text:
Trauc negre
Un trauc negre es una region de l'espaci temps que sa gravitat empacha tota forma de matèria o de raionament de s'escapar. La teoria de la relativitat generala predís qu'un objècte amb una massa pron importanta es capable de deformar l'espaci temps e de formar un trauc negre. A l'entorn, una superficia, dicha orizont deis eveniments, es definida matematicament per la zòna ont un objècte o un rai serà irresistiblament atirat per la gravitat dau trauc negre. Es dich "negre" perqué l'orizont deis eveniments rebat ges de raionament e apareis donc totalament negre.
Lo concèpte d'un objècte tant massiu que la velocitat de liberacion sigue superiora a la velocitat de lutz foguèt estudiat per lo premier còp au sègle XVIII per John Michell e Pierre-Simon de Laplace. Au sègle XX, l'idèa foguèt tornarmai estudiada per Karl Schwarzschild en 1916 ambé la teoria de la relativitat generala. Sei resultats foguèron lòngtemps considerats coma una curiositat matematica fins ais annadas 1960. Vèrs aqueu periòde, lo desvolopament de l'estudi teoric mostrèt que lei traucs negres èran un tipe de solucions genericas de la relativitat generala. De mai, la descubèrta per leis astronòms d'estèlas de neutrons suscitèt un reviure d'interés per l'estudi deis afondraments gravitacionaus.
Lei traucs negres de massas estellaras se formarián durant l'afondrament d'estèlas a la fin de son cicle de vida. Après sa formacion, lo trauc negre pòu contuniar de créire ne'n absorbent de matèria situada dins seis environs. L'existéncia de mecanismes de fusion de trauc negre es admesa permetent d'explicar l'existéncia de traucs negres que sei massas van d'unei desenaus a unei milions de massas solaras. A l'ora d'ara, se considera generalament que lo centre de la màger dei galaxias es ocupat per un trauc negre supermassís.
Pasmens, maugrat son caractèr invisible, lo trauc negre es capable d'interagir ambé lei còrs e lo raionament de seis environs. La matèria qu'es atirada vèrs lo centre dau trauc negre forma generalament un disc d'acumulacion que tèn una temperatura auta en causa dei tuerts entre particulas e donc un raionament fòrça important. Una autra forma d'interaccion es la consequéncia de l'influéncia de la gravitat dau trauc negre sus d'objèctes vesins. Aquò permet generalament ais astronòms de calcular la massa dau trauc negre.
Somari
- 1 Istòria
- 2 Proprietats e estructura
- 3 Formacion e evolucion
- 4 Observacions
- 5 Questions dubèrtas
- 6 Nòtas e referéncias
- 7 Bibliografia
Istòria[modificar | modificar la font]
Desvolopament de la nocion de trauc negre[modificar | modificar la font]
L'emergéncia de la nocion de trauc negre foguèt liada a la question de saber se la lutz podiá èstre influenciada o non per la gravitat coma una particula. Au sègle XVII, aquela question pertocava lo debat pus generau sus la natura de la lutz. Segon Newton, la lutz èra corpusculara mentre que, per Huygens, èra ondulatòria e sensa massa. Coma la finitud de la velocitat de la lutz e lo concèpte de velocitat de liberacion èran coneguts, se podriá imaginar l'existéncia d'objèctes pron massís per tenir una velocitat de liberacion superiora a la velocitat de la lutz.
Lo premier que la formulèt foguèt lo geologòg e astronòm amator anglés John Michell dins un article mandat en 1783 a la Royal Society. I explicava que, maugrat l'aspèct negre e donc invisible d'aquelei còrs, èra possible de'n detectar la preséncia gràcias ais interaccions gravitacionalas. Pasmens, sa teoria aguèt gaire d'ecò.
En 1796, l'idèa foguèt tornarmai desvolopada per Pierre-Simon de Laplace dins son libre Exposition du Système du Monde (en occitan « Exposicion dau Sistèma dau Monde ») : « Un astre luminós, de la mema densitat que la Tèrra, e que son diamètre serà 250 còps pus grand que lo Soleu, permetriá pas, en vertut de son atraccion, a sei rais de venir fins a nosautres. Es donc possible que lei còrs luminós pus grands de l'Univèrs pòscan, per aquela rason, èstre invisibles ». Dins aquò, coma per Michell, aquela teoria suscitèt lo scepticisme dei contemporanèus. De mai, au començament dau sègle XIX, leis experiéncias de Young e Fresnel entraïnèron l'abandon de la teoria corpusculara. Ansin, a partir de la tresena edicion de son libre, Laplace levèt son passatge sus lei traucs negres e lo concèpte foguèt oblidat fins au sègle XX.
L'apòrt de la relativitat generala[modificar | modificar la font]
La publicacion en 1915 de la teoria de la relativitat generala per Albert Einstein modifiquèt prefondament la concepcion classica de la gravitacion e dei proprietats de l'estructura de l'Univèrs. D'ara endavant, l'espaci es plus considerat coma una entita absoluda mai coma una estructura sopla deformada per la matèria car lo temps e son debanament son afectats per la preséncia de matèria. De mai, la complexitat deis equacions de la relativitat generala èra tant malaisada de resòuvre qu'Einstein espereu foguèsse sceptic quant ai possibilitats de'n trobar de solucions exactas. Pasmens, solament quauquei mes après la publicacion de la teoria, lo fisician alemand Karl Schwarzschild capitèt de calcular una solucion capabla de descriure lo camp gravitacionau exterior d'una distribucion de massa de simetria esferica. Aquela solucion podiá tanben èstre utilizada en l'abséncia de matèria : existía totjorn un camp gravitacionau, que son comportament èra similar a aqueu de la gravitacion universala, mai au centre de la distribucion de massa se situava un ponch, dich singularitat gravitacionala a l'ora d'ara, onte la gravitacion èra infinida. A l'entorn d'aqueu ponch, se troba tanben una zòna onte certanei paramètres de descripcion dau camp gravitacionau èran plus definits. Aquò es lo modèl utilizat per descriure un trauc negre mai, a l'epòca, Einstein e Schwarzschild consideravan aqueu ponch coma solament matematic e non fisic. Pasmens, en 1921, Paul Painlevé e Allvar Gullstrand mostrèron, d'un biais independant l'un de l'autre, qu'aquela zòna corresponguèsse a un orizont deis eveniments. Es a dire una zòna qu'es pas possible de quitar son interior un còp qu'un objècte i es rintrat. Dins aquò, la nocion de trauc negre, meme se va conóisser de desvolopaments importants fins a la Segonda Guèrra Mondiala, demorèt magerament una curiositat matematica.
A la fin deis annadas 1920, lo fisician indian Subrahmanyan Chandrasekhar donèt la premiera aplicacion dau concèpte a un objècte vertadier. D'efèct, mostrèt qu'en delà d'una massa critica, un objècte astrofisic qu'es pas lo sèti de reaccions nucleras pòu s'afondrar vèrs son centre sota l'efèct de sa gravitat car ges de fòrça pòu alora s'i opausar. Lo fach que Chandrasekhar assaièsse d'aplicar sa teoria a una naneta blanca entraïnèt lei criticas d'Arthur Eddington e una controvèrsa a prepaus de la talha maximala d'aqueu tipe d'estèlas. Se sap a l'ora d'ara que l'afondrament d'una naneta blanca s'acabèt per una supernova de tipe Ia e non per la formacion d'un trauc negre. En revènge, lo rasonament de Chandrasekhar permet d'explicar la formacion d'un pulsar, objècte desconegut dei scientifics durant leis annadas 1920[1].
L'existéncia dei pulsars, o estèlas de neutrons, foguèt prevista pendent leis annadas 1930 per Fritz Zwicky. Robert Oppenheimer e Hartland Snyder calculèron alora la massa maximala en delà d'aquela, lei pulsars deguèsson s'afondrar sota l'efèct de la gravitacion desvolopant donc tornarmai l'idèa de trauc negre. Dins aquò, lo movement conoguèt un aplant provisòri a la seguida d'un article d'Albert Einstein publicat en 1939 mostrant l'absència de sens fisic dei « singularitats de Schwarzschild ». En causa de l'influéncia de son autor e de la guèrra, leis arguments presentats dins l'article serán solament refutats dins leis annadas 1960 durant un periòde que va veire l'acceptacion de l'existéncia dei traucs negres e la mesa en forma dei teorias regardant lo subjècte.
La mesa en forma de la teoria e son acceptacion[modificar | modificar la font]
Après 1945, lo concèpte de trauc negre foguèt tornarmai estudiat a partir deis annadas 1960. Pasmens, au contrari deis annadas 1920, la generacion novèla d'astrofisicians considerava plus necessàriament lo concèpte coma solament teoric dempuei la descubèrta dei premiereis estèlas de neutrons a partir de 1967. De mai, leis arguments de l'article d'Einstein foguèron refutats per un ensems de trabalhs sus lei singularitats, especialament aquelei de Stephen Hawking e de Roger Penrose. Lei traucs negres venguèron pauc a pauc d'objèctes astronomics vertadiers e lo tèrme foguèt creat en 1967 per John Wheeler. La descubèrta en 1971 dau sistèma X Cygnus X-1 acabèt aquela evolucion e prepausèt lo premier candidat a l'estatut de trauc negre.
Dempuei la fin dau sègle XX, leis observacions de sistèmas astrofisicas considerats coma de traucs negres son mai e mai nombrosas e divèrsei classas de traucs negres son definidas segon la talha o l'origina de l'objècte. Enfin, venguèron un objècte major d'estudis per lo desvolopament o la confirmacion de modèls de descripcion de l'Univèrs.
Proprietats e estructura[modificar | modificar la font]
Lo teorèma de calvicia mostra qu'après sa formacion un trauc negre a solament tres proprietats fisicas independentas que son sa massa, sa carga e son moment angular[2]. Aquelei proprietats son especialas car se pòdon mesurar dempuei l'exterior d'un trauc negre. Per exemple, un trauc negre cargat va replegar o atirar una carga d'un biais similar a un objècte ordinari tenent una carga similara. En revènge, lo rèsta dei proprietats de la matèria composant un trauc negre es desconegut après son intrada dins l'orizont deis eveniments. L'estructura d'un trauc negre es donc mau conegut e devesida entre tres o cinc zònas principalas, mai o mens teoricas, que son :
- la singularitat qu'es lo ponch dau trauc negre onte la gravitat devèn infinida.
- l'orizont deis eveniments qu'es lo limit entre l'univèrs conegut e lo trauc negre espereu.
- l'esfèra de fotons qu'es una zòna onte la gravitat es tant granda que lei fotons orbitan a l'entorn dau trauc negre.
- l'ergosfèra qu'es una zòna onte la gravitat d'un trauc negre en rotacion es capabla d'entraïnar dins son movement l'espaci e la matèria dins son movement.
- un disc d'acrecion en rotacion a l'entorn dau trauc negre format per la matèria atirada vèrs la singularitat
Proprietats fisicas e classificacion dei traucs negres[modificar | modificar la font]
Un trauc negre tèn donc tres paramètres observables que son sa massa M, sa carga electrica Q e son moment angular J. Existís una inequacion, exprimida en unitats de Planck, que permet de definir l'ensems teoric dei valors possiblas per la carga electrica e lo moment angular en foncion de la massa :
