text:
Lo plaser de perpensar e d'escríver en lenga gascona. Aquiu qu'avetz lo men caièr aubrit.
dimarts, 12 de juliol de 2011
La Setmana que hè la confusion enter alamanic e alemand.
Que tròbi au còp significatiu e inquietant que l'article de la wikipédia occitana consacrat a l'alamanic sia estat censurat. Per la wikipédia occitana, l'alamanic n'existeish pas, qu'ei un patués. Enqüèra un còp deus lingüistas-caçaires-de-cigonhas! Lamentable e vergonhós. Los catalans e los aragonés, eths, non son pas tan cretins e intolerants: ensajatz e comparatz los ligams catalan, aragonés e occitan de la pagina alamanica consacrada a la lor lengua. Quina vergonha per nosautes!
3 comentaris:
- 賈尼 ha dit...
-
Soi pas un especialista de l'ensenhament de l'alsacian, mès çò ensenhat A L'ESCRIT es l'alemand çò'm par -- çò que seriá logic. Dins la quítia Soïssa, que degun i parla pas Hochdeutsch, la lenga ensenhada A L'ESCRIT es l'alemand.
- 12 de juliol de 2011 a les 11:32
- Joan deu Peiroton ha dit...
-
賈尼: òc e non. Los qui aprénen l'alsacian que l'aprénen a l'escríver e qu'existeish ua literatura en lengua alamanica (cf. la wikipédia alamica) . E la lengua oficiau en soïssa alemanda qu'ei l'alemand e non pas lo soïs alemand (qui n'ei pas enqüèra normalizat e qu'ei aquò lo problèma màger). Aquò non vòu pas díser que lo sois alemand sia un dialècte de l'alemand, pas mes que lo francoprovençau ei un dialècte deu francés, enqüèra que lo franco-provençau a l'escríver deisha la soa plaça au francés en soïssa coma alhors.
- 12 de juliol de 2011 a les 14:08
- pep ha dit...
-
suposo que no ajuda gaire que a les pàgines oficials de la regió l´idioma que surt per defecte a la web és el francès i l´altra opció sigui l´alemany (i l´anglès)
- 26 de juliol de 2011 a les 13:47


c: text/html

text:
Microchiroptera
Los microquiroptèrs constituisson un sosòrdre dels quiroptèrs o ratapenadas. Son apelats tanben ratapenadas insectivòras, ratapenadas qu'utilizan l'ecolocacion, ratapenadas pichonas o vertadièras ratapenadas. Totes aquestes noms son çaquelà inadaptats perque totes los Microquiroptèrs son pas insectivòrs e d'unes son pus gròsses que los mai pichons megaquiroptèrs.
Los caractèrs distintius dels microquiroptèrs per rapòrt als megaquiroptèrs son :
- Los microquiroptèrs utilizan l'ecolocacion, contràriament als megaquiroptèrs.
- Los microquiroptèrs an pas d'àrpias a l'indèx de las patas anterioras.
- Las aurelhas dels microquiroptèrs forman pas un anèl tampat : los bòrds son separats un de l'autre a la basa de l'aurelha.
- Los microquiroptèrs an pas de sospel : an pas que de pels espesses o son glabres.
La màger part dels Microquiroptèrs son insectivòrs. Cèrtas de las espècias pus grandas caçan d'ausèls, de lausèrts, de granhòtas e quitament de peisses. Existisson en America del Sud de microquiroptèrs que se noirisson de sang dels grands mamifèrs, apelats ratapenadas vampiras. Los Microquiroptèrs fan entre 4 e 16 cm de long.
Ecolocacion[modificar | modificar la font]
Las ratapenadas son los exemples mai coneguts d'animals utilizant l'ecolocacion. Totes los microquiroptèrs l'utilizan. Lo sol megaquiroptèr conegut que l'utiliza es del genre Rosseta (Roussettus), mentre que son sistèma d'ecolocacion siá diferent d'aquel dels microquiroptèrs. Lo sistèma d'ecolocacion de las ratapenadas es sovent apelat biosonar.
Los microquiroptèrs genèran d'ultrasons via son laringe. Aqueste son es emés per lor nas e lor boca. La frequéncia d'emission varia entre 14 000 Hz e 100 000 Hz, plan al delà de çò que l'aurelha umana pòt percebre (l'aurelha umana mejana percep los sons entre 20 Hz e 20 000 Hz). Un grop de vocalizacions emesas permet d'explorar l'environament.
D'unas arnas an desvolopadas una proteccion contra las ratapenadas. Son capablas d'entendre los ultrasons emés per aquestas darrièras, çò que lor permet de fugir o d'arrestar lo batement de lors alas per amagar lor resson caracteristic que riscariá d'o far detectar. Per contrar aquesta parada, las Ratapenadas pòdon cessar d'emetre lors ultrasons a l'apròchi de lor preda per evitar d'èsser localizadas !
Proteccion[modificar | modificar la font]
- Totas las espècias de ratapenadas presentas en França son integralament protegidas per l'Arrestat Ministerial del 17 d'abril de 1981 relatiu a la proteccion de l'environament.
- Dempuèi 1979, al nivèl internacional, la Convencion de Bonn e la Convencion de Bern demandan als estats contractants d'assegurar la proteccion de totas las espècias de ratapenadas descrichas dins los annèxes, e mai la proteccion dels jaces de reproduccion e d'ivernacion.
- En 1992, la Directiva "Abitat - Fauna - Flòra" demanda als païses de la Comunautat Europèa la proteccion estricta de totas las espècias de quiroptèrs (figuran a l'annèxe IV), e mai la designacion de Zònas Especialas de Conservacion per las 12 espècias figurant a l'annèxe II.
- 19 espècias son classadas dins la lista roja de la fauna menaçada de França e 13 espècias son presentas sus la lista roja mondiala.
Classificacion[modificar | modificar la font]
Aquesta classificacion es estada establida per Simmons e Geisler (1998):
Superfamilha dels Emballonuroidea
- Familha dels Emballonuridae, Gervais, 1856
Superfamilha dels Rhinopomatoidea
- Familha dels Rhinopomatidae, Bonaparte, 1838
- Familha dels Craseonycteridae, Hill, 1974
Superfamilha dels Rhinolophoidea
- Familha dels Rhinolophidae, Gray, 1825
- Familha dels Nycteridae, Van der Hoeven, 1855
- Familha dels Megadermatidae, H. Allen, 1864 (falses-vampirs)
Superfamilha dels Vespertilionoidea
- Familha dels Vespertilionidae, Gray, 1821
Superfamilha dels Molossoidea
- Familha dels Molossidae, Gervais, 1856
- Familha dels Antrozoidae
Superfamilha dels Nataloidea
- Familha dels Natalidae, Gray, 1866
- Familha dels Myzopodidae, Thomas, 1904
- Familha dels Thyropteridae, Miller, 1907
- Familha dels Furipteridae,Gray, 1866
Superfamilha dels Noctilionoidea
- Familha dels Noctilionidae, Gray, 1821
- Familha dels Mystacinidae, Dobson, 1875
- Familha dels Mormoopidae, Saussure, 1860
- Familha dels Phyllostomidae, Gray, 1825
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- Referéncia Fauna Europaea : Microchiroptera (en)
- Referéncia ITIS : Microchiroptera Dobson, 1875 (fr) (+ version anglesa (en))
- Referéncia NCBI : Microchiroptera (en)
- Bat World Sanctuary
- Illustrated Identification key to the bats of Europe (see "Recent publications")
Fonts[modificar | modificar la font]
- Yves Tupinier: L'univers acoustique des quiroptèrs d'Europe Société linnéenne de Lyon, 1996, (ISBN 2-9505514-7-5)
- Michel Barataud: Ballades dans l'inaudible Sitelle , 1996, (ISBN 2-908815-05-2)

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Lista dels presidents de Sud-Africa
Segon la constitucion actuala de Sud-Africa, lo President de la Republica d'Sud-Africa es lo cap d'Estat e cap de govèrn del país. De 1961 a 1984, la foncion de president èra onorifica. Lo poder èra assumit pel cap del govèrn, lo primièr ministre. A partir de 1984, la foncion de primièr ministre foguèt abolida e lo president venguèt lo cap de l'executiu.
Durant lo periòde d'apartheid (1961 a 1994) lo cap d'Estat de Sud-Africa èra nomenat President d'Estat (State President en anglés o Staatspresident en Afrikaans). De 1994 fins a uèi lo títol es simplament President.
La Republica de Sud-Africa succediguèt a l'Union Sud-Africana lo 31 de mai de 1961.
Presidents de Sud-Africa (1961 fins a uèi)[modificar | modificar la font]
- Partit Nacional
- Congrès Nacional African
Referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Motlanthe sworn in as president - The Times, 25 de setembre de 2008


text:
https://www.facebook.com/Lo-Blagaire-de-lIEO-06-705504906268617/
Per aquelu qu’an pas Facebook vos presentam çai-sota quauques dessenhs e imatges que son ja ren rega :
Qauqui respòstas sus Facebook:
Joan Pèire A cu non plas lo vin que Dieu li leve l’aiga. (Proverbi niçard)
Ieo-06 Lo mortier sentirà totjorn l’alhet ! (Niça)
Miquèu Talha cora la barba fa janquin laissa li filha pilha lo vin
Alain Cauvin Se la barba dounesse de sens, li cabra serian Doutour. Nissa
Suzanne Jandrau castanhos e vin novèl fan dançar las filhas en pandorèl
Lo Blagaire de l’IEO-06 Aquò si debanava dau temps que Berta filava... aüra debana (idiotisme niçard per dire "autrefois".
Suzanne Jandrau Ara me reven que les parents disián "dal temps ont Bèrta fialava", per dire que datava de Matusalèm.!!!
Suzanne Jandrau Son dòs expressions que se semblan
Loïc Gastou Siás pas content? Torna lo cuol al vent...!
Michel Ancillotti Anas toui en galèra !
Robert Oberti bravo d’escrieure en Nissart !!!
Lo Blagaire de l’IEO-06 As ben capit que la tòca d’aquesta pàgina es de donar un luec per lo monde d’òc de si poder retrovar alentorn de la lenga e de si rire un chicolon.
Robert Oberti segur e m’agrada !!!
Gérard Zuchetto Si plòu pas lavassa. Aquela empega ! En Carcassès
Roger Gilli Fremas, cats e cans, an de nieras tot l’an ! Per si rire.
Lo Blagaire de l’IEO-06 Aquela pi !
Oh Conno Que fa uas et toupis
Gianpiero Audisio Da l’aiga, dal fuec e d’as femnas d’i teits libera-nos domine! Entraigas - val ges - occitania d’Italia
Victor Capdet Montesinos Sempre plou sobre mullat (Plòu totjorn sus chaupat)
... Da sègre sus Facebook
selon Facebook :445 Personnes atteintes 34 Réactions, commentaires et partages pour cette image.
selon Facebook : 550 Personnes atteintes 44 Réactions, commentaires et partages pour cette image.
selon Facebook : 300 Personnes atteintes 30 Réactions, commentaires et partages pour cette image.
selon Facebook : 1 969 Personnes atteintes 131 Réactions, commentaires et partages pour cette image.


