text:
Empèri Roman
L'Empèri Roman (Imperium romanum en latin) foguèt un periòde de la civilizacion romana entre 27 avC e la fin dau sègle V. Creat après la crisi deis institucions de la Republica, l'Empèri capitèt de conquistar totei lei territòris de Mediterranèa per venir una dei poissanças pus importantas de l'Istòria. Pasmens, après son apogèu au sègle I, l'Empèri conoguèt una tièra de crisis e de guèrras civilas entraïnadas per de dificultats de successions au tròne imperiau. D'efèct, l'Emperaire, qu'es lo cap unic de l'Empèri ai nivèus militar, civil e religiós, deguèt sovent luchar còntra l'influéncia creissenta de l'armada que venguèt pauc a pauc la fònt de legitimat dau poder. A partir dau sègle III, lei dificultats de l'Empèri entraïnèron sa division entre uneis emperaires e adjonchs per melhorar sa defensa. Aquela division venguèt permanenta après 395 entre Occident e Orient. L'Empèri Roman d'Occident dispareguèt en 476 après leis invasions barbaras enterin que l'Empèri Roman d'Orient capitèt de resistir per venir l'Empèri Bizantin.
Pasmens, L'influéncia de l'Empèri Roman es pas limitada au domeni istòric. D'efèct, au nivèu religiós, permetèt lo desvolopament dau crestianisme que venguèt la religion principala e quasi unica d'Euròpa. De mai, la lenga romana, lo latin, es tanben a l'origina de la màger part dei lengas actualas d'Euròpa occidentala coma francés o espanhòu. Enfin, aguèt un ròtle major dins lo desvolopament de la cultura occidentala gràcias a sei realizacions arquitecturalas (temples, pònts...) o artisticas (discors...).
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 La fin de la Republica
- 1.2 L'Aut Empèri
- 1.3 Lo Bas Empèri
- 1.4 La division e la fin de l'Empèri
- 2 Organizacion politica e sociala
- 3 Economia
- 4 Religions
- 5 Lengas
- 6 Cultura
- 7 Referéncias
- 8 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
La fin de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo declin deis institucions de la Republica[modificar | modificar la font]
Lo sègle I avC veguèt lo declin continú dau poder deis institucions amb una succession de crisis socialas e politicas :
- la question agricòla que venguèt un subjècte d'agitacion quasi permanent après leis assais de refòrmas menats per lei fraires Grac. D'efèct, après lei Guèrras punicas, leis inegalitats aumentèron e leis importacions de blat de Sicília intrèron en concurréncia ambé lei produccions dei productors italians.
- la Guèrra sociala entre Roma e leis autrei pòples italians. Après unei desfachas, lo Senat deguèt acordar lo drech de ciutat a totei leis abitants au sud dau fluvi Pò.
- lei rivalitats e guèrras civilas entre lei partisans de Marius e aquelei de Sulla entre 88 e 79 avC. Unei tièras de purga aguèron luòc dins l'aristocràcia romana e lo Senat deguèt obeïr ai menaças dei combatents dau camp venceire.
Aquelei crisis mostrèron l'afebliment dau Senat, centre dau poder de la Republica, e lo poder novèu dei generaus dins la vida politica de Roma.
Lei triumvirats[modificar | modificar la font]
De veire : Darriera Guèrra Civila de la Republica Romana.
L'evolucion entraïnada per la guèrra civila entre Marius e Sulla foguèt renforçada per la perseguida de trebols grèus (revòuta de partisans en Espanha, revòuta d'esclaus de Spartacus), menaças dei piratas...). Lei generaus venceires, Pompeu e Crassus, venguèron consuls puei partejèron lo poder ambé Juli Cesar, consul, a partir de 59 avC. Aquela aliança es dicha lo premier triumvirat.
En 49 avC, la mòrt de Crassus après la batalha de Carrhes en 53 avC, lo prestigi de Cesar après la conquista de Gaula (58-51 avC) e l'agitacion permanenta de la capitala decidiguèron lo Senat de donar lo poder a Pompeu. Aquò causèt una guèrra civila novèla que la conclusion foguèt la victòria de Cesar en 46 avC e lo venceire venguèt lo mèstre de Roma. Reorganizèt donc lo Senat a sa convenéncia, practiguèt una politica favorabla ai paures e obtenguèt la màger part dei poders detenguts per leis institucions republicanas e la mestreja dau govèrn. Lo regim de Cesar se transformèt donc pauc a pauc en monarquia e foguèt assassinat per una conjuracion desirant sauvar la Republica en 44 avC.
Pasmens, lei partisans e luòctenents de Cesar capitèron de descreditar puei de batre militarament lei conjurats a Phillipes. Un segond triumvirat foguèt creat ambé Octavian, Marc Antoni e Lèpid mai aquela patz foguèt solament provisòria. Rapidament, Lèpid foguèt despulhat de son estatut de triumvir per una intriga d'Octavian. Ansin, lo territòri de la Republica foguèt devesit entre Marc Antoine e Octavian fins a una guèrra novèla entre lei dos camps. Lei tropas d'Octavian avèron la batalha d'Actium en 31 avC entraïnant la capitulacion de la màger part dei fòrças de Marc Antoine. Aqueu darrièr se suicidèt en 30 avC e Octavian venguèt donc lo mèstre unic de Roma.
La fondacion de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Après sa victòria, Octavian èra vengut lo mèstre de l'Empèri. Leis institucions de la Republica son adonc oficialament restablidas enterin qu'Octavian obtenguèt la confirmacion de son poder personau que venguèt permanent e absolut ai nivèus civils, militars e religiós.
D'efèct, lo Senat e lei magistrats jurèron d'observar e de respectar sei decisions. Puei, lo Senat lo donèt lo poder consulaire per dètz annadas. En 27 avC, Octavian venguèt August ambé lo comandament suprèm deis armadas. Son poder aumentèt tanben fòrtament en 23 avC quand obtenguèt dau Senat e dau pòple de Roma la poissança dau tribunat e un imperium' proconsulaire superior a aquelei deis autrei proconsuls. Enfin, la mòrt de Lèpid en 12 avC foguèt l'occasion d'ajustar lo poder religiós suprèm dau Pontifex maximus.
L'Aut Empèri[modificar | modificar la font]
De veire : Aut Empèri Roman.
La dinastia julio-claudia[modificar | modificar la font]
La dinastia julio-claudia reinèt entre 27 avC e 68 apC. Capitèt de renforçar leis institucions novèla durant lei rèines d'August (27 avC - 14 apC) e de de successor Tibèri (14-37). De mai, après la desfacha de Teutoburg, lei dos emperaires acomencèron de limitar l'expansion de l'Empèri e de realizar de trabalhas de proteccion dei frontieras. Enfin, a l'interior, assaièron d'associar lo Senat a la politica de l'Empèri e d'assegurar la patz.
Lo rèine de Caligula (37-41) marquèt una rompedura amb aquela politica. Ridiculizèt lo Senat e leis institucions republicanas e assaièt d'èsser venerat coma un rèi orientau. Lo tesaur imperiau foguèt gamachat e l'Emperaire reprimiguèt una tièra de conjuracions mai o mens imaginarias fins a son assassinat per un membre de sa garda personala. Pasmens, a sa mòrt, l'institucion imperiala es pron poderosa perqué lo poder sigue donat a son oncle Claudi. Aquest darrier reinèt de 41 fins a empoisonament per sa frema en 54. Foguèt un emperaire capable e un grand constructor public. Mandèt tanben divèrseis expedicions militaras, especialament en Grand Bretanha que lo sud foguèt conquist.
Son successor foguèt Neron (54-68) que lo començament de son rèine es generalament coma prospèr amb una associacion importanta dau Senat a la politica de l'Empèri. Pasmens, pauc a pauc, Neron venguèt pauc a pauc tiranic e sa popularitat foguèt severàment tocada per l'incendi major de Roma en 64. Divèrsei conjuracions assaièron donc d'eliminar l'emperaire fins au succès d'un còp d'estat militar, ajudat per lo sostèn dau Senat. Lo sucidi de Neron causèt la fin de la dinastia enterin qu'unei generaus èran proclamats emperaire per sei tropas.
Lei dinastias flàvia e antonina[modificar | modificar la font]
De veire : Dinastia flàvia e Dinastia antonina.
Après la fin de la dinastia julio-claudia, l'Empèri foguèt devesit per la guèrra civila durant doas annadas. En 69 avC, Vespasian venguèt emperaire e creèt la dinastia flàvia que reinèt fins a 96 avC e l'eliminacion de Domician (81-96). Aquela dinastia capitèt de restaurar lei finanças e la poissança de l'Empèri que poguèt mandar uneis ofensivas en Grand Bretanha e còntra lei Germans. De mai, de construccions publicas importantas foguèron realizadas coma lo Coliseu a Roma. Enfin, lo poder imperiau es precisat enterin que lo ròtle de l'armada dins la designacion de l'emperaire aumentèt.
En 96 avC, la dinastia flàvia foguèt reversada per una revòuta de palais e la guèrra civila foguèt evitar de pauc per lo nominacion au tròne imperiau dau generau Trajan. Aquò marquèt lo començament de la dinastia antonina e l'apogèu de l'Empèri. D'efèct, lo rèine de Trajan (98-117) es principalament caracterizada per un esfòrç militar còntra lei Germans e dins lei regions orientalas. Ansin, entre 101 e 106, Dàcia es conquista. L'annada 106 veguèt tanben la presa dau territòri nabatean. Enfin, entre 113 e 114, Mesopotàmia es presa per lei legions romanas. Pasmens, aquela darriera conquista èra malaisada de defendre e lo successor de Trajan, Adrian (117-138), abandonèt la region. Aquela retirada entraïnèt un cambiament important dins l'estrategia militara de l'Emperaire. D'ara endavant, sei successors van assaiar de defendre lei frontieras sensa mandar de conquistas d'envergadura. Ansin, Adrian realizèt de trabalhs de fortificacions (Muralha d'Adrian en Grand Bretanha...) e Marc Aureli diriguèt unei guèrras per pacificar la frontiera ambé Germània.
La dinastia antonina finiguèt d'un biais similar a la dinastia flàvia : son darrier emperaire, Còmmode (180-192), foguèt assassinat dins son palais après un rèine saunós e tiranic.
Lo Bas Empèri[modificar | modificar la font]
De veire : Bas Empèri Roman.
La crisi de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La fin de la dinastia antonina entraïnèt un periòde de trebols. En 193 avC, Septimi Sevèr fondèt la dinastia Severa que reinèt fins a 235. La màger part dei sobeirans d'aquela dinastias foguèron assassinats e l'anarquia militara aumentèt : 64 emperaires o usurpators se succediguèron entre 235 e 286. Enterin, la poissança deis estats enemics de l'Empèri aumentèt, magement dins lei províncias orientalas. Per exemple, l'emperaire Valerian foguèt capturat per lo rèi sassanida en 260. L'Empèri es donc sovent devesits entre lei diferents pretendents au tròne. Entre 260 e 268, Gallian decidiguèt una tièra de refòrmas deis armadas. Cambièt lo posicionament dei legions per assegurar una defensa en prefondor dau territòri en plaça d'una defensa unicament centrada sus lei frontieras. Un impòst especiau es creat per finançar lei despensas militaras e lo recrutament de soudats barbars es autorizat. Lei fòrças armadas venguèron donc lo centre de la vida politica romana e la fònt principala de legitimitat d'emperaires que lo ròtle major es vengut la defènsa de l'Empèri.
La Tetrarquia[modificar | modificar la font]
En 274, Aurelian (270-275) realizèt tornarmai l'unitat de l'Empèri e restabliguèt sei mejans financièrs e militars gràcias a un ensems de decisions que desboquèron sus la Tetrarquia creat per Dioclecian (284-305). D'efèct, nomèt Maximian Cesar en 285 puei August en 286 per dirigir especialament Gaula còntra lei Germans e l'usurpator Carausius. Puei, en 293, nomèt un tornarmai dos adjonchs suplementaris que portavan lo títol de Cesar e assistèron un dei dos August. Ansin, lei quatre òmes se partajèron lo comandament dei tropas. Aqueu sistèma permetèt de melhorar la seguritat dei frontieras. De mai, Dioclecian reformèt la ierarquia militara e levèt lo comandament dei legions ai governadors dei províncias per limitar lei risques de secession.
En 305, Dioclecian e Maximian abandonèron lo poder e lei dos Cesar venguèron August. Dos Cesar novèus foguèron chausits. L'objectiu èra de clarificar lei règlas de succession e d'empachar lei guèrras civilas aguent luòc après la mòrt d'un emperaire. Pasmens, lo sistèma mau capitèt en causa deis ambicions de fius dei Cesar ancians exclús de la succession maugrat sei capacitats. Ansin, una guèrra civila novèla se debanèt entre 306 e 313.
Lo rèine de Constantin Ièr[modificar | modificar la font]
En 313 avC, la guèrra civila de la Tetrarquia ambé la desfacha e l'eliminacion dei dos Cesar. L'Empèri èra adonc devesit entre dos August. L'unificacion aguèt luòc en 324 après doas guèrras suplementàrias e la victòria de Constantin Ier còntra Licinus. Lo venceire assaièt tornarmai de reformar l'organizacion de l'Empèri e de limitar l'influéncia deis armadas. Especialament, la garda pretoriana dispareguèt e una resèrva militara estrategica foguèt creada. La capitala foguèt egalament desplaçada de Roma a Constantinòple, pus aisada de defendre còntra una invasion. A sa mòrt, en 337, partegèt l'Empèri entre sei tres fius Constantin II, Constanci II e Constant Ièr.
Lei dos darriers moriguèron lèu e Constantin II recuperèt lei dos domenis de sei fraires. Pasmens, de generaus assaièron de prendre la plaça de l'Emperaire e Constantin II deguèt dirigir unei guèrras per assegurar sa posicion. Son Cesar Julian II li succediguèt en 360-361. Sa politica foguèt caracterizada per sa volontat de restaurar la religion politeïsta còntra lo desvolopament dau cristianisme. Moriguèt en 363 durant una campanha còntra lei Pèrsas.
La division e la fin de l'Empèri[modificar | modificar la font]
La dinastia valentiniana[modificar | modificar la font]
Lei successors de Julian foguèt Valentinian Ièr, fondator de la dinastia valentiniana, que realizèt la premiera division complèta de l'Empèri ambé son fraire Valens. Lei dos òmes se partajèron « l'armada, lei foncionaris, lei ressorsas de l'Estat ». Valentinian Ièr assaièt de realizar d'autrei refòrmas e de bastir tornarmai lei fortificacions de lòng de Ren e de Danubi. Pasmens, moriguèt en 375 e foguèt remplaçat per son fiu Gratian. A l'èst, Valens deguèt faciar la menaça dei Pèrsas, dei Gòts e l'usurpacion de Procopi.
Lo rèine de Teodòsi Ièr[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Valens durant la batalha d'Adrianopòlis en 378, l'Empèri traversèt tornarmai un periòde agitat. D'efèct, Gracian nomèt Teodòsi Ièr August de l'Empèri d'Orient mai foguèt assassinat en 383. Son fraire demorèt Emperaire d'Occident ambé lo sostèn d'un generau barbar, Arbogast, mai moriguèt tanben rapidament en 392. Arbogast nomèt adonc un professor, Eugèni, coma Emperaire. Enterin, Teodòsi Ièr decidiguèt d'enebir la religion politeïsta e d'atacar l'usurpator en Occident. La batalha decisiva aguèt luòc en 394 e li permetèt d'unificar l'Empèri. A sa mòrt, lo 17 de genier de 395, Teodòsi devesiguèt l'Empèri entre sei dos fius : Arcadi venguèt Emperaire d'Orient e Onori Emperaire d'Orient. Pasmens, a l'invèrs dei divisions precedentas, aquela va venir definitiva en causa dei circonstàncias.
Lo declin e la disparicion de l'Empèri d'Occident[modificar | modificar la font]
De veire : Empèri Roman d'Occident.
Durant son existéncia (395-476), l'Empèri d'Occident conoguèt totjorn de dificultats importantas e un declin, especialament economic, progressiu. Ansin, foguèt plus capable de contraròtlar sei frontieras e sei províncias en causa d'una armada afeblida. De mai, lo poder de l'Emperaire èra tanben feble e leis usurpacions fòrça nombrosas fins a la fin oficiala de l'Empèri en 476.
Ansin, Onori (395-423) deguèt faciar uneis usurpacions e lo pilhatge de Roma per lei Wisigòts en 410. Aquelei darriers formèron un reiaume independent en Espanha e dins lo sud de Gaula vèrs 414. A partir de 407, lei Vandals mandèron una tièra d'invasions en Gaula, en Espanha puei en Africa onte prenguèron Cartage e una partida de la flòta imperiala. I formèron un reiaume poderós que menaçèt Roma e venguèt la poissança navala principala de Mediterranèa Occidentala.