Coma la massa es necessariàment positiva, se pòu definir una premiera classificacion formada per quatre familhas de traucs negres teorics segon lei valors adoptadas per lei dos autrei paramètres :
- Q = 0 e J = 0, trauc negre de Schwarzschild.
- Q = 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr.
- Q ≠ 0 e J = 0, trauc negre de Reissner-Nordström.
- Q ≠ 0 e J ≠ 0, trauc negre de Kerr-Newman.
Pasmens a l'ora d'ara, se conois ges de mecanismes permetent de formar un objècte compacte tenent una carga siginicativa. Lei grops de Reissner-Nordström e de Kerr-Newman son donc considerats coma teorics e non fisics. Lei modèls possibles son donc aquelei de Kerr e de Schwarzschild. Lo premier es lo pus important car la matèria atirada per lo trauc negre dèu formar un disc d'acumulacion en rotacion. Va donc comunicar un movement au trauc negre que va intrar tanben en rotacion. Lo modèl de Kerr es donc lo tipe unic de trauc negre que leis astronòms pensan descubrir. Pasmens, se considera possible de trobar de trauc negre amb un movement de rotacion fòrça feble que serán pròche dau modèl de Schwarzschild.
Per leis astronòms, se desvolopa una segonda classificacion basada sus leis observacions e la massa M dau trauc negre, sensa considerar lo moment angular J o la carga electrica Q. Aquò permet de calcular lo rai de l'orizont deis eveniments, dich rai de Schwarzschild rsh, segon lei relacions :
Quatre classas de trauc negre son alora definidas :
- lei traucs negres supermassís amb una massa situada entre 105 e 109 massas solaras e un rai de Schwarzschild situat entre 0,001 e 10 UA. Son generalament situats au centre dei galaxias.
- lei traucs negres intermediaris amb una massa d'aperaquí 103 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí lo rai terrèstre. Aquela populacion de traucs negres es fòrça mau coneguda. D'objèctes d'aquela classa semblan formar lo centre de certaneis amàs globulars coma M15.
- lei traucs negres estelars amb una massa d'aperaquí 10 massas solaras e un rai de Schwarzschild d'aperaquí un trentenau de quilomètres. Son de traucs negres que se forman après l'afondrament d'una estèla en fin de vida.
- lei micro traucs negres, o traucs negres primordiaus, amb una massa inferiora a aquela de la Luna e un rai de Schwarzschild inferior a un millimètre. Lei micro traucs negres an una durada de vida fòrça limitada en causa de fenomèns d'evaporacion fòrça rapides. Lei traucs negres primordiaus son una classa de traucs negres formats au començament de l'Univèrs.
Orizont deis eveniments[modificar | modificar la font]
La formacion d'un orizont deis eveniments es una caracteristica de l'aparicion d'un trauc negre. Sa forma es esferica per un trauc negre que serà pas en rotacion e quasi esferica per un trauc negre en rotacion. Sa talha es definida per lo rai de Schwarzschild. Es un limit de l'espaci temps que permet solament lo passatge de la matèria o d'un raionament vèrs lo trauc negre. Un còp l'orizont deis eveniments passat, pòu solament se dirigir mai e mai vèrs lo centre dau trauc negre e ren pòu ne'n sortir. En causa d'aquela proprietat, lo rai de l'orizont deis eveniments es de còps definit coma lo rai dau trauc negre.
Coma tot objècte qu'intra dins lo trauc negre aumenta la massa d'aqueu darrier, lo rai de l'orizont aumenta tanben pauc a pauc dins lo corrent de la creissança dau trauc negre. Pasmens, la matèria situada entre l'orizont es pas immediatament absorbida per la superficia dau trauc negre e es donc totjorn somesa ai lèis de la mecanica quantica. Ansin, lo fisician Stephen Hawking a demostrat que l'orizont deis eveniments pòu tanben èstre lo sèti de mecanismes de creacion de parèus particula/antiparticula que van entraïnar pauc a pauc una pèrda de massa dau trauc negre puei son evaporacion.
Singularitat[modificar | modificar la font]
Lo centre dau trauc negre es definit per la relativitat generala coma una singularitat gravitacionala, es a dire una region de l'espaci temps que sa corba es infinida. Per una trauc negre pas en rotacion, serà un ponch e per un trauc negre en rotacion, serà un anèu situat au centre e dins lo plan de rotacion[3]. Dins lei dos cas, la singularitat tèn un volume nul e assosta tota la massa dau trauc negre. Sa densitat es donc logicament infinida.
En causa de sa posicion au centre de l'orizont deis eveniments, la singularitat pòu pas èstre observada. De mai, l'existéncia dei singularitats es generalament considerada coma la demonstracion dei limits dei teorias scientificas actualas per descriure l'Univèrs. S'espera qu'una teoria unificada entre la relativitat generala e la mecanica quantica serà capabla d'eliminar aquelei singularitats.
Pasmens, la manca actuala a pas empachat certanei scientifics d'estudiar l'evolucion d'un objècte intrant dins un trauc negre. Ansin, dins un trauc negre que serà pas en rotacion, un còrs serà estraçat per lei fòrças de marèa causadas per la gravitacion granda dau luòc. Puei, va agantar la singularitat onte serà esquichat e sa massa serà aponduda a aquela dau trauc negre. En revènge, dins un trauc negre en rotacion, serà possible de defugir la singularitat. Lei solucions matematicas possiblas mostran alora divèrsei possibilitats coma aquela de quitar lo trauc negre vèrs un espaci temps diferent. Pasmens, aquelei solucions son fòrça inestablas e son donc consideradas coma solament teoricas.
Esfèra de fotons[modificar | modificar la font]
L'esfèra de fotons es la region onte lei fotons atirats per la gravitat dau trauc negre son en orbita a l'entorn d'aqueu darrier. Per un trauc negre de massa M, tèn una forma esferica que son rai es definit per :
Leis orbitas d'aquelei fotons son fòrça inestablas. Ansin, una perturbacion menora pòu modificar sei trajectòrias e permetre la liberacion d'un foton o sa casuda vèrs l'orizont deis eveniments. L'origina dei fotons de l'esfèra pòu èstre la captura de rais electromagnetics per la gravitat o la produccion locala per la matèria caufada durant sa casuda.
L'existéncia d'una esfèra de fotons es pas una caracteristica especifica dei traucs negres. D'autrei còrs massís e pichons, coma d'estèlas de neutrons, son tanben capables de presentar aqueu fenomèn.
Ergosfèra[modificar | modificar la font]
L'ergosfèra es una region de l'espaci temps de forma ellipsoïdala situada a l'entorn de l'orizont deis eveniments d'un trauc negre en rotacion. Se definís coma una zòna de l'espaci temps qu'intra en movement dins lo sens de rotacion dau trauc negre en causa de l'importància de sa gravitat. Pròche de l'orizont, aquela fòrça pòu venir tant importanta qu'un objècte podriá pas se desplaçar dins lo sens opausat sensa passar la velocitat de la lutz. Lei còrs e lo raionament pòdon s'escapar de l'ergosfèra normalament. Dins aquò, en causa de l'efèct entraïnat per la rotacion dau trauc negre, pòdon aver a la sortida una energia pus importanta qu'a l'intrada. Aquela energia es presa au moment angular dau trauc negre causant donc una demenicion de sa velocitat de rotacion.
Disc d'acrecion[modificar | modificar la font]
Un disc d'acrecion es una estructura formada per la matèria en orbita a l'entorn dau trauc negre e atirada vèrs l'orizont deis eveniments. Aquela formacion es pas tipica d'un trauc negre car d'autrei còrs coma una naneta blanca o una estèla en formacion pòdon lo presentar. En causa dei constrenchas gravitacionalas presentas dins leis environs d'un trauc negre, la temperatura dau disc es fòrça importanta e la matèria formant lo disc va emetre de raionaments X o gamma fòrça importants.
Formacion e evolucion[modificar | modificar la font]
Mecanismes de formacion[modificar | modificar la font]
Lei mecanismes de formacion dei traucs negres son encara mau coneguts per lei scientifics. Per lei traucs negres « astronomics », d'afondraments gravitacionaus e de procediments de fusion permeton d'explicar la formacion d'aquelei còrs. Pasmens, de recèrcas recentas an mostrat la possibilitat d'existéncia de mecanismes de formacion exotics coma la collision d'energia auta entre doas particulas. Un còp format, un trauc negre va aumentar sa talha per l'absorcion de matèria e podriá s'evaporar per l'emission d'un raionament d'origina quantica. Dich raionament Hawking, aqueu darrier es capable d'entraïnar l'evaporacion, e donc la disparicion totala, dau trauc negre.
Afondraments gravitacionaus[modificar | modificar la font]
Per l'astrofisica, un trauc negre se pòu considerar coma l'estadi ultime d'un afondrament gravitacionau. Dos estadis de compacitat de la matèria lo precedisson dins lei nanetas blancas e leis estèlas de neutrons. Dins lo premier cas, es la pression de degeneracion deis electrons que permet d'assegurar l'equilibri de l'estèla. Dins lo segond, es l'interaccion fòrta que lo permet. La formacion d'un trauc negre se debana quand la fòrça de gravitat es pron granda per despassar l'efèct de la pression. Aquò a luòc quand la massa de l'estèla d'origina despassa una massa critica. Dins aqueu cas, i a plus de fòrça coneguda que sigue capabla d'assegurar l'equilibri e lo centre de l'estèla va totalament s'afondrar.
Pasmens, en fòra de la fin de vida d'una estèla pron massiva, d'autrei cas teorics son egalament capables de causar un afondrament gravitacionau. D'efèct, se pòu imaginar de mecanismes de fusion d'estèlas de neutrons o d'acrecion de matèria per una estèla de neutrons unica. Coma aquelei còrs tènon ja una massa importanta compactada dins un espaci feble, se pensa qu'un apondon de matèria pòu permetre de despassar la massa critica e entraïnar l'afondrament gravitacionau. Dins aquò, maugrat la possibilitat teorica, aquelei cas devòn èstre fòrça rars.
Collision d'energia auta[modificar | modificar la font]
En teoria, la collision entre doas particulas d'energia auta es egalament capabla de formar un compausat amb una densitat pron importanta per formar un micro trauc negre. Seriá lo cas dins d'accelerators de particulas onte se debanan de collisions entre particulas que tènon una velocitat pròcha d'aquela de la lutz. Totei lei luòcs onte se debanan de collision entre particulas d'energia auta, coma l'atmosfèra terrèstra per exemple, podrián tanben assostar lo fenomèn. Pasmens, au començament dau sègle XXI, aqueu fenomèn foguèt pas encara observat e aqueu mecanisme de formacion es donc totjorn ipotetic.
Creissença[modificar | modificar la font]
