text:
Portugal
Portugal (var. Portugau) (Portugal en portugués) es un país dau sud-oèst d'Euròpa, a l'oèst de la Peninsula Iberica; es la pàtria dau pòble portugués e forma un estat. Es limitròf amb l'estat d'Espanha au nòrd e a l'èst e es en riba de l'ocean Atlantic au sud e a l'oèst.Tanben ne fan partida dos archipèlas de l'Atlantic Nòrd: los Açòres e Madèira. A una populacion de 10 566 212 estatjants (2005) e una superfícia de 92 391 km².
Sa capitala es Lisbona.
Lo gentilici es portugués -esa.
Somari
- 1 Istòria
- 1.1 Preïstòria e Antiquitat preromana
- 1.2 Antiquitat romana
- 1.3 Conquistas visigòta e musulmana
- 1.4 La Reconquista e la formacion de Portugau
- 1.5 L'apogèu de Portugau
- 1.6 L'Union de Portugau e d'Espanha
- 1.7 Portugal dempuei 1640
- 2 Geografia
- 3 Aeroports principals
- 4 Politica
- 5 Economia
- 6 Cultura
- 7 Bibliografia
- 8 Vejatz tanben
- 9 Ligams extèrnes
- 10 Nòtas & referéncias
Istòria[modificar | modificar la font]
Preïstòria e Antiquitat preromana[modificar | modificar la font]
Lei traças umanas pus ancianas descubèrtas en Portugau datan d'aperaquí 500 000 ans. Puei, Homo neanderthalensis poblèt lo territòri entre 200 000 ans e 28 000 ans, principalament dins lei regions d'Estremadura e d'Alentejo e au nòrd de Douro. A partir de 40 000 ans av. JC, foguèt pauc a pauc remplaçat per Homo sapiens. L'agricultura apareguèt au periòde neolitic, entre 4 000 e 2 000 av. JC, en parallèl dau desvolopament progressiu d'una cultura pròpria ai territòris actuaus de Portugua e de Galícia. Lei premierei comunautats sedentàrias se formèron a partir de 2 600 av. JC.
Lo desvolopament de la metallurgia favorizèt la formacion de contactes maritims entre lo litorau, leis Illas Britanicas e lei regions mediterranèas. Grècs, Fenicians e Cartaginés installèron de comptadors dins lo sud de la Peninsula Ibèrica. Lei Fenicians i introguèron tanben la cultura de la vinha e de l'olivier. Certaneis arqueològs pensan que son a l'origina de la fondacion de Lisbona vèrs 1000 av. JC. Vèrs 1 200 av. JC, de populacions indoeuropèas migrèron dins la region e se mesclèron ai pòbles locaus ja influenciats per sei contactes ambé lei Fenicians e lei Grècs. Lei dos pòbles principaus d'aqueu periòde son lei Lusitanians e lei Gallaecis. Sa societat èra basada sus de nuclèus de populacions isolats, establits dins d'endrechs aisats de protegir (cima de còla... etc.) e vivent dins d'ostaus redons. Se pòu tanben citar lei Tartessians, pòble poderós, que dispareguèt ambé l'arribada dei Cartaginés vèrs 235 av. JC. Aquelei darriers ocupèron la mitat sud de la Peninsula Ibèrica, someteguèron mai d'una tribü lusitaniana e fondèron Faro.
Antiquitat romana[modificar | modificar la font]
A l'eissida de la Segonda Guèrra Punica (218-201 av. JC), Roma expulsèt lei Cartaginés de la Peninsula Ibèrica. En causa de son interès economic e estrategic, decidèt rapidament de la conquistar a son torn. Lei legions se turtèron a una resisténcia acarnada mai l'influéncia romana venguèt rapidament fòrta. Un episòdi important d'aquela conquista foguèt la revòuta dau Lusitanian Viriatus, considerat coma lo reire dei Portugués actuaus, que comencèt en 147 av. JC e s'acabèt per son assassinat en 139 av. JC. Capitèt d'infligir plusors desfachas ai Romans e sa disparicion rompèt la resisténcia lusitaniana. En 133 av. JC, Roma aviá somes tota la peninsula. L'instauracion de la Pax Romana entraïnèt l'abandon deis abitats fortificats au profiech d'una installacion dins lei plans. Aquela migracion es a l'origina de la fondacion dei vilas de Braga (Bracara Augusta), de Chaves (Aquae Flavia) ò de Beja (Pax Iulia). Un ret rotier foguèt tanben bastit e la cultura romana se difusèt largament fins a l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident.
Conquistas visigòta e musulmana[modificar | modificar la font]
Lo Reiaume Visigòt[modificar | modificar la font]
En 410, l'afondrament de l'Empèri Roman d'Occident permetèt a mai d'un pòble germanic, coma lei Sueves ò lei Vandals, de s'installar dins la Peninsula Iberica. Quatre ans pus tard, foguèt lo torn dei Visigòts de passar lei Pirenèus. Intrèron rapidament en conflicte ambé sei predecessors. Batuts, lei Sueves se retirèron pauc a pauc vèrs l'oèst e lei Vandals foguèron obligats de partir en Africa en 429. En 454, la totalitat de la peninsula èra sota dominacion visigòta franc dau Reiaume Sueve e dei regions bascas. Lo Reiaume Visigòt formava alora una entitat importanta dau sud de la peninsula a Aquitània ambé Tolosa coma capitala. Pasmens, en 507, lei Francs de Clovís conquistèron la màger part d'Aquitània e lo territòri visigòt se trobèt desenant centrat sus lei regions ibericas.
Lei Visigòts installèron una capitala novèla a Toledo en 554 e reprenguèron la guèrra còntra lo Reiaume Sueve annexat en 586. Pasmens, aguèron una influéncia febla sus lo territòri dau Portugau actuau car s'installèron principalament dins lo centre de la peninsula. Après la conversion dei rèis visigòts au dògma de Roma[1], se creèt un reiaume basat sus un rèi sostengut per son aristocracia e la Glèisa. Tre lo sègle VII, lei Visigòts abandonèron lo sieu mòde de vida au profiech dei mors romanas. Aquò entraïnèt en particular la disparicion rapida de la lenga visigòta.
La conquista musulmana e la formacion d'Al Andalús[modificar | modificar la font]
Maugrat la consolidacion progressiva de seis institucions, lo Reiaume Visigòt demorava un edifici fragil que s'afondrèt rapidament en fàcia deis invasions musulmanas. D'efèct, en 711, benlèu après una demanda de senhors visigòts en revòuta còntra lo rèi, una armada musulamana dirigida per lo cap berbèr Tarik ibn Ziyad desbarquèt dins la peninsula. Anientèt l'armada visigòta, prenguèt Toledo e proclamèt la sobeiranetat dau califa omeia. Puei, dins lo corrent dau decenni, renforcèt lo contraròtle musulman sus la peninsula que foguèt totalament somesa franc dei zònas montanhósas dau nòrd.
Pasmens, l'establiment d'institucions establas dins lei regions conquistadas foguèt malaisada. Premier, i aguèt de combats intèrnes entre clans arabis e berbèrs a prepaus dau partiment dau butin. Aquò entraïnèt l'intervencion de tropas aràbias suplementàrias venguts d'Orient Mejan mai lo caòs contunièt, especialament après lo reversament deis Omeias per leis Abbassidas en 750. Ansin, en 756, Abd-al-Rahman, un subrevivent de la dinastia omeia poguèt prendre lo poder dins la peninsula e i fondar un estat independent e centralizat dich Al Andalús.
Al Andalús venguèt un estat prospèr que son cap prenguèt lo títol de califa en 929. De musulmans s'installèron dins lo sud dau Portugau actuau, en Andalosia, lòng dau litorau mediterranèu e dins la vau de l'Èbre. L'islam e l'usatge de l'arabi i progressèron pauc a pauc. Pasmens, demoravan de tensions intèrnas grèvas (entre Berbèrs e Arabis, entre crestians e musulmans... etc.) que causèron l'afondrament dau Califat en 1038 e l'embrenicament de son territòri d'ara endavant per de principats pichons dichs taifas.
La Reconquista e la formacion de Portugau[modificar | modificar la font]
La desagregacion dau Califat Omeia de Còrdoa foguèt l'eveniment decisiu que permetèt ai reiaumes crestians dau nòrd de reconquistar la Peninsula Iberica. Lei combats principaus foguèron menats per lei Reiaumes de Castelha e d'Aragon. En 1212, la batalha de Las Navas de Tolosa rompèt lei fòrças musulmanas entraïnant la presa de Còrdoa (1236), de Sevilha (1248) e de Cadis (1263).
Portugau nasquèt dins aquel encastre a partir de la fin dau sègle XI. D'efèct, lo rèi Anfós VI de Castelha (1065-1109) donèt de tèrras ai chivaliers venguts ajudar son armada e participar a la conquista de Toledo. En particular, Ramon de Borgonha obtenguèt Galícia e Enric de Borgonha lei tèrras entre Galícia e Tage. Lo segond prenguèt lo títol de còmte de Portucale, es a dire de la region de Porto. En 1139, son fiu Anfós foguèt proclamat rèi de Portugau per sei tropas après sa victòria d'Ourique còntra leis Almoravides. Aqueu títol foguèt reconeguda per Castelha quatre annadas pus tard. Anfós Ièr contunièt per la seguida sei guèrras còntra leis Almoravides mai mau capitèt de passar Tage. Après sa mòrt en 1185, la Reconquista portuguesa conoguèt una pausa fins a la batalha de Las Navas de Tolosa e s'acabèt en 1249 ambé la conquista d'Algarve. Portugau agantèt alora quasiment sei frontieras actualas que son demoradas relativament establas dins lo corrent dei sègles seguents.
L'apogèu de Portugau[modificar | modificar la font]
La formacion de la dinastia Avís[modificar | modificar la font]
Après la conquista d'Algarve, acomencèron de s'afirmar d'institucions coma lei Cortès (assemblada de la noblesa, dau clergat e de la borgesiá) e de trachs culturaus pròpris de Portugau coma sa lenga. Una dinastia novèla prenguèt tanben lo poder après una crisi en 1383-1385 que foguèt entraïnada per la mòrt dau rèi Ferrand Ièr (1367-1383). D'efèct, sa disparicion fasiá de sa filha Beatritz, frema dau rèi Joan Ièr de Castelha, son eiretiera unica. Òr, l'idèa d'una union entre Portugau e Castelha suscitava l'ostilitat dei Portugués que se revoutèron. Lei Cortès nomèron Joan d'Avís, un fraire bastard de Ferrand, coma rèi que son poder foguèt confirmat per una victòria còntra lei Castelhans a la batalha d'Aljubarrota. L'annada seguenta, Portugau s'alièt amb Anglatèrra que li aviá portat una ajuda militara importanta durant la crisi.
L'expansion otramar[modificar | modificar la font]
Après la fin de la Reconquista, lei sobeirans portugués acomencèron de s'interessar ai regions de Magrèb per i perseguir la guèrra còntra lei musulmans. Ansin, en 1415, prenguèron Ceuta. En revènge, en 1437, subiguèron una desfacha importanta en fàcia dei barris de Tanger. La resisténcia dei princes musulmans maugrabins obliguèt lei Portugués de desplaçar seis ambicions territòrialas e de contornejar Marròc. Favorizada per la presa de Madeira (1425), aquela estrategia venguèt la basa de l'expansion otramar de Portugau.
Lei navigators portugués ocupèron ansin leis Açoras e leis illas dau Cap Verd. En 1482, establiguèron un fòrt sus lo litorau dau Ghana actuau e Bartolomeu Dias passèt lo Cap de Bòna Esperança en 1488. Dètz ans pus tard, Vasco de Gama capitèt d'agantar leis Índias. Aquò permetèt lo desvolopament dau comèrci d'espècias. En revènge, lo govèrn portugués foguèt pas convencut per lei projèctes de Cristòl Colomb, çò que laissèt lo benefici de la descubèrta dau continent american ais Espanhòus. En 1494, aquò entraïnèt lo partiment dau monde entre Espanhòus e Portugués ambé la signatura dau Tractat de Tordesillas. Aqueu tractat laissava la màger part d'America entre lei mans deis Espanhòus mai laissèt ai Portugués lo drech d'ocupar Brasil que foguèt agantat en 1500.
La disparicion de la dinastia Avís e l'union amb Espanha[modificar | modificar la font]
Lo rèine de Manual Ièr (1495-1521) es considerat coma l'apogèu dau Reiaume de Portugau gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias e ai victòrias de la flòta portuguesa dins l'Ocean Indian (batalha de Diu, 1509). Pasmens, son rèine veguèt tanben un durciment de la politica portuguesa per quant ai questions religiosas. Per exemple, lo rèi ordonèt la conversion fòrçada dei 60 000 judieus expulsats d'Espanha qu'èran estats acuelhits per Joan II (1481-1495) per aumentar la populacion. Puei, Joan III (1521-1557) introduguèt l'Inquisicion dins lo país. Enfin, son fiu Sebastian (1557-1578) se preocupèt subretot d'organizar una expedicion militara per conquistar Magrèb e i impausar lo catolicisme. Pasmens, son expedicion militara s'acabèt per lo desastre saunós de la batalha dei Tres Rèis que costèt la vida au rèi e a la quasi totalitat de l'elèit portuguesa.
La mòrt de Sebastian entraïnèt una crisi de succession car aviá pas d'eiretier dirècte. Son oncle Enric Ièr (1578-1580) mai moriguèt rapidament e aviá egalament ges d'eiretier clar. Antòni de Portugau, felen bastard de Manual Ièr, prenguèt lo poder sostengut per França e Anglatèrra mai deguèt faciar lei pretencions dau rèi Felip II d'Espanha, felen legitim dau meteis rèi. Venceires de la batalha d'Alcántara, leis Espanhòus ocupèron lo país e resistiguèron fins a 1589 ai diferentei temptativas de restauracion d'Antòni menadas per lei flòtas francesa e anglesa. Felip II d'Espanha demorèt rèi de Portugau que perdiguèt son independéncia mai gardèt seis institucions (Cortès, armada, moneda... etc.) dins l'encastre d'un regime d'union personala entre lei dos reiaumes.
L'Union de Portugau e d'Espanha[modificar | modificar la font]
Lo rèi Felip II d'Espanha foguèt oficialament reconegut coma rèi de Portugau per lei Cortès en 1581. En mai dau respèct deis institucions portuguesas, prenguèt de mesuras d'amnistia en favor dei partisans de son adversari e reglèt una partida dau deute immens laissat per leis ambicions militaras de Sebastian. L'integritat territòriala de l'Empèri Portugués foguèt tanben respectada e l'Union Iberica favorizèt lo desvolopament economic.
Pasmens, l'integracion de Portugau au sen dau domeni Habsborg transformèt lei navigators portugués en enemics dei naviris olandés, anglés e francés. Lei marchands portugués perdiguèron ansin pauc a pauc sei posicions comercialas e lei premierei tensions apareguèron tre la fin dau rèine de Felip II. Sota son successor Felip III — qu'aviá un interès fòrça limitat per la politica e l'administracion — la situacion s'agravèt en causa de la politica de centralizacion dau vice-rèi de Lisbona. Puei, lo maucontentament aumentèt a mesura que lo govèrn espanhòu adoptèt de decisions impopularas coma l'aumentacion deis impòsts, una politica de repression còntra lei crestians recentament convertits, l'adopcion d'un còdi de lèis novèu. Aquò contunièt durant lo rèi de Felip IV qu'aumentèt tornarmai la fiscalitat e assaièt de demenir l'autonòmia dau país e que perdiguèt plusors plaças importantas de l'Empèri Portugués coma Ormuz (1622), Bahia (1624), Arguin (1633) ò encara São Jorge da Mina (1637).
Portugal dempuei 1640[modificar | modificar la font]
De la Guèrra de Restauracion a l'invasion francesa[modificar | modificar la font]
