificar la font]
L'armada dau rèi afgan, intrada dins lo sultanat en novembre de 1525, contunièt son avançada. Conquistèt Lahore en febrier de 1526 puei se dirigiguèt vèrs Delhi onte Ibrahim Lodi reüniguèt son armada. Lo rescòntre entre lei doas fòrças se debanèt en julhet a Panipat. Fòrça impopular au sen de son aristocràcia que foguèt tanben descoratjada de luchar per l'artilhariá dei tropas de Babur, Ibrahim foguèt abandonat per sei soudats e moriguèt sus lo prat batalhier. Aquò foguèt la fin dau sultanat remplaçat per l'Empèri Mogòl fondat per lo venceire.
Empèri Mogòl[modificar | modificar la font]
Intrat dins lo sultanat de Delhi en novembre de 1525, Babur contunièt sa campanha. Conquistèt Lahore en febrier de 1526 puei se dirigiguèt vèrs Delhi onte lo sultan Ibrahim Lodi reüniguèt son armada. Lo rescòntre entre lei doas fòrças se debanèt en julhet a Panipat. Fòrça impopular au sen de son aristocràcia que foguèt tanben descoratjada de luchar per l'artilhariá dei tropas de Babur, Ibrahim foguèt abandonat per sei soudats e moriguèt sus lo prat batalhier. Aquò foguèt la fin dau sultanat remplaçat per l'Empèri Mogòl fondat per Babur.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Matematicas[modificar | modificar la font]
Invencion dau signe "√" per l'Alemand Christoff Rudolff.


text:
Atlàs (mitologia)
Dins la mitologia grèga, Atlàs (en grèc ancian Ἄtλaς, « lo portaire », de tλάw, tláô, « portar, suportar ») èra un Titan, lo filh de Japet e de Temis (o Climèna o encara Asia), e lo fraire de Prometèu, Epimetèa e Menetios. Dins la Bibliotèca istorica de Diodora de Sicília, Atlàs es presentat coma lo filh del dieu Oranos, e l'Igin lo plaça dins la tièra dels Oceanos, Iperion e Cronos, los Titans de « la primièra generacion ».
Mite[modificar | modificar la font]
E mai engendrèt las Pleiadas (amb Pleionèa), las Iadas (amb Etra), las Esperidas (amb la seuna neboba Esperis) e Calipso. Aprèp la revòlta dels Titans contra los dieus Olimpans, foguèt condemnat par Zèus a sostenir lo monde fins a que un vòlga lo remplaçar.
Autres còps èra nomenat « Portera Tera », (« protaire de la Tèrra », a l'epòca de la Grècia antica.
A un ròtle dins mai d'una legendas, coma aquela de la pomas d'aur del jardin de las Esperidas: Eracles lo ven veire per que ane culhir las pomas per el; Atlàs acceptèt amb per condicion qu'Eracles sostenga lo monde a la seuna plaça dins aquel temps. Atlàs volent pas tornar prendre lo monde, Eracles deguèt utilizar l'engana. Diguèt a Atlàs, qu'èra pas gaire intelligent, qu'aviá mal a l'esquina e qu'aviá besonh d'ajuda. Atlàs acceptèt de tornar prendre lo glòbe celèstial lo temps qu'Eracles se repausa. Mas plan segur prenguèt las pomas e se n'anèt daissant lo titan portar lo monde.
Donèt son nom al massís de l'Atlàs, ont la tradicion situa la demorança del titan (Esioda l'aviá situat als tèrmes occidentals del monde), e tanben que als atlàs de geografia. L'eròs Persèu, viatjava cap a sa tèrra mairala, aviá demandat l'espitalitat al Titan. Atlàs refusèt, e Persèu lo transformèt en pèira mercé al cap de la Gorgona Medusa, formant lo Mont Atlàs.


text:
Grana Colómbia
La Grana Colómbia que ho un immens país situat au nòrd deu continent sud-american e qui ho constituit en bèth amassar los territòris de las ancianas entitats administrativas coloniaus de la Vicereiautat de Nava Granada, la Capitaneria Generau de Veneçuela e de la Presidéncia de Quito ; d'un aute punt de vista, qu'amassè tanben entitats politicas jà gessidas deu procès d'independénica tau com : las províncias Unidas de Nava Granada, la Tresau Republica de Veneçuela e la Província Libre de Guayaquil.
Aqueth estat que vadó en 1821 a l'escadença deu Congrès de Cúcuta dab lo nom de Republica de Colómbia ; lo nom de Grana Colómbia qu'ei emplegat entà la distinguir de l'actuau Colómbia gessida de la secession d'aqueth efemèr estat.