Un còp format, un trauc negre pòu contuniar de créisser gràcias a l'absorcion de matèria o de raionament suplementaris. Dos fònts principalas semblan existir. La premiera es formada per lo gas o la poussa interestelars e lo raionament galactic. Aquò sembla èstre la fònt principala de massa de la màger part dei traucs negres, compres lei traucs negres supermassís[4]. La segonda permet d'explicar la formacion dei traucs negres pus importants gràcias a la possibilitat de fusionar amb un autre objècte astronomic coma una estèla, una estèla de neutrons o meme un autre trauc negre. Fòrça rar, aqueu darrier procediment de fusion permetriá d'accelerar rapidàment la créissança d'un trauc negre e permetriá de descriure la formacion dei traucs negres supermassís au començament de l'Univèrs.
Evaporacion[modificar | modificar la font]
En 1974, Hawking a mostrat, en teoria, que lei traucs negres son pas totalament negres e que pòdon emetre de particulas[5]. Ansin, sensa apodon de matèria o de raionament sufisent, un trauc negre podriá s'evaporar pauc a pauc en causa de l'emission d'aquelei particulas. Dins leis annadas seguentas, aqueu resultat foguèt confirmat per d'aprochas diferentas e lo raionament emés per un trauc negre foguèt dich raionament Hawking. D'origina quantica, l'intensitat d'aqueu raionament seriá d'aitant mai febla que la massa au trauc negre es importanta. La consequéncia es que la durada de vida d'un trauc negre seriá donc d'aitant mai granda que sa massa seriá granda.
A l'ora d'ara, aquela teoria es pas confirmada en causa de la dificultat de detectar de traucs negres dins l'Univèrs. Pasmens, gràcias au desvolopament d'accelerators de particulas pus poderós, seriá possible de crear de micro traucs negres. En causa de lor massa limitada, lo fenomèn d'evaporacion devriá entraïnar lor disparicion au bot de quauquei desenaus de segondas.
Observacions[modificar | modificar la font]
En causa de l'absència de raionament important emés per lei traucs negres e dau diamètre feble d'un orizont deis evenimets, l'observacion dirècta d'aquelei còrs es fòrça malaisada. En consequéncia, l'observacion dei traucs negres dèu se concentrar sus lei signes indirècts marcant la preséncia d'un objècte d'aqueu tipe dins leis environs. Sovent, divèrsei signes diferents pòdon s'observar a l'entorn d'un trauc negre.
Indicis principaus de preséncia d'un trauc negre[modificar | modificar la font]
Acrecion de matèria e raionament X[modificar | modificar la font]
En causa de la conservacion dau moment angular, lo gas e la poussa que son atirats per la gravitat dau trauc negre forman un disc a l'entorn de l'orizont deis eveniments. A l'interior d'aqueu disc, lei fòrças de friccion van entraïnar una aumentacion fòrta de la temperatura e lo gas present dins lo disc va alora emetre de raionaments X que pòdon èstre detectats per de telescòpis especializats. Generalament, lei discs d'acrecion son acompanhats de giscles de matèria de lòng de l'axe de rotacion.
La deteccion d'un raionament X es donc un mejan fòrça utilizat per detectar la preséncia d'un trauc negre. Pasmens, coma de còrs coma una naneta blanca o una estèla de neutrons son tanben capablas de formar aquela estructura, aqueu metòde dèu èstre completat per lo calcul de la massa de l'objècte a l'origina dau raionament.
Giscles de matèria[modificar | modificar la font]
Certanei traucs negres, coma aquelei situats au centre dei galaxias, serián capables de produrre de giscles de matèrias fòrça importants de lòng de lor axe de rotacion. La deteccion d'aquelei giscles pòu en teoria permetre de trobar lo trauc negre a l'origina de son emission.
Efècts d'una gravitat importanta[modificar | modificar la font]
Un autre metòde per detectar la preséncia d'un trauc negre es de recercar dirèctament leis efècts de sa gravitat sus son environament. Lo principau es l'efèct de lentilha gravitacionala. Aquò es causat per la deviacion dei rais electromagnetics en causa de la deformacion de l'espaci temps. Aquel efèct es observat per de galaxias alunchadas. Pasmens, foguèt pas encara observat per de traucs negres. Un segond efèct seriá la manifestacion d'ondas gravitacionalas. Aquel efèct foguèt ja detectat d'un biais indirèct sus un sistèma binari de pulsars mai jamai sus un trauc negre. Enfin, un tresen efèct de la gravitat es l'escart vèrs lo roge dei rais luminós. Aqueu metòde es tanben basat sus la deformacion de l'espaci temps causat per la gravitat dau trauc negre e es fòrça eficaça dins certanei cas coma lei sistèmas binaris.
Luòcs de recèrca[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris[modificar | modificar la font]
Sistèmas binaris X[modificar | modificar la font]
Lei sistèmas binaris X son un cas especiau d'acrecion de matèria e de raionament X. Es format per un sistèma de dos còrs que son generalament una estèla e un objècte invisible. L'ensems es una fònt importanta de raionament X indicant la preséncia d'un disc d'acrecion format de matèria venent de l'estèla vèrs lo còrs invisible. La mesura dau periòde de rotacion de l'estèla permet alora de determinar la massa de son companhon invisible. Se sa massa es granda, es alora considerat coma un trauc negre. Lo premier trauc negre descubèrt en 1971, Cygnus X-1, foguèt trobat dins un sistèma d'aqueu tipe. Es compausat d'una estèla supergiganta d'una massa estimada entre 20 e 30 massas solaras e d'un trauc negre d'una massa estimada entre 7 e 13 massas solaras. La gravitat dau trauc negre es capable d'atirar de gas de la superficia de l'estèla que va formar un disc d'acrecion.
Escart vèrs lo roge[modificar | modificar la font]
L'estudi de l'escart vèrs lo roge d'un sistèma binari permet tanben de detectar la preséncia d'un trauc negre per l'influéncia de sa gravitat sus lei rais electromagnetics emes per son companhon. La preséncia d'un objècte massís e pichon (naneta blanca, estèla de neutrons, trauc negre...) va se manifestar per una oscillacion periodic de l'espectre de l'estèla dau blau au roge. Per caracterizar alora la preséncia d'un trauc negre, la mesura se completa per lo calcul de la massa dei membres dau sistèma.
Nuclèu galactic[modificar | modificar la font]
Coma es generalament considerat d'ara endavant que lo centre dei galaxias assoste un trauc negre supermassís, l'observacion dei nuclèus galactics es donc un biais aisat per estudiar lei traucs negres. En particular, existís de classas de galaxias que tènon un nuclèu actiu, coma lei quasars, que son activitat seriá causada per la preséncia d'un disc d'acrecion gigant e de giscles de lòng de l'axe de rotacion dau trauc negre. De modèls son en cors d'estudi per descriure lo foncionament d'aquelei traucs negres. D'autra part, dempuei quauqueis annadas, se desvolopada l'estudi dau centre de la Via Lactèa que tendriá un trauc negre que sa massa es estimada entre 2,6 e 4,3 milions de massas solaras. Lo metòde principau es l'estudi dau movement deis estèlas pròchas dau centre de la galaxia e l'observacion dei fònts X de la region. L'estudi dau centre dei galaxias, activas o non, permet de desvolopar de modèls teorics sus la formacion dei galaxias e de l'Univèrs.
Questions dubèrtas[modificar | modificar la font]
En causa dei limits dei teorias actualas per descriure lei traucs negres, aqueleis objèctes son lo subjècte de divèrsei controvèrsias scientificas que devesisson leis astrofisicians e lei teorians. Lei principalas regardan d'un caire l'entropia e la termodinamica d'un trauc negre e d'autre caire lo paradòxa de la pèrda d'informacion de matèria e de raionament intrats dins l'orizont deis eveniments.
Entropia e termodinamica[modificar | modificar la font]
La possibilitat d'associar una valor d'entropia a un trauc negre apareguèt entre leis annadas 1960 e 1970. D'efèct, aperavans, de consideracions classicas donavan una valor d'entropia nulla per lei traucs negres. Òr, aquò èra en oposicion ambé la segonda lèi de la termodinamica disent que l'entropia de l'Univèrs pòsque pas demenir. Ansin, foguèt prepausat l'idèa qu'un trauc negre deguèsse aver una entropia proporcionala a la superficia de son orizont deis eveniments. Lei recèrcas d'Hawking sus la superficia de l'orizont deis eveniments e sa prediccion dau raionament que tèn son nom an per la seguida renfòrçat lo desvolopament d'una termodinamica dei traucs negres. De lèis termodinamics espefics ai traucs negres mai analògas ai lèis de la termodinamica classica foguèron donc prepausadas.
Pasmens, maugrat aquelei progrès, es malaisat de definir una interpretacion fisica de l'entropia dei traucs negres. En termodinamica classica, l'entropia es una mesura dau nombre d'estats que pòu tenir l'estructura microscopica d'un sistèma qu'es caracterizat per de paramètres macroscopics (volume, pression, temperatura...). Dins lo cas d'un trauc negre, la comprenença d'aquelei paramètres es malaisada e se supausa qu'aqueleis estats pòscan èstre depintats dins lo quadre d'una teoria de la gravitacion quantica.
Paradòxa de la pèrda d'informacion[modificar | modificar la font]
Segon lo teorèma de calvicia, un trauc negre es caracterizat per solament tres paramètres que son sa massa, sa carga electrica e son moment angular. Òr, a l'origina d'un trauc negre, i a generalament una massa de matèria (sovent una estèla) que tèn un nombre grand d'informacions complèxas. La transformacion d'aquela massa en trauc negre entraïna l'emission d'un nombre important de fotons o d'ondas gravitacionalas. La situacion es identica quand lo trauc negre ja format captura de matèria o de raionament de son environament pròche. Pasmens, aqueleis emissions son pas sufisentas per descriure lei caracteristicas d'originas dau còrs o deis elements absorbits per lo trauc negre.
Avans la prediccion dau raionament Hawning, aquò èra pas un problema vertadier car lei traucs èran supausats eternaus e l'informacion deviá donc èstre logicament conservada dins lo trauc negre. Pasmens, l'existéncia possibla d'un raionament termic cambia aquela situacion car aqueu flux d'energia es totalament aleatòri e desordonat entraïnant donc una pèrda de l'informacion dins lo corrent dau procediment d'evaporacion dau trauc negre. Aquela conclusion es en violacion de divèrsei principis fondamentaus de la fisica actuala.
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Lo premier pulsar conegut foguèt descubèrt per Jocelyn Bell e Antony Hewish en 1967
- ↑ Heusler, M. (1998). "Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond". Living Reviews in Relativity 1 (6).
- ↑ Carroll, Sean M. (2004), Spacetime and Geometry, Edicion Addison Wesley, pp. 264-265.
- ↑ Rees, M. J.; Volonteri, M. (2007). "Massive black holes: formation and evolution". In Karas, V.; Matt, G.. Black Holes from Stars to Galaxies—Across the Range of Masses. Cambridge University Press. pp. 51–58.
- ↑ Hawking, S. W. (1974). "Black hole explosions?". Nature 248 (5443): 30–31.
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas.
- Error d'escript : la foncion « obratge » existís pas.