Encoratjada per França, l'aristocracia portuguesa refusèt de participar a la repression de l'insureccion catalana (Guèrra dei Meissonaires, 1640-1652) e se revoutèt en 1640. Lo senhor portugués pus poderós, Joan de Bragança, foguèt proclamat rèi entraïnant la Guèrra de Restauracion (1640-1668). Gràcias ai revenguts dau comèrci d'espècias amb Asia e de sucre ambé Brasil, Portugau capitèt de resistir ais ofensivas espanhòlas. De mai, capitèt d'eliminar la menaça olandesa còntra Brasil e Angòla. En revènge, perdiguèt la màger part de sei posicions en Asia, especialament Malacca perduda en 1641. Ceuta demorèt tanben sota lo contraròtle de Madrid.
Aqueu periòde veguèt la conclusion d'una aliança novèla entre Portugau e Anglatèrra que venguèt un axe major de la diplomacia dau país. D'efèct, per Londres, lo país èra una escala importanta per sei naviris, especialament dins l'encastre dei guèrras recurrentas còntra França. De mai, leis Anglés èran fòrça interessats per lei possibilitats comercialas presentadas per Brasil. De son caire, Portugau aviá besonh d'un protector poderós per s'aparar còntra lei menaças espanhòlas, francesas e olandesas. Brasil venguèt ansin lo centre de l'Empèri Portugués e un important comèrci implicant lo sucre american e leis esclaus d'Angòla e de Moçambic se desvolopèt. L'esplecha de jaciments d'aur dins lo corrent dau sègle XVIII assegurèt tanben lo foncionament de l'economia portuguesa.
Pasmens, après la mòrt de Joan V (1706-1750), lei revenguts aurifèrs acomencèron de demenir. Son successor Josèu Ièr (1750-1777), laissèt lo poder au marqués de Pombal que dirigiguèt lo país fins a 1776. Autoritari mai dubèrt ais idèas dei Lutz, Pombal s'ocupèt de la reconstruccion de la capitala destrucha per un tèrratrem en 1755 e restaurèt l'autoritat de l'Estat (somission de la noblesa, de la Glèisa e de l'Inquisicion). De mai, contunièt l'aliança britanica (participacion a la Guèrra de Sèt Ans), organizèt la colonizacion de Brasil, favorizèt la creacion de manufacturas e creèt divèrs monopòlis per protegir la cultura dei vinhas.
Après la fin dau periòde Pombal, lo rèine de Maria Ièra (1777-1786) foguèt marcada per la reaccion de la noblesa e dau clergat, que capitèt de restaurar una partida de sei privilègis ancians, e per la deméncia de la rèina. Son fiu, lo futur Joan VI, assegurèt la regéncia mai lo poder reiau èra fòrça afeblit laissant la gestion vertadiera deis afaires a un conseu de regéncia dominat per la noblesa.
En 1793, Portugau participèt a la coalicion generala còntra la França Revolucionària après l'execucion dau rèi Loís XVI. Batut lòng de la frontiera espanhòla, Portugau foguèt alora tiralhat entre sa volontat d'arrestar la guèrra còntra França e son besonh de mantenir son aliança ambé lo Reiaume Unit. Proclamèt sa neutralitat mai contunièt d'acceptar lei naviris anglés dins sei pòrts. En 1807, Napoleon Ièr mandèt un ultimatum au govèrn portugués demandant l'aplicacion dau Blocus continentau que foguèt refusat. Lo país foguèt aisament ocupat per lei Francés e la Cort anèt s'installar en Brasil. De 1808 a 1810, lo territòri portugués foguèt lo teatre de combats entre Francés e Anglés, sostenguts per la populacion, que s'acabèron per l'expulsion definitiva dei tropas napoleonencas.
De la secession de Brasil a la republica[modificar | modificar la font]
Anglatèrra dirigiguèt de facto lo Portugau continentau fins a 1820 e una insureccion militara, sostenguda per lei liberaus, que permetèt l'eleccion de Cortès. En 1821, lo rèi Joan VI poguèt tornarmai s'installar a Lisbona. Acceptèt una constitucion mai la volontat dei Cortès de limitar lei drechs de Brasil — vengut fòrça autonòm durant l'ocupacion de la metropòli — entraïnèt la secession de la colonia en 1822 sota la direccion de Pèire Ièr, fiu ainat de Joan VI.
Dins lo corrent deis annadas 1820-1840, Portugau conoguèt un periòde d'instabilitat politica. D'efèct, en 1823, lo govèrn liberau, minat per la secession brasiliana e per de reformas impopularas, deguèt faciar una insureccion absolutista dirigida per lo prince Miguel. En 1824, una revòuta novèla entraïnèt la presa dau poder per d'absolutistas moderats ambé lo sostèn de Joan VI e dei Britanics. A la mòrt de Joan VI en 1826, lo poder passèt a Miguel siá coma regent siá coma rèi fins a 1834. Menèt una politica conservatritz mai deguèt faciar plusors temptativas de còps d'estat de part dei liberaus. Puei, en 1834, foguèt reversat per son fraire Pèire qu'abdiquèt sa corona imperiala brasiliana per restablir sa filha, Maria II, ambé lo sostèn de França e dau Reiaume Unit. Una monarquia constitucionala foguèt creada e lo regime foguèt dirigit per l'aristocracia liberala devesida entre chartistas (favorables ai proprietaris terrencs) e septembristas (favorables ai classas mejanas urbanas). Maugrat plusors temptativas de còps d'estat liadas a l'impopularitat dei govèrns successius, la vida politica s'estabilizèt pauc a pauc sota l'influéncia d'António Bernardo da Costa Cabral que reprimiguèt d'un biais ferotge l'oposicion septembristas mai capitèt de redreiçar l'economia.
A partir de 1851, l'estabilitat politica èra globalament restaurada e aqueu periòde es dich Regeneracion. Lo país assaièt de s'adaptar a la pèrda de Brasil e prenguèt de mesuras per desvolopar l'agricultura, l'industria e lo comèrci. Aquò permetèt la modernizacion dei pòrts e la construccion d'infrastructuras coma de camins de fèrre. L'admnistracion, l'escòla e lo còdi legislatiu foguèron tanben reformats. Regardant leis afaires coloniaus, se concentrèt sus Angòla e Moçambic revendicant lei territòris entre lei dos territòris. Pasmens, deguèt renonciar a aqueu projècte en 1890 après un ultimatum de Londres.
Aquela revirada umilianta entraïnèt de manifestacions còntra lo Reiaume Unit e la monarquia. Favorizèt la difusion deis idèas republicanas e una rebellion civila (blocatge dei Cortès) e militara. En 1908, lo rèi Carles Ièr (1889-1908) foguèt assassinat per de revolucionaris republicans après la dissolucion dei Cortès e de l'oposicion. Son fiu Manual II li succediguèt mai mau capitèt de formar un govèrn estable. En 1910, l'assassinat dau republican Miguel Bombarda entraïnèt una insureccion que s'acabèt per l'exili dau rèi e la proclamacion de la Republica.
La dictatura de Salazar[modificar | modificar la font]
Una constitucion republicana fòrça conservatritz (exclusion deis analfabèts dau sufragi universau, siá 70% de la populacion) foguèt adoptada en 1911. Pasmens, lo regime republican mau capitèt de resòuvre la crisi politica dau país e periòdes parlamentaris succediguèron ai periòdes de govèrn autoritari. De 1916 a 1918, lo país participèt a la Premiera Guèrra Mondiala dins lo camp de l'Entenduda e mandèt un còrs d'armada en França. I obtenguèt lo triangle de Kionga en Africa. En 1926, lei militars organizèron un còp d'estat avans de fisar lo poder economic, dos ans pus tard, a Antonio de Oliveira Salazar per restaurar l'òrdre monetari e l'equilibri budgetari. En 1932, Salazar venguèt cap dau govèrn. L'annada seguenta, fondèt l'Estado Novo d'inspiracion corporatista e faissista. En despiech dau mantenement d'institucions democraticas fictivas, Salazar gardèt la totalitat dau poder e instaurèt fins a sa mòrt en 1968 un regime autoritari, policier e fòrça conservator.
En 1936, sostenguèt lo camp nacionalista dau generau Franco pendent la Guèrra d'Espanha. Après la desfacha dei republicans espanhòus, Portugau e Espanha signèron lo Pacte Iberic, tractat de cooperacion e de non agression. En revènge, au nivèu diplomatic, Portugau abandonèt pas totalament l'aliança britanica. En particular, autorizèt l'installacion d'avions aliats dins leis Açoras per luchar còntra lei sosmarins alemands e lei tropas colonialas portuguesas combateguèron lei Japonés en Timòr. Aquò permetèt a Salazar d'evitar d'èsser diplomaticament isolat après la guèrra.
Pasmens, a partir deis annadas 1950, deguèt faciar lo desvolopament de guerilhas independentistas, sostengudas per l'Union Sovietica, dins lei colonias. Salazar refusèt d'abandonar l'Empèri, darrier vestigi de la poissança portuguesa, e ordonèt lo desplegament de l'armada. Aquò entraïnèt de conflictes malaisats qu'aguèron un còst important per l'economia dau país (mai de 40% dei despensas estaticas a partir de 1963). Pasmens, maugrat sa superioritat militara, lei soudats portugués poguèron pas redurre de guerilhas que dispausavan de territòris importants per se dissimular e que recebèron pauc a pauc d'armas modèrnas.
La Revolucion dei Garòfles e la democratizacion[modificar | modificar la font]
En 1968, Salazar, fatigat per la malautiá, deguèt laissar lo poder a Marcelo Caetano que contunièt la meteissa politica, especialament lei guèrras colonialas vengudas fòrça impopularas au sen de la populacion e de l'armada. Lo 25 d'abriu de 1974, lo Movement dei fòrças armadas (MFA), creat per d'oficiers subaltèrns, prenguèt lo contraròtle de Lisbona e reversèt lo regime corporatista ambé l'aprovacion de la populacion. Lei partits politics foguèron tornarmai autorizats e lei colonias africanas venguèron independentas (en Asia, Timòr foguèt atacat e ocupat per Indonesia). A la fin de 1975, d'eleccions veguèron la victòria de socialistas moderats.
En 1976, una constitucion foguèt adoptada. Fondèt un regime parlamentari moderat per un president de la Republica elegit au sufragi universau. Aqueu periòde foguèt principalament marcat per lo socialista Mário Soares cap dau govèrn en 1976-1978 e 1983-1985 puei president de 1986 a 1996. Negocièt l'intrada de Portugau au sen de l'Union Europèa (1986). Aquò marquèt l'acomençament d'una modernizacion accelerada de l'economia portuguesa que conoguèt un desvolopament important. Pasmens, dempuei la fin deis annadas 2000, lo país es durament tocat per la crisi economica de 2008.
Geografia[modificar | modificar la font]
Vilas principalas[modificar | modificar la font]
Lisbona, Porto, Funchal, Braga, Coïmbra, Évora, Faro, Ponta Delgada, Vila Nova de Gaia, Setúbal, Guimarães, Cascais, Viseu, Aveiro, Guarda, Portimão, Castelo Branco, Leiria, Figueira da Foz, Tomar, Chaves, Penafiel, Portalegre, Sines, Covilhã, Viana do Castelo, Elvas, Lamego, Lagos, Angra do Heroísmo, Horta, Espinho, Barcelos, Ponte de Sôr, Abrantes, Miranda do Douro.
Aeroports principals[modificar | modificar la font]
Lisbona(LIS), Faro/Algarve(FAO), Porto/Maia(OPO), Madeira/Funchal(FNC), Ponta Delgada/Azores(PDL).
Rius principals[modificar | modificar la font]
Tage, Douro, Mondego, Guadiana, Minho, Lima, Cavado, Vouga, Coa, Sado, Tamega, Ave, Corgo, Sabor, Tua, Zezere.
Sèrras principalas[modificar | modificar la font]
Pico, Sèrra de l'Estèla, Larouco, Geres, Peneda, Marao, Coroa, Caramulo, Gardunha, Lousa.
Politica[modificar | modificar la font]
Portugal es una republica democratica parlamentària multipartidaria, ont lo president es lo cap d'Estat del país, e lo primièr ministre es lo cap de govèrn. Lo poder executiu es exercit pel Conselh dels Ministres.
Lo president, qu'es tanben lo comandant en cap de las Fòrças Armadas, es elegit dirèctament per la populacion per un mandat de 5 ans. Entre los sieus poders, nomma e pòt demissionar lo primièr ministre. Lo primièr ministre, çò que d'el, nomma los membres del Conselh de Ministres.
Lo Poder Legislatiu es exercit per l'Assemblada Nacionala, unicamerala, compausada de 230 deputats.
Dempuèi l'an 1975 dos partits dominan la scèna politica: lo Partit Socialista e lo Partit Socialdemocrata.
Lo país es subdividit en 18 districtes sul continent mai 2 regions autonòmas: Açòres e Madèira.
Economia[modificar | modificar la font]
- Veire l'article Economia de Portugal
Cultura[modificar | modificar la font]
Literatura[modificar | modificar la font]
- Gil Vicente (1465-1537)
- Francisco de Sá de Miranda (1481?-1558)
- Bernardim Ribeiro (1482-1552)
- Damião de Góis (1502-1574)
- Luís de Camões (1524-1580)
- Luís de Sousa (1555-1632)
- Padre António Vieira (1608-1697)
- Leonor de Almeida de Portugal, Marquesa de Alorna (1750-1839)
- Barbosa du Bocage (1765-1805)
- Almeida Garrett (1799-1854)
- Camilo Castelo Branco (1825-1890)
- Antero de Quental (1842-1891)
- Eça de Queiroz (1845-1900)
- Guerra Junqueiro (1850-1923)
- Wenceslau de Moraes (1854-1929)
- Cesário Verde (1856-1886)
- Camilo Pessanha (1867-1894)
- António Nobre (1869-1632)
- Eugénio de Castro (1869-1944)
- Teixeira de Pascoaes (1877-1952)
- Nuno de Montemor (1881-1964)
- Aquilino Ribeiro (1885-1963)
- Raul Leal (1886-1964)
- Fernando Pessoa (1888-1935)
- Mário de Sá-Carneiro (1890-1916)
- Ferreira de Castro (1898-1974)
- José Gomes Ferreira (1900-1984)
- José Régio (1901-1969)
- Alves Redol (1911-1969)
- Ruy Cinatti (1915-[[]])
- Sophia de Mello Breyner Andresen (1919-2004)
- Fernando Namora (1919-1989)
- Augusto Abelaira
- Jorge de Sena (1919-1978)
- José Saramago (n.1922) Prèmi Nobel de Literatura en 1998
- Eugénio de Andrade (1923-2005)
- Sebastião da Gama (1924-1952)
- Alexandre O`Neill (1924-1986)
- Mário Cesariny (n.1924)
- António Ramos Rosa (n.1924)
- Ana Hatherly (n.1929
- Herberto Helder (n.1930)
- Ruy Belo (1933-1978)
- Fiama Hasse Pais Brandão (n.1938)
- Luiza Neto Jorge (1939-[[]])
- Gastão Cruz (n.1941)
- Antonio Lobo Antunes (n.1942)
- Lídia Jorge (n.1946)
- Maria Gabriela Llansol (n.1942)
- Al Berto (1948-1997)
- Nuno Júdice (n.1949)
Musica[modificar | modificar la font]
- Amalia Rodrigues
- Herminia Silva
- Tonicha
- Dulce Pontes
- Mariza
- Misia
- Adelaide Ferreira
- Candida Branca Flor
- Anabela
- Lenita Gentil
- Maria da Fe
- Linda de Suza
- Marie Myriam (Luso-Francesa)
- Nelly Furtado (Luso-Canadiana)
- Paulo de Carvalho
- Paco Bandeira
- Jose Cid
- Carlos do Carmo
- Roberto Leal (Luso-Brasilièr]
- Zeca Afonso
- Victor Espadinha
- Madredeus
- Delfins
- Duo Ouro Negro
Cinèma/Teatre[modificar | modificar la font]
Pintura/Escultura[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Travel and Tourism office website
- Previsão do Tempo - Weather forecast for Portugal
Nòtas & referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Inicialament, lei Visigòts s'èran convertits a l'arianisme, corrent crestian considerat coma eretic per la Glèisa Romana.