text:
Botan
Botan es un reialme d'Asia del sud, situat al versant sud d'Imalaia. Confronta al nòrd la region autonòma chinesa de Tibet, e al sud, a l'èst e a l'oèst, Índia.
La capitala es Thimphu.
Lo gentilici es botanés, -esa.
Somari
Istòria[modificar | modificar la font]
Se trobèron de rèstas umanas que datan de 2000 abC, mas l'istòria primièra es fòrça pauc coneguda.
Dempuèi lo sègle XVII s'establiguèt una teocracia bodista fòrtament descentralizada. En profiechant de l'anarquia que seguiguèt la mòrt dels caps religioses, Tibet l'ocupèt. Al sègle XIX comencèt lo domeni (pactat) de Grand Bretanha. Dempuèi 1947, Índia a assumit una espècia de ròtle tutelar sul país.
La dinastia Wangchuck, de l'etnia drukpa, govèrna Botan dempuèi 1907. Jigme Dorji Wangchuck (1952-1972), faguèt qualques reformas coma la creacion d'una Assemblada Nacionala, lo Conselh Assessor e lo Conselh dels Ministres. De 1990 a 1993 lo pòble conegut coma lotshampa se revoltèt al sud del país.
En 2006, lo rei Jigme Singye Wangchuck abdica. Son filh Jigme Khesar Namgyel Wangchuck es coronat en novembre de 2008.
Politica[modificar | modificar la font]
Botan es una monarquia parlamentària. Lo monarca Jigme Dorji Wangchuck venguèt rei aprèp l'independéncia de Índia; se le considèra coma lo paire de la Nacion, a causa dels sieus plans de desvolopament. Lo sieu successor Jigme Singye Wangchuck se preocupèt pendent lo sieu règne de la cultura del reialme e lo suènh de l'ambient. En 2004 interdiguèt de fumar dins tot lo reialme.
Jigme Singye Wangchuck foguèt coronat en julhet de 1972 e regnèt fins al 15 de decembre de 2006 data de la siá abdicacion, en liurant lo tròne al sieu filh Jigme Khesar Namgyel Wangchuck. La novèla se coneguèt a travèrs un decrèt escrich pel meteis monarca. Lo Govèrn de Botan es una monarquia constitucionala dempuèi 1994.
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo nòrd del país es format de montanhas cobèrtas de glaç, amb crestas de mai de 7000 m e un clima extrèmament freg; lo punt pus naut es probablament lo Kula Kangri (7553 m d'altitud), mas poiriá èsser en Tibet; lo Gangkhar Puensum, pas jamai escalat, fariá vertadièrament 7570 m. D'autras crestas considerablas son lo Tato La (mai de 7500 m), lo grop Rudu La, lo grop Donga amb lo Donga La (6500 m), lo grop Kollong amb lo pic Daud (6378 m) e a l'èst los pics nomenats E, F e H (amb entre 6500 e 7100 m). Aquel darrièr grop es a l'extrème nòrd dins la zòna termierèra amb l'ancian reialme de Towang (que foguèt vassal de Tibet).
Las montanhas Negras al centre amb de vals fertilas amb de rius nombroses, fòrman una sarrada entre dos rius, l'Amo Chu (o Mo Chhu o Torsa) e lo Drangme Chu. Las crestas oscillan entre 1500 e 2700 m; los rius principals son lo Torsa, Raidak, Sankosh, e Manas, que son tanben los principals del país; dins aquela zòna viu la màger part de la populacion.
Al sud las montanhas Shiwalik, airals de vegetacion densa, fan prèp de 1500 m d'altitud e davalan cap a la plana subtropicala dels Duars en granda part en Índia (a prèp de 15 km al Botan) e s'i tròban de bòsques de clima temperat.
Climaticament se distinguisson cinc sasons, que la monson n'es una.
Rius destacats, en mai dels ja mencionats Amu e Drangme, son: Di Chu, Chin Chu, Ma Chu, e Mati Chu. Chu (escrich tanben Chhu en escritura anciana) es la paraula tibetana per aiga o riu. Lo Di (nom bodo) forma la frontièra entre Botan e lo districte de Darjeeling. L'Amo nais darrièr lo passatge de Tang que tòca Tibet e, aprèp passa la val de Chumbi, dintra dins Botan. Lo riu Chin nais dins las montanhas Chumalhari e cor al sud-èst durant 300 km per Botan fins a dintrar dins los Duars (ont es conegut coma riu Ninagaon. Lo riu Ma nais en Tibet e cor 300 km per Bhutan en passant per Punakha e dintra en Índia ont es conegut coma riu Sankosh.
Economia[modificar | modificar la font]
- Vejatz l'article: Economia de Botan.
Cultura[modificar | modificar la font]
Gaireben 75% de la populacion es bodista (de la tendéncia lamaïsta), 25% seguís l'indoïsme e 5% se declara musulmana.
La lenga oficiala es lo dzongkha, amassa amb l'anglés per las relacions internacionalas. La classa mai cultivada es costumièrament bilingüa en indi. Una minoritat parla nepali. L'alfabetizacion atenh pas la mitat de la populacion adulta.
Lo govèrn presèrva per lei fòrça tradicions localas (dempuèi 1989 impausa un estricte "còde de conducha"). L'espòrt amb mai succès es lo tir amb arc, seguit del fotbòl. Los balhs de caretas e las musicas ancianas predominan a las celebracions nacionalas.