c: text/html

text:
Valens
Valens[Valent?] (vèrs 328 - 9 d'aost de 378) fuguèt un coemperaire roman que reinèt de 364 a 378 ambé son fraire Valentinian Ièr (364-375) puei sei nebòts Valentinian II (375-392) e Gracian (367-383). Sa mòrt entraïnèt la nominacion de Teodòsi Ièr (378-395) coma coemperaire suplementari.
Cargat per son paire de la defensa de la mitat orientala de l'Empèri, installèt sa capitala a Constantinòple. Premier, luchèt còntra l'Empèri Sassanida per reconquistar lei territòris perduts per Jovian. Puei, deguèt eliminar l'usurpator Procope que fuguèt capturat e executat en 366. A partir de 367, luchèt còntra lei Gots e fuguèt tuat en 378 durant lo desastre roman d'Andrinòple.

robotstxt: allowed

filter: keep


text:
Sètge de Tolosa (1218)
Lo sètge de Tolosa de 1218 es una operacion de Simon IV de Montfòrt que tentèt de tornar prene la vila de Tolosa que s’èra revoltada contra el. Es pendent aquel sètge que Simon de Montfòrt trapèt la mòrt.
Somari
Las causas[modificar | modificar la font]
Lo sètge de Bèucaire (estiu de 1216) foguèt lo primièr escaç de Simon de Montfòrt e aviá acabat amb la seuna reputacion d’invincibilitat. Aviá tanben mes en evidéncia la lassièra dels seus barons e soldats aprèp set ans de guerilha permanenta. Nombre d’entre eles li conselhèron la moderacion, mas Monfòrt aprenguèt que lo comte Ramon VI de Tolosa marchava cap a Tolosa al cap d’una armada. Simon envièt una avantgardiá que foguèt capturada pels Tolosencs, puèi i menèt la seuna armada de marcha forçada[1] e passèt davant l’armada de Ramon VI.
Los Tolosencs, dins una posicion dificila, perque capturar l’avantgardiá èra un signe de rebellion dubèrta, envièron una delegacion, que Montfòrt capturèt sul còp. En ràbia Simon de Montfòrt parlèt d’impausar una multa pesuga a la vila o de la saquejar. Folquet de Marselha, evesque de Tolosa e amic de Montfòrt faguèt lo mediator e apaisèt la colèra. Alara que l’evesque Folquet parlementava amb la populacion, l’armada de Montfòrt penetrèt dins la vila e encendièt lo quartièr josieu, per desorganizar los seus oposants, mas la vila se cobriguèt de barricadas e deguèt se retirar dins lo Castèl Narbonés. Mas los notables tolosencs saviá que sens lo sosten de l’armada, lor èra impossible de resistir a l’armada francesa. Atal decidiguèron de negociar la rendeson de la vila. Quand los soldats franceses capturats foguèron liberats pels Tolosencs, Simon de Montfòrt se revelèt e exerciguèt una fòrta repression dins la vila: occupacion dels punts estrategics de la vila, arrestacions brutalas, desportacion dels notables, e rescat de trenta mila marcs d’argent. Lo resultat d'aquelas exaccions es de transformar l’animositat de Tolosa contra Montfòrt en rabiá.
Al mes de novembre de 1216, Simon de Montfòrt daissèt la vila e anèt maridar lo seu filh Gui amb Petronilha de Comenge, comtessa de Bigòrra. Puèi tornèt a Tolosa per las fèstas de Nadal de 1216 e instituiguèt un impòt nòu per financiar son armada. Al començament de 1217, s'anèt combatre Ramon Rogièr, comte de Fois, tornèt prene qualques castèls pres per de faidits dins las Corbièras. En junh de 1217, anèt en Provença delotjar Ramon VII que tengava lo marquesat. Prenguèt la vila de Creis a Aimar II de Valentines, comte de Valentinés e lo sometèt, levant a Ramond VII son principal aliat, quand recebèt un messatge de la seuna esposa Aliç de Montmorency, demorada al Castèl Narbonnés de Tolosa, que li aprenguèt que la vila de nòu se revoltava e qu'aviá dubèrt las pòrtas a l'armada de Ramon VI.
Lo sètge[modificar | modificar la font]
En efècte, lo comte Ramon VI, que Simon de Montfòrt pensava esser en Provença, èra en fach en Aragon. Dempuèi la partença de Montfòrt cap a Provença, Ramon assemblava una armada e de cavalièrs faidits e se dirigiguèt capa a Tolosa. Rejonchs pels comtes de Fois e de Comenge, desrotèt una pichona tropa encapitanejada per Joris, un Lengadocian fidèl de Montfòrt. Lo 12 de setembre, arribèt a proximitat de Tolosa e envièt de messatgièrs a d'alliats vivent en vila. Lo 13, avancèt en evitant las garnisons daissadas per Montfòrt e dintrèt dins Tolosa jols aclamacions dels gents. Aliç de Montmorency, demorada al Castèl Narbonés, podèt pas empachar la dintrada de l’armada, mas envièt de messatgièrs a Simon e a Gui de Montfòrt. Pendent aquel temps, los Tolosencs se despachèron d'aranjar la vila en estat de defensa, e de tornar bastir los barris destüits per Simon de Montfòrt.
Gui de Montfòrt arribèt sud plaça lo 22 de setembre, acompanat d’Alan de Roucy, d’Ugues de Lacy, de Gui de Levis e de Foucault de Berzy. Vesent que lo barri a proximitat de la pòrta de Montoliu èra encara en roïnas, i tentèt l'assalt, mas foguèt rebutat pel comte de Fois. Començament d'octobre, Simon de Montfòrt arribèt al seu torn devans la vila e organizèt un assalt, mas benlèu previst per un espia, lo comte de Comenge rebutèt l’assalt e tentèt de ferrir lo seu gendre[2]. Aprèp l’escaç d'aquel segond assalt, Simon de Montfòrt deguèt se resignar a un sètge que prometava de durar longtemps.
L'endeman, envasiguèt lo barri de Sant Çubran, situat sus l’autra riba de Garona e que permetava l'avitalhament de Tolosa. Mas aquel meteis jorn, Tolosa recebèt l'ajuda de contingents catalans e aragoneses. Simon de Montfòrt, el, recebèt sonque qualques renfòrts lengadocians, e los Tolosencs tornèron prene Sant Çubran. De cada cosat se bastiguèt de maquinas de sètge coma de manganèls. L’ivèrn se passèt amb un sol assalt, infructuós. Tolosa èra tròp granda e tròp plan defenduda per èsser presa d’assalt, e los efectius franceses èran tròp flac per assegurar un blocus eficaç.
Lo jorn de Pasca, lo 15 d'avril de 1218, los Tolosencs tentèron una sortida que s'acabèt en batalha sanglanta, sens far evoluir la situacion. Al començament del mes de mai, de contingents de crosats, menats par Miquèl d'Harnes, un senhor artesian, e Gautièr de Langton, un senhor anglés, venguèron se jònher a Simon de Montfòrt. Ne profeitèt per tentar de tornar prene Sant Çubran, mas los Tolosencs avián previst l’ataca e dressèt de barricadas dins lo barri. Fin de mai, un auratge esclatèt provocan una garonada qu'inondèt tot Sant Çubran, desencombrèt las barricadas e emportèt los ponts. Simon de Montfòrt podèt alara ocupar lo barri e empachar l'avitalhament de la vila. Lo 2 de junh, Montfòrt tentèt d’atirar las tropas tolosencas fòra de la vila, mas Ramon Rogièr de Fois capitèt a salvar la situacion. Los crosats recebèon un nòu contingent menat pel comte de Soissons, alara que Ramon VII dintrva dins la vila amb las seunas tropas.
Simon ordonèt la construccion d’una torre de fusta per prene la vila, e los Tolosencs tentèron una sortida lo 25 de junh per la destruire. Un còp de mai la mesclada foguèt sanglanta. Pendent de combats, Simon apercebèt lo seu fraire Gui tombar, son caval tuat. Se portèt al secors quand recebèt sul cap una pèirassa lançada d’un manganèl tolosencs. Foguèt tuat sul còp.
Amalric VI de Montfòrt, lo filh aïnat, prenguèt sul còp la direccion de las operacions, mas lo moral de las tropas crosadas mernèt, e lo contingent del comte de Soissons daissèt lo sètge la quarantena acabada. Tentèt un darrièr assait, lo 1èr julhèt de 1218. De racacòr e sul conselh del seu oncle Gui e dels barons, levèt lo sètge de la vila lo 25 de julhet.
Bilanç[modificar | modificar la font]
L’escaç d'aquel sètge confirma l’arrèst de l’espandiment dels Montfòrt en Occitània, ja començat amb lo sètge de Bèucaire. Fòra de l’intervencion del prince Loís en 1219, Amalric de Montfòrt contunhèt de perdre de terren, abans de daissar totes lo seus drechs sul Lengadòc al prince, vengut Loís VIII rei de França entre temps. Mas aquelas victòrias faguèron pas que retardar l’annexion d’Occitània: los vescomtats de Besièrs, d’Albi e de Carcassona foguèron ligats als domènis reial dempuèi 1226, pendent la crosada del rei Loís VIII lo Leon, e lo comtat de Tolosa dintrèt dins l’apanatge del prince capecian Anfós de Peitieus, fraire de Loís IX de França e gendre de Ramon VII, en 1249, abans d’èsser ligat a la Corona en 1271.
Annèxes[modificar | modificar la font]
Bibliografia[modificar | modificar la font]
- (fr)Dominique Paladilhe, Simon de Montfort, Librairie Académique Perrin, 1988 (réimpr. 1997), 324 p. (ISBN 2-262-01291-1), p. 280-299
- Georges Bordonove, La Tragédie Cathare, Paris, Pygmalion – Gérard Watelet, coll. « Les Grandes Heures de l’Histoire de France », 1991, 462 p. (ISBN 2-85704-359-7), p. 322-329
Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]
- ↑ Las tropas prenguèron tres jorns per paercorrir los 270 quilomètres separant Bèucaire de Tolosa
- ↑ Avèm ja vist que lo segond filh de Simon de Montfòrt, Gui aviá esposat pauc abans Petronilha de Comenge.


text:
1980
Aquesta pagina concernís l'an 1980 del calendièr gregorian.
Somari
Eveniments[modificar | modificar la font]
Occitània[modificar | modificar la font]
França[modificar | modificar la font]
Euròpa[modificar | modificar la font]
Polonha[modificar | modificar la font]
Debanament de manifestacions novèlas que causèron la fin dau periòde Gierek e la presa dau poder per lo generau Wojciech Jaruzelski. Deguèt rapidament faciar una tièra de manifestacions organizadas per lo sindicat Solidaritat menat per un obrier catolic dich Lech Walesa.
Africa[modificar | modificar la font]
Botswana[modificar | modificar la font]
Mòrt dau president Seretse Khama. Ketumile Masire (BDP) foguèt elegit per lo remplaçar.
America[modificar | modificar la font]
Peró[modificar | modificar la font]
Debanament deis eleccions promesas per lo govèrn dictatoriau de Francisco Morales Bermúdez Cerruti qu'èra incapable de dirigir lo país. Gràcias a un sostèn important de part de la populacion e a la division de seis adversaris, l'ancian president Fernando Belaúnde Terry foguèt elegit President de la Republica. Prenguèt plusors mesuras progressistas coma la restitucion dei jornaus a sei proprietaris ò lo restabliment de la libertat d'expression. Pasmens, assaièt tanben de limitar leis efèctes de la reforma agrària de Velasco, se raprochèt de Washington e mau capitèt de faciar la crisi economica, especialament lo problema causat per l'inflacion.
Enterin, dins lei regions centralas, apareguèron divèrsei guerilhas comunistas, magerament aquela dau Sendier Luminós, que comencèron una tiera d'atacas còntra l'Estat Perovian. Largament ignorats per lo govèrn centrau, aquelei combats venguèron un problema vertadier tre l'annada seguenta (→ 1981).
Asia[modificar | modificar la font]
Iran[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Iran-Iraq après una tièra de bombardaments per l'aviacion iraquiana lo 20 de setembre. Après d'avançadas de quauquei desenaus de quilomètres lòng de la frontiera, leis Iraquians foguèron finalament blocats per leis Iranians.
Iraq[modificar | modificar la font]
Començament de la Guèrra Iran-Iraq après una tièra de bombardaments per l'aviacion iraquiana lo 20 de setembre. Après d'avançadas de quauquei desenaus de quilomètres lòng de la frontiera, leis Iraquians foguèron finalament blocats per leis Iranians. Puei, lo 28 de novembre, se debanèt una batalha navala dins la region dau pòrt iraquian d'Umn Qasr. La flòta iraquiana i perdèt sièis naviris (còntra solament un per leis Iranians) e demorèt quasi inactiva fins a la fin de la guèrra en 1988.
Oceania[modificar | modificar la font]
Tuvalu[modificar | modificar la font]
Independéncia dau país lo 30 de julhet.
Vanuatu[modificar | modificar la font]
En mai, leis illas secessionistas d'Espiritu Santo e de Tanna conoguèron doas insureccions novèlas. Dins la premiera, de secessionistas conquistèron la capitala e proclamèron la Republica de Vemarana e dins la segonda, de combats opausèron lei partisans dau govèrn ai partisans de França. París sostenguèt aquela secession en empachant lo mandadís d'una fòrça militara e en reconóissent aquela independéncia. Pasmens, lo 2 de junh, Tanna foguèron reconquistada per lo govèrn locau. Puei, après l'independéncia oficiala dau país lo 30 de julhet, Lini poguèt emandar l'ajuda militara dei país de la region e obtenguèt aquela de Papoa-Nòva Guinèa. Lo 31 d'aost, un desbarquament aisat prenguèt lo contraròtle dau territòri de la Republica de Vemarana marcant la fin de secession. Aperaquí 2 300 i foguèron arrestadas.
Arts[modificar | modificar la font]
Sciéncias e tecnicas[modificar | modificar la font]
Astronomia[modificar | modificar la font]
Susvolada dau sistèma de Saturne per la sonda espaciala Voyager 1. I poguèt realizar divèrsei fotografias de la planeta, de sei satellits e de realizar divèrsei mesuras de temperaturas e de composicion atmosferica. Descurbiguèt tanben uech satellits suplementaris.
Energia[modificar | modificar la font]
Premier foratge orizontau realizat dins lo jaciment de gas naturau de Lac per Elf Aquitaine e l'Institut Français du Pétrole. Aquela tecnica foguèt aplicada en 1982 ai foratges sosmarins e s'es largament difusada dins lo mond.
Economia[modificar | modificar la font]
Naissenças[modificar | modificar la font]
- 19 de genièr - Jenson Button, pilòt de Formula 1 britanic
- 27 de genièr - Marat Safin, jogaire de tennis rus
- 28 de genièr - Nick Carter, cantaire american (Backstreet Boys)
- 12 de febrièr - Christina Ricci, actritz de cinèma americana
- 12 de febrièr - Juan Carlos Ferrero, jogaire de tennis espanhòl
- 21 de febrièr - Jigme Khesar Namgyel Wangchuck, rei de Botan
- 12 de març - Katie Morgan, actritz pornografica americana
- 21 de març - Ronaldinho, jogaire brasilièr de fotbòl
- 17 de junh - Venus Williams, jogaire de tennis americana
- 20 de julhet - Gisele Bündchen, modèl brasilièra
- 22 de julhet - Kate Ryan, cantaira bèlga
- 26 d'agost - Macaulay Culkin, actor american
- 12 de setembre - Yao Ming, jogaire chinés de basquèt
- 21 de setembre - Kareena Kapoor, actritz indiana
- 30 de setembre - Martina Hingis, jogaira de tennis eslovaca
- 10 de decembre - Sarah Chang, violonista americana d'origina coreana
- 18 de decembre - Christina Aguilera, cantaire american
- 20 de decembre - Ashley Cole, fotbolaire anglés
- Jordan Galland, cantaire, compositor, realizaire e productor american de pop
- Judd Vinet, un desvelopaire open-source canadian
Decèsses[modificar | modificar la font]
- 2 de febrièr - William Howard Stein, quimista american, Prèmi Nobel (n. 1911)
- 18 de març - Erich Fromm, psicològ e filosòf alemand (n. 1900)
- 24 de març - Oscar Romero, arcebisp d'El Salvador (n. 1917)
- 25 de març - Roland Barthes, critic e escrivan american (n. 1915)
- 31 de març - Jesse Owens, atlèta american (n. 1913)
- 15 d'abril - Jean-Paul Sartre, filosòf e escrivan alemand, Prèmi Nobel de Literatura (recusat) (n. 1905)
- 24 d'abril - Alejo Carpentier, escrivan cuban (n. 1904)
- 29 d'abril - Alfred Hitchcock, director de cinèma britanic (n. 1899)
- 4 de mai - Josip Broz Tito, president d'Iogoslavia (n. 1892)
- 18 de mai - Ian Curtis, musician britanic (Joy Division) (n. 1956)
- 7 de junh - Henry Miller, escrivan american (n. 1891)
- 7 de junh - Elizabeth Craig, escrivan britanica (n. 1883)
- 9 de julhet - Vinicius de Moraes, poèta, escrivan e diplomata brasilièr (n. 1913)
- 24 de julhet - Peter Sellers, actor britanic (n. 1925)
- 27 de julhet - Muhammad Reza Pahlavi, shah d'Iran (n. 1919)
- 10 d'agost - Yahya Khan, president de Paquistan (n. 1917)
- 17 de setembre - Anastasio Somoza Debayle, dictator de Nicaragua (n. 1925)
- 7 de novembre - Steve McQueen, actor american (n. 1930)
- 20 de novembre - John McEwen, primièr ministre d'Austràlia (n. 1900)
- 22 de novembre - Mae West, actritz americana (n. 1893)
- 4 de decembre - Francisco Sá Carneiro, primièr ministre de Portugal (n. 1934)
- 8 de decembre - John Lennon, cantaire e compositor britanic (The Beatles) (n. 1940)
- 24 de decembre - Karl Dönitz, militar e president d'Alemanha (n. 1891)
- 31 de decembre - Marshall McLuhan, professor e escrivan canadian (n. 1911)
Prèmi Nobel[modificar | modificar la font]
- Prèmi Nobel de Fisica : James Watson Cronin, Val Logsdon Fitch
- Prèmi Nobel de Quimia : Paul Berg, Walter Gilbert, Frederick Sanger
- Prèmi Nobel de Fisiologia o Medecina : Baruj Benacerraf, Jean Dausset, George D. Snell
- Prèmi Nobel de Literatura : Czesław Miłosz
- Prèmi Nobel de la Patz : Adolfo Pérez Esquivel
- Prèmi Nobel d'Economia : Lawrence Klein