c: text/html

text:
Numeracion romana
Las chifras romanas èran un sistèma de numeracion utilizat pels Romans de l'Antiquitat per, amb solament sèt letras, escriure de nombres entièrs (mas pas lo zèro, que coneissián pas; o mai exactament que consideravan pas coma un nombre).
La numerotacion foguèt normalizada dins l’usatge actual e repausa sus quatre principis:
- Tota letra plaçada a la drecha d’una autra figurant una valor superiora o egala a la seuna s’apond a aquela.
- Tota letra d’unitat plaçada imediatament a l'esquèrra d’una letra mai fòrta qu’ela, indica que le nombre que li correspond deu èsser sostracha al nombre que seguís.
- Las valors son gropadas en òrdre descreissent, levat per las valors de sostraire segon la règla precedenta.
- La quita letra pòt pas èsser emplegada quatre còps de contunh levat M.
Letra d’unita : I es una unitat per V e X, X es una unitat per L e C, C es una unitat per D e M.
Somari
- 1 Origina
- 2 Notacion romana classica de basa
- 3 Mòde operatòri
- 4 Fraccions
- 5 Extensions
- 6 Utilizacions modèrnas
- 7 Nòtas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Origina[modificar | modificar la font]
Al Contrari d'una idèa recebuda, los chifras romans son pas acronimics: per exemple, C es pas, al començament, l’abreviacion de centum (escrich CENTVM). Los chifras, atestats dins d’autras lengas e escrituras d’Itàlia, essent al començament de simbòls separats, confonduts enseguida amb las letras. Atal, en numeracion etrusca (que l’alfabet tanben foguèt empruntat e adaptat pels Romans) se trapan los simbòls I, A, X, ⋔, 8 e ⊕ per I, V, X, L, C e M[1].
En fach, la critica modèrna reconeis que la numeracion romana es une subrevivéncia d'una practica arcaïca, anteriora a l'invencion quitament de l'escritura (e doncas, estrictament, preïstorica), e que trobam dins fòrça civilizacions[2].
Aqueles chifras serián derivadas de l'utilizacion de pals amb òscas e de la necessitat d'i far figurar de marcas: Lo pastre que deviá comptar las seuna bèstias sens saber enumerar prend simplament un pal que marca d'òscas, fa passar son troupèl devant el, e desplaça son òngle d'una òsca cada còp qu'una bèstia passa devant el: l'òsca finala correspond al nombre de bèstias, e sufís de marcar sa posicion per conservar lo nombre. Amb aquel sistèma, las primièras chifras son totjorn d'oscas simplas, mai tard transcrichas per d'« I ».
Lo comptarge ven malaisit quand lo nombre d’òscas atenh una ponhada, perque que l’uèlh percep pas clarament las colleccions aprèp de tres o quatre elements: legir IIIIIIII es practicament impossible (en comparason a VIII, fòrça mai aisit). Lo pastre es naturalament conduch a intercalar regulièrament d'òscas de forma diferenta, per servir de marca visuala; e lo gropament natural (per un pastre comptant suls seus dets) es de far de grops de cinq (de 10 pels Etruscs). Un tal gropament es totjorn utilizat a l'ora d'ara sus las règlas de mesurar.
La marca « cinq » natural poiria èsser una òsca mai loga (utilizada sus las règlas), o de biais (utilizada sus las talhas), mas aquelas doas marcas se distrian pas plan d'òscas simplas quand son transcrichas. Las marcas simplas fin finala utilizadas son formadas par una òsca dobla (de forma de V, o de A quand se legís dins l'autre sens). Lo gropament seguent, de dètz òscas, es practicament totjorn una òsca en cròtz X. Las marcas ulterioras an de formas mai elaboradas, de tres òscas: 50 correspond a « V mai una òsca », çò que dona de formas en N, Z o E ; e cent correspond a « X mai una òsca », donant de formas en biais d'estela (Ж). Aquelas formas èran mens establas, e evoluèron mai tard de formas de dos trachs, en L per cinquanta, e C per cent.
Amb un pal atal marcat, lo pastre pòt marcar pro aisidament l'òsca ont s'arrestèt son compte. S'i tretze bètas, per exemple, son ongle s'arrèsta sus la tresena òsca aprèp la primièra desena, çò que se transcrich simplament XIII. Se n'i a vint e nòu, son ongle es dins una òsca avant la tresena desena, cò que se nòta XXIX. Se n'i a cinquante e nòu, son det passèt la primièra cinquantena, e se trapa dins una òsca avant la desena seguenta: LIX.
Aqulas marcas primitiva pòt menar a d'escrituras fòrça atipicas: per exemple, una òsca avant la desena avant cinquanta se notariá IXL (per trenta e nòu). Foguèt regularizèt en seguida, per formar lo sistèma conegut fins ara.
Notacion romana classica de basa[modificar | modificar la font]
Aquel sistèma, que simplificava las ancianas numeracions grègas e fenicianas, permet d’escriure totes los nombres de 1 a 4 999, en utilizant las letras de l’alfabet latin mai semblantas als ancians sistèmas unaris. Pasmens aquel sistèma los remplacèt pas en totalitat, car il était trop simplifié et insuffisant pour exprimer tous les nombres (en particulier les nombres plus grands, qui ont donné lieu à toutes sortes d’extensions).
La complexitat del sistèma roman de basa (sens los nombres superiors a 4 999) apareis ja dins los exemples seguents:
Atal la concepcion complèxa, mesclant d'addicions e sostraccions èra tanben de mal comprene, tanben pels quita Romans que contunhèron a utilizar de sistèmas sonque additius que son eissidas aquelas formas « simplificatriças » (subretot pels calculs). Demorèt fòrça variantas respectant pas las règlas impausadas en dessús, e fasent apèl a las vertadièras originas sonque additivas d'aquel sistèma de numeracion.
De nombres pòdont s'escriure de mai d'un biais: per exemple 4 pòt s'escriure IIII (forma additiva) o IV (forma sostractiva)[3].
La règla sostractiva romana es una règle d'usatge: se pòt sostraire I de V o X per notar 4 o 9, o sostraire X de L o C per notar 40 o 90, mas sostraire I d L ou C es pas practicat : un Roman escrich XLIX per 49 e pas IL, e XCIX per 99 e pas IC.
Las règlas sostractivas imposausadas foguèron totjorn daissadas al delà dels milièrs, coma ne testimònha l’escritura atestada e persistenta MMMM.
Mòde operatòri[modificar | modificar la font]
Per coneisser la valor d’un nombre escrich en chifras romans, cal legir lo nombre de drecha a esquèrra, sufís d'apondre la valor del chifra, levat s'es inferior al precedent, dins aquel cas, se lo sostrach. Atal:
- XVI = 1 + 5 + 10 = 16 ;
- XIV = 5 - 1 + 10 = 14, perque I es inferior a V ;
- DIX = 10 - 1 + 500 = 509, perque I es inferior a X ;
- MMMMCMXCIX = 10 - 1 + 100 - 10 + 1 000 - 100 + 1 000*4 = 4 999 ;
- MMMMDCCCLXXXVIII = 4 888, es lo nombre roman mai long en quantitat de simbòls.
Exemples de chifras romans dins lo sistèma de basa[modificar | modificar la font]
- 888 = DCCCLXXXVIII ;
- 1 000 = M ;
- 1 515 = MDXV = 1 000 + 500 + 10 + 5.
- 1 975 = MCMLXXV = 1 000 + (1 000 - 100) + 50 + 10×2 + 5.
- 2 002 = MMII = 1 000×2 + 1×2.
Un còp qu'aquelas convencions d’escritura foguèron pausadas, se sap escriure d'entièrs en chifras romans. Mas los matematicians de l'epòca n’utilizavan pas aquela notacion per fae d'additions o de multiplicacions, utilizavan l'abac. E atal utilizavan una numeration posicionala, mas sens aver consciéncia qu'aquela numeracion posicionala auriá podut servir a escriure de nombres mai grands.
Fraccions[modificar | modificar la font]
Fraccions duodecimalas[modificar | modificar la font]
Autras fraccions[modificar | modificar la font]
Extensions[modificar | modificar la font]
Variantas a l'Edat Mejana e a la Renaissença[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, l’escritura de las chifras romanas es a vegadas abastardida.
- 4 es escrich IIII a luò de IV (çò que, en fach, es una varianta anciana - en practica amb los Etruscs). Aquel usatge tornèt en relotjariá, que la chifra 4 s'escrich IIII, subretot per de rasons de lisibilitat sus un quadrant redond, subretot quand las gravaduras son clinadas. [4].
- De 60 a 400, se compta e s'escrich per vintanas, lo chifra vint (xx) essent plaçat en expausant: siá IIIIxx per 80
- Per las centanas, se pòt indicar lo nombre de las centanas seguit de la marca de las centanas (c, veire al plural ctz per centz) en expausant: doncas 300 s’escrich IIIc o IIIctz.
De grafias possiblas existiguèron ensems liurement (coma IIX per VIII per tòca de mermar lo nombre de simbòls per extension de la règla sostractiva, o al contrariVIIII per IX per tòca d'utizar pas la règle sostractiva). Lo mòde operatòri se fixèt sonque recentament.
Dins de tèxtes dels sègle XV e XVI s'utiliza tanben:
- ↀ, es la ligatura de CIↃ, per 1 000 ;
- ↁ, es la ligatura de IↃↃ, per 5 000 ;
- ↂ, es la ligatura de CCIↃↃ per 10 000 ;
- mas sutiliza pas aquela notacion en notacion sostractiva: 4 000 s'escrich MMMM e non pas MIↃↃ.
Remarcam que dins los simbòls en dejós, lo nombre dels cercles o miègcercles (apostrophus en latin) indica un factor 10 aplicat al chifra medial I qu'a l’origina poirriá èsser de fach la ligatura dels serifs verticals de las letras CↃ acoladas indica en fach de segur un factor 10, lo I medial essent alara sovent omés quand los dos chifras sont acolats l’un a l’autre).
A l’origina, l'I medial èra mai long que l'I designant l’unitat, e ressemblava mai a la longa barra verticala |, despassant al dessús de las barras unitàrias e jos lor linha de basa, atal una autra forma pròcha del D auría degut semblar mai ai thorn medieval Þ encora utilizat a l'ora d'ara dins las lengas nordicas.
Remarcam tanben que las formas de miègcercle valan la mitat de la forma plena; la forma D apareis doncas tanben plan la mitat de ↀ, o coma la ligatura de IↃ.
Aquela teorizacion es en fach une adaptacion contemporanèu d’una anciana escritura grèga medievala, que la letra majuscula phi (Φ) èra tanben utilizada per designar lo nombre 1 000, e resultava d’una adaptacion a l’alfabet grèc del sistèma unari inicial utilizant de barras verticalas | per encastrat los multiples de 100, e una barra orizontala suplementària en cap per indicar un multiple de 1 000. Atal 1 000 a l’origina semblava mai a un X enquadrat, que semblava desperel al phi grec. Atal l’apostrophus latin seriá tanben una aparéncia mai carrada, avant que siá confonduda amb un C capvirat.
- Nota: la separacion del simbòl representant 1 000 amb l’apostrophus, combinat al I médial (que lo racorciment contunhèt) seriá a l’origina del caractèr utilizat a l'ora d'ara en matematicas per simbolizar l’infinit, coma una evolucion de l’utilizacion del mòt latin mila al plural (e de sa valor inconeguda) per presentar tot nombre arbitràriament grand e inconegut. Aquel simbòl seriá simplament l’evolucion de la ligatura minuscula CIↃ en escritura manuscricha onciala.
Atal lo nombre 5 000 pòt se representat per DↃ (500 × 10) am luòc de IↃↃ. Mas coma totes los « C capvirats » son tanben ligats al I inicial, en fach se pòt ignorar la preséncia d'aquel I e transformar totes los « C capvirat » simplament en D. Atal lo nombre 5 000 s’escrich alara simplament DD, e lp nombre 10 000 normalament escrich CCIↃↃ s’escrich ara mai simplament CCDD.
Atencion. lo nombre 400 s’escrich ara normalament CD (500-100), es distincte de la forma istorica pauc usitada (ara non recomandada) CIↃ (100 × 10) per 1 000 (a l'epòca, 400 s’escriviá puslèu CCCC sens utilizar lo mòde sostractiu, per evitar la confusion). Se pòt per contra utilizar CID per designar sens ambiguïtat la notacion istorica de 1 000, s'avèm pas lo caractèr « C capvirat » Ↄ (remplaçat aquí par la letra D, non ambigú s'es precedit pel I medial).
D’autres simbòls utilizant aquel principi de composicion serián estat utilizats per indicar los miliards (tres cercles) o miègmiliard (tres miègcercles). Remarcam que lo diamètre vertical es totjorn notat, e que lo traçat d’un autre diamètre o rai orizontal podava tanben èsser utilizat al liòc d’un cercle o miègcercle suplementari.
Pasmens, lo traçat utilizant simplament la letra C, capvirada en Ↄ e plaçada aprèp la letra I, s’impausèt lèu (subretot en estampariá) ; de fach la forma del C plan virat o Ↄ cap virat podiá prendre de parentèsis ( e ) ligadas a l'I medial. Se vei aquel usatge dins los ancians libres de comptes, de l'Edat Mejana fins a la Renaissença que la grafia se complexificava de contunh.