Entre 450 e 470, l'Empèri d'Occident capitèt de replegar l'invasion dei Huns assaièt de reconquistar la region de Cartage. Pasmens, lei Vandals foguèron venceires en 461 e 468. Puei, lei darriers emperaires foguèron reversats e, en 476, lo cap barbar Odoacre mandèt leis ensenhas imperiaus d'Occident a l'Emperaire d'Orient marcant la fin de l'Empèri.
L'Empèri d'Orient[modificar | modificar la font]
De veire : Empèri Bizantin.
Au contrari de l'Empèri d'Occident, l'Empèri d'Orient èra pus poderós amb una populacion e de ressorsas pus importantas. Son govèrn foguèt capable de renforçar sei capacitats militaras e financieras. Ansin, venguèt pauc a pauc un estat distint que capitèt de resistir ais invasions barbaras dau sègle V. Inicialament simpla continuacion de l'Empèri Roman, l'Empèri se transformèt pauc a pauc per venir l'Empèri Bizantin qu'existèt fins a 1453 e la presa de Constantinòple per lei Turcs.
[modificar | modificar la font]
Institucions principalas de l'Empèri[modificar | modificar la font]
L'Emperaire[modificar | modificar la font]
L'Emperaire es lo cap de l'Empèri dau rèine d'August fins ais afondraments deis Empèris d'Occident e Bizantin. Lo tèrme definís pas una foncion precisa mai puslèu un ensems de poders variables dins lo corrent dei sègles. Pasmens, lo poder imperiau foguèt totjorn fòrça important. Seis atribucions principalas èran :
- lo comandament suprèm dei fòrças armadas.
- lo drech de declarar la guèrra o de faire la patz.
- lo drech de decidir deis impòsts e dei despensas de l'Estat.
- la direccion dei cultes publics de l'Empèri.
De mai, l'emperaire a drech de vida o de mòrt sus totei sei subjèctes. Fins a l'aveniment dau Cristianisme, es tanben l'objecte d'un culte e un personatge sacrat.
La mòrt de l'Emperaire èra generalament un periòde de crisis importantas. D'efèct, lo problema de la succession foguèt jamai clarificat. Lo començament de l'Empèri èra caracterizat per una succession dinastica. Pasmens, après la fin de la dinastia julio-claudia, la succession venguèt pauc a pauc violenta e marcada per l'influéncia de l'armada. Ansin, a la mòrt de l'Emperaire, divèrsei generaus podián èsser nomats emperaire per sei soudats entraïnant una division de l'Empèri e una guèrra civila entre lei pretendents diferents.
Lo Senat[modificar | modificar la font]
Lo Senat èra teoricament una partida capitala dau govèrn de l'Empèri ambé l'Emperaire e sei decrèts avián fòrça de lèi. Pasmens, aquela assemblada podiá pas realament s'opausar ai decisions imperialas e lo poder dau Senat èra dependent de la volontat de l'Emperaire de l'associar, o non, au govèrn de l'Empèri. Ansin, certaneis emperaires foguèron fòrça respectuós dau Senat mentre que d'autrei lo ridiculizèron. Lo Senat venguèt donc pauc a pauc una institucion de prestigi sensa poder real.
Lei fòrças armadas[modificar | modificar la font]
Lei fòrças armadas de l'Empèri èran devesits en tres còrs principaus :
- lei legions que lo nombre se situèt entre 25 e 30. Èran lo nuclèu dei fòrças imperialas.
- leis auxiliars que lo nombre aumentèt pauc a pauc dins lo corrent de l'Empèri per agantar un nombre similar ais efectius dei legions.
- la flòta que lo ròtle èra de protegir lei vias comercialas principalas e certanei frontieras coma lo Ren.
En fòra de lor ròtle dins la defensa de l'Empèri, l'armada romana, magerament lei legions, avián una influéncia primordiala dins la succession imperiala. D'efèct, lei soudats, professionaus e dependent de lor generau, podián nomar lor cap emperaire entraïnant una guèrra civila per l'obtencion dau tròne. D'autra, la Garda Pretoriana, unitat de proteccion de l'Emperaire, participèt a divèrsei còps d'Estat e podiá tanben desinhar un emperaire novèu. Ansin, lo mecanisme de la succession venguèt pauc a pauc dependent d'una armada onte lo titól d'Emperaire èra considerat coma lo grade militar suprèm.
Ierarquia deis abitants de l'Empèri[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
De veire : Economia de l'Empèri Roman.
Demografia[modificar | modificar la font]
La demografia de l'Empèri Roman es mau coneguda. A son apogèu, l'estimacion tradicionala es d'aperaquí 55 milions d'abitants[1]. Pasmens, existís tanben d'estimacions situadas entre 60 e 100 milions d'abitants[2]. L'Empèri Roman foguèt donc l'ensems demografic pus important de la planeta fins a la fin dau millenni I.
Agricultura[modificar | modificar la font]
De veire : Agricultura de Roma antica
L'agricultura èra lo domeni economic pus important de l'Empèri. De mai, ambé l'aumentacion de la talha de certanei ciutats, especialament Roma, venguèt un subjècte de seguretat de l'Estat e de legitimitat dau poder.
Ansin, l'agricultura representa l'activitat de la màger part de la populacion. Per exemple, au sègle Ièr, Itàlia tenguèt aperaquí 6,5 milions d'abitants que 2,5 milions trabalhavan dins la produccion agricola. Lei produccions principalas èran lei cerealas (òrdi, blat...), lo vin e l'òli d'oliva. Lo norrigatge regarda lei chivaus, leis ovins, lei bovins, leis ases e lei pòrcs. Certanei regions de l'Empèri èran especializadas dins un tipe d'agricultura, magement aquelei en carga de l'avitalhament de la capitala, coma Egipte.
L'organizacion de la produccion es una mescla entre proprietaris d'un tenement o d'un tropèu important que necessita l'utilizacion d'esclaus e païsans pus pichons. Pauc a pauc, lei domenis grands son devesits en lòts e fisats a una familha còntra una redevença. Aqueu sistèma prefigura, ambé la crisi de l'Empèri a partir dau sègle III, l'organizacion feudala dei sèrvs. D'efèct, certanei païsans venguèron de colons que pòdon èsser venduts ambé lo ben sensa aver lo drech de lo quitar.
Industria[modificar | modificar la font]
De veire : Industria de la Roma antica
L'Empèri Roman foguèt una poissança industriala majora que lei produccions demorèron inegaladas fins au sègle XIX. Dos tipes d'activitats pòdon èsser destriadas segon lo mòde de produccion. L'industria miniera e l'esplecha de la sau aguèron luòc a una escala importanta. En revenge, leis autrei produccions (fusta, lana, terralha...) èran realizadas au nivèu artesanau. L'utilizacion d'esclaus foguèt fòrça frequenta.
D'efèct, la mestria de tecnicas d'explecha miniera e de tractament dei mineraus relativament avançadas permetèt una produccion d'un nombre important de metaus en quantitats importantas. Lei principaus metaus èran lo fèrre, lo coire e lo plomb. Au maximau de l'activitat, la produccion annuala de fèrre èra egala a 82 500 t, aquela de coire a 15 000 t e aquela de plomb a 80 000 t[3]. Leis utilizacions d'aquelei metaus èran variadas coma per la fabricacion d'armas, de bornèus o joèias.
L'artesanat èra especializat car aperaquí 500 noms existisson per designar lei diferenteis activitats e 200 per lei diferents mestiers. La màger part deis obradors avián una dotzena de trabalhadors, generalament d'esclaus. L'ensenhament dei tecnicas es realizat per un sistèma que prefigura lo companhonatge de l'Edat Mejana. Ansin, lo mèstre ensenha solament a seis aprendís per limitar la concurréncia e assegurar sa reputacion.
Moneda[modificar | modificar la font]
Lei monedas de l'Empèri Roman son estrechament liadas ais institucions de l'Empèri, especialament l'emperaire. D'efèct, en fòra de son ròtle economic, la moneda es un ótis politic important. Ansin, lo drech de batre moneda es fòrça enquadrat e reservat a l'emperaire, au Senat e a certanei ciutats d'influéncia grèga.
La moneda imperiala èra generalament en aur o en argent enterin que lo Senat difusava de pèças en bronze. Lei monedas fabricadas dins l'Empèri èran generalament en bronze e pus rarament en argent. Per l'emperaire, la difusion de moneda aviá un ròtle politic important car lei pèças èran batudas ambé son retrach o amb aquelei de membres de sa familha coma sa frema o son eiretar. Ansin, la moneda èra un ótis per mostrar la legitimat d'un poder o assegurar una succession. De mai, certanei pèças comportavan de messatges de propaganda coma la commemoracion d'una victòria.
Religions[modificar | modificar la font]
Lo politeïsme roman[modificar | modificar la font]
De veire : Politeïsme roman.
Durant la premiera partida de l'Empèri, la religion romana èra una mescla politeïsta de divèrsei divinitats dei país conquists. L'influéncia de la religion grèga foguèt fòrça importanta e lei dieus principaus dau Panteon roman son assimilats ai dieus grècs. Pasmens, pauc a pauc dins lo corrent de l'istòria de l'Empèri, d'autrei divinitats venguèron l'enriquir car lei Romans èran relativament tolerants a condicion que lei cultes novèus foguèsson pas responsables de desòrdres.
La practica religiosa es principalament collectiva e lo fach de la ciutat. Ansin, un ciutadan podiá pas far culte a un dieu public sensa una convocacion. L'objectiu es d'obtenir la patz ambé lei dieus e la prosperitat per la vila. Un culte privat d'un dieu public es donc considerat coma una practica còntra lo collectiu de la ciutat.
Enfin, la religion politeïsta romana acordava tanben una importància auta ai rites e a la pietat. Lei premiers son lo mejan comunicar ambé lei dieus, especialament per reconéisser la superiotat dei divinitats. Lei Romans èran donc capables d'acomençar tornarmai un rite unei còps per lo capitar d'un biais perfèct. Aqueu respèct fa partida de la pietat. Pasmens, la pietat es tanben lo respèct de l'envèrs dei parents, de la patria e dei cultes domestics, a l'interior de l'ostau e de la familha.
Lo culte imperiau[modificar | modificar la font]
Lo culte imperiau èra lo culte deis emperaires mòrts que lo Senat o son successor auçavan a l'estatut de dieu après lor mòrt. L'importància d'aqueu culte venguèt pauc a pauc pus important fins au sègle III. Foguèt un mejan important per desvolopar la romanizacion, magement dins lei províncias orientalas de l'Empèri.
Lo crestianisme[modificar | modificar la font]
Lo crestianisme es aparegut dins lo corrent dau sègle I. Durant lo sègle II, aquela religion capitèt de s'estendre dins lo rèsta de l'Empèri. Leis autoritats imperialas consideravan alora lo crestianisme coma una sècta dau judaïsme e gaire de mesuras foguèron presas còntra son expansion. Lo rèine de Neron foguèt una excepcion après de persecucions après l'incendi de Roma enterin que l'Emperaire èra confrontat a de trebols en Judèa. Lei premierei campanhas de persecucions organizadas a una escala importanta acomencèron a la fin dau sègle II. Èran generalament d'operacions dirigidas per lo poder locau. Pasmens, certanei periòdes foguèron caracterizadas per de persecucions ordonadas per l'Emperaire, especialament entre 246 e 251 o entre 303 e 311, menaçant la ierarquia crestiana dins lei ciutats principalas de l'Empèri.
Dins aquò, lo crestianisme venguèt pauc a pauc tròp important per èsser eliminat. En 313, un edicte autorizèt aquela religion. Puei, Constantin Ièr (324-337) venguèt lo premier emperaire crestian. Enfin, Teodòsi Ièr establiguèt lo crestianisme coma religion oficiala de l'Empèri. Ansin, au sègle V, lo crestianisme aviá prefondament transformat la societat romana enterin que la religion politeïsta anciana èra d'ara endavant reprimida per lo poder.
Lengas[modificar | modificar la font]
Lei lengas pus importantas de l'Empèri foguèron lo latin e lo grèc. Pasmens, certanei províncias conservèron sei lengas pròprias, magerament dins lei regions orientalas.
D'efèct, lo latin èra la lenga oficiala de l'Empèri. Son airau d'utilizacion èra principalament situat dins lei regions occidentalas. Es devesit en dos registres :
- lo premier es lo latin classic utilizat per lo poder que sa forma demorèt relativament establa durant l'Edat Mejana.
- lo segond es lo latin vulgar qu'èra la lenga quotidiana de la populacion. Es a l'origina dei lengas romanicas.
Lo grèc aviá tanben un ròtle important dins la societat romana, especialament après la conquista de la màger part de Grècia en 146 avC. Venguèt la lenga de l'elèit e de la cultura. De mai, lo grèc èra conegut per un nombre important d'abitants dei províncias orientalas coma lingua franca. Ansin, la correspondéncia oficiala èra generalament escricha en latin a l'Oèst e en grèc a l'Est. Aquela situacion permetèt lo mantenement d'unei lengas dins la mitat orientala, coma lo còpte, lo fenician o encara l'aramèu, car lo grèc èra pas pron fòrt per s'impausar coma lenga unica.
Cultura[modificar | modificar la font]
Arquitectura[modificar | modificar la font]
De veire : Arquitectura romana.
L'arquitectura romana es inspirada dei construccions etruscas, grègas e fenicianas. Es ben coneguda gràcia ai vestigis nombrós qu'existisson totjorn a l'ora d'ara e per de tractats teorics dau periòde imperiau. Es caracterizada per l'utilizacion d'arcadas e de dòmas e per la construccion de monuments fòrça importants coma de pòrta-aigas o de tèrmas. L'objectiu èra de magnificar la poissança imperiala, especialament dins la capitala.
Literatura[modificar | modificar la font]
De veire : Literatura romana.
La literatura romana foguèt influénciada per la literatura de l'Antiquitat grèga. Tenguèt un ensems fòrça variat d'òbras coma de tractats de filosofia, de discors, de trabalhs istòrics... etc. Foguèt principalament escricha en latin e venguèt donc una fònt d'inspiracion importanta durant l'Edat Mejana.
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Goldsmith, Raymond W. (1984): "An Estimate of the Size and Structure of the National Product of the Early Roman Empire", Review of Income and Wealth, Vol. 30, No. 3, pp. 263–288 (263)
- ↑ Walter Scheidel: Population and demography, Princeton/Stanford Working Papers in Classics, Version 1.0, April 2006.
- ↑ Craddock, Paul T. (2008): "Mining and Metallurgy", in: Oleson, John Peter (ed.): The Oxford Handbook of Engineering and Technology in the Classical World, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-518731-1, p. 108; Sim, David; Ridge, Isabel (2002): Iron for the Eagles. The Iron Industry of Roman Britain, Tempus, Stroud, Gloucestershire, ISBN 0-7524-1900-5, p. 23; Healy, John F. (1978): Mining and Metallurgy in the Greek and Roman World, Thames and Hudson, London, ISBN 0-500-40035-0, p. 196.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (en) Frank Frost Abbott (1901). A History and Description of Roman Political Institutions. Elibron Classics.
- (en) John Bagnell Bury, A History of the Roman Empire from its Foundation to the death of Marcus Aurelius, 1913.
- (en) J. A. Crook, Law and Life of Rome, 90 BC–AD 212, 1967.
- (en) Goldsworthy, Adrian. In the Name of Rome: The Men Who Won the Roman Empire, Weidenfield and Nicholson, 2003.
- (fr) Jean-Michel Carrié e Aline Rousselle, L'Empire romain en mutation : Des Sévères à Constantin (192-337), t. 10, Le Seuil, coll. « Points Histoire / Nouvelle Histoire de l'Antiquité », 2003.
- (fr) Jean-Pierre Martin, Alain Chauvot e Mireille Cébeillac-Gervasoni, Histoire romaine, Paris, Armand Colin, coll. « collection U », 2001.
- (fr) Yann Le Bohec, L'armée romaine sous le Bas-Empire, Paris, Picard, 2006.
- (fr) Paul Petit, Histoire générale de l'Empire romain, Le Seuil, coll. « Points Histoire », 1978.
- (fr) André Piganiol, L'Empire chrétien, París, Presses universitaires de France, 1972.
- (fr) Roger Rémondonon, La Crise de l'Empire romain : De Marc-Aurèle à Anastase, París, Presses universitaires de France, coll. « La Nouvelle Clio », 1980.
- (fr) Philippe Richardot, La fin de l'armée romaine : 284-476, París, Economica, 2005.