text:
L'ipotèsi d'un gasconisme en catalan qu'ei hòrt probabla. De segur, en los ahars de gasconisme en catalan, la parentat lingüistica enter las duas lengas que hè qu'ei generaument mauaisit de determinar quin maine a inventat un mot e quin l'a sonque manlhevat. Totun, en aqueste cas precís de "melic", que dispausam d'un bon indici. En gascon, que i trobam shens que la fòrma "melic", que i trobam autanplan la fòrma mei longa e mei corrècta etimologicament "omelic" ( de ŭmbĭlīcus ) (cf. Palay), de la quau deriva melic ( l'omelic > lo melic). Dit autament, lo mot "omelic", a l'origina de "melic", qu'ei gascon. Per contra, "omelic" qu'ei desconeishut en catalan e n'i a pas nat document entà atestar qu'aqueste mot "omelic" e posca o pogosse estar catalan. Dongas, lo mot "melic" que deu estar un gasconisme emprontat peu catalan medievau.
Lo mot "melic" que s'ei substituit au mot pròpiament catalan llombrígol (deu latin ŭmbĭlīcŭlus) en la llengua valenciana e mei generaument per tot l'airau deu catalan occidentau. Hens los documents catalans o valencians mei ancians, anteriors a la dusau mitat deu sègle 14, sonque llombrígol o ua de las variantas d'aqueste mot qu'ei emplegat tà díser melic. En un document tarragonin (domeni deu catalan occidentau) de la dusau mieitat deu sègle 14, lo mot "melic" qu'apareish peu prumèr còp en catalan, totun emplegat en concurréncia dab llombrígol (dus còps) hens lo medish tèxte. "Melic" qu'a fenit per espudir completament lo son sinonime llombrígol deu domeni deu catalan occidentau , deu quau la llengua valenciana hè partida. En catalan orientau, per contra, la substitucion n'ei pas acabada, totun qu'ei a progressar, preservant peu moment sonque las Islas Balearas e l'Alguer en Sardenha. En catalan de Conflent, qui ei de l'orientau, l'unic mot tà díser melic qu'ei "melic". Enqüèra medish a Barcelona, lo mot qu'ei vadut corrent au sègle 20 e que i a passat llombrígol en us.
Lo mot "melic" qu'ei un exemple clar d'un mot l'us deu quau ei a progressar sonque per de rasons de valor intrinsèca, estetica o fonetica deu mot, que non per rasons de "dominacion lingüistica" o non sèi pas de qué d'aute. Lo fèit qu'aqueste mot e sia gascon o non, n'a pas arren a véder dab lo son succès en catalan, lo mot n'a pas l'etiqueta "gasconisme" hicada dessús. Se s'espandeish, qu'ei pr'amor qu' agrada, e punt. Lo mot llombrígol que's deu portar ua connotacion negativa, qu'evoca unh aute significat, lo de talòs, de lombric (significat de llombrígol en valencian, o sia llombric en catalan) mentre "melic" que rima dab "bonic" (beròi en catalan) - d'aulhors "bonic" (bonilh x melic) qu'ei locaument sinonime de "melic" en gascon - e lo mot "melic" que sap evocar quauquarren de doç e de bon mercés aus derivats de "mèu" ("melicós" etc). D'autes gasconismes incorporats en catalan au sègle 14 que son plan coneishuts, com "galet", per exemple (lo deu "béver a galet", "galet" qu'ei la fòrma pròpiament gascona de "canalet"). Totun, tots n'an pas avut un hat tant exitós com lo de melic o de galet en catalan. Per exemple lo vèrbe gascon "afustar", qui significa "argüeitar"", "espiar d'amagat", atestat hens un manuscrit catalan de 1359, que i ei completament extint.
Dongas, dinc a la fin deu sègle 14, lo mot llombrígol (devath ua de las soas nombrosas variantas, "llombrigoll", "lombrigol" etc.) qu'èra lo solet mot atestat tà virar lo mot gascon "melic" en catalan, per tot lo domeni, tant l'occidentau com l'orientau. Lo mot melic que començè a s'espandir peu domeni catalan de cap au sègle 15, en començant grosso modo peu domeni occidentau e, en orientau, peu septentrionau (rosselhonés). La reparticion melic /llombrígol non respècta pas de fèit las divisions dialectaus deu catalan, çò qui lo cas d'un manlhèu explica plan. Uei lo dia au sègle 21, arron la soa invasion pro recenta de la metropòli barcelonesa , "melic" que continua de progressar en remplaçant chic a chic llombrígol per tot lo domeni continentau deu catalan. Vediatz aquiu entà aver mei de detalhs sus la cronologia de la progression d'aqueste probable gasconisme en catalan.


text:
Melieg
Melieg en breton ( Meillac en francés) es una comuna bretona, situada dins lo departament d'Ille et Vilaine e la region de Bretanha.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La parròquia de Meillac fasiá partida del doyenné de Dòl en levant del évêché de Dòl e èra jol vocable de sant Martin. I aviá cossí trève La Capèla-a las-Filzméens.
La paroisse de Meillac faisait partie du doyenné de Dol relevant de l'évêché de Dol et était sous le vocable de saint Martin. Elle avait comme trève La Chapelle-aux-Filzméens.


text:
Sètz redactor o administrator d’un sit SPIP en occitan, sètz webmèstre d’un sit en occitan que desiratz "eSPIPar", venètz escambiar amb los autres usancièr :
Una lista pels usancièrs d’SPIP en occitan : spip-oc@rezo.net
Aquí podètz discutir en lenga nòstra a l’entorn de las dificultats qu’encontrats per fargar, melhorar, manténer vòstre sit SPIP.
Pr’aquò pel moment, los usancièrs d’SPIP en occitan son gaire nombroses, se pòt qu’ajan pas la responsa a vòstra question. Aquò rai, d’autras listas pòdon completar :
La tièra dels usancièrs : spip@rezo.net
Aquò’s la tièra francofòna. Es aquí qu’avètz mai d’astre d’agantar l’ajuda d’autres usancièrs o de desvolopaires (SPIP es a l’origina un logicial en francés e per ara los sits SPIP en francés son los mai nombroses).
Atencion : Aquela lista es fòrça activa. Un fum de messatge de nombreux messages (un trentenat cada jorn), un fum d’abonats (mai o mens 500), una brava entrajuda. La tièra es pas moderada cap. Alavetz fonciona mercés a la bona volontat de cada participant.
Per estalviar una subrecarga de la boita de letras dels autres participants e far pas perdre de temps a tot lo mond, vos mercejam de seguir aquelas recomandacions :
- E mai ajatz pas léser de legir la documentacion de cap en cima, consultatz al mens las rubricas de questions frequentas abans de pausar una question.
- precisatz a cada còp la version d’SPIP qu’utilisatz
- descrivètz tan precisament coma possible lo vòstre problèma : a quin moment abocatz, quines messatges d’error s’afichan... De fach, plan de còps, las questions pausadas son foscas e demandan mai d’un escambi de messatges abans de poder comprene la quita natura del problèma (exemple :
- Aquò marcha pas !
- Qué marcha pas ?
- Tot ! I a pas res que marche.
- As capitat d’installar ?
- òc ben, mas res fonciona pas
- ...)
- Se vòstra question concernís la creacion d’esqueletas, balhatz l’URL de l’esqueleta concernida (pas de besonh de tornar copiar l’esqueleta dins lo messatge).
- quora s’escàmbia a l’entorn del vèostre problèma, daissatz dins los messatges seguents la descripcion de vòstre problèma : amb un trentenat de messatges per jorn, s’oblida aisidament de que se tracha dins tala o tala discussion.
- se degun respond pas, servís pas de res de s’embufar... serà que degun coneis pas la responsa. D’unes usancièrs mandan lor question sus la tièra spip, puèi la tòrnan mandar al cap de mièja ora (la meteissa question, mas amb un ton colèra), una ora puèi la question arriba sus spip-dev e acaban lo ser per mandar lor question dirèctament a l’adreiça personala des desvolopaires d’SPIP. Aquò, solid, es lo biais mai eficaç de trapar pas jamai cap d’ajuda.
- mandatz vòstres messatges en mòde tèxt e pas jamai en HTML : sus una lista fòrça activa, los messatges en HTML alentisson la consultacion.
La tièra de las anoncias : spip-ann@rezo.net
Aquela tièra es una tièra de difusion, « passiva » : i se debanan pas cap de discussions. Es prevista per anonciar d’eveniments importants a l’entorn d’SPIP (mai que mai las versions novèlas). Alavetz i circulan gaire messatges.
La tièra dels desvolopaires d’SPIP : spip-dev@rezo.net
Atencion : aquela tièra servís per discutir de la programacion d’ SPIP (e non pas la programation amb SPIP). E mai vòstre problèma siá complicat e implique l’utilisacion de PHP e MySQL, aquò es pas una rason per lo mandar susr spip-dev@rezo.net : cada question ligada a l’usatge d’SPIP, tant tecnica que siá, se deu pausar sus la tièra dels usancièr mençonada çai subre. Vos mercejam d’o respectar.
D’autre latz, se volètz senhalar un bug o prepausar una melhorança simpla d’SPIP, pòt èsser preferible d’utilizar lo sistèma de gestion dels bugs. Aital vòstra intervencion se servarà preciosament alluòc de se negar dins una mar de messatges variats.
La tièra dels reviraires: spip-trad@rezo.net
Aquela tièra permet als reviraires d’escambiar d’informacions ligadas a las dificultats de revirada. Se desiratz participar a una(s) revirada(s), vos aconselham de vos inscriure a aquela tièra.