Variantas per l’insercion dels nombres romans dins un tèxte[modificar | modificar la font]
A l'Edat Mejana, quand la grafia latina monumentala foguèt remplaçada per l’onciala, mai aisida a traçar amb la pluma, los chifras s’escrivián en letras minusculas coma lo demai del tèxte.
Alara, pe permetre l’insercion de nombres dins un tèxte, aqueles èran encastrats de Punts interiors per los distingar mai aisidament dels mòts. Per exemple, ·xxvıı· representava lo nombre 27 dins los manuscrichs medievals (la letra minuscula i portava pas encara de punt suscrich.
La posicion d'aqueles punts èra variabla seguent los autors (l’usatge de la punctuacion, e la distinccion del punt e de la virgula, srán reglat fòrça mai tard), e a vegadas impossible a destriar dins lo tèxte del punt de ponctuacion normal (Es lo cas mai sovent dels manuscrichs en catalan, occitan e Francés mas tanben los manuscrichs médievals en Anglatèrra e del Sant Empèri). Se trapa tanben aquel usatge du punt interior sus las inscripcions monumentalas en latin que mesclavan los nombres amb lo tèxte, per exemple los monuments funeraris e edificis religioses.
Mai tard, quand la letra J se diferencièt de la letra I, los documents oficials comencèron a utilizar lo J al luòc de l'I a la fin d’un nombre (aquela forma marcant plan la fin du nombre que se pòt pas mai alongar). Coma a l'epòca, i aviá pas de diferéncia minuscula/majuscula dans l’escriture onciala, s'escriviá doncas vııȷ al luòc de vııı o tanben ·vııȷ·
Espandiment classics[modificar | modificar la font]
Los comptables utilizavan un sistèma de notacion mai logic e mai simple, venent de la disposicion de lors abacs de calcul, e en rapòrt amb lo sistèma inicial, purament aditif, qu'una barra s’apnd a cada unitat. Tornèron a aquel principi:
Al dela de 4 999, s'emplec una barra orizontala, virgula en latin suscricha al dessús del nombre per indicar un factor 1 000 e doas per un factor 1 000 000. Per exemple:
Per los autres multiples de 1 000, lp M suscrich es alongat per cobris l’ensems dels chifras que multiplica.
Lo meteis per la barra suscricha, per exemple CXLIICCCLXVIIIDCCXCV representa lo nombre 142 368 795.
Calcul[modificar | modificar la font]
Es possible que los utilizaires d'aquel sistème de numeracion èran menats, per efectuar de calculs, a coneisser de resultats per còr. Se, per exemple, savián lo produch de XII per XII, èra alara aisit de ne deduire lo produch de XII per un de mens o per un de mai.
Espandiment modèrnes[modificar | modificar la font]
La règla sostractiva es a vegadas utilizada de biais sistematic amb de simboles de reng inferior per racorcir los nombres al maximum, per exemple IIM = 1 000 - 1×2 = 998, al luòc de CMXCVIII = (1 000 - 100) + (100 - 10) + 5 + 1×3 segon la règla estandard. A vegada atla, los simbòls unitaris identics son groupats aprèp los simbòls sostractius al luòc d'èsser separats per aqueles simbòls sostractius. Aquela representacion abreujada pòt s'obtenir amb l'algoritme segeuent:
- Siá lo nombre 3 898 de presentar,
- decompausam chifra per chifra en 3 000 + 800 + 90 + 8 coma dins la règla estandard.
- convetissèm cada chifra amb la representacion mai corta (pels multiples de 8 s'utilisa la règla sostractiva sus la desena seguenta, am luòc de la règla additiva sul multiple de 5),
- obtenèm MMM CCM XC IIX ;
- Tornam ordonar totes los chifras negatius en tèta, en òrdre inversat (del mao pichon al mai grand),
- Obtenèm IIXCC MMMMCX ;
- Eliminam totes los chifras que s'anulan mutualament en començant pels chifras negatius mai a esquèrra,
- Obtenèm IIC MMMM ;
- Se demòra de grops de 3 o 4 simbòls unitàris identics consecutius, los mermam amb la règle sostractiva,
- Obtenèm IIC MV, lo nombre final es alara IICMV, que se legís coma 5 000 - 1 102 (addicionam totes los chifras inferiors al V final, que sostrasèm aquel total).
Seguent aquelas règlas, obtenèm de nombres a vegadas mai aisits de legir e interpretar:
- IIC (100-2) al luòc de XCVIII (100-10 + 5 + 1×3) amb la notacion estandard per 98 ;
- IC (100-1) al luòc de XCIX (100-10 + 10-1) suscrit, amb la notacion estandard per 99 ;
- XM (1 000-10) al luòc de CMXC (1 000-100 + 100-10) amb la notacion estandard per 990 ;
- XMV (1 000-10 + 5) al luòc de CMXCV (1 000-100 + 100-10 + 5) amb la notacion estandard per 995 ;
- IM (1 000-1) al luòc de CMXCIX (1 000-100 + 100-10 + 10-1) amb la notacion estandard perr 999 ; eca.
- Aquelas grafias son pasmens pas totjorn reconegudas pels lectors.
Utilizacions modèrnas[modificar | modificar la font]
Los chifras romans son encora utilizats a l'ora d'ara per notar las sègles e los millenis, coma, « le sègle XXI » e « lo Milleni III ».
Se vei tanben los chifras romans suls quadrants dels relòtges. Dins aquel cas, lo chifra quatre es sovent escrich IIII al luòc de IV. En efècte, fasent atal, los quatre primièrs chifras sont compausat pas que de I (I, II, III e IIII), los quatre seguents son compausats sus basa de V (V, VI, VII, VIII) e los quatre darrièr sus basa de X (IX, X, XI, XII). Cal en mai saber que la grafia IIII data de l’epòca romana e s’encontrèt longtemps dins las inscripcions, los manuscrichs medievals puèi los estampats classics en concurréncia amb IV.
Los chifras romans foguèron tanben utilizats per marcar la data de construccion dels ostals. Se vei encara sul fronton de vièlha bastissas.
Aquò tanben es le cas pel nom dels sobeirans (Loís XIV, …)
Encara a l'ora d'ara, es corrent d'especificar la data de produccion d'un film en chifras romans, a la fin del generic.
L’espandiment de la notacion amb simple o double barra suscricha es encara utilizada ara al dessús del M coma abreviacion del milion (M, 106) e del miliard (M, 109).
Dins las numerotacions de las paginas, se vei a vegadas los chifras romans en minusculas o mai sovent amb pichonas capitalas:
- i, ii, iii, iv, v, vi, vii, viii, ix, x, xi, xii, xiii, …, xl, …, l, …, lx, …, xc, …, c, …, cd, …, d, …, cm, …, m.
- i, ii, iii, iv, v, vi, vii, viii, ix, x, xi, xii, xiii, …, xl, …, l, …, lx, …, xc, …, c, …, cd, …, d, …, cm, …, m.
En quimia, s'indica per un chifra roman le gra d'oxidacion (coma per exemple lo coire(II)).
Tradicionalament, los numeros dels actes de teatre son tanben escrich en chifras romans.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Los caractèrs emplegats aqui per presentar las formas ancianas de las chifras son empruntadas a divèrsas escrituras, per ressemblança. Lo traçat real dels caractèrs pòt pas èsser dirèctament reproducha aquí.
- ↑ Per l'ensems de la question, vejatz per exemple (fr)Georges Ifrah, Histoire universelle des chiffres, Seghers 1981, (ISBN 978-2-221-50205-1)
- ↑ (fr)Mireille Cébeillac-Gervasoni, Maria Letizia Caldelli, Fausto Zevi, Épigraphie latine Annexe 3 Onomastique et titulature des empereurs, Armand Colin, 2006, (ISBN 2-200-21774-9), pp. 38-61
- ↑ (fr)Source
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- (fr)Histoire comparée des numérations écrites de Geneviève Guitel, Flammarion, (ISBN 978-2-08-211104-1)
- (fr)Histoire universelle des chiffres de Georges Ifrah, Robert Laffont, (ISBN 978-2-221-05779-7)
Articles connèxes[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes (fr)[modificar | modificar la font]
- Outil de conversion des chiffres romains et arabes
- Algorithme de conversion et programme de démonstration (avec code source)
- Fonctions Matlab pour la conversion des chiffres romains (avec codes sources) (Matlab)
- Utilisation des caractères unicodes pour écrire les chiffres romains sur le web
- Livre avec 841 chapitres numérotés jusqu’à DCCCXLI (1850)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
1956
Aquesta pagina concernís l'an 1956 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
- 31 de genièr - Començament del govèrn del primièr ministre Guy Mollet, lo pus long de la 4ena Republica.
Euròpa[modificar | modificar la font]
- 19 d'abril - Maridatge de Grace Kelly e Rainier III en Mónegue.
Mond[modificar | modificar la font]
- 1èr de genièr - independéncia de Sodan.
- 2 de març - independéncia del Marròc francés.
- 20 de març - la Tunisia obten son independéncia totala (a l'excepcion del pòrt estrategic de Bizèrta evacuat en 1962).
- 7 d'abril - independéncia del Marròc espanhòl.
- 23 de junh - Gamal Abdel Nasser deven lo president d'Egipte
Polonha[modificar | modificar la font]
Mòrt de Boleslaw Bierut. Entraïnèt de manifestacions gigantas a Poznan qu'obligiguèron l'armada d'intervenir. Pasmens, lo movement contunièt dins d'autrei vilas (dos milions de personas a Czestochowa en aost). Ambé l'acòrd de Khrushchov, Gomulka foguèt tornarmai cargat de dirigir lo país. La politica novèla assaièt de se centrar sus la reforma de l'economia dau país tocada per de carestiás regularas e sus una libelizacion relativa de la societat ambé lo melhorament dei relacions ambé leis autoritats eclesiasticas. Dins aquò, lo succès foguèt limitat e de tensions apareguèron tornarmai au sen de la societat polonesa.
Asia[modificar | modificar la font]
Cambòtja[modificar | modificar la font]
Succès diplomatic important de Norodom Sihanouk que capitèt d'establir de relacions bònas ambé la Republica Populara de China. En particular, Zhou Enlai demandèt a l'importanta comunautat chinesa dau país de demorar neutra dins leis afaires politics (→ 1960).
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Energia[modificar | modificar la font]
Concepcion dau premier motor de piston rotatiu per l'engenhaire alemand Felix Wankel (1902-1988).
Informatica[modificar | modificar la font]
Presentacion dau premier disc dur per la companhiá estatsunidenca IBM. Dich RAMAC 305, èra compausat de 50 disc de 60 cm de diamètre permetent d'enregistrar aperaquí 5 Mo de donadas. La totalitat pesava 1 t.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 3 de genièr - Mel Gibson, actor american
- 21 de genièr - Geena Davis, actritz americana
- 31 de genièr - Johnny Rotten, cantaire britanic (Sex Pistols)
- 19 de febrièr - Roderick MacKinnon, bioquimista american, Prèmi Nobel de Quimia
- 23 de març - José Manuel Durão Barroso, primièr ministre de Portugal
- 3 d'abril - Miguel Bosé, cantaire espanhòl
- 30 d'abril - Lars von Trier, director danés de cinèma
- 7 de mai - Jan Peter Balkenende, primièr ministre dels Païses Basses
- 15 de mai - Mirek Topolánek, primièr ministre de la Republica Chèca
- 6 de junh – Björn Borg, jogaire de tennis suedés
- 29 de junh - Pedro Santana Lopes, primièr ministre de Portugal
- 9 de julhet - Tom Hanks, actor american
- 14 de setembre - Kostas Karamanlis, primièr ministre de Grècia
- 1 d'octobre - Andrus Ansip, primièr ministre d'Estònia
- 11 d'octobre - Nicanor Duarte Frutos, president de Paraguai
- 18 d'octobre – Martina Navratilova, jogaira de tennis chèca
- 9 de decembre - Jean-Pierre Thiollet, escrivan francés
- Joan Frederic Brun, escrivan occitan
- Vee F. Browne, escrivana navaho americana
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 18 de genièr - Konstantin Päts, president d'Estònia (n.1874)
- 17 de març – Irène Joliot-Curie, fisiciana francesa, Prèmi Nobel de Fisica (n. 1897)
- 11 d'agost - Jackson Pollock, pintor american (n.1911)
- 14 d'agost - Bertolt Brecht, poèta e autor de teatre alemand (n.1898)
- 22 de setembre - Frederick Soddy, quimista britanic, Prèmi Nobel de Quimia (n.1877)
- 25 d'octobre - Risto Ryti, president de Finlàndia (n. 1889)
- 4 de novembre - Art Tatum, pianista de jazz american (n. 1909)
- 12 de novembre - Juan Negrín, primièr ministre de la Segonda Republica Espanhòla (n. 1887)
- 26 de novembre - Tommy Dorsey, musician american (n.1905)
- 14 de decembre – Juho Kusti Paasikivi, president de Finlàndia (n.1870)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : William Shockley, John Bardeen e Walter Houser Brattain
- Prèmi Nobel de Quimia : Cyril Norman Hinshelwood, Nikolai Nikolaievich Semionov
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : André Frédéric Cournand
- Prèmi Nobel de Literatura : Juan Ramón Jiménez
- Prèmi Nobel de la Patz : non decernit