c: text/html

text:
Trent
Trent (en venèt Trénto e en venèt locau Trent, en italian Trento, en alemand Trient, en latin Tridentum) es una vila d'Itàlia situada dins la region de Trentin-Aut Adige. Es la capitala de la region e de la província de Trent. La populacion de la ciutat en 2005 èra de 112 142 abitants.
Lo gentilici es trentin -a o tridentin -a.
La vila[modificar | modificar la font]
La populacion viu dins una província qu'es completament montanhòla. Aquela província de Trent a una superfícia de 6 207 km² e una populacion de 477 017 abitants (2001).
I a l'autoestrada A22-E45 que vai au sud vèrs Verona e au nòrd vèrs Bolzano (Bozen), Innsbruck e Munic. Lei ferrovias fan la connexion principala d'Itàlia amb Àustria e Alemanha.
Originariament foguèt una ciutat cèlta conquerida puei per lei romans. Trent venguèt famosa mondialament amb lo Concili de Trent (1545-1563) ont engimbrèron la Còntrareforma. L'adjectiu tridentin se pòt referir especialament a aquel eveniment.
Lo riu de Fersina, afluent dau riu d'Adige, passa pròche de Trent.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Il Cannone
Il Cannone qu'ei un vriulon deu laütièr italian Giuseppe Antonio Guarneri fabricat en 1743. Qu'ei mei que mei associat dab lo sovier deu violonista e compositor Niccolò Paganini. Lo son nom que hè referéncia au poder deu son estiglant que Paganini e produsiva dab eth.
Qu'èra estat auhert ad aqueste violonista per un admirator per'mor Paganini que s'avèva perdut lo son vriulon Amati au jòc. A la soa mort, Paganini que ho legat a la vila de Gènoa qui l'empara tostemps au dia de uei com un deus sons principaus monuments. Qu'ei entretiengut e jogat per aquò mes qu'ei rarament prestat.
Lo laütier França Jean-Baptiste Vuillaume qu'avó lo parat de l'adobar e que'n he ua copia quasi perhèita.
Cada an, lo ganhaire de Prèmi Paganini que's ved autrejat de l'aunor de'u jogar.
Ligam extèrne[modificar | modificar la font]
[1] Il Cannone dab Leonid Kogan


text:
Veit Stoss
Veit Stoss (vèrs 1448 - 1533) foguèt un escultor alemand major dau periòde gotic tardiu. Foguèt actiu en Polonha deis annadas 1470 ais annadas 1490. I installèt son obrador dins la capitala Cracòvia e realizèt uneis òbras per l'aristocracia e la Glèisa de la vila. Lei pus famosas son lo retaule de la Basilica Santa Maria de Cracòvia e lei jacents dau rèi Casimir IV e d'unei caps dau clergat polonés. En 1496, tornèt s'installar en Alemanha onte trabalhèt sus l'autar de la Catedrala de Bamberg puei sus divèrseis esculturas dins la vila de Nuremberg. Pasmens, aguèt de problemas ambé leis autoritats de la vila e i foguèt estremat en 1506 en despiech dau sostèn de l'emperaire Maximilian. Liberat, trabalhèt sus lo monument funerari de l'emperaire e, a partir de 1515-1520, per un marchand de la vila de Florença.


text:
Avremesnil
Avremesnil es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna del país de Caux situada en lo costat de Bacqueville-en-Caux.
Commune du pays de Caux située dans le canton de Bacqueville-en-Caux.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Berceau De la familha de Pardieu Senhors de Avremesnil (de Pardieu) de Normandie e de Lorraine. Ostal Louise de Pardieu de Maucomble a épousé l'an 1714 Eustache, comte de Osmond
- l'an 1441, la Normandie èra a fuòc e a sang, las anglois #far del país de Caux un desèrt e massacrèrent los insurgés al val de Vire.
- Berceau de la famille de Pardieu Seigneurs d'Avremesnil (de Pardieu) de Normandie et de Lorraine. Marie Louise de Pardieu de Maucomble a épousé en 1714 Eustache, comte d'Osmond
- En 1441, la Normandie était à feu et à sang, les anglois firent du pays de Caux un désert et massacrèrent les insurgés au val de Vire.


text:
Han-devant-Pierrepont
Han-devant-Pierrepont es una comuna francesa, situada dins lo departament de Meurthe e Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Anciennement diocèse De Trèves, bailliage de Étain.
- Charte De affranchissement en 1315 per Érard, sire de Pierrepont.
- Pel decrèt nModèl:O 96-709 del 7 d'agost de 1996 en prenent efièch al 1er en genièr 1997[1], La municipalitat d'An-Davant-Pierrepont, en fasent précédemment part del departament de la Meuse, arrondiment de Verdun, costat de Spincourt, a #èsser ligada al departament de Meurthe-e-Moselle, arrondissement de Briey, costat de Longuyon.
Per via de consequéncia, los limits territoriales dels departaments de la Meuse e de Meurthe-e-Moselle aital coma aquelas de las arrondissements de Verdun e de Briey e dels costats de Spincourt e de Longuyon, an #èsser modificadas.
- Anciennement diocèse de Trèves, bailliage d'Étain.
- Charte d'affranchissement en 1315 par Érard, sire de Pierrepont.
- Par le décret nModèl:O 96-709 du 7 août 1996 prenant effet au 1er janvier 1997[2], la commune de Han-Devant-Pierrepont, faisant précédemment partie du département de la Meuse, arrondissement de Verdun, canton de Spincourt, a été rattachée au département de Meurthe-et-Moselle, arrondissement de Briey, canton de Longuyon.
Par voie de conséquence, les limites territoriales des départements de la Meuse et de Meurthe-et-Moselle ainsi que celles des arrondissements de Verdun et de Briey et des cantons de Spincourt et de Longuyon, ont été modifiées.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Decrèt nModèl:O 96-709 del 7 d'agost de 1996 en portant modificacion dels limits territoriales de departaments, de arrondissements e de costats, JORF nModèl:O 187 del 11 d'agost de 1996, Modèl:Pàg.12238, NOR INTA9600199D, sus Légifrance.
- ↑ Décret nModèl:O 96-709 du 7 août 1996 portant modification des limites territoriales de départements, d'arrondissements et de cantons, JORF nModèl:O 187 du 11 août 1996, p. 12238, NOR INTA9600199D, sur Légifrance.