text:
Nova
Una nova es un fenomèn astronomic que designa l'aumentacion fòrça rapida e importanta de l'esclat, fins a 10 magnituds, d'una estèla. Aquela luminositat viva dura generalament quauquei jorns e l'esclat de l'estèla demenís pauc a pauc fins a son nivèu iniciau.
La conoissença d'aqueu fenomèn es relativament limitada. La màger part deis informacions conegudas son eissidas de l'estudi espectrografic dei novas. L'aumentacion sobda de la luminositat es sovent entraïnada per un sistèma binari d'estèlas format d'una naneta blanca e d'una giganta roja. Lei doas estèlas an una excentricitat importanta mai pòdon se raprochat durant quauqueis oras. Dins lo corrent d'aqueleis oras, la gravitat de la naneta blanca pòu atraire la matèria dei jaç exteriors de la giganta roja. Aquela matèria va formar un disc d'acrecion e s'esquichar a la superficia de la naneta blanca onte la temperatura e la pression pòdon entraïnar una explosion termonucleara a l'origina de l'aumentacion de luminositat.


text:
Johann Sebastian Bach
Johann Sebastian Bach (Eisenach, lo 31 de març de 1685 - Leipzig, lo 28 de julhet de 1750) que ho un compositor alemand d'estil barròc e un organista virtuòse. Qu'ei considerat uei lo dia com un deus compositors màgers de l'istòria de la musica academica occidentau per'mor deu grad eslhevat on e miè lo son art d'un punt de vista armonic e ritmic.
Enter las soas òbras mei destacadas òm pòt mentàver : lo Clavièr plan temperat, la Passion segon Sent Matieu, las Suite per violoncèl, los Concertos brandeborgés, la Tocatta e fuga, las soas 'Cantatas e las soas Partitas.
Vadut dens ua grana familha de musicians professionaus, Bach qu'arrecebó de d'òra la soa formacion dab son pair (emplegat com musician per la ciutat d'Eisenach). Orfanin au 10 ans, que s'anè víver dab lo son hrair Johann Christoph, organista de la vila d'Ohrdruf. La soa formacion que's s'acabè a l'escòla de Lüneburg abans de començar a víver professionaument de la musica.
Que ho organista de la ciutat de Mühlhausen abans de trobà's ua plaça a la cort de Weimar on, a despart deu tribalh com organista, e compausè.
En 1717 qu'abandonè aquesta posicion per tribalhar, dinc a l'annada 1723 entau princi Leopold Anhalt-Cöthen. Arron, que s'installè a Leipzig.
Que's maridè duas vegadas : en purmèr dab la soa cosia Maria Barbara Bach (mair deus compositors V e Carl Philipp Emmanuel Bach) puish dab Anna magdalena Wicken (mair deu compositor Johann Christian Bach).
L'estil de Bach que ho influenciat per compositors italians com Arcangelo Corelli e Antonio Vivaldi e tot seguir un camin de complexitat e, a còps, d'austeritat pròpia. Durant la soa vita que ho mei que mei celebrat com organista que non pas com compositor (Georg Philipp Telemann, per exemple qu'èra mei presat com compositor dens lo monde germanic). Que ho tornat descobèrt e laudat com compositor durant lo sègle XIX.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca
- 1000 articles fondamentals
- Portal:Musica/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam vèrs portal
- Personalitat alemanda del sègle XVIII
- Compositor d'oratòrio
- Violonista classic
- Violonista alemand
- Clavecinista (compositor)
- Organista classic
- Compositor de musica sacrada
- Johann Sebastian Bach
- Familha Bach
- Compositor alemand
- Compositor barròc
- Naissença en 1685
- Decès en 1750


text:
Nojeon-en-Vexin
Nojeon-en-Vexin en normand (Nojeon-en-Vexin en francés) es una comuna normanda, situada dins lo departament d'Eure e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Hydrographie Dos cors d'aiga adaigan la comuna: Lo Shut[1] E la Bonde. La Bonde pren la siá font a Nojeon e se tira en la Levrière.
Hydrographie Deux cours d'eau arrosent la commune: Le Sec[2] et la Bonde. La Bonde prend sa source à Nojeon et se jette dans la Levrière.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 5 de mai de 1976 Nojeon-lo-Shut es vengut Nojeon-en-Vexin.
Le 5 mai 1976 Nojeon-le-Sec est devenu Nojeon-en-Vexin.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Aquel ru asséché, pòrta plan lo sieu nom de los nòstres jorns (en junh 2009).
- ↑ Ce ru asséché, porte bien son nom de nos jours (juin 2009).