text:
Fluorita
La fluorita es un mineral format per la combinason de calci e fluor, fluorur de calci, de formula CaF2. Cristalliza dins lo sistèma cubic (regular). Se descriu coma un empaquetatge cubic compacte d'atòms de Ca, que los atòms de F i ocupan totes los cròs tetraedrics. D'après la relacion de ràdios ionics, aquesta descripcion sembla absurda (1,33 Å per F- e 0,99 per Ca2+) – los ions F-- jamai cauprián dins los cròs de Ca. Ça que la, aquesta descripcion reprodutz fidèlament las posicions relativas dels atòms dins la cela unitat. Segon aquesta descripcion, totes lo cròs octaedrics de l'estructura serián vacants. La coordinacion del F es tetraedrica (IC = 4), encara que la del Ca es un cube (IC = 8).
- Formula: CaF2
- Classa: alogenurs o alurs
- Sistèma: cubic
- Duretat dins l'escala de Mohs: 4
- Fractura: geometrica
- Exfoliacion: perfècta
- Ludentor: cristallina
- Linha: blanca
La fluorita es un mineral fòrça espandit dins la natura. Se presenta en formant de borsadas en forma de geodas o drusas e en ocupant de fendas e de cròs. Dins l'estat pur a pas de color e es transparenta, encara que dins la majoritat dels cas presenta de colors variadas pr'amor d'impuretats organicas o mineralas, generalament lo violet, mas la fluorita pòt tanben èsser blava, verda, ròsa, iranjada, auriòu o de tons mens definits. Fòrça varietats mòstran de fluorescéncia. Se presenta generalament en forma de cristals cubics fòrça ben formats, sovent amb de maclas de compenetracion de cubes. Las autras formas son raras, encara que se pòdon obténer d'octaèdres per exfoliacion. Atanben massís, compacte o granilhós. Aqueste mineral se trapa generalament dins de vetas puras o associat amb de minerals de plomb, argent o zinc. Es comun dins los calcaris e las dolomitas e, de còps, es un mineral accessòri dins de pegmatitas e dins d'autras ròcas ignèas. La fluorita se trapa generalament en Russia, Anglatèrra, China, Estats Units, Mexic, Namibia, Alemanha e Espanha (los principaus jaciments se trapavan a Caravia e Ribeseya en Astúrias, e a O Fornigal (Sallén de Galligo) en Aragon. D'importància menora coma jaciments o coma ganga de minerals metallics se trapa de fluorita a Pola de Siero, Villabona e Tucs d'Euròpa (Astúrias e Cantàbria) e a Irun e a Berastegi (Guipuscoa). En Catalonha los jaciments d'interès son los d'Anglés, Montseny, Sant Cugat del Vallès, ont apareis dins d'octaèdres verds fòrça luminescents, e Ulldemolins).
Emplecs de la fluorita[modificar | modificar la font]
Las varietats cristallinas, coma l'espat de Derbyshare qu'a una color leugièra, se talhan subre vas e subre d'autres ornaments; la varietat clorofan s'utiliza coma gema. L'emplec principal de la fluorita es estat la produccion d'acid fluoridric, material essencial dins la fabricacion de criolita sintetica e de fluorur d'alumini per l'indústria de l'alumini, e dins fòrça autras aplicacions de l'indústria quimica. La fluorita es comuna dins la fondariá d'acièr. S'utiliza en grandas quantitats dins la produccion d'esmalt e de veire traslusent; los cristals perfèctes s'utilizan dins la fabricacion de lentilhas apocromaticas. Al delà de son utilizacion ornamentala, la fluorita s'utiliza dins las acierias coma element qu'ajuda a la fusion del fèrre. Es tanben utilizada dins la fabricacion de fibras de veire e de veire opalin mas, subretot, per la produccion d'acid fluoridric e d'autres produchs fluorats, coma lo fluorur d'alumini del qual s'obten l'alumini metallic. S'utiliza tanben dins l'indústria del ciment per incorporar d'autres materiaus al clinker e dins la fabricacion d'abrasius e d'articles de soudadura.


text:
23
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an 23 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Empèri Roman[modificar | modificar la font]
Mòrt de Julius Caesar Drusus qu'èra lo fiu e l'eiretier de Tibèri. Foguèt empoisonat per sa frema Livilla qu'aviá una relacion amorosa ambé lo prefècte dau pretòri Sejan. Pasmens, coma per la mòrt de Germanicus en 19, lo pòble sospichèt sensa fondament l'emperaire Tibèri d'èsser l'instigador de l'assassinat. Per remplaçar son eiretier disparegut, Tibèri prepausèt lei fius de Germanicus. De mai, prefondament tocat per la mòrt de son fiu, acomencèt de laissar la gestion deis afaires quotidians a son prefècte dau pretòri Sejan. Fòrça ambiciós e capable, lo prefècte anava prendre mai e mai d'influéncias, luchar per eliminar leis eiretiers novèus e assaiar de conquistar lo poder imperiau.
Asia[modificar | modificar la font]
China[modificar | modificar la font]
Batalha de Kunyang entre lei fòrças imperialas e aquelei de la revòuta Chimei. S'acabèt per la desfacha de l'armada imperiala que se dispersèt. Wang Meng deguèt se retirar dins la capitala onte foguèt atacat per lei Chimei e per una revòuta suplementària deis abitants. Foguèt finalament assassinat dins son palais marcant la fin de la dinastia Xin. Lo clan Liu, mèstre de la capitala, installèt Geng Shidi (23-25) coma emperaire fantòche. Pasmens, son autoritat s'estendèt gaire en fòra de la capitala car, dins lei províncias, lei generaus e lei caps d'insureccions paisanas assaièron de conquistar lo poder per seis interès pròpris.


text:
Cricetomys
Los cricetòmes deparabans coneguts jols noms impròpris de rats de Gàmbia o rats gegants son de gròsses rosegaires africans que pesan a l'entorn de 1,4 kg e tradicionalament caçats per l’alimentacion umana dins la màger part de l’Africa subsaariana.
Doas espècias son de destriar:
- Cricetomys emini - Rat gegant d'Emin o cricetòme de bòsc
- Cricetomys gambianus - rat de Gàmbia o cricetòme de savana.
S'utiliza en 2007 aquestes rats gegants coma desminaires, per detectar las minas antipersonalas en Moçambic [1].
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Cricetomys dins Mammal Species of the World (MSW) (en)
- Referéncia ITIS : TSN 632582 Cricetomys Waterhouse, 1840 (en)
- Referéncia AnimalDiversityWeb : Cricetomys (en)
- Referéncia NCBI : Cricetomys (en)


text:
Supereròi
Lo tèrme supereròi (de l'anglés super hero o superhero) designa un eròi fictiu amb de poders extraordinaris dins las bendas dessenhadas americanas (comics). Un supereròi possedís las caracteristicas seguentas:
- a de capacitats extraordinàrias (volar, fòrça subreumana ...), apeladas superpoders.
- possedís una dobla identitat : la de la persona normala e la, secreta, del supereròi.
- pòrta un costum distintiu quand es un supereròi.
Òm designa Superman, aparegut en 1938, coma lo primièr supereròi.
Qualques supereròis :


text:
Montanhas Rocosas
Las Montanhas Rocosas (var. Montanhas Rochosas, Montanhas Rocoï), o simplament las Roc(h)osas, son una longa cadena de montanha situada dins lo nòrd-oèst d'America. Las Montanhas Rocosas s'espandisson sus mai de 4800 km del nòrd de la Colómbia Britanica, en Canadà, fins al Nòu Mexic, als Estats Units. Lo pic pus naut es lo Mont Elbert, en Colorado, amb 4401 m en dessús del nivèl de la mar. Lo Mont Robson en Colómbia Britanica, amb 3954 m es lo som pus naut dins la partida canadiana.
Lo sistèma de las Montanhas Rocosas dintre los Estats Units forma una "region fisiografica" (vejatz [1]). E mai apertengan a la Cordilhièra Pacifica, las Montanhas Rocosas an pas d'èsser confondudas amb la Cadena Costièra Pacifica (Pacific Coast Ranges) qu'es localizada directament a la broa de l'ocean Pacific.
Al Estats Units las pujadas pus impressionantas al dessús de las Grandas Planas incluson la cadena nomenada Front Range situada entre lo nòrd de Colorado e lo nòrd del Nòu Mexic, en Wyoming amb las sèrras apeladas Wind River Range e Big Horn Mountains, e en Montana amb las Crazy Mountains e amb lo "front" de las Montanhas Rocosas que s'espandís dins l'extrèm sud-oèst d'Albèrta en Canadà (conegut coma Clark Range).
La cadena Wasatch Range, prèp de Salt Lake City en Utah, dessepara lo Grand Bacin de las montanhas a l'oèst.