text:
Algarve
Algarve (prononciat en portugués [aɫˈɡaɾv(ɨ)]) es una region administrativa situada al sud del Portugal continental. La vila de Faro n'es la capitala administrativa. S'agís d'una de las regions toristicas estivalas mai importantas de Portugal e d'Euròpa, mercé a las plajas e son patrimòni istoric.
Situada al tèrme sud oèst d'Euròpa, bordada al sud e a l'oèst per l'ocean Atlantic, l'Algarve parteja sa frontièra a l'èst amb Andalosia qu'es separada pel flum Guadiana; au nòrd, avesina la region d'Alentejo. La region regropa setze municipalitats e compren lo districte de Faro. Amb sa superfícia de 4 988,56 km2, l'Algarve es la mai pichona de las regions creadas per la Comissão de Coordenação e Desenvolvimento Regional, « Comission de Coordinacion e del Desvolopament Ragional », (CCDR) de Portugal.
Lo Produch interior brut (PIB) es de 6 951 milions d'èuros, o un PIB per capita de 16 231 €. Lo sector economic màger es lo sector terciari gràcias als revenguts del torisme; lo sector primari representa 4,6 %, lo sector segondari 11,9 % e lo terciari 83,5 % de l'economia de la region.
Somari
- 1 Geografia
- 2 Istòria
- 3 Economia
- 4 Administracion
- 5 Populacion e societats
- 6 Cultura locala e patrimòni
- 7 Notas e referéncias
- 8 Vejatz tanben
Geografia[modificar | modificar la font]
L'Algarve constituís una josregion estatistica omonima e correspon totalament a l'anciana província del meteis nom e al districte de Faro. Sa superfícia es de 4 960 km2, sa populacion en 2007 es de 426 386 abitants.
La region es vesinada al nòrd per la region portuguesa d'Alentejo (josregions de l'Alentejo Litoral e del Baixo Alentejo), al sud e a l'oèst per l'ocean Atlantic e a l'èst pel flum Guadiana que la separa de la region espanhòla d'Andalosia.
Lo punt culminant de la region es lo Pico da Foia, 902 mètres, dins la Serra de Monchique[1],[2].
La region es divisada en doas zonas, una partida occidentala nomenada Barlavento e una partida orientala nomenada Sotavento. Caduna d'aquelas doas zonas compren uèit municipalitats qu'una es principala: Faro per la zona del Sotavento e Portimão per aquela del Barlavento.
La còsta maritima d'Algarve es de gaireben 155 quilomètres de long, que 50 dempuèi lo tèrme del Cabo de São Vicente, lo punt mai al sud oèst d'Euròpa. La còsta se caracteriza per des cròtas dubèrtas dins lo ròc calcari, subretot a l'entorn de la vila de Lagos.
Relèu[modificar | modificar la font]
Lo relèu de la region se caracteriza per de puègs lises traversats per de valadas. Las principalas zonas montanhosas son la Serra de Monchique, la Serra de Espinhaço de Cão e la Serra do Caldeirão.
Coma lo clima subumid de la region[3], lo mes de març a una mejana pluviometrica anadièra situada entre 1 000 e 2 000 mm, combinada amb de temperaturas moderadas. de rius an lor font dins la Serra. Las principalas son la Ribeira de Seixe, la Ribeira de Aljezur (o da Cerca), la Ribeira de Odiáxere, la Ribeira de Monchique e la Ribeira de Boina.
Al nòrd èst, la Serra do Caldeirão es situada a la frontièra entre la còsta e las planas del bas Alentejo[4]. Son altitud capita los 580 mètres, las municipalitats de Tavira e de Loulé amb qualques punt passan 500 mètres d'altitud.
La Serra do Caldeirão, malgrat son altitud modèsta, forma un paisatge plan particular, que los puègs son descopats per un sistèma fluvial pro dens, compausat de rius de regim estacionari.
Idrografia[modificar | modificar la font]
Algarve es traversada per de flums que lo Guadiana, frontièra entre Algarve e Andalosia e forma doncas la frontièra lusoespanhòla sud[5]. Lo flum nais dins lo pargue natural dels lacs de Ruidera, dins la província espanhòla de Ciudad Real; sa longor totala es de 829 quilomètres.
L'Arade nais dins la Serra do Caldeirão e travèrsa las municipalitats de Silves, Portimão e Lagoa, puèi s'escampa dins l'ocean Atlantic a Portimão, a l'èst de la praia da Rocha[6].
La region aculhís tanben la Ria Formosa, un ensems de lònas e d'illas formadas aprèp lo Tèrratrem de Lisbona de 1755, separada de la mar per un cordon litoral, al bòrd del qual s'espandisson las municipalitats de Loulé, Faro, Olhão, Tavira e Vila Real de Santo António. Sa superfícia totala es de 18 400 ectars per una longor de 60 quilomètres, del flum Ancão fins a la praia da Manta Rota[7].
Clima[modificar | modificar la font]
La temperatura mejana annadièra del litoral del Sotavento e del centre de la region es la mai nauta del Portugal continental e una de las mai nautas de la peninsula Iberica; s'establís a gaireben 18 °C (1961-1990). La region gausís d'un clima puslèu caud e sec de tipe mediterranèu[8].
Entre octobre e febrièr, se vei de concentracions de precipitacions, sovent de caractèr torrencial. Las mejanas annadièras son inferioras a 600 mm per la mai granda partida del litoral e dins la val del Guadiana; passan los 800 mm dins la serra do Caldeirão e 1 000 mm dins la Serra de Monchique. Dins la region litorala, i a cinc meses pro secs, e, entre junh e setembre, las precipitacions son raras.
L'ensolelhament mejan de la region, levat la Serra de Monchique, es de 2 800 oras per an, çò que ne fa una de las regions europèas mai solelhada[9].
Lo clima de la region, segon la classificacion de Köppen, se divisa en doas zònas : la primièra aparten al clima temperat, çò que significa fòrtas de precipitacions en ivèrn e un temps sec e caud en estiu; la segonda es de clima temperat amb d'ivèrns pluvioses e d'estiu secs amb de temperaturas pauc elevadas. Las nevadas son raras dins la region. La darrièra casuda sul litoral foguèt registrada en febrièr de 1954[10], mas nevèt suls massisses de la region coma lo 1èr de febrièr de 2006 dins la Serra do Caldeirão e lo 10 de genièr de 2009 dins la Serra de Monchique[11].
Environament[modificar | modificar la font]
L'urbanizacion es subretot concentrada sul litoral alara que l'interior de las tèrras demora puslèu rural e abriga fòrça massisses boscoses. La region es menaçada cada an pels encendi de bòsc[12].
L'urbanizacion del litoral es lo fruch del torisme de massa aparegut dins los ans 1960. Las primièras criticas contra aquel tipe urbanizacion apareguèron dins lo ans 1980[13].
Existís, al sud de la region, una resèrva naturala de 184 km2, la Ria Formosa, ont es possible d'observar de centenas d'espècias d'aucèls[14], e d'illas e illòtas. S'agís d'una zona aparada per l'estatut de pargue natural dempuèi lo 9 de decembre de 1987[15],[16].
Las regions de l'Algarve e d'Alentejo se partejan lo pargue natural del Sud Oèst Alentejano e Còsta Vicentina, que la superfícia es de 56 952 ectars, que s'apond una zòna maritima protegida de 17 460 ectars. Lo pargue s'espandís dempuèi lo riu de la Junqueira a São Torpes fins a la plaja de Burgau, sus una longor de 110 quilomètres[17].
-
Praia do Peneco, a Albufeira
-
-
Ria de Alvor
-
Bauces al nòrd del Cabo de São Vicente
-
encendi de bòsc dins la region (2005)
-
Urbanizacion del litoral a Quarteira
La flora relève es de tipe mediterranèu, levat aquela de la Serra de Monchique, mai prèp del tipe subtropical[18]. I a dins la Serra de Monchique una granda varietat d'espècias vegetalas, que l'espècia dominanta es lo garric de las Canàrias, mesclat au siure. S'i vei tanben de castanhièrs, de manhòlias, de bananièrs e de rododendrons. Fòrça espècias d'aucèls frequentan aquela region, tota l'anada o per de passas de migratòris.
Istòria[modificar | modificar la font]
Etimologia[modificar | modificar la font]
Lo tèrme Algarve ven del nom al-Gharb al-Ândalus (Andalosia de l'Oèst), nom donat a l'actual Algarve e al bas Alentejo pendent l'ocupacion musulmana[19].
Al sègle XIII, lo Gharb al-Ândalus se redusiá a una faissa al sud del reialme de Portugal, que Silves n'èra la capitala[20]. Lo nom d'al-Gharb, adaptat a la fonetica e a l'ortografia portuguesas, acabèt doncas per designar sonque aquela darrièra region jos dominacion maura al Portugal, que pòrta ara lo nom d'Algarve.
Preistòria e Antiquitat[modificar | modificar la font]
Dins l'Antiquitat, l'actuala Algarve e lo sud del districte de Beja son ocupats pels Conís[21], pòble possiblament linguisticament e etnicament d'origina ibèra e celtibèra, jos l'influéncia culturala de la civilizacion de Tartessos. Pendant la guèrra lusitaniana, la principala vila dels Conii, Conistorgis, foguèt destruida pels Lusitanians. Los Fenicians establiguèron de pòrts de comèrci, per la còsta, vèrs 1000 Abc. Los Cartagineses fondèron Portus Hanibalis, ara Portimão, vèrs l'an 550 Abc
Aprèp la conquèsta romana, la region foguèt incorporada a la província romana de Lusitània. Los Romans nomenèron la region Cuneus[22] o Cyneticum segon las fonts[23]. L'Algarve fasiá partida de l'Empèri Roman, integrant d'en primièr la província de l'Hispania Ulterieura, puèi aquela de la Lusitània. Demorèt dins l'Empèri roman gaireben 600 ans (de l'an 200 AbC a l'an 410 APC), amb coma vilas principalas Baesuris (ara Castro Marim), Balsa (prèp de Tavira), Ossonoba (Faro), Cilpes (Silves), Lacobriga (Lagos) e Myrtilis (Mértola)[24].
Pendent l'epòca romana, lo desvelopament cultural e economic (agricultura e pesca) es significatiu, la region èra una importanta region agricòla. A l'epòca, l'òli d'oliva e lo garum èran los principals produchs exportats. Sa localizacion geografica li balhan d’importància, au caireforc de las vias maritimas entre los pòrts romans de la mar Mediterranèa e de l'ocean Atlantic, de l'Hispania, de la Gàllia e de la Britannia. Los flums Guadiana (Anas) e Arade (Aradus) èran de camins fluvials cap a l'interior. Ara, l'Arade es gaireben pas navigable per nau a causa de l'agradacion[25].
En 409, les Alans ocupèron Lusitània. Los Visigòts prenguèron lo contraròtle de la region en 469 jos Teodoric Ièr. Lo reialme Visigòt de Tolèda durèt fins a 711, data de l'invasion musulmana[26].
L'ocupacion araba e la conquèsta portuguesa[modificar | modificar la font]
A l'epòca musulmana, la principala vila de la ragion (Gharb al-Ândalus, الغرب الأندلس en arab) es Silves. Al començament del sègle XI, le califat de Còrdoa se separèt en de pichons reialmes o taïfas. Algarve foguèt partajat entre lo taïfa d'Algarve e aquel de Silves. Ambedós reialme foguèron conquerits pel taïfa de Sevilha en 1051 e 1063, respectivament.
Aprèp la casuda de las Almoravids en 1147, lo taïfa de Silves tornèt brèvament independent per de càser jos l'autoritat dels Almoads en 1151.
En 1191, lo rei Sanche Ièr de Portugal prenguèt Silves ajudat dels crosats, mas capitèt pas demorar. En 1242, D. Paio Peres Correia expulsèt los Moros de Tavira aprèp cinc sègles de dominacion[27].
En 1249, lo rei Alfons III de Portugal conqueriguèt definitivament Algarve, acabant atal la Reconquista portuguesa. Prenguèt lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve ». En 1254, vendèt al rei Anfons X de Castelha la partida de las seunas conquèstas situada a l'èst del flum Guadiana (frontièra actuala entre Espanha e Portugal), que los noms d'« Algarve espanhòla » (enclusida dempuèi dins l'Andalosia) e « Algarve portuguesa ».
Amb tractat de Badajoz (1267) Castelha reconeguèt las conquèstas portuguesas e abandonèt la seunas pretensions sus la region[28].
Del sègle XV al XVII[modificar | modificar la font]
La comarca d'Algarve foguèt creada en 1406[29].
Malgrat lo títol de « rei de Portugal e d'Algarve » portat pels successors d'Anfons III, lo reialme d'Algarve constituís pas, levat lo nom, un Estat separat: las seunas institucions e leis son las meteisses que dins lo rèste de Portugal. Lo nom d'« Algarve » s'espandiguèt, mai tard, a las conquèstas de Portugal otramer. En 1471, aprèp que prenguèt las vilas marroquinas de Tànger, Alcácer-Quibir e Arzila, lo rei Alfonso V prenguèt lo títol de « rei de Portugal e de las Algarves » au plural. Aquel « Algarve d'otramar » demorèt fins a 1769. Lo territòri s'espandissiá alara fins a la vila d'Almeira[30].
Vèrs 1417, una escòla de navigacion foguèt fondada per l'Infant Enric lo Navegador[31]. Cap de referéncia, rèstas arqueologics o documents originals d'epòca sus aquela escola nautica foguèron trobats[32]. En 1877, Sousa Holstein afirmèt que l'escòla jamai existiguèt mas que seriá estat una acadèmia scientifica per la navigacion e la mar[33]. D'autres rebutan fins a l'existéncia d'aquela l'escòla[34], coma Luís de Albuquerque, Thomaz Marcondes de Souza, Será Duarte Leite ou encore Fábio Pestana Ramos[35], alara que d'autres sostengan son existéncia, coma Jaime Cortesão[36].
Al sègle XV, lo pòrt de Lagos aqueriguèt una importància creissenta amb los viatges dels explorators coma Gil Eanes. De 1576 a 1756, la vila de Lagos venguèt la capitala d'Algarve[37]. A la fin del sègle XVI, la vila de Vila do Bispo foguèt atacada mai d'un còp per de piratas e los Moros e tanben pel corsari anglés Francis Drake[38].
Del sègle XVIII fins ara[modificar | modificar la font]
Jol reialme de Josèp Ièr, que regnèt de 1750 a 1777, lo marqués de Pombal tentèt de divisar lo diocèsi de Faro en dos, amb la creacion d'un novèl diocèsi a Vila Nova de Portimão, mas aquela division foguèt pas reconeguda pel papa. Lo limit entre les dos diocèsis seriá estat la ribeira de Quarteira, prolongada en linha drecha fins a Alentejo.
En 1755, Algarve foguèt durament tocada pel Tèrratrem de Lisbona de 1755. Los saquejals provoquèron de destruccions dins fòrça vilas de la region, e l'onda de mar damatjèt plan las fortalesa costièras: se la vila de Faro es aparada per la lòna de Ria Formosa, a Lagos, las ondas capitèron lo suc dels barris de la vila.
En 1807, la mitat nòrd del país foguèt envasida per las tropas napoleonianas du general Junot, alara que le reialme d'Algarve e la província d'Alentejo foguèron envasidas per las tropas espanhòlas de Manuel Godoy, prince de la patz[39]. Aquela occupacion s'acabèt l'an seguent, aprèp la revòlta d'Olhão[40]. Lo 16 de decembre de 1815, ambedos reialmes venguèron lo Reialme Unit de Portugal, de Brasil e d'Algarve, amb Rio de Janeiro coma capitala del reialme.
Vèrs 1820, la region visquèt una imigracion importanta de josieus marrocans, gibartarians e espanhòls, mas la region foguèt sonque un luòc de passatge per aqueles que s'anèron cap als Açòres. D'autres demorèron dins la zona de Faro que comptèt un seissantenat de fogals josieus.
En 1836, una novèla division administrativa foguèt creada, lo districte de Faro.
A la casuda de la monarquia, en 1910, los reialmes de Portugal e d'Algarve desapareguèron e, amb l'instauracion de la Premièra Republica portuguesa (1911-1926), l'Algarve venguèt una província[41].
A la debuta dels ans 1960, Salazar comencèt una politica, lo plan regional d'Algarve (1963-1964), que creèt un impòst sus las construccions toristicas. Aquel tèxte de lei foguèt tanben adoptat dins d'autras regions coma a Lisbona, que pasmens foguèt leu suprimit[42]. Foguèt suprimit aprèp la casuda de la dictatura, en 1974.
Economia[modificar | modificar la font]
En 1685, l'ensems dels pòrts de la region exportava pas que 3,2 % e importava sonque 2,9 % de las merças pel país, alara que lo pòrt de Lisbona importava 75 % e exportava 77 % de las merças del país[43].
Ara Algarve es una region toristica e agricòla. Las principalas produccions agricòlas de la region son las figas, las amètlas, las Iranges, las carróbas, los arboces e lo surrièr per la produccion del siure.
L'orticultura es pro practicada dins la region[44], qu'es tanben productritz de vins, que quatre son jos la Denominação de Origem Controlada: Lagoa, Lagos, Portimão e Tavira.
La pesca e l'aquacultura son d'activitats importantas dins las regions costièras d'Algarve; las sardinas, las sòlas, los ciprinids (carpas…), las dauradas reialas e autres coquilhum son los mai pescats dins la region. L'industria de la pèsca s'apièja sul desvelopament de fòrça usinas de consèrvas que tenguèron un ròtle important dins l'economia d'Algarve a l'epòca de l'Estado Novo (1933-1974).
Mas, a la fin del sègle XX se tanquèron aquelas usinas. Las municipalitats mai implicadas dins la pesca son Olhão, Tavira, Portimão e Vila Real de Santo António.
Dempuèi l'epòca romana, l'agricultura ten una plaça importanta dins l'economia[45]. En 1970, lo sector primari representava 29 % del PIB de la region (3 431 000 000 d'escudo portugués) e 3 % de l'ensems del Portugal continental. Lo sector ocupava prèp de 45 % de la populacion activa, o gaireben 45 000 trabalhadors[46]. Totjorn a l'epòca, la produccion de fruch representa 40 % de la produccion nacionala[47]. Al començament del sègle XXI, lo sector primari representa 4,6 % del PIB.
Lo torisme es la principala font economica de la region. Mercés a las plajas e del clima mediterranèu, Algarve venguèt, dempuèi los ans 1960, una destinacion fòrça populara pels toristas forastièrs, subretot de Grand Bretanha. Puèi la destinacion es tanben estimada pels Portugueses, los Espanhòls, los Alemands, los Olandeses e los Irlandeses[48]. Fòrças forastièrd possedisson de demoranças secondàrias dins la region.
En mai de la beutat de las plajas, Algarve investiguèt dins la creacion de camps de gòlf. Las plajas d'Algarve s'espandisson de la Praia da Marinha fins a Armação de Pêra. Existís tanben una estacion termala, Caldas de Monchique.
Lo clima doç d'Algarve atira l'interès dels Nòrdeuropèus desirant possedar una demorança de vacanças dins la region. S'agís d'uns region Portuguesa de l'Union Europèa, aquò fa que quin que siá ciutadan de l'Union pòt que n'importe comprar liurament une proprietat e d'i demorar[49]. Los expatriats britanics, puèi los Alemands, los Olandeses e los escandinaus son los màgers.
En 1970, mercé al torisme, lo sector terciari representava 52 % del PIB de la region, 3 % de l'ensems del Portugal continental. Emplegava prèp de 29 % de la populacion activa, sián prèp de 30000 trabalhadors[50]. Al començament del sègle XXI, lo sector terciari capita 83,5 % del PIB de la region.
En març de 2007, lo ministre de l'Economia, Manuel Pinho, anoncièt la creacion del projècte Allgarve coma partida d'una promocion estrategica d'Algarve coma destinacion toristica pels forastièrs[51].
Transpòrts[modificar | modificar la font]
Malhum rotièr[modificar | modificar la font]
Algarve es traversada per doas autorotas.
La primièra, l'A22 passa al sud de la region de Bensafrim (Lagos) a Ayamonte en Espanha. Trvèrsa las vilas de Lagos, Portimão, Albufeira, Loulé, Faro, Olhão, Tavira e la vila termièra de Vila Real de Santo Antonio; liga l'aeropòrt de Faro. Fae 133 quilomètres de long[52].
La segonda autorota, l'A2, passa al centre de la region. Va a la capitala (Lisbona) passant per las vilas algarvienas de Albufeira (Portimão), Salir (Silves) e la vila de São Bartolomeu de Messines (Silves).
La region possedís tanben de rotas segondárias importantas, coma l' itinerari complementar 4 qui permet ligar la vila de Lagos a Vila Real de Santo António. Una autra rota, l' itinerari principal, va al nòrd de Portugal (Valença) a la frontièra espanhòla al nivèl de Castro Marim en passant per Lisbona.
Malhum ferroviari[modificar | modificar la font]
Dins la region i a doas linhas de camins de fèrre.
La primièra, la linha do Sul, permet d'anar a la capitala portuguesa via las garas Campolide e de Tunes. Es la segonda mai granda linha de país, aprèp la linha do Norte. Lo 13 de setembre de 1954, un accident se passèt sus la linha dins l'Algarve, amb mai de 30 mòrts e 50 ferits[53].
La region possedís en pròpri lo seu malhum, la linha do Algarve, que permet de traversar la region d'oèst a l'èst, anant de Lagosa Vila Real de Santo António, sus 139,5 km de long amb connexion a la frontièra[54].
Malhum aerian[modificar | modificar la font]
L'aeropòrt de Faro es a 9 quilomètres de la vila. Dubriguèt l'11 de julhet de 1965. Es lo le tresen mai grand aeropòrt portugués pel trafec, aprèp l'aeropòrt de Portela a Lisbona e l'aeropòrt Francisco Sá Carneiro a Porto.
Doas companhiá aerianas i an una basa d'operacions, Ryanair e TAP Air Portugal.
D'òbras per renovar l'aeropòrt entre 2011 e 2013an per objectius l'alargament e reamainatjament de l'aerogara[55], d'aumentar lo nombre de vòls e passar de 2400 a 3000 clients per ora.
Administracion[modificar | modificar la font]
Algarve es la region administrativa mas al sud de Portugal, es divisada en 16 municipalitats. La region correspond amb l'anciana region istorica omomina, amb la josregion, e amb la region estatistica. La region correspond exactament amb lo districte de Faro.
I amai d'una administracions dins la region coma l'Administração Regional de Saúde do Algarve que depend del ministèri portugués de la santat[56], la Direcção Regional de Cultura do Algarve, delegacion del ministèri de la cultura[57], la Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia, direccion regionala du ministèri de l'economia[58] o la Direcção Regional do Ambiente e do Ordenamento do Território do Algarve, direccion regionala de l'environament de la ragion.
La region abriga tanben la Direcção Regional de Educação do Algarve, direccion generala de l’Educacion de la region, la Direcção Regional de Agricultura e Pescas do Algarve, direccion de l'agricultura e de la pèsca e la Direcção Regional de Florestas do Algarve, direccion regionala des sèlvas de la region.
La comission de coordinacion e del desvelopament local d'Algarve es una administracion publica ligada a l’Estat portugués pel Ministèri de l'agricultura, de la mar, de l'environament, de l'amainatjament du territòri e de l'economia. S'ocupa d’executar las politicas de l'Estat, e d'ajudar al desvolopament economic de las comunas e de la region[59].
Municipalitats[modificar | modificar la font]
Politica estrangièra[modificar | modificar la font]
De consulats et consulats onorifics son installats dins la region. Los principals son aqueles dels païses de l'Union Europèa representant 14 païses. Los païses americans son tanben presents amb 4 consulats per 3 païses. Lo continent African possedís tanben una preséncia politica amb 3 consulats. Otra l'Union Europèa, lo continent europèu es representat per dos consulats, Norvègia e Russia.
Consulats dels païses europèus[modificar | modificar la font]
- Alemanha
- Àustria
- Belgica
- Danemarc
- Espanha
- Finlàndia
- França
- Malta[60].
- Norvègia
- Republica Chèca
- Polònha
- Romania
- Reialme Unit
- Russia
- Suècia
- Païses Basses
Consulats dels païses americans[modificar | modificar la font]
- Brasil (dos consulats)
- Canadà
- Mexic
Consulats dels païses africans[modificar | modificar la font]
- Cap Verd
- Republica Democratica de Còngo
- Marròc
Populacion e societats[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
En 2007, segon lo cens de l'INE, la region d'Algarve èra poblada de 426 386 abitants, es a dire mai de 4 % de la populacion portuguesa (10 356 117 abitants). Sa densitat de population es en 2010 de 87,6 abitants/km²[61].
La populacion d'Algarve aumenta de contunh d'empuèi d'ans. En 1900, la populacion de la region èra de 257 378 abitants o gairebene 5 % de la populacion portuguesa de l'epòca (5 423 132 abitants). Pendent lo periòde de l'Estado Novo e subretot dins los ans 1960 e 1970, la region visquèt una fòrta emigracion de 14 %. Mas aprèp la à la Revolucion dels ulhets, en abril de 1974, 20 000 rapatriats s'installèron dins la region çò que donèt una populacion de 310 000 abitants en 1975, o un creis de 15 % al repècte de 1970[62].
Le taus de natalitat, en 2007, èra d'11,5 % alara que lo taus de mortalitat s'établís a 11,0 %, o un taus de creis natural de 0,5 %. Lo taus de feconditat èra de 50 ‰. L'imigracion es plan responsabla de l'aumentacion de la populacion; en efècte, lo taus de creis migratori es de 1,9 %[63].
Segon un estudi del ministèri portugués de la santat, Algarve es la region qui coneis lo mai fòrta aument demografic, amb un creis de 16 %, entre 1991 e 2001. Aquel estudi mòstra que prèp 17 % de la populacion algarviena activa es compausada de personas forastièras e que las naissenças de maires forastièras passèron de 5 % en 2000 a 20 % en 2007[64].
Segon Eurostat, organisme europèu d'estatisticas, la populacion de la region augmenterà de 30 % fins 2030, amb l'imigration. Una estimacion dona una populacion de 564 000 abitants en 2030, çò que representa la tresana mai grand creis, al nivèl de l'Union Europèa, aprèp Irlanda e Múrcia, en Espanha.
Ensenhament[modificar | modificar la font]
La region possedís una universitat d'Estat amb sèti a Faro, l'Universidade do Algarve. Fondada en 1976, i a quatre campus : los Campus de Gambelas, Campus da Penha, Campus da Saúde (Faro) e Campus de Portimão à Portimão.
L'universitat acculhís prèp de 10 000 estudiants cada an, emplega prep de 400 foncionaris[65]. I a tres facultats, Sciéncias e Tecnologias, Sciéncias Umanas e Socialas, Economia ; tanben i a tres escòlas superioras dins los domènis de l'educacion, la comunicacion, la gestion, l'ostalariá, lo torisme e la santat. I a tanben un institut d'Engenhaires [66].
Doas escòlas internacionalas son situadas dins la region. L’Escola Internacional do Algarve, situada dins la vila de Lagoa, foguèt fondada en 1972[67]. L’International School São Lourenço, es situada a Almancil e foguèt fondada en 1979[68].
La lenga portuguesa es la lenga oficiala d Portugal, es doncas utilizat dins totes los establiments d'ensenhamement[69]. La lenga angles ten una granda plaça dins la region, per causa del torisme e de la populacion britanica qu'i demora. Es ensenhat dins totes los collègis, licèus e a l'Universitat d'Algarve.
Espòrts[modificar | modificar la font]
Las aquipas de fotbòl algarvienas que son mai primadas son l'Sporting Clube Farense, l'Sporting Clube Olhanense, lo Portimonense Sporting Clube e lo Louletano Desportos Clube.
Las tres primièras equipas citadas juguèron en primièra liga portuguesa; ara lo sola l'equipa d'Olhanense n'i es.
En 2004 foguèt inaugurat, dins lo Parque das Cidades, entre Faro e Loulé, le Estadi d'Algarve. Foguèt bastit per l'Euro 2004, que Portugal es l'organisador[70]. Los autres estadis son l'Estádio José Arcanjo e l'Estádio do Portimonense.
L'estadi es encara utilizat per de grands eveniments coma la Supercopa portuguesa, la Copa de Portugal, l'Algarve Summer Festival, lo Torn d'Algarve e lo Rallye de Portugal.
Dempuèi 1960, lo Torn de l'Algarve (Volta ao Algarve), atira de grands ciclistas.
Existís un complèxe sportiu per los espòrts mecanics, l'Autódromo Internacional do Algarve, situat Portimão[71]. En 2009 s'i debanèt la primièra corsa nocturna de l'istòria del circuit.
Santat[modificar | modificar la font]
Fòrça espitals son implantats dins Algarve, qualues uns son ancians. L’espital de Faro èra situat dins la Glèisa de la Misericòrdia fins al 4 de decembre de 1979 quand foguèt transferit ara i cab 253000 personas. Lo segon es lo Centro Hospitalar do Barlavento Algarvio, situat a Portimão[72].
En 2009 i aviá 16 centres de santat, un dins cada municipalitat[73]. Existisson 4 unitats d'urgéncias basicas : Lagos, Albufeira, Loulé e Vila Real Santo António[74].
Religion[modificar | modificar la font]
Catolicisme[modificar | modificar la font]
Lo primièr sèti del Diocèsi d'Algarve èra la ciuitat romana de Ossónoba, ara Faro. En 304, l'evèsque Vincenç es lo premier inscrich sul registre istoric; assitiguèt al Concili d'Elvira, lo 15 de mai de 304[75]. Pendent les dominacions wisigòta e musulmans, los evèsques contunhèron a tenir lo Diocèsi. En 1189, aprèp la conquèsta de Silves per Sancho I de Portugal, lo diocèsi d'Ossonoba tornèt èsser creat, mas detrüit en 1191, amb l'avançada dels Almoads.
Pendent lo periòde d'occupacion musulmana, la religion crestiana patiguèt de temps de restriccions de libertat mas tamnben i aguèt de tempsi de toleréncia[76]. La restauracion definitiva del diocèsi venguèt amb lo rei Alfos X de Castelha en 1251. Le diocèsi foguèt vreat dins la dependéncia de la Catedrala de Sevilha, e mai tard de Braga. En 1394, la metropòla ecclesiastica, Silves, dependèt du Patriarcat de Lisbona.
Los evèsques d'Algarve demorèron a Silves fins al sègle XVI. La localizacion de la vila à l'interior de la region e l'engravada progressiu del riu provoquèt al declin de la vila. Lo 20 d'octobre de 1539, le papa Paul III autorizèt lo transferiment. Lo rei Joan III de Portugal, procediguèt a l'elevacion de la vila litorala de Faro a l'estatut de Ciutat.
En 1540, Algarve venguèt un diocèsi dependent de l'Arquiidiocèsi d'Évora, situacion que demòra fins ara[77]. Mas, le retorn de l’evèsque dins la catedrala de Faro se faguèt sonque lo 30 de març de 1577, quand lo prelat umanista e teologian, Jiròni Osorio, foguèt ordenat[78].
- Principalas glèisas catolicas en Algarve
- Catedrala de Silves (Silves)
- Glèisa de São Bartolomeu de Messines (Silves)
- Glèisa d'Estômbar (Lagoa)
- Glèisa de la Luz de Lagos (Lagos)
- Glèisa de la Misericórdia de Tavira (Tavira)
- Glèisa de Santa Maria do Castelo (Tavira)
- Glèisa de São Sebastião (Tavira)
- Glèisa de Santa Bárbara de Nexe (Faro)
- Glèisa de Carmo (Faro)
- Convent de Santo António dos Capuchos (Faro)
- Convent de Nossa Senhora da Assumpção (Faro)
- Catedrala de Faro (Faro)
- Glèisa d'Ordem Terceira do Carmo (Tavira)
Judaïsme[modificar | modificar la font]
A l'edat mejana dins la capitala, Faro, i aviá un quartièr josieu conegut per èsser lo bèrç de la premsa en Portugal, perque en 1487, Samuel Gacon i estampèt e publiquèt lo Pentateuc en ebrieu[79],[80].
Lo rei Manual Ièr de Portugal èra favorable a la preséncia dels josieus, mas deguèt lèu rapidement desviar sa politica per agradar los Reis catholics e aplicar una de las clausulas del contrate de mariadatge amb Isabèl Ièra de Castelha, eritièra del tròn d’Espanha aprèp la mòrt del seu fraire Joan. Aquela clausula disiá que, totes los abitants du Portugal devian obligatòriament èsser crestians.
Un decret d'expulsion foguèt promulgat lo 5 de decembre de 1496. Volent pas cap lo despart dels josieus, lo rei los constenguèt a la conversion. En contrapartida, aqueles nòus crestians recebèron la garantida, limitada dins lo temps, que cap d'enquèsta seriá menenada sus lor vida privada. Pendent lo reialme de Manual Ièr, aqueles que volián podavan atal contunhar a practicar lor ancian culte clandestinament sens risca d'èsser inquietats per las autoritats. Pamesns, en 1542, la sinagòga de Tavira foguèt destuida parcialament e remplaçada per la Glèisa de Nòstra Dama de la Gràcia[81].
Aquel descrèt de 1496 faguèt pasmens fugir los josieus e foguèt sonque al sègleu XIX que sevei lor retorn dins la zona de Faro, çò que contribuiguèt al creis del comerci local[82].
Al sègle XIX, los josieus que venián de Marròc, de Gibartar e d'Espanha. S'installèron dins la region, mas une partida se n'anèt a causa de la crisi dins lo país. Se concentrèron dins la vila de Faro que coàmptava alara compte alara un seissantenat de fogal josieus. Vèrs 1830, doas sinagògas e un cementèri israelit foguèron bastits a Faro[83].
Lo terren del cementèri foguèt comprat en 1851 per Josèp Sicsu, Moises Sequerra e Samuel Amram, lo cementèri foguèt murat en 1887 coma es gravat sus la pòrta de dintrada[84]. Al començament del sègle XX, una partida de la comunautat dassèt Algarve per s'installar a Lisbona[85]. La religion josieva s'apaguèt amb lo temps e los decès dins la comunautat[86]. Lo cementèri foguèt abandonada en 1932 aprèp una darrièra inumacion[87] e demòra pas que rèstes de doas sinagògas[88].
Lo Centre Istoric Judaïc de Faro classificat coma site en Imóvel de interesse público (1978)[89]. Lo cementèri foguèt renovat en 1992 e inaugurat lo 16 de mai de 1993 en preséncia del President de la Republica portuguesa, Mário Soares[90]. Lo 3 de junh de 2007[91], un musèu dubriguèt, lo musèu sinagòga Isaac Bitton[92]. La religion josieva es pas mai viva dins la region, e, levat lo cementèri sinagòga, cap de luòc de culte josieu demòra dins la region.
Islam[modificar | modificar la font]
L'arribada de la religion musulmana dins la region es consecutiva de l'invasion dels Moros al sègle VIII; a l'epòca la populacion locala èra subretot crestiana. Los nòus conquerents, qu'èran pas mai de qualques millierats, s'installèron en Algarve e al sud del Tage.
Los moros balhèron lor lenga, l'arab, e lor religion, l'Islam. La conversion de la populacion locala es lenta, çò que s'explica benlèu l'abséncia d'un elèit de sabents. Pendent los dos primièrs sègles de preséncia de l'Islam den Algarve, lo passatge a la « nòva religion » se faguèt de biais difús. Al començament del sègle XI, la religion musulmana èra la confession dominanta[93].
La populacion musulmana del Gharb al-Ândalus èra contituïda d'arabs, de Berbèrs e de latins convertits a l'islam. Los arabs èra subretot originaris del Iemèn e, alara qu'èran minoritaris, formavan un elèit. Los berbèrs originaris de las montanhas d'Africa del Nòrd demorèron, eles, gaireben totes nomads. Los latins convertits a l'Islam, nomenats muwallads, formèron llo grop majoritari.
L’Islam s’apaguèt pendent la Reconquista, los sabents foguèron expulsats o daissèron la region, lo rei Alfons III de Portugal recuperèt las tèrras algarvienas e aquelass situadas a l'èst del flum Guadiana en 1249[94] puèi las vendèt al rei Alfons X de Castelha en 1254.
Las mosquetas de l'ancian Gharb al-Ândalus (Algarve e l'Alentejo d'ara), foguèron destruidas o transformadas en glèisas pel culte Catolic roman.
Ara, la religion musulmana tornète dins la region. Accompanha l'imigracion venguda de las ancianas colonias portuguesas, coma Guinèa Bissau, Marròc, Moçambic e Índia. La region possedís quatre mosquetas, a Faro[95], Albufeira, Armação de Pêra, Portimão e una sala de culte a Quarteira[96].
Mèdias[modificar | modificar la font]
Son difusadas las cadenas de television del Portugal continental, RTP1, RTP2, SIC e TVI. I a de cadenas de television sus internet: TV Algarve[97], Canal do Sul[98] o Digital Mais TV[99]. I a pas cap de cadenas localas.
La region possedís de journals que le Jornal do Algarve, Jornal Região Sul, amb una version, DiáriOnline Algarve o lo Barlavento.
La region possedís de journals en lenga anglesa per la populacion d'origina britanica coma l’Algarve Resident.
Cultura locala e patrimòni[modificar | modificar la font]
Monuments e luòcs toristics[modificar | modificar la font]
Los monuments mai celèbres de la region datan d'epòcas variadas, de l'epòca romana a la Reconquista, passant per la Morèsca.
I a de sites romans coma los rèstes romans do Milreu[100] o encara los rèstes romans de Cerro da Vila ; s’agís d'una anciana villá romana, situada dins la vila de Vilamoura[101]. Bastida entre l'an 27 ABC e 14 ABC, la villá seriá estat abitada pels romans, los visigòts e los moros.
Un pont, de sèt arcadas e de 87 mètres de long[102], situat a Tavira, es d'epòca roman; permet de traversar lo riusset Gilão. Èra sus una via anat de Mértola a Faro[103]. D'autres ponts romans existisson dins la region coma Silves o a Faro.
La dominacion musulmana daissèt derèstes dins lo territòri, subretot dins l'arquitectura e lo patrinòni. Des castèls e muralhas foguèron bastits pels Moros: los castèls d'Aljezur, al sègle X, conquerits pels cretians al sègle XIII e de Paderne bastit al sègle XII e conquerit pels crestians en 1280[104]. Lo castèl de Silves foguèt bastit al sègle XI pels arabs almoravids; es una construccion d'aquela epòca fòrt plan conservada dins la region. Dins la vila de Lagos i a un castèl, tanben d'epòca araba, que las muralhas foguèron agrandidas al sègle XVI. Èran estrategicas al sègle XV e XVI.
La Cruz de Portugal es un calvari bastit entre la fin del sègle XV e lo debut del XVI, es d'estil gotic amd d'elements manuelin. Es situat dins la vila de Silves, donat pel rei Manuel Ièr quand visitèt la vila en 1499.[105].
La fortalesa de Sagres foguèt bastida sus òrdre de l'Infant Enric, elle es situada estrategicament entre Portugal e l'Africa del Nòrd per de rasons economicas e militaras[106]. Es situada sul Cabo de São Vicente, punt situat al tèrme oèst de l'Euròpa.
Principals castèls e sites de la region[modificar | modificar la font]
- Castèl d'Alcoutim (Alcoutim)
- Castèl d'Aljezur (Aljezur)
- Castèl de Cacela (Vila Real de Santo António)
- Castèl de Castro Marim (Castro Marim)
- Castèl de Lagos (Lagos)
- Castèl de Loulé (Loulé)
- Castèl de Silves (Silves)
- Castèl de Paderne (Albufeira)
- Rèstes romans de Cerro da Vila (Loulé)
Musèus[modificar | modificar la font]
Dins la region i a malhum de musèus e de sits museologics ligats al passat cultural[107]. Dins la vila de Faro i a un musèu sinagòga; los musèus de la marina, de l'arqueologia e d'etnografia. A Lagos i a lo musèu Regional e a Silves los musèus de l'arqueologia e del siure[108]. Dins la region i a tanben d'autres musèus secondaris sus l'art, lo vin o los fruchs secs[109].
Gastronomia[modificar | modificar la font]
La gastronomia algarviena rebat las influéncias eissida de l'istòria, amb la preséncia dels Romans e dels Moros.
De l'Arroz de Lingueirão de Faro, a las sardinas grasilhadas de Portimão passant pel plat sucrat Dão Rodrigos de Lagos, existís una granda varietat de plats.
La gastronomia de la region es dominada pels coquilhum e poissons de tota mena. Los fruchs, secs e frescs, son fòrça utilizats en pastissariá e dins los dessèrts. Las figas e amètlas son de fruches tradicionals utilizats en pastissariá e dins de liquors[110],[111].
Plats tipics de la region[modificar | modificar la font]
- Carapaus alimados
- Cataplana
- Perna de carneiro no tacho
- Carne de porco com amêijoas
- Papas de milho, mais conhecida como Xarém
- Ervilhas com ovos à Algarvia
- Perdiz estufada
- Coelho frito
- Raia Alhada
- Assadura à Monchique
- Gaspacho
- Cozido de grão
- Lulas recheadas à Algarvia
- Polvo no forno com entrecosto
- Bifes de atum de tomatada
- Favas à moda do Algarve
- Canja com conquilhas
- Gaspacho de alho
Dessèrts[modificar | modificar la font]
- Dom Rodrigos
- Colchão de Noiva
- Queijinhos de Amêndoas
- Gargantas de Freira
- Bolo Tacho
- Empanadilhas
- Filhós
- Massa de Amêndoa
- Estrelas de figo e amêndoa
- Folares
- Torta de Claras
- Morgados
Notas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ (fr)« Pico da Foia - Guide michelin » (consultat en 20 mars 2012)
- ↑ (pt) « Altitude máxima (m) das unidades territoriais por Localização geográfica. », ine.pt, Instituto nacional de estatistica (consultat en 4 de genier de 2011)
- ↑ (fr)« Le passage vers l'Atlantique : le processus de néolithisation en Algarve (sud du Portugal) » (consultat en 3 de mai de 2012)
- ↑ (it)(pt)(fr)« Construire l'image de la Serra do Caldeirão » (consultat en 3 de mai de 2012)
- ↑ (fr)« Le long du Rio Guadiana » (consultat en 3 de mai de 2012)
- ↑ (en) J.D. Garcia Domingues, Silves, Tourist Guide to the Town and Borough, Empresa Litográfica Do Sul, S.A.
- ↑ (en) « The Ria Formosa » (consultat en 3 de mai de 2012)
- ↑ « Algarve », Internaute Magazine (consultat en 11 d'abril de 2012)
- ↑ "eaux">(fr)« Évaluation des ressources en eaux des systèmes aquifères de l'Algarve » (consultat en 16 d'abril de 2012)
- ↑ (pt) « Queda de Neve em Portugal » (consultat en 11 d'abril de 2012)
- ↑ (pt) « Neve no Algarve » (consultat en 11 avril 2012) Modèl:YouTube
- ↑ (fr)« Feux de forêts dans la région de l'Alentejo et de l'Algarve » (consultat en 4 de mai de 2012)
- ↑ (fr)« Vers un rural postindustriel : rural et environnement dans huit pays européens, page 287 » (consultat en 2 avril 2012)
- ↑ petit
- ↑ « Les marais endigués de la Ria Formosa (Algarve) face à un siècle de développement économique. Le cas de la réserve naturelle de Ludo » (consultat en 2 d'abril de 2012)
- ↑ "park" > (en) « Ria Formosa Nature Park » (consultat en 2 avril 2012)
- ↑ (pt) « Parc naturel du Sud-Ouest Alentejano et Costa Vicentina » (consultat en 4 de mai de 2012)
- ↑ petit (fr) Jean Labourdette e Dominique Auzias, Algarve 2011, Petit Futé (ISBN 274692871X, legir en linha)
- ↑ « Encyclopédie de l’Islam » (consultat en 20 de març de 2012)
- ↑ (fr)« Silves, une capitale du Gharb al-Andalus » (consultat en 15 de mai de 2012)
- ↑ "cinetes">(pt) Enciclopédia Luso-Brasileira de Cultura, Lisboa, Editorial Verbo
- ↑ (fr) Edme Mentelle, Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne des peuples de tous les pays et de tous les ages, París
- ↑ "cinetes"
- ↑ "cinetes"
- ↑ (fr)« Édification des rides sédimentaires d'Albufeira, Portimão et Lagos » [PDF]
- ↑ (fr)« Des origines à la Lusitanie romaine et à l’occupation germanique et musulmane » (consultat en 20 de març de 2012)
- ↑ (fr)« L’Agarve. La côte sud du Portugal en huit coups de cœur - page 2 » (consultat en 16 de març de 2012) [PDF]
- ↑ (fr)« Brève histoire du Portugal et de sa langue » (consultat lo 15 mai 2012)
- ↑ (pt) « História do Ordenamento de 27 a.c. até hoje » (consultat en 16 mars 2012)
- ↑ (fr)(fr) A. Germond de Lavigne, Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal, coll. « Collection des guides Joanne » (legir en linha)
- ↑ "sagres">(pt) « Escola de Sagres » (consultat en 20 avril 2012)
- ↑ "sagres2">(fr)« L'école de Sagres est un mythe » (consultat en 21 avril 2012)
- ↑ "sagres"
- ↑ "sagres2"
- ↑ "sagres2"
- ↑ "sagres"
- ↑ (pt) « Présentation de Lagos » (consultat lo 3 mai 2012)
- ↑ "Guialgarve">(pt) « Guia do Património Cultural do Algarve » (consultat lo 7 mai 2012)
- ↑ (fr)(fr) Napoléon 1èr, Correspondance de Napoléon I : publiée par ordre de l'empereur Napoléon III, París, H. Plon, J. Dumaine, 20 volumes (legir en linha), p. 119
- ↑ "Algarveonez" >
- ↑ "Algarveonez"
- ↑ (pt) « Salazar, Política de Solo e Planeamento Urbano no Algarve » (consultat lo 5 mai 2012)
- ↑ (pt)Virginia Rau, « Subsidies para o estudo do movimento dos portos de Faro e Lisboa durante o século XVII » (consultat en 27 avril 2012)
- ↑ (fr)« Horticulture au Portugal » (consultat lo 15 mai 2012)
- ↑ (pt)« A ocupação romana do Algarve : estudo do povoamento e economia do Algarve central e oriental no período romano » (consultat en 6 de mai de 2012)
- ↑ "eaux"
- ↑ "eaux"
- ↑ "Analise" >(pt) « Algarve, Análise de conjuntura turística » (consultat en 18 janvier 2011) [PDF]
- ↑ (en) « On the Rights of Citizens of the Union » (consultat en 18 janvier 2011) [PDF]
- ↑ "eaux"
- ↑ (fr)« Allgarve 09 » : le retour du plus grand événement culturel du Portugal (consultat en 18 janvier 2010)
- ↑ (pt) « Acessos para o Aeroporto de Faro » (consultat en 11 avril 2012)
- ↑ (pt) « O desastre do Rápido do Algarve » (consultat en 12 d'abril de 2012)
- ↑ (pt)(de)(en) « Linha do Algarve ; From Lagos to Vila Real de Santo António » (consultat lo 15 mai 2012)
- ↑ (fr)« Aéroports : Bienvenue dans notre Portefeuille des projets » (consultat en 11 avril 2012)
- ↑ « Administração Regional de Saúde do Algarve » (consultat lo 9 mai 2012)
- ↑ [[pt}}« Direcção Regional de Cultura do Algarve » (consultat lo 9 mai 2012)
- ↑ (fr)« Direcção Regional do Algarve do Ministério da Economia » (consultat lo 9 mai 2012)/
- ↑ (pt) « Missions de la CCDR » (consultat lo 9 mai 2012)
- ↑ ligam web |url=http://embassy-finder.com/pt/malta_in_algarve_portugal |títol=Consulado de Malte no Algarve |consultat lo= 8 mai 2012
- ↑ (pt) « Densité de population », sur Instituto Nacional de Estatitíca (consultat en 13 de mai de 2012)
- ↑ "eaux"
- ↑ (pt) « Données de l'INE.pt » (consultat lo 23 decembre 2010)
- ↑ (fr)« Population de l'Algarve » (consultat en 25 d'abril de 2012)
- ↑ (pt) « Histoire et fonctionnement de l'Université de l'Algarve » (consultat en 18 d'abril de 2012)
- ↑ (en) - (pt) « Université de l'Algarve » (consultat en 18 avril 2012)
- ↑ (pt) « Sobre a Escola » (consultat en 18 d'abril de 2012)
- ↑ (en) « École internationale de S. Lourenço »
- ↑ (pt) « Langue officielle du Pays » (consultat lo 10 mai 2012)
- ↑ (pt) « Estádio Algarve » (consultat en 17 avril 2012)
- ↑ (pt) « Autódromo Internacional do Algarve » (consultat lo 9 mai 2012)
- ↑ "saude2"
- ↑ (pt) « Site de l'espital de Faro »
- ↑ "saude3" >(pt) « Consultas nos centros de saúde do Algarve - 2010 » (consultat en 21 avril 2012)
- ↑ "crist">(pt) « Nota Histórica do Diocese do Algarve » (consultat en 18 avril 2012)
- ↑ "crist"
- ↑ (en) « Diocese of Faro », sur catholic-hierarchy.org
- ↑ "crist"
- ↑ (fr)« Le Pentateuque de Samuel Gacon » (consultat en 15 d'avril de 2012)
- ↑ name="juifs">(pt) « Rede de Judiarias de Portugal » (consultat en 15 avril 2012)
- ↑ "juifs"
- ↑ "juifs"
- ↑ "juifs"
- ↑ "center">(pt) « The Faro Jewish Heritage Centre » (consultat en 15 d'abril de 2012)
- ↑ « Les juifs au Portugal aujourd'hui » (consultat en 13 avril 2012)
- ↑ "juifs"
- ↑ (pt) « Centro Judaico de Faro » (consultat en 15 d'abril de 2012)
- ↑ "juifs"
- ↑ (pt) « Centro Histórico Judaico de Faro » (consultat en 15 avril 2012)
- ↑ "center"
- ↑ (pt) « Museu Sinagoga Isaac Bitton » (consultat en 15 d'abril de 2012)
- ↑ "center"
- ↑ (fr)« À l'extrémité de l'Islam médiéval : élites urbaines et islamisation en Algarve » (consultat en 16 avril 2012)
- ↑ (pt)« Reialme d'Algarve » (consultat en 16 d'abril de 2012)
- ↑ (en) « Mesquita de Faro » (consultat en 16 d'abril de 2012)
- ↑ (pt) « Mosquées au Portugal » (consultat en 16 avril 2012)
- ↑ (pt) « tvalgarve »
- ↑ (pt) « canaldosul »
- ↑ (pt) « digitalmaistv »
- ↑ (pt) « Ruínas Romanas do Milreu » (consultat en 30 avril 2012)
- ↑ (pt) « Site du Patrimoine portugais » (consultat en 30 d'abril de 2012)
- ↑ "Guia">(pt) « Guia do Patrimonio Cultural do Algarve » (consultat en 30 d'abril de 2012)
- ↑ (pt) « Ponte Romana de Tavira » (consultat en 30 avril 2012)
- ↑ "Guia"
- ↑ "Guia"
- ↑ (pt) « Fortaleza de Sagres » (consultat en 1èr de mai de 2012)
- ↑ (pt) « Espaços Culturais », sur Direcção Regional de Cultura do Algarve (consultat en 1èr de mai de 2012)
- ↑ (pt) « Musées dans la région » (consultat en 2 de mai de 2012)
- ↑ (pt) « Musées de la région » (consultat lo 2 mai 2012)
- ↑ (fr)« L’Algarve, histoire, géographie et gastronomie » (consultat en 2 de mai de 2012)
- ↑ (pt) « Viaje connosco através da gastronomia do Algarve » (consultat lo 2 mai 2012)
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Bibliografia (fr)[modificar | modificar la font]
- (fr) Adriano Balbi, Essai statistique sur le royaume de Portugal et d'Algarve (legir en linha)
- (fr) Jean-Paul Labourdette e Dominique Auzias, Algarve 2011, París, Nouv. éd. de l'Université, (ISBN 9782746928718)
- (fr) Claude-Oronce Finé de Brianville, Jeu d'armoiries des souverains et États d'Europe (legir en linha)
- (fr) Edme Mentelle, Géographie comparée ou analyse de la géographie ancienne et moderne (legir en linha)
- Marie-Nicolas Bouillet et Alexis Chassang (dir.), « Algarve » dans Dictionnaire universel d’histoire et de géographie, 1878
- (fr) A. Germond de Lavigne, Itinéraire descriptif, historique et artistique de l'Espagne et du Portugal, coll. « Collection des guides Joanne » (legir en linha)