text:
Vaslav Nijinsky
Vaslav Fomitch Nijinski (en rus BaцлaB ФoMич HижиHckий, Vaclav Fomič Nižinskij; en polonés Wacław Niżyński), nasquèt a Kiev le 12 de mars (juli.)/ 28 de febrièr (greg) de 1889[1] e mòrt lo 8 d'abril de 1950 a Londres, èra un dançaire e coregraf rus d'origina polonesa.
Nijinski es tanben l'autor d'un sistèma de notacion de la dança qu'inventèt pel seu usatge. mercé a de recercas d'especialistas, foguèt possible de tornar fidèlament unas de las seunas coregrafias, que L'Après-midi d'un faune e una partida de Le Sacre du printemps.
Somari
Biografia[modificar | modificar la font]
Vaslav Nijinski es filh de dançaires poloneses Tomasz Niżyński (lo paire) e Eleonora Bereda (la maire), e lo fraire de la dançaira Bronislava Nijinska. A partir de 1900, Nijinski frequentèt l'acadèmia de dança emperiala de Sant Petersborg e se faguèt conéisser mercé a son excepcionala virtuositat e pels seus sauts. Revelat per l'impresari Sèrgi Diaghilev, eissit de la nauta borgesia de Sant Petersborg qu'encontrèt en 1908, e que ne foguèt amorós fins a 1913, es considerat coma lo mai grand dançaire de son epòca. Foguèt l'estela dels Balets russes e marquèt de son interpretacion las creacions de Schéhérazade, de Spectre de la rose, de Petrouchka e de L'Après-midi d'un faune.
Nijinski e los Balets russes[modificar | modificar la font]
Diaghilev èra responsable de la causida de la tropa dels dançaires del teatre Mariinsky, per las representacions dels Balets russes a París, Londres e Montcarles. Intrèt en conflicte amb la direccion del Mariinsky quand volguèt engatjar Nijinski per la virada. En efècte, aprèp l'escandal provoca par la mesa en scèna de Diaghilev pel balet Giselle, que Nijinski dancèt devant los Romanovs sans portar las cauças obligatòrias a l’epòca dans son interpretacion del personatge d'Albrecht (amb Tamara Karsavina per Giselle), Nijinski foguèt licenciat sul còp, son justacòrs cort e son malhòt motlant considerats coma indecents.
Los Balets russes coneguèron un grand succés a l'epòca, entre autre perque l’orientalisme èra fòrça al vam dins las socitats parisienca e londoniana. Lo talent de Diaghilev, las musicas e coregrafias modèrnes, amb de costumes trabalhats, e de decors de grand qualitat (Cocteau, Bakst, Benois e Picasso), donèron a la companhiá una dimension avantgardista e faguèron dels Balets russes una de las companhiás mai influentas del sègle XX. Diaghilev leu abandonèt lo repertòri classic per comandar de nòus bllets, creats amb de musicas de Debussy, Ravel, Strauss, o de Falla.
Nijinski dancèt per las primièras dels Balets russes seguents:
- Cléopâtre (coregrafia de Michel Fokine, 1909)
- Shéhérazade (coregrafia de Fokine, 1910)
- Carnaval (coregrafia de Fokine, 1910)
- Petrouchka'', (coregrafia de Fokine, 1911)
- Le Spectre de la rose (coregrafia de Fokine, 1911)
- Le Dieu bleu (coregrafia de Fokine, 1912)
- Daphnis et Chloé (coregrafia de Fokine, 1912)
- L'Après-midi d'un faune (coregrafia de Nijinski, 1912)
- Jeux (coregrafia de Nijinski, 1913)
- Le Sacre du printemps (coregrafia de Nijinski, 1913)
- Till l'Espiègle (coregrafia de Nijinski, 1917).
Revolucion coregrafica e musicala[modificar | modificar la font]
Nijinski faguèt una rompadura amb lo passat en 1912, amb L'Après-midi d'un faune, segon lo Prélude à l'après-midi d'un faune de Claude Debussy. Fòrç bon dançaire classic, reputat entre autres pels seus sauts magnifics, creèt aquela pèça amb un sol saut pichon, de desplaçaments laterals, còs trencat, sens reparis, dins un movement unic, sens tèmas ni accents macant lo temp. Pel primièr còp, Diaghilev confièt lo trabalh coregrafic al sol Nijinski, li balhant un supòrt total. L’abséncia d’experiéncia de Nijinski coma coregraf resonèt subrot quand calguèt transmètre d'idèas nòvas a l'ensems del balet, e pels movements particulars e innovators de L'Après-midi d'un faune, que son trocejats e plan diferents dels movements dels balets classics.
Per la primièra de L'Après-midi d'un faune, se faguèt grandas polemicas, a causa de la coregrafia revolucionária de Nijinski (un orgasme es evocat a la fin de la pèça), mas tanben de reaccions calculadas de Diaghilev suls sosentenduts sexuals. Lo critica Gaston Calmette escriguèt dins Le Figaro del 30 de mai de 1912: « Soi persuadit que totes los legeires del Figaro qu'èran ièr al Châtelet m’apròban se protèsti contra l’exibicion tròp especiala que se nos pretendava servir coma una produccion prigonda, perfumada d’art preciós e d’armoniosa poesia. Aqueles que nos parlan d’art e de poesia al subjècte d'aquel espectacle se trufan de nos. Es pas una eglòga graciosa nimai una produccion prigonda. Avèm agut un Faune inconvenent amb de vils movements de bestialitat erotica e de gèstes d'una impudor pesuca. »
Auguste Rodin contradich la posicion precedenta dins un article dins Le Matin : « Pas cap de ròtle montrèt un Nijinski tan extraordinari coma sa darrièra creacion de l'Après-midi d’un faune. Pas mai de salutacions, pas mai de sauts, sonque las actituds e los gèsts d’una animalitat miègconscienta… A la beutat de la frèsca e de l'estatuária anticas… Ges es pas pus sasissent que son lanç, fins al desnosament, s'espandís fácia contra tèrra, sul vèl fugissent que baisa e qu’estrenh amb la fervor d’una voluptat passionada. »
Aprèp que Diaghilev festejèt son succés inesperat amb lo Faune, demandèt a Stravinski, qu'aviá ja escrich la musica de Petrouchka e de L'Oiseau de feu, de compausar una pèça modèrna sul tème de la Russia preïstorica. Compausèt alara Le Sacre du printemps, que lo balet foguèt una òbra plan remarcable. Amb Le Sacre du printemps, Nijinski troceja las posicions classicas: los dançaires an los pés dintrats e los genolhs plegats. Lo modèrne s'impausa en plana tradicion del balet rus.
La coregrafia de Nijinski per Le Sacre du printemps surprenguèt lo public parisenc al Teatre dels Champs-Élysées fins a que, pendent la primièra representacion, un fòrt baralh s'ausiguèt, acompanhat de crits e de disputas[2]. La pèça podava contunhar pas qu'aprèp l’intervencion de la policia.
Las reaccions del public creèron un tal escandal que los dançaires podavan pas mai seguir la musica d'Stravinski e devian se fisar a las instruccions que Nijinski lor balahva dempuèi las colissas.
Stravinski descriguèt la representacion dins sa biografia: « quitèri la sala a las primièras mesuras del preludi, que sulcòp provoquèt de rires e de trufariás. Ne foguèt revoltat. Aquelas manifestacions, d'en primièr isoladas, venguèron leu generalas e, provocant d'autre costat de contramanifestacions, se transformèron leu leu en un rambalh espantós. »
Lo compositor demorèt pro critica vesent lo trabalh coregrafic de Nijinski e escriguèt dins sas cronicas: « L'impression generala qu'aguèt alara, e que me demòri fins ara d'aquela coregrafia, es l'inconsciéncia que foguèt facha per Nijinski. S'i vei tan son incapacitat a assimilar e a s'apropriar las idèas revolucionárias que constituava lo credo de Diaghilev e que li foguèron obstinament e laboriosament inculcadas per aquel. Se destria dins aquela coregrafia pas qu'un fòrt penible esfòrç sens resultar pusleu qu'una realizacion plastica simple e naturala venent dels comandaments de la musica »
Sol Diaghilev mesura lo trionfe qu’aviá alara emportat, plan conscient qu’una tala reaccion del public focalizará sus la tropa tota l’atencion de la societat parisienca. Stravinski se reconcilièt sonque d'ans mai tard amb sa pèça e lo public.
Destitucion e retorn de Nijinski dins los Balets russes[modificar | modificar la font]
Pendent una virada en America del Sud en 1913, que Diaghilev, patissent fòrça mal de mar, podèt pas anar, Nijinski s'enamorèt de la dançaire ongresa Romola de Pulszky e l’esposèt lo meteis an. Dins un vam de jalosia, Diaghilev, que demorèt tustat legissent lo telegrama anonciant lo mariadatge, detituèt Nijinski sens preavis[3].
Pendent la Primièra Guèrra Mondiala, Nijinski, coma ciutadan rus, foguèt prisonièr en Ongria. En 1916 Diaghilev li prepausèt un nòu ròtle a Nijinski. Pendent la virada dels Balets russes en America del Nòrd pendent l’an 1916, Nijinski podèt crear una coregrafia per la particion de Richard Strauss Till l'Espiègle. Pendent la virada, los signes de la malautiá mentala de Nijinski venguèron mai en mai evidents. Patigava entre autres d'allucinacions, e acabèt per èsser tocat par una forma d'esquizofrenia.
Vesiá en Diaghilev, que jamai pus encontrèt en bona santat, son pièger enemic. Pasmens, lo Till l'Espiègle de Nijinski se poguèt acabar e foguèt representat pel primièr còp a Nòva York. Pendent la virada, la tropa anèt tanben a Los Angeles, ont Nijinski encontra Charlie Chaplin. Aquela rencontra inspirèt l’actor, subretot pel seu filme Sunnyside[4].
En 1919 tombèt dins una folia megalomana e mistica ne perdent la totalitat dels seus mejans. Se retirèt en Soïssa dins un asili e moriguèt dins una clinica a Londres lo 8 d'abril de 1950. En 1953 son còs foguèt enterrat al cementèri de Montmartre a París.
Òbras coregraficas[modificar | modificar la font]
- L'Après-midi d'un faune (París, Teatre del Châtelet, 29 de mai de 1912), musica de Claude Debussy
- Jeux (París, Teatre dels Champs-Élysées, 15 de mai de 1913), musica de Claude Debussy
- Le Sacre du printemps (París, Teatre dels Champs-Élysées, 29 de mai de 1913), musica d'Igor Stravinski
- Till l'Espiègle (1916), musica de Richard Strauss
Galariá[modificar | modificar la font]
-
-
-
Anna Pavlova e Nijinski dins
Le Pavillon d'Armide
-
Nijinski en dieu d'aura Vayou dins lo balet de Marius Petipa Le Talisman (vèrs 1910)
-
A. Bert: Nijinski dins lo balet de Michel Fokine
Le Festin (vèrs 1910)
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
Eugène Druet: Nijinski dins
Les Orientales (1910)
-
Eugène Druet : Nijinski dans
Les Orientales (1910)
-
George Barbier: Nijinski dins
Shéhérazade (1913)
-
Nijinski dins
Shéhérazade
-
Adolf de Meyer : Nijinski dins
Shéhérazade
-
Adolf de Meyer : Nijinski dans
Shéhérazade
-
Mishkin : Nijinski dins lo balet de Michel Fokine
Petrouchka (vers 1910)
-
Nijinski dins lo balet de Michel Fokine
Petrouchka (vèrs 1910)
-
The Dover Street Studio : Nijinski dans le ballet de Michel Fokine
Petrouchka (vers 1910)
-
George Barbier: Nijinski dins Le Spectre de la rose (1911)
-
A. Bert : Nijinski dins
Le Spectre de la rose (1911)
-
-
-
-
-
George Barbier: Nijinski dins
L'Après-midi d'un faune (1913)
-
Léon Bakst: Nijinski dans
L'Après-midi d'un faune (1912)
-
Adolf de Meyer: Nijinski dins
L'Après-midi d'un faune (1911)
-
-
-
-
Tomba de Nijinski al
cementèri de Montmartre
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Un certificat de naissénça desliurat a Varsòvia (ont foguèt batejat) indica lo 17 de decembre de 1889, d'autres fonts lo 12 de març de 1888, d'autras encora lo 15 de febrièr de 1890. Pr'amor, foguèt lo 12 de març de 1989 que foguèt celebrat lo centenar de sa naissénça
- ↑ (fr)Lire en ligne
- ↑ Recebut pels darrièrs espectacles donats amb los Balets russes en America del Sud, sul site de la Library of Congress
- ↑ en linha
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr) Vaslav Nijinski, Cahiers, Actes Sud
- Principalas biografias de Nijinski
- (en) Richard Buckle, Nijinsky, London, Phoenix Giant, 1998.
- (fr) Guillaume de Sardes, Nijinsky, sa vie, son geste, sa pensée, París, Hermann, 2006.
- Romola Nijinski, Nijinski, 1934.
- (en) Anatole Bourman, Tragedy of Nijinsky, Greenwood Press, 1936.
- (fr) Peter Oswald, Vaslav Nijinski, un saut dans la folie, Passage des Marais, 1993.
- (fr) Françoise Reiss, La Vie de Nijinsky, éditions d'Histoire de l'art, 1957.
- (fr) Catalòg de l’exposicion Nijinsky (1889-1950) al Musèu d'Orsay (23 d'octobre de 2000 - 18 de febrièr de 2001).
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Biografia sus (fr) culture.gouv.fr
- Site oficial del Prèmi Nijinski