text:
1732
Aquesta pagina concernís l'an 1732 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Mond[modificar | modificar la font]
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 24 de genièr - Pierre-Augustin Caron de Beaumarchais, escrivan e autor dramatic francés (m. 1799)
- 22 de febrièr - George Washington, president dels Estats Units (m. 1799)
- 31 de març - Joseph Haydn, compositor austriac (m. 1809)
- 13 de decembre - Joan Claudi Trial, compositor provençal (m. 1771)


text:
Shepsekaf
Shepsekaf que ho un faraon de la IVau dinastia. Qu'èra lo hilh deu faraon Menkaora. Que ho dilhèu lo darrèr faraon de la soa dinastia (au mens - mes aquò b'ei pas provat - qu'un Djedefptah aja regnat après eth).
Grimal perpausa qu'aja esposada Khentkaós I, hilha de Djedefher mes shens cap eretèr dab era ; totun, com aquesta e sembla estar la fondatora de la Vau dinastia egipciana, com tanben Djedefher qu'a aquesit dab las generacions seguentas ua reputacion de gran sabent e com sembla estar estat en conflicte entà la succecion au tròne, que poderé estar lo magician de la ficcion deu Papirus de Westcar. Que cau mentàver totun qu'aqueth raconte qu'ei hèra posterior a l'epòca e que'n crontradiccion dab aquesta teoria, la soa narracion que hè deu magician un simple testimòni de la fin de la dinastia e pas l'ajòu de la seguenta.
De tot biais l'ascendència de Khentkaós b'ei pas clara (qu'ei dilhèus hilha de Menkaora e donc sòr de Sehpsekaf.
Shepsekaf que's destaca per aver acabada la piramida deu son pair mes de s'aver causit com sepultura un mastaba bastit a Saqqara a maugrat que lo son pair, lo son ajòu e lo pair deu son ajòu e siin hèit bastir las tres piramidas de Giza. Que ved dens aqueth hèit e dens d'autes signes ua divergència religiosa dab los sons predecessors.
Titulatura[modificar | modificar la font]
- Lo son nom de Her qu'èra :
- Lo son nom de Nisot-Biti (mentavust dehens la Lista Reiau d'Abidòs) :
Hont[modificar | modificar la font]
- Grimal, Nicolas. Histoire de l'Egypte ancienne. París : Fayard, 1988.
- Shaw, Ian. The Oxford History of Ancient Egypte. Oxford : Oxford University Press, 2000.
Menkaora
Shepsekaf
Oserkaf
o
Djedefptah
Istòria | Geografia | Organizacion politica | Faraon | Art | Mitologia | Dius | Vida vidanta | Bibliografia | Egiptològs | Lexic


text:
Benazir Bhutto
Benazir Bhutto (en ordo : بینظیر بھٹو) foguèt una femna politica paquistanesa nascuda a Karachi lo 21 de junh de 1953 e assassinada a Rawalpindi lo 27 de decembre de 2007. Foguèt la primièra femna a dirigir un país musulman. Ocupèt la foncion de primièr ministre de 1988 a 1990 puèi foguèt demesa per lo President de Paquistan Ghulam Ishaq Khan jos l'acusacion de corrupcion. Tornèt èsser elegida en 1993 e demesa tornarmai en 1996 per Ghulam Ishaq Khan.
Per tal d'escapar a la justícia, Benazir Bhutto s'exilièt a Dubai en 1998. Tornèt en Paquistan lo 18 d'octobre de 2007 après que foguèsse amnistiada per lo president Pervez Musharraf e qu'aguèsse conclús un acòrd amb aqueste darrièr sul partatge del poder a l'eissida de las eleccions de genièr 2008[1]. Escapèt aqueste jorn a un atemptat que faguèt de nombrosas victimas.
Mai de dos meses pus tard, Benazir Bhutto es tuada lo 27 de decembre 2007 per un atemptat suicida, alara que participava a una amassada politica del Partit del Pòble de Paquistan a Rawalpindi [2]
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Benazir Bhutto aculhida per la fola a Karachi, Le Nouvel Observateur, 18 d'octobre de 2007.
- ↑ [1]


text:
Pterosaures
Pterosaures
Los pterosaures son un grop d'animals fòssils, descendents dels Ornithodira. Aquestes animals abitèron la tèrra fa entre 250 m. e 65 m. d'annadas. Foguèron los "reis" del cèl abans los aucèls.
Eran de reptils de sang cauda, cosins dels dinosaures (mas pas de dinosaures) amb una capacitat de volar excellenta, subretot melhora que la dels aucèls modèrnes, amb un cervèl fòrça grand per l'epòca, completament adaptats al vòl, èran ovipar. Totes los pterosaures coneguts uèi èran piscivòrs, trobats dins de luòcs qu'èran d'ancianas mars, oceans, rius, lacs, sanhas, etc.


text:
Edgar de Wahl
Edgar de Wahl, lo creador de la lenga auxiliara internacionala dicha occidental o interlingue, nasquèt a Olviopol, Russia (dicha uèi Pervomaysk, en Ucraïna) l'11 d'agost de 1867 (segon lo calendièr julian). Estudièt a Sant Petersborg, e trabalhèt pendent la màger part de la siá vida professionala dins la vila de Tallinn en Estònia (vila tanben coneguda mangi Reval).
Primièr foguèt un adèpte del volapük de Wahl, ulteriorament foguèt un dels primièrs locutors de l'esperanto, e e mai se aconselhèt a Zamenhof sus qualques ponches de gramatica e vocabulari de la nòva lenga, renoncièt a l'usatge de l'esperanto après qualques annadas e pendent los decennis seguents trabalhèt sus la question de la forma ideala d'una lenga auxiliara internacionala.
En 1922 publiquèt una « clau » a una nòva lenga, Occidental, e publiquèt lo primièr numèro d'un periodic intitulat Kosmoglott (e pus tard cambiat en Cosmoglotta), escrich entierament en aquela lenga. Formulèt la nòrma de Wahl. Las annadas seguentas, de Wahl participèt a la discussion sul desvolopament d'Occidental, mes daissèt que l'idiòma evolucionèsse en seguint las recomandacions de personas que l'utilizavan. Après lo començament de la Segonda Guèrra Mondiala, en 1939, aguèt solament un contacte intermitent amb lo movement occidentalista, qu'en aquel temps se centrava en Soïssa. Visquèt los sieus darrièrs ans dins un sanatòri en Estònia e moriguèt en 1948.
(Lo nom de la lenga Occidental foguèt cambiat en Interlingue en 1949.).


text:
Alfa e omega
La tradicion crestiana assimila sovent Jèsus Crist a l'alfa e l'omega, del nom de la primièra e de darrièra letra de l'alfabet grèc classic (ionic) (a e w). Çò que simbolisa l'eternitat del Crist, que :
- es al començament de tot; se pòt se referir al primièr capítol de l'Evangèli segon sant Joan,
- e es a la fin del monde (Apocalipsi segon Sant Joan).
Le Jesuista Pierre Teilhard de Chardin tornèt prendre, dins sa presentacion del punt w, cap final de l'evolucion umana, associat a l'a de la creacion, aquela metafòra.
Dins la numeracion grèga, la letra a es lo 1èr chifre de la 1a enneada (lo nombre 1, doncas lo mai pichon) e la letra w lo 8n chifre de la 3a enneada (lo nombre 800, doncas gaireben lo mai grand...). De a a w vòl tanben dire « del mai pichon al ali grand ».
Dins lo simbòl d'Atanasa, la Trinitat crestiana es presentada coma essent l'Alfa e l'Omega.
Font[modificar | modificar la font]
Libre d'Isaïas 44:6
- « ...Soi lo primièr e soi le dernier, e fòra de ieu i a pas de Dieu »
Apocalipsi 1:8
- « Soi l'alfa e l'omega, dich lo Senhor Dieu, aquel que es, que foguèt, e que ven, lo Tot Poderós. »
- « Ego sum Alpha et Omega, principium et finis, dicit Dominus Deus, qui est et qui erat et qui venturus est Omnipotens. »
- « EYώ eιuι to Aλφa kaι to ΩueYa, λέYeι kύpιoς o θeός, o wv kaι o nv kaι o epxόuevoς, o πavtokpάtwp. »
Novèl testament Apocalipsi 21:6
- « Tot es realisat ara. Soi l'alfa e l'omega, le començament e la fin. Ieu; donará gratuitament a aquel qui a set l'aiga de la font de vida (...). »
Traças[modificar | modificar la font]
Son innombrables dins l'iconografia crestiana
Aquel simbòl es dessenhat a la basa del ciri pascal alumat la nuèit de Pascas per simbolizar la preséncia del Crist al còr del monde. I es associat una crotz, l'annada e cinc grans d'encens enfonsats dins la cira.
Figura a l'oèst e a l'èst du Crisme, encadrant lo chi (X) e lo rhô (P).
Lo porgue de la mitat de la Sagrada Familha de Barcelona es divisat en dos per una colomna centrala on t l'escultor Subirachs a gravèt las letras alfa e omega unidas.


text:
Adige
Adige, (en italian: Adige; en venèt: Àdexe; en trentin: Ades; en friolan: Adis; en ladin: Adesc, o Adiç; en alemand: Etsch; en latin: Athesis) es un fluvi qu'a sa font dins la region alpina de Trentin-Aut Adige prèp de la frontièra Italiana amb Àustria e Soïssa. Fa 410 km de long, que 220 son situats dins la província de Bolzano; es lo segond fluvi d'Itàlia per la longor, aprèp lo fluvi Pò (652 km).
Lo flume sortís del lac alpin artificial de Resia, situat al pas de Resia (1504 m) que tanca las frontièras d'Àustria e Soïssa en dessús de la val del riu d'Inn. Lo lac es conegut per la torre de la glèisa que marca lo site de l'ancian vilatge de Curon Antica (Alt Graun) que foguèt abandonat e enaigat en 1953 quand la restanca foguèt acabada. Pròche Glurns, Adige encontra la ribièra de Rom que ven de la val soïssa de Müstair. Adige raja puèi cap a l'èst a travèrs la val de Venosta fins a Merano ont encontra lo riu de Passirio que ven del nòrd. Al sud de Bolzano, la ribièra d'Isarco rejonh Adige que raja alara cap al sud a travèrs una val qu'es sempre estat una rota màger dels Alps, entre los passes de Resia e de Brenner, que a 1370 m es considerat coma lo pus aisit dels principals passes Alpins.
Pròche Trent, los rius d'Avisio, de Noce, e de Fersina rejonhon Adige. Adige travèrsa alara la Província de Trent e pus tard Venèt, en asagar puèi las vilas de Verona, Rovereto, e Adria a travèrs de la val de Lagarina e la partida nòrd-èst de la plana de Pò fins a la Mar Adriatica.


text:
Avilly-Saint-Léonard
Avilly-Saint-Léonard es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La municipalitat creada l'an 1793 pren lo nom de la parròquia : Sant-Léonard. Es en 1914 #que lududes es adjunt lo nom de l'autre vilatge de la municipalitat, Avilly[1].
La commune créée en 1793 prend le nom de la paroisse : Saint-Léonard. C'est en 1914 que lui est adjoint le nom de l'autre village de la commune, Avilly[1].
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ 1,0 1,1 Nòta communale sus la basa Cassini Error de citacion : Invalid
tag; name "Cassini" defined multiple times with different content


text:
Lihus
Lihus es una comuna francesa, situada dins lo departament d'Oise e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lihus Es una distincion fòrça anciana, e èra ja una parròquia abans lo Sègle XI. Al Sègle XII, los abitants utilizavan lo molin de Achy #que i aviá reservat a las municipalitats de Polhoy, Achy, e Lihus. Aquel molin existís totjorn.
En 1373, lo chanoine de Beauvais èra senhor de Lihus, èra egalament senhor de dotze unes autres fiefs.
En 1659, Adrien Hanivel de Mannevillette crompa a Nicolas Alexandre (comte de Gouffier, marques de Crèvecœur e baron de Engoudessen), la tèrra e lo marquisat de Crèvecœur, e la distincion de Lihus.
En 1701 la filha del comte de Mannevillette, la comtesse de Clermont Tonnerre, ereta amb la siá maire del comtat. La comtesse de Mannevillette décedera a l'edat de 98 ans. Los comtes de Mannevillette son inhumés en la capèla del castèl de Crèvecœur. La comtesse de Clermont Tonnerre vend las tèrras de la distincion de Mannevillette a Jean Baptiste de Apres de Blangie.
Lo títol de comte de Mannevillette a transmés a la ostal de Clermont-Tonnerre e mai tard a aquela de la Rochefoucauld-Liancourt fins a la Revolucion. A partir de 1686, la familha Chrestien de Poly e de Lihus es senhor de Lihus fins a la Revolucion. Demorarà al cap de la municipalitat de Lihus de la Revolucion a 1930, siatz 140 ans aperaquí.
Lihus est une seigneurie très ancienne, et était déjà une paroisse avant le Sègle XI. Au Sègle XII, les habitants utilisaient le moulin d'Achy qui était réservé aux communes de Polhoy, Achy, et Lihus. Ce moulin existe toujours.
En 1373, le chanoine de Beauvais était seigneur de Lihus, il était également seigneur de douze autres fiefs.
En 1659, Adrien Hanivel de Mannevillette achète à Nicolas Alexandre (comte de Gouffier, marquis de Crèvecœur et baron de Engoudessen), la terre et le marquisat de Crèvecœur, et la seigneurie de Lihus.
En 1701 la fille du comte de Mannevillette, la comtesse de Clermont Tonnerre, hérite avec sa mère du comté. La comtesse de Mannevillette décedera à l'âge de 98 ans. Les comtes de Mannevillette sont inhumés dans la chapelle du château de Crèvecœur. La comtesse de Clermont Tonnerre vend les terres de la seigneurie de Mannevillette à Jean Baptiste d'Apres de Blangie.
Le titre de comte de Mannevillette est transmis à la maison de Clermont-Tonnerre et plus tard à celle de la Rochefoucauld-Liancourt jusqu'à la Révolution. À partir de 1686, la famille Chrestien de Poly et de Lihus est seigneur de Lihus jusqu'à la Révolution. elle restera à la tête de la commune de Lihus de la Révolution à 1930, soit 140 ans environ.