text:
Lums e ombres, colors e formes, elements d’un tot que sauven ena vida un tròç d’eternitat. Vision classica, e recurrenta, dera pintura. Semble inevitable deishar-vos ací constància deth contorn que delimite aquerò qu’ath laguens deth quadre compareish: aquerò qu’ei, qu’a limit e va d’un ací a un delà. Ua visita as exposicions de Delacroix e Goya en Caixafòrum de Barcelona m’ac permet per partida dobla. Eth continuum dera existéncia, enes sues possibilitats de hons e somi, mès enlà, per tant, d’era madeisha (mès enlà dera esséncia), s’interrompís de patac d’ua forma excellenta. Pintura qu’ei coma un díder excellent, relevant, dilhèu deformant, com deformanta, e crudèu, ei era realitat, atau com mos l’aufrís Goya, de retrat sense pietat e critica illustrada, capable de dar forma ath somi e ath caprici, a aquerò que, per definicion, ei mancat de forma. Aqueres scènes de Delacroix, romantic e pintor lector de Shakespeare, Byron…, sus es eveniments literaris, istorics e contemporanèus, com instantanèes d’actualitat, mos arriben as sentits de forma concrèta e variada sus er abisme dera immensitat uniforma. Sonque er art, e dilhèu era religion, considère com cau era amplitud inacababla der espaci e deth temps, e dèishe hóner er esperit e eth desir laguens der univèrs o deth quadre qu’ara guardam. Perspectiva romantica… Mès, a on comence e a on acabe eth quadre, alavetz? Totun, semble existir entre eth quadre (er art, era forma) e eth món (era realitat, espaci amòrf) ua vielha enemistat. Eth marc mèrque era termièra entre andús. Eth quadre que guardam (espaci qualitatiu) ja non mos estaque as limits deth coneishement, de çò que i a en món, senon que permet empréner intuïtivament ua orientacion viua des causes, mentre mos amie per un camin dubèrt e desconeishut de cap aquerò qu’encara s’a de trobar en miei deth caòs.
(Diari Segre, 5 de mai de 2012)