text:
Alaba
Alaba (Araba en basco, Álava en espanhòu) qu'ei un parçan deu Bascoat
Administrativament qu'ei un « territòri istoric » dens la Comunautat Autonòma Basca e ua província d'Espanha.
Los sons abitants que son los alabeses.
Qu'ei bordada per Biscaia e Guipuscoa (nòrd), La Rioja (sud), la província de Burgos (oèst) e la Comunautat Forala de Navarra (èst). Las comunas de La Puebla de Arganzón e de Condado de Treviño que forman ua enclava apartienent a Burgos e a Castelha e Leon.
Heraudica[modificar | modificar la font]
La banèra que data deu sègle XIVau, quan lo territòri e acceptè las relacions dab Castelha. Simbèus medievaus: lo leon, lo castèth e lo braç qui sostien l'espasa dab ua devisa: Entà la justícia contra los mauhasents.


text:
Sailly-Achâtel
Sailly-Achâtel es una comuna francesa, situada dins lo departament de Mosèla e la region de Alsàcia Champanha Ardena Lorena.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Toponimia[modificar | modificar la font]
- Sailly (atestacions Serlei, en 1157, Cerleium, en 1188 ) ven probablament pas d'un nom d'òme gallo-roman, Salius, e del sufixe -acum, mès a benlèu patit de l'atracion dels autres Sailly qu'an aquela origina; lo nom ven puslèu del nom d'òme latin Cerellius, ambe'l meteis sufixe[1], latinizacion del sufixe gallés -*acon. Cossí que siá, se tracta d'una propietat rurala d'origina gallo-romana, o çò pus mens de l'Antiquitat tardiva.
- Per Achâtel, las atestacions son Chaistelz, en 1465, Hautchastel, en 1756, Hohenschloß en 1915–1918 e 1940–1944. Se ditz Auchèté[2] et Chaité en lorenc. Lo nom fa referéncia a un castèl, mès la primièra sillaba sembla tardiva; es normalament lo francés haut («naut»).
Istòria[modificar | modificar la font]
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Albert Dauzat, Charles Rostaing, Dictionnaire étymologique des Noms de Lieux en France, Librairie Guénégaud, reedicion 1984
- ↑ Léon Zéliqzon - Dictionnaire des patois romans de la Moselle, Volume 1 (1922)


text:
LaurençD a écrit:Héhé… Contunhi sus la mema dralha : Dins Leire, las doas comuna ont l’abstencionisme es estat lo mai fòrt son tamben las comunas ont lo FN es arribat primer : Unieux e Le Chambon-Feugerolles. Son doas comunas de la Val d’Ondaine que comolan caumatge, usinas barradas eca. Demest las gens que vòtan FN, la majoritat son de monde que votèron comunista o PS o RPR un còp èra, mas que iara se pensan que lo sisteme es fotut, que lo cal faire petar e que lo mejan mai segur per o capitar es de votar per un capbord. E se troba qu’an Gollnish a posita. Aquò’s de nihilisme politic (s’èri provocator –çò que soi pas- diriai qu’es un vòte revolucionari).
Cresi que dins la teuna analisi desbremba de prener en compte 2 factors :
-L'abstencionisme afortis pas la votacion pel FN, la differencia es que los partits qu'an pas "l'assegurança de ganhar" los militants van votar (es valable per lo FN, pel NPA, pel Front d'Esquera...), aprep al luòc de diser "bouh los que van pas votar son marrits", cal ensajar de comprener per de que van pas votar (disi pas que totes te podran balhar un argumentari bastit coma lo que te balham amb Matieu, mas te pausi una question : nosautres amb Matieu votam pas, mas sabem per de que votam pas, es que sias segur que totes los que van votar sabon vertadierament
per de que van votar (e parli vertadierament, es qu'an legit lo programme de lo lor candidat o es que an votat "per de que i'a l'occitan, per de que l'ome o la fremna a pegat dessus una etiqueta (PS, EE, UMP....la que vos), per de que "es risolier als guignols, o (ma preferida) per de que "I'a monde que son morts per qu'aguessem lo dreit de vote") ieu n'en soi pas segur).
- Segon punt (es pas se es lo cas dins lo teu canton, me basi aici sus 2 endreits que coneissi plan, Arieja e Aude) l'essencial de l'electorat FN son pas totes monde racistes o xenofobs, i'a un fum d'ancian communistes que son estats deçaubuts al moment de l'esquera plurala e que se dison que se Le Pen passa, lo poble prendra las armas e sera la revolucion (teoria que se pòt discutir, es ja malaisit de faire la revolucion amb CRS de l'autre camp, soi pas segur que sera mai aist amb l'armada) la lora tòca es pas un estat fasciste mas una beluga ta faire tot petar e obtener un cambiament radical)
Darrier punt, quitament se vos va pas pareisser politicament correct : e se lo probleme era que fòra del FN e del NPA que tenon una linha politica clara (qu'òm siaguesse d'acòrdi o non ambe òm pòt pas diser l'encontrari) e un programme sus los qual demoran dempuei d'annadas, lo de mai de la "classe politique" far lo seu programme en dubrissant la premsa lo matin (una mameta se faguet agressar, cal una lei contra l'agression de las mametas, una escola dola de constipacion, cal una lei ta butar los drotles de cagar......)
Seria benleu temps que lo sisteme cambiesse, que las linhas politica siaguesson clarament tornada definida (te dirai que per ieu Borloo es mai a esquera que DSK).... mas per aquò caldria benleu que lo monde aguesson una consciencia politica e una enveja de cambiar.... e aquò es una autra istòria


text:
Estadi Velodròm
L'Estadi Velodròm es l'estadi ont jòga l'equipa de fotbòl de l'Olimpic de Marselha dempuei junh de 1937. L'Estadi deu son nom a la pista ciclista uei desapareguda. Proprietat de la Municipalitat de Marselha, L'Estadi Velodròm es gestionat per la societat Arema, dins l'encastre d'una concession ligada a la renovacion començada en 2011. Per la Copa dau mond 1998, la capacitat de l'estadi passèt de 42 000 a 60 013 plaças. Lo recòrd d'afluéncia (58 897 espectators) data dau 6 de mai de 2004 per la partida contra Newcastle United en Copa de l'UEFA. En 2014, la renovacion de l'estadi s'acaba amb una nòva capacitat de 67 054 sètis.
Lei diferentei renovacions[modificar | modificar la font]
L'estadi a subit diferentei renovacions. L'estadi foguèt inaugurat en 1937 per una victòria còntra leis Italians dau Torino FC. La primiera renovacion a luòc per la copa dau mond de 1998. La renovacion comença lo 18 de febrier de 1996 per la demolicion parciala de la tribuna Joan Boin. Leis òbras finisson fòrça criticadas; se ditz que l'estadi es tròp envasat, l'ambient es tròp diferent d'abans, pasmens i aviá mens de plaças dins l'ancian estadi. En 2011, l'estadi entamena un nòva renovacion, en rason de l'atribucion a la França dau Campionat d'Euròpa dei Nacions. La capacitat serà portada a 67 000 sètis e lo teulat que demandavan totei lei costumiers dei travèias marselhesa serà pausat, fasent dau Velodròm un deis estadis mai modèrnes d'Euròpa tota e classificat cinq estèlas dins l'indici UEFA, çò que li permetrà d'aculir de finalas de copas europencas.
Liame extèrne[modificar | modificar la font]
http://www.arema-velodrome.com