text:
Flaumont-Waudrechies
Flaumont-Waudrechies es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Lo vilatge a situat près de Avesnes-sus-Helpe en lo sud-es del departament del Nòrd a un centenat de quilomètres de Lille e a una quinzena de quilomètres de la Belgica e del departament del Aisne. La municipalitat a traversat pel Helpe Màger, afluent de la Sambre. Administrativement, Flaumont-Waudrechies Fa partida de la Avesnois, istoricament del Enaut, paysagèrement de la Thiérache.
Le village est situé à proximité d'Avesnes-sur-Helpe dans le sud-est du département du Nord à une centaine de kilomètres de Lille et à une quinzaine de kilomètres de la Belgique et du département de l'Aisne. La commune est traversée par l'Helpe Majeure, affluent de la Sambre. Administrativement, Flaumont-Waudrechies fait partie de l'Avesnois, historiquement du Hainaut, paysagèrement de la Thiérache.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Camp de César : sus la reünion d'un tuc al Sud-Oèst del pòble, al delà del Helpe Màger, se vei, plan conservat, sus un terren #qu'una granda part n'es encara en friche, la localizacion d'un camp romain establit d'après totas las nòrmas de la castramétation d'aquela epòca, e #qu'es totjorn designat jol nom de Catelet, Camp de César. Dels parapets de dos mètres, almens, de nautor al dedins, establits sul pourtour del scenari, circonscrivaient una enceinte fortificada, en forma de trapèze, d'una superfícia d'aperaquí 15 ectaras, dividida en doas parts desiguals, per una levada de tèrra interiora, e la defendián per un talus de 25 mètres, fòrça-escarpé e quitament perpendiculaire sus cèrts ponches. S'es trobat, en défrichant lo scenari e los terrens vesins, de las monedas romaines de Gordien, de Antonin-lo-Estaques e de Vespasien, de las sivelles o grapes en bronze e de longs claus recourbés.
- 843 : Amb lo Tractat de Verdun, lo parteja del empèri carolingien entre los 3 pichons fils de Charlemagne octroye a Lothaire E, la Francie médiane #que compren lo Enaut #que ne fa partida lo pòble.
- 855 : Amb lo Tractat de Prüm #que parteja la Francie médiane entre los 3 fils de Lothaire E, lo Enaut a ligat a la Lotharingie #que n'ereta Lothaire II.
- 870 : Amb lo Tractat de Meerssen après la mòrt de Lothaire II, una part de la Lotharingie #que ne fa partida lo Enaut a ligat a la Francie occidentala.
- 880 : Continuament al Tractat de Ribemont l'an 880, lo Enaut fa partida de la Francie orientala #que vendrà lo Sant-Empèri romain germanique l'an 962.
- Noms Ancians : 1083 Wulframmus de monds en la charte de Gérard, avesque de Cambrai; 1131 Mos Wlframni en la bulle del pape Innocent II; 1184 Wulfraumont en l'acte d'escambi de bens entre los abbayes de Hautmont e de Liessies [1] 921 Flodobomonte en lo cartulaire del Abbaye de Maroilles; 1167 Florbemont en lo cartulaire del abbaye de Liessies[2].
- Flaumont #Èsser concédé l'an 921 al abbaye de Maroilles, al meteis temps que d'unas autras possessions suls bòrds dels rius de la Granda e de la Pichona Helpe, per un diplôme del rei de França, Charles II. Lo abbaye de Hautmont i possedissiá tanben bens, aital coma la dîme e lo terrage #qu'una part ne tornava a aquela de Liessies. La glèisa de Flaumont a #èsser bastida l'an 1545 ; i aviá protegit per un massiu bastiment cairada, mesa n'abans, sus una éminence e environada d'una fòrta muralla. Aquela darrièra bastissa #que constituissiá una autentica fortalesa, a #èsser entièrament démoli dins lo sègle darrièr. La glèisa i aguèt pas erigit en parròquia #qu'en 1664 ; abans aquela epòca, èra pas mai #qu'una annèxa d'aquela de Sémeries.
- Waudrechies, antany Audrecy, A designat l'an 646 per Waldrecias, en lo testament de Ste-Aldegonde (Mirœvos, III, 559), #que lo #legar als chanoines de St.-Quentin, de Maubeuge. Aquela localité formava un vilatge particular, #que, d'après los nombroses bastiments #que s'i es descobèrta, li caliá i aver una importància fòrça mai considerabla #qu'aquela #qu'a de los nòstres jorns. La siá glèisa, dédiée a Santa Aldegonde, possedissiá, de la siá patrône, de las reliques reconegudas authentiques per la archevêque de Cambrai, Vander Burch e #qu'atrasián un pro grand nombre de pelegrins per la guérison de las fèbres. A #èsser estrossejat e totalament destruit, se se'n crei la tradicion, cap a 1521, pendent las guèrras #qu'an arruïnat la contrée[3]. La capèla de Waudrechies es anciana, barra una campana #que pòrta la data de 1567.
- Flaumont-Waudrechies Se tròba suls Plànols cadastraux napoléoniens del 1813 e 1869[4].
- En Julhet 1901 : Inauguracion e ponduda en servici de la Linha de camin de fèrre Avesnes-sus-Helpe - Sars-Poteries. La linha a dobèrt al public lo 20 de julhet de 1901. Connècta Avesnes sus Helpe a Solre-lo-Castèl, via lo Flaumont-Waudrechies, Sémeries, Felleries, Sars-Poteries. Lo tràfec viatgèr fonciona fins a la Segonda Guèrra mondiala (16 d'agost 1941).
- Camp de César : sur le sommet d'une colline au Sud-Ouest du village, au-delà de l'Helpe Majeure, on voit, bien conservé, sur un terrain dont une grande partie est encore en friche, l'emplacement d'un camp romain établi d'après toutes les règles de la castramétation de cette époque, et qui est toujours désigné sous le nom de Catelet, Camp de César. Des parapets de deux mètres, au moins, de hauteur à l'intérieur, établis sur le pourtour du plateau, circonscrivaient une enceinte fortifiée, en forme de trapèze, d'une surface d'environ 15 hectares, divisée en deux parties inégales, par une levée de terre intérieure, et la défendaient par un talus de 25 mètres, très-escarpé et même perpendiculaire sur certains points. On a trouvé, en défrichant le plateau et les terrains voisins, des monnaies romaines de Gordien, d'Antonin-le-Pieux et de Vespasien, des boucles ou agrafes en bronze et de longs clous recourbés.
- 843 : Avec le Traité de Verdun, le partage de l'empire carolingien entre les 3 petits fils de Charlemagne octroye à Lothaire I, la Francie médiane qui comprend le Hainaut dont fait partie le village.
- 855 : Avec le Traité de Prüm qui partage la Francie médiane entre les 3 fils de Lothaire I, le Hainaut est rattaché à la Lotharingie dont hérite Lothaire II.
- 870 : Avec le Traité de Meerssen après la mort de Lothaire II, une partie de la Lotharingie dont fait partie le Hainaut est rattachée à la Francie occidentale.
- 880 : Suite au Traité de Ribemont en 880, le Hainaut fait partie de la Francie orientale qui deviendra le Saint-Empire romain germanique en 962.
- Noms Anciens : 1083 Wulframmus mons dans la charte de Gérard, évêque de Cambrai; 1131 Mons Wlframni dans la bulle du pape Innocent II; 1184 Wulfraumont dans l'acte d'échange de biens entre les abbayes d'Hautmont et de Liessies [5] 921 Flodobomonte dans le cartulaire de l'Abbaye de Maroilles; 1167 Florbemont dans le cartulaire de l'abbaye de Liessies[6].
- Flaumont fut concédé en 921 à l'abbaye de Maroilles, en même temps que d'autres possessions sur les bords des rivières de la Grande et de la Petite Helpe, par un diplôme du roi de France, Charles II. L'abbaye d'Hautmont y possédait aussi des biens, ainsi que la dîme et le terrage dont une partie revenait à celle de Liessies. La glèisa de Flaumont a été bâtie en 1545 ; elle était protégée par une massive construction carrée, placée en avant, sur une éminence et entourée d'une forte muraille. Ce dernier bâtiment qui constituait une véritable forteresse, a été complètement démoli dans le siècle dernier. L'église ne fut érigée en paroisse qu'en 1664 ; avant cette époque, elle n'était qu'une annexe de celle de Sémeries.
- Waudrechies, autrefois Audrecy, est désigné en 646 par Waldrecias, dans le testament de Ste-Aldegonde (Mirœus, III, 559), qui le légua aux chanoines de St.-Quentin, de Maubeuge. Cette localité formait un village particulier, qui, d'après les nombreuses constructions qu'on y a découvertes, devait avoir une importance beaucoup plus considérable que celle qu'il a de nos jours. Son église, dédiée à Sainte Aldegonde, possédait, de sa patrône, des reliques reconnues authentiques par l'archevêque de Cambrai, Vander Burch et qui attiraient un assez grand nombre de pèlerins pour la guérison des fièvres. Il a été ravagé et entièrement détruit, si on en croit la tradition, vers 1521, pendant les guerres qui ont ruiné la contrée[7]. La chapelle de Waudrechies est ancienne, elle renferme une cloche qui porte la date de 1567.
- Flaumont-Waudrechies se trouve sur les Plans cadastraux napoléoniens du 1813 et 1869[8].
- Juillet 1901 : Inauguration et mise en service de la Ligne de chemin de fer Avesnes-sur-Helpe - Sars-Poteries. La ligne est ouverte au public le 20 juillet 1901. Elle relie Avesnes sur Helpe à Solre-le-Château, via le Flaumont-Waudrechies, Sémeries, Felleries, Sars-Poteries. Le trafic voyageur fonctionne jusqu'à la Deuxième Guerre mondiale (16 août 1941).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ "Estatistica archéologique del departament del Nòrd" - segond part - 1867
- ↑ ("Bulletin de la comission istorica del departament del Nòrd - tome IX - 1866)
- ↑ "bulletin de la comission istorica del departament del Nòrd" - tome IX - 1866
- ↑ en examen_cadastre_napoleonien_detail&doc=#datar%2Fir%2FCadastre%20napoleonien%2Fcadastre_napoleonien%2Exml&pagina_ref=5760&unittitle=FLAUMONT%20WAUDRECHIES%201813,%201869&unitid=P31%20/%20702&unitdate=1813,%201869 luòc internet de l'Archiu départementales del Nòrd
- ↑ "Statistique archéologique du département du Nord" - seconde partie - 1867
- ↑ ("Bulletin de la commission historique du département du Nord - tome IX - 1866)
- ↑ "bulletin de la commission historique du département du Nord" - tome IX - 1866
- ↑ site internet des Archives départementales du Nord


text:
Etologia
L'Etologia significa etimologicament « sciéncia dels mors » (ethos : « mors », logos : « estudi/sciéncia »). Es en fach l'estudi del compòrtament animal tal coma es benlèu observat en mitan natural. Òm situa las originas d'aquesta sciéncia al sègle XVII, mas lo nom data de 1854 (primièra utilizacion coneguda per Étienne Geoffroy Saint-Hilaire (1772-1844)). Lo sens restrench e modèrne donat al mot d'etologia fa pr'aquò referéncia a una sciéncia mai recenta : es l'estudi objectiu e scientific dels compòrtaments animals inspirat per las òbras de Konrad Lorenz (1903-1989) e Nikolaas Tinbergen (1907-1988) dins la primièra mitat del sègle XX. De mai cal inclure dins aquesta significacion l'estudi comportamental dels èssers umans e de las relacions òme-animal. Lo principi de basa de l'etologia es d'utilizar una perspectiva biologica per explicar lo compòrtament, aquela sciéncia es tanben nomenada « biologia del compòrtament ».


text:
Devanagari
Lo Devanāgarī (sanscrit: देवनागरी, AFI: [deɪvəˈnɑːɡəriː]), o Nāgarī, es un alfabet alfasillabari originari d'Índia e de Nepal.
S'escriu d'esquèrra cap a drecha, sens cap de distincion entre majusculas e minusculas, e es reconeissable per la preséncia d'una linha distintiva orizontala al suc de las letras e que las liga amassa.
Devanāgarī es l'escritura principala utilizada per: l'indi, lo marati, e lo nepalés. Dempuèi lo sègle XIX, lo pus comunament emplegat per escriure lo sanscrit. Devanāgarī es tanben emplegat pel gujari, bhili, bhojpuri, concani, magahi, maitili, marwari, newari, pahari (garhwali e kumaoni), santali, yharu, e de còps que i a sindi, panjabi, e cachemiri. Èra autrescòps utilizat per escriure lo gujarati.