text:
Agaçac
Agaçac[1],[2],[3],[4] (oficialament en francés Aguessac) es una comuna occitana de Roergue, en Guiana, situada dins lo departament d'Avairon e la region d'Occitània. Lo vilatge es situat a 7 km de la vila de Milhau.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
L'origina del nom d'Agaçac es Acatiacum, del nom d'òme latin Acatius (o Acaciacum, de sa varianta Acacius), amb lo sufixe -acum [5]. La bona grafia es donc Agaçac o Nagaçac [6].
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
- en 1806 e 1821, Agaçac es recensada amb una autra comuna, probablament Compèire (las donadas juntan plan).
- la populacion de 1876, 1165 abitants, empachariá lo grafic de foncionar; se remarca una creissença de la populacion per la meteissa data dins d'unas comunas vesinas, mas pas tant espectaclosa
- 2011 : 872; 2013 : 858 abitants (49 ab/km²)
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Torisme[modificar | modificar la font]
- Vin de Milhau (Cava dels Vinhairons de las Gòrgas de Tarn)
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Nom segon las preconizacions d'Alibèrt e del CLO; lo nom en occitan de la comuna segon Christian-Pierre Bedel dins lo libre Les racines occitanes de l'Aveyron, al canton es Agassac
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, a Aguessac, p. 4
- ↑ http://toponimiaoc.webs.com/12avairon.htm
- Paginas amb de proprietats pas resolgudas
- Paginas utilizant de ligams magics ISBN
- Portal:Roergue/Articles ligats
- Referéncia qu'utiliza lo modèl Metaligam cap a portal
- Portal:Guiana/Articles ligats
- Comuna membre del Pargue Natural Regional dels Grands Causses
- Comuna d'Avairon
- Comuna de Roergue
- Comuna de Guiana
- Comuna d'Occitània