text:
Trompeta
La trompeta qu'ei un instrument de la familha deus aerofòns e tanben instruments de coire, constituit per una embocadura ligada a un tube corbat qui ei acabat per un pavalhon.
La trompeta qu'ei un instrument qui coneish ua grana quantitat de variantas. Los modèls los mei emplegats que son las trompetas de pistons en Ut (la loa nòtas la mei grava produsida shens prémer cap piston qu'i ei lo do) e en Sib (un ton mei baish que la precedenta).
Somari
- 1 Partidas e entertien de la trompeta
- 2 Principi
- 3 Acordatge
- 4 Istòria
- 5 Diferentas menas de trompetas
- 6 Sordinas
- 7 Extensions tecnicas
- 8 Trompetistas famós
- 9 La trompeta per Joan de Cabanas
- 10 Repertòri de la trompeta
Partidas e entertien de la trompeta[modificar | modificar la font]
La trompeta que's compausa d'ua embocadura on lo musician e produseish lo son dab los sons pòts e qui transmet la colomna d'aire dens lo canèr principau.
L'embocadura de la trompeta, coma la deu trombon, qu'a una perforacion interiora en forma de copa en U, çò que contribueish a bastir una sonoritat mei vibranta que la d'autes instruments, coma per exemple la trompa.
Lo tube de la trompeta, que pot estar de diferents aliatges (com per exemple de coire) e, levat de la partida deu pavalhon qui ei conica, qu'ei constituit per un tube cilindric, çò que balha a l'instrument son timbre e sa poténcia sonora caracteristica.
Los pistons en posicion quilhada que deishan passar directament l'aire dens lo canèr qui mia entau pavalhon e, se son baishats, que'u hèn seguir un camin un pauc mei long dens la loa colissa. La colissa deu tresau piston e egaument la colissa deu canèr principau que son provesits d'ua clau d'aiga qui's pòt aubrir entà vueitar la shaliva qui, autament, e s'apiela e deforma lo son en bèth empachar lo libre passatge de la colomna d'aiga.
Las divèrsas colissas que son greishadas entà poder estar mudadas ; deu lor costat, los pistons que son untats d'òli regularament entà eslissà's mei aisidament (autament, que poderèn tardar a quilhà's o resistir ad abaishà's çò qui genarè lo jòc). La colissa pricipau que permet d'acordar la trompeta en la bèth possar o tirar.
Certas trompetas que pòden passar d'un acòrd en Ut a un aute en Sib en tot cambiar las loas colissas que possedeishen donc en doble jòc (un jòc entà adobar la trompeta en Ut e un aute entau Sib).
Principi[modificar | modificar la font]
Lo son dens un instrument d'embocadura qu'ei produsit per l'aire qui obreish e barra successivaments los pòts. La frequència d'obertura e de barradura que depen de la vitessa (e donc de la pression) de l'aire.
Lo son atau produsit que trauca tota la longor deu tube de metau dinc au pavalhon. Totun, ua certa longor de pavalhon non permet pas de har sonar sonque un son grave d'ua frequéncia precisa e las soas armonicas mei agudas. Qu'ei lo principi de la trompeta naturau barròca, deu claron, de la trompeta de cavaleria qui non joga pas sonque nòtas d'ua medisha seria armonica e qui non poden pas jogar cap melodia complexe e sustot non poden pas realizar cap gama cromatica.
L'istòria de la trompeta qu'ei donc estada marcada per mantuns ensages d'adobar aquesta limitacion armonica de l'instrument. La trompeta modèrna, dab los sons pistons, qu'ei la resulta d'aquesta recèrca. Cada piston, quan ei abaishat, que mia l'aire a seguir un camin mei long e qu'aibaisha atau un pauc la frequècias deu son, en produsent atau ua nòta mei baisha. Tres pistons que son pro entà alavetz poder superpausar las diferentas serias armonicas prodisidas per las diferentas longors de tube obtiengudas en los combinant e en bèth podúser atau totas las nòtas de la gaams cromaticas.
Dens ua trompeta modèrna los pistons (o las paletas) que son numerotats de 1 a 3 (lo 1 qu'ei lo mei pròche de l'embocadura). Quan òm non prem pas nat, la trompeta que produseish un deus sons sons naturaus (un Do s'ei acodrada en Ut, un Sib, s'ei en Sib, un Re s'ei en Re eca). En bèth prémer lo purmèr piston o paleta òm baisha la nòta naturau d'un ton ; en prémer lo dusau, òm baisah d'un miei ton ; en prémer lo tresau òm baisha d'un ton e un miei ton (e donc en prémer lo 1 e lo 3 òm baisha de dus ton e un miei ton). Lo 4au pinston hornit dens un gran nombre de trompetas piccolo que baisha lo son d'ua quarta (sia de 5 miei tons) en bèth autrejar atau la possibilitat de baishar dens un registre pròche tanben de la trompeta en Ut.
Acordatge[modificar | modificar la font]
La trompeta qu'ei un instrument sosmés a mantuns factors fisics (e mei que mei la temperatura qui dilata o contracta los metaus) e uman qui pòden har variar lo son acòrd. Per aquesta rason, la cau acodar cada còps qui se joga ; per aquò har, que's hè variar la longor deu tube en bèth tirar o possar la colissa principau e màger coneguda per aquesta rason dab lo nom de colissa d'acordatge).
Istòria[modificar | modificar la font]
Trompetas que hon trobadas dens lo tombèu deu faraon Totankhamòn. Que sabem tanben que lo romans qu'emplegavan ua mena de trompeta aperada tuba. A l'Atge Mejan las trompetas qu'èran utilizadas dens l'armada entà comunicar. La tecnica que vadó cada còp mei complexe dinc au temps barròc per'mor que lo trompetistas que pujavan mei anar mei haut dens las nòtas agudas (mauaisidas de prodúser). La rason d'aquesta evolucion b'èra que la armonicas de l'instrument naturau (qu'ei a díser hèit d'un simple tube de metau shens cap aute mecanisme destinat e melhorar la soas possibilitats armonicas) be son mei pròchas dens los aguts, permetent atau de jogar melodia dab mei nòtas diferentas. Qu'ei atau que Johann Sebastian Bach qu'escrivó ua particion hèra aguda per la trompeta dens lo son segond concerto brandeborgés. Uei lo dia los concertos de l'èra barròca que son tostemps hèra mauaisits d'interpretar (e mei que mei dab ua trompeta naturau barròca) e que son generaument jogats sus ua trompeta piccolo, mei petita e mei practica entà prodúser nòtas suber agudas (a maugrat qu'aqueth instrument e sia reservat aus trompetistas d'un nivèu hèra avançat e mestresant las trompetas en Ut e en Sib).
Au sègle XVIII los factors de trompeta qu'avón l'idea de horadar l'instrument e de'u hornir claus qui permetèvan de tapoar lo horat qui volosse (un mecanisme pròche deu de la clarineta o deu saxofòn). La resulta que ho l'invencion de la trompeta de claus qui podèva jogar totas las nòtas mes au prètz d'ua perta importanta de la qualitat deu son. L'instrument que ho abandonat mes que permetó totun aus compositors d'escríver òbras mei elaboradas a la tessitura de la trompeta modèrna. L'exemple lo mei famós qu'ei lo concerto per trompeta de Joseph Haydn.
Fin finala, l'invencion, de cap a 1830, de la trompeta de pistons qu'acabè d'avalir totas las limitacions armonicas de l'instrument. Ua auta solucion, tanhenta deu piston que ho desenvolopada e qu'ei enqüera emplegada uei lo dia : la paleta qui, en lòc de pujar e de baishar com ac hè lo piston, be vira orizontaument.
Diferentas menas de trompetas[modificar | modificar la font]
En Occident, las purmèras trompetas qu'èran trompetas naturaus e tanben de colissa, estant la colissa lo purmèrs ensags de compessar los limits de la trompeta naturau. Qu'ei atau que hon desvolopadas las trompetas barròcas, enqüèra emplegadas uei lo dia per interpretar mei autenticament la musica barròca o la musica sinfonica classica. La version modèrna de la trompeta naturau qu'ei la trompeta de cavaleria.
Enter la trompeta barròca e la trompeta modèrna ua temptativa a l'epòca classica que ho ensajada de prodúser un instrument capable de ralizar gama cromatica : que ho la trompeta de claus. Malurosament, per aquò har l'instrument qu'ei horadat çò qui'u hè pérder casi ton la brilhança deu son.
La trompeta mei emplegada (en jazz mei que mei) uei lo dia qu'ei la trompeta en Sib, qui ei un instrument de transposicion (çò qui significa que quan lo musician e legeish un Do sus la soa particion en clau de Do, qu'interpreta en vertat un Sib, çò qui l'obliga a léger ua particion transcripta hens ua auta tonalitat se vòu jogar dab un pianista o un violonista). La dusau trompeta mei emplegada qu'ei la trompeta en Ut (e sustot en musica classica, a maugrat que la trompeta en Sib be sia tanben emplegada). Aquesta trompeta, acordada un ton au dessus de la trompeta en Sib, qu'interpreta efectivament un Do quan lo musician legeish un Do sus la clau d'Ut. B'ei donc pas un instrument de transposicion.
Lo musician classic que pòt tanben utilizar trompetas en Re, en Mib e auta acòrd mei rar segond la comoditat de l'interpretacion deu repertòri mes dab un risque de confusion (puish qu'interpretar ua particion d'ua trompeta a ua auta que demanda un esfòrç de transposicion e de jogar d'ua aute biais entà interpretar la medisha melodia sus la medisha tonalitat).
Se las trompetas de piston e son las mei espandidas, òm tròba los lors equivalents dab paletas.
Ua trompeta baisha qu'existeish (qu'ei generaument jogada per un trombonista e dab ua embocadura de trombon e tanben ua trompeta de colissa modèrna (hèra pròcha donc deu trombon soprano).
Òm troba tanben trompetas de pòcha en Sib qui son arreplegadas entà estar mei cortas mes dab la medisha longor de canèr (que's pòden donc jogar com ua trompeta en Sib).
Au contre de la trompeta de pòcha la trompeta heraudica qu'ei tanben lo medish instrument mes desplegat per estar dreta e deu son mei estiglant e evocar romanticament la musica de cort. Qu'ei ua trompeta de ceremonia.
Fin finau, lo repertòri suber agut qu'ei unterpretat sus ua trompeta piccolo. Lo son jòc qu'ei destinat a un musician classic qui mestresa las trompetas en Sib e en Do (per'mor lo jòc agut e net qu'ei mens aisit que lo jòc medium).
Mei anecdoticament, lo compositor Giuseppe Verdi qu'estreè ua trompeta dreta de l'ebocardur dinc au pavalhon provesida d'un sol piston (adar que son genarument hèitas dab 3)entau son opera Aïda e, per'mor de la tematica egipciana deu livret aquesta trompeta qu'ei aperada trompeta egipciana. Aquesta qu'ei pròcha de la trompeta heraudica qui lo son canèr e vira lèu au ras de l'embocadura entà s'acabar per un long pavalhon dret.
Sordinas[modificar | modificar la font]
Com tots los instruments de coires, lo trompetista que pòt tapoar lo pavalhon de l'instrument dab ua sordina. Aquò que's pòt har sia entà limitar l'intesitat deu son entà durant la practica sia entà prodúser ua mena particulara de son (çò qui ei sovent lo cas dens la musica contemporanèa, populara e dens lo jazz). Las sordinas oau-oau que son la mei emplegadas dens aqueste dusau cas ; que son provedidas era medishas d'un lor pavalhon de lo musician e pòt tapoar e destapoar dab la man en bèth prodúser ua son qui sembla a l'onomatopea oau-oau.
Lo medish principi que's pòt aplicar au quita pavalhon de la trompeta dab ua mena de sordina qui marcha com un capèth qu'òm obreish e qu'òm barra dab la man en bèth negar e liberar successivament lo son de l'instrument.
Entà la practica ua trompeta qui tapoa simplament l'instrument qu'ei desconselhada per'mor que deforma lo son en bèth estujar las imperfeccions de l'eslhève ; en mei d'aquò, en encoratjar a jogar mei hòrt, qu'ei en contradiccion dab l'enjòc màger de l'estudi de la tecnica de la trompeta : la recèrca d'ua subtila facilitat dens l'emission d'un son doç shens non pas forçar dab los pòt en dens l'intesitat deu son.
Entà la practica e entau eslhèves, Yamaha qu'a donc desvolopat ua sordina aperada Silent Brass ("coire silenciós") hèra potenta qui nega lo son exteriorament mes qui'u restitueish au mejan d'un micro dens un casque audio qui'u torna a las aurelhas de l'eslhève.
Extensions tecnicas[modificar | modificar la font]
Lo musician que pòt articular sons particulars au mejan deus pòts e de la lenga. La lenga que permet de copar lo briu de l'aire e, atau, d'articular atacas en bèth marcar lo medish moviment qui produseish un son "Ta" dens lo lengatge articulat. Aquò que s'apèra un còp de lenga. Entà poder marcar ua succession mei rapida d'atacas, lo musician que pòt emplegar un doble còp de lenga en bèth prononciar ua seria de "Ta-Ka, Ta-Ka". Entà anar enqüèra mei lèu, que's pòt passar au triple còp de lenga : lo "Ta-Ta-ka, Ta-Ta-Ka".
Ua auta mena de son que pòt estar produsida en bèth rollar ua R (com lo son de la doble "r" de l'occitan occidentau).
Nòtas mei baishas que lo registre de l'instrument que pòden estar produsidas dab los pòts e l'aire. Qu'an un timbre estranh emplegat a còps dens la musica contemporanèa (e dens lo metòde de James Stamp qui preten encoratjar l'eslhève ad anar cercà's l'aisença tecnica en "bohant baish"). Aquestas nòtas que son aperadas nòtas pedalas.
L'articulacion deu son que deisha ua marge entà la microtonalitat (lo trompetista que pòt variar dens ua petita mesura la frequéncia d'ua medisha nòta - e quitament la jogar un pauc faussa ! -). Aquesta variacion que permet tanben de prodúser un vibrato.
Un aute ehèit particular que pòt estar produsit en tot prémer parciaument los pistons.
Los trilhs que son produsits au mejan deus pistons. Totun, las trompetas naturaus (e donc las trompetas barròcas) non pòden pas prodúser sonque trilhs labiau dab los pòts. Dens aqueste cas lo trilh qu'ei produsit pas sonque au mejan de l'aire e deus pòts en bèth alternar duas nòtas d'ua medisha seria armonica.
Trompetistas famós[modificar | modificar la font]
- Entà designar lo musician amator e popular qui jòga la trompeta que's pòt emplegar la paraula trompetaire (mes despectivament trompetejaire) mes entau musician seriós, professionau e academic que's ditz trompetista. Enter los trompetistas mei famós que's pòden mentàver lo seguents :
Trompetistas barròcs e classics (interpretes de trompetas barròcas e/o de claus)[modificar | modificar la font]
Cesare Bendinelli, Johann Christoph Pezel, Gottfried Reiche, Anton Weidinger
Trompetistas e cornetistas modèrnes[modificar | modificar la font]
Jean-Baptiste Arban, Maurici André, Bernard Soustrot, Eric Aubier, Håkan Hardenberger, Guy Touvron, Wynton Marsalis, Louis Armstrong, Miles Davis, Dizzy Gillespie, Arturo Sandoval, Alison Balsom
La trompeta per Joan de Cabanas[modificar | modificar la font]
Enter los sons enigmas, l'escrivan provençau Joan de Cabana que presenta la trompeta dab l'ambigüetat seguenta :
Boca sus boca e lenga que fretilha
senti mon instint que petilha
e que vòu possar en avant
causa qu'anima còrs uman
Quand parli n'articuli ren
cependent mei vassaus m'entendon
e quand leis apeli m'entendon
per faire ce que lei conven.
Repertòri de la trompeta[modificar | modificar la font]
- Te Deum de Marc-Antoine Charpentier
- Concerto per duas trompetas d'Antonio Vivaldi
- Concerto brandeborgés numèro 2 e la cantata Jesus jòia deus òmis de Johann Sebastian Bach
- Music for the Royal Fireworks de Georg Friedrich Händel
- Trumpet volontary de Jeremiah Clarke
- Concerto per trompeta en Re major de Leopold Mozart
- Concerto per trompeta en Mib major de Joseph Haydn
- Concerto per trompeta de Michael Haydn
- Concerto per trompeta en Mib major de Johann Nepomuk Hummel
- Marcha trionfala de Aïda de Giuseppe Verdi (teoricament compausat entà trompetas egipcianas).
- Tema e variacion sus lo Carnavau de Venècia de Jean-Baptiste Arban
- Concerto per trompeta d'Alexandre Arotonian
- La strada de Nino Rota


text:
TeX
TeX es un sistèm logiciau de compausicion de documents, emplegat particularament dins lo domèni scientific, mai que mai dins lei matematicas, la fisica, la bioinformatica, l'astronomia e l'informatica. Son nom ven dau grèc ancian tex, començança dau mot tέxvn (« art, sciéncias »).
TeX es estat creat partent de 1977 per lo matematician e informatician Donald Knuth, en reaccion a la marrida qualitat dei logiciau de tipografia a n'aqueu temps, dau temps qu'èra a alestir la segonda edicion de The Art of Computer Programming.