text:
Dominique Bertinotti
Dominique Bertinotti, nascuda lo 10 de genièr de 1954 a París, es una femna politica francesa, mèstra de conferéncias a l'universitat París VII, membre del Partit Socialista e cònsol del 4n arrondiment de París.
Lo 16 de mai de 2012, foduèt nomenada ministra delegada a la Familha dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Biografia[modificar | modificar la font]
- 1954 : Naissença dins lo 16n arrondiment de París, abitèt en Sèina Saint Denis pendent 20 ans.
- 1977 : Agretjada d'istòria. Començèt sa carrièra coma professora dins un collègi d'Oise, puèi en Sèina Saint Denis.
- 1984 : Doctorat de treseb cicle d'istòria contemporanèa.
- 1989 : Mèstra de conferéncis d’istòria contemporanèa a l'universitat París VII.
- 1993-1997 : Encargada de conferéncias de metòde « lectura de tèxtes istorics » a l’Institut d’Estudis Politics de París.
- 1988 : Trabalh de doctorat d’Estat jos la direccion de René Rémond, president de la Fondacion Nacionala de las Sciéncias Politicas.
- 1992-1995 : Encargada de mission prèp de François Mitterrand a l'Elisèu
- 1994-1995 : Participa activament a la creacion d’una fondacion que vendrá l’Institut François-Mitterrand.
- 1995 : Nomenda per François Mitterrand mandatària dels archius presidencials dels dos setenats
- 1996-2001 : Secretària generala de l’Institut François-Mitterrand.
- 1993 : Primièra candidatura a las eleccions legislativas]] dins 1a circonscripcion de París.
- 1995 : Cap de lista socialista a las eleccions municipalas, e venguèt conselhèra de París.
- 2001 : Elegida cònsola màger del 4n arrondiment de París que pel primièr còp versèt a l'esquèrra (54 % des vòtes).
- 2006-2007 : Membra activa de la campanha presidenciala de Ségolène Royal e mandatària financièra de la candidata del PS.
- 2008 : Tornèt èsser elegida cònsola màger del 4n arrondiment.
- 2011 : Directritz de campanha de Ségolène Royal a las primàrias socialistas de 2011 e aprèp Membra del grop encargat del projècte presidencial de François Hollande.
- 2012 : Ministra delegada a la Familha prèp de la Ministra dels Afars socials e de la Santat dins lo govèrn de Jean-Marc Ayrault.
Presa de posicion[modificar | modificar la font]
Dominique Bertinotti prenguèt partit per una reconeissença de la lei de l'omoparentalitat[1].


text:
-147
Cronologia mensuala:
Gen - Feb - Mar - Abr - Mai - Junh
Julh - Ago - Set - Oct - Nov - Dec
Cronologias tematicas:
Literatura - Musica - Sciéncia - Espòrt
Aquesta pagina concernís l'an -147 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Esparta[modificar | modificar la font]
Dins l'encastre dau conflicte entre la Liga Aquèa e Roma, emission d'un senatus-consulte per lo Senat roman qu'ordonèt la restauracion de l'independéncia de Lacedemònia. Leis Aquèus acomencèron lèu una guèrra novèla còntra Esparta avans l'arribada de l'armada romana.
Africa[modificar | modificar la font]
Cartage[modificar | modificar la font]
Perseguida de la Tresena Guèrra Punica còntra la Republica Romana. Après lei reviradas dei doas premiereis annadas de sètge, lei Romans mandèron de generaus pus competents e lo blocus de la vila acomencèt de venir eficaç en despiech dei còntra-ofensivas menadas per la flòta.


text:
Anorexia nerviosa
L'anorexia (o anorèxia)[1] nerviosa o mentala es un trebol alimentari e mental grèu caracterizat per la pèrda deliberada de pes fins al punt de despassar los limits de la normalitat. Aquesta pèrda es indusida o mantenguda pel meteis malaut, per sa preocupacion per la massa corporala (pes) e per l'alimentacion. La conducha presenta de pautas particularas de manipulacion de las noiriduras e una paur intensa de l'aumentacion del pes (lo tèrme d'anorexia es equivòc, pr'amor que vòl dire « pèrda de la fam »). Se diagnostica d'après los critèris del DSM-IV (Manual de l'Associacion Americana de Psiquiatria) o del CIE-10 de l'OMS. Aqueste treble se pòt presentar en comorbilitat amb d'autres coma los estats d'ànsia o de depression. Quand se subís d'anorexia se produtz una manca o diminucion del desir de manjar, un refús de las noiriduras e un abús de laxants. Las personas que la subisson se veson tostemp grassas encara que o sián pas, mas ne son pas conscientas. L'anorexia nerviosa se caracteriza per la paur d'aumentar de pes e per una percepcion distorsionada e deliranta del pròpri còs que fa que lo malaut se veja obès, encara que son pes siá per jos del pes recomandat. Per aquò, lo malaut comença una diminucion progressiva del pes a travèrs de junes e de reduccions dins sa dieta. Afècta sustot las femnas de mens de 25 ans. L'anorexia nerviosa se pòt tractar amb de tractament psicologic.
Consequéncias[modificar | modificar la font]
L'anorexia nerviosa afècta la majoritat dels sistèmas de l'organisme. Presenta de consequéncias fòrça divèrsas.
- Intolerància al fred, lo pacient a tostemp fred, encara que i aja de calor.
- Atròfia musculara.
- Diminucion de la grandor de las gengivas e mendre duretat dentala e ossosa, osteoporòsi.
- Amenorrèa.
- Ipertrofia de las glandolas salivalas.
- Alteracion del sistèma cardiovascular: lo còr s'afeblís, apareis de bradicàrdia e ipotension (pròp de 95% d'espitalizats an lo pols bas).
- Aumentacion de la susceptibilitat a las infeccions, deguda a una depression del sistèma immunitari que protegís contra las infeccions.
- Leucopènia (50% la subís)
- Anemia, deguda a la consomacion insufisenta de fèrre e proteïnas (aperaquí una tresena part dels anorexics n'a).
- Pèrda del pel. Pèl seca, auriòla e cubèrta de pel fin. Pès e mans espompits. Dolor abdominala en se sesent, perque s'es perduda de graissa talament que los òsses entran en contacte amb la cadièra dirèctament sense lo coissin natural que representava la graissa. Dins l'anorexia purgativa, retard del cors del contengut intestinal e dificultat per son evacuacion, deguts a l'excès de laxants.
- Alteracion del sistèma nerviós en causant apatia, irritacion e depression.
- Diabèta insipida.
- Pensadas confusas e memòria paura.
- Insomnia.
Dins los cases de màger gravetat i pòt aver las complicacions seguentas:
- Desidratacion. Arrítmias importantas. Malnutricion grèva. Mòrt (los tausses de mortalitat se trapan entre 2 e 10%).
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ L'occitan esita entre anorexia (accentuat coma dins lo mot grèc d'origina e coma dins los mots correspondents en francés e italian) e anorèxia (accentuat coma dins los mots correspondents en catalan e espanhòl). La nòrma classica de l'occitan es pas explicita sus aqueste ponch.


text:
1275
Aquesta pagina concernís l'an 1275 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Song[modificar | modificar la font]
Perseguida de la guèrra còntra lei Mongòls qu'ataquèron lei darrierei províncias encara tengudas per lei Song. Dirigida per lo cap dau govèrn Jia Sidao, la darriera armada Song imporatanta (130 000 òmes) foguèt durament batuda per lei Mongòls. Aquò permetèt ai fòrças de Kubilai d'organizar una ataca dirècta còntra la capitala dei Song, Hangzhou. Après aquela catastròfa, Jia Sidao perdèt sa posicion.
Srivijaya[modificar | modificar la font]
Acomençament d'una guèrra defensiva còntra una invasion dei tropas dau rèi Kertanegara de Singhasari que comencèt la conquista de Sumatra a partir de Java (→ 1288).
Comtat de Trípol[modificar | modificar la font]
Mòrt de Boemond VI d'Antioquiá. Son fiu Boemond VII d'Antioquiá i succediguèt sota la regéncia de sa maire. De mai, fins a son accession vertadiera au tròne de Trípol en 1277, Boemond VII demorèt a la Cort dau Reiaume Armenian de Cilícia.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Medecina[modificar | modificar la font]
Publicacion de Chirurgica, obratge depintant la premiera disseccion coneguda de l'Edat Mejana, dau monge italian Guilhem de Saliceto. En mai d'aquò, lo monge i recomandèt l'utilizacion sistematica d'un cotèu de cirurgia per lei mètges.


text:
Vinassan
Vinassan ( Vinassan en francés) es una comuna lengadociana del Narbonés (Lengadòc) situada dins lo departament d'Aude e la region de Lengadòc-Rosselhon.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de l'airal urban de Narbona situada dins lo Massís de la Clapa, lo vilatge es situat al pè de costièras boscadas, cobèrtas de vinhas, d'ametlièrs et d'olivièrs, dominant de qualques mètres la plana narbonesa. Del naut de las costièras (100 mètres) se pòt veire un païsatge comprés entre los Pirenèus e las Cevenas.
Istòria[modificar | modificar la font]
L'importància e lo desvolopament de Vinassan sonque datant d'un mièg sègle. Èra un borg massat a l'entorn del castèl senhoral, avent per tota renda lo pauc de tèrra de las costièras. La plana èra cobèrta de paluns e poblada de solament 300 personas.
L'energia dels abitants transformèt aquelas paluns en un vinhal ric.
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Lieux et monuments[modificar | modificar la font]
La glèisa romanica Sant Martin[modificar | modificar la font]
La glacièra de Vinassan[modificar | modificar la font]
Autres monuments[modificar | modificar la font]
I a suls puèges a l'entorn de traça de l'ocupacion romana.
L'ancian Castèl senhorial, situat sur la plaça, foguèt divisat en demoranças.
Roïnas d'un Castèl feudal e de sa chapèla.
Euse gigantesc, a 600 mètres del vilatge, sul camin Corsan.


text:
-368
Aquesta pagina concernís l'an -368 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Republica Romana[modificar | modificar la font]
Perseguida e fin de la crisi entraïnada per lo refús dau patriciat d'acceptar lei lèis de reformas prepausadas en 376 avC per lei tribuns de la plèba Caius Licinius Stolon e Lucius Sextius Lateranus. D'efèct, sensa tenir còmpte dau vetò deis autrei tribuns de la plèba — certaneis èran somés ais interès dau patriciat e blocavan lo vòte — reüniguèron lei comices tributes per vòtar la lèi. En despiech de l'eleccion d'un dictator (Marcus Furius Camillus), lo patriciat deguèt finalament acceptar e un plebèu, Publius Manlius Capitolinus, foguèt elegit dictator per amaisar la situacion.
Asia[modificar | modificar la font]
Empèri Aquemenida[modificar | modificar la font]
Acomençament de movements d'agitacion au sen dei satrapas dei províncias occidentalas de l'Empèri (→ -366). Totjorn en guèrra còntra Pèrsia, Egipte sostenguèt economicament lei rebèls.