text:
Era conselhèra de Torisme Anna Díaz participe eth pròplèu dijaus 16 de hereuèr ena 1èra edicion deth Congrès Mondiau dera OMT (Organizacion Mondiau deth Torisme) que se celèbre en Múrcia deth 15 ath 17 de hereuèr.
Era Organizacion Mondiau deth Torisme, amassa damb eth Reiaume d’Espanha e era Comunitat Autonòma dera Region de Múrcia, organizen eth Ièr Congrès Mondiau dera OMT sus Destinacions Intelligentes damb era fin de liderar e conformar aguest nau modèl toristic deth sègle XXI basat ena Innovacion, Tecnologia, Sostenibilitat e Accessibilitat, deuant deth rèpte que signifique eth cambi deth perfil deth torista qu’a provocat era innovacion e era tecnologia.
Era conselhèra de Torisme deth Govèrn d’Aran, Anna Díaz, participarà coma ponent ena taula redona “Los destinos ante el reto de la innovación”. Moderada per Nuria Díaz, Sosdirectritz Adjunta de Fomento de la Innovación Ministerio de Economía, Industria y Competitividad.
Ponents: Susana Ibañez, Secretaria General para el Turismo, Junta de Andalucía (España), Federico de Arteaga, Director de Planificación, Grupo JB José Cuervo (Tequila, México), Jose Antonio Belmonte, Director de l’Oficina de Innovación, Instituto de Turismo de la Region de Murcia (España), Ilanit Malkior, Gerent de Torisme, Jerusalem Development Authority e Anna Díaz, Conselhèra de Torisme, Comèrç e Consum, Conselh Generau d’Aran (Espanha).
Era Val d’Aran Destinacion Toristica Intelligenta
Siguec en gèr deth passat an 2016 que pendent era celebracion de la Feria Internacional del Turismo FITUR, era Val d’Aran arrecebec era distincion coma Destinacion Toristica Intelligenta (DTI) concedida pera Sociedad Estatal para la Gestión de la Innovación y las Tecnologías Turísticas (SEGITTUR).
Aguesta reconeishença dera Val d’Aran, se some a autes anteriores entre es que destaquen eth de destinacion sostenible Biosphere autrejat peth Global Sustainable Tourism Council dera Fundación Naciones Unidas, finalista des Destination Leadership concedidi pera National Geographic Society e era ITB de Berlin.
Hont: Conselh Generau d’Aran