text:
Jakob Jud
Jakob Jud (Wängi, canton de Thurgau, 12 de genièr de 1882-Seelisberg, canton d'Uri, 15 de junh de 1952) foguèt un lingüista e romanista suís famós qu'elaborèt amb Karl Jaberg l'atlas lingüistic de Suïssa (en alemand: Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz) generalamaent conegut coma AIS.
Jakob Jud manifestèt un interès considerable pels parlars de son país, e contribuïguèt doncas a la publicacion del Dicziunari Rumantsch Grischun e a partir de 1934 collaborèt tanben al Vocabolario della Svizzera italiana. A mai participèt en 1940, a una autra òbra realizada collectivament, Die Römische Schweiz e a un estudi de las paraulas romanicas de la Suïssa alemanica: Zur Geschichte der romanischen Reliktwôrten in den Alpenmundarten der deutschen Schweiz (1946).
Jakob Jud fondèt una colleccion de monografias, Romanica Helvetica (1935) e la revista Vox Romanica (en 1936, amb Arnald Steiger).
En 1951 foguèt acceptat coma membre de l'Académie royale de langue et de littérature françaises de Belgique.
Òbras[modificar | modificar la font]
- Sprach- und Sachatlas Italiens und der Südschweiz (1928-1960), fach amb Karl Jaberg
- Der Sprachatlas als Forschungsinstrument (1928)
- Romanische Sprachgeschichte und Sprachgeographie (1973)


text:
Bèthplan
Bèthplan[1][2][3] (oficialament en francés Betplan) qu'ei ua comuna gascoa d'Occitània, situada dens lo departament de Gers e la region de Mieidia-Pirenèus .
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comuna de Gascogne, doncas lo vilatge a situat a la sortida de Villecomtal-sus-Arros, sus la D38.
Commune de Gascogne, donc le village est situé à la sortie de Villecomtal-sur-Arros, sur la D38.
Istòria[modificar | modificar la font]
Bèthplan A #èsser marcat per una revòlta paysanne antifiscale en 1643.
Bèthplan a été marqué par une révolte paysanne antifiscale en 1643.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Veser tanben[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Grafia d'après la mapa de las comunas de Gers en gascon
- ↑ Patrici Pojada, Repertòri toponimic de las comunas de la region Miègjorn-Pirenèus, Nouvelles Éditions Loubatières, 2009, ISBN 978-2-86266-573-3
- ↑ Sit Toponimia occitana


text:
Tartana (embarcacion)
Una tartana es una embarcacion de vela latina utilizada autrescòps en Mar Mediterranèa per la pesca e lo cabotatge. Per extension lo meteis nom foguèt balhat tanben a las rets de pesca rebaladas per aquelas naus.
Bassas de popa e de proa, las tartanas mesuravan entre 16 e 20 m, amb un arbre perpendicular a la quilha en son mitan, qu'arborava la vela latina sonada mèstre e un defés sonat polacra.
En Occitània aquelas embarcacions èran tradicionalas per las còstas de Lengadòc e de Provença[1]. Las tartanas foguèron presentas en Mediterranèa Occidentala dempuèi l'Edat Mejana[2] e fins a l'aveniment de las naus de motor. Segon d'unes estudis sus la basa d'analisis lingüisticas e literàrias, l'origina de las tartanas serián las còstas del golf del Leon ont èran inicialament de pus pichonas dimensions. Lo mot es present dins divèrsas lengas, mas sembla que son etimologia siá occitana[3] [4] per lisament del sens, lo meteis mot designant tanben la busa o d'autres aucèls de preda.
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
- La tartana dins la marina maltesa (projècte Mercator)


text:
Que soi de Pau,que soi militant occitanista tà l'arreconeishança de la nosta nacion opprimat.Qu'ei un question de dignitat ,ne poi pas suportar aquesta situacion mei long temps.Alavetz deishar cader frança ahahahahaha!!!
M'agrada la hèsta,la mesclanha e tanben har lo hou lo dijaus au ser a l'estanguet occitan de PAU :lol: :lol:
Que hèi partit tanben de anaram au patac e de hartèra! qu'ei lo movement de la joenessa d'occitania.Qu'ei tot navèth,qu'avem heit ua accion tà demandar lo bilinguisme sus l'estacio de Pau.Qu'eram ua quarantenat de joens motivats!!Donc qu'i a arrevendicacion hèra hort!AVANNNNNN!!!!!
E podez veder los fotos sus lo noste siti e lo forom:
www.hartera.org
Que hèi tanben partit deu medoc de pau.
Visca la tèrra,la hèsta e la libertat!!!


text:
Raismes
Raismes es una comuna francesa del departament del Nòrd e de la region del Nòrd-Pas de Calais.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Ciutat situada al Nòrd de Valencianas amb un accès per la sortida Modèl:Sortida de la autoroute A23 , Raismes possedís, amb Sant-Amand-las-Aigas e Wallers, un grand bòsc dominat al sud pel terril de Sabatier, elevat de mai de 100 mètres.
Ville située au Nord de Valenciennes avec un accès par la sortie Modèl:Sortie de l'autoroute A23 , Raismes possède, avec Saint-Amand-les-Eaux et Wallers, une grande forêt dominée au sud par le terril de Sabatier, haut de plus de 100 mètres.
Istòria[modificar | modificar la font]
- Cita de caça dels reis mérovingiens[1].
- La tèrra de Raismes i aguèt possedit per :
- los comtes d'Enaut,
- la emperaire germanique Henri VII del Sant-Empèri,
- lo rei Renascut d'Anjau ,
- Nicolas Rolin (cancelièr de Philippe lo Bon, pòrti de Bourgogne),
- la familha Cernay, èca.
[[Fila:Delsart 328 - RAISMES - La Station del Tramvia.JPG|vignette|Esquèrra|Voga de la ancian tramvia de Valencianas, #que desservit la vila de 1881 a 1964, a l'epòca de la tracció vapor]]
- Rendez-vous de chasse des rois mérovingiens[2].
- La terre de Raismes fut possédée par :
- les comtes de Hainaut,
- l'empereur germanique Henri VII du Saint-Empire,
- le roi René d'Anjou ,
- Nicolas Rolin (chancelier de Philippe le Bon, duc de Bourgogne),
- la famille Cernay, etc.
.
Administracion[modificar | modificar la font]
Demografia[modificar | modificar la font]
Luòcs e monuments[modificar | modificar la font]
Personalitats ligadas amb la comuna[modificar | modificar la font]
Véser tanben[modificar | modificar la font]
Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]
Nòtas[modificar | modificar la font]
- ↑ Pagina 429- Estatistica archéologique del Departament del Nòrd - segond part- 1867- Librariá Quarré e Leleu a Lille, A. Durand 7 carrièra Cujas a París - arxiva del Harvard College Library - digitalizat per Google Books
- ↑ Page 429- Statistique archéologique du Département du Nord - seconde partie- 1867- Librairie Quarré et Leleu à Lille, A. Durand 7 rue Cujas à Paris - archive du Harvard College Library - numérisé par Google Books


text:
Villes et mairies du District d'Albula (96)
Liste des communes
Vaz/Obervaz
Ville de Vaz/Obervaz, localité de la Suisse de 2 600 habitants.
La mairie de Vaz/Obervaz a une adresse e-mail et un site Internet.
Savognin
Village de Savognin, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Savognin a une adresse e-mail et un site Internet.
Bravuogn
Village de Bravuogn, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Bravuogn a une adresse e-mail.
Lantsch/Lenz
Village de Lantsch/Lenz, localité de la Suisse de -1 000 habitants.
La mairie de Lantsch/Lenz a une adresse e-mail et un site Internet.
Filisur
Village de Filisur, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Filisur a une adresse e-mail et un site Internet.
Alvaneu
Village de Alvaneu, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Alvaneu a une adresse e-mail et un site Internet.
Tinizong-Rona
Village de Tinizong-Rona, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Tinizong-Rona a une adresse e-mail.
Riom-Parsonz
Village de Riom-Parsonz, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Riom-Parsonz a une adresse e-mail.
Schmitten
Village de Schmitten, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Schmitten a une adresse e-mail.
Tiefencastel
Village de Tiefencastel, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Tiefencastel a une adresse e-mail et un site Internet.
Bivio
Village de Bivio, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Bivio a une adresse e-mail et un site Internet.
Cunter
Village de Cunter, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Cunter a une adresse e-mail.
Salouf
Village de Salouf, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Salouf a une adresse e-mail.
Surava
Village de Surava, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Surava a une adresse e-mail et un site Internet.
Alvaschein
Village de Alvaschein, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Alvaschein a une adresse e-mail.
Stierva
Village de Stierva, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Stierva a une adresse e-mail et un site Internet.
Brienz/Brinzauls
Village de Brienz/Brinzauls, localité de la Suisse de -500 habitants.
La mairie de Brienz/Brinzauls a une adresse e-mail.
Mon
Village de Mon, localité de la Suisse de -100 habitants.
La mairie de Mon a une adresse e-mail et un site Internet.


text:
Chaussoy-Epagny
L’Queuchoy-Épagny (Sonme) en picard ( Chaussoy-Epagny en francés) es una comuna francesa, situada dins lo departament de Somme e la region de Picardia.
Somari
Geografia[modificar | modificar la font]
Comunas vesinas[modificar | modificar la font]
Istòria[modificar | modificar la font]
La glèisa es una anciana lépreuserie. Es la rason que # a situat per el a la separacion e entre los pòbles de Chaussoy, Epagny e Hainneville.
La glèisa est une ancienne lépreuserie. C'est la raison pour laquelle elle est située à l'écart et entre les villages de Chaussoy, Epagny et Hainneville.


text:
Taliban
Taliban (Pashto: طالبان [ṭālibān], "estudiants"), [1] es un mot que designa un movement politic fondamentalista islamic en Afganistan e sos membres. S'espandiguèt en Afghanistan e formèt un govèrn, que dirigiguèt l' Emirat Islamic d'Afganistan entre septembre de 1996 e decembre de 2001, amb Kandahar coma capitala. Praquò, obtenguèt pas de reconeissença diplomatica sonque de tres estats: Paquistan, Arabia Saudita, e Emirats Arabis Units. Mohammed Omar ne foguèt lo cap espiritual dempuèi 1994.[2]


text:
L'economia de Surinam es basada en l'extraccion minerala, especialament alumini, aur e petròli, responsables per 85% de las exportacions e 25% de las intradas governamentalas. Aiçò daissa l'economia del país extrèmament vulnerabla a la variacion dels prèses internacionals[1]. Las perspectivas economicas a tèrme cort dependon del biais del govèrn per contrarotlar l'inflacion e del desvolopament dels projèctes dins los sectors minièrs de baucita e aur.
Las perspectivas de l'economia a tèrme mejan dependràn de l'engatjament contunh dels responsables monetaris e de la politica fiscala e de l'introduccion de reformas estructuralas per liberalizar los mercats e promòure la competicion.