text:
Canton (China)
Canton (del portugués Cantão o en chinés tradicional 廣州 e simplificat 广州 Guangzhou es la capitala de la província de Guangdong dins lo sud de China. La vila a un estatut administratiu de vila sosprovínciala de la Republica Populara de China. Amb prèp de 12 700 000 d'abitants (que 11 070 000 residents urbans sus un territòri de 3 843 km2)[1], es la tresena vila la mai poblada del país aprèp Shanghai e Pequin, e la primièra del Sud de China. Amb las vilas de Shenzhen, Foshan, Dongguan, Zhongshan, e Jiangmen, forma la megalopòli chinesa del dèlta del Fluvi de las Pèrlas, granda aglomeracion s'espandissent sus prèp de 20 000 km2 e avent prèp de 40 millions d'abitants.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Geografia
- 3 Administracion
- 4 Personalitats
- 5 Cultura cantonesa
- 6 Universitats
- 7 Economia
- 8 Transpòrts
- 9 Luòcs d'interèst
- 10 Esport
- 11 Embessonatge
- 12 Subdivisions administratives
- 13 Notas referéncias
- 14 Vejatz tanben
Istòria[modificar | modificar la font]
Segon la legenda Canton es la vila de las cabras davaladas del cèl amb d'imortals, d'ont la perifrasa chinesa de « ciutat dels Cinc Arets » , arets que son de fach de cabras.
Canton, o Guangzhou, èra d'en primièr Panyu (番禺), nom que ven dels dos puèges situats a l'entorn de la vila actuala, Pan e Yu. La seuna istòria comença a la conquista de la region a l'epòca de la dinastia Qin. Panyu comencèt lo seu desvolopament quora la vila venguèt la capitala del reialme Nanyue (南越) en 206 AbC, aquel darrièr incluent a l'epòca çò que constituís uèi Vietnam. La dinastia Han annexèt lo Reialme Nanyue en -111 e Panyu venguèt una capitala de la província de Guangdong. En 226 ApC, Panyu venguèt lo sètge de la prefectura de Guang (广州; Guangzhou). Lo seu non foguèt cambiat Guangzhou (廣州) en 226.
Jos la dinastia Tang (618-907), la societat chinesa s'internacionalizava amb l'aflús de merças estragièras que seguèt lo restabliment del contraròtle chinés sus la rotas de la seda, aprèp las conquistas militaras de l'emperaire Taizong (626-649). Canton, coma d'autres grandas vilas coma Chang'an o Luoyang, accuelhiguèt de comunautats estrangièras. Originàrias gaireben totas de l'Asia Centrala, aquelas darrièras introduguèron de novèlas religions e d'autres novèlas tradicions culinàrias, musicala e artisticas. Al sègle IX, la populacion estrangièra de la vila de Canton es estimada a 100 000 personas.
De piratas arabis e pèrsas saquegèron Guangzhou (que nomenavan Sin-Kalan) en 758, segon un rapòrt del govérn local del 30 d'octobre de 758, (jornada Guisi (癸巳) del noven mes lunar dins lo primièr an de l'èra de l'emperaire Suzong Qianyuan de la dinastia Tang). Entre los sègles XX e XI, existiguèt a Guangzhou un quartièr d'estrangièrs, assostant entre autre d'abitants venguts del Golf Persic en seguida del sac de 758.
Penetracion europèa[modificar | modificar la font]
Los portugueses foguèron los primièrs europèus a arribar a Guangzhou per mar en 1514, constituissent un monopòli sul comerci exterior a partir de 1517. Foguèron mai tard forabandits de lor colonia a Guangzhou (Cantão en portugués), mas gardèron l'usatge de Macau coma basa comerciala en 1557. Gardèron pendent un sègle entièr un quasimonopòli sul comerci exterior de la region, fins a l'aribada dels olandeses al començament del sègle XVII.
Canton èra l'un dels cinc pòrts duberts pel Tractat de Nanquin, de 1842, marcant la fin de la primièra guérra de l'òpi.
La vila foguèrt bombardada pels Britanics e los Franceses en 1858, pendent la segonda gèrra de l'òpi. Lo palais del vicerei foguèt alara completament avalit.
Las missions estrangièras de París i establiguèron un vicariat apostolic d'en primièr confisat a Monsenhor Guillemin. Aquel i faguèt bastir la Catedrala del Còr Sacrat qu'encara existís.
Los autres pòrts dubèrt al meteis temps èran Fuzhou, Xiamen (Amoy), Ningbo e Shanghai.
Invasion japonesa[modificar | modificar la font]
Pendent l'invasion japonesa, la vila patiguèt dempuèi l'automne de 1937 de violents bombardaments estrategics sus d'objectius civils, provocant la redaccion d'una resolucion de blaime per la Societat de las Nacions contra Japon. L'armada imperiala i bastiguét tanban l'unitat de recerca bacteriologica 8604, una filiala de l'unitat 731, ont de mètges japoneses practicavan d'experimentacions sus des cobais umans.
Ara[modificar | modificar la font]
Foguèt una de las primièras vilas a se dubrir als investiments estrangièrs al començament dels ans 1980. La proximitat d'Hong Kong favorizèt l'emergéncia de tot lo Guangdong.
La fièra internacionala de Canton, que se debana dos còps (abril e octobre), es una de las mai grandas fièra comerciala del mond. S'i fa de negòcis de textil fins a l'electronica.
La populacion passèt de 7 126 000 abitants segon lo cens de 2001 a 10 500 000 segon lo cens de 2003, e 15 000 000 en 2008.
Geografia[modificar | modificar la font]
Situada dins la partida centre sud du Guangdong, Guangzhou s'espandís de 112 ° 57 'à 114 ° 03' de longitud È e 22 ° 26 ' a 23 ° 56' de latitud nòrd. La vila fa partit de la megalopòli del Dèlta de la Riu de las Perlas e lo centre vila foguèt siruada a costat del mont Baiyun, qu'es localament momenat « lo palmon de la vila (市 肺) ». La superfícia totala de l'entitat administrativa de la vila es de 7 434,4 quilomètres carrats, que 10 districtes osupan 3 843,43 quilomètres carrats (1,483.96 milles carrés), alara que dos ocupan lo rèsta. La nautor de la prefectura aumenta en general del sud-oèst al nord-èst, amb de monts formant l'espina dorsala de la vila, e l'ocean per davant.
La vila es situada a la broa del riu de las Perlas, a una centena de quilomètres de bòca del seu dèlta[2],[3].
Clima cantonés[modificar | modificar la font]
Lo clima cantonés es a l'origina del nom clima subtropical umid (dich tanben « clima chinés »), un tipe de clima localizat dins una partida de China, du Japon, dins lo sud dels Estats Units d'America, lo nòrd d'Argentina, l'èst de l'Africa del Sud e lo sud èst d'Austràlia. Se caracteriza per una umiditat granda amb una pluviometria anadièra de 1 682 mm, d'ivèrns doces amb una temperatura mensuala de 13,3 °C en genièr e d'estius cauds e moises amb una temperatura mensuala de 28,5 °C en julhet. Las precipitacions son abondantas tota l'anada. Canton es jos l'influeéncia de la moisson e la sason dels tifons s'espandís de junh a setembre. Sol l'automne, d'octobre a decembre, es luminós.
Administracion[modificar | modificar la font]
Canton es cap luòc dels districtes seguent: Yuexiu (fusionat amb Dongshan), Liwan, Haizhu, Tianhe, Baiyun, Huangpu, Fangcun, Huadu, Conghua, Zengcheng, Panyu.
Personalitats[modificar | modificar la font]
- L'escrivan Lu Xun demorèt a Canton; un musèu li es consacrat.
- Vila natala de John Woo, realisator de films d'accions
Cultura cantonesa[modificar | modificar la font]
La vila de Canton es, d'entre las tres mai grandas vilas chimesas actualas que demòra mai alunhada geograficament de Pequin; la seuna integracion culturala e politica es tanben aquela que foguèt mai tardiva. Los cantoneses, pròche d'Hong Kong e plutôt influencés par l'Occident, gardan un sentiment d'independéncia.
Le clima subtropical du Guangdong inspira un biais devida miègjornal plan diferent de las províncias nòrd del Yangzi Jiang.
La coisina cantonesa es reputada.
Lo cantonés es un dels rares dialèctes chineses que benefica de caractèris pròpres, que l'utilizacion foguèt popularzat per l'utilizacion coma lenga oficiala a Hong Kong.
Lo simbòl de la vila es una estatua representant cin cabras, que se pòt veire dins lo pargue Yuexiu.
Universitats[modificar | modificar la font]
Universitats nacionalas
- Universitat Jinan (暨南大學) (creada en 1906)
- Universitat Sun Yat-sen (中山大學) (creada en 1924)
- Universitat de tecnologia de China miègjornala (華南理工大學)
- Universitat Normala de China del Sud (華南師範大學)
- Universitat agricòla de China miègjornala (華南農業大學)
- Universitat d'estudis estrangièrs du Guangdong (廣東外語外貿大學)
Universitats e grandas escòlas publicas
- Institut agrotecnic Zhongkai (仲愷農業技術學院) (creada en 1927)
- Institut medical de Guangzhou (廣州醫學院)
- Facultat de farmacia del Guangdong (廣東藥學院)
- Universitat de tecnologia del Guangdong (廣東工業大學)
- Universitat de Canton (廣州大學)
- Escòla de comerci del Guangdong (廣東商學院)
- Conservatòri de musica Xinghai (星海音樂學院)
- Politecnica del Guangdong (廣東技術師範學院)
- Institut d'educacion fisica de Canton (廣州體育學院)
Economia[modificar | modificar la font]
Canton es la tresena mai granda vila de China continentala, aprèp Shanghai e pequin. Capitala de la provícia del Guangdong, la província de China continentala mai rica en tèrme de PIB, contribuís fórça a la produccion de riquesa dels país. Per Guangzhou passa la mai granda partida dels produchs manufacturats de dèlta de la Riu de las Perlas, es una de las principalas agglomeracion comerciala de China continentala. En 2009, lo PIB nominal de la vila atenh 911 000 000 000 yuans, o 1 108 000 000 000 €, aquel per abitant es de 89 498 yuans o 10 886 €. La Fièra de china a Canton es organizada cada an en abril e en octobre es organizada pel ministre del comerci chinés. Inaugurada a la prima de 1957, la Fièra es un evenement major per la vila. Dempuèi la 104a edicion, l'ancian site de Liuhua Complex es pas mai utilizat la fièra foguèt transferida a Pazhou Complex.
Grandas entrepresas[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
Existís mai de 180 000 ostelarias, restaurants e entrepresas de servici. 40 % del pargue chinés de taxis roges circulan a Canton.
A Canton i a fòrça pargues fòrças espandits e plan consebuts e dos zòos.
Transpòrts[modificar | modificar la font]
- Linha ferroviari « Express de la China populara » cap a la gara de Kowloon a Hong Kong, a doas oras de tran (182 km).
- L'aeropòrt internacional de Guangzhou Baiyun, qu'es un dels mai grands de China dubriguèt lo 5 d'agost de 2004. i es basada la China Southern Airlines. Aquel aeropòrt deuriá venir un concurrent dirècte de l'aeropòrt internacional d'Hong Kong. Son trafec es de 40 975 673 passatgièrs per l'an 2010, es lo tresen aeropòrt de China aprèp Pequin e Hong Kong e lo dètz-e-noven del mond[4].
- Lo mètro de Canton dubriguèt en 1999. Actualament, compta cinc linhas en servici. La linha 2 desservervís la gara principala, e las linhs 1 e 3 la gara de l'èst (Dong) que permet de jònher Shenzhen en una ora (Gara de Luo Hu).
- Dempuèi 2010 fonciona lo GBRT, Guangzhou Bus Rapid Transit (System).
- Un grand projet d'interconnexion de totes los sistèmas de transpòrt del Dèlta de la Riu de las Perlas avança.
Luòcs d'interèst[modificar | modificar la font]
Guangzhou, una de las cinc mai granda agglomeracion del país, es una vila reputada per tota China per la gastonomia. S'i trapa la Citic Plaza, l'una de la dètz mai nautas torres del mond, amb 391 mètres, sus l'illòta de 沙面Shamian, consèrva una remarcable arquitectura coloniala datant de la fin del sègle XIX. Lo musèu de la tomba dels Yue del Sud presenta una fòrça bèla colleccion d'objèctes arqueologics descobèrts en 1983.
- Musèu provincial du Guangdong
- Catedrala del Còr Sacrat de Canton, catedrala gotica.
- Parc Yue Xiu越秀
- Novèla torre de television de Canton
- Torre de television de Canton
- Lo Baiyun Shan (« mont du nívol blanc », 白雲山), lo jardin calligrafic e la vista sus Canton a l'alba
- Green Walk, passetjada nòrd-sud, a l'entorn del pichon riu, tresplombada per doas carrièras enclausas en tresplomb.
Esport[modificar | modificar la font]
L'Estadi Olimpic de Guangdong foguèt bastit pels des Jòcs Olimpics d'estiu de Pequin de 2008. Aquel estadi olimpic omniesports pòt abrigar 80 000 spectators foguèt inaugurat l'11 de novembre de 2001 per la dubertura dels 9n Jòcs nacionals de la Republica populara de China.
Embessonatge[modificar | modificar la font]
Subdivisions administratives[modificar | modificar la font]
La vila sosprovinciala del Canton exercís la seuna jurisdiccion sus dotze subdivisions - dètz districtes e deux vilas districtes .
Notas referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ http://www.gzstats.gov.cn/tjgb/glpcgb/201105/t20110517_25227.htm
- ↑ Plan de la vila sur VbGood, en chinés
- ↑ Plan de la vila en anglés, Chinatourist maps
- ↑ ACI Airports Council International 2010
- ↑ (en) Vancouver Twinning Relationships
- ↑ (en) Bristol City - Town twinning


text:
1234
Aquesta pagina concernís l'an 1234 del calendièr gregorian.
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Represa de la guèrra entre França e Bretanha (→ 1231). Sensa ajuda anglesa, lei Bretons èran numericament inferiors e Nantas e Renas foguèron rapidament menaçadas per lei Francés. En junh, una trèva de tres mes foguèt signada e, en novembre, Pèire de Bretanha deguèt faire sa somission a Loís IX. Foguèt obligat de pagar una importanta indemnitat de guèrra e tres plaças demorèron ocupadas per de garnisons francesas. Sensa aliat continentau, Enric III deguèt a son torn acceptar una trèva de sièis annadas ambé França (→ 1242).


text:
Universitat publica
Una universitat publica es una universitat amb finançament que cor a cargue principalament d'un govèrn, plan nacional o de qualque entitat subnacional, a diferéncia de las universitats privadas. Una universitat nacionala pòt èsser o pas publica, en dependent dels cases.
En qualques regions, las universitats publicas son d'importants centres d'investigacion e fòrça d'elas apareisson en los principales classaments de melhoras universitats. En Euròpa lo modèl d'universitat publica es lo mai important, en arribant a èsser exclusiu dins qualques païses coma Finlàndia o Grècia.