text:
Castèth deu Sant Anjo
Lo castèth deu Sant Anjo (var. Castèth/Castèl/Castèu/Chastèl/Chastèu deth/deu/dau/del Sant/Sent Àngel) qu'ei un monument de Roma.
A l'origina que ho bastit au IIau sègle sus l'arribèra dreta de Tibre per l'emperaire Adrian entà ne har lo son mausolèu.
A partir deu sègle V que vadó hortalessa. Que deu lo son nom a la vision legendària d'un anjo qui seré apareishut au son som en bèth estruçar la soa espada en signe d'acabament de l'ira de Dieu e donc de las epidémias.
Que ho durant sègles la hortalessa deus papas (e la loa preson) dinc a l'an 1871 quan ho tornat a la Republica Italiana.


text:
Akkad
Akkad o, pus corrèctament, la tèrra d'Akkad, èra una region del nòrd de Caldèa, en Bassa Mesopotamia, entre Assiria al nord-èst e Sumèr al sud, pendent lo periòde de l'istòria antica anteriora a Babilònia, qu'i s'originèt la lenga akkadiana (del grop semitic). Tèrra (en akkadian, mat) es un tèrme qu'equival a país: atal, la tèrra d'Israèl, la tèrra de Hatti, la tèrra d'Egipte, per se referir als païses d'Israèl, Hatti o Egipte, per exemple.
Tanben se nomenèt Akkad una ciutat (vejatz Agadé), fòrça importanta dins la region pendent aqueste periòde, e que donèt son nom a tot aqueste airal o region, la tèrra d'Akkad, lo país dels akkadians. Babilònia, coma region, aguèt per origina los territòris combinats d'Akkad e Sumèr. La lenga akkadiana evolucionèt per formar la lenga babiloniana, mentre que la lenga sumeriana desapareissèt. Los akkadians, encara qu'utilizèron l'escritura cuneifòrma, la meteissa que los sumerians, la tradusiguèron dins sa lenga. Se coneisson pas de documents escriches en lenga akkadiana anteriors a l'epòca de Sargon I lo Grand (Sargon d'Akkad). Sargon es tradicionalament descrich coma lo primièr governant d'un empèri unificat d'Akkad e Sumèr. Abans el, Sumèr comencèt de s'espandir jos lo govèrn d'un rei nomenat Lugalzagesi d'Uruk (l'Erech de la Bíblia). Totun, Sargon portèt lo procès pus enlà de totes los assages dels reis sumerians anteriors e conquistèt fòrça de las regions per crear un empèri qu'arribèt fins a la Mar Mediterranèa e Anatolia. Dins la literatura assiriobabiloniana tardiva, lo nom Akkad apareis coma una part del títol reial en connexion amb Sumèr; donc: non semitic: lugal Kengi (ki) Uru (ki), qu'equival a l'expression akkadiana sar mat Sumeri u Akkadi, « rei de Sumèr e d'Akkad », que sembla d'aver significat simplament « rei de Babilònia » o « rei de la Bassa Mesopotamia », la tèrra de Senaar dels ancians, la Sumèr originària o ben, « rei de Caldèa » (la mat-Kaldu dels ancians).
Reis[modificar | modificar la font]
- Sargon I (Sarrukin, Sharkalisharri) 2340-2284 aC
- Rimush I] (filh) 2284-2275 aC
- Manishtushu (fraire) 2275-2260 aC
- Naram-Sin 2260-2223 aC
- Sharkalisharri 2223-2198 aC
- Igigi 2198-2195 aC
- Namun 2198-2195 aC
- Imi 2198-2195 aC
- Elulumesh (probablament Elulu, rei dels gutians 2186-2180 aC) vèrs 2185 aC
- Dudu 2195-2174 aC
- Shu Durul 2174-2159 aC
- als gutians 2159 aC


text:
Pichot coumo grandet an treva
l’endré, i’an jouga, i’an barjaca o begu de café. N’ia meme agu pèr signa uno peticioun «Voulèn uno lèi pèr li lengo de Franço» ! Aquélis aucèu de la bono, ié disoun «Li cha-cha de Ventour» que rèston au pèd dau gigant de Prouvènço amé la lengo d’o dins lou cor.
Soun sempre lèst pèr la faire clanti
dins li carriero o dins l’escolo de soun vilajoun, aquéli d’aqui ! An meme agu l’escasènço de rescountra soun deputa, aquéu que se glourifico de canta «La Coupo», mai qu’a refusa de signa la «Carto éuroupenco di lengo regiounalo» en bon jacoubinisto rebroussié e aparisenqui. Sian bèn soustengu à l’assemblado naciounalo, qué !
Rèn de nouvèu : la poulitico ei uno banasto
de lengo de bos à bouta dins la chaminèio...
Mai que siegue au mitan di touristo, di carriero o di mountagno, ié saren toujour riboun-ribagno, que li reguignaire de Ventour, de Marsiho, de Toulouso o dóu Carcassés soun d’aucèu tant pacifi coumo testard mai que mai, parai.


text:
22 May 2006
Independéncia per Montenegro?
Las primièras estimacions balhan lo 55,3% o lo 55,4% dels vòtes pel «òc» al referèndum d'aièr que demandava als montenegrins s'èran d'acòrd per que Montenegro se desseparès de Serbia (çò que fin finala èra la meteisha causa qu'un referèndum per o contra l'independéncia del petit país balcanic).
Çò estranh èra que l'Union europèa aviá anonciat que reconeisheriá la victòria del «òc» son que se recebriá mai del 55% de las voses.
Cal ara esperar los resultats definitius per èsser fixats sul futur de Serbia e Montenegro.
Çò estranh èra que l'Union europèa aviá anonciat que reconeisheriá la victòria del «òc» son que se recebriá mai del 55% de las voses.
Cal ara esperar los resultats definitius per èsser fixats sul futur de Serbia e Montenegro.
Subscribe to: Post Comments (Atom)


text:
La Poterie-Cap-d'Antifer
La Poterie-Cap-d'Antifer es una comuna francesa, situada dins lo departament de la Sèina Maritima e la region de la Nauta Normandia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
Lo 28 de febrièr 1942, en lo marc del operacion Biting, dels paracaigudistes britanics an destruit un important radar, amb l'ajuda de membres normands de la Resisténcia, e an rembarqué dempuèi la plaja de Bruneval.
Le 28 février 1942, dans le cadre de l'opération Biting, des parachutistes britanniques ont détruit un important radar, avec l'aide de membres normands de la Résistance, et ont rembarqué depuis la plage de Bruneval.


text:
Mariages
Naissances
Décés
Reconnaissances
Boite à outils
Les constructions
Occitan
UNE JOURNEE CITOYENNE TRES CITOYENNE
Plus de 80 habitants de la commune ont répondu présents à l’appel de M. le maire et de son conseil municipal pour cette seconde journée citoyenne organisée ce samedi 7 avril.
voir en images cliquez :
OMENATGE
SILVAN TOULZE
LO MORMOLH DE L'ETERNITAT
Paul Froment (1875‑1889), Juli Cubaynes (1894‑1975), Silvan Toulze (1911‑1993), cadun a son biais balhèt un rai de glària occitana e un flar de clartat a la tèrra carcinòla. Podètz totjorn córrer per ne trapar coma aqueles ! Lo 15 de mai de 1993, s'escantiguèt Io majoral Silvan Toulze. President d'onor de la seccion carcinòla de L’IEO, a daissat una traça sens rebrèca dins l'istòria de nòstra lenga. Se merita plan que l'onorèm a l'escasença de l'arnassada generala.
Nascut Io 9 de genièr de 1911 al Cayre, comuna de Grealon, conoguèt pro pauc son paire Faustin Toulze a disparegut a Vaux‑les‑Palameix (Meuse) lo 24 de setembre de 1914. N'es que de legir los ressons dolorós del poëma " Disapregut " per comprene Io patiràs del jove Silvan e de sa sèrre Aurelia. Tota guèrra trigòssa misèria : macats pel malastre, Io sovenir esmogut e la dolor se perlongaràn e demoraràn de contunh.
Coneissiam pas pauròts la pèrda qu'aviàm facha !
Mas ara que sèm bèls,
Comprenèm lo malur e l'orror que nos cacha
Quand venèm orfanèls... (1)
Fidèl a sa fe e a sas idèas, dintrèt al pichon seminari de Gordon puèi al grand seminari de Cáurs. Aviá ja clavelat al còr un amor brandant per la literatura e la poësia. S'avisèt tanben que sa lenga mairala n'èra pas qu'un simple patoès o la lenga dels païsans e de las colhonadas mas una lenga cargada d'èime. En 1925, per una d'aquelas estranhas escasenças, Io felibre Juli Cubaynes venguèt rector de Grealon, terrador nadalenc de Toulze. La lenga de cada jorn aqui qu'un jorn la troba vestida d'aur e enaussada en glària per l'engenh d'aquel bèl trobaire ! Es pas de creire l’embolh que botèt dins son astrada. Cubaynes, " mon mèstre ", l'adralhèt sul camin de la lenga d'òc e l'abeurèt a la dotz occitana.
La man dins la man d'un bèl poëta savi
Qu'enregava pel flac boeiròt, començavi
d'ensajar de tenir l'esteva... (2)
Aqueles ligams se mudèron lèu en una amistat pairugala e prigonda. Toulze n'a totjorn servat de remembres gostoses. " Aquel ôme li devi gaireben tot tirat la vida ", li avèm entendut dire mai d'un còp. Fins a la mòrt, perdurèt un afrairament blós e duradis.
Ordonat prèstre Io 19 de julhet de 1936, passèt a Trespotz coma curat de la parràquia. Ne'n gardarà la carga duscas al mes de març de 1991 ! Presiquèt en òc pel primièr còp lo 8 d'agost de 1937 a Vilafranca de Roërgue per la fèsta felibrenca de la Sant Justin. Se remarquèt còp sec en cadièra sa paraula aisida e poderosa que se cunhava dins l'esperit dels fidèIs. D'aqui enlà, portarà la paraula de Dieu de centenats e de centenats de còps. Dins fòrças glèisas del Carcin, de Scèus a Lorda, de Bordèus a las Santas Marias de la Mar. Se pòt quitament dire que los marrits crestians anavan a la messa per onorar l'òme que pregava en lenga nòstra. Prèire d'elèit, sabià dins los presics apariar l'Escritura Santa e la poësia d'òc.
Mobilisat Io 3 de setembre de 1939, fach presonièr Io 18 de junh de 1940, demorèt embarrat dins Berlin dusca al 26 d'abrial de 1945. La farn e la languina seràn las enduras de cada jorn. Son lirisme poëtic s'afortis. Es en aquela passada que botarà al punt son primièr libre La canta del faidit:
Caitiu dins un pais plan luènh, soi revengut
A l’ostal, als endreches, al temps de ma jovença,
Filar remembres qu'embelinan ma dolença :
E n'ai tescut apèi la tèla de mon cant. (3)
Aquel recuèlh de poëmas foguèt polidament flocat als Jòcs Florals de Tolosa en 1943 e estampat en 1954. Nòstre valent felibre èra pas a cap de rega ! Faguèt espelir una òbra de tria que Io butèt en primièra renguièra dels trobaires occitans. Sachèt recaptar dins sos libres l'ama d'un pais prigondament: aimat.
Escriguèt d'articles en lenga nòstra dins lo jornal La Vida carcinòla, d'articles que signava " lo sartron ", escais‑nom de sa familha. Los legeires se congostavan d'aquelas paginas saborosasa e viventas. Aquela tièra s'estirèt de 1957 a 1971. Sa lenga rica plan enrasigada dins lo sieu terrador beluguejava de tota son ardor.
D'una independéncia del caractèr viva, de vegadas un bocin frondejaire, se daissava pas caupir los artelhs. Èra pas per plan dire un d'aqueles que cercava pòrtas de darrèr... Lo sieu còr coma la sià pòrta èran ça que la totjom duberts e se copava totjorn en tròces per far genta e arderosa aculhida. Encontrèt d'òmes de son temps, predicators, militants, escrivans de lenga d'òc (Mouly, Salvat, Bodon, Mathieu, ... ) que venguèron totes sos amics. Daissèt de caire, sa vida tota, los guirguilhs e las polemicas de tustaboisses que desparricavan lo monde occitan.
Capiscòl de l'Escòla Occitana li butèt un pretzfach sens deca de 1973 a 1989. Prenguèt tanben una plaça de tria dins l'organisacion del Romavatge annadièr de Lorda a la bauma de Massavièlha. Mèstre es Jòcs Florals, majoral del Felibrige, la cigala d'aur li foguèt espindolada sul pitre a la Santa Estèla de Besièrs en 1961. Cavalièr de la legion d'onor, totjorn aimat, present e venerat, gausissiá d'un respèct e d'una simpatia coma se'n vei pas gaire.
Partajava sas oras entre son sacerdòci, la lectura, los amics e la caça.
Dels Mazuts a las Passadas
De Pech de la Glaira a Senilh Ai mai de gresas trevadas
Que cap de pòrta‑modilh. (4)
AI fial de las sasons, galopava Io païs a l'espèra d'aurelhudas o perdigals. La dubertura de la caça li balhava totjom de prusors !
Dusca al darrièr rajàl de fòrça, demorèt un arderós apòstol de nòstra lenga. Es a nosautres ara a donar l'exemple e passar als joves la flama que nos abranda.
Patric DELMÀS
Paul Froment, Juli Cubaynes, Silvan Toulze, cadun a son biais balhèt un rai de glòria occitana e un flar de clartat a la tèrra carcinòla.
Silvan Toulze : una independéncia del caractèr viva, de vegadas un bocin frondejaire, se daissava pas caupir los artelhs.
Partajava sas oras entre son sacerdòci, la lectura, los amics e la caça.
1) Disparegut in La canta del faidit
(2) Gardaire d'oelhas e de musas, in La canta del faidit.
(3) Lettre dédicatoire, in La canta del faidit.
(4) Lo pais que te farai veire, in Cante que cante.
Voir un site bien documenté sur Sylvain Toulze en cliquant ICI
Personne n'a encore laissé de commentaire.
Soyez donc le premier !