text:
Héctor Germán Oesterheld
Héctor Germán Oesterheld (Buenos Aires, lo 23 de julhet de 1919 - Sequestrat e desaparegut en 1977) que ho un escrivan argentin de bendas dessenhadas e notament l'autor de las istòrias deu personatge de sciéncia-ficcion El Eternauta, qui, cargat d'un contengut e d'un messatge de portada politica e'u voloren d'estar pres, sequestrat e executat per la dictatura politica argentina de la fin de las annadas setanta.
El Eternauta que ho dessenhat per Francisco Solano López puish per Alberto Breccia.


text:
Primièra Guèrra de Chechenia
La Primièra Guèrra de Chechenia se debanèt dau 11 de decembre de 1994 au 31 d'aost de 1996 entre Russia e Chechenia. Foguèt entraïnada per la declaracion d'independéncia de Chechenia. Menaçada per d'autrei declaracions d'aqueu tipe, Russia decidiguèt de mandar son armada per esquichar lei nacionalistas chechèns. Pasmens, en causa dei dificultats causadas per la casuda de l'URSS, l'armada russa mancava d'entraïnament e d'un comandament capable d'organizar e de dirigir una guèrra. Lo conflicte s'acabèt donc per una revirada russa e lo mantenement d'un estat chechèn oficialament autonòm mai de facto independent.


text:
Roquesteron de Grassa
Roquesteron de Grassa[1] (Roquestéron-Grasse en francés) es una comuna occitana dau Comtat de Niça, situada dins lo departament dei Aups Maritims e la region de Provença-Aups-Còsta d'Azur.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Es en 1760, amb lo tractat de Turin, que lo cors del Estéron #venir la frontièra entre la França e la Ostal de Savoie, #que Roquestéron-Grassa, telefonada alavetz La Roque-en-Provence, #venir francesa e se #trobar desligada de Roquesteron.
C'est en 1760, avec le traité de Turin, que le cours de l'Estéron devint la frontière entre la France et la Maison de Savoie, que Roquesteron de Grassa, appelée alors La Roque-en-Provence, devint française et se trouva détachée de Roquesteron.


text:
Hawaii
Hawaii o las illas Hawaii, en hawaiian: Moku'āina o Hawai'i, es un estat e archipèla dels Estats Units d'America, situat dins l'Ocean Pacific, a 3700 km del territòri continental american.
Lo gentilici es hawaiian -a.
Es lo grop d'islas situat pus al nòrd de Polinesia, al centre de l'Ocean Pacific, al sud-oèst dels EUA, sud-èst de Japon, e nòrd-èst d'Austràlia. Hawaii presenta una granda varietat de mitans naturals, amb un clima tropical caud, abondància de plajas publicas e de volcans actius, çò que ne fa una destinacion populara pels toristas, surfaires, biologistas, e volcanològs. En causa de sa localizacion al mitan del Pacific, Hawaii a recebut fòrça influéncias nòrd-americanas e asiaticas en mai de sa cultura nativa pròpria. Hawaii a mai d'un milion d'estatjants permanents en mai dels visitaires e del personal militar american. Sa capitala es Honolulu subre l'isla de Oahu.
Somari
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo mot hawaiian Hawai'i ven del protopolinesian *Sawaiki, amb lo sens tornar bastit de "la nòstra tèrra"[1]. De mots eissits de la meteissa etimologia se retròban dins totas las lengas polinesianas, coma lo Māori (Hawaiki), lo tongan (ʻAvaiki), e lo samoan (Savai'i).
Istòria[modificar | modificar la font]
Primièrs abitants (800-1778)[modificar | modificar la font]
Los primièrs poblaments atestats per de pròvas arqueologicas datan de l'an 300, probablament per de colons venguts de las Islas Marquesas, seguits per una segonda èrsa de migracion de Raiatea e Bora Bora al sègle XI.
Los polinesians de las Marquesas e benlèu de las Islas De la Societat pòdon aver poblat las islas hawaiianas d'en primièr entre los ans 300 e 500. Mas aquesta ipotèsi es sempre un subjècte de discussion[2]. D'unes arqueològs e istorians pensan qu'un primièr poblament eissit de las Marquesas e una segonda èrsa d'immigrants de Tahiti, en l'an 1000, introdusiguèron una nòva linhada de caps, lo sistèma Kapu, la practica de sacrificis umans e la basteson de heiaus. Aquela immigracion tardièra es detalhada dins la mitologia hawaiiana de Pa'ao. Per d'autres autors existís pas de pròva arqueologica o linguistica per una arribada tardièra de colons tahitians, e Pa'ao es un mite.
James Cook, arribada dels europèus al reialme d'Hawaii (1778–1893)[modificar | modificar la font]
Lo primièr contacte europèu conegut amb l'isla foguèt en 1778 per l'explorador britanic James Cook. Cook bategèt l'archipèla Islas Sandwich, en onor del lord britanic John Montagu que financèt son viatge. Cook visitèt las islas dos còps. Durant sa segonda visita en 1779, ensagèt de sequestrar lo rei (Alii Aimoku) de l'isla granda, Kalani'ōpu'u, e lo retenguèt en ostatge per se far tornar un galup qu'èra estat raubat, una tactica qu'aviá capitat a Cook en Tahiti e dins d'autras islas[3]. Kalani'ōpu'u e sos òmes combatèron e Cook e quatre de sos marins foguèron tuats alara que se retiravan per la plaja e bandissián sos galups.
Après la visita de Cook e la publicacion de mantun libres contant sos viatges, las islas hawaiianas recebèron fòrça visitaires europèus: exploradors, mercants, e mai pescaires de balenas que trobavan dins las islas un pòrt e una font d'aprovesiment. Lèu l'influéncia britanica se poguèt veire sus la bandièra de Hawaii amb l'Union Flag dins lo canton. Aqueles visitaires introdusiguèron de malautiás subre las islas pus isoladas e fòrça hawaiians tombèron malauts[4] perque possedissián pas de resisténcia a la gripa, la veròla, e al sarrampiu, entre d'autres. Pendent l'annada 1850, lo sarrampiu tuèt un cinquen de la populacion hawaiiana [5].
Dinastia Kamehameha[modificar | modificar la font]
Entre 1780 e 1790, los caps hawaiians luchèron de contunh pel poder. Aprèp una seria de batalhas que s'acabèt en 1795 e forcèt a la cession de l'isla de Kaua'i en 1810, totas las islas abitadas foguèron assubjectidas al sol e meteis poder del rei Kamehameha lo Grand, qu'establiguèt una dinastia que regnèt entrò a 1872.
Après l'accession de Kamehameha II al tròn en 1819, los missionaris protestants americans convertiguèron qualques hawaiians al cristianisme. Son influéncia faguèt desaparéisser mantunas practicas ancestralas, e Kamehameha III foguèt lo primièr rei hawaiian crestian. Hiram Bingham I un celèbre missionari protestant, foguèt lo conselhièr de fisança de la monarquia durant aqueste periòde. D'autres missionaris e sos descendants venguèron actius dins los afars comercials e politics, çò que menèt a de conflictes futurs entre la monarquia e sos subjèctes americans reguinhaires.
Los autres missionaris crestians (catolics, mormons, e episcopalians) èran actius, mas jamai convertiguèron pas mai qu'una minoritat de la populacion hawaiiana nativa.
La mòrt del rei celibatari Kamehameha V qu'aviá pas nomenat d'eiretièr menèt a l'eleccion populara de Lunalilo contre Kalākaua. Lunalilo defuntèt l'an seguent, tanben sens eiretièr. En 1874 l'eleccion foguèt contestada dins la legislatura entre Kalākaua e Emma. Aquò menèt a una revòlta e de tropas americanas e britanicas foguèron mandadas, e lo govèrn passèt a la dinastia Kalākaua.
Constitucion de 1887[modificar | modificar la font]
En 1887, Kalākaua foguèt forçat de signar la Constitucion del Reialme d'Hawaii, que faguèt pèrdre al rei una granda part de son autoritat. Caliá èsser proprietari per poder votar, çò que desavantatgèt fòrça hawaiians paubres e favorizèt la comunautat blanca rica. Los residents blancs èran autorizats a votar mas pas los asiatics. Coma la constitucion de 1887 foguèt signada jos la menaça de violéncia, èra sonada Bayonet Constitution. Lo rei Kalākaua, reduit a un òme de palha, regnèt entrò sa mòrt en 1891. Sa sòrre, Lli'uokalani li succedèt subre lo tròn.
En 1893, la reina Lili'uokalani anoncièt un projècte de nòva constitucion. Lo 14 de genièr de 1893, un grop d'òmes d'afars e de residents euroamericans formèron lo "Comitat de Securitat" per reversar lo Reialme d'Hawaii e obténer l'annexion pels Estats Units. John L. Stevens lo ministre american respondiguèt a aquesta demanda per lo mandadís d'una companhiá de marines americans. Coma o notèt un istorian, la preséncia d'aquestas tropas faguèt efectivament impossibla la proteccion de la monarquia[6].
Geografia[modificar | modificar la font]
Las islas principalas de l'archipèla son:
Topografia[modificar | modificar la font]
Archipèla situat a 3200km al sud-oèst de l'America del Nòrd,[7] Hawaii es l'estat pus al sud dels Estats Units e lo segond pus a l'oèst après Alaska. Sonque Hawaii e Alaska partejan pas cap de frontièras amb un autre estat american.
Hawaii es lo sol estat dels USA qu'es pas situat geograficament en America del Nòrd, es un archipèla completament enrodat d'aiga, e qu'a pas de linhas drechas dins sas frontièras.
Lo trescòl d'Hawaii, Mauna Kea, s'enauça a 4205m[8] mas es pus grand que lo Mont Everest en considerar que la basa de la montanha, se trapa al fons de l'Ocean Pacific a una prigondor de 10200m.[9]
Las uèits islas principalas, Hawaii, Maui, Oahu, Kahoolawe, Lanai, Molokai, Kauai e Niihau son acompanhadas de fòrças autras. Kaala es una isla pichona prèp de Niihau qu'es sovent negligida. Las Illas Hawaiianas del Nòrd-Oèst son un ensemble de nòu islas pichonas e vièlhas que s'estendon entre Nihoa e Kure e que constituisson çò restant de montanhas volcanicas pus importantas. I a tanben mai de 100 ròcs e illons, coma Molokini, son a l'encòp d'origina volcanica, sedimentària marina e deguts a l'erosion.[10]
Geologia[modificar | modificar la font]
Totas las islas hawaiianas son eissidas de l'activitat volcanica sosmarina deguda a una font magmatica dicha punt caud. Coma la placa tectonica situada jos la pus granda part de l'Ocean Pacific se mòu cap al nòrd-oèst, lo punt caud demòra estacionari, en crear dapasset de volcans nòus. Amor de la situacion del punt caud, los sols volcans actius son situats dins la part sud de la granda isla. Lo pus recent, Loihi, se tròba sus la còsta sud de la granda isla.
Economia[modificar | modificar la font]
Galariá[modificar | modificar la font]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ :Pollex—a reconstruction of the Proto-Polynesian lexicon, Biggs and Clark, 1994. The asterisk preceding the word signifies that it is a reconstructed word form.:
- ↑ :
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- Autor : Patrick Vinton Kirch
- Editor : Cambridge University Press
- Publication : 1989
- Paginas : 77–79
- ISBN 0521273161
@Book{Author = {Patrick Vinton Kirch},Title = {The Evolution of the Polynesian Chiefdoms},Publisher = {Cambridge University Press},Year = {1989},ISBN = {0521273161},}
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p. (ISBN 0521273161)
- The Evolution of the Polynesian Chiefdoms / Patrick Vinton Kirch. – Cambridge University Press, 1989. – 77–79 p.. – – ISBN 0521273161
- Patrick Vinton Kirch, The Evolution of the Polynesian Chiefdoms, Cambridge University Press, 1989, 77–79 p., ISBN 0521273161
- Títol : The Evolution of the Polynesian Chiefdoms
- ↑ :Kuykendall, "The Hawaiian Kingdom Volume I: Foundation and Transformation", p18 "Cook's plan was to get the king on board the Resolution and keep him there until the stolen boat was returned—a plan that had been effective under similar circumstances in the south Pacific".:
- ↑ :Hawaii (state, United States):
- ↑ :Migration and Disease. Digital History.:
- ↑ Russ, William Adam (1992). The Hawaiian Revolution (1893–94). Associated University Presses, 350. ISBN 0945636431.
- ↑ What constitutes the United States, what are the official definitions?
- ↑ Mauna Kea Volcano, Hawaii
- ↑ Height of the Tallest Mountain on Earth
- ↑ {{{Títol}}}