text:
Març de 2018. L'agéncia Espaciala Europèa (ESA) ven de realizar los primièrs tèsts d'un motor a propulsion plasma qu'emplega coma gaz l'aire.
La propulsion plasma es, dempuèi qualques ans, emplegada pels satellits. Aquò's una propulsion electrica. Lo gaz utilizat per generar lo plasma es generalament lo xenon, los ions escampats son pro pesuc çò que permet una bona eficacitat del sistèma de propulsion.
L'emplec de l'aire podriá permetre de limitar la carga embarcada suls satellits que son en orbita pro bassa e que navegan dins l'atmosfèra terrèstra (mens de 200 quilomètres d'altituda). Aital tot çò necite per los manténer en orbita seriá disponible en defòra dels satellits : l'electricitat provendriá dels panèls solars, lo gaz el seriá pres directament dins l'aire.
Una tala tecnologia permetriá d'augmentat la durada de vida d'aqueles satellits.
De notar que la color del plasma aquí es ròsa e non pas blava coma pel xenon. La color depend de la composition del gaz ionizat.


text:
Dempús de nheuades significatives era nhèu met un temps en estabilizar-se. Aguesta nhèu naua pòt desencadiar-se en forma de placa o de lauet de gessuda puntuau.
Tactica: Demora! Redusís era pendent. Escuelh terren petit e sense params
Durada: 1-3 dies
Indicis tipics
- Celh critic de nhèu recenta
- Senhaus d’alarma: Activitat recenta de lauegi naturaus o accidentaus, desencadenaments a distància. “Wumpfs”
Distribucion tipica
- Perilh mès o mens generalizat, o afectant un airau gran
- Tot soent eth perilh aumente damb era nautada
Conselhs
- Pògues opcions d’evitar eth perilh
- Demora 1-3 dies tà afrontar versants comprometudi
- Gestiona damb es penents
Celhs critics d’acumulacion de nhèu
- 10-20 cm quan es condicions son desfavorables
- 20-30 cm quan es condicions son mejanes o mixtes
- 30-50 cm quan es condicions son favorables
Condicions favorables
- Intensitat febla de precipitacion
- Vents febles a moderadi (<20 km/or)
- Temperatura der aire pròp de 0 ºC
- Temperatura der aire estable o en descens pendent era nheuada
- Superfícia dera nhèu vielha fòrtaments irregulara
- Versant esquiat damb freqüéncia
Condicions desfavorables
- – Fòrta intensitat de precipitacion (acumulacions granes en pòc temps)
- Vents fòrti (>40 km/or)
- Temperatures baishes (per dessús de -5 a -10 ºC)
- Temperatura der aire en ascens pendent era nheuada
- Superfícia dera nhèu vielha molt fina o leugèra
- Versant raraments esquiat


text:
Montgestin
Montgestin[1],[2],[3] (oficialament en francés Montgesty) es una comuna occitana de Carcin situada dins lo departament francés d'Òlt e la region d'Occitània, ancianament de Miègjorn-Pirenèus.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Perimètre del territòri[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
Montgestin es una formacion romanica, compausada del mot occitan mont (del latin mons, montem) e d'un nom de persona, que pòt èsser Gestin, derivat de gèst, escais d'un òme manierat, manierós, faiçonós, pretensiós, rafinaire, o eventualament Justin, del latin Justinus [4],[5].
Istòria[modificar | modificar la font]
Montgestin annexèt Tedirac abans 1806. Tedirac tornèt venir comuna entre 1820 e 1821. Entre 1821 e 1826, Montgestin tornèt annexar Tedirac, que tornèt a l'independéncia comunala en 1835 [6].
Administracion[modificar | modificar la font]
- Abans la refòrma cantonala de 2014, aplicada en 2015, la comuna èra del canton de Catús; es ara del canton de Causse et Bouriane (en francés), donc de Causse e Boriana.
Demografia[modificar | modificar la font]
- Las donadas de 1806, 1766 abitants, e de 1831, 1640 abitants (periòdes d'absorcion de Tedirac, empacharián lo grafic de foncionar.
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Vejatz tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana
- ↑ Top'Òc Diccionari toponimic occitan del Congrès permanent de la lenga occitana.
- ↑ Gaston Bazalgues, A la Découverte des Noms de Lieux du Quercy et des Communes du Lot, Les Éditions de la Bouriane et du Quercy, 2002, p. 117
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984, p. 470
- ↑ http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=24162


text:
Aragonés
L'aragonés, sonat de còps la fabla (noms autoctòns: aragonés, luenga aragonesa), es una lenga romanica (ye una luenga romanz...) parlada dins lo nòrd d'Aragon (Espanha), al pè dels Pirenèus (pendís sud). Coma lo catalan, lo castelhan o lo portugués, s'espandiguèt cap al sud mercé a la reconquista, mas recuolèt davant lo castelhan tre la fin de l'Edat Mejana. De còps se parla d'"aragonés" pel castelhan d'Aragon amb substrat aragonés.
La classificacion de l'aragonés es un objècte de debat. La lingüistica romanica tradicionala lo considèra coma un dialècte de l'espanhòl mas d'estudis mai recents afirman qu'es una lenga independenta. Ça que la, totes los especialistas son consents per dire que l'aragonés ten d'afinitats a l'encòp amb l'espanhòl, l'occitan (gascon) e lo catalan. La revendicacion culturala, en tot cas, presenta sempre l'aragonés coma una lenga a part entièra.
Somari
- 1 Dinamica
- 2 Istòria
- 3 Estructura de la lenga
- 4 Codificacion
- 5 Dialèctes
- 6 Ligams
- 7 Nòtas
Dinamica[modificar | modificar la font]
L'estimacion mai correnta considèra que 10 000 personas parlan l'aragonés. Existisson tanben de neolocutors de la fabla dins las ciutats màgers d'Aragon.
Istòria[modificar | modificar la font]
Origina[modificar | modificar la font]
L'aragonés es una lenga derivada del latin. Cal notar que sul territòri d'origina de la lenga, se parlèron fins a la fin del sègle X de parlars bascos que coexistissián amb de parlars romanics que passavan del latin a l'aragonés. Aquel fach pòt explicar en partida cèrtas afinitats que ten l'aragonés amb los parlars gascons pirenencs, que tanben an un substrat basco important.
L'aragonés —o pus exactament lo navarroaragonés— nasquèt a l'entorn del sègle VIII coma un dels dialèctes nombroses del latin desvolopats dins los Pirenèus centrals. Son domeni inicial èra al nòrd e a l'èst de la val d'Èbre, dins certanas regions de la Rioja, al sud e a l'èst de Navarra e en Aut Aragon.
Espandiment[modificar | modificar la font]
Dins la lenta Reconquista crestiana contra los sarrasins, durant l'Edat Mejana, la repopulacion crestiana del centre de la Val d'Èbre e d'una part de la Peninsula Iberica, per los navarreses e aragoneses, faguèt que lor lenga lai s'estendèsse. Aquel fenomèn foguèt favorizat pel fach que se parlava dins aquelas zonas reconquistadas un idiòma romanic anterior, lo mossarabi, qu'èra la lenga dels crestians e dels musulmans autoctòns: amb pauques cambiaments, foguèt facil de l'aragonesizar. Lo mossarabi a laissat de traças en aragonés.
L'expansion de l'aragonés, probable, faguèt començar l'influéncia d'autras lengas romanicas parladas per certans reconquistaires crestians presents en Aragon: l'occitan, lo castelhan e pus tard lo catalan. Lo navarroaragonés que se parlava dins la Rioja e dins la region de Soria, a l'oèst d'Aragon, comencèt de desparéisser a aquela epòca per laissar la plaça al castelhan.
Al sègle XII, l'union del Reialme d'Aragon amb Catalonha (centrada sul comtat de Barcelona), sota lo meteis rei, signifiquèt l'union d'un grand territòri lingüisticament eterogenèu, que l'aragonés se i parlava a l'oèst e lo catalan a l'èst. A aquela epòca apareguèron los primièrs tèxtes amb de formas romanicas majoritàrias, en aragonés sovent, mas tanben en occitan e en catalan (abans s'escriviá sonque en latin amb de traças de las lengas romanicas). Dins la reconquista que se faguèt a partir de l'union dinastica, l'aragonés s'espandiguèt mens que lo catalan: nonmàs dins d'airals del Sistèma Iberic al sud del sector central de la Val d'Èbre, en arribant al sud de manièra compacta fins a las comarcas churras actualas del nòrd-oèst del País Valencian. I aguèt tanben d'enclavas aragonesofònas encara mai luènh al sud, especialament dins lo reialme de Múrcia, mas durèron pas gaire entre las zonas vesinas que parlavan catalan, arabi e castelhan.
Reculada[modificar | modificar la font]
L'espandiment del castelhan o espanhòl, coma lenga comuna de la Peninsula, signifiquèt la recession de l'aragonés e un procès de castelhanizacion. Un dels moments clau de l'istòria de l'aragonés se produguèt quand un rei d'origina castelhana foguèt coronat al sègle XV: Ferrand I d'Aragon (conegut tanben coma Ferrand d'Antequera). Amb sa dinastia castelhana dels Trastamaras implantada en Aragon, lo castelhan foguèt favorizat un periòde de diglossia comencèt, que dura fins a uei. Aquela union dinastica d'Aragon amb Castelha, puèi la suspension progressiva de tota capacitat d'autogovèrn al sègle XVIII, impliquèron la reduccion de l'aragonés, qu'encara se parlava largament, a un parlar rural e popular, mentre que la noblesa causiguèt de parlar lo castelhan coma simbòl de poder. Lo domeni geografic de l'aragonés reculèt entre los sègles XV e XIX per se restrénher ara al pè dels Pirenèus.
La violéncia contra l'aragonés foguèt maximala sota lo regim del dictator Franco al sègle XX. Los magistres tustavan los escolans qu'emplegavan l'aragonés a l'escòla e la legislacion enebiguèt l'usatge public de tota lenga que foguèsse pas l'espanhòl.
Renaissentisme[modificar | modificar la font]
Après la mòrt de Franco en 1975, la democracia constitucionala espanhòla, que lo pòble votèt en 1978, a permés una aumentacion del nombre d'òbras sus la literatura e la lenga aragonesas. La situacion actuala es critica, ja que poiriá semblar qu'es tròp tard per salvar una lenga que se parla pas que dins de grops escarses e freules. Pasmens lo movement de recuperacion e de revendicacion per l'aragonés a engenerat de locutors novèls que foncionan en ret, pas solament en Aut Aragon, mas tanben dins las zonas castelhanizadas de la rèsta d'Aragon (per exemple se'n tròba dins de grandas vilas castelhanizadas coma Saragossa, Òsca e Teròl).
Estructura de la lenga[modificar | modificar la font]
Fonologia[modificar | modificar la font]
Evolucion diacronica de la fonologia[modificar | modificar la font]
De caracteristicas pròprias de la fonetica aragonesa dins son evolucion dempuèi lo latin son:
- Las O,E dobèrtas del protoromanic resultan sistematicament dins los diftongs [we],[je]:
- PONTE > puent (esp. puente; cat. pont; occ. pont/pònt)
- FERRU > fierro (esp. hierro; cat. ferro; occ. fèrre/hèr)
- E tanben diftonga en [ja] dins bèls parlars centrals (puande, fiarro) o dins bèls mots generals (balluaca). Lo diftong [ue] tanben diftongava ocasionalament en [uo]: (luogo).
- Diftongason davant iòd d'aquestas O, E dobèrtas:
- FOLIA > fuella (esp. hoja; cat. fulla; occ. fuèlha/huelha)
- SPEC'LU > espiello (esp. espejo; cat. espill/mirall; occ. espelh)
- Pèrda de l'-E finala non accentuada:
- GRANDE > gran (esp. grande; cat. gran; occ. grand/gran)
- FRONTE > FRUENT > frent (esp. frente; cat. front; occ. front/frònt)
- A la diferéncia de las autras lengas romanicas subre substrat basco, l'espanhòl e l'occitan gascon, l'aragonés presèrva l'F- romanica iniciala:
- FILIU > fillo (esp. hijo; cat. fill; occ. filh/hilh; gal.-port. filho)
- Lo iòd romanic (GE-,GI-,I-) deven una africada palatala sorda ch [tʃ]:
- IUVEN > choven (esp. joven; cat. jove; occ. jove)
- GELARE > chelar (esp. helar; cat. gelar; occ. gelar)
- Coma dins una part de l'occitan e coma en galègoportugués, los grops cultes romanics -ULT-, -CT- venon [jt]:
- FACTU > feito (esp. hecho; cat. fet; occ. fach/fait/hèit; gal.-port. feito)
- MULTU > muito (esp. mucho; cat. molt; occ. mo[l]t; gal.-port. muito)
- NOCTE > nueit (esp. noche; cat. nit; occ. nuèch/nuèit; gal-port. noite)
- Existís la reduccion dins bèlas varietats, coma la belsetana (feto, muto, nuet), e d'ibridacions amb la forma castelhana (fecho).
- Los grops romanics -X-, -PS-, SCj- venon una fricativa palatala sorda ix [ʃ]:
- COXU > coixo (esp. cojo; cat. coix; COXA > occ. cuèissa/cueisha)
- Coma dins la majoritat de las lengas romanicas occidentalas e a la diferéncia de l'espanhòl, los grops romanics -Lj-, -C'L-, -T'L- venon una laterala palatala ll [ʎ]:
- MULIERE > muller (esp. mujer; cat. muller; occ. molhèr; gal.-port. mulher)
- ACUT'LA > agulla (esp. aguja; cat. agulla; occ. agulha; gal.-port. agulha)
- De còps que i a, mai que mai en aragonés ancian, las solucions èran -T- o -CH-: mandiata, vetiecho (en fàcia de la forma majoritària vetiello), etc.
- Coma en espanhòl, en catalan (parcialament), en occitan (parcialament) e en galèc, V evoluciona vèrs /b/:
- VALORE > valor [b-] (Esp. valor [b-]; Cat. valor [b-/v-]; Occ. valor [b-/v-]; Galèc valor [b])
Morfosintaxi[modificar | modificar la font]
Determinants[modificar | modificar la font]
Possessius[modificar | modificar la font]
Los possessius an la foncion determinanta quand son precedits de l'article definit. Lo substantiu determinat se pòt trobar dins la mitat de la combinason:
- O mío campo; a mía casa; a casa mía; etc. (lo mieu camp; la miá casa; la casa miá).
De còps, cal pas l'article:
- Casa nuestra ye cerqueta d'aquí (la casa nòstra es pròcha d'aquí).
Amb bèls substantius referents a de parents pròches, s'emplega tanben la forma corta del possessiu, que s'acompanha pas de l'article:
- Mi pai; tu mai (mon paire; ta maire).
Pronoms[modificar | modificar la font]
Particulas pronominalas[modificar | modificar la font]
L'aragonés, coma fòrça lengas romanicas (mas a la diferéncia de las iberorromanicas), sèrva las formas latinas ENDE e IBI dins las particulas pronominalas: en/ne (en occitan: ne) e bi/i/ie (en occitan: i).
Combinasons de formas pronominalas[modificar | modificar la font]
La combinason comuna en aragonés dels pronoms personals de la tresena persona del complement dirècte e indirècte distinguís pas solament lo nombre de l'indirècte (li/le; lis/les) mas los dos genres e nombres s'assòcian en una sola forma (en).
- Li'n / Le'n
- Lis ne / Les ne
La forma es pro particulara se se compara amb las lengas vesinas, dins las qualas, o ben i a diferéncia de nombre e genre dins l'indirècte (en espanhòl), o ben i a diferéncia de nombre e genre dins lo dirècte (en catalan):
- As mazanas, ta Chusepa, li'n daban siempre que en quereba.
- (espanhòl: Las manzanas, a Josefa, se las daban siempre que quería.)
- (catalan: Les pomes, a Josepa, les hi/li les donaven sempre que en volia.)
Se cal avisar qu'existisson de formas en qualques variedats aragonesas que daissan clar lo genre e nombre del complement dirècte. Ansin aquò se passa dins las formas ribagorçanas aragonesas lo i, la i, los i, las i; o dins las formas belsetanas le'l/le lo, le la, le's/le los, le las, comparablas amb las formas del catalan classic li'l, li la, etc., encara vivas dins una bona part del País Valencian.
- Las mazanas, ta Chusepa, las i daban siempre que en queriba.
- Las mazanas, ta Chusepa, le las daban siempre que en quereba.
Evolucion gramaticala diacronica[modificar | modificar la font]
- A la diferéncia de l'espanhòl, la -B- latina laissa una traça dins las terminasons de l'imperfach de l'indicatiu dins las conjugasons 2a e 3a: teniba (occ. teniá/tienèva, esp. tenía, cat. tenia, gal.-port. tinha)
Codificacion[modificar | modificar la font]
Ortografia[modificar | modificar la font]
L'aragonés coneissiá tres ortografias concurrentas:
- La grafia d'Òsca (grafía de Uesca) o del 87. Foguèt majoritària dins l'usatge, mas pas completament generalizada. Se fixèt en 1987 amb una Convencion que se tenguèt a Òsca. Es sostenguda per lo Consello d'a Fabla Aragonesa (CFA, Conselh de la Lenga Aragonesa). Son principi es de notar los fonèmas de manièra quasi unifòrma, sens téner compte de l'etimologia. Per exemple, v e b son uniformizats en b; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son uniformizats en ch... Certanas solucions calcan l'espanhòl (ñ, accents grafics).
- La grafia SLA es apareguda en 2004 amb la fondacion de la Sociedat de Lingüistica Aragonesa (SLA, Societat de Lingüistica Aragonesa). Es minoritària dins l'usatge. Son ambicion es de remplaçar la grafia d'Òsca, que l'estiman tròp espanholizada, per fin de rendre a l'aragonés sas tradicions graficas medievalas e per lo sarrar del catalan e de l'occitan. Per exemple, coma en aragonés medieval, v e b son distints; tanben ch, j, g(+e), g(+i) son distints; s'escriu ny en luòc de ñ. Los accents grafics foncionan un pauc coma en catalan e en occitan.
La manca de generalizacion completa de la grafia d'Òsca e sa contestacion per l'SLA an engenerat la creacion de l'Academia de l'Aragonés (Acadèmia de l'Aragonés) en 2005. Aquel organisme novèl a recebut lo sosten d'institucions nombrosas per trobar una ortografia pus consensuala e per elaborar tanben una varietat estandard d'aragonés: son trabalh es en cors e publicà en 2010 la Propuesta Ortografica de l'Academia de l'Aragonés: una nòrma novèla[1].
Estandardizacion[modificar | modificar la font]
Una varietat estandard de l'aragonés es en cors d'elaboracion mas acipa sus divèrsas concepcions divergentas.
- Los partisans de la grafia d'Òsca (en particular lo Consello d'a Fabla Aragonesa) elabòran pichon a pichon una varietat estandard dicha aragonés comun o aragonés estandard, que selecciona mai los traches occidentals qu'orientals. Mas certans ponches son pas encara completament fixats. Cal preferir los participis passats en -ato -ata o ben en -au -ada? Cal admetre la forma ro/ra per l'article definit, al costat de las formas pus espandidas o/a e lo/la?
- Los partisans de la grafia SLA (en particular la Sociedat de Lingüistica Aragonesa) estiman que lo modèl precedent de l'aragonés comun, que lo sonan pejorativament "neoaragonés", s'es fixat amb fòrça imprudéncia, amb una desconeissença dels dialèctes reals e amb de causidas fòrça artificialas. Segon l'SLA, aquò provocariá una desconnexion grèva entre los locutors naturals e un estandard ineficaç. L'SLA preconiza de faire un estudi pus aprefondit dels dialèctes e de crear d'estandards dialectals, que servirián de basa, eventualament, a una varietat estandard pus generala e ulteriora, mas connectada amb la coneissença reala dels dialèctes. Tanben l'SLA insistís sus lo fach que lo benasqués es intermediari entre l'aragonés e lo catalan e doncas a de recebre un estandard adaptat.
Finalament l'aparicion de l'Acadèmia de l'aragonés e de son ortografia en 2010 se fa amb de proposicions de normalizacion.
Dialèctes[modificar | modificar la font]
L'aragonés es fòrça dialectalizat e lo territòri de la lenga manca de continuitat. Los dialectes orientals son mai vius que non pas los occidentals.
- Dialèctes occidentals : l'ansotan e lo cheso.
- Dialèctes centrals : lo tensin, lo belsetan e lo semontanés
- Dialèctes orientals : lo benasqués, lo gistavin e lo ribagorçan. Se discutís l'atribucion del parlar benasqués a l'aragonés o al catalan. Tanben cal ben distinguir dos "ribagorçans": 1º un primièr "ribagorçan" coma varietat de l'aragonés e 2º un autre "ribagorçan", mai a l'èst, qu'es el una varietat del catalan.
Ligams[modificar | modificar la font]
- Mapa precisa de las lengas d'Aragon
- Consello d'a Fabla Aragonesa
- Chuntos por l'Aragonés
- Sociedat de Lingüistica Aragonesa
- Ligallo de Fablans de l'Aragonés
- Asoziazión Cultural Nogará
- Asoziazión Cultural Finestra Batalera
- Lai de Luengas d'Aragón - borrador
- Rosetta Project
- Academia de l'Aragonés
- Arredol - Diario digital en aragonés
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Propuesta ortografica de l'Academia de l'Aragonés
- ↑ Se dona pas los detalhs ortografics permetent de notar certans parlars locals.


text:
Descarga-te eth nòste programa electorau: en catalan / en castelhan
1 ETH REFERÈNDUM EI ERA MELHOR SOLUCION
Eth 80% dera gent de Catalonha vò decidir eth sòn futur a trauès d’ua consulta. Nosati mos auem comprometut a defener-la pr’amor que i credem, en tot contribuïr qu’es fòrces que defenen eth referèndum guanhen en Espanha per prumèr còp ena istòria.
2 PLAN DE RESCAT E EMERGÉNCIA SOCIAU
Combàter es desigualtats: prumèr recuperar drets (suprimir era reforma laborau, garantir eth dret ar accès a uns servicis sociaus publics e de qualitat), e suprimir retalhades (educacion e sanitat, lei dependéncia). E dempús, ua fasa d’ampliament: praubesa energetica, permís de paternitat parièr e intransferible, renda garantida de ciutadania.
3 CREACION D’AUCUPACION QU’ACABE DAMB ERA PRECARIETAT
Generar naua activitat economica e dinamizar era existenta, e fomentar ua aucupacion digna que dèishe endarrèr era precarietat. Derogacion des reformes laboraus en tot favorir es sectors economics mès sostenibles. Luta contra eth caumatge juvenil e eth des majors de 55 ans. Foment dera formacion laborau.
4 BLINDEM ES SERVICIS PUBLICS, AUMENTEM DRETS E BENESTAR
Melhorar eth servici de salut, garantir ua educacion publica e democratica, que respècte era immersion lingüistica. Garantir ena egalitat en accès. Facilitar er accès ara educacion universitària damb reduccion de taxes e ampliament de bèques.
5 LUTA CONTRA ERA CORRUPCION E ES PARADISI FISCAUS
Luta decidida contra era corrupcion, es paradisi fiscaus e plan de luta contra era frauda fiscau. Foment deth banc public, es finances etiques e es iniciatiues cooperatives, atau coma gésser deth corsé deth deute. Implementar politiques reaus de transparéncia e rendicion de compdes.
6 GARANTIR ETH DRET AR ABITATGE
Aprovar era dacion en pagament e coresponsabilizar es entitats financères en abitatge public de loguèr. Garantir que non se talhen es subministraments basics a familhes en risc. Facilitar era emancipacion juvenila.
7 LUTA CONTRA ETH CAMBI CLIMATIC. UN TERRITÒRI SOSTENIBLE E LIURE D’AGRESSIONS
Liderar era luta contra eth cambia climatic, apostar per un sistèma electric public, e èster pionèrs en eth camp dera economia dera transicion energetica. Proteccion des recorsi idrics e naturaus.
8 UA POLITICA FEMINISTA: JUSTÍCIA DE GENRE E LUTA CONTRA ERA LGBTIFÒBIA
Reorganizacion deth sistèma de suenhs e d’emplecs deth temps, garantir es drets economics des hemnes, garantir eth dret ath pròpri còs, plaçar es violéncies maschistes coma ahèr d’Estat. Lei Integrau contra era LGTBIfòbia.
9 BENVENGUDI REFUGIATS! DRET D’ASIL E DIGNITAT ENTÀS PERSONES MIGRANTS
Solidaritat e compromís damb qui ei luenh e damb qui ei apròp. Barrament immediat des CIE e acuelhuda de refugiats. Lei contra eth racisme e era xenofòbia. Promocion des drets umans e refortiment dera cooperacion ath desvolopament.
10 ES AJUNTAMENTS, ETH VERTADÈR HILAT DE CIUTADANIA
Dotar es ajuntaments des instruments e es recorsi entà poder resòlver es problematiques dera ciutadania. Coma administracion mès apròp deth ciutadan, èster era prumèra linha de garantia de justícia sociau.


text:
Post
Visualizzazione dei post da Febbraio, 2013
Estopons de plastica per donar l'aiga a l'Africa
- Ottieni link
- Google+
- Altre app
La Renaissença Occitana aderis au progecte de culhià daus estopons de plastica dau Centro Mondialità Sviluppo Reciproco (centre mondialitat desvelopament reciproc). L’iniciativa, que ven portàa anant dau 2003, a coma objectiu de fornir l’aiga a la populacion de la Tanzania (region de Dodoma). Dins los ans passats son istats bastits de potz qu’an portat l’aiga a de vilatges que derant n’en avion pas. Qui vogueisse participar au progecte pòl nos contactar (nos bitarem parier d’acòrdi per los retirar). Permetre a la populacion dau Kenia d’aguer l’aiga ei simple: ei de sufisança s’ensevenar de tapar pas via los estopons apres aguer finit una bota. Los estopons culhits venon portats a l’Ecocentre de Rivoli.