text:
Violet
Lo violet, color de la violeta, nomentat tanben mauva, color de la mauva, es generalament utilizat per nomenar tota una plaja de colors, de l'ametista (que sosentend una transparéncia) al zinzolin.
Somari
Definicion[modificar | modificar la font]
Lo violet es una color, la color interiora de l'arc de Sant Martin. La benda violeta es una de las extremitats de l'espèctre vesible abans l'ultraviolet e es compresa entre las longors d'onda de 380 e 435 nm.
Lo violet se pòt sintetizar amb una mescla de blau (gaireben 60% de luminositat) e de roge (gaireben 40% de luminositat) en sintèsi additiva (coma o indica son codatge RVB), o d'una mescla de magenta (gaireben 60%), de cian (gaireben 20%) e de negre (gaireben 40%) en sintèsi sostractiva (pigments), (coma o indica son codatge CMJN).
Pigments[modificar | modificar la font]
Lo violet es una color rara dins la natura. Los pigments violets son doncas sovent produches de sintèsi.
Pigments minerals :
- PV16 Lo violet de manganès, un violet porpre anant cap al roge. Sa formula es NH4MnP2O7.
- PV14 Lo violet de cobalt es un violet porpre, tirant anant cap al ròse.
- PV15 Lo violet d'otramar, un violet blavenc, derivat del blau otramarin.
Pigments organics :
- PV23 o PV37 Lo violet de dioxazina, un violet blavenc: C34P22C12N4O2
- PV29 Lo violet de perilèn, un bordèu escur
- PV19 Lö magenta de quinacridona, qui sèrt de 'magenta primari'.
- PV42 Lo ròse de quinacridona es un magenta puslèu tèrne.
Colorants[modificar | modificar la font]
Abans s'utilizava lo chuc d'abajon per colorar los teissuts en blau violetenc.
Lo violet aliltoluidin es un oxíd d'anilina utilizat per tintar los teissuts. Foguèt descobèrt en 1856 pel quimista anglés Perkins. Foguèt a l'onor en 1862 a l'Exposicion Universala ont la Reina Victòria pareguèt vestida d'una rauba tinta d'aquel colorant.
Simbolica[modificar | modificar la font]
- Dins la simbolica occidentala, lo violet es associat a la noblesa e a la gelosiá.
- Dins la religion crestiana, la color violeta es portada pel clergat pendent la liturgia dels periòdes de june. Simboliza la peniténcia, o tanben lo dòl.
Galariá[modificar | modificar la font]
Dins la natura[modificar | modificar la font]
-
-
Cortinarius violaceus, campairòl tot violet
-
Lo caul roge qu'es violet !
-
-
Lo chuc de abajon (blava) es violet.
-
Lo chuc de l'amora (negra) de romec es violet.
-
Trufas Vitelota
-
Ametista, cristal violet natural
Objectes fabricats[modificar | modificar la font]
-
Lutz negra qu'es en fach violeta
-
-
Vestits violets de l'evesque
Qualques bandièras[modificar | modificar la font]
Raras son las bandièras amb de violet o una color vesina del bordèu.


text:
Westhouse
Westhausen en alemannisch (Westhouse en francés) es una comuna francesa del departament del Bas Ren e de la region d'Alsàcia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada en plena cœur de la Plana de Alsace, en lo costat de Erstein e lo arrondissement de Sélestat-Erstein al intersection de las rotas RD 206 e 213. Westhouse Es d'environats pòbles de Uttenheim, Benfeld, Sand, Kertzfeld e Valff. La Scheer flueix al Sud e a l'Èst del pòble, lo Andlau voreja l'Oèst del ban communal. La localité es desservie per la rota départementale 1083 aital coma l'estacion de Benfeld.
Située en plein cœur de la Plaine d'Alsace, dans le canton d'Erstein et l'arrondissement de Sélestat-Erstein à l'intersection des routes RD 206 et 213. Westhouse est entourée des villages d'Uttenheim, Benfeld, Sand, Kertzfeld et Valff. La Scheer coule au Sud et à l'Est du village, l'Andlau borde l'Ouest du ban communal. La localité est desservie par la route départementale 1083 ainsi que la gare de Benfeld.
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat es ja ocupada dempuèi los primièrs sègles de lo nòstre ère per las tropas romaines #que i establiguèron un important centre administratiu. En 1139, lo coan de Gergenbach possedís de bens en la municipalitat aital coma çò abbaye de Honcourt a partir de 1162. Cap al Sègle XI, lo pòble de Weshouse fa de partits bens apertenent als Habsbourg #que lo cedisson en fief en 1278 al chevalier de Graiffenstein (procedent de Saverne). Dempuèi lo Sègle XII, los barons de Westhausen contròtlan una part del pòble, l'autra part en essent échue als nòbles dels Rathsamhausen zum Stein. Lo pòble demorarà jos las dependéncias de las Rathsamhausen de 1369 a 1689. En 1706, lo comte de Wurmser darrièr senhor del fief, i possedís un castèl #que i aurà transformat en barralha après la Revolucion. En 1648, lo Tractat de Westphalie #que met final a la guèrra de Trenta Ans transferís los dreches dels Habsbourg a la França. Una glèisa #que subsisteix d'importants vestigis al Sègle XIX, se'n tròba en lo cementèri fortificat e environat d'un fossé. Westhouse Possedís una sinagoga bastida en 1856 e destruida en lo moment de la Segonda Guèrra mondiala. Lo pòble a de nombrosas granjas #que fòrça ne datan del Sègle XVIII.
La commune est déjà occupée dès les premiers siècles de notre ère par les troupes romaines qui vont y établir un important centre administratif. En 1139, le couvent de Gergenbach possède des biens dans la commune ainsi que l'abbaye de Honcourt à partir de 1162. Vers le Sègle XI, le village de Weshouse fait partie des biens appartenant aux Habsbourg qui le cèdent en fief en 1278 au chevalier de Graiffenstein (originaire de Saverne). Dès le Sègle XII, les barons de Westhausen contrôlent une partie du village, l'autre partie étant échue aux nobles des Rathsamhausen zum Stein. Le village restera sous la dépendances des Rathsamhausen de 1369 à 1689. En 1706, le comte de Wurmser dernier seigneur du fief, y possède un château qui sera transformé en ferme après la Révolution. En 1648, le Traité de Westphalie qui met fin à la guerre de Trente Ans transfère les droits des Habsbourg à la France. Une église dont il subsiste d'importants vestiges au Sègle XIX, se trouve dans le cimetière fortifié et entouré d'un fossé. Westhouse possède une synagogue construite en 1856 et détruite lors de la Seconde Guerre mondiale. Le village a de nombreuses fermes dont beaucoup datent du Sègle XVIII.


text:
1886
Aquesta pagina concernís l'an 1886 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Descubèrta dau proton per lo fisician alemand Eugen Goldstein (1850-1930) que postulèt l'existéncia de rais de particulas de carga electrica positiva per explicar de fenomèns observats sus un tube de Crookes. Pasmens, la particula novèla foguèt pas identificada coma un constituent dau nuclèu atomic avans 1919.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 8 de març - Edward Calvin Kendall, quimista american, Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina (m.1972)
- 17 de mai - Rei Anfós XIII d'Espanha (m.1941)
- 26 de mai - Al Jolson, actor american (m.1950)
- 28 de mai - José Linhares, president de Brasil (m.1957)
- 29 junh - Robert Schuman, òme politic francoalemand, fondator de l'Union Europèa (m.1963)
- 13 de setembre - Robert Robinson, quimista britanic, Prèmi Nobel de Quimia (m.1975)
- 28 d'octobre - Loís Abric, poèta provençal (m.1953)
- 3 de decembre - Karl Manne Georg Siegbahn, fisician suedés, Prèmi Nobel de Fisica (m.1978)
- 8 de decembre - Diego Rivera, pintor mexican (m.1957)
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 13 de junh - Rei Loís II de Bavièra (n.1845)
- 31 de julhet - Franz Liszt, pianista ongrés (n.1811)
- 21 d'octobre - José Hernández, poèta e jornalista argentin (n.1836)
- 2 de novembre - Teodòr Aubanèu, poèta provençal (n.1829)
- 18 de novembre - Chester Arthur, president dels Estats Units d'America (n.1829)


text:
Corbeilles
Corbeilles es una comuna francesa, situada dins lo departament de Loiret e la region dau Centre.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Corbeilles A citat al començament del IXe sègle (Corbeis), coma apertenent al douaire d'una cèrta Gile (Gisla) veusa d'un cèrt Roin (Rothing). En #far don al abbaye de Gembloux #que vendiá de fondar los sieus pichons-fils sant Guibert, donation entérinée l'an 946 per una charte de [[Otton Ier del Sant-Empèri|Othon Sègle I del Sant-Empèri]][1].
Corbeilles est cité au début du IXe siècle (Corbeis), comme appartenant au douaire d'une certaine Gile (Gisla) veuve d'un certain Roin (Rothing). Elle en fit don à l'abbaye de Gembloux que venait de fonder son petit-fils saint Guibert, donation entérinée en 946 par une charte d'[[Otton Ier du Saint-Empire|Othon Sègle I du Saint-Empire]][2].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Charte editada e tradusida pel Còrpus Etampois
- ↑ Charte éditée et traduite par le Corpus Etampois


text:
Anciana preson d'Umeå
L'anciana preson d'Umeå (en suedés: Umeå gamla fängelse) es un bastiment istoric de la vila suedesa d'Umeå. Coma mantun autre monument istoric de la localitat, se tròba dins la carrièra principala, Storgatan, al numèro 62.
L'edifici foguèt construch en 1861 e es una de las unicas construccions de la vila que resistiguèt a l'incendi que destrusiguèt la màger part de la localitat en 1888. Posteriorament, a partir de las annadas 1980, l'estructura foguèt transformada en teatre e mai tard remodelada en otèl durant las annadas 2000.


text:
Vilanòva de Berg
Vilanòva de Berg (Villeneuve-de-Berg en francés) es una comuna occitana de Vivarés, situada dins lo departament d'Ardecha e la region de Ròse-Aups.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villeneuve-De-Berg a situat a 325 m d'altitud, sus una éminence calcaire en dominant la rota en connectant la vallée del Rhône (Viviers e Lo Teil) al Puy-en-Velay via Aubenas.
Villeneuve-De-Berg a environat al nòrd e a l'oèst per la vallée de la Claduègne #que flueix dempuèi lo scenari del Coiron basaltique #que domina al nòrd, a l'èst per la montanha de Berg calcaire, e al sud per la vallée de la Ibie #que nais sus lo sieu territòri.
Vilanòva de Berg est située à 325 m d'altitude, sur une éminence calcaire dominant la route reliant la vallée du Rhône (Viviers et Le Teil) au Puy-en-Velay via Aubenas.
Villeneuve-de-Berg est entourée au nord et à l'ouest par la vallée de la Claduègne qui coule depuis le plateau du Coiron basaltique qui domine au nord, à l'est par la montagne de Berg calcaire, et au sud par la vallée de l'Ibie qui naît sur son territoire.


text:
Carency
Carency es una comuna francesa, situada dins lo departament del Pas de Calais e la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La seigneurerie de Carency i aguèt atribuit al Sègle XIV a una branca cadette de las Borbó-La Camina, #que los membres #prene pel continuament lo nom de princes de Carency
La seigneurerie de Carency fut attribuée au Sègle XIV à une branche cadette des Bourbon-La Marche, dont les membres prirent par la suite le nom de princes de Carency


text:
Lannarvili
Lannarvili en breton ( Lanarvily en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament de Finistèrra e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lanarvily Èra una trève de Kernilis, fasiá partida de la archidiaconé de Kemenet-Ily en levant de la évêché de Léon e èra jol vocable de sant Gouesnou. Es sortida d'un démembrement de la parròquia primitive de Plouguerneau.
Lanarvily était une trève de Kernilis, faisait partie de l'archidiaconé de Kemenet-Ily relevant de l'évêché de Léon et était sous le vocable de saint Gouesnou. Elle est issue d'un démembrement de la paroisse primitive de Plouguerneau.


text:
Bernâtre
Barnate en picard ( Bernâtre en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Bernâtre Es un vilatge rural picard del Ponthieu, situat al limit entre lo departament de la Soma (80) e del departament del -Calava (62), a 21 km al nòrd-es de Abbeville.
Compte agut de la siá localizacion géographique, la municipalitat se tròba al limit entre la region de Picardie e de la region Nòrd--Calava.
Bernâtre est un village rural picard du Ponthieu, situé à la limite entre le département de la Somme (80) et du département du Pas-de-Calais (62), à 21 km au nord-est d'Abbeville.
Compte tenu de sa localisation géographique, la commune se trouve à la limite entre la région de Picardie et de la région Nord-Pas-de-Calais.
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Mahaut De Reinnevel, vicomtesse de Bernâtre, épousa en 1360 Jean, senhor de Tuncq, descendent de las familhas de Boubers-Abbeville.
Mahaut de Reinnevel, vicomtesse de Bernâtre, épousa en 1360 Jean, seigneur de Tuncq, descendant des familles de Boubers-Abbeville.


text:
Giovanni Battista Pergolesi
Giovanni Battista Pergolesi (Jesi, lo 4 de genèr de 1710 - Pozzuoli, lo 16 de març de 1736), que ho un vriulonista, un organista e compositor classic italian qui, au maugrat de la soa brèva vita, ho un important compositor de musica vocau e un deus màgers per l'opèra buffa.
Que comencè d'estudiar la musica a Jesi dab Franceso Santini abans de continuar, en 1725, a Nàpols e on avó com mèste, enter autes, lo compositor Gaetano Greco. Que tribalhè ua grana partida de la soa vita per la cort de Nàpols. Que's morí joen de tuberculòsi.
L'òbra la mei famosa de Pergolesi qu'ei la soa opera buffa La Serva Padrona. Que l'escrivè com un intermezzo per la soa opera seria Il prigioner superbo. Qu'ei escrivuda com un petit opera en duas hèitas e que domanda chic de musicians entà estar interpretada. Aqueta òbra que conegó ua grana popularitat e que debutè, en França la famosa Querelle des Bouffons enter los partisans de l'opera a la francesa (com l'èran las òbras de Jean-Baptiste Lully e de Jean-Philippe Rameau) e los de l'opera italian (com l'escrivan soís Jean-Jeacques Rousseau). L'opera occitan de Joan Josèp Cassanea de Mondonvila, Dafnís e Alcimadura, que ho ua importanta pèça dens aquesta polemica per estar ua òbra escrivuda dens ua lenga (l'occitan) mei tanhenta de l'italian que non pas deu francés mes, totun, musicaument francés.
Enter los autes operas de Pergolesi que cau mentàver La conversione e morte di San Guglielmo (1731), Lo frate 'nnammorato (1732), L'Olimpiade (1735) e Il Flaminio (1735). A despart de L'Olimpiade, jogat peu purmèr còp a Roma, tots que ho estreats a Nàpols.
Pergolesi qu'ei tanben famós per la soa musica religiosa e mei que mei peu son Stabat Mater (1736) comandat peus monges de la Confraternita dei Cavalier di San Luigi di Palazzo per remplaçar lo Satbat Mater d'Alessandro Scarlati qui cantavan cada Divès Sant. Aquesta òbra que ho famosa e mantuns còps estampada au cors deu sègle XVIII e que ho transcrivuda per Johann Sebastian Bach (per lo psaume Tilge, Höchster, meine Sünden, BWV 1083).
Que compausè tanben musica instrumentau : ua sonata e un concerto peu vriulon.
- Compositors italians : Albinoni • Caccini • Corelli • Dall'Abaco • Frescobaldi • Gabrielli • Geminiani • Locatelli • Manfredini • Marcello • Monteverdi • Pergolesi • Popora • Sammartini • A. Scarlatti • D. Scarlatti • Tartini • Torelli • Uccellini • Vivaldi • Zipoli
- Compositors alemans : Bach • Buxtehude • Fasch • Händel • Pachelbel • Pezel • Quantz • Schütz • Telemann • Pepusch
- Compositors occitans : Barrièra • Bosinhac • Camprat • Mondonvila • Moret • Santa-Coloma
- Compositors francés : Boismortier • Couperin • Charpentier • Chédeville • Hotteterre• Leclair • Lully • Marin Marais • Rameau
- Instruments de la musica barròca : Vriulon barròc • Viòla d'amor • Viòla de gamba • Clavecin • Espineta • Trompeta barròca • Teorba • Laüt • Guitarra barròca • Flabuta barròca


text:
Neogèn
Lo Neogèn es un periòde de temps geologic qu'aperten a l'Èra Cenozoïca; dins aquesta, lo Neogèn seguís lo Paleogèn e precedís lo Quaternari.
Los tèrmes sistèma Neogèn (formal) e sistèma Terciari Superior (informal) descrivon las ròcas depausadas pendent lo periòde Neogèn, que cobrís aperaquí 23 de milions d'ans. Los mamifèrs e los ausèls se desvolopèron e d'autres animals s'i mantenguèron d'un biais relativament estable. Aguèron luòc qualques movements continentals, que lo mai significatiu foguèt la connexion de l'America del Nòrd amb l'America del Sud a la fin del Pliocèn.


text:
1852
Aquesta pagina concernís l'an 1852 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
A la fin de l'annada, còp d'estat dei bonapartistas menats per lo president Loís Napoleon Bonaparte. Lo 2 de decembre, adoptèt una tiera de decrèts proclamant la dissolucion de l'Assemblada Nacionala, la restauracion dau sufragi universau masculin, l'organizacion d'eleccions anticipadas, la preparacion d'una constitucion novèla. Lei 20 e 21 de decembre, un plebiscite foguèt organizat que permetèt de ratificar lo còp d'estat e de proclamar lo Segond Empèri Francés (92% de vòtes favorables).
La resisténcia foguèt febla dins la capitala e s'acabèt tre lo 4 car leis obriers, ostils ai republicans dempuei lei chaples de junh de 1848, se mobilizèron gaire per protegir lo regime. De mai, lo complòt èra ben preparat e 27 000 personas foguèron arrestadas d'un biais preventiu per afeblir leis adversaris de l'Empèri. La resisténcia principala se debanèt en Provença. Una partida dau nòrd de la region foguèt conquistada per una insureccion republicana. Lo 8 de decembre, una ofensiva de l'armada i foguèt batuda ai Mès. Dins aquò, totalament isolats, leis insurgents se dispersèron e leis imperiaus prenguèron lo contraròtle totau de la region dins lo corrent dau mes après quauqueis escaramochas suplementàrias.
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Fisica[modificar | modificar la font]
Premiera enonciacion dau premier e dau segond principis de la termodinamica per William Thomson (lord Kelvin).
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 25 de junh - Riudoms (Catalonha): Antoni Gaudí Cornet, arquitècte catalan.


text:
853
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 853 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Bizantin[modificar | modificar la font]
Revirada d'una ataca bizantina còntra Creta. En revènge, una tièra d'atacas navalas còntra lei basas navalas aràbias de Mediterranèa Orientala s'acabèt per un succès. En particular, una flòta capitèt de conquistar e de pilhar lo pòrt egipcian de Damieta onte capturèron un nombre important de presoniers e d'armas qu'èran destinadas a l'Emirat de Creta.
Asia[modificar | modificar la font]
Califat Abbassida[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la campanha dau generau turc Bugha al-Kabir còntra la revòuta d'Armenia acomençada en 850. D'efèct, après la reconquista de la mitat sud dau país en 852, capitèt de conquistar lo nòrd. Puei, ataquèt l'Emirat de Tiflis, qu'èra un sostèn important deis insurgents, e sei soudats conquistèron Tiflis que foguèt pilhada e cremada. L'emir Ishaq ibn Isma'il foguèt tuat. Enfin, Bugha al-Kabir organizèt d'autreis operacions per rompre lei darrierei resisténcias organizadas dins la region e a la fin de l'annada, la màger part dei senhors locaus èran presoniers ò ostatges dei tropas abbassidas. La revòuta armèni contunièt fins a 855 ambé d'accions isoladas mai lo movement representèt plus una menaça vertadiera per lo poder dau Califat.
En Egipte, pilhatge dau pòrt de Damieta per una flòta bizantina. Puei, aquelei naviris ataquèron tanben la fortalesa d'Ushun que foguèt destrucha. Aquò entraïnèt per la seguida la decision de restaurar totei lei defensas d'Egipte amb un programa de bastidas de fortificacions e de construccions de naviris suplementaris.


text:
Peitieus
Peitieus (Poitiers en francés) es una comuna situada dins lo departament de Vinhana e la region de Peitau-Charantas. Sa populacion èra estimada a 85 800 abitants, en 2004. Sa superfícia totala es de 42,11 km². Es situada a 340 km al sud-oèst de París.
La localitat es coneguda per la batalha de Peitieus entre los Francs menats per Carles Martèl e los Arabis.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Peitieus a daissat lo sieu nom a tres grandas batalhas :
- la primièra batalha de Peitieus 507, o batalha de Vouillé es la mens coneguda. Foguèt emportada per Clodovèu subre Alaric II rei dels visigòts (al luòc dich Campus Vogladensis) al nòrd-oèst de Peitieus, e permetèt la conquista franca de tota la zòna entre Léger e Pirenèus.
- la batalha de Peitieus en 732 a Moussais, sus la municipalitat de Vouneuil-sur-Vienne, al Nòrd de Peitieus, amb la victòria de las Francs dirigits per Carles Martèl sus las tropas moros e los sieus aligats ;
- la batalha de 1356, que se debanèt a Nouaillé-Maupertuis al sud de Peitieus, amb la victòria dels angleses comandats pel Prince negre contra los franceses del rei Jean lo Bon.
(Veire l'article Peitau per las autras batalhas del Lindal del Peitau).
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
- Jean-Pierre Thiollet, escrivan francés


text:
Batalha d'Antivari
La batalha d'Antivari se debanèt lo 16 d'aost de 1914 entre una flòta francesa e quauquei naviris de l'Empèri d'Àustria-Ongria. Foguèt la premiera batalha navala de la Premiera Guèrra Mondiala e una victòria per lei Francés.
D'efièch, après lei declaracions de guèrra, la flòta austriana poguèt faire facilament lo blocatge dei còstas de Montenegro. Lo 13 d'aost de 1914, França declarèt la guèrra ais Austrians. Lei Francés e leis Anglés assaièron donc d'aprofichar sa superioritat numerica. Intrèron donc dins l'Adriatica per constrénher leis Austrians de se batre. La flòta austriana capitèt de se retiradar vèrs sei pòrts solidament defenduts.
Pasmens, quatre naviris austrians, un crosaire leugier, un còntra-torpilhaire e dos torpilhaires, foguèron sosprés per l'esquadra aligada davant Antivari. Lo crosaire Zenta assaièt d'atacar per parar la fugida d'autrei bastiments austrians. La portada de sei canons èran largament despassada per la de l'artilhariá francesa e lo crosaire foguèt tocat per d'unei còps sensa poder replicar. Foguèt donc finalament aprefondit mai lei tres autrei naviris capitèron de s'escapar.


text:
Pimm's
Lo Pimm's es un coctèl plan estimat de l'Anglatèrra Meridionala. A per basa lo Pimm's No.1, una bevenda a basa de gin aromatizada de frucha e d'espècias inventada en 1823 coma elixir de santat.
Se beu mai que mai d'estiu, e constituís, amb las majofas a la crèma, un "must" dels eveniments esportius de l'aristocracia anglesa coma la Correguda de Royal Ascot o la Regata Reiala d'Henley, mas tanben pus populars coma lo Torneg de tennis de Wimbledon.
Recèpta del coctèl Pimm's No.1[modificar | modificar la font]
Aquí la recèpta originala del Pimm's Cup.
Vujatz per lo glaç:
- 1 part Pimm's No.1
- 2 a 3 parts de limonada
- daissatz infusar amb de fuèlhas de borratge, de fuèlhas de menta, de lescas de lemon, d'irange, de majofa e de cogombre (si-ben, de cogombre!)


text:
Xouaxange
Xouaxange es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
- Vilatge de la distincion de Turquestein, dins l'anciana província de Lorraine.
- Xouaxange Aperten a la França dempuèi 1661.
- Dicton Local: Se pas sèrât pessè au Swagzonche sos ête moquè e au Hèt'negat sos ête botié / Se sauriá pas passar a Xouaxange sens èsser moqué e a Hattigny sens èsser cristianat (insultat).[1]
- Village de la seigneurie de Turquestein, dans l'ancienne province de Lorraine.
- Xouaxange appartient à la France depuis 1661.
- Dicton local: On n'sèrât pessè è Swagzonche sons ête moquè et è Hèt'nié sons ête botié / On ne saurait passer à Xouaxange sans être moqué et à Hattigny sans être baptisé (insulté).[2]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Léon Zéliqzon - Diccionari dels patois romans de la Moselle
- ↑ Léon Zéliqzon - Dictionnaire des patois romans de la Moselle


text:
Artonges
Artonges es una comuna francesa del departament d'Aisne e de la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Villatge del sud del departament de l'Aisne, en lo anciana Brie champenoise, implantat sus un scenari anautit, pas luènh de las fonts de la Dhuys e a la orée del bòsc dels "Roges Fossés".
Village du sud du département de l'Aisne, dans l'ancienne Brie champenoise, implanté sur un plateau élevé, non loin des sources de la Dhuys et à l'orée de la forêt des "Rouges Fossés".
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Anciennement "Hertungiae", Mencionat l'an 1137.
Anciennement "Hertungiae", mentionné en 1137.


text:
Corsa d'Aran per sa lengua
Era corsa d'Aran per sa lengua ei ua corsa que s'organize ena Val d'Aran eth darrèr dimenge de junhsèga tre er an 1993 pera associacion Lengua Viua entà promòir er occitan e promòir-ne eth sòn usatge sociau. Jos eth lèma de Frederic Mistral « qui ten era lengua, ten era clau », era corsa amasse ues 1000 persones que gessen des tres puntes dera Val d'Aran entà amassar-se ena plaça dera glèisa de Vielha. Dempús des parlaments, s'autrege eth prèmi Lengua Viua as persones o entitats qu'agen destacat pera sua òbra en favor der occitan ena Val d'Aran, e comence era hèsta e es concèrts.
Pendent es prumèrs 15 ans Nadau amenizèc era hèsta damb ua sòrta de concèrt diferenta a tot çò qu'era banda gascona hè normauments pr'amor d'un public que saute, cride, cante e dance totes es cançons en tot ondejar drapèus deth país. Ena edicion de 2009 es concèrts siguèren a cargue deth grop aranés Bramatopin e dera banda bigordana Parpalhon.
Cada an, pendent eth madeish dia s'organize en Hòs, ena Val d'Aran francesa, ua pròva esportiua de prestigi que talhe era carretèra d'accès ath cap de Gasconha, çò que hè a suspectar qu'er eveniment dèu de shordar a cèrtes autoritats jacobines. Ei recomanable, donques, consultar es oraris en qué era carretèra ei talhada.